ماجه‌رای دختۆر كاكۆی سه‌گه‌وان … عه‌بدولڕه‌حمان فه‌رهادی

له‌ شه‌ڕی ناوه‌خۆی كوردستان، كه‌ حیزبه‌كان هیچ نه‌ما به‌ یه‌كتری نه‌كه‌ن و ته‌نانه‌ت دڕنده‌یی هه‌ندێك له‌ چه‌كدارانی كورد به‌رانبه‌ر یه‌كتر، گه‌یشته‌ ئه‌وه‌ی گه‌ر یه‌كێكیان به‌ دیل له‌لایه‌ن حیزبه‌ ڕكابه‌ر و دوژمنه‌كه‌ی گیرابا، له‌و دیلانه‌ هیی وایان تێدا بوو كه‌ به‌ پرێمز گونیان ئاگر ده‌درا، ئه‌م ئازاره‌ وه‌حشییانه‌یان له‌ناو خۆیاندا ناو نابوو (گونته‌قێنی)، زۆر له‌و دیله‌ داماوانه‌ به‌و هۆیه‌وه‌ گۆڕبزر كران و ئێستاش داكوبابیان چاوه‌نۆڕی هاتنه‌وه‌یانن، ته‌نانه‌ت جاری وا بووه‌ زه‌لام به‌ نوێژی نیوه‌ڕۆ له‌ جاده‌ ده‌گیرا و دواتر تا هه‌تایه‌ شوونبزر ده‌كرا، ئه‌و ڕۆژانه‌ بیرم له‌وه‌ كرده‌وه‌ كه‌ من پیاوی چه‌كداری و شه‌ڕوشۆڕ نیم، بۆیێ واچاكه‌ چاره‌سه‌رێكی خۆم بكه‌م و به‌و بڕه‌ دۆلاره‌ی گلمداوه‌ته‌وه‌، خه‌مێكی پیاوانه‌ له‌ خۆم بخۆم و باشترین چاره‌سه‌ریش ئه‌وه‌یه‌ بۆ ده‌ره‌وه‌ی وڵات تێیته‌قێنم و خۆم له‌و شه‌ڕه‌سه‌ و سه‌گوه‌ڕه‌ی نێوان هێزه‌ سیاسییه‌كان قورتار بكه‌م، تا ئه‌وكاته‌ی لایه‌ك به‌ لایه‌ك ده‌بێ، چجای من كه‌ له‌ حیزبێكم له‌ دونیادا پایدۆسی كردووه‌ و مۆدێلی له‌ هیچ قوژبنێكی گۆی زه‌ویدا نه‌ماوه‌. ئه‌و حیزبه‌ی من لێیم، جاران به‌ یه‌ك فیكه‌ ده‌یتوانی به‌ ملیۆن له‌ لایه‌نگر و هاووڵاتییان بێنێته‌ جاده‌، كه‌چی ئه‌مڕۆ به‌ هه‌زار ناری عه‌لی پێی ناكرێ پازده‌ كه‌س كۆكاته‌وه‌. بیرم ده‌كرده‌وه‌ كه‌ له‌م ڕۆژگاره‌دا قه‌توقه‌ت به‌هۆی حیزبه‌كه‌مه‌وه‌ ناگه‌مه‌ هیچ.. ئه‌وه‌بوو بۆ ڕۆژی دواتر خۆم و پاییزه ‌ی هاوسه‌رم بڕیارماندا سه‌ری خۆمان هه‌ڵگرین و بۆ ئه‌وروپا هه‌ڵێین. چه‌ند ڕۆژ دواتر هه‌موو كه‌لوپه‌له‌كانی ماڵه‌وه‌مان ته‌حس و نه‌حس كرد و به‌شێكیانمان هه‌رزانفرۆش كرد و هه‌ندێكیشیانم به‌خشی، كتێبه‌كانیشم ته‌سلیمی ماڵی خه‌زوورم كرد و له‌ هه‌وره‌بانی ماڵه‌وه‌یان شوێنێكی ته‌قه‌تیان بۆ كردنه‌وه‌. هه‌فته‌ی پاشتر گه‌یشتینه‌ سه‌ر سنوور و چه‌ند ڕۆژ دواتر به‌و پاره‌یه‌ی هه‌مانبوو، به‌هۆی قاچاخچییانه‌وه‌ زۆر به‌ زه‌حمه‌ت گه‌یشتینه‌ ئه‌وروپا. له‌ ڕێگاكه‌ ئه‌وه‌نده‌ به‌ پێ ڕۆیشتبووم، پێڵاوه‌كه‌م هه‌لا به‌ هه‌لا ببوو، ڕۆژانی سه‌ره‌تا كه‌ له‌ به‌لجیكا گیرساینه‌وه‌، هه‌ستم به‌ نامۆییه‌كی كوشنده‌ ده‌كرد و باری ده‌روونیم خه‌ریك بوو مێشكم تێكوپێك بدات، لا كولانه‌یه‌كیان دابووینێ و تێیدا ده‌ژیاین، سه‌گ به‌ حاڵمان نه‌بوو، ناز و نیعمه‌تی هه‌ولێر له‌كوێ و ئێره‌ له‌ كوێ! هاتنه‌ ده‌ره‌وه‌كه‌م له‌ كوردستان زۆری په‌شیمان كردمه‌وه‌. بیرم ده‌كرده‌وه،‌ باشه‌ من بۆ وا له‌خۆم تێكدا؟ چما له‌وێ لای خۆمان كێماسییه‌كم هه‌بوو؟ ئه‌ندامێكی به‌رزی حیزب و خاوه‌ن پاسه‌وان و ماڵوحاڵێكی ئاوه‌دان و تا ڕادده‌یه‌ك له ناز و نیعمه‌ت.
ڕۆژ هه‌بوو خه‌ریك بوو له‌ ده‌رده‌سه‌رییان بته‌قم. نیوه‌ڕۆیه‌ك دوای ئه‌وه‌ی به‌ حاڵ توانیم پاره‌ی پێڵاوێكی ئاسایی په‌یدا بكه‌م و له‌و ده‌وروبه‌ره‌ ئه‌و خه‌مه‌شم له‌ كۆڵ كرده‌وه‌، خۆم و جلی شڕ و وڕ و پێڵاوی تازه‌م له‌ گه‌ڕه‌كی جامخانه‌كان خه‌ریكی گه‌ڕان و سووڕانی بێهوده‌ بووم، ئه‌و جامخانانه‌ی كه‌ ژنانی ڕووتیان تێدا ڕاكشاوه‌ و چاوه‌نۆڕی موشته‌ریی به‌زم و ڕه‌زمی سێكسین، من پاره‌یه‌كی وام پێ نه‌مابوو كه‌ به‌شی ئه‌وه‌ بكا حه‌زی گڕگرتووی ئاگردانی نێوگه‌ڵم دامركێنمه‌وه‌، به‌ڵام زۆرجاران له‌نێو ئه‌و كوچه‌ و كۆڵانانه‌ بۆخۆم نه‌فه‌سێكی پڕ چێژم وه‌رده‌گرت. ئه‌و نیوه‌ڕۆیه‌ له‌ لاكۆڵانێكی كشوماتدا ئه‌سعه‌دی براده‌رمم ڕووبه‌ڕوو بووه‌وه‌، كه‌ له‌ مه‌كته‌ب پێمان ده‌گوت (ئه‌سعه‌د چلودوو چلودوو). ئه‌سعه‌دم له‌ حه‌فتاكانه‌وه‌ نه‌بینیبوو، ئه‌و كوڕی پیاوێكی خواپێداو بوو و له‌ ژیانیدا ساردی و گه‌رمیی نه‌چه‌شتبوو، زۆریش شاره‌زای ئه‌م وڵاته‌ بوو و زمانه‌كه‌یشیانی به‌ ته‌واوی ده‌زانی، ئه‌و ساڵانێكی زۆر بوو هاووڵاتیی ئه‌وێ بوو. شه‌وه‌كه‌ی له‌ مه‌یخانه‌یه‌كی شه‌ومه‌ستان ده‌عوه‌تی ئه‌و بووم و به‌یه‌كه‌وه‌ خۆشمان ڕابووارد و تا مڕ بووین هه‌ڵمانقوڕاند. ئه‌سعه‌د بۆ ئه‌وه‌ی له‌و بێ پاره‌یی و بێكاری و لاتوپاتییه‌م‌ ڕزگار بكات، ئه‌لهه‌قی پیاوانه‌ هاته‌ ده‌ست و توانیی به‌ هانامه‌وه‌ بێت. ئه‌و ده‌یزانی كاتی خۆی من له‌ مه‌كته‌ب چه‌ند زیت و زرنگ بووم، بۆیێ چه‌ند پێشنیازێكی بۆ كردم كه‌ یه‌كێكیان خوێندنی دوكتۆرا بوو و یه‌كی تریشیان پاسه‌وانیی سیفێكی پڕ له‌ سه‌گ بوو به‌ مانگانه‌یه‌كی باش، ساحێب سیف ده‌وڵه‌مه‌ندێكی توركی براده‌ری خۆی بوو. كۆڵێ خۆشحاڵ بووم به‌ دیتنه‌وه‌ی ئه‌سعه‌د و خه‌ریك بوو كه‌مێك له‌ خه‌مۆكییه‌كه‌م داده‌مركا، بۆیه‌ ده‌موده‌ست پێشنیازی دووه‌میانیم په‌سه‌ند كرد و بۆ ڕۆژی دوایی بوومه‌ پاسه‌وانی سه‌دان سه‌گی جۆراوجۆر، تووتكه‌ سه‌گ و سه‌گی لمووز به‌رانانی و دێڵه‌سه‌گ و سه‌گی سیفه‌ت تاژی و گه‌ماڵ و گۆرده‌ی گوێ شۆڕ و قه‌پۆز ته‌شووله‌یی و سه‌گی قژن و سه‌گی كلك خه‌نه‌یی و سه‌گی سه‌روگوێلاك پر مۆڕه‌ و سه‌گی كلك قوت و ده‌یان جۆری تر، جار‌ی وا بووه‌ له‌گه‌ڵیاندا ده‌كه‌وتمه‌ قرووسكه‌ قرووسك و كتومت وه‌كوو ئه‌وان ده‌حه‌پیم، ئێستاش باوه‌ڕ ناكه‌م كه‌س هه‌بێ وه‌كوو من جوان بقروسكێنێ، حه‌پینه‌ك ده‌حه‌پیم گه‌ر ته‌ماشات نه‌كردبام و ته‌نیا گوێت له‌ ده‌نگم بگرتبا، هه‌ر كتومت حه‌په‌ی گه‌مبۆڵه‌كانی پشده‌ر، ئه‌وه‌نده‌ متووی سه‌گ ببووم كه‌ زۆرجاران له‌گه‌ڵیان به‌ قسه‌ ده‌هاتم و ده‌متوانی له‌ هه‌موو مه‌به‌ست و حه‌ز و خولیایه‌كیان بگه‌م. زۆرجار له‌وێ به‌ ته‌نیا لاسایی سه‌گه‌كانم ده‌كرده‌وه‌ و ده‌گه‌وزیم و یاریی سه‌یر و سه‌مه‌ره‌م له‌گه‌ڵدا ده‌كردن. ئێواره‌یه‌كی كۆتایی هه‌فته‌ی یه‌كه‌می كاره‌كه‌م له‌ گۆڕه‌پانی سیفه‌كه‌ و له‌نێو سه‌گاندا ده‌خولامه‌وه‌، ئه‌سعه‌دم لێ به‌ژوور كه‌وت و باسوخواسی خوێندنه‌كه‌می له‌گه‌ڵ هێنایه‌ گۆڕێ، منیش ڕام وابوو كه‌ ناتوانم بخوێنم و كار بكه‌م، تاقه‌تی خوێندنم نه‌بوو و پرۆژه‌كه‌یم به‌لاوه‌ چیایه‌كی هه‌زار به‌ هه‌زار بوو، پاشان دووئیشیم به‌لاوه‌ زه‌حمه‌ت بوو. ئه‌و سوور بوو له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی بخوێنم و بۆ هه‌ندێش زانكۆیه‌كی بۆ دۆزیمه‌وه‌ كه‌ نه‌ خوێندن و خۆ هیلاككردنی ده‌ویست، نه‌ پاره‌ و پوولێكی وا كه‌ نه‌توانم ده‌سته‌به‌ری بكه‌م، وه‌عدیشی دامێ كه‌ هه‌ر كات پێویست بكات، هاوكاریم بكات. ئه‌وه‌بوو یه‌كشه‌ممه‌ی دواتر چووینه‌ سه‌رۆكایه‌تییه‌ك له‌و زانكۆیانه‌ی كه‌ ئێستا لێره‌ ناویان ناون زانكۆی علووج، ئه‌وكات لێره‌ له‌م جۆره‌ زانكۆیانه‌ نه‌بوون، كه‌چی هه‌نووكه‌ پڕه‌ له‌ زانكۆی ئه‌هلی و علووج كه‌ قوتابییانی تێدا ساقیت نابن و شتێكیشی لێ فێر نابن، ئه‌ی نابینی خه‌ریكه‌ له‌ كووچه‌ و كۆڵانانیش كۆلیژ و به‌شه‌كانی قانوون هه‌ن؟ چما نه‌تبیستووه‌ كۆلیژی قانوون له‌ به‌حركه‌ش هه‌یه‌؟ هه‌مووجار حاجی حه‌میدی ئامۆزام، شه‌كره‌ عه‌نتیكه‌كانی ده‌شكاند و ده‌یگوت به‌ شه‌ره‌فم شه‌ق له‌ ته‌نه‌كه‌ و حاویه‌ی زبڵی به‌ر ده‌رگای هه‌ر ماڵێك و ته‌نانه‌ت له‌ قوونی كه‌ر هه‌ڵده‌ی، خه‌ریجی قانوون ده‌رده‌په‌ڕن، جا چتۆ خه‌ریج؟ خه‌ریج به‌ شه‌رتی كڵۆڵی له‌ قانوون. كۆڵه‌وار و نه‌زان.
سه‌رۆكی زانكۆكه‌ زۆر پیاوانه‌ پێشوازیی لێ كردین و هه‌ر ئه‌و ڕۆژه‌ ناوی خستمه‌ نێو لیستی وه‌رگیراوان له‌ یاسای نێوده‌وله‌تی، ئاگاداریشی كردمه‌وه‌ كه‌ چاوێكم لێیان بێت و ناوه‌ناوه‌ به‌سه‌ریان بكه‌مه‌وه‌، من له‌وه‌ نه‌گه‌یشتم، پاشان ئه‌سعه‌د تێیگه‌یاندم كه‌ پێویسته‌ مانگێ یه‌كدوو جار دیارییه‌كیان بۆ ببه‌م. هه‌فته‌ی دوو ئێواران بۆ ماوه‌ سێ سه‌عاتان ده‌چوومه‌ زانكۆی گۆرین، هه‌فته‌ی سێیه‌می ده‌وام كردنم بوو كه‌ پرۆفیسۆری سه‌رۆك به‌ش به‌دوایدا ناردم و تێیگه‌یاندم كه‌ پێویسته‌ ناوونیشانێك بۆ تێزی دوكتۆراكه‌م دیار بكه‌م ، ڕۆژی دواتر له‌سه‌ر پێشنیازی ئه‌سعه‌د، ئه‌م ناوونیشانه‌م ته‌سلیم كردن (بارودۆخی دابه‌شكردنی كوردستان به‌ده‌ست كۆڵۆنیالیزمه‌وه‌)، مانگێك دواتر پرۆفیسۆرێكی گه‌نجی ناو زانكۆكه‌میان بۆ كردم به‌ سه‌رپه‌رشتیاری تێزه‌كه‌م كه‌ له‌ ژیانیدا ناوی كوردستانی نه‌بیستبوو، ئه‌سعه‌د چاكه‌ی ئه‌وه‌شی به‌سه‌رمه‌وه‌ بوو كه‌ هاوكارێكی هه‌ولێریی خۆی ڕاسپارد كه‌ ده‌ستی نووسینی هه‌بوو تا تێزه‌كه‌م بۆ بنووسێت. له‌گه‌ڵ هاوڕێ سه‌رپه‌رشتیاره‌كه‌م، زۆرجاران به‌یه‌كه‌وه‌ پیاسه‌مان ده‌كرد و ته‌نانه‌ت جارجاره‌ له‌ گه‌شت و سه‌یرانان به‌یه‌كه‌وه‌ تا مڕ ده‌بووین ده‌مانخوارده‌وه‌ و من نه‌مده‌هێشت ئه‌و به‌ خه‌ونیش هه‌ست به‌ ته‌نكبوونه‌وه‌ی گیرفانی بكات، بۆیه‌ بوو به‌ هاوڕێیه‌كی گیانی به‌ گیانی و وای لێ هات كه‌ زۆر هاتوچۆی ماڵه‌وه‌شی ده‌كردم، پێوه‌ندییه‌كه‌مان هیی مامۆستا و قوتابی نه‌بوو، هه‌ردووكمان شاره‌زای سڕ و تڕی یه‌ك بووین، ئێستاش جارجاره‌ وه‌ك دۆستیكی دێرینی كورد و كوردستان له‌ لایه‌ن به‌رپرسه‌ گه‌وره‌كانه‌وه‌، وه‌ك میوانێك پێشوازیی لێ ده‌كرێت، هه‌ركه‌ به‌ میوانیش دێت، ئاگاداری منیش ده‌كرێته‌وه‌ و به‌شداریی دانیشتنه‌كانی ده‌كه‌م. ئێوارانیش له‌ناو سه‌گه‌ خۆشه‌ویسته‌كانم تا دره‌نگانی شه‌و و تا نۆبه‌ته‌ پاسه‌وانیم ته‌واو ده‌بوو، خۆم ده‌خافڵاند. ئه‌مه‌ بوو به‌رنامه‌ی ڕۆژانه‌ی ژیانم تا ئه‌و كاته‌ی كه‌ سڕه‌ی دوكتۆراكه‌م هات، بۆیه‌ ماوه‌ی چه‌ند ڕۆژێك له‌گه‌ڵ هاوكاره‌كه‌م خه‌ریكی شتێك بووین، ناوماننا تێز. قه‌تم له‌ بیر ناچێته‌وه‌، شه‌وی به‌ر له‌ به‌خشینی دوكتۆراكه‌م كه‌ هه‌میشه‌ ئه‌و جۆره‌ زانكۆیانه‌ به‌خشینی بڕوانامه‌كانیان بێ جه‌لسه‌ی گفتوگۆ و هه‌ڵسه‌نگاندن و ئیمزا و میمزا، به‌ڵكوو ئێواره‌كه‌ی له‌ ئاهه‌نگێكی كێك و میوه‌ خواردن و سه‌ما و مۆسیقادا بڕوانامه‌كان به‌ كۆمه‌ڵ ده‌به‌خشرێن و دوای فیكه‌ و چه‌پڵه‌ لێدان ده‌بیت به‌ دوكتۆر و ئاوێ بێنه‌ و ده‌ستان بشۆ. شه‌وی دواتر كه‌ دوكتۆرام وه‌رگرت، له‌ سیفه‌كه‌دا له‌ناو سه‌گاندا ئه‌وه‌نده‌م قرووسكاند خه‌ریك بوو ده‌نگم ده‌نووسا، ته‌نانه‌ت سه‌گه‌كان ناوه‌ناوه‌ به‌ سه‌رو ڕوخساری سوڕماوه‌وه‌ ته‌ماشایان ده‌كردم كه‌ قه‌تیان وا نه‌بینیبووم. بیرمه‌ ئه‌و شه‌وه‌ی بوومه‌ دوكتۆر، شه‌ره‌فخانی به‌دلیسیم هاته‌ خه‌ونێ و زۆری قه‌شمه‌ری به‌ تێزه‌كه‌م كرد و ئامۆژگاریی كردم كه‌ مێژووی به‌رباد و شێواوییه‌كانی ناویی چاك بكه‌مه‌وه‌ یان ئه‌وه‌تا دوای وه‌رگرتنی بڕوانامه‌كه‌، تێزه‌كه‌م بشارمه‌وه‌ و تا دونیا دونیایه‌ نه‌یده‌مه‌ ده‌ست كه‌س و نه‌یه‌لم حه‌شته‌بای خواش بیبینێ و قه‌توقه‌تیش چاپی نه‌كه‌م، بڕواش ناكه‌م كه‌سێ له‌ كوردستان زمانی نووسینی تێزه‌كه‌م بزانێ تا بتوانێ وێرانه‌ و قه‌شمه‌ڕجارییه‌كانی ناویی ئاشكرا بكات. لێگه‌ڕێ با بڕوا و له‌ وڵاتی ئێمه‌ دوكتۆرا یه‌عنی دوكتۆرا و بڕایه‌وه‌، ڕۆژه‌كه‌ی بیرم كرده‌وه‌ و به‌ خۆمم گوت هه‌ی ئه‌حمه‌ق، بۆچی خۆت به‌ خه‌ون و خه‌یاڵان خه‌ریك ده‌كه‌ی؟ هه‌ی گه‌مژه‌؟ چما هه‌ر كاتێ بچییه‌وه‌، به‌ دوكتۆر بانگ ناكرێی؟. ئێواره‌كه‌ی ته‌حسینی برام ته‌له‌فۆنی بۆ كردم و له‌ هه‌واڵی بڕوانامه‌كه‌می پرسییه‌وه‌ و گوتی هه‌ڤاڵانی حیزب و هه‌موو خزم و دۆستان عه‌وداڵی هه‌واڵه‌كه‌ن. ئه‌رێ چیت به‌سه‌ر هاته‌وه‌؟ پێیم ڕاگه‌یاند كه‌ تێزه‌كه‌م وه‌كوو خۆی و به‌ پله‌ی نایاب په‌سه‌ند كراوه‌، ته‌حسین داوای زانیاریی زێتری لێ كردم تا هه‌واڵه‌كه‌ له‌ ڕۆژنامه‌كان وه‌ك ڕووداوێكی مه‌زن و وه‌رچه‌رخێنه‌ری بارودۆخ بڵاو بكاته‌وه، ئه‌وه‌بوو هه‌فته‌ی دواتر هه‌موو ڕۆژنامه‌كان به‌ وێنه‌ی ڕه‌نگینی خۆمه‌وه‌ باسیان له‌ گرنگیی تێزه‌كه‌م بۆ دواڕۆژی كوردستان و ده‌نگدانه‌وه‌ی له‌ سه‌رتاپای گۆی زه‌وی كردبوو. بڕواتان هه‌بێ كه‌ ته‌حسین وێنه‌ی هه‌واڵه‌كه‌ی بۆ ناردم و دواتر كه‌ خوێندمه‌وه‌‌، ئیستێكم كرد و هۆپه‌كم له‌خۆم زانی! چما من ئه‌وه‌م كه‌ میدیاكانی وڵاته‌كه‌م باسم ده‌كه‌ن؟ بۆیێ بڕیارمدا دوو ده‌سته‌ قاتی پێركاردن و ده‌سته‌یه‌ك بۆینباخی نایاب و چه‌ند قۆنده‌ره‌ی پڕ باقوبریق و بۆنێ ماركه‌ی جیهانی و كه‌لوپه‌لی تر بكڕم و سه‌ره‌تای مانگی ئه‌یلوول بگه‌ڕێمه‌وه‌ و كارێك بكه‌م به‌ بایه‌خه‌وه‌ پێشوازیم لێ بكرێ. به‌ر له‌ گه‌ڕانه‌وه‌م به‌ مانگێك دانه‌یه‌كی مۆركراوی بڕوانامه‌كه‌مم به‌ هاوڕێیه‌كمدا بۆ ته‌حسین نارد تا ته‌سلیمی به‌شی بڕوانامه‌كانی وه‌زاره‌تی خوێندنی باڵای بكات، بۆ ئه‌وه‌ی مۆری بكه‌ن و به‌ ڕه‌سمی پشتڕاستی بكه‌نه‌وه‌ و بڕوای پێ بهێنن، مانگێك دوای ئه‌وه‌ ته‌حسین ته‌له‌فۆنی بۆ كردم و پێی ڕاگه‌یاندم كه‌ لیژنه‌یه‌ك له‌ وه‌زاره‌ته‌كه‌ بڕوایان به‌ دوكتۆرانامه‌كه‌م نه‌هاتووه‌. به‌ویان ڕاگه‌یاندبوو كه‌ ئه‌و زانكۆیه‌ی بڕوانامه‌كه‌ی داوه‌، زانكۆی جه‌ڵه‌بی و بێ بڕوا و متمانه‌ن. كه‌ ئه‌مه‌م بیست، له‌ داخان مووی سه‌رم ڕه‌پ ڕاوه‌ستان و چاوم چووه‌ پشتی سه‌رم. بیرم كرده‌وه‌ كار وا بڕوات، ڕیسه‌كه‌م لێ ده‌بێته‌وه‌‌ به‌ خوری، ڕۆژی دواتر ته‌له‌فۆنم بۆ یه‌ك له‌ برا به‌رپرسه‌كانی وه‌زاره‌ته‌كه‌ كرد و ماوه‌ی سه‌عاتێك مشتومڕمان بوو و دواجار بڕوایان نه‌هات كه‌ دوكتۆراكه‌م ته‌واوه‌. سه‌روبه‌ندی ڕێككه‌وتننامه‌ی واشنگتۆن بوو له‌ نێوان هه‌ردوو زلهێز و هه‌ردوو لا به‌ڵێنیان به‌ هه‌ڤاڵانمان دابوو كه‌ بۆ پێكهاته‌ی حكوومه‌تی تازه‌، لایه‌ك له‌ ئێمه‌ش بكه‌نه‌وه‌، بۆیێ كاروباره‌كانی خۆم ڕێكخست و ده‌ ڕۆژ دواتر بلیتی ئه‌سته‌نبۆڵم بڕی تا له‌وێوه‌ بگه‌ڕێمه‌وه‌ وڵات. هه‌واڵم نارده‌وه‌ كه‌ سبه‌ی سه‌عات چواری ئێواره‌ ده‌گه‌مه‌وه‌ سه‌ر سنوور. ئه‌وه‌بوو له ‌گه‌ڕانه‌وه‌مدا هه‌ڤاڵێكی زۆری خۆمان له‌سه‌ر سنوور له‌ پێشوازیمدا بوون و كه‌ چاوم به‌م هه‌موو دۆسته‌ ئازیزه‌ كه‌وت، ماندووێتیم له‌بیر چۆوه‌ و ڕۆژی دواتر شه‌واهه‌نگێكی سه‌رمه‌ستانه‌یان به‌بۆنه‌ی هاتنه‌وه‌م و به‌ده‌ست هێنانی دوكتۆراكه‌م له‌ كۆشكی قه‌ڵا بۆ ڕێك خستم و تا دره‌نگانی شه‌و له‌گه‌ڵ حه‌شاماتی هه‌ڤاڵان ماینه‌وه‌. چه‌ند ڕۆژ دواتر بڕیاری به‌رپرسێتیی ڕێكخستنی حیزبیان بۆ ده‌ركردم و ناوم له‌ سه‌ری سه‌ره‌وه‌ی هه‌موو نووسراو و بڵاوكراوه‌كاندا به‌ پێشگری (د.) ده‌نووسرا و له‌وه‌وه‌ كه‌س به‌ ناوی خۆمه‌وه‌ بانگی نه‌ده‌كردم. دوكتۆر، دوكتۆر كه‌ری نێر نه‌یده‌كێشا.
ئه‌و ماوه‌یه‌ زۆرم هه‌وڵدا بڕوانامه‌كه‌م به‌ ڕه‌سمی هاوتا بكه‌مه‌وه‌، به‌ڵام دوكتۆرێكی به‌ته‌مه‌نی خوێندنی باڵا لێم له‌ ڕك ڕاچوو و سوور بوو له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌و زانكۆیه‌ی دوكتۆرای داومێ، ناوی له‌ هیچ لیستێكی زانكۆ بڕوا پێكراوه‌كانی دونیادا نییه‌، به‌ كورتی تێیگه‌یاندم كه‌ من بڕوانامه‌م له‌ دوكاندارانه‌وه‌ وه‌رگرتووه‌، ئیتر ده‌ستم له‌و كاره‌م شووشت. له‌و ماوه‌یه‌دا خه‌ڵكانێكی زۆڵی زۆرزان به‌و حاڵه‌یان زانیبوو و ناسیاویشم بوون و هه‌ر بۆ فشه‌ پێكردنم له‌ مه‌جلیسان به‌ دختۆر نه‌ك دوكتۆر ناوزه‌دیان ده‌كردم و منیش له‌ مه‌رام و فیته‌یان ده‌گه‌یشتم، به‌ڵام ناچاری خۆ له‌ گێلیدان بووم.
وه‌زعه‌ سیاسییه‌كه‌ خه‌ریك بوو ئارام ده‌بووه‌وه‌ و شه‌ڕی ناوه‌خۆ كه‌ ده‌یگوترایێ براكوژی، خه‌ریك بوو تا ڕادده‌یه‌ك له‌ بیر ده‌چووه‌وه‌، ڕۆژێكیان له‌ سه‌ركردایه‌تی ته‌له‌فۆنیان بۆ كردم و گوتیان بڕیارمان داوه‌ سبه‌ی ئێواره‌ كۆبینه‌وه‌ و چه‌ند هه‌ڤاڵێكیشم پێیان ڕاگه‌یاندم كه‌ قسه‌یه‌ك هه‌یه‌ پشكێكی وه‌زاره‌ت به‌ر حیزبمان بكه‌وێ و ئه‌وان لای خۆیانه‌وه‌ منیان ده‌ستنیشان كردبوو بۆ وه‌رگرتنی ئه‌و پۆسته‌ و دایاننابوو له‌ كۆبوونه‌وه‌كه‌ماندا بابه‌ته‌كه‌ بێننه‌ گۆڕێ، ئه‌و شه‌وه‌ له‌ خۆشییان خۆم و پاییزه‌ خه‌ومان نه‌چووه‌ چاو. له‌ كۆبوونه‌وه‌ی ئێواره‌كه‌دا باسم له‌ گرینگیی به‌رپرسیارێتیی تاك كرد له‌ كۆمه‌ڵگاكه‌ماندا و جه‌ختم له‌وه‌ش كرده‌وه‌ كه‌ پێویسته‌ تاكی به‌رپرس له‌ نێو ئێمه‌دا به‌ر له‌ هه‌موو شت له‌ خه‌مه‌كانی هاووڵاتیاندا بێت و له‌ خزمه‌تیاندا ڕاستگۆ بێت و كار بۆ چه‌سپاندنی دیمۆكراسییه‌ت و ئازادی بكات و خۆی له‌ منمنۆكێ و خۆپه‌رستی به‌ دوور بگرێت و ئه‌ركه‌كانی سه‌رشانی دوور له‌ ناپاكی و خیانه‌ت به‌جێ بێنێت. قسه‌ و باسه‌كانم بوونه‌ مایه‌ی سه‌رسامیی هه‌ڤاڵانی میم سین، پاشان كه‌ قسه‌ هاته‌ سه‌ر به‌شداریی كردنمان له‌ ده‌سه‌ڵاتی جێبه‌جێ كردن و هاتنه‌ سه‌ر كاندید كردنی یه‌كێكمان بۆ پۆستی وه‌زاره‌تی داد له‌ وڵاته‌كه‌مان، تێكڕای هه‌ڤاڵانم به‌ زۆرینه‌ی ده‌نگ منیان هه‌ڵبژارد و منیش دوای منگه‌منگێكم كه‌ وام كرد كه‌س تێمنه‌گات چیمه‌، پاشان ڕه‌زامه‌ندی داواكه‌یان بووم. چه‌ند ڕۆژێك دواتر كه‌ناڵه‌كانی ڕادیۆ و تی ڤی و فه‌یسبوك و ڕۆژنامه‌كان لیستی كاندیدكراوانی كابینه‌ی بنكه‌ فراوانیان بڵاو كرده‌وه‌ كه‌ ناوی به‌نده‌شیان تێدا بوو، ئه‌و ڕۆژه‌ به‌ سه‌دان كه‌س به‌ نامه‌ و ته‌له‌فۆن و سه‌ردانی ماڵه‌وه‌م پیرۆزبایییان لێ كردم و خۆشحاڵییان بۆ ده‌ربڕیم، خه‌ڵكی وام ده‌هاتنه‌ سه‌ردانێ كه‌ قه‌ت بیرم بۆیان نه‌ده‌چوو، له‌ كارمه‌ندانی وه‌زاره‌تی داد زه‌لامی مله‌ستوور مله‌ستوورم لێ به‌ ژوور ده‌كه‌وت، جێگا نه‌مابوو گوڵی جۆراوجۆری هۆڵه‌ندی و گوڵی باغه‌ی تێدا دانێم، چه‌ند ڕۆژ دواتر چه‌ندینیانم به‌سه‌ر دراوسێكاندا به‌خشییه‌وه‌. له‌ وڵاته‌كه‌ماندا فرۆشتنی پله‌ و پایه‌ له‌ چركه‌سات دایه‌، بۆیه‌ منیش ترس و نیگه‌رانیی فرۆشتنه‌وه‌م و ده‌ركێشانم له‌ لیسته‌كه‌دا، هه‌ناوی هه‌ڵكۆڵیبووم و خه‌و و خۆراكم ببووه‌ بیركردنه‌وه‌ و ڕاڕایی و مه‌رگه‌مووش، ئه‌گه‌رچی شتێكیشم له‌ كارگێڕی و قانوون نه‌ده‌زانی، به‌ڵام بیرم ده‌كرده‌وه‌ و ته‌ماشای ناوی كاندیدكراوان و وه‌زیره‌كانی پێشووم ده‌كرد، خۆمم لا به‌ ئه‌فڵاتوون ده‌هاته‌ به‌ر چاو، بڕواتان هه‌بێ خه‌ڵكی وایان تێدا بوو توانای به‌ پێشه‌خۆدانی دوو سه‌ر مه‌ڕ و بزنێكیشی نه‌بوو.
دیسانه‌وه‌ به‌خته‌كه‌م هێنای و ڕۆژی پێنجشه‌ممه‌ ئاگادار كرامه‌وه‌ كه‌ سبه‌ینه‌ی یه‌كشه‌ممه‌ بۆ سوێند خواردن له‌ په‌رله‌مان بۆ ڕاگه‌یاندنی كابینه‌ی تازه‌‌ ئاماده‌بم كه‌ تیایدا به‌نده‌ پۆستی وه‌زاره‌تی دادی ده‌درێتێ. خۆم و قۆنده‌ره‌ی زرۆقی و قاتی به‌ باقوبریقی شه‌و ئوتووكراوم و بۆینباخی ماڕۆنیم، به‌ پیكابه‌كه‌م به‌ره‌و په‌رله‌مان ڕۆیشتم و له‌وێ پۆلیسه‌كان ڕێگرییان له‌ چوونه‌ ژووره‌وه‌م كرد، هه‌وڵمدا تێیان بگه‌یه‌نم كه‌ من كاندیدی حیزبم بۆ بوونه‌ وه‌زیر، كه‌چی هه‌ر گوێیشیان پێ نه‌دام و تێیانگه‌یاندم كه‌ بردنه‌ ژووره‌وه‌ی پیكابه‌كه‌م كارێكی ڕێگه‌ پێ نه‌دراوه‌، ته‌نیا ڕێگه‌ی چوونه‌ ژووره‌وه‌ی خۆمیان دا، به‌ڵام ناسنامه‌كه‌شیان لێ گێڕامه‌وه‌. دوای ڕێوڕه‌سمی سوێند خواردن به‌ قورئانی پیرۆز كه‌ یه‌كه‌مجارم بوو له‌ ژیانمدا ده‌ستم به‌ر قورئان بكه‌وێ، نیوه‌ڕۆكه‌ی ده‌عوه‌تی شاهانه‌ی نانخواردنی سه‌ره‌كوه‌زیران بووین و دوای ته‌واو بوون، ته‌له‌فۆنێكم بۆ سمكۆی ئامۆزام كرد كه‌ به‌ دوامدا بێت و دواتریش هه‌ر خۆی، پیكابه‌كه‌ و ناسنامه‌كه‌ی بۆ هێنامه‌وه‌. ڕۆژی پێنجشه‌ممه‌ بوو سمكۆ گه‌یاندمیه‌ وه‌زاره‌ته‌كه‌ و حه‌شاماتێكی زۆر له‌به‌ر ده‌رگا له‌ پێشوازیمدا بوون، ته‌وقه‌م له‌گه‌ڵ یه‌كه‌ یه‌كه‌یان كرد و به‌ره‌و نهۆمی سه‌ره‌وه‌ ڕێنیشانیان كردم و ئه‌و ڕۆژه‌ به‌هۆی زۆریی میوانانه‌وه‌ تا ده‌وام ته‌واو بوو هیچم بۆ نه‌كرا، هه‌فته‌ی دواتر سه‌رۆكی حكوومه‌ت چوار ئۆتۆمبیلی به‌رزی تازه‌ مۆدیل و دوو شوفێر و شه‌ش پاسه‌وانیشی بۆ ناردم و هه‌موویان به‌ كڕنووش و ده‌سته‌وه‌ستانه‌وه‌ له‌ خزمه‌تمدا بوون و مانگێك دواتریش كلیلی خانووێكی نوێی دوو دۆنمیی پڕ له‌ كه‌لوپه‌لی گه‌ڕه‌كی وه‌زیراوایان بۆ ناردم كه‌ شوێن و ماڵوحاڵی سه‌رجه‌م وه‌زیران و به‌رپرسه‌ نه‌قۆڵاكانی حیزبه‌كان بوو، منداڵه‌كانیشمیان له‌ قوتابخانه‌ی شووه‌یفاتی نێوده‌وڵه‌تی دانا به‌ر خوێندن، ژیانم كه‌وته‌ ڕه‌وتێكی تازه‌وه‌ كه‌ به‌ خه‌ونیش بیرم بۆ ئه‌وه‌ نه‌ده‌چوو ئه‌وه‌ من بم. یازده‌ مانگ بوو ببوومه‌ وه‌زیر كه‌ ڕۆژێكیان به‌رپرسی كارگێڕیی ئه‌نجوومه‌نی وه‌زیران، زه‌نگی بۆ لێدام و پێی ڕاگه‌یاندم كه‌ به‌ هۆی گه‌شتێكی یه‌ك مانگیی جه‌نابی وه‌زیری خوێندنی باڵاوه‌ بۆ وڵاتانی ده‌ره‌وه‌، به‌ بڕیاری جه‌نابی سه‌ره‌كوه‌زیران، ئێوه‌ ئه‌و مانگه‌ كاروباره‌كانی وه‌زاره‌ته‌كه‌ ده‌گرنه‌ ئه‌ستۆ، ڕۆژی پاشتر به‌ڕێوه‌به‌ری نووسینگه‌كه‌م نووسراوه‌كه‌ی بۆ هێنام: ( به‌ هۆی سه‌فه‌ركردنی ڕێزدار مه‌غدید حه‌وێز سمایلاوه‌ وه‌زیری خوێندنی باڵا، بڕیارماندا به‌ڕێز دوكتۆر كاكۆ حووجان ترپه‌سپیان وه‌زیری داد، به‌ شێوه‌یه‌كی كاتی و به‌ وه‌كاله‌ت پۆستی وه‌زیری خوێندنی باڵاش وه‌ربگرێت. ئیمزا: س. وه‌زیران)
ئه‌وه‌م زۆر به‌ دڵ بوو و ڕۆژی دواتر له‌ خوێندنی باڵا ده‌ست به‌ كار بووم و ته‌واوی ڕۆژه‌كه‌م له‌وێ به‌سه‌ر برد و كۆبوونه‌وه‌یه‌كم به‌ سه‌رجه‌م فه‌رمانبه‌رانی كرد و تێمگه‌یاندن كه‌ ئه‌ركی ئه‌م وه‌زاره‌ته‌ له‌ به‌ڕێوه‌بردن و پێشخستنی وڵاته‌كه‌مان له‌ ڕووی زانست و ته‌كنۆلۆجیا و هه‌موو ئه‌و هۆكارانه‌ی كه‌ ڕاسته‌وخۆ و ناڕاسته‌وخۆ پێوه‌ندییان به‌ ژیانی تاكه‌كان و كۆمه‌ڵگاكه‌مانه‌وه‌ هه‌یه‌، زۆر پیرۆزه‌، بۆیێ پێویسته‌ هه‌ر یه‌كه‌مان لای خۆیه‌وه‌ به‌وپه‌ڕی لێبوورده‌یی و دڵسۆزی و ڕاستگۆیی، ماندوونه‌ناسانه‌ كار بكات، تكایه‌ به‌رده‌وام دژی دزێوی و گه‌نده‌ڵكاری بووه‌ستنه‌وه‌ و ئێمه‌ش وه‌كوو سه‌رۆكایه‌تیی حكوومه‌ته‌ ساواكه‌مان‌ سه‌ربه‌رزین به‌ یه‌كه‌ به‌ یه‌كه‌تان.. ئیتر بۆ پێشه‌وه‌.
ڕۆژێكیان به‌ڕێوه‌به‌ری گشتیی بڕوانامه‌كانم هاته‌ لا كه‌ بڕیار بوو خۆم به‌ دوایدا بنێرم، دوای به‌خێرهێنانی، به‌ر له‌وه‌ی قسه‌ بكات و داواكاری و ئیشه‌كه‌یم بۆ باس بكات، شوفێره‌كه‌مم تێگه‌یاند كه‌ جانتا دیبلۆماسییه‌كه‌م بۆ بێنێ و تێزه‌ بیست لاپه‌ڕه‌یییه‌كه‌م و بڕوانامه‌كه‌مم لێ ده‌رهانی و به‌ سۆفته‌ سه‌وزه‌كه‌م ئه‌م په‌راوێزه‌م نووسی: (به‌ڕێوه‌به‌ری گشتیی بڕوانامه‌كان.. تكایه‌ به‌ په‌له‌ و بێ دواخستن ئه‌م بڕوانامه‌یه‌ هاوتا بكه‌ن.. ئیمزا: و. خ. باڵا)
شوكور بۆ خوا بۆ به‌یانییه‌كه‌ی بێ ئه‌وه‌ی بیداته‌ لیژنه‌ و میژنه‌، بڕوانامه‌كه‌ی به‌ نووسراوی هاوتاكراوه‌وه‌ دایه‌وه‌ ده‌ستم.




