کۆمەڵگە وەک دیمەنی دونیایەک لە عەنتیکەخوازیی (Absurdism)

…. هەندرێن …..

هەر کەسێک، کە لە خەیاڵاندن یان گرێی حیزبیی یان جەهلی رواڵەتی زانین هەڵنەدێرا بێت، تێدەگات یان هەرنا هەستدەکات، ئەو دیمەنی رووداوانەی کە دوو سێ رۆژە، هەرچەندە ئەو دیمەنی رووداوانە زنجیرەیەکن لەو شانۆگەرییە عەنتیکەخوازییەی کۆمەڵگەی کوردی کە لە هەناوی بازاڕاندنەوە لە دایکبوون، لە شاشەکانی تیڤیی و واقیعی کۆمەڵگەی کوردیدا دەیانیبین، دۆخێکە لە عەنتیکەخوازیی (ئەبسوردیزم)
مەبەست لە عەنتیکەخوازیی تشتێکی ناماقوڵ، ناعەقڵانیی، نەشیاوە، واتە لە تێگەشیتن بەدەرە.
بۆ ئەوەی دیوە نادیار و نەبینراوەکەی ئەو دیمەن و واقیعە عەنتیکەخوازییەی کە بە دەم هەڵای خۆنیشاندانی مووچەوە روودەدەن ببیینی، گەرەکە مەودایەک لەو دونیایە عەنتیکەخوازییە وەربگریت.
تۆ سەرنج بدە، کۆکردنەوەی ئەو دیمەنانەی کە لەو یەک دوو رۆژەدا روودەدەن، عەقڵ ناتوانێت بە یەکترییانەوە ببەستێتەوە: لە لایەک لە سلێمانی خۆنیشاندانی مامۆستایانە بۆ داوای مووچە، بەڵام خۆنیشاندان، بە نوێژی بە کۆمەڵیی خەتم دەبێ، کە ئەو دیمەنە دەکرێ بە نوێژە بە مووچە پێناسەی بکەین، بەو مانایەی لە دێرزەماندا خەڵک لە زستاندا کە باران نەدەباری، نوێژە بەبارانەیان دەکرد.
لە لایەکی ترەوە بە دەم ئەو هەڵایەوە، لقی پارتی و نوێنەرەکانیان چەک و تفقیان بەستاوە، بێ لێکدانەوەی ژیربێژیی، تا رووبەڕووی ئەگەری هێرشی خۆنیشاندەران ببنەوە بۆ سەر بارەگەکەیان، کە ئەمەش مانای ئەوەیە، تشتێک بە ناوی یەک حکومەت و یەک کۆمەڵگە لە گۆڕێدا نییە، بەڵکە دونیایەکی عەنتیکە لە کۆمەڵێک بوونەوەرگەل هەن. لەوەش خۆشتر، لەملاوە لە کاتێکدا کە یەکێتیی و گۆڕان دەستەڵاتدارن لە سلێمانی، کەچی مێدیا و پەرلەمانتارە کارکەنارەکانییان بوونەتە رێبەر و هاندەری خۆنیشاندەران و ئەنجامندانی خۆنیشاندانیش بە بێ تەشەقەڵە، بە سەرکەوتنی سلێمانی و دەڤەرەکانیی و یەکێتیی دەبینن!
لە لایەکی ترەوە، گوایە وەزیری پیشمەرگە، گۆڕانە، کەچی کاکە هێمنی پێشمەرگەی سەر بە گۆڕان بە هۆی رەخنەگرتن و هاوسۆزی باشکردنی مووچەی پێشمەرگە و مووچەخۆران، لە لایەن ئاساییشی پارتییەوە ئەتک دەکرێت. لەوەش گەڕێ تۆ وەک گۆڕان و گۆڕانخواز وەزیری پێشمەرگە هی تۆ بێت، کەچی وا رەفتار بکەیت، وەک ئەوەی بەرهەڵستکار بیت.
دەی لەوەش بترازێ، بە دەم ئەو دیمەنە عەنتیکانەوە، لەسەر چیای کۆڕەکدا بە ئامادەبوونی کۆمەڵێک ئەکادیمیی، نووسەر، موفەکیری کوردستانیی، “دیداری هزری نەتەوایەتی”، بەڕێوە دەچێت.
هەر بە دەم ئەو دیمەنانەوە، لە کاتێکدا کۆمەڵگە بە دەم هات و هاواری گرتنەوەی موسڵ و ئەگەری گەڕانەوە و نەگەڕانەوەی “ناوچە جێناکۆکەکان”، لە ئەگەر و نەگەری “سەربەخۆیی کوردستاندا” تێداماوە، کەچی هەر هەمان رۆژ و کات، فڕۆکەکانی تورکیا زگیان بەسەر چیای کۆڕەکەوە دەسوون و بەسەر دەڤەری باڵەکایەتیی و ئامێدی دەڕشێنەوە، کەچی لەو دونیایە عەنتیکەسازییەی ئێمەدا، وەک ئەوەی هیچ لە گۆڕێدا نەبێت.
راستت دەوێت، ئەمەریکا و هاوپەیمانەکانی تاکە بڕیاردەرن لە گرتنەوەی موسڵ و کۆی دۆخی سیاسیی عێراق و کوردستان، ئەوەی کەمێكیش لە کۆلۆنیالیزم تێبگات، دەزانێت کە ئەو دۆخەی کوردستان و عێراق تێیدا دەژین، بە هۆی بێئرادەییەوە، لە زانستی سیاسەتدا پێی دەگوترێت، کۆلۆنیالیزمی نوێ، بەو مانەی کە راستە لە رووکەشدا نوێنەرانی سیاسی عێراق و کوردستان حکو مەتی خۆیان بەڕێوە دەبەن، بەڵام راستییەکەی کۆی سیاسەتی ناوەخۆ، دەرەکیی و دۆخی ئابووریی عێراق و کوردستان لە لایەن ئەمەریکا و هاوپەیمانەکانییەوە بەڕێوە دەبردرێن.

لەوەش بترازێ، لەملاشەوە گوایە خەڵک گوایە لە بێمووچەیی حەجمانی نەماوە، کەچی جادە، کۆڵان و کون و قوژبنی گوند و بەباو شارەگوندی کوردستان، لە تڕومبێلاندا جمە دێت، مرۆڤ وەک قالۆنچە و خشۆک دەبێ لەبەر بەرەوڵایی لێخوڕانی تڕومبێلان هەڵبێت، تا نەپلیشێیتەوە.
راستت دەوێ، کۆی ئەو دیمەن و رووداوانە، جۆرێکە لە دونیایەکی عەنتیکەخوازیی (ئەبسوردیزم). ئەمەش بەرهەمی ئەو پارە رژان و باڵادەستی نیولیبرالیزمە بوو، کە دوای ٢٠٠٣ بوو بە عەقیدەی کوردی. ئاکامی ئەمەش، کۆی بەها و بوونمانی کرد بە پارەی بە خۆڕا و مووچە و پووچخوازیی (نەهێلیزم).
بەڵێ، کۆمەڵگەیەک کە لە فەقیریی و فەقراتییەوە، لە نەدیی و بدییەوە، لە کەر و هێسترەوە بوو بە خاوەن دادە وەنەوشە و مۆنیکا، خاوەن شهادەی بەلاش و قات و ریباتی گوڵ گوڵیی، مەکینە. تڕومبێل. مووچەی بەخۆڕا، کە ئەو بەربەرییەتییەی مەکینە و تڕومبێل لێرەدا رۆژانە منی هەراسان کردووە. ئەو بە مەکینەبوونە کۆمەڵگەی کرد بە مەکینەیەک لە تڕومبێل و بازاڕی بەرەڵا، ئاکامی دیمەن و دونیا عەنتیکەخوازیی بەرهەمدەهێنێت.
دواجار. وەک هەمیشە، ئاکامی ئەو خۆنیشاندانە، لە تۆڕی کۆمەڵایەتیی و زار و زمانی کوردان، دەبێتە سەرکۆنەکردنی هەولێر کە وەک سلێمانی خۆنیشاندانی نەکرد.
ئەم عەنتیکەخوازییەی کە تێیدا دەژین، دۆخێکی ئەخلاقی بەرهەمهێناوە، کە پێی دەگوترێ داڕمان (decadent)، یان سینیزم (cynicism)، لەم دۆخەدا، هەموو تشتێک، ئەتکردن، زبڵسالاریی، درۆ، دووڕوویی، بەرەڵایی، بێبەزەیی، تێهەڵدان، جەهلخوازیی، دینداری ساختە، شەقاوەبازیی و عەنتەربازیی، ئەوانیتر تۆ ریزی بکە، لە کن خەڵک و ‌هێزەکان، دەبن بە ئاسایی.
بۆیە لەم دۆخەدا، عەسکەرتاریی، نامادەنییەدا نووسین، بێجگە لە دڵدانەوە، هەناسەدانێکی کورت بترازێ، هیچی تر نییە.




سیاسه‌تی هه‌ڵچوو…….كۆمه‌ڵگه‌ی هه‌ڵچوو!! … محه‌مه‌د ته‌ها حوسێن

ماوه‌یه‌كه‌ خه‌ڵك له‌ هه‌رێمی كوردستان له‌ بارێكی ده‌روونی زۆر شڵه‌ژاو و ناهاوسه‌نگ ده‌یبه‌نه‌ سه‌ر، له‌وانه‌یه‌ ئه‌م دۆخه‌ سه‌ختترینی ئه‌و هه‌لومه‌رجانه‌ بێ‌ كه‌ به‌ درێژایی 25 ساڵی دوای ڕاپه‌ڕین تێیكه‌وتبێ‌. پێشبینی ئێمه‌ بۆ خۆمان وه‌ك گه‌ل و بۆ رێكخراو و پارته‌ سیاسیه‌كان وه‌ك هه‌ڵسووڕێنه‌رانی باری ئیداری و سیاسی هه‌رێم زۆر له‌ توانای خۆمان وه‌ك نه‌ته‌وه‌یه‌كی ناچالاك و له‌ توانای ئه‌وانیش وه‌ك حزب و رێكخراوی ناڕێكوپێك زیاتر بوو. ئه‌گه‌ر تۆ پێشبینی سوپه‌رمانانه‌ بۆ منداڵه‌كه‌ت بكه‌ی و پێشتوابێ‌ له‌ هیچ دانامێنێ‌ و فڵان كه‌س و فیسار كه‌سیش له‌ هه‌موو شتێك سه‌ری ده‌رده‌چێ‌ و عاسێ‌ نابێ‌، ئه‌وا هه‌ر كه‌ له‌ كۆسپێك گیر بوو دووچاری ته‌ریقبوونه‌وه‌ ده‌بێ‌ و تۆش ده‌كه‌ویه‌ بارێكی پڕ له‌ نائومێدیه‌وه‌.
تاكی ئێمه‌ بارێكی گه‌وره‌یان خستبووه‌ سه‌ر شانی سیاسیه‌كان و پێیانوابوو حزب و رێكخراوه‌كان بوونه‌وه‌ری تنین ئاسای ئه‌وتۆن هه‌رچی له‌ ناحه‌زانمان هه‌ن ده‌یانسووتێنن و بۆ خۆشمان ئه‌و شار و ده‌وڵه‌ته‌ ئایدیاڵانه‌ ده‌سازێنن كه‌ له‌وه‌ته‌ی هه‌ین به‌ ئومێدیانه‌وه‌ ده‌ژین. سیاسه‌توان و پارته‌كانیشمان هه‌ر كه‌سه‌ گوماناوی و ترساوه‌كه‌ی نێو هه‌ناوی كۆمه‌ڵگه‌كه‌ی خۆمان بوون، ئه‌وان كۆكه‌ره‌وه‌ی هێز بوون نه‌ك به‌خشنده‌ی هێز و تواناكانی خۆیان، هه‌ر بۆیه‌ وه‌ك پێشبینیان لێده‌كرا ده‌رنه‌چوون، نه‌یانتوانی له‌ دوا فۆڕمی رێكخراوه‌ییدا كه‌ حزبه‌ و حزبیش فورموولبه‌ندیه‌كی مۆدێرنه‌ خۆیان و كۆمه‌ڵگه‌ به‌ په‌روه‌رده‌یه‌كی سیاسی نوێ‌ كه‌ بۆ فۆڕمی نه‌ته‌وه‌ بسازێ‌ په‌روه‌رده‌ بكه‌ن.
ئه‌وان وه‌ك هه‌ر كه‌سێكی ترساو هێزیان بۆ ئه‌وه‌ كۆكرده‌وه‌ تا ته‌نها خۆیانی پێ‌ بپارێزن نه‌ك نه‌ته‌وه‌ و كۆمه‌ڵگه‌. په‌ڕینه‌وه‌ له‌به‌ری هۆز و عه‌شیره‌ته‌وه‌ بۆ به‌ری نه‌ته‌وه‌، له‌به‌ری تاكه‌ كه‌سه‌وه‌ بۆ به‌ری گروپ و كۆمه‌ڵگه‌ عه‌قڵێكی به‌رهه‌مهێنی هێزی ده‌وێ‌ كه‌ توانای دابه‌شكردنی ئه‌و هێزه‌ی به‌سه‌ر ته‌واوی جه‌سته‌ی نه‌ته‌وه‌دا هه‌بێ‌. هه‌ر بۆیه‌ش ئێستا ئێمه‌ كه‌سی به‌ هێَزمان زۆرن به‌ڵام كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی لاوازمان هه‌یه‌، ئه‌مه‌ش به‌ڵگه‌ی ئه‌وه‌یه‌ كه‌سه‌كان توانایان له‌به‌ر نه‌ته‌وه‌ بڕیوه‌ و تا ئه‌و ئاسته‌ دۆشیویانه‌ جه‌سته‌یه‌كی سست و له‌ڕیان بۆ هێشتۆته‌وه‌.
كێشه‌ ڕیشه‌ییه‌كانی ئێمه‌ ئه‌وه‌نده‌ی ده‌روونین ئه‌وه‌نده‌ سیاسی نین، نه‌ته‌وه‌یه‌ك به‌ر له‌وه‌ی باری سیاسی له‌نگ بێ‌ ، باری ده‌روونی ترازاوه‌ و كه‌وتۆته‌ دۆخێكی گوماناوی و پارانۆیی هه‌م له‌ خۆیی و هه‌م له‌وانه‌ی ده‌وروبه‌ری، ئێمه‌ زۆر ده‌مێكه‌ له‌ دۆخێكی گوماناویدا ده‌یبه‌ینه‌ سه‌ر و هه‌رگیز نه‌مانتوانیوه‌ ئه‌م گومانانه‌مان به‌ عه‌قلانی كه‌ین و رێكیانخه‌ین تاوه‌كو به‌رده‌وام له‌ گومانه‌وه‌ به‌ره‌و یه‌قین و راستیه‌كان هه‌نگاو بنێین، گومان هیچ كاتێك خاوه‌نه‌كه‌ی ناباته‌ سه‌ر هاوسه‌نگیه‌ك لێیه‌وه‌ ڕایه‌ڵه‌یه‌كی متمانه‌ وه‌ك پێویستیه‌كی حه‌تمی بۆ به‌یه‌كه‌وه‌ گوزه‌ران هه‌ڵخه‌ین ئه‌گه‌ر پرۆگرامیزه‌یان نه‌كه‌ین و نه‌یانخه‌ینه‌ چوارچێوه‌یه‌كی به‌رنامه‌ڕێژكراوه‌وه‌، كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك ئه‌گه‌ر متمانه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی تیا نه‌بێ‌ هیچ نیه‌ جگه‌ له‌ جه‌سته‌یه‌كی گه‌نیو كه‌ توانای جوله‌ی به‌ملاو به‌ولا له‌ده‌ستداوه‌.
گومانی سرووشتی كه‌ ته‌مه‌نێكی به‌ر له‌ مێژووی له‌ مرۆڤایه‌تیدا هه‌یه‌، وازی له‌ ئێمه‌ نه‌هێناوه‌ و تا هه‌نووكه‌ش ئه‌وه‌نده‌ی له‌ خۆمان به‌ گومانین و له‌ خۆمان ده‌ترسین نیو ئه‌وه‌نده‌ له‌ نه‌یار و ناحه‌زانمان ترس و گومانمان نیه‌. گومان له‌وه‌ی ئایا ئێمه‌ تا سه‌ر له‌م سه‌رزه‌مینه‌ ده‌مێنینه‌وه‌؟، تاسه‌ر وه‌ك هه‌ین ده‌یبه‌ینه‌ سه‌ر؟ تاسه‌ر ……تاد؟، ئه‌م گومان و ترسانه‌ نه‌یانهێشتووه‌ عه‌قڵ له‌ بارێكی ئارامدا بیربكاته‌وه‌ و ئیش بۆ شێوه‌ ژیانێكی دیكه‌ بكا كه‌ چیدی له‌ گوماندا نه‌بین و نه‌ترسین.
مانه‌وه‌ له‌م نائارامیه‌ ده‌روونیه‌ تاكی ئێمه‌ی خستۆته‌ بارێكی سایكۆلۆژی هه‌ڵچوونئامێزه‌وه‌ بواری ئه‌وه‌ی نه‌داوه‌ كه‌ف و كوڵی بۆ ساتێك دامركێته‌وه‌، كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌ تا ئێستاش له‌ دۆخی هه‌ڵچونێكی درێژخایه‌ن ده‌یباته‌ سه‌ر، له‌ هه‌ڵچووندا تاك و ئۆرگان و دامه‌زراوه‌كانی بڕیار ده‌ده‌ن، بڕیار له‌ دۆخی هه‌ڵچوون و سۆزاوی هه‌ر بۆ ده‌مێك ده‌یحه‌سێنێته‌وه‌ و نایباته‌ بارێكی سه‌نگین و هاوسه‌نگ تاسه‌ر متمانه‌ی به‌ بڕیاره‌كانی بێت.
كۆمه‌ڵگه‌ی هه‌ڵچوو كه‌س و پارت و و ئۆرگانی هه‌ڵچوو دێنێته‌ ئارا، له‌ ڕاكردن هه‌ڵچوو، له‌ هێرش هه‌ڵچوو، له‌ خۆشی هه‌ڵچوو، له‌ ناخۆشی هه‌ڵچوو، ئه‌م هه‌ڵچوونانه‌ هیچیان ئه‌رێنی نین، له‌ ئاگایی كه‌سه‌كانه‌وه‌ ناجولێن، زیره‌كی هه‌ڵچوون و هاوسه‌نگیه‌كه‌یمان نیه‌، له‌وه‌ته‌ی هه‌ین له‌ دۆخی جیاجیای هه‌ڵچوون ده‌یبه‌ینه‌ سه‌ر، ئه‌م دۆخه‌ له‌ رووی ده‌روونیه‌وه‌ ئاسایی نیه‌، ئه‌و كۆمه‌ڵگه‌یه‌ی هه‌میشه‌ هه‌ڵچوو بێ‌ ، نه‌په‌ڕیوه‌ته‌وه‌ به‌ری عه‌قڵ و هه‌ر له‌به‌ری سۆز و ویژدان ترازاوی ماوه‌ته‌وه‌.
بونیادی سایكۆلۆژی كۆمه‌ڵگه‌كه‌مان زۆر له‌وه‌ شێواوتره‌ به‌ ته‌نها بڕیاری سیاسی و حزبی سیاسی چاره‌سه‌ر بكرێ‌، سیاسیه‌كان رۆشنبیری سایكۆلۆژیان نیه‌ و په‌ی به‌ كێشه‌ و گرفته‌ ده‌روونیه‌كانی نه‌ته‌وه‌ نابه‌ن، حزبی كوردی ده‌رمانی كێشه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی لا نیه‌ و ئه‌م خۆ به‌ هه‌موو شتزانیه‌ له‌ خۆگۆڕانێكی پاڕانۆییه‌ و جۆرێكه‌ له‌و هه‌وا چوونه‌ كه‌وڵه‌ی كه‌ توانای درووستكردنی رووداوێكیان نیه‌ و به‌ شۆكێك یه‌كسه‌ر له‌ هه‌وا به‌تاڵ ده‌بنه‌وه‌.
به‌رهه‌مهێنانی هێز به‌م شێوه‌ هه‌ڵچووناویه‌ نابێ‌، هێز سه‌رچاوه‌كه‌ی ناوه‌كیه‌ و ئه‌مه‌ به‌ڵگه‌نه‌ویستێكی ته‌واو زانستیه‌ نه‌ك سیاسی، له‌ ناوه‌وه‌ ئه‌ندامه‌كانی جه‌سته‌ی كۆمه‌ڵگه‌ی كوردی هیچیان له‌گه‌ڵ ئاوازی یه‌كتر نین و له‌ ده‌ره‌وه‌ی هاڕمۆنیه‌تی جه‌سته‌یه‌كی ئاسایین، گومان جه‌سته‌ی كوردی خواردووه‌ و له‌وه‌ته‌ی هه‌ین هه‌ر ئه‌و گومان و ترسان له‌یه‌كتره‌یه‌ نه‌یكردووینه‌ته‌ هیچ.
له‌ نیوه‌ی یه‌كه‌می سه‌ده‌ی بیسته‌وه‌ جولانه‌وه‌ی سیاسی كورد خۆی له‌ فۆڕمی حزبدا به‌رجه‌سته‌ كردووه‌ به‌و ئومێده‌ی ئیدی له‌مه‌ولا ده‌بێ‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی ڕێكخراو و سه‌ربه‌خۆ بێنینه‌ ئارا، به‌ڵام تادێ‌ ئامانجی ئه‌م بوونه‌وه‌ره‌ ناسیاسیه‌ی ناوی حزبه‌ زیاتر له‌ ملپێكه‌چكردنی تاك به‌رجه‌سته‌ ده‌بێ‌. ئۆرگانی سیاسی ئێمه‌ ده‌بێ‌ چه‌نده‌ سه‌ربه‌رز و شاناز بێ‌ له‌و كاتانه‌ی كه‌سانێك هه‌میشه‌ ملی خۆیانیان بۆ كه‌چ ده‌كه‌ن؟، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ شكستی رێكخراوی سیاسی كوردی چیدی نیه‌ كه‌ پێیوابێ‌ ئاستی خۆشه‌ویستی ئه‌و له‌ نێو جه‌ماوه‌ردا به‌ ئاستی ملكه‌چی ئه‌وانه‌ بۆی.
تابلۆی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی كۆمه‌ڵگه‌ی كوردی ئه‌م هه‌رێمه‌ی ئێمه‌ هیچ وێنه‌یه‌كی روونی شكڵێكی روونمان ناداته‌ ده‌ست، وێنه‌كان زۆر شێواو ده‌كه‌ونه‌ به‌رچاو، گومانی خه‌ڵك تادێ‌ له‌یه‌كتر زیاتر ده‌بێ‌ و كه‌س باوه‌ڕ و متمانه‌ی به‌ یه‌كتر نه‌ماوه‌ و وا خه‌ریكه‌ هێواش هێواش بۆ كۆمه‌ڵگه‌ ترادیسیۆنیه‌ دابونه‌ریتیه‌كه‌ ده‌گه‌ڕێینه‌وه‌ تاوه‌كو ترسی خۆمانی پێ‌ له‌یه‌كتر بڕه‌وێنینه‌وه‌ و ئه‌وه‌نده‌ له‌یه‌كتر نه‌ترسین. حزبه‌كان یه‌كتر له‌به‌ری دژ ده‌خوێننه‌وه‌ و هه‌ر یه‌كه‌ پێیوایه‌ به‌رده‌وام پیلانیان له‌ دژ ده‌گه‌ڕێ‌، هیچیان پێشنیاز و ده‌ستپێشخه‌ری یه‌كتریان قبوڵ نیه‌ و به‌ ترس و گومانه‌وه‌ ته‌نانه‌ت میوانداری یه‌كتریش ده‌كه‌ن.
ئه‌م دۆخه‌ دۆڕانێكی متمانه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تیه‌ كه‌ (جۆلیان رۆته‌ر) باسی ده‌كا و ئه‌گه‌ر هوشیارنه‌بینه‌وه‌ له‌وانه‌یه‌ هه‌ره‌سمان پێبێنێ‌، له‌به‌ر یه‌كهه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی شیرازه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ له‌ نه‌مانی متمانه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی و ئینجا سیاسیه‌وه‌ دێته‌ ئارا.
من كه‌سێكی ره‌شبین و نا ئومێد نیم و هه‌میشه‌ پێموابووه‌ باڵانسه‌ ترازاوه‌كان هه‌روا به‌ ترازاوی نامێننه‌وه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی هیوای لاواز كردووم ئه‌وه‌یه‌ ئه‌م ترازانه‌ با به‌ عه‌قڵی خۆمان بێته‌وه‌ هاوسه‌نگی خۆی نه‌ك به‌ سه‌رله‌نوێ‌ نه‌خشاندنه‌وه‌ی هاوكێشه‌كان كه‌ تا ئێستا ئێمه‌ تیایاندا ژماره‌ی خوێندراوه‌ی ئه‌كتیڤ نین.
ئێمه‌ پێویسته‌ له‌وه‌ هوشیاربینه‌وه‌ كه‌ ئه‌وه‌ی تا ئێستا ناوی كۆمه‌ڵگه‌ی سیاسی و خاوه‌ن هه‌ڵوێستمان لێناوه‌ هه‌رگیز نه‌گه‌یشتۆته‌ ئه‌و ئاسته‌ی له‌ هوشیاری خۆیه‌وه‌ هه‌نگاو بنێ‌، رێكخراو حزبی سیاسی ئیشی ئه‌وه‌یه‌ خۆشگوزه‌رانی و ئاسووده‌یی به‌رهه‌م بێنێ‌ نه‌ك ره‌شبینی و نائومێدی، ئه‌و دۆخه‌ی ئێستامان كه‌مترین رووبه‌ری ئاسووده‌یی تیا ده‌بینرێ‌، زیاترینی نائومێدی گرتوویه‌تیه‌وه‌، گۆڕینی میكانیزمه‌كان ئه‌وه‌نده‌ پێویست نین به‌قه‌ده‌ر ئه‌وه‌ی گۆڕینی ستراتیژی رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی قه‌یرانه‌كان گرنگن، شێوازی ژیانی كۆمه‌ڵگه‌كه‌مان خوارترین ستایلی ژیانه‌ له‌ دنیادا، گۆڕینی ئه‌م ستایله‌ پێویستی به‌ گۆڕینی بیركردنه‌وه‌ و چوارچێوه‌ مه‌عریفیه‌كانی كاری سیاسی و كولتووری و دینی و كۆمه‌ڵایه‌تیه‌، ئه‌مه‌ له‌وانه‌یه‌ بۆ سیاسیه‌كان زه‌حمه‌ت بێ‌، به‌ڵام ئه‌سته‌م نیه‌، چوون ئه‌وان له‌ كۆتاییدا نوێنه‌ری ته‌نها خۆیان نین به‌قه‌د ئه‌وه‌ی له‌و هه‌ڵوێسته‌ی تیایدا ده‌ژین بوونێكی هه‌مه‌كی ئه‌وتۆن نابێ‌ كه‌سیانه‌ بیربكه‌نه‌وه‌.




رەنگ و رووناکی و زمانی وێنە … نووسینی: د. نەزەند بەگیخانی، زانکۆی بریستل

….هەڵوەستەیەک لەبەردەم هونەری رێبوار سەعیدا:تابلۆی ‘پەیامی خۆشەویستی’ وەک نموونە …..

ئاوێتەبوونێکی دینامیکییانەی رەنگ و رووناکی، هونەری فیگەر و گێڕانەوە، تێکەڵکردنی رەنگی گەرم و زیندوو و رۆشن بە فیگەر و هێماو و سیمبۆلی کوردی خاسیەتی سەرەکیی تابلۆکانی رێبوار سەعید-ن. فیگەرەکان لە جووڵەی بەردەوامدان، دەفڕن، پێیەکان لە زەوی جیا دەبنەوە و لە فەزا هاتوچۆ دەکەن، چاوەکان قووڵ و پەنهان، هاوتای دەستەکان بانگمان دەکەن، هەموو پێکەوە لە فەزایەکی فانتازی و تژی لە هارمۆنی لەگەڵمان دەدوێن.
دەتوانین ئەزموونی رێبوار سەعید بەسەر سێ قۆناغ دابەش بکەین، قۆناغی زێد و سەرەتایی، قۆناغی شاخ و پێشمەرگایەتی لەگەڵ قۆناغی مەنفا (فەڕەنسا و بەریتانیا). رێبوار هەر لە منداڵییەوە ئاشنای هونەری دارتاشی و هەڵکەنین و خەلقکردن بووە، لە شت و کەرەستە سادەکان فیگەر و پەیکەر و مۆزایکی دروستکردووە. لەم قۆناغەدا رێبوار سەعید خۆی پێگەیاندووە، ئەو خولقێنەری ناسنامەی هونەرمەندیی خۆیەتی. لە قۆناغی پێشمەرگایەتیدا، رێبوار لەناو سروشتی بێپایان و دژواردا، لەپاڵ خەباتی سەختی رۆژانە، لە نزیکەوە جەنگ و مەرگی بینیوە، بەدەم خوێنی داچۆڕاو و لاشەی سارد و سڕی ئەو هاورێ پێشمەرگەیەی کە سەعاتێک پێشتر پێکەوە دانیشتوون و لەگەڵی دواوە و پێکەنیوە بێدەنگ گریاوە، ئەوەندە تەماشای کردووە کە نەک هەر لە نیگا و خەیاڵی دا ماوەتەوە، بەڵکو حەز و ئارەزوو و ئاهەکانیشی تۆمارکردووە و بە گیانی تەحەدداکردنی مەرگ لە تابلۆکانیدا دەیاننەخشێنێ و بەرجەستەیان دەکات. رێبوار سەعید لە هونەردا تەحەددای مەرگ دەکات و ئاهەکان و خەونی ئەوانەش دەردەبڕێ کە ژیان فریایان نەکەوت و زوو ئاوابوون. ئەم ئەزموونە واتای بوون و تێگەیشتن لە ناسکی و تەنکیی سنوری نێوان ژیان و مەرگ لە لای هونەرمەند بەهێز دەکات؛ ئەو بە هەستیارییەکی وجودیانە لە شتەکان نزیک دەبێتەوە، بە بەرائەتی منداڵانە ساتەکان دەگرێ و جوانییەکان دەخوێنێتەوە، پارچە ورد و خاشبووەکانی ژیانمان لە ئاوازێکی رەنگداردا کۆدەکاتەوە و وەک نەخشی مۆزایک دەیانکاتە تابلۆ.
دواتر، ئەم دوو قۆناغەی هونەری رێبوار سەعید ئاوێتەی ئەزموونی کۆچ و ئاوارەیی و دابڕان و تەنیاییەکی دیکە دەبن، ئەزموونی مەنفا و بێگانەبوون. لێرەدا هونەری رێبوار سەعید دەگاتە ئاستێکی دیکەی زمان و دەربڕین؛ تێکەڵبوونی راستەوخۆشی بە هونەرمەندانی رۆژئاوا و ئەزموونی کار و چالاکیی هاوبەش لەگەڵیان، رێبوار سەعید باڵاتر دەکات و دەیهێنێتە ئاستی هونەرمەندێکی جیهانیی کە سنورەکانی خود و کوردستان دەبڕێ و دەکرێتەوە بەسەر جیهانێکی نوێ، جیهانێک کە گەردوون لە ئامێز دەگرێ. بەڵام لە گەردوونیبوونی هونەری رێبوار سەعید دا، رەنگ و هێـما و پیت و فۆرم و سیمبۆلی کوردی و رۆشنایی رۆژهەڵات هەمیشە ئامادەییان هەیە، ئەمەش نەک وەک لۆکالیبوون و داخران و خۆخواردنەوە، بەڵکو وەک هۆشیاری، هۆشیارییەکی نەتەوەیی و متمانەیەکی هونەری بۆ فراژووکردنی دونیای رەسەنی خود بۆ ئاستێکی باڵای وێنا و دەربڕین، بۆ ناساندنی رەنگ و سیمبۆل و کولتوری هونەریی کوردی و رۆژهەڵاتی بە جیهانی دەرەوە.
لە رووبەری تابلۆکانی رێبوار سەعیدا فیگەر و ئەبستراکت ئاوێتە دەبن. فیگەرەکان تەنیا روخسار نین، جەستەیەکی سڕ نین، چاوەکان تەنیا سەریرمان ناکەن، بەڵکو چەشنی هونەری دراما فیگەرەکان لەگەڵمان دەدوێن، دواندنێکی پڕ لە پرسیار و سەرسوڕمان، هەندێ جار هاوار دەکەن، بەڵام هەمیشە تژین لە هارمۆنی و هێمنی. دەست و قۆڵ ئامادەییەکی سەرەکییان هەیە لە رووبەری تابلۆکانی رێبواردا؛ دەستەکان بە ئاسۆیی یا شاقوڵی لە رووبەری تابلۆدا رادەکشێن، بەڵام هیچ کات بێدەنگ و بەتاڵ نین، بەڵكو مۆنجەیان دێ لە پیت و پرسیار، پڕن لە حیکایەت و باسی تەنیایی مرۆڤ دەکەن لەناو سەحرای تەمەن، لەناو چۆڵایی وجود. دەست و پەنجە دوای دەم و چاو دەبنە چەقی دایەلۆگ و لە فەزایەکی پەنهاندا دێنە گۆ، بانگمان دەکەن بۆ ئامێز و گرتن، بۆ لاواندنەوەی تەنیایی مرۆڤ، تەنیایی خۆمان و ئەوانیدیکەش، بۆ رەواندنەوەی پەستی و بێهودەیی بوون، بۆ جوانکردنی ساتەکان و دوورکەوتنەوە لە رووبەری واقیع و هەرا و زەنای رۆژەکان.
تابلۆی ‘پەیامی خۆشەویستی’ یەکێکە لەو تابلۆیانەی کە هەموو ئەو وەسف و لێکدانەوانەی سەرەوە لەخۆی دەگرێ. بەڵام ئەم تابلۆیە گوزارشت لە خاسیەتێکی سەرەکیی دیکەی هونەری رێبوار دەکات، ئەویش ئامادەیی فیگەری ژنە لە رووبەری تابلۆکانیدا. ‘پەیامی خۆشەویستی’ تێکەڵییەکە لە هونەری مۆدێرن و ئەبستراکت لەگەڵ فیگەر و رەنگی کوردەواری کە تایبەتمەندییەک دەبەخشن بە هونەری رێبوار سەعید و هەمیشە لە رۆژژئاوا و لە رۆژهەڵات دەناسرێتەوە. لە تابلۆکە ژنێک، کە بۆ من هێمای شەم-ی یار و خۆشەویستی وەلی دێوانەیە، بۆتە کارەکتەری سەرەکیی و چەق و جەوهەر. سەرەڕای کۆنتراست لە نێوان رەنگی پەمەیی و ئاڵی دەموچاوی فیگەرەکە لەگەڵ باکگراوندێکی شینباو و خۆڵەمێشیدا، سەرجەم رووبەری تابلۆکە هێمن و هاوسەنگە. قژ دەبێتە شەپۆڵ و لە فەزادا سەما دەکات، لە جووڵەیەکی بێپایاندا وەک رووبار دەکشێ، گیرۆدەمان ناکات، بەڵکو وەک شەپۆڵ دەمانبات. لە چواردەوری فیگەری ژندا، هێڵ و هێمای ئەبستراکت هەیە کە وەک کۆنتێکستی گشتی و زەمینی فیگەرەکە خۆدەنوێنن، نەک وەک گۆشەیەکی تەواو ئەبستراکت. لە راستیدا، ‘پەیامی خۆشەویستی’ دەبوایە ناوی تابلۆی ‘شەمی شەوان” بێ! ئەم تابلۆیە یەکێکە لە شاکارە نوێیەکانی رێبوار سەعید و ساڵی پار بۆ فێستیڤاڵی وەلی دێوانە لە سەید سادق ئامادەکراوە، واتە بۆ یادی شاعیرێکی پیاو، یادی عاشقێکی دێوانە کێشراوە. بەڵام ئەوەی سەرنجڕاکێشە ئەوەیە کە لە تابلۆکەدا پیاو وەک روخسار ئامادەیی نییە؛ ئامادەیی وەلی دێوانە لە چەند شیعرێک دایە کە بۆ یار و خۆشەویستەکەی نووسیوە و هونەرمەند بە شێوازی کالیگرافیی تایبەت وەک دەنکە زەنگییانە و بە وردی و سەرنجەوە دەیاهۆنێتەوە و دەیانکاتە گەردنی شەم، دەیانترازێنێتە کەلێن و رووبەری تابلۆکە. ژن لەم تابلۆیەدا تەنیا فۆرم و ئامادەییەکی بایۆلۆژی نییە، تەنیا لە جەستەدا کۆنابێتەوە، بەڵكو لە غیابی وەلی دێوانەدا، شەم دەبێتە جەوهەر، وەک روخسار و خەیاڵ و ماهیەتی عەشق و ژیان بەرجەستە دەبێ. رێبوار هۆشیارانە مامەڵەی لەگەل چیرۆکی عەشقی شەم و وەلی دێوانە کردووە؛ لە فێستیڤاڵی یادی وەلی دێوانەدا، شەم بۆتە چەقی ژیانی شاعیر و سەرتاپای بوونی داگیر دەکات. لە رێگای ئەم تابلۆیەوە رێبوار پێمان دەڵێ وەلی دێوانە هەروەکو چۆن وەک جنسی نێر لە رێگای ژنێکەوە دێتە وجود و لەدایک دەبێ، ئەوە وەک شاعیریش لە رێگای ژنەوە (لە رێگای شەم) لە دایکدەبێ و دەگاتە ئاستی ئافراندن و وەجد و عیرفان. هەرچەندە ئەزموونی وەلی دێوانە پڕە لە ئازاری جودایی و دابڕان و دووری لە خوشەویستی، بەڵام شەم- ی یار ژیان و جیهانی وەلی دێوانەی پیاو دیاری دەکات و مانا دەدات بە ناوەڕۆک و فۆرمی شیعرەکانی. لە کۆتایشدا، ئەو شیعرانە چ وەک ناوەڕۆک و چ وەک وێناکردنێکی هونەرییانە ئاوێتەی جەستەی شەم دەبنەوە؛ شەم لە فیگەری تابلۆکەدا بەرجەستە دەبێ و دەبێتە زەمینەی گشتی، دەبێتە دایک و فریادرەس، دەبێتە سیمبۆلی هەڵسانەوە و ئازادی. رێبوار بە هۆشیارییەوە لە یادی وەلی دێوانەدا شەم دەژیێنێتەوە، مێژوو راست دەکاتەوە، قوربانییەکان دێنێتەوە ناو فەزای گشتی و تاکە بێدەنگ و کپکراوەکان دەهێنیتە زمان و ئاخاوتن. ئێمە لە واقیعدا شەم ناناسین و تەنیا لە چوارچێوە و خەیاڵ و بیر و شیعرەکانی وەلی دێوانەوە وێنای دەکەین، بەڵام رێبوار شەم لە شاراوەیی و نادیاری دەردەهێنێ و لە بێدەنگیی ئەودا سیحرێک بەدی دەکات کە بەتینەوە دەیهێنێتە ئاستی وتن و وێناکردنێكی باڵا، ئاستی هەڵکشان و فراژووبوون. بێدەنگیی شەم چیتر واتای ‘بێباکی’ و ‘بێ مروەتی’ و ساردیی یار لەبەرامبەر هەست و ئارەزوو و عەشقی وەلی دێوانە ناگەیەنێ، بەڵکو مەودایەکی نادیاریی تراژیدیایەک دەگەیەنێ کە هونەرمەند دەیهێنێتە سەرەوە، ئەویش نەبوونی ئازادییە کە مرۆڤەکان، بەتایبەتی ژن، ناچار دەکات تەسلیم بە قەدەر بێ. رێبوار بە هێڵە لار و رەنگە زیندوو و رۆشنەکانی و فیگەرە سیحراوییەکەی شەم ئەو قەدەرە رەفز دەکاتەوە و ژن لە حوکمی مێژوو رزگار دەکات و پێمان دەڵێ کە شەم کارەکتەری سەرەکیی تراژیدیای ئەو عەشقە ناکامەیە؛ شەم خاوەنی حەز و ئارەزوو و ئازاری خۆی بووە، بەڵام بێ ”ئەلفاز’ بووە بە مانای نالی-یانە، بۆیە تەنیا لە شیعری وەلی دێوانەدا دەیبیستین و دەیبینین. لە تابلۆکەدا شەم وەک کارەکتەری سەرەکی دێتە لامان و لەگەڵمان دەدوێ، مەودای شاراوەی عەشقی خۆی و ئازارەکانی ژن لە تراژیدیای عەشق دەدرکێنێ.
لە دەوری فیگەری سەرەکیی کە لە شەم دا بەرجەستەیە، فەزایەکی ئەبستراکت هەیە. ئەبستراکتێک کە چەشنی کراسی چیتی ژنانی کوردەواری چنراوە. ئەمە دەبێتە ئاسمانی شەم و وەک پەنجەرە و تاقی کڵێساکان دەدرەوشێتەوە. ئەمەش کۆنتراست دروست دەکات لەگەڵ جیهانی ژێرەوەی تابلۆکە کە جیهانی ژێرزەمینە، جیهانی ئەودیوی دونیا و دەرەوەی سروشتە. لەم جیهانەی ژێرەوەدا بە شێوازێکی هەندەسییانە سێ خانەی رەش و زەردباو لە چینێکی دیکەی ئەبستراکتدا دەردەکەون. بەڵام ئەگەر زۆر سەرنجییان لێبدەین، دەبنە فیگەر و روخساری سێ مرۆڤی تژی لە زریکە و ئازار. ئەم روخسارانە لە رووی جێندەرییەوە شوناسیان نییە و دیار نییە ژنن یا پیاو. کە بە وردی سەرنجیان لێبدەین، چەشنی تابلۆی ‘هاوار’ ی ئێدڤارد مۆنک لە ناوەوە دەزریکێنن و لەرینەوەی دەنگیان دەگاتە گوێچکەمان و لە چاوە قووڵەکانیانەوە سەردەکات، ئەو چاوانەی کە هونەرمەند بە شێوازێکی مۆدێرن، شێوازی کیوبیستەکان وێنای کردوون. ئەم لێکدانەوەیە تەنیا یەکەم بۆچوون و رووانینە و دیمەنەکە رووانینی دوووەمیش دەگرێتە خۆی، چونکە لە هونەری رێبواردا تابلۆیەک چەندەها رووانین و لێکدانەوە پێشنیار دەکات. کاتێ زۆر سەیری ئەو سێ فیگەرەی جیهانی ژێرەوە دەکەین، هەمان ئەو چاوانە چەشنی پەنجەرە دەردەکەون و تەواوی دیمەنەکەش دەبێتە لادیواری ژوورێک، ژوورێکی لادێی کوردەواری؟ دیوارێکی سواخدراو بە گڵی زەرد و رەشبا و لە ناوەراستی چاوەکانیشدا و کەمێک خوارتر دەم و هاواری خنکاو دەبنە دەرگایەکی درێژ لە ناوەراستی دیمەنەکە وەک تاقێک دەتبەن بەرەو ئەودیو، ئەودیوی بیرکردنەوە و رامان، بۆ جووڵەی بەردەوام بەرەو شوێنێکی نادیار کە چارەنووسی هەموومانە،جیهانی ژێرزەمین. ئەمەش واتە چوون بۆ جیهانی مردووەکان، جیهانی ئێستای وەلی دێوانە کە عەشقە نەمر و بێپایانەکەی شەم لە سەرەوە بە زیندوویی هێشتۆیەتییەوە و خۆیشی لە نیگا و روخسار و دەست و پەنجەکانی شەمدا دەبینینەوە. ئەو سێ فیگەرە، جا چ وەک ژوور یا وەک سێ روخساری پڕئازار و وەحەشتناک، پەیامێکی گرنگ دەدرکێنن دەربارەی ئەوانیتر، دەربارەی چارەنووسی عەشق لە کۆمەڵگە داخراو و سنوردارەکاندا. فیگەرەکان ئەوانیترن، ئەو کەسانەن کە بە حوکمدانی عەشق و عاشقان زیندانیمان دەکەن، ژیانمان دەکەنە خانە و ژووری داخراو و بوونمان لە قالب دەدەن و ئارەزوو و حەز و خۆشەویستیمان لە خاچ دەدەن. رزگاربوون لەم زیندانە تەنیا لە ئاوابوون دایە، لە دەرچوون لەم ژوورانە و بڕینی دیوارەکان دایە کە دەبێ تێک بشکێندرێن بۆ گەیشتن بە ئازادی. دەرگا و تاقی شین و ئاسمانی سەر سەری شەم سیمبۆلی ئازادین، سیمبۆلی رەفزی واقیع و بەزاندنی سنورە هەمەجۆرەکانی بەردەم تاکن لە کۆمەڵگەیەکی عەشایری و خێڵەکی، ئەو سنورانەی کە رێگربوون لە بەیەکگەیشتنی شەم و وەلی دێوانەدا. لەم سیاقەدا، دەرگاکان بە رووی جیهانێکی خامۆش و نادیاردا دەکرێنەوە کە واتای نابوتی ژیان و نەبوونی نەمریی مرۆڤمان پێدەڵێن؛ ئەم دەرگایانە بۆ دەرچوونە بەرەو ناو بازنەی دووەمی ژیان، بازنەی مەرگ. پێمان دەڵێن، ئەگەر ژیان بە پڕی نەژیاین، ئەگەر عەشق یاساغ و قەدەغە بوو، ئەوە ژیان دەبێتە مەرگ و عەشقیش دەبێتە یادەوەری و چیڕۆکێکی تراژیدی کە لە یادەوەریدا دەمێنێتەوە. لە رێگای هونەری باڵاوە، هونەرمەند کارەکتەرەکان دەژێنێتەوە، دەیانهێنێتە گۆ و رزگاریان دەکات لە حوکمی ئەوانیتر، لە زیندانی عەشیرەت و خێل کە کۆسپ بوون لەبەردەم عەشقی شەم و وەلی دێوانەدا. کاتێ لە بەرامبەر تابلۆکە لە روخساری شەم رادەمێنم، دەیبینم کە دێتە گۆ و لەگەڵم دەدوێ، ئاهەکانی ژنبوون و عەشقم پێدەڵێ، پێمدەڵێ کە ژن لە عەشقدا دووجار قوربانییە: جارێک بە دابڕان لە خۆشەویستەکەی و جارێکیش بە حوکمدانی لە خەیاڵی گشتیدا کە ”بێ مروەتی و بێباکی” وێنای دەکەن. لە کۆمەڵگە داخراو و لەناو مرۆڤە لە قالبدراوەکاندا، عەشق تراژیدیایە و ژنیش کارەکتەری سەرەکیی ئەو تراژیدیایەیە. شەم نەک هەر نەگەیشت بە عاشقەکەی، بەڵکو لە خەیاڵی گشتیی پیاو/کۆمەڵگە وەک بێباک و سارد و بێ مروەت وێنا کرا، ئەمەش بە پلەی یەکەم لەبەرئەوە بووە کە ئەو نەیتوانیوە گوزارشت لەخۆی و خەون و ئازار و ئارەزووەکانی خۆی بکات. کاتێ هونەرمەند رێبوار سەعید لە رووبەری تابلۆیەکی تایبەت بە یادی وەلی دێوانە زیندووی دەکاتەوە، شەم فراژوو دەبێ بۆ ئاستی وتن و درکاندنی راستییەکان، دەبێتە پنتی گەرمایی رەنگەکان و لە چەقی رووبەری تابلۆکەدا رۆشنایی خۆیمان پێدەبەخشێ. ئایا رێبوار سەعید لەم وێناکردنەی شەمدا دەیەوێ نادادوەرییەکانی مێژوو راست بکاتەوە؟ وەڵامی ئەمە نازانین، بەڵام دەزانین کە ئەو رووانینمان دەگۆڕێ بۆ شەم و وەلی و عەشق لە کۆمەڵگە داخراوەکاندا. دیمەنەکانی چینی ژێرەوەش ناسروشتین، ئەمەش بە مانای ئەوە نییە کە دیمەنی سوریالیستی بن، بەڵکو هەروەکو ئەپۆلینیێر دەربارەی هونەری مارک شاگال دەڵێ، دیمەنێکن کە گەورەترن لە واقیع، تەجاوزی واقیع و سروشت دەکەن.
لە تابلۆکە بە گشتی، هێڵەکان لار و گۆشەکان بێ جووڵە و رێک نین، ئەمە جگە لە ستایلێکی هونەری، خاسیەتێکە لە لای هونەرمەند چەشنی رەتکردنەوەی قەدەر و تەکان بەرەو پێشەوە، واتە بە پێچەوانەی هێڵ و ئاراستە سەپێنراوەکان (لە رووی هونەری و لە رووی کۆمەڵایەتیشەوە) دەربڕینی ناڕەزاییە بەرامبەر بە دیفاکتۆی هونەری و کۆمەڵگەیی. ئەم خاسیەتە و زاڵیی رەنگە گەرم و زیندووەکان هاوتا لەیەک کات سیمای مۆدێرنیتی و سیمای لۆکالی و کوردەواریی هونەری رێبوار دەردەخەن. رێبوار کە بڕوانامەی دکتۆرای لە هونەری تەشکیلی لە زانکۆی میدڵسێکس وەرگرتووە، جگە لە ئەزموونی تابلۆ و وێنەکێشان، لە تیۆریی رەنگیش پسپۆڕە. ئەو دەزانێ کە تێکەڵکردنی زەرد و شین، بەیەکگەیاندنی جەمسەری گەرم و ساردی بوونە، تێکەڵکردنی کۆنتراستەکانە، بەیەکگەیاندنی جەمسەرە جیاوازەکانی گەردوونە، بەیەکگەیاندنی مرۆڤەکانە لە ئاستە جیاواز و جێندەرییەکاندا، بەیەکگەیشتنی ژن و پیاوە، یین و یانگ بە پێی فەلسەفەی تاویست. ئەمەش واتە یەکبوون، واتە وەحدە و تەکاموڵ و یەکتری تەواوکردن، چونکە بە پێی فەلسەفەی رۆژهەڵاتی، راستە ژن و پیاو، یین و یانگ، دوو کاتیگۆریی گەردوونین، وەک دوو ئەتۆم، بەڵام بەجیا و لە دەرەوەی یەکتری وەک دووانەکی بوونیان نیە، بەڵکو لە تێکەڵبوون و یەکبووندا تەواو و پڕ دەبن و دەگەن بە تەکاموڵ.
رەنگ لە لای رێبوار بێ لایەن نییە، بەڵکو بە شێوازێکی درامییانە بەکاریان دێنێ. ئەو رەنگە ساف و سروشتییەکان تێکەڵ بە رەش و خۆڵەمێشی دەکات و دەیانباتە دەرەوەی سنوری بێ لایەنی. زەرد و رەنگە رۆشنەکان رووناکتر دەبنەوە و لە تەنیشتشیان چەند چینێک لە تۆنی تۆخ دەخولقێنێ کە بە لەمسەیەک لە رەنگە رووناکەکان رۆشناییەکی نوێیان پێدەبەخشێ. ئەمەش جووڵەیەک دروست دەکات لە تابلۆکە کە جگە لە جووڵەی هێڵ و هێما و فیگەرەکان، دەبێتە جووڵەی سێبەر و رۆشنایی، جووڵەی گەرمی و ساردی. هەمووی پێکەوە هارمۆنییان لێدەڕژێ کە چاو ختوکە دەدات و نیگا دەوروژێنێت و رۆح دەهێنێتە خرۆشان. ئەم هارمۆنییەی رەنگ بەر هەموومان دەکەوێ، هەموومان دەگرێتەوە بە منداڵ و گەورە و کورد و ناکورد؛ سەرەڕای جیاوازیی تەمەن و ئەسڵ و رەگەز و بۆچوون، جیاوازیی تێگەیشتن و رووانینەکان پێکەوە کۆدەکاتەوە. ئەمە خاسیەتێکی سەرەکیی تابلۆکانی رێبوار سەعیدە. تابلۆی ‘پەیامی خۆشەویستی’ و چەند تابلۆیەکی دیکەی رێبوار کە ماڵەکەی منیان ئاوەدان کردۆتەوە، زۆرجار دەبنە شوێنی سەرنج و گفتوگۆی میوانە بیانییەکانم بە فەڕەنس و ئینگلیز و ئەمریکی و هیندیی و مەکسیکی و چینی و سکاندناڤیەوە، بە پیر و گەنج و مێردمنداڵەوە، کە دێنە ژووەرەوە سەیری تابلۆکان دەکەن، یەکسەر بەر ئەو جوانی و هارمۆنیایە دەکەون و بە سەرسوڕمانەوە گوزارشت لە ئێستێتیکای تابلۆکان دەکەن، هەست بە ئارامییەکی دەروونی و رۆحی و وزەیەکی پۆزەتیڤ دەکەن، هەروەک لەبەرامبەر تەکاموڵ.
تابلۆی ‘پەیامی خۆشەویستی’ وابەستەیی رێبوار سەعید بۆ شیعر و خۆشەویستیی ئەو بۆ جیهانی وەلی دێوانە پیشان دەدا، گوزارشتە لە خۆشەویستیی هونەرمەند بۆ ئەدەب و کولتوری خۆی، هی زێدی خۆی و نیشتمانەکەی. شیعر ئامادەییەکی گەورەی هەیە لە تابلۆکانی رێبواردا، ئەمەش هەر سێ قۆناغی ژیانی هونەری رێبوار سەعید دەگرێتەوە. ئەو وەک شاعیر کەمتر دەردەکەوێ، بەڵام خۆی شاعیرە و خاوەنی دیوانە. کەم کەس رێبوار وەک شاعیر دەناسێ، بەڵام ئەوەی بە وردی و چاوی هونەرییەوە سەیری تابلۆکانی بکات، شاعیریەتی ئەو بەدی دەکات کە لە تابلۆکان دەرژێت.
لە کۆتاییدا، دەمەوێ ئەوە بڵێم کە رێبوار سەعید رەوت و بزووتنەوەیەکی هونەری تاک و دیاریکراو پەیڕەو ناکات. هونەری ئەو تێکەڵییەکی هاوسەنگە لە رەوتە جیاوازەکانی وەکو ریالیزم و ئەبستراکت و گۆشە هەندەسەییەکانی کیوبیزم و کاریگەرییەکانی هونەر و مۆزایکی رۆژهەڵاتی و فۆرم و رەنگە گەرمەکانی کوردی و کڵێسای کاتۆلیکی و ئیستێتیکای منداڵی و فیگەری شاگالی.

سێپتێمبەری ٢٠١٦
تێبینی: ئەم وتارە لە هەفتەنامەی رەخنەی چاودێر بە دوو بەش بڵاوبۆتەوە، لە رۆژانی ١٩ و ٢٦ ی سێپتێمبەری ٢٠١٦




نه‌ريتسالارى … کوردستان عومەر

نه‌ريتسالارى کۆمەڵێ یاسا و ڕێسا و دابونەریتە مرۆڤەکان بە درێژایی کات لە کۆمەڵگە بۆ ڕەواییدان بە دیاردەیەك پێڕەوی لێدەکەن. لەکۆمەڵگە دواکەوتووەکان بەتایبەتی کۆمەڵگەی ڕۆژهەڵاتی دەیان دیاردەمان هەیە، وەکو نەریتێك بەسەر خەڵکی کۆمەڵگەدا سەپێندراوە، بەتایبەتی ژن. ژن ناچار دەکرێت بۆ چوونه‌ ژێر بارى كۆمه‌ڵێك دابوونه‌ريت و ياسا و ڕێساى كۆن و باو بۆ جێبه‌جێ كردن و ئه‌نجامدانى كۆمه‌ڵێك ئه‌رك و هه‌ڵسوكه‌وت و عاده‌ت و لاسايیکردنه‌وه‌ كه‌ له‌ پڕۆسه‌يه‌كى دورودرێژى ڕابردوودا ماونه‌ته‌وه‌. چەندفاکتەرێکی وەکو ئایین، بیرکردنەوەی کۆمەڵایەتی، ئابووریی و ناهووشیاریی تاکەکانی کۆمەڵگە ڕۆڵیان لە چەسپاندن و بەرهەمهێنانی ئەو نەریتانەدا هەیە. زۆربەی ئەو نەریتانەی لەناو کۆمەڵگەی کوردیدا هەن، لە بەرژوەندی پیاودایە و دژ بە ژنە. هەر ئەو نەریت و یاسایانەی کۆمەڵگەیە دەسەلات و هێزی بە پیاو بەخشیوە و هەمیشە ژن وەکو خزمەتکار و کۆیلە سەیکراوە. واتە پیاو بێ پشتیوانی ئەو نەریت و ئایین و ڕێسایانەی ناو کۆمەڵگە ناتوانێ رەفتاری وەها بەرنابەر ژن بکات. بەڵگەیشمان بۆ ئەوە هەموو پیاوانی دنیا لەرووی جەستە و پێکهاتەی فیزیکییەوە وەکو یەك لە دایك دەبن وەکو ڕەگەزی نێر، بەلام ئەوە نەریت و ئایین و پەروەردەی ئەو کۆمەڵگایەیە ڕۆڵی لە پێکهاتەی بیرکردنەوە و عەقڵی ئەو پیاوە دەگێڕێ و ئاراستەی دەکات. هەر ئەم نەریتانەن ڕۆڵێان لە ئاراستەکردنی باوک و برا و مێردی ژنان و کچانی کورد هەیە، دەبینین چۆن ژنان و کچان دەبنە قوربانی ئەو نەریتانەی کۆمەڵگەی کوردی بەرهەمی هێناون. نەریتسالارییە چۆن دەسەڵاتی بەسەر عەقڵی پیاوی کورددا هەیە و زۆر بە ئاسانی پیاوی کورد بڕیار دەدا، خوشکی، ژنی، کچی بکوژێ یان سزای بدات.
هه‌ميشه‌ ژن قوربانى ده‌ستى ئه‌و چه‌مكه‌ قێزه‌ونه‌ بووه‌ يا به‌ مانايه‌كى تر ژن قوربانى ده‌ستى پياو بووه‌ به‌هۆى سه‌رشۆڕكردنيان بۆ نه‌ريتسالارى, له‌ناو كۆمه‌ڵگەى كورديدا هه‌ميشه‌ ژن قوربانى يه‌كه‌م بووه‌ بۆ نموونه‌ كاتێك كێشه‌يه‌كى كۆمه‌ڵايه‌تى له‌نێوان دوو كه‌س يا دوو هۆز يا دوو گوند دروست بووه‌ دواجار ژنێك كراوه‌ به‌ قوربانى و له‌سه‌ر حيسابى سنگى ژنێك باوه‌شێكى پياوانه‌يان كردوه‌ به‌يه‌كدا، بێ ئه‌وه‌ى بچووكترين حيساب بۆ هه‌ست و نه‌ستى ئه‌و ژنه‌ داماوه‌ بكرێت. ئه‌م جۆره‌ نه‌ريتپارێزيه‌ يا نه‌ريتسالاريه‌ تا ئه‌و ده‌قه‌ى ئێستاش به‌رده‌وامه‌ ئه‌گه‌رچى تاڕاده‌يه‌كى كه‌م كه‌مى كردوه‌ به‌ڵام هێشتا ماوه‌. هێشتا لاى زۆر پياو پێناسه‌ى ژن بريتيه‌ له‌و مرۆڤه‌ى كه‌ پێويسته‌ له‌ ماڵه‌وه‌ بێت و كارى ته‌نها ده‌رپه‌ڕاندنى منداڵ و خزمه‌ت كردنى مێرد و گه‌رمكردنى ديوه‌خانى پياوه‌كانه‌, هێشتا زۆرێك به‌ نه‌نگى ده‌زانن ژن فه‌رمانبه‌ر بێت, چالاكوان بێت, نووسه‌ر بێت و له‌ كۆڕ و كۆبونه‌وه ‌و سيميناره‌كاندا به‌شدار بێت. لێرەوە شەڕی ژنانی چالاکوان و ژنانی هوشیار لە کۆمەڵگەدا بە پلەی یەکەم بەرانبەر ئەو نەریتسالارییەیە، چونکە تاکوو ئەو عەقڵیەتە نە گۆڕێت، ناتوانی عەقڵی پیاوی کوردیش بگۆڕیت، ئەو نەریت و پەروەردە کۆنانەیش بەشێوەیەکی زۆر قووڵ ڕەگی لە هەست و عەقڵی پیاوی کورد داکوتاوە، لە ڕەگەوە هەڵکێشانی شۆڕش و خەباتێکی مەدنیانەی زۆری دەوێت، چونکە دەبێ لەسەر ئاستی پەروەردە و هووشیارکردنەوەی تاك کار بکرێت. سێ پایەی زۆر گرینگی ژیان کە ئایین و نەریت و دەسەڵاتن، هەر سێکیان پاڵپشتی لە پیاو و هێزی نێر دەکەن. لەم ساڵانەی دوایییدا حکوومەت زۆر شەرمنانە باسی یاسای توندوتیژی دژ بە ژنان دەکات، بەڵام هەر ئەو کەسانەی یاساکانیان داناوە و دەریدەکەن لە کابینەی حکوومەت ژن و کچەکانی خۆیان کردووە بە کۆیلە و لە چواردیواری ماڵیان داناون، لەلایەکی دیکە هەر ئەو کەسانە شەوەکانیان بە ژن و کچ دەڕازێننەوە، ژن و کچ بۆ تێکردنی حەز و ئارەزووە سێکسییە لەبن نەهاتووەکانیان بە کار دەهێنن. هەروەک لە وتارێکی پێشوومدا باسم کرد ڕێکخراوەکانی ژنانیش پاشکۆی حیزبن و حیزب ئاراستەیان دەکات. هەر ئەو ژنانەی لەو ڕێکخراوانەی بەناو ژنان کار دەکەن، سەرۆکەکەیان، کە پیاوە بە پیرۆزی دەزانن. زۆربەی ئەو ژنانەیشی لەو ڕێکخراوە بەناو داکۆکیکردن لە مافەکانی ژنان لە حیزبەکان بوونەتە قوربانی و بۆ تێکردنی حەزی سێکسی و کاری حیزبی وەکو کۆیلە بە کاردێن. ئیدی ژنێک لە ڕێکخراوێکی وەهادا چۆن دێت باسی مافەکانی ژن دەکا؟ چۆن خۆی بە داکۆیکردن لە مافەکانی ژنان دەزانێ؟ کە خۆی هێشتا لەژێر کاریگەری نەریت و پرۆگرامی حیزب و سەرۆکدا بێت.




شۆڕشێک بۆ کەرامەت … شۆڕشێک بۆ کەرامەت

ڕاوچیەکانی دەسەڵات لە کوردستان، پێش ئەوەی موچە بکەن بە نیوە و چارەک، کەرامەتی ئینسانی و شکۆی هاوڵاتیانیان کرد بە ژمارەیەکی دیارنەبوو، لە کۆمەڵگایەکدا کەرامەتی ئینسانی تاکەکان بوویە بارمتەی ژیانیان، ئیتر زۆر سانا موچە و کارەبا و ئاو دەبێتە داواکاری و شیعاری خۆپیشاندانەکانمان.
ڕاستە تاشینی سەر و برۆی (هێمن عبدولخالق) لە لایەن قارەمانەکانی (پارتی دیموکراتی کوردستان)، لەڕوی کۆمەڵایەتی و تێگەشتنی خێڵەکیەوە، نیشانەی ئەتک کردن و شێوازێکی باڵای سوکایەتیە، بەڵام بەبڕوای من ئەو ڕەفتارە قیزەونەی کە دەرهەق بە (هێمن عەبدولخالق) کرا، بڕوانامەیەکی گەورەیە بۆ نمایشکردنی دەسەڵاتێک کە هیچ بەهایەک و کەرامەتێکی ئینسانی نیە، (هێمن) تووانی ئەو بڕوانامەیە وەربگرێت کە بازرگانەکانی دەسەڵات پێیانبەخشیوە، بڕوانامەی بەرژەوەندی جیاواز لەگەڵ دەستەڵاتێکی گەندەڵ و بێناونیشان،(هێمن) پێی ووتین ئێمە چ دەسەڵاتدارێکی نائینسان و کۆنەپەرستمان هەیە، تاشینی سەر و برۆی (هێمن) وەڵامی سەرکوتکردنی (کەرامەت)ە ، بە شیعار و داواکاری (موچە).
کۆمەڵگا کاتێک ئالودە دەبێت بە شیعاری (نانم نیە، موچەم نیە)، هاوڵاتیەک کاتێک لەبەردەم شاشەکانی تەلەفزیۆنەوە دەگری و گیرفانەکانی هەڵدەگێڕێتەوە، ئەم کردەوانە بەرهەمی ٢٥ ساڵ کاری چڕ و پڕی (یەکێتی و پارتی)ە لەسەر سایکۆلۆژیەتی ئینسانەکان، بۆ نابووت کردنی کۆمەڵگا و دەستەمۆ کردنی، تاکێک پێش ئەوەی بگری سانسۆری (کەرامەت)ی کراوە، هاوڵاتیەک پێش ئەوەی برسی بێت یان تینوو، سەرچاوگەی ئیلهام و ئیرادە و (کەرامەت)یان لێ کڵۆمداوە، هیچ ڕێگایەکمان نیە بێجگە گێرانەوەی ئەم (کەرامەت)ە.
ئەم دەسەڵاتە زۆر بە وریایەوە لەهەناوی کۆمەڵگاوە، پێداویستیەکانی سەقامگیری و مسۆگەرکردنی پایەکانی دەسەڵاتەکەی خۆی بەرهەمهێناوە، یەکێک لەو فاکتەر و سێکتەرە گرنگانەی کۆمەڵگا، کە دەستەڵات لە مەنگەنەیداوە و کردویەتیە بارمتەی ژیانی هاوڵاتیان، کارکردنە لەسەر بێبەها کردنی(کەرامەتی ئینسانی و ئیرادەی تاک)، ناڕێکخراوبوون، نەبوونی شیعاری ئینسانی و ئاسۆی سیاسی ڕۆشن، مناڵی ئەو مناڵدانەیە کە دەستەڵات لە هەناوی کۆمەڵگاوە دەریهێناوە.
لە کۆمەڵگایەکدا کە مافی (موچە، ئاو، کارەبا) بۆ هاوڵاتیان بۆتە خەوێک و خەیاڵێکی ئەفسوناوی، هاوڵاتیەک لە دەربەندیخان لەبەر ئەوەی ٣ ڕۆژ ناتوانێت شیر بۆ منداڵەکەی بکڕێت، ئەیەوێت ٢٧/٩/٢٠١٦ لەڕۆژی خۆپیشاندان خۆی بسوتێنێت، بەڵام بەرپرسێکی سەربازی لە (قبر‌‌‌ص) تەنها لە شەوێکدا (٩١ دەفتەر دۆلار) بە قومار بدۆڕێنێت، ئامادەکردنی زەینیەت و هۆشی خەڵک بۆ ستایلێک لەم ژیانە، قبوڵکردنی جۆرێک لەم هەواڵ و ڕەفتارانە، سەرچاوەکەی بێئیرادەکردنی کۆمەڵگا، بێبەها کردنی مافی ژیان و پێشێلکردنی (کەرامەت)ی ئینسانە.
پێش ئەوەی داوای (پێداچونەوەی موچەکانمان) بکەین، ئەبێت داوای گەڕانەوەی (کەرامەتی ئینسانیمان) بکەین، مەبەست لە (کەرامەت) تەعبیرێکی ئەخلاقی نیە، بوونی (کەرامەت) بەمانای شکۆی ئینسان، ئینسانێک کە دەبێت بژی و خاوەن ماف و پێداویستیەکانی بێت، (کەرامەت) بەمانای ئەوەی قبوڵی نەکەین، کە گوێمان لێدەبێت دەڵێن: پەنجا بەرکەوتوی چەکی کیمیاوی لە هەڵەبجە سەرەیان بۆ مەرگ گرتوە، (کەرامەت) بەمانای بەرپرسیاریەتی لەبەرانبەر چارەنوسی ئینسانی کۆمەڵگا بەهەموو بەها بەرزەکانیەوە.
ئەگەر ئینسان و (کەرامەتی ئینسانی) لە کۆمەڵگای کوردستاندا، لەسایەی دەستەڵاتی (یەکێتی و پارتی)، واتە خاوەن کۆمپانیاکانی سیاسەت کێشێکی هەبووایە، نەماندەتوانی گوێبیستی هەڕاجکردن و فرۆشتنی دەیان منداڵ بوینایە لەلایەن خێزانەکانیانەوە، نەماندەتوانی فڕێدانی دەیان کۆرپەی تازە لەدایکبو وەک شنەی بایەک بەلای گوێماندا گوزەر بکات، ئێمە پێویستمان بە خۆپیشاندان نیە بۆ موچە، موچەی بڕاومان لە (کەرامەت)ی گەڕاوەمان بەدەستدەهێنینەوە، پێویستمان بە شۆڕشێکە بۆ گێڕانەوە و مسۆگەر کردنی پاراستنی (کەرامەتی ئینسانیمان)، کاتێک بووینەوە بە خاوەنی (کەرامەت) کە دەستەڵات بە قیمەتی سەرمایەیەکی گەورە، نیشانەی پرسیاری لەسەر دروستکردوە، ئەوە بەدڵنیایەوە هیچ هێزێک ناتوانێت، موچەکانمان بە چارەک و نیوە وەک خێر و سەدەقە پێبفرۆشێتەوە.
لەدوای ٣١ی ئابی ساڵی ١٩٩٦، (پارتی) بڕیاریدا موچەی مانگێک دابەش بکات بەسەر مامۆستایانی سنوری دەستەڵاتی (یەکێتی)دا، ئامانجی (پارتی) لەم هەنگاوە، گاڵتەکردن بە ژیان و بژێوی مامۆستایان و، ململانێی نێوان دوو ئیدارەی (سەوز و زەرد)بوو، داهاتی کوردستان سەروەت و سامانی کۆی گشتی کۆمەڵگای کوردستانە، بەڵام بازرگانەکانی دەستەڵات دەیکەنە شاباشی گاڵتەکردن بە (کەرامەت)ی هاوڵاتیان.
(یەکێتی) هەموو بازگەکانی پڕکرد لە ئاسایشیی خەڵکی ناوچە جیاوازەکان، بۆ ئەوەی ئەو مامۆستایانە بناسنەوە کە دەیانەوێت بڕۆن بۆ سنوری (پارتی) بۆ وەرگرتنی موچە، ناوەڕاستی نەوەدەکان ڕۆژگارێکی زۆر سەخت و گرانیەکی بێوێنە و نەهامەتیەکی سەرسوڕهێنەربوو، (پارتی) ئەم هۆکارانەی کردە کەرەستەی ململانێی ئیدارەکان، مامۆستایانیش بوونە ئەکتەری بێمۆڕاڵی و نائینسانیبونی دوو هێزی (کەرامەت)کوژ.
مامۆستایان بۆئەوەی بگەنە (هەولێر) دەیان چیرۆک و سیناریۆیان دروستکردبوو، بۆ ئەوەی لە بەخشندەی ژەهری موچەکەی (پارتی) و ئیهانە و سوکایەتی (یەکێتی) ڕزگاریان ببێت، ئەبێت دەیان درۆ بکەیت بۆ ئەوەی بە موچەیەک بگەیت، دەیان سوێند بخۆیت کە مامۆستانیت، ئەبێت پێناسی (یەکێتی مامۆستایان) لە لیباسی ژێرەوەی مناڵەکەت بشاریتەوە، چ فەرهود کرنێکی (کەرامەت)ە.
کەسێک کە خۆی ڕۆشتبوو بۆ وەرگرتنی موچەکە ئەم چیرۆکە واقیعییەی بۆ گێڕامەوە، وتی: مەلایەک لە پاڵما دانیشتبوو، مێزەرەی سپی و جبەی لەبەردا بوو، وتی: بەهۆی ئەوەی من مناڵێکم پێبوو،،، مەلاکە یاری و قسەی بۆ منداڵەکەم دەکرد، وتی: کە گەشتینە بازگەیەکی (یەکێتی) لە مەلاکەیان پرسی بۆچی ئەڕۆیت بۆ (هەولێر)؟،، مەلاکەش وتبوی:خوشکێکم خوێندکاری زانکۆیە و توشی ڕوداوێکی ئۆتۆمۆبیل بووە و منیش ئەڕۆم بەدەمیەوە!!!!!.
بۆ بەیانی ئەو مامۆستایانەی کە لە بازگەکان دەربازیانبوبو و گەشتبونە هەولێر، لەوێشەوە بۆ ئەو دەزگا حیزبییەی بەناوی ئیدارەوە موچەکانیان دابەشکردبوو، لەو شوێنە کەسەکە مەلاکەی دوێنێی دیبوو بە کراس و پانتۆڵەوە، کەسەکە لێی پرسیبوو تۆ مەلاکەی دوێنێ نیت لە پاڵما دانیشتبویت ؟، مەلاکەش وتبوی: بەڵێ ئەوم، بۆیە خۆم کرد بە مەلا بۆ ئەوەی لە بازگەکان نەمگرن، نان نیە ماڵەکەمدا و زۆر موحتاجم، هاتووم ئەم موچەیە وەربگرم و سوچێکی ژیان و کەموکوڕیەکانی ماڵەوەمان بۆ پڕبکاتەوە.
ئەم چیرۆکە پێمان ئەڵێت:(کەرامەت)یان کردینە نیشانەی تیرەکانیان، پاشان موچەکەیان پێداین، ئەم چیرۆکە پێمان ئەڵێت: چۆن ژیان و (کەرامەت)ی ئینسان لە نێوان دەستەڵاتی (یەکێتی و پارتی)دا، کەوتۆتە نێوان بەردی دەستاڕەکانیان و، هیچ بەهاو شکۆیەکیان بۆ ئینسان نەهێشتۆتەوە، دەستەڵاتێک مامۆستا بکات بە مەلا بۆ موچەکەی، دەستەڵاتێک ئینسان وەک داشی دامەی مەرامە سیاسی و ناشیرینەکانی خۆی بەکاربهێنێت، بێجگە شۆڕشی گێڕانەوەی (کەرامەت) هیچ ڕێگایەکی تری لەبەردەمدا نیە، شۆڕشی گێڕانەوەی (کەرامەت) واتە لەبنەوە هەڵتەکاندنی ئەم سیستەمە و کۆتایهێنان بە دەسەڵاتی یەکجاری (یەکێتی و پارتی).
هیچ شتێک لەوە ترسناکتر نیە کە دەستەڵاتێک گوێ لە داواکاری و داخوازیەکانی هاوڵاتیان نەگرێت، وەک ئەوەی هیچ لەوەش ترسناکتر نیە کە هاوڵاتیان فریو بە پەیمان و چەواشەکاری دەستەڵات بخۆن، ئەبێت خەڵک بە دەسەڵاتی پێرێ و ئۆپۆزسیۆنی دوێنێ چاوبەست نەبێت و بە شیعاری (کەرامەت، کەرامەت) بۆ بەیانی بڕوانێت، بە گەڕانەوەی (کەرامەت) بۆ ئینسانەکان و شۆڕشی گێڕانەوەی (کەرامەت)، ئینسانەکان دەگەڕێنەوە جێگاوڕێکای کۆمەڵایەتی خۆیان، هیچ ئینسانێک مەجبور نابێت سیما و کەسایەتی خۆی بۆ موچەکەی بگۆڕێت، شۆڕشی گێرانەوەی (کەرامەت) ڕێگایەکە بۆ گەڕانەوەی بەها ئینسانیەکان و ژیانێکی ئارام و ئاسودەی هاوچەرخ.

هیدایەت مەلا عەلی
٢٧/٩/٢٠١٦




بەرهەڵستکار و دەسەڵات تەواوکەری یەکدین … شوان حەسەن

– حیزبەکانی کوردستان، ئەگەر لە قسە کەمێک جودا بن.. بەڵام لە راستییدا هەموویان هاوڕان لەسەر مانەوەی ئەو سیستەمە!
– خوێندنەوەی من وا نییە، چونکە تۆ لە دەرەوەی حیزبەکانەوە قسە دەکەی.. ئەمن لەبەر ئەوەی ئیشم لەگەڵ چەند حیزبێک کردوە پتر ئاگادارم کە زۆر دوورن لە یەکدی و دەتوانم چەندان بەڵگەشت بۆ بێنمەوە.

بەڵگەکانی هی ئەوە نەبوون مرۆڤ سەری خۆی پێ بئێشێنی.. ئاخر حیزبەکانی کوردستان هێندەی لە دژی یەکدی دروستبوونە بە چارەگی ئەوە وەک پێویستیەکی کۆمەڵایەتی دروستنەبووینە، ئەوە لە کاتێکدا لای هەموو کەس ئاشکرایە کە دروستبوونی حیزب وەک پرۆسەیەکی ئاسایی پێویستبوونە کۆمەڵایەتییەکەی دیاریدەکا، بەڵام لای خۆمان کۆمەڵە کەسێک بۆ خۆیان چەند هۆیەک دیاردەکەن.. ئیدی ئەو لایەنگرانەی بە دوای گەرمکردنی بازاڕاوەن دەیقۆزنەوە و حیزبەکە دادەمەزرێ.. پاشان وەک پیشەی هەر کاتێکیان ئەو کارەیان بە ناوی نیشتمانپەروەریی و چی و چی بەسەر خەڵکی رەشوڕووتدا دەفرۆشنەوە.

لە هەشتایەکان پێشمەرگەیەکم دەناسی سیناریۆیەکی زۆر جوانی دروستکرد؛ کاتێک چەکەکەی فڕێدا و گوتی: ”چیدی براکوژیی ناکەم”! توانی ئەو بڕیارەی وەک هەڵوێستێکی شۆڕشگێڕیی بەسەر خەڵکدا بفرۆشێتەوە، بەڵام ئێمە راستییەکەمان دەزانی بۆیە ئەو گرنگییەمان پێنەدا؛ هۆیەکەی ئەو بڕیاردانەی ئەوە بوو کە باوکی خۆشەویستەکەی پێیگوتبوو بە مەرجێک رازییدەبم ئەو هاوسەرگیرییە سەربگرێ کە واز لە پێشمەرگایەتی بهێنی. ئیدی ئەویش ئەو بیانووەی قۆستبۆوە!

دیارە ئێستاش ئەو نموونانە هێندە زۆرن بەڵام نە حەوسەلەی ئەوەمان هەیە وەدوایاندا بچین نە پێویستیش دەکا.. چونکە کۆمەڵناسان لەمێژە ئەوەیان یەکلاکردۆتەوە کە لە ژێر دەسەڵاتی دیکتاتۆردا کۆمەڵی دووڕوو دروستدەبێ، بەڵام ئەوانەی ئێستا شێوەیەکی نیشتیمانپەروەریی دەدەنە ئەو دووڕووییە؛ لێرە و لەوێ گوێت لێدەبێ:
– ئەدی ئەو هەموو گەشەسەندنە ئابوورییە نابینی؟
– ئەرێ دەیبینم.. ئەدی ئەوە نییە بە کارەسات بەسەر ئەو میللەتەدا شکاوەتەوە.
پەشیمان بومەوە بەو زمانە بریندارکەرە وەڵامم داوە، نازانم چەندی دیکەی دەوێ ئاخاوتنەکانمان دوور بێ لەو زمانە زبر و شٶڕشگێڕە، ئەگەرچی من خۆم زۆر کۆشس دەکەم وا نەبم.. بەڵام ببوورن نەمتوانی.

– پێش ئەوەی شت بۆ خەڵک ررونبکەیەوە کەمێک کات بە خۆت بدە بۆ ئەوەی بزانی دەتەوێ چی بڵێی و چیت دەوێ، ببوورە.. لە شیوەی تۆ زۆرمان دی.
بەخۆنازینەکەیم پێ ئاسایی بوو کە چەندین حیزبی کردوە.. لێ کەسی لێ پێچینەوەی لەگەڵ ناکا کە بۆچی ئەو هەموو حیزبەی گۆڕیوە! جگە لەوەش خەڵک هێندەی ئامادەن گوێ لەو بگرن.. ئامادەنین گوێ لەو کەسانە بگرن کە ناپاکییان لێناکەن! وا مەزانە لە بێهودیەوە قسە دەکەم چونکە ٢٥ ساڵە ئەوانەی نێو دەسەڵات بە پێی بەرژەوەندییە کەسیی و حیزبییەکانی خۆیان ئەمبەر و ئەوبەر دەکەن، کەچی نە ئەوان داوای لێبووردن دەکەن و نە روونکردنەوەیەکیش دەدەن، نە کەسێکیش لێیپرسینەوەیان لەگەڵدا دەکات!
ئەگەر بە کەسێک بڵێی: ”ئەو مرۆڤە دووڕووە دوێنێ لە نێو دەسەڵات بوو” هەروا هۆیەکانی بەرهەڵستکاربوونی قسەکردنەکانی ئێستاشی بۆ روونبکەیەوە، ئەوە هەر ئەوەت پێدەڵێن: ”دەی.. ئێستا هەڵوێستی جوانە”!
هێندێک کەس قسەکردن و گلەییکردن بە هەڵوێست دەزانن، لێ با بزانین بە پێوەری ئەو دەسەڵاتەی کوردستان چیە؟ تۆ بۆت هەیە قسە بە هەموومان بڵێی و رەخنە بگری.. تەنیا ئەو کاتە هێڵی سوور دەبەزێنی کە داوای دەرچوون لە بازنەکە بکەی. کاتێک یەکێتی و پارتی کێشەیەک دەکەوێتە نێوانیان زۆر ئاساییە کە قسە بە یەکدی دەڵێن چونکە ئەوان هێڵە سوورەکە نابەزێنن و بەو قسە بەیەک گوتنانەش دەسەڵاتەکەیان ناکەوێتە مەترسیی.. ئەوان هەڵوێستی راشکاوانە بەرانبەر یەک دەرنابڕن رەخنەی راشکاوانە لەیەک ناگرن بۆ ئەوەی کێشەکان بە پێی بەرژەوەندیی خەڵک چارەسەر بکەن بەڵکە ئەوان بازاڕ دەکەن نەک سیاسەت.. جا ئەگەر تۆش ئەو قسە بەیەک گوتنانە یان قسەکردنی وەک رەخنە و بێ بەزاندنی هێڵی سوور بە هەڵوێست و رەخنەی راشکاوانە دەزانی ئەو سووچی خۆتە کە بە هەڵەدا دەچی.
لە دوای راپەڕینەوە مانەوە لە نێو دەسەڵاتی کوردی مانەوەیە لە سەنگەرێک دژی میللەت.. چونکە هەرچی سامانی ئەو نیشتمانە هەیە ئەوان بەفیڕۆیان دا ئەویش بە هاوبەشیی لەگەڵ ئەو خۆفرۆش و فایلدارانەی تا دوێنی لەسەنگەری دوژمن بوون و ئەوڕۆش خەونی دروستکردنی ژیانێکی پڕ شکۆمەدییمان لێدەدەزن. ئەوەی خەفەت دەداتە مرۆڤ ئەوەیە کە ئەو کەسانەی بە پاکیی ماونەتەوە رێز لە یەکدی ناگرن.. ئایە ئەوە گرێی دەروونییە یان هەر دەبێ بڵێین داڕمانی کۆمەڵە؟
بۆ ئەوەی لە ژێرخانە فەرهەنگییەکەی ئەو دەسەڵاتە بگەین دەکرێ لە هەر دەرگەیەکی دروستکردنی کۆمەڵ بە ژوو بکەوین.. بۆ نموونە ناشیرینکردن؛ ئەو دەسەڵاتە بە شێوەیەکی روون پێماندەڵێ: جنێو بدە.. جنێو بدە.. تا بتبینم! فەرهەنگی ناشیرینکردن رەگی زۆر قوول رۆچووە، (مام جەلال) ئەو پیاوەی بەوە بەناوبانگە وتوێژ لەگەل نەیارەکانی دەکا و لە زمانی گفتوگۆ دەگا، ئەو کاتەی سەکۆی ئازادیی دروستدەکا لە باخی ئازادیی.. ناڵێ بڕۆن بە ئازادیی رەخنەم لێبگرن بەڵکو دەڵێ بڕۆن بە ئارەزووی خۆتان قسەم پێبڵێن! قسە پێگوتنیش خۆی هەر جنێوە.
بە ناو چەپەکانیش کە لە نێو دەسەلاتن.. نووسین و لێدوانەکانیان بەشێکە لە فەرهەنگی ئەو قوتابخانە کۆنەی لینین و ستالین کە زمانێکی زبریان هەبوو و لەسەر بنەمای هەڵنەکردن لەگەڵ یەک دامەزرابوو، پێویستە ئەوەش بڵێین کە ئەوانە تەنیا رابردووێکیان لەگەڵ چەپ هەیە.. دەنا گەمەی ئێستایان دیار و ترسناکە.
ئیسلامی حیزبیی و رێکخراو زمانێکی هێندە پڕ شەرمیان هەیە مرۆڤ شەرم دەکا قسەکانیان بگێڕێتەوە، ئەگەر سەیری مێژووی ئەو باشوورە بکەی لە دوای ڕاپەڕینەوە تا ئێستا یەک کەسایەتیی دینیی نیشتیمانییان تێدا نابینیەوە، ئەگەر لێرە و لەوێش جاربارێک گوێبیستی ئەوە بووبین پیاوێکی دینیی رەخنەی لەو دەسەڵاتە گرتبێ.. ئەوە زۆری نەبردوە گەمەکەی ئاشکرا بووە، هەر ئەوەیە کە لە سەرەتادا دەیەوێ خەڵک لە خۆی نزیک بکاتەوە بەڵام لە بازنە گشتیەکە دەرنەچن.. ئیدی کە پێگەیەکی بۆ خۆی دروستکرد دەڵێ: ”ئایە دەسەڵاتێکی گەندەڵ باشتر نییە لە (شەریعەت)ی داعشیی؟”، دەسەڵاتی سیاسیی لە رێی ئەو کەس و دەستانەوە توانیویەتی کۆی ئەو شکۆیانە بشکێنێ کە تاکی کورد وایدەزانی لە دینەوە بۆی ماوەتەوە، هەرچەندە ئەمن بۆ خۆم دڵنییام ئەو جوانییانەی لە کۆمەڵی کوردییدا هەن هیچ پەیوەندییان بە دینی ئیسلامەوە نییە بەڵکە زۆر پێشی هاتنی ئیسلام کومەڵی کوردیی هەڵگری ئەو جوانییانە بووە، (دەکرێ لە نووسینێکی دیکە بە دوور و درێژی قسەی لەسەر بکەین) تەنیا هێندە دەڵێم کە تێگەیشتنی کورد بۆ دینی ئیسلام مێژووێکی دووری نییە.. ئیسلامیش وەک ئایدیۆلۆژیا توانایەکی ئەوتۆی نییە لە رووی پەروەدەوە بەڵکو پتر بەکارهێنانی زمانی هەڕەشەیە.
کۆی ئەو دەستە و کۆمەڵانەی دەسەڵاتێکیان بۆ خۆیان دروستکردوە کاریان ئەوەیە لە رێی دروستکردنی چەندین و سیناریۆ و ململانێوە نەیەڵن درز لە سیستەمەکەیان دروست ببێ.. بە هەموو توانایانەوە دژایەتیی بچووکترین هیوا دەکەن کە لەو کۆمەڵە سەرهەڵدەدا، ئەوان چاک دەزانن ئەو هێزەی جێیان پێ لەق دەکا ئەوە هزر و تێڕوانین سێکۆلارییە.. بۆیە بە هەموو شێوەیەک دژایەتیی دەکەن، ئەگەر تەماشای بەرنامەکانیان بکەین دەبینین زۆربەی جارەکان بە ناوی (باسکردن لە دین و سێکۆلار) دیندارێک و بێدینێک دەهێنن و دەیانخەنە بەرانبەر یەک؛ بێدینەکە وەک سێکۆلارێک خۆی دەناسێنێ و لە کاتی قسەکانی بەو شێوەیە دەدوێ کە ئەوان دەیانەوێ نەک هەر دین لە دەوڵەت جودا بکەنەوە بەڵکە دەیانەوێ دین لە کۆمەڵیش جودا بکەنەوە! نیازی بەرنامەکەش تەنیا ئەوەیە کە ئەو قسەیە بکرێ و سێکۆلاریی لە پێش چاوی خەڵک (کە زۆرینەیان بڕوایان بە دین هەیە) ناشیرین بکا و وای پیشان بدا کە سێکۆلاریی بێجگە لە بێدینیی هیچی دیکە نییە!
پرسیارەکە لێرە ئەوەیە ئایە چەند کەس لە لایەنگرانی (پارتی و یەکێتی و گۆڕان و شیوعی و یەکگرتوو و کۆمەڵ) توانای ئەوەیان تێدایە واز لەو نەشتەرگەرییە جوانکارییە بهێنن کە بۆ حیزبەکانیان ئەنجامی دەدەن و رۆژانە لە تەلەفزیۆن و ماڵپەڕ و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانەوە خۆیانی پێ دەردەخەن؟
حیزبایەتی لە هەرێمی ئێمە لە قۆناغێکی ترسناک دایە و دژ بە بەرژەوەندیی گەل و نیشتمان تەواو دەبێ، هیچ حیزبێک لەوانەی لە سەرەوە ناومهێنان جیاوازییان نیە و هەمووشیان پێکەوە هۆکاری سەرەکیین بۆ درێژەکێشان و مانەوەی ئەو سیستەمە، یەکێک لە خاڵەکانی چارەسەر گەیشتنمانە بە قۆناغێک ئەویش پێیدەگوترێ (لە سەرەوەی حیزبایەتی)، کۆمەڵێک بۆ ئەوەی بگاتە قۆناغێکی باشتر و پێشکەوتووتر دەبێ بەشێک لە تاکە چالاکەکانی گەیشتبنە ئەو قۆناغە، بێگومان کەسانێک گەیشتوون ئەو لایەنەشیان ناشیرین کردوە.. واتە لەگەڵ دەسەلات کار دەکەن و خۆیان بە بێلایەن دەناسێنن.. بێگومان ئەوانە بەرژەوەندییان لەگەڵ مانەوەی ئەو سیستەمە دایە، بەڵام ئەوەی ئەمن مەبەستمە ئەو کەسانانەن کە بایکۆتی ئەو دەسەڵاتەیان کردوە و بە واتای وشە لە پێناو بەرژەوەندیی گشتیی تێکۆشاون.. نەک ئەوانەی بوونەتە راوێژکاری دەسەڵات یان هەمیشە بازاڕی راگەیاندنەکانیان گەرم دەکەن. ئەو دەسەڵاتە داواکارییەکی ئاسانی هەیە.. ئەویش ئەوەیە کە دەڵێ: ”دەرفەتت پێدەدەم قسەم پێ بلێی بە مەرجێک رەواییم بدەیتێ.. واتە لە نێو بازنە گشتیەکە دەرنەچی و هێڵی سوور نەبەزێنی”!
ئەو سازانەی ئەوروپای دروست کردوە.. دەکرێ هەر وڵات و ناوچەیەکی دیکە دروستبکا، هزر و هۆشمەندیی سازان ئەوەیە کۆمەڵێک پێشنیار دەخرێنەڕوو.. کامەیان لە بەرژەوەندیی خەڵک بوو ئەوە دەخرێتە بەرنامەی کار و جێبەجێکردن بە بێ ئەوەی بۆ حیزبەکان بگەڕێنەوە.
لە راستییدا هەست دەکەم ئەو پرسیارە سواوە، (ئایە ئێمە ڕۆشنبیرمان هەیە یا نا؟)، ئەوەی بۆ من مەبەستە مرۆڤبوونمانە.. چیدی (چ کارەی؟) بۆ من پرسیار نییە، کەچی ئێستا ئەو نووسەر و سیاسیانەی زۆرینەی راگەیاندنی ئەو هەرێمە هەڵدەسووڕێنن توانیویانە ئەو وێنەیەمان پێنیشانبدەن کە مانەوەی ئەو دەسەڵاتە لە بەرژەوەندیی زۆرینە دایە، بەڵام ئایە ئەو سیناریۆیە تا کەیە؟ ئایە ئەو هەموو پارەیەی بۆ تێکشکانی هاوڵاتییان خەرجدەکرێ ئەگەر بە نیوەی ئەو پارەیە بۆ گەڕانەوەی شکۆی تاک خەرج بکرابا ئێستا لە قۆناغێکی باشتر و ئاسوودەتر نەدەبووین؟ ئایە مانەوەی ئەو دەسەڵاتە و مەترسییەکانی مرۆڤایەتییمان دەخاتە ژێر پرسیار یا نا؟
چەند سەیرە کە ئەو میللەتەی ئێمە داکۆکیی لە دەسەڵاتێک دەکا کە خاوەنی پڕۆژەی نیشتمانیی نییە، بۆیە دەکرێت مرۆڤ خوێندوەیەکی دیکەی هەبێ دەربارەی هێندێک دیکتاتۆری ئێستا و رابردوو؛ هەرچەندە ناکرێ مرۆڤ خوازیاری هەبوونی دیکتاتۆریەت بێ.. لێ هەر چۆنێک بێ ئەوان هەڵگری ئایدیۆلۆژیایەک بوون و لە پاڵ دیکتاتۆرییەکەشیان بە ناچاریی هێندێک کاریان بۆ خەڵک و نیشتیمانەکانیان کرد.. کەچی ئەوانەی ئێمە نە ئایدیۆلۆژیایان هەیە نە هیچ دەسکەوتیشیان دیارە.. ئەوەی دەیکەن تەنیا یاریکردنە بەو گرێیە دەروونییەی کە کورد چەندان ساڵە پێی ناکرێتەوە ئەویش خەونی بەدەوڵەتبوونە، گشتپرسیی بۆتە گاڵتەجاڕیی و بازاڕی سیاسەتی خۆیانی پێ دەجوولێنن، باشە ئەو خەڵکە بۆ ناپرسێ ئەنجامی گشتپرسیی بۆ چیە و بە کێ دەدرێ؟ کاتێک کە میللەتێک تێکڕای داوای سەربەخۆیی دەکا چ پێویست دەکا تۆ ئەنجامی گشتپرسییەکت لە دەست بێ و بتەوێ بیدەیتە حکومەتی ئێراق کە هەموو دەسەڵاتی خۆی لەدەست داوە و (بەڵێ و نەخێر)ەکەی هیچ لە کێشەکە ناگۆڕێ.. یان ئەنجامەکە بدەیە وڵاتانی رۆژاوا کە بە ئاشکرایی دەڵێن ئێوە خۆتان نین و چیدی باسی سەربەخۆیی مەکەن! ئایە لە جیاتی ئەوە سوپایەکی بەهێزی یەکگرتوو دروست بکەن باشتر نییە؟ بۆ دروستی ناکەن؟! ئایە لە جیاتی ئەوە باشتر نییە ژیان و گوزەرانی خەڵک باشتر بکەن و ماف و ئازادییەکانیان بسەلمێنن و شکۆ و رێزیان بۆ بگێڕنەوە کە ئەوانە خۆبەخۆ دەبنە هێزێکی سەرەکیی و یەکلاکەرەوە بۆ وەدەستهێنانی سەربەخۆیی، بۆ ئەوانە ناکەن!؟ رەوییدان بە دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆ لە دەستی هیچ وڵاتێکدا نییە بەڵکە تەنیا لە دەستی ئەو گەلە دایە کە دەیەوێ سەربەخۆ بێ، ئەگەر گەلی کوردیش سەرکردایەتییەکی سیاسیی تۆزێک لەباری هەبووایە ئەوە بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆیی خۆی نە پێویستی بە گشتپرسیی دەبوو نە پێویستی بەوە دەبوو داوای رەوییدان لە وڵاتان بکا بەڵکە خۆی رەوایی بە خۆی دەدا و پێی خۆی لەسەر ئەو مافەی خۆی دادەگرت تا هەموو وڵاتان دەزگە نێودەوڵەتییەکان بە ناچاریی دانیان پێدا دەنا.
لەو باردۆخەی ئێستا ناکرێ قسە لەسەر پەکەکە نەکرێ.. بەتایبەتییش وەک ئەوەی هێزێکی گەورەیە دوای هاتنی داعش، بەر لە هاتنی داعش بەشدارییان لە قۆستنەوەی قەیرانەکانی نێو هەرێم زۆر لاوازبوو.. بەڵام سەرکەوتنە یەک لە دوا یەکەکانی ئەو دواییەیان گڕوتینێکی دیکەی بە کورد بەخشی.. پەشێو گوتەنی: ”شەنگاڵ خستمی و کۆبانی راستیکردمەوە”، بێ گومان سەرکەوتنی هەدەپە لە هەڵبژاردنی یەکەم (یەکی حوزەیران) و زنجیرە سەرکەوتنەکانی هەدەپە و تێکشکانی داعش لە مەخموور و چەندان سەرکەوتنی دیکە هیوایەکی دیکەی بە خەڵک بەخشی.. دیارە لە روانگەی ئەوان باکوور کلیلی چارەسەرەکانە بۆ یە بە گشتیی هەست ناکرێ هێندە چاویان لەسەر باشوور ڕۆژهەڵات بێ.. ئەوەی هەستیپێدەکرێ پتر خۆشەویستیی خەڵکی باشوور و رۆژهەڵاتە بۆ بەپیرەوەچوونی دۆزەکە.. دەنا بە داخەوە ئەو کەسایەتییانەی ئەوان پشتیوانیان کردوە بەشێکیان پەکەکەیان وەک ئامرازێک بەکارهێنا بۆ ئەوەی بە دەسەڵاتی هەرێم بگەن کە لە سەرەتا پشتیان بە هێندێک کۆنە بەعسی و هەڵپەرست بەست.
خاڵێکی ئەرێنییتر کە پەکەکە کاری لەسەر دەکا و هۆیەکی گرنگە بۆ یەکگرتن و گوتارێکی نەتەوەیی.. ئاوڕدانەوەیانە لە دەڤەری بادینان، دیارە پارتی خۆی بە خاوەنی ئەو ناوچەیە دەزانێ و بەرژەوەندییە گەورەکانیشی بەوێدا گوزەردەکەن، لە خوێندنەوەی ئەو خاڵەش دووڕوویی ئەو حیزبانەی باشوورمان بۆ دەردەکەوێ کە نایانەوێ خۆیان لە دوو خاڵ بدەن ئەوانیش بادینان و پۆستی سەرۆکی هەرێمن، هەرچەندە پەکەکە قسە لەسەر پۆستی سەرۆکی هەرێم ناکا بەڵام زۆر بە وریایی کار لەسەر ئەو ناوچە لەبیرکراوە دەکا.. دیارە پڕۆژەی کوردستانی مەزن گەورەترین کێشەیە بۆ دەسەڵاتی ئێستای باشوور چونکە دەبێتە ژمارە دوو.. جگە لەوەش هێزی یەکەم ئامادە نییە سازشی لەگەڵ بکا.. بارودۆخێکی مەترسیدار و ئاڵۆزە و هیچ لە پشتی پەردەکانەوە نابینین، ئەوەش پەیوەندیی بەوەوە نیە کە پێویستە مرۆڤ خۆی بخاتە بەردەم هەڵبژاردنەکان.. بەڵام دەکرێ لە رێی خەبات تێکۆشانەکانمان داواکارییەکانمان بخەینە نێو ئەو پڕۆژانەی کە هیوا و خەونەکانمان دەهێنەدی.. چونکە ئەوەی دەسەلاتی ستەمکار لێی دەترسێ تاکێکی پڕ هیوا و ئامادەیە.. ئەوەی دەسەڵاتی باشووری راگرتوە بەشێکی زۆری پشتیوانە دەرەکیەکە.
بە گشتیی بارودۆخی باشوور لە بۆشاییەک دایە و چاوەڕوانی هێزێکە ئەو هەڵە بقۆزتەوە، ئەو زەمینەش پتر بۆ لایەنێکی دەروەی ئەو حیزب و کەسایەتیانەی ئێستا لەبارە.

Shwanhassan@hotmail.com




هه‌رێمی كوردستان بووه‌ به‌ ناوچه‌یه‌ك بۆ قاچاخچێتی نه‌وت …. كاروان ته‌یب

ئه‌و قه‌یرانه‌ سیاسیی و ئابورییه‌ی له‌ كوردستان سه‌ریهه‌ڵداوه‌ زیاتر دوای ئه‌وه‌ ده‌ركه‌وت كه‌ نه‌وت و گازێكی زۆر له‌ كوردستانی عێراق دۆزرایه‌وه‌ و بۆده‌رهێنان كۆمپانیا زه‌به‌لاحه‌كه‌نای نه‌وت روویان له‌ هه‌رێمی كوردستان كرد. لێره‌وه‌ نه‌هامه‌تییه‌كانی خه‌ڵكی كوردستان ده‌ستیپێكرد، به‌تایبه‌تی دوای ئه‌وه‌ی شانبه‌شانی ناردنی نه‌وت به‌ بۆری، سیاسییه‌ قاچاخچییه‌كانی یه‌كێتی نیشتمانی كوردستان و پارتی دیموكراتی كوردستان كه‌وتنه‌ تاڵانكردنی نه‌وت و گاز به‌ته‌نكه‌ر و دانانی پاڵێوگه‌ی قاچاخ.
له‌ دوای ساڵی 2008 ه‌وه‌ تا ئێستا، به‌ به‌رده‌وامی، نه‌وتی كوردستان به‌ بۆری و به‌ته‌نكه‌ر له‌لایه‌ن سیاسی و ده‌سه‌ڵاتدارانی سه‌ربه‌ یه‌كێتی و پارتییه‌وه‌ ئه‌فرۆشرێت، به‌ڵام تا ئێستا له‌ نه‌هامه‌تی زیاتر هیچ سودیكی تری بۆ خه‌ڵكی كوردستان نه‌بووه‌.
ئه‌وه‌ی له‌ناوچه‌ی یه‌كێتی رووئه‌دات فه‌وزایه‌كی گه‌وره‌یه‌. “تا چه‌ند مانگێك له‌مه‌وبه‌ر نه‌وتی ناوچه‌ی سه‌وز له‌لایه‌ن چه‌ند سیاسییه‌كی ناو یه‌كێـتییه‌وه‌ له‌ رێگه‌ی جۆراوجۆر وه‌ك تانكه‌ر و بۆری به‌ قاچاخ ئه‌برا”، هه‌ر سیاسییه‌ك و بۆخۆی ئیشی ئه‌كرد، به‌ڵام دواتر “باڵی ده‌ستڕۆیشتووی ناو یه‌كیتی”، له‌ رێگه‌ی به‌كارهێنانی هێزی دژه‌ تیرۆره‌وه‌، به‌ڵام له‌ ئیستادا تا راده‌یه‌كی زۆر مۆنۆپۆڵی نه‌وت و ده‌سه‌ڵاتیانكردووه‌ له‌ ناوچه‌ی سه‌وز. هه‌ر بۆیه‌ چه‌ند رۆژێك له‌مه‌وبه‌ر ئه‌ندامێكی مه‌كته‌بی سیاسیی ناو یه‌كێتی (كه‌ تۆمه‌تباری سه‌ره‌كیشه‌ به‌ تیرۆركردنی رۆژنامه‌نوسێك له‌ گه‌رمیان، “به‌هۆی ئه‌وه‌ی گه‌نده‌ڵییه‌كانی ئاشكرا كردبوو”) ئه‌وه‌ی ئاشكرا كرد كه‌ گه‌نده‌ڵی هه‌یه‌ و خۆی وا نیشاندا كه‌ كه‌سێكی خاوێنه‌، به‌ڵام به‌پێی ئه‌و زانیاریانه‌ی له‌سه‌رچاوه‌یه‌كه‌وه‌ به‌رده‌ستی ئێمه‌ كه‌وتووه‌، ئه‌و كه‌سه‌، كه‌ “خۆی به‌ته‌نكه‌ر قاچاخچێتی نه‌وتی ئه‌كرد، ماوه‌ی چه‌ند مانگێكه‌ له‌لایه‌ن باڵی ده‌ستڕۆیشتووی ناو یه‌كێـتی واتا هێرۆ ئیبراهیم ئه‌حمه‌د- ماڵی مام جه‌لال-، بواری نادات كه‌ نه‌وت ئاودیو بكات و هێزی دژه‌تیرۆر رێگه‌ی پێنادات و ئێستادا تاڕاده‌یه‌كی زۆر باڵی ده‌ستڕۆیشتوو قۆرخی نه‌وت و گازی كردووه‌ بۆخۆی”. هه‌ربۆیه‌ له‌ شاشه‌ی ته‌له‌فیزیۆن ده‌رئه‌چێت و قسه‌ ئه‌كات، ئه‌گه‌ر نا خۆ پێشتریش گه‌نده‌ڵی هه‌بوو بۆ وشه‌یه‌كی نه‌ئه‌وت.
پێشتر له‌ ناحییه‌ی قادر كه‌ره‌م –كۆرومۆر- كه‌ كۆمپانیا دانه‌ غاز كاری تێدا ئه‌كات، جگه‌ له‌وه‌ی به‌بۆڕی گازی بۆ به‌رهه‌مهێنانی كاره‌با و مه‌به‌ستی تر ئه‌گوازرێـته‌وه‌، هاوزه‌مان نه‌وت و گازیش هه‌ر له‌ گێڵگه‌ی كۆرومۆره‌وه‌ به‌ تانكه‌ر ئه‌گوازرێته‌وه‌، – به‌چاوی خۆم بینیم له‌ بانی نه‌مه‌قان ته‌نكه‌ری ئێرانی گازی تێدابوو ئه‌یگواسته‌وه‌-، بێگومان بۆ ئێران، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی كه‌ ماوه‌ی چه‌ندین ساڵه‌ به‌ قاچاخ نه‌وتی لێ به‌تاڵان ئه‌برێـت، ئه‌وه‌ش ته‌نها نموونه‌یه‌كه‌.
دوای هاتنی داعش، شاری كه‌ركوك، به‌ كێڵگه‌ نه‌وتییه‌كانییه‌وه‌، له‌لایه‌ن پارتی و یه‌كێتییه‌وه‌ كۆنترۆڵكرا. هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ پارتی هه‌ردوو كێڵگه‌ی هاڤانه‌ و بای حه‌سه‌نی بۆ خۆی داگیركرد. به‌پێی راپۆرته‌كان و زانیارییه‌كانی خۆیان، رۆژانه‌ زیاتر له‌ 200 هه‌زار به‌رمیل نه‌وت له‌و كێڵگانه‌وه‌ بۆ به‌نده‌ری جیهانی توركی هه‌نارده‌ئه‌كرێت. هه‌ندێ‌ له‌ سه‌ركرده‌كانی یه‌كێتی وا خۆیان نیشان ئه‌ده‌ن كه‌ ئه‌و نه‌وته‌ ته‌نها له‌لایه‌ن پارتییه‌وه‌ ئه‌برێت و داهاته‌كه‌ی دیار نییه‌، به‌ڵام شاڵاو عه‌لی عه‌سكه‌ری، كه‌ ئه‌ندامی سه‌ركردایه‌تی یه‌كێـتی له‌به‌رنامه‌یه‌كی ته‌له‌فیزیۆنیدا وتی:”ئیتفاقی ژێربه‌ژێر له‌ نێوان ئه‌و دوو حیزبه‌ هه‌یه‌ بۆ بردنی نه‌وتی كه‌ركوك”.
ئه‌وه‌تا نه‌جمه‌دین كه‌ریم پارێزگاری كه‌ركوكیش یه‌ك وشه‌ له‌سه‌ر نه‌وتی كه‌ركوك ناڵێت، ئه‌ویش دیاره‌ له‌ ناو رێككه‌وتنه‌ ژێربه‌ژێره‌یه‌ كه‌ شاڵاو عه‌لی عه‌سكه‌ری باسی ئه‌كات، چونكه‌ ئه‌گه‌رنا قسه‌یه‌كی ئه‌كرد له‌سه‌ر به‌تاڵانبردنی ئه‌و نه‌وته‌. شوره‌ییه‌ بۆ پارێزگارێك كه‌ ئه‌و هه‌موو نه‌وته‌ی لێوه‌ هه‌نارده‌بكرێت به‌ڵام ئیداره‌ی پارێزگاكه‌ مانگانه‌ سێ‌ هه‌زار دینار له‌ هاوڵاتیانی وه‌رگرێت بۆ “پاككردنه‌وه‌ی شاره‌كه‌”. ئه‌مه‌ له‌كاتێكدا خه‌ڵك ئه‌و پاره‌یه‌ش ئه‌دات هێشتا هه‌ر له‌ زبڵدان ئه‌چێت. ماوه‌یه‌ك له‌مه‌وبه‌ر من رۆژنامه‌نووسێكی فه‌ڕه‌نسیم برده‌ ئه‌و شاره‌ چوینه‌ ناوه‌راستی شار، وتی:”ئه‌مه‌ ئه‌و شاره‌یه‌ كه‌ له‌سه‌ر ئۆقیانوسێك نه‌وته‌ و خه‌ڵكه‌كه‌ی وا ئه‌ژین؟!”
پارتی، كه‌ دۆسیه‌ی نه‌وتی لایه‌ رۆژانه‌ زیاتر له‌ 600 هه‌زار به‌رمیل نه‌وت هه‌نارده‌ی ده‌ره‌وه‌ ئه‌كات له‌ هه‌رێمی كوردستانه‌وه‌ “به‌ئاگاداری یه‌كێـتی”، به‌ڵام ئه‌وه‌تا نیوه‌موچه‌و چاره‌كه‌ موچه‌یش له‌كاتی خۆی نادات به‌ فه‌رمانبه‌ران، هه‌موو كه‌سێكیش ئه‌زانێت ئه‌و بڕه‌ نه‌وته‌ی كه‌ ئه‌نێردرێت به‌شی موچه‌ به‌زیاده‌وه‌ ئه‌كات.
یه‌كێـتی له‌ حكومه‌ته‌و ته‌ئكید ئه‌كاته‌وه‌ كه‌ ئاگای له‌ هه‌نارده‌كردنی نه‌وته‌. هه‌ندێ‌ جاریش، له‌ زاری هه‌ندێ‌ كادرییه‌وه‌ به‌شێوه‌یه‌كی ناڕه‌سمی، خۆی وه‌ك ئۆپۆزسیۆن نیشان ئه‌دات –ئه‌وه‌ش دوو هۆكاری هه‌یه‌ هه‌ندێ‌ جار به‌هۆی ئه‌و فه‌وزایه‌وه‌ كه‌ له‌ناو ئه‌و حزبه‌ هه‌یه‌ هه‌ندێ‌ جاریش بۆ چه‌واشه‌كردنی رای گشتییه‌-. بۆ پارتیش ئه‌گه‌ر یه‌كێـتی به‌ڕه‌سمی ناكۆك نه‌بێت له‌گه‌ڵی ئیتر كێشه‌ی نییه‌. هه‌ربۆیه‌ هه‌میشه‌ پارتی ره‌دی ئه‌و یه‌كێتیانه‌ی كه‌ باسی نا شه‌فافی له‌ دۆسیه‌ی نه‌وت ئه‌كه‌ن ئه‌داته‌وه‌ و ئه‌ڵێت قوباد تاڵه‌بانی جێگری سه‌رۆكی حكومه‌ت “ئاگای له‌ هه‌موو شتێكه‌”. قوباد تاڵه‌بانیش هه‌رگیز نه‌یوتووه‌ ئاگام له‌ دۆسیه‌ی نه‌وت نییه‌. ئه‌وه‌ش ئه‌وه‌ نشان ئه‌دات بڕیار به‌ده‌ستانی ناو یه‌كێتی ئاگایان له‌ هه‌موو شتێكه‌. كه‌واته‌ بردن و فرۆشتن و دیارنه‌مانی داهاتی نه‌وتی كه‌ركوك و كوردستان به‌ ئاگاداری یه‌كێتی ئه‌كرێت.
له‌و ماوه‌یه‌ش كه‌ پارتی هه‌ندێ‌ هێزی جوڵاند به‌ لای كێڵگه‌نه‌وته‌كانی هاڤانه‌و بای حه‌سه‌ن، یه‌كێـتی یه‌كسه‌ر هاواری لێهه‌ڵسا، چونكه‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی كه‌وته‌ مه‌ترسییه‌وه‌. هۆكاری بێده‌نگبوونی یه‌كێتی دوای چه‌ند رۆژێك دیاره‌ بۆ ئه‌وه‌ ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌ كه‌ پارتی دڵنیای دایه‌ یه‌كیـَتی كه‌ خه‌می نه‌بێت و هه‌روه‌ك و پێشوو پێكه‌وه‌ نه‌وته‌كه‌ ئه‌نێرن و به‌شی یه‌كێـتی له‌ داهاتی ئه‌و كێڵگانه‌ زامن ئه‌كرێت.
ئه‌وه‌ش روونه‌ كه‌ حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان –پارتی- مافی ئه‌وه‌یان نییه‌ داوای بودجه‌ له‌ به‌غدا بكه‌ن چونكه‌ هه‌رێمی كوردستان نه‌وته‌كه‌ی ئه‌فرۆشێت، پاره‌كه‌ی ئه‌چێته‌ گیرفانی هه‌ندێ‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتدارانی هه‌رێمه‌وه‌، بۆیه‌ نا مه‌عقولییه‌كی گه‌وره‌یه‌ داوای بودجه‌ له‌ به‌غداد بكات، هه‌موو خه‌ڵكی كوردستان له‌وه‌ تێگه‌یشتووه‌ كه‌ هه‌قی خه‌ڵكی كوردستان لای ده‌سه‌ڵاتدارانی كورده‌ نه‌ك به‌غدا.
ئه‌وه‌ی ئه‌مێنێته‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌ پارتی نه‌وت به‌ڕۆژی نیوه‌ڕۆ ئه‌نێرێت و داهاته‌كه‌شی دیار نییه‌. یه‌كێتی و كۆمه‌ڵ و یه‌كگرتوو –گۆڕانیش داوا له‌ پارتی ئه‌كه‌ن وه‌زیره‌ ده‌ركراوه‌كانی بگه‌ڕێنێته‌وه‌- له‌هه‌ولێر له‌ده‌سه‌ڵاتن، به‌ڵام له‌ سلێمانی خۆیان ئه‌خه‌نه‌ پاڵ “به‌ره‌ی نارٍِه‌زایی خه‌ڵك” و خۆپیشاندان ئه‌كه‌ن، ئه‌مه‌یش دووفاقییه‌كی گه‌وره‌یه‌ ئه‌گه‌ر راست ئه‌كه‌ن فه‌رموو له‌ حكومه‌ت بكشێنه‌وه‌.
بزووتنه‌وه‌ی گۆڕانیش كه‌ پێشتر یه‌كێتی و پارتی وه‌ك یه‌ك به‌ گه‌ندڵ و قاچاخچی نه‌وت ناو ئه‌برد، به‌ڵام دوای “رێككه‌وتننامه‌ی سیاسی”یه‌كه‌یان له‌گه‌ل ئه‌و حیزبه‌، یه‌ك وشه‌یش له‌سه‌ر قاچاخچییه‌كانی نه‌وت له‌ناو یه‌كێتی ناڵێت، ئه‌وه‌ش ئه‌وه‌ نیشان ئه‌دات گۆڕانیش به‌شێكه‌ له‌و تاڵانی و نه‌هامه‌تییه‌ كه‌ به‌سه‌ر كوردستان هێنراوه‌. ئه‌وه‌ی ئه‌مێنێته‌وه‌ ئه‌بێ‌ ئه‌وه‌ بزانێـت هیچ حزبێك له‌ به‌رژه‌وه‌ندی میلله‌ت كارناكات. ئێمه‌ ته‌نها كاتێك باش له‌ سیاسییه‌كان تێئه‌گه‌ین كه‌ ناكۆكی بكه‌وێته‌ نێوانیانه‌وه‌. ئه‌و كات باشتر بۆمانده‌رئه‌كه‌وێـت ئه‌مانه‌ چی ماڵوێرانییه‌كیان به‌سه‌ر میلله‌ت هێناوه‌.
پێشتر ده‌سه‌ڵاتداران به‌شێك له‌وه‌ی له‌به‌ر خۆیان ئه‌مایه‌وه‌ ئه‌یاندا به‌ خه‌ڵك، به‌ڵام ئێستا ئه‌وه‌ش ناده‌ن: موچه‌ نییه‌، ئاو نییه‌، كاره‌با نییه‌، سیستمی ئیداری و ته‌ندورستی و په‌روه‌رده‌یی و په‌رله‌مان و حكومه‌ت نین و ماوه‌ی سه‌رۆكایه‌تی هه‌رێم كۆتایی هاتووه‌ و هه‌موو داموده‌زگاكانی حكومییه‌كان په‌كیانكه‌وتووه‌. سه‌رباری هه‌موو ئه‌وانه‌یش بازاڕ و بازرگانیش له‌لایه‌ن سیاسییه‌كانه‌وه‌ مۆنۆپۆڵكراوه‌ و گرانییه‌كی زۆر له‌ بازاڕ هه‌یه‌. كه‌واته‌ ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ ئێستا هه‌رێمی كوردستان بووه‌ به‌ ناوچه‌یه‌ك بۆ قاچاخچێتی نه‌وت و شوێنی كۆبوونه‌وه‌ی مافیاكانی نه‌وت و گازه‌ له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست.




ئەم جیهانە شایستەی قوربانی نییە!!… تاڤگە سابیر

ئەم جیهانە شایستەی قوربانی نییە بەناوی ئایدیا و باوەرەوە ،ئایە ئێمە ئەمڕۆ چەند بەختەوەرتریین بەهۆی ئەوەی ئەوانی دی لەبەر خۆشبەختی و رۆشنگەریی ئێمە مردن؟ خۆشبەختی؟ رۆشنگەریی ؟ ئەگەر هەر کەسێك لەبەر ئەوە مرد تا من بەختەوەر بم، ئەوا من تەنانەت بەختەوەر ترم ، چونکە من نامەوێت ژیانم لەسەر گۆڕستان بینا بکەم.
ئەیا شەری خوێناوی دەیان سالەی کورد و کورد لەولاشەوە کوروزانەوەی هێزە کوردییەکان لەبەردەم ئەوی دیکەدا و خیانەتە بێ شومارەکانی هێزە سیاسییەکوردییەکان لە هەمان گرێوە سەرچاوە ناگرن؟ چەند جارمان گوێ لێ بووە ، کە سەرکردەیەکی کورد ، کە هەرگیز ئامادەی یەك ریککەوتنی راستەقینە نەبووە لەگەڵ هێزیکی دیکەی کوردییدا وای پیشان دەدات بۆ یەکێتی عەرەب بۆ یەکێتی خاکی ئیران یان بۆ دەولەتی تورك دەگرێ؟ منیش وەکو هەر هاوڵاتییەکی دیکەی کورد پێم وایە شەر بەسەر کورددا سەپێنراوە و هەست دەکەم ئەمە پیویستی بە شەرح نییە ، بەڵام لە ڕاستییدا من تا رادەیەك پێم وایە شۆرشی چەکداریی لە شاخ ، ئەوەندەی هەڵهاتن بووە لە رووبەرووبوونەوە ، ئەوەندە یاخی بوون نەبووە.
ئەو سەختییەی ، کە تا ئەمڕۆ لە کۆمەڵگەی کوردییدا بەرز سەیر دەکرێ و تەقسیس دەکرێ ، وایا سەختیی شاخ ، سەختییەکی فیزیکییە و کڕینی قارەمانێتییە لە رێگایەکی ئاسنترەوە بۆ ئەوەی لە تاران یان لە بەغا یان ئەنکەرە و ئەستانبۆڵ ناو دەرکەی دەبێ ئەزێتێکی زۆر بکێشی و لە رووی سایکۆلۆجی و رووحییەوە ئیجگار جیاواز بێت و ئیجگار وورد ژیانی رۆشنبیری و سیاسی خۆی بونیاد بنێی ، بەڵام شاخ رێگا کوری و ئاسانەکەیە هەم بۆ هەڵهاتن لەو رووبەروو بوونەوەیە هەم بۆ ناو دەرکردن وەك قارەمانی نەتەوە!!! دیارە ستەمە ئەم خوێندنەوەیە وەکو حوکمێك سەیر بکرێت بەسەر یەکە بە یەکەی ئەوانەی لە شاخ بوون یان هێشتا لە شاخن ، بەڵام بێگومان دەکرێت لە چەند دیوێکەوە سەردەمی شاخ پێ بخوێنرێتەوە !!! بێگومان رووحی پر میهری بێ وێنە لە شاخ بوو، کە بەر ئەم باسە ناکەون و بێ گومان هەندێ لەو زاتانەی لە شاخ بوون بۆ من قارەمانن بگرە فەرامۆش کردنی ئەو زاتانە لەلایەن ناوەندە رۆشنبیری و هونەرییەکانی کوردەوە، تەنها بەڵگەیەکی دیکەی خۆ بەکەم زانینی کەسایەتی باوی کوردە، بەڵام لە سیاقی ئەو باسەدا مەبەستی من ئەناتۆمیکردنی ئەزموونی شاخە بەگشتی ، وەکو بەشیکی گرنگی ئەناتۆمیکردنی کورد بوون.
با بەراوردێکی کووتی ئەم دوو جۆرە لە رووبەرووبوونەوەیە بکەم ، کە بێگومان هەر دووکیان پەیوەندییان بە پەسەند نەکردنی واقیعێکی نایەکسان و نا ئینسانییەوە هەیە ، لایەنی کەم روانینی یەکەمدا ، ئەو ئەکتیڤیستەی ، کە لە شار (بۆ نموونەی بەغا) شەری کورد بوونی دەکرد ، دووەم ، ئە سیاسییە یان پێشمەرگەیەی ، کە لە شاخ شەری کورد بوونی دەکرد.
پێش هەموو شتێك گەورەترین مەسەلەکە وا دەکات کۆمەڵگەی کورد ئەفسوناویان بڕوانێتە ئەو ، کەسەی کە لە شاخ بوو ئەوەیە ، کە ئەو هەمیشە رووبەرووی مردن دەبووەوە و خوودی پێشمەرگەش هەر لەبەر ئەمە تەقسیس دەکرا، بەڵام ئەکتیڤیستێك لە بەغا هەموو دەقەیەك نەك هەر رووبەرووی مرد دەبووەوە ،بەڵکو بەتەنها رووبەرووی ئەگەری ئەشکەنجەی بێ وێنە دەبووەوە هەتا مرد ، بۆ ئەکتیڤیستێك مردن نەك هەر گەورەترین قوربانی نەبوو، بەڵکو زۆر کات دیاریی و خۆشبەختیی بوو لە چاو ئەو ئەشکەنجانەی ،کە دەدرا ئەگەر تووش بوایە ، ئەنجا مادام هەمیشە هۆشیار بوو بەرامبەر بەو چارەنووسە ، ئیتر لە ڕاستیدا ئەو هەمیشە لە ئەشکەنجەی ئەو ئەشکەنجەیەدا دەژیا، ئەوەی شاخ هەمیشە لە دەرەوەی رووبەرووبوونەوە بوو ، کاتێك رووبەروو بوایەتەوە بەچەکەوە رووبەروو دەبۆوە لەگەڵ چەند چەکداریکدا ، بەڵام ئەوەی بەغا هەمیشە بەتەنها بەبێ چەك حەرفییەن لە روبەرووبوونەوەی دەیان دەزگای پۆلیسدا بوو ئەوەی بەغا ئەگەر حیزبی نەبوایە ئەوا ، کە شەهیدیش دەکرا کەس پێشی نەدەزانی ئەوەی شاخ عادەتەن حیزبی بوو و عادەتەن ، کە بریندار بوایە یان شەهید بوایە پێ دەزانرا و لانی کەم لە رووی مەعنەوییەوە کۆمەك دەکرا.
بەڵام ئەوەی زیاتر پەیوەندی بەم باسەوە هەبێت جیاوازییە رۆشنبیرییەکانی ئەم دوو جۆرە ” رووبەروو بوونەوەیە” ئەوەی لە ناووەوە را ئەم شەرە دەکات هۆشیارە بەوەی ، کە پرۆژەی کورد بوون پرۆژەیەکی فیزیکی یان سیاسیە ، ئەو لەبەردەم سەدان نوسەری بەتوانای ناسێونالیستی عەرەبیدا دەوەستێ لەبەردەم شەرێکی فەرهەنگی ئاڵۆز و فرە لایەنی لەم بابەتەدا یان دەبێ خۆت پێبگەیەنی یان راستەوخۆ بە کورد بوونتەوە لە دەرەوەی ململانێکە وەستاوی.
ناسێۆنالیزم بەرلەوەی هەر هەست و سۆزێکی شاعیریانەی رۆمانسییانەی نەرجسییانە بێت ، پرۆژەیەکی تەواو رۆشنبیرییە و ، وەکو هەر پرۆژەیەکی دیکەی رۆشنبری پێوستی بە خۆ پەروەردە کردن و تێگەیشتنی تێوریی و تێوریزە کردن و دامەزراندنی هۆشیاری نوێ هەیە ، ئەمە تەنها بەر لە سەرەتایە بەبێ ئاگاداری بوون لە (لانی کەم) دەنگە سەرەکییەکانی مۆدێرنیتە ، مومکین نییە کورد جگە لە قەبیلە بوون هیچ تر بگەیەنێت ، ئەوەی کە لە ناوەوەرا رووبەرووببیتەوە ، زوو ئەم پێوستییە دەزانێت ، چونکە مۆتیڤیکی زۆر راستەوخۆی هەیە ، کە پرۆژەی فرە لەیەنی ناسیۆنالیزمی عەرەبی و یان تورکی و یان فارسییە.
هەموو شکستەکانی دیکەی کورد لە شێخ سەعیدی پیرانەوە تا کەلەپچە کردنی ئۆجئالان پەیوەندی بەو وینانەوە نییە ، کە شاعیرەکان دەیان کێشن، بەڵکو پەیوەندی بە نەگەیشتنی رۆشنگەرییەوەهەیە ، ئەو لەوە تێدەگەیشت ، کە رێکەوتنیك نییە لە نێوان هێزە ئاسمانیەکان و هێزە سەرزەمینییەکاندا لە سەر دوژمنایەتی کرد کورد ، بەڵکو مەسەلەکە زۆر لەوە مەتریالیزمی ترە ، کاتێ کامالیستەکان لەگەڵ هاوپەیمانەکاندا رێکەوتن ، کورد هێشتا کێشەی ئەوەی هەبوو چەند ئەکتیڤیستێکی هەیە لە ئەوروپا کە، یەکێ لە زمانە ئەوروپیەکان بزانێت، کە بزووتنەوەی ناسیۆنالیزمی تورك سەرقالی دروست کردنی لۆبییەکانی خۆی بوو لە خۆرئاوا، کە سیاسییەکانی ناسیۆنالیزمی عەرەب خەریکی دروست کردنی هاوپەیمانیتی بوون لە نێوان لایەناکانی جەنگی جیهانی دووهەمدا ، پێشمەرگە کوردەکان خەریکی سوتاندنی پۆلیسخانەکان بوون!!!! ، کە عیراق دەستی بە ئەنفال لرد کێشە سەرەکی نێوان هێزە سیاسییەکانی کوردستان هێشتا گرمرگی نێوان دیهاتەکانی کوردستان بوون( ئێستاش هەر ئەوەیە کێشەکە) تا ئەم ساتە وەختەش زۆربەی فیگەرە سیاسیەکانی شۆرشی چەکداریی و نووسەرە پاشکۆکانیان نەك هەر لەوە تێبەگەیشتوون ، کە ناسریزم ( لە جەمال عبدوالناسرەوە ) سەرچاوەی بیری فاشیزمی عەرەبی دژی کورد ، بەڵکو زۆر بە شانازیشەوە ئیعجاب و خۆشەویستی خۆیان دەردەبرن بۆ ناسرییەکان و دادی رەگەز پەرستیکی وەك جەمال عبدوالناسر ، زۆربەیان تەنانەت هەستیان بەوە نەکردووە ، کە بەعسیزم چ ئایدۆلۆجییەتێکی رەگەز پەرستانەی عەرەبی ترسناکە، و دەیانەوەێ بڵێن کێشەکە تەنها درندەیی باڵە سەدامییەکەی بەعسە!!! بەم شتانەدا دەردەکەوێت ، کە شۆرشی چەکداری لە ئاسانترین و رونترین سەرەخالەکانی شەرە ڕاستەقینەکە بەگەیشتوە ،واتا ئەم شۆرشە چەکدارییە جگە لەوەی خۆی لە شەرە رۆشنبیرییەکە دزیوەتەوە هەر نەشیتوانیوە خۆی لە بیری فاشیزمی راستەوخۆی ناسیۆنالیزمی عەرەبیش پاك بکاتەوە (وەکو ناسریزم و بەعسیزم)!!!!.٥




خۆبیشاندان مافیكی ره‌هایه‌ له‌هه‌مان كاتدا قه‌ده‌غه‌ له‌ئیستادا … ئانیا ئەحمەد پور

ده‌نكی ناره‌زایی دزبه‌ئه‌جیندای حكومه‌ت روله‌زیادبوندایه‌ ئه‌نجامه‌كه‌شی خۆبیشاندان و كرتنه‌به‌ری ری و شوینی ئه‌منی توندبو له‌لایه‌ن خه‌لك له‌ ئیستادا ناوجه‌كانی سلیمانی ..هه‌له‌بجه‌.رانیه‌…هتد) كه‌وتونه‌ته‌ جموجۆل و داوا ده‌كه‌ن داواكاریه‌كانیان له‌مه‌ر جاره‌سه‌ری كیشه‌ی دارایی وه‌لامبدریته‌وه‌ له‌كاتیكدا وا جاوه‌روان ده‌كری كه‌ ده‌سه‌لات به‌هانا و به‌ره‌و ده‌نكیانه‌وه‌ بیت به‌لام بیشبینی ئه‌وه‌ی جاكسازری به‌یه‌كجاری ئه‌نجام بدری ئه‌كه‌ریكی دووره‌ له‌م ساته‌دا.جونكه‌ هه‌مو هه‌ولیكی له‌ناوبردنی ده‌سه‌لات كه‌ر ناوجه‌ی سه‌ره‌كی تیدا به‌شدار نه‌بی ئه‌وا بی هوده‌ و بوجه‌له‌ ئه‌كه‌ر دیقه‌ت بده‌ین له‌تونس و میسر خۆبیشاندان له‌بایته‌خته‌وه‌ سه‌ریان هه‌لدا به‌لام له‌كوردستان هاوكیشه‌كه‌ بیجه‌وانه‌یه‌ ئه‌مه‌ له‌لایه‌ك و له‌لایه‌كی تر باره‌كاكان و ناوجه‌ی حوكمی ده‌سه‌لات له‌هه‌ولیر خۆی ده‌بینیته‌وه‌ كه‌واته‌ خۆبیشاندان له‌ناوجه‌كانی تر كه‌ر نه‌توانری بكه‌یه‌نریته‌وه‌ هه‌ولیر هه‌ولیكی بوجه‌ بیجه‌وانه‌ی ناوجه‌كانی تربایته‌خت ئارام و هیج هه‌لویستیكی نیه‌ ئه‌كه‌ ناكه‌ریته‌وه‌ بۆ متمانه‌ بیكردن و ویستی بایته‌خت به‌و ده‌ستور و ئه‌جیندایه‌ی كه‌بونی هه‌یه‌ به‌لكو كه‌وتونه‌ته‌ زیر ترسی كیانیان و داواكردنی مافی خۆیان وه‌ك جۆریك له‌هه‌ره‌شه‌ له‌سه‌ر زیان ویناده‌كری ویستی هاتنه‌ سه‌ر شه‌قام و وه‌ستان دز به‌ده‌سه‌لات

ده‌كه‌ریته‌وه‌ بۆ هۆكاری زۆر زه‌قترینیان كیشه‌ی دارایی یان به‌جۆریكی تر بیلیم كیشه‌ی دارایی دروست كراو كه‌ نیشتمانی به‌روه‌ كاولبون به‌ری كردوه‌ كیشه‌ی له‌م جۆره‌ هینده‌ی تر بارودۆخه‌كه‌ ئالۆزتر ده‌كا تا ئه‌و ئه‌ندازه‌یه‌ی كه‌ بۆجونی سه‌یر و تا راده‌یه‌ك دز به‌ ویستی هاونیشتمانیان بلاو ببیته‌وه‌. له‌وانه‌ داخستنی خویندنكا حكومیه‌كان و بونی ته‌نیا خویندنكای ئه‌هلی ئه‌كه‌ری له‌م جۆره‌ فاكتۆری به‌هیزن بۆ بۆ نائومیدی كه‌نجان له‌مه‌ر دوارۆز و رۆلی به‌رجاو ده‌كیرن بۆ زیادبونی شالاوی جیهیشتنی ولات به‌بیجه‌وانه‌ی ولاتانی بیانی داخستنی خویندنكا حكومیه‌كان كاریكه‌ری له‌هه‌لجونی خیرای خه‌لك ده‌بی له‌به‌رئه‌وه‌ی له‌ئیستادا جینی هه‌زار زۆرترین به‌شی خه‌لك ده‌كریته‌وه‌ به‌و جۆره‌ ئه‌كه‌رانه‌ له‌خویندن بیبه‌ش ده‌بن زۆربه‌ی بۆجونه‌كان ئه‌وه‌ كه‌ بلانی سه‌ره‌كی حكومه‌ت كه‌راندنه‌وه‌ی جینی كریكار و كشتوكاله‌ و دوباره‌ زیاندنه‌وه‌ی كونده‌كانه‌ ره‌نكه‌ حكومه‌ت نیازی وابی هه‌له‌ به‌هه‌له‌ جاك بكاته‌وه‌ هه‌روه‌ك جۆن له‌سه‌رتاوه‌ له‌هه‌ولی دروست كردنی جینی خوینده‌وار بو وه‌ زیادبونی موجه‌خۆران سال له‌دوای سال بوه‌ هۆی كه‌مكردنه‌وه‌ی جینی كشتوكال به‌راده‌ی نه‌مان ئیستا له‌هه‌ولی كه‌راندنه‌وه‌ی دان به‌لایه‌نی كه‌مه‌وه‌ ده‌بو له‌سه‌ره‌تادا برۆسه‌ی برۆسه‌ی زیادكردنی خوینده‌وار به‌بیی بلانیكی تۆكمه‌ و برۆسه‌یه‌كی دریز و هه‌مه‌لایه‌نه‌ بوایه‌ وه‌ زیادكردنی موجه‌خۆران به‌بیی بیلانیكی ورد و جرتر و برۆسه‌یه‌كی قۆناغ به‌قۆناغ بوایه‌

نه‌وه‌ك وه‌كو ئیستا كه‌ له‌سنور تیبه‌ریوه‌.جونكه‌ هیج ولاتیك له‌دونیادا به‌بی بونی جینی كریكار نه‌بوه‌ كه‌جی له‌كوردستان خه‌ریكه‌ زینكه‌ و كشتوكال وه‌كو ئه‌فسانه‌یه‌كی لیبیت ئه‌مانه‌ و جه‌ندین كه‌م و كورتی تر بالی به‌سه‌ر نیشتماندا كرتوه‌.بیكومان به‌دریزبونه‌وه‌ی ستراتیزیه‌كانی جه‌وته‌كانی حكومه‌ت له‌به‌ریوه‌بردن ئاینده‌یه‌كی كه‌ش وینا ناكری.ره‌نكه‌ به‌و به‌ریوه‌بردنه‌ جۆریك له‌فه‌وزوا و به‌دحالیبون روو له‌هاونیشتمانیان بكات كرزی و ئالۆزیه‌كانی ئه‌م ماوه‌یه‌ هه‌مان شت ده‌سه‌له‌مینن كه‌ به‌مجۆره‌ ستراتیزیه‌ جكه‌ له‌ ئالۆزی زیاتر به‌رهه‌می نیه‌.كۆرانی سیستم بۆسیستمی تر له‌هه‌مو سات و ئانیكدا كوایه‌ ریكرتن و هه‌وله‌ بۆ نه‌مانی كه‌نده‌لی بوه‌ته‌ فاكتۆریك كه‌ خه‌لك باوه‌ر به‌ بریار و سیستمی حكومه‌ت نه‌مینی نمونه‌ییكی ساده‌ له‌ 2013 به‌ریوبه‌ری كشتی بانكه‌كانی هه‌ریم وای نیازبو كه‌ تا كۆتایی ساله‌كه‌ سیستمی كرین به‌كارتی بانك ده‌كه‌ویته‌ كار و ده‌بی هه‌مو كه‌سیك حسابی بانكی هه‌بی كوایه‌ ریكایه‌كی شیاوو كونجاوه‌ بۆ له‌ناوبردنی كه‌نده‌لی وه‌رایكه‌یاند كه‌ ئه‌م سیستمه‌ هه‌نكاوی یه‌كه‌م بۆ فه‌رمانبه‌رانی حكومه‌ت ده‌بی و دواتر تاكۆتایی ساله‌كه‌ دیكه‌ویته‌ بازار و هه‌مو داموده‌زكا و هاولاتیه‌ك له‌ریكه‌ی ئه‌م سیستمه‌ بانكیه‌وه‌ باره‌ی خۆیان خه‌رج ده‌كه‌ن هه‌روه‌ها رونی كرده‌وه‌ كه‌ هه‌مو ئه‌و لایه‌نانه‌ ده‌كریته‌وه‌ كه‌ مۆله‌تیان له‌ حكومه‌ت وه‌ركرتبی و بارته‌كانیش مۆله‌ت له‌ به‌رله‌مان وه‌ربكرن و ناجار ده‌بن باره‌كانیان له‌ریكه‌ی

بانك حسابی بانكیه‌وه‌ خه‌رج بكه‌ن.هه‌روه‌ها رایكه‌یاند هه‌ركاتیك ئه‌م سیستمه‌ به‌ته‌واوی كارا بو ئه‌وا هه‌ركه‌سی له‌ده‌ره‌وه‌ی بانك باره‌یه‌كی زۆری له‌ده‌ست دابی لیبیجینه‌وه‌ی له‌كه‌لدا ده‌كری كه‌جۆن ئه‌و باره‌ی ده‌ست كه‌وتوه‌ وه‌ لیكۆلینه‌وه‌ له‌كه‌ل هه‌ركه‌سیك ده‌كری ج هاولاتی ساده‌ یاخود به‌ربرس بریاربو ئه‌مه‌ له‌كۆتایی٢٠١٣ جیبه‌جیبكری و به‌ته‌واوی كارابی كه‌جی خه‌ریكه‌ كۆتایی٢٠١٦ده‌بینین و سیستمیكی له‌وجۆره‌ بۆ له‌ناوبردنی كه‌نده‌لی به‌دی نه‌كراوه‌ و كارا نه‌بوه‌.به‌لكو میلله‌ت كه‌وته‌ جه‌ندین كرفت و قه‌یران له‌دوای قه‌یرانی دروستكراو و ساخته‌.جكه‌ له‌وه‌ ده‌مكوت كردنی هاولاتی و رۆزنامه‌نوسان له‌مه‌ر كه‌م و كورتیه‌كان و قبولنه‌كردنی ده‌ربرینی ناره‌زایی له‌ئاست ئه‌م دۆخه‌دا له‌ترسی كورزی ده‌سه‌لات كه‌ ده‌یانجار به‌شیوه‌ی ئاشكرا یاخود نهینی رۆشنبیر و هونه‌رمه‌ندانیان كردوه‌ به‌ نیشانه‌ و خوینیان كردونه‌ته‌ كاسه‌وه‌ و هه‌مو ئه‌مانه‌ بی لیبیجینه‌وه‌ تیبه‌ریون تا كه‌یشتۆته‌ ئه‌مرۆ كه‌ له‌سنور تیبه‌ریون.ره‌نكه‌ ئه‌وه‌ی ناوی دیموكراسیه‌ته‌ ته‌نیا نازناویكه‌ حكومه‌ت ناوی له‌خۆی ناوه‌.به‌ تیروانین ده‌رده‌كه‌وی كه‌ تا ج راده‌یه‌ك بونی هه‌یه‌.ئه‌وه‌ی له‌ كوردستان ده‌كه‌ویته‌ به‌رجاو ستراتیزیه‌ت نیه‌ به‌لكو مۆته‌كه‌ و كاموسه‌كه‌ ئه‌وه‌ی لیشی به‌ربرسیاره‌ ته‌نیا ده‌سه‌لاته‌ كه‌ به‌ربرسیارانه‌ كارناكا له‌كاتیكدا واباوه‌ بوتری ئازادیه‌ هاولاتیان له‌بجوكترین مافی ره‌های خۆیان بی به‌شن كه‌ نه‌توانن بینه‌ سه‌رشه‌قام و ترس هه‌بی له‌ ده‌سه‌لات ئه‌وا ناوتری

ئازادی.هه‌مان ئه‌و خاكه‌ی به‌ده‌یان سال جه‌ندین قوربانی داوه‌ بۆ كه‌یشتن به‌ ئازادی ئه‌مرۆ به‌ده‌ست ده‌سه‌لاتی خۆیه‌وه‌ به‌ره‌و كه‌نده‌لی و دوارۆزیكی ره‌ش و نه‌فره‌تیه‌وه‌ ده‌جی.




ئایا به‌ڕاستی سیاسه‌ته‌کانی بارزانی، شکستیان خواردووه‌؟! … زاهیر باهیر

سه‌راپای نوسینه‌کانی ناو فه‌یسبووك و ماڵپه‌ره‌کان پڕن له‌و نوسینانه‌ی که‌ گوایه‌ بارزانی و پارتی سیاسه‌ت نازانن و ئه‌وه‌شی که‌ ده‌یکه‌ن شکستی خواردووه‌.
شیکردنه‌وه‌ی من بۆ سیاسه‌ته‌کانی بارزانی به‌ پێچه‌وانه‌ی زۆربه‌ی ئه‌و ڕایانه‌ی سه‌ره‌وه‌ن ، له‌به‌ر:
یه‌که‌م : پێناسه‌ی سیاسه‌ت له‌ دێرزه‌مانه‌وه‌، دوای ‌ سه‌رده‌می ڕۆڵی به‌سه‌رچوی خۆبه‌ڕیوه‌به‌ریی یۆنانییه‌ کۆنه‌کانی سه‌ره‌تای هه‌زاره‌ی یه‌که‌م و ماوه‌یه‌کیش پێشزاینی، ماناکه‌ی شێوێندراوه‌ و گۆڕراوه‌.‌ ئه‌وکاته‌ سیاسه‌ت وه‌کو نان و ئاو زه‌روری بوو بۆ ئه‌وان له‌ به‌شداریکردن له ئه‌نجوومه‌ناکانیاندا بۆ‌ ‌ لابه‌لاکردنه‌وه‌ی کاروباره‌ سه‌ره‌کییه‌کانیان به‌ لێکۆڵینه‌وه ‌و دانی بڕیار و ئه‌نجامدانی له‌ ڕیگای دیمۆکراسی ڕاسته‌وخۆوه‌ ( مشاوه‌ره‌ی هه‌موانه‌وه‌). دوای ئه‌وه‌ی ئه‌وان،‌ سیاسه‌ت ئه‌وه‌ی که‌ باو بووه‌ و پیاده‌کراوه،‌ پاشقوللێدان و ساخته‌ و که‌ڵه‌ك و فێڵ بووه‌ بۆ به‌ده‌ستهێنانی به‌رژه‌وه‌ندی تایبه‌تی ، ئیدی له‌ هه‌ر بوارێکدا بووبێت . ئه‌م دیاره‌دیه‌ له‌سه‌ر ئاستی لۆکاڵی، ناوچه‌یی و جیهانیش ، گه‌ر بمانه‌وێت، به‌ ئاشکرا ده‌یبینین. به‌گوێره‌ی ئه‌م پێناسه‌یه‌ بۆ چه‌مکی سیاسه‌ت، بارزانی باشترین سیاسی کورده‌، وه‌کو وتراوه‌ ” تا ئێستا ڕوینه‌داوه‌ له‌ مێژووی کورددا” ئیدی ئه‌ی ڕؤشنبیران گله‌یی چیتان هه‌یه‌ له‌ بارزانی؟!
دوووه‌م: ده‌بێت له‌ سیاسه‌تا و کاروباری سیاسیانه‌ و ئه‌نجامدانی، دوولایه‌ن ببیینین. واته ئه‌وه‌ی ‌ ڕاده‌گوزه‌رێ‌ هه‌م ڕاسته‌ وهه‌م هه‌ڵه‌شه‌، که‌ به‌ڕای من ڕۆشنبیران و نوسه‌رانی کورد سه‌باره‌ت به‌ سیاسه‌تی بارزانی یه‌كلایه‌نانه‌ ده‌یبینن، واته‌ ته‌نها له‌ دیدی خۆیانه‌وه و‌ به‌ گو‌ێره‌ی ته‌سه‌وراته‌کانی خۆیان ده‌توانن بییبین، که‌ ئه‌مه‌ش لایه‌نێکی دیکه‌ی بینینی سیاسه‌ته‌ به‌ ‘ یه‌كلایه‌نی’
ئه‌مان ئه‌وه‌ نابینن له‌ کردنی سیاسه‌تدا هه‌رکه‌س بیکات و له‌ هه‌ر شوێنێکی ئه‌م جیهانه‌دا بیکات و ببێت، دوولایه‌ن تیایدا به‌شدار ده‌بێت. لایه‌نی یه‌که‌م : ئه‌وه‌ی که‌ سیاسه‌ت ده‌کات ، لایه‌نی ده‌سه‌ڵاتداره‌. لایه‌نی دووهه‌م: ئه‌وانه‌ی که‌ده‌سه‌ڵاتیان به‌سه‌ردا ده‌کرێت ، سیاسه‌تی سیاسییه‌کان و ده‌سه‌ڵاتدارانیان به‌سه‌ردا جێبه‌جێ ده‌کرێت.
گه‌ر به‌ وردی له‌ هه‌رد‌وو لایه‌نه‌کی سیاسه‌تی بارزانی و پارتی بڕوانین، یه‌که‌م ئه‌وه‌ ده‌بینین: که‌ سیاسه‌ته‌کانی ئه‌و سه‌باره‌ت به‌ به‌رژه‌وندی خۆی و خێزانی و توێژاڵێکی دیکه‌ی نزیك له‌ خۆیانه‌وه‌ زۆر سه‌رکه‌وتوانه‌ بووه‌ و تا ئه‌م ساته‌ش نه‌ك هه‌ر شكستیان نه‌هێناوه‌ به‌ڵکو له‌ بره‌ویشدان‌ . دووه‌م هاوکات ئه‌وه‌ ده‌بینین: که‌ سیاسه‌ته‌که‌ی بارزانی سه‌باره‌ت به‌ لایه‌نی ژێرده‌سته‌یان واته‌ گه‌ل ، یا ڕاستتر به‌شی زۆری خه‌ڵکی کوردستان که‌ زۆربه‌یان هه‌ژار وڕه‌نجده‌ر و به‌شخوراوانن، سیاسه‌ته‌کانی بارزانی بۆ ئه‌مان سیاسه‌تێکی شکستخواردوون و خراپن، له‌ به‌رژه‌وه‌ندی بارزانی و هاوپه‌یمانه‌کانێتی چ له‌ کوردستانا و چ له‌ده‌ره‌وی کوردستاندیشدا.
من لێره‌دا بڕێك له‌و سیاسه‌تانه‌ی که‌ بارزانی به‌ڕێی کرده‌وه‌ که‌ بۆخۆی و هاوپه‌یمانه‌ ناوخۆیی و ده‌ره‌کییه‌کانی سه‌رکه‌وتو بوون و بۆ زۆربه‌ خه‌ڵکی کورستان کاره‌سات بوون، ته‌نها لیستیان ده‌که‌م:
سیاسه‌تی په‌نجا به‌ په‌نجای فرمانڕه‌وایه‌تی، شه‌ڕی ناوخۆ به‌ هه‌موو لایه‌نه‌کانه‌وه‌ ، ڕێکه‌وتنی له‌گه‌ڵ تورکیاو ناوچه‌که‌ و وڵاتانی ڕۆژاوا و ئه‌مریکا، ڕێگادان به‌ کۆمپانیا زه‌به‌لاحه‌ جیاجیاکانی بێیانه‌ که‌ به‌ئاره‌زوی خۆیان سه‌روه‌ت و سامانی ولات ده‌قۆزنه‌وه‌، ڕاگرنتی هاوسه‌نگی یاخود یاریکردن به‌ په‌یوه‌ندی نێوانی هه‌رێم و حکومه‌تی ناوه‌ندیی ، مووچه‌بڕین و که‌مکردنه‌وه‌ی ، ده‌ست تێکه‌ڵاوکردن له‌گه‌ڵ تورکیا و قه‌ته‌ر له‌ هێنانی داعش ، ڕێگه‌دان به‌ هاتنه‌ ناوه‌وه‌ی تورکیا و هێڕشکرنه‌ سه‌ر په‌که‌که‌، دژایه‌تیکردنی بزوتنه‌وه‌ی ڕۆژاوا و باکور ، کۆکردنه‌وه‌ی هه‌موو حیزبه‌ کوردییه‌کان له‌ حکومه‌تی بنکه‌ فراوان و هاوکاتیش په‌لبه‌ستن و بێده‌سه‌ڵاتکردنیان ، تڕۆکردنی په‌ڕله‌مان و په‌ڕله‌مانتاران، یاریکردن به‌ سۆز و عه‌قڵی جه‌ماوه‌ری کورد … گه‌لێکی دیکه‌ له‌مانه‌.
پرسیار بۆ نوسه‌ر و ڕۆشنبیری کوردی لێره‌دا: باشه‌ گه‌ر سیاسه‌ته‌کانی بارزانی شکستی خواردووه، ‌ ئه‌ی چۆن 24 ساڵ و نیوه‌ به‌ پێوه‌ ماوه‌؟!!

زاهیر باهیر – له‌نده‌ن
30/09/2016




ئەم سوکایەتیە بەخەڵکی کوردستان ڕاگرن! … رێبوار عارف

دوابەدوای بانگەوازی دەستەی نارەزایەتی خەڵکو فراوان بوونەوەی نارەزایەتیەکانی مامۆستایان‌و فەرمابەران‌و خەلکی ئازادیخوازی کوردستان،
لەپەرچەکردارێکی فریودەرانەدا گۆڕان و یەکێتی‌ کۆمەڵ‌و یەکگرتو لەشاری سلێمانی‌ کۆبونەوەیەکیان ئەنجامداو پشتیوانی خۆیان بۆ تەواوی داخوزایەکانی هاولاتیانی کوردستان راگەیاندن‌و “حکومەتی‌ هەرێمیان بەبەرپرسزانی لەدابینکردنی‌ موچەو باشکردنی‌ گوزەرانی‌ هاوڵاتیانداو داواکاربون کە پێویستە حکومەت پەلە بکات لەجێبەجێکردن‌و ڕاپەڕاندنی‌ ئەرکەکانیدا. ئەمە لەکاتێکدایە کە سەرلەبەیانی هەمان ڕۆژ لەشاری سلێمانی لەسێ هەوڵی جیاجیادا هەریەکە لەمامۆستا “ئاوات حسن’و مامۆستا “عادل حسن ” “دڵشاد محمود” ئەندامانی”بەرەی خەڵک” لەلایەن هێزە ئەمنیەکانی یەکێتی نیشتمانیەوە دەڕفێنرێن.
یەکێک لەقێزەونترین نەریتو ڕەوشتە باوەکانی ئەم کۆمپانیا حزبیانەی کوردستان لەماوەی دەسەلاتداریەتیاندا، بەکەمگرتنی هەست‌و شعوری خەڵک وسوکایەتیکردنی راستەوخۆو ناراستەوخۆیەیان! ئاخەر یەک بەیەکی ئەم حزبانە خۆیان پێکهێنەری ئەو حکومەتە بنکە فراوانەن کە ڕویان نایەت خۆیان بکەنە خاوەنی. لەچ گۆشەو کەنارێکی جیهاندا مۆرالی سیاسی حزب‌و حکومەت بەم ئەندازەی ئەمرۆی کوردستان داڕزاوە، حزبگەلێک کە خۆیان پێکهێنەری حکومەتن، داوا لەحکومەت بکەن کە داخوازیەکانی هاولاتیان جێبەجێ بکەن. ئەم نەریتە تا ئەو شوێنە رەزیل بووە تەنانەت پارتی دیموکراتی کوردستان لەزمانی فازیل میراننیەوە دیتە سەرخەتو پشگیری خۆیان بۆ داخوازیەکانی خەڵکی کوردستان رادەگەیەنن!؟
سەیرەنیە، بەلام فریودەرانەیە حزبگەلێک ئامادەنەبن پاش ئەوهەموو سووکایەتیپکردن و وەزیر دەرکردن و پەرلەمان هەڵوەشاندنەوەیە، هێشتا نەیانتوانیبێت؛ نە بەتاک و نە بە کۆ، هیچ حزبێک و تەنانەت هیچ وەزیرو ئەندام پەرلەمان و بەریوەبەریکیشیان دەست لەکار بکیشیتەوە. کەچی بەوپەڕی ڕووقایمەوە بانگەوازی پشگیریکردن لە داخوازیەکانی مامۆستایان وکارمەندان وموچەخۆران بکەن. بەڕاست ئەم سەخافەتە سیاسیە چ مانایەکی هەیە جیاواز لەبەکەم گرتنی حورمەت و بەهای ئینسانی ئەو خەلکە. چ ڕۆژگارێکی ڕەشە لەلایەک بەوجۆرە سیمای دزیوی خۆیان نیشانی خەلکی کوردستان دەدەن ولەلایەکتریشەوە بەم جۆرە موزایەدەیە دەیانەویت نمایشی نیەتی خۆیان لەبەرامبەر پارتیدا بکەن پیانبلین بەبێ بەشداریکردنی ئیمە تۆ بەتەنیا ناتوانیت هەمووی حەپەلوش بکەیت.
لەم ڕێگەیەشەوە لەڕوئیای خۆیاندا بە بەردیک دوو چۆلەکە دەپیکن و هێشتا پیانوایە ئاسان دەتوانن لە نەفرەت و بیزاری خەلکی کوردستان دەربازبن. ئێوە کەخۆتان بەشێکن لەم گەندەلی و ناعەدالەتی وچەوسانەوەیە، ئێوە کەخۆتان بۆ پەردە هەڵمالینەکانی نێوخۆتان دژ بەم بال و ئەو بالیتریان، دوینێ تالەبانی و نەوشیروان لە پەیوەند بەکارەساتی هەلەبجەو ئەمرۆش کاتێک کەگروپ وسەرکردەیەکتان تەحەمولی کەم پشکی ناکات و دەنگیان لێبەرز دەبیتەوە، بۆ بیدەنگکردنی بەرامبەرەکانیان بە دەیان فایلی گەندەلکاری کە بە سەدان میلیون دۆلار دەخەملینریت دەخەنە ڕوو، تەنانەت هەندیک جار کار بەوەش دەکات کەفایلی هاوکاریکردنی ئەندامانی مەکتەب سیاسیەکایان لەگەل بەعسیشدا پەخشوبلاو دەکەنەوە، کەچی هێشتا دەیاویت خەلکی کوردستان ‌‌مەستی‌‌ نیەت پاکی و کارنامەی خۆتان بکەن. ئێوە پیتانوایە کەحافیزەی خەلکی کوردستان هێندە کورت و کوێرە کە ئەک هەروا ئاسان فایلەکانی ئاشکرا کراوەکانی دوینی خۆتان و ئەوبەشە لە گەندەلکاریەکانی دکتۆ بەرهەم، شالاوی عەلی عەسکری، شاناز ئیبراهیم ئەحمەد، لەزهنی خەلکی کوردستاندا دەسریتەوە پاک دەبیتەوە. بروامەکەن ئەم ڕووقایمەیە بتوانێت یەکجار تەمەن درێژبێت، لە راستیدا ئەمڕۆ تروسکەیەک لە وشیاری سیاسی خەلک خۆی نمایش دەکات ،گەربیتو هۆشیارانەوە ریکخراوانە هەنگاوی بۆ هەلگیریت مەحالە لە شەپۆلی تورەی ئەو خەلکە رزگارتان بیت.
جێگەی خۆیەتی لەپەراویزی ئەم باسەدا ئاماژەیەک بەهەلوێستی ژمارەیەک لەو پەرلەمانتارانە بکەین کە لە یەک دوو سالی رابرودا توانیویانە پەردە لەرووی گۆشەیەک لە گەندەلیەکانی حکومەت و حزبی بەرامبەریان هەڵماڵن. بەبروای من کاتێک رەخنەو هەلویستی ئەم بەریزانە دەتوانێت کارنامەیەکی پرشانازیان بۆ تۆماربکات کە سنوری خۆیان لەریزەکانی ئەم حزبانە جیابکەنەوەو بەو جولانەوە ئومیدە بەخشەی شەقامەوە پەیوەستبن و هاوکیشەکان پیچەوانەوە بکەنەوەو لەگەل ئەو خەلکەدا بەحزبەکانی دوینیان بلین ئێوە بەشێکن لە ئەم تراژیدیایانەو دەبێت برۆن و دەستبەرداری لەخوین هەلکێشانی جەستەی ئەو خەلکەو لوشدانی سەروەت سامانی سەر زەمین و ژیر زەمینی ئەم ولاتەبن. دەنا ناکریت لەملا موچەو ئیمتیازاتەکانیان وەرگرن و لەولاش بەتەمای پیشوازیکردنبن لەلایەن خەلکی
کوردستانەوە. بەکورتیەکەی هەنگاوی پرجەرسارەتان خۆساکردنەوەو کۆتای هینانە بەم قۆناغی لەوەڕینە لەهەردوو دیوی لەوەرگاکەوە




ئافه‌رین نادیه‌ موراد ئافه‌رین!!… نه‌جم محه‌مه‌د

( نادیه‌موراد) باڵوێزی نیازپاكی نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان له‌وته‌یه‌كیدا له‌به‌رده‌منوێنه‌رانی ووڵاتانی جیهان دا گووتی:-( ژبان ته‌نها بۆئێوه‌ و خێزانه‌كانتان دروست نه‌بووه‌به‌ڵكوئێمه‌ش ده‌مانه‌وێت بژینو مافی ژیانمان هه‌یه‌ ..ئه‌گه‌رسه‌ربڕین وفڕاندنی مناڵان وبه‌كه‌نیزه‌ككردن وده‌ست درێژیكردنه‌سه‌رژنان وده‌ربه‌ده‌ركردنی ملیۆنان كه‌س نه‌تانجوڵێنێت ئیتر كه‌ی ده‌جوڵێن)
ئه‌م ووتانه‌ی نادیه‌موراد هه‌موونوێنه‌رانی ووڵاتانی سه‌رسام و شه‌رمه‌زاركرد ئه‌و نوێنه‌رانه‌ی له‌ئاست ئه‌و تاوانانه‌ی به‌رامبه‌ر به‌ئینسانه‌كان ده‌كرێت هه‌میشه‌ ڕۆڵی ته‌ماشاكه‌ر ده‌بینن وجووڵه‌یان لێوه‌نایه‌ت چونكه‌خۆیان وخاوخێزان ومنداڵه‌كانیان پارێزراون وبه‌كووردی ئاگره‌ سووره‌ له‌خۆیان دووره‌ وهه‌روه‌ها زۆرێك له‌نوێنه‌ری ئه‌و ووڵاتانه‌ خودی ده‌سه‌ڵاتدارانی ووڵاته‌كانیان خوڵقێنه‌روسیناریست وبه‌شداری ئه‌و تاوانانه‌ن به‌رابه‌ر ئینسانه‌كان ده‌كرێت له‌سه‌ر گۆی زه‌وی له‌پێناو به‌رژه‌وه‌ندیه‌ سیاسی وئابووریه‌كانی خۆیاندائه‌وان خۆیان له‌ڕێ‌ ی ئه‌حزابه‌ ناسیونالیستی ومه‌زهه‌بی وتایفیه‌ تووندڕه‌وه‌كانه‌وه‌ دۆزه‌خیچكیان بۆ ئینسانه‌كان دروست كردووه‌ له‌سه‌ر گۆی زه‌وی وناویان لێ‌ ناوه‌ ژیان ئیتر بۆیه‌ بێباكن وخه‌می ئینسانه‌كانی تریان نیه‌ ئه‌و نوێنه‌رانه‌ نوێنه‌ری ئینسانه‌ سته‌م لێكراوه‌كانی جیهان نین به‌ڵكو نوێنه‌ری به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانی سه‌رمایه‌دارین.
به‌ڕاستی نادیه‌موراد به‌ووشیاریه‌وه‌ زۆر جوان و بوێرانه‌ وژیرانه‌ ئه‌و ڕاستیه‌ی له‌نزیكه‌وه‌ پێ‌ ووتن كه‌تائێستا كه‌س ئه‌و خه‌یاڵ و بویری یه‌ نه‌بووه‌ئه‌و ڕاستیه‌یان ئاراسته‌یان بكات ئه‌وانیش له‌شه‌رمه‌زاریدا ته‌نها ئه‌وه‌یان بۆمایه‌وه‌ چه‌پڵه‌بارانی بكه‌ن دیاره‌ چه‌پڵه‌ش ئه‌و جوڵاندنه‌ نیه‌ كه‌نادیه‌ موراد مه‌به‌ستیه‌تی وبه‌چه‌پڵه‌ی ئه‌و نوێنه‌رانه‌ش ئینسانه‌كانی سه‌ر گۆی زه‌وی ڕزگاریان نابێ‌ له‌تاوان وسته‌م وناعه‌داله‌تی وبرسێتی وهتدنادیه‌خانی به‌ڕێز ئه‌و نوێنه‌رانه‌ به‌عه‌مه‌لی سه‌لماندویانه‌ كه‌ژبان ته‌نها بۆئه‌وان دروست بووه‌ و ته‌نهائه‌وان مافی ژیانیان هه‌یه‌ وئه‌وان منداڵه‌كانی خۆیان له‌منداڵكانی ئێمه‌ به‌نرخترو به‌جوانتر ده‌زانن ..ئه‌وان گه‌ردنی خۆیان پاریزراوبێ‌ ئیتر باكیان نیه‌ له‌وه‌ی ملی ملیۆنان ئینسانی دیكه‌ ببڕێ‌ ئه‌وان ژن وكچانی خۆیان پاریزراوبن باكیان نیه‌ له‌وه‌ی ژنان وكچانی دیكه‌به‌كه‌نیزه‌ك بكرێن وكڕین وفرۆشتنیان پێوه‌ بكرێت وهتدئافه‌رین نادیه‌ موراد ئافه‌رین كۆمه‌ڵگای نێوده‌وڵه‌تیت هێنده‌ی تر شه‌رمه‌زاركردمن پێم وایه‌ كۆمه‌ڵگای نێوده‌وڵه‌تی ونوێنه‌رانی نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان و نوێنه‌رانی مافه‌كانی مرۆڤ دیفاع له‌هه‌مووشتێك ده‌كه‌ن ته‌نها له‌ مرڤ نه‌بێ‌!!!!




گوزاره‌ی نه‌وه‌ی دووه‌می کورد له‌هه‌نده‌ران نیرگله‌باز….. دڵشاد تاقانە

تکایه‌ فشه‌م بۆ مه‌که‌، زۆر له‌مێژه‌ بۆ فشه‌کانت گێم هه‌ڵخستووه‌. ته‌ماوی دوکه‌ڵی نێرگله‌که‌ سه‌روچاوه‌ زه‌ردباوه‌که‌ی داده‌پۆشی وه‌ک ئه‌وه‌ی گڕی له‌ناخی خۆی به‌ردابێ له‌ته‌متومانێک وون ده‌بوو. کیژه‌ پێی وابوو له‌دۆم و قه‌ره‌ج به‌جێ ماوه چونکه‌ باوکی که‌رکوکی و دایکی هه‌ولێری کراسه‌که‌ی له‌ئه‌وروپاش دووقه‌د له‌زه‌وه‌ی و قه‌دێک له‌ئاسمان بوو!‌ هه‌رچه‌نده‌ دۆم و قه‌ره‌جه‌کان بنه‌چه‌یان هیندستانه‌ و به‌ته‌واوی دنیا بڵاوبوونه‌ته‌وه‌ تا ئه‌وپه‌ڕی ئه‌وروپاشیان ته‌نیوه‌، واته‌ دۆم و قه‌ره‌ج بوون هیچ کاتێ شوره‌یی نیه‌ به‌ڵکو لادان له‌هه‌ستی مرۆڤانه‌ و نه‌ته‌وه‌یی خۆ به‌که‌مزانین که‌موکورتیه‌. ئه‌گه‌ر مرۆڤ بوون پێوه‌ر و ئاینی سه‌رده‌م بێ به‌ڵام هه‌رگیز کورد بوون که‌ماسی نیه‌ زۆرتایبه‌ت له‌چه‌قی ئه‌وروپادا واته‌ لوتکه‌ی مرۆڤا‌تی بوون. کیژه‌ بازاڕی نه‌ما بوو بۆ دڵداریش ناچار په‌نای ده‌برده ‌به‌ر خۆشی فرۆشی ده‌گه‌‎ڵ کوڕه‌ فارسێکدا هیچ نه‌ماوه‌ له‌گه‌ڵی نه‌کا! به‌ڵام پێشتر چه‌ندین کوڕه‌ کوردی ساویلکه‌ی به‌ڕێ کردبوو له‌خرتۆرێی وه‌ردابوون پاژنه‌ی پێشی نیشان نه‌دابوون جگه‌ له‌چیڕۆکی عاشقانه‌ی باق و بریق! کچه‌کان ئه‌وه‌ خوویانه‌ هه‌رکاتیک که‌پڵی هه‌بێ فێیسبووکه‌که‌ی داده‌خا، که ‌نه‌یانما ده‌یکه‌نه‌وه‌ تا یه‌کی نوێ وه‌رده‌گرن! قوڕ به‌سه‌ر ئه‌وه‌ی پێوه‌ ده‌بێ جاوه‌ره‌ خۆت بێنه‌ به‌رچاو ئه‌تو چه‌نده‌هه‌می! کوڕه‌ دکتۆری کوردی هاووڵاتی در‌اوسێ له‌خواسته‌نی خۆی وای ده‌زانی که‌وتۆته‌ سه‌ر شاره‌هه‌نگێک هه‌نگوینی لێده‌چۆڕێ، خوازبێنی کرد و ڕفاندی نه‌یده‌زانی فتاری ڕۆژوانی به‌گوێکی خست کردۆته‌وه‌، ئای له‌وێ خه‌ساره‌تێ هاوکێشه‌که‌ لای تۆ و ئه‌ویش یه‌کسانه‌ به‌گوخواردن به‌ڵام تائێستا به‌خۆی نه‌زانیوه، ئه‌رێ ده‌بێ پێی بزانێ ئه‌و دوکه‌ڵه‌ نیرگله‌ییه‌ چی بوو؟

Dlshadtakana@yahoo.com




جەنگ/تیرۆری جیهانگیری ئیمپریالیستەكان و رۆڵ و ئەركی رێكخراوە مەدەنیەكانی!


سەلام عەبدوڵڵا

رێكەوت نیە لە سەردەمی جیهانگیری سەرمایەی دارایی و بەزۆر سەپاندنی بژاردە ئابوورییەكەی(لیبرالیزمی نوێ) دوو دیاردەی لەبەرچاو بەجیهانی دەبن(1-رەوتە تیرۆریستە ئەسلامیەكان لە رۆژهەلاتی ناوین دەستی باڵایان دەبێت و بە(هەرشە لە ئاسایشی جیهانی)باسدەكرێت. سوپاس بۆ نعوم چۆمسكی و چەندین ئەندامی كۆنگریسی ئەمریكی كە بە ئاشكرا رایانگەیاند(قاعیدە و داعش بەرهەمی سیاسەتی ئەمریكييه. 2- رێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی) و پێكەوە جیهان بەرەو نائارامی و عەسكەرتاری و جەنگ و تیرۆر دەبەن.
لێرە پەیامنێرانی بێسنوور وەك رێكخراوێكی” بێلایەن” بە رۆژنامەنووسان دەناسرێت، بەڵام بەراستە بێلایەنن و تاقە خەمیان ئازادی كاری رۆژنامەگەرییە؟
لە وتارێكی (یان مایە) لە سایتی (ئەمریكا 21لە 4/5/2010)هاتووە: لە رابردوودا رێكخراوە ناحكومییەكان وەك رێكخراوی پەیامنێرانی بێسنوور و رێكخراوی مافی مرۆڤی ئەمریكی(HRW) پێش هەموو شتێك هێرش بۆ حكومەتە پێشكەوتنخوازەكان دەكەن، بەڵام هەمان كات لەبەردەم پێشلكردنی مافی مرۆڤ لەلایەن حكومەتە هاوپەیمانەكانی رۆژئاوا وەك كۆلۆمبیا، مەكسیكۆ و توركیا بە وریاییەوە هەڵویست دەردەبڕێت. ئەم رێكخراوە بە دوژمنانی ئازادی میدیا دەڵێت(دڕندە)، بۆ نموونە لە كۆلۆمبیا بە سەرۆك ئەلڤارۆ ئۆروبی نا، بەڵكو بە چەكدارە شوعییەكان(FARC) دەڵێت(دڕندە)و بێدەنگی هەڵدەبژێرێت لەبارەی بارودۆخی كارەساتئامێزی سۆسیوئیكۆنۆمی زۆربەی خەڵكی وڵاتەكە.)
ئەم رێكخراوە وەك زۆربەی رێكخراوەكانی”كۆمەڵگەی مەدەنی” لە وڵاتە جۆربەجۆرەكان لەلایەن وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا یان ملیاردێرەكانەوە وەك (جۆرج سۆرۆس)وە بە مەرجی خزمەتكردنی ئامانجەكانیان پشتیوانی دەكرێن. سۆرۆس بۆ نموونە وەك لە رۆژنامەی(فراتاگ) هاتووە: كملیاردێر سۆرۆس بەرێگای جامبازی داراییەوە لە دژی وڵاتاندا، دەوڵەمەندو بەناوبانگ بوو.لە1992 كاتی كێبركێكی لەگەل (فوند) كرد، ئەژنۆی بانقی بریتانیای كرد شكاند و نزیكەی یەك ملیارد دۆلار قازانج كرد. ئەو بڕە پارەیە لە گیرفانی هاوڵاتی بەریتانی دەركرا…هەروا لەگەل رۆبڵی رووسیش بەهەمان شێوە…سۆرۆس لەپشت بەناو” شۆرشی رەنگاڵەكان بوو وەك شۆڕشی گوڵاڵە لە جۆرجیا، شۆڕشی پرتەقاڵی لە ئۆكرانیا و شۆڕشی نێرگس لە قیرغستان) و ئەمرۆش وەك چالاكترین و گەوەرترین كەسایەتی بۆ دوژمنایەتی رووسیا بژمێردرێت.
پیتر شۆل-لاتور لە كتێبەكی( Russland im Zangriff، 2007) بە وردی باسی پەیوەندی سۆرۆس و رێكخراوی گەشەپێدانی ئەمریكی یان دەزگای نیشتمانی دیموكراسی دەكات و چۆن پێكەوە ملیونان دۆلاریان تەرخان كرد بۆ فشاری راگەیاندن و بە ملیوانان بەیاننامە، نامیلكە و تەرخانكردنی كەناڵی تەلەفززیون و رادیو یان بۆ خولی فێركردنی ناوەندی هێرشی چەكدارانە(لەلایەن خودی جۆرج سۆرۆس) و رێكخراوەكەی(Open Society Fundation- دەزگای كۆمەڵگەی كراوە).

لە بەدواچوونێكی رۆژنامەی(یونگە ڤێڵت) كە لە ڤیكیپیدیا بڵاوكراوەتەوە لەژێرناوی(كێ دارایی پەیامنێرانی بێسنوور دابیندەكات؟ سۆرۆس و پشەسازی چەك؟ هاتووە: پەیامنێرانی بێسنوور لەلایەن موڵتی ملیاردێری ئەمریكی(جۆرج سۆرۆس)وە پشتیوانی دارایی دەكرێت، بە ملیونان دۆلار پشتیوانی لە سەندیكای سۆلیدارنۆی پۆلۆنی دەكرد و بەهەمان شێوە رێكخراوی(NED)ئەم كارەی دەكرد. هەروا پشتیوانی لە خاوەن لەلایەن خاوەن چەكسازی فەرەنسی سیرجی داسولت و كۆمپانیای فیفیندی و ملیاردێر فرانكسۆس پینوالت.
ئەم رێكخراوە لە رێساكانی هەل قۆستنەوەی بۆنەكان دەرنەچووە. بەهۆی سیاسەتی شەڕئەنگیزی ناتۆ لە دژایەتیكردنی رووسیا و وەك بەشێك لە هەوڵی زیندووكردنەوەی جەنگی سار و گەرمكردنی بازاڕی چەكسازی و كەشوهەوای ملیتاریستی لە دنیا، بەبۆنەی وەرزشكاری لە(سۆشی)ساڵی 2014، هاوشانی رێكخراوی مافی مرۆڤی ئەمریكی دەست كرد بە هێرش لە سەر رووسیا و بە(خراپترین بارودۆخی مافی مرۆڤ لە رووسیا لە دەیان ساڵی رابردوو).
(لی مۆند دیبلۆماتی) لە مانشێكی مانكی 7/2007نووسیویەتی(دارایی پەیامنێرانی بێسنوور لەلایەن- نید، سی.ئای.ئەی-و حكومەتی ئەمریكی دابیندەكرێت) هەر لەم وتارەشدا ئاماژە بۆ پرسیارێكی گۆڤاری(Blauer Bote Magazin)دەكرێت(ئایا پەیامنێرانی بێسنوور بەشێكی نەپچراون لە هێزی رۆژنامەنووسانی ناتۆ؟) و لە سایتی (ترێند ئۆنلاین)یش وتارێكی نووسەر(ernard Schmid)لە مانگی 6/2016بڵاوكروەتەوە و تێدا هاتووە: سەرۆكی پەیامنێرانی بێسنوور (رۆبیرت مینراد)لە 2014بە پشتیوانی حزبی رەگەزپەرەست(بەرەی ناسیونال) هەڵبژێردرا و بوو بە پارێزەری شاری(beziers). لە 27،28 و29/5/2016 حزب و نزیكەی 2000ئەندامی لایەنە راستڕە توندڕەوەكانی فەرەنسا لەم شارە كۆبوونەوە بۆ كاركردن لەسەر بەرنامەی 51خاڵ بۆ دامەزراندنی بزووتنەوەكی نوێ بەناو(متمانەت هەبێت بۆ داواكردنی مافەكانت). لە خاڵە گرنگەكانیان بۆ نموونە(هەڵوەشاندنی 2رەگەزنامەیی بێجگە لە هاوڵاتیە ئۆروپییەكان و هەڵوەشاندنی مافی بەیەكگەیشتنی ئەندامانی خێزانە پەنابەرەكان، قەدەغەكردین مافی مانگرتن، درێژكردنی كاتی كاركردن و دواخستنی تەمەنی خانەنشینی لە 62ساڵ خزمەت بۆ 65ساڵ خزمەت، كار و خانوو یەكەمجار بۆ فەرەنسییەكان، …هتد.
دیارە ساڵی 2007، ساڵێكی رەش بووە بۆ رێكخراوی(پەیامنێرانی بێسنوور). ئیلكە گرۆس و ئیكارد زیكر لە 3/2/2007 وتارێ بڵاودەكەنەوە بەناوی(ئەركی بەگەوچاندن: پەیامنێرانی بێسنوور پارە لە ئەمریكا وەردەگرن) لە رۆژنامەی (یونگە ڤێڵت، 1/8/2007)و دەنووسن: لە شەوی27/5/2007كەناڵی كەرتی تایبەتی(RCTV)لە پەخشكردن راگیرا، نوێنەرانی رێكخراوی پاریسی بۆ پاراستنی مافی مرۆڤ(پەیامنێرانی بێسنوور)لە نووسینگەی كەناڵەكە لە كاراكاس بوون)
ئەم دوو نووسەرە بە روونی خزمەتكاری پەیامنێرانی بێسنوور بۆ سیاسەتی ئەمریكی و هێزە راستڕەو و كۆنەپەرەستەكان روونتر دەكەنەوە: (بێجگە لە فەنزویلا، كوبا لە فۆكۆسی ئەم رێكخراوەیە: كوبا بە گوێرەی راپۆرتەكەیان لە 2007ی ئەم رێكخراوە پاریسییە دەنووسن>>دووهەم زیندانە بۆ رۆژنامەنووسان لە جیهان<< سەرچاوەی دارایی (پ. بێسنوور) لە وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا بەرێگای(دەزگای نیشتمانی بۆ دیموكراسیNED)ە و 90%ی ەئئو بڕە پارەیەش لە باجی كرێكاران و كارمەندان و هاوڵاتیان وەردەگیرێت. رێكخراوی(نید)یش وەك یەكێك لە دامەزرێنەرانی(Allen Weinstein)لەبارەی شێوازی كاركردنی رێكخراوەكەی و هاوشێوەكانی لە 1991دەڵێت: زۆر لەو كارانەی ئێمە ئەمڕۆ ئەنجامی دەدەین، پێشی 25 ساڵ لەلایەن cia بە نهێنی ئەنجامی دەدا. ستۆپ، ستۆپ!

