بۆ منێکی ژن دژی نەریتێک نەوەستم کە چەندین مافی لێ داگیرکردووم؟

نابێت کوێرانە نەریت پەیڕەو بکرێت بێ پرسیارکردن لە کۆت و بەندەکانی، نابێت دوای تەڵەیەک بکەوین کە لەڕووە مەعریفییەکەوە قەتیسمان ئەکات، نەریت بۆ منێکی ژن داتاشراوە؟ یان ڕەگەزی بەرامبەریش دەگرێتەوە؟
نەریت پاساوه بۆ پەیڕەوکردنی ڕابردوویەکی تاڵ ؟ یان کوشتنی داهێنان و نوێگەرییە؟

ژن هەمووکات قوبانیی نەریت و عورف و عاداتەکان بووە، بەبیانووی وشەی (عەیبە) هەموو زانست و جوانییەکیان لە باڵای داماڵیوەو نووقمی حەسرەتێکی بێکۆتایان کردووە، نەیانهێشتووە چاوی ببڕێتە ئاسۆیەکی ڕوون، هەمیشە چاویان بۆ دواوە ڕاهێناوە، نادادپەروەری و پێشێلکردنی مافەکانیان کردووەتە ئامانجێکی بەردەوام بۆ سەرکوتکردن و گرێیەکی ئاڵۆزی دەروونیی، بەو جۆرەی، ژن هەمیشە خۆی پێ کەمبێ و چاو لەدەست و چاوەڕوانبێ بۆ پێدانی میهرێکی پڕ لە بەرژەوەندیی.

ئەم جۆرە ڕادەستبوونەی تاک بە عورف و عاداتەوە گەمژەییە، نابێت مرۆڤ کوێرانە ڕێگا بگرێتە بەر، تەوێڵی پڕ لە هیوای بە نەزانیی، بپۆشێ پێویستمان بە هۆشیاریی و بوێرییە بۆ ڕاماڵینی تۆزی سەر نەریتە لەقاڵبدراوەکان، عەقڵ و لۆژیک پێویستیان بە خستنەکارە بۆ بەرپاکردنی شۆڕش دژی نەریتە کوێرو کەڕەکان.

مرۆڤی ژیر هەم ڕێز لە عورفێک دەگرێت کە لەڕابردوودا باو و باپیرانی پەیڕەویانکردووە، هەم بەهاو پێوانە بۆ هەڵسەنگاندنی عورفە لەقاڵدراوەکان دادەنێت و، ناهێڵێت عەقڵ تووشی پەککەوتن بێ و پاشکۆیی هەڵبژێرێ.

بۆ دەربازبوون لە نەریت و پەیڕەوکردنی لە کۆمەڵگا، پێویستمان بەم دەستەواژانە دەبێت، من هەم، تۆ هەیت، ئەو هەیە، ئێمە هەین، بیردەکەینەوە، بڕیاردەدەین، جیاواز دەڵێن و جیاواز بیر دەکەینەوە، یەکدی بە جیاوازییەکانەوە قبووڵ دەکەین، ئەمەیە فریادڕەسی ئەو دەردە کوشندەیەی کە دەمێکە زۆربەمانی گەمژە کردووەو، ناشتوانین لێی دەربازبین.

ـــــــــــــــــــــــ
ڕەنگین مەلا سەمەد
نووسەر و ڕۆژنامەنووس

چەمکی فێمینیزم یەکڕەهەند و چەقبەستوونییە، بەڵکو وەک هەر ڕێبازێکی تیۆری و فیکری تر، بە چەندین ئاراستەی جیاوازدا گەشەی کردووە و لە ڕێگەی ئەم ئاراستە هەمەجۆرانەوەیە کە پرسەکانی وەک هێز، دەسەڵات، ژێردەستەیی، چەوساندنەوە و نایەکسانی شیکار دەکرێن. بۆیە کاتێک شیکاری بۆ ئەم چەمکە دەکرێت، پێویستە پرسیاری ئەوە بکرێت کە بابەتەکە بە چ چاویلکەیەکی فیکرییەوە سەیری واقیع دەکات، چونکە تەنیا تێگەیشتن لە چەمکی گشتیی فێمینیزم بەسنییە، بەڵکو دەبێت کۆنتێکست و پاشخانە مێژووییەکانیش هەڵبسەنگێندرێن. مێژووی بزووتنەوەکانی ژنان پیشان دەدات کە ئەم ڕەوتە بە چەندین قۆناغی جیاوازدا تێپەڕیوە کە هەر قۆناغێکیش بەپێی ئەو بارودۆخە سیاسی، ئابووری و کۆمەڵایەتییەی تێیدا سەری هەڵداوە، دەرککردن و لێکدانەوەی تایبەتی خۆی هەبووە. لەگەڵ گۆڕانکارییە مێژوویی و سیاسییەکاندا، چەمکەکە بەرگی نوێی بە بەردا کراوە، ئەمەش دیاردەیەکی جیهانییە و زۆربەی چەمک و تیۆرییە سیاسییەکان لەدوای جەنگی جیهانیی دووەمەوە پاشگری تایبەتیان وەرگرتووە بۆ ئەوەی وەک ڕێبازێکی زانستی و سیاسی مامەڵەیان لەگەڵدا بکرێت، ئەگەرچی زاراوەی فێمینیزم خۆی بۆ یەکەمجار لە کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدەهەمدا وەک ئایدیایەکی سیاسی دژی نێرایەتیی باڵادەست بەکارهێنرا. لە کڕۆکدا، خەباتی ژنان و فێمینیزم یەک ئامانجی هاوبەشیان هەیە کە ئەویش ڕەخساندنی هەلومەرجێکی دادپەروەرانە و دابینکردنی مافە سەرەکییەکانی ژنانە لە هەموو کایەکانی ژیاندا، لە دەوڵەت و حوکمڕانییەوە تا کۆمەڵگا، کولتوور و سنووری خێزان، کە ئامانجی سەرەکی تێیدا دابەشکردنی یەکسان و دادپەروەرانەی ماف، ئازادی و دەرفەتەکانە. خەباتی ژنان پێویستە وەک کارێکی پێکەوەیی و چالاکییەکی کۆمەڵایەتی ببێندرێت کە دەیەوێت کۆتایی بە نادادپەروەری و نایەکسانییە ڕەگەزیی و جێندەرییەکان بهێنێت و وەک تیۆرییەکی سیاسیی گشتگیر، تەواوی پەیوەندییە پێکهاتەییەکانی کۆمەڵگا شیکار بکات.
بزووتنەوە سەرەتاییەکانی ڕزگاریخوازیی ژنان، وەک لە مێژوودا تۆمار کراوە، زیاتر لە ناو ژنانی چینی بۆرژوازیدا ڕەنگی دایەوە و داواکارییەکانی ئەوان لەو ئیمتیازانەدا کورت ببووەوە کە پیاوانی چینی باڵا هەیانبوو بەڵام ژنانی هەمان چین بەهۆی نۆرمە باوەکانەوە لێی بێبەش بوون، وەک مافی دەنگدان، خوێندن، خاوەندارێتی سەروەت و میرات. نووسەرانی وەک ڤیرجینیا وۆڵف، ئاماژەیان بەوە دەکرد کە چەوساندنەوەی ژنان لە پێکهاتەی نایەکسانی دابەشکردنی کار و ڕێگریگرتن لە گەیشتنیان بە سەربەخۆیی دارایی و خوێندندایە، و پێی وابوو کە پێویستە ژنان زمانی تایبەت بە خۆیان و پەروەردەی سەربەخۆیان هەبێت، نەک تەنیا خۆیان بە پێوەرە پیاوانەکان یەکسان بکەنەوە. سەرەڕای گرنگیی ئەم بزووتنەوە سەرەتاییانە، بەڵام نەیتوانی نوێنەرایەتی تەواوی ژنان بکات چونکە داواکارییەکانی تەنیا لە چوارچێوەی چینی دەسەڵاتداردا مابووەوە، هەر بۆیە لەلایەن بیرمەندە سۆسیالیستەکانی وەک ڕۆزا لوکسمبورگ و کلارا تسەتکینـەوە ڕەخنەی توندی لێگیرا، بەو پێیەی ئەوان باوەڕیان وابوو مافی سیاسی دەبێت لەلایەن تاکە چالاک و بەرهەمهێنەرەکانی کۆمەڵگاوە کە چینی کرێکارە داوا بکرێت و سەرکەوتنی پرسی ژن بە خەباتی چینایەتییەوە گرێدراوە، بەمەش دۆزی ژنیان لە بازنەی نوخبەی بۆرژوازی دەرهێنا و کردیان بە بزووتنەوەیەکی جیهانی کە سەرنجی دەخستە سەر ژنانی هەژار، جوتیار و چەوساوەکانی سەرانسەری جیهان. مێژوو شایەتی دوو قۆناغی پەرچەکردار و هێرشی پێچەوانە بووە بەرامبەر بەم هۆشیارییە، کە قۆناغی یەکەم تێیدا دروستبوونی جووڵانەوەی کۆنزێرڤاتیڤ و ڕاستڕەو بوو کە وایان نیشان دەدا مافی ژنان واتە لێسەندنەوەی مافی پیاوان و زەمینەی بۆ بیرۆکە فاشیستەکان خۆش کرد، و قۆناغی دووەمیش پەرەسەندنی سیاسەتی نیولیبڕاڵ بوو لە جیهاندا کە هەوڵ دەدات پرسی ژن تەنیا لە چوارچێوەی دەستکەوتی تاکەکەسی و بازاڕدا کورت بکاتەوە و ڕەهەندە پێکهاتەیی و ئابوورییەکانی لێداماڵێت.
بۆ تێگەیشتنێکی گشتگیر لە کێشەکانی جێندەر، پێویستە ئاماژە بە چەند ئاراستەیەکی تیۆریی سەرەکی بکرێت کە یەکەمینیان فێمینیزمی فێمینۆلۆژییە و تێیدا سیمۆن دو بۆڤوار لە کتێبی ڕەگەزی دووەمدا ئاماژە بەوە دەکات کە بوونی ژن لە کۆمەڵگادا لە بەرامبەر پیاودا پێناسە دەکرێت، بە جۆرێک پیاو وەک سوبیێکت واتە بکەری سەرەکی وێنا دەکرێت، لە کاتێکدا ژن دەکرێت بە ئۆبیێکت یان ئەوی دیکە، و دواتریش تیۆرییەکانی بەهێزبوون لێرەوە دابەش بوون بەسەر فێمینیستە لیبڕاڵەکان کە پێیان وایە بەکارهێنانی سەرنجڕاکێشی دەکرێت ببێتە ئامرازێکی هێز و ڕەوتە ڕادیکاڵەکان کە ئەمە بە کاڵابوونی زیاتری ژن دەبینن. ئاراستەی دووەم فێمینیزمی لیبڕالە کە هێز و پێگە وەک سەرچاوەیەکی کۆمەڵایەتی دەبینێت کە بە نایەکسانی دابەش کراوە و داواکاری سەرەکییان ئەوەیە کە ژنانیش هاوشێوەی پیاوان بگەنە بەڕێوەبردن، سەرکردایەتی و لوتکەی دەسەڵات، بێ ئەوەی مەرج بێت خودی پێکهاتە گشتییەکە بگۆڕن. لە کاتێکدا فێمینیزمی ڕادیکاڵ وەک ئاراستەی سێیەم پێی وایە جیاوازییە جێندەرییەکان بەرهەمی پێکهاتەیەکی کۆمەڵایەتین کە لەسەر دوالیزمی باڵادەستی و ژێردەستەیی بونیاد نراوە و بیرمەندانی وەک شولامیت فایەرستۆن پشت بە دیالێکتیکی ئاغا و کۆیلە دەبەستن بۆ ڕوونکردنەوەی ئەم باڵادەستییە. لە پاڵ ئەمانەشدا، فێمینیزمی مارکسیستی و سۆسیالیستی پێی وایە کێشەی ژن لە دابڕاندا نییە لە کێشە ئابوورییەکان، بەڵکو هەوڵ دەدات کاتێگۆرییە جێندەرییەکان لە پەیوەندیدا لەگەڵ مەسەلەکانی چینایەتی و سەرمایەداریدا بخوێنێتەوە، چونکە نایەکسانی ڕەگەزی ئامرازێکە لە خزمەت سیستەمی ئابووریدا. دواجار فێمینیزمی ئینتەرسێکشنالیتی یان خاڵی یەکتربڕ کە لەلایەن کیمبەرلی کرێنشاو و فێمینیستە ڕەشپێستەکانەوە پەرەی پێدرا، پێی وایە چەوساندنەوەی ژن تەنیا لە ڕەگەزەکەیدا کورت نابێتەوە، بەڵکو دەرئەنجامی یەکتربڕینی سێ توخمی سەرەکییە کە بریتین لە جێندەر، ئابووری، و نەتەوە، بەپێی ئەم دیدەش ستەمی سەر ژنێکی هەژاری کەمینە، زۆر جیاوازە لە ستەمی سەر ژنێکی دەوڵەمەندی زۆرینە و دەبێت کێشەکان بە گشتگیری چارەسەر بکرێن.
لە تیۆرییە ڕەخنەییەکاندا، ژنان زۆرجار وەک هێزێکی کاری پاشەکەوتکراو یان ئامرازێکی بەرهەمهێنانەوە دەبینرێن، و بیرمەندانی وەک بێڵ هوکس ئاماژە بەوە دەکەن کە کێشە سەرەکییەکە تەنیا خودی پیاوان نین وەک تاک، بەڵکو پێکهاتەی سیستەمەکەیە، چونکە ئەگەر تەنیا پێگەی جێندەری بگۆڕدرێت و پێکهاتەی دەسەڵات وەک خۆی بمێنێتەوە، ژنانیش دەتوانن ببنە بەشێک لە سیستەمی چەوساندنەوەی چینایەتی. بۆ تێگەیشتن لە لایەنی مێژوویی ئەم بابەتە، سیلڤیا فێدیریچی لە کتێبی کالیبان و جادوگەرەکەدا چەمکی کەڵەکەکردنی سەرمایە دەبەستێتەوە بە ڕووداوەکانی سەدەکانی ناوڕاست و ڕوونی دەکاتەوە کە لە سەردەمی گواستنەوە بەرەو سەرمایەداری، دەوڵەت و کڵێسا لە ڕێگەی پرۆسەی ڕاوکردنی جادوگەرانەوە، هەوڵیان دا بەرگریی ژنان دژی بەتایبەتیکردنی زەوییەکان تێکبشکێنن، تا کاری ناوماڵ و توانای کۆمەڵایەتیی ژنان بێبەها بکەن و بیخەنە خزمەت بەرهەمهێنانی هێزی کارەوە بەبێ بەرامبەر. ئەم تێڕوانینە پێی وایە سیستەمی ئابووری هەمیشە پێویستی بە دەستی کارێکی هەرزان یان بێکرێ هەبووە بۆ ڕاپەڕاندنی کارەکانی ناوماڵ و چاودێری کۆمەڵایەتی، و تەنانەت کاتێک ژنانیش دێنە ناو بازاڕی کاریشەوە، ئەو کارانەی پێیان دەسپێردرێت وەک پەرستاری، پەروەردە و چاودێری، لە ڕووی مادییەوە کەمتر بەهاکەیان دەستنیشان دەکرێت، لە کاتێکدا لە کاتی قەیرانە گەورەکاندا وەک پەتای کۆڕۆنا بە ڕوونی دەرکەوت کە مانەوەی کۆمەڵگا لەسەر شانی ئەم سێکتەرە گرنگانەیە. لێرەوە دەکرێت بپرسین ئایا هێنانەناوەوەی دروشمە لیبڕاڵییەکان بۆ بازاڕی ئازاد، دۆزی ژن بەرەو ڕزگاریی ڕاستەقینە دەبات، یان وەهمێکی ئازادی دروست دەکات کە تێیدا ژنان ناچار دەبن خۆیان لەگەڵ پڕەنسیپەکانی سەرمایەداری و پیاوسالاریدا بگونجێنن و جەستەی خۆیان بەکاڵا بکەن.
لە زۆرێک لە کۆمەڵگا نەریتی و گەشەسەندووەکاندا، ترسی کۆمەڵایەتی لە وشەی فێمینیزم هەیە کە ئەمەش بەهۆی ئەو پێشگریمانە نەرێنییانەی لە دەوروبەری دروست کراون و ئەم ترسە زۆرجار وای کردووە کە تەنانەت چالاکییەکانی داکۆکیکردن لە ژنانیش لە بازنەیەکی سنوورداردا بمێننەوە. بۆ نموونە، زۆرجار لە بۆنە فەرمییەکاندا وشەی ژن دەگۆڕدرێت بۆ چەمکی وەک خانم، یان لەبری خستنەڕووی داواکارییە ڕادیکاڵ و پێکهاتەییەکان، زیاتر جەخت لەسەر لایەنە کولتووری و فۆلکلۆرییەکان وەک جلوبەرگ و ئاهەنگگێڕان دەکرێتەوە. لە ڕوانگەی شیکاریی کۆمەڵایەتییەوە، ئەم گۆڕانکارییە زمانی و فۆرمەڵییە وا دەکات خەسڵەتە نەریتییەکانی ژن پیرۆز بکرێن و پەیوەندییە جێندەرییە باوەکان وەک خۆیان بمێننەوە، بەبێ ئەوەی کێشە ڕاستەقینەکان و ژێرخانە ئابووری و یاساییەکان چاکسازییان تێدا بکرێت. هاوکات، شیکارە فەلسەفییەکانی وەک تێڕوانینی جودیت بەتلەر پیشانمان دەدەن کە جێندەر پێگەیەکی سیمبۆلی و نەزمێکی کۆمەڵایەتییە کە لە ڕێگەی زمان و نۆرمە کولتوورییەکانی ڕۆژانەوە بەسەر تاکدا دەسەپێنرێت و سیستەمە کۆمەڵایەتییەکان زۆرجار پێکهاتە پیاوسالارییەکانی پێش خۆیان دەگۆڕن بۆ ئامرازێک لە خزمەت پاراستنی نەزمی باودا، و لە نێوان تیۆریستەکانیشدا دوو ڕوانگەی جیاواز هەیە، بە جۆرێک شولامیت فایەرستۆن ڕیشەی دوالیزمی جێندەری لە بایۆلۆژی و وەچەخستنەوەدا دەبینێت و پێی وایە پێشکوتنی تەکنەلۆژیا دەکرێت ژن لەم کۆتە بایۆلۆژییە ڕزگار بکات، لە کاتێکدا میشێل بارێت پێی وایە ئەرکەکە گۆڕینی بایۆلۆژی نییە، بەڵکو گۆڕینی ئەو پەیوەندییە کۆمەڵایەتیانەیە کە جیاوازییە سروشتییەکان دەگۆڕن بۆ باڵادەستی و ژێردەستەیی.
تەنانەت توێژینەوە هاوچەرخەکانی بواری جێندەر و پێشکوتنە پزیشکییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لە نێوان ئەناتۆمی فیزیکی جەستە و شوناسی جێندەریدا پەیوەندییەکی حەتمی و ئەبەدی نییە، بەڵکو جێندەر زیاتر بەرهەمێکی کولتووری و کۆمەڵایەتییە و لێرەوە هۆشیاریی جێندەری بابەتێک نییە کە تەنیا تایبەت بێت بە ژنان. تا ئەو کاتەی پیاوانیش لەو پێگەیەی کە سیستەمی نەریتی بۆی دیاری کردوون وەک پێگەی باڵادەستی یان ئەرکی توندوتیژی بەئاگا نەیەنەوە، گۆڕانکاری بنەڕەتی لە پێکهاتەی کۆمەڵگادا ڕوونادات. لە کۆمەڵگادا زۆرجار ئەرکی خۆپاراستن و هۆشیاری تەنیا دەخرێتە سەر شانی ژنان، لە کاتێکدا پێویستە پیاوانیش بەشدار بن لە پرۆسەی پێداچوونەوە و ڕەخنەکردنی پیاوێتیی باودا، چونکە سیستەمە کۆنەکان پیاوانیش نامۆ دەکەن و دەیانکەنە کارەکتەری توندوتیژ؛ بۆیە پەروەردەی هاوچەرخ پێویستی بەوەیە کە کچان و کوڕان بەبێ جیاکاریی نەرێنی و لەسەر بنەمای بەرپرسیارێتیی هاوبەش گۆڕش بکرێن. وەک دەرئەنجام، کۆتاییهێنان بە قەیرانە کۆمەڵایەتی و جێندەرییەکان بەندە بە گۆڕانکارییەکی ڕیشەیی لە دابەشکردنی کار، هێز و بەرپرسیارێتییەکاندا و تائەوکاتەی کارەکانی بەرهەمهێنانەوەی کۆمەڵایەتی و ئابووری لە ژێر سایەی پێکهاتە هیرارکییەکاندا بمێننەوە، یەکسانیی ڕاستەقینە بەدینایەت، چونکە شیکاریی فێمینیستی پێویستی بە یەکگرتنی ڕەهەندەکانی ڕەگەز، چین و ئێتنیک هەیە بۆ تێگەیشتن لە تەواوی ئەو سیستەمانەی پێگەی مرۆڤ کورتدەکەنەوە بۆ ئاستی کاڵا.

كارزان عزيز عەبدولرەحمان

ژنان تا چەند هەوڵیانداوە نەکرێنە ئامڕازو کەرەستە.

دەرکەوتنی ژنان لە سیاسەت و پێگە جیاوازەکان دڵخۆشکەرن، ئەمە قبووڵکراوە لەڕووە مەعنەوەییەکەوە بەوەی، ژنان بەدرێژایی مێژوو توێژێکی گرنک و باڵای نێو سیاسەت و هێزێکی لەبننەهاتووبوون لە ڕووە دەروونی و جەستەییەکەوە، توانیویانە ڕۆڵە گرنگەکان پراکتیزە بکەن و پێشەنگایەتیی بەڕێوەبەریی کاروبارەکانی دەوڵەت بن،
ئایا ئەم پێشەنگایەتیی و دەسەڵات و بەشداریکردنە بەهێزو بوونی ژن خۆی بووە، یاخوود بەبەرامبەر و وەک کەرەستەیەکی سیاسی کراوەتە ئامانج و بۆ بەرژەوەندییەت بەکارهێنراوە؟

ئەو ژنانەی پلە بە پلە و قۆناغ بە قۆناغ هەنگاویان ناوە، توانیویانە دەسەڵات بە دەسەڵاتی بازوو بەدەستبێنن، یان ڕووخسارو قەدو باڵایان بەرەو دەسەڵات و پلە و پایەی بردوون؟

تا چەند ئەخلاقییەت و کەسایەتییە مەعریفییەکان لە چوونە ناو سیاسەت پەیڕەوکراوەو پارێزراوە؟

لە پشت پەردەی ئەودیوی سیاسەتەوە چی ئەگوزەرێ لە پێدانی پۆست و بەبەرداکردنی هەیبەتی ژنان؟

تێڕامان و وردبوونەوە لە سیاسەتی سیاسییەکان شایەنی زۆرترین مشتومڕو بەدواداچوونە، پێویستە بزانرێت پاکیزەیی تا چەند ڕێپێدراوە لە جومگەکانی سیاسەت، ژنان تا چەند نموونەیەکی باش بوونە بۆ وەرگرتنی پێگە باڵاکان؟ توانیویانە لەو ڕێیەوە متمانەی ژنانی تر بەدەستبێنن بۆ ڕووانین و هەوڵدان و گەیشتن بە ڕێیە دژوارەکان؟

ئەو سیستمەی داڕێژراوە بۆ ژنانی سەرکردە، لەسەر چی بنەمایەکە؟ قازانجی تیا بەدی ئەکرێ؟
ملدانە بەر سیاسەت بەبێ ئاگاداربوون لە ڕەهەندەکانی، ناماقووڵییە، خۆخزاندنە نێو تونێلێک کە دەرچوون لێی ئەستەمبێ، گەمژەیی و بەکاربردنی ئایدۆلۆژیایەکە کە خۆی لە بەکاڵاکردن دەبێنێتەوە.

بەهێزیی هۆشیاریی ڕۆشنبیریی ژنان، ناهێڵێت ببێتە نمایشێکی ساختەی دەسەڵات و لەسەر کورسییە بێدەسەڵاتەکان هاوشێوەی ڕۆبۆتێک ڕۆڵی بەسەردا بدرێ، بوێریی ڕەتکردنەوەی مەرامە خراپەکانی بەرامبەری هەبێت، نەبێتە سێبەری پیاوانی سیاسی، ئەوانەی هێڵە سوورەکانی ئەخلاقییەتی ئەبەزێنن،
بە دەستەواژەی (نەخێر و نابێ) ئەخلاقی ژنێتیی پارێزراوکات و بیکاتە چەکێکی بەهێزی بەرگریکردن لە خود، پاشکۆیەتیی بگۆڕێ بۆ سەربەخۆیی،
کۆپی دووبارەکردنەوەی دروشم و بۆچوونەکان نەبن، ئەجێنداو ڕێبازی فکریی تایبەتیان هەبێت لە بەشداریکردن و بڕیاردان، نابێت وەک خێرو سەدەقە بۆ دەوڵەمەندکردنی دەسەڵات بەکاربهێنرێن.

بڕوانامەو زمان و تواناو باکگراوندە ڕۆشنبیرییەکان دەبنە ئەو کارتە بەهێزەی، بێمنەتانە، ژنان دەبەنە ناوەندی سیاسەت و دەسەڵات و، ناهێڵێت هەرگیز ببێتە کەرەستەیەک لە بەکارهێنان و یاریکردن.
ــــــــــــــــــــــــــــ
ڕەنگین مەلا سەمەد
نووسەر و ڕۆژنامەنووس

سەرەتاکان: کاتێک ژنانی کرێکار ئەمڕۆ ڕێگایان بۆ ئێمە خۆش کرد
لە 8 ی مارسدا، بیرەوەرییەکی تێپەڕیمان بیر ناکەوێت. ئێمە مێژوویەکی ئاگر و ململانێ و ڕووبەڕووبوونەوە لە دژی ئەو هەلومەرجە بەبیر دەهێنینەوە کە قورسایی لەسەر ژنانی کرێکار هەبوو. ئەم ڕۆژە بە دەستی ژنانی کرێکار لە کارگەکاندا شێوە درا و بە دەنگی ژنانی تێکۆشەر لەسەر شەقامەکان بەرز کرایەوە تا بوو بە ڕۆژێکی نێودەوڵەتی بۆ نوێکردنەوەی پابەندبوون بە دادپەروەری و یەکسانی و سیستەمێکی سۆسیالیستی بێ چین. ئەمە ڕۆژێکە کە تەنها بە قسەی سۆزداری ناژیت. بە گەڕانەوە بۆ ئەو چوارچێوە مێژووییەی کە بەرهەمی هێناوە و بە ناسینەوەی ڕۆڵی سەرەکی بزووتنەوەی فێمینیستی سۆسیالیست لە دۆکیۆمێنتکردنی و داکۆکیکردن لە پەسەندکردنی وەک بۆنەیەکی نێودەوڵەتی بۆ یەکخستنی دەنگی ژنان لە سنوورەکاندا.
8 ی مارس لە بۆشایی لەدایک نەبوو. ڕەگەکانی دەگەڕێتەوە بۆ ناڕەزایی کرێکارانی چنین لە نیویۆرک لە ساڵی 1857، کاتێک هەزاران ژن ڕێپێوانیان کرد دژی کرێی کەم و کاتژمێرەکانی کارکردن کە ڕۆژانە 16 کاتژمێر درێژ دەبووەوە، لە هەلومەرجێکدا کە زۆر جیاواز نەبوو لە کۆیلایەتی شاردنەوە. هەرچەندە پۆلیس ئەو بزووتنەوەیەی سەرکوت کرد، بەڵام تۆوی ڕێکخراوی سەندیکای ژنانی چاند و ئەو بیرۆکەیەی لە نێو ژنانی کرێکاردا چاندووە کە بێدەنگی بژاردە نییە و شەقام گۆڕەپانێکی ڕەوایە بۆ داواکردنی مافەکان.
زیاتر لە نیو سەدە دواتر، لە 8 ی مارسی 1908، شەقامەکانی نیویۆرک دیسان پڕ بوون لە هەنگاوی پازدە هەزار ئافرەت کە دروشمی “نان و گوڵەباخ” یان هەڵگرتبوو: نان وەک هێمای ئاسایشی ئابووری و شکۆمەندی ژیان، و گوڵەباخ وەک نیشانەی مافیان بۆ ژیانێکی مرۆڤانە کە ژنان کەم نەکاتەوە بۆ ئامێری بەرهەمهێنان. داوای کەمکردنەوەی کاتژمێرەکانی کارکردن، قەدەغەکردنی کارکردنی منداڵان و مافی دەنگدانیان کرد، کە لەو کاتەدا وەک ئیمتیازات مامەڵەی لەگەڵدا دەکرا نەک مافێکی سروشتی. ئەو ساتە ناوازە بوو چونکە داواکاری ئابووری و خواستی سیاسی لە یەک وێنەدا یەکخست و ڕایگەیاند کە کێشەی ژنان لێک جیا نابێتەوە.
لە ساڵی 1909، پارتی سۆسیالیستی ئەمریکی یەکەم ڕۆژی نەتەوەیی ژنانی ڕاگەیاند بۆ ڕێزلێنان لە خەباتی کرێکارانی چنین دواتر بیرۆکەکە لە دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بڵاو بووەوە و دەنگدانەوەی لە نێو بزووتنەوە کرێکاری و سۆسیالیستەکانی ئەوروپا دۆزیەوە. لە ساڵی 1910، لە کاتی کۆنفرانسی ژنانی سۆسیالیست لە کۆپنهاگن، پێشنیارێک پێشکەش کرا بۆ دیاریکردنی ڕۆژی جیهانی ژنان. لەنێو دیارترین داکۆکیکاران، کلارا زێتکین (1857-1933) سۆسیالیستی ئەڵمانی بوو کە ژیانی خۆی تەرخان کرد بۆ بەستنەوەی دۆزی ژنان بە ئازادی چینایەتی و ڕۆڵێکی سەرەکی هەبوو لە دامەزراندنی ئەم ڕۆژە وەک خەباتێکی بسیج نەک ئاهەنگێکی ڕێوڕەسمی. کۆنفرانسەکە بە کۆی دەنگ پێشنیارەکەی پەسەند کرد و ئاماژەی بەوەدا کە بیرۆکەکە گوزارشت لە پێویستییەکی ڕاستەقینە دەکات کە ژنانی چەکدار لە هەموو شوێنێک هەستی پێدەکەن.
لە ساڵی دواتر، سەدان هەزار ژن لە ئەڵمانیا، نەمسا، سویسرا و دانمارک ڕژانە سەر شەقامەکان بۆ یادکردنەوەی ئەو ڕۆژە. بەڵام ئەو ساتەی کە سیمبولی شۆڕشگێڕانەی خۆی چەسپاند لە ساڵی 1917 دا بوو کاتێک ژنانی کرێکاری ڕووسی لە پترۆگراد دەستیان کرد بە مانگرتن و داوای “نان و ئاشتی” دەکەن لە نێو شەڕێکی وێرانکەردا کە ژیانی خەڵک و خۆراکی خێزانەکانی وشک دەکرد. ئەو مانگرتنە، کە لە 23 ی شوبات بە پێی ڕۆژژمێری ڕووسیا کە هاوتایە لەگەڵ 8 ی ئازار بە پێی ڕۆژژمێری زاینی، یەکەم پریشکی شۆڕشی ڕوسیا بوو کە تزاریزمی ڕووخاند. بەم شێوەیە ئەو ڕۆژە لە ساتێکی داخوازییەوە گۆڕا بۆ ڕووداوێک کە ڕێڕەوی مێژووی گۆڕی و ڕەهەندێکی شۆڕشگێڕانەی بە 8 ی مارس بەخشی کە تا ئەمڕۆش لەدەستی نەداوە.
8 ی مارس بۆ چەندین دەیە لە وڵاتانی سۆسیالیستی مایەوە و کەسایەتی شۆڕشگێڕی و چینایەتی خۆی هێشتەوە، تاوەکو نەتەوە یەکگرتووەکان بە فەرمی وەک ڕۆژی جیهانی ژنان لە ساڵی 1977 ناساند. بەم شێوەیە ئەم ڕۆژە خۆڕاگری ژنانی کرێکار لە ئەمریکا، ئازایەتی ژنان لە ڕوسیا، و هۆشیاری میلیشیاکانی سۆسیالیست لە ئەوروپا کۆدەکاتەوە، کە وەک بەڵێنێکی نوێ دەمێنێتەوە کە مافەکان نابەخشرێن بەڵکو لە ڕێگەی خەباتی ڕێکخراوەوە بەدەست دەهێنرێن، وە ڕێپێوان بەرەو یەکسانی هێشتا بەردەوامە و نەوەکان قەرزداری ئەوانەی پێش خۆیان بوون و سوورن لەسەر درێژەدان بە ڕێگاکە تا کۆتایی.

فێمینیزمی سۆسیالیستی : کاتێک ئازادی بوو بە مەسەلەی خەباتی ڕۆژانە
فێمینیزمی سۆسیالیستی کە لە کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدەهەم و سەرەتای سەدەی بیستەم دروست بوو، یەکێک لە پتەوترین بناغە تیۆرییەکانی بۆ ڕوونکردنەوەی چەوساندنەوەی ژنان و پێناسەکردنی مەرجەکانی ئازادییان پێکهێنا. لەگەڵ ناوی تێکۆشکەران و بیرمەندانی بەناوبانگ پەیوەست بوو، لە کلارا زێتکین، ڕۆزا لوکسەمبورگ، و ئەلێکساندرا کۆلۆنتای تا فلۆرا تریستان، کلارا لێملیچ و سیلڤیا پانکهورست، و دواتر لەگەڵ نەوەکانی تیۆریسین و چالاکوانان لە سەدەی بیستەمدا پەرەی سەند.
ئەم تەوژمانە چەوساندنەوەی ژنان وەک دیاردەیەکی سەربەخۆ لە سیستەمی کۆمەڵایەتی زاڵ نەبینیوە. بەڵکو بە بەشێکی دانەبڕاو لە میکانیزمی چەوساندنەوەی سەرمایەداری دادەنێن کە پێی خۆراک دەدرێت و لە هەمان کاتدا بەرهەمی دەهێنێتەوە. لەم ڕوانگەیەدا، ژنی کرێکار ڕووبەڕووی دوو چەوساندنەوە دەبێتەوە کە ناتوانرێت بە جیا لێی تێبگەین: ئەو وەک کرێکارێک لە ڕێگەی کرێی کەمتر لە پیاوان لە بازاڕی کاردا چەوسێنراوەتەوە، وە لە ناو خێزاندا لە ڕێگەی کرێکاری ناوماڵەوە چەوسێنراوەتەوە کە بەرهەمهێنانەوەی هێزی کار مسۆگەر دەکات بەبێ ئەوەی یەک فلسی سەرمایە تێبچێت.
لەم تێگەیشتنە قووڵەوە، فێمینیزمی سۆسیالیستی ڕەخنەی لەوە گرت کە بە “فێمینیزمی بۆرژوازی” ناسراوە، ئەو بزووتنەوەیەی کە هەوڵەکانی خۆی لەسەر مافە سیاسی و یاساییەکانی وەک مافی دەنگدان، دەستگەیشتن بە پەروەردە و بەشداری کردن لە ژیانی گشتی چڕکردۆتەوە. فێمینیستە سۆسیالیستەکان لە کاتێکدا دان بە گرنگی و پێویستیی ئەم داخوازییانەدا دەنێن و دەڵێن کە دەستیان لە کرۆکی کێشەی ژنانی چینی کرێکار نادات، چونکە یەکسانی یاسایی بەتەنیا کۆتایی بە وابەستەبوونی ئابووری ناهێنێت و زنجیرەکانی چەوساندنەوەی ماددی ناشکێنێت. ژنێک کە مافی دەنگدانی هەیە بەڵام لە هەژارییەکی زۆردا دەژی و لە ڕووی ئابوورییەوە پشت بە پیاو دەبەستێت چونکە بازاڕی کار کار یان مووچەیەکی دادپەروەرانەی پێشکەش ناکات، بە شێوەیەکی کاریگەر ئازاد دەمێنێتەوە بێ گوێدانە ئەو مافانەی کە لەسەر کاغەز هەیەتی.
بۆیە ئەم تەوژمانە جەختیان لەوە کردەوە کە خەباتی ژنان نابێت لە خەباتی چینایەتی فراوانتر جیا بکرێتەوە، چونکە لە بنەڕەتدا بەشێکە لە بزووتنەوەیەکی فراوانتر کە ئامانجی گۆڕینی پەیوەندییەکانی بەرهەمهێنانە. ئەوان ناکۆکییەکی سروشتی نێوان ژن و پیاو لەناو چینی کرێکاردا نەبینی. بەڵکو پێیان وابوو کە ئەم جۆرە بۆچوونە خزمەتی بەرژەوەندییەکانی سیستەمێک دەکات کە دەیەوێت چینی کرێکار پارچەپارچە بکات و بیگۆڕێت بۆ ململانێی ناوخۆیی لەجیاتی ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو لایەنەی قازانج لەسەر حسابی کار کۆدەکاتەوە. لەم ڕوانگەیەوە، چالاکی ڕێکخراوەیی بزووتنەوەی فێمینیستی سۆسیالیستی پەیوەندییەکی نزیکی بە بزووتنەوەی کرێکاری فراوانترەوە هەبوو، کە ژنانی کرێکار لە چوارچێوەیەکی سیاسی شۆڕشگێڕانەدا رێکدەخات کە یەکدەخات نەک دابەش بکات.
ئەم تەوژمانە هەروەها دیدێکی گشتگیریان بۆ ڕێکخستنەوەی کۆمەڵگا بەرەو پێش برد بۆ ئەوەی ژنان بتوانن سەربەخۆیی ئابووری بەدەست بهێنن لە ڕێگەی تێکەڵاوبوونی تەواو لە بەرهەمهێنانی کۆمەڵایەتیدا، هاوکات دابینکردنی خزمەتگوزاری گشتی فراوان وەک سەنتەری چاودێری منداڵان، دامەزراوەکانی چاودێری و چێشتخانە بەکۆمەڵەکان. ئەم جۆرە ڕێوشوێنانە باری زۆری کاری ناوماڵ لەسەر ژنان کەم دەکاتەوە و پشتبەستنیان لەناو خێزانی تەقلیدی تێکدەشکێنێت. ئازادی ژنان، لەم ڕوانگەیەوە، تەنها بابەتێکی ئەخلاقی، کەلتووری، یان ڕەوانبێژی نەبوو. ئەوە بابەتی ژێرخانی ئابووری بوو کە پێویستی بە گۆڕانێکی بنەڕەتی بوو لە پەیوەندییەکانی بەرهەمهێنان و خاوەندارێتی و دەسەڵات.
بەم مانایە ڕادیکاڵیە، فێمینیزمی سۆسیالیستی سۆسیالیزمی وەک زیادەیەکی سیاسی ئارەزوومەندانە نەبوو کە بتوانرێت لە دەرەوە بە دۆزی ژنان ببەسترێت، بەڵکو وەک مەرجێکی بنچینەیی بۆ بەدەستهێنانی ئازادی ڕاستەقینە و هەمیشەیی دەبینێت. لە ڕێگەی ئەم پەیوەندییە قووڵ و پێکەوە بەستراوەی نێوان فێمینیزم و خەباتی چینایەتی، ئەم تەوژمانە یارمەتیدەر بوون لە داڕشتنی دیدێکی تیۆری بەهێز کە بەردەوامە لە گفتوگۆ هاوچەرخەکان سەبارەت بە پەیوەندی دیالێکتیکی نێوان پرسی ژنان و ململانێ لەسەر پێکهاتەی ئابووری کۆمەڵگا.

چوارچێوەی پیشەسازی: سەرمایەداری و لەدایکبوونی هۆشیاری ژنانی کرێکار
لە کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدەهەم، ئەوروپا فراوانبوونی پیشەسازی گەورەی بەخۆیەوە بینی کە کیشوەرەکەی گۆڕی و نەخشەی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی گۆڕی. کارگەکان زۆر بوون، و شارەکان پڕ بوون لە شەپۆلی مرۆڤ کە لە لادێکانەوە دەهاتن. لەگەڵ ئەوەشدا ئەو سامانە زۆرەی کە کەڵەکەبوو، بەشدار نەبوو لە لایەن ئەوانەی کە بە دەست و ڕەنجی خۆیان دروستیان کرد. ژنان، لەگەڵ پیاوان و منداڵان، کاتژمێرێکی درێژ و ماندووکەر لە بارودۆخێکی سەختدا کاریان دەکرد کە تەنانەت سەرەتایترین ستانداردەکانی تەندروستی و سەلامەتی نەبوو، مووچەی زۆر کەمتر و بەبێ پارێزگاری یاسایی ڕاستەقینە لە دەرکردنی هەڕەمەکی یان برینداری لە شوێنی کار.
لەم چوارچێوە تایبەتەدا، چەوساندنەوەی ژنان تەنها کێشەیەکی کەلتووری پەیوەست بە دابونەریت و دابونەریت نەبوو. بەشێکی جیانەکراوەی پێکهاتەی ئابووری سەرمایەداری بوو کە ڕاستەوخۆ سوودی لە کاری هەرزان ئافرەت و لاوازی پێگەی کۆمەڵایەتی ژنان و نەبوونی کاریگەری یاسایی و ڕێکخراوەیی وەردەگرت.
لەم کەش و هەوایەدا بزووتنەوەی سۆسیالیستی وەک دەربڕینێکی سیاسی بەرژەوەندی و ئاواتەکانی چینی کرێکار لە جیهانێکی دادپەروەرانەتردا دەرکەوت. ژنانی تێکۆشەر بە باوەڕێکی فیکری پتەوەوە کە لە ماوەی چەندین ساڵ چاودێریکردن و لێکۆڵینەوە و خەباتی ڕاستەوخۆ پێکهاتووە: چەوساندنەوەی ژنان ئەنجامێکی ڕاستەوخۆ و بە ئەنقەستی سیستەمێکە کە جەوهەری لە چەوساندنەوەی کار و زۆرترین قازانج لەسەر حسابی ژیان و مافەکانی مرۆڤە.
فێمینیزمی سۆسیالیستی بە ڕوونی جیاوازی لە نێوان دۆزی ژنانی کرێکار و ژنانی بۆرژوازی کرد و جەختی لەوە کردەوە کە تێکەڵکردنیان لە ژێر یەک ناونیشاندا ناکۆکی ڕاستەقینە دەشارێتەوە و خزمەت بە بەرژەوەندییەکانی چینی باڵادەست دەکات. لە کاتێکدا تەوژمە لیبراڵەکان جەختیان لەسەر بەدەستهێنانی مافی دەنگدان لە سیستەمی ئێستادا دەکرد بەبێ بەرەنگاربوونەوەی پێکهاتەی ئابووری سیستەمەکەی، فێمینیستە سۆسیالیستەکان مشتومڕیان لەسەر ئەوە دەکرد کە ئەم بۆچوونە چارەسەری نیشانە دیارەکان دەکات بەبێ ئەوەی لە ڕەگە قووڵەکان نزیک ببێتەوە. پرسیارێکی بێ سازش هەر مایەوە: چ جۆرە ئازادییەک مافی دەنگدان بە ژنێکی دەوڵەمەند دەبەخشێت لە کاتێکدا ژنە کرێکارەکە لە قوڕی هەژاری و چەوساندنەوەی ڕۆژانەدا گیریان خواردووە؟ و چ جۆرە یەکسانییەک لەسەر بناغەیەکی شکاوی نادادپەروەری ئابووری بنیات نراوە؟
لە ڕێگەی نووسین و پلاتفۆرمە چەکدارەکانی فێمینیزمی سۆسیالیستی، پەیوەندی ئۆرگانیکی نێوان سەرمایەداری و چەوساندنەوەی ژنان بە قووڵی دەگمەن شیکرایەوە. ئابووری سەرمایەداری ژنانی چەوساندەوە سەرەڕای هۆشیاری لە سروشتی دووانەی پێگەیان. بەتەواوی بەهۆی ئەوەوە ئیستغلالیان دەکرد، سوودی لە هەر هەنگاوێک وەردەگرت لە نێوان کارگە و ماڵدا.
ئەم تەوژمانە داوای ململانێی نێوان ژن و پیاویان نەکرد کە ئەو شتانە دابەش بکات کە دەبێت یەکبخرێن. لە ناوەرۆکیاندا داوای ململانێیەکی ڕوون لە نێوان خاوەن سەرمایە و چینی کرێکاردا دەکەن و ئازادی ژنان بە گۆڕانێکی گشتگیر دەبەستنەوە کە هەلومەرجی بەرهەمهێنان دەگۆڕێت و ئەو سیستەمە هەڵدەوەشێنێتەوە کە چەوساندنەوەی ژنان دەکاتە پێکهاتەی ئابووری سەرمایەداری.

باشووری جیهان: کاتێک کارگەکان هێشتا ناوی خۆیان دەپارێزن
ئەگەر خەباتی کرێکارانی چنین لە نیویۆرک لە ساڵی 1857 لە کارگەکانی چنین دەستی پێکرد، ئەوا هەمان ئەو کارگانە تا ئەمڕۆش بوونیان هەیە. لەگەڵ ئەوەشدا ئەوان گواستوویانەتەوە بۆ ئەو شوێنانەی کە کرێکار هەرزانترە و یاساکان لاوازترن و چاودێری لاوازترە ئەوان گواستوویانەتەوە بۆ بەنگلادش و کەمبۆدیا و ئەسیوپیا و مەغریب و وڵاتانی تری باشووری جیهان کە بوونەتە کارگەی هەرزان سەرمایەداری جیهانی، ئەوەی باکوور لەبەری دەکات و دەیخوات بەرهەم دەهێنن لە کاتێکدا کرێکارەکانیان لە دەرەوەی هیچ پارێزگارییەکی ڕاستەقینە دەمێننەوە.
تەنها لە بەنگلادیش زیاتر لە چوار ملیۆن ژن لە کەرتی جلوبەرگی ئامادە کار دەکەن و کاڵا بەرهەم دەهێنن بۆ بازاڕەکانی ئەوروپا و ئەمەریکا بە مووچەیەک کە لە باشترین حاڵەتدا لە 95 دۆلار لە مانگێکدا تێناپەڕێت. کاتێک باڵەخانەی ڕانا پلازا لە ساڵی 2013 داڕما و زیاتر لە 1100 کرێکار لە ژێر وێرانەکەیدا کوژران، ئەو ڕووخانە ڕاستییەکی ئابڕووبەرانەی ئاشکرا کرد: ئەو دەزووەی کە کراسێک لە پاریس بە 200 یۆرۆ دەفرۆشرێت و ژنێک لە ژێر داروپەردوودا لە داکا دەمرێت، دەزوویەکی سەرمایەدارییە کە سنوورەکانی تێپەڕاندووە. ڕاپۆرتەکانی ڕێکخراوی کاری نێودەوڵەتی و چەند رێکخراوێکی مافی مرۆڤ ئەم کارەساتە بە یەکێک لە خراپترین کارەساتەکانی پیشەسازی لە مێژووی پیشەسازی جلوبەرگدا دادەنێن.
لەگەڵ ئەوەشدا باشووری جیهان تەنها کارگە نییە. لە وڵاتانی کەنداو، سەدان هەزار کرێکاری ناوماڵ لە فلیپین، ئەندۆنیزیا، ئەسیوپیا و سریلانکا لە ژێر سیستەمی کەفالە دەژین. ئەم ژنانە نەک تەنها لە گفتوگۆ نێودەوڵەتییەکاندا ئامادە نین. ئەوان لەو یاسایانەدا دیار نین کە دەبێت بیانپارێزن، چونکە کاری ناوماڵ لە زۆربەی ئەو وڵاتانە بە تەواوی لە یاسای کار بێبەش کراوە.
لە ئەمریکای لاتین و باشووری بیابانی ئەفریقا، ژنان لە ژێر سیاسەتی توندوتیژی سندوقی دراوی نێودەوڵەتی و بانکی جیهانیدا بۆ ماوەی دەیان ساڵ بارگرانی دووانیان لە ئەستۆ گرتووە. کاتێک خزمەتگوزارییە گشتییەکان لە پەروەردە، تەندروستی و چاودێری کۆمەڵایەتی کەم دەکرێتەوە، ئەم خزمەتگوزاریانە بە ڕاستی لەناوناچن. بارەکانیان دەچێتە ناو بواری خێزانەوە، لەوێ ژنان قەرەبووی بڕینی بودجەی دەوڵەت دەکەنەوە بە کاری بێ مووچە و کاتی ماندوو. لەم ڕوانگەیەوە، توندوتیژی سیاسەتێکی ئابووری بێلایەن نییە. ئەمە سیاسەتێکە کە دەرەنجامی کۆمەڵایەتی و جێندەریی ڕوونی هەیە و نرخەکەی یەکەم و قورسترین باجەکەی لەلایەن ژنانەوە دەدرێت.
لێرەدا میراتی تیۆری فێمینیزمی سۆسیالیستی ڕەهەندێکی نوێ وەردەگرێت لە دەرەوەی ئەوروپا کە لەوێ سەرچاوەی گرتووە. کاتێک ئەم تەوژمانە ئازادی ژنانیان بە ئازادی چینی کرێکار لە چەوساندنەوەی سەرمایەداری بەستەوە، بناغەی تیۆری دانا کە ڕوونی دەکاتەوە ئەمڕۆ لە کارگەکانی باشوور، ماڵەکانی کەنداو و گەڕەکە هەژارەکانی کەیپ تاون، لیما و کاراچی چی ڕوودەدات. چونکە کێشەکە لە بنەڕەتدا یەکیە: سیستەمێک کە پێویستی بە کاری هەرزان، جەستەی ناسک و یاسای کوندار هەیە، و هەموو ئەمانە بە ئاسانی لە ژنێکی هەژار لە باشووری جیهان دەدۆزێتەوە.
هەروەها گفتووگۆ لەسەر واقیعی ژنان لە جیهاندا ناتوانێ تەواو بێت بەبێ لەبەرچاوگرتنی ئەو کەسانەی کە پاڵیان پێوە دەنرێت بۆ فرۆشتنی جەستەیان بۆ مانەوە لە ئابوورییەکی نادادپەروەرانەدا کە بوون خۆی پشت بە جەستە و کاری ناجێگیر دەبەستێت. وەک ئەوەی لە زۆربەی شوێنەکانی جیهاندا ڕوودەدات، لە وڵاتانی گەشتیاری هەژارەوە تا شارە گەورەکان کە لەسەر ئابووری سێبەر دەژین، جەستەی ژنان دەبێتە دوایین سەرچاوەی بەردەست لە ڕووبەڕووبوونەوەی هەژاری و پەراوێزخستن.
بۆیە 8 ی مارس ناتوانێ ڕۆژێکی جیهانی بێت مەگەر کرێکاری کارگەکە لە داکا، کرێکاری ناوماڵ لە ریاز، فرۆشیاری بازاڕ لە ئەدیس ئەبابا و ئەو ژنەی کە ڕۆژانە بۆ بژێوی ژیان تێدەکۆشێت لە ئابووری نافەرمی سەختدا لە ناوەڕاستی ئەو ڕۆژەدا ئامادە نەبن نەک پەراوێزەکانی. نەک وەک قوربانی بۆ وروژاندنی هەست، بەڵکو وەک ئەکتەرێک لە خەباتێکدا کە نەوەستاوە و ناوەستێت تاوەکو ئەو هەلومەرجە پێکهاتەیەی کە چەوساندنەوەیان گونجاو و قازانج بەخش و بەردەوامە دەگۆڕێت.

قەیرانەکان ڕاستیەکان دەردەخەن: لاوازی دەستکەوتەکان لە ژێر سایەی سەرمایەداریدا
ئەم لاوازییە پێکهاتەیە کە ژنان لە باشوور ئەزموونی دەکەن تەنها پەیوەندی بە ئەوانەوە نییە. قەیرانی ئابووری ئەوە دەردەخات کە ژنان لە باکووریش دەستکەوتیان بەدەستهێناوە کە بە هەڵپەسێردراوی ماونەتەوە بەبێ ڕەگ و ڕیشەی قووڵ لە پێکهاتەی خودی سیستەمەکەدا. ئەزموونی ئەو وڵاتانەی کە بە پێشکەوتوو وەسف دەکرێن لە یەکسانی جێندەردا بە ڕوونی نیشانی دەدەن کە ئەم دەستکەوتانە سەرەڕای گرنگی زۆریان هێشتا لاوازن و ئەگەری داخوران لە سیستەمێکی سەرمایەداریدا کە پێکهاتەی بنەڕەتی نەگۆڕاوە. لە هەموو قەیرانێکی ئابووریدا، داواکان داوا لە ژنان دەکەن لە بازاڕی کار بکشێنەوە لە ژێر ئەو مشتومڕەی کە لە ڕووی کۆمەڵایەتیەوە دەردەکەون بەڵام لە بنەڕەتدا ئابووری دەردەکەون، وەک کەمکردنەوەی بێکاری، کەمکردنەوەی خەرجی گشتی، یان گەڕانەوە بۆ “ڕۆڵی سروشتیی” ژنان لە ماڵ و خێزاندا.
تەنانەت لە وڵاتانی ئەسکەندەناڤیا و ئەوروپا کە زۆرجار وەک نموونەی یەکسانی نیشان دەدرێن، بەشداری ژنان لە پۆستە باڵاکانی سەرکردایەتی تا ڕادەیەک سنووردارە لە زۆربەی کەرتەکاندا لە سەدا 25 بۆ 35 ی پۆستە باڵاکانی بەڕێوەبەر تێپەڕ ناکات و لە بەرزترین پۆستی جێبەجێکار بۆ 10 بۆ 15 لە سەدا دادەبەزێت، لە کاتێکدا جیاوازی مووچە بە تێکڕای 10 بۆ 13 لە سەدا بەردەوامە. شەڵتەرەکانی قوربانیانی توندوتیژی خێزانی ساڵانە سەدان ژن وەردەگرن، ئەمەش بە ڕوونی نیشانی دەدات کە یەکسانی یاسایی لە دەستوور و یاساکاندا مانای کۆتایی هێنان بە چەوساندنەوەی ڕاستەقینە نییە.
ئەم لاوازییە تەنها بۆ باشوور سنووردار نییە. هەمان سیستەمی ئابووری کە گوشار دەخاتە سەر کرێی ژنانی کرێکار لە کارگەکانی داکا، سیاسەتی توندوتیژی و تایبەتیکردن بەڕێوە دەبات کە کاریگەری لەسەر ژیانی ژنانی کرێکار لە نەخۆشخانە و قوتابخانە و دامەزراوەکانی چاودێری لە ئەوروپا هەیە. بەم شێوەیە لاوازی دەستکەوتەکان دەبێتە دیاردەیەکی هاوبەش کە شێوەی جیاواز لە نێوان باکوور و باشوور وەردەگرێت بەڵام لە هەمان ڕەگەوە سەرهەڵدەدات.
ئەم ڕاستییە ئازاربەخشانە ئەوە دووپات دەکەنەوە کە ئەو مافانەی کە لە ڕێگەی خەبات و قوربانیدان بەدەست هاتوون وردە وردە لەناودەچن مەگەر ئەو پێکهاتە ئابوورییە قووڵانەی کە پەیوەندییەکانی چەوساندنەوە و جیاکاری دەپارێزن بگۆڕدرێن. مافێک کە لە سیستەمێکدا دەدرێت کە باوەڕی بە یەکسانی نییە وەک مافێکی هەڵپەسێردراو دەمێنێتەوە کە دەتوانرێت هەر کاتێک بەرژەوەندییەکانی ئەو سیستەمە پێویست بکات لێی بسەنرێتەوە.

کاتێک پێشکەوتنی ژنان مانای سەرکەوتنی فێمینیستی نەبێت
بوونی ئافرەت لە پۆستی سەرکردایەتیدا مەرج نییە سەرکەوتن بێت بۆ دۆزی ژنان. ئەمە تەنها پارادۆکسێکی تیۆری نییە. مێژوو نموونەی بەرجەستە پێشکەش دەکات. یەکێک لە بەرچاوترین نموونەکان ئەزموونی مارگارێت تاچەر (1925-2013) بوو کە یەکەم ئافرەت بوو بە سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا کە لە نێوان ساڵانی 1979 و 1990 حوکمڕانی کرد. بەرزبوونەوەی ئەو بۆ بەرزترین ئاستی دەسەڵات لە کۆمەڵگایەکدا گرنگی هەبوو کە ژیانی سیاسی لەمێژە پیاوان بەسەریدا زاڵ بوون. لەگەڵ ئەوەشدا ئەم بەرزبوونەوەیە نەبوو بە سیاسەتێک کە یەکسانی کۆمەڵایەتی بەهێز بکات یان چینی کرێکار لە چەوساندنەوە بپارێزێت.
بە پێچەوانەوە، سەردەمی ئەو پەیوەندییەکی نزیکی هەبوو بە سیاسەتی تایبەتکردنی فراوان و توندوتیژی ئابووری سیستماتیک کە سەندیکاکانی لاواز کرد، هێرشی توندی لە کرێکاران کرد و نایەکسانی کۆمەڵایەتی قوڵتر کرد. ژنان، بەتایبەتی ژنانی کرێکار و هەژار، باجێکی نەگونجاو و ئازاربەخشیان دا بۆ ئەم سیاسەتانە.
ژنان بەس نییە بگەنە پۆستی دەسەڵات ئەگەر هەلومەرجی کارکردن نادادپەروەرانە بمێنێتەوە. بەس نییە کە گوتاری “تواناسازی” و “شکاندنی سەقفی شوشەیی” بڵاو ببێتەوە لە کاتێکدا کاری ناوماڵ و چاودێری لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە نەناسراوە و لە حساباتی ئابووری فەرمی دوورخراونەتەوە. ئەم ئەزموونە بیرمان دەخاتەوە کە ئازادی ژنان بە ڕەگەزی ئەو کەسە ناپێورێت کە لەسەر کورسی دەسەڵات دانیشتووە، بەڵکو بە سروشتی ئەو سیاسەتانەی جێبەجێ دەکرێن و هاوتەریب بوونیان لەگەڵ بەرژەوەندییەکانی زۆرینەی چەوساوەدا دەپێورێت.
ئامادەبوونی ژنان لە پۆستەکانی سەرکردایەتی و بڕیاردان هەنگاوێکی گرنگ و پێویستە بەرەو یەکسانی، چونکە قۆرخکاری مێژوویی دەسەڵات دەشکێنێت و ئامادەبوونێکی سیاسی و دامەزراوەیی دەبەخشێت بە ژنان. لەگەڵ ئەوەشدا پێوانەی ڕاستەقینەی پێشکەوتنی کۆمەڵایەتی ژمارەی کورسییەکانی ژنان نییە لە ئەنجوومەنی کۆمپانیاکان یان هۆڵەکانی پەرلەمان، بەڵکو گەشەسەندنی بەرجەستە لە ژیانی ژنانی پەراوێزخراو: کرێکارانی مووچەی کەم، ئەو ژنانەی لە هەژاری بۆماوەییدا گیریان خواردووە، پەنابەرانی هەڵهاتوو لە جەنگ و چەوساندنەوە، قوربانیانی سیاسەتی توندوتیژی کە باجی ئەو قەیرانانە دەدەن کە خۆیان دروستیان نەکردووە. لەم ڕوانگەیە ڕادیکاڵەوە، 8 ی مارس وەک رۆژی پرسیاری قووڵ لە سیستەمی ئێستا، سیاسەتەکانی و پێکهاتەکەی دەمێنێتەوە نەک دەرفەتێک بێت بۆ گونجاندن یان ماستاوکردن.

8ی مارس: چۆن تێدەکۆشین، نەک چۆن ئاهەنگ دەگێڕین
لە کۆتایی ئەم ڕێگا مێژووییە درێژە کە لە نیویۆرکەوە تا پترۆگراد و لە کۆپنهاگنەوە بۆ هەموو شارێک درێژ دەبێتەوە کە ژنان ڕژانە سەر شەقامەکان بۆ داواکردنی مافەکانیان، بیرهێنانەوەی 8 ی مارس گەڕانەوەیەکی سۆزدارانە نییە بۆ ڕابردوو. ئەوە گەڕاندنەوەیەکی هۆشیارانە بۆ مانا ڕەسەنەکەی کە زۆر هێز هەوڵ دەدەن جوانی بکەن و بەتاڵ بکەن لە ناوەرۆکی چینایەتی و شۆڕشگێڕی. بەدەستهێنانەوەی ئەم ڕۆژە مانای نکۆڵی کردن لە خەباتی ڕیفۆرمیستی نییە کە دەستکەوتی بەدەست هێناوە کە ناتوانرێت بەکەم بزانرێت. واتە دووبارە بەستنەوەی ئەو دەستکەوتانە بە ڕەگە کۆمەڵایەتی و چینایەتییەکانیانەوە بۆ پاراستنیان لە پاشەکشە و پاشەکشە کردن.
سەرەڕای هەموو ئەو مافانەی کە بە دەیان ساڵ خەبات و خوێن و قوربانیدان بەدەست هاتوون، ئەو پێکهاتە قووڵانەی کە ڕۆژانە جیاکاری لە هەموو کارگەیەک، فەرمانگە و ماڵێکدا بەرهەم دەهێنن، لەناونەچوون. چەوساندنەوەی ژنان بەردەوامە لە بازاڕی کار کە لەسەر بنەمای جیاوازی مووچەی سیستماتیک و کاری بێ مووچە لە ئامارە فەرمییەکاندا نییە، و لاوازی ئابووری بۆماوەیی لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی تر دەگوازرێتەوە. ئەو سیستەمەی کە ژنانی کرێکار لە کارگەکانی چنین بەرهەڵستی دەکرد، بە زیندوویی دەمێنێتەوە و شێوە و میکانیزمەکانی دەگۆڕێت و لەگەڵ ئەوەشدا ناوەڕۆکی خۆی لەسەر بنەمای زاڵبوون و چەوساندنەوەی سیستماتیک دەپارێزێت.
ئەو میراتەی فێمینیزمی سۆسیالیستی بەجێی هێشت بانگەوازێک نەبوو بۆ ئاهەنگێکی ساڵانە کە ئاڵاکان هەڵواسرێن، گوڵ دابەش بکرێن و کۆنفرانس ئەنجام بدرێت پێش ئەوەی هەمووان بگەڕێنەوە بۆ ژیانیان بەبێ گۆڕان. بانگەوازێکی بەپەلە بوو بۆ ڕێکخستن و تێکۆشان لە سنوور و کەلتوور و زمانەکاندا، یەکسانی بە ڕەخنەگرتن لە سیستەمی چینایەتی سەرمایەداری و بەستنەوەی ئازادی ژنان بە ئازادی کۆمەڵگا بە گشتی لە لۆژیکی چەوساندنەوە.
لەگەڵ ئەوەشدا گرنگترین پرسیار هەر دەمێنێتەوە: چۆن تێبکۆشین؟ ئەمڕۆ چ شێوازێکی ڕێکخستن پێویستە؟ ئایا پارتێکی سیاسی سۆسیالیستی تەقلیدی، تۆڕە کۆمەڵایەتییە لامەرکەزییەکان، یان رێکخراوەکانی فێمینیستی ترانس نەتەوەیی؟ چۆن کرێکارێکی جلوبەرگ لە بەنگلادیش دەتوانرێت پەیوەندی بە بەکاربەرێکی ئەوروپاوە هەبێت بە شێوەیەک کە هۆشیاری هاوبەش دروست بکات سەبارەت بە زنجیرەی چەوساندنەوەی جیهانی نەک شاردنەوەیان؟ چۆن دەتوانرێت ڕووبەڕووی سیاسەتی توندوتیژی ببێتەوە کە لەلایەن دامەزراوە داراییە نێودەوڵەتیەکانەوە سەپێنراوە، کە دەرەنجامەکانی زۆرترین دەکەوێتە سەر ژنانی کرێکار و هەژار؟
وەڵامەکان ناتوانن کورت بکرێنەوە بۆ یەک هاوکێشەی ڕێکخراوەیی کە لە هەموو شوێنێک دروست بێت. هەلومەرجی سیاسی و کۆمەڵایەتی لە چوارچێوەیەکەوە بۆ چوارچێوەیەکی تر جیاوازە. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەزموونی هاوچەرخ ئاماژە بە چەند ئاراستەیەکی ڕوون دەکات، لەوانە بەهێزکردنی ڕێکخراوی فێمینیستی سەربەخۆ و بنیاتنانی تۆڕی هاوپشتی فێمینیستی و کرێکاری. هەندێک لە پارتە چەپەکان و هێزە پێشکەوتووەکانیش ڕۆڵیان گێڕاوە لە پشتیوانیکردن لە یەکسانی جێندەر و داخوازییەکانی بزووتنەوەی فێمینیستی، چ لە ڕێگەی کاری پەرلەمانی و چ هاوپەیمانی لەگەڵ بزووتنەوە کۆمەڵایەتیەکان.
لەم چوارچێوەیەدا، گرنگ دەبێت خەباتی فێمینیستی بە خەباتی کۆمەڵایەتی فراوانتر لە دژی سیاسەتی توندوتیژی و تایبەتیکردن ببەسترێتەوە و شێوازی نوێی ڕێکخستن کە کاری سیاسی و کۆمەلایەتی و فشاری سەندیکاکان تێکەڵ بکات. جیهانگیریی سەرمایەداری ئابووری جیهانی بەیەکەوە بەستووەتەوە. نەک تەنها تەحەدایەکی هاوبەشی بەرهەمهێناوە بەڵکو هەلومەرجی نوێی بۆ هاوپشتی کیشوەربڕ ڕەخساندووە کە دەتوانێت خەباتی ژنان لە شەڕە ناوخۆییە دابڕاوەکانەوە بگۆڕێت بۆ بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی جیهانی هۆشیارتر لە خۆی و ئامانجەکانی.
بۆیە لە 8 ی مارس و هەموو ڕۆژەکانی دواتر، پرسیاری سەرەکی ئەوە نییە کە چۆن ئەم بۆنەیە بگێڕین. پرسیاری ڕاستەقینە ئەوەیە کە چۆن تێدەکۆشین و ڕێک دەخەین و بنیات دەنێین. ئەو مافانەی دوێنێ بەدەستیان هێنا پێویستیان بە هۆشیاری نوێ و رێکخراوێکی بەردەوام هەیە بۆ پارێزگاریکردنیان لە ئەمڕۆ، وە پێویستیان بە ئیرادەی فێمینیستی چەپی شۆڕشگێڕانە هەیە کە ماندوو نەبێت لە فراوانکردنیان ڕۆژ لە دوای ڕۆژ تا یەکسانی تەواو بەدەست دێت—یەکسانییەک کە نە نیوە قبوڵ بکات و نە وردە وردە قبوڵ بکات.

بەیان ساڵح

کە هەواڵەکە گەیشت و بڵاوکرایەوە، شاری بەغدا هێشتا تاریک بوو، هەواڵی کوشتنی ژنێک بوو، تەنها ژنێک.. ئەو نە ژەنەڕاڵ، نە سوپاسالار، نە وەزیر، نە پەرلەمانتار، نە کەسایەتیەکی ناو دەسەڵات بوو، ئەو تەنها ژنێک بوو لە ناو جەرگەی کۆنەپەرستیدا قسەی کردبوو، ژنێک کە ڕەتیکردبووەوە بێدەنگ بێت، ژنێک کە باوەڕی وابوو ئازادی نابێت ئیمتیازێک بێت، بەڵکو دەبێت بنەما بێت بۆ ژیانی مرۆڤەکان بە یەکسانی.
ڕەنگە بەو زووانەش، یان چەند ڕۆژیتر ناوی ئەو، لە ناو میدیاو هەواڵەکاندا نەمێنێت، چونکە لە وڵاتێکدا کە بەهۆی جەهل و شەڕ و تەقینەوەی ڕۆکێتوو و قەیرانە سیاسی و کۆمەڵایەتیەکانەوە هەژاوە، کوشتنی ژنان بە خێرایی دەبێتە تەنها ئامارێکی دیکە لە ئاماری توندوتیژیدا.
چەندە بە ئازارە کە کەمێک بەر لە 8ی مارس، لە کاتێکدا ڕێکخراو و حیزبوو دامودەزگا و میدیاکان ئامادەکاری دەکەن، وتار لەسەر مافەکانی ژنان ئامادە دەکەن و سیاسەتمەداران و پیاوانی دەوڵەتوو پەرلەمانتار پەیامی ساڵانەی خۆیان لە رووی زمانەوانی و ئەدەبیەوە بە بێ هیچ گۆرانکاریەک دادەڕێژنەوە، لە شوێنێک، لە گۆشەیەکی تاریکی شاری بەغدا ژنێک دەنێژرێت کە تاکە (تاوانەکەی) تەحەدای جەهل و کۆنەپەرستی و نەزمی پیاوسالاری و دەستەڵاتی مەزهەبگەرا بووە، چەندە خەمێکی قوڵە بۆ ئەو مرۆڤانەی کە لە خەمی کەرامەتی ئینسانی و هاوتایی دان، کە تا دێت لە ناو کۆمەڵگای عێراقیدا نەریتە پیاوسالاری و مەزهەبگەراکان بەهێزدەکرێن و وەکوو یاسا دادەڕیژرێن و بەردەوامیان پیدەدرێت، لەلایەن دەسەڵات و مەرجەعە ئایینییەکانەوە شەرعیەت وەردەگرن و لەلایەن گروپە سیاسییەکانی ناو دەستەڵاتەوە دەپاریزرێن، لە ناو ئەو پێکهاتەیەدا جەستەی مێینە وەکوو خاکێک دەبیندرێت کە دەبێت چاودێری و کۆنترۆڵ بکرێت، لە ڕێگەی ئەخلاقەوە، لە ڕێگەی خێزانەوە، لە ڕێگەی ئایین و هەندێکجاریش لە ڕێگەی توندوتیژی ئاشکرادا.
لە ناو رایەڵە جیاوازەکانی کۆمەڵگای عێراقیدا ئەو جۆری کۆنترۆڵە بە تایبەتی بووەتە دیاردەیەکی زۆر دڕندانە و نا ئینسانی، دوای دەیان ساڵ لە شەڕ وماڵوێرانی و هەڵوەشاندنەوەی ستراکچەری سیاسی، سیستەمێکی سیاسی دەستی بەسەردا گرتووە کە حزبە ئایینییەکان و پێکهاتەکانی دەسەڵاتێکی کۆنەپەرست کاریگەرییەکی بەرچاویان لە ناویدا هەیە، زۆرێک لەو هێزانە بەناوی جیاجیای
ئایین، ئەخلاق، یان ناسنامەی نەتەوەییەوە قسە دەکەن و بەردەوام سیاسەتەکانیان نوێنەرایەتی گەڕانەوە بۆ نۆرمەکانی پیاوسالاری و کۆنەپەرستیەکی پێناسەنەکراو دەکەن، ئەوەی کە ئەوان چاورێی دەکەن تەنها ئەوەیە کە ژنان هەڵگری شەرەفی کۆمەڵگا بن، چاوەڕوان دەکەن کە ژنان ئەخلاقی میللەت و نەتەوە بەرجەستە بکەن، چاوەڕوان دەکەن کاتێک پیاوان باسی سیاسەت دەکەن ژنان بێدەنگوو دەمبەستراو بن، وە ئەگەر بێدەنگیش نەبن، نرخەکەی دەتوانێت ئەوەبێت کە دەیبینین.
کوشتنی چالاکوانانی ژن هەرگیز تەنیا تاوانێکی تاکەکەسی نییە، پەیامێکی ڕوونە، پەیامێک بۆ هەموو ئەو ژنانەی کە بوێرن و دەنگیان لە بەرامبەر ئەو جەهل و نەزمە پیاو سالاریە دینیەدا بەرز دەکەنەوە.
یەکێک لەو دەنگە هەرە بەرزو گرنگانە لە ناو ئەو تیکۆشانەدا، چالاکوانی داکۆکیکاری مافی ژنان (یەنار محەمەد)بوو، ئەو ساڵانێکی زۆر دژی کوشتنی شەرەف و توندوتیژی پیاوسالاری و دەسەڵاتی سیاسی حزبە ئایینییە کۆنەپەرستەکان لە عێراقدا خەباتی کرد و تێکۆشا، (یەنار محمد) چەندین رێکخراوی بۆ پاراستنی ژنان دامەزراند، پەناگەی نهێنی بۆ ئەو ژنانە دروستکرد کە لە کوشتنی شەرەف هەڵدێن و دەنگی بەرزی بەو کەسانە بەخشی کە ساڵانێک بوو بە بێدەنگی لە سێبەردا دەمانەوە، بۆ زۆرێک لەو ژنانەی کە ژیانیان لە ژێرهەڕەشەدابوو، ئەو پەناگانە وەکوو تاکە شوێنی سەلامەت بۆیان چانسی مانەوەیان بوو.
یەنار محمد چەندین جار هەڕەشەی کوشتن و ناوزڕاندنی لێ کرابوو، بە دوژمنی ئایین و نەریتوو کۆمەڵگا ناوزەد کرابوو، هێزە سیاسییە کۆنەپەرستەکان هەوڵی بێبەهاکردنیان بە تێکۆشان و کارەکانی دەدا، چونکە ئەو حەقیقەتێکی سادەی بەیان دەکردوو قسەی لە بارەوە دە کرد، ئەویش ئەوەبوو کە چەوساندنەوەی ژنان رێکەوتوو چارەنووسێکی فەرهەنگی نییە، بەڵکو سیستەمێکی سیاسیی و کۆمەلایەتیی و مەزهەبییە، سیستەمێک کە لایەنە سیاسیەکان بە بەهێزی بەرگری لێدەکەن و بەکاری دەهێنن، سیستەمێک کە لەلایەن پێکهاتە خێزانییە پیاوسالارو مەزهەبیەکانەوە لە ناو کۆمەڵگەی عێراقی بە خراپترین شێوە بەرهەم هێنراوەتەوە.
کوشتنی یەنار محمد لە بەغدا چەند ڕۆژێک بەر لە 8ی مارس، ئەوە نیشان دەدات کە قسەکردن لەسەر مافی ژن لە ناو ئەو کۆمەڵگایەو لەبەرامبەر ئەو دەستەڵاتە پیاوسالارو مەزهەبیەدا چەندە بە سەرپێی و بە ڕاستەقینەیی دەبێت بمێنێتەوە.

• پێشەکی
لە کاتی خوێندنەوەی کتێبی “شەهرزاد بەرەو ڕۆژئاوا” (1) فاتمە مەرنیسی خۆمم بینی کە لە لاپەڕە 231 دا ڕووبەڕووی چەمکێکی قووڵ و بیرکردنەوە بوومەوە: چەمکی توندوتیژی سیمبولی کە کۆمەڵناسی فەڕەنسی پیەر بۆردیو لە کتێبی “زاڵبوونی پیاوسالارنە” پێشکەشی کردووە (2). ئەم چەمکە بۆ ماوەیەکی درێژ سەرنجی ڕاکێشام، چونکە شێوە شاراوەکانی کۆنتڕۆڵ و چەوساندنەوە دەردەخات کە پشت بە هێزی فیزیکی ڕاستەوخۆ نابەستن، بەڵکو لە ڕێگەی سیمبول و کەلتوور و گوتاری زاڵ لە کۆمەڵگادا کار دەکەن.
ئەوەی زیاتر حەزی منی بۆ ئەم چەمکە زیاد کرد تێبینیکردنم بوو لەسەر یەکتربڕێکێکی ڕوون لە نێوان ئەوەی بۆردیو پێشکەشی دەکات و تێزەکەی نووسەری فێمینیستی ئەمریکی ناعومی وۆڵف لە کتێبەکەی “ئەفسانەی جوانی” (3) پێشکەشی کرد، بەتایبەتی کە لە لاپەڕە 230 ی کتێبەکەی فاتیمە مێرنیسی دەردەکەوێت. بۆم دەرکەوت کە هەردووکیان بوردیو و ناعومی باسی میکانیزمێکی هاوبەش دەکەن بۆ کۆنتڕۆڵکردنی ژنان، تەنانەت ئەگەر دەرکەوتەکان و دەقەکانیش جیاواز بن.
بۆردیو ئەو بیرۆکەیە دەخاتەڕوو کە توندوتیژی هەمیشە ماددی و بینراو نییە. توندوتیژی لە ڕێگەی کەلتوور، بەها و پەروەردەوە ئەنجام دەدرێت، وا لە زاڵەکان دەکات زاڵبوونیان قبوڵ بکەن و بەبێ ئاگایی بەرهەمی بهێننەوە. لە لایەکی ترەوە، وۆڵف دەریدەخات کە چۆن ستانداردەکانی جوانی بەسەر ژناندا دەسەپێنرێن تەنها ئارەزووی کەسیی نین، بەڵکو ئامرازێکی دیکتاتۆرییە کە بۆ تەمبێکردنی ژنان و کۆنتڕۆڵکردنی جەستە و ژیانیان بەکاردەهێنرێت.
ئەم یەکتربڕی نێوان دوو بۆچوونە دەمانگەیەنێتە تێگەیشتنێکی قوڵتر کە چۆن زاڵبوونی پیاوانە لە چوارچێوەی سیستەمی سەرمایەداریدا کاردەکات، کە جەستەی ژن دەگۆڕێت بۆ شوێنێکی وەبەرهێنانی ئابووری و کۆنتڕۆڵی سیمبولی لە یەک کاتدا. لەبەر ئەوە گرنگی لێکۆڵینەوە لەم بابەتە و تێگەیشتن لە میکانیزمە ئاڵۆزەکانی.

• یەکەم: توندوتیژی سیمبولی و زاڵبوونی پیاوسالارنە
پیەر بۆردیو باوەڕی وایە کە توندوتیژی تەنها بە شێوە ماددییە ڕاستەوخۆکانی سنووردار نییە. لەوانەیە شێوازێکی نەبینراو وەربگرێت کە لە ڕێگەی سیمبولەکان، ماناکان و کەلتوورەکانەوە ڕاهێنان دەکرێت، کە ئەو پێی دەڵێت توندوتیژیی سیمبولی. ئەم توندوتیژییە بە نەرمی و هەستپێنەکراو دەناسرێتەوە، چونکە لە ڕێگەی زمان، پەروەردە، ئایین، میدیا و دابونەریتی کۆمەڵایەتیەوە ئەنجام دەدرێت، بەبێ پەنابردن بۆ زۆرەملێ جەستەیی.
مەترسییەکەی لەوەدایە کە زۆرجار لەلایەن ئەو کەسانەوە قبوڵ دەکرێت کە ڕووبەڕووی دەبنەوە، چونکە ئەوان بە سروشتی یان ئاشکرا دەیبینن. توندوتیژی سیمبولی بە سەپاندنی شێوازێکی دیاریکراوی بیرکردنەوە و هەڵسەنگاندن کار دەکات کە پەیوەندییە نایەکسانەکان ڕەوا دەردەکەون، دەبێتە هۆی بەرهەمهێنانەوەی زاڵبوونی کۆمەڵایەتی بەبێ هۆشیارییەکی ئاشکرا.
لەم چوارچێوەیەدا، بۆردیو چەمکی زاڵبوونی پیاوسالارنە وەک مۆدێلێکی ڕوونی توندوتیژیی سیمبولی پەرە پێدەدات. زاڵبوونی پیاوسالارنە تەنها لەسەر بنەمای کۆنترۆڵی ماددی پیاوان بەسەر ژناندا نییە، بەڵکو بە شێوەیەکی سەرەکی لە ڕێگەی پێکهاتەی سیمبولی و کەلتوورییەوە دامەزراوە کە وا لە سەروەری پیاوان دەکات سروشتی و ڕەوا دەربکەوێت.
لە منداڵییەوە تاکەکان نوێنەرایەتی عەقڵی و ڕۆڵی کۆمەڵایەتی بەدەست دەهێنن کە دابەشبوونێکی دووانەیی لە نێوان نێر و مێ بەرهەم دەهێنن، کە تێیدا نێرینە پەیوەندی بە هێز، عەقڵ و سەرکردایەتییەوە هەیە، لە کاتێکدا مێینە پەیوەندی بە لاوازی، هەست و ژێردەستەیی هەیە. ئەم سیستەمە تەنها لەلایەن پیاوانەوە نەسەپێنراوە. ژنان هەروەها بەشداری دەکەن لە زاوزێی لە ڕێگەی ئەوەی کە بۆردیو پێی دەڵێت هابیتۆس، واتە سیستەمی سروشتی دەروونی و جەستەیی کە ڕەگی لە ئەزموونی کۆمەڵایەتیدا هەیە.
بەم شێوەیە، زاڵبوونی پیاوسالارنە دەبێتە سیستەمێکی کۆمەڵایەتی کە لە نائاگایی کۆمەڵدا جێگیر دەبێت، ڕۆژانە لە ڕێگەی کردارە ئاساییەکان و گوتاری زاڵەوە بەرهەم دەهێنێتەوە، بەبێ ئەوەی پێویست بە توندوتیژی ڕاستەوخۆ بکات. بۆردیو جەخت لەوە دەکاتەوە کە هەڵوەشاندنەوەی ئەم جۆرە زاڵبوونە پێویستی بە هۆشیارییەکی ڕەخنەگرانە هەیە لەو پێکهاتە ڕەمزیانەی کە پاڵپشتی دەکەن، چونکە بەرهەڵستکاری تەنها بە گۆڕینی یاسا یان هەلومەرجی ماددی بەدەست ناهێنرێت، بەڵکو بە گۆڕینی شێوازی بیرکردنەوە و پۆلێنکردنیش کە نایەکسانی قبوڵ دەکات و بەردەوام دەکات.

• دووەم: زاڵبوونی نێرینە لە چوارچێوەی سیستەمی سەرمایەداریدا
بۆردیو لە کتێبەکەیدا ئاماژە بەوە دەکات کە زاڵبوونی پیاوسالارنە بابەتێکی سروشتی یان بایۆلۆجی نییە، بەڵکو سیستەمێکی کۆمەڵایەتی و کەلتوورییە کە لە ڕێگەی توندوتیژیی سیمبولییەوە بەرهەم دەهێنرێتەوە، واتە لە ڕێگەی شێوەی ناڕاستەوخۆ و نەبینراوی کۆنتڕۆڵ کە لە ڕێگەی زمان، دابونەریت، پەروەردە و دامەزراوە کۆمەڵایەتیەکانەوە ئەنجام دەدرێت، تا ئەو کاتەی زاڵبوونی پیاو بەسەر ژناندا سروشتی و قبوڵکراو دەردەکەوێت.
لە چوارچێوەی سیستەمی سەرمایەداریدا، ئەم زاڵبوونە ئامرازێک پێکدەهێنێت بۆ پاراستنی سیستەمێکی کۆمەڵایەتی و ئابووری دیاریکراو، چونکە ڕۆڵی ژنان لە مێژوودا سنووردار بووە بۆ بواری ناوماڵ و چاودێری خێزان، کە هێزی کاری هەرزان بۆ پیاوان لە بازاڕدا دابین دەکات و بەردەوامی دابەشکردنی نایەکسانی کار مسۆگەر دەکات.
سیستەمی سەرمایەداری پشت دەبەستێت بە شەرعیەتدان بە سیمبول و بەهاکان، و زاڵبوونی پیاوسالارنە یارمەتیدەرە بۆ ئەوەی جیاکردنەوەی ڕۆڵی ژن و پیاو سروشتی دەربکەوێت، کە پیاوان وەک بەرهەمهێنەری بەهێز وێنا دەکرێن و ژنان وەک بەخێوکەر و چاودێری ماڵ وێنا دەکرێن. ئەم جیاکردنەوەیە ئاسانکاری بۆ چەوساندنەوەی هێزی کار دەکات و بەردەوامی سیستەمی ئابووری و کۆمەڵایەتی مسۆگەر دەکات بەبێ پەنابردن بۆ هێزی راستەوخۆ.
زاڵبوونی پیاوسالاری هەروەها پەیوەستە بەوەی کە بۆردیو پێی دەڵێت سەرمایەی سیمبولی کە دەگۆڕێت بۆ جۆرێک لە کۆنتڕۆڵی ئابووری و کۆمەڵایەتی ناڕاستەوخۆ، وەک بێبەشکردنی ژنان لە دەرفەتی کار، کەمکردنەوەی مووچەکانیان یان ناچارکردنیان بۆ ڕۆڵی خێزانی بێ مووچە.
بە کورتی، دەتوانین بڵێین توندوتیژیی سیمبولی پیاوسالارنە یەکێکە لە کۆڵەکەکانی شەرعییەتی کۆمەڵایەتی سەرمایەداری، چونکە نایەکسانی جێندەریی سروشتی دەردەکەوێت و دابەشکردنی بەردەوامی سەرچاوە و دەسەڵات بە شێوەیەک مسۆگەر دەکات کە خزمەت بە سیستەمی ئێستا بکات.

• سێیەم: ئەفسانەی جوانی وەک جۆرێک لە توندوتیژیی سیمبولی
لە کتێبی “ئەفسانەی جوانی”، نائۆمی وۆڵف چەمکی توندوتیژی سیمبولی وەک شێوازێکی ناڕاستەوخۆی چەوساندنەوە دەخاتە ڕوو کە بەسەر ژناندا دەسەپێنرێت لە ڕێگەی پێوەرەکانی جوانی کەلتووری، نەک لە ڕێگەی هێزی جەستەیی یان یاسای ئاشکراوە. ئەم توندوتیژییە بە بێدەنگی بەڕێوە دەچێت، بەڵام کاریگەرییەکەی قوڵە، چونکە وا لە ژنان دەکات کە بەبێ ئاگایی خۆیان ملکەچ بکەن.
وۆڵف دەبینێت کە ئەفسانەی جوانی تەنها ئارەزووی جوانی نییە، بەڵکو سیستەمێکی دەسەڵاتدارە کە بە بەهێزی لەگەڵ پێشکەوتنی کۆمەڵایەتی و ئابووری ژنان سەریهەڵداوە. هەرچەندە ژنان ماف و دەرفەتی فراوانتر بەدەست دەهێنن، ئەوەندە سنوورداریان بەسەردا دەسەپێنرا لە ڕێگەی ستانداردی جوانی توند و مەحاڵ.
توندوتیژی سیمبولی لێرەدا دەردەکەوێت لە سەپاندنی مۆدێلێکی دياريكراو بۆ جەستەی مێینەیە: جەستەیەکی گەنج و باریک، بێ کەموکوڕی، بەردەستە بۆ بەکاربردنی بینراو. ئەم توندوتیژییە لە ڕێگەی میدیا، ڕیکلام، پیشەسازی فاشیۆن و وتاری پزیشکییەوە بەڕێوە دەچێت، کە تیایدا جوانی وەک بەهایەکی ئەخلاقی و مەرجێک بۆ سەرکەوتن، خۆشەویستی و قبووڵکردنی کۆمەڵایەتی نیشان دەدرێت.
بەم شێوەیە، جەستە دەگۆڕێت بۆ پرۆژەیەکی هەمیشەیی چاودێری و ڕاستکردنەوە، و ئافرەت دەگۆڕێت بۆ ڕەخنەگرێکی سەرسەختی خۆی. لەوەش مەترسیدارتر، ئەم ژێردەستەییە وا دەرناکەوێت کە لە دەرەوە بسەپێنرێت، بەڵکو وەک هەڵبژاردنێکی شەخسی و ئارەزووی تاکەکەسی دەژیت.
وۆڵف ڕوونی دەکاتەوە کە توندوتیژی سیمبولی ژنان تەنها لە ڕووی جەستەییەوە لەناونابات، بەڵکو لە ڕووی دەروونی و مەعریفیشەوە، چونکە وزەیان بەتاڵ دەکاتەوە، متمانە بەخۆبوونیان لاواز دەکات، کێبڕکێ و دوژمنایەتی لە نێوانیاندا دەچێنێت و دووریان دەخاتەوە لە کرداری سیاسی و داهێنەرانە. سەرقاڵبوونی بەردەوام بە ڕواڵەت دەبێتە ئامرازێک بۆ دوورخستنەوەیان لە دەسەڵاتی ڕاستەقینە.
لە کۆتاییدا، چەمکی توندوتیژی سیمبولی لە “ئەفسانەی جوانی” ئەوە دەردەخات کە چۆن کولتوور دەتوانێ ببێتە جیهانێکی چەوساندنەوەی نەرم بەڵام زۆر کاریگەر، وە چۆن جوانی وەک چەکێکی نادیار بەکاردەهێنرێت بۆ تەمبێکردنی ژنان و هێشتنەوەی ناهاوسەنگیی هێز، بەبێ ئەوەی پێویست بە توندوتیژی ئاشکرا یان زۆرەملێ ڕاستەوخۆ بکات.

• چوارەم: توندوتیژی سیمبولی وەک ئامرازێکی سەرمایەداری: جەستەی نێوان زاڵبوون و قازانج
توندوتیژی دژی ژنان هەمیشە بە لێدان یان زۆرەملێ ڕاستەوخۆ ئەنجام نادرێت. زۆرجار فۆرمێکی بێدەنگ و نادیار وەردەگرێت، دزە دەکات لە ڕێگەی گفتوگۆ، وێنە و ستانداردەکانەوە، وەک سەلیقەی گشتی یان هەڵبژاردنی تاکەکەسی پێشکەش دەکرێت. ئەم توندوتیژییە یەکێکە لە ئامرازە بنچینەییەکانی سیستەمی سەرمایەداری لە ژێردەستەکردنی ژنان و کۆنترۆڵکردنی جەستەیان.
لە ژێر سەرمایەداریدا، جەستەی ژن کەم دەکرێتەوە بۆ بەهای ئاڵوگۆڕ و دووبارە وەک کاڵایەک پێناسە دەکرێتەوە کە دەتوانرێت بازاڕ بکرێت، بگۆڕدرێت و بەکار بهێنرێت. وەک جەستەیەکی زیندوو سەیر ناکرێت کە ئەزموون، یادەوەری و ئازار هەڵدەگرێت، بەڵکو وەک ڕووکەشێکی بینراو سەیر دەکرێت کە بۆ بەدەستهێنانی قازانج وەبەرهێنان کراوە.
زاڵبوونی نێرینە ئەرکی ئاسایی کردنی ئەم کەمکردنەوەیە لە ئەستۆ دەگرێت بە گۆڕینی تێڕوانینی نێرینە بۆ ستانداردێکی گشتی جوانی، کە بەهای ژنان و پێگەی کۆمەڵایەتی پێ دەپێورێت.

• پێنجەم: پیشەسازی کەلتووری و سەپاندنی تاکە مۆدێلی جوانکاری
پیشەسازی کەلتووری تاکە مۆدێلێکی جوانکاری دەسەپێنێت، توندوتیژ لە تایبەتیەکەیدا، نوێنەرایەتی دەکرێت بە جەستەیەکی گەنج و باريك و بێ کەموکوڕی و بابەتی بابەتکردن، یان دەموچاوەکان کە نەشتەرگەری جوانکاری دەکرێن وەک بەرزکردنەوە، پڕکردنەوە، گەورەکردنی لێو، گۆڕینی لووت، تا ئەو کاتەی تایبەتمەندییە سروشتییەکان نامێنن و دەرکەوتنەکە نزیکتر دەبێتەوە لە بووکەشووشە.
هەروەها هانی جەستەی نەخشێنراو دەدات لە ڕێگەی لابردني چەوری، گەورەکردنی مەمک لە ڕێگەی سیلیکۆن یان گەورەکردنی سمت، و ئەوانی تر. ئەم مۆدێلە بە هێز ناسەپێنرێت، بەڵکو لە ڕێگەی دووبارەکردنەوە، فریودان و هەڕەشەی سیمبولی دەسەپێنرێت.
ژنان لە تەمەنێکی منداڵییەوە فێر دەبن کە جەستەیان کەموکورتی هەیە و دەبێت بەردەوام چاکی بکەنەوە، نەک بۆ خۆیان، بەڵکو بۆ قبوڵکردن، خۆشەویستی و دياربون لە ناو كؤمەلگادا.

• شەشەم: نەشتەرگەری جوانکاری وەک توندوتیژییەکی سیمبولی
نەشتەرگەری جوانکاری لێرەدا وەک یەکێک لە دیارترین شێوەکانی توندوتیژیی سیمبولی دەردەکەوێت. ئەوان کردارێکی بێلایەن و هەڵبژاردنی تاکەکەسی بێتاوان نین، بەڵکو ئەنجامی فشارێکی پێکهاتەیی قووڵن کە جەستەی مێینە دەکاتە پرۆژەیەکی هەمیشەیی بۆ گۆڕانکاری و ڕاستکردنەوە. ئەم ڕێوشوێنانە لە گفتووگۆی باودا وەک ئامرازێک بۆ باشترکردنی خود و بەرزکردنەوەی متمانە پێشکەش دەکرێن، بەڵام لە ڕاستیدا وەڵامێکە بۆ ستانداردە سەپێنراوەکانی دەرەکی، کە ژنان دەگۆڕن بۆ بوونەوەرێک لە گەڕانی هەمیشەیی بۆ کامڵبوونی مەحاڵ.
ژنان نەشتەرگەری گرانبەها، ئازاربەخش و مەترسیدار ئەنجام دەدەن، هەوڵ دەدەن لە مۆدێلێکی جوانکاری دەستکرد نزیک ببنەوە کە بە ڕاستی بەدەست ناهێنرێت. ژنان دەچنە ناو گۆڕاوێکی بێ کۆتایەوە: گؤريني سيماو دەموچاو، پڕکەرەوەی لێو، نەشتەرگەری لووت، گەورەکردنی مەمک، چەوری لابردن و نەشتەرگەری دیکە کە مەترسی تەندروستی و ئاڵۆزی مەترسیداریان هەیە.
پارادۆکسی تراژیدی ئەوەیە کە ئازار وەک وەبەرهێنانێک لە داهاتوو نیشان دەدرێت، و شێواندن پێی دەوترێت چاکسازی و جوانکاری. ژنان بەرگەی ئازاری جەستەیی و دەروونی دەگرن، پارەی زۆر دەدەن و تەندروستی خۆیان دەخەنە مەترسییەوە، هەموویان لە پێناو گەیشتن بە وێنەیەکی نمونەیی کە پیشەسازی جوانکاری و میدیا سەپاندويانە. کاتێک ئەنجامە خوازراوەکە بەدەست نایەت، یان کاتێک کەموکوڕییەکی نوێ دەردەکەوێت، سووڕەکە دووبارە دەست پێدەکاتەوە، لە بازنەیەکی خراپی بەدواداچوونی خەیاڵی کامڵی.

• حەوتەم: دوورکەوتنەوە لە خواردن، نەشتەرگەری جوانکاری و مەترسییەکانی تەندروستی
خۆدوورخستنەوە لە خواردن و برسێتی خۆ، وەک حاڵەتەکانی کەمخۆراکی دەمارگیری، شێوازێکی تری توندوتیژی سیمبولییە کە ژمارەیەکی زۆر لە ژنانی گەنج ڕووبەڕووی دەبنەوە، بەتایبەتی لە کاتی هەرزەکاریدا.
هەندێکیان تووشی نەخۆشی دەروونی سەخت دەبن کە چاکبوونەوەیان سەختە و ئاڵۆزی تەندروستی مەترسیداری لێدەکەوێتەوە، سەرەڕای مەترسییەکانی نەشتەرگەری جوانکاری و دەرزی سیلیکۆن کە ئەگەری تووشبوون بە نەخۆشییە مەترسیدارەکانی وەک شێرپەنجەی مەمک زیاد دەکات. بەهەمان شێوە، بەکارهێنانی نینۆکی دەستکردیش بازرگانییەکی قازانج بەخشە، بەڵام دوایین ڕاپۆرتی تەندروستی لە وڵاتانی یەکێتی ئەوروپا ئاماژە بەوە دەکات کە ئەو ماددانەی لە دروستکردنی ئەم نینۆکانەدا بەکاردەهێنرێن لەوانەیە مەترسییەکی گەورە لەسەر تەندروستی نینۆک دروست بکەن.

• هەشتەم: تێچوونی جەستەیی و دەروونی
ئەم ڕێگایە تێچوونێکی جەستەیی و دەروونی بەرز و فرە ڕەهەندی هەڵدەگرێت. لەسەر ئاستی جەستەیی، جەستەکان دەبینین کە بێهۆش دەکرێن، بڕین و دەرزی لێدەدەن، بەرگەی ئازار و خوێنبەربوون و زام دەگرن و ڕووبەڕووی مەترسی ئاڵۆزی پزیشکی و تێکچوونی ئەگەری دەبنەوە. لە ئاستی سایکۆلۆژیدا، ڕۆحەکان دەبینین کە بەهۆی دڵەڕاوکێی بەردەوام و ناڕەزایی هەمیشەیی لە خود، و هەستێکی درێژخایەنی کەموکوڕی بێ گوێدانە پلەی گۆڕان. لەوە مەترسیدارتر ئەوەیە کە هۆشیاری خۆی شێوە دەگۆڕێت تاوەکو ملکەچی وەک توانا ئاسایی دەکرێتەوە، و چەوساندنەوە وەک هەڵبژاردنی ئازاد.
ژنان نەک تەنها ناچار دەبن جەستەی خۆیان بگۆڕن و بەرگەی ئازار و مەترسی بگرن، بەڵکو گوتارێکی تەواو پەیڕەو بکەن کە ئەم توندوتیژییە بە ناوی ئازادی تاکەکەسی و هەڵبژاردنی تاکەکەسییەوە پاساو و شەرعییەت دەدات. ئەوان دەڵێن “من ئەمە بۆ خۆم هەڵدەبژێرم”، “ئەمە وام لێدەکات هەست بە متمانە بەخۆبوونم بکەم،” هەموو دەستەواژەکان کە لە ڕواڵەتدا ئازادکەر دەردەکەون. بەڵام پارادۆکسەکە ئەوەیە کە مەرجەکانی ئەم ئازادی بانگەشەکراوە لە ناخی ژنەوە بەرهەم ناهێنرێن، بەڵکو لە چوارچێوەی لۆژیکی بازاڕی سەرمایەداری کە پێویستی بە بەکاربردنی بەردەوامە، و لە چوارچێوەی دەسەڵاتی نێرینە کە ستانداردەکانی بەها و جوانی دیاری دەکات، بەرهەم دەهێنرێن.

• نۆیەم: سەرمایەداری و فرۆشتنی ڕق لە خود: قەبارەی بازاڕی ئابووری
سەرمایەداری تەنها جوانی نافرۆشێت، بەڵکو ڕق لە خۆی دەفرۆشێت. هەرچەندە ژنان زیاتر هەست بە کەموکورتی بکەن، بازاڕەکانی جوانکاری، فاشیۆن و دەرمانی جوانکاری زیاتر گەشە دەکەن. بەم شێوەیە، جەستەی ئافرەت دەگۆڕێت بۆ شوێنێکی وشککردنی ئابووری هەمیشەیی، کە قازانجی لێوە دەردەهێنرێت بە قووڵکردنەوەی نامۆبوونی بە خود.
خەمڵاندنە ئابوورییەکان ئاماژە بەوە دەدەن کە قەبارەی بازاڕی جوانکاری ساڵانەی جیهان گەیشتووەتە نزیکەی 336-470 ملیار دۆلار لە ساڵی 2024 (4)، بازاڕی ڕێجیم و دەرمانی دابەزاندنی کێش لە دەوروبەری 190-300 ملیار دۆلار بووە (5)، لە کاتێکدا پیشەسازی نەشتەرگەری جوانکاری گەیشتووەتە نزیکەی 56-85 ملیار دۆلار (6)، پێشبینی دەکرێت ئەم ژمارەیە لە داهاتوودا بەرز ببێتەوە.
ئەم ژمارە زەبەلاحانە قەبارەی وەبەرهێنانی سەرمایەداری لە جەستەی ئافرەتدا دەردەخەن و ئەوە دووپات دەکەنەوە کە کاڵاکردنی جەستەی ئافرەت تەنها دیاردەیەکی کەلتووری نییە، بەڵکو پیشەسازییەکی ئابووری زەبەلاحە کە ساڵانە ملیارەها دۆلار بەرهەم دەهێنێت. سیستەمی سەرمایەداری نایەکسانی جێندەر دەگۆڕێت بۆ دەرفەتێک بۆ قازانج و وەبەرهێنان دەکات لە بەردەوامی دڵەڕاوکێ و کەموکوڕی لە نێو ژناندا بۆ مسۆگەرکردنی بەردەوامی سووڕی بەکارهێنان.

• دەیەم: دەرئەنجام
لەم شیکردنەوەیەدا دەردەکەوێت کە توندوتیژیی سیمبولی دژ بە ژنان لە سیستەمی سەرمایەداریدا توندوتیژییەکی کاتی یان ڕێکەوت نییە، بەڵکو پێکهاتەیەکی سیستماتیکی ڕەگی لە کرۆکی سیستەمی ئابووری و کۆمەڵایەتیدا هەیە.
لە چوارچێوەی سەرمایەداریدا، ئەم توندوتیژییە سیمبولییە دەگۆڕێت بۆ ئامرازێکی ئابووری کاریگەر، کە جەستەی ئافرەت کورت دەکرێتەوە بۆ کاڵایەک کە دەتوانرێت بازاڕی بۆ بکرێت و گۆڕانکاری تێدا بکرێت. ستانداردی جوانی سەپێنراو تەنها ئارەزووی جوانی نییە، بەڵکو میکانیزمی کۆنتڕۆڵکردنە کە وزەی دەروونی و ماددی ژنان بەتاڵ دەکات و دووریان دەخاتەوە لە پێگەی دەسەڵات و کرداری سیاسی.
ئامارە ئابوورییە گەورەکانی پیشەسازی جوانکاری، خۆراک و نەشتەرگەری جوانکاری قەبارەی وەبەرهێنانی سەرمایەداری بۆ بەردەوامی ئەم سیستەمە دەردەخەن. ژنان نەک تەنها دەکەونە ژێر فشاری کەلتووری و سیمبولی، بەڵکو دەگۆڕدرێن بۆ بازاڕێکی بەکاربەری هەمیشەیی و ملیارەها دۆلار بۆ پیشەسازیەکان بەرهەم دەهێنن کە دەژین و گەشە دەکەن بە قووڵکردنەوەی هەستی ناتەواویی و نامۆبوون بة جەستەیان.
بەرەنگاربوونەوەی ئەم توندوتیژیە سیمبولییە پێویستی بە هەڵوەشاندنەوەی ڕەخنەگرانە هەیە لە پێکهاتە کەلتووری و سیمبولییەکان کە پشتگیری دەکەن. گۆڕینی یاساکان یان باشترکردنی بارودۆخی ئابووری بەس نییە. مەگەر شێوازی بیرکردنەوە و پۆلێنکردن کە نایەکسانی قبوڵ دەکات بگۆڕێت، سیستەمەکە بەردەوام دەبێت لە بەرهەمهێنانەوەی خۆی. ئەوەی پێویستە هۆشیارییەکی بەکۆمەڵە کە جوانی واقیعێکی جێگیر نییە، بەڵکو بیرۆکەیەکی کۆمەڵایەتیە کە دەکەوێتە ژێر گۆڕانەوە، و جەستە کاڵا نییە.
لە کۆتاییدا، ئازادی ژنان لە توندوتیژی سیمبولی تەنها بە مانای ڕەتکردنەوەی پێوەرەکانی جوانی سەپێنراو نییە، بەڵکو بە مانای دووبارە پێناسەکردنەوەی پەیوەندی لەگەڵ جەستە، بەدەستهێنانەوەی کۆنتڕۆڵی مانا و بەها، و بنیاتنانی سیستەمێکی کۆمەڵایەتی و ئابووری کە لەسەر بنەمای چەوساندنەوە و وشککردنی جەستەی ژنان نییە، بەڵکو لەسەر داننان بە تەواوی مرۆڤایەتی و مافی بوونیان لە دەرەوەی لۆژیکی بازاڕ و دەسەڵاتی پیاوانە.

• پەراوێز و سەرچاوەکان
(1) فاتیمە مەرنیسی (1940 – 2015)
فاتیمە مەرنیسی بیرمەند و توێژەرێکی دیاری مەغریبی بوو لە بوارەکانی کۆمەڵناسی و کێشەکانی ژنان و خوێندنی ئیسلامی. ئەو لە ساڵی 1940 لە شاری فاس لە مەغریب لەدایک بووە و لە ساڵی 2015 کۆچی دوایی کردووە. کارەکانی تیشکی خستە سەر پێگەی ژنان لە کۆمەڵگا ئیسلامییەکان، بەتایبەتی مافەکانی ژنان و ئازادییە تاکەکەسییەکان. لە بەناوبانگترین کتێبەکانی “ژنان و ئیسلام”، “پەردە و نوخبەی پیاو” و “شەهرزاد بەرەو ڕۆژئاوا دەڕوات”. هەروەها بە داکۆکیکردن لە تواناسازی ژنان و ڕەخنەی کۆمەڵایەتی لە زاڵبوونی پیاوسالاري لە کەلتووری عەرەبی و ئیسلامیدا ناسراوە.
بۆ زانیاری زیاتر: https://en.wikipedia.org/wiki/Fatema_Mernissi
پوختەی کتێبی “شەهرزاد بەرەو ڕۆژئاوا دەڕوات” لەلایەن فاتیمە مەرنیسی
کتێبەکە باس لە وێنەی ژنانی عەرەب دەکات کە لە کەسایەتی شەهرزاد وەک ئەوەی لە خەیاڵی ڕۆژئاوادا دەردەکەوێت و وێنەی ژنان لە کەلتووری عەرەبیدا بەراورد دەکات لەگەڵ وێنەی ئەوان لە کەلتووری ڕۆژئاوادا. فاتیمە مەرنیسی ڕوونی دەکاتەوە کە چۆن ڕۆژئاوا ژنانی ڕۆژهەڵات بە وێنەیەکی هەستیاری و ملکەچ سنووردار دەکات، لە کاتێکدا کۆمەڵگاکانی ڕۆژئاوا لە بەرامبەردا کۆتوبەندی جیاواز بەسەر ژناندا دەسەپێنن، بەتایبەتی لە ڕێگەی جەستە و میدیاوە. ئامانجی کتێبەکە هەڵوەشاندنەوەی کڵێشەی هاوبەشە و بەرگری لە ژنان وەک مێشکی چالاک نەک تەنها جەستە.
(2) پیەر بۆردیو (1930 – 2002)
پیەر بۆردیو کۆمەڵناس و فەیلەسوفی فەڕەنسی بوو کە لە ساڵی 1930 لەدایک بووە و لە ساڵی 2002 کۆچی دوایی کردووە. ئەو بە خوێندنەکانی لەسەر دەسەڵات و چینە کۆمەڵایەتیەکان و کەلتوور ناسراو بوو. ئەو چەمکە بنچینەییەکانی وەک بوارە کۆمەڵایەتیەکان و سەرمایەی سیمبولی و کەلتووری ناساند بۆ تێگەیشتن لە چۆنیەتی دابەشکردنی دەسەڵات و جیاکاری لەناو کۆمەڵگادا. ئەو تیشکی خستە سەر کاریگەری پێکهاتە کۆمەڵایەتیەکان و خووی کەلتووری لەسەر دەرفەتەکانی تاکەکان. ئەو بە یەکێک لە دیارترین بیرمەندەکان دادەنرێت لە ڕەخنەی کۆمەڵگای مۆدێرن و کۆمەڵناسی ڕەخنەگر.
بۆ زانیاری زیاتر: https://en.wikipedia.org/wiki/Pierre_Bourdieu

پوختەیەکی کورتی ” زالبوني پیاوسالاري” لەلایەن پیەر بۆردیو
لەم کتێبەدا، پیەر بۆردیو ڕوونی دەکاتەوە کە چۆن پیاوسالاري لە کۆمەڵگاکاندا نەک تەنها لە ڕێگەی یاسا و دامەزراوەکانەوە، بەڵکو لە ڕێگەی کەلتوور، نەریت، زمان و پەروەردەشەوە بەرهەم دەهێنرێت. ئەو نیشانی دەدات کە ژن و پیاو بەشداری دەکەن لە دامەزراندنی ئەم سیستەمە، زۆرجار بە نائاگایی، لە ڕێگەی ئەوەی پێی دەگوترێت توندوتیژی سیمبولی، کە تێیدا زاڵبوون وەک سروشتی قبوڵ دەکرێت. ئەو جەخت لەوە دەکاتەوە کە ئازادی ژنان پێویستی بە هەڵوەشاندنەوەی پێکهاتە کۆمەڵایەتی و ڕۆشنبیرییەکان هەیە کە جیاوازی ڕەگەزی ئاشکرا دەکەن.

(3) ناۆمی وۆڵف (1962 – )
ئەو بیرمەند و نووسەر و چالاکوانی فێمینیستی ئەمریکییە کە لە ساڵی 1962 لەدایک بووە. ئەو بە شیکردنەوەی کێشەکانی ژنان، جێندەر و کەلتووری بەناوبانگ بوو. ئەو لە ڕێگەی کتێبی “ئەفسانەی جوانی” کە لە ساڵی 1990 بڵاوکرایەوە، ناوبانگێکی زۆری پەیدا کرد، کە باس لەوە دەکات چۆن ستانداردەکانی جوانی وەک ئامرازێک بۆ کۆنتڕۆڵکردنی ژنان و سنووردارکردنی دەرفەتەکانیان بەکاردەهێنرێن. کارەکانی تیشکی خستە سەر بەهێزکردنی ژنان و بەرگری کردن لە کڵێشەی جەستە و مێینەیی لە میدیا و کەلتووردا.
بۆ زانیاری زیاتر: https://en.wikipedia.org/wiki/Naomi_Wolf

پوختەیەکی “ئەفسانەی جوانی” لەلایەن ناۆمی وۆڵف
لەم کتێبەدا ناعومی وۆڵف ڕوونی دەکاتەوە کە ستانداردەکانی جوانی بەسەر ژناندا سەپێنراون بێتاوان نین، بەڵکو وەک ئامرازێکی نوێ بەکاردەهێنرێن بۆ کۆنتڕۆڵکردنیان دوای ئەوەی مافە یاسایی و کۆمەڵایەتییەکانیان بەدەست هێناوە. ئەو نیشانی دەدات کە چۆن جەستەی ئافرەت لە ڕێگەی میدیا و ڕیکلامەکان و پیشەسازی فاشیۆنەوە بەکاردەهێنرێت بۆ دروستکردنی هەستێکی هەمیشەیی کەمتەرخەمی، کە ئازادی ژنان سنووردار دەکات و لە دەسەڵات و سەربەخۆیی دووریان دەخاتەوە. ئەو جەخت لەوە دەکاتەوە کە جوانی واقیعێکی جێگیر نییە، بەڵکو بیرۆکەیەکی کۆمەڵایەتییە کە خزمەت بە سیستەمی کۆنتڕۆڵ دەکات.
(4) بازاڕی جیهانی جوانکاری
• Fortune Business Insights (2024). “قەبارەی بازاڕی جوانکاری، پشک و ڕاپۆرتی ئاراستەکان، 2034”. بەهای بازار: 335.95 ملیار دۆلار لە 2024. https://www.fortunebusinessinsights.com/cosmetics-market-102614
• توێژینەوەی بازاڕ (2024). “شیکردنەوەی بازاڕی جوانکاری جیهانی 2025-2032”. بەهای بازار: 467.63 ملیار دۆلار لە 2024. https://www.maximizemarketresearch.com/market-report/global-cosmetics-market/72541/
(5) بازاڕی خۆراکی جیهانی و دابەزاندنی کێش
• توێژینەوەی شارەزای بازاڕ (2024). “دابەزاندنی کێش و بەڕێوەبردنی کێش گەشەی بازاڕی ڕێجیمی | 2034”. بەهای بازار: 190.35 ملیار دۆلار لە 2024. https://www.expertmarketresearch.com/reports/weight-loss-and-weight-management-diet-market
• گروپی IMARC (2024). “قەبارەی بازاڕی دابەزاندنی کێش، پشک، شیکردنەوەی گەشە 2033”. بەهای بازار: 296.8 ملیار دۆلار لە 2024. https://www.imarcgroup.com/weight-loss-market
(6) بازاڕی جیهانی نەشتەرگەری جوانکاری
• توێژینەوەی گراند ڤیو (2024). “بازاڕی نەشتەرگەری جوانکاری و نەشتەرگەری | ڕاپۆرتی پیشەسازی 2033”. بەهای بازار: 83.07 ملیار دۆلار لە 2024. https://www.grandviewresearch.com/industry-analysis/cosmetic-surgery-procedure-market
• توێژینەوەی پێشینە (2025). “قەبارەی بازاڕی نەشتەرگەری جوانکاری تا ساڵی 2034 دەگاتە 160.47 ملیار دۆلار”. بەهای بازار: 85.83 ملیار دۆلار لە 2025. https://www.precedenceresearch.com/cosmetic-surgery-market

لە کاتێکدا کۆتا ڕۆژەکانی ئەمساڵ بەڕێدەکەین و نزیک دەبینەوە لە ساڵی نوێ (٢٠٢٦)، دەبینین هەڵاواردن و دابەشکاری و نایەکسانییە جۆراوجۆرەکان لە گەشە کردندان لە نێو چەندین قەیران و بەرزبوونەوەی شەپۆلی کۆنەپەرستی لە جیهانێکدا کە بۆ چەسپاندنی باڵادەستی پیاوان دیزاین کراوە. مافی ژنان و گرووپە پەراوێزخراوەکان لە سەرانسەری جیهاندا ڕوو لە دابەزینە، ئەو دەستکەوتانەی بە خەبات بەدەست هێنراون کەوتوونەتە بەرهێرش و تا دێت دەوڵەتە بورژوازییەکانیش زیاتر و زیاتر لە ڕێککەوتنە نێودەوڵەتییەکان دەکشێنەوە. ئەمە زەنگێکی مەترسیدارە بۆ هوشیاربوونەوە بە ناجێگیری مافەکانمان و ئاسانیی لەدەست دانیان. لە هەمان کاتدا لە ڕێگەی خەباتی بەردەوام و ڕزگاریخوازانەی ژنانەوە، لێرە و لەوێ تیشکی هیوا بۆ گۆڕانکاری و پێشکەوتن دەدرەوشێتەوە.
لێرەدا چەند نموونەیەک لە پاشەکشە و دەستکەوتەکان دەخەینەڕوو، پاشان تیشک دەخەینە سەر بارودۆخی عێراق، کە ڕەنگە پەسەندکردنی پاکێجی ئەحکامە شەرعییەکانی جەعفەری (المودەووەنە) لە (٢٨)ی ئابی (٢٠٢٥)دا گەورەترین و مەترسیدارترین هێرش بێت بۆ سەر مافەکانی ژنان، نەک تەنها لە عێراقدا، بەڵکو لە سەرانسەری ناوچەکە.

• لە لاتڤیا، پەرلەمان لە (٣١)ی ئۆکتۆبەر دەنگیدا بە کشانەوە لە ڕێککەوتننامەی ئەستەنبوڵ بۆ بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژی ژنان.
• لە گامبیا هەوڵ هەیە بۆ هەڵوەشاندنەوەی قەدەغەکردنی خەتەنەکردنی مێینە کە لە مێژە بە کاربووە.
• لە مانگی حوزەیرانی (٢٠٢٢)، دادگای باڵای ئەمریکا بڕیاری (ڕۆ -دژی -وەید)*ی هەڵوەشاندەوە، بەمەش پارێزگاری دەستووری لە هەموو ژنان سەندەوە سەبارەت بە لەباربردن و چاودێری پزیشکی ڕزگارکەری ژیان، هەروەها زۆرێک لە ژنان و پێشکەشکەرانی خزمەتی لەباربردنی منداڵ ڕووبەڕووی لێپێچینەوەی یاسایی و تۆمەتباری کردەوە. دایک و باوکەکان بەهۆی یارمەتیدانی کچەکانیان بۆ دەستگەیشتن بە چاودێری تەندروستی ڕووبەڕووی تۆمەت دەبنەوە. لێپرسینەوەی یاسایی و تاوانبارکردنی ژنانی دووگیان بە ڕێژەیەکی مەترسیدار زیادی کردووە.
  لە بەرامبەردا:
• لە (٢٥)ی تشرینی دووەم/نۆڤێمبەری (٢٠٢٥)، پەرلەمانی ئیتاڵیا یاسایەکی نوێی بە فەرمی دەرکرد کە ژنکوژی لە یاسای سزادانی وڵاتەکەدا جێگیرکرد و سزای زیندانی هەتاهەتایی پەسەند کرا. دەنگدانەکە هاوکات بوو لەگەڵ ڕۆژی جیهانی نەهێشتنی توندوتیژی دژی ژنان.
• لە بەریتانیا، لە کۆتاییەکانی مانگی تشرینی یەکەم/ئۆکتۆبەری ئەم ساڵدا، دادگای باڵا بڕیارێکی لەمێژینەی دادگای خێزانی هەڵوەشاندەوە، کە تیایدا توندوتیژی خێزانی لەنێوان دایک و باوکدا بە پەیوەندیدار لەگەڵ مەترسی بۆ سەر منداڵەکانیان نەدەبینرا. ئەمەش دەستکەوتێکی بەرچاو بوو بۆ ئەو ژن و منداڵانەی بەرکەوتەی توندوتیژی خێزانی بوون. ڕاپۆرتێکی ئەم دواییەی کۆمیساری توندوتیژی خێزانی گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە لە (٨٧٪)ی ئەو کەیسانەی کە خراوەتە بەردەم دادگای خێزان، توندوتیژی خێزانی هۆکارێک بووە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا تەنها لە (٤٢٪)ی کەیسەکاندا بە پەیوەندیدار بە بڕیارەکانی سەرپەرشتیکردنی منداڵان دانراوە.
  لە عێراقدا خودی ئەو مودەوەنەیەی کە پەرلەمان پەسندی کرد، واتا (پاکێجی ئەحکامە شەرعییەکانی جەعفەری) گوزارشە لە دوژمنایەتی دەسەڵاتداران بەرامبەر بە ژنان و پێداگرییان لەسەر پەراوێزخستنیان و چەسپاندنی هەژموون و کۆنترۆڵکردنی پیاوان و ئاساییکردنەوەی توندڕەوترین شێوەکانی توندوتیژی دژی ژنان و منداڵان بە مەبەستی سەپاندنی ئەجێندای سیاسی کۆنەپەرستانەی خۆیان.
  ئەم دوژمنایەتیە تێمان دەگەیەنێت کە بۆچی یاسای توندوتیژی خێزانی بۆ زیاد لە ١٠ ساڵە لە ناو پەرلەماندا بێنەو بەرەی پێ دەکرێت!
  جگە لەوەش، شێوازی تێپەڕاندنی مودەووەنەکە، لە ڕێگەی ڕێککەوتنێکی سێ لایەنە لە بەینی قەوارە سیاسییە تائیفی و ناسیۆنالیستەکانی ناو دەسەڵات، دەربڕینێکی ئاشکرایە لە سروشتی پیاوسالاریی توێژی سیاسی دەسەڵاتدار و میکانیزمەکانی دامەزراوەکانیان، کە لەسەر بنەمای سازان و بەرژەوەندی هەر فراکسیۆنێک لەسەر حیسابی چاکەی گشتی کاردەکەن.
  هەروەها، پشتگوێخستنی نیمچە تەواوی میدیای جیهانی و ناوخۆیی لە تووڕەیی و ناڕەزایەتییەکانی خەڵک بەرامبەر بە هەموارکردنەکە و مودەووەنەکە بەڵگەیە لەسەر ڕادەی ڕاکێشانی ڕای گشتی بە دژی ژنان و ڕۆڵی هاوبەشیی دەزگاکانی ڕاگەیاندن، کە سوودی دارایی لەو لایەنانە وەردەگرن کە بەرژەوەندییەکانیان بەستراوەتەوە بە ئەجێندای ڕژێمە دەسەڵاتدارەکان کە کۆنترۆڵی بڕیاردانی سیاسی دەکەن لە عێراق و ناوچەکەدا.
  دوای کەمتر لە سێ مانگ لە دەرکردنی ئەم یاسا دڕندانەیە دژی نیوەی کۆمەڵگا، هەمان پەرلەمانی پیاوسالار، هەڵبژاردنێکی ئەنجامدا. ئەم هەڵبژاردنە کە بە دەوری خۆشی لەسەر بنەمای سازان و دابەشکاری قەومی و تائیفی و حیساباتی فڕاکسیۆنە پەرلەمانییەکان و دابەشکردنی ڕۆڵ و تاڵانی غەنیمەکان دامەزراوە، نەک هەر هیچ پەیوەندی بە بەرژەوەندی و چارەسەری ئازارەکانی خەڵکەوە نییە، بەڵکو لە بنەڕەتدا بۆ ئەوە دانراوە کە ئیرادەیان لێ بستـێـنـێـتەوە و لە ڕێگەی پارە و چەکەوە ملکەچیان بکات و بەم جۆرە درێژە بە سیستەمەکەی بدات.
  یەکێک لە تایبەتمەندیە دیارەکانی ئەم هەڵبژاردنە لە خزمەتی کۆنەپەرستیدا، زیاتر جیگیر کردنی ستەمکاری بە دژی ژنان و بەردەوامدان بە یاسای ئەحکامی جەعفەری بوو.
  شایانی باسە کە ئەم هەڵبژاردنە، وەک هەڵبژاردنەکانی پێشوو لە ساڵی (٢٠٠٣)ەوە بێبەش نەبوو لە نوێنەرایەتی ژن. ژنان لە دوای ئەنجومەنی حوکمڕانی ئینتقالییەوە بەشدارییان کردووە، کە بە بڕیاری دەسەڵاتی کاتی هاوپەیمانی بە سەرۆکایەتی پۆڵ بریمەر پێکهێنراوە و لە کۆی (٢٥) ئەندام سێ (٣) ژنی تیابوو. دوای دوو ساڵ و لە ساڵی (٢٠٠٥) دەستووری عێراق پەسەند کرا، کە (٢٥٪)ی کورسییەکانی پەرلەمانی بۆ ژنان تەرخانکرد (سیستەمی پشکی ژنان)؛ ئەمەش بەو مانایەیە کە لە کۆی (٣٢٩) کورسی (٨٣) کورسی بۆ ژنان تەرخانکراوە.
  دوابەدوای هەڵبژاردنەکانی ساڵی (٢٠٢١)، کەناڵی جەزیرە نێت بابەتێکی بەناونیشانی “لە پێشینەیەکی بەرچاودا… بەم شێوەیە ژنان هەڵبژاردنی عێراقیان سەرسام کرد” بڵاوکردەوە و ڕوونیکردەوە “سەرەڕای ئەو هەموو ناکۆکییانەی سەبارەت بە ڕۆڵی ئایندەی ژنانی عێراق هەیە، هەمووان هاوڕان لەسەر ئەوەی کە لە هەڵبژاردنی ڕابردوودا پێشکەوتنێکی بەرچاویان بەدەستهێناوە”. لە هەڵبژاردنەکانی ساڵی (٢٠٢١)دا (٩٧) ژن بۆ ئەنجومەنی نوێنەران هەڵبژێردران، کە بە ڕێژەی (١٤) کورسی پشکەکانیان زیاتر بوو، هەروەها سێ پۆستی وەزارییان دەستەبەرکرد کە بریتین لە دارایی، پەیوەندییەکان و کۆچ.
  بەڵام ئەوەی جێگای نیگەرانییە ئەوەیە کە ئەم بەشداریکردن و نوێنەرایەتیکردنەی ژنان لە ڕووبەرێکی درۆ و فریودەر زیاتر نەبووە. بوونی زۆرینەی ژنان لە پەرلەماندا بە پلەی یەکەم ئامرازێک بووە بۆ پڕکردنەوەی پۆستە بەتاڵەکان و دامەزراندنیان بۆ خزمەتکردنی ئەجێندای قەوارە سیاسییەکان، تەنانەت ئەگەر ئەو ئەجێندایانە لەگەڵ پرس و بەرژەوەندییەکانی ژناندا ناکۆکیش بن. ڕوونترین بەڵگەی ئەمە ئەوەیە کە ئەم “پێشکەوتنە گەورەیە” نەبووە ڕۆڵێکی دیاریکراو بۆ ڕەتکردنەوەی یاسای جەعفەری یان تەنانەت چەسپاندنی یاسای توندوتیژی خێزانی. ڕاپۆرتەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ژنە پەرلەمانتارەکان دابەش بوون بەسەر دوو بەشدا کە بەشێکیان بەرگری لە مافەکانی ژنان دەکەن، و بەشەکەی تریان بە پێشخستنی دڵسۆزی بۆ حزب و خێڵ و نەتەوە و ئایین، دژایەتی مافی ژنان دەکەن.
  پەرلەمانتار جەمیلە عوبەیدی مشتومڕێکی بەرفراوانی لە کۆمەڵگەی عێراقدا دروستکرد، بە بانگەوازی هەڵمەتێک بۆ هاندانی فرەژنی و ڕەتکردنەوەی کەلتوری تاکژنی، بەو پێیەی ئەو پێشنیارە سوود بە ژنانی جیابووەوە و بێوەژن دەگەیەنێت کە لە شەڕدا مێردەکانیان لەدەستداوە. ئەو پەرلەمانتارە داوای دەرکردنی یاسایەکی “بۆ پاراستنی ژنانی ئازادی عێراق و چارەسەرکردنی ئەم دیاردەیە” کرد لە ڕێی دابینکردنی هاندانە داراییەکانی وەک دەرماڵـە و باج بۆ هاندان و هاوکاریکردنی پیاوان بۆ هاوسەرگیری لەگەڵ “هەموو بێوەژنێک و جیابووەوەیەک”، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە “سەختی دارایی یەکێکە لەو هۆکارانەی کە ڕێگری لە هاوسەرگیری لەگەڵ زیاتر لە یەک کەس دەکات”. ئەو ژنە پەرلەمانتارە پاڵپشتییەکی بەرچاوی لەلایەن بەشێک لە ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقەوە وەرگرت، هاوکات ڕووبەڕووی ڕەخنەی هەندێک لە هاوپیشە ژنەکانی بووەوە. پێشنیارەکەی لەو کاتەدا لە سۆشیال میدیادا شەپۆلێکی توڕەیی و گاڵتەجاڕی لێکەوتەوە، کە بە “سوکایەتیکردن بە ژنان” دانرا.
  ژنە پەرلەمانتارمان بیستووە کە بانگەشەی هەڵبژاردنیان لەسەر بنەمای هەموارکردنەوەی یاسای باری کەسی بوو بۆ لابردنی مەرجی ڕەزامەندی ژن بۆ هاوسەرگیری دووەم. ژنە پەرلەمانتارانی دیکە پشتگیریان لە هەموارکردنەوەی مادەی (٥٧) کردبوو کە پەیوەندی بە زەوتکردنی مافی سەرپەرشتیکردنی دایکانەوە (حەزانە) هەیە.
  جێگای سەرسوڕمانە کە سەرۆکی لیژنەی خێزان و منداڵ، دونیا ئەلشەمەری، خۆی بەرگریکاری هەموارکردنە کۆنەپەرستانەکەی یاسای باری کەسی (١٨٨) بوو، نوێنەرایەتی بۆچوونەکانی قەوارە سیاسییەکەی خۆی دەکرد و بەم شێوەیەش ئاستەنگی زیاتری خستە بەردەم ئەوانەی دژایەتی هەموارکردنەکەیان دەکرد.
  بۆیە سەیر نییە کە دوای دوو دەیە لە دەستگرتنی حزبە ئیسلامی و ناسیۆنالیستەکان بەسەر چارەنووسی خەڵکی عێراق ودوای شەش هەڵبژاردن، خەڵک هیچ باوەڕێکی بەو شتە نەماوە کە پێی دەوترێت پەرلەمان و هەڵبژاردن. سروشتی ڕاستەقینەی ئەم هەڵبژاردنانە ئەمجارە لە جاران زیاتر بە ئاشکرا دەرکەوتووە: لە کۆنتڕۆڵی ملیاردێرەکان، کڕینی دەنگ و نەبوونی هیچ دیدگایەک یان بەرنامەیەکی چاکسازی کە ڕەنگە سەختییەکانی ژیان کەم بکاتەوە، و لەم پرۆسەیەدا ژنان و مافەکانیان بونەتە گەورەترین قوربانی.
  هەروەها، لە سایەی هەمان ئەم بلۆکە پەرلەمانیەدا بوو، کە گەورەترین کۆمەڵکوژیی گەنجان کرا لە کاتی ڕاپەڕینی ئۆکتۆبەری (٢٠١٩)، کە بووە هۆی کوژرانی زیاتر لە (٨٠٠) کەس و برینداربوونی زیاتر لە (٣٠) هەزار گەنج و ژن و پیاو، و لەگەڵ ئەوەشدا کە ژنان لەم ڕاپەرینەدا کۆت و بەندییان شکاند ولەماڵ هاتنەدەر، هێزەکانی کۆنەپەرستی یەکسەر و بێ دواکەوتن دەستیان دایە سەرکوت و پڕوپاگەندە و چەواشەکاری دژە ژن.
  هەموو ئەمانە ئەوە دەردەخەن کە ژنانی عێراق (و پیاوانیش) ڕووبەڕووی دوژمنێکی ئاسایی یان سیستەمێکی پیاوسالاری نەریتی (تەقلیدی) نین وەک ئەوانەی لە زۆرێک لە وڵاتانی جیهانی مۆدێرن دەبینرێن، بەڵکو ڕووبەڕووی دوژمنێکی زۆر دڕندە دەبنەوە کە تواناکانی بێئەندازەیە و پەیوەندیی ئاڵۆز و چڕی ناوخۆیی و ناوچەیی و نێودەوڵەتی هەیە- دوژمنێک کە درێغی نییە لە ئەنجامدانی قێزەونترین کۆمەڵکوژی لە دژی نەیارەکانی بۆ پتەوکرنەوەی چەپۆکی دەسەڵاتەکەی بەسەر خەڵکدا.
  لەم کەش و هەوا سیاسییە خنکێنەر و دژە ژنەدا، کە بۆ هەندێک لە توێژە نێرینەکانی عێراق دیزان و قۆرخ کراوە و لەڕێی توندوتیژییەوە و بە سیستماتیک، و بە پشت بەستن بە بنەمای بەها و نەریتی خێڵەکی و ئایینی کۆنەپەرستانەوە بەرهەم دەهێنرێتەوە، دەنگ و ئازارەکانی ژنان بەزەحمەت دەبیسترێت.
  جگە لەوەش، ژنان وەک هەموو گرووپە پەراوێزخراوەکانی دیکە، ڕووبەڕووی چەندین بەربەستی زیادە دەبنەوە لەبەردەم بەشداریکردنیان لە ژیانی سیاسی و توانای ڕۆڵگێڕانیان لە داڕشتنی سیاسەتەکان کە خزمەت بە بەرژەوەندییەکانیان بکات و مافەکانیان بپارێزن؛ چالاکی سیاسی ژنان بە پێشێلکاری نەریت و بەها کۆمەڵایەتییەکان دادەنرێت، و فشارە خێزانی و کۆمەڵایەتییەکان زۆرێک لە ژنان بێهیوا دەکەن لە بەشداریکردن لە کاری سیاسیدا. کاندیدی ژن پێویستی بە ڕەزامەندی خێزانەکەی یان هۆزەکەی هەیە و لەوانەیە تووشی هەڕەشە وهێرشی میدیای ئەلیکترۆنی و هەراسانکردن بێت. جگە لەوەش ژینگەی کێبڕکێ و پیاوسالاری و پەراوێزخستن و ڕوانگەی سووکایەتیکردن بۆ ژنان لە شوێنی کار و دامەزراوە حکومییەکان وەک ڕێگرییەک لە دژی چالاکیی سیاسی کاردەکات.
  شایانی باسە، ناڕەزایەتیەکی بەرفراوانی کۆمەڵایەتی بە دژی هەموارکردنەوەی یاسای باری کەسی ١٨٨ کە دواتر لە شێوەی مودەووەنەدا لە لایەن پەرلەمانەوە پەسەند کرا، بە ڕێخرابوو، کە هەتا ئێستاش بەردەوامە و هەر ڕۆژە ژنان دەرگیری ئاکامە کارەساتبارەکانی دەبنەوە، چەندین ڕێکخراو و چالاکوانی ژنان و ئازادیخواز کە هەندێکیان لە تەحالوفی ١٨٨ بەشدار بوون، بەڵام ئەم ناڕەزایەتیانە نەیاتوانی بەر بە شەپۆلی کۆنەپەرستی ناو کۆمەڵگەو پەرلەمان بگرێت.
  شاهیدی چەندین هەڵمەتی شکۆشکاندن بووین بەرامبەر بەو ژنە پەرلەمانتار و پارێزەر و چالاکوانانەی کە دژی هەموارکردنەوەی یاسای باری کەسایەتی ڕاوەستاون، تەنها بەهۆی دەربڕینی بۆچوونەکانیان لە پرۆسەیەکدا کە گوایە دیموکراسییە و لەسەر بنەمای دیدگای جیاواز دامەزراوە.
  چالەنجەکانی بەردەم ژنان لە عێراقدا بێ ئەندازە و فرەلایەنەیە، پێویستی بە خەبات لە دژی ستراکتۆرە چەسپاوەکانی سیستەمی پیاوسالاری هەیە، کە لەلایەن پایەکانی سیستەمی سەرمایەداری و بەها کۆمەڵایەتییەکانی دوژمنایەتی ژنان و ڕزگاریکردنیانەوە پاڵپشتی دەکرێن. بەڵام نە پیاوسالاری و نە سەرمایەداری نەمر و هەتاهەتایی نین و ئەوەی ژنانی عێراق ئەزموونی دەکەن، قەدەرێکی حەتمی نییە. لەم سەردەمەدا ئەمە چارەنووسێکی حەتمی نییە، بەڵکو سیستەمێکە کە بە زەبری توندوتیژی و بەهێزکردنی بەها و نەریتە کۆنەپەرستەکانەوە بەرهەم هێنراوەتەوە.
  ئەرکەکە لە خەباتدایە بۆ هەڵوەشاندنەوە و ڕیشەهەڵکێشکردنی ئەم سیستەمە و گرتنەبەری دیدێکی کۆمەڵایەتی ڕادیکاڵ و سیاسەتێکی پراکتیکی هاوتا لەگەڵ چالەنجەکاندا.
  ٢٩-١٢-٢٠٢٥

*لەباربردنی منداڵ لە سەرانسەری ئەمریکادا، دوای بڕیارێکی یاسایی گرینگ لە ساڵی ١٩٧٣، یاسایی کرا، کە زۆرجار بە دۆسیەی ”ڕۆ دژی وەید” ناودەبرێت.

هەر ساڵ کە سێپتەمبەر دێتەوە، یادی ئەو دەنگە ئازادە دەکەینەوە کە هەرگیز (کپ)ناکرێت.

مانگی (نۆ) وەرزی شۆڕش و بەرخۆدان

هەروەک ڕوونە لە مێژووە تائێستایش [جەستەی ژن] هەمیشە یەکەم قوربانی دەسەڵاتە دیکتاتۆرییەکان بووە. لە فاشیزم تا فەندامەنتالیزمی ئاینی، لە کۆلۆنیالیزم تا … وەک یەکەم مەیدانی ڕامکردن و سەرکوتکردن بەکار هێندراوە،

بۆ نموونە لە [[ فلیپین و ڤاتیکان ]] تا ئێستایش بەیاسایی هیچ جیابوونەوەیەکی فەرمی نییە بۆ هاوسەرگیریی، واتە ئەو دوو وڵاتە تەڵاق و جیابوونەوەیان قەدەغەکردووە. نەبوونی ئەم مافەیش ژنان ناچاری ژیانکردنێک دەکات کەخۆیان نایانەوێت
لە [[ئەفغانستان]] دیاردەیەکی تر هەیە، ئەویش فرۆشتنی منداڵی کچە. لەوێ زۆرجار بەهۆی ئەو ئەقڵیەتەی تاڵیبان و وێرانکردنی سیاسەت و ئابوری و کوشتنی هێزی ژنان کە نیوەی کۆمەڵگەن و بۆ سوودی ئابوری بەکارناهێنرێن، زۆر خێزان هەر زوو منداڵە کچەکانی خۆیان دەفرۆشن لەپێناو دەستکەوتنی پارە و بژێوی خۆیان. ئەمە هەم فرۆشتن و بەکۆیلەکردنی ژنە لەلایەک، هاوکات دەستدرێژی سێکسییە بۆ سەر منداڵی کچ کە پیاو بۆ چێژی خۆی دەیبات و ماڵەوە ئەسڵەن نازانن چی لەگەڵ کچە منداڵەکەیان دەکرێت لەلایەن پیاوەکان. وە خودی یاسای دینی وڵاتەکەیش کێشەی نییە و هیچ بەلایەوە جێگەی بایەخ نییە و بەشوودانی منداڵیش هەر ئاساییە.

وە خودی بەژداریکردنی ژنان لە سیاسەتدا بە هەموو جۆرێک قەدەغەیە لای تاڵیبان، چونکە پێیان وایە ژنان تەنیا بۆ ماڵەوە و خزمەتی مێرد و منداڵە، بەمەیش مافێکی تری ژنان دەکوژن کە بەشداریکردنە لە سیاسەت و پێگەکانی دەوڵەت.
(( زەریفە غەفاری )) یەکەم ژنە لە ئەفغانستاندا کە پێگەی سیاسی وەرگرتووە. لەپۆستی ( سەرۆکایەتی شارەوانی )ئەوکاتەی تاڵیبان لە دەسەڵاتیش نەبوو، چەندان جار هەڕەشەیان لەو کچە کردووە و هەوڵی تیرۆکردنیشیان داوە. دواتریش کە دێنە دەسەڵات، ناچار دەبێت بە نهێنی وڵاتەکەی خۆی جێبهێڵێ لە ترسی تیرۆرکردن.

بۆ بینینی ڕوداوەکانیترو ژیانی تراژیدی (زەریفە غەفاری) لەناو ئەغڤانستاندا دەتوانن سەیری دیکۆمێنتاریی{in her hads} بکەن.

لێرەدا ( کوشتنی ژینا) تەنیا لەناوبردنی [ئاگایی-ەکی] ئاسایی نییە، شۆڕشی ژینا جیاوازە لە هەر ڕووداوێکیتری تراژیدیی ئەم بزووتنەوەیە کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر کۆمەڵگای [ ئێران] بەتایبەت و [جیهان] بەگشتی هەبووە. ژینا و ئەو شۆڕشەی کە بە ناوی ئەوەوە دەستی پێکرد، توانیویەتی گۆڕانکارییەکی گەورە دروست بکات لە بیرکردنەوە و هەڵوێستی خەڵک.
بۆیە تەنها یادکردنەوەیەکی ساڵانە نییە، بەڵکو بەردەوامی خەباتێکەو [ ژینا ] سیمبولەکەیەتی.
[[ ژن، ژیان، ئازادی]] تەنیا دروشمێک نییە وەکوو هوتاف بگوترێتەوە بەڵکوو …
فەلسەفەیەکی شۆڕشگێڕانەی ڕێبەر ئا٭پۆ، کە تێیدا
[ژن] وەک کەسایەتییەکی تەواو و سەربەخۆ، نەک وەک سایەی پیاو یان ئۆبژەکتی چێژوەرگرتن
[ژیان] وەک ئازادی و مافی کەسی، نەک وەک پاراستن و بەرگری.
[ئازادی] وەک مافی بنەڕەتی هەموو مرۆڤێک، نەک پشتیوانی و بەخشینەوە بۆ (ژنی سەرکەوتوو و ژیرو ئازا )
مانای درێژەدان و بەردەوامی ئەم شۆڕشەیش ئەوەمان پێ دەڵێت: ژنان چیتر ڕازی نیین بەوەی کە وەک ئۆبژەکت لە چاودا ببینرێن، هەروەها جیهانی نوێ بەبێ ئازادی[ ژن ] ناکرێ و هیچ کۆمەڵگایەکیش بێ ئازادی ژن گەشەناسەنێت و پیاوانیش لەنێو زیندانی و دیلی ژناندا لە کۆت و بەندی و زنجیر بەدەر نیین.
[فیمینیزم] تەنها بابەتی ژنان نییە، بەڵکو بابەتێکی مرۆڤایەتییە، بۆیە ژینا مرد، بەڵام شۆڕشی ئەو نامرێ. لە هەر کاتێکدا کە ژنێک لە دژی زۆرداری دەوەستێ، لە هەرشوێنێک ژنەکان بۆ مافەکانیان و ئازادی بیرکردنەوەو ئەرکی خۆیان دەنگ بەرزدەکەنەوە ڕۆحی ژینایان لەگەڵدایە کە نیشانەی ئەوەیە ژن لە سەرەتاوە تا کۆتایی مێژوو، خاوەنی هێز و دەرفەت و ویست و ئیرادەیەکی زۆرە کە هیچ سیستەمێک و هیچ سەردەمێک ناتوانێ ڕای بگرێت. بەڵام ..
وەکوو فیمینزمێکی نوێ، نەک لیبڕاڵێک کە تەنیا لەسەر بنەمای چوونە پاڵ کۆمەڵ و بەرژەوندییەکانی پشتیوانی ژنان دەکات(نا) بەڵکوو فیمینستێکی (نوێ)ی ڕادیکاڵ، کە بەتەواوی دۆخی ژنانی بۆگرینگە (لەکوێ) و (چۆن) دەژین، لە چ نەتەوەیەک و چی جوگرافیاییەک و لەژێر سایەی چی سیستەم و سیاسییەک دەچەوسێنەوە و ئازار دەدرێن و دەکوژرێن، کاتێک ئەڵێین باوەڕمان بە ” ژن، ژیان، ئازادی” هەیە، دەبێت بپرسین ژیان و ئازادی مەبەستمان کام ژنانە و کام ژیان و چ ئازادییەک ؟؟
ئایە ئەو ژنە فەڵەستینییەی بەدەست جوویەکەوە ڕادەکێشرێت ژن نییە؟ ئەوەی حەماسییەک دەستدرێژی دەکاتەسەر جوویەک ژن نییە؟ یان ڕەشپێست و بورژوایەک بەهۆی ڕەنگیانەوە دەچەوسێنرێنەوە ژن نیین ؟ ئەی ئەو کچە ئیزییدیانەی ژێردەستی دائش؟ کاتێک دەڵێین ژن ژیان ئازادی، هەڵگرتنی باوەڕ بەمە زۆر گەورەترە لەوەی تەنیا لەسەر بنەمای [ڕەگەز]بێت و وەک ئایدیالیستێکی فریودراو بە ڕستەیەکی سوواو خۆمان فریوبدەین و بڵێین ، ناا ئەمە هۆکاری سروشتەو سروشتیش بۆخۆی لەسەر بنەمای نادادپەروەری و جیاوازی دروست بووە، بەڵکوو پێویستە (کێشەی ژن)وەکوو پرسێکی جیهانی و مۆرڤایەتی ببینرێت هەمیشە لەوپەڕی دونیادا ژن بۆمن هەر ژنە و وەکوو مرۆڤێکی سەربەخۆو ئازاد دەیبینم. دواجار هەرئەوەی کارل پۆپەر وتی:
[[ مارکسیزمی زانستی مرد، بەڵام دوو شت تیایدا دەبێت بە زیندوویی بمێنێتەوە:
یەکێکیان هەستکردن بە بەرپرسیارێتی کۆمەڵایەتی، ئەوی تریان عیشقە بۆ ئازادی]]

ئیمان یادەوەر

شۆڕش دەتوانێت ماناکانی شۆڕشگێریەتی بگۆڕێتە سەر ئاستی کولتوریی، وەک ئەوەی لە شەقامی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێراندا ڕوویدا، شەهیدکردنی کچە کورد ژینا ئەمینی، سەرەتای بەگژداچوونەوەی دنیا نێرایەتی و کولتورێکی سەپێنراوە، ئەو بیرۆکەیە لای نووسەر دیلفین مینوی دەبێتە بیرۆکەی سەرەکی رۆمانی بەد جنس, یاخود بە فەرەنسیەکەی «بادژێنس».
وشەکە وەک نوسەر ئاماژەی بۆ دەکات لەزمانی فارسیدا بە دوو بڕگە دەنوسرێت و لەفەرەنسیدا وەک یەک ووشە بەکاری هێناوە، کە بە مانای خودێکی خراپ دەیناسین، کردەیەکی زیانبەخش ئەنجام دەدات و لەهەمان کاتدا کردەیەکی چێژ بەخشیشە، بەواتای چەندە خراپە بەهەمان شێوە دەتوانێت چێژیش بۆ خۆی بەرهەم بێنێت.
گێرەرەوە دەکەوێتە گێڕانەوەی شۆڕشی ژن لەژیانی ناو شەقامەکانی ئێران، وێنە پانۆراماییەکانی دەشێت بۆ ئێمە وێنەی تەبا بن، بەڵام بۆ خوێنەری فەڕەنسی کە رۆمانەکە بەو زمانە نووسراوە.. جێگای بایەخ و گرنگی خۆی بێت، چونکە وێنە پانۆراماییەکان وێنەیەکی ڕاستەقینەی ناو ڕووداوەکانە، لە هاندانی دایک بۆ کچ و بوونی کچەکان لە شەقام، ئەوە چیە کچەکان لەماڵ دێنێتە دەرەوە؟
سەرکەشی و یاخی بوونی یەکێک لەو کچانە بەناوی زەهرا ئیعتیمادی، ئەو کچە شانزە ساڵانەی ناو شەقامەکانی تاران دەبێتە تەوەری سەرەکی بۆ گێڕانەوەی ئەم شۆڕشە، ڕووبەروی کێشەکانی مێینەمان دەکاتەوە، بەتایبەت لەبابەتی لەباربردنی منداڵ و کێشەکانی کچ لەماڵی ئێرانیدا کە چۆن برا بەسەر ئەو دەسەپێنرێت.
ئەو ئێستایەی شەقام وابەستەی یادەوەری ژنەکانە، هاوارێکە لەدژی دنیای سیاسەت و پیاو، کاتێک بەناو یادەوەریدا دەچێتەوە، ڕووبەرووی ئەو هەموو ستەمەی پیاو دەبێتەوە لەماڵدا، باوک لەوێنەی بالا و نایەکسانی نێوان ئەوی کچ و مەهدی برای، تا ئەو هۆگربونەی وەک کچە مناڵکارێک بۆ عەلی ئامۆزای هەیەتی، کەچی ئەویش لەرێی سێکسکردنەوە دنیای لێ تاریک دەکات و زەبروزەنگێک کە ئەوی مناڵ هەر تێی ناگات چیە.
ئەو وەک کچێک دواتر هەر دەبێت ڕووداوەکە بۆ دایکی بگێڕێتەوەو دایکیش وەک کۆتایی چیرۆکێک دەرگای بەسەر دادەخات، چونکە دەزانێت پیاوەکان سزا نادرێن، ئەوان لەکۆمەلگایەکی پیاودا، دەبینن لە روداوێکی هاوشێوەدا کاتێک کچێک داکۆکی لەخۆی کردووە، ئەو پیاوەی کوشتووە کە پەلاماری داوە، سەرەنجام ژنەکە دەکوژرێتەوە، بۆیە کۆی چیرۆکەکان دەبێت بە بێدەنگی ببەخشرێن، ئەوە مەهدیەکانن لەمناڵیەوە، چونکە نێرن بە نازەوە گەورە دەکرێن، ئەوە عەلیەکانن لەکۆتاییدا پەلامار دەدەن و دەکوژن و سێکس دەکەن و بە بێگوناهی لێی دەردەچن، ئەو وێنەیە لەناو ماڵی ئێرانیدا وێنەیەکی روونی کۆی خۆرهەڵات و کۆمەلگای پیاو سالاری کۆنترۆلکراوە بە هاوپەیمانیەتێکی ئەخلاقی.
کاتێک دایکەکەش بریار دەدات بۆ پشوو کچەکەی ببات بۆ تاران، لێرەدا وێنەیەکی ڕوون دەبینین، ئەویش ئەوەیە ئەوەی بە فریای مێینەکان دەکەوێت، تەنیا خودی مێینەکان خۆیانن، دایک و کچ سەر بەیەک ڕەگەزن و هەر خۆشیان لە ئازارەکانی یەکتری تێدەگەن، لێرەدا گەر ئەو وێنەیە بشوبهێنینەوە، بە سەرەتای ڕۆمانەکە لەمانای شۆڕشی ژن لە شەقامی رۆژهەلاتی کوردستان و ئێران تێدەگەین کە بۆچی شۆڕشی ژن بوو، چونکە سیستمە کۆمەلایەتی و ئاینیەکان هاوپەیمان و هاودەستی پیاوەکانە، بۆیە ژنەکان دەیانەوێت شۆرشێکی فەرهەنگی بەسەر بیرکردنەوەدا بێنن، نەوەک بەسەر گوتاری سیاسی و ئاینی و کۆمەلایەتی، هێندەی دەیانەوێت ئەو بیرکردنەوەیە بگۆڕن، کە ژیانی ئەوانی وێران کردووەو لەناو ماڵەکانیشیان هەڕەشەی زوبروزەنگ و سەرکوتکردنەوەیان هەیە.
تێگەیشتن لەخودی خۆت، بەتەنیا وابەستە نیە بە ژیانێک کە تیایدا دەژیت، بەڵکو وابەستەی کتێبە کە وا دەکات مرۆڤ توانای خۆناسینی هەبێت، ڕەنگە هەموومان ئەو رستەیە بە نامۆ نەزانین، بەڵام کاتێک کتێب خرابێتە دەرەوەی ژیانەوە، دەبێت قبوڵی هەموو ستەمکاریەک بکەین کە لەدژماندایە، بە ئاگا نەهاتنەوەمان لەوەی تیایدا دەژین، هۆکارەکەی بوونمانە لەدەرەوەی کتێبەوە، تەنیا کتێبە توانای ڕزگارکردنمانی هەیە لەبەردەم ستەمکاردا، پێشنیاری کتێب فرۆشەکە بۆ کەسێتی کچە منالکارەکەی ناو ڕۆمانەکە، کە بە بەد جنس دەیناسین، وێنەیەکی ڕوونی ئەو تێگەیشتنەیە کاتێک کتێب فرۆشیە تارانیەکە، کە پیاوێکی پیرە پێی دەلێت ئەو دوو کتێبە بخوێنەوە و رۆژێک لە رۆژان تێی دەگەیت، دیارە دوو کتێبەکەش «رەگەزی دووەمی» سیمۆن دو بۆڤوار و کتێبی «دۆخی مرۆڤی هاوچەری» ی هانا ئارنێتە، ئەو کۆمەککردنە وەک ناخود ئاگاییەکی کتێبفرۆشێک بۆ کچەکە، بۆ خۆی جۆرێکە لەبنیاتنناوەی کەسێتی کە پیاوەکان تێیاندا شکاندویانە، بەشێکی تری وێنەی بنیاتنانەوە، بریتیە لەو قسەیەی دایکی کاتێک لە ئوتێل پێکەوە شیعری «سیمین بەهبەهانی» دەخوێننەوە، دایک ئەو دێرەی بۆ دەخوێنێتەوە، کاتێک باس لەوە دەکات، نیشتمانەکەی بنیاتت دەنێتەوە، گەر پێویست بکات بە قوڕی خۆی و بە ئێسقانەکانی، دیارە ئەو وێنەیە بۆ ئەو شوێنە، کۆمەکی تەواوی دایکە بۆ کچەکەی، سەرباری ئەوەی پێی وتوە چیرۆکی پەلاماردانەکەی لەیاد بکات، بەڵام کتێب و شیعر لەو شوێنەدا بۆ خۆی بنیاتنانی کەسی و کۆمەکی ژنەکانە بۆ یەکتری.
بۆ ئەوەی شۆڕشی ژنی ئێرانی هەڵگری تەواوی خەونەکانی بێت، نابێت دەستبەرداری ئازادی بێ سنوور بێت، لەدەرەوەی تێگەیشتنی ئاینی و کۆمەلایەتی دەڕوانێتە ئازادی، بۆیە ئێمە ڕووبەرووی ئەو دیدە هەنوکەییەی مرۆڤی ئەم رۆژگارە دەبینەوە، کاتێک دەبینین پاڵەوانی سەرەکی ڕۆمانەکەمان لەڕێی سۆسیال میدیاوە هاورێیەتی لەگەڵ کچێکی کۆری پەیدا کردووە، دایکی کچەکە دێتە ناو چاتە ڤیدیۆیەکەیان و باس لەمەیلی ژنانەی بۆ ژن دەکات، لێرەدا ئازادی دەکەوێتە نێو پەیوەندی ژن و شۆڕشدا، ئەو دیدە داکۆکیکارە لە نەریتی ڕابردوو کە ئاماژە بۆ ئەوە دەکات ئازادی سنوری هەیە، لەڕاستیدا ئەو سنورە ئەوە جۆری مرۆڤەکانە بڕیار لەسنورەکەی دەدەن کە چی دەکەن و باوەڕیان بە چۆنیەتی کارکردنە لەگەڵ ئازادی، مرۆڤ خۆی ئازادە لەوەی دەیەوێت سنور دابنێت بۆ کۆ ڕەفتارەکانی یاخود لەدەرەوەی سنورەوە بێت، نەوەک ئازادی بۆ خۆی سنوری بێت.
ڕووداوەکانی شۆڕش و بوونی ژنەکان لەشەقامدا وا دەکات سەرەتایەک بدۆزنەوە بۆ ئازادبوونی زمان و ڕزگاربوون لەو چەپاندنە زمانیەی نەیتوانیوە گوزارشت لە چێژی پەیوەندی سێکسی بکات، دواتر لەشەقامدا دەتوانن چیرۆکەکانی خۆیان بۆ یەکتری بگێڕنەوە، مانایەک نیە لەو ئازادیە جوانتر بێت، کە ژنەکان لەشەقامدا گوزارشتی لێ دەکەن، کوژرانی عەلی بە دوو فیشەگ دەرخەری رۆژگارێکی تری ژیانە بۆ ئازادی، ئەو کە داکۆکی لەدەسەڵاتێک دەکات، هەر بەدەستی هەمان دەسەڵات دەکوژرێتەوە، عەلی ئەو کوڕەی سێکسی لەگەڵ دەکات، کوژرانی بەواتای ئێمە لەسەرەتای رۆژگارێکی ترین بۆ ئازادی، هەر بۆیە کاتێک سۆڕش لەشەقام دەست پێدەکات، دایک هانی کچەکەی دەدات و ڕێگری لێ ناکات بۆ بەشداری کردن، چونکە ئەوە داکۆکیکردنە لەشوناسی زەوتکراوی، لەسڕینەوەی ماناکانی بوونی ڕەگەزێتی، لەساتی خوێندنەوەدا، ڕامانێک لەسەر رووداوەکان دەموەستێنێت و بیری تێکستێکی کوردیم دێتەوە، تێکستێکی شیعری کەژاڵ ئەحمەد نووسیویەتی بەناوی «جادەم لە پیاو خۆشتر ئەوێت» چونکە لەو کاتەدا ڕێک ژنەکان لەشەقامدا جادەیان لەهەموو ئەو پیاوانە خۆشتر دەوێت کە سێکسیان لەگەڵدا کردوون کە خۆشەویستیان بوون، بۆیە وەک کچە پاڵەوانی رۆمانەکە دەلێت هەموو دەنگەکانی باوک و عەلی و ئەوانیتر نابیستم، جادە لەو کاتەدا دەبێتە رووبەری ئازادی بۆ ژن.
پەیوەندی خۆشەویستی لەگەڵ ئەو کوڕەی ناوی داریوشە، کە تەواو جیاوازە لەهەموو کەسێکی تر، کوڕێک لە شەقامدا دەیناسێت و هەفتانە بەیەکەوە دەچنە ژوان و یەکتریش ماچ دەکەن، تەنانەت کچە بە دایکی خۆشی دەناسێنێت.
لەپڕ ڕۆژێک کوڕەکە بڕیار دەدات بەجێی بێلێت، ئەوەش دەخاتە ڕوو، نە بەهۆی ناسینی هیچ کچێکی ترەوەیە وە نە بەهۆی ئەو قسەیە کە کچە پێی وتوە باوکم توڕە دەبێت گەر بە پەیوەندیەکەمان بزانێت، بەڵکو قسەیەک کە هەمیشە لەدوای رۆیشتنی کوڕەکە لە مێشکی دەنگ دەداتەوە، کۆ دەنگیەکی ڕەگەزی نێرانەیە کە پێی وتووە «ببورە، من پیاوم، تۆ لەوە تێئەگەیت؟»
خالێک کە بە گرنگی لەم رۆمانەدا دەردەکەوێت ئەویش ئەوەیە، هەمیشە ژنەکان لەشکستدا پشت بە یەکتری دەبەستن، کۆ دەنگی و پاڵپشتی بۆ یەک درووست دەکەن، بۆیە گەر کاتێک ئامۆزاکەی لەڕووی سێکسیەوە لێی نزیک بۆوەو بۆ دایکی باسی کرد، لەم شکستە دڵداریەشدا پشت بە کچە کۆریەکەی هاوڕێی دەبەستێت و ئەو دڵنەوایی دەداتەوە، بەهۆی ئەوەی کارەکتەرە سەرەکیەکەی ڕۆمانەکەمان خەریکی کاری تاتۆیە، وێنەی ئەو کارە بە نهێنی دەکات و دایکیشی کۆمەکی دەکات و بڵاوکراوەی تایبەتی بۆ پەیدا دەکات، هاوڕێ کۆریەکەشی بەوە دەزانێت، بۆیە پێشنیاری ئەوەی بۆ دەکات، کە بێتە کۆریا و بەشداری لەو فێستڤاڵەی تاتۆ بکات، بۆ ئەوەش کچە کۆریەکە باس لەوە دەکات باوکی دیبلۆماتە و دەتوانێت کۆمەکی بکات بۆ سەفەرەکە, پاڵەوانەکەمان بۆ سەفەرەکەش بیر لەوە دەکاتەوە بەر لە ژینا ئەمینی بیری لەوە کردۆتەوە سەفەر بکات و ئێران بەجێ بێلێت.
ئێوارەیەکیان هاورێ کۆریەکەی تەلەفۆنی بۆ دەکات، باس لەڕووداوی کچێک دەکات، ئەویش کە سەیری ئەنتەرنێت دەکات و هەواڵەکان دەخوێنێتەوە، دەزانێت ڕووداوی ژینا ئەمینیە و سێ رۆژ دواتر لەیلای هاورێشی هەر بۆ هەمان مەبەست تەلەفۆنی بۆ دەکات، لێرەدا ئەوەی کۆ دەنگی دروست دەکات ترسی ژنەکانە لە دنیایەکی تۆقێنەر.
بۆیە هەموو یەکتر ئاگادار دەکەنەوە، هەر ئەو مەترسیەش دەبێتەوە هۆی لەدایکبونی شۆڕشی ژنەکان، دەشێت ئەم ڕۆمانە بۆ خوێنەری فارس و کورد کاریگەریەکی گەورە بەجێ نەهێلێت، چونکە بە ڕووداوەکان نامۆ نیە و بە تەواویان ئاشنایە، بەڵام بۆ خوێنەری فەڕەنسی گرنگی تایبەتی خۆی، نەک هەر ئەو ڕۆمانە تەنانەت ئەم ڕۆمانووسە لە ڕۆمانەکانی تریشیدا ویستویەتی وێنەیەکی ڕوونی ئێران بۆ خوێنەری فەرەنسی بخاتە ڕوو، وێنەیەک چەندە واقعیە هێندەش گێڕانەوەیەکی ئەدەبیە، بەتایبەت لەگێڕانەوەی بۆ هەستی کچان لەساتی شۆڕشی سەر شەقام، ئامادەبونی ئەوانەی لە ماڵەوەن و ئەوانەی سەر شەقام چۆن لەڕێی تەلەفۆنەوە پەیامیان بۆ دەنێرن کە خۆزگەیان خواستووە لەگەڵیان بن، دایکی پێی دەلێت خۆزگە تەمەنم لە بیست ساڵیدا بوایە، ئەو وێنەیە دەریدەخات کە شۆڕشی کچان هی نەوەیەکی نوێ بوو، نەوەیەک سەر بەم سیستمە سیاسیە نین، بۆیە گەر هەمیشە باس لەپەیوەندی مرۆڤەکان بە تۆڕە کۆمەڵایەتیەوە بکرێت، وەک کەسێتی سەرەکی ڕۆمانەکە پەیوەندی و ئاگاداربونەوەی بە دنیا لەم ڕێگایەوە دیار دەکات، ئەوا هەر ئەم نەوەییە کە ناتوانێت سیستمە سیاسەکەشی قبوڵ بکات.
ئەگەرچی ئەو قبوڵ نەکردنە بەرکەوتن بێت لەگەڵ قسەی باوک کاتێک باس لەوە دەکات دوور نیە وەک ئامۆزاکەی ئەویش بکوژرێت، بەڵام ئەو خۆی وەک کوژراوێکی ناو ژوورەکەی ماڵ دەبینێت، ئەو هەستە بە تەنیا هی مرۆڤێک نیە، هێندەی هی نەوەیەکە کە وادەزانێت کوژراوە، بۆیە دەبێت لەسەر شەقام بێت.
ئەو کاتانەی کچە کۆریەکەی هاوڕێی نامەی بۆ دەنووسێت کە ڤیزەکەی ئامادەیە، ئەوە ئەو ساتەیە ئەو لەسەر دیوارەکان درووشم دەنووسێت بۆ ئازادی و مردن لەپێناو ئازادی بۆ ئێرانێکی نوێ، بۆیە بەخۆی دەڵێت بۆچی بڕۆم، کە جگە لەمانەوە لەئێستادا هیچ شتێکی ترم ناوێت، مانەوە لەشەقام و سوتاندنی سەرپۆش و هاوار کردن بۆ ژیان و ئازادی و ژن دەبنە شوناسی نەوەیەک، کە گەر مردنیش بێت پێی وایە پێویستە تامی مردنیش بکات.

نیهاد جامی– فەڕەنسا

لەماوەی چەند ساڵی ڕابردوودا دیاردەی بڵاوبوونەوەی ڕیتۆریکی میسۆجینی (دژە ژنی) دەبینرێ، ئەو مەیلانەی کە بە ئاشکرا بانگەوازی ئاساییکردنەوەی سووکایەتیکردن بە ژنان دەکەن، بەتایبەتی لە پلاتفۆرمەکانی سۆشیال میدیادا، لەنێو دیاردەیەکی فراوانتری سەرهەڵدانی ڕاستی توندڕەودا.

مانۆسفێر چییە؟
ئەم بانگەوازانە پەیوەستن بە گرووپاتێک کە پێی دەوترێت مانۆسفێر (فەزای ئەلیکترۆنی یان دۆمەینی نێر)، کە گروپی ناڕێکخراون، هەندێکجار بە کۆمەڵگەی “حەبی سوور” ناودەبرێن. ڤیدیۆ بلۆگ و پۆدکاست و وێنە و پلاتفۆرمی یاری ئەلیکترۆنی و کاریگەرە (influencers ) بەناوبانگەکانیان لەسەر پلاتفۆرمەکانی وەک (X) و (YouTube) و (TikTok) و (Reddit) هەیە. هۆشداری بڵاو دەکەنەوە لەو مەترسییانەی نۆرمەکانی پیاوسالاری بەرەوڕووی دەبێتەوە و بۆچوونە دژەژن و دژە فێمینیستەکان بەرەوپێش دەبەن و ئەمان بە هۆکاری هەموو جۆرە کێشەیەک لە کۆمەڵگادا دەبینن.

بیرۆکەکانی مانۆسفێر چوار ڕەوتی بنەڕەتی لەخۆدەگرن:
１- “حەبی سوور” (لە فیلمی زانستی خەیاڵی ماتریکس وەرگیراوە- بە خواردنی حەبی سوور بەئاگا دەبیتەوە لە ڕاستی ئەو شتانەی لە جیهاندا ڕوودەدەن) و چالاکوانانی “مافی پیاوان”: داوا لە پیاوان دەکەن کە بەئاگا بێنەوە لەو ڕاستییەی کە سیستەمی سیاسی لایەنگری بەدژی پیاوان دەکات و ئەمان بەدەست جیاکارییەوە لە بوارەکانی جیابوونەوە، سەرپەرشتیکردنی منداڵ، و یاساکانی توندوتیژی خێزانی دەناڵێنن. بۆ نموونە داوای هەڵوەشاندنەوەی یاساکانی “تەڵاقی بێ تاوان” دەکەن کە لە ژمارەیەک وڵاتی ڕۆژئاوادا جێگیرکراون، کە ڕێگە بە هەریەک لە هاوسەرەکان دەدات داوای هەڵوەشاندنەوەی گرێبەستی هاوسەرگیری بکەن بەبێ ئەوەی هەڵە لە بەرامبەرەکەدا بدۆزنەوە.
２- “هونەرمەندانی ئیغراکردن” و کەلتووری “نێری ئەلفا”: ئەم گروپانە پێدادەگرنەوە لەسەر خۆ فێرکردنی ستراتیژەکانی ڕاکێشان و ملکەچکردنی ژنان لە ڕێگەی ئازاردانی دەروونی و سۆزداری (negging- پشتگوێخستن) و بەرەوپێشبردنی وێنەی نێری ئەلفا، واتە نێری باڵادەست لە پەیوەندییەکانیدا، و لە ڕووی جەستەییەوە بەهێز، و بە تەواوی متمانەی بەخۆی هەیە بەبێ ڕەچاوکردنی کەسانی دیکە.
３- – پارێزگارە نەریتیەکان و بیرمەندە کۆنەپەرستەکان: ئەم گروپانە بانگەوازی گەڕانەوە بۆ بەها تەقلیدییەکانی خێزان دەکەن، و جیاوازییە بایۆلۆژییەکانی نێوان ڕەگەزەکان وەک بنەمایەک بۆ دابەشکردنی ڕۆڵەکان لەناو کۆمەڵگادا سەیر دەکەن، ئەمە جگە لە بۆچوونە کۆنەپەرستەکانی سەقامگیری خێزان وەک پایەیەکی بنەڕەتی بۆ پاراستنی نەزمی کۆمەڵایەتی. بەشێک لەم بزووتنەوانە لەسەر بنەمای لێکدانەوەی ئایینی و ئەخلاقی دامەزراون کە ئەم مۆدێلەی پەیوەندی نێوان ژن و پیاو بەهێزتر دەکەن.
４- “ئنسێل -Incels” (عازەبیی نائیرادەیی): ئەم گروپە ڕەنگە دیارترین و مەترسیدارترین ڕەوتی مانۆسفێر بێت. ئەوانەی ئەم ڕەوتە پەیڕەو دەکەن، کەسانێکن، بەزۆری پیاو، کە بەهۆی نەبوونی ئەزموونی سێکسی یان سۆزداری هەست بە بێزاری دەکەن و ژنان و کۆمەڵگا بەگشتی بەرپرسیار دەکەن لە شکستەکەیان. لە ساڵانی ڕابردوودا چەند هێرشی توندوتیژی و تاوان ڕوویداوە کە ژنان و “پیاوە سەرکەوتووەکان لە پەیوەندیەکانیاندا” بوونەتە ئامانج. کۆمەڵکوژییەکەی ساڵی (٢٠١٤)ی ویلایەتی کالیفۆرنیا کە بووە هۆی کوژرانی شەش کەس و برینداربوونی (١٤) کەسی دیکە، یەکەمین کوشتاری بەکۆمەڵی لەم جۆرە بوو کە لە ساڵانی دواتردا زنجیرەیەکی بەدوای خۆیدا هێنا. مانیفێستە (١٤٠) لاپەڕەییەکەی لەلایەن تاوانبارەکە، (ئیلییۆت ڕۆجەرز) خۆیەوە بڵاوکراوەتەوە، بووەتە بەڵگەنامەیەک کە تا ئێستاش زۆرێک لە گروپەکانی (ئنسێل) وەک بنەمایەک بۆ عەقیدەکانی خۆیان پشتی پێدەبەستن. لە هێرشی ساڵی (٢٠١٨) لە تۆرۆنتۆ (١١) کەس کوژرا و لە ساڵی (٢٠٢١) لە بەریتانیا پێنج کەس گیانیان لەدەستدا.
پلاتفۆرمی سۆشیال میدیا بڵاوبوونەوەی خێرای ئەم ناوەڕۆکانە ئاسان دەکات، چونکە ئەلگۆریتمەکانی فەزای ئەلیکترۆنی پاڵ بە بینەرانەوە دەنێت بەشداری ناوەڕۆکەکە بکەن و ئەو جیاکاریـیە سیستماتیکە بە دژی ژنان لە شێوەی ناوەڕۆکی هێرشبەرانە بە خێراییەکی زۆر زیاتر لەجاران دووبارە بکەنەوە. جێگای سەرسوڕمانە کە دەستەواژەی “عازەبی بێ ئیرادە” بۆ یەکەمجار لە ساڵانی نەوەدەکاندا لەلایەن ژنێکەوە داهێنرا، بەناوی (ئالانا)، کە ئامانجی وەسفکردنی ئەزموونی تەنهایی و بێ هاوسەرگیری کەسیی خۆی بوو، ویستی فەزایەکی گشتگیر و ڕاستگۆیانە بۆ ئاڵوگۆڕی بیروڕا درووستبێت. لەگەڵ تێپەڕبوونی کات دژەژنی خۆی خزاندە ناو کۆمەڵەکە و کرا بەشوێنێکی یەکجار دوور لە سەلامەتی. ئێستا، (ئالانا) دەڵێت دژەژنەکان “دەستەواژەکەیان لێ ڕفاندنم”.

سەرنجڕاکێشیی گوتاری مانۆسفیر:
شایەنی باسە، پەرەپێدەرانی مانۆسفێر لە بنکەیەکی کۆمەڵایەتی فراوان بەهرەمەندن کە ناتوانرێت پشتگوێ بخرێت، بە ملیۆنان شوێنکەوتوویان لەنێو گەنجان و هەرزەکاران هەیە، لە زۆرێک لە وڵاتانی جیهان، لەنێویاندا وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست وەک عێراق و هەرێمی کوردستان. ئەم ناوبانگیـیەیان لە ڕێگەی ئۆنلاینەوە زۆر یارمەتیدەربووە بۆ دروستکردن و کەڵەکەکردنی سامانی گەورە. یەکێک لە کاریگەرە دیارەکان لەم بوارەدا کەسێکە بە ناوی (ئەندرۆ تەیت).

• ئەندرۆ تەیت، پێشبڕکێکاری پێشووی بەرنامەی “برا گەورە” و خۆی بە شارەزای شێوازی ژیان ناودەبات و پاڵەوانی پێشووی جیهانی (کیک بۆکسینگ)، ئێستا یەکێکە لە گەورەترین کاریگەرەکانی مانۆسفێری سۆشیال میدیا. لە ناوەڕاستی ساڵی (٢٠٢٢) ئەم ئەستێرە بەناوبانگە بەریتانی-ئەمریکیـیە زۆرترین بەدواگەڕانی گووگڵی هەبوو لە جیهاندا. لە مانگی تشرینی یەکەمدا بوو بە موسڵمان، ئەمەش بووە هۆی دروستبوونی جەنجاڵیەکی ئۆنلاین. لە (تیک تۆک) هاشتاگی (ئەندرۆ تەیت) زیاتر لە (١٠) ملیار بینینی بەدەستهێناوە. خاوەنی چوار و نیو (٤.٥) ملیۆن فۆڵۆوەری (تویتەرە) و ماڵپەڕێکی هەیە لەسەر بنەمای بەشداریکردنە، “زانکۆی هاستلەرز”، کە گوایە زیاتر لە سەد هەزار (١٠٠،٠٠٠) خوێندکاری هەیە، ئامۆژگاری خێرا دەوڵەمەندبوون و ڕێنمایی خۆیارمەتیدان پێشکەش دەکات کە لە “٤١ بنەماکەی بۆ پیاوان”دا هاتووە؛ بۆ نموونە، “هەموو پیاوێک ئەرکێکی پیرۆزی هەیە ئەویش کە جەستەی خۆی بە بەهێزترین شێوەی شکڵ پێبدات”.
• (تەیت) بە ئاشکرا دەڵێت کە ئەو دژە ژنە، ژن “موڵکی پیاوانە” لە کاتی هاوسەرگیریدا، پێویستە لە ماڵەوە بمێنێتەوە و ژنان لە پیاوان کەمترن. ئەو و براکەی بە یاسا داواکراون بە تۆمەتی بازرگانیکردن بە مرۆڤ و دەستدرێژیکردنە سەریان، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا قازانجێکی زۆری لە ڤیدیۆ دژە ژنە بەناوبانگەکانی بەدەستهێناوە.
• زۆربەی شوێنکەوتوانی (تەیت) سەرنجڕاکێشییەکەی لە وێنەی بزنسمانێکی سەرکەوتودا دەبیننەوە، کە بە وتەی خۆی پیاوسالاری و کاری جیددی و پشت بەخۆبەستن بەرەوپێش دەبات. هانیان دەدات لە “نۆرماتیڤیەت – النمطیە” ڕزگاریان بێت و کۆنترۆڵی ژیانی خۆیان بکەن. ئەوان (تەیت) وەک ئەلگۆیەک و بەرجەستەکردنی خەون و ئاوات و خواستە بێهیواکانیان دەیبینن. وەک (تەیت) خۆی دەڵێت: “کۆشکێکی گەورەم هەیە، لیستی ئۆتۆمبێلی لوکسم هەیە، دەتوانم لە هەر شوێنێک بمەوێت بژیم، ژنێکی بێشوماریشم هەیە… من نمونەیەکی ناوازەم”.
  (تەیت) و هاوشێوەکانی مۆدێلێکی سەرکەوتنی بێ ناوەڕۆک بۆ نەوەیەک لە گەنجانی پەراوێزخراو دەخەنە ڕوو، کە توڕەن لە نەبوونی دادپەروەری کۆمەڵایەتی و جیاوازییە چینایەتییە بەرفراوانەکان و بێکاری و نائەمنی، نەوەیەک کە هەست دەکەن کۆمەڵگا دەستبەرداریان بووە. خۆی وەک دژە دامەزراوە (anti- establishment) دەخاتە ڕوو، لایەنگرێکی گەورەی سەرۆکی ئەمریکا (دۆناڵد ترەمپ) و هێمای بانگەشە (دیعایە)ی بزووتنەوەی ماگا (MAGA ) یە، چونکە (ترەمپ) بەڵێنی گەڕاندنەوەی پیاوسالاری دەدات- نەک “جۆرە نەرمترەکەی”، بەڵکو “هەژموونی بێ بەربەستی پیاو”.

  پەیوەندی نێوان مانۆسفێر و ڕاستی توندڕەو:
  ئەوەی کە پەیوەندییەکی بەهێز لە نێوان ڕاستڕەوی توندڕەو و مانۆسفێردا هەبێت بەڕێکەوت نییە، بەو پێیەی هەردووکیان هاوبەشن لە ئایدۆلۆژیای پلەبەندی و باڵادەستی ڕەگەزێک بەسەر ڕەگەزێکی دیکەدا، گەڕانەوە بۆ شێوازە کۆنەپەرست و پارێزگارەکانی بنەماڵەی پیاوسالاری، دژایەتیکردنی ماف و ئازادییە سیاسی و مەدەنی و کولتوورییەکان، ڕەگەزپەرستی بەرامبەر بە کۆچبەران و شکۆمەندکردنی سەروەت و سامانی تاکەکەسی و باڵادەستی ماددی و جەستەیی و کۆمەڵایەتی تاکەکان بەسەر خۆشگوزەرانی گشتیی کۆمەڵگا.
  ئەم شەپۆلە نێرسالاریـیە هاوتەریبە لەگەڵ سەرهەڵدانی ڕەوتی سیاسی ڕاستڕەوی کۆنەپەرست و نیوفاشیستی لە سەرانسەری جیهاندا، کە لە دەیەی یەکەمی ئەم سەدەیەدا لە گۆشەکانی تۆڕی تاریکدا (dark web ) دەستیکرد بە شکڵگرتن و لە ساڵی (٢٠١٤)دا بە بەزۆری گەشەی سەند، هاوکات لەگەڵ ئامادەکارییەکانی هەڵبژاردنەکانی ئەمریکا کە لە ئەنجامدا دۆناڵد ترەمپ بۆ یەکەمجار لە ساڵی ٢٠١٦ دا هەڵبژێردرا، و دواتر بە دووبارە هەڵبژاردنەوەی ترامپ لە نۆڤەمبەری (٢٠٢٤)دا تینێکی تازەی پیا هاتەوە. ئەو پیاوەی کە بە تێڕوانینی نزمی بۆ ژنان ناسراوە، و مێژوویەکی شەرمەزارکەری لە بەهرەبەرداری (ئیستغلالکردن) و سووکایەتیپێکردنیان هەیە، هەروەها بە ڕەگەزپەرستییەکەی بەرامبەر بە کۆچبەران و بە سیاسەتە بۆرژوازییەکانی کە دوژمنایەتی چینی کرێکار و هەموو دەستکەوتەکانیان دەکات. ئەو (٣٤) تاوانی یاسایی بەدواوەیە، بەڵام ئەمە هەمووی نەبووە ڕێگری ئەوەی دووجار هەڵبژێردرێت، نەک جارێک، بەوەی کە چارەسەری ساختە بۆ ویست و خواستەکانیان دەخاتە ڕوو.
  (ترەمپ) خۆی بە پیاوانێک دەورە داوە کە پەرە بە قەوانێکی سواوی (سترێئۆتایپێکی) نێرینەی باڵادەست دەدەن، و بێڕێزی بەو ژنانەی کە منداڵیان نییە دەکەن و جۆرێکی بەها خێزانییەکان بەرەوپێش دەبەن کە سەربەخۆیی ژنان کەم دەکاتەوە.
  هەر کە لە کەگەڵ ڕاگەیاندنی دووبارە هەڵبژاردنەوەی ترەمپ لە مانگی نۆڤەمبەردا، لافاوێکی بانگەوازی دژە ژنی سۆشیال میدیای گرتەوە، دڕندانەترینیان هەڵمەتێک لەلایەن (نیک فۆینتێس)، کاریگەر و پۆدکاستەری ناسیۆنالیستی سپی پێستەوە، لە (٥)ی ئەو مانگەدا بوو؛ ئەو دروشمی فێمینیستی “جەستەمان، هەڵبژاردەی خۆمان”ە کە لەلایەن بزووتنەوەی فێمینیستەکانەوە لە ساڵانی حەفتاکان پەسەندکرابوو شێواند و لەبری ئەوە نووسیبووی “جەستەی تۆ، هەڵبژاردەی من. بۆ هەمیشە”. پۆستەکەی لە ماوەی یەک هەفتەدا زیاتر لە (٩٠) ملیۆن بینەری هەبوو و زیاتر لە (٣٥) هەزار جار ڕیتویت کراوە، بەپێی دەزگای میدیایی (سی ئێن ئێن).
  هەر لە یەکەم سەعاتەکانی سەرۆکایەتییەکەیەوە، ترامپ دەستبەکاربوو بۆ جێبەجێکردنی پاکێجی سیاسەتە ئابوورییە کۆنەپەرستانە و دژە کرێکار و دژە هەژارەکانی، کە لەسەر بنەمای گۆشەگیریی ئابووری و هێرشکردنە سەر دەستکەوتە ئابووری و کۆمەڵایەتی و سیاسییەکان، کە دەرئەنجامەکانی نەک تەنها ئەمریکا، بەڵکو زۆرێک لە وڵاتانی جیهان دەگرێتەوە. بەو پێیەی ئەمریکا وەک کاریگەرترین وڵاتە لە سیستەمی سیاسی جیهاندا، هەرچییەک لە ئەمریکاوە سەرچاوەی گرتبێت، لە زۆربەی وڵاتانی جیهاندا شەپۆل دەداتەوە، ئەڵبەتە بە پلەی جیاواز.
  هەرچەندە زۆرینەی کاریگەرەکانی (مانۆسفێر) و ڕاستڕەوەکان لە وڵاتانی ڕۆژئاوان، بەڵام گەڕانێکی خێرا لە ئینتەرنێتدا، گروپی هاوشێوە، هەرچەندە بچووکتر و کەمتر کاریگەر، لە هەندێک وڵاتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باکووری ئەفریقادا، گەشەسەندوو دەردەخات.
  سەرهەڵدانی گرووپە ڕاستڕەو و توندڕەو و مانۆسفێرەکان بە شێوەی جۆراوجۆر ڕەنگدانەوەی لە کۆمەڵگاکانی ئێمەدا هەبووە. بۆ نموونە لە عێراقدا ئەم بزووتنەوەیە نەفەسێکی نوێی بە گوتاری پیاوسالاری و دژە ژنی بەخشیوە، و هانی ئەو کۆنەپەرستییە باوکسالارە بەسەرچووانەی داوە کە پێگەی ژنان نزم ڕادەگرن، و بنەماڵەی تەقلیدی شکۆمەند دەکەن و ئیمتیازاتی کۆمەڵایەتی و ئابووری لە ژنان زەوت دەکەن. ئەم ڕەوەندە لەم دواییانەدا بە هەموارکردنەوەی کۆنەپەرستی یاسای باری کەسی ژمارە (١٨٨)ی ساڵی (١٩٥٩) گەیشت.

  بۆچی ئەم شەڕە لە دژی ژنان، ئێستا؟
  سەرهەڵدانی مانۆسفێر دەتوانرێت لە لایەنێکدا، وەک کاردانەوەیەک بەرامبەر بە گەشەسەندنی بزووتنەوەی فێمینیست و دەستکەوتەکانی لە دەیەکانی ڕابردوودا و نیگەرانی پیاوسالارەکان لە لەدەستدانی ئیمتیازاتەکانیان لێکبدرێتەوە. ڕوونە کە هەموو بزووتنەوەیەکی پێشکەوتنخواز و ڕزگاریخواز کاردانەوەی کۆنەپەرستانە توندوتیژانەی بەدوادا دێت لەلایەن ئەو کەسانەوە کە هەست دەکەن فەزاکەیان داگیردەکرێت. ئەمە یەکەمجار نییە کە ئێمە شاهیدی سەرهەڵدانی کۆنەپەرستی دەبین وەک کاردانەوەیەک بەرامبەر بە دەستکەوتە پێشکەوتنخوازەکان. بۆ نموونە لە هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا، لەگەڵ سەرهەڵدانی نیولیبرالیزمدا، شاهیدی بووژانەوەی بەها نەریتییەکانی خێزان و مۆدێلی بنەماڵەی پیاوسالاری بووین لەسەر دەستی نوێنەرانی ئەم جۆرە سەرمایەدارییە، وەک مارگرێت تاچەر، ڕۆناڵد ڕیگان و ئەوانی دیکە، لە پاشخانی گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەکان، بزووتنەوەکانی مافە مەدەنییەکان، مافی ژنان و مانگرتنە گەورە کرێکاریەکانی ئەو سەردەمەدا.
  بەڵام ئەمە هەموو مەسەلەکە نییە. ئەم شەڕە دژی ژنان جیا نییە لە وێنە گەورەکەی گۆڕانکاری و ململانێ سیاسی و ئابوورییەکان کە لە جیهاندا ڕوودەدەن. بەشێکە لە زنجیرەیەک هێرشی بۆرژوازی بۆ سەر توێژە جیاوازەکانی سیستەمە ئابووریەکەی کە لەلایەن ترەمپ و سیستەمی سەرمایەداری بە گشتی نوێنەرایەتی دەکرێن. شانبەشانی هێرش بۆ سەر پەنابەران، بیانییەکان، هەموو ستەملێکراوەکان، و ئەوانەی پێویستیان بە ئاسایشی کۆمەڵایەتی، تەندروستی گشتی، پەروەردەی گشتی و هەر خزمەتێکی دیکەی گشتی هەیە، چ لە ناوخۆ و چ لە دەرەوەی ئەمریکا، ڕوودەدات.
  مەعلوومە کە سەرمایەداری، هەر لە سەرەتای دامەزرانیەوە، تووشی قەیرانی دەورەیی بووە. لە هەر قەیرانێکدا دەبێت ڕێگای نوێ بۆ بەدەستهێنانی قازانج بدۆزێتەوە و هەوڵی هێنانەدی سەقامگیری بۆ بازاڕ بدات بۆ دڵنیاکردنەوەی وەبەرهێنەران، تەنانەت ئەگەر بۆ ماوەیەکی کاتیش بێت. وەک دەبینین لە ئێستادا ڕژیم بە هۆی شەڕەکانی و ناسەقامگیری کەشوهەوا و گرانی تێچووی ژیان و نایەکسانییەکی بەرفراوان تووشی چەندین قەیرانی فرەلایەنە بووە. هێرشەکانی بۆ سەر ئەو گرووپانەی کە لە سەرەوە ئاماژەمان پێدا، بەشێک لەو دڵنیاییە بە ڕژیم دەبەخشێت. داخستنی سنوورەکان بەڕووی پەنابەران، زیندووکردنەوەی مەفهوومەکانی خێزانی تەقلیدی و پاڵپێوەنانی ژنان بۆ ناو ماڵ و دوورخستنەوەیان لە بازاڕی کار، لە لایەک پەرشوبڵاوی چینی کرێکار مسۆگەر دەکات و لەوانەیە هەستێکی ساختە (تەنانەت ئەگەر کاتیش بێت) بۆ بەردەستبوونی هەلی کار و کەمبوونەوەی بێکاری لە لایەکی دیکەوە درووست بکات.

  دەرئەنجام:
  بۆ بۆرژوازی ناتوانێت بە ئاسانی ئەم جۆرە سیاسەتانە جێبەجێ بکات، مەگەر بە بەرگێکی ئایدیۆلۆژی بیانپێچێتەوە کە واقیعی ناکۆکیەکانی بشارێتەوە. دەبێت ئەوە بە بڵاوکردنەوەی ئەو بیرۆکانە بکات کە هەڵاواردن و ڕق و دووبەرەکی لە نێوان جەماوەردا پەرە پێ دەدەن، هەتاکوو ئاسانکاری بۆ ژێردەستەکردنیان بکات.
  ئەم ماشێنە فیکرییە بۆ بورژوازی زۆر گرنگە، بۆ بردنە پێشەوەی سیاسەتەکانی و دەستەبەرکردنی دەنگی کرێکاران بە هەر شێوەیەک بێت. ملیۆنان دۆلار بۆ ئەمە خەرج دەکات و هەموو میدیاکان بەکاردەهێنێت، دامەزراوەی بیرکردنەوە (Think Tank) و توێژەر و شیکار و تەنانەت هونەرمەند و نووسەر و شاعیر و ئەکتەر و کۆمپانیا زەبەلاحەکانی فیلمی هەیە… کە هەموویان شەو و ڕۆژ وەک ئامرازێکی پڕوپاگەندە کاردەکەن بۆ پێشخستنی سیاسەتەکانی چینی دەسەڵاتدار بە شێوەیەکی ورد و شاراوە، بە مەبەستی چاندنی دووبەرەکی لە نێوان کرێکاران و قەناعەت پێکردنیان کە سیاسەتەکانیان لە بەرژەوەندی کرێکاراندایە.
  لە نێوان گاڵتەپێکردن (تەنانەت ئەگەر بە ناوی سوعبەتێکی ناسکیش بێت) و ئیهانە و کۆمێنتی نەخوازراو و هەراسانکردن و توندوتیژیدا، کە تەنانەت ڕەنگە بگات بە کوشتنیش، خەتێکی جیاکەرەوە نییە. زۆر گرنگە کە گرنگی بە بڵاوبوونەوەی ئەم دیاردانە بدرێت و ڕێگری بکرێت لەوەی گەنجان (و ژمارەیەک لە ژنانیش) بکەونە ژێر کاریگەری ئەم بیرۆکە دوژمنکاریانە دژی ژنان، کۆچبەران، یان گروپە هەژارەکان.. ئەم بیرۆکانە هەندێک جار لە شێوەی گاڵتە یان نوکتە، یان لە شێوەی بیرۆکەی کۆنەپەرست بە تامێکی زانستی، بەڵام بە ناوەڕۆکێکی ژەهراوی و شەرمەزارکەر، دەربڕینیان لێدەکرێت، ئامانج لێیان، ئامادەکردنی خەڵکە بۆ قبوڵکردنی ئەو بیرۆکە کۆنەپەرستانەی کە سیاسەتەکانی سیستەمی سەرمایەداری لەسەری بنیات نراوە و ناڕەزاییەکانی ئەوان بڕەوێننەوە.
  جووڵانەوەی مانۆسفێر و دژەژنی کە ئێستا بڵاوە، بەشێکە لەم ماشێنە فیکرییەی کە دووجار ڕێگەی بۆ هەڵبژاردنی ترەمپ خۆشکرد و بەشێکە لە سەرهەڵدانی فراوانتری ڕاستڕەوە توندڕەوەکان لەسەر ئاستی جیهان.

  ١٢-٥-٢٠٢٥
  شیرین عەبدوڵڵا

ڕوداوەکانی توندوتیژی ودەست وەشاندن تا کوشتن لە چەند ساڵی ڕابوردودا هەرێمی کوردستانی ناخۆش کردوە ، کەم ڕۆژ هەیە دڵمان بە ڕوداێک خورپەی لێنەدرێت، تەنانەت ڕوداوە زۆرەکانی هاتوچۆش هۆی قوڵ و پشتەوەیان هەر توڕەیی و توندوتیژیە ، دەنا کە تۆ دەزانی ڕێگاکان و هێماکانی هاتوچۆ پڕن لە کەم و کوڕی ئیتر بۆ پێ توند دەکەیت لە بەنزین و دەکەویتە هۆڕن لێدان و وەک ماری ژەهراوی پێچاوپێچ دەکەیت و بە پەلە پەل پێشی ئوتومبیلەکان دەدەیتەوە؟
شەوی ١٣ی٣ی٢٠٢٥ پزیشکێکی ناسراو لە هەولێر چوار کەسی کوشت : ژنەکەی و ژنخوشکەکەی کە پزیشک بون، هەروەها خەسو و خەزوری. بکوژ دارا و دەوڵەمەند بو، پێشینەی تاوانکردنی نەبو، کوژراوان خەڵکی بەڕێز و بێ کێشەبون. هۆی ڕوداوەکە کۆمەڵایەتی بوە، گوایە بکوژ ویستویەتی ژنی دوهەم بێنێ و هاوژینەکەی قبوڵی نەکردوە و ماڵی جێهێشتوە. پێشینەی نەخۆشیی دەرونی لە بکوژدا نەزانراوە، دیارە دوای وتووێژێکی کورت و توندوتیژ کە بەدڵی ئەو نەڕۆشتوە بە دەمانچە لە چەند خولەکێکدا چوار کەسەکەی کوشتوە.دیارە پێشتر بیری لە کوشتنیان کردۆتەوە وەک ئەگەرێک دەنا بۆ چەک لەگەڵ خۆی دەبات؟ لە ڕوداوی ئاوادا پۆلیس و ئاسایش دەبێت هەرچی زورترە و درەنگترین لە ماوەی ٢٤ کاژێردا تاوانکار ببنە بەردەم دوکتۆر و دەرونناس بۆ تێڕوانینی دەرونی و پزیشکیی گشتی کە ئەوەش دەگرێتەوە بزانن ئایا لە کاتی تاوانەکەدا بکوژ لە ژێر کارلێکی مادەی هۆشبەردا(مەی وئەوانی تر) نەبوە، ئەترسم ئەمانە هیچیان نەکرابێت !
توڕەبون، ڕق و کینە و حەزی تۆڵەسەندن، هەڕەشە و ترسی زۆر لە سەر ژیانت و شکۆ و هەستی نێرگزیت ،هەستی غەدرلێکراوی و سوکایەتی پێکردن و خیانەت لێکردن، دڵتەنگیی توند و درێژخایەن، شەکەتیی دەرونی ، دابڕان لە یا نەبونیی ژینگەیەکی کۆمەڵایەتیی دڵسۆز و پشتیوان و کارا و ڕۆشنبیر، کێشەی خێزانیی درێژخایەن و بێچارەسەر، زۆربون و کەڵەکەبون و چارەسەر نەکردنی هەمو ئەم بیروهەست وسۆزە ئاسایی و نەباشانە، دەشێت لە ڕوی چۆنایەتیەوە لە ئاساییبونەوە بگۆڕێت بۆهەست و سۆزی نەخۆش و ترسناک و ببنە هۆی ئەوەی مرۆڤێکی ئاسایی و لاشەڕ و تەنانەت سەرکەوتو لە ژیانی مادی و کار و نان پەیداکردندا کە پێشترنەخۆشیی دەرونیی نەبوە، لە شوێن – کاتێک ی نالەباری پڕ لە گرژی و نائارامی و توندوتیژدا کەسێک یا چەند کەسێک یا خۆی بکوژێ، ئاوا زۆر ناسک و تەنک و دەڵێنەرە (permeable) دیواری نێوان دەروندروستی و دەروننەخۆشی !
بێگومان ئەم ڕاڤەکردنە بۆ ئەوە نیە لە بکوژ تێبگەین و بەهانەی بۆ بهێنینەوە بە تایبەتی کە ئەو هەرزەکارێکی بێکەس و بێ پشتیوان نەبوە بەڵکو خۆی پزیشکێکی بە تەمەن و بە ئەزمون بوە و زانیاریی دەرونیی هەبوە و نە ئەبو هەرگیز تاوانی لێبوەشێتەوە.
بۆ خۆپاراستن لە ڕوداوی ئاوا پێویستە هەوساری ئەسپی هەست و سۆز و هەڵچونەکانمان توند بە دەستەوە بگرین و نەهێڵین شل بێتەوە و لە دەستمان دەرچێت ، دەبێت هەمیشە دوابڕیاردەر بۆ چارەسەری کێشە قورس و گەورەکانمان هەر ئاوەز و ژیری و لۆژیک بێت نەک هەژان و هەڵچونی هەست و سۆزەکانمان. ئەگەر خۆمان نەمانتوانی ئەمە بکەین با بێ ترس و شەرم ، بۆ ڕاوێژ و پرس و ڕا پەنا بۆ کەسە نزیکەکانمان بەرین بەتایبەتی ئەوانەی هاوسەنگ و ئارام و دڵسۆز و ڕۆشنبیرن، ئەگەر کەسی وامان نەبو با بێترس لەوەی پێمان بڵێن شێتە بچین بۆ لای پزیشکی پسپۆڕی دەرونی و دڵ و دەرونمانی لا بکەینەوە بۆ ڕاوێژ و ئەزمون و زانیاریی بەسود، بەڵام دوا بڕیار هەردەبێت خۆت بیدەیت کە دەبێت لە سەر بناغەی خۆشەویستی و مرۆڤدۆستی و دادپەروەری بێت نەک خۆپەرستی و خۆشیدایی نێرگسیانە.
پێویستە وەزارەتی کار و کاروباری کۆمەڵایەتی لە هەمو شارە ناوەند و گەورەکان (سێنتەری ڕاوێژکاریی دەرون – کۆمەڵایەتی) ی پیشەیی و کارا بکاتەوە کە پزیشکی دەرونی و ڕاوێژکاری کۆمەڵایەتی و چارەسازی دەرونی بیبەن بە ڕێوە.
لە مێژە پێویستە و ئیتر زۆر درەنگە کە تۆڕێکی پەیوەندیی تەلەفونیی ٢٤ سەعاتیی ٧ ڕۆژ هەفتەیی ١٢ مانگ ساڵی بۆ هەمو هەرێمی کوردستان بە شار و گوندەکانەوە لە ژێر ناوی (هێڵی گەرمی قەیران) دامەزرێ و ژمارەکانی لە هەمو کەناڵەکانی ڕاگەیاندن و پێگەکانی سۆشیال میدیا بەردەوام بڵاوبکرێتەوە کە ئیتر هەمو کەسێک بیانزانێ و لە کاتی تەنگانە و قەیرانی کۆمەڵایەتی و دەرونیدا پەیوەندی بە کەسی سەر تەلەفون بکەن بۆ ڕاوێژی پیشەییانە و هەنگاوی کرداری بۆ یارمەتیدانی دەمودەستی کەسەکە بۆ نمونە بە چون بۆلای کەسەکە یا بردنی بۆ نەخۆشخانە.

ڕۆژی (٢١)ی کانونی دووهەمی (٢٠٢٥)، بلۆکە بۆرژوا تائیفی و ناسیۆنالیستەکانی پەرلەمانی عێراق ساتوسەودایەکیان کرد لە نێوان خۆیاندا، و پیکهاتن لەسەر ئەنجامدانی کردەوەیەکی ئاشکرا دوژمنکارانە بەرامبەر ژنان و منداڵانی عێراق و کۆمەڵگە بەگشتی، ئەویش بە پەسەندکردنی پڕۆژە یاسای هەموارکردنەوەی یاسای باری کەسێتی (١٨٨).
ئەم هەموارکردنەوەیە، بە شیوازی پەرلەمانە دیکتاتۆر و فاشیستەکان، و بە دەنگدان لەسەر سەبەتە یاسایەک، پەسەندکرا. ئەم سەبەتەیە جگە لە پڕۆژە یاسای هەموارکردنەوەی یاسای باری کەسێتی، دوو یاسای دیکەی لەخۆگرتبوو، کە یاسای لێبوردنی گشتی بۆ زیندانییەکان و یاسای گەڕاندنەوەی زەویوزار و مڵک وماڵ بوو بۆ خاوەنەکانیان. یاسای یەکەم لەم دوو یاسایە خزمەت بە بەرژەوەندییە سیاسییە پەرلەمانییەکانی بلۆکی ناسیۆنالیستی عەرەبی و تائیفی سوننی دەکات، دووەمیان خزمەت بە بەرژەوەندییە سیاسییە پەرلەمانییەکانی بلۆکی ناسیۆنالیستی کورد دەکات.
ڕێککەوتنی ئەم دوو بلۆکە لەگەڵ بلۆکی ئیسلامی سیاسی شیعەدا لە کاتێکدا ئەم بلۆکە مەرجی تێپەراندنی ئەو دوو یاسایەی گرێدابووەوە بە پەسەندکردنی هەموارکردنەوەی یاسای باری کەسێـتیـیەوە، بۆخۆی شیوەکاری بەعسیانە و تائیفەگەریانە، و هەروەها ناسیۆنالیست شۆڤێنیستانە بوو لەدژی ژنان و منداڵانی عێراق بەگشتی، و بەتایبەت لە دژی ژنان و منداڵانی ناوچەکانی ناوەڕاست و باشووری عێراق کە نەریت و هەژمۆنی تائیفەگەری شیعە زاڵە بەسەریاندا.

پاش تێپەڕاندنی هەموارکردنەوەی یاساکە
لەگەڵ تێپەراندنی هەموارکردنەوەی یاسای باری کەسێتی (١٨٨)، ماف و ئازادییەکانی ژنان گورزێکی گەورەی بەرکەوت کە کاریگەریی نەرێنی ئابووری، سیاسی، کۆمەڵایەتی و ڕۆشنبیری وێرانکەری لەسەر ژیان و چالاکییەکانیان، و لەسەر بارودۆخی بوون و خەباتی کۆمەڵایەتییان بەجێ دەهێڵێت. جگە لەوەش منداڵانی کچ لە عێراق کەوتنە بەر هێرشێکی دڕندانە کە ماف و بەختەوەریان و هی نەوەکانی داهاتووشیان لێ زەوت دەکات. ئەمەش دەبێتە هۆی گۆڕانکاری لە فۆرمی هەندێک لە گرنگترین بابەت و پرسی سیاسی خەباتی ڕزگاریخوازانەی ژنان و پرۆسەی خەباتی شۆڕشگێڕانە لە عێراقدا.
لە کۆمێنتێکی کورتدا، کە لە (٢٤ی ١ی ٢٠٢٥) لە پەیجی خۆم لە فەیسبووک بڵاومکردەوە، جەختم لەسەر ئەمانە کردەوە:
“لەگەڵ پەسەندکردنی پڕۆژەیاسای هەموارکردنەوەی یاسای باری کەسێتی لە عێراق، پێموایە فۆرمی هەندێک پرس و کێشەکانی پڕۆسەی خەباتی ڕزگاریخوازانەی ژنان و خەباتی شۆڕشگێڕانە بە گشتی لە عێراقدا گۆڕاوە.
لێرەدا تەنیا ئاماژە بە دوو شت دەکەم: یەکەم: ئەم ڕێککەوتنە پەرلەمانییە لە جۆری داعش و فاشیستی بەعسی و شۆڤێنی نەتەوەییە و لە ویژدانی پرۆلیتاریا و ژنان و ڕزگاریخوازانی عێراقدا وەک خۆی چۆنە ئاوەها، واتە وەک کارێکی دوژمنکارانەی ئاشکرا بەرامبەریان دەمێنێتەوە، بەڵام له هەمانکاتدا ئەم کردەوه دوژمنکارانەیە نیعمەتی خۆشاردنەوەی پشتی لافوگزافی پەرلەمانی بەبادا و بە دەستی خۆیان فەرشیان لەژێر پێی خۆیان و پێی ئەو بەرگریکاره ڕیفۆرمخوازانە دەرهێنا که هەردەم خەریکی سازشکارین لەگەڵ دەسەڵات، و بە یەکجار هەموو ئەو خۆشباوەڕیـیەی بە پەرلەمان و سەروساختەکەی ڕیسوا کرد.
دووەم: لەگەڵ دەرچوونی یاساکە، پرسی ڕزگاری ژنان لە عێراق و خەباتی شۆڕشگێڕانە لەم بوارەدا چوونە قۆناغێکی ئاڵۆزتر و سەختترەوە، بەڵام قۆناغێکی بەرزتر لە ڕوانگەی مێژوویـیەوە، بەو پێـیەی کە تێز و سیاسەت و سنوورە ئاشناکانی دوو دەیەی ڕابردووی بەشێوەیەکی دیالێکتیکی تێپەڕاند، بەو ئاکامەشیەوە کە پێداگریـیە لە سەر پێویستی پێشڕەوی لەبواری ڕەگوڕیشەداکوتانی کۆمەڵایەتی خەباتی ڕزگاریخوازانەی ژنان لە سەرجەم عێراقدا”(١).
هەر واشە، بە تێپەڕاندنی ئەم هەموارکردنەوەیە، ئەو هیوایەی کە هەڵچنرابوو لەسەر پەرلەمانتاریزم و خۆشباوەڕییەکان دەربارەی، لەناو جەماوەردا گورزێکی گەورەی لێدرا، و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی ژنان ئەگەرچی لە هەلومەرجێکی قورستر و سەختتردا بێت، بەڵام هەنگاوی نایە ناو قۆناغێکی دیکە و باڵاتر لە خەباتی خۆی لە بواری ڕزگاریی ژناندا، کە پڕە لە ناکۆکی و سەختی. بەم پێیە، باڵەخانەکانی ئەو خۆشباوەڕیـیانە داڕمان کە خەباتی ژنانیان تەنیا لە چوارچێوەی چاکسازیی وردە وردەدا سنووردار دەکرد، و ئەم خەباتەیان قەتیس دەکرد لە بازنەی پشتبەستنی تاکلایەنە بە کاری گروپە فشارەکان لەسەر پەرلەمانێکی تائیفی و قەومی کە ئامادەیە تاوانی گەورە ئەنجامبدا دژی ژنان و منداڵان لەو جۆرەی کە پیادەیانکرد لە تێپەڕاندنی هەموارکردنەوەی یاسای باری کەسێتیدا.
ئەوەی ڕوویدا ئەوەیە کە یاسایەک دەرچوو بۆ بەرینکردنەوە و پتەوترکردنی پانتایی ئەو کۆیلایەتیـیەی کە ژنان و منداڵان تێیدا دەژین لە عێراقدا لە ئێستادا و بەیاساییکردنی سەپاندنی پاشەکشەیەکی گەورەی کۆمەڵایەتی و موڕاڵی و سەختییەکی یەکجار زۆرە بەسەریاندا، کە لە مێژووی تازەی عێراقدا وێنەی نیـیە. ئەوانەی کارەساتی ئەم هەموارکردنەوەیەیان بەسەردادەشکیتەوە ژنان و منداڵانن، و بە پلەی یەکەم ژنان و منداڵانی ئەو ناوچانەی کە مەزهەبی تایفەگەری شیعە زاڵە تیایاندا، وە ژنان و منداڵانی ناو چینی کرێکار و تۆێژە کۆمەڵایەتییە هەژارەکان، و ئەمەش لێکەوتەی جۆراوجۆری لەسەر ڕەوەندی خەباتی چینایەتی و سیاسی دەبێت لە کۆمەڵگادا.
لە وتارێکی پێشوودا ئاماژەم داوە بە گرنگی ستراتیژی تێپەڕاندنی هەمواری یاسای باری کەسێتی (١٨٨) بۆ ڕەوتەکانی ئیسلامی سیاسی شیعەی دەسەڵاتدار لە عێراق و پەیوەندیی ئەم کارە بە ترسیان لە شۆڕشی پڕۆلیتاریای داهاتوو لە وڵاتدا. ناونیشانی وتارەکە بەم شێوەیەیە “هەموارکردنەوەی یاسای باری کەسێەتی (١٨٨) بۆچی؟ ئیسلامی سیاسی و ترس لە شۆڕشی پرۆلیتاری”.
ئەڵبەتە لەگەڵ پـێـنانە نێو قۆناغی دوای هەموارکردنەوەکە، ئەو حزبانەی کە ڕێبازێکی چاکسازیخوازانەی بۆرژوازییان هەیە، و حیزب و ڕێکخراو و نەریتە سیاسییە ڕادیکاڵە غەیرە کرێکاریەکان، کە بۆ خۆیان دابڕاون لە جەماوەری ستەملێکراوی ژنان، هەروەها بزووتنەوە و گروپ و چالاکییە بەرگریکاری و ڕیفۆرمخوازیـیەکانی ژنان، و ڕێکخراوە جۆراوجۆرەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی، کە هەندێکیان خزمەتگوزاریی گرنگ پێشکەش دەکەن بۆ ڕزگارکردنی ژنان لە کوشتن و توندوتیژی، واتە تەواوی ئەو چالاکییەی کە لەماوەی دوو دەیەی ڕابردوودا لە عێراق لە بواری بەرگریکردن لەم یان ئەو لایەنی مافەکانی ژنان ڕوویداوە، و خەباتیان کردووە دژی جیاکاری و توندوتیژی بەرامبەر ژنان، لەم سەردەمە نوێیەشدا بەردەوام دەبن.
بەڵام درێژەدان بەم چالاکییانە بە هەمان شێوازی کۆن، واتە شێوازی پێش دەرکردنی هەموارکردنەوەی یاساکە، سوودێکی ئەوتۆی نابێت، و ئەمەش وا دەکات ئەم هەوڵانە کاریگەرییەکی لاوەکیان هەبیت لەسەر واقیعی سەختی نوێی ژنان وە خەباتیان، واتە لەسەر واقیعێکی پڕ لە هەڵاواردن و چەوساندنەوە و پەراوێزخستن بەرامبەریان. هەروەها شیوازی کۆن ناگونجێت نە لەگەڵ توندوتیژتربوونەوەی ناکۆکیـیە ئابووری و سیاسی و کۆمەڵایەتیـیەکان کە وڵاتەکە لەم قۆناغەدا پێیدا تێدەپەرێ، وە نە لەگەڵ پێویستی ڕووبەڕووبوونەوەی ئامانجی سەرەکی ئیسلامییەکان لە هەموارکردنەوەی یاساکە وەک سیاسەتێکی دژە شۆڕش کە بە پلەی یەکەم ژنانی پرۆلیتاری و دابرانی ڕیزەکانیان لە ڕیزەکانی جەماوەری کرێکار لە سەرتاسەری عێراقی کردۆتە ئامانج. ئەمەش بەکورتی بەو مانایەیە کە شیوازی کۆن ڕێک نایەتەوە لەگەڵ ئەو گۆڕانکارییەدا کە لە تایبەتمەندییەکانی هەندێک لایەنی خەباتی سیاسی چینایەتی و خەباتی ژناندا ڕوودەدەن.
ئەمه، و ڕەچاونەکردنی ئەو گۆڕانکاریانه و دانەنانی له کارنامه و ستراتیژ و سیاسەتی بزووتنەوەی کۆمۆنیستی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازانەی ژناندا، لێکەوتەی نەرێنی زۆری بۆ ئەو بزوتنەوانە دەبێت.
کارکردن بۆ ڕەگوڕیشەداکوتانی کۆمەڵایەتیی سیاسەتی ڕزگاریخوازانەی ژنان، و هەوڵدانی بەردەوام بۆ پێشخستنی بەرگری و ناڕەزایەتی کۆمەڵایەتی ژنان لە ئاستی کۆمەڵگەدا و لەنیو ژنانی پرۆلیتاریدا، و کاری بەردەوام بۆ پڕ چەککردنی جەماوەری ژنان، بە تایبەت کچی گەنجی ناو چینی کرێکار و هەژاران، بە تێڕوانین و تیۆرێکی سیاسی کۆمۆنیستی شۆڕشگێڕ و ڕزگاریخوازانە و یەکسانیخوازانەی ژنان، ئەمەیە کە ڕێگا لە لەدەستدانی وزە شۆڕشگێڕییەکان دەگرێت. هەر ئەمەشە کە دەرگاکان بەڕووی ڕەگوڕیشە داکوتانی کۆمەڵایەتی بزووتنەوەی ژنان دەکاتەوە، و گۆڕینی پرسی ڕزگابوونی ژنان بۆ بابەتێکی کۆمەڵایەتی بەپەلەی ناو هەر خێزانێک، و گەیاندنی بە ژنان لە هەموو گەڕەک و شار و کوچەیەکدا، دەکاتە واقیع لە قۆناغی داهاتوودا.

گۆڕینی ئەولەویەتەکان مەسەلەیەکی سیاسی چینایەتیە پێش ئەوەی گۆڕانکاری بێت
لە شێوازی کارکردندا
گرتنەبەری ئەم ڕێبازە بۆ ڕەگوڕیشەداکۆتانی کۆمەڵایەتی خەباتی ژنان، و پێشخستنی ئەو تیۆرییەی کە ڕێنوێنی خەباتی ژنان دەکات، تەنیا مەسەلەیەکی پراکتیکی و میکانیزمی و شێوازی کارکردن نییە، بەڵکو لە سەرووی هەموویەوە مەسەلەیەکی سیاسی و میتۆدۆلۆژی و تیۆریـیە و هەر بەم پێیەش چینایەتیـیە. لە جیهانی خەباتی چینایەتی و ململانێی سیاسی نێوان چینە کۆمەڵایەتییەکاندا، هیچ مەسەلەیەک ئەو تایبەتمەندییەی نییە کە بەئاسانی بگۆڕدرێت وەک دەڵێن “سیاسەت سەرسەختە”.
مشتومڕ (جدل) دەربارەی گۆڕینی بزووتنەوەی ژنان بۆ بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی کە هێزی سەرەکی بزوێنەری ئەم بزوتنەوەیە جەماوەری ژنانی پرۆلیتاریا بێت، مەسەلەیەکی سیاسی و فیکرییە، و پەیوەندی بە گرتنەبەری هێڵی مارکسیستی ڕزگاریخوازانەی ژنانەوە هەیە، و پەیوەندی بە کێشانی هێڵی جیاکەرەوە هەیە لەگەڵ ئاراستەکانی ڕەوتە بورژوا لیبراڵەکان و شێوازە فێمینیستـیـیە نوخبەگەراییەکانی ئەو ڕەوتە و ئاراستەکانی بزووتنەوە ئیسلامی و ناسیۆنالیستییە بۆرژوازییەکان کە نوقمی کۆنەپەرستین، و هەروەها پەیوەندی بەخۆجیاکردنەوەوە هەیە لەگەڵ شێوازی کاری سیاسی ڕادیکاڵ و ناپرۆلیتاریانەی زۆربەی حزب و ڕێکخراوە چەپەکان.
ئەوە ڕوونە کە بزووتنەوە ئیسلامییەکان خەریکی ڕەگوڕیشەداکوتانی هەرچی زیاتری کۆیلەکردنی ژنان و چەسپاندنی هەژموونی پیاوسالاری ئیسلامی و ناسیۆنالیستین لە کۆمەڵگادا، و بە شێوازی جۆراوجۆر کار بۆ فراوانکردنی مەودای ئەم هەژمۆنی و بەکۆیلەکردنە دەکەن. ئەڵبەتە ئەمەش لە ڕیگەی خنکاندنی ماف و ئازادییەکانی ژنان و منداڵان، و سەرکوتکردنی هەر تەشەنەکردنیکی خەباتی ڕزگاریخوازانەی ژنان لە ئاستێکی کۆمەڵایەتی بەریندا، و لەباربردنی لە ڕێگەی جۆراوجۆرەوە، ئەمە جگە لە گۆڕینی پرسی ژنان بۆ پاشکۆیەک بۆ ستراتیژە سیاسییەکانیان، و خنکاندنی هەر سەربەخۆیـیـیەکی چینایەتی سیاسی و پرۆلیتاری لە خەباتی ڕزگاریخوازی ژناندا.
بەرتەسکردنەوەی (حصر) چالاکیی ڕزگاریخوازانەی ژنان لەنێو بەشی سەرەوەی کۆمەڵگەدا، واتە لەناو بازنەی ئەو ڕەوەندە سیاسییەی کە سیاسەتی بۆرژوازیانەی سپێکتریمی (أطياف) جۆراوجۆری نیولیبراڵ، ئیسلامی، ناسیۆنالیستی و ئەوانی تر زاڵە تیایدا، کە ئەمەش زۆرجار جێگەی کەمێ چالاکیی چاکسازیخوازانەی ڕەوت و حزب و ڕێکخراوە جۆراوجۆرەکان و گروپە فشارەکانی تێدا دەبێتەوە، ژنان و منداڵان لە قووڵایی کۆمەڵگا و لەسەر ئاستێکی کۆمەڵایەتی فراوان بەجێدەهێڵێ تا وەک نێچیرێک لە ژێر چەپۆکی ئیسلامیـیەکان و ناسیۆنالیستەکان و سەرکوتگەری و درندەییاندا بمێننەوە، و دیلی دەستی چەمک و بیرۆکە و نەریتە کۆنەپەرستانە و پیاوسالارەکان بن.
بزووتنەوەی سۆسیالیستی و ڕزگاریخوازانەی ژنان، ژن لە کۆمەڵگادا بەجێ ناهێڵیت بۆ ئەوەی لەژێر زوڵمی دامودەزگا ئایینی و تائیفی و خێڵەکییەکان و حیزبە ئیسلامی و ناسیۆنالیستەکان و ئاسۆ و نەریتە کۆیلەوارەکانیاندا بژی، کە بێگومان دوای تێپەڕاندنی هەموارکردنەوەی یاساکە زەبروزەنگێکی وێرانکەرتر و کوشندەتر بەخۆیەوە دەبینێت. هەروەها ئەم بزووتنەوەیە نایەوێت خۆی دەستخەڕۆ بکات بە خولانەوە لە بازنەی سەپاندنی کەمێ چاکسازی بەسەر بۆرژوازی و پەرلەمانە دژە جەماوەریەکەیدا، هەر بۆیە، گەشەسەندنی خەباتی ڕزگاریخوازانەی سۆسیالیستی ژنان ئەستەمە ئەگەر پرسی گۆڕینی خۆی بۆ بزووتنەوەیەکی ڕەگوڕیشەداکوتراوی کۆمەڵایەتی نەخاتە ناوەندی ئەولەویەتەکانی بۆ قۆناغی داهاتوو، و ئەگەر چالاکیـیەکانی بۆ چاکسازی و داواکاریـیە بەرگریکارە ڕۆژانەکانی بەشێکی ئۆرگانی و تەواوکەری خەبات نەبن بۆ ئەم ئامانج و ستراتیژیـیە. ئەمانه تایبەتمەندیـیەکانی دۆخی نوێین که پشتگوێخستنیان بۆ ڕەوتی مارکسیستی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازانەی ژنان، وێرانکەر دەبێت.

چاکسازی لە هەلومەرجی نوێدا و پەیوەندیی بە شۆڕشەوە؟
بۆ مارکسیستەکان ئەوە ڕوونە کە خەبات بۆ بەدیهێنانی سادەترین ڕیفورم، چ ئابووری، سیاسی، کۆمەڵایەتی یان کولتووری، و لانانی هەڵواردن و جیاکاری و سەپاندیان بەسەر دەسەڵاتدا، تەنانەت لە هەلومەرج و بارودۆخی توندترین دیکتاتۆریەتدا، مەسەلەیەکە کە لە پێداویستییەکانی ژیانی ڕۆژانەوە سەرچاوە دەگرێت بۆ وەلانانی سەختیـیەکان و نادادپەروەرییەکان لەسەر شانی ئەو چین و گروپە کۆمەڵایەتیـیانەی کە بەدەست باری قورسی ستەم و سەرکوت و جیاکارییەوە دەناڵێنن. هەربۆیە کەس مافی ئەوەی نییە بەر بگرێت بەخەبات لە پێناو سەپاندنی چاکسازی و باشتربوونی ژیانی جەماوەر لە ڕێگەی خەباتی ئەو چین و گروپانە و هەروەها هەڵسوڕاوان و گروپ و ڕێکخراوە جەماوەریەکان و تەنانەت ئەو حزبانەش کە ئەو کارە دەکەن. جیاوازییەکی بنەڕەتی هەیە لە نێوان ڕێبازی ڕیفۆرمیزم، وەک ڕێبازێکی سیاسی چینایەتی سەر بە بۆرژوازی و سیستەمە سیاسیەکەی ، لەگەڵ مەسەلەی داوای ڕیفۆرم و چاکسازی و دەستڕاگەیشتن بە باشترکردنی بارودۆخ و ژیان و گوزەرانی چین و گروپە کۆمەڵایەتیـیە چەوساوەکان و بەدەستهێنانی ماف و ئازادیـیەکان.
بۆیە سەرەڕای ئەم پاشەکشەیە کە لە ئەنجامی پەسەندکردنی هەموارکردنەوەی یاساکەدا هاتۆتە ئاراوە، خەبات بۆ چاکسازی هەر بەردەوام دەبێت، بەڵام ڕۆڵی لە سەرجەم پڕۆسەی خەباتی شۆڕشگێڕانەدا، و لە کۆی خەباتی سۆسیالیستی و ڕزگاریخوازانەی ژناندا، دەچیتەدواوە گەر وەڵامی پێویستییەکانی واقیعی نوێ نەداتەوە و خۆی گرێنەداتەوە پێوەی.
پتەوکردن و قووڵکردنەوەی زیاتری ڕەگوڕیشەی هەژموونی پیاوسالاری لە کۆمەڵگەدا و بەکۆیلەکردنی ژنان و زەوتکردنی ماف و ئازادیـیەکانیان، یەکێکە لە گرنگترین پایە و ئەجێنداکانی دەسەڵاتی ئیسلامی سیاسی، و هەر ئەمەش بووەتە هۆی ئەوەی پرسی ژنان لە عێراقدا ببێتە پرسێکی سیاسی، کۆمەڵایەتی و ڕۆشنبیری گەورەی وەها، کە بەبێ ڕاپەڕینێکی کۆمەڵایەتی و بزووتنەوەیەکی سیاسی شۆڕشگێڕانەی جەماوەری بەرفراوان نەتوانرێت بە ئاسانی ڕووبەڕووی ببیتەوە، ڕاپەرێنێک کە نەک تەنها لە لایەن هەمان ئەو هێزانەی کە ڕۆژانە تووشی ستەم و چەوساندنەوە دەبن لە ئەنجامی ئەم پرسە، واتە بە ملیۆنان ژن لە عێراق، ئەنجامبدرێ، بەڵکو بە ڕاپەرێنێک کە لەلایەن چینی کرێکار و جەماوەری بەهەژارکراو و چەوساوە و ستەملێکراو و ئازادیخوازانی ژن و پیاوەوە ئەنجامبدرێ.
ڕەگداکوتانی چەمکەکانی ڕزگاری ژنان و گەڕاندنەوەی سەرچاوەی چەوساندنەوەیان بۆ سیستەمێکی ئابووری و کۆمەڵایەتی و سیاسیی و فیکری لە بناغەدا چینایەتی، واتە سەرمایەداری، و بۆ فۆرمی سیاسی و ئایدیۆلۆژی و کەلتوری پیاوسالاری کە لەم سیستمەدا هەردەم سەرلەنوێ بەرهەمدەهێنرێتەوە، و ڕەخنە لەو واقیعەی کە ژنان تێیدا دەژین لە ڕوانگەیەکی شۆڕشگێڕانەی ماتریالیستی و مارکسیستی و ئازادیخوازانەی ژنانەوە، هەروەها بانگەوازی پتەوکردنی پەیوەندی ئۆرگانیکی نێوان خەباتی ڕزگاریخوازانەی ژنان و خەباتی سۆشیالیستی پرۆلیتاریا، گرنگییەکی بێئەندازەیان هەیە لە گەیشتن بە ڕزگاری ژنان. ئەم دیدە ئاسۆی ڕزگاریخوازی ژنان و خەبات بۆ گەیشتن پێی بەرتەسک ناکاتەوە، هەروەها ئەم ڕزگاریەش ناخاتە ژێر مەرجی پرۆژەکانی مۆدێلی سەرمایەداری دەوڵەتی ستالینیستی بە ناوی “سیستەمی سۆشیالیستی”!، و بە دابڕان لە ڕزگاری مرۆڤ.
ڕوانگە و تیۆری ماتریالیزمی شۆڕشگێڕانەی مارکس بۆ ڕزگاری مرۆڤ بەگشتی و هەروەها ڕزگاری ژن لە بنەڕەتدا پرۆسەیەکی شۆڕشگێڕانەی بەردەوامی بەرەو ڕزگاری کۆتایی لەپێشچاوگرتووە، کە نە سنوور و فۆڕمۆڵەی ئامادەکراو قبوڵ دەکات و نە تەنانەت چوارچێوەی ئابووری و سیاسیش لە ژێر هیچ ناوێکدا بێت، ئەمە جگە لە قەتیسکردنی لە قاڵبی ڕیفۆرمخوازی بەستەڵۆکدا.
هەروەها، خەبات بۆ ڕزگاری ژنان خەباتێکی مێژوویی ڕوو لە هەڵکشانە و هیچ سنوورێکی دەستکردی زەینی (ذهني) ناناسێت، چونکە ڕەگوڕیشەی ستەمی ژنان و پیاوسالاری لە پێکهاتەی سیستەمی چینایەتی سەرمایەداریدا چەسپاوە و بەردەوام بەرهەمدەهێنرێتەوە، هەروەها کولتوور و نەریتە دژە ژنیـیەکان کە بە میرات ماوەنەتەوە بەدرێژایی هەزاران ساڵ، و بەرژەوەندییە ماددییەکانی ستەمکاریی ژنان وای لێدەکات کە بەردئاسا ڕەقوتەق بێت و سەرسەختانە بوەستێتەوە بەرامبەر گۆڕانکاری.
بۆیە دەبینین هەر کات کە بزووتنەوەی کۆمۆنیستی و ڕزگاریخوازانەی ژنان پێشرەویی دەکات و دەستدەگرێ بەسەر قەڵایەکی پیاوسالاریدا، قەڵاگەلیکی دیکە دەردەکەون کە تا ئەو کات شاراوە بوون لەبەردەمیدا و بەم شێوەیەش خەباتەکە بەردەوام دەبێت. سەرەڕای هەر پاشەکشەیەک کە خەباتی ڕزگاریخوازانەی ژنان لە قۆناغە جیاجیاکانی ئەم پڕۆسە مێژووییە هەڵکشانەیەیدا ڕووبەڕووی ببێتەوە، مێژووی خەباتی ژنان گوڕانکاری چۆنایەتی (نەوعی) و قەڵەمبازی گەورەی بەخۆیەوە بینیوە لە ڕێڕەوی گەشەسەندنی خۆیدا، وەک ئەوەی لە شۆڕشی ئۆکتۆبەر لە ڕووسیا ڕوویدا. وە ئەوەش ڕوونە کە چینە کۆمەڵایەتییە جیاوازەکان و ڕەوتەکانیان و ستراتیژە دژبەیەکەکانیان بە شێوەی جیاواز کاریگەرییان لەسەر ئەم مێژووە هەڵکشاوەی ڕزگاریخوازی هەبووە، هەر لە “فێمینیزمی لیبراڵ” بۆرژوازییەوە بەهەموو ڕەنگەکانیەوە تا دەگاتە فیمینیزمی مارکسیستی و تا شەپۆلە فێمینیستیەکانی سێیەم و چوارەم و پێنجەم و ئەوانی تر.