مادییەتە عەقڵانییەکەی هۆبز … ئاراس وەهاب

——————————
چی لە مرۆڤێک دەکەیت، هەوڵی بەچوارگۆشەکردنی بازنە بدات؟!!

لە نێو ئینگلیزەکاندا ساڵی (ئارامادا – Aramada) بە (ئەو ساڵەی فیلۆسۆفە گەورەکەیشمان لە دایک بووه‌)، ناسراوە، کە بریتییە لە ساڵی ١٥٨٨ی زایینی. لە (٥)ی نیسانی ئەو ساڵەدا و لە گوندی (وێستپۆرت)ی سەر بە شارۆچکەی (مالسبری) منداڵێک پێش وەختی خۆی، واتە پێش ئەوەی نۆ مانگ و نۆ ڕۆژەکە تەواو بکات لە دایک دەبێت. ئەو ڕێکەوتە، لەدایکبوونی ئەو منداڵە و نزیکبوونەوەی پاپۆڕی زەبەلاح (Giant)ی ئیسپانی (ئارامادا) بە ساڵێکی شووم لە نێو ئینگلیزەکانی ئەو سەردەمەدا ناسراوە. (هۆبز) خۆی لە یەکێک لە شیعرەکانیدا دەڵێت: دایکم لەو ڕۆژەدا دووانه‌یەکی دەبێت، یەکێکیان منم و ئەوی تریان ترسە. لە سەرگوزشتەکەی خۆیشیدا نایشارێتەوە، کە هەر ئەو ڕۆژە شوومە بووە کاریزمایی پێ بەخشیوە. ترس لای (هۆبز) ڕاستەقینە بووە، پێی وا بووە، سروشتی مرۆڤ سروشتێکی دڕندانه‌ی هەیە، برا دەتوانێت برا بکوژیت، گێلێک دەتوانێت لەسەر چەند پاوەندێک بتکوژێت. (هۆبز) ئه‌و ترسه‌ی هه‌ر لە سکی دایکییه‌وه‌ لای دروست بووە. (ئارامادا) کەشتیی بارهەڵگری گەورە، کە توانای گواستنەوەی هەشتسەد پاپۆڕی بچکۆلە و نەوەتهەزار سەربازی هەبووە، لەلایەن پاشای ئیسپانیا (فیلیپ)ی کاتۆلیکیی ئەو سەردەمەوە ڕەوانەی کەنارەکانی بەریتانیا کراوە بۆ چاوترساندنی (لیزبێس)ی پرۆتستستانی، شاژنی بەریتانیا. ئەو ڕووداوە ترسێکی زۆری خستووەتە دڵی ئینگلیزەکانەوە. هاوڕێکانی سەردەمی خۆی و فیلۆسۆفەکانی تری دوای خۆیشی دەڵێن، (هۆبز) بۆیە توانیویەتی نزیک بە سەدەیەک بژی، لەبەر ئەوەی زۆر ترساوە. (هۆبز) هەرچەندە لە ژیاندا زۆر ترساوە، بەڵام پەنجا ساڵی دووه‌می تەمەنی تووشی شەڕی زۆر قورس بووە، کە نەک هەر بەرگەی گرتووە، بەڵکو تێیشیاندا زۆر سەرکەوتوو بووە، بۆیە بووە بەو فیلۆسۆفە بەناوبانگەی ئێستا ئێمە پێی سەرسامین. شەڕەکانی (هۆبز) فیکری و فەلسەفی بوونە. بیرمەندێکی پڕشنگدار، چاونەترس و سه‌رکێش (adventurer) بووە. دکتۆر (رفائیل) دەڵێت، (هۆبز) لە بڵاوکردنەوەی بیرە فەلسەفی و سیاسییەکانی خۆیدا زۆر چاونەترس بووە، لە زۆر حاڵەتدا سوور زانیویەتی هەردوو دەستەڵاتی کڵێسا و پاشایەتی دژی هەڵدەستن، بەڵام لێیان نەسڵەمیوەتەوە. هەرچ کاتێک ئەو فیلۆسۆفە چووبێتە نێو شەڕی فیکرییەوە، بە زمانێکی زۆر توند، بە وزەیەکی بەرز و بڕوایەکی بێئەندازەوە دەریبڕیون و هیچ هەستی بە ترسیش نەکردووە. په‌لاو (challenge)ەکانی ئەم فیلۆسۆفە، بەرانبەر بە دەستەڵاتی کڵێسا و فەلسەفەی ئەرەستی ئەو سەردەمەی قوتابخانەکانی ئنگیلزەکان گەیشتووەتە ئەو ئاستەی بە دوژمنی سەرسەختی خوا و مەسیحیان لە قەڵەم داوه‌. هەروەها فەرمانی سووتاندنی کتێبەکانیشی دەرکراوه‌. (تۆماس هۆبز) پێش ئەوەی فیلۆسۆف بێت، زانایەکی بەناوبانگی بواری ماتماتیک بووە. کتێبی تۆماسی ماتماتیکی یەکێکە لە سەرچاوە گرنگەکانی فێرکردنی ئەو زانستە لە زانکۆکاندا. لە تیۆرییە ماتماتیکییەکانیدا خاوەنی تۆماری شەڕێکی فیکریی ٢٠ ساڵەیە لەگەڵ زانکۆی (ئۆکسفۆرد)دا. شەڕی فیکریی (جەبر و ئه‌ندازه‌)ی ئەم فیلۆسۆفە لە سەردانی دووه‌میدا بۆ پاریس دەست پێ دەکات بە تایبەت کاتێک، کە چاوی بە کتێبکەی (ئەقلیدس) دەکەوێت. هەر ئەم کتێبە بوو فیلۆسۆفی گەورەی گەیاندە ئەو باوەڕەی، ئەوەی (ئەقلیدس) لە (جەبر و ئەندازه‌)دا پێی گەیشتووه‌، ئەمیش دەتوانێت لە فیکر و فەلسەفە و سیاسەتدا بیگاتێ، لەوێوە بیرۆکەی کتێبی (لیڤایته‌ن – Leviathan) بۆ یەکەمجار لە دایک دەبێت. ئەم کتێبە بە بەناوبانگترین تیۆرییەکانی ئەم فیلۆسۆفەلە بواری سیاسەت و دەوڵەتداریدا هەژمار دەکرێت، تێیدا بنەماکانی پاسادانکردنی یەکسانیی هێزە سیاسییەکانی لە ڕووی (ئەندازه‌)ەوە وەکو زانستێکی ماتماتیکی سەلماندووە. هاوشێوەی (دێکارت)، (هۆبز)یش پێی وا بووە زانستی (ئه‌ندازە) تاکە زانستی پڕلۆژیکە، کە خوای سروشت بە مرۆڤایەتیی بەخشیوە. لە زانستی ماتماتیکیدا گومان هەیە، بۆیە خستنەبری هەیە. گومان و خستنەبری بووە وایان لە (هۆبز) کردووە، کە داوا لە مرۆڤایەتی بکات و بڵێت، باوەڕ بەوە مەکەن لە ئارادایە و گوتراوە، بەڵکو گومانەکان زۆرن و پێویستییان بە خستنەبری هەیە، پێناسەکان بەردەوام دابڕێژنەوە پێش ئەوەی بە کاری بهێنن. دانانی خاڵ (Full stop) ئەو بنەمایەیە (ئه‌ندازه‌)ی لێوە دروست دەبێت. لێرەوە ئەم فیلۆسۆفە دەچێتە قوڵاییی جووڵەوە و بنەما ئەرەستۆییەکانی پێ پووچەڵ دەکاتەوە. ئەم مرۆڤە بە شێوازێک عەشقی (ئەندازه‌) بووه‌، هەوڵی بەچوارگۆشەکردنی بازنەی داوە. لەبارەی ئەو هەوڵانەیەوە کۆمەڵێک ڕەشنووسی لە پاش بە جێ ماون، کە دواتر کۆپییەکەی دەخەینە پاشکۆی ئەم نووسینەوە. شەڕی ئەم بیرمەندە لەگەڵ بازنەدا زیاتر لە ٢٠ ساڵی خایاندووە، کاتێکیش وازی لێ هێناوە تاکو مردنی چەندین جار ویستوویەتی بۆی بگەڕێتەوە، بەڵام بۆی نەکراوە. بیرۆکەی بەچوارگۆشەکردنی بازنە لای (هۆبز) بەرهەمی ئەو یادگاری و ئەزموونە ناخۆشەیە، کە بیرمەند لە ژیانی زانکۆیدا لە (ئۆکسفۆرد) تێیدا ژیاوە. ئەو تاکو سەر ئێسک دژی سیستێمی خوێندنی ئەو سەردەمەی بەریتانیا بووە. زانکۆکانی لەبەر ئەوەی خەریکی بڵاوکردنەوەی بیری لاهووتیی بوون، بە کڵێسای تاریک ناوی بردوون. زانستی (جەبر) و (ئه‌ندازه‌) لە زانکۆکاندا بە جادوو و هونەری شەیتان لە قەڵەم دراون. ڕادەی ڕقی خەڵکی بەریتانی لە فیلۆسۆفی ناوبراو لە ژێر کاریگەیی دەوڵەتی کاتۆلیکیی ئەو سەردەمەدا گەیشتووەتە ڕادەیەک، نەخۆشییە تاعونیەکەی ساڵی ١٦٦٥ و هه‌ڵگیرسانی ئاگره‌ گەورەکەی لەندەنی ساڵی ١٦٦٦ خراوەتە پاڵ شوومیی ئەوەوه‌، گوایە باوەڕی بە خوا نەبووە. لە دوای ئەو دوو ڕووداوەوه‌ بڕیاری سووتاندنی پەڕتووکەکانی بە ناوی کتێبەکانی ئاتایست (الملحد)ەوە دراوە.
لە سەفەرێکیدا بۆ پاریس، ئەم فیلۆسۆفە ڕاهیبێکی کڵێسای بە ناوی (مارن مرسن) ناسیوە و لەوێوە لە ئەڵقەیەکی ئەکادیمی نافەرمییەوە لەگەڵ بەناوبانگترین زانا و بیرمەندی جیهانیی ئەو سەردەمەدا یەک دەگرن و زانست دەگۆڕنەوە. یەکەم شت، کە (هۆبز) لەوێدا بۆ ئەو گروپەی دەکات، پێشکەشکردنی ئەندێشەکان و بیرکردنەوەی قووڵییەتی لەبارەی بینین و هەستەکانی مرۆڤەوە. لەوێوە، دوای گەڕانەوەی بۆ ئینگلتەرا ڕێچکە فەلسەفییەکەی خۆی لەسەر سێ کۆڵەکە دادەڕژێت:
١- دیدگای میتافیزیکیی بوون بە گشتی.
٢- سایکۆلۆژیای مرۆڤ و پێوه‌ستبوونی بە فزیۆلۆژیاوە.
٣- سیاسەت و مۆڕاڵ.