ئەمرۆ هەواڵێك لە سایتی ئاوێنە و ڤیدیویەك لە یوتوبم بینی، تێدا رێكخراوی(ستوپ دژە گەندەڵی بە هاوكاری رێكخراوی ئەمریكیNED)بەبۆنەی بڵاوكردنی دوا راپۆرتی ساڵانەی پڕۆژەكەیان(بەهێزكردنی لێپرسینەوەو دەسەڵاتی یاسا لە هەرێمی كوردستان)، خەڵاتیان دابەشكرد. وەك لە هەواڵەكە هاتووە(لەنێو 22میدیای لەسەر دۆسیەی گەندەڵی، ئاوێنە بە پلەی یەكەم دیاریكردووە.). لێرە دووبارە پرسیار هەیە: كێ لە پشت سەرنووسەری گۆڤار و رۆژنامە و رێكخراوە مەدەنیەكان راوەستاوە؟ رۆژنامەنووسەكان چی دەكەن لەلای قونسولی ئەمریكی لە كاتێكدا رۆژنامەنووسە ئەمریكییەكان و ئەمنستی ئینترناسیونال و چەندی رێكخراوی تر حكومەتی ئەمریكی بە پێشلكاری مافی ئازادی رۆژنامەگەری و تاك تۆمەتباردەكەن؟! بۆ نموونە(وەزارەتی دادی ئەمریكی جاسووسی لەسەر پەیویەندییە تەلەفۆنیەكانی ئاژانسی AP دەكەن-14/5/2013) بۆچی هیچ رەخنەیەك ئاراستەی سیاسەتی تیرۆریستی هاوپەیمانان ناكەن بەڵام خەریك دوورگەیەكن(كۆریای باكوور)كە دەیان ساڵە خەڵك هیچ هەواڵێكی نازانێت؟ بۆچی باسی رۆڵی ئەمریكی ناكەن لە دامەزراندن و بەهێزكردنی قاعیدە و داعش بەڵام وەك(….) دەرژێنەوە بەسەر شوعییەكان؟!
بەهۆی جەهلەوە بێت یان بە هوشیاری، زۆرێك لە رۆژنامەنووس، نووسەر و رێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی كاری جەواشەكاری قیزەوەن دەكەن و(خەرجی وەردەگرن)لە رێكخراوگەلێكی گەندەڵ، ئاژاوەچی كە جەنگ و تیرۆر لەجیهان بڵاودەكەنەوە و هەرگیز بێلایەن نین و رێكخراوی ئەمریكی(National Endowment for Democracy)كە كورتكراوەكەی(NED)ە وەك نموونە دەهێنمەوە و چۆن بەشێكە لە (تینك-تانك) و پاشان رێكخراوێك لە چوارچێوەی ستراتیژی سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا و دژایەتی كۆمونیزم دەكات:
ئەگەر سترافۆر سێبەری (سی ئای ئەی)یە، ئەوا NED رووی یاسایی و داراییەكەیە. ئەگەر هەر كەسێك گومانی هەبوو لەوەی كە ئاژاوەكان لە فینزویلا ئەمریكای لەپشتەوەیە، ئێستا ئەو گومانە رەویەوە: گەورەترین ئاژانسی جیهانی(AP- لە 1848وە دامەزراوەو ئێستا 280 نووسینگەی هەیە لە جیهان) بەڵگەی بڵاوكردەوە لەسەر ئەوەی وەزاەرتی دەرەوەو و(NED) لە ساڵی 2013 بڕی 7،6ملیون دۆلار بۆ گروپە ئۆپۆزیتسیونەكانی فینزویلایان خەرجكردووە. دوو كەسایەتی گەورەی ئۆپۆزیتسیون(لیوناردۆ لۆپیتس و ماریا كۆرینا ماچودا) لە فەبروەری رابردوو لە هەمووان زیاتر بانگەوازیان بۆ توندوتیژی دەكرد بۆ ئەوەی دەسەڵاتی مادورۆ بڕوخێنن, پەیویەندی بە جاسوسێتی بۆ ئەمریكاوە هەیە. NEDو ئاژانسی جیهانی ئەمریكی بۆ گەشەپێدان(USAID) بڕە پارەكەیان گەیاندۆتە حزبەی(Primero Justici)و حزبی(Voluntad Popular) و رێكخراو ناحكومی(Sumate).
لە وتارەكەی رۆژنامەی گرانمای حزبی شوعی كوبا بەناوی(ئەمریكا خەرجی توندوتیژیەكان لە فێنزویلا دەدات) ئەم زانیارییەش هاتووە: (حكومەتی پۆلیڤی رێكخراوی گەشەپێدانی ئەمریكی(USAID) لە وڵاتەكەی دەركرد بەهۆی كاركردنی بۆ لەناوبردنی حكومەت و هاوكات حكومەتی ئیكوادۆریش پشتیوانی دارایی رێكخراوی ناوبراوی قەدەغەكرد بۆ پڕۆژەكان لە وڵاتەكەی.

NED چییە و كێ دایمەزراندووە و سەرۆكی بووە؟
بە مەبەستی لەناوبردنی”ئیمبراتۆریەتی شەڕ- مەبەستیان یەكێتی سوڤێتە” وەك خاڵی دەستپێكی دەزگا هەواڵگریەكان(cia ئەمریكی و IM16 ی بریتانی و ASAS ی سترالی)، رۆناڵد ریگان لە 1982 رێكخراویی(NED) ی دامەزراند و لە لەندەنەوە رایگەیاند. ئەم رێكخراوە هەر كۆمەڵەیەكی یاسایی ئەمریكی نیە یان تەنها ئامێرێكی وەكالەتی هەواڵگری مەركەزی، بەڵكو دەزگایەكی هاوبەشە لەبەرژەوەندی هەواڵگری ئوسترالیا و بەریتانیاش كاردەكات، بۆیە ریگان لە لەندنەوە راگەیاند.
بۆ ئەوەی راستی ئەم راستیە بشاردرێتەوە، رێكخراوەكە داوای لە هاوپەیمانەكانی كرد رێكخراوی هاوشێوەی خۆی دامەزرێنن، بەم شێوەیە دەوڵەتی كەنەدی لە 1988 رێكخراوی(ناوەندی ماف و دیموكراسی)دامەزراند و كار لەسەر هایتی دەكرد و پاشان بایەخی بە ئەفغانستان دا. بەهەمان شێوە بریتانیا لە 1991 دەزگای(ویستمنستر بۆ دیموكراسی)دامەزراند و بواری كاركردنی بۆ ئۆروپای رۆژهەڵات تەرخانكرد.
كاتێ كۆنگرێسی ئەمریكی لە 22/11/1983دەنگی بۆ دامەزراندی(نید)دا، نەیانزانی پێشتر بە نهێنی بوونی هەبووە بە گوێرەی رێنمایەكانی سەرۆكایەتی. ئەم بەڵگەنامەیە فەرمانی لابردنی نهێنی باش دوو دەیە لەسەر دەركرا و كاروباری”دیبلۆماسی گشتی” رێكدەخست.
نووسەری فەرەنسی(تیری میسان- بەرپرسی سایتی ڤۆڵتیر-) لە وتاری(نید رووخساری یاسایی cia)ە، پرسیار دەكان:
ئایا دەكرێت هنری كیسنجەر بەرێوبەری(NED) نوێنەری كۆمەڵگەی مەدەنی بێت؟
كاروبارەكان بەو شەفافییەتە نەبوو، چونكە هەموو كارمەندە گەورەكان كە پلەی ناوەندیان هەبوو لە ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتمانی ئەمریكی، بەرێوبەری (نید) بوون، بۆ نموونە وەك(هنری كیسنجەر، فران كارلوتشی، بیرژنسكی، بول وولف ویتز) كە بێ گومان وەك كەسایەتیگەلی خەباگێری ئیدیال لە پێناوی دیموكراسی نارۆنە مێژووەوە، بەڵكو وەك شەیتانگەلی توندوتیژی.
دارایی(نید) بە جیا گفتوگۆی لەسەر ناكرێت، چونكە رێنمایی وەردەگرێت لە ئەنجومەنی ئاسایشی قەومی بۆ جێبەجێكردنی ئۆپیراتسیونی بەرفراوان لەنێوان ئاژانسە هەواڵگرییە جیاوازەكان و پارەكان لە(ئاژانسی یارمەتی جیهانی)دەگوێزێتەوە بەبێ ئەوەی ئەو بڕە پارانە لە حیسابەكەی دەربكەوێت تا نەخرێتە چوارچێوەی حكومی. هەروا (نید) پارە لە cia وەردەگرێت پاش ئەوەی بەرێگای كەرتی تایبەتەوە سپی دەكرێتەوە لەلایەن دەزگای سمیت ریتشاردسون، دەزگای جۆن م. اولاین یان دەزگای هاری برادلی.
بۆ نموونە ئەمریكا نزیكەی یەك ملیارد دۆلاری خەرج كردووە لەسەر حزبە سیاسیی و كۆمەڵەكان لە وڵاتێكی بچووك وەك كە دانیشتوانەكەی 4 ملیون كەس تێناپەڕێنێت وەك لوبنان. وەزارەتی دەرەوە و(نید)نیوەی ئەو پارەیە كە تەرخانكرابوو بۆ لوبنان خەرج كرد و نیوەكەی تریشی cia بەنهێنی خەرجی كرد.
لە ساڵی 2003 و بە بۆنەی 20ساڵ دامەزراندینەوە، نید هەستا بە پیشاندانی سیاسی گشتی چالاكییەكانی و دەركەوت خەرجی زیاتر لە 6000 رێكخراوی سیاسی و كۆمەلاتی لە وڵاتانی جیهان لە ئەستۆگرتووە و دامەزراندنی چەندین دەزگا و رێكخراو بۆ خۆی گەڕاندەوە وەك سەندیكای(سۆلیدارنۆ) لە پۆلۆنیا، میساقی 77 لە چیكۆسلۆڤاكیا و اتبور لە سربیا و رادیوی 92 و رۆژنامەی ازلوبوجنج لە یوگسلافیای جاران و زنجیرەیەك لە دەزگاكانی راگەیاندنی”سەربەخۆ” لە عیراق.
NED رووی تری روخساری موخابەراتی ئەمریكیە بۆ لەناوبردنی شوعییەت لە كیشوەری ئاسیا. ئەمە تۆمەتێك نیە بخرێتە ئەستۆی ئەم رێكخراوە، كردەوە و رەفتار و پەیوەندی و ئەركەكانی پیشانی دەدات بەشێكی ترسناكە لە سەپاندنی وەحشیگەری لە جیهان:
– رێكخراوی فەرەنسی UNI كۆنەپەرەست كە لە دژی بزووتنەوەی خوێندكاران لە 1968دامەزرا، پشتیوانی دیكتاتۆر و گەندەڵەكانی ئەفریقای دەكرد. ساڵانە بۆ نموونە لە 1984-1985بڕی 575هەزار دۆلار لە نید وەرگرت. ئەم زانیاریە لە رۆژنامەیی(لیبراتسیون) بڵاوكرایەوەو كۆتایی بەو گەندەڵییە هێنرا. نید لە دژی بەشداری حزبی شوعی فەرەنسی لە حوكمڕانی بە ملیونان دۆلار پشتیوانی لە ناسیونال فرۆند و ئەوانی تر كرد.
– لەسەرەتای هەشتاكاندا تینك تانكی شەرنەگیزی و فراوانخوازی سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا بوو. ئەركە سینترالەكەی بریتی بوو لە هێرشكردن بۆ سەر حكومەتە ماركسیەكانی ئەمریكای لاتین وەك حكومەتی ئیل سلڤادۆر و حكومەتی ساندنستیەكان لە نیكاراگوا و هاوكات پشتیوانی لە حزبی كرستیانە دیموكراتەكان لە شیلی كرد كە كودەتای ژەنەڕاڵ بینوشیتی لێكەوتەوە.
– لە پشكنینی نووسینگەی نید لە قاهیرە بەڵگەنامەی زۆریان دەستكەوت بۆ ئەوەی (ئەخوان موسلمین) لە “شۆڕشی مەیدان” دەسەڵات بەدەست بگرێت. ئایا هەندێ حزب و رێكخراوی ئیسلامی لە كوردستانیش بە رێگای نیدەوە لە خزمەتی ستراتیژی ئەمریكا كاردەكەن؟
تییری وتارەكەی بەم رستەیە كۆتایی پێدەهێنێت: (ئەو توانا بێسنوورانە بە سەرپەرشتی ئەنجوومەنی ئاسایشی نیشتمانی ئەمریكا لە ژێردەستی-نید-هەیە نەك رێگە نادەن بە پشتیوانی دیموكراسی، بەڵكو كاردەكەن ئەگەر لە هەركوێ هەبێت، ژەهرای بكەن.)

لە هەرێمی كوردستان و عیراق چەندین رێكخراو كاری جاسووسێتی و دژایەتی شوعییەت دەكەن(پێشی دوو رۆژ برادەرێكم وتی بەشداری خولێكم كردووە، لەسەرەتای داتاشاوەكەیان وێنەی داس و چەكوش لەگەل كەلەسەری مرۆڤ پیشاندەدەن!) بەڵام بە خودی نید وەك پاشماوەیەكی جەنكی سارد، رێكخراوێكی هەیە بەناوی(سەنتەری ئەمریكی بۆ هاوپشتی كرێكارانی جیهان(ACILS)!
ئایا وەزارەتی ناوخۆی هەرێم ئاگاداری رۆڵی(نید)ە و چالاكییەكانی بەلایەوە ئاساییە بۆیە لە ئاستیاندا بێدەنگن؟ ئایا نووسینگەی رێكخراوە ناحكومییەكان بەخۆیان بەرهەمی(نید)ن؟ ئایا رۆڵی (نید) پێشێلكردنی سەروەری وڵات نیە؟ یان وڵات بە ئاگاداری حزبەكان كراوە بە خۆراكی گورگەكە و هیچ ناڵێن و ناكەن؟ ئایا حەق نیە داوا لە یەك بە یەكی رێكخراوە ناحكومییەكان و رۆژنامە و گۆڤارە”سەربەخۆكان” بكەین: خەرجییەكەیان كێ دابینی دەكات؟!(ئەبێ خۆیان سەرچاوە داراییەكانیا ئاشكرا بكەن)
حەقیقەتێكمان لەبەرچاوە: سوپای ئەمریكا و چەندین وڵاتی تر لە هەرێم چالاكن و تازە”رێگە”بە دامەزراندنی 5 بنكەی سەربازی دراوە، كۆمپانیای ئیكسون مۆبیل و شیڤرۆن و شەریكەكانیان و (بی پی)بریتانی و گلوبالی فەرەنسی و هاوشێوەكانیان ساڵانێكە بست بە بستی وڵات دەپشكنێنن و بەرهەمیان هەیەو بانقی جیهانی و صندوقی دراوی جیهانیش فەرمانی خۆیان دەردەكەن و حكومەتی هەرێمیش یەك بە یەكیان لە دژی ئێمە جێبەجێ دەكات، بۆیە بارودۆخەكەمان بەم ئاستە وێرانكراوە. (نید) بەشێكی ترسناكە لەو بەرنامەیە و باڵی دیبلۆماتی و سوپای تێكدانە و ئەوانەی بەناوی(دژایەتی گەندەڵی و ئازادی رۆژنامەگەری) وەك رێكخراوی (ستۆپ) و هاوشێوكانی خەرجی گیرفانیان لێی وەردەگرن و ئەو رۆژنامە و نووسەرانە دەیانناسن و بێدەنگیان هەڵبژاردووە و ئەوانەی دەڕۆنە خزمەتی(معالی قونسلی ئەمریكی)، پێیان خۆشبێت یا نا، بەشێكن لە بەرنامەی تیرۆر و جەنگ و ماڵوێرانی ئیمپریالیستەكان!
كەواتە:
– ستوپ (NED) و هاوشێوەكانی لە كوردستان و عیراق
– ستوپ كۆمپانییەكانی هاوپەیمانان لە كوردستان و عیراق!
– ستوپ سوپای ئەمریكا و هاوپەیمانان لە كوردستان وعیراق!
– ستوپ بانقی جیهانی و صندوقی دراوی جیهانی لە كوردستان و عیراق!
سوسیالیزم(شوعییەت) یان بەربەرییەت…بەهێزبێت خەباتی شوعی و چەپ لە كوردستان و عیراق!
ژیانی عەدالەتی ئاشتی و ئازادی عەدالەتی كۆمەلایەتی خەیاڵ نیە!

سەرچاوەكان
1- http://www.granma.cu/idiomas/aleman/unser-amerika/4sept-Vereinigte%20Staaten.html
2- تییری میسان: صندوقی نیشتمانی بۆ دیموكراسیگنید” رووی یاسایی وەكالەتی هەواڵگری ناوەندی ئەمریكایە
3- Die CIA und ihr menschliches Antliz
4- Geheime Dieste Im Irak
5- “greater middle east’, Bernhard Schmid
6- Die USA nehmen mit Milionen Dollar jaerich massiv Einfluss auf die medien, weltweit.

بێویژدانی كۆمپانیای كانیبال:(ستراتفۆر-Stratfor)وەك نموونە

لە 1996 یەكێك بەناوی(جورج فریدمان) كۆمپانیایەكی تایبەتی بەناوی(ستراتفۆر)لە بواری لێكۆڵینەوە، هەواڵ و جیوپۆلیتیك و ئاسایش و پڕۆژەی دوارۆژی جیۆپۆلەتیك و كێشەكان لە جیهان دادەمەزرێنێت. ناوەكەی لە لێكدانی چەند پیتێكی یەكەمی دوو وشە بەكارهێناوە(Strategic Forecasting) كە مانای( پێشبینی ستراتیژی)یە. پسپۆرەكانی بریتین لە پۆلەتەلۆگ، ئیكۆنۆمیست و پسپۆرانی ئاسایش كە بەرێگای”هەواڵگر”و سەرچاوە نهێنییەكانیەوە لە هەموو جیهان هەڵویست و راوێژكاری و پێشنبیەكانی بڵاودەكاتەوە. گۆڤاری (Barrons) لە 2010 بە سێبەری cia ناوی برد. ئەوەی لەژێر بەڕەی ئەم تینك تانكە بوو، لە 2012 پلاتفۆرمی ویكیلیكس هێنایە سەر بەڕە: 5ملیون ئیمیلی ئەم دەزگایە بڵاوكردەوە.
پەردە لەسەر رووی جۆرج فریدمان و دەزگاكەی لادرا و ئەمەش پەیامی دامەزرێنەری سترادفۆردە بۆ شێوازی كارو ئەركەكانی لە نووسێنیكیدا بۆ هاوكارێكی لە فەنزەویلا لە 6/دیستەمبەر/2011: ئەگەر سەرچاوەكە بەهاداربوو، دەبێ بیهێنیتە ژێر ركێفی خۆت. هێنانە ژێر ركێف واتە، كۆنترۆڵكردنی سەرچاوەكە بە شێوەی دارایی، سیكسی یان دەروونی تا ئەو خاڵە كە ئامادەدەبێت لەگەلت رێكبكەوێت.).
كۆمپانیەكەی فریدمان لەسەر نهێنیەكان دەژێ. نزیكەی 30 هەزار كڕیاری هەیە و لەناویاندا سەر بە سوپای ئەمریكا، مێنیجەری صندوقی هیگیدە، سیاسەتمەداری گەورە و كۆمپانیای بانناسیونالی هەیە. هۆكاری بەخشینی دارایی بۆ ئەم كۆمپانیە تا ئێستا نادیار بوو، بەڵام ئێستا ئیدی (هاكەر)ەكان چوونە ناو تۆری كۆمپانیاكە و هەموو شتێكیان خستە بەرچاو: كۆنتڕۆڵی دەروونی سەرچاوەكانی زانیاری، گەیاندنی زانیاری لە رۆژهەڵاتی ناوین و جاسوسیكاری بۆ كۆمپانیای كیمیاوی(Dow Chemical).
لەبارەی بڵاوكردنی زانیارییەكانی كۆمپانیاكە، فریدمان وڵامی هیچ پرسیارێك ناداتەوە، چونكە وڵامدانیان دووبارە تاوانباری دەكەنەوە. بۆ نموونە: ستراتفۆر چ جۆرە پەیوەندییەكی هەبوو لەگەل سەفارەتەكانی ئەمریكا؟ جێگەركەی(فرید بورتون) بەخۆی جاسوسی دەزگای ئاسایشی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا بووە. كۆمپانیا گەلێ وەك (داو شیمیكاڵ) و (كۆكا كۆلا) راوێژ لەم كۆمپانیایە وەردەگرن، چونكە وەك دەزگای ئاسایش كاردەكەن بەڵام وەك دەزگای ئاسایش كۆنتڕۆڵ ناكرێت.
فریدمان تۆمەتی ئەوەی سێبەری ciaە، رەتدەكاتەوە.
فریدمان كە خاوەن دەزگای پیشبینی جیوپۆلەتكی دوارۆژە لە جیهان و لە كتێبەكەی ساڵی 1991(جەنگی داهاتوو لەگەل ژاپۆن-430لاپەڕە)و كتێبی(100 ساڵی داهاتوو) پێشبینیەكانی نووسیوە لەبارەی جەنگی ئەمریكا لەگەل پۆلەندا، توركیا، بەڵام نەیتوانی پێشبینی هاككردنی كۆمپانیەكەی بكات!
لە گفتوگۆیەكی ((Der Aktionaerلەگەل فریدمان بە روونی بانگەواز بۆ رەگەزپەرەستی دەكات دژ بە پەنابەران، لەمەشدا بە میتۆدی(جەنگی كلتورەكان)و باسی جیاوازی كلتوور دەكات و ئەم گومانە دەخاتەڕو : فەرموو چۆن ئەم وڵاتە-ئەڵمانیا-پێكەوەژیانی مرۆڤ فەراهەم بكات كە كلتوور و عەقڵییەتیان بەو شێوەیە توندڕەوبن بۆ نموونە وەك پەنابەرەكانی رۆژهەڵاتی ناوین.)
لە درێژەی قسەكانی: هەمیشە ئینتگراتسیونی بیانییەكان بۆ ئۆروپا كێشە بووە….پرسیارە زۆر گرنگەكە ئەمەیە: چۆن یەكێك دەبێتە ئەڵمان یان ئۆروپی. ئەمە زۆر سەختە).
هەروا چەندین بۆچوونی تر كە لە نەخوێندەوارێكی ئاواییە دووردەستەكانی گەرمیانیش نایبیستی.
لە ڤیدیویەك(لە یوتوب بەناوی پێشێلكردنی مافی چاپدان، كوژراوەتەوە) دیك براند-بەرێوبەری بەرنامەی هاوبەش لە ئەنجومەنی شیكاگۆ بۆ كاروباری جیهانگیری پێشوازی لە فریدمان دەكات. لەم گفتوگۆیە فریدمان نموونەی قیزەوەنترین سیاسەتی رۆناڵد ریگان بەهەند وەردەگرێت و دەڵێت: ئەو سیاسەتە كە من وەسیەتی رۆناڵد ریگانم كرد، لە عیراق و ئیران بەكاریهێنا. ریگان پشتیوانی لە هەردوو لایەنی جەنگەكەی دەكرد كە لە(1980-1988)و دژ بە یەكتری بجەنگن.
بۆ رسواكردنی پلانە دژە ئازادی ئینسانییەكانی ستراتفور، هەر یەك لە چالاكوانی ئەنۆنیمۆس(بارێت بڕاون)بە 5ساڵ زیندانی و چالاكوانی ئەكوپی(جیرمی هاموند) بە 10 زیندانی لەلایەن دادگاكانی ئەمریكا مەحكومكران. لە كوردستان كێ چاوساغی بۆ تینك-تانكی ستراتفۆر دەكات؟ كێ پێشتر چاوساغی بۆ ئینتەرپرایز دەكرد؟!
ئەگەر دەتانەوێت بە كەرامەت و سەربەرزی بژێن، پشت لەهەموویان بكەن، خۆفرۆشی و خیانەت و سەتەمكار بە مەسەلەكی ئاسایی، ویژدانفرۆشی جێگای”شانازی”، بۆیە تاقە یەك رێگایە هەیە: شوعییەت و شێوە ژیان و كاری هەرەوەزی بكەن بە ماڵی خۆتان!
پرسیار: هەموومان دژ بە وەحشیگەری داعش لە فەرەنسا ناڕەزایەتیمان دەرخست، بەڵام بۆچی لە د1ی وەحشیگەری فەرەنسا لە كوشتنی خەڵكی مەدەنی هیچ ناڵیین؟ لە لاپەڕە نهێنیەكانی cia و هەواڵگری بریتانی لەبارەی سالانی 1947-1963بڵاوكرانەوە
سكەنداڵێك بە نموونەی حزبێكی نەرویژی!
حزبی كرێكارانی نەرویژ خۆی بە نوێنەری كرێكارانی وڵاتەكەی دەزانێت، بەڵام سەرۆكەكەی(یانس شتۆلتنبێرگ)كە پێشتر سەرۆكوەزیرانی ولاتەكەی بووە، ئێستا سەرۆكی(هاوپەیمانی ناتۆ)یە كە دەزگایەكی سەربازی جیهانییە و دەستی لە میلیتاریزەكردنی جیهان و كوشتنی مەدەنی و بەرپاكردنی جەنگی ئیمپریالیستی لە چەندین وڵاتانی دنیا هەیە.
ئەم حزبە رێكخراوێكی هەیە بەناو(فریاگەوتنی میللەتی) و لە دوو خاڵی سەرەكیدا لە سایتەكەیان، خۆیان بە خوێنەران دەناسێنن و دەنووسن، ئێمە:
– رێكخراوێكی بزووتنەوەی كرێكارانین بۆ هاوپشتی مرۆیی
– رێكخراوێكی سیاسی سەربەخۆین.
زۆر ئاسایی دەبوو ئەگەر بەرپرسانی ئەم حزبە ببن بە سەرۆكی بزووتنەوەی ئاشتی یان ژینگەپارێزی و رێكخراوێكی جیهانی ئەنتی فاشیست، بەڵام نەك ناتۆ كە دوژمنی سەرسەختە دژ بە كرێكاران و گەلانی ژێردەستەی جیهان بە كرێكارانی نەرویژەوە!
ئەمە سكەنداڵ و ئابرووچوونێكی گەورەیە بۆ كرێكارانی نەرویژ و بە گشتی بۆ خەڵكی ئاشتیخوازی نەوریژ.
دەبێ دەستلەكاركێشانی شتۆلتنبێرگ و مەحكومكردنی هەڵویستی ئەم حزبە ببێت بە داواكاری رێكخراوی فرایاكەوتنی میللەتی نەرویژ!
خەڵكی نەرویژ پێویستی بە هاوپەیمانی ناتۆ نیە!
(رەش-بیرەكانی) كۆسا نۆسترا لە كوردستان!
(پەیمانگەی ئینتەرپرایزی ئەمریكی و مایكل روبن وەك نموونە)
لەبەر ئەوەی زۆر كەس هەیە خۆیان لە مرۆڤی ئۆروپی و ئەمریكی، كەمتر دەزانن، بۆیە دەبینین حزب و رێكخراو وكەسانی گەندەڵ و تاوانباری ئەو وڵاتانە وەك ئازادیخواز و لایەنگری داپەروەری بە خەڵكی نەگبەتی وڵاتەكەم دەفرۆشنەوە و مایكل رۆبن و پەیمانگەی ئینترپرایزی ئەمریكی نموونەیەكیانە. ئایا پەیمانگەی ئەنتەرپرایز كێن و چیان كردووەو چی دەكەن؟
وتارەكەی مایكل رۆبن بۆ خەڵك خوێنرایەوە
لە وتارەكەی ناوبراو بۆ خۆپیشاندەرانی ئازادیخوازی سلیمانی، هاتووە(ئەمریكا پێویستە لە دەسەڵاتدارانی ئێوە زۆر توڕە بن….ئێمە ئەمەمان كرد بۆ دەستەبەركردنی حوكمی یاسا و دادپەروەری).
لەبەر ئەوەی رۆبن پێیوایە ئێمە بێئاگاین لە ناعەداڵەتی، هەژاری و گەندەڵی و لانەوازی و قەرزاری هاوڵاتییەكانی ئەمریكا، بۆیە هاتووە وەك رزگاركەرێك قسەمان بۆ دەكات. حكومەتی ئەمریكی و پەیمانگەی ئینترپرایز بەهۆی چەندین جەنگ و پشتیوانیكردنی حكومەت و رێكخراوە تیرۆریست و دیكتاتۆرییەكان و پێشێلكردنی جاڕنامەی نەتەوە یەكگرتووە، بە گەندەڵی و تاوان، تاوانبارن و پێشی هەموو شتێك خیانەت لە پەیامەكەی ئیبراهیم لینكۆلن دەكەن! رۆبن و پەیكانگەكەی دەبێ بە زووترین كات بۆ بەردەم دادگا راپێچ بكرێن!
گەندەڵی و تاوانكاری پەیمانگەی ئینتەرپڕایزی ئەمریكی
هێشتا راپۆرتەكەی كەشوهەوای جیهانی سەر بە نەتەوە یەكگرتووەكان بڵاونەكرابووەوە، لۆبی پیشەسازی بڕە پارەیان تەرخان كرد بۆ لێكۆڵەران تا راپۆرتی نابراو بە هەڵە بخەنەوە. وەك(گاردیان) ئیمڕۆ لە كۆتایی دیداری پسپۆڕان لە پاریس بڵاویكرەوە>پەیمانگەی كۆنەپارێزی ئەمریكی(ئینتەرپڕایز) 10هەزار دۆلار و نرخی هاتووچوو بە هەر زانایەك دەدەن بۆ بەرگرتن بە راپۆرتی نابراو< لە درێژەی وتارەكە هاتووە: ئینتەرپڕایز یەكێكە لە(تینك تانك)ە كاریگەرەكانی كۆنەپارێزە نوێكانە كە رۆڵی سەرەكی بینیوە لە جەنگی عیراق.... كۆمپانیای نەوتی(ExxonMobl) سپۆنسەری ئەم پەیمانكەیە و بۆ ئەو مەبەستە 1،6ملیون دۆلاریان بۆ خەرجكردووە. قسەكەرێكی كۆمپانیاكە وتی كۆمپانیاكەمان ساڵانە 1% لە داهاتە گشتییەكەی بۆ ئینتەرپەڕایز تەرخان دەكات. ئەم پەیمانگەیە پەیوەندی نزیك لەگەل ئیدارەی بوش هەیەو زیاتر لە20كارمەندی، جاران وەك راوێژكار لە حكومەتی بوش كاریان كردووە. زانایان لە راپۆرتەكەی پاریس هیچ گومانێكیان نەهێشت لەوەی كە مرۆڤ هۆی گۆِانكارییەكانی كەشوهەوای سەرزەمینە...سووتەمەی وەك خەڵوزو نەوت لەو پەرەسەندنە بەرپرسیارە. مرۆڤایەتی هەڕەشەی رەشەبای زەبلاح و بەرزبوونی ئاستی دەریا و قۆناغی وشكایی لێدەكرێ. مایكل خۆی بە قسەكەری خەڵك دەزانێ! بین ستیوارد(چالاكوانێكی رێكخراوی ژینگەپارێزی گرین پیس)بە توندی رەخنەی لە ئینتەرپرایز گرت و وتی: ئینتەرپەرایز لە فابریكێكی هزر زیاترەو كرێگرتەن و وەك رۆشنبیر، كۆسا نۆسترای حكومەتی بوشن. ئەمانە نوێنەری كۆشكی سپین لە بواری حاشاكردن لە گۆڕانی ژینگە....ئەوانە لەئاستی زانست و رەوشت دۆڕاندیان و ئەوەی دەیانەوێت بریتیە لە جانتای پڕ لە پارە. ئایا مایكل رۆبن و برادەرو دۆستە كوردە رەشبیر و بەرپرسی هەندێ رۆژنامە و گۆڤارە كۆسا نۆسترای كۆنەپارێزە راستڕەوەكانی ئەمریكا نین لە كوردستان؟! تۆماس پانی لە2/2/2007لە وتارێك بەناو(هاوپەیمانیەكی بكوژ)دەنووسێ: لە لێكۆڵینەوەكەی ئەنجومەنی كەشووهەوای(UN) كە ئیمڕۆ لە دنیا هەڵای نایەوە، هاتووە: (بەڕوونی دەركەوتووە كە مرۆڤ بەرپرسە لەبەرامبەر گۆڕانی كەشوهەوا...پەیمانگەی ئینتەرپرایز پارەیەكی زۆری تەرخانكردووە بۆ زانا، سیاسەتمەدارو ئابووریناسەكان تا وتار دژ بە راپۆرتەكەی نەتەوە یەكگرتووەدا بنووسن و لە"گۆڤارە سەربەخۆكان"بڵاوی بكەنەوە....ئەم هەوڵە لە بەرژەوەندی"هاوپەیمانییەكی بكوژ"ی زلهێزە...جاران لی رایموند(جێگری سەرۆكی پەیمانگەی ئینتەرپرایز)بەڕێوبەری كۆمپانیای نەوت(ExxonMob)بوو. هەروا پەمانگەكەی رۆبن شانبەشانی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا لە كۆبوونەكەی(براتسلاڤا)ساڵی2000بەشداری كرد! لەم كۆبوونەوەیە بڕیاردرا بۆ پێشێلكردنی رێككەوتنەكەی هیلسنكی بۆ(پێكەوەكاركردن و ئاسایشی ئۆروپا). ئیمزاكەرانی ئەم رێككەوتننامەیە(ئەمریكا و زۆربەی وڵاتانی ئۆروپا)بە ئەركی خۆیان زانیوە ((لە داهاتودا هەرگیز نابێ رێ بدرێ بە بەكارهێنانی توندوتیژی بۆ گۆڕینی سنوورەكانی دەوڵەتانی ئۆروپا.)) مایكل رۆبن باسی یاسا و عەداڵەت دەكات، بەڵام ئایا دەزانێ ماوەی پتر لە 20 ساڵە زیندانی سیاسی و رۆژنامەنووس مۆمیا ئەبو جەمال(سەر بە رێكخراوی پڵنگی رەش) بەناهەق زیندانی كراوەو لەوانەیە لە هەر كاتێك لەسێدارەی بدەن، بەڵام سەرەڕای ناڕەزایەتییە جیهانییەكان، هێشتا هەر ئازاد نەكراوە. لە وڵاتە"ئازادەكەی برادەرە بێلایەنەكەمان"مافی مانگرتنیش لە كرێكاران قەدەغە دەكرێ! شایانی باسە پەیمانگەی ئینتەرپرایز لە1943دامەزراوە وەك دەزگایەكی تایبەت بە لێكۆڵینەوە بۆ بەرگی لە سیستێمی سەرمایەداری و رەفتاری كۆمپانییە گەورەكان و بەرژەوەندیەكانیان، بەڵام پاشان بواری خوازراوی بەرفراوانتر بوو.
ئایا كوردستانی عیراق هاوپەیمانێكی باشە؟

ئەوە ناوی ئەو راپۆرتەیە كە لەلایەن ئینتەرپرایز لە 13ی ئاب/2008بڵاوكراوەتەوەو نووسەرەكەی(مایكل رۆبن)ەو تێدا بە تووندی رەخنە لە پارتی و یەكێتی دەگرێ و هەندێ نهێنی ئابرووچووانەو مەترسیدار دەردەخات. لەو راپۆرتە(پارتی كرێكارانی كوردستان)بە تیرۆریست ناودەبات و دەنووسن”تیرۆرستییەكەی دۆزی نەتەوەی كورد پیس دەكات… هەردوو حزبەكە بە بەمامەڵەكردنیان لەگەل ئیران، خیانەتیان لە متمانەی ئەمریكا كرد”…و زۆر شتی تر.
ئینتەرپڕایز لە13ی ئاب/2008
جاش و موستەشارە كوردەكانی ئینتەرپرایز!
زۆرێك لە رۆژنامە، گۆڤارو كەناڵی تەلەفزیونی بەشێوەیەك باسی پەیمانگەی ئینتەرپرایز و مایكل رۆبن دەكەن، وەك بڵێی رێكخراوی كۆمەڵگەی مەدەنی و كەسایەتی بێلایەنن و كارەكەیان تەنها ئەوەیە بەشێوەیەكی مەدەنی و ئاشتیخوازانە كاردەكەن. ئەمە درۆیەكی شاخدارو مەترسیدارە، گاڵتەكردنە بە خوێنەر و خەڵكی كوردستان، چونكە:
1- كارل روف یەكێكە لە سەرانی ئەو پەیمانگەیە و هاوكات یەكێك بوو لە گەورە موستەشارەكانی جۆرج بوش و نزیكە لە زانكۆی (بۆب جۆنس) لە ساوت كارۆلینا(سەنترێكی راستڕەوە توندڕەوەكان)ەو هەر خۆیشی سەرپەرشتی هەڵبژاردنی (بوش)ی كردووە. كارمەندانی ئەم پەیمانگە”سەربەخۆیە” وەك مایكل لادین و (جاشوا میرۆفیك) پێكەوە لەگەل هەڵۆ كۆنەپارێزەكان وەك جیمس ولسی(سەرۆكی رابردووی هەواڵگری ئەمریكا)، جاك كامب(كاندیدی حزبی كۆمارییەكان بۆ سەرۆكایەتی ئەمریكا1996 و یاریدەری وەزیری بەرگری بۆ سیاسەتی ئاسایشی نیودەوڵەتی)كاردەكەن، واتە”دەستی شاراوە”ی وەزارەتی دەرەوەو بەرژەوەندییە ئابوورییەكانی ئەمریكان. یەكێك لە گەورە لێكۆڵەری ئەو پەیمانگە”بێلایەن و زانستی و ناحكومییە”ناوی (جۆن بولتن)ە كە بالیوزی ئەمریكا بوو لە نەتەوە یەكگرتووەكان. ئەم”ئەستێرە بێلایەنە” لە 29/8/2010بانگەوازی بۆ بۆردومانكردنی بنكەكانی پیتاندی ئەتۆمی ئیرانی كرد. ئەم كامەندەی سەر بە رێكخراوێكی”ngo”ە لە وتارێكیدا لە رۆژنامەی ووڵ ستریت ساڵی 1997نووسیویەتی(ئەو پەیماننامە نیودەوڵەتییانە كە ئەمریكا مۆری دەكات یاساگەلێك نین رێزیان لێ بگیرێت، بەڵام وەك پێویستییەكی سیاسی زیانی نییە لەگەل گۆڕانی بارودۆخ لێی پاشگەز ببینەوە).
كۆنەپارێزە نوێكان بەیەكچاو تەماشای نازیەت، شوعییەت و بزووتنەوە ئیسلامیەكان دەكەن، ئێستا ئیتر منیش سەیرم نایەت لەوەی كە (رەش-بیران)، هەندێ گۆڤار لە هەرێم وەك سەگی هار هەمان ئەم كارە ئەنجامدەدەن.

ئاژاوەی داهێنەرانە!
ئەمە تیئۆری گەورە فەیلەسوفی كۆنەپارێزە راستڕەوەكانە(لیڤی شتراوس)ە كە كۆنەپارێزە راستڕەوی ئەمریكا كاری پێدەكەن. ناواخنەكەیشی ئەمەیە: جەماوەر لەناو هەرانانەوە غەرق بكەن تا نوخبە بتوانێ جێگیربوونی بارودۆخەكەی دابین بكات). لە ئەمریكا شتراوسییەكان ناسراون و گۆڤاری(كۆمینتەری)دەردەكەن. پرۆفیسۆر نۆرمان پۆتهۆراس سەرپەرشتی دەكات و بە گرنگترین بەرهەمی كۆنەپارێزەرە نوێكانە.

مافیای چەك و ئەتۆم لەسەرووی یاسان!
لە وڵاتی(ئازای سەرمایەی دارایی، كۆمپانیای بانناسیونال وجەنگ و هەژاری) بە گوێرەی راپۆرتی لیژنەی چاودێریكردنی ئەتۆم، لە 23/3/2011ئاشكرای كرد كە ئەركی راگەیاندنی هەڵەی كەرەستە و”لەكاركەوتن” كە لەوانەیە رووداوی كارەساتئامێزیان لێ بكەوێتەوە لە زیاتر لە یەك لەسەر سێی حاڵەتەكان، پشتگوێ خراون).
حكومەتە مەدەنی و دیموكراسیەكەی”بەڕێز”رۆبن تەنها لە ساڵی2008دا وەك پەیمانگەی تۆژینەوەی ئاشتی جیهانی بڵاویكردووە، بودجەیەكی خەیاڵی بۆ جەنگ تەرخان كردووە(1.464 بلیون دۆلار)!. ئێستا ئۆباما درێژە بە كارو ئەركەكانی سەرۆكەكانی پێشتری دەداو پشتیوانی لەو دیكتاتۆرانە دەكات كە لە سەدام یان ئەحمەدی نەژاد كەمتر نین، بۆ نموونە بە بڕی 60ملیارد دۆلار 84 فرۆكەی جەنگی(ف.15)، 70هیلیكۆپتەر لە جۆری ئەپاچی، بە سعودیەی عەرەبی دەفرۆشێت. بەڵام ئاشكرایە ئاشتییەكەی(ئینتەرپرایز) شێوەی تری هەیە، بۆ نموونە لە ووڵ ستریت جۆرنال نووسراوە: تەنها بە پڕچەككردنی سعودیەی عەرەبی بە فرۆكەی جەنگی، كار بۆ نزیكەی 77هەزار كەس لە كۆمپانیای بۆینگ دابین دەبێت. ئۆباما ئێستا خەریكە زەمینە بۆ بازرگانی بە سیستێمی(تات) خۆشدەكات. راكێتەكانی ئەم سیستێمە دەگاتە دەرەوری و بەرزی ئەتمۆسفێری زەمین. ئیمارات بە بڕی 7ملیارد دۆلار نموونەیەكی هاوشێوەی ئەو سیستێمە كرێوە لەگەل 147راكێت.

وا باشە رۆبن لەبری ئەوەی درووشمی”عەدالەتی كۆمەڵایەتی و ئازادی” بەخەڵكی كوردستان بفرۆشێ، وا باشە خۆی و پەیمانگە”زانستی و بێلایەنەكەی” خەریكی گەندەڵی بۆرسەی ووڵ ستریت و لابردنی قەرزی بانقەكان لەسەر ملیونان هاوڵاتی ئەمریكا ببێت و وەك كەسێكی”ئازادیخواز”بە بەڵگەوە بیسەلمێنێ كە تەرخانكردنی پتر لە یەك بلیون دۆلار بۆ وەزارەتی بەرگری، باشتر وایە بۆ ئاشتی تەرخانی بكەن و بەمە خۆشەویستی گەلانی دنیا دابیندەكەن! وەك هاوڵاتییەكیش تكا لە برادەرە دژ بە گەندەڵییەكانی دەكەم، بەڵكو نەختێ مەشوەرەت بە”سەرۆكی مێژوویی”وڵاتەكەی بدەن بۆ خزمەتكردنی خانەشینەكانیان و خزمەتگوزاری تەندرووستی بۆ هەژاران و بێكار و لانەوازەكانیان باش بكەن نەك بە گوێرەی بەرنامەی(Medicaid) كەمی بكەنەوە!، ئاخر باش نییە 23ملیون ئەمریكی بە بێ بیمەی تەندرووستی بژین: ئەمە بۆ ئاشتی جیهانی خراپە و پێشێلكردنی جاڕنامەی مافی مرۆڤە! هەروا(باج)یش كەم بكەنەوەو كرێی كار زیادبكەن تا هەموو ئەمریكا لەسەر قەرز نەژێن و تۆزێك كەرامەت بۆ هاوڵاتییەكانیان دابین بكەن!
ئێمە خۆمان ئەقڵ و توانامان هەیە بۆ خەباتكردن لە پێناو عەدالەتی كومەڵایەتی كە حكومەتەكەی ئەو بە ئاگر و ئاسن لە دژیدا رادەوەستێ، وەك نزیكترین مێژووی ئەمریكای لاتین و دژایەتیكردنیان بۆ شوعییەت پێماندەڵێن!
ئەوە چارەنووسی ئەو رەشبیرە جاش قەڵەمانەیە كە خۆیان بۆ ملكەچی و جاشایەتی و خۆفرۆشتن بە ئەم یا ئەولایەن تەرخانكردووەو بەردەوام خۆیان وەك كەسانی دڵسۆزی”بێلایەن”و دژ بە گەندڵی و دڵسۆزی عەدالەتی كۆمەڵایەتی بە هەژاران دەفرۆشن و لەراستیدا ئەجندای كۆنەپەرەستی و تاوان جێبەجێ دەكەن…
ئێوە سەری ئازادی دەبڕن!
ئێوە جامبازی بە عەدالەتی كۆمەڵایەتییەوە دەكەن!
بەرەی هەژارەكان و ئاواتەكانیان و دژایەتی كەندەڵی لەشوێنێكی ترەو لەو شوێنە دەست پێدەكاتەوە كاتێ دوژمنەكانیان دەناسنەوەو بە خۆیان داخوازییەكان رادەگەینن و پێشكەش دەكەن. داخوازییە رەواكانی ستەمدیدەكان لەبەرچاون، گرنگ ئەوەیە نەهێڵین یاری بە ئازار و نەگبەتییە رۆژانەكانمان و بە قوربانیان بكرێ…

تێبینی: كۆسا نۆسترا رێكخراوێكی تاوانبارییە لە ئەمریكا و خۆیان بەشێوەی مافیەكانی سیسیلیا رێكخستووە.

ئایا دامەزراندنی راگەیاندكارانی سوور پێویستە؟!

ئەمە نامەیەكە بۆ ئەو رۆژنامەنووسانە كە خۆیان بە كەسانی چەپ دەزانن و بە هەموو شێوەیەك هەوڵدەدەن پێگەكەی لەناو كۆمەڵگە بەهێزبكەن لە سەردەمێكدا كە راگەیاندنی ئیمپریالییستی دنیای سەرمایەداری و پەلوپۆكانی هاوشانی(سوپای ناتۆ، صندوقی دراوی جیهانی، دەزگا سیخوڕیەكان، دادگای نیودەوڵەتی، بانقی جیهانی، G7، G20، شانەكانی بیركردن-Think tank) هەنگاودەنێن و بە وردترین شێوە خۆیان رێكخستووە.
بۆ نموونە: زانیاری بە هاوڵاتیان نادرێت لەبارەی (كودەتا نەرم)ەكەی بەرازیل، هیرشكردن بۆ فەنزەویلا، بەرەی چەپ لە توكیا، پیلانگێڕی ئەمریكا دژی ئۆكرانیا و قەدەغەكردنی حزبی شوعی لە چەند وڵاتێك، بارودۆخی زیندانەكانی ئەمریكا، یەكگرتنی چەپ لە سپانیا، جەنگی ئەمپریالیستی لەوڵاتانی ئەفریقا و زیانیان بە ژینگە و هەزاران رووداوی رۆژانەی جۆراوجۆری جیهانی كە راستەوخۆی كاریگەریان لەسەر ژیانی ئێمە هەیە. ئەوەی لە كەناڵەكانی تەەلەفزیون بڵاودەكرێنەوە لە ئاژانسە سەرمایەدارەكان وەردەگرن و تەنانەت ئەو كەناڵانە كە پەیامنێریان لە هەندی وڵات هەیە، زانیاری لەبارەی موقاوەمەت، خەباتی شوعی و چەپەكان بە هاوڵاتیان نادەن.

ئەی ئێمە؟
پەرتەواز، كەمكردن لە بایەخ و رۆڵی یەكتر، ناڕۆشنی لە هەڵویستەكان و لە ئەنجامدا نەیارەكانمان سوودیان لەم لاوازییە وەرگرتووە.
ئێمەش ئەتوانین بەرێگای جۆربەجۆر هەوڵ بدەین بۆ ئەوەی توانامان چڕبكەینەوە بۆ دامەزراندنی(ناوەندی راگەیاندنی سوور، رۆژنامەنووسانی سوور، هەواڵنێرانی سوور، راگەیاندكارانی سوور)ی هاوبەش لەبواری راگەیاندنی ئەلكترۆنی، كاغەز، رادیو، تەلەفزیون، هەوالً و راپۆرت و
ئامانجی ئێمە پێكەوە بریتی بێت لە شكاندنی تیرۆری ئەنتی كۆمونیزم و هێرشی بەرفراوانی سەرمایەدارانی جیهان و ناوخۆ لە دژی(مافە چینایەتییەكانمان و گەوجاندنی جەماوەر و درۆكردن و پۆشینی تاوانی جەنگە ئیمپریالیستییەكانیان و ملیتاریزەكردنی ژیان لەسەرزمین و تێكدانی ژینگە).
ئەم نووسینە هەنگاوی یەكەمە و هیوادارم هەر راگەیاندكارێك لەلای خۆیەوە بە پێشنیار و رەخنە و بۆچوونی ئەرێنی هەوڵ بۆ قووڵكردن و بەهێزكردنی ئەم پێشنیارە بكات.

(رەش-بیرەكانی) كۆسا نۆسترا لە كوردستان!
(پەیمانگەی ئینتەرپرایزی ئەمریكی و مایكل روبن وەك نموونە)
لەبەر ئەوەی زۆر كەس هەیە خۆیان لە مرۆڤی ئۆروپی و ئەمریكی، كەمتر دەزانن، بۆیە دەبینین حزب و رێكخراو وكەسانی گەندەڵ و تاوانباری ئەو وڵاتانە وەك ئازادیخواز و لایەنگری داپەروەری بە خەڵكی نەگبەتی وڵاتەكەم دەفرۆشنەوە و مایكل رۆبن و پەیمانگەی ئینترپرایزی ئەمریكی نموونەیەكیانە. ئایا پەیمانگەی ئەنتەرپرایز كێن و چیان كردووەو چی دەكەن؟
وتارەكەی مایكل رۆبن بۆ خەڵك خوێنرایەوە
لە وتارەكەی ناوبراو بۆ خۆپیشاندەرانی ئازادیخوازی سلیمانی، هاتووە(ئەمریكا پێویستە لە دەسەڵاتدارانی ئێوە زۆر توڕە بن….ئێمە ئەمەمان كرد بۆ دەستەبەركردنی حوكمی یاسا و دادپەروەری).
لەبەر ئەوەی رۆبن پێیوایە ئێمە بێئاگاین لە ناعەداڵەتی، هەژاری و گەندەڵی و لانەوازی و قەرزاری هاوڵاتییەكانی ئەمریكا، بۆیە هاتووە وەك رزگاركەرێك قسەمان بۆ دەكات. حكومەتی ئەمریكی و پەیمانگەی ئینترپرایز بەهۆی چەندین جەنگ و پشتیوانیكردنی حكومەت و رێكخراوە تیرۆریست و دیكتاتۆرییەكان و پێشێلكردنی جاڕنامەی نەتەوە یەكگرتووە، بە گەندەڵی و تاوان، تاوانبارن و پێشی هەموو شتێك خیانەت لە پەیامەكەی ئیبراهیم لینكۆلن دەكەن! رۆبن و پەیكانگەكەی دەبێ بە زووترین كات بۆ بەردەم دادگا راپێچ بكرێن!
گەندەڵی و تاوانكاری پەیمانگەی ئینتەرپڕایزی ئەمریكی
هێشتا راپۆرتەكەی كەشوهەوای جیهانی سەر بە نەتەوە یەكگرتووەكان بڵاونەكرابووەوە، لۆبی پیشەسازی بڕە پارەیان تەرخان كرد بۆ لێكۆڵەران تا راپۆرتی نابراو بە هەڵە بخەنەوە. وەك(گاردیان) ئیمڕۆ لە كۆتایی دیداری پسپۆڕان لە پاریس بڵاویكرەوە>پەیمانگەی كۆنەپارێزی ئەمریكی(ئینتەرپڕایز) 10هەزار دۆلار و نرخی هاتووچوو بە هەر زانایەك دەدەن بۆ بەرگرتن بە راپۆرتی نابراو< لە درێژەی وتارەكە هاتووە: ئینتەرپڕایز یەكێكە لە(تینك تانك)ە كاریگەرەكانی كۆنەپارێزە نوێكانە كە رۆڵی سەرەكی بینیوە لە جەنگی عیراق.... كۆمپانیای نەوتی(ExxonMobl) سپۆنسەری ئەم پەیمانكەیە و بۆ ئەو مەبەستە 1،6ملیون دۆلاریان بۆ خەرجكردووە. قسەكەرێكی كۆمپانیاكە وتی كۆمپانیاكەمان ساڵانە 1% لە داهاتە گشتییەكەی بۆ ئینتەرپەڕایز تەرخان دەكات. ئەم پەیمانگەیە پەیوەندی نزیك لەگەل ئیدارەی بوش هەیەو زیاتر لە20كارمەندی، جاران وەك راوێژكار لە حكومەتی بوش كاریان كردووە. زانایان لە راپۆرتەكەی پاریس هیچ گومانێكیان نەهێشت لەوەی كە مرۆڤ هۆی گۆِانكارییەكانی كەشوهەوای سەرزەمینە...سووتەمەی وەك خەڵوزو نەوت لەو پەرەسەندنە بەرپرسیارە. مرۆڤایەتی هەڕەشەی رەشەبای زەبلاح و بەرزبوونی ئاستی دەریا و قۆناغی وشكایی لێدەكرێ. مایكل خۆی بە قسەكەری خەڵك دەزانێ!

بین ستیوارد(چالاكوانێكی رێكخراوی ژینگەپارێزی گرین پیس)بە توندی رەخنەی لە ئینتەرپرایز گرت و وتی: ئینتەرپەرایز لە فابریكێكی هزر زیاترەو كرێگرتەن و وەك رۆشنبیر، كۆسا نۆسترای حكومەتی بوشن. ئەمانە نوێنەری كۆشكی سپین لە بواری حاشاكردن لە گۆڕانی ژینگە….ئەوانە لەئاستی زانست و رەوشت دۆڕاندیان و ئەوەی دەیانەوێت بریتیە لە جانتای پڕ لە پارە.
ئایا مایكل رۆبن و برادەرو دۆستە كوردە رەشبیر و بەرپرسی هەندێ رۆژنامە و گۆڤارە كۆسا نۆسترای كۆنەپارێزە راستڕەوەكانی ئەمریكا نین لە كوردستان؟!
تۆماس پانی لە2/2/2007لە وتارێك بەناو(هاوپەیمانیەكی بكوژ)دەنووسێ: لە لێكۆڵینەوەكەی ئەنجومەنی كەشووهەوای(UN) كە ئیمڕۆ لە دنیا هەڵای نایەوە، هاتووە: (بەڕوونی دەركەوتووە كە مرۆڤ بەرپرسە لەبەرامبەر گۆڕانی كەشوهەوا…پەیمانگەی ئینتەرپرایز پارەیەكی زۆری تەرخانكردووە بۆ زانا، سیاسەتمەدارو ئابووریناسەكان تا وتار دژ بە راپۆرتەكەی نەتەوە یەكگرتووەدا بنووسن و لە”گۆڤارە سەربەخۆكان”بڵاوی بكەنەوە….ئەم هەوڵە لە بەرژەوەندی”هاوپەیمانییەكی بكوژ”ی زلهێزە…جاران لی رایموند(جێگری سەرۆكی پەیمانگەی ئینتەرپرایز)بەڕێوبەری كۆمپانیای نەوت(ExxonMob)بوو.
هەروا پەمانگەكەی رۆبن شانبەشانی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا لە كۆبوونەكەی(براتسلاڤا)ساڵی2000بەشداری كرد!
لەم كۆبوونەوەیە بڕیاردرا بۆ پێشێلكردنی رێككەوتنەكەی هیلسنكی بۆ(پێكەوەكاركردن و ئاسایشی ئۆروپا). ئیمزاكەرانی ئەم رێككەوتننامەیە(ئەمریكا و زۆربەی وڵاتانی ئۆروپا)بە ئەركی خۆیان زانیوە ((لە داهاتودا هەرگیز نابێ رێ بدرێ بە بەكارهێنانی توندوتیژی بۆ گۆڕینی سنوورەكانی دەوڵەتانی ئۆروپا.))
مایكل رۆبن باسی یاسا و عەداڵەت دەكات، بەڵام ئایا دەزانێ ماوەی پتر لە 20 ساڵە زیندانی سیاسی و رۆژنامەنووس مۆمیا ئەبو جەمال(سەر بە رێكخراوی پڵنگی رەش) بەناهەق زیندانی كراوەو لەوانەیە لە هەر كاتێك لەسێدارەی بدەن، بەڵام سەرەڕای ناڕەزایەتییە جیهانییەكان، هێشتا هەر ئازاد نەكراوە. لە وڵاتە”ئازادەكەی برادەرە بێلایەنەكەمان”مافی مانگرتنیش لە كرێكاران قەدەغە دەكرێ!
شایانی باسە پەیمانگەی ئینتەرپرایز لە1943دامەزراوە وەك دەزگایەكی تایبەت بە لێكۆڵینەوە بۆ بەرگی لە سیستێمی سەرمایەداری و رەفتاری كۆمپانییە گەورەكان و بەرژەوەندیەكانیان، بەڵام پاشان بواری خوازراوی بەرفراوانتر بوو.

ئایا كوردستانی عیراق هاوپەیمانێكی باشە؟

ئەوە ناوی ئەو راپۆرتەیە كە لەلایەن ئینتەرپرایز لە 13ی ئاب/2008بڵاوكراوەتەوەو نووسەرەكەی(مایكل رۆبن)ەو تێدا بە تووندی رەخنە لە پارتی و یەكێتی دەگرێ و هەندێ نهێنی ئابرووچووانەو مەترسیدار دەردەخات. لەو راپۆرتە(پارتی كرێكارانی كوردستان)بە تیرۆریست ناودەبات و دەنووسن”تیرۆرستییەكەی دۆزی نەتەوەی كورد پیس دەكات… هەردوو حزبەكە بە بەمامەڵەكردنیان لەگەل ئیران، خیانەتیان لە متمانەی ئەمریكا كرد”…و زۆر شتی تر.

ئینتەرپڕایز لە13ی ئاب/2008
جاش و موستەشارە كوردەكانی ئینتەرپرایز!
زۆرێك لە رۆژنامە، گۆڤارو كەناڵی تەلەفزیونی بەشێوەیەك باسی پەیمانگەی ئینتەرپرایز و مایكل رۆبن دەكەن، وەك بڵێی رێكخراوی كۆمەڵگەی مەدەنی و كەسایەتی بێلایەنن و كارەكەیان تەنها ئەوەیە بەشێوەیەكی مەدەنی و ئاشتیخوازانە كاردەكەن. ئەمە درۆیەكی شاخدارو مەترسیدارە، گاڵتەكردنە بە خوێنەر و خەڵكی كوردستان، چونكە:
1- كارل روف یەكێكە لە سەرانی ئەو پەیمانگەیە و هاوكات یەكێك بوو لە گەورە موستەشارەكانی جۆرج بوش و نزیكە لە زانكۆی (بۆب جۆنس) لە ساوت كارۆلینا(سەنترێكی راستڕەوە توندڕەوەكان)ەو هەر خۆیشی سەرپەرشتی هەڵبژاردنی (بوش)ی كردووە. كارمەندانی ئەم پەیمانگە”سەربەخۆیە” وەك مایكل لادین و (جاشوا میرۆفیك) پێكەوە لەگەل هەڵۆ كۆنەپارێزەكان وەك جیمس ولسی(سەرۆكی رابردووی هەواڵگری ئەمریكا)، جاك كامب(كاندیدی حزبی كۆمارییەكان بۆ سەرۆكایەتی ئەمریكا1996 و یاریدەری وەزیری بەرگری بۆ سیاسەتی ئاسایشی نیودەوڵەتی)كاردەكەن، واتە”دەستی شاراوە”ی وەزارەتی دەرەوەو بەرژەوەندییە ئابوورییەكانی ئەمریكان. یەكێك لە گەورە لێكۆڵەری ئەو پەیمانگە”بێلایەن و زانستی و ناحكومییە”ناوی (جۆن بولتن)ە كە بالیوزی ئەمریكا بوو لە نەتەوە یەكگرتووەكان. ئەم”ئەستێرە بێلایەنە” لە 29/8/2010بانگەوازی بۆ بۆردومانكردنی بنكەكانی پیتاندی ئەتۆمی ئیرانی كرد. ئەم كامەندەی سەر بە رێكخراوێكی”ngo”ە لە وتارێكیدا لە رۆژنامەی ووڵ ستریت ساڵی 1997نووسیویەتی(ئەو پەیماننامە نیودەوڵەتییانە كە ئەمریكا مۆری دەكات یاساگەلێك نین رێزیان لێ بگیرێت، بەڵام وەك پێویستییەكی سیاسی زیانی نییە لەگەل گۆڕانی بارودۆخ لێی پاشگەز ببینەوە).
كۆنەپارێزە نوێكان بەیەكچاو تەماشای نازیەت، شوعییەت و بزووتنەوە ئیسلامیەكان دەكەن، ئێستا ئیتر منیش سەیرم نایەت لەوەی كە (رەش-بیران)، هەندێ گۆڤار لە هەرێم وەك سەگی هار هەمان ئەم كارە ئەنجامدەدەن.

ئێوە سەری ئازادی دەبڕن!
ئێوە جامبازی بە عەدالەتی كۆمەڵایەتییەوە دەكەن!
بەرەی هەژارەكان و ئاواتەكانیان و دژایەتی كەندەڵی لەشوێنێكی ترەو لەو شوێنە دەست پێدەكاتەوە كاتێ دوژمنەكانیان دەناسنەوەو بە خۆیان داخوازییەكان رادەگەینن و پێشكەش دەكەن. داخوازییە رەواكانی ستەمدیدەكان لەبەرچاون، گرنگ ئەوەیە نەهێڵین یاری بە ئازار و نەگبەتییە رۆژانەكانمان و بە قوربانیان بكرێ…

تێبینی: كۆسا نۆسترا رێكخراوێكی تاوانبارییە لە ئەمریكا و خۆیان بەشێوەی مافیەكانی سیسیلیا رێكخستووە.

تاوانەكانی حكومەتی ئەمریكا پاش 1945 تا ئێستا(بە كورتكراوی)
یەك بە یەكتان درووشم و بەڵێنی گەیاندنی راستی بە بینەرانتان داوە، بەڵام بۆ جارێكیش نەمانبینی و نەمانبیست رەخنەیەك ئاراستەی سیاسەتی ئیمپریالیزمی ئەمریكی و هاوپەیمانەكانی بكەن. بێدەنگی ئێوە لە تاوانەكانی حكومەتی ئەمریكا تەنها لە جەهالەت، دووڕوویی و خۆفرۆشی سەرچاوەی گرتووە: چەتەی قەڵمهەڵگرن. قەڵەهەڵگری. راگەیاندنەكانی ناو خودی ئەمریكا و جیهانی سەرمایەداری سەر بە حكومەتەكانیان نەك ئۆپۆزیتسیونەكانیان زیاد یان كەم رەخنە ئاراستەی حكومەتەكانیان دەكەن، بەڵام ئێوە ئەوەندە بێئاست و كەسایەتین بۆ خاتری چەند دۆلارێكی چڵكن بێدەنگیتان هەڵبژاردووە و تەنانەت كار گەیشتووەتە ئەو رادەیە قونسوولی ئەمریكی بە بەرگریكار لە ئازادی بە خەڵكی كوردستان بناسێنن و زۆرێكتان تەشریف دەبەن بۆ لای”جەنابی عالی”. ئێوە بەم هەڵویست و رەفتارە مافی رەوای بینەران پێشێل دەكەن و بوون بە بەشێك لە ئامێری گەمژادندن و نەزانی و سیخوڕی و چەتەیی و شەرەفی قەڵەمتان خستوەتە ژێرپێی سیستێمی تاوان و تیرۆر و چەوسانەوە لە جیهان.
لێرە ئەم زانیاریانە بڵاودەكەمەوە بەو هیوایە بۆ جارێكیش بێت، ئەم زانیاریانە(ئێستا هەموویان دەڵێن ئەیانزانین)بگەیەنن بە رای گشتی!
– ئەڵمانیا1945: موخابەراتی ئەمریكی(CIC) لە پسپۆرانی پۆلیسی نازی و چاشەكانی سوپایەك دادەمەزرێنن لە 35 هەزار كەس لە دژی یەكێتی سوڤێت و بەشی هەواڵگری نازی(Fremde Heere Ost) وەك0رێكخراوی(Gehlen) و بە یارمەتیان كاری تێكدەرانە و نائارامی لە رۆژهەلاتی ئۆروپا ئەنجامدەدا. لە پاشاندا لە رێكخراوی(كێلین) دەزگای هەواڵگری ئەڵمانی(BND) دادەمەزرێنن. یەكێك لە كارمەندان و پسپۆری- گستاپۆ كە لەلایەن موخابەراتی ئەمریكا وەرگیرا و لە دەستگیركردن پارێزرا ناوی(كلاوس باربی-klaus Barbie-) كە لە شاری لیۆنی فەرەنساوە دیپۆرتكردنی جووە فەرەنسییەكانی بۆ ئۆردوگای لەناوبردن رێكدەخست. (باربی) لە 1951 لەلایەن(cia)وە بەناوی(كلاوس ئەڵتمان)رەوانەی پۆلیڤیا كرا و لەوێوەوە كۆماندۆی تیرۆركردنی سیاسەتمەدار و سەندیكاییە چەپەكان لە وڵاتانی ئەمریكای لاتین بەرێوەدەبرد.
– چین(1945-1949): لە جەنگی ناخۆی چین، لە دژی كۆمونیستەكان، پشتیوانی لە (شین كای شیك) دەكەن ولێرەش سەربازە دیلەكانی یابان كە پاش ژێركەوتنی وڵاتەكەیان لە جەنگی جیهانی دووهەم، بەكاردەهێنن.
– فلیپین(1945-1953): لە دژی حكومەتی چەپگەرای(Huks) و خەڵتانی خوێن كرا و پاشان چەتەكانی لە وڵاتەكە دامەزراند و (فیردیناند ماركۆس)یان كرد بە(پیاوە بەهێزەكە).
– ئیتالیا1947-1948): (cia) هێزەكانی مافیا و گروپە تیرۆریستە راستڕەوەكان لە دژی كۆمونیست و سۆسیالیستەكان چەكداردەكات. بۆ ئەم مەبەستە پسپۆرەكانی چەتەكاری لە ئەمریكاوە رەوانەی ئیتالیا دەكەن.
– یونان(1949-1949): ئەمریكا پێكەوە لەگەل سوپای بەریتانیا لە(جەنگی ناوخۆی یونان) كاردەكەن بۆ شكاندنی بزووتنەوەی موقامەتی ئەنتی فاشستی كە لە دژی ئەڵمانە داگیركەرەكان خەباتیان دەكرد. موخابەراتی ئەمریكی دەزگای بەدناوی(KYP)لەم وڵاتە دادەمەزرێنێت.
– 1950(ئەمریكا): ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتمانی(NSC) بەناوی فایلی(68) ستراتیژی تازە دادەرێژێت و یەك ملیون سەرباز لە 675بنكەی سەربازی لە جیهان تەرخاندەكات. ئەم هێزە تا 1975دەستوەردانی سەربازی لە 215ئەنجام دەدەن.
– پۆرتۆریكۆ(1950): كۆماندۆیەكی ئەمریكا راپەڕینێك بۆ سەربەخۆیی نیشتمانی لەناودەبەن.
– كۆریا(1950-1953): ئەمریكا لە كێشەی كۆریا لەشكركێشی دەكات و پشتیوانی لە حكومەتی كۆریای باشوور دەكات و لە نەتەوە یكگرتووەكانپشتیوانی بۆ دابیندەكات. فرۆكەوازنی ئەمریكا 12000بنكە و دەزگا لە كۆریای باكوور وێراندەكات و نزیكەی 2 ملیون مرۆڤ دەكوژن و 500هەزار كەس لە كۆریای باشوور كیانلەدەستدەدەن.
– ئێران(1953): حكومەتی هەڵبژردراوی موصەدەقە لە 1951، نەوتی كۆمپانیای(ئەنگلۆ-ئێران) خۆماڵیدەكات. پاش دوو هەفتە لە هەڵبژاردنەكە، هێزێكی سەربازی مەشقپێكراو لەلایەن (cia) كودەتادەكەن و ئەمریكا شای ئێران دەكات بە حاكمی وڵاتەكە و هێزە شوعی و دیموكراتەكان كۆمەڵكوژی و زیندان دەكەنز
– گواتیمالا(1954): ئەمریكا كودەتایەك دژ بە حكومەتی(ئاربێنز) رێكدەخات. ئەم حكومەتە ویستی چاكسازی كشتوكاڵی بكات و كۆمپانیای ئەمریكی(United Fruit ) خۆماڵی بكات. پاش سەركەوتنی ئەم كودەتایە، حكومەتە دیكتاتۆری سەربازییەكەی 140 هەزار هیندیە سوورەكانی كوشت یان بێسەروشوێن كرد.
– میسر(1956): ئەمریكا هەوڵیدا بۆ نائارامی لە میصر كە جەمال عەبدولناسر یەكێك لە سەرۆكەكانی حكومەتە بێلایەنەكان بوو. عەبدولناسر (قناە سویس)ی خۆماڵیكرد، بۆیە ئەمریكا پێكەوە لەگەل بەریتایا و ئیسرائیل جەنگیان لەدژی میصر بەرپاكار و بەناوی(جەنگی سویس) نێوبانگی دەركرد.
– لوبنان(1958): 14 هەزار سەربازی ئەمریكی وڵاتەكە داگیردەكەن.
– كوبا(1961): لە 1/1/1959 كاسترۆ سەركەوتنی شۆڕش بەسەر حكومەتی دیكتاتۆری سەربازی پاتیستا راگەیاند.كاتێ‌ شۆرشش بەڵێنەكانی بە خۆماڵیكردنی زەمین جێبەدێ كرد، ئەمریكا بڕیاری ئابلۆقەدانی كوبای راگەیاندو كاری سەربازی بۆ تێكدانی وڵاتەكە جێبەجێكرد. لە 1960 ئەمریكا دەستیكرد بە بۆردومانكردنی پاپۆڕی فەرەنسی(Coubre) وتی و لە ئەنجامدا 81 كەس كوژرا و 300كەس برینداربوون. لە 1961 موخابەراتی ئەمریكی بە پشتیوانی دارایی سەرمایەدارەكانی كۆمپانیای(یونایتد فروتی)لە گواتیمالاوە سوپای چەتەكان پێكهێنا و دوورگەی بەرازی سەر بە كوبایان داگیركرد و راستەوخۆ سیستێمی موشەكی دژی ئاسمانی كوبایان بۆردومانكرد و هێشتا ئابلۆقەكەی درێژەی هەیە.
– كۆنگۆ/ زائیر(1961): چەتەكانی cia سەرۆك (لۆمەمبا)ی ئەنتی ئەمپریالیستیان تیرۆركرد. چەتەكان دەسەڵاتیان بەدەستەوە گرتز
– لاوس(1962): سەرەڕای ئەوەی رێككەوتننامەی ژنێف بوونی سوبای بیانی لە وڵاتی لاوس قەدەغە دەكات، بەڵام ئەمریكا هێزێكی سەربازی نهێنی”Us- Armee Clandestine” پێكدەهێنێت كە هێرشیان بۆ (ڤێتنام)یشیان كرد. ئەم سوپایە لە 35هەزار چەتە پێكهات كە خەڵكی چیانشینی چاندنی مادە هۆشبەرەكانن و خەرجی سوپاكە لە پارەی بازرگانی بەم مادەیە دابینكرا.
– ڤێتنام(1963-1975): ئەم وڵاتەش داگیركرد و لە ئەنجامدا 3 ملیون ڤێتنامی تیرۆردەكەن، نیو ملیون كەمئەندام و 900هەزار منداڵ بێ دایك وباوك، بەڵام لەدواییدا بەسەرشۆڕی شاربەدەر كرا.
– ئەفریقیای باشوور(1963-1990):
Cia بە فڕۆكەی زانیاری پشتیوانی لە حكومەتی ئەپارتەهایدی(رەگەزپەرەست) و خەباتگێرانیان حزبی شوعی ئەفریقای باشوور تیرۆركرد. 120 هەزار ئەندامی(ANC) تیرۆركران و (نیلسۆن ماندیلا) كە ئەنامی لیژنەی مەركەزی حزبی شوعی بوو، زیندانی كرد.
– بەرازیل(196 -1990) : كاتێ‌ سەرۆكی هەڵبژێردراو(Joao Goulart) بە وریاییەوە دەستی بە ریفۆرمی زەوی كرد و سنوری دانا بۆ بڕی ئەو پارەیە كە بۆ دەرەوەی وڵات بڕوات و كۆمپانیایەك كە شەركی كۆمپانیایەكی بانناسیونالی ئەمریكی(ITT)خۆماڵیكرد، ئەمریكا كودەتایەكی سەربازی رێكخست.
– كۆماری دۆمۆنیكان(1963): لەبەر ئەوەی سەرۆكی هەڵبژێردراو(جوان بوش) دەستی بە چاكسازی كۆمەلایەتی كرد لەلاەین سوپاوە لە دەسەڵات لابرا و، كاتێ خەڵك رژانە سەر شەقام بۆ گەڕاندنەوەی سەرۆكە هەڵبژاردووەكەیان، ئەمریكا 23هەزار سەربازی نارد و راپەڕینەكەی دامەرگاندەوە.
– ئیندنوسیا(1965): لەژی حكومەتی ئەنتی ئیمپریالیستی سوكارنۆ، موخابەراتی ئەمریكی هەستا بە ئامادەكردنی سوپا. كاتێ (بەرەی گەل) كە پشتیوانی لە سوكارنۆ دەكرد، دەسەڵاتی سوپا لاببەن، ئیتر هێرش بۆ خەڵك لەلایەن سوپاوە دەست پێكرد و سەدانهەزار كەس تیرۆركران.
– یونان(1967): پاش چەند هەفتەیەك لە هەڵبژاردن، cia دەستیكرد بە كودەتا دژ بە حكومەتی دیمركراتی پاپانئەندریو بەرپادەكەن و لەماوەی یەك مانك 8هەزار كەس تیرۆركرا و پاشان 7ساڵ لە دەسەڵاتی فاشیستی دەستپێدەكات.
– پۆلیڤیا(1967): cia كاروباری سوپا دژ بە پێشمەرگەكان بەرێوە دەبات و تشی گیڤارا و هاوڕێیەكانی تیرۆردەكەن.
– شیلی(1970-1973): سلڤادۆر ئەلیندی لە هەڵبژاردنی 1970 وەك پاڵێوراوی (بەری گەل) بە زۆرینەی دەنگ بۆ سەرۆكایەتی هەڵبژێردرا. كاتێ‌ وەزیری بەرگری وڵات(رینە شنایدەر) بەرووی داواكاری cia بۆ بەرپاكردنی كودەتا، كۆماندۆیەكی نهێنیان نارد و (رینە)یان تیرۆركرد. هەروا پاش 3 ساڵ لە كاری تێكدەرانە و درووستكردنی نائارامی، پیاوی ئەمریكا (ژەنەرال بینوشیت) كودەتاكەی cia جێبەجێكرد و سەرۆك (ئەلیندی)یان تیرۆركرد. یاریگای سانتیاگۆ كرا بە زیندان بۆ دەیان هەزار شوعی و چەپ و سەندیكایی و لایەنگرانی سەرۆك حكومەتی دیموكرات و یەك بە یەكیان لەلایەن كۆماندۆی كوشتن، تیرۆركران و لەوانە سروودبێژی بەناوبانگ(ڤیكتۆر گارا). وەزیری دەرەوەی ئەمریكا( هنری كیسنجەر) لەبارەی هەڵویستی حكومەتی وتی: (ناكرێت ببینم و رێگەبدەم بەوەی چۆن وڵاتێك دەبێتە ماركسی، تەنها لەبەر ئەوەی خەڵكەكەی كەم ئەقڵن).
– هۆندۆراس(1972): پاش گیركردنی راستەخۆی سوپای ئەمریكا و كودەتای سەربازی لە ساڵی 1972، لە ساڵی 1975و 1978كۆبوونەوەیەك بۆ نووسینی دەستوور دەسەپێنێت كە سۆسیالیست و شوعی و لە هەڵبژاردن بێ بەشدەكرێن..
– قوبروس(1974): ئەمریكا پێكەوە لەگەل حكومەتی فاشیستی یونان كودەتایەك بەرپادەكەن لە دژی حكومەتی دیموكراتی سەرۆك (ماكاریوس) كە لە هەڵبژاردن دەنگی هێناوە. ماكاریوس لە هەوڵی تیرۆركردنی رزگاری بوو. كاتێ‌ هێزە دیموكراتەكان حكومەتی دیكتاتۆری فاسیستیان لەناوبرد، وەزیری دەرەوەی ئەمریكا بۆ لای حكومەتی توركیا بای دایەوە و قوبرسیان داگیركرد. هەزاران كەس تیرۆركران و 200 هەزار كەس ناچاربوون ماڵ و حاڵیان بەجێ بهێڵن.
– تەیموری رۆژهەڵات(1975): ئەمریكا ئامادەنەبوو دان بە سەربەخۆیی ئەم وڵاتە بنێت كە لە لەلایەن بزووتنەوەی(فریتلین) بانگەوازی بۆ كرا تا لە دەسەڵاتی داگیركاری پورتوگال رزگاریان ببێت. لەبری ئەوە پشتیوانی لە رژێمی سوهارتۆی ئیندنوسیای كرد كە بەخۆی كرێگرتەی سیاسی و ئابووری ئەمریكایە. لە ئەنجامی ئەم داگیركردنە 200هەزار هاوڵاتی تیرۆركران.
– ئەرژنتین(1976): بەسەرپەرەشتی cia كودەتای سەربازی لە د1ی حكومەتی مەدەنی بەرپاكرا. كۆماندۆی كوشتن لەسەر داوای رژێمی ڤیدیلا تیرۆریان لە وڵات بڵاوكرد. هەزاران تێكۆشەر تیرۆر و بێسەروشوێن كران(دایكانی كۆڕەپانی دی مایۆ تا ئێستا بەدوای چارەنووسی جگەركۆشەكانیانن). Cia پایتەختی ئەرژەنتین(بۆینس ئایرس) كرد بە بنكەی سەنتڕاڵی خۆی بۆ ئەوەی كۆماندۆی تیرۆركردنی تێكۆشەران لەسەر ئاستی ئەمریكای لاتین بەرێوەبەن.
– ئەنگۆلا(1976-1982): ئەمریكا بە چەك پشتیوانی لە كۆماندۆی تایبەت دەكات كە هاوكات لەلایەن حكومەتی رەگەپەرەستی ئەفریقای باشوور پشتیوانی لە هێزە چەكدارەكان دەكەن كە لە دژ بە حكومەتی رزگاریخوازی نیشتمانی وڵاتەكە دەجەنگن و وڵاتە لەناو جەنگی ناوخۆ وێران دەكەن.
– عیراق-ئیران(1980-1988):
– ئەفغانستان(1980-1990)
– نیكاراگوا(1981-1985
– ئێل سلفادۆر(1981-1992)
– فاڵكلاند/مالڤیناس(1982)
– لوبنان(1982-1984)
– گرینادا(1983)
– لیبیا(1983)
– هایتی(1986)
– پۆلیڤیا(1986)
– پەنەما(1989-1990)
– عیراق(1991)
– سومالیا(1992-1994)
– بوسنیا(1993-1995)
– كرواتیا(1995)
– ئەفغانستان(1998)
– سودان(1998)
– یوكسلاڤیا(1999)
– ئێستا قۆناغێكی تر لەئارایە و درێژەی سیاسەتی تیرۆر و داگیركردن و نائارامیە لە جیهان:
– ئابلۆقەدانی رووسیا لە هەموو قۆڵەكانەوە.
– دەستوەردان لە ئۆكرانیا و پشتیوانیكردنی دارایی و راگەیاندن بۆ نازییە تازەكان،
– هەڕەشەكردن و هێرشی راگەیاندن و دامەزراندنی بنكەی سەربازی و سیستێمی موشەكی دژ بە كۆریای باكوور
– كودەتای”سپی” لە بەرازیل
– ئابلۆقەدانی ئابووری فنزەویلا و پشتیوانیكردن لە حزب و گروپە راستڕەكان و پشێوی و تێكدانی بارودۆخی وڵاتەكە.




چاوپێکەوتن لەگەڵ نۆم چۆمسکی سەبارەت بە بەهاری عەرەبی

لە ئەرشیڤەوە ….

نۆم چۆمسکی تەمەن ٨٢ ساڵ،ناسراوترین بیرمەندی سەردەمی ئێمە، زمان زان و فەیلەسوف، رەخنەگرێکی توند لە سیاسەتە دەرەکییەکانی ئەمریکاو ئابورێکەی. سیدا نۆرچ لە ٢٢-٦-٢٠١١ ئەم چاوپێکەوتنەی لەگەڵ سازداوە لە ژێر ناوی ” ڕۆژئاوا لە دیموکراسیبوونی دونیای عەرەب دەترسێ”

ئامادەکردنی: Ceyda Nurtsch
وەرگێڕانی: گۆران عەبدوڵڵا

پرسیار: بەڕێز چۆمسکی زۆر کەس پێیان وایە کە دونیای عەرەب نەگونجاوە بۆ دیموکراسیەت. پێت وانیە ڕووداوەکانی ئەم دوواییە ئەو بۆچوونەی پوچەڵ کردبێتەوە؟

چۆمسکی: ئەم بۆچوونانە هەر لەسەرەتاوە خاوەنی هیچ بنەمایەک نین. جیهانی عەرەبی و ئیسلامی مێژویەکی دووروو درێژی هەیە لەگەڵ دیموکراسی، بەڵام ئەو هەوڵانەی لەمەڕ دیموکراسییەوە دەکران، هەمیشە لەلایەن ڕۆژئاواوە لەبار دەبران. لەساڵی ١٩٥٨ لە عێراق شۆرش روویدا، ئێمە دڵنیانین بەتەواوی ئەو شۆرشە بەنیازی چیبوو، پێدەچی رووەو بنیاتنانی دیموکراسییەت هەنگاوی نابێ، بۆیە ئەمریکا هەستا بە رێکخستنی کودەتا بەسەر شۆڕشەکەدا. لەم بارەوە سەرۆکی وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ” دوایت ئیزنهاوەر”لەو سەردەمەدا لە گفتوگۆیەکی ناوخۆیدا باسی لەهەڵمەتێکی رق کرد دژبە ئەمریکا لە جیهانی عەرەبیدا، ئەمەش لە لایەن دەسەڵاتەوە بەڕێناخرێ، بەڵکو راستەو خۆ لە لایەن خەڵکەوەیە. لەسەر ئەو بنەمایە ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نەتەوایەتی هەستا بە ئامادەکردنی یاداشتنامەیەک لەو بارەوە،دەتوانرێت ئەو یاداشتنامەیە لەسەر تۆری ئینتەرنێت وەدەست بهێنرێت. ئەم یاداشتنامەیە باس لەوەدەکات و دەڵێ: هەستێک هەیە لە جیهانی عەرەبی کەوا ئەمریکا ڕێگرە لەبەرانبەر گەشەکردن ودیموکراسیەت لە جیهانی عەرەبیدا، وەیارمەتی دەسەڵاتە دیکتاتۆرییەکان دەکات لە پێناو دەستگرتن بەسەر نەوتدا. یاداشتنامەکە دەڵێ ئەو هەستە ڕاستە، وەدەبێت ئەمریکا هەر ئەوکارە بکات.

پرسیار: ئەمە مانای وایە کەوا دیموکراسییەتی ڕۆژئاوا ڕێگرە لە پێش هاتنە کایەوەی دیموکراسیەت لە جیهانی عەرەبیدا؟

چۆمسکی: نامەوێ بچمە درێژەی باسەکەوە، بەڵام بەڵێ، ڕێک تا ڕۆژی ئەمرۆ ئەو کارەیان کردووە. بەردەوام شۆرش هەبووەلە پێناوی دیموکراسیەتدا، بەڵام سەرکوتکراوە لەلایەن دیکتاتۆرەکانەوە کە بەهرەمەندن لە پاڵپشتییەکانی ئێمە بە یارمەتی ئەمریکا، بەریتانیا و فەرەنسا بە شێوەیەکی سەرەکی. بە دڵنیاییەوە دیموکراسییەت نابێت کاتێک تۆ هەمووت وێران کردبێت . بەهەمان شێوە ئەتوانی هەمان بۆچوون بڵێیت سەبارەت بە ئەمریکای لاتین خاوەنی زنجیرەیەک لە دەسەڵاتی دیکتاتۆری مرۆڤ کوژو درندە. تا ئەو شوێنەی ئەمەریکا باڵادەستی هەیە بەسەر ناوچەکەدا، پێش ئەویش ئەوروپا، کەواتە دیموکراسییەت بنیات نانرێت، لەبەر ئەوەی دەڕوخێنرێت.

پرسیار: کەواتە بەهاری عەرەبی بەلای تۆوە جێگای سەرسورمان نەبوو؟

چۆمسکی: لەراستیدا پێشبینیم نەدەکرد، بەڵام پاشخانێکی دورودرێژی هەیە. با میسر وەربگرین. ئەو گەنجانەی دەستیان دایە رێکخستنی شۆرش لە ٢٥ی جانیوەری ناویان لە خۆ نا بزووتنەوەی ٦ی ئاپرڵ ، هۆیەک هەیە بۆ ئەو ناوە. ئاپرێڵی ٦ ساڵی ٢٠٠٨بریار بوو گرنگترین و گەورەترین بزووتنەوەی کرێکاری لە کارگەی رستن و چنینی مەحەلای میسر بەڕێ بخرێت، کە گەورەترین ناوەندی پیشەسازییە، بەمانگرتن و خۆپیشاندان لەسەراسەری وڵاتدا پشتیوانی لێکرا، کەچی بەتوندترین شێوە لەلایەن دەسەڵاتەوە سەرکوتکرا. ئێمە لە ڕۆژئاوا ئەم کارانە نابنە جێگای سەرنجمان تا ئەو شوێنەی دەسەڵات توانای کۆنترۆڵی جەماوەری هەیە، کەواتە ئەو کارانە هیچ پەیوەندییەکی بە ئێمەوە نییە لە ڕۆژئاوا! بەڵام میسرێکان ئەمە لە بیر ناکەن، لەگەڵ ئەوەشدا ئەمە ئەڵقەیەکە لەو زنجیرە خەباتە بەردەوامەیان کە لە بەشێکیاندا سەرکەوتنیان تیایدا بەدەست هێناوە. چەند توێژینەوەیەکی باش هەیە لەو بارەوە. توێژەری ئەمریکی” Joel Beinen ” لە زانکۆی ستانفۆردی ئەمەریکییە، کۆمەڵێ کاری لە بارەی بزووتنەوەی کرێکاری میسرەوە ئەنجام داوە،وە کۆمەڵێ وتاریشی لەو بارەوە هەیە کە لە کۆن و نوێیەکانیدا باس لەوەدەکات کە کرێکارانی میسر خەبات بۆ دیموکراسییەت دەکەن.

پرسیار: جۆرج بۆشی پێش ئۆباما لەڕێی سیاسەتەکانیەوە بانگەشەی ڕووخاندنی دیکتاتۆرەکانی دەکرد لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بە دۆمینۆ ئەفێکت “domino effect ” * ناوی دەبرد و بە ڕۆژهەڵاتێکی نوێ و ئازادی ناو زەدە دەکرد. پێت وایە هیچ پەیوەندییەک هەیە لە نێوان سیاسەتەکانی جۆرج بۆش و ڕووداوەکانی ئێستادا؟

چۆمسکی: لەڕاستیدا بابەتی سەرەکی لە مێژووی شەڕی سارددا بابەتی دۆمینۆ ئەفێکت بوو بۆ : کوبا، بەرازیل، ڤێتنام…. هێنری کیسنجەر ئەوەی بە ڤایرۆس شوبهاندو پێیوابوو دەکرێ تەشەنەبکات. کاتێک کیسنجەر و نیکسۆن پلانی ڕوخاندنی “ئەلەند” ** یاندا کە بەشێوەیەکی دیموکراتیانە لە شیلی هەڵبژێردرابوو-( لەئێستادا ئێمە هەموو ئەو بەڵگەنامانەمان لەبەردەستدایە) کیسنجەر بە شێوەیەکی تایبەت وتی، دەکرێت ئەم ڤایرۆسەی شیلی وڵاتانی ترو تەنانەت ئەوروپاش بگرێتەوە. لەڕاستیدا خۆی و برجنێف ڕازیبوون لەسەر ئەوە، وە هەردوکیان لە دیموکراسی دەترسان. کیسنجەر وتی دەبێ ئەم ڤایرۆسە ڕابماڵین. ئەوکارەشیان کردوو تێکیان شکاند.
ئەمڕۆش هەروا، بۆش و ئۆباما تۆقیون لە بەهاری عەرەبی. هۆیەکی ژیرانەشیان هەیە بۆ ئەو ترسە، ئەوان دیموکراسیان ناوێ لە دونیایی عەرەب. ئەگەر بۆچوونی جەماوەری عەرەب کاریگەری هەبێت لەسەر دەسەڵاتی سیاسی، ئەوە ئەمریکاو بەریتانیا لە ڕۆژهەڵاتدا تووڕ هەڵدەدرێنە دەرەوە، هەر بۆیە تۆقیون لە بونی دیموکراسیەت لە ناوچەکەدا.

پرسیار: ڕۆژنامەنووسی ناسراوی بەریتانی” ڕۆبرت فیسک” لە ڕۆژهەڵاتی ناوەراست، لەم دووایانەدا رایگەیاند کەوا ئۆباما و سیاسەتەکانی هیچ کاریگەرییەکیان لەسەر رووداوەکان نەبووە…

چۆمسکی: ئەوبابەتەم خوێندەوە، بابەتێکی زۆرباشبوو. ڕۆبرت فیسک ڕۆژنامەوانێکی بە سەلیقەیەو زۆر باش شارەزای ناوچەکەیە. پێموایە مەبەستی لە چالاکوانەکانی ٦ی ئاپرێڵە کە بەتەواوی گوێ بە وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا نادەن و پشتیان لێکردووە. ئەوان دەزانن وڵاتە یەکگرتووەکان دوژمنی ئەوانە. لە ڕاپرسییەکدا لە ٩٠%ی خەڵکی میسر پێیان وایە کە ئەمەریکا خراپترین هەرەشەیە ڕووبەڕوویان دەبێتەوە، لەم چوار چێوەیەدا ئەمە مانای وانییە وڵاتە یەکگرتووەکان کاریگەری نەبێت، چوونکە خاوەنی هێزێکی گەورەیە.

پرسیار: ڕەخنەیەک هەیە سەبارەت بە ڕۆشنبیرانی عەرەب کە زۆر بێدەنگ و خۆپارێزن. ڕۆشنبیری عەرەب دەبێت چ ڕۆڵێک بگێرن لەمڕۆدا؟
چۆمسکی: ڕۆشنبیران بەرپرسیارێتیەکی تایبەتیان هەیە. ئێمە پێیان دەڵێین ڕۆشنبیر چوونکە ئەمان جیاوازن نەک لەبەر ئەوەی زیرەکترن لە کەسانی تر، بەڵکو خاوەن پایەو توانایەکی تایبەتن بۆیە بەرپرسیارێتیەکی زیاتریان دەکەوێتە سەرشان. ئەمە بۆ ڕۆشنبیرانی دونیای عەرەب و هەموو شوێنێکی تریش هەروایە.
——————————————————-
پەراوێز:

* “domino effect ” بە زمانی ئینگلیزی دۆمینۆ ئەفێکت واتا کاریگەری دۆمینە بە ” تیۆری دۆمینە” ش دەناسرێت و ناوی دەهێنرێت، دەستەواژەیەکی زانستی سیاسییە و لە هەمانکاتدا زاراوەیەکی سیاسیشە کە لە ساڵانی پەنجاکانەوە هەتاوەکو کۆتایی هەشتاکان ناوی دەهێنرا واتە لەسەردەمی شەری سارددا. ئەم زاراوە سیاسییە زۆرتر لەبەرانبەر هەژموونی بزووتنەوەی کۆمۆنیستیدا بەکار دەبرا، بەتایبەت لەو سەردەمەدا دەسەڵاتی کۆمۆنیستی لە جیهاندا روولەگەشەبوو. بۆیە سیاسەتمەدارانی ئەمەریکاو رۆژئاوا پێیان وابوو ئەگەر ڕێ لەمە نەگیرێت ئەوا وەک کەوتنی پوولی دۆمینە وڵاتەکانی دونیا دەروخێن و دەسەڵاتی کۆمۆنیستی جێگایان دەگرێتەوە. (وەرگێر)
** “ئەلەند” سلڤادۆر ئەلەند یەکەمین کەسی مارکسی بوو بەشێوەیەکی دیموکراسیانە لە مارسی ١٩٧٣ لە وڵاتی شیلی لە ئەمریکای لاتین لەلایەن خەڵکەوە هەڵبژێردرا و لە کودەتایەکی سەربازیدا بە پشتیوانی ئەمریکا لە ١١-٩-١٩٧٣ کوژرا. (وەرگێر)

سەرچاوە:
qantara.de
ئەم بابەتە لە ژمارە 5 ی گۆڤاری کۆنسێپت بڵاو بۆتەوە.




قەڵەمە پارکەرەکەی باوکم… کۆ چیرۆک …. دیدار مەسیفی

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن ….

Barg_Didar




فه‌لسه‌فه‌یه‌كی به‌سۆزتر و شكۆمه‌ندانه‌تری سه‌ركه‌وتن … ئالان دی بۆتۆن وه‌رگێڕانی: ئاكۆ قادر

لای من گرفته‌ پیشه‌یه‌كان زۆر ڕووده‌ده‌ن، له‌ ڕاستیدا زۆرجار ئێورانی ڕۆژانی یه‌كشه‌مه‌ كاتێك خۆر ئاواده‌بێت و بۆشایی نێوان هیواكانم كه‌ بۆ خۆم هه‌مه‌ له‌گه‌ڵ واقعی ژیانمدا به‌ شێوه‌یه‌كی ئازاربه‌خش گه‌وره‌ ده‌بێت، زۆر جار له‌ كۆتاییدا ده‌ست به‌ گریان ده‌كه‌م.
هه‌موو ئه‌م شتانه‌تان بۆ ده‌گێڕمه‌وه‌ له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی بڕوام وایه‌ ئه‌مانه‌ ته‌نها گرفتێكی كه‌سی نیه‌، پێ‌ ده‌چێت بڕواتان وابێت من هه‌ڵه‌بم له‌مه‌دا، به‌ڵام به‌ بڕوای من ئێمه‌ له‌ سه‌رده‌مێكدا ده‌ژیین به‌به‌رده‌وامی گرفته‌ پیشه‌ییه‌كانی تێدا ڕووده‌دات، و به‌ر ئه‌و ساتانه‌مان ده‌كه‌وێت كه‌وابیرمان ده‌كرده‌وه‌ كه‌ ژیانی خۆمان و پیشه‌كانمان ده‌ناسین، ئه‌وه‌ وامان لێ‌ ده‌كات هه‌ست به‌ مه‌ترسی بكه‌یین.
پێ‌ ده‌چێت ئێستا دابینكردنی گوزه‌رانێكی باش ئاسانتر بێت له‌ چاو ڕابردودا، به‌ڵام له‌وه‌ده‌چێت ئَێستا به‌ به‌راورد به‌ ڕابردوو گرانتربێت كه‌ بتوانیت ئارام بمێنیته‌وه‌ و ئازادبین له‌ دڵه‌ڕاوكێ‌ ی پیشه‌یی، ئێستا ده‌مه‌وێت ئه‌گه‌ر دروست بێت چاوێك به‌ هه‌ندێك له‌و هۆیانه‌دا بخشێنن كه‌ ده‌بنه‌ هۆی هه‌ست كردنمان به‌ دڵه‌ڕاوكی به‌رامبه‌ر پیشه‌كانمان و ده‌رباره‌ی ئه‌وه‌ی بۆچی ده‌بینه‌ قوربانی ته‌نگه‌ژه‌ پیشه‌یه‌كان، هه‌ندێك جار به‌ هێمنی له‌ سه‌ر جێ‌ خه‌وه‌كانمان ده‌گریین، پێده‌چێت یه‌كێك له‌ هۆیه‌كانی ئه‌م ئازارچه‌شتنانه‌مان ئه‌وه‌بێت كه‌ ئێمه‌ ده‌وروبه‌رمان گیراوه‌ به‌ له‌ خۆباییه‌كان.
ئێستا به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كان هه‌ندێك هه‌واڵی ناخۆشم پێ‌ یه‌، به‌ دیاریكراوی بۆ هه‌ركه‌سێك له‌ ده‌ره‌وه‌ هاتبێت بۆ شاری ئۆكسفۆرد، له‌وێ‌ كێشه‌یه‌كی ڕاسته‌قینه‌یان ده‌بێت له‌ گه‌ڵ له‌ خۆبایبوندا، هه‌ندێك جار خه‌ڵكی وابیرده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ به‌ریتانیا به‌ دیارده‌ی له‌خۆباییبون جیاده‌كرێته‌وه‌، دیارده‌یه‌كی جیاكه‌ره‌وه‌ی ئه‌وێ‌ یه‌ به‌هۆی خانوه‌ فه‌خمه‌كانی و ناونیشانی، به‌ڵام هه‌واڵێكی ناخۆشم پێ‌ یه‌ ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ ئه‌مه‌ ڕاست نیه‌، له‌ خۆبایببون دیارده‌یه‌كی جیهانیه‌، ئێمه‌ ڕێكخراوێكی جیهانین، له‌خۆبایی كێ‌ یه‌؟ له‌خۆبایی هه‌ركه‌سێكه‌ كه‌: “به‌شێكی بچوك له‌ تۆ وه‌رده‌گرێت و به‌كاریده‌هێنێت بۆ دروستكردنی وێنه‌یه‌كی ته‌واو له‌ تۆ”، ئه‌مه‌یه‌ له‌خۆبایبوون.
به‌ڵام جۆری زیاتر به‌ربڵاوی له‌خۆباییبون له‌م ڕۆژانه‌دا، له‌خۆباییبونی كاره‌، ئه‌م جۆره‌ له‌ له‌خۆبایبونه‌ هه‌ر له‌ ساته‌كانی یه‌كه‌می چونت بۆ هه‌ر ئاهه‌نگێك ڕووبه‌ڕووت ده‌بێته‌وه‌، كاتێك یه‌كێك پرسیاره‌ به‌ناوبانگه‌كه‌ت لێ‌ ده‌كات، پرسیاری سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی بیست و یه‌ك: “ئیشت چی یه‌؟” به‌رمه‌بنای ئه‌و وه‌ڵامه‌ی كه‌ ده‌یده‌یته‌وه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ یان به‌شێوه‌یه‌كی چاوه‌ڕوان نه‌كراو دڵخۆش ده‌بن به‌ بینینت، یاخود ته‌ماشای كاتژمێره‌كانی ده‌ستیان ده‌كه‌ن و بیانویه‌ك ده‌هێننه‌وه‌ بۆ دووركه‌وتنه‌وه‌ لێت.
ئێستا، پێچه‌وانه‌ی له‌خۆبایی دایكته‌، مه‌رج نیه‌ به‌دیاریكراوی دایكی تۆ، یان دایكی من، به‌ڵام ئه‌گه‌ر دروست بێت بڵێین “دایكی ئایدیاڵ” واته‌ ئه‌و كه‌سه‌ی ده‌ستكه‌وته‌كانتی به‌لاوه‌ گرنگ نیه‌، به‌ڵام بۆ به‌دبه‌ختی زۆرینه‌ی خه‌ڵكی دایكمان نین، زۆرینه‌ی خه‌ڵكی په‌یوه‌ندییه‌كی توند ده‌دۆزنه‌وه‌ له‌ نێوان بڕی كات یان ته‌نانه‌ت سه‌رسامی و خۆشه‌ویستی- خۆشه‌ویستی ناڕۆمانتیكی هه‌رچه‌نده‌ ده‌شێت ئه‌وه‌ به‌شێك بێت له‌وه‌، به‌ڵام مه‌به‌ستم خۆشه‌ویستیه‌ به‌شێوه‌یه‌كی گشتی و ڕێز- ئه‌وان ئاماده‌ن دانمان پێدابنێن، به‌ڵام ئه‌مه‌ به‌وردی به‌ستراوه‌ به‌ پێگه‌مانه‌وه‌ له‌ زنجیره‌ی هه‌ڕه‌می كۆمه‌ڵایه‌تیدا.
ئه‌مه‌ش به‌شێكی گه‌وره‌ پێكده‌هێنێت له‌و هۆكاره‌ی وامان لێ‌ ده‌كات زۆر به‌ توندی گرنگی بده‌یین به‌ پیشه‌كانمان، له‌ ڕاستیدا ئه‌مه‌ هۆكاری زۆر گرنگیدانمانه‌ به‌ شمه‌كه‌ مادییه‌كان، زۆر جار پێمان ده‌وترێت كه‌ ئێمه‌ له‌ سه‌رده‌مێكی مادیدا ده‌ژین و ئێمه‌ هه‌مومان خه‌ڵكی ته‌ماعبازیین، به‌ڵام له‌وبڕوایه‌دا نیم ئه‌مه‌ ڕاست بێت كه‌ هه‌موومان مادیی بیین، به‌ڵام له‌ كۆمه‌ڵگایه‌كدا ده‌ژیین به‌ ساده‌یی هه‌ستاوه‌ به‌ گرێدانی به‌ده‌ستهێنانی شمه‌كه‌ مادیه‌كان به‌ دیارییه‌ مه‌عنه‌وییه‌كانه‌وه‌(سه‌رمایه‌ی ڕه‌مزی)، ئه‌وه‌ی ئێمه‌ ده‌مانه‌وێت شمه‌كه‌ مادییه‌كان نین، به‌ڵكو ئه‌و سه‌رمایه‌ ڕه‌مزییه‌یه‌ (ئه‌و پاداشته‌یه‌) كه‌ پێ‌ یه‌وه‌ به‌ستراوه‌، ئه‌مه‌ش ڕێگایه‌كی تازه‌یه‌ بۆ بینینی شمه‌كه‌ كه‌مالیه‌كان، له‌ جاری ئاینده‌دا كاتێك كه‌سێك ده‌بینیت ئۆتۆمبێلێكی له‌ جۆری “فیراری” لێ‌ ده‌خوڕێت له‌ به‌ر خۆته‌وه‌ مه‌ڵێ‌ “ئه‌و كه‌سه‌ ته‌ماعبازه‌” به‌ڵكو بڵی: “ئه‌وه‌ كه‌سێكی بێ‌ ئه‌ندازه‌ لاوازه‌ و پێویستی به‌خۆشه‌ویستیه‌”، هه‌ست به‌ هاوسۆزی بكه‌ له‌ به‌رامبه‌ریدا له‌ بری ئه‌وه‌ی ڕقت لێ‌ ی بێته‌وه‌.
هۆی تر هه‌یه‌، هۆكاری تر هه‌یه‌ له‌ پشتی ئه‌وه‌وه‌ كه‌ هه‌نوكه‌ هه‌ستكردنمان به‌ ئارامی بووه‌ به‌ شتێكی گران له‌ چاو ڕابردودا، یه‌كێك له‌و هۆیانه‌ هۆیه‌كی دژیه‌كه‌ له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی په‌یوه‌ندیداره‌ به‌ شتێكی به‌ڕاستی چاكه‌وه‌ ئه‌ویش هیوایه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌مومان هه‌مانه‌ به‌رامبه‌ر به‌ پیشه‌كانمان، هه‌نوكه‌ چاوه‌ڕوانیه‌كانمان له‌ باره‌ی ئه‌وه‌ی مرۆڤ ده‌توانێت له‌ ماوه‌ی ژیانیدا به‌ ده‌ستی بهێنێت هه‌رگیز تا ئه‌م ئاسته‌ به‌رز نه‌بۆته‌وه‌، ئه‌مڕۆ له‌ زۆر سه‌رچاوه‌وه‌ پێمان ده‌وترێت كه‌ هه‌موو كه‌سێك توانایی هه‌یه‌ هه‌رشتێكی بوێت به‌ده‌ستی بهێنێت، ئێستا چیدیكه‌ سیسته‌می چینایه‌تی نه‌ماوه‌، ئێمه‌ ئێسته‌ له‌ سیسته‌مێكدا ده‌ژیین هه‌موو كه‌سێك ده‌توانێت به‌رز بێته‌وه‌ بۆ ئه‌و پێگه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌ی كه‌ خۆی ده‌یه‌وێت، وئه‌مه‌ش بیرۆكه‌یه‌كی جوانه‌. سه‌ره‌ڕایی ئه‌وه‌ ئێستا جۆرێك له‌ یه‌كسانی هه‌یه‌، هه‌موومان به‌ شێوه‌یه‌كی بنچینه‌یی یه‌كسانین، هیچ شێوازێكی دیاریكه‌ری ورد بۆ زنجیره‌ی هه‌ڕه‌می كۆمه‌ڵایه‌تی نه‌ماوه‌. كێشه‌یه‌كی ڕاسته‌قینه‌ی گه‌وره‌ هه‌یه‌ له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌دا، ئه‌و كێشه‌یه‌ش ئیره‌یی یه‌، ناوهێنانی ئیره‌یی شتێكی قه‌ده‌غه‌كراوه‌، به‌ڵام یه‌ك هه‌ستی باڵاده‌ست هه‌یه‌ به‌ سه‌ر كۆمه‌ڵگا هاوچه‌رخه‌كاندا ئه‌ویش ئیره‌یی یه‌، كه‌ به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌ ڕۆحی یه‌كسانیه‌وه‌.
با بۆتانی ڕوونبكه‌مه‌وه‌، له‌و بڕوایه‌دام شتێكی نا ئاسایی ده‌بێت بۆ هه‌ر یه‌كه‌ له‌ ئێوه‌ یان بینه‌ران، كه‌ ئیره‌یی به‌ به‌ پادشای ئینگلته‌را ببات، ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی ئه‌و له‌ هه‌موتان ده‌وڵه‌مه‌ند تره‌، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی خانویه‌كی زۆر گه‌وره‌ی هه‌یه‌، هۆی ئه‌وه‌ی كه‌سمان ئیره‌یی به‌ ئه‌و نابه‌یین ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌و ڕه‌فتار سه‌یره‌، ئه‌و به‌ ساده‌یی زۆر سه‌یره‌، وه‌ ناتوانین په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵدا ببه‌ستین، ئه‌و به‌شێوه‌یه‌كی پێكه‌نینهێنه‌ر ده‌دوێت، هه‌روه‌ها له‌ شوێنێكی سه‌یریشه‌وه‌ هاتوه‌، كه‌واته‌ ئێمه‌ ناتوانین په‌یوه‌ندی له‌ گه‌ڵدا ببه‌ستین، كاتێكیش ناتوانین په‌یوه‌ندی له‌ گه‌ڵ كه‌سێكدا ببه‌ستین ناتوانین ئیره‌یی پێ‌ ببه‌یین.
هه‌رچه‌نده‌ دوو كه‌س له‌ ته‌مه‌ن و پاشخان و پرۆسه‌ی دیاریكردنی شوناسدا نزیك بوون له‌ یه‌كتریه‌وه‌، زیاتر مه‌ترسی ڕووبه‌ڕووبونه‌وه‌یان به‌ ئیره‌یی هه‌یه‌، له‌ به‌ر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ نابێت هیچ یه‌كێك له‌ ئێوه‌ ئاماده‌بێت بڕوات بۆ ئاهه‌نگی دووباره‌ی كۆبونه‌وه‌ی هاوڕێیانی كۆنی قوتابخانه‌، له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی هیچ سه‌چاوه‌یه‌كی له‌وه‌ به‌هێزتر نیه‌ بۆ ئیره‌یی له‌و خه‌ڵكانه‌ی كه‌ له‌ گه‌ڵیاندا بویین له‌ قوتابخانه‌، به‌ڵام كێشه‌ی كۆمه‌ڵگای هاوچه‌رخ به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی ئه‌ویه‌ كه‌ جیهان هه‌مووی ده‌گۆڕێت بۆ قوتابخانه‌، هه‌موو تێیدا جینز له‌ پێده‌كه‌ن، هه‌موان تێییدا له‌ یه‌كده‌چن، به‌ڵام له‌ ڕاستیدا وانین، لێره‌ ڕۆحی یه‌كسانی هه‌یه‌ و یه‌كانگیره‌ له‌ گه‌ڵ نایه‌كسانیه‌كی قوڵدا، ئه‌مه‌ش ده‌شێت ببێته‌ هۆی فشارێكی زۆر ماندوكه‌ر.
له‌وانه‌یه‌ سه‌ختی ئه‌وه‌ی له‌ سه‌رده‌مێكی وادا به‌بگه‌یت به‌ ئاستی “بیل گیتس” له‌ ده‌وڵه‌مه‌ندی و ناوبانگدا، هه‌ر هه‌مان چه‌شنی سه‌ختی بێت له‌ گه‌شتن به‌ چینی ئه‌رستۆكراسی فه‌ره‌نسی سه‌ده‌ی حه‌ڤده‌. به‌ڵام بیركردنه‌وه‌یه‌ك هه‌یه‌ ئه‌مه‌ ڕه‌تده‌كاته‌وه‌، ئه‌ویش گۆڤارو هۆیه‌كانی ڕاگه‌یاندنه‌ كه‌ ده‌ڵێن ئه‌گه‌ر وزه‌ی ئه‌وه‌ت تیا بێت ده‌توانیت، هه‌روه‌ها هه‌ندێك بیركردنه‌وه‌ی سه‌رنج راكێش پێشكه‌ده‌كه‌ن له‌ باره‌ی ته‌كنه‌لۆجیاو كه‌راجی ئۆتۆمبیل له‌ ماڵه‌كه‌تدا پێده‌لێن كه‌واته‌ ئه‌ها تۆش ده‌توانیت ده‌ست بكه‌یت به‌ شتێكی گرنگ.
ئه‌نجامی ئه‌م كێشه‌یه‌ش خه‌ڵكی وا هه‌ست ده‌كه‌ن كه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ كتێبخانه‌یه‌كی فرۆشتتنی كتێب بن، كاتێك ده‌ڕۆن بۆ كتێبخانه‌یه‌كی گه‌وره‌ی فرۆشتنی كتێب و ده‌ڕوانیته‌ به‌شی گه‌شه‌پێدانی خود هه‌ر وه‌كو من هه‌ندێكجار ده‌یكه‌م، ئه‌گه‌ر ده‌ست بكه‌یت به‌ شیكردنه‌وه‌ی كتێبه‌كانی بواری (یارمه‌تیدانی خود) كه‌ ئه‌مڕۆ له‌ جیهاندا ده‌نوسرێت، تێبینی ده‌كه‌یت كه‌ له‌ دوو جۆری بنه‌ڕه‌تین، جۆری یه‌كه‌م پێت ده‌ڵێت: “ده‌توانیت هه‌ر چیت بته‌وێت به‌دیبیهێنیت! ده‌توانیت سه‌ركه‌ویت! هیچ ئه‌سته‌مێك نیه‌!”، به‌ڵام جۆری دووه‌م له‌ بیرۆكه‌ی ناو ئه‌و كتێبانه‌ باس له‌چۆنیه‌تی گونجان ده‌كات له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌ی به‌ شێوه‌یه‌كی ڕێزدارانه‌ ناویده‌نێن: “كه‌می متمانه‌ به‌ خۆ بوون”، وه‌ به‌شێوه‌یه‌كی قێزه‌ونیش پێ‌ ی ده‌وترێت “هه‌ست به‌ خراپی كردن به‌رامبه‌ر خۆمان”.
په‌یوه‌ندییه‌كی ڕاسته‌قینه‌ هه‌یه‌ له‌ نێوان كۆمه‌ڵگایه‌كدا به‌ خه‌ڵكی ده‌ڵێت كه‌ ده‌توانن هه‌ر شتێك بیانه‌وێت بیكه‌ن له‌ گه‌ڵ دیارده‌ی بوونی كه‌می متمانه‌ به‌ خۆكردن تێیدا، كه‌واته‌ ئه‌مه‌ ڕێگه‌یه‌كی تره‌ كه‌ ده‌كرێت له‌ بابه‌تێكی ئیجابیه‌وه‌ په‌رچه‌كردارێك بكه‌وێته‌وه‌، هه‌ندێك جار هۆیه‌كی تر هه‌یه‌ بۆ هه‌ستكردنمان به‌ دڵه‌ڕاوكێ‌ به‌رامبه‌ر پیشه‌كانمان و به‌رامبه‌ر به‌ پێگه‌مان له‌ جیهانی ئه‌مڕۆدا له‌ چاو ڕابردودا، ئه‌ویش دیسان په‌یوه‌ندیداره‌ به‌ شتێكی باشه‌وه‌ ئه‌و شته‌ باشه‌ش ناو ده‌ببرێت به‌ شایسته‌كراسی ( meritocracy – الجداره‌).
ئێستا هه‌موان سه‌رجه‌م سیاسیه‌كان له‌ ڕاسته‌وه‌ بۆ چه‌پ، له‌وه‌دا یه‌كده‌گرین كه‌ شایسته‌كراسی شتێكی چاكه‌، پێویسته‌ له‌ سه‌ر هه‌مومان هه‌وڵبده‌یین كۆمه‌ڵگاكانمان به‌ ڕاستی شایسته‌كرات بێت، كۆمه‌ڵگای شایسته‌كرات چی یه‌؟ كۆمه‌ڵگای شایسته‌كرات ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌ هه‌ركه‌سێك تێیدا خاوه‌نی زیره‌كی و وزه‌ و به‌هره‌بێت ده‌گاته‌ لوتكه‌، نابێت هیچ شتێك ببێته‌ ڕێگر له‌ به‌رده‌متدا، ئه‌مه‌ش بیرۆكه‌یه‌كی جوانه‌، به‌ڵام كێشه‌كه‌ له‌وه‌دایه‌ كه‌ ئه‌گه‌ر تۆ بڕوات به‌ كۆمه‌ڵگایه‌ك هه‌یه‌ كه‌ ئه‌وه‌ی له‌ لوتكه‌دایه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ شایسته‌ی ئه‌وه‌یه‌ بگاته‌ لوتكه‌، ئه‌وا به‌ شاراوه‌یی بڕوات به‌وه‌ هێناوه‌، به‌ شێوه‌یه‌كی خراپ باوه‌ڕت به‌ كۆمه‌ڵگایه‌ك هێناوه‌ كه‌ ئه‌وه‌ی شایسته‌ی ئه‌وه‌یه‌ له‌ خواری خواره‌وه‌ بێت له‌ خواری خواره‌وه‌ی كۆمه‌ڵگایه‌ و هه‌ر له‌وێدا ده‌مێنێته‌وه‌، به‌ واتایه‌كی تر پێگه‌ی تۆ له‌ ژیاندا به‌ ڕێكه‌وت نه‌هاتوه‌ و به‌ڵكو شتێكی شایسته‌ته‌ و به‌ده‌ست هاتوه‌ (واته‌ ئه‌و بارودۆخه‌ی كه‌ تێیدایت شایسته‌یه‌ به‌ تواناكانت، و پڕ به‌ پێستی هه‌ركه‌سێكه‌ –و-)، ئه‌مه‌ش واده‌كات دۆڕان شتێكی زۆر داڕوخێنه‌ر بێت.
ده‌زانن كه‌ له‌ سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاستدا له‌ ئینگلته‌را، ئه‌گه‌ر كه‌سێكی هه‌ژارت بدیبایه‌ ئه‌وا ئه‌و كه‌سه‌ ناوده‌برا به‌ “به‌دبه‌خت” به‌شێوه‌یه‌كی حه‌رفی یانی كه‌سێكه‌ كه‌ به‌هره‌وه‌ر نه‌بووه‌ به‌ سامان، بێ‌ به‌خته‌. به‌ڵام له‌م سه‌رده‌مه‌دا به‌تایبه‌ت له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتوه‌كانی ئه‌مریكا ئه‌گه‌ر یه‌كێك له‌ چینی هه‌ره‌ خواره‌وه‌ی كۆمه‌ڵگا ببینیت، له‌وه‌ده‌چێت به‌ شێوه‌یه‌كی دڵره‌قانه‌ ناوببرێت به‌ “دۆڕاو (فاشل loser -)”. جیاوازییه‌كی زۆریش هه‌یه‌ له‌ نێوان كه‌سێكدا پێ‌ بوترێت “به‌دبه‌خت (بێ‌ چاره‌)” له‌ گه‌ڵ “دۆڕاو- loser”، ئه‌مه‌ش ئه‌و 400 ساڵه‌ له‌ پێشكه‌وتنی كۆمه‌ڵگامان پێ‌ نیشان ده‌دات، هه‌روه‌ها ئه‌و بڕوایه‌مان پێ‌ نیشان ده‌دات كه‌ هه‌مانه‌ به‌رامبه‌ر ئه‌و كه‌سه‌ی په‌رپرسه‌ له‌ ژیانمان، چیتر خوداكان له‌مه‌ به‌دوا به‌رپرس نین، به‌ڵكو خۆمانین، خۆمان باڵاده‌ستین به‌ سه‌ر ژیانمانه‌وه‌.
ئه‌مه‌ش شتێكی دڵخۆش كه‌ره‌ به‌لای ئه‌وانه‌وه‌ كه‌ ژیانیان به‌ شێوه‌یه‌كی باش ده‌ڕوات، وه‌ شتێكی داڕوخێنه‌ره‌ به‌لای ئه‌وانه‌وه‌ كه‌ بارودۆخیان باش به‌ڕێوه‌ ناچێت، ئه‌مه‌ش له‌ خراپترین دۆخدا به‌ پێ‌ ڵیكدانه‌وه‌ی زانایانی كۆمه‌ڵناسی.. وه‌ك ئه‌میل دۆركایم، ده‌بێته‌ هۆی به‌رزبوونه‌وه‌ی ڕێژه‌ی خۆكوشتن، بۆیه‌ له‌ وڵاتانی پێشكه‌وتو و تاكگه‌رادا ڕێژه‌ی خۆكوشتن له‌ هه‌ر به‌شێكی تری جیهان زیاتره‌، به‌شێك له‌ هۆی ئه‌وه‌ش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ خه‌ڵكی له‌م شوێنانه‌دا ئه‌و شتانه‌ی به‌سه‌ریاندا دێت زۆر به‌ توندی به‌كه‌سی ده‌كه‌ن (واته‌ هۆیه‌كه‌ی ده‌گه‌ڕێننه‌وه‌ بۆ خۆیان _و_)، خۆیان خاوه‌نی سه‌ركه‌وتنه‌كانیانن و هه‌ر خۆشیان خاوه‌نی شكسته‌كانیانن.
ئایا ڕیگایه‌ك هه‌یه‌ بۆ ڕزگابوون له‌و فشارانه‌ی كه‌مێك له‌مه‌وبه‌ر خستمه‌ ڕوو؟ له‌و بڕوایه‌دام به‌ڵێ‌، ته‌نها ده‌مه‌وێت چاوێك بگێڕم به‌ هه‌ندێكیاندا، با شایسته‌ بوون به‌ نمونه‌ وه‌رگرین، بیرۆكه‌ی ئه‌وه‌ی هه‌ر كه‌سێك شایسته‌ی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ پێ‌ ی گه‌شتوه‌، له‌و بڕوایه‌دام ئه‌وه‌ بیرۆكه‌یه‌كی شێتانه‌بێت، به‌ته‌واوی شێتانه‌یه‌، پشتگیری هه‌ر سیاسیه‌ك ده‌كه‌م له‌ ڕاست بێت یان چه‌پ، بیرۆكه‌یه‌كی تا ئاستێك چاكی هه‌بێت له‌ باره‌ی شایسته‌ییه‌وه‌، من له‌ هه‌وادارانی پره‌نسیپی شایسته‌ییم، به‌ڵام بڕوام وایه‌، شێتیه‌ ئه‌گه‌ر بڕوات وابێت كه‌ ده‌توانین كۆمه‌ڵگایه‌كی شایسته‌كراتی ڕاسته‌قینه‌ دروست بكه‌یین، ئه‌مه‌ خه‌ونێكی ئه‌سته‌مه‌.
بیرۆكه‌ی ئه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگایه‌ك دروست بكه‌یین، هه‌موان پله‌به‌ندكرابین به‌ وردی، چاكه‌كان له‌ لوتكه‌دا، وخراپه‌كان له‌ بنه‌وه‌ بن، ئه‌مه‌ش به‌ ته‌واوه‌تی وه‌ك خۆی جێ‌ به‌جێ‌ بكرێت ئه‌سته‌مه‌، به‌ ساده‌یی له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی زۆر هۆكاری هه‌ڕه‌مه‌كی هه‌یه‌ وه‌ك: ڕووداوه‌كان، ڕووداوه‌كانی له‌ دایك بوون، ڕووداوه‌كانی كه‌وتنی شته‌كان به‌سه‌ر سه‌ری خه‌ڵكیدا، نه‌خۆشیه‌كان، هتد، ناتوانین هه‌رگیز ڕیزبه‌ندییان بكه‌یین، وه‌ ناتوانین هه‌رگیز خه‌ڵكی وه‌ك ئه‌وه‌ی پێویسته‌ پله‌به‌ند بكه‌یین.
وته‌یه‌كی جوانی قه‌دیس ئۆگستین سه‌رنجی ڕاكێشاوم له‌ كتێبی “شاری خودادا” كه‌ له‌وێدا ده‌ڵێت: “بڕیاردان به‌سه‌ر خه‌ڵكدا به‌ پێ‌ ی پۆسته‌كانیان گوناهه‌”، ئه‌مه‌ش به‌ ئینگلیزی تازه‌ واته‌ گوناه، واته‌ وێنه‌یه‌ك له‌ هه‌ر كه‌سێك دروست بكه‌ییت كه‌ پێویسته‌ی له‌ گه‌ڵی بدوێیین به‌رمه‌بنایی جۆری ئه‌و كارو پیشه‌یه‌ی كه‌ هه‌یانه‌، ئه‌وه‌ پۆست نیه‌ كه‌ ده‌بێت له‌ به‌رچاوی بگرییت. به‌ پێ‌ ی “قه‌دیس ئۆگستین” ته‌نها خوا بۆی هه‌یه‌ هه‌ر كه‌سێك بخاته‌ ئه‌و شوێنه‌ی كه‌ شایسته‌یه‌تی، ئه‌ویش ئه‌و كاره‌ له‌ ڕۆژی لێپرسینه‌وه‌دا ده‌كات له‌ گه‌ڵ فریشته‌ و نه‌فخی سور، و ئه‌وكاته‌ی ئاسمان ده‌كرێته‌وه‌. ئه‌مه‌ش بیرۆكه‌یه‌كی شێتانه‌یه‌ بۆ كه‌سێك كه‌ وه‌ك من علمانی بێت، به‌ڵام سه‌ره‌ڕایی ئه‌وه‌ش شتێكی زۆر به‌نرخ له‌و بیرۆكه‌یه‌دا هه‌یه‌.
به‌ مانایه‌كی تر جڵه‌وی خۆت بكه‌ كاتێك بڕیار به‌سه‌ر خه‌ڵكیدا ده‌ده‌ییت، پێویست ناكات به‌های ڕاسته‌قینه‌ی كه‌س بزانیت، ئه‌مه‌ به‌شێكی نه‌زانراوه‌ له‌واندا، پێویست ناكات وا هه‌ڵسوكه‌وت بكه‌یین وه‌ك ئه‌وه‌ی ده‌یزانین. سه‌رچاوه‌یه‌كی تر هه‌یه‌ بۆ دڵدانه‌وه‌و ئارامی له‌ هه‌موو ئه‌م شتانه‌، كاتێك بیر له‌ دۆڕان له‌ ژیاندا ده‌كه‌ینه‌وه‌، كاتێك بیر له‌ دۆڕان ده‌كه‌ینه‌وه‌، یه‌كێك له‌ هۆیه‌كانی ترسمان له‌ دۆڕان ئه‌وه‌ نیه‌ كه‌ ده‌ستكه‌وته‌كانمان له‌ ده‌ست ده‌ده‌ین یان پێگه‌كانمان ده‌دۆڕێنین، به‌ڵكو ئه‌وه‌ی لێ‌ ده‌ترسیین بڕیاردانی ئه‌وانی تر و گاڵته‌پێ‌ كردنه‌كانیانه‌، ئه‌مه‌ش به‌ڕاستی هه‌یه‌.
لایه‌نی یه‌كه‌می به‌رپرس له‌م سه‌رده‌مه‌دا له‌م گاڵته‌پێكردنه‌ ڕۆژنامه‌كانن، ئه‌گه‌ر ڕۆژێك له‌ هه‌ر ڕۆژێكی هه‌فته‌ په‌ڕه‌ی ڕۆژنامه‌یه‌ك هه‌ڵبده‌ییته‌وه‌ ده‌بینیت پڕه‌ له‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ژیانی خۆیان شێواندوه‌، له‌ گه‌ڵ خه‌ڵكی نه‌گونجاودا خه‌وتون، ماده‌یه‌كی هه‌ڵه‌یان خواردوه‌، یاسایه‌كی هه‌ڵه‌ی تێپه‌ڕاندوه‌، هه‌رچیه‌ك بێت، ده‌بنه‌ بابه‌تی گونجاوی گاڵته‌پێكردن، به‌ واتایه‌كی تر “دۆڕان”، وه‌ ئێستا ناوده‌برێن به‌ “دۆڕاو – losers”، ئایا ئه‌ڵته‌رناتیڤێك بۆ ئه‌مه‌ هه‌یه‌؟ له‌و بڕوایه‌دام ته‌قالیدی ڕۆژئاوایی ئه‌ڵته‌رناتیڤێكی باشی تێدایه‌، ئه‌ویش تراجیدیایه‌.
هونه‌ری تراجیدیا، وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ شانۆكانی یۆنانی دێریندا له‌ سه‌ده‌ی پێنجی پێش زاییندا گه‌شه‌ی پێ‌ دراوه‌ له‌ بنچینه‌وه‌ شێوه‌یه‌ك بووه‌ له‌ شێوه‌كانی هونه‌رێك ته‌رخانكراوه‌ بۆ باسكردنی هۆكاری دۆڕانی خه‌ڵكی. هه‌روه‌ها بۆ پێدانی بڕێك له‌ هاوسۆزی (sympathy) پێیان. و پێویست ناكات ژیانێكی ئاساییان پێ‌ بده‌ییت، چه‌ند ساڵێك له‌مه‌وبه‌ر بیرم له‌م بابه‌ته‌ ده‌كرده‌وه‌، ڕۆشتم چاوێك بخشێنم به‌ ڕۆژنامه‌ی “وه‌رزشی یه‌كشه‌مه‌” كه‌ ڕۆژنامه‌یه‌كی میللی یه‌، ئه‌گه‌ر پێشوه‌خت خۆتان نایناسن من پێشنیازی ئه‌وه‌تان بۆ ناكه‌م بیخوێننه‌وه‌، ڕۆشتم بۆ لایان به‌ مه‌به‌ستی قسه‌كردن له‌ گه‌ڵیاندا ده‌رباره‌ی یه‌كێك له‌ تراجیدیا سه‌رنجڕاكێشه‌كانی هونه‌ری ڕۆژئاوایی و ویستم بزانم چۆن كار له‌ سه‌ر ڕه‌گه‌زه‌ سه‌ره‌كیه‌كانی هه‌ندێك چیرۆك ده‌كه‌ن، ئه‌گه‌ر وه‌ك ماده‌یه‌كی هه‌واڵی هاته‌ نوسینگه‌ی هه‌واڵی ئێوارانی شه‌مه‌یانه‌وه‌.
باسی ئۆتێلۆم بۆ كردن، پێشتر هه‌رگیز نه‌یان بیستبوو به‌ڵام سه‌رسامبوون پێ‌ ی، و داوام لێ‌ كردن ناونیشانێكی سه‌ره‌كی بۆ چیرۆكی ئۆتێلۆ بنوسن، ئه‌وان پێشنیاری ناونیشانی: “په‌نابه‌رێكی شێت له‌ عه‌شقدا كچی ئه‌ندامی ئه‌نجومه‌نی پیران ده‌كوژێت” ئه‌مه‌ ناونیشانی سه‌ره‌كی ئه‌وان بوو بۆ ئه‌و چیرۆكه‌ ئه‌گه‌ر بڵاوببوایه‌ته‌وه‌ له‌ ڕۆژنامه‌كه‌دا، ڕووداوه‌كانی چیرۆكی “مه‌دام بۆڤاریم” پێ وتن جارێكی تر نوسه‌ره‌كانیان سه‌ریان سوڕا به‌ بیستنی و به‌مشێوه‌یه‌ دایانڕشت: “سۆزانیه‌كی ئاڵوده‌ به‌ بازاڕكردن، زه‌رنیخ ده‌خوات دوایی ئه‌وه‌ی توشی كرده‌یه‌كی ده‌ستبڕینی مادیی ده‌بێت”، ئه‌وه‌ی له‌ناو هه‌موو ئه‌م شتانه‌دا سه‌رنجم ڕاده‌كێشێت ئه‌ویه‌ ئه‌و پیاوانه‌ خاوه‌نی جۆرێكی تایبه‌تن له‌ بلیمه‌تی. ناونیشانی سه‌ره‌كیش كه‌ له‌وانی تر به‌لامه‌وه‌ سه‌رنج ڕاكێشتر بوو ئه‌و ناونیشانه‌ی ئه‌وان بوو بۆ چیرۆكه‌كه‌ی سۆفۆكلیس “ئۆدیبی پادشا”: “سێكسكردن له‌ گه‌ڵ دایكمدا بووه‌ هۆی كوێری”.
به‌هه‌رحاڵ، ئه‌گه‌ر ویستتان، له‌ لایه‌كی به‌شی هاوسۆزیدا، ئه‌وا ڕۆژنامه‌ی میللیتان هه‌یه‌، له‌ لایه‌كه‌ی دیكه‌شدا تراجیدیا و هونه‌ری تراجیدی هه‌یه‌، گریمانه‌ ده‌كه‌م كه‌ من گفتوگۆ ده‌رباره‌ی ئه‌وه‌ ده‌كه‌م كه‌ پێویسته‌ هه‌ندێك حیكمه‌ت ده‌رباره‌ی ئه‌وه‌ فێربین كه‌ له‌ ناو هونه‌ری تراجیدیدا ڕووده‌دات، شێته‌یه‌ به‌ هاملێت بڵێیت دۆڕاو، ئه‌و دۆڕاو نیه‌، سه‌ره‌ڕایی ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌و به‌ڕاستی دۆڕا، وه‌ وای بۆ ده‌چم ئه‌مه‌ په‌یامی تراجیدیا بێت بۆ ئێمه‌، له‌و بڕوایه‌دام هه‌ر ئه‌مه‌ش وای لێ‌ ده‌كات زۆر زۆر گرنگ بێت.
شتێكی تری هاوپه‌یوه‌ند به‌ كۆمه‌ڵگای هاوچه‌رخه‌وه‌، كه‌ بووه‌ به‌ هۆی ئه‌و دڵه‌ڕاوكێ‌ یه‌، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئێمه‌ شتێكمان نامرۆییمان له‌ ناو كۆمه‌ڵگاكانماندا وه‌ك سه‌نته‌ر نه‌ماوه‌، ئێمه‌ یه‌كه‌م كۆمه‌ڵگاین له‌ جیهاندا ده‌ژیین بێ‌ ئه‌وه‌ی شتێك بپه‌رستین جگه‌ له‌ خۆمان، زۆر به‌ باڵایی ده‌ڕوانینه‌ خۆمان، هه‌ر ده‌بێت واش بكه‌یین. خه‌ڵكانێكمان نارده‌ سه‌ر مانگ، شتی زۆر جۆراوجۆری ناوازه‌مان ئه‌نجامدا، ئه‌و شتانه‌یه‌ وامان لێ‌ ده‌كات خۆمان بپه‌رستین. پاڵه‌وانه‌كانمان پاڵه‌وانی مرۆڤین، ئه‌مه‌ش بارودۆخێكی زۆر تازه‌یه‌، له‌ سه‌نته‌ری زۆرینه‌ی كۆمه‌ڵگاكانی تردا، په‌رستنی شتێكی باڵا هه‌یه‌، وه‌ك خودا، ڕۆح، هێزێكی سروشتی، گه‌ردوون، هه‌ر چیه‌ك بێت ئه‌و شته‌، شتێك بێت بۆ په‌رستن، ئێمه‌ تا ئاستێك ئه‌و نه‌ریته‌مان له‌ده‌ستداوه‌ ئه‌وه‌ بكه‌یین، ئه‌مه‌شه‌ وامان لێ‌ ده‌كات سروشت به‌ شێوه‌یه‌كی تایبه‌ت سه‌رنجمان ڕابكێشێت ئه‌مه‌ش له‌ پێناوی ته‌ندروستیماندا نیه‌، هه‌رچه‌نده‌ زۆر جار وا پیشانده‌درێت، به‌ڵكو له‌ به‌ر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌ره‌چه‌یه‌كه‌ بۆ هه‌ڵاتن له‌ خۆمان، له‌ كێبڕكێكانمان، له‌ دراماكانمان، ئه‌مه‌شه‌ هۆكاری چێژوه‌رگرتنمان له‌ بینینی ده‌ریا به‌به‌سته‌ڵه‌كبووه‌كان و زه‌ریاكان، وه‌ ڕامان له‌ زه‌وی له‌ ده‌ره‌وه‌ له‌ فه‌زاوه‌، هتد. حه‌زده‌كه‌ین له‌ په‌یوه‌ندیدا بمێنینه‌وه‌ له‌ گه‌ڵ شتێكی نامرۆییدا، وئه‌مه‌ش شتێكی زۆر گرنگه‌ به‌لای ئێمه‌وه‌.
له‌و بڕوایه‌دام ئه‌وه‌ی ده‌رباره‌ی دوایین سه‌ركه‌وتن و دۆڕان بێت، شتێكی سه‌رنجڕاكێشی په‌یوه‌ندیدار هه‌یه‌ به‌ سه‌ركه‌وتنه‌وه‌ ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ ئێمه‌ وا ده‌زانین مانای سه‌ركه‌وتن چی یه‌. ئه‌گه‌ر من باسی كه‌سێكم بۆ كردن كه‌ له‌ سه‌ر شاشه‌ هه‌یه‌ پێم وتن ئه‌و كه‌سه‌ زۆر زۆر سه‌ركه‌وتوه‌.. ئه‌وا یه‌كسه‌ر كۆمه‌ڵێك وێناتان ده‌رباره‌ی ئه‌و كه‌سه‌ بۆ دروست ده‌بێت، بڕواتان واده‌بێت كه‌ ئه‌و كه‌سه‌ پاره‌یه‌كی زۆری هه‌یه‌ و له‌ بوارێكی دیاریكراودا ناوبانگی به‌ده‌ستهێناوه‌، به‌ڵام من بۆچونێكی تایبه‌تم له‌ باره‌ی سه‌ركه‌وتنه‌وه‌ هه‌یه‌، سه‌ره‌ڕایی ئه‌وه‌ی من خۆم له‌و كه‌سانه‌م كه‌ گرنگی به‌ بابه‌تی سه‌ركه‌وتن ده‌ده‌م، وه‌ ده‌مه‌وێت سه‌ركه‌وتو بم و هه‌میشه‌ی بیر له‌و پرسیاره‌ده‌كه‌مه‌وه‌: “چۆن ده‌توانم زیاتر سه‌ركه‌وم؟”، به‌ڵام وا من ته‌مه‌نم هه‌ڵده‌كشێت و ئیدی زیاتر گرنگی به‌ مانای ڕاسته‌قینه‌ی وشه‌ی “سه‌ركه‌وتن” ده‌ده‌م.
ئه‌و بیرۆكه‌یه‌ی كه‌ هه‌مه‌ ده‌رباره‌ی سه‌ركه‌وتن یه‌كه‌م ئه‌وه‌یه‌ تۆ ناتوانیت له‌ هه‌موو شتێكدا سه‌ركه‌وتو بیت، ڕاسته‌ زۆر گوێمان له‌وه‌ ده‌بێت كه‌ باس له‌ هاوسه‌نگی ده‌كات له‌ كار و ژیاندا، به‌ڵام ئه‌مه‌ ڕاست نیه‌.. تۆ ناتوانیت هه‌موو شتێك به‌ده‌ست بهێنیت، ناتوانیت. بۆیه‌ هه‌ر چه‌مكێكی سه‌ركه‌وتن پێویسته‌ دۆڕانی شتێكی له‌ به‌رامبه‌ردا به‌دوادابێت، واته‌ چه‌مكی سه‌ركه‌وتن له‌ ناواخنیدا هه‌ڵگری ڕه‌گه‌زی دۆِڕانه‌، بۆیه‌ هه‌ر ژیانێكی ژیرمه‌ندانه‌ ئه‌وه‌ په‌سه‌ند ده‌كات كه‌ من باسی ده‌كه‌م له‌ باره‌ی بوونی ڕه‌گه‌زێك له‌و ڕه‌گه‌زانه‌ی كه‌ ناتوانیت پێ‌ی بڵێیت سه‌ركه‌وتن.
شتێكی تر هه‌یه‌ له‌ باره‌ی ژیانی سه‌ركه‌وتوه‌وه‌ ئه‌ویش له‌ هه‌موو كاتێكدا ئه‌و بیرۆكانه‌ی هه‌مانه‌ له‌ باره‌ی ژیانی سه‌ركه‌وتوه‌وه‌ بیرۆكه‌ی تایبه‌تی خۆمان نیه‌، به‌ڵكو له‌وانی تره‌وه‌ وه‌رمانگرتوه‌، به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی، ئه‌گه‌ر پیاو بیت، ئه‌وا وێنای باوكت بۆ سه‌ركه‌وتن وه‌رگرتوه‌ و ئه‌گه‌ر ئافره‌تیشیت وێنای دایكت بۆ سه‌ركه‌وتن وه‌رده‌گریت، شیكردنه‌وه‌ی ده‌روونی 80 ساڵه‌ له‌ باره‌ی ئه‌مه‌وه‌ ده‌دوێت بێ‌ ئه‌وه‌ی كه‌سێك به‌ باشی تا ئه‌مڕۆ گوێ‌ ی بۆ گرتبێت… به‌ڵام من زۆر بڕوام پێ‌ یه‌تی.
هه‌روه‌ها ئێمه‌ په‌یام له‌ زۆر شوێنه‌وه‌ وه‌رده‌گریین، له‌ ته‌له‌فزیۆنه‌وه‌ بۆ ڕیكلامه‌كان بۆ شمه‌كه‌ به‌ بازاركراوه‌كان، هتد. ئه‌م ئامرازانه‌ زۆر كاریگه‌رن له‌ دیاریكردنی ئه‌وه‌ی ده‌مانه‌وێت، هه‌روه‌ها له‌وه‌ی كه‌ چۆن خۆمان ده‌بینین، كاتێك ده‌وترێت كاركردن له‌ بانكه‌كاندا پیشه‌یه‌كی زۆر ڕێزدارانه‌یه‌ ئه‌وا زۆرینه‌ی ئێمه‌ ده‌مانه‌وێت له‌ بانكدا كاربكه‌یین. كاتێكیش كاركردن له‌ به‌نكدا وه‌ك كارێكی ڕێزدارانه‌ باس ناكرێت ئیدی حه‌زمان بۆ كاركردن تێیدا نامێنێت، ئێمه‌ هه‌مومان زۆر كراوه‌یین له‌ به‌رده‌م پێشنیازه‌كاندا.
ئه‌وه‌ی ده‌مه‌وێت بیخه‌ینه‌ به‌ر باس ئه‌وه‌نیه‌ كه‌ واز له‌ له‌ وێناكانی خۆمان بهێنین له‌ باره‌ی سه‌ركه‌وتنه‌وه‌، به‌ڵكو ده‌بێت دڵنیا بینه‌وه‌ كه‌ وێناكانمان له‌ باره‌ی سه‌ركه‌وتنه‌وه‌ وێنای تایبه‌تی خۆمانه‌، بۆیه‌ پێویست ده‌كات به‌ بیری خۆمان بیر بكه‌ینه‌وه‌، و ته‌واو دڵنیا بینه‌وه‌ له‌وه‌ی كه‌ ئه‌وه‌ ئێمه‌ین كه‌ ئه‌و شتانه‌مان ده‌وێت، ئه‌وه‌ ئێمه‌یین ئه‌وه‌مان دروست كردوه‌و خۆمان دروست كه‌ری ته‌ماعه‌كانمانین، شتێكی خراپه‌ كاتێك ئه‌وه‌ی ده‌مانه‌وێت ده‌ستمان نه‌كه‌وێت، به‌ڵام له‌وه‌ خراپتر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كه‌ بیرۆكه‌یه‌كت هه‌بێت له‌ باره‌ی ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌ته‌وێت به‌ده‌ستی بهێنیت به‌ڵام له‌ كۆتایی ئه‌و گه‌شته‌تدا به‌دوای ئه‌و بیرۆكه‌یه‌دا بۆت ده‌ربكه‌وێت كه‌ تۆ دوای بیرۆكه‌یه‌كی هه‌ڵه‌ كه‌وتوییت، له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌وه‌ ئه‌و شته‌ نه‌بووه‌ كه‌ به‌ڕاستی تۆ ویستوته‌.
لێره‌دا كۆتایی به‌م باسه‌ ده‌هێنم به‌ڵام ده‌مه‌وێت به‌ هه‌موو مانایه‌ك جه‌ختبكه‌مه‌وه‌ له‌ سه‌ركه‌وتن، هه‌روه‌ها له‌ پێویستی پیاچونه‌وه‌ به‌ بیرۆكه‌و وێناكانمان له‌ باره‌ی سه‌ركه‌وتنه‌وه‌، جه‌ختده‌كه‌مه‌وه‌ له‌وه‌ی پێویسته‌ دڵنیابینه‌وه‌ له‌وه‌ی كه‌ ئه‌و بیرۆكانه‌ی هه‌مانه‌ له‌ باره‌ی سه‌ركه‌وتنه‌وه‌ بیرۆكه‌ی تایبه‌تی خۆمانه‌.

سه‌رچاوه‌:
https://www.ted.com/talks/alain_de_botton_a_kinder_gentler_philosophy_of_success




وێستگەکانی ژیان … کامەران چروستانی

لە شەمەندەفەری ژیاندا دانیشتووە: لەم وێستگە بۆ ئەو وێستگە، لەم هەوار بۆ ئەو هەوار بەردەوامە، ناوچەکان تێدەپەڕێنێت، وێستگە جیاوازەکان دەبینێت: لەم وێستگەیە دادەبەزێت و بە شەمەندەفەرێکی دیکە گەشتەکەی بەردەوام دەبێت، دیمەنەکان دێن و لە ساتێکدا دەبن بە ڕابردوویەک، لەناکاو لە دوورەوە چاوەکانی شتێکیان بەدی کرد، شوێن سەرنجی هەست و ناخێتی، شەمەندەفەرەکە بەردەوام بەرەو پێشەوە دەڕوات، هێندەی دێت لەو شتۆلکەیە، لەو شتە، لەو بابەتە نزیک دەبێتەوە، نزیکتر، هێندەی دیکە لە یەکتر نزیک دەبنەوە، دەتوانێت باشتر و ئاشکراتر بیبینێت، لەلای ڕوونتر دەبێت … دەبێت بە یاوەری ناخی، چاوەکانی، خەیاڵ و هەستی.
وەها لێی نزیک دەبێتەوە، کە خۆی بە شووشەی شەمەندەفەرەکەوە دەنووسێت، شووشەکەش دەبڕێت، جەستەشی دەبڕێت و دەچێتە ناو ناخیەوە، لە سنووری بابەت دەردەچێت و دەبێت بە بەشێک لە خود: لەگەڵ گەشتەکەی ژیان و هەموو وێستگەکاندا بەردەوام دەبێت، لەگەڵیدا دێت و دەڕوات.
لە وێستگەیەک لە وێستگەیەکی ژیان دادەبەزێت، هەندێک لە بابەتەکانی ژیانی خۆی لەناو شەمەندەفەرەکەدا بەجێ دەهێڵێت، ئەوەی دەمێنێتەوە تەنها یادەوەرییە بەجێماوەکانە لەناو شەمەندەفەرەکەدا، ئەو شەمەندەفەرە بەجێ دەهێڵێت و لە وێستگە نوێکەی ژیانیدا دەمێنێتەوە، دەستی لەژێر چەناگەیدا داناوە، خەیاڵ بۆ وێستگەیەکی دیکە و جیهانێکی دیکە دەیبات، چاوەڕێی ئەوە دەکات بەڵکوو هەمان شەمەندەفەر جارێکی دیکە بۆ سەر هەمان ڕەوت و ئاراستەی بباتەوە یاخود چاوەڕوانی شەمەندەفەرێکی دیکە بکات، بەڵکوو هەڵی بگرێت و بەرەو وێستگەیەکی دیکەی بیگەێنێتە هەوارێکی دیکەی ژیان.
ئای لەم ژیانە، شەمەندەفەری ژیان بەرەو هەر هەوارگەیەکمان بەرێت و وێستگەکان هەرچەندە بگۆڕێن، هەرچەندێکیش گۆڕینی دیمەنەکانی دەوروبەر ئاسان بێت یان ئاڵۆز، بەڵام گۆڕینی ئەندێشە و خەیاڵەکان، ناخ و هەستەکان، بەها و بۆچوونەکان کارێکی ئاسان نییە: ئەوەی کە پێش ماوەیەک شووشەی شەمەندەفەرەکەی بڕی، سنوورەکانی نەهێشت و بوو بە بەشێک لە ویژدان و ناخ، هەتا ئێستاش هەر لەگەڵیدایە و یاوەری گەشتەکەی دەکات، بەردەوامە لە بوونی خۆی لەناو ویژدانیدا.
هەموو وێستگەیەک، هەموو گەشتێک بەشێک لە خۆشی و ناخۆشی، تاڵی و شیرینی، هیوا و ڕەشبینی، پێکەنین و گریان، فشار و ئاسانی، تاریکی و ڕوونی لەناو خۆیدا هەڵدەگرێت: ئەگەر هیچیش پێ نەبەخشێت، ئەوا ئەزموونێک دەبەخشێت، ئەگەر ئەزموونیش نەبەخشێت ئەوا بەلایەنی کەمەوە یادگارییەک لەناو ناخی مرۆڤدا بەجێ دەهێڵێت.
تۆ بڵێیت ئەم شەمەندەفەرەی داهاتووش شتێکی نوێم بۆ نەهێنێت؟ تۆ بڵێیت وێستگەی داهاتووم ئەوە بێت، کە ویستوومە و ئاواتەخوازی بووم؟ لەم شەمەندەفەرەی ژیانمدا بە گەلێک وێستگەدا تێپەڕ بووم، گەلێک دیمەنم بینی، ئەم هەوار و ئەو هەوارم کردووە، لە چەندین ویستگە دابەزیم و لەوەش زیاتر سەرلەنوێ بەرەو وێستگەیەکی نوێ سواری شەمەندەفەری ژیان بوومەتەوە: هەندێکیان هەتا ئەم ساتەوەختەش لە ناخمدان، لە هەندێکیاندا باری خەم و پەژارەی خۆمم تیایاندا بەجێ هێشتووە، لە هەندێکیشیاندا بارێکی نوێی خەم و پەژارەم لەگەڵ خۆم بار کردووە، بەڵام ژیان هەمیشە هەر وا بووە و هەر واش دەبێت: وێستگە و شەمەندەفەرەکان دەگۆڕێن، وێستگە و شەمەندەفەرەکانیش ئێمە دەگۆڕن، جێمان دەهێڵن و جێیان دەهێڵین . . .
لە هەموو ئەم چیرۆکانەدا گەلێک جار تاکە شتێک لە ژێر دەسەڵاتدا بمێنێتەوە ئەوەیە: لە یەکێک لە وێستگەکاندا دەوەستیت، بیر لە گەشتەکەی پێشووت دەکەیتەوە، لە کوێوە دەستت پێ کرد، بە کوێدا تێپەڕیت و لە کوێدا کۆتایی هات. لەو ساتانەدا مرۆڤ ئاواتەخوازی گەڕاندنەوەی کاتە بۆ ئەوەی شەمەندەفەرێکی دیکە بگریت یان بەلایەنی کەمەوە لە وێستگەیەکی دیکە دابەزێت و بە شێوەیەکی دیکە شەمەندەفەرەکە بەجێ بهێڵێت، ئەم خەیاڵ لە ئامێز دەگرێت، چنگەکڕێ بۆ ئەو سات دەکات، مرۆڤ گەلێک جار لەناو وێستگەیەکی ژیاندا تەنیا جەستەیەکە: ڕۆحیش لەناو یەکێک لە شەمەندەفەرەکانی ژیاندا یاخود لە یەکێک لە وێستگەکاندا گەشتێکی دیکە دەکات.
خۆ ئاواتی ڕەوتێکی باشتر لە گەشتەکەی ژیاندا هەمیشە لە ناخدایە، خەیاڵی سبەینێیەکی ڕوونتر ئەندێشەیەکی بەردەوامە، بەلایەنی کەمەوە دەیەوێت ئەم جارەیان شەمەندەفەرێک بێت و لەو ویستگە چەقبەستووە ڕزگاری بکات بەرەو شوێنێک، کە دەمێکە تابلۆکانی لەناو خەیاڵیدا کێشراون، چونکە مرۆڤ دەزانێت تەنیا دوا وێستگەی ژیان کۆتایی بە گەشت و ئاواتەکان دەهێنێت. وێستگەی مردن: جا پاش ئەوە ئایا شەمەندەفەر بەرەو کوێمان دەبات، لە چ وێستگەیەک دەگیرسێینەوە و ئاراستەمان بەرەو کوێوە دەڕوات؟ ئەوەیان پرسیارێکی دیکەیە و وەڵامی ئەو پرسیارەش بەپێی دیدەکان بێگومان جیاوازن، بەڵام لەناو هەموو ئەم بیر و بۆچوونە جیاوازانەدا ئەوەی تیایدا کۆکین ئەوەیە: بوونی هیوا و ئاوات بۆ گەشتێکی دروست بەرەو وێستگەیەکی دروست تەنها بە کۆتایهاتنی گەشتی ژیان نەبێت، ئەگینا هەرگیز کۆتایی نایەت.




ڕزگاركردنی موسڵ و مه‌ترسی شه‌پۆلێكی تری ئاواره‌بوون … 5 – 5

ڕه‌سوڵ بۆسكێنی

قۆناغی دوای داعش و چاره‌نووسی كورد

ڕێكخراوی تیرۆریستی داعش وه‌ك ڕووداوێكی له‌ناكاو سه‌ری هه‌ڵدا و له‌ 10-6-2014 شاری موسڵی داگیر كرد و له‌ماوه‌یه‌كی كه‌مدا سنوورێكی فراوان له‌ ناوچه‌كه‌ی كۆنتڕۆڵ كرد، ئه‌گه‌رچی له‌ماوه‌ی چه‌ند مانگی ڕابردوودا داعش له‌عیراق دووچاری شكستێكی گه‌وره‌ بۆته‌وه‌ و ناوچه‌یه‌كی زۆری له‌ده‌ستداوه‌ كه‌ پێشتر داگیری كردبوو، به‌ڵام هێشتا شاری موسڵ و چه‌ند ناوچه‌یه‌كی تری به‌ده‌سته‌وه‌یه‌، هێزه‌ عیراقیه‌كان به‌هاوكاری هاوپه‌یمانان له‌ هه‌وڵی كۆنتڕۆڵ كردنه‌وه‌ی ئه‌و شاره‌ دان، هێرشه‌ پچڕ پچڕه‌كانی سوپای عیراق له‌ باشووری پارێزگای نه‌ینه‌وا و باكووری سه‌لاحه‌دین له‌چوارچێوه‌ی ئاماده‌كاریه‌كان دایه‌ بۆ ده‌ست پێكردنی ئۆپه‌راسیۆنی به‌رفراوانی ئازاد كردنی شاری موسڵ، ئامانجی داهاتووی كۆمه‌ڵگای نێوده‌وڵه‌تی و عیراق ڕزگاركردنی شاری موسڵه‌ كه‌ به‌ حه‌شارگه‌ی سه‌ره‌كی داعش هه‌ژمار ده‌كرێت. به‌پێی زانیاریه‌ ئه‌منیه‌كان و لێدوانی به‌رپرسانی سه‌ربازی عیراقی و ئه‌مریكی له‌ماوه‌یه‌كی نزیكدا شه‌ڕی كۆنتڕۆڵ كردنه‌وه‌ی موسڵ و ڕزگار كردنی له‌ده‌ست داعش ده‌ست پێده‌كات، به‌هۆی ئه‌و شه‌ڕه‌وه‌ پێشبینی ده‌كرێت نزیكه‌ی یه‌ك ملیۆن كه‌سی دیكه‌ له‌و پارێزگایه‌ ئاواره‌ی هه‌رێمی كوردستان و وڵاتانی تر بن. سایتی خه‌ندان له‌ 18-7-2016 بڵاوی كرده‌وه‌ دوای سه‌ردانێكی بۆ عیراق (یولخیم رۆكه‌ر) دیپلۆماتكاری ناوداری ئه‌ڵمانی و نوێنه‌ری هه‌میشه‌یی ئه‌ڵمانیا له‌ ڕێكخراوی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌به‌رلینی پایته‌ختی ئه‌ڵمانیا ئاماژه‌ی به‌وه‌ كرد مه‌زنده‌ ده‌كرێت زیاتر له‌ دوو ملیۆن هاووڵاتی عیراقی ناچاربن ماڵه‌كانی خۆیان جێبهێڵن به‌هۆی شه‌ڕی داعشه‌وه‌، دوور نیه‌ بارودۆخی خراپی داعش هه‌ندێك له‌خه‌ڵكانی خۆیان به‌تایبه‌ت ئه‌و كه‌س و منداڵانه‌ی له‌سه‌ر مه‌شق ڕاهێنراون، خۆیان بخزێننه‌ كاروانی ئاواره‌كان و بێن له‌كوردستان وه‌ك ئاواره‌یه‌ك نیشته‌دێ‌ بن، ئه‌مه‌ش مه‌ترسیه‌كی گه‌وره‌یه‌ له‌داهاتوودا كاریگه‌ری نه‌ك له‌سه‌ر عه‌ره‌به‌ ئاواره‌كان، به‌ڵكو كاریگه‌ریان له‌سه‌ر كوردیش هه‌بێت، به‌هار عه‌بدولڕه‌حمان بڕیارده‌ری لیژنه‌ی پێشمه‌رگه‌ له‌په‌رله‌مانی كوردستان بۆ (باسنیوز)ی ڕاگه‌یاند: پێشبینی ده‌كرێت چه‌كداره‌كانی داعش ئه‌و منداڵانه‌ی له‌ فێرگه‌كانی ئه‌و ڕێكخراوه‌ ڕاهێنانیان پێ‌ كراوه‌، خۆیان بخه‌نه‌ ناو ئه‌و ئاوارانه‌ ڕوو له‌ هه‌رێمی كوردستان بكه‌ن، وه‌ك ئه‌وه‌ی ڕوویان له‌ ئه‌وروپا كردووه‌، گووتیشی گرنگه‌ له‌لایه‌نی ئه‌منی كوردستان ئه‌و پرسه‌ به‌گرنگ وه‌ربگرێ‌ و خۆی بۆ ئاماده‌ بكات، گووتیشی: پرسی ئاواره‌ و پرسی ئه‌منی دوو بابه‌تی له‌یه‌كتر جیاوازن، ” هه‌رێمی كوردستان به‌هۆی حه‌واندنه‌وه‌ی ئاواره‌ و كاركردن بۆیان ناوبانگی زۆری له‌دنیا په‌یدا كردووه‌ و زۆربه‌ی هاوكاریه‌كانی وڵاتانیش به‌و هۆیه‌وه‌ بووه‌، به‌ڵام پرسی ئه‌منی بابه‌تێكی جیایه‌” باشتروایه‌ ئاواره‌كان كه‌مپی تایبه‌ت به‌خۆیان هه‌بێت و تێكه‌ڵ به‌ خه‌ڵكی هه‌رێمی كوردستان نه‌كرێن، به‌بوونی كه‌مپه‌كان زیاتر ده‌توانرێ‌ كۆنتڕۆڵی ئه‌و كه‌سانه‌ بكرێت كه‌ داعشن، یان هه‌ڵگری بیروڕای داعشن و له‌به‌رگی ئاواره‌دا ڕوو له‌ كوردستان ده‌كه‌ن”
سوپای عیراق به‌هاوكاری گروپه‌ چه‌كداره‌كانی تر و هاوپه‌یمانی نێوده‌وڵه‌تی زۆرێك له‌ خاكی ژێر چنگی داعشیان ئازاد كردووه‌، خالد عوبێدی وه‌زیری به‌رگری عیراق ڕایگه‌یاند هێرش كردن بۆ ئازاد كردنه‌وه‌ی موسڵ پێویستی به‌هه‌ماهه‌نگی كاریگه‌ر هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ هێزی پێشمه‌رگه‌ی كوردستان و ئاشكرای كرد له‌ ئێستادا له‌10% ی خاكی وڵات به‌ده‌ست داعشه‌وه‌ ماوه‌. پێشبینیشی كرد له‌گه‌ڵ ده‌ست پێكردنی شه‌ڕ خه‌ڵكی ئه‌و شاره‌ هه‌ڵبێن و خۆیان ڕزگار بكه‌ن. له‌و باره‌یه‌وه‌ هاوپه‌یمانی نێوده‌وڵه‌تی دژ به‌داعش بۆ كۆنتڕۆڵ كردنه‌وه‌ی موسڵ له‌كۆبونه‌وه‌یه‌كی فراواندا له‌ئه‌مریكا به‌بێ‌ نوێنه‌رایه‌تی كورد تاوتوێی هه‌نگاوه‌كانی ڕووبه‌ڕوو بوونه‌وه‌ی ئه‌و ڕێكخراوه‌یان كرد، ئه‌وه‌ش كاردانه‌وه‌ی به‌رپرسانی هه‌رێمی كوردستانی لێكه‌وته‌وه‌، چونكه‌ كورد لایه‌نێكی سه‌ره‌كی ئه‌و شه‌ڕه‌یه‌، پشت گوێ‌ خستن و خه‌مساردی به‌رامبه‌ر به‌كورد زیان به‌پرۆسه‌كه‌ ده‌گه‌یه‌نێ‌، بێ‌ گومان دوای جه‌نگی داعشیش بارودۆخی ناوچه‌كه‌ بابه‌تێكی ئاڵۆزه‌ به‌تێڕوانین له‌ كێشه‌ ناوخۆییه‌كان ئه‌وه‌ ڕه‌چاو ده‌كرێت بۆ له‌مه‌ودوای شه‌ڕی داعش سروشتی به‌رده‌وامی ململانێكان و گۆڕانكاری جوگرافی سیاسی ناوچه‌كه‌ به‌رده‌وام بێت، ئێمه‌ قسه‌مان له‌سه‌ر موسڵ و هه‌رێمی كوردستانه‌، له‌ ڕووكه‌شدا شه‌ڕه‌كه‌ دژی داعشه‌، به‌ڵام له‌ ڕاستی دا شه‌ڕێكی مه‌زهه‌بی- ئیتنی یه‌، گۆڕه‌پانی شه‌ڕه‌كه‌ش ناوچه‌ی سوننه‌نشین و خاكی كورده‌، هه‌رچه‌نده‌ كورد له‌شه‌ڕی داعش قاره‌مانی زۆری نواند و قوربانی زۆری داوه‌، گورزی به‌هێزیشی له‌ داعش داوه‌، ڕه‌وتی ڕووداوه‌كان ئاماژه‌ بۆ لاواز بوونی داعش و له‌ده‌ستدانی به‌شێكی زۆر له‌تواناكانی له‌ پاشه‌كشێ‌ دایه‌، ئه‌مریكا و ڕۆژئاواش به‌په‌له‌یه‌ له‌ كۆتایی هێنان به‌ باڵاده‌ستی سه‌ربازی داعش له‌ناوچه‌كه‌ یان هه‌رنه‌بێت بۆ ئه‌م قۆناغه‌، له‌ئێستادا ناوچه‌كه‌ له‌به‌رده‌م گۆڕانكاری قۆناغێكی نوێ‌ دایه‌ ئه‌ویش قۆناغی دوای داعشه‌، قۆناغی دوای داعش قۆناغێكی ئاڵۆزده‌بێت به‌پێی ئاماژه‌كان گرژی و ئاڵۆزی نێوان سوننه‌كان و شیعه‌ به‌رده‌وام ده‌بێت، بێ‌ مه‌رجه‌عی شیعه‌ و هه‌ر گروپه‌ ڕووی له‌لایه‌ك ئه‌وه‌ش كێشه‌یه‌كی تره‌، له‌لایه‌كی دیكه‌ كێشه‌ی ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان ئه‌گه‌رچی به‌قاره‌مانیه‌تی و گیانبازی پێشمه‌رگه‌ی كوردستان له‌ده‌ستی داعش ده‌رهێنراون و له‌لایه‌ن پێشمه‌رگه‌وه‌ سه‌رپه‌رشتی ده‌كرێن، تائێستا وه‌كو كێشه‌یه‌كی ئاڵۆز و هه‌ڵواسراو ماوه‌ته‌وه‌ و چاره‌نووسی دیار نیه‌، ئێستا داعش هۆكارێكه‌ بۆ داپۆشینی هه‌موو ئه‌گه‌ره‌كان له‌نێوان حكومه‌تی عیراق و هه‌رێمی كوردستان هه‌موو هه‌سته‌ شاراوه‌كان و بوغز و كینه‌ نهێنیه‌كانی ناو دڵی ده‌سه‌ڵاتدارانی به‌غدا كپ كراون، هه‌ر كاتێك شه‌ڕی داعش نه‌ما ئه‌وا ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌كان له‌گه‌ڵ به‌غدا ده‌ست پێده‌كه‌ن، له‌به‌ر ئه‌وه‌ كورد پێویسته‌ قۆناغی دوای داعش له‌به‌رچاو بگرێت و به‌رچاوی ڕوون بێت له‌وه‌ی پاش شه‌ڕی داعش گۆڕانكاریه‌كان چۆن ده‌بن و چی ڕووده‌دات، پاش قۆناغی شه‌ڕی داعش یه‌كێك له‌ ئاماژه‌كان ئه‌وه‌یه‌ فیدڕاڵیه‌ت بۆ سوننه‌كان دروست بێت، ئه‌وه‌ش بۆ خۆی كێشه‌یه‌كی دیكه‌یه‌، پرسی ڕزگاركردنی موسڵ و مامه‌ڵه‌ كردن له‌گه‌ڵیدا پرسێكی ئاڵۆزه‌، كۆمه‌ڵگای نێوده‌وڵه‌تی و لایه‌نه‌ ناوخۆییه‌كان كۆكن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی پێش ڕزگاركردنی موسڵ، ڕێك كه‌وتن بكرێت له‌ نێوان حكومه‌تی عیراق و هه‌رێمی كوردستان و حكومه‌تی خۆجێی موسڵ له‌ ڕووی سیاسی و سه‌ربازی، پێویستی به‌لێك تێگه‌یشتنی لایه‌نی هه‌رێمی كوردستان و حكومه‌تی عیراق و حكومه‌تی خۆجێی موسڵ و هاوپه‌یمانی نێوده‌وڵه‌تی هه‌یه‌. له‌لایه‌كی تر به‌رامبه‌ر به‌سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریكا كوردی عیراق هه‌قه‌ دراسه‌یه‌كی وردی بۆ بكه‌ن، چونكه‌ بارودۆخی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست یان لانی كه‌م ئه‌م ناوچه‌یه‌ی ئێمه‌ له‌نێوان ده‌ستێوه‌ردانی خۆرئاوایی و سیسته‌می خێڵه‌كی و مۆدێرنه‌ته‌یه‌كی شه‌رمن سه‌رگه‌ردانه‌، له‌ماوه‌ی سه‌د ساڵی ڕابردوودا ڕۆژئاوا له‌پشتگیری عه‌ره‌بێكی خێڵه‌كی و ئیشتراكی و ئه‌مڕۆش پشتگیری گروپی ئیسلامی و سیاسیه‌ جۆراو جۆره‌كان له‌ هه‌ڵبه‌ز و دابه‌ز دابووه‌، هه‌روه‌ها په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ وڵاتانی ناوچه‌كه‌ش به‌درێژای ماوه‌ی جه‌نگی سارد و ئێستا چه‌ندین گۆڕانكاری له‌ په‌یوه‌ندی وڵاتانی ناوچه‌كه‌ و خۆرئاوا هاتۆته‌ ئاراوه‌، ئه‌گه‌رچی ئێستا زۆر كه‌س كورد و نیشتمانه‌كه‌ی به‌ پێویستیه‌كی جیۆپۆله‌تیكی ده‌زانن بۆ ڕۆژئاوا و به‌تایبه‌ت ئه‌مریكا، به‌هۆی بوونی هه‌ڵكه‌وته‌ی جوگرافی و سامانێكی زۆری سروشتی و سامانێكی مرۆیی به‌پیت له‌بواری سه‌ربازی، به‌ڵام مه‌ترسی گه‌وره‌ ئه‌وه‌یه‌ شه‌ڕی داعش كۆتایی بێت، له‌ دابه‌ش كردنی ده‌ستكه‌وته‌كانی شه‌ڕ كورد مایه‌پوچ بێت و نه‌یتوانبێت خۆی كۆبكاته‌وه‌ و هیچ بڕیارێكی نه‌دابێت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ گرنگه‌ پێش كۆتایی هاتنی شه‌ڕی داعش كورد بڕیاری كۆتایی خۆی دابێت، چونكه‌ دوای كۆتایی هاتنی داعش مه‌ترسی ئه‌وه‌ هه‌یه‌ ڕووداوه‌كان هێنده‌ خێرا بن كورد فریای ئه‌وه‌ نه‌كه‌وێت له‌و كارانه‌ بدوێت. به‌ڵام ئه‌وه‌ی مایه‌ی نیگه‌رانیه‌ ناكۆكی توندی نێوان لایه‌نه‌ سیاسیه‌كانی هه‌رێمه‌، جیاوازیان له‌چه‌ندین لایه‌نی وه‌كو سه‌رۆكایه‌تی هه‌رێم و سه‌ربه‌خۆیی و ڕیفراندۆم و چه‌ندین شتی تر هه‌یه‌، ئه‌وه‌ش دوورنیه‌ به‌هۆی دابه‌ش بوونی هێزه‌ ناوچه‌ییه‌كان بێت، كه‌لایه‌نه‌ سیاسیه‌كانی كوردی به‌سه‌ر دابه‌ش بووه‌، زۆر گرنگه‌ له‌م قۆناغه‌دا كورد مامه‌ڵه‌یه‌كی له‌بار و ته‌ندروست بكات نه‌یه‌ڵێت ململانێكان به‌ئاقاری لاوه‌كی و نه‌شیاودا هه‌نگاو بنێن و مه‌به‌سته‌ سه‌ره‌كیه‌كه‌ له‌بار ببات.




عه‌ره‌بستانی سعودی و خه‌ونی سه‌ربه‌خۆیی كوردستان … ئه‌حمه‌د ره‌جه‌ب

له‌م رۆژا‌نه‌دا دوژمنایه‌تی له‌ نێوان دوو وڵاتی ئیسلامی گه‌وره‌و ده‌وڵه‌مه‌ندو كۆنه‌په‌رست و دوواكه‌وتوو ( ئێران و عه‌ربستانی سعودییه‌) به‌ هؤی مه‌زهه‌ب و ده‌مارگیری نه‌ته‌وه‌یی شیعه‌و سوننه‌ گه‌یشتووه‌ته‌ لوتكه‌و سه‌ر ئێسقان و هه‌ردوولا له‌ رۆژنامه‌و رادیۆو ته‌له‌فزیۆن و سه‌ته‌لایت و هه‌موو به‌شه‌كانی راگه‌یاندن و ماس میدیا هێرش ئه‌كه‌نه‌ سه‌ر یه‌كترو ئه‌وه‌ی سه‌یره‌ لاف و گه‌زافی مرۆڤدۆستی و دیمو‌كراسی لێئه‌ده‌ن.
هه‌ر له‌م رۆژانه‌دا هه‌ندێ كه‌س له‌وانه‌ی ماڵپه‌ری كوردییان بۆ ئاماده‌ كراوه‌و پاره‌ی نووسین وه‌رئه‌گرن، خۆشحاڵن به‌ عه‌ره‌بستانی سعودییه‌و ، ده‌ستێوه‌ردانی له‌ خاكی كوردستان و، به‌ پشتبه‌ستن به‌ هاشه‌وهوشه‌ی باڵیۆزو قونسڵ و راگه‌یاندنه‌كانی ئه‌و وڵاته‌، ده‌ستیانداوه‌ته‌ نووسین و، بانگه‌شه‌ی سه‌ربه‌خۆیی كوردستان ئه‌كه‌ن.
پێگەی عەرەبستانی سعودیە لە ناوچەكەو جیهانیشدا زۆر گرنگه‌و، وڵاتێكی دوواكه‌وتوو داخراوه‌و، به‌ڵام به‌ هۆی نه‌وت فرۆشتن بووه‌ته‌ وڵاتێكی ده‌وڵه‌مه‌ندو پێگەی به‌ناوبانگه‌ له‌ ‌ خه‌رجكردن وبه‌خشینی دۆلارو له‌ ئێستادا بۆ وڵاتانی شۆڤه‌نیست وتاقمه‌ توندره‌وو تیرۆریسته‌كان بۆ نموونه‌ توركیاو حه‌ماس و ده‌وڵه‌تی ئیسلامی ( داعش) و ئه‌حرار ئه‌لشام و به‌ره‌ی نوسره‌ ( فتح الشام) و ئه‌نجومه‌نه‌كه‌ی ئیسته‌نبوڵ و پێشتریش بۆ تاقمی قاعیده‌ی خوێنرێژو ئوسامه‌ بن لادن و تالێبانی ئه‌فغانستان و بزوتنه‌وه‌ ئیسلامییه‌ ره‌نگاوره‌نگه‌كان سەلەفی و وهابی و جیهادی و هتد….
دزین وفرۆشتنی نه‌وت و گه‌نده‌ڵی بنه‌ماڵه‌ی ئال سعود كه‌ خۆیان كردووه‌ به‌ خاوه‌نی گشت خاك و سه‌رمایه‌و نه‌وت و ده‌سه‌ڵات و، هه‌رچی پۆستی شایسته‌ هه‌یه‌ وه‌ك : سه‌رۆك وه‌زیران و، وه‌زیری ده‌ره‌وه‌و ناوخۆو وبه‌رگری و، ئاژانسی ئه‌من و ئاسایش له‌و په‌ری گه‌نده‌ڵیدایه‌و، زوربه‌ی گه‌نده‌ڵییه‌كان له‌ بواری نه‌وتدا به‌دی ئه‌‌كرێن كه‌ یه‌ك له‌ سه‌ر چواری نه‌وتی دونیایه‌و له‌ ژێر ركێفی بنه‌ ماڵه‌ی شا سه‌لمانی خه‌ڵه‌فاو نه‌زانه‌.
‌ئه‌توانین بڵێن ئه‌م بنه‌ماڵه‌ گه‌نده‌ڵه سه‌رپه‌رشتی كێڵگه‌ نه‌وتییه‌كان ئه‌كات و،‌ بووه‌‌ته‌ پاسه‌وانی به‌رژه‌وه‌ندی ئابووری ئه‌مریكاو وڵاتانی رۆژئاواو،‌ گه‌ڵی عه‌ره‌بستانی سعودی له‌ زۆر رووه‌وه‌ فه‌رامۆش كراوه‌و، نه‌وته‌كه‌یان له‌ خزمه‌تی بێگانه‌یه‌و بووه‌ته‌ به‌ڵا به‌سه‌ریانه‌وه‌‌.
هه‌ندێ له‌ نووسه‌ران دڵخۆشن كاتێك راوێژکاری شای پێشووی سعودییە (ئه‌نوه‌ر عیشقی) باس لە مافی سەربەخۆیی کوردستان ئه‌كات و، وه‌ك رێوییه‌كی فێڵبازو له‌ ژێرلێوه‌وه‌ ئه‌ڵێت: پشتیوانی لەسەربەخۆیی کوردستان ئه‌كه‌ین و، هه‌ر زوو خۆی به‌درۆ ئه‌خاته‌وه‌و ئه‌ڵێت : ئێمە لەسیاسەتی دەرەوە باس لە یەکپارچەیی خاکی عێراق ئه‌کەین و، لێره‌دا پێویسته‌ ئه‌و نووسه‌رانه‌ هه‌ڵوه‌سته‌یه‌ك بكه‌ن و بزانن كه‌ وڵاتێكی عه‌ره‌بی كۆنه‌په‌رست وه‌ك عه‌ره‌بستانی سعودی قه‌ت له‌ گه‌ڵ مافێكی ره‌وای گه‌له‌مان یه‌كناگرنه‌وه‌.
عه‌ره‌بستانی سعودی له‌ ژێر دروشمی ئیسلام و، ئاڵای ئه‌ڵلاهو ئه‌كبه‌ر بزوتنه‌وه‌ توندره‌وه‌كان بڵاو ئه‌كاته‌وه‌و، ره‌خنه‌ له‌ هه‌ڵوێستی وڵاتانی رۆژئاوا به‌گشتی و، ئه‌مریكا به‌ تایبه‌تی ئه‌گرێت و، له‌م باره‌یه‌وه‌ هێلاری كلێنتۆن پاڵێوراوی دیموكراته‌كان بۆ سه‌رۆكایه‌تی ئه‌مریكا له‌ وتارێكدا وتی: كاتی ئه‌وه‌ هاتووه‌ به‌ر له‌ سعودییه‌كان و قه‌ته‌رییه‌كان و كوێتییه‌كان و، كه‌سانی تر له‌ وڵاته‌كانیان بگێرێت بۆ ئه‌وه‌ی چیتر پاره‌ نه‌ده‌ن به‌ رێكخراوه‌كانی توندوتیژی و، پشتگیری له‌ قوتابخانه‌و مزگه‌وته‌كانی توندوتیژی نه‌كه‌ن، كه‌ پاڵ به‌ ژماره‌یه‌كی گه‌وره‌ی گه‌نجان ئه‌دات له‌ سه‌ر رێی توندوتیژی له‌ جیهاندا خۆیان بنوێنن.
له‌ شه‌سته‌كانی سه‌ده‌ی رابردوو عه‌ره‌بستانی سعودییه‌ كه‌وته‌ یارمه‌تیدانی توندره‌وه‌كان دژ به‌ بیروباوه‌ری جه‌مال عه‌بدولناصر و ئایدلوژیای سۆسیالیوم و شیوعییه‌ت و، سعودییه‌كان وتوویانه‌و ئێستاش ئه‌یڵێنه‌وه‌: ئیسلامێتی رێگایه‌كی به‌سووده‌ گه‌ر بته‌وێت له‌ بوارێكی فراواندا به‌كاری بێنێت و، لێره‌دا شایانی باسه‌ سه‌رۆكی ئه‌مریكا باراك ئۆباما له‌ چاوپێكه‌وتنێكی رۆژنامه‌وانیدا راشكاوانه‌ وتی: عه‌ره‌بستانی سعودی به‌ ئاشكرا توندوتیژی له‌ جیهاندا بڵاو ئه‌كاته‌وه‌و، رووی ئیسلام ناشیرین ئه‌كات.
عه‌ره‌بستانی سعودییه‌ به‌وه‌ ناوه‌ستێت ته‌نها خه‌رجی توندره‌و تیرۆریستان دابین بكات، به‌ڵكو ئه‌م بیره‌ توندره‌وه ( وهابییه‌)‌ له‌ رێی مزگه‌وت و قوتابخانه‌كانی جیهان بڵاو ئه‌كاته‌وه‌و. بۆیه‌ لاپه‌ره‌ی وڵاتی عه‌ره‌بستانی سعودییه‌ له‌ بواری مافه‌كانی مرۆڤ پره‌ له‌ كاره‌سات و، بێ وێنه‌یه‌ له‌ جیهاندا وه‌ك: سه‌رپه‌راندن و، بێبه‌شكردنی ئافره‌تان له‌ هه‌موو مافه‌كانی.
له‌ رووی جوگرافیاوه‌ عه‌ره‌بستانی سعودییه‌ نزیكه‌ له‌ ته‌نگه‌ی هورمزو ته‌نگه‌ی باب ئه‌لمه‌نده‌ب و كه‌نالی سوئیس و، ئه‌م شوێنه‌ زۆر گرنگه‌ بۆ ئه‌مریكا كه‌ هه‌میشه‌ له‌ هه‌وڵی زامنكردنی رێگای گواستنه‌وه‌ی نه‌وته‌و ، له‌ ساڵانی پێشوودا رێگابرین له‌وه‌ی بیرو نفوزی شیوعییه‌ت په‌ره‌بسێنێت و، هاوكات عه‌ره‌بستانی سعودییه‌ بوو بوو به‌ بنكه‌یه‌كی ئابووری ئه‌مریكاو، شان به‌ شانی ئێران كه‌ بنكه‌ی سه‌ربازی ئه‌مریكا بوو.
ئه‌و قۆناغه‌، قۆناغی ئاڵتونی ئه‌مریكا بوو، چونكه‌ عه‌ره‌بستانی سعودییه‌ له‌ گه‌ڵ ئێران هاوپه‌یمان بوون بۆ به‌ربه‌ره‌كانی شیوعییه‌ت و، له‌ پاش شۆرشه‌كه‌ی میسرو هاتنی جه‌مال عه‌بدولناصرو، بڵاوبوونه‌وه‌ی بیری نه‌ته‌وایه‌تی عه‌ره‌ب، میسر بوو به‌ ركابه‌ری به‌هێزی عه‌ره‌بستانی سعودییه.
سامر ئەلسەهبان باڵیۆزی عه‌ره‌بستانی سعودییه‌ له‌ عێراق لە چاوپێکەوتنێکیدا لەگەڵ ڕۆژنامەی الشرق الاوسط پشتگیریی تیرۆریستە سعوودییە زیندانیکراوەکانی ناو عێراقی کردو، داوای لە حکومەتی عێراق ئه‌کات ئەو تیرۆریستە سعوودییانەی لە بەندیخانەکانی عێراقدان بە شێوەیەکی دادپەروەرانە دادگایی بکرێن و، هەروەها لە بەشێکی تری گفتوگۆکەیدا داوا ئه‌کات مافی مرۆڤ بۆ ئەو تیرۆریستە زیندانیکراوانە پارێزراو بێ.
رێكخراوی هومان رایتس ره‌خنه‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتی پیاوان بۆ سه‌ر ژنان ئه‌گرێت و، تا ئێستا ژنان مافیان پارێزراونییه‌ و، هیچ ژنێك به‌بێ فه‌رمانی پیاوه‌كه‌ی ناتوانێت گه‌شتێك بۆ ده‌ره‌وه‌ی وڵات بكات یان له‌ جێگایه‌ك ئیش بدۆزێته‌و كار بكات و، ئافره‌تێك له‌ ته‌مه‌نی 62 ساڵ ئه‌ڵێت هه‌ست به‌ شه‌رمه‌زاری ئه‌كه‌م چونكه‌ به‌بێ مۆڵه‌تی كوره‌كه‌م ناتوانم بچمه‌ ده‌ره‌وه‌، من ئه‌وم گه‌وره‌ كرد به‌ڵام ئه‌و خاوه‌نی منه‌.
رێبازی عه‌ره‌بستانی سعودییه‌ به‌ پێی “” ده‌سته‌ی گه‌وره زانایان “” له‌ سه‌ر شه‌ریعه‌تی ئیسلامه‌و، هه‌موو مافێكی ده‌ستبه‌ركردووه‌وه‌و، بنچینه‌كانی دادپه‌روه‌ری و ئازادییه‌كانی چه‌سپاندووه‌و، له‌م رووه‌وه‌ ئه‌مینداری گشتی ده‌سته‌ی‌ زانایان شیخ فه‌هد سه‌عد ئه‌لماجد ئه‌ڵێت: شانشینی عه‌ره‌بستانی سعودییه‌ وڵاتی هه‌ردوو ( حه‌ره‌می شه‌ریفه‌) و لانكی په‌یام و ده‌ستپێكی ئیسلامه‌و مافی مرۆڤ و كه‌رامه‌تی ئه‌پارێزێت.
بۆ وه‌ڵامی ئه‌و “” گه‌وره‌ زانایانه‌ “” درۆزنانه رێكخراوه‌كانی مافی مرۆڤ و ئه‌وانه‌ی به‌رگری له‌ ئازادییه‌كان ئه‌كه‌ن ئه‌ڵێن: عه‌ره‌بستانی سعودییه‌ پێشه‌نگه‌ له‌ پێشێلكردنی‌ مافی مرۆڤ و ئازادییه‌كان و، ئه‌مه‌ راستییه‌كی حاشاهه‌ڵنگره‌و، هه‌ر له‌ مێژه‌وه‌ له‌ ساڵی 1927 وه‌ له‌ سه‌ر ده‌ستی شا عه‌بدولعه‌زیز تا ئێستا په‌یره‌و ئه‌كرێت و، ئه‌م وڵاته‌ خۆی له‌ قه‌ره‌ی 30 ملیۆن كه‌س ئه‌دات ‌و، ساڵانه‌ 600 ملیار دۆلار ئه‌چێته‌ سه‌ر گه‌نجینه‌ی وڵات، به‌ڵام خه‌ڵكێكی زۆر هه‌ژارو برسی به‌دی ئه‌كرێن.
هیچ كاتێك شا به‌ ته‌نگی هاوڵاتیان نایه‌ت و، ته‌نها بۆ بنه‌ماڵه‌ كار ئه‌كات و، هه‌رچه‌نده‌ باس له‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی دوور له‌ گه‌نده‌ڵی و ده‌مارگیری ئه‌كرێت، به‌ڵام عه‌ره‌بستلنی سعودییه‌ بووه‌ته‌ وڵاتێكی دوواكه‌وتوو، باری ئاسایشی به‌ره‌و خه‌راپه‌ مل ئه‌نێت و، تاقمێك خۆیان كردووه‌ به‌ زاناو موفتی و، ئه‌م موفتییانه‌ به‌ ئاره‌زووی شاو بنه‌ماڵه‌ی شا فتوای – ده‌ستبرین و، چاو هه‌ڵكۆڵین و ده‌ركردن و، لێدانی جه‌ڵده‌ (هه‌ر مرۆڤێك تاوانبار بكرێت) به‌ كرده‌وه‌یه‌ك جه‌سته‌ی ئه‌خه‌نه‌ به‌ر لێدانی قایش و سونده‌ (ئه‌وه‌ش موفتی بریار ئه‌دات چه‌ند جه‌ڵده‌ی لێ بدرێت).
به‌ پێی رێكخراوی فریدۆم Freedom House كه‌ تایبه‌ته‌ به‌ لێكۆڵینه‌وه‌ ده‌رباره‌ی دیموكراتییه‌ت و ئازادی سیاسی عه‌ره‌بستانی سعودییه‌و توركیا له‌ ریزی خراپترین وڵاتانی جیهانن، له‌ پێشێلكردن و سه‌ركوتكردنی ماف و ئازادییه‌كانی مرۆڤ و، كه‌س ناتوانێت ده‌نگ به‌رز بكاته‌وه‌ یه‌كسه‌ر راپێچی ئه‌كه‌ن وله‌ پاش سوكایه‌تی و لێدان تووری ئه‌ده‌نه‌ زیندانه‌وه‌.
چالاكه‌وان و ئافره‌تانی ئه‌كتیڤ له‌ به‌رگری له‌ مافی ژنان، ئاماژه‌ به‌وه‌ ئه‌كه‌ن رژێمی عه‌ره‌بستانی سعودییه‌ دوواكه‌وتووه‌و، ئافره‌ت هیچ ئازادییه‌كی نییه‌و، ئه‌م وڵاته‌ یه‌كه‌مێن وڵاته‌ ئافره‌ت بۆی نییه‌ ئۆتۆمبێل واژو بكات.
له‌ناو بنه‌ماڵه‌ی شا سه‌لمان باڵ باڵێنه‌و زورانێك له‌ نێوانیاندا به‌رێوه‌ ئه‌چێت و، ئه‌مریكا چاودێری ئه‌و بارودۆخه‌ ئه‌كات و، وایداناوه‌ به‌م زووانه‌ شازاده‌ محه‌مه‌د سه‌لمان ئه‌بێته‌ شای عه‌ره‌بستانی سعودی چونكه‌ شا سه‌لمان و، جێگره‌كه‌ی شازاده‌ محه‌مه‌د نایف نه‌خۆشن و توانایان نه‌ماوه‌و، بۆیه‌ ئه‌مریكا بانگهێشتی محه‌مه‌د سه‌لمانیان كردو سه‌ردانی ئه‌مریكای كرد له‌ پێناو ناسینی له‌ نزیكه‌وه‌و، ورده‌كاری و زانیاری له‌ سه‌ر ژیانی.
له‌ ئاینده‌یه‌كی نزیكدا زۆرانی ئێران و شیعه‌كان و، عه‌ره‌بستانی سعودییه‌و سوننه‌كان ئه‌بێنێن و، هه‌ردوولا ئه‌یانه‌وێت له‌ كوردستان نزیك ببنه‌وه‌و، كوردستان راپێچی جه‌نگ بكه‌ن، بۆیه‌ پێویسته‌ ئێمه‌و، ئه‌و نووسه‌ره‌ به‌رێزانه‌ بانگه‌شه‌ی سه‌ربه‌خۆیی كوردستان ئه‌كه‌ن له‌ گه‌ڵ گه‌له ‌قاره‌مانه‌كه‌مان و پێشمه‌رگه‌ ئازاو خۆراگره‌كانی سه‌نگه‌ر دژ به‌ ده‌وڵه‌تی ئیسلامی ( داعش) ‌داوا بكه‌ین له‌ ئاگری ئێران و عه‌ره‌بستانی سعودییه‌ دوور بكه‌وینه‌وه‌و، قه‌ت دڵخۆش نه‌بێن وڵاتێكی كۆنه‌په‌رست و دوواكه‌وتوو سه‌ربه‌خۆیی بێنێته‌دی.‌

28/9/2016




ئاوازه‌ ماندووه‌كانی یه‌كته‌نی-1 …نه ژاد عزیز سورمێ


به‌شی یه‌كه‌م

(( ئاخ سنگی قووڵی ئه‌م بێده‌نگییه‌ چ پاك هه‌ناسه‌ هه‌ڵده‌كێشێ…
بڕوانه‌ چۆن ئه‌م بێده‌نگییه‌ پیرۆزه‌ گوێ ڕاده‌دێرێ..
نیتچه‌ ))

-A-
وشه‌ ته‌نیا باڵ نییه‌ ،
له‌به‌ر پێی شازاده‌دا
به‌ سوپاس بدره‌وشێته‌وه‌…
په‌رۆشیی،
كانگه‌ی پێسپارده‌یی و
ئاراسته‌ی ڕێ پێ هه‌ڵه‌كردن ده‌رچوو…
كه‌ژێ، هه‌ر له‌ ده‌ستپێكدا
كێڵگه‌یه‌كی به‌ردراو بوو… دۆڕاو بوو…
كه‌ژێ به‌ ڕووبه‌ندی وا ده‌رده‌كه‌وت
له‌ قه‌نه‌وزی گۆمه‌ وه‌ستاوه‌كانی ده‌كرد…
له‌ ساوی ئاو ،
له‌ ئه‌ندازه‌گیریی تۆزاڵی خۆلێگۆڕان…
له‌ ده‌ستپێكه‌وه‌ ،
چاوی لێ بوو
له‌ تاڵ تاڵ و
سات سات و
چڵی چڵی ده‌وروبه‌ر فێر ببوو ،
چاو له‌ ئاسمان
ورشه‌ی مانگ له‌ زه‌ڵكاودا نقوم بكا…

وشه‌ نوخشه‌ی ختوكه‌دانی ویژدانه‌!
ئه‌شقیای به‌ كێوكه‌وتوو؛
هاوڕێی باران…
ئه‌وه‌ نیگای هاوده‌م نه‌بوو
ڕوو له‌ ئاسمان…
ئه‌وه‌ چاوی ئاره‌زووبازی كه‌ژێ بوو
كه‌ ده‌مگوت نه‌فره‌ت له‌ ڕۆشنایی ده‌كا ؛
خۆی له‌ پاكدامه‌نی ده‌دزێته‌وه‌ ،
وا ده‌رچوو…
سپێده‌ی هاوین ،
له‌ چاوی ته‌لیسماوی درۆینی كه‌ژێ دا
گڕی ده‌باراند…
خه‌یاڵم ده‌كرد ئه‌و ڕاڕه‌وه‌
به‌ بێ تۆ نه‌چێته‌ سه‌ر…
ئه‌ستێره‌ بكوژێنه‌وه‌
جارێكی تر به‌یان نه‌دا…
به‌ڵام وشه‌ هه‌رگیز ،
بوونه‌وه‌رێكی به‌ ته‌نێ نییه‌.
مه‌گه‌ر جوانی و ڕه‌ندی دونیا
له‌ كوێدا جێیان ده‌بێته‌وه‌…؟!
بۆ ڕوناهی ڕێ
من وشه‌م به‌سه‌.
تۆیش تا هه‌تایێ نوقمی
وه‌همه‌ له‌ززه‌ت به‌خشه‌ ،
ئایدزهێناكانی خۆت به‌…!
وشه‌ ته‌نیا باڵ نییه‌ كه‌ژێ !
كه‌ژێ ی ژووره‌ تاریكه‌ په‌نهانه‌كان
وشه‌ ته‌نیا باڵ نییه‌…
من وشه‌م به‌سه‌…
كه‌ژێی فێڵباز!
12.8.2004

-B-

گریان… ختوكه‌ی خه‌یاڵه‌ نووستووه‌كانی ناخ
له‌ به‌هه‌ستترین ته‌جه‌للایدا..
گریان وه‌جدی شه‌فه‌ق و نامه‌ی سپێده‌ ،
له‌و چركه‌ كورتانه‌ی بنه‌وشه‌یی ده‌نوێنێ…
مرۆڤ چه‌ندی پێویستی به‌ شیعره‌، پێویستی به‌ گریانه‌…
شاعیر تا پتر له‌ كڵپه‌ی ئاگر و
یه‌كته‌نی شاخ و
ته‌وژمی باهۆز بگا…
ده‌بێ بگری…
گریان ئیكسیری دارایی ڕوناهییه‌…
شاعیران ده‌بێ بگرین…
تا خه‌ڵوه‌تی نهێنیه‌كانیان گوڵی لێ بڕوێ…
به‌ نابه‌ڵه‌دم مه‌زانه‌…
پێویسته‌ قسه‌یه‌ك له‌و مه‌سه‌له‌یه‌ بكه‌ین…
گریان… باڵی ئه‌و ڕه‌نگاڵانه‌شه‌
ئازادانه‌ ئه‌م چڵ و ئه‌و چڵ ده‌كه‌ن…
گریان… بارانی ناوه‌ختی ڕێكه‌وتی خۆشه‌ویستی و
ڕه‌شه‌بای جودابوونه‌وه‌ و
هاواری برسیه‌تی و به‌جێهێشتنی وار و نیشتمانیشه‌…
هه‌میشه‌ سه‌رده‌می بێ گریان،
به‌ ڕۆژگاری بێئومێدی و هیوابڕاوی ناوزه‌د ده‌كرێن…
گریان…ده‌سته‌واژه‌یه‌ك نییه‌ ،
مانای لێكبدرێته‌وه‌ ،
گریان نیازێكه‌
وێنه‌ی كه‌ڤاڵی هونه‌رمه‌ندێك ،
به‌ كۆمه‌ڵێك ڕه‌هه‌ندی دیار و نادیار ده‌خوێندرێته‌وه‌…

ده‌سا بابگرین به‌ سه‌ر سێبه‌ری ،
ئه‌و ئاوازانه‌ی گژوگیای بناریان به‌ عه‌شق ده‌نه‌خشاند…
بابگرین
به‌ سه‌ر تارمایی ئه‌و خه‌ونانه‌ی به‌ شیعر ده‌ستیان پێكرد و
به‌ شیعر كۆتاییان هات…
با بگرین !
به‌سه‌ر جوانییه‌ك
پێشه‌نگی كه‌ژاوه‌ و
چرای سه‌فه‌ره‌…
بابگرین…
ئاسمان چاومان لێ ده‌كا…
ئاسمان لاساییمان ده‌كاته‌وه‌…

6.8.2004




پێویست ناكات گوێ‌ لەشەنگالیەكان بگری ” ئەحمەد ” بدوێنی بەسە.