دوای تێپەڕاندنی هەموارکردنەوەکە،
بەرزکردنەوەی چاوەڕوانیـیەکان و داواکاریـیەکانی بزووتنەوەی ژنان
بە تێپەڕاندنی هەموارکردنەوەی یاسای باری کەسێتی، ئیتر ناتوانرێت بزووتنەوەی ڕزگاریخوازانەی ژنان و ڕەوتی کۆمۆنیستی شۆڕشگێڕ بگەڕێنەوە بۆ سەردەمی کۆن، واتە ماوەی پێش پەسەندکردنی هەموارکردنەوەکە، لە بواری یاساکانی ڕێکخستنی باری کەسێتیدا، و هەر بۆیە ناتوانێت خۆی لەم بوارەدا سنووردار بکات بە گەڕانەوە بۆ داواکاری بەرگریکردن لە یاسای باری کەسێتی (١٨٨)ی ساڵی (١٩٥٩)، بەڵکو پێویستە لەوە زیاتر بڕوات و خەبات لەم لایەنەوە بەرز بکاتەوە بۆ قۆناغێکی باڵاتر کە وەڵامی واقیعی ئەو قۆناغە بداتەوە کە بەکردەوە تیایدا دەژی. گومانی تێدا نییە کە ئەمە بە مانای درێژەنەدان نییە بە خەبات لەم قۆناغە ریگوزەریەدا (ئینتقالیەدا) بە مەبەستی پوچەڵکردنەوەی پڕۆژەی هەموارکردنەوەکە.
ئەم پەرەسەندنە بەو مانایەیە خەباتەکە بۆ ئەو ئاستە بەرز ببێتەوە و یاسایەک بخاتەڕوو کە لەسەر بنەمای ڕزگاری و یەکسانی تەواوی ژنان و دەستەبەرکردنی مافەکانیان وەک هاووڵاتی لە کۆمەڵگەیەکی جیهانیدا، داڕیژرابێت، وە بەجۆرێک لەگەڵ دوایین ماف و ئازادییەکان کە بزووتنەوەی ڕزگاریخوازانەی ژنان و پرۆلیتاریا سۆسیالیستی جیهانی بەدەستیهێناون، یەکبێتەوە. بە لەبەرچاوگرتنی هەموو ئەمانە، ئەوەش ڕوونە کە هەر فۆرمێک داواکارییەکانی داهاتوو لەم بوارەدا دەیگرێتەبەر، پەیوەستە بە گۆڕینی هاوسەنگی هێزە چینایەتیـیەکانی ناو کۆمەڵگە بە قازانجی پرۆلیتاریا و ژنان.
گرتنەبەری ڕوانگە و ڕێبازی ماتریالیستی دیالکتیکی شۆڕشگێڕ لە بواری بزووتنەوە و پرسی ژنان و پرۆسەی پێشرەویی ڕزگاربوونیان، پەیوەندییەکی توندوتۆڵی بەسەرجەم تێڕوانینی ماتریالیستی شۆڕشگێڕانەمانەوە هەیە بۆ جیهان و دیاردەکان و جەوهەریان، واتە ئەو تێڕوانینەی کە گۆڕانکاریـیەکان تەنها وەک گوڕانکاریە شێنەیی و پلە بە پلەیەکان و بەپێی گەشەسەندنی سروشتی و تیۆری پەرەسەندن نابینێ، بەڵکو بەپێی مەبدەئی ڕوودانی بازدان و شۆڕش و گۆڕانکاریـیە چۆنایەتیـیەکان دەبینێ، بەڵام گرتنەبەری ئەم ڕێبازە شۆڕشگێڕانەیە بۆ هێنانەدی گۆڕانکاری و جێبەجێکردنی لە هەر سەردەمێکی مێژووییدا، مەرجدارە و لە ڕووی مێژووییەوە و بە شیوەیەکی توندوتۆڵ پەیوەستە بەو چینە کۆمەڵایەتیـیە و توێژەکانی کە بەرژەوەندییان لە هێنانەدی گۆڕانکاری شۆڕشگێڕانەدا هەیە، واتە پەیوەندیی بەو چینەوە هەیە کە لە ڕووی مێژووییەوە شۆڕشگێڕە.
لە سەردەمی ئەمڕۆی تەشەنەی سەرمایەداری بەسەر تەواوی هەسارەی زەوییدا و گەشەی چینی کرێکار بەهەموو مانای وشەکە وەک چینی کۆمەڵایەتی شۆڕشگێڕی جیهانی، گرتنەبەری ڕێبازی شۆڕشگێڕانە لەوێوەیە کە بارودۆخی ژیانی ڕۆژانەی ئەم چینە و باریگرانی ئەو کوتوبەند و کۆیلەکردن و جیاکاری و ستەمانەی کە لە ژێر سایەی سیستەمی سەرمایەداریدا ئەزموونی دەکات، هەر ڕۆژەوە پتەوتری دەکات. شۆڕشەکان بە تایبەت لەم سەردەمەدا هاتونەتە نێو ئەجێندای مێژوو و بەشێک لە میکانیزمەکانی پێشکەوتنی کۆمەڵایەتی پێکدەهێنن، بۆ ئەوەی هەموو ئەوەی بەسەرچووە و کۆنە لە میراتی چەوساندنەوە و سەرکوت و جیاکاری ڕاماڵێت، لە بەرامبەر پێشکەوتنی مرۆڤایەتی بەرەو قۆناغێکی باڵاتر.
لەم بارودۆخە نوێە و هەلومەرجی دوای سەپاندنی ئەم پاشەکشەیە بەسەر ژنان و ماف و ئازادییەکانیان و داسەپاندنی نەهامەتی بەسەر منداڵانی کچ لە عێراقدا، بە هۆی تێپەراندنی هەموارکردنەوەی یاساکەوە، گرتنەبەری ڕێبازی شۆڕشگێڕانە بۆ خوڵقاندنی گۆڕانکاری بووەتە پێویستییەکی واقعی خەباتی ژنانی پرۆلیتاری، و خۆی جێگیر دەکات لەسەر بنەمای پەیوەندی ئۆرگانیکی نێوان ئەم خەباتە و خەباتی پرۆلیتاریا بەگشتی دژی سیستەمی سەرمایەداری و هەموو جۆرەکانی چەوساندنەوە و جیاکاری و سەرکوت.
لە ماوەی دوو دەیەی ڕابردوودا هەرچەندە ڕەوتی ئیسلامی سیاسی و ناسیۆنالیستەکان توانیان دەسەڵاتی خۆیان و پایەکانی حوکمڕانی خۆیان بچەسپێنن، بەڵام ناڕەزایەتی کۆمەڵایەتی و خەباتی چین و تۆیژە کۆمەڵایەتییە چەوساوە و ستەملیکراوەکان بۆ ساتێکیش نەوەستاوە، و ئەو ڕاپەڕینە شۆڕشگێڕییەی کە عێراق لە تشرینی یەکەمی (٢٠١٩) و چەند مانگێکی دواتریشیدا شاهیدی بوو بەشێک بوو لە ڕەوەندی سیاسی عێراق، و ئەگەری سەرهەڵدانی سەرلەنوێی لە ئارادایە لە قۆناغەکانی دواتردا، و بە ڤێرژنێکی نوێ و جیاوازی چۆنایەتیـیەوە. بۆیە لەم ڕوانگەیەوە تێپەراندنی یاسای باری کەسێتی ستراتیژێکی سیاسی کۆنەپەرستانەی ئەم بزووتنەوە دەسەڵاتدارانەیە بۆ پاراستنی دەسەڵاتی لەرزۆکی خۆیان و هێچی تر.
٢٦ی ژانویەی ( کانونی دووهەمی) ٢٠٢٥
-.-.-.-.-.-.-.-
(1) کۆمێنتەکەم پێشتر لە پەراوێزی وتارێکی هاوڕی (ینار محمد) نووسیوە، کە سەبارەت بە تێپەڕاندنی ئەم هەموارکردنەوەیە بوو، و لە هەمان بەرواردا لە پەیجی تایبەتی خۆی لە فەیسبووک بڵاوی کردبووەوە.
(2) https://www.albadeel-alsheoi.org/ar/?p=7477

بێگومان هەر لە كۆنەوە ڕەگەزی مێینە پێكهاتەیەكی سەرەكی كۆمەڵگا و پێكهێنەری مێژووی جیهان بووە، بە پێی هەلومەرجی سەردەمە مێژووییەكان و جۆری نەتەوەكان ڕۆڵی خۆیان بینیوە، لە هەموو سەردەمەكاندا ڕەگەزی مێینە لە پێشكەوتنی ژیانی مرۆڤدا جێ دەستیان دیار بووە، بە پێی سەرچاوە مێژووییەكانیش بەرەوپێشچوونی ژنان لەگەڵ ڕەوتی ڕووداوەكاندا گۆڕانی بەسەردا هاتووە، پەرەسەندنی هزری و سیاسی وڵاتانی جیهان لە چ ئاستێكدا بووبێت، لە ژێر ئەو كاریگەریەدا چالاكی و جوڵانەوەی ژنانیش گۆڕانی بەسەردا هاتووە.
بە گشتی ڕۆڵی ژن لە سەدەی هەژدە و لە دوای شۆڕشی پیشەسازی لە ئەوروپا، لە ساڵانی (1760- 1830) گۆڕانكاری بەرچاو سەریهەڵدا، ئەمەش بەهۆی سێ هۆكاری سەرەكی بووە: (ڕیفۆرمی ئایینی، شەپۆلی دیموكراسی و شارستانی، شۆڕشی پیشەسازی)، وێڕای خەباتی بەردەوام، ئەم سێ هۆكارە بایەخی گرنگیان لە بزووتنەوەی نەتەوایەتی و لە خەباتی ژنان دا هەیە، گۆڕانكاری گرنگ لە ژیانی ژنانی ئەم ناوچەیەدا لە دوا قۆناغه‌كانی دەوڵەتی عوسمانی و لە كۆتایی جەنگی یەكەمی جیهانیدا ڕوویدا، له‌و سه‌رده‌مەدا ژماره‌یه‌كی زۆر چالاكی و كۆمەڵەی نەتەوەیی و كۆمه‌ڵه‌ی ژنان دامەزرا، له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌و بارودۆخ و گۆڕانكارییانه‌ی، له‌ ده‌وڵه‌تی عوسمانی به‌ گشتی و ئه‌سته‌مبوڵ به ‌تایبه‌تی دروستبوو‌، ژنانی كوردیش لەم گۆڕانكاریانەی جیهان بێبەش نەبوون و تێكەڵ بە كارو چالاكی بوون.
بەپێی سەرچاوەكان ڕۆڵی ئافرەتی كورد بەرامبەر بە گەلانی دراوسێ جیاوازی بەرچاوی هەبووە، بەڵام ئەگەر لە ڕوانگەیەكی مافخوازانە ئاوڕ لە دۆخی ژن لە مێژووی كورددا بدەینەوە، كۆمەڵگای كوردی كۆمەڵگایەكی خێڵەكی دواكەوتوو بووە، بەڵام بزووتنەوەی نەتەوایەتی و خەباتی ژنان بە پێی پێویست تێیدا گەشەی كردووە و زۆر لە دەوروبەر دوانەكەوتووە، ژنانی کوردیش یەكەم هەنگاویان هەڵێناوە، بۆ مسۆگەركردنی بە دەستهێنانی مافەكانی خۆیان، له‌ ئه‌سته‌مبوڵ بیریان له‌ دامه‌زراندنی كۆمه‌ڵه‌یه‌كی تایبه‌ت به‌ خۆیان كردۆته‌وه‌، بە مەبەستی دەربڕینی خواست و کێشەکانی خۆیان چالاکییان ئەنجام داوه‌.
بۆ یەكەمین جار كۆمه‌ڵه‌ی تەعالی ژنانی كورد دامەزرا، بەڵام چۆنیەتی سەرهەڵدانی ئەم كۆمەڵەیە بە نادیاری مایەوە، تاكو لە ساڵی 1985 بۆ 1988ی زایینی 25 ژمارە لە گۆڤاری (ژین) لەلایەن محەمەدئەمین بۆز ئەرسەلان دۆزرایەوە و بڵاوكرایەوە، بەم جۆرە یەكەمین زانیارییەكان لەسەر كۆمەڵەی تەعالی ژنانی كورد ئاشكرا بوون، لە چەند ژمارەی جیاوازی ئەو گۆڤارەدا، چەندین وتار و نوسراو و پەیڕەوی ئەو كۆمەڵەیە، تۆزی مێژوویان لەسەر لادرا، بەچەند شێوەیەك باسی ڕۆژی دامەزراندنی ڕێكخراوەكە دەكرێت، بەڵام ئەوەی ڕوونە، له‌ 20 حوزه‌یرانی 1919 به‌ ناوی كۆمه‌ڵه‌ی ته‌عالی ژنانی كورد (كورد قادینلار تعالی جمعیتی) له‌ سەردەمی دەسەڵاتی عوسمانی و لەسەر دەستی كۆمەڵێك خانمی نەجیبزادەی كورد لە ئه‌سته‌مبوڵ دامه‌زراوه‌، كۆمەڵەی تەعالی ژنانی كورد، وەك یەكەم كۆمەڵەی ژنانی كورد، لەلایەن كۆمەڵێ لە هاوسەرانی گەورە پیاوانی ناودار و ڕۆشنیبیر و كاربەدەستانی كورد دامەزرا، بەداخەوە زانیاری زۆر دەربارەی ئەو كۆمەڵەیە لەبەردەستدانیە، بەڵام ئەوەی ڕوونە لە ڕۆژی دامەزراندنی ئەو كۆمەڵەیەدا له‌ بۆنه ‌و داوه‌تننامه‌یه‌كی فه‌رمیدا ژنانی كورد له‌ مه‌یدانی سوڵتان ئه‌حمه‌د لە ئه‌سته‌مبوڵ كۆده‌بنه‌وه‌ ئاهه‌نگی دامه‌زراندن ئه‌نجام ده‌ده‌ن، وردەکارییەکانی ئه‌م مەراسیمە لە ژمارە بیستی گۆڤاری (ژین)دا بڵاوكراوه‌ته‌وه‌.
لەو مەراسیمەدا ئەنجوم یامولکی وتارێكی پێشكەش كرد و ئاماژەی بە مەبەستی كار و پەیڕەوی ناوخۆی كۆمەڵە كردووە، کۆمه‌ڵه‌ سه‌ڕۆک و دوو جێگر و شه‌ش ئه‌ندام و سکرتێر و ژمێریارێكی هه‌بووه‌، یەکەم سەرۆکی ئەو کۆمەڵەیە ئامینە خانم هاوسەری ژەنەراڵ شەریف پاشای خەندان بووە، هەروەها ئەندامانی بەڕێوەبەرایەتی ئەو ناوەندە بریتی بوون لە: ئامینە خانم هاوسەری سەید ڕەزا، نەزیرە خانم، ئەنجوم یامولکی هاوسەری مستەفا پاشای یاموڵكی، گوزیدە خانمی یامولکی هاوسەری عەبدولعەزیز یاموڵكی، عه‌دویه‌ به‌درخان، ئادڤیە بەدرخان، نازلی بەدرخان، زەریفە بەدرخان، سەعادەت بەدرخان، بڵقیس بەدرخان، و …لە بەڕێوەبەرانی كۆمه‌ڵه‌كه‌ بوون، ‌شوێنی كۆمه‌ڵه‌كه‌ له‌ باڵه‌خانه‌ی دەمیرجیانی نزیک گۆڕەپانی یەڵدێرمەنی ته‌علیمخانه بووه‌.
ئامانجەکانی ئەو ڕێکخراوە مۆدێڕنە، بریتی بوون لە بەرزکردنەوەی ئاستی فیکری ژنانی کورد، دۆزینەوەی کار و باشترکردنی دۆخی دارایی ژنان، باشترکردنی دۆخی کۆمەڵایەتی ژنان، هەروەها ئاوڕدانەوە لە دۆخی 700 هەزار کورد کە بەهۆی شەڕی یەکەمی جیهانییەوە دوور خرابوونەوە، ئاوڕدانەوە لە دۆخی منداڵە بێ‌ سەرپەرەستەکانی کورد و … هەروەها لە درێژەی چالاکییەکانیان‌ دا یارمەتی مادیان کۆکردەوە، بۆ چاپی کتێب و کردنەوەی ژووری موتالا و کتێبخانە و هتد.
کۆمەڵەی ته‌عالی ژنانی کورد، یەکەمین ڕێکخراوی دیارو ناسراوی ژنانه‌ له‌ مێژووی کورد دا، هەرچەندە چالاكییه‌كانی کۆمەڵەکە زۆر به‌ کەمی تۆمار كراون، بەڵام له‌ مەراسیمی کردنەوەی كۆمه‌ڵه‌كه‌‌ لە گۆڕەپانی سوڵتان ئه‌حمه‌د‌ لە ئەستەمبوڵ، یەكێك لە ژنە چالاكەكانی ئەو ناوەندە ئەنجوم یاموڵكی هاوسەری مستەفا پاشای یاموڵكی سلێمانی، لە ڕۆژی مەراسیمی كرانەوەی كۆمەڵەی تەعالی ژنانی كورد، لە شەوی مەولدی ئەو ساڵەدا لە گۆڕەپانی سوڵتان ئەحمەد لە ئەستەمبوڵ وتارێكی بە ناوی كۆمەڵەكە و ژنانی كورد پێشكەش كرد، وتارەكە لە ژێر ناوی “ئاماژەیەك” لە گۆڤاری (ژین) دا بڵاوكراوەتەوە، ئەنجوم خانم دەستپێكی كاری كۆمەڵەكەیان، بۆ بەدیهێنانی ئامانجی بەرز و پیرۆز سازكراوە، بەم بۆنە پیرۆزەوە بە نیشانەیەكی باشی داناوە، ئەنجوم خانم باس لە برایەتی گەلانی موسوڵمان و خواستی كورد بۆ گەیشتنی مافەكانی خۆی دەكات، سۆز و بەڵێن دەدا كۆمەڵەكەیان هەرچی لە دەستی بێت، بۆ پێشخستنی كورد و خەبات لە پێناوی مافە ڕەواكانیدا درێغی ناكات، هەروەها گوتی: ژنانی کورد پێویستە بۆ گەیشتن بە هزرێکی مۆدێڕن و سەردەمیانە هەوڵ بدەن و هەموو ژنان به‌ بێ جیاوازی نێوان ڕه‌گه‌زی، زمان و ئایین، ئەم خەباتە لە باوەش بگرن، هەروەها ئاماژە بەوە دەکا، ئێستا هەموو گەلان بە دوای مافی خۆیانەوەن و ئیتر ژیانی هاوبەش مانای نەماوە، ئێمەی کوردیش بە دوای مافی نەتەوەیی خۆمانەوەین، چونکە میلۆنان کورد لەو ناوچەیەدا کە پێی دەگوترێ کوردستانی گەورە، دەژین، ئەنجوم خانم لە وتەکانی دا سوپاسی تەواوی ئەو کەسانە دەکات، لەو ڕێگایەدا هاوکارییان دەکەن، هەروەها ئەوەشی زیاد کرد، دەرگای ئەو ناوەندە بە ڕووی هەر ئافرەتێکەوە کراوەیە، ئه‌وانه‌ی دەیانەوێت لە کاری خێرخوازیدا بەشداری بکەن و یارمەتی ئەو ژن و منداڵانە بدەن کە لە ڕووداوەكانی جەنگی جیهانی، بەتایبەت ژن و منداڵی ئەرمەنییەکان کە لە شەڕدا زیانی زۆریان بەرکەوتووە.
لێرەدا دەكرێ وتەكانی ئەنجوم خانم لەو بۆنەیەدا وەكو پرۆگرامی سیاسی كۆمەڵەی تەعالی ژنانی كورد سەیربكرێن، بەلای ئەنجوم خانمەوە دەبێ كۆمەڵە یارمەتی پێشكەش بە ژنان و زاڕۆیانی كورد بكات، كە بە هۆی كارەساتەكانی شەڕی جیهانیەوە تووشی مەینەتی زۆر هاتوون و پێویستیان بە یارمەتی و هاوكاری هەیە، ئەو یارمەتیانە بریتیە لە دۆزینەوەی كار و قوتابخانە و ناوەندی فێركردن و بەڕێوەبەرایەتی بۆ ژنان و منداڵانی كورد، هەروەها زۆری لا مەبەست بووە ڕێكخراوەكەیان كاری زۆر بكات بۆ گەشەسەندنی ناسنامەی كوردی و یارمەتی دانی خێزان و ئاوارە كوردەكان لە ئەستەمبوڵ و شارە گەورەكانی تری دەوڵەتی عوسمانی تێكشكاو، هەندێ لە چالاكیەكانی كۆمەڵەی ژنانی تەعالی كورد لەسەر لاپەڕەی گۆڤار و ڕۆژنامەكانی ئەو سەردەمە بە تایبەت گۆڤاری (ژین) ڕەنگیان داوەتەوە.
لە ڕێگای وتارێكی عەبدولعەزیز یاموڵكیەوە لەو گۆڤارەدا دەزانین ئەو ڕێكخراوە كۆبوونەوەیەكی فراوانی بۆ ژنانی كورد لە ئەستەمبوڵ سازكردووە، بۆ چارەسەركردنی كێشەی خێزانەكانی كورد بەگشتی و لەو شارەدا بە تایبەتی، هەروەها ڕێكخراوەكە خەتەنەكردنی منداڵانی نەداری كوردی لە نەخۆشخانەی شیشلی لە ئابی 1919 گرتۆتە ئەستۆی خۆی، لەڕێگای ئەو چالاكیانەوە ئەو ڕێكخراوە هەوڵی دەدا ژنانی كورد بكێشێتە نێو گۆڕەپانی خەباتی كۆمەڵاتی و سیاسیەوە.
هەوڵدانی كۆمەڵەی تەعالی ژنانی كورد لە بوارەكانی ناسنامەی نەتەوەیی و پەروەردە و فێردكردن و هاریكاری ژنان و زارۆكانی كورددا، خەسڵەتی ڕێكخراوێكی ژنانی هاوچەرخیان داوەتە ئەم كۆمەڵەیە، چالاكیەكانی كۆمەڵەی ژنانی كورد، بە جۆرێك هەست و سۆزی نووسەران و شاعیرانی ئەو سەردەمەی بزواندووە، گروپی نووسەرانی گۆڤاری ژین بۆ یەکەم جار باس لە ئازادکردنی ئافرەت و مافی ئافرەتی کورد دەکەن، شەریف‌ پاشا یەکێک لەو کەسایەتییانە بووە، پێشتریش لە بارەی ژنانی فێمینیستەوە گوتبووی: “ئەم وڵاتە فێمینیست گەلێکی زۆری هەیە، هاوسەری منیش یەکێکە لەوان، هەروەها گوتوویەتی داهاتووی بزووتنەوەی ژنان ڕوون و باش دەبێت”
یەكێك لە نووسەرانی ئەو ڕۆژانە بەم شێوەیە باسی ئامانجەكانی كۆمەڵەی ژنانی كردووە: ” بۆ بەدەستهێنانی پێگەیەكی هاوسەردەم بۆ ژنی كورد و ڕیفۆرمێكی ڕیشەیی لە ژیانی كۆمەڵایەتی و خێزانی لە كۆمەڵگای كوردی و دەستی یارمەتی درێژكردن بۆ ئەوانەی بەهۆی شەڕی جیهانیەوە بە ناچاری پەڕاگەندە بوون و هاتوونەتە ئەستەمبوڵ و ژیانێكی پڕ لە مەینەتی بەسەردەبەن، كۆمەڵەی تەعالی ژنانی كورد دامەزراوە، ڕێكخراوی ژنانی كورد ناوەندێكی كردۆتەوە بۆ ئەوەی ئەركی كوردایەتی خۆی بەجێ بێنێ”، هەروەها شاعیری كورد عەبدولڕەحیم ڕەحمی شیعرێكی پڕ لە سۆزی بە باڵای كۆمەڵەدا هەڵداوە.
بێجگە لە شەریف پاشا ڕووناکبیرانی تری وەک: مەمدووح سەلیم، عەزیز یامولکی، مولانزاده ڕەفعەت و … بە کردەوە و نووسراوەکانیان نیشانیان داوە، پشتیوانی بزووتنەوەی ژنان و کۆمەڵەی تەعالین.
بە پێی زانیارییەكان چالاکییەکانی كۆمه‌ڵه‌كه‌ نزیکەی ساڵێکی خایاندووە، بەڵام هیچ زانیارییەک لەسەر چۆنیەتی کۆتایی هاتنی چالاکییەکانی كۆمه‌ڵه‌كه‌ له‌به‌رده‌ستدا نین، دەربارەی داخستنی كۆمەڵەكە بەپێی ئەو زانیاریانەی كە لە ڕۆژنامەی (زاریا ڤاستۆکا) لە ساڵی ١٩٢٩ لە تفلیس دەرچووە و بڵاوكراوه‌ته‌وه‌، هەواڵەکە بە واژۆی کۆمیتەی ژنانی کورد باس له‌ داخستنی كۆمه‌ڵه‌كه‌ ده‌كات.
ئەم كۆمەڵەیە وەكو هەموو كۆمەڵە و ڕێكخراوەكانی تری كورد لە ئەستەمبوڵ، لە دوای ماوەیەك لە سەرهەڵدانی بزاڤی كەمالیەوە لەكار كەوت و ئەندامەكانی پەرتەوازە بوون و بڵاوەیان لێكرد، هەندێكیان لە تەك هاوسەرەكانیاندا گەڕانەوە بۆ باشووری كوردستان و عێراق و لەوێ لە بواری دیكەدا، بە تایبەتی لە بواری پەروەردە و فێركردندا، ڕۆڵی بەرچاویان بینی و ئەوانی دی، كە لە توركیا مانەوە خۆیان و هاوسەر و بنەماڵەكانیان كەوتنەبەر شاڵاوی بێبەزەییانەی كەمالیستەكان و بە ناچاری ژیانی بێ دەنگیان هەڵبژارد.
لێكدانەوەی ڕۆڵ و پێگەی ئەم ڕێكخراوە لە مێژووی كورددا، بەگشتی و مێژووی بزاڤی ژنانی كوردا بە تایبەتی بەسەرهات و چارەنووسی ئەندامەكانی باس و خواسی زیاتر هەڵدەگرەن، یەكێك لە ئەركە سەرەكیەكانی كۆمەڵە و ڕێكخراوەكانی ژنانی كوردە، لەو پرسانە بكۆڵنەوە و پەند لە ئەزموونەكانی وەربگرن.
دامەزراندنی کۆمەڵەی تەعالی ژنانی کورد، ئەگەر لە ژێر سێبەری كۆمەڵەی تەعالی كوردستان و بەهاندانی پیاوانی ڕۆشنبیر و بە چاولێكەری ژنانی دی لە دەوڵەتی عوسمانی دامەزرابێ، هیچ لەوە ناگۆڕێ، یەکەمین ڕێکخراوی مۆدێڕنە، لە لایەن ژنانی کوردەوە بۆ خزمەت بە کێشەی ژنانی کورد دامەزراوە، هاوکات لەو سەردەمەدا ژنانی نەجیبزادەی کورد لە چەندین بواردا چالاکی بەرچاویان هەبووە، بەڵام ئەو بەشە لە چالاکی خانمانی کورد پشت‌گوێ خراوە، بەداخەوە بۆتە هۆکاری ئەوەی تورکەکان بەشێک لە چالاکی ئەو خانمانە و تەنانەت ڕەچەڵەکی هەندێك لەو خانمانە بە تورک ناودێر بکەن و لە پێناو بەرژەوەندی نەتەوەیی خۆیان مۆرکی نەتەوەیی کوردیان لە سەر بسڕنەوە، بەڵام ئەوە دەستپێکێک بوو لە هەوڵ و چالاکی ژنانی کورد و دواتر درێژەی ئەو هەوڵ و چالاکیانە لە شارەکانی سلێمانی و مەهاباد… ڕەنگدانەوەی زیاتریان هەبووە.
به‌شێوه‌یه‌كی گشتی دروستبوونی كۆمه‌ڵه‌ی ژنانی كورد له‌ ئه‌سته‌مبوڵ (1919) به‌رهه‌می لێكه‌وته‌كانی دوای جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانی و په‌ره‌سه‌ندنه جۆراوجۆره‌‌كانی ئه‌سته‌مبوڵ بوو، ئه‌و ئامانجانه‌ی كۆمه‌ڵه‌كه‌ له‌ پێناویدا دروستبووه‌، بۆ ئه‌و سه‌رده‌م وه‌رچه‌رخانێكی گرنگ بووه‌، لەم سەردەمە زووەی مێژووی رێكخراوەییدا لە نێو كورداندا هەنگاوێكی ورد و بوێرانەی ناوە.
بۆ ئەم بابەتە سوود لەم سەرچاوانە وەرگیراوە:
1- چالاك كوردە، ئاوڕێك لە ” كۆمەڵە تەعالی ژنانی كورد” https://amanj24.ir/1403/07/18
2- د.جەبار قادر ، ژنانی كورد لە مێژوودا، 3- 10- 2016، https://www.historyofkurd.com.
3- د.فاخر عالی، كۆمەڵەی تەعالی ژنانی كورد 1919، 16ی دیسەمبەری 2023، https://nishtmandialog.com

یه‌كێك له‌و مه‌یدانانه‌ی‮ ‬ئافره‌تی‮ ‬كوردی‮ ‬به‌لای‮ ‬خۆیدا ڕاكێشاوه‌ ،‮ ‬دونیای‮ ‬تژی‮ ‬ماندووبوون (ئه‌مڕۆ سه‌رشار له‌ سه‌یرایه‌تی- پارادۆكس) ڕۆژنامه‌نووسییه‌‮.‬ ئه‌وه‌ ده‌ستپێخه‌رییه‌كی‮ ‬له‌به‌رچاو و سه‌ربارێكه‌ بۆ خه‌بات و كۆششی‮ ‬ئافره‌تان له‌ڕێی‮ ‬جێگیركردنی‮ ‬ڕۆڵی‮ ‬خۆیان و هه‌نگاو هه‌ڵێنانیان له‌ وه‌رگرتنه‌وه‌ی‮ ‬جێگه‌ و پێگه‌ی‮ ‬شایسته‌یان‮.‬ به‌پێچه‌وانه‌ی‮ ‬زۆران كه‌ ئازادیی‮ ‬ئافره‌ت له‌ گۆشه‌نیگای‮ ‬به‌رگپۆشین و خۆهه‌ڵخستن و ده‌رچوون له‌ومه‌دارانه‌ی‮ ‬ تا هه‌نووكه‌ پیاویشی‮ ‬لێ ده‌رنه‌چووه‌ ته‌ماشا ده‌كه‌ن…‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
به‌ش به‌بار ئازادیی‮ ‬ئافره‌ت له‌ كار و به‌رهه‌مهێناندا ده‌بینم‮… ‬كار و به‌رهه‌مهێنان سه‌رنامه‌ی‮ ‬تێهه‌ڵێنانه‌وه‌ی‮ ‬ڕۆڵی‮ ژنانه‌ ‌،‮ ‬كه‌ هه‌ر خۆیان ده‌توانن شیرازه ‌و سیسته‌مێكی‮ ‬ڕاشكاو و ڕوونبینی‮ ‬پێ بده‌ن‮… ‬ئه‌مه‌ش به‌خوێندنه‌وه‌ی‮ ‬واقیعی‮ ‬حاڵی‮ ‬كۆمه‌ڵگه ‌و شێوازی‮ ‬دیتن و بیركردنه‌وه‌ی‮ ‬ئافره‌تان خۆیانه‌وه‌ به‌نده‌‮…‬ هه‌ر ڕۆژنامه‌نووسیی ‬نا ،‮ ‬به‌ڵكو گه‌لێك لایه‌نی‮ ‬دیكه‌ی‮ ‬ژیان ژنی‬كوردی‮ ‬به‌ هۆی‮ ‬چه‌ند ئه‌گه‌ر و فاكته‌رێكی‮ ‬زاتی‮ ‬و بابه‌تی‮ ‬لێ بێبه‌ش بووه‌‮…‬ مێژوو باسی‮ ‬چه‌ند ئافره‌تێكمان بۆ ده‌گێڕێته‌وه‌ كه‌ ئه‌وه‌نده‌ی‮ ‬له‌ خۆشیاندا هه‌بووبێ به‌هه‌ر هۆیه‌ك بووه‌ به‌خت‮ ‬یاریان بووه ‌و توانیویانه‌ ناوناوبانگێك ده‌ربكه‌ن ،‮ ‬به‌ڵام ئه‌وانه‌ چه‌ند ئافره‌تێك بوون ،‮ ‬ئه‌گه‌ر به‌ زمانی‮ ‬ئامار و خۆلێڕاگریه‌وه‌ بێینه‌سه‌ری‮ ڕێژه‌یه‌كی‮ ‬ئه‌وتۆ پێكناهێنن شایانی‮ ‬باس بێت‮…‬ ئه‌مه‌ش وای‮ ‬ده‌بینم له‌خۆیدا گه‌واهیه‌ك بێت بۆ ئافره‌تان كه‌ ئه‌گه‌ر بواریان لێ هه‌ڵكه‌وێ ده‌توانن ڕۆڵیان هه‌بێ ‮…‬ هه‌روایشه‌ ،‮ ‬مێژووی‮ ‬مرۆڤایه‌تیش هه‌مان ڕه‌نگی‮ ‬وه‌رگرتووه ‌،‮ ‬كه‌ ئافره‌تی‮ ‬كوردیش به‌شێك له‌و مێژووه‌ پێك دێنێ‮…‬ ئه‌مڕۆ به‌پێچه‌وانه‌ی‮ ‬سه‌رده‌مانی‮ ‬زوو ئافره‌ت شێلگیرانه‌ خزاوه‌ته‌ زۆربه‌ی‮ ‬مه‌یدانه‌كان له‌گه‌ڵ پۆلی‮ ‬ئه‌ندازیار و پزیشك و په‌رستار و مامۆستا و فه‌رمانبه‌ر و‮… ‬تاد ده‌یانبینی‮… ‬له‌ لووتكه‌ی‮ ‬ده‌سه‌ڵاتیشدان ‮…‬ ئه‌مه‌ ئه‌گه‌ر پڕ‮ ‬به‌پێستیش نه‌بێ كارێكی‮ ‬مژده‌به‌خشه‌‮… ‬له‌ هه‌موو ئه‌و مه‌یدانانه‌ش مژده‌ به‌خشتر كاری‮ ‬ڕۆژنامه‌نووسییه‌ كه‌ ئێستا ئافره‌تی‮ ‬كورد ‮ ڕووی‮ ‬تێكردووه‌. ئه‌وه‌ی‮ ‬ڕاستیشه‌ پیشه‌ی‮ ‬ڕۆژنامه‌نووسی‮ ‬سه‌باره‌ت به‌ زۆر ئه‌گه‌ران له‌پێشه‌وه‌شیان بارقووڵی‮ ‬و جوانبینی‮ ‬پیشه‌یه‌كه‌ له‌ ئافره‌تان جوانتر دێت‮…‬ ئافره‌تانی‮ ‬ڕۆژنامه‌نووس ئه‌گه‌ر بابه‌تیانه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی‮ ‬خۆیان بخوێننه‌وه ‌و به‌لای‮ ‬ئه‌وپه‌ڕگیریدا نه‌كه‌ون و وه‌ك هه‌ر ڕۆژنامه‌نووسێك هه‌ڵسوكه‌وت بكه‌ن و له‌ كرۆكی‮ ‬ئه‌و مه‌سه‌لانه‌ وردبنه‌وه‌ كه‌ به‌ ئازادیی‮ ‬كۆمه‌ڵ و ئازادیی‮ ‬تاكه‌وه‌ به‌ندن دڵنیام ڕوویان له‌ ئاینده‌یێكی‮ ‬گه‌شدایه‌ به‌و مه‌رجه‌ی‮ ‬كۆڵنه‌ده‌ن و ڕوویان له‌ ئاسۆدا بێ‮…‬ مه‌سه‌له‌ی‮ ‬كۆڵنه‌دانیشم به‌و مانایه‌ نه‌هێناوه‌ته‌وه‌ كه‌ وه‌ك زاراوه‌یه‌ك‮ ‬له‌كو‌لتووری‮ ‬شاخدا جێگیر ببوو له‌ڕووی‮ ‬چه‌ك به‌كارهێنان و سێره‌تیژیدا‮… ‬كۆڵنه‌دان به‌و مانایه‌ی‮ ‬هه‌میشه‌ چاویان له‌ ئاسۆ بێ و به‌و گوڕ و تاوه‌یش هه‌نگاو باوێن ،‮ ‬به‌بێ ئه‌وه‌ی‮ ‬له‌ ئافره‌تایه‌تی‮ ‬خۆیان كه‌م بكه‌نه‌وه‌ و له‌ خۆبنووسێن و فشار بۆ خۆیان بهێنن‮… ‬یان لاسایی‮ ‬لاساییكاران بكه‌نه‌وه‌‮…‬ له‌مه‌یدانی‮ میدیای ‬كوردیدا ئه‌مڕۆ پۆلێك ئافره‌ت به‌ دوای‮ ‬عه‌شقی‮ ‬وشه‌و گه‌ڕان به‌دوای‮ ‬ڕاستیدا هاتوونه‌ته‌پێش كه‌ زۆربه‌یان نه‌ك هه‌ر له‌ قۆناخی‮ ‬تاقیكاریدا ده‌ربازبوون به‌ڵكو هه‌ندێكیان هی‮ ‬ئه‌وه‌ن‮ ‬لایه‌نی‮ ‬به‌رهه‌ستیان له‌و نێوه‌نده‌دا‮ پێ بسپێرێ‮…‬ ڕه‌هه‌ندی‮ ‬ئافره‌تایه‌تی‮ ‬ئه‌گه‌ر له‌هه‌موو مه‌یدانێكدا كاری‮ ‬كاریگه‌ری‮ ‬خۆی‮ ‬هه‌بێ له‌بواری‮ میدیادا ئه‌و ڕه‌هه‌نده‌ ده‌گاته‌وه‌ سه‌رچاوه‌‮… ‬له‌وه‌ڕا جورئه‌ت و بوێری‮ ‬ئافره‌تانی‮ ‬كورد له‌ هاتنه‌ ناومه‌یدانی‮ ‬میدیا ،‮ ‬وه‌ك به‌یانیدانه‌ دوای نیوه‌ شه‌وێكی‮‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
‬تاریك و نووته‌ك. ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

سەرنجێك لە بارەی پرۆژەكەی پەیمانگای پەرە پێدانی ئەمنی وكارگێڕی لە هەنبەر پرسی یەكسانیدا

لەگەڵ گواستنەوەی كۆمەڵگەی مرۆڤایەتی، لە قۆناغی كۆمۆنەی سەرەتاییەوە، بۆ كۆیلایەتی و دواتر دەرەبەگایەتی و پاشانیش سەرمایەداری، وەك دوا فۆڕمی پەرەسەندنی ژیاریی و كۆمەڵایەتی و سیستەمێكی سیاسی و كارگێڕی كە ئێستا لە جیهاندا باڵادەستە، مرۆڤایەتی گەلێك پێشكەوتنی شارستانی بە خۆوە بینیوە. مرۆڤە سەرەتایەكان، لە ئەشكەوتەكان دەژیان و پشتیان بە ڕاوكردن بۆ درێژەدان بە ژیانییان دەبەست، بەگەڵای دارەكان و پێستی ئاژەل، خۆیان لە سەرما دەپاراست، پاشان ئاگریان دۆزییەوە، لەگەڵ دۆزینەوەی ئاگر، لە ئەشكەوتەكان هاتنە دەشت و قەراغ ڕووبارەكان و ئەو هەڵومەرجە سەرەتاییە نوێیە، ناچاریكردن شوێنێك بۆ مانەوەی خۆیان لە ڕووداوە سرووشتتیەكان و خۆپارێزیان دروست بكەن و دواتریش دەستیان كرد بە زەوی داچاندن و گوندی چەرمووی ناوچەی چەمچەماڵی هەرێمی كوردستان، یەكەم گوندی دیرۆكی و شوێنەوارییە، كە مرۆڤایەتی بۆ یەكەم جار كشتوكاڵی تیادا كردووە. هەموو ئەو گۆڕانكارییە كۆمەڵایەتی و مرۆیانە، هەڵومەرجێكی تازەیان لەگەڵ خۆیان هێناوەتە ئاراوەو دینامیكییانە ژیان گۆڕاوە لە قۆناغێكی سەرەتاییەوە، بۆ قۆناغێكی ئاڵۆزی وەك ئێستا. مرۆڤە سەرەتایەكان، دوای ئەوەی لە شێوەی كۆمەڵ كۆمەڵ، بە یەكەوە دەستیان كرد بە ژیانكردن و كاركردن، فۆڕمێكی كۆمەڵایەتییانەی تازە بە ناوی خێزان، هەروەها گوندی گەورەترو شارۆچكە هاتنە ئاراوە. بەمەش مرۆڤایەتی لە قۆناغی سەرەتاییانەی بەیەكەوە بوونەوە پەرت و بڵاوبوونەوە و هەریەكەیەان، شوناسێكی جیاوازتری لەوان وەرگرت. نەتەوە و گەلانی جیاواز بە درێژایی مێژوویی مرۆڤایەتی دەركەوتن و ئەو گەشەكردنە ڕەگەزیی و سرووشتییە، هەم پێداویستی زۆرتری هێنا ئاراوە، هەمیش فۆڕمێكی دیكەی جیاوازی لە ژیانی ئاسایی نێو گوند و شارە سەرەتاییەكان هێنا ئاراوە، كە ئەویش شارە بە مانا مۆدێرنەكەی. شار، بە كۆمەڵێك تایبەتمەندی جوگرافی، ئەتنیكی، كولتووری، پیشەسازیی و بازرگانی دەناسرێتەوە، كە هەڵگری جۆرە هارمۆنیایەكی كۆمەڵییە و هەموو پێكهاتەكان لە شاردا بە جیاوازی ڕەگەزیی و ناسنامەیان یەكدەگرنەوە، بە پیچَەوانەی گوند كە پارێزگاری لەو مۆركە خێڵەكیە گوندییەی خۆیان دەكەن. لە شاردا، جۆرە ونبوونێكی ناسنامەیی هەیە، كە ئەوی جیاواز و تاك لە نێو كۆی شاردا دەتوێێتەوە دەبێتە بەشێك لە كۆی ناسنامەی گشتی ئەم گۆڕانكارییە هەر تەنها شەقام و باڵەخانە و سیمای ژیاریی و سەرخانی شار ناگرێتەوە، بەڵكو لە ئاستی پێكهاتەی كۆمەڵایەتی و مرۆیی و كرانەوەی هزریشدا دەگرێتەوە. بە جۆرێك كە جیاوازی ڕەگەزی، ئازادییەكانی ژن، ئازادییە كەسی و گشتییەكان، گەشەی زۆریان بە خۆوە دیوە. بێگومان ئەو پێشكەوتنانە، دەرەنجامی گەشەی ژیاری و شارستانی كۆمەڵگەن و بەشێكن لە پێشكەوتنەكانی جیهان و لەگەڵ هەر جۆرە پێشكەوتنێك، ئیدی شوناسی كۆمەڵایەتی كۆمەڵگە و پرسی ماف و ئازادییەكانیش پێشدەكەون و گۆڕانیان بەسەر دادێت، وەلێ پرسێكی مرۆیی گەورە، كە دەكرێ وێرای ئەو هەموو پێشكەوتنانەی كە مرۆڤایەتی تا ئێستا بە خۆیەوە بینیویەتی، هێشتا نەتوانراوە وەك پێویست گۆڕانكاری تێدا بكرێت، پرسی جیاوازی نێوان هەر دوو ڕەگەزە، بە تایبەتیش لە كۆمەڵگە دواكەوتووەكاندا. گەرچی ژنان، ماف و دەسكەوتی گەورەی زۆریان، هاوتەریب لەگەڵ پێشكەوتنەكانی ژیان وەدەست هێناوە، وەلێ هێشتا لە هەزاران شوێن و جێگە و سووچی ئەم دنیایە، ژنان هاوتای پیاوان نین. سەرمایەداری، كە وەك دوا مۆدی كۆمەڵایەتییانەی ژیان، لافی ئەوەی لێ دەدات، كە دوای كۆمۆنێزم، ئیدی ژیان دەكاتە بە هەشت، قەیرانەكانی ئەوەندی دیكە قووڵكردنەوە، بە جۆرێك لەو سیستەمەشدا، هێشتا ژنان مافخوراو یەكسان نین لەگەڵ پیاوان. بۆ نموونە تا ئێستاش لە مێژووی درێژی ئەمەریكادا، بەو هەموو دیموكراسییەت و لیبرالییەت و كرانەوەیە، ژنێك نەبۆتە سەرۆكی. هەتا ئەم ساڵانەی دوایی لە وڵاتانی كەنداو، ژنان ماقی شۆفێری كردنیان نەبوو، بێگومان ئەگەر لەم وڵاتانە ژنان بەوشێوەیە بێبەش بكرێن لە مافەكانیان، دەبێ لە كۆمەڵگەی ئێمەدا چۆن بن؟ پرسی یەكسانی لە نێوان ژن و پیاودا لە كۆمەڵگەی ئێمە، پرسێكی كۆمەڵایەتی، خێزانی و كولتووریی و پەروەردەیە. كێشەیەكە، ڕەگێكی درێژی مێژوویی هەیە و بووە بە نۆڕم و تێگەیشتنێكی میللییانە كە هەرگیز پیاو و ژن هاوتای یەكتری نین و نابن. بەو پێیەی لەلایەكەوە شەریعەتی ئیسلام وا دەڵێت، لەلایەكی دیكەشەوە ڕەهەندی جەستەیی و فسیۆلۆژی ژن، دەكرێتە پاساوێك بۆ ئەو لێك جیاكردنەوە و پلە بەندییە كۆمەڵایەتییە بەو مانایەی ژن سووڕی مانگانەی هەیە، منداڵی دەبێت، ڕۆمانسیتر و بەسۆزترن، لەوەی ئەقلانیتر بن. ئەمە وێرای ئەوەی كە گەورەترین مەترسی لە سەر ئەو بەیەكسانكردنە هەیە، كە ئەویش مەسەڵەی بەستنەوەی شەڕەفە بە ژن و لە ژنیش بە عەورەتی و لە عەورەتیشی بە دڵۆپە خوێنێك. بۆیە بەردەوام بە شێوەیەكی ڕەها، لە جیهانبینی پیاودا، ئەو سنوورە دەبێتە خاڵی جیاكەرەوەی هەردووكیان لە یەكتری. لە ڕاستیدا، پرسی یەكسانی لەنێوان ژن و پیاودا، بە تەنها كاری ڕێكخراوێكی فێمێنیزمی، ژنە چاڵاكوانێك، دامودەزگای بەرەنگاربوونەوەی توندووتیژی دژی خێزان و ئافرەت نییە، ئەو پرسە پەیوەندی بە بیركردنەوە و ئەقڵیەتی كۆمەڵگە بە گشتی هەیە، بۆیە دەبێت كاربكرێت لە سەر هەڵگێڕانەوەی ئەو تێڕوانینە. من سەیرم پێ دێت، وەختێ دەبینم ژنێك قەڵغانی مرۆیی و دەیان خەڵاتی ڕێز لێنان لە پێنا و كاركردنی لە سەر پرسی یەكسانی پێ دەدرێت! مەگەر ئەو پرسە بە تەنها هی یەك كەسە؟ لە دوای ڕاپەڕینەوە، گەرچی كرانەوە و پێشكەوتنێك لەم ڕووە هاتۆتە ئاراوە، بەڵام هێشتا وەك پێویست نییە و دەزگاو ڕێكخراوەكانی ئەو بوارە و بگرە حكومەت و فێمێنیستەكانیش، بە ئاگایی و خۆپارێزییەوە كار لەسەر ئەو پرسە دەكەن، چونكە دەزانن دەرەنجامەكەی چی دەبێت؟ پرسی یەكسانی پەیوەندی بە سیاسەتی یەكسانی، بزاڤی ڕێكخراوەیی، هەوڵی فێمێنستانە بە تەنها نییە، بەڵكو پرسێكی گشتییە و پەیوەستە بە ئەقڵی گشتی كۆمەڵگە و تاكەكانەوەو دەبێ لەوەدا هوشیار ببنەوە، كە یەكسانی چییە و چەند بڕوایان پێیەتی، نەك لە ڕێگەی پەیام و گوتارێكی كورت مەودا، ئەو پرس و بابەتە بكرێتە گەنگەشەی كۆمەڵایەتی و دوانریش شوێنی خۆی نەگرێت. (سیاسەتی یەكسانی لە نێوان ئاقرەت و پیاودا)، ناونیشانی بڵاوكراوەیەكی (پەیمانگای پەرەپێدانی ئەمنی و كارگێڕی و تەكنەلۆژیای زانیاریی) سەر بەوەزارەتی ناوخۆیە و تیایدا لە بارەی سیاسەتی یەكسانی، ماف و ئەرك و ئازادییەكانی نێو ئەو دوو ڕەگەزە، دەرفەتی كاركردن، چەند پرسێكی دیكە، باس لە چۆنییەتی بەرجەستەكردنی ئەو سیاسەتە دەكات. ئەم بڵاوكراوەیە، گەرچی پێ دەچێت ناوەڕۆكەكەی پەیوەست بێت، بە كارمەندانی وەزارەتی ناوخۆوە بەتەنها بەڵام چونكە بەشێوەیەكی گشتی لە بارەی یەكسانی ئافرەت دەدوێت، ئیدی پرسەكە پەیوەست دەبێتەوە بە هەموو كۆمەڵگەوە. لە دەسپێكی ئەو بڵاوكراوەیەدا، پێناسەی سیاسەتی یەكسانی كراوە، بەڵام گەر سەرنج لە ناوەڕۆك و شڕۆڤەی ئەو چەمكە بدەین، دەبینین خودی پێناسەكە، پارادۆكس و دژ واتایی وڵێلی و ناڕوونیەكی زۆری تێدایە و بەڕاشكاویی و بە ڕوونی و بێ سڵەمینەوەی كۆمەڵایەتی و كولتووریی و خێزانی، پێناسەی چەمكی یەكسانی ناكات، گومان دەكەم ئەوانەی پێناسەكەیان كردووە، لەڕوانگەی خۆپارێزیی میللی و كۆمەڵایەتییەوە، مەبەستیان نەبووە پێناسەكە ڕوونتر بكەنەوە و بە كردەیی دەریبخەن كە یەكسانی چییە و چۆنە. لە پێناسەكەی پەیمانگای پەرەپێدانی ئەمنی و تەكنەلۆژیای زانیاریی هاتووە:( یەكسانی لە نێوان ئافرەت و پیاو، بریتییە لە فەراهەمكردنی ماف، بەرپرسیاریەتی و دەرفەتی یەكسان لە نێوان ئافرەت و پیاو كچ و كوڕ، یەكسانی نەك بەو مانایەی دەبێ ئافرەت و پیاو وەك یەكیان لێبێت، هەروەها مەبەست لە یەكسانی ئافرەت و پیاو بریتی نییە لە بوونی كێشەی ئافرەت . لا 7 ) هەڵبەتە ناتوانرێت لە ڕووی بایۆلۆژییی و فسیۆلۆژییەوە، ئافرەت هاوتای پیاو بكرێت، بەڵام نابێت ئەم جیاكارییە ژێندەرییە، ببێتە فاكتێك، بۆ ئەوەی دەرفەتی تەواوەتی یەكسانی، بە پاساوی ئەوەی ناتوانرێت وەك یەكیان لێبكرێت، نەدرێتە ئافرەت. بۆیە ئەم پێناسەیە، جۆرێك لە پارادۆكسی تێدایە و بە تەواوەتی پرسی یەكسانی لە نێوان هەردووكیان ناهێنێتە ئاراوە. بە تایبەتیش كە پێناسەكە جەخت لەوە دەكاتەوە كە نە كێشەی ئافرەت هەیە، نە دەشتوانرێت ئەو دوو ڕەگەزە هاوتای یەكتری بكرێن، لە ڕاستیدا نكۆڵیكردن لە بوونی كێشەیەك بە ناوی كێشەی ئافرەت، بە مانای ئەوە دێت، كە لە بنەڕەتدا كێشەیەك بە ناوی یەكسانی نییە، تاكو سیاسەتێكی بۆ دابنرێت، لە كاتێكدا پرسی ئافرت لە كۆمەڵگەی ئێمەدا، لە كێشە هەر ئامادە و زیندووەكانە، بە بەڵگەی ئەوەی سەدان ڕێكخراوی تایبەت بەو بوارە، بەڕێوەبەرایەتییەكانی بەرەنگاربوونەوەی توندووتیژی، بزاڤی فێمێنستی و تاكەكەسی، لە پێناو نەهێشتنی ئەو جیكارییە لە خەبات و چاڵاكیدان. ئیدی نازانم چۆن كێشەیەك بەو ناوەوە نییە؟ هەڵیەتە كە كێشەیەكیش نەبوو، ئیدی مانای وایە، هیچ چارەسەریەك بۆ كێشەكە پێویست نییە. تاكو ئێستاش لە هەرێمی كوردستاندا، لە ڕوانگەی هەندێك خێزانەوە، كوشتنی ژنان بە پاساوی شەڕەفەوە ڕەوایە، ئافلرەتان بەتایبەتیش لە گوندەكاندا، مافی خوێندن و كاركردنیان نییە، بێگومان كرانەوە و پێشكەوتنێكی یەكجار زۆر لەم ڕووەوە هەیە، بەڵام وەك كێشەی تاكایەتی و خێزانی، ئەم پرسە بوونی هەیە. بۆیە دەبێ جەخت لەوە بكرێتەوە كە نەك دەبێ ئافرەت و پیاو وەك یەكبن، بەڵكو هەر جۆرە جیاكارییەك لە ڕووی ڕەگەزەی، ماف و ئەركەوە، نابێ بوونی هەبێت. لەو سۆنگەیەشەوە پێویستیمان بە پەیامێكی ڕوون، سیاسەتێكی دیار و ڕاشكاو، بۆ پیادەكردنی یەكسانی لە نێوان هەردوو ڕەگەزەكەدا دەبێت، نەك بە ناڕوونی باسی ئەو پرسە بكەین بە تایبەتیش دەبێ تایبەتمەندی ئافرەت لە ڕووی فسیۆلۆژییەوە لە بارچاو بگیرێت. لە كۆمەڵگەی كوردیدا، گرفتەكانی ئافرەت هەر تەنها لە بوونی كار و ئابوورییەكی سەربەخۆ، ئازادی كاركردن و ڕەخساندنی زەمینەی كۆمەڵایەتی بۆیان كۆتایی نایەت، بەڵكو دەبێت لایەنی خێزانی و فسیۆلۆژی ئافرەتیش لە بەرچاو بگیرێت. بۆ نموونە: ئافرەتان وێرای ئەركی ماڵ و ماڵداریی، بەخێوكردن و پەروەردەكردنی منداڵ، پیشەیی و كار، ڕێكخستن و كاری ڕۆژانە و چەندان وردەكاری دیكە، ماندووەتی زیاتر دەبینن و پێویستیان بەوەیە دەرفەتی پشووی زیاتریان لە ئەرك پێ بدرێت. لە كۆمەڵگەی ئێمەدا، هۆكارەكانی حەسانەوە، پشوودانی دوای ماندووەتی تاقەت پروكێنی كاركردن، گەشت و سەیران و چەندان ئامرازی دیكەی خۆشگوزەرانی بۆ پیاوان ڕەخساون و هەن، وەلێ ئافرەت چەند ماندووش بێت، هەر دەبێ ڕۆژەكانی بەگشتی وەك زیندانییەك لە چوارچێوەی ماڵدا بباتە سەر، كە ئەمەش دیسانەوە دەبێتە جیاكارییەكی دیكە لە نێوان هەردوو ڕەگەزەكەدا. لێرەوەش دەبێ دۆخی كاركردنی هەردوولایان لەڕووی پیشەیی، سەفەركردن، بەشداری و ئامادەیی لە دامو دەزگاكان لە بەرچاو بگیرێت و مافیان پێشێل نەكرێت، بەوەی بە زۆر ناچار بكرێن، كارێك دوور لە خواستی خۆیان بكەن وەك بەشداری خول و سەفەركردن. لێرەدا، گرنگە ئاماژە بەوە بدەین كە باس لە یەكسانی نێوان ئەو دوو ڕەگەزە دەكرێت، واتا یەكسانی لە هەموو ڕووەكانەوە و ئەمەش بەو مانایە نییە كە مافی یەكێكیان لە پێناو دەستەبەری مافی ئەویتر بخورێت. بەداخەوە ساڵانێكە لە نێو ئێمەدا، لە پەراوێزی خەباتی ڕێكخراوەیی و فێمێنیزمی، بەشێك لە ژنان دەیانەوێت پرسی مافی خۆیان، بەپێشێلكردنی پرسی مافی پیاو ببەستنەوە، كە ئەمەش دیسان نایەكسانی ڕەگەزی دێنێتە ئاراوە؟ لەو بڵاوكراوەیەدا، لە بڕگەیەكی دیكە سەبارەت بە هەڵبژاردن هاتووە: ( ئەگەر هاتوو بەربژێرێكی پیاو و بەربژێرێكی ئافرەت لەچاوپێكەوتن دەرچوون، ئەوا پێویستە پێشینەیی بدرێتە ئافرەتەكە و وەكو بەربژێر دیاری بكرێت. لا 15 ) ئەم بڵاوكراوەیە، گەرچی لەبارەی پرسی یەكسانییە، بەڵام بە جۆرێك لە جۆرەكان لە بری ئەوەی یەكسانی بێنێتەدی، بە بڕوای من، ئەوەندەی تر ئەو جیاكارییە قووڵتر و زەقتر دەكاتەوە. ئەگەر پیاوێك لە چاوپێكەوتنێكدا، وەك بەربژێر سەركەوت و هەموو تایبەتمەندییەكانی ئەو بوارەشی تێدا بێت، دەكرێ بڵێین بە پێی كام یاسا، ئەو مافەی لێ زەت دەكرێت و دەدرێتە ئافرەتێك؟ ئەمە یەكسانییە لە ئەرك و مافدا؟ یاخود بە پێچەوانەو؟ ئەگەر ئافرەتێك بە لێوەشاوەیی و لێهاتوویی خۆیەوە وەك بەر بژێر سەركەوت، بۆچی دەبێت لە پێشینەیی بدرێتە پیاوێك؟ مەگەر هەردووكیان مرۆڤ نیین؟ وەك یەك ماف و ئەركیان نییە؟ نابێ مافی یەكێكیان، لە پێناو مافی ئەویتردا، پێشێل بكرێت، چونكە ئەمە جۆرێكی دیكەیە، لە جیاكاریی لەڕووی ماف و پیەییەوە. لەبرگەیەكی دیكەی ئەو بڵاوكراوەیەدا، لەبارەی پۆست و بەرپرسیاریەتی ئافرەتان لە كایەی سیاسیدا هاتووە:_(لە پۆستە باڵاكان، یەكسانی لە نێوان ئافرەت و پیاو، یەكێكە لە میكانیزمە گرنگەكان، بۆ ڕێكخستنی دام و دەزگاكە) گەر سەرنج لەو بڕگەیە بدەین، بە دیاریكراوی دەستەواژەی (پۆستە باڵاكان)ی دیاری نەكردووە، كە مەبەست كام پۆستە و لە چ پلەیەكی كارگێڕی دەست پێ دەكات؟ بۆچی ئەو پۆستانە، بە ناونیشان و پێگەی سیاسیی، بە ئاشكرا ڕووننەكراونەتەوە، كە ئەمەش بەبڕوای من، جۆرێكی دیكەیە لەوەی كە ئافرەتان، ناتوانن تا پۆستی باڵای ئەم هەرێمە، بڕۆن و هەرتەنها، لە پێگەیەكی دیاریكراو دەمێنەوە. دواجار دەمەوێ ئاماژە بەوە بدەم، كە بەشێك لە پێناسە و بڕگەكانی ئەو بڵاوكراوەیە، پێویستیان بە داڕشتنەوەو پێناسەكردنەوە هەیە، بۆ ئەوەی بە ڕوونی دەربكەوێت، كە مەبەست لە سیاسەتی یەكسانی و چۆنیەتی پیا دەكردنی لە كۆمەڵگەی كوردی و دامودەزگا كارگێڕییەكان چییە؟!

پەراوێز:_ سیاسەتی یەكسانی لە نێوان ئافرەت و پیاودا، لە بڵاوكراوەكانی: وەزارەتی ناوخۆپەیمانگای پەرە پێدانی ئەمنی و كارگێڕی و تەكنەلۆژیای زانیاری، زنجیرە (9)، چاپی یەكەم 2019.

سەدیق سەعید ڕواندزی

*ئەم بابەتە لە هەفتەنامەی ڕێگای كوردستان ژمارە (1378) لە 20/2/ 2024 بڵاوكراوەتەوە.

سیستەمی سەرمایەداری لە ئێستادا بە یەکێک لە گەورەترین و قووڵترین قەیرانە مێژووییەکانیدا تێدەپەڕێت. پێدەچێت لە ئێستادا یەکێک لە سەنتەرەکانی ئەم قەیرانە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باکووری ئەفریقا چڕبوبێتەوە و ژنان زۆرترین پشکی لێکەوتەکانی ئەم قەیرانە لە ئەستۆ دەگرن.
ئێمە شاهیدی یەکێک لە وەحشیترین کۆمەڵکوژییەکانی مێژووین، کە ڕۆژ لە دوای ڕۆژ لەبەردەم چاو و گوێی مرۆڤایەتیدا دەگوزەرێت، کە بریتیە لە پێنج مانگ شەڕی جینۆسایدی غەززە. تاوانی ترسناک و دڕندەیی و دەستدرێژی بەکۆمەڵ لە سودان ڕوودەدات بە پەردەپۆشی تەواوەتی میدیاکان. هەروەها ناتوانین چاوپۆشی بکەین لەوەی کە لە ناوچە ناکۆکەکانی دەوروبەر لە زۆرێک لە وڵاتانی ناوچەکەدا ڕوودەدەن.
پێویستمان بە تێڕوانینێکی زۆر ورد نیـیە بۆ ئەوەی بزانین کە شەڕ و برسێتی و پەتا و لافاو و پیسبوونی ژینگە بوونەتە بەشێک لە دیاردەکانی ژیانی ئاسایی زۆرینەی ڕەهای خەڵک، ئەمانە هەمووی نیشانەکانی ئەم قەیرانە خنکێنەرەن لە ژێر سایەی سەرمایەداری و میلیتاریزمەکەی و سیاسەتە ئابوورییە نیولیبراڵییەکانی کە هیچ چارەسەرێک پێشکەش ناکەن جگە لە سەپاندنی هەژاری زیاتر، نایەکسانی، بێکاری، و تێچووی زۆری ژیان و لەناوبردنی ژینگە بۆ دەستەبەرکردنی قازانجەکانی. ئەمە دیمەن و باکگراوندی (٨)ی مارس (ئازار)ی ئەمساڵە.
ئەمانە، لەگەڵ زاڵبوونی دەسەڵاتە ئیستبدادی و سەرکوتگەر و پیاوسالارە دژ بە ژنانەکان لە زۆربەی وڵاتانی ناوچەکەدا.
سەرمایەداری بارگرانی قەیرانەکانی دەخاتە سەر شانی ژنان و پەنابەران و باقی گروپە پەراوێزخراوەکانی کۆمەڵگا، کە دەستیان لە دروستکردنی ئەم قەیرانانەدا نیـیە، بە ئیستغلالکردنیان وەک سوپای یەدەک (احتیاط) و سەرچاوەی کاری هەرزان و سەخت و ناجێگیر هەر کاتێک کە بازاڕ پێویستی پێیان بێت، و پاشان دەرکردنیان لە کار لە کاتی قەیرانەکاندا و هەرکاتێک پێویستی بازاڕ کۆتایی هات.
لە کاتی قەیرانەکانی سەرمایەداریدا، چینی دەسەڵاتدار و نوێنەرانی دەرفەتەکە دەقۆزنەوە بۆ لێسەندنەوەی ئەو دەستکەوت و مافانەی کە توێژە چەوساوەکان، لە ڕێگەی خەباتی سەخت و خوێناوی خۆیانەوە بە درێژایی دەیان ساڵ بەدەستیان هێناوە، بە بیانووی “بەرژەوەندی ووڵات”، “ئاسایشی نەتەوەیی” و “دوژمنی دەرەکی” هتد.. بە کەمکردنەوەی خزمەتگوزارییە گشتیەکانی وەک پەروەردە، تەندروستی، گواستنەوە و نیشتەجێبوون، بۆیە بێکاری زیاد دەکات، بۆ ژنان ئەستەم دەبێت بتوانن کێبڕکێ لەسەر ئەو کارە کەمانە بکەن کە لە بازاڕی کاردا بەردەستن، و ناچارن ڕازی بن بە بارودۆخی کارکردن و کرێی نزمتر، یان بەتەواوی بازاڕی کار بەجێبهێڵن و لە ماڵەوە بمێنێتەوە بۆ بەخێوکردنی منداڵ و بەساڵاچووان و خاوەن پێداویستیەکانی ناو خێزان کە بەهۆی بڕینی خزمەتگوزارییەکانەوە لەلایەن دەوڵەتەوە پشتگوێ خراون.
قەیرانەکان زۆر لەسەر دۆخی تەندروستی (جەستەیی و دەروونی) ژناندا ڕەنگدەداتەوە، بەو پێیەی پیاوانی خێزان لە کۆمەڵگەی پیاوسالاریدا ئەولەویەتیان هەیە لەسەردانی پزیشک و تێچووی چارەسەرکردن و خۆراک و پەروەردە… هتد وە گەورەترین پشکیان لە داهاتی کەمی خێزانەکە بەردەکەوێت. زۆرجار لێکۆڵینەوە دەخوێنینەوە و دەبیستین کە ئاماژە بەوە دەکەن کە ژنان بە ڕێژەیەکی زیاتر لە پیاوان تووشی نەخۆشیی دەروونی دەبن، بەڵام زۆرینەی ئەم توێژینەوانە ڕۆڵی ئەو کۆمەڵگە پیاوسالارە پشتگوێ دەخەن کە تێیدا ئەم بارودۆخانە لەنێو ئەو ژنانەدا سەرهەڵدەدەن کە جگە لە هەژاری و پەراوێزخستن، بەدەست هەڵاواردن و توندوتیژی سێکسی و خێزانیەوە دەناڵێنن. سەرەڕای گرنگی دەستنیشانکردنی دەروونی لە حاڵەتە تاکەکاندا، پێویستە فراوانتر بیر بکەینەوە و ئەو سیستەمە ستەمکاریانە هەڵبوەشێنینەوە کە هەموومان نەخۆش دەخەن.
بیرۆکەی بەکۆیلەکردنی ژنان لە داهێنانی سەرمایەداری نەبووە، ئەو شکستە مێژووییەی ژن کە ئەنگڵس باسی دەکات، زۆر پێش سەرمایەداری ڕوویداوە و دیاردەیەکی خۆبەخۆ بووە لە ئەنجامی دابەشکردنی خۆبەخۆیی کار و خاوەندارێتی ئامرازەکانی بژێوی لە خێزاندا، بەڵام سەرمایەداری داهێنەریی لە بەرهەمهێنانەوەی و شارەزابوون لە بە کاڵاکردنی ژندا بووە، بە خستنەگەڕی ماشێنێکی میدیایی و سیستمێکی فیکری و کۆمەڵایەتی کۆنەپەرست و پیاوسالارەوە، وەک یاساکانی هاوسەرگیری، تەڵاق، صیغە، میرات، لەباربردنی منداڵ.. سەرمایەداری هەموو لایەنەکانی ژیان دەقۆزێتەوە بۆ دۆزینەوەی بازاڕێک بۆ کاڵاکانی و بەدەستهێنانی قازانج، تەنانەت هونەر و ئەدەب و هەستی مرۆڤی وەک ڕۆژی دایک و ڤالانتاین و ئارەزووی منداڵبوون و زۆر شتی تر، هەموویان لە ناوەڕۆکی ئینسانی خۆیان بەتاڵ دەکرێنەوە و دەکرێن بە کاڵا و بەکاردێن بۆ پڕکردنەوەی حسابی بانکی سەرمایەدارەکان.
هەموو ئەم دیاردانە لەم ساڵانەدا لە وڵاتانی ناوچەکەدا بەخێرایی تەشەنە دەکەن، وەک دەبینین بوژانەوەی کەرتی تایبەت و سەدان قوتابخانە و نەخۆشخانەی ئەهلی کە زۆربەی زۆری خەڵک دەرەقەتی تێچوەکانی نایەت، لەسەر حیسابی بڕینی بودجەی کەرتی گشتی و تێکچوونی خزمەتگوزارییەکان تیاییاندا، و سەدان کلینیکی جوانکاری و ڕیکلام بۆ “بەرهەمەکانیان” و هاندانی ژنانی گەنج (هەروەها کوڕانیش) بۆ تێکدانی جەستەیان و نەشتەرگەری جۆراوجۆر. هەموو بۆنە و جەژنە باوەکان دەبنە فشارێکی ئابووری گەورە لەسەر ملیۆنەها کرێکار و زەحمەتکێش کە لە ژێر فشاری کۆمپانیاکانی ڕیکلام و میدیادا ناچارن بەشێکی بەرچاو لەو داهاتەیان کە لە بنەڕەتدا کەمیشە، بۆ دیاری بۆ ئازیزانیان خەرج بکەن، و دەرگیری بارێکی قورستر دەبن لەوەی کە لە توانایاندابێت. گەورەترین سوودمەند سەرمایەداران و بانکە نێودەوڵەتییەکانە.
لە هەمان کاتدا کە بارودۆخی توێژە چەوساوەکان، و لە سەروشیانەوە ژنان، بەرەو خراپتر دەچێت، سامانی سەرمایەدارەکان زیاتر دەبێت و سەروەت و سامان زیاتر و زیاتر لە دەستی گروپێکی بچووکدا دەمێنێتەوە کە سود لە دۆخە قەیراناویەکان و نەهامەتی ملیۆنان کەس دەبینن لە پێناو قازانج لە ڕێگەی بازرگانی چەک و دەرمان و کەرەستەی پزیشکی و خۆراک و باقی پێداویستیەکانی کۆمەڵگا، بە پشتیوانی تەواوی دەوڵەتان و ڕژێمە بۆرژوازییە دەسەڵاتدارەکان. سەرمایەداری لە هەر شوێنێک بێت، دەرفەتێک دەدۆزێتەوە بۆ چنینەوەی قازانجی زیاتر بە هەر شێوەیەک بێت، وە گرنگی بەوە نادات ملیۆنەها کەس تووشی داهاتوویەکی نادیار ببێت، لەپێناو ڕزگارکردنی بانک و ملیاردێرەکان.
ئەوەش زانراوە کە سیستەمی سەرمایەداری هەموو قەیرانەکانی دەقۆزێتەوە بۆ داسەپاندنی پاشەکشەی ماددی و مەعنەوی بەسەر زۆربەی جەماوەردا و هەرچەند قەیرانەکە توندتر بێت، هێرشی کۆنەپەرستانە بەهێزتر و توندتر دەبێت، پشکی ژنانیش زیاتر دەبێت.
ئەوەی ژنان لە ژێر دەسەڵاتی ڕژێمە پیاو سالار و ئیستبدادیەکانی وڵاتانی ناوچەکە پێش ئەم شەڕ و ململانێیانە دەیان ناڵاند بەدەستیەوە، ئێستا چەندین جار زیادی کردووە. ئەوەی بەسەر ژنانی غەززە و سوداندا دێت، تاوانە و قابیلی بێدەنگی نیـیە، بەڵام ئەوەی لە ناوچەکانی دیکەی وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باکوری ئەفریقا بەتایبەت لە دوای شکستی شۆڕشەکانی ساڵی (٢٠١١) لە میسر و تونس، زەنگی مەترسی پاشەکشەیەکی کۆمەڵایەتی و سیاسی دەدەن، بەڵام هاوتەریب لەگەڵ ئەم قەیرانە و ئەم هێرشە دوژمنکارانەیە، توانای شۆڕشگێڕانە و نیشانەکانی بەرەنگاربوونەوەی ژنانی ئازادیخواز و تەحەدای ئەم هەلومەرجە نەهامەتبارە لە گەشەکردندایە.
کەمپەینەکانی حیجابکردنی کچانی گەنج لە بەناو “فێستیڤاڵی تاجی زێڕین”ی ساڵانە و لەم بابەتە، کە بە توندی لەلایەن دەسەڵاتەکانی ئیسلامی سیاسی ناوچەکەوە پشتیوانی مالی (تەمویل) دەکرێن، شتێک نیـیە جگە لە دیاردەکانی ئەم هێرشە لە دژی ژنان به ئامانجی مسۆگەرکردنی تەسلیمی فیکری و جەستەیی نەوەکانی داهاتوو و ئامادەکردنیان بۆ قبوڵکردنی هەژموونی پیاو و ئایدۆلۆژیای دژە ژن و بەم شێوەیە بەکۆیلە کردنیان.
ئازارەکانی ژنانی ناوچەکە لە ژێر دەسەڵاتی نیزامە پیاوسالارییە کۆنەپەرستەکاندا، و باڵادەستی و زیندووکردنەوەی یاسا و نەریتە پاتریارکی و خێڵەکیەکان، ئەو زەمینانەن کە تاوانەکانی کوشتن و توندوتیژی و بازرگانیکردن و هاوسەرگیریی منداڵان و فرەژنی و بێبەشکردن لە مافەکانی جیابوونەوە، میرات و چاودێری منداڵ.. ڕۆژانە ئەنجام دەدرێن.
لە ناوجەرگەی ئەم سیناریۆیە و دیمەنە تاریکەدا و سەرەڕای هێرشی توندی سەرمایەداری و سیستمە کۆنەپەرستەکانی بۆ سەر ژنان و چینی کرێکار، ناتوانین دەرکەوتەکانی ڕەخنە و بێدەنگ نەبوون لە بەرامبەر هەموو ئەوەی کە کۆنەپەرست و سەدەی ناوەڕاستییە پشتگوێ بخەین، و هەستێکی گەشەسەندوو بۆ بەرەوپێشچوونی نیشانەکانی بزووتنەوەیەکی یاخیبوونی ژنانی فراوان لە ئاسۆدایە، بە تایبەت لە نێو ژنانی گەنجدا.
چەڵێنج (تەحەدا) و هاوپشتی نێودەوڵەتی و ناڕەزایەتی و ڕاپەڕینەکان لە زۆرێک لە وڵاتانی جیهان ڕوو لە زیادبوونن، بزووتنەوەی ئازادیخوازانەی ژنان لە دەیەی ڕابردوودا بووژانەوەیەکی بەخۆیەوە بینی، لە ڕێگەی بزووتنەوەکانی وەک (می توو- منیش) (٢٠١٧) کە تیشکی خستە سەر پرسی هەراسانکردن و زیادبوونی هۆشیاری کۆمەڵایەتی بە دەرکەوتەکانی ئازاردانی سێکسی و پێشێلکاری لەلایەن خاوەن دەسەڵات و سەلمێندرا لە دوای ئەمڕۆوە ناکرێت ئەم کردەوانە وەک “ناچار” قبوڵ بکرێن، ململانێکان بۆ مافی زاوزێ و لەباربردنی منداڵ لە زۆر ووڵاتانی جیهان بەردەوامە.
هەروەها وەک ئاشکرایە، کوشتنی (ژینا /مەهسا ئەمینی) لەسەر دەستی پۆلیسی ئەخلاق لە ئێران لە ئەیلوولی (٢٠٢٢ دا) بووە هۆی ئەو ڕاپەڕینە بەرفراوانەی کە زۆربەی شار شارۆچکەکانی ئێرانی گرتەوە، و بە هاوپشتیـیەکی نێونەتەوایەتی فراوانەوە. ئەم ڕاپەڕینەی کە بە دژی ستەم لە سەر ژنان و حیجابی زۆرەملێ سەری هەڵدا، بە خێرایی بووە ڕاپەڕینێکی سیاسی و جەماوەری بە دژی هەژاری و بێکاری و سەرکوتی سیاسی و فەرهەنگی سیستەمی سەرمایەداری و ڕژێمە سیاسیە ئیسلامیەکەی لە ئێراندا.
ئەم بزووتنەوانە لە ماوەیەکی کورتدا ڕەهەندی جیهانییان وەرگرت و بە بڕوای من گرنگیدان بە هاوپشتی نێونەتەوایەتی لە نێوان ژنان و بە تایبەت ژنانی چینی کرێکار و خەڵکی هەژار، یەکێکە لە بابەتە جەوهەریەکانی خەباتی ئێمە لەم قۆناغەدا.
پەتای کۆرۆنا هۆشیارییەکی لەزیاد بووندای دروستکردووە سەبارەت بە نایەکسانی و جۆرە جیاوازەکانی و چۆن نەخۆشی و تەندروستی پلەبەندییەکی کۆمەڵایەتی پەیڕەو دەکەن: تا باری کۆمەڵایەتی و ئابووری نزمتر بێت، باری تەندروستی و میانگینی (موعەدەلی) تەمەن خراپتر دەبێت.
ڕەنگە بڵێین بارودۆخی ژنان لە وڵاتانی ڕۆژئاوا و ماف و ئازادییەکانیان زۆر باشترە لە وڵاتانی ناوچەکە وەک عێراق و سوریا و سعودیە و پاکستان و ئێران و ئەوانی تر و ئەمەش بەتەواوی ڕاستە، بەڵام ئەو دەستکەوتانەی کە ژنان لەم وڵاتانەدا بەدەستیانهێناوە بەردەوام نین و هەمیشە هەڕەشەی لێسەندنەوەیان لەسەرە، هەر وەک چۆن بینیمنان لە کەیسی (ڕۆ- دژی واید) لە ئەمریکا کاتێک دادگای باڵا بڕیاریدا یاسای منداڵ لەباربردنی کە بۆ ماوەی (٥٠) ساڵ بەکار بوو، لە هاوینی (٢٠٢٢) دا هەڵبوەشێنێتەوە.
بزووتنەوەی کرێکاری و ڕاپەڕینە شۆڕشگێڕییەکان بەبێ ڕۆڵگێڕانی کاریگەر و چالاکانەی بزووتنەوەی ژنانی ئازادیخوازی ڕادیکاڵ ناتوانن بە ئامانجەکانیان بگەن. ماوەیەکی یەکجار زۆرە ژنان لە کاریگەری چالاکانە لە سیاسەت و بڕیاردان لە جیهانی پیاوسالاری سیاسەتدا دوور خراونەتەوە، بەتایبەتی لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باکووری ئەفریقا، بەڵام کاتی ئەوە هاتووە ئەم هاوکێشەیە بگۆڕدرێت و ژنان گوتاری (خیطابی) ڕزگاریخوازانەی خۆیان بەرز بکەنەوە، بۆ ئەوەی ئەو هێزە گەورە شارراوەیەی کە لە بزووتنەوەی ژناندا هەیە، ئازاد بکرێت لەپێناو گۆڕانکاری ڕیشەیی و هەڵوەشاندنەوەی ئەو هەموو شێوازە پیاوسالاری و کۆنەپەرستانەیەی چەندین سەدەیەی بۆمان ماوەتەوە. نەک هەر ئەوە، بەڵکو دەتوانێ سەرەتایەک بێت بۆ ڕزگارکردنی هەموو کۆمەڵگە لە هەموو جۆرەکانی ئیستغلال و هەڵاواردن.

٢-٣-٢٠٢٣

شیرین عەبدوڵڵا

هەر لە سەرەتاوە كۆمەڵگای كورد كۆمەڵگایەكی نەرم بووە بەرامبەر بە ژن، هەمیشە پیاوی كورد ئەرێنی مامەڵەی لەگەڵ ژن ئەنجامداوە، لە چوارچێوەی ماڵدا دەرگای لەسەر كڵۆم نەداوە، بە حوكمی سروشتی ژیانی كوردەواری وای خواستووە، پیاو هەمیشە لەكار و فەرمانی ڕۆژانەی لە دەرەوەی ماڵ و لە دەرودەشتدا پێویستی بە ژن هەبووە، ژنی كورد بە درێژایی مێژوو شان بە شانی پیاو كاری كردووە، ئەمەش وای كردووە بەبێ حجاب و باڵاپۆشی لە تەك پیاودا بێت، توێژه‌ر و مێژوونووسی عه‌ره‌ب (مه‌جدی خه‌لیل) ده‌ڵێت: ژنانی كورد پۆشاكی كوردی ره‌نگا و ڕه‌نگ ده‌پۆشن و باڵاپۆش نین، له ‌چكێكی ناسك ده‌ده‌ن به‌سه‌ریاندا، بۆ ئه‌وەی شۆخ و شه‌نگیان ده‌ركه‌وێت، ئه‌و له‌چكەیان‌ له‌ ئیسلام وه‌رنه‌گرتووه‌، به‌ڵكو زه‌رده‌شتیه‌كان پۆشاكی ره‌نگاوڕه‌نگ و باق و بریقیان به‌كارهێناوه‌.
ئەم ڕاستیە لە ژیان و هەڵسوكەوتی ڕۆژنەدا پەیڕەوكراوە و لە پەند و چیرۆك و داستانە فولكلۆرییەكاندا ڕەنگی داوەتەوە، كورد لە ئەدەبی زارەكی خۆیدا لە دێرزەمانەوە بۆ پاراستنی كەلتوورو زمان و خاكی نیشتمان، ئەدەبیاتی بەكارهێناوە، مرۆڤەكان بەپێی داب و نەریت و كەلتووری خۆیان چیرۆك و شیعر و بەسەرهات و پەندیان لە شێوەی فەلسەفە داڕشتووە و بۆ نەوەكانی داهاتوویان گێڕاوەتەوە و بە میرات بۆ نەوەی دوای خۆیان بەجێهێشتووە.
كورد لە ڕێگای ئەدەبی زارەكیەوە داستانی دڵداری و بەسەرهاتی قارەمانەتی و ڕووداوی سەختی ڕۆژگار و ئەزموونی ژیانی خۆی لە گوێ ئاگردان و ژووری دیوەخانەكانی خۆیدا گێڕاوەتەوە، بەو چیرۆكانەش ڕووداوی كارەساتبار و دڵخۆشی دەربڕیووە و داستانەكانی خۆشەویستی و دڵداری لاوەكانی زیندوو ڕاگرتووە، لە فەرهەنگی خۆی و لە ئەدەبی زارەكی كوردیدا بە چەندین شێوە باسی ژنی كوردەواری كراوە، پایەی ژنی كوردی بە شكۆوە لەو سەردەمەدا پیشانداوە، كە چۆن ژنی كورد لە ژیانی كۆمەڵگای كوردیدا ڕۆڵی گرنگی هەبووە و ڕێزی لێگیراوە، مێژوونووسی سۆڤیه‌تی (فلادیمێر مینۆرسكی) ده‌ڵێت: ژنی كورد زۆر په‌یوه‌ستن به‌ مێرده‌كانیانه‌وه‌ و پێگه‌یه‌كی به‌رز و پیرۆزیان هه‌یه،‌ له‌ خێزان و كۆمه‌ڵدا، پیاوانی كورد زۆرترین لێبوورده‌ییان هه‌یه‌ به‌رامبه‌ر ژنه‌كانیان، چونكه‌ به‌ درێژایی مێژوو ئه‌و رێز و متمانه‌یه‌یان دروست كردووه‌.
سەرەڕای پەند و چیرۆكی كوردەواری لە ناساندنی ژنی كورددا، زۆربەی ڕۆژهەڵاتناس و گەڕیدە ئەوروپایی و ئەمریكاییەكانیش گەواهی ئەوەیانداوە، ژنی كورد، لە ژنی فارس و تورك و عەرەب و نەتەوە موسوڵمانەكانی دراوسێی باشتر ڕێزی لێگیراوە و ئاوڕی لێ دراوەتەوە، پەندەكانی نێو ئەدەبێ كوردیش گەواهی ئەو ڕاستیە دەدەن، بۆ نموونە لە پەندێكی كوردیدا دەڵێت:
” شێر لە بێشە دەرچێ، چ نێرو چ مێ”
ئەم پەندە ئاماژەی ئەوەیە، لە كۆمەڵگای كوردیدا هەر كەسێك دەركەوت و توانی لێهاتوویی خۆی بسەلمێنێ، هیچ گرنگ نییە پیاو بێت یا ژن، لە مێژووی ڕابردووی نەتەكەوەشماندا ئەوە سەلمێندراوە، لە پاڵ كەسایەتی هەڵكەوتووی پیاواندا، چەندین كەسایەتی لێهاتووی ژنی كوردەواری وەك: خانزادی سۆران و حەپسەخانی نەقیب و مینا خانی پێشەوا و قەدەم خێری بەختیاری و چەندانی دیكەش لە ژیانی سیاسی و كۆمەڵایەتی نەتەوەی كورددا ڕۆڵی گرنگیان گێڕاوە، لە پەندێكی دیكەدا دەڵێت:
” ژن مەڵحەمی مێردەكەیەتی”
لە شیعریشدا هاتووە، “هەسانی مێردن ژنان هەموویان، بەنووكە نووكێ ئیش ئەكەن شوویان” ئەوەش ئاماژەیەكە بۆ ئەوەی ژنانی كورد كاریگەری زۆریان لەسەر مێردەكانیان هەیە، بە تایبەت ژنی میر و دەسەڵاتدارانی كورد، ڕۆڵی گرنگیان گێڕاوە، لە ئاراستەكردنی مێرد و پیاوانی دەروبەریان لە كاری چاكە و خێرخوازی لە ژێر سایەی دەسەڵاتیاندا، لە پەندێكی دیكەی كوردەواریدا هاتووە:
” پیاو هەتا ئێوارێ بكا هۆهۆیە
ئەگەر ژن نەكا گردەوە كۆیە
دوایە هەر دەبێتەوە ڕەنجەڕۆیە”
لەم پەندەشدا ئاماژەی داوە لە كۆمەڵگای كوردیدا ژن و پیاو هەردووكیان بەیەكەوە ڕۆڵی گرنگیان هەیە، ئەگەر پیاو بەیانی هەتا ئێوارە ڕەنج بدا و هۆهۆ بكات لە جووت و خەلە و خەرمان هەوڵ بدات، ئەگەر ژن گردەوە كۆی نەكات، لە كۆتاییدا هەر ڕەنجەڕۆیی لە دوایە، ئەم پەندە ئەوپەڕی ڕێزی ناوە لە پایەی ژن لە كۆمەڵگای كوردەواریدا، بەیەكسانی لەهاوشانی پیاو دایناوە، هەروەها بێكەسی شاعیر دەڵێت: “نێر و مێ هەردوو بەجووتە هەوڵێ نەدەن دوورە دەرچوونی لە زیللەت، چونكە مەعلومە مەل بەبڵێ نافڕێ”.
هەروەها ئه‌فلاتوونیش ده‌ڵێت: له‌ ئاینی زه‌رده‌شتیدا ژن و پیاو له‌ دووتای یه‌ك ته‌رازوودا هاوسه‌نگن، زه‌رده‌شت له‌و سه‌رده‌مه‌ دێرینه‌دا بۆ دامه‌زراندنی ژێرخانی كۆمه‌ڵ، یه‌كسانیی مافی ژن و خێزانی لا مه‌به‌ست بووه‌، مه‌رجی پێشكه‌وتنی كۆمه‌ڵگای به‌ ئازادی و یه‌كسانیی ژن و پیاو زانیوه‌.
هەروەها لە پەندێكی دیكەی كوردیدا گوتراوە:
” ژن كۆڵەكەی ماڵە، ماڵی بەبێ ژن چۆڵ و بەتاڵە
لەگەڵ ئەوەشدا پەندی واش هەیە بە نەرێنی لە توانای ژنی ڕوانیوە، بەڵام ئەوە هیچ لە بیری زۆرینەی كورد بۆ شكۆی ژن كەم ناكاتەوە، بێگومان ئەو قسانە هەمووی بە پێی چاخ و سەردەمێكی دیاریكراو گوتراوە، كە گرێدراوی بۆچوونی ئەو سەردەمە بووە، بەڵام لەم سەردەمەی ئێستاشدا لە دوای ڕاپەڕینەوە بە هۆی پێشكەوتن و ڕەوتی ڕووداوەكان ژنی كورد زیاتر هاتووەتە دەرەوە بۆ كار و فەرمانگە و دووكان و سیاسەت، بەشی زۆری مامۆستا و پارێزەر و پزیشكی ئەم وڵاتە ژنن، كەچی لە بەختی كورد، هەندێك لە قەڵەم بە دەستانی ئێمە بە شێوەیەكی ناشیرن ڕەفتاری كۆمەڵگای كوردیان بەرامبەر ژن پیشان داوە، هەر كاتێ باسی ژن و پایە و ڕۆڵی ژنی كورد بكرێ‌، ئەوانە وایان پێ باشە (غەربی مەزاج) بیربكەنەوە و وا پیشان دەدەن ژن لای ڕۆژئاوا زۆر ڕێز لێ گیراوە و لای ئێمە دەرگای لەسەر كڵۆم دراوە.
بێگومان لە هەموو كۆمەڵگاكان توندوتیژی هەیە، بەڵام جیاوازیەكە لەنێوان ئێمە و ڕۆژئاوادا ئەوەیە، ژیان و مامەڵەی ڕۆژانەی كۆمەڵگا لای ئەوان بە یاسا ڕێكخراوە و هەر كەسێك زیادەڕۆیی بكات لێپرسینەوەی لەگەڵ دەكرێت، بە پێچەوانەی لای ئەوان ژیان لەكۆمەڵگای كوردیدا خۆرسكە و ئەوەی دەكرێ بۆچوونی هەڵقوڵاوی هزری تاكی كوردە و پێویستی بە چەسپاندنی یاسا هەیە، نەنكم دەیگێرایەوە: لە ساڵانی ڕابردوو لە كوردەواریدا مرۆڤ كوشتن بە گشتی كارەساتێكی گەورەبوو، لە هەر شوێنێك مرۆڤێك بكوژرایە، لەبەر قێزەونی ئەو كارە ئەوەندە بە سام بوو، تاماوەیەكی زۆریش خەڵك لە ڕۆیشتن بە شوێنی ڕووداوەكەدا خۆیان دەبووارد، ئەگەر ئێستا بارودۆخەكە گۆڕانی بەسەرداهاتووە، تەكنەلۆژیای نوێ و تێكەڵ بوون بە كەلتووری وڵاتانی بیانی هۆكاری سەرەكیە.
سەدان بەڵگەی ئاوا لە كلتووری كوردی و لە مێژوودا دەڵێ‌: ژن بە گشتی لە كۆمەڵگای ئێمەدا سالارو قەدر گیراوە و لەنێوماڵیشدا خاوەن بڕیاربووە، ئەگەر نموونەی نەرێنی لای ئێمە هەیە، بێگومان لای ڕۆژئاواییەكانیش لەوە كاریگەرتر هەیە، فەرموون با گوێ‌ لە حیكایەتی گەورەترین فەیلەسووفەكانی ڕۆژئاوا بگرین:
قوتابیەك لە سۆقراتی پرسی: قوربان ئامۆژگاریم دەكەی ژن بێنم؟ ئەویش وەڵامی دایەوە: بێگومان، چونكە ئەگەر نسیبت ژنێكی چاك بوو، ئەوە بەختەوەر دەژیت، ئەگەر نسیبت ژنێكی هارو دەم هەراش بوو، ئەوە دەبی بە فەیلەسوف!
سوقرات ئامۆژگارییەكەی لە واقعی ژیانی خۆیەوە كردووە، سۆقرات بەختی لەگەڵ ژنێكی هاردابوو، رۆژێكیان لەسەر مەسەلەیەكی زۆر بچووك دەستی كرد بەقسە پێ وتنی، ئەمیش گوێی نەدایە قیژە و هاوارەكەی، ئەو جامێكی پڕ لە ئاوی تێ گرت، سوقراتیش بە هێمنی پیی گوت: كە هەور و هەورە تریشقە توند دەبێ‌ ئاساییە چاوەڕێی باران بكەین!
ئەفلاتۆن مافی ژنھێنان و ھاوسەرگیری لە چینی دانایان و سەربازان دەكشێنێتەوە و مافی سێكس كردنی ئازادی پێدان، ئەمەش بۆ ئەوەی كاتیان ھەبێت بۆ بەرژەوەندی شارەپاكیزەكەیان و پەیوەندییەكانی خێزانی لە كاریان نەخات، ھەرچەندە پەیوەندی خێزانی سۆزو فێنكییان پێدەبەخشێت، بەڵام لەبەرامبەردا – بە پێی تێڕوانینی ئەو – وابەستە و بەندی دەكات بە ترسنۆكی و دوودڵی و ھەستكردن بە ترس بۆ ئەو خێزانەی خۆشی دەوێت، بەڕای ئەو ھاوسەرگیری كردن، تەنیا پڕۆسەیەكی كۆمەڵایەتییە، دەبێتە كۆسپ لەبەردەم پێشكەوتنی خودی مرۆڤ و جێبەجێ كردنی ئەركەكانی، لەبەرامبەر كۆمەڵگا و لە بەرامبەر خۆیشی و گەیشتن بە خەونەكانی و بە نەبوونی چەمكی خێزان، بێگومان بەمەش رۆڵێكی گرنگ لە رۆڵەكانی ئافرەت لەو شارەدا ون دەبێت.
کاتێک تیۆرەکانی ئەرستۆ دەربارەی ژن دەخوێنینەوە، زۆرێك هەن ئەرستۆ بە دوژمنێکی سەرەکی ژن لە قەڵەم دەدەن، چونکە لەرێی فەلسەفەوە ویستوویەتی ئەو باوەڕە لای خەڵکی ناوچەکە دروست بکات، کە ژن (پلەنزم و بێتوانان) و ژن بوون (نەنگی)یە.
ئەرستۆ دەڵێت: پێویستە ژنان ژێردەستەی پیاوان بن و نابێت هیچ دەسەڵاتێکیان هەبێت، بەڵام ناشگەنە ئاستی کۆیلایەتی، هەروەها دەڵێت: مێرد دەسەڵاتی سیاسی لەسەر ژنەکەی بەکاربهێنێت.. ئەمەشی بە چەند هۆکارێکەوە بەستووەتەوە، ئاشکراترینیان، بە پێی بۆچوونی ئەو: ژنان زوو هەڵدەچن، سۆزدارترن، بۆڵە زۆر دەکەن و فێڵبازتریشن، لە شوێنێکی تردا دەڵێت: ژن بوونەوەرێکی نادروستە و سروشت دروستی کردووە، وەک درەختێکی ژەهراوی وایە، بە رووکەش جوانە، بەڵام کاتێک باڵندە لێی دەخوات، دەمرێت، هەرچەندە ئەرستۆ مافی بەختەوەریی بە ژن بەخشیوە، بەهەمان شێوەی پیاوان، لەو بارەیەوە لە وتەیەکدا دەڵێت: کۆمەڵ بەبێ بەختەوەریی ژن، بەختەوەرنابێت…
ئەرستۆ لە تیۆرەکانیدا سەبارەت بە بۆماوەیی جینەکان دەڵێت: دایک توخمی خراپ دەدات بەوەچەکانی، بەڵام پیاو توخمە باشەکانی دەبەخشێت (وێنەیەکی دابەشبوونی توخمەکانی کێشاوە، دەبینین لە گواستنەوەی توخمەکاندا یەکسان نین)…هەروەها بۆچوونی وابووە، ژنان پلەیان لە پیاوان کەمترە، هەروەک لە کتێبی (سیاسەت)دا دەڵێت: بەسروشت پیاوان بە تواناترن لە ژنان، پیاوان دەسەڵاتدارن و ژنان ژێردەستەن و تەنیا بۆ منداڵ بوون دەشێن.
ئەو بۆچوونانەی ئەرستۆ، زادەی ژینگە و سەردەمی خۆیەتی و نابێت لەواقیعی ئەوکاتی ئەسینا جیابکرێتەوە، بەڵام چەندین سەدە دوای ئەرستۆش، دەیان فەیلەسوف هەبوون، هەمان تێڕوانینی ئەرستۆیان بۆ ژن هەبووە، بۆ نموونە: رۆسۆ دەڵێت: ژن بۆ زانست و حیکمەت دروست نەبووە، بەڵکو تەنیا بۆ پڕکردنەوەی شەهوەتی پیاوان، هەروەها ئیمانوێل کانت دەڵێت: ئەقڵی ژنان ناتوانێت بگاتە ئاستی ئەقڵی پیاوان.
( ئۆسكار وایلد) دەڵێت: ئەوەی بۆ ژنێكی چاك و ژیر و جوان دەگەڕێ‌، دەبێ‌ بۆ سێ‌ جۆر ژن بگەرێ.
فەیلەسوفی ڕەشبینی (ئارسەر شۆپنهاوەر) فەیلەسوفی ئەڵمانی لە باشترین پێناسەیدا بۆ ژن دەڵێ :
“خۆشـەویستی گـوڵە و ژن دڕکەکانیەتی”
دەربارەی ژن و ژیان و پەیوەندییان پێکەوە دەڵێ:”ژن سـەرچاوەی خراپەیە، ژیانیش دۆزەخێکە لە کارەسات، ژن و ژیان یەکەیەکی یەکگرتوون و لێک جیانابنەوە، چونکە ژن دایەنی ڕەگەزی مرۆییە، ئەوە ژنە جۆری مرۆیی دەپارێزێ ودەیهێڵێتەوە”.
(ئارسەر شۆپنهاوەر ) لە دژایەتی کردنی ژن و ڕەشبینی لەبەرامبەر ژیاندا گەیاندیە ئەوپەڕی .
ڕیشەی ئەم دوژمنایەتیەی دەگەڕێتەوە بۆ پەیـوەندی لەگەڵ دایكی، نەهامەتییەکانی ژیانی و پێکدادانی لەگەڵ دایکیدا گۆڕی بۆ ڕقێکی چڕ و بێ جیاوازی لە ژنان، ژنی بە نموونەی خیانەت و ئیستغلال و شەهوەت دەزانی.
سەرەڕای هەموو ئەوانەش مایەی سەرنجە لە مێژووی فەلسەفەی كلاسیك و یۆنان و ڕۆمی كۆنەوە بگرە تا فەلسەفەی مودێڕن و تەنانەت فەیلەسووفانی سەردەمیش هەموویان لە پیاوانن، ئایا هیچ كات لە خۆمان پرسیوە، بۆچی هەموو فەیلەسووفەكان پیاون و تەنیا پیاوانی ناودار هونەرەكەیان لە مێژوودا تۆماركراوە و ناویان درەوشاوەتەوە، بێگومان هەموومان ئەوە دەزانین ژنی سەركەوتووش هەبوون، ناویان لە تەنیشت ناوی پیاوان تۆماركراوە، بەڵام ناوی ژن لە مەیدانی فەلسەفەدا بەراورد لەگەڵ پیاوان، هی ئەوەنیە باسی بكرێت.
بەم شێوەیە دەبینین كەم و كوڕیەكانی فەلسەفە بەرامبەر بە كەمزانینی ژن كەم نین، ئەو نووسەر و چالاكچوانە كوردانەی (غەربی مەزاج) بیر دەكەنەوە، پێیان وایە كە بڵێن كۆمەڵگای ڕۆژئاوا باشە و كۆمەڵگای ئێمە دەربارەی ژن خراپە، ئیتر تەواو بەو قسانە كێشەی ژن چارەسەركرا، لە راستیدا نەمافی ژن ئاوا دەستەبەر دەبێت، نە توندوتیژی ئاوا بنبڕدەكرێت، كۆمەڵێك خەڵكی خوێندە وار و ڕۆشنبیر بانگ دەكرێن و لەنێوان خۆیاندا بە قسەی باق و بریق كۆڕەكەیان گەرم دەكەن، بە بێ ئەوەی بتوانن لایەنی چارەسەر بدۆزنەوە، لەلایەكی تر زۆر لە سیاسیەكانیش لە بەرژەوەندی خۆیان بەم كارەوە خەریك دەكەن، لە كاتێكدا خۆیان زۆربەی كات لە دەرەوەی ماڵی خۆیانن و كەمتر ئاگاداری كێشەی خێزانی خۆیانن، بێگومان بەم شێوەیە چارەسەر هەر بە گرێ كوێرەیی دەمێنێتەوە.
ئەگەر بمانەوێ ئەم بابەتە چارەسەربكرێ، یان لانی كەم بەرەو پێشەوەبچێ، پێویستە خەڵكی تایبەتمەند قسەی لەسەر بكات، دوور لە بەرژەوەندی كەسی و حزبی، بەرنامەی تایبەتی بۆ دابنرێ و لەگەڵ خەڵكی گشتی یەكلایی بكرێتەوە، لە پرۆسەی خوێندندا جێگای بكرێتەوە و بە نەرم و نیانی بابەتی ڕۆشنبیری لەسەر بنوسری و بڵاو بكرێتەوە، بە شێوەیەك هەمووان لەو پرۆسەیەدا بەشداربن، بەهیوای كۆمەڵگایەكی ئارام و ئاسوودە.

رەسوڵ بۆسكێنی
8-3-2024

——————————————-

سەرچاوە: لەچەند سەرچاوەیەك لە گوگل وەرگیراوە.

لێكۆڵینه‌وه‌ و بیرهێنانه‌وه‌ی مێژووی كۆن، بۆ سوودوه‌رگرتنه‌ له‌ ڕووداوه‌كانی ڕابردوو و به‌راوردكردنیان بۆ ئاشنابوون به‌ژیانی مرۆڤی كۆن، سه‌باره‌ت به‌ژیان و كێشه‌كانی ژن له‌سه‌رده‌مانی ڕابردوودا، لێره‌ باخچه‌هه‌ڵواسراوه‌كانی بابل وه‌ك دیاری بۆ شاژنی ئیمپڕاتۆریه‌تی بابل بیردێنینه‌وه‌، هه‌رچه‌نده‌ تائێستا له‌نێوان حه‌قیقه‌ت و ئه‌فسانه‌دا ساغ نه‌بۆته‌وه‌ باخچه‌هه‌ڵواسراوه‌كانی بابل، راستە یاخود ئەفسانه‌یە، زانستی شوێنەوارناسی و نوسینەکانی بابل لەسەر بوونی ئەم باخچەیە بێدەنگن، بەڵام هەندێک نوسەرانی دێرین بەشێوەیەک پەسندی دەدەن، وەک ئەوەی خۆیان لەسەردەمی ئیمپڕاتۆریەتی بابلدا ژیابن، ئه‌وه‌ی به‌لای ئێمه‌وه‌ گرنگه‌ ئه‌وه‌یه‌ له‌نووسراوه مێژووییه‌‌كاندا ئاماژه‌ی پێدراوه‌، باخچەهەڵواسراوەکانی بابل، لەلایەن یەکێک لەمەزنترین پادشاکانی بابل نەبوخەزنەسری دووه‌م (600 ساڵ پ.ز) لەپایتەختی ئیمپڕاتۆریەتی بابلدا بنیاتی ناوە، به‌هۆی سروشتی نامۆی باخچەکەو جوانی و به‌ناوبانگی كۆشكه‌كانی و چەندین هۆکاری تر، بەیەکێک له‌كاره‌ سه‌رسوڕهێنه‌ره‌كانی جیهانی كۆن ده‌ست نیشانكراوه‌.

بابل و ئه‌بوخوزنه‌سر
بابل بەدووری ٨٠ کیلۆمەتر دەکەوێتە باشوری بەغدادی پایته‌ختى ئێستای عێراق، شارێکی دێرین و مێژووییه‌، مەزنترین بەشی مێژووی دێرینی ئەم شارە دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی شەشەمی پێش زایین، لەسەردەمی نەبوخەزنەسەری دووەم.
(بوخت ئه‌لنه‌سر) له‌ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ی شاری بابلدا شانازی به‌خۆیه‌وه‌ ده‌كرد، له‌و سه‌رده‌مه‌دا چه‌ندین كۆشك و ته‌لاری به‌رز، دیمەن و سیمای شاری بابلیان جوانترکردبوو، چەندین دەروازەی گرنگی هەبوو، یەکێک لەدەروازە گرنگەکانی ئەم شارە، ده‌روازه‌ی عه‌شتاره‌، کە باخچه‌هه‌ڵواسراوه‌كانی تێدا بنیاتنراوه‌، دیمەنێکی ناوازەی بەم شارە بەخشیووە، گشت دارو ڕووه‌ك و میوه‌یه‌كی تێداچاندراوه‌، به‌جۆرێك له‌هه‌رچوار وه‌رزی ساڵدا به‌رهه‌میان هه‌یه‌، له‌به‌ر جوانی و سه‌رنجڕاكێشی ئه‌م باخچانه‌ ڕۆژانه‌ گه‌شتیاران سه‌ردانی ده‌كه‌ن.

باخچه‌ هه‌ڵواسراوه‌كانی بابل
زۆربەی سەرچاوە میژووییەکان باس لەوە دەکەن نه‌بوخزنه‌سر پاشای بابل به‌مه‌به‌ستی ڕازی كردنی دڵی هاوسه‌ره‌كه‌ی، ئامتیس كچی پاشای ماده‌كان، ئه‌م باخچه‌یه‌ی بنیاتناوه‌، ئامتیس له‌شاری ئه‌كباتان له‌وڵاتی خۆیدا به‌ناز په‌روه‌رده‌كراوه‌، له‌نێو شاخ و ته‌پۆلكه‌و شیوو دۆڵی خۆش دیمه‌ن و پڕ له‌ سه‌وزایی سه‌رنجڕاكێش به‌دارستان و ئاوی سازگارو شاخه‌كان ڕاهاتووه‌و فێری ئاوو هه‌وای كوێستان بووه،‌ بۆی سه‌خت بووه‌ له‌ناوچه‌ گه‌رمه‌كانی وه‌كو بابل بژێت، خۆشه‌ویستی له‌ڕاده‌به‌ده‌ری پاشا بۆ شاژن بڕیاری دروستكردنی كۆشكێكی حه‌وت نهۆمی داوه‌، هه‌ر نهۆمێك ده‌وره‌درابێت به‌باخ و داری میوه‌ی به‌ردارو گوڵی ده‌گمه‌ن و بۆندار چین له‌سه‌ر چین ڕازێنراوه‌ته‌وه‌.
هاوسه‌ره‌كه‌ی شازاده‌یه‌ك بوو، له‌خێڵه‌ شاخ نشینه‌كان و حه‌زی له‌وڵاته‌ پان و به‌رین و ته‌خته‌كه‌ی بابل نه‌بوو، هه‌میشه‌ له‌یادی ناوچه‌ شاخاوییه‌كانی خۆی دابوو، ئاره‌زووی ئه‌وێی ده‌كرد، بوخت ئەلنه‌سر بۆ ئاسووده‌كردنی هاوسه‌ره‌كه‌ی خۆی، بڕیاریدا كۆشكێك له‌شێوه‌ی شاخێك دروست بكات، فه‌رمانی دا باڵكۆنه‌كانیشی له‌سه‌ر دروست بكه‌ن، كه‌به‌ژووره‌ پته‌وه‌كان چاودێری ده‌كرا، دروستكردنی ئه‌م باڵكۆنانه‌،و قاته‌كانی په‌رستگاكان نه‌خشه‌ی بۆ كێشرابوو، واته‌ شێوه‌ تاوه‌ری بوون، كه‌هه‌ر باڵكۆنێك له‌باڵكۆنه‌كه‌ی ژێر خۆی بچووكتر بوو، گڵیان به‌سه‌ر باڵكۆنه‌كاندا پڕژاندبوو، گوڵه‌ جوانه‌كان و داره‌ میوه‌كانیان له‌وێدا ناشتبوو.
ئاودێری باخه‌كانیشی به‌شێوه‌ی زۆر پێشكه‌وتوو دروستكردووه‌و له‌شوێنی دووره‌وه‌ ئاوی بۆهێناوه، ‌ به‌پێی سیستمی ترومپای زنجیری، ئاوی بۆ نه‌مامه‌كان گواستۆتەوە، ئەمە یەکێکە لەهەرە سیستمە ئاوییه‌ گەورەکانی جیهانی کۆن، ئاوی ڕووباری فوڕاتیان به‌ترومپا ڕاده‌كێشاو وه‌ك تاڤگه‌، به‌م لا و ئه‌و لای باخه‌كه‌دا، ده‌یان پڕژاند، شاژن له‌هه‌یوانی به‌رزتری باڵكۆنی ئه‌م شاخه‌ ده‌ستكرده‌دا، به‌یادی گرده‌كانی نیشتمانی خۆیه‌وه‌ داده‌نیشت، له‌شوێنێكی دووره‌وه‌، به‌شێوه‌یه‌ك ده‌بینرا ده‌توت باخه‌كه‌ به‌ئاسمانه‌وه‌ هه‌ڵواسراوه‌، مێژوونووسان (باخچه‌ هه‌ڵواسراوه‌كانی بابل) به‌یه‌كێك له‌سه‌رسوڕهێنه‌ره‌كانی دونیای كۆن ده‌زانن.
لە ڕووی ئەندازه‌ییەوە ئەم باخچەیە (328) پێ، واته‌ (100) مه‌تربه‌رزبووه‌، به‌شورایه‌ك ده‌وره‌ دراون، پانییه‌كه‌ی نزیكه‌ی (7) مه‌تردبێت، تویژەران و شوینەوارناسان دوو سیستمی پەمپیان لەنزیک ئاوی فوڕات دۆزیوەتەو، کەبڕوایان وایە لەڕێگای ئەو پەمپانەوە باخچەکە ئاو دراوە، بۆ ئه‌وه‌ی له‌ شێوه‌ی شاخه‌ به‌رزه‌كانی ئه‌كباتان بێت، تا چێژ و خۆشی به‌دڵی شاژن ببه‌خشێت و ئاو و هه‌وای وشك و گه‌رم كارنه‌كاته‌ سه‌ر ڕوخسار و جه‌سته‌ی.
ئه‌وه‌ی مایه‌ی سه‌رنجه‌ ئه‌و هه‌موو خه‌رجی و ئه‌رك و ماندووبوونه‌ی پاشای وڵاتی بابل، له‌بیناسازی و ته‌كنیكی تروپای زنجیره‌یی ئاودان، ته‌نیا له‌به‌ر دڵخۆش كردنی شاژن، كه‌جوانی و سه‌رنجڕاكێشی كۆشك و ته‌لارو دیمه‌نی باخچه‌هه‌ڵواسراوه‌كان نه‌ك ئه‌و كاته‌ ته‌نانه‌ت ئێستاش خه‌ڵكی سه‌رسام كردووه‌و به‌یه‌كێك له‌كاره‌ سه‌رسوهێنه‌ره‌كانی جیهانی كۆن دانراوه‌، هیچ ڕێی تێده‌چێت، یان گونجاوه‌ به‌سه‌رده‌می جاهیلی ناوببرێت، بێگومان ناودێركردنی سەردەمی نەفامی تەنیا بۆ نەپەرستنی خوای تاقانە ناسێنراوە؟.

هاوڕێیەکم لەم رۆژانەدا لینکی بەرنامەیەکی تەندروستی کەنالێکی تەلەفزیۆنی کوردی بۆ ناردم. پێشکەشکەری بەرنامەکە بەم پرسیارە دەستپێدەکات “پەردەی کچێنی بەچ شتێک لادەچێت جگە لەپرۆسەی هاوسەرگیری؟”

یەکێ لەو دوو دکتۆرە میوانانەی کەبانگکرابوون ببۆ ەرنامەکە پزیشکێکی داوەری بوو و گوتی ” … خۆی زەبری دەرەکی بەهێز دەبێتە هۆی لادانی پەردەی کچێنی، بەڵام لەحالەتێکدا دەبێت بترسی کە خوێنەکەی بینی ئەگەر خوێنەکەی نەبینی پێویست بەترس ناکاتن، بۆ نموونە لەهەموو وەرزشەکان زیاتر کەحالەتی لادانی پەردەی کچێنی تێدا روودەدات ئەسپ سوارییە، کاراتێیە یان پایسکل. ئەو سێییە وەکی ئەوەی ئەمن بینیتم وەکو پزیشکێکی دادوەری حالاتی لێکەوتووەتەوە بەلام کەخوێنی بینی ئینجا دێ روو لە پزیشکی دادوەری دەکات واتا نەک خوێنی نەبینی و بلێ بەربووەتەوە…”

ئەمە گفتۆگۆیەکی بەر لە پەنجا ساڵ لەمەوبەر نییە بەڵکو بەرنامەیەکی زیندوی ئەم سەردەمەیە کە بینەری زۆری هەیە بابەتی جیاوازو هۆشیاری پزیشکی بڵاودەکاتەوە لە کوردستاندا و تا ئێرە جگە لەدەستخۆشی لەو پرۆگرامە بۆ بڵاوکردنەوەی زانیاری تەندروستی کە زۆر پێویستە بوونی هەبێت هیچ بۆچوونێکی دیکەم نییە.
بەڵکو رەخنەی من لێرەدا لە ناوەڕۆکی باسەکەیانە لەسەر “پەردەی کچێنی”.

چەند جار گوێم لەگفتۆگۆکە کرد، بەهەوڵی تێگەیشتن لەچۆنیەتی لێکدانەوەکانیان لەڕووانگەی ئەو سێ دکتۆرەوە، ئەوەی ئآشکرایە ئەو سێ دکتۆرە، پێشکەشکارو میوانەکان لەسەر خالێک هاوکۆکن ئەویش بوونی پەردەیەک وەکو شتێکیی سابت. هەر ئەم خاڵە وایکرد ئەم بابەتە بنووسم و بە دیدێکی جیاوازەوە ئەو بابەتە هەڵسەنگێنم.

بەپرسیارێ دەستپێدەکەم ئەویش ئایا ئەم سێ دکتۆرە پشت بە زانست دەبەستن لەباسەکەیاندا؟ بەداخەوە ئەمە روونادا لەدیدی منەوە لەکاتێکدا دەزانین زانستی پزیشکی لە پێشڕەویدایە و ئەو زانستانەی ئەمڕۆ دانی پێدا نراوەو خراوەتە باری پراکتیکەوە نموونەیان زۆرە لەهەموو بوارەکانەوە.

لەبەرگرنگی بابەتەکە ئاواتەخوازی ئەوەبووم ئەم دکتۆرانە وەکو ئەرکی پیشەییان پشتیان بەزانست ببەستایەو لەو گۆشەیەوە روونیان بکردایەتەوە نەک بەهێزکردنی ئەو وێنەیەی سەدەها ساڵە کۆمەڵگا بەگوێچکەی منداڵی کچدا دەیچرپێنن: “ئاگات لەخۆت بێت بابنت نەپژێ”. روونکردنەوەی دروست لەم بابەتە کارێکی گرنگە بەتایبەت کاتێک کەسانی پرۆفیسیۆنال و شارەزا قسەی لێوە دەکەن. ئەرکێکی پێشەیی و ئەخلاقی و مرۆییە بەتایبەت لەبەرامبەر ئەو کچانەی کەهەمیشە دەترسن نامەخوا نەوەکو ئەو”پەردەیە” شتێکی لێبێت.

تۆ بڵیی ئەو زانستە ئەوەندە ترسناک بێت لەناو کۆمەڵگایەکی نەرێتی و پیاوسالاری وەکو کوردستان کە ووتنی کێشەی لێبکەوێتەوە یان وەکو زۆر بابەتی تر بەلارێدا ببردرێت؟ ئایا ئەمە حاڵەتی “نەشیش بسووتێ نەکەباب” کەیە؟ وا قسە دەکرێت تا هەموو لایەک رازی بێت. ئەی چۆن دەبوو ئەگەر لەشوێنی ئەوەی قسە لەسەر پەردەیەک بکرێت کە گوایە قابیلی لاچوون یان دڕان وخوێن هاتنەدەرەوەیە قسە لەسەر بوون و نەبوون یان ناونانی وەکو پەردە بکرایە؟ ئایا ئەو زانیارییەی دەدرێت بەبینەران وەکو نموونەی ئەسپسواری، کاراتێ یان پاسکیل لێخوڕین کە دوژمنی ئەو پەردەیەن مەرترسی ئەوەی لێناکرێت کەچەندەها دایکو باوک جووڵەی کچەکانیان سنووردار بکەن نەوەکو لەپڕیکدا پەردەکە لابچیت؟.

دروست نییە کەمنداڵی کچ بەو هەستەوە گەورە بن کەپەردەیەکیان پێوەیە و قابیلی لاچوونە. بەلکو پێویستیان بەپەروەردەیەکی تەندروستە کەبڕوابەخۆبوونیان لەلادروست بکات، لەکاتی تەمەنی گونجاودا زانیاری دروست وەرگرن لەسەر هەموو بەشەکانی لەش و چۆنیەتی گەشەکردنی.

لەزۆر کۆمەڵگادا خەڵکی بڕوایان بەو ئەفسانەیە هەیە کەگوایە پەردەیەکی تەنک دەرەچەی کۆئەندامی زێینەی مێینەی داپۆشیوە. زانستی پزیشکی سەلماندوویەتی هیچ پەردەک بوونی نییە، هێچ شتێکیش نییە کون بێت، بدرێت یان لاچێت لەکاتێکدا کچێک بۆ یەکەم جار سێکسی دەبێت. یان لە ئەنجامی ئەو کارەدا هەمیشە خوێنی هەبێت. هەندێ جار ئەوە روودەدات کە خوێنێکی کەمی هەبێت ئەمەش جیاوازە لەکەسێکەوە بۆ کەسێکی تر. نکۆڵی کردنی ئەم زانستە وەکو نکۆڵی کردنی ئەوەیە کەبڵێی زەوی خڕ نییە.

چەندەها تێگەیشتنی چەوت هەیە سەبارەت بەو شتەی کە لەزمانی کوردیدا بە پەردەی کچێنی ناودەبرێت. ئەو تێگەیشتنانە زۆر ترسناکن، چونکە لە راستی و زانستەوە دوورن. لەوانەیە هەندێ لەخوێنەرانی ئەم بابەتە تووڕبن و بڵین ئەم درۆیە چییە! لێرەدا تکای پشوو درێژیتان لێدەکەم بابزانین زانستی پزیشکی چۆن روونی دەکاتەوە.

بازنەی خەرمانەی زێ چییە؟

مێژووی ئەو ئەستورانەی یان ئەفسانانەی زاڵە بەسەر مێشکی مرۆڤدا لەبەرامبەر مێیەندا زۆر کۆنە بەتایبەتی لەمەڕ پێناسەی پاکیزەیی لەمێژووی مرۆڤایەتی و ئایینە جیاوازەکاندا، سەرچاوەکەشی تەنها نەزانین و ترسی چۆنیەتی کۆنتڕۆڵکردنی خەرمانەی زێە لەلای مێینە. هەر ئەم نەزانین و پشتبەستن بە ئەستورەکانە کە تائێستاش دەبنە هۆی تێکدانی ژیانی هەزارەها کچ لە رۆژهەڵاتی ناویندا کە کوردستانیش دەگرێتەوە. گوایە کەوتن لەکاتی ئەسپسواری و پاسکیل و هەندێ وەرزشی تر لەوانەیە ببنە هۆی لەدەستدانی ئەو شتەی بەپەردە ناوی دەبەن جێی پرسیارە.

هیچ پەردەیەک نییە کە کۆئەندامی زێ و دەرەچەی زێ داپۆشیبێت تا بەهێزیکی دەرەکی یان بۆیەکەم جار سێکست دەبێت بدڕێت یاخود لاچێت. ئەوەش دروست نییە هەموو یەکێ خوێنی هەبێت، بەڵام هەندێ جار ئەوە روودەدات. کۆئەندام و دەرەچەی زێ لەچەندین توێی شانەی لینجاو پێکهاتووە کەپێی دەوترێت بازنەی خەرمانەی زێ کە شایانی کشانن. توێی شانەی لینجاو لەکەسێکەوە بۆ کەسیکی تر جیاوازە تەنانەت شێوەشیان دەکرێت جۆراو جۆر بێت. دەکرێت یەکێ لە توێیەکان بڕووشی و رەنگە کەمێک خوێنی لێبێت، بەڵام خۆی چاک دەبێتەوە.

لە گفتۆگۆی ناو بەرنامەکەدا دکتۆرەکان سوورن لەسەر ئەوەی لەئەنجامی هەندی وەرزشدا ئەگەر خوێن هات ئەوە پەردەکە لاچووە. ئەی ئەگەر هاتوو کچیک بەربۆوەو خەرمانەی زێی لەو جۆرە بوو کە دەکشێت(لاستیکی) بوو هیچ خوێنێکی لێوە نەهات بۆ ئەوە دەڵین چی؟.

لێرەد قسەیەکی نەستەقی چینی دەهێنمەوە بۆ ئەوەی ئەو مەبەستەی کەهەمە لەم باسەدا بەرزی بکەمەوە ئەویش ئەوەیە کەدەڵئ: بۆ ئەوەی لەهەرشتێ تێبگەی دەبێت بەناوی خۆیەوە بانگی بکەی. لەزمانی کوردی و گفتوگۆکاندا، لەمێدیادا پێویستە بابەتێکی ئەوەندە گەنگ کە لەزۆر شوێن و کاتدا بەستراوە بەژیان و مردنی کچێکەوە بەووردی باسی لێوە بکەین و زانیاری پێویست بەرزبکرێتەوە، بە بەرپرسیارییەتەوە مامەڵەی لەگەل بکەین و ئەمەش رێگایەکە بۆ چاککردنەوەی تێگەیشتنە هەڵەکان. لێردا با ئەوەی سەدەها ساڵە ناوی پەردەیان لێناوە بەناوی خۆیەوە باسی بکەین ئەویش خەرمانەی زێیە.

بەیان ناسیح
کۆمەڵناس

لە کاتی دووگیانی و منداڵبووندا!

هەڵاواردن و توندوتیژی دژی ژنان هەمەلایەنەیە و هەموو بوارەکانی ژیان دەگرێتەوە، لە ماڵەوە، لە شوێنی کار و تەنانەت ئەو دامەزراوە تەندروستییانەی کە خزمەتگوزاری پزیشکییان پێشکەش دەکات. زیادبوونی ڕێژەی توندوتیژی خێزانی و ئازاردانی ژنان لە کاتی دووگیانی و منداڵبووندا و لە دوای منداڵبوون لە زۆرێک لە توێژینەوە و لێکۆڵینەوە پزیشکییەکاندا سەلمێنراوە – وە ئامارەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لە نێوان هەر پێنج ژنێکی دوو گیاندا، یەک ژن تووشی توندو تیژی خێزانی دەبێت – و ئەمەش یەکێکە لە گرنگترین هۆکارەکانی منداڵ لەبارچوون و لەدایکبوونی پێشوەختە و مردنی دایک لە کاتی منداڵبوون و خۆکوشتن، بەڵام ئەوەی کە وێنا ناکرێت ئەوەیە کە ئەم توندوتیژییە بەرامبەری، لە شوێن و دامەزراوە پزیشکی و چارەسەرییەکاندا بەردەوامیی هەبێت.
چاودێری پزیشکی – هەروەک سروشتی خۆی؛ کە پەیوەندی بە تەندروستی خەڵک و زیندوو ڕاگرتنی نەخۆشەوە هەیە – خزمەتگوزارییەکی مرۆییە کە نابێت جیاوازی لە نێوان نەخۆشەکاندا بکات و دەبێت دوور بێت لە جیاکاری لەسەر هەر بنەمایەک بێت. بەڵام ئەمە بۆ ژنان، و بە تایبەتی لە کاتی دووگیانی و منداڵبووندا، وا نییە. وە ئەم جیاکاری و توندوتیژیە بەرامبەر ژنان لە چینە هەژارەکان و گروپە پەراوێزخراوەکانی تری کۆمەڵگا، وەک پەنابەران و خاوەن پێداویستیە تایبەتەکان، هەروەها کچانی هەرزەکار و گەنج و ژنانی بەساڵاچوو زیاد ترە. توندوتیژی دژی ژنانی دووگیانی ئەم توێژانە چەند قات زیاترە. کاتێک دێینە سەر باسی قوربانیانی دەستدرێژی سێکسی (اغتصاب)، ئەم توندوتیژیە دەچێتە قۆناغێکی ترەوە، بەتایبەتی لە کۆمەڵگاکانی ئێمە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، کە کۆمەڵگا هەر نایەوێت دەنگی ژنە دەستدرێژی لەسەر کراوەکە ببیسترێت، و هەوڵ دەدرێت دووگیانییەکەی بە بێدەنگی و بە بێ “هەراسانکردنی کۆمەڵگا” کۆتایی پێبێت! بەم پێیە و (بەپێی خەمڵاندنی کۆمەڵگا)، ژنەکە تاوانبارە بەوەی کە بێ گومان خۆی هانی دەستدرێژیکارەکەی داوە، وە یان خۆی خستۆتە دۆخێکەوە کە هانی ئەوی دابێت دەستدرێژی بکاتە سەری، ئیتر چۆن بۆی هەبێت بوێرێت گلەیی لە ئازارەکانی دووگیانی و منداڵبوون بکات.
توێژینەوەیەک کە لە لایەن ڕێکخراوی تەندروستی جیهانیەوە لە چوار وڵاتی غانا، گینیا، میانمار و نەیجیریا لە ساڵی ٢٠١٥ ئەنجامدراوە، دەری دەخات کە سێیەکی ژنان لە کاتی منداڵبووندا تووشی ئازاردان دەبن، وە بە تایبەتی بەینی ٣٠ خولەک پێش منداڵبوون و ١٥ خولەک دوای منداڵبوون توشی ئازاردانی جەستەیی یان دەروونی دەبن.

دووگیانی و منداڵبوون لە سەختترین و ناسکترین قۆناغەکانی ژیانی ژنە. لە هەموو کاتێک زیاتر ئەم کاتانە پڕ لە مەترسی و ئاڵۆزییە تەندروستیی جەستەیی و دەروونییەکانن، کە ڕەنگە کاریگەرییەکانی بە درێژایی تەمەن بمێنێتەوە. ئەوەی جێی داخە و مایەی بێ ئومێدیە، ئەوەیە کە زۆربەی ئەم ئاڵۆزیانە دەتوانرێت ڕوو نەدات. کاتێک ژن بە ئیرادەی سەربەخۆی خۆی مافی دووگیان بوون و منداڵبوون بەکاردەهێنێت، بە پاڵپشتی هاوژین و خێزان و کۆمەڵگا، بە دامەزراوە پزیشکییەکانیشەوە، ئەمە دەبێت ڕووداو و ئەزموونێکی دڵخۆشکەر بێت لە ژیانیدا، بەڵام هەبوونی توندوتیژی و هەڵاواردن لەسەر بنەمای ڕەگەز، جا لە ماڵەوە بێت یان لە دەرەوە یان لەو شوێنانەی کە خزمەتگوزارییە تەندروستیەکان پێشکەش دەکرێت هەندێک جار دەیکاتە ئەزموونێکی تاڵ و ئازاربەخش، ژن بە هەستێکی شکاوەوە لێ دێتە دەر.
بەگوێرەی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی: “ژنان لە سەرانسەری جیهاندا لەکاتی منداڵبوون لە دامەزراوە پزیشکییەکاندا بەدەست بێ ڕێزی، ئازاردان یان پشتگوێخستنەوە دەناڵێنن و ئەم کارانەش پێشێلکردنی مافەکانی ژنانە، و ڕەنگە ببێتە هۆی سڵەمینەوەیان لە بەکارهێنانی خزمەتگوزاری چاودێری تەندروستی دایکان، ئەمەش ڕەنگ دانەوەی لەسەر باری تەندروستی و خۆشگوزەرانیان دەبێت”.
لە فۆرمەکانی توندوتیژی: سووکایەتی پێکردن، لۆمەکردن، هاوارکردن بەسەر ژندا، جنێودان، توندوتیژی جەستەیی، شەق وشەقازلە لێدان، پشتگوێخستنی داواکارییەکانی ژنان بۆ دەرمانی ئازارشکێن و دەرمانی تری پێویست، تۆمەتبارکردنیان بەوەی کە “لاوازن” و “بەرگەی ئازار ناگرن” و هتد. فۆرمەکانی توندوتیژی لە کاتی دووگیانی و منداڵبووندا زۆرن و پلەکانیان لە وڵاتێکەوە بۆ وڵاتێکی تر جیاوازە، بەو پێیەی شوێنانێک هەن کە هەنگاوی گەورەیان بەدەستهێناوە لەم بوارەدا، بەڵام هێشتا دیاردەیەکی باو و “ئاساییە”، کە هەندێک وەک پەتایەک سەیری دەکەن کە بە شێوەیەکی سیستماتیکی چاوپۆشی لێدەکرێت. توێژینەوەکان دەریدەخەن کە باسکردن لە دەستدرێژیکردنە سەر ژنی دووگیان هێشتا بابەتێکی تابۆیە، تەنانەت ژنان خۆیان درکیان بەوە نیە کە مامەڵە کردنیان لە کاتی منداڵبووندا دەتوانرێت بە دەستدرێژی هەژمار بکرێت.

کەمیی هۆشیاری لە سەر ئازارە ئاسایی و چاوەڕوانکراوەکان و ئەوانەی کە لە کاتی دووگیانیدا ئاسایی نین، لەو هۆکارانەن کە دەبنە هۆی سەرلێشێواوی و دڵەڕاوکێ بۆ ژنان. دووگیانی بەرپرسیارێتییەکی یەکجار گەورەیە لەسەر شانی ژن و سروشتییە کە ئەو خەمی تەندروستی کۆرپەلەکەی بێت. لە لایەکەوە دەبێت دڵی هاوسەر و کەسوکاری هاوسەریشی ڕابگرێت، چونکە هەر ئاڵۆزیەک ڕووبدات ئەو لۆمەی دێتە سەر، و لە لایەکی کەوە، سەرنجی نەرێنی دێتە سەر و تۆمەتبارکردن بەوەی “خۆڕانەگر” و “ترسنۆکە”.

پشتگوێخستنی سکاڵای ژنی دووگیان و گوێنەگرتن لێی، لەوانەیە لە لایەکەوە ببێتە هۆی لەدەستدانی متمانەی بە دامەزراوە پزیشکییەکان و لە لایەکی کەشەوە لەوانەیە ببێتە هۆی دواکەوتنی دەستنیشانکردنی ئاڵۆزییەکان و هەندێک جاریش ئەنجامی کارەساتباری لێدەکەوێتەوە.
هەروەها توندوتیژیی لە کاتی منداڵبووندا کاریگەری لەسەر ژن بۆ دوای منداڵبوونیش دەبێت، چونکە ڕەنگە بەهۆی ئەو ئازار و توندوتیژییەی کە لەو کاتەدا تووشی بووە، بینینی منداڵەکەی ڕەتبکاتەوە. جگە لەوەش هەست شکاندنی وا دەکات ئاسوودەیی خۆی لەدەست بدات و تووشی خەمۆکی دوای منداڵبوون و کاریگەرییەکانی لەسەر تەندروستی و خۆشگوزەرانی خودی ژنەکە و هەروەها منداڵەکانیشی.

تەندروستی ژنان و تەندروستی زاوزێ بەشێکی دانەبڕاوە لە تەندروستی گشتی لە هەر وڵاتێکدا، جا لە سیستەمی تەندروستی گشتی بێت یان تایبەتیدا بێت. وە بەو پێیەی تەندروستی ژنان و منداڵان بەشێکی گەورەی تێچووی خزمەتگوزارییە تەندروستییەکان پێکدەهێنێت، دەبینین کە ئەو وڵاتانەی سیستەمی تەندروستی گشتی تیایە ئەمە بە قورساییەک دادەنێن (کە خۆیان لە ئەصلدا و لە باشترین حاڵەتدا ئەم سیستەمانە بودجەی پێویستیان نییە بۆ دابینکردنی پێداویستییەکانی تەندروستی گشتی دانیشتووان)، و هەر لەبەر ئەم هۆکارەش دەوڵەت نایەوێت خەرجی پێویستی بۆ دابین بکات.
لە لایەکی کەوە لە سیستمە تەندروستییە تایبەتەکان تەندروستی ژن وەک نێچیرێکی چەور دەبینن بۆ تێر کردنی چاوچنۆکی وخولیای شێتانەیان بۆ قازانج. لێرەدا تەندروستی ژن دەبێتە فشار لە سەر بودجەی خێزانەکەی، ژنەکەش خۆی لە خەمی داهاتی خێزانەکەیدا دوودڵ دەبێت لە خەرجکردن بۆ تەندروستی خۆی. ڕاپۆرت هەیە باس لەوە دەکات کە ژنان یان منداڵەکانیان لە دامەزراوەکاندا ڕاگیر دەکرێن هەتاکو پارەی نەخۆشخانەکە ئەدەن.

توندوتیژی تەندروستی دامەزراوەیی ڕەنگدانەوەی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییە باوەکانە:

هۆکارەکانی توندوتیژی تەندروستی دامەزراوەیی دەگەڕێتەوە بۆ پێکهاتی پیاوسالارانەی کۆمەڵگا و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییە پیاوسالارییە باوەکان، بەتایبەتی لە کۆمەڵگاکانی ئێمەدا لە عێراق و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. ژنان بەدەست پەراوێزخستن و توندوتیژی و سووکایەتی پێکردن و زەلیلبوونەوە دەناڵێنن، ئەگەر سکاڵا بکەن، دەوترێت “هیستریای هەیە”، “زۆر ئەڵێت”، “ناسکە”، “هەمیشە بۆڵەبۆڵ دەکات”، یان “ناز ئەکات”…هتد. ئەم بۆ چوون و تێڕوانینانە بەرامبەر بە ژن لە ڕووی مێژووییەوە، سەرچاوەی بۆ سەدەکانی ناوەڕاست دەگەڕێتەوە، ئەو کاتەی باوەڕی باو ئەوە بوو کە ژن بەهۆی منداڵدانەوە ناهاوسەنگە. وئەمانە هێشتا بوونیان هەیە و ڕەگ و ڕیشەیان لە بیرکردنەوە و مێشکی مرۆڤەکانی کۆمەڵگاکانی ئێمەدا چەسپیوە، و ئامانج لێی بەکەم زانین و بچوک سەیرکردنی ئازار و ئەشکەنجەکانی ژنانە. هەندێ جار گوێبیستی دەستەواژە و کۆمێنتێکی لەم شێوەیە دەبین، وەک ئەوەی ئاسایی و قبوڵکراو بێت و زۆرجاریش تەنانەت لە چوارچێوەی نوکتە و گاڵتەجاڕی دێن. سەیریش نییە ئەو کەسەی ئەو کۆمێنتانە دەڵێت، ستایش و ڕەزامەندی گوێگران وەربگرێت، وەک ئەوەی ڕێک قسەی دڵی ئەوانی کردبێت بەرامبەر بەو ژنەی کە باسی لێوە دەکرێت.
کارمەندانی تەندروستی و خزمەتگوزارییە تەندروستییەکان ئەندامی کۆمەڵگاکەن و هەڵگری بیرۆکە و بۆچوونە باوەکانی ناو کۆمەڵگان. سروشتیشە کە ئەوان هەمان بیرۆکە و تێڕوانینەکان بگوێزنەوە بۆ شوێنی کارەکانیان. ئەوەی لە چوارچێوەی دیواری ئەو دامەزراوانەدا (کە بۆ چاودێریکردنیان لە کاتی پێویستیدا دروستکراون)، بەرامبەر ژنان ڕوودەدات، درێژکراوە و ڕەنگدانەوەی توندوتیژی و هەڵاواردنی دژی ژنانە لە کۆمەڵگادا بە گشتی دەگوزەرێت. بە کەم سەیرکردنی ئازارەکانی ژنان و پشتگوێخستنی کێشە تەندروستییەکانیان و ئازارەکانیان لە کاتی دووگیانی و منداڵبوون و بە جددی وەرنەگرتنیان لە دامەزراوە تەندروستییەکانی سەرتاسەری جیهاندا باوە. ئەمە هەمان بۆ چوونە کە سکاڵای قوربانیانی توندوتیژی خێزانی لە بنکەکانی پۆلیسدا وەک بابەتی خێزانی “بێ بایەخ” دادەنرێت و پشتگوێ دەخرێت بەوەی کە شایەنی کات و ووزە تیا سەرف کردنی دەزگاکانی نیە.
ئامار و زانیاری تۆمارکراو زۆر کەم هەیە لەسەر توندوتیژی تەندروستی دژ بە ژنان بەتایبەتی لە وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا و هۆشیاری لەم بارەیەوە لاوازە چ لەسەر ئاستی کۆمەڵگا یان دامەزراوەکان، بەڵام کاتی ئەوە هاتووە ڕۆشنایی بخرێتە سەر ئەم لایەنە گرنگ و شاراوەیەی توندوتیژی دژی ژنان.

شێرین عەبدوڵڵا
10.8.2023

وەرگیڕانی کاوە عومەر
ئەم بابەتە لەسەر بنەمای چاوپێکەوتنێک لەگەڵ کەناڵ جەدید وەرگیراوە

خەلیل کەیوان: سەرەڕای ئەو سنووردارکردنانەی کە لەلایەن حکومەت و پەتای کۆرۆناوە دروستکرا، ئەمساڵ بەبۆنەی ٨ی مارسەوە کار و چالاکیی بەرفراوان ئەنجامدرا. هەواڵ و ڕاپۆرتەکان ئەوە دەردەخەن کە لەسەر ئاستی کۆمەڵایەتی و جەماوەری خەڵک ڕێزیان لەم ڕۆژە گرتووە و پیرۆزبایی یەکتریان کردووە. چالاکیی جۆراوجۆر و زۆر لە دەرەوەی وڵات و هەروەها لە فەزای مەجازی و لە شەقامەکاندا ئەنجامدرا. لە ڕۆژی جیهانی ژناندا جارێکی دیکە پرسی چەوساندنەوەی ژنان لە ئێراندا بە شێوەیەکی بەرفراوان تیشکی خرایە سەر. دۆخی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی ژنان لە ئێران چۆنە؟

حەمید تەقوایی، ئەمساڵ چەند لێدوانێک لەلایەن ڕێکخراوە کرێکارییەکان، مامۆستایان، خانەنشینان، و ڕێکخراوەکانی داکۆکی لە مافەکانی ژنان بڵاوکرایەوە. چالاکوانان و کەسایەتییە ناودارەکانی ئەو بزووتنەوانە پەیامیان بڵاو دەکردەوە. کۆبوونەوە و ڕێوڕەسمەکان لە تاران، مەشهەد، کەرەج، بەندەری ئەنزەلی، کرماشان، ئەهواز، شارەکانی کوردستان و ژمارەیەک لە شارەکانی دیکە بەڕێوەچوو. لە تاران لە پارکی ساعی کۆمەڵێک لە ژنان سرودی یەکسانییان دەوتەوە و لە مەشهەدیش کۆمەڵێک لە ژنان بە لافیتە دژ بە هەڵاواردنی جێندەری هاتنە سەر شەقام. چەندین کلیپ لە سۆشیال میدیا بڵاوکرانەوە و چەندین سیمینار و مێزگەرد بەڕێوەچوو. من ویستم پرسیارتان لێ بکەم سەبارەت بەم چالاکییە بەرفراوانانەی کە تەنها بەشێکیانم باس کردووە، هەڵسەنگاندنتان بۆ ٨ی مارسی ئەمساڵ چییە و تایبەتمەندییەکانی چۆن دەبینن؟

حەمید تەقوایی: بەڕای من ٨ی ئازاری ئەمساڵ تەواو جیاواز بوو لە ساڵانی پێشوو. ئەمەش بەو مانایەیە کە دەکرێ بڵێین ڕۆژی جیهانی ژنان لە ئێران بۆتە ڕۆژی ناڕەزایەتی سەرتاسەری و ئاهەنگگێڕانی گشتی و جەماوەری، جگە لەو چالاکییانەی کە ئاماژەت پێدا، پەیامی دایکانی دادخواز و دایکانی قوربانیانی هێرشی تێزاب پرژزاندن ، هەروەها کەسوکاری قوربانیانی فڕۆکەکە،کە کە پەیام و کلیپێکی شۆککەریان بڵاوکردەوە،ئاماژە پێ بدەم هەروەها گرووپە داکۆکیکارەکانی مافی ژنان لە سنە و سەقز لە بڕیارنامەی ڕوون و ڕادیکاڵدا خوازیاری نەهێشتنی هەڵاواردنی جێندەری بوون و چەندین داواکاری یەکسانیخوازانەیان وروژاند.

بەڵام ئەمساڵ نەک هەر چالاکوانان، بەڵکو خەڵکی ئاساییش بەخێرهاتنی ٨ی مارسیان کرد و پیرۆزبایی ڕۆژی جیهانی ژنیان لە یەکتر کرد. هەروەها دامەزراوەی شۆڕشی ژنان و تێکۆشەرانی حیزبەکەمان چەندین پەیامی پیرۆزبایییان پێگەیشت. بەم مانایە ٨ی مارس نەک هەر وەک ڕۆژی ناڕەزایەتی بەرامبەر هەڵاواردن، بەڵکو وەک ڕۆژی ئاهەنگگێڕانی سەراسەی و یادکردنەوەی پێگەی ژن لە کۆمەڵگادا جێگیر بووە و دامەزرا.
ساڵانێکی زۆرە کۆماری ئیسلامی هەوڵی سەپاندنی ڕۆژی لەدایک بوونی فاتیمەی وەک ڕۆژی ژنان بەسەر کۆمەڵگە داوە. لە لایەکی دیکەوە هێزە ڕاستڕەوەکانی ئۆپۆزسیۆن دەیانەوێت ڕۆژی لەچک پێ فڕیدانی ڕەزاخانی بکەنە ڕۆژی ژنان. ٨ی مارسی ئەمساڵ هێندەی تر نیشانی دا کە ئەو هەوڵانە بێ ئاکام بوون و ٨ی مارس بۆنەیەکە کە لەگەڵ مێژووی چەپ و سۆسیالیستیدا بە تەواوی لە کۆمەڵگادا جێگیر بووە.

ئەمەش ئەوە دەردەخات کە ئەو هەوڵانەی دەیانەوێت بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی ژنان بشێوێنن و بەلاڕێدا ببەن بۆ بەرگریکردن لە دەسەڵاتی پاشایەتی یان ئیسلام، لەسەر ئاستێکی کۆمەڵایەتی فراوان ڕەتکراونەتەوە.
هەشتی مارس لەگەڵ بزووتنەوەی کرێکاری و بزووتنەوەی سۆسیالیستی تێکەڵ بووە. هەشتی مارس ئەو ڕۆژەیە کە ئاڵای ڕزگاریخوازی ژنان لە لایەن بزووتنەوەی کرێکارییەوە هەڵکرا و ئەم ڕۆژە لەلایەن سۆسیالیستەکانەوە وەک ڕۆژی جیهانی ژن ناسێندرا. قبوڵکردنی ئەم ڕۆژە لەلایەن کۆمەڵگاوە، ئاماژەیەکی تری فراوانبوونی گوتاری ڕادیکاڵ و چەپ و ڕەخنە و ناڕەزایەتیە لە کۆمەڵگادا.

لە ئێران ئەمڕۆ لە سەرەتای سەرهەڵدانی ڕێژیمی ئیسلامییەوە، ڕۆژی ٨ی مارس ڕۆژی ناڕەزایەتی بەرامبەر بە ژنکوژیی حکوومەت بووەلە گۆشەنیگای چەپ و ڕادیکاڵەوە. به تایبه تی ئه مساڵ سەرە ڕای پرسی کۆرۆنا و ده ستگیری و سه ڕکوتکردنی کۆماری ئیسلامی شا هیدی چالاکییه کی به ڕفراوان بووین و ئه مه ده بێ به هه نگاوێکی گه وره بۆ پێشه وه هه ژمار بکرێت. هەنگاوێک بۆ پێشەوە نەک تەنیا لە بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی ژنان بەڵکو لە بزووتنەوەی جەماوەری بۆ ڕووخاندنی کۆماری ئیسلامی.

خەلیل کەیوان: جگە لەو چالاکییە بەرفراوانەی کە لە کۆمەڵگادا ڕوویاندا، ئەمساڵ حیزب زۆر چالاکتر بوو لە ڕابردوو. چ چالاکیەکی مەیدانی لە ئێران و دەرەوەی وڵات و چ چالاکییەکی سۆشیال میدیا وەک کلیپ، بەیاننامە، سیمینار، مێزگەردو هتد. ئایا حیزب چالاکتر بووە یان ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ کەشوهەوای گشتی کۆمەڵگا؟
حەمید تەقوایی: بەرفراوانبوونی چالاکییەکانی حیزب بەهۆی هەردوو فاکتەرەوەیە. لە لایەک کۆمەڵگا خەریکەڕادکاڵتر و ناڕازیتر دەبێت. خەڵکێکی زۆرتر و زیاتر لە هەموو دەرفەتێکدا دێنە گۆڕەپانەکە بۆ ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر بە هەڵاواردن و نایەکسانی و یەکێک لە بێ ئابڕوترین و گەرەترین جیاکارییەکان بێ مافی ژنانە لە کۆمەڵگادا. ٨ی مارس دەریخست کە بەشێکی زۆری خەڵک چالاکتر و ڕادیکاڵتر بوون و شیعر و داواکاری ڕادیکاڵ و تەواو ئینسانی و بنەڕەتی وروژێنران بۆ بەرەنگاربوونەوەی هەڵاواردنی جێندەری. ئه مه بۆ حیزبی ئێمە که هه میشه خه باتکارێکی چالاک بووه له دژی ئاپارتایدی سێکسی و هه موو جۆره جیاکارییه کی دژ به ژنان و هه میشه له ڕێپێوانی هەشتی مارسەکاندا ئاڵای ڕزگاریخوازی ژنانی هه ڵکردووه و ناڕه زایه تیی ده ربڕیوە له به ڕامبەر ئه و نادادپەروەرییه له ڕادەبەدەرە ی که له لایه ن ئیسلام و کۆماری ئیسلامیه و تەواوی سیستەمی سەرمایەداری وه به سەر ژناندا سەپێنراوه، هەلومەرجی لەباری بۆ فراوانکردنی چالاکییەکان دابین کرد. نەبزی حیزب لەگەڵ نەبزی کۆمەڵگا لێدەدات. حزبی ئێمە بەردەوام مەودای کاری خۆی لەڕووی چالاکیی تەبلیغی و چالاکیی سۆشیال میدیا و چالاکیی مەیدانییەوە فراوانتر دەکات و چەندین کەمپەینێکی زۆر سازدەکات و دەستپێشخەری نوێ بەکاردەهێنێت.

ئەمساڵ لە ٨ی مارسدا ئەم جۆرە چالاکییە حیزبییانەمان بینی. من زۆر بە چڕی باسی ئەم چالاکییانە دەکەم چونکە لەم بەرنامەیەدا کات نییە بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ هەموویان. بەشێک لەو چالاکی و ڕێوشوێنانە سیمینار و وتارەکانی ئۆنلاین بوون کە لە لایەن حیزب و ئەو دامەزراوانەی کە حیزب پشتیوانیان کردبوو ڕێکخرابوو. مینا ئەحەدی چەندین سیمیناری ئەنجامدا، شۆڕشی ژنانە، ئێکس موسلیم، کۆمیتەی خەبات بۆ ئازادکردنی زیندانیانی سیاسی و شیوا مەحبووبی سیمیناریان ئەنجامدا کە پێشوازییەکی باشیان لێکرا. سیمینارێک لە لایەن یەکەی حیزبەوە لە شاری ڤانکۆڤەر بە زمانی ئینگلیزی ڕێکخرا و تێیدا زیاتر لە هەشتا چالاکوانی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی ژنان بەشداری کۆبوونەوەکەیان کرد. عەبدوڵڵا ئەسەدی و فیدراسیۆنی پەنابەران لە سۆشیال میدیا لەگەڵ ئامادەبوونی پەنابەرانی ئێرانی لە تورکیا وتووێژێکیان ئەنجامدا کە لە لایەن پەنابەرانی ئێرانیشەوە پێشوازی لێکرا. لەم سیمینارانەدا ژمارەیەکی زۆر لە بەشداربووان و وتاربێژان و نێردراوانی ئێران و دەرەوەی ئێران غەیرەحزبی بوون و ئەمەش ئاماژەیە بۆ ڕەهەندە کۆمەڵایەتییەکانی چالاکیی و پەیوەندییەکانی حیزب و ئەو دامەزراوانەی کە حیزب پشتیوانییان لێدەکەن.

ئەمە لایەنێکی چالاکیی بوو کە زۆر بەرفراوانتر بوو لە ساڵانی پێشوو. لایەنێکی دیکە دەستپێشخەرییەکانی وەک پاسکیلسواری بوو وەک ناڕەزایەتییەک لە دژی مافەکانی ژنان لە ئێران کە لە لایەن کادیرانی حیزبەوە لە شارەکانی سوید و دانیمارک ڕێکخرابوو. ئەم چالاکییە زۆر سەرکەوتوو بوو، بەتایبەتی لە شاری کۆپنهاگن و چالاکانی غەیرە ئێرانی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی ژنان لەم شارەش پەیوەست بوون بەم بزووتنەوەیە و ناڕەزایەتیان دەربڕی بەرامبەر بە نەبوونی مافی ژنان لە ئێران. به هه مان شێوه چه ند کلیپێک له نێویاندا کلیپی سروودی یه کسانی، که له لایه ن هه ڵسوڕاوانی کۆمیته ی خه بات بۆ ڕزگاری زیندانیانی سیاسییه وه ئاماده کرابوو، به شێوه یه کی به ڕفراوان له سۆشیال میدیا بڵاوکرایه وه و له لایه ن هه زاران که س پێشوازییان لێکرا.

من ئیتر ناچمە ناو باسی ئەو چالاکییە مەیدانییانەی کە لە ئێراندا دەکران، وەک کۆبوونەوە و لەدیوار نوسین و هتد،. کۆکردنەوەی ئەمانە دەریدەخات کە حیزب لەگەڵ نەبزی کۆمەڵگادا نەبزی لێ دەدات و هاوشان و لە چوارچێوەی ئەو بزووتنەوە مەزنەدا کە ئەمساڵ لە ناڕەزایەتی بەرامبەر بە مافەکانی ژنان لە ٨ی مارسدا پێکهێنرا، ڕۆڵێکی کارای هەبووە.

خەلیل کەیوان: بەڵێ بەم وەسفەی ئێوە کردتان، خەڵکی ئێران وەڵامێکی توندیان دایەوە بۆ هەموو ئەو کەسانەی کە کۆمەڵگای ئێران بە ئیسلامی دەزانن. زیاتر لە دوو دەیە لەمەوبەر کاتێک دەگوترا ئێران وڵاتێکی ئیسلامی نییە، بەڵکو حکومەتەکەی ئیسلامییە، یان دەگوترا شۆڕشی ئێران ژنانەیە ، زۆر کەس ئەو قسانەیان بە زیادەڕەوی و ناواقیعی دەزانی. ئەمانە بۆ یەکەمجار لەلایەن مەنسور حیکمەتەوە باس کران – وەک زۆرێک لەدەستەواژە نوێیەکانی تر. ئێستا بازنەی بەکارهێنانی شۆڕشی ژنان زۆر فراوانە. کەس بە بیستنی ئەم وشەیە توشی سەر سوڕمان ناێت، بەڵام بۆتە بەشێک لە فەرهەنگی کۆمەڵگا و بە شتێکی ئاسایی وەردەگیرێت. شۆڕشی ژنان مانای چییە؟ ئایا بەو مانایەیە کە ژنان بە شێوەیەکی بەرفراوان بەشداری تێدا دەکەن؟ ئایا داواکارییەکانیان بەرجەستەیە یان ڕۆڵی ڕابەرایەتیان هەیە؟ مەبەستت چیە؟

حەمید تەقوایی: دەمەوێت بڵێم کە مەنسوور حیکمەت ئەمەی وروژاند، زۆرێک لە چەپەکان دژایەتیان کرد و بەو دەرئەنجامە گەیشتبوون کە شۆڕش شۆڕشی کرێکاری یان سۆسیالیستی نییە، بەڵکو شۆڕشی ژنانە. لە کاتێکدا واتاکە ئەوەیە کە شۆڕشی سۆسیالیستی، شۆڕشی دژە سەرمایەداری لە ئێراندا سیمایەکیژنانەی هەیە. ئەمڕۆش ڕەنگە هەندێک لە هێزە چەپەکان کێشەیان لەگەڵ ئەم دەستەواژەدا هەبێت، بەڵام خۆشبەختانە لەسەر ئاستی کۆمەڵایەتی مێینەیی شۆڕش تا ڕادەیەک قبوڵ کراوە کە ڕێکخستنی لاوانی ئەو حیزبە لە ژێر ئەم ناوەدا بزووتنەوەیەکی ناڕەزایەتی و دامەزراوەیی ڕێکخستووە ، و چەندین چالاکوان لە ئێران و دەرەوەی ئێران لەم ڕێکخراوەدا کار دەکەن. هەروەک ئاماژەم پێدا، یەکێک لە سیمینارەکانی ڕۆژی ٨ی مارس لە لایەن ئەم دامەزراوەیەوە ڕێکخرابوو، زۆرێک لە چالاکانی ئێران و دەرەوەی وڵات پەیامی دەنگی و ڤیدیۆیییان نارد و بەشداریان لەم سمینارەدا کرد و تەنانەت کلیپێکی تایبەتیشیان بۆ ئەم سیمینارە ئامادە کرد. دەمەوێت بڵێم ئەمڕۆ شۆڕشی ژنان وەک چەمک و بزووتنەوە و دامەزراوەیەکی کۆمەڵایەتی جێکەوتووە.
پرسیارت کرد دەربارەی مانای شۆڕشی ژنان. ئەوە ڕاستییەکە کە ژنان لە خەباتی خەڵکی ئێراندا ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن و لە زۆر حاڵەتدا لە پێشەنگی ناڕەزایەتییەکانن، یان بۆ نموونە دایکانی ڕۆژهەڵاتان و بزووتنەوەی دادگاییکردن و دایکانی زیندانیانی سیاسی وەستاون زۆر بوێرانە دژی کۆماری ئیسلامی. لە لایەکی دیکەوە، پرسێکی گرنگ کە شۆڕش لە ئێران دەبێ چارەسەری بکات، چەوساندنەوەی ژنانە و هیچ گومانێک لەوەدا نییە. ڕاستییەکی دیکە ئەوەیە کە کۆماری ئیسلامی بە سەرکوتکردنی ژنان، بە ئاپارتایدی سێکسی و بە جێبەجێکردنی گەورەترین هەڵاواردنەکانی دژی ژنان، لە ڕاستیدا هەموو کۆمەڵگای زیندانی کردووە و خۆی لە سەر پێ ڕاگرتووە. ئێمە هەمیشە گوتوومانە ژیانی حکومەت بەستراوەتەوە بەتاڵە مووی قژی ژنانەوە. بە شێوەیەکیخوازراو و تەنانەت بە واقیعی وشەکە. کۆماری ئیسلامی بە حیجابەوە هات و بێ حیجاب دەڕوات.

ئەم ڕاستیانە لایەنە جیاوازەکانی شۆڕشی ژنان نیشان دەدەن. ئەمەش ئەوە دەردەخات کە ژنان دژی هەڵاواردنی ڕەگەزی دژی هەموو سیستەمەکە و ئەو حکومەتە دەجەنگن کە ئەم جیاکارییەی بەسەر کۆمەڵگادا سەپاندووە. بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی ژنان لە ئێراندا بە قووڵی سیاسییە، بە قووڵی دژە ئایینییە، بە قووڵی سەرنگونی خوازە، بە قووڵی داوای بەها مرۆییەکان دەکات و ئاڵای خۆیان هەڵکردووە. بە قووڵی مۆدێرن و مەدەنییە. نەک تەنها داوای یەکسانی ژن و پیاو دەکات، بەڵکو داوای کۆمەڵگایەکی دوور لە خورافات و ئەخلاقی داڕزیو لە دژی ژنان دەکات. ئەمانە خەسڵەتەکانی شۆڕشن. شۆڕشێک کە لە ڕیشەی چەوساندنەوەی ژنان و ئایین و ئەخلاقدا دەدات.

ئەگەر حکومەت پشت بە بێمافی ژنان ببەستێت، بەرەنگاربوونەوەی ئەم بێمافییە هێرشکردنە سەر ڕەگ و ڕیشەی حکومەت، ئەمە بەو مانایە نییە کە شۆڕش ئامانج و داواکاریی دیکەی نییە، و تەنیا پێویستە هەڵاواردنی ڕەگەزی چارەسەر بکات. بەڵکو بەو مانایەیە کە شۆڕشی سۆسیالیستی لە ئێراندا سیمایەکیژنانەی هەیە.
هەر شۆڕشێک کە بیەوێت بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی ژنان بەو خەسڵەتانەی کە باسم کرد، نەک هەر لەگەڵ کۆماری ئیسلامی بەڵکوو لەگەڵ تەواوی سیستەم و حکومەتی چینی سەرمایەداری مفتەخۆردا تەکلیفی خۆی یەکلایی بکاتەوە. بەم مانایە شۆڕشی سۆسیالیستی لە ئێراندا ژنانەیە، یان بە واتایەکی تر شۆڕشی ڕزگارکەری ژنان لە ئێراندا تەنیا دەتوانێت سۆسیالیستی بێت. بۆ ئەم شانازییە، دەسەڵاتی ژنان لە کۆمەڵگادا، واتە ٥٠%ی کۆمەڵگا، بە ئەگەرێکی زۆرەوە هێزێکی گرنگە بۆ پێشخستنی شۆڕشی سۆسیالیستی لە ئێراندا

خەلیل کەیوان: ئێوە بۆچوونی هاوشێوەتان لە سمینارێکدا سێ ساڵ لەمەوبەر و لەم دواییانەدا لە وتارێکدا لە ژێر ناوی “تایبەتمەندییە سۆسیالیستییەکانی بزووتنەوەی نوێی ڕزگاریخوازی ژنان ” تان خستەڕوو و وتتان کە بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی ژنان لە ئێران دژی ئایین و دژە ئەخلاق و تابۆی دواکەوتووانەیە. دژی پۆستمۆدێرنیزم و گشتگیرییە، دژی ئیسلامی سیاسییە. لە کاتێکدا ڕەوتە فێمینیستە باڵادەستەکان لە جیهاندا ئەم تایبەتمەندیانەیان نییە. ئەم جیاوازییە لە چیەوە سەرچاوە دەگرێت؟

حەمید تەقوایی: لە ئێراندا بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی ژنان ئەو تایبەتمەندیانەی هەیە، چونکە زیاتر لە چل ساڵە حکومەتێک هەیە کە هەژموونی ئایدۆلۆژی، سیاسی و فیکری، کولتووری و ئەخلاقی لەسەر بنەمای تابۆ، ئەخلاقی کەڕوو هاوردووی پیاوسالاری ، ئایین و یاسا دژە ئینسانیەکانی ئایینی دامەزراوە. و بەگشتی سەیرکردنی ژن وەک کاڵایەکی سێکسی و ئامرازێک بۆ چێژوەرگرتنی پیاو. لە ئێراندا ژنکوژی فەلسەفە و سیاسەتی فەرمی حکومەتە. تۆ تەنها ئەمە لە یاساکاندا نابینیت. لە یاساکاندا ژن یان هیچ مافێکی نییە یان بە نیوەی پیاو دادەنرێت، بەڵام مەسەلەکە زۆر لەوە زیاترە. کۆماری ئیسلامی حکومەتێکە کە بەرپرسان و ئیمامەکانی هەینی ڕۆژانە لە مینبەر و میحرابەکانیانەوە خراپترین سووکایەتی و بێڕێزی بە ژنان بڵاودەکەنەوە، حکومەتێک کە دەستدرێژی سێکسی بۆ سەر کچێکی نۆ ساڵان لە ژێر ناوی هاوسەرگیری شەریعەت بە یاسایی دەکات، ئا حکومەتێک کە لە ژێر ناوی زەواجی سیغەدا شەرعیەت بە لەشفرۆشی دەدات ، حکومەتێک کە نەک هەر ڕێگری لە کوشتنی شەرەف ناکات، بەڵکو تەنانەت لە کۆمەڵگەدا بەرەوپێشیان دەبات. بەپێی یاساکانی تۆڵەسەندنەوە و ئەخلاقی ئیسلامی، پیاو مافی ئەوەی هەیە ژن یان کچەکەی بکوژێت کە بە بۆچوونی ئەو “بێ ئەخلاقی” یان پەیوەندیەکیان هەیە کە ئیسلام پەسەندی نەکردووە.
خەڵکی ئێران لەگەڵ حکومەتێکی لەو جۆرەدا بەرەوڕوون. حکومەتێکی لەم جۆرە بزووتنەوەیەکی لە دژی خۆی ڕێکخستووە کە مشتێک لە ئاسمان دەدات. لە نووسینەکەمدا ئەم نموونەیەم هێناوەتەوە کە کاتێک فشار دەخەیتە سەر ئیسپرینگێک، ئەگەر دەستی لەسەر لابەریت، لە پلەی یەکەمدا ناوەستێت، بەڵکو چەندین جار باز دەداتە پێشەوە. دۆخی ژنانیش لە ئێران هەر بەو شێوەیە. حکومەت، ئایدۆلۆژیای فەرمی، یاسا، پڕوپاگەندەی حکومەت، و سەرکوتکردن، زیندان و ئەشکەنجە و هتد، هەموو ئەمانە بێ مافییەکی یەکجار زۆر و دەکرێ بڵێین، سوکایەتی و بێڕێزیەکی یەکجار زۆریان بە سەر ژناندا سەپاندووە لە کۆمەڵگای ئێراندا. ژنان لە دژی ئەم بارودۆخە ڕاپەڕیون و هەر بۆیەش وزەیەکی زەبەلاح کەڵەکە بووە کە کاتێک ئازاد دەکرێت، کە لەدژی کۆماری ئیسلامیدێتە مەیدان، کۆمەڵگا دەکێڵێت و داوای دوا دەستکەوتەکانی بۆ ئازادی ژنان دەکات. چیتر ڕازی نابێت بەو ئاستەی مافەکانی ژنان کە بۆ نمونە لە سەردەمی شادا هەبووە. یان تەنانەت تا ئەو ڕادەیەی کە ئەمڕۆ لە وڵاتانی ئەوروپادایە. ژنانی ئێران خوازیاری ئازادی بێ چەندو چۆن و تەواو و کامڵیان دەوێت. وە ئەم ئازادییە لەسەر بنەمای بەها مرۆییە گشتگیرەکان دامەزراوە. ژنان لە ئێراندا ئەوە قبوڵ ناکەن وەک ئەوەی کەلتووری ئیسلامی داوایان لێ بکات کە ڕەچاوی “پێوەرەکان”ی ڕێژیم بکەن. ئەم پێوەرانە هەمان تابۆی ئیسلامی ڕزیو و دژە ژنن. لە ئێستادا ژنان ئەم پێوەرانە دەشکێنن. پرسی تابۆ بوونی پەیوەندی سێکسی لەلایەن ئەو ژنانەی کە هاوسەرگیری سپیان کردووە شکێنراوە. ناڕەزایەتی تەنانەت بەرامبەر بەو نادادپەروەرییانەی لە ئاستی بنەماڵەدا هەن، ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر بەو ئەخلاقە ڕزیوانەی کە ژن بە شەرەفی پیاو دەزانن و بە “پاک و پاکیزەیی” ناوی دەبەن، ناڕەزایەتی دژی حیجاب و ئاپارتایدی سێکسی و هتد و هتد. ژنان لە ئێراندا خوازیاری فەرهەنگێک و پەیوەندیەکی ئینسانی و مۆدێرن، جیهانی و بە قووڵی لەسەر بنەمای یەکسانی هەمەلایەنەی نێوان ژن و پیاو دامەزرا بێت و لە هەر شوێنێکدا توانایان هەبووە، لە جێبەجێکردنی ئەو پەیوەندیانەدا بەشدار بوون. هەر لەبەر ئەمەشە کە بە بڕوای من بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی ژنان لە ئێران دژە مەزهەبی و دژە ئەخلاقی و پیاوسالاری، گشتگیر و تابۆ شکێنە و پێشکەوتنخوازانەترین و پێشڕەواانەترین تێگەیشتن و لێکدانەوە لە ئازادی و یەکسانی و بەدیهێنانی لە ئێراندا دەخوازێت .
بەداخەوە ئێمە ئەم تایبەتمەندیانە لە بزووتنەوەی فێمینیستی باڵادەست لە جیهاندا نابینین. چونکە، لە بنەڕەتدا، ئەو بۆچوونانەی کە بەسەر ئەم بزووتنەوەیەدا زاڵ بووە، کە زۆر لە دواوەی ئەو داواکاری و ئەو ئاڵایەی کە ڕۆژگارێک لەلایەن بۆرژوازی لیبراڵ و دیموکراتەوە بەدەستەوە گیرا بوو. ئەمڕۆ پۆستمۆدێرنیزم لە فەزای فیکری ڕۆژئاوادا باڵادەستە. واتە تیۆرێک کە باوەڕی بە بەها مرۆییە گشتگیرەکان نییە و تەنانەت باوەڕی بە پێشکەوتنیش نییە و پێی وایە بەها لۆکاڵی و نەتەوەییەکان لەسەر بنەمای ئایین و میللەتە و نەتەوەیی پێناسە و دیاری دەکرێن. ئه مه ش له سەر ئه وەی که زۆرێک له فێمینیسته کان و ته نانه ت ئه و بزووتنه وه یەی که خۆیان به چه پ داده نێن حیجاب و بورقا به به شێک له کولتوری “ژنانی موسڵمان” ده زانن و چاویان دەبەستن له ئاست کوشتنی نامووسی ته نانه ت له وڵاتانی ئه وروپیشدا. ئەم مەیل و هەڵوێستە ژن ئازاد ناکات، ملکەچکردنی بۆ یاسا ئایینییە دژە ژنەکان، نەتەوەیی و خێڵەکییە و هەر لەبەر ئەم هۆکارەیە کە بە تەواوی لە خاڵی پێچەوانەی بزووتنەوەی ڕادیکاڵی ڕزگاریخوازی ژنان لە کۆمەڵگای ئێراندایە.

خەلیل کەیوان: لە قسەکانی ئێوە دەتوانین بڵێین کە تاکە وەڵام بۆ کێشەی چەوساندنەوەی ژنان سۆسیالیزمە. وەک لە سیمینارەکە و ئەو بابەتەدا کە باسم کرد بە ڕوونی باست کردووە. تۆ وتت فێمینیزم لەم سەردەمەدا تەنیا دەتوانێت فێمینیزمی سۆسیالیستی بێت. وە ڕەوتە سیاسییە دەسەڵاتدار و باڵادەستەکانی جیهان، حکومەت و حزبەکان و تەنانەت ڕەوت و بزووتنەوە تەقلیدییەکانی ئێستاش وەڵام و چارەسەرێکیان نییە بۆ ئەو نایەکسانیانەی بەسەر ژناندا دێت. بۆچی وا بیر دەکەیتەوە؟ مەبەستت ئەوەیە ژن تەنها لە کۆمەڵگەیەکی سۆسیالیستیدا دەتوانێت ئازاد بێت؟

حەمید تەقوایی: بەشێک لە هێزە چەپەکان پێیان وایە تەنها سۆسیالیزم دەتوانێت ژنان ئازاد بکات. بەڵام بەڕای من لە ڕووی تیۆریەوە ئەمە وا نییە. لە ڕوانگەی شیکاری و ئەبستراکتەوە ژن لە کۆمەڵگای سەرمایەداریدا ئازاد دەکرێت، بەڵام لە پراکتیکدا ئەمە ڕوونادات و ڕزگاری ژن بە کردەیی بەستراوەتەوە بە ڕزگاربوونی کۆمەڵگا لە هەژموونی سەرمایە. بۆچی وایە ؟بە دیاریکراوی لەبەر ئەوەی کە بۆرژوازی دەستی لە شارستانیەت و بەهاکانی کۆمەڵگەی مەدەنی شۆردووە کە پێشتر شانازی پێوە دەکرد.

ئەمڕۆ نەک هەر لایەنگرێکی ڕزگاریخوازی ژنان و هەر فێمینیستێک کە بەڕاستی دەیەوێت ژن ئازاد بکات، دەبێت سۆسیالیست بێت، بەڵکو دەبێت هەموو دیموکراتێک شێلگیر بێت، دەبێت سۆسیالیست بێت، هەموو لایەنگرێکی ڕاستەقینەی مافەکانی مرۆڤ دەبێت سۆسیالیست بێت، هەرکەسێک دژایەتی هەر جۆرێک بێت لە جیاکاری دەبێت سۆسیالیست بێت. چونکە بۆرژوازی بە هیچ شێوەیەک دان بە جیاکاریدا نانێت. جیاکاری پێی دەوترێت جیاوازی کولتووری! جیاوازی شارستانیەتەکان و شەڕی شارستانیەتەکان! دیارە ئیسلام کە ژن بە موڵکی پیاو دەزانێت، شارستانیەتێکە، ئایینی هیندۆسیش کە پێی وایە ژن دەبێت لەگەڵ مێردەکەیدا بسوتێنرێت، شارستانیەتێکە، هەروەها کولتوری پێشکەوتوو و مۆدێرنیش شارستانیەتێکە!
ئەمە ئەو دۆخەیە کە بۆرژوازی دروستی کردووە. لینین دەیگوت هەموو دیموکراتێک پێویستە سۆسیال دیموکرات بێت. ئەمڕۆش پێویستە ئەمە درێژبکرێتەوە بۆ بەرەنگاربوونەوەی هەموو هەڵاواردنێک. هەر چالاکوانێکی ڕاستەقینە لە بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی ژنان دەبێ سۆسیالیست بێت. هیچ ڕێگایەکی تر نییە. هەر کەسێک بیەوێت هەسارەی زەوی و ژینگە بپارێزێت، دەبێت سۆسیالیست بێت. ئەمڕۆ تەنانەت کاک بیل گەیتس سەرمایەدارە بەناوبانگ و خاوەنی کۆمپانیای مایکرۆسۆفتیش ئەمە دەڵێت. ئەو دەڵێت تاکە چارەسەر بۆ گەرمبوونی جیهان سۆسیالیزمە. پێویست ناکات مارکسیست بیت، تەنها پێویستە واقیعبین بیت بۆ ئەوەی بزانیت وەڵامی پرسی ژن، پرسی تێکدانی ژینگە، پرسی سەرکوت و دیکتاتۆری، تەنانەت نکۆڵیکردنی مەدەنیەت و کۆمەڵگەی مەدەنی ئەمڕۆ هەروایە لە دەستی سۆسیالیستەکاندا. لە ڕووی فەلسەفی و ئایدۆلۆژی و کۆمەڵایەتی-سیاسیەوە بۆرژوازی دەستی خۆی لە کۆمەڵگەی مەدەنی شۆردووە. ئەوان کۆمەڵگەی مۆزایکی خێڵەکی ئایینییان تیۆریزە کردووە و بانگەشەی بۆ دەکەن.

بۆیە تەنانەت هەموو چالاکێکی مەدەنی شێلگیر دەبێت سۆسیالیست بێت. هەرکەسێک کە بەها بۆ شارستانیەت و پێشکەتوخوازی لا گرنگە و هەرکەس پێی وایە کە خەڵکی گۆی زەوی ئارەزووی بنەڕەتی هاوبەشیان هەیە و ئازادی بۆ هەموو دانیشتوانی گۆی زەوی یەک مانای هەیە؛ هەرکەسێک پێی وایە ئازادی ڕێژەیی نییە، خۆشگوزەرانی ڕێژەیی نییە، یەکسانی ڕێژەیی نییە، دەبێت سۆسیالیست بێت. زۆرینەی ڕەهای خەڵکی جیهان بەم شێوەیە بیردەکەنەوە، بە پێچەوانەی پۆستمۆدێرنیزمی لەسەدا یەکەکانەوە. وە تەنها سۆسیالیزم دەتوانێت ئەم ئایدیاڵ و خواستەی خەڵکی جیهان بەدیبهێنێت.

بێگومان مەبەستم سۆسیالیستەکانی جۆری کۆمۆنیزمی کرێکارییە. هەندێک چەپگەرا هەن خۆشەویستی پۆستمۆدێرنیزمیان قووت داوە. لە نێو چەپەکانی ڕۆژئاوا کە ئەمڕۆ لە تەنیشت حەسەن نەسروڵڵا وەستاون. پێویستە وازیان لێ بێنن، بەڵام سۆسیالیست و کۆمۆنیستە واقیعیەکان نەک هەر ئاڵای ڕزگاری ژنیان بەدەستەوەیە، بەڵکو ئاڵای شارستانییەت و مۆدێرنیزم و پێشکەوتوخوازی و پێوەرەکانی ئینسانیەکانیشیان بەدەستەوەیە. بۆیە پێویستە بگوترێ بەو هەلومەرجەی کە بۆرژوازی لە دونیادا دروستی کردووە، بەم ڕەوتە پاشەکشەیەی کە بۆرژوازی بەسەر جیهانیدا سەپاندووە، بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی ژنان تەنیا دەتوانێت بزووتنەوەیەکی سۆسیالیستی بێت.

١١ی مارسی ٢٠٢١

خوای گەورە فه‌رموویه‌تی: [شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ [سورة البقرة:185. قورئانی پیرۆز كە بۆ مرۆڤایه‌تی نێردراوه‌ دەستووری ژیانە بۆ هەموو ئادەمیزاد، هیچ شتێك نییە كە پێغەمبەری موسڵمانان (د.خ) بۆ كۆمەڵ روونی نەكردبێتەوە، لێرەدا باسی ئەو ئایەتە پیرۆزەی سەرەوە دەكەین.
ژیانی تەندروستی ئافرەت جیاوازی هەیە لەگەڵ پیاوان، پیاوان ژیانیان ئارامترە لە ئێمە، هەر لە سەرەتای هەرزەكاریەوە كچان توشی سوڕی مانگانە دەبن، كە زۆر زەحمەتە بۆیان، جگە لەوەی ژانەسک و سەر و پشت دەگرن لەشیان تێكدەچێ، دەبێ ئەو كچە لە مانگێكدا حەوت رۆژ هەر خەریكی خۆپاكردنەوە بێت، چونكە ئەو خوێنە بەردەوام دێتە خوارەوە، بێگومان ئەگەر بە وردی لە كێشەكە تێنەگات، تووشی گرفت دەبێ، ئینجا لەناو خێزانێك ئەگەر ژمارەیان زۆر بێت و دەرامەتیان باش نەبێ، بێگومان كارەكە بۆ كچەكە زەحمەتتر دەبێت.
بەپێی ئەم ئایەتەی سەرەوە سوڕی مانگانە بە نەخۆشی دانراوە، ئافرەت نابێ بە رۆژوو بێت، پیاوان هەستی پێناكەن، چونكە ئێشەكە لەوان نییە.
كاتی دووگیانی:
لە مانگی 1 – 3 بە رێژەیەكی زۆر ئافرەتان رشانەوەیان هەیە، ئینجا واتای ئەوەیە رۆژیەكەی بەتاڵە، پێویستە هەر كاتێك رشایەوە كۆتایی پێبهێنێت.
ئەگەر تەندروستی گشتی باش بوو، دەتوانێ لەمانگەكانی 4 – 7 لە وەرزی بەهار و پایز و زستان بە ئاسانی رۆژوەكە تەواو بكات، بەڵام لە هاوین زۆر بە زەرەر دەگەڕێتەوە، چونكە بنیادەم زیاتر ئاوی لەشی بە عارەقەكردن دەڕوا، زیاتر تینوو دەبێ و كۆرپەكەش زەرەر مەندە دەبێ، ئەگەر هەستی بەتینوەتی كرد، كاردەكاتە سەر خەستی خوێنی كە بۆ وێڵاشی منداڵەكە زیانبەخشە و بۆی هەیە خوێنی كەمتر بۆ كۆرپەكە بڕوات، لەمانگی 6-7-8 زۆر بەخێرایی گەشە دەكا، ئەگەر رێژەی شەكر و ئاو لەناو خوێن كەم بوو، ئافرەت و كۆرپەكە بێ تاقەت دەبن.
لەمانگی 9 رۆژوگرتن بۆ ئافرەتی ئیشكەر و ماندوو زۆر زەحمەتە، چونكە ئێستا ژینگەش وەك جاران پاك نییە و رێژەی ئوكسجین لەناو لەش كەمترە، مادده‌ی ژەهراوی لەهەوا زۆرە، ئەویش كاردەكاتە سەر سییەكانمان، كە توانای پاكردنەوەی ئەو هەموو ژەهرانەی نییە. هەر ئەوەشە هۆی پشتئێشان و لاق و دەست ئێشان و سەرئێشان، ئینجا ئەگەر بێتو حەبی ژانیشی بخۆی خراپتر دەبێ، چارەسەری ئەو كێشەیە ئاو خواردنەوەی زۆرە، تاكو خوێن پاك بێتەوه‌ و گورچیلەكانمان بشۆرێن، هەروەها هەناو و ریخۆڵەكانمان بەرێكی كار بكەن.
كاتی دووگیانی بەرگری لەش بۆ میكڕۆب و ڤایرۆس كەم دەبێ، ئنیجا گەر رێژەی هیمۆگڵۆبین و خانە بەرگرییەكان كەم بن، میكڕۆبەكە زیاتر كاردەكه‌ن، گورچیلەكان و جگەریش ماندوو دەبن، ئەمەش كاردەكاتە سەر وێڵاشی منداڵەكە، كۆرپەكەش گەشەناكات.
زۆر ئافرەت هەیە لەكاتی دووگیانیدا ئەوەندە خوێنی توند دەبێ، بە تایبەت ئەگەر بەرۆژو بێ، یان بەهۆی میكڕۆبێكەوە نەخۆش بێ، خوێنەكەی خەست دەبێ و وێڵاشەكەی وشك دەبێ، ئەو منداڵە خۆی بەرامبەر گرژی روحم راناگرێ، بە تایبەت بۆ منداڵبوونی سروشتی، ئینجا نەشتەرگەری دەكرێ! ئەمەش دەبێتە هۆی مردنی زۆر كۆرپە و تێكچوونی كۆئەندامی زاوزێ و نەزۆركی.
جاران گەر ئافرەتی دووگیان بێ تاقەت بووایە، دەچوو لای مامۆستای ئایینی، ئەویش فەتوای بۆ دەدا كە دەتوانێ رۆژوەكانی بۆ كاتێكی تر دوابخات، یاخود فدیە بدات. بزانە بە روونی تەماشای رێنماییەكانی ئەو دینە پیرۆزە بكە، چۆن رێگای بۆ ئاسان كردووین، تاوەكو ئەزیەتمان نەبێ. خوا دەفەرمووێ “يريد الله بكم اليسر ولا يريد بكم العسر” (البقرە 185). واتە خواوەندی پیرۆز نایەوێت ئادەمیزاد ئەزیەت بدات.
ئافرەتان لەكاتی رەمەزان لەناو ماڵی خۆیان ژینگەیەكی زۆر خۆش بۆ كاتی بەربانگ دەڕازێننەوە، ئەوەی خەریكی خواردن دروستكردنە هەست بە رۆژو ناكات، جاروبار پێڕاناگا نوێژەكەی لەكاتی خۆی بكات، هەست بەوەختەكە ناكات، بۆ ئەو جۆرە ئافرەتانە رۆژو زۆر بەسوودە، لەش و كۆئەندامی هەرس دەحەسێتەوە.
پێویستە لەسەر هەموو پیاوان یارمەتی ئافرەتەكان بدەن، بەتایبەت ئەوەی دووگیانە، چونكە ئەگەر ئافرەت لەماڵەوە بێت دەتوانێ رۆژوەكەی بگرێ، بەڵام ئەگەر بچێتە كار و ئیشی دەرەوە و لەبەر گەرما و سەختی رێگا، زیاتر ئەزیەت دەبینێ، كاتی هاتەوە ناو ماڵ، لەبەر ماندووبوونەكەی خواردنی بۆ ئامادده‌ناكرێ و پاكوخاوێنی بۆ ناكرێ، ئینجا نەخۆش دەبێ.
لەمانگی رەمەزان پێویستە خواردنەكان سوك و ئاسان ببن، تاكو هەرسیان ئاسان بێـت، ئافرەتەكان واز لە سوركردنەوەی بهێنن، چونكە رۆن گەدە قورستر دەكا، خۆشبەختانە ئەمساڵ رەمەزان هاوینە و خورما هەیە و شیر و ماستی خۆماڵی و میوە و سەوزە زۆرە، با ئەمساڵ خواردنەكانمان لەشلمەنی پێك بێت.
گۆشت بەتایبەت مریشكی سوركراوە كەم بكەینەوە، تاكو رۆژوەكە ئاسان بێت و تینومان نەبێ، هەرچەند خواردنەكە سووك بێت تینوەتی كەم دەبێ، ئافرەتی دووگیانیش ئەگەر هەر بڕیاری رۆژوی دا، ئەوە خۆی لەئاكامی بەرپرسە، بەڵام ئامۆژگاریەكەم ئەوەیە، میوەی زۆر بخوات لەگەڵ ماست و شیر، نەچێتە بازاڕ و شوێنی گەرم، رۆژانە خۆی بشوات، تاكو هەناسە و سییەكانی لەو هەموو تۆز و ژەنگ و ماددە ژەهراویانەی ناو هەوای شار پاك بێتەوە. بەم هاوینە ژەهری موبەڕیدە و سپلیت، مۆلیدەی كارەباكان، هیچ ئۆكسجێنی بۆ نەهێشتوینەتەوە.
رۆژو بۆ كێ نابێ؟؟

1. بۆ ئەو كەسەی لە مێژووی دووگیانیدا سەركەتوو نەبووە، وەك چەند جارێك توشی خوێنڕێژی بووە و منداڵەكەی فڕێداوە.
2. ئەو كەسانەی نەخۆشی شەكرەیان هەیە، بە هیچ پێوەرێك نابێ بەرۆژو بن.
3. ئەو كەسانەی فشاری خوێنیان هەیە.
4. ئەو كەسانەی توشی ئیلتهابی جگەری ڤایرۆسی بوونە.
5. ئەو ئافرەتانەی هیمۆگڵۆبینی خوێنیان لە 70% كەمترە.
6. ئەو ئافرەتانەی لەرابردوو توشی خوێن مەیین بوونە و دەرمانی خوێن شلیان هەیە.

(كۆمه‌ڵه‌ی ته‌عالی ژنانی كورد) (1919)،
یه‌كه‌مین كۆمه‌ڵه‌ی ڕێكخراوه‌یی ژنی کورد له‌ سه‌ده‌ی بیسته‌مدا

هه‌ر له‌ كۆنه‌وه‌ ڕه‌گه‌زی مێینه‌ پێكهاته‌یه‌كی سه‌ره‌كی كۆمه‌ڵگه‌و پێكهێنه‌ری مێژووی جیهان بووه‌، به‌گوێره‌ی هه‌لومه‌رجی سه‌رده‌مه‌ مێژووییه‌كان و جۆرایه‌تی نه‌ته‌وه‌كان ڕۆڵی خۆیان بینیوه‌، له‌ خراپترین و باشترین دۆخدا ڕه‌گه‌زی مێینه‌ جێده‌ستێكی باڵایان هه‌بووه‌. وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ سه‌رچاوه‌ مێژووییه‌كانیشدا تێبینی ده‌كرێت، به‌ره‌وپێشچوونی ڕۆڵی ئافره‌تانیش له‌گه‌ڵ ڕه‌وتی ڕووداوه‌كاندا بووه‌، په‌ره‌سه‌ندنه‌ فكری و سیاسییه‌كانی وڵاتانی جیهان له‌ چ ئاستێكدا بووبێت، ئافره‌تانیش له‌ژێر ئه‌و كاریگه‌رییانه‌دا چالاكی و جوڵانه‌وه‌یان ئه‌نجامداوه‌. ئافره‌تانی كوردیش له‌نێو ئه‌م گۆڕانكارییانه‌ی جیهاندا بێبه‌ش نه‌بوونه‌، ڕاسته‌وخۆ له‌ دوای ئه‌و هۆشیارییه‌ سیاسی و نه‌ته‌وه‌ییه‌ی كه‌ له‌ دوای جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانی سه‌ری هه‌ڵدا، ژنانی كوردیش تێكه‌ڵ به‌كارو چالاكی ڕێكخراوه‌یی ده‌بن.‌

سه‌باره‌ت به‌ مێژوو ڕۆژی دامه‌زراندنی یه‌كه‌مین كۆمه‌ڵه‌ی ژنانی كورد چه‌ند بیروبۆچوونێكی جیاواز هه‌یه‌، سه‌رچاوه‌یه‌ك ئاماژه‌ی به‌ دوو بۆچوون كردووه‌، له‌ بۆچوونێكیاندا ده‌ڵێت: ” یه‌كه‌مین كۆمه‌ڵه‌ی ژنانی كورد له‌ 20 حوزه‌یرانی 1919 به‌ ناوی (كۆمه‌ڵه‌ی ته‌عالی ژنانی كورد) له‌ ئه‌سته‌مبوڵ دامه‌زراوه‌، له‌ هه‌مان بابه‌تدا ئاماژه‌ به‌ ڕۆژی (22 مایسی 1919) ده‌كات. نووسه‌ر و توێژه‌رێكی كوردیش به‌بێ ئه‌وه‌ی ڕۆژی دامه‌زراندنی كۆمه‌ڵه‌كه‌ ده‌ستنیشان بكات، له‌ باسكردنی مێژووی دروستبوونی كۆمه‌ڵه‌كه‌دا ئاماژه‌ به‌ وه‌رزی به‌هار ده‌كات. له‌گه‌ڵ هه‌بوونی ئه‌م بۆچوونانه‌دا ڕۆژی 20 حوزه‌یرانی 1919 له‌ بۆنه‌و داوه‌تننامه‌یه‌كی فه‌رمیدا ژنانی كورد له‌ مه‌یدانی سوڵتان ئه‌حمه‌دی ئه‌سته‌مبوڵ كۆده‌بنه‌وه‌ ئاهه‌نگی دامه‌زراندن ئه‌نجام ده‌ده‌ن. وردەکارییەکانی ئه‌م مەراسیمە لە ژمارە بیستی گۆڤاری ژیندا بڵاوكراوه‌ته‌وه‌.

کۆمەڵەی ته‌عالی ژنانی کورد، یەکەمین ڕێکخراوی دیارو ناسراوی ژنانه‌ له‌ مێژووی کورد دا. دروستبوونی ئه‌م كۆمه‌ڵه‌یه‌ی ژنانی كورد لە دوا قۆناغه‌كانی دەوڵەتی عوسمانیدا بووه‌، له‌و سه‌رده‌مدا ژماره‌یه‌كی زۆری وه‌قف و كۆمه‌ڵه‌ی ژنان دامەزراون، له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌و بارودۆخ و گۆڕانكارییانه‌ی كه‌ له‌ ده‌وڵه‌تی عوسمانی به‌ گشتی و ئه‌سته‌مبوڵ به‌تایبه‌تی دروستبووه‌، ژنانی کورد له‌ ئه‌سته‌مبوڵ بیریان له‌ دامه‌زراندنی كۆمه‌ڵه‌یه‌كی تایبه‌ت به‌خۆیان كردۆته‌وه‌، بە مەبەستی دەربڕینی خواست و کێشەکانی خۆیان چالاکییان ئەنجام داوه‌. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی چالاكییه‌كانی کۆمەڵەکە زۆر به‌ کەمی تۆمار كراون، جگه‌ له‌ مەراسیمی کردنەوەی كۆمه‌ڵه‌كه‌ كه‌ لە گۆڕەپانی سوڵتان ئه‌حمه‌د كراوه‌، چالاكی دیكه‌ی فه‌رمی هاوشێوه‌ی مه‌راسیمی دامه‌زراندن به‌رچاو ناكه‌وێت.
ئه‌نجوم یامولکی، كه‌ یەکێکبووه‌ لە ئەندامانی كۆمه‌ڵه‌كه‌ لە خوێندنه‌وه‌ی مەولودی مەیدانی سوڵتان ئه‌حمه‌د دا قسەی کردووه‌، له‌ وتاره‌كه‌یدا ده‌ڵێت: “پێویستە ژنانی کورد کار بۆ هێنانی عەقڵیەتێکی سەردەمیانە بکەن و هەموو ژنان به‌ بێ جیاوازی نێوان ڕه‌گه‌زی، زمان و ئایین، ئەم خەباتە لە باوەش بگرن”. هه‌ر له‌ وتاره‌كه‌یدا ئه‌نجوم یامولکی دەڵێت: دەرگای کۆمەڵەکە بۆ هەموو ژنان کراوەیە، ئه‌وانه‌ی دەیانەوێت لە کاری خێرخوازیدا بەشداری بکەن و یارمەتی ئەو ژن و منداڵانە بدەن کە لە “دیپۆرتکردنەوەی ئەرمەنییەکان”دا لەناوچوون، له‌م كاتی ته‌نگانه‌یه‌دا باوه‌ش بۆ هه‌مووان كراوه‌یه‌. له‌ چالاكییه‌كی کاری خێرخوازیدا لە ساڵی ١٩١٩ کۆمەڵەکە ٢٥٠ منداڵیان لە نەخۆشخانەی شیشلی منداڵاندا بەبێ بەرامبەر خەتەنەکردن. ئه‌م وتاردانه‌ی ئه‌نجوم یامولكی و سونه‌تكردنی منداڵه‌كان دوو له‌ چالاکییە دیاره‌كانی کۆمەڵەكه‌ن.

كۆمه‌ڵه‌كه‌ پەیڕەوی ناوخۆیان هەیە کە تێیدا مەبەستی خۆیان و ئەو کارە باس دەکەن کە دەیانەوێت بیکەن. لەم میساقەدا چوارچێوەیەک بەو شێوەیە داڕێژراوە کە ئێنکوم یامولکی لە وتارەکەی سەرەتاییدا ئاماژەی پێکردووە. هه‌ر له‌م میساقه‌دا ده‌رده‌كه‌وێت که کۆمه‌ڵه‌كه‌ سه‌ڕۆک، دوو جێگر، شه‌ش ئه‌ندام، سکرتێر و ژمێریارێكی هه‌بووه‌. به‌ گوێره‌ی به‌ڵگه‌نامه‌یه‌كی ساڵی 2017 دا ئاماژه‌ بە (ئه‌مینه‌ خانم) ناوێك كراوه‌ كه‌ سەرۆکی کۆمەڵەکە بووبێت. هه‌روه‌ها ئاماژه‌ به‌ ناوی ئه‌م چه‌ند ئافره‌تانه‌ كراوه‌ كه‌ لە بەڕێوەبەرانی كۆمه‌ڵه‌كه‌ بوونه‌: (عه‌دویه‌ به‌درخان، نازلی به‌درخان، زەریفە به‌درخان، سه‌عاده‌ت به‌درخان، به‌لقیس به‌درخان و نه‌زیره‌ خانم). شوێنی كۆمه‌ڵه‌كه‌ له‌ باڵه‌خانه‌ی دەمیرجیانی نزیک گۆڕەپانی یەڵدێرمەنی ته‌علیمخانه بووه‌.‌ به‌ گوێره‌ی ئه‌و زانیارییانه‌ی كه‌ ده‌ستكه‌وتون، وا تێبینی دەکرێت چالاکییەکانی كۆمه‌ڵه‌كه‌ نزیکەی ساڵێکی خایاندووە. هه‌روه‌ها هیچ زانیارییەک لەسەر چۆنیەتی کۆتایی هاتنی چالاکییەکانی كۆمه‌ڵه‌كه‌ له‌به‌رده‌ستدا نین. بەڵام زانیاری له‌سه‌ر داخستنی كۆمه‌ڵه‌كه‌ هەیە، ئه‌م زانیارییه‌ش لە ڕۆژنامەی (زاریا ڤاستۆکا) كه‌ لە ساڵی ١٩٢٩ لە تفلیس دەرچووە، بڵاوكراوه‌ته‌وه‌، هەواڵەکە بە واژۆی کۆمیتەی ژنانی کورد بەم شێوەیەی خواره‌وه‌ باس له‌ داخستنی كۆمه‌ڵه‌كه‌ ده‌كات:
“ساڵی ١٩١٩ ڕووداوگه‌لێكی گەورە ڕوویاندا، کۆمیتەی پێشکەوتنی ژنانی کورد كه‌ بە پشتیوانی ڕۆشنبیرانی کورد، لەگەڵ چەند ڕێکخراوێکی ڕۆشنبیری دامەزرا. بە ئامانجی بەرزکردنەوەی ئاستی فیکری ژنانی کورد و کارکردن بۆ گۆڕینی باری دارایی، ژیانی کۆمەڵایەتییان و هاوکاریکردنیان دامەزرا بوو، بەهۆی لێپرسینه‌وه‌و بەدواداچوونەکانی ناسیۆنالیستەکانی قوستەنتینیە، کاره‌كانیان زۆری نەخایاندو سه‌رئه‌نجام كۆمه‌ڵه‌كه‌ بە هەموو لقەکانیەوە داخرا. لەم کورتە هەواڵەدا وا ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ کۆمەڵەکە یەک لقی نه‌بووه‌و لقی دیكه‌شی هه‌بووه‌، لە پەیڕەو پڕۆگرامەکانیاندا باس لەوە كراوه‌ کە دەیانەوێت ئەم لقانە بکەنەوە. بەڵام هیچ زانیارییەک لەسەر ئەم لقانە نییە. خاڵێکی دیكه‌ی گرنگ کە لە هەواڵەکاندا ده‌رده‌كه‌وێت، باس له‌ داخستنی كۆمه‌ڵه‌كانی ژنان كراوه‌. لەو سه‌رده‌مدا مشتومڕێكی توند له‌سه‌ر دەوڵەتی نەتەوەیی هه‌بووه‌، ئیتحاد و ته‌ره‌قییه‌كان جگە لە ناسنامەی تورکی هەموو ناسنامەیەکی دیكه‌یان ڕەتكردۆته‌وه‌، زۆرێک لە کۆمەڵە و ڕێکخراوە سیاسییە نه‌ته‌وه‌ییه‌كان داخراون، هه‌ر كه‌س و كۆمه‌ڵه‌یه‌ك چالاکییان ئەنجام دابوایه‌ ڕووبەڕووی سزاکانی وەک: دەربەدەری، زیندانیکردن و لەسێدارەدان ده‌بوونه‌وه‌.

به‌شێوه‌یه‌كی گشتی دروستبوونی (كۆمه‌ڵه‌ی ژنانی كورد له‌ ئه‌سته‌مبوڵ) (1919) به‌رهه‌می لێكه‌وته‌كانی دوای جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانی و په‌ره‌سه‌ندنه جۆراوجۆره‌‌كانی ئه‌سته‌مبوڵ بووه‌. ئه‌و مه‌به‌ست و ئارمانجانه‌ی كۆمه‌ڵه‌كه‌ له‌ پێناویدا دروستبووه‌، بۆ ئه‌و سه‌رده‌م وه‌رچه‌رخانێكی گرنگ بووه‌، لەم سەردەمە زووەی مێژووی رێكخراوەییدا لە نێو كورداندا هەنگاوێكی به‌ دیقه‌ت و باڵكێشه!‌، چونكه‌ ئه‌ندام و به‌ڕێوه‌به‌رانی كۆمه‌ڵه‌كه‌ تێگه‌یشتنێكی تازه‌یان بۆ بارودخ و پێشهاته‌كان هه‌بووه‌، ئه‌م جۆره‌ تێگه‌یشتنه‌ش زاده‌ی ڕووداوگه‌لێكن كه‌ به‌سه‌ر دانیشتوان و نه‌ته‌وه‌كانی ده‌وڵه‌تی عوسمانیدا هاتوون.

د. فاخر عالی
زانكۆی سۆران / فاكه‌ڵتی ئاداب / به‌شی مێژوو

——————————————–

بۆ زانیاری زیاتر له‌سه‌ر ئه‌م بابه‌ته‌ بڕوانه‌ ئه‌م سه‌رچاوانه‌ی خواره‌وه‌:

Rojda Yıldız, 20 Haziran 1919: Kürt kadınlar ilk örgütünü kuruyor https:// catlakzemin.com/20-haziran-1919-kurt-kadinlar-ilk-orgutunu-kuruyor/7. 2. 2023.
د. جه‌بار قادر، ژنانی كورد له‌ مێژوودا. https://www.nuche.net/post-271.html . 7. 2. 2023.

ئەم سێ وشەیە؛ داهێنان، یاخیبوون و ژن، لای زۆرێک لە پیاوانی جیهان، نەک بە تەنها پیاوانی عەرەب، بگرە لای هەندێك لە ژنانیش دەبێتە هۆی توڕەبوون یان لانی کەم دڵەڕاوکێی، هەر لە سەرەتای دامەزراندنی سیستەمی کۆیلایەتییەوە، ئەم سێ وشەیە پەیوەست کراوە بە ئەهریمەنەوە، کە هۆکاری سەرپێچی و یاخیبوون و هاندانی ژنانە بۆ گوناهکردن، یان وەرگرتنی مەعریفە.
پەیوەندییەک لە نێوان داهێنان و زانین (گوناهکردن)دا هەیە، یاخود هۆشیاريی بوون بەو نادادپەروەريی و ئەو جیاکارییەی لە نێوان مرۆڤەکاندا دەگوزەرێت. نەزانین فەزیڵەت بوو (ئێستاش هەروایە)، لێرەوە پەیوەندیی نێوان یاخیبوون و داهێنان و هۆشیاريی دێتە ئاراوە. یەکەم داهێنەر و یەکەم یاخیبوو لە مێژوودا ژن بوو، چونکە لە یاخیبوون و بەدەستهێنانی زانیندا، پێش پیاوە‌كە‌ی كە‌وت، ئەگەر داهێنان و یاخیبوونی ژن نەبووایە، مرۆڤ و مرۆڤایەتی بوونی نەدەبوو.
ئەگەر لە سەرەتاوە داهێنان و یاخیبوونی ژنان نەبووایە، ئێمە نەدەبووین و نەدەهاتینە بوون، کەواتە بۆچی ئەم سێ وشەیە، ئەم هەموو ناڕەزایەتی و توڕەیی و دڵەڕاوکێیەی لێدەکەوێتەوە، کە لە حەفتاکانی سەدەی ڕابردووەوە و لەگەڵ سەرهەڵدانی بزووتنەوە سیاسییە ئایینییە “فەندەمێنتاڵەکان”، ئیتر چ ئیسلامی بێت، یان مەسیحی، یان جوولەکە، یان هیندۆسی، یان بودایی ….هتد، تا دێت زیاتر دەبێت.
شتێکی سروشتییە، کە ئەو سیستمەی سیاسییەی لەسەر بنەمای هێز وەستاوە، نەك دادپەروەريی، پشت بە هێزێکی غەیبی ببەستێت، و “ئایین” وەك چەكێك لە دژی ژن و پیاوی کۆیلە بەكاربهێنێت، هەروەها کارێکی سروشتیشە، کە پیاوان و ژنانی چەوساوە، “ئایین” وەک چەکێک لە دژی حوکمڕانانی دەوڵەت، یان خێزان بەکاربهێنن، ئیتر بەپێی تێگەیشتنی هەر یەکێکیان بۆ مانای ئایین.

ئه‌مه‌ ئه‌و ململانێیه،‌ که‌ تاکو ئه‌مڕۆ تێیدا ده‌ژین، ململانێیه‌ک هێندەی کۆیلایەتیى کۆنە، ململانێیه‌کی مۆدێرنیشە، که‌ له‌گه‌ڵ گەشەسەندنی سیسته‌می سیاسی و ئابوری و کلتوری و میدیا، گه‌شه‌ده‌کات.

١/ وێرانکردنی عەقڵ:

سەردەمی مۆدێرن و سەردەمی پاش مۆدێرن بە پێشکەوتنی کەرەستەکانی ڕاگەیاندن و هۆکارەکانی پەیوەندی جیادەکرێتەوە، کە بە سەردەمی زانیاريی ناودەبرێت، لەم سەردەمەدا چەکی ڕاگەیاندن زۆر مەترسیدارترە لە چەکی سەربازيی. چونکە وێرانکردنی عەقڵ، یان هۆشیاريی ساختە زۆر مەترسیدارترە لە وێرانکردنی باڵەخانە و دام و دەزگاکان. وێرانکردنی عەقڵ وا لە مرۆڤ دەکات (ژن بێت، یان پیاو) لە هاوڕێی خۆی بدات لە بری ئەوەی لە دوژمن بدات، میللەت لە رێگای ڕاگەیاندنەوە چەواشەدەکرێت بەوەی کە دژی بەرژەوەندییەکانی خۆی بووەستێتەوە.

وێرانكردنی عەقڵ وا لە ژن دەکات کە باوەر بە بیری کۆیلایەتی بهێنێت، دەکرێت بە ئامرازێک بە دەست پیاوێکەوە یاخود هاوسەرەکەی، لێیبدات و سوکایەتی پێبکات و لە کارەکردندا لە ناو ماڵ و لە دەرەوەی ماڵیش وەک کۆیلە لێیبڕوانرێت، لەژێر ناوی ئایین و کولتور و ناسنامە و ناسیۆنالیزم و نیشتمانپەروەريی … هتد.

سروشتی مرۆڤ وایە ئیدی (ژن بێت، یان پیاو) یاخیببێت و دژی یاساکانی نادادپەروەريی ڕاپەڕێت، بەڵام وێرانکردنی عەقڵ وا لە زۆرێک لە ژنان دەکات، کە قبوڵی ئەو ستەمانە بکەن کە لێیان دەکرێت، وەک ئەوەی یاسایەکی خودایی، یان سروشتی بێت، کە لەگەڵ سروشتی ژنانەدا ڕێکبکەوێت، هەر بۆیە بە پێی ئەو یاسایە ژن نابێت شۆرش بکات، یاخود یاخی ببێت، هەندێ جاریش دەبێت گۆێڕایەڵی دۆخی ژیانی بێت و ستەم و لێدانیش قبوڵبکات، و تەنانەت ئەگەرلەو پێناوەشدا مردبێت نابێت بەرگريی لە خۆی بکات.

چەند ڕۆژێک، یان هەفتەیەک لەمەوبەر لێرە لە قاهیرە، دوو کچ لە بیستەکانی تەمەنیاندا خۆیان کوشت، ئەو دوو کچە گیانی خۆیان کردە قوربانی ئەو بیرۆکانەی، کە بەتەواوی عەقڵییەتیانی وێرانکردبوو، گوایە دەموچاوی ژن عەورەتە و دەبێت بە نیقاب داپۆشرێت، هەروەها گوێڕایەڵیی ژن بۆ پیاو ئەرکێکی ئایینییە، تەنانەت گەر ئەوە پاڵنەرێکیش بێت بۆ ئەوەی خۆی بکوژێت.

کاتێک ژن دەبێتە دژی خۆی، ئێمە دەبێت چی بکەین؟ ئەمە یەکێکە لەو کارە سەختە گرنگانەی کە ڕووبەڕووی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازیی ژنان لە تەواوی جیهاندا دەبێتەوە، بە تایبەتی لە وڵاتە عەرەبییەکاندا، نەک لەبەر ئەوەی لە ناو ئایینی ئیسلامدا ژنان زیاتر دەچەوسێنەوە، یان ئایینێکە دیموکراسیی تێیدا کەمە، یاخود لە چاو ئایینەکانی تردا زیاتر بێتوانایە لە گەشەکردن، وەک ئەوەی هەندێک لە بیرمەندانی ئەوروپی و ئەمریکی بانگەشەی دەکەن؛ بەڵکو هۆکارەکەی ئەوەیە کە وڵاتە عەرەبییەکانمان بۆ چەندین سەدە کەوتنە ژێر هەژموونی کۆلۆنیالیزمی دەرەکی و ستەمکارە ناوخۆیەکانیانەوە، ئەمەش وای کرد کە ئەو پەرەسەندنە سروشتییە سیاسيی و ئابووريی و کۆمەڵایەتيی و کولتورییەی تێکبدات، کە لە وڵاتانی دیکەدا ڕوودەدات. ئەمڕۆ وڵاتە عەرەبییەکانمان بەدەست داگیرکارییەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل لە عێراق و فەلەستین دەناڵێنن، هەروەها شەڕی دڕندەیی ئابووریی جیهانگیریی سەرمایەداری، کە بە ڕەهایی زۆرینەی ژنان و پیاوان و گەنجانی وڵاتەکانمانیان کردووە بە پەیکەرێکی بێڕۆح، کە لە ژێر هێڵی هەژاریدا دەژین، هیچ هیوایەکیان بە ژیان نەماوە جگە لە کۆچکردن بەدوای کار و بژێوی ژیان، یان هەڵهاتن لە دەسەت سیستەمە دیکتاتۆریەکان.

٢/ فراوانبوونی چەمکی داهێنان:

داهێنان هەموو لایەنەکانی ژیان دەگرێتەوە، ژیانی سیاسيی و کۆمەڵایەتيی و کەلتوريی و ئاینيی. بزووتنەوەکانی ژنان لە جیهان و لە وڵاتانی ئێمەدا، تا ڕادەیەک گەشەیانکردووە تاوەکو لەگەڵ گۆڕانکارییە نوێیەکاندا هاوسەنگبن، هەروەها بۆ تێپەڕاندنی ئەو سنوور و کۆتوبەندانەی کە لە ڕابردوودا ھاوە‌ڵیان بوون.

بزووتنەوەکانی ژنان چیتر بە‌ تەنها لە ژناندا قەتیسنەبوون، بەڵکو پیاوانیشی لە خۆگرتووە،‌ کە شەڕی هەمان سیستەمی چینایەتیی پیاوسالاری و بزووتنەوە سیاسییەکانی دیکەش دەکەن و بەرهەڵستی شەڕ و جیهانگیرین، ژنان لە هەموو بوارەکانی داهێنانی هزری و فەلسەفی و بە بواری ئایینیشەوە ڕۆڵی خۆیان ھە‌بووە‌، لێکدانەوەی ئایینی بۆ ئایەتەکان چیتر بە تەنها لە ناو پیاواندا قەتیس نییە، بە‌ڵكو ژنانیش ھاتوونە‌تە‌ ناو ئە‌م بوارە و داهێنانێکی نوێی هزريی لە لێکدانەوەی تەورات و ئینجیل و قورئان و کتێبە ئایینیەکانی دیکەدا هێناوەتە ئاراوە، پشت بە جەوهەری ئایین یان ڕۆحی دەق دە‌بەستن ، دە‌قە‌كان دە‌گێڕنە‌وە‌ بۆ کات و شوێنی خۆی و شیکردنەوە‌ بۆ هۆکارەکانی دابە‌زینی ئایە‌تە‌كان و بەرزڕاگرتنی بەرژەوەندييه گۆراوە‌كان بەسەر دەقە جێگیرەکاندا دە‌كە‌ن.

ژن بواری هزری تیۆريی تێپەڕاند بۆ بواری پراکتیک و کردار، ئەو توانی پێگەی خۆی لە ناو کڵێسادا داگیربكات، کە لە‌ رابردوودا تەنیا بۆ پیاوان سنوورداربوو، خۆ ڕەنگە بەم زوانەش گوێبیستی ئەوە بین، کە ژنێک پێگەی پاپا لە ڤاتیکان داگیربکات. ھە‌روە‌ھا ژنی موسڵمانیش توانیوێتی ڕۆڵی ئیمام ببینێت‌، خۆ ڕەنگە بەم نزیكانە‌ گوێبیستی ئەوەش بینن کە ژنێک پۆستی شێخی ئەزهەر وە‌ربگرێت، کە ئە‌مە‌ش دە‌كرێت بە هەڵبژاردن بێت، نەک بە دامە‌زراندن.

هەروەها ژنان توانیویانە‌ بڕۆنە‌ ناو گۆڕە‌بانی سیاسەتەوە و خۆیان بۆ سەرۆکایەتی دەوڵەت کاندیدکردووە‌، ئەم هەوڵانەش وای كردووە كە‌ مشتومڕ لەسەر تواناکانی ژنان درووستبكات کە پێشوتر بە تەنها بۆ پیاوان بە ڕەوا بینراوە، ئەمە‌ لە ئێران و جەزائیر و میسر و وڵاتانی دیکەی عەرەبی و ئیسلامیش ڕوویداوە‌.

كارە‌كە‌ لە‌وە‌دا نییە‌ كە‌ ژن بێت یان پیاو، ئە‌وە‌ش بەس نییە كە‌ دە‌بێت مرۆڤ ژن بێت، بۆ ئە‌وە‌ی حاکمێکی دادپەروەربێت، نموونەی ژنان هەن كە‌ وەک مارگریت تاچەر یان کۆندۆلیزا رایس و نموونە‌ی دیكە‌ش کە بە‌ جە‌ستە‌ ژنن، بەڵام عەقڵێت و بیرکردنەوەیان جیاوازییەکی ئە‌وتۆی نییە‌ لەگەڵ عەقڵی جۆرج بۆش و دۆناڵد رامسفێڵد و ئە‌وانی تر.

لێرەدا گرنگیی داهێنان لە‌وە‌دایە،‌ کە سەرکەوتووبێت لە لابردنی پە‌ردە‌ لەسەر عەقڵی ژنان و پیاوان، ئەوا عەقڵییەتانەی کە بە هزری چینایەتيی کۆنەپەرستيی پیاوسالاريی وێرانبووە‌، ئیدی چ لە بواری سیاسيی بێت، یان ئابوريی، یان فەرهەنگيی یان ئاینيی و بوارە‌كانی تریشدا.

داهێنان ئە‌و كاتە سە‌ركە‌توو دە‌بێت كە بتوانێت سیستەمی باو و کۆنەپارێز و نۆرم و پرنسیپە کۆنەکانی کۆمەڵگە تێكبشكێنێت، سیستەمێکی نوێی پێشكە‌وتوخواز بهێنێتە ئاراوە كە‌ زیاتر دادپە‌روە‌رانە و ئازادیخوازانە و مرۆڤدۆستانە بێت.

بەڵام هەمیشە قۆناغێک لە نێوان ھە‌ردوو سیستمە‌ی کۆن و نوێدا بوونی هەیە، قۆناغێکی گواستنەوەی پێویست، پشێويی، یاخیبوون، یان ئاژاوە لەخۆدەگرێت، ئەمەش ماوەیەکی کورتخایەنە، بەڵام ترس و دڵەڕاوکێ و گومان لە ناخی زۆرینەی مرۆڤەکاندا دەخولقێنێت، جگە لە ژن و پیاوە داهێنەرەکان.

ھێشتا وشەی یاخیبوون، یان ئاژاوەنانەوە وشەیەکی نێگەتیفانەیە، زۆرجار دەیبەسنەوە بە حاڵەتی شێتی، وەک چۆن داهێنان بەستراوەتەوە بە شێتییەوە، بە تایبەت لە دۆخی ژناندا؛ من لەو کاتەوەی دەستم بە پێنووسەوە گرتووە و دەنووسم لە دژی ئە‌و زوڵم و ستە‌مانە‌ی كە‌ لە‌ ژنان دە‌كرێت، بە كە‌سێكی شێت تۆمەتبار دەکرێم. چەند رۆژێك لەمەوبەر لە ناو پەرلەمانی میسردا یەكێك لە پیاوەكانی دە‌سە‌ڵات تەنیا لە‌ بە‌ر خۆكاندید كردنم بۆ پۆستی سەرۆك كۆمار بە شێت وەسفیكردم، لە‌ كاتێكدا وەسفی هیچ كام لە پیاوە كاندیدكراوە‌كانی تری بەم شێوەیە نەكرد.
ھە‌نوكە‌ بیردۆزی ئاژاوە بووە‌ بە بەشێک لە زانستی گەردونناسی نوێ، وە‌ عەقڵی مرۆڤ دركی بە‌وە‌ كردووە‌ کە سیستە‌می ناڕێک بەشێکە لە خودی سیستە‌م، وە‌ك چۆن شەو بەشێکە لە ڕۆژ، مردن بەشێکە لە سوڕی ژیان، شێتیش بەشێکە لە عەقڵ و داهێنان.

٣/ دیالەکتیک و پرسیاری نوێ:
لەگەڵ هەر داهێنانێکی نوێدا ململانێیەک لە نێوان کۆن و نوێدا درووستدەبێت، لە نێوان کۆیلایەتی و ڕزگاریيدا، لە نێوان ناداديی و دادپەروەریدا، لە نێوان لۆژیک و نالۆژیکیدا، نوێ سەردەکەوێت و عەقڵ زاڵ دەبێت بەسەر کارە نابەجێکاندا و پرسیاری نوێ و نامۆ دەردەکەون.
قۆناغەکانی ململانێ پێویستن، کارێکی ئەرێنین مادام ململانێکان دەبێتە هۆی دیالۆگ و مشتومڕ نەک هۆی کوشتن و خوێنڕشتن.

لەم دواییانەدا لە میسر مشتومڕ لە دەوری ئەو پرسیارەدا درووستبوو: ئایا دروستە ژن ببێتە سەرۆکی دەوڵەت؟ وەک هەمیشە پێشەواکانی ئاین دابەش بوون؛ شێخی ئەزهەر (دکتۆر: محەمەد سەید تەنتاويی) ڕایگەیاند: کە دروستە ئافرەت لە ئیسلامدا پۆستی سەرۆکایەتی کۆمار وەربگرێت، لە کاتێکدا بەرێزی موفتی (دکتۆر. عەلی جومعە) ڕایگەیاند: کە ئیسلام بە هیچ شێوەیەک ڕێگە بە ژنان نادات بۆ وەرگرتنی پۆستی سەرۆک دەوڵەت، کاتێک لێیان پرسی: بۆچی؟ گووتی: بەهۆی سروشتی فیزیۆلۆژی ژنەوە، ئەوی لە کاتی سوڕی مانگانەدا پێوەی دەناڵێت!

ڕەنگە مامۆستای موفتی نەڕۆیشتبێتە گوندەکەی من، یان بۆهیچ گوندێکی دیکەی میسر، تا بزانێت سوڕی مانگانە لە خۆرهەڵاتن تا خۆرئاوابوون ڕێگری لە کارکردنی ژنانی جوتیار ناکات، بەڵکو ژنی جوتیار لە کاتی کارکردندا منداڵەکەی لەناو کێڵگەدا دەبێت، بە تەور ناوکەداوی منداڵەکە دەبڕێت، وێڵاشەکەی لە زەوێکەدا دەنێژێت، کۆرپەکەی دەخاتە ناو سەبەتەکەی سەر سەریەوە و لەسەر پێی خۆی دەگەڕێتەوە بۆ ماڵەوە، تاوەکو ژەمی ئێوارە بۆ خێزانەکەی درووستبکات.

پرسیارێکی تر هاتە ئاراوە: ئایا درووستە ئافرەت بەرنوێژی (ئیمام) نوێژکەرەکان لە مزگەوتدا بکات؟ هەروەها لێرەشدا بۆچوونەکان دابەشبوون؛ زۆربەی پیاوەکان دژایەتیانکرد، هەروەها هەندێک لە ژنانیش، لەوانە دکتۆر سوعاد ساڵح، ڕاگری کۆلێژی خوێندنی ئیسلامی لە زانکۆی ئەزهەر، گووتی: مەرجەکانی بەرنوێژیکردن لە ئیسلامدا بریتین لە عەقڵ و باڵغبوون و پیاوێتی؛ بۆیە درووست نییە ئافرەت بەرنوێژی بکات. بۆچی؟ چونکە جەستەی ژن لە کاتی کڕنۆش و سوجدە بردن لەبەردەم پیاواندا ڕەنگە ببێتە هۆی ئەوەی کە پیاوان بوروژێن و کاری خراپەبکەن.
ئەم لۆژیکە لە سەر بیرۆکەی باڵاپۆشکردنی ژنان بۆ دوورکەوتنەوەیان لە فیتنە و خراپەکاریش دەگونجێت، وەک ئەوەی ڕەوشتی پیاوان ئەوەندە ناسک بێت کاتێک چاویان دەکەوێتە سەر دەموچاوی ژنێک، یان جووڵەی جەستەی ژنێک لەکاتی کرنوش بردندا توشی هەڵە دەبن. کەواته لێرەدا گرفتەکە لە ژنەکەدا نییە، بەڵکو ڕەوەشتی ناسکی پیاوانە، کە جنس و شەهوەت سەرقاڵی کردون تەنانەت لە کاتێکدا کە لە نوێژدان و لە بەردەم خودادا کرنوشدەبەن. هەر بۆیە وا باشترە چاکسازيی لە ڕەوشتی پیاواندا بکرێت، نەک ژنان دابڕێنن و لە پشتی پەردەوە بیانشارنەوە، یان ڕێگری کارکردنیان لێبگیرێت ئیدی لە هەر بوارێکدا بێت.

بەڵام سیستەمی کۆیلایەتی (چینی باوک سالاريی) لە سەرەتای درووستبوونیەوە تا ئەمڕۆ، خراپەکاری ئەخلاقی و جیاکاری جێندەری بەرهەم هێناوە؛ پیاو مافی خۆیەتی لە دەرەوەی هاوسەرگیری هەموو ئارەزووە سێکسییەکانی و ڕابواردنە زۆرەکانی جێبەجێبکات، بەبێ ئەوەی لە ڕوی یاسایی و ئایینی و نەریتییەوە بەرپرسیارێتی هەڵبگرێت.
لێرەدا دەمەوێت باس لە ڕوداوێک بکەم کە لە ژیانی گەنجێکی میسریدا ڕویداوە، ئەو لە بواری هونەردا کاردەکات (ئەحمەد ئەلفیشاوی)، ئەو گەنجە ئامادە نەبوو کچەکەی بخاتە سەر ناوی خۆی، سەرەڕای دانپێدانانی بە پەیوەندی سێکسی نێوان خۆی و دایکی کچەکەی ئەندازیار (خاتوو هیند ئەلحناوی)، ئەو گەنجە سەرەڕای پێشێلکردنی بنەما بنەڕەتیەکانی ڕەوشت و چاکە، پەنای بۆ یاسا و شەریعەت و داب و نەریت برد.
هەزاران ژن لە وڵاتی ئێمەدا هەن، هەزاران منداڵیش کە بوون بە قوربانی خراپەکاريی ئەخلاقی پیاوان، ئەم جیابوونەوەی نێوان دەسەڵاتی پیاوسالاريی و بەرپرسیارێتييە، ئەم بۆشایە مەترسیدارە لە سیستەمی کۆیلایەتیدا کە تاوەکو ئەمڕۆش زاڵە، بە تایبەت لە ناو خێزانی پیاوسالاردا؛ کە تەنیا ناوی باوک تێیدا خاوەن شەرەف و ڕێز و کەرامەتە، لە کاتێکدا ناوی دایک هیچ شەرەف و ڕێز و کەرامەتێکی نییە. زۆرێک لە وڵاتانی جیهان لەم کێشەیە دەربازبوون و منداڵ تێیدا مافی خۆیەتی ناوی دایکی هەڵبگرێت و هەمان ڕێز و شەرەفی لێبگیرێت وەک هەر منداڵێکی تر.

(٤) یاسای خێزانی باوکسالاريی
لە وڵاتی ئێمەدا یاسای خێزانی باوکسالاريی هەر وەک یاسایەکی کۆیلایەتی دەمێنێتەوە، تاوانبار لە”پیاو” ئازاد دەکات چونکە بەهێزترینە، سزای قوربانییەکان لە “منداڵ و ژن” دەدات چونکە لاوازترینن.
بزووتنەوەکانی ژنان لە وڵاتی ئێمەدا لە سەرەتای دامەزراندنیانەوە تا ئەمڕۆکە شەڕی ئەم یاسایەیان کردووە، سەرەڕای ئەو هەموارکردنە کەمانەی کە لە دەیەکانی ڕابردوودا ڕوویانداوە، بەڵام کرۆکی یاساکە هێشتا هەر کۆیلایەتییە، لەگەڵ بنەماکانی ڕەوشت و دادپەروەریدا ناگونجێت، پیاوێکی پیر لە حەفتاکان یان هەشتاکانی تەمەنیدا دەتوانێت هاوسەرگیری لەگەڵ ژنێکی دیکە بکات و بە پارە لە بازاڕەکانی هاوسەرگیریدا بیکڕێت (بەپێی ئەو کاریکاتێرەی کە لە ڕۆژنامەی ئەلئەهرامدا لە ٦ی ئایاری ٢٠٠٥ بڵاوکرایەوە، کە تێیدا وێنای دوو پیاوی پیر دەخاتە بەر دیدەمان، پارەی پلەبەرزبوونەوەی موچەیان لە ١٥٪ وەرگرتووە، یەکەم بیرۆکەیەک کە بە خەیاڵایاندا هاتووە ئەوەیە کە هاوسەرگیريی لە گەڵ ژنێکی دیکە بکەن).

لە گەشتێکمدا بۆ وڵاتی جەزائیر، بۆم دەرکەوت کە بزووتنەوەی ژنانی جەزائیر بەم دوایيە سەرکەوتوو بووە لە هەموارکردنەوەی پانزە مادە لە یاسای خێزانی، سەرەڕای ناڕەزایەتی ڕەوتە ئیسلامییە فەندەمێنتاڵەکان، گرنگترینی ئەم هەموارکردنانە ئەوەیە کە مێرد مافی ڕەهای نەبیت بۆ جیابوونەوە و فرەژنی، چیتر ئەو مافەی نییە بچێتە دادگا و ئەم کارە بکات وەک چۆن هاوسەرەکەی ئەو مافەی نییە، هەروەها مێرد یان باوک چیتر سەرۆکی خێزان نییە، بەڵکو ئەندامانی خێزان بە پێی لێهاتوویی و ڕەوایی سەرۆک خێزانی خۆیان هەڵدەبژێرن ( ئیدی باوک بێت، یان دایک) نەک بەپێی ڕەگەز. ئەم دەستکاریکردنە زۆر گرنگە، چونکە بنا‌‌‌‌غەکانی دیموکراسی سەرەتایی لە ناو خانەی کۆمەڵایەتیدا خێزانە، دیموکراسی ڕاستەقینە ڕەفتارێکی مرۆڤە لە دایکبوونییەوە تاوەکو مردن ، تەنیا بڕیارێک نییە کە لە لایەن پەرلەمان یان سەرۆک دەربچێت، دیموکراسی تەنیا چوون بۆ دەنگدان و هەڵبژاردنی ئەندامانی پەرلەمان یان سەرۆک نییە، بەڵکو ئەوەیە مرۆڤ هەر لە منداڵییەوە بتوانێت بە پراکتیزەکردن لە هەڵبژاردنەکانیدا ئازادبێت.

بزووتنەوەی ژنان لە میسر نەیتوانی شتێکی هاوشێوەی ئەو کارانە بەدەستبهێنێت کە بزووتنەوەی ژنانی جەزائیر بەدەستیان هێناوە؛ ژنانی جەزائیر شەڕی دژی کۆلۆنیالیزمی فەرەنسایان کرد، لە خۆپیشاندانەکاندا دژی ڕەوتی ئایینی تیرۆریستی ڕژانە سەر شەقامەکان، ڕوبەڕوی مەرگ و سوتاندن و سەربڕین بوونەوە، بەڵام ئازایانە و بوێرانە بەردەوام بوون لە خەبات و تێکۆشان و درێژەدان بە داهێنانەکان لە بواری سیاسی و کۆمەڵایەتی و کولتوریدا؛ داهێنان بە بێ ئازایەتی نایەتە ئاراوە، ئەو بە خوێن و جەستەی خۆی باجی داهێنانی داوە؛ چونکە داهێنان باجی دەوێت، زۆر جار باجی گەورەشی دەوێت.
یاسای خێزانی باوکسالاری لە وڵاتانی عەرەبی ئێمەدا ئەو کۆڵەکەیە یان ئەو بڕبڕەی پشتەیە کە سیستەمی چینی باوکسالاريی جەختی لە سەر دەکات و دەمێنێتەوە، کە بە یەکسانی خەفەت بە ژنان و هەژاران دەدات، وە لە دەسەڵاتە ستەمکارە ناوخۆیەکان و هێزی کۆلۆنیالیزمی نێودەوڵەتیدا بەرجەستە بووە.

(٥) ئازادکردنی تاوانبار
لێرەدا ئەو بەرهەڵستييه بەهێزەی کە بەرامبەر هەر گۆڕانکارییەک لەم یاسایەدا ڕوودەدات، بە تایبەت لەلایەن ڕەوتە سیاسییە ئایينیە فەندەمێنتاڵەکانەوە؛ زۆرجار ئایینەکان خزمەت بە سیاسەت دەکەن، سیاسەتیش لە سەردەمی کۆیلایەتییەوە هەمیشە ئاغای بەهێز لە سەر حەق دەبینێت ئەگەر هەڵەش بکات. وەک چۆن تاوانبار لە ناو خێزانە بچوکە باوکسالارەکاندا ئازاد دەکرێت، بە هەمان شێوە تاوانبار لە ناو شانۆی سیاسی نێودەوڵەتیدا ئازاد دەکرێت.
ئایا جۆرج بوش یان ئیرێڵ شارۆن لەسەر تاوانەکانی جەنگ لە عێراق و فەلەستین و ئەفغانستان و چەندان وڵاتی دیکە دادگایی کران؟! جۆرج بوش (وەک فەرمانڕەواکانی دیکە) هێزی خۆی لە ڕەوتە فەندەمێنتاڵەکانی مەسیحی، جوولەکە، ئیسلامی و ڕەوتەکانی دیکەوە وەردەگرێت، بەرنامە سیاسییەکەی لەسەر بنەمای ئەوەیە کە ناوی دەنێت پاراستنی فێرکاریەکانی کڵێسا بە مەبەستی پاراستنی بەها و نەریتە خێزانییەکان.
لێرەوە لێکچوونی نێوان بەرنامەکانی جۆرج بۆش و ئوسامە بن لادن و دەسەڵاتی تاڵیبان و قاعیدە و هێزە ئایینیە سیاسیەکانی دیکە دەردەکەوێت کە لەگەڵ سەرهەڵدانی هێزەکانی سەرمایەداری و جیهانگیری نوێدا پێشکەوت. هەردووکیان (جۆرج بوش و بن لادن) دوو دیوی یەک دراون، سەرەڕای جیاوازی زمان و ئایین و نەتەوە.

(٦) بەرەو هاوپشتیی جیهانی و شوناسی مرۆڤبوون

ئەوەی هیوا و گەشبینیمان پێدەبەخشێت، سەرەڕای ئەو دابڕانەی کە تێیدا دەژین لە هەموو بوارەکاندا، بریتییە لەم هاوپشتییە جیهانیەی نێوان گەلان، ژن و پیاو، باکوور و باشوور، ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا، بەبێ گوێدانە جیاوازیەکان. هەروەها ئەم داهێنانە سیاسی و هزرییانەی ژن و پیاو لە سەرجەم پسپۆڕی و ئاراستەکاندا، ئەم بەرزڕاگرتنەی هاوپشتی و ئەو فاکتەرانەی کە گەلانی جیهان و ژن و پیاو و گەنجان کۆدەکاتەوە، بەبێ گوێدانە ڕەنگ و ڕەگەز و ئایین و چین و نەتەوە و ڕەگەزنامە… هتد.

بزووتنەوەی جەماوەری جیهانی دژ بە جەنگ و جیهانگیری سودی لە بزووتنەوەکانی ژنان وەرگرتووە، وە لە هزری ژنان کە پێشینەیان هەبووە لە چارەسەرکردنی ئەو جیاکاریە بۆماوانەی کە لە کۆیلایەتییەوە ماونەتەوە، جیاکاری نێوان ژیانی گشتی و ژیانی تایبەتی ناو خێزانی هەڵوەشاندەوە، هەروەها لە نێوان داهێنەرە فەلسەفييەکانی بواری بیرکردنەوە و تيۆریدا و داهێنەرە جەستەیەکانی بواری سەما و ڕیتم و مۆسیقا و گۆرانی و پەیکەرسازی و نیگارکێشانیش.
پاشان هەڵوەشاندنەوەی جیاکاریی نێوان کاری هونەريی و ئەدەبيی، لە نێوان کاری سیاسی و کۆمەڵایەتی، لە نێوان خەباتی ناوخۆیی و خەباتی جیهانیدا، لە نێوان فۆرم و جەوهەرەکەی، لە نێوان سوبێکت و ئۆبێکتدا، لە نێوان ڕۆح و جەستەدا، لە نێوان خودی تاک و خودی بە کۆمەڵ، لە نێوان ڕابردوو و ئێستا و داهاتوودا، و لە نێوان ئیگۆ و ئەوی دیکەدا.

چیتر نووسینی داهێنەرانە، مۆسیقا، یان سەما بەس قسە نییە، بەڵکو کرداری لەگەڵدایە، بەڵکو دیواری نێوان گفتار و کردار، تیۆر و پراکتیکی هەڵوەشاندەوە. بزووتنەوەی سیاسی ژنان لە توانایدایە بە ڕووی بزوتنەوەکانی تردا بکرێتەوە، فرەلایەنی ببێتە بنەما نەک تاکلایەنی و گۆشەگیری لە سەر خود، ڕێکخراوەکە ئاسۆیی و فراوان بێت، نەک داخراوبێت.

