(سه‌رنجێكی ڕه‌خنه‌گرانه‌ له‌خه‌ڵاتی ئه‌ده‌بی نۆبل ٢٠١٦ )

١

بۆب دیلان Bob Dylan لەشه‌ستەکانی سەدەی بیستدا لەنێو بزوتنەوەی ١٩٦٨ی دژ به‌جه‌نگی ڤێتنام و ڕێفۆرمی خوێندكارانی چه‌پی ئه‌ورووپادا وه‌ك (ڕۆک ستار) ده‌ركه‌و‌ت، له‌هه‌مانكاتیشدا شیعره‌كانی خۆی ‌كرده‌ گۆرانی بۆ جه‌ماورێكی پان و به‌رین، به‌مانای پۆپ دیلان هه‌ڵگری (كولتورێكی پۆپۆلیسستیه‌ ) به‌دیووه‌ چه‌په‌كه‌یه‌وه‌. پۆپۆلیستیه‌ك كه‌ نیولیبرالیزم ئه‌مڕۆ به‌دیووه‌ شمه‌كخۆری و فاشیۆنه‌كه‌ی سوودی لێده‌بینێت وده‌یكاته‌ فاشیۆنی جه‌ماوه‌ری میدیایی له‌دژی كولتوری كلاسیكی خوێندنه‌وه‌ و بیركردنه‌وه‌ی قووڵ. لێره‌وه‌ به‌خشینی ئه‌م خه‌ڵاته‌ به‌ (بۆب دیلان) به‌ڕای من، پشتگیركردنێكی كولتوری پۆپۆلیستیه‌، كه‌ئێستا ڕێگه‌خۆشكاره‌ بۆ گه‌شه‌سه‌ندنی ڕه‌گه‌زپه‌رستی ترامپی و باڵی ڕاستی كۆنزه‌ڤاتیڤ و نیو لیبرال له‌دونیادا.

گەر ئەم خەڵاتە لەحەفتاکانی سەدەی بیستدا ببەخشرایە بە (شاعیر و ڕۆک ستارێک) ئەوا ماناکانی شۆڕش و ڕادیکاڵیەتی له‌به‌رامبه‌ر سته‌می كۆمه‌ڵایه‌تی و (كولتوری دژه‌ جه‌نگ) و (دژه‌ چه‌ك فرۆشتن ) قوڵترده‌كرده‌وه‌، به‌ڵام دوای زاڵبوونی كولتوری فاشیۆن و میدیای هه‌رزان و پۆپۆلیزم به‌سه‌ر ماناگه‌وره‌كانی سیاسه‌ت و ئه‌ده‌ ب و فیكردا، به‌خشینی ئه‌م خه‌ڵاته‌ وه‌ك به‌خشینی مه‌دالیایه‌كه‌ به‌جه‌نگاه‌رێك كه‌سه‌رده‌می به‌سه‌رچووه‌.
دیاره‌ دوای ئه‌م هه‌موو ساڵه‌ و دوای ڕووخانی بلۆكی سۆسیالزم به‌هه‌موو هه‌ڵه‌كانیه‌وه‌، دونیا نه‌بوو به‌و به‌هه‌شته‌ی نیولیبرالیزم بانگه‌شه‌ی بۆده‌كرد. ئه‌وان ده‌یانگووت گه‌ر هاتوو خێوی شۆڕشگێڕه‌كان، خێوه‌كه‌ی ماركس كه‌له‌مانفێستدا باسیده‌كات به‌رۆكی دونیا به‌رده‌ن، ئه‌وا دونیا ده‌بێته‌ به‌هه‌شتێكی ڕاسته‌قینه‌. له‌دوای ڕووخانی بلۆكی سۆسیالزم نیولیبرالێكی وه‌ك (فۆكۆیاما) بانگه‌شه‌ی كۆتایی مێژووی ‌كرد، وه‌ك ئه‌وه‌ی بیه‌وێت بڵێت؛ دوا قۆناغی پێشكه‌وتنی مرۆڤایه‌تی له‌ نیولیبرالیزم و ئه‌مریكانزمدا خۆی ده‌بینیێته‌وه‌! له‌دوای ئه‌و گه‌وجێكی تری وه‌ك (سامۆیل هینگتۆن) هات ئاینی كرده‌ كولتور و ئه‌م دووچه‌مكه‌ی پێكه‌وه‌ گرێدا، كولتوری له‌ڕه‌هه‌نده‌ ئه‌ده‌بی و هونه‌ری و كه‌له‌پوری و بیناسازیه‌كه‌ی دابڕی و هه‌مووی له‌ئایندا كۆی كرده‌وه‌ و گووتی ؛ شه‌ڕی دونیای تازه‌ شه‌ڕی كولتوره‌كانه‌ كه‌مه‌به‌ستی شه‌ڕی ئاینه‌كان بوو! له‌م گۆشه‌نیگایه‌وه‌ ئه‌مریكانزم كه‌وته‌ پاڵپشتی بزواته‌كانی وه‌ك قاعیده‌ و تاڵیبان و شوناسه‌ مه‌زبه‌هی و ئاینینه‌كانی تۆخكرده‌وه‌، ده‌رئه‌نجامه‌كه‌شی فیگوری ترامپی لێده‌رچوو‌ وه‌ك دیارده‌یه‌ك بۆ ئه‌م كولتوره‌ نیولیبراله‌. ‌به‌خشینی خه‌ڵاتی نۆبڵ به‌ (بۆب دیلان ) به‌خشینی خه‌ڵاته‌ به‌لایه‌نه‌ پۆپۆلیستی و كولتوری ئاهه‌نگسازیه‌ پۆپۆلیستیه‌كه‌ی (كولتوری دژه‌ جه‌نگ) و ڕه‌وتی دژه‌ نایه‌كسانی ‌ له‌دونیادا، به‌مانای زه‌قكردنه‌وه‌ی پۆپۆلیزمه‌ له‌مێژووه‌ دووره‌كه‌یدا .

‌دیاره‌ له‌شه‌سته‌كانی سه‌ده‌ی بیستدا هێشتا هیوایه‌ك هه‌بوو كه‌ئه‌وروپا به‌ره‌و ده‌وڵه‌تی كۆمه‌ڵایه‌تی هه‌نگاو بنێت، ئه‌مه‌ش وه‌هایكرد كه‌زۆر له‌ده‌وڵه‌تانی ئه‌وروپا له‌ژێر فشاری بزوتنه‌وه‌ی ١٩٦٨ سوستێمی سۆسیال یاخود بیمه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تیان جێگیربكه‌ن. ڕیفۆرمیان له‌ كارو كرێی كرێكار و مافه‌كانی ژنان و منداڵان و پیراندا كرد. مافی په‌ناهه‌نده‌یی و زۆریتریش ده‌رئه‌نجامی خه‌باتی شه‌سته‌كان بوو به‌چه‌پ و سۆسیال دیموكرات و فیمینست و ڕۆشنبیران و ئه‌دیبان و هونه‌رمه‌ندانه‌وه‌. به‌ڵام ئه‌م ده‌ستكه‌وتانه‌ له كۆتایی ‌سه‌ده‌ی بیستویه‌كدا ‌ له‌پاشه‌كشێدایه‌. ده‌بینین له‌كۆی ئه‌وروپادا ئه‌م ده‌ستگرتنه‌ به‌كه‌رامه‌تی مرۆڤه‌وه‌ له‌ڕێگه‌ی بیمه‌ی كۆمه‌لایه‌تی و مافی بێكاری ومافی په‌ناهه‌نده‌یی و خوێندن و ته‌نانه‌ت ئازادی ڕاده‌ربڕن له‌به‌رده‌م شه‌پۆلی نیولیبرالیزمی ئه‌مریكایی و ئه‌مریكانزم له‌‌پاشه‌كشێدایه‌. كۆی ده‌وڵه‌تی سۆسیال له‌به‌رده‌م هێرشی نیو لیبرالیزم و كولتوره‌ فاشیۆن و پۆپۆلیزمه‌كه‌یدا، له‌مه‌ترسی پووكانه‌وه‌دایه‌.

٢

نكوڵی له‌گه‌وره‌یی (بۆب دیلان) ناكرێت، به‌ڵام قسه‌كردنم له‌سه‌ر پشته‌ وێنه‌ی كه‌ی ئه‌م خه‌ڵاته‌یه‌، قسه‌م له‌سه‌ر ئه‌وه‌یه‌ كه‌له‌پشت په‌رده‌كانه‌وه‌ چی ڕووده‌دا. بۆب دیلان ده‌رهاویشته‌ی نه‌وه‌ی شۆڕسگێڕی شه‌سته‌كانه‌ موزیكی ئه‌و به‌تایبه‌ت گۆرانی (هه‌ڵكردن له‌گه‌ڵ ڕه‌شه‌بادا – Blowing In The Wind) ناوبانگێكی گه‌وره‌ی بۆ دیلان فه‌راهمه‌كرد. گومان له‌وه‌دا نییه‌ كه‌ دیلان شاعیرێكی باشه‌، به‌ڵام به‌پله‌ی یه‌كه‌م ڕۆك ستاری مۆدێلی نه‌وه‌یه‌كی ڕادیكاڵی شه‌سته‌كاندا . لێره‌وه‌ بۆیه‌ زاڵه‌كه‌ی سه‌ر ڕوخساری دیلان ، بۆیه‌ی پۆپ ستاریه‌كه‌تی ، نه‌ك شاعیرێتی. (بۆب دیلان) ده‌نگی بیستراوه‌ له‌گه‌ڵ گیتاردا، نه‌ك وشه‌ی خوێندراوه‌ له‌نێو كتێبدا، كولتوری نمایشكاریه‌، نه‌ك كولتوری ڕاوه‌ستان و بیركردنه‌وه‌ و دۆزینه‌وه‌ی هه‌ناسه‌ی بیركردنه‌وه‌یه‌ له‌نێو شیعردا. لێره‌وه ده‌مه‌وێت بڵێم؛ كه‌‌ ئه‌م خه‌ڵاته‌ زاڵكردنی كولتوری فاشیۆن و پۆپۆلیستیه‌ ‌ له‌ڕێگه‌ی به‌ڕابوردووكردنی كولتوری شۆڕشگێڕی‌ له‌ڕێگه‌ی پۆپ ستاركردنی شیعر، له‌ڕێگه‌ی به‌ئایكۆنكردنی شیعر له‌ ‌كایه‌ی ڕابوردوویه‌كی ‌به‌سه‌رچوودا ، له‌م باره‌دا ده‌كرێت ئێستا مه‌دالیای نۆبل وه‌ربگرێت.‌

٣

بۆ ئه‌وه‌ی زیاتر ئه‌م ده‌سته‌واژه‌یه‌ی سه‌ره‌وه‌ ڕوونبكه‌مه‌وه‌ ده‌ڵێم؛ به‌خشینی ئه‌و خه‌ڵاته‌ دوای تێپه‌ڕبوونی زیاتر له‌نیو سه‌ده به‌سه‌ر بزوتنه‌وه‌ی شه‌ست و هه‌شت ‌ به‌پۆپ ستارێكی نیوه‌‌ شاعیرێكی ئه‌مریكایی، وەک ئەوە وەهایە بگوتریت؛ کە کولتوری خوێندنه‌وه‌ی شیعر ‌ كۆتایی پێهات، شۆڕشکردن و چووە مۆزەخانەی مەدالیاکانی نۆبڵەوە، ئه‌مریكانزم به‌هه‌موو ڕه‌نگه‌كانیه‌وه‌ ته‌نانه‌ت به‌ڕابوردووه‌ ناخۆشه‌كه‌یه‌وه‌ جێگه‌ی قبوڵه‌! ئه‌م قبوڵكردنی ئه‌ویتر به‌ڕابوردووه‌ وه‌ك (ژان پۆل سارته‌ر) ده‌ڵێت ؛ ده‌یانه‌وێت بڵێن سه‌ره‌ڕای ڕابوردووه‌ پڕكێشه ‌به‌ندیه‌كه‌ی قبوڵمانه!

سارته‌ر له‌دژی ئه‌م لۆجیكه‌ (سه‌ره‌ڕای ڕابوردووه‌ پڕكێشه ‌به‌ندیه‌كه‌ی قبوڵمانه!) ، له‌ئۆكتۆبه‌ری ١٩٦٤ خه‌ڵاتی نۆبڵی ڕه‌تكرده‌وه‌، چونكه‌ گه‌ر بیكردایه‌ وه‌ك قبوڵكردنی مه‌رحه‌مه‌تێكی گه‌وره‌ی دونیای كاپیتالیزم بوو به‌پیاوێكی وجودی كه‌له‌گه‌ڵ یه‌كسانی و سۆسیالزمدامدا بوو. گه‌ر قبوڵی بكردایه‌، سارته‌ر گووته‌نی ‌ ده‌یانگووت؛ سه‌ره‌ڕای ڕابوردووه‌ پڕكێشه‌كه‌ی قبوڵمانه‌…سارته‌ر ئه‌م خۆشبه‌ختیه‌ی پێنه‌به‌خشین، چونكه‌ ده‌یزانی كه‌كۆی ئه‌م لۆجیكه‌ ڕامكردنی ئایدیاكانی ڕادیكالیه‌ت و شۆڕشكرن و دژایه‌تی سوستمی كاپیتاڵه‌ له‌ په‌رژ‌ینی مۆزه‌خانه‌یه‌‌كی ئۆرستۆكراتدا، كه‌ناوی خه‌ڵاتی نۆبڵه‌.
‌
ڕسته‌ی نه‌گوتراوی پشت ئه‌م خه‌ڵاته‌ به‌ (بۆب دیلان) و نه‌به‌خشینی به‌چه‌ندانی وه‌ك (یه‌شار كه‌مال) یان (ئه‌دۆنیس) یان (سه‌لیم به‌ره‌كات) و (سه‌لمان ڕوشدی) و (شیركۆ بێكه‌س) ته‌نانه‌ت ژنه‌ ڕۆماننوسێكی وه‌ك ( ئیزابیلا لێندی) كه‌ له‌ خانه‌واده‌ی ( سلڤادۆر ئالندی) سه‌رۆكی چه‌پی ئه‌رجه‌تین بوو‌، كه‌ له‌ساڵی ١٩٧٣ ‌ ژه‌نراڵێكی وه‌ك (ئاوگستۆ بینۆشێت) به‌پشتگیری ئه‌مریكیه‌كان له‌ڕێگه‌ی هەواڵگیری CIA كۆدێتایان به‌سه‌ر ئه‌و سه‌رۆكه‌ خاكی و گرنگه‌ی ئه‌رجه‌نتیندا كردو كوشتیان. سه‌یر له‌وه‌دابوو، هه‌ر خێرا له‌هه‌مانساڵدا ١٩٧٣ ئاكادیمیای سویدی خه‌ڵاتی دا به‌ (پاپلۆ نیرۆدا) ی پیر كه‌له‌ژێر نه‌خۆشی سه‌ره‌تاندا ده‌یناڵاند، بۆ ئه‌وه‌ی پشتگیركردنی سیای ئه‌مریكی له‌هاتنه‌ سه‌رحوكمی پیاوێكی خوێنڕێژی وه‌ك (بیۆشێت) داپۆشن، ئیدی سه‌رنجه‌كان بۆ شوێنێكی تر چوون. له‌وه‌ش نامۆتر ئه‌وه‌یه‌، ‌ له‌هه‌مان ساڵدا (ئیزبێلا ئالندی) ژنه‌ ڕۆماننوس و شاعیر و فیمینست كه‌ سلڤادۆر مامی گه‌وره‌ی بوو، ناوی چووه‌ لیستی تیرۆری سیای ئه‌مریكیه‌وه‌ ، بۆ ماوه‌ی سیانزه‌ ساڵ له‌ڤه‌نزوێلا په‌ناهه‌نده‌ و خۆشارده‌وه‌ بوو له‌ ده‌ست ئه‌مریكیه‌كان به‌تۆمه‌تی تیرۆر. له‌به‌ر ئه‌وه‌ سه‌یر نه‌بوو كه‌فه‌رامۆشبكرێت له‌ خه‌ڵاتی نۆبل و زۆر خه‌ڵاتی دیكه‌. مه‌گه‌ر ئێستا ئاوڕی لێبده‌نه‌وه‌ وه‌ك سارته‌ر ده‌ڵێت: سه‌ره‌ڕای ڕابوردووه‌ پڕ كێشه‌كه‌ی!