لە سەرگوزشتەکەی خۆیدا (هۆبز) وای باس لێوە دەکات، کە زۆر بە ئاواتەوە بووە کتێبێک لەبارەی ئاییینه‌وه‌ لەسەر ئەو ڕیزبەندییە بنووسێت، بەڵام تێکەڵبوونی بە سیاسەت و زانستی سروشتی بواری به‌دیهێنانی ئه‌و خەونەی نه‌داوه‌. گەشتی فیلۆسۆفی ناوبراو بۆ فرەنسا ئارەزوومەندانە نەبووە، بەڵکو جۆرێک بووە لە (Self-imposed exile). واتە مەنفای هەڵبژاردە بووه‌.
(هۆبز) پێوه‌ندییەکی بەتینی لەگەڵ خێزانی (جاڤیندیش – Cavendish)دا دروست کردووە، کە ڕەچەڵەکێکی دێرینیان لە نێو کۆمه‌ڵگه‌ی بەرتیانیدا هەبووە. زۆرینەی بیرمەند، فیلۆسۆف و پیاوە سەربازی و دەستەڵاتدارەکانی ئینگلیزی ئەو چەند سەدەیە لەناو ئەو خێزانەوە هاتوون. ئەو پێوه‌ندییە دەرفەتێکی باشتری بۆ درێژەپێدان بە شەڕە فیکرییەکانی ئەو فیلۆسۆفە ڕه‌خساندووه‌. لە پاڵ ئەوەیشدا (هۆبز) لە ژیانیدا سێ گەشتی گەورەی ئەوروپیی کردووە. گەشتی یەکەمی بە یاوەریی قوتابیی یەکەمی، کە ئەندامی خێزانی (جاڤیندیش) بووە، کردووە. لە سەردەمی گەشتەکانیشیدا بەخت یاوەری بووە، ئەو سەردەمە بووە، کە (کێپلەر) زانستی فەلەکی داڕشتەوە و (گالالەیۆ)یش تازە گەڕابووەوە بۆ (تۆسکانی) و لە ڕێگه‌ی تەلسکۆبە نوێیەکەیەوە توانیبووی هەسارەی (نیپتۆن) بدۆزێتەوە. لە گەشتەکەیدا هەردووکیانیشی بینیبوو.
شەڕە فیکرییەکانی ئەم فیلۆسۆفە، لە گەشتەکەی پاریسەوە چەکەرە دەکات، بە دیاریکراوی لە دوای خوێندنەوەی کتێبەکەی دێکارت بە ناوی (An article about the curriculum)، واتای بابەتێک لەبارەی ڕێچکەوە. ڕاستییه‌که‌ی گەشەی عەقڵیی ئەم فیلۆسۆفە بەروبوومی گەشتەکانی بوو بۆ ئەوروپا. لە دوای گەڕانەوەی لە گەشتەکانی ئەوروپا، بارودۆخی سیاسی و کۆمەڵایەتیی وڵاتەکەی زۆر خراپ شڵەقاوە. ئەو شڵەقاندنە وای کردووە، کۆمەڵێک دەستنووسی دانسقە لەبارەی سروشتی مرۆڤایەتی، بنەماکانی سیاسەت و دەسەڵاته‌وه‌ بەرهەم بهێنێت.
هەر لە سەرەتای بەریەککەوتنییەوه‌ لەگەڵ فەلسەفەدا (هۆبز) دەست بە دابەشکردنی فەلسەفە بەسەر سێ لقدا دەکات: لە لەشدا، لە مرۆڤدا و لە هاوڵاتیدا. یەکەمیان گوزارش لە سروشت و پشت سروشت دەکات. دووه‌میان سایکۆلۆژیای مرۆڤ بە غەم وەردەگرێت و سێیه‌میشیان ئاکارە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی کۆمه‌ڵگه‌ شیتەڵ دەکاتەوە. لە نێو کایەی مرۆڤدا کێشەی گەورەی بۆ فەلسەفە خوڵقاندووە. لەوێدا ئەوەی بۆ دەردەکەوێت، کە کاتێک باس لە مرۆڤ دەکەیت دەکرێت باس لە دوو هۆشی جیاواز بکەیت: یەکێکیان ئەو هۆشەیە، کە پێی دەگوترێت ئیدراک و لە ڕێگه‌ی هەستەکانەوە بەرهەم دێت. ئەوی تریشیان هۆشی ناو بەشی یادەوەریی (الذاکرە)ەیە. ئەمەی دووه‌هەمیان ئاژەڵانیش هاوبەشن تێیدا. فەیلوسەفەکانی سەردەمی خۆی (ڕۆبرتسۆن) و (هۆڤدنج) پێیان وابووە (هۆبز)یش وەکو (ئەرەستۆ) دژایەتییەکی لە نێوان ئەو شتەی پێێ دەگوترێت فەلسەفە، یاخود زانست لەگەڵ ئەو شتەی پێی دەگوترێت تاقیکردنەوە، یاخود ئەزموون دروست کردووە. ئەوان پێیان وایە ئێمە لە ڕێگه‌ی تاقیکردنەوە و ئەزموونەوە لە چییەتی (ماهیە)ی شتەکان تێ دەگەین، بەڵام فەلسفە و زانست هۆکارەکانیمان پێ دەڵێن، هەر لە ڕێگەی ئاگاداربوونمان لە هۆکارەکانی پێشووه‌وه‌ ئێمە دەگەینە ئەو شتەی پێی دەگوترێت “ئاکام / نتیجە”. واتە بەو پێیە بێت فەلسەفەکەی (هۆبز) دژایەتیی هەستە ئیدراکیەکا ن(perceptuel) دەکات. کاتێکیش دژایەتیی لاهووتی کردووە، پێی وا بووە فەلسەفە، یاخود زانست بە پێچەوانەی دەرککردن و یادەوەری (الاحساس والذاکرە)ەوەبە ته‌نیا لەسەر ڕووکەشیی دیاردەکان ناگیرسێتەوە، بەڵکو هەوڵی شیتەڵکردنی هۆکارەکانیشیان دەدات. ئەم تێڕوانینە ئاماژەیەکی ڕۆشنە بۆ ئەوەی (هۆبز) زۆر دوور بووە لە ڕێچکەی تاقیگەرییەوە، بەڵکو ڕێچکەیەکی عەقڵانیی پەتیی هەبووە. ئەم لە ڕێگەی ماتماتیکەوە بەروبوومی عەقڵی (ratiocination)مان بۆ ڕوون دەکاتەوە و کۆکردنەوە، لێدەرکردن، لێدان و دابەشکردن، ئەمانە هەموو فیکرن پێش ئەوەی بەرجەستە بن. ئێمە لە ڕێگەی فیکرمانەوە دەزانین چی دەبێت کۆ بکرێتەوە و چی دەبێت لێک دەربکرێن، یاخود دابەش بکرێن. هەرچی لاهووتە ئەو پێی وایە، مادام قسە لەسەر خوایەکی فانی دەکات، کە نە ڕەچەڵەکی هەیە و نە شوێنێکی دیاریکراوی هەیە، نە جێگەی پێ لێژ دەکرێت و نە حیساباتیشی لەسەر دەکرێت، کەواتە بەروبوومێکی عەقڵی نییە، بەڵکو ته‌نیا باوەڕە، بۆیە دەبێت لە پۆلی فەلسەفە دەربکرێتە دەرەوە. کایەی فەلسەفی لای (هۆبز) بۆ ئەو بابەتانە بەرتەسکە و هیچ جێگای ئەوانەی تێدانابێتەوە، کە بەروبوومی عەقڵی نین. لەوێدا وەکو نموونەیەک تیۆری خواپەرستیمان بۆ دەهێنێتەوە، کە پێی وایە خواپەرستی بەروبوومێکی عەقڵیی فیکریی مرۆڤەکان نییە، بەڵکو کاریگەریی پلانی کڵێساکانە وا لە مرۆڤەکان دەکات بەو ئاراستەیە بیر بکەنەوە. لەسەر هەمان بنەما (هۆبز) فەلسەفە لە مێژوویش دادەبڕێت و پێی وایە، مادام مێژوو پشت بە ئەزموون و تاقیکردنەوەکان دەبەستێت و ئەوانەیش بەروبوومی فیکریی عەقڵی مرۆڤ نین، بەڵکو لە ڕێگه‌ی ئیدراکه‌کانەوە دێن، بۆیە فەلسەفەی مێژوویی دەکاتە خانەی دەرەوەی فەلسەفەوە وەکو زانست.
گەر بمانەوێت بڕێک لە بارەی (مێتۆد)ەوە بدوێین، دەبێت لەوێوە دەست پێ بکەین، کە چەرخی حەڤدەیه‌م، ئەو چەرخەی ئەم فیلۆسۆفەی تێدا پەروەردە بووە، سەردەمی گەشەی مێتۆد بووە. هەندێک لە فیلۆسۆفەکان دەیگێڕنەوە، کە لەوێوە، واتە دوای گەشەی (مێتۆد) عەقڵی مرۆڤایەتی گەشەی نوێ و جیاوازی بە خۆیەوە بینیوە. لەم تێزەدا (هۆبز) پێی وایە، مرۆڤ دەتوانیت بگاتە ئەو ڕاستییانەی بە شوێنیاندا دەگەڕێت بەو مەرجەی (مێتۆد)ێکی دیاریکراوی هەبێت. پێش ئەو سەردەمە، مرۆڤایەتی وا لە (مێتۆد) تێگەیشتبوو، گوایە لە هەناوی کەلتوور و ڕابردوودا خۆی حەشار داوە، بەڵام ئەوە (هۆبز) و هاوڕێکانی بوون ئەوەیان سەلماند، کە هەر مرۆڤێک بە (مێتۆد)ێکی تایبەت بە خۆی دەیەوێت بگاتە ڕاستی. هەر (مێتۆد)ی ماتماتیکی و ئەندازه‌یش بوو وای لەم فیلۆسۆفە کرد عەشقی فەلسەفە ببێت. کاتێکیش بە (گالالیۆ) دەگات و (مێتۆد)ەکەی لە بواری کۆزمۆلۆژیدا دەبینیت، پێی سەرسام دەبێت. شیکاری و پێکەوەنان (ترکب والتحلیل) ئەو ڕێچکەیە بوو ئەم فیلۆسۆفە گرتبوویە بەر لە مەیدانی سیاسیی و کۆمەڵایەتیی کۆمه‌ڵگه‌ی ئەو سەردەمەدا. ئەو دەهات وەکو تیۆرییە ماتماتیکییەکانی شیکردنەوەی دەکرد، پێکهاتەی تازەی دەکرد و ئاکامەکانی بەیان دەکرد. (دێکارت) بە هەمان شێوەی *(هۆبز) (مێتۆد)ی ماتماتیکیی کردووە بەو ڕێچکەیەی فەلسەفە عەقلانییەکەی خۆیی لەسەر دامەزراندبوو. (هۆبز) بە حوکمی ئەوەی لە خێزانی دەستەڵاتدارانی هەم بەریتانی و هەمیش فره‌نسییەوە نزیک بووە، توانیویەیتی ئەو تێزانە پتەوتر بکات. (هۆبز) پێناسەکەی (دێکارت)ی بۆ شوێن (مکان) پێ قەبووڵ نەکراوە. ئەو پێی وا نییە، کایەی جیۆگرافی کایەیەکە درێژ دەبێتەوە، بێکۆتاییە و شتێکە سەربەخۆیە لە زه‌ین (ذهن). لای ئەم فیلۆسۆفە کایەی جیۆگرافی نە ماتەرە و نە درێژبوونەوەیە، بەڵکو وێنەیەکی زه‌ینییە و بەبێ بوونی زه‌ین ئەو بوونی هەیە. لەم میانەیەدا پرسیارێکی زۆر جەوهەری لەم فیلۆسۆفە کراوە، ئەویش ئەوە بووە: ئایا مادده‌ بوونی هەیە لە دەرەوەی فیکری ئێمە یان نا، خۆ گەر وایە فیکری ئێمەیش بەرهەمی مادده‌ین، کەواتە دوو ماددەمان هەیە هەردووکیان لە دەرەوەی فیکری ئێمە بوونیان هەیە. ئەم فیلۆسۆفە تا سەر ئێسک خۆی بە ماددی زانیوە و لە نووسینەکانیشیدا، بە تایبەت لە (لیڤایته‌ن)دا ئاماژەی پێ کردووە، کاتێک، کە قسە لەسەر دەروون، گیان و مەلاک دەکات، کە هەر یەک لەمانە جێگایەک لە بۆشایدا داگیر دەکەن، کە هیچ پێوه‌ندییان بە زه‌ینی ئێمەوە نییە، بەڵکو لە حەقیقەتدا بوونیان هەیە. کێشەی (هۆبز)، کە خۆی ددانی پێدا ناوە، جەوهەری ماددە بووە. ئەم کێشەیەیشی کاتێک بۆ دروست بووە، گەر پیاوێکی لاهووتی ویستوویەتی لەبارەی گیان و دەروونەوە قسەی لەگەڵدا بکات و تیۆرییەکانی پووچەڵ بکاتەوە. کێشەی (هۆبز) لەمە گەورەتر بووە، بەڵکو ئەویش تووشی هەمان گرێکوێرەی (هیگڵ) بووە، کە پێی وا بووە، جەوهەری مادده‌ لە دیاردە (مظهر)وە سەرچاوە دەگرێت و دیاردەیش لە گۆڕانێکی بەردەوامدایە، کەواتە جەوهەری ماددەیش لە گۆڕاندایە. ئەمە ئەو ڕاستییە تاڵە بووە، هەردوو فیلۆسۆف لە سەردەمەکانی خۆیاندا دەرگیریی بوون. لێرەوە بووە کێشەی مادییەتی عەقڵانیی (هۆبز) لای خەڵک دروست بووە. خەڵکی دەپرسن و دەڵێن: ئایا دەشێت مادده‌ و عەقڵ لە ڕێچکەیەکدا یەک بگرنەوە؟