ئەم هاوپشتییە جیهانییە نوێیە لەم هۆڵەدا بەرجەستەبووە، ئەم کۆنفرانسەی کە خەباتی نێوان سەماکارێکی سویدی وخەباتی فەیلەسوفێکی هیندی و مامۆستایەکی زانکۆی عەرەبی و شاعیرێکی ژن لە نەیجیریا و نووسەرێک و دکتۆرێک و توێژەریک و مۆسیقاژەنێک و ڕۆژنامەنووسێک و نیگارکێشێک و پەیکەرتاشێک و ڕۆماننووسێک لە میسر و هۆڵەندا و ئوردن و بەلجیکا و سوریا و عێراق و فەلەستین و لوبنان و کاریبیان و پاکستان و ئینگلتەرا و فەرەنسا و ئیتاڵیا و کینیا و باشوری ئەفریقا و ئەمریکای باکور و ئەمریکای لاتین و نەرویج و سۆماڵ و ئەڵمانیا و ئیماراتی عەرەبی و بەحرین و ئیسپانیا و وڵاتانی دیکەی جیهان کە نوێنەرایەتی لێدەکەن، کۆدەکاتەوە. بەشێوەیەک داهێنانی سیاسی لەدژی شەڕ و کۆلۆنیالیزم، لەگەڵ خەبات لەدژی زمانی باوکسالاریی چینایەتی و هۆشیاریی ساختە، یەکدەگرنەوە. لێرەدا؛ دووبەرەکی و جیاوازییە بۆماوەییەکانی نێوان ئایین و نەتەوە و ڕەگەز و ڕەنگەکان و جۆرەکان، نێوان ژنان و پیاوان، دەتوێنەوە و نامێنن.
داهێنانی ژنانە لەم هۆڵەدا؛ جیاکاری ناکات لە نێوان یاخیبوونی سیاسیی گشتی و یاخیبوونی کەسایەتی لە ناو ماڵدا، یاخود لەنێوان بەرەنگاریی لەدژی ستەمی ئابووری و ستەمی سێکسی. داهێنانی ژنانە؛ جەخت لەوە دەکاتەوە کە باشترین ئینتیما بریتییە لە ئینتیما بۆ مرۆڤایەتی و بەهاکانی ئازادی و دادپەروەری و خۆشەویستی و ئاشتی. تاکە شوناسە کە ژن و پیاوە داهێنەرەکانی سەرجەم وڵاتان کۆدەکاتەوە، کە ئێمە خەونی پێوەدەبینین و هەوڵ دەدەین لە داهاتوویەکی نزیک یان دووردا بەدەستی بهێنین.

ــــــــــــــــــــــــ
بەشێک لە پەرتوکی ( لە سەر ژن و ئایین و ڕەوشت) نووسينى د.نە‌وال ئەلسە‌عداوی .

وەرگێڕانی بۆ کوردی:کاوە عومەر
دەقێک کە لە شریتەوە وەرگیراوە

مادەی ٣٩ – دەبێت قەدەغەکردنی لەباربردنی منداڵ هەڵبوەشێتەوە…
ئەوەی لێرەدا نووسراوە، وەک بەند، بەلای منەوە زۆر سروشتییە، کە لە نەریتی گشتی چەپەکاندایە. هەڵوێستەکانی ئەو بابەتە ئاساییەکانی چەپن، “بەرگریکردن لە ئازادی لەباربردن”. بە شێوەیەکی سروشتی تا تەمەنێکی دیاریکراو، بۆ کۆرپەلە و هەروەها بە فەمی ناسینی ژنەکە بۆ ئەنجامدانی ئەم کارە یان ئەنجام نەدانی. ئەمانە هەڵوێستی سەرەکی چەپەکانن لە قوناغێکی دیاریکراودا، نازانم هەمیشە وا بووە یان نا؟ بەڵام ئێستا بەم شێوەیە.

لەگەڵ ئەم جیاوازییەدا بێگومان بەندەکەمان کەمێک شەرمنترە و ئەو دروشمە بنەڕەتیانەی کە چەپ داویانە و ئەو دەرەنجامە لۆژیکیانەی کە لەم باسە دێتە ئاراوە، نەیانکردووە. بۆ نموونە لە هیچ شوێنێکدا بە ڕوونی نەنووسراوە “لەباربردن بەپشت بەستن بە داواکاری، واتە هەر لەوکاتەدا کە ژنەکە داوای کرد”. بەنەخستنەڕووی هۆکارێکیش کە ژنەکە بۆچی ئەیەوێت منداڵ لەباربردن ئەنجام بدات ؟ ئایا ڕەزامەندی هاوسەرەکەی پێویستە؟ لە هیچ شوێنێکدا بە ڕاشکاوی نەیگوتووە “ژن مافی هەڵبژاردنی هەیە”. ئاماژەی بەوەشکرد، مەرج نییە ئەنجامدانی ئەو کارە بە مۆڵەتی ژن بێت. مەرجدار نیە بەمۆڵەتی هیچ کەس و ژنێکەوە ، تەنها ژن نەبێت. ڕێگەپێدراوە. لە کاتێکدا لەباسەکەی چەپدا بە گشتی هەڵبژاردنە. واتە لەباربردن هەڵبژێرێت ئیتربەسە.

هەروەها لەم بڕگەیەدا هیچ هەوڵێک بۆ فراوانکردنی خزمەتگوزارییەکانی لەباربردن نییە. بۆ نمونە ڕاستە ئێمە هەڵمانوەشاندەوە، بەڵام لەم دۆخەی ئێستادا لە هەڵوەشاندنەوە یان هەڵنەوەشاندنەوەیدا هیچ جیاوازییەک نیە بۆ زۆرینەی ڕەهای خەڵک ، چونکە هەرچۆنێک بێت کلینیک و دەرمانخانەیەک نییە ، ڕیزەکان درێژن. بۆ ئەوەی ئەم کارە دەست پێبکرێت، لە هیچ شوێنێکدا نەیگوتووە کە دروست بکرێت، خەڵکێکی زۆر بۆ ئەم کارە ڕاسپێردرێت بۆ چارەسەرکردنی ئەم کێشەیە. ئەگەر چەپ ئەمەی دەوێت. بەڵام لە نەریتی چەپەکاندایە و منیش لەگەڵ زاراوە گشتیەکانیدا ناکۆکم، واتە لەباربردن ئازادە و مافی ژنە کە ئەنجامی بدات. من بە تەواوی دژی لەباربردنی منداڵم وەک کردارێک و دەمەوێت ئەمە ڕوون بکەمەوە.

ڕاستیەکەی بەڕای من ڕەنگە لەباربردن تاکە شتێک بێت کە بە ڕوونی دژایەتی سیستەمی کۆمەڵایەتی هەبوو لە کۆمەڵگەی چینایەتیدا لەگەڵ سروشتی مرۆڤ و مرۆڤ بە شێوەیەکی گشتی نیشان بدات. لەباربردن بەو مانایەیە کە مرۆڤ بۆ ئەوەی بتوانێت لەم کۆمەڵگایەدا بژی و لەو پەیوەندیانەدا بژی، پێویستە تیغ لە جەرگی خۆیان بدەن.

باشە زۆر شتیش لە خۆیاندا ئەمەیان هەیە. وەک خودی خەباتی چینایەتی، وەک شەڕ، کە مرۆڤایەتی لە دژی خۆی دەجەنگێت، لەم سیستەمەدا. وە مرۆڤایەتی لەناو دەبات، ئەو شتانەی پەیوەندییان بە مرۆڤایەتییەوە هەیە. بەڵام لەم حاڵەتەدا بە بڕوای من هەموو گرنگییەکە لێرەدا ئەوەیە کە مرۆڤ دەبڕێت نەک لە شێوەی مرۆڤێکی دیاریکراودا، لەگەڵ تاوانێکی دیاریکراو، یان بەرژەوەندییەکی دیاریکراو، بەڵکو لە فۆڕمی مرۆڤدا بە گشتی، مرۆڤ وەک مرۆڤێکی پۆتانسێل، مرۆڤی داهاتوو، شمشێر بەڕووی خودی مرۆڤ بووندا ڕادەکیشێت.

ئه مه واتای چیه؟ واتە ئەگەر ڕۆژێک کۆمەڵگا ببێتە سۆسیالیستی و مێژوونووسەکانی باسی ئەم قۆناغەی ژیانی مرۆڤایەتی بکەن، دەڵێن دۆخی سیستەمی کۆمەڵایەتیان بە جۆرێک بووە کە کۆرپەی مرۆڤیان لە سکی دایکی دەرهێنا و فڕێیاندا، بەجۆرێک کە دەیانتوانی لەم کۆمەڵگایەدا بمێننەوە. هەروەک چۆن باسی کۆیلایەتی دەکەین. لەو سەردەمەدا کۆیلایەتی بۆ کۆیلە و خاوەن کۆیلەکان ئەوەندە قێزەون نەبوو، وەک ئەوەی ئەمڕۆ بۆ من و تۆ هەیە. زۆر سەیرە هەندێک کەس کۆیلەی هەندێکی تر بوون. هەندێک کەسیان دەخەنە بەردەم شێر بۆ ئەوەی دابنیشن و سەیری بکەن، زۆر سەیرە. بە سەری خەڵک و منداڵەوە یاری پۆلۆیان دەکرد، ژن و هەمووان وەستابوون و سەیریان دەکرد، زۆر قێزەونە. ئێستاش لە قێزەونترین دەسەڵاتی دونیادا ئەم کارە ناکەن، بۆ ئەوەی سەری کەسێک ببڕن و لە گۆڕەپانی شار بە دار لێیان بدەن و هەمووان دەوەستن و چەپڵە لێدەدەن و هەل هەلە لێدەدەن. ئێمە دەڵێین زۆر قێزەونە و چەندە دژە مرۆڤە.
من بیردەکەمەوە، دەربارەی ئێمە، لەو کاتەدا، ئەوان ئەمانە دەڵێن سەبارەت بە لەباربردنی منداڵ لەم قۆناغەدا، و بە بۆچوونی من، زۆر ڕاستتر ئەمە دەڵێن. چونکە ئەو کەسەی کەسەریان بڕی بوو کەسێکی دیاریکراو بووە. هەستێکی دیاریکراو لەبارەی ئەوەوە هەبوو. ئەو کەسەی ئەمڕۆ ژیانی ڕادەگرین کەسێکی دیاریکراو نییە، مرۆڤە. مافی مرۆڤبوون و مافی خواستن و مافی هەبوونی پێداویستی و تێرکردنی پێداویستییەکانە. خەریکە لەناوی دەبات. چینی دەسەڵاتدار بە خەڵک دەڵێن نادەم لەنێوخۆتاندا بکیوژن. نانخۆرەکانتان کەم بکەنەوە، لە نێوخۆتاندا بیانکوژن. پێم وایە ئەمە خراپترین جۆرە.

و دیسانەوە کارەساتی بابەتەکە لێرەدایە کە ئەرکی کوشتنە لە خۆیدا و لەناوبردنی مرۆڤە، ئەوەش بە فۆرمێکی ئەبستراکت و تاکە، کێشانی تیغە دژی مرۆڤ بە گشتی، مرۆڤ وەک نموونە، بە دەستی ئەو ئینسانانە دەسپێردرێت کە نزیکترین پەیوەندیان هەیە لەگەڵ ئەو کەسەدا کە خەریکە لەناو دەچێت و ئەمەش ناودەنێن پێشکەوتوخوازی. واتە لەگەڵ هەر کۆرپەلەیەک کە لە سکی دایکی دەردەهێنرێت و فڕێ دەدرێت، ژنێک مافی خۆی وەرگرتووە! ئەمە کارەساتی دۆسیەکەیە. وە ئەمەش ئەوەیە کە ژنان لە کۆمەڵگە وەریدەگرن.

ئەمە دووڕوویی کۆمەڵگای سەرمایەدارییە، تاوانێکە کە هەموو ڕۆژ و شەو ڕۆژێک ئەنجامی دەدات. واتە مرۆڤەکان لەناو دەبات بەبێ هیچ بەرپرسیارێتی و گوناهێک، لەسەر تاوانی هاتن و داوای نان و پێویستی و من نامەوێت ئەم پێداویستیانە دابین بکەم، و ئەم پۆستە دەسپێرێت بە دەستی ئەو کەسەی کە دەیەوێت ئەو ببێتە منداڵ و لەدایک بێت. لەبنەڕەتدا پەیوەندی بەوەوە هەیە، بەشێکە لە بوونەکەی. وە ئەو تاوانەی کە خۆی دەیەوێت بیکات، بە ناوی ئەوەوە دەیکات.

ئەمە پخیەی کۆمەڵگەی سەرمایەدارییە، ئەم پوختەیە بە کۆمەڵگە چینایەتی دادەنرێت. پێم وایە لەباربردنی منداڵ دژی ئینسانیە. فۆرمولەیەکە کۆمەڵگای ئێمە وەک نموونەیەک بۆ نەوەکانی داهاتوو دەردەبڕێت و ڕۆژێک دەڵێن زۆر قێزەون بوو. ئەمە کارێکی قێزەونە و دەبێت بزانین کە باس لە کارێکی قێزەونی دژی ئینسانی دەکەین. کە بەڕای من زۆر خراپترە لە کوشتنی نەیارێک، لە کوشتنی ڕکابەرێکی بازرگانی، لە کوشتنی ڕکابەرێکی کارکردن، لە کوشتنی ڕکابەرێکی خۆشەویستی. ئەو بەرژەوەندییە دیاریکراوانە وا لە مرۆڤە دەمارگیرەکان دەکەن کە تەقە لە یەکتر بکەن. ڕوون نییە چییە! هیچ کامیان نییە. من دژی لەباربردنی منداڵم، چونکە کۆمۆنیزم لە مرۆڤەوە دەست پێدەکات. ئەگەر ئینسان لە ژێر کۆمۆنیزمەوە دەربهێنیت، جگە لە هەلپەرستی بنەڕەتی هیچی تر نامێنێتەوە.

ئەگەر بارودۆخی چینی کرێکار باشتر بێت، چونکە ئەمانەمان وەک سیمبولی مرۆڤ وەرگرت، کە لەسەر شانی خۆی دەژی. چونکە ئێمە مشەخۆر بوونمان بە تایبەتمەندی مرۆڤ نەدەزانی. چینی کرێکار کە ئەم دەسەڵاتە لە خۆیدا دەبینێت و ئەم مافە بەخۆی دەدات و دەتوانێت لە یەک ئۆردوگادا هەزار و یەک کەسی غەیرە کرێکار بکوژێت، چونکە لێهاتوویی ئینسانی خۆی نیشان دەدات. وە کۆمەڵگای ئینسانی خۆی نیشان دەدات. ئەگەر مرۆڤ لە هەموو فۆرمولاسیۆنێکی مارکس و حورمەت، کەرامەتەکەی، بەهاکەی، تەنانەت لە ئەبستراکتترین فۆرمیشدا لاببەیت، پێموایە مارکسیزم هیچ نییە جگە لە هەمان هەلپەرستی کە لە چین و ڕووسیا و هتد بەکارهاتووە. مارکسیزمی ئەوان مارکسیزم نییە. مارکسیزمی ئەوان ململانێیەکی دیاریکراوی دەسەڵاتە بۆ دابەشکردنی سامان بەشێوەیەکی دیاریکراو.
من پێم وایە کۆمۆنیستێک ناتوانێت لەگەڵ لەباربردن بێت، بەهەمان هۆکار کە ناتوانێت لەگەڵ کوشتنی پیرە پیاو و پیرەژنەکان بێت کە تەنها پێویستیان پێیەتی. چونکە ناتوانێت هەواداری “بڕۆ خۆت بکوژە” بێت. چونکە بەڕای من ئەو منداڵەی کە دەکوژرێت، ئەو کۆرپەلەی کە لەناو دەچێت، درێژکراوەی ئەو کەسەیە کە لەبەردەم کارگەکەدا دەکوژرێت. هەردووکیان بە یەک لۆژیک دەکوژرێن. هەردووکیان دێن و پێویستییەک دەخەنە ڕوو کە کۆمەڵگەی چینایەتی هەبوو نایەوێت پێیان بدات، هەر بۆیەش دەتوانێت هەردووکیان لەناو ببات. ئەمە پێویستییەکی ئێستایە و پێویستییەکی داهاتووە.

بەهەر حاڵ من وەک کۆمۆنیستێک دەڵێم ناتوانم دەنگ بەم شتە بدەم. وەک پرەنسیپێک دژی لەباربردنی منداڵم. وە پێموایە ئەمە تاکە پرەنسیپ نییە کە ئەم پرەنسیپە تێکدەرەم لە پێشکەوتنی بزووتنەوەکەماندا دۆزیەوە. بەڕای من پێشێلکردنی ئەم بنەمایە ڕێگەمان پێنادات سەرکەوین. وە دەیان بنەمای وەک ئەمانە ئێمەی لە مرۆڤ جیاکردۆتەوە و جیامان کردۆتەوە لە خۆبەخشین بە هەست و سۆزی ڕاستەقینەی مرۆڤ. ئێستا ناوی ئەو بەرگریکارە ئینسانە، لە شوێنێک لە دەرەوەی من، کە ئەوەندە هەستی هەیە کە دێت و دەڵێت، وەرە بزانە، کاتێک لەم فیلمەدا، تیغی پزیشکی نەشتەرگەری بەر قاچی کۆرپەکە دەکەوێت، قاچەکانی دەکێشێتەوە ناو کۆرپەلە، تەنانەت لەم تەمەنە گەنجەشدا. وە دەبێت بڵێین کە ڕەفڵەکسێکی دەمارییە! ڕەفڵەکسی دەمار! ئایا لە حاڵەتێکی تردا ئامادەم ئەم کارە بکەم؟

بە بڕوای من ئەم قبوڵکردنە لە پێگەی لەباربردن، تەسلیمبوونی کۆمۆنیزمە بە بەرژەوەندییە بچووکە فێمینیستەکان. لەباربردنی منداڵ هەمیشە هەڵوێستێکی چەپ نەبووە، سەردەمانێک هەڵوێستێکی بۆرژوازی بووە، هەڵوێستێکی ڕاستڕەو بووە بۆ کۆنترۆڵکردنی دانیشتوانی کرێکار. ئێستا هەڵوێستەکە ماوە. بۆ چی؟ چونکە تەکنەلۆجیای ئەم کارە هێندە پێشکەوتووە کەس سەرنجی ئەوە نادات کە چی ڕوودەدات. وا دیارە کلینیکە زۆر باشەکان کە مۆزارت لێدەدەن لە ژووری چاوەڕوانیەیدا، لەو ژوورەی تەنیشت یەکتر، خراپترین سووکایەتی و بێڕێزی بە مرۆڤ بە گشتی دەکەن. بەڵام ژوورەکە پاک و خاوێنە، کات دیاری دەکرێت، بەخۆڕاییە، پزیشکەکە کەسێکی لێهاتووە، کەسیش بەهۆی هەوکردنەکانەوە نامرێت کە بەهۆی ئەم ڕێکارەوە دروست دەبێت. هەر لەبەر ئەمەشە هاتووینەتە سەر هەڵوێستەکانمان. پێم وایە کۆمەڵگایەک کە ئەم کارە بەرامبەر مرۆڤ و توانای مرۆڤ بوون بکات، کۆمەڵگایەکی تەندروست نییە. وە ئەگەر قبوڵ بکەم کە کۆمەڵگا نەخۆشی نییە، بە ئاسانی دەتوانم زۆر شتی تر قبوڵ بکەم و لێرە نەبم.

لە ئاستێکی پراکتیکیدا پێموایە هەڵوێستەکانمان لە چینی کرێکار دادەبڕێت. ئێمە دەڵێین هەژاری دەبێتە هۆی ئەوەی کرێکارێک، ژنێک یان هەر کەسێک کۆرپەی خۆی بکوژێت. پاشان شەرعیەتی ئەم کارە دادەمەزرێنیت، وەک چارەسەر؟! لە کوێ و بە چ شێوازێکی تری تیۆری ئەم کارەمان کرد؟ ئایا ئێمە لە هەموو شوێنێک هۆکاری ئازار و نەهامەتی خەڵکمان نەگێڕایەوە و شمشێرمان لە دژی نەکێشا؟ بۆچی لەم حاڵەتە تایبەتەدا لەناکاو چارەسەرێکی تاکەکەسیمان قبوڵ کرد و گوتمان بەڵێ با بچین بیکەین؟

هۆکارەکە چیە؟ چونکە لە کۆتاییدا دەچیت و ئەم کارە دەکەیت. دەزانم تۆ بڕیارە ئەم کارە بکەیت. زۆر کەس دەچن و کاتەکانی زیادە کار دەکەن، بەڵام من ئامادە نیم کاتژمێری زیادە بخەمە ناو خشتەی کارەکانمانەوە. من دەڵێم قەدەغەکردنی کاتەکانی زیادە. ئەمە هەڵوێستی منە لەسەر پەیوەندی خۆشەویستی. دەزانم لەم باسەدا زۆر بابەتی کۆنکرێتی هەیە. بەڵام ویستم سەرەتا بڵێم کە من بە مەبدەئیەن دژی ئەم بابەتەم، دواتر بچمە سەر پرسی کۆنکرێتی.

ڕاستییەکە ئەوەیە کە ئەمڕۆ ڕاستڕەوی توندڕەو لەگەڵ قەدەغەکردنی لەباربردندایە. هۆکارەکەی ئەوەیە کە دەیەوێت دین لە دژی چەپ بەهێز بکات. هۆکارەکەی ئەوەیە کە دەیەوێت دامەزراوەی بنەماڵە بەهێز بکات، دژی چەپ و گۆڕانی کۆمەڵایەتی. دەیەوێت دەسەڵاتی پیاو لە خێزاندا بەهێزتر بکات. ڕوونە کە هۆکارەکەیە. بۆ ئەو گرنگ نییە کە لەباربردنەکە دەکرێت یان نا. بۆ ئەو گرنگە کە لەباربردنی منداڵ بە فەرمی نەبێت. دەزانێت کە لەباربردنی منداڵ ئەنجام دەدرێت. دەزانێت ئەگەر ئەم یاسایە دەربکات، سەدان و هەزاران لەباربردن لە کوچە و کۆڵانەکانی پشتەوە، لەلایەن دەلاک و فاڵچی و پزیشکی دەرکراوەوە ئەنجام دەدرێت. ئەو ئەمە دەزانێت. ئەمە مەسەلەکە نییە. مەسەلەکە لەباربردنی منداڵ نییە. کێشەکە ئەوەیە وێنەیەکی جوانی ئەو خێزانە بدەیت کە بتوانێت لە پشتیەوە خۆی بشارێتەوە. کێشەکە لە ڕاستیدا چارەسەرکردنی هەمان هەستی مرۆڤایەتییە کە من و تۆ بەجێمان هێشتووە. واتە ئەگەر بە باشی حوکم لەسەر مرۆڤەکان بدەیت حەز بە لەناوبردنی کۆرپەی خۆیان ناکەن. پەنای بۆ بردووە، بۆ ئەوەی لە بەردەم من و تۆدا بەرز بوەستێت و ئەم مەیدانەشمان پێ سپاردووە و هاتووینەتە دەرەوە.
بەڵام ئارگومێنتی دیکەش هەن. بەڕای من ئەگەر لەباربردنی منداڵ قەدەغە بێت، ئەوا لەسەر ئاستی کۆمەڵگا کە لەباربردنی منداڵ بەخۆڕاییە. لە کۆمەڵگایەکدا کە لەباربردنی منداڵ بەخۆڕاییە، لەباربردنی منداڵ کەمترە. من هیچ گومانێکم لەم بابەتەدا نییە.

نیشاندەری پێوەرێکی ئەخلاقییە لە کۆمەڵگادا کە ڕێگە نادات ئەم کارانە لە شێوەی قاچاخدا ئەنجام بدرێن. وە هەروەها، کۆمەڵگایەک کە پێوەرێکی ئەخلاقی هەبێت کە ئەمەی قبوڵ کردووە و لە هەمان کاتدا گەشەی کولتووری زۆری هەبێت، دەتوانرێت وا گریمانە بکرێت کە دەست لەو شێوازانە نادەن. لە لایەکی ترەوە هەزار و یەک کەس قازانجی بۆ ناکەن. ناتوانن بە هیچ شێوەیەک لە بازاڕدا کەس لەبارببەن. ئاماژەگەلێک هەن کە ڕەنگە هانی زۆر کەس بدەن کە ئەم کارە نەکەن و هتد.

بەڵام ئەمە مەبەستی من نییە. من ئەم ڕاستییە دەڵێم کاتێک دەتوانم بیڵێم، کاتێک پێشتر سەرەتا لەگەڵ کەیسەکەدا حسابی پرەنسیپی خۆمم ڕوون کردۆتەوە، دواتر دەتوانم ئەم ڕاستییە بڵێم. کاتێک ناڕەزایی خۆمم بۆ ئەم کارە دەربڕیوە، دەتوانم ڕاستییەکە بڵێم، کە پێموایە ڕاستترە کە لەلایەن حکومەتەوە بیکرێت نەک هەزار و یەک کەسی نالەبارلە کۆمەڵگا ئەنجامی بدات. بەهەر حاڵ ئێمە لەم کۆبوونەوانەدا کاتێکی زۆرمان نییە بۆ قسەکردن. من زۆر شتم هەیە سەبارەت بە لەباربردنی منداڵ و بەپێی ئەوەی چ ئارگیومێنتێک بۆ بەرگریکردنەکەی دەخرێتەڕوو، من ئارگیومێنتم هەیە بۆ هەموو ئەو ئارگیومێنتانە. ئارگومێنتی من لێرەدا ئەوەیە کە هەڵوێستی پرەنسیپی ئێمە ئەوەیە کە بێزاری خۆمان لە لەباربردن و دژایەتییەکەی بەرامبەر بە مرۆڤ و ئەو ڕۆڵەی لە سەرمایەداریدا دەیگێڕێت، دەرببڕین. ئەمە ڕەخنەی ئێمەیە، کە مرۆڤ ناچارە لەم کۆمەڵگایەدا ئەم کارە بکات. ئەوە ئەو کاتەیە دەتوانین بڵێین تا ئەو کارە بە هەر شێوەیەک بێت و لەو کۆمەڵگایانەی کە ئەم کارە هێشتا پێویستی بە ئەنجامدان هەیە، ئێمە دێین و لە ژێر مەرجێکی دیاریکراودا ئەم کارە دەکەین، بۆ ئەوەی نەبێتە بازرگانی چەند کەسێک و ژن لەمەدا لە ناوەڕاستدا ون مەبە. چونکە ئەمە بە هەر شێوەیەک بێت دەکرێت. پاشان تەنها تا ئەو ڕادەیەی کە بتوانین بێزارییەکی ئەوپەڕی خۆمان دەرببڕین، پێموایە دەتوانین لەگەڵ کەسانێک کە باوەڕمان پێیەتی دەریببڕین، و دەیکەین بە یاسایی.

من دژی بە یاساییکردنی لەباربردنی منداڵ نیم. من دژی ئەوەم کە حزبی کۆمۆنیستم پێیان وابێت لەباربردنی منداڵ کێشەیەکی تێدانیە. باشە یەکێک لە مافەکانە، هەروەک چۆن قژی دەبڕێت، کۆرپەلەکەشی لەبار دەبات! حزبێک دێت دەوێت دڵنیابێت لەوەی ژنێکی دووگیان فشاری لەسەر دروست نەبێت لەکاتی کارکردندا، لە دەرگایەکی ترەوە، مافی کوشتنی هەمان کۆرپەلە دەدات کە بەم شێوەیە چاودێری دەکات، بە کەسێکی ناو کۆمەڵگا کە هی ڕەگەز بە هیچ شێوەیەک بۆ من گرنگ نییە – ئەو ژنە، با ژن بێت. پیاوە، با پیاو بێت. من قبوڵ ناکەم لەبەر ئەوەی ژنە، مافی خۆیەتی ئەم کارە لەگەڵ بونەوەرێکی ئینسانی بکات کە لە ڕێگادایە و ئیتر ئەم کارە دەکات.

ئێمە خەتەنەکردنی مێینە قەدەغە دەکەین، کە هاوتایە لەگەڵ یەک بەیەکی، وەک دەستدرێژییەکی جەستەیی و دەروونی بۆ سەر ژنان، کە خۆی یەکێکە لە فۆرمەکانی ئیرادەی مرۆڤ، لە لایەکی دیکەشەوە قێزەونترین دەستدرێژیە بۆ سەر بوونی مرۆڤ بە یاسایی دەکەین. وە ئێمە پێمان وایە ئاساییە. پێم وایە فێمینیزم ئەمەی بە ئێمە سەپاندوە. لە بەرامبەر دووڕییانی هەژاری یان ئازادی ژندا، ڕوونە کە هەموو کۆمۆنیستێک ئازادی ژن هەڵدەبژێرێت. بە شێوەیەکی نەریتی بەم شێوەیە بووە.

بەڵام هیچ کەس نەهات بڵێت باشە من ئاڵای دژی هەژاریم هەیە، کێشەی ئێوە چییە؟ تۆ دەڵێی کە هەندێک کەس هەن بە هەر شێوەیەک بێت ناچارن! دەڵێم بەڵێ، ئەم کۆمەڵگایە لەم خەباتەدا قوربانی وەردەگرێت، من چی بکەم؟ پێیان بڵێن ڕەوانە بکەن. هەوڵ دەدەم پێی بڵێم نەخێر، هەوڵ دەدەم پێی بڵێم حکومەت ئاگاداری منداڵەکانتان دەبێت. هەوڵ دەدەم پێی بڵێم لە ڕووی ئەخلاقییەوە ئەگەر هەر فشارێک هەبێت شوێنی نیشتەجێبوونت دەگۆڕین. هەوڵ دەدەم پێی بڵێم ئەگەر کەسێک هەڕەشەت لێ بکات ئێمە دەیگرین. هەوڵ دەدەم پێی بڵێم بەهای ژیانی مرۆڤ چییە؟ هەموو ئەم شتانەم تاقیکردەوە، ئەگەر زار زار بگری، ڕەنگە بیرێکی بۆ بکەمەوە. بەڵام ئەگەر هەر بەوشێوەیە (…) بێیت و بڵێیت “دەمەوێت منداڵەکەم لەبارببەم”. وە من بۆی دەکەم. بەڕای من نابێت ئەم ئەرکە لە ئەستۆ بگرین.

بەڕای من دەبێ ئێمە نوێنەری پاراستنی کەرامەتی مرۆڤ بین و بەڕای من ئەمەش ڕادیکاڵترە. ڕاستترە. چونکە ئێمە دەچینە سەر سەرچاوەی مەسەلەکە و تەسلیم بەو دروشمانە نابین کە دەیانەوێت مەسەلەکە بەدەر بکەن و چارەسەری تاکەکەسییان بۆ دابنێن.
خاڵێکی تر هەیە کە ڕەنگە باسی بکەم. ڕاستگۆیانە نازانم کام چینی کۆمەڵایەتی زۆرترین بەکاری هێناوە لەو وڵاتانەی کە لەباربردنی منداڵ یاسایی بووە؟ پێم وایە چینی ناوەڕاست. لە ژیانی تایبەتی خۆمدا شاهیدی زۆر لەباربردن بووم، هیچ کامیان ڕاستی ئەم ڕستەی یەکەم ناسلمێنن.

“کۆمەڵگەی سەرمایەداری تەنها دوو ڕێگا دەخاتە بەردەم ئەو ژنانەی کە بەبێ مەبەست دووگیان دەبن. لەناوبردنی کۆرپەلە، یان بەرگەگرتنی بارودۆخی سەختی دەروونی و ئابووری و جەستەیی بەنیازی پاراستنی لەباربردنی منداڵ”! بە هیچ شێوەیەک وا نەبوو. لە حاڵەتێ چەند حاڵەتێک یان زیاتر لە لەباربردن کە لە ژیانی تایبەتی خۆمدا لە نێوان مرۆڤەکاندا بینیومە، دوو ڕێگە نەبووە لەو بارەیەوە. ئەمە دووڕیانێکی ڕاستەقینە نییە، ئەمە دووڕیانێکی درۆینەیە، ئەمە دووڕیانێکی فێمینیزمە.

من وا بیرناکەمەوە. بەڕای من پێش هەموو شتێک ئەگەر بە چین و توێژ سەیری بەشێکی زۆری ژنان بکەین، دوو ڕێگا نییە. یان بارودۆخی دەروونی ئابووری-کۆمەڵایەتی سەخت، یان لەناوبردنی کۆرپەلە. بۆ یەکێکی وەک من، ئەوە بە هیچ شێوەیەک دووڕیان نییە. ئایا دەتوانین بڵێین هیچ بژاردەیەک بۆ ئەو کەسانە نییە کە دایک و باوکیان دەگەنە تەمەنی ٩٠ ساڵ؟ یان بەرگەگرتنی بارودۆخی سەختی دەروونی، فیزیکی، جەستەیی، یان کوشتنی پیرەمێردێک؟! ئێمە ئەمە وەک شەقامێکی دوولایەنە قبوڵ ناکەین.

ئایا ئێمە ناڵێین لە دوو ڕێگا زیاتر نییە بۆ ئەو خێزانانەی کە منداڵەکانیان بە هەڵە لەدایک بوون بە مەنگۆلی (بە نەخۆشی داون)، دواکەوتوو بمێننەوە و لە تەمەنێکی بچووکدا بمرن؟ یان کوشتنی منداڵەکەیان، یان بەرگەگرتنی بارودۆخی سەختی دەروونی و فیزیکی و جەستەیی! بۆ ئەمە ناڵێین؟ ئایا ئێمە ناڵێین بۆ ئەو خێزانانەی کە منداڵەکانیان لە شەڕدا کەمئەندامن، تا ئەو ڕادەیەی کە تەنانەت ناتوانن بە هۆشیاری خۆیان لەگەڵ ژینگەی دەرەوەی خۆیان کارلێک بکەن، لە دوو ڕێگا زیاتر نییە؟ یان کوشتنی ئەو دیاردەیەی کە وەک کەمئەندامێک لەوێ دادەنرێت، یان بەرگەگرتنی بارودۆخی دەروونی و فیزیکی و جەستەیی!

ئێمە هەرگیز ئەوە ناڵێین. ئەمە شەقامێکی دوولایەنە نییە، ئەمە دووڕیانێکی چینی کرێکار نییە. لە سەدا نەوەدی چینی کرێکار، هەموو کۆرپەلەیەکی نوێ بۆ ئەو مرۆڤێکە، کە وەک من لە دۆخی مندا، دەبێت یارمەتی بدرێت و کاری بۆی بکرێت و زەحمەتی بۆ بکێشرێت. وە دووفاقی لەبەردەمیدا بەزۆری یان شۆڕشە، یان خەباتە، یان بەکارهێنانی هێزی بازووی و کارکردنی شەرەفمەندانە. لەم کۆمەڵگە بێ شەرەفەدا هەوڵ دەدات زیاتر کار بکات بۆ ئەوەی منداڵەکەی بگەیەنێتە ئەو کەرامەت و ڕێزەی کە لە کۆمەڵگادا پێویستە.

بەڕای من ئەم دووڕیانە دوو ڕێگا نییە. زۆربەی ئەو ژنانەی ئەم کارە دەکەن، پیشەکانیان لە مەترسیدایە. لەو کۆمەڵگایەدا کە من قبوڵ و هاوسۆزی هەمان ئەو ژنە کرێکارانەم کە پچڕانیان هەبووە، سەد ژنمان هەیە کە ناتوانن بە ڕێگریکردن لە دووگیانی زیان بە کرێکارەکە بگەیەنن. ژیانی پیشەیی لە مەترسیدایە. یان تەنانەت تەنها پلەیەک لە تێکچوونی کورتخایەن. ئەوە بەندە بە کۆبوونەوەی ئەو دەسەڵاتەی کە دەیەوێت بەشداری تێدا بکات، بۆ نموونە، یان بەندە بە وەرزی ساڵ، یان تەمەنی، یان پلانەکەی بۆ بەشداریکردن لە پاڵەوانێتی بیسبۆڵی خوێندکاران. بێزار بوو لە شتێک چونکە نامەوێت لە تەمەنی بیست و سێ ساڵیدا منداڵم هەبێت. بۆ من دروست نییە لە تەمەنی بیست و سێ ساڵیدا منداڵم هەبێت. ئێمە هیچ نموونەیەکمان نییە کە ئەو ژنانەی کە منداڵەکانیان لەباربردووە، لە ڕووی جووڵەی کۆمەڵایەتی ڕاستەوە ئاوارە بن. چونکە هەمان چینی ناوەڕاست لەگەڵ هەمان کێشە و سەختییەکانی ئەو چینەدا دەمێنێتەوە. ئەو ژنە زەحمەتکێشەی کە منداڵەکەی لەباربرد، لە بنی ئەو چینە کرێکارەدا مایەوە، لەگەڵ هەموو کێشە و سەختییەکانی ئەو چینەدا. کەس بە هۆی لەباربردن لە بنەڕەتدا هەڵوێستی خۆی نەگۆڕیوە. لە دەیان کتێب و سەدان ڕاگەیاندن، ئەو کێشە و سەختییانەی بوونی کۆمەڵایەتی ئێوە وەک چین و توێژێکی دیاریکراو دروستی کردووە، بە میللەت دەڵێین. ئێستا، ئایا لەدایک بوونی منداڵ لە شوێنێکدامان کردووە بە فاکتەری دیاریکەر؟ ئایا دووڕیانێکی تر، کردەوەیەکی ئاوا قێزەون دەخەینە بەردەمی؟ من ئەمە قبوڵ ناکەم.

من دەڵێم بۆ من وەک کەسێک ئەم دووڕیانە هەرگیز پەیدانابێت، هەرگیز پەیدانابێت. بە هیچ شێوەیەک، دووڕیانێکی لەو شێوەیە کە تێیدا دەست بکەم بە کوشتنی کەسێکی بێتاوان ( دواتر دەگەڕێمەوە بۆ ئەو ڕاستییەی کە ئەم کەسە “ڕەسەنە”) هەرگیز سەرهەڵنادات. دیوەکەی تری ئەو فشارەیە کە لەسەر منە (ناڵێم سەدان هەزار کەسی تری نیوە ڕێگا هەن کە یەکێکیان لە ژێر هەڕەشەی ئەگەری لەناوچووندایە). ژیانی دەویست ،فشارێکە کە ئێستا هەستی پێدەکەم.
ئەگەر ئەم منداڵە لەدایک بێت زۆر هەژار دەبێت! من دەڵێم هەموو منداڵێکی کوچەی سەرگەردان باشترە لە لاشەی مردووی ژێر زەوی. چونکە ئەو منداڵە توخمێکی هەمان چینە و ژیانی خۆی دەژی. بەبێ سەقف، کە مرۆڤ ناکوژێت.

بەڵام ئەم دووڕیانە دووڕیانی باش نیین. ئەم دووڕیانە زیادەڕەوییەکە، زیادەڕۆییەکی سەپێنراو. ئەمە زیادەڕۆیکردنە کەسێکە کە بەرپرسیار نییە لە بەرانبەر هیچ کام لە لایەنەکاندا. ئەو دەڵێت لەناوبردنی کۆرپەلە بۆ ئینسان پێویستە زۆر درەنگ بڕیاری لەسەربدرێت. لە لایەکی تریشەوە بە سەپاندنی مەرجی سەخت بۆ خۆی زیادەڕۆی دەکات. بۆ بەشێکی زۆری کۆمەڵگا زیادەڕۆی دەکات. یان ئەم دوو ڕێگایە بوونیان نییە، یان ڕێگایەکی سێیەمی شەرەفمەندانە هەیە بۆ زۆر کەس ، ئەجا خەڵکێکی زۆرێک هەن. کەسێک کە لە ئەنجامی دەستدرێژی سێکسیدا دووگیان بووە و نایەوێت لەمە تێبگات، کەسێک پەیوەندییەکی هەبووە کە کۆمەڵگا بە نایاسایی دەزانێت و دووگیان بووە. من لە ئازار و سەختیەکانیان تێدەگەم. بەڵام من هاتووم بۆئەوەی لە دۆخێکی تایبەتدا چارەسەری تاکەکەسی بدۆزمەوە. من دەڵێم حکومەت پشتگیری ئەو کەسە دەکات، هەر هێزێک لە ئاستی کۆمەڵگەدا، لەحزب یان یەکێتیدا بێت. هەموو ئەوانەی ناتوانن بچن بڵێت خەریکە مناڵم دەبێت چونکە لە خێزانەکەمدا خوێندکارێک هەیە. من ئامادەم بۆ پشتگیری ئەمە، ئینسان بکوژم ، بەڵام ئامادە نیم منداڵەکەی ئەو بکەمە یاسایی کە بڕۆین بۆ ئەوەی کێشەکە بەم شێوەیە چارەسەر بکەین!

هەندێ شتی تریش هەیە کە بەسەرماندا دەسەپێندرێت و ئەمەش بەهۆی ئەو ڕوونکردنەوەیە بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە ئاگاداربوون و بەخێوکردنی منداڵ قورس دەبێت و بەردەدات بەسەر بەشداری ژنان لە ژیانی کۆمەڵایەتیدا! پاشان وا دەکات زۆرێک لە خانمان حەز بکەن دووگیانیەکەیان کۆتایی پێبهێنن! ئەم قسەیە چییە ئایا کارتی ئەندامێتی کتێبخانەکەی دەگەڕێنێتەوە؟ “کۆتاییهێنان”بە دووگیانی چییە؟ بۆچی مانای ڕاستەقینەی نانوسین؟ بۆچی دەبینە شەریکی ئەو کەسانەی دەیانەوێت شەرعیەتی ئەو کارەساتە پەسەند بکەن کە ڕوودەدات؟ کۆتایی هێنان بە دووگیانی هیچ مانایەکی نییە. چۆنە کە منداڵت دەوێت، مردن وشەیەکی نزیکترە لەمەوە؟! “منداڵەکەی کەوتە خوارەوە”، “منداڵەکەی لەدەستدا”، “نەیتوانی منداڵەکەی بگرێت” قسەکانی ئەون. کاتێک منداڵەکەی ناوێت، ئایا پێی دەوترێت “کۆتاییهێنان”ی دووگیانی؟! بۆچی دەبێت بەشداری ئەم دووڕووییە بکەم؟

ئایا کارێک بۆ دوو باری دەروونی دوو مانای جیاوازی هەیە ؟ بەڕای من باسکردن لە تەمەنی کۆرپەلە بنەمای باسەکەم ناگۆڕێت. چونکە من دەڵێم مرۆڤێک خەریکە ئینسانێک دەکوژێت کە سەربەخۆ بووە. لەوانەیە بڵێیت سەربەخۆ نییە. بەپێچەوانەوە من دەڵێم کە زۆر سەربەخۆیە. سەربەخۆیە چونکە مانەوەی تەنانەت بە ئیرادەی تۆشەوە پەیوەست نیە. بە مەرجێک تۆ ئیرادەی کوشتنی نەبێت. چونکە بۆ منداڵێکی یەک ساڵان و دوو ساڵان، ئیرادەی تۆ، ئەوەی دەیکەیت، زۆر چارەنووسسازە بۆ ئەوەی گەورە بێت. بۆ کۆرپەلە کەلە سکی دایکدایە، ئەم پرۆسەیە ئەوەندە سەربەخۆیە کە سەربەخۆیە لە هەردووکی. ئەم کۆرپەلە دایکی وەک ژینگەی گەشەکردنی بەکاردەهێنێت. کەسێک نییە کە تۆ بتەوێت ببیت یان نەبیت. ئەمە! ئەگەر هیچ شتێکی تایبەت نەکەیت ئەوە! بوونێکی ئینسانیە کە لە ئێستاوە لەسەر تەختەی پەڕینەوەکەی خۆی دانراوە. لێهاتوویی مرۆڤە.

لە شوێنێکدا بارستەیەکی خانە هەیە، کە تا ئێستا هیچ پزیشکێک نەیتوانیوە لێی تێبگات، بەو پێیەش ژن دووگیان دەبێت، لەکاتێکدا هێشتا ڕژێنی خانەیە. بەو پێیەی پشکنینی ژنەکە و دووگیانییەکەی ئەنجامێکی ئەرێنی دەدات، ئەو کۆرپەلە چیتر بارستەیەکی بێ شێوەی خانەکان نییە. هەرکاتێک ئەم پشکنینە ئەنجام بدەیت، یەکەم سوڕی مانگانە کە تێبینی دەکەیت دواکەوتووە. لەو کاتەدا، دەچیت و سەیری هەموو وێنە و هێڵکاری و بەڵگەنامەکان دەکەیت دەربارەی گەشەکردنی کۆرپەلە، لەو کاتەدا کە یەکەم سوڕی مانگانە دوادەکەوێت و گومانت بۆ دروست دەبێت و دەچیتە لای پزیشک. کۆرپەلە ئیتر بارستەیەک لە خانەکان نییە. دیاردەیەکی دروستبووە کە تێیدا دابەشبوون ڕوویداوە. ئەگەر بارستەیەکی خانەش بووبێت، دەڵێم لە تەختەی پەڕینەوەکەی خۆیدا مرۆڤە. درێژبوونەوەی کۆرپەکە بۆ دواوەیە. ناسنامەی ئەم کەسە لە کوێوە سەرچاوەی گرتووە؟ کوا ئەم دیاردەیە، ئەو منداڵەی کە ئێستا پێی دەڵێین ئێکس و بەختەوەرین کە هەمانە و هەڵیدەگرین و ماچی دەکەین و یاری لەگەڵ دەکەین و ئەویش دیمەنی شار جوان دەکات. مرۆڤ لە ژیانی خۆی ڕازی دەکات.
ئەمە لە کوێوە پەیدابوو؟ سەربەخۆ لە و بەدەنەی دروست دەبێت. پێم وایە مرۆڤایەتی بازێکی بەسەر تەختەی پەڕینەوەدا داوە و خەریکە دروست دەبێت. بۆیە “کۆتایی پێدەهێنێت”. بە واتای کەسێکی دیاریکراو دێت. کە کۆمەڵگەیەک دەتوانێت بەم شێوەیە دووڕوو بێت، چونکە لەلایەن مرۆڤەوە دانپێدانەنراوە، ئیتر پێویست ناکات شایەتی لەسەر کوشتنەکەی بدات.

کاتێک منداڵەکە دێتە دەرەوە دەبینیت کەسێکی تایبەتە. ئەو. مرۆڤ دڵنیایە. کەسێکی دیاریکراوت بلۆک کردووە. تۆ ئامارێکت بە کەم نەزانیوە، مرۆڤ دڵنیایە، بە تایبەتمەندییەکانی خۆیەوە، ئەوەندە دڵنیایە و ئەوەندە تایبەتە. ئێوە ئەمەتان لەناو برد. گرنگ نییە تێدەگات، تێناگات، ئازاری بدات، ناکوژێت، لە شێوەی چۆلەکە بێت یان لە شێوەی مرۆڤدایە. سەرەتای مرۆڤێکە. تۆ ئەمە لە گوڵەبەڕۆژەکەدا دەچنیت. سەرچاوەی سەربەخۆیە لە دایک و باوک. پەیوەستە بەوەی کە ڕێگەی پێبدات لە ژینگەی فیزیکی دەوروبەریەوە خۆی خۆراک بدات.

بۆیە پێم وایە تەمەنی کۆرپەلە (ئەمە یەکێکە لەو شتانەی کە داشکاندن بەدەست بهێنیت) شانزە هەفتەیە. من دەڵێم کوڕان ئایا هیچ کام لە ئێوە منداڵێکی شانزە هەفتەی دووگیانی بووە باوک؟ کۆرپە لە شانزە هەفتەدا، واتە چوار مانگ چییە؟ وە هەستت چۆنە؟ وە چەندە وەک مرۆڤ قبوڵ دەکەیت کاتێک تەمەنی شانزە هەفتەیە؟ شانزە هەفتە تەمەنی زۆرە بۆ لەباربردنی منداڵ. ڕاستە لە دە یان زیاتر، دووگیانی دەستنیشان دەکەن و دێنە شار و دکتۆریش لە هەموو پلانێکی لەباربردن و سیاسەتی لەباربردنی منداڵدا لەم مانگانەوە کاتێکی پێدەدات و هتد. بەڵام من بەرپرسیار نیم لەم کارە. چونکە من توانای ئەوەم نییە بەپێی چۆنیەتی گواستنەوە و حکومەت چەند دەبەخشێت و من هیچ خوێندنێکی نوێم بەدەست نەهێناوە، ئەمە تۆیت. بەگریمانەیەک کە ڕیزەکان قەرەباڵغ بن، بەردەوام دەبم لە هێنانی بۆ ئەودیو. ئاخر ئەم حاڵەتە بۆ ئێمە مانای هەیە.

ژنێک کە دووگیانی چوار مانگە منداڵێکی لە سکیدایە. منداڵێکی ڕاستەقینە، کە ئەگەر ئەو کاتە لەدەستی بدات، تا کۆتایی ژیانی لەبیری دەبێت کە، پێش ئەم کوڕە کە ڕزگاری بووە، منداڵێکی دیکەی لەدەستداوە کە دووگیان بووە. ئەمەی لەبیرە. زۆرن ئەو دایک و باوکانەی ناویان بۆ منداڵەکانیان هەیە. لەو تەمەنەوە زۆر کەس لە گفتوگۆکانیاندا وەک مرۆڤ ناوی دەبەن. بەڕای من ئەم ١٦ هەفتەیە، یان ١٢ هەفتە، یان ١١ هەفتە هیچی تر نییە جگە لە فڕێدانی و زیاتر بەرگەگرتنی لە ڕێگەی ماکیاژەوە.

بەهەر حاڵ هەڵوێستی من وەک کۆمۆنیستێک ئەوەیە کە لەباربردن بێزارم، دژی ئەوەم. وە من لە کۆمەڵگاکەمدا قەدەغەی دەکەم. بەڵام من هەلومەرجی وا دروست دەکەم کە نەک هەر لەدایکبوونی منداڵ بۆ هیچ کەسێک نابێتە هۆی سەختی و هەژاری و هتد، بەڵکو هەمان خۆشبەختی و هەمان شت دەبێت کە مرۆڤ لە ژیانیدا دەیەوێت، واتە داهێنان. ئەمەش لوتکەیەکی تری داهێنەری مرۆڤە کە کەسێکی وەک خۆی دەتوانێت دروستی بکات. پێویستە هەمان شت بێت و بە هەمان شێوە وەربگیرێت و دیاردەیەکی هێندە خۆشەویست بێت کە کۆمەڵگا دڵخۆش بێت بە لەدایکبوونی منداڵ.

من دەڵێم وا بێت. لەم کۆمەڵگای سەرمایەداریەدا، تا ئەو جێگایەی کە بتوانم، پشتگیری ئەو دایکە دەکەم کە بە هۆکاری ئابووری منداڵەکەی ناوێت و دڵنیا دەبمەوە کە کەمترین فشار لەسەری هەبێت. وە ئەگەر کۆتاییش نەیویست، دەڵێم حکومەت ئەم منداڵە بخاتە سەر تاجی سەری خۆی و ئاگاداری بێت. بەڵام ئەگەر کەسێک هات و هەروەها بە هۆکاری کەمتر ئابووری، چونکە هەڵبژاردنێکی سادەی لە نێوان پیشەیەک و هاوشێوەکانیدا دەکرد، من بۆی ڕوون دەکەمەوە (بێگومان ئەگەر منداڵەکەی نەیویست، منیش هەمان شت لەگەڵ دەکەم ئەو)، دەڵێم، بۆچی ئەمەیان لە دژی تۆ هەیە؟ ئەوان موسڵمان دەبن، لە کاتێکدا تۆ ئەم هەڵبژاردنە دەکەیت؟ ئەوان لە میکانیزمی ئابوریدا دەتکەن بە ددان، ناتەوێت لە کرێکاری سکرتێری سەرۆکی گشتی نزمتر بیت، چونکە ئەگەر دوای هەشت مانگ بگەڕێیتەوە هەنگاوێک دادەبەزیت. یان دەتەوێت لە چوار ساڵدا بڕوانامەکەت بەدەست بهێنیت. ژیانی کەسێکی بۆ کەسێکی تر جێهێشت.

دەمەوێت بە هەموو لایەک بڵێم کە هەڵوێستی من لێی بێزارە، هەوڵ دەدەم کێشە ئابووری و کولتووری و ڕۆحییەکانی دووگیانی نەخوازراو چارەسەر بکەم، لەباربردنی منداڵ لەو حاڵەتانەی کە لە ڕووی پزیشکییەوە زیانی بۆ دایکەکە هەیە، هەروەها پشتیوانییەکی دیاریکراوی ئەخلاقی و ڕۆحی بۆ ئەو کەسانەی کە لەباربردنیان هەیە لە بارودۆخەکەدا بەڕاستی قورسن، داوای بەرەنگاربوونەوەی هەژاری دەکەن، و حکومەت پابەند دەکەن بە پشتگیریکردنی دایکان و منداڵان. جێگرەوەی من ئەمەیە و پێموایە ئەمە هەڵوێستی کۆمۆنیستییە.
بەڵام دوای ئەوەی هەموو ئەمانەم وت، دەنگ بەم بڕگەی بەرنامەکە نادەم. هەروەها بەدیلێکیش پێشنیار دەکەم. داوای دەنگدان دەکەم بۆ لابردنی ئەم بڕگەیە. چونکە وەک لە سەرەتاوە وتم ئەم لەباربردنە هەڵوێستی ئاسایی چەپەکانی ئەمڕۆیە. ئەو هەڵوێستەی کە من بەرگری لێدەکەم، نەک تەنها لەباربردن، لەسەر دە بابەتی تر، کە چەپی هەبوو تەنانەت نەیتوانیوە لە ئاستی کۆمەڵگادا هەڵوێستی خۆی دەرببڕێت. هەڵوێستێک کە بابەتیی نییە، کە هەموومان دەچینە دەرەوە و ئاماژەی پێدەدەین. شتێکە هی ئایندەی کۆمۆنیزم نییە، هی ئایندەیە. هەر بۆیە نامەوێت لەبەردەم کۆمۆنیزمدا بەردباران بکرێم، قەوارەیەکی ڕاستەقینە کە هەڵوێستە چەپگەراییە ڕاستەقینەکانی خۆی ڕادەگەیەنێت، هەر بۆیە بەهیچ شێوەیەک دەنگ بۆ لابردنی نادەم.

…

خوسرەو لە وەڵامی مندا وتی شوێنێک هەیە مرۆڤ، ئینسان دەبێتە ئینسان. وە تاوان، لە چ قۆناغێکدا دەتوانرێت بە شتێک بوترێت تاوان؟ چەندباسی تایبەتم لەسەر ئەم بابەتە هەبوو، کە ئێستا تەنها جارێکی تر باسی دەکەم. بزانە پێش هەموو شتێک کە دەڵێیت دەتوانێ ببێتە مرۆڤ، ئەوە لەبەرچاو ناگرێت کە تایبەتمەندی و تایبەتمەندییەکانی ئەم مرۆڤە ئێستا زانراون. مەبەستم ئەوەیە تۆ شتێک دەڵێیت، کە وتم لەسەر تەختەی پەڕینەوەکەی خۆی دانراوە. ئەگەر دایکەکە بمێنێتەوە، ئەو مرۆڤە لەدایک دەبێت، تەنها لە بارودۆخی ناوازە و نەخۆشی و هتددا نەبێت، ئەمەش بۆ هەموو مرۆڤێکی زیندوو کە بە شەقامدا دەڕوات هەیە.

ئەگەر دایکەکە بڕوات و خواردنی خۆی بخوات، ئەو منداڵە لەدایک دەبێت. ئەگینا منداڵێکی دیاریکراوە. واتە دەتوانی پێشوەختە بزانیت دەموچاوی چۆنە. کەم تا زۆر دەکرێت بڵێین جەستەی چەند درێژ و پانی دەبێت. دەکرێ بڵێین قژی منداڵەکە ڕەنگی چییە. بارستەیەکی بێ شێوەی خانەکانە، بەڵام مرۆڤێکی دیاریکراوە. کاتێک لە مێشکتدا سەیری کەسێکی دیاریکراو دەکەیت (لە مێشکتدا ناڵێم کۆمەڵگا بەم شێوەیە هەژمار بکرێت)، دەتوانیت بگەڕێیتەوە و بڵێیت “من” کەسێکی دیاریکراوم، “من” ببەیتەوە، بۆساتی لەدایکبوونم، بۆ سێ مانگ بەر لە .لە لەدایکبوونم، کاتێک کە لێم دەدا و کەمێک زووتر. “من” هێشتا هەبووم، درێژەی مێژووی “من”ە. من کارم نییە، لە کەیەوە بە مرۆڤ ناوم دەبەیت؟ هێشتا “منم”. مرۆڤ بەشێوەی نەناسراو نییە، لەوێداهێشتا “منم” . تۆ ڕێگری لە بوونی مرۆڤێکی دیاریکراو دەکەیت، کە دڵنیاییەکەی لەسەر نێوچەوانە و مرۆڤایەتییەکەی لەسەرنێوچەوانەکەیە. سپێرم و هێلکەدان هیچ پەیوەندییەکیان بەمەوە نییە. پۆتانسێل نییە (ڕەنگە پۆتانسێل وشەیەکی باش نەبێت). گوتم ئەوە مرۆڤێکە لە قۆناغە سەرەتاییەکاندا کە لەسەر تەختەی پەڕینەوە سەربەخۆی خۆیەتی، ئەو خۆیەتی، ئەوە خودێکە.

لە بانکی سپێرمدا، سپێرمێکی زۆر هەیە، لەوانەیە بزانیت کە هەندێک پیشەسازی هەیە، ئەوان هیچ نین. ژمارەیەک کرۆمۆسۆم کە توانای دیاریکراویان هەیە پرۆتینن. ئەوان هیچ شتێکی تایبەت نین. بەڵام ئەو خانەیەی بوو بە دوو و پاشان چوار، شتێکی دیاریکراوە و کەسێکی دیاریکراوە لەو ساتەوەختەوە. کەسێکە بە پڕۆسەی خۆیدا تێنەپەڕیوە. هەر وەک ئەو دارە کە دەیچێنیت. بە یەک بۆچوون ناتوانم بڵێم کاکە! هەنگاو مەدەن لە کێڵگەی دۆدەکە! نابینی لەوێ گەنمیان چاندووە؟! پاشان بەهەمان دیدگا پێم بڵێ لێم بدە و تێپەڕێنم، لێرە مرۆڤێکم چاند، گرنگ نییە! ناتوانین ئەمە بڵێین. ئەمە باسێکە. ئەو کەسە لە کوێ دەبێتە خۆی؟ پێم وایە ئەمە پێناسەکەیەتی.

کێشەکە لێرەدا پێناسەی نەفسێکە.مەقولەی نەفس، نەفسی ئینسان. هەر بۆیە من ئەوە دەڵێم بە وردی لەبەر ئەوەی هیچ شتێک خۆی دیاری نەکردووە، ئێمە ڕووبەڕووی مرۆڤ دەبینەوە لە ئەبستراکتترین فۆڕمی خۆیدا. وە لێدانی مرۆڤ لە سادەترین شێوەی خۆیدایە. ئەمە ڕاگەیاندنەکەیە. نەک ئەوەی لە ڕاستیدا سەری کەسێکی دیاریکراویان بڕیبێت و کۆتایی بە ژیانی کەسێک هاتووەو، پێویستە بچین بۆ دۆزینەوەی تاوانبارەکە. لە ڕوانگەی دادوەری منەوە وا پێ دەچێت لە شوێنێکدا ڕووبدات. بەڵام بەو مانایەیە کە مرۆڤ لە شوێنێک ڕاگیراوە. شوێنێکە کە کەسێکی دیاریکراوی ئیتر نەماوە. کە ئەم کەسە پێش ئەو ساتەی کە ئێمە پابەند بووین دیاری کراوە.

من دەڵێم ئاستانەی تاواندا بە درێژایی مێژوو گۆڕاوە. چی بە تاوان دادەنرێت؟ ئاستەنگی “ئەوەی بە تاوان دادەنرێت” گۆڕاوە، و “ئەوەی بە تۆقێنەر دادەنرێت”.

من نەمگوت تەنها لەبەر ئەوەی بە پێوەرەکانی ئەمڕۆ بە تاوان دادەنرێت، دژی ئەوەم! بە پێوەرەکانی ئەمڕۆ، لەباربردنی منداڵ لە شەش هەفتە و هەفتەیەکدا بە هیچ شێوەیەک بە تاوان نازانرێت. چونکە ڕەنگە پێوەرەکەی ئەمڕۆ ڕەنگدانەوەی ئەگەرەکانی ئێستای مرۆڤایەتی بێت. بەڵام پرسێکی ڕێژەیی یە. تاوان لە هەموو سەردەمێکدا پێناسەیەکی ڕێژەیی هەیە. ئەمڕۆ مرۆڤایەتی نەگەیشتووەتە ئەو ئاستەی کە لە بەهای خۆی و بەهای ژیانی خۆی تێبگات. ئەگەر بەهای ژیان بە گشتی وەک ئیرەج دەڵێت “بەهای ژیانی مرۆڤ” کە پێموایە باڵاترین شێوەی ژیانە بۆ ئێمە، پێناسەی ئێمەیە، کە دەتوانین لەسەری شارستانیەت بنیات بنێین. مرۆڤایەتی نەگەیشتووەتە ئێرە. ڕۆژێک دێت دەمەوێت بڵێم کە ئەو ڕۆژە هات، دەوترێت لەو سەدە دیاریکراوەدا کەسانێکیش هەبوون، ناویان کۆمۆنیست بووە، تەنانەت ئەم کۆمەڵگا نوێیە شارستانییەیان دامەزراندووە. کە ئەمڕۆ ئەم ئەخلاق و شارستانییەیان بینیبوو و دەیانویست.
من دەڵێم پێویستە خەڵک بگیرێت. ئەگەر مرۆڤ ڕێزی لێ بگیرێت، من ئەمە دەڵێم، پێم وایە کە ئەو کاتە پێکەوە ژیان دەبێتە جێی ڕێز. بەڕای من پێویستە ڕێزی لێبگیرێت و چینە دەسەڵاتدارەکان ئەمەیان بێ نرخکردوە. چونکە خودی پێکەوەژیان دەتوانێت سەرەتای مرۆڤێک بێت، چونکە کارێکی بەشەرییە. بەڕای من تاوانە ڕێگری لە دەرکەوتنی سروشتی مرۆڤ بکرێت، ماددیکردنی سروشتی مرۆڤ بە شێوەی جۆراوجۆر، کە من باوەڕم بەم سروشتە و ڕەسەنایەتی و پاکییەکەی هەیە و باوەڕم پێیەتی. لە شوێنێکدا دەبێتە تاوان. من پێم وایە تاوانە ڕێگری لە داهێنەری منداڵێک بکرێت کە بتوانێت فێری ژمێریاری بێت بەڵام هەرگیز فێری نەکراوە. کەسیان نەکوشت، خوێن لە لوتی کەس نەهاتە دەرەوە. تاوانە کە ڕێگری لە کەسێک بکەیت توانای داهێنەرانەی خۆی نیشان بدات. لە خاڵێکدا کۆمەڵگا ئەوەندە قێزەونانە مامەڵە لەگەڵ ئەمە دەکات، و دەڵێت، ئەوە چییە کە ناهێڵی ئێکس و وای نیگاربکێشن؟

ئەمڕۆ کەس باسی ئەم تاوانە ناکات. ڕۆژانە لە سەدان بنەماڵەدا دەبینیت منداڵەکە لەبەردەمتدا دەگرن و لێرە و لەوێ فڕێیان دەدەن. ئەم تاوانە ئەمڕۆ ڕوودەدات. من دەڵێم، مرۆڤایەتی جارێک وتی: “سەیری شارستانیەتەکەیان بکەن، وا بوو”. دەمەوێت بڵێم ئەم ئاستەنگی تاوانە دەگۆڕێت. وەک کوشتنی دایکی، من بە هیچ شێوەیەک ئەوە ناڵێم.

من دەڵێم، بەڵام من خەسڵەتی خۆم وەک کۆمۆنیستێک دەبینم ئەوەیە کە دەمەوێت ئاماژە بە شتێکی بنەڕەتی لە کۆمەڵگا و ژیاندا بکەم. یەکێکیان ئەوەیە کە مرۆڤێک هەیە دەتوانێت جیاواز بێت و بەڕاستی بەو شێوەیە بێت کە هەیەتی، کۆمەڵگەیەکیش ڕێگە نادات بەو شێوەیە بێت. لەباربردنی منداڵ، بە بۆچوونی من، یەکێکە لەو شتانەی کە ئەم کۆمەڵگایە بۆ مرۆڤایەتی دەهێنێت. من لەگەڵ ئەمەدا نیم و دەمەوێت ڕاستییەکان بڵێم. چونکە ئەگەر نەیڵێین نازانرێت کەی ئەو کۆمەڵگایە دێت. من پێویستە بڵێم. دەبێت چاوەڕوانی خەڵک لە خۆیان باس بکەم. دەبێ بڵێم سوکایەتیکردن بە کەرامەتی مرۆڤایەتی و لەم حاڵەتە تایبەتەدا سوکایەتیکردن بە کەرامەتی مرۆڤ لە تاکترین و بێتاوانترین و پاکترین و سادەترین شێوەی خۆیدا، هێمای کۆمەڵگەیەکی نەخۆشە. وە ئەوانەی ئەمە دەڵێن دەبێ کەموکوڕییەکیان لە ئاربابەتەکەیاندا هەبێت.

خاڵێکی تر کە باسم کرد ئەوەیە کە هەڵوێستی من لەباربردن نییە. چونکە پێش ئەم باسە لە فاکتەرە کۆمەڵایەتییەکانی هەموو شتێک دەکۆڵمەوە، دەمەوێت فاکتەرە کۆمەڵایەتییەکان نەهێڵم و ئامادە نیم ملکەچی چارەسەرێکی تاکەکەسی بم. هێشتا هیچ ئامارێکم نییە کە لە ڕاستیدا (من ئەمەم وت) کەسێک بێت و بڵێت کە ئەم ئامارانە نیشان دەدەن کە لە ئینگلتەرا کە لەباربردنی منداڵ بەخۆڕایی بووە، لە ڕاستیدا سەختی و بێبەشییەکانی چینی کرێکار ئەوەندە کەم بووەتەوە و لە ئیتالیاشدا ، کە ئازاد نەبوو، نەبوو. هیچ بەڵگەیەکی لەو جۆرە بە هیچ شێوەیەک نییە. چینی ناوەڕاست هەیە، تێدەگەم. چینی مامناوەندی بۆرژوازی بەڕاستی بە شێوەیەکی چالاکانە سوودی لە یاسایی بوونی لەباربردن وەرگرتووە، لە ئیتالیا هەستا و چووە ئینگلتەرا و خۆی لەباربرد و گەڕایەوە. بەڵام نابینم چینی کرێکار، لە هەر شوێنێکی دونیا، گۆڕانکارییەکی گەورەی لە ژیانی خۆیاندا، وەک چینێک، بە ئازادی و پێشێلکردنی لەباربردن، یان هەرکەسێک بەهیچ شێوەیەک لە سەختی دەرچووبێت.

خاڵێکی دیکە کە باسم کرد ئەوەیە کە ڕێگری دەکات لە من، وەک کەسێکی چینی کرێکار، کە ڕێگەی ئەرێنی خۆم بخەمە بەردەم جیهان. چینی کرێکار هێمای داهێنان و جووڵەی ئەرێنی مرۆڤ و بەکارهێنانی توانای مرۆڤە. لەم حاڵەتەدا هەڵوێستی تەواو جیاوازە، کە ئەم شوێنە لە بەرژەوەندی ژیان و داهێنان نییە و هتد. من لەم ڕوانگەیەوە قسە دەکەم.

شتێکی تر خوسرەو وتی: “زانست شوێنێک دیاری دەکات، مرۆڤایەتی لە کوێیە”. پێم وایە ئەمە کاری زانست نییە. زانست هەرگیز ناتوانێت دیاری بکات کە دیاردەیەکی مرۆیی دەبێتە کوێ. زانست دەتوانێت لێکچوون و ئیندێکشن بکات و بەراورد لەگەڵ مرۆڤی تەندروست و تەواو و هتد بکات. ئەم کارە کاری ئایدۆلۆژیایە، بۆ ئەوەی بڵێین مرۆڤایەتی لە کوێ مرۆڤایەتییە. پێم وایە مرۆڤ لەسەر بنەمای توانای خۆی مرۆڤە. نەک بڵێین کەسێکی دیاریکراو. با بەم شێوەیە بیخەمەڕوو، بەڕای من ڕێزگرتن لە مرۆڤایەتی لەو خاڵەوە دەست پێدەکات کە دەتوانین دیاردەیەک پیشان بدەین و بڵێین مۆری مرۆڤایەتی لەسەرە، مۆری مرۆڤایەتی ئازادی لەسەرە.

ئایا دکتۆر دێت و دەڵێت پێم وایە ئەم هەشت خانەیە هێشتا هیچ ناسەلمێنن؟! دەڵێم بۆ تۆ نا. چونکە تۆ بەدوای چاو و گوێ و لووت و دڵ و لێدانی دەمار و خوێن و کۆئەندامی دەمار و دواجار شتێکی دیاریکراو لە فیزیای مرۆڤدا دەگەڕێیت. ئەرکی تۆ ئەوەیە کە فێری ئەم شتانە بیت و بێیت بزانیت کۆمەڵگا چی دەڵێت پێویستە بیپارێزیت، و ناوی لێ بنێن مرۆڤایەتی.
پێم وایە کۆمەڵگا بەم ئاراستەیە ڕۆیشتووە پێشەوە، توش بوانی تاعونیان بارکرد و لە شوێنێکی دور فڕێیان ئەدان. ئێستاش ئایدز، مرۆڤی ئەمڕۆ، کە پێموایە سەد ئەوەندە لە سەدەکانی ناوەڕاست نزیکترە، لەبەر ئەم هۆکارانە، دەزانێت کە بوون و پیاسەکردن لەسەر شەقامی ئەو ژیانی ئەوانی دیکە دەخاتە مەترسییەوە، بە کۆمەڵگا دەڵێت کەس مافی ئەوەی نییە پرسیاری ناوی ئەمە بکات، کەس مافی ئەوەی نییە بزانێت کە تووشی ئایدز بووە. پێویستە بتوانێت بە شەقامدا بڕوات، مرۆڤە. نەخۆشە و کەسانی تر تووش دەکات. ئەمە مرۆڤێکە نەخۆشەو ئەوانی تریش توش دەکات ، مرۆڤە و تا کۆتا خولەک و دوا دەرمان کە دەگاتە مێشکی دەرزی لە لاشەی ئەو دەدرێت. چونکە ژیان دەپارێزن، ژیانێک کە ڕەنگە لە کاراییەکەیدا بێ بەها بێت. چونکە هەندێکیان سەر بە هەندێک گۆشەی کۆمەڵگەن کە نازانم چ جۆرە کارەکتەری بەرهەمدارن بۆ ئەو کۆمەڵگا تایبەتە. بەڵام ئەوە خۆیە، ئەوە خۆیەکە، نەفسێکە، کە پشتگیری لێدەکات. لەم ڕووەوە دەگەڕێمەوە بۆ خۆکوشتن. خوسرەو وتی: “ئەگەر دایکەکە شتێک بکات، لەوانەیە ئەو منداڵە لەوێ نەبێت. بەڵام کاتێک لە دەرەوە بوو، دەبینین”. من دەڵێم دواجار ڕێگری لە خۆکوشتن دەکەین، کە دەکرێت لە خەڵوەت وخەڵوەترین شوێنەکان ڕووبدات.

ئەمە جوانی مرۆڤە کە کاتێک باوکێک بە سەختییەکی سەختەوە دەبینێت، ئیتر دووڕیانێک لەبەردەمیدا نامێنێت. یان خۆی دەکوژێت، یان بەرگەی فشاری ناخۆشیەکان دەگرێت و دەیەوێت لە سەربانەوە خۆی فڕێ بدات، هەمووان دێن و تۆڕێک لە ژێرەوەی بڵاو دەکەنەوە. کەسێکی تەندروست کە هیچ کێشەیەکی نەبێت، دوو ڕێگا لە بەردەمیدا نییە، سەردەکەوێت بەسەر دیوارەکەدا و ئەو کەسە دەکێشێتە خوارەوە بەو مەترسییەی کە ڕەنگە بکەوێتە خوارەوە. پێم وایە ئەمە جوانی کۆمەڵگاکەمانە. شتێکە کە دەتوانێت باشتری بکات و نیشان بدات کە مرۆڤ دەتوانێت لەمە باشتر بێت.

من بەهەمان هۆکار کە ڕێگری لە خۆکوشتن دەکەم، گرنگ نییە لایەنی هەڵبژێردراو چییە و چ فەرمانێک لەبارەی خۆیەوە دەدات و بەهەمان هۆکار، هەنگاوێک زیاتر، مافی ژنێک، سەبارەت بەو ڕاستییەی کە ئەو وادیارە بڕیار لەسەر جەستەی خۆی دەدات، ئەو دەیبات، من دەڵێم، پێش هەموو شتێک ئەگەر جەستەی ئەو بووایە، من ئەم مافەم پێ نەدەدا. جگە لەوەش ئیتر ئەوەندە جەستەی خۆی نییە. تۆ بە ژینگەیەکی گەشەکردنی دیاردەیی ناسراویت. لێرەدا تۆ لەگەڵ کۆمەڵگەیەکدایت، ئەو بوونەوەرە یەکێکە لە خانەکانی ئێمە کە لەبەردەمتدایە. ئێمە هەرگیز دان بە خاوەندارێتی تایبەتدا نانێین لەم حاڵەتەدا. دەمەوێت بڵێم کێشەکە لەم ئاستەدایە.

باسەکەی من ئەوە نییە کە لەباربردن ناتوانێت بابەتی کۆمۆنیستەکان بێت. هەیە. باسم لەو ڕاستییە کرد کە دەبێ لە داهاتوودا کۆمۆنیزمێک هەبێت و دەبێت کە ئەوەندە بەهێز بێت لە پابەندبوونی بە مرۆڤ و کەرامەتی مرۆڤەوە کە بتوانێت مرۆڤی ڕاستەقینە کە ئاماژە بە جەوهەری خۆی دەکات، کۆبکاتەوە.

کۆمۆنیزم کە ئەمڕۆ لەبری ئەوەی بڵێین “بابە!” سەیرکە ئاخر ناهێڵن منداڵت هەبێت. ناهێڵن کاتێک دووگیان دەبیت دڵخۆش بیت، ناهێڵن جوانیەکەی بەکاربهێنیت. سەیرکە چیت پێدەڵێن کە ئەمەیان بەخشیوە، وەک مافی خۆت، دەڵێن بڕۆ بیکوژە، بڕۆ ئیمزای مۆڵەتەکەی بکە و دەڵێن من دەمەوێت ئەمە بوونی نەبێت، نەک بوونی هەبێت کە هی منە. من دەڵێم، ئەم کۆمۆنیزمە چۆن دەیەوێت دەست بە دەمارە سەرەکییەکانی بوونی مرۆڤەوە بگرێت و بگاتە ئەو کۆمەڵگایە؟ من باوەڕم وایە ناتوانێت. ئەمە نموونەیەکە. هەروەها دە نموونەمان هەیە کە شوێنی ژیان و ئیشکردنی دیوەکەی تر بڵاودەکاتەوە، یان خۆی هەزار و یەک فشاری لەسەر چینی کرێکار دروستکردوە.

وەک وتم ناڵێم ئەمە لاببرێت. ڕاستە هەڵوێستێکی زۆر هاوبەشە و زۆرێک لە کۆمۆنیستەکان دەیگرنەبەر. من لە پشتگوێ خستنی باسەکەم لە پێوەندی لەگەڵ بابەتێک کە لێرەدا هەیە تێدەگەم. وتنی ئەمانە مەقولات کە پێویستە بیریان لێبکرێتەوە. بۆ من ئەوە تاوان نییە یان نا، بەهیچ شێوەیەک قێزەونە، (ئەگەر بمانەوێت ئەم وشانە بەکاربهێنین) ئەوە جۆرێکی من نییە کە ڕێگەم پێنادات دەنگ بەم شتە بدەم. ئەوە جۆرە کارێکی من نییە، لەگەڵ شێوازی ژیانم و شێوازی بیرکردنەوەمدا ناگونجێت. تەنانەت تاوانێکیش نییە. وەک چۆن من بە پێی کێڵگە چێنراوەکە ناکەم. سوپا ناچارە بەسەریدا تێپەڕێت، کە یەکجار تێدەپەڕێت. بەڵام من لێدان ناکەم، ئەگەر هەڵیبژێرم.
زۆر بە خێرایی دەڵێم، بۆ خوسرەو کە لە باسەکەمدا هەر لە یەکەم ڕۆژەوە جیاوازی لە نێوان کۆرپەلە و سپێرمی لەناوبردووە، ڕەنگە هەر لەبەر ئەم هۆکارە ڕێگری لە دووگیانی قەدەغە بکرێت. بەڵام بۆ من وا نییە. من دەڵێم تێز و دژە تێز لە کۆتاییدا کۆکردنەوەکە دەدەن. وە ڕۆژێک، یەک کاتژمێر، یەک چرکەمان پێدەدەن، کە تۆ کۆنتڕۆڵی دەکەیت و دەڵێیت بووەتەهەفتەیەک ، بووە تە دوو هەفتەیە. ئاخر ئێمە باسی دیاردەیەکی جیاواز دەکەین، کە سەربەخۆیە لە بوونی چالاکییە کۆمەڵایەتییەکانی ئەوانی تر.

ئاخر پێکەوە خەوتن چالاکیەکی کۆمەڵایەتییە لە نێوان ژن و پیاودا، کە ئەوان دەتوانن بیکەن یان نایانەوێت و نایکەن و هیچ منداڵێک دروست نابێت. بەڵام ئەو بوونەوەرە کە بوو بە خانە ئیتر سەربەخۆ ییە لە چالاکیی کۆمەڵایەتی تۆ و ئیرادەی تۆ و هتد، جگە لە ئیرادەی تۆ بۆ کوشتنی. (با نەڵێین کوشتن)، بڕینی لە بوون. بوونی هەیە و سەربەخۆیە و دەتوانێت لە دەوروبەری خۆیەوە بژی.

نەک خۆی! سروشت درێژە بە کارەکانی دەدات. دیاردەیەکی ترە، جگە لە سپێرم و هێلکەدان. دیاردەیەکە لەسەر پێی خۆی دەوەستێت و لەسەر بنەمای میکانیزمی خۆی دەجوڵێت. ژینگەی دەوروبەری بەکاردەهێنێت، پاشان دەبێتە کەسێکی دیاریکراو. ئەمە مێژووی کەسێکی دیاریکراوە. لە شوێنێکەوە، لە بوونەوە لەباری دەبەیت، باشە، جیاوازە لەوەی کە هەزار و یەک سپێرم و هێلکەدان دێن و بەفیڕۆ دەچن و هیچ منداڵێکش بەرهەم ناهێنن.

بۆیە من هاندەری دوپشک نیم. من لەگەڵ ئەوەدام کەسێک خۆی بوەستێنێت. بەڵام کاتێک خۆی ڕانەگرت، بەهەر هۆکارێک بێت، و بوو بە مرۆڤ، ئەم ڕێزەی بە خۆی و بە مرۆڤی داهاتوو بەخشی و لە ئەنجامدا ئەم ئاستە چاوەڕوانییەی لە مرۆڤ و گرنگیی مرۆڤەکان لە کۆمەڵگەی خۆیدا، بۆ ئەوەی جارێکی تر هەرگیز بەجێی نەهێڵێت.بۆ ئەوەی لە بوون بکەوێت یان خۆت بوەستێنە، یان بەرپرسیارێتی کارەکانت لە ئەستۆ بگرە! تۆ وەرناگریت کۆمەڵگا وا لە مرۆڤەکان دەکات بە شێوەیەکی ئاسایی ڕێگری لە زیادبوونی ژمارەی دانیشتووان بکەن. وە لەو حاڵەتانەی کە بە هەر شێوەیەک بێت ژمارەیەکیان دەوێت و ژمارەیەکیان ناوێت، ئەوان بەرپرسیارن لە دەرئەنجامەکانی کارەکە. کۆمەڵگا بەرپرسیارە، تاکیش بەرپرسیارە. ناکرێ شتێک بکرێت و بەرامبەری نەکەیتەوە و باجی بۆ نەدەیت، ئینجا بڵێیت ئیرادەی من هی ئەمەیە بۆ ئەوەی ڕوونەدات. من دەڵێم بەڵێ ئێمە ئیرادەی زۆر کەس ڕادەگرین، لە کاتێکدا دژ بە مرۆڤایەتییە. بەڵام ئەم باسە دەگەڕێتەوە سەر زەمینەی یەکەم، ئەگەر دژی مرۆڤ بێت یان نا؟ ئەگەر دژی مرۆڤ بێت، ئیرادەی ئەو دەشکێنم نەک بوونی فیزیکی. من پرسیار لە بوونی ئەو دەکەم. من دەڵێم نەخێر! تۆ بە ناوی کۆمەڵگاوە بۆ ماوەی نۆ مانگ بەرگەی ئەمە دەگریت. ئەڵێی نەخێر براکەم ناموس پەرست و فڵان و فیسارە؟ بۆیە ئیتر باسی ئیرادەیم لەگەڵم مەکە. ئەگەر ئێمە باسی مرۆڤە ناچارەکان بکەین، ئەوا دەبێت هۆکاری ناچارییان بشکێنین.

من دەڵێم ئەمانە خەسڵەتەکانی ئێمەن، مرۆڤ حەزی لە بوونی خۆیەتی. ئەویش حەزی لە هەمان بوونە. دایک لەبارودۆخێکی بەتەواوی دور لە فشارە کۆمەڵایەتیەکان گرنگی بەو بەشەی جەستەی دەدات کە زیندووە. ” کۆمەڵگە ناچاری دەکات، هەوڵبدات بکات، ئەمە بێت”، ئەو ئیرادە بکات! ئەمە قسەیەکی ناڕاستە. چونکە کۆمەڵگە ویستویەتی.

سەیرکردن! ئیرادە مانای تاکەکەسی و مانای کۆمەڵایەتی هەیە. مانای کۆمەڵایەتییەکەی مۆری پەیوەندییە چینایەتییەکانە. ئیرادەی کۆمەڵگا چییە؟ ئاخر بۆ ماوەیەک دەمانەوێت هەمان کارەکان بکرێت و هەمان کارەکان نەکرێن. ئێمە دەزانین کە ئەمە بە پەیوەندی چینایەتی دیاری دەکرێت. تاکە کەسی؟ئێمە هەمیشە گوتوومانە مرۆڤ کارەکتەری هەندێک پەیوەندی کۆمەڵایەتییە. ئیرادەی چینی کرێکار، کرێکارێک، سنووردارە و مەرجدارە بەو شتانەی کە دەیخەنە ئەو پێگە کۆمەڵایەتییەوە. کابرا لەناکاو بەیانییەک لە خەو هەڵستێت وبڕیار بدات کە منداڵی ببێت یان نەیبێت. ، بەیانی ڕۆژێکیش بڕیاری نەداوە کە من خۆم بکوژم یان نە کوژم. ئەو کۆمەڵگایە ناچاری کردووە. ئەو پێگە کۆمەڵایەتییە ناچاری کرد ئەم کارە بکات. کەواتە ئێمە باسی خەڵکی زۆرەملێ دەکەین.

من هیچ هاوسۆزییەکم بۆ ژنانی ناچار بوو نیە. من باسی هاوسۆزی لەگەڵ ژنانی ناچارکراو دەکەم لەم کۆمەڵگەیەدا، دەمەوێت چارەسەرێکی کۆمەڵایەتی بدەم بەو ژنانەی کە کۆمەڵگە ناچاریان کردون ئەم کارە بکەن. ئەگەر خاتوو ئێکس کە هیچ فشارێکی لەسەر نییە، بەیانییەک بڕیاریدا ئەم کارە بکات، ناچاری دەکەم ئەم کارە نەکات، پاسەوانێک دادەنێم بۆ ئەوەی خۆی زیان بە منداڵەکە نەگەیەنێت. ئه‌مه‌ واتای چییه‌؟ ئایا کەسێک ویستی هەر کارێتک بکات، دەڵێن وەرە و بڕۆ بیکە؟! پێویستە بزانن کۆمەڵگە تا چەند ڕێگە بەم کارە دەدات. لە باسەکەمدا کۆمەڵگە ڕێگە نادات بێ هیچ هۆکارێک ڕێگری لە گەشەکردنی کۆرپەلەیەکی دروست بکەیت ، تەنها بە هۆی ئارەزووی شەخسی کەسێک. لە کۆتاییدا لە هەر تەمەنێکدا بێت ئەو کۆرپەلەیەکە.
من دەڵێم ئەمەئاستێکی بەرزی شارستانییەتە ئەگەر بیکەیت. لەگەڵ باقی بنەماکانمان دەخوێنرێتەوە. نەکردنی لەگەڵ بنەماکانی ئێمەدا ناگونجێت. بۆیە من لەگەڵ ڕێگریکردنم لە دووگیانی، بە شێوەیەکی بەرفراوان و بە تەواوی بێ بەرامبەر، بە هەر شێوەیەک کە بتوانرێت. و پاشان کاتێک دووگیانییەک ڕوودەدات، ڕێزگرتن لەم دووگیانییە، بە پیرۆز زانینی ئەم دووگیانییە، بە نرخی ئەم دووگیانییە، وەرگرتنی بەرپرسیارێتی لێکەوتەکانی ئەم دووگیانییە و دڵنیابوون لەوەی کە دایک و منداڵ تاجی کۆمەڵگەن، ئەمە قسەی منە.

دەڵێن لە کۆمەڵگەی سەرمایەداریدا ئەمە ناکرێت؟ منیش دەڵێم من شتێکی لەو شێوەیەم نەمگوتووە، ئەمە بۆچوونی منە، ئێستا دەچم بزانم لە کۆمەڵگای سەرمایەداریدا چی ڕوودەدات و چی ڕوونادات. لەکوێدایە ئەو قسەیەی من؟ من نەمگوت لەگەڵ قەدەغەکردنی لەباربردنم، گوتم لەگەڵ هەڵوەشاندنەوەی قەدەغەکردنی لەباربردنم بەمەرجێک کۆمەڵگە بزانێت چی دەڵێم ئاخر. نازانێت من چی دەڵێم. پێی وایە من زۆر باش ئەمە دەزانم. ئەوان کۆنترۆڵی مرۆڤ دەزانن، ئیرادەی ژن بەسەر جەستەیدا. ئەمەش بە فراوانکردنی مافەکانی ژنان دەزانن. هەر بۆیە وتم لەگەڵ هەر کۆرپەلەیەک کە لەبار دەبرێت، وەک ئەوە وایە ژنێک مافی خۆی وەرگرتبێت، مافەکانی پراکتیزە بکات. ئەمە درۆی کۆمەڵگەی سەرمایەدارییە کە بەم شێوەیە بوو.

ژنەکە بە لەناوبردنی کۆرپەلە تەنیا ملکەچبوونی خۆی بۆ توندوتیژیی دەرونی ئەم کۆمەڵگەیە نیشان دا و هیچ مافێکی خۆی نیشان نەدا، هیچ ئیرادەی خۆی نیشان نەدا. بەڕای من سروشتی ژن هیچ دژایەتییەکی لەگەڵ ژینگەی ئازادییەکەیدا نییە. بە ڕێکەوت شتێکی سەیر بەسەر ژندا نەسەپێنراوە ، ژن ئاوا و پیاویش ئاوایە. لەڕاستیدا دیاردەیی و داتایین. ئەگەر کۆمەڵگە زانستەکەی بزانیایە، بەو شێوەیە دەستوەردانی دەکرد، بۆ ئەوەی ڕێگەیان پێدەدرا کارەکانیان ئەنجام بدەن بەبێ ئەوەی فشاری جەستەیییان لەسەر بێت. بۆچی چوون بۆ تەواوکردنی پێداویستی پاککردنەوەی لەباربردن؟ تا ئەوەندە ئازاربچێژن.

قسەکردن لەسەر پێگەی ئەخلاقی و هتد. من ناڕەزایەتیم بەرامبەریان دەرخستووە، بۆیە هەرکەسێک بێت و ئەمەم پێ بڵێت، من دەڵێم کە پشتگیری دەکەم، پێکەوەین، دژی دەجەنگین، دەڵێم کە ئامادەم لە پێناویدا بکوژم. لەبەرئەوەی لەگەڵ ژنێک کە بەهەمان شێوە دووگیان بووە، لەگەڵ کوڕێک بوو و ئێستا دووگیان بووە و ئێستا ناتوانێت لە خێزانەکەیداسەری بەرز بکاتەوە و ئەگەر کەسێک لەبەردەمیدا خۆی نیشان بدات، من ئامادەم سەد کەس دەستگیر بکەم و هەم پێنج سەد کەس بەشداری دادگاییکردنەکە دەکەن.

بۆچی ئەم کارە بکەم؟ ڕێک لەبەر هەمان هۆکار ئەی ئەم دایکە و منداڵەکەی بەتۆ چی؟ بەڵام لە لایەکی ترەوە من ئامادە نیم خۆم بخەمە ئەم دۆخە بۆ ئەوەی پێچەوانەکەی بڵێم. دەبێ بڵێم ئەوە مافە، بەڵام ئەو ناچارە. من لەگەڵ ئەوەدام کە بڕگەکەمان بڵێت چۆن بیردەکەینەوە. وەک ئەوەی مرۆڤ بیری لێدەکاتەوە. من بەم شێوەیە بیردەکەمەوە، ئەو ڕستەیەی من دەمەوێت بەم شێوەیە: پێم بڵێ چۆن بیردەکەمەوە.

بابە گیان ناچارم، چونکە ئەگەر قبوڵ نەکەم سەد ئەوەندە خراپتر هێرش دەکرێتە سەر مرۆڤ. هێرش دەکرێتە سەرمرۆڤی زیندوو و لەدایک نەبوو پێکەوە. ئەگەر ئەو کاتە بمەوێت بیڵێم، نەک تەنها لەو لایەنەوە، بەڵکو لەم لایەنەشەوە کەمی هەیە. “بۆ ئەوەی لە نەخۆشخانە گشتییەکان بە سەرپەرشتی پزیشکی پسپۆڕ ئەنجام بدرێت”! چەند نەخۆشخانەی گشتیمان هەیە؟ باشە ئەو کەسەی دەڵێت “باببێت”. دەڵێ دروستی بکەین، دەڵێت بیهێنین، دەڵێت کەسی بۆدیاری بکەین. دەڵێت ئاگاداربین. ئەڵێ با سەیر بکەین!

ئێمە نە ئەو لایەنیمان گوت، کە ئێمە بانگەشە دەکەین، پەرەی پێدەدەین کە نەیکەم. بیدەیت بە کۆمەڵگە! بەرپرسیارێتی بخەنە سەر کۆمەڵگە و بۆ ئەمەش داوای ماف لە کۆمەڵگا بکەیت. بە حکومەت بڵێ هەر منداڵێک لەدایک دەبێت پێش هەموو شتێک منداڵی حکومەتە و منداڵی کۆمەڵگەیە. لە ئەنجامدا پێویستە لە هەموو دەستدرێژییەک پارێزراو بێت و لەهەموو ماف وئیمکاناتێک بەهرەمەند بێت. با ئەمە بڵێین وبیانەوێت، بمانەوێت دژی هەژاری خەبات بکرێت، بمانەوێت لە دژی ئەخلاقی دواکەوتوو خەبات بکرێت، بمانەوێت شەرەفپەرستی لە کۆمەڵگەدا ئیدانە بکرێت و وەڵامی توندوتیژی بدریتەوە. بمانەوێت ئەمە بکەین، با بڵێین کە ئێمە دەمانەوێت و دەیکەین، با بە ژنیش بڵێین کە ئەمە ڕێگاکەیەتی. با بڵێین ئەمانە کێشەکانن. دوبارە با بیڵێینەوە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ئەگەر کەسێک تاقەتی نەبوو و نەیتوانی، و ناچار بوو بچێتە شوێنێک و ئەم کارە بکات، پێویستە حکومەت ئاسانکاری بۆ دابین بکات، بۆ ئەوەی ئەم کارە بە شێوەیەکی دروست ئەنجام بدرێت. وە پێویستە بەجۆرێک بکرێت کە کەمترین کەلێنێک لە ژیانی مرۆڤدا بە شێوەیەک دروست بێت کە مرۆڤ بە ئاگادارییەوە دژی بەرژەوەندی خۆی مامەڵە بکات. با بچین سنوورێکی بۆ دابنێین.

دەبێت بڵێین کۆمەڵگا بکرێتە سۆسیالیستی، بۆ ئەوەی ئەم کارەساتە و دەیەها کارەساتی تر کۆتایی پێبێت. وە دەبێ لە هەڵوێستی خۆمدا ئەمەم وتبێت. من لایەنگری لەباربردنی منداڵ نیم، هەروەها لایەنگری ڕێگری لە دووگیانی نیم. من لەگەڵ بەشی قەدەغەکردنی لەباربردن نیم کە ئێستا لەگەڵ قەدەغەکردنی ڕێگری لە دووگیانییە. من دەڵێم کە پرەنسیپی من نییە، ئەوە بەرگری لە لەباربردن نییە. من لە بنەڕەتدا کەسێکم دژی لەباربردنی منداڵم، لە بارودۆخی کۆمەڵایەتیشدا دەبێت دان بە بوونی ئەودا بگرم و دەبێت ڕێکخستنەکانی بۆ بکەم. ئەمە هەڵوێستی ئێمە نییە. بابەتەکەی من ئەمەیە.

بنەمای ئەم بابەتە زارەکییە. ئەمە دەقێکە لە فایلێکی دەنگییەوە وەرگیراوە لەلایەن دێنیس مێر – ئابی ٢٠٠٨

hekmat.public-archive.net #3978fa.html

ستەمگەری و سەرکوت و هەڵاواردن دژی ژن بۆ هەر مرۆڤێکی ئازادیخواز و یەکسانیخواز و ئینساندۆست و لە سەروو هەموویانەوە بۆ هەر ژن و کچێکی گەنج، شۆکێکی بەردەوام و نەبڕاوەیە، و هەردەمیش بەدوای ئەو پرسیارەوەیە کە سەرچاوەی ئەم ستەم و تاوانکاریـیە دژی جنسی بەشەری ژن چیـیە و ئەسڵەن بۆچی لە ئارادایە؟
ئیسلامیستەکان و ناسیونالیستەکان و ڕەوتە بۆرژوا نیولیبرالەکان و ڕژێم و دەسەڵاتەکانیان لە هەرێمی کوردستان و لە عێراقدا، و هەریەکە و بە پلەی جۆراوجۆر لە بێشەرمی و بێباکی و وەحشیگەری، و بە بڕوبیانووی جۆراوجۆرەوە، ئەم ستەمکاریـیە و ئەم سیستمە لە سەرکوت ئەپاریزن و جیگیرتری ئەکەنەوە و دەسەڵات و کۆنترۆڵیان بەسەر کۆمەڵگەدا لەم ڕێگەیەوە، و وەک یەکێک لە ئامرازەکانی دەستیان، دابین ئەکەن.
‌بەڵام ئەم زۆڵم و ستەم و بەکۆیلەکردنەی ژنان چەندە ناڕەوایە و چەندە نامەعقولە و دژ بە بەها مرۆیـیەکان وعەقل و لۆجیک و بیری ئازاد و یەکسانیخوازە، هێگڵ وتەنی واقیعە، چونکە ڕەگوڕیشەی لە واقعیی کۆمەڵایەتی و پەیوەندیـیە کۆمەڵایەتیـیەکانی بەرهەمهێناندایە، لە ژیانی ماددی ئینسانەکاندایە و بەرژەوەندیـیەکی ماددی هەیە لە پشتی درێژە پێدانیەوە.
ئەو زەمینە ماددیـیە و هەروەها ئەو واقعیەتە کەلتوری و پیاوسالاریـیە کۆنەپەرستانەیەی کە لە کۆمەڵگەدا زاڵە، ئەو شوێنە و ئەو بارۆدۆخەیە کە ڕەوتە سیاسی و حزبەکانی ئیسلامی سیاسی و نەتەوەپەرستە پیاوسالارەکان و هێزە ئیمپریالیست و نیولیبراڵەکان و فاشیستەکان لێوەی دەردەچن بۆ فەرزکردنی ستراتیژە سیاسی و ئەجندە دیلـئاوەرەکانیان بە دژی ژن و شۆرشە پرۆلیتاریـیە سۆشیالیستیـیەکان.

زەمینەی مێژوویی سەرهەڵدانی ستەم لەسەر ژنان
سەرهەڵدانی ستەم لەسەر ژنان، وەک (فریدریک ئینگلز) ئەڵێ، لە پەرتوکەکەیدا “ئەسڵی فامیلی و خاوەنداریەتی تایبەت و دەوڵت”، لە ڕەوەندێکی میژووییدا سەریهەڵداوە و پەیوەندی بەسەرهەڵدانی خاوەنداریەتی تایبەت بۆ ئامرازەکانی بەرهەمهێنان و تاک هاوسەرگیری و فامیلی پیکهاتووی ئەمجۆرە هاوسەرگیریـیە. واتە ئەم ستەمە لە قۆناغێک لە قۆناغەکانی بەرەوپێشچوونی پەیوەندیـیەکانی بەرهەمهێنانی کۆمەڵایەتیدا هاتۆتە ئاراوە و هەر بەو پێیەش بەرهەمی پرۆسەیەکی ماددی مێژوویی نەوەستاوە و ڕابردوو و ئیستا و داهاتووی هەیە. لەمڕۆدا ئەم ستەمە بەردەوامە لە کۆمەڵگەی سەرمایداری هاوچەرخدا و مۆرکی ئەم قۆناغە و شیوەی چەوساندنەوەی ئەم فورماسیۆنە کۆمەڵایەتیـیەی پێوەیە.
هەندێک ئەو تیزەی ئینگلز ڕەت ئەکەنەوە و ستەم و جیاکاری لەسەر ژنان ئەگەڕێننەوە بۆ پیش پەیدابوونی خاوەنداریەتی تایبەت و تاک هاوسەرگیریی و جۆرە فامیلیەکەی، بەڵام ئەم ڕەخنەیە هێچ لەو مەسەلەیە ناگۆرێت کە لەگەڵ خاوەنداریتی تایبەت بۆ ئامرازەکانی بەرهەمهینان و تاک هاوسەرگیری و فامیلی لەسەر ئەم بنەمایە، ستەم لەسەر ژنان بە سیستماتیک و لە پەیوەند بەم ئاڵۆگۆڕیـیە لە شیوازی بەرهەمهینان و ژیانی کۆمەڵایەتیدا جێگیر بووە و سەرلەنوێ و هەردەم بەرهەم دەهێنرێتەوە و تا ئیستاش بەردەوامە.
لە کۆمەڵگەی سەرمایەداری ئەمرۆدا، بەتایبەت لە وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا لەوانەش عێراق و هەریمی کوردستان، ستەم لەسەر ژنان لە پەیوەند بەم سیستمە کۆمەڵایەتی و ئابوریـیەی سەرمایەداریـیەوە بەرهەم ئەهێنرێتەوە و لە پەیوەند بەم زەمینە ماددیـیەوەیە کە کەلتۆر و ئایدیای دژە ژن و پیاوسالاری و بەهای عەشیرەتی و تیۆری ئاینی دژە ژن کە هی سەردەمەکانی پێشووی میژووی بەشەریین، ئەتوانن بمێـنـنەوە. هەر لێرەشەوەیە زەمینە ئەخوڵقێ تا بەشیوەیەکی نەخشەداڕیژراو و سیستماتیک ڕەوت و حزب و هێزە سیاسییەکانی بورژوازی لە ئیسلامیستەکانەوە تا ناسیۆنالیستەکان و بورژوا ئیمپریالیستەکان ئەم چەوساندنەوە و ستەمکاریـیە لە سەر ژن درێژە پێ بدەن بەوپەڕی وەحشیـیتەوە.

بەکارهێنانی جیهانبینی ماددی دیالکتیکی و مێژوویی
مارکس لە شۆینێکدا بەم مانایە ئەلێ، بۆ ناسینی هەر دیاردەیەکی کۆمەڵایەتی پێویستە ئەو هۆکارانە بناسین کە سەرلەنۆی ئەو دیاردەیە بەرهەم دەهێننەوە. بۆ ناسینی دیاردەی ستەمگەری لە سەر ژنانیش هەروایە و دەبێ ئەو هۆکارە ماددیـیانە بناسین کە دەبنە هۆی سەرلەنوێ بەرهەمهێنانەوەی لەم سەردەمەدا.
بەکارهێنانی جیهانبینی ماددی دیالکتیکی و میژوویی لە پەیوەند بە ستەمکاری سەردەمەوە لەسەر ژنان، ئەمانگەێنێتە ئەو شوێنە کە بەرژوەندە ماددیـیەکانی پشتی چەوساندنەوەی ژنان و سەرلەنوێ بەرهەمهێنانەوەی بناسین، ئەویش بە مەبەستی گرتنەبەری ڕەخنەیەکی ماددی شۆڕشگێڕانە لە پێناوی تێکشکاندن و لەڕیشە هەڵكێشانی چەوساندنەوەکە، و بە مەبەستی سنوربەندیکردنی لێبڕاوانە لەبەرامبەر جیهانبینی ئایدیالیستی و زەینگەرایی و ئیختیاریـیەت و تیۆری سەروو چینایەتی بورژاوزی لە بواری بزووتنەوەی ڕزگاریخوازانەی ژناندا. ئەم جۆرە بیرکردنەوە ئایدیالیستانە لەگەڵ ئەوەشدا هەندێکیان بەدروست ستەمکاری و چەوساندنەوەی ژنان لە ئاستی ئایدیا و سیاسەت و کەلتور، و بیر و بەها و ترادیسیۆنی دژە ژنی، و ڕق و کینە و سوکایەتیکردن پێیان، ئەبینن، و مامەڵە لەگەڵ دیاردەی ڕۆژانەی ئەم ستەمکاریانە دەکەن کە لە هەموو ئەو لایەنانەدا دەرئەکەون، بەڵام ناتوانن ڕێگەی شۆڕشگێڕانەی کۆتاییهێنان بەستەم و کۆیلایەتی ژنان بگرنەبەر، و لە باشترین حاڵدا ڕیفورمێک ئەنجام ئەدەن لە سیستمی زاڵی کۆیلایەتی ژناندا.

مەبەست چەوساندنەوەی ژنانە نەک لەناوبردنیان
لە بناغەیترین ئاستدا کە ڕۆژانە پڕاتیک ئەکرێت ئەتوانین ئەوە ببینین کە مەبەست لە ستەمکاری دژی ژنان و پیاوسالاری لەبەرامبەریاندا و هەڵاواردن دژیان بە مەبەستی چەوساندنەوەی ژنە وەک ئینسانێک کە کۆمەڵێ کارەکتەری فیزیکی و جەستەیی و توانایی خۆیی هەیە، نەک بۆ ئەوە بێت کە سوکایەتی پێبکرێ وەک ئامانجێک لەخۆدا، وە یا لەناوببرێ وەک ستراتیژیـیەتێک، چونکە سوکایەتی پێکردنەکەش هەر بۆ ڕاگرتنیەتی وەک کۆیلەیەک.
ئەم هەڵاواردن و ستەمکاری و پیاوسالاریـیە بە دژی ژنان لەناو هەر چین و تۆێژیکی کۆمەڵایەتی کۆمەڵگەی سەردەمدا بێت، بۆرژوازی بێت یا کریکار یا هەر چین و تۆێژێکی تر، و لە هەر شوێن و جێگەیەک بێت، یا لەناو هەر حزب و ڕێکخراو و بزوتنەوەێک بێت، لە شار بێت یا لە لادێ، و لە پەرلەمان و کەمپێنەکانی هەڵبژرادن بێت یا لەناو بزووتنەوە سیاسیـیە شۆرشگێرە جەماوەریـیەکاندا بیت، …هتد ، هێچ لەو مەسەلەیە ناگۆڕێت کە هەموو ئەم کردەوانەی کە دژ بە ژنە لەناو ئەم کەس و گروپە کۆمەڵایەتی و سیاسیـیانەدا، لە دواشیکردنەوەدا سەرلەنوێ بەرهەمهێناننەوەی دیاردەی چەوساندنەوەی ژنان و ستەمکاریـیە دەرهەقیان و بەرژەوەندێكی ماددی بە ڕاستەخۆ یا ناڕاستەوخۆ لە پشتیـیەوە وەستاوە.
ستەمکاری و کۆیلەکردنی ژن لەپیناو بەهرەبەرداریـیە لەو وزە و تواناییانە و خەسڵەتە فیزیکیـیانەی ژن و بە دیاریکراوی بەو شیواز و شیوەیەی کە ستەمکار ئەیەوێت. ئەمە بە ڕای من بەردی بناغەیە بۆ تیگەیشتنی ماددی لە چەوساندنەوە و ستەمکاری لەسەر ژن، هەر لێرەشەوەیە ئەو سیستمەی کە ژن ئەچەوسێنێتەوە بۆخۆی سیستمێکی لەرزۆکە و بەو پلەیە ئەتوانێ بەردەوام بێت کە وەزە و توانای شۆڕشگێرانەی کۆیلەکان، کە مەبەستم ژنانە، بکوژێ و هەڵچوون و ڕاپەرین و بەرنگاریـی تاکیی و بەکۆمەڵیان لەباربەرێت بەهەموو شێوەکان؛ لەوانە دوورخستنەوەی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازانەی ژنان لەوەی کە تیۆری ماددی شۆڕشگێڕانە و ڕزگاریخوازانەی خۆی بگرێتە دەست.

دیارە ئەم جەختکردنە لەسەر ئەوەی کە ستەم لەسەر ژن لەپێناو چەوسادنەوە و بەهرەبەرداریـیە، بەو مانایە نیـیە کە دوژمنکاری ژنان و سوکایەتی پیکردنیان لە ئارادا نیـیە، وەیا تەنەنات فەرزکردنی بارودۆخێكی وەها نەبێت بەسەریاندا کە جینۆسایدێکی بێدەنگ بە دژیان لە ئارادا بێت لە زۆر شۆێنی جیهاندا بە دیارکراوی لە وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.
هەر بەو پێـیە، سیاسەت و ستراتیژی چینە باڵادەستەکان سەبارەت بە چەوساندنەوەی ژن بۆ لەناوبردنی ژنان و تەفروتوناکردنیان نیـیە لە چەشنی ئەوەی کە نازیـیەکان قەلاچۆی ئینسانە جولەکەکانیان کرد لە ئەڵمانیا و وڵاتەکانی تری ئەوروپا، بەڵکو بۆ سوود وەرگرتنە لەم هێزە ئینسانەیە لە ڕێگەی چەوساندنەوە و کەڵک وەرگرتن لە هەموو ئەو خەسڵەتە سروشتیانەی کە هەیەتی هەر لەوەی کە هێزێکی کاری بێ کرێـیە لەناو ماڵدا، و چیژبەخشی سێکسە بۆ پیاو، بەرهەمهێنەر و بەخێوکاری منداڵە و لێهاتووی بەڕێخستنی ژیانی ڕۆژانەی خیزانەکانە و لێوەشاوەیی هەیە لە بوارە جۆراوجۆرەکانی ژیاندا، …هتد.
ئەم بزوێنەرە ماددیـیانەی چەوساندنەوەی ژن بەشێوەیەکی وەها چەسپاوە لە ویژدان و هوشیاری کۆمەڵگەدا کە بەشێوەیەکی هەڵگڕاوە دەردەبڕدرێت و زۆربەمان دەیبیستین و دەیخوێنینەوە لە گوتاری هەلپەرستان و بەرگریکارانی نیوە و ناچڵ لە ماف و ئازادیەکانی ژنان، بۆ نمونە، کاتیک ئەم جورە کەسانە ئەیانەوێت ڕووخساری ستەمکاری لەسەر ژن و چەوساندنەوەی جوان بکەن و پاساوی بۆ بهێننەوە جا ئیسلامیستەکان بن یا نەتەوە پەرستەکان یا هەندێ ڕۆشنبیری شۆڤێنیستی دژە ژن و پیاوسالار، وەیا تەنانەت هەندی کەسانی بەناو چەپ. ئەم جۆرە کەسانە لە کاتی بەرگری لە مافەکانی ژناندا کارتەکەی دەستی خۆیان دەرئەخەن و ئەڵێن:
ژن کۆڵەکەی “وڵات” و “نیشتمان” و “نەتەوە”یە، ژن پیرۆزە، چونکە “دایکە” و “فیداکارە” و “لەخۆبوردەیی” کردووە و هەموومانی بەخێوکردووە، و ژن “بڕبڕەپشتی خێزانە” و ماڵ و منداڵ و خێزان ڕائەگرێ و ئەبی “ڕیزی لێبگرین” و ستایسشی بکەین، واتە ڕێک باس لەو مەسەلە ماددییانە ئەکەن کە لە سنفی بەهرەبەردارییە لە چەوساندنەوەی ژن. لێرەوە لە بەر ئەم خزمەگوزاریانەیە کە پێشکەش بە پیاو و کۆمەڵگە و یا وورد تر بڵیین لە کۆمەڵگەی سەرمایەداریدا پێشکەش بە سەرمایەی ئەکات، ئەمان باس لە ڕێزلێنان لە ژن ئەکەن، نەک وەک ئیسنانێک کە ئازاد و سەربەخۆ و یەکسان بێت.
لە لای ئیسلامیستەکان ژن کاڵایەکی سێکسیـیە و بە ئاشکرا پیاوێک بۆی هەیە چوار ژن بە کۆیلە ڕابگرێت بە ناوی هاوسەرگیریەوە، و لە کاتی جەنگدا، هەر وەک چۆن داعش ئەو کارەی کرد، ژنان ئەکرێن بە (سەبایا) و نایان کوژن تا وەک دیلێک بەکاربهێنرێن بۆ کارکردن و سێکس، و فرۆش و كڕینیان پێوەبکرێت، ئەوەش بەهۆی ئەو بەرژەوەندیـیە ماددیـیەوەیە کە ئەتوانرێ لە ئاکامی چەوساندنەوەی ژن بەدیبهێنرێت. واتە ژن لەم سیناریۆیەدا کاڵایەکی بێ گیانە و بەهایەکی بەکارهێنانی هەیە وەک هیزێکی کار، و وەک ئۆبجێکتێکی سێکسی ئەتوانرێ چیژی سێکسی بگەیەنێت بەپیاو و هەر بەو پێـیەش وەک هەر کاڵایەکی تر کڕین و فرۆشتنی پێوە بکرێ و نرخێکی هەبێت.

جەنگی ڕزگاریخوازانەی ژنان لەم سەردەمەدا
گەر ئەو سیناریۆیەی داعش جەنگێکی ئەمڕۆیە و لەهەر شۆینێکدا دەسەڵاتیان هەبێ پیادەی دەکەن، بەڵام جەنگیکی تر لە پرۆسەی مێژووی بەشەریدا ڕوویداوە، کە وەک ئینگلز باسی کردووە جنسی بەشەری ژن لەو شەرە میژووییەدا تێکشکاوە و خاوەنداریەتی تایبەتی ئامرازەکانی بەرهەمهێنان و تاک هاوسەرگیری و فامیلییەکەی پەیوەندێکی ڕاستەوخۆی بە بەرهەمهێنانەوەی ژیانی ماددی ئینسانەکانەوە پەیدا کردووە.
ژن لەم شەڕە مێژوویـیەدا بەکۆیلەکراوە و بەو شیوەیەش مامەڵەی لەگەڵدا کراوە و لە پرۆسەی بەرهەمهێنانی کۆمەڵایەتی و سەرلەنوێ بەرهەمهێنانەوەی ژیانی ماددی ئینسانەکاندا وەک کۆیلە جیگەوڕێگەی بۆ کراوەتەوە. ئەوەی کە چەند ژن ئازادی بەدستهێناوە لە دنیای ئەمرۆدا و لە پرۆسەی مێژووییدا مەسەلەیەکی ترە و جێگەی باس نیـیە لێرەدا، چونکە مەبەستم زیاتر ئەوەیە کە ئەوە بەرجەستە بکەمەوە کە بەرژەوەندی ماددی و چەوساندنەوە و بەهرەبەرداری لە ئارادایە لە مەسەلەی ستەمکاری لەسەر ژنان.
ژن بەم بارە قورسەی چەوساندنەوەوە لەسەری لەناو فۆرماسیۆنە کۆمەڵایەتیـیە جیاوازاەکاندا ژیانی بەسەربردووە و خەبات و هەوڵ و تێکۆشانیشی بۆ ڕزگاری خۆی هەر لە پەیوەند بە وەلانانی ئەوە چەوساندنەوەیە بووە و ئیستاش بۆ زۆربەی ژنان واتە ژنی کریکار و زەحمتکیش هەر وایە. هەرچی بیر و کەلتوری پیاوسالاری و دژە ژنی و بەها عەشائیرییەکان و باوەرە دینییەکان هەیە لە ئەمرۆدا هەر هەموویان ئەم بەدیلگرتنە مێژووییەی ژن تیۆریزە و یاسایی دەکەن و ئەم بەرژوەندە ماددییەی چەوسانددنەوەی ژن دەپارێزن و دە‌هۆڵی بۆ لێ ئەدەن.
گەر بەشێوەیەکی تر ئەم واقعیەتە دەرببڕم ئەلێم کە لە ئیستادا ژنان لە شەڕێکی نوێدا نین کە تازە دەرگیربووبن لە سەر یەکاڵاکردنەوەی چارەنوسیان، بەڵکو لەمێژە و لە پرۆسەیکی میژووییدا شەڕەکە کراوە و جنسی بەشەری ژن تێکشاوە و بەدیل گیراوە و بە درێژایی میژووی نیزامە چینایەتییەکان و سیستمە کۆمەڵایەتییەکان چەوسێنراوەتەوە.
جەنگێک کە ئیستا لە ئارادایە بە پلەی سەرکی جەنگی کۆیلەکانە و جەنگی ژنانی کریکار و زەحمەکێش و چەوساوەیە لە ناو فورماسیۆنێکی ئابووری و کۆمەڵایەتی و سیاسی و کەلتوریدا کە سەرمایەداریە. ئەم جەنگە بە دژی خاوەن کۆیلەکان و ڕەوتە سیاسی و فۆڕمە کۆمەڵایەتییە عەشائیری و پیاوسالارەکانە کە لەناو سیستمی سەرمایەداریدا، بۆ دریژەدان بەم سیستمە و چەوساندنەوەی ژن، جێگەیان بۆ کراوەتەوە بە تایبەت لە وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەراستدا و لەوانەش لە عیراقدا، و هەر ژنانی کرێکار و زەحمەتکێش و نەدارانە کە بڕبڕە پشتی بزوتنەوەی ئازیخوازانەی سەرجەم ژنان پێکدەهێنن لە کۆمەڵگەدا و ئەمەش بۆ خۆی شەرێکی شۆرشگێڕانە و ئازادیبەخشە و بە دژی سەرجەم ئەو سیستمە ئابووری و کۆمەڵایەتییەیە کە ژنانی تێدا ئەچەوسینرێنەوە و جیاناکرێتەوە لە جەنگی پڕۆلیتاریای کۆمۆنیست لە سەرتاسەری جیهاندا بۆ دامەزراندنی کۆمەڵگەیەکی یەکسان و ئازاد.
(ئینیسا ئارمەند)ی کۆمۆنیست و بەلشەفیک و یەکەم ڕابەری دیپارتمێنتی ژنان لە شۆڕشی (١٩١٧)ی ڕوسیادا ئەڵێ: “ئەگەر ڕزگاربوونی ژن تەسەورناکرێت بەبی کۆمۆنیزم، ئەوا کۆمۆنیزمیش تەسەور ناکرێت بەبێ ڕزگاری ژنان”(١). هەر لەو فورمۆڵبەندیـیە دروستەی (ئینیسا ئارمەند)ەوە ئەوە ڕوونە کە پڕۆسەی ڕزگاربوونی کۆتایی ژن لە ستەمگەری لەو کاتەوە دەست پێدەکات کە کۆمەڵگەی چینایەتی و خاوەنداریـیەتی تایبەتی ئامرازەکانی بەرهەمهێنان کۆتایی پێ بهێنرێت وهەموو ئەو فۆڕمە دیاریکراوانەی چەوساندنەوەی ژن لە کۆمەڵگەی بورژوازیدا هەیە لە داڕماندا بێت. هەر لەو ڕاستایەشدا ئەوە دروستە کە لە ئیستادا بزوتنەوەیەکی کۆمۆنیستی تەسەوەر ناکری بەبێ بزوتنەوەیەکی ڕزگاریخوازانەی ژنان، و خەباتی کۆمۆنیستی و خەباتی ڕزگاریخوازانی ژنان لێکهەڵپیکراون و ناتوانری لێک جیابکرێنەوە.

لە کاتیکدا کە جەخت لەسەر ئەم لێکهەڵپێکرانەی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازانەی ژنان و بزووتنەوەی پرۆلیتاریای کۆمۆنیست ئەکەین، لە هەمان کاتیشدا زەرورە کە جەخت لەسەر ئەوە بکەین کە کۆمۆنیزمێک ئەتوانی بەهیز و توانا بێت کە دیدگایەکی ماددی دیالێکتیکی زاڵ بێت بەسەریدا و جیهان لە پرۆسەی ئاڵۆگۆریدا ببینێ، و لە بواری بزوتنەوەی ڕزگاری خوازانەی ژناندا هیچ فۆڕموڵەیەکی میکانیکی نەگرێتەبەر. هەر چوونە پێشەوەیەک لە بزوتنەوەی شۆڕشگێڕانە و ڕزگاریخوازانی ژناندا بەکردەوە بزوتنەوەی کۆمۆنیستی بەهێز ئەکات و ڕاگرتنی دیالەکتیکی پەیوەندی نیوان بزووتنەوەی ڕزگاریخوازانەی ژنان و بزوتنەوەی کۆمۆنیستی مەرجی وەڕێخستنی بزووتنەوەیەکی ڕزگاریخوازانەی بەهێزی کۆمۆنیستییە لە کۆمەڵگەدا.
زۆر جار لە ڕەخنە لە ستەم لەسەر ژنان ئەم ڕاستییە ماددییە سادەیە لە بیر ئەچێتەوە و هەر لیرەشەوە بوار ئەکرێتەوە بۆ چەمکە ئایدلیستییە فەلسەفییەکان و بیر و بۆچوونی سیاسی چینە ناکرێکارییەکان تر و ڕەوتە فیکری و سیاسیەکانی بورژوازی سەبارەت بە پرسی ژن.
هێزە سیاسیەکانی بورژوازی بە ئیسلامی و قەومی و لیبرالیەوە و.. هتد، هەر یەکەیان لقێکی کردۆتەوە بۆ پرسی ژن و “مافی ئافرەتان”! و بەم پێیە بزوتنەوەی رزگاریخوازانەی ژن لە ناوەرۆکە کۆمەڵایەتی و چینایەتیـیە ڕزگاریخوازانەکەی دوورخراوەتەوە و خراوەتە ناو بازنەی سیاسەتی بورژوازی کە لە سەرەوەی کۆمەڵگەوە کار ئەکات و جێگەیەکی کڵێشەیشی بۆ پرسی ژن داناوە. بەم جۆرە بزووتنەوەی سیاسی ژنان وەک بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی و بەشێک لە چینێکی گەوەرەی کۆمەڵایەتی خراوەتە لاوە و کراوە بەدەستکەلای سیاستە بورژوازیەکان و ئەجیندا و ستراتیژی سیاسی ئەو ڕەوت و حزبانە، و لە چوارچێوەی ئەواندا لە قاڵبدراوە. لەم ماجەرایەدا ژنان وەک “نیشتمانپەروەر” و “لیبرال” و”شۆڕشگیڕ” و”پێشمەرگە” لەقالب ئەدرێن. لە هەموو ئەم مەسەلانەدا ئەبینین کە شتیکی ماددی و کۆنکریتی سیاسی بورژوازی لە ئارادایە و پرسی ڕزگاری ژنان لە ناوەڕۆکەکەی بەتاڵکراوەتەوە و هەر بەو پێیەش بووە بە جەمسەرە ناکۆکەکەی واتە دژە خۆی.

شۆرش و دژە شۆرش لە پەیوەند بە بزوتنەوەی ڕزگاریخوازانەی ژنانەوە
لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٢٢ لە هەندی لە ولایەتەکانی ئەمریکا مافی منداڵ لەباربردن لە ژنان سەنرایەوە، کە نزیکەی پێنج دەیە پێشتر بەدەستهاتبوو، و هیزە کۆنەپەرستە مەسیحیە توندڕەوکان توانیان ئەم سەرکەوتنە بەدەستبهێنن لە کەمپینەکەیاندا. و هەروەها بزوتنەوەی ژنان لە ئەمریکا دژ بە سیاسەتەکانی ترامب و هەڵۆیستەکانی دژی ژنان دەریخست کە لە سەرمایەداری سەردەمدا و لە دەوڵەتێكی ئیمپریالیستی وەک ئەمریکادا چۆن ستەمکاری بەدژی ژنان دەرگای بۆ ئەکریتەوە و پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی هەیە بە ستراتیژی دژە شۆرشی بورژوایەوە لە لایەک، و لە لایەکی ترەوە چۆن ڕاپەرینی ژنان لەبەرامبەر ئەم ‌هێرشانەی ترامپدا توانی بزوتنەوەیەکی هەمگیر و کاریگەر بەڕێبخات بەناوی بزوتنەوەی میی توو (منێش).
لە کاتیکدا کە ئەم دێڕانە ئەنوسم تاڵیبان لە ئەفغانستان خۆیندنی زانکۆ بە بەرچاوی جیهانی ئەمڕۆوە قەدەغە ئەکات لە کچان، و لە ئیرانیشدا گڕی شۆرش بە ڕووی ڕژێمی جمهوری ئیسلامی و بە دژی حجابی ئیجباری سەردەمێکی تازەی هیناوەتە ئاراوە بۆ لەبنهەڵکێشانی ئەم ستەمکارییە لە بەرامبەر ژنان لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.
هەر لەم دوو نمونەیەدا ئەبینین کە پەلەقاژەی درێژەدان بە ڕژێمی کۆیلایەتی ژنان پایەیەکی ستراتیژی ئیسلامی سیاسییە لە لایەک، و لە لایەکی ترەوە خەباتی شۆرشگێرانە بۆ ڕووخاندنی ڕژێمی ئیسلامی سەرمایە لە ئیران بە خەبات دژی چەوساندنەوەی ژنان و حجابی ئیجباری گرێدراوەتەوە و لەیەک داناپچرێنرێن. لیرەدا ئەبینین کە بەرەی شۆرش و دژە شۆڕش لە شەردان و دژ بەیەک ڕاوەستاون؛ بۆ دژە شۆرش ستەم و دریژەی کۆیلەکردنی ژنان ڕەگی ژیانی و هۆکاری مانەوەیەتی، و بۆ شۆرش، هەڵپێچانی ستەمکاری لە سەر ژنان پایە و کۆڵەکەیکی هەرە سەرەکیەتی. ئەمە خاسیەت و مۆرکی شۆرش و دژە شۆرشە لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا و لە هەموو شۆینێکی جیهانی ئەمرۆشدا و بە ئاستی جۆراوجۆر لە قورسایی هەر وەهایە.
بۆ هێزەکانی دژە شۆرش، هەر لە ئیسلامیستەکان و ناسیونالیستەکانەوە تا فاشیستەکان و هیزە ئیمپریالیستەکان و ڕەوتە سیاسیە پیاوسالارە دینییەکانی تری بورژوازی، ستەمگەری لەسەر ژنان و درێژە پیدانی و تیۆریزەکردنی و بەئایدیلۆژیکردنی کردەوەیەکی تاوانکارانە و قیزەوەنە کە سیاسەتی بورژوازی ئەمڕۆی دنیایە. ئیسلامیستەکان و ناسیۆنالیستە پیاوسالارکان بە ئاسن و ئاگر ژنانیان بەکۆیلەکردووە و ئەم ستەمکاریە ئەسەپێنن و لە پەراوێزیشد بیانوی ئەوەی بۆ ئەهێننەوە کە خاسیەتی وڵاتانی “خۆماڵی ئیسلامییە”!، و دەوڵەت و هێزە ئیمپریالیستەکانی ڕۆژئاواش بێشەرمانە بڕوبیانوی ڕیزگرتن لە کەلتوری تایبەتی وڵاتانی ئیسلامی بۆ ئەهیننەوە. هەردوو ئەم ‌هیزانە لەبەریەکی تێرۆریستی یەکگرتوودان دژی ژن ئەوێش بۆ چیبەجێکرندی ستراتیژی مێژوویان کە سەرکوت وخامۆشکردنی شۆرشە پرۆلیتایە سۆشیالیستەکانی سەردەمە و دامرکاندنەوەی شۆرشی چەوساوەکان و هەژاران و ستمەلێکراوانە کە نیوەیان بە سروشتی ژنان و کچانن.
ئیسلامی سیاسی هەر بە هۆی دەقە ئاینیەکان و شەریعەتەوە نییە کە هێرش ئەکاتە سەر ژنان و لە پرۆسەی کۆنترۆلی کۆمەڵگەدا ستەم ئەسەپێنی بەسەر ژناندا و ئەیانکاتە دیل، بەڵکو بۆ بەرژوەندە ماددییەکانیان وەک ڕەوت و بزوتنەوەوەیەکی سیاسی بورژوازی ئەو تاوانکاریە ئەکەن، گەر بەرژوەندیەکانیان ئەوەی بخواستایە کە دەقە ئاینەیەکانیان بگۆرن یا بیگونجێنن ئەوا ئەو کارەیان ئەکرد. بەڵام مەسەلەیەکی ماددی لە ئارادایە و ژنان وەک نیوەی کۆمەڵگە و نیوەی چینی کرێکار و زەحمەتکێش ئاسنترە کە بەکۆیلە بکرێنەوە تا فاشیزمی ئیسلامی بسەپینن و شۆرشی سۆسیالیستی لەم سەردەمەدا سەرکوت بکەن و بۆ ئەم مەبەستە گەر دەقە ئاینییەکانیشیان نەبی ئەوا شتیکی تری بۆ پەیدا ئەکەن هەر وەک ئەوەی کە چۆن حیجاب لە دەقەکاندا نییە بەڵام کراوە بە ڕەمزی کۆنترۆلی ئێسلامیزم.
٢٤-١٢-٢٠٢٢
–-*-
https://socialistworker.org/2013/01/31/marxism-feminism-and-womens-liberation

لە یادی 100 ڕۆژەی لەدایکبوونیدا

وەرگێڕانی بۆ کوردی:کاوە عومەر

شۆڕشی ئێستا شۆڕشێکی ئینسانییە. شۆڕشی ئینسانی بۆ کۆمەڵگەیەکی ئینسانی. ئەمە وەسفێکی سۆزداری نییە، لە سەرسامییەوە، یان جۆرێک لە ڕێزگرتن لەو خۆشەویستانەی لەم سەد ڕۆژەدا لەدەستمان داوە، بەڵکو ڕاستییەکی بابەتیی و شیاوی بینینە.ئینسانی بوونی شۆڕشی ئێستا، ئینسانی لەجیاوازی و دژ بە ئیسلامیزم و ناسیۆنالیزم، واقیعێکی بابەتییە.
لە سەد ساڵی ڕابردووی پێشهاتەکانی ئێراندا، لە شۆڕشی دەستوورییەوە تا شۆڕشی ١٣٥٧، دوو بزووتنەوەی کۆمەڵایەتی-سیاسی و بە هەمان شێوە دوو سیستەمی بەهای فیکری، هەم لە ڕیزەکانی شۆڕش و هەم لە دژی شۆڕش چالاک بوون: بزووتنەوە و بیری ئیسلامی و بزووتنەوە و جیهانبینی ناسیۆنالیستی. لە ئایەتوڵڵا تەباتەبایی و بێهبەهانی و شێخ فەزڵوڵڵا نوری تا ئایەتوڵڵا کاشانی و خومەینی و خامنەیی و لە موجاهیدینی خەلق و پان ئێرانیزمەوە، بەرەی نەتەوەیی و نەهزەتی ئازادی، بۆ ئۆپۆزسیۆنی شاهانەی ئەمڕۆ و شازادە تەباری جاستە و دەستلەکارکێشانەوەی، سەر بە خۆیانن بۆ ئەم دوو بزووتنەوە و سیستەمی بەهای فیکری-سیاسی. شۆڕشی ئێستا، بەپێی ئەو هەلومەرجە سیاسی-کۆمەڵایەتی-ئابوورییە بابەتییانەی کە پاشخانەکەی پێکدەهێنن، خاڵی کۆتایی هەردوو ئەمانەن. شۆڕشێک کە حیساباتی مێژوویی بە هەردوو ئیسلامی و ناسیۆنالیزم بەپێی تایبەتمەندییە بابەتییەکانی خۆی یەکلایی بکاتەوە.

ژن، ژیان، ئازادی
ژن، ژیان، ئازادی ڕەمز و دروشمی ئەم شۆڕشەیە. ئەمە دروشم و هێمایەکە کە ئازادی ژن بە ئازادیی هەموو کۆمەڵگا و بە هەناسەی ژیانەوە دەبەستێتەوە. نەک هەر لەبەرئەوەی ئازادی ژن پێوەرێکی ئازادی هەر کۆمەڵگایەکە، بەڵکو لەبەر ئەوەی لە واقیعی سیاسی-کۆمەڵایەتیی ٤٠ ساڵی کۆتایی کۆمەڵگای ئێراندا، ڕزگاری تەواوی کۆمەڵگا بەستراوەتەوە بە ئازادی ژنەوە. کۆماری ئیسلامی بە سەرکوتکردنی ژنان دەستی پێکرد، بە حیجابی ژنان، حیجابی خنکاندنی بەسەر هەموو کۆمەڵگادا سەپاند و هاوکات لەگەڵ هێرشکردنە سەر حورمەت و کەسایەتی ژنان، حورمەت و بژێوی و کەرامەتی هەمووانی بە بارمتە گرت. ژن،ژیان، ئازادی گرنگی خۆی لە ڕووبەڕووبوونەوەی کۆمەڵگایەک کە لەگەڵ حکومەتێکی دژە ژن، دژە ژیان، دژە ئازادیدا هاتۆتە ژیانەوە،.
ئه م شۆڕشه له نێو دابه شکردنی شۆڕش و پێشهاته کانی مێژووی هاوچه ڕخی ئێراندا ناگونجێت . وەک دەستووری، ئامانجی پەرلەمان و حکومەتی نیشتیمانی نییە و وەک بزووتنەوەی سییەکانیش نییە، بە نیشتیمانیکردنی پیشەسازی نەوت یان گەشەی پیشەسازییەکانی دەوێت و وەک شۆڕشی ١٣٥٧ نییە، ئەوە بەدوای سەربەخۆییدا دەگەڕێت لە ئیمپریالیزم و “سەگی زنجیرەیی ئیمپریالیزم دەکێشێت”، بەڵام ئەوە شتێکی مرۆیی هەموو نەوەکانە کە نوێنەرایەتی ئەو کەسانە دەکات کە لەم شۆڕشانەدا ڕاوەستاون و شکستیان هێناوە. لێرەدا ناسیۆنالیست و ئاینییەکان ئیتر ئامادە نین ئازادی و ڕزگاری لە میحرابی “ئیسلامی عەلەوی” و “ئیلاهیەتی ڕزگارکەر” بکەنە قوربانی و ئەویتریان لە کۆشکی دەرفش کاویانی و شانازی نەتەوەیی ـ نیشتمانی ئەم داواکارە خۆ بە نوێنەردانەرانە تاقیکردنەوەکانی خۆیان گەڕاندوەتەوە و ڕەتکراونەتەوە. قۆناغێکی سایەی خودا و قۆناغێکی تری ئایەتەکانی خودا هەبوو، هەردووکیان جگە لە هەژاری و چەوساندنەوە و دیکتاتۆری بۆ خەڵک هیچی تریان نەبوو. ئەگەر لە ساڵی ١٣٩٦ خەڵک ” ڕیفۆرمخواز بناژۆخواز” ئیتر بەسەرهاتەکەتان تەواو بویاب یان ڕاگەیاند، شۆڕشی ئێستا ڕایدەگەیەنێت کە کۆتاییەکە تەنها بۆ ئیسلامییەکان بە هەموو جۆرەکانیوە نییە، بەڵکو بۆ ناسیۆنالیستەکانیشە.
شۆڕشی ژن،ژیان، ئازادی نەک لە ڕێگەی ئیسلامیزم یان ناسیۆنالیزمەوە نییە، بەڵکو ڕاستەوخۆ و بێوچان بەرەو ئازادی و خۆشگوزەرانی و یەکسانی ڕۆشتووە. و ئەمە شۆڕشێکی نوێیە، شۆڕشی سەدەی بیست و یەکەم. شۆڕشی ئەو نەوەیەی لە سەدەی بیست و یەک لەدایک بووە، پشت بەستن بە تەکنەلۆژیای پەیوەندی سەدەی بیست و یەک و ئەزموونی هەڵچوونەکانی سەدەی بیست و یەک. شۆڕشێک کە نەک لە شۆڕشەکانی سەدەی ڕابردوو بەڵکو لە پێشهاتەکانی سەدەی ئێستاوە فێردەبێت و ئیلهام وەردەگرێت: لە بزووتنەوەی دەست بەسەرداگرتن و شۆڕشەکانی بەهاری عەرەبی و ڕاپەڕینەکانی ٨٨ و ٩٦ و ٩٨ لە خودی ئێراندا.

تایبەتمەندێتی جیهانی شۆڕشی ئێستا
سەرنج ڕاکێشی جیهانی شۆڕش کە تا ئەو جێگەی ناوی مەهسا، دروشمی ژن،ژیان، ئازادی و گۆرانی “بەرای”ی کردۆ تە ئایکۆن و سیمبولێکی جیهانی لە نێو ملیارەها ئینسانی نیشتەجێی سەر گۆی زەوی، وردە وردە لە سروشتی ئینسانی خۆیەوە سەرچاوەی گرتووە . شۆڕشی دەستووری، بزووتنەوەی بە نیشتمانیکردنی پیشەسازی نەوت بوو، یان شۆڕشی ساڵی ١٣٥٧ نەیتوانی ببێتەجیهانی ، چونکە لە ژێر ئاڵای نەتەوەیی- ئایینیدا بەدوایی دۆزەکەی خۆی بەرزکردبویەوەو و بەدوایدا دەگەڕا. شۆڕشی ئێستا لە بەرگریکردن لە ژن و ژیان و ئازادی سەریهەڵداوە و ئەمەش پرسێکی جیهانییە. ئەو تێگەیشتن و لێکدانەوەیەک لە ئازادی کە لە گۆرانی “بەرای”دا دەربڕدراوە، زیندوو و کۆنکرێتی و تایبەتە، نە پەیوەستە بە جوگرافیایەکی دیاریکراوەوە، نە بە ئایین و نەتەوە و کولتوور و تۆمارێکی مێژوویی دیاریکراوەوە. لە ژن و جەماوەری خەڵکی ژێر دەسەڵاتی تاڵیبانەوە بۆ بزووتنەوەی “می توو” لە ڕۆژئاوا و لە بزووتنەوەی ژینگەپارێزی جیهانییەوە بۆ بزووتنەوەی پەلکەزێڕینەکان، لە کرێکاران و فەرمانبەرانی پاڵنراو بۆ خوار هێڵی هەژاری لە ژێر بارگرانی خۆپارێزی ئابووری لە هەموو جیهان تا ئەوانەی لە شۆڕشە شکستخواردووەکانی “بەهاری عەرەبی” و بزووتنەوەی داگیرکاری لە ڕۆژئاوا و لەسەدا نەوەد و نۆیەکانی جیهان ڕاپەڕین، لەم شۆڕشەدا بەدوای ئایدیالی خۆیاندا دەگەڕێن و هیوایەکی نوێ دەدۆزنەوە.. ژنان و ساڵانی هەشتاکان لە دژی کۆنەپەرستانەترین سیستەمی مێژووی هاوچەرخ وەستاونەتەوە و مەشخەڵێکیان داگیرساندووە کە بڵێسە وکڵپەی لە هەموو گۆشەیەکەوە دەبینرێت.
جێگای سەرسوڕمان نیە لە کۆماری ئیسلامیدا شۆڕشێکی لەو شێوەیە ڕووبدات، چونکە لێرەدا نامرۆڤانەترین و بەربەریترین و میکرۆبی هەموو پیسیەکان و تاوانکارییەکان لەسەدا یەکە دەسەڵاتدارەکانی سەردەمی ئێمە لە دەسەڵاتدایە. قوڵایی کۆنەپەرستیەکە کە لوتکەی ئازادی هێناوەتە مەیدان. بەهارێکی پاڵەپەستۆکراو باز دەداتە پێشەوە و تێگەیشتنی جیهانی لە ئازادی و ڕزگاری و مرۆڤایەتی لەگەڵ خۆیدا هەڵدەگرێت.
شۆڕشی ئینسانی بۆ کۆمەڵگایەکی ئیسانی شۆڕشێکە دەست لە ڕەگ و ڕیشەی خۆی دەدات و بە بڕوای مارکس “بۆ ئینسانەکان ڕەگەکە خودی ئینسانە”. شۆڕشێک لە کۆمەڵگەیەکی ئیسلامیی دژە مەدەنیدا بۆ گەیشتن بە کۆمەڵگایەکی ترانس سیڤیل، کۆمەڵگەیەکی مرۆڤدۆستانە. شۆڕشێک نەک هەر لە دژی کۆماری ئیسلامی و ئایەتوڵڵا ملیاردێرەکان، بەڵکو لە دژی لەسەدایەکەکانی جیهانیشە. شۆڕشێک بۆ تێپەڕاندنی شارستانییەتی پاشەکشە پێکراوی جیهانی هاوچەرخ بۆ کۆمەڵگایەکی ئینسانی، لە کۆمەڵگەیەکی بەچینایەتی بووەوە بۆ ئینسانیەتیەکی کۆمەڵایەتی بوو. کۆمەڵگایەک کە تێیدا هاوڵاتی جیهانیە، کۆچبەر خاوەن ماڵە و “خودا پاشا نیشتمان” جێگەی خۆی داوە بە “ژن ژیان ئازادی” . و ئەمەش تەنها وەڵامی ئیسلامییەکان نییە، تاکە دژە ژەهری ئایین لە ئێران، ئەفغانستان، سۆماڵ، سوریا، عێراق، و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و تاکە وەڵامە نیە بۆ تیرۆریزمی ئیسلامی لە سەرانسەری جیهاندا ، بەڵکو لەوەش زیاتر، بەڵو لەوەش واوەتر وەڵامی پۆستمۆدێرنیزم و ڕێژەگەرایی کولتوورییە. وەڵامدانەوەی کۆمەڵایەتیە بۆ ڕوانگەی کۆنەپەرستانەی پۆست مۆدێرن کە ئیسلامییەکانی وەک نوێنەری کولتوور و خەڵکی کۆمەڵگا ئیسلامییەکان ڕازی کرد و بنەمای سەرهەڵدانی ئیسلامیزم بوو لە ئەفغانستان و ئێران. شۆڕشی ئێرانی ساڵی ١٤٠١ وەڵامدانەوەی جیهانە بۆ دواکەوتوویی نیولیبراڵیزم و نیوکۆنەکان و سەرمایەداریی بێ سنووری بازاڕی ئازاد دوای ڕوخانی دیواری بەرلین. ئەمە شۆڕشێکە دژ بە ئایین و ناسیۆنالیزم و هەڵپێچانیان لە ژیانی سیاسی و کۆمەڵایەتیدا نەک هەر لە ئێران بەڵکو لە هەموو جیهاندا. ئەمە شۆڕشێکە کە مشتێک لە ئاسمان دەدات و دژی هەموو جۆرە تابۆیەکی پیرۆزی نەتەوەیی-ئاینی، دژی هەموو جۆرە حکومەت و دەسەڵاتێکی سەروویخەڵکی وە هاتووەتە مەیدان. ئەمە شۆڕشێکە بۆ گەڕاندنەوەی ئیرادە بۆ ئینسان، لە ئێران و لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و لە هەموو جیهان!

مانای سەرکەوتنی شۆڕش
ئەو داهاتووەی کە ئەم شۆڕشە دەیەوێت و دەتوانێت بە ئەگەرێکی زۆرەوە دروستی بکات، لە چوارچێوەی مۆدێلەکانی ڕابردوودا جێی نابێتەوە. ڕووخساری ئەرێنی ئەم شۆڕشە، و مانا و ناوەڕۆکی سەرکەوتنەکەی ناتوانێ هیچی کەمتر بێت لە بەشداری و ڕۆڵی ڕاستەوخۆی خەڵک لە ئیدارەی کۆمەڵگادا، واتە هیچی کەمتر نەبێت لەوەی کە لە کۆمۆنەی پاریس سەدەی ١٨ ڕوویدا ، لە سەدەی بیستەمدا شۆڕشی ئۆکتۆبەر، و لە سەدەی ئێمەدا بزووتنەوەی داگیرکردنی مژدری ئەوە بوون. شکستیان هێنا، بەڵام دۆز و ئایدیاڵەکەیان هەرگیز شکستی نەهێنا و ئەمڕۆش ئێرانی سەدەی بیست و یەک بەڵێنی وەدیهاتن و سەرکەوتنی ئەو ئامانجە دەدات. هەموو ئەم ئەزموونانە و بە تایبەتی ئەزموونی ئێرانی هاوچەرخ، نیشانی دەدەن کە شۆڕشی ئێستا ئەگەر ئازادی لە کۆیلایەتیی کرێ لەخۆ نەگرێت، نابێتە هۆی ئازادییە مەدەنییەکان؛ ئەگەر گەرەنتی یەکسانی ئابووری نەکات، نابێتە هۆی یەکسانی سیاسی و مەدەنی؛ ئەگەر هەڵاواردنی چینایەتی ڕیشەکێش نەکات، ئەوا هیچ هەڵاواردنێکی تر ڕیشەکێش ناکات. ئەمڕۆ هەموو دیموکرات و ئازادیخواز و ئینساندۆستێک پێویستە سۆسیالیست بێت. ئەمە حوکمی دونیای سەرمایەداری بێ سنووری سەردەمی ئێمەیە، کە لە ئەمریکا کەسێکی وەک ترەمپ و لە ئێران کەسێکی وەک خومەینی دەتوانێت بگەیەنێت بە دەسەڵات.
شۆڕشی ئێستا وەک هەر شۆڕشێکی تر، بزووتنەوەیەکی ناڕەزایەتی ڕەخنەگر و ڕوخێنەر لە دژی حکومەت و نەزمی هەبوو. وە شۆڕشی ئێستا تا ئێستا دەریخستووە کە ئاڵا هەڵگری ڕادیکاڵترین ڕەخنەی لە پایەکانی ئەو نیزامەیە کە هەیە.
ئەم ڕاستیانە ڕەنگە بە زیادەڕەوی یان وەک لێدوانی وروژاندن و خەیاڵی هەژمار بکرێن، بەڵام لە سەد ڕۆژی یەکەمدا هەموو ئەم نیشانە ئومێدبەخشانە دەتوانرێت ببینرێت. هەر ئەوەندە بەسە بۆ چاوێک بەو هەزاران کلیپەی کە لە شەقامەکانی ئێرانەوە بۆ جیهان دەگوازرێنەوە بگێڕیت، بە پشتیوانی و هاوسۆزی خەڵکی کوردستان، ئازەربایجان، بەلوچستان و چوار گۆشەی ئێران، بە دروشمی “یاشاسین کوردستان، بێژی”. ئازەربایجان”، بەگوێرەی قسەی ڕادیکاڵ سارینا ئیسماعیل زادە. گەوهەرە خۆشەویستیەکەی دایکی سەتار بەهەشتی، بۆ وتارەکەی دایکی کیان لە سەر گۆڕی کوڕەکەی، بۆ چاوپێکەوتنی مەجیدرەزا پێش لەسێدارەدانی، بۆ ئاماژەکانی وەک فڕێدانی عەمامە لە شەقامەکان و شکاندنی دیواری ئاپارتایدی جێندەری لە زانکۆکان، بۆ تویتەکانی گاڵتەکردن بە ئایین و گاڵتەکردن بە تابۆ و پیرۆزییە ئیسلامیەکان، بە زمانی دارە دڵشکاوەکان لە هەوای پیس و منداڵانی ئەفغانی و زبڵ کۆکەرەوەکان لە سروودی “بەرای”ی، بۆ وتار و مەراسیمی دژە ئایینی لە پرسە و لە چلەکانداا، بە سەماکانی هەشتاکان لە دەوری سووتاندنی حیجاب لە شەقامەکاندا و دواجاریش بە شەپۆلی جیهانی پشتیوانی و هاوپشتی لەگەڵ شۆڕشی ئێران و ئایکۆنەکانی لە چوار گۆشەی جیهاندا. ئه مانه هه موو نیشانه و سیمبوله کانی ئه و شۆڕشه ن که ده یه وێت نه ک ته نها کۆمه ڵگه ی ئێران به ڵکو هه موو جیهان سەروژێر بکات وه . جیهانێکی نوێ و مرۆڤایەتیەکی نوێ بنیات بنێت!
پیرۆزە یادی ١٠٠ رۆژەی لەدایک بوونی شۆڕشی ژن،ژیان. ئازادی!

٣ی دیماە١٤٠١

بەدوای یاسای قەدەغەکردنی خوێندنی کچان لە زانکۆکاندا لە هەفتەی رابردوودا، تاڵیبان یاسا ئیسلامیەکان توندتر دەکاتەوەو یاسای کارکردنی ژنان لە ڕێکخراوە ناحکومییەکان – NGO– دەردەکات. بەپێی ئەم یاسایەش ژنان نابێ لە رێکخراوە نا حکومیەکاندا کار بکەن چونکە لەو رێکخراوانەدا رەچاوی یاسای پۆشینی حجاب ناکرێ یان شل دەبێتەوە.
داسەپاندنی ئەم بڕیارە دژە ژن و دژی ئینسانیانە ناڕەزایەتیەکی زۆری ژنانی ئازادیخواز و یەکسانیخوازی بەدوای خۆیدا هێنا. ژنان لە ٢٢ی دیسەمبەردا بەرامبەر بڕیاری بێبەشکردنی کچان لە خوێندن لە زانکۆکاندا، دروشمی خوێندن، کارکردن و ئازادی، خوێندن مافێکی سەرەتاییە بەرزکردەوە، بەڵام بەدوای بڕیاری قەدەغەکردنی کاری ژنان لەناو رێکخراوە ناحکومیەکاندا چوارچێوەی ناڕەزایەتیەکان فراوانتر بوەوە و زۆربەی ناوچەکانی ئەفغانستانی گرتەوە. چونکە بەپێی ئەم بڕیارەی تاڵیبان ژمارەیەکی زۆر لە ژنان ڕەوانەی ماڵەوە دەکرێن و خێزانەکانیان ڕووبەڕووی برسێتی دەبنەوەو ژنانێك کە پێشتر ئازادی کارکردن و چونەدرەوەیان بەدەستهێناوە دەکرێنە کۆیلەی ناو چواردیواری ماڵ!
ژنانی ئەفغانستان لە ناڕەزایەتیەکانیادا داوایان لە کۆمەڵگای نێونەتەوەیی کرد کە هاوپشتی لە ژنانی ئەفغانستان بکەن لەبەرامبەر ئەم بڕیارە قەرەقوشیەی تاڵیبان دا بەرگری لە مافی خوێندن و کارکردنی ژنان بکەن.
ئەم یاسا دژە ژنانەی تاڵیبان دەیەوێت بیسەپێنێت بەسەر ژنان و کۆمەڵگای ئەفغانستاندا لەکاتێکدایە کە یاساکان و شەریعەتی ئیسلام لەئێران کەوتۆتە بەر نەفرەت و زەبری شۆڕشگێڕانەی ژنان و لاوان و کرێکارانی ئێرانەوە و ژنانی ئەفغانستانیش وەکو سەنگەرێکی خەباتی خۆیان دژی دەسەڵاتی دڕندانەی دژە ژنی ئیسلام و ئیسلامی سیاسی بەچاوی ئومێدەوە لێی دەڕوانن، بۆیە ئەوان لە بەشی ئەو کەسانە بوون کە لەسەرەتای دەستپێکردنی خرۆشانی شۆرشگێڕانەی ژنان و لاوان و خەڵکی زەحمەتکێشی ئێرانەوە هاوپشتی خۆیان بۆ خواستەکانی ژنان و ناڕەزایەتیەکانی خەڵکی ئێران دەربڕیوەو لەیەكێک لە خۆپیشاندانەکاندا دروشمی “ژنانی ئێران ڕاپەڕیون ئیتر نۆرەی ئێمەیە”بەرزکردبۆوە. دەسەڵاتی تاڵیبانیش هەروەکو سەرجەم بزوتنەوەو رەوتەکانی ئیسلامی سیاسی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و جیهاندا ترسی روخانی جمهوری ئیسلامی ئێران هەراسانی کردوەو بەمجۆرە یاساو بڕیارە کۆنەپەرست و دژە ژن و دژە مرۆییانە دەیەوێ فریای خۆی بکەوێ و دەسەڵاتەکەی لە زەبری شۆڕشێكی جەماوەری ژنان و پیاوانی ئازادیخوازی ئەفغانستان بپارێزێ.
دەسەڵاتی تاڵیبان بەم بڕیارانەی دەیەوێت جێگاوڕێگایەک کە ژنانی ئەفغانستان لە دنیای شارستانی ئەمڕۆدا بەدەستیان هێناوە، پاشەکشە پێبکات و بەوجۆرە کۆمەڵگای ئەفغانستان لەناو زەلکاوی کۆنەپەرستی ئیسلامیدا و دەسەڵاتی شەریعەتدا نغرۆ بکات و هەموو تروسکاییەکی ژیانی هاوچەرخ لە خەڵکی ئەفغانستان بکوژێنێتەوە.
گومان لەوەدا نیە کە دوای ڕوخانی تاڵیبان لەلایەن ئەمریکاوە، بەهۆی ئەوەی کە نەدەکرا هەمان یاساو رێسای تاڵیبان بەسەر سەری خەڵکدا ڕابگرنەوە، سەرباری ئەوەی کە دەسەڵاتی قەبیلەیی بۆرژوازی کۆنەپەرستیان بەسەر سەری خەڵکی ئەفغانستاندا سەپاند، بەڵام دەرفەتێكی بچووک پەیدابوو تا ژنان هەناسەیەك بدەن و کەمێك لە ئازادیە فەردیەکانیان بەدەست بهێنن، بەڵام دوای ڕادەستکردنەوەی دەسەڵات بە تاڵیبان لەلایەن ئەمریکاوە، هەمان یاساو رێسای شەرع و ئیسلام دوبارە بەسەر خەڵکی ئەفغانستاندا دادەسەپێتەوەو دوبارە و دوای قوربانیەکی زۆر ژنان راپێچی کونجی ماڵەوە دەکرێن! بەڵام ئەوەی کە رێگادەگرێت لەوەی تاڵیبان بەهەمان هەوسارپچڕوای پێشووەوە دەسەڵاتی رەهاو دژە ئینسانی و دژە ژنی خۆی بەسەر خەڵکدا زاڵبکاتەوە، ئەزمونێکی خەباتکارانەیە کە لەماوەی روخانی دەسەڵاتی تاڵیباندا بەدەستیان هێناوە سەرباری ئەو دەروازەی هیواو ئومێدەی کەلەناو ژنان و خەڵکی ئەفغانستاندا لەئاکامی خرۆشان و هەڵسانی شۆڕشگیڕانەی ژنان و لاوان و خەڵکی کرێکار و زەحمەتکێشی ئێراندا دروست بووە.

٢٤/١٢/٢٠٢٢

به‌شی سێهه‌م

له‌راستیدا جه‌نده‌ر له‌ دیبه‌تی هیچ ره‌وتێكی فێمنستی‌ ده‌ستی پێنه‌كردووه‌، به‌ڵكو له‌ 1963له‌لایه‌ن ده‌روونناسی ئه‌مریكی (Robert stollerوه‌ ده‌ستیپێكردووه‌(نووسه‌رانی جێنده‌ر به‌نادرووستی بۆ حه‌فتاكان ده‌یگه‌ڕێنه‌وه‌ و نووسه‌ر لیلی الرفاعی له‌ وتاری-مفاهیم جندریه‌- ده‌یگه‌ڕێنێته‌وه‌ ئان ئوكلی)و مه‌به‌ستی له‌ جه‌نده‌ر(‌تایبه‌تمه‌ندی تاك‌ وه‌ك ئه‌نجامی بنیاتنانی كۆمه‌ڵایه‌تی). ره‌وتێكی فێمنستی ئه‌م زاراوه‌كه‌ی به‌ وته‌كه‌ی سیمۆن دی بوڤوار گرێدا كه‌ ده‌ڵێ(ژن وه‌ك ژن له‌دایك نابێ). ئه‌م چه‌مكه‌ سته‌مكاری دژ به‌ ژنان به‌(كلتوور) و شوناس ده‌زانن و بۆ بنه‌مایه‌كی فه‌لسه‌فی‌ به‌رزی كرده‌وه‌‌‌ و پرسی فه‌لسه‌فه‌ی ماركسی و خه‌باتی چینایه‌تی و یه‌كگرتنی چینی كرێكار دژ به‌ سه‌رمایه‌ و پیاوسالاری له‌ پێناو دامه‌زراندنی سۆسیالیزم، پشتگوێ خست.
ره‌وتی جه‌نده‌ر به‌شێوه‌ی ئۆرۆسێنتریست و ره‌گه‌زپه‌ره‌ستانه‌ پرسه‌كه‌یان ده‌خه‌نه‌ روو و پێیان وایه‌ ژێرده‌سته‌یی ژن بۆ پیاو(wo-man….Hu-man)ه و ئه‌كه‌ر(man)بسڕێته‌وه‌ كه‌سایه‌تی ژن نامینێ و ئیدی ده‌بێ هه‌موو ژنانی دونیا گوێڕایه‌ڵیان بن‌. ئه‌م به‌ڕێزانه‌ وا ده‌زانن هه‌موو دنیا به‌ زمانی ئه‌نگلیزی قسه‌ ده‌كه‌ن! ئه‌ی نازانم(ژن یان مرأه‌ یا زن، ئه‌رواد)یش هه‌یه‌ بۆ مێیینه‌ و بۆ نێرینه‌(پیاو، رجل، ئه‌ركه‌ك و مرد)هه‌یه‌؟
یاریكردنی به‌ زمان لایه‌نێكی تری جه‌نده‌ره.
له‌ جه‌نده‌ر(جۆری ره‌گه‌ز) باس له‌‌(رۆڵی ره‌گه‌زی) ده‌كه‌ن و پرسیارده‌كه‌ن : مه‌به‌ست له‌ ره‌گه‌ز لایه‌نی بیلۆگ(مه‌به‌ست ئه‌ندامی زاوزێ)یه‌ یان ره‌گه‌ز(سرووشت و كلتووره‌)؟
لێره‌وه‌ بۆ ره‌فتارو بۆچوون و نه‌ریت و دابه‌شكردنی ئه‌ركه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان به‌ دنیابینی ده‌ره‌به‌گایه‌تی و سه‌رمایه‌داری به‌ چاوی(جه‌سته‌، سۆز، لاواز، سێكس…هتد)ی ژن و(عه‌قڵ، ده‌سه‌ڵات، ئازا…هتد)بۆ پیاو ببینن كه‌ جێگای دژایه‌تی و نه‌فره‌تی سۆسیالیسته‌كانه‌ و رۆڵی كار و به‌رهه‌مهێنان ره‌ش ده‌كه‌نه‌وه‌ و له‌بریدا سه‌رخان له‌ شوێنیان داده‌نێن. Buttler Judithده‌ڵێ: (ئه‌نه‌تۆمی، بیۆلۆگی، سرووشتناسی به‌ خۆیشمه‌وه‌ ته‌نها زمانه‌ و كاریگه‌ری دیسكۆسه‌) و هه‌روا: (هه‌مووی كلتووره‌، هه‌مووی زمانه‌-هه‌مووی بیره(فكر). ‌سه‌رچاوه‌: Yola Kipcak، Marxismus vs. Queer Theory ) و شوێنی سۆسیالیزم ده‌سڕنه‌وه‌و ده‌یده‌ن به‌(فێمینیزم) له‌سایه‌ی سه‌رمایه‌داری!
كاتێ تاتشه‌ر سه‌رۆكی بریتانیا بوو، هاوكات پارێزه‌ری له‌نده‌نیش ژنێك بوو و له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی شاژن ئه‌لیزابێت، به‌ڵام خه‌رجی دایكپارێزی و خزمه‌تكردنی مناڵ و ژنه‌ بێكاره‌كان و مافه‌كانی تری ژنان كورت كرانه‌وه‌: ژن له‌ خزمه‌تی سه‌رمایه‌. بیرمه‌نده‌كانی ئه‌م ره‌وته‌ له‌ فێمێنیزم نه‌ك فێمێنیزمه‌ ماركسیسته‌كان(هه‌موو ژنه‌كان به‌یه‌ك شێوه‌ بیرناكه‌نه‌وه و سه‌ر به‌ یه‌ك چین نین‌ وه‌ك چۆن پێاوان به‌یه‌ك شێوه‌ بیرناكه‌نه‌وه‌ و سه‌ر به‌ یه‌ك چین نین) پێیان وایه‌ به‌بێ تێگه‌یشتن له‌ جه‌نده‌ر، ناتوانرێت له‌ سته‌می ره‌گه‌زی و ئازادیان تێبگه‌ین و تازه‌ به‌ تازه‌ هاتوون جیاوازی ژن و پیاو و رۆڵی كۆمه‌ڵایه‌كان و تێڕوانینی رۆشنبییری و پیشه‌ییه‌كانی هه‌ر لایه‌كیان بۆمان روونده‌كه‌ن و ئه‌م پرسیاره‌ ده‌ورووژێنن(بۆچی ئافره‌تان له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا ژێرده‌سته‌؟)و(په‌یوه‌ندی ره‌گه‌ز و ده‌سه‌ڵات چۆنه‌ و چۆن رێكی ده‌خاته‌وه‌؟)و(بڕیاره‌ سیاسییه‌كان چ كاریگه‌رییه‌كیان هه‌یه‌ له‌سه‌ر ژن و پیاو)و(ئایا ژنان له‌ رووی یاساییه‌وه‌ یه‌كسانن؟)
به‌ ئاشكرا به‌ر‌ژه‌وه‌ندی تایبه‌ت دژ به‌ خه‌باتی ژنانی سۆسیالییست له‌پشت ئه‌م ره‌وته‌وته‌یه‌. ئه‌ پرسیار و وڵامه‌كانی سه‌رتاپای ئه‌ده‌بی سۆسیالیستی گردۆته‌وه‌. ئه‌م دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ راستی و خه‌باتی ژنانی شیوعی گواهیده‌رن و دوا نووسینی(من ژنه‌ و مرۆڤم Eve Mitshell- I am Woman…and a Human) نموونه‌یه‌كی نوێیه‌.
دوو كه‌س ناكۆك نابن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ رۆڵ و بیر و كاری ژن و پیاو مرۆیین و له‌ مێژووی مرۆڤایه‌تیدا به‌نده‌ به‌ خودی مرۆڤ و زاڵبوونی پیاو له‌سه‌ر ژن وه‌ك سیستێم پاش درووستبوونی كاڵا، موڵكایه‌تی تایبه‌ت، ناكۆكی چینه‌كان دابه‌شكردنی كار له‌لایه‌ن پیاوه‌وه‌ دیاری كرا. بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌م هاوكێشه‌یه‌ هه‌ڵوه‌شێنینه‌وه‌، شیوعییه‌كان بۆ مافی یه‌كسانی ژن و پیاو خه‌بات ده‌كه‌ن‌ له‌ بنیاتنانی سۆسیالیزم و په‌روه‌رده‌ و كۆمه‌ڵناسی سۆسیالیستی،‌ واته‌ كاری ژن له‌ناو ماڵ ده‌كه‌ن به‌ كاری كۆمه‌ڵگا(چێشلێنان و په‌روه‌رده‌ی مناڵ و پاككردن و شوشتن)و به‌(‌كاری ره‌وه‌زی) رێكیده‌خه‌ن و له‌ئاستیدا ژن و پیاو له‌ ئه‌نجامدانیان وه‌ك یه‌ك به‌رپرسیارن و له‌گه‌لیدا جیاوازی ره‌گه‌زی له‌ناو ده‌برێت. رۆزا لركسمبۆرگ له‌باره‌ی ژنانی بۆرژوا ده‌ڵێ: زۆرێك له‌و ژنانه‌ كه‌ وه‌ك جه‌نگاوه‌ر دڕ له‌دژی(ئیمتیازاتی نێرینه‌) ده‌جه‌نگن وه‌ك به‌رخ له‌ كه‌مپی كۆنه‌په‌ره‌ست و ئاینی ده‌ڕۆن، ئه‌وه‌ش ئه‌گه‌ر مافی ده‌نگدانیان پێدرا). ئه‌م وته‌یه‌ دووباره‌ رێكخراوه‌كانی ژنانی خاوه‌ن ده‌سه‌ڵاتمان به‌بیرده‌خه‌نه‌وه‌ وه‌ك ئۆڵبرایت و هیلاری كلنتۆن و ژنه‌ به‌رپرسه‌كانی ده‌زگا جاسووسی و بازرگانانی نه‌وت و گاز …هتد.
ئه‌م ره‌وته‌ له‌ئاست ئیدۆلۆژی ئیدیالیسته‌، له‌ئاستی سیاسه‌ت دژ به‌ سۆسیالیزمه‌ و له‌ خزمه‌تی سه‌رمایه‌ و موڵكایه‌تی تایبه‌ته‌ و ده‌یانه‌وێ شوێن بزووتنه‌وه‌ی ژنانی شیوعی بگرنه‌وه‌.

• ئايا مناڵهێنان به‌شێكه‌ له‌ ژێرخان یان سه‌رخانی كۆمه‌ڵگه‌؟
• ئايا كاری ناو ماڵ ته‌نها(به‌های به‌كاربردن)یان(به‌های ئاڵوگۆڕی(هێزی كار)یش؟
• ره‌گی چه‌وساندنه‌وه‌ی ژنان له‌ بیولۆژیا و ناكۆكی ژن و پیاوه‌‌ یان دابه‌شكردنی كار و هۆكاره‌ ماددی و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان؟
• ئایا به‌بێ ده‌ستگرتنی ژنان به‌سه‌ر ئامراز و كه‌ره‌سته‌كانی به‌رهه‌مهێنان ده‌توانن ئازادبن؟
• ئایا سه‌رمایه‌داری ته‌نها ژن له‌ بواری كار و كرێی كار ده‌چه‌وسێنێته‌وه‌ چونكه‌ ژنن؟
• ئایا سیستێمی سه‌رمایه‌داری ته‌نها سوود وه‌رده‌گرێت له‌ كاری ناوماڵ یان پیاویش؟
• هه‌ر پیاوسالاری ژن ده‌چه‌وسێنێته‌وه‌ یان سه‌رمایه‌داریش؟
• چه‌وسانه‌وه‌ی ژنان به‌شێوه‌ی جیاواز وه‌ك ئیدلۆژیای‌ پیاوسالاری له‌ بواری مناڵهێنان و جنس و په‌روه‌رده‌ی مناڵه‌ و ته‌نها له‌ بازاڕ چینایه‌تیه‌؟
• بنه‌مای ماددی پیاوسالاری له‌ باڵاده‌ستی پیاوان به‌سه‌ر هێزی كاری ژنان به‌ گشتی؟
• ئێمه‌ له‌ به‌رامبه‌ر(سه‌رمایه‌داری پیاوسالار)ین یان(پیاوسالاری سه‌رمایه‌داری)ین؟
  و ده‌یان پرسیاریتر كه‌ ده‌بێ ببن به‌ بابه‌تی گفتوگۆ و باسی ناو كۆمه‌ڵ و ماسمیدیا، نه‌ك ئه‌و جنێوفرشی و ئه‌خلاقفرشتنه‌ سووك و جاهیلانانه‌.
  به‌ بڕوای ماركس و ئه‌نگلس: یه‌كه‌م دابه‌شكردنی كار له‌نێوان ژن و پیاو له‌پێناو به‌رهه‌مه‌هێنانی مناڵ بوو) و له‌ درێژه‌ی ئه‌م بۆچوونه‌ ده‌ڵێن: ده‌ركه‌وتنی یه‌كه‌م ناكۆكی چینایه‌تی له‌ مێژوو رێكده‌كه‌وێت له‌گه‌ل تاك هاوسه‌رى و یه‌كه‌م چه‌وساندنه‌وه‌ی چینایه‌تی و كوێلایه‌تی ره‌گه‌زی ژنه‌ له‌لایه‌ن ره‌گه‌زی پیاو. تاك هاوسه‌ری پێشكه‌وتنێكی مێژوویی گه‌وره‌ بوو، به‌ڵام له‌هه‌مان كاتدا له‌پاڵ كوێلایه‌تی و سه‌روه‌تی تایبه‌تدا.، ئه‌و قۆناغه‌ هێشتا تا ئیمڕۆ هه‌ر درێژه‌ی هه‌یه‌ كه‌ مانای وایه‌ هه‌ر پێشكه‌وتنێك پاشكه‌وتنێكی رێژه‌ییه‌ و گه‌شه‌سه‌ندن و پێشكه‌وتنی هه‌ندێك به‌ ئازاری تر و سه‌ركوتكرنی ئه‌وی تره‌- بنه‌چه‌ی خێزان و موڵكایه‌تی تایبه‌ت و ده‌وڵه‌ت، لاپه‌ڕه‌ی 82)

به‌ڵام له‌ زۆربه‌ی نووسین و راگه‌یاندنه‌كانی جه‌نده‌رییه‌كان به‌ئاراسته‌یه‌كی تر ده‌ڕۆن: زاراوه‌ی(شوناس) بووه‌ به‌ سحری لێدوان و نووسینه‌كانیان و وه‌ك توتی ده‌یڵێن و ده‌یڵێنه‌وه‌. ئه‌مه‌ ره‌خنه‌ و خیتابی پۆستمدێره‌نه‌یه‌ دژ به‌ ماركسیزم، چونكه: 1-‌ ماركسییه‌كان جه‌خت له‌سه‌ر(گشت- توتالیتی)ده‌كه‌ن، تێڕوانینی چینایه‌تی. 2- بڕوا ناكه‌ن كه‌ زمان واقیع پیشان بدات، به‌ڵكو واقع درووستده‌كات. لێره‌وه‌ رووی ئیدیالیستان ده‌رده‌خه‌ن: دڵنیانین كه‌ حه‌قیقه‌تی ماددی بوونی هه‌بێت!
له‌ جیهانی ئیسلام و زۆر شوێنی دنیاش نموونه‌ی شێوه‌ی كۆتایی خێزانی رۆمانییان وه‌رگرت(خێزانی تاك). ئه‌نگلس له‌ هه‌مان سه‌رچاوه‌ روونی ده‌كاته‌وه‌ كه‌ وشه‌ی(Familia) له‌ ئه‌صڵدا مانای نموونه‌ی به‌رزی بۆرژوازی بچووكى بێبایه‌خی هاوچه‌رخ نه‌بوو كه‌ سۆز و شه‌ڕ و ئاژاوه‌ی ناوماڵ له‌خۆی كۆكردۆته‌وه‌. سه‌ره‌تا لای رۆمانییه‌كان مانای خێزانی ژنی و پیاو و مناڵ نه‌بوو، به‌ڵكو ته‌نها مانای كوێله بوو. وشه‌ی‌(Famulus)واته‌ كوێیله‌ی ناوماڵ و وشه‌ی(Familia) كۆمه‌ڵێك كۆیله‌ كه‌ تایبه‌تن به‌ پیاوێك(ئه‌نگلس، هه‌مان سه‌رچاوه‌، لاپه‌ڕه‌ی 71و72 به‌ زمانی عه‌ره‌بی).
ئه‌نگلس به‌ سوودوه‌رگرتن له‌ نوسوینه‌كانی باسی خێزان ده‌كات له‌ میتۆدۆلۆژیای ئه‌غرق كه‌ چۆن له‌و سه‌رده‌مه‌ خواوه‌نده‌كان ئازادی و رێز و حورمه‌تیان هه‌بوو، به‌ڵام ژنان له‌سه‌رده‌می پاڵه‌وانییه‌تی پله‌وپایه‌یه‌كی بێبایه‌خی هه‌بوو به‌هۆی باڵاده‌ستی پیاو و كێبركێی كه‌نیزه‌كان. هۆمیرۆس له‌ رووداوه‌كانی ئه‌لیازه‌، باسی ژن ده‌كات(كچه‌ دیله‌كان له‌ خزمه‌ت ئاره‌زووی جنسی سه‌ركه‌وتووان بوون و به‌ گوێره‌ی پله‌وپایه‌یان، پله‌داره‌ سه‌ربازییه‌كان جوانترین كه‌نیزه‌یان هه‌ڵده‌بژارد و هه‌موو رووداوه‌كانی ئه‌لیازه‌ له‌باره‌ی ململانێی ئه‌خیل و ئه‌غنه‌موون بوو بۆ ده‌ستكه‌وتنی كه‌نیزه‌یه‌ك). هه‌مان ئه‌م ره‌فتاره‌ پاوسالارییه‌ پاش هه‌زاران ساڵ له‌لایه‌ن داعش و به‌عس و هێزه‌كانی ناتۆ له‌ ئه‌فغانستان و وڵاتانی تر دووباره‌ ده‌نه‌وه.
رێكخراوه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی له‌ سیمینار و كۆڕ و كۆبوونه‌وه‌كانیان له‌گه‌ل خه‌ڵك و نووسینه‌كانیان قه‌ت باسی فێمیساید له‌لایه‌ن سه‌ربازه‌كانی ناتۆ و له‌ناو سیستێمی سه‌رمایه‌داری‌ وڵاته‌كانیان ناكه‌ن.
باسی یه‌كسانی ژن و پیاوه ده‌كه‌ن‌؟ كه‌س هه‌یه‌ نه‌زانێ تێڕوانینی شیوعی كه‌متر له‌ مافی یه‌كسانی ژن و پیاو قبووڵ ناكا و له‌ ره‌گه‌وه‌ دژ به‌ شۆفێنستی پیاوسالاریه‌(به‌ ده‌یان و هه‌زاران رابه‌ری سیاسی، كۆمه‌ڵایه‌تی و ئه‌كادیمی ژن له‌سه‌ر ئاستی دنیا هه‌یه‌: نه‌زیهه‌ دلێمی یه‌كه‌م وه‌زیر له‌ مێژووی عیراق، ادیلا بانكهۆرست دامه‌زرێنه‌ری حزبی شیوعی ئوسترالیا، ئه‌شره‌ف ده‌هقانی سه‌رۆكی چریكه‌های فیدائی خه‌ڵك ئێران، ئۆلریكا ماینهوف دامه‌زرێنه‌ری سوپای سوور له‌ ئه‌ڵمانیا و له‌ناو زیندان تیرۆكرا….هتد. كه‌س هه‌یه‌ نه‌زانێ شیوعییه‌كان له‌ پێشی پێشه‌وه‌ی مافی یه‌كسانی ژن و پیاون؟ كه‌س هه‌یه‌ نه‌زانێ شیوعییه‌كان له‌پێشه‌وه‌ی خه‌باتن دژ به‌ شۆفێنستی پیاوسالاری؟ به‌ڵێ بۆ مافی یه‌كسانی ژن و پیاو له‌ هه‌موو رووییه‌كه‌وه‌و هه‌ر به‌ رابه‌رایه‌تی ژخودی ژنانی شیوعی!
‌ئه‌گه‌ر مه‌به‌ستی جه‌نده‌ر(مافی یه‌كسانی ژن و پیاوه‌) له‌ مێژوو و بۆ ئێستا، بۆچی له‌م باره‌یه‌وه‌ پێگه‌ و هه‌ڵویست و ئه‌ده‌بیات و خه‌باتی شوعییه‌تیان‌ په‌راوێزخستووه‌؟ رێك وه‌ك یادی 8ی مارس: پێش چه‌ند ساڵێك ئه‌مه‌شیان تاپۆكرد له‌سه‌ر نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان و رۆڵی ژنانی شیوعیان سڕیه‌وه‌!

ئەو پرسیارە لەوانەیە زۆر جار کرابێت سەرمایە و مادیەکی زۆریش بۆ ئەوە خەرج کراوە بەڵام هێشتا ژنکوشتن بەردەوامە ، خۆی دەبێ سەرەتا بۆ ئەو کاتە بگەڕێینەوە کە ژن لەو کۆمەڵگایە کوژراوە ئەو کاتیش لە هۆکارەکانی بکۆڵینەوە ، کۆمەڵگای ئێمە کاتێک بەرەو پێشدەڕوات دەبێ ئەو بەرەو پێشچوونە تەنیا لە دام و دەزگاکانی حکومی ناحکومی نەبێت بەڵکو لە هەموو شوێنەکانی کۆمەڵگا بێ ئەمەش ووردە ووردە بێ، یانی بەشێوەیەک چۆن منداڵ لە قوتابخانە فێری پیتەکان دەکرێت دواتر خوێندنەوەی ووشەکان دواتر ڕستەکان ئاواش دەبێ ئەمە و هەموو بوارەکانی تر و شتەکانی بەو شێوەیە بڕوات چونکە ئەگەر ئاوا نەڕۆیشت ناهاوسەنگی لە ئاستی هۆشیاری و تێگەیشتن  دروست دەبێ ئەمەش هۆکارێک دەبێ بۆ توندوتیژی تا ڕادەی ئەو ژن بکوژرێت ،یان بەشێوەی تر ئێمە هەستی خۆ بەگەورەزانینمان تێدایە ئەمەش بەهەڵە وەرمانگرتووە  هەروەک چۆنیش زۆرجار گوێبیستی بووینە کە دەڵێن ژن بە مرۆڤ نازانرێت مەبەست لێی ئەوەیە لەنێو شوێنەکان حیساب بۆ ژن و ڕاو بیروبۆچوونی ناکرێت.

20 9 2022

وەرگێڕانی لەفارسیەوە:کاوە عومەر
لەسەر بنەمای چاوپێکەوتنێک لەگەڵ کەناڵە جەدید ئامادەکراوە.

خەلیل کیوان: لە دەیەکانی ڕابردوودا زاراوە و وشەی سیاسی نوێ لە ئەدەب و گوتارە سیاسییەکانی ئێراندا خراونەتە ڕوو. بۆ نموونە ئازادی قسەکردن بۆ هەمووان، ئێران کۆمەڵگایەکی ئیسلامی نییە، ئاپارتایدی سێکسی، ئیسلامی سیاسیی کە لە دژایەتیی بنیادگەراگەرایان ئیسلامدا هاتونەتەکایەوە، یان ئەوەی کە لە سێدارەدان کوشتنی نەخشە بۆداڕێژراوی دەوڵەییە. هەروەها بایكۆتی جیهانی كۆماری ئیسلامی و بەباشووری ئەفریقانیزەکردنی، كۆماری ئیسلامی و هتد. ئەمانە زاراوەگەلێکن کە زۆرجار دەیبیستین.
یەکێک لەو زاراوانەی کە لەم ڕۆژانەدا لە کەشوهەوای سیاسی ئێران و میدیاکانی فارسدا ئاماژەی پێکراوە و لە کەسایەتییە ناودارەکان و چالاکانی سیاسییەوە دەبیسترێت، زاراوەی شۆڕشی ژنانە. ئەم دەستەواژەیە زیاتر لە دوو دەیە لەمەوبەر لەلایەن مەنسوور حکمەتەوە لە وەسفکردنی شۆڕشی داهاتووی ئێراندا بەکارهاتووە. ئێمە لەگەڵ حەمید تەقوایین و باسی شۆڕشی ژنان دەکەین.
حەمید تەقوایی پێش هەموو شتێک با چاوێک لەو زاراوە سیاسیانە بکەین کە باس کران. ئەم زاراوانە لە کەیەوە و چۆن هاتنە ناو ئەدەبی ئێرانەوە؟
حەمید تەقوایی: ئەم زاراوە و چەمکانە کە لەمڕۆدا باون، باس لە هەلومەرجی بابەتیی کۆمەڵگا و ئەو گۆڕانکاریانە دەکەن کە ئێمە شاهیدی دەبین. ئەو بزووتنەوەو و ناڕەزایەتیانەی کە دروست بوون و بەرەو پێشەوە دەڕۆن، پێویستیان بەم چەمکانە هەیە. ئیتر ناتوانرێت بە زاراوەی کۆن ، ئەو زاراوەیانەی کە لە شۆڕشی ١٩٥٧دا بەکارهێنراون.مافی بابەتەکە بدەیت، بێگومان دروشمی دژە دیکتاتۆری، مەرگ بۆ دیکتاتۆر و هتد، دروشمی نزیکەی هەموو ئەو شۆڕشانەن کە لە وڵاتێکی وەک ئێراندا ڕوودەدەن. ئەمە دروشمی گشتی هەموو شۆڕشەکانە دژی ستەمکاری و زوڵم و خنکاندنە. ئەمەش ڕوونە. بەڵام بۆ نمونەناڕەزایەتی لە دژی ئاپارتایدی سێکسی تایبەتە بە دۆخی ئێستای ئێران. زاراوەیەکی لەو جۆرە لە پێشهاتەکانی ڕابردوودا بەکارنەدەهات. ڕوونە کە ئاپارتایدی سێکسی بە واتای ئەو دیوارەیە کە ئەمڕۆ لە نێوان ژن و پیاودا دروست دەکرێت و جیاکردنەوەی ژن و پیاو لە کۆمەڵگادا و ژنکوژی دڕندانە تایبەتە بە حکومەتەکانی وەک کۆماری ئیسلامی. زاراوەی ژنکوژی خۆی لەم ڕاستییەوە سەرچاوەی گرتووە. لەم دۆخەدا تەنیا قسەکردن لەسەر زوڵم و بێبەشکردنی ژنان یان هەڵاواردن لە دژی ژنان تەواوی وێنەکە نیشان نادات. ئاپارتایدی سێکسی و ژنکوژی بە ڕوونیتر گوزارشت لە پرسەکە دەکەن.
هەروەها دەربڕین و چەمکەکانی دیکەی وەک ئێران کۆمەڵگایەکی ئیسلامی نییە، ئیسلامی سیاسی یان بێ مەزهەبی یان سڕینەوە ئیسلام لە کۆمەڵگەش پێوەندییان بە شوناسی ئیسلامیی ڕژیم و هەژموونی ڕەشی ئیسلام بەسەر ژیانی کۆمەڵایەتی و تەنانەت تایبەتیی خەڵکەوە هەیە. هەروەها ئازادی ڕادەربڕینی بێ مەرج لە دژی حکومەتێک بەرز دەکرێتەوە کە لە بنەڕەتدا بە پشت بەستن بە تابۆ و دۆگما و یاسا ئاینییەکان دەنگەکان دەخنکێنێت. بەکورتی کۆی ئەم زاراوانە لە هەلومەرجی تایبەتی ئێران و تایبەتمەندیی ناڕەزایەتی و خەباتی ئەو خەڵکەوە سەرچاوەی گرتووە کە لەدژی حکوومەتێکی پاوانخوازی ئیسلامی ڕاپەڕیون.
خەلیل کیوان: مەنسوور حکمەت ٢٠ ساڵ لەمەوبەر کۆچی دوایی کرد. زیاتر لە دوو دەیە پێش ئێستا شۆڕشی داهاتووی ئێرانی وەک شۆڕشێکی ژنانە وەسف کرد . زۆر کەس بەرەنگاری ئەو زاراوانە بوون کە ئەو بۆ وەسف کردن و شیکردنەوەی دۆخی سیاسی بەکاری هێناوە، وەک “شۆڕشی ژنان”. ڕەخنەیان گرت ئەمانە بۆ زۆر کەس سەیر بوون. تەنانەت هەندێک ڕەوتی چەپ ڕەخنە لەم زاراوانە دەگرن، لەوانەش زاراوەی شۆڕشی ژنان. بەڵام ئەمڕۆ شۆڕشی ژنان یان شۆڕشی ژنانە بووەتە یەکێک لە زاراوە باوەکانی ناو بازنە سیاسییەکان و لە نێو چالاکوانانی ژن و لە نێو کەسایەتییە ناودارە ژنەکاندا. هەروەها ڕێکخراوێک هەیە لە ژێر هەمان ناونیشانی “شۆڕشی ژنانە” کە شیرین شەمس ئەندامی مەکتەبی سیاسی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری لێی بەرپرسیارە. بۆچی ئەم دەستەواژەیە زۆر بەکاردێت؟ بەڕای ئێوە شۆڕشی ئێران ژنانەیە، مانای چییە؟
حەمید تەقوایی: لەسەر ئاستی شیکاری و هەڵسەنگاندنی دۆخەکە، دەکرێت لەوە تێبگەین کە بۆچی ئێستا پرسی ژنان و شۆڕشی ژنان دەوروژێنرێت، هەروەها لەڕووی پێشهاتە بابەتییەکان و هەلومەرجی ڕاستەقینەی خەباتەوە.
لە ڕوانگەی یەکەمەوە، لە ڕووی شیکارییەوە، وەک باسم کرد، توندوتیژی دژی ژنان پایەیەکی کۆماری ئیسلامییە. ئەم حکومەتە هەر لە یەکەم ڕۆژەوە دەیویست بە هێرشکردنە سەر مافی ژنان دەسەڵاتی دۆزەخی خۆی جێگیر بکات. یەکەم ناڕەزایەتی کە لە ئاستی دەیان هەزار و سەدان هەزار کەس لە دژی کۆماری ئیسلامی دروست بوو، ناڕەزایەتییەکی جەماوەری بوو لە دژی حیجابی ئیجباری. تەنانەت مانگێک بەسەر هاتنە سەرکاری کۆماری ئیسلامی تێنەپەڕیبوو، کە لە یەکەم ڕۆژی جیهانی ژناندا ناڕەزایەتییەکی لەو شێوەیە دروست بوو. ئه‌مه‌ش له‌ یاسا و هه‌ڵوێست و ئه‌خلاقه‌ ڕزیوه‌ ئیسلامیهکانە‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت به‌رامبه‌ر به‌ ژنان. لە شیکارییەکانەوە بە ڕوون بوو کە ژنکوژی بۆ کۆماری ئیسلامی سیاسەتێکی ناسنامەییە و چەکێکە بۆ پەردەپۆشکردن و هێرشکردنە سەر هەموو کۆمەڵگە. ئەم ڕاستییە بناغەی ئەو دەستەواژەیەی شۆڕشی ژنانە کە مەنسوور حکمەت دەیخاتە ڕوو. دەشڵێت شۆڕشی ئێران کاراکتەری ژنی دەبێت، چونکە زۆر باش سروشتی دژە ژنی حکوومەت دەزانێت.
لە ڕووی پێشهاتە کۆنکرێتییەکانەوە دەبینین کە لە ماوەی چوار دەیەی دەسەڵاتی ئیسلامیدا ژنان پێگەیەکی دیار و گرنگیان لە خەباتەکاندا دۆزیوەتەوە. لە بەرەنگاربوونەوەی بێمافی ژنان نەك تەنیا لە بەرەنگاربوونەوەی خورافاتە ئاینییەكانیشدا. لە بەرەنگاربوونەوەی هەژاری و نەهامەتی. لە خەبات بۆ گەیشتن بە ژیانێکی مۆدێرن و هاوچەرخ. لە هەموو شوێنێک کە دەیبینیت ژنان لە پێشەنگی خەباتدان. لە جوڵانەوەی مامۆستایان، لە جوڵانەوەی خانەنشینان و هتد. لەو بزووتنەوەیەدا کە لەم دواییانەدا لە دەوری کارەساتی میترۆپۆل لە ئابادان دروست بوو، کلیپێکی ژنێکی ئازامان بینی کە ڕوبەڕوو بە هێزە سەرکوتکەرەکان و جێبەجێکارانی یاسادا بەدەنگی بەرز دەڵێت مەرگ بۆ خامنەیی و هاواری ئەمەی دەکرد. یان لە بزووتنەوەی دادگاییکردندا دەبینین رۆڵی دایکانی ئابان و دایکانی رۆژهەڵات چەندە دیارە. بۆ نموونە لە دادگای نۆڤەمبەردا ژنان ئازایانە هاتنە پێشەوە و وتەیان لێوەرگیرا و نەک تەنیا بەناوی ژنانەوە، بەڵکو بەناوی هەموو کۆمەڵگای ئێرانیشەوە سکاڵای خۆیان بەرزکردەوە و هاواریان بۆ دادپەروەری بەرامبەر بە کوشتن و تاوانەکانی حکومەت کرد. بەم مانایە لە هەموو بوارە کۆمەڵایەتییە جیاوازەکاندا ژن لە هێڵی پێشەوەی خەباتدا دەبینرێت. ژنان ناڕەزایی دەردەبڕن بەرامبەر بەو هەموو نادادپەروەری و هەڵاواردنێکی ئاشکرایەی کە لە بەرامبەریان دەکرێت، هەروەها ناڕەزایەتیان بەرامبەر بە بارودۆخی سەختی ژیان و نەبوونی ئازادی و سەرکوت و هتد و هتد دەردەبڕن و لەبەردەم حکومەتدا وەستاون.
کۆی ئەم هەلومەرجانە وایکردووە کە شۆڕش کاراکتەری ژنی هەیە یان شۆڕش لە ئێران زیاتر لە جاران لەبەر چاوی هەمووان ژنانە دەبێت. وەک وتت ئەمڕۆ تەنانەت ئەوانەی پێشتر گومانیان لەم دەستەواژەیە دەکرد و دەیانگوت ڕۆڵی کرێکاران یان چین و توێژە بێبەشەکانی کۆمەڵگا کەم دەکاتەوە، درک بەوە دەکەن کە ئەمانە دژ بەیەک نین. شۆڕشی ژنان واتە ڕۆڵی پێشەنگی ژنان لە شۆڕشی دژ بە هەژاری و ئیستغلالکردن و بێ یاسایی. شۆڕشی ئێران کە دژی هەموو ئەم سیستەمە هەڵدەستێت، کاراکتەری ژنی هەیە، واتە ژن ڕۆڵێکی دیار و گرنگ تێیدا دەگێڕێت.

خەلیل کەیوان: لەم وێنەیەدا فێمینیزم چ شوێنێکی هەیە؟ ئایا ڕۆڵی دیار و بەرچاوی ژنان لە خەباتەکان و قسەکردن لەسەر شۆڕشی ژنان بەو مانایەیە کە پلاتفۆرمێک بۆ گەشەکردنی فێمینیزم لە ئێراندا دابین کراوە؟
حەمید تەقوایی: فێمینیزمیش گۆڕانکاری بەسەردا هاتووە. ئەو فێمینیزمەی لە ساڵانی شەست و حەفتادا لە رۆژئاوادا دەگوزەرا، بزووتنەوەیەکی پێشکەوتنخواز بوو، بەڵام ئەم بزووتنەوەیە لە رابردوودا ماوەتەوە. فێمینیزمی ئه‌مڕۆ ده‌ڵێتێکی ئه‌وتۆی نیه‌ له‌ به‌رگریکردن له‌ مافی ژنان له‌ به‌رامبه‌ر بزووتنه‌وه‌ی ئیسلامی سیاسی که‌ بزوتنه‌وه‌یه‌کی کاردانه‌وه‌ی جیهانییه‌ و دژه‌ ژنانه‌. هەر ئەمڕۆ لە ئەمریکا بە زیادبوونی دەسەڵاتی کۆنەپەرستان کە ئاییندارن، یاسای لەباربردنیان هەڵوەشاندەوە، بەڵام فێمینیزم تەنانەت لەم شەڕەشدا خۆی بە ئایینەوە نابەستێتەوە. بە تایبەت لە پێوەندی لەگەڵ كۆمەڵگە ئیسلامیەكاندا، فێمینیزمی رۆژئاوا بە تێڕوانینی تەواو دواكەوتووی خۆی بۆ رێژەگەرایی كولتووری ناچێتە ناو ئەم چاڵەوە.
لەبیرمە چەند ساڵێک لەمەوبەر ژنانی فێمینیست لە شاری مۆنتریاڵی کەنەدا بۆ بەرگریکردن لە حیجاب و بەرگریکردن لە مافی حیجابی ژنانی موسڵمان دەهاتنە سەر شەقامەکان و ئەوانیش حیجابیان لەبەر دەکرد بۆ یاوەریکردنیان. ئەوان لەوە تێناگەن کە حیجاب نەک چەکی سەرکوتی ژنانە و نەک هەر بەتەنها چەکی سەرکوت کردنە لە دژی ژنان بەڵکو چەکی سەرکوتی هەموو مرۆڤەکان لە وڵاتانی بەئیسلام گیراودایە. وە ئێستا حیجاب بۆتە ئاڵای کۆنەپەرستی ئیسلامی سیاسیی تەنانەت لە ڕۆژئاواشدا. فێمینیزمی كلاسیك له‌ دژی ئه‌مه‌ ڕاناوه‌ستێت، به‌ڵكو لقێكی دیكه‌ی بزووتنه‌وه‌ی جیهانی ژنان، كه‌ ده‌كرێت پێی بگوترێ فێمینیزمی مۆدێرن، دژ به‌ ئایین چالاكه‌. لقێک کە گروپی فێمەن و ناڕەزایی ڕووت لێی ناویان دەبەن، دەرکەوتنێکی بەرجەستەیە. فێمین بە ڕوونی لە ململانێدایە لەگەڵ ئایین و نەک تەنها لەگەڵ ئیسلام بەڵکو لەگەڵ ئایینی مەسیحی و کاسۆلیک و هەموو تابۆ و پیرۆزییەکانی ئایینی دژە ژن.
تا ئەو جێگایەی کە پەیوەندی بە کۆمەڵگای ئێرانەوە هەیە، فێمینیزمی کلاسیک لە بزووتنەوەی ژناندا جێگەیەکی نییە، چونکە قەڵغانێکی لە دژی ئایین و بەتایبەتی ئیسلامیی فڕێداوە. تەنانەت لە ژێر ناونیشانی ڕێژەیی کولتووری(نیسبیەتی فەرهەنگی) هاوڕێیەتی خۆی نیشان دەدات. وا دیارە حیجاب بەشێکە لە فەرهەنگی ژنان لە وڵاتانی ئیسلامیدا.
بێگومان ئەمە لە ئێراندا نییە. ژنان لە ڕیزی پێشەوەی شەڕی دژ بە ئاییندان. ژن هەن لە گوێی مەلاکان دەدەن و عەمامەکانیان دەخەنە ژێر پێیانەوە، لە بزووتنەوەی دادخوازیدا هاواریان لە دژی مەلا کۆنەپەرستەکان بەرز دەکەنەوە. ژنان هەن لە ناڕەزایەتەکاندا بەرامبەر بە حکومەت دەوەستنەوە و دەیانەوێت بە تەحەدای حکومەت مافی خۆیان بەدەست بهێنن. کۆماری ئیسلامی بنچینەیترین مافەکانی ژنانی پێشێل کردوە و بە قامچی لێدانی ژنان، لە ڕاستیدا هێرش دەکاتە سەر هەموو کۆمەڵگا. کۆمه‌ڵگا چوار ده‌یه‌یه‌ ئه‌م توندوتێژی دژی ژنانەی ئه‌زموون کردووه‌ و به‌ هۆی ئه‌مه‌وه‌ بزووتنه‌وه‌ی ژنان پێگه‌یه‌کی گشتی و کۆمه‌ڵایه‌تیی به‌ده‌ست هێناوه‌.
بە کورتی ناکرێ لە چوارچێوەی بەرتەسکی فێمینیزمدا خەبات بۆ مافی ژنان لە ئێراندا ڕوون بکرێتەوە. ئەمە خەباتێکە لەدژی هەڵاواردن، بۆ ئازادی، بۆ ڕزگاری و نەک تەنیا ڕزگاری ژنان، بەڵکو ڕزگاری هەموو کۆمەڵگایە.
خەلیل کەیوان: شۆڕشەکان بەزۆری بە زاراوەی وەک شۆڕشی سۆسیالیستی، شۆڕشی کرێکاری، شۆڕشی دیموکراتیک و هتد ناویان لێدەنرێت و وەسف دەکرێن. ئێمە لە ئەدەبیاتی مارکسیستیدا دەستەواژەی شۆڕشی ژن نابینین. بۆیە زۆرێک لە ڕەخنەگرانی کۆمۆنیزمی کرێکاری و مەنسور حکمەت ئەم جۆرە زاراوانە بە داهێنانی نامارکسی دەزانن. وەڵامی ئێوە بۆ ئەم جۆرە ڕەخنە چییە؟
حەمید تەقوایی: داهێنان هەیە، بەڵام نامارکسی نییە. بۆ دەبێت هەموو شتێکی نوێ هەڵە بێت؟ مارکسیزم سیستەمێکی بەستووی بیرکردنەوە نییە بە چەمک و زاراوە و ترمینۆلۆژیانەی خۆیەوە، وەک ئەوەی هەرکەسێک بە پێچەوانەوە بڵێت چیتر مارکسیست نییە. ئەمە شتێکی بێمانایە. ئەگەر وا بووایە ئەمڕۆ مارکسیزم وەک ئایینەکان دەبوو بە دۆگما. ئەگەر بمانەوێت ئاماژە بە قسەی گەورەکانی مارکسیزم بکەین، پێویستە ئەم وتەی لینین لەبیر بکەین، کە جەختی لەسەر شیکردنەوەی تایبەتی لە هەلومەرجە تایبەتەکان کردەوە. هەلومەرجی تایبەت لە ئێران سیمایەکی ژنانە بە شۆڕش دەبەخشێت. ئەمە بەو مانایە نییە کە شۆڕش سۆسیالیستی نییە. ئەمە بەو مانایە نییە کە چینی کرێکار ڕۆڵێکی جەوهەری لە شۆڕشدا ناگێڕێت. یان شۆڕش دژی هەژاری و ئیستغلالکردن نییە. بەڵکو بە سادەیی دەڵێت لەم شۆڕشە دژ بە هەژارییەدا، لە شۆڕشی سۆسیالیستیدا، لەو شۆڕشەدا کە دەیەوێت نەک تەنیا کۆمەڵگا لە خراپەی کۆماری ئیسلامی ڕزگار بکات، بەڵکو لە خراپەی هەژموونی سەرمایەدارە ڕۆح ئازادەکان ڕزگار بکات. ژنان ڕۆڵێکی جەوهەری دەگێڕن. شۆڕش سیفەتێکی ژنانەی هەیە، بە سادەیی ئەمە دەردەبڕێت.
خاڵێکی دیکەی گرنگ ئەوەیە کە خەبات بۆ ڕزگاری ژنان بەشێکە لە خەباتی چینایەتی چینی کرێکار. چینی کرێکار تەنیا رزگاری خۆی ناخوازێ، بەڵکو ئاڵای رزگاری ژنانیشی بەدەستەوەیە. ڕاستییەکەی ئەوەیە کە تەنیا ستراتیژ و سیاسەت و ڕەخنە و ناڕەزایەتی قووڵی چینی کرێکارە کە دەتوانێت بناغەکانی سیستەمی سەرمایەداری و کۆماری ئیسلامی دواجار لەبەر یەک هەڵوەشێنێت و دەتوانێت ژن ڕزگار بکات. شۆڕش کاراکتەری ژنانەی هەیە، بەڕای من جەختکردنەوە لەسەر جەوهەری دژە سەرمایەداری و سۆسیالیستی شۆڕشە. هەموو جیهان لە ژێر هەژموونی سەرمایەداریدایە، هەر بۆیە نەبوونی مافی ژنانیش کێشەیەکی جیهانییە.
بەم مانایە دەبێ بڵێین نەک هەر تایبەتمەندیی شۆڕش ژنانەیە یاخود شۆڕشی ئێران ژنانە دەبێت، دژایەتی شۆڕشی سۆسیالیستی یان هەر زاراوەیەکی وەک شۆڕشی ڕزگارکەر و هتد ناکات، بەڵکو بە پێچەوانەوە، ئەوە جەخت لەسەر سروشتی ڕزگارکەر و دژە سەرمایەداریی ئەو شۆڕشە دەکاتەوە کە لە ئێراندا ڕوودەدات.
خەلیل کەیوان: با کەمێک بنەڕەتیتر بچینە سەر ڕەگ و ڕیشەی بێ مافی ژنان و باس لە مەرجەکانی ڕزگاربوونیان بکەین. ئایا تەنیا بە بەشداریی بەرفراوانی ژنان لە شۆڕشی داهاتوو و ڕووخانی کۆماری ئیسلامی ژنان بە تەنیا جێ دەهێڵدرێن؟ چۆن و لەژێر کام سیستەمی سیاسیدا یەکسانی نێوان ژن و پیاو مومکینە؟
حەمید تەقوایی: زوڵم و ستەم لە ژنان تەنیا بەرهەمی هەلومەرجی ئەمڕۆ و کۆمەڵگای سەرمایەداری نییە، بەڵکو پرسێکی مێژووییە. بەتایبەت پیاوسالاری و ئایین، ئەم دوانە دەست لەناو دەست بە درێژایی مێژوو دژە ژن بوون. ئایین بە پێناسە پیاوسالارییە. خودا پیاوە. پێغەمبەران پیاون. یاسا و ئایەت و کتێبە ئایینییەکان هەموویان دژی ژنانن و بەم مانایە هەڵاواردنی ژنان بەشێک بووە لە ئایینەکان. و ئەم ئایینانە ئەمڕۆ دروست نەکراون. هەزاران ساڵە لە جیهاندا بڵاوبوونەتەوە. بەڵام ئەمڕۆ سەرمایەداری ئەم زوڵمە مێژووییە بەکاردەهێنێت و سواری دەبێت و پشتی پێدەبەستێت بۆ قازانجی خۆی. سەرمایەداری پەنا بۆ هەر هەڵاواردنێک دەبات بۆ ئەوەی چینی کرێکار زیاتر بەکاربهێنیت، لە ژێر کۆیلایەتی مووچەدا. و دیارە ئەمڕۆ لە کۆماری ئیسلامیدا کە ئێمە باسی دەکەین، ڕووبەڕووی حکومەتێکی بۆرژوازی ئایینی دەبینەوە. دزی و مافیای ئابووری و ئیستغلالکردنی توندی چینی کرێکار، دەستبەسەرداگرتنی سامانی سروشتی سامانی کۆمەڵایەتی و دارستان و دەریا و زەوی و کانزاو و نەوت و هتد.. ئەم حکومەتە و یەکێک لە ئامرازەکانی سەرکوتکردنی تەواوی خەڵکی ناڕازییە. هه‌ر بۆیه‌ خه‌بات بۆ رزگاری ژنان له‌گه‌ڵ خه‌بات بۆ رووخاندنی حكومه‌تی ئیسلامی سه‌رمایه‌داریدا تێكه‌ڵاوه‌.
لەبیرمان نەچێت کە کۆماری ئیسلامی بە کردەوە تاکە جۆری حکوومەتی مومکینە کە بۆ بۆرژوازی تەنانەت لە ڕوانگەی تەواوی بۆرژوازی جیهانیشەوە، لە ئێراندا. ئەم حکومەتەیان لەدژی سەکەوتنی شۆڕشی ١٩٧٩ خستە سەرکار و دژی مەترسی چەپەکان. وە ئەم حکومەتە کاروباری خۆی بە هەڵاواردنی ژنان بەسەر دەبات. بەم کریدتەوە دەکرێ بڵێین کۆیلایەتی سێکسی پایەیەکی کۆیلایەتی حەقدەستە لە ئێراندا. ئەم دووانە ئەمڕۆ بە تەواوی لەیەکتردا تێکەڵ بوون. دەتوانم بانگەشەی ئەوە بکەم کە لە جیهاندا هەمان شتە. کێشەی ژنان لە هیچ شوێنێکی جیهان چارەسەر نەکراوە. وە نەک هەر چارەسەر نەکراوە، بەڵکو سەرەڕای بزووتنەوەی ژنان، مافەکانیان بە بەردەوامی لە لایەن حکومەتەکانەوە بەرتەسک کراوەتەوە و پاشەکشەیان پێکردوە. دەتوانن نموونەیەکی ڕوونی لە کۆمەڵگەی ئەمریکی ئەمڕۆدا ببینن. ئەمە دۆخی دونیایە. سەرمایەداری وەک وتم قازانجێکی ڕاستەوخۆی هەیە لە هەڵاواردن لە دژی ژنان و بە تایبەت لە کۆماری ئیسلامیدا ئەم پرسە تەواو بەرچاوە. هەر بۆیە دەبێت تا ڕەگ ببڕدرێت. ئێمە پێمان وایە بۆ چارەسەرکردنی کێشەی ژنان، هەروەها رزگارکردنی تەواوی کۆمەڵگە، پێویستە تەواوی سیستەمی سەرمایەداری بە عەمامەوە یان بەبێ عەمامە، لەژێر ناوی کۆماری ئیسلامی یان لەژێر هەر ناوێکی تردا، لە کۆمەڵگاداڕابماڵرێ. تەنیا بە ڕەتکردنەوەی سەرمایەداری، هەموو هاوڵاتیان بە ژن و پیاوەوە دەتوانرێت وەک تاکی خاوەن مافی یەکسان بناسرێن و مافەکانیان مسۆگەر بکرێت.
٥ی تەمموز ی٢٠٢٢

بیرۆکەی یەکسانی جێندەری نێوان ژن و پیاو، ناتوانێت قەناعەتم پێ بهێنێت، چونکە بڕوام وایە دۆزی مرۆڤ هەر بەمشێوەیە؛ پیاو یان ژن، دەکرێت دز، بکوژ یان ساختەکار و فریو دەربێت. ئەگەر لەم ساتەوەختەدا کێشەیەکی کۆمەڵایەتی و فەرهەنگیت نییە، داکۆکی لە ژنان و تواناکانیان هەڵبژێرە بۆ ئەوەی دەرگات بۆ بکرێتەوە، چونکە دەتوانرێت تۆمەتەکانی سەر “ژن” بەسەر هەر کەسێکدا ببەخشرێتەوە، کاتێک لەگەڵ ئەو بیرۆکەیەدا ناکۆک بێت: “بە پێی میزاجی ئەویتر کار ناکات”.
لە ماوەی سەدەکانی ڕابردوودا هەزاران توێژینەوە و وتار و کتێب چوونەتە ناو دنیای ژنانەوە و سەرکەوتوو بوون و یارمەتیان داون و سوپاس بۆ هەموو ئەوانەی بەشدارییان کرد و پشتیوانیان لێکرد و سەرکەوتووانە لە چێشتخانەوە ژووری نوستنەوە، ژنیان گواستەوە؛ بەرەو ڕاڕەوە سیاسی و کۆمەڵایەتی کۆڕبەندە ڕۆشنبیرییەکان. بەڵام دوای ئەوە چی؟
لە ڕۆژی جیهانیی ئەمساڵی ژناندا، بە ناونیشانی _(ڕۆژی جیهانی ژنان 2022: یەکسانی ڕەگەزیی ئەمڕۆ بۆ سبەینێیەکی بەردەوام) کە تێیدا سکرتێری گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان لەپەیامێکی ساڵانەیدا داوای دەستنیشانکردنی زیاتر لە وەزیرانی (ژن بۆ ژینگە) دەکات، چونکە ژنان زیاتر لە پیاوان لاوازترن لە کاریگەرییەکانی گۆڕانی کەش و هەوا و زۆرینەی هەژارانی جیهان پێک دەهێنن و زیاتر پشت بەسامانی سروشتی دەبەستن…….ئەمە ئەو فەلسەفەیە کە جیاوازی دەکات لە نێوان ڕەگەزەکان تەنانەت لە ئۆکسجین و هەوا، هەناسە دەدات.
کێشەی یەکسانی جێندەری لە پەروەردەدا، وەک جوینەوەی بنێشتێکی بێتامی لێهاتووە. ڕاستە نایەکسانی پەروەردەیی لە کۆمەڵگا بێ بەشکراوەکاندا هەیە، گومانی تێدا نییە ئەمە پێویستی بە چارەسەرە. هەروەها کێشەی منداڵانی نێرینەی بێ بەش لە پەروەردە کە لە شەقامەکاندا هەن، یەکسانی جێندەری لە پەروەردە و هاوسەرگیری و دامەزراندن و مووچە و تەندروستی و تەکنەلۆجیا….بەڵام؛ (کێشەی یەکسانی جێندەری) کێشەیەکی سروشتی و خۆڕسکانەیە، بۆیە واز لە دروستکردن و زیادکردنی جیاوازییەکان بهێنن.
من ژن وەک پیاو دەبینم لە هەموو پێگە و سەکۆ و بوارەکاندا، ئەگەر پیاوێک ببینم لە ماڵەکەیدا بڵێ من پیاوم، هەروەها ژنێک دەبینم لە ماڵەکەیدا دەڵێت: ئێرە نیشتیمانی منە، من دایک و ژنم.
ئێمە زۆر شانازی دەکەین کە لە ڕۆژێکی جیهانیدا و لەم پرسە گرنگەدا بازرگانیکردن و وەبەرهێنانی ڕەگەزیمان بوەستێنین و دەسکەوت بۆ کۆتایی سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکان بە دەست بێنین.
لەم ڕۆژەدا زۆرێک چاوەڕێن بیریان بخەینەوە کە ئەوان ژنن و هۆکارێکیان هەیە بۆ شانازیکردن بەخۆیان.
لە ڕێگەی پلاتفۆرمی میدیاوە سڵاو بۆ 7 ژن دەنێرم:
سڵاوێک بۆ ئەو ژنەی کە بەیانیان بە بڕوا بە خۆبوونەوە لە خەو هەڵدەستێت و بەچاوی دوژمن سەیری پیاوەکەی ناکات.
ستایش بۆ ئەو ژنەی کە لەگەڵ خۆی ئاشت دەبێتەوە و بەهۆی گرێ دەروونییەکانی کە ژنانی تر، لەگەڵ پیاواندا تاوانبار ناکەن سڵاو بۆ ئەو ژنەی کە بەرگری لە پرسی مرۆڤایەتی و مرۆڤبوون دەکات و بەرگری لە مافی خۆی دەکات وەک مرۆڤێک بەبێ ئەوەی بانگەشەی ژنبوون بکات سڵاو لەو ژنەی کە دووگیانی و لەدایکبوون وەک بابەتێکی بابەتی دەبینێت و ئەمە ناقۆزێتەوە لە سوکایەتی پیاودا بەکاری ناهێنێت سڵاو لە هەموو ژنێک کە خۆشەویستی لە دڵیا هەڵدەگرێت و پەخشی دەکاتەوە، بێ ئەوەی چاوەڕێی سەلماندن لە پیاوێک بکات.
سڵاو بۆ ئەو ژنەی کە ژنییەتی خۆی دەپارێزێت و بیر و زەردەخەنەی تیشک دەداتەوە بێ ئەوەی ڕقی لەوە بێت کێ دەدرەوشێتەوە و زەردەخەنە دەکات.
سڵاو لە هەموو ئافرەتێک کە لە ڕۆح و تێگەیشتن و خۆڕاگری و لێهاتوویی لە کارەکانیدا جوانە و پێشەنگە لە بیرۆکەکانیدا
وە لە کۆتایدا سڵاو بۆ ئەو پیاوەی کاتێک ژنێک “دڵگران و نیگەرانە”.، باوەش و، زەردەخەنە دەکات و چاکی دەکاتەوە.

https://m.al-sharq.com/opinion/writer/%D8%B3%D8%AD%D8%B1-%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1

دووهه‌م یادی دامه‌زراندنی ده‌سه‌ڵاتی سۆڤێت هانمان ده‌دا بۆ ئه‌وه‌ی به‌گشتی چاوێك بگێڕین به‌وه‌ی ئێمه‌ چی له‌و ماوه‌یه‌ ده‌ستكه‌وتووه و به‌مه‌به‌ستی بیركردن له‌ گرنگی و ئامانجی روودانی ئه‌و شۆڕشه‌.
بۆرژوا و لایه‌نگرانی تۆمه‌تبارمانده‌كه‌ن به پێشێلكردنی دیموكراسی، به‌ڵام ئێمه‌ دووپاتی ده‌كه‌ینه‌وه‌ كه‌ شۆڕشی سۆڤێتی، به‌ قووڵی و به‌رینی پاڵێكی بێوێنه‌ی داوه‌ به‌ پێشخستنی دیموكراسی.
دیموكراسی لای ئێمه‌، دیموكراسییه‌ بۆ ئه‌و كارگه‌ر و جه‌ماوه‌ره‌یه‌ كه‌ سه‌رمایه‌داری ده‌یاچه‌وسێنێته‌وه‌، كه‌واته‌ دیموكراسی سۆسیالیستیه‌(دیموكرای له‌پێناو كارگه‌ران)، دیموكراسی بۆرژوایی نیه‌(دیموكرای له‌پێناو سه‌رمایه‌گوزار و سه‌رمایه‌دار و ده‌وڵه‌مه‌نده‌كان).

كێمان‌ له‌سه‌ر حه‌قه‌‌؟
تێڕامانی جددی له‌م مه‌سه‌له‌یه‌ و قووڵكردنی، واته‌ ئه‌زموونی ئه‌م دوو ساڵه‌ له‌به‌رچاو بگرین و ئاماده‌ببین بۆ گه‌شه‌پێدانی به‌شێوه‌یه‌كی باشتر.

دۆخی ژنان به‌روونییه‌كی تایبه‌ت جیاوازی له‌ نێوان دیموكراسی بۆرژوایی و دیموكراسی سۆسیالیستی پێشانده‌دا و به‌شێوه‌یه‌كی روون وڵامی ئه‌و پرسیاره‌ ده‌داته‌وه‌.
ژنان له‌ هیچ یه‌ك له‌ كۆماره‌ بۆرژواییه‌كان(له‌و وڵاتانه‌ كه‌ موڵكایه‌تی تایبه‌تی زه‌وی و كارگه‌ و پشكی بانق هه‌یه‌…هتد) مافی یه‌كسانیان نه‌بووه‌، ته‌نانه‌ت له وڵاتانه‌شدا كه‌ له‌ هه‌موویان دیموكراسیترن‌. ژنان له‌ هیچ شوێنێكی جیهانی سه‌رمایه‌داری به‌ پێشكه‌وتووترینیشیانه‌وه‌، ئه‌م یه‌كسانییه‌ی لای ئێمه‌ی نه‌بووه، گه‌رچی زیاتر له‌ سه‌ده‌ و چاره‌كێك له‌سه‌ر شۆڕشی فه‌ره‌نسی مه‌زن تێپه‌ڕیوه( شۆڕشی بۆرژوازی دیموكرات).
دیموكراسی بۆرژوایی به‌زاره‌كی به‌ڵینی یه‌كسانی و ئازادی ده‌دا، به‌ڵام هیچ یه‌ك له‌ كۆماره‌ بۆرژواكان مافی یه‌كسانی به‌ ژنان(نیوه‌ی مرۆڤایه‌تی)، یه‌كسانی ته‌واویان له‌گه‌ل پیاوان له‌به‌رده‌م یاسا نه‌داوه و هه‌روا ژنان له‌ باڵاده‌ستی و ده‌سه‌ڵاتی پیاوان به‌سه‌ریانه‌وه ئازادنه‌بوونه‌.
دیموكراسی بۆرژوایی، دیموكراسی قسه و وته‌ی زلن‌، به‌ڵێن و درووشمی گه‌وره‌ و جوانن له‌باره‌ی ئازادی و یه‌كسانی، به‌ڵام له‌ پشت هه‌موو ئه‌و وتانه‌‌دا، كوێله‌یی و نایه‌كسانی بۆ ژنان شاراوه‌ته‌وه‌و هه‌روا كوێلایه‌تی و نایه‌كسانی بۆ كارگه‌ران.
به‌ڵام دیموكراسی سۆڤێتی یان دیموكراسی سۆسیالیستی، ئه‌و وته‌ قه‌بانه‌‌ی راده‌ماڵی، چونكه‌ راست نین‌ و جه‌نگی بێبه‌زییانه‌ به‌رپاده‌كات دژ به‌ ریاكاری گه‌وره‌ی موڵكداره‌كانی خانوبه‌ره‌ و سه‌رمایه‌داره‌كان و جووتیاره‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌((دیموكراته‌كان))كه‌ دانه‌وێله‌ ده‌شارنه‌وه‌ و خۆ ده‌وڵه‌مه‌ند ده‌كه‌ن به‌ فرۆشتنی دانه‌وێله‌ به‌ كرێكاره‌ برسییه‌كان به‌ نرخی بازاڕی ره‌ش.

ده‌با بڕوخێت ئه‌و درۆزنه‌ قیزه‌وه‌نانه‌و با بزانین كه‌ نه‌ یه‌كسانی هه‌یه‌ و نه‌ ده‌بێ له‌نێو چه‌وساوه‌كان و چه‌وسێنه‌ران و نه‌ ئازادی راسته‌قینه‌ هه‌یه‌ و ده‌بێ ئه‌گه‌ر ژنان ئازاد نه‌بن له‌و ئیمتیازاتانه‌ كه‌ یاسا جێگیری ده‌كات بۆ پیاوان و ئه‌گه‌ر كرێكاران ئازاد نه‌بن له‌ بنده‌ستی سه‌رمایه‌ و ئه‌گه‌ر جووتیاره‌ زه‌حمه‌تكێشه‌كان له‌ باڵاده‌ستی سه‌رمایه‌دار و خاوه‌ن خانوبه‌ره‌ و گه‌وره‌ بازرگانه‌كان رزگاریان نه‌بێت.
با له‌ درۆزن و دووڕووه‌ گه‌مژه‌كان گه‌ڕێین،‌ بۆرژوا و لایه‌نگره‌كانی فێل له‌ خه‌ڵك ده‌كه‌ن، باسی ئازادی و یه‌كسانی و دیموكراسی به‌ گشتیان بۆ ده‌كه‌ن، به‌ڵام ئێمه‌ به‌ كرێكاران و جووتیارن ده‌ڵێین ده‌مامكی سه‌ر رووی ئه‌و درۆزنانه‌ لاببه‌ن، چاوی ئه‌و كوێرانه‌ بكه‌نه‌وه‌:

• لافی یه‌كسانی كام ره‌گه‌ز له‌گه‌ل كام ره‌گه‌ز لێده‌ده‌ن؟
• لافی یه‌كسانی كام نه‌ته‌وه‌ له‌ گه‌ل كام نه‌ته‌وه‌ لێده‌ده‌ن؟
• لافی یه‌كسانی كام چین له‌گه‌ل كام چین لێده‌ده‌ن؟
• ئازادی له‌ باڵاده‌ستی كێ و له‌ چ چینێك؟ ئازادی بۆ كام چینه‌ كه‌ ئێوه‌ باسی لێوه‌ ده‌كه‌ن؟
  ئه‌وه‌ی باسی سیاسه‌ت و دیموكراسی و ئازادی و یه‌كسانی و سۆسیالیزم ده‌كات و ئه‌م پرسیارانه‌ ناورووژێنێت و له‌ پله‌ی یه‌كه‌م دایاننا‌نێت و، له‌ دژی هه‌وڵی شاردنه‌وه و په‌راوێزخستنیان خه‌بات نه‌كات، ئه‌وا دوژمنی سه‌رسه‌ختی كارگه‌رانه‌، گورگێكه‌ له‌به‌رگی مه‌ڕ و گه‌وره‌ترین ركابه‌ری‌ كرێكاران و چووتیارانه‌، خزمه‌تكاری خاوه‌ن خانوبه‌ره‌ گه‌وره‌كان و قه‌یسه‌ر و سه‌رمایه‌داره‌كانه‌.
  ده‌سه‌ڵاتی سۆڤێت له‌ ماوه‌ی دوو ساڵ له‌ دواكه‌وتووترین وڵاتانی ئۆروپا، له‌پێناو ئازادی ژنان و مافی یه‌كسانیان له‌گه‌ل ره‌گه‌زی((به‌هێز))، زۆر زۆر زیاتری كردووه‌ له‌ هه‌موو كۆماره‌ پێشكه‌وتووه‌ دیموكراته‌كانی دنیا له‌ ماوه‌ی 130 ساڵ.
  له‌گه‌ل هه‌موو وشه‌ گه‌وره‌كان له‌باره‌ی په‌روه‌رده‌ و رۆشنبیری و شارستانیه‌ت و ئازادی له‌ هه‌موو كۆماره‌ سه‌رمایه‌داره‌كانی سه‌رزه‌مین، یاساگه‌لێكی زۆر قیزه‌وه‌ن و پیس و دڕنده‌ هه‌یه‌، یاساگه‌لێك كه‌ نایه‌كسانی بۆ ژنان جێگیرده‌كه‌ن سه‌باره‌ت به‌ هاوسه‌رگیری و جیابوونه‌وه‌، نایه‌كسانی بۆ مناڵه‌ سرووشتی و ((یاساییه‌كان))و ئه‌متیازات بۆ پیاوان جێگیرده‌كه‌ن و زه‌لیلی ژن و به‌كارهێنانی توندوتیژی له‌گه‌لدا.
  باڵاده‌ستی سه‌رمایه‌ و سته‌مكارییه‌كانی موڵكایه‌تی تایبه‌تی((پیرۆز)) و زوڵمی گه‌مژانه‌ی بۆرژوازی بچووك و چاوچنۆكی خاوه‌ن كاری بچووك هه‌موویان پێكه‌وه رێگریان كرد له‌ دیموكراسیترین كۆماری بۆرژوازی ده‌ست بۆ ئه‌و یاسا قیزه‌وه‌ن بۆگه‌نانه‌ ببرێت.
  به‌ڵام له‌ كۆماری سۆڤێت، كۆماری كرێكاران و جووتیاراندا به‌ مشتێك هه‌موو ئه‌و یاسایانه‌ی راماڵی و به‌رد له‌سه‌ر به‌ردی ئه‌و درۆ و نیفاقه‌ بۆرژوازیهانه‌‌ نه‌هێشت.
  ده‌با بڕوخێت ئه‌و درۆیانه‌، ده‌با بڕوخێن ئه‌و درۆزنانه‌ كه‌ لافی ئازادی و یه‌كسانی بۆ((هه‌مووان)) لێده‌ده‌ن و ره‌گه‌زێكی چه‌وسێنه‌ر و چه‌ند چینێكی چه‌وساوه‌ و موڵكایه‌تی تایبه‌تی سه‌رمایه‌داران و پشكی بانق و كه‌سانی ده‌وڵه‌مه‌ندبوو له‌ زێده‌ی دانه‌وێله‌ و برسییه‌كان كوێله‌ ده‌كه‌ن.
  نه‌خێر، نه‌ ئازادی بۆ هه‌مووان و نه‌ یه‌كسانی بۆ هه‌مووان، به‌ڵكو خه‌بات دژی چه‌وسێنه‌ران و سه‌رمایه‌گوزاران و له‌ناوبردنی هه‌موو تواناكانیان بۆ چه‌وساندنه‌وه‌ و سه‌رمایه‌گوزاری. ئه‌مه‌ درووشمی ئێمه‌یه‌!
• ئازادی و یه‌كسانی بۆ ره‌گه‌زی چه‌وساوه‌.
• ئازادی و یه‌كسانی بۆ كرێكار و جووتیاری زه‌حمه‌تكێش.
• خه‌بات دژی چه‌وسێنه‌ران، خه‌بات دژی سه‌رمایه‌داران، خه‌بات دژی ده‌ره‌به‌گ(كۆلاك)ی جامباز- ئه‌مه‌ هاواری تێكۆشانمانه‌‌-، ئه‌مه‌ راستی پڕۆلیتاریایه‌، راستی خه‌بات دژ به‌ سه‌رمایه‌، به‌و راستییانه‌‌‌ رووبه‌ڕووی ده‌ربڕینه‌ هه‌نگوینی و دووڕوییه‌كانی جیهانی سه‌رمایه‌داری بووینه‌وه له‌باره‌ی ئازادی و یه‌كسانی به‌شێوه‌یه‌كی گشتی و ئازادی و یه‌كسانی بۆ هه‌مووان.
  مه‌سه‌له‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئێمه‌ رێك ده‌مامك له‌سه‌ر ئه‌و درۆیانه‌ پارچه‌پارچه‌ كردو، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئێمه‌ به‌ سووربوونی شۆڕشگێرانه‌وه‌ ئازادی و یه‌كسانی بۆ چه‌وساوه‌كان و كارگه‌ران دژ به‌ سته‌مكاران و سه‌رمایه‌داران و ده‌ره‌به‌گه‌كان جێبه‌جێده‌كه‌ین.
  رێك له‌به‌ر ئه‌وانه‌ له‌ دووهه‌م یادی دامه‌زراندنی ده‌سه‌ڵاتی سۆڤێتی و سه‌ره‌ڕای برسێتی و سه‌رما و هه‌موو موسیبه‌تی ئه‌و غه‌درانه‌‌ كه‌ ئیمپریالیسته‌كان به‌ كۆماری روسیای سۆڤێتی ده‌گه‌ن، بڕوای بته‌ومان هه‌یه‌ به‌ درووستی خه‌باتمان و بڕوای بته‌ومان هه‌یه‌ به‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی سۆڤێتی بێ چه‌ندوچۆن له‌ هه‌موو جیهان سه‌رده‌كه‌وێت.

له‌ پراڤدا، ژماره‌ 249، له‌ 6 تشرینی دووهه‌م 1919،
ف. لیننین. جلده‌كان، پاریس- مۆسكۆ، جلدی 30، لاپه‌ڕه‌ی 116-119
به‌ عه‌ره‌بی له‌ كتێبی(لینین و المرأة، تعريب زينب نبوه) ‌ ‌ ‌

‌
‌ ‌ ‌‌ ‌‌ ‌

(ئەمڕۆ ناتوانم ھیچ نەڵێم )

زۆر ھاوار ھەن دەرمان نەبڕیوون ، زۆر وشە ھەیە نەمانتوانیوە بیانڵێین ،زۆر گرێ لە ناخماندا ھەن کە نەکراونەتەوە،
بە بیانووی جیاواز و لە ژێر ناوی جیاواز ھەتا ئەم ساتەش ژن دەکوژرێت و تیرۆری جەستەیی و رۆحی و دەرونی دەکرێت تکایە وەک مرۆڤبوون لە ئافرەتان بروانن و توندوتیژی بەرامبەر ئافرەت ڕاگرن
، ژنان و ئافرەتان بە درێژایی مێژوو لە ھەر چوار پارچە ڕۆڵی جوان و کارا و کاریگەرییان لە بوارە جیاوازەکان بینیوە بەشێکیان لە لوتکەی دەسەڵات بوون و بەشێکیش بە کارە مرۆڤ دۆستانەکانیان بونەتە سمبول،
بۆ ئێوەش ئەی ھاوڕەگەزەکانم : لە ئێستادا وێنا جوان و تایبەتە پڕتواناکانتان نیشانبدەن واز لە شتی لاوەکی بھێنن بیسەلمێنن ئافرەت لێھاتوو وکارامەیە توانای کار و بەڕێوەبردن و گرتنە دەسەڵاتی لەسەرجەم دامەزراوە و پلە و پۆستەکان ھەیە
تا چیدیکە ئافرەت نەبێتە قوربانی توندوتیژییەکان و
بۆ ڕیشەکێشکردنی ھەموو جۆرە جیاکاری و نادادپەروەرییەک ،
بۆ داھاتوویەکی باشتر و کۆمەڵگایەکی پڕ لەڕەنگ پێویستە جدیتر لە پرسی ژن بروانن .
مێژوی ڕۆژی جیهانی ژن هاوکاتە لەگەڵ خەباتی سیاسی و کۆمەڵایەتی دژی هەڵاواردنی ڕەگەزی و جنسی و چەوسانەوەی چینایەتی. ئەم ڕۆژە ڕۆژی مێژوییە بۆ خەبات لە پێناو بەدیهێنانی مافی یەکسانی و هەلو مەرجی باشتر لە ژیانی ژناندا..
هۆکاری دیاری کردنی ڕۆژی هەشتەی مارس وەک ڕۆژی جیهانی ژنان، ڕێز لێنانە بو مێژوی خەباتی ژنانی کرێکاری کارگەی ڕستنی شاری نیۆیۆرکی ئەمەریکا لە ساڵی ١٨٥٧.
هەلومەرجی دژواری کاری بێوچان و موچەی نیوەو ناتەواوی کرێکارانی ژن، کە لە کۆتایی سەدەی ١٩ و سەرەتای سەدەی ٢٠ لە وەڵاتانی خاوەن پیشەسازی شان بەشان لەگەڵ پیاوان هاتبونە مەیدانی کارەوە، ئەوانی ناچار دەکرد ناڕەزایەتی دەرببڕن و بێنە کۆڕی خەباتی یەکسانی خوازیەوە بە شێوازی ڕێکخراوەیی بەرنامەڕێژی کراو یان تۆکمە دژی ئەو چەوسانەوەیە..
لەم رۆژەدا کرێکارانی ژن لە کارگەیەکی دەسکرد، دەستیاندایە مانگرتن بۆ پیشاندانی ناڕەزایەتی بەرانبەر بە هەلومەرجی نالەباری کارو و خراپی موچەیان. بیرەوەری ئەم مانگرتنە لە لای کرێکارانی ئەم بەشە مایەوە و ناڕەزایەتی گشتی لەم بارودۆخە لای ژنانی کرێکار بەردەوامە تاکو ئەمڕۆشی لە گەڵ بێت..
هەشتی مارس، ١٩٠٨٨ دووای نیو سەدە، ژنانی ماندو نەناسی بنکەی دەسبافی کەتان لە شاری نیۆیۆرک لە ساڵیادی ئەو مانگرتنانە، بە هۆی هەڵاواردن و هەژاری و گوشاری زۆری کار و موجەی نیوەو ناتەواو دەستیاندایە مانگرتن. کاربەدەستانی کارگەکە بۆ سەرکوت کردن و پێشگرتن لە ئاشکرا بونی لە ناو بەشەکانی تردا ئەو ژنە مانگرتوانە لە شوێنەکەی خۆیان دەستبەسەر دەکەن. بە هۆکارێکی نادیار ئاگر لە کارگەکە دەکەوێتەوە و تەنها ژمارەیەکی کەم دەربازیان دەبێت،زیاتر لە سەد کرێکاریژن لە ئاگردا گیانیان لەدەست دەدەن..
یەکەمین ڕۆژی جیهانی ژن لە مانگی مارسی ١٩١١ لە دانمارک، ئاڵمانیا، نەمسا، سویسرا و ئامریکا بەڕێوەچوو، بە مەلاین ژن بەشداری بەڕێوەچونی ڕۆژی ژن بوون. سەرەکی ترین داخوازیەکانیان ئەوکاتە بریتی بوون لە یاسایەک بۆ پاڵپشتی کرێکارانی ژن، مافی دەنگدان و بەژداری لە هەڵبژاردن ..
لە لایەکی ترەوە کێشەی جیاوازی نیوان ژن و پیاو لە بەرانبەر کاری یەکسان، کەم کردنەوەی کاتی کاری، دابەزاندنی نرخی شتومەک داخوازیەکانیان بوو، کە بۆ ئەمڕۆی ئێمەش نامۆ نین..
لە دووای شەڕی جیهانی دووەم، لە وڵاتانی ئوروپای ڕۆژئاوا لە ساڵی ١٩٤٠ بۆنەی هەشتی مارس بەڕێوەچوو، لەم وڵاتانە بە ڕەسمی لە لایەن دەوڵەتەوە شکۆدار بەڕێوەچو وەک نیشاندان خەمخۆری بۆ کێشەکانی ژنان..
ئێستە هەشتی مارس لە زۆربەی زۆری ولاتانی دونیا هەموو ساڵێک ڕیزێکی تایبەتەوە بەڕێوە دەچێت، و وەک ڕۆژی ناڕەزایەتی گشتی و توندو تیژی بەرانبەر بە ژنان، وە هەر وەها ڕێزگرتن لەو کەسانەی کە بنەمای ئەم خەباتەیان هەڵگیرسان بۆ باشتر کردن دۆخی ژنان..
دەسکەوتەکانی ڕابردوو و پێشڕەوی بۆ چەسپاندنی یەکسانی هەمەلایەنە بۆ سەپاندنی مافە سەرەتای و ئینسانیەکانی ژنان، کەم نین. لە زۆربەی وڵاتانی جیهان مافی دەنگدان و بەشداری لە پرۆسەی هەڵبژاردن و بەشداری هەڵسوڕانی سیاسی و کۆمەڵایەتی بە رەسمی ناسراوە..
هێشتا لە زۆربەی وڵاتانی جیهان، لە چوارچێوەی ژیانی هاوسەریدا لە لایەن کۆمەڵگاوە یان شوێنی کار ژنان ڕوبەڕوی توندو تیژی دەبنەوە، یاسای مەزهەبی و پیاوسالاری دژە ژن لە زۆربەی وڵاتە دواکەوتوەکانی جیهاندا ژنان ئازار دەدات و کاری پێدەکرێت، هێشتا لە پێشکەوتوو ترین وڵاتانی جیهانیش هێزی کاری ژنان بەرانبەر بە کاری یەکسان لەگەڵ پیاوان، تا رادەیەک جیاوازی بە خۆیەوە دەبینێت..
زۆربەی نەخوێندەوارەکانی جیهان ژنانن، ژنان و منداڵان گەورەترین قوربانی ئاوارەیی و دەربەدەری ناکۆکیەکانن. دیاری کردنی جلوبەرگ بۆ ژنان، حیجابی زۆرەملی، دەستدرێژی سێکسی و جەستەیی، توند و تیژی و تیرۆر لە ژێر ناوی ناموس و شەرەف کپکردنی ئازادی ڕادەربڕین، نمونەی سەرەکی و ئاشکرا یە کە ڕۆژانە وەک دیاردەی ئاسایی دژی ژنان بەڕێوە دەچێت.