ئه‌م خه‌ڵاته‌ی ئه‌مساڵ ٢٠١٦ به‌ڕای من لێدانه‌ له‌ڕۆحی ‌شیعر، چونكه‌ ناكرێت (ئه‌دۆنیس) هه‌بێت و (شێركۆ) و (سه‌لیم به‌ره‌كات) هه‌بێت خه‌ڵاتی شیعر بدرێت بۆب دیلان. گه‌ر بۆ (شه‌ڕی وشه‌ی ئازاد) بێت، ده‌بێت دونیا ئه‌م شاعیرانه‌‌‌ بناسرێت، بێگومان گه‌ر هاتوو لیژنه‌كه‌ له‌خه‌وی قوڵدا نه‌بێت، بێئاگا له‌وه‌ی چی له‌هه‌ناوی میلله‌تانی ده‌ره‌وه‌ی كیشوه‌ری ئه‌وروپا و ئه‌مریكا ده‌گوزه‌رێت وه‌ك چۆن له‌كاتی به‌خشینی خه‌ڵاته‌كه‌ به‌ (ئالفریده‌ یانلیك ) ژنه ڕۆماننوسی نه‌مساوی ‌، ڕۆماننوسه‌كه‌ خۆی ئه‌وه‌نده‌ شۆك بوو به‌جۆرێك كه‌خۆی له‌ژێر پاساوی نه‌خۆشیدا نه‌چوو بۆ وه‌رگرتنی خه‌ڵاته‌كه‌. سه‌یر له‌وه‌دابوو یه‌كێك له‌لیژنه‌كه‌ دوای ماوه‌یه‌ك بێئاگایی خۆی له‌كۆی كاره‌كانی ‌ (ئالفریده‌ یالنیك) ده‌ربڕی.

لێڕه‌وه‌ ئه‌م خه‌ڵاته‌ چۆن خه‌ڵاتی داینامێت دروستكه‌رێكه‌، ئاوه‌هاش سیاسه‌ت گه‌مه‌ی خۆی تێدا ده‌كات، ئه‌مجاره‌یان كولتوری گوێگرتن له‌شیعرێك له‌نێو موزیكدا ده‌بێته‌ ئه‌ده‌ب، ئیدی شیعر له‌م كه‌ناڵه‌ ئه‌مریكانیه‌ ڕۆكن ڕۆڵه‌یه‌وه‌ خه‌ڵات وه‌ر‌ده‌گرێت، به‌مه‌ش كۆی ئه‌ده‌بی جیدی ده‌چێته‌ خانه‌ی فه‌رامۆشكردنی سیاسه‌تی نیو لیبرالیزمه‌وه‌.

‌ ئێستا نیو لیبرالیزم لەدژی كولتوری ( دژه چه‌كفرۆشتن) و (دژه‌ جه‌نگ) ‌ کاردەکات. دونیای ئه‌مریكانیزم له‌هه‌موو شوێنێك جه‌نگی به‌رهه‌مهێناوه‌‌ و له‌هه‌موو شوێنێكدا ڕێكه‌و‌تنی سیاسیه‌ بۆ گواستنه‌وه‌ی چه‌ك له‌ده‌ستی ئه‌م بۆ ئه‌ویتر، ترۆپكی ئه‌م ناشرینیه‌ ئێستا له‌سوریادا گه‌مه‌ی خۆی ده‌كات. له‌به‌ر ئه‌م هۆیه‌ یه‌كێك له‌كاره‌كانی ئه‌قڵیه‌تی نیولیبرالزم ده‌ركردنی مانایه‌ له‌هه‌موو ئه‌و شتانه‌ی به‌ها ده‌ده‌ن ژیانێكی یه‌كسان و ئازاد بۆ مرۆڤ. ئازادی لای ئه‌وان كولتوری دژه‌ جه‌نگ و دژه‌ چه‌كفرۆشتن نییه‌، به‌ڵكو جۆرێكه‌ له‌ ئازادی ساده‌كاری و شمه‌كخۆری و فاشیۆنی بێمانا و پۆپۆلیزمی و خۆپه‌رستی‌. ئاوه‌ها پشته‌وێنه‌ی به‌خشینی خه‌ڵاتی نۆبل به‌ (بۆب دیلان) ترۆپكی ‌ نیو ‌لیبرالیزم كردنی شیعره‌ به‌هونه‌ری سه‌ر شانۆیه‌كی پۆپۆلستی به‌سه‌رچوو، هاوته‌ریبه‌ له‌گه‌ڵ هێرشی میدیای فاشیۆن بۆ سه‌ر كولتوری خوێندنه‌وه‌ی قووڵ، كه‌ خوێندنه‌وه‌ی شیعره‌ له‌دووتوێی كتێبێكدا.

به‌مشێوه‌یه‌ ڕۆژ به‌ڕۆژ سیاسه‌ت ڕۆڵێكی ناشرین ده‌بینێت له‌ به‌خشینی نۆبڵ ، دیاره‌ نۆبل خۆی به‌دیوێكی تردا، هه‌ستكردنه‌ به‌تاوانی (ئالفرێد نۆبل) كه‌ دینامێتی داهێنا و هه‌موو كاره‌ساته‌ گه‌وره‌كانی ئه‌م دونیا له‌پشت ئه‌م داهێنانه‌ ترسناكه‌وه‌ وه‌ستاوه‌، هه‌ستكردنێكه‌ به‌تاوان له‌داهێنانێك ڕۆژانه‌ قاچ و ده‌ست و سه‌ری مرۆڤ ده‌په‌ڕێنێت، خه‌ڵك به‌ملیۆنه‌ها ئاواره‌ و برسی و بێ لانه‌ و ماڵ ده‌كات. ناشبێت ئه‌وه‌مان له‌بیر بچێت كه‌له‌دوای خۆی، خانه‌واده‌كه‌ی نۆبل و نه‌وه‌ی دووهه‌م كه‌سه‌رپه‌رشتی خه‌ڵاته‌كه‌ده‌ ده‌كه‌ن له‌ڕووی ماڵیه‌وه‌، كۆمپانیای نه‌وتیان هه‌بوو له‌ئازه‌رباینجان. به‌مانایه‌كی تر نه‌وه‌ی دووهه‌می نۆبل خه‌ریكی دزینی نه‌وتی خه‌ڵكانی هه‌ژار بوون له‌ شارێكی وه‌ك باكۆی ئازه‌رباینجان.

٤

كۆی مێژووی ئه‌م خه‌ڵاته‌ پڕه‌ له‌دژبه‌یه‌كی و سیاسه‌ت بۆ نمونه ‌ فه‌یله‌سوفی بوونگه‌رایی وه‌ك (ژان بۆڵ سارته‌ر) له‌ڕۆژنامه‌ی لۆفیگارۆ Le Figaro فه‌ڕه‌نسیدا له ٢٣ ئۆكتۆبه‌ری ١٩٦٤ دووهۆكار ده‌هێنته‌وه‌ بۆ ڕه‌تكردنه‌وه‌ی ئه‌م خه‌ڵاته‌كه‌ یه‌كه‌میان كه‌سیه‌ و دووهه‌میان بابه‌تیه‌ . له‌یه‌كه‌میاندا (سارته‌ر) نایه‌وێت به‌هیچ شێوه‌یه‌ك خه‌ڵات بكرێت له‌لایه‌ن هیج ده‌زگایه‌كه‌وه‌، ته‌نانه‌ت ببێته‌ ئه‌ندام له‌ده‌سته‌ی كۆلێژدۆفرانسی فه‌ڕه‌نسی. به‌ڕای سارته‌ر قبوڵكردنی خه‌ڵاتێك ماننای ئه‌وه‌ی كۆی هه‌ڵوێست و كاره‌كانی ئه‌و ده‌چێته‌ پاڵ ناوی ده‌زگایه‌ك كاتێك ده‌نوسرێت ؛ سارته‌ر هه‌ڵگری نۆبڵ یان فڵان خه‌ڵات، پشتگیری ئه‌م ده‌سته‌ یان ئه‌و ده‌سته‌ و تاقمه‌ ده‌كات! سارته‌ر له‌وبڕوایه‌دایه‌ نوسه‌ر تاكگه‌رایه‌كه، بونگه‌رایه‌‌ له‌هه‌ڵوێست و دونیابینی خۆیدا، وه‌ك خۆی نایه‌وێت خه‌ڵاته‌كان به‌دووی كاره‌كانیه‌وه‌ بن و ڕه‌واخوازی بكه‌ن ، به‌ڵكو خۆی وه‌ك لێره‌بوونی نوسه‌رێك و كاره‌كانی نوێنه‌ری خۆیانبكه‌ن.

دووهه‌م هۆكار كه‌ سارته‌ر به‌ (هۆكاری بابه‌تی) له‌ساڵی ١٩٦٤ له‌گوتاره‌كه‌یدا ده‌ستنیشانیده‌كات ئه‌وه‌یه‌؛ كه‌دونیا دابه‌شبووه‌ به‌سه‌ر دوو سه‌ربازگه‌ی ڕۆژهه‌ڵات و ڕۆژئاوا. سۆسیالزم و كاپیتالزم، ئه‌و هه‌میشه‌ له‌گه‌ڵ سۆسیالزمه‌ هه‌رچه‌نده‌ ئه‌و له‌خێزانێكی بۆرژوازیه‌وه‌ هاتووه‌ و له‌ڕۆژئاواش ده‌ژی. له‌به‌رئه‌وه‌ بۆ ئه‌و باشتره‌ ناوی هیچ خه‌ڵاتێك نه‌خاته‌ شه‌ڕه‌ فیكری و ململانێ و هه‌ڵوێسته‌كانیه‌وه‌. ته‌نانه‌ت ده‌ڵێت؛ گه‌ر خه‌ڵاتی لینینم پێ به‌به‌خشن هه‌مان هه‌وڵوێستم ده‌بێت. ئه‌مه‌ جگه‌له‌وه‌ی به‌ڕای ئه‌و كۆی ئه‌م خه‌ڵاته‌ فه‌رامۆشكردنی گه‌وره‌ی نوسه‌رانی وه‌ك (لویس ئارگۆن) و (بۆریس باسترناك) ته‌نانه‌ت (نیرۆدا)یه‌.

دیاره‌ له‌و زه‌مه‌نه‌دا كاپیتالیزم نه‌یده‌ویست نوسه‌ره‌ شۆڕشگێڕه‌كانی وه‌ك (باسترناك) یان (نیرۆدا) زه‌قبكاته‌وه‌. به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ سارته‌ر مرد و نه‌یبینی كاتێك سیاسه‌ت وه‌رچه‌خا، بۆ داپۆشینی ناشرینی كوشتنی (سلڤادۆر ئالندی) خه‌ڵاته‌كه‌ به‌خشرا (پاپلۆ نیرۆدا ) ی پیر، هه‌رچه‌نده‌ دوای گه‌ڕانه‌وه‌ی له‌وه‌رگرتنی خه‌ڵاته‌كه‌، له‌لایه‌ن دیكتاتۆرێكی وه‌ك (بنیۆشێت) له‌ماڵه‌كه‌یدا ده‌ستبه‌سه‌ر ده‌كرێت و ده‌رئه‌نجامی ده‌رزی لێدانێك ده‌مرێت، كه‌له‌م ساڵانه‌ی دوایدا ڕاپۆڕته‌كان باس له‌كوشتنی ده‌كه‌ن له‌ڕێگه‌ی ئه‌و ده‌رزیه‌وه‌. (ئانتۆنیۆ ساكرامانتا) ی ڕۆماننوس و هاوڕێی نیرۆدا له‌ڕۆمانی (له‌گه‌ڵ سه‌برێكی سوتێنه‌ر ) دا به‌جوانی له‌ڕێگه‌ی پاڵه‌وانی ڕۆمانه‌كه‌ی باس له‌ڕۆژانی كۆتایی نیرۆدا ده‌كات.

ئاوه‌ها سیاسه‌ت له‌م ئاكادیمیایه‌دا گه‌مه‌ی خۆی ده‌كات، ده‌نا كه‌سانی وه‌ك (یه‌شار كه‌مال) یان (سه‌لمان ڕوشدی) و (بێكه‌س) زۆر ده‌مێكه‌ له‌پێش كه‌سانی وه‌ك (ئالفریده‌ یالنیك) یان (پاتریك مۆدیانۆ) و زۆریترن. دیاره‌ ئه‌مه‌ له‌كه‌مكردنه‌وه‌ی به‌های ئه‌و نوسه‌ره‌ ئازیزانه‌ نییه‌، به‌ڵام به‌هه‌مان لۆجیكی سارته‌ر قسه‌بكه‌ین ؛ كۆی ئه‌م (هه‌ڵاوێرده‌یه‌)‌ ڕۆژ به‌رۆژ ساده‌تر و سیاسیتر ده‌بێت .

