ماجه‌رای دختۆر كاكۆی سه‌گه‌وان … عه‌بدولڕه‌حمان فه‌رهادی

له‌ شه‌ڕی ناوه‌خۆی كوردستان، كه‌ حیزبه‌كان هیچ نه‌ما به‌ یه‌كتری نه‌كه‌ن و ته‌نانه‌ت دڕنده‌یی هه‌ندێك له‌ چه‌كدارانی كورد به‌رانبه‌ر یه‌كتر، گه‌یشته‌ ئه‌وه‌ی گه‌ر یه‌كێكیان به‌ دیل له‌لایه‌ن حیزبه‌ ڕكابه‌ر و دوژمنه‌كه‌ی گیرابا، له‌و دیلانه‌ هیی وایان تێدا بوو كه‌ به‌ پرێمز گونیان ئاگر ده‌درا، ئه‌م ئازاره‌ وه‌حشییانه‌یان له‌ناو خۆیاندا ناو نابوو (گونته‌قێنی)، زۆر له‌و دیله‌ داماوانه‌ به‌و هۆیه‌وه‌ گۆڕبزر كران و ئێستاش داكوبابیان چاوه‌نۆڕی هاتنه‌وه‌یانن، ته‌نانه‌ت جاری وا بووه‌ زه‌لام به‌ نوێژی نیوه‌ڕۆ له‌ جاده‌ ده‌گیرا و دواتر تا هه‌تایه‌ شوونبزر ده‌كرا، ئه‌و ڕۆژانه‌ بیرم له‌وه‌ كرده‌وه‌ كه‌ من پیاوی چه‌كداری و شه‌ڕوشۆڕ نیم، بۆیێ واچاكه‌ چاره‌سه‌رێكی خۆم بكه‌م و به‌و بڕه‌ دۆلاره‌ی گلمداوه‌ته‌وه‌، خه‌مێكی پیاوانه‌ له‌ خۆم بخۆم و باشترین چاره‌سه‌ریش ئه‌وه‌یه‌ بۆ ده‌ره‌وه‌ی وڵات تێیته‌قێنم و خۆم له‌و شه‌ڕه‌سه‌ و سه‌گوه‌ڕه‌ی نێوان هێزه‌ سیاسییه‌كان قورتار بكه‌م، تا ئه‌وكاته‌ی لایه‌ك به‌ لایه‌ك ده‌بێ، چجای من كه‌ له‌ حیزبێكم له‌ دونیادا پایدۆسی كردووه‌ و مۆدێلی له‌ هیچ قوژبنێكی گۆی زه‌ویدا نه‌ماوه‌. ئه‌و حیزبه‌ی من لێیم، جاران به‌ یه‌ك فیكه‌ ده‌یتوانی به‌ ملیۆن له‌ لایه‌نگر و هاووڵاتییان بێنێته‌ جاده‌، كه‌چی ئه‌مڕۆ به‌ هه‌زار ناری عه‌لی پێی ناكرێ پازده‌ كه‌س كۆكاته‌وه‌. بیرم ده‌كرده‌وه‌ كه‌ له‌م ڕۆژگاره‌دا قه‌توقه‌ت به‌هۆی حیزبه‌كه‌مه‌وه‌ ناگه‌مه‌ هیچ.. ئه‌وه‌بوو بۆ ڕۆژی دواتر خۆم و پاییزه ‌ی هاوسه‌رم بڕیارماندا سه‌ری خۆمان هه‌ڵگرین و بۆ ئه‌وروپا هه‌ڵێین. چه‌ند ڕۆژ دواتر هه‌موو كه‌لوپه‌له‌كانی ماڵه‌وه‌مان ته‌حس و نه‌حس كرد و به‌شێكیانمان هه‌رزانفرۆش كرد و هه‌ندێكیشیانم به‌خشی، كتێبه‌كانیشم ته‌سلیمی ماڵی خه‌زوورم كرد و له‌ هه‌وره‌بانی ماڵه‌وه‌یان شوێنێكی ته‌قه‌تیان بۆ كردنه‌وه‌. هه‌فته‌ی پاشتر گه‌یشتینه‌ سه‌ر سنوور و چه‌ند ڕۆژ دواتر به‌و پاره‌یه‌ی هه‌مانبوو، به‌هۆی قاچاخچییانه‌وه‌ زۆر به‌ زه‌حمه‌ت گه‌یشتینه‌ ئه‌وروپا. له‌ ڕێگاكه‌ ئه‌وه‌نده‌ به‌ پێ ڕۆیشتبووم، پێڵاوه‌كه‌م هه‌لا به‌ هه‌لا ببوو، ڕۆژانی سه‌ره‌تا كه‌ له‌ به‌لجیكا گیرساینه‌وه‌، هه‌ستم به‌ نامۆییه‌كی كوشنده‌ ده‌كرد و باری ده‌روونیم خه‌ریك بوو مێشكم تێكوپێك بدات، لا كولانه‌یه‌كیان دابووینێ و تێیدا ده‌ژیاین، سه‌گ به‌ حاڵمان نه‌بوو، ناز و نیعمه‌تی هه‌ولێر له‌كوێ و ئێره‌ له‌ كوێ! هاتنه‌ ده‌ره‌وه‌كه‌م له‌ كوردستان زۆری په‌شیمان كردمه‌وه‌. بیرم ده‌كرده‌وه،‌ باشه‌ من بۆ وا له‌خۆم تێكدا؟ چما له‌وێ لای خۆمان كێماسییه‌كم هه‌بوو؟ ئه‌ندامێكی به‌رزی حیزب و خاوه‌ن پاسه‌وان و ماڵوحاڵێكی ئاوه‌دان و تا ڕادده‌یه‌ك له ناز و نیعمه‌ت.
ڕۆژ هه‌بوو خه‌ریك بوو له‌ ده‌رده‌سه‌رییان بته‌قم. نیوه‌ڕۆیه‌ك دوای ئه‌وه‌ی به‌ حاڵ توانیم پاره‌ی پێڵاوێكی ئاسایی په‌یدا بكه‌م و له‌و ده‌وروبه‌ره‌ ئه‌و خه‌مه‌شم له‌ كۆڵ كرده‌وه‌، خۆم و جلی شڕ و وڕ و پێڵاوی تازه‌م له‌ گه‌ڕه‌كی جامخانه‌كان خه‌ریكی گه‌ڕان و سووڕانی بێهوده‌ بووم، ئه‌و جامخانانه‌ی كه‌ ژنانی ڕووتیان تێدا ڕاكشاوه‌ و چاوه‌نۆڕی موشته‌ریی به‌زم و ڕه‌زمی سێكسین، من پاره‌یه‌كی وام پێ نه‌مابوو كه‌ به‌شی ئه‌وه‌ بكا حه‌زی گڕگرتووی ئاگردانی نێوگه‌ڵم دامركێنمه‌وه‌، به‌ڵام زۆرجاران له‌نێو ئه‌و كوچه‌ و كۆڵانانه‌ بۆخۆم نه‌فه‌سێكی پڕ چێژم وه‌رده‌گرت. ئه‌و نیوه‌ڕۆیه‌ له‌ لاكۆڵانێكی كشوماتدا ئه‌سعه‌دی براده‌رمم ڕووبه‌ڕوو بووه‌وه‌، كه‌ له‌ مه‌كته‌ب پێمان ده‌گوت (ئه‌سعه‌د چلودوو چلودوو). ئه‌سعه‌دم له‌ حه‌فتاكانه‌وه‌ نه‌بینیبوو، ئه‌و كوڕی پیاوێكی خواپێداو بوو و له‌ ژیانیدا ساردی و گه‌رمیی نه‌چه‌شتبوو، زۆریش شاره‌زای ئه‌م وڵاته‌ بوو و زمانه‌كه‌یشیانی به‌ ته‌واوی ده‌زانی، ئه‌و ساڵانێكی زۆر بوو هاووڵاتیی ئه‌وێ بوو. شه‌وه‌كه‌ی له‌ مه‌یخانه‌یه‌كی شه‌ومه‌ستان ده‌عوه‌تی ئه‌و بووم و به‌یه‌كه‌وه‌ خۆشمان ڕابووارد و تا مڕ بووین هه‌ڵمانقوڕاند. ئه‌سعه‌د بۆ ئه‌وه‌ی له‌و بێ پاره‌یی و بێكاری و لاتوپاتییه‌م‌ ڕزگار بكات، ئه‌لهه‌قی پیاوانه‌ هاته‌ ده‌ست و توانیی به‌ هانامه‌وه‌ بێت. ئه‌و ده‌یزانی كاتی خۆی من له‌ مه‌كته‌ب چه‌ند زیت و زرنگ بووم، بۆیێ چه‌ند پێشنیازێكی بۆ كردم كه‌ یه‌كێكیان خوێندنی دوكتۆرا بوو و یه‌كی تریشیان پاسه‌وانیی سیفێكی پڕ له‌ سه‌گ بوو به‌ مانگانه‌یه‌كی باش، ساحێب سیف ده‌وڵه‌مه‌ندێكی توركی براده‌ری خۆی بوو. كۆڵێ خۆشحاڵ بووم به‌ دیتنه‌وه‌ی ئه‌سعه‌د و خه‌ریك بوو كه‌مێك له‌ خه‌مۆكییه‌كه‌م داده‌مركا، بۆیه‌ ده‌موده‌ست پێشنیازی دووه‌میانیم په‌سه‌ند كرد و بۆ ڕۆژی دوایی بوومه‌ پاسه‌وانی سه‌دان سه‌گی جۆراوجۆر، تووتكه‌ سه‌گ و سه‌گی لمووز به‌رانانی و دێڵه‌سه‌گ و سه‌گی سیفه‌ت تاژی و گه‌ماڵ و گۆرده‌ی گوێ شۆڕ و قه‌پۆز ته‌شووله‌یی و سه‌گی قژن و سه‌گی كلك خه‌نه‌یی و سه‌گی سه‌روگوێلاك پر مۆڕه‌ و سه‌گی كلك قوت و ده‌یان جۆری تر، جار‌ی وا بووه‌ له‌گه‌ڵیاندا ده‌كه‌وتمه‌ قرووسكه‌ قرووسك و كتومت وه‌كوو ئه‌وان ده‌حه‌پیم، ئێستاش باوه‌ڕ ناكه‌م كه‌س هه‌بێ وه‌كوو من جوان بقروسكێنێ، حه‌پینه‌ك ده‌حه‌پیم گه‌ر ته‌ماشات نه‌كردبام و ته‌نیا گوێت له‌ ده‌نگم بگرتبا، هه‌ر كتومت حه‌په‌ی گه‌مبۆڵه‌كانی پشده‌ر، ئه‌وه‌نده‌ متووی سه‌گ ببووم كه‌ زۆرجاران له‌گه‌ڵیان به‌ قسه‌ ده‌هاتم و ده‌متوانی له‌ هه‌موو مه‌به‌ست و حه‌ز و خولیایه‌كیان بگه‌م. زۆرجار له‌وێ به‌ ته‌نیا لاسایی سه‌گه‌كانم ده‌كرده‌وه‌ و ده‌گه‌وزیم و یاریی سه‌یر و سه‌مه‌ره‌م له‌گه‌ڵدا ده‌كردن. ئێواره‌یه‌كی كۆتایی هه‌فته‌ی یه‌كه‌می كاره‌كه‌م له‌ گۆڕه‌پانی سیفه‌كه‌ و له‌نێو سه‌گاندا ده‌خولامه‌وه‌، ئه‌سعه‌دم لێ به‌ژوور كه‌وت و باسوخواسی خوێندنه‌كه‌می له‌گه‌ڵ هێنایه‌ گۆڕێ، منیش ڕام وابوو كه‌ ناتوانم بخوێنم و كار بكه‌م، تاقه‌تی خوێندنم نه‌بوو و پرۆژه‌كه‌یم به‌لاوه‌ چیایه‌كی هه‌زار به‌ هه‌زار بوو، پاشان دووئیشیم به‌لاوه‌ زه‌حمه‌ت بوو. ئه‌و سوور بوو له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی بخوێنم و بۆ هه‌ندێش زانكۆیه‌كی بۆ دۆزیمه‌وه‌ كه‌ نه‌ خوێندن و خۆ هیلاككردنی ده‌ویست، نه‌ پاره‌ و پوولێكی وا كه‌ نه‌توانم ده‌سته‌به‌ری بكه‌م، وه‌عدیشی دامێ كه‌ هه‌ر كات پێویست بكات، هاوكاریم بكات. ئه‌وه‌بوو یه‌كشه‌ممه‌ی دواتر چووینه‌ سه‌رۆكایه‌تییه‌ك له‌و زانكۆیانه‌ی كه‌ ئێستا لێره‌ ناویان ناون زانكۆی علووج، ئه‌وكات لێره‌ له‌م جۆره‌ زانكۆیانه‌ نه‌بوون، كه‌چی هه‌نووكه‌ پڕه‌ له‌ زانكۆی ئه‌هلی و علووج كه‌ قوتابییانی تێدا ساقیت نابن و شتێكیشی لێ فێر نابن، ئه‌ی نابینی خه‌ریكه‌ له‌ كووچه‌ و كۆڵانانیش كۆلیژ و به‌شه‌كانی قانوون هه‌ن؟ چما نه‌تبیستووه‌ كۆلیژی قانوون له‌ به‌حركه‌ش هه‌یه‌؟ هه‌مووجار حاجی حه‌میدی ئامۆزام، شه‌كره‌ عه‌نتیكه‌كانی ده‌شكاند و ده‌یگوت به‌ شه‌ره‌فم شه‌ق له‌ ته‌نه‌كه‌ و حاویه‌ی زبڵی به‌ر ده‌رگای هه‌ر ماڵێك و ته‌نانه‌ت له‌ قوونی كه‌ر هه‌ڵده‌ی، خه‌ریجی قانوون ده‌رده‌په‌ڕن، جا چتۆ خه‌ریج؟ خه‌ریج به‌ شه‌رتی كڵۆڵی له‌ قانوون. كۆڵه‌وار و نه‌زان.
سه‌رۆكی زانكۆكه‌ زۆر پیاوانه‌ پێشوازیی لێ كردین و هه‌ر ئه‌و ڕۆژه‌ ناوی خستمه‌ نێو لیستی وه‌رگیراوان له‌ یاسای نێوده‌وله‌تی، ئاگاداریشی كردمه‌وه‌ كه‌ چاوێكم لێیان بێت و ناوه‌ناوه‌ به‌سه‌ریان بكه‌مه‌وه‌، من له‌وه‌ نه‌گه‌یشتم، پاشان ئه‌سعه‌د تێیگه‌یاندم كه‌ پێویسته‌ مانگێ یه‌كدوو جار دیارییه‌كیان بۆ ببه‌م. هه‌فته‌ی دوو ئێواران بۆ ماوه‌ سێ سه‌عاتان ده‌چوومه‌ زانكۆی گۆرین، هه‌فته‌ی سێیه‌می ده‌وام كردنم بوو كه‌ پرۆفیسۆری سه‌رۆك به‌ش به‌دوایدا ناردم و تێیگه‌یاندم كه‌ پێویسته‌ ناوونیشانێك بۆ تێزی دوكتۆراكه‌م دیار بكه‌م ، ڕۆژی دواتر له‌سه‌ر پێشنیازی ئه‌سعه‌د، ئه‌م ناوونیشانه‌م ته‌سلیم كردن (بارودۆخی دابه‌شكردنی كوردستان به‌ده‌ست كۆڵۆنیالیزمه‌وه‌)، مانگێك دواتر پرۆفیسۆرێكی گه‌نجی ناو زانكۆكه‌میان بۆ كردم به‌ سه‌رپه‌رشتیاری تێزه‌كه‌م كه‌ له‌ ژیانیدا ناوی كوردستانی نه‌بیستبوو، ئه‌سعه‌د چاكه‌ی ئه‌وه‌شی به‌سه‌رمه‌وه‌ بوو كه‌ هاوكارێكی هه‌ولێریی خۆی ڕاسپارد كه‌ ده‌ستی نووسینی هه‌بوو تا تێزه‌كه‌م بۆ بنووسێت. له‌گه‌ڵ هاوڕێ سه‌رپه‌رشتیاره‌كه‌م، زۆرجاران به‌یه‌كه‌وه‌ پیاسه‌مان ده‌كرد و ته‌نانه‌ت جارجاره‌ له‌ گه‌شت و سه‌یرانان به‌یه‌كه‌وه‌ تا مڕ ده‌بووین ده‌مانخوارده‌وه‌ و من نه‌مده‌هێشت ئه‌و به‌ خه‌ونیش هه‌ست به‌ ته‌نكبوونه‌وه‌ی گیرفانی بكات، بۆیه‌ بوو به‌ هاوڕێیه‌كی گیانی به‌ گیانی و وای لێ هات كه‌ زۆر هاتوچۆی ماڵه‌وه‌شی ده‌كردم، پێوه‌ندییه‌كه‌مان هیی مامۆستا و قوتابی نه‌بوو، هه‌ردووكمان شاره‌زای سڕ و تڕی یه‌ك بووین، ئێستاش جارجاره‌ وه‌ك دۆستیكی دێرینی كورد و كوردستان له‌ لایه‌ن به‌رپرسه‌ گه‌وره‌كانه‌وه‌، وه‌ك میوانێك پێشوازیی لێ ده‌كرێت، هه‌ركه‌ به‌ میوانیش دێت، ئاگاداری منیش ده‌كرێته‌وه‌ و به‌شداریی دانیشتنه‌كانی ده‌كه‌م. ئێوارانیش له‌ناو سه‌گه‌ خۆشه‌ویسته‌كانم تا دره‌نگانی شه‌و و تا نۆبه‌ته‌ پاسه‌وانیم ته‌واو ده‌بوو، خۆم ده‌خافڵاند. ئه‌مه‌ بوو به‌رنامه‌ی ڕۆژانه‌ی ژیانم تا ئه‌و كاته‌ی كه‌ سڕه‌ی دوكتۆراكه‌م هات، بۆیه‌ ماوه‌ی چه‌ند ڕۆژێك له‌گه‌ڵ هاوكاره‌كه‌م خه‌ریكی شتێك بووین، ناوماننا تێز. قه‌تم له‌ بیر ناچێته‌وه‌، شه‌وی به‌ر له‌ به‌خشینی دوكتۆراكه‌م كه‌ هه‌میشه‌ ئه‌و جۆره‌ زانكۆیانه‌ به‌خشینی بڕوانامه‌كانیان بێ جه‌لسه‌ی گفتوگۆ و هه‌ڵسه‌نگاندن و ئیمزا و میمزا، به‌ڵكوو ئێواره‌كه‌ی له‌ ئاهه‌نگێكی كێك و میوه‌ خواردن و سه‌ما و مۆسیقادا بڕوانامه‌كان به‌ كۆمه‌ڵ ده‌به‌خشرێن و دوای فیكه‌ و چه‌پڵه‌ لێدان ده‌بیت به‌ دوكتۆر و ئاوێ بێنه‌ و ده‌ستان بشۆ. شه‌وی دواتر كه‌ دوكتۆرام وه‌رگرت، له‌ سیفه‌كه‌دا له‌ناو سه‌گاندا ئه‌وه‌نده‌م قرووسكاند خه‌ریك بوو ده‌نگم ده‌نووسا، ته‌نانه‌ت سه‌گه‌كان ناوه‌ناوه‌ به‌ سه‌رو ڕوخساری سوڕماوه‌وه‌ ته‌ماشایان ده‌كردم كه‌ قه‌تیان وا نه‌بینیبووم. بیرمه‌ ئه‌و شه‌وه‌ی بوومه‌ دوكتۆر، شه‌ره‌فخانی به‌دلیسیم هاته‌ خه‌ونێ و زۆری قه‌شمه‌ری به‌ تێزه‌كه‌م كرد و ئامۆژگاریی كردم كه‌ مێژووی به‌رباد و شێواوییه‌كانی ناویی چاك بكه‌مه‌وه‌ یان ئه‌وه‌تا دوای وه‌رگرتنی بڕوانامه‌كه‌، تێزه‌كه‌م بشارمه‌وه‌ و تا دونیا دونیایه‌ نه‌یده‌مه‌ ده‌ست كه‌س و نه‌یه‌لم حه‌شته‌بای خواش بیبینێ و قه‌توقه‌تیش چاپی نه‌كه‌م، بڕواش ناكه‌م كه‌سێ له‌ كوردستان زمانی نووسینی تێزه‌كه‌م بزانێ تا بتوانێ وێرانه‌ و قه‌شمه‌ڕجارییه‌كانی ناویی ئاشكرا بكات. لێگه‌ڕێ با بڕوا و له‌ وڵاتی ئێمه‌ دوكتۆرا یه‌عنی دوكتۆرا و بڕایه‌وه‌، ڕۆژه‌كه‌ی بیرم كرده‌وه‌ و به‌ خۆمم گوت هه‌ی ئه‌حمه‌ق، بۆچی خۆت به‌ خه‌ون و خه‌یاڵان خه‌ریك ده‌كه‌ی؟ هه‌ی گه‌مژه‌؟ چما هه‌ر كاتێ بچییه‌وه‌، به‌ دوكتۆر بانگ ناكرێی؟. ئێواره‌كه‌ی ته‌حسینی برام ته‌له‌فۆنی بۆ كردم و له‌ هه‌واڵی بڕوانامه‌كه‌می پرسییه‌وه‌ و گوتی هه‌ڤاڵانی حیزب و هه‌موو خزم و دۆستان عه‌وداڵی هه‌واڵه‌كه‌ن. ئه‌رێ چیت به‌سه‌ر هاته‌وه‌؟ پێیم ڕاگه‌یاند كه‌ تێزه‌كه‌م وه‌كوو خۆی و به‌ پله‌ی نایاب په‌سه‌ند كراوه‌، ته‌حسین داوای زانیاریی زێتری لێ كردم تا هه‌واڵه‌كه‌ له‌ ڕۆژنامه‌كان وه‌ك ڕووداوێكی مه‌زن و وه‌رچه‌رخێنه‌ری بارودۆخ بڵاو بكاته‌وه، ئه‌وه‌بوو هه‌فته‌ی دواتر هه‌موو ڕۆژنامه‌كان به‌ وێنه‌ی ڕه‌نگینی خۆمه‌وه‌ باسیان له‌ گرنگیی تێزه‌كه‌م بۆ دواڕۆژی كوردستان و ده‌نگدانه‌وه‌ی له‌ سه‌رتاپای گۆی زه‌وی كردبوو. بڕواتان هه‌بێ كه‌ ته‌حسین وێنه‌ی هه‌واڵه‌كه‌ی بۆ ناردم و دواتر كه‌ خوێندمه‌وه‌‌، ئیستێكم كرد و هۆپه‌كم له‌خۆم زانی! چما من ئه‌وه‌م كه‌ میدیاكانی وڵاته‌كه‌م باسم ده‌كه‌ن؟ بۆیێ بڕیارمدا دوو ده‌سته‌ قاتی پێركاردن و ده‌سته‌یه‌ك بۆینباخی نایاب و چه‌ند قۆنده‌ره‌ی پڕ باقوبریق و بۆنێ ماركه‌ی جیهانی و كه‌لوپه‌لی تر بكڕم و سه‌ره‌تای مانگی ئه‌یلوول بگه‌ڕێمه‌وه‌ و كارێك بكه‌م به‌ بایه‌خه‌وه‌ پێشوازیم لێ بكرێ. به‌ر له‌ گه‌ڕانه‌وه‌م به‌ مانگێك دانه‌یه‌كی مۆركراوی بڕوانامه‌كه‌مم به‌ هاوڕێیه‌كمدا بۆ ته‌حسین نارد تا ته‌سلیمی به‌شی بڕوانامه‌كانی وه‌زاره‌تی خوێندنی باڵای بكات، بۆ ئه‌وه‌ی مۆری بكه‌ن و به‌ ڕه‌سمی پشتڕاستی بكه‌نه‌وه‌ و بڕوای پێ بهێنن، مانگێك دوای ئه‌وه‌ ته‌حسین ته‌له‌فۆنی بۆ كردم و پێی ڕاگه‌یاندم كه‌ لیژنه‌یه‌ك له‌ وه‌زاره‌ته‌كه‌ بڕوایان به‌ دوكتۆرانامه‌كه‌م نه‌هاتووه‌. به‌ویان ڕاگه‌یاندبوو كه‌ ئه‌و زانكۆیه‌ی بڕوانامه‌كه‌ی داوه‌، زانكۆی جه‌ڵه‌بی و بێ بڕوا و متمانه‌ن. كه‌ ئه‌مه‌م بیست، له‌ داخان مووی سه‌رم ڕه‌پ ڕاوه‌ستان و چاوم چووه‌ پشتی سه‌رم. بیرم كرده‌وه‌ كار وا بڕوات، ڕیسه‌كه‌م لێ ده‌بێته‌وه‌‌ به‌ خوری، ڕۆژی دواتر ته‌له‌فۆنم بۆ یه‌ك له‌ برا به‌رپرسه‌كانی وه‌زاره‌ته‌كه‌ كرد و ماوه‌ی سه‌عاتێك مشتومڕمان بوو و دواجار بڕوایان نه‌هات كه‌ دوكتۆراكه‌م ته‌واوه‌. سه‌روبه‌ندی ڕێككه‌وتننامه‌ی واشنگتۆن بوو له‌ نێوان هه‌ردوو زلهێز و هه‌ردوو لا به‌ڵێنیان به‌ هه‌ڤاڵانمان دابوو كه‌ بۆ پێكهاته‌ی حكوومه‌تی تازه‌، لایه‌ك له‌ ئێمه‌ش بكه‌نه‌وه‌، بۆیێ كاروباره‌كانی خۆم ڕێكخست و ده‌ ڕۆژ دواتر بلیتی ئه‌سته‌نبۆڵم بڕی تا له‌وێوه‌ بگه‌ڕێمه‌وه‌ وڵات. هه‌واڵم نارده‌وه‌ كه‌ سبه‌ی سه‌عات چواری ئێواره‌ ده‌گه‌مه‌وه‌ سه‌ر سنوور. ئه‌وه‌بوو له ‌گه‌ڕانه‌وه‌مدا هه‌ڤاڵێكی زۆری خۆمان له‌سه‌ر سنوور له‌ پێشوازیمدا بوون و كه‌ چاوم به‌م هه‌موو دۆسته‌ ئازیزه‌ كه‌وت، ماندووێتیم له‌بیر چۆوه‌ و ڕۆژی دواتر شه‌واهه‌نگێكی سه‌رمه‌ستانه‌یان به‌بۆنه‌ی هاتنه‌وه‌م و به‌ده‌ست هێنانی دوكتۆراكه‌م له‌ كۆشكی قه‌ڵا بۆ ڕێك خستم و تا دره‌نگانی شه‌و له‌گه‌ڵ حه‌شاماتی هه‌ڤاڵان ماینه‌وه‌. چه‌ند ڕۆژ دواتر بڕیاری به‌رپرسێتیی ڕێكخستنی حیزبیان بۆ ده‌ركردم و ناوم له‌ سه‌ری سه‌ره‌وه‌ی هه‌موو نووسراو و بڵاوكراوه‌كاندا به‌ پێشگری (د.) ده‌نووسرا و له‌وه‌وه‌ كه‌س به‌ ناوی خۆمه‌وه‌ بانگی نه‌ده‌كردم. دوكتۆر، دوكتۆر كه‌ری نێر نه‌یده‌كێشا.
ئه‌و ماوه‌یه‌ زۆرم هه‌وڵدا بڕوانامه‌كه‌م به‌ ڕه‌سمی هاوتا بكه‌مه‌وه‌، به‌ڵام دوكتۆرێكی به‌ته‌مه‌نی خوێندنی باڵا لێم له‌ ڕك ڕاچوو و سوور بوو له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌و زانكۆیه‌ی دوكتۆرای داومێ، ناوی له‌ هیچ لیستێكی زانكۆ بڕوا پێكراوه‌كانی دونیادا نییه‌، به‌ كورتی تێیگه‌یاندم كه‌ من بڕوانامه‌م له‌ دوكاندارانه‌وه‌ وه‌رگرتووه‌، ئیتر ده‌ستم له‌و كاره‌م شووشت. له‌و ماوه‌یه‌دا خه‌ڵكانێكی زۆڵی زۆرزان به‌و حاڵه‌یان زانیبوو و ناسیاویشم بوون و هه‌ر بۆ فشه‌ پێكردنم له‌ مه‌جلیسان به‌ دختۆر نه‌ك دوكتۆر ناوزه‌دیان ده‌كردم و منیش له‌ مه‌رام و فیته‌یان ده‌گه‌یشتم، به‌ڵام ناچاری خۆ له‌ گێلیدان بووم.
وه‌زعه‌ سیاسییه‌كه‌ خه‌ریك بوو ئارام ده‌بووه‌وه‌ و شه‌ڕی ناوه‌خۆ كه‌ ده‌یگوترایێ براكوژی، خه‌ریك بوو تا ڕادده‌یه‌ك له‌ بیر ده‌چووه‌وه‌، ڕۆژێكیان له‌ سه‌ركردایه‌تی ته‌له‌فۆنیان بۆ كردم و گوتیان بڕیارمان داوه‌ سبه‌ی ئێواره‌ كۆبینه‌وه‌ و چه‌ند هه‌ڤاڵێكیشم پێیان ڕاگه‌یاندم كه‌ قسه‌یه‌ك هه‌یه‌ پشكێكی وه‌زاره‌ت به‌ر حیزبمان بكه‌وێ و ئه‌وان لای خۆیانه‌وه‌ منیان ده‌ستنیشان كردبوو بۆ وه‌رگرتنی ئه‌و پۆسته‌ و دایاننابوو له‌ كۆبوونه‌وه‌كه‌ماندا بابه‌ته‌كه‌ بێننه‌ گۆڕێ، ئه‌و شه‌وه‌ له‌ خۆشییان خۆم و پاییزه‌ خه‌ومان نه‌چووه‌ چاو. له‌ كۆبوونه‌وه‌ی ئێواره‌كه‌دا باسم له‌ گرینگیی به‌رپرسیارێتیی تاك كرد له‌ كۆمه‌ڵگاكه‌ماندا و جه‌ختم له‌وه‌ش كرده‌وه‌ كه‌ پێویسته‌ تاكی به‌رپرس له‌ نێو ئێمه‌دا به‌ر له‌ هه‌موو شت له‌ خه‌مه‌كانی هاووڵاتیاندا بێت و له‌ خزمه‌تیاندا ڕاستگۆ بێت و كار بۆ چه‌سپاندنی دیمۆكراسییه‌ت و ئازادی بكات و خۆی له‌ منمنۆكێ و خۆپه‌رستی به‌ دوور بگرێت و ئه‌ركه‌كانی سه‌رشانی دوور له‌ ناپاكی و خیانه‌ت به‌جێ بێنێت. قسه‌ و باسه‌كانم بوونه‌ مایه‌ی سه‌رسامیی هه‌ڤاڵانی میم سین، پاشان كه‌ قسه‌ هاته‌ سه‌ر به‌شداریی كردنمان له‌ ده‌سه‌ڵاتی جێبه‌جێ كردن و هاتنه‌ سه‌ر كاندید كردنی یه‌كێكمان بۆ پۆستی وه‌زاره‌تی داد له‌ وڵاته‌كه‌مان، تێكڕای هه‌ڤاڵانم به‌ زۆرینه‌ی ده‌نگ منیان هه‌ڵبژارد و منیش دوای منگه‌منگێكم كه‌ وام كرد كه‌س تێمنه‌گات چیمه‌، پاشان ڕه‌زامه‌ندی داواكه‌یان بووم. چه‌ند ڕۆژێك دواتر كه‌ناڵه‌كانی ڕادیۆ و تی ڤی و فه‌یسبوك و ڕۆژنامه‌كان لیستی كاندیدكراوانی كابینه‌ی بنكه‌ فراوانیان بڵاو كرده‌وه‌ كه‌ ناوی به‌نده‌شیان تێدا بوو، ئه‌و ڕۆژه‌ به‌ سه‌دان كه‌س به‌ نامه‌ و ته‌له‌فۆن و سه‌ردانی ماڵه‌وه‌م پیرۆزبایییان لێ كردم و خۆشحاڵییان بۆ ده‌ربڕیم، خه‌ڵكی وام ده‌هاتنه‌ سه‌ردانێ كه‌ قه‌ت بیرم بۆیان نه‌ده‌چوو، له‌ كارمه‌ندانی وه‌زاره‌تی داد زه‌لامی مله‌ستوور مله‌ستوورم لێ به‌ ژوور ده‌كه‌وت، جێگا نه‌مابوو گوڵی جۆراوجۆری هۆڵه‌ندی و گوڵی باغه‌ی تێدا دانێم، چه‌ند ڕۆژ دواتر چه‌ندینیانم به‌سه‌ر دراوسێكاندا به‌خشییه‌وه‌. له‌ وڵاته‌كه‌ماندا فرۆشتنی پله‌ و پایه‌ له‌ چركه‌سات دایه‌، بۆیه‌ منیش ترس و نیگه‌رانیی فرۆشتنه‌وه‌م و ده‌ركێشانم له‌ لیسته‌كه‌دا، هه‌ناوی هه‌ڵكۆڵیبووم و خه‌و و خۆراكم ببووه‌ بیركردنه‌وه‌ و ڕاڕایی و مه‌رگه‌مووش، ئه‌گه‌رچی شتێكیشم له‌ كارگێڕی و قانوون نه‌ده‌زانی، به‌ڵام بیرم ده‌كرده‌وه‌ و ته‌ماشای ناوی كاندیدكراوان و وه‌زیره‌كانی پێشووم ده‌كرد، خۆمم لا به‌ ئه‌فڵاتوون ده‌هاته‌ به‌ر چاو، بڕواتان هه‌بێ خه‌ڵكی وایان تێدا بوو توانای به‌ پێشه‌خۆدانی دوو سه‌ر مه‌ڕ و بزنێكیشی نه‌بوو.
دیسانه‌وه‌ به‌خته‌كه‌م هێنای و ڕۆژی پێنجشه‌ممه‌ ئاگادار كرامه‌وه‌ كه‌ سبه‌ینه‌ی یه‌كشه‌ممه‌ بۆ سوێند خواردن له‌ په‌رله‌مان بۆ ڕاگه‌یاندنی كابینه‌ی تازه‌‌ ئاماده‌بم كه‌ تیایدا به‌نده‌ پۆستی وه‌زاره‌تی دادی ده‌درێتێ. خۆم و قۆنده‌ره‌ی زرۆقی و قاتی به‌ باقوبریقی شه‌و ئوتووكراوم و بۆینباخی ماڕۆنیم، به‌ پیكابه‌كه‌م به‌ره‌و په‌رله‌مان ڕۆیشتم و له‌وێ پۆلیسه‌كان ڕێگرییان له‌ چوونه‌ ژووره‌وه‌م كرد، هه‌وڵمدا تێیان بگه‌یه‌نم كه‌ من كاندیدی حیزبم بۆ بوونه‌ وه‌زیر، كه‌چی هه‌ر گوێیشیان پێ نه‌دام و تێیانگه‌یاندم كه‌ بردنه‌ ژووره‌وه‌ی پیكابه‌كه‌م كارێكی ڕێگه‌ پێ نه‌دراوه‌، ته‌نیا ڕێگه‌ی چوونه‌ ژووره‌وه‌ی خۆمیان دا، به‌ڵام ناسنامه‌كه‌شیان لێ گێڕامه‌وه‌. دوای ڕێوڕه‌سمی سوێند خواردن به‌ قورئانی پیرۆز كه‌ یه‌كه‌مجارم بوو له‌ ژیانمدا ده‌ستم به‌ر قورئان بكه‌وێ، نیوه‌ڕۆكه‌ی ده‌عوه‌تی شاهانه‌ی نانخواردنی سه‌ره‌كوه‌زیران بووین و دوای ته‌واو بوون، ته‌له‌فۆنێكم بۆ سمكۆی ئامۆزام كرد كه‌ به‌ دوامدا بێت و دواتریش هه‌ر خۆی، پیكابه‌كه‌ و ناسنامه‌كه‌ی بۆ هێنامه‌وه‌. ڕۆژی پێنجشه‌ممه‌ بوو سمكۆ گه‌یاندمیه‌ وه‌زاره‌ته‌كه‌ و حه‌شاماتێكی زۆر له‌به‌ر ده‌رگا له‌ پێشوازیمدا بوون، ته‌وقه‌م له‌گه‌ڵ یه‌كه‌ یه‌كه‌یان كرد و به‌ره‌و نهۆمی سه‌ره‌وه‌ ڕێنیشانیان كردم و ئه‌و ڕۆژه‌ به‌هۆی زۆریی میوانانه‌وه‌ تا ده‌وام ته‌واو بوو هیچم بۆ نه‌كرا، هه‌فته‌ی دواتر سه‌رۆكی حكوومه‌ت چوار ئۆتۆمبیلی به‌رزی تازه‌ مۆدیل و دوو شوفێر و شه‌ش پاسه‌وانیشی بۆ ناردم و هه‌موویان به‌ كڕنووش و ده‌سته‌وه‌ستانه‌وه‌ له‌ خزمه‌تمدا بوون و مانگێك دواتریش كلیلی خانووێكی نوێی دوو دۆنمیی پڕ له‌ كه‌لوپه‌لی گه‌ڕه‌كی وه‌زیراوایان بۆ ناردم كه‌ شوێن و ماڵوحاڵی سه‌رجه‌م وه‌زیران و به‌رپرسه‌ نه‌قۆڵاكانی حیزبه‌كان بوو، منداڵه‌كانیشمیان له‌ قوتابخانه‌ی شووه‌یفاتی نێوده‌وڵه‌تی دانا به‌ر خوێندن، ژیانم كه‌وته‌ ڕه‌وتێكی تازه‌وه‌ كه‌ به‌ خه‌ونیش بیرم بۆ ئه‌وه‌ نه‌ده‌چوو ئه‌وه‌ من بم. یازده‌ مانگ بوو ببوومه‌ وه‌زیر كه‌ ڕۆژێكیان به‌رپرسی كارگێڕیی ئه‌نجوومه‌نی وه‌زیران، زه‌نگی بۆ لێدام و پێی ڕاگه‌یاندم كه‌ به‌ هۆی گه‌شتێكی یه‌ك مانگیی جه‌نابی وه‌زیری خوێندنی باڵاوه‌ بۆ وڵاتانی ده‌ره‌وه‌، به‌ بڕیاری جه‌نابی سه‌ره‌كوه‌زیران، ئێوه‌ ئه‌و مانگه‌ كاروباره‌كانی وه‌زاره‌ته‌كه‌ ده‌گرنه‌ ئه‌ستۆ، ڕۆژی پاشتر به‌ڕێوه‌به‌ری نووسینگه‌كه‌م نووسراوه‌كه‌ی بۆ هێنام: ( به‌ هۆی سه‌فه‌ركردنی ڕێزدار مه‌غدید حه‌وێز سمایلاوه‌ وه‌زیری خوێندنی باڵا، بڕیارماندا به‌ڕێز دوكتۆر كاكۆ حووجان ترپه‌سپیان وه‌زیری داد، به‌ شێوه‌یه‌كی كاتی و به‌ وه‌كاله‌ت پۆستی وه‌زیری خوێندنی باڵاش وه‌ربگرێت. ئیمزا: س. وه‌زیران)
ئه‌وه‌م زۆر به‌ دڵ بوو و ڕۆژی دواتر له‌ خوێندنی باڵا ده‌ست به‌ كار بووم و ته‌واوی ڕۆژه‌كه‌م له‌وێ به‌سه‌ر برد و كۆبوونه‌وه‌یه‌كم به‌ سه‌رجه‌م فه‌رمانبه‌رانی كرد و تێمگه‌یاندن كه‌ ئه‌ركی ئه‌م وه‌زاره‌ته‌ له‌ به‌ڕێوه‌بردن و پێشخستنی وڵاته‌كه‌مان له‌ ڕووی زانست و ته‌كنۆلۆجیا و هه‌موو ئه‌و هۆكارانه‌ی كه‌ ڕاسته‌وخۆ و ناڕاسته‌وخۆ پێوه‌ندییان به‌ ژیانی تاكه‌كان و كۆمه‌ڵگاكه‌مانه‌وه‌ هه‌یه‌، زۆر پیرۆزه‌، بۆیێ پێویسته‌ هه‌ر یه‌كه‌مان لای خۆیه‌وه‌ به‌وپه‌ڕی لێبوورده‌یی و دڵسۆزی و ڕاستگۆیی، ماندوونه‌ناسانه‌ كار بكات، تكایه‌ به‌رده‌وام دژی دزێوی و گه‌نده‌ڵكاری بووه‌ستنه‌وه‌ و ئێمه‌ش وه‌كوو سه‌رۆكایه‌تیی حكوومه‌ته‌ ساواكه‌مان‌ سه‌ربه‌رزین به‌ یه‌كه‌ به‌ یه‌كه‌تان.. ئیتر بۆ پێشه‌وه‌.
ڕۆژێكیان به‌ڕێوه‌به‌ری گشتیی بڕوانامه‌كانم هاته‌ لا كه‌ بڕیار بوو خۆم به‌ دوایدا بنێرم، دوای به‌خێرهێنانی، به‌ر له‌وه‌ی قسه‌ بكات و داواكاری و ئیشه‌كه‌یم بۆ باس بكات، شوفێره‌كه‌مم تێگه‌یاند كه‌ جانتا دیبلۆماسییه‌كه‌م بۆ بێنێ و تێزه‌ بیست لاپه‌ڕه‌یییه‌كه‌م و بڕوانامه‌كه‌مم لێ ده‌رهانی و به‌ سۆفته‌ سه‌وزه‌كه‌م ئه‌م په‌راوێزه‌م نووسی: (به‌ڕێوه‌به‌ری گشتیی بڕوانامه‌كان.. تكایه‌ به‌ په‌له‌ و بێ دواخستن ئه‌م بڕوانامه‌یه‌ هاوتا بكه‌ن.. ئیمزا: و. خ. باڵا)
شوكور بۆ خوا بۆ به‌یانییه‌كه‌ی بێ ئه‌وه‌ی بیداته‌ لیژنه‌ و میژنه‌، بڕوانامه‌كه‌ی به‌ نووسراوی هاوتاكراوه‌وه‌ دایه‌وه‌ ده‌ستم.