لەبارەی جووڵەوە، ئە فیلۆسۆفە پێی وابووە، کە گەردوون هەمووی لە تەنی جوڵاو پێک هاتووە. لە نێوان زەوی و ئاسماندا، لە گەردیلەیەکی دەنکە لمێکی بیابانەوە تاوەکو گەورەترین تەنی نێو مەودای بینین، مرۆڤ، ئاژەڵ و تەواوی پێکهاتەکانی تری ناو ئەم گەردوونە ئەو یاسایە دەیانگرێتەوە. کێشەی (هۆبز) لە جووڵەدا هەمان کێشەی (گالالیۆ) و (کێپلەر) بووە، کە باوەڕیان وا بووە تەنەکان لە خۆیانەوە لە خاڵێکەوە بۆ خاڵێکی تر بێ هۆکار ناجووڵێن. ئەو هۆکارە بووه‌ گرێکوێرەی ئەم فیلۆسۆفە. لەم مەیدانەدا، کاتێکە (ئەرەستۆ) دەڵێت دەبێت هۆکارێک هەبێت بۆ ئەو هێزی جووڵێنەرە، ئیتر لێرەوە بیرۆکه‌ی بوونی زاتێکی گەردوونی دروست دەبێت و (هۆبز) ناچار دەبێت شەڕی لەگەڵ بکات. چه‌سپاو (سکون) لای (هۆبز) بوونی نییە. ئەم تێزە لە میانەی باوەڕبوون بە زاتێکی گەردوونی، کە ئایین بە خوای ناو دەبات، ئەوەندی تر ئەوی تووشی گرفت کردووە. بۆ ئەوەی لە گرێکوێرەی ئەم فیلۆسۆفە تێبگەین، ناچار دەبین نموونەیەک بهێینیەوە: کاتێک مرۆڤ پارچەلیمۆیەک دەبینێت، یاخود باسی لیۆمی بە وردی بۆ دەکەیت، شتێک، کە ڕوو دەدان لە جەستەی ئەو مرۆڤەدا ڕشتنی گلاندە. ئەم گلاندە (هۆبز) و تەواوی فیلۆسۆفە مادییەکانی تر بە پەرچەکرداری ماددیی لە قەڵەمی دەدەن، بەڵام بەربەستی گەورەی ئەوان لەم تێزەدا ئەوە بووە: ڕاستە ئەو گلاندڕشتنە پەرچەکردارێکی ماددییە، بەڵام گەر ئەو مرۆڤە هەرگیز لیمۆی لە ژیانی خۆیدا نەبینیبێت و تامی نەکردبێت ئەو پەرچەکردارە ڕوو نادات، گەر ئەوەش ددان پێدا بنێین ئەو کات ئیتر ئیدراکی ئیحساسیمان بۆ زیندوو دەبێتەوە، کە (هۆبز) ڕەتی دەکاتەوە و لە خانەی فەلسەفەی کردووەتە دەرەوە. گلەییی فیلۆسۆفەکان لە دوای ئەو پێناسە و چەمکە نوێیانە لەم فیلۆسۆفە گەورەیە ئەوە بووە، گوتویانە، گەر (هۆبز) ئەوەندە (ئیستینباطی) بێت، ئیتر ماددییەت لە کوێدا دەمێنێتەوە.
هێزە مەعریفییەکانی ناو مرۆڤ، کە جێگەی باسی ئێمەیە، (هۆبز) بە (imaginative) یاخود (conceptive)، بە واتای بینینی شتێک لە خەیاڵدا، یاخود به‌ هێنانه‌به‌رچاو و وێناندن ناویان دەبات. ئەمانە ئەو هێزانەن، ئەم فیلۆسۆفە کاری لە سەر کردوون و مرۆڤی لە ئاژەڵی ناعاقڵ پێ جیا دەکاتەوە. بەپێی ئەو تیۆرییانە، ئەم وای بۆی چووە، سەرەتاکانی هەموو مەعریفەیەک بە دروستکردنی وێنەیەک لە خەیاڵدا، لە زه‌یندا دەست پێ دەکات. هەرچی هەست لە مرۆڤدایە، لە ڕێگه‌ی کارتێکردنەوە دەوروژێت. ئەو کارتێکردنە دەشێت دەستلێدان، بۆنکردن، چونەژوورەوەی تیشک بۆ ناو چاو، هتد سەرچاوە بگرێت. ئەمانە هەموویان لە ڕێگه‌ی جووڵەوە دەخوڵقێن و کاتێکیش کاریگەریی خۆیان لەسەر هەستەکانی ئێمە دادەنێن دەبنە هۆی دروستکردنی جووڵە لەو دەرمارە و نیۆرۆگلیانەدا، کە ئەو وێنانەمان پێ دەڵێن. جووڵە لای (هۆبز) هەمیشە جووڵەی تر بە دوای خۆێدا دێنیت، ته‌نیا ئەو جوڵانەیشن وێنەکان لە خەیاڵماندا دروست دەکەن، کە دەبنە سەرچاوەی مەعریفەی ئێمە. بیانووی (هۆبز) بۆ پێناسکردنی ئیدراکه‌ە هەستییەکان ئەوەیە، گوایە ئێمە لە ڕێگه‌ی ئەو کاریگەرییانەوە ناتوانین جەوهەری شتەکان بناسین، بەڵکو ته‌نیا هەست بە بوون و ڕووکەشیان دەکەین. لێرەوەیە بە (وێنە لە خەیاڵدا) ناویان دەبات. لەم تێزەدا ئەوەمان بۆ دەردەکەوێت، تەنەکان وەکو ڕاستیی دەرەکی دەرناکەون، مادام ڕاستەوخۆ جەوهەرەکانیان نازانین، بەڵکو لە ڕێگه‌ی بەروبوومی عەقڵییەوە دەیانناسین و تێیان دەگەین. لە درێژەی ئەم باسەیدا (هۆبز) دەڵێت، بەروبوومی هەستەکان هەمیشە وێنەن، وێنەکانیش زۆرن و لە هەلی جیاجیادا و بە هۆکاری جیاوازەوە لە ڕێگه‌ی ئیدراکەکانمانەوە بۆمان دروست دەبن. ئەم وێنانە کۆپییان لە ناو زه‌ینماندا دەمێنێتەوە، کە دواجار دەبنە سەرچاوەی مەعریفیمان. لە هەمان باسدا ئاماژەیش بەوە دەکات، کە تەنانەت دوای چاوداخستنیشمان ئەو وێنانەی لە دوا چرکەی بینینەکانماندا دروست دەبن، هەر دەبیننین و دەیشیانناسینەوە چ تەنێکی سەربەخۆن لە دەرەوه‌ماندا. لەم تێڕوانینەوە دەچێتە سەر قسەکردن لەبارەی جنۆکە (goast)ەوە و دەڵێت ئەو کۆپییانەی ئۆبجێکتەکانە وامان لێ دەکەن باوەڕمان بە تارمایی (شبح) هەبێت. لەباره‌ی خەویشه‌وه‌ (هۆبز) بێدەنگ نەبووە، بەڵکو قسەی خۆیی هەیە و دەڵێت خەو بەروبوومی جووڵەی پێکهاتەکانی جەوهەریی ناوەکیی دەماغی بوونەوەرەکانە. خەو هیچ نییە جگە له‌ وروژاندنی مێشک و دواجار بەرهەمهێنانی ئەو وێنانەی وەکو خەو دەیانگێڕینەوە. یەکێک لە خەسڵەتەکانی خەوبینین، کە تاکو ئیستا مرۆڤایەتی و زانست نەیانتوانیوە دەرک بە هۆکارەکەی بکه‌ن ئەوەیە ئێمە لە خەوماندا، تەواو پێمان وایە لە واقیعداین و هەرگیز دەرک بە واقیعیی خودی خەوبینینیەکە ناکەین. لە خەونەکانماندا مردووەکانمان دەبینینەوە، لەگەڵیاندا هەڵسوکەوت دەکەین، دەخۆین، دەخەوین و هەموو ئەو شتانەی لە ژیانی ڕۆژانەماندا ئارەزوومان لێیەتی، دەیانکەین، بەڵام هەرگیز هەست بەوە ناکەین ئەوە خەوە. لە واقیعدا پێچەوانەکەی ڕاستە، ئەویش ئەوەیە واقیعی خەو ڕەت دەکەینەوە و گاڵتەی پێ دەکەین. مرۆڤی سەرەتایی بیرۆکەی خاڵق، ڕۆح، جنۆکە، زیندووبوونەوە و نەمرییان بە هۆی خەوبینییەوە بنیات ناوە، لەبەر ئەوەی هیچ ڕاڤه‌یه‌کیان بۆی نەبووە. هەستکردن و ئەزموون، کە سەرچاوەی کەڵەکەبوونی خەزێنەی مەعریفی ئیمەن، بە ته‌نیا نیشانەی ناسینەوەی فیلۆسۆفی تاقیگەری (التجریبی) نین، بەڵکو فیلۆسۆفی عەقڵانیشیان پێ دەستنیشان دەکرێت. ته‌نیا جیاوازییەک لە نێوانیاندا ئەوەیه‌ جۆری یەکەمیان، باوەڕیان بە دابەشبوونی مەعریفە نییە بەسەر دوو بەشدا، لە کاتێدا پۆلی دووەمیان، باوەڕیان وایە مەعریفە دوو سەرچاوەی هەن، یەکەمیان، ئیدراکەکانمانە، مەبەست لە پێنج هەستەکەیە و دووەمیشیان بەروبوومی عەقڵمانە. فەلسەفەی تاقیگەری لە هەستەوە دەست پێ دەکات و لەوێیشدا کۆتاییی دێت، بەڵام فیلۆسۆفی عەقڵانی لەسەر یەقینی ماتماتیکی کار دەکات و بە پاساودانی عەقڵی کۆتایی پێ دەهێنێت. فیلۆسۆفە عەقڵانییەکان، کە (هۆبز) وەکو ڕابەرێکی ئەو ڕێچکەیە هەژمار دەکرێت، کاتێک دژی هەستەکانمان دەوەستنەوە، هەروا بێ هوودە نییە، بەڵکو باوەڕیان وایە هەستەکانمان درۆمان لەگەڵ دەکەن، هەڵماندەخەڵەتێنن و بە لاڕێماندا دەبەن. لەم بارەیەوە نموونەی زۆریش هەن، بەڵام ئێمە لە نێویاندا ته‌نیا نموونەیەک دەهێنینەوە: کاتێک لە شوێنێکی تاریکەوە دەڕوانینه‌ دەروازەیەکی ڕووناک، جا ئەو دەروازەیە پەنجەرەی ژوورێکی تاریک، یاخود کونێکی بچکۆلەی شوێنێکی ئەو ژوورە تاریکە بێت، گەر بۆ چەند چرکەیەک سەیری ئەو دەروازە ڕووناکە بکەین و لە ناکاو چاومان دابخەین، دەبینین، کە وێنەی ئەو دەروازەیە بە تەواوەتی لە چاوماندا چاپ دەبیت و تا چەند چرکەیەکیش دەمێنیتەوە. عەقڵ لای (هۆبز) دوو ئامانجی هەیە: دەسنیشانکردنی هۆکارە مەرجییەکانی ئاکامه‌ دیاریکراوەکان، ئامانجی دووه‌میش دەسنیشانکردنی ئاکامەمەرجییەکانی هۆکارە دیاریکراوەکان.

زمان ڕۆڵێکی گرنگی لە فۆرمۆڵەبوونی فەلسەفە عەقڵانییەکەی (هۆبز)دا بینیوە، تەنانەت هەندێک لە فیلۆسۆفەکانی سەردەمی خۆی پێیان وا بووە، فەلسەفەی (هۆبز) پێشەنگی فەلسەفەی زمان و شیکارییە. گرنگیدانی ئەم فیلۆسۆفە بە زمان بە ئامانجی هەڵوەشاندەوە و ڕیسواکردنی گرفتە ساخته‌ و درۆیینەکانی فیلۆسۆفی چەرخەکانی ناوەڕاستە. لە کتێبی (لیڤایته‌ن)ەکەیدا بە ڕۆشنی ئاماژە بە پێویستیی ژیانی مرۆڤایەتی بۆ زمان دەکات، کە لە ڕێگه‌یەوە پێناسەکان دادەڕێژین، ناوەکان دەنێین و گوزارش لە عەقڵمان ده‌کەین. ئەم پێی وا نییە، کە ئەوە ته‌نیا عەقڵە جڵەوی زمان دەگرێتە دەست و کۆنتڕۆڵی دەکات، بەڵکو پێچەوانەکەیشی ڕاستە. بە واتایەکی تر زۆر کات زمان عەقڵمان کۆنتڕۆڵ دەکات و بەپێی جۆری گوزارشی ئەو زمانە عەقڵمان هەڵسوکەوت دەکات و فکر بەرهەم دەهێنێت. لە (لیڤایته‌ن)ەکەیدا ئاماژەیەکی ڕۆشن بەوە دەدات، کە ئەوەی چاپەمەنیی دۆزیوەتەوە زۆر پاڵەوان نەبووە، بەڵکو ئەوە پاڵەوان بووە، کە پیتی داهێناوە. زمان لای ئەم فیلۆسۆفە شتێکی فیکریی زۆر سەیر و سەمەرە نییە، بەڵکو بەرهەمی مرۆڤایەتییە، لە ئاکامی پێداویستییەکانی ژیانی مرۆڤەکانەوە لە بەریەککەوتنیاندا لەگەڵ یەکتردا سەرچاوەی گرتووە. دواجار (هۆبز) زمان به‌ ڕاستیییه‌وه‌ (الحقیقە) دەبەستێتەوە. لای ئەو ڕاستی تەواو پشت بە ڕیزبەندییەکی دروستی وشەکان دەبەستێت، ئەوەیشی بیەوێت بە دوای ڕاستیدا بگەڕێت، دەبێت وشە بە وشە بیری بێت چی دەڵێت، چۆن ڕیزیان دەکات، ئەگینا وەکو خۆڕاپسکان دەبێت لەناو تۆڕێکدا، کە ئەوەندەی تر تۆڕەکەی لێ ئاڵۆز دەبێت.
(هۆبز) وەکو سۆسیۆلۆژێکی شارەزا گفتوگۆی فراوانی لەبارەی مۆڕاڵ و ویژدانەوە هەبووە. لە دیدگایەکی سایکۆلۆژیەوە مۆڕاڵی شرۆڤە کردووە و قسەیەکی زۆری لەسەر سۆزەکان و هەڵچوونە فسیۆلۆژییەکانی مرۆڤ هەبووە. ئەو پێی وا بووە یاسا سروشتییەکان جێگیرن و گۆڕانیان بەسەردا نایەت. ئەوانەی قەدەغەن، هەرگیز ناتوانرێت ئازاد بکرێن و ئەوانەیشی ئازادن هەرگیز ناتوانرێت قەدەغە بکرێن. لەوبارەیەوە لە (لیڤایته‌ن)ەکەیدا دەیان نموونە لەسەر ئارەزوو و ئاره‌زووه‌ نەستییەکانی مرۆڤمان بۆ باس دەکات و دەیانخاتە ژێر کاریگەریی دەرەکییەوە. ئەو بنەما سایکۆلۆژییانەی (هۆبز) تێڕوانینە مۆڕاڵییەکانی خۆیی پێ دەخاتە ڕوو بریتین لە بەراوردکرنی (خێر/ باشە) بە (لەزەت)، (شەڕ) بە (ئازار)، … هتد. بە بۆچوونی ئەو، هەموو ئەو شتانەی مرۆڤ وەکو ئارەزوو سەیریان دەکات، ناوی ناون (خێر/ باشە) و هەموو ئەو شتانەیشی جێگای ڕقن بۆی ناوی ناون (شەڕ / خراپە). بەم پێیە، چەمکەکانی (شەڕ) (خێر) و هاوشێوەی دەلالاتەکانی خۆی لەو کەسانەوە وەردەگرێت، کە بە کاریان دەهێنێت، لەبەر ئەوەی شتێکی ڕەها و سەربەخۆ نییە ناوی (شەڕ) یاخود (خێر) بێت. لێرەوە (هۆبز) ڕێژەییی مۆڕاڵمان بۆ پێناس دەکات و مادامیش (خێر)ەکانمان گوزارشمان لە هەموو ئەو شتانە بۆ دەکەن، کە بۆمان باشن و (شەڕ)ەکانیشمان گوزارشمان لەو شتانە بۆ دەکەن، زیانبەخشن، کەواتە دەتوانین بڵێین، (خێر) بنەمای مۆڕاڵی کۆمەڵایەتیی مرۆڤایەتی پێک دەهێنیت. ئەوانەی باسیان لێوە کرا، بە ئەنگێزە خودییەکان ناو دەبرێن، کە مرۆڤایەتی توانیویەتی بۆ مانەوە و درێژەدان بە بوونی خۆی پێناسیان بکات و مامەڵەیان لەگەڵ بکات. لە بەرانبەردا، (هۆبز) پێی وایە، کاتێک ئێمە گوزارشت لە (سندوقێکی چوارگۆشە) دەکەین، ئەم گوزارشتە هیچ ئەنگێزیەکی خودیی تێدا بە دی ناکرێت، بەڵکو خه‌سڵه‌تێکی ڕەهایە و لە دەرەوەی خودی مرۆڤایەتیدا بوونی هەیە.

لە تیۆرییەکانیدا لەبارەی سیاسەتەوە، (هۆبز)دەڵێت: هیچ کەسێک نایەوێت ملکەچی یاسا و ڕێساکانی ژیان بێت، مەگەر لە سزا بترسێت. هەروەها کاتێک مامەڵە لەگەڵ کۆمه‌ڵگه‌یەک دەکەین، دەبێت هەمیشە چاوەڕێی ئەوە بکەین، کە خەڵکانێک قووت دەبنەوە، گەر هەڕەشەی سزایان لێ نەکەین یاسا پێڕۆیی ناکەن. یەک لەو تێزانەی (ئەرەستۆ) لە میانەی پێناسی مرۆڤدا (هۆبز) نکووڵی لێ دەکات، ئەوەیە (ئەرەستۆ) پێی وایە مرۆڤ بە سروشت بوونەوەرێکی چاکەکارە بۆ کۆمه‌ڵگه‌. (هۆبز) دژی ئەو تێزە یۆنانییە کۆنانەیە، پێیان وایە مرۆڤ بە سروشت شارستانییە لەو بارەیەوە دەڵێت: زۆرینەی زۆری فیلۆسۆف و نووسەرە کۆنەکان پێمان دەڵێن، مرۆڤ بە سروشت شارستانییە، وەکو ئەوەی دامەزراندنی دەستەڵاتێکی تۆکمە و بەهێز، بەرقەرارکردنی ئاشتی و ئاساییش پێویستی بە کۆنتراکتی مرۆڤەکان لەسەر کۆمەڵێک مەرج، کە دواجار پێی دەگوترێت یاسا، نەبێت. ئەم تێڕوانییەی خۆی بەوە کۆتا دێنێت: (دامەزراندنی کۆمه‌ڵگه‌ی شارستانی پرۆژەیەکی زۆر لەوە گەورەترە ته‌نیا بڵێین مرۆڤ بە سروشت شارستانییە. لە ناو شارستانییەتدا ناکۆکییەکان، هێزە سروشتییە شاردراوەکانی مرۆڤ، ئەنگێزەکان و تەواوی توانا و ویستەکانی مرۆڤ دەوروژێن و دەکەونە گەڕ). (هۆبز) پێی وایە، لە سروشتدا شارستانییەت نییە، دەوڵەت، که‌لتوور، زانست و دەیان بەرهەمی تری مرۆڤایەتی بوونیان نییە، بەڵکو هەموویان لە باوەشی بەشارستانیبوونی مرۆڤدا لە دایک دەبن. (سکستۆس ئیمبریکس) نووسەرێکی کۆنی لاتینییە لە نووسراوەکانیدا نموونەیەکی مامەڵەکردنی فارسە کۆنەکانمان لەمەڕ هەڵبژاردنی پاشای نوێدا لە دوای مردنی پاشای هەنووکەیی بۆ باس دەکات و دەڵێت: کاتی خۆی، فارسەکان، که‌ پاشاکەیان ده‌مرد، ڕاستەوخۆ پاسایه‌کی دیکه‌یان هەڵنەده‌بژارد، بەڵکو ٥ ڕۆژ چاوه‌ڕییان ده‌کرد. لەو پێنج ڕۆژەدا ئاژاوە و پشێوی سەرتاپای وڵاتی گرتووەتەوە، کوشتن، بڕین، دەستدرێژی سێکسی و هەموو ئەنگێزە ناشیرینە وەحشییەکان ئاکتیڤ بوون‌. لە دوای ئەو پێنج ڕۆژە کاتێک هەرچ کەسێکیان بە پاشا دەستنیشان کردبیت، ئەوا خەڵکی ڕاستەخۆ ملکەچیی خۆیانیان پێشان داوە و پاڵپشتییان لێ کردووە. ئەم نموونەیە، کە (هۆبز) بۆمان دێنیتەوە بۆ ئەوەیە پێشانمان بدات، لە دوای هەموو ئاژاوە و پشێوییەک مرۆڤەکان ملکه‌چی (وەلاء)یان بۆ یاسا و دادپەروەری زۆرتر و زۆرتر دەبێت.
کتێبی (لیڤایته‌ن)ەکەی (هۆبز) بە کتێبێکی زۆر سه‌یر تێڕوانینی بۆ دەکرێت. وشەی (لیڤایته‌ن) وشەیەکی عیبرییە و بە مانای دڕندەیەکی دەریایی دێت، کە زۆر گەورەیە و لە ڕێگه‌ی شەڕەوە بەسەر هەموو گیانلەبەرە ئاوییەکانی تردا زاڵ دەبێت و مەملەکەتەکەیان داگیر دەکات. لەم کتێبەیەوە (هۆبز) دەیەوێت دەوڵەتێکی بەهێز و تۆکمە دابمەزرێنێت، کە توانای تێکشکاندنی پشێوی، فیتنە و شەڕەناوخۆییەکانی هەبێت. کەواتە (لیڤایته‌ن) دەوڵەت بووە، نەک فەرمانڕەوا و پاشا. (هۆبز) ئەم کتێبەی کردووە بە چوار بەشی سەرەکییەوە، لە بەشی یەکەمدا باس لەو کەرەستانە دەکات، کە دەوڵەتێکی بەهێزیان لێ دروست دەبێت. گرنگترینی ئەو کەرەستانەیش بە مرۆڤ ناو دەبات. لەوێوە فیلۆسۆفی ناوبراو دەوڵەت بە کۆمه‌ڵگه‌یەکی سیاسی لە قەڵەم دەدات، کە پێکهاتەکەی مرۆڤە و دەوڵەتیش داهێنانی خۆیەتی. لە بەشی سێیه‌می کتێبەکەیدا، ناوبراو باس لە بنەما دینییەکانی دروستبوونی دەوڵەتی مەسیحی دەکات و هەموو ئەو بنەمایانەیش دەخاتە ژێر پرسیار و گومانەوە. لە بەشی چواره‌میدا باس لە تاریکیی ڕۆح دەکات، کە تێیدا گوزارش لە خراپ وەرگێڕانی کتێبی مەسیحی دەکات و باوەڕبوونیشی بە جنۆکە و ڕۆح ئەو شتانە دەچوێنێت بە ئایینی بتپەرستیی کۆن.
لە بەشی گرێکۆمەڵایەتی و دامەزراندنی دەوڵەتەکەیدا (هۆبز) باس لە هەردوو مافە سروشتییەکان (حقوق الطبیعیە) و یاسا سروشتییەکانمان بۆ دەکات. مافە سروشتییەکان بەسەر چوار بەشدا پۆڵین دەکات:
– ئەو مافانەی لە پێناو مانەوەی خوددادا هەن.
– ئەو مافانەی که‌ره‌سته‌ی ئەو مانەوەیە مسۆگەر دەکەن.
– ئەو ماڤانەی ئامانج دەستنیشان دەکەن.
– ئەو مافانەی خاوەندارێتی دەسنیشان دەکەن.
بۆ یاسا سروشتییەکانیش ئەم فیلۆسۆفە پێی وایە ئەو بنەما و بیرۆکانەن لە ڕێگه‌ی عەقڵەوە دەدۆزرێنەوە، تاکو بەربەستەکان لە بەردەم بەردەوامبوونی ژیاندا وەلا بنێت. ئەم یاسایانە، لەگەڵ ئەوەیشدا سروشتین، بەڵام دواجار لەبەر ئەوەی لەلایەن عەقڵەوە دەدۆزرێنەوە بە عەقڵیش پێناسیان دەکات، پێیان دەگوترێت یاسا عەقڵییەکان، یاخود یاسا مۆڕاڵییەکان، کە پێشتر ئاماژەمان پی کرد. (هۆبز) پێمان دەڵێت هیچ بیانوویەک بۆ تێنەگەیشتن و خۆگێلکردن لە یاسا سروشتییەکان نییە. نەزانی (جهل) بۆ یاسا سروشتییەکان لە سێ ئاستدا خۆی دەبینێتەوە: نەزانی بەرانبەر بە یاسا (دەستوور)، نەزانی بەرانبەر بە دەستەڵات و دواجاریش نەزانی بەرانبەر بە سزا. دەربارەی سروشت، ئەوەی لە (ئەرەستۆ)ەوە بۆمان ماوەتەوە و بە ڕادەیەکی زۆریش کاریگەریی لەسەر (هۆبز) داناوە، ئەوەیە دەڵێت: سروشت هەندێک بوونی دروست کردووە تاوەکو فەرمان بدەن و هەندێک بوونی تریشی دروست کردووە، تاکو ملکەچ بن، سەرباری ئەمان هاوسەنگی و بەرابەرییەکیشی داناوە. لە درێژەی باسەکەیدا (ئەرەستۆ) دەڵێت، خۆ ئەگەر سروشت توانی مرۆڤەکان نابەرابەر بخوڵقێنێت ئەوا هیچ هێزێک نییە بتوانێت ئاشتییان لە نێواندا بۆ دابین بکات.

(هۆبز) تێڕوانینی تایبەت، بەڵام جیاواز لە سەردەمەکه‌ی خۆیی بەرانبەر بە ئایین هەبووە. کەسانێکی زۆر لە سەردەمی خۆیدا (هۆبز)یان بە ئاته‌ئیست (ملحد: خوانەناس) بە خەڵک ناساندووە، بەڵام ئەوەی زۆر باش (هۆبز)ی ناسیوە و توانیبێتی تێڕوانینی کەسایەتیی شی بکاتەوە ئەو کەسانە بوون، کە هاوڕێی نزیکی بوون و گفتوگۆیان لەگەڵ کردووە. (جون ئۆبری) یەکێک بووە لەو کەسانە، هاوڕێیەتیی نزیکی لەگەڵ فیلۆسۆفی ناوبراو هەبووە. (جون) پێی وا نەبووە، کە (هۆبز) خوانەناس بووبێت. هەندێکی تر لە هاوڕێ نزیکەکانی پێیان وابووە، (هۆبز)، نەک هەر ئاتایست
بووە، بەڵکو ئاتایزم کرۆکی فەلسەفەکەی بووە و بنەمایەکیش بووە بۆ دارشتنە تیۆرییە سیاسییەکانی. لێرەدا ناکرێت ڕای پیاوانی ئایینیی سەردەمەکەی خۆی لە یاد بکەین و قسەیان لەبارەوە نەکەین. زۆربەی پیاوانی ئایینیی ئەو سەردەمەی کۆمه‌ڵگه‌ی بەریتانی (هۆبز)یان بە خوانەناس لە قەڵەم داوە. لەسەر بنەمای جیاکردنەوەی باوەڕ لە مەعریفە، لە ژیانی فەلسەفیی خۆیدا (هۆبز) هەوڵی جیاکردنەوەی لاهووتی لە فەلسەفە داوە. لە میانەی سەرهەڵدانی دینەوە، ئەم فیلۆسۆفە پێی وایە مرۆڤ خۆی ئاژەڵیکی دیندارە و دین لای هیچ بوونەوەرێکی تر بوونی نییە، مادام بەرهەمەکانی دینداریی ته‌نیا لای مرۆڤ بەرچاو دەکەویت. سروشتی مرۆڤ بەوە لە بوونەوەرەکانی تر جیا دەکرێتەوە، کە حەزی بە بەدواداچوون (Curiosity)ە. هۆکاری هەموو مەینەتییەکانی ژیان لەوێوە سەرچاوەی گرتووە، کە مرۆڤایەتی بە دوای هۆکارەکان (علل)دا دەگەڕێت و تا نەیاندۆزێتەوە واز ناهێنیت، تاکو دەگاتە ئەو شوێنەی بۆ هەندێک هۆکار، کە ناتوانێت هۆکاری پێشتری بۆ بدۆزێتەوە، ئیتر لەوێدا دەوەستێت و دەیخاتە پاڵ (خوا)، مادام پێی وایه‌ ئەزەلییە. ته‌نیا مرۆڤە دەتوانیت دەرک بە سەرهەڵدان و گومبوونی شتەکان و دیاردەکان بکات. لەوێوە ئەو بیرۆکەیەی بۆ دروست بووە، شتێک، کە سەرەتای هەبێت دەبێت هۆکارێکیش هەبێت بۆ دروستبوونی. ئاژەڵەکانی تر ئاسوودەیی ته‌نیا لە ئەنگێزەکانی خواردن، سێکس و نەبوونی دوژمندا دەبیننەوە، بەڵام لای مرۆڤ پێچەوانەیە. مرۆڤ هەست بە بەختیارییەک دەکات، کە لە ئاییندەدا دەتوانێت دروستی بکات. یەکێکی تر لە خه‌سڵه‌تەکانی مرۆڤ لای (هۆبز) ترس و دڵەڕاوکێیە. ترس و دڵەڕاوکێ لە کاتێکدا دێنە ئاراوە، کە مرۆڤ هۆکارەکانی دیاردەکانی لا گوم دەبن و ناتوانێت کۆنتڕۆڵیان بکات. ئەو چەمکانەی باسیان لێوە کرا، ئەوانەن (هۆبز) سەرهەڵدانی دینی لای مرۆڤ پێ شرۆڤە کردووە. نەزانین (جهل) لای (هۆبز)، کە هۆکاری سەرەکیی سەرهەڵدانی دینە، نەزانییە بەرانبەر سەرچاوەی دیاردەکان. ترس لای مرۆڤ یەکێکی ترە لە بنەماکانی دروستبوونی دین. کۆمه‌ڵگه‌ سەرەتاییەکانی مرۆڤایەتی کاتێک بەر یەک کەوتوون پێویستیان بە سیستمێکی حوکومڕانی بووە بۆ ڕێکخستنی ژیانی خۆیان و مسۆگەرکردنی ئاساییشی مانەوەیان. بۆ دابینکردنی ئەو مسۆگەرییەیش پەنایان بردووەتە بەر ترساندنی مرۆڤ لە ئەشکەنجە و ئازارەکانی هێزە شاردراوەکان. بۆ هەر هێزێکی سروشتیی نادیاریش مرۆڤ توانیویەتی وێنەیەکی لە مێشکی خۆیدا بۆ بخوڵقێنیت و توانیویەتی پەیکەرێکیشی بۆ دروست بکات. سەرەتاییترین دین دینی بتپەرستی بووە، هەر بتێکیش سیومبوڵێک بووە بۆ هێزە سروشتییە نادیارەکان، هیزی شەیتان، هێزی چاکە و خێر، هیزەکانی ئاگر و هەورەگرمە و ،،،،، هتد. زۆربەی فیلۆسۆفەکان و لە نێویشیاندا (هۆبز) پێیان وایە، عەقڵی مرۆڤ توانای هێنانه‌به‌رچاو و تێگەیشنی بێکۆتایی (ما لانهایە)ی نییە. لەبەر ئەوەی خوایش لەو پۆڵێنەیە، وێنەیەکی ڕۆشنی ماتەریی خوا لای مرۆڤایەتی دەست ناکەوێت.