پیرۆزبێت ڕۆژی جیھانی ئافرەتان

ئازادی بۆ ھەمووان

شوشان مستەفا

مەیلی هەندێک کەس بۆ بەهەڵە گرتنی پرسیاری ژنان لەگەڵ پرسیاری جێندەر دەرخەری بێئاگایی و نەزانیی زانستی و تێنەگەیشتنی بنەما بنەڕەتیەکانی ئەو دوو کێشەیەیە.
لەوانەیە لە نێوان ئەو دوانەدا پەیوەندییەک هەبێت، بەڵام بە هیچ شێوەیەک هاومانای یەکتر یان هاوشێوە نین. ڕەگەز یان جێندەر لە تەیبەتمەنییەکانی پیاو و هەروەها ژنیشە، وە باسکردن یان تاوتوێ کردنی ئەو بابەتە هەردوولا واتە پیاو و ژنیش دەگرێتەوە. ئەگەر بۆچوونی پرۆفیسۆر لێستێر فرانک وارد “کۆمەڵناسی ناسراوی جیهانی” ڕاست بێت، دەستەواژەی جێندەر Gender پەیوەندی زیاتری لەگەڵ پیاو هەیە تاکوو ژن.
بۆچوونەکەی پرۆفیسۆر وارد ئەمەیە کە ژن واتە مێینە، بناغەی سەرەکیە، سەرەتای ڕەچەڵەکە و هەروەها ژن خودی ڕەچەڵەکە. بە شێوەیەکی سادە پیاو لەسەر ڕێگای سرووشت و پێگەیشتن “Evolution” بۆ مەبەستی جیاوازی و جیا کاریە، وە بە واتای تەواوەتی زیندەزانی “بایۆلۆجیکی”، پیاو واتە ڕەگەز “جێندەر”.

بەڵام لە جیهانی مرۆیی و کۆمەڵایتیدا پێگە و پەیوەندی ژن و پیاو ئاوەژوو بۆتەوە. هەرچەند ناتوانین کە جیاوازیەکانی نێوان پێکەی زیندەزانی “بایۆلۆجیکی” و ڕوانینی باو و کۆمەڵایەتی بۆسەر پێگەی ژنان لە کۆمەڵگادا تەنیا بخەینە ئەستۆی هەوەسبازیەکانی زەینی مرۆڤ. بەڵام بڕوا یان وەها بۆچوون و ڕوانگەیەک کە بەو ڕادەیە جێکەوتوو بووە، دەبێت بۆ خوڵقانی ڕوونکردنەوە و پاساوێک یان هۆکارگەلێک هەبێت، دەنا نەیدەتوانی هەتا ئەمڕۆش بەسەر پێوە بمێنێتەوە. ڕاستیە زیندەزانی و بایۆلۆجیکیەکان ناتوانرێت لەناوببرێن، بەڵام ڕوانگە زەینیەکان بەشێوەیەکی بەربڵاو دەکەونە ژێر کاریگەری هۆکارە ئابووریەکان لەژیاندا، وە ئەگەر بەڕادەی پێویست لێکۆڵینەوەی قوڵی لەسەربکەین بەدڵنیاییەوە هۆکار و بناغەیەکی مادی بۆ هەموو بوارە کۆمەڵایتی و زەینیەکان دەدۆزینەوە.

لە کوێوە ئەو خواستە بەردەوام دروست دەبێت کە پرسیاری ژن لەگەڵ پرسیاری جێندەری ڕەگەزی بەهەڵە وەربگیرێت؟
ناساندن و پێکهێنانی بنەچەی خاوەندارێتی تایبەتی “خاوەندارێتی تایبەتی واتە خاوەندارێتی تاکە کەسی بەسەر شتێک، ناوچەیەک و تەنانەت کەسێکدا”، پێگەی ژنانی لە کۆمەڵگادا بە تەواوی گۆڕی. مافی خاوەندارێتی تایبەتی ئەو هەلەی لەگەڵ خۆی هێنا بۆ دەوڵەمەندبوون و هەروەها خواستی گواستنەوەی ئەو موڵکە بۆ نەوەکانی داهاتوو. ئەم دەسەڵات و سیستمە ئابووریە نوێیە گۆڕانکاری زۆری لە پەیوەندی خێزانی و بنەماڵەییدا پێکهێنا. بۆ ئەوەی کە پیاوان بزانن کێ دەبێتە بەشبەر یان واریسەکانی ئەوان کێ دەبن، تاکهاوسەری بوو بە پێوسیتی و نیازێکی گرنگ، لانیکەم بۆ ژنان. کۆنتڕۆڵکردنی هێزی سێکسی و سێکشوالیتی ژنان، خواستی کۆمەڵایەتی بۆ ڕێکخستنی کارلێکی دایکایەتی، سەرچاوەکەی لە خواستی غەریزی و دەروونی بۆ پاراستنی خاوەندارێتی تایبەتیدایە.
لە پێگەی دەسەڵات و سەرۆکی بنەماڵە یان عەشیرەوە، لەگەڵ بوونی مافی تەواوەتی بۆ ژیانێکی تەواو و کامڵ بۆ مرۆڤ، ژنان کەوتنە بازنەیەکی تەنگی کۆمەڵایەتیەوە کە بەگشتی لەلایەن کارتێکەرەکانی دایکایەتیەوە دیاری دەکرا. پێکهێنانی ژیانی هاوسەری و شوو کردن بوو بە بابەتێکی گرنگ لە ژیانی ژناندا. زمانی ئێمە سەلمێنەر و بەڵگەی ئەوەیە کە کاتێک دەڵێین ” پیاو و هاوسەرکەی” “Men an Wife” . ووشەی “Wife” “هاوسەری ژن” تەنیا باس لە پەیوەندی سۆزداری لەگەڵ یەک پیاودا دەکات و پێوانەی بوونی ژنە. هیچ کەس بیر لە ناوهێنانی ژن و مێردێک ناکاتەوە بەواتای مێرد و ژن “Husband and Women”. پێگەی ژنان یان پێگەی کۆمەڵایەتی ژنان تا ئاستێکی زۆر لەسەر بناغەی جێندەری ئەو دیاری دەکرێت و گرنگی کۆنترۆڵکردنی ئەم بابەتە بۆ پاراستن و ڕاگرتنی بناغەی خاوەندارێتی تایبەت پێویست و گرنگە. ئەو خواستە بۆ کۆنترۆڵ و ژێردەستە کردنی ڕەگەزی ژن لە ڕوانگەی کۆمەڵایەتیەوە زیاتر لە کاتی هەوڵدانی ژنان بۆ هاتنە ناو ئاڕاستەکانی تری هەڵسوڕان و کارە کۆمەڵایتیەکان خۆی نیشاندەدات. کاتێک کە کرێکارانی پێشڕەوی مافی دەنگدان بۆ ژنان هەڵسوڕان و خەباتی خۆیان بۆ مافی یەکسان دەستپێکرد، یەکێک لەو بەڵگانەی کە بە شێوەی بەربڵاو کەڵکی لێ وەردەگیرا بۆ دژایەتیان ئەوە بوو کە ئەوان بە” ژنانی بێ ئەخلاق” نێو دەبران. هەر ماوەیەک لەمەوبەر یادی زیاتر لە سەدساڵەی لەدایک بوونی ئەو پیاوەمان جێژن گرت کە بۆ یەکەمین جار لە ویلایەتی مین ژنی وەکوو مونشی لە دووکانی خۆی دامەزراند. ئەم پیاوە لەلایەن کۆمەڵگاوە پەراوێز خرا و ئەو ژنانەی کە لەلای ئەو کاریان دەکرد بەلای پیاوانی “بەڕێزی” ئەو کاتەوە بە ژنانی “خراپ” نێر لێندران. هەر جۆرە هەوڵ و تێکۆشانێکی ژنان بۆ دەرباز بوون لەو ژیانە بەرتەسکە نالەبارەی بەهۆی ڕەگەز یان پیشەی دایکایەتی بۆی دیاری کرابوو بە ناشیرینترین و تاڵترین شێوە دژایەتی دەکرا.
ئەگەر کۆنتڕۆڵ یان دیاری کردنی پەیوەندی ڕەگەزی سێکشواڵی ژنان لە خواستەکات و پێویستیەکانی خاوەندارێتی تایبەت تێپەڕێت، کەواتە لە لایەنی لۆژیکیەوە وامان بۆ دەردەکەوێت کە کلتووری ناوبراو ئەم پێویستیە زەروریە وەلا دەنێت و ژن توانای ئەوەی دەبێت کە ژیانێکی شیاوی مرۆڤێکی کامڵی هەبێت. هەموو جۆرە یاسا و ڕێساکان یان پێکهاتنی کۆمەڵگایەکی کۆنتڕۆڵکراوی سێکشواڵیتی ڕەگەزی لە سیستمێکدا کە شوێنکەوتووی یاسای سەرمایەداریە، لەلایەن ئەو خواست و پێویستیە ئابووری و کۆمەڵایتیانەی کۆمەڵگای ئەوکات دیاری دەکرێت. ئەم سیستمە ئابووریە تازەیەی کە ئێمە بە خێرایی خەریکین بەرەولای تێدەپەڕین، پێکهێنەری وەها پەیوەندیەکی کۆمەڵایەتی دەبێت کە دەبێتە هۆی پێشکەوتن و پارێزگاری کۆمەڵگا.
ئەخلاقی سەرمایەداری ئەو کاتە لەناو دەچێت کە سیستمی خاوەندارێتی تایبەتی تێپەڕێنین و لەناوی بەرین. قازانچی کۆمەڵایەتی هاوبەش ئەخلاق و ستانداردێکی بەرزتری مۆڕاڵی بە ئێمە دەبەخشێت.

——————————————————————————–

کورتەی ژیانی مارتا لینا مۆڕۆو لۆویس:
لینا مۆڕۆو لۆویس لە ساڵی ١٨٦٨ لە شارۆچکەی وارن لە ویلایەتی ئیلینۆی ئەمەریکا لەدایک بوو و هەر لەوێش خوێندی دواناوەندی تەواو کرد و لە ساڵی ١٨٩٢ بڕوانامەی زانکۆی بەدەست هێنا.
ناوبراو کە بە لینا دەناسرێتەوە، وەک ئەدیب و وتەبێژی ڕێکخراوی یەکێتی ژنانی مەسیحی یەکسانی تا ساڵی ١٨٩٨ کاری کردووە و دوای ساڵی ١٨٩٨ دەستی داوەتە خەبات بۆ بەدەستهێنانی مافی دەنگدان بۆ ژنان. لە ساڵی ١٩٠٠ چوو بۆ ئۆرۆگان و وەک کرێکارێکی ژن بۆ یەکەمجار هەوڵی ڕاکێشانی سەرنجی بزووتنەوەی بەهێزی یەکێتیە کرێکاریەکانی شیکاگۆیدا بۆ خەبات بۆ بەدەست هێنانی مافی دەنگدان بۆ ژنان.
لینا لە ساڵی ١٩٠٢ چووە ناو حیزبی سۆسیالیستی ئامریکا SPA، وە خەباتی خۆی لە مافی دەنگدان بۆ ژنانەوە بەرەو سۆسیالیزم گۆڕی. وەکوو ڕێکخەر و سازماندەری سیاسی لە حیزبی سۆسیالیستدا دەستی بەکار کرد و لە نێوان ساڵەکانی ١٩٠٨-١٩١٤ لە هەموو ویلایەتەکانی ئامریکا قسەی دەکرد، هەروەها لە کانادا و ئینگلاندیش بەشداری لە بەشە ڕیکلامیەکاندا دەکرد. لە ساڵی ١٩٠٥ وەکوو ئەندامی کومیتەی میللی ژنانی حیزبی سۆسیالیست لە کالیفۆرنیا هەڵبژێردرا.
زیاتر لە ٢ ساڵ ڕۆژنامەنووس و سەرنووسەری ڕۆژنامەی ساندەی مۆرنینگ پۆست و هەروەها ڕۆژنامەی کرێکاری ڕێکخراوی ویلایەت، هەواڵی کرێکاری ئالاسکا بوو.
ساڵی ١٩٢٥ وەکوو وەزیری کاروباری دەرەوەی وڵاتی حیزبی سۆسیالیستی کالیفۆرنیا هەڵبژێردرا تا ساڵی ١٩٣٠ و لەو ماوەیەدا سەرنووسەری ڕۆژنامەی سۆسیالیستی Labor World بوو. ئەو لەو ماوەیەشدا ئەندامێکی کارای نێودەوڵەتی ژنان بۆ ئاشتی و ئازادی و یەکێتی ژنانی دەنگدەر بوو. ساڵی ١٩٢٦ کاندیدی حیزبی سۆسیالیست بوو بۆ فەرمانداری “قائیم مقام” کالیفۆرنیا، وە هەروەها لە ساڵی ١٩٢٨ کاندیدی سۆسیالیستەکانی کالیفۆرنیا بوو بۆ مەجلیسی سێنای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئامریکا.
لینا لە ساڵەکانی ١٩٣١ بوو بە ئەندامی کومیتەی میلی ئیجرایی حیزبی سۆسیالیستی ئامریکا و لە ساڵی ١٩٣٦ لە حیزبی سۆسیالیست جیا بۆوە بۆ ئەوەی بچێتە ناو فێدراسیۆنی سۆسیاڵ دیمۆکرات کە بەهۆی جیاوازی ئایدۆلۆژیەوە لە SPA حیزبی سۆسیالیست جیا ببۆوە. ئەو لە ساڵەکانی کۆتایی ژیانیدا خەریکی بەڕێوەبردنی کتێبخانەی کۆلێژی زانستی کۆمەڵایەتی ڕەند بوو کە بۆ فێرکردن و خوێندنی سۆسیالیزم پێکهاتبوو.
لینا لە ساڵی ١٩٥٠، وە لە تەمەنی ٨١ ساڵیدا ماڵئاوایی لە ژیان کرد. ئەگەرچی ئەو زۆرینەی ژیانی خۆی لە ڕێبەرایەتی حیزبی سۆسیالیستدا بوو بەڵام ژیاننامەی خۆی هیچکات نەنووسیەوە، لەگەڵ ئەوەشدا لینا خاوەنی زۆر نووسین و بابەتە کە لە کتێبخانەی تامیمن لە ئاڕشیوی ڕابێرت واگنێر لە زانکۆی نیۆیۆرک هەڵگیراون.

ن: مارتا لینا مۆڕۆو لۆویس
وەرگێڕان لە ئینگلیزیەوە: هێمن ئەمانی

جیهانی واقیع جیهانێکە، کە یەکەم مەرجی ژیانەوەی لە ڕووی سیاسەیەوە هەبوونی دوو ڕەگەزی باڵادەست و بندەستدا بووە؛ هەبوونی چینایەتی و دابەشکردنی مرۆڤەکان لە ڕووی ڕەگەز، بنەچە، ڕەنگی پێست، زمان، ناوچە و تاد.. بۆ کەسانی خاوەن دەسەڵات بناغە و بنیاتی دەسەڵاتی مادیی پێوە بووە، وەکوو بە کۆیلەکردنی ڕەشپێستەکان بۆ بەکارهێنانی هێزی کاری ئەوان؛ لە زیادکردنی سامان بۆ خاوەن دەسەڵاتەکە. سیاسەت هەر لە سەرەتای بوونەوە لە دوو چەمکی دەسەڵاتی زاڵ و بن دەست پێکهاتووە و کەسێک کە بن دەستە قەد ناتوانێت و نەبووە کە دەوری دەسەڵاتداری زاڵدا، بگیڕێت. سیاسەت لە شێوەی زاڵیدا دەتوانێ دەگیرکار بێ لە شێوەی چینایەتی، ڕەگەز، ئیتنیک و تاد… بزوتنەوەی فێمێنیزمی و شوناسخوازی کوردیشی لە بەر گرتووە و ئەم بازنەیە بە لە بەرچاو نەگرتنی ئەم چەمکانە دەبێتە هۆی ناڕەزایەتی و هەبوونی بزافێک بۆ پێناسە و بوونی خۆی دەردەبڕێ. داخوازییەکانی ژنی کورد لەم بازنەیەدا؛ ڕۆژانە بەهۆی شوناسی کوردبوون و ڕەگەزی ژنبوونی لە بەر چاو ناگیردرێت. توندوتیژی چەند لایەنە بە سەر ژنانی کورددا زاڵە؛ بە پێچەوانە هەندێ ڕوانگە کە بەس توندوتیژی لە لایەنی نەتەوەیی و شوناسەوە لە بەر چاو دەگرن و لایەنی ڕەگەزی ناخەنە بەر چاو. بە بڕوای من دەبێ کۆمەڵناسان و دەرووناسەکان و لایەنە بزاڤییە ئازادیخوازەکان خۆیان لە تێۆری و پێناسە دەقکراوەکان خۆیان بپارێزن و چەمکی فمنیزمی کوردی وەکو چەمکێکی زیندوو کە لە چەند لایەنەوە دەدرێتە بەر توندوتیژی، لێکۆڵینەوەی بۆ بکەن و وەکوو دیاردەیەک کە زیندووە و بەردەوام لە گۆڕاندایە چاوی لێ بکەن و شێوەی لە شێوەکانی ئایین و داخوازییەکانی ڕەگەزی بەردەوام لە گۆڕاندایە. توندوتیژی لە دژی ژنی کورد و ئەو ئەزموونە لە لایەن ژنی کورد هەموو توندوتیژییەکان لە خۆ دەگرێ بەهۆی ڕەگەز و چینایەتی و شوناس و ناوچە و جوگرافیا و نەبوون و نەهیشتنی دەرفەتی ئاشنایی بە ماڤی مرۆڤایەتی ژنێک و هتد. کە چەند دەسەڵاتی زاڵی سیاسەت و دەسەڵاتی ئایین و دەسەڵاتی ڕەگەزی سەرتر، هۆکاری ئەم توندوتیژیییەیە کە لە هەمبەری ژنی کورد. کە لە شێوەی یەک دەیەڵاتی تەبا؛ ماڤی ژن لە بەر چاو ناگرن.

ئەزموونی توندوتیژی ژنانی کورد لە ئەم سێ ڕێیانەدا؛ بە دوو چەمکی بن دەستی نەتەوە یا شوناس و ڕەگەز؛ لە چوارچێوەی پێناسەی دەسەڵاتی فێمێنێستی ئێراندا لە دژی ژێر دەستی ڕەگەزی و لە چەمکی داخوازی و پێناسەی نەتەوەییدا دەخرێتە پەراوێزەوە، چونکە توندوتیژی دژی ژنی کورد بە تەنیا بەرهەمی سیاسەت یا ئایینەوە نییە، ئەمە بەرهەمی هەر دوو چەمکە کە ڕەنگدانەوە یاسای زاڵە لە ساڵانی ڕابردوودا ژنکوژی بە ناوی کوشتنی نامووسی و چەمکێکی ڕێگە پێدراوی دەدەن و ژن وەکوو نامووسی پیاو دەبێ هەموو مافە ڕەواکانی مرۆڤایەتی لێ زەوت بکردرێت و دەربەست لە خزمەتی پیاودا بمێنێتەوە تا کوو دوچار کوژران نەبێ. ژنی عاقڵ، ژنی بەحەیا ژنی بن ماڵ، دایک، ژنێکی گوێڕایەڵە هەموو دەرکەوتەی دەسەڵاتی زاڵی ڕەگەزایەتییە کە هەموو ڕێگاکان لە ژن تووند دەکاتەوە بۆ چەوسێنەری زیاتر.
لە ڕاستیدا ژنی نەتەوەی زاڵ هیچ کێشەیەکی ئیتنیکی، زمانی، ئایینی و چینی بن دەستی نییە و ئەگەر ئێمە سێ گۆشەیەکمان هەبێ بۆ پیشان دانی هەڵاواردنەکانی ژنان لە چوارچێوەی ئێراندا ژنێکی فارس زمان لە سەرەوەی سێ گۆشەکەیە و ژنی کورد لە خوارەوەی ئەو سێ گۆشەیە دادەنرێت، لە ڕاستییدا کاتێک باس لە سەر مافی ژنێک دەکرێ لە ئەو بازنەیەدا مەبەست ژنێکە کە لە چینی باڵادەستە کە هەندێ مافی تایبەتی پێی داون، بە دانانی ژن لەم بازنە دیاریکراوەدا، دیارە ژنانی ئیتنیکیتر لەم بازنەیەدا ناگونجن و پەراوێز دەخردرێن. بە لە بەرچاو گرتن و دانانی یاسای هەڵاواردن؛ هەموو ئەو توندوتیژیانەی دژ بە ژن ڕووندەبێتەوە و دەکرێ بە گۆڕانکاری یاساکان ئەو توندوتیژیانەی نێو کۆمەڵگا ئاستی زۆر بهێنرێتە خوار. ڕاستە کە لە سەر ئاستی فەرهەنگی و ڕۆشنبیری کۆمەڵگا دەبێ ئیش بکردرێت و سڕینەوەی نەریتە داڕزاوەکانێک کە لە بیری بەرتەسک سەرچاوە دەگرێ کار بکردرێت، بەڵام بە دڵنیاییەوە یاسا ڕۆڵێکی گرینگی هەیە بۆ کەم کردنەوەی ڕێژەی توندوتیژی لە نێو کۆمەڵگادا.

گرینگی ڕۆڵی یاسا لە بەرەو پێشچوون یان سەرکوتی بزووتنەوی مافخوازی ژنان
بێگۆمان یاسا یەکێک لە ئامرازە هەرەگرینگەکان بۆ بەرەوپێش چوونی بزووتنەوەی یەکسانیخوازانە و مافخوازانەی ژنانە. یاسای بنەڕەتی وڵاتان دەتوانێت کاریگەری ئەرینی یان نەرینی لە سەر بزووتنەوەی ژنان بێت.
کاتێک کە ژنان لە کۆمەڵگایەک هەست بە چەوساندنەوە دەکەن، ئەمە دەرخەری وشیاربوونەوەی کۆمەڵگا و بەتایبەت ژنانە لەسەر خواست و مافەکانیان. ژنان بەرپرسیارنە دەچنە نێو ڕیزی خەبات لەدژی چەوساندنەوەیان و ئەو هەڵاواردنانەی کە بەرەوڕووی دەبن، هەوڵ و تێکۆشانی خۆیان وەگەڕ دەخەن بۆ گەیشتن بە مافە ڕەوا و ئینسانییەکانی خۆیان. لەم قۆناغەدا گرینگی ڕۆڵی یاسا دەردەکەوێت، لە ئەگەری ئەوەی کە خواستەکانی ژنان بڕواتە نێو یاساوە و مافەکانیان یان بەشێک لە مافەکانیان ڕەچاو بکات ڕێگا خۆشکەرە بۆ ئەوەی ژنان بە ئامانجەکانیان بگەن و بزووتنەوەکەیان بەهێز دەبێت. وەکوو ئەوەی کە لە وڵاتانی ڕۆژاوایی و پێشکەوتوو یاسا پاڵپشتی ژنانە و بەشێک لە مافەکانیان بۆ دەستەبەر بووە؛ دەبینین کە بە پاڵپشتی یاسا ڕۆژانێک وەکوو ۲٥ی نۆڤامبر و ٨ی مارس تێکەڵ بە کولتووری ئەو وڵاتانە بوو.

هەڵاواردنی ڕەگەزی جیا لە هەڵاواردنی نەتەوەیی نییە کە دەبێتە ستەم و زوڵمی دووبەرابەر لە هەمبەر ژنی کورد؛ لە ڕاستییدا بزووتنەوەکانی فێمێنیزمی کە دەبێ چەمکی ئازادیخوازی و یەکسانی بپارێزن هەندێ جار دەبینین لە فێمێنیزمی ئێرانیدا؛ هەندێ جار هەڵوێستێکی دوو لایەنەیان لە کەناری باسی بە خاوەن بوونی ژنان لە لایەن ڕەگەزی پیاوسالاریدا هەیە لە هەمبەر ئازادیخوازی ژنی کورددا، دەبینین هەر ئەو ژنانی فمنیست کە سکاڵایان بەرزە لە دژی بە پیاوسالاریدا؛ باسەکە دەگاتە ژنی کورد، زۆر ئاشکرایە لە ڕوانگەی پیاوسالارییەوە، بۆ کێشەکانی ژنی کورد دەڕووانن. ئەو ڕخنانەی کە لە ژنی کورد دەگرن بە هۆی چەک هەڵگرتنی ژنان لە هەمبەرشەڕی داعیش زۆر بێ مانایە بە بڕوای من تەنانەت بزووتنەوەی فێمێنیزمیش دەتوانێ بۆ شەڕێکی ناڕەوا خۆی بە چەک بکات کاتێک هەفپەیڤین لە ڕفاندن و توندوتیژی سکێکسی و کوژران بێ واتایە ژنێک دەبێ داکۆکی بکا لە خۆی.

لە ئێستادا ئێمە لە گەڵ دوو ڕۆانگەی فێمێنیزمییدا ڕووبەڕوو دەبینەوە کە دوای دوو ئاراستە فیکرییدا کەوتوون؛ لیبرالیزم کە بانگەشەی سیستەمی سەرمایەداری دەکا و مارکسیزم کە ڕەخنە دەگرێ لە پێکهاتەی فیکری لیبرالیزم؛ لیبراڵ فێمێنیزم پشتگیری چینی باڵادەست دەکا جیا لە شێوەی دەسەڵاتداری (ڕەنگە فاشیست ، دیکتاتور ..) کە نێو دەزگا دەوڵەتییەکاندا دەبێتە نوێنەری ژنان و لە سەرچاوە ئابوورییەکان بۆ خۆ سوود وەر دەگرێ، خوازیارە ژنانی چینی باڵادەست لە شوێنە دەوڵەتییەکان ببنە خاوەن کار و پیشەی خۆیان و چینی ژنی هەژار و پایین دەست لە بیر دەکا، بەڵام بە گشتی خەباتی ژنان بە درێژایی مێژوو بۆ دەستەبەر کردنی ماڤە ڕەواکانیان و ڕزگاری لە کۆت و بەندی پیاوسالارییدا بەردەوام بووە و مێژووێکی زۆر درێژی هەیە و هەر لە درووستبوونی شارستانیەت مرۆڤی ئازادیخواز هەوڵی ئەوەی داوە کۆیلەتی و دیلبوون بسڕدرێتەوە و بۆ بە کولتووریکردنی ئەم هەوڵە بەردەوام کەسانێکی ڕووناکبیر لە حەول و تەقەلادا بوون بۆ مسۆگەرکردنی مافی تاک. لە کوردستاندا ژنانێکی تێکۆشەرمان هەیە، ڕەنگە دووچاری زۆر کۆسپ و تەگەرە بن لەم ڕێگایەدا هەر چەند بچووکیش بێ ئەو دەستکەوتانەیان، بەڵام بەردەوامن گەورەترین کێشەی ژنی کورد لە ئەم سەردەمەدا کە گەیشتن بە مافی ڕەوای مرۆڤایەتی دوا دەخات سەڕەتا هەبوونی یاسای دژە ژنە کە یاسا لە ڕووی ئایینەوە ساز کراوە؛ کە دەبوایە بە پێی ڕەوتی سەردەم گۆڕانکاری تێیدا هەبوایا وەکوو ئەوەی ژن موڵکی پیاوە و دەبێ لە سەر هەموو وردەکارییەکانی ژیانی پیاوێک بڕیار بدات، ئەوەی دیکە هەبوونی نەریت و کولتوورێکی باوە لە ناو خەڵکدا کە ژن بە پێوەرەکانی هەزاران ساڵ لەوەو پێش لە بەر چاو دەگرێ، کە واتە کۆمەڵگا و ئاستی ڕووناکبیری خەڵکەکەی دەبێ گۆڕانکاری بە سەر بێ و گرینگترینیش ئەوەی یاساکان یەکسانی و دادپەروەری لە بەر چاو بگرن و بە پێی مافی مرۆڤی جیهانی شرۆڤەی بۆ بکات. ڕاستە ئەم کێشانە زۆر لە کۆمەڵگای کوردیدا وەکوو زۆربەی ناوچەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەرچاون و بەڵام پیاو نابێ چەمکی فێمێنیزم بە شتێکی نامۆ بزانێت و تێفکرینی ئەوەی هەبێ ئەمە وەکوو چەکێک لە دژی پیاو بە کار دەبرێت دەبێ پیاویش هەوڵبدات لە پەراوێز خستنی ژن دەنگی هەڵبڕێت و داواکاری مافی یەکسانی ژن و پیاو بێ. وەکوو هەندێ کەس کە دەڵێن فێمێنیزم ئەندێشە و تێفکرین و قوتابخانەی ڕۆژئاوایییەکانە و لە کوردستاندا نابێ ئەو قوتابخانەیە وەکوو ئەندێشەیەکی مافخوازانە بە کار ببردرێت. ئەو بڕوایانە هەیە سروشتی ژن لە بنەڕەتدا هەر وایە و نابێ ئەو مافانە بە ئەو بدرێت، کە ئەمانە دیارە سەرچاوە فیکرییەکەی لە ئایینەوە وەرگیراوە کە بڕوایان ئەوەی ئایینی ئیسلام هەموو مافەکانی مرۆیی بە ژن داوە، ئەمانە دەبێتە بەربەستێک لە بەر دەم بزاڤی ڕزگاری خوازی و یەکسانیدا. بزوتنەوەی ئەندێشەی ژنی ئازاد تا ڕادەیەک کاریگەری داناوە لەوەی کە سیستەمێکی چەوسێنەر و کۆمەڵایەتی و ئابووری زاڵ بە سەر چینی ژناندا پیشان دەدات.

دەبێ بە کردەوەکردنی بزاڤی ڕزگاریخوازی و دادپەروەری ڕێکارەکان بخرێتە ڕوو، لێرەدا دەبێ شیکردنەوەیەکی بنەڕەتیمان هەبێ لە کێشەکانی ژنان و ئینجا بۆ ڕێکارەکانی بگەڕێین، کە بە هۆی بەربەستی زاڵ هێشتا نەیتوانیوە ببێتە پاشخانێکی فیکری و مەعرەفی لە نێو کۆمەڵگادا. بۆیە هەمیشە ڕووبەڕوومان دەکاتەوە لە پارادۆکسەکاندا، لە میدیاکان بە تایبەت بۆ پێناسەی ژن، بەرنامەیەک داڕژراوە کە ڕەنگە ڕیشەکانی لە لیبراڵیزمدا بدۆزینەوە، دەرکەوتنی ژنێک بە چەندەها نەشتەرگەری جوانکاری و پێناسەی ژنێکی باش لە فیلەر و بۆتۆکس و جۆرەها پرۆتین کە بە لەش و لارییەوە دووراوەتەوە لێرەدا ئەندێشە و زهنییەتی ژن لە پەراوێز یا تەنانەت سڕاوەتەوە و خودی ژن لەم بە کوێلەکردندا ڕۆڵی هەیە. بە کارهێنانی خودی ژن لە خزمەتی سیستەمێک کە بۆ بە کەرەستەکردنی هەر شتێک هەوڵدەدا لە بازاڕەکانی ئابوورییدا. بە کاڵاکردنی ژن هەر خۆی بۆ پەسەندکردنی لایەنی پیاوانە دایە و دیسانەوە مەیل و خواستی پیاوە کە دەبێتە پێوەر؛ کە بە هەڵە ئەم نەشتەرگەرییە مۆدیڕنانە بە ناوی ماف ناوی لێ دەبەن و ئۆبژەبوونی ژنان لە جیهانی مۆدێڕنیشدا بە شێوەگەلی جیاواز هێشتا درێژەی هەیە.

شێوەی پەروەردە کردنی تاکی ئەم کۆمەڵگا لە ڕووی عادەت و باودا تێپەڕ نەبووە؛ بە شێوەیەک کە بۆ هۆشیار بوونەوەی منداڵەکانمان هەوڵبدەین، پەروەردەکردنی هزر و ئەندێشەیەک کە ڕێز لە هەموو چین و تووێژ و تەنانەت هەموو بوونەوەرکان بگرێت، کە پرۆسەیەکی درێژخایەنی پێویستە، بەڵام بە گشتی باس لە سەر توندوتیژییە لە سەر چینێکی کۆمەڵگا کە نیوەی ئەو کۆمەڵگایە لە خۆ دەگرێ و بە بیانووی شەرەف و نامووس ژنان بە دەستی پیاوان دەکوژرێن و یا ژن لە چوارچێوەیەکی بێ هێواییدا خۆی دەسوتێنێت و خۆی لە ناو دەبا و لە ڕاستییدا هیچ هەوڵێکی بنەڕەتی و ڕادیکاڵ بۆ لە ناو بردنی ئەو یاسایانە نادرێت کە ژنی کوژراو بە تاوانبار دەزانێ و پیاوی بکوژ دوای ماوەیەک دەستبەسەر کردن ئازاد دەکرێ و یاسا مافی کوشتنی پێ دەدا و لێرەدا دەسەڵاتی سیاسی پەنچە دەخاتە نێو ژیانی تاکەکان هەر وەها کە فوکو ئاماژە بەوە دەکات باس لە سەپاندنی دەسەڵات بە سەر ژیاندا دەکا؛ ئەگەر زلهێزی بۆ هیچ کەس گونجاو نییە بۆچی پیاو چ بە ڕەوشت و چ لاواز؛ بە شیاو دەزانین کە دەسەڵاتی تەواوی بە سەر ژنێکەوە هەبێ؟ کە گەندەڵی دەسەڵات لێرەدا خۆی پیشان دەدا. یاسای سەردانەواندن لە ئێستادا لە ژیانی هاوبەشی ڕوو دەکاتە ژن، کە پارادۆکسێکە لەگەڵ ژیانی مۆدێڕنی ئێستا و بە هۆی یاسا و نەریتەکانی نێو کۆمەڵگادا کە هەموو دژە ژنن، ئەوە مسۆگەر نابێ کە دوو کەس هەموو شتێکی ئەو ژیانە لە بەین خۆیاندا بەش بکەن و کەسێک دەسەڵاتی تەواوی نەبێ و کەسێکی دیکەیان بن دەست بێ بە هیوای جیهانێک پڕ لە تەبایی و یەکسانی و دادپەروەری و هۆشیاری.

هەشتی ماڕسی 2022
سوهەیلا مێهەمی

پێشەکی

ئەم وتارە هەوڵێکە بۆ بەرهەمهێنانی تێگەشتنێکی داینەمیک و زیندوو لە چۆنێتی ئامادەیی فێمینیزم لە کۆمەڵگەی کوردستاندا لەنێو کار و خەبات و هەوڵی ڕۆژانەی ژناندا. هەروەها دەیەوێت تیشک بخاتە سەر فێمینیزمە جیاوازەکان لە کوردستان و پەیوەندیی نێوان ئەوان و ژنان لەنێو کۆمەڵگەدا. ئەم وتارە لە چەند بەشكێدا نووسراوە، لە سەرەتادا بە پشتبەستن بە پێناسێکی سادە و گشتی لە “فێمینیزم” دوو پێوەر بەکار دێنێت بۆ ڕوانین لە ئامادەیی فێمینیزم لە کوردستان. یەکەم؛ ناسینەوە و دەستنیشانکردنی نموونەکانی پراکتیسی فێمینیستانە لە ژیانی ڕۆژانەی ژنان و کۆمەڵگەدا و دووەم؛ ئاستی بەرهەمی تیۆری، هزر و بیرکردنەوەی فێمینیستی لە کوردستان. بە تێڕامان و سەرنجدانی ئەم دوو پێوەرە، تێگەیشتنمان دەدەنێ سەبارەت بە فێمینیزم لە کوردستان وەک بەشێک لە خەباتی بەردەوامی ژنان بۆ بەدەستهێنانی ماف و پێگەی زیاتر و ڕووبوڕووبوونەوەی ستەم وچەوسانەوە لەسەریان.
لە بەشی دووەمدا ئەم وتارە گوزەرێک دەکات بەسەر جۆر و جیاوازەکانی فێمینیزم و گەشەکردنیان لە ئەوروپا و ڕۆژاوا لەگەڵ کاتدا. لێرەوە ئەو ڕاستییە دووپات دەکاتەوە کە فێمینیزم لە هیچ کات و سەردەمێکدا خاوەنی یەک گوتار و، پێناسێکی سادە و ڕاستەوخۆ نەبووە. بەم پێیەش هیچ کات یەک جۆری فێمینیزم نەیتوانیوە ئامرازێک بۆ خەباتێکی یەکگرتوو بۆ هەموو ژنان پێکەوە بەدەست بهێنێت. بەڵکوو ژنان وەک بەشێکی دانەبڕاو لە کۆمەڵگەی دابەش بوو بەسەر بەرژەوەندیی چینایەتیی جیاوازدا، ئەوانیش هەمیشە بەپێێ جێگا و ڕێگای چینایەتییان، بەپێی ئینتمایان بۆ بزووتنەوە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی تر، لە گروپی جیا جیادا جۆرەکانی فێمینیزمیان گەشەپێداوە و هەڵبژاردووە و، یان ڕەتیان کردۆتەوە، ڕێگای کار و خەباتی جۆراو جۆریان گرتووە بۆ بەدەستهێنانی ماف و ئازادی زیاتر، و وەستانەوە بە ڕووی هەڵاواردن و جیاکاری ڕەگەزی. لە بەشی کۆتاییی وتارەکەدا لە ڕیگەی چەند ئەنجامگیرییەکەوە، ڕەنگدانەوەیەی جۆرەکانی فێمینیزم و جیاوازییان لەنێو خەباتی ژناندا لە کوردستان ڕۆشنتر دەبێتەوە و، خاڵە هاوبەشەکانی کە دەتوانێت هەوێنی خەباتێکی یەکگرتووی ژنان بێت بەرجەستەتر دەردەکەوێت و پەیوەندیی خەباتی فێمینیستی لە کوردستان بە فێمینیزمەکانی ئەوروپی و جیهانییەوە ڕوونتر دەبێتەوە.

گۆنا سەعید چالاکی یەکسانیخوازی ژنان و نووسەر

١. پراکتیسی فێمینیستی لە کوردستان چییە؟
ئەگەر تێگەشتنێکی سادە و ئایدیاڵ لە پراکتیسی فێمینیزم بریتی بێت لە هەر هەوڵ و خەباتێکی بەردەوامی ژنان و “پیاوانی یەکسانیخواز” لە کات و شوێنێکی دیاریکراودا بۆ وەستانەوە بەرامبەر بە جیاکاری و هەڵاواردن لە دژی ژنان کە بە هۆی “ژنبوونەوە” ڕوو دەدەن، بە ئامانجی بەدەستهێنانی ماف و ئازادیی زیاتر لە بوارەکانی ژیانی سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتیدا. ئەوا کۆمەڵگەی کوردستان وەک هەر کۆمەڵگەیەکی تری زیندوو و داینەمیکی دنیا، خەباتی ژنان لە بەرامبەر بە نایەکسانی و بێمافیدا پێ بە پێی جۆرەکانی تری خەبات و تێکۆشانی نێو کۆمەڵگە، بوونی هەبووە.
هەندێک بەڵگەی کەم بەردەستن کە باس لە دەوری ژنان دەکەن لە سەرەتای سەدەی ٢٠دا کە پێ بە پێی گۆڕانکارییە سیاسییەکان هەوڵی باشترکردنی جێگا و پێگەی ژنیان داوە لە کۆمەڵگە و لەنێو خێزاندا. نموونەی زۆرتر بەردەستن لە دوای ساڵی ١٩٥٨ و، بە تایبەتتریش لە ساڵانی هەفتاکانی سەدەی بیستەوە هەتا ئەم سەردەمەش، کە دەکرێت وەک نموونەی خەباتی ژنان بۆ ئازادی و مافی زیاتر و ڕزگاری لە دەست پیاوسالاری، واتە وەک نموونەی پراتیکی فێمینیستی لە کوردستان بناسێندرێن.
کۆمەڵگەی کوردستان لە سەدەی بیستدا خەباتی دژە کۆلۆنیالیزم و دژە داگیرکاری، خەباتی چەپ و سۆشیالیستی حیزبی شیوعی ساڵانی پەنجا و شەستەکان، خەباتی چەکداری ناسیۆنالیزمی پارتی و یەکێتی دەیەی هەفتاکان و هەشتاکان و، لە نەوەدەکان خەباتی چەپ و کۆمۆنیسیشی بە خۆیەوە بینیوە، ژنانیش چ وەک تاک یان وەک گروپ هەمیشە لە تەنیشتی ئەم جووڵانەوانەی تر هەوڵیانداوە کە پێگە و جێگەی خۆیان لە بەرامبەر پیاواندا باشتر بکەن و فرسەتی زیاتر بە دەست بهێنن بۆ بەشداریکردن لەو بوارانەدا کە ئەم بزووتنەوانە ڕەخساندوویانە. ئەو هەوڵدانانەی ژنان لەژێر هەر ناوێکدا یان لەنێو هەر چوارچێوەیەکی سیاسیدا بووبێت نموونەی جۆری جیاواز لە پراکتیسی فێمینیستی ژنان بوون لەو مێژووانەدا.

ئەوەی کە زۆر بەرجەستەیە لە هەموو ئەم دەورانەدا، ئەو ڕاستییەیە کە خەباتی ژنان بۆ ڕزگاری و یەکسانی و، پراتیکی فێمینیستی ئەوان زیاتر وابەستە و هەمیشە تێکهەڵکێش بووە بە خەباتی سیاسیی حیزب و گروپە سیاسییەکانەوە، بە بیر و بۆچوون و ئایدیۆلۆجیای جیاوازەوە. چەندە ئەم حیزب و گروپانە سیاسەتێكی پێشکەونخواز و یەکسانیخوازیان هەبووبێت، ژنانیش فرسەتی باشتر و زیاتریان بەدەستهێناوە کە خواست و ئامانجە فێمینیستییەکانیان بەرنە پێشەوە و جێگە و ڕێگەی خۆیان لەو چوارچێوانەدا باشتر بکەن.
بۆ نموونە، لە سەردەمی خەباتی حیزبی شیوعیی بەر لە ساڵانی هەفتاکان هەزاران ژن بەشداری خەباتێکیان کردووە بۆ بەدەستهێنانی یەکسانی و ئازادی و ڕزگاریی خۆیان. لەنێو ڕیزەکانی خەباتی چەکداری پارتی و یەکێتی(بەتایبەت یەکێتی)ی لە کۆتاییی هەفتاکان و هەشتاکان لە خەباتی شاخ، سەدان ژن هەوڵیان داوە کە خەباتی چەکداری بکەن و بە ئامانجی ئەوە کردوویانە کە جێگە و پێگەی ژنان لە “شۆڕش”دا بکەنەوە. تەنانەت لەنێو یەکێتیی ژنانی حیزبی بەعسیشدا لە هەفتاکان و سەرەتای هەشتاکان ژنانێك هەبوون کە هەوڵیانداوە بۆ زیادکردنی فرسەتی خوێندن و کارکردن و تەندروستی بۆ ژنان و بەهێز کردنی پێگەی ئابوورییان. لە ساڵی نەوەدەکان و دەرکەوتنی بەرجەستەتری ڕێکخراوەکانی ژنانی پارتی و یەکێتی و حیزبی شیوعی و ئیسلامییەکان، بە سەدان ژن و کچ لە ڕیزی ئەم حیزبانەدا کاریان کردووە و خەریکی بردنە سەری توانایی و پێگە و شوێنی ژنان بوون بەو مەرجانەی کە بۆیان دیاری کرابوو. تەنانەت هەر لەم سەردەمەدا ژنانی نێو پارتە ئیسلامییەکان هاتبوونە پێش و باسیان لە خەبات لە دژی توندوتیژی و دادپەروەری بۆ ژنان دەکرد.
هەر لەو دەیەیەدا ئەوەی کە پێشەنگی خەبات بوو بۆ یەکسانی و مافەکانی ژنان و دژی توندوتیژی و تیرۆری ژنان، بە سەدان ژنانی کۆمۆنیستی نێو ڕێکخراوی سەربەخۆی ئافرەتان بوون، کە ئەم ڕێکخراوەش لە باری سیاسی و ئایدیۆلۆجییەوە سەر بە حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری بوو. ئەم ژنانە توانیان نموونەی گەورە لە نەریتەکانی چەپ بۆ خەبات بۆ یەکسانی و ئازادیی ژنان زۆر ڕادیکاڵانە لە کۆمەڵگەی کوردستان بۆ یەکەم جار نمایش بکەن. پلاتفۆرمی ماف و داواکارییەکانی ژنان، نووسینەوەی یاسای یەکسانی، وەک بەدیلی یاسای باری کەسێتی، دانانی پەناگای داڵدەدانی ژنانی هەڕەشەلێکراو لە کوردستان و کارکردن بۆ یەکەم جار لەگەڵ ژنانی کرێکاری نێو کارگە بچووک و ئەهلییەکان، بەشێکی کەمن لەو جۆرانە لە چالاکی و خەبات. هەرچەندە ژنانی کۆمۆنیست هیچ کات بە خۆیان نەووت فێمینیست، لەبەر ئەو باوەڕەی کە بەدیهاتنی یەکسانیی تەواو بۆ ژنان لە خەبات بۆ سۆشیالیزم و بەدیهێنانی کۆمەلگەیەکی یەکساندا دەبینن، بەڵام ئەمە ناتوانێت ئەو ڕاستییە ڕەت بکاتەوە کە ئەم سەدان ژنە خەریکی خەبات بوون بۆ مافەکانی تایبەت بە ژنان و، وەستانەوە بەرامبەر ستەم و چەوسانەوەی ژنان.
لە دوو دەیەی ڕابردووشدا، بەتایبەت دوای ٢٠٠٣وە، بە سەدان ژن بە هۆی کۆتای سیاسی و کرانەوەی دەرفەتی بەشداری لە هەموو بوارەکاندا، چوونەتە نێو ڕیزی سیاسەت و لەوێوە خەریکی بەدەستهێنانی پلە و پۆستی حیزبی و سیاسی و پۆستی باڵای نێو دەسەڵات بوون و، هێشتا ساڵانە سەدانی تریش هەر خەریکی ئەو کارەن. لە بەشی خوارەوەی کۆمەڵگەدا، بە سەدان ژنانی چالاک لەنێو ڕێكخراوەکانی کۆمەڵی مەدەنی کار دەکەن، ڕێکخراویان دروست کردووە و، ڕۆژانە کار بۆ بەدەستهێنانی مافەکانی ژنان دەکەن و لە ڕیزی پێشەوەی خەباتن بۆ گۆڕینی یاسا بە قازانجی ژنان و دەستەبەرکردنی مافی زیاتر، چاودێریی یاسا، داڵدەدانی ژنان، پاراستنیان لە دەست توندوتیژی، دابینکردنی پارێزەر و ؛ جگە لە چەندین گروپی فشار و هەڵمەتەکانی هوشیاری و خۆپێشاندان و نووسینەوە و بڵاوکردنەوەی پلاتفۆرمی مافەکانی ژنان.
کەمپینە جۆراوجۆرەکانی ژنان بە درێژاییی ١٧ ساڵی ڕابردوو بەردەوام هەبوون، کە هەندێکیان جێگای گرنگیان لە خەباتی ژناندا هەیە. کەمپینەکانی دژی توندوتیژیی لەسەر ژنان، کەمپینەکانی دژی تیرۆری ژنان، کەمپینەکانی دژی بەردەبارانکردنی دوعا، کەمپینی “ناوی من ناوی دایکمە”..، هتد. سەدان کۆنفرانس و سیمیناری جۆرا وجۆر، بەرنامەی هوشیاری و تواناسازیی ژنان، نوێنەرایەتی و قسەکردن و بەشداریکردنی چالاکانی ژنان لە میدیادا بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی هەڵاواردن، سووکایەتی و هەڕەشە و توندوتیژیی لەسەر ژنان.
ژنانی کارمەند و کرێکار و چینی خوار مامناوەندی لە کوردستان، هەم وەک تاکەکەس و، هەم وەک گروپ لەسەر دوو تەوەرەی جیا خەبات دەکەن، یەکیان بۆ بژێوی و ژیان و گوزەرانی خۆیان هەموو ڕۆژێک وان لە ڕیزی پێشەوەی خۆپیشاندان و ناڕەزایەتی، ئەمە بەشداری ئەوانە لە خەباتی چینایەتیی ئەوان بۆ بەدیهاتنی خواستە ئابووری و خزمەتگوزارییەکان. و لە سەر ئاستێکی تر هەموو ڕۆژ بەرەنگاریی دەستدرێژی سێکسی لە شوێنی کار دەبنەوە، بەرەنگاریی لەگەڵ جیاوازی کرێ و دەرماڵە دەکەن بە هۆی هەڵاواردنی ڕەگەزییەوە، دژی توندوتیژی دەوەستنەوە و، دژ بە کۆنەپەرستی دینی و خێڵەکی دەنگ هەڵدەبڕن.

چەند پێشمەرەگەی ژن لە سەدەی ڕابردوو

ئەمانە هەمووی دەکرێت نمونەی پراکتیسی فێمینیستی جۆراوجۆر بن کە ژنان لە کوردستان کردوویانە و بەردەوامن لەسەری. ئەمانە تایبەتمەندییەکانی خەبات و پراکتیسی ڕۆژانەی ژنانی کوردستانن لەم سەردەمەی ئیستادا. جا چ بۆ قایمکردنی پێگەی ژنان بێت لەنێو دەسەڵاتی سیاسی و ئابووری و پۆست و پلە باڵاکاندا و، یان بۆ خواستە گشتییەکانی تری وەک بەدیهێنانی مافی زیاتر و یەکسانی و وەستانەوە بێت بە ڕووی جیاکاریی ڕەگەزی لە کۆمەڵگە و لە مەیدانی کار و ماڵدا. ئەوەی کە پێویستە بۆ تێورناسە فێمینیستەکان، کە ئەم پراکتیسانەی خەباتی ڕۆژانەی ژنان، ببێتە جێگای تێڕامان و لێکۆڵینەوە و پێناسکردنەوە. لە جیاتی ئەوەی بە نامۆ لە “فێمینیزم” لێک بدرێنەوە، دەبێت لە پەیوەند بە “فێمینیزم”‘ و جۆرەکانییەوە، لەو مێژووە دیاریکراوانەدا پێناسە بکرێن و تێگەشتنی تێوری بەرامبەریان بەرهەم بهێنرێت.
ئەگەر کەسێک بپرسێت چۆن کرداری ژنانی “ئیتحاد نیسائی بەعس” بە فێمینیزم ناو دەبرێت؟ وەڵامەکەی ئەوەیە کە ئەوان خەریکی بەدەستهێنانی پلە و پۆستی باڵای سیاسی و ئابووری بوون بۆ خۆیان لەنێو پەیکەرەی ئەو دەسەڵاتەدا و، توانیشیان بڕێک فرسەت بۆ ژنانی تر بەدەست بهێنن کە بچنە بەر خوێندن و ببنە خاوەنی کار و ئابووریی سەربەخۆ، هەر ئەم ژنانەش لە هەمان کاتدا چاویان دەپۆشی لە سەرکوتی سیاسی و ئەنفال و جینۆسایدی خەڵکی کوردستان. ئایا ئەمە هەر نموونەیەکی تری ئەو بەشە لە فێمینیزم نییە کە لە زۆر جێگەی تری جیهاندا هەمیشە پاڵ دەسەڵاتی گرتووە و خەریکی کردنەوەی جێگای خۆیەتی لەنێو پۆست و پلە باڵاکاندا و، بۆ ئەمەش هەمیشە چاوپۆشی کردووە لە هەمو نەهامەتییەکانی ٪٩٩ ی ژنانی تر و خەریکی بەدەستهێنانی دەستکەوت بووە بۆ ژنانی ئیلیت و نێو چینی باڵادەست. لە ڕاستیدا ئەمەش جۆرێکە لە فێمینیزم کە لە بەشی داهاتوودا ڕۆشنتر دەبێتەوە.

٢– هەژاری تێوری فێمینیستی لە کوردستان:
پێوەرێكی تر بۆ ئاست و ئامادەییی فێمینیزم لە کوردستان بریتییە لە ئاستی بەرهەمی بیرکردنەوە و تێوری فێمینێستی لە کوردستان. بەرهەمی هزرێك کە بەرئەنجامی لێکۆڵینەوە و توێژینەوەی مەیدانی و لێکدانەوە و شیکاری بێت بۆ بارو دۆخی ژنان و سەرچاوەی ستەمی ڕەگەزی و هەوڵەکانیان بۆ ئازادی و یەکسانی، بێت. ئەمەش پێوەرێكی باشە چونکە هەم دەژمێردرێت و هەم لە باری چۆنایەتییەوە دەبینرێت، بۆ نموونە دەتوانین بڵێین چەند لێکۆڵینەوە و کتێب و وتارمان هەیە کە فۆکەسی لەسەر لایەنە گرنگەکانی ئەم بابەتەی بەردەستمان کردبێت؟
بە گوزەرێکی خێرا بەسەر ئەوەی تا ئێستا بەرهەم هاتووە، لەم بارەوە کەلێنی گەورە هەست پێ دەکرێت، بەتایبەت لە بواری لێکۆڵینەوەی مەیدانی و لێکدانەوە و شیکاریدا سەبارەت بە ئەزموونی ژنانی کوردستان و پەیوەندیی بە تێوری فێمینیستی لە جیهاندا. هەڵبەت وەک زۆرێک لە بوارەکانی تری گەشەی کۆمەڵگە، لەم بوارەشدا کاری باش دەستی پێ کردووە لە چەند ساڵی ڕابردوودا، بە تایبەت کاری وەرگێڕان و گواستنەوەی ئەزموونی فێمینیزمی ئەوروپی و جیهانی. بەڵام ئاستی ئەم کارە لە کوردستان هێشتا زۆر سەرەتایییە. لێکۆڵینەوە مەیدانییەکان و لێکدانەوەی پشتبەستوو بە زانستەکانی وەک (مێژووناسی، کۆمەڵناسی، جێندەرناسی) لەسەر بارودۆخی ژنان و شێوازەکانی خەباتیان تا ئاستی نەبوون وایە.

هەژارییەک بەدی دەکرێت کە لە ژمارەی وتار و نووسینەکاندا نییە، بەڵکوو زیاتر لە کوالێتی و بەڵگە و ئاراستەکانیاندایە. کاتێک کەسێک دەگەڕێت بە دوای بابەتی فکری و لێکۆڵینەوە، بۆ نموونە سەبارەت بە میژووی ژنان، پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی ئەوان، ئامارەکانی کارکردن و خوێندەواری و تەندروستی و.. هتد، پەیوەندیی هێزی ژن لە لادێ لەنێو خێزان و لە کێڵگە، هێزی ژن لە خێزانی ناو شار، بەشداری ئابووریی ژنی کرێکار، خەسڵەتەکانی ژنی ماڵەوە! بە دەگمەن بابەتی لەم جۆرانەی دەستکەوێت. هەر بۆیەشە تا ئێستا تیۆرییەکی سیاسی و کۆمەڵایەتیی فێمینیستی نییە کە بە بنەما بە بەڵگە و ئامار و بارودۆخی تایبەت بە ژنانی کوردستان، تێگەیشتنێکی فراوانی لەسەر ژنان و خەباتی ڕزگاریخوازیان دروست کردبێت. سەرباری بوونی چەند سێنتەری خوێندنی جێندەر و هەروەها چەند بەرهەمێکی ئەکادیمی لەسەر فێمینیزم لە کوردستان، هێشتا سەرەتای ئەو ڕێگایەیە بۆ پڕکردنەوەی ئەم کەلێنە.

پێویستە ئەوە ڕۆشن بێت کە بەرهەمهێنانی لێکۆڵینەوەی زانستی و فیکری و تێوریی تایبەت بە ئەزموونی خەبات و پراتیکی فێمینیستی ژنان لە کوردستان، کارێکی زۆر قورستر و درێژ خایەنتر و زۆر فراوانترە لە چاو گوتارێکی فێمینیستی کە ئێستا بوونی هەیە و، هەوڵی نوێنەرایەتی کردنی فێمینیزم لە کوردستان دەدات.
لەم بارەوە فێمینیزمی ڕۆشنگەری لە چەند کۆنفرانسێکدا بە گوتارێکی نیمچە سێکولارەوە بۆ نێو ژنان و پیاوانی سێکولار و شاری و ئیلیت دەبینین.گوتاری ئەم فێمینیزمە، دەبێت هەمیشە سەری نەویتر بێت لە سەقفی “پاراستنی پیرۆزییە ئایینییەکان”. واتە هەر لە سەرەتاوە ڕێگەی ڕەخنەی ڕادیکاڵانەی ئایینی لێ گیراوە. سەرباری پشتیوانی حیزبێکی نێو دەسەڵات و بوونی سەرچاوەی دارایی و مرۆیی، بەم چالاکی و کۆنفرانسانە نەیتوانیوە ببێتە ئامرازی بەرهەمهێنانی تێورییەکی تایبەت بە فێمینیزم لە کوردستان و، تا ئێستا گوتارێکی ڕۆشنی نەبووە سەبارەت بە فێمینیزم و خەبات بۆ ڕزگاریی ژنان، بەڵکوو خەریکی تێکەڵکردنی “دیموکراسی و ئایین و سیکولاریسم و کولتوور”ە و هەر لە سەرەتاشەوە دژایەتی خۆی لەگەڵ چەپ و سۆشیالیزم و ڕەخنەی مارکسیستیشان داوە.
هەروەها گوتارێكی تری سەر بە بۆچوونی فێمینیزمی ڕادیکاڵ هەیە، کە دژی داگیرکاری پیاوانە بۆ هەموو کایەکانی زانین و کولتوور و نووسین و سیاسەت و .. هتد دەنگی هەڵبڕیوە، وە خەریکی گواستنەوەی ئەزموونی فێمینیزمی ئەوروپی و ڕۆژاوایە بۆ ژنان لە کوردستان. هەرچەندە ئەم گوتارە هەوڵی داوە کە دەنگێکی ئەرێنی بۆ فێمینیزم و ناساندنی لە کوردستان دروست بکات، بەڵام کێشەکە ئەوەیە کە لە هەوڵی سەپاندنی جۆرێک لە تێگەشتنی تایبەت لە فێمینیزم و چوارچێوەیەکی نامۆن بەسەر ژنان لە کوردستان، کە بەرهەمی خوێندن و تێگەشتنی کەسەکان خۆیانە لە فێمینیزمی ئەوروپایی و ڕۆژاوایی. بەشێک لەم گوتارە فێمینیزمی کردۆتە دەفرێكی نامۆی فڕیو بەسەر ئاسمانی کۆمەڵگەوە، ژنانی لە کوردستان، بەتایبەت ژنانی چالاکی نێو ڕێکخراوەکانی خستۆتە بەردەم تاقیکردنەوەی فێمینیست بوون، لەو ئاسمانەوە شەهادە دەبەخشێت و بڕیار دەدات کێ فێمینیستە و کێ فێمینیست نییە! ئەوە ڕاستە کە هەندێک فاکتەری جیهانداگر هەیە، لەوانە سەرمایەداری و پیاوسالاری کە لە هەموو جێگایەک، هەرچەندە بە شێوازی جیاواز، کاریگەرییان لەسەر نایەکسانی و ستەم لەسەر ژنان داناوە. بەڵام ژنان لە کوردستان بارو دۆخی ژیانی ئابووری و کۆمەڵایەتی و سیاسیی تایبەت بە خۆیان هەیە، بەو پێیەش ئەزموونی خەباتی جیاوازییان هەیە دژی ستەمکاری.کاری لێکۆڵینەوە و هزر، تێوری فێمینیستی، ئەوەیە کە تێگەشتن لەسەر ئەمە دروست بکات، نەک ژنان و هەوڵەکانیان بە دواکەوتوو یان “نەزانی” یان نائاگایی تاوانبار بکات.

گوتارێکی تری فێمینیزم لە کوردستان، کە ئەمیش وەک ئەوانی تر نامۆیە بە خەباتی ڕۆژانەی ژنان لە کوردستان، ڕێبازی ژنۆلۆجی عەبدوڵا ئۆجەلانە کە لەم سالانەی دواییدا هەوڵی پڕکردنەوەی ئەو کەلێنە فکرییەی خەبات بۆ ڕزگاریی ژنان دەدات. لەسەر دەستی ئەم دۆکتۆرینە، گەریلا ژنەکانی کۆبانی، کە نەبەردییەکی بێوێنەیان لە دژی داعش نیشان دا، کراونەتە نموونەی ئەم جۆرە فێمینیزمە. نموونەی ژنێکیی خەیاڵی و بەهەشتی، کە ئازادە، ئازایە، جەنگاوەرە، بەڵام بێ سێکسە، و هەموو خواست و ئارەزوویەکی سێکسی هەڵگرتووە بۆ دوای ئازادی و ڕزگاریی گشتی. ئاسۆ کەمال لە کتێبی ژنۆفۆبیای ئۆجەلان جەخت دەکات لەوەی کە “ئەم تێوریەی ئۆجەلان بۆ لادێکانی کوردستانی تورکیا،کە لە لایەن دەوڵەتی فاشیستی ڕەگەزپەرستی تورکیاوە لە دواکەوتویی ئابووری و کۆمەڵایەتیدا هێڵراوەتەوە، دەتوانێ “بەئاسانی خەڵکی سادە” لە دەوری خۆی کۆ بکاتەوە، بەڵام ناکۆکە بە ژیانی شارنشینی کۆمەڵگەی کوردستان.”

٣-جۆرەکانی فێمینیزم لە جیهان و جیاوازییەکانیان
ناسینی فێمینیزم وەک بزووتنەوەیەکی فراوانی فرە ڕەهەند، بە هەموو ئاراستە و تێگەیشتنە جیاوازەکانییەوە یارمەتیمان دەدات کە ئەزموونی ژنان لە کوردستان لەبەر ڕۆشنایی ئەم ڕەهەندە جیاوازانە ببینین و پێناسیان بکەین. هەرچەندە لە چوارچێوەی وتارێکی لەم جۆرە، تەنها دەتوانرێت گوزەرێکی خێرا بکرێت بەسەر جۆرەکان و جیاوازییەکانی فێمینیزمدا. خۆشبەختانە ئەم کارە لەلایەن چەندین کەسی ترەوە کراوە و لەم بارەوە کتێبخانەی کوردی هەژار نییە.
مارتا ئێ گیمینزی، بە ڕەچەڵک ئەرجەنتینی و پرۆفیسۆری سۆسیۆلۆجی لە زانکۆی کۆلارۆدۆ، دەڵێت، فێمینیزم یەک شت نییە، بەڵکو چەترێکە بۆ ڕێگای جۆراوجۆر. زۆرێک لە لێکۆڵەرانی بزووتنەوەکانی فێمینیزم هاوڕان لەسەر ئەوەی کە فێمینیزم هەرگیز نەبووەتە جەستەیەکی یەکخراوی فیکر، هەر بۆیە شێوازی فرەجۆری هەیە و، بەردەوام شێوازی تازەشی لێ بەرهەم دێت کە لە ئەنجامی دایەلۆگ و مشتومڕی فکری و پراکتیس و ئەزموونکردنی ژنان لەنێو جووڵانەوەکان و خەباتی ڕۆژانە لەکۆمەڵگەدا، فێمینیستەکان لێکۆڵینەوەی لێ دەکەن، بیری لێ دەکەنەوە و لێکدانەوەی بۆ دەکەن، هەر بۆیە بەردەوام گەشە دەکات و، تەنانەت جار جارە جۆرێکیان کە پاشەکشەی کردووە، لە جێگای جۆرێکی تر بەرهەم هاتووە.
یەکێک لە میتۆدە باوەکانی پۆلێنکردنی فێمینیزم جیاکردنەوەیانە بەپێی ئاراستەی سیاسی و ئایدیۆلۆژییان، چونکە یەکێک لە خاڵە جیاکەرەوە بەرجەستەکانانە. هەروەک جاکلین کۆک و مێگ لۆکستون دەڵێن ئەوەی فێمینیستەکان کۆ دەکاتەوە پێکەوە، پابەندبوونیانە بە دژایەتیکردنی ستەم لەسەر ژنان، بەڵام ئەوەی وای کردووە کە بوونی یەک تیوری فێمینیستی یەکگرتوو هیچ کات ئیمکانی نەبێت تێوەگلانی فێمینیزمە لەگەڵ تیۆری و سیاسەتی جۆراو جۆردا.

نانسی فرەیسەر (١٩٤٧- ) فەیلەسوف و فێمینیستی ئەمریکایی

ئەم وابەستەیییە بە ئایدیۆلۆجیا و سیاسەتی ترەوە لە چەند مشتومڕی سەرەکیدا لەنێوان فێمینیستەکاندا ڕەنگیان داوەتەوە بە فراوانی؛ لەوانە جیاوازیی سەبارەت بەوەی کە ژنان جێگا و ڕێگای چینایەتی و بەرژەوەندیی جیاوازیان هەیە، یان گروپێکی هۆمۆجینیەسن بە هۆی سەرکوتی ڕەگەزییەوە. و یان جیاوازییان لە گەڕانەوە بۆ سەرچاوەی مێژووییی ستەم و چەوسانەوەی ژنان؛ لە ئەنجامیشدا هەمیشە گەیشتوونەتە ڕێگاچارە و شێوازی خەباتی جیاواز بۆ کۆتاییهێنان بە ستەمی ژنان. کۆک و لۆکستون خەجت لەوە دەکەنەوە کە هیچ کات ململانێ تیۆرییەکان لە دەرەوەی ململانێی چینایەتییەکاندا ڕوو نادەن، بەڵکوو جیاوازیی چینایەتی بەردەوام کاریگەریی لەسەر دابەشبوونی فێمینیستە تێوریسەنەکان داناوە.
بەپێی ئەم شیوازە لە پۆلێنکردن، مارتا ئێ گیمینزی، چوار ئاراستەی سەرەکیی فکری فێمینیزمی دیاری کردووە لەنێو بزووتنەوەی ژناندا:
یەکەم: لیبرال فێمینیزم، کە بە فیمینیزمی ژنانی چینی ناوەڕاست و باڵا دەستیش ناسراوە. ئەم جۆرە لە فێمینیزم ئاماجی سەرەکیی یەکسانکردنی ژنانە لە پێگا و جێگای دەسەلاتی سیاسی و ئیداریدا لەگەڵ پیاوان هەر لە چوارچێوەی سیستەم و نیزامی ئابووری و سیاسیی سەرمایەداریدا. کێشەی ئەم فێمینیزمە لەگەڵ بەربەستە فەرمییەکاندایە کە وان لە بەردەم فەراهەمبوونی دەرفەتی یەکسان بۆ ژنان لە بوارەکانی پەروەردەیی و سیاسی و یاساییدا. بەرگریکارانی ئەم فێمینیزمەیە، پێیان وایە کە ژنان دەبێت بەردەوام لە هەوڵی ئەوەدا بن کە چۆن مافی زیاتری سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی لەنێو کۆمەڵگا و سیستەمی ئیستادا بەدەست بێنن.
دووەم: فێمینیزمی ڕادیکاڵ کە کێشەی سەرەکی بە باڵادەستی پیاو لە بوارەکانی ژیاندا دەزانێت، وە پیاوسالاری وەک هۆکاری سەرەکیی سەرکوت و ستەم لەسەر ژنان دەناسێنێت. فێمینیزمی ڕادیکاڵ تەواو بڕوای وایە هەموو کێشە و نایەکسانییەکانی تر پلە دوون لە چاو نایەکسانی ژن و پیاودا. گوتاری ئەم فێمینیزمە بە جۆرێکە کە هەندێک جار وا دەردەکەوێت کە هەموو پیاوان هەموو ژنان دەچەوسێننەوە. پێویستە ئەوەش بوترێت کە فێمینیستە ڕادیکاڵەکان لە گەڕانیان بەدوای سەرچاوەی ستەم و پلەدووییی ژناندا، بوونەتە خاوەنی تێگەیشتن و هزری فراوان کە هەوێنی بەشێکی زۆر لە جووڵانەوە و خەباتی ژنانیان ئاراستە کردووە. بەپێی ئەم ئاراستەیە ژنان وەک گروپێکی چەوساوە، دەبێت لە پێناو ئازادکردنی خۆیان لە دەست ستەمکارەکانیان کە پیاوانن، تێبکۆشن.
سێهەم: فێمینیزمی سۆشیالیستی کە لە لایەک ڕەخنەگری سیستەمی ئابووریی سەرمایەدارییە و، تەواو بروای وایە کە یەکسانییەکی مانادار لەنێو کۆمەڵگەی چینایەتیدا بەدی نایەت، لە لایەکی دی ڕەخنەگرە لە لێکدانەوەی مارکسیستی بۆ سەرچاوەی ستەم و چەوسانەوەی ژنان. بەشیک لە فێمینیستە سۆشیالیستەکان وەک فردریچی، دەلا کۆستا و ماریا مایەس، پێیان وایە کە مارکسیزم بەشێك لە چالاکی و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی وەک (کاری سێکسی، دروستکردن و گرنگیدان بە منداڵان و کاری نێوماڵ، کە کاری ژنان بووە) بەبێ لێکدانەوە جێهێشتووە، لە کاتێکدا کە زۆر گرنگن بۆ بەرهەمهێنانی هێزی کرێکاران. لە بواری ئەکادیمیا و هزردا فێمینیزمی سۆشیالیستی، بە سوودوەرگرتن لە ماتریالیزمی مێژووییی مارکسیزم، کەوتنە لێکدانەوەی پەیوەندییە جێندەرییەکان. یەکێ لە ئەنجامە کاریگەرەکانی ئەم فێمینیزمە گەیشتن بوو بە تێوری “دووانەی سەرمایەداری و پاتریارکی” وەک سەرچاوەی ستەم و چەوسانەوەی ژنان. لە باری کردارییەوە ئەم فێمینیزمە لە ساڵەکانی هەفتاکان و هەشتاکاندا زۆر چالاکانە کاری کرد لەسەر کەمپینی “کرێ بۆ کاری نێو ماڵ”.
چوارەم: فیمنیزمی مارکسیستی، هەروەک سۆشیالیستی، بەرگری لەوە دەکات کە ئازادی و ڕزگاریی تەواوی ژنان پابەندە بە هەڵوەشاندنەوەی سیستەمی سەرمایەدارییەوە. بەڵام جیاوازییان ئەوەیە کە خەریکی پەرەدان بوون بە توانایی تیۆری مارکسیستی بۆ لێکدانەوەی چەوسانەوەی ژنان بە هۆی سیستەمی سەرمایەدارییەوە، بەم جۆرەش ئەوان لە هەوڵی پڕ کردنەوەی ئەو کەلێنەدان کە وەک “کەم بەهاکردنی کێشەی ژنان لەنێو مارکسیزمدا” لە لایەن فێمینیستە سۆشیالیستەکانەوە ڕەخنەی لێگیرا . ئەم فێمینیستانە خەریکی ئەوەبوون کە پەیوەندیی نێوان چەوساندنەوەی ژنان و سەرمایەداری ڕۆشن بکەنەوە. لە هەمان کاتدا دژی ئەو فۆرمە لە مارکسیزمی سەدەی بیست بوون کە بە شێوەیەکی دۆگما دژی فێمینیزم دەوەستێتەوە.
ئەم چوار ئاراستەیەی فێمینیزم کە باس کران، بوونە خاوەنی هەزاران لێکۆڵینەوە و دراساتی مەیدانی، و چەندین تێوری و پراکتیس کە کەمپینی فراوان و بزووتنەوەی جۆراجۆری لێ هاتە دەر، هوشیاریی فراوانی بڵاو کردەوە، گۆڕانکاریی گەورەی دروست کرد تەنانەت لەنێو سیاسەت و پۆلیسیەکانی سەرانی دەوڵەت و سیستەمی سەرمایەداری، دام و دەزگاکانی وەک نەتەوە یەکگرتووەکان و بانکی نێودەوڵەتی و بەرنامەکانی گەشەپێدانی جیهانی. هەروەها کاریگەریی گەورەی لەسەر سیاسەتی هەردوو بلۆکی ئەوکاتەی ڕۆژاوا و ڕۆژهەڵات دانا، بە جۆرێك کە لە سەردەمی مۆدێرنیتەدا وڵاتانی جیهان کە لەنێوان ئەم دوو قوتبەدا دابەش ببوون، مەسەلەی گەشەدان بە تواناییی ژنان و دابینکردنی فرسەتەکانی خوێندن و کارکردن و تەندروستی باش ببووە یەکێ لە خاڵەکانی پیشبڕکێیان. ئەمانە هەرچەندە وەک دەستکەوتی ژنان دەرکەوتن، بەڵام لە هەمان کاتدا دەستکەوتی مۆدێرنیتە و ئەو ئاراستەیە بوون کە پێیان وابوو هەموو وڵاتانی جیهان بە یەک ئاراستە دەڕۆن و گەشەکردنی ئابووری و تەکنەلۆجیا و بارو دۆخی ژنانیش لەگەڵیاندا بەردەوام بەرەو پێش دەچێت.
بەڵام ئەم شەپۆلەی فێمینیزمی ئەوروپایی – خۆراوایی بەرەووخامۆشی چوو . هەندێک لە چاودێران باس لەوە دەکەن کە ئەم پاشەکشەیە لە لایەک بە هۆی کەوتنە بەردەم ڕەخنەی فێمینیزمی ڕەشپێست و فێمینیزمی کولتووری، بە پاڵپشتی تێورییەکانی پۆست – مۆدێرنیتە، ڕووی دا. فێمینیزمی ڕەش جەختی لەوە کردەوە کە سێکسیزم و چەوساندنەوەی چینایەتی و ناسنامەی جێندەری و ڕاسیزم تەواو پێکەوە گرێدراون و یەکتربڕن. بەو شێوەیەی کە ئەم چەمکانە پەیوەندییان بە یەکترەوە هەیە پێی دەوترێت یەکتربڕایەتی. فێمینیزمی کولتووریش جەختی لە جیاوازیی بنەڕەتیی نێوان ژن و پیاو کردەوە؛ لە ڕووی بایۆلۆجی و کەسایەتی و هەڵسوکەوتەوە ژنان وەک خاوەنی ڕەوشتێکی جیاواز و باڵا، هەمیشە هاوسۆزی و خوشکایەتی بناغەی ناسنامەیان دابین دەکات. ناوەڕۆکی ڕەخنەی ئەمانە ئەوە بوو کە ئەم فێمینیزم تەنها وەک بەرهەمی ئەزموونی ژنانی ئەوروپایی و خۆراوایی سپی پێست ناسراوە، لە کاتێکدا ئەوان ناتوانن ئەزموونی هەموو ژنانی جیهان نیشان بدەن و نوێنەرایەتی بکەن، ژنان لە شوێنە جیاجیاکان ئەزموونی جیایان هەیە، تەنانەت ژنان وەک تاکە کەسیش ئەزموونی جیایان هەیە.

بەڵام لە لایەکی ترەوە هەندێک لە فێمینیستەکان باس لە وە دەکەن کە فشاری کەوتنی بلۆکی خۆرهەڵاتی (سۆڤیەت) و، هەڵای “پاشەکشەکردنی مارکسیزم” و بیری چەپ و سۆشیالیزم بە گشتی، تەشەنەی نیولیبرالیزم بە ئایدیۆلۆجی ئیندیڤدوالیزم و بازاڕی ئازاد و ..هتد، هۆکاری گەورەی ئەم پاشەکشەیە بوون، ئەمەش بە تایبەت لە کۆتاییی دەیەی هەشتاکان و دەیەی نەوەدەکان. نانسی فرەیسەر باس لەوە دەکات کە لە کاتێکدا کە نۆلیبرالیزم دەیویست گرنگیی زمانی “یەکسانی و دادپەروەری” و مافە گشتییەکان بگۆڕێتە سەر فۆکەس خستنە سەر ‘ناسینەوەی ناسنامە و جیاوازی’، لەو چوارچێوەیەدا فشار بۆ سەر فێمینیزم دروست بوو داوای ڕەخنەی کولتووری بکات و کەمتر بچێتە سەر شیکردنەوەی کێشە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکان. هەر بۆیەشە بە ڕای نانسی فرەیسەر لە کۆتاییی سەدەی بیستەم مەیلێک هەبوو کە ڕەخنەی فێمینیستی گرنگ لە کایەی ‘ئابووری’ بگۆڕن بۆ ڕەخنەیەکی “کولتووری یەکلایەنەی یەکسان”
ئەم پاشەکشەیە، زیانی گەورەشی دا لە ڕێڕەوی گەشەی جیهانی فێمینیزم وەک بزووتنەوەی جیهانی ژنان، لە تێرمی کۆلێکتیڤیزم، واتە کارکردن وەک بزووتنەوەی کۆمەڵایەتی و جەماوەری لە بەرامبەر فۆرمە جیهانییەکانی ستەم و چەوسانەوەی ژنان وەک پیاوسالاری، سێکسیزم و جیاوازیی چینایەتی، سەرمایەداری. واتە ئەم د ەورەیە بۆ ماوەیەک ئەم یەکگرتنەی لە خەباتی سەرتاسەری لە دژی سەرچاوەی ستەم و چەوسانەوەی ژناندا بردە دواوە. نانسی فرەیسەر دەڵێت کە لە کاتێکدا داهێنانەکانی فێمینیزمی شەپۆلی دووەم لە ئەو توانایدایە بوو کە نایەکسانی جێندەری لە سێ ڕەهەندی فراواندا لێک بداتەوە: ئابووری، کولتووری و سیاسی. کەچی لە ماوەی چەند دەیەی ڕابردوودا ئەو ڕەهەندە شیکارییانە نەک تەنها جیاکراونەتەوە لە یەکدی، بەڵکوو تەنانەت لە “ڕەخنەی کاپیتالیزمیش” دابڕێنراون. بە بڕوای نانسی جەختکردنەوەی فێمینیستەکان لەسەر ڕەخنەی کولتووری، ڕێکوپێک لەگەل هەوڵەکانی نیۆلیبرالیزم دەهاتەوە کە ئامانجی سەرەکیی سەرکوتکردنی هەموو بیرۆکە یەکسانیخوازییە کۆمەڵایەتییەکان بوو لەو سەردەمەدا. بەم شێوەیە جەختکردنی فێمینیستەکان لەسەر ڕەخنەی کولتووری، لە کاتێکدا بوو کە هەلومەرجەکە پێویستی بە دوو هێندە فۆکەس و سەرنجدان بوو لەسەر ڕەخنەی ئابووریی سیاسی.
جۆرە جیاوازەکانی فێمینیزم بەگشتی دابەش بوون بەسەر دوو بەرەدا و دوای دوو ئایدیۆلۆجی و ئاراستەی فکریی جیاواز کەوتوون، لیبرالیزم کە ئایدۆلۆجی و بونیادی فکریی سەرمایەداری پێک دێنێت و، مارکسیزم کە ڕەخنەی ڕیشەیی هەیە لە پێكهاتەی ئابووری سیستەمی سەرمایەداری.

بەشێک لە فێمینیستەکان لەژێر ناوی فێمینیزمی ماتریالیستی، بە هاوکاری لەگەڵ فێمینیستە مارکسیستەکان، توانیان دەست بگرن بەو ڕەخنەگرتن لە ئەو کۆیانە کە کاریگەرییان لەسەر ژیانی ژنان هەیە لە هەموو جێگایەک، لەوانە: پاتریارکی و سەرمایەداری. ئەوان جەختیان کردەوە کە ژیانی ژنان لە هەموو شوێنێک کەوتۆتە ژێر کاریگەریی سەرمایەداریی جیهانی و پیاوسالارییەوە. ڕایانگەیاند کە لە باری سیاسییەوە کارێکی خۆکوژی دەبێت کە ئەم ڕەخنەی بونیادی لە سەرمایەداری و پاتریارکی، جێگەی بگیرێتەوە بە ڕەخنەی ستراتیجییە سیاسییە لۆکاڵییەکان و ڕوانگەی واقیعی کۆمەڵایەتیی پارچەپارچەکراو. لەم هەوڵانەدا میتۆدی شیکاریی ئینتەسێکشنالیتی سەری دەرهێنا، کە لە یەک کاتدا ڕەخنە لە جیاوازیی چینایەتی و ڕەگەزی و ئەتنیکی و هەموو سەرچاوەکانی تری سەرکوت دەگرێت. بەم جۆرە ئەم فێمینیستانە دەورێکی گرنگیان گێڕا لە جارێکی کە پێناسکردنەوەی تێوری فێمینیستی، و لێکدانەوەی پرسەکانی چین، جێندەر و ڕەگەز (race). ئەم جارەیان ئەم فێمینیزمە نەک تەنها بۆ ڕزگاری ژنان، بەڵکوو وەک بزووتنەوەیەک کە باس لە ڕزگاریی کۆمەڵگە دەکات، دژە سەرمایەدارییە و، ڕەخنەی بونیاتی لە سیستەمی ئابووریی سەرمایەداری و سیاسی نیولیبرالیزم هەیە.

لەدوای ٢٠٠٨وە، واتە دوای قەیرانێکی گەورەی سەرمایەداری و ئابووریی نیۆلیبرالیزم، فۆرمەکانی ئێکۆفێمینیزم، ترانسناشناڵ فێمینیزم، فێمینیزمی ڕەش و ئینتەرسێکشنال بە هێزەوە هاتوونەتەوە و خەریکی خەباتی فێمینیستین. فێمینیزمی ترانسناسیۆنالی یان جیهانی کە لە خۆیدا لە هەوڵی کۆکردنەوەی هەموو فۆرمەکانی فێمینیزمی دژە سەرمایەدارییە، بەتایبەت هاتۆتە مەیدان بۆ بڵاوکردنەوەی هوشیاری سەبارەت بەوەی کە چۆن جیهانگیری و سەرمایەداری کاریگەریی لەسەر هەموو خەڵک بەگشتی، بە جیا لە نەتەوە و ڕەگەز و سێکس و چین و جێگای نیشتەجێی خەڵك داناوە. ئەم فۆرمە لە فێمینیزم، فێمینیزمی دژە سەرمایەداری، دژە سیستەمی ئابووریی نیۆلیبرالیزم، بە دەستەوەگرتنی تێوری ئابووریی مارکسیستی و لێکدانەوەی چینایەتی خەریکە جارێکی کە خۆرێکخستننە و، بەرپاکردنی بزووتنەوەی فراوانی جەماوەری و کۆمەڵایەتی کە هەم داوای ماف و چاکسازی دەکات لە بارو دۆخی ژیانی ژنان و چینی کرێکاردا، هەروەها خۆی وەک بەدیلێکی شۆڕشگێڕانە نیشان دەدات کە خەریکە هەموو بزووتنەوە ناڕەزایەتییەکانی تری وەک، دژە ڕاسیسزم، یەکسانی بۆ هۆمۆسێکسواڵەکان و گروپە کەمایەتییە سەرکەوتکراوەکانی تر لە دەوری خۆی کۆ دەکاتەوە و پێشەنگی خەباتێكی فراوانی دژە سەرمایەداری دەکات، بەبێ ئەوەی ئەو ئاسۆیە لەدەست بدات کە سەرچاوەی هەموو نایەکسانییەکان کۆمەڵگەی چینایەتی، سەرمایەدارییە.

دیمەنێک لە خۆپیشاندانەکانی ساڵی ٢٠١٧ بە بۆنەی ڕۆژی جیهانیی ژنانەوە

پریشکی ئەم هەستانەوەیە لە ساڵی ٢٠١٧ لە خۆپێشاندانی سەدان هەزار ژن و پیاوی یەکسانیخواز بە بۆنەی ڕۆژی جیهانیی ژنانەوە لە ئەمریکا و چەندین وڵاتی تر نمایشی خۆی کرد. دواتریش مانیفێستی خۆی لە نامیلکەی فێمینیزم بۆ ٪٩٩ی خەڵك ڕاگەیاند کە تیایدا نیازی خۆی بۆ دژە سەرمایەداری بوون، ئیکۆ بوون، ئینتەرسێکشنال، پارێزەری مافی هەموو کەمایەتییەکان و ئێل جیبیتی… هتد ڕاگەیاندووە.
پێویستە باس لە جۆرێکی تری ترسناک لە “فێمینیزم” بکەین کە لە هەندێک ئەدەبیاتدا بە ناوی “فێمینیزمی نیولیبراڵ” باس کراوە. نموونەیەکی ئەم جۆرە لە فێمینیزم، شێریل ساندبێرگ دایهێنا لەژێر ناوی ‘لین ئین’، کە تیۆرییەکەی لەسەر ئەوە بونیاد ناوە کە بازاڕی ئازادیی سەرمایەداری چارەسەری نایەکسانی ڕەگەزیی بەرامبەر بە ژنان پێیە. ئەو بانگەوازی ژنان دەکات کە سەر دانەوێنن و هەوڵ بدەن و شەڕی تاکەکەسی بکەن لە بازاڕدا.
نموونەی تری ئەم فێمینیزمە، ئەو هەڵمەتەیە کە بۆ بەكاڵاکردنی جەستەی ژنان و، پارچەکانی جەستەی ژنان، قبوڵکردنی سێکسیزم وەک ڕاستییە نەگۆرەکان، پراکتیسی فێمینیستی کردۆتە ئەم بیرۆکە تاکپەرستانەیە کە بە ژنان دەڵێت بچۆ لە ڕێگەی ئیستحقاقەوە دەستکەوتەکانت بە “هەر ڕێگایەک” بێت بەدەست بێنە. نموونەی بڵاوبونەوەی دەیان جۆری پیشەی مۆدێل، کۆسمەتیک، مەیکئەپ ئارتیست، کاری لاپ دانس و مەساج، ..هتد؛ لەبری ئەوەی ئەمانە وەک ئارەزوو و هەڵبژاردەی بەشێکی کەم لە کچان و ژنان وەک مافێکی ئازادیی هەڵبژاردن پارێزراو بێت، کەچی بوونەتە پیشەسازی گەورە و بەدیلێکی پیشە و کار و ڕێگای نان پەیداکردن و گەشتن بە ئامانجی و ئاواتی “دەوڵەمەندبوون” و کۆکردنەوەی سەرمایە بۆ ژنان.

٤-کێشەی لیبراڵ فێمینیزم
جۆرە جیاوازەکانی فێمینیزم بەگشتی دابەش بوون بەسەر دوو بەرەدا و دوای دوو ئایدیۆلۆجی و ئاراستەی فکریی جیاواز کەوتوون، لیبرالیزم کە ئایدۆلۆجی و بونیادی فکریی سەرمایەداری پێک دێنێت و، مارکسیزم کە ڕەخنەی ڕیشەیی هەیە لە پێكهاتەی ئابووری سیستەمی سەرمایەداری. ئەم دوو بیرکردنەوەیە لەنێو خەباتی ژنان بۆ ڕزگاری و یەکسانی جگە لەوەی درێژترین تەمەنیان هەیە، هەروەها گەورەترین هۆکاری دابەشبوونی جۆرەکانی فێمینیزمن لە بواری تێوری و پراتیکدا .
لیبراڵ فێمینیزم، خاسیەتی تایبەتی ئەوەیە کە هەوڵ بۆ ئەوە دەدات کە ژنانی چینی باڵادەست بچن لەم سیستەمە نایەکسان و پڕ لە نەهامەتییەی سەرمایەداری بەشدار بن لە دەسەڵاتدا
لیبراڵ فێمینیزم، کە لە سەرەتای سەدەی بیستدا بە فێمینیزمی ژنانی بورژوازی ناسراوە، هەمیشە پاڵپشت و هاوکاری دەسەڵاتی سیاسی و ئابووری چینی دەسەڵاتداری سەرمایەدارییە لە هەموو جیهاندا. فۆرمی دەسەڵات هەرچی بووبێت، دیکتاتۆری، دیموکراسی، سەرمایەداریی دەوڵەتی، ئەم جۆرە فێمینیزمە لە نێویدا جێگەی بووەتەوە. لە سەردەمی ئێستادا، بە هۆی کۆتای سیاسی بۆ ژنان لە زۆربەی زۆری وڵاتانی دنیا، ئەم فێمینیزمە دەسەڵاتی پەیدا کردووە و خۆی کردۆتە نوێنەری هەموو ژنان لە دامودەزگا نێودەوڵەتییەکاندا و، هەموو سەرچاوە ماددییەکان دەبات بۆ خۆی وەک بەشی ئیلیتی ژنان.
لیبراڵ فێمینیزم، خاسیەتی تایبەتی ئەوەیە کە هەوڵ بۆ ئەوە دەدات کە ژنانی چینی باڵادەست بچن لەم سیستەمە نایەکسان و پڕ لە نەهامەتییەی سەرمایەداری بەشدار بن لە دەسەڵاتدا . ئیتر گرنگ نییە کە بە هۆی ئەم دەسەڵاتەوە ملیۆنان ژن بێکار دەبن، نانبڕاو دەبن، خوێندن و تەندروستی و خزمەتگوزاری تریان نابێت. کەم نین ئەو فێمینیستە لیبراڵانەی کە بە شان و باڵی ژنانی وەک مارگرێت تاتشەر، هیلاری کلینتۆن و مادلین ئۆبرایت هەڵ دەدەن و وەک پێشەنگی دەستکەوتەکانی فێمینیزم باسیان دەکەن. ئەمە لە کاتێکدا کە بڕیار و سیاسەتەکانی ئەم ژنە سەرکردانە، هەمیشە هۆکاری نەهامەتی گەورە و هەژاری و بێکاری و ستەمی زیاتر بوون لەسەر ژنان. مێژووی فێمینیزم پڕیەتی لەم جۆرە کە خۆی کردۆتە خاوەنی هەموو دەستکەوتەکانی ژنان لە ئەوروپا و تەنانەت لە جیهانیشدا. ئەم دەستکەوتانەش بە ملیۆنان ژن دەفرۆشنەوە، گوایا ئەمانە بە قازانجی هەموو ژنانن. ئەم جۆرە فێمینیزمە دەتوانیت چاوپۆشی لە هەموو نایەکسانییەکانی تری زۆرینەی ژنان بکات و تەنها چاوی لەوەبێت کە ژمارەی لە ژنانی نێو چینی دەسەڵاتدار بخاتە نێو ناوەندەکانی بریاردان و سەرۆکی کۆمپانیاکان.

خەباتی ژنان و فێمینیزم، نە تەنها گوتارێكی میدیایی ڕادیکاڵی دژە پیاو ە و، نە تەنها هی ئەوانەیە بە دوای بەدەستهێنانی جێگای سەرکردە و بڕیاردانی ژنانن لەنێو پارتە سیاسییەکان و کۆمپانیا و دەسەڵاتدا.
لە سەردەمی ئێستادا زۆربەی ئەو “پێشکەوتنە”انەی کە بە هۆی “جیاکاریی ئەرێنی”ەوە، بەدەست هاتوون، بوونەتە پەیژەیەک بۆ سەرکەوتنی ژنانی نێو چینی دەسەلاتدار . ئەم چینە دەسەڵاتدارە هەرچۆنێک بێت توانیویەتی سامان و جێگایەکی زیاتر بۆ ژنە پەرلەمانتارەکان، ژنە بەڕیوەبەرەکان، دادوەرەکان، بانکدارەکان، خاوەن کۆمپانیاکان دروست بکات. بەڵام کاتێک ئەم ژنانە کێشەی خۆیان لە نێو ڕیزەکانی دەسەڵاتدا چارەسەر دەبێت، ٪٩٩ ەکەی تری ژنان لە بیر دەکەن کە بە ترسناکترین جۆری ستەم و چەوسانەوەدا دەڕۆن. هەندێک لە لێکۆڵەران پێیان وایە کە دیاردەیەکی هاوشێوە لەگەڵ چینی ناوەڕاستی ڕەشپێستی ئەمریکا و ئەروروپادا ڕوویدا، کاتێك بە هۆی بزووتنەوەی دژە ڕاسیزمەوە هەندێکیان خۆیان گەیاندە پلە و پۆستی باڵا، ئەمەشیان وەک دەستکەوتی گەورەی هەموو ڕەشپێستەکان نیشان دا. لەهەر دوو نموونەکەدا زۆربەی کات ئەو دەستکەوتانە بەناوی هەموو خەڵکەوە وەردەگیرێت، لە کاتێکدا بەرهەمەکەی ناچیتەوە لای جەماوەرە نایەکسانەکە، هەر بۆیە هیچ کات نە کۆتای ژنان و نە جیاکاریی ئەرێنی نابێتە هۆی چارەسەرکردنی کێشەی جیاکاری، بەڵکوو زیاتر هەڵاواردن و پشتبەستن بە تۆکنیزم زیاد دەکات.
لەگەل هەموو ئەمانەشدا، خەباتی ژنان و فێمینیزم، نە تەنها گوتارێكی میدیایی ڕادیکاڵی دژە پیاو ە و، نە تەنها هی ئەوانەیە بە دوای بەدەستهێنانی جێگای سەرکردە و بڕیاردانی ژنانن لەنێو پارتە سیاسییەکان و کۆمپانیا و دەسەڵاتدا. بزووتنەوەی ژنان و خەباتی ژنان هەروەها خاوەنی ژنانی چالاک و نووسەر و ئەکادیمی و گەنجانی تینوو بە ئازادی و یەکسانین. بۆیە دەبێت جۆرەکانی فێمینیزم بناسینەوە، لەیەکیان جیا بکەینەوە و، بەوردی هاوخەباتەکانی خۆمان دیاری بکەین.

٥-ئەنجامگیری

یەکەم: فێمینیزم لە کوردستانیش فرە لایەن و فرە ڕەهەندە
فێمینیست لە کوردستان دەشێت ئەو ژنە شۆڕشگێڕە بێت کە ئامادەی گیان بەختکردن بووە بۆ ڕزگاری خۆی و هاوڕەگەزەکانی، هەروەها دەشێت ئەو ژنە پەرلەمانتارە بێت کە باس لە یاسایەکی باشتر بۆ مافی ژنان دەکات، بەڵام بەرژەوەندیی حیزبەکەشی دەپارێزێتک یان دەشێت ئەو ژنە موسوڵمانە بێت کە دەیەوێت تەفسیرێکی میانەڕەوتر لە ئیسلام بکات، یان ئەو ژنەی کە لە دام و دەزگایەکدا چاودێری ئەوە دەکات کە ژنان تەحەروشیان پی نەکرێت، مامۆستایەکی ئەکادیمی بێت کە خەریکی جێگیر کردنی خویندنی یەکسانیی جێندەرییە، ئەو کارمەندە بێت کە ڕۆژانە یارمەتیی ژنان دەدات بۆ پاراستنیان لە توندوتیژی، ئەو ژنەی کە خۆی بریار لەوە دەدات کە مافی خۆیەتی چ جۆرە جلێک لەبەرکات، کچانی گەنجانی زانکۆ بن کە دژی هێزە ئەمنییەکان دەوەستانەوە کە بە هۆی کچ بوونیانەوە سوکایەتیان پێ دەکردن و سێکسیت دەجووڵانەوە لەگەڵیان.
فێمینیزم لە کوردستانیش یەک شت نییە، یەک فۆرم نییە، یەک تێگەشتن و یەک پێناسی نییە. لە کوردستانیش هەتا ئەم جیاوازییە سیاسییانەی نێو ڕەوتەکانی فێمینیزم نەناسینەوە، دەستنیشانیان نەکەین، مەحاڵە کە بەهیچ جۆرێک بکەوینە دایالۆگێکی تیوری جدییەوە لەسەر ڕزگاریی ژنان. هەروەک چۆن ناکرێت بەسەر جۆرە جیاوازەکانی فێمینیزمدا تێپەڕین و گرنگیان پێ نەدەین، بە پێچەوانەوە دەبێت ئەم جۆر و جیاوازییانە ببنە هەوێنی دایەلۆگ و لێكۆڵینەوە و کاری داهاتوو .

فێمینیزمی لیبراڵ بە فراوانی هەیە و نوێنەرەکانی لە کوردستان ژنانی سیاسی و نێو دەسەڵات و خاوەن پۆستە باڵا و ئیدارییەکانن، ئەوانەی کە شارنشین و خوێندەوارن و لەپال یەکێ لە حیزبەکانی نێو دەسەڵاتدا یان ڕاستەوخۆ یان ناراستەوخۆ کار وچالاکی دەکەن، ڕەخنەی نەرم و نیان دەگرن و داوا و نەسیحەتی چاکسازی لە دەسەڵاتدا دەکەن و، هەوڵی پلە و پۆستی بەرز دەدەن. هەڵبەت بەشێکیش لەم لیبراڵ فێمینیزمە وان خەریکی کاری ڕێکخراوەکانی کۆمەڵی مەدەنی و لە بواری ئەکادیمیا کار دەکەن. ئەم جۆرە لە فێمینیزم دەبێت بناسینەوە، بەرپرسیاریان کەین و بیریان بێنینەوە کە یان باس لە ڕزگاریی ژنان نەکەن و بە ناوی ژنانەوە بەگشتی قسە نەکەن؛ یان دەبێت ئەو پێگە و دەسەڵاتەی پەیدای دەکەن دەستکەوتی گشتی تر بۆ ژنانیش بێنێت، وەک یاسای باشتر، مافی زیاتر، سەلامەتی و پاراستنی زیاتر لە توندوتیژی.
بەشێکی زۆر لە ژنان لە نێو ڕیکخراو و لەسەر ئاستێکی تر هەموو ڕۆژ ڕووبەڕووی توندوتیژی دەبنەوە و، دژ بە کۆنەپەرستی و هەڵاواردن و توندوتیژی دەوەستنەوە. ئەمە تایبەتمەندیی خەباتی ژنانی کوردستانە لەم سەردەمەی ئیستادا کە وەک پراکتیسێکی ڕۆژانە خەبات بۆ یەکسانی و دژی جیاکاری لە مەیدانی کارو ماڵدا دەکەن. هەرچەندە ئەم بەشەیان هێشتا سیمایەکی تێوری فێمینیستی نەداوە بە چالاکی و کاری خۆی لە خوارەوە دەیکات لە دژی سیستمی زاڵ، مەیدانێکی بەرفراوانی تێکەڵە لە فێمینیزمی جۆرا و جۆر ی ڕادیکاڵ، سێکولار و چەپ و سۆشیالیست و ڕادیکاڵەوە، تا دەگات بە ژنانی موسوڵمانی سێکولار. بۆیە کاری ڕێکخراوەکان و چالاکوانانی ژنان لە یەکتر جیاوازن، ناچنە ژێر یەک پێناسە و یان یەک جۆری فێمینیزمەوە .ناشکرێت خەباتی ڕۆژانەی سەدان ژن بخەینە یەک تای تەرازوو لەگەڵ لیبراڵ فێمینیزمێکی بەرژەوەندخواز، یان فێمینیزمێکی ئیسلامی کە زیاتر وا لە خەمی پاراستنی دینەکەی وەک لە ماف و ئازادییەکانی ژنان و، تێکەڵاویان کەین .
کەوایە فێمینیزم لە کوردستان نەشێوێنراوە، بەڵکوو خۆی بەم جۆرەیە کە باڵ و تێروانینی جیاوازی لێ دەبێتەوە و خاوەنی یەک تێگەیشتنی یەکگرتوو نییە و هەروەها بواری لێک تێگەشتنی جیا جیا دروست دەکات. کەسێک کە وادەزانیت شێوێنراوە، ئەو فۆرمەی ئەو شێوێنراوە نەک فێمینیزم خۆی. ژنان لە کۆمەڵگەدا دەژین و زیندوون و بکەرن، هەموو ڕۆژ خەبات دەکەن بۆ یەکسانی بە شێوازی جۆراو جۆر . ئەوە ئەرکی تێوریسێنە فێمینیستەکانە لیکدانەوە بۆ ئەمانە بکات لە پەیوەند بە ئاراستە فکری و تیۆرییەکانی فێمینیزمەوە، جۆرەکانیان و تایبەتمەندییەکانیان جیابکاتەوە، تا بتوانێت تێورییەکی سیاسی و کۆمەڵایەتیی فێمینیستی کە تێگەشتنێکی فراوانی لەسەر ژنان لە هەرێمی کوردستان دروست کردبێت، بەرهەم بێنن لێرەشەوە ئاراستەیەکی سیاسی و کۆمەڵایەتی خەباتی ڕزگاریی ژنان ڕۆشن کەنەوە. ئێمە وەک زۆریک لە بوارەکانی تری فکر و مەعریفە لەم بوارەشدا سەرەتایەکمان دەست پێ کردووە کە هێشتا تازەیە، پێویستی بە هاوکاری و کاری درێژخایەن و دایەلۆگ و گەشەکردنە.

کاتێك بەشێک لە ڕێکخراوەکان و چالاکوانانی بەرگریکردن لە مافەکانی ژنان بە خۆیان ناڵێن فێمینیست، کەچی هەر ئەوانیشن ڕۆژانە بە کردار لە بەردەم هەڕەشە و فشاری کۆنەپەرستی و پیاوسالاریدا خەبات دەکەن، ئەوە بابەتێکی پێویستی بە لێکۆڵینەوە هەیە. لە بارو دۆخێکی وەک کوردستاندا، هۆکاری جیاجیا هەیە کە کەسێک یان گروپێک ڕاستەخۆ بە خۆیان نەڵێن فێمینیست. یەکێ لەوانە لەوانەیە ترس بێت، هەروەک چۆن ترسیش هەیە ئەگەر ژنان لە شوێنی کاریان یان لەنێو دراوسێکانیان بە خۆیان بڵێن کۆمۆنیست، یان ئەنارکیست. هۆکاری ئەمەش لە یەکەم ڕامانیندا ئەوەیە کە هەموو ئەم بزووتنەوە و ئایدیایانە بە ڕادیکاڵ و مەترسیدار دادەنرێن لەسەر کۆمەڵگە و خێزان و بەها دینی و خێڵەکییە زاڵەکانی نێو کۆمەڵگە. لەسەر ئاستی گروپ و ڕێکخراوی ژنانیش، ئەوا دەسەڵاتی سیاسی و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانیش کە پشتیوانی ماددی ئەمانە دەکەن، ئەم جۆرە ئایدیا چەپ و ڕادیکاڵانەیان پێ خۆش نییە و هەر جۆرە ڕێکخراوێک یان چالاکێك ئیدعای ئەوانە بکات، پەراوێزیان دەخەن.

فێمینیزم لە کوردستان نەشێوێنراوە، بەڵکوو خۆی بەم جۆرەیە کە باڵ و تێروانینی جیاوازی لێ دەبێتەوە و خاوەنی یەک تێگەیشتنی یەکگرتوو نییە، بەڵام هۆکاری تریش زۆرن، لەوانە دابڕانێك کە لەنێوان گوتاری فێمینیزم و بارو دۆخی ژنان و خەباتی ڕۆژانەیان هەیە، ئاشنا نەبوونی ئەم گوتارە بە کار و کردەی فێمینیستی لە کوردستان، وەک پێشتر باس کرا. هۆکارێکی تر ئەو تێگەشتنەیە لە فێمینیزم کە بە بزووتنەوەیەکی “دژە پیاو “ی دەبینێت. نەیارانی ئازادی و یەکسانی ژنان ئەم مەسەلەیە بەکاردێنن وەک بەهانەیەک بۆ دژایەتی هەر هەوڵێک کە بەرگری لە ماف و یەکسانیی ژنان بکات. بەڵام ئەوەی کە ئەم کێشەیەی توندتر کردۆتەوە، دژە پیاوبوونی بەشێک لەگوتاری ئەو فێمینیستانەیە کەلە ئەوروپا دەژین و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی ژنان و پیاوان لە کوردستان لە لێکدانەوەکانیاندا ڕەچاو ناکەن. زۆرینەی ژنان نە خاوەنی داهات و ئابووریی سەربەخۆن، نە دەتوانن لە خێزان و پیاو داببڕێن و بە تەنها بژین، نە لە باری دەروونییەوە ئامادەییان بۆ هەنگاوگەلێکی لەو جۆرە هەیە. بۆ تێگەشتن لەمە دەبێت سەیری ئەم بەربەستانەی بەردەم ژنان و ڕێکخراوەکان بکرێت و شیکارییان بۆ بکرێت نەک وەک ڕق لە فێمینیزم یان ناهوشیاری ژنان لێك بدرێتەوە.
هەروەها ژنانی چەپ و کۆمۆنیست، کە بە پێویستی نازانن کە وەک فێمینیست خۆیان بناسێنن، چونکە بڕوایان وایە کە خەبات بۆ ئازادی و یەکسانیی ژنان بەشێکی دانەبڕاوە لە خەباتی ئەوان بۆ سۆشیالیزم. سۆشیالیزم دەتوانێت هەموو ئەو مافانە بەدەست بێنێت بۆ ژنان کە فێمینستەکان داوای دەکەن و، یەکسانییەکی مانادار لە کۆمەڵگەدا دروست بکات. بەڵام ئەمانە دژە فێمینیزم نین، خۆیان بە هاوپشت و هاوخەباتی فێمینیستەکان دەزانن کە هەوڵ بۆ یەکسانی و ئازادیی ژنان دەدەن، بەتایبەت هەموو ئەوە فێمینیستانەی کە ڕەخنەی بونیادی لە سیستەم و ئابووریی سەرمایەداری دەگرن.

دووهەم: کاریگەریی گۆرانکارییە ئابووری و سیاسییەکان و سەرمایەداریی گڵۆباڵ لەسەر فێمینیزم لە کوردستان
کرانەوە بە ڕووی دنیای دەرەوەدا لە ڕیگەی تەکنەلۆجیای جیهانییەوە، هەروەها سیاسەتە ئابوورییە نیۆلیبراڵەکانی حکومەتی هەرێم بە پاڵپشت و ڕێنوێنی بانکی نێودەوڵەتی، لە ١٥ ساڵی ڕابردوودا گۆڕانکاریی گەورەی بەسەر کۆمەڵگەی کوردستاندا هێناوە.
یەکێ لەو گۆرانکارییانە لە ئەنجامی تێکەڵکردنی کۆمەڵگەی کوردستان لەگەڵ دنیای گڵۆباڵدا لە ڕێگەی تەکنەلۆجیا، و کراونەوەی بازرگانی و بازاڕی ئازاد، ئەم کۆمەڵگەیەی لە ماوەیەکی کورتدا خستە بەر لێشاوی دیاردەی بە “کاڵاکردن”. یەکێ لە کاریگەرییەکانی ئەم پرۆسەی بەکاڵا کردنە، کە پرۆسەیەکی جیهانییە، جەستەی ژنانیشی کردە مەیدانی بە کاڵابوون بۆ ئاڵوگۆڕ لە بازاڕدا، لێرەدا لەشفرۆشی ئاشکرا و نهێنی و کاری یانەی شەوان تەنها بەشێکی کەمی ئەم بەکاڵاکردنەیە، هەڵتۆقینی ژمارەی کچە مۆدیلەکان و بەکارهێنانی جەستە و جوانی ژنان بۆ ڕیکلام و کارکردن لە کۆمپانیا و یانە و مۆڵەکاندا و دەیان جۆری تری کار کە بەکارهێنانی جەستەی ژن وەک ئامرازی سەرنجڕاکێشانی کڕیار و گەرمکردنی بازاڕی ئاڵوگۆڕ، بەشێکی تری بازاڕی کۆسمەتیک و مەیکئەپ و کلینیکەکانی جوانکاری و ددان و ..هتد، هەمووی نموونەی ئەم بەکاڵاکردنەن .
ئەم دیاردەی بەکاڵاکردنەی جەستەی ژنان، لە لایەکەوە، بەشێكی زۆر لە بەها خێڵەکی و دینی و کۆنەخوازەکانی خستۆتە ژێر پرسیارەوە و تووشی تۆقاندنی کردوون . لە لایەکی ترەوە، کاردانەوەیەکی دژ بە ژنانی لیکەوتۆتەوە، کە لە ئەنجامدا پیاوانی ئایینی لە هەموو کات زیاتر فرسەتیان بۆ ڕەخساوە هێرش بکەنە سەر ماف و ئازادیی ژنان لە مینبەرەکانی میدیا و مزگەوت و بوارە گشتییەکاندا. لەنێو خێزانیشدا، ئەم ترسە بووەتە هۆی توندکردنەوەی سەرکوت لەسەر ژنان و کچان و زیاتر پارێزگاربوونی خێزان و توندکردنەوەی ژنانی لە بواری تایبەت و چوار دیواری ماڵدا پەرە پێداوە.
بەڵام ئەم کرانەوەیە هەروەها نەوەیەکی تریشی لە ژنانی ڕووناکبیر و ئازادتر دروست کردووە کە لە باری زمان و فەرهەنگ و ئاستی خوێندن و پەیوەندی بە دنیای دەرەوە، وەک هەر گەنجێکی تری جیهان لەم سەردەمەدا خاوەنی هوشیارییەکی باڵایە بە مافەکانی خۆی، کە نموونەیان لە خۆپیشاندانەکانی خوێندکاران و، وەرگێڕان و خوێندنەوە و مۆسیقا و هونەر و کاری کۆمەڵایەتی و سۆشیال میدیا دەرکەوتووە.

سێهەم: خاڵی هاوبەشی کارکردنی ژنانە بەیەکەوە
ئەم گۆڕانکارییە گلۆباڵ و ناوخۆییانەی دۆخی ژنانی کوردستان ڕووبەڕووی سیستمێکی خێڵەکی و پیاوسالاری و دینییە لە کوردستان. ئەمەش وای کردووە فێمینیستەکان سەرەڕای جیاوازی و فرە ڕەهەندیان خاڵی هاوبەشیان هەبێ لە ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم دۆخ و سیستمە زاڵەی دژی ژنانە بەگشتی.
هێرش بۆ سەر ژنانی یەکسانی و ئازادیخواز و چالاکانی نێو ڕێکخراوەکان کە باس لە ڕزگاریی ژنان و مافی ژنان دەکەن، گەورەترین پریشکی ئەم ڕق و توڕەیییە کۆنەپارێزانی بەرکەووتوە. ئەم هێرشە ئایینی-خێڵەکییە کە بە پاڵپشتی دەسەڵاتی سیاسی دەکرێت، ناوێرێت یان نایەوێت ڕەخنە لە بەرژەوەندیی ئابووریی کۆمپانیاکان و دەسەڵاتی سیاسی بگرێت، یان دژی بەكاڵابوون بوەستێت. هەروەها ناشتوانن ڕێگری لە دەرکەوتنی کچە مۆدێڵەکان بکەن، بۆیە ئاسانترین نێچیر بۆیان ئەو ژنانەن کە وان لە بواری گشتیدا کار دەکەن. ژنانی چالاک کە هەموو ڕۆژێک وان لەسەر جادە و بەردەم داداگاکانیان گرتووە ئەم دەسەڵاتەیان هەراسان کردووە بۆ مافەکانی ژنان، پشکی شێریان بەرکەوتووە لەم هەڕەشانە. هەر بۆیە پریشکی ئەو کاردانەوانە بە توندی دەیدا لە هەر بیرۆکەیەکی ئازایخوازی، ژنانی چالاک، لەگەڵ ئەمانەشدا فکر و هزری یەکسانیخوازی فێمینیستی و سۆشیالیستی.

هەروەها پرسی فێمینیزم و خەباتی ژنان ڕووبەڕووی کۆنەپارێزیەکی ئاراستەکراوە کە لە ڕێگەی مینبەرەکانی میدیا و مزگەوتەوە پەخش دەبێتەوە بۆ نێو کۆمەڵگە. هێنانە سەر شاشە و زەقکردنەوەی ئەو بانگخوازە ئاینییانە کە بە ئاشکرا دژی مافەکانی ژنان و یەکسانی و ئازادی قسە دەکەن. یان دەرخستنی ئەوانەی باس لە جادووگەری، فاڵ و ترس و ڕیچوالە دینی و فیستڤالە خێڵەکییەکان دەکەن. ئەمانە خەریکی برەودانن بە هێشتنەوەی بەها دینی و خێڵەکییەکان،کە کۆنەپارێزترینن لە کۆمەڵگەدا، و زیندوو هێشتنەوەیان لەنێو کۆمەڵگەیەکدا کە تازە بە ڕووی دەرەوەدا کراوەتەوە، ناکۆکیی زۆری تێدایە و هەژاری و بێکاری لە ڕاددە بەدەریش ڕووی تێکردوە . ئەمەش دووبارە ژنان و کچان دەخزێنێتە ماڵەوە، لەژێر چنگی پیاوسالاریدا، لە نەبوونی یاسای پارێزگاری و دامودەزگای توندوتۆڵ بۆ پاراستنیان لە دژی توندوتیژی.

لە ڕاستیدا ترس لە گۆرانکاری، ترس لە “بەرەڵایی” ژنان، ترس لە تێکچوونی خێزان، باجەکەی زۆرینەی ژنان و کچان دەیدەن . هەرچەندە ئەم ترسە بەرجەستەیە و دیارە، بەڵام هێشتا وەک ترسێکی کۆمەڵایەتی دەردەکەوێت . هەرچەندە نە فێمینیزم وەک ئەوەی کە ئیستا هەیە وە نە شێوازی تری خەباتی ژنان بۆ یەکسانی و ڕزگاری لە کوردستان، نەببونەتە هەڕەشەیەکی ڕاستەوخۆ لەسەر دەسەلاتی سیاسی. لەگەڵ ئەوەشدا ئەم پشتگیرییانەی دەسەڵاتی سیاسی لە کۆنەپارێزی، تەواو سیاسی و ئاراستە کراوە، چونکە مەسەلەی ئازادی و مافەکانی ژنان تەواو مەسەلەیەکی سیاسییە.
لە کۆمەڵگەی کوردستان بوار بۆ پراکتیسی فێمینیستی هەموو ژنان پێکەوە هەیە، چونکە خاڵێکی هاوبەش و دوژمنێکی هاوبەشیان هەیە لە ئێستادا، کە کۆنەپەرستی ئایینی و دەسەڵاتی پیاوسالارییە.
لەکۆتاییشدا پێویستە ئەوە بوترێت، کە ئەوانەی بەگشتی دژی فێمینیزم دەوەستنەوە، هێزی پاریزگار و کۆنەپەرستن کە بەرژەوەندییان هەیە لە ڕاگرتن و هێشتنەوەی پێگە و جێگای ژنان لە پەراویزی کۆمەڵگەدا، وە ئامانجیان پاراستنی سیستەمی ئیستا و هێشتنەوەی دەسەڵاتی پیاوسالارییە لە هەموو بوارەکانی ژیانی سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتیدا. دەکرێت خەبات لە دژی ئەم کۆنەپەرستییە خاڵی هاوبەشی کارکردنی ژنان و فێمینیزمەکانیان بێت بەیەکەوە. لە کۆمەڵگەی کوردستان بوار بۆ پراکتیسی فێمینیستی هەموو ژنان پێکەوە هەیە، چونکە خاڵێکی هاوبەش و دوژمنێکی هاوبەشیان هەیە لە ئێستادا، کە کۆنەپەرستی ئایینی و دەسەڵاتی پیاوسالارییە.

ژنان دەبێت پێشەنگی خەبات بن بۆ یەکسانی و نەهێشتنی هەڵاواردن لە دژ جیاکاریی ڕەگەزی و پیاوسالاری لە هەموو بوارەکادا، بەڵام گەیشتن بە یەکسانییەکی مانادار نە بە تەنها ئەرکی ژنانە و نە بە تەنها بە خەباتی ژنانیش بەدەست دێت. بۆیە پیویستە ئەم خەباتە ئەرێنییە جەماوەری فراوانی ژنان لە خۆی کۆ بکاتەوە و و شان بە شانی خەباتی چین و تویژەکانی تری کۆمەڵگە بن کە لە پێناو یەکسانی هەمەلایەنە و خۆشگوزەرانی وکۆمەڵگەیەی خاڵی لە ستەم وچەوسانەوەی چینایەتی تێبکۆشین. لە ڕاستیدا ژنان بەشدارییەکی چالاک دەکەن لەم خەباتەی کۆمەڵگەدا .

ئاسۆ کەمال
دیسێمبەری ٢٠٢١

——————————————————————–
سەرچاوەکان:
Bhardwaj, Ananya. “Marxist Feminism and its Importance in Today’s.” Contemporary Literary Review India (February 2021): Vol.8 No.1 , p 43-51.
Bryson, Valerie. “Adjusting the lenses: Feminist analysis and.” Contemporary Politics, (1995): 1:1, 3-18,.
“Marxism and feminism: can the ‘unhappy marriage” be saved ? .” Journal of Political Ideologies (2004): 13–30.
Cock, Jacklyn, and Meg Luxton. “”MARXISM AND FEMINISM:’UNHAPPY MARRIAGE’OR CREATIVE PARTNERSHIP.” .” Cock, Jacklyn, and Meg Luxton. Marxisms in the 21st Century: Crisis, Critique & Struggle. 2016. 116-142.
Gimenez, Martha E. “What’s material about Materialist Femeinsim .” R a d i c a l P h i l o s o p h y 1 0 1 (2000).
Haines, Brigid. “Beyond Patriarchy: Marxism, Feminism, and Elfriede Jelinek’s “Die Liebhaberinnen”.” The Modern Language Review (Jul., 1997, Vol. 92, No. 3 (Jul., 1997), ): pp. 643-655.
Hartmann, Heidi I. “”The unhappy marriage of Marxism and feminism: Towards a more progressive union.” .” Capital & Class 3.2 (1979): 1-33.
Hatem, Mervat. “Class and Patriarchy as Competing Paradigms for the Study of Middle Eastern Women.” Comparative Studies in Society and History (Oct., 1987, Vol. 29, No. 4): pp. 811-818.
Haug, Frigga. “”Marxism-feminism.” .” Historical Materialism 24.4 (2016): 257-270. .
Heidi Hartmann, Ellen Bravo, Charlotte Bunch, Nancy Hartsock, Roberta Spalter Roth, Linda Williams, Maria Blanco. “Feminist Theory and Practice; A Collective Interview.” Signs, Vol. 21, No. 4 (1996): pp. 917-951.
“Historical-Critical Dictionary of Marxism.” Historical Materialism. 2016. 257–270.
“Marxist Feminist Dialectics for the 21st Century.” Source: Science & Society , Fall, 1998, Vol. 62, No. 3, Dialectics: The New Frontier .. (1998): pp. 400-413.
Nancy Fraser. “Feminism, capitalism and the cunning of history,.” New Left Review (2009): 97-117.
Orr, Judith. “Marxism and feminism today.” International Socialsm Issue: 127 ( June 2010).
Sandberg, Sheryl. Lean In. 2013.
WILLIAMS, CHRISTINE. “The Happy Marriage of Capitalism and Feminism.” Contemporary Sociology 43,1 (n.d.): 58-62.
Wright, Erik Olin. “Explanation and Emancipation in Marxism and Feminism.” Sociological Theory (1993): pp. 39-54.
رەئوف, لوقمان. “فێمێنیستی و هەستی گەڕان بە دوای شوناسدا.” ئایدیا (n.d.): ل. ٣٩-٤٣.
کەمال, ئاسۆ. ژنۆفۆبیای ئۆجەلان . London, ٢٠١٦.

لە کۆمەڵگای پیاوسالاری ووڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست وهەمو ئەو ووڵاتانەی ژێر دەسەڵاتی ئیسلام، یەک شت کە ژنان لێی بێ بەشن، ئەویش سەربەخۆییە بەسەر فیکر وهەڵسو کەوت و جەستەی خۆیاندا.
بە پێی داب و نەریتی کۆنەپەرستانەی کۆمەڵایەتی، هاوژینی و سێکس کردن پێش هاوسەرگیری لەڕووی کۆمەڵایەتی و ئاینیەوە لەم کۆمەڵگەیانەدا بۆ ڕەگەزی مێ قبووڵ نیە و وەک تاوان مامەڵە دەکرێت. ژن موڵکی تایبەتی پیاوە، وشەرەف وەک حاڵەتیێکی سایکۆلۆژی پیاو وئامرازێکی کۆنترۆڵ و ژێر دەستەیی ژن، بەستراوەتەوە بە پاکیزەیی ژنەوە. هەر لەکەیەک وە یان گومانێک لەپاکیزەیی ژن دەرەنجامی یەکجار قورسی لێ دەبێتەوە وەدەبێتە مایەی شەرمەزاری ونەفرەت لێکردن لەبەر لەکەدارکردنی ئابڕووی خێزانی وتووشی توندوتیژی وهەڵوەشانەوەی هاوسەرگیری وتەڵاق وتەنانەت کوشتن بە مەبەستی ‘سڕینەوەی عەیبە’ و ‘بەرگری کردن لە شەرەف’.

دیاردەیەک کە بە ڕاددەیەکی بەرچاو لەزیادبووندایە ئەویش پشکنینی پەردەی کچێنی* (غشاء البکارە)، بە مەبەستی سەلماندنی پاکیزەیی کچ لە بەرامبەر مێرد و کەسوکاری ئەودا وە هەروەها کەسوکاری کچەکە خۆیدا. بە هۆی ئەوەی لە ‘بازاڕی هاوسەرگیریدا’ بەهای کچی پاکیزە لەسەرترە، ویان بۆ لابردنی گومان لەسەریان، وە وەک جۆرێک لە “تاقی کردنەوەی کاڵا پێش کڕین”، کچەکان یان لە ڕێگەی پۆلیس و دادگاوە، وە یان بە شێوەیەکی نهێنی لە کەرتی تایبەتدا، ولە هەردوو حڵەتەکەدا، لە ژێر بارودۆخێکی کۆمەڵایەتی بێ ئەندازە گرژ وسەختدا، لەلایەن کەس وکاری خۆیان یان مێردەکانیانەوە، ڕاپێچی پزیشکی دادوەری وە یان کلینیکە پرایڤەتەکان دەکرێن تاکو لێکۆڵینەوە وپشکنین لە ڕابوردوی سێکسییان بکرێت.

بەڵام ئەم پشکنینە، چ ئەگەر لە ڕێی پۆلیس و دادگاوە ئەنجام بدرێت، وە چ بە شێوەی نهێنی لە کلینیکە پرایڤەتەکان، خۆی جگە لەوەی کە سوکایەتی پێکردنێکی تەواوە بەم کچانە وڕیسوا کردنیانە، وتووشی بارودۆخێکی دەروونی زۆر سەخت و دژواریان دەکات، وبە جۆرێک لە دەست درێژی جەستەیی دادەنرێت، سەرەڕای ئەمانە هەمووی، لە ڕاستیدا ئەم پشکنینە ناتوانێت هیچ بسەلمێنێت وهیچ بنەمایەکی زانستی نیە. پشکنینی کچێتی تەنها وەڵامێکی سەقەتە بە، وتەعبیرە لە، خۆرافە وجەهلێکی کۆمەڵایەتی مێژوویی سەدان ساڵە وبەردەوامی بەمە دەدات.
بۆ هەندێک لەم گەنجانە کە لە ڕابوردودا تووشی دەست درێژی سێکسی بوون، ئەم پشکنینە دەبێتە هۆی بەبیر هێنانەوەی ڕووداوەکە (یان ڕووداوەکان) ودووبارەبونەوەی ترۆما وتووشبوونی کێشەی دەروونی کە لەوانەیە بگاتە ڕادەی خۆکوشتن.

چاککردنەوەی پەردەی کچێتی:
بە زیاد لەوەی کە ئەم پشکنینە ئازار بەخشە نازانستیە بەربڵاوە لە کۆمەڵگەدا، بەڵکو بەمەبەستی نەهێشتنی گومان و دووبارە درێژەدان بە ئەفسانەکە، چارەسەری ساختەش پەیدا بووە ولەگەشەدایە، ئەویش بە ‘دورینەوە’ یان ‘چاککردنەوەی’ پەردەری کچێتی**.
هەبوونی ئەم ‘پێداویستیە کۆمەڵایەتیە’ و ئەو زوروفە کۆمەڵایەتیە ئاڵۆزەی تیایدا ئەنجام دەدرێت، باشترین فرسەتی خوڵقاندوە بۆ ئیستغلال و کەڵک وەرگرتن وقازانج وکردوویەتی بە کاڵایەکی نموونەیی لە بازاڕی سەرمایەداری نیولیبراڵیدا، چاوپێخشانێکی خێرا بە ئینتەرنێتدا دەری دەخات پزیشک و کلینیکە پرایڤەتەکان وەک نەشتەرگەریەکی ‘جوانکاری’ (کە هیچ سوودێکی بۆ تەندروستی کچەکە نیە) بەینی ١٠٠$ – ٤٠٠$ بۆ پشکنین و ١٠٠٠$ تا ٣٠٠٠$ بۆ نەشتەرگەری دەستێنن.
ئەوەی کە ئەم کاڵایە بێ سوودە، یان تەنانەت زیان بەخشە بە کچەکە، وە یان لە ڕووی مۆڕاڵیەوە قبووڵ نیە، ڕێگری نین لەبەردەم بازاڕی ئەم کاڵایەدا ودەسەڵاتدارانیش باکیان نیە و ڕێی پێ ناگرن چونکە لەگەڵ سیستەمەکەدا ناکۆک نیە.

کۆکردنەوەی زانیاری وئامارەکانی ئەم پشکنین و نەشتەرگەریانە ئاسان نیە لەبەر ئەوەی بە شێوەیەکی یەکجار نهێنی ئەنجام دەدرێن وزۆر جار فایلەکانی ئەم کەیسانە لەناو دەبرێت بۆ سڕینەوەی بەڵگە، وە هەروەها نە کچەکان و نە کەسوکاریان وە نە پزیشک و کلینیکەکان ئامادە نین زانیاری تۆمار کراو بدەن بەدەستەوە. بێگومان لە سایەی ئەم نهێنیکاریەدا ئەگەری زیان پێ گەیشتنی کچەکان دوو قات دەبێت، ئەگەر توشی هەر گرفتێک بن لەئاکامی نەشتەرگەریەکەوە ئەوا بەدواداچونی پزیشکی و هەروەها یاسایی زۆر زەحمەتە بۆیان.
شایانی باسە، نە پشکنینی کچێنی و نە ئەم نەشتەرگەریانەی ‘چاککردنەوەی’ کچێتی، لە هیچ کۆلیژێک و سیستەمێکی پزیشکیدا ناخوێندرێت وهیچ استانداردێکی زانستی وڕێنمایی (گایدلاین) ێکی پزیشکیان بۆ نیە، هەر بۆیە بە شێوەی جۆراو جۆر ئەنجام دەدرێن وهەندێک جار لە لایەن کەسانێکەوە کە مەرج نیە هیچ ڕاهێنانێکی پزیشکیشیان هەبێت. دووبارە ئەمەش هۆکارێکی کەیە بۆ زیاد بوونی ئاڵۆزی وناڕۆشنی و بارێکی هەستیار کە دروست دەبێت بۆ ئەم کچانە.

بۆچی ئەم پشکنینە هیچ ناسەلمێنێت؟
چەند فاکتێک:
پەردەی کچێنی بریتیە لە پارچە پێستیکی تەنک لە ناو زێی مێدا کە کردنەوەیەکی بچوکی تێدایە کە خوێنی مانگانەی لێوە دێتە خوارێ. ئەم بەناو پەردەیە هیچ وەزیفەیەکی بایۆلۆجی وفیسیۆلۆجی نیە، بوون ونەبونی ئەم پەردەیە بەهیچ جۆرێک هیچ کاریگەریەکی لەسەر تەندروست و هەڵسو کەوت و فەنکسیۆنی هیچ کام لە ئەندامەکانی جەستەی ژن نیە ونەبوە ونابێت، بەڵام گرنگە بزانین ئەو کەسانەی کە پەردەیان بەتەواوی داخراوە وکردنەوەی تیا نیە، توشی قەتیس بوونی خوێنی مانگانە دەبن وکیشەی تەندروستیان دەبێت وپێویستان بە چارەسەری پزیشکی هەیە.

جۆرەکانی ئەم بە ناو پەردەیە لە زۆرێک لە میدیا و لاپەڕەکانی تۆڕی ئینتەرنەتدا هەیە و لێرەدا نایهێنمەوە بەڵام ئەوەی گرنگە ئەم پەردەیە هەندێک جار ئەوەندە تەنکە کە لەکاتی سێکس کردندا بۆ یەکەم جار وە یان لە ئەنجامی زەبری دەرەکی ئیمکانی هەیە بدڕیت ولەوانەیە یەک دوو دڵۆپ خوێن ببینرێت. لە هەمان کاتدا، وبە پێچەوانەی ئەو هەزاران وێنە ودایەگرام و ڤیدیۆ یوتیوبیانەی لە سەر ئینتەرنێت دەبینرێت، ئاوا صاف و ڕێک وپێک نیە، بەڵکو چرچ ولۆچە و قابیلی کشانە، واتە مەرج نیە بدڕێت و خوێنی لێ بێت.
ئەم دڵۆپە خوێنەیە کە وەک بەڵگەی بێ تاوانی بەکار هاتوە وچەندین سەدەیە کۆمەڵگای بەشەری حوکم بەسەر ژناندا دەدات وکاتیک ئەگەر ئەم دڵۆپە خوێنە نەبینرێت گومان دروست دەبێت وتۆمەتی ناپاکیزەیی و بێمتمانەییان دەخاتە پاڵ ودۆزەخیان بۆ دادەگیرسێت و پاساو بۆ کوشتنیان دەکرێت بە بیانووی ئابڕوو چوونەوە.
جگە لە سێکس، چەندین هۆکاری دەرەکی هەیە کە دەبێتە هۆی دڕاندن یان شکاندنی پەردە. لەوانە کەوتن یان باز هەڵدان، هەندێک جۆری وەرزش وەک سواری ئەسپ وپاسکیل ..هتد، وئەم کەسانە کە بۆ یەکەم جار سێکس دەکەن خوێن نابینن.
ئەبێت ئاگاداری ئەوەش بین کە هەبونی خوێن لە کاتی جووت بووندا و یان لەپاش سێکس ودوبارە بونەوەی ئەم خوێنە لەوانەیە نیشانەی نەخۆشیەکانی کۆئەندامی زاووزێ بێت ودەبێت بە بێ دواکەوتن پشکنینی بۆ بکرێت تاکو چارەسەر بکرێت.

دژە ژنی بەڕەسمی:
لە عێراق و کوردستان، پشکنینی غشاء البکارە لە لای لیژنەیەکی پزیشکی دادگایی کە لە ٣ کەس پێک هاتووە دەکرێت دوای هێنانی نوسراوێک لە لایەن پۆلیسەوە. واتە لەم کۆمەڵگایەدا کە کۆنەپەرستی تیا زاڵە، ئەم پراتیکە دژە ژنانەیە ڕەسمییەتی هەیە، وژنان وەک تاوانبار سەیر دەکرێن، دەستگاکانی پۆلیس و دادگا لە خزمەتی داب و نەریتی پیاوسالاری وکۆنەپەرستیدان، لەکاتێکدا کە ژنەکان هیچ جۆرە پاڵپشتێکی یاسایی وکۆمەڵایەتیان نیە و ژیانیان بە ڕاستی دەکەوێتە مەترسیەوە. ئەم پراتیکانە ئەڵقەیەکن لە زنجیرەی توندوتیژی دژی ژن و دەبێت قدەغە بکرێن نەک ڕەسمییەتیان پێ بدرێت.

پاش چەندین سەدە لەم کردەوە دژە ژنانەیانە لە ئۆکتۆبەری ٢٠١٨دا کۆمەڵێک لە ڕێکخراوەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان بانگەوازی قدەغە کردنی پشکنینی کچێتیان دەرکرد، لەبانگەوازەکەیاندا دەڵێن: “کچێتی یان پاکیزەیی ووشەیەکی زانستی یان پزیشکی نیە، بیرۆکەی پاکیزەیی شتێکی کۆمەڵایەتی وکولتوری ودینییە، وتەعبیرە لە جیاوازی وژێر دەستەیی ڕگەزی مێینە لە کۆمەڵگادا..” ***
بەڵام کێشەکە ئەوەیە، کە هەرچەندە قەدەغە کردنی ئەم جۆرە دەست درێژیانە بۆ سەر جەستەی ژنان هەنگاوێکی گرنگ و پێویستە، بەڵام بانگەوازێک بە تەنها گۆڕانکاری دروست ناکات و لە توندوتیژی دژی ژنان کەم ناکاتەوە. بەڵکو دەبێت کۆتایی بەو بنەما کۆمەڵایەتیانەی کە سەرچاوەی نایەکسانی وتوندوتیژی جەندەریە بهێنرێت.
لە ڕاستیدا، تەنها ڕێگە یەک بۆ زانینی ڕابوردوی سێکسی کەسێت ئەوەیە لە خۆی بپرسیت، بەڵام تەنها کاتێک دەتوانرێت چاوەڕوانی وەڵامی ڕاستەقینە بیت کە ژنان سەربەخۆیی وئازادی تەواویان هەبێت لە هەڵبژاردنەکانیاندا وکاتێک کە کۆمەڵگا ڕێزی تەواو بۆ ئەم ئۆتۆنۆمیەیان دابنێت.
بە بەدەستهێنانی ئەم ئازادیە، خۆشگوزەرانی هەمو کۆمەڵگە دەچێتە پێشەوە، وئەو کات پرسیارکردنەکە خۆی دەبێتە جێگەی پرسیار!.

شیرین عبدوڵڵا
14.11.2021

• پشکنینی پاکیزەیی چیە: پشکێنەرەکە دوو پەنجە دەخاتە زێی کچەکەوە وە یان بە چاو سەیری دەکات وحوکم لەسەر ڕابوردووی سێکسی ئەو کەسە دەدات.
  ** ئەم “چارەسەرە” شێوازی جۆراوجۆری هەیە؛ هەندێکیان چەند ڕۆژێک پێش هاوسەرگیری، بە دەرزی ودەزوو دوو- سێ تەقەڵ دەدەن لە دیوارەکانی ناو زێی کچەکە، وە یان پارچە پێستێک لەبەشێکی تری ناو زێی بەکاردەهێنن، بۆی لە کاتی جووت بووندا شوێنەکەی بریندار بێت و خوێنی لێبێت.. لە هەندێک ووڵات، چەند کەپسولێکی وورد بەکار دەهێنرێت کە دیوارێکی تەنکی هەیە وشلەیەکی سووری تیایە لەخوێن دەچێت، ئەم کەپسولە دەخرێتە ناو زێی کچەکەوە وبەهەمان شێوە وا دەردەکەوێت خوێنی لێهاتوە.
  *** https://www.who.int/news/item/17-10-2018-united-nations-agencies-call-for-ban-on-virginity-testing

به‌توێژینه‌وه‌ی ورد له‌ڕۆژگاری ڕابردوو زۆر لایه‌نی شاراوه‌ی مێژووی ڕووداوه‌كانمان بۆ ده‌رده‌كه‌وێ و ناوه‌رۆكی بابه‌ته‌كان زیاتر بۆمان ڕوون ده‌بێته‌وه‌، یه‌كێك له‌و بابه‌تانه‌ی ده‌مانه‌وێ ئاماژه‌ی بۆ بكه‌ین ده‌رباره‌ی ژن و كێشه‌كانی به‌پێی سه‌رده‌مه‌كان، ئه‌و قۆناغانه‌ی ژن پێیدا تێپه‌ڕیوه‌، ته‌نانه‌ت ئه‌فسانه‌‌كانی پێوه‌ندیدار به‌و بابه‌تانه‌وه پێویسته‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی وردی له‌سه‌ربكرێ. دیاره‌ سه‌رده‌مێك ژن هه‌م له‌ناو خێزان و هه‌م له‌كۆمه‌ڵگا‌دا پایه‌كی به‌رزی هه‌بووه، ته‌نانه‌ت له‌سه‌رده‌مێكدا مرۆڤ بۆ ته‌فسیركردنی دیارده‌سروشتیه‌كان په‌نای بۆ په‌رستنی ژن بردووه‌و په‌یكه‌ری بۆ دروست كردووه‌، ئه‌و قۆناغه‌ ‌به‌‌كه‌لتوری ژنسالاری ناسراوه‌، ژن خاوه‌نی ڕێز و پیرۆزی بووه‌، ئه‌مه‌ش به‌هۆی ‌قۆناغی پێشتر، كه‌مرۆڤ له‌ئه‌شكه‌وت و ڕاوشكاره‌وه‌، گه‌شه‌ی كردو هه‌نگاوینا به‌ره‌و شێوه‌ ژیانی تازه‌و پێشكه‌وتوتر، وه‌كو چاندنی زه‌وی و كشتوكاڵكردن و ماڵیكردنی گیانداران و نیشته‌جێبوونی له‌شوێنێكی دیاریكراودا، ژن تێیدا ڕۆڵی سه‌ره‌كی و به‌ر‌چاوتری گێڕاوه‌، به‌پێی لێكۆڵینه‌وه‌كان له‌وه ‌به‌دواوه‌ پێگه‌ی ژنان له‌پیاوان فراوانتربوو، چونكه‌ له‌ئه‌ركی چاودێری و سه‌رپه‌رشتیكردن و به‌ڕێوه‌چوونی ژیان له‌پیاوان لێهاتووتربوو، یان بابڵێم ئه‌ركی زیاتری كه‌وته ‌سه‌رشان، بۆیه‌ به‌شێكی زۆر له‌ئه‌رك و بڕیاره‌كانی كۆمه‌ڵگا‌یان گرته‌ده‌ست، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی پیاو زۆربه‌ی لایه‌نه‌كانی ژیانی به‌رزه‌فت كردووه‌، به‌ڵام له‌هه‌ندێك سه‌رده‌م و كۆمه‌ڵگا و ناوچه‌ی جیاوازدا هه‌وڵ و چالاكی له‌كاردابووه‌، بۆ سه‌لماندنی ڕۆڵ و پێگه‌ی ژن له‌كۆمه‌ڵگادا، وه‌كو پێگه‌ی خوا ژنی خۆشه‌ویستی و جوانی (عه‌شتار)ی میسۆپۆتامیا و خاتو خواوه‌ند (انانا)ی سومه‌ری و (ئه‌فرۆدێت)ی یۆنانی كۆن و (ڤینۆس)ی ڕۆمانی و (ئاناهیتا)ی ئێرانی و …هتد، مه‌به‌ستیان بووه‌ ژن بۆ ڕووناكی (نوری) خوداكان بگێڕنه‌وه‌ و هه‌وڵیانداوه‌ توانای ژن ‌له‌ئافراندنی مرۆڤدا، ‌وه‌ك سه‌رچاوه‌ی ژیان و زاوزێ نیشانبده‌ن و بیخه‌نه‌ خزمه‌ت به‌هێزی پێگه‌ی ژنانه‌وه.‌

ئه‌م قۆناغه‌ سه‌دان ساڵ درێژه‌ی كێشاوه‌، به‌ڵام به‌هۆی گۆڕانی بارودۆخی كۆمه‌ڵایه‌تیه‌وه، ژن نه‌یتوانی تاسه‌ر پارێزگاری له‌به‌هاكانی پێگه‌ی خۆی بكا و پله‌كه‌ی خۆی ‌له‌ده‌ست داوه، به‌هۆی مامه‌ڵه‌ی خۆویستی پیاوان و سوودبینین له‌به‌هێزی جه‌سته‌یان، به‌هۆی خوداوه‌ندی ده‌ستكرد و ئایینه‌ ئاسمانییه‌كان، جێگا‌یان به‌ژنان له‌قكرد و ده‌سه‌ڵاتی پیاو زیادی كرد، نه‌ریتی پیاوسالاری به‌ده‌ركه‌وت و ژن پله‌یه‌ك كه‌وتنه‌ دوای پیاوانه‌وه‌، ‌ئیتر قۆناخ به‌قۆناخ پێگه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی ژن هه‌م له‌كۆمه‌ڵگا و هه‌م له‌خێزان و بنه‌ماڵه‌ دابه‌زی.
قۆناغی‌ دواتر ره‌وتی گۆڕانكارییه كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان به‌قازانجی پیاو بووه و له‌كۆمه‌ڵگادا پله‌ی به‌رزی به‌ده‌ست هێناوه‌، له‌به‌رامبه‌ردا پێگه‌ی ژن دابه‌زی و كه‌وته‌ دوای پیاوانه‌وه‌، دواتر گه‌یشته‌ قۆناغی چه‌وساندنه‌وه‌ و سووكایه‌تی و زینده‌به‌چاڵ كردن. ئه‌م قۆناغه‌ بۆ ماوه‌ی هه‌زاران ساڵ به‌رده‌وام بووه‌و پیاوان پارێزگاریان له‌پله‌ی خۆیان كردووه‌و تائێساش له‌سه‌ر هه‌مان ڕێچكه‌ به‌رده‌وامی هه‌یه‌. له‌ڕاستیدا ئه‌م بارودۆخه‌ بۆ هیچ لایه‌نێك جێگای شانازی و سه‌ركه‌وتن نییه‌،‌ چونكه‌ مرۆڤ بونه‌وه‌رێكی كۆمه‌ڵایه‌تیه‌ و به‌تێكه‌ڵاوی پێكه‌وه‌ ده‌ژین و ته‌واوكه‌ری یه‌كترن، هه‌رچه‌ند له‌باری فیسیۆلۆژی و سایكۆلۆژییه‌وه‌ له‌یه‌كتری جیاوازبن، به‌ڵام له‌كۆتاییدا هه‌ردووكیان دوولایه‌نی بنیاتنه‌ری مرۆڤایه‌تین.

گۆڕانكاریه كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان له‌به‌رده‌وامی ڕۆژگاری ڕابردوو له‌پێگه‌ی ژندا رۆڵی به‌رچاوی گێڕاوه‌، چیرۆكه‌ ئه‌فسانه‌ییه‌كان كه‌تاڕاده‌یه‌كی زۆر ‌له‌شێوه‌ی ژیانی ڕاسته‌قینه‌ی ئاده‌میزاد نزیك بوون، به‌رهه‌می گۆڕانكارییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان ‌و بارودۆ‌خی ژیانی رابردوو به‌هه‌ندێك زیادوكه‌م به‌چینی داهاتووی سپاردووه‌، بێگومان ئه‌فسانه‌كان له‌ناوچه‌یه‌كه‌وه بۆ ناوچه‌یه‌كی دیكه جیاوازه، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش داستانه‌ قاره‌مانێتیه‌كان و چیرۆكه راسته‌قینه‌ و ئه‌وینداریه‌كانی مرۆڤ، هه‌ر كامیان پله ‌و پێگه‌ی ژن له‌سه‌رده‌می خۆیدا دیاری ده‌كات.

پێگه‌ی ژن و ئایین
ئایینه‌كان به‌گشتی و‌ ئایینه‌ ئاسمانییه‌كان به‌تایبه‌تی زۆرترین جه‌ماوه‌ر و شوێنكه‌وتویان هه‌یه‌، ده‌رباره‌ی مرۆڤ به‌گشتی و ژن به‌تایبه‌تی تێڕوانینی جیاوازیان هه‌یه‌، هه‌ڵوێستی هه‌موو ئاینه‌كان سه‌باره‌ت به ژن تاڕاده‌یه‌ك وه‌كو یه‌ك بووه‌، سه‌باره‌ت به‌وه‌ی ‌تاكو ئێستاش له‌چاخی پیاوسالاری داین‌، ئایینه‌كان ڕۆڵی به‌رچاویان له‌ ‌هێز و ده‌سه‌ڵاتی پیاو گرێداوه‌ به‌ هێزێكی میتافیزیكی خواییه‌وه‌.
ئاینی ئیسلام له‌هه‌موو ئاینه‌كانی دیكه زیاتر ئاوڕی له‌ژن داوه‌ته‌وه‌، بێگومان له‌سه‌رده‌می خۆیدا ئاینی ئیسلام گه‌وره‌ترین چاكسازی له ‌وڵاتی عه‌ره‌ب و هه‌ندێ له‌ وڵاتانی ئیسلامی كردووه‌، ئاینی ئیسلام یاساكانی چه‌ندان ژنی بۆیه‌ك پیاو قه‌ده‌غه‌ن كرد و دایبه‌زانده‌ ئاستی چوار ژنی و گه‌وره‌ترین گۆڕانكاری ئاینی، كومه‌ڵایه‌تی … هتد پێكهێنا. به‌ڵام هه‌روه‌ك دینه‌كانی دیكه‌ له‌سه‌ره‌تاوه پشتیوانی به‌هێزی له‌و سیستمه كۆمه‌ڵایه‌تیه‌ی پێش خۆی كرد، وه‌ك: پێكهێنانی خێزان‌ و ژیانی ژن و مێردایه‌تی، خاوه‌نداریه‌تی و كاروباری ئابوری هتد… بۆ پێاوان دیاری كردووه‌.
هه‌ڵبه‌ت ده‌بێ ئه‌وه‌ له‌به‌رچاوبگرین سنورداركردنی هه‌ڵسوكه‌وتی مرۆڤ له‌ئاینه‌كاندا نه‌ك بۆ ژنان، به‌ڵكو بۆ پیاوانیش له‌زۆرێك له‌و بوارانه‌ی دیاریكراون، وه‌كو ژنان ئه‌وانیش ده‌گرێته‌وه‌، چونكه‌ به‌بڕوای ئایینه‌كان له‌ناوئازادی ره‌هاو بێ سنور‌دا مرۆڤ به‌هاوئاكاری شیاوی خۆی له ده‌ست ده‌دات.
ئایینه‌كانی دیكه له‌دوای رینسانس له‌به‌رنامه‌ی خۆیاندا چاكسازی دینیان ئه‌نجامداوه‌. ئاینی ئیسلام هه‌رچه‌نده‌ ڕیفۆرمخوازه‌ ئیسلامیه‌كان هه‌ندێك گۆڕانكاریان ده‌رباره‌ی كێشه‌ی ژن كردووه‌، له‌مه‌سه‌له‌ی ته‌ڵاق و ده‌نگدان و هه‌ندێك بواری تر، به‌ڵام سه‌باره‌ت به‌حیجاب و میرات و هه‌ندێ بواری تر نه‌گۆڕاوه‌و وه‌كو خۆی ماوه‌ته‌وه‌، له‌لایه‌كی تر ئایینی ئیسلام ‌ئه‌رك و به‌ڕێوه‌بردنی خێزانی بۆ پیاو وه‌كو ڕێز و به‌رزی كه‌سایه‌تی ژن داناوه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ده‌كرێ ژن هه‌مان ئه‌رك و به‌ڕێوه‌به‌ری هه‌بێ، ئایینی ئیسلام سه‌باره‌ت به‌مافی ژنان بۆچوونی تایبه‌تی هه‌یه‌، دیاره‌ ئه‌مه‌ش به‌پێی لێكدانه‌وه‌ی هزری مرۆڤی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ ژن زیانی له‌م مامه‌ڵه‌یه به‌ركه‌وتووه‌، ئه‌وه‌ش پێویستی زیاتر به‌ڕوون كردنه‌وه‌ هه‌یه،‌ بۆ زیاتر ئاشناكردنی خه‌ڵك به‌كێشه‌ی ژن و گه‌یشتن به‌زیاتری مافه‌كانیان.

رزگارکردنی ژن لەلایەن ئیسلامەوە
ئایینی ئیسلام وه‌ك ئاماژه‌مان پێدا له‌سه‌ره‌تای هاتنیدا گۆڕانگاری و چاكسازی زۆری له‌كێشه‌ی ژنداكردووه‌، ئه‌وه‌ی جێگای سه‌رنجه‌ ئایینی ئیسلام جه‌ختی له‌سه‌ر ده‌كاته‌وه‌ پێش په‌یدابوونی ئیسلام ژنان زیندەبەچاڵ دەکران، به‌ڵام ئیسلام هات و ئەو دیاردەیه‌ی نەهێشت، له‌ڕاستیدا ناكرێ ئه‌م دیارده‌یه‌ گشتی بووبێت، ده‌شێت ئه‌و مامه‌ڵه‌ توندوتیژ و زینده‌به‌چاڵ كردنه‌، نه‌ریتی تایبه‌تی كۆمه‌ڵگای عه‌ره‌ب یابه‌شێكی بووبێت، ئه‌گینا هیچ ڕێی تێناچێت كۆمه‌ڵگایه‌ك هه‌موو ژنه‌كانیان بكوژن و ته‌نیا پیاو بمێنێته‌وه‌، ئه‌ی كه‌وایه‌ له‌دایك بوون و به‌رده‌وامی ڕه‌چه‌ڵه‌كی مرۆڤ له‌كام سه‌رچاوه‌بووه‌، به‌تایبه‌ت له‌سه‌ره‌تای هاتنی ئیسلام ڕووبه‌ری ده‌سه‌ڵاتی ئیسلام له‌سنوورێكی كه‌م دابووه‌ و ته‌نیا شاری مه‌ككه‌ و مه‌دینه‌ی ده‌گرته‌وه‌، له‌و سه‌رده‌مه‌شدا (تاڵانكاری) و (الغزو) پێكهێنه‌ری كه‌لتوری عه‌ره‌بی بووه‌ و مرۆڤی عه‌ره‌بی به‌سروشتی خۆی تاڵانكاری به‌ڕێگایه‌كی ڕه‌وا و سه‌ربه‌رزانه‌ بۆ رزق و بژێوی زانیوه‌ و ده‌ستكه‌وته‌كانیشی له‌ زینده‌ و مرده‌ به‌ڕه‌وا زانیوه‌ .

له‌لایه‌كی تر پێش ئەو سەردەمەی ئیسلام ناوی ناوە (سه‌رده‌می جاهیلی و زینده‌به‌چاڵ كردنی ژن)، بەزیاتر له‌هەزارساڵ پێش ئیسلام لەسەرده‌می فیرعەونەکاندا لەمیسر خاتوو(نه‌فرتیتی) بەهێزترین و ناودارترین ئافرەتی ئەو سەردەمە، فیرعه‌ونی میسر له‌ژێر كاریگه‌ری ئه‌ودا ئایینی یه‌كتاپه‌رستی ڕاگه‌یاند، ئه‌مه‌ش به‌وه‌رچه‌رخانێكی گرنگ داده‌نرێت، ژنێك بتوانێ به‌دی بێنێ، هه‌روه‌ها لە یەمەنی پاڵ مه‌ككه‌ و مه‌دینه‌ش بەلقیس شاژنێكی به‌هێزبووه‌ و ئێستاش پاشماوه‌ شوێنه‌وارییه‌كانی شارستانیه‌تی شانشینه‌كه‌ی نیشانه‌ی به‌هێزی ئه‌و ده‌ر‌ده‌خات.
سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش هه‌زارساڵ پیش ئیسلام،لەبابل نەبوخەزنه‌سر لەبەرخاتری ژنە خۆشەویستەکەی سەرسوڕهینترین باخچەی دروستکردووە، كه‌تائێستاش بەباخچە هەلواسرەواکانی بابل ناسراون.
بێگومان ده‌بێت ئیسلام مەبەستی لەجاهل خێڵە عەرەبەکانی مەککەو مەدینە بووبێت، ئەگینا چۆن ده‌گونجێت بەبنیاتنه‌رانی ئەهرامه‌كان و ته‌ختی به‌ڵقیس و باخچە هەڵواسراوەکانی بابل و چه‌ندانی تر، بڵێ جاهیل و بەسەردەمی تاڵانكاری و شه‌ڕوشۆڕ و كوشتاره‌كانی عه‌ره‌ب بڵێ سه‌رده‌می پێشكه‌وتن و شارستانیه‌ت.

ڕه‌سوڵ بۆسكێنی

توندوتیژی، بێ‌باوەڕی و زەوتکردنی مافە ئینسانییەکانی ژنە لە لایەن بنەماڵە و کۆمەڵگاوە. توندوتیژی کاتێک ڕوودەدا کە کچێک ناچارە بۆ درێژەدان بە خوێندن، بۆ کارکردن ، بۆ چوونەدەرەوە لەماڵ و بۆ ئەنجامدانی هەر کارێک ئیجازەی باوک و برا، تەنانەت برای چکۆلەتر لە خۆی وەرگرێت و ئەگەریش ژیانی هاوبەشی پێک هێنا ئیجازەی مێردەکەی! کاتێک ڕوودەدا کە لە کۆمەڵگادا کچێک کە نایەوێ یان بۆی نەڕەخساوە ژیانی هاوبەش پێکبێنێ سووک چاوی لێدەکرێ و بە قەیرە ناودەبرێ. توندوتیژی ئەو نێونیتکە و قسە ناشایستانەیە کە لە شەقام و کۆڵان بە ژنان دەکوترێ! ئەو نیگاهە هەرزانەیە کە وادەکا ژن نەتوانێ بە ئاسوودەیی هاتووچۆ بکات! ئەو بڕیارە تاک لایانەی کۆمەڵگەیە کە بێ ‌لەبەرچاو گرتنی ویست و تواناییەکانی ژن بۆ ئەنجامدانی زۆر کار بە شیاوی نازانێ و ڕێی لێدەگرێ! ئەو کاتەی وێڕای زۆرتر بوونی ژمارەی ژنانی خوێندەوار لە دام و دەستگا ئیداریی و حکومییەکان کەمتر لە پیاوان وەردەگیرێن و موچەی مانگانەشیان لە پیاوان کەمترە! توندوتیژی کەڵک وەرگرتنی ئەبزاری لە ڕوخسار و ئەندامی ژنانە بۆ پەرەپێدان بە فرۆش و زۆر بوونی کڕیار! توندوتیژی ئەو قەفەسە تەنەگەیە کە بە نێوی سروشت و داب و نەریت و پشتیوانیی ئایین و دەسەڵات ژنانی تێدا یەخسیر کراون و ناچاری دەکەن بەو کارانەی کە بەدڵ پێی خۆش نییە بیکات: ئەوەی کە نەهێڵن دەرس بخوێنێت، نەهێڵن کار بکات، لە تەمەنی خوار ۱۸ ساڵ بە شووی بدەن، نەهێڵن بە دڵی خۆی پێبکەنێت، بگەڕێ، بیر بکاتەوە و بژی. توندوتیژی ئەو بێ باوەڕی و سنوور دانانە بۆ ژنانە کە وا دەکا خۆشیان خۆیان پێ کەم بێت! کاتێک ژنێک شکی هەیە بە خۆی و مرۆڤ بوون و تواناییەکانی و پێی وایە ئەگەر کوڕی نەبێ، مێردی نەبێ یان برای نەبێ بێهێز و زوڵم لێچووە و دەبێ بەزەییت پێیدابێت! کاتێک ژنێکی کورتەباڵا پێی وایە بۆ وەبەرچاو هاتن، پێویستە کەوشی ڕق و تەقی پاشنەبەرز لەپێ کات، یان بۆ جوانتر وەبەر چاو هاتن پێویستە ڕوخسار و لەشی خۆی بخاتە ژێر چەقۆی نەشتەرگەری! کاتێک ژنێک پێی وایە تەنیا خاڵی گرینگی ئەو وەک مرۆڤ ڕوخسار و لەش و لاریەتی و بۆ فڕێدانی زبڵیش دەبێ بچێتە بەر ئاوێنە و دەستێک بە ڕوخساری دابێنێ! کاتێک کچێک بۆ بە دەست هێنانی دڵی کەسی بەرانبەری، پشت لە کەسایەتی خۆی دەکا و هەمووی وجوود و بیروباوەڕەکانی خۆی دەگۆڕێت! توندوتیژی وەک پەتا وایە و لە کۆمەڵگە دا بڵاو دەبێتەوە، واتا بوونی توندوتیژی لە کۆمەڵگە و دەسەڵات دژ بە هاووڵاتی دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی ئاستی توندوتیژی بە گشتی لە کۆمەڵگادا .

بەداخەوە لەهەمو جۆرەکانی توندوتیژیدا ژنان لە زۆربەی حاڵتدا بێدەنگی وەک چارەسەرێک لەبەرانبەر توندوتیژی هەڵدەبژێرن! زۆربەی ژنان، تووڕەیی و توندوتیژی پیاوەکەیان وەک ڕەفتارێکی ئاسایی پیاو لەبەر چاو دەگرن و لە بەرانبەری دا بێدەنگ دەبن، لە حاڵێک دا ئەو ڕەفتارانە بە هیچ شێوە ئاسایی نین و دەبێ بە هاوکاری دەروونناس ڕێگەچارەی بۆ بدۆزرێتەوە ئەگینا ئەو هەڵسوکەوتە نابەجێیانە لە درێژخایەن دا کاریگەری خراب لە سەر باری دەروونی هەمووی تاکەکانی ئەو بنەماڵەیە دادەنێت.

لە ڕوانگەی دەروونناسییەوە ئەو پیاوانەی توندوتیژی دژ بە ژنان بەکار دەبەن کێشەی دەروونیان هەیە. ئەو پیاوانەی بە منداڵی توندوتیژی بەرانبەر بە ژنانی بنەماڵەکەیان کراوە، پیاوانی بێ مەسئولیەت و بێ‌تاقەتن و ئەو پیاوانەی هەست بە پووچی دەکەن، زۆرتر توندوتیژی دژ بە ژنان بەکار دەبەن. زۆربەی ژنان بەتایبەت له وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دا، بێکار و بێ داهاتن و ژیانیان لەباری ئابوورییەوە بە پیاوانی خانەوادەکەیانەوە بەستراوەتەوە و ڕاوەستان لە بەرانبەر زوڵم و توندوتیژیی پیاوان مەترسیی بێبژیوی و ئاوارە بوونیان دەخاتەسەر. لە لایەکی دیکەشەوە زۆریەک لە بنەماڵەکان لەبەر ئەوەی لە کۆمەڵگای بە کولتوری کۆن تەنراودا جیابوونەوە لە هاوسەر بۆ کچان عەیب و ناشیرینە، کچەکانیان ناچاردەکەن درێژە بە ژیانێکی هاوبەشی نەخوازراو و پڕ لە زوڵم و توندوتیژی بدەن.توندوتیژی دژی ژنان بێ سنوورە، کات و شوێن ناناسێ و هەموو کاتێک و لە هەموو شوێنێک و لەلایان هەمووکەسەوە تەنانەت خودی ژنانیش ڕوو دەدات
ئافرەت لەنێو کۆمەڵگه‌ هەڵسوکەتی نادروستی له‌گه‌ڵ دەکرێت، لەبواری کۆمەڵایەتیدا ئافرەت هەندێک جار بەپلە دوو و سێ، هەندێکجاریش وەکو کۆیلەیەک سەیر دەکرێت. لە کۆمەڵگه‌ی کۆن و نوێشدا ئافرەت نەک تەنها لەکوردستان، بەڵکو لەڕۆژهەلاتی ناوەڕاست و لەسەرتاسەری جیهانیشدا لەژێر هەژمون و زوڵمێکی زاڵمانەی دەسەڵاتی کۆمەڵایەتی و کەلتوری پیاوسالاریدا دەژی.
دەوروبەری کۆمەڵایەتی کە تەنراوە بە دیاردە و نەریت و کەلتوری هەمەجۆری دواکەتوو، هۆکارێکی سەرەکییە بۆ ئەوەی ئافرەت بەشێواز و ڕێگا و مەبەستی جیاواز بچەوسێنرێتەوە.

لەکۆمەڵگه‌ی کوردستاندا، تاکو سەدەیەک، یان نیو سه‌ده‌ پێش ئێستاش، ئافرەتی کورد لەڕووی کۆمەڵایەتی و بەرهەمهێنانه‌وه‌ بەشداری کارای هەبووه‌، ئافرەت نەک هەر منداڵی پەروەردە وبەخێو دەکرد، نەخێر ئەو وەکو خاوەن ماڵ و دەسەڵاتدارێکی کۆمەڵایەتی پێشوازی لەمیوان و بڕیاردان و بەرهەمهێنان و دەستکەوتی دارایی دەکرد. ئافرەتانی سەربەرستی کوردستان نموونەیەکی بەرز و جوانی قسە و بۆچوونی هەموو گەڕیدە ڕۆژئاواییەکان بوو، کە پێشتر روویان لەکوردستان کردبوو.
دەوروبەری کۆمەڵایەتی کە بریتییە لە (ئاین ، نەریت، کەلتور، دەسەلاتی دارایی، پەیوەندی کۆمەلایەتی و دابەشبوونی چینایەتی کۆمەڵگه‌) کاریگەریان لەسەر دەرکەوتنی بیرۆکەی چەوسانەوەی ئافرەت و لەقاڵبدان و پتر کۆیلەکردنی ئافرەت هەیە. بێگومان دەوروبەری کۆمەڵایەتیش پەیوەندیی بەدەوربەری ئابوری و کاریگەرییە ئابوورییەکانەوە هەیە.

بێگومان باشکردنی دۆخی ژیان و بەدیهێنانی مافەکانی ئافرەتان لەڕووی کۆمەڵایەتی و ئابووری و دەستووری و مەدەنییەوە، پەیوەستە بەخودی ئافرەتان و ئەو شۆڕش و بزاڤانەی بۆ بەدیهێنانی مافەکانیان دەیکەن. لە ئەمەریکا ئافرەتان جەنگێکی درێژخایەنیان بۆ بەدەستهێنانی مافی دەنگدان و بەشداری لە ژیانی سیاسی و ئابووری کردووە، لە روسیاش دوای شۆڕشی ئۆکتۆبەر ئافرەتان توانیان لەڕێگەی بەشداری لەشۆڕش، مافەکانیان باشتر بکەن. لەئەوروپاش ئافرەتان لەم جەنگە بەردەوامە بەردەوامن، ئافرەت لە ئاسیا و ئەفریقیا و ڕۆژهەڵاتی ناوەراستدا هێشتا لەپێناو دابینکردنی دەوروبەرێکی کۆمەڵایەتی گونجاوی ئارام و دڵنیاکەر دەجەنگن، دروشمەکان بزاڤی ئافرەتان بۆ بەدیهێنانی مافەکانیان بەپێی دەوروبەرە کۆمەلایەتییەکان دەگۆڕێت، لەئەوروپای پێشکەوتوو، ئافرەتان داوای دەست حەقی یەکسان لەگەڵ پیاوان و مافی دایکایەتی و یەکسانی لە کاری و چی وچی دەکەن، لە سعودییەدا ئافرەتان داوای مافی بەدەستهێنانی دەنگدان و مافی لێخوڕینی ئۆتۆمبێل و بەشداری لەئیدارەی دەوڵەت دەکەن.

لەهەمان کاتدا ئافرەت بەپێی دەوروبەری گروپە توندرەوە دینییەکان، کەرەستەیەکی هەرزانی کۆیلەکراوە، بۆ پاراستن و بەدیهێنانی خواستە کۆمەڵایەتییەکانی پیاوان و بەهێز هێشتنەوەی دەسەڵاتی پیاوسالاری و بەکارهێنیان بۆ ئەنجامدانی کاری توندتیژی و تەقینەوە و تۆقاندن.

شوانە حەسەن ئەبوبەکر

ئەگەر پێناسەیەك بۆ كردەی توندوتیژی جەستەی دژی ئافرەت بكەین، دەكرێت بڵێین رەفتارێكی توندوتیژكارانەیە كە دژ بە مرۆڤی مێ دەکرێ و دەبێتە هۆی ئازار و زیان گەیاندن بە لەش و جەستەی یان بە هۆش و دەروونی، واتە لە رووی فیزیكی یاخود سایكۆلۆجی، دیاردەی توندوتیژی دژی ئافرەت لە هەرێمی کوردستان لە پێشوودا بە ئاستی جیاجیا بوونی هەبووە و تا ئێستاش هەیە، سەرەرای ئەو هەوڵ و كۆششانەی كە دەخرێنەگەر لەلایەن رێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی بۆ بنبڕکردنی بەڵام کاریگەریەکی ئەوتۆی نەبووە.

ئەگەر سەرنجبدەین دەبینین کە یاسا كارپێكراوەكان و هەموار كردنی چەندین دەقی یاسایی و دانانی یاسای نوێ وەك “یاسای بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی خێزانی ژمارە”٨” ساڵی ٢٠١١” كە لە جیهاندا تەنها (١٢٥) وڵات ئەم یاسایەیان هەیە و توندوتیژییان دژی ئافرەت بە تاوان ناساندووە ، لێدانی تاكەكانی خێزان و مناڵان بە ھەر بیانووێك، رێگە پێدراو نییە و تاوانە. ئافرەتیش ئەندامێكی خێزانە و ناكرێت بە ھیچ بیانووێك پیاوەكەی لێی بدات و جەستەیی و دەروونی ئازاری بدات.  . لە لایەكی دیكەوە پێشكەوتنەكانی ئافرەت لە سەرجەم بوارەكانی دیكەدا و بەشدارییان لە فەزای گشتیدا كە پێشكەوتنی لە سیمای گشتی كۆمەڵگەدا دروستكردووە کە ناتوانرێ نادیدە بگیرێن.

لەهەرێمی کوردستان بەداخەوە  رەگەزی نێر هەر لە سەرەتاوە هزر و دیدوبۆچوونی دەئاخنرێت بە چەندین بیرۆكەی هەڵە لەسەر چۆنیەتی مامەڵەكردن لەگەڵ رەگەزی مێ و، نەگونجان لەگەڵی و، بە شێوەیەک رادەهێنرێت كە ئەو باڵا دەستە و بۆچوونەكانی راست و دروستە و لە كاتی ناكۆكیدا حەق بەمە و پێویستە رەگەزی مێ گوێرایەڵی بەرامبەر خواست و ویستەكانی بنوێنێت. لە بەرامبەردا، رەگەزی مێ لە سەرەتای پەروەردە كردنیەوە بە جۆرێك پەروەردە دەكرێت كە پاشكۆی رەگەزی نێرە، بەم شێوەیە رەگەزی نێر خۆی بە باڵا دەست دەزانێ و رەگەزی مێ بە لاواز، كە ئەمەش پەیرەوێكی نادروستە لە پرۆسەی پەروەردەی كۆمەڵایەتی و مەعریفیی مرۆڤدا، ئەم جۆرە پەروەردەیە رۆڵی كۆمەڵایەتی هەردوو رەگەز دیاریدەكات لە خێزانەوە تا ناوەندەكانی دیكەی كۆمەڵگە بە شێوەیەكی ناهاوسەنگ لە بەرژەوەندی پیاودا، دواجاریش بەرژەوەندییە سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتی و فەرهەنگییەكانی ئافرەت دەكەونە ژێر هەژموونی پیاو .

لەئەمڕۆدا سەرباری ئەو هەموو پێشكەوتنانە، نەتوانراوە دیاردەی توندوتیژی دژی ئافرەت لە هەرێمی كوردستان دەستی بەسەردا بگیرێ و، هەندێك جاریش ئامارەكان لە بەرزبوونەوەدان، ئەمەش لەبەرئەوەی ئەم دیاردەیە رەگی لە نێو سترەكتۆری كۆمەڵایەتی كۆمەڵگەدا هەیە و، هەڵقوڵاوی بەشێك لەو كه‌لتوورە دواكەوتووەیە كە لە كه‌لتووری نەتەوەكانی دەوروبەر و بەشێك لە كه‌لتووری بەدەستهاتووی بەناو دابونەریتی كوردەواری خۆمان، كە تێكەڵكراوە بە دەقە ئاینیەكان، كە دەڵێین بەشێك لە كه‌لتووری بەدەستهاتووی بەناو دابونەریتی كوردەواریی خۆمان، مەبەستمە بڵێم كه‌لتووری ئێمە لە بنەرەتدا كه‌لتوورێكی دژە ئافرەت نییە و، توندوتیژیش دژی ئافرەت كه‌لتووری ئێمە نییە، بەڵام كۆمەڵگەی ئێمە بە درێژایی مێژوو داگیركراوە و، رووبەرووی پرۆسەیەكی بەردەوامی توندوتیژی بۆتەوە، ئەمەش وایکردووە پەروەردەی كۆمەڵایەتی پەروەردەیەكی توندوتیژ و، ناهاوسەنگ بێت بە شێوەیەك كە لەگەڵ یەكەم چركەساتی لەدایكبوونی مرۆڤی مێینە رەنگی داوەتەوە .

لەهەرێمی کوردستان سزای لێدانی ئافرەت بەپێی یاسای بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی خێزانی هەرچەندە بەپێی ماددەی حەوتەم، لێدانی ئافرەت و جۆرەكانی دیكەی توندوتیژی، بۆ ماوەیەك سزای بەندكردن دەیگرێتەوە كە لە شەش مانگ كەمتر نەبێت و لە سێ ساڵیش زیاتر نەبێت و بە پێبژاردنێك كە لە یەك ملیۆن دینار كەمتر نەبێت و لە پێنج ملیۆن دیناریش زیاتر نەبێت یان بە یەكێك لەو دوو سزایە .

بۆ نەهێشتنی یاخود كەمكردنەوەی توندوتیژی بەرامبەر ئافرەت دەبێت سەرەتا ئەوەمان لە پێش چاوبێت کە ئەمە کارێکی ئاسان نییە و پێویستی بە دروستکردنی گۆرانکاری هەیە لە شێوازی هزر و جۆری بیرکردنەوەی تاکەکانی کۆمەڵگەدا، گۆرینی ئەقڵیەتیش پرۆسەیەکی دراماتیکی نییە و خێرا نایەتە کایەوە، بەڵکو پێویستی بە كاری هەمەلایەنە و بەردەوام و ستراتیژی دوورمەودا هەیە لەلایەن هەموو ناوەندەکانەوە وەک “خێزان، ناوەندەکانی خوێندن، راگەیاندن، دەزگا فەرمی و نافەرمیەکان، رێکخراو و دامەزراوە جۆراوجۆرەکان” بە تایبەت لە لایەن ئێمەی رێكخراوەكانی ئافرەتان پێویستە كار بکەین بۆ هۆشیار کردنەوەی رای گشتی و لاواز کردنی ئەو نەریت و نۆرمە کۆمەڵایەتییانەی کە رەوایەتی بەم دیاردەیە دەدەن و، لە لایەن بەشێك لە تاكەكانەوە پەیرەوی لێدەكرێت هەوڵ بدرێت تاكەكان هۆشیار بكرێنەوە لەوەی کە ئەم رێسا کۆمەڵایەتی و داب و نەریتانە مایەی شانازی نین و، دوورن لەهەر بەهایەكی مرۆڤایەتی، ئەم دوو مرۆڤەش ئافرەت و پیاو جگە لە چەمكی مرۆڤ بوون ناكرێت هیچ چەمكێكی دیكە بكرێتە بنەما بۆ پەیوەندییەكانیان، خێزان لە پەروەردە و پێگەیاندندا پرەنسیپەكانی یەكسانی پەیرەو بكات و مافەكانی كچ و كوڕ وەك یەك و بەبێ جیاكاری بپارێزێت.

شوانە حەسەن ئەبوبەکر

٤ ساڵ بەسەر ئازادکردنی ڕەققەدا لە دەستی داعش تێپەڕیوە، ژنان ڕۆڵی پێشنگ دەبینن لە دامەزراندنەوەی شارەکانی سوریا. چالاکیەکانیان نیشانی ئەدات کە فیمنزمی سۆشیالیستی تەنها یەکسانی جێندەری نیە لە پێگە فەرمیەکاندا، بەڵکو بریتیە لە خاوەنداریکردنی ژنان لە ژیانی خۆیان.
کەس لەوباوەڕەدا نەبوو لە باکوری ڕۆژهەڵاتی سوریا ڕەققە جارێکیتر بتوانیت خۆی دامەزرینێتەوەو خەڵکەکەی بگەڕێتەوە بۆی بەو خێراییە. پێشتر لە ئۆکتۆبەری ٢٠١٧دا هێزەکانی سوریای دیمۆکراتی چوونە ناو ڕەققەوەو ئازادبوونی شارەکەیان ڕاگەیاند لە جیهادیەکان. لەگەڵ ئەوەشدا کە ئازادکردنی ڕەققە قوربانی زۆری وویستبوو. ٨٠٪ی باڵەخانەو خانوبەرەکان ویران ببون، ئەمریکاو هاوپەیمانەکانی بێبەزەییانە بۆمبابارانیان کردبوو بۆ ماوەی ٤ مانگ، لەکاتێکدا داعشەکان هەزاران تەڵەو بۆمبی چێنراویان لە بیناکاندا بەجێهێشتبوو بۆ هەرکەسێک جورئەت بکات بچێتە ناوەوە.
سیمای جەنگ بەهەموو جێگایەکی شارەکەوە دیارەو زۆرێک لە دانیشتوان نەیان دەوێرا باسی ئەوە بکەن کە پیا تێپەڕیوون لەژێردەستی داعشدا، بەڵام لە جەرگەی ویرانکاری و ئازارەکانی داعشدا، هیوایەکی نوێ دەگەشایەوە لە ڕەققەدا.
دووهەم گەورەترین شار لە سوچێکی ووڵاتەکەدا ئێستا خۆی بەڕێوەدەبات وەک بەشێک لە بەرێوەبەری خۆسەری باکوری ڕۆژهەڵاتی سوریا، هەروەها گۆڕانکاریەکی بنەڕەتی وەک بەشێک لە بووژانەوەی بنەماکانی ئازادی دیموکراتی، ئەو ڕۆڵەیە کە ئێستا ژنان دەیگێڕن لە سیاسەتدا.
فلیمی دۆکیومێنتاری “گەشانەوە لە بیاباندا” جیرۆکی ژنانی عەرەب زمانە لە گێڕانی ڕۆڵێکی نوێ لە کۆمەڵگەدا. وەلانانی ترادسیۆنەکان و ڕێگریە نەریتیەکان و هەروەها دامەزراندنی ئایندەیەکی نوێ بۆ شارەکەیان.
” هەرگیز لەوباوەرەدا نەبووم کە بەشداری لە بەڕیوەبەرایەتیەکی ژناندا بکەم، یان لە بەڕێوەبەرایەتیەک یان لە پێگەیەکی سیاسیدا کاربکەم، یان لەهەر بوارێکی تردا بێجگە لەوەی کە ژنی ماڵ بم. زۆر ڕاستگۆبم ئەمە وەک خەونیک وایە کە ناتوانم باوەڕبکەم” مریەم ئیبراهیمی ٦٥ ساڵ دەیووت. یەکێک لە سێ ژنە دەرهینەرەکان، بینیتا ئارجێنتیری سەرپەرشتی دەرهێنانی فلیمەکەی دەکرد تا جێنیوەری ٢٠٢٠.

ژن بوون لە ڕەققە

مریەم لەسەرخۆ قسە دەکات، چاوی بڕیوەتە کامیراکە، هەستێکی بەسۆز هەیە لەتەواوی چاوپیکەوتنەکەیا، هەرچەندە گفتوگۆیەکی نهێنی بوو، بەڵام بە هاتنەژورەوەی کەسێک لە دەرگاکەوە ڕاگیرا، لەپڕێکدا گۆڕانی دەنگی سەرنجی ڕاکێشاین بۆ ڕووداوەکان، بەبێ ئەوەی پێویست بە بینینی دیمەنەکان بکات، ئەو بە ووشە بەهێزەکانی نیشانی ئەداین.
مریەم لە ژێر دەسەڵاتی داعشدا ژیانی کرد، یان بابڵێن تەحەمولی کرد لە ڕەققە، تاریکترین کاتەکانی بوو لەهەموو ژیانیدا کە بەبیری بێت. “ژنان لە ڕەققە خۆیان ئاسایی دەچەوسانەوە لەژێر کۆیلەیەتی خێزانی و، داب ونەریتی دواکەوتوو و کەلتوری پیاوسالاریدا، بەڵام کە داعش شارەکەی داگیرکرد، ئیتر ژنان تەنانەت سەرەتاییترین مافی مرۆڤایەتیان لێ زەوت کرابوو”…مریەم دەیگێڕایەوە. لەڕاستیدا پێش داعشیش ڕژێمی بەعس ژنانی بێبەش کردبوو لە ژیانی کۆمەڵایەتی و گشتی. لە دەسەڵاتی خەلافەتدا بارودۆخی چەوسانەوە زۆر خراپتر ببو بەشێوەیەک ژنان تەنها کاتێک دەیانتوای بچنە دەرەوە کە بە بوراق ڕووخسارو دەستیشیان داپۆشرابێت.
ئەو کارەساتەی کە ئەوی ئەوەندەی تر ترساند بوو داگیرکردنی شەنگال لە باکوری عێراق و جینۆسایدی یەزیدیەکان بوو لە ٢٠١٤دا. مریەم بڕیاریدا کە ئەو یاسایانە بشکێنێت و مناڵەکانی ببات بۆ قەراخ ڕووباری فورات بۆ سەیرانێک، بۆ ئەمە خۆی خستەبەر مەترسی جەڵد لێدان. کاتێک کە بینی ئۆتۆمۆبیلێکی داعش وەستاوە لای خاڵی پشکنینی پردەکەی سەر ڕوبارەکە، ژنێک لەناکاو ڕایکرد لە دەستیان و بازیدا بەسەر هێڵە ئاسنینەکەدا و خۆی هەڵدایە ناو ئاوەکەوە، مریەم شۆک بوو خێرا هەوڵی دامرکاندنەوەی هاواروقیژەی مناڵەکانیدا تا پێیان نەزانن و نەگیرێن، لەوکاتەدا داعشەکان ژنێکی تریان ڕاپێچ کردە ناو سەیارەکەیان پێش ئەوەی ئەویش خۆی بکوژێت. مریەم دواتر بۆی دەرکەوت کە ئەو دوو ژنە لەو هەزاران ژنە یەزیدیانە بوون کە داعش لە ڕەققە لە بازاری کۆیلەی سێکسدا کڕین و فرۆشتنیان پێوە کردون.
لەژیر دەسەڵاتی دڕندەی دەوڵەتی ئیسلامیدا مریەم هیچ چانسێکی تری نەبوو بێجگە لەوەی کە ڕەققە بەجێ بهێڵێت لە هاوینی٢٠١٧دا. ئەو ڕۆیشت بۆ شاری عەین عیسای ئەو نزیکانە، لەو شوێنە کە پەیوەست بوو بە بزووتنەوەی ئۆتۆنۆمی خۆسەری بەکوری ڕۆژهەڵاتی سوریا. ئەم سیستمە دیموکراتیە لەخوارەوە بۆ سەرەوەیەی کە ئێستا ١/٣ی سوریا بەڕێوە دەبات دوای ئەوەی یەکەم جار لە ٢٠١٢دا لە ڕۆژئاڤا دامەزرا کە دەرئەنجامی تێکۆشانی ئازادی کوردان بوو. ئەوە سیستمی کۆنفیدراڵی دیمۆکراتیە کە پایەکەی دەولەت-نەتەوە نیە، بەڵکو پایەکەی سەربەخۆیی و پێکەوەژیانی هەموو کۆمەڵگەکانە، پایەکەی پارێزگاریکردنە لە هەمەجۆری، ژینگەپارێزی و ئازادی ژنانە.
مریەم خۆی چالاکی بەڕێدەخست لەو بزووتنەوەیەدا، وە کاتێک هێزەکانی سوریای دیموکراتی ڕەققەیان ئازاد کرد ئەو گەڕایەوە تا لەوێ بەردەوام بیت لە تێکۆشان. دەستی کرد بە ڕێکخستنی لۆکاڵی ژنان لە سەرەتادا، دواتر لەگەڵ سەرهەڵدان و دامەزراندنی بزووتنەوەی ژنان لە ڕەقە بزووتنەوەکەی فراونکردەوە بۆ ناوچەکانی تری دەوروبەری.
ئەوکاتەی ئێمە ئەومان ناسی، مریەم سی ساڵ بوو لە بەڕێوەبەرایەتی ژنانی ڕەققە کاری دەکرد، بەڵام خەباتی ئەو بۆ ئازادی ژنان لە سنووری ڕێکخراوەیی و دامەزراوەیی دەرچوبوو. لە دۆکیومێنتەریەکدا گوزەرمان کردوە بەسەر ژیانیدا لە نزیکەوە لە ئۆفیسەکەیەوە تا ماڵەکەی لەوێ دەبینین کە باهاکانی یەکسانی و دادپەروەری لەگەڵ مناڵەکانی بەش دەکات، کاتێک نانی ئێوارەی ئامادەدەکرد پێی دەووتین “ئەوان لەوانەیە مناڵ بن، بەڵام چاودیری ڕەوشە کۆمەڵایەتی و سیاسیەکانیش دەکەن”، ئەمانبینی یارمەتی ئەدان لە ئەرکەکانی قوتابخانەیان، ئەیووت ئەوانیش یارمەتی من ئەدەن لە کارەکانی ناوماڵدا.
لەگەڵ بەرێوەبەرایەتی ژناندا لە ڕەقە چەندین دامەزراوەی نوێی تریش هەن لە نیو شارەوانیدا بۆ چاودیری کردن و دڵنیابوون لە یەکسانی نیوان ژن و پیاو لە بەرێوەبەرایەتیەکاندا، لە هامان کاتیشدا برەویان ئەدا بە ئاڵوگۆڕی فراوانتری کۆمەڵایەتی. شارەوانێتی شارەکان چەندین پرۆژەی کۆمەڵایەتیان بەڕێخستبوو، بۆ نموونە پرۆژەی پشتیوانی کۆمەڵگەکان بۆ پشتیوانی خیزانە هەژارەکان. عەواتف عیسا کە بەرپرسیارە لە کاری ژنان لە شارەوانێتی ڕەققە دەڵێت ئامانج “کەمکردنەوەی نەخۆشیە کۆمەڵایەتیەکانە کە بەهۆی هەژاریەوە دەردەکەون” عەواتفیش هەر وەکو مریەم ناچاربوە لە شارەکەی خۆی هەڵبێت و هەرچی هەیە بەجێی بهێڵێت کاتێک داعش ڕەققەی داگیرکردبوو. ئەوەتا ئەو ئێستا گەڕاوەتەوە نەک هەر ڕۆڵی سەرەکی لە شارەوانیتی شارەکەدا وەرگرتوە، بەڵکو سەرۆکی خێزانەکەیشێتی.
بینینی ڕۆڵی ژنان خۆی کاریگەریەکی شۆڕشگێڕانەی لەسەر مێنتاڵێتی کۆمەڵگا هەبوو لەگەڵ دەنگدانەوەی فیمینیزم لە شارەکانەوە هەتا دەگات بە شارۆچکەکانی دەرەوە. هەرچەندە ئازادی ژنان تەنها بریتی نیە لە وەرگرتنی پێگە بەرزەکان، بەڵکو بریتیە لە بەکارهێنانی ئەو هێزە بۆ ڕێکخستنی خەڵکی تر. “لە کاتی ئازاد بوونەوە یەکەم شت خۆمان ڕێکخست، بەڵام ئێستا ژنانی تری شارەکە و دەرەوەی ڕەققەش ڕێکدەخەین”. ئەوان نیشانیان ئەداین کە کارکردن بۆ بەدەستهێنانی مافاکانی ژنان ئازادی ژنان تەنانەت لە ژیر چەوسێنەرترین دەسەڵاتدا مەحاڵ نیە، ئەوە تەنها بە هاوکاری ژنانی تر بەدەست دیت.

لەودیوی “گەشانەوە لە بیاباندا”
لە میانەی دۆکیومێتاریەکەدا چاودیری کاری ڕۆژانەی ژنەکان دەکەین، ئەیانبینین پەیوەندی دەکەن بە کەسایەتی دامەزراوەکانەوە، دەرگا بەدەرگا دەڕۆن ئاگایی و زانیاری لەسەر کارەکانیان بڵاودەکەنەوە، لەهەمان کاتدا یارمەتیان پێسکەش دەکەن و پەیوەندی دەکەن بە خەڵکی جۆراوجۆرەوە لە هەموو چینەکانی کۆمەڵگا.
نزیکایەتیەکی باش لەگەڵ پاڵەوانە ژنەکانی فلیمەکە بەدەست هات، هەروەها لەگەڵ گروپیێک کە هەمووی ژنان بوون، هەرچەندە فرسەتی ژنان لە بەرهەمی سینەماییدا بە هێواشی گەشە دەکات. زۆربەی کارە تەکنیکی و ڕۆڵی ڕێکخستن و دەرهێنان پیاوان دەستیان بەسەردا گرتوە بەتایبەتی لە بەرەکانی جەنگدا. ئەو گروپی ژنانە ڕێگەیان پێدرابوو بۆ هەندێ شوێن بچن کە پایاوانی لێ نەبوو، لەوێدا بوار هەبوو بۆ بینەران کە نمایشی پەیوەندی سۆزداری ژنەکان ببینرێت لە فلمەکاندا. یەکێک لە ئەندامانی فلیمەکە ووتی “ئەمە فرسەتی زۆریدا بە پاڵەوانەکانمان، وە ئێمەش پەیوەندیەکی باشمان دروست کرد لەگەڵیان کە ئەگەر وانەبوایە ئەو کارە مەحاڵ بوو”. “گەشانەوە لە بیاباندا” فلیمێکی دۆکیومینتەریە لەلایەن ژنەوەو لەگەڵ ژناندا بەرهەم هاتوە.

بەرهەم هێنانی ئەو فلیمە لە ڕەققە سەرکێشیەکی گەورەبوو بۆ تیمی فلیمەکە، بەزۆری بەهۆی باری ئەمنیەوە. داعش هێشتا چالاک بوو لە ناوچەکەدا، بە چەندین شانەی نووستو و هێرشبەرە خۆکوژەکانیانەوە، بیانیەکانیش هەمیشە بەئامانج دەگیران. ئەمە وای کردبوو کاتێک کە لەدەرەوە ڕیکۆردمان دەکرد تیمەکە هەرگیز نەیدەتوانی لە ٣٠ خولەک زیاتر لەهەمان جێگا بێت. ئەمنیەتمان لەلایەن بزووتنەوەی ژنانەوە دابین کرابوو کە بەڕێوەبەرایەتی خۆسەریش یارمەتی لۆجستی بۆ دابین کردبوون.
بەڕێوەبەرایەتی خۆسەری هەمیشە بەڕاستی نموونەیەکی دانسقە بوو لە خۆبەڕیوەبەری کۆمەڵگەو شۆڕشی ژناندا، هەرچەندە ئەوە گرنگە کە عاتفیانە سەیریان نەکەین وەک ئەوەی کە میدیاکانی ڕۆئاوا دەیکەن. ئەوانەی کە خۆیان تەرخانکردبوو لەوێ لەهەموو کەس باشتر دەیانزنی کە ئەو کارانە چەند سەختە، تەنانەت دوای ڕزگار بوون لە داعشیش بۆ زاڵبوون بەسەر دەسەڵاتی هەرەمیدا لە چوارچێوە سیاسی و کۆمەڵایەتیەکاندا.
“گەشانەوە لە بیاباندا” لایەنێکی تری شۆڕشی ڕۆژئاڤا نیشان ئەدات، خەباتێکی بێدەنگی ژنانی ڕەققە پیشان دەدات، کە هەرگیز بیریان لەوە نەکردبۆوە کە بچنەناو مەیدانی گشتیەوە، بەڵام ئێستا جێگایەکیان بۆخۆیان گرتوەو شارەکەیان دادەمەزرێننەوە. ئەو دامەزراوانەی کە بەشداریان لە فلیمەکەدا دەکرد هەمیشە ئامادە بوون کە کێشە ناوخۆیی و کۆمەڵایەتیەکانیان لە ناو شارەکەو هەرێمەکەدا بەکراوەیی باس بکەن. ئەوان دەزانن کە ئەوە کاتی ئەوێت، ماندووبوون و کاری زۆرو هەوڵ و ئەزموونی دەویت تا مێنتاڵێتی کۆمەڵگا بگۆڕن، لەگەڵ ئەوەشدا هەرگیز نەیاندەویست دەستبەردار ببن.
دەستکەوتە سیاسیەکان لە ڕەققە بەبێ خەبات و هەوڵی بزووتنەوەی ژنانی کورد لە ڕەققە مەحال بوو کە ریشەکەی لە ڕۆژئاڤاوە بوو. بە گەشە پێدانی ژنۆلۆجی-زانستی ژن زۆرباش بەڕێوە دەچوو لەودیو لیبراڵیزمی فیمینزمەوە، ئەوان ئازادی ڕاستەقینەی ژنان بەدەست دەهێنن کە سەرچاوەی گرتوە لە کۆنفیدراڵیزمی دیمۆکراتی کە پێشنیار کراوە لەلایەن ڕێبەری زیندانیکراوی کوردە عەبدوڵا ئۆجەلانەوە.
لە پشت سیستمی هاوسەرۆکایەتیەوە کە نوینەرایەتیەکی یەکسانی جێندەری دەستەبەر دەکات لە بوارە سیاسییەکەکان، بەرگری سەربازی، سیستمی هاوکاری دارایی. ئەم سیستمە نیشانی داوە کە شێوەیەکی نوێ لە بەڕێوەبردن و ڕێکخستنی خەڵک و کۆمەڵگەیی بوون حەتمیە. دەنگدانەوەی ئەم شێوە ڕێکخستنەی کۆمەڵگە دەگەیشت بە شوێنەکانی دەوروبەر لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کە ئاڵوگۆڕی ڕاستەقینەی دەهێنا.
بەم مانایە “گەشانەوە لە بیاباندا” لەسەر بنەمای پەیامیکە کە “بنیدیتا ئارجێنتینا” لە فلیمە دۆکیومینتاریەکی پێشووتری “من شۆڕشم” کە لە ٢٠١٨دا نمایشی کردوە. ئەوەمان بیردێنێتەوە کە شۆڕشی ژنانی ڕەققە کاتێک سەرکەوتوو دەبیت کە هەموو ژنانی عەرەب زمان لەخۆ بگرێت، پێکهاتبێت لە بازنەیەکی پایەدار لە دەوری هەرێمەکە.

نووسینی، مارگرێتا ئۆرینس
وەرگێڕانی لە ئینگلیزیەوە، کەژاڵ حەمەڕەشید
٣٠/٥/٢٠٢١ لە گۆڤاری “جاکۆبن” بڵاوکراوەی سۆشیالیستەکانی ئەمریکا بڵاوکراوەتەوە

سەرچاوە:
https://jacobinmag.com/2021/05/raqqa-women-blooming-in-the-desert-film/?fbclid=IwAR2zs6DLnByTdh8jt3ibSB6oFSOBn5_Jcgv97lRLYHIH42VYhaW2NRso_JI

دەقی ئەم چەمکەی سەرەوە دەتوانین بڵێین پێکدێت لەو كردە توندوتیژییانەی بە شێوەیەكی سەرەكی دژی ژنان و كچان ئەنجام دەدرێت و ئەم جۆرە توندوتیژییانە بە جۆرێك لە جۆرەكانی تاوانی كینەیی دادەنرێت كاتێك بە تایبەتی ئاراستەی ژنان و كچان دەكرێت لەبەر ئەوەی كە رەگەزی مێن. توندوتیژییەكانی دژی ژن مێژوویەكی دوورو درێژی هەیە، ڕووداو و ڕادەی توندێتی كردەكان لە كاتێكەوە بۆ كاتێكی تر و لە كۆمەڵگەیەكەوە بۆ كۆمەڵگەیەكی تریش دەگۆڕدرێت. ئەم كردە توندوتیژییە بە ڕێكار و شێوازێكی چەوساندنەوە و داپلۆسینی ژن دادەنرێت چ لە كۆمەڵگە یان پەیوەندی تاكەكەسی دا بێت و دەكرێت هۆكارەكەی بگەرێتەوە بۆ هەستی (خاوەندارێتی، باڵادەستی، سروشتێكی دەروونی توندوتیژانە و كینەیەكی زكماكی) بەرامبەر بە ژن لەلایەن كەسی توندوتیژەوە.
ڕاگەیاندنی نەتەوە یەكگرتووەكان دەربارەی نەهێشتنی توندوتیژی دژی ژنان دەڵێت “توندوتیژی دژی ژنان بریتییە لە بەرجەستەبوونی پەیوەندییە مێژوویە نایەكسانەكانی نێوان ژن و پیاو وە توندوتیژی دژی ژنان یەكێكە لە رێكار و شێوازە سەرەكییەكان كە ژنان بەزۆر و ناچاری دەخرێنە ئاستێكی نزمتر و كەمتر بە بەراورد بە پیاوان.”سكرتێری گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان، كۆفی ئەنان لە ڕاپۆرتێكی ساڵی ٢٠٠٦ كە لە ئابوونەی پەرەپێدانی نەتەوە یەكگرتووەكان بۆ ژنان بڵاوكرابووه‌وە ڕایگەیاند: توندوتیژی دژی ژنان و ژنان كێشیەكی گشتگیرە و لە جیهان دا بەلایەنی كەمەوە هەموو سێ ژنێك دانەیەكیان ڕووبەڕووی لێدان، سێكسی زۆرەملێ یان دەستدرێژی بووتەوە لە خاڵێك لە خاڵەكانی ژیانی دا كە زۆرجار كەسی دەستدرێژیكەر كەسێكی ناسراوی ژیانی ژنەكە بووە.
توندوتیژی دژی ژنان دەچێتە خانەی چەند پۆل و بوارێكەوە وە توندوتیژی لەلایەن تاكەكەس و دەوڵەتیشەوە ئەنجام دەدرێت. هەندێك لە جۆرەكان كە لەلایەن تاكەكەسەوە ئەنجام دەدرێت (لاقەكردن، توندوتیژی خێزانی، دەستدرێژی سێكسی، منداڵ خستنەوەی زۆرمڵێ، كوشتنی كچە ساواكان، دیاریكردنی ڕەگەز پێش لەدایكبوون و توندوتیژی پێش لە دایكبوون) و هەروەها كردە باو و نەریتییەكان وەك (كوشتن لەسەر نامووس، توندوتیژی لە كاتی دەستگیرانی دا، خەتەنەكردنی ژنان، هاوسەرگیری لەڕێی فڕاندن و هاوسەرگیری زۆرەملێ). ئەو توندوتیژییانەی لەلایەن هەندێك لە دەوڵەتانەوە ئەنجام دەدرێت (لاقەكردن لە كاتی جەنگ دا، توندوتیژی سێكسی و كۆیلەكردنی سێكسی لە كاتی ناكۆكییەكان دا، نەزۆك كردنی زۆرەملێ، منداڵ لەباربردنی زۆرەملێ، توندوتیژی لەلایەن پۆلیس یان كەسانی دەسەڵاتدار، بەردبەباران كردن و بەقامچی لێدان) و چەند شێوەیەكی تری توندوتیژی وەك بازرگانی كردن بە ژنان و لەش فرۆشی زۆرەملێ كە ڕێكخراوە لەلایەن تۆرە تاوانكارییەكانەوە.
ڕێكخراوی تەندروستی جیهنی (World Health Organization – WHO) لە لێكۆڵینەوەكانی دەربارەی توندوتیژی دژی ژنان هەستاوە بە هەڵسەنگاندن و پۆلێن كردنی شێوازە جیاوازەكانی توندوتیژییەكە كە ڕوودەدات بە درێژای قۆناغەكانی ژیانی ژنان لە پێش لە دایكبوونییەوە تا تەمەنی پیری.

شک ڵەوەدانیه که ئاستی کولتووری و روشنبیریی خه‌ڵک و کۆمەڵگا له‌پێوه‌ندی له‌ گه‌ڵ پرسی یه‌کسانی و مه‌سه‌له‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کاندا له‌خوارەوەدایە‌. توندوتیژی کۆمەڵگا پەیوەستە بە ئاستی هۆشیاری کۆمەڵگاوە، توندو تیژی دژی ژنان لەزۆرێک لە کۆمەڵگاکاندا باوە جگە لەئاینی سەپێندراو و نزمی ئاستی هۆشیاری تاکەکان لە کۆمەڵگا و ئەو داب و نەریتەو سیستمە کۆنە کەبەدرێژایی مێژوو ولاتان توشی بوون. توندو تیژی دژ بە ژنان لە هەر کۆمەڵگایەکدا بەدی دەکرێت ،بەڵام ئاستی ئەو توندو تیژیانە لە کۆمەڵگەیەکدا بۆ کۆمەڵگایەکی دیکە جیاوازە. بەو مانایا کە توندو تیژی لەو وڵاتانەی که دیمۆکراسی تیاندا بەر چاوەو لە ئاستێکی باشی کۆمەڵایەتی و فەرهەنگیدان ، بەدیدەکرێت، بەڵام جیاوازیەکە لەوەدایە کە لە وڵاتانێک کە قانون و یاسا حاکمە، رێگە بە هیچ توند و تیژیەک نادرێت و مافی ژنان و پیاوان لە یاساکان مسەوگەر کراوە و لەوانەشە لە هەندێک بواردا مافەکانی ژنان لەو وڵاتانەدا زیاتر بێت لە مافەکانی پیاوان ، بەڵام بەداخەوە لە کۆمەڵگا سونەتیەکان، یاساکان لەسەر بنەمای ئایین و مەزهەب دارێژراون کە لە زۆر بواردا دژیاتی هەیە لە گەڵ یاساکانی مافی مرۆڤ. دیاردەی توندوتیژی دژ بەژنان پیوەندی نیە بە کومەڵگایەکی تایبەت واتە دەسەلاتی سیاسی یان کومەلایەتیەکی تایبەت بەڵکوو لە هەمو کومەڵگایەکی مروڤایەتی بەر چاو دەکەوێت. توندوتیژی لە دژی ژنان دیاردەیەکی بەربڵاوی کۆمەڵگەی جیهانییە و بە شێوەیەکی بەربڵاو بە تایبەتی لە کۆمەڵگە دواکەوتووەکاندا بەبیانووی نەپاراستنی بەهاکانی نێو بنەماڵە، بە توندترین شێوە ئازار دەدرێن تەنانەت دەکوژرێن. ژنی کورد بە هۆی نەریتی پیاوسالاری و سیستمی سیاسی و سیستەمی ئاینی بارودۆخێکی باشی نییە. لە جاڕنامەی پێشگیری لە توندتیژی دژی ژنان پەسندکراوی کۆمەڵەی گشتیی رێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان دا هاتوە، مەبەست لە “توندوتیژی دژی ژنان”، هەر کردەوەیەکی توندوتیژ لەسەر بناغەی جنسیەتە کە ببێتە هۆی ئازاردان و زیان پێگەیاندنی جەستەیی، جینسی، یان دەروونیی ژنان، وەک لێدان، هەڕەشە، بێبەشکردنی زۆردارانەی ئەوان لە ئازادی، زۆری لێ کردن و هتد کە لە ریزی رەفتار و کردەوەی توندوتیژدان”.

شوانە حەسەن ئەبوبەکر

ماوەیەکە لە کەناڵەکانی ڕاگەیاندن و سۆشیال میدیاکانەوە هەواڵی زیاد بونی ڕێژەی دیاردەی ژن کوژی و خۆکوژی و توندوتیژی دەبینین و دەبیستین لە عیراق و کوردستان. ئەم تراژیدیایەی کە دەگوزەرێت جیا نیە لەو ڕەوەندە جیهانیەی کە لە ساڵی ڕابوردودا و بەهۆی تەشەنەکردنی ڤایرۆسی کۆڕۆنا و ڕێنماییەکانیەوە، بە ڕێژەیەکی بەرچاو زیادی کردوە. بەڵام لەم وڵاتەدا تایبەتمەندی خۆی هەیە، و ستەم و ژن کوژی و پلە دوویی ژن زۆر لەم دیاردەیەی کۆڕۆنا واوەترە، لە ستراکتۆری کۆمەڵگەکەدایە و لەیاسادا چەسپێنراوە. لە سیستەمی پیاوسالاری قەومی و میلیشیایی و دینی ئەم وڵاتەدا ژنکوژی لە ژێر ناوی پاراستنی شەرەفدا پاساوی یاسایی و کەلتوری بۆ دەکرێت.
لەپاش کوشتنی زەهرا محەممەدی ٢١ ساڵە لە هەولێر ڕۆژی ١٦-٤-٢٠٢١، سەرۆکی حکومەتی هەرێم لە تویتێکدا ڕایگەیاند “هیچ شەرەفێک لەژن کوشتندا نیە، ئەمە دەبێت کۆتایی پێ بێت، وەزیری ناوخۆم ڕاسپاردوە بۆ دڵنیابون لەوەی تۆمەتبار بە سزای خۆی بگات”!.. بەڵام ئەوەتا دوای یەک مانگ و بەپێی هەواڵەکان هێشتا تۆمەتباران دەستگیر نەکراون. ئەمە زۆر ئاساییە لەم وڵاتەدا چونکە زۆربەی ئەم کەیسانە یان بەداخراوی دەمێنێتەوە و یان بکوژان، ئەگەر دەستگیریش بکرێن، دوای ماوەیەک ئازاد دەکرێن.
توندوتیژی دژی ژن لە جیهاندا شێوازی یەکجار زۆری هەیە وەک لێدان، شێواندنی جەستە، کوشتن، سوتاندن، بەردەباران، تێزاب پیاڕشتن، دەست درێژی سێکسی، ئوتوی مەمک، فڕاندنی بووک، خەتەنە، زەواجی منداڵ، زەواجی بەزۆر، فرۆشتن، ئازاردانی دەرونی و شکاندن، سوکایەتی پێکردن، بێبەش کردن لە خواردن، دەرمان، و پارە، هەڕەشە و هەراسان کردنی سۆشیال میدیا…هتد. ئەگەر هەندێک لەم جۆرە دەستدرێژیانە لە عیراق و کوردستان پێشتریش نەبیسترابن، ئەوا لەم ساڵانەی دواییدا زیاتر و زیاتر دەبینرێن و دەبیسترێن.
بەرامبەر هەر ژنێک کە دەکوژرێت هەزاران هەیە لە مەترسی کوشتن و توندوتیژیدا دەژین کە لە هەر ئان و ساتێکدا ئەگەری کوشتنیان دێت، و ڕاستیەکەی ئەوەیە کە کچ و ژن لە سەراسەری دنیادا لە نائاسودەییدا دەژین، هەمیشە لە کەرەنتینەدان، دەبێت بەردەوام بە دڵە لەرزەوە دەرچن لەماڵ (ئەگەر ڕێیان پێ بدرێت!). ئەمانە سروشتی نین، بەڵکو سیستەمی پلە دویی ژن و باڵادەستی پیاوسالاری کە تیایدا دەژین فەرزی کردوە.
بە دوای کوشتنی سارا ئێڤراردی ٣٣ ساڵە لەبەریتانیا ڕۆژی ٣ی مارسی ئەمساڵ، ڕاگەیەندرا کە لەماوەی ساڵی ڕابوردودا 115 ژن لەو وڵاتەدا کوژراون لەلایەن هاوسەر و کەسوکاریانەوە، واتە هەر 3 ڕۆژە و ژنێک دەکوژرێت. ئاشکرایە کە ژمارەیەکی بەرچاو پیاویش دەکوژرێت، بەڵام یەک ڕاستی هەیە ئەویش هۆکاری سەرەکی کوشتنی ژن بە بۆنەی ژن بونیەوەیەتی.
تۆمەتبارکردنی قوربانی و باوەڕ پێ نەکردنی:
کاتیک کە کچێک یان ژنێک توشی توندوتیژی جەستەیی، دەرونی، یان دەست درێژی سێکسی دەبێت و دەیەوێت ڕاپۆرتی بکات، پێش هەموو شتێک پشکنین لە کردەوە و هەڵسوکەوت و جلو بەرگی خۆی دەکرێت و بەچاوی گومانەوە سەیری دەکرێت. پرسیار دەکرێت: ئەبێت چی وتبێت یان کردبێت وا پیاوەکەی توڕە کرد؟، بۆ لەو کاتەدا لەدەرەوە بوو، چی دەکرد لەو شوێنە، جلەکانی چۆن بون، چۆن دەڕۆیشت، قسەی لەگەڵ کێ کردبوو… لەباتی ئەوەی لە هەڵسوکەوتی تاوانبار بکۆڵرێتەوە. هەر کۆمەڵگایەک لە جیهاندا بە پلەی زیاد و کەم قاڵبێکی تایبەتی بۆ هەڵسوکەوتی ژن داناوە کە هەر بە ئاستەم لێی لادات تاوانە.
بەهەزاران کچ لەسەر کێشەکانی پەردەی کچێنی (غشاء البکارە) کوژراوە و دەکوژرێت، بەبۆنەی نەفامی کۆمەڵگا لە فاکتە زانستیەکانی ئەم بەشەی لەشی ژن.
ئامارەکانی پۆلیسی بەریتانیا ئەوە دەگەیەنێت کە ژن پێش ئەوەی پەیوەندی بکات بە پۆلیسەوە بە تێکرا ٢٨ جار توشی توندوتیژی دەبێت، و تەنها ١٥٪ی دەستدرێژی سێکسی تۆمار دەکرێت، واتە ٨٥٪ ڕاناگەیەندرێت.

ڕۆڵی یاسا:
یاسا دەتوانێت ڕۆڵێکی یەکجار گرنگی هەبیت لە دابین کردنی ڕاددەیەک لە خۆشگوزەرانی و سەلامەتی ژن و منداڵی کچ. خوێندن باشترین نمونەیە، بە قەدەغە کردنی نەخوێنەواری منداڵانی کوڕ و کچ، نەوەی هوشیار پیدەگات کە ئاگایی بە مافەکانی خۆی هەبیت، و بەتایبەت فرسەت دەدات بە کچان لەمنداڵیەوە دەرچن لەماڵ و بڕوا بە خۆبونیان هەبێت و سەربەخۆیی ئابوری و کۆمەڵایەتی و فەرهەنگی خۆیان بچەسپێنن.
یاسای عیراق و زۆربەی وڵاتانی دەوروبەر و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کە لەسەر ئەساسی ئاینی ئیسلام و شەریعە دامەزراون بەڵگە لە منداڵ وەرناگرێت، بەڵام هەمان ئەم یاسایە زۆر بە ئاسایی لەتەمەنی ٩ ساڵییدا دەیدات بە شوو و دەینێرتە ناو دۆزەخی ژیانێکی بێ ئاسودەوە و هەموو خەون و هیواکانی بۆ داهاتو دەخاتە ژێر پێوە.

لە عیراقدا یاسای تاوان پەرەگرافی ٤١ مافی “سزادانی” ژن دەدات بە میرد، کە “هیچ تاوانێک نیە ئەگەر لەکاتی بەکار هێنانی مافی یاسایی خۆیدا ئەنجام بدرێت، هەروەک دیسپلینی مامۆستا و دایک و باوک بۆ منداڵەکانی ژێر دەستیان”!
یاساکانی هاوسەرگیری لە یەمەن داوا لە ژن دەکات ماڵ بەجێ نەهێڵێت بە بێ ڕوخسەتی مێردەکەی!
لە هەندێ وڵاتی وەک ئەفغانستان و هیندستان گرنگیەکی زۆر دەدریت بە ئەزمونی پێشوی سێکسی ژنەکە لە حاڵەتی دەستدرێژیکردندا. ئەفغانستان یەکێکە لەو وڵاتانەیە بەر ڕەخنەی توند کەوتوە بە بەکارهێنانی “تاقیکردنەوەی پەنجە”- ئەمەش بریتیە لە پشکنینی جەستەیی بۆ ئەو ژنانەی کە راپۆرت لەسەر دەست درێژی سێکسی دەکەن، پزیشکەکە دوو پەنجەی لە ناو زێی ژنەکە دادەنێت بۆ ئەوەی بزانیت ئایا ژنەکە “ڕاهاتوە بە سێکس”، واتە ئەگەر پێشتر سێکسی کردبێت، دەست درێژیەکە بە تاوان دانانرێت!. ئەمەش ڕێگە لە زۆر ژن دەگرێت کە دەست درێژی سێکسی تۆمار بکەن. ئەم جۆرە پشکنینانە تەنها سوکایەتی پێکردنی ژنە و هیچ بەڵگەیەکی پەیوەندیدار دابین ناکات.

کەم هەستیاری کۆمەڵگا:
ژنێک کەتوشی دەست درێژی یان توندوتیژی دەبێت ژیانی دەبێتە دۆزەخێک، نەک هەر لەبەر ئەو هەلومەرجەی تیای دەژی، بەڵکو خۆی بە تەنها و بێ پاڵپشت دەبینێتەوە و چەندین جار سڵ دەکاتەوە لە درکاندن و تۆمار کردنی ئەم کارانە لەبەرئەوەی کۆمەڵگای پیاوسالار هەزار و یەک ڕێگری لەبەردەمدا دادەنێت.
کۆمەڵگا کەم هەستیارە بەرامبەر ستەم دژی ژن و بایەخێکی زیاتر دەدات بە پیاو، بەتایبەتی ئەگەر تۆمەتبارەکە کەسێکی ناسراو و خاوەن جێگاوڕێگایەکی کۆمەڵایەتی بێت. ئەوانەشی کە باوەڕی پێدەکەن ناتوانن دەنگ هەڵبڕن بەهەمان شێوە بێدەنگ دەکرێن.
نەک هەر کۆمەڵگا باوەڕی پێناکات و سکاڵاکەی بێ بایەخ دەکات، بەڵکو سیستمی دادگا و پۆلیسیش بە هەمان شێوە لە خزمەتی ئەو کولتوری پیاوسالاریەدایە. ژنەکە (تەنانەت ئەگەر منداڵیش بێت) دەبێت ئەرکی کۆکردنەوەی بەڵگە هەڵگرێت، ئینجاش بەڵگەکانی وەرناگیرێت.
زۆربەمان تراژیدیای بەناز محمودی ٢٠ ساڵە دەزانین، کە لە ٢٠٠٦دا بەدەستی باوک و مام و ئامۆزایەکی لە بەریتانیا کوژرا، بەناز زیاتر لە پێنج سکاڵای لای پۆلیسی بەریتانیا تۆمار کردبوو کە ژیانی لەمەترسیدایە. لە عیراق و کوردستان دژە ژنی و بەستنەوەی شەرەفی پیاو بە ژنەوە و فەزڵی نێر بەسەر مێدا لە یاسای ڕەسمی وڵاتدا جێگیر کراوە، ژنکوشتن وەک کوشتنی تر سەیر ناکرێت و چەندین بکوژانی ژن بە ئازادی دەسوڕێنەوە لە کۆمەڵگادا، تەنانەت هەندێکیان کە دانیشتوی وڵاتانی ئەوروپین دەگەڕێنەوە بۆ کوردستان تا تاوانەکانیان ئەنجام بدەن چونکە لەوێ دەتوانن لێی دەرباز بن.

کۆمەڵگای چینایەتی سەرمایەداری سیستەمێکی نایەکسانە کە لەسەر بنەمای دابەشکاریەکانی کۆمەڵگا ڕاوەستاوە و هەردەم بەرهەمیان دەهێنێتەوە. توندوتیژی پیاو بەرامبەر ژن بەشێکە لە کولتوری دەستەباڵایی بەشێکی کۆمەڵگا بەسەر بەشێکی تریدا، و بزوتنەوە قەومی و دینی و میلیشیاییەکانی کە زاڵن لە عیراق و کوردستان نوێنەر و چەسپێنەری ئەم دڕندەییەی سیستەمی چینایەتین. کۆتاییهێنان بەم تراژیدیایە کارێکی هەمەلایەنە و بێوچانی پێویستە. بەڵام ئەوەی ئاشکرایە ئەوەیە کە ئەم دەسەڵات و سیستەمەی لەسەر کارە لەم وڵاتەدا، هەرگیز ئەنجام دانی ئەم کارەی لێ چاوەڕوان ناکرێت و نەک هەرئەمە بەڵکو بە خۆیان و کولتور و ئایدیۆلۆژی و ڕژێمی سیاسیانەوە ڕێگری هەرەسەرەکی بەردەم کۆتایی هێنانن بە ستەم لەسەر ژنان.

١٦-٥-٢٠٢١

بۆچی ژن کوژی لە سنوری خۆبەڕێوەبەری ڕۆژئاوای کوردستان، بونی نیە؟ ئاخۆ هۆکارەکەی بۆ خودی هێزەکانی پەیەدەو ئەنجومەنە خۆبەڕێوەریەکەی دەگەڕێتەوە لە ڕێکخستنی کۆمەڵگەو هاوسەنگی و پێکەوە ژیانی نێوان ژن و پیاو،لەڕێکخستنیاندا،یان هەر خودی کۆمەڵگەی ڕۆژئاوای کوردستان لە ئاست گەشەی کۆمەڵگەی پێگەیشتویدان و، ئامادەنین یان هەر بڕوایان بەمەسەلەی ژن کوژی نیە؟

لەهەر کۆمەڵگەیەکدا،جۆری دەسەڵات و ئەو هێزانەی لەنێو مەیدانی سیاسیدان،لەلایەک بەرپرسن لە ژیانی کۆمەڵگەداو لەلایەکیتریشەوە،واقعیەتێک نیشان دەدات،لەوەی ئەو دەسەڵات و حزبانە،تا چ ئاستێک لەپێناو بەرژەوەندیە زیندوەکانی کۆمەڵگەدا هەڵدەسوڕێن،دەردەخات. بێگومان،خەڵکی ڕۆژئاوای کوردستانیش،لە ئەستێرەیەکی جیاواز نین و دانیشتوی نێو ئەو جەنگەڵستانەن کە لەوڵاتانی ڕۆژهەڵاتدا بونیان هەیە،ئەوە ئاستی بەرپرسیارێتی و ئاستی ئەو ستراتیژە مرۆییە جیاوازەیە،کە خودی هێزە خۆبەڕێوەبەریەکەی ڕۆژئاوای کوردستان هەیانەو ئیشیان لەسەر ڕێکخستنێکی دور لەو ڕێکخستنە باوەی ناوچەکە هەیە،دەست پێکردوە. هەربۆیەشە،کۆمەڵگەیان زیندو کردۆتەوەو وایان لێکردون لەسەر پێی خۆیان بوەستن لە زۆرترین بوارەوە،هەر لەڕێکخستنی بەرهەمهێنانەوە تا دەگاتە ڕێکخستنی کۆمەڵگە لەبوارە یەکسانیخواز و ئاکاری و، پەروەردە کردنێکی مرۆییانەی گەورە،کە هەر تاک و کۆیەک پێکەوە،هەڵسوڕانەکانیان لە پێناو بەرژەوەندی گشتیدا بێت،نەک لەپێناو هەژمونی دەستەو تاقمێکدا. ئەم جیاوازیە گەورەیەشە،ئاستی خەمخۆری ئەو هێزە نیشان دەدات لە ناو کۆمەڵگەکەیداو لە ناوچەکەو گشت جیهانیشدا،ئەو ڕەنگڕێژیە جیاوازەیان دەبینرێت لەچاو هەلومەرج و بارودۆخێکی مەرگەسات ئاسای ژیان لای زۆرینەکەو ئەو شێوە ژیانە شاهانەیەیشی لای چینە کەمایەتیە دەسەڵاتدارەکە بونی هەیە لە وڵاتانێکدا لەو ناوچەیەن.

بەپێچەوانەوە،ژن کوژی،لەباشوری کوردستان،کۆی دڕندایەتی مێژوویشی تێپەڕاندوەو لەسەرەتای هاتنی ئەحزابی شاخاوی بەرەی کوردایەتی،کە پێکهاتبون لە هەژمونی، هەردو یان سێ و، چەند بنەماڵەیی بۆ نێو شارەکان لە بەهاری ساڵی 1991 وە،یەکەم ئیش دەستیان بۆ برد،ژن کوژی بو. ئەوەیش ڕەنگدانەوەی کۆی مێژووی شاخی ئەحزابی دەرەبەگ،بۆرژوازی کێویانەی کوردی ڕادەگەیاند.

لە ماوەی سی ساڵی دەسەڵاتدارێتی هەژمونی ئەحزابی کوردیدا،ڕەنگە بۆ ژمارەیش زەحمەت بێت بۆی،ئیتر ببێتە سەرگەورەیەک تا ڕێژەی کوشتنی ژنانی پێ بناسرێتەوە،بەردەوامە. ئەو ژن کوژیە گەورەیە،پەرچەکردارەکەی لەکوێوە سەرچاوە دەگرێت؟ ئاخۆ هۆکاری دواکەوتویی کۆمەڵگەو نەریت و فەرهەنگەکەیەتی؟ گەروایە،بۆچی لەسەردەمی ڕژێمی بەعسدا،ژن کوژی یان هەر نەبو،یان زۆر زۆر لاواز بو؟ بێگومان،کۆمەڵگە،ڕەنگدانەوەی ئەو هەلومەرج و بارودۆخانەی لەسەر دەبێت،کە لەچۆنیەتی ڕێکخستنەکەیدا،ڕەنگ دەداتەوە. ئاستی شێوازی بەرهەمهێنان،و ئاستی کرانەوەیەک کۆمەڵگە بەرەو ڕوی بویەوە،کۆمەڵگەی دابەشکرد، لەسەر بەرەیەکی کۆنەپارێزی پیاو سالاری ئاینی و بەرەیەکیشی خستە نێو ئامانج و داخوازیەک بازاڕو کەرتی تایبەت ئیشی لەسەر دەکرد.
دەسەڵاتی ناسیۆنالیزمی کوردی،بۆخۆی،لەسەر هەردو بەرەکە ئیشی کردوەو کۆمەڵگەی خستە نێو گێژاوێکی قورسی واوە،کە ڕاست و چەپی خۆی نەناسێت.

بەرەی ئەحزابی ئیسلامی سیاسی،ڕەنگدانەوەکەی و پاڵپشتەکەی،هەر پەیوەست بوە بەو ململانێیانەی دو حزبی سەرەکی و بچوکەکان لەونێوەدا پێوەی سەرقاڵ بون،بێگومان،ململانێکانیان لەپێناو هەژمونی تاک ڕەوی و داگیرکردنی کۆی سامانی گشتی و هەژمونی بێ ڕێکخستنی بازاڕی کەرتی تایبەتیان بوە،ئەوە بێجگە لەو ڕۆڵە،بێ ماناو ناپەروەردەییانەی میدیای هەردو بەرە ئیشی لەسەر دەکەن. مەخابن،ژن،ئیتر لەهیچ یەک لەو دو بەرەیەدا مرۆڤێکی ئازادو خاوەن خۆی نیە،بەڵکو مرۆڤێکە لە ئامرازێک زیاتر نیەو لەهەردو بەرەکەیشدا،هەم کەنیزەک و کۆیلەیەو هەم بۆ سەرمایەگوزاری پڕ لەشەوق و ڕەونەقە بۆ بازاڕی دەسەڵاتدارانی خاوەن سەرمایە،و کاڵا زۆرو زەبەلاحەکەی لە دەرەوە بۆی هاوردە دەکەن. جا لێرەدا،ئەوی برەو پەیدا دەکات،بێمێشکەکانی نێو هەژمونی پیاو سالاری گەندەڵ و داوێن پیس و پڕ لە کەپتە جۆراوجۆرەکانن،چونکە ئەو توێژە پیاو سالارە ژن کوژانە،هەردەم هیدایەت لە دەسەڵاتەوە وەردەگرن،کاتێک دەبینن،دەسەڵات،بێدەنگەو بۆڵە بۆڵەکانی ئەسڵ نین و نابێتە ڕێگر لەبەردەم ئەو دڕندایەتیەدا،ئیتر،ژن کوژان و دیاردەی خۆکوشتنی ژنان برەوی زیاتر پەیدا دەکات.

بیرمان نەچێت،زۆری ژن کوژەکان و ژنە کراو، بەقوربانیەکان،بەکۆ لەنێو چینە چەوساوە هەژار کراوەکەدان و سەر بەو چینەو توێژی وردە بۆرژواکانن،ئەوەیش ڕەنگدانەوەی ئەو نایەکسنیخوازە گەورەیە، کە دەسەڵات و چینی بۆرژوا ناسیۆنالیست – ئاینی،کوردی بەرهەمهێنەریەتی.

بریا،پیاوی کورد،ببوایەتە مرۆڤ؟ بریا ژنان لەنێو دنیای کۆنەپەرستی و دنیای بازاڕدا خۆیان بدۆزیایەتەوەو چیتر ملکەچی نێو ئەو دو جیهانە بۆگەنە نەبونایە و پەروەردەکەیان هەڵنەگرتایە!؟

ئاخۆ کێ هەیە لە مرۆڤی ئێمە،لەنێو دنیای ژن کوژیدا تاوانبار نەبێت، وا ئەو بەربەریزمە بۆ چرکەیەکیش نەیتوانی گشت کۆمەڵگە پێکەوە ڕاچەڵەکێنێت و ببێتە بونێک بۆ کۆتایهێنان بە ژن کوژی!!؟ چەند مایەی شەرمە،کاتێک بڵێین کۆمەڵگەین و لەولایشەوە،ژن کوژی لە پێکدادانی سەیارەکان زیاتر بوە کە ڕۆژانە گوێبیستی دەبینین و دەیبینین و دەزانین چەندێک دەمرن و هێشتا دەڵێن؛ قەزاو قەدەرەو خودا ڕۆژی تەواو کردون!؟ بەڕاست ئێمەی هەرێمی کوردستان چ جۆرە مرۆڤێکین؟

ئاین و پیاوانی ئاینی دەڵێن؛ئێمە بێبەرین لە کوشتنی ژناندا!

نەریت دەڵێت؛من بێبەریم لە کوشتنی ژناندا!
فەرهەنگ و پەروەردە دەڵێت؛من بێبەریم لە کوشتنی ژناندا!

دەسەڵات و حزب و بازاڕ و کۆمپانیاکانیان، دەڵێن؛ئێمە بێبەرین لە کوشتنی ژناندا!

ئاخۆ تەنها پیاو سالاری، بەرپرسە لەنێو ئەو پرسەدا؟ گەر وایە،کام یەک لەوانەی سەرەوە ئاماژەم پێداون،لەدەرەوەی هەژمونی پیاو سالاریدان!!!!؟

یان دەشڵێن پیاو سالاری و کۆی ئەو چەمک و ئایدیایانە هۆکار نین و ژن کوژەکان تەنها لە ئەستۆی مرۆڤە پەراوێز خراوەکان و لات و سەر سەریەکانن،هۆکار چیە وا ئەو کۆمەڵگەو دەسەڵاتە،وەک زۆرینەیەکی ڕەها ناتوانێت بەسەر ئەو توێژە پەروەردە شکست خواردوانەدا، زاڵ بێت،یانی ئەو توێژە پەراوێزخراوەی وەک بڵێین،بەرپرسن لە کوشتنی ژنان!!!!! بەڵام ڕاستیەکەی وانیەو ڕێک پێچەوانەیە.

ژن کوژەکان،کۆی دەسەڵات و ئەو بەرژەوەندیە چینایەتیە، کورت بینەیەتی لەنێو دنیای تاڵان کردنی سامانی گشتی کۆمەڵگە، لەشێوازە جۆراو جۆرەکانیەوە،لەگەڵ ئەو کۆیە لەکۆمەڵگە،کە ئاوا پرسێکی تراژیدی ناکات بەپرسی خۆی تا کۆتای بەو مێژووە ڕەشەی بهێنێت!!! ئەمەیە بەرپرسە گشتیەکان لەنێو ئەو فەزایەی ژن کوژی و دەست بردنی ژنان بۆ خۆکوشتن لێی بەرپرسیارن.

تاهیر حاجی حەسەن

18/03/2021

چەوساندنەوەى رەگەزى مێینە لە پێش هەر شتێکدا و لە پێش ئەوەى وێنەیەکى یاسایى و سیاسیى وەربگرێت چەوساندنەوەیەکى کۆمەڵایەتییە کە لە دامەزراوەى خێزانەوە دەستپێدەکات تا دەگات بە سەرەکیترین کایە کۆمەڵایەتییەکان و لەوێشەوە ئەم کێشەیە رەنگێکى یاسایى و سیاسیی وەرگرتووە، هەڵە نییە هۆکارى بنەڕەتى جیاکاریى و چەوساندنەوەى ژن لە کایەکانى تردا گرێ بدەینەوە بە کایە کۆمەڵایەتییەکەوە کە ژنى وەک مەخلوق و کائینێکى کەمتر لە پیاو سەیر کردووە و ناچارى کردووە نوچ بدات لە بەردەم ویستى رەگەزى نێرینەدا کە ویستێکە بۆ چەوساندنەوە و کۆنترۆڵکردنى ئەویدى ژن. تۆ سەیر بکە هەر لە سەرەتاى لە دایکبوونى منداڵێکی کچەوە ئەو جیاوازییە رەگەزییە دەستپێدەکات لەوەى پێشوازیکردنى کۆمەڵ و خێزان لە لە دایکبوونى کچێک زۆر سارد و سڕترە لە لە دایکبوونى منداڵێکی کوڕ، بەڵکو زۆرجار هەر مایەى پێشوازیکردن و خۆشحاڵیش نییە.