ئەرسەلان مەحمود

ئەوەی
تاقەتی خوێندنەوەی
“گەرمیان و، هەڵەبجەو، پشدەر ”ـی، نەبوو،
وێنەی گەنجە ئەتككراوەكەی ” هەولێر ” ـی
پیشانبدەن !!

ئەوەی
كاتی هەڵدانەوەی
پەڕ پەڕی تراژیدیاو، كۆڕەوەكانی”91 و 96″ـی نەبوو،
وێنەی پێشمەرگە ئەتككراوەكەی”27ی ئەیلولی 2016″ـی
بدەنە دەست !!

پێویست ناكات،
گوێ‌ لەشەنگالیەكان بگری! ” ئەحمەد ” بدوێنی بەسە،
تێدەگەی بۆچی و، لەبەرچی
ئەتككران !!

گرینگ نیە،
یەكبەیەكی سەنگەرەكانی یادەوەری بگەڕێی،
مێژووی كورد، یانی قەشمەرخانەی خێڵ، پێكدادانی دوو تاشە بەرد،
یانی ئەتككردنی جەنگاوەری ڕۆشنایی !!

ئەتككردن،
جگە لەبەهێزكردنی
زەوقی ئەتككردنی یەكتری، هیچ شتێكی دی، بەهێز ناكات،
مرۆ دەكا بەهەر شتێك جگە لەخۆی، قوربانییەكانی
جیاناكرێنەوە، لەهیچ !!

كردەی
ئەتككردن،
ملیۆنەها جار، ملیۆنەها فرسەخ،
لەكردەی حزبییەوە، دورە، ئەوەی نەتوانێ‌ عاشقی ژیان بێت،
ناتوانێ‌ ئازادی قبوڵ بكات، ئاگاداری
نیشتمان بن !!

ئەرسەلان مەحمود




کەباب … پشکۆ ناکام

…..من کاکە هێمن بنەسڵاوەیی ناناسم و پێویستم بەوە نیە بچمە بنج و بناوانی تایافەکەی تا بیناسم ، ئەوەنە ئەزانم کە بە من ئاشنایە، چونکە هەر کەسێک چەوسایەوە و ئازادی لێ زەوت کرا لە بەرەی منە و ئازارەکانمان یەکە، پارتی و بنەماڵەی تاجی ئاش بەتاڵ لەسەرکراو وا ئەزانێت بە سەر تاشینی کەسێک ، ئیتر مێژووە ڕەش و رابردوو لێڵ و سجل ئەعمالی زەردهەڵگەڕاویان لە زهنیەتی خەڵک دەرئەچێ و هەموو دەستەوسان دائەنیشین و ئەڵێین : ماشائەڵا لە وەجهی نورانی بنەماڵە وسەرانی ! پارتی بە حسابی خؤی ئیهانەی کەسێکی کردووە کە وەک ئەو بیر ناکاتەوە ، بەڵام گەر پارتی و بنەماڵە سەیرێکی ئاوێنە بکەن ئەزانن کە ئەوە ئەوانن زیاتر لە حەفتا ساڵە بە وجودیان ئیهانەی خۆیان ئەکەن وهەموو ڕۆژێکی عومریان ئیهانە و سوکایەتیەکی تازەیە بە خۆیان و حاشیە و قەزەمەکانی دەور و پشتیان ، گەر کۆمەڵانی خەڵک لە ئاش بەتاڵا سەر و برۆی بنەماڵە و موریدەکانی بتاشیایە وەک سزایەک بۆ مەزاد کردنی خوێن و فرمێسکی چواردە ساڵی خەڵک و خۆ هاویشتنە ناو باوەشی “شاهنشا اریا میهر” ئەوە ئێستا جورئەتی ئەویان نەئەبو کارێکی وا بەرامبەر هاووڵاتیەک بکەن کە بە پێشمەرگایەتی ئەژی ، بەم کردەوە وەحشی و دەرەبەگییانەی بنەماڵە سەر لەنوێ ئەو ڕاستیە خۆی دووپات ئەکاتەوە کە بەرامبەر پارتی خەباتی مەدەنی و هێمن و جەدەلیانە قسەی قۆڕە و ناچێتە گیرفانی کەسەوە مەگەر ئەوانەی لەژێر لافیتەی “ئاگرە سوورە لەخۆم دوورە ” ئەیانەوێت ناکۆکیەکان لا بەلا بکەن، یەک جار بە زستان ئەووترێت ساردە، یەک جاریش ئەووترێت بنەماڵە و پارتی دژ بە خەڵک و خواست و ئایندەی خەڵکن و سیاسەتی “مائع”یانە بێ سوودە ، ئەوان ئەبێ یەک بەیەک و دوو بەدوو مامەڵەیان لە گەڵا بکرێت، ئەوەی پێی وایە وەک “گاندی” ئەتوانرێت مل ملانێ لەگەڵ پارتیا بکرێت ئەوە خۆی و دەوروپشتەکەی، پێش خەڵکە گشتیەکە ، ئەخەڵەتێنێ…پارتی ئەو هێزە جەبەروتە نیە وەک فیل و کەرکەدەن بێتە بەرچاومان، هەموو دوێنێمان لەبیرە شێرە وورگنە عەبوسەکانی پارتی چۆن لە شەنگال بە دروشمی”پێشڕەوی کورد پارتیە..چونە پێشەوەی تیا نیە ” بەهەڵەداوان وەک پیشەی هەموو پاڵەوانێکی “علوج” تا دهۆک نەوەستانەوە ..پارتی و بنەماڵە لە ترس و لەرزی دوو تۆپی ئێران، پەنای برد بۆ سوپای بەعس، و بە پاڕانەوەوە هێنایە سەر هەولێر ، دەبابەکانی سوپای ئەنفال لە پێشەوە و چەکدارەکانی پارتیش وەک “لاین مان” ی دووگۆڵی بە عەلەمێکی زەردەوە لەپشت سوپای بەعسەوە هەوای پایتەختیان مژی، ، پارتی حزبێکی ئەوەنە دژە خەڵکە کە لەسەر جیاوازی بیر و ڕا سەری خەڵک ئەتاشێ، بەڵام شاعیری “زێڕە” لە قوتابخانەی ڕێبازەکەی بارزانی ،دەرسی کوردایەتی ئەڵێتەوە.. !!
ئەوەی بەرامبەر کاکە هێمن کرا مەسجێکە لەلایەن بنەماڵەوە بۆ سەرجەم ئەو ئەو حیزب و گروپانەی لە گەڵیا ناکۆکن کە ئەوری لە ناوچەکانی زەردا قاچ خوار دانێ ، وای لێ بەسەر یەت،لە بەرامبەر ئەم تەعدا و ئەم تەحەدایەی پارتی کوا کاردانەوەکان ؟ باڵ و ڕانەکانی یەکێتی چیان کرد ؟ تەسبیح بە دەستە موسڵمانەکان هەڵۆێستیان وەک گروپ چی بوو ؟ گۆڕان و تۆپ و مەشجەب خانەکەی ، چییان لەسەر هێمن ووت؟ یان ئەوەیە قژ و برۆ گۆڕانکاریەکان نایانگرێتەوە ..گەر دووکەسی سەر بە پارتیش لە سلێمانی بێ قژ و برۆ بکرێن و ڕەوانەی سەری سوور بکرێنەوە ، هەڵبەتە پارتی حسابێکی تر بۆ تەحەمول و سەبری خەڵک ئەکات و ئەگەر خۆی غەشیم نەکات تێئەگات شەق بەشەق یانی چی و چیتر کۆمەڵانی خەڵک بە مەڕ و ماڵات و ڕەعیەت نەزانێت………………
ئەگەر ئەو حیزب و لایەنانە سیاسەتیان پێ ناکرێت و لە نێوان وەڵام دانەوە و خیش کردن لە پارتی واقیان وڕماوە ، با پرسەکە بۆ ئەو خەڵکە داخ لەدڵە بە جێ بێڵن ، ئەو کاتە قژێک بەدەیان پرچ وبرۆیەک بە دەرزرەنێک برۆ چارەسەر ئەکرێت ..
خەڵک هەقی خۆیەتی نەبێتە مەسخەرەی سیاسەتی نە شیش بسوتێ نە کەباب….




کۆتایی حزبی کوردی: وادەیەکی درەنگ بەڵام چاوەڕوانکراو … نەوزاد جەمال

رەنگە لەهیچ کوێیەکی دنیادا هێندەی لای ئێمە، حزب وەک جانەوەرێکی قێزەوەن و ناحەز وێنانەکرابێت. بێزرانی حزب بۆ خودی حزبییەکان و ئەو نووسینە رەخنەییانەشی کە لەمەزەندەکردنیاندا بۆ چییەتی کێشەو قەیرانەکان، سەرووپۆتەڵاکی چەمکی حزب دەکوتنەوە نەک رەگی کێشەکە. ئیتر، چەمکی حزب بۆتە نەفرەتێکی نەتەوەیی و نیشتمانی و ساخکردنەوەی کۆی تەنگەژەکان لەسەری! بەڵام، ئایا كێشەی ئێمە خودی حزب و ساسیەتە؟ ئایا لەقۆناخی پۆست-حزبداین و چیتر پێویستمان بەو فۆرمە رێکخراوەییەی سیاسەت نییە؟
– بەدگۆڕانێکی چاوەڕوانکراو
ساڵی(٢٠١٣) لەکتێبی “ئۆنتۆلۆجیای سیاسی کۆمەڵگەی کوردی”دا لەبەشێکیدا بەناوی ‘حزبایەتی بونیادی کێشەیەکی کۆمەڵایەتی’، ئاوابوونی حزبی کوردییم هێنابووە بەرباس. کۆتایی حزب بەو مانا مۆدێرنەی کە ‘سیاسەت’ دەبێت بیکات، نەک بەمانای ئەوەی هەرچی ناوی حزبایەتییە بەجارێک نامێنێت. بەڕای من ئاوابوونەکە ئەو شێوانەیە کە لەچیەتی حزب و سیاسەتی کوردیيدا روویداوە. لێرەدا، ئەو شێواندنە بە ‘بەدگۆرانێکی جۆریی’ دانێم و لەچەند دەرکەوتێکدا دەیخوێنمەوە.
حزبەدێرینەکان ئەگەر سەدەیەکیش تەمەنیان بێت، زادەو هەڵقوڵاوی هەلومەرجێکن کە لەمڕۆدا پێدراوەکانی هەبوون و مانەوەیان بەسەرچوون. ئەو زەمینەو هەلومەرجەی تێیدا سەریانهەڵداوە، زەرورەتی کارکردنیان بەشێوەی رابوردوو نەهێشتووە. لەئەنجامدا ئەوەی ناوی حزبە، یەکەیەکیتری کۆمەڵگەیە کە بنەماڵەو خێڵە. یەکەیەک کە خۆپارێزانە بەرژەوەندییەکانی بەمیکانیزمێکی سەردەمییانە پەرەپێدەدات و تەنها پشکی رۆڵەکانی (نەک ئەندام) مسۆگەردەکات.
لێرەوە، ئەم یەکە کۆنەوارە، تەنها ئەرک و رۆڵێکی کۆمەڵایەتی نابینێت، بەڵکو لەفەزای گشتی و ئاستی دامەزراوەیشدا، بڕیاری سیاسی قۆرخدەکات. ئیدی، حزب رووخسارێکی ساختەمۆدێرنی یەکەیەکی کۆمەڵایەتییە کە شەرعیەتی سیاسی پاواندەکات. دواجار سیاسەت دەکاتە بزنس و حزب کۆمپانیاییەکی قازانجخواز.
بەدرێژای دوودەیەی پاش راپەڕین، ئەوانەی بەرپرسی سیاسین لەناوخۆیاندا کۆمپانیای تەندروستی و جگەرەو هاوردەکردن و نەوت و بیناسازی و خانووبەرەو پەیوندیوگواستنەوەیان بەشکردووە. دەیەها کارگەی بندیوار لەلاپاڵ و پێدەشتەکاندا هەیەو کەس نازانێت چ کاڵایەک بەرهەمدەهێنن! لەبەرئەوە، دەستمایەی کاربەدەستەحزبیەکان نەسەرمایەکی رەمزیی ئایدۆلۆجیای سیاسی- چەپ یا نەتەوەی-یە نە پسپۆریەتیشە. بەڵکو، کەڵەکەبوونی زەوی و موڵک، دەستوپێوەند، ئۆتۆمبیل و سانە.
لەم حاڵەتەشدا دابەشبوون، پەرتبوون و لێکترازان ئاسایی و چاوڕوانکراوە، مادام، ئامانجە ستراتیژییەکە قازانج، پاوانکردن زیادکرنی داهاتەکانە. بەگشتی کادێری حزبی بازرگانەو خاڵییە لەمانای سیاسەت، نەک هەر لەبەرئەوەی زۆربەیان لەسیاسەت تێناگەن و نازانن، بەڵکو لەسەر پێوەرەکانی بازرگانی- قازانجی خێراو کەڵەکردنی سەرمایەی مادیی- کاردەکەن. لەبەرئەوە، حزبکۆمپانیا جگەلە پێگەو پارەو پاداشت و پۆست، شتێکی دیکەی نییە بۆ کڕینی ئینتیما.
لێرەوە یەکێک لەو چارەنووسە حەتمیەی حزب و سیاسەکان تێدەکەون، پشتبەستنە بەسامانی نەوت و ئەوانیترە بەپلەی دوو. بەڵام، هەموو تویژینەوەو وپێشبینیەکان دەریدەخەن کە ئیتر نەک جێگرەوەی نەوت بەڕێوەیە، بەڵکو چیتر تاکە سەرچاوەی ووزەش نییە. جگەلە بەزنونزمی نرخی، فرۆشتنی بەرامبەر بەچەک و جەنگی بەوەکالەت، داهاتێکی نامسۆگەرە.
خاڵێکیتر، ئەوەیە کە ململانێی سیاسی لە ئایدۆلۆجیاو دیدگەیەکی سیایسەوە، دەبێتە پێکهەڵپرژان لەسەر هەناردەو شیرینی گرێبەست! لەم چەند مانگەی دوایدا، نەوت پلەی یەکەمی ئەجێنداکان و چەقی ململانێکانی نەک هەر هەرێم و بەغدا بەڵکو لەناوخۆشدا و لەناو پلەباڵاکانی حزبیشدا بەتایبەتر. لەکاتی قەیرانی داراییدا، چاوبڕینە ئەو سەرچاوەیە، دەریدەخات کە سیاست گۆڕاوە. ئیتر، ململانێکان شەڕی پشکە نەک سیاسەت. خاڵی هاوبەشی جەمسەرەدەسەڵاتدارەکان، پێکهاتن و لێکترازانە لەسەر پشکەکانە.
بەئاشکرا دیارە کە لایەنەکان کێشەی سەرچاوەی ئابوری و داهات دەکەن بەئامرازو هۆکاری سەرەکی ململانێکان. لەوپێناوەشدا ناو و نازناویی سیاسی لەیەکتردەنێن لە رکابەری نێوان دوو کۆمپانیا دەچێت کە لەناوەڕۆکدا هەمان بیرکردنەوە بەڵام بەلۆگۆی بازرگانی جیاوازەوە. ئیدی، نواڕین و دیدێکی سیاسی بۆ کوردستان و داهاتوو لەگۆڕێدا نییە.
لەسەر ئاستی رابەرایەتی و سەرکردایەتیش حزبەدێرینەکان لەگرفتدان. سەرکردە سیاسی و رابەرە ئیلهامبەخشەکانی وەک ‘ماندێلا’، ‘گاندی’ و ‘داڤید بن گۆریۆن'(دامەزرینەری ئیسرایل) لەمێژوودا بەمانای ووشە سەرکردەو رابەربوون. سەدەیەک یا بەلانی کەمەوە، نیوسەدە خەباتیان بێبچرانیان کردووە. لەوپێناوەشدا راوەدونان و گرتن و ئەشکەنجەو دەربەردەی و هەژاری و هەرەشەیان پێشهاتووە. بەڵام، کێ لەهەرێمی کوردستاندا ئێستە پشتئەستوورە بەو ئەزموونانە؟ لەباشوری کوردستاندا (تاڵەبانی، بارزانی و نەوشیروان) ناوی دیارن. بەڵام، ئیتر بمانەوێ و نەمانەوێت، لەبەر هەڵکشانی تەمەن و نەخۆشییەوە، ئەمانیش خۆریان لە ئاوابووندایە. بۆیە، جێگرەوەو میراتگری ئەوان دەبێت کێبن؟
دیارە، نەریتی بنەماڵەیی (نەک سیاسی و حزبی)، وادەخوازێت پێگەگە لەناوی بازنەی خێزاندا دەمێنێتەوە. چونکە، شێوازی دابەشکردنی پلەی کارگێڕی کۆمپانیا، ستوونیە نەک ئاسۆیی. لەبەرئەوە، درێژەدان بەسەرمایەی رەمزی سەرکردەکانی پێشووتر، هەرگیز ئەو بەها حزبی و سیاسیەی لێناکەوێتەوە کە سەرکردەی باوک تێیداچالاکبوون.
پێویستە بپرسینەوە: ئایا لەقۆناخی پۆست-حزبدا، هێزی کۆمەڵایەتی و بزاوتی جەماوەری و رێکخراوەیی، دەتوانن ئەو جێگەخاڵیەی حزب بگرنەوە؟ پرسیارەکەش لەوەوەدێت؛ ناڕەزایی گشتی لەکوردستاندا هەیە، بەڵام لەبەرچی نەبووتە هێزێک و بزوتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی؟ بەڕای من، بەشێکی زۆری ململانێکان تەنها لەسەر ئاستی ماکرۆهێزە(دەسەڵاتی سیاسی/ئابورریی) نەک میکرۆهێز(هێزی کۆمەڵایەتی و بنکەی جەماوەری)ە. ئەوەی دێت، لەسەر ئاستی سەرەوەو سەرخانی سیاسی و سەرووکۆمەڵایەتی، نەک ئاستی ژێرخانیی کۆمەڵگە ململانێ و خەباتدەکات.
مەرگی سیاسەت
بەدگۆڕانێکیتر کە مەرگی سیاسەتی لێکەوتەوە، کورتکردنەوەی پۆستەباڵاکانی حکومەتە بۆ جوڵەیەکی ئابوری بەشێوازێکی بازرگانی. هەڵبەت، مۆدیلی بازرگانی/ بەڕێوبەری کۆمپانیا لەکاروباری سیاسی هەرێمدا، مۆدێلەکە خشکەیی سەریهەڵدا، بەتایبەت پاش فرۆشتنی نەوت بەشێوازو رێژەی پێشکەوتوو فۆرمی خۆی وەرگرت. بەڵام رەگی ئەم مۆدێلە دەگەڕێتەوە بۆ بەردەستی سەرچاوە سروشتیەکان. بەتایبەت، مێژووی ململانێکانی نەوەدەکانی ‘یەکیتی’ و’پارتی’ داهاتی ئیبراهخم خەلیل و خاڵەسنوورییەکان بوو.
گرێدانەوەی بەرژەوەندی بەهاوپەیمانێتی و هاوسەنگی هێزەوە، لەسەروو بنەماکانی سیاسەت و حوکمڕانییەوەهات. ئەوەی لەسیاسەتدا نەدەبا بکرا، بەباری ئابوریدا رێپدراو چاوی لێنقوێنرا. ئەمەش ئەنجامی ئەو راستییە کە سیاسەتداری و حزبداری و حوکمداری لەکوردستاندا، خاڵییە لە دیدگە(vision). بڕیارەکان لەگۆشەنیگای بژاردەیەکی ئابورییەوە دراون. ئەقڵییەتێک کە مەزەندەکردنی بۆ پرسەکان، بژاردەی سودو قازانج یا زیان پێوەرە. روانگە زاڵەکە ئەوەیە؛ خەڵک، تاک وەک بەرخۆرو بەردەست هەژماردەکرێت. کۆمەڵگە وەک بازاڕ، حزب کۆمپانیاو سیاسەتیش پاوانکردنی بەرژەوەندییە قازانجخوازەکانە.
لەم سۆنگەوە، سەرۆکی حکومەت وەک بەرپرسێکی باڵا، سیاسەتی بەڕێکارو جوڵەی بازرگارنی هەڵسوڕاندووە. رەهەندە کۆمەڵایەتی و مرۆیی و شارستانیەکەی سیاسەت خراوەتەلاوە. ئەقڵیەتێک کە پێیوایە سەرچاوەی هەموو کێشەوگرفتەکان لەیەکدوو بژاردەی دیاریکراودایە. لێداونێکی خودی سەرۆکی حکومەت کەووتی: ‘لەنێوان خراپ و خراپتردا خراپمان هەلبژارد’، ئەمە پشتڕاستدەکاتەوە. بەدەر لەرادەی واقیعبینی، لێداونەکەی وادەکەوێتەوە بژاردەکانی بەردەستی سنووردارن و رێسای ناچاری گرتۆتەبەر! بەڵام، پرسیارەکە وەکخۆی دەمێنێتەوە؛ ئایا سەرۆکی حکومەت لەئێستەدا کامە بەرنامەو دیدگەیەتی بۆ رێگەچارەو ئاسۆی دواتری؟
هەڵبەت، لەکایەی ئابوری و بازاڕدا مرۆڤ بەهاوکێشەی قازانج/سوود بەرەڕوو پێشهات و مەترسی و کێشەکان دەبێتەوە. لەکاتێکدا، سیاسەت رەهەندێکی قوڵی هەیە؛ کۆمەڵگە مرۆڤگەلێکە کە چارەنووس و ماف ژیانی شیاوی، پێوەرو بنەمایەکی سازش لەسەرنەکراوە. لەدەرەوەی هاوکێشەیەکی ئابوریی و ماتماتیکی کە تەنها قازانج و زیان دەخوێنێتەوە، هەڵدەسوڕێت.
کەواتە، بەدگۆڕانەکە لەسیاسەت و حزبایەتیدا بەئاڕاستەی پاوانکردن، قۆرخکردنی سەرچاوەکان و دەستەمۆکردن و لەباربردنی پێوەرو بنەماکانی کاری حزبی و سیاسەت کەوتەوە. ئیتر، حزب بووە کوانی رکوکینەو هەلپەرستی. لەبەرئەوە، لەخۆڕا نییە ئەگەر بووترێت؛ ئەوەی دەكرێت نەسیاسەت، نەحزبایەتییە.




بەکارهێنانی چەکی کیمیاوی دژی کورد لە ساڵی ١٩٨٧ لە بەر ڕۆشنایی بەڵگەنامە فەرمییەکانی عیراق

دکتۆر جەبار قادر

ئەو بەڵگەنامە فەرمییانەی دەوڵەتی عیراق کە هێزەکانی ئەمێریکا دەستیان بەسەردا گرت و دواتر وەزارەتی بەرگری ئەو وڵاتە لە سەر تۆڕی ئینتەڕنێت بڵاویکردنەوە، ڕۆشنایی دەخەنە سەر ئەو پەلامارە کیمیاوییانەی کرانە سەر گوند و ناوچەکانی کوردستان لە نیوەی یەکەمی ساڵی ١٩٨٧، واتا بەر لە کیمیابارانکردنی هەڵەبجە بە نزیکەی ساڵێکی تەواو. ئاشکرایە کە ڕژێمی بەعس لە ساڵی ١٩٨٣ چەکی کیمیاوی لە دژی هێزەکانی ئێران لە بەرەکانی شەڕ بەکاردەهێنا. بە پێی ئەو زانیارییانەی لە بەردەستدان لە ١٩٨٦ و ١٩٨٧ سوپاکەی سەدام پێشمەرگە و ناوچە ئازادکراوەکانی کوردستانی کیمیاباران ئەکرد.
وێنەی بەڵگەنامەکان و دەقە ئەسڵییەکەیانم بە هەردوو زمانی عەرەبی و ئینگلیزی لە نامیلکەیەکی (٨٠) لاپەڕەییدا لە ئەکایمیای کوردی لە ساڵی ٢٠١١ بڵاوکردەوە. پوختەی ئینگلیزییەکەشم لە ساڵی دواتردا لە کۆنفرانسێکدا، کە لە پاڕلەمانی یەکێتی ئەوروپا ڕێکخرابوو پێشکەش کرد. بە پێویستم زانی بیانکەم بە کوردی و بیانخەمە بەردەست خوێنەری کورد.
بەڵگەنامەکان بە ڕاشکاوەیی بەشداربوونی فەرمانگە و دامەزراوە سەربازی و هەواڵگرییە جۆراو جۆرەکان لە نەخشەدانان و جێبەجێکردنی ئەو قەسابخانە خوێناوییانە دەخەنەڕوو. زۆر بە ڕوونیش بەرپرسیارێتی ڕاستەوخۆی خودی سەدام حوسێن دەرئەخەن. وردەکاری ئەو پەلامارانە و شوێنەوارە ترسناکەکانی بۆ ساڵانێکی زۆر بە شاراوەیی هێڵرانەوە. لە عیراقی “فیدیراڵ ودیموکراتی” دوای سەدام حوسێنیشدا کەسانێکی زۆر بە کاربەدەستانی تازەشەوە باوەڕ بەم بەڵگانە ناکەن و بە پڕوپاگەندەی کوردی لەقەڵەم دەدەن. هەندێکیشیان بە ئاشکرا خۆزگەی ئەوە دەخوازن، کە بەعس هەموو کوردی لە کۆڵیان بکردبایەتەوە.
هەموو جیهان بە هۆی کیمیابارانکردنی هەڵەبجەوە لە ١٦ مارتی ١٩٨٨ ئاگاداری لاپەڕەیەکی ڕەشی ئەو تاوانانە بوو کە بەعس لە کوردستان ئەنجامی دەدان. ڕاپەڕینی بەهاری ١٩٩١ پەردەی لە سەر زۆر لە تاوانەکانی بەعس لە کوردستان هەڵماڵی. بۆ یەکەمین جار لە ناوخۆی کوردستان دەرفەت پەیدا قوربانییەکان بەشێک لەو کارەساتانە بگێڕنەوە کە بەعس بەسەری هێنابوون. پێشمەرگە و دانیشتوانی گوندەکان چیرۆکی بەشێک لەو پەلامارانەیان بۆ ڕۆژنامەنووسانی بیانی گێڕایەوە. هێشتا کەس دەستی بە بەڵگەنامە فەرمییەکانی دەوڵەت نەدەگەیشت بۆ ئەوەی وێنە گەورەکە پیشان بدات.
پرسەکانی ئامادەکاری و نەخشەدانان بۆ ئەو پەلامارانە و میکانیزمی بیرۆکراسییانەی دام و دەزگا هەواڵگری و سەرکوتکەرەکانی دەوڵەت بۆ جێبەجێ کردنیان تا نیسانی ٢٠٠٣ بە شاراوەیی مانەوە، نەک تەنها بۆ خەڵک، بەڵکو بۆ ئەوانەشی کە خەریکی لێکۆڵینەوە بوون لە وردەکارییەکان. کۆماری ترس و دەوڵەتی ڕێکخراوەی نهێنی هەموو هەوڵێکی گرتبووە بەر بۆ ئەوەی ئەو تاوانانە بە نهێنی بمێننەوە. هەموو شوێنەوارێک کە دەبووە هۆی ئاشکرابوونی ئەو تاوانانە لە کوردستان و شوێنەکانی تری عیراقیش لە ناودەبران. ڕاگەیاندنی زۆربەی خاکی کوردستان وەک ناوچەیەکی داخراو و قەدەغەکراو، شەهیدکردنی ئەوانەی هەوڵیان ئەدا خۆیان لەو دۆزەخە ڕزگار بکەن، کاری حکومەتی ئاسان کردبوو بۆ شاردنەوەی ئەو کارەساتە و هەوڵی سڕینەوەی شوێنەوارەکانی.
هەموو ئەو بەڵگەنامانەی زانیارییەکیان تێدا بوو لە بارەی ئەو تاوانانە یا سەبارەت بە میکایزمی بیرۆکراسیانەی ئامادەکاری، نەخشەدانان، جێبەجێ کردنی پەلامارەکان و “چنینەوەی ئەنجامەکان” وەک دام و دەزگا حکومییەکان لە نووسراوە فەرمییەکاندا وەسفیان دەکرد، تا ڕووخانی ڕژێم لە بەغدا هەڵگیرا بوون و بۆ کەس نەبوو بیانبینێت، باسی لێکۆڵینەوە لە بارەویەناوە هەر مەکە.
مایەی خەمگینی و نیگەرانییە ژمارەیەکی زۆر لەو بەڵگەنامانە لە نێوبران، دزران و فرۆشران، هێزەکانی ئەمێریکا و ئەم حیزب و ئەو گروپ دەستیان بەسەردا گرتن و توێژەران هەلێکی دەگمەنیان لە دەستدا بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی زانستی لێیان بکۆڵنەوە و وێنەی تاوانەکانی ڕژێم بکێشن. ئێستاش گوێمان لێدەبێت چەند فەردەی لای ئەم و ئەوە. بەشێکی گرنگی مێژووی کورد لە باشوری کوردستان بە هۆی ئەم کارانەوە لە تاریکیدا مانەوە. دەکرا ئەم بەڵگەنامانە ببنە بەشێکی گرنگ لە ئەرشیفخانەی نیشتمانی کوردستان، کە تا ئێستاش تەنها وەکو بیرۆکەیەک دێت و دەچێت و نەهاتۆتە دی. ئەم بەڵگەنامانە بەشێکن لە یادەوەری گشتی گەلان و لە ڕێگەیانەوە تیشک دەخرێنە سەر ڕووداوەکان و بە شێوەیەکی زانستییانە بۆ خەڵک ڕووندەکرێنەوە.
ڕووداو و کارەساتەکانی دوای لە ناوچوونی ڕژێمیش ڕێگەی ئەوەیان نەدا ناوەندە زانستی و ڕۆشنبیرییەکان بپەرژێنە سەر ئەو کارە. کاربەدەستانی کورد لەم بارەیەوە زۆر خەمساردن. ئەوان کە ڕۆڵەکانی گەلەکەیان دیارترین قوربانی ئەو ڕژێمە خوێنڕێژە بوون، هیچ پەرۆشییەکیان بۆ بە ئەرشیفکردنی ئەو تاوانانە بە شێوەیەکی زانستییانە تا ئێستا پیشان نەداوە. ئەوەی کراوە و دەکرێت لەم بوارەدا هەوڵی تاکە کەسییە، کە بەداخەوە لە توانایدا نیە ئەم ئەرکە گەورەیە بەجێ بێنێت.
ئەو بەڵگەنامانەی لێرە دەیانخەینە ڕوو بریتین لەو نووسراوانەی لە نێوان سەرۆکایەتی کۆمار، هەواڵگری گشتیی سەربازیی، سەرۆکایەتی ئەرکانی سوپا و فەرماندەی هەردوو لەشکری یەکەم و پێنجەمدا لە ( ١٠ ئازاری ١٩٨٧ بۆ ٦ نیسانی هەمان ساڵ) هاتن و چوونە. بەڵگەنامەکان تایبەتن بە بەکارهێنانی چەکی کیمیاوی لە ناوچەکانی تەکیە، بەلەکجاڕی سەر بە ناحیەی قەراخ و دۆڵی بالیسان لە سەر ڕێگەی سەرەکی نێوان چوارقوڕنە و خەلیفان.
بەڵگەنامەکان بە زمان و دەستەواژەکانی بەعس نووسراون. گوتاری بەعس گوتارێکی پەلاماردەر و قێزەون بوو. لەو گوتارەدا نەیارانی دەسەڵات هەموو بە تێکدەر و بەکرێگیراو ناو دەبران. تەنانەت لە بەڵگەنامە و نووسراوە فەرمییە نهێنییەکانیشدا قەت بە ناوی خۆیان نێو نەدەبران. هەمیشەش پاساوی گونجاوی هەبوو بۆ ئەو هەڵسوکەوتە دڕندانەیە لە دژی نەیارە سیاسییەکانی. هەمیشە بە مەبەست باسی هێزی پێشمەرگە و سوپای پاسدار لە تەک یەکدا دەکرد بۆ ئەوەی بە لێکدانەوەی خۆی ئەوە لە مێشکی هەموو لایەک جێگیر بکات، کە ئەمانە شەڕی بەعس لە دژی ڕژێمی ئێران و کرێگرتە کوردەکانێتی.
لەو سەردەمەدا نەک تەنها کاربەدەست و بەرپرسی سەربازی، بەڵکو بەرپرسانی فەرمانگە و دامەزراوە مەدەنییەکانیش کاتێک نووسراوێکیان ئیمزا ئەکرد، ناویان لە سەر نووسراوەکە نەدەنووسرا، تەنها ئاماژە بە پلە و پایەی بەرپرسیارێتیان دەکرا. لەم نووسراوانەشدا هەمان شت پەیڕەوکراوە، بۆیە تەنها ئاماژە بە پایە و بەرپرسیارێتی ئەو کەسانە کراوە کە نووسراو و بەڵگەنامەکانیان ئیمزا کردووە. هەڵبەتە کارێکی زەحمەت نیە مرۆڤ بزانێت کێ دەمە کام پلە و بەرپرسیارێتی هەبوو. ئاشکرایە کێ ئەو دەمە سەرۆکی هەواڵگری سەربازی عیراق و فەرماندەی سوپای یەک و پێنج بووە.
لە بەشەکانی داهاتوودا ناوەڕۆکی بەڵگەنامەکان دەیخەنە بەردەم خوێنەران.




گفتوگۆی ڕادیۆ دەنگی ئەمریکا لەگەڵ نووسەر سەلام عەبدوڵڵا سەبارەت بە بارو دۆخی کوردستان

سەلام عەبدوڵا: حکومەتی هەرێم وەک نائیب عەریفێک فەرمانەکانی بانکی نێۆنەتەوەیی و کۆمپانیاکانی نەوت جێبەجێ دەکات
ی مانگی نۆ 26, 2016

وا چاوەروان دەکرێت لە 27/9 لە سەرانسەری هەرێمی کوردستان خۆپێشاندانەکان دژ بەو بارودۆخەی لە هەرێمەکەدا هاتوەتە ئاراوە دەست پێبکات، هەرچەند بە پێی ئەو کلیپانەی بڵاو بۆنەتەوە وا پێشان دەدات تازە لە هەندێ شوێن دەستیپێکردووە.

سەبارەت بە هۆێ و پێشبینیەکان لە بارەی ئەو خۆپێشاندانانەوە، نووسەر و رۆژنامەوان سەلام عەبدوڵا لە هەڤپەیڤینێکدا لەگەڵ بەشی کوردی دەنگی ئەمەریکا دەلێت” لە تەواوی کوردستان، لە زۆربەی شارەکان هەوڵی ئەوە دەدرێت سبەی نارەزایەتی دەرببرێت دژ بەو سیاسەتە کە ژیانی خەڵکی خستوەتە مەترسیەوە، ئەم خۆپێشاندانە لە راستیدا دژ بە بانکی نێۆنەتەوەیی و کۆمپانیاکانی نەوت و گازە، چوونکە بە هەردووکیانەوە سیاسەتێکی نیولیبرال لە کوردستان سەپاندووە، کە پاکێجێکە ( دەستە بەندیەک) بریتیە لە چەند خاڵێک، هەموو جێبەجێ کراوە، وەک تاڵانکردنی کەرتی تاێبەت، سیاسەتی (تقشف) دەست گرتنەوە لە خەرجیەکان، دانەمەزراندن، چوونە سەرەوەی باج، ئازادی سەرمایەگوزاری، هەموو ئەم خاڵانە دەستە بەندیەکە دژ بە خەلکی کوردستان، حکومەتی هەرێمی کوردستان وەک نائیب عەریفێک(نائب عریف) ئیش ئەکا بۆ بانکی نێۆنەتەوەی و کۆمپانیاکانی نەوت”.

کاک سەلام هەر وەها دەڵێت” هیوادارم سبەی کرێکارانی کوردستان و جۆتیارەکانی ئەو ناوچانە کە نەوت و گازی تێدا بەرهەم دەهێنرێت، ئەوان بێنە مەیدان، چوونکە چارەنووسی تەواوی نارەزایەتیەکان بە نارەزایەتی ئەوان و داخوازیەکانی ئەوانەوە گرێدراوە”.

کاک سەلام دەشڵێت” گەندەڵی کاربەدەستانی هەرێم بەشێکە لەو سیاسەتە نیولیبرالیزمە کە وەک نائیب عەریفێک فەرمانەکانی بانکی نێۆنەتەوەیی و کۆمپانیاکانی نەوت و گاز جێبەجێ ئەکەن”.

بۆ گوێگرتن لە گفتوگۆکە کلیکی ئێرەبکەن….

http://www.dengiamerika.com/a/3525283.html




هەڵوێستەیەک لەسەر دەوری یەکێتی مامۆستایان و حزبەکانی دەسەڵات لەناڕەزایەتیەکاندا!

ئەو کەسەی دزی لێکراوە و هێشتا دەم بەخەندەیە ،دیارە دزیەکی لەدزەکە کردوە… شکسپیر
قسەو پەیامی بەرپرسانی لقەکانی یەکێتی مامۆستایان لە ناڕەزایەتیەکانی ئەمڕۆ ٢٥ سێپتەمبەردا ،هەم بەژمارە و هەم بەئاستی داواکاری و شێوازی ناڕەزایەتیەکەیان نیشانی دەدا کە ئەمانە زەردەخەنەی ئەو کەسانەیە کە بەشدارن لە دزی موچەدا. ئەگینا حکومەت و دەسەڵاتێک کە دوای ٢٥ ساڵ ژیان و موچەی مامۆستایان و کرێکار و فەرمانبەرانی کردۆتە ٢٥%، هێشتا یەکێتی مامۆستایان داوای گوێگرتنی لەداواکاریەکانی لێدەکا! هێشتا خەمی دانیشتنی ئەم حزبانەی دەسەڵاتێتی بۆ گفتوگۆ و ڕێکەوتن! بەڕاستی ئەمانە داوای مامۆستایەکە کە نان نیە بیخوات یان کرێی خانوی نیە یان پارەی هاتوچۆی نیە؟
ئاشکرایە خۆپیشاندان وبایکۆتی ساڵی پاری مامۆستایانیش هەر لەڕێگای ئەم یەکێتی مامۆستایانەوە بەناکام گەیشت و دیسانەوە داوای فرسەت دانیان بەحکومەت کرد و ئێستاش دیسان دەیانەوێ ناڕەزایەتیەکانی ئەمساڵیش توشی هەمان چارەنوس بکەن لەچاوەڕوانی حکومەتدا. سەر سوڕمان لە دەورەی یەکێتی مامۆستایان لەوەدایە، کەنازانی ئەمە یەکێتی مامۆستای نەدار و هەژارە یان یەکێتی حزبی دەسەڵاتدارە؟! زەردەخەنەی سەر لێوی بەرپرسانی ماف خوراو و دزیلێکراوی ئەم یەکێتی مامۆستایانە بەرامبەر بەدەسەڵات نیشانەی بەشداریانە لەو دزیەدا کە دەسەڵات دەیکات وئەم دەوری تابوری پێنجەی یەکێتی مامۆستایان لە ناڕەزایەتیەکاندا خۆی بەشێک لەو سیناریۆیەیە کە ئەم حزبانەی ناودەسەڵات لەناو ناڕەزایەتیەکانیشدا دروستیان کردوە.
مانەوەی مامۆستایانی ناڕازی لە یەکێتی مامۆستایاندا نیشانەی ئەوەیە کە هێشتا گوێڕایەڵی و لۆیاڵەتی سیاسی بۆ یەکێتی وپارتی لەناو خەڵکی کوردستاندا بەحوکمی بەربارمتەگرتنی موچە هەیە درێژەی هەیە. ئەم لایەنگیری و ملکەچیە سیاسیە دەسەڵات دەکاتە خاوەنی هێزێک کە بتوانێ ڕۆژبەڕۆژ سیاسەت و شیوازەکانی هێنانەخوارەوەی ئاستی چاوەڕوانی برسی کردن و دابەشکردنی خەڵکی کرێکار وکارمەند و کەم دەرامەت بسەپێنێت.تەنانەت لە ناڕەزایەتیە جەماوەریەکانیشدا بتوانێ لەڕێگەی یەکێتی مامۆستایان و فەرمانبەرانی دەسەڵات دەتوانێ کۆنترۆڵی بایکۆت و خۆپیشاندانەکان بکات و بەلاڕێیدا بەرێت و بەسەر جەبهەگیری زۆنی زەرد وسەوز و ٥ حزبەکەی دەسەڵاتدا دابەشی بکات.
تۆماس مۆر لە “یۆتۆپیا”دا بەڕاستی دەربڕینێکی شایستەی سەبارەت بەم سیاسەتەی دەسەڵاتداران دەربڕیوە کاتێک دەڵیت”سەرەتا خەڵک توشی ڕۆشنبیریەکی نەخۆش دەکەن و لەمناڵیەوە پرەنسیپەکانیان گەندەڵ دەکەن،دواتر سزایان دەدەن لەسەر ئەو کارانەی بەهۆی ئەو خوێندەواریەی لە سەرەتاوە بەسەریاندا سەپاوە،بەڵام ئەمە تەنیا ئەوەدەگەیەنێ کە تۆ لەسەرەتاوە خەڵک دەکەیت بەدز و دواتر سزایان دەدەیت.” هەر مامۆستا وکرێکار وفەرمانبەرێک هێشتا ئەندامی ئەم ڕێکخراوانەی دەسەڵات بێت وەک ئەم کەسانەی تۆماس مۆر باسیان دەکا وان کە بەهۆی تاوانی خۆشباوەڕیانەوە بەدەسەڵات ئێستا سزای چارەکە موچە بەسەریاندا دەدرێ.
ئەم ناڕەزایەتیانەی یەکێتی مامۆستایان بەدوای هەوڵەکانی تری چوار حزبەکانی ناودەسەڵات،یەکێتی وگۆڕان و ئیسلامیەکان و ٨٧ پەرلەمانتارەکەیاندا دێت، کە پەیامی پشتیوانی بۆ خۆپیشاندانی مەدەنیان دەربڕی و دەیانەوێ ناڕەزایەتیەکان بەلاڕێی داوای گەڕانەوەی پەرلەمان و ڕێکەوتنی حزبەکاندا بەرن . سەیر لەوەدایە کە ناڕەزایەتی توڕەیی خەڵک لە حکومەتە کەچی دەیانەوێ خەڵک داوای باشکردنی حکومەتێکی بنکە فراوان کە بڕیاری بڕینی موچەی داوە ! ئایا لەسلێمانی ئەوە یەکێتی نیە کە سەرچاوەی داهات و نەوتی ئەم ناوچەیەی لەژێردەستدایە و چارەکە موچەکەش نادات ؟‌ چۆن ئەم حزبەو ئەم دەسەڵاتە پشتیوانی خواست و ناڕەزایەتیەکان دەکات و ئەی ناڕەزایەتی بەڕووی کێدایە؟‌ئایا ١٧ شوبات بەدەستی چ هێز و لایەنێک سەرکوت کرا و ئایا جگە لەپارتی ئەوە یەکێتی نەبو کە خۆپیشاندەرانی دەکوشت؟‌
جیاوازی ئەم دەورەیە ئەوەیە کە بزوتنەوەی گۆڕان بوەتە شەریکی ئەم دزیەی داهات ودەسەڵاتی یەکێتی و هەربۆیە لەگەڵ یەکێتیدا خەریکی چەواشەکردنی خەڵکن بەوەی دەسەڵاتی ناوچەی سلێمانی پشتیوانی لە ناڕەزایەتی خەڵک دەکا؟
ناڕەزایەتیەکانی ئێستا ئەوکات سەرکەوتودەبێ کە لەناوچەی ژێردەسەڵاتی یەکێتیدا خۆپیشاندەران داوای دابەشکردنی داهاتی نەوت و لابردنی پاشەکەوتکردنی موچە لە یەکێتی بکەن و لەناوچەی پارتیدا داوا لەپارتی بکەن، نەک بەپێچەوانەوە یەکێتی لەناوچەی دەسەڵاتی خۆیدا داوا لەپارتی بکا وخەڵکیش دوای ئەم فریوکاریە بکەون.
ئەم داواکاریانە کاتێک بەدەست دێت کە چیتر خواستی گەڕانەوەی پەرلەمان و ڕێکەوتنی حزبەکان ڕێگەی پێنەدرێ وەک داخوازی خۆپیشاندەران بسەپێنرێ. خەڵکی ناڕازی کاتێک دەتوانێ ڕێگە لەم دەستێوەردانەی پێنج حزبەکەی دەسەڵات بگرێت کە چیتر لەژێر سایە و لە یەکێتی مامۆستایانی ئەواندا نەمێنێتەوە و ڕێکخراوی جەماوەری و سەربەخۆی خۆی و دەستەی نوێنەرانی ڕاستەوخۆی خۆپیشاندەران ڕاگەیەنێت و دەستەکانی ئێستای ناڕەزایەتیەکان بکات بەیەک. کاتێک خەڵکی ناڕازی یەکدەگرێت کە چاوی لە هێزی فریادڕەسی دەرەوەی ناڕەزایەتیەکان نەبێ و کۆبونەوە و حکومەت و پەرلەمانی حزبەکان بەو شوێنە بزانێ کە بڕیاری ئەم برسی کردن وهەژارکردنەی خەڵکی لێدراوە و دەبێ بەرامبەر بەو بڕیار ودەسەڵاتە هێزی سەربەخۆی خۆی نیشان بدا.نان وئازادی ئەمڕۆ لەگرەوی یەکگرتوبونی ئەم هێزە ناڕازیە جەماوەریەدایە.


ئاسۆکمال

٢٥ سێپتەمبەری ٢٠١٦




دیسان به‌حیزبیكردن وقۆستنه‌وه‌ی ناڕه‌زایه‌تیه‌كانی خه‌ڵكی … نه‌جم محه‌مه‌د

له‌هه‌رێمی كوردستان دیسان ناره‌زایه‌تیه‌كانی خه‌ڵكی ڕووله‌هه‌ڵكشانه‌ وشه‌پۆلێكی ناڕه‌زایه‌تی به‌ڕێوه‌یه‌له‌دژی ناعه‌داله‌تی وبێ‌ مافی و ته‌بوونی خزمه‌تگوزاریه‌گشتیه‌كان و دواكه‌وتن و كه‌می مووچه‌ونه‌بوونی خۆشگوزه‌رانی وهتد ..به‌داخه‌وه‌ ئه‌م ناڕه‌زایه‌تیه‌ خۆڕسك و شۆڕشگێڕانه‌ی خه‌ڵكی ناڕازی له‌به‌رنه‌بوونی نوێنه‌ران وڕابه‌ڕانێكی جدی وهوشیاری هه‌ڵقوڵاوی ناوخه‌ڵكی كه‌ئه‌م ناڕه‌زایه‌تیانه‌ ڕێك خات و ڕێنوێنی بكات وئاسۆو ئامانج وخواست وداواكاریه‌كان دیاری بكات ئه‌م ناڕه‌زایه‌تیانه‌ ده‌كه‌وێته‌ نێوان به‌رداشی ده‌سه‌ڵات وحیزبه‌كانه‌وه‌ به‌كورتی ده‌سه‌ڵات وحیزبه‌كان ناڕه‌زایه‌تیه‌كانی خه‌ڵكیان كوشتووه‌ وخنكاندووه‌ وناهێڵن ته‌ندروستانه‌ ئاراسته‌ی خۆی وه‌رگرێ‌ .
هه‌رچی ده‌سه‌ڵاته‌ هه‌وڵ ده‌دات بۆسه‌ركوتكردن وله‌ناوبردنی ئه‌م ناڕه‌زایه‌تیانه‌ی خه‌ڵك تۆمه‌تی حیزبی بوون وده‌ستی حیزبی له‌پشته‌وه‌بوونی بخاته‌پاڵ وهه‌رچی ئه‌و حیزبانه‌شه‌ كه‌ململانێی ده‌سه‌ڵات ده‌كه‌ن له‌پێناو به‌رژه‌وه‌ندی وده‌سه‌ڵاتی زیاتری خۆیان هه‌وڵ ده‌ده‌ن ئه‌م ناره‌زایه‌تیانه‌ی خه‌ڵكی وشه‌قام بقۆزنه‌وه‌ وخه‌ڵكان وكادیرانی خۆیان بخزێننه‌ ناو ئه‌و ناڕه‌زایه‌تیانه‌و ڕابه‌رایه‌تی و نوێنه‌راتی ئه‌و ناڕه‌زایه‌تیانه‌ بكه‌ن وسواری ئه‌و شه‌پۆلی ناڕه‌زایه‌تیانه‌ ده‌بن وله‌پێناو ئامانج وبه‌رژه‌وه‌ندیه‌ سیاسیه‌كانی خۆیاندا ناڕه‌زایه‌تیه‌كان به‌لاڕێدا ده‌به‌ن وموساوه‌مه‌ی پێ‌ وه‌ده‌كه‌ن وشه‌قام وناڕه‌زایه‌تیه‌كان ده‌كه‌نه‌ فشارێك له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵات تاهه‌رچی زیاتره‌ ده‌سه‌ڵات وكورسی وبوجه‌ وبه‌رژه‌وه‌ندی زیاتر وه‌ربگرن له‌سه‌ر شان وده‌ردو ڕه‌نج وئازاروقوربانی و ناڕه‌زایه‌تیه‌كانی خه‌ڵكی.
به‌مه‌ش گه‌وره‌ترین خزمه‌ت به‌ده‌سه‌ڵات ده‌كه‌ن وبه‌هانه‌ی ئه‌وه‌ی بۆدروست ده‌كه‌ن كه‌ناڕه‌زایه‌تیه‌كانی خه‌ڵكی به‌ئاسانی سه‌ركوت بكات و داواكاریه‌ مرۆییه‌كانی خه‌ڵكی له‌بارببات نموونه‌كان زۆرن وه‌ك 17شوبات و ئه‌م یه‌ك دووساڵه‌ی دوایی كه‌نموونه‌ی زیندوون بۆگه‌واهی ئه‌م ڕاستیه‌ هه‌ربۆیه‌ ده‌بێت خه‌ڵكی كوردستان له‌و ڕوه‌وه‌ زۆر ووشیارو به‌ئاگابێت نه‌هێڵێت جارێكی كه‌ مێژوو خۆی دووباره‌كاته‌وه‌ و وناڕه‌زایه‌تیه‌كانی خۆی له‌چنگی ده‌سه‌ڵات وحیزبه‌كان ده‌ربهێنێت نه‌هێڵێت بكه‌وێته‌ نێوان ئه‌و دووبه‌رداشه‌ وخۆی لێ‌ ڕزگار بكات وخۆیان نوێنه‌ رو ڕابه‌ری خۆیان بن وخۆیان خۆیان ڕێكخه‌ن وماف وداواكاری خواسته‌كانیان دیاریكه‌ن وخه‌بات بۆبه‌دیهێنانیان بكه‌ن چاوه‌ڕێ‌ ی ده‌ستی نوێنه‌رانی ده‌سه‌ڵات وحیزبه‌كان نه‌بن و خه‌ڵكی كوردستان ده‌بێت ئه‌و ڕاستیه‌ بزانێت كه‌به‌ده‌ستی خۆیان ده‌توانن ڕزگاربن ئه‌گه‌ر یه‌كبن نه‌ك بده‌ستی نوێنه‌ره‌داتاشراوه‌كانی حیزب وده‌سه‌ڵات كه‌خه‌ونی بوونه‌په‌رله‌مانتاروخه‌ونی كورسی وخه‌ونی پله‌و پایه‌و سه‌رمایه‌ ده‌بین له‌ڕێگه‌ی ناڕه‌زایه‌تیه‌كانی خه‌ڵكه‌وه‌ پێ‌ ی بگه‌ن نه‌ك خه‌ونی خۆشگوزه‌رانی بۆخه‌ڵكی…

ئه‌م وێنه‌یه‌ له‌ ئه‌م وێنه‌یه‌ له‌ به‌رواری 7-9-2016 گیراوه‌ له‌سلیمانی له‌پاركی نالی له‌گردبوونه‌وه‌ی ده‌سته‌ی ناره‌زایه‌تی خه‌ڵكدا له‌كاتی چڕینی سروودێكدا له‌سه‌ر ژیان وگوزه‌رانی خه‌ڵكی هه‌رێم له‌م هه‌لومه‌رجه‌ دژواره‌دا..




له‌ژێر پله‌ی سفری فه‌رامۆشیدا…! ئیدریس عه‌لی

ئینجیل: به‌ڵام ئه‌مه‌ ڕۆژی ئێوه‌یه‌.. کاتێ تاریکی ده‌سه‌ڵاتی هه‌یه‌…!

به‌شی شیعر نووسینێک
چاومان بده‌ین به‌ کۆتر
تاوه‌کو له‌بری ئێمه‌ پێی بڕوانێ و
جار جار له‌ دواوه‌
بۆ ختوکه‌دانی هه‌ستمان
په‌ڕێکی بخشێنێ به‌ بناگوێماندا و
پێمانڕا بگمێنێ،
چه‌ند جۆر جوانی تر
به‌ شه‌رتی ئه‌به‌دیه‌ت
له‌ملاولای دڵمان دا
وه‌ک قارچکی دوای تاوه‌باران
له‌ ژێر هه‌تاوی خورپه‌مان دا هه‌ڵتۆقیون،
که‌چی ئێمه‌
‌ له‌سه‌ر نوکی خه‌یاڵیش
به‌لایاندا نه‌چووین،
‌ له‌تاو بڕان و
هاتنەوەی تەزووی خه‌یاڵ
نه‌په‌رژاوین
له‌ ڕسته‌یه‌کی گونجاودا
به‌ ته‌نیشت گوڵ و
به‌فر و
باڵنده‌کانی تره‌وه‌ ‌
جێیه‌کی فه‌ره‌حیان بۆ بکه‌ینه‌وه‌،
تا سه‌ربه‌ست و خۆشحاڵ
له‌ هه‌ر ئینجانه‌یه‌کی گه‌رموگوڕ که‌ پێیان خۆشه‌.. بڕوێن
به‌سه‌ر هه‌ر باخیکی ئاشنادا که‌ حه‌ز بکه‌ن.. ببارێن
باڵیان بۆ هه‌ر ئاسمانێکی به‌رین که‌ بیگرێت .. بفڕن و
خۆیان له‌ چنگ
خه‌ونی کوردانه‌ و
خه‌یاڵی شاعیرانه‌ی ئێمه‌
قوتار بکه‌ن…!

بایی ئاخهه‌ڵکێشانێ‌
به‌دیار گۆرانییه‌که‌وه‌
گوێیه‌کانمان به‌ پشیله هه‌ڵخه‌ین‌،
تا به‌سه‌ر دیواری بێده‌نگیمانه‌وه‌
بمیاوێنێ به‌ڕووماندا و
ئاگادارمان بکاته‌وه‌
هه‌ر له‌م ده‌وروبه‌ره‌ی ڕۆحمان
قه‌ڵبه‌زه‌ی چه‌نده‌ها ده‌نگی تر
زوڵاڵتر له‌و ده‌نگانه‌ی
له‌ ژووری ته‌نیاییمانه‌وه‌ دێن و
ده‌می کراوه‌ی برینه‌کانمانی پێ ده‌به‌ستین،
به‌ نه‌رمی و کاوه‌خۆ
‌ له‌ گه‌رووی کانییه‌وه‌ هه‌ڵده‌قوڵێن،
که‌چی ئێمه‌
له ڕۆژه‌‌ سه‌فه‌رییه‌کانی مناڵی و
شه‌وه‌ دڵنشینه‌کانی مه‌ستبوونا
نه‌مانبیستوون…!

ماوه‌ی میواندارییه‌ک
هه‌ستی بۆنکردنمان بده‌ین به‌ سه‌گ،
ته‌نیا و بێکه‌س
پێچێ به‌ده‌وری عه‌لوه‌که‌دا بکات،
نزیک بێته‌وه‌ له‌ بارێ قۆخ
لوت له‌ توێکڵه‌ سێوێ بژه‌نێ و
حه‌په‌حه‌پ له‌ژێر که‌ڵبه‌وه‌
بقروسکێنی به‌ گژماندا
تاوه‌کو له‌ خه‌می زه‌ردبوون و
هه‌ڵوه‌رین بڕه‌خسێین،
تا‌ هیچ نه‌بێ به‌شی ئه‌وه‌نده‌ خوێنمان پێبێ
به‌رگه‌ی یه‌کدوو پاییزیی دیکه‌ی
ئاوه‌ها دڵڕه‌ق و
ساردوسڕ
ئه‌وه‌نده‌ گرانجان له‌ فرۆشتنی باران بگرین،
له‌ سیله‌ی ئومیده‌وه‌ بڕوانین
نێو‌ ساردکه‌ره‌وه‌کانی ناخمان
چه‌ند سوزگی تر
میوه‌ی ئاڵ و گه‌یوی وه‌فا
خه‌ریکه‌ خراپ ده‌بن و
له‌ توێکڵی په‌شیمانیی خۆیان دێنه‌ ده‌ر،
چه‌ند جۆری تر
بو‌تڵه‌ شه‌ربه‌تی گیراوه‌
له‌ بێده‌نگیی ترێ و
شووشه‌ مره‌بای خۆشکراو
به‌ شه‌رمی گێلاس و
مه‌نجه‌ڵی بچوک بچوکی
پڕ له‌ شۆربای خۆشه‌ویستی
له‌ژێر پله‌ی سفری فه‌رامۆشیدا
خه‌ریکه‌ ماوه‌ی میهره‌بانییان به‌سه‌ر ده‌چێ و
ئێمه‌ له‌تاو شه‌ڕه‌ دڵ
لە تاو سەگە سەگی چاوتێری
هێشتاکه‌ ده‌ستی به‌خشینمان
بۆ نه‌بردوون…!

فرسه‌خێ نزیکتر بۆ گه‌یشتن به‌ به‌هه‌شت
تۆزقاڵێک له‌ ئیمانی زیاده‌ی خۆمان
بده‌ین به‌ کاریله،‌
تا له ‌وانه‌ی “زوهد و به‌لاغه‌ دا
له‌سه‌ر ره‌حله‌ ره‌قه‌که‌ی “جه‌لاله‌دین”
شانبه‌شانی برینه‌کانی
“شه‌مس”‌‌ دابنیشێ،
له‌نێو گژوگیای ته‌ڕ و پاراوی
باخه‌کانی فیرده‌وس و
کانیاوی زمزم دا
زانستی کاوێژ بخوێنێ،
به‌ ده‌ستێکی زاهیدانه‌وه‌
سێ جار به‌ ئاسته‌م
ئه‌ڵقه‌ڕێزی ده‌رگا دارینه‌که‌ی “ڕه‌ییان” بکوتێ و
دڵێکی دایکانه‌ی زه‌خمار داچڵه‌کێنێ
که‌ له‌ودیوه‌وه‌ ‌ ئارام و هێدی
به‌ده‌م هه‌نسک و لاوانه‌وه‌وه‌
خه‌ریکی پروکاندنی برینه‌کانی جه‌سته‌ی
ده‌روێشێکی خوراسانیی و
شوشتنی کراسی خوێناوی زامدارێکی ئه‌فغانییه‌‌،
به‌ ده‌نگی ‌ شیوه‌ن و سنگکوتانه‌وه‌
فه‌رمووی هاتنه‌ ژووره‌وه‌ی‌ لێ بکات،
وای بۆ بچێت پۆسته‌چییه‌
ڕیش چه‌رمووه‌که‌ی که‌نعانه‌ و
نامه‌ی “یوسفی” ێکی تری بۆ هێناوه‌،
مه‌زه‌نه‌ بکات‌ شه‌هیدێکی تری بۆنخۆشیان
له‌ ئورشه‌لیمه‌وه‌‌ ناردووه‌،
وابزانێت عاشورایه‌ و
سه‌ری بڕاوی “”حوسێن” ێکی تر
له‌ ده‌شتی که‌ربه‌لاوه‌ ‌‌ هاتووه‌،
جار جار ملێ ڕاته‌کێنێ و
له‌ دووره‌وه‌ بباعێنێ بۆمان،
تا بیرمان بخاته‌وه‌
که‌ هه‌زاران فه‌رمودی تری سه‌حیح
له‌ خه‌ره‌ند و پێچ و چۆڵی
کتێبه‌کانی خوادا
وه‌ک زه‌ڕنه‌قوته‌ی به‌یانیان
به‌سه‌ر به‌فری فه‌رامۆشیدا هه‌ڵوه‌ریون،
دڵی گه‌رمی گه‌نجیکی دێی ” سوهروه‌رد” و
غه‌زه‌لی به‌ په‌ڕی باڵنده‌ نووسراوی
شاعیرێکی “تاوگۆزی” و
ده‌ستی ڕه‌حمه‌ت و پڕ له‌ شیفای
” کاک ئه‌حمه‌د” ناوێکی “پریسی” یان ده‌وێت،
هه‌تا سپێده‌ی کۆچێکی تر
خه‌ونی فڕین بداته‌وه‌ له‌ که‌له‌‌یان
هه‌تا ئێواره‌ی زکرێکی تر
خولیای ئه‌وین بزێته‌وه‌ نێو دڵیان…!




نیشتمانێك له‌ دار ژاڵه‌ … ئومێد مه‌حمود

نیشتمان..
كه‌ تۆ خه‌واڵو بووی و
هێشتا قژی به‌یانیت دانه‌هێنابو
من و دایكه‌ كڵۆڵه‌كه‌م
له‌ پێشوازیتدا سه‌ری هه‌میشه‌ به‌رزمان بۆ دانه‌واندی و
فه‌رشی سوورمان،
به‌ خوێنی خۆمان بۆ راخستی ..
كه‌چی قه‌ره‌قۆزه‌كانی ئه‌و زه‌مانی كه‌ تۆ پشتت
له‌ژێر قامچییه‌كانی حه‌لاج دا
كووڕ ببو،
ئه‌وان له‌سه‌ر خوانه‌كانی سوڵتان ..
كه‌نزیك و جه‌وارییه‌كانیان ده‌ڕازانده‌وه‌و ..
پێكی چرووكیان هه‌ڵده‌دا ..
به‌ خشكه‌، هاتن و ..
خوێنی من و دایكه‌ داماوه‌كه‌م و ..
مێزه‌ر و ته‌سبیحه‌كه‌ی قازی محه‌مه‌د و..
چاویلكه‌كه‌ی جگه‌رخوێن و..
(مه‌م و زین)ی خانی و..
گۆچانه‌كه‌ی پیره‌مێردو ..
ریشه‌ قه‌ترانی و جامانه‌كه‌ی مامه‌ ریشه‌یان
له‌ بازاره‌كانی ئه‌نكه‌ره‌و..
بۆرسه‌كانی له‌نده‌ن و..
باڵه‌خانه‌كانی ده‌وحه‌و ..
دیوه‌خانه‌كانی ریازو..
تاران و تووووووووووووووووووووووووووران …
هه‌راج و هه‌رزانرفرۆش كرد.
نیشتمان ..
هاوار بۆ كێ‌ ده‌به‌یت و فرمێسكی بێ‌ ئومێدیی
بۆ كێ‌ هه‌ڵده‌ڕێژی..؟
هاوار، له‌ نێو ده‌ریاكان و سنووره‌كانی نامۆیدا
خنكاو..
ماسیه‌ك و نه‌وره‌سێكش
گوێی له‌ وه‌سیه‌ته‌كه‌ی نه‌بو..
به‌سه‌ر به‌له‌مه‌ قاچاخ و پڕله‌ درۆكانی شۆڕشه‌وه‌،
ته‌نها نامه‌یه‌ك و
دزدانێك و دوا وێنه‌ی یادگاریی..
له‌گیرفانی شه‌پۆله‌كانی مه‌رگدا جێهێشت و
دواماڵوایی له‌ من و تۆ و ……………….
گوڵه‌ نێرگزه‌كان كرد.
نیشتمان ..
هێشتا من و
مناڵه‌ چاوزیته‌ گوڵه‌به‌رۆژه‌فرۆشه‌كه‌ی كۆڵان،
پیاسه‌یه‌كی ئێوارانی سه‌ر خاسه‌مان به‌كامی دڵ نه‌كردبو..
شۆسته‌كانی كۆڕنیشیان دایه‌ به‌ر نه‌قیزه‌ی مه‌تر و
به‌ردو زه‌ل و ..
ته‌نانه‌ت،
سه‌ره‌مێكوته‌و..
چه‌مه‌كشیان نایه‌ نێو ته‌رازو و
له‌ گونیه‌و به‌ڕكیان توند كرد ..
نیشتمان ..
زامه‌كانت له‌سه‌ر كام گه‌ڵای بابرده‌ڵه‌ ..
یان گڵكۆی شه‌هید و ..
قیژه‌و هاواری ده‌نگه‌ خنكاوه‌كانی (ئیجه‌)دا بنووسمه‌وه‌..؟
كام په‌یڤم،
جورئه‌تی دركاندنی ..
فرمێسكی به‌ كوڵی پیره‌ داك و بابی ..
نائاسووده‌ به‌ جه‌سته‌ی ساردی،
رۆڵه‌ خێرنه‌دیوه‌كه‌ی هه‌یه‌..؟
نیشتمان
دارستانه‌كانت بۆنی مه‌رگیان لێدێ و
كه‌متیارو چه‌قه‌ڵ،
پاسه‌وانییانه‌ ..!
كه‌نارییه‌كان هه‌ڵفڕین و ..
پاسارییه‌كانیان سه‌ربڕی و ..
گوڵه‌شه‌وبۆ و مێخه‌كانیان كرده‌ گه‌ردنی..
كچه‌ شازاده‌ شێت و شووره‌كه‌و..
ئه‌ویش فڕێی دایه‌ به‌رده‌می ..
پشیله‌ كوێره‌كه‌ی ..!




جیاوازی نێوانی هه‌ره‌وه‌زی و خێرخوازی ، کاری هه‌ره‌وه‌زییانه‌ و خێرخوازییانه‌:

زاهیر باهیر – له‌نده‌ن
24/09/2016

جیاوازییه‌کانی ئه‌م دوو جۆره‌ کارکردنه‌ یا ئه‌م دوو جۆره‌ ئه‌نجوومه‌ن/ ده‌ستانه‌ / کۆمیتانه‌ زۆرن ، به‌ڵام جیاوازییه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌کانیان ، ئه‌مانه‌ن:
• خێرخوازی زیاتر خه‌ڵکانی دینی و مه‌زهه‌بی و ‌ ڕێکخروانی مه‌ده‌نی ناحکومی پێی هه‌ڵده‌ستن و هۆکار و هانده‌ره‌کانیشیان ڕۆحی به‌زه‌یی و دڵسووتان و خزمه‌تکردنێکی به‌رچاوی سیسته‌مه‌که‌یه‌ ، ئه‌مه‌ش زیاتر له‌ که‌یسی ڕێکخراوه‌ مه‌ده‌نییه‌ ناحکومییه‌کاندا به‌ ئاشکراده‌بینرێن. له‌ هه‌ره‌وه‌زییه‌کاندا، کارکردن و پێکه‌وه‌ ژیان ڕۆحی کۆمه‌ك و یارمه‌تی دروستده‌کات و گه‌شه‌ی ‌ پێده‌دات ، گیانی هاوکاریانه‌ی سه‌رده‌می کۆنی مرۆڤ ده‌ژێنێته‌وه‌ و مرۆڤ ده‌گێڕیته‌وه‌ بۆ سروشته‌ سروشتییه‌که‌ی خۆی. هۆکاری کردنه‌که‌ی نه‌ پاره‌یه‌ و نه‌ به‌زه‌ییه‌ ، به‌ڵکو هۆشمه‌ندی مرۆیانه‌ و ده‌فعکردنی پێویستی یه‌کدییه‌.
• ‌ خێرخوازی، مرۆڤانی خزمه‌تپێکردوو Patronise ده‌کات ( واته‌ به‌ چاوێکی تا ڕاده‌یه‌ك سوك و بێ ده‌سه‌ڵات ته‌ماشا ده‌کرێن و خۆجیاکردنه‌وه‌ش له‌ نێوانی هه‌ردوو لادا به‌ زه‌قی ده‌بینرێت که‌ لوتبه‌رزی و زانایی و لێوه‌شاوه‌یی پێوه‌ دیاره‌. له‌ هه‌ره‌وه‌زییه‌کاندا گیانی یه‌کسانی و بڕوا به‌خۆبوون و به‌ یه‌کدیبوون گه‌شه‌ پێده‌دات ، کار له‌سه‌ر دروستکردنی تاك و بایاخدان به‌کاری هه‌ره‌ووه‌زیانه‌ ده‌دات .
• له‌ کاری خێرخوازی-دا چاوبه‌ره‌وژێریی و خه‌جاڵه‌تی و خۆ به‌که‌م زانیین بۆ ئه‌و که‌سانه‌ی که‌ کۆمه‌کیان پێده‌کرێت، ده‌بینرێت. له‌ کاری هه‌ره‌وه‌زی-دا ئه‌وانه‌ی سه‌ره‌وه‌ پوجه‌ڵده‌بنه‌وه‌، گیانی برایه‌تی و ڕۆحسووكێ به‌رهه‌م ده‌هێنێت و به‌خته‌وه‌ری و شادمانی بۆ به‌شداربووان ده‌گه‌ڕینێته‌وه‌ به‌وه‌ی که‌ پشتئه‌ستورن به‌ هێز و هاوکاری یه‌کدیی و مه‌ترسی ته‌نیایی و بێ پاره‌یی و بێ هاوده‌می ده‌ڕه‌وێنێته‌وه‌.
• خێرخوازی خه‌ڵکانی خزمه‌تپێکراو ده‌که‌نه‌ وابه‌سته‌ و ته‌نانه‌ت ئه‌و تۆزه‌ هێز و ده‌سه‌ڵاته‌ش که‌ هه‌یانه‌، ئه‌وه‌شیان لێده‌سێنرێته‌وه‌ و گیانی که‌مبڕوایی و بێ هێزی و بڕواکردنه‌ سه‌رکه‌سانی دیکه‌ له‌ ده‌رونیاندا چه‌که‌ره‌ ده‌کات. له‌ هه‌ره‌وه‌زییه‌کاندا ، کاری هه‌ره‌وه‌زییه‌کان تاك چالاك و ده‌ستپێشخه‌ر و خزمه‌تکاری کۆمۆنێتییه‌که‌یه و دڵه‌ڕاوکێ و دوودڵی لا دروست نابێت له‌ کاتی ڕوودانی کاره‌ساته‌ سروشتی و ناسروشتییه‌کاندا ، چونکه‌ ده‌زانێت که‌ هێزێکی له‌بن نه‌هاتوی ئاشکراو شارا‌وه‌ی له‌ ده‌وروبه‌ره‌.
• هه‌رچی خێرخوازی و کاری خێرخوازیانه‌ هه‌یه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی که‌ کاره‌کانیان ته‌نها وه‌ختییه‌ ، گه‌وره‌ترین خزمه‌تیش به‌ سیسته‌مه‌که‌ و خودی ده‌وڵه‌ته‌کانی ده‌که‌ن ، هه‌ر بۆیه‌ش ده‌بینیت کاتێك که‌ ڕوداوێك ڕووده‌دا به‌ هه‌زاره‌ها له‌ خه‌لكانی ده‌وڵه‌مه‌ند و ملیۆنه‌های دیکه‌ی خه‌ڵکانی ئاسایی که‌ ده‌که‌ونه‌ ژێر ئه‌ژموونی میدیاوه‌ ، به‌ په‌له‌ پاره‌ وخواردن و پۆشاك و خواردنه‌وه‌ و هه‌تد کۆده‌که‌نه‌وه‌ وه‌کو یارمه‌تی و کۆمه‌ك . یاخود ناو به‌ناو کۆمه‌ك بۆ وڵاتانی به‌ناو هه‌ژاری وه‌کو له‌ ئه‌فریقاو شوێنه‌کانی دیکه، کۆده‌کرێته‌وه‌ ، که‌ له‌م حاڵه‌ته‌دا پاترۆنایزیان ده‌که‌ن و به‌ هه‌ژار ناویانده‌هێنن، ئه‌مه‌ له‌ کاتێکدا هیچ وڵاتێك نییه‌ له‌م دونیایه‌دا گه‌ر سامانه‌کانی بۆ خه‌ڵکه‌که‌ی سه‌رف بکرێت و یاخود هه‌ره‌وه‌زیانه‌ کاری له‌سه‌ر بکرێت ، به‌ هه‌ژاری بمێنێته‌وه‌. له‌ هه‌ره‌وه‌زییه‌کاندا ، خه‌ڵکی به‌ رؤحێکی هۆشداره‌وه‌ دێته‌ پێشه‌وه‌و هۆکاری ئه‌ساسی هه‌ژاری و نه‌داریی لا ڕونه‌ و پرسه‌کان لای ئه‌مان زیاتر ده‌بێته‌ پرسێکی سیاسی و له‌ هه‌وڵی فراوانکردنی هه‌ره‌وه‌زییه‌کاندان له‌ ئاستێکی گه‌شه‌کردوی زیاتردا. ئه‌وه‌ تێده‌گه‌ن که‌ ئه‌م جۆره‌ ژیانه‌ خۆشتره‌ و به‌ ئه‌زموون تره‌ .
• ‌کاری خێرخوازی و خێرخوازییه‌کان له‌سه‌ر مانه‌وه‌ی خاوه‌ندارێتی تایبه‌تیی و به‌رقه‌راربوونێتی ، هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌شه‌ له‌ کردنی ‌ئه‌و کارانه‌دا به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك نابێت باسی ڕه‌گوڕیشه‌ی پرسه‌که‌ بکه‌یت ، بۆچی ئه‌وه‌تی ئێمه هه‌ین‌ ئه‌سیوبیا و سۆمالیا و به‌نگلادش و گه‌لێك وڵاتی دیکه‌ش هه‌ر به‌ هه‌ژاری ده‌یانبینین و پێمانده‌وترێت که‌ ڕوداوی سروشتی وه‌ك بوومه‌له‌رزه‌ لافاو بێ بارانی … هۆکاره‌که‌یه‌تی نه‌ك هۆکار و بنه‌ما‌کانی سیاسی ، ئابوری یاخو د کۆمه‌ڵایه‌تی. قسه‌کردن له‌سه‌ر ‌ئه‌سڵی کێشه‌کان بڤه‌یه‌. هه‌ره‌وه‌زییه‌کان ده‌قا و ده‌ق به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌وانه‌وه‌ کارده‌که‌ن ، کار له‌سه‌ر خاوه‌ندارێتی گشتی ده‌که‌ن ، کارکردنی به‌ جه‌ماعی ده‌که‌ن، ئه‌مانه‌ش هیچیان کاتیی نیین، به‌ڵکو دائیمییه‌. کارکردن به‌ جه‌ماعی و ژیانی هه‌ره‌وه‌زیانه‌ هیج جۆره‌ ده‌رفه‌تێك بۆ هه‌ژموونی گه‌وره‌ی کاره‌ساته‌ سروشتییه‌کان ناهێڵێته‌وه‌ ، هاوکاتیش که‌مبوونی به‌رهه‌م و به‌رهه‌مهێنان ، هه‌رگیز هه‌ڕه‌شه‌ له‌ ژیانیان ناکات چونکه‌ ئه‌وان به‌و کاره‌ ده‌سته‌گه‌لییه‌ی که‌ ده‌یکه‌ن ده‌توانن ئه‌وه‌ی که‌ ده‌یانه‌ێت ، به‌ گوێره‌ی پێویستی خۆیان به‌رهه‌می بهێنن .
• جۆرێك له‌ کاری خێرخوازی کار له‌سه‌ر ساخکردنه‌وه‌ی که‌ره‌سه‌و مه‌تیریاڵی زۆر جار ئێکسپایه‌ریش، ده‌کات و که‌ ئه‌مه‌ش قازانجێکی گه‌وره‌ بۆ هه‌ندێك له‌ کۆمپانییه‌ گه‌وره‌کان دروستده‌کات . واته‌ کۆمپانیاکان له‌ ڕودانی کاره‌ساته‌کان و له‌ ژیانی ئاسایشدا هه‌ر قازانجده‌که‌ن، کورد وته‌نی ” باران بێت ئاشیان ده‌گه‌ڕێت و خۆشیان بێت جووتیان ده‌گه‌ڕێت” . هه‌رچی هه‌ره‌وه‌زییه‌کان هه‌یه‌ ده‌توانن متمانه‌ی ژیانیان به‌ ته‌واوی بکه‌نه‌ سه‌ر سروشت و کێڵگه‌کان که‌ هه‌ره‌وه‌زانه‌ له‌ کشتیاریکردن و به‌رهه‌مهێنانی خواردنی ئۆرگانیك ( ته‌بیعی) که‌ زۆر ته‌ندروستیانه‌یه‌. ئه‌و سروشته‌ی نه‌ك هه‌ر هه‌موو پێدایسستییه‌کی خۆراکی و پۆشاکی ژیانی تیادایه‌ و بواری چاندن و تۆوکردن و ناشتنیشی بۆ ڕه‌خساندوین ، به‌لكو چاره‌سه‌ری هه‌موو نه‌خۆشییه‌کانیشی تیادایه‌ به‌ تایبه‌ت له‌ وڵاتێکی وه‌کو کوردستانی ئێمه‌دا . به‌کردنی ئه‌مه‌ش بازاڕ- ئازاد له‌و شوێنه‌دا تا ڕاده‌یه‌ك گورزێك ده‌خوات.
• له‌ ده‌سته‌ خێرخوازییه‌کان و ڕێکخراوه‌ مه‌ده‌نییه‌ ناحکومییکاندا به‌ ئاشکرا ته‌رکیبی هیراشیانه‌ و بیرۆکراسی کارکردنی بیرۆکراسیانه‌ ده‌بینرێت و له‌سه‌ر ئه‌وه‌ بناخه‌یه‌ دروستبوون ‌و کار ده‌که‌ن ، ئیدی له‌ هه‌ر شوێنێکی ئه‌م جیهانه‌دا بێت. کاری هه‌ره‌وه‌زیانه‌ و کۆمۆنێتی و تۆڕی هه‌ره‌وازییان، به‌ ته‌واوی پێچه‌وانه‌ی ئه‌وانه‌ و له‌ بنه‌ما و بناخه‌ی هیراشییه‌ت / هه‌ڕه‌مییه‌ت ده‌دات، به‌ گرتنه‌به‌ری دیمۆکراسی ڕاسته‌وخۆ که‌ به‌ زمانی گوندنشینانی کۆن “به‌ مشاوه‌ره” کاره‌کان ده‌کرێت و ڕاده‌په‌ڕێنرێت، به‌م شێوه‌یه‌ هه‌ره‌وه‌زیی و کاری هه‌ره‌وه‌زییانه‌ هیراشیه‌ت و بیرۆکراسیه‌ت هه‌ڵده‌ته‌کێنێت به‌ نه‌بوونی سه‌رکرده‌ و بنکرده‌ و مودیر و کارمه‌ند و کرێکار ، به‌ ڕێگانه‌دانی هاتنه‌خواره‌ووه‌ی فرمان بێ مشاوه‌ری ده‌سته‌جه‌معی، ‌ هه‌موو ئه‌مانه‌ ڕه‌تده‌کاته‌وه ‌و ئه‌و شێوازه‌ له‌ته‌ك هه‌ره‌وه‌زیدا ناڕوات.




سایکۆلۆژیای رێزگرتن لە منداڵان .. رەزا شوان

پێداویستییە سەرەکییەکانی مرۆڤ دوو بەشن، بەشی یەکەمیان پێداویستییە جەستەییە بایۆلۆژییەکان وەکو هەوا، خواردن، خواردنەوە، نووستن، کە لە بنکەی قووچکەی پێداویستییەکانی ژیان مرۆڤ و هەموو گیانەوەرەکانی کەدان، بەبێ ئەم پێداویستییانە ژیان ئەستەمە .. بەشی دووەمیان پێداویستییە سایکۆلۆژییەکانن وەکو، خۆشەویستی، سۆز و بەزەیی، رێزگرتن، ئاسوودەیی و دڵنیایی، ئازادی و سەربەخۆیی، سوپاس و هاندان، پێزانین و پاداشت، ئاشتی و خۆشی، هاوبەستەبوون بۆ خێزان و نەتەوە و نیشتمان و مرۆڤایەتی، … هتد . ئەم پێداویستییانە مایەی بەختەوەری و شادی مرۆڤن .
کەواتە ( رێز ) یا ( رێزگرتن ) پێداویستییەکی گرنگی دەروونی مرۆڤە، چ منداڵبن یا گەورەبن .
رێزگرتن هەستێکی زۆر جوانە و، بەهایەکی رەوشتی و رەفتاری و پەروەردەیی و شارستانی گرنگ و بەرزە، خەسڵەتێکە لە خەسڵەتە جوان و نایبەکانی مرۆڤ، بەڵکو بنەمایەکی سەرەکی سەرکەوتنی مرۆڤە لەگەڵ کەسانی تردا، کلیلی تەبایی و پێکەوەژیان و خۆشەویستی و بەختەوەریی خێزانە .. بنەمای هەموو پەیوەندییە سەرکەوتووەکانە لە جیهاندا .
مرۆڤ بە رەمەکی و بە سروشتی حەزدەکات کە کەسایەتییەکی رێزدار و قەدرگران بێت و، رێز لە مرۆڤایەتی خۆی بگرێت .. رێزگرتن لە خودیش، یەکەمین بەڵگە و کۆدی ژیانی تەبایی و هاوسەنگی کۆمەڵایەتییە .. هەر مرۆڤێک کە رێز لە خۆی بگرێ، رێز لە کەسانی کەش دەگرێت .. رێزگرتنیش هەستێکی بەرانبەرییە، گەر رێز لە کەسانی تر بگرین، رێزمان لێدەگرن .. پێچەوانەکەشی راستە .. لەوەش دزێوتر و قێزەوەتر نییە، گەر رێزگرتن رووکەشی بێت و لە دڵەوە نەبێت، لە ترسەوە بێت، یا ریای و مامەحەمەیی بێت، یا لەسەر بنەمای مەبەست و دەسکەوت و بەرژەوەندییەکی تایبەتی بێت .. کوردیش باش بۆی چووە کە دەڵێ : ” بۆیە پێت دەڵێم مامە .. چۆلەکەم بۆ بگریت ”
واتا و شێوازەکان و ئامانجەکانی رێزگرتن، زۆر فروان و هەمەلایەنەیە و، هەموو بوارەکانی ژیان دەگرێتەوە، وەکو رێزگرتن : لە نێوان ئەندامانی خێزاندا، لە نێوان خزمان و هاوڕێیاندا، لە نێوان قوتابیان و مامۆستایاندا، لە نێوان گەورە و بچووکدا، لە نێوان بەڕێوەبەر و فەرمانبەردا، لە نێوان بووک و خەسوودا، رێزگرتن لە پیرۆزی کوردستانی خۆشەویستمان، لە گیانبەخشینی شەهیدە نەمرەکانمان، لە داستانەکانی پێشمەرگە ئازا و قارەمانەکانمان، لە ئاڵای پیرۆزی کوردستانمان، لە یاسا و دەستوورمان، لە داب و نەریت و لە بەها پیرۆزەکانمان، لە ئایینەکان و لە هەموو نەتەوە جیاوازەکان، لە خاوەن پێداویستییە تایبەتییەکانمان، لە مافەکانی مرۆڤ، لە مافەکانی منداڵان و ژنـان، لە سەرکردە دڵسۆزەکانی گەلەکەمان، لە ئازادی و سەربەستی مرۆڤ، لە را و بۆچوونە جیاوازەکان، لە بەڵین و پەیمانەکان و رێکەوتنەکانمان، … هتد .
لە ژیانی رۆژانەماندا، چەندین شێواز و گوزارشتکردنی رێزگرتنی لە یەکتریمان هەیە .. بۆ نموونە وەکو : رۆژتان باش، بەخێربێن، خوتان لەگەڵ، تەوقەکردن، باوەش لێکدان، لەبەر هەڵسان، بە رووخۆشی و رووگەشییەوە پێشوازیکردن و بە رێکردنی میوان، کاکە، دادە، خان، بەڕێز، … هتد .
دێینە سەر کرۆکی باسەکەمان، سایکۆلۆژیای رێزگرتن یا رێزنەگرتن لە منداڵە چاوگەشەکانمان، چ کاریگەری و رەنگدانەوەیەکی ئەرێنی و نەرێنیان لە ژیانی ئەمڕۆ و ئایندەی منداڵان لێدەکەوێتەوە ؟
منداڵ مرۆڤێکی بچووکە، خاوەنی هەست و نەستێکی ناسک و پاک و بێگەردە .. ئەوەی کە لەسەر زمانیدایە هەر ئەوەیە کە لە دڵیدایە .. هەست بە خۆشییەکان و بە ناخۆشییەکان دەکات .. هەست بە باشەکان و بە خراپەکان دەکات .. هەست رێزگرتنەکان و بە بێڕێزییەکانیش دەکات .. تەنانەت هەست بە زەردەخەنە رووکەشییەکان و، بە زەردەخەنە خۆشەویستییە ناخییەکانیش دەکات .
لە ئەمڕۆدا، پەروەردەکردنی راست و دروستی منداڵان، لەسەر بنەمای رێزگرتن لە هەست و نەست و لە خواست و هیوا و خەونەکانی منداڵان بنیات دەنرێت .. تا زیاتر و زیاتر رێز و خۆشەویستی ببنە یاسای خێزان .. تەبایی و ئاسوودەیی و بەختەوەری و شادی دەبنە ناسنامەی خێزان، تا دایکان و باوکان و مامۆستاکانیش لە رێزگرتندا نموونە و پێشەنگبن بۆ منداڵەکانیان و، بۆ قوتابییەکانیان .. زیاتر سەرکەوتوودەبن لە پەروەردەکردن و، لە پێگەیاندنی منداڵانی ژیر و زرنگ و بڕوابەخۆ .. زیاتریش گەشبین دەبن لە هێنانەدی ئایندەیەکی گەشتر و شیاوتر بو کورد و کوردستان .. رێزگرتن هۆکارێکی گرنگیشە بۆ پێگەیاندنی تاکی بەسوود و خێردەرەوەی کۆمەڵگایەکی بەختەوەر و تەبا .. فاکتەرێکیشە بۆ داهێنان و گۆڕان و، گەڕان بە دوای نوێخوازیدا .
زانایانی پەروەردە و پزیشکانی دەروونناسی منداڵان، کۆدەنگن و جەخت لەسەر ئەوە دەکەنەوە، کە پێویستە دایکان و باوکان و مامۆستاکان لە ناخی دڵیانەوە، رێز لە را و راز و بۆچوونەکانی منداڵان بگرن، لەو کار و بڕیارانەش کە پەیوەندییان بە ژیان و چارەنووسی ئەمڕۆ و داهاتوویانەوە هەیە، ، لە ناوەندی بڕیاریدا، رەنگ و دەنگیان فەرامۆش نەکەن، پێویستە کە بەشداربن و، را و بۆچوون و هیوا و خواستەکانیان بە هەند وەربگرن .. ئەم مافەش لە ( جاڕنامەی گەردوونی مافەکانی منداڵ ) دا ئاماژەیان پێکردووە .
لە ئەمڕۆدا، کە سەردەمی شۆڕش و پێشبڕکی داهێنان و تەکنۆلۆژیای تازەیە .. کە رۆژانە بە دەیان داهێنانی بابەت هەمەجۆرەی تازەی سەیر و سەمەرە دێنەکایەوە .. پشکی منداڵانیش لەم داهێنانانەدا کەم نین .. پەروەردەکردن و پێگەیاندن و ئاراستەکردنی دروستی منداڵانی چاوکراوەی فرەخواست و فرەزان، کارێکی هەڕەمەکی و ئاسان و بێ ئەرک نییە .. زۆر لە سەردەمەکانی رابردوو گرانتر و بە ئەرکترە و، پێویستییان بە بەڵەدی هەیە .. خوێندنەوەی تیۆرە پەروەردەییەکان زۆر ئاسانە .. بەڵام پراکتیزەکردنیان هێندە ئاسان نین .. بۆ جێبەجێکردنیان پێویستییان بە پلادانان و، بە شارەزایی و وردبینی و دووربینی و وریایی هەیە .. پێویستییان بە دەمارخاوی و بە پشوودرێژی هەیە .. ئەوەش راستە کە منداڵەکانمان خۆشەویستن و شیرینن و لەبەر دڵانن .. بەڵام هەردەم پەروەردەی دروست لە پێشتر و شیرینترە .. لەم پێودانگەوە، پێویستە کە دایکان و باوکان و مامۆستاکان بەڵکو تەنانەت نووسەرانی بواری ئەدەبی منداڵانیش ئەو بزانن کە چ ئەرکێکی پیرۆز و هەستیاریان لە ئەستۆدایە .
زانایانی پەروەردە، رەوشت و رەفتارەکانی هەموو تاکێکی مرۆڤ، شێوازەکانی هەڵسوکەوتکردن و رەفتارەکانیان لەگەڵ خەڵکیدا، بە پوخت و بە کاکڵەی کارتێکردن و رەنگدانەوەی شێوازەکانی ئەو ئەو پەروەردەکردنە دەزانن، کە لە تافی مندالییاندا، لە لایەن دایکان وباوکانیان لە نێو خێزاندا، یا لە لایەن مامۆستاکانیانەوە لە قوتابخانەدا، لە سەریان راهێنراوان و، دەقیان پێوەگرتوون .. کەواتە هەر رەفتارێکی باش و پەسەند، یا بەد و خراپ، دەگەڕێنەوە بۆ شێوازی ئەو پەروەردە کردنە و، ئەو رەفتارانەی کە لە دایکان و باوکانیانەوە، لە رۆژگارەکانی منداڵییاندا فێریان کردوون، یا چاویان لێکردوون .. بە کورتی دۆخی دەروونی و رەوشتی و رەفتاری و هەڵسوکەوتی خەڵکی لە هەموو سەردەمێکادا، بەری ئەو تۆوانەن کە لە رۆژانی ژیانی منداڵییاندا، لە هۆشیاندا تۆویان کردوون . کورد وتەنیش : ” چـی بچـێنین .. ئـەوە دەدوورینـەوە ”
رێزگرتن لە منداڵان، لە لایەن دایکان و باوکانیانەوە، ئەوەش ناگەیەنێت، کە ملکەچی هەموو داوا و پەڵپ و وڕکگرتنێکی منداڵەکانیان ببن .. پێویستە لە سنووری توانایاندا خواستەکانیان دابین بکەن .. بە شێوازێکی هێمنانە و ژیرانە قەناعەت بە منداڵەکانیان بکەن .. زیادەڕۆییش لە خۆشەویستی و سۆز و نازپێدان و جێبەجێکردنی هەر داوایەکی منداڵ .. یا چاوپۆشین لە لە رەفتارە نابەجێیەکانیان، لە پاڵ سوودەکانیاندا، زیانیشیان بە دواوە دێن .. زۆر شیرین و زۆر تاڵ هەردووکیان زیانبەخشن .. بۆیە پێویستە هاوسەنگییەک دروستبکەن و، مامناوەندی بن لە رەفتارەکانتان لەگەڵ منداڵەکانتاندا .
بە کورتی پێویستە دایکان و باوکان، لە سەرتاوە بە شیوازێکی دروست و پەسەند رێز لە کەسێتی منداڵەکانیان بگرن .. لە ئەمڕۆدا رێزگرتن بووە بە بابەتێکی لێکۆڵینەوەی پەروەردەیی و بە سەدان لە زانایانی پسپۆری پەروەردە و، دەرووناسانی منداڵان و، پزیشکانی دەروونی منداڵان، پێوەی سەرقاڵن .. تا ئێستا چەندین لێکۆڵینەوە و توێژینەوەی پراکتیکی و مەیدانیان لەسەر کارتێکردن و رەنگدانەوەی رێزگرتن یا رێزنەگرتن لە منداڵان ئەنجامدراون، هەر هەموویان جەخت لەسەر ئەوە دەکەنەوە، کە رێزگرتن پێداویستییەکی گرنگی دەروونی منداڵانە و، نابێت پشتگوێ بخرێت .
گرنگترین گرنگییەکانی رێزگرتن لە منداڵان :
١ـ رێزگرتن یەکێکە لە پێداویستییە هەرە گرنگەکانی گەشەکردنی دەروونی منداڵ، بە تایبەتیش لە قۆناغەکانی یەکەمی تەمەنیدا .. مەستبوونی منداڵ بە پێداویستی رێز، ئەوە بە لایەوە دەگەیەنێت، کە ئەندامێکی پەسەندکراوی خێزانەکەیەتی و، لە لای دایک و باوکی خۆشەویست و بەڕێزە .
٢ـ رێزگرتن و گوێگرتن لە هیـوا و لە خـەون خواستەکان و، لە را و لە بۆچوونەکانی منداڵ، دەبنە یارمەتیدەر بۆ رێزگرتن لە خودی خۆی و، متمانە و بڕوابوونی بە ئازادی و بە سەبەخۆیی خۆی .
٣ـ رێزگرتن شێوازێکی سەرکەوتووە و دروستە، بۆ راستکردنەوەی هەڵەکان بە راستییەکان، بەڵکو رێزگرتن وەکو حەپی دژە ( تاوان، توندوتیژی، شکستی لە خوێندن، ترس، دڵڕاوکێ ) وایە .
٤ـ رێزگرتن شێوازێکی سەرکەوتووە، بۆ ئەوەی منداڵ بە ئەوپەڕی ئازادییەوە، گوزارشت لە را و لە بۆچوونەکانی خۆی بکات .. ئازایەتییەکی ئەدەبی هەبێت .
٥ـ پێویستە دایکان و باوکان، وەکو رێزگرتن لە منداڵەکانیان، بە وشەی جوان و شیرین و ناسک و نەرم نیان،منداڵەکەیان بدوێنن، بۆ نموونە دایکی بە کچەکەی دەڵێ : ” گوڵە جوانەکەم، حەزدەکەی لە ئامادەکردنی خوانی ناخواردەکەمان یارمەتی دایکت بدەێ ..؟ نەک بە شێوەی فەرمان و بە وشەی رەق و زەقی وەکو : ” ئەرێ کچـم خۆ داناوەشاوی .. شوورەیی ناکەیت .. کە دەبینیت من ماندووم .. تۆش دانیشتووی و هەڵناسی یارمەتیم بدەی، دەی زوو راپەڕە و خوانی نانخواردنەکەمان ئامادە بکە ” شێوازێ داواکردنی دایکێکی وا هەڵەیە، بەم وشە ناشیرینانە هەستی کچەکەی برینداردەبێت.
٦ـ کە منداڵەکەتان هەڵەیەک دەکات، مەيشکێننەوە و، سەرکوێری مەکەن، با ترس لە هەڵەکردن نەبێتە گرێ کوێرەیەکی دەروونی لە لای، باشتر ئەوەیە کە دڵی بدەنەوە و، ئازادی راستکردنەوەی هەڵکەی هەبێت هانی بدەن کە درێژە بە کارەکەی بدات، ئەوشی پێبڵێن کە تا هەڵە نەکەین راستیش فێرنابین، هەڵەکردن هەنگاوێکە بۆ پەند وەرگرتن و وانە فێربوون و دووبارەنەکردنەوەی هەڵەکان .
٧ـ رێز لە جیاوازییەکانی نێوان منداڵەکانتان بگرن و، هەموویان مەخەنە چوارچێوەیەکەوە، چونکە لە هەموو شتێکدا مرۆڤەکان وەک یەکنین .. جیاوزیش لە نێوان کچەکانتان و کوڕەکانتان مەکەن .
٨ـ رێزگرتن گەلێ خەسڵەتی ئەرێنی جوان بە منداڵ دەبەخشێت، وەکو : رەوشتبەرزی، دەروونپاکی، رەفتارجوانی، راستگۆیی، گوێدێری، کەسێتی، رێزگرتن لە رای جیاواز، رووحی وەرزشی، … هتد .
٩ـ رێزگرتن هۆکارێکە بۆ ئەوەی منداڵ بە راشکاوی، گلەیی و رەخنە و داخوازییەکانی دەربڕێ و، باس لە هەر کێشە و گرفتێک بکات کە دێنە رێی و، نەیان شارێتەوە .. بۆ ئەوەی دایک و باوکی یارمەتیی بدەن و، لە چارەسەرکردنی کێشەکانیان رێنمایی پێویست و، چارەسەری دروستیان بۆ دابنێن .. ئەمەش رێز و خۆشەویستی لە نێوان دایک و باوک و ئەندامانی خێزاندا بەهێز دەکات .
١٠ـ رێـز لە هاوڕێکانی منداڵەکەتان بگرن .. تا خێزانەکانی ئەوانیش رێز لە منداڵەکەی ئێوە بگرن، بەم رێزگرتنەتان پەیوەندی هاوڕێتی منداڵەکەتان لەگەڵ منداڵانی تردا بەهێزتر دەبێت .. دەشێ ببێت بە پردێکی یەکترناسین و ئاشنایەتی، لە نێوان ئێوە و خێزانەکانی هـاورێکانی منداڵەکەتان .
١١ـ گەر رێز لە منداڵەکانتان بگرن، ئەوانیش رێز لە ئێوەی دایک و باوک و لە خوشک و براکانیان دەگرن و پەیوەندی خێزانیتان بەهێزتر و خوشتر دەبێت .. لە سەرەوە وتمان کە رێزگرتن دوولاییە .
( ئەلیس میلەر ) دەڵێ : ” منداڵان رێز لەو کەسانە دەگرن .. کە رێزیان لێدەگرن ”
گرنگترین زیانەکانی رێـزنەگرتن لە منداڵان :
١ـ رێزنـەگرتن لە منداڵ و پەراوێزکردنی، یا سووکایەتی و بێڕێزیکردن پێی .. پاڵنەرە بۆ رەوشتی ناوازە و، بۆ لە ڕێ دەرچوونی و، بۆ ئە نجامدانی تاوان و، زیان گەیاندن بە خۆی و بە کەسانی تر.
٢ـ پێوتنی وشەی ناشیرینی وەکو ( گەمژە، گوێدرێژ، گەلحۆ، هەڵەوەڕ، بێڕەوشت، هیچ و پووچ، شێت و شوور، نالەبار، خوێڕی، تەمەڵ، … هتد ) منداڵ ئەم قسانە بە بێڕێزی دەزانێ و، هەستی پێیان بریندار دەبێت، بە تایبەتیش گەر لە بەردەم هاوڕێکانی و لە بەردەم خەڵکانی تردا پێی بڵێن .
٣ـ گەر منداڵێک لە ماڵەوە رێزی لێنەگرن و وەکو پێویستیش خۆشیان نەوێت .. ئەم منداڵە دەیەوێت بۆ قەرەبووکردنەوەیان، ئەڵتەرناتیڤێکی تر بدۆزێتەوە، هەوڵدەدات هاوڕێ بگرێ و تێکەڵ بە هەموو کەسێک ببێت .. دەشێ تووشی هاوڕێ بەد و خراپ بێت و، لە رێ دەریبکەن .. ئۆباڵی ئەم ئاکامە نەخوازراوەش، لە ئەستۆی دایک و باوکیدایە .. دەگەڕێتەوە بۆ رێزلێنەگرتن و پشتگوێخستنی .
٤ـ رێزنـەگرتن لە منداڵ، کارێکی ترسناکە، وا لەو منداڵە دەکات کە ببێتە دوژمنی خۆی و هیوای بە ژیان نەمێنێ، چونکە وا هەست دەکات کە لە ناو خێزانەکەیدا نامۆیە .. بەشێکی زۆر لەو کەسانەی کە بە گەورەیی خۆیان دەکوژن .. هۆیەکی سەرەکی دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە ئەم کەسانە لە تافی منداڵییاندا، لە ناوخێزانەکانیاندا، مەستی رێز و سۆز و بەزەیی و خۆشەویستی نەبوونە .
٥ـ رێزنـەگرتن لە منداڵ، هۆکارێکە بۆ ئەوەی کە تۆوی رق و کینە و شەڕخوازی و دوژمنایەتی لە دەروونیدا رەگ بکات و، ببێتە کەسێکی شەڕخواز و، تۆڵەی خۆی لە کەسانێکی بێتاوان بکاتەوە .
٦ـ رێزنـەگرتن و بەکارهێنانی زمانی هەڕەشە و گوڕەشە و چاوسوورکردنەوە، منداڵ تووشی ترس و دڵەڕاوکێ دەکات، ئەم ترسەش لەگەڵیاندا گەورەدەبێت و، دەبێتە گرێ کوێرەیەکی دەروونی .
( تێرنەس ) دەڵێ : ” باشتر وایە کە بە ڕێز و نەرم و نیانییەوە منداڵەکانتان بە خۆتانەوە بنووسێنن .. نەک بە ترسەوە بیانگرنە خۆتان ”
٧ـ رێزنـەگرتن و رێـگرتن لە منداڵ، کە دەبێ لە رووی گەورەکاندا ورتەی لێوە نەیا و، دەمی دابخا، کارێکی خراپە و سەرکوتکردنی ئازایەتی ئەدەبییە لە لای منداڵ، منداڵ ( دڵـپڕ و زمـان کڕ ) دەبێت .
( یۆنامات ) دەڵێ : ” تا تەمـەنی سیانـزە ساڵـیم .. وام دەزانـی کە نـاوم ـ دەمـت داخـە ـ یە ”
٨ـ رێزنـەگرتن لە منداڵ، لەوەش ترسناکتر ئەویە کە بترسێ و بێدەنگ بێت و قسە نەکات .. منداڵ تووشی گۆشەگیری و شەرم و خەمۆکی و تێکەڵنەبوون بە منداڵانی تر دەبێت .
٩ـ ئەو منداڵە بەدبەخـتەی، کە لە ناو خێزانێکدا چـاوی هەڵهێناوە، کە رێز و سۆز و بەزەیی و میهرەبانی و خۆشەویستی بوونیان نەبووە .. ئەم منداڵە خۆی بە کەم دەزانێ و، بێدەسەڵات دەزانێ و، خۆی بە شایەنی بەرپرسێتی و، لە ئەستۆگرتنی ئەو ئەرک و کارانە نازانێت کە پێی دەسپێرن .
١٠ـ منداڵێک کە رێزی لێنەگرن و خۆشیان نەوێت .. هەستی ویـژدان و سۆز و بەزەیی نامێنێت .
١١ـ گەر منداڵێک لە لایەن خێزانەکەی خۆیەوە رێزی لێنەگیرێ .. کەسانی کەش رێزی لێناگـرن .

رەزا شوان
نەرویـج : ٢٥ی/ سێپتەمبەر/٢٠١٦




كێ جه‌نگی سێیه‌می جیهانی هه‌ڵئه‌گرسێنێت ؟؟؟ … ئه‌حمه‌د ره‌جه‌ب

له‌م رۆژانه‌دا به‌ گه‌رمی ده‌نگۆی ئالۆزی و شه‌رو ئاژاوه‌ له‌ نێوان سوننه‌و شیعه بڵاو بووه‌ته‌وه‌و هه‌ندێ وڵات خۆی كردووه‌ته‌ پارێزو به‌ پێی لێدوان و راگه‌یاندنه‌كانی به‌رپرسه‌ باڵاو گه‌وره‌كانی ئه‌و وڵاتانه‌‌ ئاماده‌ن هه‌موو توانایان بخه‌نه‌گه‌ر بۆ یارمه‌تیدانی هه‌وادارانیان و بۆ نموونه‌ ئێران و عه‌ره‌بستانی سعودی.
سوننه‌كانی عێراق له‌ گه‌ڵ شیعه‌كان ئاویان به‌ یه‌ك جۆگه‌له‌ ناروات و، هه‌موو كات دان له‌ یه‌كتر جیر ئه‌كه‌نه‌وه‌و، بار گرژی دروست ئه‌كه‌ن و، ئه‌مه‌ له‌لایه‌ك و له‌ لایكی تره‌وه‌ عه‌ره‌بستانی سعودییه‌ ژماره‌یه‌ك له‌ وڵاتانی سوننه‌ی كه‌نداوی به‌ناوی به‌ره‌ی هاوپه‌یمان كۆكردووه‌ته‌وه‌و، له‌ دژی حوسییه‌ شیعه‌كانی یه‌مه‌ن شه‌ر ئه‌كه‌ن و، به‌ شێوه‌یه‌كی ئاشكرا ئێران یارمه‌تی حوسییه‌كان و شیعه‌كانی وڵاتانی كه‌نداو ئه‌دات و، هه‌ردوو وڵات ئێران و عه‌ره‌بستانی سعودییه‌ نه‌یانشاردووه‌ته‌وه‌و، له ‌راگه‌یاندن و میدیاكان به‌ قسه‌ی زبرو ناشیرین و جنێۆ‌دان سه‌رو گوێلاكی یه‌كتر ئه‌شكێنن.
توركیا زیاتر له‌ ساڵێكه‌ شه‌رێكی خوێناوی به‌ نه‌خشه‌و پلانێكی دارێژراوی توكمه‌ دژ به‌ كوردانی باكووری كوردستان‌ هه‌ڵگیرساندووه‌و، سه‌دان هه‌زار كه‌س له‌ سڤیلی بێ ده‌سه‌ڵات دووچاری گرتن و زیندانیكردن و كوشتن بوونه‌ته‌وه‌و، له‌ سه‌ر خاكی باوپاپیرانیان ده‌ركراون و، ماڵ و سامانیان تاڵانكراوه‌و، وباخ و بێستان و ره‌زو دارستانه‌كانیان سووتێنراوه‌و، وئاوایی و گوندو شاره‌كانیان وێران كراوه‌و، توركیا سه‌ره‌رای ئه‌و تاوانانه‌ ئالووده‌ی ده‌ستێوه‌ردانی وڵاتانه‌و، له‌ سالى 1974 وڵاتی قوبرسی كرد به‌ دووله‌ت و داگیری كردو، له‌ كاتی راپه‌رینی گه‌لانی سوریا كه‌وته‌ هه‌وڵدان بۆ ده‌ستێوه‌ردان و، هه‌رچه‌نده‌ عه‌ره‌بستانی سعودییه‌وه‌ قه‌ته‌ر پاره‌یان بۆ ره‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردۆگان هه‌ڵرشت و، خه‌رجی داعش و هه‌موو تیرۆریستان و توندره‌وه‌كان مسۆگه‌ر كرد، به‌ڵام توركیا بۆی نه‌ره‌خسا بچێته‌ ناو خاكی سوریا تا رۆژی 24/8/2016 ، ئه‌وه‌ بوو له‌و رۆژه‌دا شاری جه‌رابلوسی داگیركردو، ئه‌یه‌وێت هێرشه‌كه‌ی په‌ره‌پێبدات و بگاته‌ شاروچكه‌ی باب و، هه‌وڵی ئه‌وه‌ ئه‌دات كانتۆنه‌كانی كۆبانێ و عه‌فرین یه‌كنگرنه‌وه‌.
توركیا وه‌ك پیشه‌ی كۆنی عوسمانییه‌كان حه‌زیان له‌ داگیركردنی خاكی وڵاتانه‌و، هه‌ر له‌و سونگه‌یه‌وه‌ سه‌ره‌راری ئه‌وه‌ی توركیا به‌شێكی له‌ خاكی باشووری كوردستانی داگیركردووه‌و، له‌ كۆتایی ساڵی 2015 سوپاكه‌ی خاكی عێراقیان به‌زاندو گه‌یشتنه‌ شارۆچكه‌ی به‌عشیقه‌.
ئه‌وانه‌ له‌ سه‌ره‌وه‌ باسكران ( ورده‌واڵه‌ن) و، زه‌مینه‌ خۆشكه‌رن بۆ بار گرژی و ناكۆكی وچاوه‌روانكردنی ته‌قینه‌وه‌و، ئه‌بنه‌ ده‌سپێكی شه‌رێكی چاوه‌روان كراوو، كه‌مه‌كه‌مه‌ په‌ره‌ئه‌سێنێت و، پرشی وڵاتانی تر ئه‌گرێته‌وه‌و، ئه‌بنه‌ هۆی به‌شداریكردنی زلهێزه‌كان و، به‌و شێوه‌یه‌ جه‌نگی سێیه‌می جیهانی دروست ئه‌بێت و، ئه‌و كات زۆر له‌ وڵاتان له‌ناو ئه‌چن و ناویان نامێنێت.
شه‌ر زۆره‌ له‌ جیهاندا بۆ نموونه‌: ئیسرائیل و فه‌له‌ستین و سه‌رۆكه‌ عه‌ره‌به‌ درۆزنه‌كان، شه‌ری ناه‌خۆی لوبنان، لیبیا، شه‌ری سودان و دارفورو خواری سودان، شه‌ری مه‌غریب و بیابانی رۆژئاوا، شه‌ری عه‌شایره‌كان زۆروزه‌به‌نده، بوكه‌ حه‌رام، قاعیده‌، وه‌هابی، سه‌له‌فی، ده‌وڵه‌تی ئسلامی ( داعش)، شه‌ری هیندستان و پاكستان.
مه‌ترسی گه‌وره‌ له‌ دروستكردنی جه‌نگێكی جیهانی به‌نده‌ به‌ وڵاته‌ زلهێزه‌كان به‌تایبه‌ت ئه‌مریكاو روسیاو، ئێستا بارودۆخی نێوده‌وڵه‌تی زۆر مه‌ترسیداره‌، چونكه‌ ئه‌مریكا ئاره‌زووی نییه‌ واز له‌ قۆرخكردنی جیهان بێنێت و، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ ئه‌یه‌وێت هێزی چه‌كداری به‌كاربهێنێت بۆ پاراستنی بوونی خۆی و، روسیا به‌ دانانی كه‌ره‌سته‌ی به‌رگری ئاسمانی زۆر هه‌ستیار له‌ سوریا، رێگه‌ی له‌ دووباره‌كردنه‌وه‌ی سیناریۆكه‌ی لێبیا گرت.
شایانی ئاماژه‌یه‌ سوپای روسیا له‌ كاتێك ئه‌مریكا پێش چه‌ند ساڵێك پروپاگه‌نده‌ی بۆ دانانی دامه‌زراوه‌ی باڵی راكێته‌كانی له‌ ئه‌ورۆپای رۆژهه‌ڵات بڵاوئه‌كردووه گه‌یشته‌ ئه‌وه‌ی، باشترین رێگا بۆ نه‌مانی مه‌ترسی له‌و راكێتانه‌ لێدانی پێشوه‌خته‌ به‌ راكێتی ئه‌سكه‌نده‌رو، له‌ ئێستادا راكێتی كالێبه‌ره، ئه‌مه‌ ئه‌گه‌ر سه‌ركردایه‌تی روسیا بگاته‌ ‌ئه‌وه‌ی جه‌نگ به‌ ( بێشك) رووئه‌دات.
له‌ناوبردنی بنكه‌كانی باڵی راكیته‌كان به‌ چه‌كی ئاسایی مۆدێرن و، به‌بێ ئه‌تۆم به‌رگری له‌وه‌ ئه‌كات كه‌ جه‌نگی ئه‌تۆمی له‌ گه‌ڵ ئه‌مریكا دروست نه‌بێت، به‌ڵام ئه‌بێته‌ هۆی پێكدادان و شه‌ر له‌ گه‌ڵ ئه‌و وڵاتانه‌ بنكه‌ی سه‌ربازی لێیه‌.
سه‌ركردایه‌تی روسیا ئه‌مه‌‌ ئه‌خاته‌روو، ئه‌و بنكه‌ نزیكانه‌ كه‌ ئه‌توانێت راكێتی ئه‌تۆمی بهاوێت، به‌ شێوه‌یه‌كی مه‌ترسیدار له‌ سنوره‌كانی روسیا، هه‌ره‌شه‌یه‌كی گه‌وره‌ی مه‌ترسیداره‌ له‌ سه‌ر ده‌وڵه‌تی روسیا، بۆیه‌ له‌م حاڵه‌ته‌دا سه‌ركردایه‌تی ئه‌توانێت چه‌كی ئه‌تۆمی به‌كار بێنێت، ئه‌وه‌ش به‌پێ بروای به‌رگری نۆێ، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر دوژمن چه‌كی ئه‌تۆمی دژ به‌ روسیا به‌كار نه‌هێنێت.
به‌رامبه‌ر به‌م كارو بۆچوونه‌ وه‌ڵامی ئه‌مریكا پربوو له‌ هیستیریاو، وایان دانابوو لایه‌نی روسی به‌پێی ئه‌م حاڵه‌ته‌ نۆێیه‌ به‌ره‌و دوواوه‌ ئه‌كشێته‌وه، به‌ڵام مۆسكۆ ئه‌و كرداره‌ی پێ باش بوو، راده‌ی گره‌وی به‌رز كرده‌وه‌و، ئه‌وه‌شی له‌ سه‌ر ئه‌مریكا فه‌رز كرد كه‌ بریار بدات: به‌رده‌وامبوونی مه‌ترسییه‌كان له‌ گه‌ڵ ئیمكانی هه‌ڵگیرسانی ئاگرێكی ئه‌تۆمی به‌رفراوان یان به‌كارهێنانی عه‌قڵ و گه‌رانه‌وه‌ له‌ به‌رامبه‌ری جیهان.
ئه‌مریكا مه‌یلی شه‌ری هه‌یه‌و زۆریش ئه‌ترسێت و،په‌نا بۆ هه‌ندێ كرده‌وه‌ ئه‌بات وه‌ك ئه‌وه‌ی ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌رانی ئه‌مریكا به‌ كۆێ ده‌نگ له‌ گه‌ڵ پرۆژه‌ی یاسای “”پشتگیری باری هێمنی و دیموكراسی”” له‌ ئۆكراینا بوون و، له‌و پرۆژه‌یه‌دا لیستێكی چه‌كی كوشنده‌ هه‌یه‌ كه‌ ئه‌توانرێت ره‌وانه‌ی ئۆكراینا بكرێت و، ئه‌و سزایانه‌ له‌ سه‌ر روسیا به‌رده‌وام بێت.
شایانی ئاماژه‌پێدانه‌ چاودێره‌ روسه‌كان جه‌خت له‌وه‌ ئه‌كه‌نه‌وه‌ ئه‌م پرۆژه‌ ئه‌مریكییه‌ به‌پێچه‌وانه‌ی ( رێكه‌وتنی مینسك ) ه‌، سه‌باره‌ت به‌ ئۆكرایناو، ئه‌بێته‌ هۆی په‌ره‌پێدانی شه‌ری چه‌كداری له‌ نێوان ده‌سه‌ڵاته‌كانی كێێڤ و، ده‌سه‌ڵاتی خۆجێی له‌ ناوچه‌ی دونباس و، هێنانی چه‌كی كوشنده‌ بۆ ئه‌م وڵاته‌ هه‌ره‌شه‌یه‌ له‌ سه‌ر ئاسایشی روسیا.
روسیا و فه‌ره‌نساو ئه‌ڵمانیا پێخۆشحاڵن به‌ ئاگربه‌ستی رۆژهه‌ڵاتی ئۆكراینا سه‌ره‌رای ئاماده‌یی ئه‌مریكا بۆ جه‌نگ ئه‌مه‌ له‌لایه‌ك و، له‌لایه‌كی تره‌وه ‌هه‌ڵمه‌تی راگه‌یاندن و لادان و به‌كارهێنانی ده‌سته‌واژه‌ی نابه‌جێ درێژه‌ی هه‌یه‌ بۆ چه‌واشه‌كردنی رای گشتی له‌ پێناو دۆزینه‌وه‌ی بیانوو بۆ به‌كارهێنانی توندوتیژی له‌ ناوچه‌و هه‌رێمه‌كانی رۆژهه‌ڵاتی ئۆكراینا.
له‌ پاش دوو ساڵ له‌ هه‌موو هه‌وڵه‌كانی ئه‌مریكا بۆ به‌كار هێنانی دیكۆمینته‌كانی ئۆكراینا وه‌ك قورسایی له‌ سه‌ر روسیا بێسوود بوون، به‌ڵام به‌ هاتنی جۆ بایدن جێگری سه‌رۆكی ئه‌مریكا ده‌می كرده‌وه‌و، ده‌سه‌ڵاتدارانی كێێڤی كرده‌ ئامانج و، به‌ ئاشكرا وریایانی كرده‌وه‌و، ئاخافتنه‌كانی به‌چاو سووركردنه‌وه‌ جێی شه‌رمه‌زاری و بۆگه‌ن بوون و، هاوكات هاندان بوون دژ به‌ روسیا.
هه‌ر له‌ میانه‌ی جه‌نگی سێیه‌می جیهانی و، به‌پێی ئاژانسی هه‌واڵی ناوه‌ندی بیۆنگ یانگ { كوریای باكوور} هه‌ره‌شه‌ی به‌كارهێنانی چه‌كی ئه‌تۆمی له‌ سییۆل ( كوریای باشوور) و بنكه‌یه‌كی سه‌ربازی ئه‌مریكا له‌ ئۆقیانۆسی ئارام ئه‌كات و، ئاژانسه‌كه‌ له‌ به‌یاننامه‌یه‌كدا ئاماژه‌ بۆ كرده‌وه‌ خراپكاره‌كانی ئه‌مریكاو كوریای باشوور ئه‌كات و، وایان له‌و دوورگه‌یه‌ كردووه‌و‌، له‌ حاڵه‌تێكدایه‌ ناتوانرێت كه‌نترۆل بكرێت و، هه‌ره‌شه‌یه‌ بۆ هه‌ڵگیرسانی جه‌نگی ئه‌تۆمی و، ئاماژه‌ش به‌وه‌ كراوه‌ وه‌ك سزایه‌ك ‌ سه‌ره‌ ئه‌تۆمییه‌كانی سوپای میللی كوریای باكور سییۆل ئه‌كاته‌ خۆڵه‌مێش و، به‌پێی سه‌رچاوه‌یه‌كی سوپای كوریای باكوور ( بنكه‌ سه‌ربازییه‌كه‌ی ئه‌مریكا) له‌ دورگه‌ی گوام له‌ ئه‌قیانۆسی ئارام له‌ سه‌ر زه‌وی نامێنێت، ئه‌گه‌ر فرۆكه‌ ئیستراتیجییه‌كانی ئه‌مریكا له‌ سه‌ر دورگه‌ی كوریا هاتوچۆ بكه‌ن و، له‌و باریه‌وه‌ وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی كوریای باشوور یون بیونگ سێ كوریای باكووری تاوانبار كرد به‌وه‌ی گاڵته‌ به‌ ده‌سه‌ڵاته‌كانی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان ئه‌كات و، سه‌رانی كوریای باكوور گۆێ له‌ كه‌س ناگرن و ، به‌رده‌وامن له‌ سه‌ر تاقیكردنه‌وه‌ی راكیته‌ ئه‌تۆمییه‌كانی و، ئه‌بێت چاو به‌ ئه‌ندامێتییه‌كه‌ی له‌و رێكخراوه بگیرێت و‌.‌هه‌ر له‌و باره‌یه‌وه‌ گۆڤاری كاروباری ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریكا ( Foreign Affairs) له‌ وتارێكداپرسیاری ئه‌وه‌ ئه‌كات ئه‌بێ چی بكرێت بۆ ئه‌وه‌ی جه‌نكی ئه‌تۆمی له‌ گه‌ڵ كوریای باكوور دوور بخرێته‌وه‌و، كه‌م كه‌س مه‌زه‌نه‌ی ئه‌وه‌یان كردووه‌ له‌ ساڵی 2016 ئه‌م تاقیكردنه‌وه‌یانه‌ بكرێن و، ئه‌مه‌ جاری یه‌كه‌مه‌و، وێنه‌ی نییه‌.
روسیا له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌ نییه‌ چه‌كی ئه‌تۆمی كوریای باكوور به‌پێ مه‌رج داماڵنرێت و، مۆسكۆ پشتگیری ئه‌وه‌ ئه‌كات گفتوگۆ له‌ گه‌ل كوریای باكوور به‌بێ مه‌رج بكرێت و، ئه‌وه‌ی ئه‌مریكا داوای ئه‌كات جێی ره‌زامه‌ندی مۆسكۆو كوریای باكوور نییه‌و، روسیا هه‌موو كات ‌له‌ گه‌ڵ چاره‌سه‌ری ئاشتیانه‌یه‌، به‌ڵام ئه‌مریكا له‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌دایه‌ جێهانێكی سه‌ربه‌خۆ دامه‌زرێنێت و، كه‌س به‌وه‌ قایل نییه‌و، پێویسته‌ ئه‌مریكا له‌ لوت به‌رزی واز بێنێت و، ته‌نها ئه‌و نییه‌ وڵاتان سه‌ری بۆ دانوێنن.
قسه‌كه‌رێك به ‌ناوی وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ی كوریای باكوور وتی: ئێمه‌ دژ به‌ به‌یاننامه‌كه‌ی ئه‌نجومه‌نی ئاسایشی نێوده‌وڵه‌تین و، به‌ هاندانی ئه‌مریكا نووسراوه‌ته‌وه‌و، ئێمه‌ یاداشتیكمان پێشكه‌ش كرد، به‌ڵام ئه‌نجومه‌نی ئاسایشی نێوده‌وڵه‌تی وه‌ری نه‌گرت و، ئه‌وه‌ش سیاسه‌تی دوو فاقه‌ی ئه‌نجومه‌نه‌كه‌یه‌.
پێش ئه‌م كه‌ین و به‌ینه‌یه‌ هینری كیسنگێر ( Henry Kissinger ) سیاسه‌تمه‌دارو وه‌زیری كۆنی ئه‌مریكا له‌ شیكردنه‌وه‌یه‌ك بۆ كه‌ناڵی: لیكۆڵینه‌وه‌ی جیهانی- ناوه‌ندی لێكۆڵینه‌وه‌ – سه‌باره‌ت به‌ گلوباڵ ( عه‌وله‌مه‌) وتی:
Global Research – Centre for Research on Globalization
ده‌نگی‌ ده‌هۆڵی‌ شه‌ڕ دێ‌ ئه‌وه‌ی‌ ده‌نگه‌كه‌ نابیستێ‌ كه‌ڕه‌ و، هه‌موو ده‌نگوباسه‌كان بۆنی شه‌ری لێوه‌ دێت و، جه‌نگی سێیه‌می جیهانی ئه‌گه‌ر هه‌ڵسا مرۆڤایه‌تی تووشی شكستی گه‌وره‌ ئه‌بێته‌وه‌و، خه‌ڵكێكی زۆر ئه‌بنه‌ قوربانی.

26/9/2016




گفتوگۆ لەگەڵ “یاسەمین مازەر”* سەبارەت بە بارودۆخی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست


لە ئەرشیڤەوە……


ئامادەکردنی: ڕۆژ ئەحمەد و گۆران عەبدوڵڵا

پرسیار: ئەو هۆکارانە چین کە وایانکرد ئەمڕۆ ئیسلامیزم وەک باشترین ئەڵتەرناتیڤی سیاسی قبوڵبکرێت لەلایەن خەڵکی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە؟

یاسمین: قبوڵکردنەکە بۆ چەند هۆکارێکی ڕوون دەگەڕێتەوە ، پارتە چەپ و ڕێکخراوە سکولارو نوێخوازەکان زۆر زیاتر و بۆ ماوەیەکی دوورودرێژتر چەوسێندراونەتەوە و سەرکوتکراون لە لایەن دەسەڵاتەدیکتاتۆرە جۆربەجۆرەکانی وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەراستەوە. بەڕاستی زۆر زیاتر لە ئیسلامیەکان بەربەستیان هاتۆتە بەردەم لە ڕابردوودا، جونکە ئیسلامیەکان هەمیشە توانیویانە بەردەوام بن لە چالاکی سیاسی و فراوانکردنی تۆڕی پەیوەندیەکانیان، ئەمە لەڕێگای بیانووی ئاینی و خۆشاردنەوەیان لە مزگەت و لەناو حوجرەکاندا. دوای ئەوەش ئیسلامییەکان لەلایەن چەندین گەورە بازرگانی دەوڵەمدەوە پاڵپشتیان لێکراوە، وەک کۆمپانیا مەزنەکانی نەوت لە وڵاتانی کەنداو ، ئەمش وایکردووە یارمەتییەکی ئابووری خەیاڵی و لە ژمارە نەهاتوویان لەبەردەستدابێت، بۆ پروپاگەندەکردن لە کاتی هەڵبژاردنەکاندا. سەرباری ئەمانەش لە ڕابردوودا هێزە ئیمپریالیستەکانی جیهان هەمیشە بە جۆرێک لە جۆرەکان پەیوەندییان لەگەڵ ئیسلامییەکاندا هەبووە و هەوڵی هێشتنەوەی ئەو پەیوەندییەیان داوە و لەکاتی پێویستدا لە دژی هێزە سۆسیالیست و سکولارەکانی ناوچەکە بەکاریان هێناون. هەروەها چونکە زۆربەی دیکتاتۆرەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست وەک بن عەڵی و موبارەک کە خەڵک زۆر ڕکی لێیان دەبووەوە، وەبە سکولار یان نیمچە-سکولار ناسرابوون، هەنووکە زۆر سانا توانییان خەڵک بەوە قەناعەت پێ بێنن کە بە حساب ئەوە سکولاریزم و دیموکراسی عەلمانییەکانە بەرپرسە لە بڵاوبوونەوەی هەژاری و نەداری و نایەکسانی لە ناوچەکەدا. ئیسلامییەکان بۆ بنبڕکردنی ئەو کێشانەش لە ناو خەڵکدا مژدە و پەیمانی گەڕاندنەوە دەدەن بۆ دادپەروەری کۆمەڵایەتی ‘ئیسلام’کە بێگومان مژدەیەکی ناڕاست و هەڵەیە. لەلایەکی دیکەوە، دەکرێت ئەم باڵفروانییەی ئیسلامیزمی ئێستا زۆر زیاتر شیبکەینەوە و تێبگەیەین، ئەگەر تەماشای گەشەسەندنی سەرمایەداریش بکەین لە ناوچەکەدا و چۆن ئەو دابەشبوونە کۆمەڵایەتییەی درووست کردووە لە نێوان خەڵكی ناوچە شارییەکان و خەڵكی لادێ و شارۆچکەکاندا. ئەوەی دووەم چەوەساوەترن، مەبەستم خەڵكی لادێ و شارۆچکەکانە کە لە هەمانکاتدا بەشدارن لە بەرهەمهێنانی سەرمایە، بەو جووتیارانەشەوە کە تازە بوونەتە شاریی و لە رۆخی شارەکان نیشتەجێن و لە ناو خانووی قوڕ و کەلاوەکاندا لە تەنیشت بینای تازە سەرمایەدارەکانەوە ژیان بەسەر دەبەن. لە ڕاستیدا، ئەمانە زۆر بێبەشترو چەوساوەترن لە چینی کرێکاری شارەکە. هەروەها چونکە شمەکە نوێیەکانی ئەم کۆمەڵگایانەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەگەڵ گەشەی سەرمایەداریدا هاتوون و تێکڕا ڕۆژئاوایین، دانیشتوانی ئەم چینە هەژارەش کە لە چینی کرێکار هەژارتر و چەوساوەترن ئیرەیی چیانەیەتیان هەیە، ئەمان ئیرەییەکیان لە دڵدایە بەرامبەر ئەو چینە کۆمەڵایەتیەی وڵاتەکەشیان کە بۆتە “ڕۆژئاوایی” بە شمەک و کەلوپەلە نوێکان کە لە بازاڕی سەرمایەی گۆڵۆباڵی ئەمڕۆوە وەدەست هاتووە. لەم نێوەندەدا و لە بەرامبەر ئەوەی چارەسەر بۆ ئەم ئیرەییە بدۆزنەوە، مزگەوتەکان و هێزە ئاینییەکان ڕۆڵێکی زۆر شەیتان ئاسا دەگێڕن بەوەی دێن ئەم هەستە دەگۆڕن بۆ کینەیەکی توندڕەوانە لە هەموو شمەکێک کە مۆدێرن و شاری و شارستانیە. بزووتنەوە ئیسلامێکان هەڵدەستن بە بانگەشەی بەدیلی ئیسلامی بۆ ئەو بارودۆخە، واتە گەڕاندنەوە بۆ ١٤ سەدە لەمەوپێش ، کە لە روانگەی ئایینییەوە هەژاران و چەوساوەکان هەلێکی زۆر و چانسێکی زۆرتریان لە دنیای ئێستایان هەیە بەوەی کە بگەنە بەهەشت و لە چەوساندنەوە ڕزگاریان بێت. بە دڵنیایشەوە لەو وڵاتانەی کە ئیسلام دەسەڵاتی سیاسی تیادا گرتووە وەکو ئێران ، دەرکەوتووە کە فەڕمانڕەوایی بە یاسای شەریعە هیچ یەکسانیەک درووست ناکات و بە پێچەوانەوە هەژاری و نەبوونی زیاد دەکەن و جیاوازی نیوان هەژاران و دەوڵەمەندەکانیش زۆر بەرفراونتر دەبێت. لە ژێر دەسەڵاتی ئیسلامیەکاندا گەندەڵی و هەڵخەڵەتاندنی کۆمەڵگەش زۆرجاران زۆر زیاترە بە بەراورد لەگەڵ ئەو ڕژێمەی پێشتر لە سەر دەسەڵات بووە لەو وڵاتانەدا.

پرسیار: سەندیکا کرێکارییەکان شۆڕشی میسریان بەرپاکرد و ئیخوان موسلمینیش شۆڕشەکەی بۆخۆی برد. باشە ئەمە بۆ ڕوویدا، واقیعیەتی کۆمەڵگەی میسری بوو چەپی ڕەت کردەوە یان کەشی سیاسی لە میسری دوای موبارەک، دەستی ڕۆژئاوای تیا بوو و کە وایکرد هەلومەرجەکان لە قازانجی هاتنەمەیدانی سیاسەتی نوێخوازانە نەبن؟

یاسمین : لە میدیای باوەوە زۆر کەم گوێت لەو هەواڵ دەبێت دەربارەی کرێکارانی میسر و ڕۆڵی بزووتنەوەی کرێکاری میسر، بەڵام ڕاستیشە، بەهۆی نەبوونی ئازادییە سیاسیەکانەوە و ئەو کیشە ئابووریانەی دووچاری وڵاتەکە بۆتەوە چینی کرێکاری میسری لە گۆڕەپانی سیاسی میسریدا ڕٶڵێکی دیاری نەبوو، بەڵام ڕاستەوخو لەگەڵ ڕووخانی موبارەک لە میسر زنجیرەیەک مانگرتن نمایشی توانایی سیاسی چینی کرێکاری میسریان کرد. لە هەموویان بەناوبانگتر و دیارتر، مانگرتنی گشتی مانگی ٩ ی ساڵی ٢٠١١ بوو، کە بەتەواوەتی حکومەت و ئەنجوومەنی سەربازی میسری ئیفلیج کرد و هەندێک پێیان وایە کە ئەو مانگرتنە، “ڕێگای کردەوە بۆ کێشمەکێشەکانی مانگی نۆڤێمبەر” لە میسر. بەپێ قسەکانی کەمال عەباس، سەرۆکی سەندیکا کرێکاریەکان و ڕێکخراوی خێرخوازی خزمەتگوزارییە کرێکاریەکان لە میسر، ” هەنووکە کەس ناپرسێت ئەرێ ئەوە کێیە ماندەگرێت، لە میسر پرس ئەوەیە کێ مانناگرێت؟”. مانگی ٤یش شەپۆلێک مانگرتنی بەخۆوە بینی، یەکێک لەوانە مانگرتنەکەی کرێکارانی کۆمپانیای دوورینی (شبین القوم) بوو لە باکوری قاهیرەی پایتەختی میسر ، کە خاوەن و ئیدارەی بەڕێوەبردنی کۆمپانیاکە هێزە سەبازیەکانی بانگێشتکرد بۆ شکاندنی مانگرتنەکەو بەسەر کرێکارەکاندا دەسترێژیان کرد تا بڵاوەیان پێبکەن و هیڵی مانگرتنەکەیان پێبشکێنن. سەربازەکان دەیانترساندن بەوەی کە دەستگیریان دەکەن گەر مانگرتنەکەیان کۆتای پێنەهێنن. کرێکارەکانی ئەو کۆمپانیایە بۆ ماوەی ٣٥ ڕۆژ کارگەکەیان داگیرکرد و لەناویدا دانیشتن وەک نارەزایەتی دەربڕین لە دژی فەرمانی دەرکردنیان لە کار. هەر لە هەمان مانگدا شەپۆلی مانگرتنەکان ئەوەندە بەربڵاوبوو کاریگەریان کردە سەر بەڕێوەبەردنی کەناڵی سوێس. ئەو شوێنانەی دیکەش کە مانگرتن و ڕٶشتنەدەرەوە و دەسهەڵگرتنی جەماوەری کرێکارانی بەخۆوە بینیوە لە ١٢ مانگی ڕابردووددا: کرێکارانی بنکەی گازی شارەوانی ناوچەی دەلتا بوون، فەرمانبەرانی ناو وەزارەتی هاوکاری کۆمەڵایەتی بوون لە شاری خەڵکا، فەرمانبەرانی وەزارەتی باج ، فەرمانبەرانی ئیداری لە ئوفیسەکانی وەزارەتی داد، مامۆستایان، کرێکارانی ڕستن و چنین لە ئەسویت هەروەها شۆفێری شەمەندەنەفەرەکان ، لیستی ناوەکان هەتابێت درێژ دەبێتەوە. هەموو ئەو مانگرتنانەش تێکڕا لەسەر موچەی مانگانە و کێشە ئابوورییەکانی دیکە بوون و، حکومەتە نوێیەکەی میسریش بە سەرکردایەتی ئیسلامییەکان هیچ لە توانایدا نییە بتوانێت وەڵام بەو کێشانە بداتەوە و چارەسەریان بکات و ئابووری ئەو وڵاتە بەرزبکاتەوە، بۆیە بێگومانم لەوەی کە ساڵی ٢٠١٢ بەردەوامی ئەو مانگرتنانە بەخۆوە دەبینێت.


پرسیار: گرتنە دەستی دەسەڵاتی سیاسی لەلایەن هێزە ئیسلامییە سیاسییەکانەوە تاچەندە کاریگەریان دەبێت لەسەر مافەکانی ژنان و و ئازادییە مەدەنییەکانی خەڵكی ناوچەکە؟

یاسمین: پێموایە نابێت ئەو هەڵەیە بکەین کە هەموو ئەحزابە ئیسلامییەکان بەیەکچاو تەماشا بکەین. ئەگەر قسە لە سەر پارتە ئیسلامییەکانی ئیخوان موسلمین و
حزبی نورە لە میسر بێت، ئەوە کاریگەری نێگەتیڤیان دەبێت لەسەر مافی ئازادییەکانی خەڵك بە گشتی و ژنانیش بە تایبەتی. وەلێ لە هەمووی گرنگتر ئەوەیە کە ئەم حیزبانە تادێت بە ئەسپایی بەڵام بە دڵنیاییەوە پەیوەندیان باشتر و توندتر دەبێت لەگەڵ هێزە سەربازییە نێوخۆییەکان و وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، هەروەکو ئێمە پێشبینیمان کرد، ئەم هێزانە بە پێچەوانەی هەموو داخوازیەکانی شۆرشەوە ڕەفتار دەکەن و هەنگاو دەنێن. ئاخر ئیخوان موسلمین و حزبی نور بایکۆتی ئەو خۆپیشاندانانەی کۆتایی مانگی ١٢ی پار ساڵیان کرد، کە لە دژی دەسەڵاتی سەربازی لە قاهیرە بەرێوە دەچوون، تەنانەت یەکێک لە نوێنەری ژنانی حزبی ئازادی و عەدالەت لە دژی ئەو خۆپیشاندانە یەک ملیۆنیەی ژناندا لە دژی دەسەڵاتی سەربازی گوتی ئەو خۆپیشاندەرانە “هێزی دەرەکی” یارمەتی داون و هانی داون خۆپیشاندان بکەن، ئەوان ڕاستەوخۆ پاڵپشتی دەسەڵاتی سەربازییان کرد، بەڵام لەهەمانکاتتدا، بە پێچەوانەی ئەوانەوە، حزبی ئەلوەسەت کە حزبێکی میانڕەوە چووە ناو خۆپیشاندانەکانی گۆڕەپانی تەحریرەوە و ڕاستەوخۆ بەشداری کرد لە خۆپیشاندانەکەدا و پاڵپشتی داواکانی ژنانی میسری کرد. لە ئێران لە ساڵی ١٩٧٩دا، حیزبوڵلا نەک هەر بایکۆتی خۆپیشاندانی ژنانی دەکرد، بەڵکو بەوەوە نەدەوەستان و هێرشیان دەکردە سەر خۆپیشاندانەکان و بە زنجیر دەکەوتنە گیانی ژنان.

پرسیار: باشە ئەمڕٶ زۆرێک پێیان وایە کە ئەمجارەیان ئەمریکا و هێزە سیاسییەکانی وڵاتانی ڕٶژئاوا بە دڵسۆزییەوە سەرقاڵی بەرزڕاگرتنی “دیموکراسی”ین لە ڕۆژهەڵاتی ناوەراستدا، بە بۆچوونی ئێوە مێژووی ئەمریکاو سەرقاڵ بوونی بە “دیموکراسی” لە مێژووی ناوچەکەدا چیمان پێ دەڵێن؟

یاسمین: ئەمریکا و ڕٶژئاوا بە گشتی پاڵپشتی تەواوەتیان کردووە لە هەموو دیکتاتۆرەکانی خۆرهەڵاتی ناوەراست هەتا دوا ساتی ڕووخانیان. شای ئێران لەلایەن ئەمریکاوە پشتگیری دەکرا هەتاوەکو ئەو ڕٶژەی ئێرانی بەبجێهێشت. لە میسریش بەهەمانشێوە، موبارەک هەتاوەکو هەفتەیەک بەر لە ڕووخانی لەلایەن ئەمریکاوە پشتگیری لێدەکرا، ئەو کاتەش کە ڕووخێندرا، ئەمریکا تەئکیدی لەوە دەکردەوە کە پاڵپشتی خۆی لە موبارەک کەمناکاتەوە هەتاوەکو یارمەتی کرد هێزە سەربازییەکان و ئەفسەرە باڵاکانی هەمان دەسەڵات دەسەڵات سیاسی بگرنە دەست لە لە میسر، ئەو دەسەڵاتەی هەنووکە زۆرینەی میسرییەکان رکیان لێ دەبێتەوە. ئەمریکا و رۆژئاوا تەنها یارمەتی ئەو هێزە ئۆپۆزسیۆنانە دەدەن کە لە دژی ئەو دیکتاتۆرانەن کە زۆر گوێڕایەڵی سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکا نین، وەکو قەزافی ، ئەسەد و خامەنەیی . نابێت لە بیریشمان بچێت هەر ڕێنەکەوتنێک کە ئەم دیکتاتۆرانە هەیانە لەگەڵ ئەمریکادا پەیوەندی بە دژە-ئیمپریالیزمەوە نییە، با ئەو هەڵەیەش نەکەین.
بە بڕوای من هەر کەسێک لە سەر کاریگەری ئەو خەیاڵپڵاویەدایە کە ئێوە باسی دەکەن، پێویستە و دەبێت بگەڕێتەوە بۆ دووبارە خوێندنەوەی مێژووی ڕٶڵی ئەمریکا لە ناوچەکەدا، کە هەمیشە پاڵپشتی تەواوەتی هێزە ئیسلامییە سیاسییەکانیان کردووە و ئێستاش لەو سیاسەتەیان هەر بەردەوامن لە ناوچەکەدا و هەمیشەش وەک تاکە دۆستی باوەڕپێکراویان تەماشای ئیسلامییە سیاسیەکان دەکەن. ئاینترین دەوڵەتی ناوچەکە شانشینی عەرەبی سعودییە لەگەڵ دەوڵەتانی دیکەی کەنداو، کەچێ ئەمریکا بانگەشەی “دیموکراسیکردن” ناکات لەو وڵاتانەدا، دواجار کێ بوو پاڵپشتی ئیخوان موسلمینی کرد، هەر ئەمرکیا بوو، یان کێ بوو یارمەتیدا حکومەتی شیعەی چەلەبی و جەعفەری و مالیکی بێنە سەر دەسەڵات لە عێراق، بێگومان هەر ئەمریکا بوو.

پرسیار: چ جۆرە لێکچونێک دەبینین لە نێوان ئێرانی ساڵی ١٩٧٩ و میسر و تونسی ئێستادا؟

یاسمین: بە دڵنیاییەوە کۆمەڵێک لێکچون هەیە، لەهەمانکاتدا جیاوازیش هەن. لە وەڵامی پرسیاری یەکەمدا چەند لایەنێکم وەڵامداوەتەوە لەسەر فراوانبوونی دەسەڵاتی ئیسلامیزم، وە ئەوە ڕێک لێکچوونەکەی ئێستایە لەگەڵ ئێرانی ساڵی ١٩٧٩ و ڕێک وەکو یەکن. بۆ نموونە ئەوەی زۆر لێکدەچێ ئەوەیە کە لە غیابی ڕێکخراوێکی شٶڕشگێری کرێکاران شۆرشەکە ڕفێندراوە و لەلایەن هێزە توندڕەوەکانەوە ئاراستە دەکرێت. هێشتا من پێموایە لە میسرو تونس ئێشتاش زووە بۆ ئەوەی کە پێشبینی تەواوەتی بکەین بۆ داهاتوو، چونکە مانگرتن و خۆپیشاندانەکان لە بەردەوامیدان. دەربارەی تونس نازانم، بەڵام میسر چینێکی کرێکاری بەهێز و توکمەی هەیە و بزووتنەوەی خۆپیشاندانەکانی لاوانیش لە تێکۆشان ڕاناوەستن.

پرسیار: وڵاتانی کەنداوی عەرەبی ئێستا پاڵپشتی خۆیان دەربڕیوە بۆ ئۆپۆزسیۆن و خۆپێشاندەران لە سووریا ، کەچی لە بەرامبەر، خۆپێشاندان و ڕاپەڕینەکان لە وڵاتە عەرەبیەکانی دیکەدا هیچ هەڵوێستێکیان نەبوو. چی وایکردووە ئەم وڵاتانە هێندە پێگەیەکی سیاسی ناتەبایان هەبێت لەسەر ئەو ڕووداوانەی لە ناوچەکەدا ڕوویانداوە و ڕوودەدەن؟

یاسمین: پێش هەموو شتێک لە کتێبەکانی زانستی جوگرافیادا کەنداوی فارسیە نەک کەنداوی عەرەبی . هۆکارگەلێکی زۆر هەن بۆ وڵاتانی کەنداو پشتگیری لە خۆپێشاندەرانی سووریا بکەن لەبەرئەوەی سووریا لەسەر “لیستی ڕەشە” و ئەو لیستەیە کە دەمێکە ڕەتیان کردۆتەوە. سووریا زیاتر لە ئێرانەوە نزیکە، وڵاتانی کەنداویش دەمێکە جەنگێکی بانگەوازنەکراویان هەیە لەگەڵ سووریا، جەنگێک کە بە هێزی سێهەم بەرپایان کردووە لە دژی یەکتری و زیاتریش پەیوەندی بە پێکدادانی جیاوازییەکانی سوونە و شیعەوەیە.

پرسیار: دوای ئەم شۆڕشانە داهاتووی ناوچەکە چٶن دەبینیت بۆ کەمە ئایمیی و نەتەوەییەکان، وەک قبتیەکان لە میسر و کوردەکان لە سووریا؟

یاسمین: پێم وانییە قبتییەکان پێویست بکات لە هیچ بترسن، لەبەرئەوەی خەڵکی میسر بە گشتی دژیان نین، بە هەوادارانی پارتە ئیسلامیەکانیشەوە، ئەوە هێزەکانی ئاسایش بوون کە لە ڕابردوودا خوازیار بوون کیشە بنێنەوە لە رێگای کوشتنی قبتیەکان لە ڕێی دەستڕێژکردن بەناو خۆپیشاندانەکانیاندا. بۆ سووریاش، پێم وا نیە هەنووکە کورد و مەسیحیەکان لە سووریا مافێکی ئەوتۆیان هەبێت لە ژێر دەسەڵاتی بەشار ئەسەد، بەڵام بە بۆچوونی من مافەکانیان زۆر زیاتر لێ زەوتدەکرێت و بوونیشیان زۆر زیاتر لە مەترسیدا دەبێت، گەر حزبە توندڕەوە توندە ئیسلامییەکان دەسەڵات بگرنە دەست لە سووریا ، ئەوانەی کە وڵاتانی کەنداو پشتگیریان ئێستا لێدەکەن.

پرسیار: ئەی ڕووخاندنی ئەسەد لە سووریا تاچەند کاریگەری دەکاتە سەر ئەو پێگە بەهێزەی ئێران لە ناوچەکەدا هەیەتی، وە چۆن کاریگەرییەکی دەبێت لەسەر بزووتنەوە سیاسییە شیعەکانی دیکەی ناوچەکە، بۆنموونە حیزبوڵڵلا لە وڵاتی لوبنان؟

یاسمین: حیزبوڵڵا لە لوبنان لە ساڵی ٢٠٠٩ ەوە هەوڵی ئەوە دەدات خۆی لە ئێران بە دوور بگرێت، بەشێکی ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە سەرکردایەتی حیزبوڵلا لەگەڵ باڵی ریفۆرمخوازی ئێرانیدا ڕێکن وەک (موسەوی و خاتەمی و کەروبی)، هەروەها کێشەی خۆشیان هەیە لەگەڵ حکومەتی ئێستای ئیراندا. بۆ سووریاش ، هیچ گۆمانێکی تیادا نییە کە تا ئێستا وەک تاکە دۆستی ئێران لە ناوچەکەدا ماوەتەوە ، بۆیە ڕووخانی کاریگەری زۆر دەکاتە سەر پێگەی ئێران هەروکو پێشتریش باسم کرد، ئێستا زۆرێک لە چاودێرانی سیاسی پاڵپشتیکردنی وڵاتانی کەنداو و سعودییە بۆ خۆپیشاندەرانی سووریا لە دژی ئەسەد، وەک ئەو جەنگە بانگەوازنەکراوە دەبینین کە ئەمریکا و وڵاتانی کەنداو لە دژی ئێران بەرپایان کردووە.

پرسیار: هەستی دژە-ئەمریکایی لە دنیای عەرەبیدا بەڵگە نەویست بوو، کەچی لە لیبیا داوایان لە ئەمریکاو هێزەکانی ناتۆ کرد تا بچنە وڵاتەکەیان و یارمەتیان بدەن بۆ سەروژێرکردنی ڕژێمەکەیان. ئێستا لە سووریاش هێزەکانی ئۆپۆزسیۆن و ڕاپەڕیوان داوای ئەو “یارمەتییە” دەکەن لە ناتۆ و ئەمریکا. چی ئەم هاوکێشە سیاسییەی دنیای عەرەبی وا خێرا گۆڕی؟

یاسمین: هیچ شتێک نەگۆڕدراوە، قسە لەسەر دوو سیناریۆی زۆر جیاوازە لە ڕاستیدا، ئۆپۆزسیۆن بوون بەرامبەر دیکتاتۆری دڕندە و سەرکوتگەر کە لە هەمانکاتدا هاوپەیمانی ئەمریکان جیاوازە لەگەڵ ئۆپۆزسیۆنێک لە دژی ئەو وڵاتانە کە سەربەخۆترن لە بریارەکانی سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکا، وەک قەزافی و ئەسەد، بۆیە لە ڕاستیدا هاوکێشەکە وەکوخۆیەتی و هیچ گۆڕانکارییەکی بەسەردا نەهاتووە.

پرسیار: زۆرێک لە چەپەکان لە وڵاتانی ڕۆژئاوا دژی بەشداریکردنی ناتۆ بوون لە لیبیا و بەگشتی لەڕێی ناڕەزایەتی جەماوەری دژی جەنگەوە ئۆپۆزسیۆن بوونی خۆیان پیشاندا. لێرەدا دەپرسین ئەگەر هەمان سیناریۆی شۆرشگێرانە سەراسەری ئێران بگرێتەوە و هەمان داواکاری لەلایەن خەڵکەوە خۆی دووبارە بکاتەوە ، بۆ نموونە ئێرانییەکان داوای یارمەتی و بەشداری ناتۆ بکەن، پێتوانیە ئیدی چەپ لە ڕٶژئاوا پێویستە بەخۆیاندا بچنەوەو دووبارە بیرێك بکەنەوە لەم پێگەی بەناو “دژە-ئیمپریالیزم”ە . چونکە ئەگەر لەکاتێکی ئاوادا دژی بەشداری ناتۆ بن، ئەم پێگەیە دژی بۆچوونی خەڵكە و بێگومان قوربانیە مرۆییەکانیش بێئەژمار دەبن، وانییە؟

یاسمین: خۆی ئەم باسە لە ئێرانەوە دەستی پێکردووە و بەدڵنیایشەوە زۆر کەسی خەیاڵاوی هەن کە بڕوایان بەم بۆچونە شێتانەیە هەیە و پێداگری لەسەر ئەم بیرۆکە پوچانە دەکەنەوە. بەڵام پێویستە چەند بابەتێکیان بیرخەینەوە:
ئەو خۆپیشاندانانەی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەراستدا ڕوودەدەن تەنها دژی دیکتاتۆری نین، بەڵکو بەشێکی زۆری دەگەڕێتەوە بۆ نایەکسانی و کیشە ئابووریەکان و یاسا ئابوورییە وێرانکەریەکانی لیبراڵیزمی نوێ، بێکاری فراوان و ئەو جیاکاریە گەورەیە کە لە نێوان هەژاران و خوداپێداواندا درووستی کردووە، وە لەم ڕوانگەیەوە کۆماری ئیسلامی ئێران و سوریای ئەسەد و موبارەک هیچ جیاوازییەکیان نییە. ئەمانە هەموویان دەرەنجامی کۆمەڵێك بە ناو “چاکسازی” و گۆڕانکاری ئابووری بوون کە لەلایەن (سندوقی دراوی جیهانی) (IMF) و (بانکی مەرکەزی ) پێشنیارکرابوون و بۆ ئەو وڵاتانە دیاریکران. دیکتاتۆریەت تەنها پێویستیەکی سیاسیە بۆ ڕاگرتنی ئەو سیستەمە ناعەدالەتە ئابوورییە. بانگکردنی ناتۆ بۆ گۆڕینی کۆماری ئیسلامی ئێران دووبارەکردنەوەی هەمان سیناریۆی وێرانکەرە کە لە عێراق بینیمان، گۆڕینی کۆمەڵێک دیکتاتۆر بە کۆمەڵێک دیکتاتۆری دیکە. ئێران زۆر خوازیاری ئەوەیە کە هێرشی سەربازی بکرێتە سەر و جەنگی سەربازی بکات، ئەمە وەک پلانێک بۆ مانەوەی خۆی، کۆماری ئیسلامی ئێران هەر جوڵانەوەیەکی لەوشێوەیە بەگەرمی بەخێرهاتن دەکات، چونکە لە قازانجی مانەوەیدایە. بەڵام بە هەرحاڵ، دوای شۆرشێ ئێرانی ساڵی ١٩٧٩ و زیاتر لە ٣٠ ساڵ لە دیکتاتۆری ئیسلامی، زۆر زۆر کەمن ئەو ئێرانیانەی ئەمڕۆ باوەربکەن بە تێڕوانینێكی هێندە گەمژانە. بە داخەوە، ئەوە زۆرێک لە ڕێکخراوە کوردیەکانی ئێرانن ئەو باوەڕەیان هەیە، چونکە هەموو قورساییەکی خۆیان لەدەستداوە لەبەرامبەر ئەمریکا، کە زیاتر بەهۆی قبوڵکردنی یارمەتی داراییەوەیە لە تاڵەبانی، کە دیسانەوە دەبێت بڵێن “سوپاس بۆ ئەمریکا” کە ئەویش هاتە سەر حکوم.

————————–
* یاسەمین مازەر بەڕەگەز خەڵکی ئێرانە و ئێستا نیشتەجێی ئەوروپایە . سەرۆکی بەشی خوێندنی زانستەکانی تیۆر و بزووتنەوە سۆسیالیستەکانە لە زانکۆی گلاسگۆ لە سکۆتلەند . سەرنووسەری گۆڤاری Critique (کریتیک)ە لە بەریتانیا ، کە گۆڤارێکی ڕەخنەیی فیکری سۆسیالیستیە و لەگەڵ چەند پرۆفیسۆرێکی دیکەی مارکسیستی بەریتانی سەرپەرشتی بڵاوکردنەوەی دەکەن. لە پاڵ کاری ڕٶژنامەگەری ئەکادیمیدا، نووسەرێکی دیاری دژە- جەنگە و لەسەر “پیشەسازی و سیاسەت و مێژوو” چەندین کتێب و گوتاری ئەکادیمی بڵاوکردۆتەوە بە زمانی ئینگلیزی لەگەڵ نووسەرانی بەریتانیدا . دوای هێرشەکانی یازدەی سێپتەمبەر و درووستبوونی ئەو ترسەی کە ئەمریکا بچێتە ئێران لە دوای داگیرکاری ئەفگانیستان و عێراق، یاسەمین ڕێکخراوی دژە- جەنگی پێکهێنا بە ناوی “دەست لە خەڵكی ئێران هەڵگرن” Hands Off The people Of Iran . ئەمڕٶ هەندێك لە ئەندام پەرلەمانە چەپەکانی وڵاتی بەریتانیا پشتگیری ئەو کەمپینەی دەکەن، هەروەها چەند کەسایەتیەکی ناودارو دیاری بواری میدیایی جیهانیش وەک نۆم چۆمسکی و ڕۆژنامەنووس ژۆن پیڵجەر وکێن لۆچ کەدەرهێنەری سینەمای بەریتانیەو و براوەی خەڵاتی کانە هاوپشتی فەرمی خۆیان بۆ ئەو ڕێکخراوە دژە – جەنگە دووپاتکردۆتەوە. یاسمین نووسەرێکی بەردەوامی هەفتەنامەی ویکلی ۆرکەرەیشە “Weekly Worker “، کە لە لەندەن دەردەچێت .


لە ژمارە 5ی گۆڤاری کۆنسێپت بڵاوکرایەوە.




ژن و ڕۆڵی ڕێکخراوە حیزبییەکانی ژنان … کوردستان عومەر

ئاشکرایە تاکی کورد بە ژن و پیاوەوە هەیمەنەی حیزب بەسەریاندا تەواو ڕەنگیداوەتەوە. هەموو حیزبەکانی کوردستانیش لە پەیڕە و پرۆگرامی حیزبدا جێی هەموو چینەکانی ناو کۆمەڵگەیان کردۆتەوە. ئەمەیش بۆ ئەوەیە ڕەوایەتی بە کاری حیزبی خۆیان بدەن. بە واتایەکی دیکە لەو ڕێگەیەوە دەیانەوێ پیشانی بدەن کە حیزبێکی مۆدێڕن و پێشکەوتوون. تەنانەت کاتێك حکوومەت پێك دەهێنن بۆ چاوبەستنی خەڵک و دنیای دەرەوە یەك دوو ژن وەکو خوێ بۆ تامدارکردنی چێشت دەخەنە ناو کابینەکە. بەڵام ئەمە بە هیچ شێوەیەك پێوەندی بە ڕۆڵی ژنەوە نابێت لەناو حکوومەت، بۆ؟ چونکە وەزارەتێکی وەهای پێدەدەن کە پیوەندی بە کاری ڕێکخراوەیی و داکۆکیکردن لە مافی ژنانەوە نییە، بەڵکو ئەوەی ئەو ئەرکە دەبینێت پیاوە. ڕێکخراوەکانی ژنانیش لە هەموو حیزبەکان ناتوانن دەنگیان بەرز بکەنەوە.
کاری ڕێکخراوەیی ژنان لە باشووری کوردستان لە دوای ڕاپەڕینەوە دەست پێدەکات. پرسی ژن وەکو پرسێکی مرۆیی و سیاسی و کۆمەڵایەتییەوە دێتە ناوەوە. کێشەکە لیرەدایە دروستیکردنی ئەو ڕێکخراوانە کارێکی باش بوو، بەڵام ئەوەی بڕیاری دروستکردنی ئەو ڕیکخراوانەی دا، پیاوەکانی کورد بوون، هەمان ئەو پیاوانەی ئێستا حوکمی کورد دەکەن و خەڵکیان بە ئەنجامە گەیاندووە. ململانێی نیوان حیزبەکان و تەنانەت شەڕی ناوەخۆش کاریگەری و ڕەنگدانەوەی تەواوی لەسەر کاری ڕێکخراوەیی ژنان هەبوە. ژنەکانیش لە شەڕدا بوون، بەو واتایەی ژنانەکانیش بە گوێرەی پەیامی حیزبەکەیان بەیاننامەیان دەردەکرد. حیزبی کوردی بە شێوەیەك کاری ڕێکخراوەیی ژنانی قۆرخ کرد و کردووە، تا ڕدەی ئیفلیجبوون. بۆ نموونە تەنیا لەسەر ناوی ڕێکخراوەکەیان چەندین ناویان هەیە، کە رەنگدانەوەی بیرکردنەوە و پرۆگرامی حیزب و لەناو حیزبیشدا سەرکردەیە. ڕێکخراوی پارتی ناوی ئافرەت، هی یەکێتیی ژنان، هی یەکگرتوو خوشکان…تاد دەبینین تێروانینی حیزب بۆ ناوەکە چییە ئەو ناوەیان لە خۆیان ناوە. ژنان لەم ڕێکخراوانەدا هێندەی کۆیلەی حیزب و بیرکردنەوەی سەرکردەن، هێندە لە خەمی مافی ژنان و ئازادی ژناندا نین. تەنانەت ئاستی بیرکردنەوەیان لە چوارچێوەی حیزبەکەیان بۆ کاری ڕێکخراوەیی دەرناچێت، تەنانەت زۆربەیان لەلایەن دەسەڵاتدار و بەرپرسانی حیزبەکان بۆ کاری رابواردن بە کار دێن، بۆیەیش دەبینین یاسای بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژ بە ژنان دەرچوو، بەڵام جێبەجێ نەکرا. دەیان نموونەمان هەن، ژنان لەناو ئەو پەناگەی دایانناوە بۆ پاراستنی ژنان دەردەهێندرێن و دەکوژرێن، تەنانەت زۆربەیان هەر لەوێ لەلایەن پاسەوانەکان ڕووبەڕووی دەستدرێژی و لاقەکردن دەبنەوە.
ئەو هەموو ڕێکخراوانەی بەناو داکۆکی لە مافی ژنان دەکەن لە کوردستان بە دەیان هەزار دۆلاریان خرا بەر دەست بەلام تا ئێستا نەیانتوانی تەنانەت لە بواری بڵاوکردنەوەی هووشیارییدا ڕۆڵیان هەبێت، دەبینین کێشەکانی ژنان ڕۆژ بەڕۆژ لە زیادبووندایە، نەیاتوانیوە تەنانەت لەناو کۆمەڵگەی کوردیدا ڕۆڵێکی ئەکتیڤیان هەبێت. هۆکاری ئەمە هەیمەنەی حیزب و دەسەڵاتی سەرکردەی پیرۆزە. بۆیەیش دەبینین هەموو ڕێکخراوە حیزبییەکانی ژنان لە کوردستان کاتێك ژنێکی سەر بەو ڕێکخراوانە قسە لەبارەی مافی ژنانەوە دەکات، چەندین جار پەناو وتەی سەرکردەی حیزبەکەی دەبات، هەمیشە دەڵێ: سەرۆك وەهای فەرموو، جەنابی فڵان وەها دەڵێت…تاد ئەم ژنانە ڕاستەوخۆ سەرۆکەکەیان ،کە پیاوە پیرۆز دەکەن و خۆیان دەکەن بە پاشکۆ و کۆیلەی ئەو سەرۆکە، لەلایەکی دیکە ئەم شێوازە قسەکردنە ئەوەمان پێدەلێت، ژن لە ڕێی سەرۆکەوە بیر دەکاتەوە، بەبی سەرۆک و جەناب و هەڤاڵ ناتوانێ بیر بکاتەوە. کەواتە ئەو ژانەنی لەناو ڕێکخراوە حیزبییەکای ژنان کار دەکەن ڕاستەوخۆ کۆیلەن، ئەوان لەناو دەزگایەكدا کاردەکەن، نموونەن بۆ کۆیلایەتی و چەپاندنی ژنان.
لێرەدا دەبێ ژنان خۆیان لەناو ئەو ڕیخراوە حیزبیانە دەربێنن، بەرنامە و پرۆژەی تازەیان بۆ بواری ژنان پی بێت. دەبێ بەپێی میکانیزم و گوتارێکی ڕۆشنبیریی و هووشیارکردنەوەی ژنان کار بکەن. هاوکات بوونی باوەڕ و ئیرادەی ژنان بۆ کاری ڕێکخراوەیی بەبی ئەوەی ببنە پاشكۆ بۆ هیچ حیزب و دەزگایەك، چونکە ئەوەی بیر دەکاتەوە دەبێ خودی ژن بێت، نابێت لەبەر سێبەری هیچ حیزبێکدا بیربکاتەوە، چونکە حیزب بۆ مەرامی خۆی، کە مەرامی پیاوە ژنان دەکاتە ئامرازێک بۆ هێنانەدی مەرامەکانی. لە هەموو ئەمانەدا دەبینین تا ئێستا فێمینیزم نەیتوانیوە لە کوردستان گەشە بکات، ئەو ڕیکخراوە حیزبیانەی ژنان ناتوان گوتارێکی ژنانە و فێمینیستی لەناو کۆمەڵگەدا دروست بکەن. کاری هیچ یەکێک لەو ڕێکخراوانە بۆ بواری ژنان بەگۆڕاوە، ئەمەیش بۆ نەگۆڕانی پرۆگرام و کاری حیزب دەگەڕێتەوە. حیزبەکان وا دەبن بە کۆمپانیای گەورە و کۆمەڵگەیەکی سەرمایەداری دروست دەبێت، لەم کۆمەڵگایانەش بەها و نۆرمە مرۆڤییەکان و پێکەوەژیانی تاکەکان کاڵ دەبێتەوە. لەلایەکی تاوانەکن دژ بە ژن ڕۆژ بە ڕۆژ لە زۆربووندان.
هەموو ئەمانەی باسمان کرد ڕۆڵیان هەبوو لە دواکەوتنی ئیشکردن لە بواری ژناندا، زاڵبوونی ئەجێندای پیاوسالارانەی حیزبەکانی کوردی وایکرد پرسی ژنان بەرەو دواوە بگەڕێتەوە. ئەو حیزبانەیش بۆ زیادکردنی دەنگ و نفوزی خۆیان پەنایان بۆ خێڵ و سەرۆك عەشیرەتەکان برد، چەکی پێدان و دیوەخانی بۆ کردنەوە و پاڵپشتی دارایی کردن، لە هەموو ئەمانەدا ئەوەی گرینگ نەبووبێ بابەتی مافی ژنان و کاری ڕێکخراوەیی ژنان بووە. بۆ ئەوەی پیشانی بدات ئەویش بڕوای بە کەیسی ژنان و مافی ژن هەیە، چەند ژنێکی کۆیلەی حیزب دەهێنێت لەناو ڕیکخراوێك کە بە بیرکردنەوەی پیاوان بیر دەکاتەوە کاریان پێدەکات. تەنانەت ئەو خاوەن دیوەخان و چەك بە دەستانە لە زۆر کەیسدا ژنانیان کوشتووە و تاوانیان کردووە، بەبێ ئەوەی ڕیکخراوەکەی تایبەت بە ژن لە هەمان حیزب دەنگی لێوە بێت. تەنانەت حیزبەکان هێندێک یاسایان بۆ بواری ژنان دەکرد، بەڵام بەبێ ئەوەی جێبەجێی بکەن. دەسەڵاتی کوردی سەرچاوەیەك بووە بۆ برەودان و مانەوەی هەمان یاسا کە ژنان پلە دوو دەکات، پشتیوانی لە کوشتەکانی ژنان دەکات. هەرئەوەی جێگای بکوژانی ژنان لە زیندانەکاندا بەتاڵە ئەوە پشتڕاست دەکاتەوە. دەرکردنی یاسای لێبووردنی گشتی و تایبەتی و دەستتێوەردانی حزبەکان لە ناو دادگاکاندا سەبارەت دۆسیەکانی ژنان، کە چەندین نموونەی بەرچاوی کە دۆسیەکان ناسراون ( بۆ نموونە شادی و شۆخان ، ساکار ، جوان و مهاباد، دونیا، رەعنا) دەرکەوتێکی تری ئەم ڕاستیەیە. هەزاران ژن لە م هەرێمە کوژراون کەس هەر ناشزانێت کێ بکوژیانە و زۆرینەیان داڵدە دراون و لە سزا پارێزراون.
هەموو ئەم تاوانانە ڕکخراوە حیزبییەکانی ژنان لێی بێدەنگن، ئەگەر دەنگیان هەبووبێ بە بەیاننامەیەکی شەرمنانە بووە، بەبێ ئەوەی دەسەڵات و قسەیان بەسەر خەرۆک و جەناب و هەڤاڵدا بڕوات. بەبی ئەوەی تاکوو ئێستا یەك کەیسیان لە بەرژەوەندی ژناندا بردبێتەوە. یان ژنێکیان لە هەوڵی کوشتن ڕزگار کردبێت. کەواتە ئم ڕێکخراوانە لەسەر حیسابی ژنان بۆ بەرژەوەندی حیزب و سەرکردە و خۆیان کاریان کردووە، نەك بۆ بەرژەوەندی ژنانی کۆمەڵگە. لێرەدا من دەگەمە ئەو بۆچوونەی هیچ یەکێک لەو ڕێکخراوە حیزبیانەی بەناو ژنان بۆ ژنانی کۆمەلگەی کوردی پیویست نین، بەڵکو کاریگەری خەراپیشیان لەسەر چاڵاکی و کارکردن لە بواری ژناندا هەبووە.