مادییەتە عەقڵانییەکەی هۆبز … ئاراس وەهاب

——————————
چی لە مرۆڤێک دەکەیت، هەوڵی بەچوارگۆشەکردنی بازنە بدات؟!!

لە نێو ئینگلیزەکاندا ساڵی (ئارامادا – Aramada) بە (ئەو ساڵەی فیلۆسۆفە گەورەکەیشمان لە دایک بووه‌)، ناسراوە، کە بریتییە لە ساڵی ١٥٨٨ی زایینی. لە (٥)ی نیسانی ئەو ساڵەدا و لە گوندی (وێستپۆرت)ی سەر بە شارۆچکەی (مالسبری) منداڵێک پێش وەختی خۆی، واتە پێش ئەوەی نۆ مانگ و نۆ ڕۆژەکە تەواو بکات لە دایک دەبێت. ئەو ڕێکەوتە، لەدایکبوونی ئەو منداڵە و نزیکبوونەوەی پاپۆڕی زەبەلاح (Giant)ی ئیسپانی (ئارامادا) بە ساڵێکی شووم لە نێو ئینگلیزەکانی ئەو سەردەمەدا ناسراوە. (هۆبز) خۆی لە یەکێک لە شیعرەکانیدا دەڵێت: دایکم لەو ڕۆژەدا دووانه‌یەکی دەبێت، یەکێکیان منم و ئەوی تریان ترسە. لە سەرگوزشتەکەی خۆیشیدا نایشارێتەوە، کە هەر ئەو ڕۆژە شوومە بووە کاریزمایی پێ بەخشیوە. ترس لای (هۆبز) ڕاستەقینە بووە، پێی وا بووە، سروشتی مرۆڤ سروشتێکی دڕندانه‌ی هەیە، برا دەتوانێت برا بکوژیت، گێلێک دەتوانێت لەسەر چەند پاوەندێک بتکوژێت. (هۆبز) ئه‌و ترسه‌ی هه‌ر لە سکی دایکییه‌وه‌ لای دروست بووە. (ئارامادا) کەشتیی بارهەڵگری گەورە، کە توانای گواستنەوەی هەشتسەد پاپۆڕی بچکۆلە و نەوەتهەزار سەربازی هەبووە، لەلایەن پاشای ئیسپانیا (فیلیپ)ی کاتۆلیکیی ئەو سەردەمەوە ڕەوانەی کەنارەکانی بەریتانیا کراوە بۆ چاوترساندنی (لیزبێس)ی پرۆتستستانی، شاژنی بەریتانیا. ئەو ڕووداوە ترسێکی زۆری خستووەتە دڵی ئینگلیزەکانەوە. هاوڕێکانی سەردەمی خۆی و فیلۆسۆفەکانی تری دوای خۆیشی دەڵێن، (هۆبز) بۆیە توانیویەتی نزیک بە سەدەیەک بژی، لەبەر ئەوەی زۆر ترساوە. (هۆبز) هەرچەندە لە ژیاندا زۆر ترساوە، بەڵام پەنجا ساڵی دووه‌می تەمەنی تووشی شەڕی زۆر قورس بووە، کە نەک هەر بەرگەی گرتووە، بەڵکو تێیشیاندا زۆر سەرکەوتوو بووە، بۆیە بووە بەو فیلۆسۆفە بەناوبانگەی ئێستا ئێمە پێی سەرسامین. شەڕەکانی (هۆبز) فیکری و فەلسەفی بوونە. بیرمەندێکی پڕشنگدار، چاونەترس و سه‌رکێش (adventurer) بووە. دکتۆر (رفائیل) دەڵێت، (هۆبز) لە بڵاوکردنەوەی بیرە فەلسەفی و سیاسییەکانی خۆیدا زۆر چاونەترس بووە، لە زۆر حاڵەتدا سوور زانیویەتی هەردوو دەستەڵاتی کڵێسا و پاشایەتی دژی هەڵدەستن، بەڵام لێیان نەسڵەمیوەتەوە. هەرچ کاتێک ئەو فیلۆسۆفە چووبێتە نێو شەڕی فیکرییەوە، بە زمانێکی زۆر توند، بە وزەیەکی بەرز و بڕوایەکی بێئەندازەوە دەریبڕیون و هیچ هەستی بە ترسیش نەکردووە. په‌لاو (challenge)ەکانی ئەم فیلۆسۆفە، بەرانبەر بە دەستەڵاتی کڵێسا و فەلسەفەی ئەرەستی ئەو سەردەمەی قوتابخانەکانی ئنگیلزەکان گەیشتووەتە ئەو ئاستەی بە دوژمنی سەرسەختی خوا و مەسیحیان لە قەڵەم داوه‌. هەروەها فەرمانی سووتاندنی کتێبەکانیشی دەرکراوه‌. (تۆماس هۆبز) پێش ئەوەی فیلۆسۆف بێت، زانایەکی بەناوبانگی بواری ماتماتیک بووە. کتێبی تۆماسی ماتماتیکی یەکێکە لە سەرچاوە گرنگەکانی فێرکردنی ئەو زانستە لە زانکۆکاندا. لە تیۆرییە ماتماتیکییەکانیدا خاوەنی تۆماری شەڕێکی فیکریی ٢٠ ساڵەیە لەگەڵ زانکۆی (ئۆکسفۆرد)دا. شەڕی فیکریی (جەبر و ئه‌ندازه‌)ی ئەم فیلۆسۆفە لە سەردانی دووه‌میدا بۆ پاریس دەست پێ دەکات بە تایبەت کاتێک، کە چاوی بە کتێبکەی (ئەقلیدس) دەکەوێت. هەر ئەم کتێبە بوو فیلۆسۆفی گەورەی گەیاندە ئەو باوەڕەی، ئەوەی (ئەقلیدس) لە (جەبر و ئەندازه‌)دا پێی گەیشتووه‌، ئەمیش دەتوانێت لە فیکر و فەلسەفە و سیاسەتدا بیگاتێ، لەوێوە بیرۆکەی کتێبی (لیڤایته‌ن – Leviathan) بۆ یەکەمجار لە دایک دەبێت. ئەم کتێبە بە بەناوبانگترین تیۆرییەکانی ئەم فیلۆسۆفەلە بواری سیاسەت و دەوڵەتداریدا هەژمار دەکرێت، تێیدا بنەماکانی پاسادانکردنی یەکسانیی هێزە سیاسییەکانی لە ڕووی (ئەندازه‌)ەوە وەکو زانستێکی ماتماتیکی سەلماندووە. هاوشێوەی (دێکارت)، (هۆبز)یش پێی وا بووە زانستی (ئه‌ندازە) تاکە زانستی پڕلۆژیکە، کە خوای سروشت بە مرۆڤایەتیی بەخشیوە. لە زانستی ماتماتیکیدا گومان هەیە، بۆیە خستنەبری هەیە. گومان و خستنەبری بووە وایان لە (هۆبز) کردووە، کە داوا لە مرۆڤایەتی بکات و بڵێت، باوەڕ بەوە مەکەن لە ئارادایە و گوتراوە، بەڵکو گومانەکان زۆرن و پێویستییان بە خستنەبری هەیە، پێناسەکان بەردەوام دابڕێژنەوە پێش ئەوەی بە کاری بهێنن. دانانی خاڵ (Full stop) ئەو بنەمایەیە (ئه‌ندازه‌)ی لێوە دروست دەبێت. لێرەوە ئەم فیلۆسۆفە دەچێتە قوڵاییی جووڵەوە و بنەما ئەرەستۆییەکانی پێ پووچەڵ دەکاتەوە. ئەم مرۆڤە بە شێوازێک عەشقی (ئەندازه‌) بووه‌، هەوڵی بەچوارگۆشەکردنی بازنەی داوە. لەبارەی ئەو هەوڵانەیەوە کۆمەڵێک ڕەشنووسی لە پاش بە جێ ماون، کە دواتر کۆپییەکەی دەخەینە پاشکۆی ئەم نووسینەوە. شەڕی ئەم بیرمەندە لەگەڵ بازنەدا زیاتر لە ٢٠ ساڵی خایاندووە، کاتێکیش وازی لێ هێناوە تاکو مردنی چەندین جار ویستوویەتی بۆی بگەڕێتەوە، بەڵام بۆی نەکراوە. بیرۆکەی بەچوارگۆشەکردنی بازنە لای (هۆبز) بەرهەمی ئەو یادگاری و ئەزموونە ناخۆشەیە، کە بیرمەند لە ژیانی زانکۆیدا لە (ئۆکسفۆرد) تێیدا ژیاوە. ئەو تاکو سەر ئێسک دژی سیستێمی خوێندنی ئەو سەردەمەی بەریتانیا بووە. زانکۆکانی لەبەر ئەوەی خەریکی بڵاوکردنەوەی بیری لاهووتیی بوون، بە کڵێسای تاریک ناوی بردوون. زانستی (جەبر) و (ئه‌ندازه‌) لە زانکۆکاندا بە جادوو و هونەری شەیتان لە قەڵەم دراون. ڕادەی ڕقی خەڵکی بەریتانی لە فیلۆسۆفی ناوبراو لە ژێر کاریگەیی دەوڵەتی کاتۆلیکیی ئەو سەردەمەدا گەیشتووەتە ڕادەیەک، نەخۆشییە تاعونیەکەی ساڵی ١٦٦٥ و هه‌ڵگیرسانی ئاگره‌ گەورەکەی لەندەنی ساڵی ١٦٦٦ خراوەتە پاڵ شوومیی ئەوەوه‌، گوایە باوەڕی بە خوا نەبووە. لە دوای ئەو دوو ڕووداوەوه‌ بڕیاری سووتاندنی پەڕتووکەکانی بە ناوی کتێبەکانی ئاتایست (الملحد)ەوە دراوە.
لە سەفەرێکیدا بۆ پاریس، ئەم فیلۆسۆفە ڕاهیبێکی کڵێسای بە ناوی (مارن مرسن) ناسیوە و لەوێوە لە ئەڵقەیەکی ئەکادیمی نافەرمییەوە لەگەڵ بەناوبانگترین زانا و بیرمەندی جیهانیی ئەو سەردەمەدا یەک دەگرن و زانست دەگۆڕنەوە. یەکەم شت، کە (هۆبز) لەوێدا بۆ ئەو گروپەی دەکات، پێشکەشکردنی ئەندێشەکان و بیرکردنەوەی قووڵییەتی لەبارەی بینین و هەستەکانی مرۆڤەوە. لەوێوە، دوای گەڕانەوەی بۆ ئینگلتەرا ڕێچکە فەلسەفییەکەی خۆی لەسەر سێ کۆڵەکە دادەڕژێت:
١- دیدگای میتافیزیکیی بوون بە گشتی.
٢- سایکۆلۆژیای مرۆڤ و پێوه‌ستبوونی بە فزیۆلۆژیاوە.
٣- سیاسەت و مۆڕاڵ.

لە سەرگوزشتەکەی خۆیدا (هۆبز) وای باس لێوە دەکات، کە زۆر بە ئاواتەوە بووە کتێبێک لەبارەی ئاییینه‌وه‌ لەسەر ئەو ڕیزبەندییە بنووسێت، بەڵام تێکەڵبوونی بە سیاسەت و زانستی سروشتی بواری به‌دیهێنانی ئه‌و خەونەی نه‌داوه‌. گەشتی فیلۆسۆفی ناوبراو بۆ فرەنسا ئارەزوومەندانە نەبووە، بەڵکو جۆرێک بووە لە (Self-imposed exile). واتە مەنفای هەڵبژاردە بووه‌.
(هۆبز) پێوه‌ندییەکی بەتینی لەگەڵ خێزانی (جاڤیندیش – Cavendish)دا دروست کردووە، کە ڕەچەڵەکێکی دێرینیان لە نێو کۆمه‌ڵگه‌ی بەرتیانیدا هەبووە. زۆرینەی بیرمەند، فیلۆسۆف و پیاوە سەربازی و دەستەڵاتدارەکانی ئینگلیزی ئەو چەند سەدەیە لەناو ئەو خێزانەوە هاتوون. ئەو پێوه‌ندییە دەرفەتێکی باشتری بۆ درێژەپێدان بە شەڕە فیکرییەکانی ئەو فیلۆسۆفە ڕه‌خساندووه‌. لە پاڵ ئەوەیشدا (هۆبز) لە ژیانیدا سێ گەشتی گەورەی ئەوروپیی کردووە. گەشتی یەکەمی بە یاوەریی قوتابیی یەکەمی، کە ئەندامی خێزانی (جاڤیندیش) بووە، کردووە. لە سەردەمی گەشتەکانیشیدا بەخت یاوەری بووە، ئەو سەردەمە بووە، کە (کێپلەر) زانستی فەلەکی داڕشتەوە و (گالالەیۆ)یش تازە گەڕابووەوە بۆ (تۆسکانی) و لە ڕێگه‌ی تەلسکۆبە نوێیەکەیەوە توانیبووی هەسارەی (نیپتۆن) بدۆزێتەوە. لە گەشتەکەیدا هەردووکیانیشی بینیبوو.
شەڕە فیکرییەکانی ئەم فیلۆسۆفە، لە گەشتەکەی پاریسەوە چەکەرە دەکات، بە دیاریکراوی لە دوای خوێندنەوەی کتێبەکەی دێکارت بە ناوی (An article about the curriculum)، واتای بابەتێک لەبارەی ڕێچکەوە. ڕاستییه‌که‌ی گەشەی عەقڵیی ئەم فیلۆسۆفە بەروبوومی گەشتەکانی بوو بۆ ئەوروپا. لە دوای گەڕانەوەی لە گەشتەکانی ئەوروپا، بارودۆخی سیاسی و کۆمەڵایەتیی وڵاتەکەی زۆر خراپ شڵەقاوە. ئەو شڵەقاندنە وای کردووە، کۆمەڵێک دەستنووسی دانسقە لەبارەی سروشتی مرۆڤایەتی، بنەماکانی سیاسەت و دەسەڵاته‌وه‌ بەرهەم بهێنێت.
هەر لە سەرەتای بەریەککەوتنییەوه‌ لەگەڵ فەلسەفەدا (هۆبز) دەست بە دابەشکردنی فەلسەفە بەسەر سێ لقدا دەکات: لە لەشدا، لە مرۆڤدا و لە هاوڵاتیدا. یەکەمیان گوزارش لە سروشت و پشت سروشت دەکات. دووه‌میان سایکۆلۆژیای مرۆڤ بە غەم وەردەگرێت و سێیه‌میشیان ئاکارە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی کۆمه‌ڵگه‌ شیتەڵ دەکاتەوە. لە نێو کایەی مرۆڤدا کێشەی گەورەی بۆ فەلسەفە خوڵقاندووە. لەوێدا ئەوەی بۆ دەردەکەوێت، کە کاتێک باس لە مرۆڤ دەکەیت دەکرێت باس لە دوو هۆشی جیاواز بکەیت: یەکێکیان ئەو هۆشەیە، کە پێی دەگوترێت ئیدراک و لە ڕێگه‌ی هەستەکانەوە بەرهەم دێت. ئەوی تریشیان هۆشی ناو بەشی یادەوەریی (الذاکرە)ەیە. ئەمەی دووه‌هەمیان ئاژەڵانیش هاوبەشن تێیدا. فەیلوسەفەکانی سەردەمی خۆی (ڕۆبرتسۆن) و (هۆڤدنج) پێیان وابووە (هۆبز)یش وەکو (ئەرەستۆ) دژایەتییەکی لە نێوان ئەو شتەی پێێ دەگوترێت فەلسەفە، یاخود زانست لەگەڵ ئەو شتەی پێی دەگوترێت تاقیکردنەوە، یاخود ئەزموون دروست کردووە. ئەوان پێیان وایە ئێمە لە ڕێگه‌ی تاقیکردنەوە و ئەزموونەوە لە چییەتی (ماهیە)ی شتەکان تێ دەگەین، بەڵام فەلسفە و زانست هۆکارەکانیمان پێ دەڵێن، هەر لە ڕێگەی ئاگاداربوونمان لە هۆکارەکانی پێشووه‌وه‌ ئێمە دەگەینە ئەو شتەی پێی دەگوترێت “ئاکام / نتیجە”. واتە بەو پێیە بێت فەلسەفەکەی (هۆبز) دژایەتیی هەستە ئیدراکیەکا ن(perceptuel) دەکات. کاتێکیش دژایەتیی لاهووتی کردووە، پێی وا بووە فەلسەفە، یاخود زانست بە پێچەوانەی دەرککردن و یادەوەری (الاحساس والذاکرە)ەوەبە ته‌نیا لەسەر ڕووکەشیی دیاردەکان ناگیرسێتەوە، بەڵکو هەوڵی شیتەڵکردنی هۆکارەکانیشیان دەدات. ئەم تێڕوانینە ئاماژەیەکی ڕۆشنە بۆ ئەوەی (هۆبز) زۆر دوور بووە لە ڕێچکەی تاقیگەرییەوە، بەڵکو ڕێچکەیەکی عەقڵانیی پەتیی هەبووە. ئەم لە ڕێگەی ماتماتیکەوە بەروبوومی عەقڵی (ratiocination)مان بۆ ڕوون دەکاتەوە و کۆکردنەوە، لێدەرکردن، لێدان و دابەشکردن، ئەمانە هەموو فیکرن پێش ئەوەی بەرجەستە بن. ئێمە لە ڕێگەی فیکرمانەوە دەزانین چی دەبێت کۆ بکرێتەوە و چی دەبێت لێک دەربکرێن، یاخود دابەش بکرێن. هەرچی لاهووتە ئەو پێی وایە، مادام قسە لەسەر خوایەکی فانی دەکات، کە نە ڕەچەڵەکی هەیە و نە شوێنێکی دیاریکراوی هەیە، نە جێگەی پێ لێژ دەکرێت و نە حیساباتیشی لەسەر دەکرێت، کەواتە بەروبوومێکی عەقڵی نییە، بەڵکو ته‌نیا باوەڕە، بۆیە دەبێت لە پۆلی فەلسەفە دەربکرێتە دەرەوە. کایەی فەلسەفی لای (هۆبز) بۆ ئەو بابەتانە بەرتەسکە و هیچ جێگای ئەوانەی تێدانابێتەوە، کە بەروبوومی عەقڵی نین. لەوێدا وەکو نموونەیەک تیۆری خواپەرستیمان بۆ دەهێنێتەوە، کە پێی وایە خواپەرستی بەروبوومێکی عەقڵیی فیکریی مرۆڤەکان نییە، بەڵکو کاریگەریی پلانی کڵێساکانە وا لە مرۆڤەکان دەکات بەو ئاراستەیە بیر بکەنەوە. لەسەر هەمان بنەما (هۆبز) فەلسەفە لە مێژوویش دادەبڕێت و پێی وایە، مادام مێژوو پشت بە ئەزموون و تاقیکردنەوەکان دەبەستێت و ئەوانەیش بەروبوومی فیکریی عەقڵی مرۆڤ نین، بەڵکو لە ڕێگه‌ی ئیدراکه‌کانەوە دێن، بۆیە فەلسەفەی مێژوویی دەکاتە خانەی دەرەوەی فەلسەفەوە وەکو زانست.
گەر بمانەوێت بڕێک لە بارەی (مێتۆد)ەوە بدوێین، دەبێت لەوێوە دەست پێ بکەین، کە چەرخی حەڤدەیه‌م، ئەو چەرخەی ئەم فیلۆسۆفەی تێدا پەروەردە بووە، سەردەمی گەشەی مێتۆد بووە. هەندێک لە فیلۆسۆفەکان دەیگێڕنەوە، کە لەوێوە، واتە دوای گەشەی (مێتۆد) عەقڵی مرۆڤایەتی گەشەی نوێ و جیاوازی بە خۆیەوە بینیوە. لەم تێزەدا (هۆبز) پێی وایە، مرۆڤ دەتوانیت بگاتە ئەو ڕاستییانەی بە شوێنیاندا دەگەڕێت بەو مەرجەی (مێتۆد)ێکی دیاریکراوی هەبێت. پێش ئەو سەردەمە، مرۆڤایەتی وا لە (مێتۆد) تێگەیشتبوو، گوایە لە هەناوی کەلتوور و ڕابردوودا خۆی حەشار داوە، بەڵام ئەوە (هۆبز) و هاوڕێکانی بوون ئەوەیان سەلماند، کە هەر مرۆڤێک بە (مێتۆد)ێکی تایبەت بە خۆی دەیەوێت بگاتە ڕاستی. هەر (مێتۆد)ی ماتماتیکی و ئەندازه‌یش بوو وای لەم فیلۆسۆفە کرد عەشقی فەلسەفە ببێت. کاتێکیش بە (گالالیۆ) دەگات و (مێتۆد)ەکەی لە بواری کۆزمۆلۆژیدا دەبینیت، پێی سەرسام دەبێت. شیکاری و پێکەوەنان (ترکب والتحلیل) ئەو ڕێچکەیە بوو ئەم فیلۆسۆفە گرتبوویە بەر لە مەیدانی سیاسیی و کۆمەڵایەتیی کۆمه‌ڵگه‌ی ئەو سەردەمەدا. ئەو دەهات وەکو تیۆرییە ماتماتیکییەکانی شیکردنەوەی دەکرد، پێکهاتەی تازەی دەکرد و ئاکامەکانی بەیان دەکرد. (دێکارت) بە هەمان شێوەی *(هۆبز) (مێتۆد)ی ماتماتیکیی کردووە بەو ڕێچکەیەی فەلسەفە عەقلانییەکەی خۆیی لەسەر دامەزراندبوو. (هۆبز) بە حوکمی ئەوەی لە خێزانی دەستەڵاتدارانی هەم بەریتانی و هەمیش فره‌نسییەوە نزیک بووە، توانیویەیتی ئەو تێزانە پتەوتر بکات. (هۆبز) پێناسەکەی (دێکارت)ی بۆ شوێن (مکان) پێ قەبووڵ نەکراوە. ئەو پێی وا نییە، کایەی جیۆگرافی کایەیەکە درێژ دەبێتەوە، بێکۆتاییە و شتێکە سەربەخۆیە لە زه‌ین (ذهن). لای ئەم فیلۆسۆفە کایەی جیۆگرافی نە ماتەرە و نە درێژبوونەوەیە، بەڵکو وێنەیەکی زه‌ینییە و بەبێ بوونی زه‌ین ئەو بوونی هەیە. لەم میانەیەدا پرسیارێکی زۆر جەوهەری لەم فیلۆسۆفە کراوە، ئەویش ئەوە بووە: ئایا مادده‌ بوونی هەیە لە دەرەوەی فیکری ئێمە یان نا، خۆ گەر وایە فیکری ئێمەیش بەرهەمی مادده‌ین، کەواتە دوو ماددەمان هەیە هەردووکیان لە دەرەوەی فیکری ئێمە بوونیان هەیە. ئەم فیلۆسۆفە تا سەر ئێسک خۆی بە ماددی زانیوە و لە نووسینەکانیشیدا، بە تایبەت لە (لیڤایته‌ن)دا ئاماژەی پێ کردووە، کاتێک، کە قسە لەسەر دەروون، گیان و مەلاک دەکات، کە هەر یەک لەمانە جێگایەک لە بۆشایدا داگیر دەکەن، کە هیچ پێوه‌ندییان بە زه‌ینی ئێمەوە نییە، بەڵکو لە حەقیقەتدا بوونیان هەیە. کێشەی (هۆبز)، کە خۆی ددانی پێدا ناوە، جەوهەری ماددە بووە. ئەم کێشەیەیشی کاتێک بۆ دروست بووە، گەر پیاوێکی لاهووتی ویستوویەتی لەبارەی گیان و دەروونەوە قسەی لەگەڵدا بکات و تیۆرییەکانی پووچەڵ بکاتەوە. کێشەی (هۆبز) لەمە گەورەتر بووە، بەڵکو ئەویش تووشی هەمان گرێکوێرەی (هیگڵ) بووە، کە پێی وا بووە، جەوهەری مادده‌ لە دیاردە (مظهر)وە سەرچاوە دەگرێت و دیاردەیش لە گۆڕانێکی بەردەوامدایە، کەواتە جەوهەری ماددەیش لە گۆڕاندایە. ئەمە ئەو ڕاستییە تاڵە بووە، هەردوو فیلۆسۆف لە سەردەمەکانی خۆیاندا دەرگیریی بوون. لێرەوە بووە کێشەی مادییەتی عەقڵانیی (هۆبز) لای خەڵک دروست بووە. خەڵکی دەپرسن و دەڵێن: ئایا دەشێت مادده‌ و عەقڵ لە ڕێچکەیەکدا یەک بگرنەوە؟