دوا بە دواى ئەوەش لە پرۆسێسى ناولێنانى هەر یەک لە کچ و کوڕدا بەر حاڵەتێکى لەم چەشنە دەکەوین ئەمیش بەوەى ناوى کچان دەنێن (ناسک- تریفە- خونچە- پەپولە- سروە..هتد) لە بەرامبەریشدا ناوى کوڕان دەنێن (پۆڵا- تۆڵە- سەرباز- بەهێز- سەرچڵ- سەرکەش.. هتد) خۆى لە خۆیدا ئەم ناولێنانە هەنگاوێکى سەرەتایى و گرنگى سایکۆلۆژیی و عەقڵێتیى سیستمى پاتریاکییە بۆ جیاکردنەوەى دوو رەگەزەکە لە یەکتر، رەگەزێکیان کە مێینەیە ناسکتر و لاوازتر و سۆزدارترە لە رەگەزەکەى تر کە نێرینەیە، بەم پێیەش هەریەکەیان دەبێت هەڵگرى ناو و نازناوێک بن لەگەڵ خەسڵەت و تایبەتمەندییە فسیۆلۆژیى و بایۆلۆژییەکانیاندا هاوتەریب بێت. لە روانگەى عەقڵێتى باوکسالارییشەوە جیاوازییە فسیۆلۆژیی و بایۆلۆژییەکانى ئافرەت مایەى نەگبەتییە و فاکتۆرێکیشە بۆ ژێردەستەکردن و رەوایى بەخشین بۆ ملکەچپێکردنى رەگەزى مێینە. ئەمە تەنیا دەتوانێت ئەوەمان وەبیرخاتەوە چۆن رەگەزى سپى (سپى پێست) شەرعیەتى دەدا بە خۆى، بە بیانووى جیاوازیى رەنگى پێستەوە پاکتاوى زنجى و (قولە) رەشەکان بکات، هەمیشە رەگەزى ئەنگلۆسەکسۆنى بە بەهانەى رەگەزى باڵا و شانازییکردن بە چاوى شین و پێستى ناسکى سورباوى خۆیانەوە ژیانیان لە ئەفریکاییەکان کردە دۆزەخێکى زەمینى، لە کاتێکدا ئەم حاڵەتە خۆی لە خۆیدا رێژەیییە، بەڵکو بە پێچەوانەوە لە چاویلکەى رەشەکانەوە (سپى)بوون ئەوپەڕى ناشیرینبوون و بێزراویى بووە، هەروەک کۆمەڵناسى ناسراوى عێراقى (د.عەلی ئەلوەردى) نموونەیەک لەم بارەیەوە دەهێنێتەوە چۆن کۆمەڵە رەشپێستێک گاڵتە بە سپى پێستەکان دەکەن چوونکە زۆریان لەلا ناشیرین بوون.

ئەم هەڵاواردن و جیاکارییەى نێوان دوو رەگەزەکە بە بیانووى جیاوازیى فەسڵەجییەوە، دەمانخاتە بەردەم کۆمەڵێک پرسیار و تێڕامان: ئەى بۆچى جیاوازییەکیانى پیاو نەبۆتە فاکتۆرى نەگبەتى و چەوساندنەوەى نێرینە؟ تەنانەت لە قۆناغى دەسەڵاتى رەهاى دایکدا (ماتریارکى) رۆژێک لە رۆژان پیاو نەچەوساتەوە، بەڵکو شتێک نەبووە ناوى چەوساندنەوە بێت!!، ئاخر چ هێز و کارکردێک وا دەکات کۆمەڵە جیاوازییەک ببێتە هۆى چەوساندنەوە؟ یان گریمان ژن لە هەموو روویەکەوە لە پیاو کەم هێزتر و کەمتواناترە ئەى چى لۆژیکێک رێگە دەدا بە پیاو لەسەر سترۆکتۆرى ماسى گەورە ماسى بچووک دەخوات ژن بچەوسێنێتەوە و ئازارى بدات و بیکات بە پاشکۆى خۆى؟. دواتر بڕوانن چۆن لە چوارچێوەى خێزاندا جیاوازیى دروست دەکرێت لەنێوان منداڵانى کچ و کوڕ، هەر لە سەرەتاوە کچ رادەهێنرێت و فێر دەکرێت پابەندى چوار دیوارى ماڵ و چوارچێوەى خێزان بێت و هێدى هێدى دەبێت خۆى بگونجێنێت لەگەڵ ژیانى چێشتخانە و دواجاریش ببێتە باشترین کابان و لە هەمان کاتدا پارێزگاریى لە شەرەفى بنەماڵە بکات کە راستەوخۆ بە جەستەى ئەوى مێینەوە نوساوە و لە هەر خروقاتێک لە دەرەوەى ترادیسیۆنى خێڵ و کولتوورى بنەماڵە، شەرەفى بنەماڵە و خێڵ روشاوە و ئەو کەسەشى لاساریى و سەرپێچییەکى لەم چەشنە بکات ژیانى مەحکومە بە مەرگ!!، چوونکە لە دیدى پیاوسالاریى خێڵگەراییدا بەهاى شەرەف لەسەروو هەموو بەهاکانى ترەوەیە تەنانەت لە سەرووى ژیانى مرۆڤیشەوەیە!.

لە بەرامبەریشدا کوڕ بزێوە و بەشداریى چالاکى وەبەرهێنان دەکات و ئەکتیڤانە رۆڵ لە ژیانى ئابووریدا دەگێڕێ و دەبێت هەر لە سەرەتاوە وێنەیەکى بچوککراوە و فۆتۆکۆپیکراوى باوکى خۆى بێت و جێگەى وى بگرێتەوە، ئەم کائینەى ناوی کوڕە پێویستە شەرم نەکات و قسەى لەسەر هەموو شتەکان هەبێت و رۆڵى کاراکتەرى باوک نمایش بکات لە غیابى باوکدا چ غیابى کاتى بێت یان بەردەوام. لێرەوە دەبینى کۆمەڵگەیەکت هەیە لە سەرەتاى ژیانى ئەو دوو مرۆڤەوە بە نێر و مێ ناونراون، بەشێوەیەکى سیستماتیک و توندوتیژ کار لەسەر جیاکردنەوە و دوورەپەرێزییان لە یەکتر دەکات و دەیەوێ بە هەر یەکێکیان بڵێت تۆ خاوەنى تایبەتمەندیى خۆتیت و پێویستە سوننەت و یاساى ژیان و خەسڵەتى رەگەزیى خۆت بپارێزیت، تۆى ژن دەبێت کەم قسە بکەیت و لە کاروبارى پیاواندا بێدەنگى هەڵبژێریت و جوانترین ئەدگارى کۆمەڵایەتیت بە (شەرەف)ى و شەرمنییە، هەروەک ئەو پەندە کوردییەى دەڵێت (پیاوى شەرمن شانەیەک ناهێنێت، بەڵام ئافرەتى شەرمن شارێک دەهێنێت) کەچی دەبێت ئەوى پیاو بێ چاو و روو بێت و بەردەوام ئامادەیى لە کۆڕ و کۆمەڵى پیاوماقووڵاندا هەبێت و هەموو چالاکییەکانى ژیانى خێزان بگرێتە ئەستۆى خۆى، بەم شێوەیە کار لەسەر هەردوو رەگەزەکە دەکرێ بە تایبەتى لە تەمەنى هەرزەکاریدا کە بەتەواوەتى لێکدى جوێ دەکرێنەوە و تا راددەیەکى زۆریش دوورەپەرێز دەبن لە یەکتر و تەنانەت نامۆ دەبن بە یەکتر و کەمترین زانیارییان لەسەر تایبەتمەندییەکانی یەکدى دەبێت.

هاوکاتیش لە هەناوى خێزاندا کوڕ وەک شازادەیەک مامەڵە دەکات و قسەى زیاتر دەخوات و زیاتر گوێى لێدەگیرێت و بایەخى پێدەدرێت، تەنانەت لە زۆرترینى ئەو شتانەى پەیوەندییان بە ژیان و چارەنووسى کچ یان خوشکەوە هەیە ئەوەندەى گوێ لە باوک و برا دەگیرێت نیو هێندە حیساب بۆ بۆچوونى کچەکە خۆی ناکرێت!!، ئەمە بە تایبەتى لە مەسەلەى زەواجدا، هەربۆیە دەبینین لێشاوێک لە زەواجى زۆرەملـێ دروست دەبن لە هەناوی ئەمەشدا خێزانى ناتەندروست سەر دەردەهێنێت، دواجاریش نەوەیەکى سەقەت و نەخۆش بەرهەم دەهێنێت. لەلایەکى ترەوە ئەو پۆلێنبەندیی و جیاکارییە دەستدرێژیى دەکاتە سەر کۆى لایەنەکانى ژیانى مێینە بەتایبەتى لە ممارەسەکردنى رەمەکى سێکسدا، چوونکە ئامێرى زاوزێکردن و کۆى جەستەى ئافرەت (عەورەت)ە و سنوورێکى قەدەغەکراو و مینڕێژکراوە کە خواوەند لە قووڵایى ئاسمانەوە نەهى کردووە لە بەریەککەوتنى لەگەڵ جەستەى نێرینەدا، بۆیە هەر نزیکبوونەوەیەک لە یەکترى بریتى دەبێت لە شکاندن و بەزاندنى سنوورى خواوەند!! ئەوەش گەورەترین تاوانە لە ژیانى هەر مرۆڤێکدا و دەبێتە مایەى نەفرەتى ئاسمان، هاوکات لێسەندنەوەى ژیان لەسەر زەوى!. هەرئەمەشە بۆتە هۆى بەرپاکردنى کوشتارێکى بێشومار لە ژنانى ئەم وڵاتە بە ناوى پاراستنى شەرەف و کڕینەوە و شوشتنەوەى ناموسی تکاو!.

ناموسپەرستى کە رەگەزێکى کوشندەى کولتوورى کوردەوارییە یەکێکە لەو نەریتە قێزەونانەى تیرۆر و کوشتنى ژنانى کردۆتە کردەیەکى ئاسایى بگرە پڕ شانازیى و بەختەوەریى، دەبینین ئەو (قارەمانانەى) دەستیان چۆتە گیانى خوشک و دایک و کەسوکارییان بە ناوى پارێزگارییکردنى شەرەفەوە، مایەى خۆشحاڵى خەڵکن و هەروەک ئەوەى سەروەریى و (بطولە)یان نواندبێت بەسەر زەویدا دەڕۆن و لە کۆڕى پیاواندا شانازیى بە کردەوەکەیانەوە دەکەن و کۆمەڵگەش پەنجەى شەرەف و خاوەن ناموسییان بۆ درێژ دەکات، ئەم کولتوورى کوشتن و بڕینە کە رەگى لە مێژووى کورددا داکوتاوە و یەکێکە لە نەریتە پریمتیڤ و هەرە نێگەتیڤەکانى کۆمەڵگەى ئێمە هێشتا وەک تابۆیەک و وەک هەڕەشەیەک بەسەر سەرى هەر ژنێکى کوردەوە ئامادەیى هەیە، کاتێکیش دەڵێین ئەم نەریتە، نەریتێکى کوردییە بەو مانا نییە ژن کوشتن لەنێو گەلانى ترى دنیادا بوونى نییە، بەڵام ژن کوشتن و بەهانەى کوشتن لە وڵاتانى تر رەهەند و مانا و هۆکارى ترى هەیە، کاتێک لە سوێد ئافرەتێکى بە رەسەن سوێدیى دەکوژرێت بە ماناى پارێزگارییکردن نییە لە شەرەف بەقەدەر ئەوەى مانا و ناولێنانى ترى هەیە! چوونکە لەوێندەر ممارەسەى سێکس پرۆسیسێکى ئاساییە و هیچ تابۆیەکى لەسەر نییە و وشەى (شەرەف)یش لە قامووسى ئەواندا نەناسراوە، تەنانەت نووسەرێکى سوێدیى “نینا برۆک” لە کتێبێکدا بە ناوى (لە ژێر لێفە پەمەییەکەوە) شانازیى بە کۆمەڵگەکەیەوە دەکات بەوەی منداڵانى بێژى ناوناوە (منداڵانى عەشق)، بەڵام کوشتنى (فادیمە شاهینداڵ) لەلایەن باوکییەوە راستەوخۆ کوشتنێکى شەرەفى بوو کە باکگراوەندەکەى کولتوورى کوردییە و بەشێک بوو لە پرۆسەى گێڕانەوەى ئابڕووى بە حیساب تکاوى بنەماڵە.
هەرچەندە خەڵکانێکى زۆر بە تایبەتى لە ناوەندى رۆشنبیریى (ئەنتجلینسیا)ى کوردیدا هەوڵدەدەن ریشەى ئەم نەریتە ببنەوە بۆ قورئان و ئیسلام و دین تۆمەتبار بکەن، بەڵام لە گەلێک سیاق و رووى جیاوازەوە دەتوانین بگەینە ئەو بڕوا و ئاکامەى ئەم کولتوورە پەیوەندییەکى زۆر لاوازى بە ئیسلامەوە هەیە کە دەکرآ بڵێین بە تاڵە دەزوویەکى زۆر باریک پێوەى بەستراوەتەوە، ئێمە ناڵێین هیچ پەیوەندییەکى بە کاریگەریی ئیسلامەوە نییە و ئاینى ئیسلام ژنى وەک پلە دوو سەیر نەکردووە، تەواو بەپێچەوانەوە پێمانوایە ئیسلام کەمترین رۆڵ و سەنگ و حورمەتی بە ژن رەوا بینیوە، بەڵام پرۆسەی کوشتنی ژن لە ئیسلامدا لەو کوشتنانە جیاوازترە لە کۆمەڵی کوردەواریی پیادە دەکرێت، ئەویش بە بەڵگەى ئەوەى لە قورئاندا ئاماژە بەوە دراوە هەر (زانى- زانیە)یەک کە هێشتا کوڕ و کچن و نەچونەتە ناو بازنەى هاوسەرییەوە بە گەواهیدانى چوار کەسى هۆشمەند دارکاریى دەکرێن بە بێ لەبەرچاوگرتنى جۆری رەگەز، ئەگەریش چووبونە ناو بازنەی هاوسەرییەوە و پەیوەندیى غەیرە شەرعیان دروست کرد دیسان بە گەواهیدانى چوار کەس هەردووکیان پێکەوە سەنگەسار دەکرێن!!.
کەچی کولتوورى کوردیی و نەریتى کڕینەوەى شەرەف بەبێ ئەوەى پێویستى بە گەواهیدان هەبێت بە تەنیا ئافرەتى تێدا تاوانبار دەکرێت و هەر بە تەنیا ئەویش دەبێتە قوربانى ئەم نەریتە، بە پێچەوانەشەوە پیاو شانازیى بە کارەکەیەوە دەکات و وەک بەسەرهات و پاڵەوانێتى لە کۆڕ و کۆمەڵدا دەیگێڕێتەوە. ئا لێرەوەیە دەگەینە ئەو قەناعەتەى چەوساندنەوەى ژن بەر لە هەموو شتێک چەوساندنەوەیە لە کایە کۆمەڵایەتییەکاندا، هەر لە ژێر رۆشنایى ئەم راستییەشدا بەو ئەنجامە دەگەین گۆڕینى یاسا بە دیاریکراویى یاساى بارى کەسێتى عێراق کە ئیلهامى لە سیستمى پیاوسالاریى و ئیسلامەوە وەرگرتووە و جەخت لەسەر چەوساندنەوەى ژنان دەکاتەوە بە بێ کارکردن بۆ گۆڕین و وەرچەرخاندنى کولتوورى کۆمەڵگە هەوڵێکى ئیفلیج و ناتەواوە، کەواتە لە پاڵ گۆڕینى یاسا پێویستمان بە پرۆسێسێکى مێژوویى هەیە بۆ گۆڕینى ترادیسیۆن و بنیادە کولتوورییەکانى کۆمەڵگەى کوردەواریى کە کۆمەڵگەیەکە یەکێک لەپایە کولتوورییەکانى خۆى لەسەر چەوساندنەوەى ژنان و جیاکاریى نێوان دوو رەگەزەکە راگرتووە.

ستیڤان شەمزینی

—————————-

تێبینی: ئەم وتارە لە بنەڕەتەوە بەشێوەی ئیرتیجالی لە گردبوونەوەی ناڕەزایی تیرۆری “فادیمە شاهینداڵ” لە سوێد لە ساڵی 2002 خوێنراوەتەوە، پاشتر نوسراوەتەوە.

1- بەراوردێک
سەرهەڵدانی سەرمایەداری و پوکانەوەی پەیوەندیە کۆمەڵایەتیەکانی دەرەبەگایەتی، وەک پڕۆسەیەکی هێواش و ئارام لە کۆتایی سەدەی هەژدەدا، لە هەرسێ ولایەتی بەسڕە و بەغدا و موسڵی ژێردەسەڵاتی ئیمپڕاتۆڕیەتی عوسمانی لە ئارادابوو، بەڵام هاتنی ئیمپریالیزمی بریتانیا بۆ کەنداوی عەرەبی لە جەنگی جیهانی یەکەم و دەرکێشانی ئەو سێ ویلایەتە بە شەڕێکی خوێناوی لەژێر دەستیدا و شکڵپێدانی دەوڵەتێک لە (١٩٢١)دا لە ژێر ئینتیدابی خۆیدا بە ناوی دەوڵەتی عێڕاقەوە، گوڕ و تەوژمێکی خێرای بەخشی بەو ڕەوەندە لە سەرهەڵدانی سەرمایەداری، و کۆمەڵگەی ناو ئەو چوارچێوە سیاسیە تازەیەشی خستە ناو تونێلی ئاڵوگۆڕێکی یەکجار زۆر خێراوە.
ئەمەش بەهۆی پەرەسەندنێکی خێرای بازرگانی و پێکهێنانی دامەزراوە دەوڵەتیەکانی وەک سوپای عێڕاق، کردنەوەی خوێندگا و خەستەخانەکان، دروستکردنی ڕێگاوبان و بەنداوەکان، دامەزراندنی پیشەسازی مۆدێرن و بەکارهێنانی ئامێری تەکنۆلۆژیای تازە لە کشتوکاڵدا، هەروەها بەرهەمهێنانی نەوت و کۆچی دێهاتیەکان بۆ شارەکان.
بەم شێوەیە کۆمەڵگەی عێڕاق قەڵەمبازێکی زۆر گەورە دەهاوێت ڕووەو بوون بە کۆمەڵگەیەکی سەرمایەداری، وە لە سێ دەیەی ساڵانی سیەکان، چلەکان و پەنجاکانی سەدەی بیستدا پڕۆسەکە کامڵ و بەئاکامی خۆی دەگات، هەر لەم سی (٣٠) ساڵەدا (١٩٣٠-١٩٦٠) ئاڵوگۆڕێکی گەورەش لە فکر و فەرهەنگ و کلتور و دابونەریتەکاندا دێتەدی؛ چەندین بزوتنەوەی کۆمەڵایەتی، سیاسی و فکری تازە لە دەرونی ئەو کۆمەڵگەیەدا سەرهەڵدەدەن، حزبە سیاسیە مۆدێرنەکان شکڵدەگرن، کێشمەکێشی سیاسی و فکری بەهێز لە نێوان ئەو ڕەوتانەدا دێتەدی، کە هەر یەکەیان دەیەوێت بە ئاقارێکی دیاریکراودا، ئەو پەرەسەندنە ئابووریە سەرمایەداریە، ئەو ڕەوەندە مێژووییە ڕوو لە گەشە و پێشکەوتن و هاتنەئارای جیهانێکی نوێ ئاڕاستە بکەن و نوێنەرایەتی فکری و سیاسی بکەن، ئەویش لە ڕێگەی گرتنەدەستی دەسەڵاتی دەوڵەت و کۆنتڕۆڵکردنی کۆمەڵگە لە ڕێگەیەوە.

بەڕوخانی ڕژێمی پاشایەتی (١٩٥٨) و لە میانەی کێشمەکێشێکی خوێناوی ساڵانی شەستەکاندا، دەسەڵاتی سیاسی چینی بورژوازی بەیەکجاری بەسەر کۆمەڵگەدا جێگیر دەبێت. ڕەوتی میلیتانت و فاشیستی ناسیونالیستی عەرەبی (حزبی بەعسی عەرەبی سۆشیالیستی) لە کۆتایی ئەو دەیەدا (١٩٦٨) دەست بەسەر دەسەڵاتدا دەگرێ، و بە وەدەرنانی هەموو ڕکەبەرەکانی خۆی لە ڕەوتە ناسیونالیست و ڕیفۆڕمیستە ناسیونالەکانی تر، وە بە قەلاچۆکردنی (قیادە مەرکەزی) باڵی چەپی – حزبی شیوعی عێڕاقی لە (١٩٦٩) و ئیمتیازدان بە باڵی ڕاستی (لیژنە مەرکەزی) ئەو حزبە وەک ڕەوتێکی بورژوا ڕیفۆڕمیست و پێکهێنانی بەرە لەگەڵیدا لە حەفتاکانی سەدەی بیستدا، (هاوڕای ڕێککەوتنامەی ١١ ئازاری ١٩٧٠ و ئۆتۆنۆمی بۆ کوردستان)، توانی دەسەڵاتی حزبی خۆی و چینی بورژوازی سەقامگیر بکات و گوڕێکی زۆر خێراتر، لە ساڵانی حەفتاکاندا، ببەخشی بە گەشە و پەرەسەندی سەرمایەداری عێڕاق، تا سەرەتای هەشتاکانی سەدەی بیست.

ئەوەی جێگە مەبەستی ئێمەیە لێرەدا، لە پەیوەند بە مەسەلەی ژنانەوە، ئاماژەدانە بەوەی کە یەکێک لە پێداویستیەکانی ئەم ڕەوەندە لە پەرەسەندن و گەشەی سەرمایەداری چ لە باری ئابوری – کۆمەڵایەتیەوە و چ لە باری فکری – سیاسی و کلتوریەوە، بریتی بووە لە هاتنەدەرەوەی کچان و ژنان لە ماڵ بۆ پەیوەست بوون بە خوێندگا و دامەزراوە دەوڵەتیەکان و هاتنەناو بازاڕی کار و بوون بە بەشێک لە ئاڵوگۆڕە کۆمەڵایەتی و سیاسیەیەکانی ئەو کۆمەڵگەیە، کە پێویست بوون بۆ کەڵەکەی سەرمایە و شکڵگیری دەوڵەتی بورژوازی و دەسەڵاتەکەی.
بەم شێوەیە، شەش دەیە لە پەرەسەندنی سەرمایەداری عێڕاق (١٩٢٠-١٩٨٠)، تا ئەو جێیەی پەیوەستە بە مەسەلەی ژنانەوە، قۆناغی بەجێهێشتنی جێگەوڕێگەی کۆیلایەتی، بێمافی و چەوسانەوەی ناو سیستمی دەرەبەگایەتی – عەشیرەتگەری پیاوسالارانە و پێشا سەرمایەداری بووە، ڕووە و بەدەستهێنانی جێگەوڕێگەیەکی کۆمەڵایەتی تازە و بڕێک لە ماف و ئازادیەکان لە کۆمەڵگەیەکی شارنشینیدا. ئەم ڕەوەندە، سەراسەری و عێڕاقیانە بووە بە کوردستانی عێڕاقیشەوە کە دواتر تایبەتی تر باسی دەکەین.
ئێرە جێگەی هەڵسەنگاندنی ئەو قۆناغە دیاریکراوە نیە، بەڵام پێویستە ئاماژە بەوە بکەین کە گەرچی ژنان جێگەوڕێگەیەکی تازەیان بەدەستهێنا لە ناو کۆمەڵگەدا، بەڵام لەڕووی یاسایی و دەستوریەوە، ڕیفۆڕمێکی ڕیشەیی ئەنجام نەدرا؛ جیایی دین لە دەوڵەت ڕانەگەێندرا و یەکسانی یاسایی ژن و پیاویش لە دەستور و لە یاساکان و لە دادگاکاندا بە شێوەیەک دەخرانەڕوو وە مامەڵەیان لەگەڵدا دەکرا کە لە ناوەڕۆکدا ناکۆک نەبن لەگەڵ شەریعەتی ئیسلام، بگرە یاساکانی کوشتنی ژنانیش بەدەست پیاوانی خانەوادە و عەشیرەت بەناوی پارێزگاری لە ناموس پاکانەی بۆکراوە. ئەمە جگە لەوەی ڕەوتە ناسیونالیست و ڕیفۆڕمیستەکانیش، مەسەلەی ژنان و ڕێکخراوە و بزوتنەوەکەیان خستۆتە خزمەت ئەجەندای سیاسی بورژوازیانە و بەرژوەندە حزبیەکانیانەوە.

گەرچی هەر لەو ماوەیە (لە گەشە و پەرەسەندنی ئابوری سەرمایەداری عێڕاق)، بەرژەوەندیەکانی سەرمایەداری و دەسەڵاتی بورژوازی، چوارچێوەیەکی زۆر بەرتەسک بوو بۆ وەڵامدانەوە بە خواست و گەشەی بزوتنەوە کۆمەڵایەتیەکانی وەک بزوتنەوەی ئازادیخوازانەی ژنان، بزوتنەوەی خوێندکاران و لاوانی شۆڕشگێڕ، بزوتنەوەی کرێکاری و جوتیارانی زەحمەتکێش، بەڵام لە نەبوونی حزبێکی پێشڕەوی کۆمۆنیستی شۆڕشگێڕدا کە چەکداریان بکات بە ئاسۆیەکی سۆشیالیستی، وە وزەی شۆڕشگێڕانەی ئەو بزوتنەوانە وەگەربخات (لەمیانەی شۆڕشێکی بێوچاندا) بەرەو سۆشیالیزم، بۆرژوازی توانی کۆنترۆڵیان بکات، دایانبمرکێنێتەوە و بیانخاتە خزمەت بەرژەوەندیەکانی خۆیەوە، هەم لەڕێگەی ڕەوتە ڕیفۆڕمیستەکان و هەم لەڕێگەی سەرکوتی ڕێکخراوەکانیان و گرتن و ڕاوەدوونانی ڕابەران و ترۆریانەوە.
دوای ئەوەش کە ڕەوەندی پەرەسەندنی سەرمایەداری لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا و لە حەفتاکانی سەدەی بیستدا، سەرەتا لە وڵاتانی میسر و تورکیا و ئێران بە ئاکامی خۆی دەگات و ئەو سێ وڵاتە توشی قەیران و ناڕەزایەتیە کۆمەڵایەتیەکان و ڕاپەڕین و شۆڕشە ناوخۆییەکانی خۆیان دەبنەوە، لە عێڕاقیشدا ئەم ڕەوەندە لە پەرەسەندنی سەرمایەداری، هاوڕای شەڕێکی ماڵوێرانکەری عێڕاق-ئێران لە هەشتاکاندا لە گوڕ و تەوژمی خۆی دەکەوێت، بە وەستانی زۆرێک لە کارگە و پڕۆژە ئابوریەکان و وێرانبوونیان و فرۆشتنیان بە کەرتی تایبەت.
داگیرکردنی کوێت، جەنگی کەنداوی یەکەم (١٩٩٠)، گەمارۆی ئابووری لەسەر عێراق، تێکڕای ئەم ڕووداو و ئاڵوگۆڕانە؛ بێکاری و برسیەتی و گەندەڵی پەرەپێدەدات، مەیدان ئاوەڵا دەکات بۆ سەرهەڵدان و گەشەی ڕەوتە ئیسلامیەکان و مەدەنیەت پاشەکشە پێدەکات و ڕەشەکوژی ژنان (بەتایبەت لە کوردستاندا) دەکاتە دیاردەیەکی بەرچاو.

ڕوخاندنی ڕژێمەکە (٢٠٠٣)، و لەگەڵیشیا داڕمانی دەوڵەتی عێڕاق و وەڕێخستنی “پڕۆسەی سیاسی” ئەمریکی بۆ شکڵپێدانەوەی لەڕێگەی هێزە میلیشییە قەومی و ئیسلامیە کۆنەپەرست و تائیفەگەراکانەوە، ئەم ڕەوەندە لە بێکاری و برسیەتی، لە گەندەڵی و تاڵانی سامانی گشتی کۆمەڵگە، لە پاشەکشەپێکردنی مەدەنیەت و ژێردەستەیی ژنان، دەباتە شوێنێکی زۆر سامناکتر کە لە مێژووی ئەم وڵاتە لەئارادا نەبووە و لە جیهانیشدا وێنەی کەمە.
زیندوکردنەوەی کۆیلایەتی ڕاستەوخۆی ژنانی ئێزیدی و بازاڕی کڕین و فرۆشتنیان لە لایەن ڕێکخراوی داعش و دەسەڵاتێکی ترۆریستی ئیسلامیەوە، تەنها ئەکتێکی دابڕاو لە بارودۆخی گشتی عێراق و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست نەبوو، بەڵکو بەشێکی ئۆڕگانیکی ئەو بارودۆخە گشتیە بوو کە سەرمایەداری ناوچەکە لە کۆتایی سەردەمی (جەنگی سارد) و چڕبوونەوەی کێشمەکێشە بەرژەوەندە جیۆ-سیاسیەکانی ئیمپریالیستی ئەمریکی و هێزە ئیقلیمیەکان، بووە هۆی چالاکبوونی ڕەوتە میلیشیە قەومی و ئیسلامیە کۆنەپەرستەکان لە تەواوی ناوچەکەدا.
ئەگەر بەراوردێک لە نێوان ئەو دوو ماوە مێژووییەدا بکەین لە عێڕاقدا، واتا ماوەی شەش دەیە (١٩٢٠-١٩٨٠) لە ڕەوەندی ڕوو لە پەرەسەندن و گەشەی سەرمایەداری، لەگەڵ ماوەی چوار دەیە (١٩٨٠-٢٠٢٠) لە ڕەوەندی گێژاوی سیاسی و قەیرانە ئابوری و کێشمەکێشە سیاسیەکان کە ئێستاش بەردەوامیان هەیە، دەبینین دوو ڕەهەندی پێچەوانەی ئاڕاستە لە بارودۆخی ژنان لە ئارادان، وە ئەوەمان نیشاندەدات پلەی سەربەستی و ماف و ئازدیەکانی ژن، یا پلەی ژێردەستەیی و ستەمی پیاوسالاری بەسەریاندا، زۆر بە توندی شەتەکدراوە بە بارودۆخی گشتی کۆمەڵگە و ڕەوەندی پەرەسەندن و گەشەی سەرمایەداری یان ڕەوەندی قەیران و باڵادەستی ڕەوتە بورژوا کۆنەپەرستە ئیسلامیەکان لە کۆمەڵگەدا.

ئەوە سەیر دێتەبەرچاو کە ساڵانی پەنجاکان، شێستەکان و حەفتاکان، نە ئینتەرنێت لە ئارادا بوو، نە کەناڵە ئاسمانیەکانی تەلەفزیۆن، نە تۆڕە کۆمەڵایەتیەکانی وەک فەیسبوک و یوتیوب، وە نە تەلەفۆنی شەخسی مۆبایل … وە نەزانستە سروشتی و کۆمەڵایەتیەکان و تەکنۆلۆژیا ئەوەندەی ئێستا پێشکەوتوو بوون، وە نە زۆری بەرهەم و بوونی جۆرەها نیعمەت و مەلەزات لەئارادا بوو، بەمانایەک شارستانیەت ئەوەندەی ئێستا پێشکەوتوو نەبوو کە جیهانی ئەمڕۆ لێی بەهرەمەندە، کەچی لەگەڵ هەموو ئەم پێشکەوتنانەی کۆمەڵگەدا، لە ئێستادا بارودۆخی ژنان و ماف و ئازادیەکانیان، هەڵاواردنی ڕەگەزی بەدژیان و خستنەژێر فشاری ژنان بۆ “بەها” کۆنەپەرستە دینی و قەومیەکان، زۆر زیاترە لە چاو ئەو ساڵانە لە پەرەسەندنی سەرمایەداری کە ئاماژەمان پێداوە، ئەوەش زۆر بەسادەیی دەگەڕێتەوە بۆ باڵادەستی ڕەوتە سیاسیە کۆمەڵایەتیە کۆنەپەرستەکان، کە قەیرانی کۆمەڵگەی سەرمایەداری مەیدانی گەشە و پەرەسەندنیان بۆ دەخوڵقێنێت و دەستیان ئاوەڵا دەکات، تا هەڵمەتبردنە سەر ئازادی و کەرامەتی ژنان و کچان بکەنە ئامڕازی سەرکوتی هەر بزوتنەوەیەکی ئازادیخواز و داسەپاندنی ئیستیبداد و خەفەقانی فکری و سیاسی بەسەر گشت کۆمەڵگەدا. وە لەدوا شیکردنەوەدا لە پێناو تەنگەبەرکردنەوەی هەلومەرجی گەشە و پەرەسەندن، وە چوونەپێشی بزوتنەوەی سۆشیالیستی لە دەرونی کۆمەڵگەدا، کە ئاڕاستەکەی ڕووەو تێکشاندنی دەسەڵاتی سیاسی گەندەڵ و زاڵمانەی بورژوازی، و تێکدانی سیستمی چەوسێنەرانەی سەرمایەداریە کە بنەمای قەیران و کارەساتەکانی کۆمەڵگەن.

ئەمەش ئەوە دەگەێنێت کە مەسەلەی ئازادی و ڕزگاری ژنان لە ستەم و بێڕێزی و پلەدوویی، یەک مەسەلەی کۆمەڵایەتی سیاسی کۆمەڵگەیە، پەیوەندیەکی توندوتۆڵی هەیە بە سیستم و بناغەی ئابوری کۆمەڵگە و ڕەوت و حزبە سیاسیەکان و دەسەڵاتی دەوڵەت و حکومەتەکانەوە، وە ناتوانرێ داببڕێندرێت لە کێشەی ڕزگاری گشت کۆمەڵگە لەدەست ڕەوتە فکری و سیاسیە کۆنەپەرست و فاشیستە مەزهەبی و قەومیەکان. ناکرێ، مەسەلەی ژنان، تەنها وەک کێشەی بەشێک لە کۆمەڵ کە دەرگیری کلتور و دابونەریتێکی دواکەوتووی پیاوسالارانەیە وێنا بکرێت و چارەسەرەکەشی بدرێتە دەست کار و چالاکی ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی و مافی مرۆڤ و ڕیفۆڕمی یاسایی.

2- جێگەوڕێگەی چینایەتی کچان و ژنان
پەرەسەندنی سەرمایەداری عێڕاق و قەیرانەکانی، گەشەی تەکنۆلۆژیا و بەکارهێنانی لە هەردوو بواری بەرهەمهێنان و پێشکەشکردنی خزمەتگوزاریەکاندا، لەگەڵ گرتنەبەری سیاسەتی نیولیبراڵی ئابووری لەلایەن هەردوو حکومەتی ناوەند و حکومەتی هەرێمی کوردستانەوە، لە ڕاگرتنی دامەزراندن و کارپێنەدان لە کەرتی گشتیدا، هەروەها کەمکردنەوەی بودجەی خزمەتگوزاریەکان و ڕادەستکردنی کەرتی گشتی بەکەرتی تایبەتی، گشت ئەمانە، (بەتایبەتیش لە بیست ساڵی ڕابردوودا) بوونەهۆی هەڵوەرینی بەشێکی بەرفراوان لە توێژە مامناوەند و وردەبورژوازیەکان بۆناو ڕیزەکانی پڕۆلیتاریای عێڕاق و کوردستان، و باڵکێشانی بێکاری و برسیەتیەکی لە ئەندازەبەدەر بەسەر کۆمەڵگەدا. ئەمەش نەک هەر ڕەهەندێکی عێڕاقی و کوردستانی، بەڵکو ڕەهەندێکی سەرمایەداری جیهانیشە.
ئەوەی مەبەستمانە لێرەدا، ئەوەیە، ئەو ئەجەندایانەی کە بورژوازی گرتوویەتیەبەر لەبواری ئابووری سیاسیدا، وە ئەو ئاڵوگۆڕە ئابووری و کۆمەڵاتیانە کە هاتوونەدی بەدوایدا، جێگەوڕێگەی کچان و ژنانی لە کۆمەڵگەدا گۆڕیووە و زووربەی هەرەزۆریانی پاڵناوە بەرەو ڕێزەکانی پڕۆلیتاریا چ لەسەر ئاستی سەراسەری عێڕاق و چ لەسەر ئاستی کوردستاندا، نەک هەر ئەوەش بەڵکو ئەو توێژەش لە پڕۆلیتاریا پێکدەهێنێت کە زۆرترین نەهامەتیەکانی بێکاری و برسیەتی و فشاری ڕەوتە کۆنەپەرستەکان و جەنگ و دەستدرێژی دەکەوێتەسەر.

لە حاڵێکدا لە دروستبوونی دەوڵەتی عێڕاقەوە (١٩٢١) تا هەشتاکانی سەدەی بیست، قۆناغێک بوو لە پەرەسەندن و گەشەی سەرمایەداری، کە ئەجەندای سیاسەتی ئابووری لای بورژوازی، پەرەپێدانی کەرتی گشتی، ئابووری بەپلان و نەخشە، و شکڵدان بوو بە سەرمایەداری دەوڵەتی، ئەمەش دەرگای جیهانێکی باشتر و پەیوەست بوون بە چینی مام ناوەند و ژیانێکی بەجۆرێک خۆشگوزەرانی بەڕووی کچان و ژناندا ئاواڵا دەکردەوە. هەتا ئەگەر کچان و ژنان خۆشیان هەلی خوێندن و کاریان لەبەردەمدا نەبوایە لە ڕێگەی شووکردنەوە بە ئەفرادی توێژە مامناوەند و وردەبورژوای خۆشگوزەرانەوە ژیانێکی باشتر چاوەڕێی دەکردن.
ئەم دەرگایە لە هەشتاکانەوە هەنگاو بەهەنگاو بەرەو داخستن دەچێت و لە ئێستاشدا بەتەواوی کڵۆمکراوە لەسەر دەستی ڕەوت و هێزە کۆنەپەرستەکانی ئیسلامی سیاسی لە عێڕاق، وە لە کوردستانیشدا لەسەر دەستی ڕەوت و حزبە ناسیونالیستە گەندەڵ و تاڵانکەرەکانی کۆمەڵگەی کوردستان، ئەڵبەتە بە بەشداری و هاوکاری ڕەوتە ئیسلامیەکانی کوردستانیشەوە، کە تێکڕای ئەو هێز و ڕەوتە قەومی و ئیسلامیە عێڕاقی و کوردستانیانە، چ ئەوانەی لە دەسەڵاتدان و چ ئەوانەی لە ئۆپۆزیسیۆنیدان، ئەجەندای نیو-لیبرالیزمی ئابووریان هەیە، بەم شێوەیە تەواوی ڕەوتەکانی بورژوازی لە سیاسەتی ئابووری و چینایەتیدا یەکگرتوون بەدژی چینی کرێکار و توێژە زەحمەتکێش و چەوساوەکانی کۆمەڵگە لەوانە ژنان، کە پەیوەستە بە باسەکەمانەوە لێرەدا.

بەم پێیە کاتێک باس لە مەسەلەی ژن، ئازادی و ماف و بزوتنەوە ڕزگاریخوازانەکەی دەکرێت، دەبێ لەسەردەمی مێژوویی خۆیدا باس بکرێت، ناکرێ بەهەمان پێوانە، بەهەمان ڕوانگە و هەڵسەنگاندنی سەردەمی گەشەی ئابووری و ئەجەندای شکڵدان بە سەرمایەداری دەوڵەتیەوە لە ساڵانی (١٩٢٠ تا ١٩٨٠) بێین مامەڵە لەگەڵ مەسەلەی ژندا بکەین لە ئێستادا (بەتایبەت لە بیست ساڵی ڕابردوودا) کە سەردەمی قەیران و ئەجەندای نیولیبرالیزمە.
لە ئێستادا نەک هەر وەک بابەتێکی تیۆریانە، سیستمی سەرمایەداری و دەسەڵاتی بورژوازی، بەرژەوەندیی هەیە لە بێکاری ژنان و ڕەتاندنیان بەرەو کونجی ماڵ و خزمەتی مناڵ و پیاو، نەک هەر بەرژەوەندی هەیە لە نایەکسانی و بێمافی ژنان و چەوسانەوەیان، بەڵکو بە واقعی و عەمەلیش زوربەی هەرەزۆری کچان و ژنان ئەو توێژ و بەشە لە چینی کرێکار پێکدەهێنن کە وێڕای وەحشیانەترین چەوسانەوە، قەیرانەکانی سەرمایەداریش زۆرترین قوربانی لە ڕیزەکانیان دەگرێت.

لە سەردەمی زێڕینی پەرەسەندن و گەشەی سەرمایەداری عێڕاقدا، کێشەی سەرەکی و بنەڕەتی بزوتنەوەی ئازادیخوازانەی ژنان چۆنیەتی بەجێهێشتنی کۆیلایەتی و پیاوسالاری عەشیرەتگەری دەرەبەگایەتی و بەدەستهێنانی ڕیفۆڕمی هەرچی زیاتر بوو لە مافە مەدەنیەکان و دەسکەوتە کۆمەڵایەتی و ئابووریەکان، کە چوارچێوەی خودی سەرمایەداری و دەسەڵاتی بورژوازی سنورداری دەکردنەوە و نەیدەهێشت لە ئەندازەیەک واوەتر بچن، بەڵام لەسەردەمی قەیرانە ئابووری و سیاسیەکانی سەرمایەداری عێڕاقدا کێشە سەرەکی و بنەڕەتیەکەی ئەم بزوتنەوەیە، (هەروەها بزوتنەوەی لاوان و خوێندکارانیش) تەواو شیفتی کردووە و گۆڕاوە و بەدەوری تەوەرە، سەنتەر و چەقێکی تردا پێناسەکەی مانای ڕزگاریخوازانەی خۆی وەردەگرێت.
لەمڕۆدا مانای واقعی دوو چەمکی؛ (١) یەکسانی ژن و پیاو، (٢) ڕزگاری ژن لەدەست ستەم، گرێیان خواردووە بە ڕزگاری گشت کۆمەڵگە لەدەست ڕەوتە کۆنەپەرست و فاشیستە مەزهەبی و قەومیەکانی بورژوازی.
ئەمەش واتا بزوتنەوەی ڕزگاری ژنان و خەبات لە پێناو هێنانەدی یەکسانیدا، هەتا بەدەستهێنانی ڕیفۆڕمێکی ڕیشەییش، لەڕووی بابەتیەوە، بۆتە بەشێکی جیانەکراوەی بزوتنەوەی سۆشیالیستی چینی کرێکار بەدژی سەرمایەدری، ڕووەو هەڵتەکاندنی دەسەڵاتی بورژوازی و ژێڕەوژورکردنی بناغەی سیستمە ئابووری و کۆمەڵایەتیەکەی.

نەک هەر مێژووی فێمنیزمی لیبڕاڵ و ڕیفۆڕمیستی جیهان، بەڵکو کار و چالاکی ڕێکخراوەکانی هاوشێوەشیان لە عێڕاق و کوردستاندا ئەوەی سەلماندوە کە هەتا هێنانەدی سادەترین ڕیفۆڕم و بەدەستهێنانی کەمێک ئازادی و گۆڕینی یاسایەک، کە مەرەکەبی سەرکاغەز نەبێت، پەیوەستە بە پەرەسەندن و بەهێزبوونی بزوتنەوە کۆمەڵایەتیە ڕزگاریخواز و پێشڕەوەکانی کۆمەڵگە و بوونی بزوتنەوەیەکی کرێکاری بەهێزی خاوەن ئاسۆیەکی سۆشیالیستی کە توانای داسەپاندنی پاشەکشەی هەبێت بەسەر ڕەوتە کۆنەپەرستەکانی بورژوازی و بتوانێ سنور دابنێ بۆ دەستدرێژی و سەرکوتی دەسەڵات و حکومەتەکەیان.

ماویەتی …

ناوەڕاستی مارسی ٢٠٢١
-.-.-.-.-.
ئەم وتارە لە ژمارە یانزەی مانگی مارسی ٢٠٢١دا لە ڕۆژنامەی (ڕەوت) چاپی وەرەقی لە کوردستان بڵاوکراوەتەوە.

• ٨ی مارس، بیرۆکەی ڕۆژێکە کە بتوانرێت بەڕۆژی جیهانی ژنان ناوببرێت و کێشەو داخوازیە گرنگەکانی ژنانی تێیداچڕببیتەوە ، خواستە کانیان بۆ یەکسانی لەمافەکان و هەستانەوەو خەبات لەپێناو لە ناوبردنی نایەکسانی لەمافەکاندا لەدژی ژنان و خەبات لە دژی ئەو خراپ کەڵک وەرگرتنەی کە لە کۆمەڵگەی چینایەتیدا هەیە،وە لەو جیاوازیە ڕەگەزیەی کە لە نیوان ڕەگەزی ژن وپیاودا هەیە بەئاگاهاتون. تەنانەت ئەمڕۆش ئەگەر پرسیار لەهەر کەسێکی دادپەروەر بکرێت کەناوی نالەبارترین جۆری هەڵاواردن بهێنێت،بێگومان هەڵاوردنی دژی ژنان و بێ مافیەکانی ژنان بەرجەستەدەکاتەوە. وە ڕێک هەر بەو هۆیەشەوەیە کە کێشەی ژنان و خەبات بۆ لابردنی نایەکسانی وئەو ستەمە زۆرەی کەلە دژی ژنان لە ئێران بەڕیوە دەچێت زۆر بەرجەستەیە. لەم ڕوەوەیە کە ڕۆژی ٨ مارس لەپێگەیەکی تایبەتی بەهرەمەندە بەدیاریکراویش لە ئێران، لەبەر ئەوەیە کە ژن لە ئێرانی ئەمڕۆدا ئیتر بێ ماف نیە،بەڵکو ژن بون یەکسانە بەنەبون! بەهیچ ، نەزانراو! نکوڵی کردن لەبونی دەکرێت! هەموو ڕۆژێک سوکایەتی بەبونی دەکرێ! ژن لەم کۆمەڵگەیەدا ڕۆژانە سوکایەتی پێدەکرێت! ژن تەنانەت وەکو کارەکەریش بەمانای کۆنی وشەکە حسابی بۆناکەن لە یاسا ئیسلامیەکانی ئەم مەملەکەتەدا،کۆیلەی سێکسی پیاوانە.جۆرە کۆیلەیەکە کە ئەبێت وەسیلەی چێژی’سێکسی زۆرتر’دەستەبەر بکەن.لەبارودۆخێکی لەوشێوەیە کە گرنگی ٨مارس بۆ ژنانی ئێرانی دوبەرانبەر دەکەن.
لەم کورتە مێژوەی ٨مارسدا ناچارم کە چاوپۆشی لە لایەنی شیکارانەتری مەسەکە بکەم.سەبارەت بەکێشەکانی ژنان وتەنانەت مێژوچەی ٨مارس کەئەتوانریت چەندین کتێب بنوسریت.بەڵام ئیستا ناچارین کە هەر بەم نوسینە ڕازی ببین.

بارودۆخی ژنان بەر لە لەدایک بونی ٨مارس
٨مارس،ڕۆژی جیهانی ژنان،هەروەک یەکی ئایار “ڕۆژی’کارکەر” لە ئەمریکای باکور،ڕیشەکەی لە خەباتی کرێکارانی ئەمریکادایە بۆ هێنانەخوارەوەی کاتی کارکردن و بارودۆخی باشتری کار.
گەشەی پیشەسازی و لەئاکامدا بەرهەمهێنانی سەرمایەداری و شارنیشینی، بەشێکی گەورە لە جوتیارانی لەزەویەکانیان کردەوە و بۆ بەدەست هێنانی پاروەنانێک ڕەوانەی شارەکانی کردن.ژنان ومنداڵان،لە زۆربەی بەشەکانی کاردا،لە هەلومەرجێکی زۆر خراپی کارکردندنی تاقەت پڕوکینتردا کاریان پێدەکەن.کارەکان هەر وەک ئەمڕۆی ئێران بە سەر کاری پیاوانە وکاری ژنانە دابەشکرابون.ژنان بەگشتی لە کارگەو کارخانەکانی ڕستن وچنین وکاری ناوماڵ لە بارودخێکی ترسناکی کارو بەکرێیەکی کەمی لەئاستی مەمرەو مەژیدا بەکاریان دەهێنان.
لەو سەردەمە کە لەمێژوی کۆمەڵگەی چینایەتیدا بوو کە سەروکەلەی یەکێتیەکرێکاریە سەرەتاییەکان دەردەکەوتن. کەچیهەر ئەو یەکێتیە کریکاریانەش کەمتر سەرنجیان لەسەر بارودۆخی ژنان بوو.لەگەڵ ئەوەشدا ئەمە بەتەنها خەباتی کرێکارانی پیاو نەبوو، کە هۆکاری پاشەکشەی خاوەنکارەکان و دروستبونی یەکیەتیەکان بێت.
لە هەرشوێنێک خەباتێک دەستی پێبکردایە،ئەگەر ژنانی کرێکار ڕاستەوخۆ لەو خەباتەدا بەشدار نەبونایە،ئەوە خێزانی کرێکارانی مانگرتوو لە پێشی ئەوانیشەوە ژنان دەورێکی گرنگیان لە بەرەوپێشبردنی ئەو خەباتەدا هەبوو.لەچیرۆکە تاڕادەیەک فۆلکلۆرە هاوچەرخەکاندا باسی ئەوە کراوە کە ژنانی کرێکار لە کارگەی ڕستن وچنینی شاری نیۆرک لە ساڵی ١٨٥٧ ناڕەزایەتیەکیان بەڕێکخست لەدژی بارودۆخی ناهەمواری کارو کرێی زۆر کەم. ئەو چیرۆکە دەڵێت کە ئەو نارەزایەتیانە بەدەست تێوەردانی پۆلیس کۆتای پێهات؛بەڵام دوو ساڵ دوای ئەو مانگرتنە لە مانگی مارسدا هەر ئەو ژنانە مانگرتنی یەکەمین یەکێتی کرێکاری خۆیان هەر لە ناوەندی کارەکانیاندا ڕاگەیاند.
لە ساڵی ١٩٠٣ هەڵسوڕاوانی کرێکاری وبەدیاریکراویش ژنان لە مەیدانی هەڵسوڕانی کۆمەڵایەتیدا،خەباتیان لە پیناو پێکهێنانی کۆمەڵەی یەکێتیە کرێکارانی ژنانیان بردە پێشەوە و ئامانجی سەرەکی خۆیان بۆ باشترکردنی بارودۆخی سیاسی،کۆمەڵایەتی و ئابوری ژنان دیاریکرد.
لە دواین یەک شەممەی مانگی فێبروەری ساڵی ١٩٠٨دا،ژنانی سۆسیالیستی ولایەتە یەکگرتوەکان،بەڕێکخستنی خۆپیشاندانێک داوای مافی دەنگدانیان بۆ ژنان و مافی بەشداریان لە سیاسەت وباشتر بونی دۆخی کۆمەڵایەتی و ئابوری ژنانیان بەرزکردوە.دواتر ساڵی (١٩٠٩)،نزیکەی ٢٠٠٠کەس لە کۆبونەوەی ڕۆژی ژناندا بۆ ڕیزگرتن لە ناڕەزایەتی ساڵی پێشوی ژنان،لە مانهاتنی شاری نیۆرک بەشداریانکرد،هەر لەو ساڵەدا،نزیکەی ٣٠هەزار کەس لە ژنان لە سەرمای هەڵپڕوکێنەری زستان،بۆ ماوەی١٣هەفتە بۆ باشکردنی هەلومەرجی کارەکەیان دەستیان دایە مانگرتنێکی گشتی.ژمارەیەک لە هەڵسوڕاوانی ئەو مانگرتنە دەستگیرکران، پاشان کۆمەڵەی یەکیتیە کرێکاریەکانی ژنان مەرجی ئازادی دەستگیرکراوەکانیان دابینکرد بە پێدانی بەڵێن(کەفالەت) نامەی تاڕادەیەک بەرز، وە لە هەمان کاتدا برێکی زۆریش کۆمەکی مالیان کرد بە سندوقی مانگرتنی ئەوکرێکارانەی کە مانیان گرت بوو. بەجیا لە مەسەلەی خەبات بۆ بارودۆخی کاری باشترو یەکسان لەگەڵ پیاواندا،مەیدانێکی گرنگی خەباتی ژنان لەو سەردەمەدا،مەسەلەی مافی دەنگدانی ژنان و بەشداریش بوو لە بەڕیوەبردنی ئیدارەی سیاسی کۆمەڵگەدا.خەبات بۆ مافی دەنگدانی گشتی ولە وانەش مافی دەنگدانی ژنان ،لە زۆرێک لە وڵاتاندا لە پەرەەسەندندابوو.ئەلکسەندەر کۆڵنتای ئەڵێت لە ڕوسیا لەو سالانەدا هەستی ژنان ئەوەندە بەکەم گیرابوو کە جگە لە ژنان وئەوانەی نەخۆشی دەرونیان هەبوو لە نەخۆشخانەکاندا. هەموو هاوڵاتیانی کۆمەڵگە مافی دەنگدانیان هەبوو! لەبەریتانیا جان ئیستوارت مەیل یەکەمین ئەندام پەڕلەمان بوو کە بەرگری لەمافی دەنگدانی ژنان کرد کە لەگەڵ دژایەتی تەواوی پەڕلەماندا بەرەوڕوبویەوە.
بەکورتی ژنان لە نیوزلاند لە ڕێکەوتی ١٩سێپتەمبەری ١٨٩٣،بۆیەکەم جار لەوڵاتێکدا مافی دەنگدانیان بەدەست هێنا.پاشای پروسیا لە ساڵی ١٨٤٨، لە پاشەکشەیەکی سیاسی لەبەرامبەر شۆڕشدا،کۆمەڵێک بەڵێن ئەدات کە یەکێک لەوانە مافی دەنگدانی ژنانە کە هیچ کاتێک جێ بەجێ نەکرا.
٨مارس چۆن لەدایک بوو؟
لەساڵی ١٩١٠بیرۆکەی رۆژێک بەناوی ڕۆژی ژنان لەسەرتاسەری ئەمریکا لەلایەن هەڵسوڕاوانی بزوتنەوەی ژنانەوە بە هەند وەرگیرا.هەر لەو ساڵەدا نوینەران بۆ دوهەمین کۆنفرانی ژنانی سۆسیالیست ئینتەرناسۆناڵی دوهەم لە کۆپنهاگن،بە ئامانجی پیشنیاری دیاریکردنی ڕۆژێکی تایبەت وەک ڕۆژی جیهانی ژنان بەشداریان کرد.ڕۆژێک کە داخوازی سیاسی،کۆمەڵاتی وئابوری ژنان.لەوانە مافی دەنگدانی ژنان بەرجەستە بکاتەوە،ئەگەرچی بۆ سۆسیالیستەکان وبەدیاریکراویش کۆمۆنیستەکان لەو سەردەمەشدا کێشەی ژنان جێگایەکی تایبەتی هەبوو.بەڵام بۆ هەندێک لە ڕابەرانی دیاری کۆمۆنیستی ئەو سەردەمە مەسەلەی مافی دەنگدانی ژنان بەکەم وەردەگیرا لە بزوتنەوەی کریکاری ئەو کاتەدا. پیاوانێک بەبیروباوەڕی دواکەوتوانە لەدژی بەشداری ژنان بون لەکاروباری سیاسیدا و ڕابەرانێکی کۆمۆنیستی کە خاباتیان بۆ مافی دەنگدانی ژنان بەکەم وەردەگرت.پێداگریان لەسەر مافی دەنگدانی ژنانیان بەخستنەوەی دوبەرەکی دەزانی.حزبی سۆسیال دیموکراتی کریکارانی ئەڵمانیا کە قوراسیی خۆی هەبوولە بزوتنەوەی سۆسیالیستی ئەوسەردەمەدا.بەڕابەرانێکی وەک کلارا زیتکین توانی تاڕادەیەک پاشەکشە بەو بیروباوەڕە دواکەوتوانەیە بکات.

کلارا زیدکین بەئیلهام وەرگرتن لە خەبات وهەڵسوڕانەکانی ژنانی کرێکاری بزوتنەوەی کرێکاری ئەمەریکا وهەڵسوڕاوانی سۆسیالیستی ئەو بزوتنەوەیە،چوارچێوەی پێشنیارەکانی خۆی بۆ ڕۆژێکی تایبەت بە ناوی “ڕۆژی جیهانی ژنان” ەوە ئامادەکرد بۆ ئەو کۆنفرانسە. لە پێشنیارەکەیدا کلارا زتکین ئاماژەی بەوەکرد بوو کە هەموو ساڵێک لە هەموو وڵاتاندا ڕۆژێک بەناوی ژنانەوە بکەنە جەژن هەتا تێیدا داخوازیەکانی ژنان لەو ڕۆژە دیاریکراوەدا بەرز بکرێتەوە.ئەم کۆنفرانسە کە زیاتر لە ١٠٠کەس لە ١٧ وڵاتی دونیاوە،لە ناویاندا یەکەمین ٣ژنە پەڕلەمانتاری فینلاندی تێیدا بەشدار بون،بە کۆی دەنگ پێشنیارەکەی کلارا زیدکین یان لە کەشێکی گەرمی پڕ شۆڕوشەوقی دۆستانەوەو بە خۆشی وهەلهەلە کێشان پەسەند کرد.بەو شێوەیە’ڕۆژی جیهانی ژنان” بەبێ دیاری کردنی ڕۆژێکی دیاریکراو لە ڕۆژ ژمێردا لەدایک بوو. ئەم کۆنفرانسە دروشمی “ڕای یەکسانی ژنان”،خەباتمان بۆ گەیشتن بەسۆسیالیزم بەهێز دەکات.”هەموو ساڵێک لە ڕۆژی جیهانی ژناندا بەرزو بەرجەستەبکەنەوە.
باسیکی زۆر لەو کۆنفرانسەدا هاتەکایەوە.باس لەسەر موچەی مانگانەی ژنان،لەناویشیاندا مافی دەنگدانی ژنان و بەیاننامەیان سەبارەت بە مافی دەنگدانی ژنان ودەنگدانی گشتی،موچەی دایکایەتی بۆ ئەو دایکانەی شویانکردوە بەبێ لەبەرچاوگرتنی ئاست و سنوری دارایی کەسەکان،کە مافی دەنگدان لەو سەردەمەدا بنەماکەی بووپەسەندکران. باسی گرنگی تریش لەوانە قەدەغەکردنی شەوکاری کە لەو ڕووەوە زیانیان بە تەندروستی جەستیەیی ژنان دەگەیاند دەستپیکرد. ئەو بەیاننامە وبڕیارنامانەبون کەلە پەیوەند بەوانەوە پەسەندکران.کرێیی یەکسان لەگەڵ پیاوان،هەشت کاتژمێر کار کردن لەڕۆژێکدا،هەڵوەشاندنەوەی کاری قۆنتەراتی وگرێبەست،کرێیی گونجاو بۆ بێکاران وکرێیی تەواو بۆ ڕوژانی پشوو هتد لەو باس وبڕیارنامانە بون کە لەو کۆنفرانسەدا خرانەبەرباس وپەسەندکران. ( لەبارەی ئەو کۆنفرانسەوە شرۆڤەی زۆرو ورد کراوە، ئەو کۆنفرانسە یەکێک لە گرنگترین کۆنفرانسەکانی جۆری خۆی بوە،پێویستی بە ئاماژەیە،کە ئەلکساندا کۆڵنتای ،یەکیک لە ڕابەرانی بەرجەستەی مەیدانی ژنانی حزبی بەلشەویک لە ڕوسیا،لەو کۆنفرانسەدا لەدژی موچەی دایکایەتی بوو بۆ دایکانی شوکردو و ئەو داوای ئەو مافەی کرد بۆ هەموو دایکان بەبێ لەبەرچاو گرتنی ئەوەی لە شویانکردوە یان نا.
سالێک دوای پەسەندکردنی ڕۆژی جیهانی ژنان لە کۆنفرانسی ناوبراودا،لەلایەن هەڵسوراوانی بزوتنەوەی سۆسیالیستی و بزوتنەوەی ژنان و بە بەشداری زۆر چالاکانەی کلارازیدکین خۆی لە ڕۆژی ٨مارسدا نا بە ڵکو ١ ١٩مارس جەژنیان گێڕا.لەگەڵ ئەوەشدا ١٩مارس بەڕێکەوت نەبوو .وەک ئەلکساندرا کۆڵنتای دەڵیت ،بۆ حزبی سۆسیال دیموکراتی ئەڵمانی ڕۆژیکی مێژویی بوو. هەروەک پێشتر باسمکرد رۆژی ١٩مارسی ١٨٤٨ و لە ئەنجامی پاشکەکشەیان لەبەرامبەر شۆرشی ئەو ساڵەدا،پاشای پروسیا بەڵێنی دابوو کە مافی دەنگدانی ژنان بەڕەسمی بناسێت.
بەڵام ساڵی ١٩١١ساڵی ٢٠١٠ هەواڵیک لە ئینتەر نێت و کەناڵی ئاسمانی نەبوو.هەواڵی ڕۆژی جیهانی ژنان و ئامادەیی بۆ ئەو ڕۆژە لە ڕێگەی بەیاننامەو بڵاوکراوە هەواڵیە سەرەتاییەکانی ئەو کاتەدا بڵاودەکرایەوەو بەرەو پیش دەچوو. چەند هەفتە پیش ١٩مارسی ئەو ساڵە،دوو بڵاوکراوەی گرنگ لە ئەڵمانیا(ڕەئی ژن) و لە نەمسا(ڕۆژی ژنان)لە ئاستیکی فراواندا بڵاوکرانەوە ، وتارو بابەتی جۆراوجۆر بە شێوەی ڕۆژنامەی دیواری کە باسیان لە کێشەی جۆراوجۆر دەکرد و بە مانشیتی”ژنان وپەڕلەمان”ژنانی کرێکار و کاری ناوچەیی”،ژنانی ماڵەوە چی لەسیاسەت بکەن؟”،و شتی تریان بڵاو دەکردەوە.هەروەک لە مانشێتی ئەو بلاوکراوانەوە دەردەکەوێت دەستیان بردبوو بۆ باسکردنی یەکسانی ژنان وپیاوان لە بەشداریان لە کاروباری سیاسی،کۆمەڵایەتی و ئابوری وهەڵواردنی دژی ژنان لەهەموو مەیدانەکاندا.هەرچەندە بۆنەی ڕۆژی جیهانی ژنان لە هەدوو وڵاتی ئەڵمانیا ونەمسادا بەرجەستە بوو بەڵام ئەم مەراسیمە لە وڵاتانی تریش،لەوانە سوید و دانیمارکیش بەڕیوە دەچوو.کۆی گشتی زیاتر لە ملیۆنێک کەس لە مەراسیم وڕێپێوانە ڕێکخراوەکاندا بینراون.سەرباری داخوازی مافی دەنگدانی یەکسان،داخوازی تریش لەوانە هەڵوەشاندنەوەی هەڵاواردن لە شوینی کار،مافی فێربونی کار،مافی کارکردن وشتی تریش داواکرابون.
سەرکەوتنی ئەو جەژنە،زۆر لەو چاوەڕوانیە زیاتر بوو کە هەڵسوڕاوانی ئەو مەیدانە هەیان بوو.کۆڵنتای سەبارەت بە مەراسیمەکانی ئەڵمانیا و نەمسا لەناو ئەو هەراو زەنای کۆمەڵەدا دەڵێت کە لە هەموو گۆشەو کەنارو لە شارو شارۆچکەیەکدا مەراسیم بەڕێوەچوە. پیاوان خەریکی کاری ناوماڵ دەبون وژنانیش ئەو ڕۆژە بەشداریان لە کێشە سیاسیەکان وکاروباری دەرەوەی ماڵەوەیان لە ئەستۆ گرتبوو.
ڕۆژی جیهانی ژنان تا ساڵی ١٩١٣ لە ڕۆژەکانی جگەلە ٨مارسدا جەژنیان دەگێڕا.ڕۆژی جیهانی ژنان لەو ساڵەدا کە گەرمەی بزوتنەوەی ناڕەزایەتی دژی شەڕی جیهانی هێزێکی زۆری لە زۆرێک لەوڵاتاندا وڵاتانی ئەورپی ولەوانەش یەکەم جاربوو لە ڕوسیادا مەراسیم بکەن. لە زۆرێک لە وڵاتاندا ئەو “ڕۆژە”لە ٨مارس و یان لە چەند ڕۆژ پێش وپاش ٨مارس،یان دژی شەڕ ویان لەهاوپشتی لەگەڵ ژنانی وڵاتانی تری لەجەنگدا ڕێز لێدەگرت. گرنگی ساڵی ١٩١٣لەو لایەنەوەیە کە ڕۆژی ٨مارس لەو ساڵەدا وەک رۆژی جیهانی ژنان جێکەوتو و بوو. لە کۆتایدا ڕۆژی ٨مارس لە ساڵی ١٩٧٥دا واتە نزیکەی ٩٠ساڵ دوای خەباتی سەخت بۆ جێ خستنی ڕۆژێک بەناوی ڕۆژی ژن،ڕێکخراوی نەتەوەکگرتوەکانیش ملی بەو ڕۆژەدانا وەک ڕۆژی جیهانی ژنان.

گرنگی ئەمرۆی ٨مارس
ئەلکساندرا کۆڵنتای لە هەندێک نوسیدا سەبارەت بە ٨مارس،پرسیارێک دەخاتە پیش:
“ئەگەر ڕۆژی جیهانی پشوی گشتیە بۆ هەموو پڕۆلیتاریا ئەی بۆچی ئێمە ناومان لێناوە ڕۆژی ژنان؟ئەی بۆچی ئێمە بۆنە و کۆبونەوەی تایبەت کە بەدیاری کراوی ژنانی کرێکار و جوتیارانی تێدا بانگەواز دەکەین،بەرپا دەکەین؟ئایا ئەمە یەکێتی و هاوشتی چینی کرێکار ناخاتە مەترسیەوە؟ دواتر ئەو خۆی وەڵامی بابەتەکە ئەداتەوە. بەڵام بەبێ لەبەچاوگرتنی وەڵامی ئەو بەو پرسیارەی لە باردۆخێکی دیاریکراوی ئەو کاتەدا ئەیداتەوە.بە بۆچونی من ئەمرۆش دەتوانرێت هەمان پرسیار بکرێت،ڕاستی کارەکە ئەوەیە کە شێوە بەرهەم هێنانی سەرمایەداری لە بەشی زۆری دونیادا پێویستی بەکاری هەرزان و جیاکاریە بۆ بەربەرەکانێ بۆ پێشبڕکێ وهاندان بەرەو کەوتنەخوارەوە بۆ بنی دۆڵەکە ئەدات.لەم هەوڵ و تێکۆشانەدا ناچارە کە جیاوازی ڕەگەزی،نەتەوەی،زمانی،ڕەنگی و هتد بەرجەستە بکاتەوە،ئەوەی کە بەدرێژایی میژوو بۆی ئاسانتر بوە،سەپاندنی بی مافی ژنان بوە بە هاوکاری وەگرتن لە ئاین و ڕاکیشاناوەی ئاین بوە بۆ پیشەوەی مەیدان.
ئێمە لەڕۆژی جیهانی ژناندا،داخوازیەکانی ژنان بەرز دەکەینەوە بۆچیە؟ بەو هۆیەوەیە کە پێوەری ئازادیخوازی هەر کۆمەڵگەیەک لە بەرگری لە ژنان ولە مامەڵەیان بە مافەکانی ژنانەوەیە. ئێمە مەراسیمی ٨مارس بەناوی ژنانەوە بەرپادەکەین بۆچی کە لە کۆمەڵگەی ئەمڕۆدا ژنان بەهەمان ڕادەی هەر ئەوساڵانەی دەیەی یەکەمی سەدەی ڕابردو بێ مافن.سوکایەتیان پی دەکرێت و لە بەشێکی زۆری دونیادا وەک نیوەی پیاو دادەنرێن و دەسەڵاتدارانی بەشەکەی تری دونیا ملیان بەم بەکەم زانین و سوکایەتیە داوە و سودی لێوەردەگرن.بەرگری لەمافەکانی ژنان نەک تەنها زەرەر بەیەکێتی ویەکپارچەیی بزوتنەوەی کریکاری ناگەیەنێت لە خەباتیاندا بۆ گەیشتن بە ئازادی ویەکسانی ڕاستەقینە،بەڵکو ئەم بزوتنەوەیە بەهێز دەکات؛لەبەرئەوەی ژنان کە ئەمڕۆ بەهەمان ڕادە لە بەرهەم هێنان وبنیاتنانی کۆمەڵگەدا بەشدارن کە پێاوان لەو ئەرکەدا بەشدارن.
٨مارس ڕۆژی چینی کرێکارە،٨مارس ڕۆژی ژنان و پیاوانەڕۆژی ناڕەزایەتیە بە بێ مافی ژنان لەم دونیادا.
٢٤\٢\٢٠١٠
……………….
………………..
یادی بەخێر مەنسور فەرزاد دوو هەفتە پێش ٨مارسی سڵی ٢٠١٠ پەیوەندی پێوەکردم و داوای لێکردم کە کورتە مێژویەک لەسەر ٨مارس بنوسم بۆ بڵاوکراوەی “ئیسکرا” بڵاوکراوەی کۆمیتەی کوردستانی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری
ئێران،مەنسور فەرزادم تەنها جارێک لە نزیکەوە بینیم کە ئەویش لە کۆنگرەی ٦ی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری ئێران بوو لە سوئید.ئەگەر دەمزانی ئەم نوسینە بیرەوەی تاڵی مەرگی ناوادەی مەنسور فەرزادم بۆ زیندو دەکاتەوە،لەوانەیە ئەوکارەم نەکردایە؛بەڵام ئەگەر ئەوکارەشم نەکردایە،لەوانەیە دوای مردنی دوبەرانبەر ئازارم بچەشتایە!نوسراوەی “٨مارس چۆن بوو بە٨مارس؟”نوسینێکە بۆ ڕیزگرتنی خەباتی ژنان لەسەرتاسەری دونیاو نوسێنیکە بە یادی مەنسور فەرزادی زۆر خۆشەویست.یادی بەرزو بەڕێز بێت

٢٣فێبروەری ٢٠١٢
٢٧\٢\٢٠٢١

بەشێک لە وتاری هاوبەشی گۆناسعید و ئاسۆکمال بەبۆنەی ٢٥ نۆڤەمبەر ڕۆژی جیهانی بەرەنگاری دژی توندوتیژی بەرامبەر بە ژنان

حزبە دەسەڵاتدارەکانی کوردستان لە پاراستنی کەلتوری دژی ژندا دەتوانن سود و قازانجێکی مادی زۆر بەدەست بێنن، کە بەپێی بانکی جیهانی ١٤٪ ژنان لەسەر کارن.*١ ئەم ڕاپۆرتەی ٢٠١٩ ڕادەی بەشداری ژنانی کوردستان لە کاردا بە نزمترین ئاست دەزانێ لە جیهاندا. واتە ٨٦٪ ژنان بێکارن و ئەم ملێون ژنە بێکارەش دەبێ لەباری کۆمەڵایتیەوە لە دۆخێکدابن کە فرسەتی ناڕەزایەتیان بەم ژیانە سەختەیان نەبێ و داوای بیمەی بێکاری و بیمەی کۆمەڵایەتی نەکەن و لە ماڵەوە وەک ژنی بێکار خزمەتی خێزان و پیاو بکەن تاکو وەک ژنی ماڵەوە پێناسە بکرێن و هیچ بەرپرسیاریەتیەکی مادی و مافیاکیان لەلایەن حکومەتەوە بۆ حساب نەکرێ. هەربۆیە کەلتورێک کە دەتوانێ ژن بە ژێردەستەی پیاو و کەم بایەخ و سوک سەیر بکا دەبێتە مایەی قبوڵکردنی بێ مافی نیوەی کۆمەڵگەی کوردستان و بەمەش دەسەڵات لە ناڕەزایەتی نیوەی کۆمەڵگە ڕزگاری دەبێ. هەربۆیە دەبینین بودجەیەکی زۆر بۆ دەزگا ئیسلامیەکان سەرف دەکرێ تا هەڕۆژەی فەتوایەک دژی ژنان بدەن و هەوڵ دەدەن یاسای فرەژنی و دژی ژن زیاتر پەرەپێ بدەن.

بەڵام هۆکاری سەرەکی ئەوەی ئەم کەسانە دەتوانن بە ئاسانی لە کوردستاندا سوکایەتی بکەن بە ژنان ، جگە لە پشتیوانی دەسەڵاتی پارتی و یەکێتی بۆیان ، سەرچاوەکەی وا لە کەلتوری ڕەگداکوتاوی پیاوسالاری لە کۆمەڵگەی کوردستاندا، کە مێژوویەکی درێژتری هەیە لە دەسەڵاتی پارتی ویەکێتی و سەرهەڵدانی هێزە ئیسلامیەکان لە کوردستان .

شەریعەت و یاسا ئیسلامیەکان لەگەڵ کۆمەڵێک دابونەریت و بەهای پیاوسالارانە، پێگەی ژن و پیاوی لە نێو خێزاندا بە قازانجی سەرداری پیاو یەکلاکرۆدتەوە. ئەمەش لەباری کۆمەڵایەتیەوە تەواو قبوڵ کراوە نەک هەر لە لایەن پیاوەوە ، بەڵکو لە لایەن ژنانەوە لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی دەگوێزرێتەوە . ئەم سیستەمە کۆمەڵایەتیەی پیاوسالاری لە خێزاندا کەلتوری گشتی لە کۆمەڵگەدا پێک دێنێ. دەسەڵاتیش لەڕێگەی یاسا و ڕیساکانی بەڕیوەبەردن و دامودەزگای دینی فەرمیەوە هەمان سیستەمی پیاوسالاری لە کۆمەڵگەدا یاسایی دەکاتەوە.

ئەم سێ کوچکەی پیاوسالاری و دەسەڵات و دین، هەمویان بونەتە ئەو زەمینە کۆمەڵایەتی و یاساییە و ئەو داب ونەریتە خێڵەکی و دژی ژنە جێکەوتوە لە کۆمەڵگەدا، کە گوتاری ئەمڕۆی ئیسلامی سیاسی ومەلاکان لە ئەساسەوە پشتیان پێ بەستووە . ئەمەش بوەتە ئەو کەلتور و فەرهەنگ و زانیاریانەی کە زۆربەی کۆمەڵگە هەیانە دەربارەی ژن ، وە تا ئەمڕۆ نەک بەردەوامە ، بەڵکو هێزی بەبەردا دەکرێتەوە و زیندوو دەکرێتەوە . مانەوەی ئەم کەلتورە دواکەتوانە لە ئاستی کۆمەڵایەتیدا فرسەتی بە هەندێ مەلای کۆنەپەرست و ئیسلامی سیاسی و دەسەڵاتیش داوە کە هێرش و سوکایەتی بۆسەرژنان بکەنە کارێکی ئاسایی، کە ڕۆژانە لە کۆمەڵگەدا دژ بەژنان دەکرێ.

ئەم کەلتوورە گشتی یە جگە لەوەی کە لەبەرژەوەندی پایە و دەسەڵاتی تاکی پیاوە بەگشتی ، کاریگەری خۆی لەسەر تاکی ژنیش داناوە . بە پێی ئەم بەها گشتیە کە دانراوە بۆ ژن ، باشترین نمونەی ژن دایکێکە کە ژنی ماڵەوەیە و خزمەت بەهەموو خێزان دەکات ، دایکێکە کە مێردی نەماوە دانیشتوە بە دیار مندالەکانیەوە بۆ خزمەتکردن پێیان ، ژنێکە کە بێ دەنگە شەرمنە و قسە لە قسەی پیاودا ناکات و ..هتد . ئەم جۆرە لە ژیان تەواو بە دڵی دەزگا دینیەکانە و بە دڵی دەسەلاتیشيە .
سەرمایەداری ژنانی ڕاپێچی کارکردن لەدەرەوە کردوە و لە ماڵ دەری هێناون. بەڵام هێشتا ئاستی هوشیاری بە مافەکانیان و بە بەها کۆمەڵایەتیەکان لە ئاستێکی کەمدایە. هاوکات دەسەڵاتی سیستەمی پیاوسالاری خێزان و سیستەمی عەشیرەتی و میلیشیایی حکومەت و دەسەڵاتی دین بەسەر یاسا و بەڕیوەبردن و ژیانی گشتیدا هێشتا بەهێزە و زاڵە لە کۆمەڵگەدا.
بەڵام ئەو گۆرانکاریانەی بەسەر پێگەی سیاسی وئابووری راستەقینەی ژندا هاتوە لە کۆمەڵگای کوردستاندا، پێچەوانەی خواست و ئارەزووی دەزگای دینی و ئەو نۆرمە کۆمەڵایەتیانەیە کە خوازیاریەتی ، و بەشێکی زۆر لە ژنان پابەند نیین بەو بەهایانە و بە شایەنی خۆیان نازانن ، بەڵکو هەوڵ بۆ ڕێزگرتن لە مافەکانیان دەدەن . کێشەکە لێرەوە دەست پێ دەکات .
ژنان بە هۆی هاتنە مەیدانی کار و فشاری بێکاریەوە دەستیان داوەتە کارکردن لە مەیدانی جۆراوجۆری کۆمەڵگەدا.هاوکات گۆڕان بەسەر کەلتوری کۆمەڵگەدا هاتوە بە هۆی گەورەبونی خێرای شارە گەورەکانیشدا لەئاکامی زیادبونی لەڕادەبەدەری دانیشتوان و دەست ڕاگەیشتنی هەموان بە ئەنتەرنێت و سۆشیال میدیا. ئەم دۆخە تازەیە هوشیاریەکی گلۆباڵی سەبارەت بە ژیانی مۆدێرن دروستکردوە، کە ئیتر ئەو کەلتور و دابونەریتە کۆنانە بونەتە ڕێگر وچیتر ژنان ئەو کەلتورە کۆنە قبوڵ ناکەن و ڕوبەڕوی دەبنەوە.

ژنـان لەکۆمەڵگەی ئێمە تا ڕادەیەك کەمتر ئاشنان بە و چەمك و دەستەواژانەی کە ڕۆژانە لە بەرژەوەندیان یا دژیان دەگوزەرێ ،یا ئەوەتا خۆیان لە قەرەی نادەن ئەوەش پەیوەستە بە ژینگە وچەند وچۆنیەکانی باری خێزان لەسەرێکەوە ، و هەڵچونی هەست وسۆزیان لەسەرەکەێکی دیکەوە، کە زۆر زوو ئاوێتەی کردارە مرۆڤدۆستیەکان دەبن و زووتر پەرچەکرداریان بۆ کردارە نەرێنیەکان و لەیاد چوونەوەی ئەو توندو تیژی ویاخود زبری وشانە دەبێت کە ئاراستەیان دەکرێ و گەلێکجار ڕوشانێکی بەهێز لە ناخیان بەجێدەهێڵێت بەڵام وبە ڕوحێکی وەرزشی وەریدەگرن وبە میهرەبانی دەڕوانە ئەو دەڤەرەی کە دەیانبەستێتەوە بە کەسە نزیکەکانیانەوە و بە چاوپۆشینێ لەسەر هەڵسوکەوتی دەڤەرەکە بۆ ئەوان ،ئاستی هۆشیاری و باری دەروونی تا ڕادەیەك کاردەکاتە سەر هەڵسوکەوت وژیانکردنیان کە زۆرکات ترس ودڵەڕاوکێ لە کاردانەوەی دەوروبەر دەبنە هۆکار بۆ لەناوبردنی پلان وداهاتوویان بگرە خۆیان ئەوەش ڕێژەییە لەنێو خانمان لە خانەوادەیەك بۆ خانەوادەیەکی دی جیاوازە بەهەرحاڵ گەر ئاستی ڕۆشنفکری کۆمەڵگە بەرز یا مامناوەندی بیت بە دڵنیاییەوە بارێك بۆ خانمان بڕەخسێت ،ژنانی زۆر بەهێزو پڕ متمانە بەخود بوو لە دەردەکەون زۆر کاریگەر بەجێدەهێڵن لەسەر ئاستی کۆمەڵگە.
ماف چەمك یا دەستەواژەیەکی زۆر فراوانە دەکرێ لە ڕووی مرۆڤبوونەوە بەر لە ڕەگەز لەسەری بدوێین کە کۆکراوەی هەموو بنەما ستاندارەکانی جیهانی و مافە بەردەست ونا بەردەستەکانن لە ژیانی ڕۆژانە کە دەگوزەرێ وەك (خوێندن ، باری ئاسایش ،تەندروستی)هەرتاکێك بێ جیاوازی ڕەگەز وچینایەتی بەریەککەوتنی هەبێت وبەرجەستەیان بکات ئەوەش بەتاکە کەسێك نابێت پێویستی بە چەندەها ڕاوێژکاری پەروەردەیی ودەروونناسانە کە بەداخەوە دەتوانم بڵێم ئەو جومگەیە لای ئێمە بەواتای بوارەکانی پەروەردە وخێزان تەواو پوکاوەیە ،زیاتر کار لە تێپەڕاندن وبەڕێکردنی کاری ڕۆژانە دەکرێ لەبری بارە دەروونیەکانی تاك لەهەموو جومگەکانی کارگوزاری.
بۆیە بەڕەچاوکردن وپێویست زانینی دروست کردنی کۆمەڵگە وتاك بەتایبەت ژنان وکچان دەبێت هەر لە قۆناغەکانی منداڵی وبگرە بەر لە دامەزراندنمان لە قوتابخانە وەك وڵاتانی پێشکەوتوو لە ڕۆژانی باخچەی ساوایان ئاشنا بکرێین بە مافەکانمان
لەڕێگای کورتە فیلمی ڕەنگاوڕەنگ ،یا کتێب یا هەڵواسین و تابلۆی هەمەچەشن لە ژوور وڕێڕەوەکانی باخچە .
هەر لە سەرەتاوە وەك کۆمەڵگەیەکی هۆشیار وزرنگ ئاماژە بۆ کردارە نادروست ونەرێنی وبەرامبەر ئەوەش بۆ کردارە ئەرێنیەکان بکرێت، وپێیان بناسێنین..لەسەرخۆ بێ ئەوەی ماندوو بکرێن وپەستانی دەروونی بخەینە سەر منداڵەکە لە قۆناغەکانی منداڵی دوور بخرێنەوەو ودابڕێنرێن لە ئەو جیهانەیان .
ئێمە زۆر کات هەر لە منداڵیەوە دەبینە هۆکار بۆ لەباربردنی خەونەکانی تاك بەتایبەت ژنان وکچانمان
کە هێندە بە گوێچکەکانیان دەچرپێنین تۆ جوانی نیو هێندە ناڵێن تۆ مرۆڤێکی ودەتوانی !
بۆیە بە جیاوازکردنی کچانمان لە کوڕان کەوا سیمبولی جوانی بۆ ئێمەومانان و ئازایەتی بۆ برایانمان شەکەتمان دەکا کە کەم لە ژنان وکچان درکی پێدەکەن ویاخی دەبن لەو کەمایەتی پێکردنەی کە هەمیشە وەك بوکەڵەیەك لێماندەڕوانن وپەروەردە وبەئاگامان ناهێنن بۆ هەڵگرتنی باری ڕۆژانی قورس کە ئەوە هەر ڕوودەدات وکەم کەسیش دەتوانن شانی بۆ بدەنێ وئەو ڕۆژانە تێپەڕێنن
هیچ کۆمەڵگەیەك لەیەکڕا دروست نەبووە ودروست نابێت ،ئەوە کاری دەروونناسان وپەوەردە ودەوڵەتە بە هەمائاهەنگی خانەوادە وخێزان .
کچان یاخود ژنان نابێت نە لە خوێندن ونە لە تەندروستی و پەروەردەی دەروونی پشتگوێبخرێن چونکە ئەوان کە دایکی داهاتوون بە هۆشیاریان دەتوانن کۆمەڵگە وخێزانێکی تەن دروست بنیات بنێن.
ئەوەش کارێکی تەواو وکۆششی دەوێت بە هەند وەرنەگرتنیان دەبێتە هۆکار بۆ لەق بوونی بنەمایەك لە بنەماکانی دروستبوونی ژێرخانی پەروەردەیی لە هەموو سێکتەر وجومگەکانی کۆمەڵگەی باوەڕبەخۆ وپێشکەوتوو
ژنان نەك هەر بەڕۆشنفکربونیان خێزانێکی چاڵاك و کارامە وبەپێوە وەستاو دروست دەکەن بگرە دەتوانن داهێنەر و بنیاتنەر و ببنە پێنوسێکی بوێر جوان بۆ وقەڵاچۆی نەهامەتی و کردە نادروستەکان کە وەك پەڵەیەك یا هەورێکی ڕەش ئاسۆی نیشتمان وبوونمان لە ئازادی وبیروباوەڕ دەربڕین هەموو کوچەکانی کارگوزاریەکان دەتەنێ،
ئاخر کارگەلێك تەواو پێویستیان بە جێ پەنجەی خانمان هەیە ئەوەش کە تەواوکاری کۆمەڵگەیە کە وەك دەڵێن (مەل بە باڵێك نافڕێت) لە خزمەت و دروستکردن وبەرگری لە نیشتمان .لەناخەوە دەبێت دەستی یەکتر بگرین بەرەو فڕین لەئاسۆی زانست وئایدۆلۆژیا جوانەکان وسەنسۆری خۆمان بین بەرلە دەوروبەر بۆیە ئاشنا بوونمان بە مافەکان وجیاوازکردنیان لە ئەرك دید وهزرمان ڕوونتر دەکەنەوە لەوەی لە سنوری مرۆڤبوون دەرنەچین و پێشێلی مافی کەسانی دەوروبەرمان نەکەیین ، هەمیشە خۆمانیش کزومەلول دەستمان لەژێر چەنە دانەنیشین بۆ ئەوەی دێوەکەی ناو فانۆسەکە ئاوات وپێویستیەکانمان بهێنتەدی
قبوڵیش نەکەین هەردەم وەك کەرەستەیەك ناوماڵ بەکاربهێنرێین بێ ئەوەی کات بەخۆمان بدەین بۆ خوێندنەوە ودەرچوون وبگرە لەگەڵ خودی خۆمان بدوێین وقاوەیەکی ناوەخت یا بە وەخت لەدوای ماندووبون بخۆینەوە
یا هەستێکی جوان دەربڕین کە ببێتە هۆکار بۆ بوژانەوەی خەندەیەك بۆ کەسانی بەرامبەرمان کە گەلێکجار بە بەخشین وخەندە ویارمەتیدانی دەوروبەرمان هەتا پێویستیشی نەبێت با دەستپێشخەر بین لە چاکەکاری وخزمەت بەرلەووتن وداواکردنی بۆبەرزڕاگرتنی شکۆی مرۆڤایەتی نمونەیەکی پڕ بوێری وباوڕبەخودی خۆمان وڕەگەز ونەتەوەکەمان بین.
ویژدان وناخمان ئاسودە و ئارام بن کە بوژانەوەی ڕوخسار پەیوەستە بە ڕوونی وبوژاندنەوەی ناخ ،کە هاوکات بنیات وڕسکاو بەرەو ئامانجە جوانەکانمان هەنگاو دەنێن و دەگەشێنەوە ،دەبێنە هۆکار وپێشەنگ بۆ گەیاندنی هەستە نەرێنیە پڕ بەهاکان بۆ کۆمەڵگەکەمان . ئیدی خاڵە لاوازەکان تەواو دەسڕێنەوە لەناخمانەوە و ئەرکەکانی ئەستۆمان بەرلەوەی ئاراستەمان بکرێیت بیزانین وپێیان هەڵدەستین وهەست بەماندووبونیش ناکەین لە قسەوقسەڵۆکی کەسە لاوازەکان کە دەتوانین وەك هەر تاکێکی کۆمەڵگە کار وگوزەران وژیانمان بەهەند بزانین وبەهای کات لەژیانمان وەك هەرئەرکێك ڕەچاوبکەین ،تەمەن بە شتە کاڵ وکرچەکانەوە بەهەدەر نەدەین .
بەڕای من ژنان پێشەنگ وڕێنیشاندەری هەڵسوڕاندن وبەڕێوەبردنی کارەقورس و مەحاڵەکانن .
ژنان چونکە دایکن وبگرە دایکیش نەبن بەڵام هەست وسۆزێکی میهرەبانیان هەیە دەتوانن پەنجەی بەزەیی وتەواوکاری زۆر لایەنەکانی ژیان ڕۆژانە جێ بەجێ بکەن دوور لە پێشێلکاری وکەمتەرخەمی ،ناڵێن لە سەدا سەد بەڵام ڕێژەیەکی تا ئاستێکی بەرز یا سەروومامناوەند دەکرێ وابن .
بۆیە گەر وەك کۆمەڵگەیەکی مۆدارن وپێشکەوتوو بپۆشین وبخۆین وبژیین دەبێت ئەوانەی لە ئەستۆمانن پێیان هەڵسین ودرێغی نەکەین ،سڵ نەکەین لە ڕووداوە لابەلاکانی ڕۆژگار بە سەرکۆسپەکان زاڵبین .بپرسین گەر نەمانزانی شەرم نیە بەڵکو مرۆڤ بە زانست ولێکۆڵینەوە جوان وپڕ شکۆ وبەها دەبیت ،دوور لە بێزارکردن وماندووکردنی کەسانی دەوروبەرمان.
ژنان دەبیت ئاستی ڕۆشنبیری وپەوروەردە ومافیان بەرز بکرێتەوەو وئەرکەکانیان بەئارامی پێ بناسرێت.

سروە ساڵەیی

وڵاتی ئاسایش و خۆش گوزەرانی ولاتێكی بێ کەم و کوری کە ژن دەیبات بەڕێوە. وڵاتێك هەیە پێی دەڵێ (ووڵاتی ژنان) ئەویش وڵاتی نەرویچە .
لەووڵاتی نەرویجدا ژن سەلارە ، ژن هێزە ، ژن یاسایە ، ژن سەرۆکە ، ژن سکتێری پارتەکانە ، ژن مەلایە (قەشە) ، ژن بەڕێوبەرە ، ژن کارمەندە ، ژن مامۆستایە ، ژن دکتۆرە ، ژن کرێکارە ، ژن شۆفێرە . لە سەرو هەموویشیەوە وەك دەڵێن: بەهەشت لە ژێر پێیی ژناندایە چونکە (دایکە).
لە ووڵاتی ژناندا ، پیاوان مافی خۆیان هەیەو توشی تووندو تیژی و سوکایەتی ڕۆحی و جەستەیی نابنەوە و ، پیاو خۆی ناسوتێنێت و پیاو ناکوژرێت و پیاو ناخنکێت.
لە وولاتی ژناندا نا یەکسانی و نا دادپەروەری لە نێوان کوران و کچاندا بە هیچ جۆرێك بوونی نیە واتە : جیاوازی نێوان کوڕ و کچ نیە لە ناو خێزاندا .
لە ووڵاتی ژناندا ، دەوڵەت بەر پرسە لە ڕیکخستنی ژیان . واتە دەولەت باوك و دایکی میللەتە .
لە ووڵاتی ژناندا ، لە ژێر پەردەی یاسادا بازرگانی بە لەشی کچانەوە ناکرێت ، چونکە پرۆسەی هاوسەرگیری لەسەر بنەمای مامەڵەگەری و چاوچنۆکی خێزانەکان دانامەزرێت واتە ( مارەیی و شیربایی ، لە جێ ی خوێن تاوانەکان داپۆشن ) بە هیچ شێوەیەك نییە .
لە ووڵاتی ژناندا ، ووشەیەك بە ناوی ( شەرەف) بوونی نیە و چونکە کەس بیر لە نێو ڕانی ژنان ناکاتەوە ، چونکە پیاوان ناوگەڵ پەرست نین ، ژن کوشتن بوونی نیە یان زۆۆۆر دەگمەنە ، گەر هەبێتیش لە نێو خێزانە ڕۆژهلاتیەکاندا ڕوویداوە .
لە ووڵاتی ژناندا ، منداڵ ناچەوسێتەوە ، منداڵ کار ناکات ، بەلکو مافی ئەوەی هەیە تا تەمەنیێکی دیاری کراو بەشە دەرامەت خۆی لە دەوڵەت وەك موچەیەك وەردەگرێت .
لە ووڵاتی ژناندا ، لەشفرۆشی قەدەغەیە و تەنها لە ڕێگەیەکی یاساییەوە نەبێت بوونی نیە ، ئەگەر نا هەرکەس بە فرۆشیار و کریارەوە بگیرێت غەرامە دەکرێت و زیندانی دەکرێت .
لە ووڵات ژنناندا ، مافی مرۆڤ هەیە ، هەر کێشەیەکت هەبێت دادگا بە ڕێگەی یاسا پشتگیریت دەکات و مافت وەردەگرێتەوە ( واتە : دەوڵەت کێشەکان چارە دەکات نەك عەشاێر و هێزی پارە )
لە ڕووی بارو دۆخی زیندانەکانی نەرویج بە یەکەم وولاتی جیهان دادەنرێت بۆ باشی خزمەتگوزاری زیندانیەکان .
لە ووڵاتی ژناندا ، حوکمی لە سێدارەدان بوونی نیە و لە هەموو مێژووی دەوڵەتی نەرویجدا تەنها جەنەراڵێکی نەرویجی گوولەباران کرا ئەویش لەسەر تاوانی خیانەت بوو کە یارمەتی ئەڵەمانیەکانی دابوو لە شەری جیهانی دووەمدا.
نەرویج لە ژێر سایەی ژناندا بە باشترین ووڵاتی جیهان دادەنرێت لە ئاسایش و بژێوی ژیاندا . بە پێی ئامارەکان هەموو ساڵێك لەڕیزی بەندی یەکەمەکانە .
ﻧەروﯾﺞ ، ووڵاتێکی ﺷﺎﻧﺷﯾﻧﯾە و ﭘەﯾڕەوی ﺳﯾﺳﺗەمێکی مەلەکی دەﺳﺗوری دﯾﻣوﮐراﺳﯽ ﭘەرﻟەﻣﺎﻧﯾﯽ دەﮐﺎت .
ڕووﺑەری ﺋەم ووڵاﺗە ٣٨٥١٨٦ ﮐــم٢، ژﻣﺎرەی داﻧﯾﺷﺗوواﻧﯾﺷﯽ ﺋەﻣﺳﺎڵ ﮔەﯾﺷﺗە ٥ ﻣﻠﯾــــۆن کەس .
ئەم خاڵانەی خوارەوە شایەتی ئەو ڕاستیەن .
1• ﻟە دوای دووەم ﺟەﻧﮕﯽ ﺟﯾﮭﺎﻧﯾە وە گەشەیەکی ﺋﺎﺑووری ﺧێرا بە ﺧۆوە دەﺑﯾﻧت بە تایبەتی دوای حەﻓﺗﺎﮐﺎن کە نەوت و ﮔﺎزی ﺳروﺷﺗﯽ لە دەرﯾﺎﮐﺎﻧﯽ ﺑﺎﮐوری نەرویجدا دۆزرایەوە .

2. ئێستا ﺳێهەم ووڵاﺗﯽ دەوڵەمەندی جیهانە لە رووی بەهای دراوەوە.
3. ﺗێکڕای داھﺎﺗﯽ ﺗﺎﻛﯽ نەرویجی بە پلەی ﭼوارەم دێت لە سەر ﺋﺎﺳﺗﯽ ﺟﯾﮭﺎن.
4. ﭘێنجەم ووڵاﺗﯽ ﺟﯾﮭانە بۆ هەناردە کردنی نەوت.
5. ﮐرۆﻧﯽ نەرویجی بە یەکێك لە دراوە هەرە ﺟێگیرەﮐﺎﻧﯽ دوﻧﯾﺎ دادەﻧرێت، بە تایبەت ئەمە لە ﻣﺎوەی قەیرانی داراﯾﯽ ﺟﯾﮭﺎﻧﯾدا لە ﺳﺎڵی٢٠١٠ / ٢٠٠٧ بە ڕوونی دەرکەوت.
6. سەرباری نەوت و ﮔﺎز ، نەرویج دەڵەمەندە بە چەندین سەرچاوەی ﺳروﺷﺗﯽ ﺗر وەك : ووزەی ھﺎﯾدرۆﭘﺎوەر، دارﺳﺗﺎن، ﮐﺎﻧزا و ﺧۆراﮐﯽ دەرﯾﺎﯾﯽ.
7. لە ﺑواری پیشەسازیدا دروﺳﺗﮑردﻧﯽ کەشتی ، ﮐﺎﻧزاﮐردن، ﮐﯾﻣﯾﺎوی و بەروبومی کاغەز لە سەرچاوەی دار و درەﺧﺗﯽ.
8. سیستەمی ﭼﺎودێری تەندروستی و ﭘﺷﺗﯾواﻧﯽ سیستەمی ﺧوێندنی ﺑﺎڵا هەروەها سیستەمێکی ﮔﺷﺗﮕﯾری ﺟﺎودێری کۆمەڵایەتی ، لە سەر ﺋﺎﺳﺗﯽ ﺟﯾﮭﺎن بێ وێنەیە .
9. لە ﺳﺎڵی ٢٠٠٧- ٢٠٠١ وﺟﺎرێکی تر لە ٢٠٠٩ بە یەکەم ووڵاﺗﯽ ﺟﯾﮭﺎن داﻧرا ﺑۆ ژﯾﺎن و گەشەی ﻣرۆﯾﯽ .
10. لە ساڵی ٢٠١١ دا بە دﯾﻣوﮐراﺳﯾﺗرﯾن ووڵاﺗﯽ ﺟﯾﮭﺎن هەژﻣﺎر ﮐرا .
11. ﺗﺎ ئێستاش نەرویج یەکێکە لە گەورەترین پارە بەخشی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ووڵاتە هەژارەکان .
    لە سەروی هەر هەموو ئەمانەشەوە کە زۆۆۆر گرنگە ئەوەیە ووڵاتی نەرویج لە ساڵی حەفتاکانەوە تا ئێستا پارەی نەوتی لە هیچ پرۆژەیەك و هیچ خزمە گوزاریەك و هیچ مووچەیەك بەکار نەهێناوە و هەمووی لە بانکێکی تایبەتی دەوڵەت کۆ کردۆتەوە ، بەو پارەیە دەتوانێت دوای نەمانی نەوت 200 ساڵ ووڵاتەکەی بژێنێ !!!
    تا ئێستا بژێوی دانیشتوان و خزمەگوزاری ووڵاتەکەی لەسەر دەرامەتی باج بووە .
    ڕێژەی باجی ئیش کردن لە سەرۆك وەزیرانەوە تا خانەنشینێك لە %36 ەو تەنها بە پێی کەم و زۆری ئیش کردن دەگۆڕرێت .
    کەواتە هاورێیان
    ئەو جیهانەی ژن دەیەوێت جیهانێکی بێ دژایەتی و بێ ناکۆکی و بێ چینایەتیە و دوورە لە هەموو چەوساندنەوەیەکی مرۆڤایەتی.
    باشتیرین میللەت ئەوەیە کە زۆرترین ئازادی بە ژنان دەدات ، کەم و کوری لە مافەکانی ژنان دەبێتە هۆی هەرەس هێنانی هەر ڕژێمێکی کۆمەڵایەتی و کۆیلایەتی .
    گەر بەراوردێکی وورد بکەین لەنێوان دەسەڵات و حوکمڕانی ووڵاتە پیاوسالاریەکان بە هەرێمی کوردستانیشەوە لەگەڵ ووڵاتی نەرویج کە ژن بەڕێوەی دەبات بێگومان هەموو پێچەوانەکانی ژیان و گوزەرانی خەڵکی شایەتی ئەوە دەدەن کە ژن نەك نیوەی کۆمەڵ نیە بەڵکو شان بەشانی پیاوان هێزوتوانای کارگێڕی و ووڵات بەڕێوە بردنیان هەیە .

    ڕەنگین سان

ژن لە جەمسەی خێزانی باوك سالاری و جەمسەری کۆمەلگەی پیاو سالاریدا گوزەردەکات ، کەواتە ژن دووجار بووتە قوربانی ، جارێك بەهۆی جیاوازی چینایەتی و جارێك بەهۆی رەگەزەکەیانەوە کە لە لایەن ڕەگەزی نێرینەوە دەچەوسێنرێنەوە .
توندو تیژی پیاوان بەرامبەر بە ژنان ڕابردویەکی دووروو درێژی هەیە ، باوك دەیدات بە کوڕ کوڕیش دەیداتەوە بە کورەکەی خۆی .
بەگوێرەی بۆچوونی پسپۆڕان ، هۆكارەكانی هەڵكشانی رێژەی ئەو دیاردەیە لە كۆمەڵگە دەگەڕێتەوە بۆ گەلێك هۆكاری جیاجیا ، لەوانەش زیادبوونی گرفتە كۆمەڵایەتییەكان و كێشەی ئابووری و ئاڵۆزیی دۆخی سیاسیی وڵاتەكە و ئایین وچەندان هۆكاری تاكەكەسیش .

توندوتیژی جۆری زۆرە وەك :
توندوتیژی جەستەیی، دەروونی، توندوتیژی دژ بە تاك یان دژ بە کۆمەڵ، توندوتیژی خێزان و توندوتیژی کۆمەڵایەتی و توندوتیژی سیاسی . لة سةروى هةموو ئةمانةشةوة توندوتيژی دین و مةزهةب .

توندوتیژی دژ بە ژنان بارودۆخێکی خنکینەرو سامناکە و لە سەرتاسەری جیهان بوونی هەیە بەلام لە وولاتێکەوە بۆ وولاتێكی تر جیاوازە .
هەر کۆمەڵگەیەک ڕێژەی کێشە کۆمەڵایەتییەکان تیایدا لە هەڵ کشاندا بوو وەك : جیابوونەوەی ژن و مێرد، ، نەبونی پەروەردەیەکی تەندروستی مندال ، چەوساندنەوەی دەروونی و لاوازی سیستەمی پەروەردەیی . نەبوونی دیالۆگ لە نێوان خەڵکدا .
هەروەها لەڕووی سیاسیشەوە، نەبوونی عەدالەتی کۆمەڵایەتی و نەبوونی یەکسانی لەناو کۆمەڵدا ، پێشێل کردنی یاسا لەلایەن دەسەڵاتدارانەوە . گەندەڵی و نەبوونی ئازادی و نەبوونی هەلی کار بەشیوەیەکی یەکسان ، گرانی بازاڕ و قەیرانی نیشتەجیبوون ، کاتێک ئەمانە هەموویان لە کۆمەڵگەدا هەبوون ، ئەکرێت بڵێین لەو کۆمەڵگەیەدا زەمینەخۆشە بۆ کاری توندوتیژی .

لەئێستادا توندوتیژی لەهەرێمی كوردستان، رۆژ بەرۆژ بەرەو زیادبوون دەچێت هۆكاری ئەمە چیە ؟
توندوتیژی جۆر و شێوازی زۆرە وەکو ئاماژە م پی کرد ، بیگومان بەپێی ئەوەش هۆکارەکانی جیاوازن . هۆکاری توندوتیژی کۆمەڵایەتی یان خێزانی جیاوازە لە هۆکاری توندوتیژی سیاسی. بەڵام هۆکاری هاوبەشی نێوانیان ئەگەڕێتەوە بۆ هەڵچوون و توڕەبوون و گیانی تۆڵەسەندنەوە و نەبوونی گیانی لێبووردن و پەروەردەی سەقەتی خێزان و کۆمەڵگە و سیستەمی فێرکردن. لەسەر ئاستی خێزاندا باوک، دایک ، برا گەورە ، ئەتوانێت ڕۆڵێکی گرنگ ببینێت لە پەروەردەکردن و گەشەکردنی کۆمەڵایەتی ئەندامانی بچوکی ناو خێزانەکە. ئەوانن ئەبنە پێشەنگ بۆ منداڵان و بەتایبەت لە قۆناغی هەرزەکاریدا، چونکە منداڵ لاسایی گەورە ئەکاتەوە لە هەڵوێست و هەڵسوکەوتدا و گەورەش کاریگەری بەرچاوی ئەبێت لەسەر کەسێتی منداڵ،
لەسەر ئاستی کۆمەڵگەشدا، دەسەڵاتی سیاسی بە پلەی سەرەکی و پاشان ئاین و دابونەریت و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان ، ڕۆڵی زۆریان هەیە بەسەر کۆمەڵگەوە و زەمینە خۆشکەری توندوتیژین . بۆ نموونە : ئەم شوێنانەی تاکی تێدا ئاراستە دەکرێت، بەوەی هەرتاکەو بە مانا جیاوازیەکانەوە بڵنگۆیێکیان هەیە کە تێیدا ئاراستە دەکرێن و بەو نێوەندەشیانەوە کاریگەرن چ لە ئاستی تاکبێ ئاراستە دەکرێن چ لە ئاستی گروپ و نێوەندیتر کە تێیدا لێدوان و پەیامی سەیروسەمەرە ئەدرێت وهانی خەڵک ئەدرێت بۆ کاری توندوتیژی،

ئەوانە هەر هەموو هۆکارن بۆ پەرەسەندنی دیاردەی توندوتیژی دژ بە ژنان لەناو کۆمەڵگەی کوردیدا.

کرمانج فەتاح

لەگەڵ ئاوابوونی خۆرا،،،
تۆش ئەبارێیی،،
لەگەڵ رێگرتنی مەلە خۆشبەختەکانی،،
سەروو چیایەکیش لە تەم،
ڕێت لێئەگرم،،
بە خۆرێک ، بە هەورێک ، مێرگێک..
ڕەنگە بوونتی..
تیا ئاوێزانی نەهاتنەکانت بو بێ،،
………
هەر کە ڕەهێڵەیەک ،،
لە وەرزی نامۆییمدا هەڵی کرد،،
ببینە چی دارستانێکم لە حەزی سەما،،
بۆ خواوەندی هەتاو،،
بۆ پەرستگای ئاو،،
بۆ پەیکەرێک لە عیشقی ئەزەلی ڕەهات..
هەتا ئێستاش…
دەستەکانم بۆنی قژی باراناوی دوێشەوە،،،
هەر بە ڕێگاوە ،
ڕەوە ئەستێرەیەکی سەرخۆشم لە دەستا گرتبوو..
تا بۆت بپرژێنمە ناو چاوە ژاکاوەکانت،،
گەر جارێکی تریش،
لە گەڵ پیرۆزەی ڕووی ساماڵیک…
بتبینمەوە،،
وەک هارمۆنی زەردەی گوڵێک..
لە دیداری نەغمەیەکی تری کانیەکا،،،
بە ئاگات دێنم…
………..
بۆ دەرکەوتنت سەر لە نوێ..
پۆشاکم لە تەرزە بۆت پۆشی..
تابلۆی فڕینێک لە کەنارا،،،
کەشتیەک لە ئاڵتوونی گزنگ،،،
ونبوو، لە نیگای تۆ..
لە سەر پەرتوکێ لە پەڕی هەور،،
بۆت نوسی ،،،
تا هییچ نەبێ گوڵە ئەرخەوانیەکانی…
شەوێکی لەخوڕت دەرکەوێت…
چرپەیەک بەم گێژەنە جەنگەڵستانەدا بنێرە
……….
تا بڵیی نەهاتنت قەشەنگە،
تا بڵێی بیروەریت،،
ئازارێکی بەجۆش،،
تا بڵییی میهرەبانە زەمین،،،
بە هاتنی گیای ڕۆحت،،
پڕ چاون ئەو نەسیمانەی ڕووم ،،
بۆ نەهاتنی ئەسپە سپیە سرکەکانت،،
لە ڕۆخی زەریایەک
بۆ من سەرابەو،،
بۆتۆش دورخەیەک …
بەدەر لە نەخشە سەمەرەکانی گەردوون.
…………..
خشڵی ڕژاوی ئەو گەڵایانەش،،
بیبانی دڵ ئە کاتەوە مێرگێ شەرابیی،،
شەپۆلەکان …
وەک ڕووت،،
بەخشندەن بەشەختەی تەنیایی،،،
هەر شەپۆلەو….
نامەیەکی پڕنهێنی پێیە،،
وەک بڵێێ ،،
دێڕە ئاویەکانی شنەکانی ڕۆحمن.
…………….
هێدی هێدی مەلەکانی ئێوارەی پایز..
ئەگەنەوە…
بە نووری شەکاوەی مانگێک..
لە هەناوی ئەندێشەیدا..
ئەستێرەگڕینەکان…
پۆل پۆل باڵیان گرتوە،،
ئەوان ئێستا بە سروتی تەلیسمی بوونت،،،
بونەتە ئاگربارانێکی جوان،،،
دانامرکێ ئاگری ئەستێرەباران ..
نە بەتەرزەی درەنگە ئێوارەیەک..
نە بە خۆسوتانی خەلوزی گەشاوەی وشە،،
جێپێت لە گوڵە گڕینەکانا هەڵئەگرم،،
تا لە پڕێکا…
رووت ون نەبێ…
وەک خۆسوتانی دڵی سووری خۆر،،،
بۆ ئاگری دیدەی چاوت،،
…………
پێم ووت،،
بۆیە شیعرم وا بە خوڕە،،
کۆچی دوا ئێوارەی ئیرەمە،،،
هەربۆیەکیشە شەپۆل ئەبێتەوە دڵ،،،
جەستەش بەلەمێکە،،،
سەوڵی،،،
شەو ئەیباو ئەیهێنێ،،
………..
ئێشکم بۆهاتنی سوێسکە تەرەکانی…
دارستانی پارادیست گرتوە،،،
هەربۆیەکیشە تا سەحەر بەئاگام،،
پۆشاکم شەپۆلە و،،
زیوی بەردی کەنار،،،
لەسەر پەنجەکانم ئەدرەوشێتەوە..
خۆم ڕێم وون کردوە،،،
بە دەشتیک مەست،،،
بە زەردەی بەجێماوت ،،،
خۆم هەموو کلیلەکانی..
دەرگاکانی بەئاگاییم وونکردوە،،
تا لە خەوێکی ترا،،
پێت بڵێم مەڕۆ، ،،
گەر واشت کرد،،
وەک هەڵهاتنی خۆر بێیتەوە…
………..
گەر بشڵێی،،،
بۆ جەستەم هەمووی بارانە،،،
چاوم پڕ ئاسمانە،،
ڕووم وەک حەقیقت پڕ تەمە..
چونکە دوا فڕینی مەلی ڕۆحمە،،
بەرەو زەریای ڕەها،،،
هەڵکشانی هەستمە بەرەو فەلەکێک..
بە باڵای نووری خاکێک،،
پڕگوڵاوی تازە بەهاری گرتوە،،،
……………..
هەمیشە دوا فڕینی…
مەلیکی سەر کەنار،،
گریانێکی بەکسپە،،
بە نشینگەیەک دێنێ،،،
ئێوارەیەکە وەنەوشەیی …
نوورتە نەخشێنێ .

زۆرینەی تاك دوو فاقیی و دووڕووی تیدایە، كە لەلایەك ئازادیخوازە لەلایەكیتردا نەریتیە، یان مۆدێرنە و لەھەمانكاتیشدا دیندارە.
ئازادی لایی زۆربەی ئافرەتانی كورد خۆی لەچوارچێوەیەكی تەسكدا دەبینێتەوە، كە ئەمەش لایەنی ڕووكەشییە، كە لە جلوبەرگ و خۆدەرخستن و تێكەلبوون بە پیاو دەبیننەوە، بەبێ ئەوەی سەرەتا خۆیان پێبگەینن و لەبیركردنەوە خۆیان ئازاد بكەن، نەك تەنیا لایەنی ڕواڵەت، چونكە ئەگەر خۆیان لەھزر ئازاد نەكرد و خۆیان پێنەگەیاند ئاسان ھەڵدەخەلەتێنرێن لەلایەن ڕەگەزی بەرانبەر، چونكە ئەو ڕۆلەی كە كۆمەڵگەی پیاوساڵاریی بەژنی دەدات، وەكو پلەكانی پەیژەیەك وایە كە دەبێ پیاوان بەسەریدا ھەنگاوبنێین بۆ ئەوەی بگەنە بەرزترین پێگەی خۆیان. مەبەستمان لێرەدا ئەمەیە، ئەو كۆمەلە پیاوە حزبی و رێكخراوی و هونەریانەی كە ژنان دەھێننە مەیدانی كاركردن تەنیا بۆ بەدەستھێنانی دەسەڵاتی خۆیانە، چونكە كۆمەلگەیەكی ڕووكەشیمان ھەیە، دەیانەوێ ژنانیش بۆ مەرامی خۆیان بەكاربھێنن بۆ ئەوەی وای دەربخەن كە گوایە ئازادی ژنیان دەوێ كە لە ئەسلدا ئەم پیاوانە باوەریان بە ئازادی ژن نیە ژنەكانی خۆیان لە مال كۆت و بەند كردوە.
لەم ڕوانینەشدا، بۆ پیاوان ژنان تەنیا كۆمەڵێ پەیكەر و لاشەن كە بەكاریاندەھێنن بۆ بەرزكردنەوەی دەسەڵات و تێركردنی ئارەزوو خواستەغەریزەیەكانیان، نەك كەسانێك بن كە بەڕاستی خاوەنی مافی یەكسانن و بەھاو ڕێزی یەكسانیان ھەبێت. بۆیە ئەگەر ئافرەتان لە ھزرە خۆیان ئازاد و پێنەگەینن ئاسان لای ئەم پیاوانە بەكاردەھێنرێن، چونكە لەم ڕوانگەدا ڵاوازی و ساویلكەی ژنانمان بۆ دەردەكەوێت، چونكە لایان وایە مەلبەندێكە بۆ خۆ پێگەیاندن و ئازادبونیان، بەڵام لە راستیدا ئەمە پڕە لە كەموكوڕیی نەبونی ھزری ئازادی لە كەداركردنی پێگەی خۆیان. ھەروەك نیتشە گوتەنی “گەر بچیتە لای ژن دەبیت قامچیت پێ بێت”مەبەستی نیچە لێرەدا ئەمەیە، كاتێك روو لەم ئافرەتانە ئەكەی كە لە ڕووكەش ئازادن بۆت دەرەكەوێت كە چەندە ساویلكەو رووكەشیانە ئەژین. بۆیە پێویستە ئێمە خۆمان سەرەتا لەھزر ئازاد بكەین و خۆمان پێبگەینن، چونكە ئازادی لە بیركردنەوە دایە، نەك لەم شتە ڕووكەشیانە.

لە جيهاندا ئێستا هەمووکێبرکێی سەرکەوتن دەکەن بۆ كاركردن یان گەیشتن، بەو خەونەی کە هەیانە، کە لە دونیای ئێستادا ئەمە بەتەنیا بۆ پیاو نەماوەتەوە، بەبەراورد لە گەڵ چەند ساڵی ڕابردوو، گەر سەرنج بدەین لە مێژوودا لەسەردەمانی زوو ئافرەت زیاتر لە بواری بازرگانی و خاوەنداریەتی و ئابوریدا کاری کردووە، بەڵام بەپێی قۆناغ ئافرەت ئەم توانایی لێ زەوت کراو پیاو خۆی بە خاوەنی بازرگانی و موڵکداری ئەزانی.ئافرەتیش دەبێت لە ماڵ بێت، بەڵام لە دونیای ئێستادا کە قوناغی پۆست مۆدێرنەیە دەبینن، ئافرەتیش لە کایەکانی سیاسی و ئابوری و بازرگانی و هەتا دوای نمونەی زیندوون لە سەرکەوتووی و بەرپرسیارەتی کە نمونەی زیندوو هەن لە ئێستای جیهاندا کە ئافرەت سەرکردە و خاوەن کار و بەرێوبەر و فەرماندەی هێزی چەکداری وڵاتەکانیانن،  لە ئێستادا ئافرەتیش دەلێت من دەتوانم ئیتر من بەتەنیا ژنی ماڵەوە نیم.

وەک دەبینن، لە کۆمەڵگەی کوردیدا؛ ئافرەتیش هاتۆتە نێو کایەی بازرگانی و كاركردن  بەتایبەت لە ئێستادا  خۆشبەختانە ئافرەتيش هاتۆتە ئەم نێوەندە بۆ ئەوەی خاوەن کار و خاوەن بازرگانی سەربەخۆبێت، شان بە شانی پیاو، وەک چۆن ئەبینین لە ڕابردوو یەکەمین ئافرەت لە کوردستان (نەجیبە)خانی مەلای گەورە بوو چۆتە بەرخوێندن، هەم لەرووی کۆمەڵایەتیەوە دەستکەوتێکی مێژووییە کە کچە مەلایەك شان بەشانی ڕەگەزی پیاو بخوێنێت و مافی چینایەتی ڕەگەز بە دەست بێنێت ، هەم لە ڕوی زانستیشەوە وەك ئافرەتێك بەشداری لە پیشخستنی کۆمەڵگای کردوە … چەندان نمونەی هاوشانی خاتوو نەجیبەمان هەیە.

 بۆیە دەبێت ئافرەت لەو قاڵبە بێتە دەرەوە، بەو پێی خاوەن بازرگانی و سەرمایەیی  خۆی بێت، بۆ باشترکردنی ژیان و دونیا بیننی خۆی شان بەشانی خێزان یاخود هاوسەرەکەی کە هاوکاربێت.يەكسانی جێندەرەری لەوەدا زیاتر یەکسان دەبێت کە پیاو و ژن لە کاردا یان لە هەڵبژاردنی شتەکانی سەربەست بێت، ئێمە کارکردن بە یەکێک لەم نمونانە دا ئەنێین تا ڕادەیێک وا دەکات ئەم بەڵانسەی جێندەری ڕابگرێت. پێویستە لەم عەقلە دۆگمایە بێینە دەرەوە، کە ئافرەت تەنیا ژنی ماڵەوە نییە،  کە پێمان وایە ئافرەت پێویستی بە کار و پێویستی بە سەربەخۆی داهات نیە، چونکە ئەو خاوەن ماڵ و خاوەن هاوسەر ئەو کارەش بۆ هاوسەرەکەیەتی کاربکات و ژنیش تەنیا دەبێت لە ماڵ بێت. بەڵام نا ئافرەتیش پێویستی بە کارە و ئافرەتیش خاوەن هێز و بڕیارە هەم ئەتوانێ دایک بێت هەم ئەتوانێت بازرگان و سەرکردەش بێت . بەلێ گرنگی ئابوری سەربەخۆ بۆ ئافرەت پێویستە و گرنگە، کەم کەس ئەتوانێت لەم گرنگیە تێبگات، چونکە هەم ئەتوانێت هاوکار و هاوپشتیوانی هاوسەر و خێزانەکەی بێت، تێیدا هەست بە بوون و وجوودیەتی خۆی دەکات وەک مرۆڤێک هاوشان وەک پیاو. بۆیە ئەمە کاری پەروەدە و کاری ڕێکخراو و نێوەندەکانە کە بتوانن وشیاری زیاتر بخەنە روو بۆ بەرچاو روونی زیاتر لەهەم بەر وشیاری ئافرەتان وەک ئەوەی ببن بە خاوەنی ئابووری سەربەخۆ و کاری تایبەت بەخۆیان. 

کاری حوکمەتیشە وەک هێزێکی وەگەر خەر لەتوانای ئافرەت بڕوانێت، کە لە سێکتەرەکاندا بەرپرسیاری زیاتریان پێ بدرێت تا ببێت بە هەوێنی هێز و توانست بۆ کچ و ژنانی تر لە کۆمەڵگە، لە ڕێگای دەزگای ڕاگەیاند و زانیاری حوکمەتیش زیاتر کاربکرێت لەوەی ئافرەتیش هیچی کەمتر نییە لە پیاو، چونکە لە کۆمەڵگەی ئێمەدا تا ئێستاش ئەم دیاردەی کارکردنەی لای ئافرەت بەچاوێکی ترەوە سەیر دەکرێت، وەک بلێ لادانە لە ڕێساو یاسای دابونەریتە باوەکانی نێو کۆمەڵگە، کت بەداخەوە تا ئێستا بەشێوەیێکی بەرچاو ئەم ڕێگریە کاڵنەبۆتەوە لەنێو خێزانی کوردیدا تا بتوانێت ڕێگر نەبێت کچ و هاوسەری خاوەن کار و خاوەن بیرۆکەی تایبەت بەخۆی بێت. ئەبێ کار بۆ وشیاری زیاتر بکرێت، پێشنیازی زیاتر بخرێتە روو بۆ حوکمەت بەوەی ڕیفرۆمێکی بەرچاو بکات سەبارەت بەپرسی ئافرەت لە نێو کۆمەڵگەی کوردی دا

نجیب محفوض دەلێت: ئەوانەی توانای ئافرەت کەم دەنرخێنن ، هیوادارم منداڵی دووبارە بکەنەوە بەبێ دایکیان .!

ئەگه‌ر ژنان خۆیان هۆشیار نەکەن و هەوڵی باوەڕ بەخۆبوون و پشتبەست بەخۆیان لە ناخی خۆیاندا دروست نەکەن، ئەوا هەر زوو کاروانی کارکردنیان رێگەکەی لێ پێچەوانە دەبێتەوە و ئاڕاستەکەی بۆ ماڵەوە دەگۆڕێت.

بۆیە هەتا دره‌نگ نەبووە، ئەبێت جوڵانه‌وه‌یه‌كى رێكخراو دروست ببێت بۆئەوەی ئەم هەلە بقۆزێتەوەو باوەڕو هێزی بەردەوامی و رەوایەتی کارکردن لە مێشکی ژناندا جێگیربکات و كاركردنی ژنان له‌ ده‌ره‌وه‌ی ماڵیش، واته‌ ڕوانین له‌ كاركردن وه‌ك ئه‌رك و هه‌م مافیش ببێته‌ نه‌ریت و ژنان هۆشیارییان هه‌بێت له‌ سه‌ر ئه‌رك و مافی خۆیان و گرنگی كاركردن و ئابووری سه‌ربه‌خۆ.

پارێزەر مریەم عباس برادۆستی

مافوو ژەنێ مافێو ئێنسانین

پەی گردیما ئاشکران کە عانێو باسوو مافی و پاشێلکاری مافی کریۆ، فرەتەر باسوو مافوو ژەنێ کریۆ تا مافوو پیای. چیگەنە ئی پەرسێ مەێ وەرەو کە مافوو ژەنێ کامەنە کە فرەتەر باسش سەرەو کریۆ یان پاشێل کریۆ؟ مەگەر باسکەردەی جە مافوو مرۆڤی مافوو ژەنێ نمەگێرۆوە؟ مەگەر گرد ئانزانێو، چ ژەنی بۆ و چ پێا هەر چەنی جە ئەڎابیەیشاوە مافی یەکسانشا نیەن؟ مەگەر مادەو یۆهەموو مافەکاو مرۆڤی نمەواچۆ: ” مرۆڤەکا بە ئازادی جە ئەداێ بیەنێ و جە ماڤ و ڕێزەنە پێسەو یۆینێ. گردشا ساحیوو ژیری و ویژدانینێ و مشۆ چەنی یۆترینی بە گیانێوە (واڵەو) برایانە هۆرزووکەوت کەرا”؟. جە ڕاسیەنە مەخسەڎو جاڕنامەو گەردوونی مافەکاو مرۆڤی هەردوی ڕەگەزێن بە بێ جیاوازی.
بەڵام بە کردار و جە ژیوای ڕوانەینە و دلێ فرەو گۆمەڵگاکانە پاسە نیەن و واقێعیەت چێویەتەرما پەنە ماچۆ.
جە ئاستوو دنیاینە ئێمە ڕوانە وینمێ و موانمێوە و مژنەومێ کە بە ئاشکرا مافوو ژەنێ بێڕەحمانە پاشێل کریۆ تەنیا بۆنەو ئانەیوە کە ژەنینە. ئی ویرە سەقەتە بە درێژایی تارێخینە بیەن و ئیسەیچە هەر هەن. تەنانەت جە شۆڕشوو فەرانسەینە (1789) گەڵالەکەری “مافوو مرۆڤی و مافوو شارۆمەندی” تەنیا پێاشا بە ساحیو ماف دا قەڵەم. جە وەڵاتوو سویسینە کە یۆ چا وەڵاتانە ویەردێوی دووری دێمۆکراسیوازانەش هەن، 700 ساڵێ ژەنی مافی سیاسی نابەرابەرشا بێ.
ساڵانە سەڎان ھەزار کناچڵێ ھەر جە لەمەو ئەڎاێشانە سەقتێ کریا و یان بە زاڕۆلەیی کوشیا و ودلێنە مشا چوون کناچێنێ و ویری پیاسالار و هۆکارەکاتەری کوڕی بە شیاتەر مزانا تا کناچێ. بە ھەزاران و گێرە دەیان ھەزار ژەنی جە جەنگەکانە دەس بەسەرێ کریا و و بەزۆر دەسدرێژی سکیشا کریۆ سەر و یان پێسەو کۆیلەی ورشیا.نموونەو داعشی چی سەردەمەنە هیشتا ئینا وەرەچەماماوە. جە 5 ژەنا ژەنیە جە لاو شووەکەیشەو ھەڕەشێش وەنە کریۆ، دریۆش وەنە یان بە زور دسدرێژیش کریۆ سەر. ساڵانە یەرێ(3) ملیۆنێ کناچێ خەتەنە کریا و پەی ھەمیشەی جەپێوەنڎی سروشتی جنسی بێ بەشێ با.
هەر جە پانیشتوو کوردستانی (بێجگەم هەورامانی) جە ماوەو دەسەڵاتداری 29 ساڵەیشەنە بە هەزاران ژەنێ بە بەهانێ جۆراوجۆرێ بە دەسوو کەس وکاریشا کوشیاینێ و یان چیروو گوشار و هەڕەشانە وێش سۆچنان.
گردوو ئی پاشێلکاریا تەنیا بە بەھانێ ئا دەور و پاگە کۆمەڵایەتیاوە کریا کە کۆمەڵگا و داب و نەریتە کۆنە و دماکەوتەکا پەی ژەنێشا دیاری کەردەن و بە زور سەپنانشا سەرشەرە. بکەرێ ئی پاشێلکاریا تەنانەت ئەگەر دریا بە دادگایچ، جە کۆتایینە بە بێ تاوان و بە بێ سەزا برێ مشا. فرەو جارا بە بەهانێ ئانەیوە کە ئینە کێشێو شەخسین و پێوەندیش بە کۆمەڵگا و بە یاسایوە نیەن، ئی تاوانکاریە شاریۆوە. سەروو بنەماو ئی وێرە چەوتەیوە وێنمێ کە چەنی مافەکاو مرۆڤی جە ” ژیوای شەخسینە” بێڕەحمانە پاشێلێ کریا و بێ پەشتیوانێ مەناوە.
ئی کردەوا بە ئاشکرا دژ بە جاڕنامەو گەردوونی مافەکاو مرۆڤینێ، چوونکە ئی مافا گەردوونیەنێ و سنوور نمەشناسا و هەمێشە و گرد یاگیەنە مشۆ بە بێ جیاوازی پەیڕەو کریا و پارێزیا. ئی جاڕنامە بە ئەرکوو گرد دەوڵەت و دەسەڵاتدارێوەش مزانۆ کە پاشێلکەراو ئی مافا بە بێ جیاوازی بڎۆ بە دادگای و بە سەزای یاسایشا یاونۆ، وھەمیشە و ھەر یاگیەنە کە با، چ جەنگ بۆ، چ ئاشتی، چ دلێ گلێرگەینە بۆ یا جە ژیوای شەخسینە، پەیگێڵی یاسایشا پەی کریۆ.
ڕێکوزیاو چنەویەردەی میانەتەوەیی(ئەمنێستی ئینتێرنەشنەڵ)* پێسەو پارێزەروو مافەکاو مرۆڤی گوشار وزۆ سەروو گردوو دەسەڵاتدارا کە بە ئەرکوو وێشا هۆربێزا و سنوورێو پەی پاشێکەراو مافوو ژەنێ بنیارە و بە سەزاشا یاونا. پەی ئی مەخسەڎیە و پەی کۆتای ئاردەی بە پاشێلکاری مافوو ژەنا، ڕێکوزیاو چنەویەردەی میانەتەوەیی داوا جە دەسەڵاتدارا کەرۆ کە کرژ پی ئەرکا هۆربێزا:
١- هۆرەوڕوشکنای هەر یاسایەو کە جیاوازی وزۆ بەینوو ژەن و پیای و بۆ بە هۆکاروو بەکارئاردەی توندوتێژی دژ بە ژەنا.
٢- پەسەند کەردەی یاساو پارێزنای ژەنا وەرانوەروو دیاردەو توندوتێژیەو.
٣- کرداری توندوتێژ وزیۆ چێروو چەمداری و پەیگێڵی و سەزای یاسایش پەی دیاری کریۆ
٤- گرد کردارێو کە بە بەھانێ جیاوازی ڕەگەزی دژ بە ژەنا ڕوە مڎۆ، بە یاسا وەرش پەنە گێریۆ و بکەراو ئی کرداریە دریا بە دادگای.
٥- ئێمکانات پەیواز جە دەسیاوو ژەنانە بۆ پەی وێپارێزنای و پەنابەردەی بە دەموودەسگا یاساییەکا.
٦- ڕێکوزیای یاسایێ و کۆمەڵایەتیێ پەی ئا ژەنا کە بێێنێ قورابنی توندووتێژی مەرزیارە و ئانێچ کە ھەنێ پەشتیوانی یاساییشا چەنە کریۆ ئێمکاناتشا پەنە دریۆ.
٧- ئا کەس و لایەنا کە پەی مافەکاو مرۆڤی بە گردی و پەی ماڤوو ژەنا بە تایبەتی گژیا، یاسا پارێزنۆشا و هامکاریشا کەرۆ.
٨- ئا دەموودەسگا و ڕێکوزیا نادەوڵەتیا(ن. جی. ۆ) کە پەشتیوانی چی مافا کەرا، بە بێ جیاوازی پەشتیوانی یاساییشا چەنە کریۆ، بە هێزتەرێ کریا و پارێزیا.
(ڕێکوزیاو چنەویەردەی میانەتەوەیی) amnesty international*

موختار کەریمی – ئاڵمان، 2020.03.08

ئێمە وەک هەڵسوراوانی یەکسانیخواز و ریکخراوەکان لەدەوەرەی کوردستان پشتیوانی کەمپینی ئاززادیخوازان و ڕێکخراوەکانی ژنان و چالاکوانان دەکەین کە لە ٨ مارس و ڕۆژی جیهانی ژناندا ڕایانگەیاندوە لەژێر ناونیشانی( دەوەستینەوە بەرامبەر سوکایەتیکردن بە ژنان ، دەستدریژکارانی تاوانی دەستدرێژی سێکسی دەبیت سزای توند بدرێن. ).
خەبات و خواستەکانی ژنان و ڕێکخراوەکانیان لە کوردستان جێگەی پشتیوانی هەموو ئینسانێکی ئازادیخواز و یەکسانی خوازە لە ناوەوە و دەرەوە دا ، وە هەوڵێکی گرنگە لە ڕاستای کۆتایی هێنان بەو سوکایەتی و بێڕێزییەی ڕۆژانە لە لایەن دەزگا دینی و بەشێک لە پیاوانی ئاینی لە هەرێمی کوردستان بە ماف و کەرامەتی ژنانی کوردستانی دەکرێت. وە هاوکات خەباتێکی ڕەوایە بۆ کۆتایی هێنان بە دیاردە و تاوانی قێزەونی دەستدرێژی سێکسی بۆسەر مناڵان و کچان. .
ئێمە ڕووبە حکومەتی هەرێم و دەزگای دادوەری و پەرلەمانی کوردستان ناڕەزایەتی خۆمان دەردەبڕین بەرامبەر بە درێژەدان بەم دۆخە ناشایستە و پڕلەستەمە کە بەرامبەر بەژنان ومنداڵان دروست بووە ، وە پێمان وایە کە دەزگا دەوڵەتیەکان بێدەنگ و کەمتەرخەمن لەئاست تاوانباران . بەداخەوە لە کاتێکدا ڕۆژانە و بە ئاشکرا تاوانباران سوکایەتی بەژنان و ڕێکخراوەکانیان دەکەن ، کەچی زۆر جارنەک هەر پشتیوانی یاسایی و مادی دەکرێن ، بەڵکو مینبەرەکانی میدیا بۆ گوتارەکانیان ئاوەلا دەکرێت لەلایەن دەسەڵاتدارانەوە. هەربۆیە داوادەکەین کە کاتی ئەوە هاتتوە کە حکومەتی هەرێم و پەرلەمان و دەزگای دادوەری ، لێپرسراوەتی لە خۆیان نیشان بدەن و پابەند بن بە ستانداردە نێو دەوڵەتیەکان بۆ پاراستنی ژنان و منداڵان لە دەست توند و تیژی و سوکایەتی و دەستدرێژی . پێویستە لە سەریان کە هەم بە یاسا و هەم بە کردەوە سوکایەتی بەژنان و دەستدرێژی سێکسی بەتاوان دابنێن و سزای پیویست بۆ ئەنجامدەرانی دابنێن .
جارێکی تر لە ٨ مارسدا پیرۆزبایی لە خەباتی ژنانی کوردستان دەکەین و هاوپشتی و هاوکاری نێوان هەڵسوراوانی ژنانی تاراوگە و ژنانی کوردستان پتەوتر دەکەین لە پێناو گەیشتن بە کۆمەڵگەیەک کە یەکسانی هەمەلایەنی ژن و پیاو و مافەکانی ژنانی تێدابەرقەرابێت…
ڕێکخراوی ژنانی کورد و خۆرھەڵاتی ناوەڕاست/ بەریتانیا
گۆنا سەعید/بەریتانیا
گولزار علی چالاکی بزوتنەوەی یەکسانیخوازی ژنان/دانمارک .
سەنتەری کلارا بو ژنان و گەنجان /دانمارک .
میدیارەوف بیگەرد /شانوکار /دانمارک
دکتورە نگین جە عفەر /پسپۆڕو بۆردی دانمارک لە نە خۆشیەکانی ژنان و منداڵان بون/دانمارک
پرشنگ سە عید /روژنامەنوس /دانمارک
ناوەندی سیکولاری کورد/دانمارک.
لاوژە جەواد /چالاک بزوتنەوەی یەکسانیخوازی ژنان/دانمارک
سارا عومەر /روژنامە نوس /نوسەر/داکوکیکار لە مافەکانی مروڤ/دانمارک
.سەوسەن سەلیم/بەریتانیا
ئەمەل سەعید کوردە /هونەرمەند /لەندەن.
روناک ئەحمەد/کولن ئەلمانیا
هاژە خەفاف /کۆڵن/ ئەڵمانیا
ناوەندی ئامێز/ بۆ ئاوێتەبونی كولتوری كوردی ئەڵمانیا/ کۆڵن
ڕێکخراوی خەندە لە شاری کۆڵن/آلمانیا.
خەندان جزا/ چالاکی مافی مرۆڤ/دانیشتوی نەرویج ا
تارا توانا/ جيگرى سةروكى يةكيتى ژنانى سوسيالديموكرات/سويد
/ڕووناک شوانی/ نووسەر/ سوێد
نووسەر/مامۆستا/سوێد /ڕێواس ئەحمەد بانیخێڵانی
گۆنا عەلی/ پەرستار سوید.
هێرۆ ڕە شید /ستۆکهۆڵم /ڕاوێژکاری کۆمەڵایەتی /سەنتەری ژن لە ستۆکهۆڵم /سوید
شیرین ئە حمەد /چالاکی بزوتنەوەی یەکسانی خوازی ژنان /سوید
ساکار زیرین /قوتابی دکتورا لە زانکوی هومبولدت /بەرلین
ئالا فرج/ژنانی عیراقی لە فنلندا
کەژاڵ نوری /چالاکەوانی ژنان /هوڵندا

بابەتی قسەوباسەکەی من ڕەخنەیە لە پۆستمۆدیرنیزم لە گۆشەنیگای ڕزگاری ژنان ونەخشێک کە شۆڕشی داهاتوی ئێران دەیگێڕێت لە بزوتنەوەی نوێی ڕزگاری ژناندا نەک تەنها لە ئێران بەڵکو لەسەر ئاستی جیهانیش.
هەروەک دەزانن کە چەوسانەوەی سەر ژنان، بێمافی ژنان، و بەگشتی هەڵاواردنی ڕەگەزی کیشەیەکی نێونەتەوەییە و تەنانەت لە پێشکەوتوترین وڵاتانی بەناو لانکەی دیموکراسی و پیشەسازی ڕۆژئاواشدا ئەیبینیت. دواین نمونەش بزوتنەوەی “منیش “me too لەئەمریکایە. هەڵاواردنی ڕەگەزی لە هەموو جێگایەک هەیە. لەوانەیە لە وڵاتانی ڕۆژئاوادا لەڕوی یاسایی و مافەوە هەڵاواردن ئەوەندە بەرچاو نەبێت – کە هێشتا لەو ئاستەشدادەتوانرێت ئاماژە بکرێت بەکرێی یەکسان بەرامبەر کاری یەکسان، کە هێشتا تەنانەت لە وڵاتانی ڕۆژئاواشدا بەفەرمی نەناسراوە بەڵام بەهەرحاڵ بنەمای کیشەکە ئابوری – کۆمەڵایەتی – فەرهەنگییە و ئەبێت لە ڕیشەوە چارەسەر بکرێت.

لە ئێران بێمافی ژنان بێدادیەتی وە تەنانەت قابیلی بەراوردکردن نییە بەوڵاتانی تر. لە کۆماری ئیسلامیدا بێمافی و هەڵاواردنێکی ئاشکرا کەلەسەر ئاستی یاسایی، دەوڵەتی، فەرمی و بەئاشکرا لە دژی ژنان بەڕێوەدەچێت بێوێنەیە. یەکەمین پرسیار ئەوەیە کە ئەمە لەکوێوە هاتوە؟ بۆچی بەوشێوەیەیە؟ لەئاستێکی سیاسیدا وەڵامەکە ئەوەیە کە کۆماری ئیسلامی حکومەتێکی ئاینیەو لەناوەڕۆکدا دژی ژنەو بێمافی ژنانیش وەک ئامڕازی دەسەڵاتی خۆی، دەسەڵاتی ڕژێمی ئیسلامی سەرمایە لە ئێران بەسەر خەڵکدا بەکاربراوە. بەڵام لە ئاستێکی پایەیتردا ئەم پرسیارە دێتەپێشەوە کە ئەم بزوتنەوە ئیسلامیە لە کوێوە سەری هەڵداوە و چۆن بەدەسەڵات گەیەشتوە؟

ڕیشەی کیشەکە ئەوەیە کە بزوتنەوە دەسەڵاتدارەکان چ ئەحزاب، چ دەوڵەتەکان و تەنانەت بزوتنەوەکان ومەیلە جیاوازە ڕاستڕەوەکان وە تەنانەت لیبراڵ چەپەکان وفێمینیزمی باو (سونەتی)، ئیتر توانای وەڵامدانەوەیان بەکێشەکانی ژنان لەهیچ جێگایەکی جیهان نییە. بەهەمان شێوەش کە توانای وەڵامدانەوەیان بەهیچ نۆرمێکی مۆدێرن وپێشکەوتوی ئینسانی نیە. لیرەدایە بە بۆچونی من باسی پۆستمۆدێرنیزم دێتە ئاراوە. من لە چەندین گفتوگۆدا ڕونمکردوەتەوە کە چۆن پۆستمۆدێرنیزم لە دوا بچوکترین پێشکەوتوخوازی، ئینسانیەت، پێشکەوتن، تازەگەری، مۆدێرنیزم و مەدەنیەت کە سەردەمانێک پێناسەی لیبرالیزمی بورژوازی ودیموکراسی بۆرژوازی بوو، سەردەمێک ئاڵای بۆرژوازی بوە لەبەرامبەر سەدەی ناوەڕاستیەکاندا، داشۆراوە. لە دوالێکدانەوەدا بەپێی ئەم تێکستە وبەهۆی ئەم پارادایمە(نموزەج) پۆستمۆدێرنیزمەیە کە پێگەی ژن لە ئێران تا ئاستی سەدەکانی ناوەڕاست هێنراوەتە خوارەوە. کۆماری ئیسلامیش هەمان مامەڵە لەگەڵ ژنان دەکات کە بۆ نمونە لەسەدەکانی ناوەڕاستدا لە ئەوروپا وە یان لە ئێرانی سەردەمی سەفەویەکان وەیان قاجاردا هەیانبوو ڕوبەڕوبەنەوەی حکومەت لەگەڵ ژناندا شتێکی هەرلەم شێوەیە بوو.

پۆستمۆدێرنیزم لە ڕاستیدا پێش مۆدێرنیزمە، دوای مۆدێرنیزم نیە، مۆدیرنیزمی پیشوتر نیە، پۆست مۆدێرنیزم واتە گەڕانەوە بۆ دواوە. واتە گەڕانەوە لە مۆدێرنیزمەوە بۆ نەریتەکان، یاسا، فەلسەفەی سیاسی، فەلسەفەی کۆمەڵایەتی سەدەکانی ناوەڕاست. کیشەی ژنان لە ئێران باشترین نیشانەی ئەم کێشەیەیە. لەدوا لێکدانەوەدا و لە چوارچێوەکی گشتیدا جێگەو ڕێگەی ئەمڕۆی ژنان لە ئێراندا نیشاندەری ئەوەیە کەلەڕوی نێونەتەوەییەوە ژن لەچ پێگەیەکدایە. ئەمە دەبێتە هاوڕێبازی ئەو فێمینیستەی کە بۆ بەرگری لە ژنانی ئیسلامی دەچێت حیجاب دەپۆشێت.
بەخۆی دەڵێت فێمینیست و لایەنگری مزگەوت دروستکردنە لە شارەکانی ئەوروپا، بەخۆی ئەڵێت فێمینیست بەڵام کوشتاری ناموسی نادیدە ئەگرێت و بەسەریاندا تێدەپەڕێت ودەڵێت ئەوە بەشێک “لەکلتوری خۆیان”ە. بەخۆی دەڵێت فێمینست بەڵام خوازیاری ئەوەیە کە لەکەندا یاسای ئیسلامی لە کاروباری خێزانیدا لە لایەن دادگاکانی شەریعەوە جێبەجێبکرێت بۆ ئەوانەی کەلە کۆمەڵگە ئیسلامزەدەکانەوە هەڵهاتون وپەنابەرن. ئێمە لە کەنەدا لەبەرامبەر ئەم دەرکەوتنەی دادگاکانی شەریعەدا وەستاینەوەو پاشەکشەمان پێکرد. هیچ لیبریاڵێک لەو مەیدانەدا نەبوو، هیچ دیموکراتێک لەو مەیدانەدا نەبوو. هەر کەسێک ئەگەر کەمێک بۆنی شۆڕشی گەورەی فەرەنسای کردبێت ئەبوایە لە دژی ئەمە بوەستایەتەوە، بەڵام مەسەلەکە بەپێچەوانەوە بوو. هەرچەندە بەناو فێمینیست تر وهەرچەندە بەڕواڵەت لیبریاڵ چەپترن، بەڵام زۆرتر لە پاڵ دەستی ئیسلامی سیاسیدا دەوەستن. لە حیزبە سیاسیەکانیشدا هەر بەو شێوەیەیە.
ڕاستڕەوی فاشیست لە هەڵوێستگیری ڕاسیستیانەوە لەدژی ئیسلامی سیاسیە بەڵام چەپی بورژوازی لەتەنیشت ئیسلامی سیاسیدا وەستاوە. فێمینیزمیش ئەڵقەیەکە، یەک مۆزائیکێکە، لەم لێکدانەوەیە و ئەوان ئاستی پێگەی ژنیان ئەوەندە هێناوەتە خوارەوە بەشێوەیەک کە بەرگری دەکەن لە یاساکانی سەدەکانی ناوەڕاست کە لە کۆماری ئیسلامی ئێراندا جێبەجێدەکرێت وە لەخودی ڕۆژئاوادا ئیمتیاز دەدەن بە کۆنەپەرستی ئیسلامی. نەک تەنها لەپەیوەند بە بێمافی لەڕادەبەدەری ژنان لەوڵاتانی ئیسلامزەدەدا هیچ ناڕەزایەتیکیان نییە بەڵکو ئەیانەوێت یاسای دژە ژنی ئیسلامی لەکاروباری خێزانیدا لەڕیازو تاران وکابۆڵەوە هاوردەبکەن و لە لەندەن وپاریس وتۆرۆنتۆ جێبەجێیبکەن.

ئەم مەیل و فەلسەفە سیاسیە بە پۆست مۆدێرنیزم ناودەبرێت و ئەمە فەلسەفەی چەپی بۆرژوازیە. گاڵتەجاڕی مێژوو لێرەدایە. ڕاستی توندڕەو دەڵێت پەناهەندەکانی کۆمەڵگە ئیسلامزەدەکان هەر مرۆڤ نین، ئەوانە جیهان سێهەمین و ئەبێت بیانخەیتە دەریاوە. بەڵام چەپی بۆرژوازیش کەزۆر بانگەشەی لیبریالیزم و ئازادی ڕادەربڕینان هەیە ئەڵین کوشتنی ناموسی کەم بکەنەوە. بانگەشەی ئەوەدەکات لە یاساکانی خۆیاندا ئەگەر مەسیحیەکی دانیشتوی ئەوروپا یان لەدایکبوی ئەوروپا تاوانی ناموسی ئەنجام بدات سزای توندمان هەیە، بەڵام سەبارەت بەو کەسەی کەلە سوریاوە هاتوەو لێرە بوەتە پەنابەر وکچکەی کوشتوە لەبەر ئەوەی خۆشەویستی کوڕی هەبوە، کێشەکە جیاوازە و ئەبێت بەتوندی نەیگرین وەیان تەنانەت چاوپۆشی لە تاوانەکەش بکرێت چونکە کلتور وئاینێکی تری هەیە! ئەمە بەراورد بکە لەگەڵ بنەماکانی کۆمەڵگەی مەدەنیدا، لەگەڵ یەک هاوڵاتی و یەک یاسا، لەگەڵ بنەمای یەک وڵات و یەک یاسا وە هەموو کەسێک لەبەرامبەر یاسادا یەکسانە. هەواڵێک لەمانە نیە.
ئەم بارودۆخە لە ڕوی سیاسەیەوە تەرجومەکراوە بۆ هاتنەسەرکاری حکومەتی دژە ژنی کۆماری ئیسلامی لە ئێران. بەبۆچونی من کۆماری ئیسلامی لەسەرشانی یەک فەلسەفە وجیهانبینی و ئاڕاسەتەیەکی گشتی پۆست مۆدێرنیستیەوە بەدەسەڵات گەیشت. هەرگیز بەو شێوەیە نەبوو کە لە کۆنفرانسی گوادالوپدا دەوڵەتانی ڕۆژئاوا بڕیاریان دابێت و کۆماری ئیسلامیان هێنابێتە سەرکار. بارۆدۆخێکی گشتی سیاسی وپارادایمێک(نەموزەج) بوو، شێوە بیرکردنەوەیەک بوو کە پێیوابو کۆمەڵگەی ئێران کۆمەڵگەیەکی ئیسلامیەو نۆرم و ستانداردە مەدەنیەکانی ڕۆژئاوا لەبارەیەوە پشتڕاست ناکاتەوە.

ئیستاش هەر دەڵێن کۆمەڵگەی ئێران ئیسلامیە، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئیسلامیەو ئیسلامی سیاسی ڕەگ وڕیشەی لە کلتوری خەڵکدا هەیە. دەڵێن داعش وکۆماری ئیسلامی بەڕواڵەت دوو لقی جیاوازن لە ئیسلام وە شەڕەکەشیان عەقیدەتییە(ئایدۆلۆژیە) واتە لەبەر ئەوەیە کە یەکێکیان سونەیەو یەکێکیان شعەیە.١٤٠٠ساڵ بوو کە ئەم شیعەو سوننانە لە سوریاو عێراق و ئێران لەگەل یەکدا ئەژیان وهەواڵێک لە تیرۆریزمی ئیسلامی وبزوتنەوەی ئیسلامی سیاسی نەبوو. دەزانم کەلە سەردەمی سەفەویەکان وخەلیفەکانی عەباسیدا مەزهەب ئاڵای زۆرێک لە شەڕەکان بوو بەڵام باردۆخی ئەمڕۆ درێژکراوەی ئەوانە نیە. لەبەرامبەریەرکدا دەجەنگین بەڵام لە مێژوی مۆدێرنی ئەم سەد ساڵەی دوایدا دیاردەیەکی هاوشێوەی داعش یان کۆماری ئیسلامیمان نەبوە. ئەمڕۆ ئەوانە هەوساریان بچڕاوەو بەربونەتە گیانی خەڵک. بۆچی پۆست مۆدێرنیستەکان ئەگەڕینەوە بۆ کەلتورو باوەڕەکان؟: شیعە لەبەرامبەر سونەدا و شارستانیەتی ئیسلامی لەبەرامبەر شارستانیەتی رۆژئاوایدا! دوو کەلتور، دوو شارستانیەت. شەڕی شارستانیەتەکان! بەربەریەتێک کەلەبنەڕەتدا بەهۆی سیاسەتی پۆست مۆدێرنیستی بۆرژوازیەوە سەری هەڵداوە دەخەنە ئەستۆی فەرهەنگ وکەلتوری خەڵکێک کەخۆیان بونەتە قوربانی ئەم سیاسەتانە!
ئەمە لوتکەی بۆگەنکردن و بۆگەناو و لیتاویکە کە بۆرژوازی ئەمڕۆ بەسەر جیهانیدا سەپاندوە و یەکەمین قوربانیەکانیشی ژنانن. وە هەر لەبەر ئەوەشە کە هێزی بزوتنەوەی ڕزگاریخوای ژنان و هێزی ژنان هێزێکی بنەڕەتی لێدان لەم بارودۆخەیە.
بۆچی ئێمە دەڵێین شۆڕشی داهاتوی ئێران ژنانە دەبێت؟ وەیان بەدەربڕینێکی باشتر بۆچی شۆڕشی سۆسیالیستی لە ئێران ژنانە ئەبێت؟ ئەمە تەنها لەبەر ئەوە نیە کە ژنان لە ڕیزی پێشەوەن و زۆر ئازان، تەنها لەبەر ئەوەنیە کە ژنان، هەر لەیەکەمین ڕۆژەوە هەتا ئەمڕۆ لە دژی حیجاب ڕاوەستاون، لەڕیزی پێشەوە لەبەرامبەر کۆماری ئیسلامیدا ڕاوەستاون. هەموو ئەوانە دروستن. بەڵام لایەنی گرنگتری ئەوەیە کە بزوتنەوەی ڕزگاریخوازی ژنان ڕوبەڕوی هەموو دژە ژنیەکی بۆرژوازی پۆستمۆدێرنیستی دەبێتەوە.
بنەمای کیشەکە ئەوەیە کە لەبیرکردنەوە و فەلسەفەی سیاسی سەرمایەداری ئەمڕۆدا کیشەی هەڵاواردنی ڕەگەزی بەتەواوەتی خراوەتەلاوە. ڕەگ و ڕیشەی کیشەکە سەرمایەداری سەردەمی پۆست مۆدێرنیزمە. ڕوانگەو ڕێبازێک کە تەنانەت ناڵێت ژنی هیندۆسی نابێت لەگەڵ هاوسەرە مردوەکەیدا بسوتێنرێت. کەژنێکی نەیجیری کاتێک هاوسەرەکەی لەدەست ئەدات نابێتە بەشێک لە موڵکی خێزانی هاوسەرەکەی. ناڕەزایەتی بەرامبەر بەوەنیە کە ژنە نەیجیریەکان کەنەک هەرتەنها هیچ موڵک ومیراتیک نابەن بەڵکو خۆشی ئەبێت بەبەشێک لە موڵکی باوکی هاوسەرو وبرای هاوسەرەکەی. ئەوانە هەموو ڕۆژێک ڕوئەدەن.
ئایا ئەمە لەسەر مێزی فێمینیستەکاندا هەیە؟ لەسەر ڕوی مێزی دیموکراتەکاندا هەن؟ لەسەر ڕوی مێزی لیبڕاڵەکاندا هەن؟ تەنانەەت لەسەر ڕوی مێزی کۆمۆنیزمی باو(سوننەتی) هەن؟ نەخێر! لەسەر ڕوی مێزی کۆمۆنیزمی کرێکاریدا هەیە. وە کاتێک ئێمە جەخت لەسەر ستمکێشی ژنان دەکەینەوە ئەلێن کرێکارتان لەبیرکردوە. وەڵامی ئێمە ئەوەیە کە ڕەخنە لە بێمافیەکانی ژنان قوڵترین ڕەخنەیە لە بۆرژوازی جیهانی. تەنها کرێکار دەتوانێت ژن ڕزگار بکات. تەنها سۆسیالیستەکانن کە دەتوانن ژنان ئازاد بکەن. فێمینیزمی ناسۆسیالیستیمان نیە. من لە ساڵیادی حیزبیشدا وتم ئازادی ناسۆسیالیستیمان نیە. شارستانیەتی ناسۆسیالیستیمان نیە، مەدەنیەتی ناسۆسیالیستیمان نیە. ئەلێیت نا، سەیری ترامپ بکە، ئەڵێیت نا، ئیسلامی سیاسی وکۆماری ئیسلامی ببینە. دەوڵەتەکان وبزوتنەوە بەناو لیبریاڵ-چەپەکان ببینە کە کوشتاری ناموسی نەک لە ئێران بەڵکو لەخودی پایتەختەکانی ئەورپاشدا ئەبەخشن بە ئیسلامیزم. دەزانم کە بەرژەوەندی ئابوریان بەوشێوەیە پێویست دەکات.
بەڵام ئەمە یەک ئاستی کێشەکەیە، ئاستێکی سیاسی-ئابوریە ویەکەمین بەرخورد بە کێشەکە ئەمەیە. بەڵام ئەم بەرژەوەندیە ئابوریەی ئەمڕۆ بەڕێبازی پۆست مۆدێرنیزم تیئۆریزە و ڕونکراوەتەوە و ئاڕاستەکراوە. بۆرژوازی بەفەرمی وبە ئاشکرا دەستی شۆردوە لە شارستانیەت و پێشکەوتنخوازی، بەرژەوەندیە قوڵە ئابوریەکانیشی وە ئابوری سیاسی ئەم قۆناغەی واپێوست دەکات کەمرۆڤەکان لە شوناسە ناوخۆیی، ئاینی، نەتەوەیی، میللی و ناوچەییەکانی خۆیان بئاخنێت وبەو ناونیشانە بیانناسێنێت. یەکەمین وزۆرترین قوربانی ئەم ڕوانگەیە ژنانن. ژنان لەوڵاتانی ئیسلامزەدەدا و ژن لە هەموو وڵاتاندا.
بەهەمان هۆکار ڕوبەڕوبونەوەیەک کە ئێمە لە ئێران هەمانە، خەباتی ئێمە بۆ ڕزگاری ژنان، مەودایەکی جیهانی لەخۆگرتوە. ئەمە ڕوبەڕوبونەوەیەکە لەدژی هەموو سیستەمی فکری، سیاسی و کەلتوری کە فێمینیزمەکەی لە مۆنتریاڵ سەرپۆش دەدات بەسەریدا، ڕۆژی میللی حیجاب ڕادەگەیەنێت وە خوازیاری مزگەت دروستکردن ئەبێت وە داوای جێبەجێکردنی یاسای خێزانی ئیسلامی لە هەرێمی ئۆنتاریۆی کەنەدا ئەبێت وە لە بەریتانیاش هەتا ئەمرۆ مەریەم نەمازی دژی ئەم کۆنەپەرستیە دژە ژنیە دەجەنگێت.
ئێمە لەکەنەدا کارێکمان کرد کە سەرۆک وەزیرانی لیبریاڵی ئەو کاتەی هەرێمی ئۆنتاریۆ پاش زیاتر لەمانگێک کەمپینی بەهێز دژی دادگاکانی شەریعە کە هۆما ئەرجومەند سەرپەرشتی دەکرد لە کۆتاییدا ناچار بوو کە ڕایگەیەنێت یەک وڵات ویەک یاسا. ئەوەی کە ئێمە لە شەقامەکاندا هاوارمان دەکرد وە ئاڵای خەباتمان بوو، لەزمانی سیاسەتمەدارێکی لیبریاڵ هاتەدەرەوە وناچارمانکرد کە بەبنەمای لیبریاڵی ومۆدێرنیستی خۆیدا بچێتەوە. بەرمان بە یاساکانی شەریعە و دادگاکانی ئیسلامی گرت لەکەنەدا، بەڵام خوێندنگە ئاینیەکان هێشتا هەن، قوتابخانەی ئیسلامییان هەیە، قوتابخانەی کاتۆلیکیان هەیە، قوتابخانەی جولەکەیان هەیە.
سکۆلاریزم سێ سەد ساڵ بەرلە ئێستا لە سەردەمی ڕۆشنگەریدا، ڕایانگەیاند کە ئاین لە خویندن وپەروەردە جیایە وە ئیستا چەپترین لیبریاڵی بۆرژوازیەکان خوازیاری خوێندنگەی ئیسلامی، یەهودی وکاتۆلیک وهیترن. وەجارێکی تریش یەکەمی قوربانی هەر ژنانن.
فێمینیزمی واقیعی، فێمینیزمی سۆسیالیستیەو ئەو ئاڵای ڕزگاری ژنانەی کە چینی کرێکار بەرزی دەکاتەوە تایبەتمەندیەکی هەیە کە تەنانەت لە فیمینیزمێک کە لە دەیەی شەست وحەفتاکاندا لە ترۆپکی هێزی خۆیدا بوو چەندینبار لەپێشترە. ئەم تایبەتمەندیانە بەبڕوای من بەر لەهەر شوێنێکی تر لەبزوتنەوەی ڕزگاری ژنان لە ئێراندا نوێنەرایەتی دەکرێت.
کاتێک فشار دەخەیتە سەر زەمبەلەکێک(سپرینگ) وبەرەڵای دەکەیت لە جێگای یەکەمی خۆی ناوەستێت بەڵکو سەدان پێ بەرەو پێشتر دەپەڕێت. کاتێک حکومەت ژنی ئێرانی دەبات بۆ قوڵایی بێمافی، وابیر نەکەیتەوە کەدەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی شا؛ لە سوید لەپێشتر دەبن، قسەکەرانیتری پانێلەکە، شیرین وشەهلا ئەمەیان بەیانکرد. ژن لە ئێران بەشێوەیەک هەڵسوکەوت دەکات وە تەوەقوع وخواستگەلێک دەخاتە ڕوو کەنەک تەنها لە وڵاتانی ئیسلامزەدەدا نائاسایی و لەدەرەوەی داب ونەریتەکانە بەڵکو فیمینیستكی پۆست مۆدێرنیستی تەنانەت لە کۆمەڵگەکەی خۆشیدا ئەو چاوەڕوانیەی نیە کە بەوشێوەیە بێت. بزوتنەوەی ڕزگاری ژنان لە ئێران لەڕوی لێدان لە تاپۆکان و پیرۆزیە ئاینیەکان وپیاوسالاریەکان، لە ڕوی ئازادی پەیوەندی سێکسی کە داوای دەکەن، لەڕوی بانگەشەیەکەوە کە هەیەتی. چاوەڕوانیەک کە هەیەتی، پێشبینیەک کە لە ژیان هەیەتی لەڕیزی پێشەوەی بزوتنەوەی ڕزگاری ژنان لە دونیا وەستاوە.

یەکەمین تایبەتمەندی فێمینیسمی سۆشیالیستی دژایەتی ئاینە وە ئەمە گرنگترین تایبەتمەندی بزوتنەوەی ڕزگاری ژنانە لە ئێراندا. ئاین لەدەوڵەتدا، توندوتیژی ئیسلامی دژی ژنانی گۆڕیوە بە یاسا وخوڕەوشت و پڕوپاگەندەی دەوڵەتی لەکۆمەڵگەدا وە ئەم واقیعیەتە یەک تایبەتمەندی قوڵی دژی مەزهەبی بەخشیوەتە بزوتنەوەی ڕزگاری ژنان لە ئیراندا. بەڵام دەمارگیری دژی ژنان تەنها تایبەت بەئیسلام نیە. پیاوانی یەهودی لە نزاو پاڕانەوەکانیاندا سوپاسی خودا ئەکەن کە بە ژن دروستی نەکردون، کاتۆلیکەکان ژن بەئامڕازی بەرهەمهێنانی منداڵ دەزانن، وە هەموو ئاینەکان دواکەوتوانەترین و کۆنەپەرستانەترین تێڕوانین و یاسای دژی ژنان نوینەرایەتی دەکەن. ئاینە باوەکانی ئەمڕۆ ڕەگوڕیشەیان لەچاخی بەردین و دواکەوتویی مرۆڤایەتیدایە کە ژن وەک کۆیلەی سێکسی و ئامڕاز و کاڵای سێکسی سود لێوەرگرتنی پیاوان مامەڵەی لەگەڵکراوە. لەم ڕوەوە تایبەتمەندی دژە ئاینیبونی بزوتنەوەی ڕزگاری ژنان لە هەموو وڵاتەکاندا لەگرنگترین تایبەتمەندیەکانیەتی.
ڕزگاری ژن لە ئێران لەگروەی ڕەخنەی سۆشیالیستی لە ئاین وشۆڕشی سۆشیالیستیدایە. ناتوانێت بەو شێوەیە نەبێت. چ کەسێک؟ کام دیموکرات، کام لیبریاڵ، کام فیمینیست، ئەیەوێت دادخوازی ژنێک بێت کە ئەیەوێت لەژێر دەسەڵاتی ئیسلام بچێتەدەرەوە؟ فیمینیستی لیبریاڵی کە خۆی لە تۆرۆنتۆو ستۆکهۆڵم ولەندەن خەریکی مزگەوتسازییە، خەریکە بۆ بەرگری لە “کلتوری ئیسلامی” حیجاب دەکاتە سەری، خەریکە چاوپۆشی لە کوشتنی ناموسی دەکات؟ ئایا ئەوانەن دەیانەوێت کیشەی ژنان چارەسەر بکەن؟!
ئاغای ڕەزا پەهلەوی کاتێک دەیەوێت بەرگری لەمافی ژنان بکات وەک بەخێوکەری نەوەی داهاتو شانازیان پێوە دەکات. تاچەر خانم(مارگرێت تاچەر) هەر ئەمەی دەوت، ئاغای ترامپیش هەروا دەڵێت، پاپای مەزنیش هەروا دەڵێت. “بەهەشت لەژێر پێی دایکاندایە” ئەمە بەشێک لەقسەی هەموو مەزهەبیەکان وهیزە ڕاستڕەوەکانە لەبەرگری لە”پێگەی بڵندی ژن” لەکۆمەڵگەدا. هەرکاتێک قەیران دروست دەبێت ژنان دەنێرنەوە ماڵەوە هەتا نەوەی داهاتو پەروەردە بکەن وە کاتێکیش پێویستیان بەهیزی کارەکەیەتی بەنیوەی کرێی پیاو بەکاریدەهێنن. هێشتا کیشەی یەکسانی کرێکان، کرێی یەکسان بەرامبەر بەکاری یەکسان کێشەیەکی چارەسەرنەکراوە تەنانەت لە کۆمەڵگەکانی ڕۆژئاواشدا. لەم ڕوانگەیەوەو لەئاستێکی جیهانیدا دەبێت بڵیت بزوتنەوەی ڕزگاری ژنان، بزوتنەوەی نوێی ڕزگاری ژنان، تایبەتمەندیەکی چەپ و سۆشیالیستی هەیە. ڕەگ وڕیشەگەلێکی ئەم جوڵانەوەیە لە دونیادا ئەبینیت. بەبۆچونی من بزوتنەوەی ناڕەزایەتی خۆڕوتکردنەوەو بزوتنەوەی فێمین نزیکترین جوڵانەوە و ڕەگ وڕیشەی ناڕەزایەتی نویی ڕزگاری ژنانن لە بارودۆخی ئەمڕۆدا.

تایبەتمەندیەکی ئەم جوڵانەوانە – فێمین و ناڕەزایەتی خۆڕوتکردنەوە – تاپۆشکاندنە. تاپۆشکاندن، نەک تەنها تابۆشکێنی دژی ئاین بەڵکو بەگشتی تاپۆشکێنی دژی پیرۆزیەکان و خوڕەوشت وداب ونەریتەکان وکەلتوری دژی ژنان، ئەرکێکی گرنگی ڕزگاری ژنانە. لەسەدا نەوەدی تاپۆکان وپیرۆزیەکان لە دژی ژنانە، لەسەدا نەوەدی خوڕەوشتە بۆگەنەکان لەسەر بنەمای چۆنیەتی مامەڵەکردن لەگەڵ ژنان و هەڵسوکەوتکردن لەگەڵ ژن وەک شەرەف، وەک کاڵای سێکسی، وەکو زەعیفە و بەناونیشانی ڕەگەزی دوهەم، وەک دایکی منداڵان، وەکو پەروەردەکەری نەوەی داهاتو، وە وەکو هەموو شتێک جگە لە مرۆڤی یەکسان و هاوبەها لەگەڵ پیاو نەبێت. مەودایەکی گرنگی خوڕەوشتی زاڵ بەسەر هەر کۆمەڵگەیەکدا سوکایەتیکردن وهەڵاواردنە لەدژی ژنان. لەو ڕوەوە تاپۆشکاندن و ڕوبەڕوبونەوە لەگەڵ خوڕەوشت ونەریتە زاڵەکانیش ئەبێت وەک تایبەتمەندیەکی تری بزوتنەوەی نوێی ڕزگاری ژنان هەژمار بکرێت.
تایبەتمەندیەکی تری بزوتنەوەی نوێی ڕزگاری ژنان گشتیبون و جیهانداگریەکەیەتی. ئەمڕۆ هیچ فێمینیستێک قسەلە مافی جیهانداگری و یەکسانی ژنانی هەموو وڵاتان ناکات، لەبەر ئەوەی کە فێمینیزمی ئەمڕۆ لەسەر ناوەرۆک و جێوڕێی پۆستمۆدێرنیزمەوە خۆی پێناسە دەکات. پۆستمۆدێرنیسم بەپێی پێناسە باوەڕی بە بنەمای جیهانیبونی هیچ شتێک نیە، باوەڕی بە جیهانیبونی ئازادی نیە، باوەڕی بەجیهانی بونی شارستانەیەت نیە، باوەڕی بە جیهانیبونی پێشکەوتنخوازی نیە، باوەڕی بەپێشڕەویکردن لە مێژودا نییە، باوەڕی بەوە نییە کە کۆمەڵگەی پێشکەوتوتر لە کۆمەڵگەی تر هەن. دەڵێن ” شارستانیەتی” جیاواز بونیان هەیە و هەموو شارستانیەتەکان یەکسانن. لەو باوەڕەدان کە کەلتوری نەیجیریەکان کە بێوەژن بەبەشێک لە موڵکی باوکی هاوسەرەکەی دەزانن شارستانیەتێکی ترە وە ئەبێت بە بەڕێز هەژمار بکرێت! بەگشتی ڕەەتکردنەوەی جیهانیبونەوە و شارستانیەت وپێشکەوتنی جیهانی پاژنەیەکی ئاسنینی بۆرژوازی ئەمڕۆیە. وە لە ئەنجامدا چەکێکی کاریگەری بزوتنەوەی ڕزگاری ژن جیهانیبونەوەیە. ئەم بزوتنەوەیە دەتوانێت خەڵکی دونیا لە دەورییەک کۆبکاتەوە چونکە تەکنەلۆژیای ئەمڕۆ لەگەڵ ئێمەیە. ئینەرنێتمان لەگەڵە، تویتەرمان لەگەڵە، شۆڕشی میسر جیهانی بویەوە، هەر ئێستا هەواڵی هەفت تەپە جیهانی بۆتەوە، نەک بەهۆی ڕاگەیاندنە فەرمیەکانەوە بەڵکو بەهۆی ئەو ڕاگەیاندنانەی کەبەدەست خەڵک خۆیانەوەیە. ئەوکلیپانەی ئێمە لەوێ وەریدەگرین، ئەو کلیپانەی کەلە سیمینارەکەدا بینیتان لە تەلەفزیۆنی کۆماری ئیسلامیەوە بڵاونەکراوەتەوە، بی بی سیش ئامادەی نەکردوە، خەڵک ئامادەیان کردوە و بڵاویان کردوەتەوە. تەکنەلۆجیای جیهانی لەگەڵ ئێمەدایە. ئەمەش ناکۆکیەکی ترە بۆ پۆستمۆدێرنیستەکان! فەرهەنگێکی ناوخۆیی- ناوچەیی سواری تەکنەلۆژیایەک دەکەن لە کاتێکدا کە هەموو جیهانی بەیەکەوە بەستۆتەوە.
زۆر سەرنج ڕاکێشە! سەردەمانێک کە هەموو شتێک ناوخۆیی ولۆکاڵی بوو تەلەفیزیۆن وڕادیۆ وکۆمپیوتەر نەبوو، بۆرژوازی هاواری بەهاو مافە جیهانداگرەکانی دەکرد، بەڵام ڕۆژێک کە تەکنەلۆجیا ئەوەندە پەیوەندیەکانی نزیکردۆتەوە کە دونیا ببێتە گوندێکی بچوک، هەموو بەهاکان ناوچەیی وناوخۆیی بونەتەوە! بانگەشەی ئەوە دەکەن کەبەها ومافە جیهانیەکان کە هەموو بە ئینتەرنیت پێکەوە بەستراونەتەوە و تەلەفۆن ومۆبایل لە گیرفانی هەر گوندنشینێک دایە، ناوخۆیی – ناوچەییە. لە ڕواڵەتدا بەها ومافەکان ناخۆیی – ناوچەیین، ,بەڵام تەکنەلۆجیا وکەلتوری مادی خەڵک جیهانییە! ناکرێت زانست وتەکنەلۆژی بکەیتە ناوچەیی و ڕێژەیی. ئاخوند کە ناتوانێت بەو وڵاخ هاتوچۆ بکات وەیان ژنی فێمینیست کەبۆ هاوپشتیکردن لەگەل ژنی ئیسلامزەدە سەرپۆش لەسەر دەکات ناتوانێت بڕواتە لای نافورەیەک ئاو بهێنێت وەیان قاپەکان وجلوبەرگەکان بە ئاوی ساردی ڕوبارەکە بشوات! ئامێری جلشۆر و قاپشۆری ئەوێت. ئەوانە ناکرێت بکەیتە ناخۆیی-ناوچەیی، ئەمە جیهانیە. بەڵام کاتیک دەگەین بەئازادی ژن، ئەڵێن هەرکەس بە ئاین وکەلتوری خۆی. لەسەر ئەم ناکۆکیە ئەبێت بۆرژوازی وردبکەین نەک تەنها لەمەیدانی ژناندا بەڵکو لەهەموو مەیدانەکاندا. لە کۆمپیتەرو ئینتەرنێت وڕادیۆ و تەلەفزیۆنەکانیان سود وەردەگرن تا زانست وکەلتور و فەلسەفەیەک کەگەیشتوە بەم دەستکەوتە مادیە جیهانیە ڕەتبکەنەوە! ئەبێت بۆرژوازی لەسەر ئەم ناکۆکیەی بکوترێت و ئێمە خەریکین ئەوکارە دەکەین.
دیاردەیەکی تر کە سیاسی ترە ئەوەیە کە ئەبێت بزوتنەوەی رزگاری ژن خۆی وەک هیزێکی چالاک و چارەنوساز لە دژی ئیسلامی سیاسی ببینێت. ئەمڕۆ ئەوەی کە ئاڵای ئاینی لە سیاسەت ومەیدانی جەنگی چینایەتیدا، لە هەمو شوێنێک نەک هەرتەنها لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بەرزکردوەتەوە، ئیسلامی سیاسیە. وە پاژنەی ئاسنینی ئیسلامی سیاسیش کیشەی ژنانە. ڕویەکی هاوبەشی بزوتنەوە جیاوازەکانی ئیسلامی سیاسی،داعش، کۆماری ئیسلامی، ئەرۆغان، ئیسلامی “میانەڕەو” ڕۆحانی وسروش، موجاهید وڕەوتە ئیسلامیەکانی تر، دژە ژنبونی هەموو ئەو‌هیزانەیە. ئەبێت بە ئاڵای ڕزگاری ژنانەوە بچیتە شەڕی ئەمانەوە و ڕەخنەیان لێبگرێت و بیانخاتە لاوە. بزوتنەوەی ڕزگاری ژنان بەتایبەت لەبارودۆخی ئەمڕۆدا ئەبێت تایبەتمەندیەکی ڕادیکاڵی دژایەتی لەگەڵ بزوتنەوەی ئیسلامی سیاسی و دەوڵەتەکان وهێزە سەروکۆنەپەرستەکانی ئەم بزوتنەوەیەی لە هەموو جیهاندا هەبێت.
وە سەرئەنجام بەلەبەرچاوگرتنی هەموو ئەو تایبەتمەندیانەی کە ڕونمکردنەوە ڕەخنەی پایەیی لە بۆچون وتیئوری پۆستمۆدێرنیزم لە گۆشەنیگای کێشەی ژنان وبێمافی ژنان یەکێک لە ئەرکە بنەڕەتیەکانی بزوتنەوەی ڕزگاری ژنانە لەم سەردەمەی ئێمەدا.
من قسەکانم بەوە کۆتایی پێدەهێنم کەلە ئێران ژنان لە بێمافترینەکانن. یەکێک کە گۆێبیستی ئەوە دەبێت کەلە کۆماری ئیسلامیدا ژنان مافی ئەوەیان نیە وەک تەماشاچیش بڕۆنە ناو یاریگاکانەوە لەوانەیە وابیربکاتەوەکە ڕێگەدان بە چونە ناو وەرزشگا وەک دەستکەوتیک یان شتێکی لەو جۆرە ژنی ئێرانی ڕازیبکات. بەبڕوای من کەسێک کە بەو ئەنجامە گەیشتبێت هەڵەدەکات. مەنسور حیکمەت دەڵێت ناتوانیت کەمێک ئازادی بدەیتە خەڵکی وڕازیان بکەیت. خەڵک تەواوی ئازادیان دەوێت. ناتوانیت ژنان بگێڕیتەوە بۆ سەردەمی شاو بڵێیت سەرکەوتین! ئیستا لەجیاتی ڕۆژی لەدایک بونی فاتیمەی زەهرا ئاشکراکردنی حیجابی ڕەزاخانی دەکەن بەجەژن. وەلە گەڕان بەدوای ڕوخساری ژنی ئازاددا لەجیاتی ١٤٠٠ لەمەبەر، دەگیڕنەوە بۆ ٢٥٠٠ساڵ لەمەوبەوبەر. ئیتر ئەمە وەڵامی هیچکەس نیە. ئەمەوێت بڵێم ئەوەی کە ژنی ئێرانی گەیاندوەتە بێخی بێمافی، مانای ئەوە نییە کە بەکەم ڕازی دەبن بەڵکو مانای ئەوەیە کە دەگەرێتەوە و لە لەوپەڕی ئازادیدا دەوەستێت. ئێمە بەردەوام وتومانە کە شۆڕشی ئێران گورزی کۆتایی ئەدات لە ئیسلامی سیاسی. منیش ئەوەی بۆ زیاد ئەکەم کە شۆڕشی ئێران هەروەها لیدانیکی کاریگەر دەبێت لە بێمافی ژنان لە هەموو دونیا.

لەگەڵ سوپاسم بۆ ئەمیر تەوەکولی بۆ نوسینەوەی دەقی ئەم قسەوباسە
*قسەوباسی حەمید تەقوایی لە سیمیناری “ژنان، شۆڕشی ژنانە وبزوتنەوەی ڕوخاندنی کۆماری ئیسلامی” لە ٨ی دیسەمبەری ٢٠١٨ پێشکەشکراوە ودواتر لە ئەنتەرناسیۆناڵی ژمارە ٧٩٥ بڵاوکراوەتەوە.

وەرگێڕانی لە فارسیەوە: کاوە عومەر
پێداچونەوە: هیوا ئەحمەد

-1-
ژنی ئێمە “کورد” زیاد لە هەر شت خۆی وەک جەستە دەبینێت. ژن هەیە بۆ شکانی نینۆکێکی دەستکرد کە چەند دۆلارێک خەرجی بووە، چەند رۆژێک ماتەمینی دەگرێت. بە حوکمی مانەوەی زۆرم لە نەخۆشخانە، چەندان ژنی رۆژهەڵاتی یان سەر بە کولتوورە پریمیتیڤەکانم بینیوە لە کاتی تووشبوونیان بە کەنسەر و ئامادەسازیی بۆ پرۆسەی شیمۆ تێراپی تێر بۆ هەڵوەرینی پرچەکانیان گریاون کە هێشتا بەسەریانەوە مابوون. ئەمە ئاوێنەیەکی بچووکە شتی گەورەتری تێدا دەبینین، بەوەی هێشتا زۆرینەی ژنی ئێمە و هی هەموو شوێنەکانی تریش بە رێژەیەکی فراوان خودی خۆیان و هۆشەمەندییان کورت دەکەنەوە تەنێ بۆ جەستە بایۆلۆژییەکە. تەنانەت ئەو جەستەیەش نا خۆیان دەیانەوێت، بەڵکو ئەو فۆرمە لەشولارەی پیاو لێی داوا دەکات، ئەم داواکاریی و بینینەی پیاوانیش بە بەردەوامیی لە رەهەندی سێکسوالێتی و دیدی پاتریارکییەوەیە، بەوەی پێویستە ژن بۆدیەکی سەرنجڕاکێشی هەبێت.
نەشتەرگەریی جوانکاریی ژنان و بە کۆمەڵایەتیکردنەوەی فۆرمی کچانی فۆتۆ مۆدێل هەر لەناو هەمان بۆتەدا خۆی دەبینێتەوە. وەک لای هەمووانیش روونە زۆرینەی دیزاینەرانی مۆدیلاتی جلوبەرگ لە نێرینە پێکهاتوون و بۆ کارەکەیان سەلیقەی نێرسالاریی خۆیان و پیاوانی دیکە رەچاو دەکەن. هەروەک “تۆماس کاریلف” لە کتێبی “فەلسەفەی جلوبەرگ”دا ئاماژەی بۆ دەکات “ئێستا مرۆڤ جوانی سروشتییانەی جەستەی لە بیر کردووە، جەستەی بۆتە جێگەی هەڵواسینی پۆشاکی تەنک و نیان”. سیما هۆلیۆدییەکانی ژن مانای راددەی بەرزی ئازادیی نییە، بەڵکو مانای بە کاڵابوون و ئۆبژێکتەبوونی ژنی لە خۆگرتووە، ئاخر نموونە ئایدیاڵەکەی هۆلیۆد “مارلین مۆنرۆ”یە، ئەو ئەکتەرە تەنیا وەک بۆدیەکی قەشەنگ و سێکسی دڵخوازی سێکسیزمی پیاوسالارانە زەق کراوەتەوە، ئەگەر لەمەش بگەڕێین تاکو ئێستا فێمینستێکی کورد و ناوچەکەم نەبینی بۆ پرۆتستۆی دیاردەی بە کاڵابوونی جەستەی مێینە قژی خۆی بتاشێت و نیشانی بدات ژنبوون کورت ناکرێتەوە بۆ لەشولاری نەرم و شل، چاو و ئەبرۆی جوان، زوڵف و کوڵمی ئاڵی نێو جیهانی شیعری پیاوان.
-2-
ئەگەر بە دیدێکی مارکسییانە سەیری بابەتی چەوساندنەوەی ژن بکەین، یەکەمین ساتەوەختی جیاوازیی چینایەتی ئەو چرکەساتەیە قۆناغی دایکسالاریی “ماتریارکی” کە لە رووە ئابوورییەکەوە بە کۆمۆنەی سەرەتایی دەناسێنرێت، گڵۆڵەی دەکەوێتە لێژیی، یەکەمین قوربانی ئەو جیاوازییە چینایەتییەش هەر خودی ژن بووە کە بوو بە کاڵایەک لەو هەموو کاڵایانەی تری سیستمی پیاوسالاریی “پاتریارکی” سەپاندوویەتی. ئەمە دیدی ماتریالیستییە بۆ بنەچە و ئەو کێشەیەی پێی دەوترێت کێشەی مێینە، تاکو مرۆڤ لە جەبریەتی ئابووری و کڵێشە داسەپاوەکانی نیولیبرالیزم و کاپیتالیزمی هاوچەرخ دەرباز نەکرێت، مومکین نییە ئەو تەوقەی لە ملی ژن کراوە بشکێندرێت. بە پێچەوانەوە رەوتی نیولیبرالیزم، لە هەوڵی سڕینەوەی هەموو ئەو دەستکەوتانەشدایە لە سەرەتای لیبرالیزم و گەشەکردنی سەرمایەدارییدا وەک پێویستییەک بۆ پڕۆلیتاریزەکردنی کۆمەڵگە فەراهەم کران.
ئەگەرچی لە رووکەشدا ئەم ئارگۆمێنتە وەک دۆگماتیزمی بیروباوەڕ “جمود العقائدی” دەبینرێت، بەڵام لە باری کردارییەوە فاکتێکی حاشاهەڵنەگرە. دەستنیشانکردنی رۆژێک بۆ بەرەنگاریی توندوتیژیی دژی مێینە، یان دانانی رۆژێکی تر وەک رۆژی جیهانیی ژن “هەشتی مارس”، هیچ نییە جگە لەو گەمە بچووک و ئەفیونە ریفۆرمیستییە لابەلایانەی سیستمی سەرمایەداریی هەڕمێنی پێ دەدات. تۆ ئەگەر خوازیاری کۆتاییهێنان بە توندوتیژیی و هەڵاواردنی جێندەریی بیت، ئەولەویترین کارت بەگژداچوونەوەی سیستمی پیربووی سەرمایەدارییە، هەروەک “نینا بیرۆک”ی فێمینستی سوێدیی ئاماژەی پێدەدات “لۆژیکی سەرمایەداریی بریتییە لە راوکردنی قازانج” و پایەکانی ئەم سیستمەش لەسەر باڵادەستی رەگەزیی و ئابووری راوەستاوە، بێ ئەم هەنگاوە ریشەیی و رادیکاڵە هەرچی تر بکرێت خولانەوەیە لە بازنەی کولتووری باوکسالارییدا، وەک وتیشم پیاوسالاریی کۆڵەکەیەکی هەرە گرنگی ریژێمی سەرمایەیە.
-3-
ژنان ناتوانن بێ پیاوان و پیاوانیش ناتوانن بێ ژنان هیچ هەنگاوێک بۆ ئازادیی بنێن، رەنگە ئەم تەرزە روانینە هەندێک فێمینستی رادیکاڵ هەراسان بکات، وەلێ من لە ریشەوە بەد گوومانم لە هەبوونی ریزێکی فراوانی ژنانی فێمینستی کورد. ئەوە راستە مێژووی جیهان مێژوویەکی نێرانەیە، هەر ئەوەی تێکڕای پێغەمبەرەکان پیاون، تەنانەت تێکڕای فەیلەسوفەکانیش هەر نێرن، ئەمە کارێکی کردووە ئاین و فەلسەفە یارمەتی نێرینەیی دنیا بدەن، دنیا ئێستا پێویستی بە مێینەییە، رزگارکردنی مرۆڤایەتی پێویستی بە مێینەیە. ئەم کارەش بە هاوبەشی لەگەڵ ئەو نێرانە دەکرێ بڕوایان بەوە هەیە جێندەریزەکردنی ژیان و دنیا بەلاڕێدا دەمانبات و لەوسەری ستەمکارییەوە سەردەردەهێنێت، ژیان دەبێت بەشێوەی مرۆڤسالارانە رەنگڕێژ بکرێتەوە. فێمینیزمی پەڕگیر کە کینەی بەرامبەر بە پیاوی بایۆلۆژیی هەیە، مەترسیدارترە لە پیاوسالاریی. بۆیە لە پێناوی چەسپاندنی یەکسانی رەگەزیی دەبێت بەرامبەر بە کولتووری پاتریارکی بوەستینەوە، نەک جۆشی قێزهاتنەوە لە پیاو بدەین وەک بەدەن و قەبارە بایۆلۆژییەکە.
ئێمە پێویستیمان بە بزووتنەوەیەکی فێمینستییە “بە ژن و پیاوەوە، بەو پێیەی لە بناغەوە فێمینیزم رێبازێکی فیکریی داکۆکیکار لە ژنە یان تیۆرییەکە بۆ دەرخستنی ناهاوسەنگیی رەگەزیی” ژن بهێنێتەوە سەنتەری ژیانی سیاسیی و بەڕێوەبردن و کۆمەڵایەتی و ئابووری. ئەگەرچی لە رووکەشدا هەنگاوەکان دەبینرێن بەو ئاڕاستەیە، بەڵام ئەم پرۆسەیە لە پێشنۆرەدا زیهینییە، ئەمەش کاری رۆشنگەرانەی زۆری پێویستە تاکو پیاوسالاریی وەک عەقڵییەت لە مێشکی مرۆڤدا ریشەکێش بکرێت. ئاوەزی نێرسالاریی درمێکی تایبەت نییە بە پیاوان، دەبێت بزانین بەشی هەرە زۆری ژنانیش هەڵگری هەمان ئەو ڤایرۆسەن. هەر لەم روانگەوە دەبێت پیاوسالاریی وەک سیستمێکی گشتگیر کە سایەی کردووە بەسەر هۆشمەندیی زۆرینەدا بە هەردوو رەگەزەوە حیسابی لەسەر بکرێت. نەک وەک ئارەزوویەکی سادیستانەی پیاو “پیاوی بایۆلۆجی”. هەر بۆیە لەیەکەم دێڕدا گرنگی ئەو خەباتە هاوبەشەم بە بیر هێنایەوە.
-4-
میلیتاریزەی ژن هیچ کاتێک مانای دەستەبەری بڕێکی زۆر لە مافی ژن ناگەیەنێت، بەڵکو بەشێوەیەک لە شێوەکان ژن دەکاتە سووتەمەنی بەرەو پێشچوونی سیاسەتێک لەسەر بنەمای نێرسالاریی خۆی فۆرمۆڵە کردووە. خەریکە دیاردەیەک لە کۆمەڵگەی ئێمە زەق دەبێتەوە کە وێنای ژنی ئایدیاڵ و ئازاد لە دیمەنی چەک بەدەستبوونی کچە گەریلا و شەڕڤاندا خۆی دەبینێتەوە. جیاواز لەوەی ئەم وێنایە وێنایەکی ساختەیە، لەوێشدا مەترسیدارە ئازادیی ژن تەنیا لە چەکدارکردنی ژندا کورت دەکاتەوە. لە کاتێکدا وەک وتم زۆرترین جار میلیتاریزەی ژنان سیاسەت و ئایدۆلۆژییەکی پیاوانە دەباتە پێشەوە، ئەمەش بۆ خۆی جۆرێکە لە زەوتکردنی ماف و ژیانی نۆرماڵی مێینە.
ئەم تەرزە روانینە بە ئیفێکتی ئاپۆچێتی خەریکە دەبێتە باوەڕێکی کۆنکرێتی، بێ ئەوەی بیر لەوە بکەینەوە سیستمی تۆتاڵی ئاپۆچێتی، وەک رەوتێکی ئایدۆلۆژیی تاکڕەهەند و نێرسالار ژنی کردۆتە رۆبۆتێکی عەسکەریی، نەک ئەوەی سیستمێکی هێنابێتە ئارا لەسەر بناغەی یەکسانیی رەگەزیی. داتاشینی ئەو پەیکەرە ئایدیاڵە بۆ ژنانی گەریلا زادەی روانینی سێکسوالێتییە بۆ ژن، بەوەی ژن ئاستی خۆی لە ژنەوە تێپەڕاندووە بۆ بوونەوەرێکی تر، بۆ جەنگاوەر. ئەگەرنا بۆچی داهێنەرانی ژن لە بوارەکانی هونەر و ئەدەب و نووسیندا ئەو ئەفسوونەیان لە چواردەور دروست نەکراوە؟ بەڵکو هەمیشە وێنایەکی دزێویان لە ئەندێشەی زۆرینەدا هەیە، “هەڵبەتە لێرەدا باسی دۆخی کوردیی دەکەم” بۆچی هەمیشە ژنانی یاخی ناچەکدار لە “قەحپە” زیاتریان پێ ناوترێت؟.
وا دەهزرێم ناسیۆنالیزم و ئایدۆلۆژییە تۆتالیتارییەکان پێویستیان بە داتاشینی قارەمان و سوپەر مرۆڤە، ژنە گەریلاش ئەو سوپەر مرۆڤانەن لە کارگەی ئایدۆلۆژیی ئاپۆچێتیدا بەرهەم هاتوون. خۆ ئەم چەکدارکردنەی ژن چ لە جیهان چ لە کوردستان دیاردەیەکی نوێباو نییە، جیا لە سوپای فەرمی دەوڵەتان، چەندان بزووتنەوەی ئۆپۆزیسیۆنی چەکدار ژنانیان چەکدار کردووە. ئەگەر پەنا بۆ نموونە ببەین ئەوە بزووتنەوەی سەربەخۆیخوازی میللی لە نیپاڵ وەک بزووتنەوەیەکی چەپی ماویستی چل دەر سەدی گەریلاکانیان ژنن. هەروەها زۆرێک لە نەواتی سەربازیی پڵنگەکانی تامیل لە سریلانکا لە ژنان پێکهاتوون، من هەر بە ئەنقەست نموونەی ئەو دوو هێزەم هێنایەوە، چون ئەو کۆمەڵگایانە لە باری فەرهەنگییەوە لە دواوەن.
لەم سۆنگەوە دووبارە جەخت لەسەر ئەوە دەکەمەوە میلیتاریزەی ژن نەک ماف نییە بەڵکو فۆرمێکی ترە لە چەوساندنەوە. رەنگە ئەم قسانە بۆ ئەم چرکەساتە تووڕەیی زۆرمان بەسەردا بڕژێت، بەهۆی ئەوەی کەوتووینە ژێر سۆزی ئەو وێنا سوپەرانەی لە میدیاکانەوە دەیانبینین، بەڵام بە رەوینەوەی تەمی ئەم سۆزە و لەگەڵ یەکەم قسەی عەقڵدا، تەنانەت لەوە تێدەگەین “ژنۆلۆژیی” عەبدوڵا ئۆجەلان، کتێبێکی سەفسەتەئامێزە. ئاخر ئاپۆ لەو کتێبەدا رۆڵی پێغەمبەرێک دەگێڕێت تاکو تیۆریسیۆن، ئەو دووبارە پێگەی ژن بەرز دەکاتەوە بۆ ئاستی خواوەندێتی، ئەمەش خواستی پاکیزەیی ژنانی لە خۆگرتووە، هاوکات بۆ ئەوەی ژن بەرزبێتەوە بۆ ئەو ئاستە خواوەندییە دەبێت لە ژنەوە ببێتە شۆڕشگێڕێک، ئەمە دروست پرۆسەی بە پیاوبوونی ژنە، لە ئەرزی واقیعشدا کچە گەریلا دەبینین تەنیا سمێڵی لە پیاو کەمترە.

ستیڤان شەمزینی
یانیوەری 2020
ستۆکهۆڵم

مەلا مەزهەر و مەلا هەڵۆ و مەلاکانی هاوشیوەیەیان سوکایەتی بەژنان بە کارێکی ئاسایی دەزانن ،چونکە بەپێی کەلتوری ئیسلامی ژنان پلەیەکی نزمیان هەیە و چەندین ئایەت و حەدیسیان هەیە کە ژنان بە ئینسانی کامڵ نازانێ و هەمان پلەوپایە و مافیان نیە کە پیاوان هەیانە.

هۆکاری ئەوەی ئەم کەسانە دەتوانن بە ئاسانی لە کوردستاندا سوکایەتی بکەن ، دوو هۆکارە یەکەم ؛زاڵبونی کەلتورێکی پشت بەستو بە بەها پیاوسالاری و ئیسلامیەکانە ،وە دووەم سیاسەتی دەسەڵاتە بۆپشتیوانیکردن و بەهێزکردنی ئەم کەلتورە.

کێ لە پشت ئەم مەلایانەوەیە؟

دەمێ ساڵە هەموو شاهیدی بەهێز کردنی دەزگا دینیەکانین لەسەر دەستی دەسەڵاتی سیاسی لە هەرێمی کوردستان . هاندان و ئاسانکردنی پرۆسەی دروست کردنی هەزاران مزگەوت بە بی باج دان ، تەرخان کردنی بودجەی زەبەلاح بۆ وەزارەتی ئەوقاف ، کردنەوەی دەیان و سەدان فێرگەی دینی و مەزهەبی ، کردنەوەی دەیان کەناڵی ئاسمانی ئیسلامی ، بەهێزکردنی پەروەردەی دینی لە قوتابخانەکان ، بەهێزکردنی ڕەوتی سەلەفیەت و تەرخان کردنی کەناڵی ڕاگەیاندنی تایبەت پێیان ، پێشبڕکێێ حیزبەکان بۆ بە ئەندام پەرلەمان کردنی مەلاکان ، دانانی لیژنەی سانسۆری دینی لەسەر چاپەمەنی و شانۆ و سینەما و مۆسیقا ، تەنها چەند نمونەیەکن لە چۆنێتی پشتیوانی کردنی دەسەڵاتی سیاسی بەناو عەلمانی لە هەرێمی کوردستان لە بونیاد نانی دەزگایەکی زەبەلاحی دینی کە کاریگەری راستەوخۆی لەسەر هەڵس و کەوتی تاک و خێزان و کۆمەڵگە داناوە و کەلتوورێکی گشتی برەو پیداوە کە تیایدا نرخ و بەهای ژنی وەک ئامرازی تێر کردنی ئارەزووی جنسی پیاو و منداڵ خستنەوە و ماڵ بەڕێوەبردن دیاری کردوە لەسەر ئاستی خێزان .

یەکێک لە دەرئەنجامەکانی پشتگیریەکانی دەسەڵات بۆ دەزگای دینی ، دروست بوونی دەیان بانگخواز و کەسایەتی دینی وەک مەلا مەزهەر و مەلا هەڵۆ و د. عەبدولواحید و د. عەبدوللەتیف و ئەوانی تر کە لە چەند ساڵی رابردوودا هەریەکە و بە شیوەی جۆراو جۆر باس لە پێگە و جێگەی ژن دەکەن لە کۆمەڵگە و لە خێزاندا ، هەڵبەت دروست بوونی لە نمونەی ئەم جۆرە بانگخوازانە لە هەرێمی کوردستان تازە نی یە ، بەڵکو لە ساڵی نەوەدەکانیش کەسانی وەک مەلا بەشیرلە شاری هەولێر و مەلا ئەحمەدی خانەقا لە سلێمانی هەبوو وهەمان دەوریان دەگێڕا و هەمان کاریگەریان دادەنا لەسەر زەینی ئەوانەی هاتوو چۆی مزگەوتەکانیان دەکردن . لە گوتارەکانیاندا یەکێ بە ژن دەڵێ جێگەی وا لە چێشتخانە و یەکێ دەلێ ئەگەر ڕێگە نەدەن پیاوەکانیان فرە ژنی بکات داینەسۆرن ، یەکێ تر دەلێ ئەوەی سفور بێت پیاوانی خێزانەکەی “گەوادن” ، یەکێ دەلێت کچان دەبێت تا تەمەنی ١٤ ساڵی بخوێنن و لە دوای ئەوە بدرێن بە شوو و چەندینی تر کە ڤیدیۆکانیان خۆی دەدات لەچەند سەدێک. ئەوان هەروەها قسە دەکەن لە سەر ژنانی هونەرمەند و شانۆکار و گۆرانیبێژ. بەڵام زۆر بە تایبەت تر قسە دەکەن لەسەر چالاکانی نیو ڕێکخراوەکانی ژنان و ئەوانەی لە بواری وەستانەوە بە دژی توند تیژی خێزانی کار دەکەن.

بەلام با بزانین بۆچی دەسەلاتی “بە ناو عەلمانی و لەڕاستیدا خێڵەکی و ئیسلامی” هانی کەسانی کۆنەپەرستان و کەلتوری دژی ژن دەدا ؟

دوانەی دەسەڵات و کەلتوری دژی ژن

حزبە دەسەڵاتدارەکان لە پاراستنی کەلتوری دژی ژندا دەتوانن سود و قازانجێکی مادی زۆر بەدەست بێنن، کە بەپێی بانکی جیهانی ١٤٪ ژنان لەسەر کارن.*١ ئەم ڕاپۆرتەی ٢٠١٩ ڕادەی بەشداری ژنانی کوردستان لە کاردا بە نزمترین ئاست دەزانێ لە جیهاندا. واتە ٨٦٪ ژنان بێکارن و ئەم ملێون ژنە بێکارەش دەبێ لەباری کۆمەڵایتیەوە لە دۆخێکدابن کە فرسەتی ناڕەزایەتیان بەم ژیانە سەختەیان نەبێ و داوای بیمەی بێکاری و بیمەی کۆمەڵایەتی نەکەن و لە ماڵەوە وەک ژنی بێکار خزمەتی خێزان و پیاو بکەن تاکو وەک ژنی ماڵەوە پێناسە بکرێن و هیچ بەرپرسیاریەتیەکی مادی و مافیاکیان لەلایەن حکومەتەوە بۆ حساب نەکرێ. هەربۆیە کەلتورێک کە دەتوانێ ژن بە ژێردەستەی پیاو و کەم بایەخ و سوک سەیر بکا دەبێتە مایەی قبوڵکردنی بێ مافی نیوەی کۆمەڵگەی کوردستان و بەمەش دەسەڵات لە ناڕەزایەتی نیوەی کۆمەڵگە ڕزگاری دەبێ. هەربۆیە دەبینین بودجەیەکی زۆر بۆ دەزگا ئیسلامیەکان سەرف دەکرێ تا هەڕۆژەی فەتوایەک دژی ژنان بدەن و هەوڵ دەدەن یاسای فرەژنی و دژی ژن زیاتر پەرەپێ بدەن.
بەڵام هۆکاری سەرەکی ئەوەی ئەم کەسانە دەتوانن بە ئاسانی لە کوردستاندا سوکایەتی بکەن بە ژنان ، جگە لە پشتیوانی دەسەڵاتی پارتی و یەکێتی بۆیان ، سەرچاوەکەی وا لە کەلتوری ڕەگداکوتاوی پیاوسالاری لە کۆمەڵگەی کوردستاندا، کە مێژوویەکی درێژتری هەیە لە دەسەڵاتی پارتی ویەکێتی و سەرهەڵدانی هێزە ئیسلامیەکان لە کوردستان .
شەریعەت و یاسا ئیسلامیەکان لەگەڵ کۆمەڵێک دابونەریت و بەهای پیاوسالارانە، پێگەی ژن و پیاوی لە نێو خێزاندا بە قازانجی سەرداری پیاو یەکلاکرۆدتەوە. ئەمەش لەباری کۆمەڵایەتیەوە تەواو قبوڵ کراوە نەک هەر لە لایەن پیاوەوە ، بەڵکو لە لایەن ژنانەوە لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی دەگوێزرێتەوە . ئەم سیستەمە کۆمەڵایەتیەی پیاوسالاری لە خێزاندا کەلتوری گشتی لە کۆمەڵگەدا پێک دێنێ. دەسەڵاتیش لەڕێگەی یاسا و ڕیساکانی بەڕیوەبەردن و دامودەزگای دینی فەرمیەوە هەمان سیستەمی پیاوسالاری لە کۆمەڵگەدا یاسایی دەکاتەوە.

ئەم سێ کوچکەی پیاوسالاری و دەسەڵات و دین، هەمویان بونەتە ئەو زەمینە کۆمەڵایەتی و یاساییە و ئەو داب ونەریتە خێڵەکی و دژی ژنە جێکەوتوە لە کۆمەڵگەدا، کە گوتاری ئەمڕۆی ئیسلامی سیاسی ومەلاکان لە ئەساسەوە پشتیان پێ بەستووە . ئەمەش بوەتە ئەو کەلتور و فەرهەنگ و زانیاریانەی کە زۆربەی کۆمەڵگە هەیانە دەربارەی ژن ، وە تا ئەمڕۆ نەک بەردەوامە ، بەڵکو هێزی بەبەردا دەکرێتەوە و زیندوو دەکرێتەوە . مانەوەی ئەم کەلتورە دواکەتوانە لە ئاستی کۆمەڵایەتیدا فرسەتی بە هەندێ مەلای کۆنەپەرست و ئیسلامی سیاسی و دەسەڵاتیش داوە کە هێرش و سوکایەتی بۆسەرژنان بکەنە کارێکی ئاسایی، کە ڕۆژانە لە کۆمەڵگەدا دژ بەژنان دەکرێ.

ئەم کەلتوورە گشتی یە جگە لەوەی کە لەبەرژەوەندی پایە و دەسەڵاتی تاکی پیاوە بەگشتی ، کاریگەری خۆی لەسەر تاکی ژنیش داناوە . بە پێی ئەم بەها گشتیە کە دانراوە بۆ ژن ، باشترین نمونەی ژن دایکێکە کە ژنی ماڵەوەیە و خزمەت بەهەموو خێزان دەکات ، دایکێکە کە مێردی نەماوە دانیشتوە بە دیار مندالەکانیەوە بۆ خزمەتکردن پێیان ، ژنێکە کە بێ دەنگە شەرمنە و قسە لە قسەی پیاودا ناکات و ..هتد . ئەم جۆرە لە ژیان تەواو بە دڵی دەزگا دینیەکانە و بە دڵی دەسەلاتیشيە .
سەرمایەداری ژنانی ڕاپێچی کارکردن لەدەرەوە کردوە و لە ماڵ دەری هێناون. بەڵام هێشتا ئاستی هوشیاری بە مافەکانیان و بە بەها کۆمەڵایەتیەکان لە ئاستێکی کەمدایە. هاوکات دەسەڵاتی سیستەمی پیاوسالاری خێزان و سیستەمی عەشیرەتی و میلیشیایی حکومەت و دەسەڵاتی دین بەسەر یاسا و بەڕیوەبردن و ژیانی گشتیدا هێشتا بەهێزە و زاڵە لە کۆمەڵگەدا.
بەڵام ئەو گۆرانکاریانەی بەسەر پێگەی سیاسی وئابووری راستەقینەی ژندا هاتوە لە کۆمەڵگای کوردستاندا، پێچەوانەی خواست و ئارەزووی دەزگای دینی و ئەو نۆرمە کۆمەڵایەتیانەیە کە خوازیاریەتی ، و بەشێکی زۆر لە ژنان پابەند نیین بەو بەهایانە و بە شایەنی خۆیان نازانن ، بەڵکو هەوڵ بۆ ڕێزگرتن لە مافەکانیان دەدەن . کێشەکە لێرەوە دەست پێ دەکات .
ژنان بە هۆی هاتنە مەیدانی کار و فشاری بێکاریەوە دەستیان داوەتە کارکردن لە مەیدانی جۆراوجۆری کۆمەڵگەدا.هاوکات گۆڕان بەسەر کەلتوری کۆمەڵگەدا هاتوە بە هۆی گەورەبونی خێرای شارە گەورەکانیشدا لەئاکامی زیادبونی لەڕادەبەدەری دانیشتوان و دەست ڕاگەیشتنی هەموان بە ئەنتەرنێت و سۆشیال میدیا. ئەم دۆخە تازەیە هوشیاریەکی گلۆباڵی سەبارەت بە ژیانی مۆدێرن دروستکردوە، کە ئیتر ئەو کەلتور و دابونەریتە کۆنانە بونەتە ڕێگر وچیتر ژنان ئەو کەلتورە کۆنە قبوڵ ناکەن و ڕوبەڕوی دەبنەوە.

دەوری ناڕازیەتی ژنان لە گۆڕینی کەلتوردا

ناڕەزایەتی و ڕوبەڕوبونەوانەکانی ژنان چ لەناو خێزاندا دەسەڵاتی پیاوی لەزراندوە ،و چ لە ئاستی کۆمەڵگەدا ڕوبەڕوی دەسەڵاتی دین و پیاوانی ئاینی دەبێتەوە و دەیان خاتە قەفەسی تاوانباریەوە ،و چ لەئاستی حکومەت و پەرلەمانیشدا داوای پاراستن و یاسای مافەکانی ژنان دەکا.
لە ناڕەزایەتیەکانی مامۆستایان و فەرمانبەران و کرێکاراندا سەبارەت بە موچە و ڕوبەڕوبونەوەی پلانەکانی حکومەت لە کاتی قەیرانەکاندا، کاریگەری بەشداری ژنان دەبینین لەسەر کاڵکردنەوەی کەلتوری زاڵی پیاوسالاری و بەکەم گرتنی ژنان .
ئەمانە هەموو زەمینە دروست دەکەن بۆ سەرهەڵدانی کەلتورێکی ئینسانی و مرۆڤدۆستانە لەکۆمەڵگەدا کە ڕێز لە جێگە و مافەکانی ژنان بگرێ.هەرچەند ئەمانە تەنیا زەمینەیەکی سەرەتایین و هێشتا نەبوونەتە هوشیاریەکی گشتی وکۆمەڵایەتی کە کاریگەری لەسەر کەلتوور دابنێت بەتەواوەتی،بەڵام کەلتووری کۆن ترسی لەناوچونی لێنیشتوە و پەلاماری هەر پێشکەوتنێک و گۆڕانکاریەک دەدەن کە ژنان لە کەلتوری کۆمەڵگەدا دروستی دەکەن ، دەست دەبەن بۆ توند تیژی نواندن بەرامبەر بە ژنان .

ئەمە شەڕێکی کەلتوریە لەنێوان کەسانی کۆنەپەرستی وەک مەلا مەزهەر و مەلا هەڵۆ و هاوپەیمانەکانیان لەنێودەسەڵات و لە حزبە ئیسلامیەکاندا لەگەڵ ژنانی ئازادیخواز و هاوپەیمانەکانیان لە ڕێکخراوەکانی ژنان و ڕیكخراوە چەپ و سێکۆلار و کۆمۆنیست و پارێزەر لەمافەکانی مرۆڤدا.

هاتنە مەیدانی ژنان و پیاوانیکی ئازادیخواز لەدژی مەلا مەزهەر و ڕاپێچکردنی بۆ دادگا و خستنە قەفەسی تاوانباریەوە کارێکە کە سەری ئەو ڕمەیە کە ئەم گۆرانکاریە هێناویەتی ، ئەوە پێگەی ژنانە کە جێی بە گوتاری ئەوان لێژ کردوە . ژنان و پیاوانێکی ئازا و جەسور کە نوێنەرانی ئەو کەلتورە دژە ژنە ڕاپێچی دادگا دەکەن ، کارێکی گرنگ دەکەن بۆ تێکشکاندنی کەلتوری سوکایەتی بەژنان و ئەمە بەشێکە لە خەباتێکی ئاشکرا دژی کەلتوری زاڵی کۆمەڵگە.
هاتنە مەیدانی ئەم ژن و ڕیكخراوانەیان دژی سوکایەتی و فرەژنی درێژەی ئەو هەوڵانەیە کە بزوتنەوەی ژنان لە سێ دەیە دژی کوشتنی ژنان لە کوردستان دەیکەن. بەشێکی ڕیکخراوەکانی ژنان بەردەوام خەریکی پاراستنی ژنان بون لە شێلتەرەکان و بەهانا چونی ئەو ژنانەی لە توندوتیژی خێزانی هەڵاتون. ئەوەی دەبینین لە کوردستاندا کۆمەڵێک ڕیکخراو و چالاکی ژن هەیە و لە خەباتی بەردەوامدان بۆ پارێزگاری لە مافەکانی ژنان. ئەم کارە مەلا و لایەنە ئیسلامیەکانی هەراسان کردوە و بە هەڕەشەیان دەزانن بۆ سەر کەلتورێکی دواکەوتوانە کە ئەوان لەسایەیدا دەتوانن ڕاوی دەنگی خەڵکی پێ بکەن بۆ بەدەستهێنانی پۆست و شەریک بون لە تاڵانی داهاتی کۆمەڵگە.

مەلا مەزهەر بە پشتیوانی لایەنە کۆنەپەرستەکانی هەولێر دەتوانێ خەڵک کۆبکاتەوە کە پارێزگاری لە سوکایەتی بەژنان و فرەژنی بکەن بە ئاشکرا. لە نێو تۆڕە کۆمەڵایەتیەکان بە هەزاران گەنج و پیاو سوکایەتیان بە ژنان دەکرد و بە وپیاوانەی بەرگریان دەکرد لە شکاتی ژنان . جوێن و سوکایەتی وبەکار هێنانەوەی دەستەواژەکانی مەلا مەزهەر ، تێکەڵ کرابوون بە هاوار هاواری هیستریای گوایە هێرشکراوەتە سەر خودا و پێغەمبەر و دینەکەیان . پیاوانی فرە ژن هاتبووەن سەرجادە و بەرگریان دەکرد ، پۆلێک پێشمەرگە ،بە بێ ئەوەی لە بیریان بیت کە هاوڕێکانیان لە شەڕی داعشدا گیانیان لە دەست دا،بەڵام ئێستا هاواریان دەکرد، ئیمە پشتگیری لە مەلا مەزهەر دەکەین . ئەمە سیناریۆیەک نیە دروست کرابێ بەڵکو ئەمە واقعیەتی بونی سێ کوچکەی دەسەڵات و دین و کەلتوری سوکایەتی بەژنە کە لە کوردستاندا ئامادەیە و جەماوەری خۆی هەیە. بەرەی ئازادیخوازی کۆمەڵگە پێویستە وشیارانە لەپەیوەندی نێوان ئەم سێ کوچکەی کۆنەپەرستیە بڕوانێ تاکو ڕوبەڕوی سیناریۆکانیان ببێتەوە و ڕێگاکانی شکانی تابوی ئەم کۆڵەکانەی کۆنەپەرستی لە یاسا و کەلتور و ژیانی ڕۆژانەدا نیشانی کۆمەڵگە بدا.

بۆچی زۆربەی کۆمەڵگەی کوردستان بەرامبەر سوکایەتی بەژنان بێ دەنگە؟

ئەوەی جێگای سەرنجە بێ دەنگی بەشێکی زۆری کۆمەڵگەیە بە بیانوی جۆراوجۆرەوە، وەک ئەوەی ئێستا کاتی مەسەلەی ژن نیە و ئەمە بۆ لەبیربردنەوەی ناڕەزایەتیە بە دەسەڵات، یاخود ئەوەی شکات و دادگایی تەنیا مەلایەک سودی نیە و ئەوە مەلا گەورە دەکات و بیانوی ئەوەی ڕێکخراوەکانی ژنان گەندەڵیان تێدایە، یاخود دادگا گرنگ نیە و هیچی پێ ناکرێ.
ئەمانە هەمووی نیشانی دەدا کە کەلتوری سوکایەتی بەژنان و ترس لە گۆڕینی ئەم کەلتورە ئەوەندە بەهێزە کە هەر ناڕەزایەتیەکی ڕەوا و پێشکەوتوانە دەخرێتەژێر پرسیارەوە لە لایەن زۆرینەی کۆمەڵگەوە . ئەم بیانوانەش جۆرێک لە خۆدزینەوەیە لە بەرپرسیارێتی بەشداری لە گۆڕینی کەلتوری دواکەتوانەی دژی ژن لە کۆمەڵگەدا.
ئەگینا هەموو ڕۆژێ خەڵک دەتوانێ ناڕەزایەتی بەرامبەر بە دەسەڵات دەرببڕێ و دەریشی بڕیوە . ئیتر بۆ هاتنە مەیدانی ژنان بۆ مافەکانیان دەبێ ڕیگری بکا لە ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر بە دەسەڵات ؟
بەپێچەوانەوە ئەگەر هەر بەشێکی کۆمەڵگە ناڕەزایەتی بەرامبەر بە گۆشەیەکی نایەکسانی و نادادپەروەری دەسەڵات دەرببڕێ، ئەوا دەسەڵات دەکەوێتە ژێر فشاری بەشێکی زۆرتر لە کۆمەڵگەوە و بەرەی ناڕەزایەتی شۆڕشگێڕانەی پێ بە‌هێزتر دەکرێ دژی دەسەڵات. گرنگی نەدان بە ناڕەزایەتیەکانی ژنان بەرامبەر بە کۆڵەکەیەکی کۆنەپەرستی دەسەڵات بەمانای خستنەلاوەی خواستێکی گرنگی ژنانە لە باشتربونی دۆخیاندا و لەبەر چاو نەگرتنی مەسەلەی ژنانە کە هەزارەهایان لێ بوەتە قوربانی دەسەڵات و کەلتور و هاندانی کۆنەپەرستانی دینی.

باسی دادگایی کردنی مەلایەک بەکەم دەگیرێ ، بەڵام وەک لە بەیانی کەمپینی (#ئەوەستینەوەبەرامبەرسوکایەتیکردنبە_ژنان )دا هاتوە: “ئەم کەیسە وەک کەیسی چەند کەسێک و چەند ڕێکخراوێک سەیر نەکا کە سوکایەتیان پێکراوە ، بەڵکو ئەمە کەیسی سوکایەتی کردنە بە هەموو ژنانی کوردستان.”
بەڵێ ، ئەمڕۆ دادگایی کردنی ڕەمزێکی کۆنەپەرستی و خستنەقەفەسی تاوانباریەوە بەمانای خستنە قەفەسی کەلتور و یاسایەکە کە سوکایەتی بەژنان و فرەژنی بەڕەوا دەبینێ . بەم پێیە ئەمە نیشانەی ئاشکرابونی توانا و ئیرادەی ئازایانەی ژنانی ناڕازیە کە ڕیگە بە هیچ کەس ولایەنێکی کۆنەپەرست نادەن سوکایەتی بەژنان بکەن و دەیکەنە نمونە بۆ هەموو کۆنەپەرستانی تر.
بیانوی ئەوەی دادگایی کردن ئەم مەلایانە گەورەدەکا! بەڵام ئەم مەلایانە پلەوپۆست و گرنگی خۆیان لای دەسەڵات هەیە و بەم دادگایی کردنە گەورە نابن. هەربۆیە ئەمەش بیانویەکی بێ هێزە بۆئەوانەی کە دەڵێن مەلا گەورەمەکەن و نازانن کە چ پەیوەندیەکی ڕۆحی و مادی لەنێوان دەسەڵات و ئەم جۆرە لە پیاوانی ئاینیدا هەیە. دادگاییکردنی هەر کەسێکی کۆنەپەرست و سزادانی ئیرادەی ژنان زیاتر بەهێز دەکا بۆ هاتنە مەیدان و ڕوبەڕوبونەوەی دەسەڵاتێک کە پارێزەر و سەرچاوەی مادی هەموو ئەم کۆنەپەرستیەیە لە کوردستاندا.

بیانوی ئەوەی بەشێکی ڕیکخراوەکانی ژنان بەشیکن لە دەسەڵاتێکی گەندەڵ وبێگومان گەندەڵی ئەوانیشی گرتۆتەوە و کاریگەری خراپی لەسەر ناوی ڕیكخراوە پارێزەرەکانی ژنانیش داناوە،بەڵام ئەمە ناکاتە سڕینەوەی چالاکی ئەو کۆمەڵە ڕیکخراوەی تری ژنان و هەڵسوڕاوانی ژنان ، کە بەهۆی چالاکیەکانیانەوە بۆ پارێزگاری و داڵدەدانی ژنان و ڕزگارکردنیان لە توندوتیژی خێزانی و وەستانەوەیان بەرامبەر بە فرەژنی و فەتوای زانایانی ئیسلامی و سوکایەتی بەژنان ،هەمیشە لە ژێر هەڕەشە و زمانی زبری مەلا و لایەنە ئیسلامیەکاندان.

ئەوانەشی دەڵێن دادگا گرنگ نیە چونکە حکومەت خۆی گەندەڵە و دادگانیشی گەندەڵن و هیچیان پێ ناکرێ. ئەمە جۆرێک لە پاسیڤیزم بەرهەم دەهێنێ کە هیچ نەکرێ بەرامبەر بەدەسەڵات . ئەم بۆچونە هیچ لە تەرازوی هێزی نیوان ژنان و دەسەڵات و دین نازانێ و پێی وایە کە ئەگەر هیچمان نەکرێت ئەوا شەرعیەت بە دەسەڵات نادەین! ئەمە چ لۆژیکێکە کە لە هیچ کردندا شەرعیەتی دەسەڵات نامێنێ!؟ ئەمە جگە لە پاسیڤیزم هیچی ترنیە و ناتوانێ ناوی هیچ شۆڕشگێڕیەتیەکی لێ بنێی. ئەم بۆچونە توانای ڕوبەڕوبونەوەی دەسەڵاتی نیە بە چەکەکانی خۆی وەک دادگا و یاساکان، وە فشار بۆ جێبەجێکردن و سەلماندنی خواستی خەڵکی ناڕازی و سەپاندنیان بەسەر دەسەڵاتدا بە پیویست نازانێ، چونکە خۆی بەشێک لەو خەباتە ڕۆژانە نیە کە گۆڕانکاری لە کۆمەڵگەدا دروست دەکا.

هاتنەمەیدانی ئێستای ژنان دژ بە سوکایەتی و دژی فرەژنی بەشێک لەو شەڕە کەلتوریەیە کە دەتوانێ بەهەر سەرکەوتنێک لە دادگا و یاساکاندا نیشانەی گۆڕانکاری ڕادیکاڵانە بێ لە کەلتوری کۆمەڵگەدا بەرامبەر بەژنان. ژنان کاتێک دەتوانن کەلتوری دژی ژن بخەنە قەفەسی تاوانباریەوە، بەمە نیشانی کۆمەڵگەی دەدەن کە کەلتوری دواکەوتوانە و دژی ژن دەبێ بگۆڕدرێ. هەرچەندە ئەم بزوتنەوەیە لە ئێستادا لاواز بێ و نەتوانێ خەڵکێکی زۆر کۆبکاتەوە ، هیچ لەوە کەم ناکاتەوە کە ئەم بزوتنەوە شۆڕشگێڕانەی ژنان شەڕێکی گرنگ و چارەنوسازدەکا لەگەڵ کەلتوری دژی ژن و ڕەمزەکانیدا کە بەهەموو شێوەیەک لە لایەن دەسەڵات و ناوەندی دژی ژنانەوە پشتیوانی دەکرێن.
گرنگە هەموو کەسێکی ئازادیخواز و یەکسانی خواز بزانێ کە پشتیوانی ئەم بزوتنەوەی ژنانە ڕێگای بەهێزکردنی ئەم کەلتورە پێشکەتنخوازی و مرۆڤدۆستانەیە لە کۆمەڵگەدا و بە هەوڵی هەمو ئازادیخوازان سەرکەوتودەبێ.

*١https://www.worldbank.org/en/news/feature/2019/03/21/helping-women-in-kurdistan-region-of-iraq-to-find-jobs
گۆنا سعید و ئاسۆکمال

تیۆریزه‌ی ئۆنتۆلۆجیای دایكایه‌تی

ئه‌نجام:
به‌درێژایی مێژوو پیاو هه‌وڵیداوه‌ له‌ڕێگه‌ی زه‌واجه‌وه‌، ئه‌م غه‌ریزه‌یه‌ی ژن بۆخۆی كۆنترۆڵ بكات، به‌ڵام سه‌ركه‌وتوو نه‌بووه‌، چونكه‌ له‌ نیهانی خۆیاندا (هه‌رچی ژنی دونیا هه‌یه‌) له‌وه‌ تێگه‌یشتوون‌، كه‌ پیاو به‌م زه‌واجه‌ی خۆی داهێنه‌رێتی‌، هه‌وڵده‌دات شتێكی لێ بستێنێته‌وه‌، به‌ڵام بیریان چووه‌ته‌وه‌ چیتر، له‌گه‌ڵ پیاوان، نه‌چنه‌ نێو ئه‌و گه‌مه‌یه‌وه‌.

• بنه‌ڕه‌تی كێشه‌كه‌:
  به‌م شێوه‌یه‌ مێ به ‌هۆی ئه‌وه‌ی گیرۆده‌ی غه‌ریزه‌ی دایكایه‌تییه‌، ئیتر له‌لایه‌ن نێره‌وه‌ خراوه‌ته‌ به‌رده‌م ئه‌گه‌ره‌كانی هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌ له‌ خود، چونكه‌ نێر سێكسی له‌ مێ ده‌وێت. مێ كاتێك ئاماده‌یه‌ ئه‌م سێكسه‌ خۆشه‌ی خۆی به‌ نێر ببه‌خشێ، كه‌ له‌به‌رانبه‌ردا و به‌هۆیه‌وه ببێ به‌ دایك.
  ورده‌ورده‌، نێر له‌م نیازه‌ی مێ تێ گه‌یشتووه‌. ته‌ماحی ئه‌و زیاد له‌وه‌ ده‌ڕوات، كه‌ ته‌نها سێكسی لێوه‌رگرێ، بۆیه‌ ده‌یه‌وێ دایكایه‌تییه‌كه‌شی لێ بستێنێته‌وه‌، به‌ڵام چۆن؟
  نێر خۆی ناتوانێ مناڵ به‌رهه‌م بهێنێت.
  كه‌واته‌ چی بكه‌ین؟
  پێویسته‌ سیستمێك هه‌بێت، بۆئه‌وه‌ی ئه‌م به‌رهه‌مهێنانه‌ كۆنترۆڵ بكه‌ین.

  زه‌واج..!
  مێ، هه‌ڵخلیسكا، له‌ شه‌ڕه‌كه‌دا دۆڕا، چووه‌ ژێر باری سیستمه‌ داهێنراوه‌كه‌ی ده‌ستی نێر.
  بنه‌ڕه‌تی مه‌سه‌له‌كه‌ ئه‌مه‌یه‌: ته‌نها له‌ یه‌ك باردا مێ ده‌توانێ ببێ به‌ دایك -به‌بێ ئه‌وه‌ی ژنێتی خۆی له‌ده‌ست بدات- ئه‌ویش ئه‌و كاته‌یه‌، كه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی سیستم و پرۆسێسه‌ داهێنراوه‌كه‌ی ده‌ستی نێر بچێته‌ ده‌ره‌وه.
  كه‌واته‌ زه‌واج سیستمێكه‌ (نێر/ پیاو) دایهێناوه‌، بۆئه‌وه‌ی له‌ڕێگه‌یه‌وه‌ (مێ/ ژن) داگیربكات و بیكات به‌ كۆیله‌ی خۆی و هه‌ركات ویستی سێكسی لێ بستێنێت و چێژی لێ ببات و دایكایه‌تییه‌كه‌شی كۆنترۆڵ بكات.
  (مێ)یش پاش ئه‌وه‌ی له‌ ململانێیه‌كه‌دا دۆڕاوه‌، ئیتر ناچار ملكه‌چی ئه‌م سیستمه‌ بووه‌و ورده‌ورده‌ ئازادیی خۆی بیرچووه‌ته‌وه ‌و ئه‌وه‌تا له‌ سه‌ده‌ی بیست و یه‌كدا وا تێگه‌یشتووه‌ و پێی وایه‌، كه‌ (زه‌واج) تاكه‌ ڕێگه‌ی ئازادبوونێتی له‌ كۆیلایه‌تیی باوك و برا و سیستمه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ گشتییه‌ نێرسالاره‌كه‌.
  هه‌موو ئه‌م دۆڕان و بیرچوونه‌وه‌یه‌ش (هه‌ڵبه‌ت به‌داخه‌وه‌) دیسانه‌وه‌ به ‌هۆی غه‌ریزه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كه‌ی مێ خۆیه‌تی، كه‌ ئه‌ویش دایكایه‌تییه‌، واته‌ حه‌زی له‌ بن-نه‌هاتووی مێ بۆ (بوون- به‌- دایك)، وای لێ كردووه‌، ئازادییه‌كانی خۆی بكات به‌ قوربانیی غه‌ریزه‌كه‌ی.

• پرسیاره‌كان:
  به‌ڵام چۆن مێ، ئازادیی خۆی كردووه‌ به‌ قوربانیی غه‌ریزه‌كه‌ی خۆی؟
  پاش ئاراسته‌كردنی ئه‌م پرسیارانه‌ی لای خواره‌وه‌، وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره‌ جه‌وهه‌رییه‌ ده‌ده‌ینه‌وه‌، ئه‌ویش له‌ڕێگه‌ی تێگه‌یشتن له سایكۆلۆجیای خۆبه‌ختكردن و قوربانیدانی كچ تا ڕاده‌ی خۆسوتاندن، له‌پێناو گه‌یشتن به‌ كوڕ، له كاتی عه‌شق و دڵداریدا.
  ئێستا كه‌واته‌:
  دایكایه‌تیی له‌ ده‌ره‌وه‌ی سیستمی زه‌واج بوونی هه‌یه‌؟
  ئه‌وه‌ ژیانی هاوسه‌رایه‌تییه‌، كه‌ مانایه‌ك به‌ دایكایه‌تی ده‌به‌خشێت، یان دایكایه‌تی دۆخێكی ئۆنتۆلۆجییانه‌ی بوونی مرۆیی ڕه‌گه‌زی مێیه‌؟
  ئاخۆ كچ (كچی كورد به‌تایبه‌ت) له‌ سه‌ده‌ی بیست و یه‌كدا، هێشتا له‌وه‌ تێ نه‌گه‌یشتووه‌، كه‌ پێویستی به‌وه‌یه‌ باشتر له‌و غه‌ریزه‌یه‌ی خۆی تێ بگات و هه‌وڵبدات ئازادیی خۆی لێوه‌ به‌ده‌ست بهێنێت، نه‌ك به‌و هۆیه‌وه‌ خۆی بكات به‌ كۆیله‌ی مێرده‌كه‌ی؟

*ده‌مه‌وێ بگه‌م به‌ چی؟
له‌م وتاره‌دا، هه‌وڵده‌ده‌م له ‌ڕێگه‌ی خوێندنه‌وه‌ی (سایكۆلۆجیای مێ) له‌و نهێنییه‌ تێ بگه‌م (هیچ نه‌بێ بۆ خۆم، تێ بگه‌م)، كه‌ چۆن غه‌ریزه‌ی دایكایه‌تی له‌ چوارچێوه‌ی سیستمی نێرسالارانه‌ی زه‌واجدا، بووه‌ته‌ هۆی ئه‌وه‌ی (مێ/ ژن/ دایك) له‌ داهێنان و بیركردنه‌وه‌ بكه‌وێت و ببێته‌ بوونێكی ناڕه‌سه‌ن و خۆله‌ده‌ستداو.