هوشیار زێباری غەدرێکی سیاسی لێکرا! … شێرکۆ کرمانج

پارتییەکان‌و میدیاکانی پارتی مانگێک زیاترە باس لەوەدەکەن کە ئەوەی لە دژی هوشیار زێباری کراوە ڕق‌و قینێکی سیاسییەو پەیوەندی بە گەندەڵییەوە نییە.
پرسیار ئەوەیە داخۆ ئەمە ڕاستە؟ بەڵێ بەدڵنیاییەوە ئەوە ڕاستیی تێدایە، بەڵام هاوکات تەواوی ڕاستییەکانیش نییە. بەڵێ ڕاستە کە هەندێک هێز لە عێراق بەتایبەتی کوتلەکەی نوری مالیکی ڕق‌‌‌و قینێکی سیاسیان هەبوو لە زێباری لەبەر چەند هۆیەک، لەوانە: یەکەم، زێباری پارتییە، دووەم، زێباری خاڵی مەسعود بارزانییە. سێیەم، پەیوەندییەکانی بارزانی‌و مالیکی لەدوای کەوتنی موسڵ‌و بڕینی موچە زۆر خراپ تێکچوو، بەڕادەیەک کە مالیکی بارزانی تاوانباردەکرد بە پلاندان بۆ هەرەسهێنانی سوپای عێراق‌و پارتیش مالیکی لەپشت موچەبڕینی خەڵکی هەرێم دەدیت.
بەهەرحاڵ، بۆ تۆڵەسەندنەوە مالیکی‌و کوتلەکەی هەوڵیاندا کە کۆمەڵێک بەڵگە کۆبکەنەوە بۆ سەندنەوەی متمانە لە هوشیار زێباری.
بەڵام دەبێت ئەوە بزانین کە لێرە دوو ڕاستیی هەن نەک یەک ڕاستیی، وەک ئەوەی پارتی‌و میدیاکانی دەیانەوێت نیشانیبدەن.
ڕاستیی یەکەم ئەوەیە کە ڕقێک‌و گەمەیەکی سیاسی هەبوو لە پشت سەندنەوەی متمانە لە هوشیار زێباری. کە ئەمە لە گەمە سیاسییە پەرلەمانییەکان لە هەموو وڵاتانی دیموکراسی بوونی هەیەو پەیڕەودەکرێت.
ڕاستیی دووەم ئەوەیە کە هوشیار زێباری بەگوێرەی ئەو بەڵگانەی لە پەرلەمان خرانەڕوو لەگەڵ ئەو وەڵامانەی کە زێباری داینەوە نەک هەر بۆ پەرلەمانتاران بەڵکو بۆ هەموو خەڵک دیارو ڕون بوو کە زێباری گەندەڵی کردوەو چاوپۆشیشی لێکردوە.
پرسیار ئەوەیە داخۆ دەکرێت پەرلەمانتاران‌و خەڵک لە زێباری خۆشبن لەبەرئەوەی کە گەمەیەک‌و ڕقێکی سیاسی لە پرسەکەدا ئامادەیی هەیە. نەخێر، گەندەڵی گەندەڵییەو گەندەڵکار دەبێت متمانەی لێبستێندرێتەوەو دادگاییش بکرێت بەتایبەتی ئەگەر لە پۆستێکی هەستیارو سیادی بێت چونکە کەسەکە سوێندی خواردوە کە سەروسامانی خەڵکی بپارێزێت نەک بدزێت.
پرسیارێکی دیکەی گرنگ لێرە ئەوەیە کە داخۆ هەڵوێستی پارتی لەجیاتی ئەو کڕوزانەوەیە لەبەرابەر ئەو گەمە پەرلەمانییە-یاساییە دەبێت چی بێت؟
من پێموایە پارتی‌و پارتییەکان دەبێت لەسەر گەندەڵییەکانی مالیکی‌و هەموو ئەوانەی کە گەندەڵن‌و لە پشت سەندنەوەی متمانە لە زێباری بوون بێدەنگ نەبن‌. پارتییەکان‌و ئەندام پەرلەمانتارەکانیان دەبێت لە هەوڵی بەدەستهێنانی بەڵگەو دروستکردنی فایل بن لەسەر گەندەڵییەکانی نەیارەکانیان‌و هەموو ئەوانەی دیکە کە گەندەڵیی دەکەن. ئەوکات پارتی دەبینێت کە چۆن هەموو ئینسانێکی خاوەن ویژدان پشتیوانی لە پارتی‌و ئەندام پەرلەمانەکانیان دەکەن.
بەڵام پرسیاری گرنگ ئەوەیە داخۆ پارتی‌و میدیاکانی‌و پەرلەمانتارەکانی ئەم کارە دەکەن. من پێموایە نەخێر. چونکە پارتیەکان حەزناکەن بەهیچ شێوەیەک مەلەفی گەندەڵکاران نە لە عێراق نە لە کوردستان بجوڵێت چونکە پارتییەکان لەسەری سەرەوەی سەرکردایەتییەکەیانەوە تا سەر ئێسقان لە گەندەڵی ئاڵاوان بەڕادەیەک کە ئەوەی هۆشیار زێباری هەر نایەتە بەرچاو.
من پێموایە واچاکە ئەوەی ماوەیەکە لە پەرلەمانی عێراق بەرچاودەکەویت دەبێت ببێتە نەریتی گەمەی سیاسی لە عێراق‌و کوردستان، بەبەردەوامی. گەمەیەک کە تێیدا فراکسیۆنی ئەم حزب لێپێچینەوە لە وەزیرەکانی ئەو حزب بکات‌و ئەمەی ئەوانیش ئەوەی ئەوانی دیکە بداتە دادگا، بەڵام بەبنەما لەسەر بەڵگەو فاکت. ئەم‌ گەمەیە زۆر تەندروست‌و دیموکراسی ترە لەوەی کە تا ئێستا باوبوو ئەویش ئەو چاوپۆشی لە دزی‌و گەندەڵییەکانی ئەم بکات‌و ئەم چاوپۆشی لە دزی‌و گەندەڵییەکانی ئەو بکات.




ڕزگاركردنی موسڵ و مه‌ترسی شه‌پۆلێكی تری ئاواره‌بوون …. 4

ڕه‌سوڵ بۆسكێنی
4 – 5

هاتن و مانه‌وه‌ی ئاواره‌كان وه‌ك كێشه‌یه‌كی ئاڵۆز
سه‌رهه‌ڵدانی جه‌نگی داعش و په‌ره‌سه‌ندنی كێشه‌ تائیفیه‌كان له‌ عیراق ئاواره‌ بوونی عه‌ره‌به‌ سوننه‌كانی بۆ كوردستان لێ‌ كه‌وته‌وه‌، له‌سه‌ره‌تادا به‌مه‌به‌ستی پارێزگاری له‌ ژیان و دوور كه‌وتنه‌وه‌ له‌شه‌ڕ كۆچیان كرد، خۆشیان باوه‌ڕیان وابوو ئه‌مه‌ كێشه‌یه‌كی كاتیه‌ و بۆ ماوه‌یه‌كی دیاری كراو له‌ كوردستان ده‌مێننه‌وه‌، دواتر له‌هه‌ر ده‌رفه‌تێكی گونجاو دا ده‌گه‌رێنه‌وه‌ سه‌ر زێدی خۆیان، به‌ڵام له‌ئه‌نجامی دریژه‌كێشانی شه‌ڕ و نیشته‌جێ‌ بوونی نیمچه‌ ئازادی له‌ناو شار و شارۆچكه‌كان و تا ڕاده‌یه‌كی باش ئارامتر له‌ ژیانی پێشوویان، هه‌ندێك جار دۆزینه‌وه‌ی كار و جێگیربوون یاخود دوای بڕیاردانی به‌غدا به‌گواستنه‌وه‌ی فۆرمی خۆراكی ئاواره‌ عه‌ره‌به‌كان بۆ شوێنی نیشته‌جێ‌ بوون، دواتریش گواستنه‌وه‌ی تۆماری باری كه‌سێتی هیچ پێناچێت وا زوو بگه‌ڕێنه‌وه‌ یان دوور نیه‌ هه‌ر نه‌گه‌ڕێنه‌وه‌، لێره‌دا دیارده‌كه‌ گۆڕانی به‌سه‌ر دادێت، له‌ شێوه‌یه‌كی داڵده‌دان و مافی مرۆڤه‌وه‌ ده‌گۆڕێت بۆ سه‌رهه‌ڵدانی ته‌نگژه‌ی سیاسی و گۆڕینی دیموگرافی، هیچ دوور نیه‌ ئه‌مه‌ش له‌ داهاتوودا كێشه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی لێ‌ بكه‌وێته‌وه‌، تاێستا هاووڵاتیانی كوردستانیش به‌چاوی میوان و ئاواره‌یی لێیان ده‌ڕوانن، پێیان وایه‌ له‌ ده‌رفه‌تێكی نزیك و گونجاودا ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ شوێنی پێشووی خۆیان، هه‌موو ئه‌مانه‌ش په‌یوه‌ندیان به‌كۆتایی هاتنی شه‌ڕی داعشه‌وه‌ هه‌یه‌، ئایا ئاواره‌كان ئاماده‌ن بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ زێدی خۆیان له‌كاتێكدا به‌قسه‌ی ڕاگه‌یاندنه‌كان بێت عه‌ره‌بی شۆڤێنی شیعه‌ هه‌ر نه‌بێت به‌شێكی خانووه‌كانیان له‌گه‌ڵ زه‌وی ته‌خت كردوون، به‌گه‌ڕانه‌وه‌شیان مه‌ترسی بۆ سه‌ر ژیانیان په‌یدا ده‌بێت، ئه‌وان هیچ دڵیان به‌م گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ خۆش نیه‌، به‌ڵام له‌ درێژه‌ی مانه‌وه‌یان له‌ كوردستان هیچ دوور نیه‌ كۆمه‌ڵێك كێشه‌ سه‌ر هه‌ڵبدات، تائێستا كاربه‌ده‌ستانی حكومه‌تی هه‌رێم به‌كێشه‌یه‌كی گه‌وره‌ی نابینن، وه‌ك چۆن له‌كاتێ حكومه‌تی عیراق بڕیاری گواستنه‌وه‌ی فۆرمی خۆراكی دا بۆ ئاواره‌كان بۆ شوێنی نیشته‌جێ‌ بوون و دواتریش گواستنه‌وه‌ی تۆماری ناسنامه‌ی باری كه‌سێتی بۆیان ده‌ركرد بۆ شوێنی نیشه‌جێ‌ بوونیان، حكومه‌تی هه‌رێم بێ‌ ده‌نگیان هه‌ڵبژارد، وه‌ك پێشبینی ده‌كرێت ئه‌گه‌رێكی زۆر هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ ڕزگار كردنی موسڵ شه‌پۆلێكی دیكه‌ی ئاواره‌ی پارێزگای موسڵ به‌هۆی جه‌نگی داعش ڕووبكاته‌ هه‌رێمی كوردستان، حكومه‌تی هه‌رێم پلانی چیه‌ بۆ ڕووبه‌ڕوو بوونه‌وه‌ی كه‌یسی هه‌ستیار و مه‌ترسیداری لێشاوی ئاواره‌ عه‌ره‌به‌كانی جه‌نگی داعش له‌ئه‌نجامی شه‌ڕ و ڕزگار كردنی موسڵ، بێ‌ ده‌نگ بوون و ڕێگادان به‌هاتنی شه‌پۆلی ئاواره‌ی ئه‌م جاره‌ی پارێزگای موسڵ بۆ هه‌رێمی كوردستان كێشه‌یه‌كی گه‌وره‌تر له‌وه‌ی چاوه‌ڕێی ده‌كرێ‌ بۆ داهاتووی خۆیان ساز ده‌كه‌ن، له‌به‌رامبه‌ر ئه‌و هه‌موو ئه‌گه‌ر و پێشهاتانه‌ی هه‌رێمی كوردستان له‌ نیشته‌جێ‌ بوونی ئاواره‌كانی جه‌نگی داعش له‌كوردستان كێشه‌یه‌كی ئاڵۆزه‌.
كاره‌سات و مه‌ترسیه‌كه‌ دوای كۆتایی هاتنی جه‌نگی داعش ده‌ست پێ‌ ده‌كات، كاتێ‌ پێویست بوونی گه‌ڕانه‌وه‌ی ئاواره‌كان كاتی دێت و حكومه‌تی شیعه‌ ئاره‌زوومه‌ند نیه‌ له‌گه‌ڕانه‌وه‌یان له‌به‌ر ئه‌وه‌ ده‌توانێت به‌نهێی چه‌ندین كێشه‌ی لاوه‌كی له‌نێوان داڵده‌ر و داڵده‌دراو دروست بكات، بێ‌ گومان له‌ناو كه‌لتووری عه‌ره‌بی سه‌رده‌می داعشیشدا ئاسانه‌ چه‌ندین گروپی ئه‌نجامدانی تاوان دروست بكرێت، بۆ تێكدانی ئاسایشی شاره‌كان و سه‌رهه‌ڵدانی چه‌ندین كێشه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی. ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆی به‌ریه‌ك كه‌وتن و دروست بوونی چه‌ندین كێشه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی و ئه‌نجامدانی تاوان. ئه‌و كاته‌ ده‌سه‌ڵاتی ناوه‌ندی شیعه‌گه‌را خۆیان لێ‌ ده‌كات به‌خاوه‌ن و داوای پاراستنی ئاسایشیان له‌ حكومه‌تی هه‌رێم ده‌كات، هیچ دوور نیه‌ بۆ ناشیرین كردنی ڕووی جوانی پێشمه‌رگه‌ و كورد له‌به‌رامبه‌ر ئه‌وه‌دا هاوار بۆ كۆمه‌ڵگای نێوده‌وڵه‌تی به‌رێت، گوایه‌ مافی ئاواره‌كان ناپارێزرێت. هه‌رچه‌نده‌ سه‌ره‌تا له‌لایه‌ن هاووڵاتیانی كوردستانه‌وه‌ زۆر داوا له‌حكومه‌تی هه‌رێم كرا له‌ كه‌مپی تایبه‌ت دا ئاواره‌كان ڕێك بخات و ڕێگانه‌درێن به‌و پشێویه‌ له‌ نێوان شاره‌كانی هه‌رێم بڵاو ببنه‌وه‌، ئه‌و كات حكومه‌تی هه‌رێم گرنگی به‌م بابه‌ته‌ نه‌دا، یان له‌توانای دا نه‌بوو ئه‌م ئه‌ركه‌ وه‌ئه‌ستۆ بگرێت، ئێستا پێویسته‌ به‌وریاییه‌وه‌ به‌شێوه‌ی دیموكراسیانه‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و كێشه‌یه‌دا بكرێت، ئه‌گه‌ر به‌شێوه‌یه‌كی وردبینانه‌ چاره‌سه‌ر نه‌كرێت و له‌ئێستاوه‌ خۆی بۆ ئاماده‌ نه‌كرێت، بێ‌ گومان دوای شه‌ڕی داعش كه‌ چاوه‌ڕێی وڵاتێكی هێمن و ئارامین، گیرۆده‌ی نائارامی و ناسه‌قامگیری ده‌بینه‌وه‌.




راپه‌ڕینی دوو له‌ كوردستان: رۆڵی “نوسه‌ران و رۆشنبیران” له‌م دۆخه‌ … كاروان ته‌یب

له‌ ئێستدا خه‌ڵكی كوردستان له‌ بارێكی زۆر شلۆقدا ده‌ژین. به‌تایبه‌تی قه‌یرانی دارایی و گه‌نده‌ڵی و سیاسیی بووه‌ته‌ هۆی سه‌رلێشوان و تێكدانی شیرازه‌ی دانیشتوانی كوردستانی عیراق. پرسیار ئه‌وه‌یه‌ ئایا نوسه‌ر و رۆشنبیرانی كورد تا چی راده‌یه‌ك توانیویانه‌ خۆیان و پاشانیش تاكی كورد هۆشیار بكه‌نه‌وه‌؟ خه‌ڵكی كوردستان به‌قسه‌ی كێ‌ بكه‌ن له‌م قه‌یرانه‌ گه‌وره‌یه‌؟
دوای راپه‌رَین، به‌شێك له‌ “رۆشنبیران و نوسه‌رانی كورد”، روویانكرده‌ هه‌نده‌ران. به‌شێكیان هه‌رچه‌نده‌ بواری باشیان بۆ ره‌خسا، به‌ڵام نه‌یانتوانی خۆیان پێبگه‌یه‌نن. ته‌نانه‌ت نه‌یانتوانی زمانی ئه‌و وڵاته‌ فێربن كه‌ لێی ده‌ژین و ناسنامه‌یان لێی وه‌رگرتووه‌. بۆیه‌ خه‌ڵكی وا هه‌یه‌ بیست ساڵه‌ له‌ وڵاتێكی ئه‌وروپییه‌ ئێستایش ئاگای له‌ رۆشنبیری ئه‌و وڵاته‌ نییه‌، وه‌ك ئه‌وترێت “ئێستایش خه‌ریكی وه‌رگێڕانی كتێبی عه‌ره‌بی و فارسییه‌ بۆ كوردی”.
ئه‌و نوسه‌رانه‌ی كه‌ له‌ناو كوردستان مانه‌وه‌، له‌ دوای راپه‌ڕین، زۆرینه‌ی ره‌هایان به‌جۆرێك له‌ جۆره‌كانی بوون به‌كادری حیزب. له‌دوای ساڵی 2003 یشه‌وه‌ كه‌ “پاره‌ هه‌ڵڕژا له‌ هه‌رێمی كوردستان”، حزبه‌ كوردییه‌كان ئه‌توانم بڵێم زۆرینه‌ی ڕه‌های ئه‌و چینه‌ی پێی ئه‌وترێت “رۆشنبیرو نوسه‌ر”، ئه‌وانه‌ی له‌ كوردستانن و ئه‌وانه‌شی له‌ هه‌نده‌رانن، كرد به‌ كادری حیزب یان به‌جۆرێك له‌ جۆره‌كان له‌لایه‌ن سیاسییه‌كانه‌وه‌ كڕران. هه‌ربۆیه‌ ئه‌وه‌ی به‌دڵی سیاسیه‌كان نه‌بێت ئه‌وان ناینوسن. نوسه‌ره‌ جدییه‌كانیش كه‌وتنه‌ په‌راوێزه‌وه‌.
ئه‌وان نه‌ك هیچیان نه‌كرد بۆ پێگه‌یاندنی تاك بگره‌ بوون به‌ مایه‌ی سه‌ر لێشوانی خه‌ڵك و چه‌واشه‌كردنیان و دروستكردنی تاكی سه‌رلێشواو، چونكه‌ به‌جۆرێك خۆیان نیشان ئه‌دا كه‌ له‌گه‌ڵ حیزبه‌ كوردییه‌كان نین، به‌ڵام به‌جۆرێك نوسینه‌كانیان ئه‌نوسی كه‌ تابڵێی كرچ و كاڵ بوو و خزمه‌تی به‌و گه‌نده‌ڵییه‌ ئه‌كرد كه‌ ئێستا گیرۆده‌ی بوین. هه‌ریه‌كه‌یان له‌ یه‌ككاتدا قسه‌یان له‌سه‌ر هه‌موو شتێك ئه‌كرد. ئه‌وان ته‌نها بۆ خاڵی كردنه‌وه‌ی توڕه‌یی خه‌ڵكی كوردستان كارئه‌كه‌ن، بۆیه‌ ئیشیان بۆ پێگه‌یاندن و په‌روه‌رده‌كردن تاكی كورد نه‌كردووه‌. ته‌نانه‌ت هیچ میتۆدێك له‌ نوسینه‌كانیاندا نابینرێت.
له‌ ساڵی 1968 دا له‌ فه‌ڕه‌نسا كاتێك ناڕه‌زایه‌تی دروست بوو ئه‌وه‌ نوسه‌ران و رشنبیرامی فه‌ڕه‌نسی بوون كه‌ بوونه‌ مایه‌ی جوڵاندن و هۆشیاركردنه‌وه‌ی خه‌ڵك. توانیان ده‌سه‌ڵاتی ئه‌وكاته‌ی فه‌ڕه‌نسا ناچاربكه‌ن كه‌ گوێ‌ بۆ داواكارییه‌كانیان بگرێت، ئه‌وه‌ش گۆڕانكاری باشی به‌دوای خۆیدا هێنا. هه‌رچه‌نده‌ من نامه‌وێ‌ ئه‌م دۆخه‌ی هه‌رێمی كوردستان به‌ فه‌ڕه‌نسا به‌راورد بكه‌م، به‌ڵام ئه‌وه‌ی من ئه‌مه‌وێ‌ تیشكی بخه‌مه‌ سه‌ر رۆڵی مه‌ركه‌زیِ رۆشبیر و نوسه‌ره‌ جدییه‌كانه‌.
هه‌ربۆیه‌ له‌مڕۆدا ئه‌بینین كه‌ تاكی كورد سه‌رلێشواو و دۆشداماوه‌، چونكه‌ هیچ به‌دیلێك به‌دیناكات بۆ ئه‌و حیزبه‌ كوردیانه‌ی كه‌ ئێستا كاربه‌ده‌ستن له‌هه‌رێمی كوردستان. تاكی كورد نازانێت ئاوها بمێنێته‌وه‌ و ئه‌م حیزبه‌ گه‌نده‌ڵانه‌ له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵات بن یان “ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ی ئێستا رابماڵێت”!.
تاكی كورد ئێستاد بیر له‌وه‌ ئه‌كاته‌وه‌، ئه‌گه‌ر هه‌ر راپه‌رێنێك بكرێت دژی ئه‌م گه‌نده‌ڵانه‌، ئه‌وا دیسانه‌وه‌ له‌ په‌نجه‌ره‌وه‌ دێنه‌وه‌ ژووره‌وه‌. ئه‌وه‌ی زیانی به‌ر ئه‌كه‌وێت ته‌نها خه‌ڵكی كوردستانه‌ نه‌ك كاربه‌ده‌ست و گه‌نده‌ڵكاران. ئێستا هه‌ندێ‌ “رۆشنبیر” و حیزب هه‌ن، هانی خه‌ڵكی ئه‌ده‌ن بۆ راپه‌ڕین. به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی ئیشیان كردبێت له‌سه‌ر پێگه‌یاندنی تاك و دروستكردنی به‌دلیل بۆ ئه‌و گه‌نده‌ڵانه‌ی ئێستا. له‌ راستیدا ئینسان نابێـت هیچ كات له‌ شۆڕش و راپه‌ڕین داببڕێت، به‌ڵام كه‌ كردیشی ئه‌بی بزانێت بۆچی و كه‌ی ئه‌یكات.
هه‌ر سه‌رهه‌ڵدانێك له‌ كوردستان، رێگه‌ خۆشئه‌كات كه‌ ئه‌و پارتانه‌ی له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵاتن ئێران و توركیامان بۆ بێنن، بۆ مانه‌وه‌ی خۆیان، له‌ كاتێكدا ئه‌گه‌ر به‌رژه‌وه‌ندیان كه‌وته‌ مه‌ترسییه‌وه‌. له‌م حاڵه‌ته‌یشدا وه‌زعی هه‌رێمی كوردستان له‌ سوریا و یه‌مه‌ن و لیبیا باشتر نابێت. بۆیه‌ له‌ هه‌موو حاڵه‌تێكدا كاتێك بیر له‌ راپه‌ڕینی دوو، دژی ئه‌و نوخبه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌ “گه‌نده‌ڵ و مافیایه‌” بكرێته‌وه‌، پێویستیشه‌ بیر له‌ ده‌رئه‌نجامه‌كانی دوای ئه‌وه‌ بكرێته‌وه‌.

karwantayib@gmail.com




منداڵیيەك لەکاغەز …. كه ژال عه لى

من خەڵکی وڵاتی چەقۆم
لەيەکێك لەگەڕەکە ژەنگاویيەکانی ترس ،
کۆڵانێك لەملا شەڕ
بەدەستی گوماندا
لەسەختترين زيندانە تاريکەکانی شەرم،
لەماڵێکی بێ دەرگای ئازادی و
پەنجەرەی هەڵهاتن،
چاوم بە ئازارکردەوەو
نيگام بەبارمتە پشکوت.
* * *
کات يانزەی وەهم بوو
بەکاتی ئەستێرە،
ڕەتڵێکی مابوو شەو ڕاشکێ،
هەناسەيەکی مابوو مانگ ،
بتریبجێتە ئەو دیو دامانی هەورەوە.
* * *
هێشتا مەفرەزە سەرەتايیيەکانی کات
بەهەورازی کاتژمێرە
سەختەکانی ئاسۆوە بوون،
مەرکانەکانيان پڕی بوو لەسەبر
ئاسۆيان لەئومێد،
دڵيان لێوانلێوی شۆڕش.
* * *
هەر لەوێ
بەشێکی مندالیم،
لەکۆشی دايکمدا
بەدەم مژينی ساويلکەييەوە لێجێما.

بەشێکی لەسەردەمی شاخ
لە ئەشکەوتەکەی جاسەنە
لە کونە تەیارەیەکدا؛
بروسکەی ناپاڵمێکی دڵرەق؛
هەتڕەشی برد.

بڕێکی لەکورسیيە بەرزەکانی لەيلوکی گوماندا،
دوای ئەوەی پەلکە زێرينە هەڵيفريواند ،
نەهاتەوە ناوم.

بەشێکی لەترسی مامۆستا
ئەوەندە پەنجەی ئاقڵيم خستە سەر هەناسەی،
ئێوە خۆش.

بەشێکی لە دەرسی ست ملووک،
لەڕەهبەتی دۆزەخ،
لە عازابی قەبر
زارەترەك .

بەشێکی لەپاڕکی ئازادی
لەساڵڕۆژی مندال
بوو بەژێر قاچەوە.

هەندێک ئەنفال دەستی ڕەشی
لە گەردنی سپاتيان نا،
تا لە لينگە فرتێی خستن و
دەروی گڕوگاڵی
خڕ لەسەر پێوەدان.

بەشێکی تۆپی مين
لەگێمی يەکەمی ياريدا
چوار پەلی داچاندن بەمەرگ و ،
دوو دارشەقی لەگريان نانە ژێر باڵ.

بەشێکی؛ ئەوەتا
بە سەری بژ
بە پێی پەتی
بەسەر جادەی سەردەمەوەن،
نوێترین پێڵاوی مۆدیرنیتە بۆياغ دەکەن
تازەترين مارکەی مەدەنيەت لەپێيان دەکا.

هه ندێك شەڕ بردنی
ئەو هات و لەسەر لا،
خۆی کرد بەبەرائەتياندا.

هێندەی فوو لەجگەرەکەی،
لاشەيان کەوتە سەر بێدەنگی.

ئەوەندەی سەر بەرز کەیەوە،
دلیان بوو بە قەقنەس.

هەتا چاو هەڵبڕی،
زريکەيان بەئاسمانەوە بوو بەخرخاڵ.

هات و هەتا ديقەت بڕکا
سەر کەوتە سەر
ئەو درەختە چاو سەوزانەی،
چڵی ڕۆحيان داهێشتبوو
بۆ ديلانێی خەياڵ.

هات و بەهەناسەيەك
گەيشتە گشت کون و
قوژبنێکی ئاوەدانی.

دەستی بە هەموو هێلانە گه‌رمەکانی
غەفڵەت گەيی و
بە کونفەیەکوونێک،
هێلكەکانی دلنیایی
بەردانەوە سەر تورە بوون.

هەر هێندە؛
تفێك ؛هه ڵدەیتە
نێو چاوانی مێژوو ،
پەڕی بە کۆترەکانەوە نەهێشت ،
بالی کوکوختی یەکانی
یەک بەیەک هەلکێشان،
. ئارامی پەپوولەی کردنە قەرەبرووت
* * *
ئەوەتا مندالی
بەقاتێک ئازاری کون کون و،
ئاسمانێک گله‌یی چرچ و لۆچەوە،
چەندێ خۆی بڵند کا؛
ناگاتە ڕدێنی گەورەیی،

هەرچەندی خۆی بکوتێ
کورسيەکی بەر ناکەوێ
لە داسەکنان .

مخابن
لە ترسی ترس
منداليمان ون و
و گەورەييمان بزر،
گەورەييمان ون و
منداڵی؛
کون نيیە خۆی تێکا..

تەواو

ئەم دەقەم کاتی خۆی لە کەنالی کوردسات بەدەنگ و رەنگی خۆم تۆمارو بلاو کرایەوە
ئێستا بەکەمێک دەستاکارییەوە لێرە دامنا.

هاوینی ٢٠٠٠
سلێمانی




ئەی مرۆڤە مەزنەکە چەپڵە بۆ کەس لێ مەدە!؟ … تاهیر حاجی حەسەن

چەپڵە بۆکەس لێ مەدە ئەی ئەو مرۆڤەی سۆڕانی ژیان و وەستاندنی تەنها لەدەستی تۆدایە. کاتێک گرگنەکان گەورە دەکرێن،خەتای ئەو نیە،بەڵکو ئەوە خەتای تۆیە،کەبێ ئەوەی لەخۆت و تواناکانت بنواڕیت،خۆت بەبچوک دەزانیت،بۆیە،ئەو گەورە دەکەیت لەبەرانبەر خۆتدا. چەپڵە بۆکەس لێ مەدە،کاتێک بەهای خۆت ناناسیت و وادەزانیت گەر ئەو نەبێت تۆیش بونت نابێت.
تۆ مرۆڤە بەرزەکەیت کە سوڕانی ژیان و وەستاندنی تەنها لەدەستی خۆت دایە،ئیتر هۆکار چیە واناتوانیت بیربکەیتەوە.پچڕاندنی زنجیرەکانی دەست و هزرت تەنها لای خۆتەو تەنیا کلیلەکەی بەدەستی خۆتەوەیە،بۆچی دەیدەیت بەدەستی ئەوێکەوە کەزنجیری کردویت تابۆت بکاتەوە!ئەو چۆن کارێکی وادەکات!چۆن!!!گەر جارێکیتر تۆ زنجیر نەکاتەوە.!!!بیر بکەرەوە،تۆ کێیت؟
مرۆڤ نابێت پێ بکەنێ و بگری،بەڵکو دەبێت بیربکاتەوە،بیرمەندێکی هۆڵەندی ئاوای ووت،کەناوی سپینۆزا بوو. ئاخۆ گەر تۆ بڕیاردەری وەستان و بەگەڕ خستنی ژیانیت،بۆچی ناتوانیت دەست بۆ وەرچەرخانە مەزنەکە ببەیت و هەرچی گرگنە فڕێی بدەیتە دەریای زبڵدانەکانی مێژووەوە؟ بۆچی؟ سبەی تۆ هاتیتە سەرشەقام و لەنێو کارگەو قوتابخانەو بیمارستان و پاک کردنەوەکانتا،وەستاندنی ژیانت ڕاگەیاند،دڵنیابە،ئەوی گرگن هیچی پێ ناکرێت بەغەیری ئەوەی لەبەردەمتدا کڕنۆش بەرێت. تۆ مرۆڤە بەرزەکەیت گەر خۆت بناسیت! چەپڵە تەنها بۆ ئیرادە مەزنەکەی خۆت لێ بدەو بۆ کەسانی ،گرگن، نا بڵێ،نا!
سوڕاندنی ژیان و پەک خستنی تەنهاو تەنها لەدەستی تۆدایە،نەک ئەوی گرگن!تەنها بیر بکەرەوە بۆچی تۆی بەرهەمهێنەر ڕسواو ڕەجاڵیت و ئەوی گرگنیش خاوەنی هەموو شتێکە!!!
داماوی تۆ لەوێدایە کەتوانا مەزنەکەی خۆت نابینیتەوە لەنێو مێژوودا.پرسیارێکت لەخۆت کردوە،گەر بێزاری و ناڕەزایەتی تۆنەبوایە لەبەرانبەر نەمرود و خوداوەندەکانی فیرعەوندا،ئەوکات ڕێی تێدەچوو ئیبراهیم و موساو عیساو موحەمەد بەرهەم بهێنرایەن و تائێستا بیان توانیایە درێژە بەسیمبول بونی خۆیان بدایە؟ تکایە تەنها بۆ ساتێک بیربکەرەوە!
پرسیار لەخۆت بکە؛لەسەر ڕەنجەشانی کێ ئەو هەزاران بەردە زەبەلاحە گواسترانەوە بۆئەوەی تەنها ئەهرامەکانی نیشاندانی شکۆی خوداوەندەکانی لێ دروست بکرێت؟ تەنها بۆ ساتێک بیرێک بکەرەوە.!گەر تۆ نەبویتایە کێ دەبوو لەجێگای تۆ بینا زەبەلاحەکانی بابل و سامەڕا دروست بکات!ئاخۆ ئەو مرۆڤانەی کردت بەخوداوەندی خۆت،ئەوان دەیان توانی، بەڕەنجە شانی خۆیان،دروستی بکەن؟
تۆ چیت دروست نەکرد!تەنها بۆ ساتێک بیر بکەوە؟
ئاخۆ گەر خۆ نە ناسینی تۆ نەبوایە لەبەرانبەر هۆشیاری سیاسی خۆتدا،ڕێی تێدەچوو تۆ ببیتە کۆیلەو خاوەن کۆیلە بۆخۆت دروست بکەیت؟
تەنها بۆ ساتێک بیربکەوە!تۆ چیت نەکردو لەسەر ڕەنجەشانی تۆ چی بەرهەم نەهێنرا کە بۆ کەسانی گرگن بوون بەهەموو شتێک و بۆتۆیش تەنها ڕەنج بەخەسار بوونت بۆ مایەوە!
ئەوە لەپێناو چیدا بوو!بەغەیری ئەوەی کەنەت توانی لەئیرادەی سیاسی خۆت تێبگەیت؟ جاتۆ چیت نەکرد؟ مەگەر کۆی ئەو ساتومێژوانەت لەبیر کرد کە لە سبەینێیانەوە تا تاریکستان لەنێو ڕەنجکێشاندا بوویت تەنها لەبەر ئەوەی سەردارەکەت دڵ خۆشتر بکەیت.ئەوە لەپێناو چیدا بوو؟ بۆ وات کرد؟ ئاخۆ ئەو لەتۆ جوامێرتر بوو یان تۆ لەبەر جوامێری خۆت،هیلاکی زیاترت دایە بەرخۆت بۆ ئەوەی ئەو ڕازی بکەیت؟ بەڵام نەت زانی بەو کارەت کۆی گێلێتی خۆتت نیشاندا!گێلێتیەک کە باجەکەی زۆر لەسەرت کەوت،باجەکەی هێندە گران بوو،ئەوی گرگنت فێر کرد کە چۆن خۆی بپارێزێت و چۆن دەست بگرێت بەسەر ئەو هۆشیاریەی لەمایەی ڕەنجی بەخەسار بووی تۆوە وەدەستی خستوە.
مرۆڤە مەزنەکە،تۆ زۆر شتت لەدەستی خۆت دا،زۆر هەلی مێژوویت ئاوەژوو کردەوە،تەنها لەبەر ئەوەی خۆت نەناسی. پرسیارێکت لەخۆت نەکرد کە بۆچی زیندانەکان دروست کران؟ پرسیارێکت لەخۆت نەکرد کەبۆچی مرۆڤە گرگنەکان بونە خاوەنی ئەو هۆشیاریەو دەستیان برد بۆبەرپاکردنی سوپا!سوپایەک کەتۆ بوویت لەیەکەمەکانی ڕیزی پێشەوەی!گەرتۆ قبوڵی ئەو سوپایەت نەبوایە دڵنیا دەبویت کەئەوی گرگن بیری لەکارێکی وانەدەکردەوە!
تکایە تەنها بۆ ساتێک بیر بکەرەوە!کێ بوو ڕێگای دا بەوەی چینێک ببێت بەخوداوەندی چینێکی تر؟ ئاخۆ گەر بیرکردنەوەی نا بیرکردنەوەی ئێمە نەبوایە ئەوی گرگن چۆن دەیتوانی ئاوا بەئیسراحەت سواری پشتمان ببێت و بەئارەزووی خۆیشی قامچیەکمان لێ بدات؟ تکایە بۆ ساتێک بیر بکرەوە!
بۆپرسیارێکت لەخۆت نەکر ئەی مرۆڤە مەزنەکە. گەر تۆ و ئیرادەو هێزی بازوت نەبوایە،کێ دەیزانی ئەم سەدەیە دەگات بەم ئەندازەیە لەبەربەریەتی ئەو تاکەی کردت بەخوداوەندی سەر خۆت؟ کێ دەیزانی،کێ؟ گەر بەچۆکدا هاتنی تۆ نەبوایە کێ ئەو مرۆڤانەی دەناسی کە ئێستا وەک پاڵەوانەکانی ئاراستەی مێژوو دەناسرێن؟ گەر تۆ ئیرادەی پۆڵاینی سیاسی خۆت بناسیایە،دڵنیابە،ئەو کات مرۆڤە گرگنەکان نەدەبوون بەپاڵەوان!ئەوە تەنها خەتای ئەو ڕوژگارەیە کەتۆ ئیرادە مەزنەکەی خۆت، ناناسیت! گەر خۆنەناسینی تۆ نەبوایە،ئەوکات نەخێزان و نەخێڵ و نەتیرەو نە عەشیرەت و نە کۆمەڵگای خۆ پەرستی چینایەتی ئێستا دروست دەبوو! تکایە بۆ ساتێک بیر بکەوە!!!.ئەی ئەو چینەی گشت وەرچەرخانەکان تەنها لەدەستی تۆدایە!
تۆ هەمیشە مرۆڤە مەزنەکەیت،تەنها بەو مەرجەی ساتێک لەپێناو خۆتدا بیر بکەیتەوە؟ بۆنابێت بۆ؟ بۆ دەبێت بیستوچوار کات ژمێر لەشەو ڕۆژێکدا تۆ لەپێناو مرۆڤە چەتەو گرگنەکاندا لەبزوتندا بیت و چالاک بیت،بەڵام ڵەپێناو خۆت و ماڵ و منداڵەکانتدا ئەو ئیرادەیەت نەبێت؟ بۆنابێت بۆ؟
گەر تۆ لەبەرەکانی جەنگه نەخوازراوەکاندا نەبیت لەپێناو بەرژەوەندی مرۆڤە گرگنەکاندا،ئەوکات چۆن ڕێی تێدەچێت خۆت و خانەوادەکەت برسی و هەردەم لەخەمدا بن؟ بیر بکەرەوە تەنها بۆ ساتێک ئەی مرۆڤە مەزنەکە!! گەر خۆنەناسینی تۆ نەبوایە، ئەوکات نەخوداو نە پەیامبەرەکانیش بونیان نەدبوو! ئەوە تەنها خۆنەناسینی تۆ بوو،بۆیە لەبری ئیرادەی مەزنی خۆت،هەم خودایەکی وەهمیت خوڵقاند وەهەم خوداوەندی پادشا دەمامکدارەکانیشت خوڵقاند!!!
تەنها بیر بکەرەوە بزانە چ ئەرکێکی مەزنت لەسەر شانە تا کۆی ئەو تەپو تۆزە لەسەر شانی خۆت ڕابماڵیت و لەجێیدا سەرەتای ڕۆژێکی نوێ بخوڵقێنیت.!ئەی مرۆڤە مەزنەکە تەنها بۆ ساتێک بیر بکەرەوە؟ ئەمە خەون نیە،بەڵکو دەرخەری ڕاستیەکانە. تەنها بۆ ساتێک بیربکەرەوە ئەی مرۆڤە مەزنەکەی خنێکنداراو لەنێو مێژووی چەواشەدا!!کاتێک مارکس و هاوڕێیانی ڕەنجی زۆریان کێشا تەنها لەبەئەوە بوو کەتۆ خۆت نەناسیبوو. کاتێکیش مرۆڤە چوستەکە خرایە زیندانی ئیمراڵیەوە هەر لەبەر خاتری خۆنەناسینی تۆبوو!تکایە بۆ ساتێک بیر بکەوە ئەی مرۆڤە مەزنەکە،کە،وەرچەرخانی ڕاستەقینەوەی دروست کردنی ژیانێکی بێترس و ئارام بەخش تەنها لەدەستی تۆدایە.چونکە دواجار ئەوە تۆیت کەدەتوانیت کۆی زنجیرەکان بپچڕێنیت و کلیلە ژەنگرتوەکانیشی فڕێ بدەیت؟ ئاخۆ ئێستالەئەرکی مێژوویی خۆت تێ دەگەیت ئەی چینە مەزنەکەی خاوەن وەرچەرخانی ڕاستەقینە؟

تاهیر حاجی حەسەن
22/09/2016




نوێنەری تراژیدیا نەک کوردبوون، تێگەیشتنێکی جیاواز لە نادیە موراد … ئەحمەد ڕەسوڵ

ئیماژی کوردبوون

بە درێژایی سەدەی ڕابردوو تاکە ئیماژ بۆ پڕۆژەی سیاسیانەی کوردبوون لەلایەن بزوتنەوەی کوردایەتیەوە لە نێوەندە جیهانیەکاندا وەک بویەکی ڤیکتم ،لەلایەک لەسەر دەستی هێزە گەورەکانی جیهان و لەلایەکی تر لەسەر دەستی ڕژێم و دەوڵەتانی داگیرکەری دەوروبەر، لە خۆنمایشکردنێکی بەردەوامدا بووە بۆ بەدەستهێنانی هەست و سۆزی کۆمەڵگای بەشەری. نوێنەرایەتیکردنی سیاسیانەی کوردبون وەک وێنەی قوربانیەک و ستەملێکراوێک و دەستپانکردنەوە بۆ سۆز و بەزەیی، تەواوی مێژووی بەریەککەوتنی ئێمەیە بە دنیا. هەڵبەت لەم چەند ساڵەی دواییدا ئیماژی کوردبوون “وەک وێنەی کوردبوون لەم هەرێمەی ئێمەدا – کوردستانی باشور” لە نێو جیهاندا دەگۆڕێت بۆ وێنەیەکی تر. لەم چەند ساڵەی دواییدا وێنەی زاڵ و سەرەکی خۆ نمایشکردنی دەسەڵاتدارێتی ئۆلیگارشی بزوتنەوەی کوردایەتی لە پەیوەندیەکانیدا بە دنیای دەرەوە لە وێنەی جوگرافیایەکی نەوتاوی پارەدار و قازانجێکی خێرا و خەیاڵیدا بووە.
هێزەکانی بزوتنەوەی کوردایەتی، بە ماهییەت و پێکهاتەی خۆیانەوە بە توندی دژ و ناکۆک بوون بە ئێرادەی سەربەخۆ و ئازادانەی کۆمەڵگا، بۆیە جگە لەوەی کە بوونەتە هۆکاری لاوازکردنی ڕۆحی دەستەجەمعی کۆمەڵگای ئێمە و بێئیرادە کردنی تاک و گروپەکانی ناوی، هاوکات وەکو نوێنەری سیاسیانەی کوردبوون لە نێو جیهاندا، جگە لەوەی کە وێنەی لاوازی و بێئیرادەیی بوون، هاوکات وەک ئیماژێکی ڤیکتیمایزکراویش ڕوخساری سەرەکی بوون بۆ کوردبوون. ئەم پاڕانەوە و دەڕۆزەکردنەی هەست و سۆز لە کۆمەڵگای مرۆیی بەبەکارهێنانی کارەسات و تراژیدیاکانی مێژووی ئێمە و ئینڤێستمێنتکردنیان لە کێڵگەی سیاسەتدا لەلایەن بزوتنەوەی کوردایەتیەوە جگە لە تێکشکانی سایکۆلۆژی و جێگیربوونی لاوازی و بێئیرادەیی لە کۆنەستی کۆمەڵایەتیدا، هاوکات خاڵیکردنەوەی تراژیدیاکانی ئێمەش بووە لە ناوەڕۆکی ڕاستەقینەی خۆیان.
بە درێژایی مێژووهەر تراژیدیا و کارەساتێک ئەو کاتە ڕەهەندێکی یونیڤێرسالی وەرگرتوە و هاوسۆزی و پاڵپشتی جیهانی بۆ خۆی ڕاکێشاوە کە تەواوی وزەی کارکردن تیایدا چڕکرابێتەوە لەسەر ڕەهەندە ئینسانیەکەی. لێرەوە کۆمەڵگای بەشەری خاوەندارێتی لە کارەسات یان تراژیدیایەک دەکات کە ڕەهەندە ئیسانیەکەی تەواوی ڕەهەندەکانی تری شاردبێتەوە و شوناسی ئینسانبون، تەواوی شوناسە بچوک و لۆکاڵیەکانی کردبێت بە ژێرەوە.

هۆلۆکۆست و هێرۆشیما

یابانیەکان بە جەختکردنەوە لەسەر ڕەهەندە ئینسانیەکەی، بێئەوەی ئینڤێستمێنتی پێوە بکەن بۆ شوناسی لۆکاڵی لە نێو بازنەی تەسکی سیاسەتدا، توانیان کارەساتی هێرۆشیما و ناکازاکی وەک کارەساتێکی ئینسانی بە درێژایی زەمان بە زیندوویی بهێڵنەوە و بیکەنە یەکێک لە تراژیدیا گەورەکان لە مێژووی کۆمەڵگای بەشەریدا کە سەدای لەگەڵ تێپەڕینی زەمەن تادێت گەورەتر دەبێت. جولەکەکانیش بەهەمان شێوە بە جەختکردنەوە لەسەر ڕەهەندی ئینسانیبونی هۆلۆکۆست، نەوەک بە قەتیسکردنی لە جوغزی بەرتەسکی گروپێکی مرۆییدا، توانییان وەک تراژیدیایەکی جیهانی و کارەساتێک لەسەر شانی ئینسان جێی بۆ بکەنەوە. هەڵبەت یابانیەکان و جولەکەکانیش بەمێژوویەکی درێژ بەرلە تراژیدیاکانیان بە هەموو قورسایی خۆیانەوە ئامادەگیەکی بەردەوامیان لە مێژوودا هەبووە. بۆیە پێوستیان بەوە نەبووە ئینڤستمێنت بە تراژیدیاکانیانەوە بکەن لەنێو کێڵگەی سیاسەتدا و بەخشینی شوناسی بچوک و لۆکاڵی پێیان بۆ ئەوەی بێنە ناو مێژووەوە.
پاساوی هێزەکانی بزوتنەوەی کوردایەتی و تیۆریزەکارانی لە ئاست وێنەی خۆ بەقوربانی پیشاندانی نوێنەرایەتی سیاسیانەی کوردبوون و ئینڤێستمێنتی کارەسات و تراژیدیاکانمان لە نێو کێڵگەی سیاسەتدا و قەتیسکردنیان لە جوغزێکی بەرتەسکدا ئەوەیە گوایا کورد نائامادەگیەکی ڕەهای هەیە لە نێو مێژوودا وە جگە لەو بەکاربردنە سیاسیە هیچ ڕێگاچارەیەکی دیکەی بەدەستەوە نیە هەربۆیە ئەمانە وەک ئامرازێک بەکاردەبات بۆ هاتنە ناو مێژووەوە، بەڵام لە ڕاستیدا بزوتنەوەی کوردایەتی جگە لەوەی کە تراژیدیا گەورەکان (هەڵەبجە و ئەنفال) ی ئێمەیان لەهەر بۆنە و بەریەککەوتنێکدا بە جیهان، وەک کاڵایەک یان بابەتێکی هەرزانی نێو کێڵگەی سیاسەت بەکاربردووە و تەنانەت لەوەش زیاتر وەک ڕێگایەکی ئاسان لە پێناو بەرژەوەندیە زۆر کاتی و بچوکە حزبیەکاندا مامەڵەکردووە و ئەمەش جگە لە بچوککردنەوەی قەبارە و لێدان لە گەورەیی کارەساتەکان و دابەزاندنیان بۆ ئاستێکی هەرە نزم و بەخشینی شوناسی لۆکاڵی پێیان، هاوکات خاڵیکردنەوەی تراژیدیاکان بووە لە ناوەڕۆکی ڕاستەقینەی خۆیان و ڕێگریش بووە لە بەجیهانیبون و ئینسانیبونی ئەو تراژیدیایانە و دەنگدانەوەی یونیڤێرسالیانەیان.

نادیە موراد

تێگەیشتنی هەرە سادە و باو لە نێو ڕوبەری میدیایی ئێمەدا ئەوەیە کە نادیە موراد نوێنەرایەتی کوردبون دەکات. خانمێک کە ناونیشانی باڵیۆزی نیازپاکی لە نەتەوەئەکگرتوەکان پێبەخشراوە و کاندیدکراوە بۆ خەڵاتی نۆبڵی ئاشتی نمایشکردنی وێنەیەکی جیاوازی کوردبوونە لە نێو جیهاندا. هەروەکچۆن تێگەیشتنێکی تر ئەوەیە کە نادیە موراد درێژکراوەی هەمان وێنەی خۆ بەقوربانی پیشاندەری کورد و وازیکردنی هەمان ڕۆڵی پاڕانەوە و دەستپانکردنەوەیە بۆ سۆز و بەزەیی لە کۆمەڵگای بەشەری.
بەبڕوای من هەردوو ئەو بۆچون و تێگەیشتنە، بەهەمان بڕ هەڵە و بە هەمان ئەندازە لاوازن لە تێگەیشتندا. ئێزیدیەکان وەک کەڵتێکی ئاینی لە ناوچەیەکدا کە چواردەوردراوە بە فاشیزمی نەتەوەیی و تێرۆریزمی دینی لە لەحزەیەکدا بێخاوەن و بێپارێزەر جێدەهێلرێن و دەکەونە ناو یەکێک لە گەورەترین تراژیدیاکانی مێژووی هاوچەرخی دنیا کە نوێترینیانە.
نادیە موراد لە نێو قوڵایی تراژیدیاکەوە، لە ناو دڵی دۆزەخەوە دێتەوە و بۆ گێڕانەوەی چیرۆکی ئازار و سوتان و وێرانبونی گروهێکی گەورەی بەشەر بە ناو دڵی دنیادا تێپەڕ دەبێت. نادیە موراد هێندەی بوونێکە وەک چڕبونەوەی تراژیدیای کۆمەڵێکی مرۆیی هێندە بونێک نیە وەک نوێنەرایەتیکردنی کۆمەڵە کەسێک. نادیە موراد هێندەی سیمبۆلایزی ئازار و تراژیدیایە، هێندە ڕەمزی ئیتنێکی دیاریکراوی ئینسان نیە. هەڵەیەکی بونیادی گەورەیە لە تێگەیشتنماندا ئەگەر وابزانین، وێنەی نادیە موراد وەک سیمبولی یەکێک لە تراژیدیا مرۆییە گەورەکانی ناو مێژوو، هەمان وێنەی ڤیکتیمایزکراوی کوردبوونە. نادیە موراد، کوردە یان نا، گرنگ نیە، بەڵکو ئەوەی گرنگە ئەوەیە نادیە وەک سیمبولی گروهێکی گەورەی بەشەر گێڕەرەوەی چیرۆکی ئەو ئازار و تراژیدیا قورسەیە لە نێو جیهاندا. نادیە موراد، سەدای کۆمەڵێکی گەورەی ئینسانە کە تادێت دەبێتە سەدایەکی گەورەتر و گەورەتر بە ناو دنیادا بەردەوام دێت و دەچێت. بەبۆچونی من ئەوە گرنگ نیە خەڵاتی نۆبڵی ئاشتی پێدەدرێت یان نا، ئەوە گرنگ نیە کە کراوەتە باڵیۆزی نیازپاکی جیهان لە نەتەوە یەکگرتوەکان، ئەوەی گرنگە دەنگدانەوەی هاوار و ئازاری ئینسانە لە ناو مێژوودا بە وزەیەکی ناکۆتا و نەبڕاوەوە کە تا ئەبەد درێژ دەبێتەوە. دواتریش ئەبێت ئەوە بزانین ئێستا نادیە موراد و دنیاش، نادیە وەک نوێنەری کوردبوون نابینن، چونکە کورد خاوەن! و پارێزەری! هەیە کە دوو خێڵەکەی بزوتنەوەی کوردایەتین. نادیە موراد، لای خۆی و دنیاش، نوێنەری ئێزیدیەکانە، وەک کەڵتێکی ئاینی بێخاوەن و بێپارێزەر لە ناوچەیەکی پڕ لە فاشیزم و تێرۆر و ستەمکاریدا. نادیە داوا لە دنیا دەکات بۆ پاراستنی یەزیدیەکان “ئەوە گرنگ نیە کە یەزیدین وەک دینێک یان ئیتنیک، بەڵکو لەبەر تایبەتمەند بوونیان و جیاوازبونیان لە دەروروبەر و ناوچەکەی خۆیان و بەمەش کەوتونەتە ناو تراژیدیایەکەوە و هێشتا لە ژێر هەڕەشەی نەمان و لەناوچوندان” نەک کورد. داوا دەکات بۆ دانپیانان بە جینۆساید ناساندی کەتەسترۆفی یەزیدیەکان نەک کورد. لە دنیادا تەنها کوردە کە وەک تورک بە پلەی یەکەم و وەک عەرەبیش تا ڕاددەیەک پشتگیری و پاڵپشتی و هاوسۆزی و هاودەردی بە نادیە نەبەخشیوە.




دیدار، ده‌رباره‌ی پرۆسه‌ی وه‌رگێڕان و گرفته‌كانی له‌ گه‌ڵ وه‌رگێڕ كه‌ریم په‌ڕه‌نگ

كه‌ریم په‌ڕه‌نگ:
وه‌رگێڕان نووسینه‌وه‌ی ده‌قێكی نوێیه‌ به‌ زمانێكی تر

له‌ ئێستاداو له‌ هه‌رێمی كوردستان به‌تایبه‌ت له‌ دونیای ئه‌ده‌بیدا شه‌پۆلێكی گه‌وره‌ی وه‌رگێڕانی به‌رهه‌مه‌ بیانیه‌كان به‌دی ده‌كرێت، كه‌ ئه‌م به‌رهه‌مانه‌ هه‌یانه‌ له‌ زمانی یه‌كه‌مه‌وه‌و هه‌یانه‌ له‌ دووه‌م‌و سێیه‌مه‌وه‌ وه‌رده‌گێردرێن، به‌بێئه‌وه‌ی به‌دونیای ڕه‌خنه‌یداو به‌ بێ هیچ فلته‌رێكی ئه‌كادیمیدا تێپه‌ڕببن، بۆ زیاتر قسه‌كردن ده‌رباره‌ی ئه‌م بابه‌ته‌ به‌ پێویستمان زانی ئه‌م دیداره‌، ده‌رباره‌ی پرۆسه‌ی وه‌رگێڕان و گرفته‌كانی له‌ هه‌رێمی كوردستان، له‌ گه‌ڵ وه‌رگێڕی به‌توانا (كه‌ریم په‌ڕه‌نگ)دا ساز بده‌ین،
سازدانی: شاخه‌وان سدیق

پ/ هه‌میشه‌ ده‌وترێت وه‌رگێڕان نووسینه‌وه‌ی ده‌قێكی نوێیه‌ له‌ لایه‌ن كه‌سی وه‌رگێڕه‌وه‌، ئێوه‌ چۆن له‌مه‌ ده‌ڕوانن؟ پێتان وایه‌ وه‌رگێڕان ده‌توانێت ڕۆحی زیندووی تێكسته‌كان بگوازێته‌وه‌؟

وه‌/ هه‌وڵ ده‌ده‌م وه‌ڵامی پرسیاره‌كه‌ت به‌ پێچه‌به‌ده‌وه‌رانێك بده‌مه‌وه‌ و دواییتر ڕاسته‌وخۆتر بۆ پرسیاره‌كه‌ت بگه‌ڕێمه‌وه‌. له‌ ڕاستیدا ئه‌مه‌ یه‌ك پرسیار نییه‌، به‌ڵكو دوو پرسیاری تا ڕاده‌یه‌ك له‌ یه‌كتر جیاوازن. حه‌ز ده‌كه‌م به‌ پێناسه‌یه‌كی ساده‌ی وه‌رگێڕان ده‌ست پێ بكه‌م: گواستنه‌وه‌ی ده‌قێك له‌ زمانی سه‌رچاوه‌وه‌، واته‌ ئه‌و زمانی لێیه‌وه‌ وه‌رده‌گێڕین، بۆ زمانی مه‌به‌ست، واته‌ ئه‌و زمانه‌ی بۆی وه‌رده‌گێڕین كه‌ من باسی وه‌رگێڕان ده‌كه‌م به‌ ئاستی یه‌كه‌م مه‌به‌ستم وه‌رگێڕانی ده‌قه‌، واته‌ ده‌قی نووسراو له‌ زمانێكه‌وه‌ بۆ زمانێكی تر به‌ نووسین، واته‌ من مه‌به‌ستم وه‌رگێڕانی ده‌قه‌، به‌ پله‌ی یه‌كه‌میش وه‌رگێڕانی ده‌قی ئه‌ده‌بییه‌، چونكه‌ من وه‌رگێڕانی ئه‌ده‌بی له‌ وه‌رگێڕانی پزیشكی و زانستی جودا ده‌كه‌مه‌وه‌، دواییتر ئه‌م مه‌به‌سته‌م باشتر ڕوون ده‌كه‌مه‌وه‌.
وه‌رگێڕ ده‌قێك له‌ كۆدی زمانێكه‌وه‌ كه‌ ده‌بێت باش شاره‌زای بێت بۆ كۆدی زمانێكی تر كه‌ ده‌بێت زۆر باش شاره‌زای بێت وه‌رده‌گێڕێت، له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا وه‌رگێڕ ده‌قێكی ئاماده‌ی له‌ به‌رده‌ستدایه‌ ده‌قێكی نوێ ده‌خوڵقێنێت و ده‌قێكی هه‌تا ئه‌و كاته‌ له‌ئارادانه‌بوو به‌ زمانی مه‌به‌ست به‌رهه‌م ده‌هێنێت، ده‌توانێن به‌ زمانێكی ساده‌ بڵێین، وه‌رگێڕ داهێنه‌ری ده‌قه‌ وه‌رگێڕدراوه‌كه‌یه‌. وه‌كو چۆن داهێنان به‌هره‌ و سه‌لیقه‌ و كارامه‌یی و ده‌ستڕه‌نگینیی و ڕۆشنبیرییه‌، به‌ هه‌مان شێوه‌ ده‌بێت ئه‌م ئه‌دگارانه‌ له‌ كه‌سایه‌تی وه‌رگێڕدا هه‌بن. وه‌رگێڕان ته‌نیا پردی نێوان دوو زمان نییه‌، به‌ڵكو پردی نێوان دوو كه‌لتووریشه‌. ئه‌وه‌ی په‌یوه‌ندی به‌ زانینی زمانه‌وه‌ هه‌بێت ئه‌وه‌ به‌س نییه‌ وه‌رگێڕ دوو زمان باش بزانێت. ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ پێوه‌ری وه‌رگێڕان بێت هه‌ر كه‌سێك دوو زمان بزانێت ده‌توانێت ببێته‌ وه‌رگێڕ. وه‌رگێڕ ده‌بێت شاره‌زای تێكڕای دوو زمانه‌كه‌ بێت، هه‌ر له‌ وشه‌سازیی و ڕسته‌سازیی و ئیدیۆمه‌وه‌ هه‌تا گه‌مه‌كانی تری زمان. ده‌بێ ئامانجی هه‌موو وه‌رگێڕانێك به‌ ڕه‌چاوكردنی هه‌موو هه‌ل و مه‌رجه‌ جیاوازه‌كان گواستنه‌وه‌ی گوته‌ی زمانی سه‌رچاوه‌ بۆ زمانی مه‌به‌ست به‌ بێ له‌ ده‌ستدانی مانا بێت. ئامانجی وه‌رگێڕانی باش هێنانه‌ئاراوه‌ی هاوسه‌نگییه‌كه‌ له‌ نێوان په‌یامی ده‌قی سه‌رچاوه‌ و مانای ده‌قی زمانی مه‌به‌ست، واته‌ فه‌راهه‌مكردنی ئه‌وه‌ی، كه‌ وه‌رگێڕان له‌ كه‌لتووری زمانی مه‌به‌ستدا هه‌مان په‌یام به‌ وه‌رگره‌كانی بگه‌یه‌نێت، وه‌كو ئه‌و په‌یامه‌ی ده‌قی كه‌لتووری سه‌رچاوه‌ نه‌ وه‌رگره‌كانی ده‌گه‌یه‌نێت. بۆ ئه‌وه‌ی وه‌رگێڕ به‌م ئامانجه‌ بگات، ده‌بێ له‌ وه‌رگێڕاندا مه‌رجه‌كانی ناوكۆیی، ڕێزمانی زمانی مه‌به‌ست، شێوه‌ی گوزارشت، شێواز، ئیدیۆم و گه‌مه‌كانی تری نووسین ڕه‌چاو بكات، كه‌ هه‌ندێ جار كاریگه‌ریی سنوورداركه‌ریان بۆ سه‌ر وه‌رگێڕ و وه‌رگێڕانه‌كه‌ هه‌یه‌. ئه‌گه‌ر ئه‌نجامگیریی ئه‌م قسانه‌ی سه‌ره‌وه‌ بكه‌ین له‌ ناوكۆدا ده‌مه‌وێت بڵێم وه‌رگێڕان نووسینه‌وه‌ی ده‌قێكی نوێیه‌ به‌ زمانێكی تر كه‌ كۆده‌كانی له‌ گه‌ڵ زمانی سه‌رچاوه‌ جیاوازه‌. واته‌ ئه‌مه‌ له‌به‌ر گرتنه‌وه‌ و نووسینه‌وه‌ی ده‌قێك نییه‌ به‌ڵكو خوڵقاندنی ده‌قێكه‌ كه‌ ته‌نیا سه‌رچاوه‌كه‌ی ده‌قێكی تره‌ كه‌ به‌ زمانێكی تر نووسراوه‌. وه‌رگێڕ كه‌ ده‌قێك وه‌رده‌گێڕێت به‌ ڕێزمانی زمانی سه‌رچاوه‌ وه‌ری ناگێڕێت، به‌ڵكو به‌ ڕێزمانی زمانی مه‌به‌ست، وه‌رگێڕ گه‌مه‌ له‌ زمانی سه‌رچاوه‌دا ناكات، به‌ڵكو له‌ ده‌قی مه‌به‌ستدا، وه‌رگێڕ ده‌قی سه‌رچاوه‌ داناڕێژێته‌وه‌، به‌ڵكو ده‌قێكی نوێ به‌ زمانێكی تر داده‌هێنێت ڕێك ده‌توانین به‌شی دووه‌می پرسیاره‌كه‌ت یه‌كسان بكه‌ین به‌وه‌ی جیاوازیی له‌ نێوان وه‌رگێڕانی باش و وه‌رگێڕانی خراپدا چییه‌؟
من له‌و بڕوایه‌دام هه‌موو وه‌رگێڕێك كه‌ بڕیار ده‌دات ده‌قێك له‌ زمانێكه‌وه‌ بۆ زمانێكی تر وه‌ربگێڕێت، مه‌به‌ستی ئه‌وه‌یه‌ ڕوحی ده‌قێك له‌ زمانی سه‌رچاوه‌وه‌ بۆ زمانی مه‌به‌ست وه‌ربگێڕێت، به‌ڵام ئیتر ئایا مه‌به‌سته‌كه‌ی ده‌پێكێت و به‌ ئامانج ده‌گات پرسیاره‌كه‌ لێره‌دایه‌. ئه‌و كه‌ره‌ستانه‌ چین له‌ به‌رده‌ستی وه‌رگێڕدان؟ زانینی زمانی سه‌رچاوه‌، زانینی زمانی مه‌به‌ست، زاڵبوونی به‌ سه‌ر هه‌ل و مه‌رجه‌كانی داڕشتن و كۆده‌كاندا. هاوسه‌نگیی له‌ نێوان ده‌قی سه‌رچاوه‌ و ده‌قی مه‌به‌ستدا گرنگترین خاڵن كه‌ وه‌رگێڕ ده‌بێ ڕه‌چاوی بكات، هاوسه‌نگیی به‌ مانای یه‌كسانیی نایه‌ت، یه‌كسانیی له‌ وه‌رگێڕاندا مه‌حاڵه‌، وه‌رگێڕ له‌ باشترین حاڵه‌تدا ته‌نیا ده‌توانێ ده‌قێك بنووسێت هه‌تا بكرێت له‌ ده‌قی سه‌رچاوه‌وه‌ نزیك بێت، ده‌مه‌وێ بڵێم وشه‌ و ڕسته‌ و ده‌سته‌واژه‌وه‌ وه‌رناگێڕدرێت به‌ڵكو ده‌ق وه‌كو سه‌رجه‌م وه‌رده‌گێڕدرێت.

وه‌رگێڕان كاتێك ده‌توانێت ڕۆحی زیندووی ده‌قێك بگوازێته‌وه‌:

١ ده‌ستپاكیی گواستنه‌وه‌ی ده‌قی سه‌رچاوه‌ بۆ ده‌قی مه‌به‌ست، به‌ پێی ئه‌وه‌ی وه‌رگێڕانه‌كه‌ تا چ ئاستێك توانیویه‌تی مانای ده‌قی سه‌رچاوه‌ بگوێزێته‌وه‌، هه‌تا بكرێت به‌ بێ زیادكردن و كه‌مكردنه‌وه‌ی ده‌قه‌كه‌.
٢ ڕوونیی – ئه‌و ئاسته‌ دیاری ده‌كات، كه‌ وه‌رگێڕان بۆ زمانی مه‌به‌ست چه‌ند بۆ سه‌ر وه‌رگری زمانی مه‌به‌ست له‌ ڕێی ده‌قه‌ وه‌رگێڕدراوه‌كه‌وه‌ كاریگه‌ر بووه‌، ئایا ده‌قه‌ وه‌رگێڕدراوه‌كه‌ ده‌توانێت هه‌مان كارگه‌ریی به‌ سه‌ر وه‌رگری ده‌قی مه‌به‌سته‌وه‌ هه‌بێت وه‌كو به‌ سه‌ر وه‌رگری ده‌قی سه‌رچاوه‌وه‌ هه‌یبووه‌، یان ئایا ئه‌گه‌ر ده‌قه‌كه‌ به‌ زمانی مه‌به‌ست بنووسرابایه‌ هه‌مان كاریگه‌ریی به‌ سه‌ر وه‌رگره‌كه‌وه‌ ده‌بوو، ئه‌م ده‌ستكه‌وته‌ش خاڵێكی تره‌ بۆ سه‌لماندنی ئه‌وه‌ی وه‌رگێڕان خوڵقاندنی ده‌قێكی نوێیه‌.
٣ ئایا ده‌قه‌ وه‌رگێڕدراوه‌كه‌ ده‌توانێت جێ به‌ ده‌قه‌ ئه‌سڵییه‌كه‌ له‌ق بكات. ئایا ده‌قی وه‌رگێڕدراو ده‌توانێت قه‌ناعه‌ت به‌و كه‌سانه‌ بكات كه‌ به‌ زمانی تر ده‌قه‌ ئه‌سڵییه‌كه‌ ده‌خوێننه‌وه‌، ده‌قه‌ ئه‌سڵییه‌كه‌یان پێویست نه‌مێنێت و ده‌قه‌ وه‌رگێڕدراوه‌كه‌ی له‌ جێ دابنێن؟ ئه‌گه‌ر دوای به‌راورد خوێنه‌ره‌كه‌ توانی متمانه‌ به‌ ده‌قه‌ وه‌رگێڕدراوه‌كه‌ بكات، ئه‌وا وه‌رگێڕ ده‌توانێت زۆر ئاسووده‌ بێت

پ/ ئێستا له‌ كوردستان پرۆسه‌ی وه‌رگێڕان له‌ زمانی دووه‌م و سێیه‌مه‌وه‌ ده‌كرێت، پێتان وایه‌ ئه‌م جۆره‌ وه‌رگێڕانه‌ وه‌رگێڕانی زیندوبێت، ئایا تا چه‌ند ده‌قه‌كه‌ جوانیی خۆی ده‌پارێزێت له‌م جۆره‌ وه‌رگێڕانانه‌دا.

من له‌و بڕوایه‌دام كه‌ تۆ باسی زمانی دووه‌م و سێیه‌م ده‌كه‌ی زیاتر مه‌به‌ستت زمانی عه‌ره‌بی و فارسی بێت. چونكه‌ باوه‌ڕ ناكه‌م كێشه‌یه‌كی گه‌وره‌ بێت، ئه‌گه‌ر ده‌قێك له‌ زمانی فه‌ره‌نسییه‌وه‌ كرابێته‌ ئینگلیزیی و له‌ زمانی ئینگلیزییه‌وه‌ بكرێته‌ كوردی. ئه‌گه‌رچی خۆم تێبینییه‌كی زۆرم له‌ باره‌ی وه‌رگێڕانه‌وه‌ له‌ زمانی دووه‌م و سێیه‌مه‌وه‌ هه‌یه‌، ئه‌گه‌رچی وه‌رگێڕ ده‌ق له‌ كۆدی زمانێكه‌وه‌ بۆ كۆدی زمانێكی تر وه‌رده‌گێڕێت. ئه‌گه‌رچی وه‌رگێڕ ده‌ق له‌ زمانێكه‌وه‌ بۆ زمانێكی تر وه‌رده‌گێڕێت، به‌ڵام زمان خۆی هه‌ڵگری نه‌ك ته‌نیا ڕێنماییه‌كانی زمانه‌ به‌ڵكو به‌شێكی زمان كه‌لتووریشه‌. گۆران له‌ شێعری “ده‌روێش عه‌بوڵڵا”دا ده‌ڵێ: “وه‌كو عه‌كسی قه‌مه‌ر وایه‌ له‌ ناو حه‌وزێكی لێخندا”، من وه‌رگێڕان له‌ زمانی دووه‌م و سێیه‌مه‌وه‌ به‌و عه‌كسی قه‌مه‌ره‌ ده‌بینم له‌ ناو حه‌وخێكی لێخندا.له‌ لایه‌كی تره‌وه‌، بۆ نه‌ته‌وه‌یه‌كی وه‌كو نه‌ته‌وه‌كه‌ی ئێمه‌ كه‌ كتێبخانه‌یه‌كی هه‌تا بڵێی هه‌ژارمان هه‌یه‌ و وه‌رگێڕمان له‌ زمانه‌ جیاوازه‌كانه‌وه‌ كه‌مه‌ یان بۆ هه‌ندێ زمان وه‌رگێڕمان نییه‌ چارمان چییه‌ ئه‌گه‌ر وه‌رگێڕه‌كان له‌ زمانی دووه‌م و سێیه‌مه‌وه‌ وه‌رگێڕان نه‌كه‌ن؟ چه‌ند وه‌رگێڕمان هه‌یه‌ یۆنانی بزانن و “زۆربا” و ڕٶمانه‌كانی تری كازانزاكیمان بۆ وه‌ربگێڕن؟ چه‌ند وه‌رگێڕمان هه‌یه‌ ڕووسی بزانن و تۆڵستۆی و دۆسته‌یه‌ڤسكی و پوشكین و چێخه‌ف و ئولیتسكایامان بۆ وه‌ربگێڕن، چه‌ند ئیسپانیزانمان هه‌یه‌ لۆركا و ماركیز و زافۆن و مێندۆزامان بۆ وه‌ربگێڕن. له‌ ئێستادا ئه‌م وه‌رگێڕانانه‌ له‌ زمانی دووه‌م و سێیه‌وه‌ بۆ زمانی كوردی تاقه‌ ده‌لاقه‌یه‌كن به‌ سه‌ر به‌شێكی ئه‌دبێ جیهانیدا بڕوانێت. به‌ڵام لێره‌دا پرسیاره‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌: ئایا تینووێتی خوێنه‌ری كورد به‌و وه‌گێڕانانه‌ ده‌شكێن؟ ئه‌گه‌ر ئێمه‌ وه‌رگێڕمان نه‌بێت ژاپۆنی بزانێت، دوو بژارده‌مان له‌ به‌رده‌مدایه‌: یان ده‌بێ ڕۆمانه‌كانی هاروكی موراكامی نه‌خوێنینه‌وه‌، یان به‌ ناچاریی له‌ زمانێكی تره‌وه‌ وه‌ری بگێڕین كه‌ زمانی یه‌كه‌م نییه‌. ئه‌گه‌ر چاوه‌ڕوان بووینایه‌ كه‌سێك له‌ زمانی یه‌كه‌مه‌وه‌ هه‌ندێ به‌رهه‌ممان بۆ وه‌ربگێرێت ڕه‌نگ بوایه‌ ئێمه‌ له‌ ژیانماندا ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ به‌ كوردی نه‌خوێنینه‌وه‌.
به‌ڵام هه‌ندێ شتیش هه‌ن مایه‌ی سه‌رسووڕمان و نیگه‌رانین، وه‌رگێڕیك كه‌ هۆڵه‌ندی ده‌زانێت، وه‌كو ئه‌ده‌بی هۆڵه‌ندی زۆر هه‌ژار بێت، ده‌چێت ڕۆمانێكی سویدی كه‌ بۆ هۆڵه‌ندی وه‌رگێڕداوه‌ بۆ كوردی وه‌رده‌گێڕێت. هه‌رگیز هێنده‌ی ئێستا كوردی باشوور له‌ هه‌نده‌ران و وڵاته‌ جیاوازه‌كان نه‌ژیاون، زمانی جیاواز فێر بوون، به‌ڵام ئه‌مه‌ له‌ بواری وه‌رگێڕاندا ڕه‌نگی نه‌داوه‌ته‌وه‌.ڕٶمانی “دۆستایه‌تییه‌ مه‌ترسیداره‌كان”ی هاروكی موراكامی له‌ زمانی ژاپۆنییه‌وه‌ بۆ ئینگلیزی وه‌رگێڕدرابوو. پاشان له‌ ئینگلزییه‌وه‌ كرا به‌ ئه‌ڵمانی. هه‌ر زوو ڕه‌خنه‌گر و ژاۆنناس و موراكامیناسه‌كان كه‌وتنه‌ هه‌را و وتیان كۆمه‌ڵگای ژاپۆنی كۆمه‌ڵگایه‌كی كۆنزه‌رڤاتیڤه‌ و خه‌ڵكی ژاپۆن به‌و جۆره‌ی ڕۆمانه‌كه‌ بازاڕیی نییه‌، پاشان ڕاسه‌وخۆ له‌ زمانی ژاپۆنییه‌وه‌ بۆ ئه‌ڵمانی وه‌رگێڕدرا، به‌ ڕاستی ڕۆمانه‌كه‌ به‌و زمانه‌ نه‌نووسراوه‌ و ده‌قه‌ ئینگلزییه‌كه‌ زۆر له‌گه‌ڵ كه‌لتووری ئه‌مه‌ریكیدا گونجێنراوه‌. هه‌موو وه‌رگێڕانێك كه‌مێك له‌ جه‌وهه‌ره‌ ئه‌سڵییه‌كه‌ دوور ده‌كه‌وێته‌وه‌، ئه‌گه‌ر ئێمه‌ش له‌ زمانێكی تر و له‌ كه‌لتوورێكی تر وه‌ری بگێڕین دوو هه‌نگاو له‌ زمانه‌ ئه‌سڵییه‌كه‌ دوور ده‌كه‌وینه‌وه‌.

پ/ ئه‌و بنه‌ما سه‌ره‌كیانه‌ چین كه‌ ده‌بێت له‌ كه‌سی وه‌رگێڕدا هه‌بن، ئایا زانینی زمانێك به‌ته‌نها ده‌توانێ وا له‌ مرۆڤ بكات توانای وه‌رگێڕانی تێكسته‌كانی هه‌بێت، وه‌رگێڕان پیشه‌یه‌ یان زانسته‌ یان هونه‌ره‌.

زانینی دوو زمان بنه‌مه‌یه‌كی تۆكمه‌ نییه‌ بۆ وه‌رگێڕان. ئه‌گه‌ر كه‌سێك دوو زمان به‌ باشی بزانێت ڕه‌نگ بێت بتوانێت له‌ دادگایه‌ك، له‌ فه‌رمانگه‌یه‌ك، له‌ وه‌زاره‌تێكدا وه‌رگێڕانی زاره‌كی یان نووسراو بكات. ته‌نیا توانای وشه‌ و ڕێزمانی دوو زمان به‌س نییه‌ بۆ وه‌رگێڕان. بێگومان ئێمه‌ به‌ هه‌مان ئاست به‌ سه‌ر زماندا زاڵ نین. ئه‌گه‌ر زانینی دوو زمان به‌س بوایه‌ بۆ وه‌رگێڕان ده‌بوو زانینی زمانێكیش به‌س بوایه‌ بۆ ئه‌وه‌ی هه‌موو خه‌ڵكه‌كه‌ ببنه‌ نووسه‌ر. لێره‌دا ده‌بێت جیاوازیی له‌ نێوان وه‌رگێڕانی ده‌قی ئه‌ده‌ب له‌ ده‌قی زانستیی، ده‌قی سیاسیی، ده‌قی سیسیۆلۆژی و فه‌لسه‌فی و پزیشكی بكه‌ین، توانای وه‌رگێڕان ته‌نیا توانای زاڵبوون به‌ سه‌ر دوو زماندا نییه‌، به‌ڵكو قووڵبوونه‌وه‌شه‌ له‌و بواره‌دا كه‌ لێیه‌وه‌ وه‌رگێڕان ده‌كات. من له‌و بڕوایه‌دا نیم كه‌سێك چه‌ند سه‌د دیوانه‌ شیعری به‌ دوو زمانه‌كه‌ نه‌خوێندبێته‌وه‌ بتوانێت ده‌قێكی شیعریی به‌ باشی وه‌ربگێڕێت، كه‌سێك چه‌ند سه‌ت ڕۆمانێكی به‌ هه‌ردوو زمانه‌كه‌ خوێندبێته‌وه‌ ناتوانێت ڕۆمان وه‌ربگێڕێت. له‌ حاڵه‌تی وه‌رگێڕانی ده‌قی ئه‌ده‌بیدا نه‌ك ته‌نیا دوو سیسته‌می جیاوازی زمان، دوو كۆدی جیاوازی زمان، به‌ڵكو دوو ئه‌ده‌بی جیاواز، دوو كه‌لتووری جیاوازی دوو نه‌ته‌وه‌ی جیاواز به‌ر یه‌ك ده‌كه‌ون. وه‌رگێڕه‌ باشه‌كان ئه‌و وه‌رگێڕانانه‌ نین كه‌ ته‌نیا دوو زمان به‌ باشیی ده‌زانن، به‌ڵكو كه‌سانێكن به‌رده‌وام ڕۆشنبیریی و مه‌عریفه‌ی خۆیان ده‌خه‌مه‌ڵێنن و قووڵتری ده‌كه‌نه‌وه‌.
ئه‌م به‌شه‌ی دووه‌می پرسیاره‌كه‌تم زۆر به‌ دڵه‌. ئێمه‌ وه‌كو پیشه‌ وه‌رگێڕمان زۆر كه‌مه‌. ئیتر وه‌رگێڕه‌كانمان یان شاعیر و چیرۆكنووس و ڕۆماننووسن و له‌ بوارێك له‌ بواره‌كانی ئه‌ده‌بدا داهێنه‌رن و وه‌گێڕانیش ده‌كه‌ن. ئه‌مه‌ خاڵێكی ئه‌رێنییه‌، ئه‌گه‌ر ئه‌م داهێنه‌ره‌ له‌ كاتی وه‌رگێڕاندا وه‌كو وه‌رگێڕ بیر بكاته‌وه‌ و زمانی شیعر، ڕۆمان، یان هه‌ر بوارێكی تر به‌ سه‌ر وه‌رگێڕانه‌كه‌یدا زاڵ نه‌بێت و بابه‌تییانه‌ وه‌ربگێڕێت. ئه‌گه‌ر وه‌رگێڕ له‌ وه‌رگێڕاندا قووڵ ببێته‌وه‌ پاش ماوه‌یه‌ك زیاتر خه‌ریكی وه‌رگێڕان ده‌بێت و وه‌رگێڕان هێنده‌ سه‌رقاڵی ده‌كات كه‌متر خه‌ریكی نووسینی به‌رهه‌می خۆی بێت، چه‌ندان نموونه‌ی زیندووشم له‌ به‌رده‌مدایه‌. به‌ڵام وه‌رگێڕیش هه‌یه‌ به‌ر ئه‌وه‌ی له‌ هیچ بوارێكی تردا داهێنانی پێ ناكرێت، ڕوو ده‌كاته‌ وه‌رگێڕان بۆ ئه‌وه‌ی له‌ بواره‌كه‌دا بمێنێته‌وه‌.
ڕاسته‌ وه‌رگێڕان له‌ دونیای ئێمه‌دا به‌ شێوه‌یه‌كی گشتیی پاشاگه‌ردانییه‌كی زۆری تێدا به‌دی ده‌كرێت، به‌ڵام زانستی وه‌رگێڕان یه‌كێكه‌ له‌ زانسته‌ زیندووه‌كانی دونیا و له‌ ڕۆژئاوا بایه‌خێكی زۆری پێ ده‌درێت. وه‌رگێڕان وه‌كو هه‌موو پرۆسێسێك ڕه‌هه‌ندی زانستی هه‌یه‌. وه‌رگێڕ ده‌بێت ستراتیژێكی ڕوونی هه‌بێت له‌ هه‌ڵبژاردنی بابه‌تدا بۆ وه‌رگێڕان، ده‌بێ به‌ به‌رنامه‌ڕێژییه‌كی تۆكمه‌وه‌ ده‌ست به‌ وه‌رگێڕان بكات، ته‌ته‌ڵه‌كردنی هه‌ڵبژاردنی ڕسته‌ی گونجاو، وشه‌ی گونجاو، ده‌سته‌واژه‌ی گونجاو، هه‌وڵدان بۆ پاراستنی ناوكۆیی، نووسینی په‌راوێز بۆ تێگه‌یشتنی باشتر له‌ ده‌ق، ئه‌مانه‌ و زۆر هه‌نگاوی تر هه‌موو هه‌نگاوی زانستین.هه‌ر هه‌وڵێك بۆ گه‌یاندنی ده‌قێك به‌ وه‌رگر، هه‌ر له‌ وشه‌ئارایی و ڕسته‌سازیی و به‌كارهێنانی گه‌مه‌ی زمان بۆ جوانكردن و ڕازاندنه‌وه‌ی ده‌ق هونه‌ره‌. وه‌رگێڕان گواستنه‌وه‌ی وشكی وشه‌به‌وشه‌ی ده‌قێك له‌ زمانێكه‌وه‌ بۆ زمانێكی تر نییه‌، ڕه‌نگ بێت وه‌رگێڕان زیاتر هونه‌ر بێت وه‌كو له‌ زانست.

پ/ وه‌رگێڕان ده‌توانێت چ ڕۆڵێك له‌ به‌ره‌وپێشه‌وه‌بردنی كتێبخانه‌ی كوردیدا بگێڕێت؟ بۆ هه‌وڵ نه‌دراوه‌ وه‌رگێڕانی پێچه‌وانه‌ بكه‌ن، واته‌ به‌رهه‌مه‌كوردیه‌كان وه‌ربگێڕنه‌ سه‌ر زمانه‌ بیانییه‌كان، پێتان وانیه‌ له‌ ئێستادا ئه‌وه‌ پێداویستییه‌كی گه‌وره‌یه‌؟

وه‌كو پێشووتر له‌ وه‌ڵامی پرسیارێكتدا ئاماژه‌یه‌كی كورتم كرد. له‌ كتێبخانه‌یه‌كی هه‌ژاری وه‌كو كتێبخانه‌ی ئێمه‌دا وه‌رگێڕان گرنگییه‌كی مه‌زنی هه‌یه‌، به‌ڵام نه‌ك ته‌نیا له‌ بواری ئه‌ده‌بدا، به‌ڵكو له‌ هه‌موو بواره‌كانی تردا، ئێمه‌ له‌ ڕێی ئه‌و كه‌لتوورانه‌وه‌ كه‌ له‌ كه‌لتووره‌كه‌ی ئێمه‌ ده‌وڵه‌مه‌ندترن، به‌ ئه‌زموونترن له‌ ڕێی وه‌رگێڕانه‌وه‌ زۆر شت فێر ده‌بین.
به‌ بێ وه‌گێڕان ئه‌ده‌ب چه‌مكێكی به‌تاڵه‌. ئێمه‌ له‌ ڕێی وه‌گێڕانه‌وه‌ ده‌زانین گه‌لانی تر چٶن بیر ده‌كه‌نه‌وه‌ و هه‌ست به‌ چی ده‌كه‌ن، ئه‌مه‌ش ته‌نیا له‌ ڕێی هونه‌ری زمان و ڕاڤه‌ی وه‌رگێڕوه‌كانه‌وه‌ ده‌زانین. ئه‌ڵمانیا خۆی ئه‌ده‌بێكی ده‌وڵه‌مه‌ندی هه‌یه‌ و به‌ سه‌دان چیرۆكنووس و ڕۆماننووسیان هه‌یه‌، له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا له‌ هه‌ردوو كتێبی گێڕانه‌وه‌ یه‌كێكیان وه‌رگێڕدراوه‌. ئێمه‌ له‌ ڕێی وه‌رگێڕانه‌وه‌ ئه‌زموونی جیهان بۆ بازنه‌ی كولتووری خۆمان ده‌گوازینه‌وه‌.
له‌ چه‌ند شوێنێكی تر ئاماژه‌م بۆی كردووه‌ كه‌ باشترین ڕێگه‌ بۆ وه‌رگێڕان وه‌رگێڕانه‌ بۆ زمانی دایك، واته‌ من وه‌كو كورد كه‌ له‌ زمانی تره‌وه‌ بۆ زمانی كوردی وه‌رده‌گێڕم. ئه‌ڵمانی له‌ زمانی تره‌وه‌ بۆ ئه‌ڵمانی وه‌رده‌گێڕێت، ئیسپانی له‌ زمانی تره‌وه‌ بۆ ئیسپانی وه‌رده‌گێڕێت. ئینگلیزێك له‌ زمانی تره‌وه‌ بۆ ئینگلیزی وه‌رده‌گێڕێت. واته‌ ئه‌ڵمانییه‌ك فێری ئیسپانی نابێت، بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌ده‌بی ئینگلیزی بۆ ئیسپانی وه‌ربگێڕێت، ئیسپانییه‌ك فێری ئینگلیزی نابێت بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌ده‌بی ئیسپانی بۆ ئینگلیزی وه‌ربگێڕێت. هه‌ندێ گه‌مه‌ی زمان هه‌ن، هه‌ندێ نهێنیی نووسین هه‌ن مرۆڤ ته‌نیا ده‌توانێت له‌ زمانی دایكیدا بیكات، واته‌ هه‌رچی چه‌نده‌ زمانێكی بێگانه‌ باشیش فێر ببێت ناتوانێ وه‌كو زمانی دایكی پێی بنووسێت، هه‌موو ڕۆمانه‌كانی (كارلۆس ڕویس زافۆن) پیته‌ر شڤار له‌ ئیسپانییه‌وه‌ بۆ ئه‌ڵمانی وه‌ری گێڕاون، پیته‌ر شڤار ئه‌ڵمانییه‌ نه‌ك ئیسپانی و له‌ زمانێكی بێگانه‌وه‌ بۆ زمانی دایكی وه‌رگێڕان ده‌كات، كیوستن براند سێ ڕۆمانی خاومێ كابرێی له‌ كه‌ته‌لانییه‌وه‌ بۆ زمانی ئه‌ڵمانی وه‌رگێڕاوه‌، كیوستن براند ئه‌ڵمانه‌ نه‌ك كه‌ته‌لانییه‌كی فێری ئه‌ڵمانی بووبێت. وه‌رگێڕی ڕٶمانه‌كانی خالیدا حوسه‌ینی له‌ئینگلیزییه‌وه‌ بۆ ئه‌ڵمانی ده‌رده‌گێڕن ئه‌ڵمانن نه‌ك ئینگلیز. ده‌یان نموونه‌ی تریش. ده‌زانم نموونه‌ی تر هه‌ن، بۆ نموونه‌ ڕۆمانی كۆلۆنێلی مه‌حمود ده‌وله‌تئابادی كه‌ به‌همه‌ن نیرومه‌ند له‌ فارسییه‌وه‌ بۆ ئه‌ڵمانی وه‌ری گێڕاوه‌. به‌ڵام له‌ ڕاستیدا نیرومه‌ند خۆی وه‌رگێڕ نییه‌ و نووسینی ئه‌ده‌بیش نانووسێت، ئه‌و ده‌یان كتێبی نووسیوه‌، به‌ڵام هیچ كتێبێكی ئه‌ده‌بیی نییه‌، به‌ڵكو هه‌موو كتێبه‌كانی سیاسی و فیكرین. به‌ڵام كه‌ ئه‌م ڕۆمانه‌ له‌ ئێران مۆڵه‌تی بڵاوكردنه‌وه‌ی نه‌درابوو، ده‌وله‌تئابادی به‌ ده‌ستنووس بۆ نیرومه‌ندی ناردووه‌ و ئه‌ویش وه‌ری گێڕاوه‌. من دڵنیام ئه‌گه‌ر ببوایه‌ته‌ كتێب نیرومه‌ند وه‌ری نه‌ده‌گێڕا، به‌ڵكو ڕه‌نگ بوو سوزانه‌ داغستانی (چه‌ندان ڕۆمانی عه‌تیق ڕه‌حیمی، سپێده‌ی مه‌ستیی فه‌تانه‌ حاج سه‌ید جه‌وادی بۆ ئه‌ڵمانی وه‌رگێڕاوه‌) وه‌ری بگێڕایه‌. به‌ڵام ئه‌م حاڵه‌ته‌ ناوازه‌یه‌. واته‌ هه‌موو وه‌رگێڕانه‌كان كه‌ ده‌ق وه‌رده‌گێڕن له‌ زمانێكی بێگانه‌وه‌ بۆ زمانی دایكیان ده‌یگوازنه‌وه‌. ئێمه‌ بۆ ده‌ره‌وه‌ وه‌كو داهێنه‌ری كوولتور نه‌ناسراوین. زیاتر له‌ سه‌ت ساڵ وێنه‌ی كورد له‌ لای ئه‌ڵمان و نه‌مساوییه‌كان و سویسرییه‌كان وێنه‌ی “به‌ ناو كوردستانی هۆڤدا”ی كارل مای بوو. چه‌ند ساڵێكه‌ خه‌ریكه‌ ئه‌و وێنه‌یه‌ی كارل مای بۆ كورد كاڵ ده‌بێته‌وه‌، به‌ڵام ئێستا وێنه‌یه‌كی تری كورد له‌ ئه‌وروپا هاتۆته‌ ئاراوه‌، ئه‌ویش وێنه‌ی كورده‌ كه‌ گه‌لێكی ئازایه‌، هه‌ر ئه‌وانن ڕووبه‌ڕووی داعش ده‌بنه‌وه‌، ژنه‌كانیشیان شه‌ڕڤانن، منداڵه‌كانیان له‌ ده‌ریاكاندا ده‌خنكێن. ئه‌مڕۆ هه‌ر ڕۆژنامه‌ و گۆڤارێك بكه‌یته‌وه‌ بابه‌تێكی له‌ باره‌ی كورده‌وه‌ تێدایه‌، به‌ڵام باسی كولتووری كوردی به‌ هیچ جۆرێك ناكرێت. ئه‌مه‌ش گوناهی خۆمانی زۆر تێدایه‌، به‌وه‌ی هه‌موو شتێكی ئێمه‌ به‌ ده‌ستی سیاسی نه‌خوێنده‌واره‌یه‌. من خۆیشم نازانم چٶن وا له‌ ئه‌وانی تر بكه‌ین زیاتر بایه‌خ به‌ كولتوری ئێمه‌ بده‌ن و بمانخوێننه‌وه‌ و ئه‌ده‌به‌كه‌مان وه‌ربگێڕن. گرفتێكی تر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئێمه‌ نموونه‌ی پێشووترمان به‌ هیچ زمانێك نییه‌ ده‌زگاكانی بڵاوكردنه‌وه‌ ئاماده‌ نین سه‌ركێشیی بكه‌ن و كتێبێك چاپ بكه‌ن كه‌ نازانن ده‌خوێنرێته‌وه‌ یان نا. له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا من بۆچوونم وایه‌ وه‌رگێڕ بۆ زمانی دایكی وه‌ربگێڕێت، نه‌ك زمانێكی بێگانه‌ كه‌ فێری بووه‌، دوو ڕۆمان له‌ ئارادا بوون كه‌ حه‌زم ده‌كرد به‌ یارمه‌تی چه‌ند كه‌سێك وه‌ریان بگێڕم، په‌یوه‌ندیم له‌ گه‌ڵ چه‌ند ده‌زگایه‌كی بڵاوكردنه‌وه‌ش كرد، به‌ڵام هیچ كام له‌ ده‌زگاكان ئاماده‌یی و پشتگیریی بۆ بڵاوكردنه‌وه‌یان ده‌رنه‌بڕی. منیش ئاماده‌ نیم چه‌ندان مانگ بۆ وه‌رگێڕان ته‌خان بكه‌م بۆ كارێك كه‌ ڕه‌نگ بێت هیچ وه‌زگایه‌ك بۆمی بڵاو نه‌كاته‌وه‌ حه‌ز ده‌كه‌م لێره‌شدا ئاماژه‌ بۆ خاڵێك بكه‌م، كه‌ له‌ مێژه‌وه‌ له‌ دڵمدا گرێیه‌كی گه‌وره‌یه‌. زۆربه‌ی نووسه‌رانی كورد فیز و لووتبه‌رزییه‌كیان تێدایه‌ كه‌ نازانم له‌ كوێوه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌. من له‌ ڤێنا ده‌ژیم. له‌ ڤێنا ٥ قاوه‌خانه‌ هه‌ن، زۆربه‌ی نووسه‌ره‌ نه‌مساوییه‌كان، وه‌رگێڕه‌كان، ئه‌كته‌ره‌كان هاتوچۆی ئه‌و قاوه‌خانانه‌ ده‌كه‌ن، زۆر وه‌رگێڕ له‌ زمانه‌ جیاوازه‌كانی دونیاوه‌ دێن بۆ ئه‌و قاوه‌خانانه‌ بۆ ئه‌وه‌ی نووسه‌ره‌كان ببینن و باسی خاڵی ناڕوونی نووسینه‌كانیان له‌ گه‌ڵ بكه‌ن. قاوه‌خانه‌یه‌ك هه‌یه‌ ناوی قاوه‌خانه‌ی “موزیۆم”ه‌، ئه‌لفریده‌ یه‌لینه‌ك، كه‌ نه‌ك ته‌نیا له‌ نه‌مسا به‌ڵكو له‌ سۆنگه‌ی خه‌ڵاتی نۆبێله‌وه‌ له‌ هه‌موو دونیا ناسراوه‌، پێش ئه‌وه‌ی زۆر نه‌خۆش بكه‌وێت زۆر ده‌هاته‌ ئه‌و قاوه‌خانه‌یه‌، هه‌رگیز نه‌مبینیوه‌ ده‌ست به‌ ڕووی كه‌سێكه‌وه‌ بنێت و داواكارییه‌كی ڕه‌ت بكاته‌وه‌، خه‌ڵكی گه‌شتیار ده‌هاتن وێنه‌یان له‌ گه‌ڵ ده‌گرت، جاری وا هه‌بوو باسی شتی ڕۆژانه‌یان له‌ گه‌ڵ ده‌كرد. من به‌ هیچ كه‌س له‌ ڕۆماننووسه‌كانم نه‌گوتبوو ده‌مه‌وێت ڕۆمانی بۆ ئه‌ڵمانی وه‌ربگێڕم، به‌ڵام هیچ كامیان ئاماده‌ی كۆمه‌كردنم نه‌بوو، ته‌نانه‌ت یه‌كێكیان ژماره‌ی ته‌له‌فۆنه‌كه‌شی بۆ نه‌ناردم، له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا داوای ژماره‌ی ته‌له‌فۆنه‌كه‌یم كرد. ئه‌مه‌ش ته‌نیا به‌ زیانی خۆیان ده‌كه‌وێته‌وه‌.

پ/ ئه‌و دۆخه‌ی ئێستا وه‌رگێڕانی پیادا تێپه‌ڕده‌بێت له‌ هه‌رێمی كوردستان چۆن ده‌بینن، پێتان وایه‌ زۆر و بۆریی له‌ وه‌رگێڕانداهه‌یه‌، كێ به‌رپرسیاره‌ له‌و دۆخه‌ و چی بۆ باشتربونی بكرێت؟

به‌ ڕاستی من ناتوانم له‌م دووره‌وه‌ داوه‌ریی زۆری و بۆریی له‌ وه‌رگێڕاندا بكه‌م. من زۆر كه‌م كتێبم به‌ ده‌ست ده‌گات، نه‌ك ته‌نیا له‌ به‌ر دووریی، به‌ڵكو كه‌میی كاتیش هۆكارێكی تره‌، به‌ڵام مانای ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ ئاگام له‌ كتێبی كوردستان نییه‌ و زۆر جار هاوڕێكانم ئه‌زیه‌ت ده‌كێشن و كتێبم بۆ ده‌نێرن. من به‌ گه‌وره‌یی فێری ئه‌ڵمانی بوومه‌ و ئێستاش به‌ زمانی خۆمی نازانم، هه‌نددێ جار كتێبێك به‌ ئه‌ڵمانی ده‌خوێنمه‌وه‌ و لێی تێ ده‌گه‌م و چێژی لێ ده‌به‌م، به‌ڵام هه‌مان كتێب به‌ كوردی ده‌خوێنمه‌وه‌، كه‌ زمانی دایكمه‌ هیچم له‌ لا به‌جێ ناهێڵێت و جاری وا هه‌یه‌ له‌ زۆر بڕگه‌ و ڕسته‌ و ده‌ربڕین ناگه‌م. ده‌بێ خه‌وشێك له‌ وه‌رگێڕانه‌كه‌دا یان له‌ داڕشتنه‌كه‌دا هه‌بێت. لێره‌دا من مه‌به‌ستم هه‌ڵه‌ی وه‌رگێڕان نییه‌، هه‌موو وه‌رگێڕانێك هه‌ڵه‌ی تێ ده‌كه‌وێت و هه‌ڵه‌ی بێ خه‌وش بوونی نییه‌ نه‌بوونی ڕه‌خنه‌ له‌ ئه‌ده‌بی ئێمه‌دا به‌ گشتیی و نه‌بوونی ڕه‌خنه‌ی وه‌رگێڕان به‌ تایبه‌تی كێشه‌یه‌كی گه‌وره‌یه‌. كه‌س به‌ من ناڵێت كتێبخانه‌ی كوردیی چ كه‌لێنێكی تێدایه‌ و چی وه‌ربگێڕم، كه‌ كتێبێك وه‌رده‌گێڕم و بڵاو ده‌بێته‌وه‌، كه‌س به‌ من ناڵێت نه‌نگیی وه‌رگێڕانه‌كه‌ له‌ كوێدایه‌ و له‌ كوێدا ده‌بوو باشتر بیت. ئه‌مه‌ پاشاگه‌ردانییه‌. به‌ پله‌ی یه‌كه‌م ده‌زگاكان له‌مه‌ به‌رپرسن به‌ڵام ئه‌مه‌ ته‌نیا كێشه‌ی بواری وه‌رگێڕان نییه‌، به‌ڵكو ئه‌م كێشه‌یه‌ له‌ هه‌موو بواره‌كانی تردا له‌ ئارادایه‌. ئێستا بۆ ده‌زگا گرنگه‌ چه‌ند كتێب چاپ ده‌كات یان به‌ شانازییه‌وه‌ باسی ئه‌وه‌ بكه‌ن چه‌ند كتێبیان ڕه‌فز كردووه‌، نه‌ك چۆنێتی كتێبه‌كان.
ئێمه‌ ده‌بێت له‌ خۆمان بپرسین: ئایا ئه‌و ڕۆمانه‌ی گوینته‌ر گراس كه‌ بۆ كوردی وه‌رگێڕدراوه‌، ئه‌و ڕۆمانه‌ی میلان كوندێرا كه‌ بۆ كوردی وه‌رگێڕدراوه‌، ئه‌و ڕٶمانه‌ی كافكا كه‌ بۆ كوردی وه‌رگێڕدراوه‌، ئه‌و ڕۆمانه‌یه‌ كه‌ گراس، كوندێرا یان كافكا به‌ زمانه‌ ئه‌سڵییه‌كه‌ نووسیویه‌تی؟ كێ ده‌توانێت پێمان بڵێت به‌ڵێ یان نه‌‌و. ئایا ئه‌و وه‌رگێڕانانه‌ كه‌م تا زۆر په‌یوه‌ندییان به‌ نووسه‌ره‌كه‌وه‌ هه‌یه‌؟ یان ده‌قێك ده‌خوێنینه‌وه‌ كه‌ زاده‌ی ئه‌قڵی وه‌رگێڕێكی عه‌ره‌ب یان فارسه‌ و به‌ ئاره‌زووی خۆی تێی كه‌وتووه‌ و لێی هه‌ڵپاچیوه‌ یان لێی زیاد كردووه‌. من خۆم پێنج ده‌قی بۆ كوردی وه‌رگێڕدراوی “ده‌نگی پێی ئاو”ی سوهراب سپهریم له‌ گه‌ڵ فارسی و ئه‌ڵمانییه‌كه‌دا به‌راورد كردووه‌، من فارسی نازانم، به‌ڵام وه‌رگێڕانه‌ كوردییه‌كان هێنده‌ له‌ یه‌كتر جیاوازن، هه‌ندێ وشه‌ هێنده‌ به‌ مانای جیاواز لێكدراونه‌ته‌وه‌ وه‌كو پێنج شیعر به‌ مانی جیاواز نووسرابن. ڕۆمانی دووه‌می خالید حوسێنی دوو جار له‌ ئینگلیزییه‌وه‌ وه‌رگێڕدراوه‌، جارێكیان به‌ ناوی “هه‌زار خۆری دره‌وشاوه‌” كه‌ ئازاد به‌رزنجی وه‌ری گێڕاوه‌ و جارێكیان ژووان جه‌لال به‌ ناوی “هه‌زار خۆری پرشنگدار”ه‌وه‌، له‌ هه‌ندێ شوێندا زۆر جیاوازن، كه‌س پێمان ناڵێت بۆچی. هه‌ندێ وه‌رگێڕان هه‌یه‌ له‌ زمانی دووه‌مه‌وه‌ كراوه‌ و له‌ زمانی یه‌كه‌مه‌یشه‌وه‌ كراوه‌، له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ئه‌وه‌ی له‌ زمانی دووه‌مه‌وه‌ كراوه‌ بۆ خوێندنه‌وه‌ خۆشره‌، كه‌س پێمان ناڵێت بۆچی. من له‌و بڕوایه‌دام كه‌ ئێستا خوێنه‌رێكی زۆری وریامان هه‌یه‌ و پێویست به‌وه‌ ناكات زمانی سه‌رچاوه‌ بزانێت بۆ ئه‌وه‌ی جیاوازیی له‌ نێوان وه‌رگێڕانی باش و خراپدا بكات.

—————————————-

كه‌ریم په‌ڕه‌نگ
له‌ ١١ دێسه‌مبه‌ری ١٩٦٠ له‌ كه‌ركوك له‌دایكبووه‌
قوتابخانه‌ی سه‌ره‌تایی و ناوه‌ندیی و ئامادیی پێشه‌سازیی هه‌ر له‌و شاره‌ ته‌واو كردووه‌
له‌ تافی لاویدا ده‌ستی به‌ نووسینی شیعر كردووه‌
له‌ ساڵی ١٩٨٠ه‌وه‌ له‌ نه‌مسا ئه‌ژی
نووسه‌ر و وه‌رگێڕه‌
چه‌ند ڕۆمانێكی وه‌رگێڕاوی كه‌ریم په‌ڕه‌نگ
١ پاتریك سویسكیند، عه‌تر، سه‌رده‌م، سلێمانی، ٢٠٠٩
٢ فریدریخ دویرنمات، دادوه‌ر و جه‌لاده‌كه‌ی، یانه‌ی قه‌ڵه‌م، سلێمانی، ٢٠١٢
٣ ئێریش ماریا ڕیمارك، شه‌وی لێشبۆنه‌، ئه‌ندێشه‌، سلێمانی، ٢٠١٣
٤ ئێریش ماریا ڕیمارك، باره‌ی ڕۆژئاوا ئارامه‌، غه‌زه‌لنوس، ٢٠١٥
٥ گوینته‌ر گراس، ته‌پڵی ته‌نه‌كه‌ (هێشتا چاپ نه‌بووه‌
خاوه‌نی دیوانێكی شیعر، ١٨ كتێبی وه‌رگێڕدرا(شانۆنامه‌، ڕۆمان، لێكۆڵینه‌وه‌)یه‌، ئێستا خه‌ریكی پاكنووسكردنی كۆمه‌ڵه‌ چیرۆكێك و ڕۆمانێكی خۆیه‌تی، كه‌ ڕه‌نگ بێت هه‌ر ئه‌مساڵ چاپ ببن.




کوردستان و دەسەڵاتی هابزی … شاهۆ حوسێنی

پێشەکی:

تامس هابز یەکی لەگەورە فەیلەسووفانی سیاسی بەریتانی بوو، که بە هۆی نووسینی کتێبی لێویاتان ناسراوە، هابز یەکێ لە بنیادنەرانی تێئۆری بریاری کۆمەڵایەتی لە فەلسەفەی سیاسی‌دا بوو. هابز لە سەر ئەو باوەرە بوو که دەسەڵات لەسەرووی کۆمەڵگاوەیە، واتە کۆمەڵگا بۆ وەی‌کە بتوانێ دۆخی سرووشتی بەجێ بێڵی کە دۆخێکی ئاڵوز و پر لە شەروو شورە، پێویستی بە حاکمێکی بەهێز و دەست رویشتوو هەیە، لەراستی‌دا حکوومەتی هابزی حەول‌دەدا کە بە بەهێزکردنی هێزی چەکداری و نیزامی لەبەرامبەر کۆمەلگادا هەرجۆرە نارەزایەتێکی کۆمەڵایەتی و لە دەرەوەی حکوومەت سەرکووت بکات، ئەوەی راستی بێ حکوومەت لە باشوور دەسەڵاتێکی هابزێ، بەجۆرێ کە حکوومەت لەسەرووی کۆمەڵگا خەریکی دەسەڵات‌دارێ و خۆی لەبەرامبەر کۆمەڵگا بەبەرپرس نازانێ، ئەوەی نیشان دەری ئەو راستییە کە حکوومەت لەباشوور بەهێزە و خاوەنی هێزێکی هێژمۆنە بۆ دامرکاندنی تووند و تیژانەی هەرجۆرە نارزایەتێک.

دەسەڵاتی سەرەرۆ بەرهەمی غیابی کۆمەڵگای مەدەنی:

بەردەوامی و دووپات بوونەوەی دەسەڵاتی پاوانخواز و دیکتاتۆر لە عێراق و بەردەوامی خەبات و بەربەرەکانی کورد بۆ دەستەبەر کردنی مافەکانی، بە هۆی هێژمۆنی عەقڵییەتی شۆرشگێرانەی چەپی، بوو بە هۆی پێکهاتنی خەباتێکی چەکداری بەردەوام و غاقڵ بوون لە پێک‌هێنان و پەرەی خەباتێکی مەدەنی بۆ پێش‌گرتن لە بەدەی هاتنی دەسەڵاتی سەرەرۆ و پاوانخواز لە ئەگەری هەرجۆرە ئاڵوگۆرێک لە سیستمی سیاسی عێراق‌دا، لە ئاکامدا رووخانی سەددام نەبوو بە هۆی پێک‌هاتنی دەسەڵاتێکی دیمکرات لە باشوور بە هۆی هێژمۆنی حیزب و دابەش کردنی دەسەڵات بە شێوەی رێک‌کەوتنی حیزبی و گواستنەوەی زۆرە ملی ئەو مێتۆدە بۆناو کۆمەڵگا.
توێژەران بە گشتی باس لە سێ شیوە دەوڵەت دەکەن:
یەکەم: دەوڵەتی گۆشەگر، ئەو جۆرە دەوڵەتە بە تەواوی جیا و دوور لە چوارچێوەی چالاکێکانی خۆی و لە پەراوێزی کۆمەڵایەتی‌دا چالاکی سیاسی و کردەوەیی خۆی دەنوێنێ، ئەو دەوڵەتە کەمترین رێک‌کەوتن و هاوکاری لەگەڵ کۆمەڵگا هەیە و بەپێی بەرژەوەندی سیاسی خۆی کردەوە لە خۆی نیشان دەدا
دووهەم: دەوڵەت گەلیکن کە لەژێر کۆنترۆل و پاوانی چینێکی تایبەت‌دان و لە بەرژەوەندی و لەلایەن ئەو چینەوە وەک کەرەسە بەکار دەبرێرن
سێهەم: کە باشترین جۆری دەوڵەتە، دەوڵەتێکە هەڵقوڵای راستەقینەی کۆمەڵگا و کەرەسەیەکە لە خزمەت بەرژەوەندی گشتی کۆمەلگاکەی و بەرپرس لە بەرامبەر کۆمەڵگاکەی‌دا. ئەو جۆرە دەوڵەتە دەسەڵاتێکی بان چینایەتێ و لە پێوەندی و هاوکاری لەگەڵ لایەن و هەموو چین و توێژەکانی کۆمەڵگا دا ژیانی سیاسی خۆی تێپەر دەکات.
دەسەڵاتی هابزی زۆرتر لە شیوەی یەکەمی دەوڵەت نزیکە و بە گشتی رۆژهەڵاتی ناوین و باشور بە تایبەتی ئەو جۆرە دەسەڵاتی بەسەردا حاکمە. لەکۆمەڵگای رۆژهەڵاتی ناوین و باشور بە تایبەتی بە هۆی ئەوەکە بازاریکی سەربەخۆ، چین و توێژیکی مام‌ناوەندی سەربەخۆ و سەنعەتێکی پەرەئەستاندوو بوونی نیە تا بتوانێ سیستمی خەرج و داهاتی دەوڵەت دابین بکات، واتە دەوڵەت سەربەخۆ لەکۆمەڵگایە بۆ دابین کردنی داهات و خەرجی، بۆیە لە بەرامبەر کۆمەڵگا هەست بە سەربەخۆیی دەکات و خۆی مەجبوور بە ولام دانەوە لە بەرامبەر ویست و خواستەکانی کۆمەڵگادا نازانێ.
ئەو جۆرە دەوڵەتە لە جیات بەرهەم هێنانی سەرمایە، بە شیوەیەکی رانتی بەرهەم هێنی سەروەتە لەرێی بەخشینی ئاتۆی تایبەت بە کەس و لایەنەکانی سەر بە حیزب، بۆیە دەسەڵات دوورە پەرێز دەبێ لە کۆمەڵگاو لە درێژەدا قەڵشی نێوان دەسەڵات و کۆمەڵگا ئەوەندە تەشەنە دەکات و پەرە دەستێنێ کە کۆمەڵگا حەول دەدا بۆ گۆرینی دەسەڵاتی سیاسی بە کەڵک وەرگرتن لە تووند و تیژی، لە بەرامبەریش‌دا دەسەڵات بە کەڵک وەرگرتن لە ستراتژی پاراستنی بەردەوامی دەسەڵات لە جیات ستراتژی خزمەتگوازری و ئاسوودەیی، دەبێتە لایەنێکی دژ بە کۆمەڵگا و رۆژ لەگەڵ رۆژ هەم شەرعییەت و هەم پەسەندکراوەیی خۆی لەدەست دەدا. لەوەها دۆخێک‌دا هەم دەسەڵات و هەم کۆمەڵگا دەخزێنە کەشێکی کێشە و قەیران لەگەڵ لایەنی بەرامبەر و حەول دەدەن لایەنی بەرامبەر لە مەیدان بەدەر کەن.
توێژەران و پسپۆران لەسەر ئەو باوەرەن کە لەگەڵ سەرهەڵدانی کۆمەلگای مەدەنی و پەرەی ناوەندەکانی مەدەنی دەسەڵات لەناو کۆمەلگا ئیتر دیکتاتۆرەکان بە شیوەی رابردوو مەجالی سەرهەڵدان و بەردەوامی دەسەڵاتیان نامێنی




گرنگە ئەزمونی 17ی شوباتی 2011باش لەبەرچاو بگیرێت! … تاهیر حاجی حەسەن

وادیارە کۆمیتەیەک بەناوی بەرگری لەمافەکانی خەڵکی پێکهێنراوە تائەوەی لە 27 /09/2016 خۆپیشاندانی سەرتاسەری ڕابگەیەنێت لە پارێزگاکانی سەربەهەرێمی کوردستاندا. ئاستی ژیان و گوزەرانی چین وتوێژە کرێ وەرگرەکان لەهەرێمدا ڕۆژ بەڕۆژ بەرەو سەختی زیاتر دەڕوات،کەچیتر مایەی تەحەمول کردن نیە بۆیان. حکومەتی هەرێم و دەسەڵاتدارانی باڵادەستی حزبی،هۆکاری ئیفلیج کردنی ژیانی چینوتوێژە زەحمەتکێش و بەرهەمهێنەرەکانن و خودی قەیرانێکی ئابوری کەبەرهەمهێنراوە تەنها بەرهەمی ئەم قۆناخەی ئێستا نیە.بیستوپێنج ساڵی حوکم ڕانی بەرەی درەبەگ بۆرژوازی کورد،بۆخۆی هیچکات ساڵێکی بێ قەیرانی تێپەڕ نەکردوەو هەمیشە ململانێ حزبیەکان و شەڕکڕدنیان لەسەر خۆسەپاندنیان،بوەتەمایەی خراپترکردنی ژیانوگوزەرانی چینوتوێژە هەژارکراوەکان.لەم نێوەیشدا،بەردەوام ئاستی ناڕەزایەتیە پچڕپچڕەکانیش بونی هەبوەو جارناجارە چوەتە قۆناخی ڕژانە سەرشەقامەکانیش.
دروست بونی بزوتنەوەی گۆڕان لە 2009 دا وادەهاتە پێش چاو کەئەو بزوتنەوەیە لەخزمەتی بەرژەوەندیەکانی چینوتوێژە زەحمەتکێشەکانی هەرێمدا بێت،بەڵام دواجار ڕوون بویەوە کەئەویش نوێنەرایەتی لەچینی ناوەند دەکات و هەروەک بزوتنەوە ئیسلامیەکان هەڵگری ئەو چەمک و ئایدۆلۆژیایەن،کەدەیانەوێت ناڕەزایەتیە جەماوەریەکان لەنێو بەرژەوەندیە چینایەتیەکانی خۆیاندا بەکار بهێنن و دواجار ناڕەزایەتیە جەماوەریەکانیش بەرەو خامۆشی ببەن و خەبات بگوازنەوە بۆنێو هۆڵی پەرلەمان. دواجار بینیمان ئەوان بەئامانجەکانی خۆیان گەیشتن و جەماوەری کرێ وەرگریش ڕۆژ بەڕۆژ ژیانیان بەرەو خراپتر بوون ڕۆیشت.
ناڕەزایەتیەکانی خەڵکی هەرێم لە 2011 دا،گەرچی لەسەرەتاوە بەشێوەیەکی باش هاتە مەیدان،بەڵام دواجار چونکە ئەو ناڕەزایەتیە جەماوەریانە لەڕوی ڕێکخراو بونی چینایەتی و نەبونی ڕابەرایەتیەکی بەتوانا،بەلاڕێدا براو لەلایەن بزوتنەوەی گۆڕان و ئیسلامیەکانەوە بەرەو تێک شکاندن براو،مەبەست و ئامانجەکانی خۆپیشاندەران ئاراستەکەی گۆڕا بۆ پەلاماردانی بارەگای پارتی و دواجار قۆناخ خوێن ڕشتنی تێ کەوت. یەک دوو ساڵ پێش ئێستایش دیسان ناڕەزایەتیەکان دیسان بەلاڕێدا براو دیسان خوێن ڕشتنی تێکەوت. دیارە حزبە دەرەبەگ و خێڵەکی و بۆرژواکان،هەمیشە چەکی دەستیان بۆ ڕوبەڕوبونەوەی ناڕەزایەتیە جەماوەریەکان پەلامارەو لەڕێی هێزەوە دەتوانن وەڵام بەداخوازیە ڕەواکانی چینوتوێژە زەحمەتکێشەکان بدەنەوە.
ئێستا کێشەی سەرەکی بزوتنەوەی گۆڕان تەنها کارا کردنەوەی پەرلەمانە.پەرلەمانیش سوێندی لێخوراوەو گەر هەمو خەڵکی کوردستان لەسەری بەکوشت بدرێن،لەلایەن پارتیەوە ڕێگا نادرێت نەکارا بکرێتەوە،وەنەسەرۆکی پەرلەمانیش بچێتەوە سەر کورسیەکەی. بۆخەڵکی زەحمەتکێشی هەرێم و کۆی چین و توێژە کرێ وەرگرەکانی،کارا کردنەوەی پەرڵەمان ئەسڵ نیە،چونکە پەرلەمان لەهەرێم و وڵاتانی چوار دەوریشدا تەنها دەورێکی کارتۆنی دەبنێت و هیچ بەرژەوەندیەکی تێدا نیە بۆ پێشوەچونی بەرژەوەندیە پێویستیەکانی ئەو چینوتوێژانەی کە هەژار کراون. پەرلەمان و پەرلەمانتاران تەنها وەک نوێنەری چینی دەسەڵاتدار بونیان هەیەو مێژووش شاهیدی ئەو ووتەیە. لەو شوێنەیشدا پەرلەمان توانای کاری بەپێزی هەبێت،هەڵبەت دەبێت لەوێشدا چینی کرێکاری هۆشیار و ئامادە لەمەیداندا بونی هەبێت.
گرنگە ئەو خۆپیشاندانەی قەرارە سەرتاسەری بێت و ئەنجام بدرێت گشت چین و توێژە زەحمەتکێشەکانی کۆمەڵگە پشتگیری لێ بکەن،چونکە بەکۆی هاتنە مەیدانی ئەو چینوتوێژانە دەتوانرێت ئەڵقەی ڕێکخراوبونەکە بەهێزبکرێت کەپچڕانی ئاسان نەبێت. ئەگەر ژیان و گوزەرانی چینوتوێژە کرێ وەرگرەکان باش بکرێت و موچەی تەواویان لەکاتی خۆیاندا وەرگرن،ئەوکات دوکاندارەکان و خاوەن پاس و خاوەن تەکسیەکان و دەستگێڕەکانیش تا دەگات بەجوتیارەکانیش سوود مەند دەبن و ڕزگاریان دەبێت لەکزی بازاڕیان و مەسەلەی قەرز و ئێحراج بونە مەعنەویەکانیشیان. هاتنە مەیدانەکان بۆ مامۆستایان گرنگە،هێندەیش بۆ باوک و دایکی مناڵانی خوێندکاریش گرنگە،چونکە گەر مامۆستایان خاوەنی موچەی خۆیان بن ئەوکات دەتوانن ئاستی خوێندن و پەروەرووەیش بەباشی بچێتە پێشەوە. ئەمە بۆ دکتۆرەکانیش و بۆ کرێکارانی گشت کەرتەکانیش هەروایە. بیهێننە پێش چاوتان گەر دوو ڕۆژ کرێکارانی شارەوانی حاویەکان پاک نەکەنەوە،گەڕەک و کۆڵان و شارەکان دەبنە چ زبڵ خانەیەک،کەواتە ئەرکی هەرمرۆڤێکی جوامێرە پشتگیری لەدانی هەقدەستەکانیان بکات و لەخۆپیشاندانەکاندا خەڵکی گەڕەک و گوند و شارەکان بچنە پشتی داواکاریە ڕەواکانی ئەو کرێکارانەوە.
جەنگی دژ بەداعش، تەنها ماڵ وێرانیەکەی بۆسەر ئەو چینوتوێژە زەحمەتکێشانەیە و بۆ دەوڵەتانی ناوچەکەو دەسەڵاتدارانێک کەئێستا جڵەوی حاکمیەتیان بەدەستەوەیە،وەک دیاریەکی خودای وایە،چونکە لەنێو گێژاودا بواری زۆر بۆ دزینی زیاتری قوتی خەڵکی هەیە. ئەگەر داعش خێرێکی بۆ دەسەڵاتدارانی بۆرژوازی نەبوایە ئەوا ئێستا دەمێک بوو لەناویان بردبوو.
بۆیە گرنگە لەکاتی خۆپیشاندانەکاندا هێزەکانی پۆلیس و ئاسایش و پێشمەرگە نەچنە ژێر ڕکێفی خواستی حزبەکان و خەڵکی نەدەنە بەر ڕێژنەی فیشەکەکانیان،ئەو خەڵکانەی دەڕژێنە سەرشەقامەکان هەر لەهەمان ئەو چینەی ئێوەن ئەی چەکدارانی چەک بەدەست.
خاڵی گرنگ و ئەزمون بەخش لێرەدا ئەوەیە کەڕێگا نەدرێت ئەو حزبانەی وەک ئیسلامیەکان و بزوتنەوەی گۆڕان دزە بکەنە نێو خۆپیشاندانەکانەوەو وەک 17/شوباتی لێ بکەن. سەرکەوتنی ئەم جارەی خۆپیشاندان دەکرێت بەجیاکردنەوەی ڕیزەکانی خۆیان بێت و دوور لەبەرژەوەندیەکانی ئەو حزبانە بێت و بەشێوازێکی مەدەنیانە دەتوانن چۆک بەدەسەڵات و حکومەت دابدەن.

تاهیر حاجی حەسەن
19/09/2016




پەنجەرە…(خۆشبەختی) … چالاک ئـاغجەلەری

تۆ دەروازەی ھەناسەیەکی
پاکی
دڵنەوایی دیوارێکی قوڕ بە بەرد
بووی
پاراوگەی حەسرەتی دیداری
جووت دڵداری،
لە قەڵای خوا پێداوا
گەورەی بەئـەندازەی خەونی
ھەژارێ
لە ماڵێکی ڕووتیشدا
بچوک خۆت دەرئـەخەی
حەبیبێ،
تۆرانی تۆ .. لە ڕوحی ژیاندۆستیدا
درۆیەکە و ئـاشت بەرەوە،
کۆشکی گەورە و دڵی بچوک
بە نەفرەت کە
بگەڕێوە عاشقانت بەدوا وێسگەت
سەرمەست کە
ئـا ئـەوەتا لە ناوەندی چواردیواری
بە بەرد بوودا
زارۆکێکی لە ئـامێزە..
بە بێئـاگا
سەرقاڵی خواردنەوەی شیرێکی
منەتباری بە قەرزە،
ھەموو پێکڕا ئـومێدبڕاوی کرانەوەی
دەرگاکانین
تروسکەیەک بەدی دەکەین ، تا کۆتایی
چاوەڕوانین
بگەڕێوە خونچەی بوونمان
بپوشکێنە
ھەتا مەنزەڵ دیلانەی ژیان
بچەرخێنە.

چالاک ئـاغجەلەری
١٩/٩/٢٠١٦ تۆرنتۆ




سێکس و ژن …. کوردستان عومەر

لە کۆمەڵگا نەریتییەکان، بەتایبەتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پەیڤین لەبارەی هەندێ چەمك شتێکی بڤەیە. لەناو هەموو کۆمەلگایەك تاك بەو ڕۆڵەی دەیگێڕێت مانا پەیدا دەکات. ئەم مانا پەیداکردنە دەبێتە ناسنامەی ئەو کەسە. لێرەدا ئەو تاکە تا چەند لە پراکتیککردنی ڕۆڵەکەی ئازادە، واتە بەستراوەتەوە بە سەربەستی بڕیار لە ژیانی کۆمەڵایەتییدا. ژنیش وەکو تاکێك بە درێژایی مێژوو هەوڵی خۆ سەلماندنی داوە، بەڵام لە کۆمەڵگا نەریتییەکاندا ئەم ڕۆڵەی ژنان لە چەند شتێکدا کورت دەکرێتەوە. واتە ئەوە کۆمەڵگا و بیروباوەڕەکانە ئەم ڕۆڵە سنووردار دەکەن. بە تێڕامانمان لە دیاردەی ژنکوشتن، خەتەنەکردن، سنووردارکردنی ئازادییە تاکەکەسییەکان هەموو گەواهی ئەوەن کۆمەڵگای ئێمە و پیاوان هێشتا لەو بیرکردنەوە دواکەوتووانە دەرنەچوونە. هێشتا دابونەریت، ئاییین هەژموونی بەسەر عەقڵی تاکەکاندا ماوە. هێشتا باوەڕ و نەریتە خولقاوەکان لە کلتووری توندوتیژی و زەبر و زەنگ تێنەپەڕیوە. ژنان لە کۆمەڵگەی ئێمەدا وەکو بوونێکی پەراوێز تەماشا دەکرێن. ئەو باوەڕ هێشتا ماوە، کە ژن ناتوانێ هەموو کارێک بکات، نەڵکو ڕۆڵەکەی تەنیا لە چواردیواری ماڵدا قەتیس کراوە.
سێکس وەکو بەشێک لە ژیانی هەموو تاکێك، ڕۆڵی گەورەی لە ژیانی کۆمەڵایەتی و دەروونیدا هەیە. دەروونناسێکی وەکو (فرۆید) ڕۆڵی سێکس لە ژیانی مرۆڤدا بەشێوەیەك وێنا دەکات، کە جەنگی یەکەمی جیهانی لە ئەنجامی چەپاندنی سێکسەوە بووە. هەمیشە لە کۆمەلگا نەریتییەکاندا سێکس وەکو غەریزە تەماشا کراوە. زۆربەی پیاوی کوردیش بۆیە سێکس دەکات تاکو غەریزەی سێکسی خۆی دامرکێنێتەوە. بەڵام لە کۆمەڵگا مۆدێڕنەکاندا سێکس وەکو بەشێک لە مرۆڤ تەماشا دەکرێت، چونکە ئەوە تەنیا ئاژەڵە سێکس وەکو غەریزە ئەنجام دەدات. تەنانەت تێڕوانینی پیاوی کورد بەرانبەر چەمکی سێکس، تێروانینێکی چەندێتییە، کامە پیاو شەوانە، یان هەفتانە سێکس زۆر یەنجام بدات ئەوە نیشانەی بەهێزی و پیاوەتییەتی. لێرەوە دەگەینە ئەو بۆچوونەی پیاوی کورد تەنیا وەکو ئامێرێکی سێکس، یان بووکەڵەی سێکس لە ژن دەڕوانیت. بەبێ ئەوەی باری دەروونی و کەسیی و تاکێتی ژنی لەبەر چاو بێت. بەبێ ئەوەی بزانێ سێکس بریتییە لە چۆنییەتی، نەك ژن ئامێری دامرکاندنەوەی غەریزە و هەوەسی پیاو بێت. تەنانەت پیاوی کورد هەمیشە ئەو قسەیەی لەسەر زارە، کە سێکسی کردووە، واتە تەنیا ڕۆڵی خۆی دەبینێ، بەبێ ئەوەی هەست و کەسێتی و مافی ژنەکەی لەبەرچاو بێت. ئەم تێڕوانینە بەرانبەر ژنی کورد، هەوڵێکە بۆ دانانی ژن لە پلەی کۆیلایەتی. ئێستا لە ئەورووپا بوکەڵەی سێکس هەیە، ئەو پیااوانەی حەزیان بە ژیانی تەنیاییە ئەم بوکەڵانە دەکڕن و لە ماڵەوە هەوەستی خۆیان خاڵیدەکەن. هەمان ڕۆڵ بە ژنانی کورد لەلایەن پیاوەوە دراوە.
گۆڕینی ئەم عەقڵیەتە، هەوڵی زۆری دەوێت، چونکە ئەم عەقڵیەتە ڕیشەی کۆنی هەیە، هەزاران ساڵە ڕیشەی لەناو عەقڵ و دەروونی پیاوی کورددا داکوتاوە. بۆ گۆڕینیشی نابێ تەنیا داوا لە پیاوان بکرێ تکایە وەها سەیرمان مەکەن، بەڵکو سەرەتا دەبێ دەنگ لەلایەن ژنانی کوردەوە بێتەدەر، دەبێ قوڕگی ژنی کورد دەنگ و هاواری نەخێر و نا بێت. ئەو هوشیارییە لای ژنی کورد دروست بکەین، کە ئەویش سەرەتا وەکو مرۆڤ، وەکو تاك تەماشا بکرێت. واتە تێکۆشانەکە سەرەتا لەلایەن ژنەوە بێت. چیتر وەکو قوربانی سەریری خۆمان نەکەین. کەواتە ڕزگاری ژنان لە کۆی ئەم باو و یاسا و دابونەریت و عەقڵیەتە خێڵەکییە سەرەتا بە خەباتی ژنانەوە بەستراوەتەوە. سەرەتا ژن دەبێ خۆی وەکو تاك بسەلمێنێ، بە بەڵگەی زانستی و عەقڵیی ڕووبەڕووی ئەم عەقڵیەتە خێڵەکییە ببێتەوە، بۆ ئەوەی بەرەیەکی یەکگرتوو دروست بکات. یەکێك لە گرفتەکانی بەردەم خەباتی ژنانی کورد، زاڵبوونی عەقڵیەتی حیزبییە بەسەر چالاکی و خەباتی فێمینیستی ژنانی کورد. پیاوی کورد لەم سەردەمەدا ئەوەی بۆ ڕوون بۆتەوە ناتوانێ چیتر ژانی کورد دەستەمۆ بکات، بۆیە پەنا بۆ شتی دیکە دەبات. ئەویش دەیەوێ لە ڕێی دروستردنی ڕێکخراوی ژنان، گوایە داکۆکی لە ژنان دەکەن هەوڵی درێژەدان بەو عەقڵیەتەی خۆی بدات. لەو ڕێکخراوانەدا هەر چالاکییەکی ژنان ئەنجام بدرێت دەبێ ڕەنگدانەوەی پێرەوی حیزبکەکە بێت، پێڕە و پرۆگرامی حیزبیش عەقڵی پیاو دایڕشتووە، عەقڵی پیاوی کوردیش لەژێر هەژموونی دابونەریت و ئایین و کۆتوبەندی کۆمەڵایەتیدایە. بۆیەیش ئەو ژنانەی لە کایە حیزبییەکان کار دەکەن، هەمیشە پیاوەکانی ناو حیزب وەکو کەرەسە و ئامێری بەتاڵکردنەوەی غەریزە سەیریان دەکەن. تەنانەت ئەو ژنانەی بە هاوکاری حیزب گەیشتوونەتە پلەیەکی حکوومی یان حیزبی، هیچ ڕۆڵیان لە بەرەوپیشبردنی کێشە و کەیسەکانی ژنان نەبووە، چونکە بیرکردنەوەیان ئازاد نییە، بەڵکو لەژیر هەژموونی حیزبدا و لە پێناوی حیزبدا کاردەکات. بۆ نموونە ئەگەر ژنێك لە حیزبێکی ئیسلامییدا کار بکات، ناچارە باوەڕی بە فرەژنی هەبێت، ئەگەر پەرلەمانتاریش بێت، ناچارە دەنگ بۆ پڕۆژەکە بدات. لێرەوە بۆمان دەردەکەوێ ژنانی ناو حیزب تا چەند کاریگەری حیزبیان بەسەرەوەیە. ئەم کاریگەرییە، کاریگەری لەسەر بیرکردنەوەی ئەوان دەبێت.




ئەگەر هزرمان هاوردە بکردایە …. کامەران چروستانی

سیانزە ساڵ بەسەر ڕوخانی ڕژێمەکەی سەدام و بیست و پێنج ساڵ بەسەر دەسەڵاتی خۆیی کوردستاندا تێپەدەپەڕێت. ئەم ماوە دوور و درێژە کاتێکی بەس بوو بۆ ئەوەی وڵاتێکی کاولکراو بنیات بنرێتەوە، کۆمەڵگا ڕەوتی ئاسایی ژیانی خۆی بگرێتەوە و بوارە جیاوازەکانی ژیان هێدی هێدی ئەگەر پێشکەوتنێکی زۆریش بە خۆیانەوە نەبینن، ئەوا چەند هەنگاوێکی باشیان بەرەو پێشەوە نابێت. بەڵام مەخابن .ئەوەی لە مەیدانی واقعی عێراقی و کوردستانیدا دەگوزەرێت زۆر دوورە لەو خاڵەی، کوردستان بە تایبەتی و عێراق بە گشتی دەبووایە پێی بگەشتایە.
ئەوەی باسی لێوە دەکرێت و زانیارییە نهێنییەکان دەیخەنە ڕوو ئەوەیە، کە بەلایەنی کەمەوە نزیکەی سێسەد ملیارد دۆلار لە دوای ڕوخانی ڕژێمەکەی سەدام هەتا ئەمڕۆ ڕاستەوخۆ دیار نەماون جگە لەو بڕە اپرە زەبەلاحانەی، کە لە پرۆژەی خەیاڵیدا سەرف کراون. بێگومان هەموو ئەم پارانە لە لایەن سەرکردە و بەرپرسە باڵاکانی عێراقەوە بە شێوەیەک لە شێوەکان براون: لە سامانی وڵاتەکەوە کراوە بە سامانی تایبەت.
سەرکردە کوردەکانیش لەم بڕە پارانە و لەو بڕە پارانەی کە لەناو هەرێمی کوردستاندا دیار نامێنن، بێ بەش نەبوون و نابن. خۆ ئەگەر تەنها لە سەدا دەی ئەو بڕە پارانەی کە باس لە دیارنەمانیان دەکرێت ڕاست بن، ئەوا ژمارەیەکی ترسناکی گەندەڵیمان لە هەرێمدا بۆ دەردەکەوێت.
وەلێ با ئێمە کەس بە گەندەڵکار دانەنیین، کەس تاوانبار نەکەین و تەنها بیخەینە ئەو قاڵبەوە، کە ئەم پارانە بە هەڵە بە شێوەیەک لە شێوەکان دیار نەماون: بەڵام ئەمەش ڕوویەکی دیکەی ڕاستەقینەی ئاستی هزر و توانای بەڕێوەبردنی ئەو دەسەڵاتدارانە دەردەخات، کە بە درێژایی ئەو هەموو ساڵانە بوارێکی هێندە پڕ هەڵەیان ڕەخساندووە بۆ ئەوەی ئەو پارانە دیار نەمێنن، بێجگە لەوەی کە بەفیڕۆ ڕۆیشتوون.
بە واتایەکی دیکە و دوور لە هەموو تۆمەتبارکردنێک کەواتە دەسەڵاتدارانی ئەم وڵاتە هەرچەندێک ناویان لەناو چوارچێوەی ڕووداوەکانی ناوەوەی ئەم وڵاتەدا زل و گەورە بن، بەڵام لەسەر ئەرزی واقیع خاوەنی ئەو توانا هزری و زانستییە نین، کە بتوانن کۆمەڵگایەک بە دروستی بەڕێوە بەرن، ئەگینا بەبێ هیچ پاساوێک ژیانی ئەم کۆمەڵگایە دەبووایە لە ئێستادا لە ئاستێکی دیکە بووایە.
جا هەر لەسەر بنەمای دڵسۆزی و ڕۆحی نیشتمانپەروەریی ئەم سەرکردانە (هەروەک هەمیشە باسی لێوە دەکەن) ئەگەر بهاتایە تەنها لە سەدا یەکی ئەو بڕە پارەیەی دیار نەماوە (نزیکەی سێ ملیارد دۆلار) هاوردەی هزر، زانیاری، ئەزموون، پسپۆریان بکردایە، ئەگەر لە ناخی خۆیاندا قەناعەتیان بە لاوازی و ناتوانایی خۆیان بکردایە، ئاوڕێکی دڵسۆزانە و نیشتمانپەروەرانەیان لە کۆمەڵگاکە بدایەتەوە، ئەگەر بۆ جارێکیش هەنگاوەکانی خۆیان بخستایەتە ژێر پرسیارەوە و هەروەک هەموو کەرەستەیەکی هاوردەکراو بمانتوانیایە هزرێکی هاوردەکراومان بەکار بهێنایە، ئەوا بێگومان ژیانی ئەم وڵاتە بە ئاقارێکی دیکەدا دەڕۆیشت کە زۆر جیاواز دەبوو لەو کارەساتەی، کە ئێستا تیایدا دەژین.
بەڵام بێگوماننەیانویستووە و نایانەوێت ئەو بیرۆکەیە ئەنجام بدەن، نەک لەبەر ئەوەی هەستیان بە هەنگاوە پڕ هەڵە و گەندەڵکارییەکانی خۆیان نەکردبێت، بەڵکوو لەبەر ئەوەی هەموو هەنگاوێک بەو ئاراستەیە مانای بنیاتنانی سیستمێک دەگەێنێت. دانانی سیستمیش هەمیشە مانای کەمکردنەوەی بواری دزی و گەندەڵکاری دەگەێنێت، کە ئەمەش شتێکە خواستی چینە بەرزەکەی دەسەڵات نییە و نەبووە، بەڵام لەوەش گرنگتر ئەوەیە کە هەموو نزیکبوونەوەیەک لە داڕشتنی سیستمێکی جێگیر لە هەرێم و وڵاتدا ئاستی ڕاستەقینەی توانای بەڕێوەبردنی دەسەڵاتداران دەردەخات و ئەو ڕاستییە تاڵەش ئاشکرا دەکات، کە ئەوان تەنها لەناو سیستمێکی بێ سیستمدا بە توانان نەک لە داڕشتنی ئەو سیستمەدا، کە بە هۆیەوە بتوانن کۆمەڵگایەک بەڕێوە بەرن، کە ئەویش هێندەی پێویستی بە هزرێکی فراوان و دەوڵەمەند هەیە، هێندە پێویستی بە ناوی زل و گەورە نییە. هێندەی پێویستی بە کردار هەیە، هێندە پێویستی بە پەیمانی پوچ نییە. وەلێ ئەوەی ئەم.وڵاتە تەنها لە دروشمە هەڵواسراوەکان و وشە باقوبریقەکاندا دەوڵەمەندە، لە پەیمانە بێ بنەما، درۆ و چەواشەکارییەکاندا، چونکە بۆ ئاستی هزری ئەوان و بەردەوامبوون لە یارییە چەپەڵەکاندا ئەو ڕێبازە تاکە ڕێگەیە کە کۆمەڵگا لەناو هیوا و ئاواتێکی هەمیشەیی بێ کۆتای بەتاڵدا بهێڵنەوە، بۆ خۆشیان ئامانجە دارایی و دەسەڵاتەکانیان دەستەبەر بکەن.




سەبارەت بە پڕۆژەی هەرێمی سلێمانی … ئاسۆکمال

ڕێبین هەردی و مەریوان وریا قانع لەدوو وتاردا(شکستی یەک ئیدارەیی)و(ئیفلاسی سەرتاسەریی) باسی ئەوە دەکەن کە یەک ئیدارەیی کوردستان شکستی هێناوە و چارەسەر ئەوەیە (لەدو هەرێمی جیاوازدا خۆیان رێکبخەن)یان(ستراتیژێکی دیکە ئەوەیە زۆرینەیەکی سیاسیی لەدەرەوەی پارتیدا دروستبکرێت‌و سەرجەمی دەزگاکانی حوکمڕانیی، بۆ دەورەیەکی ئینتیخابی، لەم ھێزە بسێندرێتەوە).

ئەم دوو نوسەرە کە تیۆریسیۆنی بزوتنەوەی گۆڕان و دیموکراسی پەرلەمانی بون ئێستا لەبەردەم واقعی ئیفلاسی ئەم دیموکراسی وپەرلەمانە لە کوردستاندا ڕێگاچارەی دروستکردنی هەرێمی سەوز و زەرد یان زۆرایەتی دژی پارتی دەخەنەڕوو .

جیاوازی زۆنی زەرد و سەوز چیە؟
سەرەتا پێویستە بپرسین ئایا جیاوازی یەک ئیدارەیی و دوو ئیدارەیی یەکێتی و پارتی چیە؟یان جیاوازی زۆنی زەرد و سەوز چیە لە ٢٥ ساڵی ڕابردودا؟ بۆچی لە مێژووی دوور و نزیکدا ئەم دوو حزبە دەسەڵاتدارە ماوەیەک یەکگرتون و بەرە و حکومەت و پەرلەمانی هاوبەشیان هەیە و ماوەیەکیش شەڕی شاخ و شەڕی شار و شەڕی پۆست و داهاتی نەوتیان هەیە؟ ئایا بەڕاستی دوو سیستەمی حوکمڕانی جیاواز لەکوردستاندا هەیە و دوو مۆدیلی ئیداری و سیاسی و ئابوری لە زۆنی زەرد و سەوزدا هەیە؟
بێگومان هەمو کەس دەزانێ کە یەکێتی و پارتی وەکو یەک هێزی میلیشیایی سەربازی و ئەمنی یان هەیە ، وەکو یەک کۆنترۆڵی داهاتی نەوت و بودجە و گومرگ دەکەن، سیستەمی دادوەری و پەروەردەیان وەک یەکە. هەردوکیان لە گەندەڵی و سەرکوتی ئازادی و نەدانی موچە و دابینەکردنی خزمەتگوزاریەکاندا لەیەک دەچن.
بەکورتی سیستەمی حوکمڕانی ئەم دوو حزبە بریتیە لە ئیمارەتێکی میلیشیایی کە یاسای هێز و لۆجیکی چەک حوکم دەکا. پەرلەمان و یاسا و موچە و ئازادی لەسایەی یاسای میلیشیایدا مانایەکەی ئەوەیە کە هێزی چەکداری حزبی دەسەڵاتدار سنور و پەراوێزی ئەمانەی دیاری دەکا. هیچ یاسا و سنورێک لەسەروو هێزی چەکدارەوە نیە و هیچ بەرژەوەندی و پێداویستیەک لەسەروو بنەماڵە و تاقم و حزبی چەکدارەوە نیە.
خاڵێکی هاوبەشی تری هەردوو حزبی دەسەڵاتدار ئەوەیە کە مۆدێلی میرینشین و ئیمارەت و هەرێمی زەرد و سەوز پەیڕەو دەکەن و هیچکات دروستکردنی دەوڵەت لە کوردستاندا لەبەرنامە و ستراتیژیاندا نیە. لەلایەک لە عێراقدا دەمێننەوە و لەلایەکی تر وابەستەی تورکیا و ئێرانن. ڕیشە و هۆکاری مێژوویی پەیڕەو کردنی یەکێتی وپارتی لەم مۆدێلە دەگەڕێتەوە بۆ دروست نەبونی دەوڵەت لە کوردستاندا. لە چەند سەدەی ڕابردودی ١٨ تا ٢٠دا کە سەردەمی دەوڵەت دروست بون بوە، میرنشینە کوردیەکان لەنێو ئیمپراتوریەتی عوسمانی و ئێرانی دا خەریکی یاریکردن بە هاوسەنگی ‌هێزەوە بون و هەرجارەی لایەکیان گرتوە و لەدژی یەکتریش لەشەڕدا بون. بزوتنەوەی ناسیونالیستی کوردیش کە لە سەدەی بیستدا سەرهەڵدەدا پەیڕەو لەهەمان یاسا و ڕێسای سود وەرگرتن لە کەلێنی نێو دەوڵەتەکانی تورکیا و ئێران و عێراق دەکا . میرنشینە تازەکانی بارزانی و تاڵەبانی کە بەردەوام لە ململانێدان لەسەر باڵادەستی و ناوچەگەری درێژەپێدەری هەمان مۆدێلی حوکمڕانین.
ئەگەر لە ڕابردودا دەوڵەتانی ناوچەکە و هێزە جیهانیە ئیمپریالیستیەکان ڕێگر بوبن لەبەردەم گۆڕینی ئەم واقعیەتە سیاسی و ئابوریەی کوردستان بەڵام لە چارەکە سەدەی ڕابردودا ئەم ڕێگریانە لەبەردەم کوردستانی عێراقدا نەبوە کە ستراکتۆری سیاسی و ئابوری بەرەو دەوڵەت هەنگاونەنێت. ستراتیژ و شێوازی دەسەڵاتدارێتی یەکێتی و پارتی لە ئیمارەتێکی میلیشیایی کە گەورەکردنی هێزە چەکدارەکەی و کۆنترۆڵی داهات و نەوت و خۆبەستنەوە بە دەوڵەتانی ئێران و تورکیا نەبێ هیچی تر نیە. هەربۆیە کوردستان کراوەتە سیستەمێکی کاپیتالیستی بە یاسای جەنگەڵی میلیشیاکان دەڕوات بەڕێوە. شەڕی پارتی لەسەر باڵادەستی لە ڕێگەی مانەوەی سەرۆکایەتی بارزانی و شەڕی ناوخۆی یەکێتی لەسەر داهاتی نەوت ڕاستیەکانی ئەم میرنشینە نەوتیانە دەردەخا.

مۆدێلێکی کۆن و ناوێکی تازە
لە چارەکە سەدەیەکی حوکمڕانی یەکێتی و پارتیدا سەرەڕای بونی پەرلەمان و حکومەتێکی ناوبەناوە بەڵام واقعیەتی دوو ئیدارەیی یان لەڕاستیدا دوو میرنشینی نەگۆڕاوە. کەواتە پێشنیاری دروستکردنی هەرێمی سلێمانی و زۆرینە دژی پارتی بۆچی پێویستە،لەکاتێکدا هەرێمی سەوز ئیدارەی جیاوازی هەر هەبوە و ئێستا لەنێو ئیدارەی سەوزیشدا باڵە میلیشیاکانی یەکێتی خەریکە لەسەر نەوت ورگی یەکتر هەڵدەدڕن و باسی شەرەفی”شەڕواڵ هەڵکێشانەوە”ی یەکتردەکەن.
ئایا بەڕاستی ئەم دوو نوسەرە پێیان وایە زۆنی سەوز دیموکراسیە و ئەگەر زۆنی زەرد لەکۆڵ خەڵکی کوردستان ببێتەوە دنیا شامی شەریفە؟!
ئەم دوو نوسەرە پێیان وابوو کە بەسەرکەوتنی بزوتنەوەی گۆڕان لە هەڵبژارنەکاندا پرۆسەی دیموکراسی بونی دەسەڵات لە کوردستان دەستی پێکردوە وئیستاش دوای نەمانی پەرلەمان و شکستی موتوربەکردنی دیموکراسیەکەیان بە سیستەمی میلیشیایی کوردستان، بەدوای تاقیگەیەوەکن لە زۆنی سەوزدا بۆ سەلماندنی ڕەوایەتی دیموکراسی میلیشیایی.

بزوتنەوەی گۆڕان ئێستا هاوپەیمانی باڵی زۆرینەی یەکێتی یە و باڵی “ناوەندی بڕیار”ی یەکێتی بەم هاوپەیمانەی گۆڕان دەڵێ”میلیشیا ودزی نەوت”، کە هەرهەمان ڕەخنەی گۆڕان لە پارتیە، ئایا لەم زۆنی سەوزە و هەرێمی سلێمانیدا چ ڕێگاچارەیەک هەیە بۆ دەربازبون لەم کۆپیەی “پارتی” ؟ ئایا سلێمانیش دەبێ بەسەر چەند هەرێمدا دابەش بکرێ؟ لەم زۆنی سەوزەدا کە زۆرینەی دیموکراسی تیایدا حاکمە کێشەی کەرکوک چۆن چارەسەر دەکەن ،کە ئێستا میرنشینی سەوز لەبەرامبەر یەکتر و لەبەرامبەر پارتیدا شەڕیان لەسەر چاڵە نەوتەکانە،ئایا ئەمیش دەبێ هەرێمی سەربەخۆ یان سەربە سەوز یان سەربە زەرد بێ؟ بێگومان ئاکامی ئەم شێوە حوکمڕانیە شەڕی ناوخۆی ئەم میلیشیایانە و ململانێی بەردەوامیان لەسەر باڵادەستی و پەیڕەوی یاسای جەنگەڵە لە نێوخۆشیاندا ،کە مانەوە بۆ بە‌هێزترینیانە،بەهێزترین زۆن ،بەهێزترین ناوەند،بەهێزترین بنەماڵە، بەهێزترین میلیشیا و بەهێزترین کەسایەتی ،هتد. ئەم شێوازە لە حوکمڕانی شەڕێکی نەبڕاوە و هەمیشەییە کە ئێستا و ئایندەی سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئابوری کۆمەڵگەی کوردستان بەرەو شیواندن و داڕمان و دواکەوتویی دەبات. قەیران و چەقبەستویی سیاسی و ئابوری ئێستا ئاکامی ئەم سیستەمە میرنشینیە نەوتیە میلیشیاییەیە.

هەرێمی سلێمانی یان هەرێمی سەوز
دابەشکردنەوەی کوردستان بەسەر دوو هەرێم و ستراتیژی باڵادەستی زۆنی سەوز بەسەر پارتیدا، هەمان تیۆری و سیاسەتێکە کە یەکێتی و پارتی وەک دوو میرنشین و ئیمارەت خۆیان بە عەمەلی پێی گەیشتون و پیادەیان کردوە. ئەم تیۆریانە تەنیا داڕشتنەوەی ئەو یاسایەیە کە بەسەر سیستەمی حوکمڕانیەتی ئەم حزبانەدا زاڵە و شتێکی تازە نیە. بونی گۆڕان لە زۆنی سەوزدا و وەک هاوپەیمان و بونەوە بەبەشێک لەیەکێتی، هیچ قودسیەت نادا بەزۆنی سەوز و هەرێمی سلێمانی یەکێتی و گۆڕان هەرهەمان میلیشیایی دزی نەوت وداهات و دژی ئازادی بەڕێوەی دەبا کە چارەکە سەدەیەکە هاوشانی پارتی کوردستانی کردۆتە دۆزەخی خەڵکی کرێکار وفەرمابەر و مامۆستا و هەژار و ئازادیخوازی کوردستان و بەهەشتیشی بۆ بنەماڵەی تاڵەبانی و کۆسرەت و بەرهەم وسەرکردە و سەرمایەدارەکانیان ڕازاندۆتەوە. سیاسیەکانی یەکێتی و پارتی لە ١٩٦٦ و ١٩٩٤ و بەبەردەوامی دوو ئیدارەیی و دووزۆنیان تاقیانکردۆتەوە ، قەیران و بنبەستی سیاسی و ئابوری ئێستاش لەوانەیە جارێکی تر بەرەو ئەو دوو ئیدارەیی و جیاکردنەوەی هەرێمی سۆران و بادینان و تەنانەت هەرێمی کەرکوک و زۆر دابەشکردنی تریان بەرێت. ئەمە لۆجیکی مانەوەیە بۆ بەهێزترین و لۆجیکی ئیمارەتی میلیشیاییە.
دوبارەکردنەوەی ئەم ناوچەگەریە بەزمانی تیۆری و بەناوی بزوتنەوەی ڕیفۆرمیستی پەرلەمانی هیچ ناگەیەنێت جگە لە شەریکی ئاسۆ و ستراتیژی یەکێتی بۆململانێ لەگەڵ پارتیدا لەدرێژەدان بە ناوچەگەری و مانەوە لەقاڵبی ئیمارەتێکی عێراقی و دەرنەچون لە فەلەکی ئێراندا . بەڵام سەیر لەوەدایە باڵەکانی یەکێتی خۆیان چونکە لەگەڵ پارتی هێشتا شەریکی حکومەت و داهاتی نەوت و بودجەن خاوەنی ئەم خولیایانە نین. گۆڕانیش کە ئێستا وازی لە خولیاکانی ڕیفۆرمکردنی سیستەمی میرنشینی میلیشیایی نەوتی هێناوە دەیەوێ لەڕێگەی خولیای جیاکردنەوەی هەرێمی سلێمانیەوە ببێتە شەریک لە دەسەڵات و داهاتی دزراو وسیاسەتی یەکێتیدا. تیۆری هەرێمی سەوز و باڵادەستی زۆنی سەوزی ڕێبین و مەریوان نیشانەی ئیفلاسی ئەم جۆرە دیموکراسیەی گۆڕانە.
ناڕەزایەتیەکانی ئێستای کوردستان پێویستی بە بەدیلێکی سیاسی و ڕادیکاڵدایە کە وەڵامی بۆ کێشەکانی خەڵکی کوردستان پێبێت. تێپەڕبون لەقاڵبی مەمالیک و ئیمارەتی میلیشیاییدا و نەبون بە دەوڵەت پێویستی بە خستنەگەڕی بزوتنەوەیەکی سیاسی و جەماوەری ڕادیکاڵە کە کارلەسەر ئایندەی سیاسی ئەم کۆمەڵگە ئاسۆنادیارە بکا و بەرەو یەکلاکردنەوەی چارەنوسەکەی بەرێت تا چارەکە سەدەیەکی تریش ئەسیری دەستی دوو میلیشیانەبێ،کە یان داهاتەکەی دەدزن یان دەیکەنە یاری دەستی ئۆردوگان و قاسمی سلێمانی.

بەکورتی دەبێ چیتر خەڵک لەناوچەی یەکێتی تەنیا دژی پارتی و لەناوچەی پارتی تەنیا دژی یەکێتی نەبێ، بەڵکو دژی هەردوو بەرەو و بنەماڵەی دەسەڵات بێ و میرنشین و ئیمارەتی سۆران و بادینان بێت.لەم جەنگەڵەی یەکێتی و پارتیدا دەبێ هێزی جەماوەری ڕێکخراو ئەم دوو حزبە ناچار بەگۆڕینی لۆجیکی هێزی میلیشیاکان بۆ هێزی لۆجیکی ئازادیخوازی بکا .پێویستە کوردستان لەجەنگەڵی میلیشیا میرنشینە نەوتیەکانەوە بکرێ بە دەوڵەتێک کە مانای یاسا و ماف و ئینسانی تێدابێ تا چیتر ئەم حزبانە نەتوانن وەک ئیمارەت و شێخ نشین و موڵکی بنەماڵە ڕەفتار لەگەڵ خەڵکدا بکەن و هەرکات ویستیان زۆرن و هەرێم بۆخۆیان جیابکەنەوە و شەڕی خۆیان لەسەر دزی و پۆست وەک چارەنوسی بێ ئیرادەی خەلك بسەپێنن. تیۆری هەرێمی سەوز و ستراتیژی باڵادەستی زۆنی سەوز خۆی بەشێک لەم بێ ئیرادەکردنی خەڵک و گوێڕایەڵی و خۆشباوەڕی وکەوتنەدوای سیستەمی میلیشیاکانی یەکێتی و پارتی و بونە قوربانی ململانی و شەڕەکانیانە.

ئاسۆکمال
١٤ سێپتەمبەری ٢٠١٦




دڵپیسی و نیازپاکی لە نێوان نادیە مورادو ئەوانی دیدا … عومەر محەمەد

١٦ی ئەیلولی ٢٠١٦ – سلێمانی

نادیە موراد کچێکی کوردی ئاین ئێزیدییە،لە دایکبووی ساڵی ١٩٩٣یە،ئەولەگوندی کۆچۆی ئێزدی نشین لە دایک بووە، کەلە ٣ی ئابی ٢٠١٤ دا گوندەکەیان لەلایەن چەتەکانی داعشەوە گەمارۆدراو لە ١٥ ئابدا هەموو پیاوەکانیان کۆمەڵکوژکران و ژنەکانیشیان بردن، نادیە موراد یەکێکە لەوکچانەی لەدەستی داعش ڕایکردو ئەمرۆ ١٦ی ئابی ٢٠١٦ لەبارەگای سەرەکی نەتەوەیەکگرتووەکان و لەمەراسیمێکی تایبەتدا شەرەف ونازناوی باڵیۆزی نیازپاكی عێراقی لەنەتەوە یەكگرتووەكان پێبەخشرا، بێگومان ئەمەش پەرچەکردارێکی گرنگی کۆمەڵگای نێودەوڵەتیە بۆ داعش و دەستکەوتێکی گەورەیە هەم بۆ کوردوهەم بۆ عێراق .
ئەمڕۆ رۆژێکی مێژووییە بۆکورد، ئەگەرچی هەمیشە بەگومانەوە دەڕوانمە هەرجوڵەو قسەیەکی ئەوکەسانەی پێگەی نێودەوڵەتیان هەیە،گومانەکەشم لەوەیە لە مێژە ئەم میللەتە بەپێشچاویانەوە پێشێلکاری گەورەی هەتا ئاستی کۆمەڵکوژی دەرهەق دەکرێت و هەوڵی سڕینەوەی دەدرێت و بەپێشچاوی جیهانەوە نەک جارێک، دەیانجار تاوانی کۆمەڵکوژی کوردان ئەنجامدراوە، وەلێ ئەم کەسایەتیە نێودەوڵەتیانە تەنها لەبەر بەرژەوەندی ئابورییان لەپێش هەموویانەوە لەبەر (بۆنی نەوت) نەخۆیان و نە دامەزراوەو رێکخراوەکانیشیان قسەیەکیان نەبووە بەقازانجی کوردی ستەملێکراو بێت. هەر هیچ نەبێت هەڵوێستێکیان هەبێت بۆ رێگرتن لەوتاوانانەو رێزگرتن لەو پەیماننامانەی خۆیان لەمەر قەدەغەکردنی تاوانی جینۆسایدو پاراستنی مافەکانی مرۆڤ وئابڕوی مرۆڤایەتی دەریانکردوون و واژۆیان کردوون.
بۆیە ئێستا کە نادیە موراد لەباوەشی بانکی مۆندا دەبینم،ناتوانم میهرەبانی و ئینساندۆستیان بخەمە پێش ئازایەتی نادیەموراد، چونکە ئەوەی نادیەی رزگارکرد ئازایەتی خۆی بوو بە هاوکاری ماڵێکی عەرەبی بەویژدان، نەک هەوڵ وکۆششی سیاسیەکان، کاتێک لەدەستی چەتە بەدرەفتارەکانی داعش هەڵهات و گەیشتەوە کوردستان، ئازایەتی خۆی بوو کەوا دەستەوسان دانەنیشت،هەر هیچ نەبێ نەبووە پاڵەوانی زەلیلی سەرشاشەکانی تیڤی ومیدیای کوردی، کەهەمیشە شاشەکانیان پڕن لەم قوربانیە زەلیلانەو کارەکتەرە چالاکەکانیشیان فەرامۆش کردووە، ئەوە ئازایەتی خۆی بوو قایل نەبوو ببێتە ژنێکی زەلیلی ناو کەمپی ئاوەرەکان، قایل نەبوو بەپیتاکی ئاوارەیی ژێرچادرەکان بژی وشەوان بەداماوی ڕۆژ بکاتەوە،ئەی ئەگەر وانەبووایە چۆن دەبووە کارەکتەرێکی ئەکتیڤ ؟
نادیە موراد بەپێچەوانەی لۆژیکی ئەوانەی ژنیان پێ زەعیفەوکەم عەقڵە،دەڵێت: ئەوەی من گەیاندمە ئەنجوومەنی ئاسایش و وڵاتانی دیكە، ئەو كارەساتانە بوون كە داعش بەسەر كچ و ژنی كوردی ئێزدی هێنا و من بەچاوی خۆم بینیبوومن. هاواری من لەو شوێنانە تەنیا بۆ گەلەكەم نەبوو، بەڵكو مەبەستم بوو بە جیهان بڵێم كار بۆ هەموو ئەوانە بكەن كە بوونەتە قوربانیی دەستی داعش. من وا هەست دەكەم هەتا ئێستا بە ئامانجەكەم نەگەیشتووم، كارێكم نەكردووە بۆ ئەو پیر و گەنجانەی كەوتوونەتە دەستی داعش. ئەوەی من مەبەستم بوو بیگەیەنم ئەوە بوو كە داعش دژی مرۆڤایەتییە، دژی ژنان و منداڵانە، دژی هەموو ئاینێكە. ) کە ئێستا نادیە موراد لەباوەشی (بانکیمۆن)ی سکرتێری گشتی نەتەوەیەکگرتووەکاندا دەبینم هەست بەجۆرێک دڵنیایی دەکەم،لەبەرئەوەنیە کە ئامێزی سکرتێری نەتەوە یەکگرتووەکان سەلامەتیمان دەپارێز نا لەبەرئەوەیە ئەو ئامێزە هێندەی سیاسیە، هێندە هاوسۆزییەکی فریودەرانە نیە. واهەست دەکەم دەبێت مرۆڤایەتی هەلوەستەیەک لە ناپەسەندی خۆی بکات و دەستی داعش وداعش رەفتارو ئەوانەش کورت بکاتەوە کەلەپشتیەوەن . ئەوانیش تێگەیشتوون کەمەترسییەکە لەعێراق وسوریادا قەتیس نابێ بەڵکو مەترسیەکی جیهانیە.
نادیە موراد بەهەموو جیهانی گوت ژن لاوازو کەم عەقڵ نیە، سەرچاوەی فەسادو داوێن پیسی نیە، بەڵکو ئەوانە کەم عەقڵ و لاوازن کە ژن تەنها وەک کەرەستەیەکی سێکسی ومنداڵ خستنەوە دەبینن، تەنانەت لەدیلکردنیشیاندا هەروا مامەڵەیان لەگەڵدا دەکرێت، راستە ئەوە بۆيه‌كه‌مجاره‌ لەدوای تاوانێکی جینۆساید بەم شێوەیە گوێ لەکورد دەگیرێ و ژنێكى كورد به‌هۆى ئازایی و ئازادییەوە هەنگاوەکانی سنوری ناوخۆدەبەزێنێ و ناوپێگەی دەترازێتە کایەی نێودەوڵەتییەوە و متمانه‌ى كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى به‌ده‌ستدەهێنێت و نازناوى باڵێۆزى نياز پاكى پێ دەبه‌خشرێت.
نادیە لەخۆرا ناڵێت: “متمانەم بە حكومەت و سیاسەتی كوردی نەماوە” ئەو باش دەزانێت لەهەرێم چ دەگوزەرێ بێگومان ئەگەر سیاسەتمەداری کورد بیویستایە تێبگات لەدوای ساڵی (١٩٩١)ەوە دەرفەتی هاوشیوە بۆ دەربازبوانی ئەنفال وکیمیابارانیش، هەبوون بەڵام نەیانویست تێبگەن و گوێی خۆیان لەهەر دەنگێکیش کەڕکرد کە دەیویست لە دەردی شەرمنی وتێگەیشتنی کۆڵەواری رزگاریان بکات، بۆیە هەموو ئەو دەرفەتانەیان کوشتووەو خستنەروی ئەوکەسایەتیانەیان بەپێویست نەزانیوە. خۆئەگەر دەرفەتێکیش هەڵکەوتبێت بەرپرسان و وەزیرو گزیرەکان لەبری کارەکتەری گرنگ و شایەتحاڵی گرنگ کادیروخزم وناسیاوەکانیان ناردووەتە دەرەوەو دۆسێی کۆمەڵکوژیان بەقوربانی گەشتی ئەوروپاوئەمریکای خزم و کەسەنزیکەکانی خۆیان کردووە، دەنا لەتاوانی ئەنفالیشدا نەک نادیەمورادێک بەڵکو دەیان نادیە موراد هەبوون کە دۆسێی ئەنفال بگەیەننە ناوەندە گرنگەکانی جیهان و هەموو ئەوانەش شەرمەزاربکەن کە هاوسۆزبوون لەگەڵ بەعس وشۆڤێنیزمی عەرەبی و تورکی وفارسی .
بەگرتنی شەنگال نەک هەر پەردە لەسەر روی چەتەکانی داعش بەڵکو لەسەر کۆی بیرو ڕەفتاری شۆڤینیزمی عەرەبی و ئیسلامی پەردەیان هەڵماڵدرا، ئەوەی لەمێژودا لەتەموومژدا مابووەوە تاوان و بەدرەفتاریەکانی داعش بە وێنەی دیجیتاڵی خستیانەوە بەردەم رای گشتی، ئەوەی لە بارەی ئەتکردن وکرین وفرۆشتنی ژنانەوە لە ئەنفالدا دیزە بەدەرخۆنەکرا ئەمجارە داعش بەلاقەکردنی ژنانی ئێزدی بەئاشکراو بەبێ پەردە سەلماندیانەوە، ئەوان چ لە ئەنفال وچ لە شەنگال ویستیان زیاتر ئابڕوی کوردو ئاینی ئێزدی بەرن، بەڵام بەو تاوان و بەردرەفتارییەیان نەک هەرخۆیان لەسەر ئاستی جیهان ریسواترکرد بەڵکو نیشانەی پرسیاریان لەسەر پیرۆزیەکانیشیان داناو ژنانی ئێزدی نەک هەرداعش و لاقەکارانیان ریسواکرد، بەڵکو هەموو ئەوانەشی ریسواکرد کەهاوسۆزو داعش ڕەفتارن.
هەرچۆنێک بێت مەرجعی فیکری سوننی عەرەبی بەتایبەتی و مرجعی فکری عەرەبی وتورکی دۆڕا داعش و هاوپەیمانەکانی و ئەوانەشی هاوسۆزو هاوپەیمانیانن لەجەنگدا بردیانەوە بەڵام ئەخلاقیان دۆراند، موصڵ وشەنگالیان گرت بەڵام ئابروی دەسەڵاتدارێتی تورک وعەرەبیان برد. ناديه‌ موراد لەلایەن داعشەوە گیراو دەستدرێژی کرایە سەرناموسی بەڵام ئێستا بووەتە شەرەفی هەموو کوردێکی بەشەرەف و هەموو مرۆڤێکی ئازادیخواز بۆیە ئێستا هەر نوێنەرایەتی ئەو ژنانە ناکات، کە دەستدرێژیان کراوەتە سەر بەڵکو نوێنەرایەتی هەموو کوردێک وعێراقییەکی بەشەرەفیش دەکات لە نەتەوەیەکگرتووەکان . ئەوکچەی داعش ویستی ئابروی بەرێت ئەو ئابروی داعش وهەموو داعش رەفتارێکیشی برد بەتایبەتی لەماوەی ئەم چەند مانگەدا هەنگاوەکانی هێندە گەورە بوون هەرگیز پێشتر لەسیاسەتمەداری کوردی باشور نەوەشاونەتەوەو وبیریان لێی نەکردووەتەوە.
سەیرە ..! لەکاتێکدا سیاسەتمەدارانی خێلەکی کورد نادیەمورادیان فەرامۆش کردووەو لێی ناپرسنەوە، کە ئەو چ پێویستی بەوان نیە، بەڵکو ئەگەر سیاسەت وحیکمەتی سیاسی لەگۆرێ بێت ئەوا ئەوان پێویستیان پێیەتی ! ئەو کچە ئێستا بووەتە رەمزێکی گرنگ کەچی نەک هەرشانازی پێوەناکەن بەڵکو هەستیشی پێناکەن ! لەکاتێکدا دەزگاکانی راگەیاندن هەواڵی سەردانی فەرماندەو سەرۆک خێلەکانیان بۆ وڵاتان گەرم کردووە، کەلەماوەی ٢٥ ساڵی رابوردوودا ئەم سەردانانە هێج بەرهەمێکیان بۆکورد نەبووە، کەچی نادیە موراد وڵاتان دەگەرێ و له‌ناو هۆڵى په‌رله‌مان و ناوه‌ندى نێوده‌وڵه‌تى و ڕێکخراوەنیودەوڵەتیەکان و لەوانەش گرنگتر له‌ به‌رده‌م ئه‌نجوومه‌نى ئاسايشى نێوده‌وڵه‌تى و كۆنگرێسى ئه‌مريكادا دەردەکەوێ و قسەدەکات و پێگەو ئابروی کورد بەرەو هەوراز هەڵدەکێشێ. سەیرە تەنانەت په‌رله‌مانى وڵاتی كوێت پێشوازى لێدەکات و رێزى لێدەنێ، به‌ڵام له‌هەرێمی کوردستاندا نەک هەر سەرۆکایەتیەکان و حزب و رێکخراوەکان بەڵکو کەناڵەکانی میدیاش، بەبايه‌خەوە تەماشای ناکەن و گرنگی پێ نادەن ! ئەوەی نادیە دەیکات وئەوەی دەسەڵات ومیدیا لێی بێدەنگ و بێباکن ئاماژەیەکی رونە کەوا لەهەرێمی کوردستان سیاسەت بایەخیکی بۆئەوان نیە،ئەوەی هەیە بازرگانی ودامەزراندنی پێگەی خێڵەکی بازرگانەکانە. نەک بەهای مرۆڤ و چارەنوسی کورد وپێگەی سیاسی کوردان چ جای دەوڵەتی کوردی. بەدڵنیایی ئەگەر نادیە موراد هەمیشە لەکەناڵەکاندا ئامادەی گریان وکروزانەوە بوایە، ڕەنگە زیاتر جێگەی بایەخ بووایە، چونکە ئەم میدیایەی باشور هێندەی بەدوای لایەنی سۆزداری مرۆڤەوەیە هێندە بەدوای سەرخستنی دۆسێ گرنگەکان و عەقڵانیەت وکارەکتەری بنیاتنەروبەهێزەوە نیە . گومانی ناوێ ئەگەر نادیە موراد کچی سەرۆک خێڵێک بوایە یان دەکوژرا، یان چیرۆکەکەیان بۆ ئاوەژو دەکردەوە ئەوسا دەبووە قارەمانێکی لۆکاڵی و خاوەن پێگەی بنەماڵەیی نەک خاوەن پێگەی نێودەوڵەتی .




گۆڕانکاری … جیهاد موحەمەد

گۆڕانکاری، بەو حیزب و بزووتنەوانە ناکرێت کە خۆیان لەسەر دژایەتیکردنی گەندەڵی و تاڵانچێتییەکەی پارتی و یەکێتی دروستدکردووە یان دروستدەکەن. گۆڕانکاری بە حیزب و بزووتنەوەیەک دەکرێت کە هەوڵ و خەبات لە پێناوی گۆڕینی تەوقوعات و جیهانبینی گشتی خەڵکدا بکات، گەشە بە بیرکردنەوە و عەقڵ بدات. لێرەشدا گرنگە ئەوە بڵێین کە ئەم جۆرەش لە حیزب و بزووتنەوە سیاسییانەش قورسایی ئەرکی گۆڕانکاری لە تەوەقوعات و جیهانبینی تاک و کۆمەڵگەدا ئەوەندەیە کە زەوینە خۆشبکەن بۆ گەشەی بیر و عەقڵ، بۆ گۆڕینی کولتووی کۆمەڵایەتی و سیاسیی دواکەوتوو بۆ کولتوورێکی دیموکراسییانە، زەوینە خۆشکات بۆ بە دامەزراوەییکردنی هەموو دامەزراوە حکومیی و ناحکومییەکان، بۆ پێکهێنانی پەروەردەیەکی دیموکراسیانە و سەردەمیانە کە غەمی گەورەی بونیادنانی مرۆڤبوون و مرۆڤایەتیی بێت لە عەقڵیەت و بیرکردنەوەی قوتابیدا، تەنانەت لە پەروەردەی ساوایاندا، چ لە باخچەی ساوایان و چ لە ناو خێزانەکاندا وەک یەکەیەکی کۆمەڵایەتی سەرەکی. هەموو ئەمانەش بە یاساگەلێکی مەدەنییانە ڕێکدەخرێت و دەچێت بەڕێوە و هەر بە یاساش لێپرسینەوەیان لەگەڵدا دەکرێت. کەواتە حوکمڕانییەک دادەمەرزێنن کە هەموو خەڵک ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ بەشداری تێدا دەکات.
ئەو حیزب و بزووتنەوانەی کە تەنها خەریکی خوتووکەدانی خەڵکن بەوەی کە ئەمان هاتنە سەر حوکم و بوون بە حوکمڕان ئیتر شتێک نامێنێت پێی بووترێت بێ موچەیی و موچەبڕین، یان شتێک نامێنێت پێی بوترێت نەبوونی کارەبا؛ نەبوونی ئاوی پاکی خواردنەوە و نەبوونی خزمەتگوزارییە گشتییەکان، ئاخر ئەمانە و دەیانی وەک ئەمانە مافێکی سەرەتایی خەڵکە. ئەم مافە سەرەتاییانە هێندە سەرەتایین کە لە زۆربەی حوکمڕانییە دیکتاتۆری و تۆتالیتارییەکانیشدا کە لێوانلێو بوون لە ستەمکاری و چەوساندنەوە و سەرکوتکردن هەبوون و زەوتنەکراون، بۆیە ئەم جۆرە حیزب و بزووتنەوانە جیهانبینی و خەونی تاک و کۆمەڵگە کورت و کورێر دەکەن، خەونە گەورەکان دەکوژن و خەڵکی فێری ئەوە دەکەن کە داوای تێرکردن غەریزە ئاژەڵییەکانی بکات و هیچی دیکە.
ئەفسووس ئەم مۆدێلە سیاسیەی حوکمڕانی پارتی و یەکێتی لە ماوەی چارەکە سەدەیەکدا جگە لەوەی کە ئەم مافە سەرەتاییانەی خەڵکیان زەوتکردووە، بە هاوکاری ئەم جۆرە لە حیزب و بزووتنەوەی ئۆپۆزسوێن هەموو هەوڵ و بیرکردنەوەی خەڵکی هێندە نزمکردۆتەوە کە تەنها داوای دابینکردنی مافە سەرەتاییەکانیان دەکەن و هیچی دیکە، ئەمەش بمانەوێت یان نا بیرکردنەوەی خەڵک کورتدەکاتەوە لە چاکسازییدا، چاکسازیش بە واتای درێژەدان بەم حوکم و مۆدێلە سیاسییە گەندەڵەیەی پارتی و یەکێتی، کەواتە دەتوانین بڵێین ئەم جۆرە لە حیزب و بزووتنەوەی ئۆپۆزسیۆن کە قاچێکی لە ناو خەڵکدایە و قاچەکەی دیکەی لە ناو دەسەڵاتە سیاسییە گەندەڵەکەدایە پارێزەری دەسەڵاتە سیاسییە گەندەڵەکەیە. ئەم داواکردنی چاکسازیە، کە خۆی لە دابینکردنی مافە سەرەتاییەکاندا دەبینێتەوە بە ئاسانی وای لە خەڵک کردووە کە دوای ئەو حیزب و بزووتنەوانە بکەون کە ئەم مافە سەرەتاییانەی خەڵکیان کردووە بە کەرستەیەک بۆ خەڵک کۆکردنەوە و دەنگدەران لە دەوری خۆیان، ئەویش بەم دوو هۆکارە: یەکەم/ ناهۆشیاری سیاسیی و کورتبینی خەڵک، کە وا ڕاهێنراوە تەنها بیر لە ژیانی ڕۆژانەی و مافە سەرەتاییەکانی بکاتەوە. دووەم/ ئەم جۆرە داواکارییانە ئاسانە و خەبات و تێکۆشانێکی قورس و گرانی ناوێت، ڕەنگە بە ئاسانیش دەسەڵاتە حکومڕانییە گەندەڵەکە ئەم داواکاریانە جیبەجێ بکات بۆ ئەوەی وەک دەرمانێکی سڕکەر خەڵکی پێ بێهۆش بکات و درێژەش بە دەسەڵاتی سیاسیی گەندەڵ تاڵانچێتییەکەی خۆی بدات.
لە ڕاستیدا کۆبوونەوەی خەڵکی لە دەوری حیزبێک یان حیزبگەلێک کە پەیامی ئەوە بدات بە خەڵک کە دەخوازێت ئەم مافانە بگێڕێتەوە بۆ خەڵک خۆی لە خۆیدا نەرێنی و عەیبەیەک نییە، بەڵکو زۆریش ئەرێنی و باشە، بەڵام کێشەی بیرکردنەوەی من لێرەدا لەگەڵ ئەم جۆرە حیزب و بزووتنەوانەدا ئەوەیە کە لە هەمان خولگەی سیاسەتی یەکێتی و پارتیدا دەسوڕێنەوە، واتە خەڵک ڕاناهێنن بۆ دەربازبوون لەم جۆرە لە حوکمڕانی، بەڵکو تەوقوعات و جیهانبینی خەڵک هێندە نزمدەکەنەوە کە پێدانی موچە و بوونی کارەبا و ئاوی خواردانەوەی پاک و نەمانی گەندەڵی یان هەندێک خزمەتگوزاری دیکە هەموو شتێک بێت!.
شتێکی دیکەی ترسناک کە من هەستی پێدەکەم، ئەوەیە کە هەموو حیزبەکانی کوردستان و زۆربەی زۆری ڕۆشنبیران و ڕەخنەگرەکانی ئەم ڕەوشە قەیراناوییەی ئێستای خەڵکی کوردستان تەوەقوعات و جیهانبینییان ئەگەر نەشتوانم بڵێم بە تەواوەتی وەک یەک وان، دەتوانم بڵێم زۆر لەیەکترییەوە نزیکن.
بە گشتی لە هەموو رۆژهەڵاتی ناوین و ئەو وڵاتانەی پێیان دەوترێت وڵاتانی ئیسلام یان جیهانی سێیەم، جیهانبینییەکی نەریتی و دینیی باڵیکێشاوە بەسەر عەقڵیەت و بیرکردنەوەی زۆربەی زۆری خەڵکدا، ئەم جیهانبینیە نەریتییە هێندە بەربڵاو و کاریگەرە بە دەگمەن حیزبی سیاسیی و ئیلیتی رۆشنبیر و نووسەران و کتێبنووسەکان و ڕەخنەگران و بەرەی ناڕەزاییەتی بە حوکمڕانییە نادیموکرات و دیکتاتۆر و تۆتالیتارەکان لێی دەربازبوون و توانیوانە عەقڵ و بیرکردنەوەی خۆیان ئازاد بکەن لەم جیهانبینی و تەوقوعاتە نزم و نەریتییە دینی و دواکەوتووە، کە لە هەناوی قۆناغی خێڵەکی و دەرەبەگایەتییەوە سەرچاوەی گرتووە. بە بڕوای من کێشەی سەرکی خەڵک، کە ناتوانێت حوکمڕانییەکی دیومکراسیانە و سەردەمیانە دامەزرێنێت و بیهێنتە ئاراوە ئەم تەوەقوعات و جیهانبینیە نزمەیە.
جیهانبینی و تەوەقوعاتی خەڵکی خۆی لە هێزی خێڵ و خزمایەتی و تایەفەگەرێتیدا دەبینێتەوە. ئەم جیهابینی و تەوەقوعاتە خەڵکی گشتی دابەشکردووە بە سەر چەند حیزبێکی بنەماڵەیی و خێڵەکی و تایەفەگەرێتی و ناسیۆنالستی و نەژادپەرستیدا، کە زۆرێک لەم حیزب و هێزانە جڵەوی حوکمیان گرتۆتە دەست و حکومەت و دەوڵەتی دیکتاتۆر و تۆتالیتار و چەوسێنەر و سەتمکار و داپلۆسێنەریان بۆ خۆیان دامەزراندووە و بووشن بە بریکار و هەڵسوڕاوی دەستی کۆمپانیا زەبلاحەکانی جیهانی سەرمایەداری. ئەم جۆرە لە بیرکردنەوە تەسک و عەقڵیەتە دواکەوتوو و نەریتییە هەندێک جار خەڵکی دابەشکردووە بەسەر ناوچەگەرێتی و دەڤەرچێتیشدا.
ئەم جۆرە عەقڵیەت و بیرکردنەوە داڕزاوە کارێکی کردوە، کە مرۆڤەکان کەسایەتی و شکۆی خۆیان لەم گروپانەدا دەبیننەوە، ئەوی لەم گروپانەدا نەبێت شکۆمەند و مەزن نییە! بۆیە بە دەستەجەمعی و بە حەشامانی گەورە خەڵکی بێ ئەوەی هەست بە خۆیان بکەن بوون بە کۆیلەی ئەم حیزب وحوکمڕانانە، خودی خۆیان بوون بە ئامرازێکی بەهێز بۆ درێژەدان بە ستەمکاری و چەوساندنەوەی خۆیان و هەموو گەل و کۆمەڵگەکەیان. ئەوەی کە پارتی و یەکێتی و حیزبەکانی بەرەی کوردستانی هێنایە سەر حوکم، کە بوون بە مۆدێلێکی سیاسیی زۆر ستەمکار و چەوسێنەر و داوپلۆسێنەر، ئەوە خەڵکی ستەملێکراو و چەوساوە و ڕەشوڕووت بوون، کە بە چەپەڵە ڕێزانەوە ڕؤژی هەڵبژاردنە پڕ لە ساختەییەکانیان کردبوو بە جەژن و بە لێشاو دەچوون بەرەو سندوقی دەنگدان. ئەوە خەڵک خۆیان بوون بۆ درێژەدان بەم مۆدێلە سیاسییە گەندەڵە دایک و باوەک و باپیرە نەخۆش و کەنفتەکانیان بە کۆڵ و بە نەقالەی خەستەخانەکان دەبرد بۆ دەنگدان و ئەمشیان کردبوو بە نیشتیمانپەروەری و پیرۆزیی دەنگدان، کار گەیشتبووە ئەوەی هەرکەسێک دەنگی نەدایە تەخوینیان دەکرد.
ئەم حیزب و حکومڕانانە تەنها بە ستەمکاری و چەوساندنەوە و سەرکوتکردن وازناهێنن، بەڵکو هەر جارە و بە ناوێکەوە بەردەوامی دەدەن بە شەڕێکی نەگەریس و نەبڕاوە لە نێوان خەڵکی ڕەشوڕووتدا، جارێک بە ناوی دین و پاراستنی دین؛ بە ناوی تایفەگەرێتی سوننی مەزهەب و شیعەگەرێتیی؛ جارێکی دی بە ناوی نەتەوە یان مافی نەتەوە و ناوچە و دەڤەر و شارچێتییەوە. ئەگەر ئەمانەش نەبوون بە کەرستەیەکی شەڕ هەڵگیرسان، ئەوە بە ناوی پاراستنی (سیادەی) دەوڵەت و سنورپارێزییەوە ئەم شەڕە بەرپا دەکەن. دەیان سەدەیە بەم ناوانەوە شەڕەکان بەردەوامن و گوشت و خوێنی مرۆڤی دەرخوارد دەدرێت. لە دوای هەر شەرێکیش هەژموون و دەسەڵاتی ستەمکار و چەوسێنەری ئەم یان ئەو لایەن بە جۆرێک بەهێز دەکات کە دەخوازێت لایەنی بەرامبەر بە تەواوەتی بسڕێتەوە، هەر ئەم هەژموونەشە کە دەبێتە هۆکاری بەرپابوونی جینۆساید، دەیان جار لە ژێر ناوی جۆراو جۆردا جینۆسایدی ئەم نەتەوە یان ئەو نەتەوە، ئەم دین و تایەفەی دینی یان ئەو تایەفەی دینی بە جۆرێک لاوازبوون کە خەریکبووە بنەبڕ بن یان بە تەواوەتی بنەبڕ بوون و فەوتاون.
لە باشترین حاڵەتدا، کە بە حساب سەرکەوتنی گەل و خەڵکی ئازادیخوازە لەم شەڕانەدا، بە نموونە وەک ڕاپەڕینەکەی ساڵی ١٩٩١ی خەڵکی کوردستان، کەچی چونکە لایەنی بە ناو (شۆرشگێر)، یان لایەنی بە ناو نەتەوە پارێز و نیشتیمان پارێز داڕزاوی دەستی هەمان عەقڵیەت و بیرکردنەوەیە، هەمان هەستی دەسەڵاتخوازی و داگیرکەری هەیە، هێندەی پێناچێت خەڵکی تووشی هەمان دەردیسەری و چەوساندنەوە و ستەمکاریی دەکاتەوە، وەک لە کوردستاندا خەڵکی لە سەر دەستی(شۆرشگێڕکانی) پارتی و یەکێتیدا ئەوە زیاتر لە چارەکە سەدەیەکە خەڵکی خراپتر لە جاران تووشی چەوساندنەوە و ستەملێکردن بوونەتەوە.
ئەم دۆزانە، وەک دۆزی کورد بە نموونە، یان دۆزی دین و ئاینزایەک، کە دەکرێن بە کەرەستەی شەڕەکانی نێوان خەڵک، خۆیان لە خۆیاندا مافێکی ڕەوایە کە خەبات و تێکۆشان بکرێت لە پێناویدا بۆ ئەوەی جینۆساید نەکرێن، یان لە پێناوی ئەوەی مافی نەتەوەییان یان دینییان لە ژێر هەژموونی نەتەوەیەکی دیکە و دینێکی دیکەدا لاواز نەبێت و نەفەوتێن، واتە مافی خۆیانە شکۆمەندی بۆ خۆیان بگێڕنەوە، بەڵام کێشەکە لەوەدایە، کە هەرچۆن نەتەوەی سەردەست یان دینی بەهێز و داگیرکار هێز بەکاردەهێێت بۆ داگیرکاری و هەژموونگەرایی خۆی و لەم پێناوەشدا دەخوازێت بەرامبەری بسووتێنێت و بیسڕێتەوە، ئەم عەقڵیەت و بیرکردنەوەیە، بووە بە عەقڵیەت و بیرکردنەوەی نەتەوە و دین و گروپە بچکۆلە چەوساوە و ستەملێکراوەکانیش، بۆیە ئەوەی کە کراوە بەرامبەریان ئەمانیش لە ڕێگەی حکومڕانییەکەی خۆیانەوە گەر بۆیان بلوێت هەمان شت دەکەنەوە بەرامبەر بە نەتەوە و دینەکانی دیکەی کە جاران ستەمکار و چەوسێنەر بوون، واتە هاوکێشەکە هیچ گۆڕانکارییەکی تێدا ناکرێت، بەڵکو تەنها جەمسەرەکان دەگۆڕدرێت.
شتێکی دیکە کە زۆر ترسناکە! ئەوەیە کە ئەم عەقڵیەتە و بیرکردنەوەیە شۆربۆتە خواری خوارەوەی یەکە کۆمەڵایەتییەکان و زۆربەی زۆری تاکەکانی کۆمەڵگاشی گرتۆتەوە. ئەگەر تێبینی بکەین لە خێزاندا چۆن باوک باوکسالاریی دەکات، چۆن براگەورە بە سەر دایک و خوشک و برای بچکۆلەیدا دەخوڕێت و فەرمان دەردەکات، بە هەمان شێوە ئەم عەقڵیەتی باوکسالارییە دەبێت بە عەقڵیەتی تاک بە تاکی خێزانەکە و لە بچوکترین دەرفەتی دروستکردنی قەوارەیەکی دیکەی خێزانیدا هەمان عەقڵیەت و بیرکردنەوە دووبارە دەبێتەوە، ئەم عەقڵیەت و بیرکردنەوەیە بۆماوەیە و بە درێژایی سەدان ساڵە خەڵکی ئەم وڵاتانە دەناڵێن بە دەستیەوە و ڕزگاری و سەرفرازی و شکۆمەندی مرۆڤەکان ژێر پێدەخرێت و بەردەوامیش بەم ناوانەوە شەڕەکان درێژەیان هەیە. واتە وەک پێشتر ئاماژەمان پێدا، ئەو هاوکێشەیەی کە چەوسێنرە و چەوساوەی تێدایە هەڵناوەشێتەوە، بەڵکو لە باشترین حاڵەتدا گۆڕانکارییەکان، خۆیان لە ئەمسەر و ئەوسەرکردنی هاوکێشەکەدا دەبیننەوە، ئەوەی جاران چەوسێنەر و ستەمکار بووە ئەمڕۆ دەبێت بە چەوساوە و ستەملێکراو. دەشبێت ئەوە بزانین هەمیشە چەوساوە و ستەملێکراو زۆربەی زۆری خەڵکە ڕەشتوڕووتەکەیە، واتە لە هەردوو حاڵەتەکەدا خەڵکی رزگاریان نابێت لە مەنگەنە و دەستاڕی هاڕینەکە. ئەم لەسەر حوکم بێت یان ئەوە لەسەر حکوم بێت، گۆڕانکارییەکە تەنها ئەوەندەیە کە دەستاڕەکە چۆتە ژێر دەستی چەوسێنەر و ستەمکارێکی دیکە. کەواتە ئەم شەڕانە شەڕی خەڵک نەبوون، بەڵام کوێرانە و نەفامانە کردوویانە بە ناوی رزگربوونیانەوە.
شەڕی خەڵک لەم سەردەمەدا، شەڕێکە کە دژی نابەرابەری و نایەکسانی و نادادپەروەری دەکرێت. بە بروای من شەڕێکە لە پێناوی هێنانە ئارای حوکمێکی ڕاستەقینەی دیموکراسییدا دەکرێت، شەرێکی لە پێناوی ئازادییەکانی تاک و تاکگەرییدا دەکرێت، شەڕێکە لە پێناوی نەمانی چەوساندنەوە و ستەمکاریی و هەڵاواردن و جیاکارییەکاندا دەکرێت، شەڕێکە لە پێناوی پێکهێنانی دەستورێکی مەدەنیانەدا دەکرێت کە هەموو مافەکانی تاک و نەتەوە و کەمەنەتەەوە و دین و ئاینزایەک دابنین بکات بە یاساگەلێکی مەدەنیانە و مۆدێرنانەی سەردەم.