فه‌رامۆشكردنی نوسه‌رێكی وه‌ك (یه‌شار كه‌مال) كه‌چه‌نده‌ها ساڵه‌ ناوی له‌لیسته‌ی خه‌ڵاته‌كدا بووه‌، ئه‌وه‌ ده‌سه‌لمێنێت له‌كوێدا سیاسه‌تی نیولیبرال پێویستی به‌تیشك خستنه‌ سه‌ركه‌سێك بووه‌ بۆ هۆكاری سیاسی، ئه‌م ئاكادیمیه‌ زۆر یان كه‌م خه‌ڵاته‌كانی به‌و پێوه‌ره‌ به‌خشراوه‌، دیاره‌ له‌گه‌ڵ ڕێكه‌وتنی عه‌ره‌ب و ئیسرائیلدا خێرا (نه‌جیب مه‌حفوز) یان بیركه‌ته‌وه‌، ده‌نا له‌وبڕوایه‌دا نیم گه‌ر ئه‌م ڕێكه‌و‌تنه‌ سیاسیه‌ نه‌بوایه‌، ئه‌وان بۆ خودی جوانی ئه‌ده‌بی مه‌حفوز ئاوڕبده‌نه‌وه، كه‌بێگومان مه‌‌حفوز به‌بێ نۆبلیش هه‌ر ڕۆماننوسه جوانه‌كه‌ی ئه‌ده‌بی دونیایه‌‌ . دیاره‌ گه‌ر ئه‌مه‌ قسه‌ی ئێمه‌ بێت له‌ئه‌ده‌بدا، ئه‌وا سه‌یر له‌وه‌دایه‌ له‌خه‌ڵاتی ئاشتیدا دراوه‌ به‌گه‌مه‌كرێكی سیاسی وه‌ك هێنری كیسنجه‌ر و ئه‌نوه‌ر ساداتی دیكتاتۆر. نابێت پێناسه‌ ناوازه‌كه‌ی ب سادات له‌بیربكه‌ین كه‌ده‌یگووت؛ دیموكراتیه‌ت كه‌ڵبه‌ی هه‌یه‌!

به‌خشینی خه‌ڵاتی ئه‌ده‌ب به‌ ڕۆك ستارێك له‌ژێر ناوی ئه‌وه‌ی شیعری هه‌یه‌ و شیعره‌كانی له‌سه‌ر شانۆی ڕۆكن رۆڵ و پۆپ ستاردا به‌رجه‌سته‌ده‌بن، ئارگومێنێكی لاوازه‌، چونكه‌ نازانین دراوه‌ به‌ (پۆپ ستاریه)‌كه‌ی یان به‌ شیعره‌كانی، هه‌موو ئه‌و قسانه‌ی تر كه‌ده‌ڵێن له‌پێناو شه‌ڕی پۆپ دیلان بۆ ئازادی ده‌ربڕین پێبه‌خشراوه‌، ئه‌مه‌ش دیسان ناچێته‌ خانه‌ی ئه‌ده‌به‌وه‌ ، ئه‌وه‌ی ده‌چێته‌ خانه‌ی ئه‌و نه‌وه‌یه‌ی كه‌له‌شه‌سته‌كاندا چوونه‌ سه‌رجاده‌ له‌دژی جه‌نگی ڤێتنام، دوای ئه‌م هه‌موو ساڵه‌ ئه‌م به‌خشینه‌ ده‌یه‌وێت بیانخاته‌ خانه‌ی ڕابوردوو و مۆزه‌خانه‌ی كولتورێكی به‌سه‌رچووی ئه‌مریكانیه‌وه‌.

————————-

چه‌ند په‌راوێزێك ‌:

١.بڕوانه‌ گوتاری سارته‌ر به‌ ئینگلیزی:

Sartre on the Nobel Prize

٢. بڕوانه‌؛ ده‌باره‌ی كوشتنی نیرۆدا له‌لایه‌ن بینۆشێت گاردیان؛
https://www.theguardian.com/books/2015/nov/06/chile-admits-pablo-neruda-might-have-been-murdered-by-pinochet-regime

٣. بڕوانه‌؛ چاوپێكه‌وتن له‌گه‌ڵ (ئیزابیل ئالندی) ده‌رباره‌ی زه‌مه‌نی بینۆشێت به‌ئینگلیزی؛

https://www.amnesty.org/en/latest/news/2013/09/life-under-pinochet-isabel-allende-day-we-buried-our-freedom/

٣. بڕوانه‌؛ ڕۆمانی (له‌گه‌ڵ سه‌برێكی سوتێنه‌ردا) ئانتۆنیو ساكرامنتا به‌ئه‌ڵمانی ؛

Antonio Skármeta, Mit brennender Geduld: Roman Piper Veralg ß Taschenbuch – 1. Mai 1998.

٤. گۆرانی هه‌ڵكردن له‌گه‌ڵ ڕه‌شه‌بادا Blowing in the wind ؛ بڕوانه‌ یوتوب;
https://www.youtube.com/watch?v=vWwgrjjIMXA

٥ .بۆ
٥.بۆگوێگرتن له‌گۆرانیه‌ گرنگه‌كانی بۆب دیلان بڕوانه‌ گاردیان:

https://www.theguardian.com/books/live/2016/oct/13/nobel-prize-in-literature-2016-liveblog

حەمە غەفور

————————-

هەڵوێستی سەرڕاست‌و کۆمۆنیستی بەرانبەر بە “ئۆپە راسیۆنی ئازادکردنی موسڵ” کە ئامانجی ڕاستەوخۆی پاککردنەوەی شاری موسڵ لە داعش‌و ڕزگارکردنی دانیشتوانەکەی لەژێر دەست‌و چنگاڵی ئەم دەستەو تاقمە خوێنڕێژو ئینسانکوژە ڕاگەیەنراوە، بەتایبەتیش لەلایەن ئەو دەوڵەت‌و‌ هێزانەی ئەم جانەوەرە ئیسلامیانەیان پێگەیاندو بەریاندانە گیانی خەڵکی ناوچەکەو جیهان، هەرگیز ناتوانێت بە پاساوی قەومانی کارەسات‌و وێرانبوونی شارەکە، بەرزکردنەوەی دروشم‌و داوای ڕاگرتنی شەڕ بێت. هەوڵوێستێک کە بە داخەوە ڕابەری هەردوو حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری کوردستان‌و عێراق‌و هاوڕێ ڕێبوار ئەحمەد گرتوویانە. چونکە هەر ئێستا دانیشتوانی موسڵ‌و دەوروبەری لەنێو کارەساتی ڕۆژانەو سەربڕین‌و ئیغتیسابی ژنان‌و ووردکردنی کەسایەتی‌و پیرۆزیی ئینسان‌و لەنێو زیندانێکی گەورەی ترس‌و تۆقاندن‌و قەسابیکردنی ئینساندا ژیان دەگوزەرێنن، دۆزەخێکی بیلفیعل کە داعش زیاد لە دوو ساڵە گەورەو بچووکی دانیشتوانی ئەم شارو ناوچەیەی تێدا دەسوتێنێت. ئەم داوایە دوورو نزیک پەیوەندی نییە بە هەڵوێستێکی کۆمۆنیستی‌و مارکسیستییەوە، بگرە لە هەڵوێستی دەستەوسانی‌ گروپێکی سیاسی زیاتر نییەو دەبێت لەلایەن کۆمۆنیستە کرێکارییەکانەوە ڕەخنەباران بکرێت‌. وە کارێک بکرێت ڕابەرایەتی هەردوو حزب‌و ڕێبوار ئەحمەدیش، تا ئەو کاتەی بانگەشە بۆ کۆمۆنیزمی کرێکاری دەکەن، ئەم هەڵوێستە بگۆڕن‌و هەڵوێستی کۆمۆنیستی بگرنەپێش. هه ڵوێستی ئێستای ڕابه ری دو حزب‌و هەنگاوێکی بەمجۆرە پاسیفیزمێکی تەواو ئاشکراو چاوەڕووانییەکی خەیاڵی‌و پادەرهەوا نیشانئەدات‌، وە جگە لە شەرمەزاربوون لەبەردەم مێژوودا بۆ کەسانێک هێشتا خۆیان بە کۆمۆنیستی کرێکاری دادەنێن، هیچ ئاکامێکی دیکەی نابێت! بۆچی؟ چونکە ڕێکخراوی تیرۆریستی داعش لە هەموو حاڵەتێکدا وەک چۆن لە ڕێگای زەبرو زەنگەوە هاتووە، هەر ئێستاو بە خێرایی تەنها دەبێت لەڕێی گورزی سەربازییەوە ملیبشکێنێت‌و دووربخرێتەوە. دروست بەهەمان شێوەی هەڵوێستی (مەنسور حکمەت) لە سەروبەندی هێرشی ئەمریکا بۆ سەر دەسەڵاتی نەگریسی بزووتنەوەی تاڵیبان لە ئەفگانستان، کە ووتی؛ “شه‌ڕ ڕاگه‌ياندنى هيچ كه‌سيك، ته‌نانه‌ت ئه‌مريكاو غه‌ربيش، له‌دژى تاليبان ناكرێ مه‌حكوم بكرێت. تاڵيبان ده‌بێ بڕوات‌و سه‌ره‌نجام ده‌بێ هه‌ر له‌ڕێگاى زه‌بروزه‌نگ‌و كرده‌وه‌ى سه‌ربازييه‌وه‌ بڕوات. دوژمنايه‌تى غه‌رب له‌گه‌ل تاليباندا باشتره‌ وه‌ك له‌دۆستايه‌تى تائێستايان. هيچ كه‌سێك به‌ر به‌ پێچانه‌وه‌ى ده‌ورودوكانى ئينسانكوژانێك ناگرێت كه‌ غه‌رب خۆى هێناونييه‌ سه‌ركار. به‌ڵام له‌نێوان جه‌نگ‌و تيرۆردا جياوازى هه‌يه‌. كرده‌وه‌كانى ئه‌مريكاو بەريتانيا له‌ ئه‌فغانستان تيروريستييه‌. بۆمبارانى شاره‌كان‌و ناوچه‌ سه‌كه‌نيه‌كانى ئه‌فغانستان ده‌بێت مه‌حكوم بكرێت‌و ڕابگيرێت”. بەمپێیە ئەم هەڵوێستەی ڕێبوار ئەحمەدو حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری کوردستان‌و عێراقیش، واتە “داوای ڕاگرتنی شەڕ بە پاساوی وێرانسازی‌و قەومانی کارەسات‌و قووڵتربوونەوەی کێشەکان” بخوازن یان نەخوازن دەچێتە چوارچێوەی بەرگری لە مانەوەی خودی داعش بەسەر سەری شاری موسڵ‌و دانیشتوانە ئەسیرکراو و بەبارمتەگیراوەکەیەوە. لە هەمان کاتیشدا دەچێتە خزمەتی درێژکردنەوەی ژیانی سیاسی داعش هەم وەکو مەترسییەکی گەورە بەسەر خەڵکی ناوچەکانی تری عێراق‌و کوردستانەوە، هەم دەبێتە هۆکاری درێژەی تیرۆرو کردەوەی تیرۆریستی لە عێراق‌و ناوچەکەو جیهانیش. سەرباری ئەوانەش هەڵوێستی پاسیسفیستی‌و محافەزەکارانەو لایەنگری لە ئارامش‌و تونترنەبوونەوەی کێشەکان، ڕازیبوونە بە هەلومەرجی ئێستا (واتە مانەوەی داعش!) کە هەموو خەڵکی عێراق‌و ناوچەکەو جیهانیش لێی بێزارو نیگەرانن وە خوازیاری ئاڵوگۆڕن لە بەرژەوەندی خەڵکی ژێر دەسەڵاتی داعش. جگە لەمانەش هەڵوێستگیرییەکی لەو چەشنە کردەوە داعشییەکان زیاتر دەکات‌و تیرۆرو تیرۆریزم پەرەدارتر دەکات. لێ گەڕێن با هەر ئەو هێزو دەوڵەتانەی کە داعشیان دروستکردو قەڵەویانکرد، وە ئیستا بۆتە مڵۆزمی سەر ڕێگایان خۆیان بڕۆن‌و بە وەشاندنی گورزی سەربازی پەڵەی نەنگی‌و شەرمەزاری نێوچەوانیان، یانی داعش بسڕنەوە. هیچ نەبێت لە موسڵ‌و دەوروبەری دەستکۆتایان بکەن‌و دۆزەخێکی ڕاستەقینە کە بەدەستی داعش‌و دارو دەستە خوێنڕێژەکانی بۆ دانیشتوانی شارێکی چەند ملیۆنی دانراوە کۆتایی بهێنرێت!