لەبارەی جووڵەوە، ئە فیلۆسۆفە پێی وابووە، کە گەردوون هەمووی لە تەنی جوڵاو پێک هاتووە. لە نێوان زەوی و ئاسماندا، لە گەردیلەیەکی دەنکە لمێکی بیابانەوە تاوەکو گەورەترین تەنی نێو مەودای بینین، مرۆڤ، ئاژەڵ و تەواوی پێکهاتەکانی تری ناو ئەم گەردوونە ئەو یاسایە دەیانگرێتەوە. کێشەی (هۆبز) لە جووڵەدا هەمان کێشەی (گالالیۆ) و (کێپلەر) بووە، کە باوەڕیان وا بووە تەنەکان لە خۆیانەوە لە خاڵێکەوە بۆ خاڵێکی تر بێ هۆکار ناجووڵێن. ئەو هۆکارە بووه‌ گرێکوێرەی ئەم فیلۆسۆفە. لەم مەیدانەدا، کاتێکە (ئەرەستۆ) دەڵێت دەبێت هۆکارێک هەبێت بۆ ئەو هێزی جووڵێنەرە، ئیتر لێرەوە بیرۆکه‌ی بوونی زاتێکی گەردوونی دروست دەبێت و (هۆبز) ناچار دەبێت شەڕی لەگەڵ بکات. چه‌سپاو (سکون) لای (هۆبز) بوونی نییە. ئەم تێزە لە میانەی باوەڕبوون بە زاتێکی گەردوونی، کە ئایین بە خوای ناو دەبات، ئەوەندی تر ئەوی تووشی گرفت کردووە. بۆ ئەوەی لە گرێکوێرەی ئەم فیلۆسۆفە تێبگەین، ناچار دەبین نموونەیەک بهێینیەوە: کاتێک مرۆڤ پارچەلیمۆیەک دەبینێت، یاخود باسی لیۆمی بە وردی بۆ دەکەیت، شتێک، کە ڕوو دەدان لە جەستەی ئەو مرۆڤەدا ڕشتنی گلاندە. ئەم گلاندە (هۆبز) و تەواوی فیلۆسۆفە مادییەکانی تر بە پەرچەکرداری ماددیی لە قەڵەمی دەدەن، بەڵام بەربەستی گەورەی ئەوان لەم تێزەدا ئەوە بووە: ڕاستە ئەو گلاندڕشتنە پەرچەکردارێکی ماددییە، بەڵام گەر ئەو مرۆڤە هەرگیز لیمۆی لە ژیانی خۆیدا نەبینیبێت و تامی نەکردبێت ئەو پەرچەکردارە ڕوو نادات، گەر ئەوەش ددان پێدا بنێین ئەو کات ئیتر ئیدراکی ئیحساسیمان بۆ زیندوو دەبێتەوە، کە (هۆبز) ڕەتی دەکاتەوە و لە خانەی فەلسەفەی کردووەتە دەرەوە. گلەییی فیلۆسۆفەکان لە دوای ئەو پێناسە و چەمکە نوێیانە لەم فیلۆسۆفە گەورەیە ئەوە بووە، گوتویانە، گەر (هۆبز) ئەوەندە (ئیستینباطی) بێت، ئیتر ماددییەت لە کوێدا دەمێنێتەوە.
هێزە مەعریفییەکانی ناو مرۆڤ، کە جێگەی باسی ئێمەیە، (هۆبز) بە (imaginative) یاخود (conceptive)، بە واتای بینینی شتێک لە خەیاڵدا، یاخود به‌ هێنانه‌به‌رچاو و وێناندن ناویان دەبات. ئەمانە ئەو هێزانەن، ئەم فیلۆسۆفە کاری لە سەر کردوون و مرۆڤی لە ئاژەڵی ناعاقڵ پێ جیا دەکاتەوە. بەپێی ئەو تیۆرییانە، ئەم وای بۆی چووە، سەرەتاکانی هەموو مەعریفەیەک بە دروستکردنی وێنەیەک لە خەیاڵدا، لە زه‌یندا دەست پێ دەکات. هەرچی هەست لە مرۆڤدایە، لە ڕێگه‌ی کارتێکردنەوە دەوروژێت. ئەو کارتێکردنە دەشێت دەستلێدان، بۆنکردن، چونەژوورەوەی تیشک بۆ ناو چاو، هتد سەرچاوە بگرێت. ئەمانە هەموویان لە ڕێگه‌ی جووڵەوە دەخوڵقێن و کاتێکیش کاریگەریی خۆیان لەسەر هەستەکانی ئێمە دادەنێن دەبنە هۆی دروستکردنی جووڵە لەو دەرمارە و نیۆرۆگلیانەدا، کە ئەو وێنانەمان پێ دەڵێن. جووڵە لای (هۆبز) هەمیشە جووڵەی تر بە دوای خۆێدا دێنیت، ته‌نیا ئەو جوڵانەیشن وێنەکان لە خەیاڵماندا دروست دەکەن، کە دەبنە سەرچاوەی مەعریفەی ئێمە. بیانووی (هۆبز) بۆ پێناسکردنی ئیدراکه‌ە هەستییەکان ئەوەیە، گوایە ئێمە لە ڕێگه‌ی ئەو کاریگەرییانەوە ناتوانین جەوهەری شتەکان بناسین، بەڵکو ته‌نیا هەست بە بوون و ڕووکەشیان دەکەین. لێرەوەیە بە (وێنە لە خەیاڵدا) ناویان دەبات. لەم تێزەدا ئەوەمان بۆ دەردەکەوێت، تەنەکان وەکو ڕاستیی دەرەکی دەرناکەون، مادام ڕاستەوخۆ جەوهەرەکانیان نازانین، بەڵکو لە ڕێگه‌ی بەروبوومی عەقڵییەوە دەیانناسین و تێیان دەگەین. لە درێژەی ئەم باسەیدا (هۆبز) دەڵێت، بەروبوومی هەستەکان هەمیشە وێنەن، وێنەکانیش زۆرن و لە هەلی جیاجیادا و بە هۆکاری جیاوازەوە لە ڕێگه‌ی ئیدراکەکانمانەوە بۆمان دروست دەبن. ئەم وێنانە کۆپییان لە ناو زه‌ینماندا دەمێنێتەوە، کە دواجار دەبنە سەرچاوەی مەعریفیمان. لە هەمان باسدا ئاماژەیش بەوە دەکات، کە تەنانەت دوای چاوداخستنیشمان ئەو وێنانەی لە دوا چرکەی بینینەکانماندا دروست دەبن، هەر دەبیننین و دەیشیانناسینەوە چ تەنێکی سەربەخۆن لە دەرەوه‌ماندا. لەم تێڕوانینەوە دەچێتە سەر قسەکردن لەبارەی جنۆکە (goast)ەوە و دەڵێت ئەو کۆپییانەی ئۆبجێکتەکانە وامان لێ دەکەن باوەڕمان بە تارمایی (شبح) هەبێت. لەباره‌ی خەویشه‌وه‌ (هۆبز) بێدەنگ نەبووە، بەڵکو قسەی خۆیی هەیە و دەڵێت خەو بەروبوومی جووڵەی پێکهاتەکانی جەوهەریی ناوەکیی دەماغی بوونەوەرەکانە. خەو هیچ نییە جگە له‌ وروژاندنی مێشک و دواجار بەرهەمهێنانی ئەو وێنانەی وەکو خەو دەیانگێڕینەوە. یەکێک لە خەسڵەتەکانی خەوبینین، کە تاکو ئیستا مرۆڤایەتی و زانست نەیانتوانیوە دەرک بە هۆکارەکەی بکه‌ن ئەوەیە ئێمە لە خەوماندا، تەواو پێمان وایە لە واقیعداین و هەرگیز دەرک بە واقیعیی خودی خەوبینینیەکە ناکەین. لە خەونەکانماندا مردووەکانمان دەبینینەوە، لەگەڵیاندا هەڵسوکەوت دەکەین، دەخۆین، دەخەوین و هەموو ئەو شتانەی لە ژیانی ڕۆژانەماندا ئارەزوومان لێیەتی، دەیانکەین، بەڵام هەرگیز هەست بەوە ناکەین ئەوە خەوە. لە واقیعدا پێچەوانەکەی ڕاستە، ئەویش ئەوەیە واقیعی خەو ڕەت دەکەینەوە و گاڵتەی پێ دەکەین. مرۆڤی سەرەتایی بیرۆکەی خاڵق، ڕۆح، جنۆکە، زیندووبوونەوە و نەمرییان بە هۆی خەوبینییەوە بنیات ناوە، لەبەر ئەوەی هیچ ڕاڤه‌یه‌کیان بۆی نەبووە. هەستکردن و ئەزموون، کە سەرچاوەی کەڵەکەبوونی خەزێنەی مەعریفی ئیمەن، بە ته‌نیا نیشانەی ناسینەوەی فیلۆسۆفی تاقیگەری (التجریبی) نین، بەڵکو فیلۆسۆفی عەقڵانیشیان پێ دەستنیشان دەکرێت. ته‌نیا جیاوازییەک لە نێوانیاندا ئەوەیه‌ جۆری یەکەمیان، باوەڕیان بە دابەشبوونی مەعریفە نییە بەسەر دوو بەشدا، لە کاتێدا پۆلی دووەمیان، باوەڕیان وایە مەعریفە دوو سەرچاوەی هەن، یەکەمیان، ئیدراکەکانمانە، مەبەست لە پێنج هەستەکەیە و دووەمیشیان بەروبوومی عەقڵمانە. فەلسەفەی تاقیگەری لە هەستەوە دەست پێ دەکات و لەوێیشدا کۆتاییی دێت، بەڵام فیلۆسۆفی عەقڵانی لەسەر یەقینی ماتماتیکی کار دەکات و بە پاساودانی عەقڵی کۆتایی پێ دەهێنێت. فیلۆسۆفە عەقڵانییەکان، کە (هۆبز) وەکو ڕابەرێکی ئەو ڕێچکەیە هەژمار دەکرێت، کاتێک دژی هەستەکانمان دەوەستنەوە، هەروا بێ هوودە نییە، بەڵکو باوەڕیان وایە هەستەکانمان درۆمان لەگەڵ دەکەن، هەڵماندەخەڵەتێنن و بە لاڕێماندا دەبەن. لەم بارەیەوە نموونەی زۆریش هەن، بەڵام ئێمە لە نێویاندا ته‌نیا نموونەیەک دەهێنینەوە: کاتێک لە شوێنێکی تاریکەوە دەڕوانینه‌ دەروازەیەکی ڕووناک، جا ئەو دەروازەیە پەنجەرەی ژوورێکی تاریک، یاخود کونێکی بچکۆلەی شوێنێکی ئەو ژوورە تاریکە بێت، گەر بۆ چەند چرکەیەک سەیری ئەو دەروازە ڕووناکە بکەین و لە ناکاو چاومان دابخەین، دەبینین، کە وێنەی ئەو دەروازەیە بە تەواوەتی لە چاوماندا چاپ دەبیت و تا چەند چرکەیەکیش دەمێنیتەوە. عەقڵ لای (هۆبز) دوو ئامانجی هەیە: دەسنیشانکردنی هۆکارە مەرجییەکانی ئاکامه‌ دیاریکراوەکان، ئامانجی دووه‌میش دەسنیشانکردنی ئاکامەمەرجییەکانی هۆکارە دیاریکراوەکان.

زمان ڕۆڵێکی گرنگی لە فۆرمۆڵەبوونی فەلسەفە عەقڵانییەکەی (هۆبز)دا بینیوە، تەنانەت هەندێک لە فیلۆسۆفەکانی سەردەمی خۆی پێیان وا بووە، فەلسەفەی (هۆبز) پێشەنگی فەلسەفەی زمان و شیکارییە. گرنگیدانی ئەم فیلۆسۆفە بە زمان بە ئامانجی هەڵوەشاندەوە و ڕیسواکردنی گرفتە ساخته‌ و درۆیینەکانی فیلۆسۆفی چەرخەکانی ناوەڕاستە. لە کتێبی (لیڤایته‌ن)ەکەیدا بە ڕۆشنی ئاماژە بە پێویستیی ژیانی مرۆڤایەتی بۆ زمان دەکات، کە لە ڕێگه‌یەوە پێناسەکان دادەڕێژین، ناوەکان دەنێین و گوزارش لە عەقڵمان ده‌کەین. ئەم پێی وا نییە، کە ئەوە ته‌نیا عەقڵە جڵەوی زمان دەگرێتە دەست و کۆنتڕۆڵی دەکات، بەڵکو پێچەوانەکەیشی ڕاستە. بە واتایەکی تر زۆر کات زمان عەقڵمان کۆنتڕۆڵ دەکات و بەپێی جۆری گوزارشی ئەو زمانە عەقڵمان هەڵسوکەوت دەکات و فکر بەرهەم دەهێنێت. لە (لیڤایته‌ن)ەکەیدا ئاماژەیەکی ڕۆشن بەوە دەدات، کە ئەوەی چاپەمەنیی دۆزیوەتەوە زۆر پاڵەوان نەبووە، بەڵکو ئەوە پاڵەوان بووە، کە پیتی داهێناوە. زمان لای ئەم فیلۆسۆفە شتێکی فیکریی زۆر سەیر و سەمەرە نییە، بەڵکو بەرهەمی مرۆڤایەتییە، لە ئاکامی پێداویستییەکانی ژیانی مرۆڤەکانەوە لە بەریەککەوتنیاندا لەگەڵ یەکتردا سەرچاوەی گرتووە. دواجار (هۆبز) زمان به‌ ڕاستیییه‌وه‌ (الحقیقە) دەبەستێتەوە. لای ئەو ڕاستی تەواو پشت بە ڕیزبەندییەکی دروستی وشەکان دەبەستێت، ئەوەیشی بیەوێت بە دوای ڕاستیدا بگەڕێت، دەبێت وشە بە وشە بیری بێت چی دەڵێت، چۆن ڕیزیان دەکات، ئەگینا وەکو خۆڕاپسکان دەبێت لەناو تۆڕێکدا، کە ئەوەندەی تر تۆڕەکەی لێ ئاڵۆز دەبێت.
(هۆبز) وەکو سۆسیۆلۆژێکی شارەزا گفتوگۆی فراوانی لەبارەی مۆڕاڵ و ویژدانەوە هەبووە. لە دیدگایەکی سایکۆلۆژیەوە مۆڕاڵی شرۆڤە کردووە و قسەیەکی زۆری لەسەر سۆزەکان و هەڵچوونە فسیۆلۆژییەکانی مرۆڤ هەبووە. ئەو پێی وا بووە یاسا سروشتییەکان جێگیرن و گۆڕانیان بەسەردا نایەت. ئەوانەی قەدەغەن، هەرگیز ناتوانرێت ئازاد بکرێن و ئەوانەیشی ئازادن هەرگیز ناتوانرێت قەدەغە بکرێن. لەوبارەیەوە لە (لیڤایته‌ن)ەکەیدا دەیان نموونە لەسەر ئارەزوو و ئاره‌زووه‌ نەستییەکانی مرۆڤمان بۆ باس دەکات و دەیانخاتە ژێر کاریگەریی دەرەکییەوە. ئەو بنەما سایکۆلۆژییانەی (هۆبز) تێڕوانینە مۆڕاڵییەکانی خۆیی پێ دەخاتە ڕوو بریتین لە بەراوردکرنی (خێر/ باشە) بە (لەزەت)، (شەڕ) بە (ئازار)، … هتد. بە بۆچوونی ئەو، هەموو ئەو شتانەی مرۆڤ وەکو ئارەزوو سەیریان دەکات، ناوی ناون (خێر/ باشە) و هەموو ئەو شتانەیشی جێگای ڕقن بۆی ناوی ناون (شەڕ / خراپە). بەم پێیە، چەمکەکانی (شەڕ) (خێر) و هاوشێوەی دەلالاتەکانی خۆی لەو کەسانەوە وەردەگرێت، کە بە کاریان دەهێنێت، لەبەر ئەوەی شتێکی ڕەها و سەربەخۆ نییە ناوی (شەڕ) یاخود (خێر) بێت. لێرەوە (هۆبز) ڕێژەییی مۆڕاڵمان بۆ پێناس دەکات و مادامیش (خێر)ەکانمان گوزارشمان لە هەموو ئەو شتانە بۆ دەکەن، کە بۆمان باشن و (شەڕ)ەکانیشمان گوزارشمان لەو شتانە بۆ دەکەن، زیانبەخشن، کەواتە دەتوانین بڵێین، (خێر) بنەمای مۆڕاڵی کۆمەڵایەتیی مرۆڤایەتی پێک دەهێنیت. ئەوانەی باسیان لێوە کرا، بە ئەنگێزە خودییەکان ناو دەبرێن، کە مرۆڤایەتی توانیویەتی بۆ مانەوە و درێژەدان بە بوونی خۆی پێناسیان بکات و مامەڵەیان لەگەڵ بکات. لە بەرانبەردا، (هۆبز) پێی وایە، کاتێک ئێمە گوزارشت لە (سندوقێکی چوارگۆشە) دەکەین، ئەم گوزارشتە هیچ ئەنگێزیەکی خودیی تێدا بە دی ناکرێت، بەڵکو خه‌سڵه‌تێکی ڕەهایە و لە دەرەوەی خودی مرۆڤایەتیدا بوونی هەیە.