جیهاد موحەمەد
١٦/٠٩/٢٠١٦




یادی تاوانی کۆمەڵکوژی گەلی زیلان (دۆڵی خوێن) … د.ناجح گوڵپی

پێش 76 ساڵ و لە 18/ ئەیلولی ساڵی 1930 دا دەولەتی ڕەگەز پەرستی تورکیا تاوانێکی تری کۆمەڵکوژی دژ بە گەلی کورد لە باکوری کوردستان،ئەنجام دا، لە دۆڵی زیلان ( گەلی زیلان) لە ناوچەی ئەرگیش لە پاریزگای وان ،بەمەبەستی دامرکاندنەوەی راپەڕینی ئاگری.
دەولەتی تورک دڕاندانە کەوتە کوشتنی خەڵک و سوتاندنی گوند ەکانی دۆڵی زیلان ، کە سەرجاوە کوردیەکان دەلێن ( 47000) کەسی بێ دیفاع کۆمەڵکوژ کران لەلایەن سوپای دەولەتی تورکەووە، لەوکاتەوە ناوی دۆڵی زیلان گؤراوە بۆ دۆڵی خوێن ،جونکە خوێنێکی زۆری تێدا ڕاژ.
سەرچاوەکانی دەولەتی تورک( ڕۆژنامەی حوریەت ) دانیان ناوە بە کوشتنی 15000 پانزە هەزار کەسدا لەو کۆمەڵکوژیەدا، بەلام نوسەری کورد حسن هوشیار سردی کە خۆی شایەت حاڵی ئەو کۆمەڵکوژیە بوە دەڵێ لەئەنجامی کاول و وێرانو سوتاندنی 180 گوندی کوردی لە ناوچەکە 47 هەزار مرۆڤی بێتاوان لەژن و مناڵو پێر کۆمەڵکوژ کراون، و سەر بە هۆزەکانی ( حسنا ، زیلان، سبکان، ئەدمان ).
شۆڕش یان راپەرینی ئاگری داغ:
لەدوای خامۆش بونی شۆڕشی شیخ سەعیدی پیران لەساڵی 1925 ، زۆرێک لەفەرماندە سەرباز وجەکدارانی ئەو شۆرشە خۆیان نەدا بەدەستەوە لەشاخ و گوندە دورە دەستەکان مانەوە، بڕوایان بە لێ بوردنی درۆزنانەی دەولەتی تورک نەبوو، دواتر لەچەندین شووێن دەستەی جەکداریان دروست کرد لەناوچەکانی تری باکوری کوردستان ،تاکو سوپای تورک بە باشی نەی پەرژێتەسەر دامرکاندنەوەی شۆڕشی ئاگری کەلەساڵی 1927-1930 خایاند، لە شاخی میلاتۆ سەر بە قەزای خیرزان دەستەی چەکدار دروست بوو، هۆزی کرسان لە جزیرەی بۆتان ئەوانیش دەستەی جەکداریان درست کرد ، لە شاری فارقین، و لیجە ،ئامەد،بینگۆل کە چەندین دەستەی چەکداری زازا دەستیان بە خەبات کرد، لەگەڵ چەندین دەستەی جەکداری تری هۆزە کوردەکان ، کە داوای مافی نەتەوەیی خۆیان دەکرد، ئەم دەستە چەکدارانە پاش کۆبونەوە بڕیاریان دا پەیوەست ببن بە شۆڕشی ئاگری وە دوای بڕینی زیاتر لە 700 کیلۆمەتر بەپێ تەڤلی شۆڕش بوون.
شۆڕشی ئاگری بەسەرکردایەتی جەنەراڵ ئیحسان نوری پاشا بوو* لەدوای هەڵسوکەوتی حکومەتی ئەتاتورک لەگەڵ کوردان و دامرکاندنەوەی شۆڕشی شیخ سەعید، ئەوکات ئیحسان نوری پاشا ئەفسەر بوە لە سوپای تورکیا، ئیتر بەهۆی کردەوەی نامرۆڤانەوە دژی هاو ولاتیو هاو زمانەکانی واز دەهێنێ لە سوپا و هەوڵی تۆڵە سەندنەوە ئەدات و شۆڕش بەرپا دەکات بۆ بەدەس هێنای مافەکانی کورد، پاشان حیزبێک دروست دەکەن لەگەڵ بەدرخانیەکان و کەسانی تری دڵسۆزو کوردپەروەر بە ناوی (خۆییبون) واتە سەربەخۆ بون لەساڵی 1927 دا.
لەوکاتە بەدواوە چەندین شەڕو پێکدادان لەنیوان شۆڕشگێران و سوپای داگیرکەردا هاتە ئاراوە لە ناوچە جیاجیاکانی ئاگری،دوژمن زیانی مادی و کوژراوی زۆر بەردەکەوت،تەنانەت چەند فڕۆکەی کەوتە خوارەوە، بۆ ئەمەش دەولەتی تورک داوای گرتنی موالیدی نوێی کرد تاکو ژمارەیەکی زۆر سەربازی لەبن دەستا بێت و توانی 29 لیوا کۆبکاتەوە وهێرش بکاتە سەر ناوجەکانی ژێر دەستی شۆرشگێران ،هێڕشەکان لە مانگی یانزەی ساڵی 1930 دا چر کرانەوە.
کوشتاری گەلی زیلان:
کوشتاری دۆڵی زیلان لە مانگی ئەیلولی 1930 رووئەدات بەلام ئەم ڕۆژەیان دیاری کردوە بۆ یادەوەری تاوانەکە 18/9/1930 .
شاهید حالێک دەگێڕیتەوە ئەفسەرێک بەخۆیی و سەربازەکانیەوە دەچێتە گوندی ( گەرماوا ئەدمان) کە گوندێکی دورە لەبەرەی جەنگ، ئەفسەرکە بانگی کوێخای گوندی دەکات وپێ دەلێ دەبێ لەگەل کورەکەت بچن بۆ شار ،(خواردنەوە -عارەق) بهێنن بۆ ئەم سەربازانە، ئەویش دەلێ باشە ئیستا کەسێک دەنێرم بۆتان بهێنێ، بەلام ئەفسەرەکە رازی نابێت و دەلێ هەر ئەبێ خۆت و کورەکەت بچن،( دیارە نەهانەی پێگرتوە نیازی خراپی بوە ) ئەویش ناچار دەبێ دەچی، هەتا دێنەوە،ئەفسەرو سەربازان بەزۆر دەستی ژنو منالەکانی دەگرن و جەندین کەسی تریش لەگوندەکە بەزۆر دەست دەگرن( توندوتیژی سێکس) ، کاتێ کوێخا بەرەو گوندی دەگەرێتەوە،ژنەکەی دەچێت بەهانایەوە پێی دەلێ ئەمانە بەزۆر ئێمەیان دەست گرت، ئەویش قسە ناکات و لەکاتی میوانداری و خواردنەوەکەدا، بەهاوکاری پیاوانی گوندەکە هەموو سەربازەکان دەکوژن،و دواتر پەیوەندی دەکەن بەشۆڕشگێرانەوە، پاش بڵاوبونەوەی هەوالەکەو گەیشتنی بە دەسەلاتدارانی دەولەتی تورک، وەک کاری هەمیشەیان ئەتاتورک فەرمان ئەدات کە کۆمەڵکوژی ئەو ناوچەیە بکەن کە سەربازەکانیان کوشتوە لە پشتەوەی بەرەی جەنگ بوون، ئەوانیش بەسەربازێکی زۆرەوە شالاو دەهێنن بۆ گەلی دێڕی (زیلان) ئەو 180 گوندە وێران دەکەن و هەرچی خەڵکیشی تیدا بوە کوشتیان ژمارەیان 47000 کەس بوە، لە هۆزەکانی ” زیلان،ئەدمان،حسنا ،سبکان ” بوون.
دواتر هێرشی سوپای تورک فراوانتر دەبێت بە 29 لیوا هێرش دەکات و بەجەکی هەمەجۆر، لەگەڵ ئەمەدا کوردەکان بە وە تۆمەتبار دەکەن کە دەستی ئینگلیز لەپشتی ئەمانەوەیە بۆیە لەڕیگای حزبی شوعی ئازەربایجانەوە لەگەڵ روسەکان ڕیک دەکەون کە پشتیوانی راپەرینی کوردەکان نەکەن هەروەها وتوێژ لەگەڵ دەولەتی ئیران دەست پێ دەکاتو ڕیک دەکەون سوپای تورکیا لە پشتەوە لەدیوی ئیرانەوە دێنو هەندێ ناوچەی ستراتیجی دەگرن و ئیتر گەمارۆی شۆڕشگێران توند دەبێتەوە، شەرو کوشتار زۆر توند دەبێت، لەکۆتایدا شۆرشگێڕانی کورد بەرگەی هەموو هیرشەکان ناگرن و بۆیە بەناجاری بلاوەی لێ دەکەن و زۆربەیان روو دەکەنەڕۆژهەلاتی کوردستان (ئیران) ،ناوجەی خۆی و سەلماس و ورمێ، ئیحسان نوری پاشا دەبەنە تاران لەوێ وەک پەنا بەر ی سیاسی دەمێنێتەوە ،تاساڵی 25/3/1976 لە ڕوداێکی گوماناویدا بەهۆی لێدانی ماتۆر سکلێتەوە گیانی دەسپێرێ، زۆریش بەداخەوە کە مێژوی خەباتی کورد پڕیەتی کە بەرخۆدان و دامرکاندنەوە بە پیلانی دەرەکی و دەست تێوەردانی دوژمنان.
لەئیستادا فلمێکی دۆکیومێنتاری بەرهەم هاتوە لەسەر کۆمەڵکوژی دۆڵی زیلان،فلیمەکە بەناوی “دۆڵی خوێن” تومارکراوە، لە بەرهەم هێنانی ” سعادە ئولغنۆ ” مۆزیکی “لسونا ئالان”.
ئیحسان نوری پاشا (1896-1976 ) لەتەمنی 78 ساڵیدا کۆچی دوایی کرد، سەرکردەو نوسەرو مێژونوسێکی کوردی دیار بوە، پاش تەواوکردنی خوێندنی بنەرەتی روی لەئەستانە کردوە بۆ تەواکردنی خوێندنی سەربازی ،بەئەفسەری پلە دوو دەرچوو،دواتر لەسەردەمی ئەتاتورکدا پلەی بەرزتر کرایەوە،پاشان بەهۆی کردوە دژە مرۆڤانەو دژە کوردەکانی دەسەلاتی تورکیاوە، حزبی خۆیی بوونی لەگەڵ بەدرخانیەکان و گەلێ دڵسۆزی تردا دامەزراند و شۆڕشی ئاگری بەرپا کرد.

د.ناجح گوڵپی 18/9/2016




ئایا کۆمەڵگەکانی وڵاتانی ڕۆژهەڵات لەنێو قۆناخی سەرمایەداریدان یان هەنگاو بەرەو ئەو قۆناخە دەهاوێژن؟

پێدەچێت ئەم پرسیارە بڕێک ئاڵۆز خۆی نیشان بدات.چونکە کاتێک چاوێک بەپەیوەندیە کۆمەڵایەتیەکان و ململانێ چینایەتیەکاندا بخشێنین دەبینین بونیان هەیە.یان سەیری ژیان و گوزەرانی دانیشتوانی هەرچ کۆمەڵگەیەکی کۆمەڵگەکانی وڵاتانی ڕۆژهەڵاتدا بکەین،دەبینین دابەش بونە چینایەتیەکە بەئاسانی دەبینرێت. وەخودی پێکدادانەکانیش ڕۆژانە بەرچاودەکەون،پێکدادانەکانی نێوان ناڕازیان و بەرەی سەردارانی نێو کۆمەڵگەکان. لێرەدا دیسان پرسیارێک خۆی قوت دەکاتەوە:ئاخۆ گەر کۆمەڵگەکانی وڵاتانی ڕۆژهەڵات لەنێو پەیوەندیەکانی سیستەمی سەرمایەداریدان،بۆچی تا ئێستا ئاستی گەشەی کۆمەڵگەی مەدەنی زۆر لاوازە؟یان بۆچی هێشتا ئایدۆلۆژی ئاینی خۆی سەپاندوە بەسەر هزری زۆرینەی تاکەکانداو لەنێو یاساو ڕێساکانی دەوڵەتەکانیشدا پلەی یەکەم دراوە بەو ئایدۆلۆژیە ئیسلامیە؟ ئاخۆ کاتێک سەیرێکی مێژووی وڵاتانی ئەوروپا بکەین تائەوکاتەی ئایدۆلۆژی مەسحیەت خۆی سەپاندبوو نیشانەی ئەو قۆناخە نەبوو کەپەیوەندیەکانی کۆمەڵگەکانیان هێشتا لەنێو قۆناخی دەرەبەگایەتیدان؟ ئاخۆ گەر سەدەی ڕێنسانس و سەدەی ڕیفۆرمی ئاینی و سەدەی ڕۆشنگەری نەبوایە،پێدەچوو قۆناخی لەبەریەک هەڵوەشاندنەوەی سیستەمی ئاینی فیئۆدالی لەوڵاتانی ئەوروپادا بەبن بەست بگەیشتایە؟ یان پێشوەچونەکانی زانست و ئامرازەکانی بەرهەمهێنان هۆکارە سەرەکیەکەی کۆتای هێنان بوون بەقۆناخی فیئۆدالی و ئاینی لەوڵاتانی ئەوڕوپادا؟ دیارە لەسەدەی چواردەوە ئیتر ئاستی پەیوەندیە بازڕگانیەکان و گەڕان بەشوێن دۆزینەوەی بازاڕ بۆ ساغ کردنەوەی کاڵاکان دەست پێدەکات و پێشوەچونی پەیوەندیە چینایەتیەکانیش هەنگاوێک ئاڵوگۆڕی بەسەردا دێت.لەگەڵ ئەو هەنگاو هەڵهێنانەشدا ئاستی هۆشیاری بازرگانی و زانست و دۆزینەوەی داهێنانەکان لەبوارە جۆراو جۆرەکاندا لەتەکانی بێگەڕانەوەدا بوە و گەشەی بەخۆی داوەو لەگەڵ خۆیشیدا کۆی پەیوەندیە کۆمەڵایەتیەکانی بەئاڵوگۆڕی جۆراوجۆردا هێناوە تا گەیاندویەتیە ئەم سەردەمەی ئێستای.
دیارە بابەتەکەم لەسەر وڵاتانی ڕۆژهەڵاتە بەشێوەیەکی گشتی. ئێستا دەمەوێت بپرسم ئاخۆ وڵاتانی ڕۆژهەڵات قۆناخی ڕێنسانسیان پێویستە یان قۆناخی ڕێنسانسیان تێپەڕاندوە؟ ئەگەر قۆناخی ڕێنسانسیان پێویستە کەی دەتوانرێت هەنگاوی بۆ بهاوێژرێت یان ئەگەر قۆناخی ڕێنسانسیان تێپەڕاندوە،بۆچی تائێستا ئایدۆلۆژی ئاینی خۆی سەپاندوە لەنێو دەستورویاساکانداو لەنێو پەیوەندیەکۆمەڵایەتیەکانیشدا ڕەواجێکی زۆری ماوەو ڕۆژانە کۆمەکی پێدەکرێت؟ یان بۆچی هێشتا دەسەڵاتە دیکتاتۆرە تۆقێنەرە قەومی و دینیەکان زاڵن لەنێو پێگە سەرەکیەکاندا؟ کاتێک سەیری قۆناخی سەدەی پێشوو بکەین،دەبینین هەرلەدوای کۆتای هاتنی جەنگی یەکەمی جیهانەوە،جۆرێک لەجۆرەکان لەنێو دابەش کردنەوەی سەرزەمین لەنێو براوەکانی زلهێزانی جەنگدا،وڵاتانی ڕۆژهەڵاتیش خۆیان لەنێو پەیوەندیەکی نوێدا بینیەوە،یانی ئەو دابەشکردنەی کەلەدەرەوەی هەڵبژاردەو خواستی گەلانی ناوچەکە بوو،جۆرە پەیوەندیەکی دروست کرد کەجیاواز بوو لەسەردەمی قۆناخی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و سەفەویەکان. لەم دابەش کردنە نوێیەدا،دەست نەبرا بۆ قۆناخی وەرچەرخان وەک ئەوەی وڵاتانی ئەوروپا دەستیان بۆبرد لەسەردەمی خویاندا. یانی پەیوەندیە کۆمەڵایەتیەکان و پەیوەندیە ئابوری و سیاسیەکان،ڕێکخستنەوەیان زیاتر لەبەرژەوەندی وڵاتانی زلهێزانی جیهان بوو نەک لەسەر بەرژەوەندی وەرچەرخانێکی مێژووی کەگەلانی ناوچەکەو چین و توێژە هەژار کراوەکان بتوانن سودمەندی سەرەکی بن تێیدا. لەوێدا زەمینە خۆشکردن بۆمانەوەی پەیوەندیە فیودالیەکان بەباشی کاری لەسەر کراوە.
پێدەچێت لەدوای قۆناخی دەست بردن بۆسەربەخۆی نیشتمانی و دامەزراندنی دەوڵەت نەتەوە،لەکۆی گشت وڵاتانی ڕۆژهەڵاتیدا،جۆرێک ئاڵوگۆڕ دروست کرا لەنێو ئاڵگۆڕ پێدان بەپەیوەندیە کۆمەڵایەتیەکان و پەیوەندیە ئابوری و سیاسیەکان،بەجۆرێکیش وادەردەکەوت وەک بڵێیت قۆناخی وەرچەرخانە بەرەو کۆتایپێهێنان بەپەیوەندیە باوەکانی فیئۆدالیزم و دابین کردنی کۆمەڵگەی سیکۆلارو بەرهەمهێنانی هاوڵاتی بوونی ئازادو سەربەست(دەکرێت بڵێین هاوڵاتی یان تاکی سەربەستی ئازاد جیاوازە لەو تاکە تاکڕەویەتەی کەسیستەمی سەرمایەداری بەرهەمی دەهێنێت). دیارە کاریگەری ئەو هەنگاوانەیش پەیوەندی بەو ململانێ سیاسی و ئابوریانەی نێوان بلۆکی شورەوی و بلۆکی وڵاتانی سەرمایەداریەوە هەبوو. لەدەیەی چلەکانی سەدەی ڕابدوو بەدواوە،ئاستی پێکدادانەکان و ململانێی نێوان بزوتنەوە کرێکاری و دەسەڵاتەکاندا بوونی هەبوە،بەڵام قۆناخەکە تائێستایشی لەگەڵدا بێت،لەزۆربەی وڵاتانی ڕۆژهەڵاتدا وادێتە پێش چاو کەهێشتا لەنێو پەیوەندیە فیئودالیەکاندا بێت.ڕەنگە پێگەیشتوترین وڵاتی ڕۆژهەڵات،میسر و تونس و تورکیاو ئێران و پاکستان بێت،لەڕوی گەورەی و شارەکانیان و قەرەباڵغیە جەنجاڵ ئاساکانیانەوە،بەڵام کاتێک هەریەک لەم دەوڵەتانە بگریت،دەبینیت نەدامودەزگای ڕێکخراوی مەدەنی سەربەخۆ و ئازاد هەیە،وەنە ژنان لەم وڵاتانەدا وەک مرۆڤێکی سەربەست و ئازاد دەبینرێن. لێرەدا دەکەوینە نێو ئەو نمونەیەی لینین لەکاتی شۆڕشی ڕوسیادا گوتی؛وڵات بۆ سەپاندنی قۆناخی سەرمایەداریش دەشێت و وە بۆ بەرپاکردنی شۆڕشی سۆسیالیستیش دەشێت.چونکە ئەوکاتی وڵاتی ڕوسیە هێشتا لەڕوی پێنەگەیشتوی و مانەوەی لەنێو پەیوەندیە دواکەوتوەکانی ئابوری فیئودالیدا بوو،ڕەنگە یەکێک لەهۆکارەکانی شکستی شۆڕشی بۆلشەویکیش پەیوەندی بەنەبڕینی ئەو پەڕینەوەیەوە هەبێت.(دیارە لێرەدا مەبەستم ئەوە نیە بڵێم،مادام ئاستی چونەپێشی ململانێ چینایەتیەکان و ئامرازەکانی بەرهەمهێنان و ئابوری کەلەو قۆناخە پێگەیشتوەدا نەبێت ئیتر نابێت دەست ببردرێت بۆ بەرپاکردنی شۆڕشی کۆمەڵایەتی،بەڵام خوێندنەوەی ڕابردویش هەردەم گرنگی خۆی هەیە و دەبێتە مایەی ئەزمون لێ وەرگرتن. ئەو ووتەیەی لینین،پێدەچێت لەئێستای وڵاتانی ڕۆژهەڵاتیشدا قورسای خۆی هەبێت.
ڕاستی لەبابەتێکی واکورتدا ناتوانرێت شرۆڤەی کۆی ئەو مێژوەی ڕابردو بکرێت و کۆی جومگە هەستیارەکان هەڵبسەنگێنرێت و ڕەخنە بکرێن و ڕێگا چارەسەری واقعیانەشیان بۆ دیاری بکرێت. چونکە ئاستی تێڕوانینەکان زۆرن و بیرمەند و کەسانی سیاسی و شرۆڤەکارانی بەتواناش زۆرن کە هەریەکەو دیدو بۆچونێکی هەیە لەبەرانبەر کێشمەکێش و ئاڵوگۆڕەکان لەناوچەکەو جیهانیشدا.لەگەڵ ئەوەیشدا دەتوانین بڵێین؛مانەوەی پەیوەندیە کۆنەکانی کەلتوری و فەرهەنگی و ئاستی هۆشیاری سیاسی گشتی و برەودان بەپێگەی ئاینی و قەومی لەوڵاتانی ڕۆژهەڵاتدا،هێشتا ئەو بانگەوازیە دەدات بەگوێماندا کەقۆناخ هەر قۆناخی دەرەبەگایەتیەو لەبەرگی سیستەمی سەرمایەداریدا خۆی بەیان دەکات..هەروەک چۆن ڕۆژانە پێنج جار مەلاکان لەمزگەوتەکانەوە بانگ دەدەن و بە(حەی عەلەل سەلات،حەی عەلەل فەلاح)یانی هەستن بۆ نوێژ ئەی جوتیاران،بەڵام باسێک لەوە نیە کە پێگە چینایەتیەکان لەکوێدان و پێگەویشتویی چینی کرێکارو چینی سەرمایەدار لەکام قۆناخی خۆیدایە، دەرخەری ئەوڕاستیە دەگەیەنن. یەکێک لەهەرە گرنگایەتیەک کەبتوانێت ئاڵوگۆڕی ڕیشەی بەسەر پەیوەندیە کۆمەڵایەتیەکاندا بهێنێت،دەکرێت بەئاڵوگۆڕ پێدانی جیای دین لەدەوڵەت بێت و لەبری سەپاندنی ئەو ئایدۆلۆژیا وشکە،برەودان بێت بەکایە زانستی و پەروەرەیەکان و ڕێکخستنەوەی کۆمەڵگا لەسەر بنچینەی دیموکراتیانەو هەنگاو نان بۆکۆتای هێنان بەکۆی ئەو جومگانەی کەتائێستا کۆمەڵگەکانی تووشی شەلەل کردوە. مانەوەی دەسەڵاتە هارو دڕندەکانی وەک دەسەڵاتی ئاخوندەکان و ئال سعودەکان و ئەردۆغانیەکان و ئەوانی دیکەیشیان،ئیتر چ لەنێو بەرگ و پۆشاکی ئاینیدا بن یان بەڕیبات و پانتۆڵی مۆدێرنەوە بن،دەربڕی ئەو ڕاستیەن کەئەو دەسەڵاتانە ڕێگرێکی گەورەن لەبەردەم کۆی ئاڵوگۆڕە سەرەکیەکاندا کەلەبەرژەوەندی گشتی هەستانەوەی ئاستی هۆشاری سیاسی کۆمەڵگەکاندا بن.
ئەم هەلومەرجە تاقەت پڕوکێنەی ئێستا بەسەر گەلانی ڕۆژهەڵاتی ناویندا دەگوزەرێت،ئەگەر بێت و ئاستی چونە پێشی مەدی هۆشیاری سیاسی چین و توێژە کرێ وەرگرەکانی کۆمەڵگە نەباتە قۆناخێکەوە کەخۆیان بتوانن بەدەستی خۆیان ئێستاو ئایندەیەک دیاری بکەن،ئەوا پێدەچێت لەم نێوەدا دیسان سایکس بیکۆیەکی تر دووبارە ببێتەوەو بۆ سەدەیەکیتریش کۆمەڵگەکان نوقمی دواکەوتویی و سەرگەردانی بکرێنەوە. دیارە ئەو ئاڵوگۆڕەی قەرارە بێتە مەیدانەوە،دەرخەری ئەو ڕاستیەن کە جەنگ و پاراستنی مانەوەی بەرژەوەندیەکانی جەنگ هێنەران دەبێتە هۆکارێکی وا کەتەنها وێران کرنی زیاتری ئاستی کوشتنی ئیرادەکان بەدوای خۆیدا بێنێت.ئەو ئیرادانەی گەر کۆببنەوەو خۆناسینی خۆیانی تێدا بەرقەرار بێت،دەتوانێت خۆبەخۆ بەرپەرچی کۆی دەسەڵاتە دڕندەکانی نێوخۆو بەرژەوەندیخوازانی سیستەمی چەوسێنەریسەرمایەدارانیش بداتەوە.
لەشۆڕشی ڕۆژ ئاوای کوردستاندا ئیرادەیەکی وامەزن دەبینرێت کە بشێت وەک ئەڵتەرناتیفێکی گونجاو بخرێتە بواری پەرەسەندنیەوەو ببێتە ئەو شۆڕشەی کەوەک شۆڕشی ڕێنسانسی ئەوروپا ببینرێت.دیارە شۆڕشی ڕۆژئاوای کوردستان تەنها لەڕوی پەروەردەییەوە نیە،بەڵکو شۆڕشێکە لەڕوی ڕێکخستنەوەی ئابوری و سیاسیشەوە خاوەن ئەڵتەرناتیفی واقعیەو لەخۆڕێکخستنە خۆسەریەکەیدا ئەو ئامانجانەی لێ وەدی دەکرێت و باش دەرکیان بەناسینی قۆناخ و خودی مێژووی لەمێژینەی وڵاتانی ڕۆژهەڵاتیش کردوە لە کایەو بوارە جۆراوجۆرەکانیدا.
ئێستا دەکرێت بڵێین؛ئاخۆ کۆمەڵگەکانی وڵاتانی ڕۆژهەڵات لەیەک کاتدا پێویستیان بەبەرپاکردنی شۆڕشێکی ڕێنسانسی زانستی و شۆڕشکی ڕیفۆرمی ئاینی و شۆڕشێکی ڕۆشنگەری و شۆڕشێکی کەبەمانا شۆڕشێک بێت بۆبەرپاکردنی شۆڕشی کۆمەڵایەتی دەبێت،یان دەبێت یەک یەک و قۆناخ بەقۆناخ دەست ببڕدرێت بۆ بەرپاکردنی ئەو شۆڕشانە؟ یان چارەسەری دیکە هەیەو ڕەنگە من پەیم پێ نەبردبێت.

تاهیر حاجی حەسەن
18/09/2016




نان و ڕۆن … پشکۆ ناکام

….يەکێتی هەموو ڕێگاکانی تاقی کردۆتەوە، بە هاوپەيمانێتی ستراتيجیشەوە و زۆر جاریش پشی پشی و خۆ بە برا بچوک زان ، گروپە ئیسلامیەکان چەندین جار نەرمیان نواندوە و جار جارەش ئەم بەر و ئەو بەریان کردوە ، بەڵام جگە لە سوتاندنی بارەگاو ڕاونانی خۆیان
هیچی تریان لێ حاصل نەکردوە، گۆڕان سەرەڕای وەستان لە ڕووی بەشێکی جەماوەرەکەی، تا ڕادەیەک پێی بە جەرگی خۆی نا بەشداری حکومەتی کرد ، بەڵام لە بەرامبەر (کاوبۆ ) کانی پایتەخت جگە لە گەڕانەوە بۆ گردەکە هیچی تریان لەو موجازەفەیە بەدەست نەهێنا……..
کۆبونەوەی دوو قۆڵی..کۆبونەوەی دوو قۆڵ و قاچێک ..دانیشتنی سێ قۆڵی..وورتە وورتی چوار قۆڵی،،، دەربڕینی ناڕەزایەتی شەقام و حیزب، چاوشارکێی ئیعلامی و دواتر هێرش و فەزح کردن، کەشف کردنی ڕۆژانەی هەموو راستی و واقیعەکان بە بەڵگە و ژمارە و نووسین و ووتنەوە ، دان بەخۆیا گرتن تا دان لە دەما نەما ، ئەمانە هەموو و دەیان شێوازی تری هەوڵەکان لە هەرێم بەرامبەر بە بنەماڵە و پارتی بە کەڵکی یەک فلسی قەڵب نەهاتوون، هەموو هەر هاوارێتی و کەسیش هەنگاوێکی عەمەلی نانێت جگە لە ڕستە کۆن وسواوەکە: ئەبێ ئەم بار و دۆخە چارەسەر بکرێت ، حیزب و لایەنەکان بە مانشێتی میدیاکان کەسیان ئەوەی پارتی ئەیکات قبوڵی ناکەن ، پارتی و بنەماڵەش لەو لاوە زۆر بە ئیسراحەت و لەسەر خۆ بەرنامەکانی خۆیان جێ بەجێ ئەکەن بە خیانەت و مێش میوانیان نیە ێت، تەنانەت گەر جاروبار دەرودرواسێ و دؤستەکان ! قسەیەکیان تیا کردبێت هەر بە موجامەلە و قسەی بەینی دوو میوان ماوەتەوە و نەتوانراوە هیچ شتێک بگۆڕێت و لە یاری مار و پەیژەکە پارتی بە پەیژەکانا سەرئەکەوێت و برادەرانیش زوو زوو توشی مارەکان ئەبن و هەر فێری زار گرتن نەبوون……….
بنەماڵە و پارتی بە جۆرێک حوکم ئەکەن کە چۆتە قاڵبی بوون بە (ڕژێم) بە جۆرێک چەوسانەوە پەیڕەو ئەکات کە هێزی پێشمەرگەشی گرتۆتەوە کە بەرامبەر داعش لە سەنگەران و لە بەش کردنی چەک و هاوکاری مادی خێرە و مەندەکان بەشی زۆری ئەگەر هەمووی نەبێت بۆ خۆیانه و خوا هەڵناگرێ لایەنەکانیش نوتقیان لێوە نایەت…
ئەمڕۆ بنەماڵە و پارتی لایەکی هەرێمیان بۆ خۆیان بردووە جگە لە خۆیان کەس بۆی نیە بڵێ لەل ، ئیتر کات و هەقی خۆیەتی لە ناوچەکانی تر و بەتایبەتی (سلێمانی) بیر لە چارەسەرێکی سیاسی- ئیداری گونجاو بکرێتەوە کە لە هەموویان واقیعی تر دروستکردنی هەرێمێکی سەربەخۆی سلێمانی و هەڵەبجە بێت و لە فورسەتێکیشا “گەرمیان ” بکرێت بە پارێزگا و ئەو سێ پارێزگایە هەیکەلی ئیداری هەرێمەکەی لەسەر دابمەزرێت، بەش بەحاڵی خۆم تا سەر ئێسقان لەگەڵ هێنانەکایەی ئەو هەرێمەم ، بەمەش دونیا کاول نابێ، دیارە قەدەر وای کردووە کە ئەم ناوچەیەی ئێمە تا لە بنەماڵە دوورتر بێت ئارام و دڵنیا تر بین و فریای سەرخورانی خۆمان بکەوین، با چیتر نەوت و داهاتی ئەم ناوچەیە نەخرێتە مەزادەوە و خێر و بەرەکەتی خاکەکەی بۆ دانیشتوانەکەی بێت نەک بۆ قاسە و گیرفانی چەند کەسێکی غەریب و نا ئاشنا پێ ی ، بێ بەش کردنی خەڵک لە داهات و سەرچاوەی بژیۆی خۆی جۆرێکە لە خیانەت و بەرامبەر بە خیانەت هەموو جۆرە خەبات و بەگژاچونەوەیەک ڕەوایە و هێنانە کایەی ئەو هەرێمەش لە چوارچێوەی ئەو خەبات و هەنگاوە مەدەنیانەیە و دڵنیاشم ئەوە ش بۆ چونی زۆربەی دانیشتوانی ناوچەکە بێت و بۆ ڕاستی شیکردنەوەکەش ئەکرێت لە ناوچەکە “سلێمانی، هەڵەبجە، گەرمیان ” ڕیفراندۆمێک رێک بخرێت کە : ئایا خەڵک بۆ باشترکردنی گوزەران ی ژیان و دابین کردنی پاشەڕۆژێکی کراوە و مسۆگەرتر ، پێیان باشە ناوچەکەیان بکرێت بە هەرێمێکی سەربەخۆ لە ڕووی ئابوری و ئیدارییەوە ، یان نا…؟
کۆمەڵانی خەڵک ئەبێت لەوە تێ بگەن تا بنەماڵە و حیزبەکەی مابێت سوود لە یەک قەترە نەوت و یەک گرام داهاتی شەرعی خۆیان نابینن ، مامۆستایەک بە دوو سێ مانگ جارێک چارەکی !موچەکەی خۆی وەربگرێت و کوڕی بە ناو سەرۆکی! حکومەتیش لە تورکیا قاوەیەک بە چوار هەزار دۆلار بخواتەوە ؟! گەر ئەمە ئاساییە کەواتە ئەو وەزع و حاڵەی بنەماڵە و حیزبەکەی بەسەر هەرێما هێناوێانە ئەوەش ئاسایی و زۆر ئیعتیادیە ، و موبارەکمان بێت ….وەک ئەبینرێ و بێ ئەوەی ئیعلان کرا بێت بنەماڵە بە فیعلی بەشێکی لە هەرێم بۆ خۆی جیا کردۆتەوە و بە ئارەزوی خۆی تەراتێنی تیا ئەکات بێ ئەوەی حساب و ئیعتیبار بۆ یەک کەس و لا و کاردانەوەیەک بکات، کاتی ئەوە هاتووە ئێمەش بە حساباتی خۆمان بچینەوە و بیرێک لە مناڵەکانمان و نەوەکانی ئایندە بکەینەوە ، هەموو بگەینە قەناعەت کە دەستە وسان دانیشتن بەرامبەر بە دەسەڵاتی هەرێم موسیبەتێکی گەورەیە و هەر خۆشمان باجەکەی ئەیەین ، ئەو حکومەت و بەناو دامەزراوە حکومیانە هەر پیرۆز بە بنەماڵە بێت و ئەوەنەی بیر لەوە بکەینەوە بیرلە دامەزراندنی هەرێمێکی سەربەخۆی لای خۆمان بکەینەوە ، ئەو کاتە وەک ئەوترێت هەم خواشمان لێ ڕازی ئەبێت و هەم عەبدیش، جگە لە مەسەلە ویژدانی و ئەخلاقیەکان…………
ئیتر کۆمەڵانی خەڵک بە تەواوەتی هەراسان بوون ئەبێت و ئەکرێت وەڵامی ئەو پرسیارە بەینەوە کە : چیمان پێ ئەکرێت ؟ گەر مشورێکی خۆمان لە ئێستاوە نەخۆین ، تا ماوین ئەبێت بڵێین : ئەم نانه بەو ڕۆنە..نەوەکانی داهاتوش لەسەر نان و ڕۆنێک لێمان خۆش نابن…………………………….




توركیاو یاوه‌ره‌كانی و هه‌وڵی داگیركردنی موسڵ … ئه‌حمه‌د ره‌جه‌ب

له‌ 10 ی حوزه‌یرانی ساڵی 2014 موسڵ دووه‌م شاری گه‌وره‌ی عێراق به‌ پێی پیلانێكی توكمه‌ی دارێژراو له‌ نێوان ره‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردۆگان سه‌رۆك كۆماری توركیاو ئه‌سیل نوجه‌یفی پارێزگاری موسڵ و به‌عسییه‌كان و سه‌ركرده‌كانی سوپاكه‌ی سه‌رۆك وه‌زیرانی عێراق نوری ئه‌لمالكی كه‌وت و له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌تی ئیسلامی خوێنرێژه‌وه‌ ( داعش) كۆنترۆڵ كراو ده‌ستیانكرد به‌ كوشتن و خوێنرشتن و تاڵانكردنی ماڵ و سامانی دانیشتوانی شاره‌كه‌و بووه‌ هۆی راكردن و هه‌ڵاتن و ئاواره‌بوونی هه‌زاران خێزان به‌ تایبه‌ت كریستانییه‌كان ( مه‌سیحه‌كان) و ئێزدییه‌كان و شه‌به‌ك و كاكه‌ییه‌كان له‌ ترسی كوشتن به‌ هۆی ئاین و مه‌زهه‌به‌وه‌.
له‌م رۆژانه‌دا مقۆ مقۆیه‌كی خه‌ست و سه‌خت له‌ نێوان ئه‌مریكاو توركیاو یاوه‌ره‌كانی و عێراق و پێشمه‌رگه‌و حه‌شدی شه‌عبی له‌ ئارادایه‌و، هه‌ر یه‌ك له‌وانه‌ پلان و ئه‌جیندای تایبه‌تی خؤی هه‌یه‌و به‌ دوای به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانیان ئه‌گه‌رێن و، ئه‌مریكا به‌ قورسایی خۆی و هه‌موو تواناكانیه‌وه‌ ئه‌یه‌وێت به‌ زووترین كات ده‌ستبكرێت به‌ شه‌ری موسڵ و ببێت به‌ پێشه‌نگ و، خاوه‌نی بریار له‌ پاش نه‌مانی ده‌وڵه‌تی ئیسلامی ( داعش) و، بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ جگه‌ له‌ كاری عه‌سكه‌ری رووی كردووه‌ته‌ كاری دیبلۆماسی و، له‌ هه‌فته‌ی رابردوو شاندێكی ئه‌مریكا گه‌یشته‌ به‌غداو، شانده‌كه‌ پێكهاتبوو له‌ ئه‌نتۆنی بلیكن یاریده‌ده‌ری وه‌زیری ده‌ره‌وه‌و، بریت ماگۆرك نوێنه‌ری تایبه‌تی سه‌رۆك ئۆباماو جۆزێف هاریس به‌رێوه‌به‌ری ئه‌نجومه‌نی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی بۆ كاروباری عێراق و، جۆزێف بینتگتۆن بریكاری وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ بۆ كاروباری رۆژهه‌ڵاتی ناوین و، شایانی ئاماژه‌یه‌ شانده‌كه‌ له‌ گه‌ڵ گه‌وره‌ به‌رپرسانی عێراق باسی هه‌نگاوه‌كانی شه‌ری موسڵیان كرد ئه‌مه‌ له‌ لایه‌ك و، له‌ لایه‌كی تره‌وه‌ توركیاش ئه‌یه‌وێت په‌له‌ بكرێت له‌ شه‌ری موسڵ و، به‌شداری تیادا بكات و، ئامانجی ئه‌وه‌یه‌ چۆن له‌ كاتی رۆخانی رژێمه‌ دیكتاتۆرییه‌كه‌ی سه‌دام حوسه‌ێن هه‌رچی به‌ڵگه‌نامه‌و دیكۆمێنت هه‌یه‌ له‌ لایه‌ن ئه‌مریكاوه‌ ده‌ستی به‌ سه‌رداگیراو، هه‌ر هه‌مووی باسی له‌ ره‌فتارو پرۆسه‌ چه‌په‌ڵه‌كانی سه‌دام و حزبی به‌عسی عه‌ره‌بی و، هه‌لسوكه‌وتی رژێمه‌كه‌ی ئه‌كردو، توركیا له‌وه‌ ترساوه‌ به‌ڵگه‌كانی پاش نه‌مانی داعش بكه‌وێته‌ ده‌ستی لایه‌نه‌كانی تر، كه‌ چۆن ئه‌ردۆگان و توركیا یارمه‌تی داعشیانداوه‌و، توركیا نایه‌وێت هه‌رچی تاوان دژ به‌ هه‌لسوكه‌وتی نامرۆڤانه‌ی داعش هه‌یه‌ كه‌ به‌ فیتی ئه‌و كراوه‌ بدرێته‌ پاڵی و، تاوانبار بكرێت.
توركیاو وڵاتانی كه‌نداو به‌ تایبه‌ت عه‌ره‌بستانی سعودی و قه‌ته‌رو به‌عسییه‌كانی عێراق و هه‌ندی لایه‌نی تر له‌ ژێر چاودێری ئه‌مریكا داعشیان دروستكردو، هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ توركیا یارمه‌تی داعشی داوه‌ له‌ هه‌موو روویه‌كه‌وه‌و، هه‌رچی كارو كرده‌وه‌ی نامرۆڤانه‌ هه‌یه‌، داعش به‌ فه‌رمانی توركیا ئه‌نجامیداوه‌‌و، له‌ هه‌مووی زه‌قترو دزێوتر گرتنی شه‌نگاڵ بوو له‌ 3 ی ئابی 2014 دژ به‌ ئێزدییه‌كان و، ئه‌و كاره‌ش به‌ پێی نه‌خشه‌یه‌كی دارێژراوو گوماناوی كراو، به‌بێ ته‌قه‌‌كردنی پێشمه‌رگه‌كانی پارتی دیموكراتی كوردستان كه‌ پاراستنی شاره‌كه‌ له‌ ئه‌ستۆیان بوو.
ئەگەر موسڵ لەلایەن هەر هێزێکی تره‌وه‌ داگیربکرێت و داعش تێکبشکێنرێت، ئەوا بەشێکی زۆر لەو تاوانانە ئه‌ردۆگان وحزبی “” دادو گه‌شه‌پێدان “” و توركیا ئه‌گرێتەوه‌و، تورکیا له‌ مێژووەوە به‌ یارمه‌تیدانی داعش تاوانباركراوه‌و ، ناوی چووه‌ته‌ لیستی ره‌شه‌وه.
زلهێزەکانی دنیا کۆکن بە تێکرایی بچنە جەنگەوە دژ بە ده‌وڵه‌تی ئیسلامی ( داعش) بۆ ئازاد کردنی شاری موسڵ و، هەر یەکە بە گوێرەی قورسایی و توانایی سەربازیی خۆی بەشدار ئه‌بێت و، لە کۆتاییدا پشکی خۆی وەرئه‌گرێت لە تاڵانی دوای جەنگی شاری موسڵ و، ئه‌مریكا بۆ گرتنی شاری موسڵ له‌ كێبركێدایه‌ له‌ گه‌ڵ نه‌یارو دۆسته‌كانی و، هه‌وڵئه‌دات هه‌موو بۆشایه‌كان پربكاته‌وه‌و، به‌شدارییه‌كی به‌هێز بكات بۆ له‌ناوبردنی رێكخراوی داعش ، به‌ مه‌به‌ستی قایمكردنی جێپێی خۆی له‌ عێراقداو، ئێرانیش كار ئه‌كات پاڵ بنێت به‌ حه‌شدی شه‌عبی شیعه‌كانی سه‌ر به‌خۆی بۆ به‌شداریكردن له‌ شه‌ری موسڵداو، جێی خۆی له‌ گۆره‌پانی شاردا دیاری بكات و، به‌و شێوه‌یه‌ش رێگای سوریا و عێراق خۆش ئه‌كات و، ئه‌توانێت به‌ هێزی زه‌مێنی دۆسته‌كانی له‌ عێراق و سوریا بپارێزێت، به‌ڵام توركیا به‌رامبه‌ر به‌وانه‌ له‌ رێی داروده‌سته‌ی سوننه‌كان و كوردانی یاوه‌ری ئه‌یه‌وێت بوونی خۆی له‌ شاره‌كه‌ پیشان بدات و، بتوانێت ده‌سكه‌وت و به‌رهه‌م دابین بكات و، له‌ ئێستادا هه‌موو هه‌وڵێكی توركیاو یاوه‌ره‌كانی ئه‌وه‌یه‌ رێگری له‌ گرتننه‌وه‌ی موسڵ بكه‌ن و، نه‌هێڵن هیچ هێزێكی تر به‌شداری بكات و، توركیا وه‌ك شه‌ڕی سوریا ئه‌‌یه‌وێت هێز به‌ راسته‌وخۆ به‌شداریی گرتنه‌وه‌ی شاری موسڵ پێبكات ئه‌وه‌ش به‌ پێی رێككه‌وتن نامه‌یه‌ك له‌ ساڵی 1926 شدا له‌ نێوان زلهێزه‌كان واژوكراوه‌و‌ ئه‌و مافه‌ی پێئدراوه‌.
له‌ 24 /8/2016 هێزه‌كانی سوپای توركیا له‌ ئۆپراسیۆنی (قه‌لغانی فورات) چونه‌ ناو خاكی سوریاو شاروچكه‌ی جه‌رابلوسیان داگیركردو، له‌ پاش رۆژێك توركیا تۆپبارانی ئه‌و ناوچانه‌ی كوردی تیابوو كردو، بووه‌ هۆی شه‌هید بوونی ژماره‌یه‌ك هاوڵاتی و شه‌رڤانان و، وا دیاره‌ به‌ به‌ڵگه‌ی به‌شداركردن له‌ گرتنه‌وه‌ی موسڵ توركیا ئۆپراسیۆنێكی تر ئه‌نجامئه‌دات و، دوور نییه‌ ناوی ئۆپراسیۆنی ( قه‌ڵغانی دیجله‌) ی لێبنێت و، ئه‌وه‌تا سه‌رۆكی توركیا نایشارێته‌وه‌و رایگه‌یاند، باوه‌ڕیان وایه‌ كرده‌وه‌ی هاوشێوه‌ی (قه‌ڵغانی فورات) له‌ عیراقیش پێویسته‌ هه‌ر وه‌ك چۆن له‌ سوریا كردیان.
بۆ هه‌ركارێكی سه‌ربازی له‌ عێراق توركیا ئاماده‌یه‌، چونكه‌ خاوه‌ن ژماره‌یه‌كی زۆر بنكه‌ی سه‌ربازییه‌ له‌ خاكی كوردستان و، هێزێكی گه‌وره‌ی زه‌به‌لاحی له‌ به‌عشیقه نزیك به‌ پارێزگای موسڵ‌ كۆكردووه‌ته‌وه‌و، ئه‌وترێت ته‌نها 10 كیلۆمه‌تر ماوه‌ بگاته‌ ناو شار.
بۆ ده‌ستێوه‌ردان له‌ كاروباری عێراق توركیا پشت به‌ رێكه‌وتنی زلهێزه‌كان ئه‌كات كه‌ له‌ ساڵی 1926 مۆركراوه‌و، دیاره‌ توركیا ئه‌گه‌ر بۆی بره‌خسێت و، به‌شداری شه‌ری گرتنه‌وه‌ی موسڵ بكات و، نیمچه‌ سه‌ركه‌وتنێك وه‌ده‌ستبهێنێت په‌لاماری شاری كه‌ركوك ئه‌دات و، ئه‌و كات ره‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردۆگان سه‌ڵته‌نه‌تی عوسمانلییه‌ دۆراوه‌كان زیندو ئه‌كاته‌وه‌و، له‌ پێش هه‌موو شتێك له‌ دۆسته‌كانی هه‌ڵئه‌گه‌رێته‌وه‌و، خاكی وڵاته‌كانیان داگێر ئه‌كات و، كوردیتانیش دوور نییه‌ له‌و نه‌خشه‌ گڵاوه‌.
ئه‌مریكا، توركیا، ئێران، عێراق، سوننه‌ به‌عسییه‌كان، پێشمه‌رگه‌و حه‌شدی شه‌عبی شیعه‌كان، هه‌ر هه‌موویان له‌ سه‌ر خه‌تن و، چاوه‌روانی كاتی ده‌ستپێكن و، هه‌ر یه‌ك له‌ سه‌ر ئاوازێك ئه‌خوێنێت و، داهاتووش هێشتا لێڵه‌و، كه‌س نازانێت كێ زیاتر خوێن ئه‌دات و، لافاوی خوێن كێ ئه‌گرێته‌وه‌و، كی ئاواره‌ ئه‌بێت و، كێ وه‌ریان ئه‌گرێت و، كێ برسییه‌كان تێر ئه‌كات و، كێ شوێنی ژیانیان دیاری ئه‌كات، كێ ئه‌مرێت و كێ ئه‌مێنێته‌وه‌‌.
ئه‌وه‌ی بۆ ئێمه‌ی كورد گرنگه‌ دوور بین له‌ پیلانی دوژمنان و، بتوانین هێزی پێشمه‌رگه‌ قاره‌مانه‌كان بپارێزین و، هه‌موومان پشتیوانیان بین و، به‌ دروشمی زه‌ق و بریقه‌داری دوژمنان هه‌ڵنه‌خه‌ڵه‌تێن و، هه‌وڵ و تێكۆشانمان یه‌كبخه‌ێن له‌ پێناو ده‌ركردنی دوژمنی سه‌رسه‌ختی گه‌ل و نه‌ته‌وه‌كه‌مان توركیای كه‌مالیست له‌ خاكی كوردستان.

19/9/2016




نمایشی “ئاڵای بێ وڵات” و “ژیان لەسەر سنوور” لە فیستیڤاڵی فیلمی “فۆکۆئۆکا” لە ژاپۆن

تاران ١٩ سێپتەمبەر (ZNA) ـ فیلمی بڵندیی “ئاڵای بێ وڵات” نویترین بەرهەمی “بەهمەن قوبادی” و فیلمی دیکۆمێنتاریی “ژیان لەسەر سنوور” لە فیستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “فۆکۆئۆکا” لە ژاپۆن نمایش کران.

فیلمی بڵندیی “ئاڵای بێ وڵات” A Flag Without a Country لە دەرهێنانی “بەهمەن قوبادی” و بە ئامادەبوونی ئەم سینەماکارە کورە، لە نوێترین بەشداریی نێودەوڵەتی خۆیدا، کاتژمێر 7:15ی ئێوارێی رۆژی ١6 سێپتەمبەری 2016 لە بەشی سەرەکی بیست و شەشەمین خولی فیستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “فۆکۆئۆکا” Fukuoka بە “تەرکیز لەسەر ئاسیا” Focus on Asia لە هۆڵی ژمارە 13ی “سینەمای یونایتێد” لە شاری فۆکۆئۆکا لە وڵاتی ژاپۆن نمایشکرا و هەر لە دوای ئەم فیلمە کوردییە، فیلمی دیکۆمێنتاریی “ژیان لەسەر سنوور” Life on the Border لە دەرهێنانی هەشت منداڵی شارەکانی کۆبانێ و شنگال لە بەشی “نمایشی تایبەتی پانۆڕاما”ی Special Screening Panorama ئەم فیستیڤاڵە چووە سەر پەردەی سینەما.

ئەم دوو فیلمە کوردییە لە دووهەمین نمایشی خۆیاندا لە فیستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “فۆکۆئۆکا”، کاتژمێر 4ی دوانیوەڕۆی رۆژی ١٩ سێپتەمبەری 2016 لە هۆڵی ژمارە 13ی “سینەمای یونایتێد” و لە دوایین نمایشی خۆیاندا لە کاتژمێر 12:30 نیوەڕۆی رۆژی 23 سێپتەمبەری 2016 لە هۆڵی ژمارە 5ی “سینەمای یونایتێد” لە شاری فۆکۆئۆکا لە وڵاتی ژاپۆن دەچنە سەر پەردەی سینەماکان.

“خەڵاتی بینەرانی فۆکۆئۆکا” کە خەڵاتی سەرەکی فیستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “فۆکۆئۆکا” دێتە ئەژمار، لە لایەن بینەران و بە مەبەستی بردنەسەرێی ئاستی فەرهەنگی سینەمای ئاسیا بە درهێنەرێکی بەهرەمەند دەبەخشرێت.

فیستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “فۆکۆئۆکا” کە بە یەکێک لە گرینگترین فیستیڤاڵەکانی فیلمی ئاسیا ناسراوە و لەسەر باشترین بەرهەمەکانی سینەمایی ئاسیا تەرکیز دەکات، بە نمایشی نوێترین بەرهەمی بەرچاوی دەرهێنەرە ئاسیاییەکان لە چەندین بەشی “سەرەکی”، بەشی “فیلمە دیکۆمێنتارییەکان”، بەشی “فیلمە ڤییەتنامییەکان”، بەشی “فیلمە ژاپۆنییەکان” و هەروەها بەشی “نمایشی تایبەت” لە ڕۆژانی 15 تا 25ی سێپتەمبەری 2016 لە شاری فۆکۆئۆکا لە وڵاتی ژاپۆن بەڕێوەدەچێت.

بۆ زانیاریی زیاتر:
http://www.focus-on-asia.com/lineup_en/

مەنسوور جیهانی




چه‌ند به‌یڤه‌ یه‌ك بۆ ئه‌ شقێكی نه‌مر … حه‌ سه‌ن مه‌لا

شه‌وێكی زۆر تاریك و سارد و بارا نناوه‌ ی ئه‌و شه‌ وی كه‌ مرۆڤ تا قه‌ ت په‌روه‌كین ده‌ بێت ئه‌وشه‌وی ته‌نها رۆمانێكی وه‌ك سزا و تاوان و چه‌ندانی تر به‌ توا نن شان له‌ شانی بده‌ ن له‌ ئیواره‌ یه‌ كی سارد ی بارانا ویدا كه‌ به‌ خور باران دا ی كردبوو ، له‌ كۆلاًنه‌كه‌ دا له‌ به‌ر لیزمه‌ ی باران كه‌س ده‌ ر نه‌ ده‌كه‌وت ، شه‌قام چۆڵ منیش به‌ په‌له‌ له‌ ده‌رگای مالمًمدا زۆر ده‌رنگ دایكم ده‌رگای كرد وه‌ ، كاتیكیش بینی هه‌موو گیانه‌م له‌ به‌ ر باران تر بووه‌ ، ئیتر هیلاك و ماندوو ده‌ركه‌وتم ، ئیدی خۆی به‌ چًیشخانه‌كه‌ كرد ، بۆیه‌ یه‌كسه‌ر به‌ بیًده‌ نگی خۆم گه‌ره‌ه‌م كردوه‌ له‌ به‌ر ئاگر دانه‌ك ، كاتێكیش چاكه‌ته‌كه‌م فێردا و ته‌ماشا ی پشكۆی ئاگردانه‌كه‌م ده‌ كرد چۆن گه‌ش بونته‌وه‌ ئیتر له‌گه‌ڵ و گفتۆگۆی خود ی و خه‌یاڵ و پشكۆ ی ئاگردان ئاوێزا ن بووین ، كاتێك ئێواره‌ بوكی راِ زاوی خه‌یاڵم تاقانه‌كه‌م چه‌ند جار پێم گوتی ئه‌و تاوا نی من نیه‌ ، ئه‌و یاسایه‌ی ئێمه‌ پێ‌ سزا درا ین هین ئه‌مرۆ نیه‌ ، ئه‌وه‌ میراتی ده‌ یان و سه‌دان ساڵه‌ وه‌كو دیاری بۆمان ماوه‌ته‌وه‌ ، ئه‌وان خه‌ڵاتی سوڵتانن ، ئه‌وه‌ مه‌ دالیا ی نه‌ براوی ئاغا و شێخی مۆدێرن ، شۆخه‌كه‌م ئه‌مرۆ دۆراوترین مرۆڤی سه‌رده‌مه‌ منم ،، ئه‌مرۆ ده‌سته‌ و نزه‌ ر له‌ به‌رده‌م ئه‌ شقت راوستاوه‌ م نازانم چی به‌لێم ، ئاه سوێند به‌ نسیمی به‌یانی به‌ هه‌نه‌سك و فرمێسكی به‌خورت، سوێند به‌ كۆچی بێ‌ ماڵ ئاوا یت ، ئێستا ده‌رون له‌ ده‌رگای دارستانێك خه‌ون ، ته‌مه‌نێك جاوه‌ڕوانی ،
هه‌زران پرسیارم له‌ ده‌رگا ده‌ دا ت ، بێ‌ ئاگایت دڵ بۆ شینی ڕۆیشتنت سیروانێك به‌ خورفرمێسكی لێم وه‌ یست ، ئازیزه‌ كه‌ م نازا نم له‌ كام شارله‌ چی ماڵێك سۆرا خه‌ ت بكه‌ م ، ئێستا دووریت بۆ ده‌ونی بیره‌وری و قه‌سیله‌ ی خه‌ونه‌كانم یه‌كجار تۆفانێكی نه‌ هامه‌تی ئه‌م ته‌مه‌نه‌ پا یزی منه‌ ڕۆژانه‌ ده‌مكوژیت، تۆ به‌ ئه‌و دابرانت به‌ بێ‌ ده‌نگه‌ یت ده‌توا نیت به‌هارم لێ‌ بكه‌یت پایز ، زه‌ریا بكه‌یت به‌ بیابان ، سپێده‌م بكه‌یت به‌ ئاوا بون، له‌قوڵا ی ئه‌وینی پاكژمه‌ وه‌ چۆك دادم تا ئه‌مڕۆش ئازیزه‌ م بۆ ئه‌وینمان ، بۆیه‌ ئێستاش بمبوره‌ بۆچه‌ند ساتێك پیاڵۆكانت ماندو ده‌كه‌م له‌گه‌ڵ ئه‌ونامه‌ ساده‌یه‌ به‌ر له‌ ماڵ ئاوای نوسیته‌وه‌ تا ئێستاش هه‌ر نه‌ به‌ خه‌یاڵیش نه‌گه‌یشت ده‌ستم
بمبوره‌ له‌ بری سلاوه‌ ، ویستم وێنه‌ ی ئه‌و مرۆڤ میهربانی كه‌ تا ئه‌ مڕۆ شازنی دڵمه‌ پێم نه‌ گوتی
خۆشه‌ویستم كه‌ هێنده‌ ئه‌وینت به‌رزه‌ له‌ ناوهه‌ستمدایه‌ له‌ ناودماره‌كانی خوێندا هاتوو چۆ ده‌ كات نه‌ك له‌ دڵم به‌ ڵكو له‌ ڕوخسارم نه‌ تشاڕێته‌وه‌ هه‌ ستم ، له‌ بیرت هه‌مووجارێك ده‌تگوت گه‌رمیانی گیانه‌ بموره‌ فێره‌ كراو ین ئه‌و نامانی بۆ یه‌ ك شه‌وتا به‌یان ده‌مان نووسی، ئه‌ و ساتانی ئه‌وین و ئیلهام ده‌سته‌ لملان بۆ كۆرپترین پیت و به‌هێزترین سۆز ئاوسه‌ ده‌بوون ، ئه‌ و دێرا نه‌ باران ئاسا نا خه‌مانی پا راو ده‌ كرد له‌ موحبه‌ت چرك به‌چرك له‌ و كانیا و سۆزمان پارا و ده‌ بوین! وه‌ لێ‌ ده‌ ترساین نامه‌ی ئه‌وین ئاڵوگۆركه‌ین ، زۆر له‌ مێژ بوو له‌ به‌ را نبه‌ ره‌ به‌ یه‌ك را ده‌ وستاین هه‌ست وسۆزمان ئاوێزان بێت ، ئه‌ وێ‌ ڕۆژ ێ‌ ته‌ نها پژاره‌ م خولیا ی بینینی قژه‌ ی زه‌رد و چاوی ره‌ شه‌ و بره‌ژا نگه‌ ی درێژ لێو ی ئاڵا و نیگای پره‌ له‌ سحراو یت هه‌میشه‌ ده‌ یًوا نی كرد بووم ، ئایه‌ چه‌نده‌ قه‌شنگ بوون هه‌موو سپێده‌ یه‌ك به‌ یانیه‌كانمت پره‌ ده‌كرد له‌ به‌ یانبت باش ، ئا ی چه‌ند سه‌ رنج راكێش بوون بزه‌ی سه‌رلێوت سوكناهی بوون بۆ ئه‌وین پر له‌ جۆش ، ئه‌زانی كه‌ ئێستا وه‌رزی من هه‌رده‌م پایز رۆژگاری حه‌زكانم به‌ هه‌تیوی به‌ میرا ت به‌جێ‌ ده‌هێڵت ، ئه‌زانم تاقانه‌كه‌م له‌ كانگای دلًه‌ و ه‌ لێم زه‌ یزی ویژ دا نم ئازارم ئه‌دا ت پێ‌ نه‌ گوتی من مرۆڤی جه‌نگه‌ نیم ، هیچ شك نابم تاكۆچت ڕوو له‌ قه‌ڵا بێت، به‌رگه‌ی ڕۆژی ته‌نگا نت ناگرم ، به‌فری لوتكه‌م زوو ده‌ توێمه‌وه‌ ، ئه‌و رێگا یه‌ ی بۆ سه‌فه‌ر به‌رپات كرد وه‌ به‌ موسا فیرێكی وه‌ك من نا ئاسایه‌وه‌ ناگڕێته‌وه‌ لێت نابێته‌وه‌ ،
ئه‌زانم تا ئه‌مرۆش لێم وه‌رناگریت كتێبێك نه‌ پارچه‌ شعرێ‌ نه‌ گوڵێ‌ نه‌ بزیه‌ك ، ئه‌ ئه‌ ده‌ ی هاورێتیك به‌ چی ده‌ چێت ئه‌وه‌ ی گوزشت ڕا ستیكی تاڵ و زۆر قسه‌ ی نه‌ وترا وه‌ بوو
به‌لاًم ئیًستاش له‌ جیً ژوانی جاران چاوه‌ڕوانی گفتوگۆ و به‌ڵنێكه‌ ی نێوانمانم بۆ گه‌ رانه‌وه‌ ت تاقانه‌كه‌م ، بێزا رنا بم گه‌ر بۆ سه‌د یه‌ك چاوه‌رێ‌ بم ، هه‌موو ته‌مه‌نم به‌ ده‌ به‌خشم گه‌ر ساتێك رێ‌ هه‌ڵه‌كه‌یت بۆ دیدار ێك ،
گوڵی هه‌موو پێده‌ شتی گه‌رمیانت له‌ یه‌خه‌ ده‌ ده‌ م گه‌ر بمبوری نه‌ مه‌ توا نی تۆ به‌گێرمه‌وه‌ دڵداره‌ كه‌م ئه‌و یا سا ی تاریكستانی بوو تۆی له‌ ئامیزم گرته‌وه‌ له‌و ڕۆژ و ئه‌زانم تا ئێستاش قینی تۆچه‌ند له‌ لوتكیه‌ ! سه‌رسام نابم ئێستاش له‌ یاد ه‌م زۆر به‌ یانی تۆ غه‌می نه‌ بوونی و هه‌ژاریت به‌سه‌رشانتدا وه‌ك كێویك كوتبوو ، دڵ پیسی باوا نت قوفڵی له‌ حه‌زكانت دا بوو ته‌نها كێڵگیه‌ك بۆ رژاندنی ئه‌و هه‌موو نه‌هامه‌تیت من بووم ، زۆرجار ده‌ تگوت
تۆ ئاوێنه‌ ی منی تۆخه‌ونی پاشه‌ ڕۆژی منی، من و تۆ نۆبه‌ری ئه‌م دونیاین ، چه‌ند ه‌ وێنه‌ ی جوا نت ده‌ كێشا خه‌ونی چه‌ نده‌ جوانمان هه‌بوو ، له‌ خه‌ونی ماڵێكی قورینی پێده‌ شتی گه‌رمیان و ئه‌و هه‌رده‌ و كێوا نه‌ خه‌ونی مندالێكی گچكه‌ و ماڵێكی قورینه‌ بوین ، نانا دوو منداڵ یه‌كێكیان ناو ی ئه‌ژی ده‌ بێت و ئه‌وی د ی فه‌رهاد ، ئه‌ژی كابان و فرهادیش له‌گه‌ڵ كار و به‌ر خه‌كاندا ده‌ چێت بۆ له‌ وه‌رگا ، ئازیزكه‌م به‌ پێنكه‌ نینه‌وه‌ تۆ ده‌تگوت نا نا له‌ م ده‌شته‌ كاكی به‌ كاكی گه‌رمیان ه‌ ئه‌سته‌م ئه‌م جۆره‌ ژیانه‌ بۆ ئێمه‌ ، چه‌ند جوا نه‌ باسی ئه‌و میوا نانمان د ه‌ كرد كه‌ ڕۆژێك ده‌ بوون به‌ میوا نمان ، ئاه باسی كێڵگه‌ و مه‌ زرا كانمان ده‌ گێرایه‌وه‌ ، له‌ یاده‌ م چه‌ند جار ده‌ تگوت خۆشه‌ویستی نێوا نمان و چیرۆكی به‌ گه‌ یشتنی خۆشه‌وشیتیمان بۆ مندا ڵا كانمان ده‌ گێڕینه‌وه‌ ، كه‌ تۆم هه‌بوو هه‌مووشتێك جوان بوو ، ڕۆژكانم هه‌مووی ڕه‌نگین بوو كه‌ تۆ هه‌بوو دونیام قه‌شنگه‌ تر بوو، هه‌موو ئیواریه‌ك خۆشترین گۆرا نی و ناسكترین هۆنراوه‌ میوانم بوون ، به‌ڵام ئێستا چی ؟ ئێستا تۆ ڕۆیشتیتوو من ته‌ نهام ، ته‌نها ی ئه‌ و میوا نه‌ نه‌خوا زرا و یه‌ هه‌موو ساتێك رۆح ده‌كێشێت كچیً بۆ ده‌به‌ختی ده‌ژیم، بۆیه‌ به‌خته‌وره‌م ده‌كات گه‌ر ویژدا نت زه‌یند وه‌ بێت ئه‌و ی ڕوویدا حه‌ز و نه‌سروتنی خۆت بوو به‌دوا ی جاره‌نوسی خۆت چویت ، ده‌زانم ژیانی نوێت ناچاریت هه‌ڵبژارد ، تۆ ڕۆیشتی منیش له‌م پا یز عومه‌ری ته‌مه‌نما و له‌ نێوه‌ بازنه‌ی عه‌شقی ڕا بردوو به‌ د یار وه‌ فا ڕۆژمێری جارانمان یاد ده‌ نووسمه‌وه‌ خۆم ده‌نوسمه‌وه‌ وه‌ رتم ده‌ ێت خۆشم له‌ خۆم ناگه‌م ، هه‌موو ڕۆژێك ده‌ جار ده‌ لێم پا یزێك ئێمه‌ ی به‌ یه‌ك نا سان ، ئه‌ ی بۆ هه‌ ر پا ییز ێك لێكی كردنی ؟ له‌ نێوه‌ ئه‌م كۆشك خه‌یاڵدا دایكم چایه‌كی بۆهێنام ئیده‌ی بیری خه‌ونه‌كه‌م خاڵی بووه‌ و هه‌موو شیًك وه‌ ك خۆی نه‌مایه‌وه‌ .




سەركردە!… ئەرسەلان مەحمود

سەركردە چییە؟
شێوێنەری وێنە مەزنەكەو،
بڕەری قردێلەی پیشانگە وێنەییەكانیشە، لەكوردستان !

سەركردە چۆنە
خاوەنی دایانگەو یانەو یاریگەو،
گۆڵ لەسەر گۆڵیش، لەمیللەتەكەی دەكات،
لەكوردستان !

سەركردە كێیە؟
هەڵگرسێنەری جەنگەكان و،
عاشقی گۆرانی و مۆسیقاو سەمایشە،
لەكوردستان !

سەكردە لەكوێیە؟
قسە لەسەر شارستانیەت و سەربەخۆیی دەكاو،
چۆڵپەرستیشە، لەكوردستان !

سەركردە،
لوتبەرزەیەو، بۆ پۆزیش لەسەر ئەژنۆ،
وێنە دەگرێ لەتەك كورتەباڵاكاندا،
لەكوردستان !

سەركردە،
سیاسەتكارە،
خاوەن بیرە نەوت و، كارگەی چیمەنتۆو،
مۆڵ و هۆتێل و كۆمپانیایەو بزنس دەكات،
لەكوردستان !

سەركردە،
شەش مانگ جارێك،
ناوماڵەكەی دەگۆڕێت، تاڵانچیە،
پەنابەرە لەوڵاتان، تەبلیغاتی ئیسڵاح دەكات،
لەكوردستان !

سەركردە،
سەری كردە نیە، سەر بردەیە،
لەكوردستان !

سەركردە،
ئەنفالچییە، خوێنەخۆرە،
پێشوازی لەخانەوادەی شەهیدو، جینۆساید دەكا،
لەكوردستان !

سەكردە،
ملی بەدەست خۆیەوە نیەو،
ململانێش لەسەر دەسەڵات دەكا،
لەكوردستان !

سەركرە،
دوای خۆ پڕ كردنی لەخواردنی خەڵك،
دەستی بەتاڵە، هیچ شتێكی دی نیە، لەخۆرهەڵات،
لەكوردستان،

ئەرسەلان مەحمود




ده‌نگه‌کان به‌رده‌وامه‌ و تێده‌په‌ڕێنێت

 

ماوه‌یه‌ک بوو ده‌نگه‌کان به‌ هۆی هه‌ندێک گرفتی ته‌کنیکییه‌وه‌ به‌ سستی کارەکانی دەچووە ڕێوە،دیارە تا ئێستاش سێرڤەرەکەی ترمان کێشەکەی چارەسەر نەبووەو بەردەوامین بۆ چارەسەرکردنی کێشەکە، به‌ڵام بۆ ئەوەی لە ڕوداوەکان دوانەکەوین و جێ متمانەی قەڵەمە جدێکان بین، ئه‌وه‌تا جارێکی دیکه‌ دەنگەکان به‌ هێزێکی گه‌و‌ره‌تر و شێوازێکی نوێتره‌وه‌ بۆ ڕه‌وتی خۆی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، بگره‌ مه‌به‌ستیه‌تی هه‌نگاوه‌کانی له‌ جاران خێراتر بکات. ده‌نگه‌کان وه‌ک که‌ناڵێکی سه‌ربه‌خۆ هه‌میشه‌ هه‌وڵی داوه‌ ئازادیی ده‌ربڕین بڕه‌خسێنێت، که‌ ئه‌و هه‌وڵه‌ له‌مه‌ودوایش هه‌ر به‌رده‌وام ده‌بێت. ده‌نگه‌کان هه‌رگیز نه‌ که‌ناڵێکی مژده‌به‌خش بووه‌، تاکوو له‌ کاتی هه‌ڵچوونی جه‌ماوه‌ر و ده‌رکه‌وتنی حزب و ڕێکخڕاوی نوێدا مژده‌ی سه‌رکه‌وتن، خۆشگوزه‌رانی و هاتنی به‌هه‌شتی دابێت و نه‌ شیوه‌نیشی کردووه‌، کاتێ هه‌ڵچوونی هه‌مان جه‌ماوه‌ر نیشتووه‌ته‌وه‌ و حزبه‌ نوێیه‌کان به‌ هه‌مان شێوازی حزبه‌ کۆنه‌کان له‌ دژی ئازادی و مافه‌ سه‌ره‌تاییه‌کانی مرۆڤی ئێمه‌دا وه‌ستاونه‌ته‌وه‌. ده‌کرێت بگوترێت ئه‌مه‌ یه‌کێکه‌ له‌و خاڵانه‌ی ده‌نگه‌کان له‌ زۆربه‌ی که‌ناڵه‌ ته‌قلیدییه‌کانی ڕاگه‌یاندن جودا ده‌کاته‌وه‌، به‌وه‌ی له‌پێناوی مه‌به‌ستێکی تایبه‌ت و کاتی دانه‌مه‌زراوه‌، به‌ڵکوو ڕاسته‌وخۆ پێوه‌ندیی به‌ ئازاری ناوه‌وه‌ هه‌یه‌ و هه‌ر ئه‌و ئازاره‌یشه‌ بووه‌ته‌‌ موتیڤی به‌رده‌وامی و تێپه‌ڕاندن. به‌ مانایه‌کی دیکه‌ تێڕوانینی ده‌نگه‌کان هه‌میشه‌ له‌گه‌ڵ تێڕوانینه‌‌ باوه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌دا‌ ناڕێکه‌، بۆیه‌ نه‌ک هیچ کاتێ بۆ ئه‌و ئاسته‌ دانابه‌زێت، به‌ڵکوو شه‌ڕی گه‌وره‌ له‌پێناو تێپه‌ڕاندنیشیدا ده‌کات. ئه‌و ده‌مه‌ی ده‌نگه‌کان ده‌ستی پێ کرد، زمانی باوی ڕۆژنامه‌گه‌ریی کوردی، به‌ تایبه‌تی هیی ڕۆژنامه‌ی ئەلکترۆنی، زمانی ڕۆژانه‌، یاخود زمانی شه‌قام بوو، ئه‌و زمانه‌ی به‌ ئاسانی شتێک ده‌سڕێته‌وه‌ و شتێکی دیکه‌ به‌رز ده‌کاته‌وه، به‌ڵام ده‌نگه‌کان ‌به‌ پله‌ی یه‌که‌م هه‌وڵی دا‌ نه‌ک هه‌ر خۆی له‌و زمانه‌ دوور بگرێت، به‌ڵکو ویستی په‌ره‌ به‌ جۆرێکی دیکه‌ی جیاوازی زمانیش بدات، ئه‌و زمانه‌ی توانای به‌رهه‌مهێنانی پرسیاری نوێ و کاریگه‌ری هه‌یه‌. له‌ ماوه‌ی ئه‌و چواردە‌ ساڵه‌ی ڕابوردووی ده‌نگه‌کان دا بێژمار ڕۆژنامه‌ و گۆڤار ده‌رچوون و مژده‌ی گۆڕینی دنیایان به‌ خوێنه‌ر دا، به‌تایبه‌تی له‌ کاتی هه‌ڵچوونی جه‌ماوه‌ردا، ‌که‌چی به‌شێکی زۆریان دوای ماوه‌یه‌کی کورت وه‌ستان و به‌شێکیشیان درێژه‌یان به‌ هه‌مان میتۆد دا، به‌ڵام ده‌نگه‌کان چونکه‌ تێڕوانینی جیاوازی بۆ ڕووداو هه‌یه‌، واته‌ چونکه‌ پێی وایه‌ ئه‌وه‌ ڕووداوه‌ ده‌بێت بکه‌وێته‌ ژێر ده‌سته‌ڵاتی زمانه‌وه‌، نه‌وه‌ک به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، بۆیه‌ هه‌رگیز ئه‌و ڕووداوه‌ زه‌قانه‌ نه‌یانتوانیوه‌ ئه‌و تێڕوانینه‌ی بگۆڕن و تۆزقاڵێک له‌ ئاستی ئه‌و زمانه‌ی داببه‌زێنن. دیاره‌ ئه‌مه‌ مانای ئه‌وه‌ نییه‌ به‌رگری له‌ مافی ئه‌و تاک و گروپانه‌ نه‌کردووه‌، که‌ به‌رده‌وام که‌وتوونه‌ته‌ به‌ر شاڵاوی هێزه‌ کۆنسه‌رڤاتیڤه‌کان چ له‌ فۆرمی حزبی سیاسی، چ له‌ فۆرمی دینی، چ له‌ فۆرمی کۆمه‌ڵایه‌تی و چ له‌ فۆرمی سومبولیدا. لێره‌دا به‌ ڕوونی تێڕوانینی ده‌نگه‌کان بۆ ده‌سته‌ڵات ده‌رده‌که‌وێت، که‌ پێی وایه‌ ده‌سته‌ڵات فۆرمێکی دیاریکراوی نییه‌، دروستتر ئه‌و فۆرمه‌ی نییه‌، که‌ ته‌نیا له‌ حزبی سیاسیدا به‌رجه‌سته‌ بووه‌، به‌ڵکو له‌وه‌ قوڵتر ده‌ڕوانێت و تێده‌گات‌ ده‌سه‌ڵات هه‌ر شتێکه‌، که‌ به‌رگری له‌ مانه‌وه‌ی دۆخی کۆمه‌ڵگه‌ ده‌کات. هه‌ر هێزێکه‌ ده‌ست به‌ (ئێستا)وه‌ ده‌گرێت و ویستی تێپه‌ڕاندنی نییه‌. به‌م شێوه‌یه‌ ده‌سه‌ڵات له‌ هه‌موو شوێنێکدایه‌، له‌ناو خێزان، له‌ قوتابخانه‌، له‌ په‌رستگه‌، له‌سه‌ر شه‌قام و له‌ هه‌ر کونوکه‌له‌به‌رێکی دیکه‌دا. مافی ژن، مافی منداڵ، مافی ده‌ربڕین، جیاکردنه‌وه‌ی ئاین له‌ سه‌رجه‌م داموده‌ستگه‌کانی ده‌وڵه‌ت و زۆری دیکه‌ ئه‌و بابه‌تانه‌ن، که‌ ده‌نگه‌کان به‌رده‌وام وروژاندونی و بە یەقینەوە به‌رگریی لێ کردون. شتێکی سه‌یر نییه‌ ئه‌گه‌ر ده‌نگه‌کان بووبێته‌ که‌ناڵی به‌شێکی زۆری ئه‌و ڕۆشنبیرانه‌ی به‌ هۆی بوونی تێڕوانینی جیاوازیانه‌وه‌ ده‌رگا‌ی که‌ناڵی ڕاگه‌یاندنی حزبه‌کانیان لێ داخراوه‌ و له‌ میدیای ئه‌واندا که‌مترین بایه‌خیان پێ نادرێت. به‌م شێوه‌یه‌ ده‌نگه‌کان وه‌ک که‌ناڵێکی گرنگی ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆ و ئازاد هه‌میشه‌ فەوکەسی یه‌که‌می له‌سه‌ر ڕۆشنبیر بووه‌ و بووه‌ته‌ که‌ناڵی گرنگی ئه‌وانه‌ی ڕه‌خنه‌ له‌و تایپه‌ ڕۆشنبیره‌ ده‌گرن، که‌ دژی فۆرمێکی ده‌سه‌ڵات ده‌وه‌ستن و به‌رگری له‌ کۆمه‌ڵێکی دیکه‌ی ده‌که‌ن. ده‌رگا‌ی ده‌نگه‌کان له‌مه‌ودوا زیاتر بۆ هه‌ر ده‌نگێکی ئازاد، یاخی و سه‌ربه‌خۆ کراوه‌یه‌، که‌ خه‌ونی تێپه‌ڕاندنی به‌رده‌وام و داهێنانی بێسنوری هه‌یه‌.

گۆران عه‌بدولڵا
• به‌ڕێوه‌به‌ری ماڵپەڕی ده‌نگه‌کان

16/9/2016




ڕزگارکردنى موسڵ و مەترسى شەپۆلێکى ترى ئاوارەبوون … ڕەسوڵ بۆسکێنى

3 – 5

ڕزگارکردنى پارێزگاى ئەنبار و کێشەى ئاوارەکان

پەرەسەندنى جەنگە تائیفیەکان لەعیراقى دواى حوکمى بەعس هۆکارێکى ئاوارەیى عەرەبەکان بوو، دواتر هاتنى داعش لە گرتنى موسڵ و چالاکیەکانى لە پارێزگاى ئەنبار و کۆنتڕۆڵ کردنى ناوەندى دەسەڵاتى پارێزگاکە لەلایەن داعشەوە شەپۆلێکى دیکەى ئاوارە بوون دەستى پێ کرد بەرەو بەغدا و شارەکانى ترى خوارووى عیراق، بەڵام کاتێ عەرەبەکانى نیشتەجێى سەلاحەدین و ڕومادى و فەللوجە ڕوویان لە بەغداى پایتەخت کرد، دەسەڵاتدارانى شیعە لەناوەند ڕێگاى مانەوەیان لەبەغدا پێنەدان و ڕەوانەى کوردستانیان کردن، بۆ سەرنج ڕاکێشان و خێراکردنى پرۆسەکەش هاوکاریان کردن لە دابین کردنى فڕۆکە و هۆکارى گواستنەوە، سایتى خەندان لەڕاپۆرتێکدا لە 2-6-2015 ڕایگەیاند: دواى هێرشەکانى ڕێکخراوى تیرۆریستى داعش بۆ سەر پارێزگاى ئەنبار دەیان هەزار هاووڵاتى ئەو شارە ئاوارە بوون و ڕوویان لە بەغدا و پارێزگاکانى دیکەى عیراق کرد، بەشێکیان ناچار بوون ڕوو لە هەرێمى کوردستان بکەن و لەبەر نەبوونى ڕێگاى وشکانى هەرێم بە ڕومادى و ناوچەکانى دیکەوە ببەستێتەوە بەشێک لەو ئاوارانە بەفڕۆکە و لە ڕێگاى فڕۆکەخانەى نێودەوڵەتى هەولێرەوە گەیشتونەتە هەرێمى کوردستان. د. دیندار زێبارى جێگرى بەرپرسى فەرمانگەى پەیوەندیەکانى دەرەوە بۆ کاروبارى ڕێکخراوە نێو دەوڵەتیەکان دەربارەى ئاوارەکانى هەرێم ڕایگەیاند: بەغدا کەمتەرخەمە لەبارەى ئاوارەکانەوە لایەنە نێودەوڵەتیەکانیش نەیانتوانیوە ڕێژەى پێویست لە کۆمەکى دارایى بۆ هەرێم دابین بکەن. هەروەها زێبارى ڕایگەیاند: هاتنى ئاوارەکانى ئەنبار و ڕومادى لەڕۆژى 25 ى نیسانەوە دەستى پێکردووە، تائێستا نزیکەى هەشت هەزار و 434 خێزانى عەرەب لەناوچەکانى ئەنبار و سەلاحەدین و ڕومادى لە ڕێگاى فڕۆکەخانەى نێودەوڵەتیەوە گەیشتونەتە کوردستان. هەروەها وتى: لەچەند ڕۆژى ڕابردوودا زیاتر لە 350 خێزان کە ژمارەیان هەزار و 593 کەسە لەڕێگاى فڕۆکەوە هاتوون و ژمارەیەکى زۆر بلیتى فڕۆکە بە خۆڕایى بەو ئاوارانە دراوە، کۆمپانیا بازرگانیەکانى بوارى فڕۆکەوانى وەک هێڵى ئاسمانى عیراقى و زاگرۆس و ئەلناسر و چەند کۆمپانیایەکى دیکە ئاوارەکان دەگوزازنەوە، پێشبینى دەکرێت هاتنیان بەردەوام بێت. چونکە زیاتر لەنیوەى ئەم ئاوارانە کە 3 ملیۆن کەس دەبن لەهەرێمى کوردستانن، لە کۆتایى لێدوانەکەیدا د. دیندار زێبارى ڕایگەیان حکومەتى هەرێمى کوردستان وەک ئەرکێکى مرۆیى و پابەند بوونى خۆى بەبنەماکانى مافى مرۆڤ و مافى پەنابەران پێشوازیان لێ دەکات، لەکاتى گەیشتنیان لایەنە پەیوەندیدارەکانى حکومەتى هەرێمى کوردستان ڕێوشوێنى تایبەت دەگرنەبەر. بەڵام پێویستە گوشارێکى نێودەوڵەتى بخرێتە سەر حکومەتى ئیتیحادى لەبەغدا بۆ ئەوەى بەزووترین کات یارمەتى دارایى پێشکەش بەدامودەزگاکانى هەریمى کوردستان بکات، چونکە ئاشکرایە ئەم ئاوارانە عیراقین و بەرپرسیارێتى سەرەکى لەسەر شانى حکومەتى فیدڕاڵیە. هەموو کەس دەزانێت ئەمە ئامانجى سیاسى و گۆڕینى دیمۆگرافى لەپشتەوەیە، هەرێمى کوردستان لەبەرامبەر ئەمەدا بێ دەنگیان هەڵبژارد، لە ماوەى یەک هەفتەدا زیاتر لە 4000 خێزان ئاوارەى کوردستان بوون، سەرەڕاى ئەوەى کێشەى ئاوارەکان دابین کردنى لایەنە خزمەتگوزاریە سەرەتاییەکانى وەک خۆراک و پێخەو و جل و بەرگ …هتد، بآ گومان ئەوانە لەڕووى مرۆییەوە پێداویستى ڕۆژانەى هەر کەسێکە، بەڵام ئەوە کێشە و تەنگژەى بنەڕەتى ئاوارەکان نیە، بەڵکو کێشەکان لێرەوە دەست پێ دەکەن، چونکە لە تواناى حکومەتى هەرێم دانەبوو ئاوارەکان لە کەمپى تایبەت دا کۆبکاتەوە و نیشتەجێیان بکات، بەپێچەوانەوە زۆربەى هەرە زۆرى ئاوارەکان لەناو شار و شارۆچکەکان و لەناو هاووڵاتیان دا نیشتەجێ بوون.
بەڕێوەبەرایەتى کۆچ و کۆچبەرانى سلێمانى ئەوەى خستەڕوو تەنیا لەماوەى یەک هەفتەدا زیاتر لە 1400 خێزانى پارێزگاى ئەنبار ڕوویان لە شارى سلێمانى و ئیدارەى گەرمیان کردووە. زانا مستەفا بەڕێوەبەرى هۆبەى ئاوارەکان لە بەڕێوەبەرایەتى کۆچ و کۆچبەرانى شارى سلێمانى بە KNNC ڕاگەیاند: بەهۆى ئەو نائارامیەى ماوەى چەند هەفتەیەکە ڕووى لەپارێزگاى ئەنبار کردووە ژمارەیەکى زۆر خێزانى ئەو پارێزگایە ئاوارەى شار و شارۆچکەکانى هەرێمى کوردستان بوون. زیاتر لەو ژمارەیەش هاتوون، چونکە ژمارەیەکى زۆر لەخێزانەکان ناویان تۆمار نەکراوە. وتیشى ئەو ئاوارانەى ئەنبار ئاوارەى سلێمانى بوون لە ئوتێل دەژین ژمارەیەکیش لەو خێزانانە لەلاى خزم و کەس و ناسیاوى خۆیان ماونەتەوە، تا ئێستاش بڕیارى دروست کردنى کەمپ بۆ ئەوانە نەدراوە، بەڵام داواى هاوکارى مادى لە حکومەتى عیراق کراوە.
لە هیچ شوێنێکى دنیا ئاوارە بەم شێوەیە مامەڵەى لەگەڵ ناکرێت و داڵدەدان بەم شێوەیە نیە، ئەوە لەکاتێکدا هەرێم خۆى لەگەڵ داعش لەجەنگ دایە و داعش خۆى لە منداڵدانى سوننە بەرهەم هاتووە، ئاوارەکان وەک سوننە لە دژى شیعەگەرایى لەڕووى بیروباوەڕى عەقیدەییەوە لاریان لەو ڕەفتارەى داعش نیە، نەک هەر ئەوە بەڵکو سۆزیان بۆى هەیە و پشتیوانیشى دەکەن، مەترسى ئەوەش هەیە ژمارەیەکى زۆرى نەزانراو خۆیان خزاندۆتە ناو ئاوارەکان، بەڵگەى ئەمەش ئەوەیە چەندین کەسیان لێ دەستگیر کراوە. لە ڕاپۆرتێکدا ئاماژە درابوو لە کۆى (56844) خێزان کەدەکاتە (289904) ئاوارە، تەنیا (5870) خێزان واتە (29937) ئاوارە لەناو کەمپەکاندا نیشتەجێن کە دەکاتە 10،3% لەناو کەمپەکاندا نیشتەجێن، واتە 90% ى ئاوارەکان بوونە بارگرانیەکى گەورە بەسەر شار و شارۆچەکانەوە، بە ویست و خواستى خۆیان شوێنى نیشتەجێ بوونى خۆیان هەڵبژاردووە، ئەمەش زنجیرەک کێشەى بەدواى خۆیدا هێناوە، ئەگەر بەرپرسانى هەرێم سیاسەتێکى ژیرانەى لەبەردەم ئەم کێشەیەدا نەبێت و چارەسەرى ڕیشەیى بۆ نەکرێت، بێ گومان کاریگەرى نەرێنى بۆ سەر ئاسایشى نەتەوەیى دەبێت. چونکە ڕێژەیەکى زۆرى ئەم ئاوارە بوونە بەلێشاوەى قوربانیەکانى شەڕى داعش لە عەرەبى سوننەن، ئەمەش کاریگەرى خراپى دەبێت لەسەر گۆڕینى بارى دیمۆگرافى ناوچەکانى کوردستان، بۆ نایەکسانى و ناهاوسەنگى ئیتنى – نەتەوەیى بەتایبەت لەناوچەکانى کەرکوک و ناسراو بە مادەى 140 گۆڕینى بارى دیمۆگرافى بەهۆى زۆرى ئاوارەکان بەم قەبارە گەورەیە ئەگەر ئەمە لەبەرچاو نەگیرێ و چارەسەرى ژیرانەى بۆ نەدۆزرێتەوە، بێ گومان دەبێتە کێشەیەکى گەورە بۆ سەر ئاسایشى نەتەوەیى کوردستان، دەبێتە سەرکەوتنێکى گەورە بۆ سیاسەتى مۆدێرن و هێمنانەى بەعەرەب کردنى کوردستان لەژێر پەردەى مافى مرۆڤ و دیموکراسى و مافى ئازادى نیشتەجێ بوون دا. لەلایەکى تر ئێزەدى و کرستیان و شەبەک و ئەوانى تریش کە قوربانى شەڕى داعشن، ئێستا ئاوارەى کوردستانن، مەترسى ئەوە هەیە بەهۆى ستەم و چەوساندنەوەیان لە داهاتوو نەگەڕێنەوە بۆ شوێنەکانى خۆیان کە هەموویان دەکەونە ناو چوارچێوەى ناوچەکانى مادەى 140 ئەوە بەبێ ئەوەى ئەو ناوچانە بەعەرەب کرابن دانیشتوانەکەى بۆ خۆیان دەبنە هۆکارى چۆڵ کردنى ئەو ناوچانە و بۆ هەمیشە دەبنە خاکى پارێزگاى موسڵ و بەهێمنى تەعریب دەبن، هەر سروشتى مرۆڤیش وایە ئەگەر شوێنى تازەى باشتر و ئارامتر و هێمن تر بوو لە هى پێشووى گونجاو تر بوو بۆ ژیان ئەوا ئەو شوێنەى پێشووى لەبیر دەکات، لەبەر ئەوە نابێت لە ژێر هەست و سۆزى نەتەوایەتى و هەر بابەتێکى تردا هاوکارى بکرێن بۆ مانەوەیان لە کوردستان، بەڵکو دەبێ هاوکارى و کارئاسانیان بۆ بکرێت هان بدرێن بۆ گەڕانەوەیان بۆ زێد و شوێنى پێشووى نیشتەجێ بوونى خۆیان. هەرچەندە بە هیمەت و قارەمانێتى هێزى پێشمەرگەى کوردستان ئێستا بەشى زۆرى ئەو شوێنانەى بەناوچە جێ ناکۆکەکان ناسراون ئازاد کراون، لەلایەن هێزى پێشمەرگەى کوردستانەوە دەپارێزرێن و سەرکردەکان دەڵێن ئەو ناوچانەمان بەخوێن ئازاد کردووە و لێیان ناکشێینەوە، هەر وەک بەڕێز مەسعود بارزانیش لە هەڵچوونێکدا گووتى: ماددەى 140 تەواو بوو… جارێکى تر پێشمەرگە لەو ناوچانە ناکشێتەوە. بەڵام لەڕاستى دا کارەکە بەجۆرێکى ترە، ئەگەر ئەوەى ئاماژەمان بۆ کرد ڕووى دا و ئێزەدى و کرستیان و شەبەک و ئەوانى تریش نەگەڕانەوە شوێنەکانى خۆیان بێ گومان عەرەب لەشوێنیان نیشتەجێ دەبن و دەبێتە هۆى گۆڕینى بارى دیمۆگرافى ئەو ناوچانە، بەهێمنى پرۆسەى بەعەرەب کردنى ئەو ناوچانە ئەنجام دەدرێت، ئەمە کارێکى نەرێنى بۆ کورد و بەئارەزووى ئەوان و لەبەرژەوەندى شوڤێنیزمى عەرەبى دەبێت بە سوننە و شیعەوە.
ژمارەى ئاوارەکان بەپێى ئەو ئامارەى سەرەوە بێت بێ گومان ئَستا زیاتریشى کردووە بەرامبەر بەڕێژەى دانیشتوانى هەرێمى کوردستان وەک کەمینەیەک سەیر دەکرێن، بەهۆى زۆرى و لەئەنجامى سەرهەڵدانى هەر کێشەیەک ڕوودانى کێشە کۆمەڵایەتیەکان لە داهاتوودا چاوەڕوان نەکراو نین، لەو کاتەدا بەغداى شیعى کە خۆى هۆکارێک بووە بۆ ئاوارە بوونیان، هیچ دوور نیە لەئەنجامى ڕوودانى هەر کێشەیەک ئارەزووى بێت بەناوى عروبەوە لەسەریان بێتە دەنگ و دەتوانێت وەک هەڕەشەیەک بۆ سەر هەرێمى کوردستان هەڕەشەیان پێوە بکات، لەو کاتەشدا هەموو وڵاتانى عەرەبى و کۆمکارى عەرەبى بەناوى پارێزگارى لەو کەمایەتیە عەرەبەى ناو کوردستان دێنە دەنگ و بەپێشێل کردنى مافى ئەوان ناوبانگى کورد دەشێوێنن. ئەمەش دەبێتە هۆى سەرکەوتنى پیلانە دارێژراوەکەى دەسەڵاتى ناوەندى شیعەگەراى فەرمانڕەواى عیراق، بە پیلانێکى ڕێک و پێک و پێشتر پلان بۆ داڕێژاو جێبەجێى دەکات، لەلایەک بۆ نەگەڕانەوەى سوننەکان بۆ شوێن و زێدى خۆیان و پاکتاوکردنى تائیفى سوننە، لەلایەکى تریش بۆ ئەنجامدانى بەعەرەب کردنى هێمنانەى کوردستان بەتایبەت ناوچەکانى ماددەى 140 کە کورد بەئومێدەوە دەڕوانێ هەرچى ڕۆژێک زووترە بگەڕێنەوە سەر هەرێمى کوردستان.
هەرچەندە ئەمە ئەنجامێکى زۆر ترسناک و مەترسیدارە، تا ئێرە کارەکە ئاساییە وەکو ئاوارە مامەڵە دەکرێن و داڵدە دراون، حکومەتى هەرێمى کوردستان پێویستە ئەم کێشەیە بەهەند وەربگرێت، کەوا ئەم لایەنەى پشت گوێ خستوە، یاخود بابڵێم ئەوانیش بە کێشەیەکى ستراتیژى و مەترسیەکى گەورەى دەزانن، بەڵام بەهۆى ململانێ نێوخۆییەکان و کێشەى بەرژەوەندى تایبەتى و دەسەڵاتخوازى ئەوەندە تۆخ کردۆتەوە، کاتى ئەوەیان نیە بیر لەم جۆرە کێشە گرنگ و ستراتیژیانە بکەنەوە و بایەخى پێ بدەن و چارەسەرى پێویستى بۆ دابنێن، ئەوە ئاشکرایە ئەنجامە خراپەکانى هاتن و جێگیر کردنى ئاوارە عەرەبەکان بەرپرسیارێتى گەورەیە و پێویستە کار و پلان بۆ ناردنەوەیان لەبەرچاو بگیرێت، پێش ئەوەى لە کاریگەریەکانى پەشیمانى دەرببڕین.

ڕەسوڵ بۆسکێنى




تورکیا 174 گرتووخانە ی نوێ دروست دەکات … د.ناجح گوڵپی

لەڕاگەیەنراوێکی وەزارەتی دادی تورکیادا ئەمرؤ پێنجشەممە هاتوە دەلێ : دەولەتی تورکیا نەخشەی دروستکردنی 174 زیندانی نوێ دائەڕێژێ لەماوەی 5 ساڵدا تەواویان دەکات، لەئەنجامی زۆر بوونی ژمارەی چاوەڕوان نەکراوی گیراواندا.
ڕۆژنامەی حوڕیەت رای گەیاند گرتوخانەکانی تورکیا لەئیستادا لە سەروی وزەی خۆیانەوە گیراوانی تێدایە و شلۆق بوون، بەهۆی دەسگیرکردنی لایەنگرانی فەتحولا گوڵەن کە تۆمەتبارکراوان بە ئەنجامدانی کودەتاکەی 15 ی تەموزی 2016 ، توانای گرتوخانەکانی تورکیا تاکو سەد هەزار کەس دەگرێتە خۆ بەلام ئیستا لەو ژمارەیە زیتریان تێدایە.
ئەمە لەکاتێکدایە حکومەتی تورکیا 28 هەزار بەندکراوی بەمەرج ئازاد کردوە لەژێر ڕۆشنایی ئەو حاڵەتە لەناکاوەی کە ڕای گەیاندوە لەدوای کودەتاکەوە، بە مەبەستی جێگا کردنەوە 23 هەزار کەس کە لە ئەنجامی کودەتاکەوە دەسگیر کراون.
پەرلەمانتارێکی حزبی گەلی کۆماری ڕای گەیاند ،لەساڵی 2000 دا ژمارەی گیراوانی تورکیا 49500 چلو نۆ هەزارو پێنج سەد گیراو بوو ، ئەم ژمارە بەردەوام لەزیاد بوندایەو لە سەرەتای ساڵی 2016 وە ئەم ژمارە گەیشتە 179600 سەدو حەفتاو نۆ هەزارو شەش سەد گیراو، بێ گومان لەدوای کودەتاکەوە زیاتر بوە.

سەرچاوە : http://24.ae/article/279469/تركيا-تخطط-لبناء-174-سجناً-جديداً
د.ناجح گوڵپی 16/9/2016




ڕیفۆرم یان شۆڕش ….. نووسینی: کریس هێجز … وەرگێڕانی: گۆران عەبدوڵڵا

کریس هێجز ئەم وتارەی لەسەر سۆسیالیستی شۆڕشگێڕ “رۆزا لوکسمبۆرگ” لە یانەی فۆرمی چەپ لە شاری نیویۆرک لە ئەمریکا پێشکەشکرد.
———————————-

شەوی 15/1/1919 کۆمەڵێک چەکداری فریکۆرپس کە گروپێك بوون لە کۆنە سەربازە راستڕەوەکانی جەنگی جیهانی یەکەم درووستکرابوو (لەلایەن سۆسیال دیموکراتەکانەوە)، بە پەلەپروزکە ڕۆزا لۆکسۆمبۆرگی تەمەن ٥٠ سالەیان گرت، کە ژنێکی بەباڵا بچکۆلە بوو کەمێك بە نەرمی دەشەلی، بردیان و گەیاندیانە ئوتێلی ئیدن لە بەرلین، کە بنکەی سەرەکی فیرقەی پاسەوانە ئەسپسوارەکانی ( فریکۆرپسی سۆسیال دیموکراتەکان) بوو.
دوای ئەوەی بردیانە ژورێکی ئۆفیسی نهۆمی سەرەوە کاپتن ڤالدیمار پابست رووی تێکرد و لێی پرسی:” تۆی خانمی ڕۆزا لۆکسۆمبۆرگ؟”
لە وەڵامدا بە نەرمییەوە وتی: “تۆ خۆت بڕیار بدە.”
ئەویش وتی:”بەپێی وێنەکان بێت تۆ ئەویت.”
ئەمیش بە ئارامییەوە وتی:”چۆن دەڵێیت با وابێت.”
پابست پێی وتبوو کە دەگوازرێتەوە بۆ زیندانی مۆبییت (لە بەرلین)، بەڵام لە ڕێگای چونە دەرەوەیان لە ئوتێلەکە خەڵکێکی زۆر وەستابوون بە قەرەباڵخی و تـێکەڵ و پێکەڵی گردببونەوە و تێکڕا بەرامبەر رۆزا هاواریان دەکرد و جنێویان پێدەدا وەك “ئەی لەش فرۆش”، هاوکات لەگەڵ هاوارو هوتاف و هوها پێکەوە تفیان لێدەکرد.
سەربازێک بەناوی ئۆتۆ رونجی 50 مارکی بەرزکردەوە کە بیدات بۆ ئەوەی یەکەم کەس بێت لە رۆزا بدات و هاواری کرد: ” بە زیندویی لێرە ناچێتە دەرەوە”، ئا لەو کاتەدا بوو بەقۆناغی چەکەکەی کێشای بە پشتی سەری ڕۆزادا و بەدەما خستی و خوێن بەدەم و لوتیدا فیچقەی کرد.
ڕۆنجی بۆ جاری دووەم پێیدا کێشایەوە هەتاوەکی کەسێکی دیکە بەردەمی گرت و وتی:” ئەوەندەی بەسە”.

سەربازەکان ڕۆزایان بەکێشکرد بۆ لای ئوتومبیلێکی خۆیان کە چاوەڕێی هاتنیانی دەکرد.
تاکێك لە پێڵاوەکانی رۆزا لەو کاتەدا لە دوای جەستەی بەجێما، یەکێك لە سەربازەکەکان جارێکی دیکە لە کاتی بەکێشکردنیدا لێیدا.
کاتێك ئوتومبیلەکە بە خێرایی دوور کەوتەوە، نەقیب کورت ڤۆگیڵ دەمانچەکەی بەرزکردەوە و لەسەری رۆزا خاڵی کردەوە.
سەربازەکان لاشەکەی ڕۆزایان فڕێدایە ناو ئاوی نۆکەندی لاندڤێڕ.
کارڵ لیبکنیخت، ئەو کەسەی کە بڕوای بە ڕۆزا هێنابوو بەشداری راپەڕینەکە بکات، چەند ساتێک بەر لە رۆزا کوژرا بوو.
لیکبنیخت ئەو کەسە بوو کە بڕوای بە رۆزا هێنا بچێتە ناو شۆڕشەکەوە، هەرچەندە رۆزا بە گومان بوو چونکە دەیزانی راپەڕینەکە سەرکەوتوو نابێت بەڵام چووە ناوی و ئیتر هەردووکیان بەوشێوەیە کوژران و راپەڕینی سپارتاکۆسیەکان (چەپە سۆسیالیستە شۆرشگێرەکان لە ئەڵمانیا) سەرکوتکراو فاشیزم لە ئەڵمانیا لە دایك بوو.
بکوژەکانی ئەو دوو شۆرشگێرە لەئەڵمانیا هەروەکو پۆلیسەکانی ئێرە کە چۆن لە شەقامەکانی شارەکانی ئەمریکا خەڵكانی بە رەنگ (رەش پست و ئەوانەی سپی نین) دەکوژن ، هەروەکو ئەم پۆلیسانەی ئێرە ئەو بکوژانەی ئەوێش لە ئەڵمانیا دادگایی کران، بەڵام دادگا تەنیا هۆشیاری پێدان چونکە دەوڵەت (دەوڵەتی ئەو کاتەی ئەڵمانیا) هیچ مەبەستی نەبوو بکوژەکان سزا بدات چونکە بکوژەکان بە کوشتنی رۆزا و لیکبنیخت ئەو کارەیانکردبوو کە دەوڵەت خوازیاربوو بیکەن.

ئەوە پارتی سۆسیال دیموکراتی ئەڵمانیا بوو کە هەستا بە درووستکردنی فریکۆرپس، کە دواتربووە هەوێنی درووستبوونی پارتی نازی.
ئەم هێزە چەکدارە میلیشیایە و سوپا هەردووکیان بەکارهێنران بۆ سەرکوتکردنی هەموو ئەو ناڕەزایەتیانەی لەلایەن بزوتنەوەی چەپەوە ڕێکدەخران و بە مەترسی بۆ سەر خۆیان دەیانبینی. (سۆسیال دیموکراتەکان بە باڵی راستی ئەڵمانەکان لەم قۆناغە دەناسرێن، چەپ لێرە مانای سۆسیالیستە شۆرشگێرەکانی رێکخراوی سۆسیالیستە سپارتاکۆسیەکانە).
کوشتنی ڕۆزا ئەوپەڕی دڵسۆزی نوخبەی لیبڕاڵی دەرخست بۆ کۆمەڵگەی سەرمایەداری کە رووبەروی مەترستی ببوەوە لەلایەن چەپەکانەوە.
ئەو کاتەی سۆسیالیزم لە شەقامەکاندا خۆی نمایش دەکرد ئەو نوخبەیە ئامادەبوو هەموو کاتێکیش ئامادەیە بۆ دروستکردنی بەرە لەگەڵ توخمە هەرە دواکەوتوەکانی کۆمەڵگەدا بۆ سەرکوتکردنی ئامانجەکانی چینی کرێکار و (بزووتنەوەکانی خەڵك).

لیبڕاڵیزم، کە ڕۆزا شیاوترین پیناسەی بۆکردوە و و وەک “ئۆپۆرتۆنیزم ” (هەلپەرستخواز) ناساندی، بەشێکی دانەبڕاوی سیستەمی سەرمایەداریە.
هەرکاتێک جەماوەری خەڵك بەرەو وچان دەچن لە خەبات و تێکۆشان ، لیبڕالیزم دەست دەکات بە رەخنەگرتنی زێدەڕۆییەکانی سەرمایەداری، بەڵام وەک رۆزا باسی لێوەکردوە سەرمایەداری دۆژمنێکە هەرگیز ناکرێت هێرشەکانی نەرم بکرێتەوە.
سەرمایەداری دەست دەبات بۆ ریفۆرمی لیبڕالەکان بۆ هێورکردنەوەی نارەزایەتییەکان، ئەو کاتەش کۆمەڵگە ئارام دەبێتەوە، ئیتر دووبارە کار لەسەر دوا ڕێڕەوی خۆی بەرەو سەرمایەداری دەکات، کە بە کۆیلەکردنی کرێکارانە.

خەباتی کرێکارانی ئەمریکا لە سەدەی ڕابردوودا تەواو درووستی بۆچونەکانی ڕۆزا دەسەلمێنێت.
سیاسەت وکەلتور و دەزگا دادوەریەکانی سیستەمی سەرمایەداری هەموویان کار بۆ پاراستنی مافەکانی موڵکدارێتی تایبەتی دەکەن.
هەر وەکو ئادەم سیمس (بیرمەندی سەرمایەداری) پێناسەی کردووە: “دامەزراندنی حکومەتی مەدەنیە بۆ پاراستنی ئارامی بۆ مۆڵکدارێتی تایبەت. لە ڕاستیدا بەرگریکردنە لە دەوڵەمەندەکان بەرامبەر هەژاران، یان ئەوانەی خاوەنی چەند بەشێك موڵکن لە بەرامبەر ئەوانەی بێ موڵکن”.
سیستەمی سەرمایەداری هەر لەسەرەتاوە ئەم یارییەی کردووە، هەر بۆیە بۆچونەکانی رۆزا زۆر گرنگن ، هەروەکو چۆن کۆمپانیا گەورەکان ئێستا بەتەواوی لە هەموو کۆتوبەندێك ئازادبوون لە ئاستی ئابوری جیهاندا، بەوڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاشەوە، کە ئێستا زیاتر لە سیستەمی سەرمایەداریەوە بووە بە فۆرمێکی زێدە بێڕەحمی دەرەبەگایەتیەکی نوێ (نوێ فیوداڵیزم).
لە سیستەمێکی لەوشێوەیەدا،(کە ئەمریکا بەڕێوەی دەبات) کاری کرێگرتە بە پێی یاسا دەستنیشان ناکرێت بەڵکو بە پێی پێویستیەکانی بازاڕ دەستنیشان دەکرێت.
ئەوە بازاڕە کرێکار بە چۆکدا دێنێت لە پێناو قازانجی بازاڕی جیهانی و ئەم خواستە بۆ قازانج هەرگیز لە رێگای یاسا و بە یاسایکردنەوە چارەسەرناکرێت.
دیموکراسی لەم سەردەمەی سەرمایەداریدا بەشێوەیەکی یاسایی گۆڕاوە بۆ سیستەمێکی بەرتیل وەرگرتن .

هەموو دامودەزگا حکومیەکان لەگەڵ دادگا و سیستەمەکانی خۆشگوزەرانی کات بەسەربردنی خەڵك و دەزگاکانی هەواڵ هەموو لەلایەن دەزگا ئابوریەکانی کۆمپانیا گەورەکانەوە بەڕێوە دەبرێن.
سیاسەتەکانی هەڵبژاردن تەنها نمایشکردنی بوکەڵەکانە، واڵ ستریت (ناوەندی بازاڕی سەرمایەداری ئەمریکا) یان سوپا هەرکامیان بێت، ئینجا دۆناڵد ترەمپ یان کلینتۆن، هەریەك لەوان (لەو بوکەڵانە) لەو نمایشەدا دەیبەنەوە.

ڕۆزا دەڵێت:”سەرمایەی کەڵەکەبوو بۆ جوڵەی خۆی پێویستی بە شوێنێك هەیە سەرمایەی تێدا نەبێت. سیستەمی سەرمایەداری تائەوکاتە دەتوانێ بەردەوامبێت کە زەمینەی جوڵەکرددنی لەو شوێنانە هەبێت.”
سەرمایەداری لە جیهاندا دەگەڕێت بۆ قۆرخکردنی کاری هەرزانی کرێکارانی ناڕێکخراو هاوکات سامانی سروشتی بۆ قازانجی خۆی تا کردنی سروشت بە زبڵدان بەفیڕۆ دەدات.
نوخبە خۆجێیەکانی ئەو شوێنانەش (ئەو وڵاتانەی بە تاڵان دەبرێن) دەکڕدرێن یان لادەبرێن بە ئارەزووی سیستەمەکە خۆی، بەمەش رێگری دەکات لەوەی ئەو وڵاتانەی خەریکە لە گەشکەردندان نەگەن بە قۆناغی پشت بەخۆبەستنیان.

لە هەمانکاتدا، کرێکار لە وڵاتە پیشەسازیەکاندا ناچارکراون بە کاری قورس و بێبەشن لە کرێی شیاو و بیمەی تەندروستی و پارێزبەندی یاسایی، بۆیە لە پێناوی ژیان و گوزەران ناچارکراون بەوەرگرتنی قەرز لە بانکەکان، ئەو قەرزەش بە قازانجی دەوڵەمەندە جیهانیەکان دەشکێتەو (کە خاوەنی بانکە جیهانیەکانن).
رۆزا پێشبینی ئەوەی دەکرد کە ئابوری لەسەر بنەمای قەرزکردن لەگەڵ خۆیدا زنجیرەیەك قەیرانی بچوکی یەك لەدوای یەك بەرەوە قەیرانی ئابوری نارێك دەبات، هەروەك ڕوویدا لە سەرەتای ئەم سەدەی بیست و یەكە لە ئەمریکا، وەک قەیرانە سەرەتایەکانی بازاڕی ئینتەرنێت لە سالێ 2000 و دواتر توانەوەی بازاڕ بەتەواوەتی لە سالی 2008دا.

لێرەش بەدواوە بەرەو قەیرانێکی دیکە دەڕۆین و لە کۆتایدا ئەنجام هەر کۆیلەبوون و خزمەتکاری ئاغاکانە جا چی لێرە (لە ئەمریکا) یان لە وڵاتانی دەرەوە بێت.
تێگەشتنێکی تری گرنگی رۆزا دەربارەی ئەوانەی خۆیان قەتیس کردوە لە ناو خولەکانی هەڵبژاردندا ئەوەیە کە هەڵبژاردنی ناو سەندیکا کرێکاریەکان وەک پرۆسەیەکی هۆشیارکردنەوە کار دەکات لەناو سیستمی سەرمایەداری، بەڵام ئەو هەڵبژاردنەی سەندیکا کرێکاریانەش کە خۆیان تەڵاقدا لەگەڵ “هۆشیاری شۆرشگێرانەی سۆسیالیستی” بۆ تەواو ریشەکێشکردنی سیستەمی سەرمایەداری، ئیتر رۆزا وەک “کرێکاری سیسیفوس” ناویبردن. (سیسیفوس لە ئەفسانەی یۆنانی دێریندا کارەکتەرێکە کە بەهۆی ناڕێکی کارەکانیەوە خوداوەند وەک سزا تۆپێکی پێدەدات بیباتە سەر شاخێك و تۆپەکە کە دەگاتە سەر لوتکەی شاخەکە خل دەبێتەوە خواروە و دیسان دەیباتەوە سەرەوە و ژیانی سیفوسیس وەك ئەشکەنجە لەو خولانەوەیەدا سوڕدەخوات، میتۆلۆژیاکە لە ئەدەبیتای سەدەی بیستەم زۆر بەکار هاتەوە دیارترینیان دەقێکی ئەلبیرت کامۆ یە بە بەناوی داستانی سیسیفوس).

ئێمە کە باس لە پێکهێنانی بزووتنەوەیەکی ڕادیکاڵ دەکەین کە بێتە مەیدان وەك هێزی سێهەم، دەبێت ئەوە بزانین ئەمە بۆ بەدەستەوەگرتنی دەسەڵات نییە لە ئێستادا چونکە گرتنی دەسەڵات لە باشترین کاتدا دەبێ لە ئێستاوە تا دە ساڵی دیکە کاری بۆ بکرێت، هەروەك ڕۆزا بە بیرمان دێنێتەوە کە “شۆڕش کاتی دەوێت”.
بێرنی ساندەرس (بەربێژریی دیموکراتەکانی ئەمریکا کە لەگەڵ هیلاری کلینتۆن لە پێشبڕکێدان بۆ بوون بە کاندینی پارتەکە لە هەڵبژاردنەکانی سەرۆکایەتی ئەمریکا)، خۆی و لایەنگرەکانی وەك نەعامە سەری خۆیان خستۆتە ناو لم و خۆیان دەدزنەوە لەوەی ئەمریکا وەکو هێزێکی ئیمپریالیستی رەخنە بکەن.
باسێکی رۆزا هەیە کە بەسەریاندا تێپەڕیوە ئەویش کە پێی وابوو سۆسیالیزم و ئیمپریالیزم بەیەکتر ناتەبان و ئیمپریالیزم نەک تەنها ئامێری جەنگە، بەڵکو سەرمایەدارێکی جیهانیە کە خاوەنی گەورەترین بازاڕی چەك و ئایدۆلۆژیایەکی ژەهراویە، کە رایت ماکدۆناڵد وەک “ئالودە بە جەنگی بەردەوام” پێناسەی ئەم ئیمپریالیزمەی کردووە و ئەمەش هۆکارە بۆئەوەی سۆسیالیزم مەحاڵبێت.

نەتەوەییەکان، بە ناوی ئاسایشی نەتەوەییەوە ئێستا داوای کەمکردنەوەی ئازادییە مەدەنیەکان دەکات و ئۆپۆزسیۆن بە خیانەت دەزانێت، ئەمەش لە کۆتاییدا دەبێتە هۆکاری هاتنەئارای – مەرکەزیەت (سەنتڕالیزمی) دەسەڵات کە دەرەنجامەکەی هێزی ئیمپراتۆرییە نەک دیموکراسی.
لە جیاتی هێزێکی دیموکرات، ئیتر دیموکراسی دەبێتە گاڵتەجاڕی یان وەک ئەم بارودۆخەی ئێمەی لێدێت لەنێوان دوو لە نابوترین کەسەکانی مێژووی ئەمریکا بۆ سەرۆکایەتی بێنە گۆرەپانەکە، وەك ئەوەی کارل مارکس وتی:” کانیدی پەرلەمانیی ئیفلئج”، یان وەك سیاسەتمەدار شەڵدن وەڵن دەڵێت:” تۆلیتاریزمی سەربەرەوخوار” کە تیایدا دیموکراسی دووڕوویەکی دەمامکدارە.
سەرمایەداری لەسەر دوو بنەمای ئاسنین یاساکانی خۆی داڕشتووە، بە دەستهێنانی قازانجی زۆر و کەمکردنەوەی تێچووی حەقدەست، ئێستاش کە سەرمایەداری پێشڕەوی کردووە لە چەسپاندنی هێز لە جیهاندا باجە مرۆیی و ژینگەییەکە بۆ بەدەستخستنی قازانج زۆر زیادی کردوە لە جاران بەوەی سەرچاوەکان زۆر کەمن لەکاتێکدامیکانیزمەکان (بە تەکنەلۆژیاوە) زۆر پێشکەوتوون.

ڕۆزا نووسیویەتی:” چەوسانەوەی کرێکار وەك پرۆسەیەکی ئابوری لەناوبردنی یان نەرمکردنەوەی لەڕێی یاساوە ناکرێت لە کۆمەڵگەی بۆرژوازیدا”. هەروەها سەبارەت بە ڕیفۆرمی کۆمەڵایەتیش وتی ریفۆم ” داگیرکاری ناوەندەکانی چەوساندنەوەی سەرمایەداری نییە، بەڵکو ڕێکخستن و ڕێکوپێککردنی ئەم چەوساندنەوەیەیە بە قازانجی خودی کۆمەڵگەی سەرمایەداری.”
سەرمایەداری بۆخۆی دژی سیستەمی دیموکراسییە و ڕێگرە لەوەی کرێکاران ئامرازەکانی وەبەرهێنان بەدەستەوەبگرن یان چۆنیەتی خەرجکردنی قازانجی ئەوەی بەرهەمیان هێناوە دیاری بکەن. کرێکارانی ئەمریکا بەڕاست و چەپەوە پشتیوانی لە گرێبەستە بازرگانێکان ناکەن، پشتیوانی لە حکومەتی فیدراڵیش ناکەن کاتێك پارەیەکی زۆر دەخاتە خزمەتی ڕزگارکردنی بانکە گەورەکان و کۆمپانیا داراییەکانەوە بۆ ڕزگارکردنیان لە مایە پوچی، بەڵام گوێ بە کرێکاران نادرێت. هەتاوەکو کرێکارانی ژن و پیاویش بە زەحمەت گوێیان لێبگیرێت، کارکردن و ژیان و فۆرمەکانی کۆنتڕۆلکرندیان قورستر و توندوتیژتر دەبن لەلایەن ئەو دەوڵەتەی کە دەوڵەتی کۆمپانیاکانە.

ڕۆزا لە ناسیۆنازمیش باش تێگەشتبوو، زۆر زیاتر تێگەشتبوو لەوەی کە بەسەر لینیندا تێپەڕی، لە پێناسەکردنی ناسیۆنالیزمدا رۆزا دەڵێت” دروشمێکی پڕ لە هەرای بەتاڵی وردە بۆرجوازییە” کە کاری دابەشکردنی چینی کرێکارانی وڵاتێکە بەسەر نەتەوەی جیاوازدا، ئەمە بۆ خۆی ئامانجێکی بنەڕەتی چینی سەرمایەدارانە.
هەردوو پارتی (ئەمریکا) کۆماریەکان و دیموکراتەکان پێشبڕکێ دەکەن لەوەی کە کامیان نیشتمان پەروەرترن لەوی دیکەیان، دیارە دەزگا سەربازیەکان و ئاسایشی ناوخۆش بە بیانووی پاراستنی ئاسایشی نەتەوەیی و یاساوە بەربەست بۆ ئازادییە مەدەنیەکان درووست دەکەن. ئەم هەرایەش ڕەنگدانەوەی دەبێت لەسەر جەماوەر وەک دەبینین چۆن فاشیزم خۆی دەنوێنێ لە خۆپیشاندانەکانی لایەنگرانی (دۆناڵد تەرم)دا.
وەک ئەوەی ڕۆزا ئاماژەی پێداوە ” نەتەوەپەرستی هەمیشە ئامرازێکە لەلایەن بەرەی دژە شۆڕشەوە بەکار دەهێنرێت بۆ پەرتەوازەکردنی چینی کرێکار”.
پەتای ناسیونالیزم لەگەڵ سەرهەڵدانی جەنگی جیهانی یەکەم دەرکەوت، پارتە لیبڕالەکانی ئەوروپا و تەنانەت پارتی سۆسیال دیموکراتی ئەڵمانیاش زۆر زوو تەسلیم بە باڵی ڕاست بوون لە ژێر ناوی بەرگریکردن لە نیشتمان، لە کاتێکدا بەرەی چەپ زۆر پێش ئەوە قسەی ڕۆشنیان هەبوو لەو بارەیەوە.

ڕۆزا ئەم بەلارێدانەی وەك نیشانەی ناپاکی و مایەپوچی لیبڕاڵیزم لە سیستەمی سەرمایەداری پێناسەکرد.
ئەو کاتەی شەڕ کۆتایی هات 11 ملیۆن سەرباز لەهەردوو لای بەرەی شەڕ کوژران کە زۆربەیان لە چینی کرێکاران بوون. سەرمایەداری لە ڕێی کوشتارەوە کەڵەکەی سەرمایەکەی دەکات، هیچ قازانج و ڕەوایەتییەکی بۆ چینی کرێکار پێنییە و نانێك کە پێیداون لە لولەی چەکەکانیانەوە بووە.
ڕۆزا باوەڕی بە لینین نەبوو لەسەر نوخبەی دیسپلینی شۆڕشگێر، ئەوەی لینین پێی دەوت ڤانگارد (شۆڕشگێڕی پێشکەوتوو)، هەروەها راشکاوانە ئیدانەی بەکارهێنانی تیرۆری دەکرد وەکو ئامرازێک بۆ شۆڕش، هۆشداریشیدا بزووتنەوەیەکی شۆڕشگێڕانە بڕوای بە دیموکراسییەت نەبێت هەر زوو دەگۆڕێت بۆ دەسەڵاتێکی سەرکوتگەر.

ئەو باش لە لایەنەکانی جوڵەی شۆڕش تێگەشتبوو، سەبارەت بە هەڵچونی شۆرش وتی:” زۆر زەحمەتە هەر ئۆرگانێکی بزووتنەوەی پرۆلیتاریا بتوانێ پێشبینی ئەو هۆکار و هەلومەرجانە دیاری بکات کە دەبێت یان نەبێت بە هۆکاری تەقینەوەی شۆڕش.” لەبارەی ئەوانەشەوە کە لە قاڵبێکی ئایدۆلۆژیدان و لەو دۆگمەوە هەلومەرجەکان دەکەن یان لە ڕێگای هێزەوە رووداوەکان درووست دەکەن وەک ئیفلیج بوو بە ” کۆنسێپتێکی توندی میکانیکی بیرۆکرات” ئەژماری کردن.
شۆڕش لای ڕۆزا بەرهەمی خەباتی بەردەوامی جەماوەرە نەك ئەوەی بە هاندان درووست دەبێت و باش دەیزانی شۆرش قەوارەیەکی زیندووی هەیە و چوار چێوەکەی لە سەرەوە دانەڕێژراوە، بەڵکو لە ئاکامی چوونە سەرەوەی هۆشیاری لە خوارەوە دێت، ئەم هۆشیاریەش ساڵانێکی دەوێت بۆ ئەوەی درووست بێت. شۆڕشگێرەکان دەبوایە وەڵام بەو هەست و باوەرە چاوەڕواننەکراوانەی جەماوەر بدەنەوە کە لەسەردەمی شۆڕشدا تووشی دەبن.

لینین لە کاتی رابەریکردنی شۆرشی 1917ی ڕوسیادا لە زۆر کاتدا بۆ گرتنەدەستی دەسەڵاتی شۆڕشگێر گوێڕایەڵی ئامۆژگاریەکانی ڕۆزا بوو، دەستبەرداری بەشێك لە بیرو بۆچون و دەقە ئایدۆلۆژیەکانی خۆی بوو لە پێناو وەڵامدانەوە بە پێویستییەکانی ژیانی روسەکان لەسەروبەدنی شۆڕشدا، هەروەك ڕۆبەرت لووکەر لەوبارەیەوە نووسیویەتی: “لینین سەرباری خۆی لە ناخەوە لوکسبۆرگیست بوو”.
لە کۆتاییدا جەماوەر ڕادەپەرێت بەرامبەر بەم سیستمە بەسەرچووە کە نەک تەنیا لە هۆشیاریانەوە دەبێت لەسەر شۆڕش بەڵکو وەک ئەوەی رۆزا ئاماژەی پێداوە ڕێگایەکی تر نامێنێتەوە لە بەردەم جەماوەری خەڵك.
تەقینەوەی شۆڕش تەنیا بە کارکردنی شۆرشگێڕەکان بەدی نایەت بەڵکو ئەوە داخرانی ڕێگاکانی ئەم ڕژێمە کۆنەیەیە دواجار کڵپەی پێدەدات. ڕەنگە زۆرێك لە شۆڕشەکان سەرکەوتوو نەبن، بەڵام گۆڕانکاری کۆمەڵایەتی لەگەڵ خۆیاندا درووست دەکەن.

سەبارەت بە شۆڕشی 1905ی ڕوسیا رۆزا وتی: “هیچ ئامادەکارییەکی پێش وەخت یان پلانێك لە ئارادا نەبوو ، چونکە پارتەکان ببون بە بەشێك لە هەڵچونە جەماوەریەکان، بەدەگمەن رابەر هەبوو پەلەی نەکردبێت لە دروشمەکانیاندا، شۆڕش لەسەر داواکاری ناکرێت و ئەمە کاری پارت نییە داوا بکات. ئەرکی ئێمە لە هەموو کاتێکدا ئەوەیە ڕاشکاوانە و بێترس بدوێین بۆ ئەوەی بتوانرێت بە ڕۆشنی کاریگەری هەبێت لەسەر گەل لە ساتەوەختە مێژوییەکاندا، تا بتوانرێت بانگەشەی بەرنامەی سیاسی بکرێت بۆ کارکردن و بەرزکردنەوەی ئەو دروشمانەی کە دەربڕی راستەقینەی هەلومەرجەکانن. نیگەرانی لە بارودۆخەکە و کەی بزوتنەوەی شۆڕشگێڕانەی جەماوەر رێچکەی خۆی بەرەو سەرەوە دەگرێت دەبێت بە دڵنیای و بە ئەمانەتەوە بۆ مێژوو بەجێبهێڵدرێت. خەڵکانێك پێیان وایە سۆسیالیزم وەک کروزانەوە وایە لە ناو دارستانێکدا، بەڵام ئەم مۆراڵەو ئەم ئەخلاقە سیاسیە لە کۆتایدا بەرهەمی خۆی هەیە ئەو کاتەی ساتەوەختە مێژووییەکە لە باردەبێت و زۆرینە گرنگی پێدەدات.”
من روماڵی هەواڵی زۆربەی ڕاپەرین و خۆپیشاندانەکانم کردوە لە جیهاندا و (وەک رۆژنامەنوسێک تیایاندا بەشدار بووم)، هەر لە یاخیبونەکانی 1980ی ناوەڕاستی ئەمریکای لاتینەوە تا ڕاپەرینەکانی فەلەستین ، شۆڕشی 1989ی ئەڵمانیای ڕۆژهەڵات، چیکسلۆفاکیا و ڕۆمانیا تا خۆپیشاندانەکانی سربیا کە سلۆبۆدان میلۆسۆڤیچی لە دەسەڵات هێنایە خوارێ.
هەموو ئەو ساتەوەختە مێژژوییانەی بینیومن، درووستی تێگەشتنی ڕۆزا لۆکسبۆرگی بۆ سەربەخۆبوونی شۆڕش پشتڕاستکردۆتەوە.

کۆمیتە مەرکەزی بەلشەفیەکان چونکە بێڕەحم و نهێنیکار و زۆر بەدیسپلین بوون، ئەمە وایکرد دژەشۆڕش دەسەڵات بگرێت و ئاواتی دیموکراسیانەی کرێکاران تێکبشکێنرێت، بەڵام لە راستیدا ئەم ناوەندانە بزوێنەری بنەڕەتی شۆڕش نین. لەگەڵ هەموو ئەو ئاژاوەو تێکشکانانەدا هێشتا شۆڕش بە زیندوێتی دەمێنێ و هیوای ژیانە چونکە دەتوانێت خەڵك لە خراپ بەکارهێنانی دەسەڵات لە دەسەڵاتدارانی ناوەند بپارێزێت.

لە شوێنێکی تردا ڕۆزا لوکسمبۆرگ دەڵێت:” بەبێ هەڵبژاردنی گشتی، بێ ئازادی ڕۆژنامەگەری و ئازادی ڕادەربرین، بێ ئازادی کۆبونەوە، بێ ململانێی بۆچوونە جیاوازەکان، دام و دەزگا جەماوەریەکان ژیانیان تێدا نابێت و دەبن بە دەزگایەکی کاریکاتۆریانە و بیرۆکراتیەت وەک تاکە فاکتەر گەشەیان تیادا دەکات”.
ئاکامی شۆرش نەکردن لە بەرانبەر داسەپاندنی هەیمەنی کۆمپانیا گەورەکندا (corporatism) بۆ خۆی کارەساتە.
لێرەدا گرنگی ڕۆزا دەردەکەوێت کە ئاگاداریکردینەوە لە قەیرانەکاندا نوخبەی لیبراڵ دەبن بە دوژمنمان، هۆشداریدا بەرانبەر بە تیرۆر و توندوتیژی و هانیداین بۆ پارێزگاریکردن لە بنەما راستیەکانی دیموکراسیەت و دڵنیا بوون لەوەی کە ئەو هێزانە لەگەڵ خەڵك نین.
رۆزا لە مەترسی ئیمپریالیزم تێگەشتبوو، بە بیری هەموو ئەو سۆسیالیستانەی دەهێنایەوە کە بەدوای بنیادنانی سۆسیالیزمەوەن کە چۆن دەبێت دونیایەکی باشتر درووست بکەن، بەتایبەت بۆ چەوساوەکان، دەبێت دەست بەم ئەرکە مۆراڵییە نەگۆرانەوە بگرین وەکو ئەو لێیان تێگەشتبوو،ئەگەر سازش بکەین، هیوا لەناودەبەین.

—————————————–

سەرچاوە:
http://www.truthdig.com/




ڕۆڵی پیاوان لە بزووتنەوەی فیمینستیدا و شکاندنی بێدەنگی … کەژاڵ حەمەڕەشید

هەر کات دیبەیت و گفتوگۆ لەسەر تووندوتیژی دژی ژنان، بزووتنەوەی ژنان، ئازادی ژنان، تیرۆر، یاساکانی نایەکسانی جێندەری، ڕێپێوان و ناڕەزایەتی و،،هتد دێتە پێشەوە هەمیشە چەقی باسەکان لەسەر ژنان و ڕۆڵی ئەوان لە ڕووبەروبوونەوەدا دێتە بەر باس، ژنان چی بکەن، چۆن بینە مەیدان، ڕێکخراوەکانی ژنان، مانگرتن، ڕێپێوانی ژنان،،،هتد. بەڵام هەرگیز گفتوگۆ لەسەر ئەوە نیە پیاوان ئەبێت چی بکەن لە بابەتێکی گەورەو گرنگی کۆمەڵایەتیدا کە لە راستیدا پەیوەندی ڕاستەو خۆی بەوانەوە هەیە. ئەوە ڕاستە لیرەو لەوێ پیاوانێک هەن لە نووسەران سیاسەتمەدارو، بیرمەندو، تادەگات بە هونەرمەندو کەسایەتیەکان لە بوارە جیاجیاکاندا پشتیوانی بزووتنەوەی ژنان و بابەتی یەکسانی دەکەن، ئەوەش ڕاستە کە لە مێژوودا پیاوان پشتیوانیێکی گەورەی بزووتنەوەی یەکسانی جێندەری بوون، بەڵام باسەکە ئەوەیە کە لە ئاستی گشتی و کۆمەڵایەتیدا بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی لە ئارادا نیە کە هەست و کاردانەوەی پیاوان بجوڵێنێت لە ئاستێکی گشتی و کۆمەڵایەتیدا لە بەرامبەر بە تووندوتیژی دژی ژنان کە کاراترین کارکتەر پیاوە ڕۆڵی تیا دەبینێت. لەم بارەیەوە کۆمەڵگاکانی ئێمە واتە گۆمەڵگا ڕۆژهەڵاتیەکان بەتەواوی دوورن لەم جۆرە دیبەیتە، لە کۆمەڵگای خۆماندا لە بابەتەکانی بزووتنەوەی ژنان، ئەم باسە وونەو لە ئارادا نیە. هەندێک بەردەوام ئەڵێن( سیستمی سەرمایەداری چەوسانەوەی جێندەری دروست کردوەو سەرجاوەی تووندوتیژی و نایەکسانی جێندەریە و وە سیستمی سەرمایەداریە داری داری داوەتە دەست پیاوان تا ژنان بچەوسێنەوە)، بەڵام هەرگیز ئەو پرسیارە نایەتە پێشەوە بۆچی پیاوان لە وەها سیستمێکدا ئەو ڕۆڵەیان وەرگرتووەو قبوڵیان کردوە؟ پرسیارێکی تریش ئەوەیە سیستمی سەرمایەداری پەیامی ئاسمانیە یاخود داهێنانێکی مۆڤ خۆیەتی؟ بێگومان سیستمی سەرمایەداری بەرنامەی داڕێژراوی بیری چەوسێنەری مرۆڤە و لە باری جێندەرەوە بیرۆکەیەکی پیاوانەیەو هەموو جۆرەکانی جیاکاری و دیسکرمنەیشن
لە خۆ دەگرێت.Discrimination
گەر باس لە ڕۆڵی پیاوان بکرێت لە بابەتی توندوتیژی و نایەکسانی جێندەریدا ڕەنگە یەکسەر ئەو بەشەی پیاوان بێتە بەر پێش چاو کە توندوتیژی دەکەن، کە لە ڕستیدا بەشێکی تری گەورەی پیاوان هەن ئەو بەشەی پیاوان کە توندوتیژی بەکار ناهێنن بەڵام بێدەنگن لە .Men Silenceبەرامبەر کێشەکەدا
لە راستیدا بێدەنگی هۆکارێکە بۆ بەردەوامیدان بە کێشەکە. هەندێ جار بێدەنگی وا دەگەیەنێت وە یان باوەڕ بوونە بەوەی کە وایە توندووتیژی باش نیە، کارەساتە بەڵام سروشتی کۆمەڵگا وایە!!، لە هەندێ کەیسی تردا وا دەگەیەنێت کە بەڵێ پیاوان بۆیان هەیە تووندووتیژی بەرامبەر بە ژنان بەکار بهێنن. بەم شێوەیە قەبارەی پیاوانی بێدەنگ ڕووبەرێکی فراوانی گرتوەتەوە. ژمارەو گروپی بچوکی پیاوان هەن کە باوەڕیان وایە کێشەی ژنان کێشەی ژنان خۆیانەو جۆرێک لە هاوسۆزیان هەیە لەگەڵ کێشەکانی ژناندا ، بەڵام باوەڕیشیان بەوە هەیە کە پیاوان دەبێت پشتیوانیان بکەن بەڵام پشتیوانیەکەیان تەنها ووتەی سەر زاریانەو بێهەڵوێستن لە بەرامبەر بە کارەساتەکان، کە ئەمەش لە ڕاستیدا هەڵوێستێکی پاسڤانەیە. هەندێکی تر لە پیاوان ڕەنگە لە کۆڕو کۆبوونەوە کۆمەڵایەتیەکانیان لە شوێنی کارو لە ڕێکخراوو پارتە سیاسیەکانیان دەنگ هەڵبڕن و پشتیوانی ژنان بکەن، لە بەخشینی کۆمەک و یارمەتیدانی و هەندێ کاتیش لە بەڕیوەبردنی کاری ناوماڵ و سەرپەرشتی مناڵان بەشداری بکەن، ئەم بەشە لە پیاوان لە راستیدا مەبەستیان باشە بەڵام هێشتا کاریگەر نین، چونکە هێشتا گروپێک لە پیاوان یان جووڵانەوەو تێڕوانینێکی تەواو لە ئارادا نیە کە بەتەواوی بیسەلمێنێت کە جدین و بەڵێنیان داوە بۆ کارکردن بۆ کۆتایی هێنان بە توندوتیژی پیاوان لە دژی ژنان لە ئاستی گشتی و کۆمەڵایەتیدا.
ئەوەی کە بزووتنەوەی ژنان و یەکسانی جێندەری تایبەتە بە ژنان پیاوان سەقاڵ نین لەگەڵیدا لە ڕاستیدا ئەمە خاڵێکی لاوازی چوونە پێشەوەی ئەو بابەتەیە. لایەنە لاوازەکەی ئەوەیە کە ئەو بزووتنەوەیە نوێنەرایەتی تەنها بەشێکی کۆمەڵگا دەکات کە ژنانە. لەلایەکی تر
مۆنۆپۆلی یان کۆنترۆڵی پیاوان لە سیستم و کۆمەڵگادا، لە پەرلەمانەکان و، بوارە سیاسیەکان و، ڕێکراوەکان و، دامو دەزگا دەوڵەتیەکان و دامەزراوە ئابوری و ڕۆشنبیری و دینی و کەلتوریەکانو،،، ئەمانە وای کردوە کە هەمیشە دەنگی ژنان گرنگی کەمتری پێبدرێ و وەلابنرێ و سەر باری هەوڵ و تیکۆشانی زۆریان بەڵام کەم دەست کەوتن. هەر بەهۆی ئەم پێگە
کۆمەڵایەتیەوە کە پیاوان هەیانە ئەگەر کاردانەوەیەیان هەبێت و بێدەنگی بشکێنن لە بەرامبەر بە تووندووتیژی بەرامبەر ژنان ئەوا دەتوانن شان بەشان ژنان ئاڵوگۆڕی گەورە جێبخەن، هەر بۆیە نایەکسانی و کێشەی توندوتیژی بەرامبەر ژنان چەندە پەیوەندی بە پیاوانەوە هەیە، چارەسەر و کۆتایی پێهێنانیشی ئەوەندە پەیوەندی بەوانەوە هەیە. لێرەدا ڕەنگە بابەتی سەربەخۆیی بزووتنەوەی ژنان بێتە پێشەوە، سەربەخۆیی بزووتنەوەی ژنان مانای تایبەت و ڕەوایەتی خۆی هەیە، بەشداری پیاوان لەم بارەیەوە مانای ئەوە نیە بزووتنەوەی ژنان و ڕێکخراوەکانی ژنان کراوە بن بۆ پیاوانیش یان پیاوان بەهۆی پێگەی بەهێزی کۆمەڵایەتیانەوە کۆنترۆڵی ئەو مەیدانە بکەن، بەڵکو لێرەدا قسە لەسەر ڕۆڵ و بەشداری و تێوە گلانی پیاوانە لەگەڵ بابەتی ڕووبەروبونەوەی توندو تیژی و نایەکسانی جێندەری.
فیمینیزم لە کۆمەڵگا ڕۆژئاواییەکاندا ئەم ئاستەنگی و گرفتانەی هەبوەو هەیە، لە کەنەدا لە دوای کارەساتەکەی زانکۆی پۆلیتەکنیک کە بە کوشارەکەی مۆنتریال ناسراوە ساڵی ١٩٨٩ بابەتی وەستانەوە بە دژی توندوتیژی دژی ژنان بابەتێکی بەربڵاوو دیبەیتی زۆری لەسەر بڵاو بۆوە لە پەرلەمان و ناوەندە حکومیەکان و هەروەها لە کۆمەڵگەدا، دکتۆر مایکل کۆفمان دەڵێت لەو ڕۆژگارانەدا بوو دوان لە ژنە ئاکتڤیستە فیمنستەکان ئەو پرسیارەیان ڕووبەڕوکردینەوە “پیاوان لە کوێن؟” لەم سەرو بەندەدا مایکل کۆفمان و هاوەڵەکانی کە یەکێکیان جاک لەیتۆن بوو کەوتنە سەرو بەندی پێک هێنانی کەمپینی قردێلە سپیەکان وەک بزووتنەوەیەکی پیاوان بۆ شکاندنی بێدەنگی پیاوان و بەشداریکردنیان لە کۆتایی هێنان بە توندوتیژی دژی ژنان. هەروەها چەند ساڵیک دواتر لە ٢٠٠١ دا فرانک بێرد بە بیرۆکەی “خۆت بخەرە پێڵاوەکانی ئەوەوە” چالاکیەکی کۆمەڵایەتی بەڕێدەخات بۆ هۆشیاری دان و دژ وەستانەوە بە رامبەر بە توندو تیژی دژی ژنان. ئەوان وەختێک دەیانویست شان بەشانی ژنان لەو خەباتەدا بەشدار بن بۆ کۆتایی هێنان بە چەوسانەوەو توندوتیژی دژی ژنان ئەوەشیان بە تەواوەتی لە پێش چاو بوو کە ئەم کارەی ئەوان نەبێتە هۆی کۆنترۆڵکردنی بزووتنەوەو ڕێکخراوەکانی ژنان، ئەوان سەربەخۆیی و سەنگ وقورسایی ئەو بزووتنەوەیەیان لە پێش چاو بوو.
“کەمپینی قردێلە سپیەکان” و ڕێپیوانی “مایڵێک لە پێڵاوەکانی ژنێکدا ڕێ بکە” نموونەی دوو چالاکی و بەشدارکردنی بەهێزی پیاوانن بۆ کۆتای هێنان بە نایەکسانی جێندەری.
walk

walk2

walk3

Walk a Mile in her Shoes
مایڵێک لە پێڵاوەکانی ئەودا ڕێ بکە

پەندێک هەیە لە زمانی ئینگلیزیدا ئەڵێت: “خۆت بخەرە پێڵاوەکانی ئەوەوە”
“Put Yourself in her/his Shoes”
واتە هەرگیز ناتوانیت لە ئەزموونی کەسێکی تر تێبگەیت ئەگەر لە پێڵاوەکانی ئەودا ڕێ نەکەیت. بە واتایەکی تر خۆت لە جێی ئەو دابنێ.
Walk a Mile in Her Shoes
“مایڵێک لە پێڵاوەکانی ژنێکدا ڕێ بکە ” گەورەترین چالاکی جیهانی پیاوانە بۆ کۆتایی هێنان بە توندو
تیژی پیاوان لە دژی ژنان، لاقەکردن، وە نایەکسانی جێندەری، ساڵانە ڕێپێوانێکی پیاوان ڕێکدەخات. لەم ڕێ ڕۆشتنەدا پیاوان بە پێڵاوی پاژنە بەرزی ژنانەوە بۆ دووری مایڵێک ڕێ دەکەن. ئامانج لەم چالاکیە بردنەسەری ئاستی هۆشیاری و ڕۆشنبیری گشتیە بە تایبەتی پیاوان و کوڕانی گەنج سەبارەت بە توندوتیژی دژی ژنان و نایەکسانی جێندەری. ئەم ڕێپێوانە چالاکیەکی سیاسی کۆمەڵایەتیە لە ئاستی گشتی و کۆمەڵگادا بەڕێوە دەچێت بۆ خوڵقاندنی ئەزموونێکی بەهێزو کارا کە ببێتە هۆی بردنە پێشەوەی بیرۆکەی یەکسانی ژن وپیاو، بردنەسەری ڕۆشنبیری تاکەکان لەو بارەیەوە، دواتریش پراکتیزەکردن لە ئاستی کۆماڵایەتی و سیاسیدا. هەروەها پەیامێکی سیاسی و کۆمەڵایەتی گشتیە وە ئەزموونێکی کاریگەرە بۆ تێگەیتن لە توندوتیژی جێندەری و کار دەکات بۆ بەدەست هێنانی ئامانج و ستراتیجێکی بەهێز بۆ کۆتایی هێنان بە چەوسانەوەو نایەکسانی دژی ژنان.
فرانک بێرد، بۆ یەکەم جار لە ساڵی ٢٠٠١دا لە کالیفۆرنیا پێشنیاری ئەم چالاکیەی کرد بۆ “سەنتەری تراومای ڤالی” کە ئەو کاتە فرانک خۆی وەکو پارێزەرێکی کەیسەکانی لاقەکردن لەو سەنتەرە کاری دەکرد. ئەو کاتە ژنان سەبارەت بە قەیران و کێشەکانی لاقەکردن و دەست درێژی سێکسی بزووتنەوەیەکی سەرکەوتوویان بەڕێخست. فرانکیش پێی خۆش بوو پێیانەوە پەیوەست بێت. ئەو لە ساڵی ١٩٩٣ وە لەو سەنتەرە کاری دەکرد، هەوڵی ئەدا کە ژمارەو ڕۆڵی پیاوان زیاد بکات لە کار کردن بۆ کۆتایی هێنان بە توندوتیژی دژی ژنان لە لایەن پیاوانەوەو هەروەها کۆتایی هێنان بە نایەکسانی جێندەری.
فرانک ئەڵێت: “توندو تیژی لە دژی ژنان تەنها ژنان ئازار نادات، پیاوانیش نیگەران دەبن لەوەی کە ئەو ژنانەی خۆشیان دەوێن ڕووبەڕووی لاقەکردن بونەتەوە. پیاوان ئازار دەچێژن کاتێک ئەیانەوێت پەیوەندی ئەوینداری لەگەڵ ژنێک ببەستن کە لە ئەتمۆسفێرێکی ترس و گلەیی و بێباوەڕیدان. هەروەها دەڵێت هەمان ئەو توندوتیژیە کە ژنان دەکاتە ئامانج، پیاوانیش دەگرێتەوە، چونکە دەستدرێژی سێکسی ئامانجەکەی سێکس کردن نیە، بەڵکو ئامانجەکەی دەسەڵات، هێز، وە جەوسانەوەیە.”

فرانک یەکەم جار لەگەڵ گروپێکی بجووک لە پیاوان لە کالیفۆرنیا لە پارکێک کۆبوونەوەو بە پێڵاوی پاژنە بەرزی ژنانەوە دەسووڕانەوە بۆ جەند سەعاتێک، دواتر ئەم گروپە بجوکە بوو بە ڕێپیوانی دەیان هەزار کەسی بەشێوەیەکی بەرفراوان ناسرا. ئەوان مەبەستیان کۆکردنەوەی کۆمەک بوو بۆ سەنتەرەکانی دەست درێژی سیکسی و شێڵتەرەکانی ژنان وهەروەها پرۆگرامی بردنەسەری ڕۆشبیری جێندەری و کەمکردنەوەی تاوانەکان لە دژی ژنان بوو.
دواتریش فرانک لە ساڵی ٢٠٠٧دا پرۆژەیەکی فراوانی هیومانیتریانی پێک هێنا بۆ گەشەپێدانی ئاشتی و ڕێگەگرتن لە توندو تیژی و هەروەها گەشەپیدانی پرۆژە کۆمەڵایەتیەکان.
frank

فرانک بێرد داهێنەری “مایڵێک لە پێڵاوەکانی ئەودا ڕێ بکە”

کەمپینی قردێلە سپیەکان White Ribbon Campaign
دواتر ڕێپێوانی “مایڵێک لە پێڵاوەکانی ئەودا ڕێ بکە” بوو بەیەکێک لە چالاکیەکانی کەمپینی قردێلە سپیەکان. کەمپینی قردێلە سپیەکان گەورەترین بزووتنەوی ” White Ribbon Compiegne ”
جیهانی پیاوانە کە کاردەکات بۆ کۆتایی هێنان بە توندووتیژی دژی ژنان، و بردنەپێشەوەی یەکسانی جێندەری، و پەوەندی تەندرووست، وە هەروەها بەدەست هێنانی تێڕوانینێکی نوێ بۆ مانای پیاوەتی. ئەمان ڕەنگی سپیان هەڵبژارد وەک سیمبولی ئاشتی. ئەم کەمپینە لە ساڵی ١٩٩١ وە بۆ یەکەم جار لە کەنەدا لە لایەن چەند کەسێک لە شارەکانی تۆرۆنتۆ، ئۆتاواو، کینگستۆن دەست پێشخەری بۆکراوە. دکتۆر مایکل کۆفمان دامەزرێنەرو چالاکتیرن کەسی ئەم کەمپینەبووە وە هەروەها “جاک لەیتۆن” کە کەسایەتیەکی چەپ و سیاسەتمەدارێکی ناوداری کۆمەڵگای کەنەدی و شاری تۆرۆنتۆ بوو، هەروەها ڕۆن سلاسەر مامۆستای زانکۆ پشتیوان ویارمەتیدەرێکی باشی ئەو بوون لەو کاتەدا. بیرۆکەی پێکهێنانی بزووتنەوەیەکی ڕێکخراوی پیاوان و ئەم کەمپینە لە کاردانەوە بەرامبەر بە کارە تیرۆرستیەکەی ٦ی دیسەمبەری ساڵی ١٩٨٩ کە لەلایەن پیاوێکی ڕق هەڵگرتوو لە فیمینیزم بە ناوی مارک لیپین بە چەک و چەقۆی دەستیەوە دەچێتە زانکۆی ئیکۆل پۆلیتەکنیک مۆنتریاڵ/ کەنەدا و
Ecole Polytechnique in Montreal/ Canada
لەوێ لە کۆلیژی ئەندازیاری ١٤ خویندکاری کچ تیرۆر دەکات ١٣ی تر بریندار دەکات لە ماوەی تەنها ٢٠ خوولەکدا. کە دواتر پەرلەمانی کەنەدا لە ساڵی ١٩٩١دا ئەم ڕۆژەی بە ڕۆژی نەتەوەیی یادکردنەوەو هەروەها ڕوبەڕوو بونەوەی توندو تیژی دژی ژنان لە کەنەدا بە فەرمی ناساند. کەمپینی قردێلە سپیەکان ٢ ساڵ دواتر لە مانگی نۆڤەمبەری ١٩٩١ لە دەوروبەری ڕۆژی نیونەتەویی بۆ بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژی ژنان کە لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە بە فەرمی ناسراوە، پێک هات. لەو کاتەوە ئەو ڕێکخراوە داوایان لە پیاوان کرد کە قردێلەی سپی بپۆشن وەک بەڵێن دانێک کە هەرگیز توندوو تیژی بەرامبەر ژنان نەکەن و قبوڵیشی نەکەن، یان بێدەنگ نەبن لەبەرامبەریدا. قردێلە سپیەکان پرۆژەیەکی بردنەپێشەوەی ڕۆشنبیری و هۆشیاری گشتیە گرنگی دەدات بە بەشداریکردن و ڕۆڵی پێاوان و کوڕانی گەنج داوایان لێ دەکات کە بیر لە هەڵسو کەوت و خووڕەوشتیان بکەنەوەو پێداچوونەوە لەم بارەیەوە بکەنەوەو لەگەڵ پیاوانی ترو هاوەڵەکانیان قسە بکەن بۆ ڕووبەروبونەوەی هەر جۆرە توندوتیژییەک بەرامبەر بە ژنان .
مێژووی کوشتارەکەی مۆنتریال و مێژووی دامەزراندنی کەمپینی قردێلە سپیەکان وە هەروەها ١٠ی دیسەمبەر کە ڕۆژی نێونەتەوەیی مافەکانی مرۆڤە لە مێژوودا بە جۆرێک لە جۆرەکان بە ٢٥ی نۆڤەمبەر ڕۆژی نێونەتەوەی بۆ بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژی ژنان بەستراوەتەوە کە لە ڕاستیدا ٢٥ی نۆڤەمبەر مێژووی تیرۆرکردنی ٣ ژنی سایەتمەدار کە هەرسێکیان خووشک بوون لە ووڵاتی جمهوری دۆمەنیکان ساڵی ١٩٦٠، ئەو سێ ژنە سیاسەتمەدارە خەباتیان دەکرد لە دژی دەسەڵاتی دکتاتۆری “ڕافایل ترۆجیلۆ” کە فەرمانی تیرۆرەکەش لەلایەن دکتاتۆر خۆیەوە دەرچووبوو، هەروەها ڕۆژی راگەیاندنی قردێلە سپیەکانە بۆیە لە کەنەدا ٢٥ی نۆڤەمبەر تا ١٠ دیسەمبەر بە ١٦ ڕۆژی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژی ژنان ناودەبرێت و لەو ماوەیەدا چالاکیەکان بەردوەوام دەبێت.

michel
مایکڵ کۆفمان دامەزرێنەری “کەمپینی قردێلە سپیەکان”

کەمپینی قردێلە سپیەکان هەوڵ دەدەن بۆ دۆزینەوەی هۆو ڕیشەی نایەکسانی و تووندوتیژی جێندەری و بەدیهێنانی ئاڵوگۆڕێکی فەرهەنگی کە یارمەتیدەر بێت بۆ بەدیهێنانی دواڕۆژێکی بێ توندوتیژی و چەوسانەوە. وە پێیان وایە کە پیاو بەشێکە لە چارەسەرەکان و هەروەها بەشێکە لە بەدیهێنانی ئایندەیەکی ئارام و یەکسان بۆ گشت مرۆڤەکان.ئەوان کار دەکەن لە ڕێگەی ڕۆشنبیری و بردنەسەری هۆشیاری گشتی، دەستڕاگەیشتن، یارمەتی تەکنیکی، سەرخستنی توانایی، هاوکاری و هەروەها دامەزراندنی ئامرازو ستراتیجی درووست، وە کاردەکەن وەک نموونەیەکی پۆزەتیف بەرامبەر بە تێگەیشتنە نێگەتف و دواکەوتووەکان لە بارەی پیاوەتیەوە، دەیانەوێت کار بکەن لەسەر پیاوان بۆ دەستگرتن بەو توانا گەورەیەوە کە هەیانە بۆ ئاڵوگۆڕێکی پۆزەتیف.
سەرچاوەو بڵاوکراوەکانی ئەم ڕێکخراوە بە شێوەیەک دیزاین کراوە کە کچان و کوران سوودی گەورەی لێ ببینن. لە ماوەی ٢٥ ساڵ کارکردنی ئەم ڕێکخراوەدا، ئەجێنداو ئامرازەکانی قردێلە سپیەکان لەلایەن سەدان هەزار مامۆستاو قوتابیەوە لە سەرتاسەری ئەمریکای باکوردا بەکار دەهینرێت لە پرۆسەکانی خویندن و لە ناو پۆلەکان و زانکۆو قوتبخانەکاندا سوودیان لیوەردەگیرێت بۆ بردنە پیشەوەی بیرۆکەی یەکسانی جێندەری و دامەزراندنی پەیوەندی تەندروستی نێوان ژن و پیاو. بەم شێوەیە کەمپینی قردێلە سپیەکان لەلایە وەک دکتۆر مایکل دەڵێت لە ساڵی یەکەمیدا لەلایەن سەدان هەزار پیاوو کوڕی گەنجەوە پێشوازی لێکراو دواتریشبە ووڵاتانی ئەوروپاو ئوسترالیاو هەندێک لە ووڵاتانی ئاسیادا بڵاو دەبێتەوەو تا ئێستا توانیویانە لە ٦٠ ووڵاتی جیهاندا بڵاو ببنەوە، کە بەهێزترینیان کەنەدا و ئوسترالیاو، بەریتانیایە. وە لە هەندێ ووڵات دا ٢٥ی نۆڤەمبەر بە ڕۆژی قردێلە سپیەکان ناسراوە.

Jack

جاک لەیتۆن”١٩٥٠-٢٠١١” سیمایەکی ناسراوو سیاسەتمەدارێکی چەپی کەنەدی، یارمەتیدەرێکی سەرەکی دامەزراندنی کەمپینی قردێلە سپیەکان بوو
Jack Layton “1950-2011”New Democrat Party/NDP Leader
One of the co-founder of White Ribbon Compiegne

——————————————————————————–

سەرچاوەکان:
http://www.michaelkaufman.com/wp-content/uploads/2008/12/The-Day-the-White-Ribbon-Campaign-Changed-the-Game.pdf
The Day the White Ribbon Campaign Changed the Game: A New Direction in Working to Engage Men and Boys Michael Kaufman, Ph.D.
http://michaelkaufman.com/ Men and Gender Equality
http://www.walkamileinhershoes.org/
https://en.wikipedia.org/wiki/%C3%89cole_Polytechnique_massacre

http://www.biography.com/people/marc-lepine-235980#profile
http://www.history.com/this-day-in-history/international-day-to-eliminate-violence-against-women
http://tcfv.org/pdf/mensguide/EngagingMenandBoys.pdf




وتو ویژی مه هدی حوسه ینی له گه ل نادر عه بدول حه مید

وتو ویژی مه هدی حوسه ینی له گه ل نادر عه بدول حه مید _هه لسوراوی کمونیست له کوردستانی عیراق سه با ره ت به :
بارو دوخی کوردستانی عیراق و به دیلی چه پ




خەراباتی کوردایەتیی و فاشیزمی ئینفیصاڵییەکان … کامیار سابیر

ئارگیومێنت لەگەڵ حەماقەتەکانی ناسیۆنالیزمدا، بەتایبەتیی ناسیۆنالیزمی نەژادیی -کوردیی، ماندووبوون، ئەرک و توانایەکی سەرسوڕهێنەری دەوێت. لەسەروو هەمووشیانەوە، جەرائەتی دەوێت، جەرائەتێک کە تەحەدای هەژموونی هەشتا بۆ نەوەت ساڵ لە قوڕوچڵپاو، لە گەناوی ئەم فاشیزمە کولتووریی و کۆمەڵایەتییە بکات کە کوردایەتیی و مونەوەرەکانی ( لە سیاسیی و لە شاعیرەکان) بەدرێژایی ئەو مێژووە، تەخشانیان کردووە. ئێستاش، کۆمەڵێ ئەکادیمیست کە ئایدیۆلۆژیای ناسیۆنالیزم، لە مرۆڤبوونی خستوون، بەهۆی رانتی نەوتەوە یان بەهۆی فاشیزمی جەهلەوە، چاویان سوور بووە، بە راستەوخۆ و بەناڕاستەوخۆ( بەنەیارەکانی پارتییشەوە)، خزمەتی پرۆژە فاشییەکەی ئەردۆغان و پارتیی ( دەوڵەتی کوردیی بەڕێوەیە) دەکەن. راستییەکەی شەڕکردن لەگەڵ وەهمەکانی دەوڵەتی کوردیی و فشقیاتی ریفراندۆم و درۆودەلەسەکانی کوردایەتیی، بۆ شەڕی زۆرینەی عەوام و زۆرینەی نوخبەکانی کورد( لە هەردوو کوردستانی عێراق و ئێراندا) راتدەکێشێت.

هاوکات، دەبێ شەڕی کولتووری زاڵی سیاسیی، ئەدەبییاتی سیاسیی کوردایەتیی و وڕێنەی ئەو مێنتاڵیتییە شاعیرانەیە بکەیت کە باوەڕی هەر بە ببڕە و بە بکوژە هەیە، باوەڕی بە نەژادی خاوێنی کورد و پیسیی هەموو نەژادەکانی تر هەیە، باوەڕی بە مەعصومییەت و رەوایی هەموو سیاسییەکان و نوخبەکانی کورد هەیە و هەموو دونیا و چواردەوری گەلی کورد، بەئەهەریمەن دەزانێت. لەسەروو هەموو ئەمانەشەوە، دەبێ شەڕی میلیاردێرەکانی کوردایەتیی، چەتەکانی دەوڵەتی کوردیی و ناسیۆنالیزمی ئەو ئەکادیمیستە هەرزەکارە سایبەرانە( cyber) بکەیت کە لەهەندەران و لە کوردستانەوە، بە هۆی رانت و بەرژەوەندییەوە بێت یان بەهۆی حەماقەتی کولتووریی و فاشیزمی سیاسییەوە بێت، تەغذییەی ئەم جۆرە فاشیزمە “سیاسیی، ئابووریی و ئایدیۆلۆژیی”ە دەکەن. سەرەنجامیش، دەبێ شەڕی ئەو فاشیزمە کولتووریی و فاشیزمە سیاسییەی هەموو ئەو ئەکادیمیستە بێ فیکر و نووسەرە جاهیلانە بکەیت کە دەڵێن” دەوڵەتی کوردیی، خەونی زۆرینەی خەڵکی کوردستانە”! بەدەرلەوەی کوردستان، وەکو پارچەیەکی سەرتاسەریی سەیر دەکەن، یان لای کەم مەبەستیان لە کوردستانی ئێستای عێراقە؟، ئەمەیان مەگەر هەر ناسیۆنالیستە سایکۆپاثە psychopathic نێرجسییە کوردەکان، بیزانن؟

ئەلێکساندر سێلیڤانۆڤ( پسپۆر لە کێشە نێودەوڵەتییەکاندا) بۆچوونی لەسەر فاشیزم, بەمشێوەیەیە” گەنجەکان، رۆمانتیکانە تێی دەڕوانن، هیچی ئەوتۆی لەبارەوە نازانن، وەکو تەصەوفی سیاسیی سەیری دەکەن، بەلایانەوە شتێکی باشە، سیمۆڵیزمی تێدا دەبیننەوە، بەڵام لایەنە رەش و قەترانییەکەی، دۆزەخە ترسناکەکەی ئەودیو سنوورەکانی فاشیزم، نابینن”. ئێستا، هەمان بۆچوونی سێلیڤانۆڤ، وەکو کاڵا بە باڵای زۆربەی نووسەران و نوخبەی کوردییدا ببڕە، بە قولانج کەم و زیادی نییە. بەشێکی زۆری ئەوانەی داوای دەوڵەتی کوردیی، دەوڵەتی نەژادیی یان دەوڵەتی نەتەوەیی دەکەن، تەنیا لایەنە پۆزەتیڤ و عیرفانییەکانی دەبینن، لایەنە نێگەتیڤەکەی، فاشیزمە سیاسیی و فاشیزمە ئابوورییەکەی فەرامۆش دەکەن، یان عەقڵیان پێی ناشکێ. ئەوە، کارەساتە ئابووریی و کۆمەڵایەتییەکانی ئەم فاشیزمە ئایدیۆلۆژیی و بیزنسە سیاسییە هەر مەپرسە کە من, فاشیزمی ئابووریی کوردایەتیی، پێدەڵێم. ئەمجۆرە لە نوخبە نەتەوەییەکان و فاشیستە نەژادییەکان، لەناو سیاسییەکان و ئەوانەی لە رەهەندە ئەکادیمیی و کولتوورییەکاندا کار دەکەن، توانای ئەوەیان هەیە، گەنجانێکی زۆر تووشی ئەم طاعونە کولتووریی و سیاسییانە بکەن و گەنجەکانیش وەکو سێلیڤانۆڤ پێیوایە، سیمبۆڵیزم لەمانەدا دەبیننەوە و دوای هەڵای فەخفەخە و کاریزمای وەهمیی دەکەون.

دەوڵەتی نەتەوەیی بە میثۆد و باکگراوندە نەژادییەکەی، هیچ گومانێک هەڵناگرێت ، بەرەو فاشیزم دەڕوات! ئەو پرۆسێسی دەوڵەتی نەتەوەییەی لە گەڵ دروستبوونی ناسیۆنالیزمەوە لە ئەوروپاوە سەری هەڵدا، لە زۆر شوێنی دونیا ئەو دەوڵەتە نەتەوەییە-نەژادییانە، بەرەو دەوڵەتی نیشتمانیی, وەرچەرخاون. گڵۆباڵیزم و مۆدێرنیزم، کۆچی سەرتاپاگیر لەنێوان وڵاتەکاندا و تێکەڵبوونی نەژاد و نەتەوەکان، کەم تا زۆر، دەوڵەتی نەژادیی و نەتەوەیی، کاڵ کردووەتەوە. دەوڵەتی نیشتمانیی و دەوڵەتی هاووڵاتیی، بە مەبنای پێکەوەژیان, فرە کولتووریی، فرە دینیی، فرە نەژادیی و …فرە جڤاکیی جێگەی دەوڵەتە نەژادپەرستەکانی جاران کە دەوڵەتی نەتەوەییان پێدەگوترا، گرتووەتەوە. دیارە لێرەو لەوێ، بەتایبەتیی لە جیهانی عەرەبیی، ئیسلامیی، هەندێ وڵاتی ئەفریقا، ئاسیا و رۆژهەڵاتی ناویندا، ئەم جۆرە فاشیزمەی دەوڵەتی نەتەوەیی، هێشتا ماوە. دەوڵەتی نەژادیی تورکیا، دەوڵەتی نەژادیی –عوروبیی عێراق و سوریا، هەرسێکیان کەم تا زۆر، سەریان لە کوانووەکانی فاشیزمەوە، دەرهەق بەگەلی کورد دەرهێنا. دیارە، فاشیزمی تورکیی لە تورکیا و فاشیزمی عوروبیی لە عێراق، ئەم سەرمەشقەیان بەتەواویی دژی ئیرادەی سیاسیی گەلی کورد و کێشە سیاسییەکەی، بە ئەنجام گەیاند. لە عێراقدا، هەرچەندە فاشیزمی عەرەبیی و ناسیۆنالیزمی عەرەبیی و تا رادەیەکیش پانعەرەبیزم، رۆڵی بەرچاویان لە کەمپەینەکانی ئەنفال و ژاربارانکردنی شارۆچکەو گوندەکانی کوردستاندا هەبوو، بەڵام بەشێکی بەرچاو لەم وەحشییەتەی عوروبە و ناسیۆنالیزمی عەرەبیی-بەعثیی، بەرتەکی فاشیزمی کوردایەتیی و عەمالەتی کوردایەتیی بوو( ئەوکات بۆ ئێرانی شاهەنشاهیی و ئێرانی ئیسلامیی-شیعیی).

بۆچوونێک هەیە لەسەر پێوەندیی هەیمەنەت( هەژموونگەریی ) و فاشیزم، بەناوی موسۆلینی(Mussolini )ەوە، بە هەڵە و بە سایبەریی تۆمارکراوە. بۆچوونەکە بۆ ئارگیومێنتی کۆمەڵێ ئیکۆنۆمیستی فاشییەکان دەگەڕێتەوە و پێوەندیی بە موسۆلینییەوە نییە. بۆچوونە نەزانراوە ئابوورییەکە دەڵێ” دروستتر و گونجاوترە بە فاشیزم بگوترێ کۆپرەتیزم Corporatism، لە کاتێکدا، فاشیزم، تێکهەڵکێشییەکە لە نێوان دەوڵەت و کۆمپانیا زەبەلاحەکاندا”. ئەم دۆخی کۆپرەتیزمەی کوردایەتیی، ئەگەر بە هەلومەرجە سیاسیی و ئابوورییەکەی هەرێم، بەراوردی بکەیت، صەد لە صەد، ئەو فاشیزمە ئابوورییەی کوردایەتیی و ئەو ناسیۆنالیزمە نەژادییەی دەوڵەتی کوردییە کە زۆرجار جەختم لێکردووەتەوە. کۆمەڵێ چەتە و مافیای سەردەمی تەمەڕودی شاخ کە ناویان ناوە شۆڕش و قسەی قۆڕی کوردایەتیی، تەواوی جومگە سیاسیی، ئابووریی و دیپلۆماسییەکانی ئەو حکومەتە جەردەیەی هەرێمی کوردستانیان قۆرغ کردووە و لەنێوان دوو حیزبی میلیشیایی و چەتەگەرییدا، وەکو برا گەورە و برا بچووک، بەشیان کردووە. ئەم کۆپرەتیزمەی پارتیی و یەکێتیی، ئەم کۆپرەتیزمەی عەصابە نەتەوەیی و میلیشیاکانی کوردایەتیی،لە هەموو دونیای لیبراڵیزم و ئابووریی سەرمایەدارییدا وێنەی لە دڕندایەتیی و بێئەخلاقیی( نامۆراڵیی)دا نییە. بەلەبری دانانی ماتماتیکییش بێت، کۆپرەتیزمی دەوڵەتی کوردیی و فاشیزمی کوردایەتیی، هاوواتا، هاوکار و مانیفێستی یەکترن.

فاشیزمی کوردایەتیی، لەسەر کۆنسێپتگیریی(conceptualise) دەوڵەتی نەتەوەیی( نەیشن ستەیت) بە دروشمە بریقەدارەکانی resplendently و بە بەنجە ئیستیحمارییە کولتووریی و سیاسییەکانی، بەناوی خاکی باووباپیرانی کوردەوە ( Kurdish Fatherland)، شەرعییەتی مافیایی و میلیشیایی خۆی لەو هەموو حەماقەت، ئیستیحمارییە سیاسیی و کولتوورییە وەرگرتووە. لێرەشەوە، کۆپرەتیزمێکی زۆر وەحشییانەی بەسەر ژیان و گوزەرانی خەڵکی کورستاندا سەپاندووە. لەبەرامبەردا، هێشتا دەیان نووسەر و ئەوە دەعبایانەی پێیان دەگوترێ”رۆشنبیر” ، بێشەرمانە و جاهیلانە، غازاتی ئەوە بەردەدەن کە”دەوڵەتی کوردیی، خەونی هەموو کوردێکە، یان خەونی هەموو خەڵکی کوردستانە”! ئەم نەتەوە ئۆرگانییە Organic nation، ئەم رۆحە سیاسییە political ethos، ئەم خورافاتە ئایدیۆلۆژییە و ئەم نەشئە ناسیۆنالیستییە، بە ئاسمانی فەنتازیا نەژادییەکانیاندا، باڵیان پێدەگرێت و ئەوەندە بەرز دەبنەوە کە هیچ جیاوازییەک نابینن و هیچ بەربەرستێک، بەر بە خولیای حەزە ئایدیۆلۆژییەکانی ئەوان ناگرێت. لێرەوەیە کە سەریان بە فاشیزم گەرم دەبێت و ئازادیی و رای پێچەوانە،لای ئەم جۆرە ناسیۆنالیست و فاشیستانە، لای ئەم ئەکادیمیستە نەتەوەیی و ئەم رۆشنبیرە رەیعییانە، مانایەکی نامێنێتەوە.

ئەم نەتەوە ئۆرگانییە، لە زمانی مایکڵ مان( Mann ) ەوە لە کتێبەکەیدا( فاشیستەکان- Fascists ) کە ئەو بە سۆسیۆلۆجیای فاشیزم ناوی دەبات، پێیوایە کە چوار سەرچاوەی سەرەکیی لە دەسەڵاتی کۆمەڵایەتیی ( Social power) لە ناو جڤاکە مرۆییەکاندا، کایە ( ئایدیۆلۆژیی، ئابووریی، عەسکەریی و سیاسیی)ەکان لەخۆدەگرن. هەروەها باوەڕی وایە بۆ ئەوەی فاشیزمی ئابووریی لە کۆمەڵگەدا جێکەوت بکەیت، پێویستت بەو چوار دەسەڵاتە کۆمەڵایەتییە دەبێت. بەتایبەتتریش کایەی ئایدیۆلۆژیی لەرێگەی کۆنترۆڵکردنی سیستەمی پڕوپاگەندەوە، کۆنترۆڵی تەواوی بەرهەمهێنان ،بازاڕ و بژێویی، وەکو کایەی ئابووریی، کۆنترۆڵی دەسگا عەسکەریی و ئەمنییەکان و دواهەمینیش وەکو کایەی سیاسیی، کۆنترۆڵی ئینستیتیوتە سیاسیی و دیپلۆماسییە لۆکاڵیی و ناوچەییەکان، دەگرێتەوە( Mann, 2004,pp5-9). ئەم کتێبە لە زانکۆی کامبریج، چاپکراوە، خوێنەر، بەئاسانیی لە نێتەوە، پێیدەگات.

باوەڕ ناکەم، فاشیزمی کوردایەتیی، هەر چوار کایەکەی لە فاشیزمەکەی موسۆلینی، باشتر کۆنترۆڵ نەکردبێت. لەهەمووشیان مەترسییدارتر، فاشیزمە ئابوورییە چەتەگەرییەکەی کوردایەتیی و فاشیزمە ئابوورییە قاچاغەکەیەتی کە کۆمەڵانی خەڵکی کورستانی پێ تەعذیب دەدات و مرۆڤی کوردی هێناوەتە ئاستێکی ئەوەندە نزمەوە کە دەبێت چاوی لەدەست و مەکرەمەی قائیدە دز و فاشیستەکانی کوردایەتیی بێت.مرۆڤی کورد، دەبێ چاوی لەوە بێت مەرحەمەتی پێبکەن و موچەی سێ چوار مانگ پێشتری ، بە یەک لەسەر سێی موچەکەی خۆی، بۆ دابین بکەن. بۆ ئەوەی باسەکە بە سەردێڕو مەغزای ئەم وتارەوە گرێ بدەینەوە، باس لە مۆبی نوخبە فاشیستەکانی کورد، لە مۆبی نەتەوەپەرستەکانی کورد و ئەو ئەکادیمیستە نەژادپەرست و فاشیستانە دەکەم کە وێڕای ئەوەی لەگەڵ دەسەڵاتە حیزبیی و شێخنشینییەکەی پارتییدا ناکۆکن، بەڵام بەهۆی جەهل و حەماقەتەوە بێت، یان بەهۆی بەرژەوەندیی و بەیعەتدانەوە بێت، هەموو ئۆتۆمبیلە سیاسیی و فیکرییەکانیان، مەکینەکەی مەسعود بارزانییان لەسەرە و تەنیا بۆدییەکەیان جیاوازە.