ڕێبوار ئەحمەد، ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری کوردستان لە تازەترین ووتاری لەژێر ناوی “ئازادی موسڵ یان شەڕی کۆنەپەرستانەی جەمسەرەکان؟!”دا ئەو هەڵوێستە پاسیفیستی‌و محافەزەکارانەیە بەرانبەر “جەنگی ئازادکردنی موسڵ” تیوریزەدەکات‌. لەڕێی کۆپیکردنی ئارەزوومەندانەو میکانیکیانەی باس‌و هەڵوێستە مارکسیستییەکانی مەنسور حکمەت سەبارەت هێرشی تیرۆریستی ١١ی سێپتێمبەرو کارو کاردانەوەکانی دواتری، پاساوی تەحلیلی‌و ئایدیۆلۆژی خۆی بۆ ئەو هەڵوێستە نامارکسیستی‌‌و ڕاستڕەوانەیە دەهۆنێتەوەو هەردوو حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری کوردستان‌و عێراقیش بەداخەوە بەشوێن ئەودا بەکێش بوون بۆ وەرگرتنی هەمان هەڵوێست لە دوو بەیاننامەی جیاجیادا. (لە پەرواێزدا لینکی ووتارەکەی ڕێبوار ئەحمەدو هەردوو بەیاننامەکە دادەنێم). لەم بڕگەیەی ووتارەکەیدا بە جوانی هەڵویستەکەی ڕێبوار دەردەکەوێت:” ئەگەر بە ئەندازەی نوکە دەرزیەک کێشەیان لەگەڵ تیرۆریزم هەیە، با زەحمەتی شەڕو قارەمانبازی و وێرانكاری کۆمەڵگا و کوشت و کوشتار نەکێشن، لە جیاتی ئەوە زەحمەتبکێشن خۆیان بپێچنەوە و ملیانبشکێنن و لە ناوچەکە برۆنەدەرەوە. لە جیاتی شەڕی داعش گوێی نۆکەرەکانیان راکێشن با چەک و تەقەمەنی و پارە لە داعش ببڕن و ئاسانکاری بۆ نەکەن. بەم جۆرە داعش لە سویچەوە دەکوژێتەوە و خەڵکی ئەو ناوچانەی دەسەڵاتی داعشی تیایە هەر بە شەق و بەرد داعش راودەنێن.” هەروەها ئەم بڕگەیەش لە ڕاگەیاندنەکەی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری کوردستان کە لە ژێر تایتڵی”با بەر بەکوشتاری خەڵکی موسڵ و وێرانکاری بگرین” هاتووە؛ “پێویستە بەرامبەر بەم کارەساتەی ئێستا کەبەناوی “ئازادکردنی موسڵەوە” لەئارادایە بێدەنگی بشکێندرێت. وه‌لانان و وه‌ده‌رنانی داعش و هاوشێوه‌کانی له‌و جێگایانه‌ ده‌ستیان به‌سه‌ردا گرتووه‌ خواستێکی هەموو بەشەریەتی ئازادیخوازی ناوچەکە و جیهانه‌، بەڵام ئەمە کاری خودی خەڵکی ناوچەکەیە بەپشتیوانی بەشەریەتی ئازادیخوازی جیهان. ئەم کارە بەتیرۆریزمی دەوڵەتی و بۆمبارانی کوێرانە و خاپورکردنی قوتابخانە و نەخۆشخانە و ماڵ و حاڵی خەڵک وکوشتاری خەڵکەکەی ناکرێت.” پێماندەڵێت، هێرشەکان بۆ لێدان لە داعش‌و دەرکردنی لە موسڵ با ڕاوەستێت! دیسان لە بڕگەی یەکەمی بەیاننامەی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری عێراق بەناوی؛ “الحملة العسكرية على الموصل حرب اقطاب رجعية،يجب ايقافها فورا” بە زمانی عەرەبی هەمان هەڵوێست دوپاتکراوەتەوە؛ “الحرب الارهابية الدائرة بين الاقطاب الامبريالية العالمية وحلفائها الاقليميين والمحليين وبين داعش ليست الا حربا بين قطبي الارهاب العالمي لا علاقة لها بمصالح جماهير العراق والبشرية المعاصرة وآمالها في التخلص من براثن داعش والارهابيين. ان الحملة العسكرية الحالية لما يسمى بتحرير الموصل من ايدي داعش، تشكل حلقة خطيرة من حلقات هذه الحرب الدموية الجارية في العراق والمنطقة مع ما تتمخض عنها من ماسي انسانية كبيرة لسكان الموصل وتهديدات لحياة وامان الطبقة العاملة والجماهير.”
لەکاتێکدا لەهیچ جێیەکی ووتارەکەیدا ڕێبوار باسی ئیسلامی سیاسی‌و تیرۆریزمی داعشی وەکو قوتبێکی تیرۆریستیی ناوچەیی‌و جیهانیی خوازیاری دەسەڵات ناکات‌. باسی ناکات کە چۆن لە کێشەو جەنگێکی سیاسیدایە لەگەڵ ڕۆژئاواو ئەمریکا لەسەر بەدەستەوەگرتنی دەسەڵاتی سیاسی لە ووڵاتانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست، نەک لە شەڕیکی سەرو ماڵی‌و مان‌و نەماندا بێت لەسەر ئیسلام‌و بەهاکانی، یاخود جیهاد بێت لە دژی دیموکراسی‌و بەها ڕۆژئاوایی‌و شارستانییەکان کە وەکو سەرچاوەی ستەمی سەر خەڵکی فەلەستین‌و زوڵمی ئیسرائیل لە خەڵکی موسڵماننشینی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست لێکیانداوەتەوەو هێزی لێ دەگرن. داوایەکی لەم چەشنە کە ڕێبوار ئەحمەد ئاراستەی دەکات، لە گۆشە نیگای هەڵوێستگیرییەکی مارکسیستییەوە نییە، بەو دەلیلەی هێزهاوسەنگی ئێستای جیهان‌و دەرکەوتنی ئاستی ناکۆکی‌و بەریەککەوتنەکانی جیهانی سەرمایەداری، خۆی لەپێناو بەدیهێنانی هاوسەنگییەکی تازەو سەقامگیرییەکی نوێی ئیستسمارو سەرمایەگوزاری مۆنۆپۆڵی لە ووڵاتانی زۆنی هێزی کاری هەرزاندا ئەم کێشمەکێش‌و لەشکرکێشی‌و جەنگ‌و تیرۆریزمە دەوڵەتی‌و ئیسلامییەشی هێناوەتەئاراوە. ئەم ڕیزبەستنە سیاسی‌و سەربازییە لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا خۆی لەمێژە شکڵیگرتووەو ئامانجی ستڕاتیژی خۆی هەیە. خودی پەیدابوونی دیاردەی داعش‌و کەوتنی موسڵ‌ بۆ ژێر دەستی داعش‌و جەنگی سوریاو ئێستاش هەوڵی وەدەرنانی داعش لە موسڵ درێژکراوەو دەرئەنجامی هەمان دەخالەت‌و ملهوڕی ئەمریکایە لە ناوچەکە بۆ سەپاندنی ڕۆڵی پۆلیسییانەی خۆی بەسەر ناوچەکەو جیهاندا پاش داڕمانی بلۆکی سۆڤێت. بۆیە داوایەکی لەو جۆرە بەرانبەری گەلێک نامارکسیستی‌و بەولاوەتریش ساویلکانە دێتە پێش چاو. ڕێبوار تیرۆریزمی ئیسلامی تەنها وەکو ئامڕازی دەستی ئەمریکاو دەوڵەتە هەرێمییەکان تەماشادەکات‌و بەشێوەی ستاتیک لەم دیاردە ئاڵۆزکاوەی تیرۆریزمی ئیسلامی دەڕوانێت‌و لە فۆڕمۆڵەکردنی ووتارەکەیدا بەکاریدێنێت، تا پێمانبڵێت؛ “ئەم شەڕەی ئازادکردنی موسڵ درۆیەکی گەورەیەو بۆ لەناوبردنی تیرۆریزمی ئیسلامی نییە”! هەموو کەس دەزانێت شەڕەکە بۆ تەمبێکردنی ئەو باڵە یاخی‌و هەوسارپچڕاوانەی بزوتنەوەی ئیسلامی سیاسییە کە زیاد لە حەد پێیان درێژکردووە. بەڵام باشە مادام هەنگاوێکی بەم شێوەیەی ئەمریکاو ڕۆژئاوا بەکردەوە تەوقی داعش بشکێنێت‌و لە موسڵ وەدەریبنێت، بۆ دەبێت داوای ڕاوەستانی بکرێت! کەوایە بۆ چەند مانگ لەمەوپێش لە شەنگاڵ‌و ڕومادی‌و فەللوجە داوای ڕاوەستانی ئەو شەڕەتان نەکرد؟! پرسیار ئەوەیە، ئایا بە ڕاستی لە شەنگاڵ‌و ڕومادی‌و فەللوجە تا ئێستا داعش بمایە باشتر بوو؟! ئایا مەحکومکردن‌و بەرزکردنەوەی دروشمی ڕاوەستانی شەڕ لەنێو ڕای گشتی جیهان‌و ناوچەکەو عێراقیشدا بڕشت‌و ئاسەوارێکی هەیە یاخود دەیبێت؟! ئایا داوای وەستانی شەڕێک کە بەگوێرەی پێناسە هەموو خەڵکی جیهان بە تاسەوە چاوەڕوانی ئاکامەکەی دەکات، یانی کەوتنی داعش، سەرپەڕی‌و لاکەوتەیی‌و خۆفریودان نییە؟!

ئاشکرایە کە نە ئامانجی شەڕەکەی ئێستای موسڵ‌ بۆ لەبەینبردنی تیرۆریزمی ئیسلامییە، نە جەنگی سەردەمی ١١ی سێپتێمبەریش لەژێر ناوی ڕاونانی بنلادن‌و لێدان لە تاڵیبان‌ ئامانجێکی وەهای بووە، وە نە سەرتاپای کێشمەکێشەکانیش لەگەڵ قوتبی ئیسلامی سیاسی بۆ لەناوبردن یاخود تەنانەت کەمکردنەوەی تیرۆریزمی ئیسلامی بووە. ئامانجی ئەمریکاو ڕۆژئاوا لە شەڕیان لەگەڵ ئیسلامی سیاسی بە گشتی‌و ئەو تیرۆریزمە ئیسلامییەی لەنێو داعشدا بەرجەستەبووە، بە دیاریکراوی لەم جەنگەی موسڵدا، کۆتاییهێنانە بەو پەڵەی نەنگییەو نەفرەت‌و ناڕەزایەتییەک کە بەهۆی یاخیبوونی داعشەوە بەرانبەر ئەمریکاو کردەوە قێزەونەکانییەوە لەنێو ویژدانی ڕای گشتی جیهان‌و خەڵکی ناوچەکەشدا دروستبووە. بە تایبەتیش کە ئێستا داعش وەکو ئامڕازێکی شوێنگرتنی ئامانجەکانی ئەمریکاو لایەنەکانی دیکە ڕۆڵی کۆتاییهاتووە. بەهۆی سیاسەتی داعشیانەو سەربڕینەکان‌و قەسابیکردنە ئیسلامییەکانییەوە ناڕەزایەتییەکی گەورەی جیهانی شارستانی لێ کەوتۆتەوە بەرانبەر بە سیاسەتی سەپاندنی هەیمەنەی ئەمریکاو دابەشکردنی ناوچەکانی نفوز لە جیهان. هەڵوێستی واقعبینانەو مارکسیستی لێرەداو لەم هاوکێشەیەی ئێستای نێوان بزووتنەوەی کۆمۆنیستی‌و جیهانی شارستانی‌و سەرمایەداری جیهانیدا ئەوەیە؛ لێگەڕێین ئەم پەڵەی نەنگی‌و شەرمەزارییەی ئەمریکاو ڕۆژئاوا خۆیان زەحمەتی لەناوبردنی بکێشن. بێگومان لە هاوشانی مەحکوم نەکردنی لێدان لە داعش‌و دەرپەڕاندنی لە موسڵ، بۆردومانی شوێنی ژیانی هاوڵاتیان‌و کاولکردنی پردو ڕێگاوبان‌و ماڵ‌و مەدرەسەو خەستەخانەکان، وە کوشتاری هاوڵاتیانی بێ‌دیفاع‌و سڤیل کردەوەیەکی تیرۆریستییەو مەحکومەو دەبێت ڕابگیرێت.

سەبارەت ئاکامەکانی دوای کۆنتڕۆڵکردنەوەی موسڵ‌و کاردانەوەو ڕێزبەستنە سیاسی‌و کۆمەڵایەتی‌و حزبییەکان، زۆر ڕۆشنە ئێمە دەبێت خوازیاری ئەوە بین خەڵکی خۆیان چارەنووسی خۆیان بەدەستەوەبگرن‌و دانیشتوانی شاری موسڵ بەبێ جیاوازی لەگەڵ یەک بژین. ڕێگانەدەن بە هەڵاواردنی قەومی‌و مەزهەبی‌و باوەشێنی ئەم جۆرە ئەحساساتە شەڕو پێکدادان‌و نائەمنی باڵبکێشێت بەسەر ژیانیاندا. هەروەها زۆر مەسەلەی وەک شەڕی تائیفی لە عێراق‌و ناوچە کێشە لەسەرەکان‌، قازانج‌و زیانی دەوڵەتانی ناوچەکەو لایەنە ناوخۆییەکانی عێراق، ڕۆڵی ئێستاو داهاتووی زلهێزە ئیمپریالیستییەکان‌و هاوپەیمانانیان، داهاتووی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست‌و عێراق‌و کوردستان‌و مەسەلەی دەوڵەت لە کوردستان‌و مەسەلەی قەیرانی ئابوری کوردستان‌و قەیرانە سیاسییەکان‌و پرس‌و بابەتەکانی دوای ئازادکردنی موسڵ لەدەستی داعش، لە کات‌و شوێنی خۆیاندا دەبێت هەڵوێستەیان لەسەر بگرین‌و بە تایبەت هەڵوێستگیری لەبارەیانەوە بەڕای هەموو لایەک دوای کۆتایی پرۆسەی موسڵ ئەبێتە کارێکی ئێجگار فەوری‌و چارەنووسساز.

لە کۆتاییدا لەنێو هەردوو حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری کوردستان‌و عێراقیشدا، پێویستە ئەم هەڵوێستەی ڕابەرایەتی هەردوو حزب بە چڕی ببرێتە ژێر ڕەخنەوەو کادران‌و ئەندامان‌و تەنانەت هاوسۆزان‌و لایەنگرانی کۆمۆنیزمی کرێکاری‌ ڕابەرایەتی هەردوو حزب ناچاربکەن بەم هەڵوێستەیاندا بچنەوەو هیوادارم ڕابەرایەتی دوو حزبی کوردستان‌و عێراق ئەم هەنگاوە هەڵگرن. ئومێدەوارم لە ڕیزی هەردوو حزبدا ژمارەیەکی زۆر لە کادران‌و ئەندامان نه چنە ژێر باری ئەم سیاسەتەو ئەم هەڵوێستە پاسیفیستییەی ئێستای ڕابەرایەتییەوە. بە شوێن ڕاگەیاندنی ئەم هەڵویستە نامارکسیستی‌‌و زیانبارەی ڕابەرایەتیی هەردوو حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری کوردستان‌و عێراقدا، ئه رکی کۆمونیستی ئه وه یه شەپۆلێک لە ڕەخنەو جموجووڵی دیفاع لە مارکسیزم‌و باوەڕە کۆمۆنیستییەکان لە ناوەوەو دەرەوەی هەردوو حزب بێتەئاراوە.