لە تیۆرییەکانیدا لەبارەی سیاسەتەوە، (هۆبز)دەڵێت: هیچ کەسێک نایەوێت ملکەچی یاسا و ڕێساکانی ژیان بێت، مەگەر لە سزا بترسێت. هەروەها کاتێک مامەڵە لەگەڵ کۆمه‌ڵگه‌یەک دەکەین، دەبێت هەمیشە چاوەڕێی ئەوە بکەین، کە خەڵکانێک قووت دەبنەوە، گەر هەڕەشەی سزایان لێ نەکەین یاسا پێڕۆیی ناکەن. یەک لەو تێزانەی (ئەرەستۆ) لە میانەی پێناسی مرۆڤدا (هۆبز) نکووڵی لێ دەکات، ئەوەیە (ئەرەستۆ) پێی وایە مرۆڤ بە سروشت بوونەوەرێکی چاکەکارە بۆ کۆمه‌ڵگه‌. (هۆبز) دژی ئەو تێزە یۆنانییە کۆنانەیە، پێیان وایە مرۆڤ بە سروشت شارستانییە لەو بارەیەوە دەڵێت: زۆرینەی زۆری فیلۆسۆف و نووسەرە کۆنەکان پێمان دەڵێن، مرۆڤ بە سروشت شارستانییە، وەکو ئەوەی دامەزراندنی دەستەڵاتێکی تۆکمە و بەهێز، بەرقەرارکردنی ئاشتی و ئاساییش پێویستی بە کۆنتراکتی مرۆڤەکان لەسەر کۆمەڵێک مەرج، کە دواجار پێی دەگوترێت یاسا، نەبێت. ئەم تێڕوانییەی خۆی بەوە کۆتا دێنێت: (دامەزراندنی کۆمه‌ڵگه‌ی شارستانی پرۆژەیەکی زۆر لەوە گەورەترە ته‌نیا بڵێین مرۆڤ بە سروشت شارستانییە. لە ناو شارستانییەتدا ناکۆکییەکان، هێزە سروشتییە شاردراوەکانی مرۆڤ، ئەنگێزەکان و تەواوی توانا و ویستەکانی مرۆڤ دەوروژێن و دەکەونە گەڕ). (هۆبز) پێی وایە، لە سروشتدا شارستانییەت نییە، دەوڵەت، که‌لتوور، زانست و دەیان بەرهەمی تری مرۆڤایەتی بوونیان نییە، بەڵکو هەموویان لە باوەشی بەشارستانیبوونی مرۆڤدا لە دایک دەبن. (سکستۆس ئیمبریکس) نووسەرێکی کۆنی لاتینییە لە نووسراوەکانیدا نموونەیەکی مامەڵەکردنی فارسە کۆنەکانمان لەمەڕ هەڵبژاردنی پاشای نوێدا لە دوای مردنی پاشای هەنووکەیی بۆ باس دەکات و دەڵێت: کاتی خۆی، فارسەکان، که‌ پاشاکەیان ده‌مرد، ڕاستەوخۆ پاسایه‌کی دیکه‌یان هەڵنەده‌بژارد، بەڵکو ٥ ڕۆژ چاوه‌ڕییان ده‌کرد. لەو پێنج ڕۆژەدا ئاژاوە و پشێوی سەرتاپای وڵاتی گرتووەتەوە، کوشتن، بڕین، دەستدرێژی سێکسی و هەموو ئەنگێزە ناشیرینە وەحشییەکان ئاکتیڤ بوون‌. لە دوای ئەو پێنج ڕۆژە کاتێک هەرچ کەسێکیان بە پاشا دەستنیشان کردبیت، ئەوا خەڵکی ڕاستەخۆ ملکەچیی خۆیانیان پێشان داوە و پاڵپشتییان لێ کردووە. ئەم نموونەیە، کە (هۆبز) بۆمان دێنیتەوە بۆ ئەوەیە پێشانمان بدات، لە دوای هەموو ئاژاوە و پشێوییەک مرۆڤەکان ملکه‌چی (وەلاء)یان بۆ یاسا و دادپەروەری زۆرتر و زۆرتر دەبێت.
کتێبی (لیڤایته‌ن)ەکەی (هۆبز) بە کتێبێکی زۆر سه‌یر تێڕوانینی بۆ دەکرێت. وشەی (لیڤایته‌ن) وشەیەکی عیبرییە و بە مانای دڕندەیەکی دەریایی دێت، کە زۆر گەورەیە و لە ڕێگه‌ی شەڕەوە بەسەر هەموو گیانلەبەرە ئاوییەکانی تردا زاڵ دەبێت و مەملەکەتەکەیان داگیر دەکات. لەم کتێبەیەوە (هۆبز) دەیەوێت دەوڵەتێکی بەهێز و تۆکمە دابمەزرێنێت، کە توانای تێکشکاندنی پشێوی، فیتنە و شەڕەناوخۆییەکانی هەبێت. کەواتە (لیڤایته‌ن) دەوڵەت بووە، نەک فەرمانڕەوا و پاشا. (هۆبز) ئەم کتێبەی کردووە بە چوار بەشی سەرەکییەوە، لە بەشی یەکەمدا باس لەو کەرەستانە دەکات، کە دەوڵەتێکی بەهێزیان لێ دروست دەبێت. گرنگترینی ئەو کەرەستانەیش بە مرۆڤ ناو دەبات. لەوێوە فیلۆسۆفی ناوبراو دەوڵەت بە کۆمه‌ڵگه‌یەکی سیاسی لە قەڵەم دەدات، کە پێکهاتەکەی مرۆڤە و دەوڵەتیش داهێنانی خۆیەتی. لە بەشی سێیه‌می کتێبەکەیدا، ناوبراو باس لە بنەما دینییەکانی دروستبوونی دەوڵەتی مەسیحی دەکات و هەموو ئەو بنەمایانەیش دەخاتە ژێر پرسیار و گومانەوە. لە بەشی چواره‌میدا باس لە تاریکیی ڕۆح دەکات، کە تێیدا گوزارش لە خراپ وەرگێڕانی کتێبی مەسیحی دەکات و باوەڕبوونیشی بە جنۆکە و ڕۆح ئەو شتانە دەچوێنێت بە ئایینی بتپەرستیی کۆن.
لە بەشی گرێکۆمەڵایەتی و دامەزراندنی دەوڵەتەکەیدا (هۆبز) باس لە هەردوو مافە سروشتییەکان (حقوق الطبیعیە) و یاسا سروشتییەکانمان بۆ دەکات. مافە سروشتییەکان بەسەر چوار بەشدا پۆڵین دەکات:
– ئەو مافانەی لە پێناو مانەوەی خوددادا هەن.
– ئەو مافانەی که‌ره‌سته‌ی ئەو مانەوەیە مسۆگەر دەکەن.
– ئەو ماڤانەی ئامانج دەستنیشان دەکەن.
– ئەو مافانەی خاوەندارێتی دەسنیشان دەکەن.
بۆ یاسا سروشتییەکانیش ئەم فیلۆسۆفە پێی وایە ئەو بنەما و بیرۆکانەن لە ڕێگه‌ی عەقڵەوە دەدۆزرێنەوە، تاکو بەربەستەکان لە بەردەم بەردەوامبوونی ژیاندا وەلا بنێت. ئەم یاسایانە، لەگەڵ ئەوەیشدا سروشتین، بەڵام دواجار لەبەر ئەوەی لەلایەن عەقڵەوە دەدۆزرێنەوە بە عەقڵیش پێناسیان دەکات، پێیان دەگوترێت یاسا عەقڵییەکان، یاخود یاسا مۆڕاڵییەکان، کە پێشتر ئاماژەمان پی کرد. (هۆبز) پێمان دەڵێت هیچ بیانوویەک بۆ تێنەگەیشتن و خۆگێلکردن لە یاسا سروشتییەکان نییە. نەزانی (جهل) بۆ یاسا سروشتییەکان لە سێ ئاستدا خۆی دەبینێتەوە: نەزانی بەرانبەر بە یاسا (دەستوور)، نەزانی بەرانبەر بە دەستەڵات و دواجاریش نەزانی بەرانبەر بە سزا. دەربارەی سروشت، ئەوەی لە (ئەرەستۆ)ەوە بۆمان ماوەتەوە و بە ڕادەیەکی زۆریش کاریگەریی لەسەر (هۆبز) داناوە، ئەوەیە دەڵێت: سروشت هەندێک بوونی دروست کردووە تاوەکو فەرمان بدەن و هەندێک بوونی تریشی دروست کردووە، تاکو ملکەچ بن، سەرباری ئەمان هاوسەنگی و بەرابەرییەکیشی داناوە. لە درێژەی باسەکەیدا (ئەرەستۆ) دەڵێت، خۆ ئەگەر سروشت توانی مرۆڤەکان نابەرابەر بخوڵقێنێت ئەوا هیچ هێزێک نییە بتوانێت ئاشتییان لە نێواندا بۆ دابین بکات.

(هۆبز) تێڕوانینی تایبەت، بەڵام جیاواز لە سەردەمەکه‌ی خۆیی بەرانبەر بە ئایین هەبووە. کەسانێکی زۆر لە سەردەمی خۆیدا (هۆبز)یان بە ئاته‌ئیست (ملحد: خوانەناس) بە خەڵک ناساندووە، بەڵام ئەوەی زۆر باش (هۆبز)ی ناسیوە و توانیبێتی تێڕوانینی کەسایەتیی شی بکاتەوە ئەو کەسانە بوون، کە هاوڕێی نزیکی بوون و گفتوگۆیان لەگەڵ کردووە. (جون ئۆبری) یەکێک بووە لەو کەسانە، هاوڕێیەتیی نزیکی لەگەڵ فیلۆسۆفی ناوبراو هەبووە. (جون) پێی وا نەبووە، کە (هۆبز) خوانەناس بووبێت. هەندێکی تر لە هاوڕێ نزیکەکانی پێیان وابووە، (هۆبز)، نەک هەر ئاتایست
بووە، بەڵکو ئاتایزم کرۆکی فەلسەفەکەی بووە و بنەمایەکیش بووە بۆ دارشتنە تیۆرییە سیاسییەکانی. لێرەدا ناکرێت ڕای پیاوانی ئایینیی سەردەمەکەی خۆی لە یاد بکەین و قسەیان لەبارەوە نەکەین. زۆربەی پیاوانی ئایینیی ئەو سەردەمەی کۆمه‌ڵگه‌ی بەریتانی (هۆبز)یان بە خوانەناس لە قەڵەم داوە. لەسەر بنەمای جیاکردنەوەی باوەڕ لە مەعریفە، لە ژیانی فەلسەفیی خۆیدا (هۆبز) هەوڵی جیاکردنەوەی لاهووتی لە فەلسەفە داوە. لە میانەی سەرهەڵدانی دینەوە، ئەم فیلۆسۆفە پێی وایە مرۆڤ خۆی ئاژەڵیکی دیندارە و دین لای هیچ بوونەوەرێکی تر بوونی نییە، مادام بەرهەمەکانی دینداریی ته‌نیا لای مرۆڤ بەرچاو دەکەویت. سروشتی مرۆڤ بەوە لە بوونەوەرەکانی تر جیا دەکرێتەوە، کە حەزی بە بەدواداچوون (Curiosity)ە. هۆکاری هەموو مەینەتییەکانی ژیان لەوێوە سەرچاوەی گرتووە، کە مرۆڤایەتی بە دوای هۆکارەکان (علل)دا دەگەڕێت و تا نەیاندۆزێتەوە واز ناهێنیت، تاکو دەگاتە ئەو شوێنەی بۆ هەندێک هۆکار، کە ناتوانێت هۆکاری پێشتری بۆ بدۆزێتەوە، ئیتر لەوێدا دەوەستێت و دەیخاتە پاڵ (خوا)، مادام پێی وایه‌ ئەزەلییە. ته‌نیا مرۆڤە دەتوانیت دەرک بە سەرهەڵدان و گومبوونی شتەکان و دیاردەکان بکات. لەوێوە ئەو بیرۆکەیەی بۆ دروست بووە، شتێک، کە سەرەتای هەبێت دەبێت هۆکارێکیش هەبێت بۆ دروستبوونی. ئاژەڵەکانی تر ئاسوودەیی ته‌نیا لە ئەنگێزەکانی خواردن، سێکس و نەبوونی دوژمندا دەبیننەوە، بەڵام لای مرۆڤ پێچەوانەیە. مرۆڤ هەست بە بەختیارییەک دەکات، کە لە ئاییندەدا دەتوانێت دروستی بکات. یەکێکی تر لە خه‌سڵه‌تەکانی مرۆڤ لای (هۆبز) ترس و دڵەڕاوکێیە. ترس و دڵەڕاوکێ لە کاتێکدا دێنە ئاراوە، کە مرۆڤ هۆکارەکانی دیاردەکانی لا گوم دەبن و ناتوانێت کۆنتڕۆڵیان بکات. ئەو چەمکانەی باسیان لێوە کرا، ئەوانەن (هۆبز) سەرهەڵدانی دینی لای مرۆڤ پێ شرۆڤە کردووە. نەزانین (جهل) لای (هۆبز)، کە هۆکاری سەرەکیی سەرهەڵدانی دینە، نەزانییە بەرانبەر سەرچاوەی دیاردەکان. ترس لای مرۆڤ یەکێکی ترە لە بنەماکانی دروستبوونی دین. کۆمه‌ڵگه‌ سەرەتاییەکانی مرۆڤایەتی کاتێک بەر یەک کەوتوون پێویستیان بە سیستمێکی حوکومڕانی بووە بۆ ڕێکخستنی ژیانی خۆیان و مسۆگەرکردنی ئاساییشی مانەوەیان. بۆ دابینکردنی ئەو مسۆگەرییەیش پەنایان بردووەتە بەر ترساندنی مرۆڤ لە ئەشکەنجە و ئازارەکانی هێزە شاردراوەکان. بۆ هەر هێزێکی سروشتیی نادیاریش مرۆڤ توانیویەتی وێنەیەکی لە مێشکی خۆیدا بۆ بخوڵقێنیت و توانیویەتی پەیکەرێکیشی بۆ دروست بکات. سەرەتاییترین دین دینی بتپەرستی بووە، هەر بتێکیش سیومبوڵێک بووە بۆ هێزە سروشتییە نادیارەکان، هیزی شەیتان، هێزی چاکە و خێر، هیزەکانی ئاگر و هەورەگرمە و ،،،،، هتد. زۆربەی فیلۆسۆفەکان و لە نێویشیاندا (هۆبز) پێیان وایە، عەقڵی مرۆڤ توانای هێنانه‌به‌رچاو و تێگەیشنی بێکۆتایی (ما لانهایە)ی نییە. لەبەر ئەوەی خوایش لەو پۆڵێنەیە، وێنەیەکی ڕۆشنی ماتەریی خوا لای مرۆڤایەتی دەست ناکەوێت.

بابەتی عەقڵی فەلسەفی لای ئەم فیلۆسۆفە تەنێکە، ئێمە دەتوانین وێنای بکه‌ین، ڕەچەڵەکەکەی دەستنیشان بکەین و دەیشتوانین بڵێین شتێکە قابیل بە هەڵوەشاندنەوە و فۆرمەڵکردنەوەیە. بەڵام کاتێک قسە لەسەر خوایەکی ئەزەلیی بێسەرەتا دەکەین، کاتێک قسە لەسەر خوایەک دەکەین، کە قابیل بە هەڵوەشاندنەوە و دووبارە فۆرمۆڵەکردنەوە نییە، ئەوا ئەو خوایە لای (هۆبز) دەکەوێتە دەرەوەی خانەی فەلسەفەوە. ئەوەی بە لای ئەوەوە پڕۆبلێماتیکی فەلسفەییە ئەوەیە، سروشتی خوا خۆی ئاڵۆزە، قابیل بە جێگەگرتنەوە نییە، ناتوانرێت دەرکی پێ بکرێت، ناتوانین لە دەستەلاتێکی ڕەهای خوایی تێبگەین. خوا دوا هۆکاری بوونە، هێزی یەکەمی کۆکردنەوەی هەموو هێزە شاردراوەکانی ترە، هۆکاری یەکەمی کۆکردنەوەوەی هەموو هۆکارەکانە. خەسلەتە نەرێنییەکان هەمووی لە خوادا کۆ بووەنه‌تەوە، بێکۆتایی، نەبوونی سەرەتا و هەتاتاییی سەردەمەکەی. بە بۆچوونی (هۆبز) مرۆڤەکان هەموویان لە بەرانبەر ئەو دیاردانەی دەستەڵاتیان بە سەریاندا ناشکێت ناچار دەبن خوایەک بۆ خۆیان دروست بکەن، تاکو هێزە بێکۆتاییەکانی ڕادەست بکەن. لەبارەی دین و دەوڵەتەوە (هۆبز) پێی وایە مرۆڤ ناتوانێت دوو گەورەی هەبن، یەکێکیان، ڕۆحی بێت و ئەوی تریان زەمەنی، بەڵکو ته‌نیا دەتوانێت گوێ لە یەک گەورەی زەمەنی بگرێت. دەوڵەتی دینی مەملەکەتێکە خوا پاشاکەیەتی و مرۆڤەکان تێیدا ملکەچیی خۆیانیان پێشان دەدەن.

ئەم نگارانەی خوارەوە ڕەشنووسی هەوڵەکانی هۆبزە بۆ بەچوارگۆشەکردنی بازنە:

null

…………………………….

پەراوێز:

*جێگەی سەرنجمە، کە لەم فیلۆسۆفە، لەم باسە قوڵە عەقڵییەدا یاریی شەترەنجی باس نەکردووە. یاری شەتڕەنجیش یەکێکیە لەو کارە فیکرییانەی (ڕێچکه‌)ێکی تایبەتی خۆیی هەیە و ناکرێت بەروبوومی زه‌ینیی مرۆڤ نەبێت. لە ڕووبەرێکی بچووکدا و بە هۆی ٣٢ داشەوە نزیک بە دە ملیۆن پێکهاتە(combination)ی زه‌ینیمنان بۆ دەخولقێنێت. فەزایەکە تێیدا جگە لە فیکر هیچ شتێکی تر جێی نابێتەوە. بەزاندنی بەرانبەر لە ڕێگه‌ی فیکر و قووڵبوونەوەوەیە نەک لە ڕێگه‌ی ئیدراکەوە.
سەرچاوەکان:
١- د. إمام عبدالفتاح إمام ……… توماس هوبز والفلسفة العقلانية
٢- اللفياثان الأصول البيعية والسياسية للدولللة…….توماس هوبز




بیری ماركس دەكەم … كارا فاتيح

1- ماركس دەیگووت: لە بنچینە دا پەیوەندییە مەتریالییەكانی ناو كۆمەڵگا، شێوەی بیركردنەوەمان دیاری دەكەن، ئەو پێی وا بوو ئەو پەیوەندییە مەتریالییانەش ڕۆڵی سەرەكییان لە گەشەكردنی مێژوو دا هەیە.

ئێستا دەبینم پەیوەندییە ماتەریالییەكانی كۆمەڵگای كوردی، خۆرسك نیین، چالاكیی ناوەكییان سستە، ئاراستەكراون، دواكەوتوون، لە بەر ئەوە بیركردنەوەمان، لە پاش، كۆڵ، وێرانە و، لە ئاست واقیعە جیاجیاكاندا بەزیوە.
2- ماركس دەیگووت: گۆڕانكارییە ماتەریالییەكان، پەیوەندییە ڕۆحییەكان بەرەو دۆخی تر و ئاستی تر دەبەن.

ئێستا دەبینین لە بەر ئەوەی گۆڕانكارییە ماتەریالییەكانی ئێمە، ناتەندرووست، ساختە، نازانستی و نامرۆیی بوون، بۆیە پەیوەندییە ڕۆحییەكانمان، بیمار، ماندوو، بەرەو ئەو دەچن هەپروون بە هەپروون بن.

3- ماركس دەیگووت: سەرخانی كۆمەڵگا، ڕەنگدانەوەی ژێرخانەكەیەتی. ئەو بە پەیوەندییە مەتریالی و ئابوورییەكانی دەگووت ژێرخانی كۆمەڵگا، جۆری بیركردنەوەی مرۆڤی لە یاسا و ئایین و مۆراڵ و هونەر و فەلسەفە و زانست.. هتد بە سەرخانی كۆمەڵگای دانا بوو، ماركس پێی وابوو پەیوەندییە مەتریالییەكان بیركردنەوەی كۆمەڵگایان لە سەر بونیاد نراوە.

ئێستا سەرخانی ئێمەی كورد، لە وێنە ئایین، هونەر، فەلسەفە، زانست، مۆراڵ، ئەدەب… هتد، شەل و ئیفلیج و نابینایە، بڵێی ماركس ڕاست نەكات، ئەویش بۆ ئەو ژێرخانە ئیفلیج و نابینایە نەگەڕێتەوە كە گوزارشتە لە پەیوەندییە مەتریالی و ئابوورییەكانی ئێمە.

4- ماركس دەیگووت: شێوازی بەرهەمهێنانی كۆمەڵگا، شێوەی بیركردنەوەی سیاسی ئایدیۆلۆژیی ئەو كۆمەڵگایە دیاری دەكات.

ناهەق نییە بیركردنەوەی سیاسی و ئایدۆلۆژیی ئێمە هێندە دەردەدارە، باشە كوا شێوازی بەرهەمهێنان لە كۆمەڵگای ئێمەدا.

5- ماركس دەیگووت: بەزۆریی چینی دەسەڵاتداری كۆمەڵگا پێوەرەكانی مۆراڵ دەستنیشان دەكات، چونكە پێكهاتەی مێژوو ململانێی چینەكانە، لەم مێژوە دا دەسەڵاتدار خاوەنی ئامێری بەرهەمهێنانە.

باشە ئەوە نییە هەموومان حەزمان لە شێوەی ژیان و حەزی دەركەوتن و گەندەڵی و زوو دەوڵەمەندبوون و قسەكردن و خۆگۆڕین و ڤێللا و سەیارەكانی چینی دەسەڵاتدارانە.

6- ماركس دەیگووت: شێوەی كار لە سەر ئاگایی كاریگەریی هەیە و ئاگاییش ڕەنگدانەوەی خۆی لە سەر شێوەی كار هەیە.
بەڵام ئەوەتا ئێمە بە پێوەری سەعاتی دەوامكردنەكانمان نا، بەڵكو بە پێوەری بەرهەم تەواو تەواو بێكارین، بێكاریین بۆیە ئاگاییمان وڕ و تەمبەڵ بوە. ماركس ئەوەی لە هیگڵەوە وەرگرتبوو، كە كاركردن بە هەموو نایەكسانییەكانییشەوە هەر پۆزەتیڤە، چونكە بوونی مرۆڤی لە سەر بەندە، ئەوەتا ئێمەیش لەم بێكارییە (بێ بەرهەمییە) دا دوور نییە بڵێین بوونمان وەك مرۆڤ لە قەیران\ مەترسییدایە.

7- ماركس دەیگووت: لە كۆمەڵگای سەرمایەداریدا كرێكار بۆ خۆی كار ناكات، واتە كارەكەی دەبێتە شتێك كە لە دەرەوەی حەز و ویست و خەون و ئامانجی خۆی، ئەمەیشی بە تەعبیری هیگڵی بە نامۆبوون لە كار تەفسیر دەكرد، كە دەبوە هۆی نامۆبوونی كرێكار لە خۆیشی و هەقیقەتی مرۆڤ بوونی خۆی دەكەوتە ژێر پرسیارەوە.
ئەوا دەبینین ئێمەیش بۆ خۆمان كار\دەوام ناكەین، حەز و ویست و خەون و ئامانجمان لە پرۆسیسی كار\دەوام دا ناخەینە گەڕ، ئێمەیش بە فێربوون لە ماركس و بە تەعبیری هیگڵی بە كار\دەوام نامۆین و ئەم نامۆبوونەیش لە خۆمان نامۆمان دەكات و لەوێوەیشەوە ئێستا هەقیقەتی مرۆڤ بوونیشمان لە ژێر پرسیاردایە…