بابەتی عەقڵی فەلسەفی لای ئەم فیلۆسۆفە تەنێکە، ئێمە دەتوانین وێنای بکه‌ین، ڕەچەڵەکەکەی دەستنیشان بکەین و دەیشتوانین بڵێین شتێکە قابیل بە هەڵوەشاندنەوە و فۆرمەڵکردنەوەیە. بەڵام کاتێک قسە لەسەر خوایەکی ئەزەلیی بێسەرەتا دەکەین، کاتێک قسە لەسەر خوایەک دەکەین، کە قابیل بە هەڵوەشاندنەوە و دووبارە فۆرمۆڵەکردنەوە نییە، ئەوا ئەو خوایە لای (هۆبز) دەکەوێتە دەرەوەی خانەی فەلسەفەوە. ئەوەی بە لای ئەوەوە پڕۆبلێماتیکی فەلسفەییە ئەوەیە، سروشتی خوا خۆی ئاڵۆزە، قابیل بە جێگەگرتنەوە نییە، ناتوانرێت دەرکی پێ بکرێت، ناتوانین لە دەستەلاتێکی ڕەهای خوایی تێبگەین. خوا دوا هۆکاری بوونە، هێزی یەکەمی کۆکردنەوەی هەموو هێزە شاردراوەکانی ترە، هۆکاری یەکەمی کۆکردنەوەوەی هەموو هۆکارەکانە. خەسلەتە نەرێنییەکان هەمووی لە خوادا کۆ بووەنه‌تەوە، بێکۆتایی، نەبوونی سەرەتا و هەتاتاییی سەردەمەکەی. بە بۆچوونی (هۆبز) مرۆڤەکان هەموویان لە بەرانبەر ئەو دیاردانەی دەستەڵاتیان بە سەریاندا ناشکێت ناچار دەبن خوایەک بۆ خۆیان دروست بکەن، تاکو هێزە بێکۆتاییەکانی ڕادەست بکەن. لەبارەی دین و دەوڵەتەوە (هۆبز) پێی وایە مرۆڤ ناتوانێت دوو گەورەی هەبن، یەکێکیان، ڕۆحی بێت و ئەوی تریان زەمەنی، بەڵکو ته‌نیا دەتوانێت گوێ لە یەک گەورەی زەمەنی بگرێت. دەوڵەتی دینی مەملەکەتێکە خوا پاشاکەیەتی و مرۆڤەکان تێیدا ملکەچیی خۆیانیان پێشان دەدەن.
 
ئەم نگارانەی خوارەوە ڕەشنووسی هەوڵەکانی هۆبزە بۆ بەچوارگۆشەکردنی بازنە:

null

…………………………….

پەراوێز:

*جێگەی سەرنجمە، کە لەم فیلۆسۆفە، لەم باسە قوڵە عەقڵییەدا یاریی شەترەنجی باس نەکردووە. یاری شەتڕەنجیش یەکێکیە لەو کارە فیکرییانەی (ڕێچکه‌)ێکی تایبەتی خۆیی هەیە و ناکرێت بەروبوومی زه‌ینیی مرۆڤ نەبێت. لە ڕووبەرێکی بچووکدا و بە هۆی ٣٢ داشەوە نزیک بە دە ملیۆن پێکهاتە(combination)ی زه‌ینیمنان بۆ دەخولقێنێت. فەزایەکە تێیدا جگە لە فیکر هیچ شتێکی تر جێی نابێتەوە. بەزاندنی بەرانبەر لە ڕێگه‌ی فیکر و قووڵبوونەوەوەیە نەک لە ڕێگه‌ی ئیدراکەوە.
سەرچاوەکان:
١- د. إمام عبدالفتاح إمام ……… توماس هوبز والفلسفة العقلانية
٢- اللفياثان الأصول البيعية والسياسية للدولللة…….توماس هوبز




بیری ماركس دەكەم … كارا فاتيح

1- ماركس دەیگووت: لە بنچینە دا پەیوەندییە مەتریالییەكانی ناو كۆمەڵگا، شێوەی بیركردنەوەمان دیاری دەكەن، ئەو پێی وا بوو ئەو پەیوەندییە مەتریالییانەش ڕۆڵی سەرەكییان لە گەشەكردنی مێژوو دا هەیە.

ئێستا دەبینم پەیوەندییە ماتەریالییەكانی كۆمەڵگای كوردی، خۆرسك نیین، چالاكیی ناوەكییان سستە، ئاراستەكراون، دواكەوتوون، لە بەر ئەوە بیركردنەوەمان، لە پاش، كۆڵ، وێرانە و، لە ئاست واقیعە جیاجیاكاندا بەزیوە.
2- ماركس دەیگووت: گۆڕانكارییە ماتەریالییەكان، پەیوەندییە ڕۆحییەكان بەرەو دۆخی تر و ئاستی تر دەبەن.

ئێستا دەبینین لە بەر ئەوەی گۆڕانكارییە ماتەریالییەكانی ئێمە، ناتەندرووست، ساختە، نازانستی و نامرۆیی بوون، بۆیە پەیوەندییە ڕۆحییەكانمان، بیمار، ماندوو، بەرەو ئەو دەچن هەپروون بە هەپروون بن.

3- ماركس دەیگووت: سەرخانی كۆمەڵگا، ڕەنگدانەوەی ژێرخانەكەیەتی. ئەو بە پەیوەندییە مەتریالی و ئابوورییەكانی دەگووت ژێرخانی كۆمەڵگا، جۆری بیركردنەوەی مرۆڤی لە یاسا و ئایین و مۆراڵ و هونەر و فەلسەفە و زانست.. هتد بە سەرخانی كۆمەڵگای دانا بوو، ماركس پێی وابوو پەیوەندییە مەتریالییەكان بیركردنەوەی كۆمەڵگایان لە سەر بونیاد نراوە.

ئێستا سەرخانی ئێمەی كورد، لە وێنە ئایین، هونەر، فەلسەفە، زانست، مۆراڵ، ئەدەب… هتد، شەل و ئیفلیج و نابینایە، بڵێی ماركس ڕاست نەكات، ئەویش بۆ ئەو ژێرخانە ئیفلیج و نابینایە نەگەڕێتەوە كە گوزارشتە لە پەیوەندییە مەتریالی و ئابوورییەكانی ئێمە.

4- ماركس دەیگووت: شێوازی بەرهەمهێنانی كۆمەڵگا، شێوەی بیركردنەوەی سیاسی ئایدیۆلۆژیی ئەو كۆمەڵگایە دیاری دەكات.

ناهەق نییە بیركردنەوەی سیاسی و ئایدۆلۆژیی ئێمە هێندە دەردەدارە، باشە كوا شێوازی بەرهەمهێنان لە كۆمەڵگای ئێمەدا.

5- ماركس دەیگووت: بەزۆریی چینی دەسەڵاتداری كۆمەڵگا پێوەرەكانی مۆراڵ دەستنیشان دەكات، چونكە پێكهاتەی مێژوو ململانێی چینەكانە، لەم مێژوە دا دەسەڵاتدار خاوەنی ئامێری بەرهەمهێنانە.

باشە ئەوە نییە هەموومان حەزمان لە شێوەی ژیان و حەزی دەركەوتن و گەندەڵی و زوو دەوڵەمەندبوون و قسەكردن و خۆگۆڕین و ڤێللا و سەیارەكانی چینی دەسەڵاتدارانە.

6- ماركس دەیگووت: شێوەی كار لە سەر ئاگایی كاریگەریی هەیە و ئاگاییش ڕەنگدانەوەی خۆی لە سەر شێوەی كار هەیە.
بەڵام ئەوەتا ئێمە بە پێوەری سەعاتی دەوامكردنەكانمان نا، بەڵكو بە پێوەری بەرهەم تەواو تەواو بێكارین، بێكاریین بۆیە ئاگاییمان وڕ و تەمبەڵ بوە. ماركس ئەوەی لە هیگڵەوە وەرگرتبوو، كە كاركردن بە هەموو نایەكسانییەكانییشەوە هەر پۆزەتیڤە، چونكە بوونی مرۆڤی لە سەر بەندە، ئەوەتا ئێمەیش لەم بێكارییە (بێ بەرهەمییە) دا دوور نییە بڵێین بوونمان وەك مرۆڤ لە قەیران\ مەترسییدایە.

7- ماركس دەیگووت: لە كۆمەڵگای سەرمایەداریدا كرێكار بۆ خۆی كار ناكات، واتە كارەكەی دەبێتە شتێك كە لە دەرەوەی حەز و ویست و خەون و ئامانجی خۆی، ئەمەیشی بە تەعبیری هیگڵی بە نامۆبوون لە كار تەفسیر دەكرد، كە دەبوە هۆی نامۆبوونی كرێكار لە خۆیشی و هەقیقەتی مرۆڤ بوونی خۆی دەكەوتە ژێر پرسیارەوە.
ئەوا دەبینین ئێمەیش بۆ خۆمان كار\دەوام ناكەین، حەز و ویست و خەون و ئامانجمان لە پرۆسیسی كار\دەوام دا ناخەینە گەڕ، ئێمەیش بە فێربوون لە ماركس و بە تەعبیری هیگڵی بە كار\دەوام نامۆین و ئەم نامۆبوونەیش لە خۆمان نامۆمان دەكات و لەوێوەیشەوە ئێستا هەقیقەتی مرۆڤ بوونیشمان لە ژێر پرسیاردایە…




یاده‌وه‌ری به‌ ته‌نیشت رۆمانه‌وه‌ …. كه‌ریم كاكه‌

دوور نیه‌ تۆش تووشی كتێبێكی وا بووبیت، كتێبێك تێدامابیت داخوا رۆمانه‌ یان یاده‌وه‌ری، دیاره‌ قسه‌ له‌و یاده‌وه‌ریانه‌یه‌ كه‌ به‌ گۆته‌ی گۆتیاران بێت هێند له‌ رۆمان نزیكبوونه‌ته‌وه‌، ده‌ستی هونه‌ركاری تخووبی نێوانیانی سڕیوه‌ته‌وه‌..
بۆئه‌وه‌ی مه‌به‌ستم روونتر بگات، چه‌مكی یاده‌وه‌ری له‌ چه‌مكی یاداشت جیاده‌كه‌مه‌وه‌، یاداشت هه‌موو ئه‌و یاداشتانه‌ ده‌گرێته‌وه‌ به‌ زمانی ره‌ق و ته‌ق، یان به‌ زمانی سیاسه‌ت و مێژوو، دوور له‌ هونه‌ری گێڕانه‌وه‌ و هونه‌ركاری نووسراون، واته‌ نه‌بوونه‌ته‌ ده‌قی ئه‌ده‌بی، هه‌رچی یاده‌وه‌رییه‌ وه‌ك هه‌ر ده‌قێكیتری ئه‌ده‌بی ده‌قه‌، ئه‌و جۆره‌ یاده‌وه‌ریانه‌ له‌ ناو كورد ناڵێم نیه‌، چونكێ پێڕانه‌گه‌یشتووم هه‌رچی هه‌یه‌ بیخوێنمه‌وه‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ر هه‌شبێ زۆر ده‌گمه‌نه‌، بۆیه‌ ده‌بێت له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌ده‌بیاتی كوردی ئه‌و یاده‌وه‌ریانه‌ بخوێنینه‌وه‌..
به‌ پرسیارێكه‌وه‌ ده‌چمه‌ نێوان قسان و به‌ ده‌وری ناونیشانی بابه‌ته‌كه‌ ده‌سووڕێمه‌وه‌ و هه‌وڵی لێ نزیكبوونه‌وه‌ی ده‌ده‌م: داخوا ده‌قێكی دیاریكراو هه‌یه‌ هه‌م رۆمان بێ هه‌م یاده‌وه‌ری؟
له‌ به‌رایی ده‌ڵێم قسه‌ی من له‌وه‌ نیه‌ رۆمان تا كوێ كه‌لك له‌ یاده‌وه‌ری وه‌رده‌گرێ، یان یاده‌وه‌ری تا چه‌ند باڵ به‌ سه‌ر پانتایی رۆماندا ده‌كێشێ، قسه‌م له‌وه‌ش نیه‌ ژانره‌كان تا چه‌ند لێكدی نزیك ده‌بنه‌وه‌، قسه‌ی من له‌وه‌یه‌ تا چه‌ند یاده‌وه‌ری وه‌ك ژانرێكی ئه‌ده‌بی له‌ ناو رۆمان كه‌ ژانرێكیتره‌ ده‌توێته‌وه‌ و وه‌ك ژانرێكی جیا نامینێته‌وه‌، له‌ قسان خۆی له‌ ده‌ستده‌دات، یان تێكه‌ڵ نابێت و خۆی ده‌پارێزێت.
ئه‌وه‌ی رۆمان و یاده‌وه‌ری لێكنزیك ده‌كاته‌وه‌ هه‌ندێ ره‌گه‌ز و ته‌كنیكن، تۆ چاودێ زمانی یاده‌وه‌ری نه‌ زمانی مێژووه‌ نه‌ زمانی سیاسه‌ت، رێك زمانی رۆمانه‌، زمانێكه‌ كه‌م و زۆر شیعرێتی تێیدا زاڵه‌، به‌ ئاگا له‌وه‌ی شیعرێتی له‌ رۆماندا رێژه‌ییه‌، به‌ ئاسایی وه‌رگره‌ زمانی یاده‌وه‌ری له‌ زمانی رۆمان سه‌رتریش بێ، ده‌گه‌رێته‌وه‌ ئاستی یاده‌وه‌رنووسه‌كه‌، كه‌واته‌ ئه‌گه‌ر بته‌وێ له‌ رێی زمانه‌وه‌ ئه‌و دوو ژانره‌ ئه‌ده‌بیه‌ لێك جیا بكه‌یته‌وه‌، كاری نه‌كرده‌یه‌..
له‌ یاده‌وه‌ریدا خه‌ون هه‌یه‌، یاده‌وه‌رنووس به‌ گێڕانه‌وه‌ی خه‌ونه‌كانی و گرێدانه‌وه‌ی به‌ سه‌ربرده‌كانی جوانیه‌كی وا به‌ گێڕانه‌وه‌ ده‌دات رۆماننووسیش له‌ رۆماندا هه‌ر هێنده‌ی له‌ ده‌ستدێ له‌ خه‌ونه‌وه‌ جوانیی وا به‌ ده‌ستبێنێ، خه‌ون ره‌گه‌زێكی یاده‌وه‌ریه‌ و لێی نابێته‌وه‌، یاده‌وه‌ری له‌ خه‌یاڵرۆشتنیش هاوشانی رۆمان ده‌روات، خه‌یاڵرۆیشتنێكی وا له‌ كتێبی سیاسه‌ت و مێژوو جێی نابێته‌وه‌، ئه‌دی شۆڕبوونه‌وه‌ بۆ ناخ و خوێندنه‌وه‌ی ترس و شه‌رم و رارایی له‌ سیمای كه‌سه‌كانه‌وه‌، ئه‌دی…
تۆ له‌ ده‌ستپێك، گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ پاشێ، خۆدواندن، گفتۆگۆ و گرێچن و یه‌كانگیری و چاره‌سه‌ر و ئه‌وانه‌ وردبه‌وه‌، ده‌ڵێی رۆمان له‌ یاده‌وه‌ریی خواستوون، خوێنه‌رێك ئه‌گه‌ر به‌ ناو كتێبی بیره‌وه‌ری و یاداشته‌ ره‌ق وته‌قه‌كاندا هاتبێ، له‌پڕ بكه‌وێته‌ سه‌ر كتێبێكی یاده‌وه‌ری، ئاساییه‌ به‌ رۆمانی تێبگات، ئاخر ئه‌م هونه‌ركاریانه‌ پتر به‌ هونه‌ركاریی رۆمان ناسراون، به‌ راست ئه‌و ره‌گه‌ز و ته‌كنیكانه‌ی هه‌وكه‌ له‌ چیرۆك و رۆمان به‌كاردێن، پێشترێ پێش رۆمان له‌ یاده‌وه‌ری به‌رچاوناكه‌ون؟ بۆ ئه‌وه‌ ده‌بێ بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ مێژووی ئه‌ده‌بی گێڕانه‌وه‌، یاده‌وه‌ری و چیرۆك و رۆمان و هه‌قایه‌تان، دیاره‌ ئه‌و بابه‌ته‌ له‌ جغزی ئه‌و نووسینه‌ جێی نابێته‌وه‌.
به‌ گشتی هه‌ندێك ته‌كنیك و ره‌گه‌ز هه‌ن له‌ رۆمان و یاده‌وه‌ری به‌كاردێن، هه‌رچه‌نده‌ له‌به‌ر دڵی رۆماننووسان گرانه‌ به‌ڵام پێمخۆشه‌ بڵێم رۆماننووس و یاده‌وه‌رنووس له‌ یه‌كودووی ده‌خوازن، لێره‌وه‌ رۆمان و یاده‌وه‌ری لێكدی نزیكده‌بنه‌وه‌، بۆیه‌ به‌ ئاسایی وه‌رگره‌ ئه‌گه‌ر خوێنه‌رێك هه‌بێ دوای لێبوونه‌وه‌ له‌ كتێبێك بڵێ:
ئه‌رێ ئه‌وه‌ی خوێندمه‌وه‌، یاده‌وه‌ری بوو یان رۆمان؟
تا ئێره‌ كه‌م شتێك بوو له‌ باره‌ی لێكنزیكی و وێكچوونی رۆمان و یاده‌وه‌ری، لێ كاتێ جیاوازیی نێوانیان دێته‌ گۆڕێ وێكچوون چه‌ندێ زۆر وبته‌و بێ، ره‌نگه‌ خۆی له‌ به‌ر جیاوازیه‌كان نه‌گرێ و به‌ دوو ژانری سه‌ربه‌خۆ بمێننه‌وه‌، ئاخر یاده‌وه‌ری له‌ سه‌ر دوو ستوون هه‌ڵده‌نرێ: راستگۆیی، جوانگۆیی، هه‌رچی له‌ رۆمانه‌ راستگۆیی به‌و واتایه‌ی له‌ یاده‌وه‌ریدا هه‌یه‌، بوونی نیه‌، یاده‌وه‌رنووس له‌ ئاست كه‌س و رووداو و جێ و ده‌م، ده‌ستی به‌ستراوه‌، به‌و واتایه‌ی ناتوانێ جێگۆڕكیان پێبكات، یاده‌وه‌ری نووسینه‌وه‌ دیتن و بیستنه‌، ئه‌گه‌ر كتومتیش وه‌ك خۆی نه‌بێ، هێنده‌ دوورناكه‌وێته‌وه‌ كه‌ كه‌سه‌ راسته‌قینه‌كان له‌ خۆیان بكه‌ونه‌ گومان و به‌ زه‌حمه‌ت خۆیان بناسنه‌وه‌، ناكرێ كه‌سی زیاده‌ش قیتبكرێته‌وه‌، له‌ یاده‌وه‌ری سه‌ربرده‌كان روویانداوه‌، یاده‌وه‌رنووس وه‌ك خۆی ده‌یانگێڕێته‌وه‌، ئه‌وه‌یه‌ له‌ گێڕانه‌وه‌ ده‌ستی هونه‌ركاریان ده‌گه‌یه‌نێتێ، به‌ڵام به‌ شێوه‌یه‌ك نا كه‌سه‌كان سه‌ربرده‌كان نه‌ناسنه‌وه‌، له‌ یاده‌وه‌ری جێ و ده‌می دیار هه‌یه‌..
دیاره‌ رۆمان به‌و شێوه‌یه‌ وابه‌سته‌ی هیچ كام له‌وانه‌ نیه‌، له‌ كاتێك ئه‌گه‌ر سه‌رهاتێكی راسته‌قینه‌ش بابه‌تی رۆمانه‌كه‌بێ، گه‌مه‌ی وای تێده‌كات، له‌ خه‌یاڵه‌وه‌ به‌ شێوه‌یه‌ك دایده‌ڕێژێته‌وه‌ نه‌ناسرێته‌وه‌، یان له‌ جێ جێ له‌گه‌ڵ سه‌رهاته‌ راستینه‌كه‌ دێته‌وه‌ و شتێكی لێ ده‌ناسرێته‌وه‌، رۆماننووس ئازاده‌ له‌ گێڕانه‌وه‌، له‌ خه‌یاڵكردنی بێ كۆتا، له‌ سه‌راوبنكردنی سه‌ربرده‌كان، رۆماننووس ده‌شێ دنیایه‌كت بداتێ كه‌س پێی نه‌خستبێته‌ ناوی، یان بڵێین دنیایه‌كی نوێ، دیاره‌ دنیای یاده‌وه‌رنووس دنیای رابردووه‌، دنیایه‌كی كۆنه‌، به‌ڵام هێزی گێڕانه‌وه‌ جوانی ده‌كات، وه‌ك دنیای رۆمان جوان. ئه‌و دوو جوانیه‌ به‌ ته‌نیشت یه‌كه‌وه‌ن، تۆ بڵێی تێكه‌ڵ نه‌بن و نه‌بنه‌ یه‌ك؟ ئاخر هه‌ندێك پێیانوایه‌ رۆمانه‌ یاده‌وه‌ریش هه‌یه‌، ره‌نگه‌ گیروگازیه‌ك له‌وه‌ هه‌بێ، له‌ سه‌ری ناڕۆم..
من وای ده‌بینم یاده‌وه‌ری ژانرێكی ئه‌ده‌بیی سه‌ربه‌خۆیه‌، وه‌ك رۆمان سه‌ربه‌خۆیه‌، یاده‌وه‌رنووس هاوشانی رۆماننووسه‌ و له‌ جوانگۆیی جێی یه‌كتر ناگرنه‌وه‌، وه‌ك چۆن شاعیر جێی رۆماننووس، رۆماننووس جێی چیرۆكنووس ناگرێته‌وه‌، یاده‌وه‌ری هیچی له‌ رۆمان كه‌متر نیه‌، بۆیه‌ بۆ پیاهه‌ڵدانی یاده‌وه‌ریه‌ك ناكرێ به‌ رۆمانی هه‌ژمار بكه‌یت، ئه‌گه‌ر واتكرد له‌ یاده‌وه‌ریت كه‌م كرده‌وه‌، پێموایه‌ یاده‌وه‌ری هه‌یه‌ به‌ هه‌ندێ ده‌سكاریه‌وه‌ ده‌بێته‌ رۆمان، دیاره‌ ده‌سكاریه‌كه‌ به‌ پله‌ی یه‌كه‌م له‌ راستگۆییه‌كه‌وه‌یه‌ و یاده‌وه‌ری له‌كه‌دار ده‌كات، هه‌ینێ له‌ یاده‌وه‌ری ده‌رده‌چێ، مه‌به‌ستمه‌ بڵێم یاده‌وه‌رنووس ئه‌گه‌ر مه‌به‌ستی بێ یاده‌وه‌ریه‌كه‌ی ده‌كاته‌ رۆمان، كه‌ نایكاتێ نیشانه‌ی ئه‌وه‌یه‌ یاده‌وه‌ری هاوشانی رۆمان راده‌گرێ، ره‌نگه‌ سه‌رتریش، وای ده‌بینم یاده‌وه‌رنووس هه‌ر كاتێ حه‌زبكات رۆماننووسه‌، به‌ڵام بۆ رۆماننووس به‌و ئاسانیه‌ نیه‌ ببێته‌ یاده‌وه‌رنووس، ئاخر بته‌وێ به‌ خه‌یاڵدا بفڕی و ده‌ستبه‌رداری راستگۆییش نه‌بیت، زه‌حمه‌تتره‌ له‌وه‌ی له‌و سه‌ری خه‌یاڵه‌وه‌ بۆ چی گوتن و راستگۆیی بگه‌ڕێیته‌وه‌..