• له‌ قوربانیدانه‌وه‌ بۆ یاخیبوونی پاسیڤانه‌:
  كچ، هه‌تا شووی نه‌كردووه‌، ئاماده‌یه‌ له‌پێناو عه‌شقی خۆیدا، گه‌وره‌ترین قوربانی بدات. ئاماده‌یه‌ سه‌ركێشی بكات تا ئه‌وپه‌ڕی یاخیبوون. له‌ باوك و برا یاخی ده‌بێت، له ‌هه‌ر كه‌سێك بزانێ ده‌بیت به‌ كۆسپ له‌به‌رده‌م گه‌یشتن به‌ مه‌به‌سته‌كه‌ی، یاخی ده‌بێت. خۆ ئه‌گه‌ر زانی ناتوانێت له‌ یاخیبوونه‌كه‌یدا سه‌ركه‌وێت، ئه‌وكات دێت، له‌ خودی خۆی هه‌ڵده‌گه‌ڕێته‌وه ‌و ئه‌نجا به‌سه‌ر بوونی خۆیدا یاخی ده‌بێت: یه‌ك لیتر نه‌وت و ته‌ڵێك ‌شقارته‌.
  هه‌موو ئه‌مه‌ له‌پێناو گه‌یشتن به‌و مه‌به‌سته‌ی كه‌ خۆی ده‌یه‌وێت پێی بگات: خۆشه‌ویسته‌كه‌ی، عه‌شقه‌كه‌ی، كوڕه‌ی دڵخوازی خۆی… به‌ڵام له‌ڕاستیدا، خاڵێكی په‌نهان له‌م نێوه‌نده‌دا هه‌یه‌، ئه‌ویش: هه‌موو ئه‌م قوربانیدان و یاخیبوونه‌، ته‌واوی ئه‌م نه‌وت و ته‌ڵه‌شقارته‌یه‌‌، له‌پێناو یه‌ك شتدا: غه‌ریزی دایكایه‌تی.
  به‌ڵێ، كچ، ئاماده‌یه‌ ڕه‌دووی خۆشه‌ویسته‌كه‌ی ئێستای بكه‌وێت، له‌پێناو یه‌ك شتدا، كه‌ دواتر هه‌ر ئه‌و شته‌ وای لێ ده‌كات، له‌ ده‌ست مێرده‌كه‌ی دواتری هه‌ڵبێت: دایكایه‌تی!
• به‌ره‌و (بوون- به‌- دایك)
  كچ، پاش ئه‌وه‌ی ده‌گات به‌ خۆشه‌ویسته‌كه‌ی خۆی، هێشتا كارێكی ماوه‌ به‌ ئه‌نجامی بگه‌یه‌نێت، ئه‌ویش ته‌واوكردنی ئه‌و ڕێگایه‌یه‌، كه‌ گرتوویه‌تییه‌ به‌ر: تێركردنی غه‌ریزه‌ ئۆنتۆلۆجییه‌كه‌‌ی خۆی: بوون- به‌- دایك.
  كچ، پاش ئه‌وه‌ی ده‌گات به‌ دڵداره‌ دڵخوازه‌كه‌ی، هه‌موو شتێكی خۆی پێ ده‌به‌خشێت: جوانییه‌كانی، دڵنه‌واییه‌كانی، گه‌رمی و نه‌رمییه‌كانی، له‌پاڵ ئه‌و هه‌موو دانبه‌خۆداگرتن و ئارامگرتن و قوربانیدانه‌ بێشوومارانه‌ی كه‌ تا ڕاده‌ی ئه‌وه‌ی ئاماده‌یه‌ بۆ ناو ئاگریش له‌گه‌ڵ عه‌شقه‌كه‌یدا هه‌نگاوبه‌هه‌نگاو بڕوات. هه‌موو ئه‌مه‌ش له‌پێناو ته‌نها یه‌ك مه‌به‌ستی سه‌ره‌كی و بوونه‌وییانه‌ی خۆی،‌ ئه‌ویش: بوون- به‌- دایك و به‌ده‌ستهێنانی دایكایه‌تییه‌.
• به‌ره‌و (بوون- به‌- ژن)
  ئیتر كچ له‌ كچێتییه‌وه‌، ده‌یگوازێته‌وه‌ بۆ ژنێتی (بوون- به‌- ژن) و ئه‌نجا دواتر و هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ی بوو به خاوه‌نی منداڵێك، ئیتر ئه‌و (دایك)ه‌و به‌مه‌ش هه‌موو هاوكێشه‌كه‌ به‌سه‌ر خودی خۆیدا ده‌شكێته‌وه‌ و هه‌رچی یاخیبوون و خۆسوتاندنێك پێشتر له‌پێناو گه‌یشتن به‌م غه‌ریزه‌یه‌ گرتوویه‌تییه‌ به‌ر، به‌ ته‌واوه‌تی پێچه‌وانه‌ی ده‌كاته‌وه‌، چونكه‌ چیتر ئیشێكی به‌ (خۆشه‌ویست/ دڵدار)ه‌كه‌ی جاران و (مێرد/ پیاو)ه‌كه‌ی ئێستا‌ی نه‌ماوه‌.
• سیستمه‌كه‌ به‌ته‌واوه‌تیی ناڕه‌سه‌نه‌:
  لێره‌وه‌، ئیتر (ژنی به‌دایكبوو) به‌رگه‌ی هیچ شتێك ناگرێت، وه‌ك: نه‌هامه‌تییه‌كانی ژیانی خۆی كه‌ له‌گه‌ڵ پیاوه‌كه‌ی و به‌هۆی پیاوه‌كه‌ی و به‌ بۆنه‌ی (مه‌سه‌له‌ن) دایك و باوكی پیاوه‌كه‌یه‌وه‌‌ به‌سه‌ریدا دێت، بۆیه‌ ئاماده‌ نییه‌ بچوكترین قوربانیی به‌ خۆی بدات، چونكه‌ ئیتر ئه‌و هیچ شتێك له‌ناوه‌وه‌یدا نه‌ماوه‌، كه‌ پاڵی پێوه‌ بنێت بۆ قوربانیدان، چیتر ئه‌و به‌تاڵ بووه‌ته‌وه‌ له‌ هه‌موو قوربانیدانێك له‌پێناو خۆشه‌ویستیدا‌، خۆشه‌ویستییه‌كه‌ی درۆیینه‌، چونكه‌ ئه‌و ئه‌م خۆشه‌ویستییه‌ی بۆیه‌ هه‌ڵبژاردووه‌ بۆئه‌وه‌ی له‌ سیستمه‌ نێرسالارییه‌كه‌ بچێته‌ ده‌ر، كه‌چی وا ده‌بینێ، دیسانه‌وه‌ له‌نێو سیستمێكی مه‌حكه‌متردا گیری خواردووه‌: زه‌واج.
  ئه‌مه‌ له‌كاتێكدایه‌، كه‌ ئه‌وه‌ی پێشتر گه‌رمی ده‌كرد بۆئه‌وه‌ی له‌ هه‌موو شتێك یاخی ببێت، ئێستا وا به‌ باوه‌شییه‌وه‌ و هیچیش مننه‌تی به‌و پیاوه نه‌ماوه‌‌، كه‌ ئه‌گه‌ر بوێرێ باسی جیابوونه‌وه‌ بكات، پیاوێك كه‌ بۆخۆیشی گیرۆده‌ی ده‌ستی سیستمه‌ گاڵته‌جاڕییه‌كه‌ی خۆیه‌تی: زه‌واج.
  هه‌ربۆیه‌ زۆربه‌ی ژنان، پاش ئه‌وه‌ی ده‌بن به‌ دایك، كه‌متر خۆیان له‌ قه‌ره‌ی سێكس ده‌ده‌ن له‌گه‌ڵ پیاوه‌كانیان، چونكه‌ له‌ دۆخێكی وه‌ها ناڕه‌سه‌ندا، چیتر ژن ئیشێكی گرنگی به‌ پیاو نه‌ماوه، تا چاوه‌ڕوانیی لێی هه‌بێت. ئه‌و بۆیه‌ سێكس ده‌به‌خشێت، بۆئه‌وه‌ی به‌رهه‌مه‌كه‌ی بگرێته‌ باوه‌ش.
• به‌ره‌و تێكدانی سیستمه‌كه‌:
  ئه‌م دۆخه‌ بۆ كۆمه‌ڵگه‌كانی وه‌ك ئێمه‌، زۆر به‌ ڕاست ده‌گه‌ڕێت، بۆیه‌ له‌ڕاستیدا (پرۆسه‌ی زه‌واج) له‌ نموونه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ی وه‌ك ئه‌وه‌ی ئێمه‌، تا سه‌ر ئێسقان له‌ دۆخێكی پڕ مه‌ترسیدایه‌، ئه‌مه‌ له‌كاتێكدایه‌، كه‌ زۆربه‌ی مێ/ كچ/ ژنی كورد، هێشتا به‌ ته‌واوه‌تیی خۆی نه‌ناسیوه ‌و ئه‌و ئاماده‌ییه‌شی تێدا نییه‌ بۆئه‌وه‌ی خۆی بناسێته‌وه‌، هه‌ربۆیه‌ لێره‌شه‌وه‌ ده‌بینین ژنانی كورد له‌ قه‌یرانی گه‌وره‌دان. هه‌ڵبه‌ت له‌پاڵ ئه‌مه‌شدا پیاوانێك ئه‌م جۆره‌ ژنانه‌ ده‌بن به‌ هاوسه‌ر و هاوده‌میان، كه‌ هڕی له‌ بڕی ناكه‌وه‌.
• وه‌همی حه‌وا:
  له‌ (حه‌وا)وه‌، ئه‌م غه‌ریزه‌ی دایكایه‌تییه‌ بۆ ناو سایكۆلۆجییه‌تی ژن شۆڕ بووه‌ته‌وه‌، به‌ هه‌زاران ساڵی سه‌ركوتكاریی و به‌كۆیله‌كردنیشیان، ئه‌وه‌یان لا سه‌لماوه‌، كه‌ بوونی ئه‌وان ته‌نێ له‌پێناوی ئه‌و غه‌ریزه‌یه‌دایه‌ و هیچی تر..! مه‌ترسیی گه‌وره‌یش له‌وێوه‌ سه‌ریهه‌ڵداوه‌، كه‌ ژماره‌یه‌كی كه‌می ژنان، ده‌رك به‌و دۆخه‌ ده‌كه‌ن، كه‌ هه‌تا كچن پڕپڕن، هه‌ر كه‌ بوون به‌ ژن، ئیتر به‌تاڵ ده‌بنه‌وه‌ له‌ هه‌موو شتێكی ناوازه‌، ته‌نها شتێك بۆیان بمێنێته‌وه‌ و هه‌یانبێت، منداڵه‌كانیان و شتێكه‌، كه‌ پێی ده‌گوترێت: دایكایه‌تی.
  ژن، له‌ سه‌ده‌ی بیست و یه‌كدا، ده‌بێ بیر له‌ ئازادیی خۆی بكاته‌وه‌.
• هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی سیستمه‌كه‌:
  له‌م ڕوانگه‌وه‌، من به‌ هه‌موو شێوه‌یه‌ك (پرۆسێسی زه‌واج)م پێ شتێكی قه‌شمه‌رجاڕانه‌یه‌ و پێویسته‌ گه‌نجی كورد، به‌ كه‌مێك عه‌قڵه‌وه‌ بچێته‌ نێو ئه‌م پرۆسێسه‌ هه‌ڵخه‌ڵه‌تێنه‌ره‌وه‌، ده‌نا پاش نۆ مانگ و نۆ ڕۆژ، نه‌ كچه‌كه‌ ئه‌و یاخییه‌ جوانه‌ی جاران ده‌مێنێته‌وه‌ و نه‌ كوڕه‌كه‌ش ده‌زانێت چۆن له‌و دۆخه‌ خۆی قورتار بكات، چونكه‌ ئه‌گه‌ر كه‌مێك ئه‌خلاقییانه‌ بیر بكه‌ینه‌وه‌، ئه‌وكات تێ ده‌گه‌ین: تازه‌ ئێمه‌ له‌ دوو كه‌سی گاڵته‌چییه‌وه‌، بووی-ین به‌ سێ، كه‌ كه‌سێك له‌م سێیه‌، قوربانیی ڕاسته‌قینه‌یه‌.
• بوون- به‌- دایك له‌ ده‌ره‌وه‌ی گاڵته‌جاڕیی‌:
  بوون- به‌ دایك له‌ ده‌ره‌وه‌ی پرۆسێسی گاڵته‌جاڕانه‌ی زه‌واجه‌وه‌، ئه‌زموونێكی ته‌واو جیاوازه‌، وه‌ك له‌ بوون- به‌- دایك له‌ چوارچێوه‌ی هه‌مان پرۆسێسدا، چونكه‌ كچی به – ‌ژن- بووی ده‌ره‌وه‌ی زه‌واج، هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ هیچ عه‌قدێكی شه‌ریعه‌تی و ئه‌خلاقی و ئه‌م شتانه‌ به‌ كوڕه‌كه‌وه‌ پابه‌ندی ناكات، بۆیه‌ نه‌ له‌ سه‌ره‌تاوه‌ و نه‌ له‌ كۆتایی په‌یوه‌ندییه‌كه‌یدا (په‌یوه‌ندیی كچ به‌ كوڕه‌وه‌) هیچ ئه‌خلاقێك و هیچ شه‌ریعه‌تێك ئاماده‌ییان نییه‌، تا دواتر له‌ كاتی یاخیبوون و له‌ ده‌می بوون-به‌- دایكدا هه‌ست به‌ تێكشكان و دۆڕان له‌لایه‌ن مێرده‌وه‌ بگات به‌ ئه‌وجی خۆی.
• داوای لێبووردن:
  من ده‌بێ داوای لێبوردنێكی گه‌وره‌ له‌ خانمی خۆم (به‌یان عه‌بدوڵڵا) بكه‌م، كه‌ ئه‌گه‌ر هه‌ست به‌وه‌ ده‌كات، من به‌ هۆی گاڵته‌جاڕێتیی سیستمێكی وه‌ك زه‌واجه‌وه‌ فێڵم لێ كردووه‌، به‌ ڕاستی دره‌نگ له‌و دۆخه‌ تێگه‌یشتووم، ده‌نا هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ هه‌ڵه‌ی له‌م شێوه‌یه‌م به‌رانبه‌ر به‌ مرۆڤێك نه‌ده‌كرد، كه‌ هه‌موو ئازادییه‌كی خۆی له‌پێناو غه‌ریزه‌یه‌كی خۆیدا، ته‌سلیمی من بكات.

‎
‎دیاردەی ژنکوژیی لە کوردستانی مەدا دیاردەیەكی تازە نییە، بەڵکو کولتوورێکی لە پشتە، کە پەیوەندی بە کێشەی هێمای ژن بۆ شەرەف هەیە، کە پیاوانی خێڵ وەک بار تووشی ژنی کوردییان کردووە. بۆیە هەرکاتێک ژن لە هێشتنەوەی ئەو هێمای شەرەفە کەمتەرخەم بوو یان نەیتوانی بیپارێزێت، کوشتنی لەسەر ئەوە بۆتە کارێکی باو و رەوا.
‎بەمجۆرە رووداوی رۆژانەی ژنکوژیی، بۆتە رووداوێکی ئاسایی. بەش بە حاڵی خۆم، ئەگەر ڕۆژانە ئەم ڕووداوە نەبینم و نەبیستم، لام شتێكی نامۆ دەبێت. ئەو دیاردەیە لە کۆمەڵگەی کوردستان ھەر لە دێر زەمانەوە لە کولتووری و كۆمەڵایەتی و ئاینیماندا ھەبووە، ئەوەی کە لە ئیستادا گۆڕاوە، گۆڕانێکی سەقەت و پەقەتە. ڕوونتر بێژین، كولتووری مۆدێرنی ئێمە، کولتوورێکی روواڵەتی بێ ناوەڕۆكی قەرزكراوە، لە رۆژگاری ئێستادا گوایە ئێمە قانوونمان هەیە، کە بەرگری لە مافی ژن دەکا و پیاوانی قانوون لەگەلمانن، تاکوو داوای مافی خۆمان بكەین و بێدەنگ لە سوچێكدا بەدەست ئازار نەنالێنین، بەڵام راستییەکی داواكردن و داوانەكردن ھەر وەك یەکن، واتە ژن کە مافی خۆی پەیڕەوکرد، بەشی ھەر كوشتنە.
‎لە ئەنجامی ئەمەشدا بێدەنگبوونمان وامان لێدەكا، چیتر بەرگەی ئازار نەگرین و خۆمان بسوتێنین. بێدەنگنەبوونیشمان بەھۆی پیاوانی قانوون، بە هۆی لەپێش چاو نەگرتن و بێباکییان لەبەرامبەر بێدەنگنەبوونمان، وامان لێدەکا دواجار بكوژرێن.

‎لای ھەموومان وەك ئاوی ڕوون دیارە، زۆربەی زۆرمان، بە جۆرێك لە جۆرەكان، لەرووی باری دەروونیەوە جێگیر نین، ئەمەش پەیوەندی بەچەند فاكتەرەوە ھەیە، یەكێك لەو فاكتەرانە نەبونی ئازادی و ژێردەستەی و..تاد، كە ئەم نووسینە گەڕەكی نییە بە قوڵی باس لەم ھۆكارانە بكات، لێ دەمەوێ بلێم، پیاوی كورد دەمارگیر و چەک لەدەستن، ئەگەر ئەم نەریتە دەمارگیرییەی پیاوی کورد وەك ڕۆژی رووناك ڵامان ڕوون بێت، کەواتە چۆن پیاوانی قانوون ئەمە لەبەر چاو ناگرن كاتێك ئێمەی ژن شكایەت دەكەین بۆ ئازادكردنی ژنێكی تر، پیاوانی قانوون بەچ حەقێق ماف بە خۆیان دەدەن لای تاوانبارەكە ناوی شکایەتکارەکە یبێنن؟(بۆ پیاوانیش بەھەمان شێوە، بەڵام لێرەادا بابەتەكەمان لەسەر ژنە).

‎وەک هەموو دەزانین، لەم چەند ڕۆژەی رابردوودا، باوكێك كچی خۆی لەسەر شكایەت كوشتووە. هەرچەند ئەم نووسینە گەڕەكی نییە نارەزایی بەرانبەر بكوژەكە دەرببرێت، لێ دەیەوێ بەرپەچی مەركەزەكە بداتەوە كە بە چ حەقێق وا ئاسان ناوی كچەكە بە باوکی دەدەن و بۆ خەڵک ئاشکرای دەکەن؟ بەگوێرەی ئەم ڕەخنەیە، دەكرێ ئەنجومەنی نیشتیمانی كوردستان ڕۆلێكی گرینگی ھەبێ لە دروست كردنی گوشاری زیاتر لەسەر حكومەتی ھەرێم بۆ ئەوەی حاڵەتەكانی”ژنكوشتن” بەجدی وەربگرن و ستراتیژێك دابنێن بۆ كەم كردنەوەی ئەم دیاردەیە. ھەرچەندە حكومەتی ھەرێمی كوردستان ھەوڵی بەرزكردنەوەی ئاستی مافی ژنانی داوە، بەڵام نەبوونی چوارچێوەیەكی كارتێكەری ڕێكخراو، بەتایبەت بۆ پاراستنی ژنان كە ڕووبەرووی توندوتیژی دەبنەوە، ھێشتا لە سیاسەتییاندا نییە. چونکە نەبوونی پەناگەی شیاو و پێویست و خزمەتگوزاری یاسایی و كۆمەڵایەتی كێشەیەكی دیكەیە كە پێویستی بە چارەسەرە. دەبێ ئەم خزمەتگوزارییانە بۆ پاراستنی ئەم ژنانەی كە ڕووبەرووی توندوتیژی یان كێشەی خێزانی دەبنەوە دابین بكرێت.

حكومەت پابەندە بە دابینكردنی چارەسەر بۆ قوربانییەكانی توندوتیژی لەسەر بنەمای ڕەگەز. بۆ نمونە، دەكرێ چارەسەریش ھاتنە پێشەوەی دادوەری و قەرەبوكردنەوەی زیان و گەرەنتی دووبارە نەكردنەوە و ڕێگە لێگرتن بگرێتەوە. سەرباری ئەمەش، دەبێ سیاسەتی ڕێگەگر لەڵایەن حكومەتەوە بگیرێتە بەر بۆ كەمكردنەوەی دیاردەكانی “ژنكوشتن”. دەسەڵاتی كوردیی، بەپێی یاسای خێزانی حكومەتی ھەرێمی كوردستان بەرپرسیارە لە پشتگیری كردن لە مافی ژنان و ڕێگرتن لە پێشێلكاری، لێ ھەنگاوە لەسەرخۆكانی حكومەتی ھەرێمی كوردستان لە جەنگی دژی توندوتیژی دژ بە ژنان ڕێگری سەرەكی دروست دەكات لە بەردەم كەم كردنەوەی دیاردەكانی “ژنكوشتن”. دەرئەنجام، حكومەتی ھەرێمی كوردستان سەرنەكەوت لە گرتنەبەری پێوەری شیاو لە پیادەكردنی پابەندبونە یاساكان لە لێكۆلینەوە و كەمكردنەوەی ڕوودانی زۆری ئەم پراكتیزە زیانبەخشەی ڕەگەز.

كێشەیەكی دیكە كە مایەی دلەڕاوكێییە ئەوەیە كە دیاردەكانی”ژنكوشتن” بە خەبەر لێنەدراوی دەمێننەوە، بەتایبەتی لەم ناوچە لادێییانە كە بە زۆری ئەم دیاردانەی تیادا ڕوودەدەن. دەبێ حكومەتی ھەرێم دەسەڵاتەكانی خۆی بەھێز بكات لە ناوچە لادێییەكان كە یاساكانی خێلەكی و دابونەریتەكان تیایدا حوكم دەكەن. جگە لەمەش، دەبێ حكومەتی ھەرێم ھەوڵی لێكۆلینەوەی زیاتر لە دیادەكانی “ژنكوشتن” بدات و سیاسەتی وا بەكاربێنێ كە ئەم دیاردەیە لەناو كۆمەڵگەی كوردی كەم بكاتەوە.

نووسینی: هەرمێ حەمە خالد ئەحمەد – مامۆستای زانکۆ
پاریس.

بۆ خوێندنەوەی ئەم بابەتە کلیکی ئێرەبکەن ….

ئافرەت ئەو مەخلوقەیە کە بەخشەری هێز و دڵخۆشی و ئاسودەییە لەژیاندا بۆیە پێویستە لەلایەن ڕەگەزی بەرامبەریەوە بەچاوێکی پڕبەها و نرخەوە تێڕابڕوانرێت چونکە شکۆیەکی بەرزی ئینسانیەتە لەهەموو ڕووەکانی واقعی ژیاندا بەداخەوە لە ئەمڕۆدا ئەگەر سەرنج بدەین لە پرۆسه‌ی سیاسی و گۆڕانی ڕه‌وشی ئافرەت له‌م هه‌رێمه‌ی ئێمه‌دا هیچ پرسێك ئه‌وه‌نده‌ی پرسی ئافرەتان نه‌بۆته‌ باس و بابه‌تی بازرگانی و به‌رژه‌وه‌ندیه‌ كه‌سیه‌كان بۆ خۆبردنه‌ پێشه‌وه‌ له‌ حزب و ده‌سه‌ڵاتداران و گه‌یشتن به‌پله‌ی باش و به‌ده‌ستهێنانی به‌رژه‌وه‌ندی تایبه‌تی، چونكه‌ هه‌موو لایه‌نه‌ سیاسیه‌كان هه‌وڵی نزیك بوونه‌وه‌ی ئافره‌تیان داوه‌ به‌ ئاراسته‌ی خزمه‌ت كردنی به‌رژه‌وه‌ندی سیاسی حزبی خۆیان، به‌ڵام ئه‌وه‌ی تێبینی ده‌كرێت له‌ناو پرۆسه‌ی سیاسی كوردستاندا پرسی ئافرەت له‌ناو حزبه‌ علمانیه‌كاندا له‌ پاشه‌كشه‌دایه‌، چونكه‌ هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ ئه‌و ئافرەتانەی به‌شێلگیریه‌وه‌ هاتنه‌ ناو حزبه‌كان وه‌ك پێویست پشتگیری نه‌كران و حزبه‌ سیاسیه‌كان پشتیوانیان له‌ پرسی ئافرەت نه‌كرد، ته‌نانه‌ت ئه‌و ئافرەتانەی هاتبوونه‌ ناو پرۆسه‌ی سیاسه‌ت زۆر به‌گه‌رموگوڕی كاریان ده‌كرد بۆ به‌دیهێنانی ئامانجه‌كانیان، به‌ڵام وه‌ك پێویست پشتیوانیان لێ‌ نه‌كرا، به‌ڵكو زۆربه‌یان بوونه‌ قوربانی ململانێ‌ سیاسیه‌كانی نێوان حزبه‌كان، له‌بازنه‌یه‌كی لاوازدا سه‌یر ده‌كران و هه‌ر خۆیان زۆرجار هه‌وڵی شكاندن و له‌كه‌دار كردنیان ده‌دان و تۆمه‌تی به‌دڕه‌وشتیان ده‌خستنه‌پاڵ و كه‌سایه‌تیان له‌كه‌دار ده‌كردن،دیارترین نمونەش خاتوو سروە عبدلواحید و کاڵێ خان و هتد …..

ئه‌مه‌ش بووه‌ هۆی نیگه‌رانی ئه‌و ئافرەتانەی خۆیان بۆكاری سیاسی ته‌رخان كرد بوو، له‌دوا جاردا زۆر له‌وانه‌ له‌كاره‌كه‌یان نائومێد بوون و دوور كه‌وتنه‌وه‌، حزبه‌ ئیسلامیه‌كانیش سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی زۆر له‌ ژنانی دین په‌روه‌ریان به‌هۆی هاوسه‌رگیری سیاسی و ئه‌و بابه‌تانه‌ به‌دبه‌خت و ماڵوێران كرد، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا تائێستاش توانیویانه‌ زیاتر كاریگه‌ری له‌سه‌ر ئافره‌تان دابنێن و بتوانن له‌ده‌وری خۆیان كۆبكه‌نه‌وه‌، زیاتر له‌ حزبه‌ سۆسیالیست و دیموكراته‌كان ڕه‌وشی ئافرەت له‌قازانجی خۆیان به‌كاربێنن، دیاره‌ هۆكاره‌ دینیه‌كان كاریگه‌ری زۆری له‌سه‌ر كۆمه‌ڵگای كوردی به‌گشتی و ئافرەتان به‌تایبه‌تی هه‌یه‌، حزبه‌ ئیسلامیه‌كان توانیان به‌ناوی ئاینه‌وه‌ ده‌رفه‌ت بێنن و بارودۆخه‌كه‌ به‌قازانجی خۆیان بگۆڕن هه‌ڵبه‌ته‌ ده‌توانین ئه‌وه‌ بڵێین ئه‌گه‌ر له‌حزبه‌ علمانیه‌كان زیاتریان به‌ژن نه‌كردبێ‌ كه‌متریان پێ‌ نه‌كردووه‌.

باشە ئەگەر بپرسین ئه‌و ئافرەتانەی به‌پشتگرتنی حزبه‌كان هاتوونه‌ته‌ ناو پرۆسه‌ی سیاسی تا چه‌ند توانیویانه‌ له‌به‌ره‌و پێش بردنی پرسی ئافرەتاندا به‌شداری بكه‌ن، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌ڕێگای حزبه‌ سیاسیه‌كانه‌وه‌ گه‌یشتونه‌ته‌ ده‌سه‌ڵات ناچارن بیركردنه‌وه‌شیان له‌چوارچێوه‌ی بیركردنه‌وه‌ی حزبه‌كان دابێت و هه‌ڵگری ئایدیۆلۆژیا و فه‌لسه‌فه‌ی ئه‌و حزبه‌ بێت، بۆ نموونه‌ ئه‌گه‌ر ئافرەتێکی سه‌ر به‌ پارته‌ ئیسلامیه‌كان له‌گه‌ڵ فره‌ژنیش نه‌بێت وه‌كو خۆی، به‌ڵام وه‌كو ئافره‌تێك له‌ حزبێكی سیاسی ئیسلامی كارده‌كات و په‌یڕه‌وی فه‌لسه‌فه‌ی حزبه‌كه‌ی ده‌كات، ده‌نگ له‌سه‌ر جێبه‌جێ‌ كردنی یاسای فره‌ژنی ده‌دات، خۆ ئه‌گه‌ر پرسیاری لێ‌ بكه‌یت ئایا له‌گه‌ڵ فره‌ ژنی دایت بێ‌ گومان ده‌ڵێت نه‌خێر ، پێچه‌وانه‌ی به‌رژه‌وه‌ندی كێشه‌ی ئافره‌تان و ڕای تایبه‌تی خۆشی كارده‌كات، وه‌ك بنه‌مایه‌كی ئاینی و بیروباوه‌ڕی حزبه‌كه‌ی كه‌حزبێكی ئیسلامیه‌ ڕه‌فتار ده‌كات.

ئه‌وه‌ی تێبینی ده‌كرێت حزبه‌ سیاسیه‌كان ئه‌وه‌نده‌ی پێویست بێت بۆ به‌رژوه‌ندی سیاسی حزبه‌كانیان كارئاسانی ده‌كه‌ن ئافرەتان بێنه‌ بواری هه‌ڵبژاردنه‌وه‌ بۆ پۆسته‌ په‌رله‌مانی و حزبیه‌كانیش، به‌ڵام كه‌متر ڕێگا ده‌ده‌ن به‌ئافرەتان له‌ وه‌زاره‌ت و به‌ڕێوه‌به‌ره‌ گشتیه‌كان و پۆسته‌ كارگێڕیه‌ به‌رپرسیارێتیه‌كانی تر شوێنیان پێبدرێت، ئه‌وه‌ش ڕه‌نگه‌ ته‌نیا هۆكاره‌كه‌ی ئه‌وه‌بێت پێیان وابێت به‌شێك له‌و ئافرەتانەی هاتوونه‌ته‌ پێشه‌وه‌ به‌ پشتیوانی حزب له‌هه‌ڵبژاردندا ئه‌و شوێنه‌ی پێبه‌خشراوه‌، به‌ڵام له‌ڕووی كارگێڕیه‌وه‌ ڕه‌نگه‌ له‌و ئاسته‌دا نه‌بن بتوانن كاری وا گه‌وره‌ به‌ ئه‌وان بسپێرن.
ئه‌وه‌ش ئه‌وه‌ ده‌سه‌لمێنێ‌ پێشكه‌وتنی ڕه‌وشی ئافرەتان هێشتا له‌و ئاسته‌ دا نیه‌ جێگای دڵخۆشی ئافرەتان بێت. پێویسته‌ ئافرەتان خۆیان په‌روه‌رده‌ بكه‌ن پشت به‌خۆیان ببه‌ستن بۆ ئه‌وه‌ی كادری لێهاتوو به‌توانایان لێ‌ ده‌رچێت و خاوه‌ن توانی خۆیان بن، چونكه‌ ئافرەتانیش وه‌ك پیاوان هه‌میشه‌ هه‌ندێك له‌و ئافرەتانەی له‌به‌ر چاوانن و له‌به‌رپرسه‌كان نزیكن له‌هه‌موو پۆست و كاره‌كاندا ئه‌وانه‌ دووباره‌ ده‌بنه‌وه‌ و ڕێگا بەئافرەتانی تر ناده‌ن بێنه‌ پێشه‌وه‌، ئه‌وان خۆشیان له‌و ئاسته‌دا نین بتوانن ڕچه‌بشكێنن و سنوور ببه‌زێنن تا بارودۆخی ئافرەتان له‌سه‌رده‌ستی ئه‌وان گه‌شه‌ بكات و پێش بكه‌وێت كرۆكی كاره‌كه‌ش لێره‌دایه‌، چونكه‌ پرسی ئافرەتان په‌یوه‌سته‌ به‌ ئافرەتان و ته‌نیا خۆیان ده‌توانن پانتایی مه‌سه‌لەی ئافرەتان فراوان بكه‌ن و ببێته‌ جێگای دڵخۆشی هه‌موو ئه‌وانه‌ی له‌خه‌می ئه‌م پرسه‌دان بۆ پێشكه‌وتنی پرسی ئافرەتان،و پێشكه‌وتنی كۆمه‌ڵگاش چونکە ئەگەر ئافرەتان لەپشت یەکبن دەتوانن پایەکی بەهێز دروست بکەن بۆخۆیان لە ئێستا و دواڕۆژدا .

ڕۆژنامەنووس و دەروونناس: شوانە حسن ابوبکر

سارا عه‌زیز ناوی خوازراوی ژنێكی ته‌مه‌ن 29 ساڵه‌یه‌، كه‌ به‌هۆی توندوتیژی مێرده‌كه‌یه‌وه‌ بڕیاری جیابونه‌وەی‌ له‌مێرده‌كه‌ى داوه‌، چونكه‌ به‌درێژایی نۆ ساڵ ئازاری چه‌شت و سه‌ره‌نجام بڕیاری جیابونه‌وه‌یداوه‌. ئه‌م بڕیاره‌ ئاسان نه‌بوو‌ بۆ ئه‌و، بەلکو خێزانه‌كه‌ى و خزمه‌كانی دژی ئه‌و بڕیاره‌ بوون، به‌ڵام بێزاریی له‌و ژیانه‌، له‌بڕیاری جیابونه‌وه‌ په‌شیمانی نه‌كردده‌وه‌ ” مامم به‌ توڕه‌ییه‌وه‌ پێی ده‌وتم ئه‌گه‌ر ژن باش بێت لای پیاوه‌كه‌ی ده‌مێنێته‌وه‌!” ئه‌م رسته‌ برینداركه‌رانه‌شی ده‌بیست، به‌ڵام ئه‌و له‌سه‌ره‌تاوه‌ پێشبینی ئه‌و گوشارو باره‌ نائاساییه‌ى ده‌كرد ئه‌گه‌ر بڕیارى جیابونه‌وه‌ بدات، به‌ڵام خۆ چاره‌ى دیكه‌ى نه‌بوو.

سارا به‌م شێوه‌یه‌ باسی ژیانی دوای جیابونه‌وه‌ ده‌كرد ” منداڵه‌كانم لای خۆم بوون، نه‌ كارم هه‌بوو نه‌ شوێنی نیشته‌جێبوون، له‌ماڵی باوكم ده‌ژیام، له‌به‌رئه‌وه‌ى بڕیارى جیابونه‌وه‌م دابوو، نه‌مده‌توانی داوای هاوكاری له‌ ماڵه‌وه‌ بكه‌م.” به‌پێى قانون دوای جیابونه‌وه‌، به‌خێوكردنی ژن و منداڵی جیابۆوه‌ ده‌كه‌وێته‌ ئه‌ستۆی مێرده‌كه‌، بۆ سارا-ش بڕێك پاره‌ له‌لایه‌ن دادگاوه‌ بڕابۆوه‌و ده‌بوو باوكی منداڵه‌كانی سارا بیدات.” بڕێك پێداویستیم به‌و پاره‌یه‌ دابین ده‌كرد، ئه‌گینا هیچ هاوكاریی یان سه‌رچاوه‌یه‌كی دیكه‌ى داهاتم نه‌بوو”.
گه‌ڕان به‌دوای كاردا سارا ده‌كاته‌ گه‌ڕیده‌و رۆژانه‌ بۆ ده‌ستكه‌وتنی كار شوێن نه‌ده‌ما نه‌یكات .هه‌میشه‌ ژن-بوون ده‌بووه‌ گرفتێكی گه‌وره‌ى به‌رده‌م كاركردن “زۆر كار هه‌بوو لای خێزانم و كۆمه‌ڵگا خوازراو نه‌بوو، هه‌روه‌ك بۆ هه‌ندێ كاریش قبول نه‌ده‌كرام! نه‌بونی و ده‌رده‌سه‌ری زۆرم دیت، به‌ڵام سه‌ره‌نجام كارم ده‌ستكه‌وت و ئێستا به‌و بڕه‌ پاره‌یه‌ ده‌ژیم كه‌ ده‌ستمده‌كه‌وێت” .
حكومه‌ت هیچ رێكارێكی نییه‌ بۆ دابینكردنی یه‌كه‌ى نیشته‌جێبون یان دابینكردنی خانوو بۆ ئه‌وانه‌ى له‌مێرده‌كانیان جیاده‌بنه‌وه‌و خاوه‌نی منداڵن، ئه‌وه‌ى هه‌یه‌، بۆ ئه‌و ژنانه‌یه‌ یان به‌ساڵاچوانن یان روبه‌ڕوی هه‌ڕه‌شه‌ ده‌بنه‌وه‌.

به‌قسه‌ى ده‌رون عومه‌ر به‌ڕێوه‌به‌ری گشتیی چاودێری گه‌شه‌پێدانی كۆمه‌ڵایه‌تی گه‌رمیان ئه‌وان دوو جۆر ژن یان ئافره‌ت له‌خۆ ده‌گرن و شوێنی مانه‌وه‌یان بۆ دابین ده‌كه‌ن، بۆ ئه‌و ژنانه‌ى كه‌ ته‌مه‌نیان له‌سه‌رووی 55 ساڵیدایه‌و شوێنی حه‌وانه‌وه‌یان نییه‌، ده‌یانخه‌نه‌ خانه‌ى به‌ساڵاچوان، هه‌روه‌ها بۆ ئه‌و ژنانه‌شی كه‌ توندوتیژیان به‌رامبه‌ر ده‌كرێت “جگه‌ له‌وانه‌ هیچ شتێكی دیكه‌ نییه‌ بۆ ئه‌و ژنانه‌ی كه‌ له‌ مێرده‌كانیان جیاده‌بنه‌وه‌ و بێ شوێن و كارن” ده‌ڵێت ” له‌ ساڵی 2015 به‌ بڕیاری ئه‌نجومه‌نی وه‌زیران بڕی 150 هه‌زار دینار ده‌درایه‌ ئه‌و ژنانه‌ی كه‌ له‌ هاوسه‌ره‌كانیان جیاده‌بونه‌وه‌، به‌ڵام دواتر به‌هۆی قه‌یرانی دارایی ئه‌ویش نه‌ماو بڕیان”.

به‌پێی قانونی باری كه‌سێتی، ژن ته‌نها ده‌توانی تا 3 ساڵ داوای شوێنی نیشته‌جێبوون له‌ مێرده‌كه‌ی بكات، ئه‌گه‌ر مێرده‌كه‌ی هه‌یبێت، له‌وه‌ زیاتر هیچ مافێكی دیكه‌ی نییه‌، هه‌روه‌ك له‌ یاسای باری كه‌سێتی هاتووه‌ كه‌ ده‌بێت ئه‌و ئافره‌تانه‌ی موچه‌یان نییه‌و بژێوی ژیانیان نییه‌ حكومه‌ت له‌ سندوقی هاوكاری، بژێوی ژیانیان بگرێته‌ ئه‌ستۆ، تا ئه‌و كاته‌ی شو ده‌كاته‌وه‌ یان ده‌بنه‌ خاوه‌ن داهاتی خۆیان، به‌ڵام تا ئێستا ئه‌و بڕگه‌یه‌ جێبه‌جێنه‌كراوه‌.
سیروان سه‌رتیب پارێزه‌ری راوێژكار ده‌ڵێت ” نمونه‌ی زۆر هه‌یه‌ كه‌ ژنان دوای جیابونه‌وه‌، نه‌ كاریان هه‌یه‌و نه‌ شوێنی نیشته‌جێبوون، به‌داخه‌وه‌ هیچ چاره‌سه‌رێكیان نییه‌”
زۆرینه‌ی ئه‌و ئافره‌تانه‌ی كه‌ له‌ مێرده‌كانیان جیا ده‌بنه‌وه‌ توشی حاڵه‌تێكی ده‌رونی خراپ و بارێكی ناهه‌موار ده‌بن، به‌شێوه‌یه‌كی گشتیى كۆمه‌ڵگا هاوكار نییه‌ بۆ ئه‌وه‌ى بتوانن دواى جیابونه‌وه‌ ئاسایی بژین و روبه‌ڕوی تونج و باری ده‌رونی شڵه‌ژاو نه‌بن، یان بتوانن كارێكی شیاویان ده‌ستكه‌وێت تا پێى بژین.

سیزار محمد توێژه‌ری كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌ڵێت ” گرفتی گه‌وره‌ی ئافره‌ت له‌ كۆمه‌ڵگادا گرفتی نه‌بونی سه‌ربه‌خۆیی ئابورییه‌، ئه‌مه‌ واده‌كات ئافره‌ت زوڵم و سته‌می پیاو قبوڵبكات و جیا نه‌بێته‌وه‌، خۆ ئه‌گه‌ر جیا بێته‌وه‌ دیسان له‌ ماڵی باوكی رێگه‌ى ناده‌ن كار بكات، به‌ڵكو ده‌بێت سته‌می ئه‌وانیش قبوڵ بكات.” به‌قسه‌ى ئه‌و توێژه‌ره‌ ئه‌وانه‌ى خاوه‌نی كارو داهاتی سه‌ربه‌خۆی خۆیانن، زوڵم و سته‌می مێرده‌كانیان قبوڵ ناكه‌ن، چونكه‌ گره‌نتییه‌ك هه‌یه‌ كه‌ ده‌توانن بژێوی ژیانی خۆیان یان منداڵەكانیان دابین بكه‌ن، ئه‌گه‌ر له‌مێرده‌كانیشیان جیاببنه‌وه‌.

فریاد هیدایه‌ت، وته‌بێژی به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی به‌ره‌نگاربونه‌وه‌ی توندوتیژی دژ به‌ ئافره‌تان و خێزان، له‌گه‌رمیان ده‌ڵێت ” ئافره‌ت له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا كه‌مترین جار خاوه‌نی كار و موچه‌ی خۆیه‌تی، زۆر جار له‌ماڵدا هاوسه‌ره‌كه‌ی ژیاندویه‌تی، بۆیه‌ كاتێك كێشه‌ ده‌كه‌وێته‌ نێوانیانه‌وه‌ جگه‌ له‌ كێشه‌ی خێزانی توشی كێشه‌ی بژێویی و نیشته‌جێبونێش ده‌بێته‌وه‌ “
حكومه‌ت ته‌نها پاڵپشتی ئه‌و ئافره‌تانه‌ ده‌كات كه‌هه‌ڕه‌شه‌یان له‌سه‌ره‌، ئه‌وانی دیكه‌ نه‌ كار نه‌ شوێنی نیشته‌جێبونیان بۆ دابین ناكات، به‌قسه‌ى فریاد هیدایه‌ت زۆرجار گرفتی گه‌وره‌ دروستده‌كات، به‌تایبه‌ت كاتێك ژنان له‌ لایه‌ن هاوسه‌ره‌كانیانه‌وه‌ توندوتیژیان به‌رانبه‌ر ده‌كرێت ” ناچارن برۆنه‌وه‌ ماڵی باوانیان، كه‌چی له‌وێش دیسان ده‌ست ده‌نرێت به‌ رویانه‌وه‌و ناچار ده‌كرێن بگه‌ڕێته‌وه‌ لای پیاوه‌كانیان! بۆیه‌ هه‌ندێك جار له‌به‌رئه‌وه‌ی هیچ چاره‌یه‌یكی دیكه‌یان نامێنێت و له‌تاو زوڵم و سته‌م خۆیان ده‌كوژن”.
كاتێك له‌ ساڵی 2011دا یاسای به‌ره‌نگاربونه‌وه‌ی توندوتیژی خێزانی ده‌رچوو له‌ به‌ندێكی یاساكه‌دا هاتووه‌ كه‌ ئه‌و ژنانه‌ی دووچاری توندوتیژی ده‌بنه‌وه‌ تۆڕی پاراستنی كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌یانگرێته‌وه‌، به‌پێی بڕیاره‌كه‌ ده‌بوو سندوقێك له‌ وه‌زاره‌تی كارو كاربوباری كۆمه‌ڵایه‌تی دروستبكرایه‌، له‌و سندوقه‌ هاوكاری ئه‌و ئافره‌تانه‌ بكرایه‌، به‌ڵام ئه‌و بڕیاره‌ وه‌ك پێویست جێبه‌جێنه‌كرا.

به‌هار عه‌لی به‌ڕێوه‌به‌ری رێكخراوی (ئێمه)‌ بۆ گه‌شه‌پێدانی مرۆیی ده‌ڵێت ” ئه‌و بڕه‌ پاره‌یه‌ كه‌ له‌ رابردوو ئه‌و ئافره‌تانه‌ وه‌ریان ده‌گرت زۆر كه‌م بوو، به‌ڵام ئه‌ویش نه‌ما، ئه‌مه‌ له‌كاتێكدا پێویسته‌ حكومه‌ت ته‌واوی ژیانی ئه‌وان ده‌سته‌به‌ر بكات، هه‌م نیشته‌جێبوون هه‌میش بژێوی ژیانیشیان بۆ دابین بكات”
به‌قسه‌ى ئه‌و چالاكوانه‌، پێویستیان به‌ هه‌ماهه‌نگی هه‌یه‌ كه‌ هه‌موو به‌یه‌كه‌وه‌ كار له‌سه‌ر چه‌ند لایه‌نێك بكه‌ن ” یه‌كه‌میان دابینكردنی مافی ژیان بۆ ئه‌و ئافره‌تانه‌ی كه‌ له‌ ماڵی خۆیان یان له‌ ماڵی مێرده‌كانیان جیا ده‌بنه‌وه‌، هه‌روه‌ها ئه‌ركی ئێمه‌ی رێكخراوه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نییه‌ فشار بخه‌ینه‌ سه‌ر رێكخراوه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان تاوه‌كو پاڵپشتی پرۆژه‌ی تایبه‌ت به‌ كێشه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانی ناوخۆ دابین بكه‌ن و به‌یه‌كه‌وه‌ كار له‌سه‌ر ئه‌و بابه‌تانه‌ بكه‌ین” هه‌روه‌ك ” گرنگه‌ رێكخراوه‌كانی كۆمه‌ڵی مه‌ده‌نی و په‌رله‌مانیش به‌دواداچوون بۆ ئه‌و یاسایانە بكه‌ن كه‌ له‌وباره‌یه‌وه‌ ده‌ركراوه‌، تا بزانن تا چه‌ند جێبه‌جێكراوه‌ یان جێبه‌جێده‌كرێت”.

رۆژنامه‌نوس دوای بەشداریکردنی لە خولێکی رێخراوی ( Internews ) لەسەر شێوازی نوسینی راپۆرتی هەستیاری جێندەری، ئەم چیرۆکەی لەسەر پرسی نه‌بونی ئابوری سه‌ربه‌خۆ ی ژن نوسیوە.

بەشی دووەم

ئەبێت ئەوەت پێبڵێم جوانترین ڕەوشت بۆمرۆڤ ئازادبونیەتی ،ئەخلاق دەبێت لەسەر بنەمای ئازادی پێکبێت،دەبێت لەسەربنەمای تێگەیشتنی خۆت پێک بێت نەک کەسانیتر،ئەگەرنا دەبێتە شتێکی ڕواڵەتی، جەندە ڕوکەش و ڕازاوەبێت لە دەدەرەوە، لەناخەوە هێندە داڕزاوە ،چەندە لە ڕوناکیدا خۆی نمایشبکات هێندە لەتاریکیدا ون دەبێت. تۆ نابێت لەسەربنەمای بیرکردنەوەی پیاو بنەمای اخلاقی خۆت دابڕێژیت ،ئەگەر مرۆڤ لەسەر بنەمای تێگەیشتنی کەسانیتر بڕوانێتە دونیا دەبێتە ڕۆبۆت،بیربکەوە ڕنگە ئەوەی لەدیدی پیاوێکەوە ڕەوشتە لەدیدی تۆوە پێچەوانەبێت .بەڵام تۆ بیر ناکەیتەوە،لەبەرئەوەنا کەناتوانیت،لەبەر ئەوەی کە ڕێگەت نادەن ،پێشت ئەکەون ئەتترسێنن ، تۆ دەبێت بزانیت بیرۆکەی ڕاست پێویستی بەترساندن نییە بۆ ئەوەی قبوڵبکرێت ،ئەوە بیرکردنەوەی ئەفسانەییە کە تێکەڵە بەترس هەر فیکرەیەک ترسی لەگەڵبو ،ئەوە بیرۆکەی سەردەمی ئەفسانەیە …

ئەڵێن ئەبێ باڵاپۆشبیت، چونکە پیاوی بچوک تۆ وەک بابەتێکی سێکسی دەبینێت، هێندە گەوجن پێیان وایە جوانی دەشاردرێتەوە ! نا ژنی بچوک ئەمە تەنها ئایدیۆلۆژیای پیاوە کە تۆ باڵا پۆشی پێ دەکەیت. ئەمەت وەک ئازادی پێ ئەفرۆشن،بەڵام لە ڕاستیدا کۆیلایەتییەکی ئارەزومەندانەیە، ئارەزومەندانە!لە ژێر فشاری ئایدیۆلۆژیای پیاودا .ئەرێ ئایدیۆلۆژیای پیاوی بچوک ئەوانەی کە بەبینینی تۆ تەنیا ناوچەی سێکس لەمێشکیاندا دەوروژێت. ئەوانەی کە ئیمانیان لەچاویاندایە . حیجاب جوانی ناشارێتەوە،ئەوانەی کەپتن ئافرەت بەڕوتی دەبینن،هەموکەپتێک دەتوانێ ئافرەت بەڕوتی ببینێت سەد حیجابیش بکات. لێگەرێ با ئەوان چاویان داپۆشن …

ژنی بچوک حیجابیش کولتورو نەریتێکە دەشێت ئازادبێت تۆ لەوەدا ئازادی ،بەڵام بە مەرجێک حیجابی ئایدیۆلۆژی نەبێت،حیجابی عەقڵ نەبێت !کاتێک تۆ ئەو حیجابە دەکەیت تەنیا جوانیت ناشاریتەوە بەڵکو هەوڵێکە بۆ شاردنەوەر عەقڵیشت. ئەرێ ئەزیزم ئەو حیجابەی اسلامی سیاسی پروپاگەندەی بۆدەکات تەنها ئیمانی ڕوکەش نییە،بەڵکو باوەڕ بونە بەوەی کە تۆ فیتنەی و دەبێت بشاردرێیتەوە تا پیاوی بچوک زیا ن بە ئیمای نەگات،حیجاب واتا باوەڕبون بەوەی کە تۆ: شوێنت
مەتبەخ و ئیشت مناڵ خستنەوەو گوێڕایەڵییە بۆ مێرد !گوێبگرە ئەوە ستراتیژێکە بۆ خەواندنی کۆمەڵگە بۆ مەرگ دۆستی،ژنی بچوک ئایندە ی ئازادی کۆمەڵگە بەندا بە ڕوانین و دونیا بینی تۆوە،گەرتۆ نەکرێیتە کۆیلەی هزری سیستەمی خەلافەت دروستنابێتەوە.
هەمیشە پیاوی بچوک لەژێر فشاری ئایدیۆلۆژیای نێرانە نیوەی کۆمەڵگای کردۆتە دیلی خۆی و نیوەکەیتریش لەوڕێگەیەوە .
ئەوانەی ناتوانن لەتۆدا جوانی ببینن،ناتوانن لەگەڵ بینینت بیر لەجوانی بکەنەوە داوای باڵاپۆشیت لێدەکەن،باڵاپۆشی حیزبی ئەمە هەم بازرگانیی کاڵای ئیسلامییە هەم بازرگانی سیاسی . ببورە تۆ بچوک نیت،تۆ بچوک دەکرێیتەوە پیاوە بچوکەکانی مێژوو هەمویان ژنیان تەنها وەک ئامرازێکی دڵخۆشکردنی خۆیان بینیوە،هەمویان وەک پارە ژنیشیان کۆکردۆتەوە. من دەمەوێ ئازادبیت جوانیەکەت نەشاریتەوە .گوێ لە کەپتەکان نەگریت .چیتر سوکایەتیت پێنەکرێت تۆ چوکلێت نیت!ئەوە هزرێکی بۆگەن هزرێک کە هەر هێندەی هزری مێشولە فراوانە وتی: ئافرەت وەک چوکلێت و سێو دەبێت داپۆشراوبێت ئەگینا مێش و مەگەزی لێ دەنیشێت، ئەرێ تۆ ئاوا بچوک دەکەنەوە.

گوێبگرە”بیرۆکەی ڕاست خۆی بڵاو دەبێتەوە”پێویستی بەنمایشی حیزبی نییە. لێگەڕێن با ژن ئازادبێت با ژن وەک پیاو بیر نەکاتەوە پیاوی بچوک دونیای تێک داوە دەیهەوێت تۆش تێک بدات بتکاتە پیاو!دەیهەوێت تۆش وەک ئەو بیربکەیتەوە! خودا ژن و پیاوی وەک دیاردەیەکی دیالێکتیکی دروستکردوە تا وەک دوبیرۆکەی دژ ژیا ن بخوڵقێنن جوانی بخوڵقێنن،بەڵام پیاوی بچوک ئەوە ی تێکدا دونیایەکی پیاوانەی دروستکرد،لێنەگەڕا بیرۆکەی ژن شان بەشانی بیرۆکەکانی خۆی بەشداربێت لە ژیان و تۆشی لە ڕێگەی فشاری ئایدیۆلۆژی کردۆتە پیاو. ئەرێ ئەم پیاوە بچوکە،ڕەگەز پەرستە لەوەتەی هەیە خەریکی سڕینەوەی تۆیە لێ ناگەڕێت تۆش دونیا بینی خۆت هەبێت،ئەو بچوکە زەندەقی لە هزری ئازادی تۆ چووە،هەر کە ئەڵێین باژن ئازادبێت چاوەکانی ئەبڵەق دەبێت و هەناسەی سواردەبێت.ئەزانی بۆ چونکە ناتوانێت ژنیەکەم ڕازیبکات بۆ ئەوەی دووەم بهێنێت و دووهە م بۆسێهەم و چوارەم و….ئەرێ ئەزیزم هەموو پیاوە ئایدیۆلۆژیە بچوکەکان حەزدەکەن دونیا و سیستەمی ژیان بکەنە بەشێک لەغەریزەکانی خۆیان کەپتەکان دەیانەوێت بە ناوی خوداوە غەریزەکانی خۆیان بگشتێنن.

پیاوی بچوک کۆمەڵگەیەک دەکاتە پێوەر بۆجیهان ئەوەیە کێشەی پیاوی بچوک کە دونیای بەسەر خۆیدا داخستووە . ئەو بەناوی تۆوە ئەدوێت و گوایە دیفاعت لێدەکات بەڵام ئەوە پیاوی بچوکە ناهێڵێت یاسا دیفاعت لێبکات پێویست بەوڕێنەی پیاوی بچوک ناکات تۆش وەک پیاو دەتوانی بیربکەیتەوە و بەرگری لەخۆت بکەیت پیاو هەر ئەوەندە بۆی هەیە بڵێ دەبێ ئازادبیت،هیچ پیاوێک بۆی نییە چوارچێوەت بۆدابنێت چونکە تۆش خاوەنی نیعمەتی عەقڵیت. گوێبگرە پیاوی بچوک ئەوەندە گەورە نییە لای خودا،ئەوە ڕەئی خۆیەتی! ئەوە پیاویبچوکە نەخۆشە نەخۆشی خۆپەسندی و خۆیکردۆتە سەنتەری ژیان،ئەگینا ئەگەر تۆ ئازادبیت ئەوگرگنە لە پێشبڕکێی فیکرو زانست ناگاتەوەتۆ ،ئەمە تۆ و ئەو دونیا سەیرکە لە پیاوی بچوک فراوانتر بیربکەرەوە.

گوێبگرە!ترسنۆکێک بەر پرسێکی ئاکەپە وتی:ژن بە پۆشینی دوکلتە پیاوان ئازاردەدەن!یەکێکیتر لە بەرپرسانی ئاکەپە وتی: ئافرەتی صفور وەک خانووە یان بۆفرۆشتنە یان بۆ کرێیە! سەیرکە ئیمانی ئەوانە لەسەر گونیان بەندە.سەیرکە چەند ترسنۆکن پیاوەکانی خودا،ئەرێ قەت لەخۆت پرسیوە دەبێت پەیوەندی ئەمانە بەخوداوە چیبێت؟! بەڕاستی سەرم سوڕماوە بەناوی خوداوە دەتکەن بە بونەوەرێکی حیزبی و هیچیتر… ئەوان دەیانەوێت تا هەتایە ئاغای ژن بن، بۆئەوەش دەبێت لە پێشدا هزری داگیربکەن ،تەماشاکە چ تراژیدیایەکە وەهای بچوک کردویتەوە کەنەک هزری ئاغایانەی پیاو قبوڵدەکەیت، بەڵکو بانگەشەشی بۆدەکەیت.

کردویانیت بەکاڵایەک بۆ ڕیکلامی سیاسی بۆ بانگەشەکردن بۆ زیهنیەتی پیاو. تۆ دەبێت لەقوڵاییەکانی مێژودا بۆخۆت بگەڕێیت،دەبێ بزانی مێژووش مێژویی پیاوە ،بۆیە مێژووی عامە پەسند ئەفسانەیە ،ئەوانە نوسیویانە کە بۆخوداو پاشا نوسیویانە تۆ دەبێت لەو مێژوو نوسانە بگەڕێیت کە بۆخوداو پاشایان نەنوسیوە بۆ مێژوو حەقیقەتیان نوسیوە.ئەمانە ئەدۆزیتەوە کاتێک سەربەخۆ بیردەکەیتەوە و لەگەڵ حەقیقەتی ژیان بەراوردی دەکەیت.

مەحمود عەبدوڵڵا

هەشتی مارت” بۆ هەر خەڵكێک و نەتەوەیەک مانایەکی کەم و زۆری هەبێت، بۆ ئێمەی نیشتەجێ لە “ڕەشهەڵاتی ناوەراست” ناتوانێت خەمی تاکە بێوەژنێک و تەنیایی قەیرە کچێک بڕەوێنێتەوە،

هیچ بەروارێک و بۆنەیەک قەرەبووی ئەو ئازار و ژان و ستەمە ناکاتەوە کە کچان و ژنانی ناو مەملەکەتی نێرینەکان بە درێژایی ژیان و مێژووی خۆیان دەیچێژن. هەر بە ڕاست لە کۆنەوە گوتراوە کە هەموو دونیا کراوەیە و ماڵی پیاوانە، بە تەنها یەک ماڵ یان خانوو کە پتر لە زیندان دەچێت هی ژنان و کچانە، گەرچی کۆمپیالە و تاپۆ ڕەشەکەی لە ناو گیرفانی پیاوەکانە، بە واتا خانمان لە ناو ئەو ماڵەشدا کرێگرتە و کرێچی پیاوانن، لەوەش قەباحەتر و ناشیرینتر هەر هەموو ژوورەکان هی پیاوانن، بە ژووری نووستنیشەوە کە گوایە بۆ خانمان ڕازاوەیە، دیارە مووبەق/ ئاشپەزخانەش کە ژنانی کەیبانوو تیایدا دەسووتێن هەر وەک ژوری خەوتن شانشینی پیاوانە بۆ چێژبردن، وەلێ لەسەر تەختی خەوتن ژنان تا هەنووکەش پتر لە بووکەشووشەکانی سێکس دەچن، یان تەنەکە و سەتڵی خۆڵ و خاشاکی شەهوەتی مێردە مۆنەکان. نەک بنیادەم و ژنانی سەرمەست بە سۆز و عیشق. تەرخانکردنی ڕۆژێک و بگرە مانگ و ساڵێکیش ناتوانێت ئەو مێژووە پڕ لە ستەم و چەوساندنەوەیە بسڕێتەوە، یان کاڵی بکاتەوە، کە خودی هەر هەموو بزاف و گوتار و ڕابوون و هەڵگەڕانەوەی فێمنیستەکانی ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵات بۆ ماوەی چەندین سەدەیە بە جۆرەها زمان و شێوە و بە ئامرازی جیاواز تێدەکۆشن تاوەکو بنەبڕی بکەن، بە تایبەتی ئەو خانمانەی کە خۆیان بە ڕادیکال دەزانن، کە گومانی قووڵیان لە کۆی میراتی فیکری و کولتووری مرۆڤایەتی هەیە کە هەر هەمووی دەستکردی پیاوە و هەر بۆ خۆشی و بەرژەوەندی خۆی دروستی کردووە، کە دیارە خودی “زمان” لە لایەن باوکە ئەبەدییەکانەوە قۆرغ کراوە کە بووەتە بۆتە و هەڵگری رۆحی ستەمکار و دەستەڵاتخوازانەی نێرینەکان، هەڵبەتە ئەوەشمان لە یاد نەچووە کە لە هەموو دونیادا بۆ زمانی هەر نەتەوەیەکی جیاواز (زمانی دایک) بووەتە ناسنامەی منداڵەکان کە وەک هەر شتێکی دیکەی زکماک و خۆرسک دەبێت بە مۆرکی هەمیشەیی، بەڵام خودی ئەو زمانە بار دەکرێت بە هەموو ئەو تین و تەوژم و کۆد و رەمز و هێما و مانا و میراتە فیکری و ئێتێک و رۆحی ستەم و نامرۆیانەی پاتریارکەکان کە خودی نەخشەی ژیانێکی نایەکسانی و جیاکاری لەسەر ئاستی رەگەز و توخم لە ناو هەناوی ئەو زمانەوە سەرچاوە دەگرێت کە ئیدی لەوە دەشۆرێت زمانی دایکە زەبوونەکانی ئێمە بێت.. ئاخر کە نێرینەکان یاسا و ڕێسا و شەرعیان دادەڕشت و دەنووسییەوە، یەک ژن لە ناو ئەو ئەنجوومەنی نێرگەل و کەڵەگایانە بە میوانیش بانگهێشت نەکرابوو.

هەڵبەتە لەمڕۆکەدا کۆمەڵێک لە پیاوان کە بە ژمارە کەمن بوونەتە خەمخۆری ڕەسەن و ئەمەکدار بۆ بانگەشەی ئازادی خانمان، لەتەک ئەو پیاوانەی کە دروشمی یەکسانیان بەرز کردۆتەوە کە ڕەنج دەدەن لەسەر بنەمای ڕەگەز جیاوازی لە نێوان مێینە و نێرینە نەکرێت، بەڵام بە بەراورد لەگەڵ ملیۆنەهای دیکە کە بڕوای بە نایەکسانی و جیاوازی هەیە: هەر دوو تای تەرازووەکە زۆر لاسەنگ و سەرە و ژێرە. هەڵبەتە لە نێو هەندێک نەتەوە و وڵاتدا ئەو تێکۆشانە بەرهەمی هەبووە، لەسەر ئاستی ژیانی ئابووری و ڕامیاری و کۆمەڵایەتی و فەرهەنگی، بەڵام گەر ڕاستگۆ بین هێشتا دەستەڵاتی ستەمکارانەی باوکسالاری یان پیاوسالاری هێز و هەژموونی خۆی زاڵ کردووە و تا هەنووکەش پیادەی دەکات، چ لە خۆرئاوا و چ لە خۆرهەڵات، بێ سڵکردنەوە دەڵێین کە لە ناو کایەی سیاسەت و ئایین و سەرمایەگوزاری و کولتووریدا هێشتا پیاوان زاڵترن و کەمترین پانتایی و هەل و بوار و زەمینەسازی بۆ خانمان خۆش نەکراوە کە بێنە مەیدانێ و ببن بە کارەکتەری سەرەکی ناو ژیانێکی شکۆمەندانە. هەر بۆ نموونە: نۆهەد نۆ دەر سەدی سەرمایەی دونیا هی پیاوانە، یەک دەر سەدی سەرمایەی دونیا لای خانمانە، دیارە لە ناو کایەی ئایین و ڕامیاری و پەروەرددە و کۆی خانە و کایەکانی دیکەی چالاکی مرۆیی هەر ئەوان سەردەستە و بڕیادەرن بە پێوانە و ڕێژە هەرە زۆرەکەی پیاوانن نەک ژنان.

ئایا ئەوەیان چ ڕۆژێکی ڕەشە کە ساڵانە لە “هەشتی مارت”دا خەڵکانێک گوڵ دەبەخشنەوە و ئاهەنگ ساز دەکەن، کە بە ملیۆنەها لە ژنان لە ماڵەکانی خۆیان زیندانین، جا چ کۆشک-نشین بن یان کەلاوە نشین، یان ئاوارە و ماڵ بە کۆڵەوەن دەرئەنجامی ئەو جەنگانەی کە پیاوەکان بە ناوی کڕینەوەئ ئابڕووی تکاوی خودا یان درۆی خۆشەویستی نیشتمان و یان بە ناوی نەتەوەپەرستی و خەڵک و خاکپەرستی لە “ڕەشهەڵاتی ناوەراست”دا نەک “ڕۆژهەڵاتی ناوەراست” بەرپایان کردووە، هاوکات بە ملیۆنەهاش ئاوارە و دەوارنشینن، تلاوە و کوشتەی کۆچ و ڕەوی ملیۆنین، کە بەرهەمەکەی ئاوەدانکردنەوەی گۆڕستانەکان بووە، کاولکاری و دۆزەخ سازکردن و گۆڕینی مەملەکەتەکان: کە بوون بە قەسابخانە و شێتخانە و بەندیخانە و خەستەخانە کە تیایدا هەرزانترین شت مەرگی مرۆڤ خۆیەتی، کە دوا جار باجەکەشی ژنان و منداڵان دەیدەن و دەبن بە سووتووی جەنگ و پێخوست و قوربانی، هەڵبەتە هەر وا بووە، پياوەکان شەڕ دەنێنەوە و جەنگە خوێناوییەکان بەرپا دەکەن، لە ئاکامدا ژنان ڕەشپۆش دەبن و ناچارن بەوەی کە بێوەژنکۆشی بکەن و کچەکانێش پرچی سپی بهۆننەوە.

هێشتاکە لە دونیای ئێمەدا ژن کانگا و سەرچاوەی فیتنە و ئاشووب و ئاژاوەیە، بە سەدەها مەلا و ئاخوند لەسەر مینبەرەکانیان لە سەدەی بیست و یەکدا ئەم وێنە و تابلۆ ناشیرینە بەسەر خەڵکی و پیاوەکاندا پەخش و بڵاو دەکەنەوە. فێمینستە ڕادیکاڵەکان لەوە تووڕەن کە لە هەر سێ کتێبە ئاسمانییەکاندا ئەوە خودی “ئادەم”ی باوکە کە پێش “حەوا” دەخوڵقێت، گوایە “حەوا” لە پەراسووی چەپی ئادەم دروست کراوە کە خواریشە، بۆیە هەمیشە دایکم دەیگوت: کوڕەکەم ئێمەی كچانی “حەوا’ گوناهبارین کە دایە گەورەمان وای کرد بەهەشت بدۆڕێنین، لە پەراسوویەکی خوار دروست بووین و مەحاڵە ڕاست ببینەوە، بە ملیۆنەها لە ژنان و پیاوانی سەر ڕووی زەمین بە ڕێز و ترسەوە بڕوایان بەم خورافەت و خەیاڵە ناشیرینە هەبووە، بە درێژایی مێژوو، دیارە هەنووکەش لە جیهانی ئیسلامی و عەرەبی هێشتاکە ئەم وێنە ناشیرینە لە خەیاڵدانی خەڵکانی ئێمەدا ماوە و لە چوارچێوەی زێڕیندا هەڵدەگیرێت و بە دیواری ماڵەکاندا هەڵدەواسرێن، کە بەیانیان کار و ئەرکی کچان و خوشکان و دایکانی ئێمەیە کە بە فرمێسکی چاوان شووشەی سەر ئەو تابلۆیە ناشیرینە پاک بکەنەوە کە هەقایەتی ڕسوایی خۆیان دەگێرێتەوە، لە ڕۆژگاری داستانی “هەزار و یەک شەوەی” (شەهرەزاد)ەوە تاوەکو ئێستا. دیسانەوە ئەوە “ئادەم” بووە کە ناو لە شتەکانی دەوروبەری خۆی دەنێت، ناونانی هەر هەموو ئەو شتانەی کە لەسەر زەمین و ئاسمان دەیانبینێت، داخەکەم کارەسات ئەوەیە کە سەرەتا “حەوا” خۆی نازانێت لە پێناو ڕەواندنەوەی تەنیایی ئادەم خوڵقاوە، هەر خودی “ئادەم” خۆی ئاوڕێک لە ” “حەوا” خان دەداتەوە و پێیدەڵێت: خانمی خرتێ.. لەمڕۆکەوە تۆش ناوت “حەوا”یە.

ئا لێرەوە کارەساتی خانمان دەست پێدەکات کە هەر لە سەرەتاوە خۆیان نازانن لە پێناو چی دروست کراون، لەوەش کوشندەتر ئەو مافەیان نەبێت ناوێک بۆ خۆیان بدۆزنەوە وەک دایکە حەوا کە هەقی نەبووە نە خۆی ناو لە خۆی بنێت، نە مافی ئەوەشی هەبووە وەک “ئادەم”ی دڵخوازی ناو لە دیاردە و شتەکانی دەوروبەر بنێت. بیرمان نەچێت کە گەورەترین سووکایەتی بۆ من ئەوەیە کە لە هەموو دونیادا تا هەنووکەش کچان و کوڕان بە ناوی باوکیانەوە یان مێردەکانیانەوە بانگ دەکرێن. ئەوەی ئەو مافەش دەدات بە “ئادەم” کە ناو لە شتەکان بنێت و بگرە خۆی فێری دەکات و بەدەم زمان پژانەوە زار هەڵبێنێت: خودی یەزدان خۆیەتی.

چش لەوەی کە “حەوا” دەکرێت بە ڕەمزی فریودانی “ئادەم” بە یارمەتی و تەفرەدانی شەیتان بۆ حەوا کە ئەو وێنەیەش زەق و زاڵ دەچەسپێت کە بووەتە یاوەری شەیتان بۆ دەستخەڕۆکردنی “ئادەم” کە هەڵبەتە دەکرا “حەوا” ببێت بە نموونەیەکی ئازایەتی و یاخیگەری و قەدەغەشكێنی کە یەزدان خۆی دەستی نەگرتووە، چونکە ئیدی ‘حەوا”ی سەرکێش و دڵئازا حەز بە ئەزموونێکی تازە دەکات، کەچی لە خەیاڵدانی مرۆڤایەتی بووە بە ڕەمز و سومبولی فیتنە و فریودان نەک سەربەستی، کە ئەوەش بۆ خۆی کاری نێرەوز و پیاوەکان بووە کە وای بهۆننەوە، لە کاتێکدا یەزدان دەیتوانی دەستی ئادەم و حەوا بگرێت و نەهێڵێت دەست بۆ میوە حەرامەکە ببەن، بەڵام دەکرێت وای شی بکەینەوە کە یەزدان حەزی بە گەمەی ئازادی و سەرکێشی کردووە کە بە ملیۆنەها ئاییندار خۆیان لەم وێنە پاک و جوانە دەدزنەوە و پشت لە حیکمەتی ئیلاهی دەکەن کە ڕەنگە و دەکرا مرۆڤ بیکات بە سەرمەشقی سەربەستی نەک گوناهباری، بەڵام پیاوانی ترسنۆک و تۆقیو لە جوانی و سەرکەشی و سەرکێشی ژنان و کچان هەر دەبوو بەم چەشنە ڕاڤەی بکەن و دایکە حەوا و کچەکانی بکەن بە کەتنکەر و خاوەنی یەکەمین گوناه، لەوساوە و بۆ هەتاهەتایە!

ئایا “هەشتی مارت” کە یاد-رۆژی ژنانە لەسەر زەمین توانیوییەتی ئەم وێنە ناشیرینە لە خەیاڵدانی ملیۆنەها بسڕێتەوە، بە تایبەتی لەم دەڤەرەی کە ناوی “ڕەشهەڵات”ە یان جیهانی عەرەبی و ئیسلامی؟ من گومانێکی گەورەم لە دڵدایە. بیرمان نەچێت کە ئیسلامی سیاسی بە درێژایی سەدەی بیست نەخشە و ئەندازەسازییەکی هێنایە کایەوە کە بێجگە لە فۆبیا و ترس وتۆقین لە ژنان هیچی دیکەی نەبووە، کە مەرجە بزانین کە ئەو وێنە ناشێرینەی بۆ ژنان کرد بە وێنەیەکی زاڵ و ئەزەلی کە چەندەها سەدە و سیا ساڵی گەرەکە و دەوێت کە کەمەكێ کاڵتر ببێتەوە. ڕێک لەوە دەچێت کە خودی ژن یان گیانی کە بە “عەورەت” ناوزەد کراوە و من و تۆ لەو دەروازەیەوە بووین بە میوانی ئەم دونیایە، ئەم دامێن و کانگای ژیان و سەرتۆپی هەر هەموو چێژەکانیش وەها ترسناک وێنائ کراوە کە لە سێگۆشەی ” بێرمیودا / پەرمۆدا” دەچێت کە کەوتۆتە ناو “ئۆقیانووسی ئەتڵەنتیک”. گوایە گێژەنێکی زێدە قووڵ و دەریالووش و ترسناکە کە هەرچی کەشتی و گەمی و پاپۆڕ هەن: کە نزیک دەبنەوە قووتیان دەدات و هەڵیاندەلووشێت، بگرە فرۆکەکانی ئاسمانیش کە بەسەر ئەو سێگۆشەیەی “بێرمیودا/ پەرمۆدا”یە تێدەپەڕن، بە هەر هەموو سەرنشینەکانییەوە لە ناو خۆیدا نوقمیان دەکات و هەرگیز نادۆزرێنەوە. لە مڕۆکەدا ئەم وێنەێەی کە لە لایەن ڕەهبەرانی ئاییندارە توندڕۆکان بۆ خانمان ڕەسم کراوە زۆر ترسناکترە لەوەی خەیاڵی “ئیبلیس”یش بیگاتێ.

“هەشتی مارت” بۆ هەر خەڵكێک و نەتەوەیەک مانایەکی کەم و زۆری هەبێت، بۆ ئێمەی نیشتەجێ لە “ڕەشهەڵاتی ناوەراست” ناتوانێت خەمی تاکە بێوەژنێک و تەنیایی قەیرە کچێک بڕەوێنێتەوە، یان فرمێسکی کچۆڵەیەکی برسی و بنێشتفرۆش بسڕیتەوە لەسەر شەقامێکی سیخناخ بە ماشێنی دوا مۆدێل کە ڕەنگە تاوەکو ئێوارەیەکی تاریک هیچ خواپێداوێک بە ڕێکەوت جامی ماشێنەکەی دانەداتەوە و میهرێک بنوێنێت.

لەمڕۆکەدا (هەشتی مارت) چی پێدەکرێت کە لەسەر ئاستی هەر حەوت کێشوەرەکە قازانجی بازاڕی لەشفرۆشی لە هی چەکی کۆکوژ و و تفاقی جەنگ یەکجار زۆرترە، کە لەمڕۆکەدا کەس لە ڕۆژئاوا بە لەشفرۆش و سۆزانی و قەحپە ناویان نابات، چونکە شوورەییە، بەڵکو پێیان دەگوترێت ” کۆیلەی سپی” کە خۆی هەڵگری مانایەکی ناشیرینترە!

چیرۆک و ئەفسانە ئاسمانی و سەرزەمینییەکان سەبارەت بە “مـێ” هەرچۆنێک بن، مێژوو سەلماندوویەتی کە مرۆڤایەتی بە گشتی کانیاو و سەرچاوەکەی ژن بووە. هەرچی شتە جوان و ئەزموونە گەورەکانی ناو ژیان و بوون هەن پشکی ژنان تیایدا زۆرتر بووە، کەچی پشکی لە ئازار و کارەسات و فرمێسک خوێن و ئارەقە و ڕەنجی بەباچوو پتر بووە. ئەو کاتەی خانمان بە دەستێک لانکە و بێشکەیان ڕاژەندووە، بە دەستەکەی دیکەیان هەر هەموو دونیایان ڕاژەندووە. کانگا و سەرچاوەی خۆشەویستی بووە، کەچی ڕق و کینە و مەرگەمووشی چنیوەتەوە، هیچ شتێک نییە ڕەنگ و بۆن و دەنگ و تامی خۆشی ژنانی تێدا نەبێت، ئیلهامبەخشی داهێنانی ناوازە بوون، کەچی هێشتا ئێمەی پیاو بۆ خۆمان نەمانتوانیوە ژنان وەک خۆیان بناسین، پتر وەک بوونەوەرێکی سێکسواڵ دەیانبینین نەک مرۆڤ، کانگای هەوەس و شەهوەت و بەس. ژن نەزۆک بێت یان سک و زا بکات، پشکی زۆری هەر هەموو خەم و بەرپرسیارییەتی بەخێوکردن تاوەکو ساڵانێکی دوور و درێژ لە ئەستۆی ئەودایە.

“هەشتی مارت” چی لەو ملیۆنەها ژنە دەکات کە شەوانە بە زۆردارەکی لە لایەن مێردەکانیانەوە ئەتک دەکرێن؟ ئەوەیان لە دونیای ئێمەدا تێرۆرێکی دەستەجەمعی و گشتگیرە و بە ناوی شەرع و یاسا و ڕێساوە پیادە دەکرێت، بگرە بە ناوی ئاسمانەوە، ئاخر دوا جار گوتمان “حەوا” لە پێناو “ئادەم” خوڵقاوە نەک پێجەوانەکەی، ئادەم کە هێشتا لە ئاسمان بووە، نە ڕاوچی بووە و نە جەنگاوەر، بەڵام کە لەتەک “حەوا”دا سزا دەدرێن و تووڕ هەڵدەدرێنە سەر زەوی، دوای سکوزای دایکە حەوا بێچوویان دەبێت، کەچی ‘`قابیل” دەستی دەچیتە خوێنی ‘‌هابیل” ی برای و دەیکوژێت، گەرچی هەر هەموو ئەم ئەستێرە نازدارە میراتی خۆیان بووە. هەڵبەتە سک سووتانەکە هەر بۆ حەوا بووە، لەوساوە تاکو ئێستا فەرزەندەکانی ئادەم وازیان لە جەنگ نەهێناوە و بەردەوامیش ڕاوچی بوون، یەكیک لەو خووە خراپانەی ئەو سوارچاک و ڕاوکەرانە “ڕاوەژن” بووە، جا چ لە میانەی جەنگەکان بووبێت کە لەسەر وەختی داگیرکردنی وڵاتان کردوونی بە کۆیلە و کەنیزەک، یان لە کاتی ئاشتییدا کە لە بازاڕەکاندا وەک “کۆیلەی سپی” کڕیونی.

ئایا بە ڕاست شوورەیی نییە کە تاکە یەک ڕۆژ بدەین بە خانمان کە زۆرێک لەوان (٣٦٥) ڕۆژ لە ساڵیکدا دەتلێنەوە؟ چ بە بیانووی ئاهەنگ و شادی بێت، یان بە ناوی ڕۆژی ژنان، کەچی هەر ئەمڕۆ بە ملیۆنەها ژن لە پرسەی نەبڕاوەدا گەرمە شین و واوەیلا دەکەن و شیوەن دەگێڕن، کە بەدەم گریە و زاری و داد و فوغانەوە عەرشی فەلەک دەلەرزێنن، کەچی دڵی پیاوە دڵبەردینەکان نالەرزن کە جەنگەکان بەرپا دەکەن و ناسرەون.. هەرگیزا و هەرگیز!

چ سەیرە کە لەوەتەی ئێمەی مەردمگەل هەین بە “ئادەمیزاد” ناوزەد دەکرێین، نەک حەوازادە، هەر هەموو شتەکان موڵکی پیاوەکانە، بگرە مەرگ و ژیانیش بە دەستی ئەوانە، خواهانە و شاهانە فەرمان و سزا دەردەکەن، جەنگەکانیش بە فەرمانی ئەوان بەرپا دەکرێن.. بەڵام کە ماڵئاوایی لەم دونیایە دەکەین بە ناوی دایکمانەوە “تەلقین” دەدرێین، نەک لەبەر ئەوەی کە من و تۆ کوڕی دایکمانین.. هەرگیز.. بەڵکو گومان و ترسێکە لەوەی نەکا پلکە “زارێ” دایکم و دایکی تۆی چەلەنگ فاڵیان لە پیاوێکی دیکە خواردبێت و نەک باوکانی خۆمان.. من بۆ خۆم زۆر جاران شەرمێ لە خۆم دەکەم و تەریق دەبمەوە کە سەر بە توخمی ئادەمیزادانم.. ئاخر پشکی ئێمەی نێرینە لە پیسکردنی هەوا و ئاو و خاک: پشکی شێرە، ئەم ئەستێرەیە بە دەستی ئێمە بۆگەنی کردووە و وا بڕوات دەکوژێتەوە، گوایە مرۆڤ جێگر و خەلیفەی خودایە لەسەر زەمین، دەی باشە.. ئەگەر دڕندەی خودا بووایە ج وێرانە خاک و کاولکاری و خوێنبارنێکی دیکەی ساز و گەرم دەکرد، بەڵام ناشزانم ئاخۆ چۆن دەبووم گەر سەر بە توخمی حەوازادە بوومایە.. بەڵام دڵنیام کە تووڕە و غەمگین و یاخی دەبووم، بۆ هەمیشە لەو میوە قەدەغەکراو و حەرامانەم دەخوارد کە بۆ یەکەمجار “دایکە حەوا”ی نەبەرد و سەرکەش و دڵئازا و یاخی دەمی بۆ برد..!!!
…

( شێرۆ-ی پلكه‌زارێ)
هەشتی مارت/٢٠١٩

باندەکانی لەشفرۆشی بەشێوەیەکی ئاسان ژنان لەوڵاتیکەوەدەگوازنەوەبۆ وڵاتێکی تر،هەرباندێک لەوباندانە دەست وپێوەندی خۆی هەیە،لەناوجومگەکانی دەسەڵات وناوەندەبەهێزەکانی وڵات

کتێبی بازرگانی کردن بە ژنان یەکێکە لەو کتێبە گرنگانەی کەلایەن (شاکارشکارقادر)ە،وە کراوە بەکوردی، ولەلایەن دەزگایی ئایدیا بۆفکرولێکۆلینەوە چاپ کراوە کەبەزمانیكی سادە ولەکتێبیکی قەبارە بچوک ولاپەرە کەمدا زۆرترین زانیاری وداتای تێدایە سەبارەت بە بازرگانی کردنی نایاسای بەژنان لەسەرئاستی جیهان بەگشتی.
لەسەرەتای کتێبەکەداداتاو زانیاری خراوەتە ڕوو کە دەڵێت بەگوێرەی ئامارەکان لە جیهاندا نزیکەی (٢٧)ملیۆن مرۆڤ کەڕێژەی (٨٠)%ژن ومنداڵن گەورەترین بازرگانی ناشەرعی ویاسایان پێوەدەکرێت،داهاتی ساڵانەی بازرگانی کردن بەژنان ولەشفرۆشی بەنزیکەی (٢٨)ملیاردۆلارمەزەندە دەکرێت،ئەمە بەپێی ئامارەکانی ڕێکخراوی کاری نێودەوڵەتی،هەروەها داهاتی ساڵانەی کارکردنی ناچاریش بەنزیکەی (٣٢)ملیاردۆلارمەزەندە دەکرێت.
باندەکانی لەشفرۆشی بەشێوەیەکی ئاسان ژنان لەوڵاتیکەوەدەگوازنەوەبۆ وڵاتێکی تر،هەرباندێک لەوباندانە دەست وپێوەندی خۆی هەیە،لەناوجومگەکانی دەسەڵات وناوەندەبەهێزەکانی وڵات،بەتایبەت هەندێک لەوکارمەندانەی لەفەرمانگەکانی کۆچ و کۆچبەری یان پۆلیسی و کارمەندانی فرۆکەخانەکان کاردەکەن،ئەمانە پارەیەکی زۆروەردەگرن لەوکەسانەی سەرپەرشتی ئەم جۆرەبازرگانیە نایاسایە دەکەن،هەرئەمەشە وای کردوە بەردەوامی بەم بازرگانیە بدەن،هەروەها تەکنەلۆجیای زۆرپێشکەوتووبەکاردەهێنرت لەلایەن ئەوباندانەوە وەبەشێوەیەکی بەرنامە بۆداڕێژراوکارەکانیان ئەنجام دەدەن.

کیشوەری ئەوروپاوەک نەخشەیەک وایە بۆدابەش کردنی ئەم بازرگانیە کە دابەش دەبێت بۆ وڵاتانی هەناردەکان کەبریتین لە (ڕوسیا،ئۆکرانیا،ڕۆمانیا) وڵاتانی نێوەندگیریش بە گشتی کۆمارەکانی یوگسلافیای پێشوون.وڵاتانی هاوردەکاریش وەک(ئەڵمانیا،فەرەنسا،ئیتالیا) ئەمجۆرەبازرگانیە بەشێوەیەکی زۆرسەرنج ڕاکێش ئەنجام دەدرێت لەنێوان ئەو وڵاتانەدا ودەست کەوتێکی یەکجارزۆر دەست باندەمافیاگەریەکان دەکەوێت.

ڕوسیا یەکێکە و وڵاتانەی کەبازارەکانی ئەڵمانیا وپۆلۆنیا وهەندێک وڵاتی ئاسیا پردەکات لەوژنانە بەگوێرەی ئامارەکان روسیا ساڵانە (٥٠٠٠٠)ژن ڕەوانەی ئەو وڵاتانەدەکات،هەروەها خۆرهەڵاتی ئەوروپاش بازرگانی کردن بە ژنانەوە بەڕیژەیەکی یەکجارزۆر بەربڵاوە بە هۆخراپی باری ئابوری و داروخانی سیستەمی شیوعیت، بەگوێرەی ڕاپۆرتەکان وڵاتانی (ئۆکرانیا،چیک،پۆلندا،هەنگاریا،رۆمانیا)بەرهەم هێنی چالاکی بازرگانی کردنن بە ژنانەوە کە گەیشتۆتە ئاستێک کە کچی خوار (١٣)ساڵ بازرگانی پێوەدەکرێت وڕەوانەی وڵاتانی تردەکرێت.

وڵاتەعەرەبیەکانی ناوچەکەش بەدەرنین لەم بازرگانی کردنە بەژنانەوە،کەبریتین لە وڵاتانی بەحرەین،ئیمارات ،ئوردون، مەغریب،لوبنان وهەروەهاعێراقیش بەتایبەت دوای ڕووداوەکانی سوریا هاتنی داعش بۆعێراق وچەندین حاڵەتی دەستدرێژی و بازرگانی کردن بە ژنانەوە هەبووە بە تایبەت لەکەمپی ئاوارەکان بە گوێرەی ڕاپۆرتێک ژنانی سوری وعیراقی سوکایەتیان پێکراوەو بازرگانیان پێوەکراوە لەرابردودا.

هەروەها ڕێکخراوی داعش ڕۆلی هەبووە لەبازرگانی کردن بەژنانەوە نرخی داناوە لەسەرژنانی یەزیدی و مەسیحی بۆ هەرژنێکی تەمەن ٣٠بۆ٤٠ساڵ (٧٥٠٠٠)دیناری عێراقی و (١٠٠٠٠)دیناری عێراقی بۆ ئەوانەی تەمەنیان لە نیوان ٢٠تا٣٠یە.
جۆرێکی تری بازرگانی کردن بە ژنان لەوڵاتەعەرەبیەکان ئەنجام دەدرێت بەناوی هاوسەرگیرەوە کەلەوڵاتانی کەنداو و ئێران ئەنجام دەدرێت،کەزۆبەری جاربەگرێبەستی ساختەوناشەرعی ناچاربەزەواج دەکرێن،هەروەها بازرگانی کردنی بەژنان لەڕێگەی هاوسەرگیری گەشتیاریەوە کەزۆربەی ئەوکچ وژنانەی ڕازی دەبن بەم کارە هەژارن و خێزانەکانیان لەبەریەک هەڵوەشاوەتەوە،وڵاتی میسر زۆرترین ئەم هاوسەرگیرەی تێدائەنجام دەدرێت،تەنها لەساڵی ٢٠٠٦ڕیژەی هاوسەرگیری گەشتیاری گەیشتوە بە (٤٠٠٠٠)حاڵەت.

بازرگانی کردن بەژنان چەندین لێکەوتەی هەیە وەک ئەوژنانە توشی دەستدریژی سێکسی دەبن ڕێژەیەکی زۆریشیان توشی نەخۆشی ئایدزدەبن بۆنمونە ئەوژنانەی ڕوانەی وڵاتی ئیتالیاکراون ڕێژەی (٥٠)%توشی نەخۆشی ئایدزبوون،هەروەها، (٧٠)% ئەوژنانەی لەکەمبۆدیالەخانەکانی لەشفرۆشی ڕزگارکراون توشی هەمان نەخۆشی بوون.
هەروەها ئەم بازرگانیە دەبێتە هۆی هەڵوەشاندنەوەی خێزانەکان بەگشتی وچەندین لیکەوتەی دەرونی خراپیشی لێدەکەوێتەوە،کەهەردەم هەستی شەرم و ڕوخانی دەرونی وهەست کردن بەتاوان و بەشێکیان ئالودەی مادەهۆشبەرەکان دەبن.

لەپێش هاتنی ئیسلامدا ئافرەتی لەشفرۆش باجی لێوەردەگراکەئەمەش بازرگانی بووبەژنانەوە کەتائیستاش بوونی هەیە بەڵام ئیسلام بەهەمووشیوەیەک داوێن پیسی قەدەغەکرد.
عامرئەلهوشیان بەراودێکی کردوە لەنێوان چارەسەری ئیسلامیانە بۆئەم دیاردەیە کە پێی وایە”ئیسلام چارەسەرێکی هێواش و هەنگاوبەهەنگاوە بۆئەم دیاردەمەترسیدارە،لەچوارچیوەی کارنامەیەکی ڕوون کەئازادکردنە،ئەمەلەکاتیکدایە چارەسەری ڕۆژئاوای بۆئەم دیاردەیە نامرۆڤانەیە کەیاساکان وادەکات تاوانبار بەئاسانی دەربازی ببێت لە لێپرسنەوە”.

دکتۆرعامر ئاماژەی بەوەش کردوە کەوشت کردنی سەرچاوەی کۆیلەکردن یەكێکە لەدیارترین سیماکانی چارەسەری ئیسلام،ئەمەش لەڕێگای قەدەغەکردن وسەرکۆنەکردنی بە کۆیلەکردنی مرۆڤەئازادەکان بەهەرڕێگاوشێوازێک بێت.

زۆر ئەو پرسیارە رۆژانە لێرەو لەوێ دەکرێ باشە هۆکار چیە ژنا ن بەگشتی لە ووڵاتە ئیسلامیەکانەوە ڕوو لە ئەوروپا و ڕۆژئاوا دەکەن ؟ بۆچی ڕوو لەو ووڵاتانە ناکەن کە جیهانی سێیە من ویان کە شەریعە بنەمای دەسەڵاتەکاتیانە ؟ ئەمەنەک بۆ کەسانێکی وەک (رهفة محمد ی ١٧ ساڵە کە لە سعودیەوە هەڵهات ) و وازی لە ئایینی ئیسلام هێناو گەیشتە کەنەدا ومافی پەنابەرێتی وەرگرت لەم ووڵاتە بەڵکو بۆژنانێکێش کە ‌هێشتا پەیڕەوی لە ئیسلام دەکەن ئەم ووڵاتانە جێ دەهێڵن ڕوو لە ووڵاتانی ڕۆژئاوا دەکەن واقعیە وڕاستیە . دیارە هۆکاری کۆچ کردن لە جیهاندا زۆرن ، جەنگ ، لافاو، بومەلەرزە ، کارەساتە سروشتیەکانی تر و، خراپی باری ئابوری ، زەبروزەنگ وپەلاماری سەربازی و سەرکوتی سیاسی ئەم هۆکارانە زۆر باس کراون بەڵام لێرەدا باس لە زبرو زەنگی کۆمەڵایەتی دەکەین .
ئەگەر بە سەرنجەوە بڕوانیین لەو ووڵاتانەی ئایینی ئیسلام هەژموونی هەیە مرۆڤ لە قاڵب دەدەرێت ، مرۆڤ وبە تایبەت ژن ناتوانێت لە چواچێوە ی ئەوکوڵتورو یاسایە بچێتە دەرەوە کە لەو ووڵاتەدا زاڵە . ئەو کۆلتورویاسایەش نابێت دەسکاری بکرێن هاوتەرییب بکرێ لە گەڵ ڕەوتی بەرەوپێش چوونی کۆمەڵگا ، چونکە بە پیرۆز دادەنرێن ، پیرۆزیەکانیش ڕەهان و دەسکاری کردنیان بڤەیە . کەوایە لەو کۆمەڵگایە دەبێت هۆش وبیری مرۆڤەکان فریز بکرێت نابێت ڕەوتی مێژووی شارستانیەت ببینێ. بەڵام ئەم کارەش زه‌حمەتە چونکە ئەمڕۆ تەکنۆلۆجیا وئەنترنێت رێگا نادا بیرو زەینی مرۆڤەکان فریز بکرێ بۆیە لە ئەنجامی بەریەک کەوتنی ئەم دووانە واتە پیرۆزیەکان و زانست یاخی بوونی مرۆڤەکان دروست ئەبێت مرۆڤ لە هەلێک دەگەڕێ ئەو دەرگاو پەنجەرانە بکاتەوە کە لێ ی داخراوە تا هێزی بێت ڕابکات وخۆی بگەیەنێتە جێگایەک کە پیرۆزیەکان ڕێگر نەبن لە بەردەم ژیانی مرۆڤایەتی ئەودا..
لە ڕاستیدا پێداویستیەکانی کۆمەڵگای چینایەتی سەرمایەداری وا دەخوازێت کۆمەڵگای مرۆڤایەتی بەم جۆرە دابەش بکرێ ، لە هەندێ ووڵات بڕێک ئازادی و مافەکانی مرۆڤ زیاتر بێت لە هەندێ ووڵاتیش کەمتر وتا ئاستی نەبوون بن ، کاریگەری رێنیسانس لە سەر ووڵاتانی ڕۆژائاوا و ڕوو نەدانی ڕێنیسانس لە ووڵاتانی بە ناو ئیسلامی وجیهانی سیەمی ئەم دابەش کردنەی دروست کردووە خاڵی هاوبەش لە هەردوو شێوەکەی دەسەڵاتدا بوونی کۆمەڵگایەکی چینایەتی پڕ لە زوڵم وستەم وچەوساندنەوە وبێ مافیە چونکە یەک سیستەمی ئابوری سەرمایەداری بەرێوە دەبرێت بۆیە تا ستەمی ئابوری لە سەر مرۆڤ هەبێت مافەکانیشی زەوت دەکرێ وەک مرۆڤ .
هەندی ئازادی ومافی مرۆڤ لە کۆمەڵگا پێشکەوتوەکاندا یه‌ بەرهەمی خەبات تی کۆشانی خەڵکی ئەو ووڵاتانەیە کە لەماوەی سێ سەد ساڵی رابووردودا کاریان بۆ کردوە هەندێکی تریش بەرهەمی شۆڕشی ئۆکتۆبەری روسیایە.، یەکێ لەوانە مافەکانی ژنانە ،. وە به‌ دیارکراویش مافە کۆمەڵایەتیەکانی ژنانە ، نەمانی دەستی باڵای پیاوەبە سەر ژناندا ونەمانی دەستی ئایین بە سەرژیانی کۆمەڵایەتی ژناندا لە دەسکەوتە گرنگەکانن . لەم کۆمەڵگا یانەدا خۆشەویستی ئازادە نە دین ئەتوانێ کاریگەری هەبێت لە سەری نەپیاوان ،ئەوە نەماوە باوک ڕازی نەبێت کچەکەی نەدات بە کەسێک خۆشی بوێ مەرجی ئەوە نەماوە دەبێ کورەکە خزمی خۆی بێت یا هاودین وهاونەتەوەی خۆی بێت یا ڕەش وسپی بێت یا خاوەن پارە دەوڵەمند بێت خۆشەویشی داتەکاوە لەم پیسیانە .
زۆر لە ژنان ووڵاتانی خۆیان بە جێ ده‌هێڵن ڕوو لە ووڵاتانی ڕۆژئاوا دەکەن لە بە ر ئەو هۆکارانەیە باسم کردن ، دەبینین بە هۆی نەبووونی ئە و مافانە ووڵاتانی خۆیان لە جیهانی سێ یەم و ووڵاتانی ناوزەد بە ئیسلامی جێ دەهێڵن و روو لە ووڵاتانی ڕۆ ژئاوا دەکەن، چونکە ووڵاتانی خۆیان زیندانێکە بۆیان یا دۆزەخێکە بۆیان چیترناتوانن ژیانی تێدا بکەن . زۆرێک لە و ژنانە بەهۆی بوونی مەترسی لە سەر ژیانیان هەڵهاتوون ئەگەر لەوێ بوونایە ئێستا لە ژیاندا نەمابوون.
ژنان ناتوانن ئەو بێ مافیە قەبوڵ بکەن کە دینەکان بۆیان داناون ، ناتوانن ئەوە قەبوڵ بکەن بە منداڵی بدرێن بەشوو یا باوک ودایکیان بیانفرۆشن بە پارە یا بیاندەن بەخزمی خۆیان ، ژنان ناتوانن زوڵمی مێردەکانیان قەبوڵ بکەن کە ئایین بۆی داناون لە قسەی مێردەکانیان دەرنەچن ، ژنان ناتوانن ئەوە قەبوڵ بکەن مێردەکانیان ژنی تریان هەبێت ، دیارە من مەبەستم هەموو ژنەکان نیە ژن هەیە هەموو ئەمانەی قەبوڵە چونکە دین پێ ی ووتوە ئەمە ئەمری خوایە ئەگەر قبوڵی ناکەی خوا لێت ڕازی نابێت وبەهەشت نابینین وبە ئاگری چەهەنەم دەتسوتێنن ، ژنیش هەیە قەبوڵی ناکا لە بەر بێ ئاگایی توشی بارێکی دەرونی وا خراپ دەبێت خۆی دەکوژێ یا خۆی دەسووتینێت ، ژنیش هە ێە هۆشیارانە لە بەرانبەریدا ڕادەوەستێ ومافەکانی خۆی بە دەست دینێ . ژنیش هەیە لێ ێ یاخی دەبێ خۆی دەگەیەنیتە جێگایەک کە کەمێكیش بێت مافی کەرامەتی وئینسانی پارێزراو بێت ، دیارە جێگایەکیش بۆ ئەوان کۆمەڵگاکانی ڕۆژائاویە نەک ئەو ووڵاتەنەی حوکم وکەلتوری ئایینی تێدا زاڵە وەک ووڵاتانی ناسراو بە جیهانی سێ یەم و ووڵاتانی ئیسلامی.
دوا ووتەم ئەوەیە با هەموومان ڕوو لە گوڕینی هەژموونی یاسا وحوکمە دینیەکان بکەین و داواکار بین دین لە حوکم و یاسا ودەوڵەت وپەروەردە جیا بکرێتەوە دین وەک کاری تاکە کەسی چاو لێ بکرێ و ئازاد بکرێ بۆ هەر کەسێک پەیڕوەی لێ دەکات تا زوڵم لەسەر ژنانیش نەمێنێ و چیتر ئاوارە نەبن. هەر ژنێک یا هەر ڕێکخراوە یەکی ژنان کە بۆ ئازادی یەکسانی خەبات دەکات دەبێ بە دوای ئەمە وە یێ ولە م ٨ ی مارسەوە دەست بە کار بێت بۆی .

سەردار عەبوڵا حەمە
٥ ی مارس ٢٠١٩

سیمۆن دو بۆڤوار لە فەرەنسا ناسرا وەک هاوڕێ و هاوسەری فەیلەسوف و نووسەری فەرەنسی ” ژهن پۆل سارتەر” لەبەر ئەوەی زۆر بەرهەم و چالاکییان پێکەوە ءەنجام داوە ……

بۆ خوێندنەوەی ئەم بابەتە کلیکی ئێرەبکەن …..

بانگخوازێکی ئایینی بەناوی “عبدالواحد” پروپاگاندە بۆ ئاسایی بونی بەشودانی مناڵانی ٩ساڵ و ١١ساڵ و ١٢ساڵ دەکات و ئەیەوێت زەمینە خۆش بکات بۆ هاوسەرگیری کچان لە تەمەنێکی مناڵیەوە ..

بانگخوازێکی ئایینی بەناوی “عبدالواحد” پروپاگاندە بۆ ئاسایی بونی بەشودانی مناڵانی ٩ساڵ و ١١ساڵ و ١٢ساڵ دەکات و ئەیەوێت زەمینە خۆش بکات بۆ هاوسەرگیری کچان لە تەمەنێکی مناڵیەوە ..

بەمەش بانگەواز بۆ برەودان بە پێوەر و ڕێسایەکی کۆمەڵایەتی کۆنەپەرستانە دەکات کە ڕێگەخۆشکەرە بۆ بەشودانی کچانی خوار ١٦ساڵ ، لە کاتێکدا لە یاساکانی مافی مرۆڤ و یاسای باری کەسێتیدا ڕێگا بە بەشودانی منداڵانی خوار ١٦ ساڵ نادرێت و لە زۆربەی وڵاتانیشدا تا تەمەنی ١٨ سال یاسایی نیە.

سەرەڕای ئەوەی دژایەتی کردنێکی ئاشکرای ماددەی ( ۲) ی یاسایە
کە ئەڵێت ( منداڵ بەشودان بەتوندوتیژی خێزانی حساب دەکرێت (

ئەم بانگەشە و گوتارە ئاینیەی ڕەوتە بانگخوازەکان بەبێ هیچ دودڵی و ئەملاوئەولایەک هاندان و ڕیکلام کردنە بۆ ڕەوایەتی دان بە دەستدرێژی سێکسی بۆ سەر منداڵان وئەنجام دانی توندوتیژیە.
دەستدرێژی سێکسی بۆ سەر کچی مناڵ بە مافی پیاو دەزانێ، لێرەوە مافی منداڵان بەهیچ شێوەیەک هیچ واتاو پێوەرێکی نیە و بۆ شەرعیەتدان بەم پیدۆفیلیا و دەستدرێژیە گەڕانەوەیە بۆ مێژووی چیرۆکی سەدە تاریکەکان.

ئەم کردەوەیە جێگای نەفرەت و ناڕەزایەتی هەر دایک و باوکێکە، هەر تاکێکی کۆمەڵگایە کە بەتەنگ پاراستنی قۆناغی منداڵی تاکەکانەوە بێت، بەخەم ژیانی منداڵان و دڵنیاییانەوە بێت، کار بۆ پەروەردەیەکی تەندروست بەدور لە شێواندنی دەرونیان بکات. ئەم کردەوەیە بەهەمو شێوەیەک دژی هەمو پێوەرێک دەوەستێتەوە کە مافەکانی منداڵانی تێدا پارێزراوە.

ئەم بانگەوازە لەپاڵ داسەپاندنی ئەو یاسایانەی کە مافی ژنان پێشێل دەکات، دەیەوێ کۆمەڵگەی کوردستان بەرەو چاخەکانی ناوەڕاست بەرێت، زەمینەی کۆمەڵایەتی و سیاسی و یاسایی بۆ ڕەوتە کۆنەپەرستەکان خۆش بێت، تا هەژمونی و دەسەڵاتی خۆیان بەسەر کۆمەڵگەدا بسەپێنن.

دەبێت ئەم جۆرە نەریت و شەرعیەتدانە بە “بەشودانی” منداڵان وەک تاوانێکی مێژویی قۆناغەکانی بەربەریەت سەیربکرێت.
پاراستنی مناڵان و کچان لە هەر دەستدرێژیەکی سێکسی ئەرکی دەسەڵات، دەسەڵاتی یاسایی و کۆمەڵگایە و پێویستە منداڵان لەهەر جۆرە کارێک کە لەگەڵ تەمەن و توانای بڕیاردان و فشاری دەرونی و سەلامەتیاندا نەگونجێ بپارێزن.

ئێمە بانگەوازی هەموو دایک و باوکێک، ئینسانێکی ئازادیخواز و ڕێکخراوەکانی پارێزگاری لە مافی منداڵان دەکەین دژی بانگەوازی ئەم بانگخوازە بوەستنەوە. لەسەر هاندانی توندوتیژی و دەستدرێژی سێکسی بۆسەر منداڵان و کچان داوای سزادانی بکەن.
ئێمە لەسەر ئەم تاوانە، داوای دادگاییکردن و بەسزاگەیاندنی دەکەین.

ناوی سەنتەر و رێکخراو و گروپەکان کە واژوویان بۆ ئەم کەمپینە کردووە :

۱- ناوەندی سێکۆلار لە کوردستان
۲- ڕیکخراوی ژنانی کورد و خۆرهەڵاتی ناوەراست لەبەریتانیا
۳- پرۆژەی ژن ژیانە مەیکوژە
٤- ناوەندی زەردەشتیانی کوردستان
٥- فیدراسیۆنی سەراسەری پەنابەرانی عێراقی
٦ـ کۆمیتەی نێونەتەوەیی بۆ مافەکانی ژنان/سەنتەری نینا
۷- سەنتەری بەرگری لەمافەکانی منداڵان- سوید
۸- سەنتەری بەرگری لە مافەکانی منداڵانی کوردستان
۹ـ ڕێکخراوی رزگاری ژنانی عێراق
۱٠ـ توری نیوده وله تی بو دفاع له مافی ژنان
۱۱ـ ناوەندی ئەڵمان و کورد بۆ پێکەوە ژیان لە نۆرنبێرگ
۱۲ـ سەنتەری ژنانی کورد کۆڵن/ ئاڵمانیا
۱۳ـ ڕێکخراوی خەندە / ئەڵمانیا
۱٤ـ ڕێکخراوی w.i.d
۱٥ـ رێکخراوی یەسنا
۱٦ـ بزاڤی ئاشتی ناوخۆیی
۱۷ـ گروپی ژنانی نورنبێرگ
۱۸ـ رێکخراوی ئازادی ژن لە عێراق
۱۹ـ رێکخراوی ئاتەئیسانی بێ سنوور
۲٠ـ ڕێکخراوی ئازادی ژنانی کوردستان ( ڕەژاك )
ناوی ئەو کەسانەی واژوویان کردووە:

1. گەشە دارا حەفید/ پەرلەمانتاری خولی سێ هەم و چوارەمی پەرلەمانی کوردستان.
2. گۆنا سەعید / چالاکەوانی ژنان -رێکخراوی ژنانی کورد و خۆرھەڵاتی ناوەڕاست-بەریتانی
3. ئاڵا حسێن / چالاکەوانی ژنان
4. شەهلا بکر / مامۆستا و چالاکەوانی ژنان ئەندامی پرۆژەی ژن ژیان مەیکوژە
5. تەوار کوردستانی / چالاکەوانی ژنان
6. کەژاڵ عبدالقادر / چالاکەوانی ژنان، کارمەندی تەندروستی، ئەندامی پرۆژەی ژن ژیانە مەیکوژە
7. ئاسۆ کەمال / چالاکی سیاسی ، ئەندامی ناوەندی سیکۆلار
8. ئارام حمەسعید / چالاکەوانی مەدەنی ئەندامی پرۆژەی ژن ژیانە مەیکوژە
9. گوڵستان سەعید / ئەندامی پەرلەمان و چالاکەوانی ژنان
10. شوان شەفیق/ نووسەر و شاعیر، ئەندامی پرۆژەی ژن ژیانە مەیکوژە-ئاڵمانیا
11. نیگار تۆفیق / پسپۆری کیمیایی ئەندامی پرۆژەی ژن ژیانە مەیکوژە
12. جەبار عوسمان / نووسەر ئەندامی پرۆژەی ژن ژیانە مەیکوژە
13. تارا حسێن / چالاکەوانی ژنان ئەندامی پرۆژەی ژن ژیانە مەیکوژە
14. ئاشتی شاباز/ چالاکەوانی ژنان
15. عەلی مەحمود/ چالاکوانی مەدەنی و هەڵسوڕاوی سیاسی
16. سایە شەھید جلال / چالاکوانی سیاسی مدەنی و ئەندامی پڕۆژەی ژن ژیانە مەیکوژە لە اڵمانیا
17. پیر لوقمان / ناوەندی زەردەشتیانی کوردستان
18. پیر ئاشنا / ناوەندی زەردەشتیانی کوردستان
19. پیر کامیل / ناوەندی زەردەشتیانی کوردستان
20. دەشتی جەمال / سکرتاریەتی فیدراسیۆنی گشتی پەنابەران
21. بەھا عومەر / سکرتاریەتی فیدراسیۆنی گشتی پەنابەران
22. ليوان حسين / هؤلندا
23. هاوسه ر أحمد جلال/ ألمانيا ،نووسەر و شاعیر
24. ئە رین ئیبراھیم / قوتابی کولیجی زانستە سیاسیەکان و پەیوەندیە نێو دەولەتیەکان
25. ھێمن مامەند / نووسەر و رۆژانامەنووس
26. رەنج پشدەری / پەیامنێری ئێن ئار تی
27. کەژاڵ حەمە ڕەشید / چالاكوانی مافی مرۆڤ-كەنەدا
28. سازان ساڵح / چالەکەوانی ژنان
29. سورمە حەمید / چالاکی مەدەنی
30. لیلی احمد / چالاکوان و ڕۆژنامەنوس، لەگەرمیان
31. تریفە عەزیز / ئەندامی کۆنگرەی نەتەوەیی کوردستان
32. ئەندامی ناوەندی کورد ئەڵمان بۆ پێکەوە ژیان /ئەڵمانیا
33. کوردەوان محمود / دادوەر ج.سەرۆکی دادگای پێداچونەوەی سەربازی هەرێمی کوردستان _هەولێر
34. ڕووخۆش احمد / ڕۆژنامەنووس و چالاکی مەدەنی /باشوری کوردستان ،قەڵادزێ
35. سەوسەن سەلیم / چالاکەوانی ژنان رێکخراوی ژنانی کورد و خۆرھەڵاتی ناوەڕاست-بەریتانیا
36. شێرزاد فاتح، مامۆستای ئامادەیی و چالاکوانی بواری مافەکانی منداڵان و ژنان- سوید
37. ستار ی چیمەنتۆ / کۆڵن – ئەڵمانیا
38. ساسان شیخ رەشی / چالاکوانێکی کورد ئەندامی یەکەم شورای کاتی ئەرتەشی کوردستان
39. دایکی شەنگە / ژنی ماڵەوە لە گەرمیان
40. تەوار هادی / مامۆستا لەسوید
41. ڤیان کمال /هونه رمه ند
42. لەیلا مەجيد / ئەڵمانیا -نورنبێرگ
43. دكتوره‌ رێزان هه‌ردی
44. دكتوره‌ ئاواز مولود
45. سه‌رگول غه‌دیری
46. نوری بەشیر / چالاکی سیاسی
47. خەندە مامەند/ سوید
48. تانیا مامەند / ئەڵمانیا
49. کوێستان مامەند / مامۆستا
50. شارا احمد / ئەڵمانیا
51. هێرش حمەڕشید / ئەڵمانیا
52. ڕێزان قادر کوێخا/ چالاکوان
53. حسێن سعید / بەڕێوبەری گەنجینەی کۆمپانیا
54. چنوور علی حمەامین / چالاکەوان
55. زکی یەحیا / پسپۆڕی کیمیاوی
56. ڕووبار ئەحمەد مارسیدس / هونەرمەند
57. میهرەبان علی / چالاکەوان
58. گێلاس رسول / سه‌رۆكی كیمیاوی پێش كه‌وتو
59. نيشتمان قادر محمد _ئاڵمانیا
60. جميلە شفيعی _ئاڵمانیا
61. ئاورينگ باراوی _ئاڵمانیا
62. مهاباد قادر _ئاڵمانیا
63. هەردين محمد _ئاڵمانیا
64. کاژاو عثمان تۆفيق _ئاڵمانیا
65. ئافتاو عزيز علی _چالاکی مافەکانی ژنان/ ئاڵمانیا
66. کوێستان نجم _ئاڵمانیا
67. مهناز قادری _ئاڵمانیا
68. زەکيە علی مەنمی _ئاڵمانیا
69. کامل حسێن _ئاڵمانیا
70. ئالان صادق _ئاڵمانیا
71. بەهرۆز عبدلکريم _ئالمانیا
72. نرمين _ ئالمانیا
73. کامل محمد_ئاڵمانیا
74. مريەم حمد/ ئاڵمانیا
75. شێرکۆ حمەئەمین / پەرلەمانتاری خولی چوارەمی پەرلەمان
76. هاودەنگ محمد محمود/ کارمەندی وەزارەتی ناوخۆ
77. چنار عومەر / مامۆستای پەیمانگا
78. ليوان حسين / هؤلندا
79. نەشوان عوسمان
80. لیوا ئاوات شێخ کریم / سلێمانی
81. جەلیل عەباسی، نووسەر، هەولێر
82. ئارام حه‌مه‌/ ئه‌ندازیار و وه‌رگێر ، ( ئه‌مریكا)
83. فەرهاد عمر / ئەندازیاری شارستانی، دانیشتوی سلێمانی
84. جەلیل عەباسی / نووسەر، هەولێر
85. پۆڵا عەلی -مامۆستا
86. دالیا عباس / بكتریۆلۆجی
87. رازاو حمه‌ رشید / یاریده‌ده‌ری بێهۆشكار
88. لیلی احمد / ئۆتاوا كندا
89. ئالا سعید / رێكخراوی ژنانی عێراق له‌ فنلاند
90. بێخال ئه‌مین / چالاكوانی بواری منالان
91. رازاو سه‌عید /جالاكوانی ژنان له‌ ئوسترالیا
92. به‌یان بابان كیجنه‌ر / ئۆتاوا كه‌نه‌دا
93. به‌هار محمه‌د / مامۆستا
94. بورهان محه‌مه‌د / هونه‌رمه‌ند
95. گه‌شاو عه‌بدقادر / مامۆستا
96. دلكه‌ش عبدقادر / یاریدەدەری پزیشکی
97. نیان محه‌مه‌د / ژمێریار
98. عدنان محمد رسول / كاسب
99. شه‌وبۆ احمد علی / ژمێریار
100. شێرزاد مه‌عروف /كیمیاوی
101. مهاباد جلال / یاریده‌ده‌ری ده‌رمانساز
102. گه‌شاو سه‌عدی / كیمیاوی
103. ئارام عبدالله‌ رشید / یاریده‌ده‌ری پزیشكی
104. نیاز عبدالله‌ ئاغا / مامۆستا
105. كاوه‌ نجم الدین / كیمیاوی
106. به‌ناز عزت / یاریده‌ده‌ری پزیشكی
107. عیرفان محمد رسول / كارمه‌ندی پزیشكی
108. سارا سمكۆ / كیمیاوی
109. رێكار عیرفان محمد كاسب
110. رووپاك عزت / بكترێۆلۆجی
111. راڤین عرفان محمد / ئه‌ندازیاری كشتوكال
112. راهێن عرفان محمد / قوتابی
113. سه‌یران حمه‌ كریم / بكترێۆلۆجی
114. لاوژە جواد/ نوسەر و ھەڵسوراوی سیاسی
115. عەلی خدر
116. شاباز شەفیق/ کاسب/ سلێمانی
117. شنۆ ئەیوب/ چالاکوان
118. انوەر محمەد کریم/ کاسب
119. ڕۆژگار شەوکەت/ مامۆستا
120. شیرین احمد/ چالاکوانی ژنان/ سوید
121. عمر حاجی/ خانەنشین/ ھەولێر
122. سالار ڕەشید/ سویسرا
123. کامەران داود/ کرێکار
124. فواد عەزیز/ سویسرا
125. بەھا عمر
126. باران یەڵدا
127. ڕێبوار عارف/ فینلاند
128. فاتمە ئەحمەد/ سویسرا
129. تالیب خەیات
130. سەڵاح شێخ سدیق/ نوسەر
131. سەردار عەبدوڵا حەمە/ نوسەر و چالاکوانی سیاسی
132. جەمال جەمیل مستەفا/ فەرمانبەر/ سلێمانی
133. دیار کامل/ کاری سەربەخۆ/ مانجستەر
134. ئافتاو عەزیز عەلی/ خانەنشین
135. فەرەیدون حەمە ڕەشید/نوسەر/ سویسرا
136. بەختیار مستەفا/ خانەنشین
137. بریار عەلی/ کاسب/ ئاڵمانیا
138. چیمەن کەریم قەرەداغی/ كۆمپانیای پارێزگاری لە منداڵ/ فینلاند
139. کامەران فەتاح /کاسب/ نەرویج
140. ئاراس ڕەشید/ حکک
141. خولیا حوسێن
142. پایزە ئەحمەد
143. سەردار عەلی/ کاسب/ ھۆڵندا
144. ئازاد عارف/ نێدەرلاند
145. سامان ستار/ کاسب/ ئەمەریکا
146. گۆران ھەڵەبجەی/ ڕۆژنامەنووس/ دانیمارک
147. ھەتاو عەبدوڵاھی
148. ئاڤان عەبدوڵا
149. توانا حەمە نوری/ مامۆستا
150. محمەد مینە/ فەرمانبەر/ ئاڵمانیا
151. شنۆ ئەنوەر ئەحمەد/ سویسرا
152. عەدنان کاریار
153. فەرەیدون رەزایی/ چالاکوانی مافی ژنان
154. ماریەم ئەفراسیاب پوور
155. موحسین کەریم/ نوسەر/ حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری
156. بورھان حمکۆل
157. احمد ڕەشید/ پێشمەرگەی دێرین
158. ڕێبوار محموود
159. بێگەرد وەھاب
160. شەرمین رەشید / مامۆستای دەروونناسی/ دانیمارک
161. نەجیبە مەردۆخی
162. عبدالرزاق دۆلەمەری
163. عبدالرزاق مستەفا/ مێرگەسور
164. عەزیزە لوتفی
165. ھێرش نوری فەقێ/ ئالمانیا
166. ئاوات عەلی/ شۆفێر
167. فردین میر/ کرێکار
168. مەریوان زەندی/ پێشمەرگەی دێرین/ ھەولێر
169. جەمال کۆشیش
170. مەریوان مەحموود فشیاری
171. ھاوچین عبدالواحید/ کۆمەڵگای مەدەنی
172. ساکار مەحموود/ فەرمانبەر
173. لاڤە مەعرووف/ فەرمانبەر
174. ھیوا زەبیحی/ چالاکی سیاسی و مەدەنی/ دانیمارک
175. ڕێنوا محمەد عبداللە/ کاسب
176. ھاوکار محەمد/ چالاکوان/ گەرمیان
177. ھادی رەحمان/ ڕۆژنامەنووس
178. حسێن مەحموود مستەفا/ کرێکار/ سوید
179. مجید دڵنیا/ ئالمانیا
180. چەتۆی بەرانەتی/ پێشمەرگەی دێرین
181. یوسف محەمەد/ فەرەنسا
182. قانع ڕەشید/ فەرمانبەر
183. حیدر حەمەکریم قادر/ کرێکار/ نەمسا
184. بەھرە حەمزە/ ئەندازیار/ سلێمانی
185. ڕێباز تاھر لەك
186. نەوزاد ساڵح/ ترانسپۆرت/ سوید
187. ڕەوف افسایی/ وەرگێر/ بەریتانیا
188. ھەرێم ئیسماعیل ئەحمەد/ دادنووسی/ رانیە
189. ئاکۆ ئاکام عەوڵا
190. سەریاس ئەحمەد/ مامۆستا
191. عەباس ایاغ
192. میھرەبان عەلی رەسول
193. رانیە خدر/ مامۆستا
194. کانی باوان کەریمی
195. کمال عەزیز
196. شلێر عبدالمجد/ مامۆستا
197. مەدیحە سۆفی/ نوسەر
198. شێرزاد محمەد/ بێکار
199. د. جەعفەری حامیدی/ ئوستازی وانەبێژ و لێکۆڵەر/ نەرویج
200. تارا ئەحمەد/ مامۆستا/ سوید
201. جمال حاجی جەلال
202. پەیمان پەیمان/ ڕێکخراوی خەندە/ ئاڵمانیا
203. سەربەست حەمە/ سیاسی
204. ئازادی حاجی عەبدوڵا ھەورامی
205. کەژاڵ نوری/ چالاکوانی ژنان/ ھۆڵندا
206. ئەحمەد عەلی/ بەرپرسی فیدراسیۆنی سەرتاسەری پەنابەرانی عیراق/ سویسرا
207. ئاواز سەید/ ماف پەروەر
208. عمر عزیز/فه رمانبه ر
209. دابان عمرعزیز/فه رانبه ر
210. چاوان عباس
211. کنارعمرمجید
212. ئافیستا عمر
213. روناک عثمان
214. ئه ریوان حه ویز
215. دلگیرایبراهیم
216. مهاباد جلال/یاریده ده ری ده رمانساز
217. نیان بابه علی
218. شنوفه ره ج /داکوکیکاری مافی مروف
219. ریژنه عبدالله
220. شوخان عثمان
221. شادومان كريم
222. ده ریا ئومید /ده رمانساز
223. هاوژین هادی داکوکی له مافی گشتی
224. په ری کویی گه ردی
225. ریزان عمر /فه رمانبه ر
226. چیا خالید /ماموستا
227. په ری خان محمد
228. شکوفه ایبراهیم احمد /وانه بیژ
229. کنارقادر /ماموستا
230. نازه کویستانی /ریخراوی شنه ی بای خاک
231. چیمه ن قادر /کریکار
232. به هار صالح
233. ناسک محمد /کریکار
234. چراخان یوسف
235. به هار اسماعیل پوور
236. سوزان مامه /لندن
237. ساکار نجم /په رستار
238. نیشتمان عثمان محمد /ماموستای زانکو
239. گیلان محمد جبار /ماموستا
240. کانی جمال/فه رمانبه ر
241. مه هدیه کریم
242. ناهیده عثمان
243. فاتمه احمدبه ناز مصطفی
244. شوخان لطیف/فه رمانبه ر
245. نیان سلام /ماموستا
246. شنوعلی/فه رمانبه ر
247. سازگار محمود/خویندکار
248. مریم هاشمی
249. شنوحمه /خویندکار
250. شهلا کمال مصطفی
251. شه هابات طه
252. گشاو دلشاد
253. چناررسول
254. چنورمحمد
255. فریشته علی محمد
256. ئازیزحسین علی
257. شاده حمه
258. روناک مخدید رسول /خویندکارزمانی المانی
259. لافه کورده /روژنامه نوس
260. میهره بان علی
261. فه ریده قوبادی
262. هه دیه احمد/ئه ندامی سه نته ری ژنانی کورد المانیا
263. تارا احمد /ماموستا سوید
264. ساراقادر /ماموستا زانکو
265. ئازارسه رچاوه یی /روژنانه نووس
266. چنارعمر/ماموستای په یمانگا
267. ئه وین محمد /کارمه ندی ته ندروستی
268. ئاسیامجید /کارمه ندی بانک کندا
269. محمود حلاق
270. شوکریه صالح فه رمانبه ر
271. شه م عبدالله /المانیا
272. ئاکام فریق /المانیا
273. لانه بابان
274. پروشه بابان
275. شنوعبدالله
276. شیخ سورانی /المانیا
277. شیلان عبدالله
278. گیلاس فرج
279. ارکسین حسن /په رستار
280. سیروان عثمان
281. عزیزمحمد
282. ژیارعزیز
283. رافیار عدنان
284. شوان مجید /ژمیریار
285. لیناعدنان
286. ژیلا عزیز
287. خوژین عثمان
288. هیشوقادر /ماموستا
289. بفرین عمر /ماموستا
290. لافین عدنان
291. شیلان یاسین /ماموستای زانکو
292. شیرکو مصطفی/ماموستا هونه رمه ند
293. بیستون کانی توی /کاسپ
294. مخدین سپان /ماموستای زانک هه ولیر
295. شوان قادر/دکتور
296. ایبراهیم سلیمانی /کاسپ المانیا
297. محمد سلیم /ماموستا
298. کامه ران فتحی معسوم/ماموستای زانکو
299. دانا نجمه دبن احمد /ماموستا شاره زوور
300. علی محمود /چاله که وان هه ولیر
301. دلگه ش ایراهیم /ماموستای زانکو
302. فه رمان سادق /روژنامه نووس
303. ده شتی حسین علی /ماموستا ی زانکو
304. جلیل عباس /نوسه ر
305. سروه عثمان /ماموستاو نوسه ر
306. هه رده وان محمد نه قش به ندی /ماموستای زانک
307. خالص احمد /دکتورو به ریوه به ری گشتی دیوان له وه زاره تی هه ولیر
308. خوناو عثمان /چاله که وان هه ولیر
309. هاوژین هادی /سه روکی ریخراو هه ولیر
310. ئامین عبدلخالق /چاله که وان کویه
311. فه قی سعید /کاسپ سلیمانی
312. سباح یاسین /نوسه رو لیکوله ر
313. احمد عبدالله /ئه ندازیارونوسه ر
314. هیوا صالح /باکور
315. بورهان به رزنجی/ نوسه ر
316. خلیل صالح /پاریزه ر
317. سلمان عزیز /ماموستا
318. عدنان جاف /راگه یاندن کار
319. هیشام سامی /کاسب
320. په ری عمر /روزنامه نووس
321. مژده ره ئوف نوری /به ریوه به ری فیربوونی شوفیری /سوید
322. ئارام حسن /هونه رمه ند نوسه ر
323. احمد جوانکار /ماموستا هوله ندا
324. کوسره ت احمد /ماموستای زانکو
325. بەیان رسول /دکتوری ده رونی
326. گوله سلیم /شاعیر
327. کامه ران محمد/روژنامه نووس ، فانکوفه ر
328. هەڵمەت گۆران / کرێکار
329. نەوزاد بابان / هەڵسوڕاوی سیاسی
330. سعدیە محمود / مامۆستای خانەنشین
331. محمد علی سنەیی / خوێندکار
332. شنە ڕەحیم / خوێندکار
333. مورادی ابراهیم
334. سەعدیە عزیز
335. زەکیە کارتال / رێکخراوی ژنانی کورد و خۆرهەڵاتی ناوەراست / لەندەن

ئەمە سەردێری هەواڵەکان و میدیاو تۆرە کۆمەڵایەتی یەکانە لە هەر چرکەساتێك و کاتژمێرێك ، هەر ڕۆژێك گوێ بیست و بینەری دەبین ، کە بەداخەوە بە شێوەیەکی جدی ڕامان ناچڵەکێنێت ؟ زۆرێک لە ئێمە دەزانین کە هۆکاری سەرەکی ئەم کوشت و کوشتارەی ژنان چیەو لە کوێ وە سەرچاوە دەگرێ ، بەڵام ئە م تاوان و کوشت و کوشتارە هەتا کەی ؟ وە دەبێت چەندی تر درێژەی هەبێت؟
ماوەی زیاتر ٢٧ لە ساڵە لە ژێرسایەی دەسەڵاتی بزوتنەوەی کوردایەتی (یەکێتی و پارتی) ژنان و کچان دەکوژرێن و ناچار بە خۆ کوشی دەکرێن و لاشەکانیان لە شارو شارۆچکەو کوچەو کۆڵانەکان ولە دەریاو گۆم و زەلکاوەکان وپارکە کانەوە فرێ دەدرێن، بە قیزەوەنترین پاساو بۆ زۆربەی زۆری ئەو تاوانانە بەناوی پارێزگاری لەشەرەف وپاکردنەوەی شەرمەزاریەوە(غسل العار) ئەنجام ئەدرێن وە بەم بۆنەیەشەوە دەمی زۆرێك لە خەڵکی پێدادەخرێت.
بە شێوەیەك شەرعیەت بە کوشتنەکە دەدەن ، تاوانبارەکەش واتە بکوژەکە کە نزیکترین کەسی کوژراوەکەیە کە شایەت هاوژینەکەبێت یان باوك براکەکەیەتی وە یاخود کەسانی تری لە چەشنی ئامۆزاو خاڵۆز اکە خۆیان کردوە بە خاوەنداری یەتیان زۆر بێ باکانە ئەو تاوانانە ئەنجام دەدەن. وە بە پی ی ئەو زانیاریانە کە پێشووتر لە کەیسەکانی کوشتنی ژناندا بڵاوکراوەتەوەو ڕاگەیەنراوە لە کاتێکدا ئەگەر زیندانیش بکرێن پاش چەند ڕۆژێك ئەنجامدەرانی ئەو تاوانانە لەژێر هەر ناوێکدا بوو بێت یا لە ڕێگەی لێبووردنی گشتی یان هەر هۆکارێکی ترە وە ئازاد دەکرێن و دەستی ئەمان و سەدان کەسی تریشی ئاوەڵا کردوە بۆ ئەنجام دانی تاوانی تر. لەم لاشەوە بە قانوون و یاسا شەرعیەت بە کوشتنی ژنان دەدات لە ژێر ناوی شەرەف و نامووسدا .
وە لە لایەکی ترەوە بنەماڵەو کۆمەڵگا ی ئەم مەملەکەتە لە ڕێگەی مزگەوتەکان و بانگخوازەکانەوە کەڕۆژانە بەردەوام باسی کەم ئاوەزی و کەم دینی(ناقص عقل ودین) دوانیان بەشاهیدێک حیساب دەکرێن و ئەوان شەرفی ئیوەن و ئەبێت پاریزگاریان لێ بکەن!! وا ڕایان ئەهێنێنن کە ئاستی ووشیاریان لە بەرامبەر ژناندا بە شێوەیەك بێتە خوارەوە چاویان کوێر دەبێت و ئەقڵیان لەدەست دەدەن وەڵ جانەوەری جانگەڵەکان ژنان دەکەنە نێجیری خۆیان .لە کاتێکدا ئەوان هەموو ئەو ڕااستیە نەبین کە ئیستا ژنان کاردەکەن ودەخوێنن وسیاسەت دەکەن و زۆربەزوری جومگە هەستیارەکانی کۆمەڵگەیان بەدەستە ،ژن مەلیکەی گەورەترین وپێشکەوتوترین وڵاتەکانی جیهانن سەرۆک وەزیران ووەزیری دەرەوەو وەزری بەرگری وەزیری پەروەردە وپڕۆفیسۆر ودۆزەرەو زانا ومامۆستا ودوکتۆرەو کریکارن .
ئیستا سەدەکانی ناوەڕاست نیە،هەرچەندە لە سەرەتایی میژووی درووست بونی مرۆڤایەتیەوە ژنان هەر بەشی شێری دروست بونی ژیان و ئیدارەی ماڵ وکۆمەڵگەیان لەئەستۆدابووە ،فێریان دەکەن ئەوان خاوەنی دایك و خوشك و ژنەکانیانن و دەبێت هەمیشە لەژێر ڕیعایەت و چاودێری ئەواندابن ، وە لە هەر سەرکێشی یەك دەبێت سزایان بدەن بە لێدان و توندووتیژی و سەرەنجام کۆتاییان پێبهێنرێت بە کوشتن . ئەو کلتورە ئەوەندە دواکەوتوو قیزەوەنە کە ڕێگە بە تاوانبارە کە بدات کە شانازی بەو تاوانانەو بکات و بە ئازادی لە ناو کۆمەڵگادا بسوورێتەوە .
ئە مە چ جەنگەڵستانێکە !کە ئینسانەکان وا باربهێنرین کەدەستیان بچێتە گیانی ئازیزانی خۆیان و حەقی ژیانیان لێ بسێننەوە. ئەمە ئەو کۆمەڵگایەیە کە خاوەنی ئەقڵیەت و فەرهەنگی پیاوسالاری و خێلەکی یە کە بەداخەوە هەر دەبێت چاوەروانی ئەو کارەسات و تاوانانە بین لە بەرامبەر ژنان دا.
بەڕاستی کاتی لە بەرامبەر ئەم تاوانە دژی ئینسانی یانەی ژناندا بیردەکە یتەوە ، پێت وایە تۆش وەک ئەوان تاوان باریت و هاوبەشیت لە و کارەساتانە کە ڕۆژانە گوێ بیست و بینەری دەبین لە تۆرە کۆمەڵایەتی یەکانەوە پۆستی هاوخەمی دەنوسین و بە پیشاندانی وێنەی قوربانی یەکەو پاش چەند ڕۆژێکی تر هەمان کارەسات دووبارە دەبێتەوە .
ئەو کۆمەڵگایە کە بە هۆی فەسادی ئیداری و سیاسی و پارەو پولەوە لە لایەن دەسەڵاتدارانی کوردی یەوە کە ( یەکێتی و پارتی ) کە ماوەی ٢٧ ساڵە پەروەدە دەکرێن و تەنها کێشە یان دزی و گەندەڵی و چاوچنۆکی وبرسی چنسی وپارەو پۆستە . ئەوەی مەسەلەیان نەبێت کێشەی ژنان و کوشتنی ژنانە لە ژێر دەسڵاتی ئەم دوو حیزبە دا، دینیان کردۆتە سەرچاوەی کلتورێك کە شەرعەیەت بە ژن کوژی دەدات و دڵ و دەرونی ئینسانەکان پڕ بکات لە رق و کینەو تۆڵەسەندنەوە، عیشق و علاقەو خۆسەوستی نێوان کچان و کوڕان و ماچ و گۆڕینەوەی هەست و خۆشی یەکان تاڕادەی سێکسیش وەك تابۆ تەماشادەکرێت و دەخرێتە قاڵبی حەرام و حەڵالەوە و ئیتر ژنە کە یان کچەکان دەبێت قوربانی یەکەم بن . وە هەر بەو قانوونەی کە سەرچاوەی لەم دینەوە وەرگرتوە . هەمیشە ژنان وەك نێچیرێك تەماشا دەکرێت.
لە و کۆمەڵگایەدا کار زۆر کراوە بە شێوەی جۆراوجۆر لە پەیوەند بە مەسەلەی ژنان و وە بەرداوامە بەڵام هێشتا لە بەرامبەری ئەو ڕەوتە کۆنەپەرست و دواکەوتوە دا نەتوانراوە لە یاساکانی باری کەسێتی بگۆرێت بە یاسایەکی ئینسانی و سەردەمیانە کە لەسەر بنەمای مافی هاوڵاتی بوونی یەکسان. هەر بۆیە دەبێت بە پرۆژەو پلاتفۆرمی جدی یەوە بروانینە ئەم مەسەلەیەو کاری جدی تری بۆ بکەین. یەکێ لەو کارانەی کەپێوستە دەستی بۆ ببرێت جیاکردنەوەی وانەی دینە لە پەروەردەو خوێندن ولە جیاتی وانەی ترس و تۆقاندن و بە کەم سەیرکردنی ژنان و کچان ،وانەی ڕێزو خۆشەویستی و یەکسانی نێوانی ئینسانەکان و کچان و کوڕان بخوێنرێت و بە تایبەتی کوران وا پەروەردە بکرێن کە لە بەرامبەر ژنان و کچان کە ئەوانیش ئینسانن و هیچ جاوازی یەکیان نی یە لەگەڵتاندا. دەکرێ لە ماڵ و لە قوتابخانەکان لە ناو کۆڵان و شەقامەکاندا هەر هێرش و دەستدرێژی یەك بۆ سەر کچان و ژنان دەکرێ کۆمەڵگا هەمووی خۆی بکات بە خاوەنی لێ ی بەرپرسیار بێت ،بێ دەنگی کێشەکان زیاتر و زیاترو خراپتر دەکات ،بهێنە بەرچاوی خۆت کە چەند ئەستەمە ئەوە خوشکت بێت ،ژنەکەتە بێت ،کچەکەتە بێت ، دراوسێکەتان بێت ، خزمەکەتان بێت . کە دەستی توندوتیژی و دەست درێژی و سوتاندن و کوشتنی بۆ درێژ دەکرێت .بێ دەنگ مەبن بچن بە هاواریانەوە .
لە لایەکی ترەوە ئەوە ئەرکی ڕێکخراوەکانی ژنان و خەڵکانی ئازادی خوازو پێشکەوتووخوازە پێویستە بە گروتینێکی ترەوە بێنە مەیدان بێدەنگ نەبین وە دەبێت بە جدی کار لەسەر ئەم مەسەلەیە بکە ین بۆ دەست کۆتا کردنی دەستی کۆنەپەرستی و دواکەوتووی لە کۆمەڵگادا .

سەرگوڵ ئەحمەد
قسەکەری
رێکخراوی ڕزگاری ژنان لە عێراق
١٢/٢/٢٠١٩

پێشەکییەکی کورت:

هەندێک پرسیار هەن کە لە جەدەلەکانی سیاسەتدا جێگای هەمەڕۆژە داگیرناکەن، بەڵام وزەیەکی گەورە و نهێنی سەیریان لە ناوخۆیاندا حەشارداوە.
پرسەکانی ئیعدام و سێکسفرۆشی لەم پرسیارانەن.
ئەم وتارەی بەردەستتان نووسینی (سوسان دودیلێت)ە کە یەکێک لە دەنگە ڕادیکاڵەکانی فێمێنیزمە لە سویددا. تەوەری باسەکانی سوسان لێکؤلێنەوەیە لە سەر پرسیاری سێکسفرۆشی لە سوید و ئەڵمانیادا. سوسان تێروانینێکی سەنجڕاکێشی لەبەرانبەر سیاسەتی رەسمی دەوڵەت و فێمێنیزمی سویددا هەیە کە خۆی لە خستنەژێرپرسیاری سیاسەتی سێکسفرۆشی سویدا دەبینێتەوە. ئەو پێیوایە پرسیاری چەقبەستن لەدەوری ئەوەی کە هەمیشە پێتوابێت کارێکی دزێوە پیاوان سیکس بکڕن، دەکرێ بە جۆرێکی دیکە بکرێت: بۆچی پیاو دەبێ هەمیشە سێكسی بەلاشی دەستبکەوێ.

سەرنجڕاکێش ئەوەیە کە سوید لە ڕیگای یاسای “سێکسکڕین”دا سزا بۆ کڕیاردەبڕێتەوە و ئەم کردەی کڕینە بە تاوان لەقەلەمدەدات. لە ئەڵمانیاشدا لە رێگای سەرنجدان لە سێکسفرۆشسیەوە وەک کارێک، بیمەی بێکاری و خزمەتگوزارییە دەرمانی و خانەنشینییەکانی کرێکارانی سێکس فەراهەمکراوە.

چی وادەکات فێمێنیزمی ئەلمانی لە پشت ئەم سیاسەتەوە دەوەستێت، لە کاتێکدا فێمینیستەکانی سوید پێیانوایە ئەوەی لە ئەلمانیا دەگوزەرێت، بێحورمەتیکردنە بە فێمینیزم و بە ژنان. من لەم وەرگیرانەدا وشەی سێکسفرۆشیم لەبەرانبەر لەشفرۆشیدا بەکارهێناوە. ئاخر فرۆشتنی هێزی کاریش بە خۆفرۆشی ناونەبراوە. بۆ دەبێ سیکسفرۆشی بە لەشفرۆشی ناوزەدبکرێت. لە کاتێکدا لە باری میژووییەوە، جێیداخە کە سیکسفرۆشی بە یەکێک لە کۆنترین کارەکانی میژوو لە قەلەمدەدرێت.

سەبارەت بە سێکسفرۆشی

هاوزەمان کە سوید یاسای بەتاوانهەژمارکردنی کڕینی خزمەتگووزارییە سێکسییەکانی لە پەرلەماندا پەسەندکرد، ئەڵمانیا پەیڕەوی لە یاسایەکی دیکە کرد کە سێکسفرۆشی دەکاتە یەکەیەکی ئاوێزانبوو لە کۆمەلگادا.

خەلک زۆر جار ئەو پرسیارە دەکەن کە من کام سیاسەتی سێکفرۆشییەم لا پەسەندە، ئەوی سوید یاخود ئەوی ئەڵمانیا. من دەبوایە ئەم وەلامەم باش بزانیایە چونکە مێژوویەکی درێژە خەریکی لێکۆڵینەوەم لەم بابەتە. بەڵام وەلام هەروا ئاسان نییە.
کاتێک لە سویدم، من پاریزگاری لە سیاسەتی ئەلمانی دەکەم و ئەوە دەگێڕمەوە کە چۆن ئەم سیاسەتە زامنی مافەکانی سێکسفرۆشان دەکات. لە ئەڵمانیا سێکسفرۆشان مافی بیمەی بێکاری و خانەنشینی و باشترکردنی هەلومەرجی کارییان بەدەستهێناوە.

کاتێکیش کە لە ئەڵمانیام، داکۆکیکی لە یاسای سێکڕینی سوید دەکەم. لێرەدا سێکسفرۆشی لە ناشیرینترین سیماکانیدا بەرجەستە دەکرێت کە یانی چەوساندنەوەی ژنانە و ئەمەش لەلایەن سیاسەتەوە لە سوید تیشکیخراوەتەسەر.
ئەوەی کە سیاسەت لە ئەلمانیادا جیاوازییەکی گەورەی لەگەڵ سویددا هەبوو بۆ من واهی ڕاڤەی لێدەکرا کە ئەڵمانیا کەمتر وڵاتێکی فێمێنیستییە. ئاخر ئەگەر ئینسان بەشوێن یەکسانی نێوان ڕەگەزەکانەوەیە، ناکرێ سێکسفرۆشی قبووڵبکات. ئەمە ئەو لایەنەیە کە چەندەها ڕاڤەکەران و سەرنجدروستکەرانی سویدی جەختییانلێکردۆتەوە. بۆیەش لای من ناکرێ تۆ فێمینیست بیت و هەبوونی شوێنەکانی سێکسفرۆشیت پێقبووڵبێت.

بەڵام لە ڕاستیدا دەکرێ واش بێت.

من لە ڕێگای توێژینەوەکانمەوە ئەوە فێربووم کە کەسانێکی فێمێنیست هەن کە پێیانوایە لە ڕیگای سێکسفرۆشیشەوە دەکرێ بەسەر چەوساندنەوەی ژناندا زاڵ ببیت. ئەمەی دواییان، ئەو جۆرە فێمێنیستانە بوون کە بوونە ئیلهامبەخشی سیاسەت لە ئەڵمانیادا.

ئەو بزووتنەوە فێمینیستییەی کە بە ناوی ” کرێ لەبەرانبەر کاری ناوماڵدا” دەستبەکار بوو، لە کۆتایی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا لە ئەڵمانیادا زۆر چالاک بوو. ئەم کامپینە، بە تەنیا وەک هۆکاری سەرەکی ئەوە نەبووە ئەڵمانییەکان مافەکانی سێکسفرۆشانیان پەسەند کرد، بەلام کاریگەریی گرنگی هەبوو.

گرنگترین تێزەکانی ئەم بزووتنەوەیە بریتی بوون لە:

یەکەم: سێکسی ترادیسیۆنی کارێکە بۆ خۆی.
دووەم: سێکسفرۆشی وزەیەکی شۆڕشگێرانەیە.
سێیەم: سێکسفرۆشان نموونە چاولێکراوەکانی فێمێنیزمن.

لە لێکۆڵینەوەکانی خۆمدا، وێنەیەکم دەستکەوتووە کە تیایدا ژنانی “کرێ لەبەرانبەر کاری ناوماڵدا”، لە بەرلینی خۆرئاوا و لە کۆتایی حەفتاکاندا، خەریکی دروستکردنی بنکەیەکی زانیاریین. لە وێنەکەدا هەتاو دەدرەوشێتەوە و ڕوخسارەکان دڵشاد و بڕیاردەرانە دەردەکەون. لەو کاتەدا لێکۆڵینەوەیەک بەو دەرئەنجامە گەیشتبوو کە خانمانی ناوماڵ لە ئەڵمانیای خۆرئاوا چلوپێنج تا پەنجا ملیارد سەعات کاری بێکرێ ئەنجامدەدەن. هاوکاتیش سێیەکی کاری بەکرێی ئەو وڵاتە کە بە نزیکەی پەنجاو دوو ملیارد سەعەتکار دەخەملێنرێت، لە لایەن ژنانەوە ئەنجامدەدرێت. بە کورتیەکەی، ژنان دوو لەسەر سێی کاری ئەنجامدراوی ناو کۆمەلگایان لەسەر شانە. پشکی پیاوان، تەنها سێیەکی کاری ئەنجامدراوی ناو کۆمەلگا بووە. لەسەر لافیتە و پلاکاردەکانیان، ژنانی ئەم بزووتنەوەیە ئەم زانیاریانەیان بۆ خەلکی دووپاتدەکردەوە. ئەوان بەو دەرئەنجامە گەیشتبوون کە هەر سەعاتێکی کاری ناو ماڵ کە کرێی نادرێت و وەرناگیرێت و لەلایەن ژنانەوە ئەنجامدەدرێت، بایی هەزار و نۆسەد مارکی ئەلمانییە لە مانگێکدا. پرسیاری سەرەکیشیان ئەوە بوو: ئەم پارەیە بۆ کوێ دەچێت؟

ژنان دەیانووت: لە ڕێگای خۆشەویستییەوە ناتوانین کرێی ماڵ و پێداویستییەکانی دیکەی مانگانە بدەین”. بە پیتی گەورە دەیاننووسی:کاری ناوماڵ بناغەی پیشەسازی کۆمەڵگایە. ئێستاش وەختییەتی کە داوا لە دەوڵەت و پیاوان بکرێت ئەم سەرمایە کەڵەکە بووەی بە هۆی کاری ناو ماڵەوە پێکەوەنراوە، بگێردرێتەوە بۆ ژنان و تێچووەکانی مانگانەی خۆیانی پێبدەنەوە.
یەکێک لەوانەی کە لە وێنە فوتوگرافییەکەی لای مندایە، (پیئێکێ بییەرمان)ە. ئەمڕۆ ئەو یەکێک لە روخسارە ناسراو و نووسەرە خەڵاتکراوەکانی بواری رۆمانی پۆلیسییە لە ئەلمانیادا. بەڵام ئەو لەو ڕۆژگارەدا، نەک هەر رێکخەرێکی بزووتنەوەی “کرێ لەبەرانبەر کاری ناو ماڵدا” بوو، بەڵکو وەک سێکسفرۆشێکیش کاری دەکرد.

لە وێنەکەدا (پیئێکی) زەردەخەنەیەکی گەورەی لەسەر لێوە و لە پشتی (گیسیلا بۆک)وە ڕاوەستاوە. گیسیلا لە وێنەکەدا خەریکی توندکردنەوەی بەرکۆشەکەی خۆیەتی و یەکێک لە روخسارە ناسراوەکانی بزووتنەوەکە بوو و ئێستاش پرۆفیسۆری مێژووە.

من کاتێک لە بەرلین (پیئێکێ)م بینی بۆ ئەوەی باسی ئەو سەردەمە بکەین، ئەو جەختی لەوەدەکردەوە کە پەیامی بزووتنەوەکە بە هیچ جۆرێک لە گەورەکردنەوەی ئایدیۆلۆژی خانمانی ناو ماڵدا نەبووە. بە هیچ جۆرێک باس لەسەر ڕازیبوونی ژنان نەبوەوە لەسەر وەزعییەتی ژیانی خۆیان. داخوازی قەرەبووکردنەوەی کاری کرێپێنەدراوی ژنان لە ناو ماڵدا تەنها وەک خوڵقاندنی زەمینەیەکی گونجاو سەرنجی دراوەتێ بۆ ئەوەی لە کاری ناو ماڵ ئازادبکرێن.

ئێمە لە ڕێگەی کرێی کاری ناو ماڵەوە دەمانویست ژنانێک کە پێشووتر لە وابەستەییەکی تەواوی ئابووری پیاودابوون ئازادی و دەسەلات بەدەستبهێننەوە.

پەیامی بزووتنەوەکە لە پێناسەکردنی کاری ناوماڵدا بەرفراوان بوو. بەڕۆشنیش ئەوە دیار بوو کە کامپینی کرێی کاری ناوماڵ ، بە تەنها کامپینێکی خانمانی ناو ماڵ نییە. بەڵکو بزووتنەوەیەکی بەربڵاو بوو بۆ هەموو ژنان. ژنانێک کە بە تەنها لەگەڵ منداڵەکانیاندا دەژین و ئەوانەیشی لە پەیوەندییەکی خێزانیدان، بێمنداڵان و دایکان، هێترۆ و هۆمۆکان، هەرهەموویانی لەخۆیدا جێدەکردەوە.

کاری ناو ماڵ هەموو کارێکی کراوی پێویستی ناو ماڵی دەگرتەوە کە ژنان بێکرێ ئەنجامیدەدەن بۆ ئەوەی کۆمەلگا بتوانێت هەڵسوڕێت. کارەکان بریتی بوون لە بەرهەمهێنانی کرێکاری نوێ، یانی دووگیانی و منداڵخستنەوە، شیرپێدان و پەروەردەی منداڵ، وەهەروەها دووبارەبەرهەمهێنانەوەی کرێکاری کۆن، یانی ئەو هەمو کارو کۆمەکەی کە بۆ پشتیوانی کردنی پیاوی کرێکاری ناوماڵ دەسازێنرێت تا بتوانێت بچیتەوە سەرکار، چێشتلێنان و بازارکردن، ماڵپاککردنەوەو هتد. تەنانەت ئەو ژنانەیشی لەدەرەوی ماڵدا کارییاندەکرد، لە شوێنکارەکانی خۆشیاندا هەندێک لەو کارە بێکرێیانەیان ئەنجامدەدا، هەر لە قاوەدروستکردن و هەندێک لە کارو شتی دیکە کە پیاوان نەیاندەکرد و پێیانوابوو ئەمە کارێکی ژنانەیە، ژنانی کارکردووی شوێنی ئەم کارانە ئەنجامییان دەدا.

بەڵام هەر لەخۆ و بەڕێکەوت نەبوو کە (پیئێکێ) بووە یەکێک لە ڕوخسارە بەرجەستەکانی ئەم بزووتنەوەیە. ئاخر سێکسیش لە دۆخە ترادیسیۆنییەکەی خۆیدا یەکێک لەو کارانەی ناو ماڵ بوو کە لە ژنان چاوەڕواندەکرا بە بێکرێ ئەنجامی بدەن.

لە کاتێکدا سێکسفرۆشان بۆ ئەم جۆرە لە کار پارەیان وەردەگرت و بەمەش ئەوان بۆ ژنانی دیکە وەک ئایدیالێک یان کەسانێکی نموونەیی دەردەکەوتن لەم پەیوەندەدا.

(پیئێکێ بییەرمان) دەگێڕێتەوە و دەڵێ کە ئەو کاتێک لە پۆڕکلووبەکانی هانۆڤەردا کاریدەکرد: “هەستمکرد کە سێکس لە فۆرمە نوێیەکەی خۆیدا جۆرێکە لە کار. سێکسفرۆشان کرێی شتێک وەردەگرن کە ژنانی دیکە وا لێیان چاوەڕواندەکرێت بە خۆرایی و بە ناوی خۆشەویستییەوە ئەنجامی بدەن.”

بە تێڕوانینی (پیئێکێ)، ئەو سێکسەی سێکسفرۆشان لە کلووبەکاندا پارەی لە بەرانبەردا وەردەگرن، جیاوازییەکی گەورەی نییە لەگەڵ ئەو سێکسەی ژنان لە پەیوەندییە تایبەتییەکانی خۆیاندا ئەنجامیدەدەن.
ئەو بیروخەیاڵە فێمینیستییەی لەو کاتەدا واهی بوو کە ئەگەر سێکسفرۆشان وخانمانی ناوماڵ پێکەوە کارێک ئەنجامبدەن، بە قازانجێکی گەورە بۆ ژنان تەوادەبێت. ئەو کات ژنان دەیانتوانی نەرێ بە سێکسێکی نابەدڵ بڵێن کە بە مەرجەکانی پیاوانە و داخوازییەکانی خۆیان بنێنەپێش و پێداویستییە سێکسییەکانی خۆیشیان بەدەستبێنن.

ئیلهامبەخشی ئەم بیرکردنەوەیە بۆ (پیئێکێ) و ژنانی دیکەی ناو کەمپینی کرێی کاری ناوماڵ یەکێک لە فێمێنیستە رادیکاڵەکانی ئەمریکا بوو بە ناوی (ئاننێ کودێت).

(کودێت) لە رۆژنامەیەکی شۆڕشگیرانەدا ئەوەی دەرخستبوو کە ئەوەی پێی دەوترێت: “ئەفسانەی ئۆرگازمی مەهبەلی” بە پێی تێڕوانینی کودێت، ژنان تەنها لە رێگەی بەجۆشخستنی قیتکەیانەوە ئۆرگازمییان پێدەگات و چیرۆکی ئۆرگازمی مەهبەلییانە بە تەنها ستراتیجییەکی پیاوانە بووە بۆ خوڵقاندنی سێکسوالیتیتێک کە بە تەنها پیاوان ڕەحەتدەکات و لەزەت بەوان دەبەخشێت.
ئەم تێزەی کودێت لە ناو فێمێنیستەکانی ئەلمانیادا سەدایەکی گەورەی هەبوو.

(پیئێکێ بییەرمان) یەکێک بوو لەوانەی بروای وابوو سێکس بە زۆرییەکەی پیاوان ڕەحەتدەکات. ئەو دەڵێ: “ژنان دەمێکە ئەوە دەزانن کە سێکسوالیتێتی ترادیسیۆنیانە چ ئەرک و زەحمەتێکی بەسەر ئەوانەوە هەبووە” ، ئەمە ئەو لە حەفتاکاندا نووسی بووی، پیاوان لەبیریانچۆتەوە کە پێداویستییە سێکسییەکانی ژنان بهێننە دی.”
(پیئێکێ بییەرمان) لە گەڕان بە شوێن چارەسەری ئەم گرفتەوە بەو دەرئەنجامە گەیشتبوو کە:”سێکسفرۆشان دەتوانن ئەوە نیشانی دەستەخوشکە بێکرێکانییان بدەن کە ئەوان دەتوانن کرێ وەربگرن و بێئەوەی ئەم کارەیان، کاراکتەرییان بشێوێنێت و بە زەرەر بۆیان بگەڕێتەوە”.
فیکرەکە ئەوە بوو کە ئەگەر ژنان ملنەدەن بۆ ئەو سیکسە بێکرێیەی کە لە دەوری ئارەزووە سێکسییەکانی پیاوان چەقیبەستووە، ئەوا دەتوانن دانووستاندن بکەن بۆ بەدەستهێنانی جێگاوڕیگایەکی باشتر تەنانەت لە شوێنی خەوتنیشدا.

بێگومان ئەوەی کە سێکسفرۆشی زیانی نەبێت بۆ ژنان، کە لە ئەلمانیای ئەوسادا وەک ئەرگومێنتێک دەوترایەوە، لەلایەن توێژینەوەران و کەسانی سویدییەوە سەری ڕەزامەندی بۆ نالەقێنرێت. ئاخر لە سوید و زۆر شوێنی دی ئینسان پێیوایە کە سێکسفرۆشی، سیکسوالیتێتێکی لە هەست و داخوازیدابڕاوە کە تەنها و تەنها بە خواست و مەرجەکانی پیاوان دەچێتە پێش و زیانی بۆ ژنان هەیە.

بەڵام ئایا ئەو فێمینیستانەی لە بزووتنەوەی:” کرێ لەبەرانبەر کاری ناوماڵدا” کاریان دەکرد، ئەو جیاوازییەیان نەدەبینی کە لە نێوان سێکسێک کە لەگەڵ کەسی خۆشەویستتدا ئەنجامدەدرێت و سێکسێک کە بە کەسێکی نەناسراو دەفرۆشرێت؟

بێگومان ئەم جیاوازییە لای ئەوانیش ڕۆشن بوو. بەڵام بە جیاواز لە فێمینیستەکانی سوید، ئەوانەی ئەلمانیا پێیانوابوو: کە سیکسی بە پارە کەلکی بۆ ژنان زیاترە. ئاخر ئەوە چییە کە ئێمە لە بەرانبەریدا بەدەستی دێنین کاتێک بەناوی خۆشەویستییەوە دەبێ سێکس بکەین.؟
فێمینیستەکانی ئەڵمانیا پێیانوابووکە لە دۆخی دووەمیاندا، سێکسی ناوماڵ، دەستکەوتەکان هێندە گەورە نین.

ئەو سویدیانەی لەم جەدەلانەدا چالاکن، پێیانوایە پەیوەندییەک لەسەر بنەمای خۆشەویستی لە باری پرەنسیپەوە یەکسانترە لە پەیوەندییەکی سارد وسڕی بێخۆشەویستیدا. بەڵام ئەوانەی لە ئەلمانیا ئەم جەدەلەیان دەبردەپیش، بە گومان بوون لە کاریگەرییەکانی وزەی خۆشەویستییدا کە بتوانێت پەیوندییەکی پارسەنگئامێز بهێڵێتەوە لە پەیوەند بە پرسی یەکسانیدا لە ناو ئەم پەیوەندییەدا. بە پێچەوانەوە ئەوان پێیانوابوو کە خۆشەویستی وابەستەیی بەهێزدەکات بە تایبەتی کاتێک یەکێک لە تەرەفەکانی خۆشەویستی هەستی بەهێزتری لەبەرانبەر ئەوی دیکەیاندا هەبێت. بۆ ژنانی کامپینی کرێ لەبەرانبەر کاری ماڵدا، جەختکردنەوە لە خۆشەویستی ستراتێژییەکی پیاوانە بووە بۆئەوەی ژنان لە پەیوەندییە پاتریارکارەکالەکاندا بهێڵێتەوە. ئەوان ئاماژەیان بەوە دەدا کە هەموو پەیوەندییەکی پێکەوەیی زۆر جار لەسەر هەستی خۆبەقوربانیکردنی خۆشەویستی ژنان بنیات نراوە لە بەرانبەر دەسەلاتی پیاودا کە بەخێوکەری ئابووری ماڵە. بەڵام لە کردەی سێکسفرۆشیدا ژنان لە بەرانبەر کاری ئەنجامدراوی خۆیاندا کرێ وەردەگرن و زیاتر سەربەخۆن. سەربەخۆبوون و ئازادی، نەک خۆشەویستی، یەکێک لە ئامانجە گرنگەکانی کامپینی بزووتنەوەی کرێ لەبەرانبەر کاری ناو ماڵدا بوو.

بۆ ژنانی ئەم کامپینە، سروود و پیاهەڵدانەکان بە خۆشەویستیدا بە تەنها تاکە حیلەی پیاوان نەبوە بۆ ئەوەی ژنان بەردەوام بن لە بە خۆڕایی کارکردن لە مالدا، بەڵکو ستیگماتیزەکردنی (مۆرلەناوچاواندانی) ژنانی سێکسفرۆش، وەک هۆکارێکی دیکەی کاریگەربەکاردەهێنرا لە بەرانبەر ژناندا تا شەرم بیانگرێت داوای کرێ نەکەن لە بەرانبەر هەر خزمەتێکی سێکسیدا کە دەبوایە پێشکەشی بکەن. تەنانەت وەسفکردنی کردەی سێکسفرۆشی وەک سووکایەتیکردن بە ژنان و سێکسفرۆشان وەک قوربانییەکی بیدەسەڵاتی تەواو ژیردەستە، لەلایەن ژنانی کامپینەکەوە وەک ستراتێژییەکی پیاوانە سەیردەکرا تا ژنانی پێبتۆقێنرێت و داوای کرێ نەکەن.

هەر بۆیەش کاتێک پیاوان بەشوێن ئەوەوە بوون کە سێکسفرۆشی وەک ڕیگایەکی مەترسیداربۆ ژنان وەسفبکەن، لە ڕاستیدا بەشوێن زامنکردنی سێکسێکی بەلاشەوە بوون بۆ خۆیان.
خالێکی دیکە کە (پیئێکێ) ئاماژەی پیدەدا و وەک هۆکارێکی دیکە لە پشت ئەوەوەی کە بۆچی پیاوان دەیانەوێ ژنان لە کاری سێکسفرۆشان بتۆقێنن: سێکسفرۆشان چاوێکی کراوە و زانیارییەکی گەورەیان لە بارەی پارەی ناو کۆمەلگاوە هەبوو. بۆیە کاتێک ژنان دەیانویست داوای کریی کاری ناو ماڵ بکەن و دەوڵەت لەوەلامدا بیوتایە: بوودجە نییە و پارە نییە، ئەوا سێکسفرۆشان خێرا دەهاتنە وەڵام ودەیانوت: پارە زۆرە، وەرن لە ئێمە بپرسن، ئێمە هەموو کات دەیبینین.

کاتێک ئینسان ئاگاداری ئەو مێژووە بێت کە لە پشتی سیاسەتی سێکسفرۆشی ئەلمانیایەوەیە، ئەو کات تێدەگات کە بۆچی یاسای سێکسکڕینی سویدی کە دەربڕی سیاسەتێکی فێمینیستییە لە سویددا، بۆچی هەستێکی هێندە دژە ژنانە لە ئەڵمانیادا دەخوڵقێنێ.

فێمینیستەکانی ئەڵمانیا لە کامپینی کرێ لەبەرانبەر کاری ناو ماڵدا پێیانوانەبوو کە ژنان بەکاردەهێنرێن و دەچەوسێنرێنەوە کاتێک لە بەرانبەر خزمەتگوزارییە سیکسییەکاندا پارە وەردەگرن. سێکسفرۆشی وەک کارێکی نێوماڵ کە کرێکەی وەردەگیرێت سەرنجدەدرا.
ئەوەی کە لە سویددا پیاوان سزا دەدرێن کاتێک سێکس دەکڕن، لە دیدی کامپینی کرێ لە بەرانبەر کاری ماڵدا، بە هێچ شێوەیەک یەکسانییەکی زیاتر ناخوڵقێنێ. سزادانی ئەو پیاوانەی کە پارە دەدەن لەبەرانبەر سێکسدا، دەبێتە بەهێزکردنی ئەو پیاوانەی کە پێیانوایە و مافی خۆیانە سێکسی خۆڕاییان دەستبکەویت.
یاسای سێکسکڕینی سویدی لەم گۆشەنیگایەوە، ڕێگریدروستکەرە لە بەرانبەر ژنانێکدا کە دەیانەوێ کرێ لەبەرانبەرخزمەتەکانیاندا وەربگرن. لەم گۆشەنیگایەوە، پەرلەمانی سوید هاوکاریکەری درێژەپێدان بە چەوساندنەوی ژنانە نەک ڕزگاریکەری ئەوان.

پرسیار ئەوەیە: ئینسان دەکرێ چی بکات کاتێک دوو لێکۆڵینەوەی فێمینیستی بە دوو دەرئەنجامی تەواو جیاواز دەگەن؟

رێگایەکیان ئەوەیە کە تێڕوانینی بەرانبەرەکەت کە بە دژی تێڕوانینی تۆیە بێدەنگ بکەیت.
ئەم شیکردنەوە فێمینیستییە ئەڵمانییە تا ئێستا لە جەدەلەکانی سویددا بە تەواوەتی پشتگوێخراوە. ئەمەش تا ئێستا قازانجی خۆی هەبووە، ئاخر کاتێک ئینسان بە تەنها لە یەک گۆشەنیگاوە سەیری شتەکان دەکات، ئاسانتر و کەمدەردیسەریتر دێتە بەرچاو کە بڵێی کامە ڕاست و کامە هەڵەیە. بەلام لە زۆر لایەنی دیکەوە، ئەم پشتگوێخستنە زۆر خراپ دەکەوێتەوە.
ئەم فێمینیزمە باڵادەستەی ئێستای سوید دەتوانێت هەندێک لە لایەنەکانی ژیردەستەیی ژن لە کۆمەلگادا دەستنیشانبکات و هەندێکی تریشی لە ناڕۆشنیدا بهێڵێتەوە.

بۆ نموونە ئەوەی کە خۆشەویستی وا لە ژن دەکات یارمەتیدەری سێکسی پیاو بێت لە جیاتی ئەوەی بەشوێن پێداویستییە سێکسییەکانی خۆیەوە بێت، ئەم تێڕوانینە لە گۆشەنیگای فێمینیزمی سویدەوە لەبەرچاونەگێراوە. کامپینی کرێ لەبەرانبەر کاری ماڵی ئەلمانیدا توانای تەواوکردنی ئەم شیکردنەوەیەی هەیە لە سویددا. بۆیە کارێکی باش نییە ئەم گۆشە نیگا ئەلمانییە هەرئاوا بە ئاسانی بخرێتەلاوە.
فێمینیستبوون بە مانای کەشفکردن و دواتر خستنەژێرپرسیاری ئەو شتەی کە وادەکات ژن و پیاو جیاواز رەفتاربکەن. ئەگەرچی من تەواو لەگەڵ (پیئێکی بیریمان)دا نیم بەوەی چی نووسیوە و وتووە، بەڵام دڵنیام کامپینی کرێی ئەلمانیا کۆمەککەرێکی باش دەبێت بۆ سەرنجدان لەو ستراکچەرە دەقپێوەگرتوانەی لای خۆمان هەن.

بۆیەش هەموو ئاشکراکردن و ڕۆشناییخراوەسەرەکانی فێمینیستی لە هەر شوێنێکی دنیادا بەهای خۆیان هەیە چونکە ئەو دەرفەتە فەراهەمدەکات کە خەڵکانێکی زیاتر بتوانن لە بەرانبەر نۆرم وچاوەڕوانییە جیاوازەکاندا هەڵوێستوەربگرن و ڕێگای وشیارانە ترهەڵبژێرن.
هیچ تیۆرییەکی فێمینیستی بە تەنها ناتوانێت وەسفی ئەو هەمەرەنگییە بکات کە لە تاقیکردنەوە و فانتازیا و خولیاکانی کۆمەلگایەکدایە. لە هەمووی خراپتر ئەوەیە کاتێک ئینسان دەیەوێ خەبات لە بەرانبەر ژێردەستەیی ژناندا بکات، تەنها خۆی لە قاڵبی یەک تەفسیردا گیربکات.
بۆیەش وەلامی من لە بەرانبەر ئەوەی کە کامە سیاسەت باشترە، من دەڵێم کە ئینسان دەبێ گوێبیستی تەفسیرە ئەلتەرناتیڤەکانی دیکەیش بێت. لە جیاتی ئەوەی خەریکی پێناسەکردن و بەرزڕاگرتنی ئەو سیاسەتە بێت کە گوایە یەکاسانیترە لەوی دی.

—————————
سوسان دۆدیلێت، مامۆستای زانکۆی یۆتیبۆرییە لە بواری مێژووی هزردا .
ئەم وتارە لە کتێبی
Petra Östergren, F-Ordet mot en ny feminism, Norhaven A/S 2009

—————–
سەبارەت بە سێکسفرۆشی
نووسینی سوسان دۆدیلێت (١)
وەرگێرانی بۆ کوردی لە سویدییەوە: بەکر ئەحمەد

ره‌نگه‌ زۆرێك له‌ خوینه‌ران ئه‌م ناونیشانه‌ی سه‌ره‌وه‌یان پێ سه‌یر بێت چونکه‌ که‌متر پێشچاوکه‌وتووه‌، به‌ڵام لێره‌دا ده‌مه‌وێت به‌کاریبهێنم وه‌ك تیشک خستنه‌ سه‌ر بابه‌تێکی خانمی لێهاتوو سوهه‌یلا مه‌یهه‌می که‌ له‌ وتارێکی وێبلاگی ده‌نگه‌کان بابه‌تێکی واڵا و دێرین ده‌خاته‌ به‌ر باس و لێدوان، له‌ ژێر ناونیشانی (چاودێریکردنی خود، لەلای ژنانی نوسەر)، که‌ ناوه‌ڕۆکی ئه‌م بابه‌ته‌ش زۆربه‌ی میدیکانی ده‌سه‌ڵاتی حیزبه‌ کوردیه‌کانی به‌شی باشوور بۆ هه‌ڵمه‌تی هه‌ڵبژاردن به‌کاریده‌هێنن، ئه‌ویش سه‌رکۆنه‌کردنی ده‌سه‌ڵاتی باوکسالاری کۆمه‌ڵگای کوردییه‌، به‌ڵام ئایا له‌ راستیدا ئه‌م بابه‌ته‌ وایه‌؟ هه‌ر بۆ نموونه‌ خانمی نووسه‌ر رای خۆی وا ده‌نووسێت: ((هەموو کات لەژێر ڕکیفی پیاوسالاردا بوویین، یاسای پیاوانە و دامودەزگای بەهاداری پیاوانەمان بووە. لەڕواڵەتدا ئێمە بەرەو پێش دەرۆین و خوێندن و ئیش و چالاکی کۆمەڵایەتی و مافی دەنگ و ….تاد، بەڵام هەمووی ئەوانە لە ژێر سەیتەرەی پیاودا رۆڵدەگێڕێ و بەردەوام بەرهەمهێنانەوە دەکات)).

له‌ راستیدا ئێستا کاروبار له‌سه‌ر زه‌مینه‌ی واقیع و جیهانی نوێی به‌رژه‌وه‌ندی و سه‌رمایه‌داری وته‌کنه‌لۆژیای خێرادا به‌ جۆرێکی تره‌، باوی هێزی ماسولکه‌کان نه‌ماوه‌و زیاتر لاکردنه‌وه‌و رۆڵ بۆ هێزی هزره‌، جا ئه‌گه‌ر پیاو هێزی مه‌چه‌کی هه‌بێت ئه‌وا ئافره‌تیش هێزو تاکتیك و تا‌کنیکی تری زۆر هه‌ن‌ که‌ به‌هۆیه‌وه‌ کۆنترۆڵی سێ له‌ چواری کۆمه‌ڵگای گرتووه‌ته‌ ده‌ست، به‌ڵام هه‌ڵبژاردنی خودی ئافره‌ت بۆ شێوازی ژیانی خۆی چ سته‌مێکی پیاوانی تێدایه‌ که‌ خانمی مه‌یهه‌می ده‌ینووسێت: ((خانمان خۆیان له‌ ڕازاندنەوە و میکاپ و خشڵ و ئەوانەدا دەمێنێتەوە)).

من نامه‌وێت بکه‌ومه‌ ئه‌و هه‌ڵه‌ باوه‌ی زۆربه‌ی نووسه‌ران تێیکه‌وتوون؛ که‌ جیاکردنه‌وه‌ی پیاو و ئافره‌ته‌ له‌ یه‌کتری و وێناکردنیانه‌ وه‌ك دوو نه‌یاری یه‌کتری، ئه‌مه‌ زۆر لێکدانه‌وه‌یه‌کی ساده‌و هه‌ڵه‌یه‌، له‌ باره‌ دروسته‌که‌یدا (رۆشنفکر بن) ته‌واوکه‌ری یه‌کترن و پێگه‌و رۆڵی هیچیان که‌متر نییه‌ له‌وی تر، هه‌رچه‌ندێکیش که‌مێک له‌ باری فیسیۆلۆژی و سایکۆلۆژییه‌وه‌ له‌یه‌کتری جیاوازیش بن به‌ڵام له‌ کۆتاییدا هه‌ردووکیان دووبنه‌مای دامه‌زرێنه‌ری کۆمه‌ڵگای مرۆڤایه‌تین، هه‌روه‌ها لێره‌دا من باسی زۆر که‌مینه‌ی پیاوان ناکه‌م که‌ ئێستاش شانازی به‌ سمێلێانه‌وه‌و ده‌که‌ن و به‌ حوکمی هێزی بازوو ده‌یانه‌وێت خۆیان بسه‌لمێنن و هه‌ر خۆشیان له‌ کۆتاییدا ده‌بێت باجه‌که‌ی بده‌ن، که‌ ره‌نگه‌ هۆکه‌شی فشاره‌‌ جۆراوجۆره‌کانی ده‌ره‌کی وه‌کو ئابووری و سیاسی وهه‌روه‌ها کێشه‌کانی ده‌روونیی بێت.

نامه‌وێت بچمه‌ ناو قووڵایی هۆکاریی ئه‌م کێشه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیانه‌ی تاکی کورد پیوه‌ی ده‌ناڵێنێت، به‌ڵام هه‌رچه‌ندێك مه‌عریفه‌ی مرۆڤ زیاد بێت هێنده‌ له‌ نه‌فامی رزگاری ده‌بێت و به‌ره‌نجامیش بڕیاره‌کانی دروست ده‌بن، ده‌با بپرسین ئایا رێژه‌ی چه‌ند له‌ هاوسه‌رگیریه‌کان به‌ ره‌زامه‌ندی ته‌واویی هه‌ردوولا بووه‌و لانی که‌م کۆلکه‌ی هاوبه‌ش هه‌یه‌ له‌ نێوانیاندا، ده‌سه‌لاتی سیاسیش نایه‌وێت میلله‌ت به‌ ئاگاو وشیار بێت بۆیه‌ هیچ خه‌م و هه‌وڵێکی جیددی نادات له‌م پێناوه‌دا..

لاتان سه‌یر نه‌بێت ئه‌و راپرسی و داتا تازانه‌ی ئه‌م دواییانه‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌و قسانه‌ ده‌سه‌لمێنن که‌ دیارده‌ی باوکسالاریی روو له‌ زیادبوون و ته‌شه‌نه‌کردن بێت، بگره‌ ساڵانه‌ چه‌ندان پیاو توشی توندو تیژی ده‌بنه‌وه‌و ده‌شگاته‌ حاڵه‌تی کوشتن له‌ لایه‌ن ژنه‌کانیانه‌وه‌، یان به‌ نه‌خشه‌ی ژنه‌کانیان، سه‌دان پیاو له‌ لایه‌ن ژنه‌کانیانه‌وه‌ ده‌رده‌کرێن و له‌ ئوتیله‌کان ده‌ژین، رۆژانه‌ (کۆمه‌ڵه‌ی به‌رگری له‌ مافی پیاوان) سکاڵای جۆراوجۆر تۆمار ده‌کات سه‌باره‌ت ئه‌و پێشێلکاریه‌ فراوانانه‌ی له‌‌لایه‌ن ره‌گه‌زی (مێ) وه‌ رووبه‌رووی پیاوان ده‌بێته‌وه‌.

ئه‌گه‌ر ژن وای دابنێت ماف و ئازادی به‌س له‌ نووسینی بابه‌تی ئیرۆتیکدایه‌ ئه‌وا زۆر مانای ئازادی به‌رته‌سك ده‌کاته‌وه‌و ته‌نانه‌ت ئه‌م جۆره‌ بیرکردنه‌وه‌یه‌ش وه‌ك هێمای تێنه‌گه‌شتنی بنه‌ڕه‌تی له‌ ئازادی لێكده‌درێته‌وه‌، هه‌رچه‌نده‌ له‌مڕۆدا نووسه‌ره‌ خانمه‌کان له‌م بابه‌ته‌دا پێشی پیاوه‌کانیان داوه‌ته‌وه‌، به‌ڵام واقیعی کۆمه‌ڵگاکان ده‌ریده‌خات که‌ چۆن ئافره‌تان جڵه‌وی ژیانیان گرتووه‌ته‌ ده‌ست و پیاوان ده‌چه‌وسێننه‌وه‌، چه‌کی ئافره‌ت بۆ به‌ ده‌ستهێنانی ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ زۆرو جۆراوجۆرن، خۆشیان ده‌زانن چۆن پیاوان هه‌موو ساتێك مه‌جبووریانن و ئه‌وانیش هه‌موو فشاره‌کانیان به‌کاردێنن بۆ جێبه‌جێکردنی نه‌خشه‌و ویست و ئاواته‌کانیان، به‌ڵام نه‌نگیی‌ له‌وه‌دایه که‌موکوڕیی و هه‌ڵه‌و نه‌زانین بگێڕینه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی وه‌ك ره‌گه‌زی مێ ده‌چه‌وسێینه‌وه‌، ئه‌مه‌ش هۆکاره‌ بۆ شکسته‌کان، له‌ کاتێکدا له‌ زه‌مینه‌ی واقیعدا چه‌ندان خانمی لێهاتووش هه‌ن گه‌وره‌ترین سه‌رکه‌وتنی بواره‌ جیاجیاکانی ژیان به‌ده‌ست دێنن و ته‌نانه‌ت تیاشیاندا هه‌یه‌ ده‌بێته‌ سه‌رۆک کۆماری وڵاتێك، من خۆم به‌ش به‌ حاڵی خۆم وه‌ك خانمێك وای ده‌بینم که‌سی رۆشنفکرو ئازاد زۆر له‌ مێژه‌ کێشه‌کانی جه‌نده‌ریان جێهێشتووه‌و خۆ سه‌رقاڵی ئه‌و ململانێ ئه‌فسانه‌ییه‌ ناکه‌ن و چیدی وه‌کو بابه‌تێك رووبه‌رێکی گچکه‌ش له‌ بیرکردنه‌وه‌یان داگیر ناکات، چونکه‌ له‌ کۆتاییدا دوای ئه‌و هه‌موو ناکۆکی و شه‌ڕه‌جوێنه‌ی بۆ نموونه‌ له‌ نێوان ژن وپیاوێکدا روو ده‌دات ده‌بینین له‌ کۆتاییدا هه‌ردووك لا وه‌کو منداڵ مه‌جبوری یه‌کدی ده‌بنه‌وه‌و بێ یه‌کدیش ناتوانن بژین.‌

ئەم نووسینەی کەلیردا دەیخوینەوە لە دواین ژمارەی رۆزنامەی هاولاتی بلاوکراوەتەرە، گۆشەیەک لە ژیانی ئنیسانیکە کە لە تەمەنی 13 سالیدا دەدریت بە شوو، لە 15 سالیدا دەبیتە دایک….! ئەم ئینسانە تەنیا یەکیک لەو هەزاران ژنەیە کە لە کۆمەلگای ئیمەدا ئازارو نارەحەتیەکان ژیانی تەنیبیتەوە بۆیە لە شوینکدا رادەوستیت و رادەچلەکیت و بەدوای پرسیارەکانی خۆناسینەوەو خۆ دۆزینەوەدا دەگەریت!
هاوکات جیگەی خۆیەتی ئامازەیەک بەوەش بکەین کە ئەم نووسینە لەگەرمەی کەمپەینێکدا بەرهەم هاتووە بەناوی ( نا بۆ رفاندنی) کەمانگی رابردو دەست بەکاربووە، بۆ چەند حالەتیک لە مندال رفاندن…. هیوادارین بینەری گرتەو بابەتەکانی ئەم کەمپینەبن لەریگەی پەیجی ( نا بۆ رفاندن )ەوە کە سەدان هەزار کەس بینەری بوون و هەزاران کەس لایک و کۆمیندنتیان لەسەر نووسیوەو سەدان کەس بابەتەکانیان شیرکردوەو پشتیوانیەکی زۆربەرفرانی بەدەستهینا . بۆیە هیوادارین بۆ ئاشنابوونیکی زیاتر لەپال خویندنەوەی ئەم نووسینەدا هاوکات بۆ بەدەستهینانی زانیاری زایاتر پەیجی ( نا بۆ رفاندن ) بەسەر بکەنەوە. جیگەی خۆیەتی ئەوەش بلین کە هەرکەس ولایەنیک خوازیاری هاوکاری کردنن بەم دایکە دەتوانن لە ریگە، ئیمەوە پەیوەندی بکەن بەم دایکەوە!

دەنگی منی ژن کپ ناکرێتەوە!

ن. ن. ئیبراهیم

لەبەهاری 12 ساڵیمەوە، هەر خزم و ناسیاوێکی «پیاوماقول» تەلەفونی دەکرد ئیتر بازاڕی کچەکەی بابە گەرم دەبوو… ( من کچەکەم بۆ ئێوە داناوە، حەدی چیە لە کوڕی ئێوەی باشتری دەستکەوێت، کچ کچی خۆتانە هەرچەند جارێ 12 ساڵیەتی…). بەڵێ بەلای ئەوەوە کێشە نیە ئەدی کچەکەی سنگی بەرزبووەتەوەو بەخێرێ مانگانە (عادە )دەبێت، کەواتە کاتی هاوسەرگیری هاتووە. بەخشینەوەی بەشێک لەم قسە شیرینانە لە زمانی باوکی خۆمەوە تەنیا بەمەوە نەوەستا، بەڵکو کار گەشت بەوەی کە ئیتر تۆ پێویستت بە خوێندن نیەو ساڵێکیتر دەبێت دەستهەلگریت لە قوتابخانە … ئەم دۆخە لەگەل ناڕەزایەتی ئەو برایەم ڕوو بەڕووبوو کە تەنیا دوو ساڵێک لەخۆم بەتەمەنتربوو، دایکیشم وەک زۆرێک لە دایکانیتر بێدەنگی هەڵبژاردبوو.

کە چاوم دەگێڕا بە نێو دەستەخوشکانی گەڕەک و خوێندنگەکەم، زۆربەی زۆریانم دەبینی کە باوکیان دەردەکەوت پێیدا هەڵدەزنان … دواتر کە لەخۆمدا ڕۆدەچووم لەماڵێکدا هەموومان لە یەک ژوردا ژیان بەسەردەبەین، بیرم لەوە دەکردوە کە من بۆچی هێندە لە باوکم دوورم، بۆ لێیدەترسم، بۆ وەک دایکم ناتوانم لەکاتی قسەکردندا چاو لەچاوانی بابم ببڕم،…ڕۆژیکیان لەتەمەنی 13 سالیدا دایکم هاتە تەنیشتم ووتی (کچم فلان کوڕ تۆی بەدڵەو دەیەوێ تۆ بکاتە خێزانی خۆی، تۆ چی دەڵێیت… بۆ ماوەیەک لە بێدەنگیدا غەرق بووم، نەمدەزانی چی بڵێم… گەر لە تەمەنی ئێستەمدا دەبووم 23 ساڵ دەمزانی چۆن وەلامی دەدەمەوە، بەجۆرێک کە هەرگیز هەرگیز ئەو وەڵامەی منی لەبیر نەچوبایە… بەڵی کچێکی 13 ساڵ لەباتی هەموو سەرگەرمیەکانی تەمەنی منداڵی دەبێت زەواج بکات، تۆبڵیت ئەم کلتورە چ کارەساتێک بێت.

دەکرێت چاوەڕیی چی بکەن لە هەرزەکارێکی 13 ساڵە، دواتر کە بەنجەکە بەریدام منیش ووتم ( بەراستی منی بەدڵە )… دوو هەفتەی پێ نەچوو بەلیباسی سپی بوکێنیەوە دایکم لە چەپمەوەو مێردەکەم و باوکیشم لای ڕاستمەوە وەستابوون، ئیدی وێنەی بوکێنی چرکینراو تەواو. پاش ماوەیەکی کورت دەوروبەر مێردەکەمیان فێردەکرد کەچۆن دەسەلاتی خۆی بسەپێنێت بەسەرمداو چۆن من بخاتە ژێر ڕکێفی خۆیەوە … ڕۆژیکیان لەبازار دامەنێکی تەنورەی سێ چارەکی هەلگرتوو سەیرێکی کردم و ووتی ئەمەت پێ چۆنە بۆ نایکڕیت؟ باوکم چاوی تێبڕی و بردیە ئەولاترەوە قسەیەکی لەگەڵ کرد… دوای ئەو ڕۆژە ئیتر جاریکتر باسی دامەنی کورت نەکرایەوە.
ڕۆژێکیان چووین بۆ مزگەوت و بۆ ناولینانی منداڵێک، منیش لەچکێکم لەسەرنابوو، ئێوارە کە گەڕاینەوە هەموومان چووینە بالکونەکەو دانیشتین، گڕگڕ باسەکە هاتە سەر من… ووتیان ئیتر تۆ مێردت کردوە دەبێ وەک ژن جلوبەرگ بپۆشیت، لەچکی تەواوت لەسەربێت و دەبێت وەک ژنێکی تەواو هەڵسوکەوت بکەیت. منیش هاتمە دەنگ و ووتم من حەزم لێنیەو ئەوکارە ناکەم، دایکم چاوێکی لە مێردەکەم کرد ووتی ئەو پێت لەسەردەکات، من چەندی ووتم نا حەزم لێنیە، دواتر مێردەکەم ووتی ئێمە عەشایەرین و لای ئێمە ژن ئەبێ لەچک بکات.

بەڵی لەتەمەنی 13 ساڵیدا مێردم کرد، ئیتر بەخاتری ئەوەی کە گەورەتر وەدەرکەوم لەچکیان لەسەرکردم. پێیانوابوو بە لەچکەکەی من عەیبەکەی خۆیان دادەپۆشن. پاش 15 ساڵ هەرجارێک کە دەمگوت باوکە، هەستم دەکرد کە لەدڵەوە نیەو هیچ هەستێکم بۆی نەبوو. هەرلەبەر ئەو هۆیانەش بوو کە بڕوام بەخۆشەویستیان نەبوو، پێموابوو کەباشترین کەس بۆ ئینسان هەر دایکە …. بەڵام لەمیشیاندا ئەزموون و خوێندنەوەو فێربوونەکانی دواتریش شتیکی تری پێووتم، هەستمکرد کە خۆ بەخۆ ناوی دایک بەرابەرنیە بە هەقیقەتی ئەو دایکەی کە دەبێت وەک دایک ڕۆڵی خۆی بنووێنێت …
من دەزانم کە بەراستی باوکانێک هەن لەخەمی ژیان و بوونی کچەکانیاندان. ئاخر ئاسان نییە بەئیستەشەوە من لەگەڵ باوکم دانیشتن و شۆخیەکمان نەبوو، بەداخەوە زۆر جار لەو تەمەنەشدا باوکم گاڵتەی پێدەکردم و پێکەنینەکانیم گوێ لێ دەبوو کە چاوەکانیم دەبینی دەمزانی چەند بەسوکی سەیرم دەکات. ئیتر لە نیوەی یەکەمی تەمەنی 13 ساڵیمەوە هەستم بە تەنیایەکی زۆر دەکرد، بۆیە بەناچار پەنام بۆ مێردەکەم دەبرد کە 13 ساڵ لەخۆم بەتەمەنتربوو بەڵکو ئەو بۆشاییەم بۆ پڕبکاتەوە.

پاش نیوەڕۆیەک ئێمە هەموومان پێکەوە دانیشتبووین لەسەر سفرەی نانخواردن قسەمان دەکرد باس هاتەوە سەر سوراو ئارایشتی من، لە تەنیشتی بابمەوە گسکێکی کارەبای لی بوو هەڵیگرت و بە هاوسەرکەمی ووت کوڕم کچەکەم بەقسەی کردی باشە، بەقسەی نەکردیت (لەگەڵ پێدانی دەستی گسکی کارەباکە ووتی (تەربیەتەکەی لەدەست تۆیە). ئیدی وەک گوشتی قوربانی درامە دەست کابرا…، تەنیا مانگێک لە تەمەنی 15 ساڵیم تێپەڕببوو یەکەمین منداڵی خۆم کردە باوەش، سەرەتا هەموو شتێک زۆر بەجوانی لەگەڵ منداڵەکەم دەگوزەرا، دەتگوت لەم دنیا تەنیا من و ئەو هەین، لەوساتەوە کە خێزانی مێردەکەم دەستیان نابووە ژیانمان هەموو شتێک لە پڕا گۆڕا. پیاوێک مۆلەتی پێدرابوو کە بەتەواوی و بەوشێوەی کە دەیەویت کۆنترۆلی خێزانەکەی بکات. خەڵکانی دەوروبەر نەخشەی هەڵسوکەوتی دیاری بکات، ئیتر دەبی چ چاوەڕوانیەکت لێ هەبێت وەک هاوسەرێکی ژیان. بۆیە ئیتر ڕووم لە دنیای خۆم و منداڵەکەم کرد، هەموو کەسانی ترم لەنێوان خۆماندا لابرد لەگەڵ منداڵەکەم دونیایەکمان بۆ خۆمان دروستکرد… دووهەمین منداڵم لەتەمەنی 17 سالی چاوی بەژیان هەڵهێنا، سێیەمین منداڵیش لەتەمەنی 19 سالی دابوو. کەواتە جارێکە نەببووم بە 20 سال بوومە دایکی سی منداڵ.

لەلایەک بکەوەرە ژێر گوشاری حەزو ئارەزوی مێرد، بۆ منداڵ بوون و لەلایەکی تریشەوە تەحەمولی قسەوباسی خەڵکی بکە کە چەندیان پێ سەیر بێت لەو تەمەنەدا دایکێکی وەک من خاوەنی سێ منداڵ بێت. لەم جیهانە نامۆیەدا گەڕامەوە بەخۆمم ووت :(خەیاڵی تۆ چی بوو بەمنداڵی، خەیاڵەکانت بوون بەچی بۆکۆی چون) بەڵی خەیاڵم لای نووسین بوو کە ببمە نووسەرو لەم ڕێگەیەوە ڕاستیەکان بهێنمە پێشچاوی خەڵکی، خەیاڵم لای ئەوە بوو کە ببمە وێنەکێش بەجۆرێک کە چاوم نووقاند بتوانم بەشێوەیەکی زۆر کاریگەر هەستەکانی خۆم نیشان بدەم، خەیاڵم گەلێک زۆربوون، بەلێ دەموویست لە ڕێگەی خەیالەکانمەوە شانازی بەخۆمەوە بکەم و بەخۆم بڵێم، ئازایەتی و لێبڕوای خۆت بەم ڕۆژگارەی گەیاندی… بەڵام لە تەمەنی 13 سالیدا ئەلقەی بووکێنیم لە پەنجە کرا… تەمەنی 20 ساڵی ئیتر کاتی ئەوە هات کە ڕاچەنم و هەستمە سەرپێی خۆم. بۆیە دەستم کرد بەخوێندن و خویندنەوە… پێویستم بەخۆ تەکاندنێک بوو، دەبوو بە وردی بیرکەمەوە لەوەی کە چۆن گەورەکراین، چۆن فێرکراین، دواتر چۆن دەبێت من منداڵەکانی خۆم پەروەردە بکەم، بەکام پرۆسەی گەورەبووندا برۆن بەکورتی ئامانجێکم لەبەرپێی خۆم دانابوو دەبوو بکەومە ڕێ …. هەربۆیە دەستم بەخۆیندن کرد، هەولمدا هەنگاوی بەرەوپێش بنێم، بۆیە دروست لەهەمان ئەو بوارەدا دەستم کرد بەخۆیندن کە پەیوەندیان بە منداڵ و خیزانداری و ئەو ماف و خزمەتگوزاریانەی منداڵەوە هەیە. بۆیە ئەم هەنگاوەو بەڵگەنامەیەک کە لە ڕێگەی خویندنەوە بەدەستمهێنا زۆر یارمەتی دەربوو بۆ خۆدۆزینەوەو ڕاوەستان لەسەر ئەو پرسیارەی کە من کێم و دەمەوێ چی بکەم لەداهاتوودا.

بۆیە ئیدی ئاراستەکانی ژیانم گۆڕانی زۆریان بەسەرداهات، کارکردن، خۆدروستکردن و خوێندن و خوێندنەوە، کار لەگەڵ منداڵ و منداڵ پەروەردە کردن، کاروباری دائیرەو دەرەوە… لەهەمووشی زیاتر ئەوەی کە دەبێت من هەم دایک و هەم باوک بم، بە کورتی بۆ گەڕان بەدوای وەلامی پرسیارەکانمدا، هێزو لێبرانێکی جدیم لە خۆم نیشانداو بریارمدا کە ئێستا ئیتر کاتیەتی و دەبێت بۆ خۆدروستکردن و ژیانێکی باش بۆ منداڵەکان، جیا ببمەوە. یەکەم جار کە گەشتمە چرکەساتی دەربڕین و بڕیاردانی جیابوونەوە لە مێردەکەم، لە تەمەنی 21 سالیدا بوو، کە هەرچی هێنام وبردم سەرکەوتوونەبووم. بەڵام بیرکردنەوە لەوەی کە باوکیک بەهەر دەلیلێک بێت کەمترین بەرپرسیارەتی لەخۆ نیشان نەدات، بەردەوام لەسەفەرو سەفای خۆیدا بێت… کەی دێتە ماڵەوە، کەی دەڕوات… بەبێ ئەوەی کەمترین ڕۆلێکی هەبێت لە ئیدارەی ئەم خیزانەو پەروەردەی منداڵەکانیدا، بۆیە دووهەم جار کاتێک کە زۆر بەوردی و دلنیایەکی زۆر زیاترەوە بیرم لە ئایندەی ژیانی خۆم و منداڵەکان کردەوە، بەوە گەشتم کە تەنیا ڕێگەی بەردەمم جیابوونەوەیە، بۆیە لە تەمەنی 22 سالیدا دوابڕیاری خۆمدا.

هەر ئەو شەوە کە لەگەڵ منداڵەکانمدا لە خەوێکی قوڵدا بووین و ئەویش لە ژوری نوستنی خۆیدا بوو، کاتژمێر 3،30 دەقەی شەو من خۆشبەختانە توانیم لە هەوڵی مێردەکەم بۆ کوشتنم نەجاتم بیت.
سەرەڕای ئەو کارەساتەی کە بەسەرم هات و جیا بوومەوە، خێزانەکەم دیسانیش کەوتنەوە دژایەتم و کارگەشت بەوەی کە گوشاریان دەهێنا بۆ ئەو دۆستانەی کە لە دەوروبەرم بوون» لە کچەکەیان دورکەونەوە» کە گوایە بەتەنیایی بیرێک زیاتر لەخۆی بکاتەوە ناچاربێت بەوەی کە بگەڕێتەوە لای مێردەکەی… بەڵی بەبێ ئەوەی کە من ئاگاداربم دەوروبەرەکەم پڕکرابوون زۆریکیان پێیان سەیربوو دەیانپرسی ئێوە پاش تەمەنێک پێکەوە ژیان چۆنە ئێستە بەوە گەشتوویت و توانیت بڕیاری جیابوونەوە بدەیت… وەلامی منیش بۆ ئەوان ئەوە بوو کە ( ئیتر من کچە منداڵە تەمەن 13 سالەکە نیم و گەورەبووم، ئێستە من تەمەنم 23 ساڵەو دایکی سێ منداڵم و ئیتر کاتی بیرکردنەوەو بڕیاردانێکی جدیە بۆ ژیانی خۆم و منداڵەکانم. بۆیە دەبێت بەبروا بەخۆ بوون و جەسارەت لە خۆنیشاندان، دەست بکەمەوە بە دروستکردنەوەی سەرلەنوی ژیان و کەسایەتی خۆم. بۆیە لەو ڕۆژگارەوە کە چاوم کراوەتەوە بەردەوام ئەو قسەیە بەخۆم دەڵێم و دەڵێمەوە کە (تا من لەشساغ بم و بتوانم لەسەر پێی خۆم ڕاوەستم دەبێت بەهێزو سەربەرزانە ئەو بریارەی کە دەیدەم پاش لێوردبوونەوە و تیارامانێکی زۆر پێویست دەکات کاربکەم بۆ جێبەجێکردنی. مەرجێکی سەرکەوتنی خۆم لەوەدا دەبینمەوە کە کار لەسەر بیروڕاکانی خۆم بکەم و باوەڕی تەواوم پێیان هەبێت چونکە دەزانم دەبنە هەوێنی باشکردنی ژیانی خۆم و منداڵەکان هەربۆیە پاش ئەو بڕیارە هەوڵم دەدا خۆم باش نەفەس هەلکیشم بۆ ئەوەی منداڵەکانم بتوانن بە باشی هەناسەی پێ بدەن.
تیبینی / بۆ زانیاری زیاتر سەبارەت بە هەقیقەتی داستانی منی دایک دەتوانن جەند خولەکێک سەیرێکی کەمپەینی ( نا بۆ رفاندن) بکەن.

ژن و پیاو ئەو بوونەوەرن که به پێ چۆنیەتی هەڵسەوکەوتیان داب و نەریتەکانیان دەر ئەخەن و مانای پێ ئەبەخشن. کاتێ روو لە هەر کۆمەڵگایەک ئەکەین، پێش هەموو شتێک لەگەڵ نەریتە گشتییەکان رووبەروو ئەبینەوە، که پێناسەیەکی گیشتیمان به دەست ئەدا. بەڵام کاتێک کە بە وردی له ژیانی هەر تاکێک ئەکۆڵینەوە، بۆمان دەرئەکەوێ لە ناخی نەریتە گیشتییەکاندا هەر تاکێکیش هەڵگری تایبەتمەندییەکە کە لە تاکەکانی دیکەی کۆمەڵگای جیا دەکاتەوە.

ماوەی چەندین ساڵە کە باس لە کێشەکانی ژنان ئەکرێ و له لایەن شارەزایانی بواری ژنانەوە دەستنیشان ئەکرێن و قسەیان لە سەر ئەکرێ. بۆ هەمووان ئاشکرایه کە کێشەکانی ژنان، کێشەی سەرەکی هەموو کۆمەڵگای مرۆڤایەتییه و تا ئەو کێشەگەلەش چارەسەر نەکرێن، ناتوانین باس لە ئازادی کۆمەڵگا بکەین.

جیا لەمانە ئەزانین کە زۆربەی نەهامەتییەکانی ژنان هەر لە بنەڕەتەوە بە هۆی سیستمی زاڵی کۆمەڵگاوە واتە سیستمی پیاوسالار خوڵقاون. ئەگەر سەیری ئیستە و رابردووی خۆمان بکەین، ئەبینین کە رێژەی تاوان، کوشتن، دەستدرێژی و توندوتیژی، خۆ سووتاندن، لەشفرۆشی، خەتەنە کردن و ئێعتیاد و دەیان خەساری دیکە بەردەوام روو لە زیاد بوون‌دایه و برینەکان نەک به پێ پێویست سارێژ نابنەوە بەڵکوو قووڵ و قووڵتر ئەبن.

کاتێ کە دینی ئیسلام هاتە نێو کۆمەڵگای ئینسانییەوە سوننەتە دواکەوتووەکانی نەزانین، واته جاهلیەت، سەبارەت بە مافی ژن، لە نێو خۆی‌دا گوم و گۆڕ کرد. مافی خاوەن دەسەڵات لە ناو برا، ئەوەی کە مافی خۆیان بوو زۆر و بە سەختی ئەیانتوانی بە دەستی بێرن. خەڵکی خۆیان لە نەزانین ئەدا و قەبووڵیان ناکرد کە پیاو و ژن پێکەوە بەرابەرن و هیچکامیان بە سەر ئەوی‌تریانە مافی جیاوازی و فێرکردنی نییه.

خودایش پییان وتی: “ٳن ٲکرمکم عند الله ٲتقیکم”. (بە راستی چاکترینی ئێوە له لای خودا، خواناس‌ترینتانە).فەرهەنگ و داب و نەریتێکی دیکە کە لەگەڵ بناغه و ئەسڵی دین‌دا یەک ناگرن، ئەم باوەڕە نادروستەیە سەبارەت به تەڵاق و جیایی و ژن هێنانی دووان و سییان و چوار، بێ ئەوەی هیچ مەرجێکی مرۆڤایەتی لەبەرچاو بگیرێت، به شوو دان و ژن هێنانی کچان و کوڕان به زۆرەمڵی و گەورە بە بچووک کردنیان، پێش چاو خستنی شەرع و دین له کێشەی ژن بە ژن‌دا، کڕین و فرۆشتنی ژنان، ژن له جیاتی خوێن، توند و تیژی دژ به ژنان، لێدان و بێ حورمەتی و کۆ کردنەوە و کونتروڵی بێ ئەندازەی ژنان، هەموویان چیرۆکی نابەرابەری فەرهەنگێکە له ئێران و کوردستان‌دا کە پێویست به رەچاو کردنی هەموولایەنەی ژیانی ژنانی ئێران و کوردەواری هەیە. له هەر روانگەیکەوە کە بیری لێ بکەینەوە، ژن ئەیتوانی رووبە پێشکەوتن بڕوات؛ بەڵام بە داخەوە کۆمەڵگای پیاوسالاری بوو بە مانع سەر رێگای پێشکەوتنی ژنانی هۆنەروەر و پێک هێنەر و رۆشن‌بیر، بە تایبەت ژنانی شاعیر.

و بە راستی کە بە بۆنەی هەڵسووکەوتی کۆمەڵایەتی تایبەت کا لە کۆمەڵگا و وڵاتی ئێمەدا بوو، ژنانی شاعیر دەرفەت و مەیدانێ بۆ وەروخستنی هۆنەر و شیعرەکانی خۆیان نەئەدۆزیەوە. هەمیشه دەبوایه له پشتی پەرده و له کونجی ماڵدا شاراوە بوایەن. بە هۆی داب و نەریتەکانی نێو کۆمەڵگا، ژنان نەیانئەتوانی و نەئەبوا! بۆ گوڵ کردنی هەست و هۆنەریان دەرفەتێک بەدەست بهێنن. هەمیشە پێنووس له دەستی پیاوان بوو و ژنیش چاوەڕوانی دەستی نیزامی پیاوسالارانە بوو.
لە نیزامی پیاوسالارانە تا پێش شۆڕشی سەنعەتی له ئۆرووپادا بابەتە گرینگەکان لای ژنان، زیندوو مانەوە بوو، بۆ تەواوی ژیانیان و خۆشەویست بوونیان و مناڵ بوونیان(بە تایبەت کوڕ بوونیان)، هەر وەکوو فردوسی ئەڵێ: “زنان را بود در جهان یک هنر، نشینند و زایند شیران نر”.

هەروەها ئەم شاعیرە لە بەرابەر ژنێک کە ترسی دابووە بەر خۆی و له عیشقێکی قەدەغه قسەی کردوو، کارێک کە پیاوان هەمیشه تێیدا ئازاد بوون، وەها تووڕە ئەبێ کە ژن و ئەژدیها وەک یەک دائەنێ: “زن و اژدها هردو در خاک به جهان پاک از هر ناپاک به”.
پاش شۆڕشی سەنعەتی، هەرچەند پیاوان و ژنان له ئێراندا لە ژێر فشاری جیهانی، پێیان بە مۆدێرنیزم دانا بەڵام هەرگیز دڵیان پێ نەدا و لە پاشمله خەریک ململانی کردن لەگەڵ مۆدێرنیزم‌دا بوون، لەگەڵ هاتنی کتێبخانە و زۆر کردن بۆ دەرس خوێندن، کچانی لاو لەگەڵ مۆدێرنیزم‌دا ئاشنا بوون، فێری زانیاری و عیلمی رۆژ بوون بەڵام سوننەت خوازەکان هەمیشه له مۆدێرنیزم ئەترسان.

کۆمەڵگای باوکسالاری: کوشتنی ژنان بە ناو نامووسەوە

کوشتن به ناوی نامووسەوە نەریتێکی خێڵەکیه کە رەگ و ریشەی لە سیستمی باوکسالاری‌‌دا هەیه. هەندێک مرۆڤ‌ناس پێیان وایه کە سیستمی باوکسالاری لەگەڵ سیستمی موڵکایەتی‌دا به دونیا هات. واتە کاتێک پیاو بۆ مانەوەی خۆی پێویستی بەوە بوو کە پارچە زەوییەک بکاتە هی خۆی و بیکێڵێ، ژنیش بوو بە یەکێک لەو شتانەی کە بوو بە موڵکی پیاو و مافەکانی زەوت کرا.
لە سیستمی باوکسالاری‌دا ئەوە پیاوە کە بڕیار ئەدات لەسەر ئەو بەها و نەریتانە کە پێویستە له کۆمەڵگادا چاودێری
پێ بکرێن. زۆربەی نەریتەکانی کۆمەڵگای باوکسالاریش بە قازانجی پیاوانە.

بە گیشتی باس لە کێشەکانی ژنان کرا بەڵام ئەو کێشەی کە زۆرتر ئەبێتە هۆی مەترسی کۆمەڵگا و مروڤەکان، کێشەی خۆکوژی و خۆ سووتاندنی ژنانە.
خۆکوژی کردار یان هەڵسوکەوتێکی وشیارانەیە کە مروڤ بۆ سڕینەوەی جەستەی خۆی به کاری ئەبات. خۆکوژی وەک خەسار و کێشەیەکی کۆمەڵایەتی به ئەژمار دێ که ئەبێتە هۆی لاواز بوونی هێزی چالاکی کۆمەڵگا و تەندرووستی مرۆڤ و کۆمەڵگا ئەخاتە مەترسییەوە.

هۆکارە جۆر به جۆرەکانی وەک دەروونناسی، بیولۆژی و کۆمەڵایەتی له کەم کردنەوە یان پەڕە پێدانی ئەم خەساره کۆمەڵایەتییه رۆلی تایبەت ئەگرێ. به پێی ئەو راپۆڕتانەی کە ساڵانە له پێوەندی لەگەڵ دیاردەی خۆکوژی بڵاو ئەبێتەوە، ئەم خەساره کۆمەڵایەتییه کە بەشێکی کوردستانی لە خۆی گردووه و تەندرووستی مروڤەکان و کۆمەڵگای کوردی خستووە مەترسییەوە، سێزدەهەمین هۆکاری مردن له جیهانە و هەروەها سێزدەهەمین هۆکاری مردنی خەڵکانی تەمەن (پانزدە تا سی وچوار) ساڵە. بۆیه خەسارناسان و پسپۆڕانی بواری خەسارە کۆمەڵایەتییەکان گرینگی پێ ئەدەن و بەردەوام لێکۆڵینەوە و شرۆڤەی لە سەر ئەکەن.

زۆربه‌ی کۆمه‌ڵناسان خه‌ساره‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان خۆکوژی به‌ سێ ده‌سته‌ دابه‌ش ئه‌که‌ن؛

٭ هۆکاری خه‌سارناسی(نه‌خۆشی ده‌روونی و جه‌سته‌یی و نه‌خۆشیه‌ نه‌فسیه‌کان).

٭ هۆکاری ئابووری(ده‌توانین له‌م په‌یوه‌ندیه‌‌دا ئاماژه‌ به‌ بێکاری، کێشه‌ی ئابووری و له‌ ده‌ست چوونی پێگه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی به‌م هۆیه‌وه‌ بکه‌ین).

٭ هۆکاره‌ سۆزداریه‌کان(شکەست له‌ بواری خوێندن، شکست له‌ خۆشه‌ویستی، له‌ ده‌ست دان و مردنی یه‌کێک له‌ ئه‌ندامانی نێزیکی بنه‌ماڵه‌، شه‌ڕ و تێکهه‌ڵچوونی ئه‌ندامانی بنه‌ماڵه‌ که‌ زۆر جار توند و تیژی لێ ده‌که‌وێته‌وه‌).

به‌ داخه‌وه‌ به‌ هۆی بوونی سیستمێکی پیاو سالاری له‌ کوردستان که‌ داب و نه‌ریتی دواکه‌وتوانه‌ خۆی خستۆته‌ ناو هه‌موو قوژبنێکی ژیانی تاکه‌که‌سییه‌وه‌ ژنان ده‌که‌ونه‌ به‌ر توندترین شێوازه‌کانی توند و تیژی و هه‌ر به‌و پێه‌و و دوای بێ هیوا بوون له‌ ژیان ده‌ست ده‌ده‌نه‌ کرده‌وه‌ی خۆکوژی و له‌ ئاکام‌دا جه‌سته‌ی خۆیان ده‌سڕنه‌وه‌.

یه‌کێک له‌و دیارده‌ مه‌ترسیدارانه‌ی له‌ کوردستان باوه‌ و ژنانی کورد بۆ سڕینه‌وه‌ی جه‌سته‌ی خۆیان که‌ڵکی لێ وه‌رئه‌گرن ئاگره‌.

بەڵام بۆچی ئاگر؟!

عەتا نەهایی ئەڵێ: “له‌ خۆوه‌ نییه‌ که‌ خۆکوژی ژنان له‌ کۆمه‌ڵگای ئێمه‌دا به‌ زۆری خۆسووتاندنه‌. کاتێک وه‌بیر خۆمانی بێنینه‌وه‌ که‌ کێشه‌ی ژن له‌ کۆمه‌ڵگادا به‌ زۆری کێشه‌یه‌که‌ که‌ له‌ جه‌سته‌یه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ئه‌گرێ. جه‌سته‌ له‌م کۆمه‌ڵگانه‌دا دیارترین نیشانه‌ی ژن بوونی ژنه‌و نمایشی ژنانه‌یی ئه‌کات. هه‌موو ئه‌و تاوانانه‌ که‌ به‌رامبه‌ری ئه‌کرێ به‌ هۆی جه‌سته‌وه‌یه‌تی.

کاتێک ژن بیر له‌وه‌ ئه‌کاته‌وه‌ وه‌رگرتن و وه‌رنه‌گرتنه‌کانی له‌ لایه‌ن کۆمه‌ڵه‌وه‌، به‌ تایبه‌ت له‌ لایه‌ن ره‌گه‌زی به‌رامبه‌ریه‌وه‌، وه‌رگرتن و وه‌رنه‌گرتنه‌ له‌به‌ر جه‌سته‌، ئه‌وسا زیاتر له‌ هۆی هه‌ڵبژاردنی ئاگر بۆ خۆکوژی و نه‌فره‌ت کردنی له‌ جه‌سته‌و ناحه‌ز کردنی جه‌سته‌ی ئه‌گه‌ین.

له‌م جۆره‌ کۆمه‌ڵگانه‌ی وه‌ک کۆمه‌ڵگای ئێمه‌دا، مرۆڤ به‌ر له‌ مرۆڤ بوونی ژن یان پیاوه‌. به‌ زمانێکیتر ئه‌وه‌ ژن بوون یان پیاو بوونی مرۆڤه‌، که‌ به‌ر له‌ تواناکانی جێگه‌ و ئاست و راده‌ی مرۆڤ بوونی له‌ کۆمه‌ڵگادا دیاری ئه‌کات.

ژن یان پیاو بوون وه‌ک سه‌ره‌کیترین فاکته‌ری شوناس بۆ وه‌رگرتن و بۆ دیاری کردنی جێگه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تییه. هه‌ڵبژاردنی ئاگر بۆ خۆکوژی ژنان جگه‌ له‌مانه‌ش هه‌ڵگری کۆمه‌ڵێک په‌یامی تایبه‌تیتره‌ که‌ په‌یوه‌ندی به‌ خودی هه‌ڵبژێردراوه‌که‌، واته‌ ئاگرو، تایبه‌تمه‌ندیه‌ دیار و شاراوه‌کانی و ده‌وری (ئاگر) له‌ ژیانی به‌رهه‌ست و نابه‌رهه‌ستی مرۆڤ و به‌ گشتی په‌یوه‌ندی به‌ سه‌رجه‌می ئه‌و مانایانه‌وه‌ هه‌یه‌ که‌ ئاگر له‌ ناخ و جه‌وهه‌ری خۆیدا هه‌ڵیگرتوون”.

باشلار ره‌نگه‌ یه‌که‌م که‌س بێ به‌ پێچه‌وانه‌ی که‌سانێکی وه‌ک فڕۆید که‌ له‌ ده‌روون شیکاری مرۆڤه‌کان ئه‌فکرن و ئه‌کۆڵنه‌وه‌، له‌ ده‌روون و شیکاری شته‌کان (چوار شتی سه‌ره‌کی، ئاو – با – خاک و ئاگر) به‌ تایبه‌ت ئاگر ئه‌کۆڵێته‌وه‌ و له‌ کتێبێکدا به‌ ناوی “ده‌روون شیکاری ئاگر” لێدوانێکی تێر و ته‌سه‌ل له‌ سه‌ر ئه‌و بابه‌ته‌ پێشکه‌ش ئه‌کات.

ئه‌م ئه‌دیب و فه‌یله‌سووفه‌ فه‌رانسه‌ییه‌ له‌ سه‌ره‌تای به‌شی یه‌که‌می کتێبه‌که‌یدا به‌م شێوه‌ له‌ ئاگر ئه‌دوێ: “ئاگر دیارده‌یه‌کی شازا که‌ توانای شه‌رح و گێڕانه‌وه‌ی هه‌موو شتێکی هه‌یه‌. ئه‌گه‌ر ژیان نمایشی هه‌موو ئه‌و شتانه‌ ئه‌کات که‌ گورج و به‌په‌له‌ ئه‌گۆڕێن، ئه‌وه‌ ئاگره‌ که‌ ئه‌توانێ گۆڕانی گورج و به‌په‌له‌ی ئه‌و شتانه‌ بگێڕێته‌وه‌… ئاگر وه‌ک بوونێکی ئه‌وپه‌ڕی گیاندارو ئێجگار زیندوو، له‌ لایه‌که‌وه شه‌خسی و خۆیی و ده‌روونییه‌، له‌ ناخی جه‌وهەره‌وه‌ سه‌رهه‌ڵئه‌داو له‌ شێوه‌ی عه‌شق ده‌رئه‌که‌وێ. ئاگر شاراوه‌ و کۆ وه‌ک نه‌فره‌ت و قین ئه‌خزێته‌ ده‌روونی شته‌‌کانه‌وه‌. له‌ ناو هه‌موو دیارده‌کاندا ئاگر ته‌نیا دیارده‌یه‌که‌ ئه‌توانێ زۆر به‌ ئاشکرا دوو جۆره‌ ئیعتباری دژبه‌یه‌ک وه‌ربگرێ. واته‌ هه‌م نمایشی خێر بکات هه‌م شه‌ڕ.

له‌ به‌هه‌شتدا بدره‌وشێته‌وه‌و له‌ دۆزه‌خدا بسووتێنێ…” به‌م بۆچوونه‌ دوو رووبه‌ڕوو بوونه‌وه‌ی مرۆڤ له‌گه‌ڵ ئاگر، له‌سه‌ره‌تای بوونیه‌وه‌ تا ئێستا، رووبه‌ڕوو بوونه‌وه‌یه‌کی دوو پۆ و هه‌ستی مرۆڤ به‌رامبه‌ر به‌ ئاگر هه‌ستێکی دژواره‌.

ئاگر له‌ لایه‌که‌وه‌ تین و گه‌رماو رووناکی بڵاو ئه‌کاته‌وه‌، ره‌مز و هێمای پاککردنه‌وه‌و سڕینه‌وه‌ی هه‌موو خه‌وشێکه‌، مه‌یلی جنسی و سێکس و سۆزو عاتفه‌ ئه‌بزوێنێ. (به‌ تایبه‌ت له‌ لای ژنان، چونکه‌ ئاگر به‌ پێچه‌وانه‌ی ئاو نێره‌) له‌ لایه‌کیتره‌وه‌ ئه‌سووتێنی (له‌ش ئه‌سووتێنێ که‌ خه‌وشی گیانه‌) مرۆڤ له‌ لایه‌که‌وه‌ حه‌زی لێئه‌کات و به‌ره‌و پیری ئه‌چێ، له‌ لایه‌کیتره‌وه‌ لێی ئه‌ترسێ و لێی دوور ئه‌که‌وێته‌وه‌. ئه‌م دوو به‌ها دژوازه‌ی ئاگر له‌ لای مرۆڤ، یه‌که‌میان سه‌رچاوه‌ی مه‌عریفه‌تی زه‌ینی و تاکه‌ که‌سیدایه‌ و دووهه‌میان له‌ مه‌عریفه‌ت و تێگه‌یشتنی عه‌ینی و ته‌جره‌به‌ی کۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ئه‌گرێ.

له‌ کۆتایی دا ده‌بێ بڵێن ده‌بێ ژنان جه‌سته‌یان لا پیرۆز بێ و له‌ جیاتی سرینه‌وه‌ی جه‌سته‌ی خۆیان هه‌وڵ بۆ لابردنی یاسا هه‌ڵاواردن ئامێزه‌کانی کۆمه‌ڵگا بده‌ن و بۆ ده‌سته‌به‌ری مافه‌کانیان خه‌بات بکه‌ن و نه‌هێڵن کۆمه‌ڵگای کوردی به‌ هۆی خۆکوژی ئه‌وانه‌وه‌ وه‌ک کۆمه‌ڵگایه‌کی نه‌ریتی و دواکه‌وتوو سه‌یری بکرێ و دیارده‌یه‌کی ناله‌بار به‌ ناو خۆکوژی له‌ کۆمه‌ڵگاکه‌مان بنبڕ بکه‌ین.

سنە
ماریه پاکنەهاد

•

بە مەبەستی پاراستن ‌و ڕێزگرتن لە كەرامەت ‌‌و مافە سروشتییەكانی مرۆڤ و لە پێناو گەشەسەندنی مرۆڤ ‌و مرۆڤایەتی، لە پانتاییی جوگرافیا جۆراوجۆرەكانی دونیا هەوڵ ‌و تەقەلای زۆر دراوه، وه‌کوو سەرهەڵدانی هه‌ندێک له شۆڕش و خەباته مەزنەكانی مێژوو لە پێناوی ئازادی مرۆڤ و یەكسانی هەموو مرۆڤەكان. هه‌روه‌ها له مافێکی سەرەتایی، كە لە بەیاننامەی مافەكانی مرۆڤدا وەك ئەسڵی یەكەمی ئەو بەیاننامەیە هاتووە كە: “گشت مرۆڤەكان بە ئازادی لە‌دایك دەبن ‌و به‌رانبه‌ر لە نرخ ‌و پایە ‌و مافدا…”. (Universal Declaration of Human Rights) هه‌روه‌ها کۆمەڵگایەک کە ئامانجی پێشکەوتن بێ، دەبێ ڕووناکبیران و بیرمه‌ندانی به شێوه‌یه‌کی ڕاسته‌قینه و بنه‌مایی له‌وه تێبگه‌ن که ئازادی ژنان، هه‌مان ئازادیی ته‌واوی مرۆڤایه‌تییه و له هەموو بوارەکاندا ڕێگای پێشکەوەتنی ژنان خۆش بکه‌ن و هاندەر بن بۆ ئەوەی میلله‌ت بگەنە لووتکەی دادوه‌ری. ده‌ره‌نجامی په‌یڤی ئازادیی ژنانیش ئەوەیه که ئه‌وان بتوانن بگەنه مافە ڕەواکانیان له کۆمه‌ڵگا.

ڕێنسانس (Renaissance)، ئەو شۆڕشە هه‌موو لایه‌نه‌‌ی کە لە ماوەی سێ سەدەدا ئۆرووپای گرتەوە و لە ئاکامدا توانی لە هەموو بوارەکانی ژیانی مرۆڤایەتی کاریگەریی بەرچاوی هەبێ، توانی کاریگەری قووڵی لەسەر ڕوانینی مرۆڤ سەبارەت بە کولتوور، زانست، کۆمەڵگا، ئایین و سروشت ببێ و لە ئاکامیشدا ڕوانگەی مرۆڤ سەبارەت بە مرۆڤ، ئاڵوگۆڕی زۆری بەسەردا هات. بە سەرهەڵدانی ڕێنسانس لە شاری فلۆرانسی ئیتالیادا ڕۆڵی ژن لە گۆڕەپانی خەباتدا پێی نایە قۆناغێکی نوێ. گه‌ر ئاورێکی خێرا له‌ وێنای ژن له‌ کولتوور و ئه‌ده‌بی سه‌رده‌می ڕێنیسانس‌ تاکوو ئێستا بده‌ینه‌وه‌، ده‌بینین له‌ نیگاره‌کانی سه‌رده‌می ڕێنیسانسدا که‌ درێژکراوه‌ی ئه‌نتیکه‌ بووه،‌ ڕۆڵی ژن له‌ بونه‌وه‌رێکی پاک‌، ژێرده‌ست و ملكه‌چه‌وه‌ گۆڕدراوه‌ بۆ ژنێکی تر. ژنێک که‌ ده‌توانێت پابه‌ند نه‌بێ به‌ ڕۆڵه‌ خوازراوه‌کان که‌ کۆمه‌ڵگا بۆی دیاری ده‌کات،‌ ژنێک که‌ ده‌توانێت خۆی بنووسێته‌وه‌ و شێعر، ڕۆمان، مووزیک و هونه‌ر به‌رهه‌م بهێنێ.

به‌ڵام ڕه‌نگدانه‌وه‌ی نۆرمی دژه‌ ژنان به‌ درێژایی مێژوو‌ هه‌ندێک هه‌ڵس و که‌وتی ژنانی مۆرال نیشان داوە و هه‌ندێکی تری خستۆتە ده‌ره‌وه‌ی مۆراڵه‌وه‌ و کاریکردووه‌ بۆ به‌رهه‌مهێنانی وێنایه‌کی نزم بۆ پێگه‌یان. له‌ زۆر کولتووردا سیفاتی مرۆڤانه‌ و به‌هێز دراونه‌ته‌‌‌ پاڵ پیاوان و ژنان پێگه‌یه‌کی نزمیان پێبه‌خشراوه‌. بەڵام زۆرجار ده‌که‌وتنه‌ به‌ر بێ ویژدانیی کۆمه‌ڵایه‌تی. هەروەها ترادیسیۆنی نووسینی پیاوانه‌، زیندووکردنه‌وه‌ و ڕاگرتنی پیاوگه‌رایی بوو؛ سه‌ره‌ڕای ئه‌مه‌ش‌ ژن وه‌ک بونه‌وه‌رێکی لاواز و بێده‌سه‌ڵات له کولتوور و ‌ئه‌ده‌بدا وێناکراوه‌ و ‌کورتکردنه‌وه‌ی ژن ته‌نیا بۆ تێرکردنی حه‌ز و ئیرۆتیکی پیاو بووە. ئه‌م گرنگیدانه‌ به‌ ڕۆڵه‌ خوازراوه‌کان، جۆرێک له‌ حه‌زی ماسکۆلین لای کۆمه‌ڵگا زەق ده‌کاتەوە و له‌ به‌رهه‌می کلاسیکدا به‌رده‌وام به‌رهه‌مهێنه‌ره‌وه‌ی ئایدیۆلۆژیی باوک‌سالارانه بووە. له‌و سه‌رده‌مه‌دا نووسه‌رانی تێکست زۆربه‌یان پیاو بوون و ئێدی نووسینه‌ ترادیسیۆنال و ستیریۆتایپه‌کان کاریگه‌ریی نێگه‌تیڤی هه‌بووه‌ له‌سه‌ر ڕۆلی ژن له‌ کۆمه‌ڵگا.

لە ژیانی مرۆڤدا، بەشداریی سیاسی و کۆمەڵایەتیی ژنان ئەرکێکی پێویست و پیرۆزه و نەبوونی؛ بە مانای پەراوێزخستنی نیوەی کۆمەڵه. دەور و ڕۆڵی ژن بۆ دامەزراندنی پەیوەندیی توندوتۆڵ، لە نێوان بزوتنەوەکانی دیمۆکراسی خوازی لە لایەک و ویست و داخوازییەکانی ژنان لە پێناوی خەبات و وه‌دێهێنانی مافە سروشتی و مرۆڤایه‌تییه‌کاندا لە لایەکی تر یەکێکه لە پڕبایەخترین هۆکارەکانی بەشداریی ژنان لە دیسکۆرسی سیاسی-کۆمەڵایەتی لە هەر وڵاتێک. زۆرجار لە لای هزرڤانان بیرمەندان، سەدەی بیستەم سەدەی گەشەسەندن چەكەرەكردن‌ ‌و هەروەها به‌ڕێوه‌بردنی مافەكانی مرۆڤ بووه و توانیوه وەرچەرخانێكی مەزن لە ئاستی كۆمەڵگای جیهانیدا بێنێتە گۆڕێ.

لە وڵاتانی گەشەسەندوودا، بەشداریکردنی ژنان لە بەڕێوەبردنی کاروباری وڵاتدا گرنگی و بایەخی خۆی هەیە. جوڵانەوەی سیاسی ژنان لە کۆمەڵگای ڕۆژاوادا، توانیویەتی ڕێگای خۆی بدۆزێتەوە. لەو بوارەدا بە هەوڵ و ته‌قالای زۆر، بزوتنه‌وه‌کەیان بەرەو ڕێگایەکی درووست کاناڵیزە کراوە. لە ئازادییە سیاسی-کۆمەڵایەتییەکان چێژی تەواویان وەرگرتووە و توانیویانە بە خەباتی بێ وچان، تاکوو ڕاده‌یه‌کی باش مافی ئازادیی خۆیان وەدەست بێنن. به‌ڵام کاتێک کە فێمینیستەکان دەنگ هەڵدەبڕن و دەڵێن ژن دەبێ ئازاد بێ، باشتر ئەوەیە پرسیاریان لێ بکەی؛ بڵێی دەبێ لە چ شتێک ئازاد بێ؟ کەمتر کەسێک هەیە لە ڕۆژی جیهانیی ژناندا (International Women’s Day)، وڵامی ئەم پرسیارە بداتەوە کە مەبەست لە ئازادی ژن چییە؟ لە کوێی جیهاندا دەتوانین وێنەی ژنێکی ئازاد بدۆزینەوە؟ ژنێک کە بۆ دۆزینەوەی بژێوی لە قەراخی شەقامەکان لەژێر چاوی حیزی هه‌ندێک له پیاوان دەستفرۆشی بکا، یان ژنێک کە بە پاره‌یه‌کی مەمرەوبژی دەبێ لە کارگا یان ڕێکخراوێکدا کار بکا، ئازادی ژن دەبێ چ واتایەکی هەبێ؟ ئه‌و کاته‌ش که باس له ئازادیی ژن دەکرێ، وڵاتانی گەشەسەندووی کاپیتالیستی (Capitalism)، پتر لە هەمووان دڵ بۆ ژنانی لە پاشکەوتووی جیهانی سێهەم و چوارەم دەسووتێنن کە مرۆڤ دەکەوێتە بیری گوتەیەکی بەنرخی فارسی کە دەڵێ؛ دایەنی دڵسۆزتر لە دایک!.

به‌ڵام به گوته‌یه‌کی کوردی، ده‌نگی ده‌هۆڵ له دووره‌وه خۆشه و ئه‌مه‌ش زۆر ڕاسته؛ چونکوو ده‌بێ ئه‌وه‌ش بزانین که له ‌سه‌ده‌ی هه‌ژده‌ به‌م‌لاوه،‌ جه‌سته‌ی ژن ڕووبه‌رێک بووه‌ بۆ سیێکسوالیزه‌کردن، ده‌ربڕین، چه‌وسانه‌وه‌ و به‌کاڵاکردن. سه‌ره‌ڕای ئازادبوونی ژن له‌ زۆر ڕووه‌وه‌، وێناکردنی جه‌سته‌ و فێتیشایزکردنی و به‌کاڵاکردنی ژن وەکوو سیمایه‌کی دیاری کۆمەڵگا بووه، ئه‌و ژنانه‌ش که‌ له‌م وێناکردنه‌دا جێگایان نه‌ده‌بووه‌ به‌ ژنی که‌توو-خراپ (Fallen women) ناوزه‌د ده‌کران.

دونیای ئەوڕۆ گه‌واهی پێشێلكارییەكی سیسته‌ماتیك و بەرفراوانی مافەكانی مرۆڤە كە لەسەر دەستی دەسەڵاتە دیكتاتۆر‌ و تۆتالیتێرەكانی دەخوڵقێ‌. بۆ نموونه: بوونی دیاردەگەلێکی ئابڕووبەرانە وەک خانەی گه‌نده‌ڵی بەشێوەیەکی دیار و نادیار لە پێشکەوتووترین وڵاتانی کاپیتالیستی و کەڵک وەرگرتنی ئابڕووبەرانە لە پڕووپاگەندەی بازه‌رگانی، هەموو دەرخەری ئەوەن هەتاکوو ئەو کاتەی کە سیستەمی کاپیتالیستی بوونی هەیە، پەیڤدان لەمەڕ ئازادیی مرۆڤ بە تایبەت ئازادیی ژن، گاڵتەجاڕییە… به‌ڵام له به‌ر زۆر هۆکاری سیاسی-کۆمه‌ڵایه‌تی ده‌توانین بڵێین ڕۆژهەڵاتی ناڤین (Middle East) نەخۆشە و چه‌وسانه‌وه‌ و په‌راوێزخستنی ژنان له‌وێدا له ‌هه‌موو بواره‌کاندا، مێژوویه‌کی دوورودرێژی هه‌یه‌.

کۆمەڵگای سوونەتی و لە حاڵ گەشەکردنی ئێمه، بە هێنانی شتی پڕوپووچ و بێ بنەما و دەمارگرژی بێ جێ، دەسەڵاتی پیاوسالاری و یاسا توندوتیژە ئایینییه‌کان و کاریگەریی نەرێنی لەسەر ڕەوتی ژنان، لە گەیشتن بە مافە سەرەتەییەکانی خۆیان بێ بەش کراون و هه‌روه‌ها بەرەو چارەنووسێکی نادیار دەباتە پێش. لە وڵاتانی جیهانی سێهەمدا، چەمکی ئازادی واتای تایبەتی خۆی هەیە و بە جۆرێک پیاوسالاری نەریتی بە سەریدا زاڵ بووه. دەوری ژنان لە ڕۆژهەڵاتی ناڤین، به‌تایبه‌ت له مێژووی ئێراندا جێگای باسی زۆره. خەباتی ژن بۆ وەدەسهێنانی مافی ڕەوا و بەرانبەر لەگەڵ پیاو، له سەردەمی مەشروتە‌دا وردە‌وردە شێوەیەکی نوێ بە خۆیەوە گرت و زۆر بوێرانە و ئازایانە لە گۆڕه‌پانی خه‌باتدا بوون. له سه‌رده‌می ڕەزاشادا،له‌دوای هاتنە سەر کورسیی حوکم، هێندێک ئاڵوگۆڕی پێک‌هێنا، بەڵام ژنان نەیانتوانی لە هەڵبژاردنه‌کاندا بەشداری بکەن و هه‌ر وەک هاووڵاتیی پله دوو سەیر دەکران!