یاده‌وه‌ری به‌ ته‌نیشت رۆمانه‌وه‌ …. كه‌ریم كاكه‌

دوور نیه‌ تۆش تووشی كتێبێكی وا بووبیت، كتێبێك تێدامابیت داخوا رۆمانه‌ یان یاده‌وه‌ری، دیاره‌ قسه‌ له‌و یاده‌وه‌ریانه‌یه‌ كه‌ به‌ گۆته‌ی گۆتیاران بێت هێند له‌ رۆمان نزیكبوونه‌ته‌وه‌، ده‌ستی هونه‌ركاری تخووبی نێوانیانی سڕیوه‌ته‌وه‌..
بۆئه‌وه‌ی مه‌به‌ستم روونتر بگات، چه‌مكی یاده‌وه‌ری له‌ چه‌مكی یاداشت جیاده‌كه‌مه‌وه‌، یاداشت هه‌موو ئه‌و یاداشتانه‌ ده‌گرێته‌وه‌ به‌ زمانی ره‌ق و ته‌ق، یان به‌ زمانی سیاسه‌ت و مێژوو، دوور له‌ هونه‌ری گێڕانه‌وه‌ و هونه‌ركاری نووسراون، واته‌ نه‌بوونه‌ته‌ ده‌قی ئه‌ده‌بی، هه‌رچی یاده‌وه‌رییه‌ وه‌ك هه‌ر ده‌قێكیتری ئه‌ده‌بی ده‌قه‌، ئه‌و جۆره‌ یاده‌وه‌ریانه‌ له‌ ناو كورد ناڵێم نیه‌، چونكێ پێڕانه‌گه‌یشتووم هه‌رچی هه‌یه‌ بیخوێنمه‌وه‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ر هه‌شبێ زۆر ده‌گمه‌نه‌، بۆیه‌ ده‌بێت له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌ده‌بیاتی كوردی ئه‌و یاده‌وه‌ریانه‌ بخوێنینه‌وه‌..
به‌ پرسیارێكه‌وه‌ ده‌چمه‌ نێوان قسان و به‌ ده‌وری ناونیشانی بابه‌ته‌كه‌ ده‌سووڕێمه‌وه‌ و هه‌وڵی لێ نزیكبوونه‌وه‌ی ده‌ده‌م: داخوا ده‌قێكی دیاریكراو هه‌یه‌ هه‌م رۆمان بێ هه‌م یاده‌وه‌ری؟
له‌ به‌رایی ده‌ڵێم قسه‌ی من له‌وه‌ نیه‌ رۆمان تا كوێ كه‌لك له‌ یاده‌وه‌ری وه‌رده‌گرێ، یان یاده‌وه‌ری تا چه‌ند باڵ به‌ سه‌ر پانتایی رۆماندا ده‌كێشێ، قسه‌م له‌وه‌ش نیه‌ ژانره‌كان تا چه‌ند لێكدی نزیك ده‌بنه‌وه‌، قسه‌ی من له‌وه‌یه‌ تا چه‌ند یاده‌وه‌ری وه‌ك ژانرێكی ئه‌ده‌بی له‌ ناو رۆمان كه‌ ژانرێكیتره‌ ده‌توێته‌وه‌ و وه‌ك ژانرێكی جیا نامینێته‌وه‌، له‌ قسان خۆی له‌ ده‌ستده‌دات، یان تێكه‌ڵ نابێت و خۆی ده‌پارێزێت.
ئه‌وه‌ی رۆمان و یاده‌وه‌ری لێكنزیك ده‌كاته‌وه‌ هه‌ندێ ره‌گه‌ز و ته‌كنیكن، تۆ چاودێ زمانی یاده‌وه‌ری نه‌ زمانی مێژووه‌ نه‌ زمانی سیاسه‌ت، رێك زمانی رۆمانه‌، زمانێكه‌ كه‌م و زۆر شیعرێتی تێیدا زاڵه‌، به‌ ئاگا له‌وه‌ی شیعرێتی له‌ رۆماندا رێژه‌ییه‌، به‌ ئاسایی وه‌رگره‌ زمانی یاده‌وه‌ری له‌ زمانی رۆمان سه‌رتریش بێ، ده‌گه‌رێته‌وه‌ ئاستی یاده‌وه‌رنووسه‌كه‌، كه‌واته‌ ئه‌گه‌ر بته‌وێ له‌ رێی زمانه‌وه‌ ئه‌و دوو ژانره‌ ئه‌ده‌بیه‌ لێك جیا بكه‌یته‌وه‌، كاری نه‌كرده‌یه‌..
له‌ یاده‌وه‌ریدا خه‌ون هه‌یه‌، یاده‌وه‌رنووس به‌ گێڕانه‌وه‌ی خه‌ونه‌كانی و گرێدانه‌وه‌ی به‌ سه‌ربرده‌كانی جوانیه‌كی وا به‌ گێڕانه‌وه‌ ده‌دات رۆماننووسیش له‌ رۆماندا هه‌ر هێنده‌ی له‌ ده‌ستدێ له‌ خه‌ونه‌وه‌ جوانیی وا به‌ ده‌ستبێنێ، خه‌ون ره‌گه‌زێكی یاده‌وه‌ریه‌ و لێی نابێته‌وه‌، یاده‌وه‌ری له‌ خه‌یاڵرۆشتنیش هاوشانی رۆمان ده‌روات، خه‌یاڵرۆیشتنێكی وا له‌ كتێبی سیاسه‌ت و مێژوو جێی نابێته‌وه‌، ئه‌دی شۆڕبوونه‌وه‌ بۆ ناخ و خوێندنه‌وه‌ی ترس و شه‌رم و رارایی له‌ سیمای كه‌سه‌كانه‌وه‌، ئه‌دی…
تۆ له‌ ده‌ستپێك، گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ پاشێ، خۆدواندن، گفتۆگۆ و گرێچن و یه‌كانگیری و چاره‌سه‌ر و ئه‌وانه‌ وردبه‌وه‌، ده‌ڵێی رۆمان له‌ یاده‌وه‌ریی خواستوون، خوێنه‌رێك ئه‌گه‌ر به‌ ناو كتێبی بیره‌وه‌ری و یاداشته‌ ره‌ق وته‌قه‌كاندا هاتبێ، له‌پڕ بكه‌وێته‌ سه‌ر كتێبێكی یاده‌وه‌ری، ئاساییه‌ به‌ رۆمانی تێبگات، ئاخر ئه‌م هونه‌ركاریانه‌ پتر به‌ هونه‌ركاریی رۆمان ناسراون، به‌ راست ئه‌و ره‌گه‌ز و ته‌كنیكانه‌ی هه‌وكه‌ له‌ چیرۆك و رۆمان به‌كاردێن، پێشترێ پێش رۆمان له‌ یاده‌وه‌ری به‌رچاوناكه‌ون؟ بۆ ئه‌وه‌ ده‌بێ بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ مێژووی ئه‌ده‌بی گێڕانه‌وه‌، یاده‌وه‌ری و چیرۆك و رۆمان و هه‌قایه‌تان، دیاره‌ ئه‌و بابه‌ته‌ له‌ جغزی ئه‌و نووسینه‌ جێی نابێته‌وه‌.
به‌ گشتی هه‌ندێك ته‌كنیك و ره‌گه‌ز هه‌ن له‌ رۆمان و یاده‌وه‌ری به‌كاردێن، هه‌رچه‌نده‌ له‌به‌ر دڵی رۆماننووسان گرانه‌ به‌ڵام پێمخۆشه‌ بڵێم رۆماننووس و یاده‌وه‌رنووس له‌ یه‌كودووی ده‌خوازن، لێره‌وه‌ رۆمان و یاده‌وه‌ری لێكدی نزیكده‌بنه‌وه‌، بۆیه‌ به‌ ئاسایی وه‌رگره‌ ئه‌گه‌ر خوێنه‌رێك هه‌بێ دوای لێبوونه‌وه‌ له‌ كتێبێك بڵێ:
ئه‌رێ ئه‌وه‌ی خوێندمه‌وه‌، یاده‌وه‌ری بوو یان رۆمان؟
تا ئێره‌ كه‌م شتێك بوو له‌ باره‌ی لێكنزیكی و وێكچوونی رۆمان و یاده‌وه‌ری، لێ كاتێ جیاوازیی نێوانیان دێته‌ گۆڕێ وێكچوون چه‌ندێ زۆر وبته‌و بێ، ره‌نگه‌ خۆی له‌ به‌ر جیاوازیه‌كان نه‌گرێ و به‌ دوو ژانری سه‌ربه‌خۆ بمێننه‌وه‌، ئاخر یاده‌وه‌ری له‌ سه‌ر دوو ستوون هه‌ڵده‌نرێ: راستگۆیی، جوانگۆیی، هه‌رچی له‌ رۆمانه‌ راستگۆیی به‌و واتایه‌ی له‌ یاده‌وه‌ریدا هه‌یه‌، بوونی نیه‌، یاده‌وه‌رنووس له‌ ئاست كه‌س و رووداو و جێ و ده‌م، ده‌ستی به‌ستراوه‌، به‌و واتایه‌ی ناتوانێ جێگۆڕكیان پێبكات، یاده‌وه‌ری نووسینه‌وه‌ دیتن و بیستنه‌، ئه‌گه‌ر كتومتیش وه‌ك خۆی نه‌بێ، هێنده‌ دوورناكه‌وێته‌وه‌ كه‌ كه‌سه‌ راسته‌قینه‌كان له‌ خۆیان بكه‌ونه‌ گومان و به‌ زه‌حمه‌ت خۆیان بناسنه‌وه‌، ناكرێ كه‌سی زیاده‌ش قیتبكرێته‌وه‌، له‌ یاده‌وه‌ری سه‌ربرده‌كان روویانداوه‌، یاده‌وه‌رنووس وه‌ك خۆی ده‌یانگێڕێته‌وه‌، ئه‌وه‌یه‌ له‌ گێڕانه‌وه‌ ده‌ستی هونه‌ركاریان ده‌گه‌یه‌نێتێ، به‌ڵام به‌ شێوه‌یه‌ك نا كه‌سه‌كان سه‌ربرده‌كان نه‌ناسنه‌وه‌، له‌ یاده‌وه‌ری جێ و ده‌می دیار هه‌یه‌..
دیاره‌ رۆمان به‌و شێوه‌یه‌ وابه‌سته‌ی هیچ كام له‌وانه‌ نیه‌، له‌ كاتێك ئه‌گه‌ر سه‌رهاتێكی راسته‌قینه‌ش بابه‌تی رۆمانه‌كه‌بێ، گه‌مه‌ی وای تێده‌كات، له‌ خه‌یاڵه‌وه‌ به‌ شێوه‌یه‌ك دایده‌ڕێژێته‌وه‌ نه‌ناسرێته‌وه‌، یان له‌ جێ جێ له‌گه‌ڵ سه‌رهاته‌ راستینه‌كه‌ دێته‌وه‌ و شتێكی لێ ده‌ناسرێته‌وه‌، رۆماننووس ئازاده‌ له‌ گێڕانه‌وه‌، له‌ خه‌یاڵكردنی بێ كۆتا، له‌ سه‌راوبنكردنی سه‌ربرده‌كان، رۆماننووس ده‌شێ دنیایه‌كت بداتێ كه‌س پێی نه‌خستبێته‌ ناوی، یان بڵێین دنیایه‌كی نوێ، دیاره‌ دنیای یاده‌وه‌رنووس دنیای رابردووه‌، دنیایه‌كی كۆنه‌، به‌ڵام هێزی گێڕانه‌وه‌ جوانی ده‌كات، وه‌ك دنیای رۆمان جوان. ئه‌و دوو جوانیه‌ به‌ ته‌نیشت یه‌كه‌وه‌ن، تۆ بڵێی تێكه‌ڵ نه‌بن و نه‌بنه‌ یه‌ك؟ ئاخر هه‌ندێك پێیانوایه‌ رۆمانه‌ یاده‌وه‌ریش هه‌یه‌، ره‌نگه‌ گیروگازیه‌ك له‌وه‌ هه‌بێ، له‌ سه‌ری ناڕۆم..
من وای ده‌بینم یاده‌وه‌ری ژانرێكی ئه‌ده‌بیی سه‌ربه‌خۆیه‌، وه‌ك رۆمان سه‌ربه‌خۆیه‌، یاده‌وه‌رنووس هاوشانی رۆماننووسه‌ و له‌ جوانگۆیی جێی یه‌كتر ناگرنه‌وه‌، وه‌ك چۆن شاعیر جێی رۆماننووس، رۆماننووس جێی چیرۆكنووس ناگرێته‌وه‌، یاده‌وه‌ری هیچی له‌ رۆمان كه‌متر نیه‌، بۆیه‌ بۆ پیاهه‌ڵدانی یاده‌وه‌ریه‌ك ناكرێ به‌ رۆمانی هه‌ژمار بكه‌یت، ئه‌گه‌ر واتكرد له‌ یاده‌وه‌ریت كه‌م كرده‌وه‌، پێموایه‌ یاده‌وه‌ری هه‌یه‌ به‌ هه‌ندێ ده‌سكاریه‌وه‌ ده‌بێته‌ رۆمان، دیاره‌ ده‌سكاریه‌كه‌ به‌ پله‌ی یه‌كه‌م له‌ راستگۆییه‌كه‌وه‌یه‌ و یاده‌وه‌ری له‌كه‌دار ده‌كات، هه‌ینێ له‌ یاده‌وه‌ری ده‌رده‌چێ، مه‌به‌ستمه‌ بڵێم یاده‌وه‌رنووس ئه‌گه‌ر مه‌به‌ستی بێ یاده‌وه‌ریه‌كه‌ی ده‌كاته‌ رۆمان، كه‌ نایكاتێ نیشانه‌ی ئه‌وه‌یه‌ یاده‌وه‌ری هاوشانی رۆمان راده‌گرێ، ره‌نگه‌ سه‌رتریش، وای ده‌بینم یاده‌وه‌رنووس هه‌ر كاتێ حه‌زبكات رۆماننووسه‌، به‌ڵام بۆ رۆماننووس به‌و ئاسانیه‌ نیه‌ ببێته‌ یاده‌وه‌رنووس، ئاخر بته‌وێ به‌ خه‌یاڵدا بفڕی و ده‌ستبه‌رداری راستگۆییش نه‌بیت، زه‌حمه‌تتره‌ له‌وه‌ی له‌و سه‌ری خه‌یاڵه‌وه‌ بۆ چی گوتن و راستگۆیی بگه‌ڕێیته‌وه‌..




باخەوانێك لەم شارەیە … نەبەز گۆران

_(1)_

كەهاتم…
بۆئەوەی گەرمی ئەم ڕۆژگارە نەم سوتێنێت
بەژێر سێبەری قەڵەمەكەی(قوبادی)*ییەوە هاتم.
كاتێك هاتم…
خۆم لەگورگێك ئەچووم بچێت بۆ پەچەی مەڕەكان
بەهەرشوێنێكدا تێدەپەڕیم، بۆنی غەریبییەكەم دەیناساندمەوە.
نە قەڵەمم پێبوو نە كتێب
بارەكەی من، باری قوڵنگ و خەنجەربوو!
بەوێنەی جوتیارێك
زەوییەكەی خۆمم كێڵا و، تۆوی خۆم چاند و، ئەوسا هاتم.
تۆ پەرژین دروستكەر…
كەخۆت سێبەریت، داهۆڵ بۆ كێڵگەكەی من دروست مەكە لێگەڕێ‌ با چۆلەكەكان بە ئازادی بەرهەمەكەم بخۆن.
تۆ كە خۆت تۆوێكی گەنیویت
كە خۆت هیچ بەرهەمێكت نییە، بۆ ئەتەوێت لە خەرمانەكەی من بخۆیت؟!
كە خۆت ناتوانی زەویەك بكێڵی، بۆ تۆوی خۆت بەسەر زەویەكەی مندا دەپژێنی؟!
كە خۆت وەك داهۆڵێك سەرت پڕە لەپوش
بۆ دەتەوێت بەو سەرە پوچەی خۆتەوە چۆلەكەكانی من بترسێنی؟!
نابینی؟! من دوای هەڵگەڕان بە لێرەوارەكاندا بیرم لە بەرزایی كردەوە
دوای لەت لەت بوونم، بیرم لە كۆكردنەوەی پارچە شكاوەكانی خۆم كردەوە
دوای خاڵی بوونەوەی پەیمانەكەی دەستم، دیسانەوە ساقیم بانگكرد
دوای شكانی گۆزەی ئومێدەكانم، قوڕی نائومێدیم كۆكردەوە
ئەم روناكییەی لەمندایە، بە ڕەشەبای هیچ كەسێك ناكوژێتەوە
كەخۆم تیرێك بم لە كەوانێك دەرچووبم، ئیتر تۆ تیر لەچی دەگری؟!
شەوگەڕ خەریكی چیت؟
دەست بۆ خەرمانی من مەبە،
من بۆیە بەرهەمەكەی خۆمم لە خەرمانێكدا كۆكردەوە، تابیسوتێنم و كێڵگەكەمی پێ ڕوناك بكەمەوە.
كەهاتم…
بەرلەوەی تیرەكان ڕوم تێكەن، خۆم بەخەنجەر بەر بوومە خۆم
بەرلەوەی منداڵەكان بەردم تێبگرن، پەنجەرەم بەخۆمەوە نەهێشت
بەرلەوەی بكەومە ناو باخچەی نازی كچانەوە، خۆمكرد بە تۆپەڵێك دڕك
بەرلەوەی خۆبادەران بمبەنە هەوای خۆیانەوە، سەمام لەبیر خۆم بردەوە
بۆئەوەی تا مردن نەناسرێمەوە
خۆمكردە دونیا و، دونیام لەناو خۆمدا ونكرد
خۆمكردە درەخت و گەڵام بەخۆمەوە نەهێشت
خۆمكردە تەنیایی و، لەتەنیایدا بۆ پارچە ونبوەكانم گەڕام.
میوانی درەنگ وەخت…
تۆ بەم پەنجە ناسكانەتەوە كەی هی ئەوەی زەوی بكێڵی
بەم رۆحە تەنگەتەوە كەی هی ئەوەی لەناو گۆڕستاندا بخەوی
بەم قاچە باریكانەتەوە، رێگای كێوەكان ڕێگای تۆ نییە
ئەی هاوەڵی كتێبە مردوەكان
هێشتا تامی برینی وەشەت نەچەشتووە
هێشتا وێرانی دڵ و، وێرانی ماڵت بۆ جیاناكرێتەوە
ئیتر چۆن دەتوانی ببیتە شوانی پەچەی مەڕێك، لەبەردەم گورگێكی وەك مندا؟!
بیرت نەچێت:
((من گورگەكانم خۆشدەوێن، چونكە بێ‌ مێشكەكان دەخۆن.))
من كەهاتم…
بەپێی پەتی هاتم
(نەك بۆ ئەوەی هەست بەبەرزیی و نزمی زەوی بكەم)**
بۆئەوەی ژێر پێكانم ببن بەبرین و تێبگەیت ئەوەی هاتووە
هەتا خەنجەری زیاتری لێدەیت، زیاتر ڕوناكیەكەی دەردەكەوێت.

* * *

ئەو چاكەتەی لەبەر مایە
هی خۆم نییە! هی (باستامی)ییە.***
ئەو خەمەی لە دڵمایە، بچوكترە لە دونیا و گەورەترە لە مرۆڤ.
دەزانی…
ئەو ژنە لای من مرد
بەقسەی دوو غەریبەی بیابان،
جوانییەكەی خۆی شاردەوە و بوو بە تارمایی.
دەزانی…
ئەو پیاوە لای من مرد
مەیخانەی لێ‌ بووبوویە باوەشی ژن.
ئەو رۆحە لای من مرد
مۆمی خانەقایەكی كوژاندەوە تا چرای مزگەوتێك داگیرسێنێت!
ئەو شاعیرە لای من مرد
خۆی لە رۆژئاواوە بە قەفەز دەیانهێنایەوە و، لێرە نەفرەتی لە فڕینی چۆلەكەكانی نیشتیمان دەكرد.
لەناو خۆمدا، لەناو دونیاكەی خۆمدا
ئەو شاعیرەم وەدەرنا
ژنی وەك مەمكدانێك بەسەر تەنافی شیعرەكانییەوە هەڵواسیی
یەكێكی دیكەشم لەخاچ دا، چونكە لەگەڵ پاسەوانەكانی پەرژینە كۆنەكان جیا نەدەكرایەوە
یەكێكی دیكەم بە خۆڵ داپۆشی، تا بۆنی وشە كۆنەكانی دونیا نوێكە پیس نەكات
ئەو شاعیرەم دەربەدەركرد، سەری شیعری بە هاتووهاوار سپیكرد
بێ‌ ئەوەی بەخۆم بزانم، بومە بوكوژی سەردەمەكەی خۆم.
كاتێك سەرۆك هەموو سەگەكانی خۆی بەردابوو
كاتێك چواردەورم خاڵی بوویەوە و خۆم بەتەنیا بینیەوە
بانگی خۆم دا
بانگی من بزمارێك بوو، وێنەیەكی تازەی بە دیوارە كۆنەكانەوە هەڵواسی
بانگی من دەنگی غەریبەیەك بوو لەناو هەموو ئاشناكاندا
(نەم دەویست بتە بچوكەكان بشكێنم و، قوڵنگەكەم بدەمە دەست بتە گەورەكە)****
نەمویست لەناو تەپوتۆزی شەڕەكاندا، بۆ پەناگەیەك بگەرێم بیباكانە سەنگەری خۆم هەڵكەند و،
شەڕی خۆم هەڵگیرساند.
ئەوساتانەی تۆ خەوتبوویت، بەیانیان وەك نۆكاو فرۆشێك ئاگایم دەفرۆشت
ئەو رۆژانەی تۆ دەستت خستبوویە سەر نێوچاوانت تا حەقیقەت نەبینی،
من لەسەر دەرگاكان دەمنووسی: حەقیقەت مەرگ نییە،
حەقیقەت دەرگایەكە كەسێك دەتوانێت بیكاتەوە پەنجەرەی ئومێدێك لە ژیانیدا نەبێت.
هیچ شتێك دڵی منی نەشكاند
ئەوەی دڵی منی شكاند دڵخۆشبوونی ئێوەبوو بە چرای كزی ئومێد
هیچ شتێك منی وێران نەكرد
ئەوەی منی وێرانكرد، وێرانی ئێوە بوو لەبەردەم وێرانیدا.
كەی وتومە شاعیرم؟!
من تەنها دەنگیكم…
دەنگی من دەنگی زەنگی كەنیسەیەكە خۆتت بە بیر دەهێنێتەوە
بەلەمێكم ئەتوانم تا قوڵایی نائومێدی بڕۆم
دۆزەخم، گەر حەز لەتامی سوتاندەكەیت لێم نزیك بەرەوە
برین نووسێكم، هەتا برینێك هەبێت من هەم.
چیرۆك نووسێكم، پاڵەوانەكانی ئێوە دەكوژم و، پاڵەوانی دڕكاوی دەخەمە ناو گۆمە مەنگەكەی ژیانەوە
پالەوانەكانی من لەسەردەمێكدا دەناسرێن دەنگی حەقیقەت لەسەر منارەكانەوە
بگەرێتەوە ناو مرۆڤ.