باخەوانێك لەم شارەیە … نەبەز گۆران

_(1)_

كەهاتم…
بۆئەوەی گەرمی ئەم ڕۆژگارە نەم سوتێنێت
بەژێر سێبەری قەڵەمەكەی(قوبادی)*ییەوە هاتم.
كاتێك هاتم…
خۆم لەگورگێك ئەچووم بچێت بۆ پەچەی مەڕەكان
بەهەرشوێنێكدا تێدەپەڕیم، بۆنی غەریبییەكەم دەیناساندمەوە.
نە قەڵەمم پێبوو نە كتێب
بارەكەی من، باری قوڵنگ و خەنجەربوو!
بەوێنەی جوتیارێك
زەوییەكەی خۆمم كێڵا و، تۆوی خۆم چاند و، ئەوسا هاتم.
تۆ پەرژین دروستكەر…
كەخۆت سێبەریت، داهۆڵ بۆ كێڵگەكەی من دروست مەكە لێگەڕێ‌ با چۆلەكەكان بە ئازادی بەرهەمەكەم بخۆن.
تۆ كە خۆت تۆوێكی گەنیویت
كە خۆت هیچ بەرهەمێكت نییە، بۆ ئەتەوێت لە خەرمانەكەی من بخۆیت؟!
كە خۆت ناتوانی زەویەك بكێڵی، بۆ تۆوی خۆت بەسەر زەویەكەی مندا دەپژێنی؟!
كە خۆت وەك داهۆڵێك سەرت پڕە لەپوش
بۆ دەتەوێت بەو سەرە پوچەی خۆتەوە چۆلەكەكانی من بترسێنی؟!
نابینی؟! من دوای هەڵگەڕان بە لێرەوارەكاندا بیرم لە بەرزایی كردەوە
دوای لەت لەت بوونم، بیرم لە كۆكردنەوەی پارچە شكاوەكانی خۆم كردەوە
دوای خاڵی بوونەوەی پەیمانەكەی دەستم، دیسانەوە ساقیم بانگكرد
دوای شكانی گۆزەی ئومێدەكانم، قوڕی نائومێدیم كۆكردەوە
ئەم روناكییەی لەمندایە، بە ڕەشەبای هیچ كەسێك ناكوژێتەوە
كەخۆم تیرێك بم لە كەوانێك دەرچووبم، ئیتر تۆ تیر لەچی دەگری؟!
شەوگەڕ خەریكی چیت؟
دەست بۆ خەرمانی من مەبە،
من بۆیە بەرهەمەكەی خۆمم لە خەرمانێكدا كۆكردەوە، تابیسوتێنم و كێڵگەكەمی پێ ڕوناك بكەمەوە.
كەهاتم…
بەرلەوەی تیرەكان ڕوم تێكەن، خۆم بەخەنجەر بەر بوومە خۆم
بەرلەوەی منداڵەكان بەردم تێبگرن، پەنجەرەم بەخۆمەوە نەهێشت
بەرلەوەی بكەومە ناو باخچەی نازی كچانەوە، خۆمكرد بە تۆپەڵێك دڕك
بەرلەوەی خۆبادەران بمبەنە هەوای خۆیانەوە، سەمام لەبیر خۆم بردەوە
بۆئەوەی تا مردن نەناسرێمەوە
خۆمكردە دونیا و، دونیام لەناو خۆمدا ونكرد
خۆمكردە درەخت و گەڵام بەخۆمەوە نەهێشت
خۆمكردە تەنیایی و، لەتەنیایدا بۆ پارچە ونبوەكانم گەڕام.
میوانی درەنگ وەخت…
تۆ بەم پەنجە ناسكانەتەوە كەی هی ئەوەی زەوی بكێڵی
بەم رۆحە تەنگەتەوە كەی هی ئەوەی لەناو گۆڕستاندا بخەوی
بەم قاچە باریكانەتەوە، رێگای كێوەكان ڕێگای تۆ نییە
ئەی هاوەڵی كتێبە مردوەكان
هێشتا تامی برینی وەشەت نەچەشتووە
هێشتا وێرانی دڵ و، وێرانی ماڵت بۆ جیاناكرێتەوە
ئیتر چۆن دەتوانی ببیتە شوانی پەچەی مەڕێك، لەبەردەم گورگێكی وەك مندا؟!
بیرت نەچێت:
((من گورگەكانم خۆشدەوێن، چونكە بێ‌ مێشكەكان دەخۆن.))
من كەهاتم…
بەپێی پەتی هاتم
(نەك بۆ ئەوەی هەست بەبەرزیی و نزمی زەوی بكەم)**
بۆئەوەی ژێر پێكانم ببن بەبرین و تێبگەیت ئەوەی هاتووە
هەتا خەنجەری زیاتری لێدەیت، زیاتر ڕوناكیەكەی دەردەكەوێت.

* * *

ئەو چاكەتەی لەبەر مایە
هی خۆم نییە! هی (باستامی)ییە.***
ئەو خەمەی لە دڵمایە، بچوكترە لە دونیا و گەورەترە لە مرۆڤ.
دەزانی…
ئەو ژنە لای من مرد
بەقسەی دوو غەریبەی بیابان،
جوانییەكەی خۆی شاردەوە و بوو بە تارمایی.
دەزانی…
ئەو پیاوە لای من مرد
مەیخانەی لێ‌ بووبوویە باوەشی ژن.
ئەو رۆحە لای من مرد
مۆمی خانەقایەكی كوژاندەوە تا چرای مزگەوتێك داگیرسێنێت!
ئەو شاعیرە لای من مرد
خۆی لە رۆژئاواوە بە قەفەز دەیانهێنایەوە و، لێرە نەفرەتی لە فڕینی چۆلەكەكانی نیشتیمان دەكرد.
لەناو خۆمدا، لەناو دونیاكەی خۆمدا
ئەو شاعیرەم وەدەرنا
ژنی وەك مەمكدانێك بەسەر تەنافی شیعرەكانییەوە هەڵواسیی
یەكێكی دیكەشم لەخاچ دا، چونكە لەگەڵ پاسەوانەكانی پەرژینە كۆنەكان جیا نەدەكرایەوە
یەكێكی دیكەم بە خۆڵ داپۆشی، تا بۆنی وشە كۆنەكانی دونیا نوێكە پیس نەكات
ئەو شاعیرەم دەربەدەركرد، سەری شیعری بە هاتووهاوار سپیكرد
بێ‌ ئەوەی بەخۆم بزانم، بومە بوكوژی سەردەمەكەی خۆم.
كاتێك سەرۆك هەموو سەگەكانی خۆی بەردابوو
كاتێك چواردەورم خاڵی بوویەوە و خۆم بەتەنیا بینیەوە
بانگی خۆم دا
بانگی من بزمارێك بوو، وێنەیەكی تازەی بە دیوارە كۆنەكانەوە هەڵواسی
بانگی من دەنگی غەریبەیەك بوو لەناو هەموو ئاشناكاندا
(نەم دەویست بتە بچوكەكان بشكێنم و، قوڵنگەكەم بدەمە دەست بتە گەورەكە)****
نەمویست لەناو تەپوتۆزی شەڕەكاندا، بۆ پەناگەیەك بگەرێم بیباكانە سەنگەری خۆم هەڵكەند و،
شەڕی خۆم هەڵگیرساند.
ئەوساتانەی تۆ خەوتبوویت، بەیانیان وەك نۆكاو فرۆشێك ئاگایم دەفرۆشت
ئەو رۆژانەی تۆ دەستت خستبوویە سەر نێوچاوانت تا حەقیقەت نەبینی،
من لەسەر دەرگاكان دەمنووسی: حەقیقەت مەرگ نییە،
حەقیقەت دەرگایەكە كەسێك دەتوانێت بیكاتەوە پەنجەرەی ئومێدێك لە ژیانیدا نەبێت.
هیچ شتێك دڵی منی نەشكاند
ئەوەی دڵی منی شكاند دڵخۆشبوونی ئێوەبوو بە چرای كزی ئومێد
هیچ شتێك منی وێران نەكرد
ئەوەی منی وێرانكرد، وێرانی ئێوە بوو لەبەردەم وێرانیدا.
كەی وتومە شاعیرم؟!
من تەنها دەنگیكم…
دەنگی من دەنگی زەنگی كەنیسەیەكە خۆتت بە بیر دەهێنێتەوە
بەلەمێكم ئەتوانم تا قوڵایی نائومێدی بڕۆم
دۆزەخم، گەر حەز لەتامی سوتاندەكەیت لێم نزیك بەرەوە
برین نووسێكم، هەتا برینێك هەبێت من هەم.
چیرۆك نووسێكم، پاڵەوانەكانی ئێوە دەكوژم و، پاڵەوانی دڕكاوی دەخەمە ناو گۆمە مەنگەكەی ژیانەوە
پالەوانەكانی من لەسەردەمێكدا دەناسرێن دەنگی حەقیقەت لەسەر منارەكانەوە
بگەرێتەوە ناو مرۆڤ.

_(2)_

كێڵگەكەم بێ‌ پەرژینە
ئەو دەسماڵەی لەملمدایە، خەونی تیایە
هی خۆم نییە، دەسماڵەكەی (بێساران)ییە.*****
لەو رۆژەوەی كەوەكانم بینی لەناو قەفەزدا دەیانخوێند، باوەڕم بە قسەكردن نەما.
لەو ساتانەی لەناو ماڵەكەی خۆمم، زیاتر هەست بە غەریبی دەكەم
لەو بەیانیەوەی هاتومەتە ناو شار، تا ئێستاش بە دوای لەتێكی خۆمدا دەگەڕێم
یەكەمجار كە شارم بینی، كاڵبونەوەی مرۆڤ دایپۆشیم!
نەمویست وەك كوڕە باشەكان، دەنكی تەزبیحە كۆنەكان بژمێرم
نەمویست لە باوەشی ژنێكدا، لە باوەشی كتێبێكدا ژیان بمباتەوە
نەمویست بەو رێگایەدا بڕۆم ئێوەی بەسەریدا رۆیشتبوون
هیچ سەرسام نەبووم بە كۆترەكان، بە سنەوبەرەكان، بە روناكی گڵۆپەكان
چونكە لەوێوە، لە گوندەكەمانەوە كەهاتم هەموو ئەو شتانەم لەخۆمدا سڕیەوە ونم دەكەن.
كە ئێوەم بەو جۆرە بینی تەنبورەكەم دا بەسەر شانمدا و گۆرانییەكی تازەم وت:
لەناو شارەكاندا
لەچەندین شوێنەوە پەچەی مەڕەكان رێی رۆیشتنی لێ‌ وندەكردم!
لە چەندین شوێنەوە چەتەم بینی بە سیمایەكی منداڵانەوە
هەر شەوێك باسی روناكیم بكردایە، چەتەكان خەویان لێنەدەكەوت
هەتا سەرۆك زیاتر سەگەكانی خۆی لێم بەردا، مانگەكەم زیاتر دەدرەوشێتەوە
هەتا دڕك و داڵی سەر رێگاكان زیاتر لە قاچەكانم بچەقن، ئاگرەكەی ناخم زیاتر كڵپە دەكات
لەو كاتەیدا خەنجەرەكان گەمارۆمدەدەن، خەیاڵی فڕین دەدا لەسەرم
بەچاوی خۆم ئەوانە دەبینم لە ڕوناكی دەترسن!
بەچاوی خۆم چۆلەكە دەبینم، چیرۆكی پەڕو باڵكردنی خۆی بۆ ڕاوچی دەگێرێتەوە
بەچاوی خۆم قەساب دەبینم، بەخوێن شیعر بۆ دڵدارەكەی دەنووسێ!!
لەناو شارەكاندا
شوێنی زۆر گەڕام،
كۆڵان، شەقام، بازار
بەڵام، مرۆڤێكم نەبینی برینی ماڵئاوایی چرای دڵی كز نەكردبێت
مرۆڤێكم نەبینی، دوریی لە ئازیزێكی تاریكیەكەی ناخی روناك كردبێتەوە.
ئەو جوانییەی لەگەڵ خۆم هێنام لەترسی پیس بوون لەناخمدا شاردمەوە.
ئەوەی لە شارەكاندا بینیم
لەتێكی كردمە سەرباز و
لەتێكی كردمە كوژراوی دەستی ئەو سەربازە.

* **

ئەو قەڵەمەی بەدەستمەوەیە
قەڵەم نییە!
بزمارێكە وێنەی بەئاگایەكی بە خەوی نوستوێكدا پێ هەڵدەواسم
ئەو قەڵەمەی بە دەستمەوەیە
قەڵەم نییە!
گسكی دەست كەناسێكە، لەبری شەقامەكان ناخە پیسەكانی پێ‌ پاك دەكەمەوە.
ئەو قەڵەمەی بە دەستمەوەیە
قەڵەم نییە!
خەنجەرێكە لەسینەی ئەوانەی دەچەقێنم ونبوون لە خودا
ناچار بۆئەوەی دەنگیان بگاتە خودا منارە دروست دەكەن!
هەتا نەبینم جوتیارەكان خەونی نوێ‌ دەكێڵن، دەست لە زەویەكەی خۆم بەرنادەم.
لەبیرمە… باش لە بیرمە
دەمەو عەسرانێك،
لە پێچی كۆڵانی ژنێكدا
كەوتمە ناو جۆگەیەك ئاوی خۆشەویستیەوە و
تا ئێستاش وشك نەبوومەتەوە.
دڵێكم هەیە، وەك دڵی هەموو سەربازەكان، دەنگی شەڕی لێوە دێت
دڵێكم هەیە، وەك دڵی هەموو باخەوانەكان گەرمە
دڵێكم هەیە، وەك دڵی چۆلەكەیەك بەو هەموو بچوكییەوە فێرە فڕینت دەكات
دڵێكم هەیە، وەك دڵی باوكم گەورە، وەك دڵی دایكم پاك
بەخۆم و ئەم دڵەمەوە
لە گۆشەیەكی ژورەكەمدا، خەریكی پاككردنەوەی پەنجەرە پیسەكانی دونیام.

_(3)_

سەیری دەستەكانم كە
دەستەكانم لە نیشتیمان دەچن
بەم دەستانەی خۆم، باری نائومێدیم لەم مرۆڤەوە بردوە بۆ ئەو مرۆڤ
بەم دەستانەی خۆم، لەسەر سینیەك دانە دانەی خۆشبەختی دڵی مرۆڤەكانم تەكاند
بەم دەستانەی خۆم، شەنی ئەو وشانەم كرد لە خەرمانەكۆنەكاندا كەوتبوونە ژێرەوە
بەم دەستانەی خۆم، پەتی سێدارەكەم پچراند و
ڕێكۆتەكەی(قازی)یم كردە بەرم و هاتم بۆ شار.******
لە هیچ كاروانسەرایەك لام نەدا
چونكە خۆم مەستبووم، روم لە مەیخانەكان نەكرد
چونكە خەو نەیبردبوومەوە، دەنگی منارەكان رای نەچڵەكاندم
چونكە رۆحم پاك بوو، رێژنەی بارانەكان تەڕی نەكردم
چونكە تێگەیشتبووم ئێرە شوێنی من نییە، لە ناشوێندا بۆ بوون دەگەڕام
هەموو شەوێك رۆحێك باگم دەكات و
پێم دەڵێت:
بەرلەوەی خەوی ئەبەدی بێت، لەسەر دڵی مرۆڤەكان نیگاری ژیان بكێشە
بەرلەوەی مەرگ بانگت بكات، ئاگرەكەی خۆت داگیرسێنە
بەرلەوەی لەناو مرۆڤەكاندا ونبیت، گۆشەیەكی تەنیایی بۆ خۆت بهێڵەرەوە
ئەو دەنگی بانگی من دەكات، دەنگی حەقیقەتە
لە ئاوێنە شكاوەكەی حەقیقەتدا پارچەیەكم دۆزیەوەتەوە، لەو پارچەیەدا بۆ بوون دەگەڕێم.
هەركاتێك توانیم گەردون بكەم بەخالێك بەسەر گۆنای جوانی ژیانەوە،
ئەوكاتە پێتان دەڵێم:
شاعیرێك بەڕێوەیە
شاعیرێك بەڕێوەیە، پەرژین شكێنە
شاعیرێك بەڕێوەیە، لە ترپەكانی دڵی زەویدا ژیان ئەچنێت.

* * *

نەهاتووم سەبەتەكەم پڕبێت لە سێوی خۆشبەختی
نەهاتووم ڕەنگی كێوەكانم لە خۆم بسڕمەوە و، گوندیی بوون لە خۆما دەركەم
نەهاتووم چاوەكانم پڕكەم لە جوانییەكانی شار و، ناخیشم خاڵی بكەمەوە لە فڕین
هاتووم نائومێدی لە كێڵگەی دڵی ئێوەدا بچێنم
هاتووم هەموو ئەو پەنجەرانە بشكێنم، لەنێوان كۆنو نوێدا بیبنین تەڵخ ئەكەن
هاتووم هەموو ئەو دەرگایانە قفڵكەم، كراونەتەوە بەڕوتاندا تا بتانبەنەوە سەر خەوە كۆنەكە.
چۆن هاتووم ئاواش دەڕۆمەوە
وەك گوڵێك تۆ بەس جوانییەكەم دەبینی
بەڵام، نازانی كە دڕكێكم چەقی بە پەنجەیەكتا ئەوكات ئازارەكەم جوانیەكەمت لە بیر دەباتەوە.
تۆ بەس هێمنیەكەم دەبینی
بەڵام نازانی، كە ڕەشەباكەی ناخم هەڵیكرد، كەپری هەموو ئومێدەكانت تارومار دەكات.
چۆن هاتووم ئاوا دەڕۆمەوە
بۆئەوەی دڵنیابی رێگاكەم ونناكەم،
سەیری ڕوناكی ئاگرەكەم بكە.

نەبەز گۆران

———————————————-

پەراوێزەكان:

-*(قوبادی) مەبەست لە شاعیری سەدە كۆنەكان (خانای قوبادی)ییە، كە یەكێكە لە شاعیرە كوردەكان بە شێوە زاری هەورامی و بە سەبكێكی كوردی شیعری نووسیوویەتی.
-**(..) ئەم دێرە، پیچەوانەی دێڕێكی شاعیر(سوهرابی سپهری)ییە، كە پێی وایە/ داكەندی پێڵاوەكان و رۆیشتن بە پێی پەتی، بۆ هەستكردنە بە كەند و لەندەكانی زەویی.
_***(باستامی) مەبەست لە بناغەدانەری تێگەیشتنی نوێیی دونیای سۆفیگەری (بایەزیدی باستامی)ییە.
_****(..) ئەم دێرە پێچەوانەی ئەو تێگەیشتنە ئاینیەوەیە، كە (ئیبراهیم)پەیامبەر، بتە بچوكەكانی شكاند و قوڵنگەكەی دا بەدەست بتە گەورەكەوە. بەڵكو لەبری ئەوە، لەم رۆژگارەدا پێویستە بتە گەورەكە بشكێنرێت و قوڵنگیش نەدرێتە دەست هیچ بتێكەوە.
_*****(بێسارانی) مەبەست لە بێسارانی شاعیرە. ئەو شاعیرەی بە سەبكێكی كوردی و بە شێوەزاری هەورامی شیعری دەنووسی و، ئەم كۆپلە شیعرە كورتانەی ئێستا ئێمە دەیانووسین، بناغەدانەرەكەی ئەم شاعیرە بووە.
_******(قازی) مەبەست لە قازی محەمەدی گەورەیە، ئەو پیاوەی خۆی لە سێدارەدا، بۆئەوەی رۆحە زیندوەكەی كورد هەمیشە بە ئاگابێت.




فرمێسکی گیا …. جەلال عەبدووڵا ساڵح

…

ئاسمان بۆ تەنیا یە؟
کراسی گڕی هەتاوی هەیە
کەی سەرمای بوو لەبەریەکات
تریفەی مانگ
هەمیشە سەمای بۆ دەکات
هەور لە ئامێزی دەگرێت
مەل هەڵدەفڕێت بۆ باوەشی
عەتری باخی پێش کەش دەکات

…

دەریا بۆ بێزارە ؟
شەپۆلێکی سیحری هەیە
شەوان گۆرانی بۆ دەڵێت
بۆق بە قۆڵی شکاوەوە دەیلاوێنێت
زەریان لە لای دەستی چەپی
تۆفان لە بەشی ڕاستی یەوە
دڵنەوایی دەداتەوە

…

من گوندێکی شان شکاوی
تەنیشت ڕووبارێکی وێل بووم
ژەنڕاڵی جەنگی سەدەکان وێرانی کردم
کانییەکی ژێر سێبەری
دارگوێزێکی ئێوارە بووم
نیوەشەوێ
تاشەبەردی ڕێکەوتێکی ڕۆژهەڵاتی سەری بڕیم
نیشتمانێکی گەنم ڕەنگ بووم
وەک نانی کۆشی هەتیوو
سەگەکانی سەر سنوور ڕفاندمی
هاوڕێی شاعیرێک بووم لە ڕەگەزی تاوس
یەکێ لە عەشیرەتەکانی کەڵەشێر
ئێوارەێێ لەسەر ماچی کچێ کوشتی

….