حەمە غەفور
١٧ئۆکتۆبەر٢٠١٦

لینکی ووتارەکەی ڕێبوار ئەحمەد: ئازادی موسڵ یان شەڕی کۆنەپەرستانەی جەمسەرەکان؟!
لینکی ڕاگەیاندنی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری کوردستان: با بەربەکوشتاری خەڵکی موسڵ و وێرانکاری بگرین
لینکی ڕاگەیاندنی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری عێراق:
https://www.facebook.com/kamil.ahmed.3956/posts/10155373139349488

یەکەم: ئەڵقەیەك لە زنجیرەیەکی نەپساوە، چرکە ساتێك لە پڕۆسەیەك.
1. ئەم دیاردەیەی هاوکات مانگرتن و خۆپێشاندان، کە لە 27ی سێپتێمبەری 2016 لە زۆرێك لە شار و شارۆچکەکانی زۆنی سەوزی ژێر دەسەڵاتی (یەکیەتی و گۆڕان) لە کوردسانی عێڕاقدا خۆی خستەڕوو، بەردەوامی زنجیرە ناڕەزایەتیەکی نەپساوەیە و لەم چرکە ساتە دیاریکراوەدا گەیشتۆتە ئەم ئاستەی ئێستای و لەم شکڵەدا خۆی دەرخستوە. هەروەك بەردەوامی هەر ئەو زنجیرە ناڕەزایەتیانە، پێشووتر لە ئۆکتۆبەری ساڵی پاردا لە شکڵێکی تردا خۆی خستبوەڕوو.
2. بەم پێیە ئەم دیاردەی سێپتێمبەری ئەمساڵ (2016) و ئۆکتۆبەری ساڵی پار (2015)، بەردەومی یەکتر و کامڵکەری یەکترین، دوو شکڵ و شێوازی جیا، دوو ئاستی پەرەسەندن لە ڕەوتی بزوتنەوەیەک نیشان دەدەن. بزوتنەوەیەك کە بە چەندین چرکەساتی بەرزونشێوی، پێشڕەوی و پاشەکشە، کۆکردنەوەی هێز و لەدەستدانی هێز، هەروەها بەدەستهێنانی ئەزمون و ئاگاهی سیاسی لەگەڵ حزب و ڕەوتە سیاسیەکاندا، تێپەڕیوە تا گەیشتۆتە ئەم ئاستەی ئێستای.
3. ئەم چرکە ساتەی سێپتێمبەری ئەم ساڵ، لە چاو تەقینەوەی خۆبەخۆیی جەماوەری توڕە و ناڕازی ئۆکتۆبەری ساڵی پار (2015)دا، نەك هەر لە ڕووی شکڵ و شێوازی ناڕەزایەتی دەربڕین و ڕێکخراوەیی و بەرفراوانی و بەشداری توێژگەلێکی زۆرتر لە کۆمەڵانی کرێکار و زەحمەتکێش و ئەهلی کەسەبەی ناو بازاڕەوە (بە مانگرتن و دوکان داخستن)، بەڵکو لەڕووی سیاسی و ناوەڕۆکیشەوە، لە فۆڕمی خواست و شیعاراتەکانیشەوە کامڵبونێکی پێوە دیار بوو.
4. نەك هەر ئەمە بەڵکو حزبەکانی کۆنە ئۆپۆزیسیۆنی دەورانی پێشوو، واتا (گۆڕان) و حزبە ئیسلامیەکانی هاوپەیمانی کە وەختی خۆی بەئاسانی سواری شەپۆلی بزوتنەوە ناڕەزایەتیەکەی 17ی شوباتی 2011 بوون، چانسێکیان هەبوو کە سواری شەپۆلی خۆپێشاندانەکەی ئۆکتۆبەری پاریش (2015) ببنەوە، بەڵام لە ئێستادا لەڕووی بابەتیەوە بەهۆی مانەوەی قاچیان لەناو دەسەڵات و هەڵوێستی ڕەزیلانەیان بەرامبەر (پارتی) لە یەكساڵی ڕابردوودا، ئەو هەلەیان لە دەست خۆیاندا کە بەو ئاسانیە بتواننەوە سواری شەپۆلی ناڕەزایەتیەکانی 27ی سێپتێمبەر(ی2016) ببن. ئەمەش نە بەومانایەیە کە ئەو مەترسیە کۆتایی هاتووە، وە نە بەو مانایەشە کە ئەم بزوتنەوەیە تەواو هاتۆتە دەرەوە لەژێر باری ئاسۆی ئەو حزبانە، بەڵکو بەو مانایەی کە زەمینەیەکی مادی و بابەتی سیاسی ڕەخساوە بۆ وەلانانی ئەو ئاسۆ و مەترسیە.
5. گەرچی ئەم دیاردەیە لەم شکڵە لە دەرکەوتنیدا تەنها زۆنی سەوزی گرتۆتەوە، و بەهۆی سەرکوت و ترۆر، خەفەقانی سیاسی و داپڵۆسێنەرانەی دەزگای سیخوڕی “پاراستن”ی (پارتی)ەوە، نەیتوانیوە لە زۆنی زەردیشدا خۆی نمایش بکات، بەڵام لەژێرەوە لە ناو دڵی کۆمەڵگەدا لەو ناوچانەشدا زیندوە و وەك مەنجەڵە ئاوێکی سەر ئاگردان دەکوڵێت و لە ژێرەوە قڵپ دەدات، ئەوە پلەیەك لە بەهێزی ئیستیبدادی (پارتی)ە، کە لەم چرکە ساتەدا، وەك سەرقاپێك ڕێگرە لە هاتنەدەرەوەی. ئەمە لەلایەك و لەلایەکی تریشەوە خودی ئەم دیاردەیەی 27 ی سێپتێمبەر گوزارش لە خواست و ئاوات و ئارەزوەکانی خەڵکی کرێکار و زەحمەتکێش و هاوڵاتیان دەکات لە تەواوی کوردستاندا بەهەردوو زۆنی سەوز و زەردیەوە، وە لە شکڵدا ڕووی لە حکومەتی هەرێم و لە ناوەڕۆکدا بەپلەی یەکەم دژی (پارتی)، حزبی قۆرخکاری دەسەڵات و سەروەتە لە کوردستاندا.
6. ئەم هاوکێشەیەی خاڵی پێنجهەمە، وای کردوە تا حزبەکانی تری غەدرلێکراو و بەشخوراو لە کێکی دەسەڵاتی حکومەتە بنکە فراوانەکەیان، لە لایەن (پارتی) ەوە، ئەو هەلەیان بۆ بڕەخسێ تا بە زمانلوسیەوە هاوسۆزی درۆینەی خۆیان بۆ ناڕەزایەتیەکان دەرببڕن و بیانەوێت شانی خۆیان دەرکێشنەدەرەوە لە ژێر باری بەرپرسیارەتیەك و سیاسەتێکی هاوبەشیان کە بارودۆخی هەرێمەکەی بەم ڕۆژ ڕەشیەی ئەمڕۆ گەیاندوە. بۆیە ڕوویەکی تری ئەم هاوکێشەیە بۆتە ڕێگریش لەبەردەم هەرچی زیاتری ڕادیکاڵ بوون و سیاسی بوونەوەی ئەم بزوتنەوە و ڕاماڵینی دەسەڵات لە زۆنی سەوز و دامەزراندنی دەسەڵاتدارەتیەك لەم زۆنەدا لەسەر بنەمای بەشداری ڕاستەوخۆی ئیرادەی هاوڵاتیان لەڕێگەی بەرپا کردنی ڕێکخراوە شۆرایی و کۆمیوناڵەکانەوە.
7. بەم پێیە، پڕۆسەیەك لە دەرونی کۆمەڵگەی کوردستاندا لە ئارادایە، کە ڕەوتی ناڕەزایەتی کرێکاران و زەحمەتکێشان و هاوڵاتیانی کوردستانە بەگشتی، نەك هەر دژی دەسەڵاتی حزبەکانی حکومەتی بنکە فراوان، بەڵکو دژی هەموو دامەزراوەی سیاسی و حزبی هاوئاسۆ و ئامانجیش لەگەڵ دەسەڵاتدا، بەوانەشەوە کە لەدەرەوەی پەرلەمان و حکومەتن.
ئۆکتۆبەری ساڵی پار و سێپتێمبەری ئەم ساڵ دوو چرکەساتی بەرجەستەی ئەم پڕۆسەیەن، بەڵام ڕۆژانەش ئەم پڕۆسەیە لە دەرکەوت و دەرهاویشتەی جیاجیادا خۆی نمایش دەکات و لە ئایندەشدا ئەگەری سەرهەڵدانەوەی وەك دیاردەیەکی بەرفراوان، ڕادیکاڵتر و بەهێزتر لە شکڵ و شێوازی تردا لە ئارادایە.
ئەم بزوتنەوەیە کە لەم شکڵ وشێوازانەی دەربڕینی ناڕەزایەتیدا خۆی دەخاتەڕوو گوزارشێکی چڕوپڕ دەکات لە خەباتێکی چینایەتی کرێکاران و توێژە جۆراوجۆرەکانی زەحمەتکێشان دژی بارودۆخێکی سەرمایە و دەسەڵاتی حزبە بورژوا قەومیەکانی کوردستان.
8. ئەوەی کە لە ئایندەدا ئەم بزوتنەوەیە لە چ شکڵ و شێوازێکی تردا وە لە چ ئاستتێکی بەرین و بەرفراوان و چ پلەیەك لە بەهێزیدا خۆی دەردەخات، وە بە چ کەناڵێکی سیاسیدا شۆڕدەکرێتە خوارەوە و تا چ ئەندازە ڕادیکاڵ دەبێتەوە، پەیوەستە بە شکڵگرتنی ڕابەرایەتیەك بۆ ئەم بزوتنەوەیە.
9. هەر ئێستا لەناو ئەم بزوتنەوەیەدا هاوشانی بەشداری بزوتنەوەی چەپ و کۆمۆنیستی، بە حزب و ڕێکخراو و گروپ و دەستەجاتی جۆراوجۆرەوە، بە خەتی سیاسی و ئاڵتەرناتیڤی جیاجیاوە، بەڵێ هاوشانی چەپ و کۆمۆنیزم هەڵسوڕان و ئاڵتەرناتیڤی ناسیونالیزمێکی چەپی ڕادیکاڵیش لە ئارادایە لەناو ئەم بزوتنەوەیەدا. بەم پێیە هەر لە ئێستادا ململانێیەکی شاراوە بۆ شکڵگیری ڕابەرایەتیەك (لە دەرەوەی بەرەی کۆنە ئۆپۆزیسیۆن) لەناو ئەو بزوتنەوەیەدا لەئارادایە و کاریگەری ئاسۆی فکری چەپی ناسیونالیزم و ئاڵتەرناتیڤە سیاسیەکەی هەر لە ئێستاوە بەسەر بەشێکی گەرچی کەمیش لە چەپی کۆمۆنیستەوە دەبینرێت.
10. بەم پێیە لە ئێستادا ئەم بزوتنەوەیە، بزوتنەوەیەکی یەك دەست نیە، بەڵکو سەنتێزی بەیەکگەیشتن و ڕووبەڕووبونەوەی گرایش و مەیلە جۆراوجۆرە فکری و سیاسیەکانی ناو کۆمەڵگەی کوردستانی عێڕاقە. ئەم بزوتنەوەیە گەرچی بە پلەیەك لە مەترسی هەژمونی ڕاستەوخۆی سیاسی (بەرەی کۆنە ئۆپۆزیسیۆن) هاتۆتە دەرەوە، بەڵام هێشتا لە ئاسۆی سیاسی ناسیونال لیبڕاڵ جیا نەبۆتەوە. بەجیا لەوەش، لە ئێستادا ئەم بزوتنەوەیە، نەك هەر سەنتێزی بەیەکگەیشتنی گرایش و مەیلە جۆراوجۆرەکانی چەپی کۆمۆنیست و کێشمەکێشی ئاڵتەرناتیڤە جۆراوجۆرەکانیەتی، بەڵکو سەنتێزی ڕووبەڕووبونەوەی چەپی کۆمۆنیستیشە لەبەرامبەر چەپی ناسیونالیستیدا، هەم لەسەر دابینکردنی جۆری ڕابەرایەتی بۆ بزوتنەوەکە و هەم لەسەر ئاڵتەرناتیڤ و ئەلگۆ سیاسیەکەی. بۆیە ئەم بزوتنەوە ناڕەزایتیە، بزوتنەوەیەکی ساف و سادەی دژی دەسەڵات نیە، بەڵکو مەیدان و مەڵبەندی کێشمەکێشێکی فکری و سیاسی جدی نێوان ئاسۆی چینایەتی جیاواز و ئاڵتەرناتیڤی سیاسی جۆراو جۆرە.
11. لە ڕوانگەی کۆمۆنیزمەوە، تێگەیشتن لەم بزوتنەوەیە و لە چرکە ساتی بەرجەستەی 27 سێپتێمبەر، وەك مەڵبەندی بەیەکگەیشتنی ڕەوت و گرایش و مەیلە جۆراوجۆرە دژ بەیەکەکان و بونی بە سەنتێزێك بۆ یەکلاکردنەوەی کێشمەکێشی ئاسۆ و ستڕاتیژ و سیاسەتەکانیان، بەڵێ تێگەیشتنێکی ئاوا هەنگاوی یەکەمە لە وەلانانی دیدگایەکی پۆپۆلیستی بۆ هەڵسەنگاندن و بینینی بزوتنەوەکە تەنها لە چوارچێوەی ڕواڵەتی دژایەتی دەسەڵاتدا، کە لە هەوڵی ئەوەدایە ڕیزە سەربەخۆ و یەکگرتووەکەی بپارێزێت، لە حاڵێکدا لە ڕوانگەی کۆمۆنیزمەوە، مەسەلەکە چۆنیەتی ئاسۆدار کردنیەتی بە سیاسەت و ئاڵتەرناتیڤی کۆمۆنیستانە لە ڕێگەی وەدەرنانی ئاسۆ و ئاڵتەرناتیڤەکانی ترەوە.