لەسەر ئەرضی واقیعیش، هەموویان خزمەت بە فاشیزمی کوردایەتیی دەکەن. راستییەکەی مێنتاڵیتیی و تێگەیشتنی بارزانیی بۆ دەوڵەتی کوردیی، دروستترە تا ئەم ئەکادیمیستە هەزیلە ئۆپۆزیسیۆنانە، چونکە لای کەم بارزانیی و پارتیی دەزانن چۆن بیزنس بەم کارتە نەتەوەییانەوە بکەن؟ دەزانن، کۆپرەتیزمی کوردایەتیی و موشتەقاتەکانی( ریفراندۆم و دەوڵەتی کوردیی ) چۆن بەگەڕ بخەن بۆ ئەوەی ساڵانە چەندین میلیارد دۆلار قازانج بکەن ؟ هەروەها، دەشزانن چۆن هەلەکەسەما( بەزمانی شەعبیی) بەم ئەکادیمیستە ئەکت ناسیۆنالیست و مەغز فاشیستانە بکەن؟ ئەم بەراوردکارییە لەنێوان دەعباکانی” رۆشنبیران”ی کوردستانی عێراق( بەوانەی هەندەرانیشەوە) و صاڵیح موسلیم، لە کوردستانی سوریا دەکەم.

بەشێک لەم نەدیی بەدییەی ئەکادیمیست و نوخبانەی هەرێم، بەشێک لەم ناسیۆنالیستە فشەکار و نوخبە پۆپۆلیستانە، دەتوانن بڵێن صاڵیح موسلیم، ئاستی خوێنەوارییەکەی زۆر نییە، ئەکادیمیی نەیخوێندووە! توێژینەوەی نەکردووە، سەر بەنەوەی کۆنە و …دەیان خۆهەڵکێشانی تر. فەرموون بەراوردی ئەم دوو هەڵوێستە بکەن، بەڵام کاژی ناسیۆنالیزمت فڕێ نەدابێت، کاژی تەقدیسکردنی نەژادی کوردت فڕێ نەدابێت و مەغزت بە نەخۆشیی ناسیۆنالیزم، ئالوودە بووبێت و لە ئیستیحماری کوردایەتییدا، خۆت بگەوزێنیت و کەرەکەری دەوڵەتی کوردیی، بەری نەدابێتی، لەم بەراوردکارییە تێناگەیت. ئەوە وێڕای ئەوەی تۆلێرانسی فیکریی، جورئەتی سیاسیی، عەقڵانییبوون و واقیعییبوونیشی دەوێت.

سەرەتای سێپتێمبەری ٢٠١٦، صاڵح موسلیم لە ئەڵمانیا لە شاری Koln، لەناو ئاپۆڕەیەکی گەورەی جەماوەرییدا، بە سێ زمان( کوردیی، عەرەبیی وتورکیی) گوتاری دا. لەو وتارەدا بەئاشکرا، بەوپەڕی شەفافییەتەوە، روو بە میدیاکان، روو بە رای گشتیی کورد و جیهان، رایگەیاند ئەوان، وەکو کوردەکانی سوریا، پرۆژەی ئینفیصاڵییان( جوداخوازیی) نییە. ئەو بە ئاشکرا و بەوپەڕی جورئەتی سیاسییەوە دەڵێ با عەرەبەکان لە ئێمە نەترسێن، ئێمە ئینفیصاڵیی نیین. هەروەها دەڵێ، ئێمە دەمانەوێ گەلی کورد و گەلانی ناوچەکەش ئازاد بن، ئێمە دەمانەوێ لە چوارچێوەی پرۆسێسێکی دیمۆکراتییدا، هەموومان ئازاد بین. ئێمە داکۆکیی لە مافی مرۆڤ دەکەین و داوای برایەتیی گەلان و پێکەوەژیان دەکەین. ناوەڕۆکی قسەکانی بەهەر سێ زمانەکە، یەکجۆر بوو. بە پێچەوانەی میدیای فاشیزمی کوردایەتییەوە، هەمیشە کۆنتێکستە کوردییەکان، لە تەرجەمەی زمانە بیانییەکان، جودان. بۆ عەوامی کورد شتێک دەڵێن و بۆ میدیا ئیقلیمیی و جیهانییەکانیش شتێکی تر دەڵێن.

بەو حوکمەی لەسەر ناسیۆنالیزمی کوردیی و دەوڵەتی کوردیی، زۆر دەنووسم، گەنجێک، دێڕێکی بۆم نووسیبوو، بەمشێوەیە” دیارە ئەوانەی بەردەوام دەڵێن، دەوڵەتی کوردیی خەونی هەموو کوردێکە، ئێمە بە غەیرە کورد دەزانن!”. ئەگەر بێیت باکگراوندە فیکریی، مەعریفیی، ئینسانیی و سیاسییەکەی پشت ئەو رستەیە بخوێننەوە، ئەوکات تێدەگەن، بۆچی دەڵێم هەموو ئەوانەی لەگەڵ ئەو دەربڕینەدان” دەوڵەتی کوردیی، خەونی هەموو کورێکە”، جۆرێک لە فاشیزمی جەهل و حەماقەتی سیاسییان تێدایە؟ ئەوسا تێدەگەن کە بوختان ناکەم، کاتێ دەڵێم، سەرەڕای ئەوەی بەشی هەرە زۆری ئەم ئەکادیمیست و نوخبانەی نەیاری دەسەڵاتی پارتیین، بەڵام هەموویان هەمان مەغز و هەمان مەکینەی مەسعودبارزانییان لەسەرە و هەموویان لە ژێر زەبرە سیاسیی، کولتووریی و ئایدیۆلۆژییەکانی دەوڵەتی کوردیی و ریفراندۆمی ساختە و بیزنسی چەتەگەریی( ئابووریی سەربەخۆ)دا، بە قولانج جیاوازتر لە کادیرە موحەسەنەکانی پارتیی، بیر ناکەنەوە.

ئێستا با بۆ مەغزای پشت ئەم رستەیە( ئێمە بە غەیرە کورد، دەزانن) بگەڕێینەوە! کاتێ ئەم جۆرە نوخبانە ، نۆکاوی کوردایەتیی زۆر دەخۆن ، بەردەوام غازاتی ئەوە بەر دەدەن و دەڵێن” دەوڵەتی کوردیی خەونی هەموو خەڵکی کوردستانە”. ئایا چەند لەگەڵ واقیعی سیاسیی و جیۆگرافیای کوردستان و ژمارەی کوردیشدا یەک دەگرێتەوە؟ ئەگەر لە کوردستانی عێراقەوە، سەیری بکەین، دەیان هەزار، بگرە صەدان هەزار کەس، لە چەشنی کامیار سابیر نابینن کە جڕت بۆ دەوڵەتی کوردیی رادەکێشن و قەشمەریی بەناسیۆنالیزمی نەوت و سەگوەڕی ریفڕاندۆم و هەموو ئیستیحمارییەکانی کوردایەتیی دەکەن؟ نیو میلیۆن گەنج نابینن کە هەموو خوزیعبەلاتەکانی کوردایەتیی، بەر نوکە شەق دەدەن! دوو میلیۆن خەڵکی هەژار و کەم دەرامەت نابینن کە هەموو “کەرەکەر”ییەکانی دەوڵەتی کوردیی، بە قوربانی ژیانێکی باشتر، ئازادتر وبەکەرامەتتر، دەکەن؟

ئەگەر لە ئاستی پارچەکانی تری کوردستانیشدا سەیری بکەیت، زۆرینەی رەهای کوردی کوردستانی تورکیا و سوریا، لە ئەتمۆسفیری سیاسیی و فیکریی پەکەکەدایە و ئەوانیش بەئاشکرا دەوڵەتی نەتەوەییان بەر نەفرەت داوە، بە دەوڵەتی دزەکانی کوردایەتییشەوە( دەوڵەتی کوردیی). کوردەکانی سوریا، جگە لە ژمارەیەکی زۆر کەم نەبێت کە مورتەزیقەی موئەسەسەی کوردایەتیی هەرێمن، بە شەفافیی و بە عەقڵانییەوە، نەفرەتیان لە دەوڵەتی کوردیی و ئیستیحمارییەکانی کردووە. لە کوردستانی تورکیاشدا، بەهۆی هەژموونی فیکریی و سیاسیی پەکەکەوە، میز بە دەوڵەتی کوردیی و بەو عەقڵە نەخۆشە ناسیۆنالیستییە نەژادییەدا دەکەن کە نوخبە مۆبەکانی کوردستانی عێراق( بەوانەی تاراوگەشەوە)، قیڕەقیڕەی بۆ دەکەن، یان گلەیی لە بارزانیی دەکەن کە گاڵتەیان لەگەڵدا دەکات و بەجدیی، هەوڵ بۆ دەوڵەت دروستکردن! نادات.

کاتێ حەماس و حەماوەی کوردایەتیی، جڵەوت شل بکات و هەروا بە ئاسانیی بەسەر زارتدا بێت و بڵێی دەوڵەتی کوردیی خەونی هەموو کوردێکە، وەکو داتا وئامار، بە ژمارە و بە جیۆگرافیای کوردستانەکانیش بێت، هەڵگرانی ئەم نەخۆشییە نەژادییە و ئەم ڤایرۆسی نەتەوەپەرستییە، نەک هەر بەدرۆ دەکەونەوە، بەڵکو رێک دەکەونە خانەی فاشیزم و راسیزمەوە. فاشیستن، چونکە بەهۆی کڵپەی ئایدیۆلۆژیای ناسیۆنالیزمەوە، بەرچاویان رەش بووە، عەقڵیان ئیستیحمار بووە، لەخۆیانەوە درۆ بەناوی هەموو کوردەوە دەکەن یان زۆرینەی گەلی کورد، دەخەنە خانەی بیرکردنەوە نەخۆشەکانی خۆیانەوە. راسیستیشن، چونکە ئەم هەڵاواردنە گەورەیە، ئەم فەضیڵەتە سیاسییە نەخۆشە بەسەر زۆرینەدا دەسەپێنن و رای زۆرینەی کوردیش، رەت دەکەنەوە.

جا کاتێ بارزانیی و حیزبەکەی کە کاسبێکی زۆر باشن و مانگانە، میلیارد دۆلارەکانیان، بەهۆی کەرایەتیی ئەوانەی باوەڕیان بە دەوڵەتی نەژادیی کوردیی هەیە، زۆرو زۆرتر دەبن، زۆر بەکارامەیی ئەم کارتە نەتەوەییە پووچانە، تەوظیف دەکەن. دوو مەتر لەولاترەوە، ئەو حەماسە ئایدیۆلۆژییە و ئەو مۆتیڤە تیجاڕییەی دەڵێ ” لەسەر دوو مەتری کوردستانیش بێت، دەوڵەت رادەگەیەنم” هیچ جیاوازییەکی لەگەڵ ئەو ئەکادیمیستانەدا نییە کە لە زانکۆکانی رۆژئاوا خوێندوویانە، بەڵام لەسەر شاشەی تەلەفزیۆنە کوردییەکانەوە، دەمارە نەژادییەکانی ملیان رەپ رەپ دەبێت و دەڵێن دەوڵەتی کوردیی خەونی هەموو کوردێکە بەڵام بەم میثۆد و بەم میکانیزمانە نا. جا ئەوانەی زوو دەیانگوت لە سەرگەڵوو و بەرگەڵوو دەوڵەتی کوردیی رادەگەیەنین، یان ئەو بارزانییەی وەهمی بەوە هەیە کە ببێ بە والیی ئاییندەی ویلایەتی موصڵ و بە پرۆسێسی لکاندنەوە ( annexation)، بگەڕێنەوە سەر تورکیای عوظما و ویلایەتێکی نەوتییش، رادەستی ئەم والییە بکرێ، هیچ جیاوازییەکانیان نییە. هەروەها هەردوولایشیان جیاوازییان لەگەڵ ئەو ئەکادیمیست و نوخبە نەژادییانەدا نییە کەلەسەر شاشەی تەلەفزیۆنەکان و میدیاکانەوە هاتوهاواری ئەوە دەکەن کە دەوڵەتی کوردیی خەونی هەموو کوردێکە، وا بە ڕێوەیە و دەبێ خەباتی بۆ بکەین.

لە کۆتاییدا، ئەم نوخبە فاشیستانەی بە نەزانیی و بەهۆکاری فاشیزمی جەهلەوە بێت یان بەهۆی حەماقەتە سیاسیی و فیکرییەکانیانەوە بێت کە دەڵێن دەوڵەتی کوردیی، ئێستا کاتیەتی، بارزانیی پیاوی ئەوە نییە کە دەوڵەت دروست بکات، یان بارزانیی توشی یەئسی کردوون لەوەی کە لە عێراق جیانابێتەوە! یاخود ئاو بە ئاشەکەی پارتییدا دەکەن و دەڵێن دەوڵەتی کوردیی خەونی هەموو کوردێکە، وێڕای ئەوەی چینە لە فاشیزمی سیاسیی و راسیزمی نەژادییدا دەکەن، راستەوخۆ و ناڕاستەوخۆش، هەموویان “جوندی”ی شەتڕەنجەکەی سەر مێزەکەی بارزانیین. هەموو ئەمجۆرە نوخبانەش، کاتێ لەگەڵ ئەو بەرچاوڕۆشنییەی صاڵیح موسلیم لەگەڵ جەرائەتە سیاسیی و عەقڵانییەتەکانی ئەو و حیزبەکەیدا بەراورد دەکەیت، ئەوسا تێدەگەیت، بۆچی مرۆڤی ناسیۆنالیست( بەتایبەت لە هەرێمی کوردستان و تاراوگە)، بەئاسانیی بەرەو فاشیزم دەڕوات، ئەوسا باشتر تێدەگەیت ئەم خەراباتی کوردایەتییە، ئەم ئەکادیمستە ئینفیصاڵییانەی کورد، ئەم نوخبە نەژادییانەی کوردایەتیی، چەند قەڕنی تریان دەوێت تا بە عەقڵانییەت و بیرکردنەوە واقیعیی و مرۆییەکانی صاڵیح موسلیم بگەن؟




ئێوارە وەك من و تۆ ! … ئەرسەلان مەحمود

ئێوارە،
رژانی تاریكی پەرداخی ئینكارییە،
لەنەهاتێكی تردا !!
—
ئێوارە،
جگە لەكۆن بوونی ڕۆژێكی نوێ،
شتێكی دی نیە لەئێسادا !
—
ئێوارە،
چۆن دەبێ بەو هەموو جوانیەوە،
بەرەو تاریكی بڕواو، لەباوەش شەودا
بخەوێ!!
—
ئێوارە،
روتبوونەوەی ڕۆژێكی ترە،
لەڕۆناكی !!
—
ئێوارە،
سەرئاوكەوتنی ڕۆژێكی ترە، لەدەریایی
بێ تۆییدا !
—
ئێوارە،
پژانی هەنارێكی ترە، لەباخچەی
بێ تۆییدا !!
—
ئێوارە،
هەڵوەرینی هەنجیرێك عومرە،
لەبەژنی دنیا !!
—
ئێوارە،
خواردنەوەی كەفی سەر گڵاسێك شینە،
بەلێوی ڕەش !!
—
ئێوارە،
سكوتێك ڕۆشناییە، لەچاوەڕوانی
نەهاتێكی تری تۆدا !!
—
ئێوارە،
پیاسەیەك لەناتەواوییە،
بەبێ تۆ !!
—
ئێوارە،
نێوانی ڕۆژو شەو نیە، بەدحاڵیبوونە،
وەك نێوانی من و تۆ، بەیەكەوە نایەن،
بەیەكەوە نابن !!




ڕۆژنامەگەریی چوار پارتی کوردستانی (١٩٧٥-١٩٩٣) …. ئیسماعیل تەنیا-هانۆڤەر

یەکێتی نیشتیمانیی کوردستان، پارتی دیموکراتی کوردستان، حزبی دیموکراتی کوردستان- ئێران، پارتی کرێکارانی کوردستان، ئەم چوار حزبەی سێ پارچەی کوردستان، لە گەشەپێدان و دەوڵەمەند کردنی کاروانی ڕۆژنامەگەریی کوردیدا، ڕۆڵێکی کاریگەریان هەبووە، بەتایبەتیش لە فەترە زەمەنی ساڵانی(١٩٧٥-١٩٩٣)دا. لەم هەموو پارت و ڕێکخراوە سیاسییانەی سەر گۆڕەپانی خەباتی سیاسیی و چەکداری کوردستاندا، بۆیە ئەم چوار حزبەمان هەڵبژاردووە، چونکە؛-
– لەڕووی بنکەی جەماوەرییەوە،ئەندام و لایەنگرو هەواداری زۆریان هەبووەو هەیە. جگە لەمەش، لە بواری چالاکی سیاسیی و کاری پێشمەرگایەتیدا، ڕۆڵی کاریگەریان هەبووە لە تۆقاندن و زەبر وەشاندن لە ڕژێمە داگیرکەرەکانی کوردستاندا و-هەندێک جار- ناچارکردنیان کە دان بە داخوازییە ڕەواکانی نەتەوەکەماندا بنێن- ئەگەر بۆ کاتێکی کەم و تاکتیکیش بوو بێت-.
– لەڕووی سیاسییەوەش،بەهۆی ئەم حزبانەوە، کێشەی ڕەوای کورد(بەتایبەتیش لەدەرەوە)، زێتر ئاشنای شەقامی ئەوروپی کراوەو هاریکاری و سۆزی ئەوانی بۆ ڕەوابوونی کێشەکە، دەستەبەر کردووە.
– ڕێبەرە پلە یەکەکانی ئەم حزبانە بوونەتە ناسنامەیەک بۆ نەتەوەکەمان و بەهۆی ئەوانەوە کێشەکە زێتر ناسێندراوە.کەم بێگانە هەیە – ئەگەر سەرەداوێکی لەگەڵ سیاسەت و خوێندنەوە هەبووبێت- ، ناوی تاڵەبانی و بارزانی و ئۆجەلان و قاسملوی نەبیستبێت.
– هەتا ئەمڕۆشی لەگەڵدا بێت، هەر ئەوان گۆڕەپانەکەیان کۆنترۆڵ کردووە، جا چ بە ڕێگای هەڵبژاردنەوە بێت، نموونەی باشووری کوردستان، یان بنکە فراوانی جەماوەرەکەیان وەک ئەوەی باکور و ڕۆژهەڵات.
کە تەنها ناوی ئەم چوار حزبە دێنین، وەنەبێت ڕۆڵی حزب و ڕێکخراوە سیاسییەکانی تر لە خەباتی چەکداریدا،نادیدە بگرین، بەڵکو تەنها ئەوانە وەک نموونە وەرگیراون، لەبەر ئەم هۆکارانەی کە ئاماژەمان پێکردوون. ئەم چوار حزبە وەنەبێت تەنها ئەم ناوونیشانە ڕۆژنامەگەرییانەیان بڵاوکردبێتەوە، کە ئێمە لەخوارەوە باسیان دەکەین…نا، زۆر ناوونیشانی تریشیان دەرکردووە،بەڵام ڕاستەوخۆ ناوی ئەوانی لەسەر نییە. ئێمە تەنها ئەوانەمان هەڵبژاردوون کە ڕاستەوخۆ ناوی ئەوانی لەسەرە، یان ئەوان خاوەنی ڕاستەقینەی بێ ئەملاو ئەولای بوون…دەنا؛ هەر یەکێک لەم چوار حزبە ناوهاتییە بگری، چەندین ڕێکخراوی پیشەیی وابەستە بەخۆیان هەیە،نموونەی؛ ئافرەتان(ژنان)، قوتابیان(خوێندکاران)، مامۆستایان، هونەرمەندان، مافناسان، …..تاد.ڕاستە ئەم ڕێکخراوانە بانگەشەی سەربەخۆبوون دەکەن و ناوی حزبەکانیان لەسەر بڵاوکراوەکانیاندا،نانووسن، وەلێ لەمیانەی بابەت و هەڵوێست و وتارەکانیاندا، ڕاستییەکان، ڕوونتر دەبنەوە. یان لەم کاتانەی کە حزبەکانیان بە ‌قۆناغێکی سەخت و ناسک و چارەنووسسازدا تێدەپەڕن، ئەم ڕێکخراوانە، بێ سڵەمینەوە، خۆیان لە حزبەکانیان بەخاوەن دەکەن.

یەکێتی نیشتیمانیی کوردستان
لە ڕێکەوتی ٢٢/٥/١٩٧٥، هەر یەکە لە مام جەلال و د.فوئاد مەعسوم و عەبدولڕەزاق عەزیزو عادل موراد، لەشاری (دیمەشق)دا، کۆبوونەتەوەو ڕێکخراوی( یەکێتیی نیشتیمانیی کوردستان)یان، دامەزراندووە.یەکەمین بەیانی فەرمی راگەیاندنی دامەزراندنیان لە ١/٦/١٩٧٥دا، بڵاوکردۆتەوە. پاش ئەوەی ( کۆمەڵەی مارکسی-لینینی کوردستان) و (بزووتنەوەی سۆسیالیستی دیموکراتی کوردستان)، پەیوەندی بە (یەکێتی) تازە دامەزراو دەکەن، ئەم ڕێکخراوە دەبێتە نیمچە بەرەیەک. تا بەستنی یەکەم کۆنگرە لەساڵی١٩٩٢ دا، وەک ڕێکخراوێکی نیمچە بەرەیی بیروڕا جیاواز،خەباتی کردووە.پاش ئەم کۆنگرەیە، بۆتە یەک ڕێکخراوی سیاسی خاوەن یەک بەرنامەو ئایدۆلۆژیاو پەیڕەوو پرۆگرام. تا ئێستاکە سێ کۆنگرەی بەستووە. لە هەڵگیرساندنەوەی شۆڕشی نوێدا، ڕۆڵێکی کاریگەرو بەرچاوی هەبووە.باوەڕی بە سۆسیال دیموکرات و عەدالەتی کۆمەڵایەتی هەیە، لەم پێناوەشدا درێژە بە خەبات دەدات.
لەڕووی کاری ڕۆژنامەگەرییەوە، (ئەلشەرارە)، یەکەم بڵاوکراوەی ئەم ڕێکخراوەیە. ئۆرگانی ناوەندی ئەم ڕێکخراوە بووە. یەکەم ژمارەی لە تشرینی دووەمی١٩٧٥ دا، بەزمانی عەرەبی، لە دیمەشق دەرچووە. یەکێتی، تا کۆتایی ساڵی ١٩٩٢،(٤٦) گۆڤار و ڕۆژنامەو بڵاوکراوەی بە زمانەکانی؛ کوردی،عەرەبی،ئینگلیزی،هۆڵەندی،ئەڵمانی، دەرکردووە.دوا بڵاوکراوەی ڕۆژنامەی(ئەلئیتحاد)ە. ئەم بڵاوکراوانە، (٣٠)یان بەزمانی کوردی، (٩) بە عەرەبی، (٤) بە ئینگلیزی، (٢) بە هۆڵەندی، (١) بە ئەڵمانی بووینە. یازدە دانەیان لەساڵانی١٩٩١ و١٩٩٢ دا،دەرچووینە. ڕیزبەندی بڵاوکراوەکانی یەکێتی بە پێی کات، بەم شێوەیەیە؛ ( ئەلشەرارە ١٩٧٥، ڕێبازی نوێ ١٩٧٦،دەنگی یەکێتی١٩٧٦ ، زی سپارک ١٩٧٧، بەلاغی عەسکەری ١٩٧٧،ئاڵای شۆڕش ١٩٧٧، لێتینسەلە ١٩٧٧،کۆمەڵە١٩٧٨ ، ڕاپەڕین- سوید ١٩٧٨، کۆمەڵە- ئەوروپا ١٩٧٨، هەواڵنامەی کوردستانی عێراق ١٩٧٨، ئاڵا-ئەمەریکا١٩٧٩ ، دێر فونکە-ئەڵمانیا ١٩٧٩،هەواڵنامەی کوردستان لە ڕۆژنامەکانی ئەوروپادا- ئەوروپا ١٩٨٠، ئەلخەلیج- کوێت١٩٨٠ ،ئەلخەنادق ١٩٨٠ ، بزووتنەوە ١٩٨٠، دەڤۆنک ئوت کوردستان- هۆڵەندا١٩٨١، سۆسیالیست ١٩٨١، پێشمەرگە ١٩٨٢، سەوت ئەلئسبوع١٩٨٢ ، راپەڕین ١٩٨٢،ئەلئیتحاد-سوریا .هۆڵەندا١٩٨٢، کۆسار١٩٨٣، کوردایەتی ١٩٨٣، سەنگەر١٩٨٣ ، هەڵوێست ١٩٨٣،کیفاح ئەلئەنسار-ئەوروپا ١٩٨٣، دەنگی شۆڕشی عێراق ١٩٨٣، زی تۆرخ-ئەمەریکا ١٩٨٤، ڕۆشنبیری ١٩٨٤،ڕزگاری ١٩٨٥، ئەرکی نوێ- سوید ١٩٨٧،زی کوردستان فۆکوس- بەریتانیا١٩٨٩ ، ئەستێرەی کوردستان- ئەمەریکا١٩٨٩ ، بابەگوڕگوڕ١٩٩١ ،سەرهلدان ١٩٩١، پەیامی نوێ ١٩٩١، بابەگوڕگوڕ کەرکوک ١٩٩١، ئەلئیعتسام١٩٩١ ، کوردستانی نوێ ١٩٩٢، ئەلئیتحاد-دهۆک ١٩٩٢، سیاسەتی دەولی ١٩٩٢، پەرلەمان- دهۆک ١٩٩٢،کوردستان تایمز١٩٩٢ ، ئەلئیتحاد- هەولێر ١٩٩٢).

پارتی دیموکراتی کوردستان

پارتی دیموکراتی کوردستان-عێراق، لە ڕێکەوتی ١٦/٨/١٩٤٦،لەشاری بەغدا، لە ئەنجامی یەکگرتنی سێ ئاڕاستەی جیاواز( چەند سەرۆک عەشیرەتێکی خەباتگێڕ، کۆمەڵێک سیاسەتمەدارو ڕووناکبیری ناسیۆنالیست، چەند سەرکردەو ڕووناکبیرێکی هەڵگری بیروباوەڕی مارکسی و سۆسیالیستی)، لە کۆنگرەیەکدا،دامەزراندنی خۆی ڕاگەیاند.خاوەنی شۆڕشی ئەیلول(١٩٦١-١٩٧٥)ە. یەکێکە لە لایەنە کاریگەرەکانی شۆڕشی نوێی گەلەکەمان (١٩٧٦-١٩٩١).تا ئێستاکە سێزدە کۆنگرەی بەستووە.
لەڕووی ڕاگەیاندنەوە، جگە لە ئێستگەکەیان(دەنگی کوردستانی عێراق)، کۆمەڵێک گۆڤارو ڕۆژنامەو بڵاوکراوەی هەمە چەشنی بڵاوکردۆتەوە.یەکەم بڵاوکراوەی (پارتی)، ڕزگاری بووە.(ڕزگاری)، ئۆرگانی ناوەندی پارتی دیموکراتی کورد – پاشان کوردستان-ە.یەکەم ژمارەی لە ئەیلولی١٩٤٦ دا، دەرچووە.یەکەم بڵاوکراوەی ئەم فەترە زەمەنیەی کە ئێمە باسی لێوە دەکەین(١٩٧٥-١٩٩٣)،(زۆزک)ە. زۆزک، بڵاوکراوەیەکی هەواڵی وەرزیی بوو، لقی ئەوروپای پارتی دیموکراتی کوردستان لە ئەڵمانیا بە زمانی عەرەبی،دەریکردووە. ژمارە شەشی دەکەوێتە ئەم فەترەیەی کە ئێمە لەسەری دەدوێین.ژمارە شەش لە شوباتی ١٩٧٦دا، بە چوار لاپەڕە دەرچووە.ئەمە یەکەمین بڵاوکراوەی پارتییە لە شۆڕشی گوڵاندا. دوای زۆزک، رۆژنامەی (خەبات) دێت. ژمارە (٥٢٦)ی خەبات – کە دەبوو لەسەری بنووسرابایە ژمارە ٥٢٨-، لە ١/٧/١٩٧٦دا،دەرچووە. شایانی گوتنە؛ ژمارە(٥٢٧)، دوا ژمارەی خەبات بووە کە لەدوا ڕۆژەکانی شۆڕشی ئەیلول لە١٩٧٥ دا،دەرچووە.
پارتی دیموکراتی کوردستان، لەسەرەتای شۆڕشی نوێوە تا کۆتایی ساڵی ١٩٩٢، (٢٣) بڵاوکراوەی دەرکردووە، کە دەتوانین بەم شێوەیە پۆلینیان بکەین؛ ( زۆزک- ئەڵمانیا ١٩٧٦، خەبات ١٩٧٦، صدا خەبات- ئەوروپا١٩٧٦ ، پێشمەرگە- بەزمانی ئینگلیزی- ئەوروپا ١٩٧٧،زاگرۆس-ئەمەریکا ١٩٧٨، ئەخبار کوردستان ١٩٨٠ – لە دوو چاپی جیاوازی کوردی و عەرەبی-،سەفین١٩٨٠ ، مەتین١٩٨١ ، ولات-ئەوروپا ١٩٨٢، گۆڤاری شەهیدانی کوردستان ١٩٨٢، صدا کوردستان -لوبنان ١٩٨٣، دەنگی کوردستان ١٩٨٣، بابە گوڕگوڕ ١٩٨٤، ڕزگاری- ئێران ١٩٨٤، ئەزمڕ ١٩٨٥، کوردستان تودەی- ئەمەریکا ١٩٨٧، ئەخبار مەتین ١٩٨٨، ئەلئەنسات- دهۆک ١٩٩١، ئەلئەنسات- ئاکرێ ١٩٩١، سەرەدان ١٩٩١، دەروازە ١٩٩٢، سپێدە- ئێران ١٩٩٢، مەهاباد-سلێمانی-؟-). بڵاوکراوەکانی پارتی بە زمانەکانی؛ کوردی و عەرەبی و ئینگلیزی بووینە. لەم (٢٣) دانەیەدا؛ (٨)یان لە دەرەوەی کوردستاندا دەرچووینە. هەروەها (٥) دانەشیان لە ساڵەکانی ١٩٩١ و١٩٩٢ دا،دەرچووینە.

حزبی دیموکراتی کوردستان-ئێران
لە ڕێکەوتی ١٦/٨/١٩٤٥، بە ڕێبەرایەتی پێشەوا (قازی محەمەد)، لە شاری مەهاباد، دامەزراوە. خاوەن دیدگاو ئایدۆلۆژی نەتەوەیی، دیموکراتە.چەندین جار کەرت بوون و لێکترازان، لە ڕیزەکانیدا، ڕوویداوە.یەکەم کاری ڕۆژنامەگەریی ئەم حزبە، ڕۆژنامەی ( کوردستان ) بووە. کوردستان؛ ئۆرگانی ناوەندی حزبی دیموکراتی کوردستان- ئێرانە.یەکەم ژمارەی لە ١١/١/١٩٤٦، لە شاری مەهاباد، دەرچووە. یەکەم بڵاوکراوەی ئەم حزبە لەنێوان (١٩٧٥-١٩٩٣)دا، بریتییە لەم ( کوردستان )ەی کە لە مانگی تشرینی یەکەمی ١٩٧٥،لە بەیروت دەرچووە. کوردستان لە (١٩٧١-١٩٧٥) لە بەغدا دەرچووە. پاش ئەوەی کە ڕێبەرانی ئەم حزبە ئامادە نابن بچنە ژێر باری داخوازییەکانی ڕژێمی بەعس، کوردستان لە بەغدا دادەخرێ و چیتر بڵاو نابێتەوە.کەریم حسامی، لەم بارەیەوە، لە کتێبی؛ ( لە بیرەوەرییەکانم ١٩٧٥- ١٩٧٩،بەرگی پێنجەم،ستۆکهۆڵم، ١٩٩١، ل٩)دا، دەنووسێت؛ ( ڕۆژی ١٥/١/١٩٧٥، لەلایەن موخابەراتەوە پێیان ڕاگەیاندین کە نابێ ڕۆژنامەی کوردستان، چاپ و بڵاوبکەنەوە.یان دەبێ دژی مەلا مستەفا بنووسن و بە عەمیلی ئەمەریکا ناوی بەرن.ئێمە پاش باس و لێکۆڵینەوە بڕیارماندا کە ڕۆژنامەکە ڕابگرین).
بەگوێرەی گێڕانەوەکەی حسامی بێت، پاش ئەوەی لە بەغدا قەدەغە دەکرێت، بڕیار دەدەن لە سوید چاپی بکەن.لەوێش ڕێک ناکەوێت.ئەمجارە بڕیار دەدەن لە ئەڵمانیا چاپی بکەن، لەوێش سەرناگرێت.بۆیە؛ دواجار دەیبەن لە بەیروت چاپی دەکەن.ئەو ژمارەیەی کە لە بەیروت دەرچووە، لە مانگی تشرینی یەکەمی١٩٧٥ دا،دەرچووە. حسامی لە لاپەڕە (٦٤)ی هەمان بەرگی بیرەوەرییەکانیدا دەنووسێت؛ (خاوەن چاپخانەکە دۆستی سەلاح بەدرەدین بوو،پیتی فارسی هەبوو،ڕۆژنامەو نووسراوی ڕێکخراوە ئێرانییەکانی چاپ دەکرد.کرێکارەکانی چاپخانە، میسری بوون ).
بەداخەوە، کەریمی حسامی ڕوونی ناکاتەوە،ئەم ژمارەیەی کە لە بەیروت چاپ و بڵاوبۆتەوە، زنجیرەی ژمارە چەندی لەسەرە.ئێمە پاش سەیرکردن و گەڕان بەدوای سەرچاوەگەلێک لەبارەی ئەم ژمارەیەوە،هیچ ئەنجامێکمان دەستگیر نەبوو.ئاڵۆزترین ساغکردنەوە،ساغکردنەوەی ڕۆژنامەی (کوردستان)ە بە هەموو قۆناغەکانییەوە، چونکە لە کات و ساتی جیا جیا،لە شوێنی جۆر بەجۆر،بڵاو بۆتەوە.ڕۆژنامەکە، ڕۆژنامەیەکی کۆچەر بووە هەر چەند ژمارەیەکی لە شوێنێک دەرچووە.ئەوە لە مەسەلەی لێکترازانەکانیشی هەر گەڕێ،چونکە هەر لایەنەو بە هەمان ناو، درێژەی بە دەرکردنی کوردستان، داوە. ژمارەی وا هەیە لە بەغدا دەرچووە، هەمان ژمارە لە وڵاتێکی تری وەک فەڕەنسا، یان سوید، دووبارە بڵاوکراوەتەوەو ئەدرەسی ئەم وڵاتانەی لەسەرە…من، یەک بەباری خۆم، زۆر بەدوای ئەم مەسەلەیەدا گەڕاوم، بەڵام ئەنجامێکی دروست و دڵخۆشکەرم،دەست نەکەوتووە.
حزبی دیموکرات، پاش ئەم ژمارە (کوردستان)ەی بەیروت، تا ساڵی (١٩٩٣)،(١٥) بڵاوکراوەی تریشی دەرکردووە، کە ئەمانەن؛ ( دەنگی کورد-تاران ١٩٧٩، دەنگی کوردستان- تاران ١٩٧٩، پێشەوا-مەهاباد ١٩٧٩،زانیاری پێشمەرگە-سنە ١٩٧٩، شەهید- بانە ١٩٧٩، هەواڵەکانی کوردستان- بە زمانی فەرەنسی بووە- فەڕەنسا ١٩٨٠،یەکێتی ١٩٨١،کێلەشین ١٩٨١،نەکەرۆز ١٩٨١،ئارارات ١٩٨٢،پڵنگ ١٩٨٢، ٢٦ی سەرماوەز ١٩٨٤،نووچەنامە- فەڕەنسا ١٩٨٤،بازتاب وقائیع کردستان در مطبوعات فارسی زبان- ئەوروپا ١٩٩١،کوردستان د ئێران- بە زمانی فەڕەنسی بووە- فەڕەنسا ١٩٩١). لەم (١٦) بڵاوکراوەیە، شەش دانەیان لە تاران و پاریسدا، دەرچووینە.زمانی بڵاوکراوەکان؛ کوردی،فارسی، فەڕەنسی، بووینە.زۆرترین ناوونیشان لە ساڵی ١٩٧٩دا،دەرچووینە کە ژمارەیان پێنج دانەیە.لەم ساڵەدا، ڕاپەڕینی خەڵکی ئێران لە ئارادا بوو،خەڵکی کوردستانیش توانیبوویان خۆیان، خۆیان بەڕێوە ببەن.

پارتی کرێکارانی کوردستان (پێ.کا.کا)

سەرەتای سەرهەڵدانی ڕێبازو فکری ئاپۆچێتی لە ساڵی ١٩٧٦وە،دەست پێدەکات…دوو ساڵی سەرەتایی، لەژێر ناوو گرووپ و بازنەی جیا جیادا، خەباتیان کردووە.لەمە بەدواوە،بڕیار دەدەن چیتر بە پەرتەوازەیی و گرووپ گرووپ نەمێننەوە.بۆیە؛ بە ئامادەبوونی (٢٣)کەس، کە دووانیان کچ بوون، لە ڕێکەوتی ٢٧/١١/١٩٧٨، لە گوندی ( فیس )ی سەر بە قەزای (لیجە)ی شاری ئامەد(دیاربەکر)، یەکەم کۆنگرە (دامەزراندن) دەبەستن و هەر لەوێش دامەزراندنی (پارتی کرێکارانی کوردستان )، ڕادەگەیەنن.لە ١٥/٨/١٩٨٤شدا،خەباتی چەکداری دەست پێدەکەن.ئەم پارتە؛ بۆ بەدەست هێنانی مافە زەوتکراوەکانی نەتەوەکەمان لە باکوری کوردستاندا، باوەڕیان بە فکرو ئایدۆلۆژیای (مارکسی- لینینی) هەیە. خەباتی چینایەتی و نەتەوایەتی، بە یەکەوە گرێدەدەن. لەڕووی خەباتی ڕاگەیاندنەوە، کۆمەڵێک گۆڤارو ڕۆژنامەیان دەرکردووە.یەکەم پارتی کوردینە کە بوونەتە خاوەنی کەناڵی ئاسمانی. بۆ دەست نیشانکردنی یەکەم بڵاوکراوەیان(گۆڤار،ڕۆژنامە)، یەکێک لە ئەندام و دامەزرێنەرە دیارەکانیان (جەمیل بایک) دەڵێت؛ ( خەباتی ڕۆژنامەوانیی ئێمە بە یەکەمین کۆنفرانس لە ساڵی١٥/٧/١٩٨١ کە لە لوبنان بوو،دەست پێدەکات.لە کۆنفرانسی یەکەمدا ئەو بڕیارەمان وەرگرت کە ئێمە ڕۆژنامەی سەرخوەبوون لە ئەوروپا دەربخەین.لە ئاکامی ئەو بڕیارەدا،هەڤاڵان کاریان کرد سەرخوەبوون لە ئەوروپا دەرچوو. یەکەمین ڕۆژنامەی ئەم تەڤگەرە سەرخوەبوونە.( بڕوانە؛ حەسەن جودی،مێژوویەک لە ئاگر،نهێنی و خۆڕاگری بزووتنەوەی ئاپۆچی،دیمانەیەک لەگەڵ جەمیل بایکدا،چاپی سێیەم،سلێمانی،٢٠١٤،ل٤٢٩ ). ئەو (سەرخوەبوون)ەی جەمیل بایک باسی لێوە دەکات،سەرەتا لە فۆرمی ڕۆژنامەدا بووە،دواتر بۆتە گۆڤار.ئۆرگانی کۆمیتەی ناوەندی پارتی کرێکارانی کوردستان بوو. یەکەم ژمارەی بە (٢٠) لاپەڕە، لە کانوونی دووەمی ١٩٨٢،لەشاری (کوێلن)ی ئەڵمانیا، بەزمانی کوردی(کرمانجی ژووروو-ڕێنووسی لاتینی)و تورکی،دەرچووە.نرخەکەی یەک مارک و نیو بووە. ژمارە (٢)ی بە (٢٠) لاپەڕە لە شوباتی ساڵی ١٩٨٢دا،دەرچووە. ژمارە (١٢٠)ی بە (٢٤) لاپەڕە لە مانگی دێسێمبەری ١٩٩١دا،دەرچووە. پاش ئەوەی کە بە شێوەی ڕەسمی لەلایەن حکومەتی ئەڵمانیاوە لە ٢٦/١١/١٩٩٣دا،چالاکییەکانی ئەم پارتە قەدەغە دەکرێت،بنکەو بارەگای ئەم ئۆرگانەش (سەرخوەبوون)،بۆ هۆڵەندا دەگوازرێتەوە.
بەڕای ئێمە، ئەو(سەرخوەبوون)ەی جەمیل بایک باسی لێوە دەکات،یەکەم کاری ڕۆژنامەگەریی ئەم پارتە نییە.یەکەم کاری ڕۆژنامەگەریی پارتی ناوهاتی،ئەو (سەرخوەبوون)ەیە کە زیندانیانی (پێ.کا.کا) لە زیندانی شاری (غازی عەنتاب)،لە مایسی (١٩٧٩)دا،دەریانکردووە.کاتێک کە ئەم بڵاوکراوەیە دەرچووە،شەش مانگ بەسەر دامەزراندن و ڕاگەیاندنی (پێ.کا.کا)دا تێپەڕیوە.ئەو (سەرخوەبوون)ەی کە لە زینداندا ئامادەکراوە،بە دەستی نووسراوەتەوە،لە دەرەوەی زیندان کۆپی کراوەو دابەشکراوە.یەکەم ژمارەی بەزمانی تورکی، لە مایسی ١٩٧٩دا،دەرچووە.ژمارە (٤)ی دوا ژمارە بووەو لە ئەیلولی ١٩٧٩دا،دەرچووە.پاشان هەر چوار ژمارەکە،لە بەرگێکدا،لە ئەڵمانیادا،جاپ و بڵاوکراوەتەوە. دووەم بڵاوکراوەی ئەم پارتە؛(هەوار) بووە.هەواریش پێش ئەم بەروارەیە کە جەمیل بایک دەست نیشانی کردووە. هەوار؛ ڕۆژنامەیەک بوو،بەزمانی کوردی (کرمانجی ژووروو-ڕێنووسی لاتینی)و تورکی، لە زیندانەکانی شاری دیاربەکر،دەردەچوو.(مەزڵوم دۆغان و فەرهاد کونتای و حەیدەر دورموش)، سەرپەرشتییان دەکرد. یەکەم ژمارەی بە هەشت لاپەڕە لە ١٩/٨/١٩٨٠دا،دەرچووە.ژمارە (٣)، دوا ژمارە بووەو لە ٢/٩/١٩٨٠دا،دەرچووە.جارێکی تر ، لە ئەڵمانیا بەم شێوەیە چاپ کراونەتەوە؛ ژمارە (١)،لە ٥/٤/١٩٨١دا،دەرچووە.ژمارە (٢)،لە ٢٤/٤/١٩٨١دا،دەرچووە.
کەواتە ( سەرخوەبوون)ەکەی زیندانی غازی عەنتاب،یەکەمین کاری ڕۆژنامەگەریی ئەم پارتە بووە. دووەم کاریشیان، (هەوار)ەکەی زیندانی دیاربەکر،بووە.ئەم (سەرخوەبوون)ەی جەمیل بایک،دەبێتە سێیەمین کار،نەک یەکەمین. پاش ئەم سێ بڵاوکراوەیە، ئەم گۆڤارو ڕۆژنامانەشیان بڵاو کردۆتەوە؛ (بەرخوەدان-ئەڵمانیا ١٩٨٣،پێشمەرگە- باکوری کوردستان ١٩٨٣،دەنگی کوردستان- زیندانی ئیستانبوڵ ١٩٨٩،شەڤکا بەرخودان- زیندانەکانی تورکیا ١٩٨٩، کورد ئا- ئەڵمانیا ١٩٩٢،سەرهلدانا کوردستان- زیندانەکانی تورکیا-ساڵی چاپکردنی نەزانراوە).لەم نۆ ناوونیشانەی باسمان کردن،پێنج دانەیان لە زینداندا، دەرچووینە.سێ دانەشیان لە ئەڵمانیادا،دەرچووینە.

ئەنجام
لەم بەسەرکردنەوەو دەورکردنەوەیەدا،دەگەینە ئەم ئەنجامانە؛
(١)- هەر چوار پارتە سەرەکییەکەی سێ پارچەی کوردستان، (٩٤) ناوونیشانیان دەرکردووە،کە دەکاتە لە سەدا دوازدەو نیوی سەرجەم ئەم ناوونیشانانەی کە لەنێوان (ئازاری ١٩٧٥-١٩٩٣)دا، دەرچووینە.لەم (٩٤)دانەیە،(٤٦)یان،( یەکێتی نیشتیمانیی کوردستان )،دەریکردوون.کە دەکاتە نزیکەی نیوەی بڵاوکراوەکان.بە هەرسێ حزبەکەی تر ئینجا هێندەی (یەکێتی)،بووینە.ئەم ڕێکخراوە،لە رووی کاری ڕۆژنامەگەریدا،پێشەنگی بێ ڕکابەرە.دوای (یەکێتی)،ئەمانی تر،بەم شێوەیە ڕیزبەند دەکرێن؛ پارتی دیموکراتی کوردستان (٢٣) دانە، حزبی دیموکراتی کوردستان-ئێران، (١٦)دانە،پارتی کرێکارانی کوردستان(پێ.کا.کا)، (٩)دانە.
(٢)- یەکەم کاری ڕۆژنامەگەریی پارتی کرێکارانی کوردستان،ئەم (سەرخوەبوون)ەیە کە لە زیندانی غازی عەنتابدا لە مایسی ١٩٧٩دا، دەرچووە،نەک ئەم (سەرخوەبوون-١٩٨٢)ەی کە لە ئەڵمانیادا دەرچووە.
(٣)- زۆربەی هەرە زۆری- لە نیوەی زێتر-ی بڵاوکراوەکانی پارتی کرێکارانی کوردستان،لە زینداندا دەرچووینە.
(٤)- یەکێتی نیشتیمانیی کوردستان،سەرەڕای بەکارهێنانی زمانی کوردی و عەرەبی لە کاری ڕۆژنامەگەرییدا،پێشەنگە لە زمانە زیندووە جیهانییەکانی وەک؛( ئینگلیزی،هۆڵەندی،ئەڵمانی).
(٥)- لە کۆی (٢٣) ناوونیشانی ڕۆژنامەگەریی پارتی دیموکراتی کوردستان-عێراقدا، (٨) دانەیان لە دەرەوەی کوردستاندا، دەرچووینە.
(٦)- سەردەمی زێڕینی رۆژنامەگەریی حزبی دیموکراتی کوردستان-ئێران، لە پاش ڕوخانی شا لەساڵی (١٩٧٩)ەوە،دەست پێدەکات.

ئیسماعیل تەنیا-هانۆڤەر




چه‌پ و کۆمۆنیست ئه‌وه‌نده‌ی ڕاستڕه‌وکان زیانیان به‌ بزوتنه‌وه‌ی سۆشیالیستی گه‌یاندووه‌

زاهیر باهیر – له‌نده‌ن
Sep 2016

به‌شی یه‌که‌م:

چه‌رخی ڕابوردوو دوو کاره‌ساتی گه‌وره‌ی مێژویی به‌ خۆوه‌ دیت که‌ تا ئێستاش لانی که‌م به‌شێکی زۆری جیهان به‌ ده‌ست یه‌کێکیانه‌وه‌ هه‌ر ده‌ناڵێنێت. ئه‌و دوو کاره‌ساته‌ مێژوییه‌ش یه‌که‌میان “شۆڕشی به‌لشه‌فی” و به‌ڵشه‌فیزم بوو ئه‌وی دیکه‌شیان “شۆڕشی ئێران” بوو ، که‌ له‌ ڕاستیدا هیچیان شۆڕش نه‌بوون، بگره‌ دژ به‌ شؤڕشه‌که‌ بوون.
کاره‌ساتی یه‌که‌م گه‌ر ته‌واوی دونیای به‌ خۆیه‌وه‌ سه‌رقاڵنه‌کردبێت ئه‌وه‌ به‌شێكی زۆری له‌ جیهان گرته‌وه‌ و نزیکه‌ی 80 ساڵی خایاند، گه‌رچی هێشتا سێبه‌ره‌که‌ی هه‌ر به‌سه‌رمانه‌وه‌یه‌. کاره‌‌ساتی دووهه‌میشیان که‌ له‌ ئێستادا له‌ جه‌نگی مه‌زهه‌بی نێوانی شیعه‌ و سونه‌ و سونه‌ و سونه‌ و ” کافراندا” درێژکراوه‌ته‌وه‌ تا ئێستا کۆتایی ئه‌م شه‌وه‌زه‌نگه‌ ، ئه‌م سه‌رده‌مه‌ ڕه‌شه‌، له‌ هیچ شوێنێکه‌وه‌ دیار نییه‌ .‌ ئه‌وه‌ی که‌ له‌ ئێراندا ڕوویدا که‌ ناوی به‌ شؤڕش ده‌رکردووه‌ به‌ردی بناخه‌ی جه‌نگی عێراق و ئێران، ڕؤڵ و کارایی له‌سه‌ر ناوجه‌که‌ به‌ دروستکردنی حیزبی سیاسی و میلیشیاکانیانه‌وه‌ ، دروستکردنی دوو سێنته‌ری سه‌ره‌کی له‌گه‌ڵ سعودییه‌دا له‌ ناوچه‌که‌دا و پێشبڕکێی نێوانیان له‌ نانه‌وه‌ی جه‌نگی وێرانکاریدا و له‌ دایکبوونی تالیبان و قاعیده‌ و ئێستاش داعش ، دانا.
ئه‌گه‌ر چی هه‌ر یه‌ك له‌م دووکاره‌ساته‌ له‌لای زۆرینه‌ی خه‌ڵکی به‌ خودی چه‌پ و کۆمۆنیسته‌کانیشه‌وه‌ به‌ دوو دیاره‌ده‌ی جیا، پێناسه‌ کراوه‌ و ناوهێنراوه‌ ، یه‌که‌میان به‌ چه‌پ و دووهه‌میان به‌ ڕاست ، به‌ڵام له‌ ڕاستیدا هه‌ردو‌کیان دووژمنی سه‌ره‌کی بیرۆکه‌ی سۆشیالیزم/ ئه‌نارکیزم بوون و ڕێگر و دژ به‌ دروستکردنی ئه‌و‌ کۆ‌مه‌ڵه‌ بوون ، به‌ڵام هه‌ر یه‌ك له‌ پێگه‌ و دیدی خۆیه‌وه‌ دووژمنایه‌تی کردوه‌. کاتێكیش که‌ ئه‌م دوو بزووتنه‌وه‌یه‌ هه‌ردوکیان که‌م تا زۆر وه‌ك یه‌ك له‌ داهاتوی سۆشیالیزم کاریان کردبێت ، ئیدی ناوز‌ده‌کردنیان به‌ چه‌پ و ڕاست ، مانایه‌کی نامێنێت!! ئه‌مه‌ له‌ کاتێكیشدا که ‌هێڵی ناوکۆیی ئه‌م دوو بزوتنه‌وه‌یه و بزوێنه‌ری سه‌ره‌کییان ” ئایدۆلۆژیا” بووه‌ .
له‌م وتاره‌مدا، من ته‌نها زیاتر پێداگریی له‌سه‌ر کومۆنیسته‌کان و ئایدۆلۆژییه‌که‌یان که‌ بنه‌ماکه‌ی مارکیزمه، ده‌که‌م . ده‌مه‌وێت گه‌ر به‌ کورتیش بێت ئه‌و بنه‌مایانه‌ بۆ خوێنه‌ر بخه‌مه‌ڕوو‌ تاکو ئه‌وه‌ ڕونبکه‌مه‌وه‌ که‌ چۆن چه‌پ و کۆمۆنیسته‌کان به‌کرده‌وه‌ دووژمنی سه‌رسه‌ختی سۆشیالیزم بوون و سه‌رچاوه‌ی ئه‌و دووژمنکارییه‌ له‌ کوێوه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌ و ئه‌و‌ بوارانه‌شی که‌ گرتونیه‌ته‌وه‌ ‌.
• چه‌په‌کان له‌ ڕابووردو و له‌ ئێستادا:
چه‌پ به‌ هه‌موو لقه‌کانیه‌وه‌ هه‌ر له‌ سۆشیالدیمۆکرات و حیزبه‌ سۆشیالیسته‌کان و ژینگه‌ و سه‌وز و حیزبه‌ کرێکارییه‌کانه‌وه‌ له‌ سه‌رانسه‌ری جیهاندا ، نه‌یانتوانیوه‌ ببنه‌ هیزێکی شۆڕشگێڕ و کۆمه‌ڵ به‌ره‌و گۆڕانکارییه‌کی بنه‌ڕه‌تی ببه‌ن. ئه‌و دروشمانه‌ی که‌ هه‌ڵیانگرتبوو وه‌کو ئازادی و یه‌کسانی و دادوه‌ری کۆمه‌ڵایه‌تی، به‌ گه‌یشتنه‌ ده‌سه‌ڵاتیان ، کاڵبوونه‌ته‌وه‌. چه‌قی تێکۆشانی ئه‌مان له‌ وڵاتانی دواکه‌وتووی پیشه‌سازیدا‌ جه‌نگی لادێ/ گه‌ریله‌ بووه‌ و له‌ وڵاتانی دیکه‌ی پێشکه‌وتوی پیشه‌سازیشدا ، هه‌ڵبژاردنی په‌ڕله‌مانی بووه‌.
ئه‌وانه‌ی له‌ ڕێگای جه‌نگی گه‌ریلاییه‌وه‌ تێکۆشاون، نه‌گه‌یشتونه‌ته‌ هیچ شوێنێك، یا گه‌ر گه‌یشتبێتیشن فرمانڕه‌واییه‌کی باشتریان له‌وانه‌ی پێش خۆیان دروستنه‌کردووه‌. ئه‌وانه‌شیان که‌له‌ ڕێگه‌ی هه‌ڵبژاردنی ” دیمۆکراسیانه‌وه‌” ده‌سه‌ڵاتیان گرتۆته‌ده‌ست، نه‌یانتوانیوه‌ دروشمه‌کانیان و ته‌واوی داخوازییه‌کانی ئه‌وانه‌ی که‌ ده‌نگ و متمانه‌یان پێداون ، به‌جێبگه‌یه‌نن. گومانیشی تیانییه‌ که‌ ڕه‌نگه‌ نێتی گه‌لێکی ناو ئه‌م پارتانه‌ پاكبووبێت و به‌ڕاستیش بۆ ئه‌و ‌مه‌به‌سته‌ له‌ سیاسه‌ت و پارتایه‌تییه‌وه‌ ئاڵابن، به‌ تایبه‌ت که‌ گه‌لێك له‌ پارته‌ سۆشیالدیمۆکرات و کرێکارییه‌کان، ‌ که‌سانی مارکسی و لینینی دڵسۆزی تیادا بووه‌ ، که‌ زۆربه‌ی کات به‌رنامه‌ی ڕادیکالتریان له‌ مانیفێستی حیزبه‌که‌یان پێبووه‌ .
ئه‌زموونه‌ یه‌کبه‌دوایه‌که‌کانی فرمانڕه‌واییان له‌ شوێنه‌ جیاجیاکانی ئه‌م دونیایه‌دا، که‌ تازه‌ترینیان یۆنانه‌، سه‌لماندیان که‌ ئه‌مان نه‌ك هه‌ر له‌ گۆڕانکاری بنه‌ڕه‌تی به‌ڵکو له‌ به‌جێگه‌یاندنی ئه‌و به‌رنامه‌یه‌شی ‌ که‌ که‌مپه‌ینیان بۆ ده‌کرد، ده‌سته‌پاچه‌ بوون . ئه‌مان له‌بری ئه‌وه‌ی که‌ ببنه‌ خزمه‌‌تکار و پارێزه‌ری به‌رژه‌وه‌ندی ئه‌وانه‌ی که‌ هه‌ڵیانبژاردوون بۆ ئه‌و شوێنه، که‌چی پارێزه‌ری به‌رژه‌وه‌ندییه‌کانی ئه‌وانه‌ن که‌ هه‌موو شتێکیان له‌وانه‌ی که‌ ده‌نگیان پێداون ، زه‌وتکردوه‌ . به‌واتایه‌کی دیکه‌ ئه‌مان ته‌نها فرمانبه‌رێكن داکۆکی له‌ یاسا و به‌رژه‌وه‌ندی بانقه‌کان و کۆمپانیا گه‌وه‌ره‌کان و ده‌وڵه‌مه‌نده‌کان و خاوه‌نزه‌وی و موڵکه‌ گه‌وره‌کان و کۆمه‌ڵی ده‌سته‌بژێر ده‌که‌ن. ئه‌مان ته‌نها بورغویه‌کی بچوکن له‌ ماشێنه‌ گه‌وره‌که‌ی سیسته‌مه‌که‌دا ، گه‌ر له‌ کاریش بکه‌ون ، ماشێنه‌که‌ کاری خۆی ده‌کات و ڕاناوه‌ستێ. ئه‌وه‌ی که‌ فرمانڕه‌وایی ده‌کات ئه‌وانه‌ن که‌ ناوزه‌ده‌م کردن به‌ یارمه‌تی یاسا و پۆلیس و سوپا و دادگا و ده‌زگه‌ سیخوڕییه‌کانیان تاکو یاساکانیان بۆ بخه‌نه‌ کار.
له‌ هه‌موو حاڵه‌تێکدا ‌ ئه‌مان له‌ فرمانڕه‌واییاندا ته‌نها ده‌توانن جه‌ند ڕیفۆرمـێکی بچوك بکه‌ن و چه‌ند کێشه‌یه‌کی بچوك لابه‌لابکه‌نه‌وه‌ و به‌ ئاسته‌م ژیانی زۆرینه‌که‌ی له‌ چاو حوکمی حیزبه‌ ڕاستڕه‌وه‌ ‌کاندا ، ببه‌نه‌ پێشه‌وه‌. سه‌ره‌نجامیش وه‌همدانێکی گه‌وره‌یه‌ به‌ خه‌ڵكی به‌وه‌ی که‌ ‌ به‌ڵێنێکی گه‌وه‌ره‌یان پێده‌ده‌ن و ‌ ناتوانن بیبه‌نه‌سه‌ر و له‌و باره‌شدا بێ ئومێدیان ده‌که‌ن.
به‌م کردارانه‌یان، گومانی تیادانییه‌ ئه‌مان باشترین خزمه‌تی سیسته‌مه‌که‌ ده‌که‌ن به‌ درێژکردنه‌وه‌ی ته‌مه‌نی و هه‌ڵخه‌ڵه‌تاندنی خه‌ڵکی و باوه‌ڕهێنانیان به‌ هه‌ره‌ درۆ گه‌وره‌که‌ی مێژوو که‌ پرۆسه‌ی هه‌ڵبژاردنه،‌ چونکه‌ ئه‌مان له‌ حیزبگه‌لێکی ئاوادا کارده‌که‌ن که‌ په‌یامیان بۆ ئێمه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ تاکه‌ ڕێگایه‌ك که‌ له‌ پێشمانه‌ گرتنه‌به‌ری ڕێگای رێفۆرم و چاککردنی هێدی هێدی بارودۆخه‌که‌یه، نه‌ ڕێگایه‌کی دیکه‌، ڕێگای سێهه‌م.
به‌بۆچونی من ئه‌م که‌سه‌ سۆشیالیست و مارکسییانه‌ که‌ له‌ ناو ئه‌م حیزبه‌ کرێکاری و چه‌پانه‌دا لێبڕوانه و دڵسۆزانه‌ ‌ کارده‌که‌ن ، باشترین خزمه‌ت و کار له‌ سه‌ر درێژکردنه‌وه‌ی ته‌مه‌نی ئه‌م سیسته‌مه‌ ده‌که‌ن ، زیاتر له‌ هاوه‌ڵه‌ که‌متر ڕادیکاله‌کانیان ، ئه‌ویش به‌هۆی ئه‌و پێگه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌ی که‌ هه‌یانه و هه‌بوونی متمامانه‌ی زۆر له‌ لایه‌ن خه‌ڵکه‌ ئاساییه‌که‌وه‌.
ئاماره‌کان و واقیعیش ئه‌وه‌یان پێکاوه‌ که‌ ئه‌مان کاتێك له‌ حوکمدان نه‌ك هه‌ر گیانی شؤڕشگێڕییان له‌ ناو خه‌ڵکدا مراندووه‌ به‌ڵکو گیانی به‌رهه‌ڵستاکاریی ئاسایشیان ، مراندووه‌ . له‌ شوێنێکی وه‌کو ئه‌وروپا به‌ تایبه‌ت بریتانیادا سه‌رده‌مانێك که‌ حیزبی کرێکاران له‌سه‌ر حوکمن ، ژماره‌ی ناڕه‌زاییه‌کان و مانگرتنه‌کانی کرێکاران که‌مترن له‌ سه‌رده‌مانی حوکمڕانی حیزبی تۆری ( موحافیزین) ، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی که‌ مانگرتن و ناڕه‌زاییه‌کان له‌ ناوه‌ڕاستی ساڵه‌کانی حه‌فتاوه‌ له‌ که‌مبوونه‌وه‌ و نوشوستیدان ( ته‌نها ساڵێك که‌ تۆزێك له‌وان نه‌چێت ساڵی 2011 بوو) .
ڕیکۆردی فه‌رمی مانگرتنه‌کان له‌ بریتانیادا له‌ ساڵی 1890 وه‌ هه‌یه‌ ، ‌ئه‌وه‌ ده‌رده‌‌‌خات‌ که‌ مانگرتنه‌کان‌ له‌ ساڵانی حه‌فتاکانه‌وه‌ به‌ره‌و که‌مبوونه‌وه‌و بێ کارایی ڕۆیشتون جگه‌ له‌ هه‌ندێك کات نه‌بێت . به‌ڵام له‌ ساڵی 1990 وه‌ ژماره‌و کارایی مانگرتنه‌کان له‌ ساڵانی پێشخۆی که‌متر بووه‌ . ئه‌م لینکه‌ی خواره‌وه‌ زانیارییه‌کی زۆری تیادایه‌ له‌سه‌ر ئه‌و کێشه‌یه‌ و هۆکاره‌کانیشی رونده‌کاته‌وه‌ گه‌رچی من ئه‌و‌ هۆکارانه‌ به‌ فاکته‌ری سه‌ره‌کی له‌م گرفته‌دا، نازانم.
http://isj.org.uk/why-are-there-so-few-strikes/

به‌شی دووهه‌م:
لای زۆرینه‌یه‌ك له‌ چه‌پ به‌ تایبه‌ت کۆمۆنیسته‌کان، شێواندنی بزوتنه‌وه‌ی سۆشیالیسستی و هۆکاری نه‌گه‌یشتن به‌ سۆشیالیزم، له‌ ‘ستالین’ و سه‌رده‌می فرمانڕه‌وایی ئه‌وه‌وه‌، ده‌ستپێده‌کات . که‌مینه‌یه‌کیش وای ده‌بینن که‌ ستالین چشتێکی نه‌کرده‌وه‌ جگه‌ له‌ به‌جێگه‌یاندنی پرۆسه‌ی ‘لیننیه‌ت’ و پراکتیزه‌کردنی بیرۆکه‌ و تیوری خودی ‘لینین’ خۆی نه‌بێت.
به‌ڵام گه‌ر به‌ وردی تاو و توێیه‌کی مێژوو بکه‌ین و به‌ بیرێکی فراوانه‌وه‌ ئاوڕێکیش له‌ واقیعی ڕابوردوو و ئێستاش بده‌ینه‌وه‌ ، ڕه‌نگه‌ تا ڕاده‌یه‌ك بتوانین گه‌لێك له‌وانه‌ی که‌ ڕویداوه‌ و لۆمه‌ی ستالین و لینین-مان له‌سه‌ریان کردوه،‌ له‌ مارکسه‌وه‌ سه‌ر ده‌ربهێنێت ، یا لانی که‌م ئه‌شکالێکمان سه‌باره‌ت به‌ مارکس لا دروستبکات.
با سه‌رنجێکی بیانوو و پاساوه‌کانی کۆمۆنیسته‌کان بده‌ین و دوای ئه‌وه‌ ئاوبه‌رێکی سه‌رچاوه‌که‌ی بکه‌ین ، بزانین له‌ کوێدا ده‌گیرسێته‌وه.
• ڕێکخستن و پارتی کرێکاران:.
ئه‌وه‌ی که‌ پاڵی به‌ ‘لینینه‌’ وه‌ ناوه‌ بۆ در‌وستکردنی پارتی شۆڕشگێڕ و کارکردنی کۆمۆنیسیته‌کان، گواستنه‌وه‌ی هۆشیاری چیانیه‌تی بووه‌ بۆ ناو ڕیزه‌کانی کرێکاران . ئه‌و‌ له‌ کرداردا باوه‌ڕی به‌وه‌ نه‌بووه‌ که‌ هۆشـیاری چینایه‌تی له‌ زه‌مینه‌ی کارکردن و ململانێی چینایه‌تی نێوان خودی کرێکاران و بورجوازی ‌ سه‌رهه‌ڵده‌دات. ئه‌مه‌ له‌ لایه‌ك له‌ لایه‌کی دیکه‌شه‌وه‌ ‘ لینین’ باوه‌ڕی به‌ کۆنترۆڵکردنی چینی کرێکاران هه‌بووه‌ له‌لایه‌ن کۆمۆنیست و پارته‌که‌یانه‌وه‌. ئه‌و باوه‌ڕی به‌‌ بزوتنه‌ه‌ی خۆڕسکی نه‌بووه‌ ، هه‌میشه‌ش ئه‌و بزوتنه‌وه‌ خۆڕسکیانه‌ی به‌ حوکمی نه‌بوونی پارتی شؤڕشگێڕی خاوه‌ن زه‌بت و ڕه‌بت و ‌ هه‌بوونی ناوه‌ندی دیمۆکراسی له‌و پارته‌دا, به‌ بێ سه‌روبه‌ره‌ و ئاژاوه، داوه‌ته‌ قه‌ڵه‌م.
‘لینین’ باوه‌ڕی وابووه‌ بۆ ڕودانی شؤڕش بارودۆخی زاتی و بابه‌تی گرنگن . له‌ بارودۆخی زاتیدا بۆ شؤڕش هۆشیاری چینایه‌تی لای گرنگ بووه‌ و هه‌نگاوی گه‌وره بووه‌ چونکه‌ ‌ ئه‌و‌ هۆشیارییه‌ له‌ناو کرێکاراندا، به‌ڕای ئه‌و، ونه‌. بۆ ئه‌مه‌ش ئه‌و کاری له‌سه‌ر دروستکردنی ئه‌و پارته‌ کردووه‌ و باوه‌ڕی وابووه‌ که‌ کۆمۆنیسته‌کانی ناوه‌وه‌ و ده‌ره‌وه‌ی کرێکاران هۆشمه‌ندترین که‌سانێکن، ده‌کرێت پارتی پێشڕه‌و به‌و که‌سانه‌ دروستبکرێت و پێشڕه‌وایه‌تی چینی پڕۆلیتاریا، کرێکاران، بکات به‌ره‌و مه‌نزڵی کۆتایی که‌ گرتنه‌ده‌ستی ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌تی دیکتاتۆری پڕۆلیتاریایه‌، دواتریش به‌ره‌و کۆمۆنیزم .
لینین، له‌ کتێبه‌ به‌ناوبانگه‌که‌یدا ” ده‌بێت چی بکرێت؟” بناخه‌ی ته‌واوی پلان و پڕۆگرامی حیزبی به‌لشه‌فی دانا و هه‌ر له‌و‌ێدا په‌نجه‌ بۆ زه‌بتوڕه‌بتی حیزبیانه‌ ڕاده‌کێشێت و ده‌یه‌وێت بیکاته‌ ڕێنمایی “ده‌لیلی ” کارکردنی ئه‌ندامانی حیزب.
من له‌م خاڵه‌دا نامه‌وێت به‌ درێژی له‌سه‌ر ئه‌و کتێبه‌ و پلان و پڕۆگرامه‌که‌ی ‘لینین’ بڕۆم چونکه‌ پێموایه‌ ئه‌وه‌مان که‌ ڕۆژێك لینینی یا مارکسی-لینینی بووبێتین ئه‌و کتێبه‌مان نه‌ك هه‌ر خوێندۆته‌وه‌ به‌ڵکو ده‌رخیشمان کردبوو. ئه‌وه‌ی که‌ لای من گرنگه لیره‌دا، ‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ بلێم لینین ئه‌مه‌ی له‌ خودی مارکسه‌وه‌ هێناوه‌ . مارکس له‌ به‌یانی شیوعی-دا له‌ به‌شی دووهه‌مدا، له‌ په‌یوه‌ندی کرێکاران و کۆمۆنیسته‌کاندا، ده‌ڵێت ” کۆمۆنیسته‌کان پارتێکی جیا دژ به‌ پارته‌کانی دیکه‌ی چینی کرێکاران دروست ناکه‌ن” https://www.marxists.org/archive/marx/works/1848/communist-manifesto/ch02.htm
له‌م دێڕه‌ کورته‌ دا ، مارکس دوو شتمان بۆ ده‌خاته‌ڕوو ، یه‌که‌م: کۆمۆنیسته‌کان و کرێکاران جیاوازن . دووهه‌م: هه‌بوون و ڕه‌وابوونی پارتی کرێکارانه‌یه‌. ئه‌و ئایدیایه‌ی که‌ ‘لینین’ سه‌باره‌ت به‌ دروستکردنی حیزب‌ هه‌یبوو ، له‌ مارکس -ه‌وه‌ وه‌ری گرتوه‌.
John Molyneuxکه‌ ئه‌کادیمی و نوسه‌ره‌ و زیاترله‌ 12 په‌رتوکی له‌سه‌ر کێشه‌ی جیاواز جیاواز هه‌یه‌ یه‌کێك بوو له‌ ڕابه‌ره‌کانی ” سۆشیالیست وه‌رکه‌ر پارتی ” برتانیا و ئێستاش له‌گه‌ڵ هه‌مان حیزب به‌ڵام له‌ ئیرله‌نده‌ کارده‌کات ،‌ یه‌کێکه‌ له‌نێو که‌سه‌ دیاره‌کان ‌ که‌ له‌ مارکس به‌باشی گه‌یشتبێت و توانیوێتی لینین به‌ مارکسه‌وه‌ په‌یوه‌ستبکاته‌وه‌ . سه‌باره‌ت به‌ زۆر مه‌سه‌له‌ له‌وانه‌ ‘ حیزب’ ‘پڕۆلیتاریا/کرێکاران’ و دیکتاتۆری پڕۆلیتاریا’ و ‘ شۆڕش’ یه‌کجار زۆری نوسیوه‌ . لێره‌دا من وه‌کو به‌ڵگه‌نامه‌یه‌ك په‌نجه‌ بۆ هه‌ندێك له‌ نوسینه‌کانی سه‌باره‌ت به‌ پارتی پێشڕه‌و، ڕاده‌کێشم . ئه‌و‌ ده‌ڵێت ” به‌ڵام کاتێك که‌ یه‌کێك له‌سه‌ر تئیوره‌کانی مارکس سه‌باره‌ت به‌ پارت ده‌دوێت، بابه‌ته‌که‌ باسی پارتییه‌ سیاسییه‌کان به‌گشتی نییه، به‌ڵکو پارته‌ شۆڕشگێره‌که‌یه‌ که‌ ئامانجی ئه‌و، هه‌ڵگێڕانه‌وه‌ی کاپیتاڵیزمه‌- به‌تایبه‌ت که‌سێك که‌ قسه‌ له‌سه‌ر تێزی مارکسی سه‌باره‌ت به‌ پارتێکی سیاسی پڕۆلیتاریانه‌، ده‌کات، چونکه‌ ، به‌ دڵنیاییه‌وه‌ ، ئه‌وه‌ دیدی ئه‌وه‌ که‌ ” به‌ ته‌نها پڕۆلیتاریا، به‌ هه‌قه‌ت چینێکی شؤڕشگێڕن” ‌ مۆلێنوکس هه‌ر له‌ درێژه‌ی ئه‌و نوسینه‌یدا له‌ شوێنێکی دیکه‌دا ده‌ڵێت ” ….له‌ ڕاستیدا مارکس زۆرجار پێشنیاری ئه‌وه‌ی کردووه‌ له‌ ته‌واوی مانای وشه‌دا، به‌ هه‌ستێکی ته‌واوه‌، ناتوانرێت کرێکاران به‌چین وه‌رگیرێن هه‌تا پارتی جیاوازی خۆیان بینانه‌که‌ن… ده‌توانین له مانیفێستی کۆمۆنیستدا ئه‌وه‌ بدۆزینه‌وه‌ که‌ ‘‌ ڕێکخستنی پڕۆلیتاریا له‌‌ چینێکدا، دواتریش له‌ پارتێکی سیاسیدا ، به‌به‌رده‌وامی غه‌مگینی/دڵه‌ڕاوکێیه‌ له‌ کێبڕکێی نێوان کرێکاران خۆیاندا’. هه‌ره‌وها له‌ بڕیاری کۆنفرانسه‌که‌ی نێونه‌ته‌وه‌یی یه‌که‌م، له‌نده‌نی 1871 واهات ‘ پڕۆلیتاریا ده‌توانێت ته‌نها به‌ دامه‌زراندنی پارتێکی سیاسی جیاواز بۆخۆی، وه‌ک‌ چین، کار بکات ‘. ” له‌ درێژه‌ی ئه‌و نوسینه‌دا له شوێنێکی دیکه‌دا، به‌ ئاماژه‌کردن به‌ مارکس ده‌ڵێت ” ئه‌م خۆڕێکخستنه‌ی پڕۆلیتاریا له‌ پارتێکی سیساسیدا زه‌روورییه‌/ جه‌وهه‌رییه‌ بۆ سه‌رکه‌وتنی شۆڕشی کۆمه‌ڵایه‌تی که‌ له‌ هه‌ده‌فی کۆتاییدا : هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی ( ئتلغاکردنه‌وه‌) چینه‌کان.”‌
https://www.marxists.org/history/etol/writers/molyneux/1978/party/ch01.htm
ڕه‌نگه‌ له‌ ڕوی تیورییه‌وه‌ پێشڕه‌وی شؤڕشگێڕ نێتی نه‌بووبێت ‌ که‌ ڕێكخراوێکی جیا له‌ چینی کرێکاران دروستبکات و له‌ چه‌قی بزوتنه‌وه‌که‌یاندا خۆی به‌ هه‌موو شتێك بزانێت. لینین و ئه‌وانی دیکه‌یان نێتیان وابووه‌ که‌ ئه‌مان تێکه‌ڵ به‌ به‌شێك له‌ چینی کرێکاران بن به‌ مه‌به‌ستی کردنی جه‌ده‌لی ململانێی چینایه‌تی و گواستنه‌وه‌ی هۆشیاری سۆشیالیستیییانه‌ بۆ ناویان. به‌ڵام له‌و ماوه‌ درێژه‌ی سه‌رده‌می مارکسه‌وه‌ تا ئێستا مامه‌ڵه‌ی پارته‌ سۆشیالیست و کۆمۆنیسته‌کانمان له‌ته‌ك کرێکاراندا بۆ ده‌رکه‌وتووه‌، که‌ هه‌میشه‌ ‌ خۆیان به‌ ده‌سته‌ی پێشڕه‌و هۆشمه‌ند و ڕۆشنبیر زانیوه‌ و له‌ حه‌قیقه‌تیشدا له‌ ده‌ره‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات و له‌ ده‌سه‌ڵاتیشدا توانیویانه‌ یاخود هه‌وڵی جددیان بۆ کۆنترۆڵکردنی کرێکاران داوه‌.

به‌شی سێهه‌م:
• ده‌وڵه‌ت و ناوه‌ندگه‌رایی و ده‌سه‌ڵاتخوازیی:

وه‌کو له‌ سه‌ره‌وه‌ وتم هه‌ندێك له‌و چه‌پ و کۆمۆنیستانه‌ نوشستی بزوتنه‌وه‌ی سۆشیالیستی و نه‌گه‌یشتن به‌ قۆناغی سۆشیالیزم ده‌گێڕنه‌وه‌ بۆ ‘لینین’ به‌وه‌ی که‌ گوتویه‌تی و کردوویه‌تی. به‌ بۆچونی من ئه‌مه‌ی که‌ ‘لینین’ کردویه‌تی له‌ خودی ‘ مارکس و ئینگلسه‌وه‌’ وه‌ریگرتوه‌ که‌ ئه‌وانیش هه‌ردوکیان زۆر پێیان له‌سه‌ر ناوه‌ندگه‌رایی و ده‌سه‌ڵات، داگرتووه‌. له‌ نێونه‌ته‌وه‌یی یه‌که‌م وه‌کو ڕێکخراوێکی جیهانی کرێکاران، هاوکاتیش سێنته‌رێك، ‌ له‌وێوه‌ فرمانه‌کان و په‌یامه‌کان بۆ خواره‌وه‌ ده‌نێررا و دروشمه‌ ئه‌مرییه‌که‌ی که‌ ” ئه‌ی کرێکارانی جیهان یه‌کگرن” بوو، که‌ له‌وێدا مارکس له‌ سه‌ری سه‌ره‌وه‌ی ئه‌و‌ ڕێکخراوه‌وه‌ بوو . هه‌ر له‌وێشدا بوو که‌ مارکس په‌یگیریی له‌ ڕێکخراوێکی ناوه‌ندگه‌رایی ده‌کرد ، ئه‌وه‌ش له‌لایه‌ن باکۆنینه‌وه‌ ڕه‌تکرایه‌وه‌. باکۆنین باوه‌ڕی وابوو ڕێکخراوی ناوه‌ندگه‌رایی حه‌ماسی شۆڕشگێڕانه‌ی خه‌ڵک و خۆڕسکییان خامۆش ده‌کات . ئه‌مه‌ش یه‌کێك بوو له‌ هۆکاره‌کانی وه‌ده‌رنانی باکۆنین و هاوڕێکانی له‌ ڕیزه‌کانی نێونه‌ته‌وه‌یی.
مارکس باوه‌ڕی وابووه‌ پاش کۆنترۆڵکردنی ئامرازه‌کانی به‌رهه‌مهێنان‌ ، قۆناخێکی کاتیی، ده‌بێت، که‌ دیکتاتۆرییه‌تی پڕۆلیتاریایه‌ و ئه‌م قۆناخه‌ش بۆ تێپه‌ڕکردنی کۆمه‌ڵ له‌ سۆشیالیستییه‌وه‌ به‌ره‌و کۆمۆنیزم زه‌روورییه‌. گه‌رچی ئه‌م تیوره‌ لای مارکس له‌ ساڵی 1870 دا له‌ په‌رتوکی به‌رنامه‌ی گۆتادا خرایه‌ ڕوو ، به‌ڵام “له‌ ڕاستیدا له‌ ئایدۆلۆجیای ئه‌ڵمانیدا، تیوری دیکتاتۆریی پڕؤلیتاریای ( هێشتا ئه‌و ناوه‌ی نه‌داوه‌تێ) به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌کان، خراوه‌ته‌ڕوو “……هه‌موو چینێك ئامانجی پاوانه‌کردنه‌ به‌‌ پڕۆلیتاریاشه‌وه‌ که‌ به‌ره‌و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی فۆرمی کۆمه‌ڵی کۆنی ده‌بات به‌ ته‌واوی و به‌گشتی ، یه‌که‌مجار ده‌بێت ده‌سه‌ڵاتی سیاسی بگرێته‌ ده‌ست تاکو نوێنه‌رایه‌تی به‌رژه‌وه‌ندی به‌ هه‌قه‌ت وه‌کو به‌رژه‌وندی گشتی، بکات که‌ له‌ چرکه‌ی یه‌که‌مدا زۆری بۆده‌هێنرێت که‌ بیکا” لا 52 و 53 ئایدۆلۆجی ئه‌ڵمانی { له‌و لینکه‌ی خواره‌وه‌ وه‌رگیراوه‌} ” قۆناخی گواستنه‌وه‌ ، قۆناخی گۆڕانی شۆڕشگێڕانه‌یه‌ ” له‌ نێوانی کۆمه‌ڵی کاپیتاڵیستی و کۆمۆنیستدا” مارکس نوسیوێتی ” قۆناخی گواستنه‌ه‌وی شؤڕشگێڕانه‌ له‌میانه‌وه‌ به‌ ئه‌ویان ده‌گه‌یه‌نێت” به‌رنامه‌ی گۆتا، چاپی 1870.
لێره‌دا گرنگ نییه‌ جۆری ده‌وڵه‌ته‌که‌ چۆنه‌ و کێ به‌ڕێوه‌ی ده‌بات ، چونکه‌ هه‌ر ده‌وڵه‌تێك بچوك یا گه‌وره‌ زۆر یان که‌م پێویستی به‌ سوپا و پۆلیس و دادگاو یاسا و ئیداره‌ی بیرۆکراتی و ده‌زگه‌ی سیخوڕی و ..هتد هه‌یه‌، که‌واته‌ ده‌وڵه‌تی کرێکاران / پڕۆلیتاریاش ناتوانێت خۆی له‌مه‌ بپارێزێت .
له‌ ڕه‌دی ئه‌مه‌دا باکۆنین نوسوێتی ” ئه‌گه‌ر ده‌وڵه‌ت هه‌بێت ، ئه‌وه‌ هه‌یمه‌نه‌کردنیش ده‌بێت و سه‌ره‌نجامه‌که‌ش کۆیلایه‌تی. ده‌وڵه‌ت به‌ بێ کۆیلایه‌تی ، به‌کراوه‌یی بێت‌ ‌ یاخود‌ فێڵکردن ‌، ناسه‌لمێنرێت ، ئه‌مه‌یه‌ که‌ ئێمه‌ دووژمنی ده‌وڵه‌تین . مانای چییه‌ ‘ پڕؤلیتاریا هه‌ڵده‌کشێ بۆ چینی فرمانڕه‌وایی؟” له‌م جه‌ده‌له‌ی نێوانی مارکس و باکۆنیندا ، باکۆنیین پرسیار له‌ مارکس ده‌کات ” ئایا هه‌موو 40 ملێون ( کرێکارانی ئه‌ڵمانیا) ده‌بنه‌ ئه‌ندامانی حکومه‌ته‌که‌؟” باکۆنیین په‌رتوکی ده‌وڵه‌ت و ئه‌نارکی لا 178. مارکس له‌وه‌ڵامدا ” به‌ دڵنیاییه‌وه‌! بۆ سیسته‌مه‌ێك که‌ له‌ حوکمی خۆسه‌ری کۆمۆنێتییه‌کانه‌وه‌یه‌‌” مارکس و تێبینییه‌کانی 519 . له‌ شوێنێکی دیکه‌دا کاتێك که‌ مارکس له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵاتی پڕۆلیتاریا و جوتیاران ده‌نوسێت، ده‌ڵێت ” پڕۆلیتاریا … پێویسته‌ وه‌کو حکومه‌ت ئه‌و پێوه‌رانه‌ی که‌ پێوستێتی وه‌ریانگرێت…”
بۆ زانیاری زیاتر تکایه‌ ته‌ماشای ئه‌م لینکه‌ بکه‌:
http://www.marxisthumanistinitiative.org/alternatives-to-capital/karl-marx-the-state.html

باکۆنیین له‌ به‌رانبه‌ر خواستی مارکس و هاوڕێکانیدا بۆ ده‌وڵه‌ت، ده‌وڵه‌تی پڕۆلیتاری و ده‌سه‌ڵاتی سیاسی بۆچون و‌ ڕای خۆی به‌ ئاشکر وتووه، تا ئه‌و ڕاده‌یه‌ی که‌ ده‌ڵێت ” من بێز له‌ کۆمۆنیزم ده‌که‌مه‌وه‌ له‌به‌ر نکوڵیکردنی له‌ ئازادیی هه‌ره‌ها له‌به‌رئه‌وه‌ی ده‌توانم پێشبینی شتێك له‌ مرۆڤ نه‌که‌م به‌ بێ‌ ئازادیی. من کۆمۆنیست نیم له‌به‌رئه‌وه‌ی کۆمۆنیزم پێ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ داده‌گرێت و هه‌موو ده‌سه‌ڵاتی کۆمه‌ڵ وه‌رده‌گرێت و ‌ده‌یداته‌ ده‌ست ده‌وڵه‌ت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی به‌ زه‌رووره‌ت ناوه‌ندگه‌رایی له‌ موڵکیه‌ت له‌ ده‌ستی ده‌وڵه‌تدا کۆتایی دێنێت، له‌ کاتێکدا که‌ من هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی ده‌وڵه‌تم ده‌وێت” . http://www.politicalsciencenotes.com/political-ideas/comparison-between-karl-marx-and
به‌داخه‌وه‌ پێشبینیه‌که‌ی باکۆنیین سه‌باره‌ت به‌ ده‌وڵه‌ته‌که‌ی مارکس و ده‌سه‌ڵاتخوازی پارتی کۆمۆنیست “به‌لشه‌فی” نزیکه‌ی نیو سه‌ده‌ دوای قسه‌که‌ی، هاته‌ دی.
مارکس له‌ په‌رتوکی ڕه‌خنه‌ی به‌رنامه‌ی گۆتادا ، باشتر ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌ی ڕوونکردۆته‌وه‌ ده‌ڵێت ” له‌ نێوانی قۆناخی سۆشیالیستی و کۆمۆنیزمدا قۆناخی گواستنه‌وه‌ی کۆمه‌ڵ له‌ ڕێگای ده‌وڵه‌تی دیکتاتۆری پڕۆلیتاریاوه‌ ده‌بێت” گه‌رچی مارکسییه‌کان پێ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ داده‌گرن که‌ گوایه‌ مارکس مه‌به‌ستی له‌ ده‌وڵه‌ت نه‌بووه‌ به‌ڵکو له‌ زه‌بروزه‌نگی شؤڕشگێڕانه‌ی پڕۆلیتاریانه‌ بووه‌ . به‌ڵام به‌ ئاشکرا دیاره که‌ مارکس مه‌به‌ستی دسه‌ڵات و ده‌وڵه‌تی پڕؤلیتاریا بووه‌، چونکه‌ مارکس له‌ شوێنی دیکه‌شدا پێداگریی له‌ سه‌ر هه‌بوونی ده‌سه‌ڵات و ناوه‌ندگه‌رایی ده‌کاته‌وه‌. با له‌وه‌ گه‌ڕێین که‌ مارکس و ئینجلس هه‌ردووکیان ڕازیبوون به‌ ونبوون و له‌ناوچوونی ده‌وڵه‌ت له‌ ڕێگای ده‌سه‌ڵاتی پڕۆلیتاریا و ده‌سه‌ڵاته‌که‌یه‌وه‌ ، که‌ هیچ وه‌ختێك نه‌ ئاوه‌ز و نه‌ ئه‌زمونی دووروو و درێژی دروستبوونی ده‌وڵه‌تیش ، ‌ ئه‌وه‌یان نه‌ په‌سه‌ند‌کردووه‌ و نه‌ سه‌لماندویانه‌ . ده‌وڵه‌ت هه‌میشه‌ خۆی و ئامرازی به‌هێزکردنه‌وه‌ی خۆی نوێده‌کاته‌وه.
ته‌نانه‌ت له‌هه‌ندێك شوێندا مارکس به‌شداریکردنی له‌ هه‌ڵبژاردن و په‌ڕله‌ماندا ڕه‌وا کردوه‌ ” ئایا لایه‌نگریی به‌شداریکردن له‌ هه‌ڵبژاردنه‌کانی بورجوازیدا نه‌بوون، هه‌روه‌ها هه‌ڵبژاردنی کاندیده‌کانی کرێاکران بۆ په‌ڕله‌مان؟ له‌ ڕاستیدا له‌ چه‌ند وڵاتێکی دیاریکراودا هه‌تا وا بیریان ده‌کرده‌وه‌ که‌ زۆربه‌ی په‌ڕله‌مانتاره‌کانی چینی کرێکاران ده‌توانرێت قۆناخی گواستنه‌وه‌ی ئاشتیانه‌ بێت، بۆ سۆشیالیزم ” [ تکایه‌ بۆ زانیاری زیاتر ته‌ماشای تێبینی 62 له‌و لینکه‌ی سه‌رووتریانا بکه]‌
دوو مه‌سه‌له‌ لای ما رکس زۆر گر نگ بوون‌ یه‌که‌م ناوه‌ندگه‌رایی دووهه‌م به‌ پیشه‌سازیکردنی وڵات . تا ئه‌و کاته‌شی که‌ مرد ئه‌و په‌یگیری له‌سه‌ر ئه‌و دوو مه‌سه‌له‌یه‌ ده‌کرد و به‌ دوو بناخه‌ی گرنگی داده‌نا له‌ بۆ بیناکردنی سوشیالیزم. هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌ش هه‌ردوکیان ( مارکس و ئه‌نگلس) نه‌ك هه‌ر لایه‌نگر و شه‌یدای ناوه‌ندگه‌رایی له‌ بواری سیاسیدا بوون به‌ڵکو‌ له‌ بواری پیشه‌سازی و ئابوریشدا هه‌ر وابوون ، خۆشیان هه‌رگیز نکوڵییان له‌م ڕاستییه‌ ‌ نه‌کردووه‌. من له‌ سه‌ره‌وه‌ باسم له‌ ناوه‌ندگه‌رایی له‌ بواری سیاسیدا کرد .
مارکس و ئینگلس ته‌ماشای ده‌سه‌ڵاتیان واکردووه‌ که‌ بناغه‌ییه‌ بۆ دسپلینکردنی پڕۆلیتاریا و گوێڕایه‌ڵی بوون . ئینگلس زۆر به‌ ڕاشکاوییه‌وه‌ ئاوا وه‌سفی کارگه‌ ده‌کات‌ ” قوتابخانه‌یه‌كی هیراشی /قوچکه‌ییه‌‌ بۆ گوێڕایه‌ڵێتی و ئه‌مرکردن” لا190 Ecology or Catastrophe, The life of Murray Bookchin, By Janet Biehl
له‌ کتێبێکی دیکه‌یدا، بووکچین ده‌ڵێت ” مارکس و ئینگلس نه‌ك هه‌ر له‌ سیاسه‌ت به‌ڵکو له‌ بواری کۆمه‌ڵایه‌تی و پیشيسازیشه‌وه‌، سێنترالیست بوون. هه‌رگیز ئه‌م ڕاستییه‌یان نکوڵی لێنه‌کردووه‌، نوسینه‌کانیان و دیراسه‌کانیان له‌ته‌ك وه‌سفه‌ ڕاسته‌وخۆکانیان بۆ سیاسه‌ت، ڕێکخراوێتی، نایشارنه‌وه‌. هه‌ر زوو له‌ سه‌ره‌تای مانگی ئازاری‌ ساڵی 1850 دا بوو، له‌ په‌یامه‌که‌ی له‌ کۆمیته‌ی ناوه‌ندییه‌وه‌ بۆ گروپی کۆمۆنیست) Central Council to the Communist League ، مارکس ” با‌نگێشه‌ی ئه‌وه‌ی کرد که‌ کریکاران به‌ ته‌نها تێنه‌کۆشن بۆ یه‌کتایی و تاکێتی کۆماری ئه‌ڵمانی، به‌ڵکو ده‌بێت تێکۆشانیشیان به‌ زۆری و لێبڕاوانه‌ بۆ ناوه‌ندگه‌رایی ده‌سه‌ڵاتیش له‌ ده‌ستی ‌ ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌تتدا، بێت” …. هه‌ر له‌و په‌ڕه‌گرافه‌دا به‌ به‌رده‌وامی دووباره‌بۆته‌وه‌ و ئه‌نجامگیری ئه‌وه‌ی کردووه ” هه‌ر وه‌ک له‌ فه‌ره‌نسای 1793 دا ئه‌ڵمانیای ئه‌مڕۆش که‌ به‌ ڕێگای ناوه‌ندگه‌رییه‌کی پته‌و و مه‌زبوتدا تێده‌په‌ڕێت که‌ ئه‌مه‌ش ‌ له‌ حه‌قه‌تدا ‌ مه‌هامی پارتێکی شۆڕشگێڕه‌‌” له‌ ساڵانی دوای ئه‌وه‌ش هه‌مان شت به‌رده‌وامبووه‌، که‌ جه‌نگی فرانکۆو بروسیا ده‌ستی پێکرد ، بۆ نموونه‌ ، مارکس بۆ ئینگلسی نوسی” فه‌رنسییه‌کان پێویستیان به‌ به‌زاندن هه‌یه‌. گه‌ر برۆسیه‌کان بیبه‌نه‌وه‌، ناوه‌ندگه‌رایی ( مه‌رکه‌زییه‌تی ) ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌ت به‌سسوود ده‌بێت بۆ سێنتره‌لایزکردنی چینی کرێکارانی ئه‌ڵمانیا”‌ لا 140 The Murray Bookchin Reader Edited By Janet Biehl.
مارکس، وه‌کو خودی خۆشی ، کابرایه‌ك بووه‌ که‌ ڕۆحی خۆسه‌پێنه‌رێتی تیادابووه‌ ، هیچ وه‌ختێك ئاماده‌ی لێدوانی له‌خۆبڕاوانه‌ و یه‌کگرتنه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وانه‌شی که‌ ناکۆکی زۆر سه‌ره‌کی له‌ ته‌کیاندا نه‌بووه‌ ، نه‌بووه‌ . هه‌ر که‌سێکیش پیداچونه‌وه‌یه‌کی په‌یوه‌ندی نێوانی مارکس و نه‌یاره‌کانی و نامه‌کانی نێوانیاندا بکات ، وه‌کو له‌ته‌ك جۆزیف پرۆدن و میخایل باکۆنین و ماکس شتێرنه‌ ‌و ئه‌وانی دیکه‌دا، کردویه‌تی ‌ ئه‌و ڕاستییه‌ی بۆ ده‌رده‌که‌وێت.

به‌شی چواره‌م:
• چینی پڕۆلیتاریا و ته‌کنه‌لۆجیا:

ڕۆح و جه‌وهه‌ری هزری مارکس له‌ خۆئاماده‌کردندا بۆ شۆڕش و هێزه‌ بزوێنه‌ره‌که‌ی، له‌ چینی پڕؤلیتاریا و گه‌شه‌ و پێشه‌وه‌چوونی ته‌کنه‌لۆجیادا ، چڕبۆته‌وه‌. هه‌ر ئه‌مه‌ش بووه‌ که‌ سه‌رجه‌می لێکۆڵینه‌وه‌ مێژووییه‌کانی مارکس له‌سه‌ر ته‌کنه‌لۆجیا و پێشکه‌وتنی و سه‌رمایه‌داریی و که‌ڵه‌که‌بوونی سه‌رمایه‌و زێده‌بایی و ململانێی نێوانی پڕۆلیتاریا و بورجوازی ، بووه‌، تاکو بیسه‌لمێنێت که‌ کۆمه‌ڵی ئاینده‌ی سۆشیالیزم له‌سه‌ر ده‌ستی کرێکاراندا دروستده‌بێت، ئه‌مه‌ش یانی سۆشیالیزم نایه‌ته‌ دی هه‌تا کۆمه‌ڵ به‌سه‌رمایه‌دارییدا تێنه‌په‌ڕێت. له‌م دیده‌یه‌شه‌وه‌ ‌ مارکس نه‌ك هه‌ر به‌هایه‌کی یه‌کجار زۆری بۆ کرێکاران له‌ کۆمه‌ڵ و ڕۆڵیاندا داناوه‌ به‌ڵکو ده‌سه‌ڵاتداریشیانده‌کات و ده‌یانخاته‌ پێگه‌ی ده‌سه‌ڵاته‌‌وه‌ . مارکس هیوایه‌کی یه‌کجا گه‌وره‌ به‌ کرێکاران ده‌به‌ستێت، تا ئه‌و ڕاده‌یه‌ی وه‌کو بوكچین ده‌ڵێت ” مارکس نوسوێتی و ده‌ڵێت ئه‌گه‌ر هه‌رکاتێك پڕۆلیتاریا کاپیتاڵیزمی به‌ سروشتی قه‌بوڵکرد ، ئه‌وه‌ هه‌موو هیواکان بۆ شۆڕش ، ونده‌بێت”
لا285 Ecology or Catastrophe, The life of Murray Bookchin, By Janet Biehl
هاوکاتیش مارکس ئه‌وه‌ باشده‌زانێت که‌ له‌و سه‌رده‌مه‌ی ئه‌ودا کرێکاران له‌ وڵاته‌ پیشه‌سازییه‌کاندا زۆر که‌مایه‌تیبوون و له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌و وڵاتا‌نه‌شدا یا هه‌ر نه‌بوون یاخوود یه‌کجار که‌مبوون . کاتێك که‌ مارکس گه‌شه‌ی کرێکاران به‌ گه‌شه‌ی ته‌کنه‌لۆجیاوه‌‌ ده‌به‌ستێت ، ئیدی ئه‌و هه‌سته‌ی خۆی ناشارێته‌وه‌ که‌ گه‌شه‌ی وڵاتان له‌ ڕوی ته‌کنه‌لۆجیاوه‌ که‌ به‌ر‌هه‌مهینه‌ری کرێکارانه‌ ، ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ش له‌سه‌ر وێرانی وڵاتێکیش و پلیشانه‌وه‌ی خه‌ڵکه‌که‌شی بێت ، لای ئه‌و گرنگ نییه‌ . باشترین نمونه‌یه‌کیش ‘ کۆمپانیای ڕؤژهه‌ڵاتی هیندییه‌’ له‌ چه‌رخی 19 ده‌دا که‌ مارکس یه‌کجار دڵی پێیخۆشبوو.
جانێت له‌ لاپه‌ڕه‌ی 60 ی هه‌مان کتێبدا ده‌ڵێت، بووکچین ده‌ڵێت ” مارکس وای بینیوه‌ که‌ کاپیتاڵیزم په‌یامێکی مێژویی پێیه‌ بۆ پێشخستنی ته‌کنه‌لۆجیا بۆ ئاستێك که‌ ئیدی ده‌توانێت پێداویستییه‌کانی به‌شه‌رییه‌ت دابین بکات” دیسان هه‌ر له‌و په‌رتوکه‌دا له‌ لاپه‌ڕه‌ 190دا، نوسیوێتی ” له‌وه‌ش زیاتر، مارکسیزم په‌یگیرانه‌‌ ده‌سه‌ڵاتخواز بووه‌. مارکس و ئینگلس ته‌ماشای ده‌سه‌ڵاتیان واکردووه‌ که‌ بناغه‌ییه‌ بۆ دسپلینکردنی پڕۆلیتاریا و گوێڕایه‌ڵی بوون . ” هه‌تا مارکس کاپیتاڵیزمی واده‌بینی که‌ به‌ وێرانکردنی فۆرمه‌ ئابووییه‌کانی پێشینه‌ و گه‌شه‌پێدانی ته‌کنه‌لۆجیا ، ڕۆڵێکی مێژویانه‌ی پێشکه‌وتنخوازیانه‌ی بینیوه‌. ئه‌و وا بیریکردۆته‌وه‌ که‌ کۆمه‌ڵی چینایه‌تی زه‌رووره‌ی مێژوییه بۆ به‌ده‌ستهێنانی بناغه‌ی ئازادی به‌شه‌رییه‌ت …….بوکچین ‌ سه‌باره‌ت به‌م تێزه‌ و بۆچوونه‌ی مارکس ‌ ‌ ده‌ڵێت مارکسیزم ” پێشکه‌وتوترین ئایدۆلۆجییه‌ ‌ ‌ له‌ کاپیتاڵیزمی پێشکه‌وتوودا” ‌
David Graeber له‌ په‌رتوکه‌ نوێیه‌که‌ی که‌ به‌ ناوی The Utopia of Rules له‌ لاپه‌ڕه‌ی 121 و 122 دا، ئه‌ویش له‌سه‌ر بۆچونه‌کانی مارکس سه‌باره‌ت به‌ ته‌کنه‌لۆجیا و سوود ، ده‌دوێت، به‌ به‌ڵگه‌وه ‌قسه‌ له‌سه‌ر هه‌ندێك بۆچوونی ئه‌و‌ ده‌کات که‌ نه‌هاتنه‌ دی. یه‌کێك له‌وانه‌ شۆڕشکردنه‌ له‌ ئامرازه‌کانی به‌رهه‌مهێناندا ، ده‌یڤد ده‌ڵێت ” ئه‌رگویمێنته تایبه‌تییه‌که‌ی مارکس ئه‌وه‌ بووه‌، به‌هۆی فاکته‌ری دیاریکراوی ته‌کنیکییه‌وه‌ به‌ها(قیمه‌) و هه‌روه‌ها قازانجیش ده‌بێت له‌ کاری مرۆڤ، دروستبکرێت . به‌م هۆیه‌شه‌وه‌ کێبڕکێی خاوه‌نکارگه‌کان ناچار به‌ ماشێنایزکردنی به‌رهه‌م له‌ پێناوی هێنانه‌خواره‌وه‌ی تێچووندا (کولفه‌) ده‌که‌ن، به‌ڵام ئه‌مه‌ له‌ کاتێکدا ناو به‌ناو قازانجێکی وه‌ختی بۆ چه‌ند کارگه‌یه‌ك هه‌یه‌، به‌ڵام به‌ گشتی کارایی ئه‌م ماشنیزکردنه‌ له‌ ڕاستیدا بڕی ( معه‌ده‌ل) قازانج له‌ هه‌موو کارگه‌کاندا ده‌هێنێته‌ خواره‌وه‌. ئه‌وه‌ ئێستا نزیکه‌ی دوو چه‌رخه ئابورییناسه‌کان دیبه‌یتی ئه‌وه‌ ده‌که‌ن ئایه‌ به‌ ڕاستی ئه‌مانه‌ هه‌موی ڕاسته‌. به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌ ڕاستبێت ، ئه‌ی بۆ بڕیارێکی وا‌ غه‌ریب‌ له‌ له‌یه‌ن پیشه‌سازیکه‌رانه‌وه، ناده‌ن،‌ بۆ‌ پاره‌ ناخه‌نه‌ توێژینه‌وه‌ بۆ داهێنانی کارگه‌کانی ڕۆبۆت، که‌ هه‌موو که‌سێك له‌ شه‌سته‌کاندا، پێشبینی ئه‌وه‌ی ده‌کرد، له‌بری ئه‌مه‌ ده‌ستپێکردنی گوستنه‌وه‌ی کارگه‌کانیان بۆ شوێنانی چڕی کار ، بۆ شوێنیێ ته‌کنه‌لۆجیای که‌متر، له‌ چین یاخود جیهانی باشوور، که‌ عه‌قڵ باشتر ده‌یگرێت، کرد”
ده‌یڤد هه‌ر له‌و به‌شه‌ی کتێبه‌که‌یدا له‌ لاپه‌ڕه‌ 143 دا ده‌ڵێت ” کاپیتاڵیزم له سروشتی ته‌کنه‌لۆجیدا پێشکه‌وتووه‌ وا‌ده‌رده‌که‌وێت مارکس و ئینگلس له‌ سه‌رده‌می حه‌ماسییه‌که‌یاندا بۆ شۆڕشی پیشه‌سازی له‌و ڕۆژانه‌دا سه‌باره‌ت به‌مه‌، به‌ ته‌واوی هه‌ڵه‌ بوون . یاخود زیاتر به‌ دیار‌یکراوی ئه‌وان ڕاستبوون که‌ په‌یگیرییان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ کردووه‌ که‌ ماشێنا‌یزکردن له‌ پیشه‌سازی به‌رهه‌هێناندا، سه‌رئه‌نجام کاپیتاڵیزم وێرانده‌کات، به‌ڵام هه‌ڵه‌ بوون له‌ پێشبینیکردنی ئه‌وه‌ی که‌ مونافه‌سه‌ی مارکێته‌کان خاوه‌نکارگه‌کان ناچارده‌کات که‌ به‌ره‌و ماشێنایز، مل بنێن” ‌
له‌ته‌ك ئه‌و ئه‌رکه‌ گه‌وره‌ی که‌ مارکس خستویه‌تیه‌ سه‌رشانی کرێکاران، بڕوایشی به‌وه‌ هه‌بووه‌ که کرێکاران ده‌بێت ‌ شوورا و کۆمیته‌ و ئه‌نجومه‌نه‌کانی خۆیانیان له‌ کارگه‌ و کارخانه‌کانیاندا هه‌روه‌ها له‌ شوێنه‌کانی دیکه‌شدا هه‌بێت ، وه‌کو ئه‌نجومه‌نێك، لیژنه‌یه‌کی ده‌سه‌ڵات . ئه‌مه‌ش یانی ده‌سه‌ڵاتدانه‌ ده‌ستی کرێکاران و بێبه‌شکردنی باقییه‌که‌ی، دروستکردنی ده‌سه‌ڵاتێك له‌ شێوه‌یه‌کی بچوك یا گه‌وره‌دا ڕێگاخۆشکردنه‌ بۆ نه‌بوونی یه‌کسانی و دادوه‌ری کۆمه‌ڵایه‌تی . بووكچین له‌و دیمانه‌یه‌ی که‌ Janet Biehl ی براده‌ری کردویه‌تی، سه‌باره‌ت به‌ کۆمیته‌ی کرێکارییه‌کان ده‌ڵێت “‌ گه‌ر کرێکاران له‌ پرۆژه‌که‌یاندا خۆیان وه‌کو هاووڵاتیان له‌بری کرێکاران نه‌بینن، که‌واته‌ ئێمه‌ ده‌رگه‌ بۆ گریمانێکی به‌هێز ده‌که‌ینه‌وه‌ که‌ ئه‌و‌ان بانگه‌شه‌ی ده‌سه‌ڵات له‌ شوێنه‌کانیاندا ، له‌سه‌ر حسابی ئه‌نجوومه‌نه‌ جه‌ماوه‌رییه‌کان، ده‌که‌ن. ئه‌مه‌ش یانی کێشانه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات له‌ ئه‌نجومه‌نه‌ جه‌ماوه‌رییه‌که‌ و دانی به‌ شوێنی سه‌ر کار، ئا به‌و شێوه‌یه‌ تۆ درز له‌ یه‌کێتی ئه‌نجوومه‌نه‌ جه‌ماوه‌رییه‌که‌ دروستده‌که‌یت و هه‌روه‌ها ئه‌گه‌ری زیاتری شوێنی سه‌ر کار وه‌ک‌ توخمێکی سه‌رپه‌رشتیکار له‌ په‌یوه‌ندیدا له‌گه‌ڵ ئه‌نجوومه‌نه‌ جه‌ماه‌رییه‌که‌دا” درێژه‌ به‌ قسه‌کانی ده‌دات و ده‌ڵیت لێمگه‌ڕێ با ئاسانی بکه‌م : ” که‌ ‌ شوێنی سه‌ر کار ده‌سه‌ڵاتی زۆری هه‌بوو ، ئه‌نجوومه‌نی جه‌ماوه‌ری ده‌سه‌ڵاتی که‌مه‌- هه‌روه‌ها ده‌سه‌ڵاتی که‌متر که‌ شوێنی سه‌ر کار هه‌یه‌تی ، ئه‌نجومه‌نه‌ جه‌ماوه‌رییه‌که ده‌سه‌ڵاتی زۆرتری ‌ هه‌یه” لا 162 The Politics of Social Ecology, Libertarian Municipalism. By Janet Biehl

سه‌باره‌ت به‌چینی کرێکاران، مارکسییه‌کانی ئه‌مڕۆ، به‌تایبه‌ت مارکسییه‌کانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوین ده‌بێت ئه‌و‌ پێناسه‌یه‌ لای خۆیان ساغبکه‌نه‌وه‌. ‌ ئایه‌ تێگه‌یشتنی ئه‌وان له‌چه‌مکی پڕۆلیتاریا، کرێکاران، هه‌ر هه‌مان شته‌ که‌ مارکس کاتی خۆی هه‌یبووه‌؟ گه‌ر ئه‌وان هه‌مان پێناسه‌ په‌سه‌ند ده‌که‌ن ،ئه‌وه‌ له‌ته‌ك واقیعی ئه‌مڕۆ و جیهانه‌که‌یدا ناگونجێت و گریمانی شؤڕشیش، نیییه‌ . خۆ ئه‌گه‌ر ئه‌وان هه‌موو خه‌ڵکانی دیکه‌ که‌ له‌ ئۆفیس و شۆپه‌کان و شوێنه‌کانی دیکه‌دا و به‌ بێکار که‌مئه‌ندامانه‌وه‌ و خانه‌نشینکراوانه‌وه‌ به‌ کرێکار بده‌نه‌ قه‌ڵه‌م ، یاخود وای ده‌بینن که‌ کێشه‌ی ئه‌مڕۆ له‌ نێوانی له‌ سه‌دا یه‌ك و له‌ سه‌دا نه‌وه‌دونۆکه‌ی دیکه‌یه‌تی. ئا له‌م حاڵه‌ته‌دا ئه‌وان ده‌بێت پیاداچونه‌وه‌یه‌ك به‌ بۆچونه‌ مارکسییه‌کانی خۆیاندا سه‌باره‌ت به‌ پڕۆلیتاریا، بکه‌ن.
ڕه‌نگه‌ گرنگیش نه‌بێت چ پێناسه‌یه‌ك بۆ کرێکاران ده‌که‌ن ، به‌ڵام ئه‌وه‌ی که‌ گرنگه‌ و من تا ڕاده‌یه‌کی زۆر دڵنیام ئه‌وه‌یه‌ که‌ چینی کرێکاران زۆر له‌ سه‌رده‌می مارکس لاوازتره‌ و هیوای شۆڕشییش له‌ سه‌رده‌می ئه‌ودا زیاتر بوو تا ئێستا. دیاره‌ له‌مه‌دا پێشبینییه‌که‌ی مارکس نه‌هاته‌ دی که‌وای ده‌بینی که‌ کاپیتاڵیزم گۆڕهه‌ڵکه‌نی خۆی ده‌بێت و به‌ پێشکه‌وتنی ته‌کنه‌لۆجیا و زۆربوونی پڕۆلیتاریاو ڕوودانی قه‌یرانه‌ یه‌کبه‌دوایه‌که‌کانی ئابوریی، ئیدی زه‌نگی لێدانی شؤڕشیش نزیکترده‌بێته‌وه‌ .
گه‌ر ته‌ماشایه‌کی واقیعیانه‌ی دونیا بکه‌ین له‌م چه‌رر‌خه‌دا و تا ئێستاش بزوتنه‌وه‌ی کرێکاران و خه‌ڵکی له‌ ئاستێکی یه‌کجار نزمدان جگه‌ له‌ فه‌ره‌نسا و یۆنان . ته‌نانه‌ت هه‌وڵی سه‌ره‌کی ئه‌وانیش نه‌ك بردنه‌پێشه‌وه‌ی بزوتنه‌وه‌که‌یه‌ و دابینکردنی داخوازی زیاتر ، به‌ڵکو ده‌ستبه‌سه‌راگرنتی ئه‌وانه‌ی که‌ پێشتر به‌ده‌ستهێنراون ، تاکو له‌ ده‌ست نه‌چن. هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌ش من ڕام وایه‌ که‌ ئێمه‌ له‌ قه‌یرانێکی یه‌کجار گه‌وره‌داین نه‌ك سه‌رمایه‌داری. له‌م باره‌شه‌وه‌ من ‌ چه‌ند وتارێکم نوسیوه‌ و دواترینیان ” ئایا‌ ئه‌م قه‌یرانه‌ ئابوورییه‌ قه‌یرانی سه‌رمایه‌دارییه‌، یاخود قه‌یرانی ئێمه‌یه‌؟ ” http://zaherbaher.com/2016/08/18/%d8%a6%d8%a7%db%8c%d8%a7%e2%80%8c-%d8%a6%d9%87%e2%80%8c%d9%85-%d9%82%d9%87%e2%80%8c%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%86%d9%87%e2%80%8c-%d8%a6%d8%a7%d8%a8%d9%88%d9%88%d8%b1%db%8c%db%8c%d9%87%e2%80%8c-%d9%82%d9%87/
سه‌باره‌ت به‌ ته‌کنه‌لۆجیا و ڕۆله‌که‌ی: هه‌روه‌کو له‌ سه‌ره‌وه‌ ئاماژه‌م پێکرد گرنگێتی ته‌کنه‌لۆجیا بۆ مارکس و مارکسییه‌کان له‌ بنیاتنانی سۆشیالیزمدا زۆر گرنگ بووه‌ ، به‌ واتایه‌کی دیکه‌ هاتنی ته‌کنه‌لۆجیای پێشکه‌وتوو لای ئه‌وان پێداویستییه‌کی مێژوویی بووه‌ بۆ دروستکردنی هێزه‌ بزوێنه‌ره‌که‌ی شۆڕش، کرێکاران، هه‌م بۆ قورتاربوون له‌ کێشه‌ی که‌مبه‌رهه‌میی ، که‌ مارکس که‌مبه‌رهه‌میی به‌ نه‌بوونی ته‌کنه‌لۆجیای پێشکه‌وتووه‌ گرێداوه‌ و ئه‌و مه‌ترسی ئه‌وه‌ی هه‌بووه‌ به‌رهه‌م به‌شی دانیشتوان ناکات.
له‌ وردکردنه‌وه‌ی ئه‌و خاڵه‌ی سه‌ره‌وه‌ ده‌توانین دوو خاڵی گرنگ ڕه‌چاو بکه‌ین . یه‌که‌م : هاتنی ته‌کنه‌لۆجیا به‌ هاتنی چینی بورجوازی قۆناغی گه‌شه‌کردنی پیشه‌سازییه‌وه‌ به‌ستراوه‌ته‌وه‌ . هه‌ر ئه‌مه‌ش بووه‌ که‌ مارکس ئه‌وه‌ی که‌ بورجوازی کردویه‌تی به‌ شۆڕشی زانیوه‌ و لاینگری کردوه‌ و تا ئێستاش له‌ناو مارکسییه‌کاندا واباوه‌ که‌ بورجوازی له‌و سه‌رده‌مه‌دا چینێکی شۆڕشگێر بووه‌. دووهه‌م: که‌ ته‌واوکه‌ری خاڵی یه‌که‌مه‌ بووه‌ته‌ دانانی به‌ردی بناخه‌ی به‌شکردنی قۆناخه‌کانی به‌شه‌رییه‌ت به‌ مه‌به‌ستی گه‌یشتن به‌ کۆمه‌ڵی سۆشیالیزم لای ما‌رکسییه‌کان ، وه‌کو کۆمه‌ڵی کۆمیۆێنه‌ی سه‌ره‌تایی ، به‌ندایه‌تی ، فیود‌اڵیزم ، کاپیتاڵیزم ، سۆشیالیزم ئه‌مجا کۆمۆنیزم. ئه‌م ڕیزبه‌ندییه‌ لای مارکسییه‌کان به‌ لینینیشه‌وه‌ زیاتر گرنگی ڕۆڵی پرۆلیتاریا و ته‌کنه‌لۆجیای دووپاتکرده‌وه‌، پێداگریی له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌کرد که‌ قسه‌کردن له‌سه‌ر کۆمه‌ڵی سۆشیالیزم بۆ وڵاتانێك که‌ له‌ قۆناخی سه‌رمایه‌داری زۆر گه‌شه‌کردودا، نه‌بن ، ئه‌وه‌ خه‌و و خه‌یاڵه،‌ دوورکه‌وتنه‌وه‌یه‌ له‌ واقیع و داخوازییه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کانی سه‌رده‌م ، ئه‌مه‌ش کارێکی وایکرد که‌ ئه‌گه‌ر پارته‌ کۆمۆنیست و به‌لشه‌فییه‌کانی جیهان باوه‌ڕ و دروشمیشیان کۆمه‌ڵی سۆشیالیزم بووبێت، به‌ڵام به‌ کاری کرده‌ کارو تێکۆشانیان بۆ به‌ پیشه‌سازیکردنی وڵات، کۆمه‌ڵ، کردووه‌ ، بۆ زیاتر کۆیله‌ کردنی کرێکاران، ڕه‌نجده‌ران. به‌شخوراوان، بووه‌ ،هه‌ر ئه‌مه‌ش بووه‌ که‌ له‌ زۆربه‌ی وڵاتانی دونیادا ده‌ستیان له‌ته‌ك چینی بورجوازی، خۆیان وته‌نی ” نیشتمانی” تێکه‌ڵکردوه‌ و به‌ چینێکی شؤڕشگێڕیان داناوه‌ و پشتگیرییان لێکردووه‌ . ده‌رئه‌نجامی به‌ڕێکردنی ئه‌م سیاسه‌ت و پراکتیکه‌کردنشی دروستکردنی ده‌وڵه‌تی سۆشیالیستی ، دیمۆکراتی نیشتمانی ، فرمانڕه‌وایی گه‌لیی ، دیمۆکراتی گه‌لی و گرتنه‌به‌ری سیاسه‌تی گه‌شه‌کردنی ناسه‌رمایه‌داری به‌ره‌و‌ سۆشیالیزم له‌ عێراق و هه‌ندێك شوێنی دیکه‌ به‌ ده‌ستتێکه‌ڵکردنی له‌گه‌ڵ حکومه‌ته‌ فاشییه‌کاندا له‌ به‌ره‌یه‌کدا.
که‌واته‌ وه‌کو کورد ده‌ڵێت ئه‌و ئاگره‌ بێ دووکه‌ڵ نییه‌. ئه‌مه‌ی که‌ له‌سه‌رده‌می ‘لینین’ و دوای ئه‌ویش په‌یڕه‌وده‌کرا ، هه‌ر هه‌مووی گه‌ر به‌ وردی بڕوانیت ‌ خودی مارکس سه‌رچاوه‌که‌یه‌تی، ورده‌ ورده‌ قسه‌ و بۆچون و تیئوره‌کانی مارکس له‌سه‌ر ده‌ستی لینین و پاشڕه‌وانیدا، گه‌شه‌ی پێدراوه و خراوه‌ته‌ پراکتیکه‌وه‌ ‌ .
به‌ بۆچونی من ئه‌و دوو خاله‌ی که ‌له‌ سه‌ره‌وه‌ ئاماژه‌م پێکردن پڕۆلیتایا و ته‌کنه‌لۆجیا له‌گه‌ڵ دابه‌شکردنی پێشکه‌وتنی به‌شه‌رییه‌ت‌ به‌و قۆناغانه‌وه‌ به‌ مه‌به‌ستی گه‌یشتن به‌ کۆمه‌ڵی سۆشیالیزم، گه‌وه‌ره‌ترین زه‌ربه‌یان له‌ بزوتنه‌وه‌ی سۆشیالیستی داوه‌ و به‌ربه‌ستێکی یه‌کجار گه‌وره‌ بوون له‌به‌رده‌میا. ئاشکراشه‌ که‌ ده‌ردی ئایدۆلۆجیا هیچ ده‌رفه‌تێکی بۆ مارکسییه‌کانی پاش مارکس نه‌هێلاوه‌ته‌وه‌ تاکو سه‌ر له‌ دووتوێی کتێبه‌کان به‌رزبکه‌نه‌وه به‌ ‌ مێشکی خۆیان تۆزێك بیر بکه‌نه‌وه‌ و بزانن ئایا ڕاستی ئه‌مه‌ له‌ که‌تواردا ده‌بینرێت یا نا؟ پرسیارێك له‌ خۆیان بکه‌ن خۆ ئه‌گه‌ر ئه‌مه ڕاستی تیادا بێت ئه‌وه‌ شؤڕشی سۆشیالیستی له‌ وڵاتانی پیشه‌سازی دواکه‌وتودا هه‌رگیز ڕوونادات ؟ ئه‌ی ئه‌و شۆڕشه‌ چۆن ڕووده‌دات؟ هه‌نگاوه‌ عه‌مه‌لییه‌کان بۆ ئه‌م پرۆسسه‌یه‌ چین؟ له‌ هه‌قه‌تیشدا واقیعیش و ئه‌زموونه‌کانیش ئه‌وه‌یان نیشاندا نه‌ حیزب ده‌توانێت ئه‌مه‌ بکات و نه‌ ‌ پڕۆلیتاریاش ده‌توانن یه‌کبگرن و دیکتاتۆری پڕۆلیاتاریاش بنیات بنێن؟! خۆئه‌گه‌ر ئه‌وه‌ش ڕوویدا ئه‌ی چۆن ئه‌م قۆناخی چینایه‌تییه‌ له‌ ڕێگای ده‌سه‌ڵاته‌وه‌، ده‌وڵه‌ته‌وه‌، ده‌گوێزرێته‌وه‌ بۆ قۆناخی بێ ده‌سه‌ڵاتیی، بێ چینایه‌تی؟ ئه‌مانه‌ و کۆمه‌ڵه‌ پرسیارێکی دیکه‌ هه‌ن که‌ بۆ مارکسییه‌کان گرانه‌ له‌ واقیعدا وه‌ڵاممان بده‌نه‌وه، مه‌گه‌ر وه‌ڵامه‌که‌ی ته‌نها له‌ بڕگه‌ی کتێبه‌کاندا بدۆزنه‌وه‌‌ .

به‌شی پێنجه‌م:

• ته‌کنه‌لۆجیا و سروشت و ژینگه‌ و ئیکۆلۆجی: ‌

‌لایه‌نێکی دیکه‌ی خراپیی له‌ پێشکه‌وتنی ته‌کنه‌لۆجیا به‌ تێزی مارکس و مارکسیییه‌کان که‌ به‌ مه‌رجێکی سه‌ره‌کی بۆ شۆڕشی سۆشیالیستی، داده‌نێن ، له‌ ڕاستیدا خاڵێکیشه‌ ‌ له‌ دژایه‌تیکردنی ژینگه‌ و ئاژه‌ڵ و ته‌واوی گیانله‌به‌رانی سه‌ر ئه‌م گه‌ردوونه‌‌ . هاوکاتیش ئه‌و بایاخ و به‌ها گه‌وره‌یه‌ که‌ خودی مارکس بۆ مرۆڤی دڕنده‌ی داناوه‌ که‌ ” به‌نرخترین سه‌رمایه‌یه‌ له‌‌ دوونیادا”!! .
ئه‌وه‌نده‌ی من بزانم ‘لینین’ شتێکی وای له‌سه‌ر ژینگه‌ و سروشت و بوونه‌وه‌ره‌کانی دیکه‌ی سروشت ، نه‌نوسیوه‌ ، ئه‌وانه‌شی که‌ نوسیوێتی، ئه‌ویش وه‌کو مامۆستا‌که‌ی ، مارکس، له‌ ڕوانگه‌ی پاوانه‌کردنییه‌وه‌ بۆ دابینکردنی خۆشگوزه‌رانی بۆ مرۆڤه‌کان ، یا ڕاستتر بۆ کرێکاره‌کان‌، قسه‌ و باسی له‌سه‌ر کراوه‌.
مارکس له‌سه‌ر پاراستنی ژینگه‌ و سروشت شتی نوسیوه‌ ، به‌ڵام هزر و ئایدیای به‌ کرده‌وه‌ دژایه‌تی سروشت و بوونه‌وه‌رانی دیکه‌ی جگه‌ له‌ مرۆڤ، کردوه‌. ئه‌و خواستویه‌تی که‌ مرۆڤ سروشت پاوانه‌ بکا و سه‌ری پێدانه‌وێنێ بۆ خواست و خۆشی مرۆڤ ، که‌ ئه‌مه‌ش لای مارکس ته‌نها و ته‌نها له‌ ڕێگای ته‌کنه‌لۆجیاوه‌ ده‌بێت، ئیدی له‌م باره‌دا لای ئه‌و گرنگ نه‌بووه‌ که‌ ته‌کنه‌لۆجیا سروشت و ژینگه‌که‌ی وێرانده‌کات و بونه‌وه‌ره‌کانی له‌ناوده‌بات یا لانی که‌م که‌میانده‌کاته‌ وه‌ و ڕه‌ویان پێده‌کات. هاوسه‌نگی له‌ نێوان سروشت و مرۆڤدا ، مرۆڤ و ته‌کنه‌لۆجیادا ، لای مارکس ونبووه‌ . ئه‌و هاوسه‌نگییه‌ی که‌ چه‌ندێك سروشت خزمه‌ت به‌ مرۆڤ ده‌کات و به‌ره‌و پێشه‌وه‌ی ده‌بات ، ئه‌وه‌نده‌ش مرۆڤ ده‌بێت خزمه‌ت به‌و بکات و وه‌کو سه‌رچاوه‌ی سامانێکی به‌هادار که‌ ده‌توانرێت ته‌واو یپێداویستیه‌کانی ژیان له‌ هه‌موو بواره‌کاندا بۆ مرۆڤ ده‌سته‌به‌ر بکات.
ئه‌وه‌ی که‌ ئه‌مڕۆ به‌سه‌ر مرۆڤدا به‌‌ هۆی کاره‌ساته‌ سروشتییه‌کانی وه‌کو لافاو و هه‌ریکان و زیادبوونی پله‌ی گه‌رما و ڕودانی کاره‌ساتی دیکه، دێت، ‌ ده‌رئه‌نجامی دژایه‌تیکردنی سروشته‌ له‌ ڕێگه‌ی ته‌کنه‌لۆجیاوه‌ بۆ که‌ڵه‌که‌کردنی زیاتری سه‌رمایه‌ ، که‌ ئه‌مه‌ش مرۆڤکرده‌ ، واته‌ کاری مرۆڤه‌ نه‌ك شێتبوونی سروشت.
ته‌کنه‌لۆجیاو چڕبونه‌وه‌ی چینی پڕۆلیاتاریا و گه‌یشتن به‌ قۆناخی سه‌رمایه‌داری هیچ وه‌ختێك و هه‌رگیزیش ته‌نانه‌ت مه‌رجی لاوه‌کیش نین بۆ بیناکردنی کۆمه‌ڵی سۆشیالیستی/ ئه‌نارکیستی . ئه‌وه‌ی که‌ بنه‌ما زه‌روور‌ییه‌کانی بنیاتنانی ئه‌و کۆمه‌ڵه، ده‌سه‌پێنێت‌، کۆ‌مه‌ڵێكی پڕ له‌ که‌مایه‌تییه‌کی ده‌سته‌بژێر، له‌ هیراشییه‌ت، له‌ باڵاده‌ستی و ده‌سه‌ڵات و پاوانه‌کردنی کۆمه‌ڵ و خێر و خۆشییه‌کانی سروشت و ناو کۆمه‌ڵ، له‌گه‌ڵ هه‌بوونی زۆرینه‌یه‌کی بنده‌ست و فرمانپێکرا و ڕه‌نجده‌ر و چه‌وساوه‌ و به‌شخوراو له‌ کۆمه‌ڵدا‌ ‌. ئه‌مانه‌ش له‌ هه‌موو قۆناخه‌کانی که‌ له‌سه‌ره‌وه‌ باسمکردن ، جگه‌ له‌ قۆناخی کۆمه‌ڵی سه‌ره‌تایی کۆمۆنوێڵی، بوونیان هه‌بووه‌، ئیدی ئه‌وه‌ گرنگ نییه‌ له‌ سه‌رده‌مێکدا کۆیله‌، جوتیار یاخود کرێکار بووه‌ . ڕاسته‌ شێوه‌ی چه‌وساندنه‌وه‌کان ، کۆمه‌ڵه‌کان گۆڕاون‌ به‌ڵام جه‌وهه‌ری چه‌وساسندنه‌وه‌کان ، که‌ له‌ ڕێی هه‌بوونی کۆمه‌ڵه‌ چینایه‌تییه‌که‌ و کۆمه‌ڵی هیراشییه‌‌وه‌ ، بووه،‌ هه‌ر ماوه‌ته‌وه‌ زیاتر وچڕتریش بووه‌ته‌وه.‌ ‌

درێژه‌ی هه‌یه‌ ‌ ‌ ‌ ‌ ‌

Sep 2016
به‌شی شه‌شه‌م و کۆتایی:

• مافی چاره‌نوسی و دروستکردنی ده‌وڵه‌ت-نه‌ته‌وه‌:
سه‌رده‌می ژیانی لاوێتی مارکس و ئینگلس و گه‌شه‌ی فکرییان وقسه‌کردن له‌سه‌ر شتگه‌لێکی زۆر، نه‌یانده‌توانی خۆیان له‌ گه‌رمه‌ی پرسی نه‌ته‌وایه‌تی و بزوتنه‌وه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌کانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌، لابده‌ن . ئه‌و‌ سه‌رده‌مه‌ کێشه‌ی پۆڵۆنیا که‌ بۆ ساڵانی 1795 ده‌گه‌ڕایه‌وه‌ و هه‌بوونی کێشه‌ی ئیرله‌نده‌ که‌ چه‌ند سه‌ده‌یه‌ك کۆڵۆنیالی بریتانیابووه‌ و هه‌ر له‌ ساڵی 1801 به‌ته‌واوه‌تی به‌ بریتانیاوه‌ به‌ستراوه‌ته‌وه‌ . هه‌روه‌ها جوله‌که‌ و چیك و هه‌نگاری و بولگارییه‌کان و سلاڤه‌کان . کێشه‌یه‌کی گه‌رم بوون و دواتریش که‌ شۆڕشی فێبروه‌ری 1848 ی فه‌ره‌نسا ڕوویدا ، ئیدی ئه‌مه‌ هه‌م گوڕێکی گه‌وره‌ی به‌ کێشه‌ی ‌ ئه‌و نه‌ته‌وانه داو‌ هه‌م چینی بورجوازیشی لای مارکس و ئینگلس گرنگتر، کرد ، که‌ پێناسه‌ی ئه‌وان بۆ ئه‌و شۆڕشه‌ شۆڕشێکی بورجوازی دیمۆکراتیکه‌ و خه‌بات بۆ ئازادی نه‌ته‌وه‌ ده‌کات ” له‌و کاته‌دا مارکس و ئینگلس باوه‌ڕیان وابوو که‌ بورجوازی ده‌توانێت ڕۆڵی مێژوویی پێشکه‌وتوو له پاکۆدانی فیوداڵیزمدا ببینین ، وێڕای ئه‌وه‌ی نیشانه‌ی ڕوونی ئه‌وه‌ ده‌رکه‌وه‌تبوو که‌ ئاماده‌یه‌ ‌ سازش له‌ته‌ك کۆنه‌ کۆمانده‌کاندا ، بکات چونکه‌ ترسی ئه‌وه‌ی هه‌بوو که‌ هێزی چینی کرێکارانی گه‌شه‌کرد‌وو هاوپه‌یمانه‌ بۆ خه‌باتی ئه‌نتی فیوداڵ” . مارکس و ئینگلس هه‌ر لێره‌دا نه‌وه‌ستاون، کاتێك که‌ هاتنه‌ سه‌ر قسه‌کردن له‌سه‌ر ئه‌ڵمانیا ” ئا له‌و کاته‌دا مارکس و ئینگلس که‌ قسه‌ له‌سه‌ر ئه‌ڵماینا ده‌که‌ن ، شرۆڤه‌ی ئه‌وه‌یان کرد که‌ ئه‌مه‌ش مانای وایه‌ که‌ چینی کرێکاران ده‌بێت له‌گه‌ڵ بورجوازیدا به‌یه‌که‌وه‌ هه‌رکاتێك کار له‌ ڕێگای شؤڕشگێڕانه‌وه‌، ده‌کات ‌ شه‌ڕ دژی پادشایی ڕه‌ها و هه‌موو فیوداڵ و هاوشانه‌کانی و هه‌روه‌ها پیتی بورجوازی، بکه‌ن ” لێره‌دا پرسیارێك خۆی قوتده‌کاته‌وه‌ :‌ بۆچی ده‌بێت هاوپه‌یمانی بورجوازی بکات دژی پیتی بورجوا؟ ئه‌ی بۆ هاوکاری پیتی بورجوا نه‌کات دژی بورجوازی؟
http://links.org.au/node/164
بێگومان ئه‌م بۆچونانه‌ی ئه‌وان له‌و ڕوانگه‌یه‌وه‌ سه‌ریگرتووه‌ که‌ یه‌کگرتن و پشتیوانیکردن له‌ بورجوازی له‌ به‌رژه‌وه‌ندی کرێکاران ده‌شکێته‌وه‌ ، به‌ تایبه‌ت له‌م قۆناخه‌دا گوایه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی که‌ مه‌هامی سۆشیالیزم نزیکده‌خه‌نه‌وه‌. هه‌ر ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ش بووه‌ که‌ مارکس له‌ کێشه‌ی‌ هندستاندا له‌گه‌ڵ بورجوازیدا بووه‌ چونکه‌ به‌ چینێکی زانیوه‌ که‌ پێشکه‌وتن و گه‌شه‌کردنی سه‌رمایه‌داری به‌خۆی له‌ هیندستاندا هه‌ڵگرتووه‌ ، ئیدی بێ گوێدانه‌ پلیشاندنه‌وه‌ی خه‌ڵکه‌که‌ی .
له‌ کێشه‌ی پۆڵۆنیادا مارکس و ئینگلس که‌ په‌یگیرییان له‌ سه‌ربه‌خۆیی و مافی چاره‌نوسی کردوه‌ ئه‌و دوو فاکته‌ره‌یان ناسییوه‌ واته‌ زوڵمکه‌ر و زوڵملێکراو، نه‌ته‌وه‌ی زۆرلێکراویش ده‌بێت مافی چاره‌نوسی هه‌بێت. له‌ مانگی نۆڤه‌مبه‌ری 1847 دا له‌ یادکردنه‌وه‌ی ڕاپه‌ڕینی پۆلۆنییه‌کاندا ، له‌ کۆبونه‌وه‌که‌ی له‌نده‌ندا، ئینگلس قسه‌ی له‌سه‌ر ڕزگاری پۆلۆنیا کرد ، له‌وێدا ئه‌وه‌ی یادی بیسه‌ران، ئاماده‌بووان خسته‌وه‌ که‌ ئه‌مان وه‌کو ئه‌ڵمانیا به‌رژه‌وه‌ندیان له‌ ڕزگاری پۆڵۆنیادایه‌ جونکه‌ ئه‌مان پۆڵۆنیا ده‌چه‌وسێننه‌وه‌ و دوای ئه‌وه‌ش ئه‌ڵمانیا خۆی له‌م خاڵی عاره‌ پاکده‌کاته‌وه‌ و ئه‌ڵمانیا ناتوانێت ئازاد بێت به‌ چه‌وساندنه‌وه‌ی پۆلۆنیا ” نه‌ته‌وه‌یه‌ك ناتوانێت ئازاد بێت ، هاوکات به‌رده‌وام بێت له‌ داپڵۆسینی نه‌ته‌وه‌کانی دیکه‌دا”
له‌گه‌ڵ ئه‌و خیتابه‌ حه‌مه‌سییاشدا ئینگلس ئه‌و مافه‌ی که‌ بۆ پۆلؤنییه‌کان و ئه‌ڵمانییه‌کان و ئیتالییه‌کان و هه‌نگارییه‌کان که‌ به‌ ” نه‌ته‌وه‌ مێژووییه‌ مه‌زنه‌کان” ناسرابوون، ڕه‌وا بینیوه‌ که‌چی بۆ هه‌ندێک نه‌ته‌وه‌ی دیکه‌ی به‌ ڕه‌وا نه‌بینوه‌ ، که‌ یه‌کێك له‌وانه‌ ‘سلاڤییه‌کانه‌’، بیانوی ئینگلس بۆ ئه‌مه‌ش ” ئه‌و تێبینی ئه‌وه‌ی کردووه‌ که‌ مه‌یلی سه‌رمایه‌داری به‌ره‌و ناوه‌ندگه‌رایی ده‌ڕوات و دروستبوونی ده‌وڵه‌ته‌ گه‌وره‌کان، ئه‌و (ئینگلس) مه‌یلی خه‌باتی نه‌ته‌وه‌ بچوکه‌کان له‌ دژی چه‌وساندنه‌وه‌ی نه‌ته‌وایه‌تی بۆ هه‌بوونی ده‌وڵه‌تی خۆیان ، به‌که‌م ده‌گرت- گرتنه‌به‌ری رێگای له‌نێوبردنی سنووره‌ قه‌ومییه‌کان ڕه‌نگه‌ یه‌که‌مجار پێویست بکات به‌ زیادکردنی زاوزێ، ( واته زیادکردنی ژماره‌)- ئه‌م فاکته‌ دواتر لینین ڕه‌چاویکرد “‌ هه‌مان لینکی سه‌ره‌وه‌.
سه‌باره‌ت به‌ ئیرله‌نده‌ش مارکس هه‌ڵوێستی جیا جیای هه‌بووه‌ کاتێك که‌ ده‌ڵێت ” بۆ ماوه‌یه‌کی درێژ بڕوام وابووه‌ که‌ گریمانی ڕوخاندنی ڕژێمی ئیرله‌نده‌ییه‌کان له‌ ڕێگای چینی کرێکارانی ئینگلیزه‌وه‌ پاوانه‌کراوه‌ . دیراسه‌یه‌کی قوڵ ‌له‌ ئێستادا، قه‌ناعه‌تی پێچه‌وانه‌که‌ی پێکردم. چینی کرێکارانی ئینگلیزی هه‌رگیز شتێك به‌ده‌ستناهێنێت ، هه‌تا خۆی له‌ ئیرله‌نده‌ ڕزگار نه‌کات” هه‌مان لینکی سه‌ره‌وه‌.
له‌ نامه‌یه‌کیدا ، مارکس، که‌ له‌ ساڵی 1867 دا بۆ ئینگلسی ناردوه، ئاوا ده‌ست پێده‌کات ” وا ڕاهاتبووم که‌ لام جیابوونه‌وه‌ی ئیرله‌نده‌ له‌ ئینگله‌ند مه‌حاڵبوو…..ئێستا وا بیرده‌که‌مه‌وه‌ که‌ ئه‌وه‌ حه‌تمییه‌، گه‌رچی ڕه‌نگه‌ فیدره‌یشن به‌دوای جیابوونه‌وه‌دا بێت” تێبینی ژماره‌ 12 هه‌مان لینك.
ئه‌م پشکنینه‌ی مارکس و ئینگلس-م بۆیه‌ کرد‌ تاکو ئه‌وه‌ بسه‌لمێنم که‌ لینین مه‌سه‌له‌ی نه‌ته‌وایه‌تی و نیشتمانی له‌ باخه‌ڵی خۆیه‌ه‌و ده‌رنه‌هێناوه‌ به‌ڵکو ئه‌م زیاتر و ڕوونتر له‌ سه‌ر پرسی نه‌ته‌وایه‌تی قسه‌ی کردووه‌ و پراکتیزه‌شی کردوه‌.
مه‌سه‌له‌ی کۆڵۆنیکردن و دژایه‌تی کردنی ئیمپریالیییه‌ت و بزوتنه‌وه‌ی ڕزگاریخوازی به‌ تایبه‌ت له‌ سه‌رده‌می لینین و نوسیسینی په‌رتوکی ” بزوتنه‌وه‌ی ڕزگاریخوازی گه‌لانی ڕۆژهه‌ڵات ” بوه‌ به‌ڵگه‌نامه‌ و ڕێپیشانده‌ر (گایدێك) بۆ ‌ پاشڕه‌وانی خۆی هه‌ر وه‌کو چۆن کتێبی ” ده‌بێت چی بکرێت” بووه‌ گایدێک بۆ بینای حیزبی کۆمۆنیستی . ئیدی ئه‌م کێشه‌یه‌ زیاتر برایه‌ پێشه‌وه‌ و باوه‌ڕ به‌ مافی چاره‌نوسی به‌ مافی دروستکردنی ده‌وڵه‌تیشه‌وه‌ ، خرایه‌ ناو په‌یڕه‌ و پڕۆگرامی زۆرینه‌ی حیزبه‌ کۆمۆنیستییه‌کانه‌وه‌ ، گه‌رچی له‌ زۆر وه‌ختدا ئه‌م پرنسپڵه‌ ده‌کرایه‌ قوربانی په‌یوه‌ندی نێوانی شوره‌وی جاران و حکومه‌ته‌ ” نیشتمانیه‌کان” یاخود په‌یوه‌ندی نێوانی حیزبه‌ کۆمۆنیسته‌کانی ناو خودی وڵات و ” بورجوازی نیشتمانی”.
بێگومان له‌م حاڵه‌ته‌دا زیاتر ڕه‌چاوی پرۆسه‌ی گونجاندن (ته‌وافوق) له‌ نێوانی پارته‌ بورجوازییه‌کان، “بورجوازی نیشتمانی” و حیزبه‌ کۆمۆنیسته‌کاندا ، له‌ به‌رژه‌وه‌ندی شوره‌و‌ی جاران، کراوه و که‌متر باس له ڕۆڵی کرێکاران و دیکتاتۆرییه‌تی پڕۆلیتاریا کراوه‌.
ئه‌وه‌ی سه‌ره‌وه‌ خۆی مه‌سه‌له‌یه‌که‌و چه‌نده‌ها وتاری ده‌وێ ، به‌ڵام ئه‌وه‌ی که‌ من ده‌مه‌وێت سه‌رنجی خوێنه‌ری بۆ ڕابکێشم ئه‌وه‌یه‌ که‌ مه‌سه‌له‌ی نه‌ته‌وایه‌تی و ڕزگاری نیشتمانیش، وه‌کو پێشتر وتم، داهێنه‌ری لینین نییه‌ ، ڕاسته‌ لینین گه‌شه‌ی به‌مه ‌داوه‌ و تا ڕاده‌یه‌ك گشتگیریی کرده‌وه‌ به‌ڵام له‌ هه‌قه‌تدا لینین ئه‌م تیوره‌ی له‌سه‌ر بناخه‌ی کێشه‌ی پۆڵۆنیا و ئیرله‌نده‌ داناوه‌ که‌ وه‌کو باسمکرد ،مارکس له‌ سه‌رده‌می خۆیدا له‌سه‌ر‌ ئه‌م دوو کێشه‌یه‌ی نوسیوه‌ و بایاخی زۆریشی پێداون .
ڕه‌نگه‌ راستی تیادا بێت گه‌ر بڵێن ئه‌گه‌ر مارکس باسێکی له‌ ئیرله‌نده‌ و پۆڵۆنیا نه‌کردایه‌ ، ئه‌وه‌ لینینیش نه‌یده‌توانی وا په‌یگیریی له‌‌ تیئورییه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌که‌ی بکات.
ده‌رئه‌نجام:
ئه‌وه‌ی که‌ ‘ لینین’ وتویه‌تی و کردونی شتێك نه‌‌بووه‌ که‌ مارکس قسه‌ی له‌سه‌ر نه‌کردبن. لێکدانه‌وه‌ و توێژینه‌وه‌کانی مارکس، لای مارکسییه‌کان به‌‌ زانست له‌ قه‌ڵه‌م ده‌درێن، به‌ڵام به‌ڵگه‌یه‌ك نییه‌ که‌ ئه‌وه‌ بسه‌لمێنێت. ئه‌وانه‌ی که‌ ئه‌و باسیکردون و پێشبینی ڕوودانی ده‌کردن، ڕویان نه‌دا و‌ زه‌ره‌رێکی زۆریشی له بزوتنه‌وه‌ی سۆشیالیزم، دا. مارکسییه‌کان ده‌بوایه‌ پیاداچونه‌وه‌یه‌کیان به‌ ‘مارکس’ دا بکردایه‌ته‌وه‌، چونکه‌ زه‌مانی ئیستا و سه‌رده‌می مارکس زۆر جیاوازن و چینی کرێکاران گۆڕاون و ته‌کنه‌لۆجیا زۆر پێشکه‌وتوه، دوای ئه‌وه‌ش هه‌ندێك هه‌ڵه‌ی مارکس هه‌یه‌ که‌ کاتی خۆشی و ئێستاش هه‌ر هه‌ڵه بوون‌ وه‌کو : مارکس هه‌میشه‌ له‌ مه‌ترسی که‌می به‌رهه‌مدا ژیاوه‌ و لای ئه‌و نه‌بوونی یا کیفایه‌تنه‌دانی به‌رهه‌م هۆکارێکه‌ له‌ به‌رگرییکردنی ئه‌و له‌ ته‌کنه‌نۆجیا و خاڵی سه‌رکه‌وتنی شۆڕشی سۆشیالیزمیشه‌ . دیسانه‌وه‌ په‌رستنی ته‌کنه‌لۆجیا و گه‌شه‌کردنی سه‌رمایه‌داری لای ئه‌و مه‌رجی ڕودان و سه‌رکه‌وتنی ته‌واوی سۆشیالیزمه،‌ به‌ڵام له‌ هه‌قه‌تدا ئه‌وه‌ وا نیییه‌و ژیانیش شکستی به‌و لێکدانه‌وه‌یه‌ هێنا. پێناسه‌ی ئه‌و ‌بۆ کرێکاران که‌ چینێکی شۆڕشگێڕن، گه‌ر کاتی خۆشی تا ڕاده‌یه‌ك ڕاست بوو بێت به‌ حوکمی ئه‌وه‌ی کرێکاران بارودۆخییان له‌و سه‌رده‌مه‌دا‌ له‌ ئێستا، جوودا بووه‌. ڕه‌نگه‌ کاتی خۆی کرێکاران شؤڕشگێڕبووبێتن به‌ڵام ئێستا ته‌نانه‌ت له‌ شوێنێکی سه‌رکاریشدا هه‌مویان ناتوانن بۆ‌ ئه‌نجامدانی چالاکییه‌ک یه‌کبگرن ته‌نانه‌ت له‌ ته‌نها ڕۆژێکی مانگرتنیشدا. کرێکاران پارێزه‌ریی ته‌واوی ئه‌م سیسته‌مه‌ن، ئه‌وه‌ی که‌ لای ئه‌وان گرنگه‌ له‌ده‌ستنه‌دانی کاره‌که‌یانه‌ هه‌تا ئه‌وه‌ له‌سه‌ر حسابی کوشتنی ملیۆن که‌سانی وڵاتانی دیکه‌ و وێرانکردنی خاکیشیان بێت. ئه‌مه‌ش له‌مڕۆدا زۆر به‌ ئاشکرا ده‌بینین . دیسانه‌وه‌ کردنی کرێکاران به‌‌ چه‌قی لابه‌لاکردنه‌وه‌ی هه‌موو کێشه‌کان هه‌ڵه‌یه‌و ئێمه‌ سۆڤێتاتی کرێکارانمان ناوێت و کۆمیته‌کانی ئه‌وان ده‌بنه‌وه‌ به‌ به‌شێك له‌ ده‌سه‌ڵات، له‌مه‌شیاندا مارکس ده‌سه‌ڵات و ناوه‌ندگه‌رایی ویستووه‌ ، که‌ به‌ڕای من ڕاستنه‌بووه‌ . مارکس و مارکسییه‌کان باوه‌ڕیان به‌ شۆڕشی سیاسی واته‌ ده‌سه‌ڵاتگرتنه‌ ده‌ست ، هه‌یه‌، به‌ڵام شۆڕش ده‌بێت ‌ شۆڕشی کۆمه‌ڵایه‌تی بیت و له‌ بنی کۆمه‌ڵه‌وه‌ ده‌ستپێبکات هه‌مو لایه‌نه‌کانیش بگرێته‌وه‌، ناشتوانرێت به‌ ته‌نها قسه‌ له‌سه‌ر کێشه‌ی چینایه‌تی بکه‌یت بێ ئه‌وه‌ی که‌ هه‌ده‌فیش له‌ هیراشییه‌تیش له‌ هه‌موو بواره‌کانی کۆمه‌ڵدا بگریت. ده‌بێت ئه‌وه‌ش بزانرێت که‌ بایاخنه‌دان به‌ پرسی ئیکۆلۆجی، قسه‌کردن له‌سه‌ر شۆڕش مه‌حاڵه‌ . له‌ مه‌سه‌له‌ی دابه‌شکردنی قۆناغی سۆشیالیزم به‌ سۆشیالیزم و کۆمینیزم و که‌ دواتریش ‘لینین و ستالین’ باشتر و وردتر تیوره‌که‌ی ئه‌ویان نه‌خشه‌ کێشایه‌وه‌ و کۆمه‌ڵی به‌شه‌رییه‌تیان به‌ 5 قۆناغ دابه‌شکرد ‌ ، که‌ گوایه‌ بۆ ئه‌وه‌ی کۆمه‌ڵی سۆشیالیزم بنیات بنرێت ده‌بێت ئه‌م قۆناغانه‌ ببڕێت و کۆمه‌ڵ به‌ سه‌رمایه‌د‌اریدا تێپه‌ڕ بکات، به‌مه‌ش گه‌وره‌ترین زه‌ربه‌یان له‌ بزوتنه‌وه‌ی سۆشیالیستی دا. هه‌ر ئه‌مه‌ش بوه‌ هۆی دروستبون و گرتنه‌به‌ری ڕێگای گه‌شه‌کردنی ناسه‌رمایه‌داریانه‌ ، حکومه‌تی شه‌عبی، گه‌لیی ، کرێکاریی نیشتمانی هتد. سه‌باره‌ت به‌ ناوه‌ندگه‌رێتی و به‌ پیشه‌سازیکردنیش بۆ گه‌یشتن به‌ سوشیالیزم، واقیع سه‌لماندی که‌ مارکس دیسانه‌وه‌ هه‌ڵه‌ بوو.




تۆ … نه ژاد عزیز سورمێ

تۆ ،
تۆ.. ژانێكی تری ناخی ئه‌فسانه‌كانی .
تۆ..
بۆ من ،
تانه‌ی چاوی ..
شه‌خته‌ی ڕێگا ..
خانه‌ی خه‌فه‌ت .
بۆ ئه‌وانیش ،
په‌یژه‌ی نه‌شئه‌
ته‌نكاوی ده‌ریا
هه‌واری ئاسووده‌یی …

تۆ .. هه‌واڵێكی خۆشی..
بێ‌ مانگه‌ ده‌سكرده‌كان
بێ‌ په‌یك ده‌گه‌یته‌ جێ‌ .
به‌ڵام تۆ..
وه‌ك چڵه‌كانی ڕۆژپه‌ڕ
حه‌قیقه‌تێكی بۆشی..
تاڵ تاڵ ،
بێ‌ جیاوازی
به‌سه‌ر ئاسمانه‌ی ڕه‌وزه‌نی
هه‌موو (من)ه‌ كان داده‌باری..

تۆ..
له‌ نێوان (ئا) و (نه‌ْ ) دا
پرسیارێكی ،
له‌قوڵایی چاخه‌ به‌ردینه‌كانه‌وه‌
هه‌ڵداشتراویه‌ خوار..
به‌رد نییه‌.. سه‌رت پێ‌ نه‌كه‌وتبێ‌
دار نییه‌.. له‌ سنگت نه‌چه‌قیبێ‌
ڕووبار نییه‌ .. نه‌یبردبی..

تۆ..
تۆ له‌ یه‌ك كاتدا نهێنی چۆلپه‌رستی و
دڵڕه‌قی شارستانیه‌تی..

تۆ..
چرای به‌ر ئاستانه‌ی په‌رستگای
هه‌رده‌مه‌ و له‌ ده‌ستی كاهینێك دای .

تۆ ڕوناهی دۆزه‌خی
گوناهه‌كان جوانتر ده‌رده‌خه‌ی..
تاریكایی به‌هه‌شتی
پاكیزه‌یی و باشییه‌كان حه‌شار ئه‌ده‌ی..

تۆ
تۆ ژانی.. به‌ڵام ژانێكی تر ..
تۆ كچێنیی مێژووی.. تۆ
تۆ..
ئاخ.. تۆ
تۆ.. به‌هه‌ر حاڵ (تۆ) ی !

23/4/1993




ئەوەی نابێ بگوترێ، دەبێ بگوترێ … ئەمجەد شاکەلی

 

amjadshakali_kteb11 barg_amjadshakali

Read more




ژماره‌یه‌كی دی له‌و شوێن پێیانه‌ی به‌سه‌ر شه‌خته‌دا مابوونه‌وه‌ ..

 

نه ژاد عزیز سورمێ

( تاریكترین شوێن ئه‌و شوێنه‌یه‌ ده‌كه‌وێته‌ ژێر ڕوناهی چرا )
به‌بیرم نه‌ماوه‌ له‌ كوێم بیستووه‌
یا خوێندۆته‌وه‌..
1
شه‌وقم لێ‌ مه‌ترازێنه‌
چاوم هێشتا له‌ ئاسۆیه‌
هێشتا هه‌ر شه‌وه‌
ئه‌ستێران گه‌ش ده‌كاته‌وه‌..

2

زینده‌ خه‌ون نه‌بوو
به‌چاوی خۆم خۆمم بینی
له‌ خاچ ده‌درێم
شایه‌د به‌و شایه‌دیه‌ی ،
پاڵتۆیه‌كی له‌نگه‌م له‌به‌ردا بوو.
سوێندم لێ‌ ناكه‌وێ‌ ئه‌گه‌ر بڵێم ،
له‌وانه‌ی كۆگایان جوانتر بوو..

3
چیرۆكی شانۆی ماندووم
به‌ڕێژنه‌ی بارانێ‌ تێگه‌یاندی ،
خۆر له‌ به‌رابه‌ر دڵه‌شكاوه‌كانه‌وه‌ هه‌ڵات و
له‌ چاوی نوقاوه‌وه‌ به‌یانی دا.

4
سیمام له‌ دورگه‌ی زاراوان ون ببوو
گۆێم له‌ ئاوازی دونیایه‌كی دیكه‌بوو
به‌ پایزی ده‌سپاردم .

5
من له‌ مێژه‌ دانم پێداناوه‌
به‌جوانی ئه‌و ناوه‌ستم
ئه‌م جیهانه‌ ته‌نێ‌ ئه‌وه‌ نییه‌ ده‌یبینین
خونكاری ،
سه‌رچڵیی ،
پیاڵه‌ی به‌تاڵ
هه‌موومان عاشقكوژانه‌،
له‌به‌ڕێكردنی ڕۆژگاردا به‌رده‌وامین.

6
ئه‌م هوزاره‌ ڕه‌نگینه‌ بۆ كێ‌ ده‌خوێنێ‌؟
هه‌ندێ‌ پرچیان ده‌ڕننه‌وه‌
هه‌ندێ‌ پاڵیان به‌و دیوارانه‌ داوه‌ ،
به‌ ئێسقانان هه‌ڵنراون ..
ئه‌وانی دی
به‌شه‌قام و شۆسته‌ و
كۆچه‌ بنبه‌سته‌كاندا بڵاوبوونه‌ته‌وه‌ ..

7
زۆرجاران له‌خۆم دا ون ده‌بم
ده‌مبینی له‌ كۆڵانێكی
پێچاوپێچی( له‌گه‌ش ) دا ده‌سووڕێمه‌وه‌.
له‌ناكاو شه‌هلا بۆ یه‌كێك له‌ خه‌راباته‌كان
ڕامده‌كێشی
سوبحانه‌ڵڵا عه‌شقێك بۆ په‌یمانه‌
له‌سه‌رم ده‌دا ،
ده‌خۆمه‌وه‌..
ده‌خۆمه‌وه‌..
ده‌خۆمه‌وه‌..
تا خۆم ده‌دۆزمه‌وه‌ ده‌خۆمه‌وه‌.
8
ئه‌و گه‌ڵایانه‌ له‌خۆڕا زه‌رد هه‌ڵنه‌گه‌ڕاون.
ئه‌و گه‌ڵایانه‌ له‌خۆڕا نه‌وه‌ریون.
چاوه‌كانت له‌ سپێده‌ سافترن ،
ده‌مترسێنن
جودایی ده‌ردێكی گرانه‌..
وشه‌ مابوو، ئه‌ویش ئێستا
ده‌زرنگێننه‌وه‌.
ئه‌رێ‌ به‌ڕاست من چ ده‌ڵێم؟
من چیم گوت؟!
9
شه‌وانه‌ بێره‌دا تێده‌په‌ڕن.
شه‌وان خۆیان له‌ بیر ده‌چێته‌وه‌.
شه‌وان هه‌ندێكیان به‌چه‌ند فڕێ‌
باڵ ده‌گرن
هه‌ندێكی دیكه‌یان
ڕاپۆرته‌كانی گیرفانیان
به‌ دره‌وشانه‌وه‌ی گۆرانی چڕین
ده‌نوێنن.
10
دڵم نایێ‌ ، ده‌نا ده‌مگوت
چه‌ند مه‌ترێ‌ هه‌ناسه‌،
به‌شی ژیانه‌وه‌ی دارستان ده‌كا
دڵم نایێ‌ ده‌نا ده‌مگوت
هه‌قه‌ عه‌شق و جنده‌بازی ،
له‌ یه‌كدی جودا بكرێنه‌وه‌
دڵم نایێ‌ ده‌نا ده‌مگوت
به‌س نه‌بێ‌؟!
11
جله‌كان به‌ڕسته‌وه‌ هه‌ڵده‌له‌رزین
داوام له‌ دیوار كرد داڵده‌یان بدا
به‌ گوێی نه‌كردم
له‌باران پاڕامه‌وه‌ له‌ (با) یان بپارێزێ‌
به‌ گوێی نه‌كردم ..
ئه‌وه‌ چ زه‌مانێكه‌
كه‌س به‌ گوێی كه‌س ناكا؟
12
له‌و كاته‌ی شه‌ڕ ده‌ستی پێكردووه‌
كه‌زی شارستانیه‌ت و كێویایه‌تی
تێكئاڵاون ..
له‌و كاته‌ی شه‌ڕ چۆته‌ ناو قامووسانه‌وه‌
گه‌وره‌ترین كارگه‌ی ماسك دروستكردن
دامه‌زراون..

13
ئاره‌زوویه‌ك لێوان لێو له‌ بیابان
بۆنی بارانی
به‌ خاكمانه‌وه‌ نه‌هێشووه‌.
نیشتیمانم
ته‌نیا
ته‌نیا
ته‌نیا.
14
چ حیكمه‌تێكه‌ ئه‌ی دڵ
دواساتمان به‌و خێراییه‌
لێ‌ نزیك ده‌بێته‌وه‌؟
ئه‌ی تارمایی نامۆ !
شه‌قامی به‌ئاواز و گۆرانییان شلۆغ !
تازه‌ ته‌واو
من كه‌ به‌ سارده‌كێڵێ‌ ڕانه‌گه‌م
چیم له‌ ئافه‌رینی بێ‌ ڕوومه‌تانه‌.
15
كتێبخانه‌كه‌م له‌ ده‌ست چوو
شێتیه‌تییه‌ك تاوی بۆ هێناوم ،
له‌وه‌ بترسم نیشتمانیشم
له‌ ده‌ست بچێ‌
ئه‌ی خودای دڵڕوون !
تكایه‌ هه‌موو ده‌رگاكانمان لێ‌ دامه‌خه‌.
16
له‌ گۆڕستانی ( ئوور ) ڕا چیام خۆشه‌ویستن
ئه‌گه‌ر ئازای ،
مرۆڤ له‌به‌رامبه‌ر مرۆڤ بوه‌ستین
له‌بیرت نه‌جێ‌ ،
هه‌ور هه‌میشه‌ ڕوویان له‌ چیایه‌.
17
ڕووباره‌ دووره‌كان ،
هاشه‌یان به‌باڵی په‌ریانه‌وه‌ ده‌گاته‌ من
به‌رگرێك نییه‌ زه‌ماوه‌ندێكی لێره‌ ،
له‌م سارایه‌دا
لێدا بووكتم .
18
ئینجانه‌یه‌كی ته‌نیا
چ له‌ نه‌زمی پۆشته‌كردنی با ده‌گا
شه‌یدایی خه‌رامانێ‌
كژو مه‌وسیمی نییه‌
من قاچم له‌ ڕۆژهه‌ڵاتێ‌ و
چاوم له‌ ڕۆژئاوایێدا له‌سه‌ر دانا.
ئینجا خه‌رامان
كه‌ی له‌و مه‌ته‌ڵانه‌ حاڵییه‌؟
19
ده‌ستم بۆ دواچڵ هه‌ڵبڕیوه‌
چه‌ند خۆشه‌ به‌دوای ژیاندا هه‌ڵبێی
جاسوسێكی كڵۆڵیشت به‌دواوه‌ بێ‌
چه‌ند خۆشه‌ ،
به‌( بۆمبا) و( مین) و( ئاڕ پی جی) جوانی
شه‌ڕی ئامێردی كۆڵه‌واری وا بكه‌ی
ڤایرۆسی ناخیان نه‌هێڵێ‌
خۆیان فۆڕمات بكه‌نه‌وه‌.
20
سه‌عاتی ژووره‌كه‌م ،
هه‌ناسه‌ی تێدا نه‌ماوه‌
له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی
دوێنێ‌ پیلم لێ‌ گۆڕی بوو.
پێده‌چێ‌ پیله‌كه‌ ستۆك بوو بێ‌.
21
گه‌ڵاكانی پایز به‌ ڕه‌نگی خۆیانه‌وه‌ جوانن
سوانده‌ی ماڵان كه‌ ئێستا نه‌ماون
به‌ هێللانه‌ی پاساریان ..

22
ئای نه‌ژاد
جاران چه‌ند له‌ من نزیك بووی
ئای نه‌ژاد جاران ساوی گوڵه‌كانمان
چ هه‌واو ختووكه‌یه‌كیان هه‌بوو
ئای نه‌ژاد
پێتێكوه‌رانی زستانان
چ سۆز و گه‌رمییه‌كیان ده‌به‌خشی
ئای نه‌ژاد!
جاران چه‌ند له‌ من نزیك بووی ..
ته‌مووزی 2008




گاڵتەجاڕی سیاسەت و ئابڕووچوونی دیموکراسی … نەوزاد جەمال

 

لەئێستەدا ئەو بۆچوونەی دەڵیت ‘دیموکراسی لەسیستمە سیاسیەکانیتر کەمترخراپە’، بێمانایە. بەتایبەت، کاتێک دیموکراسی بۆتە گاڵتەبازاڕی و شوێنی ئاستنزمەکانی دونیای سیاسەت. بەسەرنجدانێکی کاندیدی سەرۆکایەتی ئەمریکا ‘ترەمپ’ باشتر لەمە تێدەگەین. هەڵسوکەوت و دەربڕینی راوهەڵوێستەکانی پڕن لەجەماوەرگەریی و وەک پەرچەکردارێکی دەروونی و توڕەیی هەرچییەک بەدەمیدابێت. لەکاتێکدا بەبێ ڕەچاوکردنی ئەتەکێتی دیپلۆماسی و سیاسی، قسەدەردەپەڕێنێ، چەپڵەشی بۆ لێدەدرێت! تازەترین هەڵوێستشی لەبەرامبەر رکابەرەکەیدا ووتنی، ‘ئیتر سەردەمی ریۆپیکی سیاسی بەسەرچوو’!
بەم دەربڕینە، ئەو سنوورەجیاکەرەوەی نێوان سیاسەت لەسەر بنەمای شارەزایی و لێزانی و پیشەیی لە هەڵەشەیی و گۆترەکاری نەهێشتەوە. مرۆڤێک کەهەرچی حەزی لێبو بیڵێ، چونکە جەماوەر پێخۆشە. گوزارشە ‌هەلەقومەلەقەکانی نەک هەر بێپێوەرو فیلتەرە، بەڵکو بێئەوەی روانگەو دیدیکی سیاسیشی لەپشتەوەبێت. دەرپەڕاندنی ووتە سەیروسەمەرەکانیش، زۆرترین بینەری لەتویتەرو فەیسبوک و ماسمیدیاکاندا هەیە. بەوهۆیەوە وەک ئەستیرەیەکی ناسراو، گاڵتەو گەمە بەهەستوهۆش و نەستی خەڵکی دەکات. بۆیە، دیمەنی وتارو هەڵوێستەکانی ئەم کاندیدە هاوشێوەی زۆرانبازی ئەمریکیە کەپاڵەوانێکی ‘گلادیەتەر’ی درۆینە بەئاسانی جەماوەری دەوری شانۆکە جۆشدەدات.
لەبەرئەوەی، دیموکراسی بۆ هەموو کەسێک رێدەکاتەوە؛ لە ئەکتەرێکەوە بۆ سۆزانی و لەشفرۆشێک تا مەلایەک بەوێنەیەکی سێلیفی لەحەجەوە، راگەیاندکاریک بەرۆژنامەیەکەوە، بێژەرێک یا سەماکارو گۆرانیبێژێک دەگاتە تەختی دەسەڵاتی سیاسی! ئەوەی بتوانێت جەماوەری سەرشەقامەکان بجوڵێنێ، گەیشتنی بەپۆست و پلەکانی دەسەڵات لێدوورنییە. زەخیرەی ئەم سەرکەوتنە رۆشنبیرو دیدی سیاسی نییە، بەڵكو زۆرینەی نەزان و بێئاگایە کە بەپرۆسەیەکی دیموکراسی ستەمکارییەک بەرهەمدەهێنێت، نەک بەکودەتا!
ئەگەرچی دژی دیموکوراسی نیم، بەڵام لەسەر ئاستی جیهان و کوردستانیش مرۆڤە پۆپولیستە کەمدەست و کەمشارەزا لەسیاسەت و ئاستنزم لەرۆشنبیری سیاسی و بەڕێوەبردندا، شانسی سەرکەوتنیان زیاترە. کەسێک بەقاتێک و بۆیانباخ، بەئۆتۆمبیلی مۆدێلبەرزەوە، باوەڕی وایە بەسەر هەموو پلەکانی بیرۆکراسی سیاسیدا سەردەکەوێت، هەر لەبەرئەوەی دەنگی زۆرە! ئاخر، ئەوە بەرهەمی دیموکراسیەکە کە بازاڕی دەنگهێنان کارایە. لەبەرئەوە، رەخنەکردنی دیموکراسی لای بەشێکی فەیلەسوفەکان لەکۆن و نوێدا، شتێکی نامۆ نییە. بەتایبەت کە ‘دیموکراسی فەرمانڕەوایەتی مێگەلە، بۆیە کوشتنی سیسستمە’، وەک فەیلەسوفی فەرەنسی ‘رانسێر’ دەڵێت. دواجار پێدانی دیموکراسی بەگەل واتە رێکردنەوە بۆ فەوزاو پشێویی. بۆیە، دیموکراسی کەمڕەویکردنە-کورتهێنانە- لەهەموو شتێکدا کە سیاسەت دەیخوازێت، بەڕای رانسێر.
لەئێستەدا رەوتێکی پۆپولیست بەسواری شەپۆلێکی جەماوەری سەرەڕۆو بەنواندنی بەشداریەکی رووکەشی سیاسی، هاوسەنگی هێز لەقدەکات. ئەگەرچی ئەم رەوتە لەبنەڕەتدا ناسیاسی نییە، بەڵام هێزێکی دژەسیاسیە، دژەرۆشنبیرو دژەدەستەبژێرە. چونکە، لەو باوەڕەدایە هەموو شتێک کە دەووترێ، ئەنجامبدرێت. دابەزاندنی سیاسەت بۆ ئاستی شەقام و بازار، بەهەڵانانەوەو دەنگۆدروستکردن و گەوەرەکردنی پرسەهەستیارەکان لەپێناو خڕکردنەوەی دەنگی جەماوەردا، نەک خودی بابەتەکاندا. شاراوەنییە، ئەم رەوتە دژەسیاسیە تاکەدەنگێکی زاڵی ململانێ و پێکدادان و گەرەلاوژێکانە.
بەڵام بۆ دژەسیاسەتە؟ سیاسەت چالاکیەکە کەدان بەجیاوازی گروپەکان و بەرژەوندی و راوبۆچوونەکاندا دەنێت. هەروەها ‘شێوازێکی فەرمانڕەوایەتی کۆمەڵگەی دابەشبووە، بەبێ بەکارهینانی توندوتیژیەکی ناپیویست’ بەڕای ‘بیرنارد کریک’ کە لەکتێبی ‘لەپێناو بەرگری لەسیاسەت’ باسیکردووە. بەڵام، پۆپولیزم، رێزوپێگەی پسپۆڕی و لێهاتوویی سیاسی و بەڕێوەبردن رەتدەکاتەوە. بێگومان، پۆپولیزم ئایدۆلۆجیایەکی تایبەت نییە، بەڵکو رەفتارێکی دژەسیاسیە کە تەنها توانای تاودانی ململانێکانی هەیە، بێئەوەی میکانیزم و ئامرازی بەڕیوەبردنی ململانێی سیاسی لابێت. هەر کار لەسەر پێکدادان و بەریەککەوتنی دژیەکەکان دەکات. دەیەوێت لەشەقام و خەڵکەوە پەرلەمان و باڵاترین دامەزراوەی سیاسی ئاڕاستەکات. وەلێ ئامرازو میکانیزمی رێکخستنی ناکۆکی سیاسی و ململانێی حزب و هێزەکۆمەڵایەتیەکانی نییە، جگەلە خرۆشاندن و وروژاندنی رای گشتی! پۆپولیستێکی وەک ‘ئەردۆگان’ بەناوی بەرگری لەدیموکراسی، هەموو هێزی بۆ ریشەکێشکردنی دیموکراسیە. نەیارەکەی کە سوپایە، باشترین بەهانەیە بۆ لێدانی دیموکراسی و داڕشتنەوەی سوپاو گۆرینی دەستور بەپاڵپشتی جەماوەر!
هەر لەم سۆنگەوەیە فەیلەسوفی فەرەنسی ‘رانسیر’ دەڵێت: ‘ئەبێت بزانین خراپەکە لەجێگەیەی دوروترەوەودێت. تاوانی دیموکراسی دژی مرۆڤایەتی، یەکەم تاوانی سیاسیە بەپلەیەک. چونکە، رێکخستنێکی کۆمەڵکاریانەی مرۆڤە، بەبێ بوونی پێوەرێک’. ئیدی، دیموکراسی دەبێتە بازاڕگەی دەستورو بانگەشەکان. چیدی سیاسەت لەدەستی چینێکی تایبەتدانییە، بەڵکو بۆهەمووانە. واوەتریش، رەخنەکردنی دیموکراسی لیبراڵی دەگەڕێتەوە بۆ کاریگەی ئەفلاتون و ئەرستۆ. لای ئەفلاتون خاوەن پیشەکان کاتی سیاسەتیان نییە، بۆیە رێی سیاسەتیان لێگیراوە. لەبەرئەوەی، هەمیشە سیاسەت بابەتی ناکۆکی و پیکدانانە، پێویستی بەرێکخستنە. بۆیە، بەڕای ئەو دیموکراسی چڵكاوو پاشەڕۆی شاری فەزیلەتە. لادانی دەوڵەتە لەو پرەنسیپە رەوشتیانەی لەپێناویدا هاتۆتەدی. لەکتیبی ‘سیاسەت'(٣)دا ‘ئەرستۆ’ش پێیوایە، مەترسی سەرەکی لەسەر دیموکراسی سەرهەڵدانی دیماگۆجیەتە، زاڵبوونی چینێکی مشەخۆرە بەسەر دەسەڵاتدا. هەڵبەت، ئەو دیموکراسیەی یۆنان کە فەیلەسوفەکان ئەزموونیانکردووە سیستمێکە لەسەر ئازادی دامەزراوەو چاوبڕیبووە بەدیهێنانی بڕیاری زۆرینەی گەل– دیمۆس.
دیارە، ناپەرۆشی و ناحەزی دیموکراسی لای فەیلەسوفەکان، لەبەر ئەو بنەماو ئامانج و مەبەستانە نییە کە سیستمەکە هەوڵی بۆ دەدات. نەخێر، ترس ونیگەرانیەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ نەزانی، کەمزانایی زۆرینە لەکاروباری بەڕێوەبردندا. لەئەنجامی نەبوونی هۆشیاری و مەعریفەی زۆرینەشدا، بەئاسانی مرۆڤی گەندەو بودەڵەو هەلپەرست دزەدەکەنە ناو دیموکراسیەوە. ئەمەش ئەوە رووندەکاتەوە، چۆن لە وڵاتەگەوەرەکاندا بێ هیچ پێشینەی سیاسی وئاستنزمی کۆمەڵگە کاندیدی بەهێز سەرهەڵدەدات. هەربۆیە پرسیارەکە لای ئەفلاتون ئەوەیە: ‘چۆن داوای دادوەری دەکەیت، ئەگەر مانای راستینەی ‘داد’ نەزانیت؟ لێرەوە، دیموکراسی لەکۆمەڵگەی زۆرینەی نەزاندا، خراپەکاری لێدەکەوێتەوە. ئیدی، سەیرنییە ئەگەر بووترێت ستەمکاری لەزێدانی دیموکراسیەوە بەدەنگ و رای زۆرینەی نەزانەوە دێتەدەر!




پاتریۆتیزمی ئابووریی و ناسیۆنالیزمی بیزنس لەنێوان، نەوشیروان موصطەفا و بارزانییدا

کامیار سابیر

سەردەمانێک، لەناو زۆربەی کۆمەڵانی خەڵکدا، بەتایبەتیی، توێژی گەنجانی کوردستان، پارتییبوون، جۆرێک لەکەی (سیاسیی، مۆراڵیی و کولتووریی) بوو. ئێستا، پارتیی بەهۆی مۆنۆپۆلکردنی سێکتی نەوت و بازاڕی کوردستانەوە، بەهۆی کۆنترۆڵکردنی مەلەفە ئابووریی، سیاسیی و دیپلۆماسییەکانەوە، سەرەنجامیش بەهۆی ناسیۆنالیزمی بیزنس Business Nationalism بەگشتیی و ناسیۆنالیزمی پێترۆڵیۆم بەتایبەتیی، هەموو حیزبەکانی تر، سەرجەم نوخبەکان و سیاسییەکان، بگرە تەواوی خەڵکی کوردستان، بەچاوی رەعییەتەوە( بە مەغزا فارسییە-نێگەتیڤەکەی) سەیردەکات. جیاوازیی سەرەکیی پارتیی، لەگەڵ یەکێتیی، گۆڕان و کۆمەڵی ئیسلامیی( یەکگرتوو، هێزی یەدەکیی پارتیی و ئەردۆغانیزمن) ، ئەوەیە کە پارتیی، بەرنامەیەکی روون، مانیفێستێکی شەفاف و روئیایەکی جەریئانەی، بۆ بیزنسەکەی هەیە. پارتیی، شتی هەیە بۆی تێدەکۆشێ و رەپوڕاست، بەپێوە وەستاوە و پاسەوانیی لە بیزنسە دەیان بیلیۆن دۆلارییەکانی دەکات. ئەوەی بە ئینگلیزیی پێیدەگوترێ( Stand for something) ، لەبەرامبەریشدا، یەکێتیی، گۆڕان و کۆمەڵ لەگەڵ حیزبە قنجیلەکانی تردا، هیچ شتێکیان نییە لەسەری رابوەستن و هەوڵی بۆ بدەن( Stand for nothing). دیارە، یەکێتیی، دزێکی گەورەی تیجاڕەتی نەوتە و لە ناسیۆنالیزمی بیزنسدا شەریکە، بەوپەڕی جەبانیی و مێنتاڵیتیی مافیاییەوە، تەصدیقی پرۆژە دۆزەخییەکانی پارتیی کردووە.

پارتیی و بارزانیی، وەکو گرووپێک بیزنسمان کە خاوەنی پسپۆرایەتییەکی زۆر عەیارن، بە کەپسولی ریفراندۆم، بە گولاجی سەربەخۆیی، بە ئیستیحماری خۆماڵییکردنی نەوت، بە فشقیاتی جیابوونەوە لە عێراق، بە ریتۆریکی پۆست سایکس-پیکۆ و درۆودەلەسەکانی کەمپەین بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی کوردستان، جوڕەیان لەهەموو حیزبە سیاسییەکان، زۆربەی هەرە زۆری نوخبەکان، رێکخراوە مەدەنیی و چالاکوانە جۆراوجۆرەکان بڕیوە. زۆرینەی کۆمەڵگەی کوردیی لە کوردستانی عێراقدا، بەهەرە نوخبە مونەوەرەکانیشەوە، لە پرۆسێسێکی ئیستیحماریی( کەراندن، یان کەرکردن) دوورودرێژدا، رێکوڕەوان، لە لایەن پارتییەوە، گێرەی بێگارییان پێدەکرێت. لەوە بگەڕێ کە مانیفێستی پارتیی و بارزانیی، مەرامە سیاسییە راستەقینەکانەکانیان، ئەجێندا ئایدیۆلۆژیی و ئابوورییەکەیان لە دوورونزیکەوە، پێوەندیی بە دەوڵەتی کوردستان، سەربەخۆیی کوردستان و ئازادی گەلی کوردەوە نییە. تۆ وەرە سەیری ئەوە بکە، پارتیی، چۆن هەموویانی لەکونی ژوورەوە ناوە؟ چۆن زراوی هەموویانی بردووە و بەهەرچوارلادا تەخوینیان دەکات و کەسیش جورئەت ناکات بەم ناسیۆنالیزمە قەشمەرە مورتەزیقەیەی تورکیا بڵێ، ئەم قیڕەقیڕەی کوردایەتییە، ئەم فاشیزمە کاژیک و پاسۆکییە، کەمێک خاو بکەنەوە؟ نا، بە پێچەوانەوە، هەمووان خۆیان لە نەڕەنەڕی ئەم ناسیۆنالیزمی بیزنسەی پارتیی دەدزنەوە و بگرە کەم تا زۆریش، بەمۆتیڤی ئیستیحماری کوردایەتیی و بە فاشیزمە سیاسیی و کولتوورییەکەی، هاوڕایی دەکەن.

زۆربەی ئەوانەی دەیانەوێ رەخنە لە ئەشکەوتە چۆڵەکانی کوردایەتیی، لە فاشیزمی کوردایەتیی و فەلسەفە بەتاڵەکانی بگرن، یان رەخنە لە دروستکردنی دەوڵەت، ئابووریی خێڵ، ناسیۆنالیزمە چەتەگەرییەکەی پارتیی بگرن، لەترساندا، وەکو ئەوەی زراویان چووبێت، پێشوەخت، بە کۆمەڵێ رستەی بریقەدار، دەمیان تەڕ دەکەن و شاهێدمان بە دەوڵەتی کوردیی و سودۆریفراندۆم دەهێنن و لە ئیستیحمارییە سیاسیی و فیکرییەکەی خۆیانەوە، دەڵێن دەوڵەتی کوردیی خەونی هەموو کوردێکە! بەڵام بەمشێوەیە نابێت و بە شێوازی تر دەبێت! راستییەکەی ئەمە گەورەترین فشە، درۆ و جەهلی سیاسەتی کوردییە کە دەگوترێ دەوڵەتی کوردیی، خەونی هەموو کوردێکە. تۆ لەباری فیکریی و عەقڵانییەوە لەوە بگەڕێ کە دەوڵەتی کوردیی، نەژادیی و طائیفییە و لەگەڵ دەوڵەتی کوردستاندا، جیاوازیی ئاسمان ورێسمانی هەیە، بەڵام وەکو داتا و ئاماریش، زۆرینەی رەهای کورد، لەو چل میلیۆن کوردەی دونیا، لەگەڵ ئاراستەی سیاسیی و فیکریی پەکەکەدان و ئەوانیش بەئاشکرا، بە جورئەت و عەقڵانییەتەوە، دەوڵەتی نەژادیی( دەوڵەتی کوردیی)، سروودی نەژادیی ئەی رەقیب و ناسیۆنالیزمی نەژادیی-کوردییان رەتکردووەتەوە و دەوڵەتی نیشتمانیی، ئازادیی و پێکەوەژیانیان، بۆ گەلی کورد و گەلانی ناوچەکە، هەڵبژاردووە و کاریشی بۆ دەکەن.