بگەڕێوە بۆ لام
ئەی زەنگیانەی ژێر بارانی حەوزی تەنیا
ئەی هەناسەی شیعری غوربەتی نیوەشەو
ئەی سروودی ڕێی نەبڕاوەی سەفەری دوور
ئەی ڕێحانەی بیرەوەری ناو تاقی نوور
لە هەموو شوێنێک بۆنی بارووت و
دوکەڵی جەنگی دێت
تەنها بەرهەیوانەکەی من
ڕەنگی بەفرە و
پڕووشە سەمای تیا دەکات
باران گۆرانی بۆ دەڵێت

…

بگەڕێوە بۆلام
ئەی گێلاسی ڕژاوی کۆشی باخ
لە هەرشوێنێ ڕەنگ دەبینم
پرسیاری تۆی لێ دەکەم
عەسری پایز
گیرفانی بات بۆ دەگەڕێم
ئێوارەی زستان
پاڵتۆی زریان

…

کە گەڕایتەوە پێم بڵێ
چۆن تاشەبەردی
ئەم سەدەی دابڕانە خوێناوییە بجوڵێنم
هەزار سەرباز بە چەکەوە
لەسەر شانی ڕاوەستاوە

…

بگەڕێوە بۆ لام
ئێستا لە ڕێحانە بێهێزترم
تەنها ئاو دەناسم و
لەگەڵ چەمێک ڕیگا دەبڕم
قۆڵی شیعرێکم گرتووە
نازانم دەمبا بۆ کام کەلاوەی
خەیاڵی بیرەوەری

…

بگەڕێوە بۆلام
ئەی هەناسەی گوڵ
ئەی دڵی دەریا
نە ماسی گرم قولاپم هەبێ
نە تفەنگم گولە
نە ژانڕاڵم سووپا

…

مرۆڤێکی ماندووم
ئەژیم و دیواری زەمەناکن ڕەنگ دەکەم
چرکەی دڵی شەمەندەفەرەکان دەژمێرم
بگەڕێوە من لەسەر سەفەرم
ماڵ ئاوا
ئەی دوکەڵی کۆڵیتی سووتاوی بیرەوەریم
ئەی ئاڵای شەکاوەی غوربەتی ڕێی دوورم

…

بەیانی زوو بگەڕێوە
پێش ئەوەی نیوەڕۆ هێرش بێنێ
هەنگاوێکی ماندووم
نامۆم بە سەفەر و ڕێگا
جۆگەیەکم هەر دەڕۆم و
ناگەم بە باوەشی دەریا
مرۆڤێکم ماڵم ئاوە
بیرەوەریم
فرمێسکی گیا

…

جەلال عەبدووڵا ساڵح




ئایا ڕێگایەکی تر بۆ بەدەستهێنانی موچە هەیە؟ … ئاسۆکمال

“حکومەت وەڵام ناداتەوە ڕێگاچارە ئەوەیە یان درێژە بەمانگرتن و کار راگرتن بدەین یان لیژنەیەکی ١٥٠ کەسی پێکبێنین و لەداهاتی خۆمان موچە دابین بکەین و زیادەکەی بنێرین بۆ سەروی خۆمان. ”
ئەمە قسەی نوێنەرانی فەرمانبەرانی کۆمەڵگەی باجەکان لە سلێمانی بۆ نێچیرڤان بارزانی و قوباد تاڵەبانی. ئەم وەڵامە پڕبەپێستی حکومەتی ئەم دوو مافیا گەنجەیە کە بڕیاریان داوە سفرەی کرێکار و فەرمانبەر و مامۆستای ئەم هەرێمە خاڵی بکەنەوە تاکو دڵی بانکی نێودەوڵەتی ڕازی بکەن بۆ قەرزوەرگرتن و پارەی داهاتی نەوت و وەزارەتەکانی ئەم هەرێمە لە حسابی شەخسی خۆاین لە بانکەکانی دەرەوە و ژێرزەمینەکانی ناوەوەی کوردستاندا تا بن دیوار هەڵچنن. ئەم هۆکاری ئەم کەمکردنەوەی موچەیەیە بەناوی درۆی پاشەکەوتەوە. هەربۆیە نە بەرزبونەوەی نرخی نەوت و نە تێپەڕبونی قەیران کۆتایی بەم بڕیارەی حکومەت ناهێنێ و تاکو داهات لەژێردەستی ئەمانەدا بێت بەشی خەڵک دەبێتە نێچیری دەستی ئەم ڕاوچیانەی موچە.
بێگومان ئەم وەڵامەی فەرمانبەران ،کە خۆیان داهاتی فەرمانگەکان دابەش بکەن ،بێ قوربانی نابێ و هەربۆیە دوای زیندانی کردنی بەشێک لە نوێنەرانی فەرمانبەرانی کۆمەڵگەی باجەکان لە سلێمانی ئێستا بڕیاری تەرحیلیان داون.
کرێکار و فەرمانبەر زۆر جار توشی شەڕی سەختی لەم جۆرە دەبنەوە. ئێمە کۆمەڵێک کرێکاری کارگەی ساردەمەنی گوڵزار بوین لە هەشتاکاندا مانمان گرت و خاوەن کار دەرگای کارگەی لێ داخستین و ناردینیەوەبۆ ماڵەوە. کاتێ بەم بڕیارە ڕازی نەبوین چوینەوە ناو کارگە و وتمان خۆمان کارگە ئیش پێ دەکەین و موچەی خۆمان پەیدادەکەین ، خاوەن کارگەی کورد ئەوکات وەک ئەم بەڕیوەبەرانەی باج بەم بڕیارە بوێرانەیەی ئێمە شێت بوون و پۆلیسی بەعسی بۆ هێناین و زیندانیان کردین و توانیان دەرمان بکەن. ئەمە پیشەی هەموو دەسەڵاتێکی سەرمایەدارە، جا خاوەن کارگەیەکی بچوک بێت یان خاوەن حکومەتێکی گەندەڵ، بەعسی بێت یان یەکێتی و پارتی. ئەم پیشەیە بریتیە لە دزی و پاوانی داهات و هەڕەشەی گرتن و ترحیلی کریکار و کارمەند و مامۆستا. بەڵام ئایا حکومەتی هەرێم چەند نوێنەر سزا دەدا و ترحیل دەکا. ئایا بە ترساندنی چەند نوێنەرێک دەتوانێ کۆتایی بەم مانگرتن و بایکۆت و ناڕەزایەتیانە بهێنێ؟
بێگومان ناڕەزایەتیەکان لەوە بەرفراوانترن کە بەم جۆرە هەڕەشە و سزایانە تەواو بن و کۆتاییان پێ بێت بەڵام نابێت ڕێگە بەم حکومەتە بدرێ کە سەرەڕای نەدانی موچە هێرش بکاتە سەر نوێنەرەکانمان. ئەمڕۆ دیفاع کردن لەم نوێنەرانە دیفاعە لە موچە و مافی مانگرتن. دەبێ خواستی هەڵوەشاندنەوەی بڕیاری ترحیل و سزادانی کارمەندانی فەرمانبەرانی کۆمەڵگەی باجەکان لە سلێمانی ببێتە داوای ئەو تۆڕە سەراسەریەی لە دەستەی ناڕەزایەتیەکانی خەڵک دروست بوە و بەرامبەر بەم بڕیارەی وەزارەتی دارایی وپیشەسازی و حکومەتی هەرێم بوەستنەوە. ئەمە شەڕی دیفاعە لە سەنگەرێکی ئەو جەبهەیەی کە ئەمڕۆ بەدرێژایی شاروشارۆچکەکانی کوردستان کارمەندان و مامۆستایان و خەڵکی هەژار دژ بە بڕیاری حکومەت بۆ برسیکردنی خەڵک ڕاوەستاوە.
سەرەڕای ئەم پشتگیریە لە فەرمانبەرانی کۆمەڵگەی باجەکان لە سلێمانی گرنگە ئەو داخوازەی ئەوان بۆ سەرپەرشتی داهات لە فەرمانگە و کارگە و وەزارەتەکاندا ببێت بە خواستی ناڕەزایەتیەکان. ئەگەر ئەو سەدان هەزار کارمەندەی کوردستان داوابکەن کە پێویستە لیژنەی کارمەند و مامۆستا و کرێکار پێک بێت بۆ سەرفکردنی موچە لەداهاتی وەزارەتەکان و فەرمانگەکان ئەوا ئەم دۆخەی ئێستا بەرەو باشتر دەگۆڕێت کە حکومەت زۆرباکی نیە بە وەستانی کەرتی خوێندن و خزمەتگوزاریەکان و دەیەوێت خەڵک خۆی بەناچاری و بەبێ دەستکەوت کۆتایی بە مانگرتن و بایکۆت بهێنێ.
ئەمڕۆ ئەم پێشنیارەی فەرمانبەرانی کۆمەڵگەی باجەکان لە سلێمانی کە با خۆیان سەرپەرشتی داهات بکەن پێویستە هێزی هەمو دەستە و گروپەکانی ڕێکخەری ناڕەزایەتیەکانی لەدەور کۆببێتەوە و ڕێگای چۆنیەتی بەشداری کارمەندان پەیدا بکەن لە ئیدارەی داهات و وەرگرتنی داهات لە حکومەتی مەرکەزی و ناچارکردنی بەڕیوەبەرایەتیەکان بە دابینکردنی موچە لەداهاتەکان . ئاشکرایە کە ئەمە شەڕێکە دەبێ لەگەڵ دەسەڵاتێکی مافیا و دەزگا سەرکوتگەریەکانی بکرێ بەڵام لەگەڵ ئەم حکومەتەدا نابەرپرس و گەندەڵەدا تەنیا ڕێگای دابینکردنی موچەی فەرمانبەران و ڕانەوەستانی خوێندن و خزمەتگوزاریە تەندروستی و کۆمەڵایەتی و گشتیەکان شەڕە لەسەر ئەوەی خەڵک چۆن دەبێ خۆی دەوری هەبێ لە سەرپەرشتی داهاتی کوردستاندا. لەگەڵ حکومەتێکدا کە مانگرتن بە لەکٶڵ بونەوەی مەسرەف دەزانێ ڕێگاچارە دەستبردنی ڕاستەوخۆ و فشار دروستکردنە بۆ لێسەندنەوەی داهاتی خەڵک. ئەمە تەجروبەی ٢ ساڵی ڕابردوی بایکۆتە کە لە حاڵەتی پاسیڤەوە دەیکاتە جوڵانەوەیەکی ئاکتیڤ بۆ بەدەستهێنانی موچە. ئەمڕۆ هیچ ڕێگایەکمان بۆ نەماوەتەوە جگە لەوەی ئیرادە و هێزی یەکگرتوی کارمەندان و مامۆستایان و کرێکاران نیشانی ئەم دەسەڵاتە سەرمایەدارە مافیاییە بدەین. نیشانی بدەین کە ئێمە لەوان باشتر دەتوانین ئیدارەی کۆمەڵگەی کوردستان بکەین و دەتوانین لەداهاتی کوردستان نەک هەر موچەی تەواو بەڵکو خۆشترین گوزەران و پێشکەوتن دابین بکەین. ئەم دەسەڵاتە دەبێ لە خەڵکی کوردستان ئەم دەنگ و ئیرادەیە ببیستێ ئەگینا لەسەر سیاسەتی برسی کردن و کۆیلەکردنی کردنی خەڵک بەردەوام دەبێ.

ئاسۆکمال




ئومێدی ئۆج ئالان کۆتای هێنانە بەچەمکەکانی دەوڵەت نەتەوە …. تاهیر حاجی حەسەن


ئومێدی ئۆج ئالان کۆتای هێنانە بەچەمکەکانی دەوڵەت نەتەوە،ئاخۆ پێکاکا بەشوێن هەمان ئومێدەوەیە یان دەوڵەت نەتەوە تۆختر دەکاتەوە؟

هەرکەسێک مانیفێستۆی شارستانی دیموکراسیەتی خوێندبێتەوە ئەوا تێدەگات لەوەی ئۆج ئالان بۆچی خۆی هیلاک کردوە بەنووسینەوەی ئەو پەرتوکە پێنج بەرگیەوە لە نێو زیندانی ئیمراڵیدا.
کۆی دەوڵەتانی ناوچەکە لەماوەی یەک سەدەی ڕابردودا هەڵگری پێگەی پاراستنی دەوڵەت نەتەوە بوون.چونکە پاراستنی ئەو پێگەیە بۆخۆی لەبەرژەوەندی چینی دەسەڵاتدارە ناسیۆنالیستیەکاندا بوە. یانی پاراستنی پێگەی چینایەتی چینی دەسەڵاتداری چەوسێنەر لەژێر دروشمی دەوڵەتی یەک نەتەوەو دەوڵەتی یەک زماندا. لەم نێوەندەیشدا ئەوی سوود مەند بوو کۆی گشتی کۆمەڵگە نەبوە،بەڵکو تەنها ئەو چینە دەسەڵاتدارە بوە کە کۆی جومگە ئابوریەکانی لەژێر دەست نابوە. بەم پێوەرە بۆمان ڕوون دەبێتەوە کە چەمکی دەوڵەت نەتەوە بەهیچ شێوەیەک پارێزەری بنەما دیموکراسی و بنەما یەکسانیخوازیەکان نەبوە،بەڵکو لەژێر ئەو دروشمەدا پەرە بەقورسترین شێوازەکانی چەوساندنەوەی چینایەتی دراوە. بەکارهێنانی چەمکی نەتەوەپەرستی،بەغەیری هێنانی قازانج بۆ چینی دەسەڵاتدار هیچ ئاکامێکی سوود بەخشی بۆ چینوتوێژەکانی ژێرەوە نەهێناوە. پرسیار ئەوەیە:ئاخۆ بۆچی ئۆج ئالان دێت و ئەو چەمکە ڕەت دەکاتەوە؟ ئایا تەنها لەبەر ئەوە بوە کە نەتەوەی کورد لەو نێوەدا هیچ سوود مەندیەکی بەدەست نەکەوتوە یان لەبەر ئەو هۆکارە بوە کە ویستویەتی یان گەیشتۆتە ئەو بڕوایەی کەچەمکی دەوڵەت نەتەوە تەنها لەبەرژەوەندی چینی دەسەڵاتداردایە،ئیتر سەر بەهەرچ نەتەوەیەک بێت؟ ئەو چینەی کە ژێرخانی ئابوری قۆرخ کردوە،بەهەمان شێوەیش توانیویەتی زاڵ بێت بەسەر سەرخانە کۆمەڵایەتیەکانیشدا.
مارکس کاتێک دێتە مەیدانی سیاسیەوە،ڕاستەوخۆ دەستی بۆژێرخانی مادی ئابوری برد،لەو ڕێگایەوە هات و شیکردنەوە زانستیەکانی خۆی پێش خست و دیاردەو ململانێ چینایەتیەکانی دایە بەر ڕەخنەو شیکردنەوەی زانستیانەی بۆکرد. سەرکەوتنی مارکس و هاوڕێی هەمیشەیی ئەنگڵس لەوێدا بوو کە هاتن و لەو ژێرخانە ئابوریەوە سەرخانی کۆمەڵگاکانیان ڕوون کردەوە یان بەر ڕەخنەی زانستیاندا،ئەگەر بهاتباو بەپێچەوانەوە شرۆڤەکانی خۆیان پێش بخستایە،ئەوکات نەیان دەتوانی بەسەرکەوتنی زانستیانە بگەن.گەڕانەوە بۆ لێک تێگەیشتنی بنەما جەوهەریەکانی مارکس دەتوانێت ڕاستی ئەو ڕستەیە یەکلا بکاتەوە. ئۆج ئالانیش دوای ئەو خەباتە سەخت و بێ وچانەی دەستی دابویە،گەر شارەزاییەکی باشی لە مێژووی ڕابردوی مرۆڤایەتی وەچنگ نەخستبایە،ئەوکات نەی دەتوانی بگاتە ئەو قۆناخەی کە وەرچەرخانێک بهێنێتە مەیدانەوە،گەرچی لەڕوی تیئۆریکیشەوە بوبێت.
بەپراکتیک کردنەوەی چەمک و تێزەکانی ئۆج ئالان پەیوەستە بەڕەت کردنەوەی مۆدێرنێتەی سەرمایەداریەوە. ئەم تێزە گەلێک گرنگە،بەڵام ئاخۆ پراکتیزەکەرانی هاتوون بەجدی کار لەسەر ئەو چەمکە بکەن،یان خافڵ گیرانە کەوتونەتە نێو تۆڕی جاڵ جاڵۆکە ئاسای مەدی برەو دان بەچەمکی پارێزەرانی دەوڵەت نەتەوەوە؟ ئەم پرسیارە لەڕوی مادییەوە پێویستی بەهەڵوێسته کردنی جدی هەیە. ئێستا ئۆج ئالان بەقورسترین شێواز لەلایەن پارێزەرانی دەوڵەت نەتەوەی سەرمایەداریەوە کۆی دەرگاکانی زیندانەکەی، بەپۆڵاینترین جۆری قوفڵەکان کڵۆم کراوە،ئەویش تەنها لەبەر ئەوەی هەڵگرانی ڕێبازەکەی ئەو سەریان لێ بشێوێت کە سەرۆکەکەیان چی لەوان دەوێت؟ ئۆج ئالان خوازیاری ئەو چەمکە نیە کە ئەو بکرێتە ئەفسانەو چیتر کەس نەتوانێت وەک ئەو بێتە مەیدانەوە،بەپێچەوانەوە،ئەو مرۆڤە خاکیە لەیەک کاتدا ئانارکیست و سۆسیالیستە خوازیاری ئەوەیە،هەرکەسێک ئۆج ئالانێک بێت،بەڵام بەو مەرجەی بتوانێت هەڵگری ئامانج گەلێکی یەکسانیخوازانەو ئازادیخوازانە بێت. من ئاوا لەئۆج ئالان تێگەیشتووم،ئەویش لەڕێی پەرتوکەکانیەوە،گەرچی هێشتا لێڵیەکی تێدایە لەسەر مەسەلەی چۆنیەتی بەڕێوەبردنی ژێرخانی کومەڵگاوە. لێرەدا ئۆج ئالان وەک مارکس ڕوون و ڕەوان ناڵێت دەبێت بەرپاکردنی شۆڕشی کۆمەڵایەتی لەلایەن چینی کرێکارەوە بێت،گەرچی ناوی پارتەکەی ئۆج ئالان بەکرێکارەوەیە،ئەم گومانە لێکدانەوە زۆر هەڵدەگرێت. لەلایەک ئۆج ئالان لەنووسینەکانیدا دیار دەبێت کەبڕوای بەسۆسیالیزمی زانستی هەیە وە لەلایەکیتر بڕوای بەخەبات و ڕەنجی پێغەمبەرەکان هەیەو لەلایەکی تر ڕەخنەی لەکۆی فەلسەفەی ڕۆژئاوا هەیە کەبۆچی نەیان توانی هەڵوێستی پۆزەتیفیان هەبێت لەبەرانبەر ئەو مێژووەی کەسەرەتاکەی لە میزۆپۆتامیاوە سەر چاوە دەگرێت؟ لەلایەکیتر دەبینین ئۆج ئالان بڕوادارە بەنیتشە کە لەسەر زەردەشت هاتوەتە دەنگ و پەنا بۆ فەلسەفەکەی دەبات.
ئۆج ئالان خاوەن جیهانبینیەکی تایبەتەو کرداریکردنەوەی فەلسەفەکەی پێویستی بەشرۆڤەی دەقیقتر هەیە.بەڵام هەرچۆنێک بێت،ئەو مرۆڤێکەو ناتوانێت هەم لەنێوەندی بۆشای ئاسماندا بێت و، وەهەم لەسەر زەویش بێت،مەگەر ئەوکاتەی دەرفەت هەبێت و ئەم پرسە ڕووبەڕوی خودی خۆی بکرێتەوە،یان ئەوەتا ئۆج ئالان تەنها خەمی لای گەلانی ڕۆژهەڵاتە تا بتوانن خۆیان ڕزگار بکەن لەدەستی کاپیتاڵیزمی دەوڵەتانی ڕۆژئاوا یان دەبێت چ شارەزاییەک هەبێت لەپشتی وەلاوە نانی چەمکی دەوڵەت نەتەوەوە؟ ئاخۆ بەرپاکردنی کونگرەی نەتەوەیی کوردی هەڵگری هەمان چەمکی پان ناسیۆنالیستی نابێت کە مێژوویەکە ئێمە شاهیدین لەناوچەکەدا؟ ئاخۆ دەسەڵاتدارانی باشوری کوردستان لەهەمان چینی بۆرژوا نەتەوەپەرستی سەردەست نین کە بەکرداری لەماوەی ئەم بیست و پێنج ساڵەی دەسەڵاتدارێتیاندا نیشانیان داوە؟ ئاخۆ کۆنگرەی نەتەوەیی گەر بەئەنجام بگات،دەبێت کام بەرژەوەندی چینایەتی تێیدا زاڵ بێت یان دەبێت هیچ بەرژەوەندیەکی چینایەتی بونی نەبێت؟ ئاخۆ کارێکی وا ڕێی تێدەچێت کەلەدەرەوەی پێشخستنی بنەما چینایەتیە زاڵەکان بتوانرێت ئەڵتەرنایڤێکی جیاوازتر پێشبخرێت؟ گەر وایە،ئەو ئەڵتەرناتیڤە چیە؟ ئایا تەنها بەرو پێشبردنی مۆدێرنێتەی خۆسەری دیموکراتیانە نیە؟ ئاخۆ لەکاتێکی وادا بەرەی بۆرژوازی باشور ئامادەیە واز لەو بەرژەوەندیە چینایەتیانەی خۆی بهێنێت؟ یان لەم نێودا خودی ئۆج ئالان و پێکاکا دێن و هەم خۆیان دەخەڵەتێنن و هەم چینە بەرهەمهێنەرە زەحمەتکێشەکەش دەخەڵەتێنن؟ ئەم ناڕونیە بۆخۆی دەبێتە مایەی دەردی سەری بۆ خودی پێکاکاو خودی چینوتوێژە زەحمەتکێشەکانی کورد زمانیش. ئێستا کۆی گشتی چینوتوێژە زەحمەتکێشەکانی کورد زمان وا لە ئۆج ئالان تێگەیشتوون کە ئەو باشترین سەرۆکی نەتەوەپەرستی کورد زمانە.چونکە دژی تورکە بەگشتی؟ ئاخۆ ئۆج ئالان بەم شرۆڤە ڕاسیستیە ناسیۆنالیستیە ڕازیە؟ یان ئۆج ئالان تەنها بوە بەهێمایەک و چیتر کار بەفەلسەفەکەی ناکرێت،بەڵکو تەنها بۆ خرۆشاندنی جەماوەری زەحمەتکێشی کورد زمان بەکار دەهێنرێت تا لەدژی ناسیۆنالیزمی چواردەور وەگەڕ بخرێن؟
دەوڵەتی ئاک پارتی بەڕێبەرایەتی ئەردۆغان،لەهەرە جۆری شۆفێنیستە تێکەڵەکەی ناسیۆنالیزم و مەزهەب گەرایدایە،وەپارێزەری تەواوی بنەماکانی سیستەمی سەرمایەداریە. ئەم دەوڵەتە ئیسلامیە ناسیۆنالیستە بۆرژوازیە پارێزەری بنەماکانی دەوڵەت نەتەوەیە،یانی برەودان بەچەمکەکانی ڕەگەزپەرستی و شۆفێنیزمی قەومی. ئاخۆ گەر لایەنی دژی ئەم چەمکە بخوازێت ئەو فەلسەفەیە نابووت بکات دەبێت دژی ئەو فەلسەفەیە خەبات بکات یان خۆیشی ببێتە هەڵگری هەمان چەمک؟بۆرژوازیەتی باوی ناوچەکە،هەڵگری ئەو چەمکانەی دەوڵەت نەتەوەن،جا چ تورک زمان بن یان فارس زمان یان عەرەب زمان یان کورد زمان. پارێزەرانی چەمکی دەوڵەت نەتەوە پێک هاتەیەکن لەبەشی چینی سەرداری ئەو کۆمەڵگیانەو لەڕووی هەلومەرجی زاڵەوە کۆی ئیمکانیاتی مادیان لەژێر دەستدایە،کەواتە لەم ساتەدا چ جیاوازیەک هەیە لەوەی پێکاکا بەرگری لەبنەماکانی کوردایەتی بکات لەگەڵ ئەو پێگانەی پان عەرەبیزم کەبەرگری لەنەتەوەی عەرەب دەکات،یان تورکیزم بەرگری لەنەتەوەی تورک دەکات یان فارسیزم بەرگری لەنەتەوەی فارس دەکات؟
لەدوای شکست دان بەشۆڕشی گەلانی ئێران لەساڵی 1979 وە تا ئێستایشی لەگەڵدا بێت،وەپێشتریش،کۆی وڵاتانی ڕۆژهەڵات لەژێر هەیمەنەتی بنەما بەرژەوەندیخوازیەکانی دەوڵەتانی زلهێزی سەرمایەداریدایە.کۆی ئەو دەسەڵاتانەی تا ئێستا لەوڵاتانی ڕۆژهەڵاتدا بونیان هەیه،هەر لەکاتی هاتنە سەر حوکمیان تا ساتی وەدەر خستنیان بەئەندازەیەکی زۆر پەیوەست بوە بەخواست و ململانێی نێوان بەرژەوەندیەکانی زلهێزانی جیهانەوە.
لەدوای ڕوخانی دەسەڵاتی ڕژێمەکەی سەدامەوە،ناوچەکە تادێت بەرەو جەنگ و ماڵ وێرانی زیاتر دەچێت و کۆی هاوکێشەکانی سەردەمی دوو قوتبی بەرەو لێک هەڵوەشاندنەوەی یەک جاری دەبرێت. ئەو ئامانجەی دەوڵەتی زلهێزی سەرمایەداری ئەمریکاو هاوپەیمانەکانی بەشوێنیەوەن لەناوچەکە،جێگیر کردنی ئابوری بازاڕی ئازادە،یانی کۆتای هێنان بەو شێوە دەستکەوتەی مێژووی پێش ئەو جەنگەو کۆتای هێنان بەو چەمکانەی دەوڵەت لەئەستۆی خۆی دەگرت.
ئەم لێک هەڵوەشاندنەوەیە،گەر بێت و لەژێر خواستی ئیرادەو هۆشیاری سیاسی چینایەتی چینە چەوساوەکەدا نەبێت،ئەوا دیسان گەلانی ئەو ناوچەیە مەحکومن بەلەدەستدانی کۆی ئازادیەکانیان و ئەو جورە ژیانەی هەیان بوە. زاڵ کردنی چەمکەکانی لیبراڵزمی ئابوری بازاڕی ئازاد،نەک ناتوانێت ببێتە مایەی بوژاندنەوەی ژێرخانی ئابوری و وەگەڕخستنی بەرهەمهێنانی کۆمەڵایەتی،بەڵکو لەقۆناخێکی واسەختدا،دەبێتە مایەی لوشدانی خودی کۆمەڵگەیش.
شۆڕشی ڕۆژئاوای کوردستان بۆخۆی وەک یەکێک لەئامانجە گرنگەکانی جێ بەجێکردنی نێو مانیفێستۆکەی ئۆج ئالانە لەڕووی کرداریەوەیە،وە دەتوانین بڵێین زۆرترینی ئازادیخوازانی جیهان و بەرەی چەپی سۆسیالیستی سەرمەستن بەگرەوی سەرکەوتنەکانی ئەو شۆڕشە مەزنە لەزۆرترین لایەنیەوە،چونکە ئەو شۆڕشە هەڵگری بنەماکانی بوژاندنەوەی ئیرادەی سیاسی چینوتوێژە زەحمەتکێشەکانی گەلانی ناوچەکەیەو لەهەمان کاتدا پێگەی ژنان بۆ ئازاد بونیان دەخاتەوەشوێنە ئەسڵیەکەی خۆی،یانی گەڕاندنەوەی بەهای مرۆڤ بونەکەی. وە لەلایەکی تر، کۆتای هێنانیەتی بەشۆفێنیزمی قەومی و مەزهەبی و دینی. ئەم چەمکانە،لەنێو خودی مانیفێستۆدا ئاماژەی پێکراوە.
دەوڵەتی ئەردۆ داعش،قۆناخێکە لەنێو قەیرانی دارای و قەیرانی ئابوری و قەیرانی سیاسیدایە،بۆخۆ دەرباز کردنیش لەو کۆ قەیرانە،خۆش کردنی مەیدانی جەنگی قەومیانەو ناسیۆنالیستێانە باشترین دەرفەتە بۆی.چونکە کاتێک دەوڵە نەتوانێت زاڵ بێت بەسەر قەیرانەکانیدا،ئەوا دێت و پەنا بۆ بەرپاکردنی جەنگ یان گێژاوێک دەبات،بۆ ئەردۆ داعشیش،باشترین وەڵام بەقەیرانەکانی وەگەڕ خستنی جەنگی ناسیۆنالیستیانەی شۆفێنیستیەتی بوو لە دژی گەلی کورد و پێکاکا. ئەو دەوڵەتە ملیاردەها دۆلاری بەخەرج کردن دا،تا لایەنی بەرانبەر پەل کێشی نێو ئەو جەنگە ڕەگەز پەرستیە بکات و خۆی ڕزگار بکات لە بەرپابوونی شۆڕشی کومەڵایەتی. من وادەزانم،بەرەی پێکاکا،نەیتوانی لەئامانج و کۆدەکانی ئۆج ئالان تێ بگات و خۆی خستە نێو گەمەکەی ئەردۆ غانەوەو،وڵاتانی زلهێزی سەرمایەداریەوە،یان ئەوەتا ئۆج ئالان خوێندنەوەی دروستی بۆ واقیعە ماتەریاڵیەکە نەبوەو تەنها وەک کەسێکی خەیاڵاوی لە واقیعی ڕوانیوە. ڕەنگە نەتوانین ئێستا وەڵامی ئەم پرسیارەی کۆتای بدەینەوە ئەگەر بێت و چاوەڕوانی ئاراستەی ئاڵوگۆڕەکان نەبین. بەڵام دەتوانم بڵێم،کەتێکەڵاو کردنی خواستەکانی چینوتوێژە زەحمەتکێش و چەوساوەکان و ئازادیخوازان لەنێو شەقامی تورکیا،(یانی ڕێگە خۆش کردن بۆ بەرپاکردنی ڕژانە نێو شەقامەکان لەکۆی ڕەگەزەکانی ناو تورکیا،بۆ وەستاندنەوەو بەرپەرچ دانەوەی ئامانجە گڵاوەکانی سەرانی دەوڵەت،کە خواستیان جیاوازی خستنە نێو چینوتوێژە هەژار کراوەکان بوە تا لەو ڕێگایەوە پەرە بەڕاسیزم و شۆفێنیزمی قەومی بدەن،گەرچی بۆیشیان کراوە بەتایبەت لەدوای کوداتە گوماناویەکەی 15/ئ07/2016 وە،دەستی دەوڵەتی ئەردۆ داعش واڵاتر بوە بۆ جێخستنی بنەماکانی دەوڵەتێکی توتالیتاری) دەیتوانی بەقازانجی گشت بەرەی ڕزگاریخوازو ئازادیخواز بەخش و یەکسانیخواز بشکایەتەوە،نازانم بۆچی هەڤاڵانی پێکاکا پەنایان بۆ ئەو ئەڵتەرناتیڤە نەبردو، لەبری ئەوە جەنگی نێو شارە کوردیەکانیان درێژە پێدا؟ کەچی ئاکامەکەی وا دەردەکەوێت کەلەبەرژەوەندی خواستەکانی دەوڵەت نەتەوە تەواو ببێت؟! ڕاستی گەر خوێندنەوەیەکی ماتەریاڵانە بۆ هەلومەرجە واقعیەکان نەکرێت،ئیتر لەهەرچ سات و کاتێکدا بێت،دەکرێت باجی گەورەیش بدرێت، کەهەستانەوە بۆ قۆناخێکیتر دوادەخات. لەوڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناویندا،بەبێ بەرپاکردنی شۆڕشێکی کۆمەڵایەتی لەکۆی بوارەکانی ژیاندا،زۆر زەحمەتە ڕێگا چارەیەکی تر هەبێت بۆ ڕزگار کردنی چینوتوێژە بەرهەمهێنەرو کرێ وەرگرەکان،کەوەک چینوتوێژێکی بەرفراوان لەنێو کۆمەڵگەدا بونیان هەیە. خودی ئەو چینە بەرفراوانە،تا ئەم ساتەیشی لەگەڵدا بێت،لەلایەن سەرانی دەوڵەت نەتەوەی بۆرژوا قەومی و مەزهەبیەوە دەچەوسێنرێنەوە. ئیتر مەعلومە ئەو دوو ئایدۆلۆژیایە،ناتوانێت بێتەوە مەیدان لەژێرناوی ڕزگار کردنی گەلانی زەحمەتکێشی ناوچەکەدا.