هەر ئەم تێڕوانینە واقعیە ماتریالیستیەشە کە کۆمەگی دەکات بە زاڵبون بەسەر پڕشوبڵاوی و پەرتەوازەیی چەپی کۆمۆنیست و دەرهێنانی دەستپێشکەری لەدەست چەپی ناسیونالیست و هەوڵدان بۆ دابین کردنی ڕابەرایەتیەکی ڕادیکاڵ، پێشرە و شۆڕشگێڕی کۆمۆنیستی بۆ بزوتنەوەکە، کە زەمانەتە بۆ وەدەرنانی ئاسۆی ناسیوناڵ لیبراڵ و وەلانانی یەکجارەکی مەترسی دوبارە گەڕانەوەی هەژمونی سیاسی ڕاستەوخۆی حزبە قەومی و ئیسلامیەکانی بەرەی کۆنە ئۆپۆزیسیۆن و حزبی تری لەو چەشنانەش کە لەوانەیە لە ئایندەدا لەژێر ناوی تردا بێنە ئاراوە.
دووەم: دابڕان لە 17 ی شوباتی 2011
ئەم بزوتنەوەیەی ئێستا کە لە دوای ساڵی 2012 وە لە حاڵەتی شکڵگیریدایە، بە هەموو چرکەساتەکانیەوە چ پێش ئۆکتۆبەری 2015 و چ دوای سێپتێمبەری 2016ش، دابڕانە لە بزوتنەوەکەی 17ی شوباتی 2011، و بەردەوامی ئەو بزوتنەوەیە نیە.
1. 17ی شوبات، چڵەپۆپەی ڕەوەندێکی مێژوویی بوو لە ناڕەزایەتی جەماوەری، لە بارودۆخێکی پەرەسەرندنی ئابوری و گەشەی کۆمەڵایەتی و بوژانەوەی فکری و سیاسی دوای ڕوخانی ڕژێمی بەعس لە 2003 بەدواوە.
ناڕەزایەتیەکان ئەگەر نەشڵێین ڕۆژانە بەڵام هەمیشە بەردەوام بوون لە دژی نەبوونی خزمەتگوزاری و پێداویستیە زەروریەکانی ژیان لە چەشنی ئاو و کارەبا و نەبوونی جادە و ڕێگاوبانی قیرتاوکراو، نەبوونی باڵەخانەی تەواو بۆ قوتابخانە و خەستەخانەکان …. ناڕەزایەتی بۆ دابین کردنی ژیانی کەسانی خاوەن پێداویستی تایبەت (کەم ئەندام)، خانەوادەی شەهیدان و قوربانیانی ئەنفال و کیمیایی ڕژێمی پێشوو وەیا قوربانیانی جەنگی ناوخۆی نێوان “پارتی” و “یەکیەتی”، زیندانیانی سیاسی ڕژێمی پێشوو، دادگایی کردنی موستەشارە سەربازیەکانی ڕژێمی بەعس لە کوردستان کە بە “سەرۆك جاش”ەکان ناسرابوون … هتد.
بەڵام بەجیا لەو ناڕەزایەتیانەی کە ڕۆژانە لە ئارادابوون، چەند چرکە ساتێکیش هەبووە کە ئەو ناڕەزایەتیانە یا تیا تەقیوەتەوە، یان قاڵب و چوارچێوە، ڕێڕەو و شکڵێکی دیاریکراوی گرتۆتەخۆ، کە گوزارشی لە پلەیەك لە پەرەسەندن کردوە لەوانە؛ A- ئۆگۆستی 2006 وەك تەقینەوەیەکی خۆبەخۆیی بەڕووی دەسەڵاتداران. B- تەموزی 2009 هەڵبژاردنی پەرلەمانی و کەناڵێزە بوونی ناڕەزایەتیەکان و دەستەمۆکردنی لەلایەن (گۆڕان) و لیبڕاڵەکانی کوردستانەوە، C- تا جارێکی تر هاتنەوە مەیدان لە “بزوتنەوەکەی سەردەشت عوسمان” و D- دواجاریش گەیشتنە چڵەپۆپەی خۆی لە بزوتنەوەکەی 17 ی شوباتی 2011 دا و بون بەدەستمایەی ئۆپۆزیسیۆنی قەومی ئیسلامی بۆ سەودا و مامەڵە و وەرگرتنی ئیمتیاز لە دەسەڵات و بون بەخاوەن پشک لە حکومەتی بنکە فراواندا.
بەم شێوەیە ئەم بزوتنەوە ناڕەزایەتیە کە لە دوای 2003 وە دێتە ئاراوە و ڕۆژانە بەردەوامە و بە چەندین ئاست و پلەی خۆیدا تێدەپەڕێت تا لە ساڵی 2012 کۆتایی دێت. بەم مانایە شەپۆلی 17ی شوبات دوا شەپۆلی زنجیرە هەڵچون و داچونێکی ناڕەزایەتیەکان و کۆتایی بە تەمەنی بزووتنەوەیەك هێنا، ئەمەش لەڕووی بابەتیەوە ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە زەمینەی واوەتر ڕۆیشتن لە 17ی شوبات دێتە ئاراوە.
2. ئەم ڕەوەندە مێژووییە (ی ساڵانی 2003 – 2012) ڕەوەندی گەشە و کەڵەکەی خێرای سەرمایە بوو لە کوردستان.
ڕەوەندی کەمبونی دەستی هێزی کار و هاوردەکردنی کرێکارانی بیانی، ڕەوەندی هەڵڕژانی پوڵ و پارە، دامەزراندنی “بن دیوار” و موچە بەخشینەوە، ڕەوەندی زەویوزار دابەشکردن و لێدانی چاڵە نەوتیەکان و تەخشانوپەخشان کردنی دۆلار و سەرهەڵدانی ملیۆنلەر و ملیاردێرەکان، ڕەوەندی هەڵهەلە لێدان و ئاهەنگەکانی جەژن و شایی دەسەڵات بوو.
ڕەوەندی هاوپەیمانەتی ستڕاتیژی هەردوو حزبی ناسیونالیست و یەکخستنی ماڵی کورد و دابەشکردنی پۆستە حکومی و ئیداریەکان بوو چ لە بەغدا و چ لە هەرێم، ڕەوەندی سازان و ماڵی کردنی ئیسلامی سیاسی بوو بۆ ناسیونالیزمی کورد، چ لە دەسەڵات و چ لە ئۆپۆزیسیۆندا.
ڕەوەندی کردنەوەی زانکۆکان و گەشەی میدیا و ڕۆژنامەگەری، ڕەوەندی ڕوو هێنانی ڕۆشنبیرانی کوردستان بوو بۆ فکری لیبرالیزمی جیهانی و پۆست مۆدێرنیزم، ڕەوەندی پشت کردنە سۆشیالیزم و سەرکۆنەکردنی کۆمۆنیزم و شۆڕش بوو، ڕەوەندی سەرهەڵدانی ناڕەزایەتی ناسیونال لیبراڵی دژی دەسەڵات و ڕەوەندی موتوربەکردنی کوردایەتی بوو بە لیبرالیزمی جیهانیەوە.
ڕەوەندی هەژموون و باڵادەستی کۆکتێل و ئاوێتەی سێ توخمی کیمیای سیاسی کوردستان؛ ناسیونال لیبڕاڵی ئیسلامی بوو بەسەر بزوتنەوە ناڕەزایەتیە کۆمەڵایەتیەکانەوە. شیعاردانی “ئەڵلاهو ئەکبەر”ی نوسەرێکی ناسیوناڵ لیبڕاڵ بە دەنگی بەرز لە بەردەرکی سەرای سلێمانی (مەیدانی ئازادی) و لەناو بزوتنەوەکەی شوباتی 2011دا، نمونەیەکی سمبۆلیك بوو لەو ئاوێتە کیمیاییە سیاسیە و لەم واقعەتە مێژووییەی کوردستانی ئەو قۆناغە.
بەڵام لە ساڵی 2013 وە، بارودۆخێکی ئابوری-کۆمەڵایەتی و سیاسی-فکری تازە هێواش هێواش خەریکی شکڵ گرتنە، کە کوردستان دەباتە ناو ڕەوەندێکی مێژوویی ترەوە کە قەیرانی دارایی و ئابووری و لەگەڵیشا قەیرانی سیاسی و تێکچونی ماڵی بورژوازی کوردە، ڕەوەندێك کە تیایدا هیواش هیواش مەزاجی بەشێکی بەرچاوی ڕۆشنبیرانی کوردستان وەردەچەرخێ ڕووەو هاوسۆزی بۆ چەپ و شۆڕش و مارکسیزم و بەم پێیە نەوەیەکی تازەی چەپ و کۆمۆنیستیش خەریکی شکڵگیریە. تەواوی ئەو توخم و دیاردە ئابوری-کۆمەڵایەتی و سیاسی-فکریانەی کە ڕواڵەتی قۆناغی پێشوی (2003-2012)ی مێژووی کوردستانیان شکڵپێدا بوو تەواو پێچەوانە بوونەتەوە یان لە ڕێگەی ئەوەدان پێچەوانە ببنەوە. بەم مانایە زەمینەی مادی بۆ دوبارەبونەوەی 17ی شوباتێکی تر لە ئارادا نەماوە، بە پێچەوانەوە، زەمینەی واوەتر ڕۆیشتن لە 17ی شوبات، هاتۆتە ئاراوە.
ئەو ناڕەزایەتیانەی دوای ساڵی 2012، نەك بەردەوامی ناڕەزایەتیەکانی قۆناغی پێشوو بەڵکو هەڵقوڵاوی وەیا ڕەنگدانەوەی ئەو بارودۆخە نوێیە یا ئەم ڕەوەندە مێژووییە تازەیەن کە لە شکڵگیریدایە و هێشتا کۆتایی نەهاتووە.
3. ئەوە ڕاستە کە بەدرێژایی چارەکە سەدەیەك (25 ساڵ لە) دەسەڵاتدارەتی حزبە بورژوا قەومیەکان، خەڵکی کرێکار و زەحمەتکێش و هاوڵاتیانی کوردستان بەگشتی لە ناڕەزایەتی نەکەوتوون، بەڵام لە ڕوانگەی ماتریالیزمی مێژووییەوە ئەوە ڕەوەندێکی مێژوویی وەیا قۆناغێكی دیاریکراوە، لە بارودۆخێکی تایبەتی ئابوری کۆمەڵایەتی و فکری سیاسی، کە دەبێتە چوارچێوە بۆ شکڵگرتنی بزوتنەوە کۆمەڵایەتیە سیاسیەکان لە هەر سەردەمێکدا. بۆیە ناکرێت ناوەڕۆکی بزوتنەوەی ناڕەزایەتی جەماوەری کرێکار و زەحمەتکێشی کوردستان، لە ئێستادا (لە دوای ساڵی 2012 بەدواوە)، وەکو ناوەڕۆکی ناڕەزایەتیەکانی قۆناغی 2003 بۆ 2012، یان قۆناغی پێشوتری (1991 بۆ 2003)، لێکدانەوەی بۆ بکرێت و بەهەمان پێوانە هەڵبسەنگێندرێت.
4. ئەوەی لێڕەدا دەمانەوێت پێ دابگرین لەسەری بریتیە لە دەستنیشان کردنی ڕەوەندێکی مێژوویی دیاریکراو کە کۆمەڵگەیەك پیا تێدەپەڕێت، کە ئایە ڕەوەندی گەشە و کەڵەکەی سەرمایە و توانای بورژوازیە بۆ مانۆڕ و سازش و ڕیفۆڕم هەم لەگەڵ بزوتنەوە ناڕەزایەتیەکان و هەم لە نێوان ڕەوت و باڵە جۆراوجۆرەکانی بۆرژوازی خۆشیدا، وەیا ڕەوەندی ڕوو لە قەیران و تێکچونی یەکیەتی ناو ماڵەکەی و بێتواناییەتی لە مانۆڕ و سازش و ڕیفۆڕم لەگەڵ بزوتنەوە ناڕەزایەتیەکاندا، وە ناچارە هەرچی زیاتر فشار بۆسەر کرێکاران و زەحمەتکێشان بهێنێت و ئەو دەسکەوتانەش کە لە قۆناغی گەشە و پەرەسەندا بەدەستیان هێناوە لێیان دەستێنێتەوە و بۆ ئەم کارەش دەست لە سەرکوت نەپارێزێت. بەم پێیەش زەمینەی مادی و بابەتی بۆ هەرچی ڕادیکاڵ بونەوەی زیاتر و واوەتر ڕۆیشتنی ئەو بزوتنەوە ناڕەزایەتیانە لە دێتەئاراوە تا لە چوارچێوەی خواستە ئابوری و کۆمەڵایەتی و ڕیفۆڕمە سیاسیەکان دەرباز ببن و چەکدار بن بە ئاسۆ و ئامانجێک کە دەسەڵات و دەوڵەت بباتە ژێر پرسیارەوە و دەست بۆ هەڵتەکاندنیان بەرێت ژێڕەوەڕا؟. بەڵێ ئەم ڕەوەند و سەردەمە جیاوازانەن وەك چوارچێوە وەیا بارودۆخێکی تایبەت ئەو توانا و زەمینە مادیە بابەتیانە دیاری دەکەن کە بزوتنەوە کۆمەڵایەتیە سیاسیەکان تیا شکڵ دەگرن، و ئەو بزوتنەوانەش ناچار بە وەڵامدانەوە دەکات بەو بارودۆخە.