_(2)_

كێڵگەكەم بێ‌ پەرژینە
ئەو دەسماڵەی لەملمدایە، خەونی تیایە
هی خۆم نییە، دەسماڵەكەی (بێساران)ییە.*****
لەو رۆژەوەی كەوەكانم بینی لەناو قەفەزدا دەیانخوێند، باوەڕم بە قسەكردن نەما.
لەو ساتانەی لەناو ماڵەكەی خۆمم، زیاتر هەست بە غەریبی دەكەم
لەو بەیانیەوەی هاتومەتە ناو شار، تا ئێستاش بە دوای لەتێكی خۆمدا دەگەڕێم
یەكەمجار كە شارم بینی، كاڵبونەوەی مرۆڤ دایپۆشیم!
نەمویست وەك كوڕە باشەكان، دەنكی تەزبیحە كۆنەكان بژمێرم
نەمویست لە باوەشی ژنێكدا، لە باوەشی كتێبێكدا ژیان بمباتەوە
نەمویست بەو رێگایەدا بڕۆم ئێوەی بەسەریدا رۆیشتبوون
هیچ سەرسام نەبووم بە كۆترەكان، بە سنەوبەرەكان، بە روناكی گڵۆپەكان
چونكە لەوێوە، لە گوندەكەمانەوە كەهاتم هەموو ئەو شتانەم لەخۆمدا سڕیەوە ونم دەكەن.
كە ئێوەم بەو جۆرە بینی تەنبورەكەم دا بەسەر شانمدا و گۆرانییەكی تازەم وت:
لەناو شارەكاندا
لەچەندین شوێنەوە پەچەی مەڕەكان رێی رۆیشتنی لێ‌ وندەكردم!
لە چەندین شوێنەوە چەتەم بینی بە سیمایەكی منداڵانەوە
هەر شەوێك باسی روناكیم بكردایە، چەتەكان خەویان لێنەدەكەوت
هەتا سەرۆك زیاتر سەگەكانی خۆی لێم بەردا، مانگەكەم زیاتر دەدرەوشێتەوە
هەتا دڕك و داڵی سەر رێگاكان زیاتر لە قاچەكانم بچەقن، ئاگرەكەی ناخم زیاتر كڵپە دەكات
لەو كاتەیدا خەنجەرەكان گەمارۆمدەدەن، خەیاڵی فڕین دەدا لەسەرم
بەچاوی خۆم ئەوانە دەبینم لە ڕوناكی دەترسن!
بەچاوی خۆم چۆلەكە دەبینم، چیرۆكی پەڕو باڵكردنی خۆی بۆ ڕاوچی دەگێرێتەوە
بەچاوی خۆم قەساب دەبینم، بەخوێن شیعر بۆ دڵدارەكەی دەنووسێ!!
لەناو شارەكاندا
شوێنی زۆر گەڕام،
كۆڵان، شەقام، بازار
بەڵام، مرۆڤێكم نەبینی برینی ماڵئاوایی چرای دڵی كز نەكردبێت
مرۆڤێكم نەبینی، دوریی لە ئازیزێكی تاریكیەكەی ناخی روناك كردبێتەوە.
ئەو جوانییەی لەگەڵ خۆم هێنام لەترسی پیس بوون لەناخمدا شاردمەوە.
ئەوەی لە شارەكاندا بینیم
لەتێكی كردمە سەرباز و
لەتێكی كردمە كوژراوی دەستی ئەو سەربازە.

* **

ئەو قەڵەمەی بەدەستمەوەیە
قەڵەم نییە!
بزمارێكە وێنەی بەئاگایەكی بە خەوی نوستوێكدا پێ هەڵدەواسم
ئەو قەڵەمەی بە دەستمەوەیە
قەڵەم نییە!
گسكی دەست كەناسێكە، لەبری شەقامەكان ناخە پیسەكانی پێ‌ پاك دەكەمەوە.
ئەو قەڵەمەی بە دەستمەوەیە
قەڵەم نییە!
خەنجەرێكە لەسینەی ئەوانەی دەچەقێنم ونبوون لە خودا
ناچار بۆئەوەی دەنگیان بگاتە خودا منارە دروست دەكەن!
هەتا نەبینم جوتیارەكان خەونی نوێ‌ دەكێڵن، دەست لە زەویەكەی خۆم بەرنادەم.
لەبیرمە… باش لە بیرمە
دەمەو عەسرانێك،
لە پێچی كۆڵانی ژنێكدا
كەوتمە ناو جۆگەیەك ئاوی خۆشەویستیەوە و
تا ئێستاش وشك نەبوومەتەوە.
دڵێكم هەیە، وەك دڵی هەموو سەربازەكان، دەنگی شەڕی لێوە دێت
دڵێكم هەیە، وەك دڵی هەموو باخەوانەكان گەرمە
دڵێكم هەیە، وەك دڵی چۆلەكەیەك بەو هەموو بچوكییەوە فێرە فڕینت دەكات
دڵێكم هەیە، وەك دڵی باوكم گەورە، وەك دڵی دایكم پاك
بەخۆم و ئەم دڵەمەوە
لە گۆشەیەكی ژورەكەمدا، خەریكی پاككردنەوەی پەنجەرە پیسەكانی دونیام.

_(3)_

سەیری دەستەكانم كە
دەستەكانم لە نیشتیمان دەچن
بەم دەستانەی خۆم، باری نائومێدیم لەم مرۆڤەوە بردوە بۆ ئەو مرۆڤ
بەم دەستانەی خۆم، لەسەر سینیەك دانە دانەی خۆشبەختی دڵی مرۆڤەكانم تەكاند
بەم دەستانەی خۆم، شەنی ئەو وشانەم كرد لە خەرمانەكۆنەكاندا كەوتبوونە ژێرەوە
بەم دەستانەی خۆم، پەتی سێدارەكەم پچراند و
ڕێكۆتەكەی(قازی)یم كردە بەرم و هاتم بۆ شار.******
لە هیچ كاروانسەرایەك لام نەدا
چونكە خۆم مەستبووم، روم لە مەیخانەكان نەكرد
چونكە خەو نەیبردبوومەوە، دەنگی منارەكان رای نەچڵەكاندم
چونكە رۆحم پاك بوو، رێژنەی بارانەكان تەڕی نەكردم
چونكە تێگەیشتبووم ئێرە شوێنی من نییە، لە ناشوێندا بۆ بوون دەگەڕام
هەموو شەوێك رۆحێك باگم دەكات و
پێم دەڵێت:
بەرلەوەی خەوی ئەبەدی بێت، لەسەر دڵی مرۆڤەكان نیگاری ژیان بكێشە
بەرلەوەی مەرگ بانگت بكات، ئاگرەكەی خۆت داگیرسێنە
بەرلەوەی لەناو مرۆڤەكاندا ونبیت، گۆشەیەكی تەنیایی بۆ خۆت بهێڵەرەوە
ئەو دەنگی بانگی من دەكات، دەنگی حەقیقەتە
لە ئاوێنە شكاوەكەی حەقیقەتدا پارچەیەكم دۆزیەوەتەوە، لەو پارچەیەدا بۆ بوون دەگەڕێم.
هەركاتێك توانیم گەردون بكەم بەخالێك بەسەر گۆنای جوانی ژیانەوە،
ئەوكاتە پێتان دەڵێم:
شاعیرێك بەڕێوەیە
شاعیرێك بەڕێوەیە، پەرژین شكێنە
شاعیرێك بەڕێوەیە، لە ترپەكانی دڵی زەویدا ژیان ئەچنێت.

* * *

نەهاتووم سەبەتەكەم پڕبێت لە سێوی خۆشبەختی
نەهاتووم ڕەنگی كێوەكانم لە خۆم بسڕمەوە و، گوندیی بوون لە خۆما دەركەم
نەهاتووم چاوەكانم پڕكەم لە جوانییەكانی شار و، ناخیشم خاڵی بكەمەوە لە فڕین
هاتووم نائومێدی لە كێڵگەی دڵی ئێوەدا بچێنم
هاتووم هەموو ئەو پەنجەرانە بشكێنم، لەنێوان كۆنو نوێدا بیبنین تەڵخ ئەكەن
هاتووم هەموو ئەو دەرگایانە قفڵكەم، كراونەتەوە بەڕوتاندا تا بتانبەنەوە سەر خەوە كۆنەكە.
چۆن هاتووم ئاواش دەڕۆمەوە
وەك گوڵێك تۆ بەس جوانییەكەم دەبینی
بەڵام، نازانی كە دڕكێكم چەقی بە پەنجەیەكتا ئەوكات ئازارەكەم جوانیەكەمت لە بیر دەباتەوە.
تۆ بەس هێمنیەكەم دەبینی
بەڵام نازانی، كە ڕەشەباكەی ناخم هەڵیكرد، كەپری هەموو ئومێدەكانت تارومار دەكات.
چۆن هاتووم ئاوا دەڕۆمەوە
بۆئەوەی دڵنیابی رێگاكەم ونناكەم،
سەیری ڕوناكی ئاگرەكەم بكە.

نەبەز گۆران

———————————————-

پەراوێزەكان:

-*(قوبادی) مەبەست لە شاعیری سەدە كۆنەكان (خانای قوبادی)ییە، كە یەكێكە لە شاعیرە كوردەكان بە شێوە زاری هەورامی و بە سەبكێكی كوردی شیعری نووسیوویەتی.
-**(..) ئەم دێرە، پیچەوانەی دێڕێكی شاعیر(سوهرابی سپهری)ییە، كە پێی وایە/ داكەندی پێڵاوەكان و رۆیشتن بە پێی پەتی، بۆ هەستكردنە بە كەند و لەندەكانی زەویی.
_***(باستامی) مەبەست لە بناغەدانەری تێگەیشتنی نوێیی دونیای سۆفیگەری (بایەزیدی باستامی)ییە.
_****(..) ئەم دێرە پێچەوانەی ئەو تێگەیشتنە ئاینیەوەیە، كە (ئیبراهیم)پەیامبەر، بتە بچوكەكانی شكاند و قوڵنگەكەی دا بەدەست بتە گەورەكەوە. بەڵكو لەبری ئەوە، لەم رۆژگارەدا پێویستە بتە گەورەكە بشكێنرێت و قوڵنگیش نەدرێتە دەست هیچ بتێكەوە.
_*****(بێسارانی) مەبەست لە بێسارانی شاعیرە. ئەو شاعیرەی بە سەبكێكی كوردی و بە شێوەزاری هەورامی شیعری دەنووسی و، ئەم كۆپلە شیعرە كورتانەی ئێستا ئێمە دەیانووسین، بناغەدانەرەكەی ئەم شاعیرە بووە.
_******(قازی) مەبەست لە قازی محەمەدی گەورەیە، ئەو پیاوەی خۆی لە سێدارەدا، بۆئەوەی رۆحە زیندوەكەی كورد هەمیشە بە ئاگابێت.




فرمێسکی گیا …. جەلال عەبدووڵا ساڵح

ئاسمان بۆ تەنیا یە؟
کراسی گڕی هەتاوی هەیە
کەی سەرمای بوو لەبەریەکات
تریفەی مانگ
هەمیشە سەمای بۆ دەکات
هەور لە ئامێزی دەگرێت
مەل هەڵدەفڕێت بۆ باوەشی
عەتری باخی پێش کەش دەکات

دەریا بۆ بێزارە ؟
شەپۆلێکی سیحری هەیە
شەوان گۆرانی بۆ دەڵێت
بۆق بە قۆڵی شکاوەوە دەیلاوێنێت
زەریان لە لای دەستی چەپی
تۆفان لە بەشی ڕاستی یەوە
دڵنەوایی دەداتەوە

من گوندێکی شان شکاوی
تەنیشت ڕووبارێکی وێل بووم
ژەنڕاڵی جەنگی سەدەکان وێرانی کردم
کانییەکی ژێر سێبەری
دارگوێزێکی ئێوارە بووم
نیوەشەوێ
تاشەبەردی ڕێکەوتێکی ڕۆژهەڵاتی سەری بڕیم
نیشتمانێکی گەنم ڕەنگ بووم
وەک نانی کۆشی هەتیوو
سەگەکانی سەر سنوور ڕفاندمی
هاوڕێی شاعیرێک بووم لە ڕەگەزی تاوس
یەکێ لە عەشیرەتەکانی کەڵەشێر
ئێوارەێێ لەسەر ماچی کچێ کوشتی

….

بگەڕێوە بۆ لام
ئەی زەنگیانەی ژێر بارانی حەوزی تەنیا
ئەی هەناسەی شیعری غوربەتی نیوەشەو
ئەی سروودی ڕێی نەبڕاوەی سەفەری دوور
ئەی ڕێحانەی بیرەوەری ناو تاقی نوور
لە هەموو شوێنێک بۆنی بارووت و
دوکەڵی جەنگی دێت
تەنها بەرهەیوانەکەی من
ڕەنگی بەفرە و
پڕووشە سەمای تیا دەکات
باران گۆرانی بۆ دەڵێت

بگەڕێوە بۆلام
ئەی گێلاسی ڕژاوی کۆشی باخ
لە هەرشوێنێ ڕەنگ دەبینم
پرسیاری تۆی لێ دەکەم
عەسری پایز
گیرفانی بات بۆ دەگەڕێم
ئێوارەی زستان
پاڵتۆی زریان

کە گەڕایتەوە پێم بڵێ
چۆن تاشەبەردی
ئەم سەدەی دابڕانە خوێناوییە بجوڵێنم
هەزار سەرباز بە چەکەوە
لەسەر شانی ڕاوەستاوە

بگەڕێوە بۆ لام
ئێستا لە ڕێحانە بێهێزترم
تەنها ئاو دەناسم و
لەگەڵ چەمێک ڕیگا دەبڕم
قۆڵی شیعرێکم گرتووە
نازانم دەمبا بۆ کام کەلاوەی
خەیاڵی بیرەوەری

بگەڕێوە بۆلام
ئەی هەناسەی گوڵ
ئەی دڵی دەریا
نە ماسی گرم قولاپم هەبێ
نە تفەنگم گولە
نە ژانڕاڵم سووپا

مرۆڤێکی ماندووم
ئەژیم و دیواری زەمەناکن ڕەنگ دەکەم
چرکەی دڵی شەمەندەفەرەکان دەژمێرم
بگەڕێوە من لەسەر سەفەرم
ماڵ ئاوا
ئەی دوکەڵی کۆڵیتی سووتاوی بیرەوەریم
ئەی ئاڵای شەکاوەی غوربەتی ڕێی دوورم

بەیانی زوو بگەڕێوە
پێش ئەوەی نیوەڕۆ هێرش بێنێ
هەنگاوێکی ماندووم
نامۆم بە سەفەر و ڕێگا
جۆگەیەکم هەر دەڕۆم و
ناگەم بە باوەشی دەریا
مرۆڤێکم ماڵم ئاوە
بیرەوەریم
فرمێسکی گیا

جەلال عەبدووڵا ساڵح




ئایا ڕێگایەکی تر بۆ بەدەستهێنانی موچە هەیە؟ … ئاسۆکمال

“حکومەت وەڵام ناداتەوە ڕێگاچارە ئەوەیە یان درێژە بەمانگرتن و کار راگرتن بدەین یان لیژنەیەکی ١٥٠ کەسی پێکبێنین و لەداهاتی خۆمان موچە دابین بکەین و زیادەکەی بنێرین بۆ سەروی خۆمان. ”
ئەمە قسەی نوێنەرانی فەرمانبەرانی کۆمەڵگەی باجەکان لە سلێمانی بۆ نێچیرڤان بارزانی و قوباد تاڵەبانی. ئەم وەڵامە پڕبەپێستی حکومەتی ئەم دوو مافیا گەنجەیە کە بڕیاریان داوە سفرەی کرێکار و فەرمانبەر و مامۆستای ئەم هەرێمە خاڵی بکەنەوە تاکو دڵی بانکی نێودەوڵەتی ڕازی بکەن بۆ قەرزوەرگرتن و پارەی داهاتی نەوت و وەزارەتەکانی ئەم هەرێمە لە حسابی شەخسی خۆاین لە بانکەکانی دەرەوە و ژێرزەمینەکانی ناوەوەی کوردستاندا تا بن دیوار هەڵچنن. ئەم هۆکاری ئەم کەمکردنەوەی موچەیەیە بەناوی درۆی پاشەکەوتەوە. هەربۆیە نە بەرزبونەوەی نرخی نەوت و نە تێپەڕبونی قەیران کۆتایی بەم بڕیارەی حکومەت ناهێنێ و تاکو داهات لەژێردەستی ئەمانەدا بێت بەشی خەڵک دەبێتە نێچیری دەستی ئەم ڕاوچیانەی موچە.
بێگومان ئەم وەڵامەی فەرمانبەران ،کە خۆیان داهاتی فەرمانگەکان دابەش بکەن ،بێ قوربانی نابێ و هەربۆیە دوای زیندانی کردنی بەشێک لە نوێنەرانی فەرمانبەرانی کۆمەڵگەی باجەکان لە سلێمانی ئێستا بڕیاری تەرحیلیان داون.
کرێکار و فەرمانبەر زۆر جار توشی شەڕی سەختی لەم جۆرە دەبنەوە. ئێمە کۆمەڵێک کرێکاری کارگەی ساردەمەنی گوڵزار بوین لە هەشتاکاندا مانمان گرت و خاوەن کار دەرگای کارگەی لێ داخستین و ناردینیەوەبۆ ماڵەوە. کاتێ بەم بڕیارە ڕازی نەبوین چوینەوە ناو کارگە و وتمان خۆمان کارگە ئیش پێ دەکەین و موچەی خۆمان پەیدادەکەین ، خاوەن کارگەی کورد ئەوکات وەک ئەم بەڕیوەبەرانەی باج بەم بڕیارە بوێرانەیەی ئێمە شێت بوون و پۆلیسی بەعسی بۆ هێناین و زیندانیان کردین و توانیان دەرمان بکەن. ئەمە پیشەی هەموو دەسەڵاتێکی سەرمایەدارە، جا خاوەن کارگەیەکی بچوک بێت یان خاوەن حکومەتێکی گەندەڵ، بەعسی بێت یان یەکێتی و پارتی. ئەم پیشەیە بریتیە لە دزی و پاوانی داهات و هەڕەشەی گرتن و ترحیلی کریکار و کارمەند و مامۆستا. بەڵام ئایا حکومەتی هەرێم چەند نوێنەر سزا دەدا و ترحیل دەکا. ئایا بە ترساندنی چەند نوێنەرێک دەتوانێ کۆتایی بەم مانگرتن و بایکۆت و ناڕەزایەتیانە بهێنێ؟
بێگومان ناڕەزایەتیەکان لەوە بەرفراوانترن کە بەم جۆرە هەڕەشە و سزایانە تەواو بن و کۆتاییان پێ بێت بەڵام نابێت ڕێگە بەم حکومەتە بدرێ کە سەرەڕای نەدانی موچە هێرش بکاتە سەر نوێنەرەکانمان. ئەمڕۆ دیفاع کردن لەم نوێنەرانە دیفاعە لە موچە و مافی مانگرتن. دەبێ خواستی هەڵوەشاندنەوەی بڕیاری ترحیل و سزادانی کارمەندانی فەرمانبەرانی کۆمەڵگەی باجەکان لە سلێمانی ببێتە داوای ئەو تۆڕە سەراسەریەی لە دەستەی ناڕەزایەتیەکانی خەڵک دروست بوە و بەرامبەر بەم بڕیارەی وەزارەتی دارایی وپیشەسازی و حکومەتی هەرێم بوەستنەوە. ئەمە شەڕی دیفاعە لە سەنگەرێکی ئەو جەبهەیەی کە ئەمڕۆ بەدرێژایی شاروشارۆچکەکانی کوردستان کارمەندان و مامۆستایان و خەڵکی هەژار دژ بە بڕیاری حکومەت بۆ برسیکردنی خەڵک ڕاوەستاوە.
سەرەڕای ئەم پشتگیریە لە فەرمانبەرانی کۆمەڵگەی باجەکان لە سلێمانی گرنگە ئەو داخوازەی ئەوان بۆ سەرپەرشتی داهات لە فەرمانگە و کارگە و وەزارەتەکاندا ببێت بە خواستی ناڕەزایەتیەکان. ئەگەر ئەو سەدان هەزار کارمەندەی کوردستان داوابکەن کە پێویستە لیژنەی کارمەند و مامۆستا و کرێکار پێک بێت بۆ سەرفکردنی موچە لەداهاتی وەزارەتەکان و فەرمانگەکان ئەوا ئەم دۆخەی ئێستا بەرەو باشتر دەگۆڕێت کە حکومەت زۆرباکی نیە بە وەستانی کەرتی خوێندن و خزمەتگوزاریەکان و دەیەوێت خەڵک خۆی بەناچاری و بەبێ دەستکەوت کۆتایی بە مانگرتن و بایکۆت بهێنێ.
ئەمڕۆ ئەم پێشنیارەی فەرمانبەرانی کۆمەڵگەی باجەکان لە سلێمانی کە با خۆیان سەرپەرشتی داهات بکەن پێویستە هێزی هەمو دەستە و گروپەکانی ڕێکخەری ناڕەزایەتیەکانی لەدەور کۆببێتەوە و ڕێگای چۆنیەتی بەشداری کارمەندان پەیدا بکەن لە ئیدارەی داهات و وەرگرتنی داهات لە حکومەتی مەرکەزی و ناچارکردنی بەڕیوەبەرایەتیەکان بە دابینکردنی موچە لەداهاتەکان . ئاشکرایە کە ئەمە شەڕێکە دەبێ لەگەڵ دەسەڵاتێکی مافیا و دەزگا سەرکوتگەریەکانی بکرێ بەڵام لەگەڵ ئەم حکومەتەدا نابەرپرس و گەندەڵەدا تەنیا ڕێگای دابینکردنی موچەی فەرمانبەران و ڕانەوەستانی خوێندن و خزمەتگوزاریە تەندروستی و کۆمەڵایەتی و گشتیەکان شەڕە لەسەر ئەوەی خەڵک چۆن دەبێ خۆی دەوری هەبێ لە سەرپەرشتی داهاتی کوردستاندا. لەگەڵ حکومەتێکدا کە مانگرتن بە لەکٶڵ بونەوەی مەسرەف دەزانێ ڕێگاچارە دەستبردنی ڕاستەوخۆ و فشار دروستکردنە بۆ لێسەندنەوەی داهاتی خەڵک. ئەمە تەجروبەی ٢ ساڵی ڕابردوی بایکۆتە کە لە حاڵەتی پاسیڤەوە دەیکاتە جوڵانەوەیەکی ئاکتیڤ بۆ بەدەستهێنانی موچە. ئەمڕۆ هیچ ڕێگایەکمان بۆ نەماوەتەوە جگە لەوەی ئیرادە و هێزی یەکگرتوی کارمەندان و مامۆستایان و کرێکاران نیشانی ئەم دەسەڵاتە سەرمایەدارە مافیاییە بدەین. نیشانی بدەین کە ئێمە لەوان باشتر دەتوانین ئیدارەی کۆمەڵگەی کوردستان بکەین و دەتوانین لەداهاتی کوردستان نەک هەر موچەی تەواو بەڵکو خۆشترین گوزەران و پێشکەوتن دابین بکەین. ئەم دەسەڵاتە دەبێ لە خەڵکی کوردستان ئەم دەنگ و ئیرادەیە ببیستێ ئەگینا لەسەر سیاسەتی برسی کردن و کۆیلەکردنی کردنی خەڵک بەردەوام دەبێ.