کۆکتێلی ناسیۆنالیزمی پێترۆڵیۆم و ناسیۆنالیزمی بیزنس، خەڵکی کوردستان، برسیی دەکەن، ئابڵۆقەی ئابووریی لەسەر کەرامەتی ئینسانی کورد دادەنێن، صەدان هەزار گەنج بێکار دەکەن، لەگەڵ داعش و تورکیادا، صەفقەی سیاسیی و ئابووریی دەکەن، بۆ ئەجێندای قەطەر و پادشای سعودییە، مەئمورییەتی طائیفیی جێبەجێ دەکەن و بیر لە دامەزراندنی ستاتۆیەکی سوننیی-طائیفیی-عەشیرەتیی دەکەنەوە، شەنگال نەک هەر بە ئێثنۆساید دەدەن، بەڵکو بازاڕی کۆیلایەتیی و سەبایا فرۆشتنی سەردەمی خولەفاکانی راشیدین و ئەمەوییەکانیش، لەسەر خەڵکی شەنگال تاقیدەکەنەوە. بەناوی دەوڵەتی کوردییەوە، لە فاشیزمە پانتورکیی و دینییەکەی ئەردۆغان، زیاتر دژایەتیی کانتۆنەکانی کوردستانی سوریا دەکەن. پارتیی و بارزانیی، هەموو ئەمانەیان بۆچووەتە سەر، وێڕای ئەوەی کە کۆنتراکتە نەوتیی و ئابوورییەکانی ناسیۆنالیزمە دەڤەرییەکەی( territorial ) بارزانیی، صەدان بیلیۆن دۆلاری تێپەڕاندووە، بەڵام ئەم چەتەگەریی و تاڵانچییەتییەی، هەرگیزاوهەرگیز بەبێ یەکێتیی ( ماڵی تاڵەبانیی بەتایبەتیی)، بۆ نەدەچووە سەر، بەبێ ئیستیحمارییە سیاسیی و فیکرییەکانی کادیرە هەرە باڵاکانی گۆڕانیش، نەیدەتوانی، بەو ئاسانییە، درێژەی پێبدات.

پلوراناسیۆنالیزم Plurinationalism یان فرە-ناسیۆنالیزم، سەری کۆمەڵێ ناسیۆنالیزمی بەیەکەوە گرێداوە. پلوراناسیۆنالیزمەکەی پارتیی و بارزانیی، لەگەڵ ناسیۆنالیزمی پانتورکیی و ناسیۆنالیزمە دینییەکەی ئەردۆغاندا، هەروەها لەگەڵ ناسیۆنالیزمە عەرەبییە مەذهەبییە-سونییەکە و سەرەنجامیش لەگەڵ ناسیۆنالیزمە طائیفییەکەی داعشدا، هەموویان، بۆ بەرژەوەندیی ئابووریی و ناسیۆنالیزمی بیزنس، پێکەوە دەگونجێن، بەڵام لەگەڵ پاتریۆتریزمەکەی پەیەدە و هەدەپەدا ناگونجێن و هەموویان بەخوێنی سەری کانتۆنەکان تینوون. لەبەرامبەریشدا، پارتیی و بارزانیی، ناسیۆنالیزمێکی تەصەوفیی و عیرفانی نەتەوەیی (National mysticism)، وەکو شەراب، بەقوڕگی زۆربەی حیزبەکاندا دەکات و هەموویانی بەم ناسیۆنالیزمە تیجاڕیی و چەتەگەرییەی کوردایەتیی، لای کەم لەباری سیاسیی و کولتوورییەوە، خەنیی کردووە.
هاوکات، پارتیی لە فەضای گشتییشدا Public sphere، بەهاوکاریی ئیستیحمارییەکانی ناسیۆنالیزمی دایاسپۆرا، ناسیۆنالیزمێکی سایبەری Cyber-nationalism دروست کردووە، لەرێگەی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و میدیا سێبەرەکانەوە، کەمپەین بەدوای کەمپەیندا دەکەن. دەیان و صەدان کادیر، ئەندام پارلەمان، راوێژکاری لەبرسا مردوو، ئوستاذ و ئەکادیمیستی نەفسبەرزی سەر بە گۆڕان و سەر بەیەکێتیی، لە چەپەکان و لە ئیسلامییەکان، ئاویان بە ئاشی ئەم ناسیۆنالیزمە سایبەرەدا کردووە و دەیکەن. لەسەر ئەرضی واقیعیش، پارتیی و ناسیۆنالیزمی بیزنسەکەی، لە کۆبوونەوە نهێنیی و موخابەراتییەکانی خۆیاندا، لەگەڵ دەسگا موخابەراتییەکانی تورکیا، قەطەر، سعودییە و تەنانەت ئیسرائیل و ئەمێریکاشدا، جگە لەوەی فشقیاتی عیرفانی نەتەوەیی و تەصەوفی نەژادیی، دەچڕن، شتێکی تر ناکەن. ئەوەی باسی کێشەی سیاسیی کورد و مەسەلە سیاسییەکەی بێت، نایکەن، بەڵکو تەنیا و تەنیا باسی ناسیۆنالیزمی بیزنس پارەپێکەوەنانی زیاتر و سەرمایەگوزاریی و بیزنس، دەکەن.

نەوشیروان موصطەفا و ناسیۆنالیزمی بیزنس

ئایا نەوشیروان موصطەفا، لەبەرامبەر هەژموون و دزییە دەیان بیلیۆن دۆلارییەکانی ناسیۆنالیزمە پێترۆڵیۆم و ناسیۆنالیزمە بیزنسەکەی پارتییدا، لەبەرامبەر، تیجاڕەتە بیلیۆن دۆلارییەکانی باڵەکانی یەكێتییدا، هیچی پێدەکرێ؟ لەکاتێکدا، بەشێکی زۆر لەو نوخبە سیاسیی، نووسەر و رشتە جۆراوجۆرانەی خۆیان بە تەنافی گۆڕاندا هەڵخستبوو، بۆ شیرینییەکانی نەوت، چەوراییەکانی پێترۆڵیوم، بۆ گیرفان و بەرژەوەندیی تایبەتیی خۆیان بوو. هۆکارەکەی ئەوە بوو لە روویان نەدەهات لە سەنگەری پارتیی و یەکێتییەوە ئەم کارە بکەن، هاتن لە کەناڵی گۆڕانەوە ئەم کارە بکەن. ئەمانە هەمیشە دەروێشی ناسیۆنالیزمە نەوتییەکە بوونە و بەهۆی حەماقەتی کولتووریی و فیکرییشەوە، ئەم کارەیان لە رابردوودا لەئەستۆ گرتووە. بە زمانی شەعبیی بەمانە دەگوترێ پارتییەکانی ناو گۆڕان، زۆریشمان، لەم میرابۆیانەی گۆڕان ویەکێتیی، میرابۆی ئیسلامییەکان و چەپەکان بینی، ئاویان بە ئاشی ناسیۆنالیزمی بیزنسدا دەکرد و هەندێکیشیان بەردەوامن. ئەمانە زۆربەی هەرە زۆریان، ئەگەر لەترسی هەژموون، ویقاری سیاسیی و عەسکەریی نەوشیروان موصطەفا نەبێت، بە ئاشکرا رایدەگەیەنن، وەکو لق، دەگەڕێنەوە سەر رەچەڵەکی خۆیان( دەوڵەتی کوردیی ، صەنعەتە سەفیلەکەی و ناسیۆنالیزمە تاڵانییەکەی) .

بەڕاست، ئایا شەخصی نەوشیروان موصطەفا، خۆی باوەڕی بەو پاتریۆتیزمە دەستورییە Constitutional patriotism هەیە کە جاروبار، لەبەرامبەر لەعنەتییەکانی ناسیۆنالیزمی بیزنس و ناسیۆنالیزمی نەوتدا، باسی دەکات؟ مەبەستمان لە نیشتمانییبوونی دەستوریی، لە جوغزە فەلسەفییەکەی هابرمازJürgen Habermas و جاسپەرسیKarl Jaspers خویندکاری نییە، بەڵکو مەبەستمان لەو پۆپۆلیزمە کوردایەتییەی سیاسەتی کوردییە، ئەو پۆپۆلیزمەی گۆڕانی وەکو چێشتی مجێور لێکردووە لە راست و لە چەپ، لە دینیی و لە عەلمانیی، کۆبوونەتەوە کە لەباری فیکریی و ثیۆرییەوە، لەباری پراکتیک و مەیدانییەوە، هیچیتریان پێ نییە، تەنیا ئەوە نەبێ کە تەشێی بەدامودەسگاییکردن دەڕێسن. لەکوێشدا دەیڕێسن؟ لە زەقیتەی ناسیۆنالیزمە نەژادیی و خێڵەکییەکەی بارزانییدا، لە ژێر کەپری ناسیۆنالیزمە تیجاڕیی و بیزنسە دەیان بیلیۆن دۆلارییەکانی پارتییدا، دەیڕێسن. ئایا، لەنێو ئەم هەموو عەصابەیەی کوردایەتییدا، لەناو ئەم هەموو میلیاردێرەی نەوتدا، شەفافیی لە داهات و گەڕانەوەی شەرعییەت، دەستبەکاربوونەوەی پارلەمانتارە مودەلەل و کوڕوکچە پۆشتەو پەرداخەکانی گۆڕان و یەکێتیی، هیچ لە مەسەلەکان دەگۆڕێت؟ ئایا هەڵکردن لەگەڵ ئەم هەموو تاجیرە نیشتمانفرۆش و مۆراڵنزمانەدا، بەهیچ شوێنێک دەگات؟ گومانی تێدا نییە، شێتەکانیش، وەڵامی ئەم پرسیارانە دەزانن و لە عاقڵەکانی گۆڕان و یەکێتیی، لەسەر ئەم مەسەلانە، ساغترن.

ئەگەر پاتریۆتیزمی ئابووریی Economic patriotism، بەپێی ستانداردە لیبڕاڵییەکانیش، وەربگرین، ئەوە پاراستنی چینی مامناوەندی کۆمەڵگە، بە نیشتمانییکردنی ئابووریی و بەتایبەتیی سامانە سروشتییەکان، بە نیشتمانییکردنی دامودەسگا حیزبیی و ئایدیۆلۆژییەکان، بەگەڕخستنی بازاڕی کار بۆ گەنجان و دۆزینەوەی کار بۆیان، گەشەدان بەسەرمایەی نیشتمانیی، لە ئەرکە سەرەکییەکانی ئەم میثۆدە سیاسییەی پاترێۆتیزم دەبێت. لەماوەی ئەم چەند ساڵەی رابردوودا، گۆڕان، جگە لە کۆمەڵێ ریتۆریکی سیاسیی، چوار کادیر و نووسەری موعەزەزی دروست نەکردووە کە لە دەردەسەرییەکانی ناسیۆنالیزمی ئابووریی Economic Natioanlism بگەن و چوار حەرفی حیسابیی لەسەر بڵێن. لەبەرامبەردا، ناسیۆنالیزمی بیزنس و ناسیۆنالیزمی ئابووریی، وەکو دوو کۆڵەکەی سەرەکیی لە ئەجێندا سیاسیی و ئابوورییەکانی پارتیی، بەشێکی زۆری کادیر و نووسەرەکانی سەر بە یەكێتیی و گۆڕانی، لەباری سیاسیی و فیکرییەوە،تەواو خەساندووە و بە پاشماوە هەرە قڕەکانی شیرینییەکانی نەوت و غاز، مەغز و عەقڵ و ئاگاییانی کوناودەر کردووە و چەندین میرابۆی دەم هەراشی سەر شاشەی تەلەفیزیۆنەکانی، لێ بەسیجکردوون.

پارتیی، بەهۆی کڕینی وەلائی هەزاران لەوانەی پێیان دەگوترێ نوخبەی ورگ زل و بەساڵاچووی بێ بەهرە، بازاڕێکی گەورەی لە ئیڵیتیزمی ( نوخبەگەریی) گەندەڵ، داوەشاو و چڵێس دروست کردووە، دەتوانێ وەکو رەعیەت لە بازاڕی سیاسیی و موناوەرەدا، مامەڵەیان پێوەبکات، کەمپەینیان پێ بکات و بەکاریان بهێنێت. ماڵی بارزانیی و ئەو هەموو نوخبەیەی بەیعەتیان داوەتێن، توانای جوڵاندنی هەموو جۆرە کارتێکیان هەیە و دەم و قەپۆسی نەیارانیشیان، بە ئیستیحمارییەکانی دەوڵەتی کوردیی و فاشیزمی کوردایەتیی، بەتەواویی بەستووە. شەرعییەتی ئەم پۆزلێدانە سیاسیی و ئەم عەنتەرییاتە ئابوورییەیان، لە مەرجەعییەت و موئەسەسەی فاشیزمی کوردایەتییەوە وەرگرتووە. تا فاشیزمی کوردایەتیی، تا ئیستیحمارییەکانی کوردایەتیی نەکوتیتەوە، بەهیچ جۆرێک ناتوانرێ شەرعییەتی بیزنسی دەیان بیلیۆن دۆلاریان لەدەست دەربهێنرێ. پارتیی، زۆر باش دەزانێت، شادەماری سەرەکیی ئەم خوێنبەر و خوێنهێنەرانەی دڵی بیزنسە زەبەلاحەکەی لە مەرجەعییەتی کوردایەتیی، دەوڵەتی کوردیی و سودۆ-ریفراندۆمەکەیەوە، خوێنی ئابوورییە چەتەگەرییەکەی، وەردەگرن، بۆیە ئەوەندە بە حەماسەوە، داکۆکیی لە ناسیۆنالیزم و کوردایەتیی دەکات. بەبێ پانکردنەوەی سەری ئەژدیهای کوردایەتیی، لەوێشەوە بەتاڵکردنەوەی درۆدەلەسەکانی ریفراندۆم و ویلایەتی کوردیی، ناتوانرێ و ناکرێ ناسیۆنالیزمی بیزنس و ناسیۆنالیزمە ئابوورییەکەی پارتیی، لە قەڵەوبوون و کەڵەگایی رابگیردرێن. ئەمە بە سیاسەت بە تەنیا ناکرێ، بەڵكو بە فیکری سیاسیی، روئیەی شەفاف، روئیای عەقڵانیی و سەرەنجامیش بە جورئەت و ئیرادەی سیاسیی لێبڕاو، دەکرێ.

نەوشیروان موصطەفا، لە دواهەمین ساڵەکانی تەمەنیدا، ئەگەر بەڕاستیی دەیەوێ ئابووریی کوردستان، لە دەستە نا ئەمینەکان وەربگرێتەوە و بەدەستی کۆمەڵێ گەنجی ئەمین و ئازای بسپێرێ، پێشئەوەی لە گەندەڵخانە و مافیاکانی یەكێتییەوە دەست پێبکات، دەبێ لە قاوەخانە و چایخانەکانی گردەکەی خۆیەوە دەست پێبکات. حیزب، وەکو گۆڕان کە کەمپەینی دژی گەندەڵیی وناعەدالەتیی دەکرد، بەڕێوە ناچێت. بەو سەرکردە میلیشیا عەسکەرییانەی جارانی یەکێتیی کە ژێربەژێر، خەریکی بیزنس و تیجاڕەتن، بەو فاشیلە سیاسییانەی کە بەرژەوەندیی ماددیی و ژیانی خۆیان و منداڵە مودەلەلەکانیان، لە بەرژەوەندیی گشتیی بۆ گرینگترە، بەڕێوە ناچێت. بەو کۆنە ئیخوانیی و ئیسلامییە تۆراوانەی، تەجاوزی عوقدەی سوننییبوون و فاشیزمی ئیخوانییان نەکردووە، بەڕێوە ناچێت. بە ئەکادیمیستی موغازەکانی کوردایەتیی، بە ناسیۆنالیستی زبڵخانەکانی کوردایەتیی، بەو نووسەر و کاندید و نوخبە پۆپۆلیستانەی بۆ پۆست و شیرینییەکانی نەوت، ملی خۆیان دەشکاند، یان ئەوانەی لە رێی حیزبەکانی ترەوە، بەرژەوەندییان دەست نەکەوت و خۆیان بە کۆڵانە بەرینەکانی گۆڕاندا کرد، بەڕێوە ناچێت. بەو کۆمۆنیستە مورتەدانەی بۆ بەرژەوەندیی شەخصیی لە گۆڕان نزیک بوونەوە، بە شیوعییە خاڵییەکان لە فیکر و بە چەپە هەلپەرستەکانی ناو گۆڕان بەڕێوە، ناچێت. گۆڕان ئەگەر میکانیزمی جوڵاندنی ناعەدالەتییە کۆمەڵایەتییەکانی خەڵکە لە کوردستانی عێراقدا، دەبێ پێش هەموو شتێ موئەسەسەیەکی فیکریی و سیاسیی، روئیە سیاسییەکان و هەنگاوە عەمەلییەکانی لەسەر ئەرضی واقیع جێکەوت بکات. ئەمانەش دەبێ زاخاودرابن بە نەهجێکی فیکریی جەریئانە کە توانای تەحەداکردنی چەتەگەرییەکانی کوردایەتیی، ناسیۆنالیزمی بیزنس و دەوڵەتە کوردییە مورتەزیقەکەی، بەکردەوە و بە فیکر، بە روئیە و بە روئیاوە هەبێت.

بەمردنی نەوشیروان، گۆڕان لە یەکێتیی خراپتری بەسەر دێت. هۆکارەکەیشی یەک شتە، گۆڕان خاوەنی نەهجێکی سیاسیی و فیکریی روون و شەفاف نییە. گۆڕان لەماوەی ئەم حەوت هەشت ساڵەدا، نەیتوانیوە، چەند کادیرێک، چەند سیاسییەک و چەند نووسەرێکی عەقڵانیی و خاوەن دید و پرۆژەی جەریئانە دروست بکات. زۆربەی هەرە زۆری ئەو هەموو ئەکادیمیست و سیاسیی و نوخبانەی لە گۆڕان، ئاڵاون، هێشتا تەجاوزی ناسیۆنالیزمەکەی مەلا موصطەفا، کاژیک و پاسۆکیان نەکردووە، هێشتا تەجاوزی وڕێنە نەژادییەکانی کۆمەڵەی دوای “ئارام”یان نەکردووە، تا بەناسیۆنالیزمە تیجاڕییەکەی ئێستا دەگات. ئەم هەژارییە، بە پلەی یەکەم لە هەژاریی فیکرییدایە. ئەگەر سەیری ئۆجەلان و زیندانییکردنەکەی بکەیت ( کە مردنێکی شێنەییە لەژێر زەبری زیندانی تەنیاییدا)، بەڵام ئەوەندەی نووسین و تێزی سیاسیی و فیکریی بۆ پەکەکە جێهێشتووە، بە مردنی ئۆجەلان، یان هەر سەرکردەیەکی تری ئەو حیزبە، پەکەکە، نەک تووشی شۆک و لەرینەوە نابێت، بەڵكو مکۆمتر دەبێت. مەبەستم لەو لایەنگرانەی پەکەکە نییە لە کوردستانی عێراقدا کە هێشتا کاژی کوردایەتییان فڕێ نەداوە، بەڵکو مەبەستم لەوانەیە کە لەناو ئەو هەموو فاشیزمە سیاسیی و مەذهەبییەی ناوچەکەدا، چەند کولتوورێکی باڵایان لە تۆلێرانسی فیکریی و سیاسیی داهێناوە؟ ئەو عەزم و جەزمە عەسکەرییانەی پەیەدەش لە کوردستانی سوریا، لەبەرامبەر وەحشییترین گرووپی تێرۆریستیی و سپۆنسەرەکانیدا( تورکیا، قەطەر، سعودییە و پارتیی)، جێکەوتی دەکەن، جەرائەتە عەسکەرییەکەی بۆ ئازایەتییە فیکرییەکەی و روئیا سیاسییەکەیان، دەگەڕێتەوە.

ئەوە، راست نییە کە سامانی نیشتمانیی خەڵکی کوردستان، تەنیا پارتیی دەیدزێ و لەگەڵ تورکیا و ئەردۆغاندا، بیزنسی گەورەیان لەسەر بنیاتناوە. ئەم مەئمورییەتەی بەم ویلایەتە نەوتییە تاڵانییە دراوە، وێڕای ئەوەی شەرعییەتی لە ناسیۆنالیزمی ئابوورییەوە وەرگرتووە، بەڵام شەرعییەتی سیاسیی، قانونیی و دەستوریشیی( ئەگەر شتێکی وا هەبێت)، لە میلیشیاکانی یەکێتیی و ماڵی تاڵەبانییەوە وەرگرتووە. هاوکات، بەشێکی کەمی ئەم شەرعییەتەش، لە خۆشخەیاڵیی و ناعەقڵانییەتی دیدو تێڕوانینی سیاسیی قیادەی گۆڕانەوە وەرگرتووە. ئەگەر سەیری رێککەوتنە سیاسییەکەی یەکێتیی وگۆڕان بکەیت، لە شوێنێکدا باسی ریفراندۆم دەکەن! ئەم باسکردنە، جگە لەوەی کە ترسێکی خورافییە لە ناسیۆنالیزمەکەی پارتیی و لە کوردایەتییەکەی پارتیی، لە دوورونزیکەوە پێوەندیی بە واقیعی سیاسیی کوردستان و عێراقەوە نییە. تەنیا و تەنیا، ترس و تۆقاندن لە کەمپەینەکانی موئەسەسەی فاشیزمی کوردایەتیی و ناسیۆنالیزمی بیزنس، چەمکی ریفراندۆمیان، بە تۆبزیی خزاندووەتەوە ناو ئەو بەیاننامەیەوە.
ئەوە ئەگەر “عەما سەلەف” بنێردرێ بۆ نەوەکانی ئێستا، بۆ هەموو ئەوانەی رۆیشتن و بە ئاهی ساردەوە سەریان نایەوە، نە ئازادیی کوردستانیان بینی و نە خێریشیان لەو هەموو سامانە سروشتییەی کوردستان کرد، ئەی بۆچی دەبێ نەوەکانی ئاییندەش باجی ئیستیحمارییەکانی کوردایەتیی و ناسیۆنالیزمە ئابوورییەکەی پارتیی، شەریکایەتیی و دزییەکانی یەکێتیی، سەرسامیی، خۆشخەیاڵیی، بێدەربەستیی و واقوڕمانەکانی گۆڕان، خورافاتە سیاسییەکانی ئیسلامییەکان، دروشمە بێتام و ئایدیۆلۆژییەکانی چەپەکان و سەرەنجامیش باجی بێدەسەڵاتییەکانی ئێمە بدەنەوە؟ بۆچی دەبێ قوربانییدانی گەلێکی پێنج میلیۆنیی، لە درێژەی یەک چەرخی تەواودا، هەمووی بچێتە گیرفانی کۆمەڵێ تاجیری گەورە و ملیاردێری نەوتەوە؟ بۆچی دەبێ چەتەکانی کوردایەتیی، بنەماڵە سیاسییەکانی کوردایەتیی، خاوەنی دەیان بیلیۆن دۆلار بن و زۆرینەی رەهای خەڵکی کوردستانیش، لەوپەڕی هەژاریی و بێدەرامەتییدا بژیەن؟ ئەم ناعەدالەتییە گەورەیە، مێژووی لە هەموو جیهاندا نییە. نە نەیجیریا، نە باشووری سودان، نە گەندەڵترین وڵاتانی ئەفریقا و ئەمێریکای لاتین، تەنانەت نە سۆماڵ، نە یەمەن و نە ئەفغانستانیش، نموونەی تاڵانیی، چەتەگەریی و ناسیۆنالیزمی سەخیف، دز و مورتەزیقەی لەمشێوەیەیان نییە. ئەگەر بەرپرسانی یەکەم، بارزانیی و تاڵەبانیی بن، ئەوە نەوشیروان موصطەفاش، وەکو سەرکردەیەک کە خۆی بە نەیاری ئەم ناعەدالەتییانە دەزانیت، پشکی لەم بەرپرسیارییەتە بەردەکەوێ کە نەیتوانیوە، هاوکێشەکانی ئەم ناعەدالەتییانە، قڵپ بکاتەوە.

ئێستا بۆ کەسێک کە خوێنەوارییەکەی بە ئاستی “محوالامیة”ی سەردەمی بەعثیش هەبێت، لەوە تێدەگات کە پارتیی و ماڵی بارزانیی، لەژێر قاووقریوی ریفراندۆمدا، لەژێر قیڕەقیڕی دەوڵەتی کوردییدا، لەژێر ئیستیحمارییەکانی کوردایەتیی و مەئمورییەتە طائیفییەکانی کە لەلایەن حیلفی ئەهریمەنی سوننییەوە، پێیان سپێردراوە، ساڵانە چەندین بیلیۆن( میلیارد) دۆلاری کاش پاشەکەوت دەکەن. ئێستا گەلحۆترین کەس لەوە تێدەگات کە یەکێتیی وەکو کۆمەڵێ باندی مافیایی، بە نهێنیی لەژێرەوە بە صەفەقاتی تیجاڕیی صەدان میلیۆن دۆلاریی و بگرە بیلیۆن دۆلاریی، عیزەتی سیاسیی و مۆڕاڵی سیاسییان، لەلایەن کوردایەتیی ئۆریجناڵەوە کڕدراوە و ناتوانن خاوەنی بڕیارێکی سیاسیی یەکلاکەرەوە بن. لەبەرامبەر ئەو هەموو سەرگەردانی، چەقبەستنە سیاسیی، ئیستیحمارییە کولتووریی و ئابوورییەدا، ئەی گۆڕان و قیادە سیاسییەکەی لە کوێدا وەستاون؟ ئەی تا کەی گەنجانی کوردستان و نەوەکانی ئاییندە، یەخسیری ئەم کۆمەڵە مافیا سیاسیی و ئابوورییە بن؟ کارەسات ئەوەیە، بەشێکی زۆری ئەندام پارلەمان و راوێژکارەکانی گۆڕان، هێشتا چاویان لەوەیە پارتیی دڵی نەرم بێت و تۆرانەکەیان کۆتایی پێبهێنن و بە شیرینیی و غەزوبەزی تاڵانییەکانی ناسیۆنالیزمی نەوت و غاز، ئاشت ببنەوە. ئایا بەڕاستیی، ئەمانە ماڵێ گۆڕان و ئاڵوگۆڕی سیاسیین؟

قائیدی سیاسیی، بەتایبەتیی ئەگەر بەهۆی رووداوە سیاسیی و عەسکەرییەکانی کوردستانەوە، کاریزمایەکی سیاسیی و عەسکەریی پەیدا کردبێ، لەم کاتەدا نەتوانێ ئەم گۆمە بشڵەقێنێ، نەتوانێ پاش ئەو هەموو ستەم و ناعەدالەتییە کۆمەڵایەتیی و چینایەتییە، پاش ئەو هەموو چەتەگەرییەی ناسیۆنالیزمی کوردایەتیی، پاش برسییکردنی بەبەرنامەو بەئەنقەستی خەڵکی کوردستان، ئەگەر نەیەوێت شتێک بکات، ئەی کەی دەیکات؟ ئێستا، گۆڕان بووە بە لەمپەرێک لەبەردەم ناڕەزایەتییەکانی خەڵكی کوردستاندا و ناهێڵێت، جامی غەضەبی خەڵک لێی بڕژێتەوە. ئەم هەلومەرجە سەختە ئابوورییە، بە رێکخستنەوەی ناوماڵی کوردیی و خەونی شاعیرانەی کوردایەتیی و قسەی نەجیبزادە سیاسییەکانی کورد ناکرێت، درێژەی هەبێت؟ گۆڕان و نەوشیروان موصطەفا، بە خۆیان بزانن یان خۆیانی لێ نەبان بکەن، بوونەتە لەمپەرێک لەبەرامبەر پەنگخواردنەوە و پیشخواردنەوەی صەدان هەزار گەنجی کوردستان. گۆڕان، بە درێژەدانی بەم بێدەنگییە و بەم خۆگونجاندنە لەگەڵ بەشێک لە تاجیرەکانی نەوت، خەونی جەماوەرێکی بەرینی خەڵکی کوردستانی، بۆ گۆڕینی سیستەم و ناعەدالەتییە کۆمەڵایەتیی و ئابوورییەکان، نەک هەر راگرتووە، بەڵکو بە شێنەیی دەینێژێت. هەموو ئەم بێدەنگیی و غەمساردییەی گۆڕان، پەیامێکی روون و ئاشکرای بۆ دەیان هەزار گەنج، پێیە. ئەویش ئەوەیە دەبێ بیر لە سەردەمی پۆست گۆڕان بکرێتەوە. سیاسەت، چەند بۆ ئێستا دەکرێ، دەبێ ئەوەندەش بۆ ئاییندەی دوور و نزیک بکرێت. ناکرێت تا دەیان ساڵی تر، چەتەکانی کوردایەتیی، حوتەکانی دەوڵەتی کوردیی، درێژە بە دزیینی دەیان بیلیۆن دۆلاری سامانی نیشتمانیی بدەن!

لە کۆتاییدا، گۆڕان و یەکێتیی، ئەگەر بەڕاستیی ئیرادەی سیاسییان هەیە، دەتوانن پتر لە نیوەی ئابووریی کوردستان، سیاسەتی کوردیی، مەلەفە دیپلۆماسیی و تیجاڕییەکانی کوردستان لەدەست پارتیی دەربکەن. دیارە پێش هەموو شتێ، ئەستەمە، ئەم قیادە تیجاڕیی و قیادە میلیاردێرانەی یەکێتیی، ئەم جەرائەتە سیاسییەیان هەبێت و ئەمە بکەن. هاوکات ئەستەمە بەو قیادانەی گۆڕان و ئەو کادیرانەی گۆڕان بکرێ کە دەوڵەتی کوردیی و ئابووریی سەربەخۆی خێڵ، مەرجەعی ئابووریی و سیاسییانە( تەنانەت ئەگەر شەخصی نەوشیروان، خۆیشی بێت). هەموو ئەوانەی باسکران، بەو کەسانە دەکرێ کە تەجاوزی ئیستیحمارییە سیاسیی، فیکریی و کولتوورییەکانی کوردایەتییان کردبێت، تەجاوزی ناسیۆنالیزمی بیزنسیان کردبێت. بە فیکر و روئیای گەشەوە، بانگەوازی پاترێۆتیزمی ئابووریی شەفاف، دوور لە هەژموونی حیزب و مافیاکانی بکەن. ئەگەر، هەرکەسێک، هەر کادیر و مونەوەرێکی ( یەکێتیی و گۆڕان)یش تەجاوزی ئەوانەیان نەکردبێ، باشترین، چاکترین و لێهاتووترین حیزب، بۆ کوردایەتیی، تەنیا و تەنیا پارتییە، بۆ ئەوەی بە یەکجاریی، سەنگەری بەرینی خەڵکی ناڕازیی کوردستان، لەسەنگەری مافیاکانی کوردایەتیی، جودا بێتەوە. ئەگەر هەر صەنعەتی کوردایەتیی بێت، ئەوە بە دەستی یەک و ئۆریجناڵ بیکەن( پارتیی)، زۆر باشترە بەدەستی دوو و سێ بکرێ. ئەوانەی دڵیان بە ئابووریی سەربەخۆ و دەوڵەتی رەیعیی خۆش بوو، یان هێشتا هەر لەو وڕێنانەدا دەژیەن، باشترە راستەوخۆ غوڵامی ئاغا بن، نەک بە دەستی دوو سێ، غوڵامی سەرکارەکانی ئاغا بن.




ستراتیجیەتێک بۆ کوردانی ڕۆژاڤا …. شێرکۆ کرمانج

گەلەکۆمەکی هێزە ناوخۆیی‌و دەرەکەییەکان لە سوریا بۆ سەر گەلی کوردو ئەزمونەکەی لە ڕۆژاڤا بە هێرشکردنە سەر جەرابلس‌ لەلایەن لەشکری تورکیاو هاوپەیمانەکانی لە ئۆپۆزسیۆنی سوریا لەگەڵ داواکەی ئەمریکا بە کشانەوەی هێزەکانی سوریای دیموکرات‌و یەکینەکانی پاراستنی گەل‌ (یەپەگە) و یەکینەکانی پاراستنی ژنان (یەپەژە) گەیشتە ترۆپک. هەوڵەکانی بەیەکەوەگرێدانی کانتۆنی کۆبانێ‌و عەفرین لەکورتمەوداو لەدرێژمەودا بووە بەئەگەرێکی سەخت ئەگەر نەڵێین موستەحیل. بۆیە پێداچوونەوەیەک بە ستراتیجیەتی کوردانی ڕۆژڤاو هاوپەیمانەکانیان پێویستە. ستراتیجیەک کە خۆی لە کۆچی گشتی کوردانی سوریا دەبینێتەوە بۆ کانتۆنەکانی جەزیرەو کۆبانێ. ئەم نوسینە هەوڵێکە بۆ خستنەڕووی ستراتیجیەکە لەگەڵ هۆکارەکانی پشت ستراتیجیەکە، واتە ڕاشنالیتی پێشنیارەکە.
سەرەتا دەبێت ئەوە بگوترێت کە ستراتیجیەتەکە بنەمای لەسەر سێ تێگەیشتن داناوە: یەکەم، سیاسەتی ئەمری واقیع؛ دووەم، ناهاوسەنگی هێز لەنێوان بەرەی کوردان‌و هێزە نەیارەکانی؛ سێیەم، ئاڵوگۆڕ لە سیاسەتی ئەمریکاو ڕوسیاو تورکیا لەماوەی چەند حەفتەی ڕابردو، کە لە بەرژەوەندی کورد نەبوون.
خاڵێکی دیکە کە لە داڕشتنی ئەم ستراتیجیەتە لەبەرچاوگیراوە ئەوەیە کە لە هاوکێشە سیاسییەکان‌و سەربازییەکان پاراستنی دەسکەوتەکان بەگشتی زەحمەتترە لە بەدەستهێنانیان. لە ٢٠١٢ ـەوە كوردەکان لە ڕۆژاڤا دەستکەوتی هێندە گەورەیان بەدەستهێناوە کە لە خەیاڵی هیچ کەسێکدا نەبووەو نییە بەتایبەتی ئەگەر قەوارەی کوردو پچڕپچڕی ناوچەکانیان بەبیرخۆمان بێنینەوە. ئەم ستراتیجیەتە هەوڵێکە بۆ پاراستنی سەرکەوتنەکان.
ژمارەی کوردەکان لە سوریا لە دوو ملیۆن تێپەڕناکات‌و کێشەی هەرە گەورەش لەپاڵ کەمی ژمارەی کوردان لەو وڵاتە پەرشوبڵاویانە بەسەر شارو پارێزگاکانی سوریا. بەشێکی گەورە لە کوردان نیشتەجێی شارەکانی ‘حەلەب‌’ و ‘دیمەشق’ـن. ئەمەش چڕی کوردانی لە ناوچە کوردستانییەکان کەمکردۆتەوە.
بۆ چارەسەرکردنی ئەم کێشەیە کۆچپێکردنی کوردەکان لە حەلەب‌و دیمەشق‌و تەواوی شارو شارۆچکەکانی دیکەی سوریا بۆ کانتۆنەکانی جەزیرەو کۆبانێ پێویستییەکی هەنوکەییە. کۆچپێکراوەکان واچاکە لە شاری حەسەکەو ئەو ناوچانەی کە چڕی کوردیان کەمە لەنێوان هەر دوو کانتۆنی کۆبانێ‌و جەزیرە، وەک شەدادی‌و گرێسپی‌و تەلحەمیس‌و تەلتەمر، نیشتەجێبکرێن.
ئەم کۆچپێکردنە کە کڕۆکی ئەم ستراتیجیەتە پێکدەهێنێت دەبێت هەر ئێستا لەسەر داوای دەسەڵاتدارانی هەر دوو کانتۆنی جەزیرەو کۆبانێ دەستپێبکات‌. هەر ئەوانیش دەبێت تەواوی ڕێوشوێنە ئیداری‌و لۆجیستیەکانیان بۆ دابینبکەن.
کۆچی بە کۆمەڵی کوردانی سوریا بۆ ناوچە کوردییەکان بێجگە لەوەی کە چڕی کورد لە ڕۆژاڤا زیاددەکات‌و ئەمنیەتی ناوچەکانیان باشترو تۆکمەترو پارێزراوتر دەکات، هاوکات، کوردانی دەرەوەی کانتۆنەکان لە لەناوچوون لەڕێگەی توانەوە دەپارێزێت‌. لەپاڵئەمەش، کوردانی شارە سورییەکان هەر ئێستا بەگشتی لەنێوان مەرگ‌و ژیندا دەژین، بەتایبەتی ئەوانەی حەلەب کە ژمارەیان لەوانەیە خۆی لە ١٠٠ هەزار کەسێک بدات.
خاڵی نەرێنی سەرەکی ئەم ستراتیجەتە ئەوەیە کە کورد دەبێت دەسبەرداری یەکگرتنەوەی کانتۆنی عەفرین‌و کۆبانێ بێت کە لە ڕاستیدا ئەم هەوڵە، سەرەڕای ئەوەی کە شەهیدێکی زۆری بۆ درا، بەڵام هەم واقیعی نەبوو هەم قومارێکی گەورە بوو چونکە زۆربەی ئەو ناوچانەی کە کەوتونەتە نێوان عەفرین‌و کۆبانێ ناوچەی عەرەبی‌و غەیرە کوردین یان بە چڕی تەعریبکراون.
ئەو تێگەیشتنە بان-نەتەوەییەی کە پارتی یەکێتیی دیموکرات (پەیەدە) باسیلێوەدەکات لە ڕووی تیورییەوە زۆر جوانە بەڵام تەنیا لەو ناوچانە دەکرێت بەرجەستەبکرێت کە زۆرینەی کوردن‌و خۆیان بە هەڵگری ئەو پەیامە بان-نەتەوەییە دەزانن. دەیان ساڵە مێژووی دنیاو ناوچەکە پێماندەڵێت کە سنوری دەسەڵات‌و جوگرافیای ڕاپەڕینی کوردان، یان هەر گروپێکی نەتەوەیی یان مەزهەبیی، لەو شوێنە کۆتاییپێدێت کە چڕی نەتەوەیی‌و مەزهەبیی کۆتایی دێت. پەیەدەو یەپەگەو یەپەژە واچاکە درکی ئەو ڕاستییە بکەن کە حوکمکردنی ئەو ناوچانەی کە چڕی کوردیان کەمە یان هەر کوردی تێدانییە سەختەو پاراستنیشی موستەحیلە. ئەگەر لە کورتمەوداش نەبێت لەدرێژمەودا ئەو ڕاستییە دەردەکەوێت.
کورد لە زۆربەی ناوچەکانی ڕۆژاڤا زۆرینەی ڕەها نییە، بۆیە ئەم کۆچە دەستەجەمعییەی کە لێرە پێشنیازکراوە بۆ گۆڕینی دیموگرافیای ناوچە کوردییەکانە. گۆڕینی دیموگرافیای ڕۆژاڤا بەو مانەیە نییە کە عەرەب‌و کریستیان‌و تورکمان‌و خەڵکانی سەر بە نەتەوەو دینەکانی دیکە لەو ناوچانە دەربکرێن. بەپێچەوانەوە ئەو ئەزمونە فرەکەلتورییەی کە ئێستا لە ڕۆژاڤا جێبەجێدەکرێت دەبێت بەردەوام بێت‌و پێکەوژیانی نەتەوەکان‌و دینەکان تۆکمەترو قوڵتربکرێتەوە.
ئەو ناوچانەی کە ئێستا دوو کانتۆنەکەی ڕۆژهەڵاتی ڕوباری فورات پێکدێنن ناوچەیەکی بەرفراوان‌و دەوڵەمەندە بە سامانی سروشتی‌و ئاویی‌و دەکرێت کیانێکی سیاسی‌و ئابوری‌ پشتبەخۆبەستوی لێدروستبکرێت. بەڵام سەقامگیری ئەو ناوچانە بە چڕی کورد پەیوەستە بۆیە کوردانی ناوچەکانی دیکەی سوریا دەبێت بگوازرێنەوە ئەوێ.
بێجگە لەم هۆکارانە دەبێت ئەوەشمان لەبیرنەچێت کە زۆر زەحمەتە سوریا وەک وڵاتێکی یەکگرتو وەک جاری جاران دروستبکرێتەوە، بۆیە بوونی کورد لە حەلەب یان لە دیمەشق، یان هەر شوێنێکی دیکە، دەیانکات بە کەمینەیەک لەو شوێنانە کە هیچ سەنگێکی سیاسیان نابێت‌. لە ئەگەری دابەشبوونی سوریا یان دروستبوونی چەند فیدڕالییەتێک ئەوە ئەگەرەکانی توانەوەی کوردە دابەشبووەکان بەسەر شارو شارۆچکەکانی دیکەی سوریا زۆر زیاددەکات.
مانەوەی کورد لە شارەکانی دیکەی سوریا هێزەکانی یەپەگەو یەپەژە ناچار بە پەرشوبڵاویی دەکات بۆ پاراستنی کوردەکان لە شوێنەکانی دیکەی سوریا. ئەمەش بارێکی دیکەی قورس دەخاتە سەر هێزە ئەمنییەکانی ڕۆژاڤاو تواناکانیان ئیستینزاف پێدەکات‌و مایەپوچیشە.
لە حالی حازردا کانتۆنی عەفرین تاڕادەیەکی چاک توانیویەتی پارێزگاری لەخۆی بکات. ئەگەر بارودۆخەکە ئاوابمێنێتەوە ئەوە دەکرێت قسە لەسەر ئەو کانتۆنە نەکرێت بەڵام ئەگەر هاوکێشەکانی هێز لەوێش گۆڕان ئەوە دەکرێت لەژێر تیشکی ئەم ستراتیجیەتە بیر لە خەڵکی ئەوێش بکرێتە.
بەکورتییەکەی کاتی ئەوە هاتوە کە ڕۆژاڤا هەنگاوی جدی بهاوێژێت بۆ چڕکردنەوەی ڕێژەی کورد لە کانتۆنەکانی جەزیرەو کۆبانێ‌ بەمەبەستی چاکتر پاراستنی ئەو دەستکەوتانەی کە لە چەند ساڵی ڕابردو بەدەستهاتون. دابەشبوون‌و پەرشوبڵاوی کورد لە سوریا مەترسییە لەسەر ئەزمونی ڕۆژاڤاو دەستەکەوتەکانی کە بیرکردنەوەی جدی گەرەکە.




زۆرایه‌تی و جاگلەر … کاروان کاکه‌سوور

 

هه‌وڵێک بۆ لێکدانه‌وه‌ی سێکوچکه‌ی ڕۆشنبیر، ده‌سته‌ڵات و زۆرایه‌تی‌ له‌دوای ڕاپه‌ڕینه‌وه

چه‌مکی ڕۆشنبیر هه‌میشه‌ ئه‌و چه‌مکه‌ بزێو و‌ یاخییه‌ بووه‌، که‌ ڕووناکبیر و فه‌یله‌سووفانی به‌ خۆیه‌وه‌ خه‌ریک کردووه‌، بۆیه‌ ته‌نیا له‌ بواری سیاسه‌تدا نه‌ماوه‌ته‌وه‌ و چووه‌ته‌ ناو هه‌موو بواره‌کانی دیکه‌یشه‌وه‌.‌ سه‌یر نییه‌ ئه‌گه‌ر ده‌بینین زۆرترین پێناسه‌ی بۆ کراوه‌. له‌گه‌ڵ ده‌رکه‌وتنی کێیسی دریفوس‌ (Dreyfus)‌ له‌ ساڵی (1894)دا‌ چه‌مکی ڕۆشنبیر زیاتر خۆی به‌سه‌ر بیرکردنه‌وه‌ی ڕووناکبیر و فه‌یله‌سووفاندا ده‌سه‌پێنێت. کاتێ ئه‌و ئه‌فسه‌ره‌ جووه‌ی سوپای فره‌نسا به‌وه‌ تۆمه‌تبار ده‌کرێت، گوایه‌ ناپاکه‌ و سزای کوشتنی بۆ ده‌رده‌چێت، (ئه‌میل زۆلا) به‌ بابه‌تێک، یاخود به‌ نامه‌یه‌ک به‌رگریی لێ ده‌کات و به‌رگرییه‌که‌ی کاردانه‌وه‌ و کاریگه‌ریی به‌رچاوی ده‌بێت، بگره‌ ئه‌وه‌ ڕێگاردێکی گه‌وره‌ به‌ ناوی ڕۆشنبیر ده‌به‌خشێت، که‌ چۆن وه‌ک بوونه‌وه‌رێکی ڕه‌خنه‌گر و یاخی ده‌توانێت له‌ ئاستی ده‌سته‌ڵاته‌کاندا بوه‌ستێته‌وه‌ و ئاڕاسته‌ی جیاواز له‌ هه‌ر کێیسێکدا بهێنێته‌ کایه‌وه‌، که‌ له‌ کۆمه‌ڵگه‌دا ده‌ورووژێت.
به‌وه‌دا چه‌مکی ڕۆشنبیر ڕاسته‌وخۆ و ناڕاسته‌وخۆ به‌ چه‌مکێکی دیکه‌وه‌ به‌نده‌، که‌ ئه‌ویش چه‌مکی ده‌سته‌ڵاته‌، ئاڵۆزتر بووه‌، به‌وه‌ی ئه‌و چه‌مکه‌یش هه‌ر خۆی خاوه‌نی پرۆبله‌ماتیکی گه‌وره‌یه‌. ئه‌و دوو چه‌مکه‌ ئه‌وه‌ به‌سه‌ر هه‌ر ڕۆشنبیرێکدا ده‌سه‌پێنن، که‌ تێگه‌یشتنی تایبه‌تی خۆی بۆیان هه‌بێت، وه‌ک بڵێی هه‌موو ئه‌وانه‌ی پێشوو به‌ که‌ڵکی ئه‌م نه‌یه‌ن. به‌م شێوه‌یه‌ ئه‌وه‌ ئه‌و ڕۆشنبیره‌یه‌ ناچار ده‌بێت پێناسه‌ی نوێ بۆ ئه‌و دوو چه‌مکه‌ بکات، که‌ له‌ لایه‌ک به‌ قووڵی و ئازاره‌وه‌ ڕووبه‌ڕووی کۆمه‌ڵگه‌ ده‌بێته‌وه‌ و له‌ لایه‌کی دی ئاستی هه‌موو ئه‌و پێناسانه‌ی دی تێده‌په‌ڕێنێت، که‌ پێشتر خراونه‌ته‌ ڕوو. ده‌کرێت له‌وه‌ ڕوونتر ده‌ریببڕین و بڵێین کاتێ ڕۆشنبیر له‌سه‌ر شێوازی تایبه‌تی خۆی و به‌ مێتۆدی ڕه‌خنه‌ کۆمه‌ڵگه‌ ده‌خوێنێته‌وه‌، نایه‌وێت به‌ هیچ تێگه‌یشتن و پێناسه‌یه‌کی پێشتر و هیی هاوکاتی خۆی ڕازی ببێت، به‌ڵکوو تێگه‌یشتن و پێناسه‌ی نوێ و سه‌ربه‌خۆ داده‌هێنێت. که‌واته ڕوانینی هه‌ر ڕۆشنبیرێک بۆ چه‌مکه‌کانی (ڕۆشنبیر و ده‌سته‌ڵات) له‌ هیی یه‌کێکی دی جیاوازه‌ و هه‌ر ئه‌و جیاوازییه‌یشه‌ پێگه‌که‌ی‌ دیاری ده‌کات. ئه‌و دوو چه‌مکه‌یش به‌ چه‌مکێکی دیکه‌وه‌ پێوه‌ستن، که‌ کۆمه‌ڵگه‌یه‌. ئه‌وه‌ی کۆمه‌ڵگه‌ داده‌پۆشێت، زۆرایه‌تی (Majority)یه‌‌. به‌کورتی له‌نێوان ڕۆشنبیر و ده‌سته‌ڵاتدا زۆرایه‌تییه‌‌ک هه‌یه‌، که‌ ڕۆڵی گه‌وره‌ له‌و پێوه‌ندییه‌دا ده‌بینێت، بگره‌ ته‌نیا ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌یه‌ پێوه‌ندیی نێوانیان دێنێته‌ ئاراوه‌، ئینجا ئه‌و پێوه‌ندییه‌ چ له‌ شێوه‌ی به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌دا بێت، چ له‌ شێوه‌ی خۆبه‌ده‌سته‌وه‌داندا و چ له‌ شێوه‌ی دیکه‌دا.
کاتێ ده‌گه‌ینه‌ چه‌مکی (زۆرایه‌تی‌)، ناکرێت خێرا و به‌ ئاسانی لێی تێبپه‌ڕین، به‌وه‌ی له‌وێدا کۆمه‌ڵێک پرسیار پێشمان لێ ده‌گرن، که‌ گرنگترینیان ئه‌و داموده‌ستگه‌یانه‌ له خێزان،‌ قوتابخانه‌، په‌رستگه‌وه‌‌ تاکو ده‌گاته‌ حزب چۆنن و له‌ چ ئاستێکدان، که‌ ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ پێوه‌ندیی پێیانه‌وه‌ هه‌یه‌ و وزه‌یان لێ وه‌رده‌گرێت؟ کاریگه‌ریی ئه‌و ڕۆشنبیره‌ چ له‌سه‌ر ئه‌و داموده‌ستگه‌یانه‌ و چ له‌سه‌ر ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌دا چۆنه‌ و به‌ چ شێوه‌یه‌ک ده‌رکه‌وتووه‌؟
زۆرایه‌تی‌ بۆیه‌ زۆرایه‌تییه‌‌، چونکه‌ له‌ دۆخی جێگیریدایه‌. له‌ ئاستێکدا چه‌قی به‌ستووه‌، نه‌ جووڵه‌ و نه‌ ئاڕاسته‌ی جیاوازی هه‌یه‌. به‌ مانایه‌کی دی زۆرایه‌تی‌ له‌و بوونه‌وه‌رانه‌ پێک دێت، که‌ به‌ ساده‌یی له‌سه‌ر چه‌مکه‌‌ زه‌قه‌کانی وه‌ک ئایین، نه‌ته‌وه‌، نیشتمان، خاک، شه‌ره‌ف و هیی دیکه‌ ڕێکن، به‌ڵام ئه‌وانه‌ هێزی کۆمه‌ڵایه‌تی و سیمبۆڵیی گه‌وره‌ پێک ده‌هێنن. ئه‌وانه‌ له‌ کاتێکدا به‌وه‌ ده‌ناسرێنه‌وه‌ به‌ شێوه‌ی شێلگیر (ئیکستریم) ده‌ست به‌و چه‌مکه‌ زه‌قانه‌وه‌ ده‌گرن، به‌ڵام هاوکات نه‌ک ئاره‌زوویان نییه‌ له‌ پێکهاته‌یان‌ بکۆڵنه‌وه‌ و هه‌ڵیانبوه‌شێننه‌وه‌، به‌ڵکوو له‌ ئاستی هه‌ر هێزێکی ڕه‌خنه‌ییشدا ده‌وه‌ستنه‌وه‌، کاتێ به‌ مه‌به‌ستی پرسیار و گومان لێیان نزیک ده‌بێته‌وه‌. به‌کورتی ئه‌وانه‌ که‌مترین شاره‌زاییان له‌باره‌ی ئه‌و چه‌مکانه‌وه‌ هه‌یه‌، که‌ باوه‌ڕ‌یان پێیان هێناون، بگره‌ ‌هه‌ر ئه‌مه‌یشه‌ وای کردووه‌ هێنده‌ پێیانه‌وه‌ پێوه‌ست ببن.
له‌دوای ڕاپه‌ڕینه‌وه‌ ئایین، دروستتر ئایینی ئیسلام ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ی ئێمه‌ داده‌پۆشێت و ده‌بێته‌ چه‌ترێکی گه‌وره‌ بۆ سه‌رجه‌م چین و توێژه‌ جیاوازه‌کان، بگره‌ بۆ هه‌موو ئاڕاسته‌کانی بیرکردنه‌وه‌ و تێڕوانینیش، که‌ ئامانجی سه‌ره‌کیی ئه‌وه‌یه‌ تێکڕایان بکاته‌ یه‌ک و ته‌باییان له‌نێواندا بهێنێته‌ گۆڕێ. به‌ مانایه‌کی دی خۆی هه‌ڵیانبسووڕێنێت و ڕێگه‌ نه‌دات هیچ ئاڕاسته‌یه‌ک به‌ جیاواز و سه‌ربه‌خۆ له‌وانه‌ی دی بجووڵێت. به‌م شێوه‌یه‌ ڕیچوه‌ڵی ئایینی ورده‌ورده‌ خۆی ده‌خزێنێته‌ ناو هه‌موو کایه‌کانی وه‌ک سیاسه‌ت، به‌ڕێوه‌بردن، مێدیا، ئه‌ده‌ب و بگره‌ هونه‌ریشه‌وه‌، بێ ئه‌وه‌ی مرۆڤ له‌ناو ئه‌م ڕیچوه‌ڵه‌دا بیه‌وێت له‌ پرینسیپه‌کانی ئه‌و ئایینه‌ بکۆڵێته‌وه و به‌ دوای ورده‌کارییه‌کانیدا بگه‌ڕێت‌. هێنده‌ هه‌یه‌ ئایینی به‌ شێوه‌یه‌ک له‌گه‌ڵ ئه‌و تێگه‌یشتنه‌ ساده‌یه‌ی خۆیدا ڕێک خستووه‌، که‌ سه‌قامگیرییه‌که‌ی لێ نه‌شێوێنێت و ڕووبه‌ڕووی پێکدادانی نه‌کاته‌وه‌‌‌‌، چونکوو ترسی گه‌وره‌ی له‌ هه‌ر هێزێکه‌ ئه‌و دۆخه‌ی لێ تێک بدات و بیخاته‌ دۆخێکی دیکه‌ی جیاوازه‌وه‌، بۆیه‌ خۆی له‌و تاک و گرووپانه‌ دوور ده‌گرێت، کاتێ ده‌یانه‌وێت به‌ لای کارێکی وه‌هادا بچن. به‌ ده‌وڵه‌تی ئیسلامی سه‌رسام نابێت‌‌، ساتێ ده‌بینێت تێیدا مرۆڤ به‌ردباران ده‌کرێت، ده‌ستی دز ده‌بڕێت، ژن ده‌کرێته‌ که‌نیزه‌ و له‌ بازاڕدا ده‌فرۆشرێت، زیندوو ده‌ستووتێنرێت، جزیه‌ به‌سه‌ر‌ کریستیه‌ن و ئێزیدیدا ده‌سه‌پێنرێت و زۆری دی، به‌ مه‌رجێ هه‌موو ئه‌وانه‌ به‌ تێکست هه‌ن‌ و له سه‌ره‌تاوه‌ پراکتیزه‌ کراون، بگره‌ له‌ کتێبه‌کانی خوێندنگه‌دا ده‌خوێنرێن. به‌ ڕوونی ده‌بینین داعشییه‌کان لای ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ په‌سه‌ند نین و به‌ گێره‌شێوێن داده‌نرێن. زووتریش کۆمۆنیزمی کرێکاری له‌به‌ر هه‌مان هۆکار نه‌یتوانی سه‌رنجی ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ ڕابکێشێت.
پێشتر گوترا زۆرایه‌تی‌‌ له‌باره‌ی ئه‌و چه‌مکه زه‌قانه‌وه‌ که‌مترین شاره‌زاییی هه‌یه‌، به‌ڵام ده‌ستبه‌رداریشیان نابێت، چونکه‌ ده‌ستبه‌رداربوون خۆی یه‌کێکه‌ له‌و ترسانه‌ی نایه‌وێت ڕووبه‌ڕوویان ببێته‌وه‌. به‌ ئاسانی واز له‌ هیچ باوه‌ڕێک ناهێنێت، که‌ پێشتر په‌سه‌ندی کردووه‌.‌ ده‌گه‌ینه‌ ئه‌وه‌ی بڵێین زۆرایه‌تیی ئه‌مڕۆمان‌ هه‌موو شتێک که‌ڵه‌که‌ ده‌کات. به‌م شێوه‌یه‌ (پیرۆزی) و (که‌ڵه‌که‌کردن) دوو سیمای سه‌ره‌کیی ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ن. سه‌رجه‌م حزب و لایه‌نه‌کانی قه‌بووڵه‌. له‌ یه‌ک کاتدا پارتی و ئیسلامییه‌کانی ده‌وێت‌. یه‌کێتی و گۆڕانی لا په‌سه‌نده‌، مادام ئه‌وانه‌ هه‌موویان له‌ژێر چه‌تره‌که‌دا شوێنیان گرتووه‌ و نابنه‌ هۆی تێکچوونی ئارامییه‌که‌ی. ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ به‌ جلوبه‌رگی ڕه‌نگاوڕه‌نگ و موزیکی هه‌ڵپه‌ڕکێوه‌ نه‌ورۆز ده‌کات و له‌ ڕه‌مه‌زانیشدا به‌ ڕۆژوو ده‌بێت. جبه‌ی خه‌لیجی ده‌پۆشێت، له‌چه‌ک ده‌به‌ستێت و په‌نا بۆ هه‌موو ته‌کنیکه‌کانی جوانکاری ماکیاژیش ده‌بات. دوژمنی سه‌رسه‌ختی سیکۆله‌ریزمه‌ و تێکڕای به‌رهه‌مه‌کانیشی نه‌ک به‌ کار ده‌هێنێت، بگره‌ تاکو ڕاده‌ی په‌رستن خۆشی ده‌وێن. ژماره‌ی مزگه‌وتی به‌ شێوه‌ی خه‌یاڵی زیاد ده‌کات و له‌ وڵاتێکی وه‌ک دانمارکیش پتر ئه‌لکوهوول له‌ شاره‌کانیدا ده‌فرۆشرێت. داتاکانیش به‌رده‌وام ئه‌وه‌ پێشان ده‌ده‌ن ئه‌ندامانی ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ی ئێمه‌ له‌ سه‌یرکردنی فیلمی پۆرنۆگرافیدا له‌ پێشی پێشه‌وه‌ن‌.
گوتمان ئه‌وانه‌ به‌ ساده‌یی له‌سه‌ر چه‌مکه‌ گه‌وره‌کان ڕێکن، به‌ڵام ئه‌مه‌ ئه‌وه‌ ناگه‌یه‌نێت‌ تێڕوانینی جیاوازیان نییه‌. هێنده‌ هه‌یه‌ ئه‌و جیاوازییه‌ ته‌نیا پێوه‌ندیی به‌ فۆرمی ئه‌و چه‌مکانه‌وه‌ هه‌یه‌، نه‌وه‌ک به‌ ناوه‌رۆکیانه‌وه‌، بۆیه‌ لێره‌دا هه‌ر حزبێکی سیاسی سوود له‌و جیاوازییانه‌ ده‌بینێت و شوێنی خۆی لایان ده‌کاته‌وه‌. ئه‌وه‌ی بزووتنه‌وه‌ی گۆڕان له‌باره‌ی هه‌ر یه‌کێ له‌و چه‌مکانه‌وه‌ ده‌یڵێت، ته‌نیا له‌ شێوه‌دا له‌گه‌ڵ هیی پارتی جیاوازه‌، ده‌نا له‌ ناوه‌رۆکدا هه‌مان شته‌. هه‌ردوو لایان له‌گه‌ڵ ڕه‌چاوکردنی ئه‌و باوه‌ڕانه‌دان، که‌ لای زۆرایه‌تی‌ پیرۆزن، به‌ڵام هه‌ر یه‌که‌ی له‌سه‌ر شێوازی خۆی، که‌ لێره‌دا هه‌موو حزبه‌کانی دیکه‌یش وه‌ک‌ گۆڕان و پارتی وان. له‌ژێر ئه‌و چه‌تره‌دا هیچ شتێک ون نابێت، به‌ڵکوو شوێنه‌که‌ی ده‌گۆڕێت. له‌م چه‌ند ساڵه‌ی ڕابوردوودا به‌ لێشاو بابه‌ت له‌باره‌ی لاوازبوونی یه‌کگرتووه‌وه‌‌ نووسراون، به‌ڵام ڕاستییه‌که‌ی یه‌کگرتوو لاواز نه‌بووه‌، یان دروستتر به‌و شێوه‌یه‌ لاواز نه‌بووه‌، که‌ ئه‌وان ده‌یبینن، به‌ڵکوو ئه‌وه‌یه‌ ناتوانێت له‌وه‌ گه‌وره‌تر ببێت، به‌وه‌ی وه‌ک هه‌ر لایه‌نێکی دی له‌ژێر ئه‌و چه‌تره‌دا پێگه‌یه‌کی تا ڕاده‌یه‌ک چه‌سپاوی هه‌یه‌ و له‌وه‌ تێناپه‌ڕێت. ئه‌گه‌ر یه‌کگرتوو به‌شێکی ئه‌ندامه‌کانی له‌ ده‌ست داون‌،‌ مانای وا نییه‌ ئه‌وانه‌ له‌ژێر چه‌تره‌که‌دا نه‌ماون، به‌ڵکوو ته‌نیا جێگۆڕکێیان کردووه‌، به‌وه‌ی چوونه‌ته‌ ناو گۆڕانه‌وه‌، یان خۆیان له‌ ڕیزی سه‌له‌فییه‌کاندا دۆزیوه‌ته‌وه، که‌ ئه‌وانیش ئه‌مڕۆ ‌لای زۆرایه‌تی‌ خۆشه‌ویستن. بزووتنه‌وه‌ی گۆڕان خۆیشی فۆرمێکی چه‌سپاوی وه‌رگرتووه‌ و به‌ هه‌مان شێوه‌ی‌ یه‌کگرتوو له‌وه‌ زیاتر تێناپه‌ڕێت، بگره‌ پێویستیشی به‌وه‌ نییه‌ له‌وه‌ زیاتر په‌ره‌ بستێنێت. به‌ مانایه‌کی دی هه‌ر لایه‌نێک له‌ژێر ئه‌و چه‌تره‌دا سنوورێکی بۆ خۆی کێشاوه‌، که‌ نایه‌وێت بیبه‌زێنێت، چونکه‌ به‌زاندنی سنووره‌که‌ تووڕه‌بوونی خودی زۆرایه‌تییه‌که‌ی لێ ده‌که‌وێته‌وه‌. مرۆڤ کاتێ سه‌رنج له‌ پێوه‌ندیی ئه‌و حزبه‌ سیاسییانه‌ ده‌دات، به‌ ڕوونی ئه‌وه‌ ده‌بینێت، چۆن هه‌ر کاتێ ده‌گه‌نه‌ ئاستی تووڕه‌بوون، خێرا هێمن ده‌بنه‌وه‌ و پێکه‌وه‌ داده‌نیشن، بگره‌ ده‌گه‌نه‌ ئه‌وه‌ی به‌ شانوباڵی یه‌کدیدا هه‌ڵبده‌ن، نه‌بادا ئه‌و گرژییه‌ ببێته‌ هۆی تێکچوونی ئارامیی زۆرایه‌تی‌. ئه‌وه‌ی ئه‌مڕۆ به‌ ناوی یاسای سه‌رۆکایه‌تییه‌وه‌ ورووژاوه‌، له‌ گه‌مه‌یه‌کی سیاسی به‌ولاوه‌، شتێکی دیکه‌ نییه‌.( ) هه‌ندێک له‌ گه‌رمه‌ی حه‌ڤده‌ی شوباتدا وایان ده‌زانی جارێکی دی ببڕای ببڕای گۆڕان، یه‌کگرتوو و کۆمه‌ڵ له‌گه‌ڵ پارتی و یه‌کێتی ئاشت نابنه‌وه‌، وه‌ک چۆن باوه‌ڕیان نه‌ده‌کرد ڕۆشنبیران به‌ لای داموده‌ستگه‌ی ئه‌و دوو حزبه‌دا بچنه‌وه‌، که‌چی ڕێک پێچه‌وانه‌ی ئه‌مه‌ بینرا. پێشبینی ده‌کرا یه‌کێتی لانی که‌م شه‌ش ساڵ له‌مه‌وبه‌ر بتوێته‌وه‌ و شوێنه‌واری نه‌مێنێت، به‌ڵام ئه‌مڕۆ ئه‌ویش له‌ژێر ئه‌و چه‌تره‌دا هه‌مان ئه‌و قورساییه‌ی هه‌یه‌، که‌ پێش حه‌وت ساڵ هه‌یبوو. ئه‌و ئه‌ندامانه‌ی له‌ ده‌ستی داون، هێشتا له‌ژێر چه‌تره‌که‌دان. به‌کورتی ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ دایکێکی میهره‌بانه‌ و هه‌موو ڕۆڵه‌کانی خۆی خۆش ده‌وێت و ده‌یانپارێزێت، بگره‌ هه‌وڵی گه‌وره‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌دات له‌ ده‌ستیان نه‌دات.
زۆرایه‌تیی ئه‌مڕۆ، دروستتر ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ی له‌ نه‌وه‌ده‌کانه‌وه‌ فۆرمێکی دیاریکراوی وه‌رگرتووه‌ و تاکو ئێستایش له‌ناویدا ماوه‌ته‌وه‌، به‌وه‌ له‌ زۆرایه‌تیی شه‌سته‌کان، حه‌فتاکان و هه‌شتاکان جوودا ده‌کرێته‌وه‌، که وه‌ک پێشتر گوترا له‌ژێر چه‌تری ئیسلامیدایه، به‌ڵام ئه‌وان له‌ژێر چه‌تری نه‌ته‌وه‌یی، چه‌پگه‌رایی و لیبرالیدا بوون (له‌گه‌ڵ پارێزی زۆرم بۆ هه‌رسێ چه‌مکه‌که‌). زۆرایه‌تیی ئه‌وده‌م‌ له‌ ناوه‌ڕاستی حه‌فتاکاندا پارتیی هه‌ڵدایه‌ ده‌رێ، که‌چی له‌ ناوه‌ڕاستی نه‌وه‌ده‌کاندا‌ ئه‌م زۆرایه‌تییه‌‌ هێنایه‌وه‌، چونکه‌ له‌و کاته‌وه‌ زۆرایه‌تی‌ موڵکی لایه‌نێکی دیاریکراو نییه‌، به‌ڵکوو هیی سه‌رجه‌م لایه‌ن و ئاڕاسته‌کانه‌. زۆرایه‌تیی هه‌شتاکان له‌ ڕاپه‌ڕیندا به‌عسی له‌ شاره‌کانی کوردستان به‌ ده‌ر نا و له‌و پێناوه‌دا ڕووبارێک خوێنی ڕشت، که‌چی زۆرایه‌تیی دوای ڕاپه‌ڕین به‌ شێوه‌ی ئاشتییانه‌ هێنایه‌وه‌. ئه‌مڕۆ مرۆڤ ده‌توانێت به‌ ئاسانی له‌ پاڵ حزبه‌کانی دیکه‌دا به‌عسیش ببینێت، بگره‌ ده‌گاته‌ ئه‌وه‌ی له‌ مێدیای یه‌کگرتوودا (سه‌دام حسێن) وه‌ک موجاهیدێکی شه‌هید پێشان بدرێت، بێ ئه‌وه‌ی هیچ ناڕه‌زاییه‌ک لای ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ دروست ببێت. له‌ فه‌یسبووکدا زووزوو جوانترین وێنه‌ی ئه‌و سه‌رۆکه‌ به‌ قورئانێکه‌وه‌ ده‌بینرێت و ئامۆژگاری و گوته‌ نه‌سته‌قه‌کانی به‌ زمانی کوردی بڵاو ده‌کرێنه‌وه‌. دیسان ده‌یڵێینه‌وه‌، که‌ زۆرایه‌تیی هه‌موو حزب و لایه‌نه‌کان له‌ژێر ئه‌و چه‌تره‌دا په‌یمانیان به‌ستووه‌ شه‌ڕ به‌ یه‌کدی نه‌فرۆشن. هێنده‌ی حزب و ڕێکخراوه‌کان‌ ڕۆڵیان له‌وه‌دا هه‌بووه‌ زۆرایه‌تی‌‌ یه‌کڕه‌نگ و هاوئاهه‌نگ بێت، به‌ هه‌مان شێوه‌ زۆرایه‌تییش وای کردووه‌ ئه‌وان به‌ چه‌سپاوی بمێننه‌وه‌ و گۆڕانکاری له‌ خۆیاندا نه‌که‌ن. واته‌ به‌ بیری نوێ و سیستێمی نوێ ڕووبه‌ڕووی نه‌بنه‌وه‌. دیسان جه‌خت له‌وه‌ ده‌که‌ینه‌وه‌، که‌ له‌ ناوه‌ڕاستی نه‌وه‌ده‌کانه‌وه‌ تاکو ئه‌مڕۆ هه‌موو لایه‌نه‌کان یه‌ک سیستێمی بیرکردنه‌وه‌ و یه‌ک شێوازی ڕاگه‌یاندن پێڕۆیی ده‌که‌ن، ته‌نانه‌ت گۆڕان گوایه‌ هاتووه‌ ئه‌و ستایله‌ بگۆڕێت، به‌ڵام نه‌ک هه‌ر نه‌یگۆڕیوه‌، به‌ڵکوو له‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ی دی زیاتر پابه‌ندی خواستی ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌یه‌، بگره‌ پێی وایه‌ ئه‌وان که‌مته‌رخه‌من و خۆی له‌پێناوی پڕکردنه‌وه‌ی که‌موکووڕییه‌کاندا تێده‌کۆشێت. به‌م شێوه‌یه‌ بایه‌خی سه‌ره‌کیی گۆڕان بۆ زه‌قکردنه‌وه‌ی نۆرمی ئایینی و نماییشی کاره‌کته‌ری ئایینییه‌، که‌ له‌ نه‌وه‌ده‌کانه‌وه‌ سیمای زۆرایه‌تییان پێوه‌ دیاره‌. هاوکات له‌گه‌ڵ ده‌رکه‌وتنی بزووتنه‌وه‌ی گۆڕاندا پێگه‌ی پیاوی ئایینی زۆر به‌رزتر ده‌بێته‌وه‌ و له‌ بوونه‌وه‌رێکه‌وه‌، که‌ پێش ڕاپه‌ڕین نه‌یتوانیوه‌، یان ڕێگه‌ی پێ نه‌دراوه‌ له‌ ڕۆڵی ئامۆژگاری زیاتر بگێڕێت (ئه‌ویش له‌ سنوورێکی ته‌سکدا)‌، بۆ بوونه‌وه‌رێکی دی ده‌گۆڕێت، که‌ بڕیار له‌سه‌ر شێوازی حوکمڕانی و به‌ڕێوه‌بردن ده‌دات. واته‌ ده‌سته‌ڵاتی پیاوی ئایینی ته‌نیا له‌ سنووری کۆمه‌ڵایه‌تیدا نامێنێته‌وه‌، به‌ڵکوو ده‌گاته‌ ئه‌وه‌ی ده‌ست به‌سه‌ر که‌ناڵه گرنگه‌‌کانی سیاسه‌ت و فه‌رمانڕه‌واییشدا بگرێت، که‌ ئه‌مه‌یش ته‌واو له‌گه‌ڵ خواستی زۆرایه‌تیدا ڕێکه‌.
هه‌میشه ئه‌ندامانی‌ زۆرایه‌تی‌ به‌ زمانی ئه‌و ئیدۆلۆگییه‌ ده‌ده‌وێن، که‌ زاڵه‌‌، هه‌تا ئه‌گه‌ر مه‌به‌ستیشیان نه‌بێت. له‌ پێش ڕاپه‌ڕیندا هه‌ر ڕسته‌یه‌ک وشه‌ی هه‌ژاری، برسێتی، جیاوازیی چینایه‌تی و هیی له‌م بابه‌ته‌ی تێدا بووایه‌، وا لێک ده‌درایه‌وه‌ له‌پێناوی کۆمۆنیزمدا گوتراوه‌. ئه‌مڕۆیش هه‌ر زمانێک توانای تێپه‌ڕاندنی نه‌بێت، له‌ژێر چه‌تره‌که‌دا ده‌مێنێته‌وه‌ و ده‌بێته‌ به‌شێکی جیانه‌کراوه‌ی زمانی زۆرایه‌تی‌. به‌ ناوی (یه‌کێتیی مامۆستایانی کوردستان)ـه‌وه‌ تێکستێکی ناڕه‌زایی له‌باره‌ی کوژرانی مامۆستایه‌کی زانکۆوه‌ نووسراوه‌‌، به‌ڵام به‌ زمانێکی میللی، که‌ پڕه‌ له‌و ده‌سته‌واژانه‌ی مرۆڤ له‌ ده‌می پیاوانی ئایینییه‌وه‌ ده‌یانبیستێت. تێکسته‌که‌ به‌م دوو ڕسته‌یه‌ کۆتاییی پێ هێنراوه‌: (نەفرەت لە ئەنجامدەری ئەو تاوانەو جەهەنەم جێگای ئەبەدی بێت).( ) له‌و کۆمه‌ڵگه‌یانه‌ی که‌لتووری زاره‌کییان تێپه‌ڕاندووه‌ و بایه‌خی نووسینیان زانیوه‌، منداڵی باخچه‌ی ساوایانیشیان ئه‌و ده‌سته‌واژانه‌ به‌ کار ناهێنن. ده‌گه‌ینه‌ ئه‌وه‌ی بڵێین ئه‌مڕۆ ئێمه‌ له‌ دۆخێکدا ده‌ژین، که‌ هه‌موو تاکه‌کان به‌ یه‌ک زمان ده‌دوێن و یه‌ک بیرکردنه‌وه‌یان هه‌یه‌. زمانه‌که‌ میللی‌ و بیرکردنه‌وه‌که‌یش چه‌ند بڵێی سه‌ره‌تاییه‌. تاکو کۆتاییی هه‌شتاکانیش مرۆڤ ده‌یتوانی به‌ ئاسانی ئاستی زمانی تاکه‌کان له‌ یه‌کدی جوودا بکاته‌وه‌ و به‌ ڕوونی جیاوازییه‌کان ببینێت، به‌ڵام ئه‌مڕۆ کارێکی له‌م شێوه‌یه‌ ئه‌سته‌مه، بۆیه‌ زمانی ئه‌ندامانی (یه‌کێتیی مامۆستایان) هه‌مان زمانی ئه‌وانه‌ی دیکه‌یه‌‌. سه‌یر نییه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌وان به‌ لایانه‌وه‌ گرنگ نه‌بێت ناوی ڕێکخراوه‌که‌یشیان به‌ دروستی بنووسن.( ) ئه‌وه‌یش سه‌یر نییه‌، که‌ له‌دوای ڕاپه‌ڕینه‌وه‌ زمان و نووسین بایه‌خیان نامێنێت و که‌مترین قسه‌یان لێوه‌ ده‌کرێت، له‌ کاتێکدا به‌ درێژاییی مێژووی فه‌لسه‌فه‌ و لینگویستک ئه‌مانه‌ وه‌ک دوو قورسترین پرسیار خۆیان به‌سه‌ر فه‌یله‌سووف و زمانناساندا سه‌پاندووه‌.
له‌دوای ڕاپه‌ڕینه‌وه‌ پرسیاری (تۆ باوه‌ڕداریت، یان بێباوه‌ڕ؟)، دروستتر (تۆ موسڵمانیت، یان کافر) لای زۆرایه‌تی‌ دێته‌ ئاراوه‌، که‌ مه‌به‌ستیه‌تی به‌ر له‌ هه‌ر ڕه‌گه‌زێکی شه‌ڕانگێز و جیاواز بگرێت، ئه‌گه‌ر بیه‌وێت به‌ پرسیاری دیسپۆتیکی ڕووبه‌ڕووی ببێته‌وه‌ و گومانی له‌ دڵدا بڕووێنێت. ئه‌مه‌ به‌ گرنگترین پرسیار ده‌زانێت، چونکه‌ هه‌مووان له‌ژێر چه‌تره‌که‌دا کۆ ده‌کاته‌وه‌ و سنووری نێوان تاکه‌کان ده‌سڕێته‌وه‌. ده‌شێت هه‌ڤاڵێکی پارتی، ئه‌ندامێکی یه‌کێتی، گۆڕانخوازێک، بانگخوازێکی یه‌کگرتوو، مه‌لایه‌کی کۆمه‌ڵ، کادیرێکی شیوعی و ڕه‌فیقێکی به‌عس پێکه‌وه‌ کۆ بکاته‌وه‌، که‌ بێگومان هه‌ر وایشی کردووه‌. وه‌ک گوترا هه‌موویان به‌ ساده‌یی له‌سه‌ر چه‌مکه‌ گه‌وره‌کان ڕێکن، به‌ڵام له‌باره‌ی فۆرمیانه‌وه‌ بینینی جیاوازیان هه‌یه‌. ئه‌ندامانی زۆرایه‌تی‌‌ دوژمنی سه‌رسه‌ختی که‌مایه‌تین، چونکه‌ لایان ڕوونه‌ ئه‌وه‌ی ئارامییان لێ ده‌شێوێنێت، هه‌ر که‌مایه‌تییه‌‌. ئاماده‌ن‌ له‌پێناوی سزادانی نووسه‌رێک، یان هونه‌رمه‌ندێکدا ده‌ست له‌ ئیشوکار هه‌ڵبگرن و مانگێک له‌سه‌ر شه‌قامه‌کاندا بهاڕێنن.( )
ئێستا ده‌گه‌ینه‌ ئه‌وه‌ی بپرسین‌: ئایا ڕۆشنبیرمان‌ له‌دوای ڕاپه‌ڕینه‌وه‌ چۆن له‌گه‌ڵ زۆرایه‌تیماندا‌ ڕووبه‌ڕوو بووه‌ته‌وه‌؟ زۆرایه‌تیمان‌ توانای جووڵاندنی ڕۆشنبیرمانی هه‌یه‌؟ ڕۆشنبیرمان گه‌یشتووه‌ته‌ ئه‌و ئاسته‌ی زۆرایه‌تیمان بورووژێنێت و ئاڕاسته‌ی نوێی تێدا دروست بکات؟
به‌گشتی کۆمه‌ڵگه‌کان به‌ر دوو جۆر ڕۆشنبیر ده‌که‌ون:
یه‌که‌میان، ڕۆشنبیرێکی ساده‌یه‌ و هه‌مان تێڕوانینی خه‌ڵکی بۆ چه‌مکه‌‌کان هه‌یه‌. به‌ مانایه‌کی دی‌ ئاستی جه‌ماوه‌ر تێناپه‌ڕێنێت، بۆیه‌ توانای به‌رهه‌مهێنانی نییه‌ و ده‌بێته‌ به‌شێک له‌و زۆرایه‌تییه‌‌. ژماره‌یان زۆره‌ و له‌ هه‌موو شوێنێکدا به‌رچاو ده‌که‌ون. هه‌میشه‌ لایه‌نه‌گری شتێک و دژی شتێکی دیکه‌ن‌. زووزوو ده‌رده‌که‌ون و ناسراون، به‌ڵام هیچ کاریگه‌رییه‌کیان نییه‌. پێوه‌ندیی سه‌ره‌کییان به‌ ڕووداوی ڕۆژانه‌وه‌ هه‌یه‌ و که‌متر به‌ لای شته‌ شاراوه‌کاندا ده‌چن. به‌شێکیان ده‌رچووی‌ زانکۆکان و به‌شه‌که‌ی دیکه‌یان ئه‌ماچه‌رن‌، واته‌ ئاره‌زوویان لێیه‌ ئه‌رکی ڕۆشنبیر ببینن. لێره‌دا گرنگه‌ ئه‌وه‌ بڵێین، که‌ ئه‌و ڕۆشنبیره‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ ساده‌ نییه‌، ده‌رچووی زانکۆیه‌، به‌ڵام به‌گشتی زانکۆکان ڕۆشنبیری ڕووکه‌ش به‌رهه‌م ده‌هێنن. کاتێکیش هه‌ندێک ڕۆشنبیری ده‌رچووی زانکۆ ئه‌م ئاسته ساده‌یه‌‌ تێده‌په‌ڕێنن،‌ ئه‌و تێپه‌ڕاندنه‌ به‌رهه‌می بیرکردنه‌وه‌ی خۆیانه‌.
دووه‌میان، ڕۆشنبیرێکی ڕه‌خنه‌گره‌. نه‌ دژه‌ و نه‌ دۆسته‌، به‌ڵکوو که‌سێکی ڕاڤه‌کاره‌‌. له‌وه‌ تێگه‌یشتووه‌ ئه‌رکی ڕه‌خنه‌ تێپه‌ڕاندن و کردنه‌وه‌ی که‌ناڵی نوێیه‌ له‌ هه‌ر بابه‌تێکدا، که‌ ڕووبه‌ڕووی ده‌بێته‌وه‌‌. به‌وه‌دا سه‌رقاڵی پڕۆژه‌ی فکرییه‌، که‌م ده‌رده‌که‌وێت، به‌ڵام له‌گه‌ڵ هه‌ر ده‌رکه‌وتنێکیدا ئایدیای نوێ ده‌هێنێت و پرسیاری دڵڕه‌قانه‌ ده‌ورووژێنێت. زمانێکی ئاسانی نییه‌، چونکه‌ ئاستی تێگه‌یشتنی جه‌ماوه‌ری تێپه‌ڕاندووه‌. ده‌سته‌ڵات و زۆرایه‌تی‌ خۆشیان ناوێت‌، به‌ڵام هه‌ر ئه‌ویشه‌ کاریگه‌ریی هه‌یه‌.
کۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌یش به‌ شێوه‌یه‌ک له‌ شێوه‌کان‌ خاوه‌نی ئه‌و دوو جۆره‌ ڕۆشنبیره‌یه‌، به‌ڵام کاتێ ئه‌وه‌ ده‌خه‌ینه‌ به‌رچاو، که‌ زمانی ڕۆژانه‌ی هه‌ر کۆمه‌ڵگه‌یه‌ک ڕۆڵی گه‌وره‌ له‌ دروستبوونی ڕۆشنبیردا ده‌گێڕێت، ئه‌وا ده‌کرێت بڵێین هه‌ردوو جۆره‌که‌ لاوازن، ئه‌گه‌ر نه‌ڵێین ئه‌وه‌ی دووه‌م هه‌ر ده‌رنه‌که‌وتووه‌، به‌وه‌ی زمانی ڕۆژانه‌مان‌ هێشتا هه‌ژاره‌ و له‌ به‌رهه‌مهێنانی ڕۆشنبیری جیاواز و داهێنه‌ردا توانای که‌مه‌. ڕۆشنبیر داهێنانی خۆی له‌سه‌ر ئاستی ئه‌و زمانه‌ داده‌مه‌زرێنێت، که‌ کۆمه‌ڵگه‌ پێی گه‌یشتووه‌، به‌و مانایه‌ی ئه‌و ئاسته‌ تێده‌په‌ڕێنێت و مه‌ودا له‌نێوان زمانی خۆی و زمانی ڕۆژانه‌دا دروست ده‌کات. به‌م شێوه‌یه‌ زمانی ڕۆشنبیری ڕه‌خنه‌گر نه‌ک هه‌ر هه‌مان زمانی کۆمه‌ڵگه‌ نییه‌، به‌ڵکوو زۆریش باڵاتره‌‌. هه‌تا ئاستی زمانی ڕۆژانه‌ی کۆمه‌ڵگه‌که‌ی‌ زیاتر به‌ره‌و سه‌ره‌وه‌ هه‌ڵبکشێت، ئه‌رکی ئه‌و قورستر، به‌ڵام ئاستی به‌رهه‌می به‌رزتر ده‌بێت. کۆمه‌ڵگه‌یه‌ک له‌ ڕووی گوزه‌ران، خوێندن، په‌روه‌ر‌ده‌، ته‌ندروستی، ڕێگه‌وبان، ئاساییش و هیی دیکه‌وه‌ هه‌ژار بێت، مانای وایه‌ زمانی ڕۆژانه‌ی ساده‌یه‌ و توانای جووڵه‌ی که‌مه‌‌‌. ڕۆشنبیری گه‌وره‌ له‌ کۆمه‌ڵگه‌یه‌کدا ده‌رده‌که‌وێت، که‌ ئه‌و‌ بوارانه‌ی له‌ ئاستی نزمدا نین، چونکه‌ پێوه‌ندییه‌کی دیاڵیکتیکه‌ڵ له‌نێوان دروستکردنی کۆمه‌ڵگه‌ و دروستکردنی ڕۆشنبیردا هه‌یه‌. ئه‌میان ئه‌ویان دروست ده‌کات. تاکو ئه‌مڕۆیش ڕۆشنبیری ئێمه‌ نه‌ توانیویه‌تی ببێته‌ مۆدێلێکی وه‌ک ئه‌و مۆدێلانه‌ی له‌ جیهاندا هه‌ن، بۆ نموونه‌ مۆدێلی وه‌ک ڕۆشنبیری ئۆرگانیک، ڕۆشنبیری مولته‌زیم (کومیتد) و هی دیکه‌ و نه‌ مۆدێلێکی سه‌ربه‌خۆیشی داهێناوه‌، به‌ڵکوو ئه‌وه‌ی به‌ زه‌قی ده‌بینرێت‌، ڕۆشنبیری میللییه‌، که‌ لێره‌دا به‌ (جاگله‌ر Jaggler) ناوی ده‌هێنین. جاگله‌ر ئه‌و پاڵه‌وانه‌یه‌‌، که‌ یاریی جاگلینگ (Jaggling) ده‌کات. ده‌توانێت له‌ یه‌ک کاتدا و زۆر به‌ خێرایی چه‌ند شتێک هه‌ڵبدات و هه‌ر جارێ یه‌کێکیان بگرێته‌وه‌. ئه‌م هه‌ڵده‌داته‌وه‌ و ئه‌و ده‌گرێته‌وه‌. ئیتر به‌م شێوه‌یه‌! جاگله‌ر به‌ سیستێمێکی نه‌گۆڕ کار ده‌کات.‌ هه‌ر گۆڕانکارییه‌ک به‌سه‌ر سیستێمه‌که‌یدا بێت، یارییه‌که‌ی تێک ده‌چێت و ڕۆڵه‌که‌ی ته‌واو ده‌بێت. لای بینه‌ری جاگلینگ ئه‌و ماتێریه‌له‌ هێنده‌ گرنگ نییه‌، که‌ جاگله‌ر به‌ کاری ده‌هێنێت، به‌ڵکوو لێره‌دا ژماره‌ و خێرایی بایه‌خی زیاتریان هه‌یه‌. واته‌ تاکو ژماره‌ی ئه‌و ماتێریه‌لانه‌‌ی هه‌ڵیان ده‌دات، زۆرتر بێت و خێراتر جێگۆڕکێیان پێ بکات، یارییه‌که‌ چاکتر سه‌رنج ڕاده‌کێشێت و زیاتر درێژه‌ ده‌کێشێت.( ) جاگله‌ر خۆی له‌ بنه‌ڕه‌تدا مرۆڤێکی یاخییه‌ و له‌ ڕێی هونه‌ره‌که‌یه‌وه‌ جۆرێک له‌ تراجیدیا نماییش ده‌کات، به‌ڵام کاتێ ڕۆشنبیر ده‌یه‌وێت هه‌مان ڕۆڵی ئه‌و له‌ بواری فکریدا ببینێت، پرۆسێسه‌که‌ بۆ کۆمیدیا ده‌گۆڕێت. به‌م شێوه‌یه‌ ڕۆشنبیری جاگله‌ر بوونه‌وه‌رێکی په‌سه‌ندکراوی کۆمه‌ڵگه‌یه‌. نه‌ک هه‌ر ڕه‌خنه‌ له‌و‌ نۆرم و به‌هایانه‌ ناگرێت‌، که‌ خه‌ڵک به‌ پیرۆزیان ده‌زانن، به‌ڵکوو ده‌شیانپارێزێت. پێویستی به‌وه‌یه‌ به‌رده‌وام ده‌ربکه‌وێت و به‌ زمانی میللی بدوێت. به‌ پێوه‌ری ویژدان ڕووداوه‌کان هه‌ڵبسه‌نگێنێت، چی باشه‌ و چی خراپ؟! ئه‌و پێوه‌ندییه‌ ئاڵۆزه‌ی نێوان ده‌سته‌ڵات و ڕۆشنبیری هێنده‌ ساده‌ کردووه‌‌ته‌وه‌، که‌ ده‌یه‌وێت بڵێ ڕۆشنبیر ئه‌وه‌یه‌ زۆر له‌ مێدیاکاندا ده‌رده‌که‌وێت، پشتی زۆرایه‌تییه‌‌ک ده‌گرێت و دژی زۆرایه‌تییه‌‌کی دی ده‌وه‌ستێته‌وه، بێ ئه‌وه‌ی هیچ ئایدیایه‌کی نوێ بناسێنێت، یان ستایلێکی دیکه‌ی بیرکردنه‌وه‌ دابهێنێت‌. به‌کورتی نه‌ توانا و نه‌ ئاره‌زووی تێپه‌ڕاندنی هه‌یه‌، بۆیه‌ له‌ ئاستی زمانی خه‌ڵکدا ده‌مێنێته‌وه‌ و به‌ شێوازێک ده‌نووسێت، که‌ هیچ جیاوازییه‌ک دروست نه‌کات.
ده‌گه‌ینه‌ ئه‌وه‌ی بڵێین کۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌ زۆر که‌م ڕۆشنبیری ڕه‌خنه‌گر و تێپه‌ڕێنه‌ری به‌رهه‌م هێناوه‌، که‌ ده‌کرێت به‌ دیوه‌که‌ی دیکه‌یشدا بگوترێت ڕۆشنبیرانمان نه‌یانتوانیوه‌ کۆمه‌ڵگه‌ بهه‌ژێنن و بیکه‌نه‌ ناوه‌ندێکی به‌رهه‌مهێن. پێوه‌ندیی نێوانیان له‌سه‌ر بنه‌مای ڕازیکردنی یه‌کدی دامه‌زراوه‌‌، نه‌وه‌ک له‌سه‌ر بنه‌مای تێکشکاندن و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی بۆچوون و ئاڕاسته‌کانی یه‌کتر.
ڕۆشنبیری جاگله‌ر، که‌ بوونه‌وه‌رێکی ساده‌ی میللییه‌، زۆر دووره‌ له‌وه‌ی ببێته‌ خاوه‌نی پڕۆژه‌ی فکریی ڕه‌خنه‌یی‌. هه‌مان تێگه‌یشتنی سیاسه‌تمه‌داری بۆ کێشه‌کان هه‌یه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌یشه‌ خۆی له‌ بواری سیاسه‌تدا قایم ده‌کات. یه‌ک ده‌سته‌ڵات ده‌ناسێت، ئه‌ویش ده‌سته‌ڵاتی سیاسییه‌، چونکوو‌ زه‌قترین ده‌سته‌ڵاته‌، له‌ کاتێکدا ده‌سته‌ڵاته‌کانی دی لای ئه‌و نه‌ بوونیان هه‌یه‌ و نه‌ هیچ کاریگه‌رییه‌ک. مادام ڕاسته‌وخۆ و به‌ زمانی میللی له‌باره‌ی سیاسه‌ته‌وه‌ ده‌دوێت، لای زۆرایه‌تی‌ خۆشه‌ویسته‌ و ناوبانگی هه‌یه‌، چونکه‌ هه‌ر زۆرایه‌تی‌ سیاسه‌تمه‌داری جاگله‌ریشی لا په‌سه‌نده‌. زۆرایه‌تی‌ شێتی ڕۆشنبیری ڕووکه‌شه‌‌، چونکه‌ ئه‌و قسانه‌ ده‌کات، که‌ خۆیشی ده‌یانزانێت. مرۆڤ له‌و کۆمێنتانه‌ی ئه‌ندامانی زۆرایه‌تی‌‌ بۆ ڕۆشنبیری جاگله‌ری ده‌نووسن، به‌ ڕوونی ده‌بینێت چه‌ند ئاسووده‌ن، که‌ هه‌مان بۆچوونی ئه‌وانی هه‌یه‌. ڕۆشنبیری جاگله‌ر‌ وای کردووه‌ سیاسه‌ت لای زۆرایه‌تی‌‌ ببێته‌ گرنگترین بوار، چونکه‌ له‌ هیچ بوارێکی دیکه‌دا ناتوانێت هێنده‌ ده‌نگ به‌ ده‌ست بهێنێت و هێنده‌یش به‌ ئاسانی بۆچوونه‌کانی ده‌رببڕێت. سه‌یر نییه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌مڕۆ بواری ئه‌ده‌ب، فه‌لسه‌فه‌، سایکۆلۆجی، سۆسیۆلۆجیا و ئه‌وانه‌ی دیکه‌ چۆڵ بووبن، که‌ ئه‌مه‌ هه‌ر خۆی مانای ئه‌وه‌یه‌ ئه‌وان نه‌ ئه‌و بوارانه‌یان ناسیوه‌ و نه‌ به‌ جیددییش کاریان تێدا کردوون، ده‌نا بۆچی پێیان وایه‌ ئه‌مانه‌ توانای گۆڕانکارییان نییه‌، به‌ڵکوو ته‌نیا سیاسه‌ت له‌ ده‌ستی دێت دنیا بگۆڕێت؟ هه‌ر هێنده گوتاری سیاسی شه‌قام ده‌ورووژێنێت، زۆربه‌ی ڕۆماننووس، شاعیر، چیرۆکنووس و ڕه‌خنه‌گر کاری خۆیان جێ ده‌هێڵن و دوای ترۆمپێتی سیاسه‌تمه‌داران ده‌که‌ون، تاکو به‌ هه‌مان زمانی ئه‌وان، بگره‌ هه‌ندێجار نزمتریش بدوێن و به‌ زۆرایه‌تی‌ بڵێن ئێمه‌یش ماوین. خۆ ئه‌گه‌ر فریای نووسینی گوتار نه‌که‌ون، ئه‌وا په‌نا بۆ شێوازی نامه‌ ده‌به‌ن، که‌ بۆ سه‌رکرده‌ و به‌رپرسه‌کانی ده‌نێرن و ئامۆژگارییان ده‌که‌ن. هه‌ر ئه‌وانه‌‌ دوای ئارامبوونه‌وه‌ی شه‌قام، بۆ دنیای ئه‌ده‌ب و هونه‌ر ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ و مرۆڤ ده‌توانێت هه‌ندێکیان له‌ فێستیڤاڵه‌کاندا ببینێت، ئینجا له‌وێ چ خه‌ڵات دابه‌ش بکه‌ن و چ هه‌ر خۆیان وه‌ریبگرن. ڕۆشنبیری جاگله‌ر‌ پێی وایه‌ گۆڕانکاری کاتێ دێته‌ دی، که‌ بواری سیاسی ده‌گۆڕێت.‌ ئه‌مه‌ تێگه‌یشتنێکه‌ چه‌ند بڵێی ساکاره‌. ئه‌وه‌ هه‌موو بواره‌کانی دیکه‌ن سیاسه‌ت ئاڕاسته‌ ده‌که‌ن، نه‌وه‌ک به‌پێچه‌وانه‌وه‌. ڕه‌خنه‌ خۆی به‌رهه‌می قووڵبوونه‌وه‌ی ڕۆشنبیره‌ له‌و بوارانه‌دا. هه‌ر ڕه‌خنه‌یشه‌ گوتاری سیاسی ده‌خاته‌ ژێر گومانه‌وه‌ و ناهێڵێت ده‌سته‌ڵاتی ڕه‌ها په‌یدا بکات. ئه‌وه‌ ڕه‌خنه‌یه‌ بواری سیاسی و بواره‌کانی دی ده‌گۆڕێت و به‌ره‌و ئاستی باڵاتریان ده‌بات، بێ ئه‌وه‌ی ئه‌و پرۆسێسه‌ له‌ خاڵێکدا کۆتاییی پێ بێت. له‌ هه‌ر کۆمه‌ڵگه‌یه‌کدا ڕۆشنبیری ڕه‌خنه‌گر نه‌بێت‌، سیاسه‌ت شوێنی هه‌موو شتێک ده‌گرێته‌وه‌ و بواری ئازادی ته‌واو ته‌سک ده‌بێته‌وه‌، بگره‌ هه‌ر نامێنێت، هاوکات ڕۆشنبیری جاگله‌ر به‌ شێوه‌ی به‌رچاو زۆر ده‌بن. ئه‌مڕۆ کۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌ وه‌ک هه‌ر کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی دیکه‌ی ته‌قلیدی خاوه‌نی ژماره‌یه‌کی یه‌کجار زۆری ڕه‌خنه‌گره‌، به‌وه‌ی چه‌مکی ڕه‌خنه‌ له‌ کۆنتێکستی خۆی دوور خراوه‌ته‌وه‌ و بۆ ئاستی میللی داگیراوه‌. واته‌ کراوه‌ته‌ کارێکی ئاسان، به‌ڵام ئه‌وه‌ هه‌ر کۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌یشه‌ له‌ ڕووی به‌رهه‌می فکری و ڕه‌خنه‌ییه‌وه‌ هێنده‌ هه‌ژاره‌. ئه‌و چه‌ند نووسه‌ره‌یش، که‌ زۆرایه‌تی‌ به‌ گه‌وره‌ترین ڕه‌خنه‌گری خۆمان، بگره‌ به‌ گه‌وره‌ترین ڕه‌خنه‌گری دنیایشیان ده‌زانێت، له‌ چه‌ند گوتارێکی ساده‌ زیاتریان نه‌نووسیوه‌. تێیاندا هه‌یه‌ هه‌موو ئه‌رکه‌که‌ی ئه‌وه‌یه‌ دۆعا بۆ هه‌ندێک و له‌ هه‌ندێکی دیکه‌ی بکات. تێکه‌ڵبوونی ژانره‌کان، واته‌ ڕۆشنبیر له‌ ئارامیدا ڕۆمان، شیعر چیرۆک و ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی ده‌نووسێت، به‌ڵام له‌ کاتی ورووژانی شه‌قامدا هه‌موویان جێ ده‌هێڵێت و په‌نا بۆ گوتاری ئاگراوی ده‌بات، خه‌سڵه‌تی دیاری ئه‌و کۆمه‌ڵگه‌یانه‌یه‌ وه‌ک هیی ئێمه‌ هێشتا تاکه‌کانی نه‌بوونه‌ته‌ خاوه‌نی خۆیان، به‌ڵکوو پابه‌ندی‌ خواستی زۆرایه‌تین‌. فه‌یله‌سووفانی (تیۆریی ڕه‌خنه‌یی) له‌ نموونه‌ی (هۆرکهایمه‌ر)، (ئه‌دۆرنۆ) و (مارکیوز) پێ له‌سه‌ر تێکچڕژانی بواره‌ جیاوازه‌کان داده‌گرن، بگره‌ ئه‌مه‌ له‌ دیدگای فه‌لسه‌فیدا به‌ پێویست ده‌زانن، به‌وه‌ی فه‌لسه‌فه‌ له‌سه‌ریه‌تی به‌رهه‌می ئابووریناس، مێژووناس و ده‌روونناسان له‌ داڕشتنی پرسیاردا پێکه‌وه‌ ببه‌ستێته‌وه‌، که‌ هه‌موو ئه‌مانه‌ وا ده‌که‌ن ڕه‌خنه‌ کاریگه‌رتر ببێت،( ) به‌ڵام لای ڕۆشنبیری جاگله‌ر شته‌که‌ ته‌واو جیاوازه‌، چونکوو ئه‌و به‌ شێوه‌ی کیریۆسیتی، واته‌ زۆر ڕووکه‌شانه‌ له‌باره‌ی ئه‌و ڕووداوانه‌وه‌ ده‌نووسێت، که‌‌ شه‌قام به‌ گرنگیان ده‌زانێت، بێ ئه‌وه‌ی هیچ پرسیارێکی نوێ بورووژێنێت.
زۆرایه‌تیی ئه‌مڕۆ ده‌رگه‌ی بۆ هه‌ر ڕۆشنبیر و سیاسه‌تمه‌دارێک کردووه‌ته‌وه‌، به‌ مه‌رجێ ئه‌و سیگناڵانه‌ی پێوه‌ دیار بێت، که‌ ئه‌م حه‌زی لێیانه‌ و نابنه‌ هۆی تێکچوونی‌ دۆخه ئارامه‌‌که‌ی. واته‌ کاتێ په‌سه‌ندیان ده‌کات، که‌ ده‌بنه‌ جاگله‌ر و ده‌زانن چۆن جاگلینگ بکه‌ن. وای لێ هاتووه‌ بۆ ئه‌وه‌ی مرۆڤ به‌ نووسه‌رێکی داهێنه‌ر‌، یان سیاسه‌تمه‌دارێکی گه‌وره‌ بزانرێت، هێنده‌ی به‌سه‌ له‌ که‌ناڵه‌کانی ڕاگه‌یاندندا زووزوو ده‌ربکه‌وێت و وێنه‌ی جاگله‌رێکی شاره‌زا تۆپه‌کان له‌ هه‌وادا بخولێنێته‌وه‌. ڕۆشنبیری ڕه‌خنه‌گر و تێپه‌ڕێنه‌ر به‌رگری له‌ باوه‌ڕی زۆرایه‌تی‌ ناکات، به‌ڵام له‌پێناوی مافه‌کانیدا تێده‌کۆشێت، له‌ کاتێکدا ڕۆشنبیری جاگله‌ر به‌ باوه‌ڕه‌که‌یدا هه‌ڵده‌ڵێت، که‌چی مافه‌کانی لا گرنگ نییه‌، به‌ڵکوو ته‌نیا وه‌ک تۆپ هه‌ڵیانده‌دات. زۆرایه‌تی‌ خۆیشی‌ ئه‌وه‌ی به‌ لایه‌وه‌ گرنگه‌ هه‌ڵدانی تۆپه‌که‌یه‌، نه‌وه‌ک به‌ده‌ستهێنانی مافه‌کانی. لایه‌نی سیاسی هه‌یه‌ به‌ڵێنی به‌ ئه‌ندامانی زۆرایه‌تی‌ داوه‌، ئه‌گه‌ر پشتی بگرن، ده‌ستکاریی سروودی (ئه‌ی ڕه‌قیب)یان بۆ ده‌کات. ئه‌مه‌ به‌شێکه‌ له‌ داخوازییه‌کانی زۆرایه‌تی‌‌ و حزبیش وه‌ک‌ ده‌ستکه‌وتێکی گه‌وره‌ پێی ده‌فرۆشێته‌وه‌، بێ ئه‌وه‌ی هیچ لایه‌کیان له‌وه‌دا ڕژد (جیددی) بن. واته‌ نه‌ ئه‌م ده‌یهێنێته‌ دی و نه‌ ئه‌ویش ده‌یه‌وێت بێته‌ دی، به‌ڵکوو ته‌نیا وه‌ک یه‌کێک له‌ تۆپه‌کان لێی ده‌ڕوانن. له‌ پێشه‌وه‌ گوترا زۆرایه‌تی‌‌ حه‌ز ناکات‌ له‌ پێکهاته‌ی شت بکۆڵێته‌وه‌. نووسه‌ر هه‌یه‌ لانی که‌م پانزده‌ ساڵه‌ له‌باره‌ی ده‌سته‌ڵاته‌وه‌ ده‌نووسێت، جنێوی پێ ده‌دات و به‌ نه‌فره‌تی ده‌کات، بێ ئه‌وه‌ی یه‌ک جاریش گوتبێتی ده‌سته‌ڵات چییه‌، به‌ڵکوو پێی وایه‌ ده‌سته‌ڵات بریتییه‌ له‌ که‌سانێکی دیاریکراو و ئه‌وانه‌ هۆکاری نادادپه‌روه‌ری و گه‌نده‌ڵین، که‌چی وه‌ک ڕووناکبیری گه‌وره‌ ناسراوه، مادام به‌ زمانی زۆرایه‌تی‌‌ ده‌دوێت و خۆی له‌و شتانه‌ نادات، که‌ ده‌بنه‌ هۆی تێکچوونی ئارامییه‌که‌ی‌. به‌م شێوه‌یه‌ چه‌مکی ده‌سته‌ڵات، که بۆ نموونه‌‌ لای فه‌یله‌سووفێکی وه‌ک (مێشێل فۆکۆ)دا ئاڵۆزترین و قورسترین چه‌مکه‌، بگره‌ ده‌گاته‌ ئه‌وه‌ی سه‌رجه‌م ته‌مه‌نی بۆ ته‌رخان بکات و هێشتا فریای ناکه‌وێت، که‌چی لای ڕۆشنبیری جاگله‌ردا ده‌بێته‌ یه‌کێک له‌ شته‌ هه‌ر ئاسان و ساده‌کانی سه‌ر ئه‌م زه‌مینه‌. هێنده‌ بیرکردنه‌وه‌ و ده‌ربڕینی ئاسان کردووه‌ته‌وه‌، به‌ ڕاده‌یه‌ک ڕووناکبیری ئه‌رکێکه‌ وه‌ک هه‌ر ئه‌رکێکی دیکه‌ی ساده‌ و هه‌موو که‌سێک ده‌توانێت له‌ ئه‌ستۆی بگرێت، به‌ مه‌رجێک وریای خۆی بێت به‌ لای بیرکردنه‌وه‌ی قووڵ، خوێندنه‌وه‌، کتێب، ته‌نیایی، ڕه‌خنه‌ی دڵڕه‌ق و شتی دیکه‌ی له‌م بابه‌ته‌دا نه‌چێت، به‌ڵکوو به‌ زمانی خه‌ڵک بدوێت و زووزوو ئه‌و شتانه‌یان به‌ بیر بێنێته‌وه‌، که‌ خۆیان ده‌یانزانن. پێشتریش گوتمان ئه‌مه‌ وای کردووه‌ ژماره‌ی ڕۆشنبیر له‌ زۆربووندا بێت. هه‌میشه‌ کۆمه‌ڵگه‌ سه‌ره‌تاییه‌کانی وه‌ک هیی ئێمه‌، ئه‌وانه‌ی پشت به‌ که‌لتووری زاره‌کی ده‌به‌ستن و بایه‌خی نووسینیان نه‌زانیوه‌‌، خاوه‌نی زۆرترین ژماره‌ی ڕۆشنبیرن. ئه‌وه‌ی ئه‌مڕۆ به‌ ڕوونی ده‌رکه‌وتووه، ئه‌وه‌یه‌،‌ هه‌تا ژماره‌ی ڕۆشنبیر زیاتر به‌ره‌و سه‌ره‌وه‌ هه‌ڵبکشێت، ڕێژه‌‌ی خوێندنه‌وه‌ داده‌به‌زێت و کتێبخانه‌کان داهاتیان که‌متر ده‌بێته‌وه‌، ده‌گاته‌ ئه‌وه‌ی‌ هه‌ندێکیان‌ کرێی شوێنه‌که‌یان بۆ نه‌درێت. نکووڵی له‌وه‌ ناکرێت ئێمه‌ ئه‌مڕۆ خاوه‌نی ژماره‌یه‌کی یه‌کجار زۆری ڕۆشنبیرین. گه‌یشتووه‌ته‌ ئه‌وه‌ی هه‌ر لایه‌نێکی سیاسی‌ کاتێ بۆ پشتگیریی پڕۆژه‌یه‌کی خۆی پێویستی به‌ ڕۆشنبیر بێت، له‌ ماوه‌یه‌کی کورتدا، بێ ئه‌وه‌ی هیچ زه‌حمه‌تێک بکێشێت، هه‌زارانیان کۆ بکاته‌وه‌. ئه‌مه‌ تایبه‌ت نییه‌ به‌ پارتی، به‌ڵکوو هه‌موو لایه‌نه‌کانی دیکه‌یش کردوویانه‌. ئه‌و ڕۆشنبیرانه‌ی له‌ سه‌ره‌تاوه، دروستتر له‌دوای ڕاپه‌ڕینه‌وه‌‌ وه‌ک ڕووناکبیر خۆیان ناساندبووو، گوایه‌ پڕۆژه‌ی گه‌وره‌ی فکری و فه‌لسه‌فییان هه‌ن‌، ئه‌مڕۆ چ له‌ ڕۆژنامه‌ی حزبه‌کان و چ له‌و ڕۆژنامانه‌ی، گوایه‌ سه‌ربه‌خۆن، بوونه‌ته‌ ‌ڕۆژنامه‌نووسی زۆر ساده‌، چونکه‌ ئه‌مه‌ ئاسانترین ڕێگه‌یه‌، تاکو لای زۆرایه‌تی‌ خۆشه‌ویست ببن. له‌گه‌ڵ زۆرایه‌تیدا زمانێکی هاوبه‌شی پێک هێناوه‌، که‌ به‌ ئاسانی له‌ یه‌کدی تێده‌گه‌ن. زۆرایه‌تی‌ هێنده‌ی به‌سه‌ تیۆریی په‌ره‌سه‌ندن (ئیڤه‌لویشن)ی (داروین) به‌ چه‌ند وشه‌یه‌کی وه‌ک‌ (چۆن ڕازی بین به‌‌ نه‌وه‌ی مه‌یموون دابنرێین؟) بسڕێته‌وه‌، یان سه‌رتاپێی سیکۆله‌ریزم، که‌ خۆی به‌ عه‌لمانییه‌ت ناوی ده‌بات، له‌ کوفر و به‌دڕه‌وشتیدا کورت بکاته‌وه‌، بگره‌ سه‌رجه‌م فکری دنیا له‌ کۆمێنتی ژێر گوتاری ڕۆژنامه‌ ئێلیکترۆنییه‌کاندا به‌ وڕێنه‌ بزانێت، بێ ئه‌وه‌ی چ له‌ دوور و چ له‌ نزیکه‌وه‌ به‌ لایاندا تێپه‌ڕیبێت. هه‌م ڕۆشنبیری جاگله‌ر و هه‌م سیاسه‌تمه‌داری جاگله‌ر‌یش سوود له‌و دۆخه‌ ده‌بینن، چونکه‌ ئه‌وان ترسیان له‌ هیچ ده‌مێک نییه‌، که‌ به‌ پرسیاری نوێ ڕووبه‌ڕوویان نابێته‌وه‌. هه‌ردووکیان له‌ ماوه‌ی ئه‌و چه‌ند ساڵه‌ی ڕابوردوودا فێری هونه‌رێک بوونه‌، که‌ ده‌کرێت ناوی (هونه‌ری خوگۆنجاندن‌ له‌گه‌ڵ زۆرایه‌تیدا)ی لێ بنێین. له‌وه‌دا هاوپه‌یمانن چۆن له‌ ڕێگه‌ی هه‌ندێک چه‌مکی ڕه‌وشتبازییه‌وه‌‌ هه‌رچی ئاره‌زووی یاخیبوون هه‌یه‌ له‌ مرۆڤیدا بکوژن و بیکه‌نه‌ کۆیله‌. (نیتشه‌) له‌ کتێبی (ئاوابوونی بته‌کان)دا ڕه‌خنه‌ له‌ که‌نیسه‌ ده‌گرێت، که‌ هه‌وڵی له‌ناوبردنی هه‌وه‌س و غه‌ریزه‌ ده‌دات، له‌ کاتێکدا ڕیشه‌کێشکردنی هه‌وه‌س مانای ڕیشه‌کێشکردنی خودی ژیانه‌. گوته‌ ناسراوه‌که‌ی (مه‌سیح) ده‌هێنێته‌وه:‌ (ئه‌گه‌ر چاوت به‌ره‌و گوناهـ په‌لکێشت ده‌کات، ده‌ریبهێنه‌)، بۆیه‌ پێی وایه‌ ڕه‌وشت دژی سرووشته‌، بگره‌ ئه‌مه‌ ده‌کاته‌ یه‌کێک له‌ تایتڵه‌کانی کتێبه‌که‌ی.( ) به‌گشتی (نیتشه‌) له‌و کتێبه‌یدا ڕه‌خنه‌ی گه‌وره‌ له‌ تێکڕای ئه‌وانه‌ ده‌گرێت ده‌یانه‌وێت له‌ ڕێگه‌ی ڕه‌وشتبازییه‌وه‌ سرووشتی مرۆڤ بکوژن و کۆیله‌ی بکه‌ن، بۆیه‌ وه‌ک پارادۆکس به‌ (به‌دڕه‌وشته‌ ناشیرینه‌کان) ناویان ده‌بات. به‌م شێوه‌یه‌ پێی وایه‌ (هه‌موو له‌ دژی له‌ناوبردنی هه‌وه‌سدا په‌یمان ده‌به‌ستن).( )
بۆ نموونه‌ ئه‌و نووسه‌ره‌ میللییانه، یاخود ئه‌و ڕۆشنبیره‌ جاگله‌رانه له‌ هه‌ندێک ماڵپه‌ڕی ده‌ره‌وه‌ی کوردستاندا‌‌ ده‌یانگوت پارتی پارکی کردووه‌ته‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی به‌دڕه‌وشتی له‌ کۆمه‌ڵگه‌دا بڵاو بکاته‌وه‌، به‌ڵام کاتێ بۆیان ده‌رکه‌وت ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ به‌ جلوبه‌رگی ئیسلامییه‌وه‌ ده‌چێته‌ پارکه‌کان و مانا ئۆرگیناڵه‌که‌ی پارکی ته‌واو گۆڕیوه‌،‌ بگره‌ شوێنی خواپه‌رستیی تێدا کردووه‌ته‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی یه‌ک نوێژی نه‌چێت، به‌ مانایه‌کی دی وای ڕێک خستووه‌ له‌گه‌ڵ تێگه‌یشتنی خۆیدا بگونجێت، ئه‌وده‌م ئه‌و تۆپه‌یان فڕی دا و دانه‌یه‌کی دیکه‌یان هه‌ڵگرت.( ) به‌ڕێوه‌به‌رانی ڕۆژنامه‌ی (….)ی ده‌نگی بزاڤێکی ئیسلامی ته‌نیا ڕۆژێک دوای هاتنی داعش بۆ مووسڵ ڕیپۆرتاژێک ئاماده‌ ده‌که‌ن و ڕایده‌گه‌یه‌نن ئه‌و شاره‌ بووه‌ته‌ به‌هه‌شت. بازاڕ هه‌یه‌ و که‌س ده‌ستی لێ نه‌دراوه‌، چونکه‌ وا ده‌زانن زۆرایه‌تیی هه‌رێمی کوردستان‌ ئه‌وه‌ی ده‌وێت، به‌ڵام کاتێ بۆیان ده‌رده‌که‌وێت ئه‌مه‌ ئه‌و ڤێرژنه‌ نییه له‌وێدا زۆرایه‌تیی له‌گه‌ڵه‌‌، به‌ڵکوو ڤێرژنێکی تری نزیکی ئه‌وه‌یه‌، ئینجا خێرا زمانی خۆیان ده‌گۆڕن و به‌ شێوه‌یه‌کی دی دوای ڤێرژنه‌ په‌سه‌ندکراوه‌که‌ ده‌که‌ون.( ) جیاوازیی داعش له‌گه‌ڵ حزبه‌ ئیسلامییه‌کانی حوکوومه‌تی هه‌رێمدا، ئه‌وه‌یه،‌ ئه‌م هه‌موو تۆپه‌کانی فڕێ داوه‌ و ته‌نیا ئه‌وه‌یانی هێشتووه‌ته‌وه‌، که‌ ناوی خیلافه‌ته،‌ به‌ڵام‌ ئه‌وان دوای ئه‌وه‌ی چوونه‌ته‌ ناو په‌رله‌مانی کافریش، وازیان له‌وه‌ نه‌هێناوه‌ به‌ خه‌ڵک بڵێن ئامانجیان گه‌ڕاندنه‌وه‌ی خیلافه‌ته‌، چونکه‌ چاک ده‌زانن ئه‌ندامانی ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ له‌وه‌ ده‌گه‌ن ئه‌مه‌ ته‌نیا هه‌ڵدانی تۆپه‌که‌یه‌، ده‌نا کاری وایان لێ ناوه‌شێته‌وه‌.( ) هه‌روه‌ها داعش خاوه‌نی هێزێکی گه‌وره‌تر و زۆرایه‌تییه‌کی فراوانتریشه‌، بۆیه‌ توانای هه‌یه‌ ڕاشکاوانه‌تر بۆچوونه‌کانی ده‌رببڕێت و پێویستی به‌ ته‌قیه‌ نییه‌. حزبی ئیسلامی هه‌یه‌ تاکو دوانزده‌ ساڵ له‌مه‌وبه‌ر گوتوویه‌تی په‌رله‌مان شوێنی کافرانه‌، که‌چی کاتێ زانیویه‌تی به‌م شێوه‌یه‌ زۆرایه‌تی له‌ ده‌ست ده‌دات و توانای ئه‌وه‌یشی نییه‌ وه‌ک داعش قه‌واره‌یه‌ک دابمه‌زرێنێت، ئه‌وده‌م چووه‌ته‌ په‌رله‌مان، به‌ڵام وه‌ک گوترا هه‌وڵی داوه‌ له‌ شه‌یتانه‌وه‌ بۆ فریشته‌ی بگۆڕێت( ) که‌واته‌ چ سیاسه‌تمه‌داری جاگله‌ر و چ ڕۆشنبیری جاگله‌ر بۆ ئه‌وه‌ی زۆرایه‌تی‌ له‌ ده‌ست نه‌ده‌ن، پێویسته‌ خۆیان له‌وه‌ بپارێزن به‌ ڕوونی بۆچوونه‌کانیان ده‌رببڕن و ئه‌وه‌یش گرنگه‌ له‌ یه‌ک کاتدا کۆمه‌ڵێک تۆپ به‌ ده‌سته‌وه‌ بگرن، بۆ ئه‌وه‌ی لانی که‌م له‌ ڕێی یه‌کێ له‌و تۆپانه‌وه‌ پێیان بڵێن پێوه‌ندییان پێیانه‌وه‌ ماون‌ و لێیان دانه‌بڕاون. خه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌که‌ینه‌وه‌، که‌ ڕۆشنبیری جاگله‌ر و سیاسه‌تمه‌داری جاگله‌ر بۆ ئه‌وه‌ی له‌ زۆرایه‌تی‌ دانه‌بڕێن، پێویسته‌ له‌ ئاستی ئاماژه‌داندا بوه‌ستن و نه‌چنه‌ ناو ورده‌کارییه‌وه‌. کاتێ سه‌رکرده‌ و کادیرانی بزووتنه‌وه‌ی گۆڕان ده‌ڵێن، بگره‌ هاوار ده‌که‌ن به‌ هیچ شێوه‌یه‌ک له‌ سه‌وابتی ئیسلام لا ناده‌ن، خۆیان له‌ ورده‌کارییه‌کان ده‌پارێزن و پێیان ناڵێن مه‌به‌ستیان له‌ سه‌وابت چییه‌، چونکه‌ هه‌ر کاتێ ئه‌وه‌یان گوت، ئه‌وا ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ له‌ ده‌ست ده‌ده‌ن. ئایا ئه‌گه‌ر بڵێن له‌ سه‌وابتی وه‌ک به‌ردبارانکردنی ژنی مێرددار و پیاوی ژنداری (زیناکه‌ر!)، بڕینی ده‌ستی دز، کوشتنی‌ ئه‌وانه‌ی واز له‌ نوێژ ده‌هێنن (تارك الصلاة) و شتی له‌م بابه‌ته‌ لا ناده‌ن، ده‌توانن له‌ په‌رله‌ماندا، بگره‌ له‌ناو خودی کۆمه‌ڵگه‌یشدا بمێننه‌وه‌ و وه‌ک داعش نه‌کرێنه‌ ده‌ره‌وه‌؟ که‌واته‌ ئه‌مڕۆ به‌لاڕێدابردنی هزری (Intellectual prevarication) یه‌کێکه‌ له‌ پێداویستییه‌کانی هه‌ر سیاسه‌تمه‌دار و ڕۆشنبیرێکی جاگله‌ر، بۆ ئه‌وه‌ی له‌ناو زۆرایه‌تیدا شوێنی خۆی بگرێت و خۆشه‌ویست ببێت.( )
سه‌ره‌تا له‌ بڵاوکراوه‌کانی (ڕه‌هه‌ند)دا نه‌ک هه‌ر لایه‌نگری بۆ پیاوانی ئایینی به‌رچاو ناکه‌وێت، به‌ڵکوو ‌پێچه‌وانه‌ی ئه‌مه‌ ده‌بینرێت‌، به‌وه‌ی هێشتا کۆده‌کانی ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌یان نه‌دۆزیوه‌ته‌وه‌ و نه‌یانزانیوه‌ چۆن په‌سه‌ند ده‌کرێن. له‌ لایه‌کی دیکه‌ تاکو سه‌ره‌تای نه‌وه‌ده‌کانیش ئیدۆلۆگیی چه‌پ، نه‌ته‌وه‌یی و لیبراڵ زاڵ بوون و دواتر ورده‌ورده‌ هه‌موو شتێک که‌وته‌ ژێر چه‌تری ئیسلامه‌وه، که‌ ئه‌وده‌م وه‌ک ئه‌مڕۆ چ ڕۆشنبیر و چ سیاسه‌تمه‌دار نه‌یانده‌توانی ‌به‌ ئاسانی شوێنی خۆیان له‌ناو ئه‌و جیاوازییه‌دا بگرن. به‌م شێوه‌یه‌ ڕۆشنبیرانی (ڕه‌هه‌ند) ده‌سته‌واژه‌ی وه‌ک پیاوسالاری، خێڵه‌کی، ئیلیت، دۆگما، تازه‌گه‌ری، سیکۆله‌ریزم، ده‌سته‌ڵاتی پیاوانی ئایینی و زۆری دیکه‌ی هاوشێوه‌‌ی ئه‌مانه‌یان به‌ کار ده‌هێنا، که‌ ئاماژه‌یان به‌وه‌ ده‌دا ئه‌وان ده‌یانه‌وێت ڕه‌خنه‌ له‌ زۆرایه‌تی‌ بگرن، بێ ئه‌وه‌ی تێیاندا قووڵ ببنه‌وه‌، به‌ڵام دواتر ورده‌ورده‌ ده‌سته‌واژه‌ی ئایینی شوێنیان گرتنه‌وه‌‌، یان دروستتر ئه‌و ده‌سته‌واژانه‌ شوێنیان گرتنه‌وه‌، زۆرایه‌تی‌ پێیان ڕازین‌، به‌تایبه‌تی له‌گه‌ڵ حه‌ڤده‌ی شوباتدا، که‌ گه‌یشته‌ ئه‌وه‌ی بانگ بده‌ن. ئه‌گه‌ر نووسه‌رانی (ڕه‌هه‌ند) نه‌چوونایه‌ته‌ ناو خه‌ڵک، له‌ ڕۆژنامه‌ و گۆڤاری حزبه‌کاندا به‌رهه‌میان بڵاو نه‌کردایه‌ته‌وه‌، له‌ تیڤییه‌کانیاندا ده‌رنه‌که‌وتنایه‌، به‌م شێوه‌یه‌ نه‌ده‌ناسران. کاتێ زۆرده‌رکه‌وتن پێوه‌ره‌ بۆ ئه‌وه‌ی مرۆڤ ڕۆشنبیرێکی گه‌وره‌ بێت، ئه‌وا زمانی میللی فریای ده‌که‌وێت. زمانی هه‌ر یه‌کێ له‌و ڕۆشنبیرانه‌ ڕۆژبه‌ڕۆژ ساده‌تر بووه‌ته‌وه‌، تاکو گه‌یشتووه‌ته‌ ئه‌وه‌ی هه‌ر نووسه‌رێکی دیکه‌ی ئاسایی بتوانێت وه‌ک ئه‌وان بنووسێت و نووسیویشیانه‌. ئه‌و ڕۆشنبیره‌ نه‌ک هه‌ر ڕه‌خنه‌ی له‌ (ئێستا) نه‌گرتووه‌ و هه‌وڵی تێپه‌ڕاندنی نه‌داوه‌، بگره‌ هه‌موو شته ‌دژبه‌یه‌که‌کان (Contradiction)ی ئایین و سیاسه‌تی له‌ خۆیدا هه‌ڵگرتووه‌ و به‌ زمانی میللی به‌رگرییان لێ ده‌کات، بگره‌ به‌رده‌وام له‌و ڕێگه‌یه‌وه‌ هه‌وڵی گه‌وره‌کردنی ناوبانگی خۆی ده‌دات.( )
ده‌گه‌ینه‌ ئه‌وه‌ی بڵێین‌ چ ڕۆشنبیری جاگله‌ر و چ سیاسه‌تمه‌داری جاگله‌ر دوای زۆرایه‌تی‌ ده‌که‌ون، نه‌وه‌ک به‌پێچه‌وانه‌وه‌، که‌ هه‌ندێجار بۆچوونه‌کان کورت ده‌هێنن و خێرا ڕاست ده‌کرێنه‌وه‌. به‌شێک له‌و ڕۆشنبیرانه‌ی له‌ناو ئایینه‌وه‌ هاتوون، زۆر زیاتر له‌و ڕۆشنبیرانه‌ی زۆرایه‌تی‌ به‌‌ گه‌وره‌یان ده‌زانێت، هه‌وڵیان داوه‌ ڕه‌خنه‌ له‌ دیارده‌ و ده‌رکه‌وته‌کانی ئایین بگرن‌.
هه‌ندێک له‌و جاگله‌رانه‌ پێشبینییان ده‌کرد له‌دوای سیویه‌کی ئابه‌وه‌ پارتی ده‌که‌وێت و تا ماوه‌ هه‌ڵناستێته‌وه‌، بۆیه‌ به‌رده‌وام به‌ زمانی میللی له‌باره‌ی ئه‌و ڕووداوه‌وه‌ ده‌یاننووسی، به‌ڵام پارتی به‌ هێزێکی گه‌وره‌تره‌وه‌ ده‌رکه‌وته‌وه‌، بگره‌ ئه‌وانه‌ی پێشبینیی ڕووخانیان ده‌کرد، به‌ سوپاسه‌وه‌ له‌ داموده‌ستگه‌کانیدا وه‌ک موچه‌خۆری گوێڕایه‌ڵ دامه‌زران و له‌ ئۆرگانه‌کانیدا گوتاریان بۆ نووسی، بێ ئه‌وه‌ی ده‌ست له‌ جاگلینگ هه‌ڵبگرن. هه‌ندێک جاگله‌ری دیکه‌ له‌ ماڵپه‌ڕه‌کانی ده‌ره‌وه‌ی کوردستاندا گوتیان ئێمه‌ هێنده‌ جوێن به‌ پارتی ده‌ده‌ین، تاکو لای خه‌ڵک ناشیرینی ده‌که‌ین و ئه‌نجام ده‌یڕووخێنین، به‌ڵام دوای پانزده‌ ساڵ هێشتا بۆیان نه‌کراوه‌، چونکه‌ ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ ئه‌مڕۆ ئاماده‌ نییه‌ ده‌ست له‌ هیچ شتێکی خۆی هه‌ڵبگرێت، بۆیه‌ هه‌ندێکیان کاتێ بۆ کوردستانی ژێر ده‌سته‌ڵاتی پارتی ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌، ناچارن له‌گه‌ڵ به‌رپرسه‌ ده‌ستڕۆیشتووه‌کانیدا ڕێک بکه‌ون، نه‌یانگرن و ئازاریان نه‌ده‌ن. بزووتنه‌وه‌ی گۆڕانیش هه‌مان بۆچوونی بۆ ڕووخاندنی پارتی هه‌بوو، گوایه‌ له‌ ڕێی ئاشکراکردنی نهێنییه‌کانیه‌وه‌ بێهێزی ده‌کات و دواتر له‌ ناوی ده‌بات، به‌ڵام ئه‌ویش هه‌ر زوو ئاڕاسته‌که‌ی گۆڕی، به‌وه‌ی له‌گه‌ڵ ئاڕاسته‌ی زۆرایه‌تیدا نه‌ده‌هاته‌وه‌. چ ئه‌و نووسه‌رانه‌ی جوێنیان ده‌دا و چ گۆڕانیش توانییان لای ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ بناسرێن و په‌سه‌ند بکرێن، به‌ڵام بێ ئه‌وه‌ی ئه‌مه‌ بگاته‌ ئه‌وه‌ی پارتی لاواز ببێت، چونکه‌ وه‌ک گوترا ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ هه‌موو شتێک که‌ڵه‌که‌ ده‌کات، به‌ مه‌رجێ سیمای ئایینیی پێوه‌ بێت. پێشتریش‌ گوترا هیچ ڕه‌گه‌زێکی دی وه‌ک ئایین ناتوانێت خاڵی هاوبه‌شی ئاڕاسته‌ جیاوازه‌کان بدۆزێته‌وه‌ و له‌ یه‌کدییان نزیک بکاته‌وه‌، بگره‌ له‌ناو یه‌کدیاندا بتوێنێته‌وه‌.
ڕه‌نگه‌ سیویه‌کی ئاب نموونه‌یه‌کی زه‌ق بێت بۆ ئه‌وه‌ی بڵێین ڕۆشنبیری جاگله‌ر، کاتێک کێیسێک وه‌ک‌ تۆپ هه‌ڵده‌گرێت و جاگلینگی پێ ده‌کات، بۆ ئه‌وه‌ی نییه‌ له‌و ڕێگه‌یه‌وه‌ ڕه‌خنه‌ بگرێت و ئایدیای نوێ بهێنێت، به‌ڵکوو ته‌نیا مه‌به‌ستیه‌تی وه‌ک یاریکه‌رێکی لێهاتوو به‌رده‌وام له‌ به‌رچاو بێت و له‌ بیر نه‌چێته‌وه، چونکه‌ ئه‌و به‌رگه‌ی هه‌موو شتێک ده‌گرێت، به‌ڵام هیی ئه‌وه‌ نا له‌ به‌رچاوان ون ببێت و له‌ بیر زۆرایه‌تی‌ بچێته‌وه‌‌.‌ گرنگه‌ ئه‌وه‌یش بزانین، که‌ ده‌بێت جاگله‌ر زووزوو ئاڵوگۆڕ به‌ ماتێریاله‌کانی بکات. واته‌ ڕه‌نگ، شێوه‌ و قه‌باره‌ی تۆپه‌کانی‌ بگۆڕێت و له‌ فۆرمی دیکه‌دا پێشانیان بداته‌وه‌، چونکه‌ بێزاری یه‌کێکه‌ له‌ سیماکانی زۆرایه‌تی و شێتی گۆڕینی فۆرمی شتومه‌که‌‌‌ وه‌ک چۆن که‌لوپه‌لی ناوماڵ، جلوبه‌رگ، ئۆتۆمۆبیل و شتی دیکه‌یش هه‌ر به‌م شێوازه‌ ده‌گۆڕێت. تاکو چه‌ند ساڵێک له‌مه‌وبه‌ریش ئه‌گه‌ر خوێنه‌ر ته‌نیا ژماره‌ی سیویه‌ک (31) و وشه‌ی (ئاب)ی له‌ هه‌ر شوێنێکدا بدیایه‌، به‌ په‌رۆشه‌وه‌ ده‌یخوێندنه‌وه‌، به‌ڵام ئه‌مڕۆ ئه‌و ئاره‌زووه‌ی نه‌ماوه‌، بۆیه‌ پێویسته‌ ڕۆشنبیری جاگله‌ر تۆپێکی دیکه‌ بهێنێت، وه‌ک تۆپی ده‌ستوور، هیی یاسای سه‌رۆکایه‌تی و شتی له‌م بابه‌ته‌. بۆ ڕۆشنبیر هیچ گرنگ نییه‌ ئه‌و ڕووداوه‌ چ سوود و زیانێکی هه‌یه‌، به‌ڵکوو وه‌ک پێشتر گوترا گرنگ ئه‌وه‌یه‌ بیکاته‌ تۆپ و هه‌ڵیبدات. هه‌ندێک له‌و جاگله‌رانه‌ له‌ گه‌رمه‌ی ڕووداوه‌کانی حه‌ڤده‌ی شوباتدا په‌لاماری هه‌ر ڕۆشنبیرێکیان ده‌دا، ئه‌گه‌ر ملی بۆ خواسته‌کانی زۆرایه‌تی‌ که‌چ نه‌کردایه‌. به‌وه‌ تاوانباریان ده‌کرد، گوایه‌ سه‌ر به‌ پارتی و یه‌کێتییه‌، هه‌تا ئه‌گه‌ر ئه‌و ڕۆشنبیره‌‌ ده‌ستی له‌وه‌ هه‌ڵنه‌گرتبایه‌ ڕه‌خنه‌ی جیددی له‌و دوو حزبه‌ بگرێت، که‌چی دوای ئارامبوونه‌وه‌ی شه‌قام هه‌ر خۆیان له‌ مێدیا و داموده‌ستگه‌کانی ئه‌واندا ده‌رکه‌وتنه‌وه‌ و له‌ فێستیڤاڵه‌کانیاندا بانگهێشت کران، بگره‌ ئه‌وانه‌یان به‌ داهێنه‌ر نه‌ده‌زانی، که‌ به‌شدارییان تێدا نه‌کردوون.( ) سه‌یر نییه‌ جاگله‌ره‌کان هاوکاتی هه‌ر ڕووداوێک به‌ لێشاو ده‌رده‌که‌ون و بۆچوونی خۆیان ده‌ڵێن، بێ ئه‌وه‌ی پێشتر له‌و باره‌یه‌وه‌ هیچ شاره‌زاییه‌کیان په‌یدا کردبێت. بۆ نموونه‌ هه‌ر هێنده‌ داعش ده‌رده‌که‌وێت، ئه‌وان له‌باره‌ی ئیسلام و مێژووه‌که‌یه‌وه‌ ده‌که‌ونه‌ قسه‌کردن، بێ ئه‌وه‌ی قسه‌کانیان سنووری تێگه‌یشتنی مرۆڤی ئاسایی ببڕێت، چونکه‌ له‌باره‌ی هه‌ر هێزێکه‌وه‌ ده‌دوێن، که‌ خاوه‌نی زۆرایه‌تییه‌‌. ڕۆشنبیره‌‌ ڕه‌خنه‌گر و تێپه‌ڕێنه‌ره‌کانی دنیا هه‌میشه‌ له‌ دژی سێنترالیزمدا جه‌نگاون، له‌ (نیتشه‌)وه‌ کاتێ سێنترالیزمی ئه‌قڵ و زانستی خستووه‌ته‌ ژێر گه‌وره‌ترین پرسیاره‌وه‌ تاکو (فۆکۆ)، (دێریدا) و هه‌موو ئه‌وانه‌ی دیکه‌، هه‌ر یه‌که‌ی به‌ شێوازی خۆی ڕه‌خنه‌ی له‌ سێنترالیزم گرتووه‌ و هه‌وڵی هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی داوه‌، بگره‌ که‌ناڵی دیکه‌ی جیاوازی کردووه‌ته‌وه‌، که‌چی ڕۆشنبیری جاگله‌ر به‌پێچه‌وانه‌وه‌ هه‌میشه‌ به‌و زمانه‌ میللییه‌ی هوتاف بۆ سێنترالیزم ده‌کێشێت و دژایه‌تیی هه‌ر که‌ناڵێکی جیاواز ده‌کات، که‌ ده‌رده‌که‌وێت.( )
ڕۆشنبیری جاگله‌ر ئه‌وه‌‌ چه‌ند ساڵه‌ نه‌ک هه‌ر موجامه‌له‌ی پیاوانی ئایینی ده‌کات‌، به‌ڵکوو پێیاندا هه‌ڵده‌ڵێت‌، چونکوو وا ده‌زانێت به‌و ڕێگه‌یه‌ خۆی له‌ هێرشی ئه‌وانه‌ ده‌پارێزێت، که‌ ئه‌مه‌ نیشانه‌ی کورتبینییه‌تی. ئه‌مه‌یش خاڵێکی دیکه‌یه‌، که‌ ئه‌و ڕۆشنبیره‌ به‌ سیاسه‌تمه‌داره‌وه‌ گرێ ده‌دات، به‌وه‌ی ئه‌ویش ته‌نیا ئاساییشی خۆی مه‌به‌سته. بۆ پارتی و یه‌کێتی گرنگ نییه‌ کۆمه‌ڵگه‌ ده‌که‌وێته‌ به‌ر شاڵاوی ئه‌و هێزانه‌ی هه‌ڵگری فکری چه‌قبه‌ستوون و هه‌رچی جوانی هه‌یه‌، له‌ ناوی ده‌به‌ن، به‌ڵکوو ئه‌وه‌ی گرنگه‌ ئاساییشی ئه‌وان تێک نه‌ده‌ن، بگره‌ چ به‌ نهێنی و چ به‌ ئاشکرا په‌یمانیشیان له‌گه‌ڵدا ده‌به‌ستن و کۆمه‌کیان ده‌که‌ن. ڕۆشنبیری جاگله‌ر ڕۆڵی سه‌ره‌کیی له‌وه‌دا هه‌بووه‌ له‌پێناوی ئاساییشی خۆی و فراوانکردنی ناوبانگیدا هه‌مان ڕۆڵی حزبه‌ سیاسییه‌کان ببینێت، به‌ڵکوو گه‌یشتووه‌ته‌ ئه‌وه‌ی له‌وان زیاتر خۆی له‌و هێزانه‌ نزیک ده‌کاته‌وه‌.( )
ئه‌و ڕۆشنبیره‌ پێش هه‌موو شتێک تێگه‌یشتنێکی زۆر ساکارانه‌ی بۆ زه‌مه‌ن هه‌یه‌ و پێی وایه‌ ئه‌م زه‌مه‌نه‌ جێگیره‌ و ئه‌زه‌لییه‌. واته‌ ئه‌م دۆخه‌ هه‌ر به‌م شێوه‌یه‌ ده‌مێنێته‌وه‌ و ناگۆڕێت. به‌شێکی زۆری ئه‌و ئه‌کته‌رانه‌ی ئه‌مڕۆ پاڵیان به‌ ڕێژیمی (ئه‌سه‌د) داوه‌ و ژیانیان به‌ هۆی تیرۆره‌وه‌ که‌وتووه‌ته‌ به‌ر هه‌ڕه‌شه‌، ده‌پرسن ئه‌وه‌ داعش و به‌ره‌ی نوسره‌ له‌ کوێوه‌ هاتن، له‌ کاتێکدا خۆیان چه‌ند ساڵه‌ مێژوو ده‌شێوێنن و جوانکاریی تێدا ده‌که‌ن، بۆ ئه‌وه‌ی وێنه‌ی موجاهیده‌کان جوان و شیرین پێشان بده‌ن، به‌ ڕاده‌یه‌ک گه‌نجه‌کان بیانه‌وێت شوێنپێیان هه‌ڵبگرن. ئه‌کته‌ره‌کان له‌ فیلم و زنجیره‌دراماکانیاندا زۆر له‌ پێش مه‌لاکانه‌وه‌ خه‌ونیان به‌ گه‌ڕانه‌وه‌ی خیلافه‌ته‌وه‌ ده‌بینی و سه‌ده‌ی حه‌وته‌میان به‌ باشترین سه‌ده‌ی زه‌مه‌ن پێشان ده‌دا، به‌ڵام کاتێک خه‌ڵک به‌پێی ئه‌و که‌ته‌لۆکه‌ی خۆیان بۆیان داناون؛ چه‌ک هه‌ڵده‌گرن و ڕووبه‌ڕووی هه‌موو کۆمه‌ڵگه‌ ده‌بنه‌وه‌، ئه‌وده‌م ئه‌مسه‌ر و ئه‌وسه‌ری دنیایان لێ دێته‌وه‌ یه‌ک و به‌ لاده‌ر و خه‌وارج ناویان ده‌به‌ن. خیلافه‌ت له‌ سه‌ده‌ی بیست و بیستویه‌کدا به‌ر له‌وه‌ی له‌ واقیعدا پراکتیزه‌ بکرێت، له‌ سه‌ر شاشه‌دا پراکتیزه‌ کرا، بگره‌ ئه‌وانه‌ ئه‌و وێنانه‌ی مرۆڤی باوه‌ڕدار به‌ ته‌ڵخی و وه‌ک تارمایی له‌ کتێبه‌ مێژووییه‌کاندا وه‌ریگرتبوون، به‌رجه‌سته‌یان کرد و وێنه‌ی زۆر ڕوونتریان لێ پێک هێنان، به‌ ڕاده‌یه‌ک ئه‌وان بتوانن بیانبینن و دوایان بکه‌ون، بگره‌ چاویان لێ بکه‌ن، به‌وه‌ی هه‌موو ورده‌کارییه‌کانیان ده‌بینرا.( ) له‌دوای ڕووداوی حه‌ڤده‌ی شوبا‌ته‌وه‌، دروستتر له‌و کاته‌وه‌ ڕۆشنبیری هاوارکه‌ر و بانگده‌ر سه‌رجه‌م پڕۆژه‌ی خۆی له‌ هوتاف، بانگ، جوێن و دۆعادا کورت کردووه‌ته‌وه‌، به‌ ئاشکرا هه‌ست به‌ ده‌رکه‌وتنی هه‌ندێک دیارده‌ ده‌کرێت، که‌ نیو سه‌ده‌ زیاتر بوو کۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌ به‌ هۆی ڕه‌خنه‌ی ڕه‌خنه‌گرانی سه‌رده‌می پێشووه‌وه‌ تێی په‌ڕاندبوون.
له‌ شۆڕشی بیسته‌وه‌ تاکو حه‌ڤده‌ی شوبات هه‌ر ڕاپه‌ڕین و شۆڕشێک بگریت، ویستوویه‌تی هێزه‌کانی دژه‌گۆڕان بورووژێنێت و بیانکاته‌ هێزی سیاسی، کۆمه‌ڵایه‌تی و سیمبۆڵی، تاکو له‌ دژی گۆڕانکاری به‌ کاریان بهێنێت. به‌ ده‌ربڕینی (ئیبن خه‌لدوون) تێکڕایان زاڵکردنی هێزی کۆچه‌رییانه‌ بوونه‌ به‌سه‌ر هێزی شارستانه‌تیدا. له‌م ده‌وروبه‌ره‌ی ئێمه‌دا هیچ کاتێک ڕێک نه‌که‌وتووه‌ دوای شۆڕش و ڕاپه‌ڕینه‌کان گۆڕانکاری ڕووی دابێت، به‌ڵکوو به‌پێچه‌وانه‌وه‌ هه‌میشه‌ بواری سیاسه‌ت، دروستتر داموده‌ستگه‌ی حزبی ده‌ستی خستووه‌ته‌ ناو بواره‌کانی دیکه‌وه‌ و ئازادیی له‌ مرۆڤ سه‌ندووه‌ته‌وه‌. ناکرێت ڕاپه‌ڕین و شۆڕشه‌کانمان گۆڕانکاری به‌ دوای خۆیاندا بهێنن‌، له‌ کاتێکدا‌ چ سیاسه‌تمه‌دار و چ ڕۆشنبیر نه‌ک ڕێگه‌ی دروستبوونی تاک و مرۆڤی سه‌ربه‌خۆیان نه‌داوه‌، به‌ڵکوو هه‌میشه‌ له‌ ڕوووی هزرییه‌وه‌ به‌ لاڕێیاندا بردووه‌ و هه‌موو ئه‌و ئێڵه‌مێنتانه‌یان لێ سه‌ندووه‌ته‌وه‌، که‌ ده‌کرێت ببنه‌‌ هۆی ئه‌وه‌ی ئازادانه‌ بیر بکاته‌وه‌ و ئاڕاسته‌ی جیاواز له‌ هیی زۆرایه‌تی‌ بگرێت. به‌م شێوه‌یه‌ توانای تاک نه‌ک هه‌ر به‌ ئاڕاسته‌ی یاخیبووندا نه‌جووڵاوه‌، به‌ڵکوو خودی ئه‌و توانایه‌ بووه‌ته‌ به‌شێک له‌و ده‌سته‌ڵاته‌ کۆمه‌ڵایه‌تی و سیمبۆڵییه‌ی زۆرایه‌تی‌ و له‌ سه‌رکوتکردنی خۆی (واته‌ له‌ سه‌رکوتکردنی ئه‌و توانایه‌ی خۆی) و ئه‌وانه‌ی دیکه‌یشدا به‌ کار هێنراوه‌. چوارده‌ی ته‌مووز جووتیاری په‌رشوبڵاوی له‌ کێڵگه‌کانه‌وه هێنا و‌ کۆی کردنه‌وه‌. هێزێکی کۆمه‌ڵایه‌تیی لێ پێک هێنان، تاکو‌ به‌سه‌ر بۆرژوای تازه‌پێگه‌یشتووی شاردا زاڵی بکات. به‌یاننامه‌ی یانزده‌ی ئادار جارێکی دیکه‌ شاری خسته‌ ژێر ده‌سته‌ڵاتی جووتیاری چه‌کداره‌وه‌. ڕاپه‌ڕین به‌ شێوازێکی دی جووتیاری چه‌کداری په‌رته‌وازه‌ی له‌ شاخه‌وه‌ بۆ ناو شار گه‌ڕانده‌وه‌. به‌م شێوه‌یه‌ هه‌رچی له‌ ماوه‌ی ئه‌و پانزده‌ شانزده ساڵه‌ی ڕابوردوو دامه‌زرابوو، ورده‌ورده‌ له‌ ناو چوو. شانۆ، سینه‌ما، کتێبخانه‌ و هه‌موو سیمبۆڵه‌کانی دی تێک شکێنران و ئایکۆنی ئایینی شوێنی گرتنه‌وه‌. ئه‌مڕۆ به‌رهه‌می حه‌ڤده‌ی شوبات به‌ ڕوونی ده‌بینین، به‌تایبه‌تی له‌ سلێمانیدا، ئه‌و شاره‌ی له‌ نه‌وه‌ده‌کاندا به‌ ته‌نیا خۆی له‌ به‌رانبه‌ر شاڵاوی ئیسلامییه‌کاندا گرت، به‌ڵام له‌و ڕۆژه‌وه‌‌ به‌ هاوکاریی ڕۆشنبیری جاگله‌ر توانرا دایبڕووخێنن. هیچ کاتێ وه‌ک قۆناغی دوای ڕاپه‌ڕین، به‌تایبه‌تی له‌ حه‌ڤده‌ی شوباته‌وه‌ ڕۆشنبیری ئێمه‌ له‌ زۆرایه‌تیدا نه‌تواوه‌ته‌وه‌، بۆیه‌ له‌ نه‌وه‌ده‌کانه‌وه‌ تاکو ئه‌مڕۆ ڕۆشنبیری جاگله‌ر ده‌ستی به‌سه‌ر تێکڕای بواره‌کانی ده‌ربڕین و گه‌یاندندا گرتووه‌. وه‌ک بینیمان ڕۆشنبیرێکی کۆمپرۆمایسه‌. واته‌ بۆ مانه‌وه‌ی خۆی له‌گه‌ڵ هێزه‌ چه‌قبه‌ستووه‌کاندا ڕێک ده‌که‌وێت و به‌ یارمه‌تیی ئه‌وانه‌وه‌ دژی هه‌ر ده‌نگێک ده‌وه‌ستێته‌وه‌، که‌ جیاوازه‌ و نیازی گۆڕانکاریی هه‌یه‌. به‌ هه‌ردووکیان ئه‌و زۆرایه‌تییه‌ به‌ لاڕێدا ده‌به‌ن و ئه‌و وه‌همه‌ی لا ده‌که‌نه‌ ڕاستی، گوایه‌ ئه‌گه‌ر هێزه‌ شه‌ڕانگێزه‌کان لێیان بگه‌ڕێن دنیایان بۆ ده‌که‌نه‌ به‌هه‌شت. ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ ده‌ ساڵ له‌مه‌وبه‌ر به‌ یارمه‌تیی حزبه‌ ئیسلامییه‌کان له‌ پاڵ زۆرایه‌تییه‌کانی ده‌وروبه‌ریدا دێته‌ سه‌ر شه‌قامه‌کان و له‌ دژی کاریکاتێرستێکی بێبه‌هره‌ی دانمارکی ده‌هاڕێنێت، بگره‌ داوا ده‌کات هیچ که‌سێک که‌لوپه‌لی دانمارکی نه‌کڕێت، تاکو نه‌وه‌‌ی مه‌یموون و به‌راز (احفاد القرده‌ والخنازیر) له‌ برسان بمرن، که‌چی ئه‌مڕۆ په‌نایان بۆ ده‌هێنێت و داوایان لێ ده‌کات شوێنی بکه‌نه‌وه‌. له‌ کۆپنهاگن ته‌نیا له‌ یه‌ک ڕۆژدا میلیۆنێک تاک دێنه‌ سه‌ر شه‌قام، تاکو تێکڕا به‌و که‌سانه‌ بڵێین (به‌ خێر بێن)، که‌ ده‌ ساڵ له‌مه‌وبه‌ر له‌ خوا ده‌پاڕانه‌وه‌ له‌ برسانیان بکوژێت. هه‌ر ئه‌مانه‌ هه‌شتاوشه‌ش میلیۆن کرۆنی دانمارکییشیان بۆ کۆ ده‌که‌نه‌وه‌.( )
ڕۆشنبیری جاگله‌ر له‌ خاڵێکی دیکه‌ی جه‌وهه‌ریدا هه‌م له‌گه‌ڵ پیاوانی ئایینی و هه‌م له‌گه‌ڵ سیاسه‌تمه‌داردا یه‌ک ده‌گرێته‌وه‌، که‌ هه‌رچی گوناهـ هه‌ن‌ ده‌یانخاته‌ ئه‌ستۆی ئه‌وانه‌ی له‌ نۆرم و به‌ها‌کانی دوێنێ لایان داوه‌ و گوێ له‌ خواستی زۆرایه‌تی‌ ناگرن. به‌ مانایه‌کی دی له‌ به‌رده‌م به‌دیهێنانی خه‌ونه‌کانیدا ڕێگرن. ئه‌و ڕۆشنبیره‌ هه‌ندێک چه‌مکی لاستیکییانه‌ی وه‌ک دادپه‌روه‌ری، چاکسازی، پاکسازی و شتی دیکه‌ی به‌ ده‌مه‌وه‌ گرتووه‌، که‌ نه‌ له‌گه‌ڵ په‌یامی سیاسه‌تمه‌دار و نه‌ له‌گه‌ڵ هیی پیاوانی ئایینیدا ناکۆکن، بۆ ئه‌وه‌ی له‌وێوه‌ هێرش بکاته‌ سه‌ر هه‌ر بوونه‌وه‌رێک، که‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مانه‌دا بیر ده‌کاته‌وه‌ و ده‌دوێت. به‌وه‌دا ده‌ستی به‌سه‌ر هۆیه‌کانی ڕاگه‌یاندندا گرتووه‌، هه‌وڵ ده‌دات هه‌ر ده‌نگێک بخنکێنێت، که‌ له‌ ده‌نگی ئه‌و ناچێت و سانسۆر بخاته‌ سه‌ر نووسینی هه‌موو ئه‌و نووسه‌رانه‌ی پڕۆژه‌ی فکریی جیاوازیان هه‌یه‌. وا باوه‌ ده‌سته‌ڵاتی سیاسی زیاتر له‌ ئایین نزیک ده‌بێته‌وه‌، که‌چی له‌و زۆنه‌ی ناوی (هه‌رێمی کوردستان)ـه‌، ئه‌وه‌ ڕۆشنبیره‌که‌یه‌ زۆر له‌ سیاسه‌تمه‌دار پتر خه‌می ڕاگرتنی دڵی پیاوانی ئایینییه‌تی.
ڕۆشنبیری میللی هه‌تا ئه‌مڕۆیش له‌ژێر ده‌سته‌ڵاتی ئه‌و فکره‌ پریماتیڤه‌دا‌‌ ده‌رنه‌چووه‌، که‌ حاکم یان زۆردار، یان چاکه‌خواز پێشان بدات. ئه‌مه‌ بینینی چه‌مکی ده‌سته‌ڵاته‌ به‌ شێوه‌ی مۆرفۆلۆجی. واته قسه‌کردنه‌ له‌باره‌ی ده‌سته‌ڵاته‌وه‌ وه‌ک ئه‌وه‌ی به‌ چاوی ئاسایی ده‌بینرێت.‌ وردنه‌کردنه‌وه‌ و تێکنه‌شکاندنیه‌تی، له‌ کاتێکدا ڕۆشنبیری ڕه‌خنه‌گر له‌و خاڵه‌ جه‌وهه‌رییه‌وه‌ ده‌ست پێ ده‌کات، که‌ به‌و تێگه‌یشتنه‌ ڕازی نابێت و به‌ دوای ورده‌کاری و نهێنییه‌کانی ئه‌و چه‌مکه‌دا ده‌گه‌ڕێت. له‌ چیرۆکه فۆلکلۆرییه‌‌کاندا پاشاکان یان زۆر دادپه‌روه‌رن، یان زۆر چه‌وسێنه‌رن، که‌ هه‌ردوو وێنه‌که‌ به‌رهه‌می ترسن. حاڵه‌تی سایکۆلۆژییه‌، که‌ مرۆڤی سه‌ره‌تایی ده‌سته‌ڵاتدار به‌ شێوه‌ی ئاسایی نابینێت. سه‌یر نییه‌ کاتێک ده‌بینین‌ مێژوومان هێنده‌ که‌وتووه‌ته‌ ژێر ده‌سته‌ڵاتی میتۆلۆژیاوه‌‌. مرۆڤه‌کان چیرۆکی سه‌یروسه‌مه‌ره‌ بۆ سه‌رکرده‌کان هه‌ڵده‌به‌ستن و له‌ ڕێگه‌یه‌وه‌ ترسی خۆیان ده‌ڕه‌وێننه‌وه‌.( ) له‌دوای ڕاپه‌ڕینه‌وه‌ هیچ ڕۆشنبیرێکی جاگله‌ر ده‌رنه‌که‌وتووه‌، ئه‌گه‌ر ئه‌‌ندامانی ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ ده‌یان چیرۆکی ئه‌فسانه‌ییان بۆ هه‌ڵنه‌به‌ستبێت، وه‌ک (فڵان شایانی خه‌ڵاتی نۆبێڵه‌)، (به‌رهه‌می فیسار ئه‌گه‌ر بکرێته‌ زمانی ئینگلیزی، ده‌بێت هه‌رچی نووسه‌ر هه‌ن، کتێبه‌کانیان له‌ کتێبخانه‌کاندا ده‌ربهێنن و بۆ ماڵه‌وه‌یان ببه‌نه‌وه‌)، (فڵانه‌ فه‌یله‌سووفی ڕۆژئاوا له‌باره‌ی فیسار نووسه‌ری ئێمه‌وه‌‌ گوتوویه‌تی ده‌بێت هه‌موو داهێنه‌رانی دنیا لێیه‌وه‌ فێر ببن چۆن ده‌نووسن) و شتی دیکه‌ی له‌م بابه‌ته‌. هه‌ر به‌گشتی گه‌وره‌کردنی قه‌باره‌ی توانای کاره‌کته‌ری سیاسی، کۆمه‌ڵایه‌تی و ئایینی، له‌ پاڵ پێشبینیکردنی ڕووداوی دڵخۆشکه‌ردا به‌رماوه‌ی ئیدۆلۆگییه‌کانی وه‌ک کۆمۆنیزم و نازیزمه‌‌، که پێیان وایه‌ مێژوو به‌ شێوه‌ی ڕێکوڕاست ده‌چێته‌ پێشه‌وه‌.‌ به‌م شێوه‌یه‌ گه‌وره‌کردنی ڕووداو یه‌کێکه‌ له‌ خه‌سڵه‌ته‌کانی ڕۆشنبیری جاگله‌ر، چونکه‌ ئه‌و وا ڕاهاتووه‌ ته‌نیا ده‌توانێت له‌باره‌ی فۆرمی ڕووداوه‌وه‌ بدوێت، بۆیه‌ تاکو قه‌باره‌ی ڕووداوه‌که‌ گه‌وره‌تر بکات، چاکتر سه‌ری لێ ده‌رده‌چێت، به‌وه‌ی ئه‌و پرۆسێسه‌ ورووژان (Excitement) و خرۆشان (Enthusiasm) ده‌هێنێته‌ دی. که‌م نین ئه‌و ڕۆشنبیره‌ جاگله‌رانه‌ی به‌رده‌وام مژده‌ی ڕووخانی فڵان ده‌سته‌ڵات و ده‌رکه‌وتنی فڵان سیستێم ده‌ده‌ن، که‌ ئه‌مه‌ له‌ حه‌ڤده‌ی شوباتدا زۆر به‌ ڕوونی بینرا. (کارل پۆپه‌ر) به‌تایبه‌ت له‌ کتێبی (هه‌ژاریی مێژووگه‌رایی)دا ڕه‌خنه‌ی گه‌وره‌ له‌ ئاڕاسته‌ی مێژووگه‌را (Historism) ده‌گرێت. ئه‌و ده‌پرسێت ئایا په‌ره‌سه‌ندن یاسای هه‌یه‌؟ هه‌ر خۆیشی به‌ (نا) وه‌ڵام ده‌داته‌وه‌ و باوه‌ڕی وایه‌ گه‌ڕان به‌ دوای یاسایه‌ک بۆ (سیستێمی چه‌سپاو) له‌ مێتۆدی زانستیدا به‌ هیچ شێوه‌یه‌ک بوونی نییه‌ چ له‌ بواری بایۆلۆجی و چ له‌ بواری سۆسیۆلۆجیدا.( )
ئه‌گه‌ر (پۆپه‌ر) ڕه‌خنه‌ له‌ فۆرمه‌ فه‌لسه‌فییه‌که‌ی (مێژووگه‌رایی) بگرێت، ده‌بێت ئێمه‌ چی به‌ ڕۆشنبیری میللیی خۆمان بڵێین، که‌ هه‌ر هێنده‌ جه‌ماوه‌رێکی ساده‌ له‌سه‌ر شه‌قامه‌کاندا ده‌بینێت، خێرا مژده‌ی ڕووخانی فڵان سیستێم و دامه‌زراندنی فڵان سیستێم ده‌دات؟
ئه‌و ڕۆشنبیره‌ نایه‌وێت و ناشتوانێت جیاوازی له‌نێوان دوو جۆر تاکدا ببینێت: یه‌که‌میان، به‌ شێوه‌ی غه‌ریزه‌ داوای مافه‌کانی ده‌کات. واته‌ له‌پێناوی پێویستییه‌ سه‌ره‌تاییه‌کانی وه‌ک نان، ئاو، جلوبه‌رگ، کاره‌با و هیی دیکه‌دا دێته‌ سه‌ر شه‌قام، به‌ڵام دووه‌میان، ئاستی غه‌ریزه‌ تێده‌په‌ڕێنێت. هه‌موو ئه‌مانه‌ی هه‌ن‌ و ده‌ستیشی له‌ ناڕه‌زایی هه‌ڵنه‌گرتووه‌. ئه‌وه‌یان خاوه‌نی هۆشیارییه‌، به‌وه‌ی هۆشیارییه‌که‌ی کێشه‌ی بۆ ده‌خوڵقێنێت و ڕێگه‌ی نادات ملکه‌چی هیچ ده‌سته‌ڵاتێک ببێت. به‌م شێوه‌یه‌ تاقه‌ پێوه‌رێک بۆ ده‌رکه‌وتنی هۆشیاریی تاک ئه‌وه‌یه‌، که‌ ناهێڵێت به‌ ژێرده‌سته‌ییی ده‌سته‌ڵاته‌کان، چ ده‌سته‌ڵاتی سیاسیی له‌ چه‌شنی حزب و چ ده‌سته‌ڵاتی کۆمه‌ڵایه‌تیی له‌ نموونه‌ی خێزان، قوتابخانه‌، په‌رستگه‌ و ئه‌وانه‌ی دی ڕازی ببێت، چونکه‌ وه‌ک (کامیۆ) پێی وایه‌ هۆشیاری به‌رهه‌می ئاکتی یاخیبوونه‌.( ) ئه‌و تاکه‌ی دووه‌میان لای ئێمه‌ هێشتا دروست نه‌بووه‌، به‌وه‌ی کۆمه‌ڵگه‌مان‌ به‌ پیرۆزی داپۆشراوه‌. هه‌ر (کامیۆ) ده‌نووسێت: {له‌ بیری مرۆڤدا دوو جۆر جیهان هه‌ن، جیهانی پیرۆزی، یان به‌ ده‌ربڕینی مه‌سیحی جیهانی گرێس (نیعمه‌ت) و جیهانی یاخیبوون. ونبوونی ئه‌میان ده‌رکه‌وتنی ئه‌ویانه‌}( ). مه‌به‌ستی (کامیۆ) ئه‌وه‌یه‌ ناکرێت ئه‌و دوو جیهانه‌ پێکه‌وه‌ ده‌ربکه‌ون، به‌ڵکوو هه‌ر ده‌بێت یه‌کێکیان دیار و ئه‌وه‌ی دیکه‌یان نادیار بێت.
له‌دوای ڕاپه‌ڕینه‌وه‌ مرۆڤی ئێمه‌ له‌ لایه‌ک به‌ هۆی سیاسته‌مه‌دار و کاره‌کته‌ری ئایینییه‌وه‌ و له‌ لایه‌کی دیکه‌ به‌ هۆی ڕۆشنبیری بانگده‌ر و میللییه‌وه‌ به‌رده‌وام به‌ پیرۆزی داپۆشراوه‌. هێنده‌ به‌سه‌ مرۆڤی وردبین چاوێک به‌ کتێبه‌کانی خوێندن و په‌روه‌رده‌دا بخشێنێت، تاکو به‌ ئاسانی بۆی ده‌ربکه‌وێت چۆن خۆشه‌ویستیی ئیدۆلۆگیی حزبی ده‌سته‌ڵات و سیمبۆڵه‌کانی وه‌ک شته‌ هه‌ره‌ پیرۆزه‌کان سه‌یر ده‌کرێن و له‌ولایشه‌وه‌ کاره‌کته‌ری ئایینی به‌ یارمه‌تیی ڕۆشنبیری میللی هه‌موو کونوکه‌له‌به‌ری کۆمه‌ڵگه‌ی‌ به‌ پیرۆزی پڕ کردووه‌ته‌وه‌، که‌ ئه‌وه‌ له‌ حه‌ڤده‌ی شوباتدا ده‌گاته‌ لووتکه‌ و ئه‌مڕۆ به‌ ڕوونی کاریگه‌رییه‌که‌ی ده‌بینین، بۆیه‌ هه‌ر که‌سێک باوه‌ڕی وا بێت مرۆڤی ئێمه‌ بۆ ئه‌وه‌ دێته‌ سه‌ر شه‌قام، تاکو دنیا بگۆڕێت، له‌ ساده‌یی و ساکاریی خۆی زیاتر شتێکی دیکه‌مان پێ ناڵێت.( ) به‌رگریکردن له‌ مافی تاک نه‌ک هه‌ر له‌ کاتی ورووژانی شه‌قامدا، به‌ڵکوو هه‌موو کاتێ ئه‌رکی ڕۆشنبیری ڕه‌خنه‌گره‌، به‌ڵام تێکه‌ڵکردنی باوه‌ڕ و ماف جارێکی دیکه‌ ساکاریی ڕۆشنبیری میللیمان بۆ ده‌رده‌خات. وه‌ک پێشتر گوترا ڕۆشنبیری ڕه‌خنه‌گر و تێپه‌ڕێنه‌ر به‌رگری له‌ مافه‌کانی تاک ده‌کات، نه‌وه‌ک له‌ باوه‌ڕی، بگره‌ باوه‌ڕه‌کانی تێک ده‌شکێنێت، له‌ کاتێکدا ڕۆشنبیری میللی به‌ باوه‌ڕه‌که‌یدا هه‌ڵده‌ڵێت، بێ ئه‌وه‌ی مافه‌کانی لا گرنگ بن، به‌ڵکوو ته‌نیا له‌و ڕێگه‌یه‌وه‌ خۆی له‌ که‌ناڵه‌کانی ڕاگه‌یاندندا نماییش ده‌کات. من پێم وایه‌ ڕۆشنبیری ڕه‌خنه‌گر و تێپه‌ڕێنه‌ر، ڕۆشنبیرێک هه‌موو کاتێ سه‌رقاڵی پڕۆژه‌ی فکریی ڕه‌خنه‌ییه‌، نه‌ به‌ ورووژانی شه‌قام حه‌ماس ده‌یگرێت و نه‌ له‌‌ ئارامیی دۆخدا پشوو ده‌دات، به‌ڵکوو ئه‌وه‌ خودی شه‌قام و دۆخن ده‌که‌ونه‌ ژێر کاریگه‌ریی ڕه‌خنه‌کانیه‌وه‌، نه‌وه‌ک به‌پێچه‌وانه‌وه‌. هیچ‌ گرنگ نییه‌ ئێمه‌ هێشتا نه‌چووینه‌ته‌ ناو زه‌مه‌نێکه‌وه‌ تێیدا ڕۆشنبیر به‌ به‌رهه‌مه‌کانیه‌وه‌ بناسرێته‌وه‌، نه‌وه‌ک به‌ دۆعا، هوتاف، جنێو، درووشم و گوته‌ ساده‌کانی، به‌ڵام گرنگه‌ ڕۆشنبیری ڕه‌خنه‌گر و تێپه‌ڕێنه‌ر بزانێت هه‌میشه‌ زه‌مه‌نێکی دیکه‌ی جیاوازی هه‌یه‌، زه‌مه‌نێک، که‌ هێشتا ئه‌ندامانی زۆرایه‌تی‌‌ پێی نه‌گه‌یشتوون‌. خۆ کاتێ پێی گه‌یشتن، ئه‌وا ئه‌و تێیدا نه‌ماوه‌ و جێی هێشتووه‌.( )
کۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه،‌ که‌ کۆمه‌ڵگه‌ی زاره‌کییه‌ و که‌مترین لێکدانه‌وه بۆ دیارده‌ و ده‌رکه‌وته‌کانی کراون‌، ئه‌وا مرۆڤی هاوارکه‌ر و جوێنده‌ر به‌ ئازا وه‌سف ده‌کات، له‌ کاتێکدا سایکۆلۆجی ڕێک پێچه‌وانه‌ی ئه‌وه‌مان پێ ده‌ڵێت. ئه‌مه‌ میکانیزمی به‌رگرییه‌. مرۆڤ کاتێ ده‌زانێت ئازا نییه‌، پێویسته‌ خۆی ئازا پێشان بدات، به‌و مه‌به‌سته‌ی شوێنی خۆی له‌ناو زۆرایه‌تیدا بکاته‌وه‌ و به‌ لاوه‌ نه‌نرێت. به‌م شێوه‌یه‌ ئازایه‌تی دیوه‌ هه‌ره‌ ساخته‌که‌ی مرۆڤه‌، مادام هۆکاره‌ بۆ خۆگونجاندن.( ) ئه‌و دیوه‌، که‌ به‌ مۆڕاڵه‌وه‌ پێوه‌سته‌، هه‌ر یه‌ک له‌ (نیتشه‌) و (فرۆید) له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌مدا به‌ شێوازی خۆیان ڕووبه‌ڕووی ده‌بنه‌وه‌ و ئاڕاسته‌ی جیاواز و نوێ له‌ فکر و سایکۆلۆجیدا ده‌هێننه‌ گۆڕێ، که‌ دواتر ئه‌و ئاڕاسته‌یه‌ له‌ ئه‌ده‌بیشدا ڕه‌نگ ده‌داته‌وه‌، به‌وه‌ی فۆکه‌سی گه‌وره‌ له‌سه‌ر ناوه‌وه‌ی مرۆڤ ده‌کرێت، که‌ شه‌ڕه‌، نه‌وه‌ک چاکه. تراجیدیایه‌، نه‌وه‌ک گه‌شبینی. قووڵبوونه‌وه و بینینی ئازاره‌‌، نه‌وه‌ک پێدانی مژده‌ی خۆشبه‌ختی.‌‌( )
چ گه‌وره‌کردنی ده‌سته‌ڵات و چ بچووکردنه‌وه‌ی خۆی له‌ پێوه‌ندیی کوڕ و باوکدا ده‌بینێته‌وه‌، که‌ به‌ گرێی ئۆدیپ و خه‌ساندن ناسراوه‌. ئه‌مڕۆ ڕۆشنبیری میللی کاتێ له‌ ئه‌وروپاوه‌ جوێن و نه‌فره‌ت بۆ‌ ده‌سته‌ڵاتی سیاسی ده‌نێرێت و وه‌ بیرمان دێنێته‌وه‌ ئه‌و ده‌سته‌ڵاته‌ تاوان ده‌کات، پاره‌ی زۆری هه‌یه‌، کۆشکه‌کانی به‌ پاسه‌وانی زۆر تایبه‌ت ته‌نراون، ئه‌وه‌ له‌و ڕێگه‌یه‌وه‌ خۆی له‌ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ به‌ دوور ده‌گرێت. به‌ لاکه‌ی دیکه‌یشدا کاتێ ده‌سته‌ڵات وا پێشان ده‌دات به‌هه‌شتی له‌سه‌ر زه‌وی دامه‌زراندووه‌، دیسان هه‌مان ترسی ڕووبه‌ڕووبه‌نه‌وه‌ی هه‌یه، به‌وه‌ی چۆن ده‌بێت به‌هه‌شت تێک بدرێت‌. له‌ هه‌ردوو حاڵه‌ته‌که‌دا شتی جه‌وهه‌ری ونه‌، که‌ ڕه‌خنه‌یه‌. ته‌نیا ڕه‌خنه‌یش ده‌توانێت نهێنییه‌کانی ده‌سته‌ڵات بدۆزێته‌وه‌ و ئاسته‌کانی تێبپه‌ڕێنێت. وه‌ک پێشتر گوترا لای ڕۆشنبیری میللی ده‌سته‌ڵات بریتییه‌ له‌ که‌سانێکی دیاریکراو، که‌ ئه‌و که‌سانه‌ی یان زۆر خۆش ده‌وێن، یان زۆر ڕقی لێیانه‌‌. ئه‌گه‌ر ده‌بینین ئه‌و ڕۆشنبیره‌ هێنده‌ له‌ ورده‌کارییه‌کانی ئه‌و که‌سانه‌ به‌ ئاگا‌یه‌، ئه‌وه‌ هه‌ر پێوه‌ندیی به‌و ترسی ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌یه‌وه‌ هه‌یه‌: ئه‌میان قه‌ڵه‌وه‌، ئه‌ویان له‌ مه‌یموون ده‌چێت، فڵان قژی بۆیه‌ ده‌کات، فیسار تاقمی ددانی به‌ چه‌ند ده‌فته‌ر دۆلار کردووه‌، تێچووی نه‌شته‌رگه‌ریی لووتی ئه‌میان هێنده‌ هه‌زار یۆرۆ بووه‌، کۆشک و ئۆتۆمۆبیلی ئه‌ویان به‌ بانکی سویسرا ناکڕێت و شتی له‌و بابه‌ته‌، نیشانه‌ی ترسی ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌یه‌. ئه‌و زانیارییانه‌ به‌شێکیان ڕاستن، به‌ڵام به‌شه‌که‌ی دیکه‌یان هه‌ڵبه‌ستراون، چونکه‌ وه‌ک پێشتر گوترا ئه‌و نووسه‌ره‌ پێویستی به‌وه‌یه‌ ده‌سته‌ڵات به‌ شێوه‌ی نائاسایی ببینێت و به‌ هه‌مان شێوه‌یش پێشانی ئه‌وانه‌ی دیکه‌ی بدات. هه‌موو هاوار ده‌که‌ن فڵان و فیسار بده‌نه‌ دادگا، بگره‌ هه‌ر خۆیان ده‌بنه‌ دادوه‌ر، دادگای تایبه‌تی خۆیان داده‌مه‌زرێنن و بڕیار له‌ چاره‌نووسیان ده‌ده‌ن. هه‌ر به‌گشتی ئه‌م شێوازی نووسینه‌، واته‌ ئه‌وه‌ی باس له‌ تاوان و گه‌نده‌ڵیی به‌رپرسانی حوکوومه‌ت ده‌کات و هاوکات دادگایان بۆ داده‌نێت، تایبه‌ته‌ به‌و کۆمه‌ڵگه‌یانه‌ی پشت به‌ فه‌رهه‌نگی زاره‌کی ده‌به‌ستن، ده‌نا له‌و که‌لتوورانه‌ی بایه‌خی نووسینیان زانیوه‌، ده‌مێکه‌ تێپه‌ڕێنراون. ئه‌وه‌ ته‌نیا ڕۆژنامه‌نووسی پرۆفیشیناڵه‌ له‌وێ‌ ده‌ست بۆ کاری ئاوا ده‌بات، که‌چی لای ئێمه‌ بووه‌ته‌ ئه‌رکی ڕووناکبیران. که‌م نین ئه‌و ڕۆشنبیره‌‌ به‌ناوبانگانه‌ی له‌ ڕێگه‌ی جوێندان به‌ به‌رپرس و باسکردنی ژیانی تایبه‌تیانه‌وه‌ ده‌رکه‌وتوون و لای ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ بوونه‌ته‌ مایه‌ی ئومێدی گه‌وره‌.
ئه‌و ڕۆشنبیرانه‌ تێگه‌یشتن و لێکدانه‌وه‌ی زۆر ساده‌یان بۆ ڕووداو هه‌یه‌، که‌ پێیان وایه‌ هه‌ر ڕووداوێک سه‌ربه‌خۆیه‌ و هیچ کۆنتێکستێکی نییه‌. هه‌ر هێنده‌ داعش دێت، تێکڕا ده‌که‌ونه‌ نووسینی گوتار له‌و باره‌یه‌وه‌. به‌ڵام ئایا هه‌ر بۆ نموونه‌ داعش ڕوداوێکی نوێیه‌؟ درێژکراوه‌ی ئه‌وانه‌ی پێشوو نییه‌ و به‌ هه‌مان ئێڵه‌مێنتی ئه‌وانیش‌ فۆرمی وه‌رنه‌گرتووه‌؟ بۆچی ئه‌و ڕۆشنبیره‌ پێی وایه‌ ئه‌و ڕووداوه‌ یان هه‌ر ڕووداوێکی دیکه‌ نوێیه‌ و به ‌جیا لێی ده‌کۆڵێته‌وه‌، ڕاستتر بڕیاری له‌سه‌ر ده‌دات؟ چونکه‌ خۆی بۆ ئاماده‌ نه‌کردووه‌ و ناتوانێت ئه‌و کۆننێکشنه‌ له‌نێوان ئه‌و ڕووداوه‌ و کایه‌کانی مه‌عریفه‌دا دروست بکات. وه‌ک کایه‌ی مێژوو، سۆسیۆلۆجیا، سایکۆلۆجی و هیی دیکه‌. ئه‌و ڕۆشنبیره‌ که‌مترین کاتی بۆ بیرکردنه‌وه‌ هه‌یه‌، به‌وه‌ی به‌رده‌وام له‌م که‌ناڵی ڕاگه‌یاندنه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی دیکه‌یان جرتوفرتیه‌تی، نه‌بادا له‌ به‌رچاوان ون ببێت، بۆیه به‌ زمانی میللی‌ له‌باره‌ی هه‌موو شتێکه‌وه‌ ده‌دوێت و ئه‌وه‌ی پشتی پێ ده‌به‌ستێت، که‌لتووری زاره‌کییه‌. ڕۆشنبیر کاتێ ڕێگه‌ به‌ خۆی ده‌دات ئامۆژگاریی خه‌ڵک بکات، یان ببێته‌ پێشڕه‌وی، ئه‌وه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ له‌ لایه‌ک گه‌یشتووه‌ته‌ ئه‌وه‌ی حه‌قیقه‌تی ته‌واوی به‌ ده‌ست هێناوه‌ و پێویستی به‌وه‌یه‌ ئه‌و حه‌قیقه‌ته‌ به‌وانی دیکه‌یش بگه‌یه‌نێت، له‌ لایه‌کی دیکه‌ ئه‌و ڕۆشنبیره‌ توانای ده‌رچوونی له‌م دۆخه‌ی ئێستای نییه‌. وا ده‌زانێت ئه‌و ئاسته‌ی پێی گه‌یشتووه،‌ ئه‌زه‌لییه‌ و پێویسته‌ ئه‌وانه‌ی دیکه‌یش بیگه‌نێ. له‌ مێژووی ژیانی ڕووناکبیر و فه‌یله‌سووفاندا خاڵێکی جه‌وهه‌ری سه‌رنجڕاکێش هه‌یه‌، که‌ هه‌موویان پێک ده‌گه‌یه‌نێت، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ تێکڕایان ته‌نیایی به‌ ماڵی ڕاسته‌قینه‌ی خۆیان ده‌زانن و له‌وێوه‌ بۆ ده‌ره‌وه‌ ده‌ڕوانن، که‌چی ڕۆشنبیری جاگله‌ر له‌ ئاوه‌دانی و قه‌ره‌باڵغیدا نه‌بێت، هه‌ڵناکات. ته‌نیایی لای ڕۆشنبیری ڕه‌خنه‌گر هه‌رگیز مانای دابڕان نییه‌ له‌ کۆمه‌ڵگه‌، به‌ڵکوو به‌پێچه‌وانه‌وه‌ بینینی کۆمه‌ڵگه‌یه‌ له‌و شوێنه‌وه‌، که‌ هه‌موو ڕووه‌کانی لێ دیاره‌، بگره‌ له‌وێ نه‌بێت، ناگاته‌ قووڵاییه‌کانی.
له‌ ئه‌نجامی نه‌بوونی ڕه‌خنه و که‌میی ویستی تێپه‌ڕاندندا خه‌ریکه‌ ئیدۆلۆگیی حزبی باڵاده‌ست به‌ هاوکاریی ئایین خۆی ده‌خزێنێته‌ ناو هه‌موو کایه‌کانه‌وه‌، به‌تایبه‌تی کایه‌ی خوێندن. لێره‌دا بۆ ئه‌وه‌ی مه‌ترسیی ئه‌و پرۆسێسه‌مان چاکتر له‌ به‌رچاو بێت، ده‌کرێت په‌نا بۆ چه‌مکی به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ (Reproduction)ی (پیر بۆردیۆ) ببه‌ین‌، که‌ مه‌به‌ستی ئه‌وه‌یه ئه‌و که‌لتووره‌ی‌ خوێندکار له‌ خوێندنگه‌ وه‌ریده‌گرێت، بێلایه‌ن نییه‌، به‌ڵکوو ئیدۆلۆگیی زاڵ هه‌ڵیده‌سووڕێنێت. نموونه‌ی خوێندنگه‌کانی فره‌نسا ده‌هێنێته‌وه‌ چۆن تێیاندا سۆسیالیزه‌یشن، واته‌ په‌روه‌رده‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی ئامانجی ئه‌وه‌یه‌ تاک وا ڕابهێنێت نه‌ک هه‌ر به‌و ئیدۆلۆگییه‌ زاڵه‌‌ قایل ببێت، به‌ڵکوو لای ببێته‌ ڕاستی و خۆی له‌گه‌ڵدا بگونجێنێت، بگره‌ ته‌واو پێوه‌ی پێوه‌ست ببێت. به‌م شێوه‌یه‌ چینی باڵاده‌ست له‌و ڕێگه‌یه‌وه‌ هه‌مان تێگه‌یشتن درێژه‌ پێ بدات. لێره‌دا خوێندن ئاسانکاری بۆ منداڵی چینی سه‌رده‌ست ده‌کات و هاوکات ته‌گه‌ره‌ ده‌خاته‌ به‌رده‌م منداڵی چینی ژێرده‌سته‌وه‌، به‌وه‌ی ئه‌وه‌ی له‌ خوێندگه‌دا ده‌خوێنرێت، که‌لتووری یه‌که‌میانه‌ و به‌ ئاسانی لێی تێده‌گات، به‌ڵام ئه‌وه‌ی دووه‌م ده‌بێت له‌ که‌لتووری چینی خۆی داببڕێت و به‌ر که‌لتوورێکی دیکه‌ی نامۆ بکه‌وێت، که‌ مادام‌ هیی خۆی نییه‌، وزه‌یه‌کی زۆری ده‌وێت، تاکو لێی تێبگات، بۆیه‌ هه‌مان توانای منداڵه‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌که‌ی نابێت و دوا ده‌که‌وێت. به‌م شێوه‌یه‌ فێرکردن ده‌بێته‌ ده‌سته‌ڵاتێکی سیمبۆڵی و به‌ نهێنی ده‌ست به‌سه‌ر مرۆڤدا ده‌گرێت، که‌ (بۆردیۆ) خۆی پێی وایه‌ ئه‌و ده‌سته‌ڵاته‌ نه‌بینراوه‌ کاریگه‌رییه‌کی گه‌وره‌ی هه‌یه‌.( ) ئه‌وه‌ی لای ئێمه‌ ته‌نیا له‌ فۆرمدا جیاوازه‌، به‌وه‌ی کۆمه‌ڵگه‌ی کوردی هێشتا ئاستی سه‌ره‌تاییی نه‌بڕیوه‌، به‌ڵام له‌ ناوه‌رۆکدا هه‌مان شته‌، که‌ ئه‌وه‌ی مرۆڤی پێ په‌روه‌رده‌ ده‌کرێت، ئه‌و ئیدۆلۆگییه‌یه‌ له‌ دوای ڕاپه‌ڕینه‌وه‌ باڵی به‌سه‌ر سه‌رجه‌م کۆمه‌ڵگه‌دا کێشاوه‌. پێکهاته‌یه‌که‌ له‌ سیاسه‌تی حزبی ده‌سته‌ڵاتدار و ئایین. مرۆڤ به‌ ئاسانی له‌و کتێبانه‌ی له‌ خوێندنگه‌کاندا ده‌خوێنرێن، هه‌ست به‌ چه‌واشه‌کاری ده‌کات و تێده‌گات چۆن خوێندن بووه‌ته‌ ڕێگه‌یه‌ک بۆ خوشه‌ویستکردنی ده‌سته‌ڵات و ئیدۆلۆگیی زاڵ. له‌ولایشه‌وه‌ نه‌ک هه‌ر خوێندکاری سه‌ره‌تایی، به‌ڵکوو منداڵی باخچه‌ی ساوایانیش به‌ زۆر هه‌ندێک بابه‌تی ئایینیی پێ له‌ به‌ر ده‌کرێت، له‌ کاتێکدا ڕاڤه‌کاره‌ ناسراوه‌‌کانی ئیسلام کێشه‌ی گه‌وره‌یان له‌سه‌ریان هه‌ن.
ده‌کرێت لێره‌دا ئه‌و کۆنسێپته‌ی (بۆردیۆ) له‌ به‌رچاو بگرین و جارێکی دیکه‌ بۆ ئه‌و شوێنه‌ بگه‌ڕێینه‌وه‌، که‌ تێیدا گوترا سلێمانی له‌ نه‌وه‌ده‌کان، له‌ کاتێکدا هه‌موو شاره‌کانی ده‌وروبه‌ری به‌ ده‌ستی ئیسلامییه‌کان ده‌ڕووخێن، به‌ ته‌نیا ده‌مێنێته‌وه‌ و خۆی به‌ ده‌سته‌وه‌ نادات، که‌چی له‌ حه‌ڤده‌ی شوباته‌وه‌ به‌ره‌و داڕووخان مل ده‌نێت. له‌ ڕێگه‌ی خوێندنه‌وه، که‌ ئیدۆلۆگیی حزبی ده‌سته‌ڵاتدار و ئایین ده‌ستیان به‌سه‌ردا گرتووه‌، هه‌روه‌ها به‌ هاوکاریی ڕۆشنبیری جاگله‌ر و بانگده‌ر نه‌وه‌یه‌کی نوێ پێ ده‌گات. ئه‌و نه‌وه‌یه‌‌ به‌ هیچ شێوه‌یه‌ک له‌سه‌ر ئه‌و یاخیبوونه‌ دانه‌مه‌زراوه‌، که‌ نه‌وه‌کانی پێشوو به‌رهه‌میان هێناوه‌، به‌ڵکوو ته‌واو له‌و مێژووه‌ی خۆی دوور خراوه‌ته‌وه‌. دیسان ده‌ڵێین مرۆڤ ده‌توانێت له‌دوای ڕاپه‌ڕینه‌وه‌ کاریگه‌ریی ئه‌و خوێندنه‌ به‌ ڕوونی ببینێت. ئه‌وه‌تا خه‌ریکه‌ کۆمه‌ڵگه‌ به‌سه‌ر دوو ته‌وه‌ره‌ی سه‌ره‌کی دابه‌ش ده‌بێت، لایه‌نی سیاسی، که‌ تێیدا پارتی باڵاده‌سته‌ و لایه‌نی ئایینی، که‌ وا ورده‌ورده‌ سه‌له‌فییه‌کان ده‌بنه‌ ڕابه‌ری. ڕێگه‌ به‌ خۆم ده‌ده‌م بڵێم وا کۆمه‌ڵگه‌ی کوردی له‌و زۆنه‌ی ناوی (هه‌رێمی کوردستان)ـه،‌ وه‌ک‌ کۆمه‌ڵگه‌ی عه‌ره‌بستانی سعوودیی لێ دێت. له‌وێدا ڕێککه‌وتن له‌نێوان دین و سیاسه‌تدا کراوه‌. پاشا و داروده‌سته‌که‌ی بۆیان هه‌یه‌ وه‌ک ئه‌وه‌ی ده‌یانه‌وێت بژین، به‌و مه‌رجه‌ی ڕێ له‌ پیاوانی ئایینی نه‌گرن چۆن له‌ ناوه‌وه‌ وڵات به‌ ڕێوه‌ ده‌به‌ن. ئه‌مان بۆیان هه‌یه‌ بچن له‌گه‌ڵ سه‌رۆکه‌ کافره‌کانی جیهان دابنیشن، ده‌ست بخه‌نه‌ ناو ده‌ستیان، بگره‌ پێکه‌وه‌یش مه‌ی بنۆشن، ئه‌وه‌یش قه‌یدی ناکات له‌ فره‌نسادا به‌شداری له‌ پرۆتێستی دژی تیرۆریستان بکه‌ن، به‌ڵام ئه‌وانیش مافی خۆیانه‌‌ له‌و کاته‌دا به‌ به‌رچاوی هه‌موو دنیاوه‌ ده‌ستی دز ببڕن و جه‌ڵده‌ له‌ هه‌ر که‌سێک بده‌ن، که‌ گوێ به‌ یاساکانیان نادات. له‌ هه‌رێمی کوردستاندا ئه‌مه‌ خه‌ریکه‌ به‌ ڕوونی ده‌رده‌که‌وێت. ئێستا بۆ پارتی ئه‌وه‌ گرنگه‌ به‌ڕێوه‌بردنی هه‌رێمی له‌ ده‌ست نه‌چێت و خۆی وه‌ک سه‌رۆک بمێنێته‌وه‌. لێره‌یشدا دۆستی دڵسۆزی وه‌ک سه‌له‌فییه‌کان نادۆزێته‌وه‌. ئه‌وه‌ خودی حزبه‌ ئیسلامییه‌کانی ترن کێشه‌یان له‌گه‌ڵ سه‌له‌فیدا هه‌یه و ده‌رکه‌وتنی به‌ مه‌ترسی ده‌زانن‌، نه‌وه‌ک پارتی، چونکه‌ وه‌ک گوترا ئه‌مڕۆ ئه‌وانه‌ بۆ پارتی، (ده‌ڵێم ئه‌مڕۆ و ناڵێم سبه‌ی)، جێگه‌ی دڵنیایین، مادام نابنه‌ تێکچوونی دۆخه‌که‌ی، بگره‌ ده‌بنه‌ پاڵپشتی و هێزی ده‌ده‌نێ. ده‌گه‌ینه‌ ئه‌وه‌ی بڵێین دابه‌شبوونی کۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای تێگه‌یشتنی جیاوازدا نییه‌، به‌ڵکوو پێوه‌ندیی به‌و زۆرایه‌تییه‌‌وه‌ هه‌یه‌. واته‌ له‌ ئه‌نجامی به‌رهه‌مهێنانه‌وه،‌ چ به‌رهه‌مهێنانی فیزیکی و چ به‌رهه‌مهێنانی هزرییه‌وه‌ نییه‌، که‌ دابه‌ش ده‌بێت، به‌ڵکوو ئاڕاسته‌ی ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ ئه‌وه‌ ده‌سه‌پێنێت چۆن دابه‌ش ببێت، بێ ئه‌وه‌ی ئه‌و دابه‌شکارییه‌‌ دۆخی ژێر چه‌تره‌که‌ بگۆڕێت. ئه‌و بۆچوونه‌ی ڕۆشنبیری جاگله‌ر هه‌ر زوو کورتی هێنا، که‌ پێی وا بوو به‌هێزبوونی پایه‌ی پیاوانی ئایینی ده‌بێته‌ هۆی بێهێزبوونی پارتی. جه‌ختی له‌سه‌ر ده‌که‌ینه‌وه‌، که‌ ئه‌مڕۆ خه‌ریکه‌ کۆمه‌ڵگه‌ به‌سه‌ر پارتی و سه‌له‌فی دابه‌ش ده‌بێت، یان لانی که‌م ئه‌و دوو ته‌وه‌ره‌ به‌ زه‌قی ده‌رده‌که‌ون و ڕۆژبه‌ڕۆژ زیاتر پێوه‌ندیی دۆستانه‌یان ده‌رده‌که‌وێت. پارتی له‌و ڕووه‌وه‌ ئه‌زموونی زۆره‌ و له‌وانی دی چاکتر ده‌زانێت چۆن له‌گه‌ڵ ته‌وژمی ئیسلامیدا مامه‌ڵه‌ بکات. هه‌ر له‌ شاخه‌وه‌ ئه‌مه‌ی پێڕۆیی کردووه‌ و درێژه‌ی پێ داوه‌. له‌ ده‌ره‌وه‌یش پارتی له‌گه‌ڵ هه‌موو حوکوومه‌ته‌کانی ده‌وروبه‌ردا پێوه‌ندیی پته‌وی دامه‌زراندووه، به‌وه‌ی خاوه‌نی نه‌وتێکی زۆره‌ و بواری فرۆشتنی به‌ چاکی بۆ ڕه‌خساوه‌‌. لای تورکیای (ئه‌ردۆگان) په‌سه‌نده‌ و له‌گه‌ڵ ئێرانیشیدا پێوه‌ندیی دێرینه‌ی هه‌یه‌، بگره‌ توانیویه‌تی لای عه‌ره‌بستانی سعوودییه‌یش به‌ دۆست بزانرێت‌.( ) لێره‌دا ڕۆشنبیری جاگله‌ر هیچ ڕۆڵێکی نییه‌، مادام ئه‌وه‌ خواستی زۆرایه‌تییه‌‌ و ئێتمۆسفێری ژێر چه‌تره‌که‌ خۆی ئه‌وه‌ی سه‌پاندووه، بگره‌ ئه‌مه‌ به‌رهه‌می هاوکاریی ڕۆشنبیری جاگله‌ر و سیاسه‌تمه‌داری جاگله‌ره‌‌. ئێستا بۆ ئه‌و شوێنه‌ ده‌گه‌ڕێینه‌وه‌، که‌ تێیدا گوترا هه‌ر لایه‌نێک له‌ژێر ئه‌و چه‌تره‌دا سنوورێکی بۆ خۆی داناوه‌،‌ لێی تێنه‌په‌ڕێت، چونکوو به‌زاندنی سنووره‌که‌ تووڕه‌بوونی خودی زۆرایه‌تییه‌که‌ی لێ ده‌که‌وێته‌وه‌.
ئه‌مڕۆ ڕۆشنبیری خاوه‌نپه‌یام ڕۆشنبیرێکی کۆنی ته‌قلیدییه‌. ڕۆشنبیرێکه‌ وه‌ک سه‌رکرده‌ و سیاسه‌تمه‌دار پابه‌ندی خواسته‌کانی زۆرایه‌تییه‌‌. ڕۆشنبیرێکه‌ نه‌ توانای تێپه‌ڕاندنی هه‌یه‌ و نه‌ ده‌شیه‌وێت له‌و زۆرایه‌تییه‌‌ داببڕێت. ڕۆشنبیرێکه‌ ده‌بێت به‌رده‌وام ده‌ربکه‌وێت و به‌ جه‌ماوه‌ره‌که‌ی بڵێت پشتی تێ نه‌کردوون، به‌ڵکوو هه‌میشه‌ له‌ناویاندایه‌. ئه‌و ڕۆشنبیره‌ ڕۆژنامه‌ و که‌ناڵه‌ ئاسمانییه‌کان به‌ چاکترین ڕێگه‌ ده‌زانێت بۆ ئه‌وه‌ی به‌رده‌وام خۆی به‌و جه‌ماوه‌ره‌ پێشان بدات. کاتێ ڕۆشنبیر په‌یامی هه‌یه‌، مانای وایه‌ هه‌م بابه‌تی په‌یامه‌که‌ی دیاری کردووه‌‌ و هه‌م ئه‌وانه‌یش په‌یامیان ئاڕاسته‌ ده‌کات، ناسراون، که‌ ئه‌مه‌ مانای مانه‌وه‌ی ڕۆشنبیره‌ له‌ناو ئه‌و چوارچێوه‌یه‌ی خۆی بۆ خۆی کێشاوه‌.
ئه‌وه‌ی هه‌ر ڕووناکبیر و فه‌یله‌سووفێک دروست ده‌کات، ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌یه‌ له‌گه‌ڵ داڕووخان و تێکشکانی کۆمه‌ڵگه‌دا، نه‌وه‌ک خۆبه‌ده‌سته‌وه‌دانی، که‌ هه‌ر ئه‌مه‌یشه‌ ده‌بێته‌ فاکته‌ری دۆزینه‌وه‌ی ئاڕاسته‌ی نوێی بیرکردنه‌وه‌.‌ ده‌کرێت لێره‌دا ئێمه‌ ته‌نیا (هیگڵ) به‌ نموونه‌ بهێنینه‌وه‌ چۆن به‌ هۆی شۆڕشی فرانسی و بارودۆخی ئه‌ڵمانیای سه‌رده‌مه‌که‌یه‌وه‌ گه‌وره‌ترین گۆڕانکاری له‌ بیرکردنه‌وه‌ی خۆیدا ده‌کات، بگره‌ له‌مه‌وه‌ زیاتر تینوێتیی بۆ ئازادی تاو ده‌ستێنێت و قووڵتر له‌ دنیا ده‌ڕوانێت. له‌م ڕووه‌وه‌ کۆنسێپتی نێگه‌یشن (Negation) داده‌هێنێت، که‌ به‌شێکی جیانه‌کراوه‌ی دیالێکتیکه و ئه‌مه‌‌یان تاکه‌ ڕێگه‌یه‌ بۆ تێگه‌یشتن له‌ هۆشیاری‌. نێگه‌یشن واته‌ گواستنه‌وه‌ له‌ بیرۆکه‌یه‌که‌وه‌ بۆ دژه‌که‌ی. به‌ مانایه‌کی دیکه‌ گواستنه‌وه‌ له‌ پۆزێتیڤه‌وه‌ بۆ نێگه‌تیڤ، بۆیه‌ پێی وایه‌ نێگه‌تیڤ به‌ هه‌مان ئه‌و ئه‌ندازه‌یه‌ی نێگه‌تیڤه‌، پۆزێتیڤیشه‌، که‌ دواتر هه‌ردووکیان یه‌ک ده‌گرن، به‌ڵام له‌ دۆخێکی باڵاتردا. به‌م شێوه‌یه‌ ئه‌م شێوازی نه‌فیکردنه‌وه‌یه‌ نه‌فیکردنه‌وه‌ی ته‌واو نییه‌، به‌ڵکوو نه‌فیکردنه‌وه‌ی به‌شێکی دیارکراوه‌، که‌ هه‌ر خۆی خه‌ریکه‌ ده‌توێته‌وه‌. له‌ ئه‌نجامی ئه‌و نه‌فیکردنه‌وه‌یه‌یشدا ناوه‌رۆک ده‌مێنێته‌وه‌. ئه‌و ئه‌نجامه‌ی له‌و نێوه‌دا به‌ ده‌ست دێت، نوێیه‌، به‌ڵام باڵاتره و له‌و کۆنسێپته‌ی پێشوو ده‌وڵه‌مه‌ندتره‌‌. که‌واته‌ له‌ ڕێگه‌ی پرۆسێسی نه‌فیکردنه‌وه‌وه‌ ده‌وڵه‌مه‌ند بووه‌. به‌ هه‌رحاڵ ئه‌مه‌ ئه‌و ڕێگه‌یه‌یه‌، که‌ (هیگڵ) ده‌یه‌وێت واقیعی پێ ڕاڤه‌ بکات، به‌وه‌ی نێگه‌یشن چه‌مکێکی کراوه‌یه‌، دۆگما نییه‌ و توانای به‌رده‌وامیی هه‌یه‌. وه‌ک (هێربێرت مارکیوز) جه‌ختی له‌سه‌ر ده‌کاته‌وه‌ (هیگڵ) ده‌یه‌وێت له‌و کۆنسێپته‌وه‌ واقیعی تێکشکاو و داڕووخاوی ئه‌ڵمانیا بخوێنێته‌وه‌. واته‌ هه‌ر ده‌بێت سیستێمی سیاسی تێک بشکێت و بۆ سیستێمێکی نوێی عه‌قڵانی (a new rational order) بگۆڕێت. گۆڕانکارییه‌کی له‌م شێوه‌یه‌یش به‌بێ توندوتیژی نایه‌ته‌ کایه‌وه‌.( )
ڕۆشنبیری جاگله‌ر دووره‌ له‌وه‌ی گۆڕانکاری بکات، مادام له‌ ڕێگه‌ی‌ ئازاره‌وه‌ ڕووبه‌ڕووی واقیع نابێته‌وه‌، له‌ کاتێکدا‌ ته‌نیا ئازاره‌ ئه‌و توانایه‌ به‌ ڕۆشنبیر ده‌به‌خشێت له‌ خۆی و له‌ ده‌وروبه‌ری قووڵ ببێته‌وه‌.
ئه‌وه‌ی زۆرایه‌تی‌ ده‌جووڵێنێت و گۆڕانی به‌سه‌ردا ده‌هێنێت، ئاڕاسته‌ی جیاواز و پێچه‌وانه‌یه‌. داعش، که‌ هێزێکی نه‌خوازراوه‌، کاتێ به‌ر ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ ده‌که‌وێت، به‌ توندی به‌ لاوه‌ ده‌نرێت، به‌ڵام هه‌ر ئه‌ویشه‌ ده‌یهه‌ژێنێت. قورس نییه‌ به‌رهه‌می ئه‌و هه‌ژانه‌ ئه‌گه‌ر که‌میش بێت، ببینین، که‌ ئه‌مه‌ پێمان ده‌ڵێت ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ ته‌نیا به‌ ئاڕاسته‌ی پێچه‌وانه‌ ده‌ورووژێت و ده‌گۆڕێت، نه‌وه‌ک به‌و فکرانه‌ی دڵنه‌واییی ده‌ده‌نه‌وه، که‌ هێشتا ڕۆشنبیری ئێمه‌ ئه‌و ئاڕاسته‌یه‌ی نه‌گرتووه‌‌. خۆ ئه‌وانه‌ی ویستوویشیانه‌ به‌ مێتۆدی ڕه‌خنه‌ ڕووبه‌ڕووی ببنه‌وه‌‌، تاکو ئه‌مڕۆ ژماره‌یان که‌مه‌ و هه‌وڵه‌کانیان سه‌ره‌تایین.
(گرامشی) باوه‌ڕی و‌ایه‌‌ هه‌موو خه‌ڵک به‌ شێوه‌یه‌ک له‌ شێوه‌کان ڕۆشنبیرن، به‌ڵام هه‌ر ئه‌وانه‌ی خاوه‌نی فکری باڵان‌ و کاریگه‌رییان هه‌یه‌، به‌ ڕۆشنبیر داده‌نرێن. مه‌به‌ستی ڕۆشنبیری ئۆرگانیکه‌،‌ له‌ ڕۆشنبیری ترادیشیۆنه‌ڵی جیا ده‌کاته‌وه.‌( ) وه‌ک ئه‌وه‌ وایه‌ بڵێت ڕۆشنبیر کاتێ ده‌توانێت ڕۆڵی کاریگه‌ر له‌ کۆمه‌ڵگه‌دا ببینێت، که‌ ئاستی میللی تێده‌په‌ڕێنێت‌ و ده‌بێته‌ خاوه‌نی تێگه‌یشتنێکی تایبه‌ت و ڕه‌خنه‌گرانه‌، به‌وه‌ی ته‌نیا له‌ ڕێی دابڕانه‌وه‌ پێوه‌ندیی خۆی به‌ داموده‌ستگه‌کانه‌وه‌ ده‌پچڕێنێت و ئازادانه‌ له‌ کونوکه‌له‌به‌ره‌کانیان ده‌ڕوانێت. واته‌ به‌بێ ئه‌و ئازادییه‌ ئه‌سته‌مه‌ ڕۆڵی ڕه‌خنه‌گر ببینێت. ده‌کرێت بگوترێت ڕۆشنبیری ڕه‌خنه‌گر نه‌ک هه‌ر ئاستی خه‌ڵک، به‌ڵکوو ئاستی خۆیشی تێده‌په‌ڕێنێت، که‌ ته‌نیا پرسیاری نوێ و وردبوونه‌وه‌ی زیاتره‌ ئه‌و تێپه‌ڕاندنه‌ ده‌هێننه‌ دی.
مرۆڤی ئێمه وه‌ک چۆن‌ نه‌یتوانیوه‌ ژیانی خۆی وا بێنێته‌ به‌رچاو،‌ سه‌رکرده‌ و سیاسه‌تمه‌داری نییه‌، به‌ هه‌مان شێوه‌ له‌ ده‌ستیشی نه‌هاتووه‌ ڕۆشنبیر له‌ دنیای خۆی بکاته‌‌ ده‌ره‌وه‌، به‌ڵکوو ترسی له‌ده‌ستدان‌ وای لێ کردووه‌ له‌سه‌ر شێوازی ئه‌فسانه‌کاندا وێنه‌یان بکێشێت و قه‌باره‌یان زۆر گه‌وره‌تر له‌وه‌ی هه‌ن، پێشان بدات، به‌ڵام گرنگه‌ ئێمه‌ به‌رگه‌ی ئه‌و شۆکه‌ بگرین، که‌ زۆربه‌ی ئه‌و ڕۆشنبیرانه‌ی دوێنێ به‌ گه‌وره‌مان ده‌زانین، جاگله‌ر ده‌رچوون و ئه‌مڕۆ هیچ پڕۆژه‌یه‌کی فکریی ڕه‌خنه‌ییان نییه‌. پێم وایه‌ ته‌نیا شۆکێکی له‌م شێوه‌یه‌‌ ده‌توانێت وامان لێ بکات نه‌ک هه‌ر ئاستی ئه‌م ڕۆشنبیره‌، به‌ڵکوو ئه‌و دۆخه‌ی ئێستایش تێبپه‌ڕێنین.
یه‌کێ له‌و خاڵانه‌ی هه‌ر ڕۆشنبیرێکی ڕه‌خنه‌گر، که‌ خواستی تێپه‌ڕاندنی مۆدێلی ڕۆشنبیری جاگله‌ری هه‌یه‌، لێیان تێده‌گات، ئه‌وه‌یه،‌ ئه‌رکی ڕۆشنبیر ئه‌رکێکی قورسه‌ و بیرکردنه‌وه‌ پرۆسێسێکی سه‌خته‌. هه‌میشه‌ کاری ده‌سته‌ڵات چ ده‌سته‌ڵاتی سیاسی، چ ده‌سته‌ڵاتی کۆمه‌ڵایه‌تیی له‌ شێوه‌ی خێزان، قوتابخانه‌، په‌رستگه‌ و ئه‌وانه‌ی دی ئاسانه‌، به‌وه‌ی ئه‌وان نه‌ک مه‌به‌ستیان نییه‌ زۆرایه‌تی‌ تێبپه‌ڕێنن، به‌ڵکوو تا بۆیشیان بکرێت شه‌ڕ له‌پێناوی هێشتنه‌وه‌ی ئه‌و دۆخه‌ جێگیره‌دا ده‌که‌ن. ئیدۆلۆگی، هه‌م ئیدۆلۆگیی سیاسی و هه‌م ئیدۆلۆگیی ئایینی له‌سه‌ر ئاسانکاری دامه‌زراون‌. چه‌ند پرینسیپێکیان هه‌ن‌، که‌ به‌ ئاسانی له‌ به‌ر ده‌کرێن و ده‌گوترێنه‌وه‌. هه‌موو داموده‌ستگه‌کانی وه‌ک خێزان، په‌رستگه‌، قوتابخانه‌ و زۆری تریش ده‌یانڵێنه‌وه‌ و به‌ ئاسانی له‌ مێشکدا ده‌چه‌سپێن، به‌ڵام کاری ڕۆشنبیر قورسه‌، به‌وه‌ی ده‌بێت گومان له‌و پرینسیپانه‌ بکات و هه‌ڵیانبوه‌شێنێته‌وه، بگره‌ به‌ ئایدیای نوێ ڕووبه‌ڕوویان ببێته‌وه‌‌. هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌یشه‌ ڕۆشنبیری جاگله‌ر به‌ شته‌ گه‌وره‌ و زه‌قه‌کانه‌وه‌ ده‌لکێت، به‌ڵام ڕۆشنبیری ڕه‌خنه‌گر بۆ ناو شته‌ ورده‌کان ڕوو ده‌چێت و ئاڕاسته‌ی نوێیان تێدا ده‌دۆزێته‌وه‌. به‌م شێوه‌یه‌ ڕۆشنبیر ئه‌وه‌ نییه‌ کێشه‌ی له‌ قه‌باره‌ی خۆی بچووکتر، یان هێنده‌ی قه‌باره‌ی خۆی دروست ده‌کات، به‌ڵکوو ئه‌وه‌یه‌ کێشه‌ی گه‌وره‌تر له‌ قه‌باره‌ی خۆی ده‌خوڵقێنێت. ڕۆشنبیری میللی، که‌ هێنده‌ ڕووی له‌ زۆرایه‌تییه‌‌ و لێی جوودا نابێته‌وه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ نییه‌ ده‌یه‌وێت له‌گه‌ڵ خه‌مه‌کانیدا بژی، وه‌ک ئه‌وه‌ی بانگه‌شه‌ی بۆ ده‌کات، به‌ڵکوو ئه‌وه‌یه‌ توانای نییه‌ ئه‌و ئاسته‌ جێ بهێڵێت، به‌وه‌ی له‌ داڕشتنی پرسیاری نوێدا ده‌سته‌وستانه‌، له‌ کاتێکدا ته‌نیا له‌ ڕێی پرسیاری نوێوه‌ ڕۆشنبیر ده‌توانێت مه‌ودا (Distance)ی نێوان خۆی و جه‌ماوه‌ر دروست بکات، که‌ مه‌رجی سه‌ره‌کیی داهێنانه‌. (عه‌لی حه‌رب) پێی وایه‌ (له‌ پیتاگۆراسه‌وه‌ فه‌لسه‌فه‌ بریتییه‌ له‌ فێرکردنی تایبه‌ت، نه‌ک هیی گشت، مادام گشت به‌رگه‌ی ناگرێت و لێی تێناگات، بگره‌ تێکیشی ده‌دات. که‌واته‌ چاک نییه‌ ڕاستییه‌کان له‌ به‌رانبه‌ر جه‌ماوه‌ردا بگوترێن، به‌ڵکوو پێویسته‌ به‌ شێوه‌یه‌ک تۆمار بکرێن له‌ گرێ و سیمبۆڵ خاڵی نه‌بن، به‌ ڕاده‌یه‌ک ته‌نیا ئه‌وانه‌ ده‌ستیان بگه‌نێ، که‌ شایانیانن و هه‌قی خۆیانیان پێ ده‌ده‌ن).( )
تێڕوانینی ڕۆشنبیری میللی بۆ جه‌ور و سته‌م له‌ سنووری هاوکێشه‌ی (سه‌ره‌تا، ناوه‌ڕاست و کۆتایی) تێناپه‌ڕێت. واته‌ ئه‌و ڕۆشنبیره‌ پێی وایه‌ جه‌ور و سته‌م سه‌ربه‌خۆن و لینکی جۆراوجۆریان نییه‌، تاکو به ‌دوایاندا بگه‌ڕێت و لێکیان بداته‌وه‌. به‌م شێوه‌یه‌ وه‌ک شتی فیزیکه‌ڵ لێیان ده‌ڕوانێت. پێی وایه‌ زوڵم سه‌ره‌تای هه‌یه‌، ده‌گاته‌ ناوه‌ڕاست، دواتر تێک ده‌شكێت و کۆتاییی دێت، بۆیه‌ زمانێکی ئاسانی پێویسته‌، ئه‌و زمانه‌ی ڕۆژانه‌ خه‌ڵک به‌ کاری ده‌هێنن، له‌ کاتێکدا ڕۆشنبیری ڕه‌خنه‌گر و تێپه‌ڕێنه‌ر پشت له‌و تێگه‌یشته‌ ساده‌یه‌ ده‌کات و له ‌ناوه‌وه‌ چ له‌ چه‌مکی زۆرداری و چ له‌ هه‌ر چه‌مکێکی دی ده‌ڕوانێت، به‌و مه‌به‌سته‌ی تێیانبپه‌ڕێنێت، نه‌وه‌ک ده‌ستیان پێوه‌ بگرێت. واته‌ ئه‌و تاکه‌ ئاڕاسته‌یه‌ تێک ده‌شکێنێت و ده‌یان ئاڕاسته‌ی دیکه‌ی جیاواز داده‌هێنێت. (ژیل دۆلۆز) و (کلێر پارنێ) له‌ کتێبی (دایه‌ڵۆگه‌کان)دا ده‌نووسن: (ئامانج وه‌ڵامدانه‌وه‌ی پرسیاره‌کان نییه‌، به‌ڵکوو ده‌رچوونه‌ لێیان. خه‌ڵکێکی زۆر هه‌ن باوه‌ڕیان وایه‌ دووباره‌کردنه‌وه‌ی پرسیار مانای ده‌رچوونه‌…. به‌ڵام ده‌رچوون هه‌رگیز ئاوا نایه‌ته‌ دی).( )
ده‌شێ ئه‌مڕۆ له‌ ئێتمۆسفێرێکی ئاوادا جوێنێک، دۆعایه‌ک، سلۆگه‌نێک، یان هاوارێکی ڕۆشنبیری جاگله‌ر له‌ ده‌یان شیعر و ڕۆمان گرنگتر بن، به‌ڵام ئه‌وه‌ هه‌ر شیعر، ڕۆمان، چیرۆک، شانۆ، موزیک، هونه‌ری شێوه‌کاری و ئه‌وانه‌ی دیکه‌ن ده‌توانن زه‌مه‌نه‌کان ببڕن، مادام له‌سه‌ر جیاوازی دامه‌زراون و له‌ توانایاندا هه‌یه‌ جیاوازی به‌رهه‌م بهێنن.( )