nadr1506@yahoo.com
ماویەتی …..
سێهەم: 27 ی سێپتێمبەر لەنێوان بەرداشی سیاسەت و ئابووریدا.
چوارەم: بزوتنەوەی چەپ و کۆمۆنیستی و ئاسۆی پێشڕەوی ئەم ناڕەزایەتیانە

ته‌نیا 12 کاتژمێر تێپه‌ڕی به‌سه‌ر هێرشی ئه‌مریکاو هاوپه‌یمانه‌کانی بۆسه‌ر موسڵ، که‌سه‌رله‌به‌یانی ئه‌مڕۆ 17ی ئۆکتۆبه‌ر به‌هێرشه‌کانیان ‌ئاسمانی شاری موسڵیان کرده‌ ئاگرباران به‌سه‌رسه‌ری خه‌ڵکه‌که‌یدا. ته‌نیا له‌رێگای ماسمیدیای بۆرژوازی خۆیانه‌وه‌‌‌ له‌ئاستی ناوه‌و و ناوچه‌که‌ و جیهاندا، هێنده‌ی چه‌ند مانگی رابردوو که‌ته‌پڵی ته‌بلیغاتی ئۆپه‌راسیۆنی ئازادکردنی موسڵیان ده‌کوتاو هه‌ر دوایان ده‌خست، ئامانج و سیاسه‌ته‌کانیان له‌ئاست هێرشی موسڵدا بۆ خه‌ڵک ڕۆشنتر بۆته‌وه‌. ئه‌وه‌ی که‌ئێمه‌ کۆمۆنیزمی کرێکاریی، له‌بایننامه‌و نوسینه‌کانماندا ئیشاره‌مان پێکردوه‌ و قسه‌مان له‌سه‌رکردوه‌ و رامانگه‌یاندوه‌ که‌ئه‌م جه‌نگه‌ دوورو نزیک هیچ په‌یوه‌ندی به‌به‌رژه‌وه‌ندی خه‌ڵکه‌وه‌ نیه‌، به‌ڵام ئێستا خه‌ریکه‌ زیاتر ناوه‌رۆک و به‌رنامه‌و سیاسه‌تی ئه‌مریکاو ئه‌و هێزانه‌ی ده‌وری‌ بۆ خه‌ڵک رۆشن ده‌بێته‌وه‌.
ئه‌مڕۆ راگه‌یاندن و میدیکان ده‌ریانخست که‌ هێزه‌کانی داعش له‌موسڵدا له‌نێوان 3500 تا 5000 هه‌زار چه‌کداره‌‌، که‌ CNN تاکید ده‌کاته‌وه‌ له‌وه‌ی که‌ته‌نیا سوپای عێراقی 54.000 هه‌زار و هێزه‌کانی پێشمه‌رگه‌ی ئاماده‌کراو خۆی له‌ 40.000 هه‌زار که‌س ده‌دات، وه‌ تاکید له‌وه‌ ده‌که‌نه‌وه‌ که‌ ئه‌مریکا نزیکه‌ی 5000 هه‌زار سه‌ربازی به‌چه‌کی ته‌واوه‌وه‌ دانابوو بۆ ئه‌م جه‌نگه‌ به‌ڵام له‌چه‌ند رۆژی رابردودا 600 سه‌ربازی تری پێ زیاد کردوه‌و به‌شداره‌ له‌م جه‌نگه‌داو هاوکاری ئه‌و هێزانه‌یه‌. له‌په‌یامی ده‌ستپێکردنی جه‌نگ له‌لایه‌ن سه‌رۆک وه‌زیرانی عێراقه‌وه‌ حه‌یده‌ر عبادی له‌وه‌ی ته‌نیا هێزه‌کانی سوپای عێراق و پۆلیس شه‌ڕ ده‌کات و ده‌چێته‌ موسڵه‌وه‌، به‌ڵام هه‌رزوو ئه‌مه درۆیه‌ی ئاشکرا بوو له‌رێگای راگه‌یاندنی خودی حه‌شدی شه‌عبیه‌وه‌ و هه‌روه‌ها تاکیدی میدیای جیهانی که حه‌شدی شه‌عبی ‌به‌تازه‌ترین چه‌که‌وه‌ به‌شداری جه‌نگی موسڵیان کردوه‌‌. هه‌روه‌ها ئاشکراکردنی به‌شداری عه‌شایه‌ره‌ سونه‌کان. ئه‌وه‌ به‌شداری و حزوری هێزه‌کانی ئوردوگان و حکومه‌ته‌ ئیسلامیه‌که‌ی ئاشکرایه‌و خۆیان و که‌سیش حاشای لێناکات.
هه‌روه‌ها به‌جیا له‌نمایشه‌کانی به‌ره‌ی جه‌نگ، له‌سه‌ران و ئه‌فسه‌رانی حکومه‌تی عه‌بادی، که‌له‌وه‌ی ئاگاداری هه‌موو حه‌ره‌که‌یه‌کی داعش هه‌ن له‌ناو موسڵ، وه‌ تاکیدکردنه‌وه‌ له‌وه‌ی زۆرێک له‌دێهاته‌کان له‌داعش پاکرانه‌وه‌و ته‌نها له‌سنوری پێشمه‌رگه‌ 9 دیهات له‌ده‌ست داعش ده‌رهاتووه‌و پێشمه‌رگه‌ کوژراو و برینداریشی هه‌یه، که‌ژماره‌یه‌ک له‌ ئه‌فسه‌رو پێشمه‌رگه‌ قسه‌یان کرد که‌جیا له‌چه‌ند ته‌قینه‌وه‌یه‌کی سه‌یاره‌ی بۆمب ڕێژکراوی داعش، قسه‌یان له‌مقاوه‌مه‌تێکی به‌رچاوی داعش نه‌کرده‌وه. ژماریه‌ک له‌کادرو سه‌رانی حزبه‌ کوردیه‌کانی ده‌سه‌ڵات له‌یه‌کیتی و پارتی سه‌ردانی‌ شکڵی و نمایشی به‌ره‌ی جه‌نگ و سه‌ردانی برینداره‌کانیان کردوه‌. هه‌ر هه‌موو هێزه‌کان به‌ئه‌مریکاو هاوپه‌یمانه‌کانیه‌وه‌ باسی ئه‌وه‌یان ده‌کرد که‌‌داعش توشی شکستی گه‌وره‌و راکردن له‌موسڵ بوه‌و به‌ناو شاردا بانگه‌وازی هێزه‌کانیان کردوه‌ بۆ ده‌رچوون له‌موسڵ. هه‌روه‌ها پیته‌ر کۆکی وته‌بێژی وه‌زاره‌تی به‌رگری ئه‌مریکا تاکیدی کردۆته‌وه‌ که‌ 70 هێرشی ئاسمانیان کردوه‌. وه‌ له‌هه‌واڵه‌کاندا تاکید له‌کوژرانی ژماره‌یه‌ک له‌به‌رپرسانی داعش ده‌کرێته‌وه‌.
هه‌روه‌ها له‌درێژه‌ی هه‌واڵه‌کاندا چه‌ندین مه‌له‌ف که‌ده‌بوو پێشتر ئاشکرایان بکردایه‌ به‌وردی، له‌ئێستا ده‌ریده‌خه‌ن که‌‌هاوکاری داعش له‌لایه‌ن ژماره‌یه‌ک له‌ده‌وڵه‌تانی ناوچه‌که‌و سه‌رانی ده‌وڵه‌تی عێراق و ‌حکومه‌تی هه‌رێم و تورکیاوه‌ کراوه‌، هه‌روه‌ها له‌وانه‌ ناردنی 60.000 هه‌زار سه‌یاره‌ی تویوتا بۆ داعش له‌لایه‌ن سعودیه‌، قه‌ته‌ر، ئیمارات، ئه‌رده‌ن و دانی پاره‌ پێیان له‌لایه‌ن سعودیه‌وه‌.
هه‌روه‌ها فایلی هاوکاریه‌کانی هاشمی و ئه‌سیل نجێفی له‌گه‌ڵ داعش، که‌قه‌راره‌ نجێفی له‌ده‌وره‌ی دوای پاکردنه‌وه‌ی ‌موسڵ له‌داعش ئه‌و نوێنه‌رایه‌تی سونه‌کان و به‌تایبه‌ت له‌موسڵ بێت و پێشتریش پارێزگاری موسڵ بوو. که‌هه‌واڵه‌کان له‌سه‌ر نجێفی و هێزه‌کانی تورکیا هه‌یه‌، که‌به‌شێک له‌و داعشانه‌ ریشه‌کانیان ده‌تاشن و ده‌بنه‌ هێز له‌گه‌ڵ نجێفی و بۆ ده‌سه‌ڵاتی دوایی پاکردنه‌وه‌ی موسڵ له‌داعش و تاکید له‌په‌یوه‌ندی نجێفی و ئوردوگان ده‌کرێته‌وه‌. تا به‌هێزی حکومه‌تی تورکیا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، گوایه‌ به‌جلی پێشمه‌رگه‌وه‌ ده‌چنه‌ موسڵ و هه‌روه‌ها بۆیه‌ هێزه‌کانیان له‌وێن که‌هێزێکی زۆری داعشی تورک به‌ ئه‌فسه‌رو سه‌ربازه‌وه هه‌ن و تورکیا رزگاریان ده‌کات.
هه‌روه‌ها هه‌وڵی پاشه‌کشه‌و شکستی داعش و چۆڵکردنه‌ی له‌دێهاته‌کانی ده‌ورو به‌ری موسڵ و هه‌تا چۆڵکردنی به‌شی رۆژه‌هه‌ڵاتی موسڵ و رۆشتنی هێزی داعشه‌کان به‌ره‌و به‌شی رۆژئاوا، ده‌لیلی ئه‌وه‌یه‌ داعش له‌پاشه‌کشه‌دایه‌ و ره‌نگه‌ به‌زوویی هێزه‌کانی ئه‌مریکاو هاوپه‌یمانی بچنه‌ موسڵ و ئه‌گه‌ر داعشی تێدا مابێت و شه‌ڕ بکه‌ن ئه‌وا جه‌نگی ناو شه‌قام و کۆڵانه‌کان ده‌ست پێبکات. به‌ڵام پرسیار ئه‌وه‌یه‌ له‌کاتێکدا هه‌واڵه‌کان له‌به‌ره‌کانی جه‌نگ و میدیاکانه‌وه‌ ئاوایه‌، ئه‌مریكا له‌رێگای وته‌بێژی پنتاگۆنه‌وه‌ ده‌ڵێت پاکردنه‌وه‌ی موسڵ له‌داعش زۆر ده‌خایه‌نێت!. ئایا ئه‌مه‌ جگه‌ له‌به‌رنامه‌یه‌ک که‌ئه‌مه‌ریکا به‌شوێن به‌رژه‌وه‌ندی و سیاسه‌تی خۆی و رێکخستنی ئه‌و هاوپه‌یمانیه‌ قه‌ومی و تایفی و دینیانه‌وه‌یه‌ بۆ ئاینده‌ و رێکخستنی قوتبه‌که‌یان له‌به‌رامبه‌ر بلۆکی به‌رامبه‌ردا ” روسیاو ئێران و سوریادا” ده‌بێت شتێکی تر بێت، بێئه‌وه‌ی ژیانی ئه‌وه ملیۆن و دوو سه‌د هه‌زاره‌ی که‌له‌موسڵدان له‌به‌رچاو بگرن؟. ئایا ئه‌مه‌ به‌رنامه‌یه‌ک نیه‌ که‌خه‌ڵکی موسڵ‌ له‌و وه‌زعه‌ تراژیدیایه‌دا راگرن بۆ درێژه‌دانی جه‌نگه‌که‌ بۆ ئه‌وه‌ی ئاواره‌ ببن و په‌ره‌وازه‌یان بکه‌ن، بۆ ئه‌وه‌ی له‌ ئاینده‌دا هیچ بیرێک له‌ژیانی باشتر نه‌که‌نه‌وه‌و رازی بن به‌و ده‌سه‌ڵاته‌ی ده‌یسه‌پێنن به‌سه‌ریاندا له‌نموونه‌ی نجێفی؟.
له‌گه‌ڵ ئه‌م هه‌واڵانه‌و سه‌دانی که‌دا، له‌کاتێکدا که‌له‌سه‌عاته‌کانی یه‌که‌مدا ئاسمانی موسڵ کرایه‌ ئاگر به‌سه‌ر سه‌ری خه‌ڵکی ئه‌و شاره‌دا، له‌رێگای هێزه‌ ئاسمانیه‌کانی ئه‌مریکاو تۆپ و هاوه‌نه‌کانیانه‌وه‌ و پاشه‌کشه‌ی داعشی به‌دوادا هات، که‌خۆشیان به‌و خێراییه‌ چاوه‌ڕوانیان نه‌ده‌کرد، ئه‌گه‌رچی به‌پێی چه‌ند هه‌واڵی پێشوتر که‌ئۆردوگان رێگاچاره‌ی ده‌رچونی داعشه‌کانی بۆ سوریا ته‌رح کردبوو. به‌پێی هه‌واڵه‌کان به‌به‌رچاوی هێزه‌کانی ئه‌و ناوچه‌یه‌ی ده‌وری ته‌له‌عفه‌رو به‌عشیقه‌وه‌، ‌داعشه‌کان به‌ره‌و سوریا به‌رێکه‌وتوون. هه‌موو ئه‌م هه‌واڵانه‌ له‌میدیای جیهانی و ناوچه‌ییه‌وه‌ تاکیدی لێکراوه‌ته‌وه‌. به‌ڵام ئه‌وه‌ی جێگای پرسیارو سه‌رسوڕمانه‌ یه‌ک وشه‌ش له‌سه‌ر وه‌زعی ئه‌و خه‌ڵکه‌ی ده‌وری موسڵ و ناو موسڵ نه‌وترا، که‌ئایا ئه‌و ملیۆن ئینسانه‌ی له‌ژێر ئه‌و تۆپبارانه‌ تونده‌ی ئه‌مڕۆدا بوون چیان به‌سه‌ردا هاتووه‌؟ چه‌نده‌ کوژراو ژماره‌ی برینداره‌کانیان چه‌نده‌، ژماره‌ی هه‌ڵاتوو و سه‌رگه‌ردان له‌به‌رداشی جه‌نگی نێوان ئه‌م هێزانه‌و هێزه‌کانی داعشدا چۆنه‌ و چه‌ندین پرسیاری تر له‌سه‌ر وه‌زعی ئه‌م خه‌ڵکه خۆی ده‌رده‌خات، به‌ڵام ئه‌وه‌ی بۆ ئێمه‌ شوێنی سه‌رنجه‌‌ هیچ یه‌ک له‌و هێزانه‌ی هاوپه‌‌یمانی ئه‌مریکا وه‌ک ئه‌وه‌ی بانگی به‌گوێیاندا هه‌ڵدابیت و ئه‌مریکا تفی کردبێته‌ ده‌می هه‌موویان، قسه‌یه‌کیان له‌سه‌ر ئه‌و خه‌ڵکه‌ دیلکراوه‌ی ژێر ده‌ستی داعش نه‌کرد، که‌خۆیان شاره‌که‌یان لێکردن به‌دۆزه‌خ. له‌کاتێکدا خودی نوێنه‌رانی یوئێن و ئه‌مریکا له‌تراژیدی ئینسانی جۆراوجۆری ئه‌م جه‌نگه‌ له‌په‌یوه‌ند به‌خه‌ڵکه‌وه‌ پێشتر تاکیدیان کردۆته‌وه‌.
ئه‌مانه‌ ئه‌و راستیه‌ ده‌رده‌خات که‌ئۆپه‌راسیۆنی به‌ناو رزگارکردنی موسڵ، هیچ نیه‌ جگه‌ له‌جه‌نگێکی دژی ئینسانی و ئه‌مریکاو هاوپه‌یمانه‌ جیهانی و ناوچه‌ییه‌کانی نه‌بێت له‌ژێر ناوی جه‌نگ دژی داعش و تیرۆریزم، ئه‌مه‌ به‌رنامه‌یه‌که‌ له‌چوارچێوه‌ی سیاسه‌تی ئه‌مه‌ریکا و جه‌مسه‌ره‌ کۆنه‌په‌رسته‌کانی ده‌وری بۆ سازدانه‌وه‌ی سیاسه‌ت و ده‌سه‌ڵاتیانه‌ له‌عێراق و ناوچه‌که‌و ته‌وه‌هوم دان به‌خه‌ڵک و رای گستی جیهان، که‌هیچ نزیکایه‌تی و به‌رژوه‌ندیه‌کی له‌گه‌ڵ خه‌ڵکی موسڵ و ناوچه‌کانی تری عێراق و کوردستاندا‌ نیه‌. ئه‌مه‌ هه‌مان سیناریۆ و هه‌نگاوێکی تره‌ له‌راستای ئه‌وه‌ی که‌ دوو ساڵ و چوار مانگه‌ داعشیان راگرتوه‌و بوو بوو به‌خێرو به‌ره‌که‌ت بۆیان، بۆسه‌رکوتی خه‌ڵکی سه‌رتاسه‌ری عێراق و نه‌دانی موچه‌و تاڵان و بڕۆی خۆیان و سات و سه‌و‌داکردن له‌سه‌ر حسابی خه‌ڵکی کرێکارو به‌شمه‌ینه‌تی کۆمه‌ڵگا. ئێستاس ئه‌مه‌ به‌رنامه‌و سیاسه‌تی ده‌وره‌ی داهاتووه‌ بۆ هه‌موویان. به‌و رێگاچاره‌ دژی ئینسانیه‌ی ئه‌مریکاو هاوپه‌یمانانی ئه‌گه‌ر رێگای پێنه‌گیرێت، کاردانه‌وه‌ی خراپی نه‌ک له‌سه‌ر خه‌ڵکی موسڵ به‌ڵکو کوردستان و عێراق و ناوچه‌که‌ش ده‌بێت. بۆیه‌ هه‌ر یه‌ک له‌و هێزانه‌ له‌چه‌ندین مانگ له‌مه‌وبه‌ره‌وه‌ خۆیانی بۆ ئاماده‌ ده‌که‌ن، بۆ سازدانه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات و نفوزیان له‌عێراق و ناوچه‌که‌دا. له‌قسه‌کانی سه‌رۆکی حکومه‌تی هه‌رێم، نێچیره‌وان بارزانیدا هاتووه‌ که‌وتوویه‌تی ‌ئه‌زمه‌ی حکومه‌تی هه‌رێم په‌یوه‌ندی به‌بوونی داعشه‌وه‌ نیه‌، بۆیه‌ ده‌یانه‌وێت که‌درێژه‌ به‌ده‌سه‌ڵاتدارێتی خۆیان بده‌ن له‌سه‌ر حسابی برسیکردن و سه‌رکوتی خه‌ڵکی کوردستان به‌دوای داعشدا.
بۆ حکومه‌تی مه‌رکه‌زی باڵی ده‌سه‌ڵاتی شیعه‌ش هه‌ر وایه‌، کێشه‌کانی ئاینده‌ی له‌گه‌ڵ ناوچه‌ی ده‌سه‌ڵاتی سونه‌ که‌موسڵ ده‌بێته‌ مه‌رکه‌زو له‌گه‌ڵ حکومه‌تی هه‌رێمدا گه‌مه‌ی به‌رنامه‌ی قه‌ومی و تایفی و دینیه‌وه له‌لایه‌ک و له‌لایه‌کی تره‌وه‌ وه‌ک به‌ڵا به‌دژی خه‌ڵکی کرێکارو زه‌حمه‌تکێش‌، بزانین چ کاره‌ساتێک ده‌خولقێنن. یاریکه‌ره‌کان ئه‌و هێزه‌ گوێ له‌مشتانه‌ی ئه‌مریکان و تۆپه‌که‌ش خه‌ڵکی سه‌رتاسه‌ری عێراقه‌ به‌کورد و عه‌ره‌به‌وه‌.‌ به‌تایبه‌تی ئه‌گه‌ر ئه‌و هه‌لومه‌رجه‌ به‌سیاسه‌تی ئه‌مریکا بڕواته‌ پێشه‌وه‌ خه‌ڵکی موسڵ زه‌ره‌رمه‌ندی یه‌که‌م ده‌بن وه‌ک ئه‌وه‌ی کردیانن به‌دیلی ژێرده‌سته‌ی ده‌وڵه‌تی خه‌ڵافه‌تی ئیسلامی داعش و ئیراده‌یان لێسه‌ندنه‌وه‌ که‌خۆیان بڕیار بده‌ن و داعش له‌ناو به‌رن.
به‌ڵام له‌نێوان ئه‌و یاریکه‌رانه‌ی جه‌مسه‌ری ئیمپریالیزمی ئه‌مریکادا، که‌بۆخۆیان له‌ئه‌زمه‌دان، شکستی سه‌ربازی و سیاسی ئه‌مه‌ریکا دوای ئه‌فغانستان، له‌عێراق و سوریا درێژه‌ی هه‌یه‌و وه‌ک زلهێزی یه‌که‌م و ته‌نیا قوتبی نه‌ماوه‌. هێزه‌کانی ده‌سه‌ڵاتی سونه‌و شیعه‌ له2003 وه‌ که‌له‌ده‌سه‌ڵاتدان و حزبه ناسیونالسیته‌کانی بزوتنه‌وه‌ی کوردایه‌تی و ئیسلامیه‌کانیش ‌زیاتر له‌ چاره‌که‌ سه‌ده‌یه‌کی ‌ده‌سه‌ڵاتیاندا، مۆری بۆرژوازی تاڵانچی و سه‌رکوت و مافییان داوه‌ له‌مێژووی خۆ‌یان و به‌ختی خۆیان تاقیکردۆته‌وه‌ که‌خۆشخه‌یاڵی پێیان که‌مبۆته‌وه‌. له‌به‌ر ئه‌وه‌‌ رێگایه‌کی که‌ له‌به‌رده‌م خه‌ڵکدا مه‌وجوده‌ که‌زه‌مینه‌که‌ی کۆمه‌ڵگایه‌ک و ده‌سه‌ڵاتێکی ئه‌زمه‌گرووتی عێراق و کوردستانه‌ له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی مافیا قه‌ومی و تایفی و نه‌ته‌وه‌یی دینییه‌کاندا، که‌ده‌توانن هێزی خۆیان بهێننه‌ مه‌یدانه‌وه‌. رێگاچاره‌یه‌ک که‌خه‌ڵکی کرێکارو زه‌حمه‌تکێش ده‌بێ بۆ خۆی دیاریبکات، له‌هێنامه‌یدانی هێزو ئیراده‌ی رێکخراوی خۆیان‌، به‌تایبه‌ت له‌موسڵ که‌ئه‌مه‌ رێگایه‌که‌ ئیمکانی هه‌یه‌ و نموونه‌که‌‌ی له‌ کوبانی بینرا، ده‌بێت ده‌ستی بۆ ببرێت.
به‌ڵام بۆ ئێستایه‌ک به‌ڵای شه‌ڕو مه‌ئه‌ساتێک به‌سه‌ریانه‌وه‌یه‌، ئه‌مه‌ پێویستی به‌هاوکاری و هاوپشتی هێزی جیهانی و به‌ره‌ی ئازایخوازو ئینساندۆسته‌ بۆ ئه‌وه‌ی هه‌ر ئێستا ئه‌و جه‌نگ و بۆمبارانی کوێرانه‌ی ‌ناو موسڵ ده‌بێ بوه‌ستێت که‌به‌عه‌مه‌لی داعش شکستی خواردوه‌و و ده‌کرێ رێگای تر جیا له‌جه‌نگ و کوشتاری دژی خه‌ڵكی بگیرێته‌ به‌ر، ئه‌گه‌رنا به‌و هێزانه‌و هێزی ئه‌مریکا داعش بنه‌بڕ ناکرێت، به‌پیچه‌وانه‌وه‌ ئه‌مریکا سه‌رچاوه‌ی مانه‌وه‌ی داعشه‌. ئه‌وه‌ هێزی خه‌ڵکی کرێکارو زه‌حمه‌تکێش و به‌ره‌ی ئازادیخوازو کۆمۆنیست و رادیکالی کۆمه‌ڵگایه‌ ده‌توانێت داعش بنه‌بڕ بکات بۆ هه‌میشه‌. ئه‌و به‌ره‌ جیهانیه‌یه‌ ده‌توانێت به‌هانای ئه‌و خه‌ڵکه‌وه‌ بن و به‌ڵای شه‌ڕی دژی ئینسانی ئه‌مه‌ریکا بوه‌ستێنێت. فشار بهێنرێت به‌هانای ئه‌و خه‌ڵه‌که‌وه که‌له‌موسڵدا ماون‌ بچن و پێداویستیه‌کانیان بۆ دابینبکرێت، وه‌ ئه‌وانه‌ی که‌ئاواره‌ بوون له‌شوێنی گونجاوو پێداویستیه‌ ئینسانیه‌کان له‌داوو ده‌رمان و خوارده‌مه‌نی به‌هه‌ره‌مه‌ند بن و حورمه‌تی ئینسانیان بپارێزرێت. ئه‌م هاوپشتیه‌ جیهانیه‌ رێگا ده‌کاته‌وه‌ بۆ هاتنه‌مه‌یدانی ئیراده‌ی خه‌ڵکی موسڵ بۆ ده‌سه‌ڵات و خۆبه‌ێوه‌بردن که‌نموونه‌که‌ی ده‌گوێزرێته‌وه‌ بۆ ناوچه‌کانی تری عێراق و کوردستان. حزبه‌کانی کۆمۆنیستی کرێکاریی کوردستان وعێراق له‌م رێگایه‌دا ده‌ست به‌کارن و چاوه‌ڕوانن‌ هه‌موو حزب و لایه‌ن و که‌سایه‌تی ئازادیخواز، ئینساندۆت، کۆمۆنیست و چه‌پ له‌به‌رژه‌وه‌ندیه‌کانی خه‌ڵکی موسڵ و باقی خه‌ڵکی ناوچه‌کانی تردا بۆ ئاینده‌یه‌کی باشتر به‌شدارو هاوکاربن.
17/10/2016