ئاسۆکمال




ئومێدی ئۆج ئالان کۆتای هێنانە بەچەمکەکانی دەوڵەت نەتەوە …. تاهیر حاجی حەسەن


ئومێدی ئۆج ئالان کۆتای هێنانە بەچەمکەکانی دەوڵەت نەتەوە،ئاخۆ پێکاکا بەشوێن هەمان ئومێدەوەیە یان دەوڵەت نەتەوە تۆختر دەکاتەوە؟

هەرکەسێک مانیفێستۆی شارستانی دیموکراسیەتی خوێندبێتەوە ئەوا تێدەگات لەوەی ئۆج ئالان بۆچی خۆی هیلاک کردوە بەنووسینەوەی ئەو پەرتوکە پێنج بەرگیەوە لە نێو زیندانی ئیمراڵیدا.
کۆی دەوڵەتانی ناوچەکە لەماوەی یەک سەدەی ڕابردودا هەڵگری پێگەی پاراستنی دەوڵەت نەتەوە بوون.چونکە پاراستنی ئەو پێگەیە بۆخۆی لەبەرژەوەندی چینی دەسەڵاتدارە ناسیۆنالیستیەکاندا بوە. یانی پاراستنی پێگەی چینایەتی چینی دەسەڵاتداری چەوسێنەر لەژێر دروشمی دەوڵەتی یەک نەتەوەو دەوڵەتی یەک زماندا. لەم نێوەندەیشدا ئەوی سوود مەند بوو کۆی گشتی کۆمەڵگە نەبوە،بەڵکو تەنها ئەو چینە دەسەڵاتدارە بوە کە کۆی جومگە ئابوریەکانی لەژێر دەست نابوە. بەم پێوەرە بۆمان ڕوون دەبێتەوە کە چەمکی دەوڵەت نەتەوە بەهیچ شێوەیەک پارێزەری بنەما دیموکراسی و بنەما یەکسانیخوازیەکان نەبوە،بەڵکو لەژێر ئەو دروشمەدا پەرە بەقورسترین شێوازەکانی چەوساندنەوەی چینایەتی دراوە. بەکارهێنانی چەمکی نەتەوەپەرستی،بەغەیری هێنانی قازانج بۆ چینی دەسەڵاتدار هیچ ئاکامێکی سوود بەخشی بۆ چینوتوێژەکانی ژێرەوە نەهێناوە. پرسیار ئەوەیە:ئاخۆ بۆچی ئۆج ئالان دێت و ئەو چەمکە ڕەت دەکاتەوە؟ ئایا تەنها لەبەر ئەوە بوە کە نەتەوەی کورد لەو نێوەدا هیچ سوود مەندیەکی بەدەست نەکەوتوە یان لەبەر ئەو هۆکارە بوە کە ویستویەتی یان گەیشتۆتە ئەو بڕوایەی کەچەمکی دەوڵەت نەتەوە تەنها لەبەرژەوەندی چینی دەسەڵاتداردایە،ئیتر سەر بەهەرچ نەتەوەیەک بێت؟ ئەو چینەی کە ژێرخانی ئابوری قۆرخ کردوە،بەهەمان شێوەیش توانیویەتی زاڵ بێت بەسەر سەرخانە کۆمەڵایەتیەکانیشدا.
مارکس کاتێک دێتە مەیدانی سیاسیەوە،ڕاستەوخۆ دەستی بۆژێرخانی مادی ئابوری برد،لەو ڕێگایەوە هات و شیکردنەوە زانستیەکانی خۆی پێش خست و دیاردەو ململانێ چینایەتیەکانی دایە بەر ڕەخنەو شیکردنەوەی زانستیانەی بۆکرد. سەرکەوتنی مارکس و هاوڕێی هەمیشەیی ئەنگڵس لەوێدا بوو کە هاتن و لەو ژێرخانە ئابوریەوە سەرخانی کۆمەڵگاکانیان ڕوون کردەوە یان بەر ڕەخنەی زانستیاندا،ئەگەر بهاتباو بەپێچەوانەوە شرۆڤەکانی خۆیان پێش بخستایە،ئەوکات نەیان دەتوانی بەسەرکەوتنی زانستیانە بگەن.گەڕانەوە بۆ لێک تێگەیشتنی بنەما جەوهەریەکانی مارکس دەتوانێت ڕاستی ئەو ڕستەیە یەکلا بکاتەوە. ئۆج ئالانیش دوای ئەو خەباتە سەخت و بێ وچانەی دەستی دابویە،گەر شارەزاییەکی باشی لە مێژووی ڕابردوی مرۆڤایەتی وەچنگ نەخستبایە،ئەوکات نەی دەتوانی بگاتە ئەو قۆناخەی کە وەرچەرخانێک بهێنێتە مەیدانەوە،گەرچی لەڕوی تیئۆریکیشەوە بوبێت.
بەپراکتیک کردنەوەی چەمک و تێزەکانی ئۆج ئالان پەیوەستە بەڕەت کردنەوەی مۆدێرنێتەی سەرمایەداریەوە. ئەم تێزە گەلێک گرنگە،بەڵام ئاخۆ پراکتیزەکەرانی هاتوون بەجدی کار لەسەر ئەو چەمکە بکەن،یان خافڵ گیرانە کەوتونەتە نێو تۆڕی جاڵ جاڵۆکە ئاسای مەدی برەو دان بەچەمکی پارێزەرانی دەوڵەت نەتەوەوە؟ ئەم پرسیارە لەڕوی مادییەوە پێویستی بەهەڵوێسته کردنی جدی هەیە. ئێستا ئۆج ئالان بەقورسترین شێواز لەلایەن پارێزەرانی دەوڵەت نەتەوەی سەرمایەداریەوە کۆی دەرگاکانی زیندانەکەی، بەپۆڵاینترین جۆری قوفڵەکان کڵۆم کراوە،ئەویش تەنها لەبەر ئەوەی هەڵگرانی ڕێبازەکەی ئەو سەریان لێ بشێوێت کە سەرۆکەکەیان چی لەوان دەوێت؟ ئۆج ئالان خوازیاری ئەو چەمکە نیە کە ئەو بکرێتە ئەفسانەو چیتر کەس نەتوانێت وەک ئەو بێتە مەیدانەوە،بەپێچەوانەوە،ئەو مرۆڤە خاکیە لەیەک کاتدا ئانارکیست و سۆسیالیستە خوازیاری ئەوەیە،هەرکەسێک ئۆج ئالانێک بێت،بەڵام بەو مەرجەی بتوانێت هەڵگری ئامانج گەلێکی یەکسانیخوازانەو ئازادیخوازانە بێت. من ئاوا لەئۆج ئالان تێگەیشتووم،ئەویش لەڕێی پەرتوکەکانیەوە،گەرچی هێشتا لێڵیەکی تێدایە لەسەر مەسەلەی چۆنیەتی بەڕێوەبردنی ژێرخانی کومەڵگاوە. لێرەدا ئۆج ئالان وەک مارکس ڕوون و ڕەوان ناڵێت دەبێت بەرپاکردنی شۆڕشی کۆمەڵایەتی لەلایەن چینی کرێکارەوە بێت،گەرچی ناوی پارتەکەی ئۆج ئالان بەکرێکارەوەیە،ئەم گومانە لێکدانەوە زۆر هەڵدەگرێت. لەلایەک ئۆج ئالان لەنووسینەکانیدا دیار دەبێت کەبڕوای بەسۆسیالیزمی زانستی هەیە وە لەلایەکیتر بڕوای بەخەبات و ڕەنجی پێغەمبەرەکان هەیەو لەلایەکی تر ڕەخنەی لەکۆی فەلسەفەی ڕۆژئاوا هەیە کەبۆچی نەیان توانی هەڵوێستی پۆزەتیفیان هەبێت لەبەرانبەر ئەو مێژووەی کەسەرەتاکەی لە میزۆپۆتامیاوە سەر چاوە دەگرێت؟ لەلایەکیتر دەبینین ئۆج ئالان بڕوادارە بەنیتشە کە لەسەر زەردەشت هاتوەتە دەنگ و پەنا بۆ فەلسەفەکەی دەبات.
ئۆج ئالان خاوەن جیهانبینیەکی تایبەتەو کرداریکردنەوەی فەلسەفەکەی پێویستی بەشرۆڤەی دەقیقتر هەیە.بەڵام هەرچۆنێک بێت،ئەو مرۆڤێکەو ناتوانێت هەم لەنێوەندی بۆشای ئاسماندا بێت و، وەهەم لەسەر زەویش بێت،مەگەر ئەوکاتەی دەرفەت هەبێت و ئەم پرسە ڕووبەڕوی خودی خۆی بکرێتەوە،یان ئەوەتا ئۆج ئالان تەنها خەمی لای گەلانی ڕۆژهەڵاتە تا بتوانن خۆیان ڕزگار بکەن لەدەستی کاپیتاڵیزمی دەوڵەتانی ڕۆژئاوا یان دەبێت چ شارەزاییەک هەبێت لەپشتی وەلاوە نانی چەمکی دەوڵەت نەتەوەوە؟ ئاخۆ بەرپاکردنی کونگرەی نەتەوەیی کوردی هەڵگری هەمان چەمکی پان ناسیۆنالیستی نابێت کە مێژوویەکە ئێمە شاهیدین لەناوچەکەدا؟ ئاخۆ دەسەڵاتدارانی باشوری کوردستان لەهەمان چینی بۆرژوا نەتەوەپەرستی سەردەست نین کە بەکرداری لەماوەی ئەم بیست و پێنج ساڵەی دەسەڵاتدارێتیاندا نیشانیان داوە؟ ئاخۆ کۆنگرەی نەتەوەیی گەر بەئەنجام بگات،دەبێت کام بەرژەوەندی چینایەتی تێیدا زاڵ بێت یان دەبێت هیچ بەرژەوەندیەکی چینایەتی بونی نەبێت؟ ئاخۆ کارێکی وا ڕێی تێدەچێت کەلەدەرەوەی پێشخستنی بنەما چینایەتیە زاڵەکان بتوانرێت ئەڵتەرنایڤێکی جیاوازتر پێشبخرێت؟ گەر وایە،ئەو ئەڵتەرناتیڤە چیە؟ ئایا تەنها بەرو پێشبردنی مۆدێرنێتەی خۆسەری دیموکراتیانە نیە؟ ئاخۆ لەکاتێکی وادا بەرەی بۆرژوازی باشور ئامادەیە واز لەو بەرژەوەندیە چینایەتیانەی خۆی بهێنێت؟ یان لەم نێودا خودی ئۆج ئالان و پێکاکا دێن و هەم خۆیان دەخەڵەتێنن و هەم چینە بەرهەمهێنەرە زەحمەتکێشەکەش دەخەڵەتێنن؟ ئەم ناڕونیە بۆخۆی دەبێتە مایەی دەردی سەری بۆ خودی پێکاکاو خودی چینوتوێژە زەحمەتکێشەکانی کورد زمانیش. ئێستا کۆی گشتی چینوتوێژە زەحمەتکێشەکانی کورد زمان وا لە ئۆج ئالان تێگەیشتوون کە ئەو باشترین سەرۆکی نەتەوەپەرستی کورد زمانە.چونکە دژی تورکە بەگشتی؟ ئاخۆ ئۆج ئالان بەم شرۆڤە ڕاسیستیە ناسیۆنالیستیە ڕازیە؟ یان ئۆج ئالان تەنها بوە بەهێمایەک و چیتر کار بەفەلسەفەکەی ناکرێت،بەڵکو تەنها بۆ خرۆشاندنی جەماوەری زەحمەتکێشی کورد زمان بەکار دەهێنرێت تا لەدژی ناسیۆنالیزمی چواردەور وەگەڕ بخرێن؟
دەوڵەتی ئاک پارتی بەڕێبەرایەتی ئەردۆغان،لەهەرە جۆری شۆفێنیستە تێکەڵەکەی ناسیۆنالیزم و مەزهەب گەرایدایە،وەپارێزەری تەواوی بنەماکانی سیستەمی سەرمایەداریە. ئەم دەوڵەتە ئیسلامیە ناسیۆنالیستە بۆرژوازیە پارێزەری بنەماکانی دەوڵەت نەتەوەیە،یانی برەودان بەچەمکەکانی ڕەگەزپەرستی و شۆفێنیزمی قەومی. ئاخۆ گەر لایەنی دژی ئەم چەمکە بخوازێت ئەو فەلسەفەیە نابووت بکات دەبێت دژی ئەو فەلسەفەیە خەبات بکات یان خۆیشی ببێتە هەڵگری هەمان چەمک؟بۆرژوازیەتی باوی ناوچەکە،هەڵگری ئەو چەمکانەی دەوڵەت نەتەوەن،جا چ تورک زمان بن یان فارس زمان یان عەرەب زمان یان کورد زمان. پارێزەرانی چەمکی دەوڵەت نەتەوە پێک هاتەیەکن لەبەشی چینی سەرداری ئەو کۆمەڵگیانەو لەڕووی هەلومەرجی زاڵەوە کۆی ئیمکانیاتی مادیان لەژێر دەستدایە،کەواتە لەم ساتەدا چ جیاوازیەک هەیە لەوەی پێکاکا بەرگری لەبنەماکانی کوردایەتی بکات لەگەڵ ئەو پێگانەی پان عەرەبیزم کەبەرگری لەنەتەوەی عەرەب دەکات،یان تورکیزم بەرگری لەنەتەوەی تورک دەکات یان فارسیزم بەرگری لەنەتەوەی فارس دەکات؟
لەدوای شکست دان بەشۆڕشی گەلانی ئێران لەساڵی 1979 وە تا ئێستایشی لەگەڵدا بێت،وەپێشتریش،کۆی وڵاتانی ڕۆژهەڵات لەژێر هەیمەنەتی بنەما بەرژەوەندیخوازیەکانی دەوڵەتانی زلهێزی سەرمایەداریدایە.کۆی ئەو دەسەڵاتانەی تا ئێستا لەوڵاتانی ڕۆژهەڵاتدا بونیان هەیه،هەر لەکاتی هاتنە سەر حوکمیان تا ساتی وەدەر خستنیان بەئەندازەیەکی زۆر پەیوەست بوە بەخواست و ململانێی نێوان بەرژەوەندیەکانی زلهێزانی جیهانەوە.
لەدوای ڕوخانی دەسەڵاتی ڕژێمەکەی سەدامەوە،ناوچەکە تادێت بەرەو جەنگ و ماڵ وێرانی زیاتر دەچێت و کۆی هاوکێشەکانی سەردەمی دوو قوتبی بەرەو لێک هەڵوەشاندنەوەی یەک جاری دەبرێت. ئەو ئامانجەی دەوڵەتی زلهێزی سەرمایەداری ئەمریکاو هاوپەیمانەکانی بەشوێنیەوەن لەناوچەکە،جێگیر کردنی ئابوری بازاڕی ئازادە،یانی کۆتای هێنان بەو شێوە دەستکەوتەی مێژووی پێش ئەو جەنگەو کۆتای هێنان بەو چەمکانەی دەوڵەت لەئەستۆی خۆی دەگرت.
ئەم لێک هەڵوەشاندنەوەیە،گەر بێت و لەژێر خواستی ئیرادەو هۆشیاری سیاسی چینایەتی چینە چەوساوەکەدا نەبێت،ئەوا دیسان گەلانی ئەو ناوچەیە مەحکومن بەلەدەستدانی کۆی ئازادیەکانیان و ئەو جورە ژیانەی هەیان بوە. زاڵ کردنی چەمکەکانی لیبراڵزمی ئابوری بازاڕی ئازاد،نەک ناتوانێت ببێتە مایەی بوژاندنەوەی ژێرخانی ئابوری و وەگەڕخستنی بەرهەمهێنانی کۆمەڵایەتی،بەڵکو لەقۆناخێکی واسەختدا،دەبێتە مایەی لوشدانی خودی کۆمەڵگەیش.
شۆڕشی ڕۆژئاوای کوردستان بۆخۆی وەک یەکێک لەئامانجە گرنگەکانی جێ بەجێکردنی نێو مانیفێستۆکەی ئۆج ئالانە لەڕووی کرداریەوەیە،وە دەتوانین بڵێین زۆرترینی ئازادیخوازانی جیهان و بەرەی چەپی سۆسیالیستی سەرمەستن بەگرەوی سەرکەوتنەکانی ئەو شۆڕشە مەزنە لەزۆرترین لایەنیەوە،چونکە ئەو شۆڕشە هەڵگری بنەماکانی بوژاندنەوەی ئیرادەی سیاسی چینوتوێژە زەحمەتکێشەکانی گەلانی ناوچەکەیەو لەهەمان کاتدا پێگەی ژنان بۆ ئازاد بونیان دەخاتەوەشوێنە ئەسڵیەکەی خۆی،یانی گەڕاندنەوەی بەهای مرۆڤ بونەکەی. وە لەلایەکی تر، کۆتای هێنانیەتی بەشۆفێنیزمی قەومی و مەزهەبی و دینی. ئەم چەمکانە،لەنێو خودی مانیفێستۆدا ئاماژەی پێکراوە.
دەوڵەتی ئەردۆ داعش،قۆناخێکە لەنێو قەیرانی دارای و قەیرانی ئابوری و قەیرانی سیاسیدایە،بۆخۆ دەرباز کردنیش لەو کۆ قەیرانە،خۆش کردنی مەیدانی جەنگی قەومیانەو ناسیۆنالیستێانە باشترین دەرفەتە بۆی.چونکە کاتێک دەوڵە نەتوانێت زاڵ بێت بەسەر قەیرانەکانیدا،ئەوا دێت و پەنا بۆ بەرپاکردنی جەنگ یان گێژاوێک دەبات،بۆ ئەردۆ داعشیش،باشترین وەڵام بەقەیرانەکانی وەگەڕ خستنی جەنگی ناسیۆنالیستیانەی شۆفێنیستیەتی بوو لە دژی گەلی کورد و پێکاکا. ئەو دەوڵەتە ملیاردەها دۆلاری بەخەرج کردن دا،تا لایەنی بەرانبەر پەل کێشی نێو ئەو جەنگە ڕەگەز پەرستیە بکات و خۆی ڕزگار بکات لە بەرپابوونی شۆڕشی کومەڵایەتی. من وادەزانم،بەرەی پێکاکا،نەیتوانی لەئامانج و کۆدەکانی ئۆج ئالان تێ بگات و خۆی خستە نێو گەمەکەی ئەردۆ غانەوەو،وڵاتانی زلهێزی سەرمایەداریەوە،یان ئەوەتا ئۆج ئالان خوێندنەوەی دروستی بۆ واقیعە ماتەریاڵیەکە نەبوەو تەنها وەک کەسێکی خەیاڵاوی لە واقیعی ڕوانیوە. ڕەنگە نەتوانین ئێستا وەڵامی ئەم پرسیارەی کۆتای بدەینەوە ئەگەر بێت و چاوەڕوانی ئاراستەی ئاڵوگۆڕەکان نەبین. بەڵام دەتوانم بڵێم،کەتێکەڵاو کردنی خواستەکانی چینوتوێژە زەحمەتکێش و چەوساوەکان و ئازادیخوازان لەنێو شەقامی تورکیا،(یانی ڕێگە خۆش کردن بۆ بەرپاکردنی ڕژانە نێو شەقامەکان لەکۆی ڕەگەزەکانی ناو تورکیا،بۆ وەستاندنەوەو بەرپەرچ دانەوەی ئامانجە گڵاوەکانی سەرانی دەوڵەت،کە خواستیان جیاوازی خستنە نێو چینوتوێژە هەژار کراوەکان بوە تا لەو ڕێگایەوە پەرە بەڕاسیزم و شۆفێنیزمی قەومی بدەن،گەرچی بۆیشیان کراوە بەتایبەت لەدوای کوداتە گوماناویەکەی 15/ئ07/2016 وە،دەستی دەوڵەتی ئەردۆ داعش واڵاتر بوە بۆ جێخستنی بنەماکانی دەوڵەتێکی توتالیتاری) دەیتوانی بەقازانجی گشت بەرەی ڕزگاریخوازو ئازادیخواز بەخش و یەکسانیخواز بشکایەتەوە،نازانم بۆچی هەڤاڵانی پێکاکا پەنایان بۆ ئەو ئەڵتەرناتیڤە نەبردو، لەبری ئەوە جەنگی نێو شارە کوردیەکانیان درێژە پێدا؟ کەچی ئاکامەکەی وا دەردەکەوێت کەلەبەرژەوەندی خواستەکانی دەوڵەت نەتەوە تەواو ببێت؟! ڕاستی گەر خوێندنەوەیەکی ماتەریاڵانە بۆ هەلومەرجە واقعیەکان نەکرێت،ئیتر لەهەرچ سات و کاتێکدا بێت،دەکرێت باجی گەورەیش بدرێت، کەهەستانەوە بۆ قۆناخێکیتر دوادەخات. لەوڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناویندا،بەبێ بەرپاکردنی شۆڕشێکی کۆمەڵایەتی لەکۆی بوارەکانی ژیاندا،زۆر زەحمەتە ڕێگا چارەیەکی تر هەبێت بۆ ڕزگار کردنی چینوتوێژە بەرهەمهێنەرو کرێ وەرگرەکان،کەوەک چینوتوێژێکی بەرفراوان لەنێو کۆمەڵگەدا بونیان هەیە. خودی ئەو چینە بەرفراوانە،تا ئەم ساتەیشی لەگەڵدا بێت،لەلایەن سەرانی دەوڵەت نەتەوەی بۆرژوا قەومی و مەزهەبیەوە دەچەوسێنرێنەوە. ئیتر مەعلومە ئەو دوو ئایدۆلۆژیایە،ناتوانێت بێتەوە مەیدان لەژێرناوی ڕزگار کردنی گەلانی زەحمەتکێشی ناوچەکەدا.

تاهیر حاجی حەسەن.
28/10/2016