ڕۆحی به‌رپه‌رچدانه‌وه‌ له‌به‌رامبه‌ر فاشیزمی خێڵه‌كیدا … یاسین له‌تیف

كۆی ڕوداوه‌كانی كوردستان و ڕه‌وشی دوگمای سیاسی و ئه‌و پاوه‌نخوازیه‌ی كه‌ تاكه‌ حزبێك له‌ كوردستان پێی هه‌ڵده‌ستێت و ، خۆی به‌ حیزبی سه‌ركرده‌ ده‌قه‌بڵێنێت ، ته‌نها ئه‌و ڕاستیه‌مان لا ده‌چه‌سپێنێت هێدی هێدی فاشیزمی عه‌شیره‌تی پایه‌كانی خۆی پته‌و ده‌كات و كۆمه‌ڵێك به‌ڵته‌جی و ئینسان كوژ به‌ خێو ده‌كات بۆ ترس و تۆقاندن خستنه‌ نێو دڵی هاونیشتمانانه‌وه‌ ..ئه‌مڕۆ فاشیزمی عه‌شیره‌تی له‌ كوردستان كه‌ ((پارتیه‌)) حوكم ده‌كات و هیچ پێج و په‌نهانیه‌كی سیاسی و كرده‌ی سته‌مكاری نه‌ماوه‌ سیسته‌می فاشیزم ئه‌نجامی نه‌دات تا له‌ خه‌ڵكی بشارێته‌وه‌ ، به‌ بێ‌ په‌رده‌و به‌ بێ‌ ده‌ربه‌ستی تاوانه‌كانی ئه‌نجام ده‌دات . ماف و ئازادیه‌كانی خه‌ڵك له‌ ژێر پێ‌ ده‌نێت ، حورمه‌ت و كه‌رامه‌تی مرۆڤ ده‌شكێنێت ، ژیان و گوزه‌رانی خه‌ڵك تێك ده‌دات و ، له‌ هه‌مان كاتدا كۆمه‌ڵێك دزو جه‌لادو ده‌كاته‌ كه‌ڵه‌گا به‌ سه‌ر هاونیشتمانیانه‌وه‌ ، هیچ ناوه‌ندێكی یاسایی و شه‌رعی و مه‌ده‌نی بوونیان نه‌ماوه‌ ته‌نها باندی مافیایی حیزبی نه‌بێت .. به‌ ئاشكرا به‌ڵته‌جیه‌كانیان هاوڵاتی ده‌فڕێنن و دواجار به‌ دڕنده‌ترین شێوه‌ تیرۆری ده‌كه‌ن و مێش میوانیان نییه‌ . ئیتر قسه‌ كردن له‌ بێباكی ئه‌م فاشیزمه‌ عه‌شیره‌تیه‌ و دووباره‌ كردنه‌وه‌ی دووباره‌ بووه‌كانی ڕابردوو كه‌ زۆر بێزاركه‌رو بێ‌ تام بووه‌و وه‌كو ئه‌كتێكی سونه‌تی بێ‌ ئه‌رزش هیچ به‌رهه‌مێكی نابێت ..ئیعترازاته‌كان وه‌كو دووباره‌ كردنه‌وه‌ی ئه‌و دووباره‌ بووانه‌ ته‌نها موتیڤێكه‌ بۆ پتر ده‌ست ئاوه‌ڵا كردنی فاشیزمی خێڵه‌كی بۆ به‌رده‌وام بوون له‌ ئه‌نجامدانی تاوانه‌كانی . یان خۆبادان و خۆ نمایش كردن و خۆ ده‌رخستن له‌ میدیاو تیڤیه‌كانه‌وه‌ و شین و شه‌پۆڕ گێڕان بۆ قوربانیه‌ تیرۆر كراوه‌كان ته‌نها خۆ خه‌ریك كردن و خۆ بواردنه‌ له‌ حه‌قیقه‌تی ئه‌كتی به‌رپه‌رچدانه‌وه‌ له‌ به‌رامبه‌ر ده‌عه‌جانی فاشیزمدا . شیوه‌نه‌كان و هات و هاوار ته‌نها ڕووی ئه‌ودیوی سایكۆلۆژی شیوه‌ن گێڕانمان بۆ ئاشكرا ده‌بێت ، ڕێك سه‌لماندنی تیۆره‌كه‌ی ((سیگمۆند فرۆیده‌)) له‌ ڕووی سایكۆلۆژیه‌وه‌ ، كه‌ پێیوایه‌ شین و شه‌پۆڕ گێڕان بۆ قوربانی و مردووه‌كان جۆرێكه‌ له‌ چێژ وه‌رگردن ، له‌ نه‌سته‌وه‌ جۆرێكه‌ له‌ پیشاندانی خۆشی و حه‌ز كردن له‌ مردنی ئه‌و كه‌سه‌ ، شیوه‌ن كردن جۆرێكه‌ له‌ ده‌ربڕینی خۆشی و ئاسوده‌یی بۆ له‌ ناو چوون و مردنی ئه‌و كه‌سه‌ .. چونكه‌ ئه‌زموونێكی مێژوویمان هه‌یه‌ له‌ گه‌ڵ سیناریۆی ئه‌م جۆره‌ كاره‌ساتانه‌دا ، له‌ چركه‌ساتی هه‌ر كرده‌یه‌كی تیرۆردا سیناریۆی مراسیمی شین و شه‌پۆڕه‌كان سه‌ر له‌ نوێ‌ خۆیان مانێڤێست ده‌كه‌نه‌وه‌و ، هه‌مان ڕوخساره‌كان ده‌رده‌كه‌ونه‌وه‌ و هه‌ر ئه‌و كاره‌كته‌رانه‌ی پێشوی سه‌ر تیڤیه‌كانن بۆ قوربانیه‌كان ده‌ست به‌ شیوه‌ن گێڕان ده‌كه‌ن و هه‌مان سیناریۆو هه‌ر هه‌مان ئه‌و قسه‌و ڕستانه‌ دوباره‌ ده‌كه‌نه‌وه‌ له‌ مه‌حكوم كردنی ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ كه‌ ژماره‌یه‌كی زۆر تیرۆری سیاسی و ڕۆشنبیری فاشستانه‌ی ئه‌نجام داوه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی هۆڤیانه‌ .. ئه‌م كاره‌كته‌ره‌ شیوه‌ن گێڕانه‌ بیریان چووه‌ شیوه‌ن گێڕان بۆ قوربانیه‌كان هیچ به‌هایه‌كی سیاسی نیه‌و كارێگه‌ری ئه‌وه‌ی نابێت تا بتوانێت موویه‌كی فاشیزمی عه‌شیره‌تی بپچڕێنێت . ئه‌سڵه‌ن فاشیزمی عه‌شیره‌تی به‌و كاردانه‌وه‌ پاسیڤه‌ شاگه‌شكه‌ ده‌بێت و به‌ قه‌د كاره‌كته‌ره‌كانی شیوه‌ن گێڕ چێژ له‌و شیوه‌ن گێڕانه‌ ده‌بینێت كه‌ عه‌زاباران مه‌راسیم و خۆپیشاندان و گردبوونه‌وه‌ی بۆ ئه‌نجام ده‌ده‌ن ، چونكه‌ ده‌سه‌ڵاتی فاشیزمی خێڵه‌كی ئه‌و شیوه‌نانه‌ به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كان به‌ دیمۆكراسی له‌ قه‌ڵه‌م ده‌دات ، ئه‌و فه‌زایه‌ به‌ فه‌زای دیمۆكراسی ده‌زانێت و به‌ مه‌كره‌مه‌یه‌كی حیزبی ده‌زانێت بۆ مێگه‌ل، له‌ هه‌مان كاتیشدا وه‌كو دیمه‌ن و ڕوخسارێكی دیمۆكراسی سیسته‌م پیشانی دونیای ده‌ره‌وه‌و ڕای نێوده‌وڵه‌تی ده‌دات .. ته‌نها ڕێگایه‌ك بۆ به‌رگردن له‌ فاشیزمی خێڵه‌كی به‌رپه‌رچدانه‌وه‌یه‌تی به‌ شێوه‌یه‌كی ڕادیكاڵانه‌ ، گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ بۆ ڕۆحی به‌رگیری په‌یگیرانه‌ و چاندنی ئه‌و ڕۆحه‌ له‌ ناخی تاك به‌ تاكی ئه‌م كۆمه‌ڵگایه‌دا ، فڕێدانی ئه‌و پاره‌دایمه‌ ناڕه‌زایه‌تیه‌ پۆپۆڵستیه‌ی كه‌ حیزبه‌ ئۆپۆزسیۆنه‌كان به‌ شێوه‌یه‌كی پاسیڤانه‌ هێناویانه‌ته‌ نێو دونیای سیاسی ئێمه‌وه‌و ، ڕۆحی توڕه‌یی و ئینێرژی خه‌بات و توانای خه‌ڵكیان لاواز كردووه‌ له‌ به‌رامبه‌ر هۆڤێتی فاشیزم دا . چونكه‌ ئه‌م حیزبانه‌و كولتوری ته‌حه‌زب بوون خه‌ڵگیان له‌ دۆخی مت بووندا ڕاگردووه‌ و پتر ڕۆحی شۆڕشگێڕانه‌ی سڕ كردووه‌ ، چونكه‌ ئه‌م حیزبانه‌ فاكتێكی كاران بۆ بته‌و كردنی پایه‌كانی فاشیزم له‌ كوردستان ، له‌ به‌رامبه‌ر له‌ خشته‌بردنی خه‌ڵكدا به‌شی ڕێویان له‌ حاشیه‌ی پارتیه‌وه‌ به‌ر ده‌كه‌وێ له‌ تاڵانكاری ، بۆیه‌ ئه‌مانیش خه‌ڵك سه‌رقاڵ ده‌كه‌ن به‌ ناوی ئۆپۆزسیۆنه‌وه‌ بۆ په‌رده‌ پۆش كردنی سته‌مكاری و تاڵانكاری و پاراستنی پایه‌كانی فاشیزم له‌ كوردستان . هه‌ر خودی ئه‌م حیزبه‌ ڕیفۆرمیستانه‌ به‌شێكن له‌ سیسته‌م و به‌رده‌وامی ده‌به‌خشنه‌ ته‌مه‌نی بۆگه‌نی فاشیزمی خێڵه‌كی .. ته‌نها ستراتیژیه‌ك بۆ به‌رگیری و به‌رپه‌رچدانه‌وه‌ی سته‌مكاری هه‌ژاندنی پایه‌كانی فاشیزمی خێڵه‌كیه‌ ، پێش ئه‌وه‌ی ببێته‌ لیڤینتاسه‌كه‌ی تۆماس هۆبز و هه‌موومان لوشكات ده‌بێت ته‌واوی ئیراده‌كان و تواناكانمان یه‌كخه‌ین له‌ چواچێوه‌ی بزووتنه‌وه‌یه‌كی سیاسی ڕادیكاڵ و به‌رجه‌سته‌ كه‌ له‌ نێو هه‌ناوی چه‌وساوه‌كانه‌وه‌ هه‌ڵقوڵا بێت به‌ هه‌زاران و ملیۆن وه‌كو مستێكی ئاسنین بكێشین به‌ لمۆزی ئه‌م لیڤینتاسه‌ جانه‌وه‌ره‌داو به‌ خێوكه‌ره‌كانی و ئه‌و فاشیزمه‌ خیڵه‌كیه‌ كه‌ هه‌ر ڕۆژه‌و گه‌نجێكی ئه‌م وڵاته‌ به‌ دڕنده‌ترین شێوه‌ شه‌ڵاڵی خوێن ده‌كات .. ده‌بێت ئه‌و خۆش خه‌یاڵیه‌ وه‌ لاوه‌ نێین و، نابێت چاوه‌ڕێی گورگ بكه‌ین مافمان بۆ بسێنێت . چونكه‌ هه‌ر تاوانێك ئه‌نجام ده‌درێت بۆ خۆڵ كردنه‌ چاوی خه‌ڵك ، باس له‌ پێك هێنانی لیژنه‌ ده‌كه‌ن بۆ دۆزینه‌وه‌ی تاوان باران ، به‌ڵام مه‌هزه‌له‌كه‌ له‌وه‌دایه‌ ڕاستیه‌كان ئه‌وه‌مان پێ‌ ده‌ڵێت خودی خۆیان تاوانباری ڕاسته‌قینه‌ن ، سیسته‌م له‌ هه‌ر تاوان و ڕوداوێكدا هه‌میشه‌ ئامانجێكی دیاریكراوی هه‌یه‌ هه‌ر بۆ ئه‌وه‌ش سیسته‌م و ده‌سه‌ڵات سیستماتكانه‌ كار له‌ سه‌ر لاواز كردنی زاكیره‌و بیركردنه‌وه‌ی ئینسان ده‌كات . مرۆڤی بێ‌ بیرو زاكیره‌ش ئاسان به‌ گاڕان ده‌كرێت . ئه‌م پاره‌دایمه‌ سیاسیه‌ ته‌نها له‌ كوردستان كاری له‌ سه‌ر ناكرێت ، به‌ڵكو ئه‌مه‌ ئه‌كتێكی یۆنۆڤێرساڵی فاشیزمی ڕۆژهه‌لاتیه‌ ، چونكه‌ فاشیزمی ڕۆژهه‌ڵاتی تا ئه‌و جێگایه‌ پێویستی به‌ ئینسانه‌ جه‌نگی بۆ بكات ، یان پاسه‌وانی بۆ بكات و وه‌كو به‌ڵته‌جی هه‌میشه‌ له‌ ئاماده‌ باشیدا بێت بۆ ئه‌نجام دانی تاوان ، یان وه‌كو كارو مه‌ڕ و بزن بكرێنه‌ ئۆبجێكتێڤ و سه‌ر ببڕێن و سیناریۆ و مه‌شهه‌دی سه‌ربڕینه‌كانیش بۆ ترس و تۆقاندن له‌ ماس میدیاو تۆڕه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانی دیجیتاڵی كۆمیكایشنه‌وه‌ پیشانی ئینسان و نه‌یاره‌كانیان بده‌ن و ، جه‌بروت و دڕنده‌یی و خوێن خۆری خۆیان پیشانی مێگه‌ل بده‌ن ..




شتێك له‌ مێژووی ئاوابوون … سه‌باح ڕه‌نجده‌ر

 

تێبینی:
ئه‌م نووسینه‌ بیست و پێنج ساڵ پێش ئێستا نووسراوه‌، له‌ ژماره‌ ( 2)ی ڕۆژنامه‌ی (ڕاپه‌ڕین)دا، تشرینی یه‌كه‌می 1991 بڵاوكراوه‌ته‌وه‌. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ڕۆژنامه‌كه‌ زۆر ناوخۆیی بوو، له‌ شه‌قڵاوه‌ ده‌رده‌چوو، به‌شێوه‌یه‌كی دیاریكراویش دابه‌ش ده‌كرا. دووباره‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی، به‌ لێزیادكردن و ده‌ستكارییه‌وه‌ به‌ پێویستییه‌ك ده‌زانم بۆ پیشاندانه‌وه‌ی تێڕوانینی سه‌ره‌تایی خۆم بۆ شیعر و شیعرییه‌ت. ئه‌م خۆبوونییه‌ فراوانتره‌ له‌وه‌ی من له‌ باره‌یه‌وه‌ی دواوم. له‌ بنه‌ڕه‌تدا یه‌ك خۆبوونییه‌. بریتییه‌ له‌ په‌نجا پارچه‌، یان تابلۆ، به‌ڵام له‌ كاتی جیا جیادا نووسراون و كێشراون. له‌ ژێر سێ‌ ناونیشاندا پێشكێش كراون. هێزی شیعر و ده‌ربڕین و شیعرییه‌ت له‌ هه‌ر په‌نجا پارچه‌كه‌دا له‌ یه‌ك ئاستدان، به‌ڵام هێزی هارمۆنی و ده‌قئاوێزانی شێوه‌كاری له‌ بیست و پێنج پارچه‌ی (ئه‌زموون)دا به‌ هێز و به‌رجه‌سته‌تره‌ له‌ دوو به‌شه‌كه‌ی تر.
1- ئه‌زموون: بریتییه‌ له‌ بیست و پێنج پارچه‌. ساڵی 1985 – 1987 نووسراوه‌، له‌ گۆڤاری (ڕۆژی كوردستان)، ژماره‌ (72)ی ساڵی 1986 بڵاوكراوه‌ته‌وه‌.
2- شتێك له‌ مێژووی ئاوابوون: بریتییه‌ له‌ یازده‌ پارچه‌. ساڵی 1989 نووسراوه‌، له‌ گۆڤاری (به‌یان)، ژماره‌ (166)ی ساڵی 1990 بڵاوكراوه‌ته‌وه‌.
3- په‌راوێز: دوو به‌شه‌، به‌شی یه‌كه‌م بریتییه‌ له‌ پێنج پارچه‌. ساڵی 1986 نووسراوه‌. به‌شی دووه‌م بریتییه‌ له‌ چوارده‌ پارچه‌ ساڵی 1988- 1989 نووسراوه‌، له‌ گۆڤاری (به‌یان)، ژماره‌ (157)ی ساڵی 1989 بڵاوكراوه‌ته‌وه‌.
كۆی هه‌ر سێ‌ به‌شه‌كه‌، هه‌وڵێكن بۆ چوونه‌ ناو تاقیكردنه‌وه‌یه‌ك و ده‌ستپێشخه‌رییه‌كه‌ له‌ شیعری نوێی كوردیدا، كه‌ به‌ تێڕوانینێكی شێوه‌كاری نووسراوه‌: (عه‌بدوڵڵا سه‌ڕاج) له‌ ژماره‌ (68) ی حوزه‌یران و ته‌ممووزی 1978ی گۆڤاری (ڕۆشنبیری نوێ‌) به‌ناونیشانی: (میهره‌جانی ڕه‌نگ و هێڵ له‌ پێشه‌نگای نالی دا) ئه‌مه‌ی وه‌ك دیارده‌ و ڕووداوێك له‌ شیعری كلاسیكی كوردیدا هێناوه‌ته‌ به‌ر هه‌ست و بینین و له‌مه‌ی كۆڵیوه‌ته‌وه‌، كه‌ (نالی) سوودی له‌ هونه‌ری شێوه‌كاری وه‌رگرتووه‌. ئه‌م ئه‌زموونه‌ (جیاوازه‌) له‌ سوود وه‌رگرتن، به‌ڵكو به‌ جیهانبینیی شێوه‌كاری نووسراوه‌. نه‌ژاد خاوه‌نی: (كرۆكیجوانی – ئێستێتیكا)ی شیعر و شێوه‌كارییه‌، گونجانی ئه‌م دوو چه‌شنه‌ی پێشكێش كردووه‌، ئاكو ئێستا شه‌ش پێشه‌نگای كۆلاژیشی كردووه‌ته‌وه‌. وه‌ك هاوگونجاندنی چه‌شن له‌ ماڵ و كتێبخانه‌كاندا هه‌ڵده‌گیرێت و ده‌مێنێته‌وه‌، هه‌موو دیارده‌ و ڕووداوێكیش ئه‌فسانه‌یه‌كی تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌ و تێیدا ده‌ژی، به‌ڵام له‌ پاش بیست و پێنج پارچه‌ی یه‌كه‌مدا ئه‌زموونه‌كه‌ی تاڕاده‌یه‌ك ده‌وه‌ستێنێت و په‌ره‌ی پێنادات، تا وه‌ك دیارده‌ و ڕووداوێك بناسرێت و ته‌ماشابكرێت.

1\10\2016 هه‌ولێر

* * *
(وه‌كو په‌مۆ:
له‌ قۆزاخه‌ و
له‌ مه‌كینه‌ و
له‌ دار هه‌نه‌یشدا ده‌ژی
تا ئه‌وه‌ی له‌ په‌رداخێكیش نقوم ده‌بێ
ده‌ریا هه‌ستێ ناگاته‌ گوێزینگانی)

له‌ په‌یوه‌ندییه‌كی ڕاسه‌وخۆ و زۆر تایبه‌تدا، به‌فریشم به‌ لووتكه‌ی سه‌رفرازی و چاوی سپی و هه‌مه‌ڕه‌نگی دنیای تیشكداری نیشتیمان و نه‌ته‌وه‌م وه‌ك لافاوی ژیله‌مۆ و چپه‌ی ناخ و له‌رزه‌ی گیان و كۆی ژیان دیوه‌ و بۆیان دێمه‌ خوارێ، به‌تاسه‌یانه‌وه‌ ده‌نووم به‌ نیازی خه‌ونێكی ده‌سگیر. نیشتیمان و نه‌ته‌وه‌م، كه‌ی له‌ واقیعێكی هه‌مه‌ڕه‌نگدا ده‌تانبینم، لێوتان باوه‌شێ خه‌نده‌ و چێژی ماچ و زمانتان مژده‌ی په‌یام بگه‌یه‌نێت.
تا ئه‌م كه‌سانه‌ی ئه‌مڕۆ كه‌مێ بیر له‌ ناداهاتووی ئێستایان بكه‌نه‌وه‌،‌ كه‌ دوێنێ له‌ لاپه‌ڕه‌كانی كتێبی كۆی ژیان و زه‌مینه‌ی مێژوویییه‌وه‌ خزان و له‌ زۆر بڵێیی قه‌ڵه‌م هاڕمۆن ناشیرینی ده‌سمایه‌یانه‌. ئه‌وه‌ی هه‌ڵه‌ بكات ده‌بێ بڕوای به‌ سزاش هه‌بێ. كه‌چی ئه‌م ڕووه‌ هه‌ڵبزڕكاوانه‌ ئێستا قه‌ڵه‌میان له‌ قه‌ڵه‌متراشی كاروانسه‌را و كاروانه‌ڕێ‌ تیژ ده‌كه‌ن، لاریش له‌وه‌دا نییه‌ قه‌ڵه‌مه‌ سارده‌كان له‌ گه‌رمایی ده‌تاوێنه‌وه‌، به‌رده‌وامییان له‌ بوونیان نه‌زۆكتره‌.

(ئاوێنه‌كان به‌ دیواره‌وه‌ شكاون..
هه‌تاو ڕووته‌، سایه‌ بۆشه‌
پێینگانی كچی ئاسمان
داری حه‌سره‌تی لێ ڕوواوه‌)

ناخ په‌رتكردن، كاره‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌ت ڕووه‌و كزی و ئاواره‌یی ده‌بات. ڕوونتر مه‌به‌ست دیار بكه‌ین، له‌بارتره‌ ئه‌دیب له‌ كاره‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌ی خۆیدا جێگۆڕكێ نه‌كات، چونكه‌ ڕامان ناردن به‌ملاوبه‌ولادا له‌ گرینگییه‌تیی كاره‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌ت داده‌شكێنێ و ناخت گران ده‌كات. بۆ وێنه‌، تۆ جووڵانه‌وه‌ی شیعرێكی نوێبه‌خشت له‌ ڕامانتدا ده‌سته‌مۆ كردووه‌ و ئه‌ندازه‌ی دوورییه‌كانت پێواوه‌ و جه‌مسه‌ره‌كانت كۆكردووه‌ته‌وه‌، له‌ هه‌مان ته‌وه‌ری كات و شوێنی پاڵه‌وانی ئه‌م شیعره‌ی تێدا به‌ڕێوه‌ی بۆ ماڵی نووسین. خه‌ریكی وه‌رگێڕانی شیعرێكی، ئه‌م وه‌رگێڕانه‌، به‌شێك له‌ بنه‌ڕه‌تیی شیعره‌ نوێبه‌خشه‌كه‌ی خۆت له‌ناو شیعره‌ وه‌رگێڕدراوه‌كه‌دا ده‌توێنێته‌وه‌. وه‌رگێڕیش ئه‌م ده‌قه‌ ئه‌ده‌بییه‌ وه‌رده‌گێڕێت، له‌گه‌ڵ ناخی خۆیدا له‌ چه‌ند خاڵێكدا یه‌كگرتنه‌وه‌یه‌كی گیانییان نێوانه‌ و به‌شێك له‌ كاره‌ زیندووه‌ هه‌ستییه‌كانی جێنشینی هه‌رێمی ڕامانییه‌تی.
به‌ ڕوویه‌كی تر، ئه‌و ئه‌دیبه‌ی فرمێسكی چرای تێڕوانینی له‌ چه‌ند كارێكی ئه‌ده‌بیدا ده‌ڕژێنێ، بای ڕۆشنبیرییه‌كی كاریگه‌ر به‌روبوومی ڕه‌ز و بێستانی هه‌وڵه‌كانی ده‌خاته‌ لار و له‌نجه‌ی به‌رده‌وامی، ده‌نا كاره‌كانی ده‌چنه‌ خانه‌ی ئه‌ده‌بی ڕۆژانه‌ و هه‌ناسه‌ی ئاینده‌ له‌ده‌ست ده‌ده‌ن و سه‌ره‌نجام، له‌ مێژووی داهێناندا هه‌وڵ به‌تاڵ ده‌مێنێته‌وه‌.
له‌م چه‌ند دێڕه‌دا ده‌مه‌وێ و ویستوومه‌ په‌نجه‌ ڕووناكی ئه‌م چه‌ند هێما جێگیرییانه‌ بكه‌م هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای خوێندنه‌وه‌م لا دروست بووه‌. شاعیری: (شتێك له‌ مێژووی ئاوابوون) له‌ چه‌ند لكێكی تریش كار ده‌كات و ناخی به‌م لایه‌نانه‌دا په‌رت كردووه‌، به‌ڵام تارمایی، گیانی زه‌رد نه‌كردووه‌ و نیانیی داهێنانی ڕووه‌و ڕه‌نگڕێژتر سه‌رده‌خا به‌ره‌و بڵندبوونه‌وه‌ی خودی بابه‌ته‌ كاریگه‌ره‌كان و تێكڕای جیاوازییه‌كانی ڕه‌گه‌زه‌ پێكهێنه‌ره‌كانی گه‌ردوون. ئه‌مه‌ش كۆكردنه‌وه‌یه‌كه‌، كه‌م په‌نجه‌ی نووسین ده‌توانێت و توانیویه‌تی له‌ سێبه‌ری فیكر و ده‌سه‌ڵاتی داهێناندا ئه‌مانه‌ كۆبكاته‌وه‌ و وه‌ك داهێنانیش وه‌ربگیرێت و لێكدانه‌وه‌ی بۆ بكرێت:
١ــ شیعر
2- كۆلاژ
3ــ ڕۆژنامه‌گه‌ری
4ــ وه‌رگێڕان
5ــ ڕه‌خنه‌ی ئیتنباعی
6ــ لێكۆڵینه‌وه‌ی ڕۆژنامه‌گه‌ری و ئاركیۆلۆژی.

* * *

ئه‌م خه‌سڵه‌ت و خاسییه‌تانه‌ی له‌: (نه‌ژاد عه‌زیز سورمێ‌)ی ئێمه‌دا دیار كه‌وتوون، به‌ هه‌مان شێوه‌ له‌: (پۆل شاوڵ)ی عه‌ره‌بیشدا دیارن. هه‌ردووكیان ڕۆحی كۆمه‌ڵگا و كولتووری خۆیان ناسیوه‌ و مایه‌ی دڵخۆشین و ده‌قه‌كانیان ئاره‌زووشكێنن. كه‌سی دووه‌م، كه‌ خوێنه‌ره‌. دووچاری ڕامان و وردبوونه‌وه‌ی گیانی و سه‌رسووڕمان ده‌كه‌ن.
ئه‌وكاته‌ی له‌ سینگی كۆشیعری: (تاڤگه‌ی مه‌ند – 1987) دا هه‌ناسه‌ی ئۆخه‌م خوارده‌وه‌، باری سه‌رنج و تێڕوانینم له‌ چه‌ند لاپه‌ڕێكدا گرد كرده‌وه‌، له‌ژێر ناونیشانی: (وێنه‌ی مه‌ند له‌ تاڤگه‌ی مه‌ند)دا، فلچه‌ و په‌ڕه‌مووچی تواناداری ئێستێتیكیم له‌ شیعره‌كاندا جووڵاندبوو، له‌ هێڵی ئه‌م ڕاوه‌ وردانه‌ گه‌ڕابووم، تیشكدانه‌وه‌ی ئاوێنه‌ و سێبه‌ری فیكر و نموونه‌ی هونه‌ری باڵای شاعیر بوون، به‌ڵام ئه‌فسووس له‌ ڕۆژنامه‌ی: (هاوكاری و هه‌فته‌نامه‌ی پاشكۆی عێراق)دا ده‌رگای گه‌یاندن به‌ خوێنه‌رانی له‌ ڕوودا به‌سترا.

كێ‌ تاڵاوی خوارد؟
كێ‌ تاڵاوی خو؟؟
كێ‌ تاڵاو..؟؟؟
كێ‌ تاڵ..؟؟؟؟
كێ‌ ت..؟؟؟؟؟
ك..؟؟؟؟؟؟؟
ئه‌م شیعره‌ ڕسته‌یه‌كی ئه‌ماژه‌یییه‌. خۆی، خۆی ده‌خواته‌وه‌. ئێجگار ئه‌ندازه‌یی و شێوازییه‌. به‌ وریایی و ئاگاییه‌وه‌ دۆخی ڕۆحی كۆمه‌ڵگای كوردی و كوردستانمان وه‌ك ته‌لارێكی نیشته‌جێبوون له‌ناو شه‌ڕی ناوه‌خۆدا پیشان ده‌دات، ورده‌كاری بیناسازی تێدا به‌كارهاتووه‌، وردبوونه‌وه‌یه‌ له‌ دیارده‌ و ڕووداوێك. دیاره‌ و رووداوه‌كه‌ش شه‌ڕی ناوه‌خۆی شاخه‌، له‌ ده‌ستپێكدا پرسیاره‌، پرسیار له‌ ناوێك، ( كێ‌ تاڵاوی خوارد). له‌ پێكهاته‌ی شیعره‌كه‌دا وشه‌ وشه‌ ده‌خواته‌وه‌، له‌ كۆتاییشدا ته‌نیا وشه‌ی (ك) ده‌مێنێته‌وه‌، هێمایه‌ بۆ ناوی (كوردستان)، به‌ زمانی نهێنی وه‌ڵامێكی هێمنه‌ بۆ پرسیاری ده‌ستپێك.

(ئه‌وان تینی كووره‌ی ده‌فیو
ئێمه‌ شه‌خته‌..
ئه‌وان گیا
ئێمه‌ش به‌رخی دوو باقه‌گیا..)

ئه‌مه‌ ئاماژه‌یه‌ بۆ برایه‌تی: (كورد و عه‌ره‌ب)، له‌ دوو نیشتیمانی به‌زۆر سه‌پێندراو و به‌یه‌كه‌وه‌ لكێندراودا. هه‌م له‌ ئاستی مامه‌ڵه‌ی فیكری، هه‌میش له‌ ئاراسته‌ی نیانی زمان و شیعرییه‌تدا، جیاوازه‌ له‌و برایه‌تییه‌ی: (گۆران و له‌تیف هه‌ڵمه‌ت) له‌ ده‌قه‌كانی خۆیاندا وه‌ك ته‌بایی و هاوگونجاندنی ژیان باسیان كردووه‌.
ده‌قی: چیرۆكێكی برایه‌تی، دیوانی گۆران، ل: 320.
ده‌قی: داستانی برایه‌تی دوو ڕووبار، دیوانی له‌تیف هه‌ڵمه‌ت، ل: 495.

(ئه‌وه‌ هه‌ناسه‌دان نه‌بوو
ئه‌وه‌ ڕمانی چیا بوو..
چه‌خماخه‌ی هه‌وره‌تریشقه‌ و
فڕینی هه‌موو چۆله‌كه‌ و كۆتره‌كانی دنیا بوو.
ئه‌وه‌ هه‌ناسه‌دان نه‌بوو.)

ئه‌مه‌ش خاڵی وشیاركردنه‌وه‌ و ڕاگه‌یاندنی كاره‌ساتی هه‌ڵه‌بجه‌یه‌، به‌هایه‌كه‌ بۆ یاخیبوون. شیعری كوردی به‌ری كاره‌ساتی هه‌مه‌جۆری نیشتیمان و نه‌ته‌وایه‌تیمان بووه‌. شیعریش له‌ هه‌موو بار و سه‌رده‌مه‌كاندا وه‌ك بوونێكی فیكری له‌ ئاست ڕووداوه‌ دیار و نادیار و مه‌ییوه‌كانی نیشتیمان و نه‌ته‌وه‌دا بوونی خۆی له‌ چوارچێوه‌ی ئێستێتیكیدا نمایش كردووه‌.
به‌شێك له‌ شاعیران، ده‌سته‌وه‌ستان نه‌بوون له‌ ئاست ئه‌م به‌گژداچوونه‌ فیكرییه‌دا، به‌هه‌مان شێوه‌ شیعریش به‌ردی شووره‌ی سه‌نگه‌ر بوونه‌، هه‌موو كات گولله‌ی دیكتاتۆر له‌م به‌رده‌دا سارد بووه‌ته‌وه‌ و ملكه‌چ بووه‌. له‌ناو ئه‌ده‌بی ئێمه‌شدا چه‌ند شاعیرێك ئه‌و به‌رده‌ بوونه‌، وه‌ك: جه‌میل ڕه‌نجبه‌ر، دڵشاد مه‌ریوانی، جه‌لالی میرزا كه‌ریم، شێركۆ بێكه‌س، سامی شۆڕش، فه‌رهاد شاكه‌لی، ڕه‌فیق سابیر، مارف عومه‌ر گوڵ، هه‌ندرێن…..تاد، (شتێك له‌ مێژووی ئاوابوون) ئه‌و مووچڕكه‌ی دامێ‌، كه‌ من له‌ شیعردا ده‌مه‌وێ‌ و چاویشی پێ ڕوونكردمه‌وه‌، له‌ ناوه‌وه‌م ڕابمێنم و له‌ سنووری جووڵانه‌وه‌ی پاڵه‌واندا، یه‌كانگیربوونی ئێستێتیكا و مانا و بنیاد و زمان ڕوونی ببینم.
١ــ وشه‌ی ئاسایی، به‌ڵام ڕۆڵێكی تر به‌ وشه‌ ده‌دا و مۆسیقای جووڵانه‌وه‌ی پیت گوێ ئارام ده‌كات، شیعری بێگه‌رد به‌ وشه‌ی ناو ژیان ده‌نووسرێت و په‌یوه‌ندی و گونجاندنی نێوان وشه‌ ده‌دۆزێته‌وه‌ و هێز ده‌داته‌ وشه‌، ئه‌مه‌ گرینگترین خاڵی بینینه‌ بۆ داهێنان، ئه‌وه‌ی به‌ وشه‌ی ناو فه‌رهه‌نگان بنووسێت، ئه‌گه‌ر ته‌مه‌نی نووحیشی هه‌بێت و ژوورێك كتێب كه‌ڵه‌كه‌ بكات. ته‌نیا نووسین و خۆ به‌فیڕۆدانه‌، داهێنان نییه‌.
٢ــ وێنه‌ی ڕوون و تا ڕاده‌یه‌ك ئاشكرا، بنیاد و كه‌ش و هه‌وای وێنه‌كان ناده‌سته‌مۆ و خورپه‌دار ده‌كات و شوێنی كاته‌ ناكاته‌كانی تێدا به‌ كراوه‌یی جێده‌هێڵێت.
٣ــ زمانی له‌ فۆرمێكی بێ گرێ، له‌ به‌شه‌كانی وێنه‌دا چالاك و هه‌ستیار كردووه‌.
٤ــ یه‌ك گیانیی بابه‌ت له‌ سه‌ره‌تای شیعردا تا كۆتایی سه‌ره‌داوی بابه‌ت به‌رنادا، تا به‌ خوێنه‌ری ده‌گه‌یه‌نێ، ئه‌م كات سه‌ره‌داوه‌كه‌ بۆ خوێنه‌ری نموونه‌یی جێی ده‌هێڵێ.
ئه‌م چه‌ند جووڵانه‌وه‌ شیعرییه‌ هێمائامێزه‌ ڕووی دیار و نادیاری كێشه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی داهێنان و پێویستییه‌ نیشتیمانی و نه‌ته‌وایه‌تییه‌كانمانه‌:
ئا ــ هێڵی داهێنان، شیعر و كۆلاژ.
ب‌ ــ هێڵی پێویستییه‌ مێژوویی و ڕۆژانه‌یییه‌كان و هێزی خۆڕسكی داهێنه‌ر له‌ چركه‌ زۆر تایبه‌تییه‌كانی نووسین و به‌رجه‌سته‌كردندا.
(شتێك له‌ مێژووی ئاوابوون)، هه‌ردوو هێڵه‌كه‌ی هاوشان كێشاوه‌ بۆ نادیارییه‌كی ئێستێتیكی و خۆی له‌م خاڵ و هه‌سته‌ ئێستێتیكییه‌دا دووپاتكردووه‌ته‌وه‌، ئه‌وه‌ی له‌ دووپاتكردنه‌وه‌كه‌دا گرینگ و ده‌ركه‌وته‌یه‌ پێداگرییه‌ بۆ ئازادی سروشتیی ئه‌ده‌ب.
28/8/1991 شه‌قڵاوه‌




فانتازیای كۆنه‌په‌رستی … عه‌بدولموته‌ڵیب عه‌بدوڵڵا

له‌ كۆمه‌ڵگای ته‌ندروستدا فیكر و كلتور له‌سه‌ر بنه‌مای گه‌شه‌كردنی ناوه‌ڕۆكی مه‌عریفی ‌و ناوه‌ڕۆكی ئایدیۆلۆژی پێشده‌كه‌وێت، مه‌عریفه‌ به‌ هۆی پێشكه‌وتنی زانست، ئایدیۆلۆژیا به‌هۆی گه‌شه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌… كه‌چی له‌ كۆمه‌ڵگای دواكه‌وتوودا مه‌عریفه‌ی فیكری هه‌ر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌یه‌، ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌گۆڕێت ئایدیۆلۆژیایه‌، به‌پێی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی خۆی و بۆشاییه‌كانه‌وه‌ ده‌ست به‌سه‌ر كلتور و مه‌عریفه‌دا ده‌گرێت. كه‌واته‌ ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ فیكری كۆمه‌ڵگای بنبه‌ستوودا گرنگه‌ مه‌عریفه‌ و داهێنان و تازه‌گه‌ری نییه‌، به‌ڵكو ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌وڵ بدرێت (رابردوو و كه‌له‌پور) زیندوو بكرێته‌وه‌، هه‌وڵ بدرێت وێناكردنی (كۆن و ته‌قلیدی) له‌لایه‌ن عه‌قڵه‌وه‌ به‌ په‌سه‌ند بزانرێت، هه‌وڵ بدرێت ته‌سه‌وری عه‌قڵی ره‌وایه‌تی خۆی له‌ بۆچوونی (رابردوو و كه‌له‌پور و سوننه‌تگه‌راییه‌وه‌) وه‌ربگرێت. ئه‌گه‌ر ئه‌و شێوه‌یه‌ له‌ عه‌قڵانیه‌ت زاڵبوونی شێوه‌یه‌كی ئایدیۆلۆجیا بێ‌ به‌سه‌ر ژیاندا، هه‌ژموونی دابونه‌ریتی بنبه‌ستووی كۆمه‌ڵایه‌تی بێ‌ به‌سه‌ر زانستدا، ئه‌وه‌ پێویسته‌ كۆمه‌ڵگای كوردی به‌ كۆی ده‌زگا مه‌عریفی و كلتوری و ئایدیۆلۆژییه‌كانییه‌وه‌ وه‌ك دروستكه‌ری فانتازیای كۆنه‌په‌رستی بخوێنینه‌وه‌.
ره‌سه‌نایه‌تی/ داهێنان
به‌ كورتی ئه‌مڕۆ قسه‌كردن له‌ باره‌ی ره‌سه‌نایه‌تی و بڕوابوون و ناسنامه‌ و ستایل و ناسیونالیزم، قسه‌كردن له‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ئه‌سڵێكی كۆن و رووداوی یه‌كه‌م و كه‌له‌پور و یاده‌وه‌ری نه‌ته‌وه‌… قسه‌كردنێكی سیاسییانه‌ی پۆپۆلیستییه‌ بۆ مه‌سره‌فی رۆژانه‌، هه‌رگیز پرسیارێكی گرنگی هه‌ڵنه‌گرتووه‌، ئه‌و شێوه‌یه‌ له‌ قسه‌كردن چوارچێوه‌یه‌كی فانتازیی له‌ نێو كلتور و پانتاییه‌ ئه‌ده‌بی و هونه‌ری و میدیاكانی كوردی بۆ خۆی بردووه‌، له‌ رێگای تێگه‌یشتن و خۆناسینه‌وه‌ نا، به‌ڵكو وه‌ك سروتی گه‌ڕانه‌وه‌ و ئاماده‌كردنه‌وه‌ی رووداوه‌ سه‌ره‌تایی و دامه‌زرێنه‌ره‌كان، وه‌ك ئه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگای كوردی به‌ یه‌ك رۆژ له‌ دایك بووبێت و یه‌ك ره‌نگ و ده‌نگی هه‌بێت… له‌ رێگای په‌یوه‌ندیكردن به‌ مه‌عریفه‌ی ئه‌ویدیكه‌وه‌ نا، به‌ڵكو وه‌ك ئه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگای كوردی خاوه‌نی خودێكی پڕ داهێنان و تۆكمه‌ و جێگیر بێت؟! به‌ڵام به‌شێكی گه‌وره‌ی گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ رابردوو له‌ نزیكترین پێناسه‌یدا په‌یوه‌ندی به‌ فه‌رامۆشكردنی فیكر و نه‌بوونی جیهانبینی سه‌رده‌مه‌وه‌ هه‌یه‌، وه‌ك چۆن په‌یوه‌ندی به‌ نه‌بوونی بابه‌تبووندایه‌.
له‌ پانتایی كلتوری كوردیدا سۆزی گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ رابردوو، زار قه‌ره‌باڵغییه‌كی گه‌وره‌ی نه‌وه‌یه‌كی بنبه‌ستووی (رۆشنبیریی/سیاسی) كوردی به‌دوای خۆیدا كێش كردووه‌، نه‌وه‌یه‌ك كه‌ هیچ ئاماده‌ییه‌كی فیكری و مه‌عریفی له‌مڕۆی پڕ له‌ جیاوازیدا نیشان نه‌داوه‌، بۆیه‌ له‌بری ئه‌وه‌ی وه‌ك بكه‌ر ده‌ربكه‌وێت، ده‌یه‌وێ‌ وه‌ك ره‌مز (ره‌مزی ده‌سه‌ڵاتی رابردوو) ئاماده‌ی زه‌مه‌نه‌كان بێت، هه‌موو ئاماده‌ییه‌كی ره‌مزیانه‌ش خۆی له‌ سه‌رووی واقیع داده‌نێت و هێز ‌و توندوتیژی نه‌بێت، مه‌عریفه‌ و گفتوگۆ و بیروڕای جیاواز و دنیابینی جیاواز ناناسێت… ده‌مه‌وێ‌ بڵێم ده‌شێ‌ كۆی ئه‌و په‌ڕگیری و توندوتیژی و (قسه‌كردن له‌بری هه‌مووان) شێوازێكی نادروستانه‌ی ده‌سه‌ڵاتی سیاسی شكستخواردووی كوردی بێت و به‌ره‌و پانتاییه‌كانی دیكه‌ی كلتوری دزه‌ی پێكرا بێت! لێره‌دا هه‌وڵده‌ده‌م له‌ رێگای راڤه‌كردنی دووری و نزیكی له‌ (مه‌رجه‌ع- سه‌رچاوه‌-coming back) بڵێم كۆمه‌ڵگای په‌رێزخواز و داهێنان پێچه‌وانه‌ی یه‌كتر بیر ده‌كه‌نه‌وه‌، خودێك كه‌ سیستم به‌ خواستی خۆی له‌ قالبی ده‌دا و خۆناسی (خوێندنه‌وه‌ی خوده‌ به‌ پێوه‌ری خود) پێچه‌وانه‌ی یه‌كتر ده‌كه‌ونه‌وه‌، یه‌كه‌میان داخران به‌رهه‌مده‌هێنێ‌ و دووه‌میان روو له‌ كرانه‌وه‌یه‌.
داهێنان له‌ دۆزینه‌وه‌ و نوێكاری و به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ی بێ‌ سنور به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت، هه‌میشه‌ دنیایه‌كی نوێ‌ و روانینێكی جیاواز و مه‌عریفه‌یه‌كی دیكه‌ ده‌خاته‌وه‌، به‌شێكی گه‌وره‌ی داهێنان په‌یوه‌ندی به‌ خۆناسین و خه‌یاڵێكه‌وه‌ هه‌یه‌، كه‌ له‌ حاڵه‌تی كرانه‌وه‌ و جیاوازی و ده‌رككردندایه‌، عه‌قڵێك كه‌ په‌یوه‌ندی راسته‌وخۆی به‌ ئه‌ویدیكه‌ و زمان و ژینگه‌ی ده‌ره‌كییه‌وه‌ ده‌كات، به‌و مانایه‌ش په‌یوه‌ندی داهێنان به‌ جیهانه‌وه‌ په‌یوه‌ندییه‌كی دینامكییه‌ و له‌سه‌ر گۆڕانكاری و قبوڵكردنی ئه‌ویدیكه‌ی جیاواز و بێ‌ سنوری وه‌ستاوه‌. داهێنان هه‌میشه‌ ده‌كه‌وێته‌ ئه‌ودیوو سنوره‌كان و چوارچێوه‌كان و به‌ شێوه‌یه‌كی ستوونی داده‌به‌زێ‌ و له‌ قوڵایی فیكر و ئه‌زموون و دنیابینیدا خۆی واز ده‌كات، دنیای داهێنان دنیای به‌یه‌كه‌وه‌ هه‌ڵكردن و هاوژیانی و شیعرییه‌ت و چێژه‌، دنیای ره‌نگه‌ جیاوازه‌كان و هه‌ست و نه‌سته‌ جیاوازه‌كان و مرۆڤه‌ جیاوازه‌كانه‌، داهێنان به‌رده‌وام دنیا به‌ شێوه‌یه‌كی كتوپڕ به‌رهه‌م ده‌هێنێته‌وه‌… چه‌مكی داهێنان به‌ چه‌مكی (ئازادی)یه‌وه‌ به‌نده‌، به‌و مانایه‌ی كه‌ سنوره‌كان ناناسین. چه‌مكی داهێنان به‌ چه‌مكی (خۆشه‌ویستی)یه‌وه‌ به‌نده‌، به‌و مانایه‌ی كه‌ ئه‌و كاته‌ی خۆشه‌ویستی داده‌هێنرێت، خود بوونی نییه‌، خود به‌ توانای ده‌ربڕن و ئه‌زموونه‌وه‌ ده‌لكێ‌، داهێنان به‌ زه‌ین و كاری كرده‌ی له‌ ناكاو، ساتی داهێنان ده‌كه‌وێته‌ ده‌ره‌وه‌ی تێگه‌یشتنی فیكر و ئه‌زموون و بیره‌وه‌رییه‌وه‌. داهێنان به‌رده‌وام كار له‌سه‌ر هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ و دووباره‌ بونیادنانه‌وه‌ ده‌كات، كار له‌سه‌ر پرسیار و ئیقاعه‌ نوێیه‌كانی سه‌رده‌م ده‌كات، هه‌ر له‌وێشه‌وه‌ دژی په‌ڕگیری و جێگیر بوون و بیركردنه‌وه‌ی بنبه‌ستوو راده‌وه‌ستێت، وه‌ك چۆن نه‌ بڕوای به‌ سێنته‌ر هه‌یه‌ نه‌ به‌ په‌راوێز، نه‌ له‌ رێگای شته‌ مه‌زنه‌كانه‌وه‌ راست ده‌بێته‌وه‌، نه‌ به‌ هۆی شته‌ بچووكه‌كانه‌وه‌ سۆزی ئه‌ویدیكه‌ بۆخۆی راده‌كێشێت. له‌ داهێناندا (رابردوو و ئێستا و ئاینده‌) له‌ تاكه‌ جوله‌یه‌كی هه‌نووكه‌ییدا به‌یه‌كده‌گه‌ن، جوله‌یه‌كی له‌پڕی ئیبداعی، به‌ره‌و كرده‌یه‌كی ترسناكی داهاتوومان ده‌كاته‌وه‌… بۆیه‌ ئه‌و رسته‌یه‌ لای زۆربه‌ دووباره‌ ده‌بێته‌وه‌ كه‌ ده‌ڵێین: داهێنان زه‌مه‌نی تایبه‌ت به‌خۆی كه‌شف ده‌كات. به‌ڵام ره‌سه‌نایه‌تی له‌ تێربوونی خۆیدا ده‌ژی، (تێربوونی خود) و (كه‌شفكردنی ژیان) ئه‌گه‌رچی دووانه‌یی دژ به‌یه‌كیش نه‌سازێنن، هه‌ڵگری دوو راڤه‌كردنی جیاوازن، چونكه‌ له‌لایه‌ك ناتوانین ره‌گه‌زه‌ زیندووه‌كانی ره‌سه‌نایه‌تی، ئه‌وه‌ی له‌گه‌ڵماندا هه‌ناسه‌ ده‌دات، له‌ كه‌شفكردنی ژیان و كرانه‌وه‌ و ئازادی و فره‌ ره‌نگی دوور بخه‌ینه‌وه‌، واته‌ ناتوانین كۆی كه‌له‌پور به‌ هاوشانی كۆن و ره‌سه‌نایه‌تی له‌ قه‌ڵه‌م بده‌ین و تازه‌گه‌ری به‌ هاوچه‌رخ و داهێنان بناسێنین. نه‌ یه‌كه‌میان ره‌مزی دواكه‌وتنه‌ و نه‌ دووه‌میان پێشكه‌وتن، ره‌سه‌نایه‌تی له‌ ره‌گه‌زی دواكه‌وتوو و مردوو به‌تاڵ نییه‌… تازه‌گه‌ریش مه‌رج نییه‌ هه‌میشه‌ ساته‌وه‌ختێكی مه‌عریفی دامه‌زرێنێت، تازه‌گه‌ری ده‌شێ‌ له‌ ده‌مارگیری به‌تاڵ نه‌بێت! داهێنان مه‌رجی گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ رابردوو ناسه‌پێنێت، وه‌ك چۆن هه‌موو تازه‌گه‌رییه‌كیش داهێنان نییه‌.
ئه‌مڕۆ (زیندووكردنه‌وه‌ی كه‌له‌پور) وه‌ك مۆدیلی فیكری خۆرهه‌ڵاتی، به‌شێكی زۆری كلتوری كوردی و ده‌سه‌ڵاتی سیاسی كوردی له‌گه‌ڵ خۆی ده‌بات، ئه‌و جۆره‌ بیركردنه‌وه‌یه‌ (سه‌له‌فی و ته‌قلیدییه‌كان) نوێنه‌رایه‌تی ده‌كه‌ن، جگه‌ له‌ فۆرم گۆڕین، له‌ رووی مه‌عریفییه‌وه‌ له‌سه‌ر هیچ نه‌گوتن وه‌ستاوه‌! له‌ به‌رانبه‌ر ئه‌وه‌ (سروش وه‌رگرتن له‌ كه‌له‌پور) بژارده‌یه‌كی دروستكراوه‌ و ده‌كه‌وێته‌ نێوان (كه‌له‌پورخوازان و هاوچه‌رخخوازانه‌وه‌)، ئه‌و جۆره‌ بیركردنه‌وه‌یه‌ ته‌نها دووڕوویی سیاسی و به‌تاڵی رۆشنبیریی نیشان نادات، به‌ڵكو ده‌كه‌وێته‌ ده‌ره‌وه‌ی بوێری و بڕوابوون به‌خۆوه‌، مه‌به‌ستم له‌ بڕوابوون ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كار ئاكامی كرده‌وه‌یه‌, كرده‌وه‌ش مه‌عریفه‌ به‌رهه‌م ده‌هێنێ‌، به‌ دیوه‌كه‌ی دیكه‌ش بوێری به‌ روونی به‌ تاكه‌وه‌ به‌ستراوه‌ته‌وه‌ و تاك به‌ مه‌عریفه‌وه‌، مه‌عریفه‌ش به‌ ئازادییه‌وه‌! عه‌قڵ له‌سه‌ر به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ی به‌رده‌وامی مه‌عریفه‌ كار ده‌كات و بیركردنه‌وه‌ له‌سه‌ر به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ی به‌رده‌وامی ئازادییه‌وه‌ وه‌ستاوه‌… ئاراسته‌ی سێیه‌م له‌سه‌ر (دووباره‌ خوێندنه‌وه‌ی كه‌له‌پور) خۆی بونیاد ده‌نێت و (ئازادیخوازه‌كان) نوێنه‌رایه‌تی ده‌كه‌ن.
به‌ڵام كۆمه‌ڵگای كوردی نه‌ خاوه‌نی دابڕانێكی مه‌عریفییه‌ تاكو پارێزگاری له‌و سه‌ربه‌خۆییه‌ی بكات و نه‌هێڵێ‌ خودی پڕ له‌ داهێنانی شێلو ببێت، نه‌ توانیوویه‌تی له‌خۆی بێته‌وه‌ و بونیادێكی هه‌نووكه‌یی له‌به‌ر رۆشنایی مه‌عریفه‌ی ئه‌ویدیكه‌ فه‌راهه‌م بكات؟!
باوه‌ڕ/ ترس له‌ بۆشایی
باوه‌ڕ له‌ باره‌ی راستییه‌وه‌ ده‌كرێ‌ حاشای لێبكرێت، به‌ڵام حاشا له‌ راستی ناكرێت. به‌و مانایه‌ش وه‌ك (كریشنا مۆرتی) له‌ كتێبی “یه‌كه‌مین و دوایین رزگاری”دا ده‌ڵێت ده‌توانین بێ‌ پشت به‌ستن به‌ باوه‌ڕ كار بكه‌ین، به‌ دیوه‌كه‌ی دیكه‌ له‌ كۆی به‌رهه‌مه‌كانیدا هه‌میشه‌ هانمانده‌دا به‌ دوای خۆناسین و مه‌عریفه‌وه‌ بین! ئه‌وه‌ به‌و مانایه‌ نایه‌ت، كه‌ باوه‌ڕ خاوه‌نی مه‌عریفه‌ی خۆی نییه‌؟! باوه‌ڕی سیاسی، ئایدیالۆژی، باوه‌ڕ به‌ خوا، به‌ ئایین، به‌ ئایینزا، به‌ مه‌زهه‌ب، به‌ دابونه‌ریت، به‌ كه‌س… به‌ڵكو به‌و مانایه‌ دێت، كه‌ راستی ده‌بێ‌ له‌ رێگای تێگه‌یشتن و راڤه‌كردنه‌وه‌، له‌ رێگای دید و مه‌عریفه‌ی جیاوازه‌وه‌ كه‌شف بكرێت، راستی شتێك نییه‌ كه‌ له‌ رێگای فیكره‌وه‌ بناسرێت، له‌ رێگای عه‌قڵه‌وه‌ دیاری بكرێت، چونكه‌ عه‌قڵ به‌رهه‌می ناسراوه‌كانه‌، به‌رهه‌می یاده‌وه‌رییه‌، عه‌قڵ به‌رهه‌می پێداچوونه‌وه‌ و ته‌ته‌ڵه‌كردن و رێكخستنه‌وه‌ی رابردووه‌، عه‌قڵ به‌ زه‌روره‌ت مانای ئه‌و شتانه‌ نییه‌ كه‌ فیكره‌، به‌ڵكو ئاماژه‌ به‌ (كار) ده‌كات، عه‌قڵ ته‌نها رووییه‌كی راستی ناس ده‌كات، عه‌قڵ و بیركردنه‌وه‌ راستی كه‌شف ناكه‌ن، بیركردنه‌وه‌ به‌رهه‌می ئازادییه‌…
پرۆسه‌ی كه‌شفكردن، هه‌نگاونانه‌ به‌ره‌و نادیاری، به‌ره‌و نه‌ناسراوی، به‌ره‌و تاریكی… تێگه‌یشتن و راڤه‌كردن واته‌ رێگادان به‌ راستی بۆ ئه‌وه‌ی بدوێت، یان بۆ ئه‌وه‌ی له‌ رێگای په‌رده‌پۆشین و په‌رده‌نه‌پۆشین به‌ كرده‌ی كه‌شفكردن رابێته‌وه‌، به‌ڵام راستی لای كه‌س نییه‌، راستی ده‌بێ‌ هه‌وڵی كه‌شفكردنی بدرێت، راستی به‌ بیركردنه‌وه‌ و یاده‌وه‌ری كه‌شف ناكرێ‌، عه‌قڵ و بیركردنه‌وه‌ و یاده‌وه‌ری به‌رهه‌می رابردوون، عه‌قڵ و بیركردنه‌وه‌ ده‌شێ‌ رووییه‌كی راستی بناسێنن، به‌ڵام راستی ره‌ها بوونی نییه‌! به‌شێكی گه‌وره‌ی راستی ده‌كه‌وێته‌ نادیاره‌وه‌، عه‌قڵ و بیركردنه‌وه‌ رێگا بۆ راستی خۆش ده‌كه‌ن به‌ ئازادی كار بكات، عه‌قڵ و بیركردنه‌وه‌ پۆشین و نه‌پۆشین وه‌ك مه‌عریفه‌ لێكجیا ده‌كه‌نه‌وه‌… لێره‌وه‌ دكتۆر (محه‌مه‌د كه‌مال) له‌ كتێبی ((فه‌لسه‌فه‌ی بوون- لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ك له‌ هزری پاش میتافیزیك، ل9-10)دا ده‌ڵێت: بڕوا له‌سه‌ر جۆرێك له‌ مه‌عریفه‌ دروست ده‌بێت، به‌ڵام له‌گه‌ڵ جێگیربوونی ده‌بێت به‌ دۆگما و له‌ ئاستی ئه‌گه‌ری جیاوازدا ده‌بێ‌ به‌ رێگر، چونكه‌ بڕوا بانگه‌شه‌ی دوا راستی و دوا قۆناغی بیركردنه‌وه‌ ده‌كات… كۆی ئه‌و قسانه‌ش ئه‌وه‌ ده‌سه‌لمێنێ‌ كه‌ “نفێری” ده‌ڵێت زانینی نه‌گۆڕ و جه‌هلی نه‌گۆڕ یه‌ك شتن.
به‌ڵام مرۆڤ چۆن (باوه‌ڕ) قبوڵ ده‌كات، چۆن به‌ ده‌ستی ده‌هێنێ‌، چۆن ده‌كه‌وێته‌ ناو سنوره‌ دیاریكراوه‌كانی باوه‌ڕه‌وه‌؟ ئایا ته‌ماشاكردنی مرۆڤ وه‌ك (بوونه‌وه‌رێكی كۆمه‌ڵایه‌تی) سه‌ره‌تای بڕواهێنان نییه‌… یه‌كێك له‌ هۆكاره‌كانی ئاره‌زوو بۆ قبوڵكردنی باوه‌ڕێك، ترسه‌. چوونه‌ نێو كۆمه‌ڵ جگه‌ له‌ خۆشاردنه‌وه‌ له‌ هه‌رێمه‌ تاریكه‌كانی ئه‌ویدیكه‌، شتێكی دیكه‌ نییه‌، سنوره‌ نادیاره‌كان زۆر له‌ سنوره‌ دیاره‌كان گه‌وره‌ترن، رووبه‌ره‌ نهێنییه‌كان زۆر له‌ پانتاییه‌ كه‌شفكراوه‌كان به‌رفره‌وانترن…. بۆیه‌ ئه‌گه‌ر مرۆڤ باوه‌ڕ نه‌هێنێ‌ چی به‌سه‌ر دێت، ئه‌گه‌ر مرۆڤ خۆی نه‌داته‌ پاڵ كۆمه‌ڵ، چۆن ده‌توانێ‌ به‌و هه‌موو لاوازییه‌وه‌ خۆی بپارێزێت، ئایا نابێت له‌و شته‌ی كه‌ له‌وانه‌یه‌ رووبدات به‌ تووندی بترسێت؟ مرۆڤ هه‌ر له‌ ته‌ماشاكردنی وه‌ك بوونه‌وه‌رێكی كۆمه‌ڵایه‌تی عاده‌تی به‌ باوه‌ڕه‌وه‌ گرتووه‌، ئه‌گینا خۆمان به‌ گومبوو ده‌زانین! كه‌واته‌ قبوڵكردنی باوه‌ڕ جگه‌ له‌ راكردن له‌ ترس، جگه‌ له‌ خۆشاردنه‌وه‌، جگه‌ له‌ بڕوابوونێكی سه‌ره‌تاییانه‌، جگه‌ له‌ خۆخستنه‌ پاڵ دیار… شتێكی دیكه‌ نییه‌، مرۆڤی باوه‌ڕدار مرۆڤی عوسابییه‌، مرۆڤی نیرۆسی، هه‌ست به‌ هێز ناكات، ده‌ترسێ‌ و ده‌سه‌وه‌سانه‌، مرۆڤی نیرۆسی هوشیار نییه‌ و خۆی ناناسێ‌… مرۆڤی عوسابی پێویستی به‌ بوونی خۆناسی نییه‌، ته‌نها باوه‌ڕهێنان بۆ ئه‌و به‌سه‌.
له‌ بیرمان نه‌چێت عه‌قڵ به‌رهه‌می رابردووه‌، عه‌قڵێك كه‌ به‌ باوه‌ڕه‌وه‌ سیخناخه‌، عه‌قڵێكه‌ له‌سه‌ر دووباره‌بوونه‌وه‌ كار ده‌كات، عه‌قڵێكه‌ سنوردار، مرۆڤی بنبه‌ستبوو بۆ ئه‌وه‌ی له‌ ترس رابكات، بۆ ئه‌وه‌ی له‌ خاڵیبوون رابكات، بۆ ئه‌وه‌ی له‌ نهێنی ئه‌ویدیكه‌ رابكات، هه‌وڵی تێپه‌ڕاندن نادات، به‌ڵكو خۆی به‌ باوه‌ڕێكه‌وه‌ كۆت و به‌ند ده‌كات، هه‌وڵی ئازادی نادات، خۆی ده‌خاته‌ نێو بڕوابوونێكی سنورداره‌وه‌… ترسی مرۆڤ له‌ ته‌نیایی، گۆشه‌گیری، ترسی مرۆڤ له‌ مه‌ندبوون، له‌ نه‌كران، له‌ نه‌گه‌یشتن به‌ شتێك یان شوێنێك، ترسی مرۆڤ له‌ سه‌رنه‌كه‌وتن، ئه‌وه‌ پرسیاره‌كه‌ نییه‌، پرسیار ئه‌وه‌یه‌ ئایا له‌ رێگای باوه‌ڕه‌وه‌ به‌ خۆناسین ده‌گه‌یین، ئایا له‌ رێگای باوه‌ڕه‌وه‌ به‌ ئازادی ده‌گه‌یین؟
به‌های مرۆڤ نه‌به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌ سه‌ركه‌وتنه‌كانی، به‌ چه‌ندێتی شتومه‌ك كڕینی له‌ بازاردا، به‌وه‌نده‌ سه‌رمایه‌ی هه‌یه‌تی، به‌ موڵك و ماڵی، ئاده‌میزاد له‌ گۆشه‌نیگای هێزی تایبه‌تی خۆی و توانای خۆشه‌ویستییه‌وه‌ هه‌ڵده‌سه‌نگێنرێت … هه‌میشه‌ مه‌عریفه‌ كرانه‌وه‌یه‌ و نه‌زانین داخران، هه‌میشه‌ خۆشه‌ویستی قبوڵكردنی جیاوازییه‌ و هه‌میشه‌ هه‌وڵدان بۆ مه‌عریفه‌ی جیاواز گۆڕان دروست ده‌كات و باوه‌ڕ وه‌ستان، بۆیه‌ هه‌ر چه‌نده‌ سنوره‌كانی هوشیاریمان به‌رفره‌وان بێت، باوه‌ڕبوون كه‌متر ده‌بێته‌وه‌، چونكه‌ باوه‌ڕ سنوری مه‌عریفه‌ی دیاره‌، به‌ڵام توانای مرۆڤ بێ‌ سنوره‌، مرۆڤ بوونه‌وه‌رێكی نه‌گۆڕ نییه‌ و هه‌میشه‌ له‌ گۆڕاندایه‌، مادام ئێمه‌ به‌ دوای مرۆڤایه‌تی و خۆشه‌ویستی و ئازادییه‌وه‌ین، بۆ ده‌بێ‌ باوه‌ڕ بكه‌ینه‌ هۆكاری دژ به‌ یه‌كبوونمان، رق له‌ یه‌كبوونمان، بۆ ده‌بێ‌ باوه‌ڕ بكه‌ینه‌ په‌رده‌ی لێكجیابوونه‌وه‌مان، بۆ ده‌بێ‌ له‌سه‌ر باوه‌ڕ به‌ گژ یه‌كدا بچینه‌وه‌، بۆ خۆمان به‌ باوه‌ڕێكه‌وه‌ ده‌به‌ستینه‌وه‌، بۆ خۆمان له‌ كونجی باوه‌ڕێكه‌وه‌ گۆشه‌گیر ده‌كه‌ین، بۆ ئازادی و خۆشه‌ویستی خۆمان بۆ دنیا به‌یان ناكه‌ین، بۆ خۆمان به‌ باوه‌ڕێكه‌وه‌ كۆتوبه‌ند ده‌كه‌ین… فیلمی (كۆنفۆ پاندا) ئیزدیواجیه‌تی خۆناسین و بیڕوابوونمان بۆ روون ده‌كاته‌وه‌، فیلمی (كۆنفۆ پاندا) گوزارشت له‌ دیسپلینی سه‌ربازی رۆژهه‌ڵاتی ده‌كات و مه‌به‌ستی گه‌یاندنی جه‌وهه‌ری عیرفانی رۆژهه‌ڵاتییه‌، له‌ هه‌مان كاتدا به‌ پێی قسه‌ی (سلاڤۆ ژیژه‌ك) ئایرۆنییه‌ و گاڵته‌ به‌ باوه‌ڕه‌كه‌ی خۆی ده‌كات، ئه‌وه‌ی زۆری سه‌رنجی ژیژه‌ك راده‌كێشێ‌ له‌و فیلمه‌دا گاڵته‌كردنه‌ به‌ ئایدیۆلۆژیا، به‌ڵام ئایدیۆلۆژیا هه‌ر ده‌مێنێ‌! ژیژه‌ك له‌ ته‌ماشاكردنی بۆ ئه‌و فیلمه‌ ره‌نگه‌ مه‌به‌ستی ئه‌وه‌ بێت كه‌: “ئایدیۆلۆژیا له‌مڕۆدا بڕوایه‌كه‌ به‌ هه‌مان شێوه‌ی ئیمانی رۆژهه‌ڵاتی كار ده‌كات.” ئه‌و خوێندنه‌وه‌یه‌ (وه‌ك ئه‌وه‌ی من بیری لێده‌كه‌مه‌وه‌) هه‌م ئایدیۆلۆژیا هه‌ڵده‌سه‌نگێنێ‌، هه‌م دیدی رۆژهه‌ڵاتی بۆ ئیمان ده‌خاته‌ روو. دواجار ئه‌و خوێندنه‌وه‌یه‌ پێمان ده‌ڵێت: هه‌رگیز كه‌سی باوه‌ڕدار (وه‌ك بانگه‌شه‌كه‌ری دوا راستی) كه‌سی ئاشتیخواز نییه‌، هه‌رگیز كه‌سی باوه‌ڕدار كه‌سی ئازاد نییه‌، هه‌رگیز كه‌سی باوه‌ڕدار كه‌سی خۆشه‌ویست نییه‌، له‌ پرۆسه‌ی خۆشه‌ویستیدا دووچاری رێگری ده‌بینه‌وه‌، له‌ پرۆسه‌ی خۆشه‌ویستیدا جیاوازی جوانییه‌كانی خۆی ده‌نه‌خشێنێت، به‌ڵام له‌ نێو باوه‌ڕداران و ئایدیۆلۆژكاراندا رق بوونه‌وه‌ له‌ یه‌كتر، نكۆڵیكردنی یه‌كتر، قبوڵنه‌كردنی یه‌كتر… هه‌ڵگری یه‌ك ئایدیۆلۆژیا و بیروباوه‌ڕن و یه‌كتری قبوڵ ناكه‌ن، دژ به‌ یه‌كتر كار ده‌كه‌ن، چونكه‌ هه‌ریه‌ك ده‌یه‌وێ‌ سنوری نه‌زانینی خۆی بپارێزێ‌ و به‌رگری له‌ نه‌گۆڕی و كۆتوبه‌ندی خۆی بكات، هه‌ر كه‌س ده‌یه‌وێ‌ خۆی زێتر له‌ به‌ندایه‌تی ئایدیۆلۆژیا و بیروباوه‌ڕه‌كه‌ی نزیك بكاته‌وه‌، خۆشتر خۆی راده‌ستی په‌ڕگیری بكات… ئه‌ی ئازادی و خۆشه‌ویستی و جیاوازی ده‌كه‌وێته‌ كوێی مرۆڤایه‌تییه‌وه‌؟
له‌ شه‌ڕی حه‌وته‌می سه‌لیبیدا كه‌(سانت لویس) سه‌ركردایه‌تی ده‌كرد، (ئیڤۆ لوبرۆتۆن) ده‌گێڕێته‌وه‌: رۆژێك له‌ سه‌ره‌ڕێیه‌كدا تووشی پیرێژنێك بووم، كه‌ ده‌فرێكی ئاگر به‌ ده‌ستی راستییه‌وه‌ و كاسه‌یه‌ك ئاویش به‌ ده‌ستی چه‌پییه‌وه‌ بوو. له‌ وه‌ڵامی ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌و دووانه‌ی بۆچی هه‌ڵگرتووه‌ پیرێژنه‌كه‌ گوتی: ده‌مه‌وێ‌ به‌ ئاگره‌كه‌ وه‌ها به‌هه‌شت بسوتێنم هیچی لێ‌ نه‌مێنێته‌وه‌ و به‌ ئاوه‌كه‌ش وا ئاگری جه‌خه‌نه‌م خامۆش بكه‌م گڕێكی لێ‌ جێنه‌مێنێ‌: چونكه‌ ده‌مه‌وێت كه‌س نه‌ بۆ پاداشتی به‌هه‌شت چاكه‌ بكا و نه‌ له‌ ترسی ئاگری دۆزه‌خ. به‌ڵكو ته‌نها بۆ خۆشه‌ویستی خودا بیكات.
ناسنامه‌/ په‌ڕگیری
ره‌نگه‌ وشه‌ی (ناسنامه‌) وشه‌یه‌ك نه‌بێ‌ هاوشانی (یه‌كگرتنه‌وه‌ له‌گه‌ڵ خود) هه‌نگاو بهاوێژێت، به‌ڵام ده‌شێ‌ پێكهاته‌ی ئه‌و وشه‌یه‌ له‌ زۆر رووه‌وه‌ تێگه‌یشتنێك له‌ باره‌ی ناسینه‌وه‌ وێنا بكات! ناسنامه‌ وشه‌یه‌كی ئاوێته‌یه‌ و له‌ (ناسین) و (نامه‌) پێكهاتووه‌، نامه‌ی ناسین ئه‌گه‌رچی حه‌قیقه‌تێكی ره‌های بۆ نموونه‌ وه‌ك زمان و خه‌سڵه‌ته‌ جه‌وهه‌ری و هاوشێوه‌كانی ناسین و ئاراسته‌ی ناسین دیاری ناكات، به‌ڵام به‌ گشتی شتێكمان له‌ باره‌ی ناسینه‌وه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی بێلایه‌نانه‌ پێڕاده‌گه‌یه‌نێت، كه‌واته‌ ناسنامه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ی ده‌لاله‌تی ناسینی له‌خۆدا هه‌ڵگرتووه‌، شیاوی فره‌ جۆری تێگه‌یشتنی تێدا ده‌بێته‌وه‌، ناسنامه‌ نامه‌یه‌كی كراوه‌یه‌ له‌ باره‌ی ناسینه‌وه‌، به‌و مانایه‌ش زمانی كوردی به‌شدارییه‌كی بێلایه‌نانه‌ی له‌ باره‌ی ناسینه‌وه‌ هه‌یه‌.
ناسنامه‌ وه‌ك زاراوه‌ په‌یوه‌ندی تاك به‌ كۆمه‌ڵگاوه‌ دیاری ده‌كات و خه‌سڵه‌ته‌ جه‌وهه‌ری و جیاواز و هاوشێوه‌كانی تاك و كۆمه‌ڵگا ده‌كێشێت، هیچ كۆمه‌ڵگایه‌ك بێ‌ ناسنامه‌ وێنا ناكرێت، به‌ڵام به‌و مانایه‌ی كه‌ پێكهاته‌كانی ناسنامه‌ جێگیر نییه‌ و به‌پێی بارودۆخ گۆڕانی به‌سه‌ردا دێت: ناسنامه‌ی كه‌سی، ناسنامه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی. رۆشنبیریی، نه‌ته‌وه‌یی… له‌ كۆمه‌ڵگای سێیه‌مدا هه‌ژموونی كۆ به‌سه‌ر تاكدا هه‌ژموومێكی گه‌وره‌یه‌ و له‌ ره‌فتاردا ده‌رده‌كه‌وێت، ئه‌وه‌ش ته‌واو پێچه‌وانه‌ی كۆمه‌ڵگا تاكخوازه‌كانی خۆرئاواییه‌، كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی تاكێتی زاڵه‌ به‌سه‌ر ره‌فتاری رۆژانه‌ و جۆری هاوبه‌شیكردن له‌ نه‌خشه‌ و پرۆژه‌كانی كۆمه‌ڵدا… له‌ كۆمه‌ڵگای سێیه‌مدا ناسنامه‌ی كۆمه‌ڵ ناسنامه‌ی نیشتمانی و نه‌ته‌وه‌یی و رۆشنبیریی به‌ شێوه‌ی سیاسی و ده‌روونی هه‌ژموونی هه‌یه‌، به‌ڵام له‌ كۆمه‌ڵگا ته‌كنۆلۆژی و سیاسییه‌ پێشكه‌وتووه‌كاندا چه‌مكی ناسنامه‌ به‌ تاك و دامه‌زراوه‌ جۆراوجۆره‌كانه‌وه‌ ده‌لكێت، یه‌كه‌میان ده‌شێ‌ به‌ قه‌یرانی ناسنامه‌ ناوی به‌رین، كه‌(داریوشی شایگان) له‌ كتێبی (وه‌همه‌كانی ناسنامه‌) وه‌ك (وێنه‌ی سه‌پێنراو به‌سه‌ر خود) قسه‌ی لێده‌كات. قه‌یرانی ناسنامه‌ش به‌ تێگه‌یشتن و هۆشیاریی كۆمه‌ڵگاوه‌ به‌نده‌. چونكه‌ ناسنامه‌ گوزارشت له‌ ماهیه‌تی تێگه‌یشتن و هوشیاری ده‌كات، گوزارشت له‌ ماهیه‌تی فیكر و رۆشنبیریی و ژیاری مرۆڤ ده‌كات.
پێشكه‌وتنی كۆمه‌ڵگا له‌ رووی تێگه‌یشتن و زانیاری و ته‌كنۆلۆژیا و میدیاوه‌ ناسنامه‌یه‌كی گه‌ردوونی له‌خۆدا هه‌ڵگرتووه‌، ئه‌و ناسنامه‌یه‌ به‌رگری له‌ تاكێتی و رێژه‌گه‌رایی و ونبوونی سه‌رچاوه‌ ئایدیۆلۆجی و ته‌قلیدییه‌كان ده‌كات و بۆ پرۆژه‌ گۆڕانكارییه‌ گه‌وره‌كانی نێو كۆمه‌ڵگای مرۆڤایه‌تی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌. ئه‌و جۆره‌ له‌ ناسنامه‌ له‌سه‌ر كرانه‌وه‌ و پله‌ی سفری ئایدیۆلۆجیا و لێكبورده‌یی بێ‌ سنور و قبوڵكردنی جیاواز وه‌ستاوه‌ و ماف به‌ تاك ده‌دات هه‌ڵبژاردنی تایبه‌تی خۆی هه‌بێت. داریوشی شایگان پسپۆر له‌ مێژووی ژیارییه‌كاندا پێیوایه‌ ئه‌وه‌ی ئه‌مڕۆ دنیا به‌ڕێوه‌ ده‌بات ژیارییه‌كی گه‌ردوونی تازه‌یه‌، ئه‌وه‌ی ناسنامه‌ی تاكیش به‌ڕێوه‌ ده‌بات توانای عه‌قڵییه‌، كه‌ هه‌موو پابه‌ندبوونه‌ رۆشنبیریی و ئیتنی و ئایینییه‌كان وه‌ك پابه‌ندبوونێكی رووت ده‌بینێت.
به‌ڵام چه‌مكی (په‌ڕگیری) په‌یوه‌ندیه‌كی راسته‌وخۆی به‌ ره‌گه‌زپه‌رستی و دۆگماتیزمیه‌وه‌ (Dogmatism) هه‌یه‌، په‌ڕگیری واته‌ په‌یوه‌ستبوون به‌ فیكرێك یان چه‌ند بیركردنه‌وه‌یه‌كی دیاریكراو و قبوڵنه‌كردنی دیباته‌ و چاوپێداخشانه‌وه‌ و په‌رستنی ئه‌و فیكر و بیركردنه‌وه‌یه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ی چه‌سپاو و ره‌ها بێت، له‌ به‌رانبه‌ر ئه‌وه‌شدا ره‌تكردنه‌وه‌ی هه‌موو بیركردنه‌وه‌ و بیروڕایه‌كی دیكه‌ی جیاواز… به‌و مانایه‌ش ده‌شێ‌ كوردبوون وه‌ك ناسنامه‌ بنبه‌ستبوون و په‌ڕگیری و داخران بنوێنێ‌… ده‌شێ‌ ته‌واوی فه‌زا جیاوازه‌كانی ژیانی كوردی له‌ خۆیدا كورت بكاته‌وه‌، به‌ڵام له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌وانه‌شدا تاكی كوردی له‌ ده‌ره‌وه‌ی بیركردنه‌وه‌ چه‌سپاو و ره‌هاكان و دامه‌زراوه‌ سنورداره‌كانی ئایدۆلۆژیاوه‌ له‌ هه‌وڵی خۆی به‌رده‌وامه‌، داهێنان هه‌میشه‌ له‌ ئازادییه‌وه‌یه‌، له‌ خۆناسییه‌وه‌یه‌! (سارته‌ر) ده‌ڵێت: دوژمنی سه‌رسه‌ختی رۆشنبیری راسته‌قینه‌ خودی رۆشنبیری ساخته‌ یان خۆفرۆشه‌، كه‌ هه‌میشه‌ به‌رگری له‌ ئایدۆلۆژیا ده‌كات.
كه‌واته‌ ناسنامه‌ چه‌شنی په‌ڕگیری به‌ ته‌نگژه‌ی كرانه‌وه‌ به‌ رووی دنیا و ئه‌ویدیكه‌ی جیاوازه‌وه‌ ناو ده‌برێت، چونكه‌ مرۆڤ له‌ په‌ڕگیری و ئاراسته‌كردنه‌وه‌، په‌یوه‌ندی به‌ دنیا و ئه‌ویدیكه‌وه‌ ده‌پچڕێت… مرۆڤ له‌ رێگای ناسنامه‌ی داخراوه‌وه‌ په‌یوه‌ندی به‌ ئه‌ویدیكه‌ی جیاوازه‌وه‌ سنوردار ده‌كات، به‌ڵام له‌ رێگای خۆناسی و هوشیاری و په‌یوه‌ندییه‌وه‌ به‌شێوه‌یه‌كی جیاواز به‌شداری له‌ تێگه‌یشتنی دنیا و مه‌عریفه‌ی دنیادا ده‌كات، مه‌رج نییه‌ له‌ رێگای حه‌قیقه‌ته‌وه‌ بێت، ده‌شێ‌ له‌ رێگا بیركردنه‌وه‌ی جیاواز و تێڕوانین و چێژ و جوانییه‌وه‌ بێت! هه‌میشه‌ په‌یوه‌ندی مرۆڤ به‌ مرۆڤ و په‌یوه‌ندی مرۆڤ به‌ دنیاوه‌ چاره‌سه‌ری به‌شێكی گه‌وره‌ی هوشیاری و خۆناسیمان ده‌كات، به‌ دیوه‌كه‌ی دیكه‌ش ناسنامه‌ی داخراو و سنوردار وه‌ك شێوازێكی دیكه‌ی بنبه‌ستبوون و په‌ڕگیری و توندوتیژی ته‌ماشا ده‌كرێت، په‌یوه‌ندیكردن به‌ ئه‌ویدیكه‌ی جیاواز، توانایه‌كه‌ بۆ گه‌یشتن و راڤه‌كردن و داهێنان، توانایه‌كه‌ بۆ گه‌یشتن به‌ مه‌عریفه‌ و جوانی حه‌قیقه‌تێكی دیكه‌ی جیاواز… مه‌رج نییه‌ ئاسۆكانی په‌یوه‌ندی و كرانه‌وه‌ به‌ره‌و حه‌قیقه‌تمان ببات، به‌ڵام بێگومان به‌ره‌و خۆناسی و خۆشه‌ویستی و داهێنان و ئازادیمان ده‌بات، جوانترین شێوه‌ی په‌یوه‌ندیكردنی مرۆیانه‌ كار و داهێنانه‌، به‌و مانایه‌ی كه‌ عه‌قڵ كار به‌ڕێوه‌ ده‌بات و داهێنان له‌ ئازادیدایه‌، به‌و مانایه‌ی كه‌ عه‌قڵ له‌ تێگه‌یشتن و راڤه‌كردنی به‌رده‌وامه‌وه‌ دێته‌ به‌رهه‌م و داهێنان له‌ رێگای خۆناسی و ئازادییه‌وه‌! به‌ڵام ناسنامه‌ی داخراو و سنوردار و گۆشه‌گیری ده‌كه‌وێته‌ ده‌ره‌وه‌ی په‌یوه‌ندیكردن و داهێنانه‌وه‌، ده‌كه‌وێته‌ ده‌ره‌وه‌ی تێگه‌یشتن و راڤه‌كردنه‌وه‌، ده‌كه‌وێته‌ ده‌ره‌وه‌ی خۆناسی و ئازادییه‌وه‌، ناسنامه‌ی داخراو هوشیارییمان سڕ ده‌كات، هه‌میشه‌ ئاراسته‌مان ده‌كات… تێگه‌یشتن له‌ مرۆڤبوون، تێگه‌یشتن له‌ مرۆڤایه‌تی تێگه‌یشتنه‌ له‌ په‌یوه‌ندییه‌ك كه‌ به‌ره‌و هوشیاری و مه‌عریفه‌ و ئازادی و چێژ و جوانیمان ده‌كاته‌وه‌، نه‌ك ناسنامه‌ی داخراو…




پەرچەمەکەی رۆژدا فیلات: کولتوورێک لە شۆڕگێڕی ژنایەتی

هەندرێن

ساڵگەلێکە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بە کوردستانیشەوە، بۆتە شەڕگەیەکی ئاڵۆزکاوی نێوان ململانێیە سیاسیی و کولتوورییە جیاوازەکان، ئەستەمیشە بزانرێ کە ئەو مێژووە لە ململانێیە سیاسیی و کولتوورییە ، ئاکامێکی نەرێنی دەبێت یان ئەرێنی.
لێ لێرەدا ئەرکی ئەو دێڕانە، نە راڤەکردنی ئەو ململانێیەیە و نە ئاییندەکەشییەتی، بەڵکە جەختکردنەوەیە لە سەرهەڵدانی کولتووری شۆڕگێڕی ژنایەتی. مەبەست لەو کولتوورە شۆڕگێڕییەی ژنایەتییە کولتووری سیاسیی نییە، بەڵکە کولتووری جوانییەکی شۆڕشگێڕییە.
هەڵبەت لەگەڵ دەستپێکی سەتەی بیست و یەکەمەوە ئیسلامی سیاسیی، بە باڵی نەرمڕۆ و تووندڕۆییەوە، هاوتەریب لەگەڵ گوتاری لیبرالیزمی نوێ، کە بەجیهانیبوون بەشێکییەتی، دەبن بە گوتار (دیسکۆرس)ێکی سیاسیی باڵادەست. لە تێگە (کۆنسێپت)ی ئەو گوتارە سیاسییە باڵادەستەی ئیسلامی سیاسییەدا، ژن دەبێت وێنەیەک بێت لە پاکیزەیی، واتە لە مۆدێلی حیجاب و نیقابی خەلیجیی و تورکیی، هەروەک لە گوتاری بازاڕ و کاڵاسالاری لیبرالیزمی نوێشدا ژن دەبێت وێنەیەک بێت لە جوانی مادۆنایی، کە ئەو وێنەیە، بە واتەی کۆمەڵناسیی ئەڵمانیی، ئەدۆرنۆ هی جوانی پیشەسازییە، واتە سێکسیی و بووکەشووشەییەکی سازکراوە.

لێ لە هیکڕا لەنێو ئەو گوتارە زاڵەی ئیسلامی سیاسیی و گوتارە بازاڕیی و جوانییە پیشەسازییەی ئەوروپییدا لە رۆژئاڤا و باکووردا ، وەک تۆڵەکردنەوەیەک لە دۆخی کۆیلەیی، بندەستی، کولتوورێکی جیاواز سەرهەڵدەدا ئەویش: کولتووری شۆڕشگێڕی ژنایەتییە.
بخوێن (خوێنەر)ی کەمێک بە ئاگای کورد دەزانێت، کە دەبێ بیزانێت، لەگەڵ دەستپێکی سەتەی بیست و یەکەمدا، دوای کوشتنی چەند کیژێکی کورد لە ئەوروپا بە گشتیی و بە تایەبتیش لە وڵاتی سوێد، بۆ نموونە فەتیما شەهیندال و پێلا، بەناوی “شەرەف”ەوە لە لایەن باوک و برایەکانییانەوە، لە مێدیا و مەیدانە سیاسیی و کۆمەڵایەتییەکانی کۆمەڵگەی ئەوروپیی و بگرە کۆمەڵگەکانی جیهانیشدا، “کولتووری شەرەف” بوو بە هاومانا بۆ کورد. لەوێدا بابەتی “ژنکوشتن” و “کولتووری شەرەف” نەک هەر بوو بە بازاڕ، بەڵکە بوو بە بابەتی بەراودکاریی لە نێوان “کولتووری دواکەوتوو”، “کولتووری خێڵەکیی”، گوتاری “منی ژنی ئازاد” بەرانبەر “ئەودیکەی ژنی کۆیلە” بۆ رۆژنامەنووس، سیاسیی، نووسەر، ئەکادیمیی، فێمێنیست و … تاد. هەروەک بۆ بەشێکی زۆر لەو ژنە کورد و رۆژهەڵاتییانەی، کە حەزیان دەکرد خەڵک و دەستەڵاتی ئەو وڵاتە رۆژئاواییانەی کە تێیدا دەژیان، وەک “فێمێنست”، ژنی ئازاد” و “چاڵاکی ژنان”، بناسرێن، کەچی بە دەم بێکاریی، تەنگژەی ناسنامە و ئەو حەزەوە، خەوی پەراوێزکراوی دەیبردنەوە، بوو بە بوارێک بۆ کاسبی، بۆ رێکخراو دروستکردن بەناوی رووبەڕووبوونەوەی “کولتووری شەرەف” و … تاد. بەمجۆرە قوربانی ئەو کیژە کوردانەی کە بە ناوی “شەرەف” کوژران بوو بە بازاڕ ئەو ژنە بەناو داکۆکیکارانەی ژنی کورد. ئەوها کاری ئەو ژنە خاوەن رێکخراوانە ئەوەبوو کە لە تیڤییەکانی سوێد و وڵاتانی تری ئەوروپییدا، گێڕانەوەی حیکایەتی قوربانی خۆیان بوو کە چۆن لە وڵاتی خۆیاندا بوونەتە قوربانی “کولتووری شەرەف” لە لایەن باوک و برایەکانیانەوە، ئەمەش بوو بە شەرعییەتدان بەو گوتارە باڵدەست و گشتگیرییەی مێدیا و ناوەندە سیاسیی و فێمێنیستییەکانی سوێد و ئەوروپا، کە لەو گوتارەدا ژن لە کۆمەڵگەی کوردیدا وەک کۆیلە دەژیت.
لەگەڵ هەڵتۆقینی داعشدا، کە بە رووڵەت گوایە هێشتا کەس نازانێ چۆن و کێ هەڵی تۆقاندووە، دوور لە جوانی پیشەسازیی سەرمایەدارییەوە، وێنە و ناوبانگی کیژە ژیکەڵە، ژیر، ژیاندار و تژی لە ژنێتییەکانی رۆژئاڤا و باکوور، مێدیا و مەیدانی کۆمەڵگەکانی نەک هەر ئەوروپیی و ئەمەریکیی دەتەننەوە، بەڵکە بواری مێدیا و زاری کۆمەڵگە رۆژهەڵاتییەکانیش داگیر دەکەن.
ئەوها کتوپڕ لە مێدیا و دامەزەراوە ئەکادیمیی و بزاڤە فێمێنیستەکاندا وێنەی ژنی کورد لە کۆیلەی “کولتووری شەرەف”ەوە، دەبێت بە وێنەی ژنی ئازاد، ئازا؛ کولتووری فێمێنستی شۆڕگێڕانە. ئەڵبەت سازکردنی هەردوو وێنە لە ژنی کورد لە لایەن مێدیای رۆژئاواییەوە، بەرهەمی گوتاری کولتووری “رۆژهەڵاتناسیی”، “ئەوروپاسالاریی” و … تاد.
بەهەمە حاڵ، بە دەم ئەو پەلەپروزێی کاتەوە، ئەو ئاماژەگەلەی گوتران، ئاماژەگەلێکی خێران بۆ ئەو دۆخە سەرنجڕاکێشەی کولتووری شۆڕشگێڕی ژنایەتی، کە دەزانم وەک چۆن ئۆردۆگانی عول عولیی و گەلحۆ و عەرەب و فارس و … شۆڤینییەکان لە داخی کولتووری شۆڕگێڕی ژنایەتی لە باکوور و رۆژئاڤا دەعەجان بوونە، بە هەمان شێوەش بەشێکی زۆریش لە کوردی سەرگەمبوو بە حیزبازیی، لە بەرانبەر ئەو بایەخدانەی مێدیا و ناوەندە سیاسییەکانی جیهان بە ژنی رۆژئاڤا، بە تاوی بوغز داغبوونە.
لە کۆتادا، کە کۆتاش نییە، راستت دەوێ دەمەوێ بڵێم، لەوە بگەڕێ کە بەشداریکردنی کورد لە گرتنەوەی رەقەی پایتەختی داعش راستە یان نا، لێ گرینگ ئەوەیە ئاکامی ئەو یارمەتیدانەی ئەمەریکا و رووسییە بۆ کوردی رۆژئاڤا و ئەو هەموو قوربانیی و جەربەزەییەی کە کیژ و کوڕانی رۆژئاڤا دەینوێنن، دووبارەبوونەوەی هەمان مێژووی سیاسی شکستخواردووی کورد نەبێت، کە ئەمەش بۆ خۆی بابەتێکی تایبەتە، کە لێرەدا لەناو ئەو داڕمان و تێدامانە گشتگرییەی کورد و جیهان بەدەست فێتیشیزم، کۆیلەبوونی کولتووری بەرخۆریی کاڵادا، لەناو ئەو کولتوورە جوانییە باڵادەستە پیشەسازییەی سەرمایەداریی و لەناو ئەو گوتاری ئیسلامیی سیاسییە ئایینکوژەدا، دوور لە مەیلی گوتارێکی سیاسیی، لەمدیوی لایەنگری نەتەوایەتییەکی تووندڕۆدا، بە خولیایەک لە کولتووریی جوانناسیی شۆڕشگێڕییەوە دەمەوێ بڵێم، لە ئێستادا، وەک چۆن رۆژدا فیلات بۆ رۆژنامەی “تایمز” دەڵێ، “من نە بە بسمارک و نە بە سەلاحەدینیش ئەیبووی سەرسامم، بەڵکە بە ئیرادەی کیژە هاوخەباتەکەی خۆم، ئارین میرکانەوە سەرسامم، کە بۆ ئەوەی نەکەوێتە دەست داعش، خۆی تەقاندنەوە”، منیش ئەوها لە مێژووی رابردوو و ئێستای کورددا ئەوەی بەخۆیەوە سەرسامم دەکا، بەدەر لە “مەم و زین”ی خانی، گوتاری بڕەندەی رۆشنگەریی شیعرییەکانی حاجی قادری کۆیی، بەرهەمە ماریفیی و زمانییەکانی مەسعود محەمەد، بوێری لەیللا قاسم و هەڵویستگەلی حەقیقی هەندێک نووسەر و سیاسیی نموونەیی، نە هات و هووتی بانگەشەی لە گۆترە و هەرزەگۆیی حەشاماتە بۆ بڵاوبوونەوەی رۆمان، کتێب، توێژینەوەی ئەکادیمیی و … تاد نووسەرانی هاوپێڕییان، نە سەردان و سەیرانی دیپلۆماسی سیاسییەکانە، بەڵکە تەنێ ئەوەی دۆشداماوم دەکا و دەبێت بە دڵدانەوەیەک لە بەرانبەر ئەم رۆژگارە بەرەڵا و بەربادەدا، ئیرادەی رۆژدا فولاتە.
چونکە من دەزانم ئەوەی لە رابردوو و ئێستاشدا لە دونیای سیاسەتدا حكوم دەکا، بوونی ئیرادەی دەستەڵاتە. ئەوەی کە وادەکا “ئەویتر” قەبووڵت بکا، سیاسەتی پاڕانەوە، ئاشتیخوازیی بەرانبەر ئەوانیتر نییە، بەڵکە بوونی هێز و خۆسەپاندنە.
هەموو دەزانین، ئەمڕۆ لە دۆخی بازاڕی نیولیبرالیزمدا، تۆ دەتوانی بە پارە لایەنگر بکڕیت، کتێب بنووسییتب، کتێب بۆ زمانی جیهانی وەربگێڕیت، رۆژنامەنووس بکڕیت لەسەرت بنووسی و وەک پاڵەوان نیشانت بدات، دکتۆرا بکڕیت، لۆبی سیاسیی بکڕیت و و… تاد، بەڵام ئەوانە هەموویان ناوەڕۆکێکیان نییە، ئەوەی سەختە ئەوەیە کە لە نەبوونەوە، ببیت بە بوون؛ لە پەراوێزخستنەوە، ببیت بە ناوەند؛ لە بێدەنگکراوییەوە، ببیت بە دەنگدانەوە، کە ئەمەش لەم رۆژگارە کڵۆڵ و کاڵبووەوەی ئەفراندندا کە کۆمەڵگەی کوردستان تێیدا بۆتە لاساییکار و بەرخۆری کاڵایە ماددیی و نامادییەکانی بازاڕی سەرمایەداریی و بازاڕی مۆدە و مۆدێلە سیاسیی، کولتوورییەکانی سعودیی، وڵاتانی کەنداوی عەرەبی و تورکیا، بۆیە ئەوەی لە رۆژئاڤادا روودەدا، جۆرێکە لە داهێنانی خۆیەکیی؛ تەرزێکە لە ئامادەبوونێکی شکۆداری خۆیەکیی لە جیهاندا.
بەمجۆرە رۆژدا فیلات لە پڕ لە نەناسراییەوە بە سەرمایەک لە ئاکاری شۆڕگێڕیی نەک هەر خۆی بە جوانی پەرچەمە شۆڕشگێرییەکەیەوە بە دیار دەکەوێت، بەڵکە گەلەکەشی بەدیار دەخات. ئاخر بەدیارکەوتن، بوون بە خۆت، قەدەری مرۆڤ و نەتەوەیە، بۆیە وزە و ویستێکی کولتووری گەرەکە.
لەوەش بترازێ، ئاخر ئەوەی شەڕی نەدیبێت، نازانێت شەڕکردن لەگەڵ هێزێکی دڕندەی وەک داعش ئاسان نییە، لەوەش گەڕێ، لە کۆمەڵگەیەکی نێرسالاردا کیژێکی پەرچەمداری هێوری رووحی چیایی وەک رۆژدا فیلات، رابەرایەتی هەزاران پیاو لە نەتەوە و ئایینە جیاوازەکان بکات.
ئەوها، رۆژدا بە جوانی پەرچەمە شۆڕگێڕییە ژنایەتییەکەیەوە، بە ئامادەبوونێک لە سەرکێشی ژنانە، رۆژگار دەهەژێنێ.

٢٠١٦.٥٢٨




گفتووگۆی دەنگەکان لەگەڵ نووسەرو ڕۆشنبیر هەندرێن سەبارەت بە هێرشەکانی تورکیاو بەکرێگیراوانی بۆ سەر ڕۆژئاوای کوردستان

دەنگەکان: پاش سەردانەکەی ئەردۆغان بۆ ڕوسیا و گۆڕینی هەڵوێستی تورکیا لەبەرانبەر ڕژێمی سوریا و قسەکردن لەسەر هاوپەیمانی لەگەڵ ئێراندا، نیگەرانییەکی قوڵی لای خەڵکی کورد درووستکرد بەتایبەتی لە کوردستانی باشورسەبارت بە چارەنووسی بزاڤی ڕزگاریخوازانەی کورد لەڕۆژ ئاوا. ئێوە ئەم سیاسەت گۆرینەی تورکیا و ئەم نیگەرانییە چۆن لێکدەدەەوە؟

هه‌ندرێن: خۆت ده‌زانی له‌و هه‌فته‌یه‌دا چ له‌ مێدیایه‌کانی ئه‌وروپا و ئه‌مه‌ریکا و چ له‌ مێدیایه عه‌ره‌بییه‌کاندا،( هه‌ڵبه‌ت له میدیایه‌ خۆشه‌کانی‌ باشووردا، وه‌ک هه‌میشه‌، ئه‌و هه‌وڵانه‌ به‌ کرچ و کاڵی کاوێژ ده‌کرێنه‌وه‌) ، زۆر راڤه‌ و راپۆرتی جیاواز سه‌باره‌ت به‌ گۆڕینی هه‌ڵوێستی تورکیا له‌به‌رانبه‌ر رووسیا و ئێران و سوریادا، بڵاوکراونه‌ته‌وه، به‌ڵام، گه‌ره‌که‌ له‌ لای هه‌ر کوردێک، ئه‌گه‌ر سه‌ر و دڵی به‌ قه‌د چۆله‌که‌یه‌کیش بێت، ئه‌وه‌ی بۆ روون بێت، که‌ تورکیا، دوای ئه‌وه‌ی که‌ به هۆی ئه‌و سیاسه‌ته‌ دێزه‌ییه‌ی که‌ له‌ ئاستی ناوه‌خۆ و ده‌ره‌وه‌دا په‌یڕه‌وی ده‌کرد، نه‌ک هه‌ر به‌وه‌ نه‌یتوانی رێگه‌ له‌ سه‌رکه‌وتنی کورد له‌ رۆژئاڤا بگرێت، به‌ڵکه‌ له‌ناو تورکیاشدا تووشی داته‌پین بوو.
بۆیه‌ دوای ئه‌و سه‌رکه‌وتنانه‌ی یه‌په‌گه‌ له‌ منبه‌ج و پشتگیری هاوپه‌یمانه‌کان له‌ په‌یه‌ده‌، حکومه‌تی ئاکاپه‌، ئۆردۆغان بێجگه‌ له خواردنی ئه‌و ژه‌هره‌، واته‌ مل شۆڕکردن و ده‌سته‌ودامێنی رووسیا و ئێران و ئه‌سه‌دبوون، هیج رێگه‌یه‌کی تری بۆ نه‌مایه‌وه‌.
که‌واته په‌نابردنی تورکیا بۆ ئه‌و زه‌لیلییه‌، له‌ داخی سه‌رکه‌وتنه‌ یه‌ک له‌ دوای یه‌که‌کانی بزاڤی کورد بوو له‌ رۆژئاڤا. تورکیاش، جا ئۆردۆغان حکومی بکات یان حیزبێکی تر، بۆ رێگه‌ گرتن له‌ سه‌رکه‌وتنی کورد له‌ رۆژئاڤا و به‌ تایبه‌تیی و به‌ گشتیی به‌شه‌کانی تریش، ئاماده‌یه‌ هه‌رچی کاری گه‌وادیی و سووکایه‌تییه‌ له‌ ده‌وڵاتانی ده‌روبه‌ر و دونیا قبووڵی بکات.‌ لێره‌دا پێویسته‌ ناکا جه‌وهه‌ری ده‌وڵه‌تی تورکیای فاشی شیبکه‌ینه‌وه‌، به‌مجۆره‌ ئه‌و هه‌ڵوێست گۆڕینه‌ی تورکیا نه‌ مه‌ته‌ڵه‌ و نه‌ سه‌یر و سه‌مه‌ره‌شه‌.
لێ سه‌باره‌ت به‌ نیگه‌رانی کوردی باشوور، که‌ کۆمیدیا و تراژیدییه‌که‌ لێره‌دا ده‌ستپێده‌که‌ن، په‌یوه‌ندی به‌و عه‌قڵییه‌ته‌ خێڵایه‌تییه‌وه‌ هه‌یه‌ که‌ چ له‌ رابردو و چ له‌ هه‌نووکه‌شدا قه‌ده‌ری‌ کۆمه‌ڵگه‌ و بزووتنه‌وه‌ سیاسییه‌کانی به‌ڕێوه‌ ده‌بات.
گه‌ره‌که‌ ئه‌وه‌ بۆ هه‌موو که‌سێک روون بێت، که‌ به‌ هۆی ئه‌وه‌ی له‌ بزووتنه‌وه‌ی سیاسیی و رۆشنبیریی کوردییدا به‌ گشتیی، مه‌به‌ستم له‌ تاکه‌که‌س نییه‌، عه‌قڵی خێڵ ئاراسته‌ی کردووه‌، که‌ ئه‌مه‌ش ئاشکرایه‌، چونکه‌ تا هه‌نووکه‌ش کۆمه‌ڵگه‌ی کوردستانی باشوور خێڵه‌کییه‌ و بزوتنه‌وه‌ی سیاسیی و رۆشنبیرییشی هه‌میشه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای په‌یوه‌ندییه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیی و ئابوورییه‌کانی خیڵ بیری کردۆته‌وه‌، بۆیه‌ وه‌ک چۆن له‌ناو کۆمه‌ڵگه‌دا مرۆڤی کورد‌ چاره‌نووسی ژیانی خۆی به‌ سه‌رۆک خێڵ و که‌سه‌ به‌هیزه‌کاندا به‌ستراوه‌ته‌وه‌، به‌ هه‌مان شێوه‌ش تا هه‌نووکه‌ش بزووتنه‌وه‌ی سیاسیی له‌ باشوور هه‌میشه‌ چاره‌نووسی خۆی به‌ ئه‌مه‌ریکا و زلهێزه‌ ده‌ره‌کییه‌کاندا به‌ستاوه‌ته‌وه‌. ئه‌مه‌ش مه‌ته‌ڵ نییه‌، به‌ڵکه‌ ره‌نگدانه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیی و کولتوورییه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ی خیڵه‌. تشتێکی روونه‌ کۆمه‌ڵگه‌یه‌ک عه‌قڵی خێل و نه‌ریتی باو و قه‌زا و قه‌ده‌ر حکومی بکات، نه‌ خاوه‌ن عه‌قڵی ئازاد و بزۆک ده‌بێت و نه‌ پشت به‌ وزه‌ی مرۆڤی خۆشی ده‌به‌ستێت، به‌ڵکه‌ هه‌میشه‌ چاوه‌ڕێی هیزی سه‌رووی خۆیه‌تی، چونکه‌ له‌ کۆمه‌ڵگه‌ی خێڵ و نه‌ریتسالاردا، ئه‌وه‌ هوشیاریی و ئیراده‌ی تاکه‌که‌سه‌کان نین بڕیار ده‌ده‌ن، به‌ڵکه‌ ئه‌وه‌ هێزی ده‌ره‌وه‌ی مرۆڤه‌ بڕیار له‌سه‌ر ژیان و داهاتووی مرۆڤه‌کانی ئه‌و کۆمه‌ڵگه‌یه‌ ده‌دات.
ئه‌وه‌ی باسی ده‌که‌ین، نه‌ تیۆرییه‌کی تازه‌یه‌ و نه‌ لێکدانه‌وه‌یه‌کی نه‌زانراو، به‌ڵکه‌ راستییه‌. بۆیه‌، ویڕای کرانه‌وه‌ی کۆمه‌ڵگه‌ی باشوور به‌سه‌ر دونیا و گۆڕانکارییه‌کانی، به‌ ئابوورییبوونی ژیانیشی، وێڕای بوونی ئه‌و هه‌موو پسپۆڕ، چاودێری سیاسیی، له‌شکرێک له‌ رۆژنامه‌نووس و فه‌یله‌سووفه‌شی که‌ له‌ ژماردن به‌ده‌رن، به‌ڵام چونکه‌ ئه‌و دیارده‌ ئابووریی ته‌کنیکییه، واته‌ ماددییه‌، ‌‌ کولتووری له‌گه‌ڵ نه‌بوو، واته‌ لایه‌نی مه‌عنه‌ویی له‌گه‌ڵ نه‌بوو، بۆیه‌‌ سیسته‌می بیرکردنه‌وه و عه‌قڵی نه‌گۆڕی ته‌نیا رووی ده‌ره‌کیی، مۆده‌ و مۆدێلی رووکه‌شی گۆڕی. به‌مجۆره‌ که‌ خه‌ڵک و چینی سیاسیی و رۆشنبیر ته‌نگاو ته‌نگه‌تاو ده‌بن، هیچێک له‌و دیارده‌ رووکه‌شه‌ ماددیی و مه‌عنه‌ویانه‌ی که‌ هاتوونه‌ته‌ ناو ژیانییه‌وه‌، نابنه‌ روانگه‌ بۆ بینینی خۆیی و رووداوه و گۆڕانکارییه‌کانی دونیا. ‌هه‌ر بۆیه‌ له‌ کۆمه‌ڵگه‌ی باشووردا که‌ تشتێک له‌ دۆخی کورد یان دونیا رووده‌دات، په‌نا ده‌باته‌وه‌ به‌ر هێزی ده‌ره‌کیی، ئه‌مه‌ریکیی، بۆ نموونه‌ له‌ کاتی هێرشی داعش بۆ شنگال و مه‌خموور. هه‌روه‌ک له‌ به‌رده‌م ئه‌و ته‌نگژانه‌ی که‌ ئێستا مرۆڤی کورد له‌ باشوور هه‌یه‌تی، هه‌میشه‌ به‌وه‌ سێبووری خۆی ده‌داته‌وه‌، که‌ ئه‌وه‌ قه‌ده‌ری ئێمه‌یه‌ و خودا بۆ نووسیوین، بۆیه‌ ئه‌و ته‌نگژانه‌ی خۆی خستۆته‌ ده‌ست بڕیاری خودا. له‌ کاتێکدا سه‌ده‌ترین په‌یامی دینیش نازانێ که‌ ده‌ڵێ، “له‌ تۆ حه‌ره‌که‌ت، له‌منیش به‌ره‌که‌ت”!
له‌ روانگه‌یه‌وه‌ خه‌ڵکی سیاسیی و فه‌یله‌سووفه‌کانی باشووری کوردستان، ناتوانن له‌وه‌ تێبگه‌ن، که‌ بزووتنه‌وه‌ی باکوور و رۆژئاڤا، جا هه‌ریه‌ک له‌ ئێمه‌ دۆست یان دژی په‌که‌که‌ و په‌یه‌ده‌/هه‌په‌گه‌ و یه‌په‌گه‌ بین‌، پێویسته‌ ئه‌وه‌ بزانین، که‌ ئه‌وان نه‌ریتێکی نوێیان له‌ سیاسه‌تکردن به‌رهه‌مهێناوه‌، ئه‌مه‌ش، بۆ هه‌ر یه‌ک له‌ ئێمه‌، خراپ یان چاک‌ بێت، بۆ هه‌موو دونیاش روونه‌، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ بڕوایان به‌ عه‌قڵ و توانای مرۆڤ، خۆیانه‌وه‌ هه‌یه‌ نه‌ک ده‌ره‌وه‌ی عه‌قڵ و هێزه‌ ده‌ره‌کییه‌کان. ئه‌مه‌ راستییه‌که‌ به‌ڵگه‌ و زۆری گوتنی ناوێت.
له‌ بیرکردنه‌وه‌ی بزاڤی باکوور و رۆژئاڤادا، نابێت هیچ تشتێک مه‌حاڵ بێت، هه‌روه‌ک ده‌بێت ئه‌و بزاڤه‌ی ئه‌وان پشت به‌ ئیراده‌ی خه‌ڵک و خۆیانه‌وه‌ ببه‌ستێت. بۆیه‌ هه‌په‌گه‌ و یه‌په‌گه‌، به‌ پێچه‌وانه‌‌ی ته‌واوی بزووتنه‌وه‌ی سیاسیی و حیزبه‌کانی باشوور و رۆژهه‌ڵاتیش، نه‌ کوردایه‌تی نه‌ریتییه‌ و نه‌ له‌ داکۆکیکردن له‌ سنووری کوردستان یان سنووری به‌شێکی کوردستاندا ده‌گیرسێنه‌وه‌، به‌ڵکه‌ بۆ یه‌که‌م جاره‌ بزاڤی کورد، هێزی سیاسیی کورد، هێرش بۆ ده‌ڤه‌ر و سنووری ده‌ره‌وه‌ی کوردستان بکه‌ن. بۆ نموونه، سه‌رنجی‌ گرتنی منبه‌ج و حسه‌که‌ و … له‌ لایه‌ن یه‌په‌گه‌وه بدیرکردنه‌وه و ئیراده‌ی یه‌په‌گه‌ و هه‌په‌گه‌/ په‌یه‌ده‌ و په‌که‌که‌شه‌‌‌، تورکیا تووشی ده‌سته‌ودامێنی پۆتین و ئه‌سه‌د و ئه‌یاتوڵایه‌کان کرد.
دواجار ئه‌وه‌ی ده‌بێ بگوترێت، گریمان به‌رژه‌وه‌ندی هاوبه‌شی ئه‌و هێزانه‌ ده‌گاته‌ ئه‌و راده‌یه‌ی که‌ گه‌له‌کۆمه‌کیی له‌سه‌ر رۆژئاڤا بکه‌ن، به‌مه‌ش ره‌نگه‌ یه‌په‌گه‌/په‌یه‌ده‌، تووشی زیان و گه‌مارۆدانێکی سه‌خت بێت، به‌ڵام، ئه‌وه‌نده‌ی من له‌ جه‌وهه‌ری یه‌په‌گه‌، په‌یه‌ده‌ و په‌که‌که‌ گه‌یشتبم، مه‌حاڵه‌، وه‌ک نووسه‌ر و سیاسیی و رۆژنامه‌نووس و فه‌یله‌سووفانی باشوور و رۆژهه‌ڵات پێیان وایه‌، وه‌ک ئه‌زموونه‌ سیاسییه‌ یه‌ک له‌ دوای یه‌که‌کانی باشوور، پایدۆزی له‌ خه‌بات بکه‌ن و ده‌سته‌وه‌ستاو دانیشن تا قه‌ده‌ر و قودره‌تی ئه‌مه‌ریکا یان هێزێکی تری ده‌ره‌کیی به‌هانایانه‌وه‌ بێت. نه‌خێر، ده‌بێ تێبگه‌ین، ئۆردۆغان هه‌رچی هێزی رق و کینه‌ی مێژووی تورکیای هه‌یه‌ که‌ له‌ به‌رانبه‌ر به‌ کورد کۆی کردوونه‌ته‌وه‌، ناتوانێ نه‌ پایه‌ و هێزی یه‌په‌گه‌ له‌ ئێستا و داهاتووی سوریا په‌راویز بخا و نه‌ ده‌شتوانێ به‌و عول عولیی و گه‌لحۆییه‌ی خۆیه‌وه‌، ئاشتبه‌تاڵ به‌ په‌که‌که‌ بکا، چونکه‌ ئه‌وانه‌ خاوه‌ن ئیراده‌ی عه‌قڵیی مرۆڤیی و نه‌ریت رووخێنن.
به‌ کورتی بزاڤی سیاسیی باکوور و رۆژئاڤا، ده‌ستپێکی مێژوویه‌کی نوێن؛ مێژوویه‌ک‌ ئه‌زموونی رابردووی کوردیی، که‌ له‌سه‌ر هێزی ده‌ره‌کیی ده‌ژیا، به‌جێهێشتووه‌ و خه‌ریکی تۆمارکردنی ئه‌زموونێکی نوێیه‌. ئه‌مه‌ راستییه‌که‌،‌ له‌ جیاتی ئه‌وه‌ی به‌ عه‌قلی نه‌ریتیی و خه‌ڵێکییه‌وه‌ سه‌یری بکه‌ین، گه‌ره‌که‌ ئه‌گه‌ر سوودیشی لێوه‌رنه‌گرین، به‌ڵام تێیبگه‌ین.


دەنگەکان: بەڕای ئێوە فاکتەری سەرەکی چوونی ئەردۆغان بۆ ڕوسیاو دانیشتنەکانی لەگەڵ ئێراندابە تەنها بۆ وەستانەوەیە لە بەرانبەر پێشڕەوییەکانی یەپەگەو یەپەژەن لە کوردستانی ڕۆژ ئاوا؟ ئەی پێتان وانییە ئەمە وەرەقەیەکی فشار بێت بۆ سەر ئەمریکا و ئەوروپا کە کەمتر گوێگری سیاسەتەکانی تورکیا بوون سەبارەت بە بارو دۆخی سوریا؟


هەندرێن: راسته‌ ئۆردۆغان دواجار ئه‌و خواسته‌ی که‌ هه‌یبوو له‌ لایه‌ن ئه‌مه‌ریکا و ئه‌وڕوپاوه‌ پشتگیری لێ نه‌کرا، که‌ بریتی بوو له‌وه‌ی په‌یه‌ده‌ وه‌ک تێرۆریست بناسێنن و پشتگیریی له‌ دروستکردنی زونێک به‌ناوی ئۆردوگا بۆ په‌نابه‌رانی سوریا بکه‌ن، که ئه‌مه‌ریکا و‌ ئه‌وروپاش ده‌یانزانی بۆ دژایه‌تی سه‌رکه‌وتنه‌کانی کورد له‌ رۆژئاڤا و هه‌روا یارمه‌تیدانی داعشه‌ بۆ هێرشکردنه‌ سه‌ر کورد.
خۆت ده‌زانی، تورکیا ده‌مێکه‌ ده‌زانێت که‌ ئه‌مه‌ریکا و ئه‌وڕوپا وه‌ڵامی خواسته‌کانی ناده‌نه‌وه‌، به‌ڵام تورکیا ده‌یویست به‌ رێگه‌ی فشاری په‌نابه‌رانی سوریا و یارمه‌تیدانی داعش به‌ دژی کورد، مه‌ترسی کورد له‌ خۆی دووربخاته‌وه‌.
به‌ڵام له‌وه‌ش گرینگتر، ئۆردۆغان دوای ئه‌و کوده‌تا و زیادبوونی هێرشه‌کانی په‌که‌که‌ بۆ سه‌ر سوپای تورکیا له‌ لایه‌ک و له‌ لایه‌کی تریشه‌وه‌، گرتنی منبه‌ج و پلانی یه‌په‌گه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌ریکا بۆ گرنته‌وه‌ی ره‌قه‌ و ئه‌و سه‌رکه‌وتنه‌ سه‌ربازیی و پشتیوانییه‌ به‌رچاوانه‌ی ئه‌مه‌ریکا و ئه‌وڕوپا بۆ یه‌په‌گه‌، که‌ ئه‌مانه‌ش به‌یه‌که‌وه‌ گرێدانی کانتۆنی عفرین و جه‌زیره‌ و کۆنترۆڵکردنی سنووری نێوان تورکیا و سوریای نزیکرده‌وه‌، ئۆردۆغانی تووشی هێستریا، چاو تاریکبوون کرد، بۆیه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و بتوانێ وه‌همی به‌هێزیی و خه‌لافه‌تیی رژێمه‌که‌ی نیشانبدات، که‌ دوای کوده‌تا و په‌راوێزبوونی له لایه‌ن‌ ئه‌مه‌ریکا و ئه‌وڕوپاوه‌ تێکشکان، ناچار بوو رووبکاته‌وه‌ رووسیا و ئێران و سووریا، چونکه‌ ئه‌و وا تێده‌گا ئه‌گه‌ر له‌گه‌ڵ رووسیا و ئێران و ئه‌سه‌د ئاشت بێته‌وه‌، ئه‌وا ده‌توانێت به‌ پشتیوانی ئه‌وانه‌وه‌ هه‌م هێزی یه‌په‌گه‌ تێکبشکێنێ و هه‌میش ئه‌مه‌ریکا و ئه‌وڕوپاش ناچار بکات چیتر پشتیگری کورد نه‌که‌ن و پشتیگیری ئه‌و بکه‌ن.
به‌ڵێ، ئۆردۆغان، وه‌ک به‌رده‌وامییه‌ک له‌ مێژووی ده‌وڵه‌تی تورکیا و بوونی له‌ ناتۆدا، بواری هه‌ڵبژاردنی مانۆڕی سیاسیی و سه‌ربازی زۆر له‌ به‌رده‌مدایه‌، بۆیه‌ ده‌یه‌وێ ئه‌و وه‌همی خه‌لافه‌تیی و به‌هێزی ده‌وڵه‌تی تورکییه‌ به‌ده‌ست بێنێته‌وه‌، که‌ خه‌ریکبوو ته‌واو لاواز ده‌بێت. وێڕای ئه‌مه‌ش، 27/8 یه‌لدرم، وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی توررکیا له کۆنگره‌ی رۆژنامه‌وانی له‌گه‌ڵ جۆن بایدندا به‌ ئاشکرا گوتی تورکیا له‌ سوریادا حه‌ساسییه‌تی به‌ دوو بابه‌ت له‌ سوریا هه‌یه‌ ئه‌وانیش، یه‌ک پارچه‌یی خاکی سوریا و بوونی سه‌ربه‌خۆیی‌ هیچ ئێتنیکێک، که‌ مه‌به‌ستی کورده‌. چونکه‌ سه‌ربه‌خۆیی و هه‌ر ده‌ستکه‌وتێک که‌ کورد هه‌یبێت، مه‌ترسییه‌ بۆ ده‌وڵه‌ت-نه‌ته‌وه‌ی تورکیا.
که‌واته‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا تێکچوونی په‌یوه‌ندی تورکیا له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌ریکا و ئه‌وڕوپادا، هۆکاری کوردی رۆژئاڤا بووه، بۆیه‌ ئاشتبوونه‌وه‌ی ئۆردۆغان‌ ‌له‌گه‌ڵ رووسیا و ئێران و سووریا، له‌ پێناو رێگه‌گرتنه‌ له‌و مه‌ترسییه‌ی که‌ ئه‌و هه‌ستی پێده‌کا، ئه‌ویش به‌هێزبوونی پایه‌ی کورده‌ له‌ سووریا، که‌ ده‌زانێت ئه‌و به‌هێزبوونه‌ی کورد له‌ رۆژئاڤادا، کوردستانی باکووری به‌ ته‌واوی له‌ ده‌ست ده‌چێت. له‌وه‌ش بترازێ، تورکیا ده‌یویست به‌ رێگه‌ی داعشه‌وه‌ کورد له‌ رۆژئاڤادا بشکێنێ، به‌ڵام‌ زانی ئه‌و خه‌ونه‌شی نه‌هاته‌دی، ئیتر ناچاربوو له‌گه‌ڵ ئه‌و وڵاتانه‌ ئاشت بیته‌وه‌.

دەنگەکان: ئەمرۆ تورکیا بەڕاشکاوی و مەیدانی دەستی بە هێرشەکانی خۆی کوردووە بۆ سەر ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی یەپەگە و یەپەژە، بەڕای ئێوە ئەم هێرشانە تاکوێ بڕ دەکات و ئایا خەڵکی ڕۆژ ئاوای کورستان بە هەمان هەناسەی شەری داعشەوە شەڕی تورکیا دەکەن؟ ئەی بەرەی ئازادیخواز لە ئەوروپا و ئەمریکا هەڵوێستیان چی دەبێت؟ قسەیەکیش هەیە دەڵێن لایەنی کوردیش هەیە بەشدارە لە هێرشەکانی تورکیادا، ئەی بۆ ئەمە دەڵێن چی؟

هەندرێن: پێشتر گوتمان ئامانجی سه‌ره‌کی له‌و که‌ین و به‌ینانه‌ی که‌ له‌گه‌ڵ روووسیا و ئێران و ئه‌سه‌د و ئه‌مه‌ریکاش، هێرشکردنه‌ بۆ سه‌ر کورد له‌ رۆژئاڤادا، چونکه‌، ئه‌گه‌رچی ئۆدرۆغان ده‌یه‌وێ وا نیشانبدات که‌ هێرشی بۆ جه‌رابلوس به‌ دژی داعشه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ راستییه‌که‌ نییه‌، راستییه‌که‌ ئه‌وه‌یه‌ داعش به‌شێکه‌ له‌ سه‌ربازی ئاکاپه‌، بۆیه‌ هێرشی تورکیا به رێگه‌ی ئه‌و هێزه‌ داعش ئاسایه‌ی که‌ ئۆردۆغان به‌ناوی سوپای ئازاد سازی کردوون، بۆ سه‌ر جه‌رابلوس، رێگه‌گرتنه‌ له‌و‌ پرۆژه‌ی یه‌په‌گه،‌ که‌ به‌ستانه‌وه‌ی کانتۆنه‌کان و پچڕاندنی په‌یوه‌ندی داعشه‌ له‌گه‌ل تورکیادا. تورکیا که‌ بینی یه‌په‌گه‌ سه‌رکه‌وتنه‌کانی یه‌په‌گه‌ خه‌ریکه‌ ئامانج ده‌پێکێ، بۆیه‌ تورکیا به‌ گرتنی جه‌رابلوس، که‌ گرتنێکی کۆمیدیی بوو، چونکه‌ داعش بۆی چۆلکرد. راستییه‌که‌ش ئه‌وه‌یه‌ داعش بوو به‌ به‌شێک له‌و سوپای ئازاد و ئاکه‌په‌یه‌، تا به‌ یه‌که‌وه‌ دژی یه‌په‌گه‌ بوه‌ستنه‌وه‌
من وه‌ک گوتم، یه‌په‌گه‌ و خه‌ڵکی رۆژئاڤا وه‌ک چۆن به‌ رووی داعش بوونه‌ته‌وه‌، به‌ گوڕتر و بوێرانه‌تر به‌ به‌ رووی سوپای تورکیا به‌ناو سوپای ئازاد ده‌بنه‌وه‌. وه‌ک بینیمان، خه‌ڵکی کۆبانێ چۆن به‌ منداڵ و پیره‌وه‌ هاتنه‌ پێش سوپای تورکیا. بۆیه، به‌ رای من، تورکیا گوایه‌ هاتووه‌ ئه‌و مێرده‌زمه‌یه‌، واته‌ سه‌ربه‌خۆیی رۆژئاڤا و یه‌په‌گه‌ تێکبشکێنێ، به‌ڵام له‌ دواجاردا تووشی رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌یه‌ک ده‌بێته‌وه‌ که‌ به‌ ئاسانی لێیده‌رباز نابێت، یان کورد واته‌نی، بۆ ریش چووه‌، سمێڵیشی له‌سه‌ر داده‌نێت، چونکه‌ له‌ لایه‌ک یه‌په‌گه‌ خاوه‌ن هێزێکی گه‌وره‌ی ئه‌زموونداری شه‌ڕه‌ و دوای ئه‌و هه‌موو ساڵه‌ش، خاوه‌ن چه‌کی قوڕس و پێشکه‌وتووه، هه‌روه‌ک خاوه‌ن هێزێکی جه‌ماوه‌رییشه‌. راسته‌ به‌ هۆی ناهاوسه‌نگی سه‌ربازیی له‌ نێوان یه‌په‌گه‌ و سوپای تورکیادا، ره‌نگه‌ یه‌په‌گه‌ و خه‌ڵک زیانی به‌ربکه‌وێت، به‌ڵام تورکیا ناتوانێ له‌ میرده‌زمه‌ی یه‌په‌گه‌ رزگاری بێت. من وای ده‌بینم، سوپای تورکیا له‌ناو تورکیا و له‌ رۆژئاڤادا تووشی هێرشی سه‌ختی یه‌په‌گه‌ و هه‌په‌گه‌ ببێته‌وه‌، له‌ ئه‌وڕوپاشدا ناڕه‌زایی و خۆنیشاندانی کورد رێکبخرێن. له‌ لایه‌کی تریشه‌وه‌ کاتێکو و رووسیا زانییان ئه‌و هێرشه‌ی تورکیا بۆ سه‌ر داعش نییه، ‌ ‌به‌ڵکه‌ به‌ دژی کورده‌، ناتوانن بێده‌نگ بن. هه‌ر ئه‌مڕۆ، 30.8، ئه‌مه‌ریکا و ناوه‌نده‌ سیاسییه‌کانی وه‌ک فه‌ڕه‌نسا، راسته‌وخۆ تورکیایان له‌وه‌ ئاگادار کرده‌وه‌، که‌ ئه‌وان به‌وه‌ رازی نین تورکیا هێرش بکاته‌ سه‌ر کورد. به‌ره‌ی ئازادیخواز و ناوه‌نده‌ سیاسییه‌کانی ئه‌وڕوپا و ئه‌مه‌ریکاش ده‌زانن که‌ ئه‌وه‌ی به‌ راستی شه‌ڕی داعش ده‌کا، یه‌په‌گه‌یه‌ و ده‌مێکیشه‌ ده‌زانن تورکیا ده‌ستی له‌گه‌ڵ داعش هه‌یه‌، بۆیه‌ بڕوا ناکه‌م پشتگیری تورکیا بۆ لێدانی یه‌په‌گه‌ بکه‌ن. هه‌ر ئه‌مڕۆ بینیم، ئه‌و ئه‌مه‌ریکییانه‌ی که‌ هاتبوونه‌ ریزه‌کانی یه‌په‌گه‌، گه‌ڕاونه‌ته‌وه‌ ئه‌مه‌ریکا و خۆنیشاندانیان ساز کردبوو دژی سیاسه‌تی ئه‌مه‌ریکا له‌ پشتگیریکردنی تورکیادا. دواجار به‌و کاره‌ تورکیا ده‌که‌وێته‌ دۆخێک که‌ خۆزگه‌ به‌ نه‌هاتنی بخوازێت.
به‌ڵام گه‌ره‌که‌ یه‌په‌گه‌ کارتی خۆی له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌ریکا و رووسیا به‌کار بهێنێت، ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ریکا و رووسیا به‌ ئاشکرا دژی تورکیا نه‌وه‌ستنه‌وه‌، له‌ گرتنی ره‌قه‌دا به‌شداری نه‌که‌ن، چونکه‌، ئه‌گه‌ر تورکیا وه‌ک جه‌رابلوس له‌ ژێره‌وه‌ له‌گه‌ڵ داعش رێکنه‌که‌وێت، واته‌ داعش تورکیای چۆڵ نه‌کا ، ئه‌مه‌ریکا به‌ بێ یه‌په‌گه‌ ناتوانێ داعش له‌ ره‌قه‌ ده‌ربکات.
سه‌باره‌ت به‌ لایه‌نی کوردی له‌ به‌شداریکردنی له‌گه‌ڵ سوپای تورکیادا، ئه‌وه‌ راسته‌، دیاره‌ که‌ ئه‌و هێزه‌ کوردییانه‌ی که‌ به‌ قه‌د تورک و داعش دژی یه‌په‌گه‌ن، ئاماده‌ن ببن به‌ کۆیله‌ و غولامی خه‌لیفه‌ ئۆدۆغان و سیخوڕ و به‌کرێگیراوی به‌ناو سوپای ئازادی سوریا، ئه‌و لایه‌نه‌ کوردییانه‌ به‌شێکیان له‌ بنه‌ڕه‌تدا به‌کرێگیراوی ئۆردۆغانن و به‌شێکیشیان سه‌ر به‌ ئه‌نه‌که‌سه‌ن.
هه‌رچه‌ند ئۆردۆغان و حکومه‌ته‌که‌ی هاوکات له‌گه‌ڵ هێرشکردنه‌ سه‌ر جه‌رابلوس و رۆژئاڤادا به‌ ئاشکرا رایگه‌یاندووه‌، که‌ دژی فیدرالیی و سه‌ربه‌خۆیی کوردن له‌ سوریا و عێراقیش، که‌چی ئه‌نه‌که‌سه‌ و لایه‌نه‌کانی تری کورده‌ مورته‌زه‌قه‌کان ئاماده‌ن ئه‌و که‌واسوورییه‌ بۆ ئۆردۆغان بکه‌ن.
خۆتان ده‌زانن، یه‌لدرم زۆر به‌ ئاشکرایی باسی هۆکاری بانگهێشتکردنه‌که‌ی کاک مه‌سعوود بارزانی کرد، که‌‌ به‌ کورتی گوتی ئه‌و هاوکاریمان ده‌کا له‌ گرتنی سنووری نێوان باشوور و رۆژئاڤا و لێدانی یه‌په‌گه‌دا. ئه‌و قسانه‌ی یه‌لدرمی وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی تورکیا له‌ کۆنگره‌ رۆژنامه‌وانه‌ییه‌که‌یدا سه‌باره‌ت به‌و دیداره‌یان له‌گه‌ڵ کاک مه‌سعوددا، بابه‌تێک نییه‌ لێکدانه‌وه‌ی زۆری بوێت، روون و ئاشکرا مه‌به‌ستی لێدانی یه‌په‌گه‌ بوو.
راستییه‌که‌ی خه‌ونی ئۆردۆغان ئه‌وه‌یه‌، به‌ لای که‌مییه‌وه‌ کۆبانێ و ئه‌و شوێنه‌ سنوورییانه‌ بگرێت و بۆ فریودانی رای گشتی جیهان و ناوچه‌که‌ش، ئه‌و مورته‌زه‌قه‌ کوردانه‌ له‌وێ دابنێ، به‌و شێوه‌یه‌ ده‌یه‌وێ ئه‌و نیشانبدات که‌ تورکیا دژی کورد نییه‌، به‌ڵکه‌ دژی یه‌په‌گه‌یه‌ که‌ تێرۆریستن و سه‌ر به‌ په‌که‌که‌ن. به‌ڵام ئه‌و کوردانه‌ی که‌ تورکیا وه‌ک کۆیله‌ بۆ دژی یه‌په‌گه‌ به‌کاریان ده‌هێنێت، بێجگه‌ له‌ کۆیلایه‌تی هیچ ده‌ستکه‌وتێکی دیکه‌ له‌ ئۆردۆغان نابینن.

Aug 28,2016




چیرۆکی من … جیهاد محەمەد

 

چەندین ڕۆژە لە کەناڵی (ئێن ئار تی)یەوە، ڕیکلام بۆ گێڕانەوەی دەوڵەمەندبوون و لێهاتوویی و بوێری و موجازەفە پۆزەتیڤەکانی شاسوار واحید دەکرێت لە ژێر ناوی”چیرۆکی من”دا، گوایە کاک شاسوار بە بوێرانە هەموو نهێنییەکانی دەوڵەمەندبوونی خۆی دەخاتە ڕوو!
پێش ئەوەی بێمە سەر باسەکەم ئەم ڕوونکردنەوەیە بۆ کاک شاسوار و خوێنەرانی بەڕیز: (لێرەوە بە کاک شاسوار و بە خوێنەری بەڕێز دەڵێم، من پڕۆژەی چاڤی لاند بە پڕۆژەیەکی زۆر باش هەڵدەسەنگێنم، یەکێکە لەو پڕۆژانەی کە خەڵکی گشتی و منداڵان و ژنان و گەنجان زۆر سوودی لێ دەبینن. من کاک شاسوار ناناسم، خۆشەویستیم هەیە بۆی، بەڵام ڕەخنە لە هەموو ئەو کەسانە دەگرم کە پڕۆژەکانیان جێگەی گومانە، پڕۆژەکانیان فێڵی تیاکراوە و دەستی خەڵکیان بڕیوە، جگە لەوە شەراکەت لەگەڵ بەرپرسە دزەکاندا جیگەی قبووڵ نییە لای ئێمەومانان).
ئەمەش لینکی “چیرۆکی من”: https://www.youtube.com/watch?v=XfnwHzcyOVg
هەڵبەت لە بنەڕەتدا “چیرۆکی من” دوو پاڵنەری هەیە:

یەکەم/ بۆ قایلکردنی هەموو خەڵک بە گشتی کە دەوڵمەندبوونی ئەم کوڕە گەنجە تەنها هۆکارەکەی بوێری و ئازایەتی خۆیەتی و بەهیچ جۆرێک گەندەڵی لەم دەوڵمەندبوونەدا نییە.

دووەم/ بۆ قایلکردنی ئەو دەیان هەزار خاوەن سەهمەیە، کە هاوبەشییانکردووە لە پرۆژەکەی چاڤی لاندا و تا ئێستاش یەک دینار قازانجیان وەرنەگرتووە، کە ئەم قازانجە نافەوتێت و هەرچی سەرمایەی ئەم کوڕە گەنجەیە لە وەبەرهێناندایە و قازانجی ئەم وەبەرهێنانەش ئەمڕۆ یا سبەی بە مسۆگەری دەردەکەوێت. ئەم هەوڵەش بۆ ئەوەیە کە خاوەن سەهمەکان دان بە خۆیاندا بگرن و خۆپیشاندان نەکەن لە بەردەمی چاڤی لاندا و کاری پشێوی نەنێنەوە و داوای قازانجی سەهمەکانیان نەکەن.

خۆ ئەگەر خاڵی سێیەمی پاڵنەری ئەم چیرۆکە هەبێت ئەوە لە خۆپیشاندان و خۆ زلکردنی کاک شاسوار بەولاوە هیچی دیکە نییە.
ئەم پاڵنەرانە لای من سروشتیە، ئەم کوڕە گەنجە مافی خۆیەتی هەوڵی ئەوە بدات پڕۆژەکەی زیاتر سەربگرێت، بۆ ئەمەش پێویستی بەوەیە کە هەم قسەی خەڵکی و گومانی خەڵکی لە خۆی دووربخاتەوە لەوەی کە لەگەڵ بەرپرسە پارەدارە دزەکاندا شەریکە، هەروەها بۆ هێورکردنەوەی خاوەن سەهمەکانیشە تا چیتر پێدانەگرن لەسەر دیاریکردن و وەرگرتنی قازانجی سەهمەکانیان.
ئاخر ئەو دەوڵەمەندانەی کە شەراکەتیان هەیە لەگەڵ بەرپرسە پارەدارە دزەکاندا یەکجار سومعەیان لەکەدار بووە و خەڵکی نەک خۆشیان ناوێن بەڵکو ڕقیشیان لێیانە. لە لایەکی دیکە ئەو پڕۆژە وەبەرهێنانانەی کە دەیان هەزار سەهمیان بە خەڵکی فرۆشتۆتەوە و پەیمانیان داوە کە ساڵانە لە ڕاگەیاندنێکی گشتییدا زۆر بە ڕوونی و ئاشکرایی قازانجی سەهمەکان دابەشکرێت بەسەر خاوەن سەهمەکاندا، کاتێک ئەمەیان نەکردووە وەک پڕۆژەکەی چاڤی لاند و چەندین پرۆژەی دیکەی وەبەرهێنان ئێستا خاوەن سەهمەکان کەوتوونەتە گومانی ئەوەی کە فێڵیان لێکراوە و هیچ دەزگایەکی یاسایی ئەوتۆش یان دادوەری گشتی بەهێز نییە کە پەنای بۆ بەرن، بۆیە ئەم کێشەیە لە نێوان خاوەن سەهمەکان و خاوەن پڕۆژەکاندا لە تەقینەوەدایە.
لە دوای گێڕانەوەی ئەم چیرۆکەدا، پرسیار ئەوەیە، ئایا بە ڕاست کاک شاسوار لەم گێڕانەوەیەدا توانی ئەوە بسەلمێنێت کە هەموو ئەو سەرمایە زەبەلاحەی کە لەبەردەستیدایە هی خۆیەتی و بە ئازایەتی و موجازەفەی خۆی ئەم دەوڵمەندبوونەی بەدەستهێناوە؟
بە بروای من لەم گێڕانەوەیەدا نەک هەر نەیتوانی پاکی خۆی بسەلمێنێت کە لەگەڵ بەرپرسە پارەدارە دزەکاندا دەستی تێکەڵ نەکردووە بەڵکو زیاتر گومانی لای خەڵک دروستکرد کە ئەم دەوڵەمەندبوونە و ئەم سەرمایەدارییە زەبەلاحە مەحاڵە بە موجازفەیەکی (١)یەک میلیۆن دۆڵاری بکرێت.

ئەو بەڕێزانەی کە قسەی باشیان لەسەر کاک شاسوار کرد لە پێشەکی گێڕانەوەی چیرۆکەکەدا هیچیان ئەوە ناگەیەنن کە ئەم کوڕە گەنجە لە گەندەڵیی و شەراکەت لەگەڵ بەرپرسە پارەدارە دزەکاندا شەراکەتی نییە. لە ڕاستیدا ئەوەی ئەم بەڕێزانە باسیان کرد سەلماندنی ئەوە بوو کە ئەم کوڕە گەنجە سەر بە خێزانێکی کۆمەڵایەتی بەڕێزە بە مەفهومی کولتووری کوردەواری وەک یەکێک لە هاوسێکانی ئەم خێزانە باسی لێوەکرد، کە هیچ پێویست نەبوو لە چیرۆکێکی وادا ئەمە باسبکرێت و کەسیش گومانی لە پاکی خیزانی کاک شاسوار نییە. ئەوانیدیکەش ئەوەیان سەلماند کە شاسوار کورێکی ئازا و موجازیفە بە واتا پۆزەتیڤییەکەی، ئەمەش ئەوە ناگەیەنێت کە شاسوار لە گەندەڵییەوە نەئاڵاوە، یان گومانی ئەوە ناڕەوێنێتەوە کە چۆن لە چەند ساڵێکدا ئەم کوڕە گەنجە بووە بە خاوەنی سەرمایەیەکی زبەلاح کە خۆی لە سەدان میلیۆن دۆلار دەدات.
کاک شاسوار لە کۆتایی قسەکاندیا وتی: ئێستا دوو جۆر بیرکردنەوە لە بەردەستی خەڵکیدایە لەسەر ئەم چیرۆکەی من و لەسەر پڕۆژەکانی من، ئەوانەش:
یەکەم/ یان ئەوەتا خەڵک بڕوابهێنن بەوەی کە ئازایەتی و بوێری و موجازەفەیەکی پۆزەتیڤانەی خۆم بووە کە سەرکەوتنی گەورەی بۆ بەدیهێناوم، پێویستیشە خەڵکی بەم جۆرەی من بیربکەنەوە و ئازا و بوێربن لە کارەکانییاندا.

دووەم/ یان ئەوەتا خەڵک بە جۆرێکی دیکە بیربکەنەوە و بڵێن ئەمە بە خۆرای نەکراوە و لە پشتی کەوالیسەوە شتێکی نهێنی دیکە هەیە!
لە ڕاستیدا کاک شاسوار ویستی بەم کۆتا قسەیەی بە تەواوەتی گومان لەسەر تێوەگلانی لە گەندەڵ و دەستتێکەڵکردنی لەگەڵ بەرپرسە دزەکاندا بڕەوەێنێتەوە. بەڵام بە خوێندنەوەی من ئەم کوڕە گەنجە زیاتر گومانی لەسەر دەوڵمەندییەکەی خۆی دروستکرد و ئەوەی سەلماند کە مەحاڵە ئەم دەوڵەمەندبوون و ئەم پڕۆژە گەورەانە بە سەرمایەیەکی یەک میلیۆن دۆلاری بتوانرێت لە ماوەی چەند ساڵێکدا بکرێت بە سەدان میلیۆن دۆلار! بە مەرجێک تا ئێستا وەک خۆی دەڵێت و وەک وەڵامی ئیدارەی چاڤی لاند بۆ خاوەن سەهمەکان هێشتا قازانجەکان دیار نییە، هەموو سەرمایە و قازانجەکان خراونەتەوە گەڕ و چونەتەوە ناو وەبەرهێنان!
ئەمانە پرسیاری جددین لە کاک شاسوار و لە جیرۆکەکەی:
ــ لە وڵاتێکدا کە هیچ کەس ناتوانێت دەوڵمەند بێت و ببێت بە سەرمایەدارێکی زەبەلاح ئەگەر لەگەڵ بەرپرسە دزەکانی دەسەڵاتی سیاسییدا شەریک نەبێت، چۆن کاک شاسوار توانی خۆی لەمە ڕزگار بکات و کەس شەریک نەکات؟

ــ چۆن بە سەرمایەیەکی یەک میلیۆن دۆلاری لە دوای چەند ساڵێک ئێستا پرۆژەکانی کاک شاسوار وەک خۆی لە ڕوونکردنەوەیەکی پێشووتریدا باسیکرد خاوەنی سەدان میلیۆن دۆلارە؟

ــ ئەی ئەگەر ئەم کوڕە گەنجە هێندە پاکە و هەموو پڕۆژەکانی بە موجازەفە و ئازایەتی خۆی کردویەتی بۆچی هەوڵی تیرۆرکردنی درا و لەو هەوڵەدا خۆشبەختانە ڕزگاری بوو، بە بریندار بوونی کۆتایی هات؟ ئایا ئەمە ململانێی نێوان بەرپرسە دزەکان نەبوو؟ ئاخر کورێکی گەنجی پاکی وەک کاک شاسوار بۆ دەبێت تیرۆربکرێت!، لە کاتێکدا کە زۆربەی شاهیدحاڵەکان شاهیدی دەدەن لەسەر پاكێتی خۆی و خانەوادە بەڕێزکەی. ئایا دەکرێت بڵێین ئەمە تەنها ئیرەیی بووە لە کاک شاسوار و لە دەوڵەمەندیەکەی؟

ــ کاک شاسوار لە چیرۆکەکەیدا بۆچی باسی قازانجی پڕۆژەکانی نەکرد؟ خۆ ئەگەر قازانجی نەکردوە ئەی ئەو هەموو سەرمایە و وەبەرهێنانەی لە کوێوە هێناوە؟ لە کاتێکدا هەموو خاوەن سەهمەکان کە هاوبەشیانکردووە لە چاڤی لاندا ناگاتە دە میلیۆن دۆلارێک، ئەی خۆ کاک شاسوار کاتی خۆی وتی ئێستا ئەم پڕۆژانە بایی نزیکەی ٦٠٠ میلیۆن دۆلار دەبێت! ئەم پارە زەبەلاحە لە کوێوە هات؟ ئایا دەکرێت جێگەی باوەڕ بێت لە چەند ساڵێکدا یەک میلیۆن دۆلار بکرێت بە ٦٠٠ میلیۆن دۆلار؟
ــ کاک شاسوار لە ڕوونکردنەوەیەکی پێشووتردیا هەر لە کەناڵەکەی خۆیەوە(ئێن ئاڕ تی)، وتی من خاوەنی ١٠٥ میلیۆن دۆلار بووم کە دەستم داوەتە ئەم کارە، کەچی ئێستا خۆی و شەریکە سەرەکییەکەی دەڵێن ئێمە هەرچۆنێک بێت! توانیمان یەک میلیۆن دۆلار دابین بکەین و دەستبکەین بە پڕۆژەکەمان، ئەمە چەندی بە چەند، تۆ بڵێی کاک شاسوار هەموو خەڵک بە گەمژە و گێل بزانێت، وابزانێت هەموو خەڵک تووشی لە بیرچوونەوەیەکی زۆر خراپ بووە و قسەکانی یەکەمجار و یەکەم ڕوونکردنەوەی کاک شاسواریان بیرچوبێتەوە! ئەم قسانەی کاک شاسوار هەموویان ناکۆک بوون لەگەڵ یەکتریدا.
ــ بۆچی کەناڵی نالیا سوتێنرا؟ ئایا ئەمە دەچێتە عەقڵەوە کە خەڵکانێک ڕقیان لە کاک شاسوار بووبێت و ئەم کەناڵەیان سوتاندبێت! خۆ کەناڵی نالیا هێشتا نەکەوتبووە ئیشکردن و ڕەخنەگرتنێکی جددی لە حکومەت و یەکێتی و پارتی تا بڵێین ئەوە ئەوان بوون ویستیان ئەم کەناڵە نەکەوێتە ئیش. ئەگەر ئەمە ململانێی نێوان بەرپرسە دزەکان نەبوو، ئەی چیی بوو کاک شاسواری بەڕێز؟ ئەی هەر خۆتان نەبوون وتتان داوایان لێکردووین کە ئەم کەناڵە بفرۆشینەوە بە بەرپسێکی حیزبیی بە ٢٠ میلیۆن دۆلار؟ ئەگەر ئەم پێشنیازی کڕینەوەیە لە ململانێی نێوان بەرپرسە دزەکانەوە نەبوو ئەی لە چییەوە سەرچاوەی گرتبوو؟ تۆ بڵێی هەموو حیزب و هەموو کەسێک ڕقی لە کاک شاسوار بێت!.
ــ پرسیارێکی ترم لە کاک شاسوار ئەویە، هۆکار چی بوو کە کاتێک هەندێک لە خاوەن سەهمەکان هاتەنە بەردەرگای سەرەکی چاڤی لاند و خۆپیشاندانیان کرد، چۆن وا کوتوپڕ و دەستبەجێ ئاسایش و پۆلیس فریاتان کەوتن و ئەم کەسانەشیان تۆمەتبارکرد بەوەی کە گێرەشێوێنن، ئەگەر ئەمە بە ئیعازی بەرپرسە شەریکەکانت نەبووە ئەی خۆ بەرپرسی ئاسیاش و پۆلیس برای باوکت نین، تا ئەمەت بۆ بکەن. ئەی بۆ لەسەر تیرۆرکردنی دەیان رۆژنامەنووس و چەندین ئاژاوە و ژن کوشتن وا دەستبەجی پۆلیس و ئاسایش ئامادە نابن؟
هیوادارم کاک شاسوار سنگی فراوان بێت بەرامبەر بەم ڕەخنە و پرسیارانەی من، کە دڵنیام ڕەخنە و پرسیاری هەزاران کەسە. ئەمانەی من باسمکردوون هەموویان لە گومانەوەیە و گومانکردنیشمان مافی خۆمانە.
حەزیش دەکەم ئەوە بڵێم کە لەمەودوا هەموو کەس دەبێت لەم دەوڵەمەندانە خۆشنەبێت کە گومان هەیە لەوەی کە شەریکی بەرپرسە دزەکانن.

جیهاد محەمەد
٠٤/٠٩/٢٠١٦