Noori Bashir
Email: nooribashir1@yahoo.com
Mob: 0044 (0) 74 7620 4121

————

-١-
قرژاڵ، کە ئاو ماندووی دەکرد:
پاڵی دەنا بە نیوەڕۆ و،
لە عەسرێکی فێنکدا،
بە دوای تراویلکەدا دەگەڕا!.
—————————
قرژاڵ، نیوەڕۆیان دەعوەتی کیسەڵ بوو،
بەس هێندە بە خاووخلیچکی چێشتی حازر دەکرد:
دەبوو بە عەسر.
لە داخی گەرما:
قارچکی دەکردە کەپر!.

-٢-
سیسرکە، بە فڕینێکی شەلەوە:
دەگاتە قوژبنی دیوارەکان.
بێئاگا لە مرۆڤ،
هەموو دیوارەکانی بە ژەهر قیرتاو کردووە!.
—————————————
سیسرکە، دەبێت بگەڕێتەوە نێو حەقیقەتی خۆی،
لە پەیڤی نەشیاوی مرۆڤ دوور بکەوێتەوە.
مرۆڤ، وەها بە دوایدا بگەڕێت:
هیچ ئاوازێک لەو خۆشتر، نەچووبێتە گوێچکەیەوە!.

-3-
گیا، ئەوەندە بە سەوزی زیکر و تەهلیلە دەکات:
تا، تای لێ دێت و، زەردهەڵدەگەڕێت.
دواتر، لەسەر بەرماڵی با:
شۆڕشی نوێژ بەرپا دەکات!.
—————————-
گیا، دوای تەواوبوونی زیکری، لە ژێر پێی مرۆڤ:
وەک دەروێشێک، خەنجەر هەڵناکێشێت و،
بیدات لە تەپڵی سەریی و،
لە بەرچاوی هەموواندا: خوێنی لێ بچۆڕێتەوە.
گیا، لە تاو پەلکێکی، کە زەردهەڵدەگەڕێت:
لە ژێر پێشدا، هەر سەرقاڵی نوورە!.

-٤-
قوتابخانەی بەرد، دەچێتەوە سەر شۆڕشی سپیی.
ئیدی هەموو ئاقڵەکان، لەوەوە:
فێری تێزێک دەبن،
ئەویش، ئەفسانەی بێدەنگیی!.
———————
بەرد، قوتابخانەیەکە: دەچێتەوە سەر شۆڕشی فیکری.
لە هێزی سوور نییە و، سپیخوازە*.
گەر ئەقڵ نەچێتە نێو دەستەوە:
حەز بە سەری کەس نکات، خوێنی لێ بچۆڕێتەوە!.
…………….
* سپیخواز: ئاشتیخواز

-٥-
ڕێوی، هەرچەندە فێڵباز بێت:
ناگاتە فێڵی مرۆڤەکان.
دان بۆ مریشکەکان ڕۆ دەکەن:
دواتر، جەللادن بۆیان!.
——————————
ڕێوی، بیانووی دەمی مرۆڤە:
بۆ فێڵکردن خوڵقابێت.
ئەو، لەبەر چەقەڵ سەری لێ شێواوە:
کە زۆر لە خۆی دەچێت!.

-٦-
پەپوولە، تەنیا وەرزێکی هەیە بۆ ژیان:
بۆنی هەموو گوڵێکی کرد و، عیشقی پێ نەکرد، بۆ خۆی.
دوا جار، لە حیکمەتی چرایەکدا:
بۆ عیشق بووە قوربانی!.
—————————–
پەپوولە هێندە دڵتەنگە، ناگاتە وەرزێکیش:
وەک پەککەوتەیەک، بەسەر چڵی نێرگزێکەوە، سەردەنێتەوە.
وەک خۆی نا، لە داخی ئەو شاعیرانەی، دەیخەنە نێو ڕستەیەکی شیعریی:
کە جگە لە دڵەڕاوکێ بۆ مەرگ، هیچ ترووسکایەکیش بۆ ژیان ناهێڵنەوە!.

-٧-
تابلۆی سەر دیوارەکە:
چیرۆکێکە لە ئەفسانە.
ورچێکە، لە نێو بەفردا گەمە دەکات:
مناڵێک، قاپێک لە پێکەنینی پێشکەش دەکات!.
—————————————-
ورچ، هێندە ناشیرین کراوە بە ڕێنووسی قەڵەویی:
ژن و پیاویش، هەمیشە ڕکابەرێتییانە لەسەر کزیی.
کەچی دونیای منداڵیی، ئەوەندە پاک و جوانە، کە ورچ دەبینێت:
دەڵێت: بە دەم چیرۆک خوێندنەوەوە، لە باوەشمدا دەخەوییت!.

-٨-
گورک، هەڕەشە لە گیا ناکات: کە سەوزایی حونجە دەکات.
مرۆڤ، برێک جار ئێرەییەکانی کۆ دەکاتەوە: تا لە ماڵی ئەو بێت.
مەگەر لە ماڵی گورگ و مرۆڤدا، چ شتێک هەیە:
گەر گۆشت لە نێوانیاندا، هاوبەش نەبێت!.
——————————————–
گورگ، لە ڕەونەقیی تیژی ددانەکانییەوە مەڕوانە: هێزت بەرێت.
بۆنی وەهاشی پێ مەبەخشە، کە بە گۆشتتەوە: ئێسقانیشت بهاڕێت.
تۆ کە ئێرەیی نابەیت بە ڕۆح و، بتەوێت ئەویش لەتەکتدا بخەوێت:
بە هێزی خۆتدا بچۆوە و، هێندەش بۆن مەکە: گورک قەڵس ببێت!.

-٩-
مرۆڤ چەند سەیرە، بە تەنز: مرواوی، دەدەنە بەر لێشاوی دەمارگیریی.
هەرچەندە بڕواتە قووڵایی پێڵاوەکانی گۆم و ڕووبار:
مەرحەمەکانی تەڕبوون ناناسێ.
مرۆڤ چەند سەیرە، تەنزەکانی دەسڕێتەوە:
بە دەستنووسی چەقۆیەک، پەیامی ئاشتەوایی بۆ دەنێرێ!.
—————————————————
مراوی، شیکاری چڵپاوخۆریی و، زێرابەکانی بۆ مەکەن؛
بارێك کە لە نێو زگتاندایە، بە قەبزیی بۆی ئاودیو دەکەن،
چ دەکەن، دوایی بۆ گۆشت، بە چەقۆ ئەنجن ئەنجنی دەکەن!.

-١٠-
لە کوچە و کۆڵانەکانی پشیلەوە:
دەچمەوە سەر دووڕیانی خۆشەویستیی و جوانی.
لە دەریای چاوەکانی پشیلەوە، کە مەلەوانەکان هاتنەوە،
وتیان: پشیلە خوویەکی نییە، بێ نمەکی.
ئەوە بیرچوونەوەی هزرە، بۆتە گرێیەک لە سەنتەری سمێڵەکانی!.
———————————————
پشیلە، هەرچی خووی بێ نمەکی هەیە، وەها داویانەتە پاڵی:
بە ئاستەم لە ئێمە جودا بێت، کە سمێڵمان سپیی بووە بە ماستی.
کەچی ڕەچەڵەکی شێر و پڵنگ، دەچنەوە سەر جوانیی وی!.

٩ – ١٨/١٠/ ٢٠١٦
تێچنین// بەشی یەکەمی شیعرەکە: ڕۆژ هەڵەبجەیی، بەشی دووەمی شیعرەکە: پێشەوا کاکەیی