لە کوردستان، بەتایبەت لە ئاواییه‌کاندا، بە ڕای زۆر کۆمەڵناسی کورد و غەیرە کورد، توێژه‌ری سیاسی و مێژوونوس؛ بە شانازییەوە، ژنی کورد لە چاو ژنانی نەتەوەکانی دراوسێ وەک فارس، تورک و عەرب بە درێژایی مێژوو ئازادتر بووە و ئەوەش دەگەڕێتەوە بۆ بارودۆخی جوگرافیای کوردستان، خەباتی دوور و درێژی کورد و ژیانی کۆچەری و کوێستان و گەرمێن. چونکوو جگه لە بەخێوکردنی منداڵ و کاری قورسی ناو ماڵ، لە بەرهەمهێنان و ئاژەڵداری و کشت‌وکاڵدا، کە بناخەی ئابووری کوردستانن، شان بە شانی پیاوان کاریان کردووه. بەشداریی ژنی کورد لە کۆمه‌ڵگادا، بۆتە هۆی ئەوەیکە وەک پێویست کەسایەتیی خۆی نیشان بدا و هەر بەو پێیشەش مافی ئامادەبوونی لە کۆڕ و کۆبوونەوە کۆمەڵایەتییەکاندا بووه. کۆمه‌ڵگای کوردی له مێژه‌وه باوەڕی بە ئازادی و پاراستنی مافی ژنان بۆ وەدێهێنانی مافە سروشتی و مرۆڤایه‌تییه‌‌کانی هەبووە.

هه‌روه‌ها له ئه‌ده‌بیاتی کوردی و‌ نووسراوه‌کانیشدا ژنان پێگه‌یه‌کی به‌رزیان هه‌یه و بە درووستی مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ کراوە. کچانی خێزانی كوردپه‌روه‌ر پابه‌ندبوونه به‌ کۆدی مۆراڵه‌وه‌ و تاکوو ڕاده‌یه‌ک پتر له نه‌ته‌وه‌کانی‌تر لە مافی کولتووری، ئابووری، سیاسی و کومەڵایەتیی بەرانبەر لەگەڵ پیاو کەڵکیان وەرگرتووه.

بەڵام ئەوەی گوتمان بەو مانایە نییە کە ژنانی کورد بە هه‌موو مافەکانیان گەیشتوون و زوڵمیان لەسەر هەڵگیراوە؛ ڕاستییەکەی ئەوەیە لەگەڵ ئه‌و هەموو هەوڵ و تەقالایه‌ی که ڕووناکبیران، زانایان و دڵسۆزانی کۆمه‌ڵگای کوردی بۆ بنبڕکردنی ئەو داب و نەریتە ناحه‌زه کۆمه‌ڵایەتییانە کە دەبنە هۆی پێشێلکردنی مافی ژنان، ئێستاش کە سەرەتای هەزارەی سێهەمە، ژنان هه‌موو به‌شێوەیەکی تر دەچەوسێنەوە.. لە بەرانبەر کۆمەڵگا و گیروگرفتەکانی، چەکی ژنی کورد، لۆژیک و دیالۆگ و عەقڵانییە‌ته، ئەرکی سەرشانیانه و ده‌بێ چەکی خۆپەروەردەکردن و به‌رزکردنه‌وه‌ی پله‌ی زانست بە‌دەستەوە بگرن و بۆ خەباتی ڕزگاری و گەیشتن بە مافە سروشتی و مرۆڤایه‌تییه‌‌کان تێ بکۆشن. چونکوو لە سروشت و خوڵقاندا، لە باری توانای ڕۆحی و بیرکردنەوەدا، جیاوازیان لەگەڵ پیاو نییە.

بیروبۆچوونی پیاوسالاری و هه‌ندێک داب و نەریتی کۆن و دواکەوتوون کە دەبنە هۆی درووستکردنی جیاوازییەکان و نە سروشت و یەزدان، هیچ لایان جیاوازیان بۆ ژن و پیاو دانەناوە. بە هیوای ئه‌وه‌یکه؛ ڕۆژێک کە ژنان لە پێناوی خەبات بۆ وەدێهێنانی مافە مرۆڤایه‌تییه‌‌کاندا و سروشتییه‌کاندا و لە پێناوی مافی بەرانبەر سەرکه‌وتوو بن و زوڵمی مرۆڤ بۆ مرۆڤ بە‌دەستی مرۆڤ بنبڕ بکرێ و لە هیچ شوێنێك هیچ چەشنە پێشێلكارییەكی مافی مرۆڤ نەبینین، و دونیا بەو ئاواتە لەمێژینەی خۆی: “ئازادی ژیان، بۆ تەواوی مرۆڤەكان”، پەرە بدات.

———————-
له زه‌وینی گه‌مه‌کانی منداڵیدا
چنرا بێ ده‌نگ گۆڵێکی جوان
تارایان دا له ده‌ور سه‌ری و
ده‌ستیان نایه ده‌ستی پیاوێک
دواتر ئه‌و گوڵه منداڵه
بوو به گوڵێکی وه‌ڕه‌زی نێو گوڵدان… «شه‌کیلا مه‌حموودی»
———————-

سەرچاوەکان:
1-ئه‌نتۆنی، گیدنزو (2009). حه‌سه‌ن ئه‌حمه‌د مسته‌فا، “کۆمه‌ڵناسی”، هه‌ولێر، چاپخانه‌ی ئاراس.
2-شێرکۆ، دوکتۆر به‌له‌چ (1990). کێشه‌ی کورد، حه‌مه حه‌مه‌باقی کردویه به کوردی، ته‌برێز، چاپخانه‌ی ڕه‌زایی.
3-مه‌دیحه سۆفی (2016). ئه‌مڕۆی ژنی کورد و ڕه‌هه‌نده‌کانی ئازادی، ئه‌ڵمانیا.
4-لازاریف، م. س و دیگران، (1386). تاریخ کردستان، مترجمین کامران ایمن ێ‌وه، منصور صدقی. تهران، فروغ.
5-درویش‌پور، مهرداد (2001). (جامعه‌شناس). چالشگری زنان علیه مرادن،استکهلم-سوئد، جامعه‌شناس. نشر باران.
6-میرزایی، ملکیان، (1387). محمد؛ نگاهی به وچعیت اجتماعی زنان، تاریخ دسترسی به مقاله: 20/4/97، ێ‌درس اینترنتی: Org/farpages/articles/roozna13850601.htm.
7-جاسبی، عبدالله؛ (1379)، زن در گستره اجتماع، تهران: انتشارات دفتر فرهنگ، چاپ اول.

————-
(این مطلب در هفته‌نامه فرهنگی-اجتماعی ده‌نگی کوردستان، سال چهارم، شماره 68، مرداد 1397 به چاپ رسیده است.)

لە کۆمەڵگە بابسالاری و ئایینەکان ڕوانگەی عەقڵی کۆ پتر لەپێکھاتەی بایۆلۆژی ژنەوە سەرچاوەدەگریت، ئەم شێوە ڕوانینەش لەوەوە سەرچاوەی گرت کاتێک جیاوازییە بایۆلۆژیەکان کرانە بنەما و ھۆکاری جیاوازی کۆمەڵاتی، واتە دابەشکردنی کار، ڕۆڵ، پێگە و دەستنیشانکردنی مافەکان لە نێوان ژن و پیاودا لە قۆناغە بەراییەکانی مرۆڤایەتی و بەسترانەوە بەجۆر و ڕۆڵی بایۆلۆژی. ئەمە بووە سەرچاوەیەک بۆ ھاتنەکایەی بابەت و پرسی جیاوازی ڕەگەزی.
جیاوازی ڕەگەزی بەو واتەیە نزیک دەبێتەوە لە چەمکی جیاوازی کۆمەڵایەتی، کەبریتیە لە جیاوازی نێر و مێ، بەھۆی ستەمی باڵادەستی ڕەگەزێک و پەسندکردنی تاک ڕەچەڵەکی بەسەر ڕەگەزەکەی تر، کە ژنە سەری ھەڵداوە. بەدەر لەمەش جیاوازی لەسەر بنەمای ڕەگەز سەرەڕای ھۆکارە بایۆلۆژیەکان، بەرھەمی کۆمەڵگەو بارودۆخێکی دیاریکراوە،پاڵپشت بە جیاوازیە کولتووریەکان کە ئەزموونێکی مرۆیی دوور و درێژی ھەیە،وای کردووە ڕەگەزێک لەبەرانبەر رەگەزێکی دیدا لەزۆرێک ئەرک و ماف بێبەشبێت.

ڕاستیەکەی ئەو کەلەپوورەی حوکمی نێر و مێ دەکات کەلەپورێکی دواکەوتووە و دەگەڕێتەوە بۆسەردەمی ھێزی جەستەیی،دەنا ئەوی پێی وابێت پیاو لە ژن باڵاترە ئەوە ھێشتا لەئەفسانە تەمەن درێژەکانی سیستەمی بابسالاری دەربازی نەبووە. ھەڵبەتە لێرەدا نابێت ڕۆڵی ئایینە ئاسمانی و زەوینیەکان لە پشتگرتن و ڕەوایەتی دان بە سیستەمی بابسالاری لەبیر بکەین کە بەردەوام ڕۆل و شوێنی ژنیان لە زۆربەی بوارەکانی کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی بەبێ گەڕانەوە بۆ پەیوەندیە فەرھەنگی و سایکۆلۆژی و کولتوریەکانی ئەو کۆمەڵگەیەی کەژن تێیدا دەژێت بە بەراورد بە پیاو تەواو نادیدە دەگرێت، و نکۆڵی دەکات لەوەی ژن وەک مرۆڤێکی پێگەیشتوو و سەربەخۆ، یەکسان و ھاوبەش تەماشای بکرێت،ڕۆڵی ژن لە و کۆمەڵگەیانەدا پارێزەریەتیە لە چەمکە باوەکانی ناو ئەو کۆمەڵگەیە وەک (ناموس و شەڕەف)

مێژووی ئەو ئەفسانەیەش کە گوایە پیاو لەژن باڵاترە، ھەر بۆسەر ھەڵدانی سیستەمی بابسالاری دەگەڕێتەوە. بەگوێرەی لێکدانەوەی ئەنترۆپلۆگەکان، ئەگەر ھەشت ھە زار ساڵێک بێت، بابسالاری سەری ھەڵدابێت، لە پێش ئەو وەرچەرخانەدا، نزیکەی دووسەد ھەزار ساڵێک، ژن وپیاو لە ماف و ئەرکدا یەکسان و ھاوبەش بوون. فرێدریک ئێنگلس لەکتێبی (ڕەچەڵەکی خێزان و موڵکی تایبەت و دەوڵەت)دا، پێ لەسەر ئەوە دادەگرێت چەوساندنەوەی ژن و بابسالاری ھاوکات لەگەڵ سەر ھەڵدانی کۆمەڵگەی چینایەتی پەیدابوون(٢) ھەروا لە بن سایەی سیستەمی کەپیتاڵیزمیشدا،بنیاتی ڕەگەزی ژن لەجەستەیدا کورتکراوەتەوە و وەکو بەروبوم چاوی لێ دەکرێ ئەوی گرنگە توێکڵەکەیەتی دەنا کاکڵەکەی ھەر بۆ توڕھەڵدانە، و ژن تەنێ بۆ بۆئەوە باشە منداڵی ببێت بۆئەوەی وەچە بۆ چەرخاندی مەکینەو کارگەکانی بخاتەوە،

مارکس پێیوایە ژێردەستەیی و پاشکۆیی ژن لەسروشت و پێکھاتە بایۆلۆژیەکەی سەرچاوەناگرێت کە نەگۆڕن، بەڵکو ئەو میکانیزمە کۆمەڵایەتییەیە کە مێژوو و پێشینەیەکی ئاشکراو و دیاریان ھەیە و شیاوی گۆڕانن(٢) کەواتە جیاوازیە بایۆلۆژیەکان جیاوازی سروشتین واتەی ئەوە ناگەیەنن کە پیاو لە ژن باڵاترە و نابێت بکرێنە بنەمایەک بۆ درووستکردنی جیاوازی لەنێوان نێر و مێ لەژیانی کۆمەڵایەتیدا و ئەگەر جیاوازی رەگەزی بەرھە می بارودۆخێکی کۆمەڵایەتی بێت،ئەوەدەبیت گۆڕانی بەسەردابێت و لێرەوە چەمکێکی دی دێتە پێش ئەویش بریتیە لە یەکسانی ڕەگەزی، واتە ڕەخساندنی دەرفەتی یەکسان بۆ نێر و مێ لەڕاپەڕاندنە کۆمەڵایەتیەکان و پێشڤەچوونی کۆمەڵگە ئەم یەکسانیەش بەتەنێ بریتی نەبێت لە (لێکچوون) بەلکو وەک بەھا و، ڕێزگرتن و، بە واتەیەک دادگەری یەکسانی ھە بێت لەنێوان ھەردوو ڕەگەز.

ئومێد قەرەنی

———————————–
سەرچاوەکان:
١-حەمە سەعید حەسەن، مێ لەسایەی ستەمدا، چاپخانەی موکریانی،ھەولێر، ل ٦٩
٢-نەسرین حەسەن، من و تۆ یەکسانین،چاپخانەی رۆژھەلات، ھەولێر، ٢٠١٠ ل١٨
_____________________________________________________

چ وەحشەتگەریەکە کوشتنی تۆ، چ دڵڕەقی و بێ ویژدانیەکە خوێنهێنان لە تۆ، چ تاوانێکی گەورەیە سڕینەوەی ژیانی تۆ.
بە راستی کوشتنی تۆ(ڕۆزا خان) ئازارێکی گەورە بوو، ئەزانم چەند دڵپاک و بێگەرد بوویت، ئەوەی تۆی ناسیبێت ترساوە لە دڵپاکییەکەت، بەڵام خۆ بۆ ئێمە نەبوو ئاگادارت کەینەوە لەو دڵپاکییەت و پێت بڵێین گەلە گورگی پیاوان زۆرن، چونکە زۆر نەماندەناسیت، لەوانە بوو ئەو ئامۆژگارییەمان نەک لێ قبووڵ نەکەیت بەڵکو دڵگرانیش بیت لێمان.
هەر ئێستا خانمێکی بەڕێز تەلەفوونی بۆ کردم و ئەم هەواڵە دڵتەزێنەی داپێم، پێشی وتم، وەک ژنێکی ناسیاو و هاوڕێت پڕکێشی کردووە و بۆ چەندین جار تۆی جوانەمەرگی ئاگادارکردۆتەوە لە دڕندەیی پیاوە چەپەڵ و چەقۆوەشێنەکان، بەڵام بەداخەوە وەک دەڵێن و من تۆم زۆر نەناسیوە، تۆ هەر بۆ ساتێک گوێگربوویت و دواتر هەموو ئامۆژگارییەکانت فەرامۆش کردووە.

کوشتنی تۆیەکی دڵساف و بێگەرد، تۆیەکی بێ گوناح و پاک و خاوێن و دوور لە هەموو دزی و گەندەڵیەک، تاوانێکە هێندەی تاوانی لە سێدارەدانی کاکە ڕامین حسین پەناهی و کاکە زانیار و لوقمان مورادی، هێندەی تاوانی موشەکبارانکردن و شەهیدکردنی پێشمەرگەکانی دیموکرات، هێندەی تاوانی کڕین و فرۆشتن بە کچ و ژنە ئێزیدیەکانەوە.
تاوانی خوێنڕشتنی کەسێکی بێ تاوان و، تاوانی دەیان کەس و سەدان کەس وەک یەک وایە و جیاوازی نییە.

ئەوەی من لە دوورەوە، تۆم ناسیوە، هیچت نەدەزانی جگە لە پێکەنین، جگە لە دڵسافی، جگە لەوەی کە دڵی خۆت بۆ هەموو کەسێک دەکردەوە، تۆ دەبوایە دڵی خۆت تەنهان بۆ پەپولەکان بکەیتەوە نەک بۆ مرۆڤە دڵڕەقەکان، تۆ دبوو لەگەڵ گوڵەکاندا بژیاییتایە نەک لەگەڵ مرۆڤی بێ ویژدان، تۆ دەبوو لەگەڵ تنۆکە بارانەکاندا گفتوگۆت بکردایە نەک لەگەڵ مرۆڤە چەپەڵەکان، تۆ دەبوو تەنها دەرگا و پەنجەری ماڵە خنجیلەکەت بۆ گوێگرتن لە جریوەی چۆلەکەکان بخستایەتە سەرپشت نەک بۆ گوێگرتن لە قسەی باق و بریقی مرۆڤە بێ ئابڕووەکان، تۆ دبوو تەنها لە گەڵ تەنهاییدا بژیاییتایە و نەفرەتی هەتاهەتایی لە مرۆڤی دڵپیس بکەیت، تۆ دبوو بوکی ڕازاوەی ئەوروپا ڤێننای پایتەختی نەمسات بەس بوایە بۆت، تۆ دبوو کچ و کیژۆڵە هەست ناسکەکانت لە ئامێز بگرتایە نەک پیاوی مێشک پووت و ویژدان داڕزاو، تۆ دەبوو کچە گەریلایەک بویتایە بە قەدپاڵی قەندیلەوە، یان وەک دەستەخوشکەکانت لە کۆبانی لە جیاتی لە ئامیزگرتنی پیاوێکی دڵ ڕەق تفەنگێک لە شانتا بوایە.

کچە دڵساف و بێگەردەکە، هەرچەند زۆر نەمدەناسیت وەلێ بەڕاستی کوشتنی تۆ بوو بە ئازارێک بەرمنادات، ئەو تووندوتیژیە بێ ویژدانییەی بەرامبەر تۆ کرا هێندەی تر ڕقی ئەستورکردم بەرامبەر بە پیاوی دڵڕەق، بەرامبەر بە هەموو نێرسالاری و پیاوسالارییەک.

جیهاد موحەمەد
١٢/٠٩/٢٠١٨

کێشه‌ له‌ ناردنی وێنه‌ و بڵاوبوونه‌وه‌ی وێنه‌دا نییه‌، زۆرێکمان هه‌ر له‌ فه‌یسبووکدا خۆمان وێنه‌ی خۆمان بڵاو کردووه‌ته‌وه‌، که‌ ئاساییه‌، به‌ڵام خۆ ده‌شکرێ هه‌ر ئه‌م وێنانه‌ ببرێن و به‌ مه‌به‌ستی خراپ به‌کار بهێنرێن. که‌واته‌ کێشه‌که‌ له‌و بیرکردنه‌وه‌دایه‌ که‌:

یه‌ک: ئێمه‌یان وا بار هێناوه‌ له‌ وێنه‌ بترسین. له‌ کاتێکدا نابێ وێنه‌ی کوڕ و کچ هیچ جیاوازییه‌کان له‌گه‌ڵ یه‌کدا هه‌بێت. واتا ئێمه‌ی ژنان ئه‌بێ وه‌ک شتێکی زۆر سروشتی بۆمان هه‌بێت وێنه‌ی خۆمان بڵاو بکه‌ینه‌وه‌. که‌سێک ئه‌گه‌ر نه‌یه‌وێت به‌ وێنه‌ ده‌ربکه‌وێت ئه‌وه‌ ئاساییه‌. به‌ڵام نابێت هۆکاره‌ ترس بێت. هه‌ڵبه‌ت ده‌زانن که‌ ئه‌م ترسه‌ له‌ ماڵه‌وه‌ و له‌ کۆمه‌ڵگه‌ دروست ده‌بێت.

دوو: ده‌بێ ئیش له‌سه‌ر ئه‌وه‌ بکه‌ین که‌ بیرکردنه‌وه‌ی کۆمه‌ڵگه‌ و دایکوباوکان و خوشک و برایانمان بگۆڕین و وا باریان بهێنین که‌ سروشترین شتێک هه‌بێ ئه‌وه‌یه‌ که‌ کچێک وێنه‌کانی بڵاو بکاته‌وه‌ وه‌ک چۆن کوڕێک ئه‌مه‌ ده‌کات.

سێ: که‌ توانیمان کۆمه‌ڵگه‌ی کورد وا بار بهێنین له‌ وێنه‌ی کچ نه‌ترسن. ئه‌وکات ئه‌و هه‌ڕه‌شانه‌ش به‌تاڵ ده‌بنه‌وه‌ که‌ هه‌ڕه‌شه‌ی وێنه‌بڵاوکردنه‌وه‌ له‌ کچ بکه‌ن. که‌ وێنه‌ بڵاوکردنه‌وه‌ بوو به‌ شتێکی سروشتی، ئه‌وکات که‌س ناتوانێت ئه‌مه‌ وه‌ک هه‌ڕه‌شه‌ به‌کار بهێنێت.

چوار: چاره‌سه‌ر ئه‌وه‌ نییه‌ داوا له‌ یه‌کتر بکه‌ین وێنه‌ بڵاو مه‌که‌نه‌وه‌، ئه‌مه‌ خۆدزینه‌وه‌ و ڕاکردنه‌، چاره‌سه‌ر ئه‌وه‌یه‌ هه‌وڵی گۆڕینی ئه‌م بیرکردنه‌وه‌یه‌ بده‌ین،

پێنج: به‌ڵام ئه‌گه‌ر وێنه‌کان وێنه‌ی سێکسی بوون، ئه‌مه‌یان په‌یوه‌ندیی به‌ نێوان که‌سه‌کانه‌وه‌ هه‌یه‌، کاتێک که‌سێک متمانه‌ی پێ ده‌کرێت، یان خۆشه‌ویستی و سۆز له‌ نێواندا هه‌یه‌ و له‌سه‌ر ئه‌م بنه‌مایانه‌ ئه‌م جۆره‌ وێنانه‌ ئاڵۆگۆڕ ده‌کرێن، پێم وا نییه‌ خه‌تای ئه‌و که‌سه‌ی تێدا بێت که‌ وێنه‌کان ده‌نێرێت. تۆ چۆن بزانیت خۆشه‌ویسته‌که‌ت ڕۆژێک له‌ ڕۆژان ده‌بێته‌ دڕنده‌یه‌ک؟ من نانێرن وێنه‌ بنێرن یان نا، به‌ڵکوو ده‌ڵێم کێشه‌که‌ له‌وێدا که‌ چۆن به‌ ناوی خۆشه‌ویستییه‌وه‌ مرۆڤ وێران ده‌کرێت.

شه‌ش: ئه‌گه‌ر کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی مێشککراوه‌ بووینایه‌، مه‌سه‌له‌کانی وه‌ک سێکس و وێنه‌ی ڕووت و وێنه‌ی کچ و ئه‌م شتانه‌ له‌ لامان شتی نۆرماڵ بوونایه‌ وه‌ک ئه‌ورووپا… ئه‌وا ئه‌و کچه‌ له‌ ئێمه‌ و بنه‌ماڵه‌که‌ی و کۆمه‌ڵگه‌ نه‌ده‌ترسا و ئه‌م کاره‌ساته‌ش ڕووی نه‌ده‌دا. که‌واته‌ به‌ ته‌نیا هه‌ڵه‌ی ئه‌و کوڕه‌ نییه‌، به‌ڵکوو هه‌ڵه‌که‌ کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی گه‌وره‌ی له‌ پشته‌ و هه‌موومان خه‌تابارین.

حەوت:گەورەکانی خێزان وا خۆیان رابهێنن کەزوو زوو بریار لەسەر شتەکان نەدەن لەجێگای زیادکردنی کۆڵێک قسەی ناشرین و ئازاردانی منداڵەکانیان، گوێیان لێ بگرن و هەوڵ بدەن کێشەکان بەرێگایی یاسایی و تەندروست لەم کاتانەدا چارەسەر بکەن.

هەشتەم:کردنەوەی دەرگای خوێندنەوە لە منداڵەکان کە لەبارەی بابەتی متمانە پێکردن و چۆنیەتی هاورێیەتی تۆرە کۆمەڵایەتیەکان زیاتر بەرەو تێگەیشتنی تەندروست برۆن.

نۆیەم:دانانی مەنهەجێکی تایبەت بۆ مندالەکانمان لە قوتابخانەکان کە فێری خۆراگری و بەرگەگرتنی فشاری دەروونی لە حاڵتە نەخوازراوەکان.
دەیەم:کردنەوەی دەرگایەک لە لایەن خێزانەوە کە مندالەکان بتوانن ئەوان هەڵبژێرن بۆ باسکردنی کێشەکانیان لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان نەک بێدەنگ بمێنەوە و بترسن تا کارەسات رووبدات.

مەلەک محمد

کێ بێوەژنە ، چەند کەس بێوەژنە و ناتوانێ بەدلێری و دەنگ هەڵبڕێت و بڵێ بەڵێ منیش بێوەژنم ، بێوەژنبوون تەنها لێکەوتەیەکی کۆمەڵایەتی نیە بەڵکو بێوەژنبوون ئەو شوناسە پڕ کاریسە و تراژیدیای کۆمەڵگەی کوردیە کە شوناسێکی پڕ جەور و ستەم و پڕ لە ئاڵۆزی و پڕاوپڕیش بووە لە غەم و نائومێدی ،
بێوەژنبوون خۆی لە خۆیدا ئەو دۆخە کۆمەڵایەتیەی خێزانداریەیە و وە ئەم پەیوەندیەش پەیوەندیەکی پەرەسەندنە و بەچەندین قۆناغی جیاوازدا گوزەر دەکات سەرەتا دوای ئەوەی کە ئافرەت ئەچێتە قۆناغی هاوسەریەوە لە قۆناغی کچ بوونەوە ئەچێتە قۆناغی ژن بوون و دواتریش بە لێکەوتە و خستنەوەی منداڵیش ئەچێتە قۆناغی دایک بوون و دواتریش پەرەسەندنی زیاتر دوورتر گەشە دەکات .

بەڵام کە لەقۆناغی ژنبووندا جوودابوونەوەی هاوسەری و پووچەڵبوونەوەی گرێبەستی هاوسەری ڕوو دەدات ، ئیتر لێرەوە شوناسی بێوەژن بە یەخە و گەردنی ژندا هەڵدەکۆڵرێت و لە کۆشکی کچێتی دەچێتە زیندانی بێوەژنبوون و تەنها شوناسێک نیە و بەس ، بەڵکو قۆناغ و ژینێکی پڕ تراژیدی دەست پێ دەکات ئیدی لێرەوە دوونیایەکی دیکە و ژیانێکی دیکە دێتە گۆڕێ ، ئەو بارودۆخە کۆمەڵایەتیەش هەمان ڕێچکە لە خۆناگرێت و لەشوێنێکەوە بۆ شوێنێکی دیکە و لە جێگەیەکەوە بۆ جێگەیەکی دیکە دەگۆڕێت ، ئەو دونیا کاریسە و تراژیدیە لە کۆمەڵگەی کوردیدا بەرجەستەیە لە کۆمەڵگایەکی دیکەدا هەمان شوناس و هەمان ڕەهەندی کۆمەڵایەتی ناگرێتەوە ئەمەش وابەستەیە بەهۆشیاری تاک و خێزان و ڕەنگدانەوەی ئەو پێشکەتنە فیکری و کۆمەڵایەتیەی کە بەرجەستەی کۆمەڵگایە .

بێوەژنبوون کائینێکە کە تەواو لەپرسی ئینسانبوون پەراوێز دەخرێت و وەک مرۆیەکی تاوانکار مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت و ، کاتێک کە لەکۆمەڵەیەکدا قسە دەکات بێدەنگ دەکرێت چونکە ئەو مێینەیە و بێوەژنیشە ، کاتێک بەڕێگایەکدا دەڕوات جۆرەها توانج و گێرەی پێ دەکرێ ، کاتێک دەچێتە دەرەوە دونیایەک بیانووی پێ دەگرن گوایە کەئەم بێوەژنە و قسەیان دێتە سەر ، کاتێک دەچێتە بازاڕ و خۆی دەکات بە قەیسەریەکدا یەکێ تەسبیحێکی دوو مەتری قەزوانی بەدەستەوەیە وەک سەرچۆپی ڕایدەوەشێنێ و یەکێک خۆی لێ ئەبێتە فەنی و دەست دەکات بەگۆرانی وتن و بێوەژنە و بێوەژن و بێوەژنە دەستی دووە ، وە هەمووی بەجارێ بن گونی دەخورێت دەست دەکەن بە بن گوون خوراندن و یەکێک بەدەنگی بەرز بەوی دی ئەڵێ ئەوە ژنت نەهێنا با بێوەژنێکت بۆ مارە بکەین ، وە کاتێک شتێک دەکڕێت چاوێکی لێ هەڵدەتەکێنن و دە لای بە با عایدی خۆمان بێت ، ئەمە تەنها لەچوونە بازاڕێکدا ئەمەی بەسەر دێت ، ئەمەیە بێوەژنبوون لەکۆمەڵگەی کوردیدا ، ناتوانێت بەدڵی خۆی قسە بکات ، بەدڵی خۆی پۆشاک بپۆشێت ، بەدڵی خۆی بجوڵێتەوە نا نەکەی تۆ بێوەژنی ، تەنانەت بۆنیش بەکاردێنێت بیانووی پێ دەگرن چون ئەو بێوەژنە .

هەر تراژیدیایەک نیە و ببڕێتەوە ، ژینیان لێ بووەتە دۆزەخ ، لەهەموو شوێنێکی ئەم دوونیایە هەست بە نامۆیی دەکەن ، مووچەیەکی 100 هەزاریشیان هەبوو بەدەیان ڕیسوایی و شەرمەوە وەریان دەگرت ئێستا ئەوەشیان لێ بڕین ، وەک بڵێی بارگرانی بن بەسەر حکومەتێکی زەبەلاحەوە و دەستیان خستە گەرووی بێوەژن و نان بڕاویان کردن ، هەر لەوێشدا وەک مرۆێەکی ئاسایی نەدەبینران وەک بڵێی خێریان پێ بکرێ ، لەهیچ شوێنێک و لەهیچ سەدایەک لەنێو پرسی ئینسانبووندا نین و خراونەتە دەرەوەی پرسی ئینسانبوون ، ئەمە هەموو غەم زامی بێوەژنی کۆمەڵگای کوردی نەبوو بەڵکو ڕەنگە پەڕەی یاداشتنامەی یەک ڕۆژەی بێوەژنێک بێت ، ڕەنگە هەر تاکێک لەناو ئەم غەمانەدا بێت و هەستی پێ بکات و ئەو پرسیارەی لەلا دروست ببێت و بڵێ ئێ بە باسکردنی چ دەگۆڕێت ؟ ، هەموومان غەمەکانیان دەبینین بەڵام هەموومان هەست بەو ئازار و زیندانە ناکەین کە ئەوان ژیانی تێدا دەکەن ، بۆ ئەمەش دوو ئیمکان هەیە بۆ چارەسەر

یەکەم پەروەڕدەیەکی تەندروست بۆ تاک و بۆ خێزان ئەمەش بەهۆشیاریەکی قۆناغ درێژی پێویستە ، ئەمەش بەچەندین ڕێگای جۆربەجۆر ئەتوانین خاوەن پاشخانێکی پەروەردەیی و مۆڕاڵی بین
دووەم ئەرکی مەدەنیەت و ڕێکخراوی مەدەنی و لایەنی دەسەڵات لەسەر ئەم پرسە بێنە پێشەوە و کاری جدی و هەماهەنگی لەنێوانیاندا هەبێت و لایەک لەم گرفتانە بکەنەوە ئەم کێشەیە بە ئەندازەی مادەی 140 ئێمەی نیگەران کردووە و ئەوەندەی ئەو کێشەیە گرنگی هەیە و ئەوەندەی گرفتی شەفافی کەیسی نەوت جێی گرنگیە ، وە پێویستی بە چارەسەری هەنووکەییە ، چونکە چارەسەر نەبوونی ئەم کێشانە سەرجەم دەروازەکانی کرانەوە و بەرەوپێشچونمان لەسەر دادەخات ، وە بۆ ئەمەش ئەم دوو ئیمکانەی دەربازبوون هەیە .

نزیکەی هەشت هەزارساڵە پیاوی بچوک خەریکی بچوکردنەوەی تۆیە، لەم ماوەیە دا وەک ئایدیۆلۆگێک خەریکی تیۆریزە کردنی بچوککردنەوەی تۆیە، هەموشتێکی کردۆتە نێر تەنانەت بیرکردنەوەش”هەردەڵێی هەردو بەشی مێشکی لەتورەکەی گونیدایە” ،ئەرێ ژنی بچوک،تەنانەت بیرکردنەوەش نێرانەیە،هەر لەبەر ئەوەیە کە بەزەحمەت یەکێک ئەدۆزیتەوە وەک مرۆڤ لە بارەی تۆوە بدوێت ،نازانن کە”پیاوبون ئەوە نییە کلکت هەبێت”.بەڵام لەڕاستیدا داهاتوت بەندە بە بیرو بۆچونەکانی تۆ ،تۆش باوەڕت بە پیاوی گەورەی بچوک کردووە.ڕۆژگارێکیش هەبوو هەموشتێک مێینەبو،وەک چۆن ئێستا هەموشتێک نێرە.ژنی بچوک “تۆخۆت سەروەری کۆیلەیی خۆتی”چونکە تۆ لەڕابردوت نانۆڕیت،بیرناکەیتەوە بۆچی ناسنامەی سێکسیان داوە بەتۆ،ناسنامەی پارەش بە پیاو،ئەرێ بۆ تێناگەیت هۆی چییە تۆ هەمیشە فرۆشیارو پیاوی بچوکیش هەمیشە کڕیار.تێناگەیت ،ئەدی ئەتۆ بۆ پێکهێنانی ژیانی هاوبەش نرخێک بۆخۆت دانانێیت!

“تۆ خۆت سەروەری کۆیلەیی خۆتی “چونکە بێ پارە پەیوەندی بەسوکردنی خۆت ئەزانی،ڕێک بە پێچەوانەوە بیردەکەیتەوە.تۆ دەتەوێت پیاو سەروەربێت .ئەها تۆ بەمن دەڵێیت:گەر کاریش بکەم خەرجیم لەسەر پیاوە ،چونکە خۆمی بەدەستەوە ئەدەم،ئۆه گرگن،گرگنێ تۆ ئاوا بیردەکەیتەوە بۆیە ناسنامەیەکی سێکسی نەبێت بۆ تۆ ڕەوانابینن.تۆ گازندە ی ئەوە دەکەیت کە ناتوانی پیاوێک بدۆزیتەوە خۆشی بوێیت،بەرلەوەی بیر لە سێکس بکاتەوە،گرگن تۆ تەنیا لایەنی سێکس و جوانی لەخۆتدا نیشاندەدەیت بۆیەوایە،هەمو شتێک پەیوەندی بە بۆچوەکانی تۆوە،من دەمەوێت لە گەڵت بدوێم ،دەمەوێ فەلسەفە لێبدەیت،دەمەوێت بڕۆین پیاسە بکەین بەڵام تۆ باوەڕناکەیت ،ئاخر تۆ خۆت پێت وایە تۆ تەنیا ناسنامەیەکت هەیە ئەویش سێکسە.تۆ نابیتە ژنی گەورە لەڕاستیدا نابیتە هەڤاڵ.
گرگن من دەزانم گەمژەیی بەجوانی دەشاریتەوەو پیاوی بچوکیش بە پارە،ئاخر ئەو وادەزانێت کڕیارە،بۆیە هەر هێندەی پارەی هەبو لەڕادەبەدەر دەکڕێت لە جوانترین کاڵا دڵخوازەکانی خۆی.
تۆ پێت وایە کە خەرجکردنی پارە بۆ پیاوی بچوک لە ڕیستۆرانتێک ،لەپاسێکدا لەهەمو شوێنێک لێخواردنە ،گرگن بزانە بۆ پیاو ڕازیی نییە کەتۆ پارەکە بدەیت لە هیچ شوێنێک !ئایا پێی وانییە کە دەبێت شتێک قەرزاری بیت جگە لە پارە،یان لە بەر ئەوەنییە کەپێی وایە ناسنامەی ئەو پارەیە و هی تۆش جوانی و سێکس. ژنی بچوک لەخۆمە وە واناڵێم ، دەیان توێژینەوە ئەوە دوپات دەکەنەوە کە ژنی بچوک خۆی بەفرۆشیاردەزانێت و پیاو کڕیاڕ.

ژنی بچوک،کاتێک پیاوێک داخوازیت دەکات خێزانەکەیان پرسیاری چی لێ ئەکەن دەپرسن ئاخۆ پارەی هەیە،ئیشی باشە،ئەی خێزانی پیاوی بچوک دەبێت بەدوای چی تۆدا بگەڕێن بێگومان دەپرسن جوانە یانا!! پاشان کەمێک پرسیاری ڕەوشتیش ئەکەن،بەڵام هەرچۆنێک بێت ناسنامەی تۆ جوانییە! ژنی بچوک ڕەنگە تۆ باش بزانیت بۆچی ژنی بچوک تەنیا لەگەڵ پیاوی بچوکی پارەدار پەیوەندی دروست دەکات، دەگمەنە، بەڕاستی دەگمەنە ژنێک جوانبێت و بیر لە پەیوەندی دروستکردن بکاتەوە لەگەڵ پیاوێک کە پارەدار نەبێ! ئەم بیرکردنەوانەی تۆیە کە هەموان لەتۆدا یەک شت دەبینن سێکس، ئەمە لە ڕۆژ هەڵات بێت یان ڕۆژ ئاوا جیاوازی نییە، تەنیا ژنو پیاوی گەورە لە دەرەوەی کڕین و فرۆشتن بیر لە پەیوەندی خۆشەویستی دەکەنەوە و پێیان ئاساییە کامیان ماڵ بەڕێوەبەرێت.
لێکۆڵینەوەکان و ڕاپرسیەکان لەوڵاتێکی وەک ئەمریکا جەختیان لەو ڕاستیانە کردۆتەوە،کە پیاو ی بچوک و ژنی بچوک ئاوا بیردەکەنەوە!
ژنێکی گرگن کە لەکەنەدا ئەژی و بەتەمایە ئەدەبیات بخوێنێت وتی:”دەبێت مێردەکەم خەرجی خوێندنەکە م بدات”لە کاتێکدا کچی پیاوێکی دەوڵەمەندە، خۆیشی کاردەکات، دەزانی بۆ وادەڵێت، بەشەرمنییەوە وتی: چونکە خۆمی بەدەستەوە ئەدەم. گرگن بارودۆخت پەیوەندی بە بۆچونەکانی خۆتەوە هەیە .
تۆ چارەنوسی ژیانت بە پیاو سپاردووە جەنگ و سیاست و ئاشتی وپەروەردە تەنانەت چارەنوسی خۆشت.
تۆ نابیتە هەڤاڵی من،ژنیبچوک بەداخەوە!ئای چەند حەزدەکەم لەدەرەوەی پەیوەندی سێکسی لەگەڵ من گفتوگۆی کێشەکانی ژیان و ژینگە و سیاسەت بکەیت،بەڵام تۆ نابیتە هەڤاڵ و کێوی بویت لەهاوڕێیەتی . تۆ پێت وانییە پیاوێک هەبێت لەدەرەوەی سێکس بیر لەپەیوەندی بکاتەوە لەگەڵتۆ چونکە تۆ پێت وایە سێکس ناسنامەی تۆیە .
تۆ خۆت زنجیری کۆیلەیی دەکەیتە دەست و پێت،کاتێک گوێ لە عەبدولەکان دەگریت،لە جیاتی تەسلیمە ونەوال سەعداوی، ئەوانیش جگە لەسوکایەتیکردن بەتۆ بۆسەلماندنی پیاوەتی خۆیان هیچیترت پێناڵێن. نایان هەوێت ببیتە سەروەری چارەنوسی خۆت ،چونکە ئامۆژگاریکاران ئەترسن بێکارببن کاتێک نەتوانن ئامۆژگاریت بکەن .ژنی بچوک پاشان پێت ئەڵێم ژنی گەورە کێیە.

بۆ نوسینی ئەم بەشە سود لەم سەر چاوەیە وەرگیراوە:
ئافرەت لەکاروانی مێژودا لەفریشتەکانی ئاسمانەوە بۆ کۆیلەی ماڵەوە

لە نیوەی شەستەکانی سەدەی رابردودا دیدارێکم سازدا لە گەڵ ژنە نووسەری فەرەنسی ((سیمۆن دو بۆفوار)) ئەو کات هات بوون بۆ قاهیرە لە گەڵ نوسەری فەرەنسی ((ژان پۆڵ سارتەر)) کە لە لایەن ((ڕۆژنامەی قاهیرە)) بانگ هێشت کرا بوون ، پاش دیدارەکەمان گوتارێکم بە ناو نیشانی ((کات ژمێرێک لە بێ دەنگی لەگەڵ ووشە سازدا))لە گۆڤاری روز یوسف بڵاو کردەوە ، لەو گوتارەم گوزارشتم لە بێ هیوام کرد، چونکە دو بوفوار لە نوسینەکانیدا پتر وابەستە بوو بە سارتەرەوە ، بێگومان پەرتوکی (( رەگەزێکی دیکە)) کە هی ئەوە گرنگ ترین پەرتوکی ئازادی هێنەرە بۆ ژنان لە سەدەی بیستەمدا، هەروەها کاری ئەدەبی گرنگیشی هەیە، هەندێک لە ژنانی فەرەنسی هێرشێکی دوژمنکارانەی((نا بابەتیان)) کردە سەر سیمۆن دو بوفوار، لە ڕاستیدا هۆکاری زۆر هەن بۆ ڕەخنە گردن هیچ پەیوەندی نییە بە ئەدەبەوە .

بە ڕای من دەکرا دی بوفوار فەیلەسوفێکی پتر گرنگ تر بوایەت لە ((ژان پۆل سارتەر)) بەڵام دەست بەرداری فەلسەفەکەی خۆی بوو لە پێناوی ئەودا، باوەڕی بە فەلسەفەی بونگەرایی سۆشیالیزم لیبراڵ هێنا ، سارتەر لە ڕووی فیکری و سۆزداریەوە هەژمونی خۆی سەپاند بە سەریدا ، بە تەنها دەژیاو فرمێسکی خۆشەویستی دەڕشت ، لە ژیانیدا پەیوەندی جۆراوجۆری هەبوو، چۆنی بویستایە لە نێوان ژنان دەهاتو دەچوو، ئەوەشی ڕایگەیاند تەنها فرمێسکێکی بۆ ژنێک نەڕشتووە .. پارادۆکسی ئاشکراو ڕوون بە دیدەکرێت لە نێوان ژیان و نوسینەکانی سارتەرو سیمۆن، سارتەر سەبارەت بە ئازادی گەلی جەزائیر لە ژێر دەسەڵاتی فەرەنسی و ئازاد بوونی پیاوی ڕەش لە ژێر دەسەڵاتی پیاوی سپی دەنووسی ، بەڵام ژنانی بە کار دەهێناو دەیچەوساندنەوە ، کە چی سیمۆن دو بوفوار لە سەر ئازادی ژنان و چەوساندنەوەیان لە ڕووی سیاسی و ئابووری و جنسی دەنوسی، بەڵام ژیان و پسپۆریەکەی گرێ و وابەستەی پیاوی لە سەر بوو .

داهێنانی بنەڕەتی ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت لە هەڵوەشاندنەوەی مەودای نێوان گشتی وتایبەت، ئەوەی داهێنەری ژن یان داهێنەری پیاودەینوسن دەمێنێتەوە و دەژێت ، ئەمە بڕیارێکی ئەستەمە مەگەر بە دەگمەن بە دیبهێندرێت بە هۆی ئەو بارو دۆخ و ڕەوشتەی نوسەری ژن یان پیاولە سارەتای منداڵیانەوە تێیدا دەژێت .. سیمۆن دو بوفوار لە منداڵیەوە لە ژێر دەسەڵاتی دایکێکی کاسۆلیکی توندڕەودا ژیاوە، ڕقی لە دەسەڵات و چاودێریەکانی هەبوو، پەنای دەبردە بەر باوکی چونکە پتر ئازادی پێ دەبەخشی ، ڕقی لە دایکی دەبوەوە پێیوابوو هێمایەکە بۆ شەڕانگێزی، باوکی خۆشدەویست و بەرزی کردەوە بۆ پلەی خودایی، کە چی ((سارتەر)) وەکو خۆشەویستیەک جێگای باوکی موقەدەسی گردەوەو، تارمایی شەڕانگێزی ((دایکیش)) لە نەستیدا جێگیر بوو، بوو بە ئەو تاریکایەی لە دەرەوەی کات و شوێن هاو شێوەی شەیتان دەیترساند، سیمۆن دو بوفوار بیری باوکایەتی و پیاو لای بوو بە ئەو پردەی کە سیمۆن بە سەریدا دەپەڕیەوە بۆ چوونە نێو دونیای نێرایەتی و خۆ دۆزینەوە تێیدا، ئەمەی بە سەرکەوتنێکی گەورەوە ئەنجامداو بوو بە نوسەرێکی گەورەی جیهانی لێهاتوو، بەڵام ژیانێک دەژیا ڕایدەکێشا بەرەو کەئابەو ‌غەمباری و هەستی بە ئازاری ون بوون دەکرد، ون بوونی خود پتر لە نێو ون بوونی پیاودا.

فرمێسکی دووری دەڕشت بۆ خودی ڕاستەقینە پتر لە دووری سارتەر وەکو وەهمێک ، زۆربەی ژنانی داهێنەر لە جیهاندا دەکەونە نێو ئەم جۆرە تەڵەزگانەوە، کچێک بە جۆرێک پەروەردە دەکرێت دەبێتە دوژمنی دایکی و کە چی باوکی خۆشدەوێت، ئەم دۆخە سایکۆلۆژیە ناچاری دەکات مێژوو و دونیاو هونەرو ئایین و نەریت وڕۆشنبیری باوکایەتی پیاو بەرزکاتەوە بۆ ئاسمان و دایکیش دابەزێنێت بۆ ژێر ئەرز، ڕقی لە خۆی و دایکی و هەموو کچێکی هاو جنسی خۆی دەبێتەوە و سود لە ئەفکاری نوشداری سایکۆلۆژی نوێی سیگمۆند فرۆید وەر دەگرێت ، باوک دەنرخێنێت بە حوکمی بۆماوەیی باوکایەتی، دایکیش وەکو وەحشێک وێنا دەکات، دایک لە نەستی منداڵدا دەکاتە بکوشی باوک ، کەسایەتی دایک دابەش دەکات بۆ دوو بەش، بەشی خودایی چاک و هەستیار ، وە ئەو بەشەکەشی شەیتانی، کچ بەشی هەستی خودایی لای باوکی دادەنێت و دایکیشی دەبێتە دوژمنی و هەروەها مەنافسەی دایکی دەکات بۆ بە دەست هێنانی خۆشاویستی باوک ، هاوکاری باوک دەکات بو پترکردنی مەودای جودایی نێوان دایک و کچ بۆ هەژمون کردنی دەسەڵات بە سەریاندا و واتای (( پەرتکەو زاڵکە)).. سیمۆن دو بوفوار و زۆرێک لە ژنان بوون بە دیلی ئەم نەستی شیزۆفرنیایە ، لە قۆناغێکدا کەسایەتی مێ ڕادەگرێت و کەسایەتی پیاو دەبێتە جێگرەوەی و ژنیش دەبێتە شەیتان .

داهێنانی بنەڕەتی و یاخی لە ڕەوشتی دوالیزم پێک دێت و دەکرێت نەستی مێ یان نێر بگۆڕێت و هۆشیاری باڵای ئینسانی بەرهەم بهێنێت ،، دواجار ئەمە ئەبێتە خولیای بونیادنانی سیستەمێکی سیاسی نوێ و پەیوەندیەکی ئابووری و کۆمەڵایەتی و ئەخلاقی دادوەرانە لە سەر بنەمای یەکسانی و ئازادی ، ئەو سیستەمە کار دەکات بۆ پەروەردەو فێر کردنی منداڵ بە شیوەیەکی مرۆڤ پەروەرانە کە بە یەکسانی تەماشای دایک و باوک و ژن و پیاو بکات ، هەروەها لە نێوان کۆمەڵ و تاک لە دەوڵەتەکان و گەلان و چینەکان ، ئەم ئاڵوگۆڕە یەکسانیەی فکرو مادە بنەڕتیە ، بەرەنگار دەبێتەوە لە دابەش کردنی ئینسان یان کۆمەڵگا ، بڕیارێکی لەم چەشنە دەگمەنە چونکە ئێمە لە ((دونیای سەرمایەداری و باوکایەتی وڕەگەزی و عەسکەرتاری و ئاینی)) دەژین، کە لە سەر بنەمای هێزو ستەمکاری و جەنگ و دوژمنکاری و چەوساندنەوە و فریودان بونیاد نراوا .. کە چی لەولاشەوە زۆر بڵێی دەکەن سەبارەت بە دیمۆکراتی و داد و ئاشتی و خۆشەویستی ..

نوال السعداوی – الحوار المتمدن — ٥٨٥٦ – ٢٠١٨ / ٤ / ٢٥

گەر سەیر بکەین، بە درێژای مێژوو بە تایبەت مێژووی ناوەراست ژن وەک بونەوەرێکی ناتەواو سەیر کراوەو دابەزیوە بۆ نزمترین ئاست ، واتە کۆیلایەتی رەگەزی زۆربەی کات لەلایەن پیاوانەوە درێژەی پێدراوە ..
ئەو شارستانیەتانەی کە تەنها هەولیان داگیرکاری و تالانکردن بوو، بەزۆری تەنها نێرینە رۆلی هەبووە تیایدا و ئافرەت بەژداری شەریان نەدەکرد، یارمەتی باوکانیان نەدەدا، بۆیە وا هەستیان دەکرد مێینەکان بونەتە بارگرانی بەسەریانەوە ، بۆیە هەر بە چاوێکی نزم سەیر دەکران .
بەشێوەیەکی گشتی لە هەموو شارستانیەتەکان مافی ئافرەت پێشێل کرابوو لەگەل بونی هەنێ جیاوازی لە رووی رەفتارو پێشێلکاریەکانەوە.

لە کۆمەلگای رۆژئاوا بە هەمان شێوە ئافرەتان لە ژیانێکی ناتەواو نالەبار دەژیان و هیچ یاساو ڕێسایەکی بەرچاو نەبوو بەرگری لە مافەکانیان بکات
ژن لە نێو ئەدەبیات دا دیارە جیاوازیەکی زۆر بە دی دەکرێ لە نێوان ئەو وەسفەی کە لە نێو ئەدەبیات باسکراوەو لەگەل ژیانە راستەقینەکەی کە لە زۆربەی کات دا ژن وەک ژێر دەستەیەک سەیر کراوە جیاوازیکی زۆر بەیان دەکرێت لە ئەدەبیات ژن تا پلەی خواوەند بەرز کراوەتەوە وەلێ لەگەل ئەو کلتورە بە جێ ماوە یەک ناگرنەوە ..دەبێ بپرسین ئەو ژنەی ناو ئەدەبیات کێیەو لەکوێیە؟ئەو ژنەی لای خانەوادەو مێردی گیرۆدەی کێیە؟ پێش ئەوەی وەلامی ئەو پرسیارانە بدەینەوە ،دەکرێت بڵێین بەگشتی لە کۆمەڵگای کوردی ژن وا ڕاهێنراوە لەگەڵ بونیادی دەستبەسەرداگرتندا، بۆیە ئێستا نازانن ئازادی چۆنە واتە خویان بەژیانی کۆیلایەتی گرتووە، پارێزگاری لەو دۆخە دەکەن و وەک ئەوەی لەناو قەفەسێک بن و ئازادی شتێکی نامۆ بێت لایان.

بۆ وەلامی ئەم دوو پرسیارە کە لەسەرەوە ئاماژەم پێ کرد کە “ژن” ی ناو ئەدەبیات کێیە ؟و لە کوێیە؟ ئەوە تەنها لە خەیاڵی جوانەکان ومەعشووقەکانن،ڵەلایان نووسەران و فەیلەسووفان، بۆ وەڵامی پرسیاری دووەم ئەو ژنەی لای خانەوادەو مێردی گیرۆدەی کێیە؟ دابوونەریت و مرۆڤە سەرمایەدارو بەشێک لەمرۆڤە ئاینەکان،کاتێک ئەو ستەمە پیاو ساڵاریە دەرهەق بە ژنان دەکرێت و مافیان پێشەڵ دەکرێت، تاوانەکانیش لە نەبونی ئازادی و مافەکانی تاکەوە دەست پێ دەکەن..! لە وڵاتی پاکستانی ئیسڵام کچان لە “۹”ساڵانەوە هاوسەرگیریان پێ دەکرێت،جگە لەم ناهەقیانەی دەرهەق بەمانە دەکرێت، زۆر جار جگە لە گەورە بە بچوک ، لەبڕی خوێن هاوسەرگیریان پێ دەکرێت ، لە کۆتایدا پرسیارێک بۆ هەموو” ژن”ێک بەجێ دێڵم بۆ ئەوەی وەلامی خۆیان بدەنەوە ئایا گەر تەمەن بگەڕێتەوە ئازاد بیت لەوەی هاوسەری خۆت هەڵدەبژێریەوە؟

ئەو دونیاییە جوان و پڕ سۆزەیە کە هەموو شتێک دەگرێتە خۆی، بەبێ ئەوەی یەک گڵەیی هەبێت و قبوڵ کردنی هەموو شتێک بە جوان و ناشرینی بە خۆشی و ناخۆشی و هەزار شتی تر ئەو دونیا ئارامە ئەو دونیا بێ دەنگ و هێمنە کە هەست بە ژیان ئەکەی ئەو شوێنەیە کە سەرچاوەی داهێنانەکانە، سەرچاوەی هێزو توانایە هەم بۆ خۆی هەم بۆ کەسی بەرامبەر ئافرەت دایکە ئافرەت خوشکە ئافرەت کچە ئافرەت .
ئەو دونیایە سەرجەم خەم و خەفەتەکان، سەرجەم خەونە قەدەغەکراوەکان کە رەگەزی بەرامبەر وای لی ئەکات ببی بە خەونێکی مەحاڵ بۆ ئافرەتی بێتاوان، بەداخەوە بە هەنێ وشە بە هەنێ سەرنج بە هەنێ شتی ناشرین ئەو دونیا جوانە ئەو دونیا خەیاڵی و رۆحیە لەناو دەبەن لەجیاتی دەست گرتن و هاندان، خەم و ئازار دروست ئەکەن و ئەو دونیا جوان و ناوازەیە لەناو ئەبەن. بویە ئەلێم ئافرەت ژیانە ژیانە بە پی ئەو کەسەی کە ئەو دونیایەی ئەوخۆشی و ئاسودەی یان تیک دان و روخانی ئەو دونیا ییە و لەناوبردنی ژیان و هەڵقولانی خەم و ئازار لێرەدا تەنیا هەولی لە ناو بردنی ئەو دونیایە ئەدری نەک جوانتر کردنی ،
من دەلێم با ئەم نیشانە پرسیارانەی لەسەر ژن و کچانی ئێمدا هەن وەلایان بنێین، بەلکو ئالێرەدا، ناوێک بۆ خۆمان بکەین بە ناونیشان و بلێین ئێمە هەموومان پێکەوە هەردوو رەگەز پێکەوە مرۆڤین ، کەواتە با بتوانین پێکەوە تەواو کەری خەون و جوانیەکانی یەکتری بین ، ئەوەی من دەلێم تەنها ئەوەیە بۆ ئێمە ژنان و کچان ناتوانین بچووکترین خەونی خۆمان بەدی بێنین؟ بۆ ناتوانین بەشێک بین لە پرۆسەکان، بۆ نەتوانین ئێمەش بوونی خۆمان لەم کەونەدا بسەلمێنین؟
پرسیار گەلێکی زۆر هەن زۆر جار بەدەم خەیاڵ لەخۆمی دەکەم، ئاخۆ ئەبێت ئەمە تاوانی چی بێت ، دابونەریت دین ، کۆمەلگا یان پەروەردە؟
ئیتر ئەبێت هەموو ئەو نیشانە پرسیارانە لابدەین لەسەر خۆمان تا بتوانین.. بە” نا”یێک بۆ کۆمەلگا بو دابونەریت ئێمە وەک ژنان و کچان مافی خۆمان ئەوێت وەک مرۆڤ نەک وەک رەگەزێکی جیاواز ..

نمونەی سەرکەوتنی ژنێکی بوێر له کتێبەکەی گولێک لە بیابانی ئەفریقا لە نوسینی” وارس دێریا ”
پێمان دەلێت ئافرەت ئەتوانێ شۆرەش بکات ئەتوانێ بەرەبەستی دابونەریت و پیاو سالاری هەتا دوای تێپەرێنێت ..
بۆ من وارس دێریا ئەوهێزەیە کە ئەتوانێت ئەو پەیامە بگەینێت ئێمە وەک ژنان خاوەن هێزین خاوەن توانا و خاوەن خۆمانین ..

چرا رۆژبەیانی

لەم نووسینەدا، لە روانگەی هەست بە پرسیارییەوە، دەمەوێ وەک قوتابییەکی زانکۆ تێگەیشتنی خۆم لەسەر ئەو دۆخە گشتییەی کوردستان بە گشتیتی و بەتایبەتیش ئەو دیاردە دینییەی کە بە دژی ئازادیی مرۆڤ و ژنە، دەرببڕم.
راستییەکەی، بۆ من جێگەی دڵتەنگییە، کۆمەڵگەی کوردستانی باشوور، بۆچی دوای ئەو هەموو ئەزموون و رووداوە سیاسیی و دینییە دڵتەزێنانە بێهەڵوێست و بەرنامەیە بەرانبەر ئەو هەموو زلم و دیاردە دواکەتوو و بەسەرچووانەی کە لەیەنە دینیی و نەرتییەکان دەرخواردی کۆمەڵگەی دەدەن؟
کورد چەندین قوربانی داوە و دەدات؛ بۆ ئەوەی، کوردستان ئازاد بکات. لە هەمان کاتیشدا دژی کۆمەڵگە و بە تایبەتییش ئازادی ژنە، کە رەوتی داعشی بەناوی دین تا سەرئێسقان دژیەتی! هۆکاری بەدەست نەهێنانی ئازادی دەگەرێتەوە بۆ مرۆڤ و کۆمەڵگەخۆی. کورد زۆر قوربانی دژی داعشی دا کە هێزێکی توندڕۆی ئیسلامی بوو، ئێستا لە جیاتی ئەوەی ئەو توندڕۆییەی دین کەم بێتەوە، کەچی بەهۆی دیاردەیەک بەناوی ئازادیی بیر و راوە، کۆمەلێک مەلا و رەوتی نەریتی و بەناوی دینەوە لەمنبەر و تەلەفزیۆنەکانەوە رۆژانە پەیامی داعشیی بڵاودەکەنەوە، بۆ نموونە دژی خوێندن، ئازادیی ژن و کرانەوەی کۆمەڵگە لەبەرانبەریشدا حکومەت و رێکخراوەکانیش لێیان بێ دەنگن.

جێگەی سەرنجە لە کاتێکدا سیستەمی کار و سیاسەتی حکومەت وایکردووە ئیستا لە کوردستاندا بە هۆی ئەو گۆرانکارییە زۆرانەوە، هەموو کەس دەبی بخوێنێ، کەچی کۆمەلێک مەلا و پیاوە نەریتییەکان، هێرشێکی تووندیان دژی ئازادیی ژن، پێشکەوتنی کۆمەڵگە و خوێندن دەستپێکردووە، پرچ رووتی و خوێندن بە بێدینی و سووک پێناسە دەکەن، واتە دژی ئازادی و خوێندنی ژنن. ئەم توندرۆیانەش کاریگەریان لەسەر زۆربەی پیاوی کورد دروستکردووە، کە بە هەڵە لە ئازادی و ئازادی ژن تێبگەن. هەروا تێگەشتوون کە ئازادی ژنان واتە بەرەڵایی و لەشفرۆش و بێ ئەخلاق…تاد. کومەڵگەی ئێرە نەخوێندەوار و بێ ئاگایە، بۆیە وا بیردەکاتەوە. بەکورتی و کوردی، زۆربەی خەلک لە باشووری کوردستان وشیاریان لەسەر ژیان، ئازادی ژن، پرۆسەی پێشکەوتنی کۆمەڵگە و رووداوە مێژووییەکاننییە. تەنها شتێک کە کورد دەیکات، لاسایکردنەوەی دەرەوەیە بە سەقەتی. لێرە هەموو لاسایی شتی ئەوروپا دەکەنەوە وەک: مادە و سەیارە و مەکینە و تەکنەلۆژیی و …تاد ،واتە کاڵای ماددی ئەوروپا وەردەگردن و بەکاردێنن، کەچی بیر و هزری رۆژئاواش ڕەت دەکەنەوە، ئەمەش وایکردووە کورد ببێتە مەکینە و پارە، واتە تەنیا لە رووالەت نوێ بێت و لە ناوەرۆکیش دەبەنگ.

لەمەو پێش، باسم کرد و دووبارە دەلێمەوە، مرۆڤ کە لە دایک دەبێت، بە ئازادی لە دایک نابێ، یەکسەر نابێت بە تاکە کەس، بەلکو دوایی بە رێگەی فێربوون، ئەزموون و هەوڵدانی بەردەوام دەبێتبە خۆی، خۆی دەکات بە تاکە کەسێکی سەربەخۆ و جیاواز، بەمەش ئازاد دەبێت. بەمجۆرە کە بوو بە کەسێکی ئازاد، بەو زوڵم و ستەمەی لێدەکرێ و مافی زەوت دەکرێ رازی نەبێت، دژی بوەستێتەوە و داوای حەقی خۆی بکات. ئەو حەقەی کە لێت سەندراوەتەوە.
لە ئەوروپاش وەک ئێرە بوو. بەلام ئافرەتانی ئەوێ ئیرادەیان هەبوو بەوە رازی نەبوون کە هەیە. گۆوجیس ماریا ئۆلۆمپی یەکێکە لەو ئافرەتە بە دەگمەنانەی لەکاتی شۆڕشی فەڕەنسیدا هەوڵیداوە مافەکانی مرۆڤ، ئافرەتانیش بە دەست بێنێت. کە لە سالی ١٨٩١ لە بانگەوازی«مافی ئافرەتان»ی، بلاوکردەوە. لە بانگەوازەکەیدا داوای تەواوی هەمان مافی وەک پیاوانی ئافرەت دەکرد. مەبەستم لە ناسی ئەو ئافرەتە بە دەگمەنە، ئەوەیە کە ئازادی دەستپێشخەری و قوربانی دەوێ. بەکورتی شۆرەشێکی گەورەی دەوێ.

بۆیە دەڵێم، ئافرەتان بەسە گوێ مەدە بە دەمگۆی ئەو و ئەوان، پیاو و ئافرەت لە هەموو مافێک کە هەیە یەکسانن، جیاوازی نییە لە نێوانیان، تاکەی ئەو زوڵمەی لێتان دەکرێ قەبووڵی دەکەن؟ تا کەی قوربانی دەدەن؟ زۆربەی ژنان بەرووکەش لاسایی دەرەوە دەکەنەوە، بەڵام بە شاراوەیی، واتە خۆشەویستی دەکات بەبێ ئەوەی دایک و باوکی و… بیزانن، لێرە پرسیارێک بۆ پیاوانی نەریتی جێ دەهێلم، ئایە پیاوانی نەریتی پێت باشە، کچەکەت بە شاراوە، بەدوای حەزی خۆی بکەوێت؛ یا بە ئازادی؟
لە کۆتایی دبێژم، واز لە ژنان بێنن، بلا بچن ل خەونێت خۆ بگەڕن. «مرۆڤی کورد بە گشتی ئاژەلێکن لە پێستی مرۆڤ». کەواتە جاهیلترین کەس ئەوانەن کە نەزانن جاهیلن. ڕوونتر بێژم، جیاوازی مرۆڤ لەگەل ئاژەڵ ئەوەیە مرۆڤ بیر دەکاتەوە. بەلام بە هۆی ئەو گۆرانکارییە بێ بەرنامەی سیاسیی، لاوازی پلانی پەروەردە و … تاد، هاوکاتیش رەوتە دینییە تووندڕۆییەوە، لە دۆخی ئەمڕۆی کوردستانم مرۆڤی کورد بە گشتی لە ئاستی بیرکردنەوە و هەستی لەو پەڕی لاوازی دایە.
مەبەستم لەو پەیڤانە، من و تۆ و ئەو و ئەوانە. چونکە منیش وەک ئافرەتێکی کورد دەژیم! لە کۆتاییدا ئەوەی دەتوانێت رێگە بەو دۆخە دژوارەی کوردستان و هێزە دژە ئازادییەی ژن و کرانەوەی کۆمەڵگەی بگرێت، بوونی هێزێکی وشیار و ئازادیخواز و بەرپرسیاری ژن و پیاوە، کە بتوانێت بە رێگەی رێخستن و چاڵاکی رۆشنبیریی و مەدەنییەوە خەڵک وشیار بکاتەوە. هەروەک لە پاڵ ئەو هێزەشدا، زانکۆ ئەرکێکی سەرەکی هەیە.

ئافرەتانی کورد ، هەرکاتێک هەنگاو ئەنێن بۆ ئەوروپاو جیهانی دەرەوەی دور لە نیشتمان ، تێروانیان بۆ ژیان دەگۆرێ ، گۆرانی ئەوان لەچی سەرچاوە ئەگرێت و چۆن لە ژیان دەروانن ؟

گەر ئێمە باسێک لەسەر ئەمە بیکەینەوە ، یان هەرکات لەگەل هەر ئافرەتێک ئەدوێیت دواندن لەسەر ژیان ، ئەبینی خاوەن بۆشایێکی گەورەی دەرونین ، بن بەست بوونی ئەم بۆشایەی گەورەی لە ناخی ژن و کچانی کورد هەیە ، لە پیاوەندا سەرچاوە دەگرێت . .. هەرگیز پیاوی کورد رونەچۆتە نێو دونیا راستەقینەی کە ژن دەیەوێت …
سەر ئەنجام ژن دەیەوێت ژنانە بژی ، ئەوەش مافێکی سروشتی خۆیانە ، کە خاوەن ئەو هەستبوونەن له ناخی خۆیاندا.. تاکی کورد بەتایبەت هەمیشە پیاوبوونی زاڵتر کردووە بەسەر ئەم مێنەی لەبەر دەستیدایە چ وەک دایک چ وەک خوشک و هاوسەر و هاورێ …

سەر ئەنجام لەگەل گەیشتن بەو ئازادیەی دەیبینن ، سەرەنجامی ئەوەی کە دەگات بە دەرەوە وەک ولاتانی تر .. ژن بوونی خۆی ئەدۆزێتەوە راستەقینەو شوناسی خۆی ئەدۆزێتەوە ، بێ دوودلی هەوڵ ئەدا لەم فەزایدا رابکا کە پێشتر تێیکەوتووە ،، حەزێکی گەورەی ژن بوون ئەوەیە ، هەبوون و هەناسەدانێک هەناسەبدا لە ناخیدا هەست بە ژن بوونی و ناسک بوونی و گرنگی پێدانی بکات ، پیاوی کورد رۆبۆت ئاسا روانینی کردووە بۆ ژن ، ژن ئەبێت لە ماڵ بێت مناڵ دورست بکات ، خواردن ئامادە بکات ، خزمەتی پیاوەکەی بکات ،، ئەوەش تێروانیێکی هەڵەیە بۆ ئەوەێ ئارفرەت لەو بازنە خوڵاوەدا بسورێتەوە ،، من پێم وایە ئافرەت باشترین دروستکراوە تا زۆرترین ئاسانکاری بێت هام وەک پەروەردەی و ئابوری و سیاسی و کۆمەلایەتی …

راکردنی ژن لە پیاوەکانیان ، زوو هەوڵدان بۆ جیابوونەوە ، لەوە سەرچاوە دەگرێت پیاوی کورد لە هەر کوێی دونیا بێت پیاو بوونی زاڵتر دەکات بەسەر ژندا .. ئەوەش راستێکی تاڵە و ناکرێت ئێمە بەو شێوەیە لە ژنانی نیشتمان بروانین .. چونکە مێژووی ئێمە پراو پرە لە ژنی فیدا کارو سەرکردە .
ئێستا زۆر رونترە چونکە بە دەهان ژن و کچی بوێرو بەتوانا هەن شان بە شانی پیاو لە کایەو جمگەکاندا کاردەکەن و خاوەن هێزبوونی خۆیانن .

چارەسەر ئەوەیە پێویستە پیاوی کورد ، پشت سەنگی تواناو هێزی ژنان بن ، گرنگ بەوە بدەن کە ژن چی دەوێ ، ئەیەوێ چۆن بژیت .. هاوسەنگیێکی دەبێت بدوزێتەوە ، کە پیاوی و ژان تەواوی یەکتربکات ، نەک لێکترازان دروست بێت … ئەو بۆشایەی ژنی کورد تێی کەوتووە سەر ئەنجام لە پیاو سەرچاوە دەگرێت پیاویش دەبێت ئەو بۆشایە پربکاتەوە ، با لەوە گەرێین سەر ئەنجام ئێمە مرۆڤین ، هەردووکمان خاوەن توانا و هێزین ،
نمونەی ئەم جوانیەی ئافرەتی کوردش لەیلا قاسمە

لەیلا قاسم، کچە تێکۆشەری کورد، ساڵی ١٩٥٢ لە گوندی بامیلی سەر بە شاری خانەقین لە خێزانێکی ھەژار و نیشتمانپەروەری کورد لەدایکبووە، لەیلا قاسم بۆ یەکەم جار لە ساڵی ١٩٥٨ لە شاری خانەقین چووەتە بەر خوێندن و قۆناغەکانی سەرەتایی و دواناوەندی لەم شارە تەواو کردووە. لەیلا لە ساڵی ١٩٧١دا لە بەشی کۆمەڵناسی کۆلێژی ئادابی زانکۆی بەغدا وەرگیراوە.، لەیلا ھەر زوو ئاشنایەتی لەگەڵ بزووتنەوە و ڕێکخستنەکانی نەتەوەکەیدا پەیداکرد. ساڵی ١٩٧٠ لە ڕێگای سەلام قاسمی برا گەورەکەیەوە پێوەندی بە بزاڤی سیاسیی نەتەوەکەیەوە کردووە.

لەگەڵ بەرفراوانبوونی شەڕەکان لە ساڵی ١٩٧٤دا، دەزگا ھەواڵگرییەکانی ڕێژیمی بەعس بەردەوام و زۆر بەتوندی چاودێری یەک‌بەیەکی تاکەکانی کوردییان دەکرد. بۆیە ئەوەندەی نەبرد لە ڕۆژی ١٩٧٤/٠٤/٢٨دا لەیلا قاسم و چوار لە ھاوڕێکانی (جەواد ھەمەوەندی، نەریمان فوئاد مەستی، حەسەن حەمەڕەشید و ئازاد سلێمان میران) لە ئەنجامی ھەڵمەتێکی بەرفراوانی ھێزەکانی ئاسایش و سەربازی ڕێژیم لە بەغدا دەستگیرکران.

ھێشتا دوو ھەفتە بەسەر دەستگیرکردنیان تێنەپەڕیبوو، کە کاتژمێر ٧ی سەرلەبەیانی ڕۆژی ١٩٧٤/٠٥/١٢ لەیلا قاسم و ھەر چوار ھاوڕێکەی لەسێدارەدران. سەلام قاسمی، برای لەیلا قاسم، بە ماوەیەک دوای لەسێدارەدانی لەیلا ھەر لە بەغدا لەلایەن بەعسییەکانەوە کوژرا. تاوانی سەلام قاسم تەنیا ئەوە بووە کە وێنەی لەیلای خوشکی ناردبوو بۆ دەستی قوتابیانی کورد لە دەرەوەی وڵات. دایک و باوکی لەیلا قاسمیش بەھۆی لەدەستدانی دوو ڕۆڵەیان، ھەر زوو بە کۆست و خەمێکی گەورەوە سەریان ناوەتەوە و کۆچی دواییان کردووە.

هەروەک هێمن لەسەر قارەمانی لەیلا دەڵێ:
کە تۆ تۆرای لە چاوم وەک خەوی من لە بسکت رەشترە مانگەشەوی من
برۆ مەجنوون بە لەیلای خۆت مەنازە کە ناوبانگی پتر دەرکرد ئەوی من
بزەی ھاتێ، وتی جەلادی خوێری! بە کەیفی خۆت پەتت باوێژە ئەستۆم
ئەوە پەت نیە میدالی ئیفتخارە کە بوومە قارەمانی میڵەتی خۆم

کرمانج فەتاح

كێشه‌ی پیاو به‌رانبه‌ر به‌ ژن به‌گشتی ئه‌وه‌یه‌، كه‌ قه‌ت خۆی به‌ هه‌ڵه‌ نازانێ؛ ئه‌و هه‌ڵه‌كانی خۆی به‌ ڕه‌وا ده‌زانێ. ئه‌م هه‌ڵانه‌ش سه‌رچاوه‌كه‌یان له‌ مێژووی ده‌سه‌ڵاتی پیاوه‌وه (سیستمی پاتریاركییه‌وه‌) هه‌ڵده‌قووڵێ.‌ لێره‌وه‌ ئه‌و له‌ ده‌ره‌وه‌ی ده‌زگای هاوسه‌رگیرییدا حه‌ز له‌ ژنی دیكه‌ ده‌كا؛ فره‌ژنی داده‌هێنێ، له‌ ژن ده‌دا، ئه‌و به‌ خزمه‌تكاری خۆی ده‌زانێ، تاد. ئه‌و هه‌موو ئه‌م كارانه بۆ خۆی‌ به‌ ڕاست و سروشتی و ڕه‌وا ده‌زانێ و یاسا و شه‌رعیشیان بۆ داده‌نێ. ئاشكرایه‌ زۆربه‌ی پیاوانی كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌، ته‌نها وه‌ك كاره‌كه‌ر ته‌ماشای ژنه‌كانیان ده‌كه‌ن: له‌ ماڵه‌وه‌ خزمه‌تیان بكه‌ن و چێشتیان بۆ لێ بنێن و جلكیان بۆ بشۆن و منداڵیان بۆ به‌خێو بكه‌ن و… تاد. پیاو هه‌موو خۆشییه‌ك بۆ خۆی له‌ ده‌ره‌وه‌ به‌ ڕه‌وا ده‌زانێ، به‌ڵام بۆ ژنه‌كه‌ی (خوشكه‌كه‌ی) هه‌رگیز نا. به‌كورتییه‌كه‌ی، پیاو زۆرترین ده‌سه‌ڵات (به‌تایبه‌تی له‌ ماڵه‌وه‌دا) به ‌خۆی ڕه‌وا ده‌بینێ، به‌ڵام كه‌مترین ده‌سه‌ڵات (ویستی ئازاد) به‌ ژن ڕه‌وا نابینێ. لێره‌وه‌ هه‌میشه‌ ئافره‌ت له‌ كۆمه‌ڵگه‌كانی ئێمه‌دا مایه‌ی ڕق و نیگه‌رانیی و بێزارییه‌. ئه‌و، كه‌ داوای مافی خۆی ده‌كا، ڕق و تووڕه‌یی و بێزاری پیاو (به‌ها ئه‌خلاقییه‌كانی سیستمی كۆمه‌ڵایه‌تی پاتریاركی) ده‌ورووژێنێ: هه‌موو ئافره‌ته‌ ئازادیخواز و مافخوازه‌كان له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا به‌ چاوی گومانه‌وه‌ ته‌ماشا ده‌كرێن؛ هه‌میشه‌ هه‌وڵ ده‌درێ ئافره‌ت وه‌ك كۆیله‌ و ژێرده‌سته‌ بهێڵدرێته‌وه‌.

ڕاستییه‌كه‌ی ئافره‌ت له‌ كۆمه‌ڵگه‌كانی ئێمه‌دا له‌ بن باری قورسی مێژووی سته‌مدا ده‌ناڵێنێ. تۆ هه‌ر به‌نموونه‌ ته‌ماشای ئه‌و مافه‌ سروشتییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ بكه‌، كه‌ چۆن له‌ ئافره‌ت ستاندراوه‌ته‌وه‌ و ژیانی ئه‌و و كۆمه‌ڵگه‌شی كردۆته‌ دۆزه‌خ (به‌تایبه‌تی له‌ بار و دۆخی ئێستای پڕ له‌ ته‌نگژه‌ی وه‌ك كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا)؛ ئه‌م حاڵه‌ته‌ باری سه‌رشانی پیاویشی یه‌كجار قورس و ئه‌سته‌م كردووه‌: ئه‌و ته‌واو به‌ پێچه‌وانه‌ی پیاوه‌وه‌، هه‌رگیز ناتوانێ به ‌دڵی خۆی و به‌ ئازادی داوای هاوسه‌ر بۆ خۆی بكا و مافی ئه‌وه‌ی هه‌بێ (وه‌ك چۆن پیاو ئه‌و مافه‌ی هه‌یه‌) ئه‌ویش بچێته‌ خوازبێنی پیاوه‌كان و به‌ ئاشكرا پیاو بۆ خۆی هه‌ڵبژێرێ؛ به‌ڵكو ئه‌و – زۆربه‌ی جار – چاوه‌ڕێی قه‌ده‌ر و چاره‌نووسی خۆیه‌تی، كه‌ به‌ڕێكه‌وت و خۆوبه‌خت ویستی پیاو ئه‌و چاره‌نووسه‌ی بۆ دیار بكا و بۆی یه‌كلایی بكاته‌وه‌: ئاخۆ شوو ده‌كا، یانیش هه‌ر له‌ ماڵ ده‌مێنێته‌وه‌ و ده‌بێته‌ قه‌یره‌ و قژی سپی ده‌هۆنێته‌وه‌، تا دواجار پیری و مه‌رگ له‌ ده‌رگای به‌ختی ڕه‌شی ده‌ده‌ن؟ (ئه‌مڕۆ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌ به‌ سه‌دان هه‌زار ئافره‌تی وای تێدایه‌)؛ ئه‌و ئافره‌تانه‌ی، كه‌ به ‌ناوی شه‌ره‌ف و ئه‌خلاقه‌وه‌ له‌ كونی ڕه‌شی ماڵه‌كانیان ئازار ده‌چێژن و كراونه‌ته‌ كۆیله: كۆیله‌ی ده‌سه‌ڵاتی ئه‌خلاقی كۆمه‌ڵگه‌ی پاتریاركی. هه‌ر به‌ڕاستیش ده‌بێ له‌ خۆمان بپرسین: ئه‌گه‌ر ئافره‌ت ئازاد و به‌خته‌وه‌ر نه‌بوو، چۆن پیاو ئازاد و به‌خته‌وه‌ر ده‌بێ؟ هه‌ر له‌م ڕوانگه‌یه‌شه‌وه‌،‌ كوا له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا – به‌ده‌گمه‌ن نه‌بێ – پیاوێكی به‌خته‌وه‌ر ده‌دۆزیته‌وه‌؟ ئه‌و پیاوانه‌ی، كه‌ هه‌م ڕقیان له‌ ئافره‌ته‌، هه‌م كۆیله‌ی غه‌ریزه‌ی سێكسیشن. له‌ ئاكامدا ده‌ڵێین: ئه‌گه‌ر كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك ئافره‌ته‌كانی ئازاد نه‌بوو، هه‌رگیز نابێته‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی به‌خته‌وه‌ر.

به‌ختیار محه‌مه‌د

بەرایی: ….

بۆچوون و تێڕوانینی گشتیی تاکەکانی کۆمەڵ، بەدیاریکراوی ئەوانەی بە جۆرێک لە جۆرەکان لە نایەکسانی ڕەگەزیی ڕەخنەدەگرن، زۆر بەداخەوە لەژێر ھەژموونی ئایدیۆلۆجیا و ڕەوتە ڕامیارییەکان، زۆر کورتبینانە مێژوو دەبینێت و دەخوێنێتەوە. ئاوا دیتن و خوێنەوەیەک بۆ دیاردە مێژووییەکان وەک شێرپەنجە ئاوەز و ھۆشی کەسەکان گەوجدەکات و کەسەکان تووشی کورتبیینی و نەزانیی لەبۆماوەی مێژوویی دەکات.

ئەگەر لە ھەر یەک لەو کەسانە بپرسدرێت یان بەو جۆرەی کاناڵە میدیاییەکان و مدیای ڕەوتە ڕامیارییەکان و بڵندگۆ ئایدیۆلۆجییەکان وێنایدەکەن؛ سەرچاوە و سەرەتای بیرۆکەی ڕزگاری ژنان و یەکسانی ڕەگەزیی بۆ کەی و کێ دەگەڕێتەوە، یەکسەرە و ڕۆبۆت-ئاسا کۆمەڵێک ناوی کەسیی و پارتیی و ئایدۆلۆجیی ڕیزدەکەن و بە سنگدەرپەڕاندن و شانازیی و لەخۆڕازیبوونەوە، لەسەر پاگەندەکانی خۆیان پێداگرییدەکەن و ناوی شیکاریی “زانستی” و “واقیعیی” و “درووست” بەباڵادەبڕن.

بەبۆچوونی من، ئەوە یەکێک و سەرەکیتیرن پایەی دیاردەی گەوجبوونی ئاوەزیی و ھۆشیی کەسەکانە، نەھامەتی سەردەمی مێگەلبوون و تووتییبوون. سەردەمێک کە دەزگەی گەوجێنەر (تێلەفزیۆن و ڕادیۆ) لەجیاتی ھەمووان بیردەکەنەوە و دەدوێن و بڕیاردەدەن و ئاوەز و ھۆشی کەسەکان کەڕووی ئایدیۆلۆجیی ھەڵدەھێنێت و دەنگە ئاراستەکەرە شادراوە ئایدیۆلۆجیی و ڕامیارەکان لەپشت کاناڵە نیئۆلیبڕاڵ و چەپ و ئایینییەکان تاکەکانی کۆمەڵ ئاراستەدەکەن و توانای بیرکردنەوە و ڕامان لە ئاوەز و ھۆشی گشتیی کۆمەڵ و تاکەکانی دەستێنن و لەنێودەبەن.

ئەگەر نا، ھەموو کەسێکی بە ئاوەز و ھۆش زیندوو ئەوە دەزانێت، ستەم و ھەڵاواردن و نایەکسانی ڕەگەزیی وەک بەشێک لە ستەم و ھەڵاواردن و نایەکسانی چینایەتی بۆ بەرەبەیانی سەرھەڵدانی یەکەمین پێکھاتە و ڕێکخستی قووچکەیی (ئایینی |خێڵەکی) دەگەڕێتەوە و گرێدراو و مانەوەی، وابەستەی مانەوەی ستەم و ھەڵاواردن و نایەکسانی چینایەتییە و سەرھەڵدانی ناڕەزایەتی و بەرەنگاری و بزووتنەوە دژە- ستەم و -ھەڵاواردن و -نایەکسانی ڕەگەزییەکان بۆ بەرەبەیانی سەرھەڵدانی خودی ئەو ستەمە دەگەرێتەوە و خواستی یەکسانی ڕەگەزیی (یان مرۆیی) بۆ ھیچ کەللەسەرێکی چاکەکار و بەبەزەیی ناگەڕێتەوە و ئافەریدەی ھۆشی یەزدانیانەی ھیچ فیلۆسۆف و تیئۆریککار و ئیدئۆلۆگێک نییە و ھیچ کەس ڕابەر و پێشنیارکەر و داھێنەری ناڕەزایەتی و بەرەنگاریی و بزووتنەوەی دژە-ھەڵاواردنی ڕەگەزیی نییە و لەو بەرەبەیانەوە تاکو ئێستا، خودی ژنان بەرەنگاریکەر و دەنگی ناڕەزایەتی و بزوێنەری ئەو ڕەوتەن؛ ژنانێکی گومناو، ژنانێک کە ھەردەم وەک ئازار و ستەم و ھەڵاواردنەکە پەردەپۆش و فەرامۆش و نادیدەگیردراون، ھەر ئاوا کە دەنگی پڕۆلیتێرە یاخییەکانی پێش و پاشی لەدایکبوونی تیئۆریککارانی سۆشیالیست پەردەپۆش و فەرامۆش و نادیدە گیراوە و دەکرێت، نەک فڵانە خاتوونی توێژی نێوەنجی یان فڵانە خاتوونی خانزاد و دەسەڵاتدار و سەرمایەدار و پارتییباز و ئایدیۆلۆجیگەرا.

پێش ئەوەی ژنانی کرێکار مانبگرن و خوازیاری کرێی یەکسان بن بۆ کاری یەکسان، پێش ئەوەی ژنانی مانگرتوو لەلایەن خاوەن کارخانە بسووتێندرێن و پێش ئەوەی ژنانی پارتییباز ئەو ھەلە بۆ ناوبانگی خۆیان بقۆزنەوە، پێش ئەوەی ئەو ڕۆژە وەک ڕۆژێکی جیھانیی بناسرێت، ھەزاران ساڵ ژنان لەنێو لادێکان و لەسەر کێڵگەکان و لەنێو خێزانەکان دژی سوورانەی سەرۆکخێڵەکان و دژی فەرمان و یاساکانی پەرستگەکان و دژی ملھوڕیی پیاوانی نێو خێزان چرکە بە چرکەی ژیانی خۆیان جەنگیون و وەک تێکۆشەری گومناو ئەشکەنجەدراون و سووتێندراون و مێخکێشکراون و گوند- و شار-بەدەرکراون و زیندانیکراون و ئەتککراون و …تد. بەڵام لەبەرئەوەی کە خودی تێکۆشەرانی ئەو ڕۆژگارانە لە ئاستی دەرککردنی تۆماری ڕوداوەکانی ئەو مێژووە و ھەم سیستەمە فەرمانداریی و کولتووریی و کۆمەڵایەتییەکە بواری ئەوەی نەداوە، مێژووو و بەرەنگاریی ئەوان بە فەرامۆشیی سپێردراوە و بووە بە خوانی ئامادەی بەردەم ئیدئۆلۆگەکان و کراوەتە بارەتەقای پەڕجووگەرانی ئایدیۆلۆجی.

ھەڵبەتە نابێت ئەوەش لەبیربکرێت، ئەو کاتیش وەک ئێستا ژنانێک ھەبوون و کەم نەبوون، کە وەک ھەر کۆیلەیەکی دیکە، خەریکی ڕمبازێن بوون بۆ پاراستنی سەوەریی نێرسالاریی و سەروەریی چینایەتی؛ وەک ئێستا ژنانێک ھەبوون، کە بۆ ڕاکێشانی دڵی سەروەران ھەوڵیانداوە و لە باشترین بار خەریکی ڕیفۆرمکردنی سەروەریی ڕەگەزیی و چینایەتی بوون؛ ھەر وەک ئێستا و بەدڵنیاییشەوە ھەر وەک ئێستا ژنانێك ھەبوون، کە وزە و ھێز و توانای بزووتنەوەی ڕزگاریخوازانە و یەکسانیخوازانەی ژنانی چەوساوەیان بۆ بەدەستھێنانی ناوبانگ و مشەخۆریی و دەسەڵاتداریی خۆیان بەکاربردووە؛ ھەموو بوونەکانی ئێستا (ناڕەزایەتی و بەرەنگاری ستەم و ھەڵاواردنی ڕەگەزیی و خوازیاریی یەکسانی ڕەگەزیی، ناوبانگخوازیی و مشەخۆریخوازیی و دەسەڵاتخوازیی ھەلپەرستان و ..تد) درێژە و گەشە و گشتگیربوونی دیاردە و بوونەکانی ڕابوردوون، بەڵام بە ڕەھەند و وزە و فراوانییەکی دیکەوە.

لەبەرئەوە و لەسەر ئەو بنەمایە خواستی یەکسانی ڕەگەزیی یان دژایەتی سەروەریی ڕەگەزیی دیاردە و سەرھەڵدانێکی تازە و دەسکردی ھیچ کەس و ڕەوت و ئایدیۆلۆجیایەک نییە، بەپێچەوانەوە، ھەردەم، چ ڕابوردوو و چ ئێستا کەسانی ھەلپەرست بۆ بەدەستھێنانی ناوبانگ و مشە و دەسەڵاتی خۆیان، بزووتنەوە و خواستە کۆمەڵایەتییەکانی مرۆڤ دەکەنە سەرمایە و پەیژەی سەرکەوتن و گەییشتن بە مەرامە سەروەرییخوازەکانی خۆیان و بۆ ئەو مەبەستەش ئیدئۆلۆگەکانی سیستەمی سەرمایەداری زۆر وردەکارانە و بە شیکاریی دەروونیی خودی کۆیلان (چ ژنان وەک کۆیلەی ڕەگەزیی و چ گشت ژنان و پیاوانی چەوساوە وەک کۆیلەی چینایەتی)، ئامانج و خەونی دژە-ستەمی ڕەگەزیی دەخەنە خزمەت مانەوە و بەردەوامی سیستەمە چینایەتییەکە و ئاراستەی دژە-سەروەریی تێکۆشانی یەکسانیخوازانەی ڕەگەزیی وەک بەشێکی سەرەکی لە تێکۆشانی دژە-چینایەتی، دەگۆڕن بە ململانێ و کیندەدۆزیی ڕەگەزیی نێوان ژنان و پیاوان و کردنی نێر یان نێربوون بە ھۆکاری سەرەکی ھەڵاواردن و ستەمی ڕەگەزیی و پلە چەندیی پێگەی ئابووریی و کۆمەڵایەتیی و کولتووریی ژنان.

ئاوا ڕودان و زەمینەسازییەک بەرەنجامی زیرەکی و ئەزموونگیریی ئیدئۆلۆگەکانی سەروەریی و ناھوشیاریی و پاشڕەویی خودی چەوساوانە بۆ پلان و ئایدیۆلۆجییەکانی ئەوان. ھەر ئاوا کە خودی ستەمی ڕەگەزیی یەکێکە لە ئامرازەکانی بەردەوامی ستەمی چینایەتی و بۆ ئەو مەبەستە ئیدئۆلۆگەکان و نووسەرانی پارێزەری سەروەریی ڕەگەزیی و چینایەتی، بۆ دەرخستن و بەرجەستەکردنی ژنانی دەسەڵاتخواز زەمینەسازییدەکەن و خەونە سەروەرییخوازەکانی ژنانی بەرتەریخواز و مشەخواز و دەسەڵاتخواز (بەدیاریکراوی دەستەبژێری ژنانی ڕامیار و ئەکادێمیست) گەورە و بەرجەستە و تیئۆریزەدەکەن؛ فێمینیزمی ئایینی، فێمینی ناسیونالیستی، فێمینیستی دژە-نێرینە، فێمینیستی پارلەمانخواز،فێمینیستی پارتییگەرا و ..تد، کە لە بنەڕەتدا خودی ئەو ڕەوتانە بە درێژایی مێژوو ھۆکاری مانەوە و بەردەوامی ستەمی ڕەگەزیی بوون؛ پایەی پەرەستگەکان بە ملکەچکردنی ژنان ڕۆنراون، سەروەریی خێڵ|”نەتەوە” لەسەر پابەندکردن و کەرەستەکردن و نامووسکردنی ژنان ڕۆنراوە و چێکراوە، پارلەمانگەرایی لەسەر جەستەی مێینە ڕۆنراوە و پارتییایەتی وەک دەزگەی پاراستنی نێرسالاریی دەرکەوتووە و ئێستاش وەك ڕابوردوو ھەموویان (بەنادیدەگرتنی لایەنە نەرێنییەکانی دیکە) ھێشتا یانەی (کڵاپی) نێرینە و سەرچاوەی شانازیی یەزدانیی و خێڵایەتی و ناسیونالیستی و ڕامیاریی بە نێرسالاریین و ھەر ژنێکیش ئاگا یان نائاگا ببێتە بەشێک لەو دەزگانە، خۆبەخۆ دەبێتە پارێزەری ھەڵاواردن و ستەم و نایەکسانی ژن و پیاو و ھەر سات و لە ھەموو شوێن دەتوانین لەنێو ئاخاوتن و بڕیار و ڕەفتاری بەشدارانی ئەو دەزگایانە ڕەگەزسالاریی ببینین، بەدیاریکراویی ژنانی فریودراوی نێو ئەو دەزگایانە، کە خراپتر لە نێرینە ناوبانگخواز و دەسەڵاتخواز و مشەخواز و گەندەڵ و ڕامیارەکان، بە ھەست و سۆز و خۆزگە و خەونی یەکسانیخوازانەی ڕەگەزیی ژنان کایەدەکەن و خۆشباوەڕیی ئەوان دەکەنە پەیژەی سەرکەوتنی خۆیان.

فێمینیزم (گەڕانەوە بۆ بنەمابوونی ڕەگەزی مێیینە یان ڕادەی کەم ھاوبەھایی ڕەگەزی مێینە بە ڕەگەزی نێرینە) زیاتر لە ھەموو چەمک و ئاراستە و ڕەوتێکی دیکەی کۆمەڵایەتیی لە خشتەبراوە و بە دژە-پیاوکردنی گۆڕدراوە بۆ ئامرازێکی سیستەماتیکی سەروەریی چینایەتی و تەنانەت ڕادیکاڵترین ڕەوتی نێو بزووتنەوەی یەکسانیخوازیی ڕەگەزیی (کە ژنانی ئەنارشیستن) بەجۆرێک سیستەمی چینایەتی بەسەر ھۆش و ئاوەزی ئەوانیش سێبەریکردووە و خەریکە لەنێو ئەوان دەنگانێک پەیدادەبن، کە بزووتنەوەی دژی-ستەمی ڕەگەزیی یان بزووتنەوەی یەکسانیخوازیی ڕەگەزیی لە کۆی بزووتنەوەی دژە-چینایەتی جیا و جیاوازدەبینن و نێرینە بە ھۆکاری ھەموو بەدبەختییەک دەبینن، کە بە بۆچوونی من، ئەوە نائاگابوونە لە مێژووی ستەمی ڕەگەزیی و ھەڵگر و درێژەپێدەرانی و تەنانەت ڕۆڵی خۆشباوەڕانە یان ھەڵپەرستانەی خودی ژنان لە درێژبوونەوەی و ھەر ئاوا ھەژاریی ئاوەزیی و ھۆشییە، کە چالاکانی ئەم ڕۆژگارە تووش و گیرۆدەی ئەو بۆچوونە ڕەگەزگەراییە بوون.

تێڕوانینی ئەنارکیستان بەگشتی، بە دیاریکراویی ئەوانەی کە لە سەرەتا و نێوەڕاستی سەدەی نۆزدە تاکو ئێستا خۆیان بە تێکۆشەر و بانگدەری ڕزگاری مرۆڤایەتی لە کۆیلەتی چینایەتی ناوبردووە و ناودەبەن، بەجۆرێك ڕادیکاڵترین دەنگەکانی مێژوو بوون و ھەن و لەنێو ڕەوتە سۆشیالیستییەکان ڕادیکالترین ڕەخنە و بزووتنەوەی دژی ستەمی ڕەگەزی بوون و ھەن. بۆ سەلماندنی ئەوەش بەڵگەنامە و نووسین و بڵاوکراوە** و بزووتنەکانی سەدە و نیوی ڕابوردوو ئەوە نیشاندەدات، کە ئەنارکیستەکان مۆتۆری ڕادیکاڵبوونەوەی بزووتنەوە کۆمەڵایەتییە دژە چینایەتییەکان بوون و لەنێو ئەوانیش زۆر بە دیاریکراویی بزووتنەوەی یەکسانیخوازانەی ژنان؛ بزووتنەوەی دژی نێرسالاریی، بزووتنەوەی دژی ھەڵاواردن….تد .

بەڵام دیسان بەداخەوە، لە نێوەی دووەمی سەدەمی ڕابوردووەوە و بەدیاریکراوی لە دەھەی کۆتایی سەدەی ڕابوردوو تاکو ئێستا، گەردەلوولی نەزمی نوێی بازار و ھەژموونی میدیا و زاڵبوونی ئیدئۆلۆگی نیئۆلیبرالیزم، خەریکە بە جۆرێک تێڕوانینی ئەنارشیستی بۆ ڕزگاری ژنان بەرەو ئایدیۆلۆجیابوون و جیابوونەوە لە گشتێتی ڕەوتی بزووتنەوە کۆمەڵایەتییە دژە-سەروەرییەکان دەبات. ئاوا ھەوڵێک لەنێو ئەو کۆمەڵانەی کە پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان تاکو ڕادەی نەبوون و ھەڵوەشانەوە ڕۆییشتوون و ھەر ئاوا ئەو کۆمەڵانەی کە پۆست-دیکتاتۆریی و تاکپارتیین و تازە خەریکە پارلەمانگەریی دەبێتە دیاردەی باو و جێکەوتە، زیاتر بەدیدەکرێت، چونکە زەمینە بازاریی و میدیایی و مێگەلگەراییەکان زۆرتر لەبارترن و لەوێدا ھەموو شت و بوارێک، سەرەنوێڵکی سەرھەڵدان و پەرەسەندنی کێبڕكێی ناوبانگ و مشەخۆریی و دەسەڵاتداریی و کینەدۆزییە و دەستە شاردراوە و پەرجووگەرەکە زۆر بە ئاسانی زۆرینەی تاکەکانی کۆمەڵ ئاراساتەدەکات و دەتوانێت ھەمووانی ناھوشیار یان ئایدیۆلۆجیگەر بکاتە سەربازی “في سبیل اللە”ی سیستەمی سەروەریی چینایەتی.

بەڵام سەرباری ئەوەش، سەرباری ھەموو پەراوێزخران و سەرکوتکران و دابڕاندن و لەنێوبردنێک، ھێشتا ئەنارکیستەکان پەیامەدەر و بانگدەر و چالاک و تێکۆشەری گومناوی ڕادیکاڵکردنەوەی بزووتنەوە و ڕەوتە کۆمەڵایەتییە دژە-چینایەتییەکانن و ھێشتا بنەماکانی تێڕوانینی ھزر و تیئۆری ئەنارکیستی، ئەستێرەی گەشاوەی ئاسمانی تێکۆشانی دژە ھەڵاواردنی ڕەگەزیی و چینایەتی و پارێزەری ژینگە و گێڕانەوەی بنەما کۆمەڵایەتییەکان و بەخۆبوونەوەی تاک و گەشەدان بە کولتووریی مرۆڤایەتین.

ئەو پاگەندەیەی سەرەوە، زادەی حەزی من و پێداھەڵدانی ئایدیۆلۆجیانەی خود و بیرکردنەوەی من و ڕەوتی ئەنارکیستی نییە، بەڵکو زادەی کەتوارێکی مێژووییە، کە ھزر و تێڕوانینی ئەنارکیستی و تێکۆشانی ڕەوتە ئەنارکیستەکان لە گشت ھزر و تێڕوانین و ئاراستە و ڕەوتە کۆمەڵایەتیی و کولتووریی ئابووریی و ڕامیارییەکانی دیکە جیادەکاتەوە، ئەو جیاکردنەوە و گوڵبژێرییەش بۆ بنەماکان و ئامانجەکانی ھزری ئەنارکیستی و پەیکگیریی ڕەوت و بزووتنەوە ئەنارکیستییەکان بە درێژایی دوو سەدەی ڕابوردوو و پێشتریش دەگەڕێتەوە، کە ھەردەم لە ڕێشەوە بۆ چارەسەری گرفت و کێشە و ستەم و نایەکسانی و سەرکوتگەرییەکان گەڕاون و تێکۆشانی خۆیان ئاراستەی پێکھاتەی ڕێکخستنێک کردووە، کە دروستکەر و پارێزەر و بەردەوامکەری ستەم و ھەڵاواردن و ملھوڕیی ڕەگەزی و چینایەتییە؛ پێکھاتەی قووچکەیی ڕێکخستنی کۆمەڵ (پێکھاتەی خێزان، فێرگە، کارگە تاکو دەوڵەت) بۆ جێگیرکردن و پاراستنی سەردەست و ژێردەست، فەرماندەر و فەرمانبەر، پێشڕەو و پاشڕەو، بڕیاردەر و ملکەچ، دارا و نەدار، دەسەڵاتدار و بێدەسەڵات….تد

بنەما ھزرییەکانی ئەنارکیزم و تێڕوانین و ڕێگەچارەی ئەنارکیستان بۆ ھەڵاواردنی ڕەگەزیی واوەتر لە ھەر ھزر و بیرۆکەیەکی دیکەی ئازادیخواز و سۆشیالیستی دەڕوات و ڕەگوڕیشە و سەراپای بوونی ستەم و سەروەریی نیشانەدەگرێت. ئەنارکیستەکان ھەبوونی نایەکسانی کۆمەڵایەتیی و کولتووریی مرۆڤەکان بۆ نایەکسانی دەسەڵاتی کۆمەڵایەتیی و کولتووریی مرۆڤەکان دەگێڕێنەوە و نایەکسانی دەسەڵاتی مرۆڤەکانیش بۆ نایەکسانی پێگەی ئابووریی ئەندامانی کۆمەڵ دەگێڕنەوە و پێکھاتەی قووچکەیی ڕێکخستنی کۆمەڵیش (خێزان تاکو فێرگە و کارگە و بەڕێوەبردن) بە ڕاگر و پارێزەر و درێژەپێدەری ستەم و ھەڵاواردن و نایەکسانییە ئابووریی و دەسەڵاتیی و کۆمەڵایەتیی و کولتوورییەکان دەبینن و تاکو ڕێکخستنی کۆمەڵ و بەشەکانی و بەڕێوەبردنی کۆمەڵ لەسەر بناخەی پێکھاتەی قووچکەیی ڕێکخستن بێت، بە جۆرێک لە جۆرەکان سەروەریی مرۆڤ لەسەر مرۆڤ (ڕەگەزیی،ئایینیی، خێڵەکیی، نەژادی، کولتووریی، ئابووریی، دەوڵەتیی) دەمێنێت و زەمینەی دەبێت و بۆ ئەوەی سەروەریی مرۆڤ لەسەر مرۆڤ نەمێنێت، پێویستە بنەماکانی سەروەریی لەنێوببردرێن و ھەڵبوەشێندرێنەوە، کە نایەکسانی ئابووریی و کۆمەڵایەتیی و کولتووریی و دەسەڵاتیی مرۆڤن و ستەم و ھەڵاواردن و نایەکسانی ڕەگەزییش لەسەر ھەمان ئەو بنەمایانە ڕۆنراوە و خۆی پاراستووە و درێژەی ھەیە، کە سەروەریی مرۆڤ لەسەر مرۆڤی لەسەر ڕاگیراوە و ئەو ھۆکارەش ستەم و ھەڵاواردن و نایەکسانی ڕەگەزیی دەکاتە بەشێک لە ستەمی چینایەتی و بۆ ھەبوونی سەروەریی چینایەتی دەگێڕێتەوە.

بەڵام ئەو بەشبوونە بەو واتایە نییە و نا، کە تاکو بەیەکجاریی ستەم و سەروەریی چینایەتی ھەڵنەوەشێتەوە، ئەگەری لاوازکردن و لەنێوچوون و ھەڵوەشاندنەوەی ستەم و ھەڵاواردن و نایەکسانی ڕەگەزیی نییە. بێجگە لەوەش، تێڕوانینی ئەنارکیستی بۆ ھەڵوەشاندنەوەی سیستەمی چینایەتی و لەنێوبردنی پایە ئابووریی و کۆمەڵایەتیی و کولوتووریییەکانی سەروەریی چینایەتی، تەواو پێچەوانەی تێڕوانینە ئایدیۆلۆجییەکانی پێش و پاشی خۆیەتی و ھەڵوەشاندنەوەی سیستەم و سەروەریی چینایەتی بە پرسێکی یەک شەو و ڕۆژە و بەرەنجامی کودەتایەک یان گۆڕینی دەسەڵاتدار و سیستەمێکی ڕامیاریی بە یەکێکی دیکە و ئاراستەکردنی ئایدیۆلۆجیانەی کۆمەڵ و لەقاڵبدانی ژییان نابینێت و گۆڕانی سیستەمی کولتووریی-کۆمەڵایەتیی – ئابووریی و ڕامیاریی چینایەتی بۆ سیستەمێکی کۆمەڵایەتیی ناچینایەتی بە پرۆسێسێکی بەردەوامی تێکۆشان و بەرەنگاری و ھوشیاربوونەوە و ھەڵکشانی ڕۆشنبیریی و گۆڕانی کولتووریی و کۆمەڵایەتیی و سەراپای ژیان و بیرکردنەوە و جیھانبینی مرۆڤی چەوساوە دەبینێت و بۆ بەدیھێنانی تێدەکۆسێت.

ھەر لەسەر ئەو بنەمایە، بەرەنگاریکردن و ھەڵوەشاندنەوە و لەنێوبردنی بنەما کولتووریی و کۆمەڵایەتیی و ئابوووریی و ڕێکخستنییەکانی نایەکسانی ژن و پیاو، وەک بەرەنگاریکردن و ھەڵوەشاندنەوە و لەنێوبردنی بنەما کولتووریی و کۆمەڵایەتیی و ئابوووریی و ڕێکخستنییەکانی سەروەریی چینایەتی (سەروەریی مرۆڤ لەسەر مرۆڤ بەگشتی) بە ھەڵگێڕانەوە و گۆڕینی خشت بە خشتی بیرکردنەوە و ڕێکخستنی ڕەگەزیی و چینایەتی دەبێنێت و ھەر لەسەر ئەو بنەمایەی کە ژن بەشێكی یان نیوەی بوونی مرۆڤ و مرۆڤایەتییە، ئامرازەکان و سەنگەرەکان و شێوازەکانی تێکۆشانی دژ بە ھەڵاواردن و ستەم و نایەکسانی ڕەگەزیش ھەمەلایەنە و سەراپاگیری کۆمەڵ دەبن و پایەکانیشی تێکۆشانی ڕۆشنگەریی و کولوتووری و کۆمەڵایەتیی و ئابووریی دەبن و پێویستە و ئەوەش ئەرکی تێکۆشەرانەی ژنان دوو لایەنە دەکات، لایەک ئامانج و داخوازییەکان بەسەر پیاوانی ھاوچین و لایەک بەسەر بەڕێوەبەرایەتی کۆمەڵ و وەستانەوە دژی دەسەڵاتی ئایین و کولتوور و نێرسالاریی وەک یەکەکانی سەروەریی چینایەتی، کە لەنێو دەوڵەتی ھاوچەرخ بەرجەستە بووە و دەبێت.

چونکە دەوڵەت (لە دەنگدەر و پۆلیس و سوپا تاکو دەگاتە پارلەمان و فەرمانداریی) بە ھەموو جۆرەکانی و لە باڵاترین و ھاوچەرخیترین ئاستی گەشەکردوویی خۆی، ئامرازی پیادەکردن و پاراستنی سەروەریی چینایەتییە و لەنێو ئەویش ھەڵاواردن و نایەکسانی ڕەگەزیی و نەژادی و کولتووریی و ئایینی و ئەگەر لە شوێنێکیش بە پاشەکشێ و گۆڕینی ئاست و شێوەی ھەڵاواردن و سەروەریی بووبێت، ئەوا ھەر بەرەنجامی تێکۆشانی دژە-سەروەریی و دژە-چینایەتیی و ناڕەگەزییانەی چین و توێژە چەوساوەکانی کۆمەڵ بووە و دەبێت. کەواتە بەرەنگاریکردنی ھەڵاواردن و ستەم و نایەکسانی ڕەگەزیی ھاوکات بەرەنگاریکردن و لەنێوبردنی ھەڵاواردن و ستەم و نایەکسانی چینایەتییە و ھەر ئاواش بەرەنگاریکردن و لەنێوبردنی ھەڵاواردن و ستەم و نایەکسانی چینایەتیی، ھاوکات بەرەنگاریکردنی ھەڵاواردن و ستەم و نایەکسانی ڕەگەزییە و دەبێت، چونکە ھەر دوو ستەمەکە زادەی یەک سیستەم و ڕێکخستنی ڕامیاریی و ئابووریین و تەواوکەری یەکدین و وزەبەخش و ڕاگر و پارێزەری یەکدین و ئەگەر ڕۆژگارێک سەروەریی چینایەتی بۆ مانەوەی خۆی ناچاربکرێت، زۆر ئاساییە ھەڵاواردن و ستەم و نایەکسانی ڕەگەزیی پێچەوانە بکاتەوە و چەند ھەزار ساڵێکیش بە ژنسالاریی بە بوونی خۆی درێژەبدات.

وەک دەزانین ودەبینین، ژن منداڵە، خوێندکارە، دایکە، جوتیارە، کرێکارە، مامۆستایە، فەرمانبەرە، نەدارە، بێدەسەڵاتە … ( پڕۆلیتێرە) و ھاوکاتیش لەنێو ھەموو ئەوا بوارانە بێجگە لە چەوسانەوە چینایەیییەکە، وەک ڕەگەز دەچەوسێتەوە و برا و باوک و ھاوسەر و ھاوکار و ھاودەردە نێرینەکەی دەکرێتە مەقاشی ئەو چەوسانەوەیە، کەواتە ژن بۆ ڕزگاربوون ناتوانێت لە دەرەوەی ئەو پیکھاتە کۆمەڵایەتیی و ئابووریی و بەڕێوەبەرییانە بۆ ڕزگاربوونی خۆی بگەڕێت و لەسەر گۆی زەمین بستێک شوێن لە دەرەوەی سەروەریی ڕەگەزیی و چینایەتی و ملھوڕیی دەوڵەت نەماوەتەوە، تاکو ژنان لە باری خۆدابڕاندنی ڕەگەزیی، کە خۆکوژیی ڕەگەزیی و مرۆییە، کۆمونە ھاوڕەگەزییەکانی خۆیان درووستبکەن و لە ئاوا شوێن و سەردەمێک ژنیش وەک پیاوی چەوساوە و مرۆڤایەتی نەدار- و بێدەسەڵات-کراو (پڕۆلیتێر) بە ھەڵبژاردنی لایەک لە دووڕیانی : (خۆڕزگارکردن لە سەروەریی) یان (کۆیلەمانەوە بۆ سەروەەریی) سزاوارە و ڕزگاربوون بەبێ لێدان لە بنەما کولتووریی و ئایدیۆلۆجیی و کۆمەڵایەتیی و ئابووریی و پێکھاتەیی و دەزگەییەکان، خەونی خواردنی کولیچە دەبێت لەنێو ئەفسانەی بەھەشتی ئاسمانەکان.

دیسانەوە، ئەوە بە واتایە نییە، کە ژنان نابێت ڕێکخراو و گرووپی تایبەت بە خۆیان لەنێو پێکھاتەی چین و توێژە نەدارکراو و بێدەسەڵاتکراوەکان ھەبێت، نا، بەپێچەوانەوە ھەبوونی ڕێکخراوە و گرووپە پاگەندەیی و ھوشیاربەخشەکان لە شوێنەکانی کار و ژیان و خوێندن و ..تد، پێداویستیی بێچەندوچوونن و تەنانەت بۆ ھوشیارکردنەوە و داچڵەکاندنی پیاوانی چەوساوە و ھاودەم و ھاوچین پێویستن. بەڵام ئەگەر ئەو ڕێکخراوە و گرووپانە کەمتر لە ئامرازی ھوشیارکردنەوە و پاگەندەی دژە-سەروەریی ڕەگەزیی بڕۆن و واوەتر لە گرووپ و ڕێکخستنی ھوشیاربەخش بن، دیسان دەبنەوە بەشێک لە ھەوڵە ئیدئۆلۆگییە بۆرجوازییەکان و دەبنەوە بە کوتەک و جەلاد و ئاراستەکەری خودی ژنان و دەبنەوە بە بەرھەمھێنەرەوەی سەروەریی مرۆڤ لەسەر مرۆڤ و لە باشترین باردا دەبنە سەروەری مێینە لەسەر ژنان و جێگەی سەروەرانی نێرینە دەگرنەوە، ھەر بەو جۆرەی کە ڕۆژانە دەبینین و دەبیستین، کە فێمینیستانی ئایینگەرا و ناسیونالیست و لیبڕاڵ بۆ ئاراستەکردنی ئاوەزی ژنانی ڕزگاریخواز ھەوڵدەدەن و (بەڕێوەبەربوون) و (پارلەمانتاربوون) و (سەرمایەداربوون) و سەروەربوونی ژنانێک بە ڕێگەچارەی ڕزگاری ژنان و نەمانی ھەڵاواردن و ستەم و نایەکسانی ڕەگەزیی ژنان وێنادەکەن.

ئاوا بۆچوون و تێڕوانینێک مرۆڤی خۆھوشیار و بەئاوەز ڕووبەڕووی پرسیارێک دەکاتەوە؛ ئایا جیاوازی ھەیە و چییە، کە (ھاوڕەگەزێک، ھاونەژادێک، ھاوزمانێک، ھاوئایینێک، ھاوکولتوورێک) یان (ناھاوڕەگەزێک، ناھاونەژادییەک، ناھاوزمانێک، ناھاوئایینێک و ناھاوکولتوورێک) مشەخۆری ڕەنج و سەرکوتگەر و سەروەری مرۆڤ بێت؛ ئایا سەروەریی ھەر سەروەریی نییە و دیوەکەی دیکەی ملکەچی و کۆیلەتی ئەوانی دیکە نییە؛ ئایا ڕەگەز و زمان و ئایین و نەژادی جەلادێک ھیچ لە ئازار و ئەشکەنجە و ستەم و کوشتنی مرۆڤی چەوساوە دەگۆڕیێت؟

ھەژێن
٦ی مارچی ٢٠١٨
———————————

* یان بەڕادەی کەم، ئەوە تێڕوانینی من دەبێت.
** سیمبۆلی ئەنارشۆ-فێمیستەکان ؛ بڵاوکراوەی یەکەمین گرووپی ئەنارشۆ-فێمینیست لە ئاستی جیھان : دەنگی ژن، ساڵی ١٨٩٦-١٨٩٧ لە بۆینس ئایرس (ئەرجەنتین) و دواتر ١٨٩٩ لە (ڕۆساریۆ) بڵاودەکرایەوە. ھەر ئاوا ڕۆژنامەی (نە یەزدان، نە خاوەن کار، نا ھاوسەر) لەو ساڵانە بڵاودەبووەوە:
https://en.wikipedia.org/wiki/La_Voz_de_la_Mujer

دیمه‌نی ئه‌و ژنانه‌ی كه‌ له‌ چه‌ند ڕۆژی رابردودا له ‌( هه‌ولێر) له‌ ناو ئه‌و ماڵه‌ تاریكه‌دا وێنه‌كانیان له‌ ڕ‌ێگای گرته‌یه‌كه‌وه‌ خرایه‌ ناو تۆڕه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان ، ئه‌وه‌نده‌ ناخ هه‌ژێنه‌ كه‌ مرۆڤ ناتوانێت پێناسه‌ی ئازاره‌كه‌ی بكات، مرۆڤ ناتوانێت بڕوا به‌ وه‌ بهێنت كه‌ ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌ تا ئه‌و ئاسته‌ هه‌موو به‌ها ئینسانی و مۆڕاڵیه‌كانی له‌ خۆی داماڵیبێت و ‌ ڕووت بوبێته‌وه، مه‌به‌ستم ڕوتبوونه‌وه‌ی جه‌سته‌یی نیه‌، به‌ڵكو ئه‌و ڕوتبوونه‌وه‌یه‌ی كه‌ ئیتر هیچ مانایه‌ك بۆ مه‌وجودیه‌تی په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی و ئه‌و ڕیتواڵ و ڕێسایانه‌ ناهێڵێته‌وه‌ كه‌ شارستانیه‌ته‌كان وه‌ك ژێرخانێك بۆكولتوری مرۆڤایه‌تی بنیادی ناوون.

له‌ ناو ئه‌و وێنانه‌دا ‌من هیچ ژنێكم تیادا نه‌بینی كه‌ شێوه‌ی له‌ تاوانبارێك بچێت ، من هیچ یه‌كێك له‌و شێوه‌ ڕوخسارانه‌م نه‌هاته‌ به‌رچاو كه‌ شایه‌نی ئه‌وه‌ بێت خۆی داپۆشێت و حه‌شار بدات تاكوو ئێمه‌ نه‌یبینین و نه‌یناسینه‌وه‌.. ئێمه‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ ده‌ناسین ، ده‌زانین ئه‌وان له‌ كوێ ژیان ده‌كه‌ن، هه‌موویان ناسیاو و نزیكی ئێمه‌ن، ئه‌وان كه‌سه‌ هه‌ره‌ وابه‌سته‌كانی ژیانێكن له‌ ناو ئه‌و گه‌ڕه‌لاوژه‌یه‌دا كه نایانه‌وێت له‌سه‌ر ژیان و خوێنی خه‌ڵكانی تر بنیادی بنێن، ئه‌وان كه‌سانێكن كه‌ شه‌ره‌فیان لێ ده‌چۆڕێت، چونكه‌ ده‌یانه‌وێت نانێك بۆ مانه‌وه‌ی منداله‌كانیان له‌ ناو ئه‌و نا دادپه‌وریه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی و ئابوریه‌دا به‌ده‌ست بهێنن، ئه‌وان له‌سه‌ر بێشه‌ره‌فكردن و شكاندنی كه‌رامه‌تی هیچ كه‌سێكیتر ژیان قبوڵ ناكه‌ن تا وێنه‌كانیان بڵاو بكرێته‌وه‌ ، ئه‌وان له‌سه‌ر دزین و به‌ تاڵانبردنی ماڵی خه‌ڵكو سامانی هه‌ژاران گره‌و ناكه‌ن تا وێنه‌كانیان بڵاو بكرێته‌وه‌، ئه‌وان سیاسه‌تمه‌داری بازرگان نین تا بناسرێنه‌وه‌ ، ئه‌وان پله‌دارو به‌رپرپرسی خاوه‌ن بیری نه‌وت و پارله‌مانتاری به‌ ٤ ملیۆن دینار خانه‌نشینكراو نین بۆ وێنه‌كانیان بڵاو بكرێته‌وه‌؟!! ئه‌وان خاوه‌نی بانك و شوێنی گه‌شتیاری نین بۆچی خه‌ڵك بیانناسێت؟!! ئه‌وان به‌ڕێوه‌به‌ری گشتی و فه‌رمانده‌ی هێزی چه‌كدار نین و مامه‌ڵه‌یان ‌ به‌ فرۆشتنی خاك و هیچ شارو لادێیه‌ك‌ نه‌كردووه‌، له‌ پێناو چیدا بناسرێنه‌وه‌؟! ئه‌وان ته‌نهاو ته‌نها له‌پێناو ئه‌و نانه‌دا كه‌ ده‌سته‌ڵاتی مافیا و چه‌ته‌كانی سیاسه‌ت له‌ناو هه‌موو گۆشه‌یه‌كی ئه‌و وڵاته‌دا لێی زه‌وتكردوون ده‌یانه‌وێت له‌ ناو ئه‌و ماڵه‌ تاریكه‌دا به‌ده‌ستی بهێنن له ‌پێناو مانه‌وه‌یاندا له‌و دنیا سه‌خیف و نا ئامانه‌دا.

من پێم وایه‌ كۆمه‌ڵگایه‌ك به‌و جۆره‌ حه‌ز به‌ تێكشكاندنی مرۆڤبوونی تاكه‌كانی بكات پێویسته‌ گومان و هه‌ڵوێسته‌ی له‌سه‌ر بكرێت، گومانێك كه‌ تا ئه‌وپه‌ڕی ڕۆچوونمان ده‌بات له‌ په‌یوه‌ست به‌ بوون و كردارمان.
ئیتر ٨ مارس ئه‌گه‌ر بۆ گێڕانه‌وه‌ی شكۆو و هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌ی ئه‌و مێژووه‌ نه‌بێت له‌ پێناو مرۆڤبوونی ژندا بۆچییه‌ ؟! سیاسیه‌كان شه‌رم ناكه‌ن له‌سه‌ر ‌ تیڤی و له‌ ناو سۆشیاڵ میدادا بۆ ٨ ی مارس په‌خشان ده‌هۆننه‌وه‌‌.. حكومه‌تی هه‌رێم دانارزێت كه‌ به‌یاننامه‌ له‌ ٨ی مارسدا بڵاو ده‌كاته‌وه‌ له‌ كاتێكدا ئه‌و ڕوداوه‌ی كه‌ له‌سه‌ر ده‌ستی پیاوانی ئاسایشپارێزی ئه‌و وڵاته‌دا ڕویدا ‌ بۆ مێژووی سته‌مكاری له‌سه‌ر ژن هیچی كه‌متر نیه‌ له‌ ڕوداوی ٨ مارس .

ئێوه‌ به‌ر له‌وه‌ی قسه‌ له‌و بۆنه‌یه‌دا بكه‌ن بڕۆن بیر له‌ یاسایه‌كی ئینسانی بكه‌نه‌وه‌ له‌ په‌یوه‌ست به‌و‌ هه‌مه‌جیه‌ته‌ی تا ئێستا به‌رامبه‌ر به‌ ژنان و مێژووه‌كه‌یانتان كردووه‌…

مێژوو ئەگەر نهێنییەک ئاشکرانەکات نهێنییەک دەشارێتەوە،ئەگەر مێژو گرێکوێرەیەک نەکاتەوە ئەوا بابەتێک دەکات بەگرێکوێرەی گۆردن،بەڵام هیچ ڕاستییەک تا کۆتایی ناشاردرێتەوە. بەدرێژایی مێژوو ژن کێشەیەک بووە، کەنەک هەر بیرمەندو فەیلەسوفان پێوەی خەریک بون،بەڵکو هەرسێک ئاینە ئاسمانییەکەش لەدە وری چارەسەرکردن ،یاخود شاردنەوەی سوڕاونەتەوە.مەسەلەی ئازادی ژن،ئەوەی کەدەبێت ژن گوێڕایەڵی پیاو بێت ،و بابەتی چێژو لەزەتی پیاوبێت یان ژنیش وەک پیاو دەشێت بیربکاتەوە و بڕیار لەسەرژیانی خۆی بدات مەسەلەیەکە تا ئێستا لەنێوان ئاین و فەلسەفە و تەنانەت کۆمەڵناسیشدا بە هەڵواسراوی ماوەتەوە ،هەڵبەت لەڕوی تیۆرییەوە نەک پراکتیکی.پێویستە ئەوە لەیاد نەکەین ئەو ئازادییەی ژن هەیەتی لە سایەی سیستەمی سەرمایەداری، پەیوەندی بە حەقیقەت و سروشتی ژنەوە نییە،یاخود ئەو پێگەیە نییە کە ژن دەبێت هەیبێت،یاخود شایەنییەتی ،چونکە ئەوستاتۆیەی ژن هەیەتی پێگەیەکە بەگوێرەی بیرکردنەوەی پیاو،یاخود بەرژوەندی سیستەم داڕێژراوە،زۆر لەم لای ڕاستینەی ژنەوەیە،ژن بە گوێرەی ئایدیۆلۆژیای سەرمایەداری سوکایەتی پێدەکرێت،وەک چۆن ئاینەکانیش کورتیان نەهێناوە لە هێرشکردن بۆسەر بەهاکانی ژن.

ئەم بابەتە شیکردنەوەی زۆری دەوێت،لێرەدامەبەستمە لێکچواندنێک بکەم لەنێوان ئەنکی خواوەندی نێرینە و ئەردۆگان کە نوێنەرایەتی هەمان کلتوری نێرسالاری و فێڵبازی دەکات، هەڵبەت لێرە دا ئاماژە بە ئەردۆگان دەکەم،بەڵام دەکرێت بڵێین اسلامی سیاسی بە گشتی نوێنەرایەتی ئەو کلتورە دەکات، کە لەسەردمی بابلی و سۆمریەکانەوە درێژەی هەیە.

ئەوەی زۆر بەڕونی ئەفسانەی پیاوی بەهێز،و ژنی لاواز تێک دەشکێنێت ،و بەشێوەیەکی پراکتیکی و لەسەر ئەرز هه موان دەیبینن،شۆڕشی ژنە لەڕۆژ ئاوای کوردستان،کە تەنانەت هێندەی زاڕەیەک گومان ناهێڵێتە وە بۆئەوەی پیاو تێبگات کە ژن ئەو بونە نییە ،یاخود ئەوبون نییە کە بەگوێره ی ئاینەکان و اسلامی سیاسی داوەری لەسەردەکرێت،ڕۆژ ئاوای کوردستانو بەرخۆدانی ژنان و داستانی”ئاڤێستا و باران ” سەلمێنری ئە و ڕاستییەن. ئیتر ئەو پیاوانەی ک وەک نەعامە سەر دەخەنە ژێر خۆڵەوە با هە ر نەیبینن خۆ جیهان دەیبینێت .

بۆ سەلماندنی ئەو ڕاستییە ،بە شێوەیەکی پراکتیکی، جیهان قەرزاری هزری ئۆجلانە، ئەو نەک لە چوارچێوەی تیۆریدا بەڵکو بەشێوەیکی پراکتیکی سەردمی دایکسالاری و خواوندە ژنی بیرجیهان خستەوە.
ئێستا کە نەعرەتەی ئازادی ژن زراوی نوێنەرانی ئەنکی فێڵبازی بردووە و ئەزانن سەرکەوتنی شۆڕشی ڕۆژئاوا ژێرکەوتنی خەلیفە مێشک ژەنگگرتووەکانە. پێویستە ئاماژە بەوە بکەم ،کە وەک چۆن فرۆید لە ڕێگەی ئەفسانەی ئۆدیبە وە،جیهانە شاراوەکەی مرۆڤی دۆزییەوە کە بزوێنه ری سەرکی ڕەفتاری مرۆڤە،بەهەمان شێوە ئۆجالان لایەنێکی تاریکی ژیانی مرۆڤایەتی دۆزییە وە و پەردەی لەسەر مێژویک هەڵدایەوە که پیاو دەینوسێتەوە ،مێژویەکی خوڵقاند،مێژوی خواواندەژن و دایک سالاری.

لە ئەده بیاتی بابلی سۆماریدا خواوەندی پیاو ئەنکی بەهاکانی خواوەندەژن.. ئینانا ..دەدزێت،ئەنکی وەک یەکەمین خواوە ندی نێرینە 99بەهاکەی ژن،یاخود داهێنانەکانی دەدزێت و دەیبات بۆ شاری ئەریدۆ،سەرەڕای ململانێیەکی زۆر ئەنکی سەردەکە وێت و ژن بۆ ماوەی پێنج هه زار ساڵ بێ کاریگە ر دەکات.و کلتوری خواوەندی نێرینە زاڵدەبێت وئاینەکانیش درێژە بەم کلتورە ئەدەن! بەڵام شۆڕشی ڕۆژئاوا کە شۆڕشی گەلان و شۆڕشی ژنە،جارێکیتر بەهاکانی کلتوری دایکسالاری لە پیاوی فێڵباز و ەرگرتەوە،ئێستا ئەردۆگان وەک نوێنەری کلتوری پیاو سالاری هێرش دەکاتە سەر بەهاکانی ژن و کلتوری خواوەندەژن،دەیهەوێت جارێکیتر ببێت بەئەنکی و بەهاکانی ژن،و ئاوستاتۆیەی هەیەتی بۆخۆی ببات. باڵام ئیتر ناتوانێت چونکە ئیتر ژن بەرگرییەکی ئازایانە دەکات،و بەگیانی خۆی بەرگری لەو ڕاستییە مێژوییە دەکات کە پێی گەیشتووە و،جارێکیتر دەستبەرداری بەهاکانی نابێت.

ئیتربەشێوەیەکی پراکتیکی سەلمێندرا کە ئەم کلتوری دژە ژنە لە ئەنکییە وە دەستپێدەکات و ئاینەکان تا ڕۆژگاری ئەمڕۆ لە ڕێگەی قوتابیەکانی وەک بغدادی و ئەردۆگان و قەراداغی درێژەی پێدەدن.
بۆیە دەکرێت بەشێکی ئەو هێرشانە و ئە وهاربونەی ئەردۆگان ،سەرڕای دژایەتی ئازادی گەلان و ستاتۆی کوردا هێرش بێت بۆسەر کلتوری ئینانا.بڕاستەو خۆ یان ناڕاستە و خۆ.

مەحمود عەبدوڵا

———————————
بۆ نوسینی ئەم وتارە سود لەم سەر چاوەیه ورگیراوەِ
ژنۆلۆژی ـ عبداللە ئۆجالان

بۆ خوێندنەوەی ئەم بابەتە کلیکی ئێرەبکەن

ژنان و شۆڕش، پێشڕەوی و پاشەکشەکانیان…

پێشەکی

” هیچ شۆڕشێکی سۆسیالیستی بەبێ بەشداری کاریگەری و بەرفراوانی ژنانی کرێکارو زەحمەتکێش ناتوانێت سەرکەوتن بەدەست بهێنێت” لنین لە کۆنگرەی کۆمیتەی ناوەندی حیزبی کۆمۆنیستی ڕوسیا 19ی نۆڤێمبەری 1918.
بەدوای سەرکەوتنی شۆڕش، دەسبەجێ لە یەکەم لیژنەی کۆمسیاری بەڕێوەبردنی کۆمەڵگەی ڕوسیا، بۆ یەکەمجار لە مێژوی کۆمەڵگەی بەشەری ژنێک دەتوانێت پۆستی وەزیر وەربگرێت. ئەلێکساندرا کۆڵەنتاین ژنە خەباتکاری کۆمۆنیست بەدوای سەرکەوتنی شۆڕش وەزیری کاروباری کۆمەڵایەتی پێدەسپیردرێت.
هەر لە هەفتەکانی یەکەمی دوای شۆڕشدا پڕۆگرامی یەکسانی و مافە ئینسانیەکانی ژنان کە زۆر لە مێژ بوو لە لای کۆمۆنیستەکان داڕێژرابوو، پێی نایە سەر عەرزی واقێع و کەوتە بواری جێبەجێکردنەوە. گرنگترین و بەرچاوترینیان ئەمانە بوون:
هەڵوەشانەوەی سەرجەم یاسا کۆنەکانی دەسەڵاتی قەیسەر کە تیایدا ژنان موڵک و کۆیلەی پیاوان بون و تەنانەت پیاوان بۆیان هەبووە توندوتیژی بەرامبەر ژنان بەکاربهێنن.

هەڵوەشانەوەی هاوسەرگیری کڵیساو بە رەسمی نەناسینی بەهۆی ئەوەی کە بەپێی یاسا ئاینیەکان پیاوان زاڵدەبن بەسەر ژنانەوە.( بەگشتی دین لە کاروباری دەوڵەتی جیاکرایەوە). بۆ هاوسەرگیری فەرمانگەیەکیان دیاریکرد بۆ تۆمارکردن، دواتر بەیەکجاری هەموو جۆرە پەیوەندیەکی ئازاد و بە دڵخوازی نێوان ئینسانەکان بەڕەسمی ناسێندرا و پێویست بە تۆمارکردن نەما.
منداڵانی دەرەوەی هاوسەرگیری بە رەسمی ناسێندران و بەهرەمەند کران لە مافی بەرابەر.
کار بۆ هێنانەدەرەوەی ژنان لەچوار دیواری ماڵ، بە کۆمەڵایەتیکردنەوەی کاری ناوماڵ بۆ ئەم مەبەستەش چەند یاسایەک دەرکراو دواتر جێبەجێکران.
* کردنەوەی دایەنگاو شوێنی تایبەت بە چاودێری مندالان
* کردنەوە جلشۆرگەو خواردنگەی گشتی بۆ هەموان
* لە هەموشی گرنگتر بۆ یەکەمجار لە مێژودا ژنان مافی لەباربردنی منداڵیان پێدراو کاری پێویست لەمبارەوە ئەنجامدرا.
لەم سەردەمەدا بەهۆی شەڕو نەهامەتیەکان ڕێژەی لەشفرۆشی یەکجار زیادیکردبوو، بەلشەفیکەکان هەوڵی جدیان دا بۆ کەمکردنەوەی ئەم دیاریدەیەو کۆششیان کرد بۆ گەڕانەوەی ئەم قوربانیانە بۆ دۆخی کۆمەڵایەتی ئاسایی.
بەجیا لەمانەش هەر بۆ یەکەمجار لە مێژودا سزا لەسەر ئەوکەسانە لابردرا کە هاوجنسگەرا بوون. بەپیی یاساکانی پێشو ئەوکەسانە دوور دەخرانەوە بۆ کۆمەڵگەکانی کاری زۆرە ملێ لە سبریا.

بەرچاوبوونی بەرهەمی شۆڕش لە پەیوەند بە رزگاری ژنانەوە زۆر جێگای شانازی لنین بووە لە هەر بۆنەیەکدا کە هەڵسەنگاندنی بۆ دەسکەوتەکانی شۆڕش کردبێت، وەک نمونەی پڕشنگداری دەسکەوتەکان باسی مەیدانی ژنان دەکات و ئیشارەتی بە شۆڕشە دیموکراتیەکانی وەک و ئینگلتەڕا لە ناوەڕاستی 1600 ەکان و شۆڕشی فەرەنسا کردوە وە ئەمریکای لانکەی دیموکراسی کردۆتە نمونە کە نەیانتوانیوە ئەم مافانە بۆ ژنان دەستەبەر کەن. وتویەتی هەموو ئەم مافە دیموکراتیانە لەلایەن ئێمەوە هەوڵی دەستەبەرکردنیان دراوە. نمونەی ئەم وتانەشی لە کۆنگرەی ژنانی کرێکار ساڵی 1919، لە دانشتنێکی تایبەتی لەگەڵ کلارا زتکین کاتێک کلارا لێیدەپرسێت ئێوە نەزەریاتی مارکسیستیتان بۆ ڕزگاری ژنان عەمەلیکردۆتەوە؟ هەڵسەنگاندنی یادی چوارساڵەی شۆڕش ( ژمارە 234 ی ڕۆژنامەی پراڤدا 18 ی ئۆکتۆبەری ساڵی 1921). بۆنەی ڕۆژی جیانی ژنانی کرێکار، وتار 4ی مارسی 1921.

بەڵام لینین هەمیشە پێیوابوە کە بەتەنها یاسا ناتوانێت کێشەکانی ژنان چارەسەربکات و بۆ بەدەستهاتنی گەیاندنی خەباتی یەکسانی ژنان سێ هەنگاوی کردوەتە پێشمەرج و بە زەروری داناوە.
یەکەم: یەکسانی یاسایی ژن و پیاو.
دووەم: بەشداری ژنان لەڕوی پراکتیکیەوە لە بەڕیوەبردنی کۆمەڵگە
سیهەم: ژنان کاتێک بەتەوای ڕزگاریاندەبێت کە خێزان خاسیەتی خۆی وەک یەکەی ئابوری کۆمەڵگا لەدەستبدات. (پشتبەستن بە بۆچونی ئەنگلس لە کتێبی بنەچەی خێزان.)
ئەگەر سەیرێکی ئەم دەسکەوتانە بکەین بەهەق جێگای شانازین کە سەد ساڵ پیش ئێستا هاتونەتە دی، کۆمەڵگای ڕوسیا چ جۆرە کۆمەڵگایەک بوو؟ ڕۆڵ و نەخشی ژنان لە شۆڕش چیبوو؟ ئەم دەسکەوتانە چۆن بەدەست هاتن و جیبەجێکران؟ ڕۆڵی ژنان چیبوو لەم نێوەدا؟ بۆچی دواتر پاشەکشە بە زۆربەی ئەم دەسکەوتانە کران و ژنان ڕاپێچی ماڵداری کرانەوە؟ بەدوای بەرنامەی ئابوری نوێ ( نیپ) بۆچی ڕێژەی بێکاری لەنێوان ژنان یەکجار زۆربوو؟ بەگشتی شۆڕشی کرێکاری بە ئامانجی خۆی گەیشت یاخود شکستی خوارد؟ هۆکارەکانی شکست چیبوون؟
ئامانجی من لەم نوسینەدا گێرانەوەی روداوەکان نییە، دەسکەوتەکانی ژنان لەم شۆرشەدا زۆرترین قسەی لەبارەوە کراوە، بەڵام من لێرەدا دەمەوێت جەخت لەوە بکەمەوە کە زەرورە بزوتنەوەی یەکسانیخوازی ژنان بەردەوام ئەم ئەزمونانە بخاتە بەر ڕۆشنایی و هەوڵبدات بۆ بەدیهێنانی دنیایەکی باشتر، تیشکیان بخاتەسەر و دەرسیان لێوەرگرێت و بەپێی واقیعیەتی جیهانی ئەمڕۆ ژنان ئامادە بکات بۆ شۆڕشێکی تر.

دۆخی ژنانی ڕوسیا لەو سەردەمەدا

لە ساڵانی 1900 ەکاندا ڕوسیا وەک وڵاتێکی دواکەوتوی کشتوکاڵی مابۆوەو هیچ گۆڕانکاریەکی بەسەردا نەهاتبوو. ژنان بارودۆخێکی یەکجار خراپیان هەبوو، لەهەموو مافێک بێبەش بوون. زۆربەی خەڵکی ڕوسیا جوتیار بون و لە لادێکان دەژیان لەوێ کەمێکیان لە کۆیللە گەڕابۆوە. زۆربەیان نەخوێندەوار بوون و دەستیان بەهیچ جۆرە خزمەتگوزاریەک نەدەگەیشت. ژنانی ئەم ولاتە توندوتیژیان بەشێوەیەکی زۆر بەرچاو بەرامبەر بەکاردەهات و بەیاساش ژنان مولکی پیاوان بوون.
لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەهەم چەند شەپۆلی خوازیاری ئاڵوگۆڕ ڕوسیای گرتەوەو لەم وڵاتەش چەند بزوتنەوەیەکی نیشتمانی، نیهیلیستی و ڕادیکاڵی سەریان هەڵدا، لەنێو ئەمانەشدا چەند ژنێکی خەباتکار ئەکتیڤ بوون بۆ مافی ژن، ڤیرا زاسلو یەکێک لەو ژنانە بوو کە دواتر یەکێک لە هەڵسوڕاوە بەرچاوەکانی شۆڕشی ئۆکتۆبەر بوو.

لە ساڵی 1903و 1905 هەوڵی شۆڕش لە روسیا شکست دەخوات. لەم شۆڕشانەشدا جارێکی تر ژنان ڕۆڵی بەرچاویان دەبێت، بەدوای بەتایبەت 1905 دەسەڵاتی قەیسەر ناچاردەبێت چەند ئاڵوگۆڕ و ڕیفۆرمێک بکات و ڕێگا بە هەڵبژاردن (دوما) بدات، کە تەنها لەسەدا سی پشکی جەمارەر بوو بۆ خۆ کاندیدکردن و لەسەدا حەفتای لەلایەن قەیسەرەوە دەستنیشاندەکرا.
یەکێک لە دەسکەوتەکانی ئەم شۆڕشە دەستەبەرکردنی مافی ڕێکخراوبوون و سەندیکای کرێکاری بوو. بزوتنەوەو ڕێکخراوە فیمینیستەکانیش لەم کاتەدا زیاتر دەرکەوتن و سێ گروپی سەربەخۆیان هەبوو.
* ژنانی بۆرجوازی کە داوای هەندێک مافی یاساییان دەکرد بۆ ژنان
* نیهیلستەکان کە پیانوابوو ژنان دەبێت وەک پیاوان جلوبەرگ لەبەربکەن و خۆیان نیشانبدەن و جگەرە بکێشن
* سۆسیالیستەکان کە تەرکیزیان لسەر ژنانی کرێکار بوو بۆ بەدیهێنانی مافی یەکسانی هەمە لایەنەی ژنان و پیاوان، جەختیان لەسەر مافی خوێندن و دەستگەیشتن هموو ژنان بوو بە خزمەتگوزاریەکان.
دیارە ژنانی ڕوسیا لە ساڵانی 1870 کانەوە مافی خوێندنیان لە هەندێک بواری وەک پەرستاری، مامۆستایی و هەندیک بواری تر کە بە کاری ژنانە دەناسران هەبوو.

بەدوای ئەو کرانەوەیە بەڕوی ڕیکخراوبوندا، لە ساڵی 1908 یەکەم کۆنفرانسی ژنان لە روسیا بەڕێوەدەچێت و کەلێنی نێوان ژنانی پڕۆلیتاریاو بزوتنەوە فیینیستیە دەگاتە ئاستی جیابوونەوە و هەرکامەیان بە ڕێگای خۆیدا دەڕۆن. هەرچەند لە ساڵی 1909 پڕۆگرامی سۆسیال دیموکراتەکان دەنوسرێت و بە کۆنکرێتی پێداگر دەبێت لە یەکسانی هەمە لایەنەی نێوان ژنان و پیاوان. بەڵام بزوتنەوەی ژنان لە پاشەکشە دەبێت هەتا ساڵی 1912.
بەهۆی کۆچی زۆری خەڵکانی لادێکان بەرەو شارەکان و کارکردن لە کارخانەکان ژمارەی ژنانی کرێکار لە زیادبوندا دەبێت. ئەمەش دەبێتە هۆکارێک بۆ بەهێزبوونەوەی بزوتنەوەی کرێکارانی ژن و هەوڵدانی ژنە سۆسیالیستەکان بۆ رێکخستنیان و خەباتکردن لەپێناوی مافەکانیان.
لە ساڵی 1914 نزیکەی لە سەدا بیست و پێنجی کرێکاران ژن دەبن. بەلشەفیکەکان زۆر بەجدی دەکەونە کارکردن لەناو کرێکاران و هەوڵی هۆشیارکردنەوەیان دەدەن بە مافەکانیان، وە ڕۆژنامەیەکیان بەناوی (ڕاپۆرتنیتسا )واتا کرێکاری ژن دەردەکرد، بەڵام بەهۆی هەڵگیرسانی جەنگی جیهانی یەکەم تەنها تواندرا چەند ژمارەیەکی کەمی لێدەربچێت.
لە کاتی جەنگی جیهانی یەکەمدا ڕوسیا یەکێک لەم وڵاتانەی شەڕ دەبێت کە ئەڵمانیا هێرش دەکاتە سەری و بەشێکی لێداگیردەکات. بەهۆی ئەوەی کە بە ملیۆنها پیاوان دەنێردرێن بۆ شەڕ ژنان ناچاردەبن بۆ دابینکردنی بژێوی ژیانیان لە کارگەکان جێگای پیاوان بگرنەوە.
ژنان لەم ساڵانەدا لەژێر بارودۆخێکی زۆر خراپ تا ڕۆژی دوانزدە سەعات بە کرێیەکی یەکجار کەم کاردەکەن، بەشێوەیەکی بەرچاویش لەلایەن خاوەنکارەوە سوکایەتیان پێدەکرێت و ڕوبەروی گێچەڵ و دەستدرێژی دەبنەوە، ناچارن بە ڕۆژ منداڵەکانیان بەجێبهێلن، ئەمەش دەبێتە هۆکاری ئەوەی کە منداڵی بێ سەرپەرشت و سەر شەقامەکان زیادببن، ژمارەی ئەم منداڵانەی کە لەسەر شەقامەکان فڕێدەدران لە زیادبوندابوو.
لەشفرۆشی بەڕێژەیەکی یەکجار زۆر زیادیکردبوو، لەم وڵاتەدا شوێنی رەسمی بۆ لەشفرۆشی تەرخانکرابوو و لەلایەن ئەفسەرەکانەوە دەکرایەوەو کلیساکان پیرۆزیان دەکرد.
لەوێ ژنانی لەشفرۆش بە فەرمی خاوەن کارتی زەرد بوون، کارتی زەرد واتا وەرەقەی موڵەت و لە ساڵێکدا چەند جارێک پشکنینی تەندروستیشیان بۆ دەکرا. تەنها بەوە ئەم ژنانە لە کۆیلایەتی سێکسی دەرباز دەبون ئەگەر کێشەی تەندروستاین هەبوایە. بەجیا لەوەش لەسەر جادەو شەقامەکان ژمارەی ئەو کچە زۆر گەنجانە لە زیادبوندا بوو کە لەپێناو بژێوی ژیانیان ناچار بەم کارە ببون. ئەمەش هۆکارێکی تربوو بۆ زیادبونی منداڵی بێ سەرپەشت وە هەروەها بڵاوبونەوەی نەخۆشی جۆراو جۆر لەناو ژناندا.
کەمی نان و درێژی سەرە بۆ دابینکردن نان یەکێک لە کێشە هەرە گەورەکانی ئەم کۆمەڵگەیە بوو.
بەهۆی جەنگی جیهانی یەکەمەوە لە ساڵی 1917 لەنێوان لەسەدا چل تا پەنجای کرێکاران ژن بوون ئەمەش وایکردبوو کە ببنە خاوەنی تارادەیەک ئازادی و باوەڕ بەخۆبوون لەبەرئەوەی ئابوری خۆیان هەبوو.

شۆڕشی شوباتی 1917

ڕۆژی 23ی شوباتی 1917 بە ڕۆژمێری کۆنی ڕوسیا کە بەرانبەرە لەگەڵ 8ی مارس ڕۆژی جیهانی ژنان، بەم بۆنەیەوە ژنانی کرێکار شان بەشانی پیاوان بەرامبەر بارودۆخی خراپی ژیانیان بە شیعاری نان بۆ هەموان دەڕژێنە سەر شەقامەکان لە پترۆگراد، سەرەتا ژمارەیان نزیکەی 350 کرێکار دەبێت، بەڵام تا دێت کرێکارانی زیاتر پییانەوە پەیوەست دەبن و سنوری داواکاریەکانیان بەرفراوانتر دەبێت، ئەم خۆیشاندانە پێنج ڕۆژ دەخایەنێت و داوای دەستلەکارکێشانەوەی قەیسەر دەکەن، دەرئەنجام هێزە ئەمنیەکانیش ئامادە نابن بەرامبەر خۆپیشاندەران بوەستنەوەو بە خۆپیشاندەرانەوە پەیوەست دەبن، دەسەڵاتی کۆنەپەرستی پاشایەتی قەیسەر دەخەنە سەر ئەژنۆ و پاشەکشەی پێدەکەن.
حکومەتی کاتی پێکدیت و هەندێک لە حیزبە چەپ و سۆسیالستەکانی وەک و مەنشەفیەکان و سۆسیالیستە شۆڕشگێڕەکان لەگەڵ حیزبی پارێزگاران و لیبڕالەکان حکومەتی کاتی پێکدەهێنن. کاتێک گفتوگۆ لەبارەی بەشداری بەلشەفیەکان دێتە پێشەوە لینین توڕە دەبێت و دەڵێت ئەمە حکومەتی بۆرجوازیەو نابیت بە کەمتر لە شۆڕشی کرێکاری ڕازیبین، ئەمە لە وتاری گەڕانەوەی بۆ ڕوسیا ڕۆژی 2ی ئەپریل کە لەلایەن کرێکاران و خەڵکی ناڕازیەوە لە وێستگەی شەمەندەفەر پێشوازی لێدەکرێت تەئکید لێدەکاتەوە.
لە ماوەی حوکمڕانی حکومەتی کاتیدا شەڕ هەر بەردەوام دەبێت و ڕۆژ لەدوای ڕۆژ بارودۆخی خەڵکی زەحمەتکێش خراپتر دەبێت. لەم دۆخەدا ژنە بەلشەفیەکەکان بە رابەرایەتی کۆڵەنتاین ئەنسە ئۆرمۆندو، کرۆپسکایا دەتوانن کارو چالاکی زۆر بەرچاو ئەنجامبدەن.
لەم سەردەمەدا ڕێکخراوی ژنانی بۆرجوازیش جوڵەیان دەبێت، بەڵام بەهۆی ئەوەی کە لایەنگری لە بەردەوامی شەڕ دەکات لەپێناوی سەروەری وڵات، ناتوانێت جێگاوڕێگای خۆی لەنێو زۆرینەی ژنان بکاتەوە.

لە ماوەی ئەم نۆ مانگەدا کۆڵەنتاین دەتوانێت ڕابەری چەندین خۆپیشاندان و مانگرتن بکات، بەرچاوترینیان خۆپیشاندانی ژنانی کرێکار و خێزانی سەربازەکانی جەنگ دەبێت بۆ دابینکردنی نان و ئاشتی و پێداویستیەکان.
بەبۆنەی یەکی ئایار، ڕۆژی جیهانی چینی کرێکار، بە ڕابەری کۆڵەنتاین چەند مانگرتنێکی کرێکاری ڕودەدات و داوای کەمکردنەوەی سەعاتی کارو زیادکردنی کرێ و کردنەوەی دایەنگە دەکرێت بۆ منداڵانیان کە زۆربەی بەشداربوان ژنان دەبن. هەر لەم سەردەمەشدا ڕۆژنامەی ژنی کرێکار جارێکی تر دێتەوە ناو کۆمەڵگە.

لە کاتی دەسەلاتی حکومەتی کاتیدا، بەلشەفیکەکان دەبنە ئۆپۆزیسیۆن و سەرجەم هەوڵەکانیان چڕ دەکەنەوە بۆ بەهێزکردن و بەرفراوانکردن شورا کرێکاریەکان بەتایبەت لە پترۆگراد بە دروشمی “هەموو دەسەڵاتێک بۆ شوراکان” دەسەڵاتی دولایەنە دادەمەزرێنن. ژنان هاندەدەرێن کە بەشداری کاریگەریان هەبێت لە بەڕێوەبردنی شوڕاکان و مافی خۆ کاندیدکردن و دەنگدان بەدەست دێنن لە هەموو هەڵبژاردنێکدا، ئەمە لە کاتێکدا دەبێت کە تەنها لەسێ دەوڵەت لە جیهاندا ژنان مافی دەنگدانیان هەیە. لە فەرەنسای لانکەی دیموکراسی ژنان 50 ساڵ دوای ئەمە ئەم مافە بەدەست دەهێنن. دیارە حکومەتی کاتیش لەژێر ئەم فشارانە مافی دەنگدان دەدات بە ژنان و کاری لەشفرۆشی ڕێگاپیدراو قەدەغە دەکات، بەڵام هیچ کارێک بەعەمەلی ئەنجام نادرێت بۆ کەمکردنەوەی ئەم دیاریدەیە.
ئێوارەی ڕۆژی 24ی ئۆکتۆبەری 1917 لینین بەنامەیەک هاوڕێیانی حیزبی و شوڕاکان ئاگاداردەکاتەوە کە بە ڕابەری ترۆتسکی خۆیان لە سوپای سوردا چەکدارو ئامادە کردوە، دەڵێت” دوێنێ زوو بوو سبەی درەنگە بۆ شۆڕش” هەر ئەمشەوە بە شیعاری ( نان، ئاشتی، زەوی بۆ هەموان) پەلاماری کۆشکی زستانە دەدرێت و شۆڕشی کرێکاری سەرکەوتن بەدەست دەهێنێت.

ژنان ڕۆڵی بەرچاویاندەبێت لەم شۆڕشەو بەشێک لە شوڕاکان و تەنانەت سوپای سوریش دەبن.
لە دەسەڵاتی دوای شۆڕشدا، گفتوگۆو کۆبونەوەی بەرچاو لەنێوان ژنان ئەنجامدەدریت و چەندین داواکاری فەوری لەلایەن ڕابەران و هەڵسوڕاوانی ژنان دەخرێتە ڕوو، وەک و کەمکردنەوەی سەعاتی کار، یەکسانکردنی کرێ، بە کۆمەڵایەتیکردنەوەی کاری ناوماڵ …… تاد.
زۆر بەجدی کاردەکرێت لەم پیناوەدا، هەروەک لە پیشەکیەکە ئیشارەتم پیداوە کۆمەڵێک دەسکەوت بەدەست دێن. بەڵام هەروەک لنین دەڵێت تەنها یاسا بەس نییە بۆ گەیشتن بە ئاماجەکانمان لە مەیدانی ژنان. لەم چوارچێوەیە دەست بۆ کاری هۆشیاری و ڕۆشەنگەری دەبەن، بۆ نمونە کار لەسەر هۆشیاری ژنانی کرێکار، ژنانی جوتیار لە لادێکان، بەبەردەوامی کۆبونەوەیان لەگەڵ ئەنجامدەدەن و هەوڵی ئەوەیان لەگەڵ دەدرێت کە فێری خویندەواری بن.

لینین بەردەوام لە وتارەکانی لە کۆبونەوەکاندا تەکیدی دەکردەوە کە زەرورە ژنان خۆیان بێنە مەیدان و خەبات بکەن بۆ مافەکانیان بۆئەوەی لە کۆتوبەندی کۆیلایەتی ڕزگاریان بێت، وە هەروەک باسمکرد بۆچونی ئەنگلس سەبارەت بە خێزانیان کردبوە بنەمای کارەکانیان و پیانوابوو کە دەبێت کاری ماڵ کۆمەڵایەتی بکرێتەوەو ژن بەرهەم هێنبێت و فۆرمی خێزان بەم شێوە تەقلیدیە نەمێنێتەوە، بۆ ئەمەش کەوتنە کردنەوەی دایەنگا، خواردنگاو جلشۆرگەی گشتی. ئەوان زەرورەتی بوونی ڕێکخراوی ژنانیان ڕەتدەکردەوە، پێیان وابو ژنان و پیاوانی کرێکار لەیەک جیادەکاتەوە، هەربۆیە لە ساڵی 1919 بڕیاردرا کە لە کۆمیتەی ناوەندی حیزبەوە بەشی ژینۆتێل بە ئامانجی هۆشیارکردنەوەی ژنان پیکبهێنن.

ژینۆتێل کاری زۆر گرنگی ئەنجامدەدا. بۆ نمونە، دەورەی تایبەتیان دەکردەوەو ژنانیان دەنارد بۆ شوێن و دامودەزگا گرنگەکان بۆ ئەوەی فێری بەڕێوەبردن و بەشداری لە بەڕێوەبردنی وڵات بکرێن. لە گرنگترین کارەکانیان، کارکردن لەسەر ژنان بوو لە ڕۆژهەڵاتی ڕوسیا کە ئاینیان ئیسلام بوو. لەوێ ژنان ڕوبەڕوی کوشتن، بەزۆر بەشودان لە تەمەنێکی زۆر منداڵی دەبونەوە.
لەڕێگای پرۆژەی ڕۆشەنگەری و کردنەوەی کافتریای تایبەت بە ژنان و حەمام و شوێنی تری گشتیەوە دەچونە ناو ژنان. ئەوان هەرگیز حیجابیان بە یاسا قەدەغە نەکرد، بەڵام بە یاسا پارێزگاریان لەو ژنانە دەکرد کە حیجابیان لادەبرد. بۆ زانیاری زیاتر لەسەر کاری ژینۆدیل بگەرێوە بۆ نوسراوی شۆڕشی بەلشەفیکی و ڕزگاری ژن کە لینکەکەی لەخوارەوە دادەنێم.
لە ساڵی 1920 بە یاسا لەباربردن ئازاد کراو ئەمەش بەشێک لە کارو خەباتی ژینۆتەدیل بوو وە خەڵکیان لەمبارەوە هۆشیاردەکردەوە.

بەرنامەی ئابوری نوێ ( نیپ)

ڕوسیا بەدوای شۆڕش ڕوبەروی جەنگی ناوخۆ بۆوەو ئەمەش جارێکی تر خەڵکی توشی نەهامەتیکردەوەو جارێکی تر کارگەو کارخانەکان داخران، بێکاری باڵی بەسەر وڵاتدا کێشا، بەڵام ئەمجارەیان ژنان و منداڵان بەتایبەتی پارێزگاری کۆمەلایەتیان هەبوو لەلای دەسەڵاتەوە. ڕوسیا لە قەیرانێکی ئابوری گەورەدا بوو، لەهەمو لایەکەوە گەماڕۆدرابوو ئیزۆلە کرابۆوە. بەشێک لە ڕابەرانی شۆڕش ئومێدیان بەوە بەستبوو کە شۆڕش لە وڵاتانی تر ڕوبدات و فریایان بکەوێت بەتایبەتی ئەڵمانیا کە لەو سەردەمەدا وڵاتێکی پیشەسازی پێشکەوتوبوو، بنەمای ئەم بۆچونەش بۆ ئەوە دەگەڕایەوە کە تا سەرمایەداری گەشە نەکات و پێنەگات ناتواندرێت سۆسیالیزم پیادەبکرێت و ڕوسیای داڕوخاو بەوخێراییە نابێتە وڵاتێکی پیشەسازی و ئەڵمانیا پیشەسازیە، وە سۆسیالیزم دەبێت سەرتاسەری بێت و لەیەک وڵات ئیمکانی سەرکەوتنی نییە. لە ئەڵمانیاو چەند وڵاتیکی تریش هەوڵی شۆڕش درا بەڵام سەرکەوتو نەبوو.
بەدوای کۆتاییهاتنی جەنگی ناوخۆو پوچەڵکردنەوەی پلانەکانی دەوڵەتە دژە شۆڕشە ئیمپریالیەکان، وڵات بەتەوای داڕمابو وە نەهامەتیەکی زۆر ڕویتێکردبوو، بەڵشەفیکەکان بەڕابەرایەتی لنین ناچاربون بەرنامەی ئابوری نوێ دابنێنن بۆ سەرپێی خستنەوە ئابوری وڵات، ڕوبەڕوی سازش و پاشەکشە بوونەوە لەوانە بەرنامەی نیپ و سەرمایەداری دەوڵەتی.

لە کاتی نیپدا بەناوی کرێکاری ناکارامەوە ژنانێکی زۆر لەسەر کارەکانیان دەرکران. ئەمە لەکاتێکدا لە ساڵی 1918 لینین لە کۆنگرەی ژنانی کرێکار تەئکید لەوە دەکاتەوە کە ئەوان جیاوازی لەنێوان کرێکاری کارامە ونا کارامە ناهیڵن! زۆربەی خواردنگەو جلشۆرگە گشتیەکان دادەخرێن زۆر بەکەمی لە هەندێک کارگە دەمێنێتەوە. ئەمە لە کاتێکدا بەلشەفیکەکان تەئکید لەوە دەکەنەوە کە دەبێت کاری ناوماڵ کۆمەڵایەتی بکرێتەوەو مێشکی ژن لە چواردیواری ماڵ قەتیش نەمێنێت. واتا لەم پاشکەشانە ژنان پشکی شێریان بەرکەوت. بەڵام کاری ژینۆتێل بەردەوام بوو لە ڕاهێنانی ژنان لەسەر کارو بەکارامەکردنیان، وە هەروەها ڕەوانەکردنی ژنان بۆ ناوەندی بڕیار بۆئەوەی لە شوڕاکان خۆیان کاندید بکەن و بەشێک بن لە دامودەزگاکانی بەڕێوەبردنی ولات.

ئامانجەکانی شۆڕش و پاراستنی چوارچێوەی شۆڕش تا ساڵی 1924 بەردەوامدەبێت، لەمساڵەوە گفتوگۆو بەربەرەکانی توند لەنێو ڕابەری حیزبی کۆمۆنیست یان بەلشەفیکەکان ڕودەدات و دەرئەنجام بەرەی بەسنعەتیکردن و سەرمایەداری دەوڵەتی سەرکەوتودەبێت و شۆڕش فەلەج دەبێت، دواتر دێمە سەر هۆکارەکانی. لەم نێوەشدا کاری ژینۆتێل وەک ڕێکخراوێکی NGO بۆ بردنە پێشەوەی پلانی پێنج ساڵە بۆ بە پیشەسازیکردنی ڕوسیا دێتە بەرچاوو چیتر گوێ لە پێشنیارەکانی رابەرانی ژنان ناگیرێت.
ژینۆتێل لە ساڵی 1926 هەنگاوی بۆ نەهێشتنی لەشفرۆشی لە وڵات ناو چەند مەڵبەندێکی کردەوە بۆ چارەسەری ئەم ژنانەی کە بەهۆی ئەم کارەوە کێشەی تەندروستیان بۆ هاتبوە پێش، ژنان بە لێشاو ڕویان تێدەکرد، وە هەوڵی جدیان لەگەڵ دەدرا کە ببن بە بەرهەمهێنەرو کریکاری کارامەو بگەرێنەوە نێو کۆمەڵگە بە رێزو حورمەتەوە، زۆر کاری باشیان لەمبارەیەوە کرد.( سەیری شۆڕشی بەلشەفی و ڕزگاری ژنان بکە).
بەدوای ماوەیەک زۆر توند بە لەشفرۆشەکان بەرخورد کرا بەتایبەتی پیاوان، وە جارێکی تر هاوجنسگەرایی نایاسایی کرا. بەناوی ئەوەی کە لەسۆسیالیزم بەپیی تیئۆری مارکسیستی لەشفرۆشی نامێنێت و ئێمە گەیشتوینەتە سۆسیالیزم. وە لەچەند ڕاپۆرتێکدا ئیشارەت بەوەدرابوو کە لەشفرۆشی بەتەواوی بنەبڕکراوە کە ئەمە لەڕاستیدا هیچ بنەمایەکی نەبوو، هەرچەند لەشفرۆشی کەم ببوەوە بەڵام بنەبڕ نەکرابوو.

لەسەرەتای ساڵانی سیەکان جارێکی تر قەیرانێکی گەورە ڕو لەم وڵاتە دەکات و دەبێتە هۆکاری ئەوەی کە چەندین ملێۆن گیان لەدەستبدەن. بەم هۆیەوە ڕژێمی ستالین لە یاسای لەباربردنی منداڵ پەشیمان دەبێتەوەو بەهەموو شێوەیەک منداڵ لەباربردن قەدەغە دەکات. وە جارێکی تر خێزان پیرۆز دەکاتەوەو وە ژنان دەکاتەوە کۆیلەی کاری ناوماڵ و خوێندنگای کچان جیادەکاتەوەو وانەی ماڵداری و خێزان بە خوێندنیان زیاد دەکات و پڕوپاگەندەی ئەوە بڵاودەکاتەوە کە ژنان وەک کرێکار و دایکی کرێکار دەبێت رێزیان لێبگیریت. بەهانەی ستالین بۆ کارەکانی ئەوە دەبێت کە ئێمە پێویستمان بە خێزانی سۆسیالیستی هەیە وەک ئەوەی ئەنگلز دەڵێت و لەچەند شوێنێک بۆچونەکانی ئەنگلز بۆ بەرژەوەندی خۆی هەڵدەگێڕێتەوە. وە هەروەها لەوێ دەگەرێتەوە بۆ وتارێکی لینین کە لەسالی 1913 نوسرابوو بەناوی” چینی کرێکار و مالتوسیزمی نوێ” دەکاتە پاساوی کە لینین وەڵامی چەند بۆچونێکی مالتو دەداتەوە دەربارەی منداڵبون و زیادبونی ڕێژەی دانیشتوان.
ئەم پاشەکشانە بۆ؟

شۆڕشی ئۆکتۆبەر شۆرشێکی عەزیمی کرێکاری بوو، شۆڕشێک بوو کە لە دەرئەنجامی چەندین دەیەی کاری ڕێکخراوەیی و پێکهێنانی ناوەندی شوڕایی جۆراو جۆر بەدەستهات، بەڵام بەداخەوە شۆڕش لە نیوەی ڕێگا شکستی خواردو نەیتوانی ئامانجەکانی خۆی بهێنێتە دی. زۆر بیروبۆچونی جیاجیا هەن دەربارەی شکستی شۆڕش، من لەگەڵ ئەم بۆچونەم کە هۆکارەکەی بۆ بنەما چینایەتیەکان دەگەڕێنێتەوەو پییوایە لە ڕوسیا نەتواندرا ئابوری بۆ ئابوری سۆسیالیستی بگۆڕدرێت. خەباتی چینی کرێکارو بەدیهێنانی سۆسیالیزم واتا خەبات لەبەرامبەر ئابوری بۆرجوازی و گۆڕینی بە ئابوری سۆسیالیستی و ‌له‌ڕوانگه‌ی چینی کرێکار و مارکسیزمه‌وه‌، شۆڕشی سۆسیالیستی له‌ بنه‌ڕه‌تدا شۆڕشێکی ئابوورییه‌ و ته‌نیا له‌سه‌ر ئه‌م بناغه‌یه‌ ئه‌توانێت شۆڕشێکی کۆمه‌ڵایه‌تی بێت، هەڵوەشانەوەی موڵکایەتی تایبەت و گۆڕانیەتی بە موڵکی گشتی. لە ڕوسیای شوڕاییدا، تا ساڵی 1924 تواندرابوو دەسکەوتو بنەماکانی شۆڕشی کرێکاری دەستی پیوەبگیرێت سەرباری تەحەدیاتێکی زۆرو ناچار بە پاشەکشەکردن و سازش و لەدەستدانی چەند دەسکەوتێک ،بنەما چینایەتیەکانی شۆڕش بەدوای گفتوگۆو کێشمەکێشێکی گەورەی دەرون حیزبی ڕودەدات لەنێوان ساڵانی 1924 بۆ 1926 سەبارەت بە شۆڕش لە وڵاتانی ترو بە پیشەسازیکردنی ڕوسیا بۆ بەدیهێنانی سۆسیالیزم لە یەک وڵات دەبێت و دەرئەنجام ئەم هێڵەی کە بەپیشەسازیکردنی ڕوسیاو هەڵوەشانەوەی موڵکداریەتی تایبەت و گۆڕینی بە مولکداریەتی دەوڵەتی کە ستالین نوێنەرایەتی دەکات سەرکەوتن بەدەست دەهێنێت و دەبێتە سەرەتایەکی مەترسیداری ئامانجی شۆڕشی کرێکاری لە ڕوسیا. هەر لە سەرەتای گفتوگۆکانەوە هەوڵدەدرێت ڕۆڵی شوڕاو ناوەندە کرێکاریەکان لاوزترو لاوازتر بکرێت و تا لە کۆتایی هەموو دەسەلات بۆ حیزب و لەناو حیزبیش بۆ ستالین دەبێت.

ئەو گفتوگۆیانە لەخۆوە نەهاتوەتە ئاراوە، بنەماکەی دەگەڕێتەوە بۆ ئەنتەرناسیۆنالی دووەم، بەدوای ئەوەی هەندیک لە سۆسیال دیموکراتەکان دەبنە دوو باڵ و هەندێکیان پییانوادەبێت کە سۆسیالیزم قۆناغ قۆناغ بەدەست دیت و دەبێت لایەنگری لیبڕاڵ و بۆرجوازیەکان بکەین بۆ بە پیشەسازیکردن وەک هەنگاوێک بۆ بەدیهێنانی سۆسیالیزم، باڵەکەی تر پیوادەبێت کە دەتواندرێت بۆنمونە لە وڵاتێکی نیمچە فیۆداڵی وەک ڕوسیا شۆڕشی کریکاری بەئەنجام بگات. دەرئەنجام سۆسیال دیموکراتەکان دەبنە دوو بەش و لەڕوسیا بە مەنشەفیەکان و بەڵشەفیەکان ناودەبردرێن. بەلشەفیەکان لەلایەن لینینەوە نوێنەرایەتی دەکرێن.
واتا ئەم بۆچونە لە ڕوسیا بنەمایەکی نزیکەی سێ دەیەی هەبووە تا کاتی شکستی شۆڕش. هەر ئەم بۆچونانەش رابەرانی کرێکاری و هەڵسوڕاوانی کۆمۆنیستی و شوڕاکانی دابەشکردوە. لەسەرەتای شۆڕشی ئۆکتۆبەری ساڵی 1917 بەشێک لە بەلشەفیکەکان پییانوادەبێت کە پیویستە شۆڕش لە وڵاتانی تر ئەنجامبدرێت بۆ ئەوەی فریای ڕوسیا بکەون، بەتایبەتی ئەڵمانیا کە وڵاتێکی پیشەسازیە، کاتێک دونیا پلان دژی ڕوسیا دەگێرێت و دەبێتە هۆکاری جەنگی ناوخۆ، پێیانوایە ئەوان ناتوانن لەم بارودۆخە خراپە کە برسیەتی باڵی بەسەر وڵات داگرتوە بەم پەلە پەلییە ڕوسیا سەنعەتی بکەنەوە. ئەگەر بەوردی سەیربکەین دەبینین ئاراستەی ئەم باڵەی شۆڕشی ئەڵمانیای بە فریادرەس دەزانی لەگەڵ باڵی بەسنعەتکردنی ڕوسیا هەمان پڕەنسیبە، بۆ هاتنەدی سۆسیالیزم پیویستمان بە پیشەسازیکردن هەیە. هەروەک لەسەرەوە ئیشارەتم پێدا کاتێک شۆڕش بەتەواوی شکست دەخوات لە سالی 1926 ەوە پلانی پێنج ساڵە دادەندرێت بۆ زیاتر بە پیشەسازیکردنی ڕوسیا، سەرمایە لەلایەن دەوڵەتەوە مانۆپۆل دەکرێت و ڕۆڵی شوڕاو سەندیکا کرێکاریەکان لاواز دەکرێت و هەموو دەسەڵات لەجیاتی خەڵک و شوڕاکان بۆ حیزب دەگەڕێندرێتەوە بە ڕابەری ستالین. لەوکاتەدا هەروەک چۆن لەگەڵ شکستی کۆمۆنەی پاریس هەموو کۆمۆنارەکان قەتل و عامدەکرێن هەمان شت لە ڕوسیا ڕودەدات و بۆ قەتل و عامکردنی شۆڕشگێڕان و ئەوکەسانەی کە پێ لەسەر بەئامانج گەیاندنی شۆڕش دادەگرن، بەڵام ئەوەیان بەشێوەیەکی شێنەیی ڕودەدات و پرۆسەیەکی چەند ساڵە دەخایەنێت.

من لێرەدا نامەوێت بە وردی باسی هۆکاری ناکامیەکان شۆڕشی ئۆکتۆبر بکەم*، بەڵام جەخت لەوەدەکەمەوە کەئەوەی پاشەکشەی بە دەسکەوتەکانی ژنان کرد شکستی خۆدی شۆڕشەکە بوو، ئەگەر شۆڕش بە ئامانجی خۆی بگەیشتبایەو ئابوری بگۆڕیبا بۆ ئابوری سۆسیالیستی (کۆمەڵایەتی) زۆر بەئاسانی هەموو کێشە کۆمەڵایەتی و دیموکراتیەکان چارەسەر دەبوون. بە واتایەکی تر لە ڕوسیای شوڕاییدا ئابوری سەرمایەداری بەڕێوە دەچوو، بەڵام سەرمایەداری تایبەت نەبوو بەڵکو سەرمایەداری دەوڵەتی بوو، واتا چەوسانەوەی ئینسان لەلایەن ئینسان کۆتایی پینەهات و ئینسان کۆیلەی کاری کرێ بوو بۆ دەوڵەت. لەم نێوەشدا جارێکی تر ژنان کرانەوە وەسیلەیەک بەناوی کرێکاری ناکارامەو هەرگیز نەیانتوانی کرێی یەکسان وەربگرن. کۆمەڵگەی سۆسیالیستی بەدی نەهات بۆ جارێکی تر ژنان ناچارکرانەوە بە کاری ناوماڵ و مندالبونی زۆر.

سەد ساڵ بەدوای شۆڕشی ئۆکتۆبەردا

شۆڕشی عەزیمی ئۆکتۆبەر توانی زۆر دەسکەوت بۆ کۆمەلگە بەدەستبهێنێت و کاریگەری خۆی لەسەر جیهان دابنێت. ئەگەر بەکورتی باسێک لەو دەسکەوتانە بکەین بەگشتی هەڵوەشاندنەوەی موڵکایەتی تایبەت و دابەشکردنی زەوی بەسەر جوتیاران، دان نان بە مافی چارەنوسی گەلان و وەستانەوە بەرامبەر ئیمپریالیزم، بەرەنگاربونەوەی ڕەگەزپەرستی و قەدەغەکردنی هەر جیاکاریەکی ڕەگەزی و ئیتنیکی، بۆنمونە ئەوکاتە سیمیەکان (یەهودیەکان لەژیر فشاری زۆردابون و تەنها بە کارتی تایبەت دەیانتوانی لە مۆسکۆو پترۆگراد بژیەن) شۆڕش ئەمەی هەڵوەشاندەوەو بوون بە هاوڵاتی یەکسان، دان نان بە هەموو مافە سەرەتاییەکانی ئینسان، گرنگترینیشیان هەڵوەشانەوەی یاسای بەتاوان ناسینی هاوجنسگەرا بوو، مافی یەکسانکردنی ژن و پیاو بە یاسا و هەموارکردنی بواری یەکسان لە خوێندن و کارکردن و بەڕێوەبردنی کۆمەڵگە، هەوڵدان بۆ بە کۆمەڵایەتیکردنەوەی کاری ناومال و کردنەوەی دایانگاو، خانەی بەساڵاچوان و چێشتخانەو جلشۆری گشتی، بەخۆڕاییکردنی خوێندن و پیدانی مافی خوێندنی بەخۆڕایی بۆ هەموان. شۆڕشی ئۆکتۆبەر بەگشتی بۆ یەکەم جار کۆمەڵگەی بەرپرسکرد بەرامبەر بەتاک، جێگای باوڕ نەبوو بۆ هیچ کەسێک بەر لە شۆڕش کە کۆمەڵگە بەرپرسبیت بەرامبەر بە خویندن، وە ئەگەر سەیرێکی جیهان بکەین بەتایبەتی وڵاتانی پیشکەوتو وە ئەم وڵاتانەی کە ڕیفاهیاتی کۆمەڵایەتی تێیدا هەیە، دەبینین کە جێگا پەنجەی شۆرشی ئۆکتۆبەری پیوەدیارە، لە مافەکانی ژنان و منداڵان، هەقی ڕێکخراوبون و کۆمەڵێک دەسکەوتی چینی کرێکار……تاد. وە ئەوەشمان بیرنەچێت کە شۆڕشی ئۆکتۆبەر بۆ یەکەمجار لە یاسایەکدا حوکمی ئیعدامی هەڵوەشاندەوە بەڵام جێبەجێنەکراو دواتر لیی پەشیمان بونەوە.

ئەزمونی شۆڕشی ئۆکتۆبەر بە کردەوە سەلماندی بەدیهێنانی یەکسانی و مافە ڕەواکانی ژنان تەنها خەون و خەیاڵ نیە و بەڵکو ئیمکانی هەیە، گرنگ ئەوەیە چۆن هەنگاوی بۆ هەڵگیری. بەدرێژایی مێژو پێشڕەویەکانی بزوتنەوەی ژنان پەیوەست بووە بە ئاستی هۆشیاری و چۆنیەتی خەباتی بزوتنەوەی کرێکاریەوە، هەرکاتێک ئەم بزوتنەوەیە بەهێز بوبێت ژنان توانیویانە مافی زیاتر بەدەست بهێنن.

تا ئێستاش لە هیچ ولاتێکی جیهان ژنان بە تەواوی لەگەڵ پیاوان یەکسان نین. تا ئێستاش کرێی یەکسان بۆ کاری هاوکێش وەرناگرن.
سەد ساڵ پیش ئێستا کاری ناوماڵ کاری ژنان بوو، لینین لە چەند وتاردا ئیشارەتی بەوەداوە کە ڕاستە ڕێژەیەکی بەرچاوی ژنان لە بازاری کارن و بەرهەم دەهێنن بەڵام ئەمە ئەرکی سەرشانیانی قورستر کردوەو ناچارن دوو بەرامبەر کاربکەن، هەم لە دەرەوە و هەم لە ماڵەوە، بەڵام لە جیهانی ئەمڕۆماندا دنیای تەکنۆلۆجیا وەک جل شۆڕ، قاپشۆر، گسکی ڕوبۆرت، بە پیشەسازی کردن خواردن و پێداویستیەکانی تر، داینگەو شوێنی پەروەردەکردنی مۆدێرن هەیە. بەڵام ئەم ڕەفاهیات و خزمەتگوزاریانە لە بەردەست کۆمەڵگە نیە و سوسیالیسیە نەبونەتەوە وهەمومان لێی بەهرەمەند نین.

سەد ساڵ بەدوای شۆڕسی ئۆکتۆبەر

دۆخی ژنان لە جیهاند لەوپەڕی خراپیدایە، بەپیی ئامارەکانی نەتەوە یەکگرتوەکان زیاتر لە 30 ملیۆن کۆیلەی رەسمی لە جیهان هەیە و لە سەدا 80 ی ئەمانە لەژێر تەمەنی یاسایین و زۆربەیان لە ڕەگەزی مێن و لە بازاڕێکی گەورە بە پانتایی جیهان بازرگانی سێکسیان پیدەکرێت.
لەباربردنی منداڵ، تا ئیستاش تەنانەت لە هەندێک ولاتە پیشکەوتوەکان لەناویاندا هەندێک لەهەرێمەکانی ئەمریکا نایاساییە، لە زۆربەی وڵاتانی ئەمریکای لاتین حوکمی قورسی چەند ساڵ زیندانی هەیە بۆ ئەوکەسانەی کە منداڵ لەباردەبەن وە هەروەها لەم وڵاتانەی کە یاسای ئیسلامی بەسەریدا زاڵە هەر بەهەمان شێوەیە، ئەمەش بۆوتە هۆکاری ئەوەی کە ژنان لە کلینیکی نایاسایی ئەم کارە ئەنجامبدەن و ژیانیان بکەوێتە مەترسیەوە.
لە وڵاتانی ئیسلام زەدە بە ملیۆنها کچ و ژن لەژیر هەمان یاساو ڕێسا دەناڵێنن و هەمان دەردیان هەیەو بەهۆی کۆچ و نائارامی ئەم دیاریدەیە وڵاتانی ئەوروپاشی گرتۆتەوە.
نەبونی ئەمنیەتی کارو تەحەروشو ئازاردانی سێکسی بۆ سەر ژنانی کرێکار دیاریدەیەکی تری جیهانیە.

هەمان ئەم کێشانەی کە بەلشەفیکەکان کاریان لەسەر کردوەو بەرەنگاری بونەتەوە لە سەد ساڵ پیش ئیستا هێشتا هەر بەردەوامەو بەشێوەی تر. ئەمڕۆ بازاری کارو سەرمایە جیهانی بۆتەوەو سنور بۆ سەرمایەداران نەماوە.
تەنانەت لە ڕۆژئاوای دیموکراسیش چینی کرێکار لە هەموو کاتێک زیاتر کەوتوەتە ژێر فشارەوە، لە لایەکەوە مەترسی بێکاری و لە لایەکی ترەوە لەدەستدانی ئەو ڕەفاهیات و خزمەتگوزاریانەی کە بەرهەمی خەباتی چەند دەیەی سەرجەم کۆمەڵانی خەڵکی کۆمەڵگەیە، بەدوای ڕوخانی جەمسەری سەرمایەداری دەڵەتی سۆفیەت وەک تاکە ڕکابەری بازاڕی ئازادی ڕۆژئاوا و ڕەوانەوەی خەتەری فکرەی سۆفیەتی، دەوڵەتانی ئەوروپای ڕۆژئاوا خەیاڵیان ئاسودەتر و دەستیان کراوەترە لە لێسەندنەوەی ڕەفاهیات و هێرش کردنە سەر مافەکانی کرێکاران و سەرجەم خزمەتگوزاریەکان.
دڵە ڕاوکێ و ترس و دڵنیا نەبوون لە داهاتوو، زۆربەی خەڵکی ڕۆژاوای توشی سترێس و نا ئەمنی کردووە، بەتایبەتی ژنان، چونکە ئەوە هێشتا ژنانن بە زۆری ئەرک و بەرپرسیاریەتی ماڵ و منداڵیان لەسەرە، ئەگەر دۆخی خەستەخانە، خوێندنگە و باخچەی ساوایان خراپ بێت، پێش هەموو کەسێک ئەوە ژنانن زەختیان دەکەوێتە سەر و وەک کاراکتەرێکی بازاڕی کار لە چۆنیەتی و چەندایەتی توانایی ئامادە بە پیشەیان دادەبەزێت و لە ئیش دەردەکرێن. و تەنانەت ئەو شوێنە خزمەتگوزاریانەی کە توشی تەقەشوف دەبنەوە و کارمەندەکانیان بێکار دەکرێن بە زۆری ئەم بوارانەن کە وەکو ئیشی ژنان ناسراون و لەوێش زۆربەی ژنانن دەکەونە ژێر زەختی زیاترە وە یان شەپۆلی بێکاریەوە.

لەیادی سەد ساڵەی شۆڕشی ئۆکتۆبەر، جیهان لە هەموو کات زیاتر پیویستی بە شۆڕشێکی تر هەیە، شۆڕشێک کە بتوانێت ئەم نیزامە هەڵگێڕێتەوە، بۆ ئەمەش پێویستمان بە خەباتی سەراسەری چینی کرێکار هەیە، پێویستمان بە ستراتیجیەتی نوێ و سەراسەری بە پانتایی ئاڵوگۆڕو دۆخە جیهانیەکەی ئەمڕۆمان هەیە. ئەمەش بە دەست لە ناودەستی ژنان و پیاوان و خۆڕێکخراوکردنمان لە دەوری ئاسۆی سۆسیالیستی دێتە دی.

تێبینی: من نەمویستیە وردەکاریەکانی کاری بەلشەفیکەکان و ژنۆتێدل دوبارەبکەمەوە بۆ زانیاری زیاتر دەتوانن شۆڕشی بەلشەفیکی و ڕزگاری ژنان بخوێنەوە. http://media4.hkkurdistan.org/2015/03/shorsiBlashfiWjnan.pdf
*هێڵه ‌سه‌ره‌کییه‌کا‌نی ڕه‌خنه‌ی سۆسیالیستی له‌ ئه‌زموونی شۆڕشی کرێکاری له‌ سۆڤێت/ مەنسور حیکمەت http://www.hawpshti.com/ku/?p=13644

——————————-
سەرچاوەکان

ئەو دە ڕۆژەی دنیای هەژاند/ جۆن ڕید /John Reed
مێژوی شۆڕسی ڕوسیا لە 1917 بۆ 1928/ بە زمانی دانیمارکی
E. H. Carr
https://www.autonominfoservice.net/2009/10/25/oktober-revolutionen-
1917-en-venstreradikal-analyse/
http://www.marxisme.dk/arkiv/lenin/1921/03/08-kvindedag.htm
https://www.marxists.org/farsi/archive/lenin/works/1921/chaharomin-salgasht.htm
https://marxist.dk/artikler/teori/5712-kvinderne-og-den-russiske-revolution.html
http://www.hawpshti.com/ku/?p=14053

ئەم بابەتە بە دوو بەش لە ژمارە 14 و 15ی بڵاوکراوەی بۆپێشەوە بڵاوبۆتەوە.

لە ئینگلیزییەوە: نەبەز سەمەد….

ماریا میس (Maria Mies) لێکۆڵیار و چالاکوانێکی فێمێنیستە، ئەو بە تیۆرییەکەی لەبارەی پیاوسالاریی سەرمایەداری ناسراوە. ئەم تیۆرییە ژن و سروشت وەک کۆلۆنی (داگیرکراو)ی هەردوو سیستەمی پیاوسالاری و سەرمایەداری دەبینێت. ماریا میس پڕۆفیسۆری سۆسیۆلۆژییە لە زانکۆی کۆلۆن بۆ زانستە پڕاکتیکییەکان، بەڵام لە ساڵی ١٩٩٣ەوە لە وانەوتنەوە خانەنیشن کراوە. لە کۆتایی ساڵانی ١٩٦٠ەکانەوە بەشداری چالاکییە فێمێنیستییەکانی کردووە. پێش ئەوەی لەگەڵ ڤاندانا شیڤا (Vandana Shiva) بڕیاربدەن پێکەوە کتێبی ئیکۆفێمێنیزم بنووسن، ماریا پێشتر کتێبی باوکسالاری و کۆکردنەوە لەسەر ئاستی جیهانی نووسیوە، کە ساڵی ١٩٨٦ لە لایەن دەزگای زێد بوکس (Zed Books)ەوە بڵاوکراوەتەوە. ماریا ئەم کتێبەی داوە بە ڤاندانا کاتێک ساڵی ١٩٩٠ یەکتریان بینیوە، دوای ئەوە بۆ یەکەم جار ساڵی ١٩٩٣ کتێبی ئیکۆفێمێنیزم بڵاودەبێتەوە.

جۆریس: من پێم وایە ئایدیای کڕۆکی لە ئیکۆفێمێنیزمدا، بریتییە لەوەی کە زاڵبوونی پیاو بەسەر سروشتدا هاوتەریبە لەگەڵ زاڵبوونی پیاو بەسەر ژندا. لەبەرئەوە خەباتی فێمێنیستی و خەباتی ئیکۆلۆژی (ژینگەناسی) لە بنەڕەتەوە پەیوەستن بە یەکەوە. بۆ ئەو خوێنەرانەی لەگەڵ کۆنسێپتی ئیکۆفێمینیزم ئاشنانین، دەتوانی کورتەیەک لەبارەی ئیکۆفێمێنیزم و ئایدیا کڕۆکییەکانی باس بکەیت و هەروەها ڕوونی بکەیتەوە بۆچی ئیکۆفێمێنیزم بۆ تۆ سەرنجڕاکێشە؟

ماریا میس: تێگەیشتن لەوەی کە زاڵبوونی پیاو بەسەر سروشت لەگەڵ زاڵبوونی پیاو بەسەر ژندا هاوتەریبە، ئەو کاتە بۆ من ئاشکرا بوو کە سەرەتا دەستم کرد بەم پرسیارە: ‘بنەڕەتی کۆمەڵایەتی پەیوەندی هەڕەمی نێوان ژنان و پیاوان چییە و لە کوێوە سەرچاوەی گرتووە؟’ من وەک زۆر لە فێمێنیستەکانی دیکە لە ساڵانی ١٩٨٠کاندا ڕازی نەبووم بە وەڵامی وەک ئەمانە: ‘پیاوان لە ڕووی فیزیکییەوە لە ژنان بەهێزترن، لەبەرئەوە دەبێت ژنان لە لایەن پیاوانەوە بپارێزرێن’ یان ‘ژنان لەبەر ئەوەی منداڵ دەخەنەوە، بۆیە زۆر زیاتر بە ماڵەوە پەیوەستن، یان پیاوان لە ژنان زیرەکترن’. تەنانەت سیگمۆند فرۆید جیاوازی نێوان ژن و پیاو لە رێگەی وتە بەناوبانگەکەیەوە روون دەکاتەوە کە دەڵێ: ”توێکاریی جەستە چارەنووسە”.

زۆرینەی فێمێنیستەکان ئەم بایۆلۆژیزمە رەت دەکەنەوە. من هەوڵم دا وەڵامێک بۆ پرسیارەکەمان بدۆزمەوە لە رێگەی لێکۆڵینەوە لە مێژووی دابەشکردنی ئیش لەسەر بنەمای سێکس (زایەند). لە کاتی لێکۆڵینەوە لەم پرسیارە، ئەوەم بۆ دەرکەوت ئیشکردنی ژنان بۆ نموونە ژن کاتێک منداڵێکی دەبێت وەکو ئیش دانانرێت بەڵکو وەکو ئەرکێکی سروشتی جەستەی مێینەی ئەو یان وەک کردارێکی سروشتی دادەنرێت. ئەمە واتای ئەوەیە کە پرۆسەی منداڵبوون بەبێ هیچ ئاگایییەک و بەبێ هیچ زانینێکی پێشوەخت لەبارەی ئیشەکە ڕوودەدات- زانینێک کە لە سەرەتاوە لە دەستی ”ژنە داناکان”دا، واتا لە دەستی مامانەکاندا بووە. لە ئینگلیزیدا ئەو ئازارەی کە لە لەدایکبووندا هەیە تاکو ئێستاش پێی دەوترێ ئیش، لە ئەڵمانیدا پێی دەڵێن ئازار.
لێرەدا پێشتر ئێمە تێگەیشتنی بایۆلۆژیمان بۆ ئیشی هەردوو ژن و سروشت هەیە. بەگوێرەی ئەم تێگەیشتنە بەرهەمهێنانی ژیان شتێکی زگماکییە. ‘توخمی ڕاستەقینەی مرۆڤ’ کە بریتییە لە ئاگایی، ئامادەیی نییە لە دروستکردنی ژیاندا. ئەم تێگەیشتنە هەر لە سەرەتاوە، پەیوەندی زاڵبوونی پیاو بەسەر ژن و سروشتدا لەخۆ دەگرێت.
نزیکەی لە هەمان کاتدا، فێمێنیستەکان دەستیان کرد بە پرسیارکردن داخۆ بۆچی ئیشی ژنان لە ماڵەکانیاندا، وەک: چێشت لێنان، پاککردنەوە، شوشتنی جلوبەرگ، بەخێوکردن و چاودێریکردنی منداڵان، ئاگالێبوونیان کاتێک نەخۆش دەکەون، خزمەتکردنی هاوسەرەکانیان کاتێک لە ئیش دەگەڕێنەوە ماڵەوە، بەکورتی: سەرجەم ئیشەکانی ناوماڵ کە ژن دەیان کات، بۆچی وەک ئیش ژمێرەیان بۆ ناکرێت؟ بۆچی ئەم ئیشانە هیچ کرێیەکیان بۆ دانانرێت؟ بۆچی تەنیا ژنانی ماڵەوە کاتێک دەچنە تەمەنەوە خانەنیشین ناکرێن و مووچەی خانەنیشنیان بۆ نابڕدرێتەوە؟
هەندێک لە ئێمە دەستمان کرد بە خوێندنەوە و لێکۆڵینەوەی مارکس بۆ دۆزینەوەی تێگەیشتنی ئەو بۆ ئیش چی بووە. ئێمە فێربووین بۆ مارکس، جیاوازی سەرەکی نێوان ئیشی ژنێکی ماڵەوە لەگەڵ کرێکارێکی کارگە ئەوە بوو: ئیشی پیاوی کرێکار شتومەک بۆ بازاڕ بەرهەم دەهێنێ، بریتی بوو لە ئیشێکی ‘بەرهەمهێنەر’، لە کاتێکدا ئیشی ژنی ماڵەوە و دایک تەنیا بریتییە لە ‘زایاندن’ (دووبارە بەرهەمهێنانەوە). مارکس لە ئیشی ‘زایاندن’ی ژن وەها تێگەیشت بوو کە پێویستە بۆ ‘بەرهەمهێنانەوە’ی هێزی ئیشی پیاوان ڕۆژ لە دوای ڕۆژ و نەوە لە دوای نەوە. بەڵام مارکس لەوە تێنەگەیشت بوو کە سەرمایەدارەکان تەنیا کرێکارە پیاوەکان ناچەوسێننەوە و هێز و وزەکانیان بەکارناهێنن، بەڵکو هەروەها ژنانی ماڵەوەش کە ئیشەکانیان هیچ کرێیەکی نییە دەچەوسێننەوە و هێز و وزەکانیان بۆ سوودی خۆیان بەکاردەهێنن. مارکس هەروەها لەوەش تێنەگەیشتبوو کە ئەو قازانجەی سەرمایەدارەکان بەدەستی دەهێنن بەشێکی گەورەی لەسەر بنەمای ئەم ‘ئیشە بێکرێیە’ی ژنان بەدیدەهێنن. بۆ سەرمایەداری ئیشی ژنان لە ماڵەوە بە هەمان شێوەی ئیشی سروشتە کە بریتییە لە ‘کەرەسەیەکی بەخۆڕایی’.

من و دوو هاوڕێی دیکەم ڤێرۆنیکا بێنهۆلت تۆمسن و کلاودیا وێرلۆف بۆ ماوەیەک لە ‘جیهانی سێیەم’دا ژیاوین. کاتێک ئێمە گفتوگۆ و دانوستانی ڕۆڵی ئیشی ماڵەوە و سروشتمان دەکرد لەژێر دەستی سیستەمی سەرمایەداریدا ئێمە ئەوەمان بۆ دەرکەوت کە کۆلۆنییەکان و ئەو وڵاتانەی لە لایەن کۆلۆنیالیزمی ئەروپییەوە داگیرکراون بە هەمان شێوەی سروشت و ژن مامەڵەیان لەگەڵدا کراوە، واتا وەک ”کەرەسەیەکی خاوی بەخۆڕایی” کە دەتوانرێ لە لایەن پیاوی سپییەوە بەبێ هیچ تێچوویەک بەکاربهێنرێت و بچەوسێندرێتەوە.
جۆریس: تێگەیشتنی ئیکۆفێمێنیزم بۆ کۆمەڵگەی ئایدیالی چییە، هەروەها لە چ رێگەیەکەوە تیۆرداڕێژەرە ئیکۆفێمێنیستەکان هەوڵ بۆ بەدەستهێنانی ئەم ئامانجە دەدەن؟ هەر لەم کۆنتێکستەدا، دەتوانی زاراوەی ”ڕوانگەی خۆژێنی” (subsistence perspective) زیاتر ڕوون بکەیتەوە؟
ماریا میس: کاتێک ئێمە بە دوای ئەلتەرناتیڤێکدا دەگەڕێین بۆ کۆمەڵگەی سەرمایەداریی باوکسالاری هەبوو، ئێمە بەمە دەڵێین ”ڕوانگەی خۆژێنی” (بەپێی پێویستی). ئێمە لەبارەی کۆمەڵگەی ئایدیالییەوە قسە ناکەین، چونکە خۆژێنی ‘ئایدیال’ نییە، بەڵکو زەروورییە. زۆر خەڵک ئەم زاروەیە ڕەخنە دەکەن. ئەوان دەڵێن: ”ئایا ئەمە واتای ئەوە نییە کە جارێکی دیکە بۆ سەدەکانی ناوەڕاست بگەڕێینەوە؟ ئایا پێویستە جارێکی دیکە ئێمە ببینەوە بە جووتیاری بچوک؟ ئایا ئێمە دەبێت جارێکی دیکە بۆ پەیداکردنی بژێوی ژیانمان داس و پاچ بەکاربهێنینەوە؟” زۆر خەڵک پێیان وایە کە بەرهەمهێنان بەپێی پێویستی و خۆژێنی شتێکی مەحاڵە چونکە تەکنۆلۆژیای مۆدێرن توانستی ژیانێکی باشتری بە ئێمە داوە. هەروەها ئەوان پێیان وایە گەشەکردن و زۆربوونی ژمارەی دانیشتوان فشاری خستۆتە سەر جیهان کە گەشە بە تەکنۆلۆژیای زیاتر بدات بۆ بەخێوکردن و خۆراک پەیداکردن بۆ گەشەکردنی ئەو ژمارە زۆرەی دانیشتوان. ئەوان پێیان وایە کە روانگەی خۆژێنی ئێمە وەک خەونێکی ڕۆمانسی نووسراوە، لەم جیهانەدا نەشیاوی جێبەجێکردنە.

لەم کتێبەدا، سەرەتا ئەوەم ناساندووە کە چی لە بەرهەمێنانی خۆژێنی تێگەیشتووم:
بەرهەمهێنانی خۆژێنی یان بەرهەمهێنانی ژیان هەموو ئەو ئیشانە لەخۆ دەگرێت کە لەنێو ئافراندن، دووبارە ئافراندنەوە و نۆژەنکردنەوەی خێرای ژیان فراوانکراوە، هیچ مەبەست و ئامانجێکی دیکەی نییە. بەرهەمهێنانی خۆژێنی بەرانبەر بەرهەمهێنانی شتوومەک و زێدە بەهای بەرهەمهێنان دەوەستێتەوە. ئامانجی بەرهەمهێنانی خۆژێن بریتییە لە ‘ژیان’، لە کاتێکدا ئامانجی بەرهەمهێنانی شتوومەک بریتییە لە ‘پارە’، کە دەبێت پارەی زیاتر بەرهەمبهێنێت یان سەرمایە کۆبکاتەوە. بۆ ئەم جۆرەی بەرهەمهێنان ژیان تەنیا کاریگەرییەکی لاوەکییە. ئەمە شتێکی ئاسایییە کە سیستەمی پیشەسازیی سەرمایەداری ڕای بگەیەنێت هەموو شتێک کە ئەم سیستەمە دەیەوێت بەخۆڕایی بەکاریبهێنێت ئەوا دەبێتە بەشێک لە سروشت.

بەڵام ئێمە بە ژمارەیەک نموونە لە سەرانسەری جیهان پیشانماندا کە خەڵک پێشتر دەستیان کردووە بە ڕێکخستنی ژیانی خۆیان بەگوێرەی پرەنسیپەکانی بەپێی پێویستی، بۆ نموونە بەرهەمهێنان تەنیا ئەوەندە کە پێویستە؛ دروستکردنی کۆمۆنەی تازە، بەرهەمهێنان و بەکارهێنانی ئەو شتانەی کە لە ناوخۆ و لە ناوچەکەدا شیاو و پێویستن، بۆ دوورکەوتنەوە لە گواستنەوەی خۆراک لە ناوچە دوورەکانەوە و هەروەها ئەو کەرەسە پێویستانەی کە زەروورن بۆ ژیانی ڕۆژانەمان؛ چاودێریکردن، پاراستنی سروشت، لە بیرمان بێت نەوەکانی داهاتووش کەرەسە و سەرچاوەی تەواویان لەبەردەستدا بێت بۆ ژیانکردن.
لە ئەمڕۆدا هەموو جیهان بەتایبەتی ئەوروپای باشور لە قەیرانی ئابووریدایە. لە یۆنان، ئیسپانیا، پورتوگال و ئیتاڵیا ڕێژەی بێکاری گەنجان گەیشتۆتە لە %٢٥. دەوڵەت لە پێگەیەکدا نییە بتوانێت ئیش دابین بکات یان یارمەتی بێکاران بدات. لەم دۆخەدا ‘گەڕانەوە بۆ بەرهەمهێنانی خۆژێنی’ هیچی دیکە کارێکی نۆستالۆژی نییە بەڵکو زەروورە. زۆر لە گەنجان دەگەرێنەوە بۆ کێڵگەکانی باوانیان لە گوندەکان یان جۆرێک لە بەرهەمهێنانی خۆژێنی لەناو شارەکاندا دروست دەکەن بۆ ئەوەی بتوانن بمێننەوە.
لەجیاتی کۆمەڵگەی ئایدیالی من زاراوەی ژیانی باش بەکاردەهێنم بۆ ڕوونکردنەوەی ئەوەی کە مەبەستم لە بەرهەمهێنانی خۆژێنی چییە. هەروەها من لەبارەی کۆمەڵگەی بەختەوەرەوە قسە ناکەم، وەک ئەوەی کە پاشا بوتان (king of Bhutan) وەک ئامانجی سیاسی خۆی ڕایگەیاند بوو. بۆ پێوانەکردنی پلەی بەختەوەری خەڵکەکەی، ئەو ئیندێکسێکی بۆ گەشەکردنی بەختەوەری نیشتیمانی دروست کرد بوو.

ژیانی باش واتای ئەوە ناگەیەنێت ئێمە هەمیشە بەختەوەر بین. بۆ ڕوونکردنەوەی ئەوەی من مەبەستمە لە ژیانی باش و بەرهەمهێنانی خۆژێنی دەمەوێ دوو کورتە چیرۆک بگێڕمەوە:
دایکم کە دوازدە منداڵی ببوو و لە هەموو ژیانیدا هەر ئیشی کردبوو لە کێڵگە بچوکە پێویستەکەمان، لە تەمەنی ٨٧ ساڵیدا مرد. چەند ساڵێک پێش ئەوەی بمرێت ئەو سەیری ژیانی ڕابوردووی خۆی دەکرد و بەو ئەنجامە گەیشتبوو، بڵێت: ”ئایا ئەمە ژیانێکی باش نەبوو! بێگومان ئیشکردنێکی زۆر هەبوو، بەڵام من حەزم لە ئیشکردن بوو”. بۆ من ئەم ڕستەیەی دایکم ئەوە دەردەبڕێت کە من چۆن لە ژیانی باش تێگەیشتووم. خۆزگەی ئەوە دەخوازم هەموو کەسێک لەسەر زەوی پێش ئەوەی بمرێت بتوانێ بڵێت ”ئایا ئەمە ژیانێکی باش نەبوو!”
من فێربووم بەرهەمهێنانی خۆژێنی واتای چی-نەک تەنیا بۆ تاکەکان بەڵکو بۆ هەموو جیهان- کاتێک من بۆ کۆنفڕانسێک بانگهێشت کرابووم کە لە لایەن کۆمەڵەی کاسۆلیکی ژنانی گوندەوە رێکخرا بوو، داوام لێکرابوو لەبارەی بەرهەمهێنانی خۆژێنی قسەبکەم. من کەمێک سەرم لێ شێوا بوو، ئایا دەبێ چی بە ژنانی گوند بڵێم لەبارەی بەرهەمهێنانی خۆژێنی؟ کاتێک چوومە نێو هۆڵی کۆنفڕانسەکەوە ئەوەم بینی: ژنان هەموو جۆرەکانی میوە و سەوزەی وەک: کەلەرم، پەتاتە، گێزەر، سێو، هەرمێ و هەروەها هەندێک گوڵیشیان لەسەر پلاتفۆڕمەکە دانابوو. هەروەها لەسەر ئەو میوە و سەوزانەی کە بەرهەمی ئیشی هەموو ساڵەکەیان بوو لەسەر پارچە کاغەزێک نووسیبویان: “جیهان بریتییە لە ماڵەکەمان!” ئێستا من دەتوانم چی تر لەبارەی بەرهەمهێنانی خۆژێنی بڵێم! ئەگەر هەموو خەڵک لەسەر زەوی، ژنان و پیاوان، وەک ماڵی خۆیان ئاگایان لەم جیهانە بێت و چاودێری بکەن، ئەوا جیهان دەبێتە شوێنێکی جیاواز و باشتر.

جۆریس: یەکێک لە تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی هزری ئیکۆفێمێنیزم ئەوەیە کە باوکسالاری بریتییە لە بناغەی سەرمایەداری- نەک وەک ئەوەی زۆر دەوترێ: باوکسالاری دەرئەنجامی سەرمایەدارییە. لە کتێبەکەتدا باوکسالاری و کۆکردنەوە لەسەر ئاستی جیهان: ژنان لەنێو دابەشکاری نێودەوڵەتی ئیشکردندا، تۆ ئارگومێنتی ئەوە دەکەی لەبەرئەوەی باوکسالاری بەرهەمی سەرمایەداری نییە، بۆیە بە لەناوچوونی سەرمایەداری ئەویش لەناوناچێت. تۆ ئەوەت ڕاگەیاندووە کە چەساندنەوەی سێکسوالێتی بناغەیەکی بنەڕەتی چەوساندنەوەی پیاوسالارییە، ئەم دابەشکارییەی ئیش لە ئەو مۆدێلەی پێی دەوترێ ‘پیاوی ڕاوکەر’ەوە سەری هەڵداوە. لەم تێگەیشتنەدا، دەمەوێ ئەوەت لێبپرسم ئایا بە بروای تۆ کام خەباتەیان یەکەمییە: خەبات بۆ کۆتاییهێنان بە سەرمایەداری یان خەبات بۆ پێزانینی ئیشی بەرهەمهێنەری ژنان؟

ماریا میس: لە پەیوەندی نێوان پیاوسالاری و سەرمایەداریدا پرسیارەکە ئەوە نییە کامیان پێش ئەوەی دیکەیان دێت. چەوساندنەوە و ستەمکاری بەرانبەر بە ژنان لە لایەن پیاوانەوە بناغەی هەردوو سیستەمەکەیە. لە ئەمڕۆدا، تەنانەت من لەبارەی دوو سیستەمەوە قسە ناکەم، بەڵکو لەبارەی یەک سیستەمی سەرمایەداری-پیاوسالارەوە قسەدەکەم. هەروەها من هیچی تر مۆدێلی ‘پیاوی ڕاوکەر’ بەکارناهێنم بۆ دەربڕین و ڕوونکردنەوەی ئەوەی کە ئەم دوو سیستەمە چۆن بە یەکەوە پەیوەستن. من وا بیردەکەمەوە کە سەرمایەداری دواترین وێنەی پیاوسالارییە. لەبەرئەوە کەس ناتوانێت خەبات لە دژی پیاوسالاری و خەبات لە دژی سەرمایەداری لە یەکدی جیا بکاتەوە. خەباتکردن بۆ پێزانینی ئیشی بەرهەمهێنەری ژن بەدڵنیاییەوە پێویستە. بەڵام ئەگەر ئەم خەباتە تەنیا بۆ داواکاری کرێی یەکسان بۆ ژنان و پیاوان کورت بکرێتەوە ئەوا ئێمە ناتوانین بە ئاستە قووڵەکانی پیاوسالاری بگەین. بێگومان دیارکەوتن و مانیفێستی پیاوسالاری ئەمڕۆ وەک پیاوسالاری هەزارن ساڵ لەمەوبەر نییە، بەڵام لە جەوهەر و کڕۆکدا هێشتاش هەمان شتن: توندوتیژی دژی ژنان، تێکشکاندنی ژنان، و چەوساندنەوەی ژنان.
بۆ نموونە، کۆکردنەوەی ژنان لە شوێنی ئیشەکانیان تەنیا دەرکەوتنێکی مۆدێرنی پیاوسالارییە. ئەوە گرنگە تێبگەین نهێنی زاڵبوونی پیاوان بەسەر ژناندا چییە. نهێنییەکە جیاوازی توێکاری جەستەیی نێوان دوو جێندەرەکە نییە، وەک فرۆید باوەڕی کرد بوو، بەڵکو توندوتیژییە. پیاوان لە رێگەی جیناتەکانیانەوە وەک جەنگاوەر، دەستدرێژیکەری سێکسی، بکوژ یان ڕامبۆ چارەنووسیان دیاری نەکراوە. ئەوان دەبێ ڕابهێنرێن بۆ ئەوەی ببن بە مەکینەی کوشتن. پیاوان دەبێت فێرکرابن بۆ ئەوەی بەسەر خووە سروشتییەکانیان و ترسیان لە کوشتن زاڵ ببن. ئەوان دەبێت ڕاهێنرابن بۆ ئەوەی ببن بە فڕۆکەوان و ڕۆکێت فڕێبدەنە سەر ئامانجە مرۆڤییەکان، یان بە جۆرێکی دی بێژین خەڵکی نەناسراو لەسەر زەوی. دوای تراومای دۆڕانی جەنگی ڤێتنام، پیاوە گەنجە ئەمریکییەکان نەیان دەویست جارێکی دیکە بۆ شەڕ بچنەوە. پاشان فیلمی ڕامبۆ هاتە سینەماکانەوە. ڕامبۆ پیاوێک بوو بە جلوبەرگی شەڕکردنەوە، بەتەواوی چەکدار بوو لە سەرییەوە تاکو پێیەکانی، هەموو جۆرە چەکێکی بە جەستەی خۆیدا هەڵواسی بوو، کڵاشینکۆفی لەناو دەستیدا بوو، لە دژی دوژمن شەڕی دەکرد و دەی کوشتن. ئەم فیلمە لە ئەمریکا زۆر باو بوو، بووە هۆی ئەوەی کە پیاوە گەنجە ئەمریکییەکان جارێکی دیکە ئامادەبن بۆ شەڕ بچنەوە. لە ئەمڕۆدا، وەزارەتەکانی بەرگری پێویستیان بە بەرهەمهێنانی فیلمی زیاتری وەک ڕامبۆ نییە بۆ ئەوەی گەنجان بۆ بەرەکانی شەڕ بگەڕێننەوە. ئەم ئیشە زۆر کاریگەرتر لەلایەن پیشەسازی بەرهەمهێنان و گەشەکردنی یارییە ئەلیکترۆنییەکانەوە دەکرێت.

جۆریس: یەکێک لە بەشەکانی ئیکۆفێمێنیزم هەستە ڕۆحانییەکانە، کە پێشنیازی ئەوە دەکات ژنان زیاتر لە سروشتەوە نزیکن نەک لە پیاوانەوە، هەروەها داهێنانە زانستییەکان خزمەتی بەردەوامی زاڵبوونی کولتوور (هۆشەکێتی/پیاو) بەسەر سروشت (سۆزەکێتی/ژن) دەکات، لەبەرئەوە کاتێک لێی دەرباز دەبین ئەگەر کۆمەڵگەی یەکسانی ڕاستەقینە هاتبێتە ئاراوە. تۆ لە کوێی ئەم باسەدایت، دەتوانی ڕوونکردنەوەی زیاتر لەبارەی دوانێتی ئیکۆفێمێنیزمی ماتریالی و ڕۆحی بدەیت؟
هەروەها چۆن وەڵامی ئەو ڕەخنانە دەدەیتەوە کە لە ئایدیۆلۆژیی ئیکۆفێمێنیزم دەگیرێن، پێشنیازی ئەوە دەکەن ئیکۆفێمێنیزم لە ڕێگەی ئەو زمان و ستایلەی بەکاری دەهێنێ لەگەڵ ئەو پشتگیرییەی لە جیاوازییە بنەڕەتییەکانی نێوان ژنان و پیاوان دەیکات، دەبێتە هۆی بەرهەمهێنانەوەی ئەو دوانێتییەی نێوان ژن و پیاو کە هەوڵدەدرێت کۆتایی پێبهێنرێت؟

ماریا میس: من بەشێک نیم لە ڕوانگەی ‘ئیکۆفێمینیستی ڕۆحانی’، کە وا بیردەکەنەوە ژنان لە سروشتەوە نزیکترن تا لە پیاوان یان هۆشەکێتی کایەی پیاوانە لە کاتێکدا سۆزەکێتی کایەی ژنان. ئەمە ڕاستە گەشەکردنی زانست و تەکنۆلۆژیی مۆدێرن بەزۆری بەرهەمی ئیشی پیاوانە. بەڵام ئەمە لەبەرئەوە نییە لە جینەکانیاندا وەک داهێنەر دیاریکراون. پیاوان بە هەمان شێوەی ژنان هەم هۆشەکی و هەم سۆزەکین. بۆیە جیاوازییەکی بنەڕەتی لە نێوان ژنان و پیاواندا نییە. ئەو فاکتەی ئەمڕۆ پیاوان وەک زۆر هۆشەکیتر لە ژنان دادەنرێن دەرەنجامی پرۆسەیەکی کۆمەڵایەتییە لە ڕێنیسانسەوە دەست پێدەکات دوای ئەوەی زانینی ‘ژنە داناکان’، مامانەکان کە دەیان زانی چۆن یارمەتی ژنان بدەن لە کاتی لە دایکبوونی منداڵەکانیاندا، لە ماوەی ڕاوکردن و کوشتنی جادووگەرەکان لە ئەوروپادا بە شێوەیەکی توندوتیژانە لەناوبران. ‘پیاوی نوێ’ وەک فڕانسیس بەیکن دەی وت، گریمانەی ئەوەی دەکرد لە ڕێگەی زانستی ئۆبژێکتیڤەوە فەرمانڕەوایی جیهان بکات. ئەرکەکەی ڕووخاندنی سەرجەم ‘سروشتی کێوی’یە بۆ ئەوەی ڕامی بکات، بە شارستانی بکات و زۆری لێ بکات بۆئەوەی بێتە خزمەتی ‘پیاوی هۆشمەند’. ئەگەر ئێمە سەیری ئەو دەرئەنجامە مۆدێرن و زانستە سادەکراوە بکەین، ئەوە دەبینین جیهانی نەکردووە بە شوێنێکی باشتر. وزەی ئەتۆمی، تەکنۆلۆژیی بەرهەمهێنانەوە و جینات، داهێنانەکانی بایۆتەکنۆلۆژی و تەکنۆلۆژییەکانی دیکەی پێشخستنی سروشت بوونەتە هۆی زیاتر وێرانکردنی سروشت. خەباتکردن دژی ئەو داهێنانە نوێیانە من و ڤاندانا شیڤای پێکەوە کۆکردەوە. ئێمە وانەکانمان لە ڕێگەی دانیشتن لە کتێبخانەکان و خوێندنەوەی کتێبەکانەوە لەبارەی ئیکۆلۆژی و فێمێنیزم فێرنەبووین، بەڵکو لە ڕێگەی بەشداریکردن لە خەباتەکانی دژی پیاوسالاریی سەرمایەداری جیهانی و ستراتیژییە نیولیبڕاڵەکانی کە دەیەوێت دەست بەسەر سروشت و خەڵک دابگرێت و لەپێناو قازانج و بەرژەوەندی خۆی کۆنتڕۆڵیان بکات و بەکاریان بهێنێت. کتێبی ئیکۆفێمێنیزم بریتییە لە دەرەنجامی خەباتە هاوبەشەکانمان.
لەبارەی دوانێتی نێوان ئیکۆفێمێنیزمی ماتریالی و ڕۆحانی، ڕای دەگەیەنم من ئیکۆفێمێنیستێکی ماتریالیم. ئاخر ڕۆحانییەت ناتوانێ بە تەنیا بوونی هەبێت، بەڵکو دەبێت لەنێو بوونێکی ماتریالیدا بەرجەستە ببێت. ئەم دوانێتییەی نێوان ماتریال و ڕۆحانیەت بە شێوەیەکی سەرەکی ڕەگی لەنێو ئاینە یەکتاپەرستەکانی وەک جودایزم، مەسیحیەت و ئیسلامدا هەیە. خوای ناماتریالی نادیار، ڕۆحی پەتی، پیاوی لەسەر زەوی دروستکردووە. پاشان ڕۆحی خۆی بۆ ناردووە تاکو زیندوو بێت و بژیت. ئەمە واتای ئەوەیە سروشت، زەوی بە تەنیا خۆی توانای دروستکردنی ژیانی نییە. سروشت مادەیەکی مردووە. هەروەها ئەم مادە مردووە ناپاکژ و تاوانبارە. ئەم دوانێتییە لە نێوان ڕۆحی باش و ناماتریال لەگەڵ جیهانی ماتریالی خراپ و ناپاکژدا هاوتەریبە لەگەڵ دوانێتی نێوان ژنان و پیاوان. وەک پێشتر وترا: “پیاو هەڵگری زیرەکی و هۆشەکێتییە، ژن سروشتە، زەوییە، دەبێت لە لایەن پیاوەوە ‘دووگیان’ بکرێت بۆئەوەی منداڵ بخاتەوە، بەتایبەتی کوڕ”. ڕۆح توخمی ژیان بەخشە بێگومان بۆیە لە ماتەر (ئەستوو) باڵاترە. ئەم جیهانبینییە شارستانیەتی ئێمەی لە خۆرئاوا دروست کردووە: ئیسۆسەکەی، کولتوورەکەی، زانستەکەی، ئاینەکەی، دامەزراوە کۆمەڵایەتی، سیاسی و ئابوورییەکانی دروست کردووە. تەنانەت ڕۆشنگەری و سێکولاریزاسیۆنی ئاینیش ئەم دوانێتییەی نێوان ڕۆحی چاک و مادەی خراپی نەگۆڕیوە.
لەگەڵ ئەوەشدا، بۆ من مادە گرنگە. مادە مردوو نییە. هەسارەکەمان تۆپێکی مردووی مادە کیمیاییە جیاوازەکان نییە. بەڵکو هەسارەکەمان ئۆرگانیزمێکی زیندووە و بەردەوامە لە دروستکردنی ژیان. زەوی دایکی ژیانە. ئەوەی پێی دەوترێ دوانێتی نێوان ڕۆح و مادە لە جیاوازی نێوان ئیکۆفێمێنیزمی ڕۆحی و مادی قووڵترە. ئەگەر ئێمە بەڕاستی بمانەوێت خۆمان لەم بیرکردنەوە دوانێتییە ئازاد بکەین ئەوا پێویستە ئێمە لە ڕوانگەیەکی دیکەوە سەیری جیهان بکەین. ئەم ڕوانگەیەی دی هێشتاش لەنێو زۆر خەڵکی ڕەسەنی وڵاتان بوونی هەیە کە وەک دایکیان ڕێز لە زەوی دەگرن. ئێمە هەموومان، ژنان، پیاوان، ئاژەڵان، و ڕووەکەکان منداڵی دایکە زەویین. ئێمە تەنیا یەک دایکمان هەیە. بۆیە پێویستە ڕێزی بگرین و بیپارێزین.

جۆریس: دەتوانی لە ڕوانگەیەکی ئیکۆفێمێنیستانەوە باس لە سەرهەڵدان و خۆپیشاندانەکانی ئێستای جیهان بکەی، سەرەڕای جیاوازییان هەموویان لە مەدا یەکدەگرنەوە کە داوای دیموکراسی ڕاستەقینە و ڕەتکردنەوەی سەرمایەداری نیولیبڕال دەکەن؟ لە ڕوانگەی تۆوە لەم داواکاری و کردارانەی بزووتنەوەی چالاکوانە هاوچەرخەکان چ شتێک ونە؟

ماریا میس: کاتێک من وەک ئیکۆفێمێنیستێک سەیری سەرهەڵدانەکانی ئێستای جیهان دەکەم، وەک: بزووتنەوەی ئۆکیوپای لە ئەمریکا، سەرهەڵدانەکانی جیهانی عەرەبی (میسر، لیبیا، تونس)، لە تورکیا و زۆر لە وڵاتانی دیکەی جیهان، لەوە تێدەگەم ئامانجی سەرەکی زۆرینەیان تەنیا ‘دیموکراسی ڕاستەقینە’یە. من وا هەستدەکەم ئەم ئامانجە زۆر کورتبینانەیە. ئامانجی زۆر لەم خەباتانە تەنیا ڕووخاندنی دیکتاتۆر و دامەزراندنی ڕژێمێکی جیاوازە. من گوێبیستی ئەوە نەبوومە خۆپیشاندەران هەروەها لە دژی سەرمایەداری، وێرانکردنی ژینگەش خەبات بکەن، داوای سیستەمێکی ئابووری ئەلتەرناتیڤ بکەن.

بزووتنەوەی ئۆکیوپای لە نیۆڕک تابووی قسەنەکردن لەبارەی سەرمایەداری شکاند. چالاکوانەکان هێرشیان کردە سەر نیولیبڕالیزم، بانکە گەورەکان و کۆمپانیا جیهانییەکان. بەڵام ئەوەندی من بزانم هیچ ڕەخنەیەکی ڕاستەوخۆ نەبووە بۆ سەر سەرمایەداریی پیاوسالار. لە تەلەفیزیۆن بینم لە خۆپیشاندانەکانی میسر و تورکیا ژمارەیەکی زۆری ژنان بەشدارییان کردووە، هەندێکیان بە سەرپۆشەوە و هەندێکیان بێسەرپۆش. بۆ زۆربەی خەڵک لە خۆرئاوا پرسیارەکە ئەوەیە ئەو ژنانەی بەشداریان کردووە سەریان داپۆشیوە یان نا. سەرپۆش بووە بە ڕەمزێکی ئاینی و سیاسی. جگەلە تورکیا من پەیوەندی کەسیم لەگەڵ ژنانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست نییە. لەبەرئەوە ناتوانم بڵێم ژنان چۆن بیر لە ئامانجەکانی ئەم سەرهەڵدان و خۆپیشاندانانە دەکەنەوە، ئایا دانوستان و گفتوگۆ لەبارەی ‘پرسی ژن’ هەیە لەم سەرهەڵدانانەدا؛ هەروەها پیاوان چۆن لەبارەی ئازادبوونی ژنانەوە بیردەکەنەوە.
من ئەوە دەزانم لە تورکیا لە بزووتنەوەی پرۆتێستەکان فێمێنیزم کێشەیەکی گرنگە. دوو کتێبم وەرگێڕدراونەتە سەر زمانی تورکی و لە تورکیا بڵاوبوونەتەوە. هاوڕێ تورکەکانم پێیان وتووم کتێبەکانم لە تورکیادا زۆر ناسراون. ئەمە ئەوە پیشان دەدات سەرهەڵدانەکانی جیهان سەرەڕای کورتهێنانیان لە بواری ستراتیژی و بنەمای تیۆرییان، ڕەنگە ببنە هۆی هێنانەگۆرێی پرسیاری قووڵی وەک ئەمە: ئێمە لەنێو چ سیستەمێکدا دەژین؟ ئایا مۆدێلی ژیانی خۆرئاوایی شتێکە شایەنی ئەوە بێت خەباتی بۆ بکرێت؟ لە داهاتوودا پەیوەندی نێوان پیاو و ژن چۆن دەبێت؟ بۆچی لە ئەمڕۆدا، شەڕەکان بوونەتە شتێکی زۆر باو؟ ئایا ئاین چ ڕۆڵێکی لەم شەڕە نوێیانەدا هەیە؟ ئەلتەرناتیڤەکان چین؟

جۆریس: لە کۆتاییدا، دەمەوێ بپرسم بە بڕوای تۆ تیۆرییەکانی ئیکۆفیمێنیزم چۆن دەتوانن بزووتنەوەی چالاکوانە هاوچەرخەکان دەوڵەمەند بکەن؟

ماریا میس: لە ڕوانگەی منەوە ئیکۆفێمێنیزم دەتوانێ ڕۆڵێکی گرنگ بگێڕێت لە سەرهەڵدانە تازەکانی گەنجان لە سەرانسەری جیهان، چونکە خەباتی پاراستنی سروشت و ئازادکردنی ژن لە ئەجێندادایە لە هەموو شوێنێک. تێگەیشتنە تیۆرییەکانی ئێمە ئیکۆفێمێنیستە کۆنەکان کە لە ماوەی خەباتە جیهانییەکەمان بەدەستمان هێناوە دەتوانێ خەڵکانی گەنج فێربکات کە شتێکی گرنگ و بەسوودە ڕووبەڕووی دەسەڵاتەکانی ئەمڕۆی جیهان ببیتەوە و پێیان بڵێی نەخێر. تیۆرییەکانمان لە ئەزموونەکانمانەوە سەریهەڵداوە، لە ماوەی خەباتەکەماندا بەدەستمان هێناوە، ئێمە لە پراکتیکەوە فێریان بووین. ئێمە هەرگیز نەمان دەتوانی کتێبی ئیکۆفێمێنیزم بنووسین ئەگەر پێشتر ئێمە، ڤاندانا لە هیندستان و من لە ئەڵمانیا، یەکتریمان نەبینیبوایە و ئەوەمان نەدۆزیبوایەوە سەرەڕای جیاوازی جوگرافی، کولتووری و تەمەنەوە خەباتەکەمان هاوبەشە. ئەمە ئەزموونێکی گەورە، کاریگەر و هیوابەخشە. ئەمە پیشانمان دەدات سەرەڕای ئەوەش ئێمە جیاوازین بەڵام نابێت ئەو جیاوازیانە دابەشمان بکەن، چونکە ئێمە خاوەنی پرسێکی هاوبەشین. لەبەرئەوە ئێمە بزووتنەوەیەکمان دامەزراند: فرەیی ژنان بۆ فرەیی (DWD). ئێمە جەختمان لەسەر ئەوە کردەوە پاراستنی فرەیی لە نێوان مرۆڤەکان، هەروەها لە نێوان ئاژەڵان و ڕووەکەکانیش تاکە رێگەیە بۆ پاراستنی ژیان لەسەر ئەم هەسارەیە. تاککولتووری ژیان دەکوژێت.

ئامۆژگاریم بۆ گەنجە چالاکوانەکان لە هەموو وڵاتان ئەوەیە: کۆبوونەوەی نێودەڵەتی ڕێکبخەن کە تێیدا خەڵک دەتوانن یەکدی ببینن و ئاڵوگۆڕی فرەیی ئەزموون، ئاستەنگەکان، ئایدیاکان، تیۆرییەکان بکەن، لە ئەنجامدا کۆمەڵەیەکی نێودەوڵەتی سەبارەت بە پرسێکی هاوبەش دروست بکەن. ئێمە بە سەدان کۆبوونەوەی نێودەوڵەتی بەم شێوەیەمان رێکخستووە و بەشداریمان تێدا کردووە، وەک کۆبوونەوەی ئیکۆفێمێنیزم، ژینگەیی، دژە-جیهانگەرایی و کۆبوونەوەی ئاشتی. لەم کۆبوونەوانەدا ژنان و پیاوان ئامادەبوون. کێشەی جێندەر هیچی تر بوونی نەبوو. ئەم جۆرە کۆبوونەوە نێودەوڵەتییانە زەروورن ئەگەر بمانەوێت خەڵک یەکدی بناسن، متمانە بە یەکدی بکەن و ببن بە هاوڕێی یەکدی. بەبێ ئەم جۆرە کۆبوونەوە راستەوخۆیانەی خەڵک بزووتنەوەکە دەبێتە شتێکی بێبەرهەم- پەیوەندی دیجیتاڵی بەس نییە بۆ ئەم جۆرە بزووتنەوە زیندوانە. هیوادارم دووبارە چاپکردنەوەی کتێبی ئیکۆفێمێنیزم کاریگەری لەسەر چالاکوانەکان دابنێت و خەباتەکەیان دەوڵەمەندتر بکات، تاکو ئەوە ببینین خەباتکردن پێکەوە بۆ جیهانێکی باشتر تەنیا ئیشێکی قورس نییە، بەڵکو شادییەکی گەورەشە.

————————————————–
سەرچاوە:

‘Ecofeminism’: a talk about hard work and great joy

مه‌سه‌له‌ی ژن .. مه‌سه‌له‌ی كۆمه‌ڵگه‌یه‌ ……

فێمینیزم چییه‌؟ ……

فیمینزم ره‌وتێكی فكری رادیكاڵی ژنانه‌ دژ به‌سیستمی باوكسالاری له‌كۆمه‌ڵگه‌دا، ئه‌م ره‌وته‌ له‌ئه‌نجامی توندوژی به‌رامبه‌ر به‌ژنان هاتۆته‌ ئاراوه‌، ته‌نانه‌ت ئه‌وكاته‌ی كه‌ ژنان تاڕاده‌یه‌ك ئازادبوون له‌نێو حیزبه‌ سیاسیه‌كان، ژنان له‌چاوی پیاوانه‌وه‌ به‌ پله‌ دوو هاتوون، دواتر ئه‌م ره‌وته‌ فۆڕمی گۆڕا بۆ ره‌وتێكی توندڕه‌و به‌رامبه‌ر به‌پیاو له‌رۆژئاوا، به‌تایبه‌تیش سیستمی قه‌شه‌سازی و پاپا و كڵێسا ته‌ماشای بوونی ژنانیان ده‌كرد، ئیدی چه‌مكه‌كه‌ له‌پزیشكیه‌وه‌ بوو به‌ره‌وتی فكری سیاسی ژنان و درێژه‌ی كێشا تائه‌و راده‌یه‌ی رۆژهه‌ڵاتیشی گرته‌وه‌. هه‌ڵبه‌ت “بۆیه‌كه‌مجار زاراوه‌ی فیمینیزم (feminzme) سه‌ره‌تا به‌شێوه‌ی نیمچه‌ بابه‌تێكی پزیشكی به‌زمانی فه‌رانسه‌یی بۆ گه‌شه‌ی ئه‌ندامه‌كان و تایبه‌تمه‌ندی ره‌گه‌زی نه‌خۆشه‌كانی ژنانو دواتر به‌تایبه‌تی بۆ پیاوێك كه‌ پزیشكه‌كان وای بۆده‌چوون پزیشكه‌كان كه‌ هه‌ندێكجار پیاوان جه‌سته‌یان له‌ژن نزیكه‌ و (tenssexwal) یان ئه‌و پیاوانه‌ی به‌جه‌سته‌ی خۆیانه‌وه‌ ئازاریان ده‌كێشا، پاشان ئه‌لكسه‌نده‌ر دیری نوسه‌رێكی ناسراوی فه‌رانسه‌یی بوو، ئه‌و زاراوه‌یه‌ی له‌نامیلكه‌یه‌دا بۆ ئه‌و ژنانه‌ به‌كارهێنا كه‌ مێردیان هه‌یه‌ و به‌رواڵه‌ت وه‌كو پیاو هه‌ڵسوكه‌وت ده‌كه‌ن” .. (1)
بۆچونێكی دیكه‌ هه‌یه‌ كه‌ فیمینزم چه‌مك و ده‌سته‌واژه‌یه‌كی یاسایی نییه‌ و له‌ساڵی 1873 هاتۆته‌ نێو كولتووری فه‌رانسه‌ییه‌وه‌ و دواتر تایبه‌تمه‌ندی وه‌رگرتووه‌ و هه‌ڵگری پێناسه‌ و پێكهێنه‌ری رێبازێكی تایبه‌تی وه‌رگرتووه‌ و پاشان پاشگری ئیزمی بۆ زیاد كراوه‌، چونكه‌ بووه‌ به‌ ئایدیایه‌ك له‌ ئایدیاكانی یه‌كسانیخوازی ژن و پیاو له‌ژیاندا، ئه‌و ره‌وته‌ پێشتر توندڕه‌و نه‌بوون، چونكه‌ ئیلهامیان له‌و تێگه‌یشتنه‌ی ماركس وه‌رگرتبوو كه‌ ده‌یگوت ” له‌سیستمی سه‌رمایه‌داریدا ژنان كۆیله‌ن له‌ژێر ده‌ستی پیاو و هه‌تا یه‌كسانی به‌ده‌ست نه‌یات، ژنان به‌كۆیله‌یه‌تی ده‌مێننه‌وه‌”. دواتر كه‌سانی وه‌كو (رۆژه‌ كاوز و سیمین دی بۆڤارا) و ده‌یان ژن ده‌ركه‌وتن پێشڕه‌واتیان كرد و بوون به‌ تیوریستینی ئه‌و ره‌وته‌و و توندڕه‌وی تێكه‌وت.

(میری دیلی) وه‌كو كۆمه‌ڵناسێك له‌راپۆرتێكدا له‌باره‌ی ژنانه‌وه‌ كه‌ له‌ژێر كۆنتڕۆڵی پیاوان و سه‌ركوتیان ده‌كه‌ن ئه‌نجامیداوه‌ و ده‌ڵێ‌ ” وه‌ختێك پیاوان بانگه‌شه‌ی خاوه‌ندارێتی كه‌ره‌سته‌ی ژیانی به‌كارهێناوه‌ و دابینی كردووه‌، هه‌روه‌ها وه‌كو خاوه‌ن جه‌سته‌یه‌كی به‌هێزی جومگه‌، هێزی كاری دابینكردووه‌، ئیتر هاوسه‌ره‌كانیان ده‌كردن به‌ به‌خێوكه‌ری منداڵ و ده‌یانخستنه‌ ژێر كۆنتڕۆڵی خۆیانه‌وه‌ و په‌راوێزیان ده‌خستن”. هه‌روه‌ها ده‌ڵێ‌ پیاوان كه‌ڵكیان له‌زه‌بر و زه‌نگ به‌رامبه‌ر به‌ ژنان وه‌رگرتووه‌، ئه‌م ره‌وته‌ له‌سه‌ده‌ی 19 زیاتر سه‌ریهه‌ڵداو بوو به‌باو له‌نێو ژنان و به‌تایبه‌تیش له‌ رۆژئاوا، دواتر گه‌شه‌ی كردوو و ره‌وته‌كه‌ گه‌یشته‌ رۆژهه‌ڵات و به‌تایبه‌تیش ئه‌و كۆمه‌ڵگه‌یانه‌ی كه‌ به‌كۆمه‌ڵگه‌ی ئیسلام ناسراون، (قاسم ئه‌مین) نوسه‌رێكی به‌ره‌گه‌ز عه‌ره‌به‌ و له‌كتێبی ( المراه‌ الجدیده‌) ده‌ڵێ‌ پێشتر هه‌وڵێك له‌نێو دونیای عه‌ره‌بی ئیسلامیش هه‌بوو ژنان له‌دژی پیاوان بێنه‌ده‌نگ نه‌بن و داوای مافی خۆیان بكه‌ن، به‌ڵام شه‌ریعه‌ت ئه‌وه‌ی بۆ ژنی دانابوو ده‌بوو په‌یڕه‌وی بكات و ئاینیش بۆچوونی كۆنكریته‌ و نه‌ده‌بوو بگۆڕدرێت، به‌ڵام بۆ ئه‌وه‌ی ژنانی ئیسلامیش كه‌مێك له‌زه‌بر و زه‌نگ و كوشتن و په‌راوێزخستن دوور بكه‌ونه‌وه‌، له‌وێوه‌ ده‌ستیان پێكرد سه‌ره‌تا له‌گرینگیدا به‌نه‌خۆشی ژنان و بردنیان بۆ نه‌خۆشخانه‌ و چاره‌سه‌ریان له‌و سه‌روه‌خته‌دا و دواتر چوونیان بۆ به‌رخوێندن و پاشان مافه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان و شوكردن به‌ئاره‌زووی خۆیان و هتد، به‌ڵام ئه‌مه‌ ته‌نها له‌نێو ئه‌شراف و بنه‌ماڵه‌ ناوداره‌كان بوون، چونكه‌ ژنه‌كانیان به‌ناز بوون له‌لایه‌ن پیاوانه‌وه‌، بۆیه‌ نه‌بوو به‌عاده‌ت بۆ ژنانی وه‌كو بنه‌ماڵه‌ ئاساییه‌كان، (د. ئیمام عه‌بدولفه‌تاح ئیمام له‌و كتێبه‌ی وه‌ریگڕاوه‌ به‌ناوی ( ئه‌فڵاتۆن و ژن) باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ به‌شێك له‌و هۆكارانه‌ی كه‌ ژنانی خستۆته‌ ژێر ركێفی پیاوانه‌وه‌، په‌یوه‌ندیان به‌فه‌لسه‌فه‌وه‌ هه‌بووه‌ و فه‌لسه‌فه‌ كاریگه‌ری زۆری هه‌بووه‌، مه‌سه‌له‌ی هۆكاری لاوازی جه‌سته‌ی ژنان كه‌ له‌رێگه‌ی فه‌لسه‌فه‌ی كلاسیكیه‌وه‌ هاتۆته‌ به‌رباس، ئه‌و تێگه‌یشتنه‌ی بۆ كۆمه‌ڵگه‌كان درووستكردووه‌ و سه‌پاندوویه‌تی و به‌تایبه‌تی له‌سه‌رده‌می یۆنانی كۆندا هاتووه‌، كه‌ ژنان ناتوانن سه‌ركردایه‌تی بكه‌ن، مه‌گه‌ر ده‌گمه‌ن ژنێك هه‌ڵبكه‌وێ‌ له‌كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك سه‌ركردایه‌تی پیاو وه‌كو مێژوو باسی ده‌كات، تاقمێكی تر له‌فه‌یله‌سوفان باس له‌وه‌ ده‌كه‌ن تازه‌ بوونی ژن بۆ به‌رهه‌مهێنانی منداڵ و به‌خێوكردن و خۆ ئاماده‌كردن بۆ به‌تاڵكردنه‌وه‌ی سێكسی پیاوان، وه‌كو حاڵه‌تێكی سرووشتی لێهاتووه‌ و بووه‌ به‌نه‌ریت و عادات و ته‌قالید و به‌شێكی زۆریش له‌یاسا، كه‌واته‌ هه‌وڵه‌كان بۆ رزگاركردنی ژن ته‌نها له‌پێدانی هه‌ندێ‌ مافی ئینسانی و شارستانی و كاركردن ده‌بێت، نه‌ك بۆ سیاسه‌ت و كاری قورس كه‌ نه‌جه‌سته‌ی ژن رێگه‌ی پێده‌دات و نه‌ بواریشی هه‌یه‌ بتوانێ‌ له‌یه‌ك كاتدا هه‌موو ئه‌و كاره‌ سرووشتیانه‌ و كاری دیكه‌ی سه‌ركردایه‌تی و كارگێڕی و شه‌ڕ و هتد بكات، هه‌ندێك له‌و ژنانه‌ی كه‌ وه‌كو فیمینیست خۆیان نیشانده‌ده‌ن، نه‌ك هه‌ر له‌بواری فه‌لسه‌فه‌ و فكره‌وه‌ وه‌ڵامی ئه‌م باسه‌یان پێنیه‌، به‌ڵكو ناتوانن ئه‌و فكره‌یه‌ی كه‌ هه‌یه‌ به‌خودی ژنانیشی بگه‌ێنن، چونكه‌ هێشتا به‌چاوی سۆز و به‌زه‌ییه‌وه‌ ته‌ماشای كێشه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ ده‌كه‌ن و به‌مه‌سه‌له‌ی ژنان پێناسه‌ی ده‌كه‌ن، له‌حاڵێكدا مه‌سه‌له‌ی ژن مه‌سه‌له‌ی كۆمه‌ڵگه‌یه‌، ئه‌گه‌رنا ژنێك له‌هه‌ر كونجێكی دونیا كێشه‌ی هه‌بێت به‌بێ‌ پیاو یان برا یان باوك و كه‌سوكار كێشه‌ی نییه‌، بۆچی ده‌بێ‌ پیاو دژی ژن بێت، به‌ڵام سیستمی سیاسی له‌به‌رچاو نه‌گیرێ‌، ئه‌مه‌ له‌كاتێكدا سیستمی سیاسی ژنی كردووه‌ به‌ پله‌ دووی كۆمه‌ڵگه‌ به‌درێژایی مێژوو، نه‌ك پیاو .

گۆشه‌گێری ژنان

ئه‌گه‌رچی هیچ شه‌رع و یاسایه‌ك و نه‌ریتێك رێگه‌نادات ژن گۆشه‌گیر بێت، به‌ڵام ئه‌م حاڵه‌ته‌ له‌هه‌موو كونجێكی دونیادا به‌ وڵاته‌ پێشكه‌وتووه‌كانیشه‌وه‌ بوونی هه‌یه‌، بۆ نموونه‌ له‌وڵاتانی ئه‌سكه‌نده‌نافیا به‌هۆی كه‌شوهه‌وا و نه‌بوونی په‌یوه‌ندیه‌كی پته‌وی كۆمه‌ڵایه‌تی و به‌هۆی تاك گه‌رایی و ئازادی له‌راده‌به‌ده‌ری تاكه‌وه‌، هه‌روه‌ها به‌هۆی ئه‌و ئازادیه‌ی كه‌ له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌ته‌وه‌ به‌ده‌ستوور و یاسا رێكخراوه‌ و فه‌زڵیان به‌سه‌ر پیاوانه‌وه‌ هه‌یه‌، گۆشه‌گیر بوون و زۆرجاریش ئه‌و گۆشه‌گیرییه‌ ده‌بێته‌ هۆی خۆكوشتن، له‌وڵاتانی ئه‌فریقا نه‌ریتێك هه‌یه‌ كه‌ ژن ده‌توانێ‌ به‌ته‌نها بژی و پێویستی به‌پیاو نه‌بێ‌، ئه‌م نه‌ریته‌ به‌قسه‌ی كۆمه‌ڵناسه‌كان گورزێكی كوشنده‌ی له‌ژیانی سروشتی و خێزانداری و سێكسی ئاسایی داوه‌ و چاره‌سه‌ریشی ئه‌سته‌مه‌، چونكه‌ بووه‌ به‌نه‌ریت و ئاسان نییه‌ بگۆڕیت، له‌كورده‌واریشدا ئه‌مه‌ به‌شێوه‌یه‌كی تره‌ كه‌ گۆشه‌گیری مه‌رج نییه‌ ژن به‌ته‌نها بژی تاكو دوچاری ئه‌و حاڵه‌ته‌ ببێته‌وه‌ كه‌ گۆشه‌گیر بێت، به‌ڵكو زۆرجار به‌ناچار له‌نێو خه‌ڵك و كۆمه‌ڵگه‌شه‌، به‌ڵام هه‌میشه‌ هه‌ست به‌ته‌نهایی ده‌كه‌ن، یان ئه‌وه‌تا به‌هۆی جه‌سته‌یانه‌وه‌ كه‌ زۆرجار یان توشی شۆكی پیاو و خێزان بوونه‌ وینه‌ی ناشیرین و ئه‌زموونی ناحه‌زیان بینیوه‌ و بیستووه‌ له‌گێرانه‌وه‌ی چیرۆكه‌ خه‌مناكه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ كه‌ چۆن ژنان بوون به‌قوربانی سیكس و خێزان و هتد، ئیتر ئه‌مه‌ بۆته‌ هۆی گۆشه‌گیر بوون، یان ئه‌وه‌تا به‌هۆی هارمۆنی تێكه‌ڵاوه‌وه‌ له‌جه‌سته‌یان كه‌ هه‌ندێكجار ئه‌ندامی زایه‌ندیان نێره‌ و بۆخۆیان به‌جه‌سته‌ و به‌رواڵه‌ت ژنن، ئیدی ناتوانن وه‌كو پێویست وه‌كو ئینسانی ئاسایی هه‌ڵسوكه‌وت بكه‌ن له‌نێو خه‌ڵكدا، بۆیه‌ به‌ناچار ده‌بێ‌ گۆشه‌گیر بن و نه‌ شوو بكه‌ن و نه‌تێكه‌ڵاوبن، نه‌ك تووشی ته‌شیر و سوكایه‌تی ببن، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ته‌نها بوونه‌وه‌یان به‌هۆی نه‌مانی كه‌سوكار له‌ده‌وروپشتیان یان مردنی ئه‌وانیدیكه‌ی كه‌سوكار، كه‌سه‌كه‌ به‌ته‌نها ده‌بێته‌ كه‌ره‌سته‌ی ئه‌وانی تر بۆ گاڵته‌جاڕی و سوكایه‌تیپێكردن، هۆكاری ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هیچ یاسایه‌ك نییه‌ به‌رگری له‌ژیانی ئه‌م جۆره‌ كه‌سانه‌ بكات، یان به‌رگری له‌مافیان بكات و موماره‌سه‌ی ژیان بكه‌ن وه‌كو ئه‌وانی تر، بۆیه‌ زۆرجار خۆیان ده‌كوژن یان بزرده‌بن له‌كۆمه‌ڵگه‌ و تووشی حاڵه‌ته‌ ناسروشتی ده‌رونی ده‌بن و كێشه‌ بۆ كۆمه‌ڵگه‌ و ده‌وڵه‌تیش دروست ده‌كه‌ن، ئه‌م حاڵه‌ته‌ له‌رۆژئاوا ئاساییه‌وه‌ ده‌وڵه‌ت یانه‌ی شه‌وان و دكتۆری تایبه‌ت و سه‌ندیكای تایبه‌ت و ژیانی تایبه‌تیان هه‌یه‌ به‌هۆی كولتووری رۆژئاوا، بۆیه‌ به‌شێك له‌كێشه‌كانیان چاره‌سه‌ر كراوه‌، به‌ڵام له‌كوردستان وێڕای ئه‌و هه‌موو رێكخراوانه‌ی ده‌رباره‌ی ژنان كار ده‌كه‌ن، باسی ئه‌م كێشه‌یه‌ ناكه‌ن و به‌دوایدا ناچن كه‌ له‌كێشه‌ی ژن كوشتن مه‌ترسیدارتره‌ و كێشه‌ی گه‌وره‌ی هه‌نوكه‌ و داهاتووی كۆمه‌ڵگه‌یه‌.

جۆرێكی تری گۆشه‌گیری ژنان له‌وێوه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێ‌ كه‌ به‌هۆی حاڵه‌تی نائاسایی و شه‌ڕ و ماڵوێرانی و نه‌بوونی ئه‌منیه‌ت و جێگیربوونی كۆمه‌ڵگه‌، رێژه‌ی هاوسه‌رگیری كه‌مده‌بێته‌وه‌، بۆیه‌ قه‌یره‌ كچی رێژه‌كه‌ی به‌ره‌و هه‌ڵكشان ده‌چێت و ده‌بێته‌ هۆی گۆشه‌گیرییان، به‌پێی راپۆرتێكی یه‌كێك له‌رۆژنامه‌كانی كوردستان ساڵی 2009 ئامارێكی چنگ كه‌وتبوو، ده‌ڵێ‌ له‌كوردستان ته‌نها ئه‌وه‌ی به‌ده‌ستی ده‌زگا ته‌ندروستی كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانی حكومه‌ت گه‌یشتووه‌، ژماره‌ی قه‌یره‌كچ، نزیكه‌ی 700 قه‌یره‌یه‌ له‌كوردستان و زۆربه‌شیان ئامار ده‌ستی پێڕانه‌گه‌یشتووه‌.
ئه‌م حاڵه‌ته‌ به‌پێچه‌وانه‌وه‌ بۆ ئه‌و پیاوانه‌ش كه‌ به‌جه‌سته‌ پیاون به‌ئه‌ندامی زایه‌ندنیان ژنن یان هه‌ر نیانه‌، به‌هه‌مان شێوه‌یه‌ كه‌كێشه‌ی ئازادی و هه‌ڵبژاردنی شێوه‌ی ژیانیان هه‌یه‌، ئه‌مان به‌هۆی ئه‌وه‌ی له‌ده‌ره‌وه‌ن وه‌كو ژنان نین بشاردرێنه‌وه‌، هه‌م بۆ كاتی هاوسه‌گیری زۆر و فشاریان بۆدێت، هه‌م سوكایه‌تیان پێده‌كرێ‌ كه‌ پیاو نیین و مه‌رجی پیاوه‌تیان نییه‌ و سوكایه‌تیان پێده‌كرێ‌، بۆ نموونه‌ له‌رابردوودا چه‌ند دیمه‌نێكی وه‌ها له‌لایه‌ن پۆلیسی عێڕاقیه‌وه‌ له‌یوتوب بڵاوكراوه‌ته‌وه‌، ئه‌و كوڕانه‌ی به‌رواڵه‌ت پیاون و به‌جه‌سته‌ سینگیان و ئه‌ندامی زایندیان مێینه‌یه‌، به‌زۆر رووتیان ده‌كه‌نه‌وه‌ و سوكایه‌تیان پێده‌كرێ‌، له‌به‌رامبه‌ر ئه‌مه‌شدا نه‌ یاسا هه‌یه‌ كه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ سزا بدات یاسا پێشێل ده‌كه‌ن و خۆشیان پیاوی به‌ناو یاسان، نه‌ له‌رووی نه‌ریت و شه‌رعه‌وه‌ به‌رگریان لێده‌كرێ‌، بۆیه‌ ده‌بێ‌ به‌ناچار گۆشه‌گیر بن له‌دیوی ماڵه‌وه‌، یان ئه‌وه‌تا خۆیان بكوژن.

فێمینسته‌كان له‌هه‌موو بواره‌كان زه‌حمه‌تكێكی زۆر بۆ كۆمه‌ڵگه‌ ده‌خوڵقێنن، له‌وانه‌ش مه‌سه‌له‌ی رێگری له‌زیادكردنی ئینسان وه‌كو منداڵ بوون له‌لایه‌ن ژنانه‌وه‌، ئه‌مه‌ ده‌ڵێم مه‌به‌ستمه‌ باس له‌و تێگه‌یشتنه‌ بكه‌م كه‌ له‌زۆر شوین هه‌یه‌ و تاڕاده‌یه‌كیش له‌نێو كۆمه‌ڵگه‌ی رۆژهه‌ڵاتیش بوونی هه‌یه‌، بۆ نموونه‌ ئه‌و تێگه‌یشتنه‌ی كه‌ فیمینسته‌كان بۆ ژنانیان په‌خشكردووه‌، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ سته‌می سه‌ر ژنان و كۆیله‌ بوونیان له‌مێژوودا، دروست و راسته‌وخۆ په‌یوه‌ندی به‌ پیاوانه‌وه‌ هه‌یه‌ و بۆ خۆشبه‌ختی پیاو بووه‌ و هیچی تر، تاكو بۆ موڵك و ماڵ پاراستن كه‌ڵك له‌و كوڕو كچانه‌ وه‌ربگرن كه‌ له‌به‌رهه‌می ژنه‌كانیانه‌، بۆیه‌ ژنه‌كان رێگه‌یان نه‌ده‌دا منداڵیان له‌پیاوه‌كان ببێت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی تێگه‌یشتنه‌ وه‌ها كه‌وتبۆوه‌ كه‌ ئه‌گه‌ر ژنان منداڵیان ببێت ده‌بێ‌ دوور بكه‌ونه‌وه‌ له‌هه‌ر چالاكیه‌ك كه‌وه‌كو پیاو بیكه‌ن، هه‌ر ده‌بێ‌ خه‌ریكی منداڵ هێنان بن و منداڵ به‌خێو بكه‌ون و ببن به‌كارێكته‌ری ماڵه‌وه‌ و نه‌یه‌نه‌ ده‌ره‌وه‌ وه‌كو پیاو، له‌بارێكی تره‌وه‌ به‌و هۆیه‌وه‌ بوو كه‌ فێمینسته‌كان ژنانیان وه‌ها تێگه‌یاندبوو كه‌ نابێ‌ ژن ئه‌وه‌نده‌ خۆیان به‌كه‌م بزانن و له‌كاتی سێكس كردندا ته‌نها بۆ به‌تاڵكردنه‌وه‌ی غه‌ریزه‌ی سێكسی پیاو بن و دواتر سكیان پڕبێت و منداڵ بۆ پیاو بهێنن، ئه‌مه‌ ده‌بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ نابێ‌ ژن خۆی له‌و كاته‌دا ببینێ‌ كه‌ سوك ده‌بێ‌ له‌به‌رچاوی پیاو و سكی پڕده‌بێت، ئه‌مه‌ بوو به‌نه‌ریتێك بۆ ژنان كه‌ دوور بكه‌ونه‌وه‌ له‌پێكهێنانی خێزان له‌لایه‌ن ژنانه‌وه‌، سه‌ره‌تاكه‌شی له‌و مێژووه‌وه‌ وه‌رگیرابوو وه‌كو نه‌ریت كه‌ له‌ئوسترالیا و گینه‌ی نوێ‌ و ئه‌فه‌ریقا و مایكرۆزۆن ئاسام ویرمانی خواروی ئامریكا و چه‌ند شوێنێكی تر، ئه‌م نموونه‌یه‌ له‌باكوری پاپۆش هه‌بووه‌ و خراپتریش، بۆ نموونه‌ هیچ ژن و پیاوێك بۆیان نه‌بووه‌ له‌یه‌كتر نزیك ببنه‌وه‌ له‌شوێنه‌ گشتیه‌كاندا، ئه‌گه‌رچی ژن و پیاوی یه‌كتریش بن یان دایكی منداڵی پیاویش بێت، بۆیه‌ خێزان هیچ مانایه‌كی نه‌مابوو له‌ئه‌نجامدا هاوره‌گه‌زی دروست بوو، به‌ومانایه‌ی پیاو له‌گه‌ڵ پیاودا سێكسیان ده‌كرد و ئێستا به‌شێوه‌یه‌كی دیكه‌ له‌هه‌مودونیادا بووه‌ته‌ باو، هاوڕه‌گه‌زی به‌یاسا ناسراوه‌ و دیسان یانه‌ی تایبه‌ت و شوێنی تایبه‌تیان هه‌یه‌ وپارێزراون له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌ته‌وه‌، فیێمینیستی كوردی ئه‌گه‌ر هه‌بێ‌ وه‌كو ره‌وتێك یان دیارده‌یه‌كی رێكخراوه‌ی ژنان، كه‌مو زۆر به‌لای ئه‌م كێشانه‌دا ناچێت، جگه‌ له‌وه‌ی باس له‌دروستكردنی شێڵته‌ر بكات بۆ پاراستنی ئه‌و ژنانه‌ی كێشه‌ی خێزانیان هه‌یه‌، یان له‌نه‌ریتی كۆمه‌ڵگه‌ لایانداوه‌، به‌ڵام چاره‌سه‌ری ئه‌و رێكخراوانه‌ش له‌چوارچێوه‌ی سۆز و به‌زه‌یی بۆ ژنان ده‌رنه‌چووه‌، یان ئه‌وه‌نده‌ی خۆیان به‌و ژنانه‌وه‌ خه‌ریك كردووه‌ كه‌ له‌سه‌نته‌ره‌كانن و بازرگانیان پێوه‌ده‌كه‌ن به‌شێك له‌رێكخراوه‌كان، ئه‌وه‌نده‌ باسی هۆشیاری ناكه‌ن كه‌ ژنان چۆن بتوانن ببن به‌خاوه‌نی ئیراده‌ی خۆیان، یان چۆن نزیك ببنه‌وه‌ له‌دروستكردنی بڕیار له‌سه‌ر چاره‌نووسی كۆمه‌ڵگه‌..

به‌كاڵاكردنی ژن له‌بازاڕ

نزار قه‌بانی ده‌ڵێ‌ ” له‌هه‌موو شتێك سه‌یرتر ئه‌وه‌یه‌ ببینم، ژنان خۆیان سته‌م له‌خۆیان ده‌كه‌ن”.
له‌په‌راوێزی ئه‌م دێڕه‌ی شاعیری ناسراوی عه‌ره‌ب نزار قه‌ببانی ده‌مه‌وێ‌ ئه‌وه‌ بڵێم كه‌ كێشه‌ی ژنان كێشه‌ی ره‌گه‌زێكی دیاریكراو نییه‌، یان باشتر بڵێم كه‌ ژنان خۆیان به‌شێكی گه‌وره‌ن له‌خوڵقاندنی سته‌م له‌سه‌ر خۆیان، خۆ به‌كاڵاكردن ته‌نها له‌یانه‌ی شه‌وان و سێكس فرۆشتن و مه‌لهاكان نییه‌، به‌قه‌د ئه‌وه‌ی خۆ به‌كه‌مزانین و خۆفرۆشتنه‌ به‌ پیاو له‌لایه‌ن ژنه‌وه‌ به‌رامبه‌ر به‌وه‌ی سه‌ره‌تا ده‌بێت كوڕ داوای كچ بكات وه‌كو كاڵایه‌ك له‌ماڵی باوكی ژن، دواتر خه‌رجیه‌كان به‌شه‌هامه‌ته‌وه‌ بخاته‌ سه‌ر شانی، وه‌كو ئه‌وه‌ی له‌خواره‌وه‌ باسی ده‌كه‌م.
هه‌ڵبه‌ت له‌خۆڕایی نییه‌ كه‌ مه‌وقیعی كۆمه‌ڵایه‌تی و ئابوری ژنان كه‌وتۆته‌ چێشتخانه‌ و ئه‌كرێ‌ په‌روه‌رده‌كردنی منداڵ و هتد، به‌ڵكو له‌وێوه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌ كه‌ له‌سه‌ره‌تای شوكردنی كچ به‌كوڕ و سه‌پاندنی به‌رپرسیارێتی له‌سه‌ره‌تای هاوسه‌رگیرییه‌وه‌ سه‌رهه‌ڵده‌دات، ماره‌یی و پێشه‌كی و كڕینی ماڵ و پێداویستی و كه‌ره‌سته‌ و تێچوونی ئاهه‌نگی هاوسه‌رگیری و كڕینی خشڵ و زێڕ و كه‌ره‌سته‌كانی تر و گرتنی خانوو و هتد، له‌لایه‌ن ماڵی كچه‌وه‌ به‌سه‌ر ماڵی كوڕ، یه‌كێك له‌كێشه‌ هه‌ره‌ گه‌وره‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی كوردیه‌، لێره‌وه‌ به‌كاڵاكردنی ژن بۆ موڵكدارێتی پیاو ده‌ستپێده‌كات، فێمێنیسته‌كان ئه‌م باسه‌یان شینه‌كردۆته‌وه‌ بۆ كچان و بنه‌ماڵه‌ و نه‌ریتی كۆمه‌ڵگه‌ و نه‌هێشتنی له‌رووی یاساییه‌وه‌ له‌رێگه‌ی میدیا و هۆكاره‌كانی دیكه‌وی گه‌یاندنی ئه‌م تێگه‌یشتنه‌ سوننه‌تیی و پڕ له‌كێشه‌یه‌، كه‌چی باس له‌مافی ئافره‌ت ده‌كه‌ن كه‌ له‌راستیدا سه‌رتای مافی ئافره‌ت له‌كۆمه‌ڵگه‌ی نه‌ریتخواز و كۆنه‌په‌رست و دواكه‌وتوو و پیاوسالار و هتد، له‌م به‌كاڵاكردنه‌ی كچانه‌وه‌ ده‌ستپێده‌كات كه‌ پیاوان خۆیان به‌خاوه‌نی ژنان بزانن و رێگه‌نه‌ده‌ن ژنان وه‌كو پێویست بچنه‌ ده‌ره‌وه‌ و ئیراده‌یان هه‌بێت له‌هه‌موو بواره‌كاندا.

ئه‌مه‌ به‌شێكی به‌بازاڕكردن و به‌كاڵاكردنی ژنانه‌، به‌شه‌كه‌ی دیكه‌ی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌بازاڕی سیاسه‌تدا ژنان وه‌كو كه‌ره‌سته‌ی ریكلام به‌كاردێن بۆ هه‌موو پێداویستیه‌كی رۆژانه‌ی ئینسان، ئیدی هه‌ر له‌ شامپۆ وه‌ بگره‌ تاكو ماشین و كه‌ره‌سته‌ی نێو ماڵ، ئه‌م به‌كاڵاكردنه‌ ته‌نها بۆ سته‌مگه‌ری له‌سه‌ر ژنان نییه‌ له‌لایه‌ن پیاوانه‌وه‌، بگره‌ له‌وێوه‌یه‌ كه‌ سیاسه‌ت رێگریی یه‌كه‌می ئه‌م باسه‌یه‌ كه‌ دواجار بازاڕی پێگه‌رم ده‌كات و هاوكێشه‌ی سیاسی له‌بیر خه‌ڵك ده‌باته‌وه‌، خۆشگوزه‌ران كردنی خه‌ڵك به‌شێكی له‌وێوه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌ كه‌ ده‌وڵه‌ت و سیستم، بۆ ئه‌وه‌ی یاخیگه‌رێتی له‌سیستم و شه‌رع و یاسا و هتد روونه‌دات، هه‌رچی زیاتر مه‌سه‌له‌ی ژنان ده‌كات به‌دوو به‌شه‌وه‌، هه‌م هێشتنه‌وه‌ی ژن له‌ژێر ده‌ستی پیاو به‌یاسا، هه‌م دروستكردنی فه‌زایه‌ك بۆ ئازادی ژن تاكو ئازادبوونی خۆیان له‌وێدا ببینن كه‌ پۆشاك و خۆ ڕازاندنه‌وه‌ و موڵكداری و وه‌گرتنی وه‌زیفه‌ی ئاسان و سه‌فه‌ركردن و هتد، بۆیه‌ باڵانسكردنی یه‌كسانی به‌م شێوه‌یه‌ له‌نێو ژن پیاودا له‌سیستمی جێگری ئێستادا به‌یان كراوه‌ و بووه‌ته‌ تێگه‌یشتن.

مه‌سه‌له‌ی ئه‌خلاق و پاراستنی نه‌ریت و هێشتنه‌وه‌ی ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ی كه‌ له‌ئه‌سڵدا به‌ده‌ست سیستمی سیاسیه‌وه‌یه‌، دواجار راده‌ستی پیاو كراوه‌ بۆئه‌وه‌ی هاوكێشه‌كه‌ به‌هه‌ڵواسراوی بمێنێته‌وه‌، ژنان ئه‌مه‌یان پشتگوی َخستووه‌ و به‌تایبه‌تیش ئه‌و ژنانه‌ی رێكخراویان هه‌یه‌ و ئه‌وانه‌ش كه‌ خۆیان به‌فێمینیست ده‌زانن، له‌حاڵێكدا به‌شێكی زۆری كێشه‌ی ژنان له‌كۆمه‌ڵگه‌ی سوننه‌تی و دواكه‌وتوویی و نه‌بوونی ده‌ستوور و یاسایی پێشكه‌وتنخوازی و شارستانی، له‌وێدایه‌ كه‌ ئه‌خلاق جێگه‌ی بۆ یاسا نه‌هێشتۆته‌وه‌ و بووه‌ به‌به‌شێكی گه‌وره‌ له‌فه‌زای كۆمه‌ڵایه‌تی و ده‌سه‌ڵاتی كۆمه‌ڵگه‌. فێمیسنته‌كان ده‌بێت ئه‌م تێگه‌یشتنانه‌ بخه‌نه‌ به‌رباس و موناقه‌شه‌ و هۆشیاركردنه‌وه‌ی ژنان، نه‌ك كێشه‌ی لاوه‌كی و دوورخستنه‌وه‌ی ژن له‌كێشه‌ ئه‌سڵیه‌كه‌یان كه‌كێشه‌ی كۆمه‌ڵگه‌یه‌.

—————————————
سه‌رچاوه‌كان
1: كتێبی فیمینزم. وه‌رگێرانی بۆ كوردی ، شنۆ میهر په‌روه‌ر، ده‌زگای وه‌رگێران. ساڵی 2011
2: د. ئیمام عه‌بدلفه‌تاح ئیمام. ئه‌فلاتۆن و ژن. وه‌رگیڕانی بۆ كوردی. هاوار محه‌مه‌د. ده‌زگای چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ی موكریانی.
3: قاسم امین. المرا‌و الجیده‌. دار النشر. بیروت. 2010

-وه‌رگێڕانی له‌ سویدییه‌وه‌: نوری که‌ریم
بێریڤان جەمال حەمەسەعید……

‘فادیمه‌ ساهینداڵ، کوشتن و کاردانه‌وه‌ی کۆمه‌ڵگا’، لە نووسینی ‘ئۆلف بروبێری و له‌یف ئیریکسۆن’ــە، یەکێکە لەو کۆمەڵە کتێبەی کە لەلایەن ناوەندی ڕۆشنبیریی ئەندێشەوە چاپ دەکرێت و بڵاو دەکرێتەوە.

مه‌رگی فادیمه‌، هه‌ر تراجیدیای رۆمێو و جولێتی شکسپیری سه‌ده‌ی شانزه‌هه‌م نییه، کە به‌ ته‌نیا ناکۆکی و ناته‌بایی نێوان دوو بنه‌ماڵه‌ی چینی جیاوازی له‌ خۆگرتبێت، کاره‌ساتی ئه‌و، چیرۆکی دڵته‌زێنی ئه‌و، بەیەک نەگەیشتنی دوو خۆشەویست نه‌بوو، به‌ڵکو بە شەڵاڵ خوێنکردنی ئەو بە دەستی باوکی له‌م سه‌رده‌مه‌ نوێیه‌دا، کارەساتێک بوو لە کۆمەڵگای سوید کەوت و لە سەرتاسەری جیهاندا دەنگی دایەوە. درامای ئه‌و، چیرۆکی تاکه‌ که‌س و بنه‌ماڵەیەک نه‌بوو، شۆکێک بوو سیاسه‌تمه‌دارانی سویدی به‌ خه‌به‌ر هێنایەوە، تا دان بەو ڕاستییەدا بنێن، که بە‌ سه‌دان کچ و ژنی گه‌نجی وه‌کو فادیمە، له‌ژێر هه‌ڕه‌شه‌ و مه‌ترسی باوک، برا، مامدان، تا بکەونە خۆیان و پرسی شەرف بە هەند وەربگرن و لەو پەیوەندەدا، چاو بە یاسا و ڕێساکانیاندا بخشێننەوە. داستانی ئەوینی فادیمە بۆ کوڕێک لە دەرەوەی بنەماڵە و پێداگری ئەو لەسەر ئەوەی خۆی بڕیار لەسەر ژیانی خۆی دەدات، بەڕەی لەژێر پێی داب و نه‌ریتی خێڵه‌کییانه‌ی کوردەواری ده‌رهێنا و لایەنگرانی هزری پیاوسالاری شەرمەزار کرد. فادیمە، نەک هەر ئەو “سۆزانی” نەبوو، وەک ئەوەی باوکی لەکاتی پەلامار و تەقەلێکردنەکەیدا هاواری لێدەکات، بەڵکو کچێکی ئازاو و بوێر بوو، ده‌نگێک بوو ببووە‌ هێمای ئازادی و یه‌کسانی به‌بێ لەبەرچاوگرتنی جێنده‌ر، ئایین و نه‌ژاد. لایه‌نگری تێکەڵبوون و دژ به‌ په‌راویزخستن بوو. هه‌ر ئه‌و تاسه‌ و بوێریه‌ی بوو بۆ ژیان، بووه هۆی لەدەستدانی ژیانی. ‌بێگومان کوشتنی فادیمه لە ئاکامی هه‌ڵچونێکی دەروونی یان دڵپیسیه‌وه‌ نەبوو، بەڵکو وەک باقی کوشتنە ناموسییەکانی تر، پلانداڕێژراو بوو، کەسوکاری پێیهەڵساو و کۆمەڵانی بەرینی کوردەواری پشتیوانیان لێکرد.

‘فادیمه‌ ساهینداڵ، کوشتن و کاردانه‌وه‌ی کۆمه‌ڵگا’، لە وەرگێڕانی ‘نوری کەریم’ــە لە زمانی سویدییەوە. ئەم کتێبە یەکێکە لەو زنجیرە کتێبانەی کە وەرگێڕ لەسەر پرسی یەکسانیخوازی ژنان کردوونی بە کوردی، کە بریتین لە: کچانی خوا ــ جێراڵدین بروکس، گوڵێک له‌ بیابانی ئه‌فریقا ــ واریس دیریه، زینده‌سووتێنراو ــ سوعاد، به‌بێ کچه‌که‌م، هه‌رگیز نا ــ بیتی مه‌حمودی، کچه سه‌ماکه‌ره‌کانی لاهور ــ لویس براون و ئافرەت لەژێر ڕکێفی ئاینەکاندا ــ ئۆفێلیا بێنسۆن و جێریمی ستانگروم. هەموو ئەم کتێبانە لە زمانی ئینگلیزییەوە وەرگێڕدراون و ئاستی بڵاوبوونەوەیان جیهانی بووە.

بۆ ناساندنی ‘فادیمه‌ ساهینداڵ، کوشتن و کاردانه‌وه‌ی کۆمه‌ڵگا’، دەگەڕێمەوە بۆ پێشەکی کتێبەکە وەرگێڕدراوەکە، کە وەرگێڕ نووسیویەتی.
ڕۆژی بیست و دووی کانوونی دووەمی 2002، بۆ من وەک هەر ڕۆژێکی ئاسایی وا بوو. بەیانی زوو کاتژمێری شەش چووبوومە دەرەوە بۆ کار و چواری ئێوارێش، خۆم گەیاندە قوتابخانەی بنەڕەتی کچەکەم بۆئەوەی لەگەڵ خۆم بیبەمە ماڵەوە. هەر وەکو ئێوارانی تر، تەلەفیزیۆنم داگیرساند و پێکەوە بە دیار بەرنامەی منداڵانەوە دانیشتین. زەنگی تەلەفون لێیدا، چووم بۆ وەڵامدانەوە و گفتوگۆ درێژەی کێشا. لەپڕ کچەکەم هاواری لێکردم بچم بۆ لای. ئەوەندەی نەبرد ئەو هات بۆ لام، بەچاوانی پڕ فرمێسک و قورگی پڕگریانەوە، شتێکی پێوتم تێینەگەیشتم. زۆر ترسام و پێموت چی بووە، دیسانەوە قسەکەی بۆ دووبارە کردمەوە، “فادیمە بەدەستی باوکی کوژراوە”. لەگەڵ ئەوەی هەواڵێکی پڕکارەسات بوو، بەڵام پێمسەیر بوو، منداڵێکی تەمەن هەشت ساڵە، فادیمە لە کوێوە دەناسێت و بۆ دەبێت پەیوەندی بە خۆی و منەوە هەبێت.

کوشتنی فادیمە ساهینداڵ، بوو بە هەواڵی یەکەمی تەواوی کەناڵەکانی تەلەفیزیۆنی سوید و پاش هەواڵەکانیش قسەوباس هەر لەسەر ئەم تاوانە بوو. کوشتنی کچێک لەلایەن باوکییەوە، لەپەیوەند بە کێشەیەکی نامووسیدا، لە ناو کۆمەڵگایەکدا کە مافی مرۆڤ و مرۆڤدۆستی بەهەند وەردەگیرێت و ویستی بەرابەرخوازی لە ئاستێکی بەرزدایە، هەتا بە بەراورد بە باقی وڵاتانی ئەوروپا، بە کارەساتێکی ئاسایی چاوی لێناکرێت. لەگەڵ ئەوەش فادیمە کەسێکی نەناس نەبوو بۆ کۆمەڵگاکە، وەک هەزاران قوربانی تری کوشتنی نامووسی، کە تەنیا ناوێک یان ناو و وێنەیەکن ئەگەر ناونیشانێکیان هەبێت. فادیمە خەباتگێڕێکی نەبەزی لێهاتووی سەنگەری پێشەوەی بەرابەرخوازی بوو، دەنگی ناڕەزایەتی هەزاران کچی پەنابەر بوو، کە بەدەست دابونەریتی نامووسپەرستییەوە دەناڵێنن. لەدژی ئەم نایەکسانییە، پڕ بەدەنگی زوڵاڵی لەناو پەرلەماندا هاواری کرد، ڕۆیشتە بەردەم کامێرای تەلەفیزیۆنەکان، مایکی ڕادیۆکانی بەدەستەوە گرت و کەم ڕۆژنامە و گۆڤار نەما، چەند لاپەڕەیەکی تێیدا ڕەشنەکاتەوە. کوشتنەکەشی ئەم چالاکییانەی بەو پەڕی گەیاند، کاردانەوە بەرامبەر ئەم تراجیدیایە، سنووری سویدی بەزاند و بوو بە هەوڵێکی جیهانی. فادیمە ئێستا بووە بە سیمبولی ناڕەزایەتی و هەموو ساڵێک لە یادی کوشتنیدا، لەگەڵ ناڕەزایەتی دەربڕین، ئەم چالاکییانە لە ئاستێکی سەراسەری و باڵاتردا بەڕێوە دەبرێن. لەبەرامبەردا، زۆربەی ڕەوەندی کوردی لە سوید، بەدەستپێشخەری فیدراسیۆنی کۆمەڵە کوردییەکان (ڕێکخراوێکی فەرهەنگییە، کە نوێنەران و لایەنگرانی پارت و ڕێکخراوە سیاسییەکانی هەر چوار پارچەکەی کوردستانی تێدایە)، سەرسەختانە دژی ئەم چالاکییانە دەوەستنەوە و بەتایبەتی لە کاتی کوشتنەکەیدا، فادیمەیان تاوانبار کرد بەوەی پێی لە بەڕەی دابونەریتی کوردەواری زێتر ڕاکێشاوە، حەیای کوردی بردووە و …. ئەم کێشمەکێشە تاکو ئیمڕۆ بەردەوامە. چالاکییەکانی فادیمە، کوشتنەکەی و دادگایییەک کە بەدوایدا هات، کاریگەرییەکی هەمەلایەنەی داناوە لەسەر کۆمەڵگا. ئەگەر لەلایەک ئاستی ئاگاهی و هەڵوێستی سیاسی لەسەر ئەم کێشەیە بەرز کردەوە، ئەوا لەبەرامبەردا ڕووی ڕاستەقینەی دابونەریتی پیاوسالاری لەنێو بەشێکی بەرفراوانی ڕەوەندی کوردیدا هەڵماڵی و تەکنیکێکی تازەی ژنکوژی هێنایەکایەوە بەناوی ‘کچانی باڵکۆنی’1.
دە ساڵ دواتر، کچەکەم چوو بۆ هەمان کۆلێژ و هەمان زانکۆی فادیمە ساهینداڵ لە ئوستەرشۆند. لە یەکەم ڕۆژی چوونیدا بۆ کۆلیژەکە لەگەڵ باقی خوێنکارانی قبووڵکراو، لەلایەن ڕاگر و مامۆستایانەوە گەشتێکیان پێدەکرێت بەناو کولێژەکەدا بۆ ناساندنی. کاتێک کە خۆیان دەکەن بە یەکێک لە ساڵۆنەکانی وانەخوێندندا، ڕاگرەکە ڕوو بە قوتابیان دەڵێت، “ئەمە ئەو ساڵۆنەیە کە فادیمە ساهینداڵ دوا وەرزی خوێندنی تێیدا خوێندووە”. وەک کچەکەم بۆی گێڕامەوە، “لەپڕ بێدەنگی باڵی کێشا بەسەر هەمووماندا، بزە و خەندەی سەر لێوان جێگەی دا بە داخێکی قووڵ، کە لە ڕووخساری هاوپۆلەکانمدا بۆم دەرکەوت، فادیمە لە دڵی هەر هەموواندا کەسایەتییەکی نەمرە”.

بەبۆنەی هاتنە پێشەوەی یادی دە ساڵەی کوشتنەکەی، هەواڵی داتاشینی پەیکەری فادیمە لەلایەن شارەوانی شاری ئۆپسالای نیشینگەی فادیمەوە، بڵاو بۆوە. بوو بە هەراوهوریا و دەنگی ناڕەزایەتی نامووسپەرستان بەرز بۆوە بەوەی، “کە دروستکردنی پەیکەر بۆ کچێکی کوردی کۆژراو بەدەستی باوکی، مایەی شەرمەزارییە بۆ ئێمەی کورد”. نوێنەرانی شارەوانی ڕێکوڕەوان وەڵامیان دانەوە، کە “بەڵێ، ئێمە بۆ ئۆلوف پاڵمە2 پەیکەرمان دروستکردووە و بۆ فادیمەش دروستی دەکەین. بەڵێ، ئەمە ڕسوایییە بۆ دابونەریتی نامووسپەرستی و پارێزەرانی”.

لە مەڕاسیمی پەردەلادان لەسەر پەیکەری فادیمە، لەگەڵ سەدان کەس بەشداریم کرد. گوێم دەگرت لە وتاری وەزیری هاوپەیوەستی بەم بۆنەوە، لەپڕ چاوم بە کچێک کەوت کە بۆم نائاشنا نەبوو، زۆرم لە خۆم کرد تا ناسیمەوە، سونگوڵی خوشکی فادیمە بوو، کە نزیک دە ساڵ لەوەوپێش دەبوو لە دادگادا بینیبووم، ڕووبەڕوو و چاوبەچاو بەرامبەر بکوژی خوشکەکەی، ڕەحیمی باوکی، لەنێوان پارێزەری بەرگری، کە یەکێک لە نووسەرانی ئەم کتێبە و پارێزەری گشتی دانیشتبوو. تەواو ژاکاو و لە پەلوپۆ کەوتبوو، بەڵام لە گورگێکی بریندارکراو دەچوو، کە بەو پەڕی دڕندەییەوە پەلامار دەدا، لەدژی باوکی سەرشکستە شایەتی دەدا. لە قووڵایی دەروونی خۆمدا بووم، ژنێک کە تا ئاستێک بە یەکتری ئاشنا بووین و لە کۆبوونەوەی ژناندا بینیبووم، بە چرپە پرسیارێکی لێکردم، “ئەگەر خەڵک لە کوردستاندا، بۆ هەر قوربانییەکی کوشتنی نامووسی پەیکەرێک دروستبکات، ئاخۆ دەبێت چەند دانە دابتاشێت؟” ماوەیەکی ویست تا وەڵامم دایەوە، “ئەو پەڕی یەک یان دوو دانە”. “مەبەستت ئەوەیە کە لەهەر مەیدان و چوارڕێگایەکدا”، ژنە هاوڕێکەم وتی. ” نا، مەبەستم لە هەر چوار پارچەکەی کوردستانە. ئەگەر هاتوو دەسەڵات لە کۆمەڵگادا، ژن لە مەیدانەکانی سیاسی و کۆمەڵایەتی بەدەر نەکات، هەر ڕۆژە یاسا و ڕێسایەک دەرنەکات بۆ هێشتنەوەی ژێردەستەیی ئافرەتان، شەو و ڕۆژ مەلای مزگەوتەکان بەرنەداتە گیانی کچان، بکوژانی کوشتنی نامووسی لەجیاتی دەستخۆشی و بەڵگە هۆنینەوە بۆیان، لە چواردیواری زینداندا حوکمی هەمیشەیییان بۆ دەربکات، خەڵکانێکی وەک ئەمانە دێنە ئاراوە، کە هەر ڕۆژەی بەشێوەیەک لەبەرامبەر نایەکسانیدا دەوەستنەوە، ئیتر ئەوسا کێ دەوێرێت ژنکوژی بکات”.

تەواوی ئەوەی لێرەدا دەیخوێنیتەوە، کاردانەوەی ناڕەزایەتی کۆمەڵگای سویدە بەرامبەر بە کوشتنی فادیمە ساهینداڵ. مەبەستی منیش لە وەرگێڕانی ئەم کتێبە بۆ سەر زمانی کوردی هەر ئەوەیە، چونکو پێموایە لە کوردستاندا، ئەو خێزانانەی کە دەستیان دەچێتە خوێناوی کچەکانیانەوە، زۆر دەگمەنن، بەڵام زۆربەی هەرە زۆری خەڵک، بە قبووڵکردن و ڕەزایەتدان کاردانەوەی خۆیان پیشاندەدەن. لەم پەیوەندەدا، لە ساڵی 2012دا، ماریانە سپانەر لە مێزگردی ئافتۆنبلادت دەنووسێت: “فادیــــمە تا حەز بکەیت، نەبەز و جوان بوو. بـــــەڵام ئابڕووی خێزانەکەی و خزمەکانی خۆی بردبوو. کەسوکاریشی ئێجگار زۆر بوون. لەوانەیە سێ سەد کەس لە سوید و هەر زۆر زێتریش لە زێدی باوباپیرانی. ئەوانە بێشمار بوون کە داوای گەڕانەوەی ئەم ئابڕوویەیان دەکرد. ئەوە باوکی بوو کە دەستی چووە خوێناوییەوە. بەڵام ئەوە داوای گەلێک خەڵک بوو، کە خوێناوەکەی بخورێتەوە”.

…………………………………………………………………….

پەراوێز:

1. کچانی باڵکۆن: تەکنیکێکی تازه‌ی کچکوشتنه‌، هه‌ر وه‌کو تەکنیکی په‌ره‌مێزته‌قینه‌وه‌کانی کوردستان یان به‌سه‌ردا کەتنه‌ ناو ته‌نووره‌وه‌ له‌ فه‌له‌ستین. ئه‌م شێوه‌ تازه‌یه‌ له‌ داهێنانی په‌نابه‌رانی دانیشتووی سویده‌. له‌م شێوه‌یه‌دا کچانی به‌سزمان، “هه‌ر له‌خۆوه”‌ له‌ باڵکۆنی خانووه‌ نهۆمییه‌کانیانه‌وه‌ ده‌که‌ونه‌ خواره‌وه‌ و گیانیان ده‌رده‌چێت. لایه‌نی “ئه‌رێنی” ئه‌م داهێنانە تازه‌یه‌ ئه‌وه‌یه،‌ که‌ پۆلیس چه‌ند گومانی هه‌بێت لەسەر ئەوەی‌ ئه‌م کوشتنه‌ پلانداڕێژراوه،‌ به‌ڵام زۆر سەختە بۆی بتوانێت بیسەلمێنێت، به‌پێچه‌وانه‌ی کوشتنی کوردییه‌وه‌‌ بۆ نموونه‌ (ئه‌گه‌ر واژه‌ی میدیای سوید به‌کار بهێنین، له‌ئاکامی زۆر دووباره‌بوونه‌وه‌ی ئه‌م دیارده‌یه‌ له‌ناو په‌نابه‌رانی کورددا)، که‌ تێیدا کوشتنه‌که‌ به‌ئاشکرا پلانداڕیژراوه‌ و بکوژ به‌پێی خۆی ده‌چێت بۆ لای پۆلیس یان پۆلیس ئەو زەحمەتە دەکێشت ده‌چێت بۆ لای.

2. ئۆلۆف پاڵمە Olof Palme: (1927 ــ 1968) سەرکردەیەکی سیاسی سویدی بووە، سەرۆکی پارتی سوسیال دەیموکراتی سوید بووە لە ساڵی 1968وە. لە نێوان ساڵی 1969 ــ 1976 و 1982 تا ڕۆژی کوشتنەکەی لە ساڵی 1986دا، سەرۆکوەزیرانی سوید بووە. یەکێک بووە لە بەشداربوونی ناڕەزایەتی دژی کوشتاری ئەمریکا لە ڤێتنام.

ئەگەر ژن وەک پایەیەکی سەرەکی کۆمەڵگا سەیر بکرێت ، ئەوا بۆ خۆی ژن لە هەر کوێیەکی ئەم دنیایە بێت دەکەوێتە ژێر حکومی یاسا و نەریتەکانەوە ، خۆ ئەگەر کۆمەڵگا خاوەنی سەرخانێکی گەورە بێت لە ڕۆشنبیری بۆ ئازادییەکان ، ئەوا هەمو مرۆڤەکان ، دەکەونە بەردەم حکومی یاساکانەوە و کۆدەنگیەک دەبێت لەسەر ماف و ئەرکەکان و هەر تاکێک خۆی بە بەرپرس دەزانێت بۆ بەرگریکردن لە یاسا و ئازادییەکان ، ژن لەم نێوەندەدا دەبێتە کارئەکتەرێکی چالاک و هەست دەکات کە ئازادە و لە بەرامبەریشدا خۆی بە بەرپرس دەزانێت بۆ ئازادی بەرامبەرەکانی ، بەڵام لەو کۆمەڵگایانەی کە تا ئێستاش کلتوری خێڵ وەک یاسای کۆمەڵایەتی کاری پێ دەکرێت و قۆناغی فیودالیان تەنها وەک دیکۆر بڕیوە ، ( لە زۆرێک لە وڵاتەکان مۆدێرنترین باڵەخانە و یاسای هات و چۆ و بزنس هەیە ، بەڵام ئازادییەکان لە ژێر سفرەوەن ، وڵاتە عەرەبیەکان بە نمونە ، هەمو شت وەک دیکۆر جوانە بەڵام ئازادی سفرە ، لە زۆرێک لە وڵاتە پێشکەوتوەکان داهاتی تاک و شاری ڕازاوە سفرە بەڵام ئازادیەکان بەرزن ، بە زمانێکی ئەدەبیانە باڵای بیناکان بەرزن بەڵام باڵای ئازادییەکان قەزەمن ) لێرەوە ژن دەبێتە کارئەکتەرێک کە لە دەرەوەی ویستی خۆی هەڵدەسوڕێنرێت و دادەماڵرێت لە هەمو بەهایەکی ئینسانی و خواست و تێگەیشتنی ئەو لە بوارەکاندا سفر دەکرێتەوە ، خۆ ئەگەر ژن کۆمەڵێک ئەرکی لەسەر بێت وەک دایکایەتی و ماڵ و خێزان و پاشانیش زۆرێک لە ژنەکان بەرپرسیاریەتیان هەیە لە دام و دەزگاکاندا ، ئەوا ژن وەک ڕۆحی خێزان کە دەکاتە یەکەی پێکهاتەی کۆمەڵگا ڕۆڵی سەرەکی دەبینێت .

سەرەڕای ئەم بەرپرسیاریەتیانە دەبێت بپرسین ئایا لە کۆمەڵگای ئێمەدا ژن وەک بونی خۆی و ئەو بەرپرسیاریەتەی لەسەریەتی تا چەندێ هەست بە مرۆڤ بونی خۆی دەکات ..؟
ئێستە لە باشور دۆخێکی ئابوری نالەبار دروست بوە ، کە دەستەڵات نەیتوانی لە ماوەی حکومڕانیدا دۆخێک لە ژێر خان دروست بکات تا بەردەوامی بدات بەسوڕی ئابوری و هەر لەوێشەوە خۆشگوزەرانی کۆمەڵایەتی مسۆگەر بکات ، بە گشتی لە سایەی ئەم دۆخەوە ئەم قەیرانانە دروست بون ، کە کاریگەری ڕاستەوخۆی هەیە لەسەر ژێر خانی تاک و خێزان ، کاتێک خێزان توشی ئەم حاڵەتە دەبێت ، جارێکی تر بەرکەوتن یەخەی ژن دەگرێتەوە و بە پلەی یەکەم ڕوبەڕوی ژن دەبێتەوە ، بەو مانایەی کە ژن پایەی بناغەیی خێزانە وەک دایک ، خۆ قەیرانەکان کە دروست دەبن ، ئەگەر لە کۆمەڵگایەکی زیندودا بێت ، ئەوا چی ژن و چی پیاو پێکەوە بەرپرسیاریەتیان دەکەوێتە ئەستۆ ، وە لەو کۆمەڵگایانەدا ، لەبەر بونی دام و دەزگای زیندو قەیران ماوەی کورتە ، بەڵام لە کوردستان و بەتایبەت لە باشور دوای ئەوەی بازاڕ ئیفلیج دەبێت و داهاتی تاک کەمدەبێتەوە ، لەبەر نەبونی ئەقڵێکی ئیداری ماوەکەی درێژ دەبێت ، زۆرێک لە پیاوەکان بێ کار دەبن ، ڕاستەخو کاریگەری نێگەتیڤی لەسەر خێزان بەجێ دێڵێ ، ئەمەش زیاتر ڕوبەڕوی ژن دەبێتەوە وەک بەرپرسی یەکەمی ماڵ و خێزان ، چونکە ژن کە ڕۆڵی دایکایەتی دەگێڕێت ، دەبێتە یەکەم قوربانی دەستی قەیرانەکان ، ئەو کات نەک ژن ناتوانێت وەک پێویستی ژیانی خۆی بژی ، بەڵکو دەبێتە قوربانی یەکەمی قەیرانەکان ، خۆ ئەگەر ژن کۆیلەی دایکایەتی بێت ئەوا لە قەیرانەکاندا ژن دەبێتە یەکەم قوربانی ، ئێستە ئەم دۆخەی کە هەیە ، دیسانەوە ژن وەک ئیدارەدانی خێزان دەبێت بزانێت چۆن مەمەڵە لەگەڵ داهاتی خێزاندا دەکات ، دەبێت ئاگای لە جۆری پەروەردە بێت ، دەبێت وەک شیف بزانێت چۆن مەتبەخ دەبات بەڕێوە ، دەبێت ئاگای لە نەستی پیاوێکی بێکار بێت وەک دکتۆرێکی دەرونی ، دەبێت لە ماڵدا ئاگای لە کارەبا و ئاو بێت ، لە جل وبەرگی مندالەکانی ، هەمو ئەمانە وا دەکات کە ژیان بۆ ژن تەسکتر بێتەوە نەتوانێت ممارەسەی ژیانی خۆی بکات ، خۆ ئەگەر قوڵ تر بڕوانین ئەوا لە ئاستی بونیادی پێکهاتنی یەکەی پێکهاتەی کۆمەڵگادا بونی حکومەتێک و ئیدارەیەکی تەندروست ، دەبێتە ئەو ژینگەیەی کە تاکەکان هەم هەست بکەن دەژین لە فەزایەکی تەندروستدا ، هەم بەرپرسیاریەتیش هەڵدەگرن ، بەڵام لەسایەی دۆخیکی نائەقڵانی و غیابی ئیدارە و حکومەتدا بە مانا ئیداری و ئابوری وکۆمەڵایەتی و سیاسی نەک دروشم ، ئەوا ژن دەبێتە یەکەم قوربانی دەرکەوتنی قەیرانەکان ، وەک ئەوەی کارئەکتەری سەرکی و بزوێنەری یەکەی پێکهاتەی کۆمەڵگایە .

ئێستە لە کوردستان بەشداری ڕێژەی ژن لە پۆستە باڵاکاندا نەک هەر ٢٥٪ نیە بەڵکو تا ئاستی سفرە ، خۆ ئەگەر لە پەرلەمان و لە ئیدارەکاندا ببێت ئەوا تا ئاستی وەزیر ڕۆشتوە ، بەڵام ئەم دۆخەی کە هەیە جگە لە پیاوەکان کە ڕۆڵێ تیا دەبینن ژنەکان بە وەزیرەکانیشەوە توانای بەشداریان نیە ، خۆ ئەگەر هەشبێت ئاوا تەنها وەک قسە هەیە ، دەبینین وەفدەکان ژنیان هەر تیا نیە ، قسەیەک هەیە دەڵێت نە کۆمەڵگا نە حکومەت کامڵ نابیت تا ژنان ڕۆڵی سەرەکی نەبین وەک پیاو تێدا ، خۆ ئەگەر ژن ڕۆڵێ هەبوایە و بەشداری چالاکی هەبوایە ئەوا لەسەر ئاستی دەرەوە دەبوە نمونەیەکی جوان ، ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە ئیرادەیەک نیە ئەو ڕۆڵە بەژن بدات ، دەبینین لەبەر ئەوەی پەکەکە ڕۆڵی ژنی وەک ڕۆڵی سەرەکی دابین کردوە چی کاریگەرییەکی لەسەر ئاستی جیهان دروست کردوە ، دەنگی شەقام و ناوەندی دەستەڵاتەکانی هەمو دنیای بۆ لای خۆی ڕاکێشاوە کە بوە بە شانازییەک بۆ هەر کوردێک لە هەر کوێ ی دنیادا بێت ، ئەمەش بەوەتە خاڵێکی بەهێز بۆ کورد و پەیەدە و یەپەژە و پەکەکە بۆ هاوکاری کردنی کورد ، بە جۆرێک لە مێژوی مرۆڤایەتیدا یەکەم جارە ژن بەو شێوە سەرەکیە ڕۆڵی دەبێت ، بەتایبەت لە بەرەکانی جەنگدا ، کار گەشتە ئەوەی زۆرێک لە ڕۆژنامە و گۆڤارە جیهانیەکان وێنەی ژنی گەریلایان دادەنا ، بەڵام لە باشور ئەم قەیرانانە هەن ، خۆ ئەگەر ژنێک سەرۆکی هەرێم بوایە ئێستە دۆخەکە نەدەگەیشتە ئەم شوێنە ، یان گەر ژن ڕۆڵی هەبوایە ئێستە دۆخەکە نەرم تر دەبو لەو ڕەقییەی کە ئێستە هەیە ، واتا ژن باشتر دەتوانێت لە دۆخە وەستاوەکان بپەڕیتەوە ، بۆیە تا ئەو ژینگەیە دروست نەبێت ژن بتوانێت ڕۆڵی هەبێت ، بەشدار بێت لە ناوەندەکانی دەستەڵاتدا وەک توانای خۆی ، ئەوا نە دەستەڵاتیکی تەندروست دەبێت ، نە حکومەتێکی باش ، گرنگە ژن بتوانێت ئەوەندە چالاک بێت ، بگاتە ئاستە بەرزەکان وەک سەرۆکایەتییەکان بە سەرۆکی هەرێمیشەوە ، ئەو کات دۆخەکە نەرم تر دەبێت وەک ئەو ڕەقی و وەستاوییەی ئێستە هەیە .

’’خێزانی ئێستا، خێزانی بۆرژوازی له‌سه‌ر چ بنه‌مایه‌ك دامه‌زراوه‌؟ له‌سه‌ر بنه‌مای سه‌رمایه‌ و داهاتی شه‌خسی. ئه‌م خێزانه‌ له‌ شێوه‌ هه‌ره‌ پێگه‌یشتووه‌كه‌یدا ته‌نها له‌ نێو
بۆرژوازیدا بوونی هه‌یه‌. له‌ كاتێكدا ته‌واوكه‌ری ئه‌م حاڵه‌ته‌ش نه‌بوونی به‌ كرده‌وه‌ی خێزانه‌ له‌نێو پرۆلیتاریا و له‌شفرۆشی گشتیه‌. خێزانی بۆرژوازی كاتێك له‌ناوئه‌چێ كه‌ ئه‌م ته‌واوكه‌ره‌ی له‌ناوبچێ و ئه‌م دوانه‌ش ته‌نها به‌ له‌ناوچوونی سه‌رمایه‌ له‌ناوئه‌چن. ئایا ئێمه‌ به‌وه‌ تاوانبار ئه‌كه‌ن كه‌ ئه‌مانه‌وێ كۆتایی به‌ چه‌وسانه‌وه‌ی مناڵان له‌لایه‌ن دایك و باوكه‌وه‌ بهێنین؟ ئێمه‌ دان به‌م تاوانه‌دا ئه‌نێین.

به‌ڵام ئێوه‌ ئه‌ڵێن كه‌ ئێمه‌ پیرۆزترین په‌یوه‌ندیه‌كان له‌ناوئه‌به‌ین كاتێك په‌روه‌رده‌كردنی كۆمه‌ڵایه‌تی ئه‌خه‌ینه‌ جێی‌ په‌روه‌رده‌كردنی ناوماڵ. ئه‌ی په‌روه‌رده‌كردنی خۆتان چییه‌؟ ئایا ئه‌ویش كۆمه‌ڵایه‌تی نییه‌ و به‌و هه‌لومه‌رجه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌ دیارینه‌كراوه‌ كه‌ له‌ سایه‌یدا ئێوه‌‌ له‌ ڕێی ده‌ستێوه‌ردانی ڕاسته‌وخۆ یا ناڕاسته‌وخۆی كۆمه‌ڵگاوه‌ له‌ ڕێی قوتابخانه‌ و شتی تره‌وه‌ پێی په‌روه‌رده‌ ئه‌كرێن؟ كۆمۆنیسته‌كان ده‌ستێوه‌ردانی كۆمه‌ڵگایان له‌ په‌روه‌رده‌دا دانه‌هێناوه‌، به‌ڵام ته‌نها هه‌وڵ ئه‌ده‌ن كه‌ شێوازی ئه‌م ده‌ستێوه‌ردانه‌ بگۆڕن و په‌روه‌رده‌ له‌ كاریگه‌ری چینی ده‌سه‌ڵاتدار بپارێزن. قسه‌ پوچه‌كانی بۆرژوازی سه‌باره‌ت به‌ خێزان و په‌ره‌وه‌رده‌، سه‌باره‌ت به‌ په‌یوه‌ندی پیرۆزی مناڵ و دایك و باوك ئه‌و كاته‌ زیاتر قێزه‌ون ده‌رئه‌كه‌وێ كه‌ به‌بۆنه‌ی كرده‌وه‌كانی پیشه‌سازی مۆدێرنه‌وه‌ په‌یوه‌ندیه‌ خێزانیه‌كانی پرۆلیتاریا له‌به‌ریه‌ك ئه‌ترازێ و مناڵه‌كانیان ئه‌بنه‌ كه‌ره‌سه‌ی بازرگانی و ئامێری كار. بۆرژواكان تێكڕا هاوار ئه‌كه‌ن: ئاخر ئێوه‌ كۆمۆنیسته‌كان ئه‌تانه‌وێ به‌ كۆمه‌ڵایه‌تی كردنی ژنان بخه‌نه‌به‌رده‌م. كاكی بۆرژوا ژنه‌كه‌ی ته‌نها وه‌ك ئامڕازێكی به‌رهه‌مهێنان ئه‌بینێ.

ئه‌و كه‌ گوێی له‌وه‌ ئه‌بێ كه‌ ئامڕازه‌كانی به‌رهه‌مهێنان ئه‌بێ به‌ كۆمه‌ڵ لێی به‌هره‌مه‌ند بن، ئیدی به‌ شێوه‌یه‌كی خۆرسك به‌ ئاكامێكی تر ناگات جگه‌ له‌وه‌ی هه‌مان شت ژنانیش ئه‌گرێته‌وه‌. ئه‌و ئه‌سڵه‌ن هه‌ر به‌لای ئه‌وه‌دا ناچێت كه‌ مه‌سه‌له‌ی بنه‌ڕه‌تی ئه‌وه‌یه‌ ئه‌و هه‌لومه‌رجه‌ نه‌هێڵی كه‌ ژنان ته‌نها وه‌ك ئامڕازێكی به‌رهه‌مهێنان ببینرێن.‘‘ مانیفێستی حزبی كۆمۆنیست_ به‌شی دوو: پرۆلیتاریا و كۆمۆنیسته‌كان.

مه‌سه‌له‌ی ژنان له‌ كوردستان زۆر جار به‌ شێوازی جیاواز باسی لێوه‌ ئه‌كرێ. بۆ نمونه‌ هه‌ندێك كه‌س ئه‌ڵێن كه‌ ژن له‌ كایه‌ی سیاسیدا كه‌مه‌. ئه‌ڵێن ڕێژه‌ی ژنان له‌ په‌رله‌مان و حكومه‌ت و داموده‌زگاكان كه‌مه‌. ئه‌ڵێن عه‌قڵیه‌تی خێڵه‌كی و پیاوسالاری و باوكسالاری باوه‌ بۆیه‌ ژن وا وه‌زعی خراپه‌. ئه‌ڵێن خه‌تای ژن خۆیه‌تی و به‌ڵا به‌سه‌ر خۆی دێنێ و نایه‌وێ ڕزگار بێ.
ئه‌ڵێن فه‌رهه‌نگ و كولتوری ژێرده‌سته‌یی ژن و ته‌نانه‌ت شه‌ریعه‌ت زاڵه‌ ئه‌گینا ژن ڕزگاری ئه‌بوو. ئه‌ڵێن ژنان عه‌قڵیه‌تی ڕۆشنگه‌ریان پێویسته‌…. یان كاتێ به‌ لێشاو ژنانێك ئه‌كوژرێن، باس دێته‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ ژن وه‌ك ئاژه‌ڵ سه‌یر ئه‌كرێ. ته‌نانه‌ت هه‌شن ئه‌ڵێن گه‌ر بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ بنه‌ماكانی ئیسلام ئیتر ژن موزعه‌زه‌ز و موكه‌ڕه‌م و موحته‌ره‌م ئه‌بێ و ئیتر ’’به‌هه‌شت ئه‌كه‌وێته‌ ژێر پێی ژنان ‘‘…… وه‌ زۆر شتی تر كه‌ به‌ ناوی ژن و چه‌وسانه‌وه‌ی سه‌ری و ڕزگاریه‌كه‌یه‌وه‌ ته‌واو ئه‌بێ. له‌سه‌ر ئه‌و جۆره‌ له‌ فیمینیزمی ئاینی كه‌ گوایه‌ ژن له‌ژێر سایه‌ی دیندا ڕێزداره‌، ئه‌مه‌وێ به‌ یه‌ك دێڕ بڵێم پوچی ئه‌و قسه‌یه‌ تاكه‌ یه‌ك چركه‌ش هه‌ڵناگرێ قسه‌ی له‌سه‌ر بكه‌ی.

هه‌موو ئه‌و ترێندانه‌ی تر كه‌ ئه‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ سه‌ر ئه‌وه‌ی ژن خۆی گرنگه‌، ئه‌بێ خۆی ڕزگار بكا، جێنده‌ر سروشتیه‌ و ئه‌بێ هه‌ر ببێ، دین نابێ له‌گه‌ڵ سیاسه‌ت و ده‌وڵه‌ت تێكه‌ڵ بێ، فه‌رهه‌نگ و كولتور بگۆڕدرێ، عه‌قڵیه‌تی خێڵه‌كی و عه‌شیره‌تی ئه‌بێ فڕێ بدرێ…. لێكدانه‌وه‌ و گریمانه‌یه‌كن كه‌ له‌به‌رده‌می خۆیان زیاتر هیچ نابینن. ئه‌وه‌ نابینن، ئاخر باشه‌ گه‌ر سه‌د ساڵ یاخود ته‌نانه‌ت هه‌زار ساڵ له‌مه‌وبه‌ر دیارده‌یه‌ك هه‌بووه‌، با بڵێین به‌رده‌باران، به‌ زۆر به‌شوودان، كوشتن له‌سه‌ر شه‌ره‌ف، لێدان له‌ ژن، سوكایه‌تی به‌ ژن، به‌ خزمه‌تكاركردنی ژن….. بۆچی له‌م سه‌رده‌مه‌دا و له‌ سه‌ده‌ی بیستویه‌كدا بوونیان هه‌یه‌؟! میراتی كۆنه‌ به‌ڵام بۆچی كۆمه‌ڵگای پڕ پیشه‌سازی و ته‌كنه‌لۆجیا و تۆڕه‌ فراوانه‌كانی كۆمه‌ڵایه‌تی و ته‌كنه‌لۆجی ده‌ستی به‌مه‌وه‌ گرتووه‌ و ئه‌یپارێزێ؟
ئه‌م مه‌سه‌له‌ و پاساوانه‌ی بۆ بۆچوونه‌كانی تر بوونی هه‌یه‌ و پێوه‌ی مه‌شغوڵن، بۆ كۆمۆنیستێك و هه‌ڵسوڕاوێكی ماركسیستی جگه‌ له‌ ڕووكه‌ش ناتوانێ شتێكی تر بێت. پرسیاری سه‌ره‌كی ئه‌بێ ئه‌وه‌ بێ كه‌ سه‌رچاوه‌ی ئه‌م شتانه‌ چییه‌؟ چونكه‌ كاتێك بۆ نمونه‌ باسی نه‌خۆشیه‌ك ئه‌كرێ له‌ كۆمه‌ڵگای سه‌رمایه‌داری هاوچه‌رخدا قسه‌ ته‌نها له‌سه‌ر ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ بۆچی میكرۆب، به‌كتریا یان ڤایرۆسی ئه‌و نه‌خۆشیه‌ بوونی هه‌یه‌، قسه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ له‌م دنیا پێشكه‌وتووه‌دا بۆچی هێشتا بوونی هه‌یه‌؟
گه‌ر ئێمه‌ له‌ مه‌سه‌له‌ی سه‌ره‌كی میتۆدۆلۆژی ماركس و به‌ پێی لێكدانه‌وه‌ی ماتریالیزمی دیاله‌كتیكه‌وه‌ سه‌یری بكه‌ین كه‌ هیچ دیارده‌یه‌ك له‌ خۆیه‌وه‌ نایه‌ته‌ بوون و له‌ خۆشیه‌وه‌ له‌ناو ناچێ، كه‌وایه‌ ئه‌بێ‌ له‌ كۆمه‌ڵگای ئێستادا بۆ ڕه‌گوڕیشه‌ی چه‌وسانه‌وه‌ی دژ به‌ ژنان بگه‌ڕێین.

دوای ئه‌وه‌ی كه‌ له‌سه‌ره‌وه‌ به‌ خودی مانیفێست ده‌ستمان پێكرد و نیشانمان دا كه‌ بۆرژوازی خودی ژنان وه‌ك ئامڕازی به‌رهه‌مهێنان ئه‌بینێ، با چاوێكیش له‌ به‌رنامه‌ی كۆمۆنیزمی كرێكاری، به‌رنامه‌ی دنیایه‌كی باشتر بكه‌ین. له‌ دنیایه‌كی باشترا و له‌ به‌شی دووی لانی كه‌مدا، یه‌كسانی ژن و پیاو، قه‌ده‌غه‌كردنی جیاكاری له‌سه‌ر بناغه‌ی ڕه‌گه‌زیدا هاتووه‌ كه‌:’’خودی‌ سته‌مكێشیی ‌‌و پلەدوویی‌ ژنان لە داهێنانی‌ نیزامی‌ سه‌رمایه‌داری‌ نییه‌. به‌ڵام سه‌رمایه‌داری‌ ئه‌م میراته‌ نه‌فره‌تهێنه‌ره‌ی‌ مێژووی‌ له‌وه‌‌پێشی‌ پەرەپێداوه ‌‌و كردوویه‌تیه‌ یه‌كێك له‌ كۆڵه‌كه‌كانی‌ په‌یوه‌ندیه‌ ئابووری‌‌ و كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانی‌ ئه‌م سه‌رده‌مه‌. ڕه‌گ ‌و ڕیشه‌ی‌ نایه‌كسانی ‌‌و بێمافیه‌كانی‌ ئه‌مڕۆی‌ ژنان، ناگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ بیروباوه‌ڕی‌ كۆن ‌و میراتی فیكری ‌‌و كه‌لتووریی‌ نیزام‌ و كۆمه‌ڵگا کۆن ‌و له‌ناوچووه‌كان ‌و په‌یامبه‌ران‌ و دیانه‌ته‌كانی‌ سه‌رده‌می‌ جاهیلیه‌ت، به‌ڵكو ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ كۆمه‌ڵگای‌ سه‌رمایه‌داری‌ پیشەسازی ‌و مۆدێرنی‌ ئه‌مڕۆ. ئه‌و نیزامه‌ی‌ كه‌ وه‌كو فاكته‌رێكی‌ گرنگی‌ ئابووری ‌‌و سیاسی‌ ده‌ڕوانێته‌ دابه‌شبوونی‌ ڕەگەزی‌ ئینسانه‌كان له‌مه‌یدانی‌ به‌رهه‌مهێناندا بۆ زامنكردنی‌ قازانجی‌ سه‌رمایه‌. مرونه‌ت بەخشین بە‌ هێزی‌ كار لە کارپێکردن ‌و دەرکردندا، پێكهێنانی‌ دووبه‌ره‌كی ‌‌و كێبه‌ركێ ‌‌و كێشمه‌كێشی‌ ناوخۆیی له‌نێو بەرەی‌ خەڵکی‌ كرێكاردا، زامنكردنی‌ بوونی‌ به‌شه‌ بێبەشترەکان له‌نێو خودی‌ چینی‌ كرێكاردا كه‌ له‌خواره‌وه‌ ڕاگرتنی‌ ئاستی‌ ژیانی‌ هه‌موو ئه‌م چینه‌ مه‌یسه‌ر ده‌كات‌، و سه‌ره‌نجام له‌كه‌داركردنی‌ هه‌ستی‌ ئینسانی ‌‌و چینایه‌تی‌ كۆمه‌ڵانی‌ كرێكار ‌و زیندوو هێشتنه‌وه‌ی‌ بیروبۆچوون ‌و ئه‌فكار ‌و ده‌مارگیریه‌ كۆن ‌و سواو ‌و ئیفلیجكەره‌كان، ئه‌مانه‌ خێروبه‌ره‌كه‌ته‌كانی‌ سته‌مكێشیی‌ ژنانه‌ بۆ سه‌رمایه‌داری‌ مۆدێرنی‌ ئه‌مڕۆ ‌و له‌هه‌مان كاتدا به‌شێكن له‌ كۆڵه‌كه‌كانی‌ كه‌ڵه‌كه‌ی‌ سه‌رمایه‌ له‌ دنیای‌ ئه‌مڕۆدا. به‌ده‌رله‌وه‌ی‌ كه‌ سه‌رمایه‌داری‌ له‌زاتی‌ خۆیدا ‌و به‌شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ له‌گه‌ڵ‌ یه‌كسانی‌ ژناندا دێته‌وه‌ یان نا، سه‌رمایه‌داری‌ كۆتایی‌ سه‌ده‌ی‌ بیسته‌م به‌شێوه‌یه‌كی‌ دیاریكراو خۆی‌ له‌سه‌ر ئه‌م نایه‌كسانیه‌ بیناكردووه ‌‌و به ‌سووك ‌و ئاسانی ‌‌و به‌بێ ‌بەرەنگاری‌ سه‌رسه‌ختانه ‌‌و زه‌بروزه‌نگاوی‌ ده‌ستبه‌رداری‌ نابێت.‘‘

شیكردنه‌وه‌ و وردكردنه‌وه‌ی وته‌كه‌ی ماركس و ئه‌نگڵس و ئه‌م به‌نده‌ی به‌رنامه‌ به‌سه‌ر واقعیه‌تی كوردستاندا ئه‌توانێ له‌ ڕاستی مه‌سه‌له‌كان نزیكمان بكاته‌وه‌. چی له‌وه‌ ساده‌تره‌ ژنان له‌سه‌ر كار ده‌ربكرێن و به‌ بیانوی خێزان ڕه‌وانه‌ی ماڵه‌وه‌ بكرێنه‌وه‌؟ واته‌ كردنیان به‌ به‌شێك له‌ سوپای هێزی كرێكاری بێكاركراو! پاشان چیش له‌وه‌ ئاسانتره‌ كه‌ ئه‌م به‌شه‌ له‌ چینی كرێكار كه‌ ڕه‌وانه‌ی ماڵ كراوه‌ و ته‌واوی كاری ماڵ، به‌خێوكردنی مناڵ، خواردن ئاماده‌كردن و جلشتن و ماڵداری به‌ گشتی، كه‌ به‌بێ كرێ ئه‌بێ ئه‌نجامی بدات، بكرێ به‌ گژی چینی كرێكاردا؟ بۆرژوازی به‌مه‌ دووبه‌ره‌كی و به‌گژدایه‌كردن ئه‌خوڵقێنێ. چ جای سوكایه‌تی و لێدان و توندوتیژی ناوماڵ و كۆمه‌ڵگا كه‌ هه‌ستی ئینسانی و چینایه‌تی ئه‌م به‌شه‌ له‌ چینی كرێكار له‌كه‌دار ئه‌كات.

چ جای ئه‌وه‌ی كه‌ ژن ئه‌بێ قبوڵی بكات كه‌ ئامڕازێكی به‌رهه‌مهێنانه‌، به‌رهه‌مهێنانی خواردن و هه‌موو خزمه‌تگوزاریه‌كان بۆ خێزان به‌ خۆڕایی و له‌وه‌ش واوه‌تر ئامڕازی دووباره‌ به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ی نه‌سڵی ئینسانیشه‌. ئه‌بێ سه‌رباری هه‌موو ئه‌و ئه‌رك و قورسایی و سوكایه‌تیه‌ ئه‌وه‌ش له‌ ئه‌ستۆ بگرێ كه‌ نه‌وه‌كانی چینه‌كه‌ی خۆی بۆ سبه‌ینێی سه‌رمایه‌دار، بۆ ده‌سته‌به‌ركردنی قازانجی سه‌رمایه‌دار، بۆ زێده‌بایی دووباره‌ به‌رهه‌م بهێنێته‌وه‌. ته‌نانه‌ت كوشتنی ژنان، كه‌ له‌ كۆمه‌ڵگای كوردستاندا كیمیابارانی هه‌ڵه‌بجه‌ش شان له‌ شانی نادات بۆته‌ ئه‌و زۆمبیه‌ وه‌حشی و ترسناكه‌ی كه‌ ژنانێك كه‌ ناكه‌ونه‌ ژێر چه‌قۆی ژه‌نگاوی پیاوسالاری و دڕه‌نده‌یه‌تی شه‌رفپاراستنه‌وه‌، ئه‌بێ كۆڵێك مه‌منون بن و به‌و جێگه‌وڕێگایه‌ی كه‌ باسمان كرد ڕازی بن، ته‌نها به‌ نرخی ئه‌وه‌ی له‌ ژیاندا بمێننه‌وه‌ و بتوانن دووباره‌ به‌رهه‌مهێن بن.

به‌رهه‌م بهێنن تاكو كرێكارێك كه‌ سه‌رچاوه‌ی قازانج و كه‌ڵه‌كه‌ی سه‌رمایه‌یه‌ بۆ چینی ده‌سه‌ڵاتدار هه‌میشه‌ هه‌بێ، به‌رهه‌م بهێنن تاكو ته‌نانه‌ت سوپای چه‌كداری حزبه‌كان، حزبه‌كانی كوردایه‌تی و میلیشیاكانیان دابین بكه‌ن. به‌ڵێ، ژنان ئامڕازێكی به‌رپرسن له‌ به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ی هێزی پێشمه‌رگه‌یه‌ك كه‌ بۆ پاراستنی ده‌سه‌ڵات و پاره‌ و سه‌روه‌ت و سامانی چینی باڵاده‌ستی كورد پێویسته‌.

له‌ ژنه‌ كنگر فۆرشه‌كانی سه‌رشه‌قامه‌كانه‌وه‌ تاكو ژنانی ئاواره‌ی ژێر جه‌مه‌لۆن و كوخه‌ نایلۆنیه‌كان، تاكو كرێكاران و فه‌رمانبه‌رانی نه‌خۆشخانه‌كان، قوتابخانه‌كان، زانكۆكان، تاكو ژنه‌ قه‌ڵه‌مبه‌ده‌سته‌كان، تاكو ژنه‌ ناچاركراوه‌كان به‌ له‌شفرۆشی…… هه‌مووی چاوی ته‌ماحی سه‌رمایه‌داری له‌سه‌ره‌ وه‌ك ئامڕازێكی به‌رهه‌مهێن یاخود به‌رهه‌مهێنه‌ره‌وه‌ تاكو نه‌وه‌ له‌سه‌ر نه‌وه‌ی كرێكاری خامۆش و چاوله‌ده‌ست، هه‌رزان و له‌ژێر هه‌ڕه‌شه‌ی بێكاركردن و ته‌نانه‌ت میلیشیای پارێزه‌ری ده‌سه‌ڵات پێبگه‌یه‌نێت، جا چ به‌ ئیستغلاكردن و لاقه‌كردن و ناچاركردنی ژنان به‌ له‌شفرۆشی بێ یاخود به‌ شێوازی تر… ئیتر ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌ووترێت مه‌سه‌له‌ فه‌رهه‌نگه‌، خێزانه‌، توندوتیژیه‌، وابه‌سته‌یی ژنه‌ به‌ ئابوری پیاو و شتی له‌و بابه‌ته‌وه‌، هه‌مووی ده‌رهاویشته‌ی دیارده‌یه‌كی بنه‌ڕه‌تیتر و بناغه‌ییترن نه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ خه‌تای پیاوه‌ وه‌ك ڕه‌گه‌زێكی تر و پیاوسالاری و شتی له‌م بابه‌ته‌یه، وه‌ك دیارده‌یه‌كی سه‌ربه‌خۆ‌.
كه‌وایه‌ گه‌ر هیچ دیارده‌ و شتێك له‌ خۆیه‌وه‌ په‌یدا نابێ و هه‌رواش نافه‌وتێ مه‌بده‌ئێكی سه‌ره‌كی بێ، ئه‌توانین له‌وه‌ تێبگه‌ین كه‌ چه‌وسانه‌وه‌ و پله‌دووی ژنان سه‌رچاوه‌كه‌ی ده‌سه‌ڵاتی بۆرژوازی كورده‌ و كاری پێیه‌تی و ئه‌یپارێزێت و ئه‌یهێڵێته‌وه‌. به‌هۆی كۆمه‌ڵایه‌تی نه‌بوونی كاری ناوماڵه‌وه‌ و نه‌دانی هیچ بیمه‌یه‌ك به‌ ژنانی بێكار ده‌سه‌ڵاتی بۆرژوازی كورد ملیاره‌ها دۆلار بۆ خۆی گل ئه‌داته‌وه‌… ئیتر بوونی فه‌رهه‌نگی پیاوسالاری و پاراستنی یاسا و ڕێسا دینیه‌كان و ئه‌و یاسایانه‌ی بره‌و به‌ ژێرده‌سته‌یی و پله‌دوویی ژن ئه‌ده‌ن سه‌رخانێكن كه‌ بۆ ئه‌و ژێرخانه‌ پێویستن. بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌م چه‌وسانه‌وه‌یه‌ش له‌ناوببرێ، ئه‌بێ ئه‌و سه‌رچاوه‌یه‌ له‌ناوببرێ و هه‌ڵبوه‌شێنرێته‌وه‌ هه‌روه‌ك ماركس و ئه‌نگڵس له‌ مانیفێستدا جه‌ختیان له‌سه‌ر كردۆته‌وه‌، واته‌ سۆشیالیزم كه‌ ئه‌بێ هه‌موو ئه‌و دیاردانه‌ی سیستمی سه‌رمایه‌داری كوردستان هه‌ڵبوه‌شێنێته‌وه‌.

ئه‌مه‌ به‌ مانای ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ ئێمه‌ ئه‌بێ ده‌ستمان كورت بهێنێ له‌وه‌ی خه‌بات بكه‌ین بۆ هه‌رجۆره‌ باشبوونێك له‌ ژیانی ژناندا، له‌ پایه‌داریبوونی ڕێزیاندا له‌ خێزان و كۆمه‌ڵگادا، له‌ به‌ده‌ستهێنانی ئازادی و مافه‌كانیاندا، له‌ كۆتاییهێنان به‌ كوشتنی به‌ لێشاوی ژناندا، له‌ بڕینی ده‌ستی دین و شه‌ریعه‌ت به‌سه‌ر ژیانیاندا.… به‌ڵام گه‌ر بمانه‌وێ كۆتایی به‌ ژێرده‌سته‌یی و پله‌دوویی ژنان بهێین ئه‌بێ بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ بناغه‌كه‌ی. ئه‌م ئاوه‌ له‌ سه‌رچاوه‌وه‌ لێڵه‌!

٨ ی مارسی ٢٠١٧

(ئه‌م نووسینه‌م به‌ بۆنه‌ی 8 ی مارسه‌وه‌ پێشكه‌شه‌ به‌ هه‌موو ئافره‌تێكی به‌شمه‌ینه‌ت).

هێشتا نه‌مانتوانیوه‌ وه‌كو كیان، وه‌كو كیانی مرۆیی ته‌ماشای كه‌سایه‌تی ئافره‌ت بكه‌ین، ته‌نها وه‌ك له‌ززه‌تی سێكسی نه‌بێ. هه‌میشه‌ نیگای نه‌ستانه‌ی له‌خۆوه‌ی ئێمه‌ی پیاو له‌ساته‌وه‌ختی یه‌كه‌مدا، نیگایه‌كی برسی سێكسییه‌. ئێمه‌ ته‌نها به‌م نرخه‌ ئافره‌تمان ده‌وێ.

هه‌موو شتێك له‌ ئافره‌تدا لای ئێمه‌ هێمای سێكسه‌ (بێ گومان من له‌ بایه‌خی بنجی سێكس كه‌م ناكه‌مه‌وه‌)، به‌ڵام ئێمه‌ له‌مه‌شدا به‌ سووكی ته‌ماشای سێكس (غه‌ریزه‌ی سێكسی ئافره‌ت) ده‌كه‌ین: زوو لێی تێر ده‌بین. لێره‌شه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م تێربوونه‌ ئافره‌ت (ژنه‌كانمان) به‌ها و نرخی جارانیان نامێنێ و زوو له‌به‌رچاومان ده‌كه‌ون. لێره‌شه‌وه‌ پیاو ئافره‌ته‌كه‌ی وه‌ك كیانێكی مرۆیی له‌به‌رچاو ده‌كه‌وێ. واته‌ هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ ژن نرخی ئینسانیی لای پیاوه‌كه‌ی نه‌بووه‌.

گرفته‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ پیاو مافی سێكسیش هه‌ر به‌ خۆی ده‌به‌خشێ و شه‌رعیه‌تی ئه‌م غه‌ریزه‌یه‌ هه‌ر له‌ خۆیدا ده‌بینێ. واته‌ ئافره‌ت ته‌نها وه‌ك ئامرازێك بۆ تێركردنی ئاره‌زووی سێكسی خۆی ده‌بینێ. له‌مه‌وه‌ ئه‌و ته‌سه‌ووڕی ئه‌وه‌ ناكا، كه‌ سێكس لای ئافره‌تیش غه‌ریزه‌یه‌كی بنجییه‌ و وه‌ك خۆی بایه‌خی زۆری هه‌یه‌ و ئامانجی له‌ززه‌تی ژیانی تایبه‌تی ئه‌ویشه‌. له‌مه‌وه‌ پیاوی ئێمه‌ – له‌ ڕووی توانا و پێداویستی و حه‌زی سێكسه‌وه‌ – پێی ئاساییه‌، كه‌ له‌ ژنێكی زیاتر هه‌بێ و كاری سێكسی له‌گه‌ڵ چه‌ند ژنێكدا بكا (‌فره‌ژنیی)، به‌ڵام هه‌رگیز بۆ ئافره‌ت ته‌سه‌ووڕی ئه‌مه‌ ناكا و پێی وایه‌، كه‌ ئه‌مه‌ كوفرێكی گه‌وره‌یه‌ و دنیا ده‌ڕووخێ.

من له‌ هیچ پیاوێكم گوێ لێ نه‌بووه‌ بڵێ ئه‌و حه‌زه‌ هه‌مه‌ڕه‌نگه‌ سێكسییه‌ی من هه‌مه‌ و به‌ ئاشكرا باسی ده‌كه‌م و نایشارمه‌وه‌، لای ئافره‌تیش هه‌مان شته‌. هیچ پیاوێك له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا ئه‌م ته‌سه‌ووڕه‌ی (ئه‌م حه‌قیقه‌ته‌ی) پێ قبووڵ ناكرێ. ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ به‌ده‌رده‌خا، كه‌ چۆن پیاو ئافره‌ت به‌ ئامانجی حه‌زی سێكسی خۆی ده‌زانێ (به‌ڵام ئه‌م ئامانجه‌ بۆ ئافره‌ت قبووڵ ناكا، واته‌ ناهێڵێ ئه‌و ئامانجی حه‌زی سێكسی ئافره‌ت بێ. لێره‌وه‌ ئافره‌ت بۆ پیاو هه‌م ئامانجه‌ و هه‌م ئامراز). ئێمه‌ هه‌موومان ڕۆژانه‌ لێره‌ و له‌وێ ده‌بیستین، كه‌ پیاوه‌كان له‌ نێوان خۆیاندا (هه‌ندێك جار به‌ شێوازی گاڵته‌) به‌ یه‌كدی ده‌ڵێن: ((نایكه‌یته‌ دوو؟…))، واته‌ دووه‌مین ژن ناهێنی؟ هه‌ڵبه‌ت ئه‌مه‌ به‌ مه‌به‌ست و پاڵنه‌ره‌ سێكسییه‌كه‌وه‌ ده‌گوترێ. واته‌ له‌پشت ئه‌م قسه‌یه‌، ‌پاڵنه‌ری سێكس هه‌یه‌. خۆ له‌ به‌هه‌شتیشدا (به‌ تایبه‌تیش به‌ مه‌فهوومه‌ ئیسلامییه‌كه‌ی) نیعمه‌تی كاری سێكسی ته‌نها به‌شی پیاوانه‌، ئافره‌ت هیچ حیسابێكی بۆ ناكرێ (ئه‌ی باشه‌ بۆ حه‌فتا حۆری پیاویش بۆ ئافره‌ته‌كان دیاری نه‌كراوه‌؟ چووزانم! یان هه‌ر ناوێكی دیكه‌ی هه‌بوایه‌). لێره‌وه‌ ئافره‌ت به‌شێكه‌ له‌ موڵكی ئاره‌زووی سێكسی پیاو؛ هه‌روه‌ك چۆن به‌شێكی كۆیله‌ و ملكه‌چپێكراویشه‌ له‌ ئیراده‌ و له‌ ده‌سه‌ڵاتی پیاو.

به‌ختیار محه‌مه‌د

ئه‌مڕۆ شه‌ممه‌ 21/1/2017 جیهان شاهیدی یه‌کێک له‌گه‌وره‌ترین رێپێوان و خۆپیشاندانی ناڕه‌زایه‌تی ژنان وخه‌ڵکی ئازادیخواز، به‌دژی تره‌مپی سه‌رۆکی ئه‌مریکا بوو. ‌دوێنێ هاوکات له‌گه‌ڵ مه‌راسیمی سوێندخواردنی یاسایی تره‌مپ و ده‌ساوده‌ستپیکردنی ده‌سه‌ڵات خۆپیشاندان وناڕه‌زایه‌تی جه‌ماوه‌ری به‌ڕووی هاتنه‌سه‌رکاری تره‌مپ 45 هه‌مین سه‌رۆکی ئه‌مریکا، ناوه‌ندی شاره‌گه‌وره‌کانی وه‌ک نیورکو واشنتۆنی گرت و وخه‌ڵکی ناڕازی جارێکیتر ده‌نگی ناوتنیان به‌ترامپ به‌گوێی کۆمه‌ڵگای به‌شه‌ریدا دایه‌وه‌.‌ به‌ڵام ناڕه‌زایه‌تیه‌کانی ئه‌مڕۆ زۆر بێوێنه‌و گه‌وره‌تر هاوکاتی هاتنه‌مه‌یدانی خه‌ڵکی ناڕزای له‌واشنتۆن که‌نیو ملیۆن که‌س به‌شداربوون له‌خۆی نمایشکرده‌وه‌ وزیاتر له‌ 600 شاری تر له‌ئه‌مریکاو وڵاتانی جیهانی گرته‌وه‌. ئه‌گه‌رچی ئه‌م خۆپیشاندانانه‌ له‌ژێر ناونیشانی رێپێوانی ژنان دا راگه‌یه‌نرا، به‌ڵام هاوکات پیاوانی یه‌کسانی خوازو ئازادیخواز به‌شداریان تێدا کرد.

شایانی باسه‌ خۆپیشاندان وناڕه‌زایه‌تیه‌کان‌، به‌جیا له‌واشنتۆن که‌نیو ملیۆن که‌س به‌شداری تێدا کرد، له‌شاره‌کانی بۆستن، نیویۆرک، شیکاگۆ و لۆس ئه‌نجلوس به‌ڕێپێوانی گه‌وره‌وه‌ ده‌رکه‌وت وه‌ له‌زۆریکی تر له‌شاره‌کانی ئه‌مریکادا خۆپیشاندانی ناڕه‌زایه‌تی و رێپێوان ئه‌نجامدرا. هه‌روها له‌زۆرێک له‌شاره‌کانی تری وڵاته‌کانی دنیادا رێپێوان و ناڕه‌زایه‌تی سازدراو له‌م شارانه‌ی تری دنیادا به‌گه‌وره‌یی رێپیوان خۆی نیشاندا وه‌ک ” له‌نده‌ن، سدنی، به‌رلین، تۆکیۆ، پاریس و باشوری ئه‌فریقا. هه‌روه‌ها رێپێوانی له‌نده‌ن سه‌د هه‌زار که‌س به‌شداری تێداکرد که‌ له‌دوانزه‌ی نیوه‌ڕۆوه‌ کۆبونه‌وه‌و رێپیوانی ناڕه‌زایه‌تی ده‌ستی پێکرد تا دوای نیوه‌ڕۆیه‌کی دره‌نگ 3:30 ی دوانیوه‌ڕۆ که‌خۆپیشاندانه‌که‌ له‌ناوه‌ندی شاری له‌نده‌ن له‌ کاتژمیر 2 وه‌ سه‌ره‌تاکه‌ی گه‌شتبوو‌، کۆتایی رێپیوانه‌که‌ کۆتاییه‌که‌ی نه‌گه‌شتبووه‌ ناوه‌ندی شاری له‌نده‌ن.

ئه‌وه‌ی له‌م رێپێوان و ناڕه‌زایه‌تیانه‌دا ده‌رکه‌وت و به‌رچاو بوو، راگه‌یاندنی رێپێوانه‌کان له‌لایه‌ن رێکخراوه‌کانی ژنانو له‌ژیر ناونیشانی رێپیوانی ژناندا بوو، به‌ڵام به‌ملیۆن له‌پیاوانی یه‌کسانیخوازو ئازادیخوازو سۆسیالسیت به‌شداریان تێداکرد. به‌ هه‌زاران له‌ که‌سایه‌تی به‌رچاوی جیهانی له‌ئه‌کته‌رو نوسه‌رو رابه‌رانی کرێکاری و کۆمۆنیست و ئینساندۆست و فمینست به‌شدریان تێداکرد.

ئه‌مڕۆ فه‌زای ئه‌و شاره‌ گه‌ورانه‌ی دنیا فه‌زای ژنانی ناڕازی به‌تره‌مپ و دنیای سه‌رمایه‌داری ده‌سه‌ڵاته‌ نا یه‌کسان و دژی ئینسانی بۆرژوازی و حکومه‌ته‌کانیان بوو، له‌وتنه‌وه‌ی شیعاره‌کانیان، به‌رزکردنه‌وه‌ی پلاکارته‌کانیان و قسه‌وباسی رابه‌رانی ژناندا له‌کۆبونه‌وه‌کانیاندا له‌ناوه‌نده‌کانی شاردا ئیشاره‌یان پێدا، که‌به‌ده‌یان هه‌زار پلاکارت به‌شیعاری دژی راسیستی و دژی ژن و دژی په‌نابه‌ری تره‌مب به‌رزکرابوونه‌وه‌.

رێپێوانی ناڕه‌زایه‌تی ژنان له‌مڕۆدا دژی تره‌مپ و ده‌سه‌ڵاته‌ بۆرژوازی و سه‌رمایه‌داریه‌که‌ی خۆی و سه‌رجه‌م نه‌هامه‌تیه‌کانی که‌ئه‌مجۆره‌ ده‌سه‌ڵاتانه‌ به‌سه‌ر کۆمه‌ڵگای ئینسانیدا هێناویانه‌، ئه‌مه‌ په‌یامی به‌ره‌ی ئازادیخوازو مرۆڤ دۆسته‌ به‌دژی زه‌لکاوێک له‌سیسته‌می سه‌رمایه‌داری دروستیان کردوه‌، ئه‌م رێپێوانانه‌ راستی ئه‌وه‌ ده‌سه‌لمێنێت که‌دنیای سه‌رمایه‌داری ئه‌مڕۆ به‌ده‌ست که‌مایه‌تیه‌کی مافیاو تاڵانچی و لۆمپێنی وه‌ک تره‌مپه‌وه‌یه‌، که‌به‌دژی زۆری زۆری کۆمه‌ڵگان، که‌ئه‌وانه دورونزیک دیفا‌ع له‌تره‌مپ ده‌که‌ن ده‌بێ بڕۆن. رێپیوان و خۆپیشاندانی ناڕه‌زایه‌تی ئه‌مڕۆ ته‌نیا په‌یام نه‌بوو بۆ تره‌مپ و ده‌سه‌ڵاتێک وه‌ریگرتووه‌، به‌ڵکو بۆ سه‌رجه‌م نیزامی سه‌رمایه‌داریه‌ که‌کۆمه‌ڵگای ئینسانی له‌شه‌ڕو کوشتارو برسێتی و کاولکاری و تیرۆردا راگرتووه‌و ده‌بێ بڕوات. رۆشتنی هه‌موو تره‌مپه‌کان و ده‌سه‌ڵاته‌کانیان به‌ستراوه‌ به‌هێزی رێکخراوی چینی کرێکارو وشیاری چینایه‌تیه‌وه‌ له‌ژێر سایه‌ی بیرو بۆچونی سۆسیالیزم و کۆمۆنیستیدا.

کۆمەڵگای کوردستان وەک بەشێک لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کۆمەلگایەکی پیاوسالارە، هەڵاواردنی جنسی و چەوساندنەوەی ژنان بۆتە بەشێک لە هەویەتی بنەڕەتی دانیشتوانەکەی، سەر تا پای کۆمەڵگا بە پیاوسالاری پۆڵین کراوە لە ئەدەبی ئاسایی قسەکردنی ڕۆژانەوە تا دەگاتە سیستەمی پەروەردە و سەرجەم جومگەکانی کۆمەڵگا و شێوازی ڕێکخستنی بازار و شوێنی کار و .. هتد. پیاوسالاری لە عەقڵی گەورە و بچوک، ژنان و پیاوان چەقی بەستووە و ڕەنگدانەوەی هەیە لە سەرجەم هەڵسوکەوتماندا، هیچ کوڕێک نیە خۆی بە زیاتر و باشتر نەزانێت لە کچ وە هەروەها بە پێچەوانەشەوە ئەو عەقڵیەتە جۆرێک ژنانی ڕام کردووە کە هیچ کچێک نیە خۆی بە کەمتر نەزانێت لە کوڕ.

کۆمەڵگای کوردی و بە تایبەتی ژنان تەنها دوو ڕێگایان لە بەردەم دایە، ڕێگای یەکەم ئەوەیە تەسلیمی ئەم واقێعە تاڵە بین و هەتا هەتایە گۆرانی “دونیا هەر وابووەو هەر واش دەمێنێ” بڵێینەوە و داماو و کنەفت و کۆیلە بەم دەردەوە بناڵێنین یان ڕێگای دووەم هەڵبژێرین و ڕاپەڕین کەین دژی ئەم پلە دوییە، ڕاستە وەها بووە بەڵام نابێت وەها بمێنێت، ئەوە ئینسانە زیندووەکانی ئەمڕۆن دیاری دەکەن سبەینێ دەبێت چۆن بێت. نابێت شەپۆلی پیاو سالاری هەتا هەتایە ئەمبەر و ئەوبەر بمانبات، دەڵێن ماسیە زیندوەکان ئەوانەن کە بە دژی شەپۆلەکانەوە دەجوڵێن نەک ئەوانەی کە شەپۆل لەگەڵ خۆی دەیانبات.
زۆربەی ژنان ڕێگای خۆپاراستن لە کێشە و خۆ گونجاندن لە گەڵ واقێع و تەسلیم بوون بە هەلومەرجەکەو پیاوسالاریان هەڵبژاردووە، هەر ئەوەش هۆکاری سەرەکی درێژ بونەوەی تەمەنی سیستەمی دژە ژنە. خۆ سانسۆر کردن بۆ خۆپاراستن لە بارگرژی ملدانە بە دۆخی دەرەجە دوویی.

خەبات بۆ گۆڕینی دۆخی ژنان سەرەتایی ترین هەنگاوە بۆ هەر ژنێک کە بیەوێت وەک ئینسانێک و کائینێکی سەربەخۆ پێ بخاتە دونیای بونەوە، بۆ هەر ژنێک کە بیەوێت لە هەر بوارێکی تردا خەبات بکات، ئەگەر ژن لەمافی ئینسانی بەهرەمەند نەبێت چی لە دۆخەکە دەگۆڕێت دوێنێ ناسیۆنالیزمی عەرەبی حاکمیەتی کردووە ئەمڕۆ ناسیۆنالێزمی کورد. دەڵێن: “ڕۆژێک لە چۆڵەوانێەک دز و جەردە دووای مەلای مەشهورە دەکەون مەلا بە کەرەکەی دەڵێت خێرا غاردە با نەمان گرن، کەرەکە لە وڵامدا دەڵێت بە قوربان خەمی خۆتت بێت و خۆت قوتار دە، من کە بارم چل مەن بێت چە جیاوازی تۆ و ئەوان هەیە بۆ من.”
ژن نیە ڕۆژانە پریشکی نیزامی پیاوسالاری بەرنەکەوێت و ئازار نەبینێت، زۆربەی ژنان لە ژیانی ڕۆژانەیان جارێک یان چەند جار توشی حاڵەتی وەها دەبن کە لە مێشکی خۆیان بڵێن ئەگەر ژن نەبونایە جۆرێکی تر هەڵوێستیان دەگرت. هەمو ژنان یەکێک کەم و یەکێک زۆر ڕۆژانە هەست بە پلە دوویی ژن بوون دەکەن.

ژنانی کوردستان دەبێت کۆمەڵێک پرسیار لە خۆیان کەن و بە دووای وەڵامی پرسیارەکان کەون. ئایا دۆخی ژنان لە سەرجەم کۆمەڵگای بەشەری ئەم کۆیلایەتیەیە؟ سەرچاوەی ئەم هەڵواردن و چەوساندنەوەیە لە کوێوە هاتوە؟ ئەزەڵی و ئەبەدیە؟ بۆچی ماوەتەوە؟ چۆن خەباتی بەرانبەر کراوە؟ کۆمەڵگا پێشکەوتوەکان چیانکردووە لە گەڵ ئەم کێشەیە؟ شەڕی یەکسانی چیە؟ یەکسان لەگەڵ کێ؟ یەکسانی لە چی؟ شەڕ لەگەڵ کێ؟ ئەمانە و کۆمەڵێک پرسیاری تر، ئەگەر جەختیان لە سەر کەین ڕۆشنایەک دەخاتە بەردەم خەباتمان.
بە درێژایی مێژو دەسەڵاتداران و پاوەندخوازان هەوڵیان داوە، جیاوازی سروشتی، جوغرافیایی و جیاوازی باوڕ بکەنە ئامرازێک بۆ بەشبەش کردن و دابڕاندن ئینسانەکان لە یەکتر، لەم ڕێگایەوە ئاگری ناکۆکیان خۆش کردووە و شەڕیان ناوەتەوە. ئەم میتۆدە لە دینەکان زۆر بەرجەستەیە و بە ئاشکرا دەڵێت لە ناو گیانداراندا بەشەر پلە وپایەی بەرزترە، لە تەورات خێڵی بەنی ئیسرائیل، لە ئینجیل تایفەی مەسیح و لە قورئان ئۆمەتی ئیسلام باشترین و تایبەتن، لە هەر سێ دینەکەش تێکڕا بە هاو دەنگ ژن خراپ و سەرچاوەی شەڕن.
شەڕی مافەکانی ژنان، شەڕی سەلماندنی هەویەتی ئینسانی ژن شان بە شانی پیاوان، شەڕی رزگارکردنی ژنان لە کۆیلایەتی و ژێر دەستەیی و هەڵواسراوی، شەڕی ئەوەی کە ژنان خاوەن جەستە و بڕیاری خۆیان بن، شەڕی نێوان ڕەگەزی نێر و مێ نیە، ئەم شەڕە بەربەرەکانێی کەلتور و سروشتی سەرەتایی ئینسانە، سروشتی سەرەتایی ئینسان وەک هەر حەیوانێکی تر لاشعور و دڕندە بووە، هەرچی زەمان تێدەپەڕێت ئینسان بە جیاواز لە بونەوەرەکانی تر بە هۆی عەقڵ و هۆشیاریەوە تەکوینی ژیانی خۆی دەکات و لەو سروشتە وەحشیە دور دەکەوێتەوە، بەشەر بە پێی ئەزمون و داهێنانی نوێ ڕۆژانە کەلتوری خۆی ئابدەیت دەکات. ئاستی کەلتوری دیاری دەکات بۆ هەر کۆمەڵگایەک کە چەندە لە سروشتی سەرەتایی فاسیلەی گرتوە و چەندە توانیویەتی یاساکانی جەنگەڵ بگۆڕت و بە پێی زانستی سەردەم پەیوەندیە کۆمەڵایەتیەکانی ئابدەیت بکات.

هەر لە سەر ئەم تیئۆریە شەوەیە کە دەڵێت شەڕی یەکسانی نێوان ژن و پیاو، بەرەنگاری کەلتورە لەگەڵ سروشتی سەرەتایی ئینسان دەگەینە ئەو دەرئەنجامەی کە، هەڵسوکەوتکردن لە گەڵ ژنان دەتوانێت پێوەر بێت بۆ دیاریکردنی ئاستی پێشکەوتن و دەوڵەمەندی کەلتوری.
سروشتی سەرەتایی ئینسان بەشێک بوە لە یاسای جەنگەڵ، بە پێی قاعیدە و قەواعید هەرکام عەزەڵەی زیاتر بێت دەبێت بە سوڵتان و لەم ڕوانگەیەوە دەسەڵات و ماف دابەش دەکرێت. ئێستاش زۆر جا گوێمان لەوە دەبێت، سروشت ژنانی لاواز دروست کردووە و دروشمی یەکسانی بە مانا و بێ سودە. ڕاستیەکەی خاوەن ئەم جۆرە بیرکردنەوانە تەنها ئەوە دەسەلمێنن کە هێشتا مەودایەکی زۆریان نە بڕیوە و عەقڵ و تێگەیشتنی لانیکەم هەزار ساڵ دەبێت پایدەر لێبدات.
لە کۆمەڵگا پێشکەوتووەکان
لە سەر لاپەڕەی یەکەم یاسا بنەڕەتیەکان زۆربەی وەڵاتە پێشکەوتوەکان نوسراوە “ڕۆشنگەری و هۆشیاری بەردەوامی تەنها ڕێگای تەکوین و پاراستنی مافەکانمانە”
ئەگەر یاساو ڕێسا بەردەوام بە زانستی کۆمەلایەتی دەوڵەمەن نەکرێت، ئەگەر ساڵ بە ساڵ و ڕۆژ بە ڕۆژ پەیوەندیە کۆمەڵایەتیەکان لە گەڵ زانستی سەردەم هەنگاو نە نێت، کە واتە زانستی کۆمەڵایەتیمان بۆچیە؟ کۆمەڵگای ئێمە سەرقاڵە بەوەوە چوار ژنە یان زەواجی مسیار. ئێمە دەبێت دان بەوەدا بنێین کە خاوەن کەلتورێکی کۆنەپەرەست و پەرپوت و وێرانین کە لە هەزار ساڵ پێش ئێستاوە چەقیوە.
لە وڵاتی ئێمە ڕێک بە پێچەوانەی وڵاتە پێشکەوتوەکانەوە لە یاسا بنەڕەتیەکانمان جەخت لەوە دەکرێت کە هیچ بڕگەیەک نابێت ناکۆک بێت لە گەڵ دەورانی کۆیلایەتی و دەقەکانی ئیسلام. ئەگەر لە ڕوانگەی پیاوسالاریەوە سەیری کەلتوری ڕۆژهەڵاتی ناوەند بکەین، خاوەن دەوڵەمەندترین و کامل ترین کەلتورە لە جیهاندا، لە چ وێرانەیەکی تر دا پیاو بۆی هەیە وەک بازرگانی مەڕ و ماڵات چوار ژنی هەبێت.
خەبات بۆ مافە ئینسانیەکانی ژنان شەڕی ڕەگەزی نێر و مێ نیە، شەڕی نێوان کوڕان و کچان نیە هەروەک جۆن خەبات دژی ئاپارتاید و ڕەگەز پەرەستی بانگەوازی شەڕ دژی سپیپێستەکان نەبووە، خەبات دژی نیزامی کۆیلایەتی بانگەوازی شەڕ دژی خەڵکی ئازاد نەبووە، خەبات بۆ ڕەفاهیاتی خەڵکی خاوەن پێداویستی بانگەوازی شەڕ دژی خەڵکانی ئاسایی نیە، خەبات بۆ مافەکانی منداڵان شەڕ دژی گەورەکان نیە و خەبات بۆ مافەکانی ژنانیش خەبات دژی پیاوان نیە بەڵکۆ خەبات دژی سیستەمی پیاوسالاری و دژی ئەوکەسانە کە قازانج لەم ژێردەستەیەی ژنان دەکەن.

لە هەرکام لەم نمونانەی سەرەوە داستانی چەوساندنەوەی بەشێک لە ئینسانەکانە لە لایەن داب و نەریتێک کە تەنها لە بەرژەوەندی گروپێکی دیاریکراو و نادادپەروەردایە. لە سیستەمی ئاپارتایدی ڕەگەز پەرەستدا تەنها کۆمەڵێک سەرمایەدار و پاوەندخواز قازانج دەکەن نەک خەڵکی ئاسایی ڕەگەزەکانی تر، لە سیستەمی کۆیلایەتی تەنها کۆیلەدار و لە چەوساندنەوەی ژنانیش تەنها داب و نەریتێک قازانج دەکات کە بەرهەمی حکومڕانی ئێستا وپێشو بووە.
چەوساندنەوەی ژنان حاسڵ و بەرهەمی سیستەمی چینایەتیە لەو ڕۆژەوەی کە مرۆڤ دەستی کرد بە کشتوکاڵ و بەکارهێنانی زەوی، لە ماوەیەکی کورت دا ئەوە عەرزی منە و ئەوە هین تۆیە، دیاردەی مڵکداری هاتە کایەوە و بە تێپەڕینی زەمان مۆری خۆی لە هەمو شتێک داوە، لەم پەیوەندیەدا ژنانیش وەکو کالا دەکرێن بە مڵکی پیاو بەم شێوەیە لە قۆناغە یک لە دوای یەکەکان لە پاشکۆیەتی دەمێنێتەوە دەتوانین بڵێن لە سەرجەم داگیرکاری و شەڕ و سنور دانان و دەسەڵاتداری و یاسا دانان و هێنانی ئاین ژنان ڕۆڵی سەرەکیان نەبووە و بۆ سەرجەم وێرانکاریەکانی مێژو پاوەندخوازی پیاوسالاری تاوانبارە.

سەرەڕای ئەوەی کە ژنان لە گەشەدان و بەردەوامبونی مرۆڤایەتی پشکی شێریان بەرکەوتووە، بەڵام هەمیشە لە سەنتەری بڕیاردان هیچ جێگاو ڕێگەیەکیان نەبووە، واتە لە ئەرک و بەرپرسیاریەتی لەناوەند و لە ماف و بڕیاردان لە پەراوێز بوون.
ئەم هاوکێشەیە کە سەرێکی ئەرک و سەرەکەی تری دەسەڵاتە، دەبێت لە بنەماوە دەستکاری بکرێت، ژنان لە سەنتەری بڕیاردان نزیک ببنەوە و بەشێک لە ئەرکەکانیشیان کەم بکرێتەوە.
دۆخی ژنان پێویستی بە شۆڕشێکی هەمە لایەنە هەیە، بەشداری یەکە بە یەکەی ژنان لەم شۆڕشە دا پێشمەرجە بۆ گەیشتن بە ئامانج و ژیانێکی ئاسودە، تەجروبەی وڵاتانی پێشکەوتو نیشانی داوە تەنها گۆڕینی یاسا و چاک کردنی شوێنە فەرمی و گشتیەکان کافی نیە، پێویستە ژنان هۆشیار و شارەزابن بە مافەکانیان و لە هەر کوێ هەستیانکرد غەدریان لێکراوە بوێربن هاوار بکەن. ئەگەر بەشێکی بەرچاو لە ژنان بەشداربن لە مەیدانی خەباتی ڕاستەقینە دەتوانن گۆڕانکاری ڕیشەیی بکەن و دەستکەوتی باش بەرهەم بێنن بەڵام هێشتا پێویستە یەکە بە یەکەی ئەو ژنانەی کە لێرە و لەوێ ڕوبەڕوی توندو تێژی دەبنەوە خودی خۆیان هەنگاوی یەکەم هەڵگرن بۆ ڕزگار بوونیان. خەبات بۆ مافەکانی ژنان شەڕێکە کە هیچ ژنێک ناتوانێت بێ لایەن و لە دەرەوەی ئەم بازنەیە بێت، هەر تاکێک دەبێت بە مافەکانی خۆی شارەزا بێت و بتوانێت گوزارشت لە دۆخی خۆی بکات.

لە کۆمەڵگای ئێمە بە ژنان دەڵێن زەعیفە و زۆربەشمان بە کردەوە قبوڵمان کردووە یان لانیکەم بێدەنگین، وشەی زەعیفە لە کۆمەڵگای ئێمە کراوەتە هەویەتی ژن و دراوە لە نێوچەوانمان. پێش ئەوەی ناوی عایشە و فاتمەمان لە سەر دانێن ناوێکی گشتی مان هەیە و پێمان دەڵێن زەعیفە، هەژمونی ئاینی ئیسلام بەسەر کۆمەڵگاکنی ئێمە و تێڕوانینی بۆ ژن وایکردوە کەلتوری ژێردەستەیی ژن بمێنێتەوەو ڕۆژانە دەمەزەرد بکرێتەوە.
لە ژێر هەژمونی ماشێنی پەروەردەی پیاوسالاری ژنان خۆشیان پەسەندیان کردووە ئاساییە بە زەعیفە ناوببرێن لە هەمانکاتدا ئەم زەعیفەییە وای کردوە کە ورەی بەرەنگاری لەلایەن کەم بێت و داڕمانێکی دەرونی گەورەیان لا دروست بکات.
لەبەر ئەوەی زەعیفەیەن دەتواندرێت بڕیارمان لەسەر بدرێت بەرشەق بدرێین ئێمەش قبوڵی بکەین و بیشارینەوە، لەسەر جادەو شەقامەکان تەحەروشمان پێبکرێت و هاتو هوتمان بۆ بکێشرێت، لە بەرامبەردا خۆمان زیاترو زیاتر داپۆشین و لە شوێنە گشتیەکان دەرنەکەوین. لاوازی دەرونی لای ژنان یەکیکە لە هۆکارە هەرە سەرەکیەکانی توند و تیژی لە کۆمەڵگا.

بەڵام ئایا ناکرێ ژنان زەعیفە نەبن؟
ئەگەر بەوردی سەیرێکی بارودۆخی ئێستای جیهان بکەین دەبینین ژنان لەم بارەیەوە زۆر پێشکەوتوون و زۆر هەنگاویان ناوە و ڕۆلێکی بەرچاویان هەیە لە بەڕێوەبردنی جیهان، لەناو هەموو سێکت و پۆستەکاندا دەبیندرێن، هاتنە میدانی ژنان پاڵنەرێکی بەهێز بوون بۆ گەشەپێدانی وەڵاتە پێشکەووتوەکان.

بەشداری ژنان لە شۆڕشی ئۆکتۆبەری روسیابو بە هۆی ئەوەی، تەنها چەند مانگ دوای شۆڕش قانونی یەکسانی ژن و پیاویان دەرکرد و توانیان پێشبڕکێ لە گەڵ ڕەوەندێکی ٢٠٠ ساڵەی ڕۆژئاوا بکەن.
لە بواری بەرەنگاری و چەکداریشدا وەک بوارەکان تر ژنان توانیویانە ئەزمونی تۆمار بکەن و ڕەوڵی کاریگەریان بێت، لە جەنگی جیهانی دوەم کاتێک ژنان و پیاوانی ڕوسیا بەیەکەوە چەکداربون لە لنین گراد توانیان بەر بە هێرشی فاشیستی هیتلەر بگرن و ستۆپی کەن. لە کاتێکدا ڕوسیەی پێش شۆڕشی ١٩١٧ یەکێک بوو لە دواکەوتو ترین کۆمەڵگاکانی جیهان.

هەمومان قارەمانیەتی ژنانی کۆبانێمان بینی، ژنان و پیاوان بەیەکەوە هاتنە مەیدان و شاکاریان نواند، ناوی خۆیان خستە مێژو. تەنها بە تەنها ئەوان بوون بە جدی و بە کردەوە توانیان بەر بە هێزی تیرۆرستی داعەش بگرن. هەر ئەم هاتنە مەیدان و قارەمانیەتەشیان وایکرد کە نەخرێنە پەراوێزەوە و یاساو مەرسوم لە بەرژەوەندیان بهێنێتە دەرەوە. ئایا نمونەی ژنانی کۆبانێ بەس نییە بۆ ئەوەی ژنانی کوردستان بێنە دەرەوەو بڵێن ئێمە زەعیفە نین و ئینسانی تەواوین؟
ئاستی بەشداری ژنانی کوردستان لە سەرجەم کایە سیاسی ، فەرهەنگی و کۆمەڵایەتیەکان بەرچاو نیەو ئا ئێستاش نەیتوانیوە لە پۆستە چارەنوس سازکان نزیک بێتەوە، ئەم دۆخەی ژنان ئاماژەیە بە چەوسانەوە و ئاساری ئەو چەوسانەوەیە وەکو دێوزمەیەک بوەتە بەشێکی حاشا هەڵنەگر لە ناخ و کەسایەتی یەکە بە یەکەی ژنان.

ئەو بارودۆخەی ئێستا لە کوردستان دەگوزەرێت و هیچ کەسێک نازانێت ئەو سەرەکەی چی دەبێت. بەڵام گرنگە ژنان بێلایەن نەبن و بە بەشداری بەرچاویان دەتوانن مۆری خۆیان بدەن گۆڕانکاریەکان.
ئێستا کوردستان بە بارودۆخێکی زۆر حەساسدا تێدەپەڕێت، بارودۆخی خەڵک گەیشتۆتە ئەوپەڕی خراپی. بێموچەیی بێ خزمەتگوزاری، شەڕ بەرامبەر داعەش و خوێن ڕشتن. ژنان لەم نێوەدا پشکی شێریان بەرکەوتوەو باجێکی گەورە دەدەن من لە وتاری ترمدا لە مانگی مارسی ئەمساڵ بەوردی ئیشارەتم بە بارودۆخی ئێستای کوردستان و کاریگەری لەسەر ژنان کردووە. بۆیە لێرە نایەمەوە سەری.
بەڵام بەگشتی لە ئێستادا بارودۆخی کوردستان بانگامندەکات بۆ ئاڵوگۆڕی ڕیشەیی و بیرکردنەوە لە ئەڵتەرناتیڤێکی تر کە ئەویش بەرەو خۆبەڕێوەبردن و پێکهێنانی شوڕاکانە لە گەڕەک و ناوەندەکانی کار. دەبێت ئاڵوگۆڕی دەسەڵات ڕوبدات لە دەستی کۆمەڵێک دز و مفیا دەربهێندرێت و بکەوێتە دەستی خەڵک خۆیەوە. هەر ئێستا نارەزایەتی و ئیعترازێکی بەرفراوان لە کوردستان هەیەو دەبێت ئەم ناڕەزایەتیانە هەوڵبدرێت لە بەرژەوەندی خەڵک کۆتایی پێبهێندرێت. بۆ ئەمەش پێویستامان بە هێنانە مەیدانی ئیرادەو خۆ رێکخراوکردنمان هەیە. ئەم کارەش پیویستی بە ئینسانی بەهێزە و بە زەعیفە ناکرێت.

ژنان کە نیوەی کۆمەڵگان ئەگەر بەهێزو تەوژمەوە نەیەنە مەیدان و شان نەدەن لە شانی پیاوان لە گۆڕەپان نەوەستن و دەستیان نەبێت لە نەخشاندنی ئەم ئاڵۆگۆڕانە بە دڵنیایەوە داهاتو بە قازانجی بزوتنەوەی یەکسانیخوازی نابێت. هەربۆیە زەرورەتی هەیە ژنان بێنە دەرەوە لە ماڵەکانیان و ئەم هاوارە بکەن کە ئێمە زەعفە نین ئێمە توێژێکی کاریگەری کۆمەڵگاین و بەهێزین دەتوانین شانبەشانی پیاوان کۆمەڵگا بگۆڕین.
دڵنیاتان دەکەمەوە تا خۆمان نەیەنە مەیدان و هێز لە خۆمان نیشان نەدەین، ئەو قودرەتە نەدەینە خۆمان ئەم شۆڕشە بەسەر ناخی خۆمان نەکەین کە ئێمە زەعیفە نین هیچ کەس ئەوەمان بۆ ناکات. تەنها خۆمانین دەتوانین ئەم کۆت و بەندە بشکێنین کاریگەری ڕۆڵی خۆمان لە کۆمەڵگا نیشاندەین، ئەگەر ئێمە نەتوانین هاوار کەین بۆ سڕینەوەی ژێردەستەیی خۆمان؟ چۆن دەتوانین وەکو دایک نەوەیەکی نوێی بەهێز پەروەردە بکەین و بۆ کۆمەڵگایەکی تەندروست، ئەگەر منێکی مامۆستا زەعیفە بم چۆن دەتوانم نەوەی نوێ فێربکەم، ئەگەر منی پەرستار زەعیفە بم چۆن دەتوانم ئاگاداری و چاودێری نەخۆشێک بکەم، ئەگەر منی دکتۆر زەعیفەبم چۆن دەتوانم ژیانی نەخۆشێک ڕزگار بکەم؟
ئەگەر ئێمە گوڕو تین بدەینە بەر خۆمان و بە کۆمەڵگاشی نیشانبدەین و ڕۆڵی کاریگەرمان هەبێت لە ئاڵوگۆڕە بنەڕەتیەکان. هیچ هێز و حکومەتێک ناتوانێت ئەم تواناییەمان بخاتە پەراوێزەوە و ناچارن لە یاسا دانان حسابی ئینسانی تەواومان بۆ بکەن و دەتوانین جەخت بکەین لە سەر گۆڕینی ڕێڕەوی سیستەمی پەروەردەو فێرکردن لە پیاوسالاریەوە بۆ ڕێڕەوی یەکسانی وە هەر وەها پاڵنەر بین بۆ ڕۆشەنگەری گشتی لە کۆمەڵگا.
وەرن با هەمومان بەیەکەوە هاورکەین ئێمە زەعیفە نین، پیاوانی ئازادیخواز و یەکسانیخواز پستگیرمان بکەن و لەگەڵمان هاوارکەن، کە دایک، خوشک هاسەر مامۆستا….. ی ئێوە زەعیفە نین بۆ ئەوەی کە بتوانین ئاڵوگۆڕ لە کۆمەڵگادا بەدیبهێنین.

كتێبی (Lean in) واته‌ (وه‌ره‌ پێشه‌وه‌) كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ پڕفرۆشترین كتێبه‌كانی ئه‌مریكا، له‌لایه‌ن رێكخراوی هیوا فاونده‌یشن له‌شاری سلێمانی كراوه‌ته‌ كوردی.
(وه‌ره‌ پێشه‌وه‌) شێریڵ ساندبێرگ نووسیویه‌تی كه‌ به‌ڕێوه‌به‌ری گشتی چالاكیه‌كانی تۆڕی كۆمه‌ڵایه‌تی فه‌یسبووكه‌ ‌و پێشتر جێگری سه‌رۆكی به‌شی فڕۆشتنی نێوده‌وڵه‌تی ئۆنلاین ‌و چالاكییه‌كانی گوگڵ ‌و سه‌رۆكی دیوانی وه‌زاره‌تی خه‌زێنه‌ی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا بووه‌، شێریڵ رێكخراوی(لین ئن)ی دامه‌زراندووه‌ كه‌ رێكخراوێكی قازانج نه‌ویسته‌ ‌و هانی ژن ده‌دات له‌ ئاره‌زووه‌كانیان ‌و ئه‌و كاره‌ خێرخوازییانه‌ی كه‌ یارمه‌تی ژنان ده‌ده‌ن بچنه‌ پێشه‌وه‌.

پاسار شێركۆ عه‌بدوڵا كتێبه‌كه‌ی بۆ سه‌ر زمانی كوردی وه‌رگێڕاوه‌ و نیان عه‌بدوڵا ئه‌حمه‌د سه‌رۆكی رێكخراوی هیوا فاونده‌یشن، پێشه‌كی چاپه‌ كوردییه‌كه‌ی نووسیوه‌.
نیان عه‌بدوڵا ئه‌حمه‌د، سه‌رۆكی رێكخراوی هیوا فاونده‌یشن، له‌باره‌ی كتێبه‌كه‌وه‌ ده‌ڵێ‌: كوردستان له‌ گه‌شه‌كردن ‌و به‌ره‌وپێشچوونی به‌رده‌وامدایه‌، بارودۆخی ژنانیش گه‌شه‌ی به‌خۆیه‌وه‌ بینیووه‌، به‌ڵام تا گه‌یشتن به‌ ئامانجی یه‌كسانی ته‌واوی ژن ‌و پیاو رێگه‌یه‌كی زۆر ماوه‌ بیبڕین.

هه‌روه‌ها ده‌ڵێ‌: ئه‌م كتێبه‌ به‌ناوبانگه‌ ده‌توانێت رێنماییه‌كی زۆر باشمان بكات، ژنی كورد له‌ئێستا ‌و له‌رابردوودا به‌شداریی ‌و كاریگه‌ری خۆی له‌مه‌یدانه‌ جیا جیاكاندا سه‌لماندووه‌، له‌كاتی ئه‌نفال ‌و كیمیاباران ‌و كۆڕه‌ودا ژنانی كورد جار له‌دوای جار توانا ‌و كاریگه‌ریی خۆیان سه‌لماندووه‌، له‌دوای راپه‌ڕینیش ژنی كورد له‌ بواره‌كانی وه‌ك (كارگێڕی، ئه‌ده‌بی، هونه‌ری، راگه‌یاندن، ئابوری ‌و كه‌رتی تایبه‌ت، سیاسه‌ت، كۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی) خۆیان سه‌لماندووه‌.
سه‌رۆكی رێكخراوی هیوا فاوه‌نده‌یشن ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات كه‌ :شێریڵ داوا ده‌كات ژنان هه‌وڵی به‌ده‌ستهێنانی پۆسته‌كانی سه‌ركردایه‌تی بده‌ن و له‌وێوه‌ كار بكه‌ن بۆ به‌دیهێنانی یه‌كسانی نێوان ژن‌و پیاو.
كتێبه‌كه‌ له‌ 11 به‌ش پێكهاتووه‌‌و باسی ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ چۆن ژن ببێت به‌ سه‌ركرده‌ و هانی ئه‌وه‌ش ده‌دات. زۆربه‌ی زۆری بابه‌ته‌كانی ناو كتێبه‌كه‌ چیرۆكی ژیانی شێریڵ خۆیه‌تی كه‌ ده‌یگێڕێته‌وه‌ و كه‌ خۆی چۆن بووه‌ له‌ كاركردن وه‌ك ژنێك و دواتر چۆن توانیویه‌تی ببێت به‌ ژنێك كه‌ هه‌موو كه‌س بیناسێت.

شێریڵ له‌باره‌ی ئه‌زمونی كاری خۆیه‌وه‌ ده‌ڵێ‌: من به‌و بڕوایه‌وه‌ چومه‌ مه‌یدانی كاره‌وه‌ كه‌ نه‌وه‌كه‌ی من به‌رپرسیارێتی‌و هه‌لی یه‌كسانی ده‌بێت‌و به‌و شێوه‌یه‌ش بو. ژنان زیاتر بڕوانامه‌ی زانكۆیی به‌ده‌ستده‌هێنن‌و بڕوانامه‌ی باڵای زیاتر به‌ده‌ستده‌هێنن‌و ده‌چنه‌ هه‌مو ئاستێكی مه‌یدانی كاره‌وه‌.

به‌ڵام له‌هه‌موو پیشه‌سازییه‌كدا ژنان %15، %18 یان %20ی پله‌ باڵاكان پێكده‌هێنن. ژنان به‌هۆی زۆر شته‌وه‌ رێگرییان لێكراوه‌. به‌هۆی لایه‌نگرییه‌وه‌، به‌هۆی نه‌بوونی نه‌رمونیانیه‌وه‌، به‌هۆی نه‌بونی هه‌له‌وه‌. ئێمه‌ خۆشمان رێگری له‌خۆمان ده‌كه‌ین. ناچینه‌ سه‌ر مێزه‌كه‌، ده‌ستمان به‌رز ناكه‌ینه‌وه‌، ده‌نگمان وه‌كو پێویست هه‌ڵنابڕین.

یه‌كه‌م رۆژم له‌بیره‌ كه‌هاتم بۆ كۆمپانیای فه‌یسبوك، به‌ئۆتۆمبێله‌كه‌مه‌وه‌ ده‌هاتم بۆ ئه‌م كاره‌ تازه‌‌و سه‌خته‌، دڵنیا نه‌بووم بتوانم سه‌ركه‌وتوبم، بیر له‌و هه‌مو ساتانه‌ ده‌كه‌مه‌وه‌ كه‌ بڕوام به‌خۆم نه‌بو.
هه‌مو ئه‌و ئه‌ركانه‌ی دڵنیابوم خه‌ریكه‌ شكست ده‌هێنم، هه‌مو كاره‌كان دڵنیانه‌بوم ده‌توانم ئه‌نجامی بده‌م، به‌ڵام دوای ئه‌وه‌ی بینیم ئه‌و هه‌موو ژنه‌ پاشه‌كشه‌ ده‌كه‌ن‌و پاش ئه‌وه‌ی خۆمم بینی كه‌ به‌راستی خه‌ریكه‌ پاشه‌كشه‌ ده‌كه‌م له‌م هه‌لانه‌، ئه‌و كاته‌ بو كه‌ شێوازه‌كه‌م بینی‌و ده‌ستمكرد به‌باسكردنی. كه‌س پۆستی به‌ڕێوه‌به‌رێتی به‌ده‌ست ناهێنێت به‌وه‌ی له‌سوچێكدا دانیشێت نه‌ك له‌سه‌ر مێزه‌كه‌.

ئه‌م كتێبه‌ بۆ ژنانه‌ له‌هه‌موو ته‌مه‌نێكدا، كچه‌ گه‌نجه‌كان كه‌بیر له‌وه‌ ده‌كه‌نه‌وه‌ ئه‌بێ‌ داهاتویان چی بێت؟ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ره‌نگه‌ مه‌یدانی كاریان به‌جێهێشتبێت‌و بیر له‌گه‌ڕانه‌وه‌ ده‌كه‌نه‌وه‌.
ته‌نانه‌ت بۆ ئه‌و كه‌سه‌ش كه‌ خۆبه‌خشانه‌ كارده‌كات‌و ده‌یه‌وێت بێته‌ پێشه‌وه‌‌و به‌ره‌و سه‌ركردایه‌تی هه‌نگاوبنێت.
هاندانێكه‌ بۆ ژنان بۆ ئه‌وه‌ی بڕوایان به‌خۆیان هه‌بێت‌و یارمه‌تیدانیانه‌ له‌دروستكردنی جیهانێكی یه‌كساندا.

من بڕوام وایه‌ جیهان شوێنێكی باشتر ده‌بێت ئه‌گه‌ر نیوه‌ی كۆمپانیاكان‌و نیوه‌ی وڵاته‌كان له‌لایه‌ن ژنانه‌وه‌ سه‌ركردایه‌تی بكرێن‌و ماڵه‌كانمان له‌لایه‌ن پیاوانه‌وه‌ به‌ڕێوه‌ببرێن. مه‌سه‌له‌كه‌ بریتییه‌ له‌بڕوا به‌خۆبوون.
هه‌ر له‌گه‌ڵ له‌چاپدانی كتێبه‌كه‌ رێكخراوی هیوا فاوه‌نده‌یشن دانیشتنێكی بۆ كتێبه‌كه‌ ئه‌نجامدا و له‌و دانیشتنه‌دا نزیكه‌ی 300 كه‌س به‌شدارییان تێدا كرد و تائێستا نزیكه‌ی 1500 دانه‌ی لێدراوه‌ به‌ زۆر كه‌س‌و شوێن‌و لایه‌ن‌و هه‌روه‌ها ژماره‌یه‌كیشی لێ‌ فڕۆشراوه‌.

كتێبه‌كه‌ له‌ناوخۆی هه‌رێمدا له‌چه‌ند شوێنێك ده‌ستده‌كه‌وێت وه‌ك :قاوه‌خانه‌ی كلتوری‌و كتێبخانه‌ی سلێمانی، ئاسیا تێل و ماڵی وه‌فایی‌و كتێبخانه‌ی كامبریج و كتێبخانه‌ی ئه‌مازۆن له‌شاری هه‌ولێر‌و كتێبفڕۆشی ره‌نج له‌رانیه‌‌و كتێبخانه‌ی هه‌ژار موكریانی له‌پارێزگای هه‌ڵه‌بجه‌.
رێكخراوی “هیوا فاونده‌یشن” رێكخراوێكی قازانج نه‌ویسته‌ ‌و له‌مانگی ئازاری ساڵی 2013 له‌ شاری سلێمانی دامه‌زراوه‌، ئه‌م رێكخراوه‌ ته‌نها هاوبه‌شی فه‌رمییه‌ له‌گه‌ڵ رێكخراوی (Lean in) له‌ كوردستان ‌و عێراق، رێكخراوه‌كه‌ بڕوای وایه‌ له‌ڕێگه‌ی یارمه‌تیدانی خێزانه‌وه‌ ده‌توانێت كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی باشتر دروست بكات، به‌مه‌ش پێیانوایه‌ داهێنان به‌ده‌ست ده‌هێنن.
تائێستا رێكخراوی هیوا فاونده‌یشن چه‌ندین كتێبی به‌نرخی جیهانیان وه‌رگێڕاوه‌ته‌ سه‌ر زمانی كوردی ‌و كتێبخانه‌ی كوردییان پێ ده‌وڵه‌مه‌ند كردووه‌.

ئه‌م ناونیشانه‌ی سه‌ره‌وه‌ ناویك نییه‌ له‌ نرخی ئافره‌ت كه‌م بكاته‌وه‌ یاخود تاوانبار بینوینی به‌لكو راستیه‌كی شاراوه‌یه‌ و ده‌رخه‌ری زۆر له‌و كیشانه‌یه‌ كه‌ ره‌نكه‌ بیاوكرابیته‌ كوناهبار له‌كاتیكدا ئافره‌ت خۆی خۆی خستۆته‌ زیر حوكم و كۆمه‌لكه‌یه‌كی توندره‌و. مایه‌ی بیركردنه‌وه‌یه‌ كه‌ جۆن مرۆف بتوانی خۆی بخاته‌ ری وشوینی وا كه‌ بۆ جه‌ندین سه‌ده‌ كاریكه‌ری بمینی به‌ﻻم ئه‌سته‌م نیه‌ وه‌كو كوتراوه‌ مرۆف خاوه‌ن كه‌سایه‌تی بی هیج بونه‌وه‌ر و هیج شتیك ناتواتی له‌ به‌هاكانی كه‌م بكاته‌وه‌ ئه‌ی كه‌واته‌ جی بوه‌ هۆی ئه‌وه‌ی ئافره‌ت ببیته‌ زیرده‌سته‌ و مامه‌له‌ی نه‌شیاوی له‌كه‌لدا بكری؟ یان جۆن بون به‌ كﻻبون ده‌خریته‌ ئه‌ستۆی خۆی؟ هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ بیكه‌ی به‌رز و بوونی ئافره‌ت له‌ ئه‌ده‌بیات و نوسیندا زۆرترین بابه‌ت و بیری كۆمه‌ﻻیه‌تی داكیركردوه‌ و زۆربه‌ی كیشه‌ كۆمه‌ﻻیه‌تیه‌كان خراونه‌ته‌ بال ئه‌و ره‌فتاره‌ نه‌شیاوانه‌ و سه‌ركۆنه‌كردن به‌نامرۆفایه‌تی دز به‌ كه‌وره‌یی ئافره‌ت لیقه‌له‌م دراوه‌ هونه‌رمه‌ندان له‌ ریكه‌ی هونه‌ر و هۆنراوه‌ به‌جه‌ندین شیواز به‌سه‌ریاندا هه‌لكوتون و وه‌ك فریشته‌ وه‌سفیان كردون هه‌له‌یه‌ كه‌ر بوتری وه‌سفی كه‌وره‌یی ئافره‌ت دوره‌ له‌ راستی به‌لكو ئه‌مه‌ راستیه‌كی رونه‌ له‌هه‌مان كاتدا هه‌له‌یه‌ كه‌ر بوتری هه‌مو ئافره‌تیك فریشته‌یه‌كه‌ و دوره‌ له‌تاوان له‌م باسه‌دا به‌رده‌ هه‌لده‌مالین له‌سه‌ر جه‌ند راستیه‌ك كه‌ شاراوه‌ و ونه‌ به‌ رونكردنه‌وه‌ی هۆی بونی ئافره‌ت به‌ كیشه‌ی كۆمه‌لكه‌

ره‌فتاره‌كان مرۆفه‌كان ده‌نوینن مه‌به‌ست لیره‌دا ئه‌وه‌ نیه‌ كه‌ خاوه‌ن كه‌سایه‌تی ﻻوازن و ناتوانن بونیان بسه‌لمینن به‌بیجه‌وانه‌وه‌ توانای ئافره‌ت زۆر له‌وه‌ زیاتره‌ كه‌ وینا ده‌كری كه‌وایه‌ جی واده‌كات ئافره‌ت به‌ بونه‌وه‌ریكی ﻻواز سه‌یربكری؟ئه‌مه‌ ده‌كه‌رینمه‌وه‌ سه‌ر بیرورایه‌كی هه‌له‌ له‌مه‌ر جوانی و بیاهه‌لكوتن ره‌نكه‌ به‌شیك له‌ ئافره‌تان لییان وابی كه‌ نواندنی ﻻوازی یاخود نواندنی میهره‌بانیه‌ك كه‌ له‌سنور ده‌ربجی و ببیته‌ هۆی سه‌یركردنیان وه‌ك بونه‌وه‌ریكی بیده‌سه‌ﻻت ئه‌وا جوانی و ئافره‌ت بونیان ده‌سه‌لمینن ئه‌مه‌ش بۆخۆی هۆكاریكه‌ كه‌ هه‌ستی زالبون ﻻی بیاو دروست بكات هه‌مان هۆكاره‌ كه‌ جیاوازی ره‌كه‌زی له‌ناو خیزانه‌كان دروست ده‌كات له‌كاتی كرتنه‌ ده‌سه‌ﻻت له‌ﻻیه‌ن بیاوه‌وه‌
ئاره‌زوی بساوان به‌ ویستی رۆلی باریزكاریكه‌ر و كه‌وره‌ و سه‌روه‌ر به‌هیزترو زیاتره‌ له‌هه‌ر ئاره‌زویه‌كی تر بروایان وایه‌ كه‌ زنان به‌بی بونی بیاوه‌كانیان توانای كوزه‌راندنی زیان و باریزكاری له‌خۆیان و خیزانه‌كانیان نیه‌ و رقیان له‌ زنانی خاوه‌ن هیزه‌ ته‌نانه‌ت رقیان له‌وه‌یه‌ كه‌ ئافره‌ت كاربكات. به‌كشتی ئه‌و ئافره‌تانه‌یان ده‌وی كه‌ وه‌ك مندال هۆكری بیاوانن.رۆل كیرانی ﻻوازی و مندالیكی هۆكر له‌ﻻیه‌ن ئافره‌ته‌وه‌ ریكایه‌كی ئاسانه‌ بۆ به‌ره‌بیدانی ئه‌و زالبونه‌ی بیاوهاومیشه‌كه‌ هه‌میشه‌ راسته‌وانه‌یه‌ به‌هه‌مان راده‌ی زیادبونی جوانی و هه‌لسوكه‌وتی ئافره‌ت وه‌كو میهره‌بانیك ریزه‌خۆبه‌سه‌ندی و كاریكه‌ربونی بیاو له‌كۆمه‌لكه‌ به‌رزده‌بیته‌وه‌

جكه‌ له‌مانه‌ كرتنه‌وه‌ی ئافره‌ت له‌و رۆله‌ ﻻوازه‌ و كیرانی رۆلیكی به‌هیزتر و جه‌سباندنی كه‌سایه‌تیه‌كی توانادار جه‌ند كاریكه‌ریه‌كی له‌سه‌ر بیاوان له‌كۆمه‌لكه‌ به‌كشتی و بیاوان له‌به‌رامبه‌ر خیزان به‌تایبه‌تی دروست ده‌كات یه‌ر له‌هه‌مو شتیك بیویسته‌ ئه‌وه‌ بزانری ﻻوازبونی رۆلی بیاو وه‌كو سوكایه‌تیه‌ك سه‌یرده‌كری له‌كاتیكدا ﻻیان ئاساییه‌ له‌و جۆره‌ سوكایه‌تیه‌ی كه‌ خۆیان قبولی ناكه‌ن به‌رامبه‌ر ئافره‌ت بكری
بیاوان ده‌كری بۆلین بكرین بۆ دو كروب. كروبی یه‌كه‌م ئه‌و بیاوانه‌ن كه‌ بیروباوه‌ری مه‌زهه‌بی توندیان هه‌یه‌ و خۆیان ئاماده‌كردوه‌ بۆ روبه‌روبونه‌وه‌ی كیشه‌ی كۆمه‌ﻻیه‌تی ئه‌مانه‌ زیاتر له‌و بیاوانه‌ وینا ده‌كری كه‌ له‌سه‌ده‌كانی رابردو و به‌ر له‌ بیری رۆشنبیرین له‌ﻻیه‌ن ئه‌م جۆره‌ ئافره‌ت وه‌كو قه‌واره‌یه‌كی داخراو و زیاتر وه‌كو خزمه‌تكاریك مامه‌له‌ی له‌كه‌لدا ده‌كری بروایان به‌حوكم كردن له‌خیزان و بونی خیزانی كه‌وره‌ بجوك ده‌كریته‌وه‌ له‌جۆری ئه‌م كروبه‌ له‌ بیاوان له‌ ئیستادا ریزه‌ی كه‌متره‌ به‌ﻻم كۆمه‌لكه‌ له‌م جۆره‌ بیاوانه‌ به‌تال نیه‌ ئه‌م كربه‌ بروای به‌كاركردنی ئافره‌ت له‌ده‌ره‌وه‌ نیه‌ زۆرجار باوكانی ئه‌م به‌شه‌ كجه‌كانیان له‌خواروی 18سالیه‌وه‌ به‌شو ده‌ده‌ن بروایان وایه‌ كه‌ ئازادی ده‌ربرین ﻻی ئافره‌ت یاخود میهره‌بان بون و نه‌رمی نواندن به‌رامبه‌ر ئافره‌ت جا ج خیزانه‌كانیان یاخود منداله‌كانیان جۆریك له‌ سوكایه‌تیه‌ مامه‌له‌كردن له‌كه‌ل ام جۆره‌ بیاوانه‌ ئه‌سته‌مه‌ جونكه‌ به‌روه‌رده‌كردنیان له‌خیزانی

داخراوه‌ كروبی دوه‌م ئه‌م بیاوانه‌ن كه‌ به‌هیج شتیكه‌وه‌ بابه‌ند نین تاقه‌تی روبه‌روبونه‌وه‌ی كیشه‌ی كۆمه‌ﻻیه‌تیان نیه‌ ئه‌م حۆره‌ له‌بیاوان له‌سه‌رده‌م و كات و ساتی ئیستادا به‌ریزه‌یه‌كی زیاتر له‌كروبی یه‌كه‌م به‌رجاو ده‌كه‌وی ئه‌م جۆره‌ به‌راده‌یه‌كی باشتر له‌كروبی یه‌كه‌م كراوه‌ترن خۆكونجاندنیان له‌كه‌ل كۆمه‌لكا و سه‌رده‌می ئیستا هیستی بیاوساﻻری و توندره‌وی تاراده‌یه‌ك كه‌متره‌ وه‌ك له‌ بیاوانی كروبی یه‌كه‌م ئه‌مانه‌ بروایان به‌كاركردنی ئافره‌ت له‌ده‌ره‌وه‌ و ئازادی ئافره‌ت هه‌یه‌ به‌ﻻم نه‌ك مامه‌له‌كردنیان شیاو بی به‌رامبه‌ر ئه‌و ئازادیانه‌ به‌لكو له‌هه‌ولی زه‌وتكردنیانن له‌ریكه‌ی جه‌ند دیارده‌یه‌ك زه‌قترینیان
1–ده‌ست به‌سه‌ر داكرتنی بله‌كان و زیادی ریزه‌ی دامه‌زراوانی بیاو
2–حوكم كردنی خیزان و توندره‌و بون
3–جه‌سباندنی كه‌سایه‌تی
له‌كاتی قبولنه‌كردنی ئافره‌ت بۆ ئه‌م زه‌تكردنه‌ ئازادیانه‌ی له‌ﻻیه‌ن ئه‌م دو كروبه‌ی كه‌ باسكراون ئه‌وا بیاوان زیاتر ده‌كه‌ونه‌ زیركاریكه‌ری هه‌ست كردن به‌كه‌م بون یاخود ﻻوازبونی ده‌سه‌ﻻتیان له‌ریكه‌ی ئه‌م هه‌ست كردنه‌ی ئه‌وانه‌وه‌ ده‌كه‌ینه‌ هه‌مان ده‌رئه‌نجام كه‌هاوسه‌نكبونی ده‌سه‌ﻻتی بیاو و ئافره‌ت له‌ كۆمه‌لكه‌دا بجه‌سبی
هۆكاری تر كه‌ واده‌كات ئافره‌ت وه‌كو كاﻻیه‌ك مامه‌له‌ی له‌كه‌لدا بكری زیادبونی دیارده‌ی له‌شفرۆشیه‌ یاخود به‌یوه‌ندی جنسی ئافره‌ت له‌كاتی ئه‌و دیاردانه‌ هه‌مان

رۆلی ﻻاوزبون ده‌كیری ئه‌وه‌ی بیاوان هان ده‌دا بۆكۆنترۆلكردنی كۆمه‌لكه‌ ئاسانی به‌ده‌ست هینانی ئاره‌زوه‌كانیانن سه‌باره‌ت به‌ زنان به‌زیادبونی كاﻻكردنی جه‌سته‌ی ئافره‌ت به‌ده‌ست هینانی ئاره‌زو ﻻی بیاوان ریكایه‌كی ئاسان ده‌بی لیره‌شدا هاوكیشه‌كه‌ راسته‌وانه‌یه‌ به‌هه‌مان راده‌ی كاﻻبونی ئافره‌ت بیاوساﻻری به‌رزده‌بیته‌وه‌ ره‌نكه‌ به‌دامه‌زراندنی كه‌سایه‌تی بته‌و ﻻی ئافره‌ت ببیته‌ فاكته‌ریك بۆ هه‌نكاو به‌هه‌نكاوی له‌ناوبردنی جیاوازی ره‌كه‌زی به‌ﻻم به‌راده‌ی زیادبونی هۆكاره‌كانی ئیم ره‌كه‌زبه‌رستیه‌ كه‌ خودی ئافره‌تانن كۆمه‌لكه‌ به‌ره‌و لیشاویك له‌كیزی و ناهاوسه‌نكی ده‌جیت و روبه‌روی كیشه‌ی كۆمه‌ﻻیه‌تی زیاتر ده‌بیته‌وه‌ به‌سه‌رنجدانی ریزه‌ی زۆربونی ئه‌م ناهاوسه‌نكیه‌ ده‌كری هۆكاره‌كه‌ی بكه‌ریته‌وه‌ بۆ ئافره‌ت به‌ حوكمی ئه‌وه‌ی ریكای شیاو بۆ خه‌لسوكه‌وت و جه‌سباندنی خود نادۆزیته‌وه‌ به‌ﻻم كه‌ر بتوانری ئافره‌ت ئه‌و هاوكیشانه‌ بیجه‌وانه‌ بكاته‌وه‌ ریكا خۆشكه‌ر گه‌بی بۆ جه‌سباندنی ده‌سه‌ﻻتی ئافره‌ت له‌كۆمه‌لكه‌ و كۆتایی بیهینانی ئه‌م جیاوازیه‌ ره‌كه‌زییه‌

من چ بکەم کە سەری من دەمنابێت لەچەرخێکدا کە هەمووان سەردەمیبوون بە مەکینەی پینەو درۆیەکانی سیاسەت و سەرڕێژبوون بە وێنەکانی تەکنۆلۆژیا و ڕیزبەندی نیشتیمانی، سەرقاڵ بوون بە ئەزبەرکردنی ناوی ترۆمبێل و ناوی براندەکان، زۆربەی زۆریان بوونەتە هاندەری پێی یاریکەرە ناسراوەکانی تۆپی پێی جیهانی، لەکاتێکدا تۆپی زەمین لەتەنگژەدایەو تۆپی سەری مرۆڤەکانیش، لەمەیدانەکانی جەنگ و کۆچبەری و قەیرانگەلەکاندا تۆپ تۆپێنی پێدەکرێ.
چ سەرێک هەیە مایەی خۆی بپارێزێ، کاتێک هەمووان سەرگەردانی بازاڕی ئازاد کردوونیەتە تۆپەڵێک ئازار و تا سەر ئێسقان ئالوودەبوون بە ناوی بۆرسەو کۆمپانیاکان، رۆژانە هەر نرخی نەوت و برێنت و زێڕ بەرەو بەرزی هەڵدەکشێن نرخی مرۆڤیش کەمدەکا، تۆپی ئەو زەمینەش لە یاریگای ئەو سەرمایەداریەدا بەبەر شەقدەدرێ و بەناوو سیستەمی هەمەجۆرەو بەدەڵ دادەڕێژرێتەوە.
ئەی چەندە سەختە لە سەردەمێک دا بژی کە زۆرسەرسوڕهێنەربێ سەرفراز و سەربەخۆ بیت، ژنێک بی هەم هونەرپیشە هەم گیانباز، هەر لەیەک کاتدا بتەوێ ژنێکی چەلەنگ و پیاوێکی جەسوور بی، لەو ژیانەدا خواستت بێت ژنانە نەرمنەرم پێ لەسەر زەوی دابنێ و پیاوانە بێژی نا! ئەی خودایە چەند ئەستەمە ڕاستگۆ بیت و سەلامەت دەرچی! ئەی چ هونەرە لەو ژیانەدا هەم بتەوێ بەتەنیا ڕابمێنی و هەم لەنێوانی پۆلە هاوڕێیەکانیشتدا قاقا لێبدەی، هاوغروری چیایەکان بی و وەک خاک سادە بمێنیتەوە، پیاوانە کار بکەی بۆ نیشتیمان و ژنانە کتێب بنووسی بۆ ژیان، بیرمەندانە وشەکان بپارزنی و شاعیرانە لەگەڵ با سەرهەڵگری، منداڵانە یاری بە دونیا بکەی گەورانەش بڕیاری تێدا بدەی..
لاسەنگی من بە تۆش هاوسەنگ نابێت هاوڕێ، لەو جیهانەدا کە هەموو دەخوازن لە ژیاندا سەربکەون، من خواخوامە تەنها سەرگیر بم لە ژیان، سەر لەسەری خۆم دەرکەم چونکە سەری من نە عەوداڵی سەرمایەداریە نە بەسەرهەڵگەڕانە نە بەسەرکەوتن، نە سەرکورسی نە سەرۆک بوون نە سەروەزیران نە سەر مێزی سیاسی و نەسەرقەپاغ و نەسەرقافڵەیی دەخوازێ، بەڵکو تاکە سەودای سەر سینگی ئەو ئەستێرەیەیە کە منداڵانە دیتویەتەوەو ژنانە لە ئامێزی گرتووە.
تۆ سەیری چاوەکانم بکە، لەیەککاتدا چۆن بتوانن ژنانە گەرم بمێننەوە و پیاوانە ساردبڕوانن، ئەی چەندە دەستەوەستانم لەنیوان سەری ڕاستم و دڵی چەپمدا! نازانم چۆن لەنیوەی ڕێگادا پاشگەزببمەوە ؟ کە وەک رووباڕ ڕۆیشتووم چۆن دووبارە بۆ سەرچاوەکەم بگەڕێمەوە، چۆن بتوانم ژنانە سەربەرزبم و پیاوانە سەرباز، ژنانە ئاڵا هەڵدەم و پیاوانە دەستبکێشمەوە.
نازانم چۆن ژنایەتیم لە ٦٧ کیلۆ گۆشت کێش و نزیکەی ٢٠٠ بوتڵ خوێن و ١٨٠سم بەرزایی بەژندا دەحەجمێ؟ ئەو سەرە بەهەزاران سەوداوەو ئەو دڵە بەسەدان درزەوە و ئەو زمانە زینکراوە بە شیعرو ئەو سەدان چیایە لە نەسرەوتنە چۆن لە جێگایان تێمدابۆتەوە، ئەی چ تێکەڵەیەکی دژ بەیەکم و لە مەشقی فڕیندا چەندین جار سەربەرەوخوار خلۆر بومەتەوە، ئەی لەو ژیانەدا چەند هێدمەئامێزە ژنانە لەتاو دەردەسەری سەربپێچی و پیاوانەش لەسەرپێچی نەسڵەمیتەوە، ژنانە چۆک دانەدەی و پیاوانەش چەک ڕادەست کەیتەوە، ئەی چ هونەرە لەیەککاتدا ژنانە سەرت ژان بکاو پیاوانەش سەر بۆ نالەبارییەکانی ئەو ژیانە بلەقێنی، ژنانە قەره‌بوو بکەی و پیاوانەش قوربانی بدەی.
هاوبیری من.. تۆ دەزانی کاسەی سەری من کاسەیەکی جێگیر نییە بەردەوام چەرخ دەدا و دەسوڕێتەوە، ئەو کاسە دەم هەیە پڕپڕە لەشەراب دەم هەیە پڕپڕە لە مەرەکەب، دەم هەیە نغرۆ دەبێ لە وشەدا، دەم هەیە سەدان ئاڵای تێدا دەشەکێتەوە، هەر ئەو سەرە دەمی واهەیە بەندەرێکی قەرەباڵغە، دەمی واش هەیە هیچ یەک لە کەشتییەکانی ناگەڕێنەوە، ئەو کاسەسەرە دەمی واهەیە هێندە پڕ دەبێ لە ژیان تا لەسەریەوە دەڕژێ، دەمی واش هەیە لە هەرچی ژیان و مرۆڤە خاڵی دەبێ و بەتاڵ دەمێنێتەوە..
تۆ دڵنیابە ئەو کاسەسەرە هیچ جۆرە سەودایەکی لەسەر نییە، چونکە ڕێچکەی هیچ ئایدۆلۆژیایەک چڵەپۆپی هیچ ئاین و ئاینزایەک، ڕەگی هیچ نەژادپەرستیەک لەناویدا پەلی نەهاویشتوەو ڕۆنەچووە، ئەو سەرە ژنانە بەها دابەشدەکات و پیاوانەش نرخ مەزەندە دەکات، ئەو سەرە پڕە لە خەیاڵی خامخام، لە کیشوەری نوێ لە فڕۆکەی بێفڕۆکەوان لە ئەستێرەی نەدۆزراوە، لەمانگی دەستکرد، ئەو سەرە لەساحێبی خۆی بترازێ هیچ جەستەیەکی تر بەخۆیەوە وەکو پایە ڕاگیری ناکا، نە بەهیچ نرخێک دەفرۆشرێ نەبەهیچ بەهایەک دەقرسێنرێ، ئەو کەلە هێندە سەربەستانە سەخت پەسەندە، پێی گرنگ نیە ئەگەر دە ئەوەندەی دی ئەو جیهانە بە دەستی پیاوانەوە ئابڵۆقە بدرێ..
ئەو کاسەسه‌رە چۆن لەجێ دەرناچێت کە رۆژێ ژنانە شەڕ لەگەڵ تۆز دەکا و پیاوانە بەرد دەهاڕێت بۆ ژیان، هەموو سپێدان زوو، ئەو کاسەسەرە ژنانە دەخوازێ بە ئاوو کەف چ پیسی و دزێوی و خاشاکی ئەو جیهانە هەیە بیشواتەوە و هەموو ئاڵۆزییەکانی ڕێکبخاتەوە، پیاوانەش هۆشیاری لانەدان لەخەتەکانی ترافیک بێت و بەنداوانەش بەهەدەردەدان گلداتەوە!
ئەی ئەگەر دەزانی چ لەو کەلەیه‌دا دەگوزەرێ؟! بڕوانە چۆن بێ پەروا و ژنانە دەست بە وشەکانەوە دەگرێ و مێرانەش پاشەکشێ ڕەتدەکاتەوە، ئەی چ سەختە ژنانە هەڵچنی و پیاوانە بیڕوخێنیتەوە، لەگەڵ ئاوێنەکان لە ململانێ دابی و هاوکات بەپێش پیاوان بدەیتەوە، ژنانە هاوار لە گەرووتدا قەتیس بکەی پیاوانەش دەنگ بەرزبکەیتەوە، وەک گێژەڵوکە پێچ بدەی تا ژنانە هەرچی درزەکانی ئەو ژیانە هەیە بە ئەسپایی پێکیانەوە بنوسێنتەوە، وەکو لقه‌ درەختی بەربارانیش بەرامبەر عەشق هەڵلەرزی، هاوکات توند پێی لەکەوشەکانی خۆت دا بچەسپێنی و وەکو کێو هەرگیز سەر نەنوشتێنیتەوە هەتا ئەگەر هەموو ئەو گۆی ئه‌و زەمینەش دەرئەنجامی سەر لەسەری پیاوان بقاڵێتەوە.
سەرکێشی من بە تۆش کێش ناکرێ هاوڕێ، من لەو ژیانەدا ژنانە هەنگاو هەڵدەنێم و پیاوانەش دەپەڕمەوە، ژنانە پێ دەچەقێنم و پیاوانەش بازدەدەم، دارستانانە بەرگەی شەختە دەگرم و کڵۆشەکرانە لەتفتی دا دەتوێمەوە، ئەی چ ئاستەنگە لەیەک کاتدا ژنانە بەربەرەکانی لەگەڵ تەمەن بکەی و پێشبڕکێ لەگەڵ باڵندەکان، ژنانە بەبێ زیان لە کودەتایەکان قوتاربی و پیاوانەش بەبرینەکانتەوە دووبارە بچیتەوە دانوساندنەکان! ژنانە ڕاستی دەستنیشان بکەی و پیاوانە پاساو بۆ چەوتی بهێنیتەوە.
سەربەستی من بەهیچ شتێک و بە کەس سست ناکرێ هاوڕێ، دە تۆ بوێرە لێمڕامەمێنە بەڵکو باوەڕم پێبهێنە، باوەڕبهێنە کە سەری من دوورگەیەکە نغرۆ نابێت و لووتکەیەکە بەدەستەوە نادرێت، باوەڕبهێنە کە دڵی من پورە هەنگێکە کەم کەس دەوێرن نزیکی ببنەوە و پارچە ئاوریشمێکە کرمەکان پاش چنینی دەمرن، باوەڕبهێنە کە ئەو کەللەسەرە ژنانە ڕەقەو پیاوانەش سەخت، دانی پێدابنێ کە ئەو سەرە ئاڵای خاکێکی بێ دەوڵەتە زۆر ئەستەمە بۆ تاکە جارێکیش داگیرێ.
ئەی چەند زەبربەخشە، ژنانە هێوربی و هاوکات بەناو هاوکێشەکانی ژیانیشدا ورد تەی بکەی، ژنانە هەمیشە لە پێوانی کەوچکی شەکرو کەوچکی خوێ وریابیت و بێ پێوانەش خۆشەویستی ببەخشی، بێ ڕاوەستان بەسەربکەوی و بەتەقیەوە ببزووی نەوەک بتکەن کەوی، ئەی چەند قورسە ژنانە ئازارەکان ڕەنگ بکەی و بێدەنگانە زامەکان داپۆشی، ژنانە سەرکزبی و پیاوانەش سەرەڕۆ، ژنانە هۆگربی و پیاوانەش هەڵپەرست.
دیدەی ڕەوان، ئەو کاسەسەرە، لەیەککاتدا ژنانە خەیاڵ وەکو پۆلە پەپوولە هاتوچۆی تێدا دەکا و پیاوانەش ڕەگ لە ژیاندا چەسپ دەکا، بەبێ ترس ژنانە بە تەقەتەقی قۆندەرەکانی ڕکابەری ڕەقی زەوی دەکا و پیاوانەش ستوونی لەسەر قایم دەکا، ئەی چ ئەستەمە لەو ژیانەدا پاک دەرچی! چ دژوارە خاوەن سەرێک، دڵێک، پێنووسێکی بێخەوش و نەبەز بی! گەواهی دەدەم بەو دڵە گەرمەی تۆو بە ساردی ئەو ژیانە، ئەگەر چۆن بە پێچەوانەی ڕێڕەوی ڕووباردا مەلەوانی دەکەی، ئەوها ژیان نەکەی ئەوا هەرگیز سەربەرزناکەیتەوە.
بڕوانە لەو جیهانگیرییە فریودەرەی هەر جیهانی بچووک نەکردۆتەوە بەڵکو مرۆڤ و بەهایەکانیشی گچکە کردۆتەوە، ژنەکان بەرەبەرە قەبارەی ئەندامەکانی جەستەیان گەورە دەکەن و لەکاتێک دا قەبارەی مێشکیان بچووک دەبێتەوە، بە هەزاران پاڵەوان و ئەستێرەی ساختە نمایشی جوانی سەرکەوتن بەسەرهەموواندا دەکەن، چاوچنۆکی و شمەکخۆری ئاسایشی ئەو زەمینەی خستۆتە گەورەترین مەترسییەوە.
ئەی چ نەفەسبڕە ژنانە وەکو دەرخت لە ژیاندا بلاژێیتەوە و هاوشێوەی درەختیش پێشبینی بکەی کتوپڕ یا دەتبڕنەوە یا دەشکێی یا لەجێی خۆی وشک دەبێ و بەردەبێتەوە، هەمیشەش هەر بە پێوە سەوز بچیتەوە! چ ئاستەنگە گەر بتەوێ هەموو شتێک دروست لەسەر جێگای خۆی دابنێی، دەستهەڵگری بێ ئەوەی ڕەگ هەڵقەنی، ئەی چ قوڕسە لەیەککاتدا ژنانە سێبەری خۆت بپارێزی و پیاوانەش ببیتە سایە! ژنانە بەرپرسیار بی و پیاوانەش لێپرسراو، ژنانە سەرسامبی و پیاوانەش سامەرستۆ، ئەی چەند زەحمەتە هەموو بۆشاییەکان بەسەرڕاستی بە سەربەستی بە سامانی بێ خەوش پڕ بکەیتەوە. جا تۆ وەرە حاڵیم بکە بۆ هەتا سەرڕاستتر بیت ئەو ژیانە پتر لێت دەچێتە بەری چەپەوە!.
سەرسەختی من بەتۆش کەوی ناکرێ هاوڕێ، من تا ئێستاش نازانم نە ژنم نە ڕووبار؟ دەستم هەن یا باڵ! هەرگیز نا کەومە ژێر خشتەو هێڵکارییەکانی کات و شوێنی ئەو جیهانە، ئەو کەللەم چۆنی مەبەست بێت وا جوگرافیا دەبەزێنێ و بەناودەکەوێ، بێ ڕەچاوکردنی تەمەن و ڕەگەز و کات و سات، کوێی مەبەست بێت سەری پێدا دەکا، جارجار جێگۆڕکێ دەکا لەگەڵ کەلەی قەندێک و جارجارەش وەک کەلە بەفرێک بەستەڵەک دەکا.
من چ بکەم کە ئەو کەلەسەرە هێندەی بە قاقای پێکەنینی خۆشەویستێک گەرم دەبێ هێندە بە هەموو سامان و دارایی ئەو جیهانە گەرم نابێ، هێندەی بە شیعرێکی جوان دێتە جۆش بەهەموو زانست و تەکنۆلۆژیای ئەو جیهانە نایەتە خرۆش، بێوچان لەبری ژمارەکان وشەکان کۆگا دەکا، ئەو سەرە هێندەی دڕدۆنگی و پرسیارەکانی منداڵێک لەبارەی ئەو ژیانە سەراسیمەی دەکا، سەدان پەیام و هوتافی سیاسیەکان بۆ گۆڕینی ئەو جیهانە شلوێی ناکا.
ئەی چ ئاستەنگە ژنانە هۆگرببی و پیاوانەش هەڵپەسێری، ژنانە بە وشە سەروەری تۆمار بکەی و پیاوانەش بە هێما سەروەری پێشێل بکەی، بەدڵ هەموو جۆرە جێنشینێک ڕەتبکەیتەوە و لەڕیز و سەرەکانی ژیانیشدا چاوەڕوانی بکێشی، چەند سەختە لەیەک سەردا ژنانە هەڵە بکەی پیاوانەش هەل بقۆزیتەوە، ژنانە ئازاربکێشی و پیاوانەش ئازاربنۆشی، ژنانە ڕەزامەندبی و پیاوانەش ڕازگر، ژنانە بڕەویەوەو پیاوانەش بەردەوامبی، ژنانە فریونەخۆی و پیاوانەش فەرمان بدەی.
تۆ بزانە، سەردەردی من تەنها دەرەنجامی تێکئاڵانی وردە دەمارو ڕەقهەڵاتنی خوێنبەرەکانی ناو سەرم نیە، هەڵئاوسانی کۆدەماری مێشک و گرژبوونی ماسولکەکانی نیە،دەردە سەری من دەرئەنجامی چەوتانە دابەشکاری پشکەکانی ئەو جیهانەیە، لێکهەڵبڕینی بەشەکانی ئەو نیشتمانەیە، نەخشەکێشانی ئەو سنوورە سیاسەت کردانەیە، کورتهێنانی ئاسایشی ئەو هەسارەیەیە، پێگەبەندی ئەو کۆمەڵگایانەیە، ئەوسەرە لە ژانی ئەوە پەستێوراوە چونکە ئەو چەرخە هەر بەچەپدا دەسوڕێتەوە، هەرچەندە لە ژیان دا ژنان دووبەرابەر سەربازن بەڵام تۆپی ئەو زەویە هەرلەژێرپێ و لەسەردەستی پیاوان دەخولێتەوە.
ئە‌‌ی لەو رۆژگارەدا ژن بوون چ هونەرێکە و ژن مانەوە چ جۆرەهونەرمەندیەکی پێویستە،ئەگەر ژنێکی خۆڕسک بیت چەند ئەستەمە چاوەکانت جیاوازیان نەبێت لەگەڵ ووشەکانت، لێوەکانت پێچەوانە نەبزوون لەگەڵ هەستەکانت، دڵت سپی و خاو بپارێزی وەکو شیری پاکت، پەنجەکانت دژ نەبن لەگەڵ تێهزرینەکانت، پێکەنینەکانت پەرچەکردار نەبن لەگەڵ گریانەکانت، سەرت دڕدۆنگ نەبێت لەگەڵ دڵت، دەنگت تێکەڵ نەبێ لەگەڵ ڕەنگەکانت.
لێرەبەدوا سەرم لە هیچ سوڕنامێنێ چونکە باش دەزانم کە ئەو سەردەمە،سەردەمی سەرپشککردنی سەرمایەداریە و بە جۆرەها تەڵەو تۆڕ سەرهەڵدانی مرۆڤەکانی خەفەکردوە،سەردەمی سیخوڕی دێجیتاڵی،تەکنەلۆژیای بریقەدار و ئەدەب و هونەری تژی لە زڕە بانگەشەیەو ڕەسەنایەتی هەراسانکردوە، گێگاو مێگابایت پێشبڕکێیانە تا جێگای سەرت بگرنەوە و زەینت کوێرکەنەوە، ئیمێل، ئێسئێمئێس، ڤایبەر و سۆشیال میدیاکان وەک قولاپ لەسەرت گیربوون هەر هەتا لەسڵاوێکی لەدڵڕا و لە ڕامان لە چاوی ئەزیزێک دوورمان بخەنە، ئەو سەردەمە سەردەمی ئەوەیە سەری خۆت بکەیتە مایە بەس بۆئەوەی زیندوو بمێنیتەوە!
بەهەرحاڵ هاوچەرخە ئەزیزەکەم نیگەران مەبە، چونکە ئەو سەرە ئەگەر دەمیش نەبێ لەگەڵ ئەو سەردەمە دڵنیابە بەخۆڕسکی سەربەخۆیە، نە نزم دەبێت بۆ هیچ تاجێک نە دەچێتە ژێر هیچ جۆرە کڵاوێک نە دادەنەوێ بۆ هیچ دەستێک، نە شۆڕ دەبێ بۆ هیچ دەسەڵاتێک نە هیچ سەودایەک دەیگرێتەوە، ئەگەر دەهێندەش تراژیدتر ئەو جیهانە لە سایەی سەری پیاواندا لاسەنگ ببێ و شەڕی تێدا نەکوژێتەوە.

نه‌ريتسالارى کۆمەڵێ یاسا و ڕێسا و دابونەریتە مرۆڤەکان بە درێژایی کات لە کۆمەڵگە بۆ ڕەواییدان بە دیاردەیەك پێڕەوی لێدەکەن. لەکۆمەڵگە دواکەوتووەکان بەتایبەتی کۆمەڵگەی ڕۆژهەڵاتی دەیان دیاردەمان هەیە، وەکو نەریتێك بەسەر خەڵکی کۆمەڵگەدا سەپێندراوە، بەتایبەتی ژن. ژن ناچار دەکرێت بۆ چوونه‌ ژێر بارى كۆمه‌ڵێك دابوونه‌ريت و ياسا و ڕێساى كۆن و باو بۆ جێبه‌جێ كردن و ئه‌نجامدانى كۆمه‌ڵێك ئه‌رك و هه‌ڵسوكه‌وت و عاده‌ت و لاسايیکردنه‌وه‌ كه‌ له‌ پڕۆسه‌يه‌كى دورودرێژى ڕابردوودا ماونه‌ته‌وه‌. چەندفاکتەرێکی وەکو ئایین، بیرکردنەوەی کۆمەڵایەتی، ئابووریی و ناهووشیاریی تاکەکانی کۆمەڵگە ڕۆڵیان لە چەسپاندن و بەرهەمهێنانی ئەو نەریتانەدا هەیە. زۆربەی ئەو نەریتانەی لەناو کۆمەڵگەی کوردیدا هەن، لە بەرژوەندی پیاودایە و دژ بە ژنە. هەر ئەو نەریت و یاسایانەی کۆمەڵگەیە دەسەلات و هێزی بە پیاو بەخشیوە و هەمیشە ژن وەکو خزمەتکار و کۆیلە سەیکراوە. واتە پیاو بێ پشتیوانی ئەو نەریت و ئایین و ڕێسایانەی ناو کۆمەڵگە ناتوانێ رەفتاری وەها بەرنابەر ژن بکات. بەڵگەیشمان بۆ ئەوە هەموو پیاوانی دنیا لەرووی جەستە و پێکهاتەی فیزیکییەوە وەکو یەك لە دایك دەبن وەکو ڕەگەزی نێر، بەلام ئەوە نەریت و ئایین و پەروەردەی ئەو کۆمەڵگایەیە ڕۆڵی لە پێکهاتەی بیرکردنەوە و عەقڵی ئەو پیاوە دەگێڕێ و ئاراستەی دەکات. هەر ئەم نەریتانەن ڕۆڵێان لە ئاراستەکردنی باوک و برا و مێردی ژنان و کچانی کورد هەیە، دەبینین چۆن ژنان و کچان دەبنە قوربانی ئەو نەریتانەی کۆمەڵگەی کوردی بەرهەمی هێناون. نەریتسالارییە چۆن دەسەڵاتی بەسەر عەقڵی پیاوی کورددا هەیە و زۆر بە ئاسانی پیاوی کورد بڕیار دەدا، خوشکی، ژنی، کچی بکوژێ یان سزای بدات.
هه‌ميشه‌ ژن قوربانى ده‌ستى ئه‌و چه‌مكه‌ قێزه‌ونه‌ بووه‌ يا به‌ مانايه‌كى تر ژن قوربانى ده‌ستى پياو بووه‌ به‌هۆى سه‌رشۆڕكردنيان بۆ نه‌ريتسالارى, له‌ناو كۆمه‌ڵگەى كورديدا هه‌ميشه‌ ژن قوربانى يه‌كه‌م بووه‌ بۆ نموونه‌ كاتێك كێشه‌يه‌كى كۆمه‌ڵايه‌تى له‌نێوان دوو كه‌س يا دوو هۆز يا دوو گوند دروست بووه‌ دواجار ژنێك كراوه‌ به‌ قوربانى و له‌سه‌ر حيسابى سنگى ژنێك باوه‌شێكى پياوانه‌يان كردوه‌ به‌يه‌كدا، بێ ئه‌وه‌ى بچووكترين حيساب بۆ هه‌ست و نه‌ستى ئه‌و ژنه‌ داماوه‌ بكرێت. ئه‌م جۆره‌ نه‌ريتپارێزيه‌ يا نه‌ريتسالاريه‌ تا ئه‌و ده‌قه‌ى ئێستاش به‌رده‌وامه‌ ئه‌گه‌رچى تاڕاده‌يه‌كى كه‌م كه‌مى كردوه‌ به‌ڵام هێشتا ماوه‌. هێشتا لاى زۆر پياو پێناسه‌ى ژن بريتيه‌ له‌و مرۆڤه‌ى كه‌ پێويسته‌ له‌ ماڵه‌وه‌ بێت و كارى ته‌نها ده‌رپه‌ڕاندنى منداڵ و خزمه‌ت كردنى مێرد و گه‌رمكردنى ديوه‌خانى پياوه‌كانه‌, هێشتا زۆرێك به‌ نه‌نگى ده‌زانن ژن فه‌رمانبه‌ر بێت, چالاكوان بێت, نووسه‌ر بێت و له‌ كۆڕ و كۆبونه‌وه ‌و سيميناره‌كاندا به‌شدار بێت. لێرەوە شەڕی ژنانی چالاکوان و ژنانی هوشیار لە کۆمەڵگەدا بە پلەی یەکەم بەرانبەر ئەو نەریتسالارییەیە، چونکە تاکوو ئەو عەقڵیەتە نە گۆڕێت، ناتوانی عەقڵی پیاوی کوردیش بگۆڕیت، ئەو نەریت و پەروەردە کۆنانەیش بەشێوەیەکی زۆر قووڵ ڕەگی لە هەست و عەقڵی پیاوی کورد داکوتاوە، لە ڕەگەوە هەڵکێشانی شۆڕش و خەباتێکی مەدنیانەی زۆری دەوێت، چونکە دەبێ لەسەر ئاستی پەروەردە و هووشیارکردنەوەی تاك کار بکرێت. سێ پایەی زۆر گرینگی ژیان کە ئایین و نەریت و دەسەڵاتن، هەر سێکیان پاڵپشتی لە پیاو و هێزی نێر دەکەن. لەم ساڵانەی دوایییدا حکوومەت زۆر شەرمنانە باسی یاسای توندوتیژی دژ بە ژنان دەکات، بەڵام هەر ئەو کەسانەی یاساکانیان داناوە و دەریدەکەن لە کابینەی حکوومەت ژن و کچەکانی خۆیان کردووە بە کۆیلە و لە چواردیواری ماڵیان داناون، لەلایەکی دیکە هەر ئەو کەسانە شەوەکانیان بە ژن و کچ دەڕازێننەوە، ژن و کچ بۆ تێکردنی حەز و ئارەزووە سێکسییە لەبن نەهاتووەکانیان بە کار دەهێنن. هەروەک لە وتارێکی پێشوومدا باسم کرد ڕێکخراوەکانی ژنانیش پاشکۆی حیزبن و حیزب ئاراستەیان دەکات. هەر ئەو ژنانەی لەو ڕێکخراوانەی بەناو ژنان کار دەکەن، سەرۆکەکەیان، کە پیاوە بە پیرۆزی دەزانن. زۆربەی ئەو ژنانەیشی لەو ڕێکخراوە بەناو داکۆکیکردن لە مافەکانی ژنان لە حیزبەکان بوونەتە قوربانی و بۆ تێکردنی حەزی سێکسی و کاری حیزبی وەکو کۆیلە بە کاردێن. ئیدی ژنێک لە ڕێکخراوێکی وەهادا چۆن دێت باسی مافەکانی ژن دەکا؟ چۆن خۆی بە داکۆیکردن لە مافەکانی ژنان دەزانێ؟ کە خۆی هێشتا لەژێر کاریگەری نەریت و پرۆگرامی حیزب و سەرۆکدا بێت.

ئاشکرایە تاکی کورد بە ژن و پیاوەوە هەیمەنەی حیزب بەسەریاندا تەواو ڕەنگیداوەتەوە. هەموو حیزبەکانی کوردستانیش لە پەیڕە و پرۆگرامی حیزبدا جێی هەموو چینەکانی ناو کۆمەڵگەیان کردۆتەوە. ئەمەیش بۆ ئەوەیە ڕەوایەتی بە کاری حیزبی خۆیان بدەن. بە واتایەکی دیکە لەو ڕێگەیەوە دەیانەوێ پیشانی بدەن کە حیزبێکی مۆدێڕن و پێشکەوتوون. تەنانەت کاتێك حکوومەت پێك دەهێنن بۆ چاوبەستنی خەڵک و دنیای دەرەوە یەك دوو ژن وەکو خوێ بۆ تامدارکردنی چێشت دەخەنە ناو کابینەکە. بەڵام ئەمە بە هیچ شێوەیەك پێوەندی بە ڕۆڵی ژنەوە نابێت لەناو حکوومەت، بۆ؟ چونکە وەزارەتێکی وەهای پێدەدەن کە پیوەندی بە کاری ڕێکخراوەیی و داکۆکیکردن لە مافی ژنانەوە نییە، بەڵکو ئەوەی ئەو ئەرکە دەبینێت پیاوە. ڕێکخراوەکانی ژنانیش لە هەموو حیزبەکان ناتوانن دەنگیان بەرز بکەنەوە.
کاری ڕێکخراوەیی ژنان لە باشووری کوردستان لە دوای ڕاپەڕینەوە دەست پێدەکات. پرسی ژن وەکو پرسێکی مرۆیی و سیاسی و کۆمەڵایەتییەوە دێتە ناوەوە. کێشەکە لیرەدایە دروستیکردنی ئەو ڕێکخراوانە کارێکی باش بوو، بەڵام ئەوەی بڕیاری دروستکردنی ئەو ڕیکخراوانەی دا، پیاوەکانی کورد بوون، هەمان ئەو پیاوانەی ئێستا حوکمی کورد دەکەن و خەڵکیان بە ئەنجامە گەیاندووە. ململانێی نیوان حیزبەکان و تەنانەت شەڕی ناوەخۆش کاریگەری و ڕەنگدانەوەی تەواوی لەسەر کاری ڕێکخراوەیی ژنان هەبوە. ژنەکانیش لە شەڕدا بوون، بەو واتایەی ژنانەکانیش بە گوێرەی پەیامی حیزبەکەیان بەیاننامەیان دەردەکرد. حیزبی کوردی بە شێوەیەك کاری ڕێکخراوەیی ژنانی قۆرخ کرد و کردووە، تا ڕدەی ئیفلیجبوون. بۆ نموونە تەنیا لەسەر ناوی ڕێکخراوەکەیان چەندین ناویان هەیە، کە رەنگدانەوەی بیرکردنەوە و پرۆگرامی حیزب و لەناو حیزبیشدا سەرکردەیە. ڕێکخراوی پارتی ناوی ئافرەت، هی یەکێتیی ژنان، هی یەکگرتوو خوشکان…تاد دەبینین تێروانینی حیزب بۆ ناوەکە چییە ئەو ناوەیان لە خۆیان ناوە. ژنان لەم ڕێکخراوانەدا هێندەی کۆیلەی حیزب و بیرکردنەوەی سەرکردەن، هێندە لە خەمی مافی ژنان و ئازادی ژناندا نین. تەنانەت ئاستی بیرکردنەوەیان لە چوارچێوەی حیزبەکەیان بۆ کاری ڕێکخراوەیی دەرناچێت، تەنانەت زۆربەیان لەلایەن دەسەڵاتدار و بەرپرسانی حیزبەکان بۆ کاری رابواردن بە کار دێن، بۆیەیش دەبینین یاسای بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژ بە ژنان دەرچوو، بەڵام جێبەجێ نەکرا. دەیان نموونەمان هەن، ژنان لەناو ئەو پەناگەی دایانناوە بۆ پاراستنی ژنان دەردەهێندرێن و دەکوژرێن، تەنانەت زۆربەیان هەر لەوێ لەلایەن پاسەوانەکان ڕووبەڕووی دەستدرێژی و لاقەکردن دەبنەوە.
ئەو هەموو ڕێکخراوانەی بەناو داکۆکی لە مافی ژنان دەکەن لە کوردستان بە دەیان هەزار دۆلاریان خرا بەر دەست بەلام تا ئێستا نەیانتوانی تەنانەت لە بواری بڵاوکردنەوەی هووشیارییدا ڕۆڵیان هەبێت، دەبینین کێشەکانی ژنان ڕۆژ بەڕۆژ لە زیادبووندایە، نەیاتوانیوە تەنانەت لەناو کۆمەڵگەی کوردیدا ڕۆڵێکی ئەکتیڤیان هەبێت. هۆکاری ئەمە هەیمەنەی حیزب و دەسەڵاتی سەرکردەی پیرۆزە. بۆیەیش دەبینین هەموو ڕێکخراوە حیزبییەکانی ژنان لە کوردستان کاتێك ژنێکی سەر بەو ڕێکخراوانە قسە لەبارەی مافی ژنانەوە دەکات، چەندین جار پەناو وتەی سەرکردەی حیزبەکەی دەبات، هەمیشە دەڵێ: سەرۆك وەهای فەرموو، جەنابی فڵان وەها دەڵێت…تاد ئەم ژنانە ڕاستەوخۆ سەرۆکەکەیان ،کە پیاوە پیرۆز دەکەن و خۆیان دەکەن بە پاشکۆ و کۆیلەی ئەو سەرۆکە، لەلایەکی دیکە ئەم شێوازە قسەکردنە ئەوەمان پێدەلێت، ژن لە ڕێی سەرۆکەوە بیر دەکاتەوە، بەبی سەرۆک و جەناب و هەڤاڵ ناتوانێ بیر بکاتەوە. کەواتە ئەو ژانەنی لەناو ڕێکخراوە حیزبییەکای ژنان کار دەکەن ڕاستەوخۆ کۆیلەن، ئەوان لەناو دەزگایەكدا کاردەکەن، نموونەن بۆ کۆیلایەتی و چەپاندنی ژنان.
لێرەدا دەبێ ژنان خۆیان لەناو ئەو ڕیخراوە حیزبیانە دەربێنن، بەرنامە و پرۆژەی تازەیان بۆ بواری ژنان پی بێت. دەبێ بەپێی میکانیزم و گوتارێکی ڕۆشنبیریی و هووشیارکردنەوەی ژنان کار بکەن. هاوکات بوونی باوەڕ و ئیرادەی ژنان بۆ کاری ڕێکخراوەیی بەبی ئەوەی ببنە پاشكۆ بۆ هیچ حیزب و دەزگایەك، چونکە ئەوەی بیر دەکاتەوە دەبێ خودی ژن بێت، نابێت لەبەر سێبەری هیچ حیزبێکدا بیربکاتەوە، چونکە حیزب بۆ مەرامی خۆی، کە مەرامی پیاوە ژنان دەکاتە ئامرازێک بۆ هێنانەدی مەرامەکانی. لە هەموو ئەمانەدا دەبینین تا ئێستا فێمینیزم نەیتوانیوە لە کوردستان گەشە بکات، ئەو ڕیکخراوە حیزبیانەی ژنان ناتوان گوتارێکی ژنانە و فێمینیستی لەناو کۆمەڵگەدا دروست بکەن. کاری هیچ یەکێک لەو ڕێکخراوانە بۆ بواری ژنان بەگۆڕاوە، ئەمەیش بۆ نەگۆڕانی پرۆگرام و کاری حیزب دەگەڕێتەوە. حیزبەکان وا دەبن بە کۆمپانیای گەورە و کۆمەڵگەیەکی سەرمایەداری دروست دەبێت، لەم کۆمەڵگایانەش بەها و نۆرمە مرۆڤییەکان و پێکەوەژیانی تاکەکان کاڵ دەبێتەوە. لەلایەکی تاوانەکن دژ بە ژن ڕۆژ بە ڕۆژ لە زۆربووندان.
هەموو ئەمانەی باسمان کرد ڕۆڵیان هەبوو لە دواکەوتنی ئیشکردن لە بواری ژناندا، زاڵبوونی ئەجێندای پیاوسالارانەی حیزبەکانی کوردی وایکرد پرسی ژنان بەرەو دواوە بگەڕێتەوە. ئەو حیزبانەیش بۆ زیادکردنی دەنگ و نفوزی خۆیان پەنایان بۆ خێڵ و سەرۆك عەشیرەتەکان برد، چەکی پێدان و دیوەخانی بۆ کردنەوە و پاڵپشتی دارایی کردن، لە هەموو ئەمانەدا ئەوەی گرینگ نەبووبێ بابەتی مافی ژنان و کاری ڕێکخراوەیی ژنان بووە. بۆ ئەوەی پیشانی بدات ئەویش بڕوای بە کەیسی ژنان و مافی ژن هەیە، چەند ژنێکی کۆیلەی حیزب دەهێنێت لەناو ڕیکخراوێك کە بە بیرکردنەوەی پیاوان بیر دەکاتەوە کاریان پێدەکات. تەنانەت ئەو خاوەن دیوەخان و چەك بە دەستانە لە زۆر کەیسدا ژنانیان کوشتووە و تاوانیان کردووە، بەبێ ئەوەی ڕیکخراوەکەی تایبەت بە ژن لە هەمان حیزب دەنگی لێوە بێت. تەنانەت حیزبەکان هێندێک یاسایان بۆ بواری ژنان دەکرد، بەڵام بەبێ ئەوەی جێبەجێی بکەن. دەسەڵاتی کوردی سەرچاوەیەك بووە بۆ برەودان و مانەوەی هەمان یاسا کە ژنان پلە دوو دەکات، پشتیوانی لە کوشتەکانی ژنان دەکات. هەرئەوەی جێگای بکوژانی ژنان لە زیندانەکاندا بەتاڵە ئەوە پشتڕاست دەکاتەوە. دەرکردنی یاسای لێبووردنی گشتی و تایبەتی و دەستتێوەردانی حزبەکان لە ناو دادگاکاندا سەبارەت دۆسیەکانی ژنان، کە چەندین نموونەی بەرچاوی کە دۆسیەکان ناسراون ( بۆ نموونە شادی و شۆخان ، ساکار ، جوان و مهاباد، دونیا، رەعنا) دەرکەوتێکی تری ئەم ڕاستیەیە. هەزاران ژن لە م هەرێمە کوژراون کەس هەر ناشزانێت کێ بکوژیانە و زۆرینەیان داڵدە دراون و لە سزا پارێزراون.
هەموو ئەم تاوانانە ڕکخراوە حیزبییەکانی ژنان لێی بێدەنگن، ئەگەر دەنگیان هەبووبێ بە بەیاننامەیەکی شەرمنانە بووە، بەبێ ئەوەی دەسەڵات و قسەیان بەسەر خەرۆک و جەناب و هەڤاڵدا بڕوات. بەبی ئەوەی تاکوو ئێستا یەك کەیسیان لە بەرژەوەندی ژناندا بردبێتەوە. یان ژنێکیان لە هەوڵی کوشتن ڕزگار کردبێت. کەواتە ئم ڕێکخراوانە لەسەر حیسابی ژنان بۆ بەرژەوەندی حیزب و سەرکردە و خۆیان کاریان کردووە، نەك بۆ بەرژەوەندی ژنانی کۆمەڵگە. لێرەدا من دەگەمە ئەو بۆچوونەی هیچ یەکێک لەو ڕێکخراوە حیزبیانەی بەناو ژنان بۆ ژنانی کۆمەلگەی کوردی پیویست نین، بەڵکو کاریگەری خەراپیشیان لەسەر چاڵاکی و کارکردن لە بواری ژناندا هەبووە.

لە کۆمەڵگا نەریتییەکان، بەتایبەتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پەیڤین لەبارەی هەندێ چەمك شتێکی بڤەیە. لەناو هەموو کۆمەلگایەك تاك بەو ڕۆڵەی دەیگێڕێت مانا پەیدا دەکات. ئەم مانا پەیداکردنە دەبێتە ناسنامەی ئەو کەسە. لێرەدا ئەو تاکە تا چەند لە پراکتیککردنی ڕۆڵەکەی ئازادە، واتە بەستراوەتەوە بە سەربەستی بڕیار لە ژیانی کۆمەڵایەتییدا. ژنیش وەکو تاکێك بە درێژایی مێژوو هەوڵی خۆ سەلماندنی داوە، بەڵام لە کۆمەڵگا نەریتییەکاندا ئەم ڕۆڵەی ژنان لە چەند شتێکدا کورت دەکرێتەوە. واتە ئەوە کۆمەڵگا و بیروباوەڕەکانە ئەم ڕۆڵە سنووردار دەکەن. بە تێڕامانمان لە دیاردەی ژنکوشتن، خەتەنەکردن، سنووردارکردنی ئازادییە تاکەکەسییەکان هەموو گەواهی ئەوەن کۆمەڵگای ئێمە و پیاوان هێشتا لەو بیرکردنەوە دواکەوتووانە دەرنەچوونە. هێشتا دابونەریت، ئاییین هەژموونی بەسەر عەقڵی تاکەکاندا ماوە. هێشتا باوەڕ و نەریتە خولقاوەکان لە کلتووری توندوتیژی و زەبر و زەنگ تێنەپەڕیوە. ژنان لە کۆمەڵگەی ئێمەدا وەکو بوونێکی پەراوێز تەماشا دەکرێن. ئەو باوەڕ هێشتا ماوە، کە ژن ناتوانێ هەموو کارێک بکات، نەڵکو ڕۆڵەکەی تەنیا لە چواردیواری ماڵدا قەتیس کراوە.
سێکس وەکو بەشێک لە ژیانی هەموو تاکێك، ڕۆڵی گەورەی لە ژیانی کۆمەڵایەتی و دەروونیدا هەیە. دەروونناسێکی وەکو (فرۆید) ڕۆڵی سێکس لە ژیانی مرۆڤدا بەشێوەیەك وێنا دەکات، کە جەنگی یەکەمی جیهانی لە ئەنجامی چەپاندنی سێکسەوە بووە. هەمیشە لە کۆمەلگا نەریتییەکاندا سێکس وەکو غەریزە تەماشا کراوە. زۆربەی پیاوی کوردیش بۆیە سێکس دەکات تاکو غەریزەی سێکسی خۆی دامرکێنێتەوە. بەڵام لە کۆمەڵگا مۆدێڕنەکاندا سێکس وەکو بەشێک لە مرۆڤ تەماشا دەکرێت، چونکە ئەوە تەنیا ئاژەڵە سێکس وەکو غەریزە ئەنجام دەدات. تەنانەت تێڕوانینی پیاوی کورد بەرانبەر چەمکی سێکس، تێروانینێکی چەندێتییە، کامە پیاو شەوانە، یان هەفتانە سێکس زۆر یەنجام بدات ئەوە نیشانەی بەهێزی و پیاوەتییەتی. لێرەوە دەگەینە ئەو بۆچوونەی پیاوی کورد تەنیا وەکو ئامێرێکی سێکس، یان بووکەڵەی سێکس لە ژن دەڕوانیت. بەبێ ئەوەی باری دەروونی و کەسیی و تاکێتی ژنی لەبەر چاو بێت. بەبێ ئەوەی بزانێ سێکس بریتییە لە چۆنییەتی، نەك ژن ئامێری دامرکاندنەوەی غەریزە و هەوەسی پیاو بێت. تەنانەت پیاوی کورد هەمیشە ئەو قسەیەی لەسەر زارە، کە سێکسی کردووە، واتە تەنیا ڕۆڵی خۆی دەبینێ، بەبێ ئەوەی هەست و کەسێتی و مافی ژنەکەی لەبەرچاو بێت. ئەم تێڕوانینە بەرانبەر ژنی کورد، هەوڵێکە بۆ دانانی ژن لە پلەی کۆیلایەتی. ئێستا لە ئەورووپا بوکەڵەی سێکس هەیە، ئەو پیااوانەی حەزیان بە ژیانی تەنیاییە ئەم بوکەڵانە دەکڕن و لە ماڵەوە هەوەستی خۆیان خاڵیدەکەن. هەمان ڕۆڵ بە ژنانی کورد لەلایەن پیاوەوە دراوە.
گۆڕینی ئەم عەقڵیەتە، هەوڵی زۆری دەوێت، چونکە ئەم عەقڵیەتە ڕیشەی کۆنی هەیە، هەزاران ساڵە ڕیشەی لەناو عەقڵ و دەروونی پیاوی کورددا داکوتاوە. بۆ گۆڕینیشی نابێ تەنیا داوا لە پیاوان بکرێ تکایە وەها سەیرمان مەکەن، بەڵکو سەرەتا دەبێ دەنگ لەلایەن ژنانی کوردەوە بێتەدەر، دەبێ قوڕگی ژنی کورد دەنگ و هاواری نەخێر و نا بێت. ئەو هوشیارییە لای ژنی کورد دروست بکەین، کە ئەویش سەرەتا وەکو مرۆڤ، وەکو تاك تەماشا بکرێت. واتە تێکۆشانەکە سەرەتا لەلایەن ژنەوە بێت. چیتر وەکو قوربانی سەریری خۆمان نەکەین. کەواتە ڕزگاری ژنان لە کۆی ئەم باو و یاسا و دابونەریت و عەقڵیەتە خێڵەکییە سەرەتا بە خەباتی ژنانەوە بەستراوەتەوە. سەرەتا ژن دەبێ خۆی وەکو تاك بسەلمێنێ، بە بەڵگەی زانستی و عەقڵیی ڕووبەڕووی ئەم عەقڵیەتە خێڵەکییە ببێتەوە، بۆ ئەوەی بەرەیەکی یەکگرتوو دروست بکات. یەکێك لە گرفتەکانی بەردەم خەباتی ژنانی کورد، زاڵبوونی عەقڵیەتی حیزبییە بەسەر چالاکی و خەباتی فێمینیستی ژنانی کورد. پیاوی کورد لەم سەردەمەدا ئەوەی بۆ ڕوون بۆتەوە ناتوانێ چیتر ژانی کورد دەستەمۆ بکات، بۆیە پەنا بۆ شتی دیکە دەبات. ئەویش دەیەوێ لە ڕێی دروستردنی ڕێکخراوی ژنان، گوایە داکۆکی لە ژنان دەکەن هەوڵی درێژەدان بەو عەقڵیەتەی خۆی بدات. لەو ڕێکخراوانەدا هەر چالاکییەکی ژنان ئەنجام بدرێت دەبێ ڕەنگدانەوەی پێرەوی حیزبکەکە بێت، پێڕە و پرۆگرامی حیزبیش عەقڵی پیاو دایڕشتووە، عەقڵی پیاوی کوردیش لەژێر هەژموونی دابونەریت و ئایین و کۆتوبەندی کۆمەڵایەتیدایە. بۆیەیش ئەو ژنانەی لە کایە حیزبییەکان کار دەکەن، هەمیشە پیاوەکانی ناو حیزب وەکو کەرەسە و ئامێری بەتاڵکردنەوەی غەریزە سەیریان دەکەن. تەنانەت ئەو ژنانەی بە هاوکاری حیزب گەیشتوونەتە پلەیەکی حکوومی یان حیزبی، هیچ ڕۆڵیان لە بەرەوپیشبردنی کێشە و کەیسەکانی ژنان نەبووە، چونکە بیرکردنەوەیان ئازاد نییە، بەڵکو لەژیر هەژموونی حیزبدا و لە پێناوی حیزبدا کاردەکات. بۆ نموونە ئەگەر ژنێك لە حیزبێکی ئیسلامییدا کار بکات، ناچارە باوەڕی بە فرەژنی هەبێت، ئەگەر پەرلەمانتاریش بێت، ناچارە دەنگ بۆ پڕۆژەکە بدات. لێرەوە بۆمان دەردەکەوێ ژنانی ناو حیزب تا چەند کاریگەری حیزبیان بەسەرەوەیە. ئەم کاریگەرییە، کاریگەری لەسەر بیرکردنەوەی ئەوان دەبێت.

هەر کات دیبەیت و گفتوگۆ لەسەر تووندوتیژی دژی ژنان، بزووتنەوەی ژنان، ئازادی ژنان، تیرۆر، یاساکانی نایەکسانی جێندەری، ڕێپێوان و ناڕەزایەتی و،،هتد دێتە پێشەوە هەمیشە چەقی باسەکان لەسەر ژنان و ڕۆڵی ئەوان لە ڕووبەروبوونەوەدا دێتە بەر باس، ژنان چی بکەن، چۆن بینە مەیدان، ڕێکخراوەکانی ژنان، مانگرتن، ڕێپێوانی ژنان،،،هتد. بەڵام هەرگیز گفتوگۆ لەسەر ئەوە نیە پیاوان ئەبێت چی بکەن لە بابەتێکی گەورەو گرنگی کۆمەڵایەتیدا کە لە راستیدا پەیوەندی ڕاستەو خۆی بەوانەوە هەیە. ئەوە ڕاستە لیرەو لەوێ پیاوانێک هەن لە نووسەران سیاسەتمەدارو، بیرمەندو، تادەگات بە هونەرمەندو کەسایەتیەکان لە بوارە جیاجیاکاندا پشتیوانی بزووتنەوەی ژنان و بابەتی یەکسانی دەکەن، ئەوەش ڕاستە کە لە مێژوودا پیاوان پشتیوانیێکی گەورەی بزووتنەوەی یەکسانی جێندەری بوون، بەڵام باسەکە ئەوەیە کە لە ئاستی گشتی و کۆمەڵایەتیدا بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی لە ئارادا نیە کە هەست و کاردانەوەی پیاوان بجوڵێنێت لە ئاستێکی گشتی و کۆمەڵایەتیدا لە بەرامبەر بە تووندوتیژی دژی ژنان کە کاراترین کارکتەر پیاوە ڕۆڵی تیا دەبینێت. لەم بارەیەوە کۆمەڵگاکانی ئێمە واتە گۆمەڵگا ڕۆژهەڵاتیەکان بەتەواوی دوورن لەم جۆرە دیبەیتە، لە کۆمەڵگای خۆماندا لە بابەتەکانی بزووتنەوەی ژنان، ئەم باسە وونەو لە ئارادا نیە. هەندێک بەردەوام ئەڵێن( سیستمی سەرمایەداری چەوسانەوەی جێندەری دروست کردوەو سەرجاوەی تووندوتیژی و نایەکسانی جێندەریە و وە سیستمی سەرمایەداریە داری داری داوەتە دەست پیاوان تا ژنان بچەوسێنەوە)، بەڵام هەرگیز ئەو پرسیارە نایەتە پێشەوە بۆچی پیاوان لە وەها سیستمێکدا ئەو ڕۆڵەیان وەرگرتووەو قبوڵیان کردوە؟ پرسیارێکی تریش ئەوەیە سیستمی سەرمایەداری پەیامی ئاسمانیە یاخود داهێنانێکی مۆڤ خۆیەتی؟ بێگومان سیستمی سەرمایەداری بەرنامەی داڕێژراوی بیری چەوسێنەری مرۆڤە و لە باری جێندەرەوە بیرۆکەیەکی پیاوانەیەو هەموو جۆرەکانی جیاکاری و دیسکرمنەیشن
لە خۆ دەگرێت.Discrimination
گەر باس لە ڕۆڵی پیاوان بکرێت لە بابەتی توندوتیژی و نایەکسانی جێندەریدا ڕەنگە یەکسەر ئەو بەشەی پیاوان بێتە بەر پێش چاو کە توندوتیژی دەکەن، کە لە ڕستیدا بەشێکی تری گەورەی پیاوان هەن ئەو بەشەی پیاوان کە توندوتیژی بەکار ناهێنن بەڵام بێدەنگن لە .Men Silenceبەرامبەر کێشەکەدا
لە راستیدا بێدەنگی هۆکارێکە بۆ بەردەوامیدان بە کێشەکە. هەندێ جار بێدەنگی وا دەگەیەنێت وە یان باوەڕ بوونە بەوەی کە وایە توندووتیژی باش نیە، کارەساتە بەڵام سروشتی کۆمەڵگا وایە!!، لە هەندێ کەیسی تردا وا دەگەیەنێت کە بەڵێ پیاوان بۆیان هەیە تووندووتیژی بەرامبەر بە ژنان بەکار بهێنن. بەم شێوەیە قەبارەی پیاوانی بێدەنگ ڕووبەرێکی فراوانی گرتوەتەوە. ژمارەو گروپی بچوکی پیاوان هەن کە باوەڕیان وایە کێشەی ژنان کێشەی ژنان خۆیانەو جۆرێک لە هاوسۆزیان هەیە لەگەڵ کێشەکانی ژناندا ، بەڵام باوەڕیشیان بەوە هەیە کە پیاوان دەبێت پشتیوانیان بکەن بەڵام پشتیوانیەکەیان تەنها ووتەی سەر زاریانەو بێهەڵوێستن لە بەرامبەر بە کارەساتەکان، کە ئەمەش لە ڕاستیدا هەڵوێستێکی پاسڤانەیە. هەندێکی تر لە پیاوان ڕەنگە لە کۆڕو کۆبوونەوە کۆمەڵایەتیەکانیان لە شوێنی کارو لە ڕێکخراوو پارتە سیاسیەکانیان دەنگ هەڵبڕن و پشتیوانی ژنان بکەن، لە بەخشینی کۆمەک و یارمەتیدانی و هەندێ کاتیش لە بەڕیوەبردنی کاری ناوماڵ و سەرپەرشتی مناڵان بەشداری بکەن، ئەم بەشە لە پیاوان لە راستیدا مەبەستیان باشە بەڵام هێشتا کاریگەر نین، چونکە هێشتا گروپێک لە پیاوان یان جووڵانەوەو تێڕوانینێکی تەواو لە ئارادا نیە کە بەتەواوی بیسەلمێنێت کە جدین و بەڵێنیان داوە بۆ کارکردن بۆ کۆتایی هێنان بە توندوتیژی پیاوان لە دژی ژنان لە ئاستی گشتی و کۆمەڵایەتیدا.
ئەوەی کە بزووتنەوەی ژنان و یەکسانی جێندەری تایبەتە بە ژنان پیاوان سەقاڵ نین لەگەڵیدا لە ڕاستیدا ئەمە خاڵێکی لاوازی چوونە پێشەوەی ئەو بابەتەیە. لایەنە لاوازەکەی ئەوەیە کە ئەو بزووتنەوەیە نوێنەرایەتی تەنها بەشێکی کۆمەڵگا دەکات کە ژنانە. لەلایەکی تر
مۆنۆپۆلی یان کۆنترۆڵی پیاوان لە سیستم و کۆمەڵگادا، لە پەرلەمانەکان و، بوارە سیاسیەکان و، ڕێکراوەکان و، دامو دەزگا دەوڵەتیەکان و دامەزراوە ئابوری و ڕۆشنبیری و دینی و کەلتوریەکانو،،، ئەمانە وای کردوە کە هەمیشە دەنگی ژنان گرنگی کەمتری پێبدرێ و وەلابنرێ و سەر باری هەوڵ و تیکۆشانی زۆریان بەڵام کەم دەست کەوتن. هەر بەهۆی ئەم پێگە
کۆمەڵایەتیەوە کە پیاوان هەیانە ئەگەر کاردانەوەیەیان هەبێت و بێدەنگی بشکێنن لە بەرامبەر بە تووندووتیژی بەرامبەر ژنان ئەوا دەتوانن شان بەشان ژنان ئاڵوگۆڕی گەورە جێبخەن، هەر بۆیە نایەکسانی و کێشەی توندوتیژی بەرامبەر ژنان چەندە پەیوەندی بە پیاوانەوە هەیە، چارەسەر و کۆتایی پێهێنانیشی ئەوەندە پەیوەندی بەوانەوە هەیە. لێرەدا ڕەنگە بابەتی سەربەخۆیی بزووتنەوەی ژنان بێتە پێشەوە، سەربەخۆیی بزووتنەوەی ژنان مانای تایبەت و ڕەوایەتی خۆی هەیە، بەشداری پیاوان لەم بارەیەوە مانای ئەوە نیە بزووتنەوەی ژنان و ڕێکخراوەکانی ژنان کراوە بن بۆ پیاوانیش یان پیاوان بەهۆی پێگەی بەهێزی کۆمەڵایەتیانەوە کۆنترۆڵی ئەو مەیدانە بکەن، بەڵکو لێرەدا قسە لەسەر ڕۆڵ و بەشداری و تێوە گلانی پیاوانە لەگەڵ بابەتی ڕووبەروبونەوەی توندو تیژی و نایەکسانی جێندەری.
فیمینیزم لە کۆمەڵگا ڕۆژئاواییەکاندا ئەم ئاستەنگی و گرفتانەی هەبوەو هەیە، لە کەنەدا لە دوای کارەساتەکەی زانکۆی پۆلیتەکنیک کە بە کوشارەکەی مۆنتریال ناسراوە ساڵی ١٩٨٩ بابەتی وەستانەوە بە دژی توندوتیژی دژی ژنان بابەتێکی بەربڵاوو دیبەیتی زۆری لەسەر بڵاو بۆوە لە پەرلەمان و ناوەندە حکومیەکان و هەروەها لە کۆمەڵگەدا، دکتۆر مایکل کۆفمان دەڵێت لەو ڕۆژگارانەدا بوو دوان لە ژنە ئاکتڤیستە فیمنستەکان ئەو پرسیارەیان ڕووبەڕوکردینەوە “پیاوان لە کوێن؟” لەم سەرو بەندەدا مایکل کۆفمان و هاوەڵەکانی کە یەکێکیان جاک لەیتۆن بوو کەوتنە سەرو بەندی پێک هێنانی کەمپینی قردێلە سپیەکان وەک بزووتنەوەیەکی پیاوان بۆ شکاندنی بێدەنگی پیاوان و بەشداریکردنیان لە کۆتایی هێنان بە توندوتیژی دژی ژنان. هەروەها چەند ساڵیک دواتر لە ٢٠٠١ دا فرانک بێرد بە بیرۆکەی “خۆت بخەرە پێڵاوەکانی ئەوەوە” چالاکیەکی کۆمەڵایەتی بەڕێدەخات بۆ هۆشیاری دان و دژ وەستانەوە بە رامبەر بە توندو تیژی دژی ژنان. ئەوان وەختێک دەیانویست شان بەشانی ژنان لەو خەباتەدا بەشدار بن بۆ کۆتایی هێنان بە چەوسانەوەو توندوتیژی دژی ژنان ئەوەشیان بە تەواوەتی لە پێش چاو بوو کە ئەم کارەی ئەوان نەبێتە هۆی کۆنترۆڵکردنی بزووتنەوەو ڕێکخراوەکانی ژنان، ئەوان سەربەخۆیی و سەنگ وقورسایی ئەو بزووتنەوەیەیان لە پێش چاو بوو.
“کەمپینی قردێلە سپیەکان” و ڕێپیوانی “مایڵێک لە پێڵاوەکانی ژنێکدا ڕێ بکە” نموونەی دوو چالاکی و بەشدارکردنی بەهێزی پیاوانن بۆ کۆتای هێنان بە نایەکسانی جێندەری.

Walk a Mile in her Shoes
مایڵێک لە پێڵاوەکانی ئەودا ڕێ بکە

پەندێک هەیە لە زمانی ئینگلیزیدا ئەڵێت: “خۆت بخەرە پێڵاوەکانی ئەوەوە”
“Put Yourself in her/his Shoes”
واتە هەرگیز ناتوانیت لە ئەزموونی کەسێکی تر تێبگەیت ئەگەر لە پێڵاوەکانی ئەودا ڕێ نەکەیت. بە واتایەکی تر خۆت لە جێی ئەو دابنێ.
Walk a Mile in Her Shoes
“مایڵێک لە پێڵاوەکانی ژنێکدا ڕێ بکە ” گەورەترین چالاکی جیهانی پیاوانە بۆ کۆتایی هێنان بە توندو
تیژی پیاوان لە دژی ژنان، لاقەکردن، وە نایەکسانی جێندەری، ساڵانە ڕێپێوانێکی پیاوان ڕێکدەخات. لەم ڕێ ڕۆشتنەدا پیاوان بە پێڵاوی پاژنە بەرزی ژنانەوە بۆ دووری مایڵێک ڕێ دەکەن. ئامانج لەم چالاکیە بردنەسەری ئاستی هۆشیاری و ڕۆشنبیری گشتیە بە تایبەتی پیاوان و کوڕانی گەنج سەبارەت بە توندوتیژی دژی ژنان و نایەکسانی جێندەری. ئەم ڕێپێوانە چالاکیەکی سیاسی کۆمەڵایەتیە لە ئاستی گشتی و کۆمەڵگادا بەڕێوە دەچێت بۆ خوڵقاندنی ئەزموونێکی بەهێزو کارا کە ببێتە هۆی بردنە پێشەوەی بیرۆکەی یەکسانی ژن وپیاو، بردنەسەری ڕۆشنبیری تاکەکان لەو بارەیەوە، دواتریش پراکتیزەکردن لە ئاستی کۆماڵایەتی و سیاسیدا. هەروەها پەیامێکی سیاسی و کۆمەڵایەتی گشتیە وە ئەزموونێکی کاریگەرە بۆ تێگەیتن لە توندوتیژی جێندەری و کار دەکات بۆ بەدەست هێنانی ئامانج و ستراتیجێکی بەهێز بۆ کۆتایی هێنان بە چەوسانەوەو نایەکسانی دژی ژنان.
فرانک بێرد، بۆ یەکەم جار لە ساڵی ٢٠٠١دا لە کالیفۆرنیا پێشنیاری ئەم چالاکیەی کرد بۆ “سەنتەری تراومای ڤالی” کە ئەو کاتە فرانک خۆی وەکو پارێزەرێکی کەیسەکانی لاقەکردن لەو سەنتەرە کاری دەکرد. ئەو کاتە ژنان سەبارەت بە قەیران و کێشەکانی لاقەکردن و دەست درێژی سێکسی بزووتنەوەیەکی سەرکەوتوویان بەڕێخست. فرانکیش پێی خۆش بوو پێیانەوە پەیوەست بێت. ئەو لە ساڵی ١٩٩٣ وە لەو سەنتەرە کاری دەکرد، هەوڵی ئەدا کە ژمارەو ڕۆڵی پیاوان زیاد بکات لە کار کردن بۆ کۆتایی هێنان بە توندوتیژی دژی ژنان لە لایەن پیاوانەوەو هەروەها کۆتایی هێنان بە نایەکسانی جێندەری.
فرانک ئەڵێت: “توندو تیژی لە دژی ژنان تەنها ژنان ئازار نادات، پیاوانیش نیگەران دەبن لەوەی کە ئەو ژنانەی خۆشیان دەوێن ڕووبەڕووی لاقەکردن بونەتەوە. پیاوان ئازار دەچێژن کاتێک ئەیانەوێت پەیوەندی ئەوینداری لەگەڵ ژنێک ببەستن کە لە ئەتمۆسفێرێکی ترس و گلەیی و بێباوەڕیدان. هەروەها دەڵێت هەمان ئەو توندوتیژیە کە ژنان دەکاتە ئامانج، پیاوانیش دەگرێتەوە، چونکە دەستدرێژی سێکسی ئامانجەکەی سێکس کردن نیە، بەڵکو ئامانجەکەی دەسەڵات، هێز، وە جەوسانەوەیە.”

فرانک یەکەم جار لەگەڵ گروپێکی بجووک لە پیاوان لە کالیفۆرنیا لە پارکێک کۆبوونەوەو بە پێڵاوی پاژنە بەرزی ژنانەوە دەسووڕانەوە بۆ جەند سەعاتێک، دواتر ئەم گروپە بجوکە بوو بە ڕێپیوانی دەیان هەزار کەسی بەشێوەیەکی بەرفراوان ناسرا. ئەوان مەبەستیان کۆکردنەوەی کۆمەک بوو بۆ سەنتەرەکانی دەست درێژی سیکسی و شێڵتەرەکانی ژنان وهەروەها پرۆگرامی بردنەسەری ڕۆشبیری جێندەری و کەمکردنەوەی تاوانەکان لە دژی ژنان بوو.
دواتریش فرانک لە ساڵی ٢٠٠٧دا پرۆژەیەکی فراوانی هیومانیتریانی پێک هێنا بۆ گەشەپێدانی ئاشتی و ڕێگەگرتن لە توندو تیژی و هەروەها گەشەپیدانی پرۆژە کۆمەڵایەتیەکان.

فرانک بێرد داهێنەری “مایڵێک لە پێڵاوەکانی ئەودا ڕێ بکە”

کەمپینی قردێلە سپیەکان White Ribbon Campaign
دواتر ڕێپێوانی “مایڵێک لە پێڵاوەکانی ئەودا ڕێ بکە” بوو بەیەکێک لە چالاکیەکانی کەمپینی قردێلە سپیەکان. کەمپینی قردێلە سپیەکان گەورەترین بزووتنەوی ” White Ribbon Compiegne ”
جیهانی پیاوانە کە کاردەکات بۆ کۆتایی هێنان بە توندووتیژی دژی ژنان، و بردنەپێشەوەی یەکسانی جێندەری، و پەوەندی تەندرووست، وە هەروەها بەدەست هێنانی تێڕوانینێکی نوێ بۆ مانای پیاوەتی. ئەمان ڕەنگی سپیان هەڵبژارد وەک سیمبولی ئاشتی. ئەم کەمپینە لە ساڵی ١٩٩١ وە بۆ یەکەم جار لە کەنەدا لە لایەن چەند کەسێک لە شارەکانی تۆرۆنتۆ، ئۆتاواو، کینگستۆن دەست پێشخەری بۆکراوە. دکتۆر مایکل کۆفمان دامەزرێنەرو چالاکتیرن کەسی ئەم کەمپینەبووە وە هەروەها “جاک لەیتۆن” کە کەسایەتیەکی چەپ و سیاسەتمەدارێکی ناوداری کۆمەڵگای کەنەدی و شاری تۆرۆنتۆ بوو، هەروەها ڕۆن سلاسەر مامۆستای زانکۆ پشتیوان ویارمەتیدەرێکی باشی ئەو بوون لەو کاتەدا. بیرۆکەی پێکهێنانی بزووتنەوەیەکی ڕێکخراوی پیاوان و ئەم کەمپینە لە کاردانەوە بەرامبەر بە کارە تیرۆرستیەکەی ٦ی دیسەمبەری ساڵی ١٩٨٩ کە لەلایەن پیاوێکی ڕق هەڵگرتوو لە فیمینیزم بە ناوی مارک لیپین بە چەک و چەقۆی دەستیەوە دەچێتە زانکۆی ئیکۆل پۆلیتەکنیک مۆنتریاڵ/ کەنەدا و
Ecole Polytechnique in Montreal/ Canada
لەوێ لە کۆلیژی ئەندازیاری ١٤ خویندکاری کچ تیرۆر دەکات ١٣ی تر بریندار دەکات لە ماوەی تەنها ٢٠ خوولەکدا. کە دواتر پەرلەمانی کەنەدا لە ساڵی ١٩٩١دا ئەم ڕۆژەی بە ڕۆژی نەتەوەیی یادکردنەوەو هەروەها ڕوبەڕوو بونەوەی توندو تیژی دژی ژنان لە کەنەدا بە فەرمی ناساند. کەمپینی قردێلە سپیەکان ٢ ساڵ دواتر لە مانگی نۆڤەمبەری ١٩٩١ لە دەوروبەری ڕۆژی نیونەتەویی بۆ بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژی ژنان کە لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە بە فەرمی ناسراوە، پێک هات. لەو کاتەوە ئەو ڕێکخراوە داوایان لە پیاوان کرد کە قردێلەی سپی بپۆشن وەک بەڵێن دانێک کە هەرگیز توندوو تیژی بەرامبەر ژنان نەکەن و قبوڵیشی نەکەن، یان بێدەنگ نەبن لەبەرامبەریدا. قردێلە سپیەکان پرۆژەیەکی بردنەپێشەوەی ڕۆشنبیری و هۆشیاری گشتیە گرنگی دەدات بە بەشداریکردن و ڕۆڵی پێاوان و کوڕانی گەنج داوایان لێ دەکات کە بیر لە هەڵسو کەوت و خووڕەوشتیان بکەنەوەو پێداچوونەوە لەم بارەیەوە بکەنەوەو لەگەڵ پیاوانی ترو هاوەڵەکانیان قسە بکەن بۆ ڕووبەروبونەوەی هەر جۆرە توندوتیژییەک بەرامبەر بە ژنان .
مێژووی کوشتارەکەی مۆنتریال و مێژووی دامەزراندنی کەمپینی قردێلە سپیەکان وە هەروەها ١٠ی دیسەمبەر کە ڕۆژی نێونەتەوەیی مافەکانی مرۆڤە لە مێژوودا بە جۆرێک لە جۆرەکان بە ٢٥ی نۆڤەمبەر ڕۆژی نێونەتەوەی بۆ بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژی ژنان بەستراوەتەوە کە لە ڕاستیدا ٢٥ی نۆڤەمبەر مێژووی تیرۆرکردنی ٣ ژنی سایەتمەدار کە هەرسێکیان خووشک بوون لە ووڵاتی جمهوری دۆمەنیکان ساڵی ١٩٦٠، ئەو سێ ژنە سیاسەتمەدارە خەباتیان دەکرد لە دژی دەسەڵاتی دکتاتۆری “ڕافایل ترۆجیلۆ” کە فەرمانی تیرۆرەکەش لەلایەن دکتاتۆر خۆیەوە دەرچووبوو، هەروەها ڕۆژی راگەیاندنی قردێلە سپیەکانە بۆیە لە کەنەدا ٢٥ی نۆڤەمبەر تا ١٠ دیسەمبەر بە ١٦ ڕۆژی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژی ژنان ناودەبرێت و لەو ماوەیەدا چالاکیەکان بەردوەوام دەبێت.

مایکڵ کۆفمان دامەزرێنەری “کەمپینی قردێلە سپیەکان”

کەمپینی قردێلە سپیەکان هەوڵ دەدەن بۆ دۆزینەوەی هۆو ڕیشەی نایەکسانی و تووندوتیژی جێندەری و بەدیهێنانی ئاڵوگۆڕێکی فەرهەنگی کە یارمەتیدەر بێت بۆ بەدیهێنانی دواڕۆژێکی بێ توندوتیژی و چەوسانەوە. وە پێیان وایە کە پیاو بەشێکە لە چارەسەرەکان و هەروەها بەشێکە لە بەدیهێنانی ئایندەیەکی ئارام و یەکسان بۆ گشت مرۆڤەکان.ئەوان کار دەکەن لە ڕێگەی ڕۆشنبیری و بردنەسەری هۆشیاری گشتی، دەستڕاگەیشتن، یارمەتی تەکنیکی، سەرخستنی توانایی، هاوکاری و هەروەها دامەزراندنی ئامرازو ستراتیجی درووست، وە کاردەکەن وەک نموونەیەکی پۆزەتیف بەرامبەر بە تێگەیشتنە نێگەتف و دواکەوتووەکان لە بارەی پیاوەتیەوە، دەیانەوێت کار بکەن لەسەر پیاوان بۆ دەستگرتن بەو توانا گەورەیەوە کە هەیانە بۆ ئاڵوگۆڕێکی پۆزەتیف.
سەرچاوەو بڵاوکراوەکانی ئەم ڕێکخراوە بە شێوەیەک دیزاین کراوە کە کچان و کوران سوودی گەورەی لێ ببینن. لە ماوەی ٢٥ ساڵ کارکردنی ئەم ڕێکخراوەدا، ئەجێنداو ئامرازەکانی قردێلە سپیەکان لەلایەن سەدان هەزار مامۆستاو قوتابیەوە لە سەرتاسەری ئەمریکای باکوردا بەکار دەهینرێت لە پرۆسەکانی خویندن و لە ناو پۆلەکان و زانکۆو قوتبخانەکاندا سوودیان لیوەردەگیرێت بۆ بردنە پیشەوەی بیرۆکەی یەکسانی جێندەری و دامەزراندنی پەیوەندی تەندروستی نێوان ژن و پیاو. بەم شێوەیە کەمپینی قردێلە سپیەکان لەلایە وەک دکتۆر مایکل دەڵێت لە ساڵی یەکەمیدا لەلایەن سەدان هەزار پیاوو کوڕی گەنجەوە پێشوازی لێکراو دواتریشبە ووڵاتانی ئەوروپاو ئوسترالیاو هەندێک لە ووڵاتانی ئاسیادا بڵاو دەبێتەوەو تا ئێستا توانیویانە لە ٦٠ ووڵاتی جیهاندا بڵاو ببنەوە، کە بەهێزترینیان کەنەدا و ئوسترالیاو، بەریتانیایە. وە لە هەندێ ووڵات دا ٢٥ی نۆڤەمبەر بە ڕۆژی قردێلە سپیەکان ناسراوە.

جاک لەیتۆن”١٩٥٠-٢٠١١” سیمایەکی ناسراوو سیاسەتمەدارێکی چەپی کەنەدی، یارمەتیدەرێکی سەرەکی دامەزراندنی کەمپینی قردێلە سپیەکان بوو
Jack Layton “1950-2011”New Democrat Party/NDP Leader
One of the co-founder of White Ribbon Compiegne

——————————————————————————–

سەرچاوەکان:
http://www.michaelkaufman.com/wp-content/uploads/2008/12/The-Day-the-White-Ribbon-Campaign-Changed-the-Game.pdf
The Day the White Ribbon Campaign Changed the Game: A New Direction in Working to Engage Men and Boys Michael Kaufman, Ph.D.
http://michaelkaufman.com/ Men and Gender Equality
http://www.walkamileinhershoes.org/
https://en.wikipedia.org/wiki/%C3%89cole_Polytechnique_massacre

http://www.biography.com/people/marc-lepine-235980#profile
http://www.history.com/this-day-in-history/international-day-to-eliminate-violence-against-women
http://tcfv.org/pdf/mensguide/EngagingMenandBoys.pdf