تاهیر حاجی حەسەن.
28/10/2016




ئەو سەردەمەی سەرم دەمنابێ تێیدا! … نیگار نادر

من چ بکەم کە سەری من دەمنابێت لەچەرخێکدا کە هەمووان سەردەمیبوون بە مەکینەی پینەو درۆیەکانی سیاسەت و سەرڕێژبوون بە وێنەکانی تەکنۆلۆژیا و ڕیزبەندی نیشتیمانی، سەرقاڵ بوون بە ئەزبەرکردنی ناوی ترۆمبێل و ناوی براندەکان، زۆربەی زۆریان بوونەتە هاندەری پێی یاریکەرە ناسراوەکانی تۆپی پێی جیهانی، لەکاتێکدا تۆپی زەمین لەتەنگژەدایەو تۆپی سەری مرۆڤەکانیش، لەمەیدانەکانی جەنگ و کۆچبەری و قەیرانگەلەکاندا تۆپ تۆپێنی پێدەکرێ.
چ سەرێک هەیە مایەی خۆی بپارێزێ، کاتێک هەمووان سەرگەردانی بازاڕی ئازاد کردوونیەتە تۆپەڵێک ئازار و تا سەر ئێسقان ئالوودەبوون بە ناوی بۆرسەو کۆمپانیاکان، رۆژانە هەر نرخی نەوت و برێنت و زێڕ بەرەو بەرزی هەڵدەکشێن نرخی مرۆڤیش کەمدەکا، تۆپی ئەو زەمینەش لە یاریگای ئەو سەرمایەداریەدا بەبەر شەقدەدرێ و بەناوو سیستەمی هەمەجۆرەو بەدەڵ دادەڕێژرێتەوە.
ئەی چەندە سەختە لە سەردەمێک دا بژی کە زۆرسەرسوڕهێنەربێ سەرفراز و سەربەخۆ بیت، ژنێک بی هەم هونەرپیشە هەم گیانباز، هەر لەیەک کاتدا بتەوێ ژنێکی چەلەنگ و پیاوێکی جەسوور بی، لەو ژیانەدا خواستت بێت ژنانە نەرمنەرم پێ لەسەر زەوی دابنێ و پیاوانە بێژی نا! ئەی خودایە چەند ئەستەمە ڕاستگۆ بیت و سەلامەت دەرچی! ئەی چ هونەرە لەو ژیانەدا هەم بتەوێ بەتەنیا ڕابمێنی و هەم لەنێوانی پۆلە هاوڕێیەکانیشتدا قاقا لێبدەی، هاوغروری چیایەکان بی و وەک خاک سادە بمێنیتەوە، پیاوانە کار بکەی بۆ نیشتیمان و ژنانە کتێب بنووسی بۆ ژیان، بیرمەندانە وشەکان بپارزنی و شاعیرانە لەگەڵ با سەرهەڵگری، منداڵانە یاری بە دونیا بکەی گەورانەش بڕیاری تێدا بدەی..
لاسەنگی من بە تۆش هاوسەنگ نابێت هاوڕێ، لەو جیهانەدا کە هەموو دەخوازن لە ژیاندا سەربکەون، من خواخوامە تەنها سەرگیر بم لە ژیان، سەر لەسەری خۆم دەرکەم چونکە سەری من نە عەوداڵی سەرمایەداریە نە بەسەرهەڵگەڕانە نە بەسەرکەوتن، نە سەرکورسی نە سەرۆک بوون نە سەروەزیران نە سەر مێزی سیاسی و نەسەرقەپاغ و نەسەرقافڵەیی دەخوازێ، بەڵکو تاکە سەودای سەر سینگی ئەو ئەستێرەیەیە کە منداڵانە دیتویەتەوەو ژنانە لە ئامێزی گرتووە.
تۆ سەیری چاوەکانم بکە، لەیەککاتدا چۆن بتوانن ژنانە گەرم بمێننەوە و پیاوانە ساردبڕوانن، ئەی چەندە دەستەوەستانم لەنیوان سەری ڕاستم و دڵی چەپمدا! نازانم چۆن لەنیوەی ڕێگادا پاشگەزببمەوە ؟ کە وەک رووباڕ ڕۆیشتووم چۆن دووبارە بۆ سەرچاوەکەم بگەڕێمەوە، چۆن بتوانم ژنانە سەربەرزبم و پیاوانە سەرباز، ژنانە ئاڵا هەڵدەم و پیاوانە دەستبکێشمەوە.
نازانم چۆن ژنایەتیم لە ٦٧ کیلۆ گۆشت کێش و نزیکەی ٢٠٠ بوتڵ خوێن و ١٨٠سم بەرزایی بەژندا دەحەجمێ؟ ئەو سەرە بەهەزاران سەوداوەو ئەو دڵە بەسەدان درزەوە و ئەو زمانە زینکراوە بە شیعرو ئەو سەدان چیایە لە نەسرەوتنە چۆن لە جێگایان تێمدابۆتەوە، ئەی چ تێکەڵەیەکی دژ بەیەکم و لە مەشقی فڕیندا چەندین جار سەربەرەوخوار خلۆر بومەتەوە، ئەی لەو ژیانەدا چەند هێدمەئامێزە ژنانە لەتاو دەردەسەری سەربپێچی و پیاوانەش لەسەرپێچی نەسڵەمیتەوە، ژنانە چۆک دانەدەی و پیاوانەش چەک ڕادەست کەیتەوە، ئەی چ هونەرە لەیەککاتدا ژنانە سەرت ژان بکاو پیاوانەش سەر بۆ نالەبارییەکانی ئەو ژیانە بلەقێنی، ژنانە قەره‌بوو بکەی و پیاوانەش قوربانی بدەی.
هاوبیری من.. تۆ دەزانی کاسەی سەری من کاسەیەکی جێگیر نییە بەردەوام چەرخ دەدا و دەسوڕێتەوە، ئەو کاسە دەم هەیە پڕپڕە لەشەراب دەم هەیە پڕپڕە لە مەرەکەب، دەم هەیە نغرۆ دەبێ لە وشەدا، دەم هەیە سەدان ئاڵای تێدا دەشەکێتەوە، هەر ئەو سەرە دەمی واهەیە بەندەرێکی قەرەباڵغە، دەمی واش هەیە هیچ یەک لە کەشتییەکانی ناگەڕێنەوە، ئەو کاسەسەرە دەمی واهەیە هێندە پڕ دەبێ لە ژیان تا لەسەریەوە دەڕژێ، دەمی واش هەیە لە هەرچی ژیان و مرۆڤە خاڵی دەبێ و بەتاڵ دەمێنێتەوە..
تۆ دڵنیابە ئەو کاسەسەرە هیچ جۆرە سەودایەکی لەسەر نییە، چونکە ڕێچکەی هیچ ئایدۆلۆژیایەک چڵەپۆپی هیچ ئاین و ئاینزایەک، ڕەگی هیچ نەژادپەرستیەک لەناویدا پەلی نەهاویشتوەو ڕۆنەچووە، ئەو سەرە ژنانە بەها دابەشدەکات و پیاوانەش نرخ مەزەندە دەکات، ئەو سەرە پڕە لە خەیاڵی خامخام، لە کیشوەری نوێ لە فڕۆکەی بێفڕۆکەوان لە ئەستێرەی نەدۆزراوە، لەمانگی دەستکرد، ئەو سەرە لەساحێبی خۆی بترازێ هیچ جەستەیەکی تر بەخۆیەوە وەکو پایە ڕاگیری ناکا، نە بەهیچ نرخێک دەفرۆشرێ نەبەهیچ بەهایەک دەقرسێنرێ، ئەو کەلە هێندە سەربەستانە سەخت پەسەندە، پێی گرنگ نیە ئەگەر دە ئەوەندەی دی ئەو جیهانە بە دەستی پیاوانەوە ئابڵۆقە بدرێ..
ئەو کاسەسه‌رە چۆن لەجێ دەرناچێت کە رۆژێ ژنانە شەڕ لەگەڵ تۆز دەکا و پیاوانە بەرد دەهاڕێت بۆ ژیان، هەموو سپێدان زوو، ئەو کاسەسەرە ژنانە دەخوازێ بە ئاوو کەف چ پیسی و دزێوی و خاشاکی ئەو جیهانە هەیە بیشواتەوە و هەموو ئاڵۆزییەکانی ڕێکبخاتەوە، پیاوانەش هۆشیاری لانەدان لەخەتەکانی ترافیک بێت و بەنداوانەش بەهەدەردەدان گلداتەوە!
ئەی ئەگەر دەزانی چ لەو کەلەیه‌دا دەگوزەرێ؟! بڕوانە چۆن بێ پەروا و ژنانە دەست بە وشەکانەوە دەگرێ و مێرانەش پاشەکشێ ڕەتدەکاتەوە، ئەی چ سەختە ژنانە هەڵچنی و پیاوانە بیڕوخێنیتەوە، لەگەڵ ئاوێنەکان لە ململانێ دابی و هاوکات بەپێش پیاوان بدەیتەوە، ژنانە هاوار لە گەرووتدا قەتیس بکەی پیاوانەش دەنگ بەرزبکەیتەوە، وەک گێژەڵوکە پێچ بدەی تا ژنانە هەرچی درزەکانی ئەو ژیانە هەیە بە ئەسپایی پێکیانەوە بنوسێنتەوە، وەکو لقه‌ درەختی بەربارانیش بەرامبەر عەشق هەڵلەرزی، هاوکات توند پێی لەکەوشەکانی خۆت دا بچەسپێنی و وەکو کێو هەرگیز سەر نەنوشتێنیتەوە هەتا ئەگەر هەموو ئەو گۆی ئه‌و زەمینەش دەرئەنجامی سەر لەسەری پیاوان بقاڵێتەوە.
سەرکێشی من بە تۆش کێش ناکرێ هاوڕێ، من لەو ژیانەدا ژنانە هەنگاو هەڵدەنێم و پیاوانەش دەپەڕمەوە، ژنانە پێ دەچەقێنم و پیاوانەش بازدەدەم، دارستانانە بەرگەی شەختە دەگرم و کڵۆشەکرانە لەتفتی دا دەتوێمەوە، ئەی چ ئاستەنگە لەیەک کاتدا ژنانە بەربەرەکانی لەگەڵ تەمەن بکەی و پێشبڕکێ لەگەڵ باڵندەکان، ژنانە بەبێ زیان لە کودەتایەکان قوتاربی و پیاوانەش بەبرینەکانتەوە دووبارە بچیتەوە دانوساندنەکان! ژنانە ڕاستی دەستنیشان بکەی و پیاوانە پاساو بۆ چەوتی بهێنیتەوە.
سەربەستی من بەهیچ شتێک و بە کەس سست ناکرێ هاوڕێ، دە تۆ بوێرە لێمڕامەمێنە بەڵکو باوەڕم پێبهێنە، باوەڕبهێنە کە سەری من دوورگەیەکە نغرۆ نابێت و لووتکەیەکە بەدەستەوە نادرێت، باوەڕبهێنە کە دڵی من پورە هەنگێکە کەم کەس دەوێرن نزیکی ببنەوە و پارچە ئاوریشمێکە کرمەکان پاش چنینی دەمرن، باوەڕبهێنە کە ئەو کەللەسەرە ژنانە ڕەقەو پیاوانەش سەخت، دانی پێدابنێ کە ئەو سەرە ئاڵای خاکێکی بێ دەوڵەتە زۆر ئەستەمە بۆ تاکە جارێکیش داگیرێ.
ئەی چەند زەبربەخشە، ژنانە هێوربی و هاوکات بەناو هاوکێشەکانی ژیانیشدا ورد تەی بکەی، ژنانە هەمیشە لە پێوانی کەوچکی شەکرو کەوچکی خوێ وریابیت و بێ پێوانەش خۆشەویستی ببەخشی، بێ ڕاوەستان بەسەربکەوی و بەتەقیەوە ببزووی نەوەک بتکەن کەوی، ئەی چەند قورسە ژنانە ئازارەکان ڕەنگ بکەی و بێدەنگانە زامەکان داپۆشی، ژنانە سەرکزبی و پیاوانەش سەرەڕۆ، ژنانە هۆگربی و پیاوانەش هەڵپەرست.
دیدەی ڕەوان، ئەو کاسەسەرە، لەیەککاتدا ژنانە خەیاڵ وەکو پۆلە پەپوولە هاتوچۆی تێدا دەکا و پیاوانەش ڕەگ لە ژیاندا چەسپ دەکا، بەبێ ترس ژنانە بە تەقەتەقی قۆندەرەکانی ڕکابەری ڕەقی زەوی دەکا و پیاوانەش ستوونی لەسەر قایم دەکا، ئەی چ ئەستەمە لەو ژیانەدا پاک دەرچی! چ دژوارە خاوەن سەرێک، دڵێک، پێنووسێکی بێخەوش و نەبەز بی! گەواهی دەدەم بەو دڵە گەرمەی تۆو بە ساردی ئەو ژیانە، ئەگەر چۆن بە پێچەوانەی ڕێڕەوی ڕووباردا مەلەوانی دەکەی، ئەوها ژیان نەکەی ئەوا هەرگیز سەربەرزناکەیتەوە.
بڕوانە لەو جیهانگیرییە فریودەرەی هەر جیهانی بچووک نەکردۆتەوە بەڵکو مرۆڤ و بەهایەکانیشی گچکە کردۆتەوە، ژنەکان بەرەبەرە قەبارەی ئەندامەکانی جەستەیان گەورە دەکەن و لەکاتێک دا قەبارەی مێشکیان بچووک دەبێتەوە، بە هەزاران پاڵەوان و ئەستێرەی ساختە نمایشی جوانی سەرکەوتن بەسەرهەموواندا دەکەن، چاوچنۆکی و شمەکخۆری ئاسایشی ئەو زەمینەی خستۆتە گەورەترین مەترسییەوە.
ئەی چ نەفەسبڕە ژنانە وەکو دەرخت لە ژیاندا بلاژێیتەوە و هاوشێوەی درەختیش پێشبینی بکەی کتوپڕ یا دەتبڕنەوە یا دەشکێی یا لەجێی خۆی وشک دەبێ و بەردەبێتەوە، هەمیشەش هەر بە پێوە سەوز بچیتەوە! چ ئاستەنگە گەر بتەوێ هەموو شتێک دروست لەسەر جێگای خۆی دابنێی، دەستهەڵگری بێ ئەوەی ڕەگ هەڵقەنی، ئەی چ قوڕسە لەیەککاتدا ژنانە سێبەری خۆت بپارێزی و پیاوانەش ببیتە سایە! ژنانە بەرپرسیار بی و پیاوانەش لێپرسراو، ژنانە سەرسامبی و پیاوانەش سامەرستۆ، ئەی چەند زەحمەتە هەموو بۆشاییەکان بەسەرڕاستی بە سەربەستی بە سامانی بێ خەوش پڕ بکەیتەوە. جا تۆ وەرە حاڵیم بکە بۆ هەتا سەرڕاستتر بیت ئەو ژیانە پتر لێت دەچێتە بەری چەپەوە!.
سەرسەختی من بەتۆش کەوی ناکرێ هاوڕێ، من تا ئێستاش نازانم نە ژنم نە ڕووبار؟ دەستم هەن یا باڵ! هەرگیز نا کەومە ژێر خشتەو هێڵکارییەکانی کات و شوێنی ئەو جیهانە، ئەو کەللەم چۆنی مەبەست بێت وا جوگرافیا دەبەزێنێ و بەناودەکەوێ، بێ ڕەچاوکردنی تەمەن و ڕەگەز و کات و سات، کوێی مەبەست بێت سەری پێدا دەکا، جارجار جێگۆڕکێ دەکا لەگەڵ کەلەی قەندێک و جارجارەش وەک کەلە بەفرێک بەستەڵەک دەکا.
من چ بکەم کە ئەو کەلەسەرە هێندەی بە قاقای پێکەنینی خۆشەویستێک گەرم دەبێ هێندە بە هەموو سامان و دارایی ئەو جیهانە گەرم نابێ، هێندەی بە شیعرێکی جوان دێتە جۆش بەهەموو زانست و تەکنۆلۆژیای ئەو جیهانە نایەتە خرۆش، بێوچان لەبری ژمارەکان وشەکان کۆگا دەکا، ئەو سەرە هێندەی دڕدۆنگی و پرسیارەکانی منداڵێک لەبارەی ئەو ژیانە سەراسیمەی دەکا، سەدان پەیام و هوتافی سیاسیەکان بۆ گۆڕینی ئەو جیهانە شلوێی ناکا.
ئەی چ ئاستەنگە ژنانە هۆگرببی و پیاوانەش هەڵپەسێری، ژنانە بە وشە سەروەری تۆمار بکەی و پیاوانەش بە هێما سەروەری پێشێل بکەی، بەدڵ هەموو جۆرە جێنشینێک ڕەتبکەیتەوە و لەڕیز و سەرەکانی ژیانیشدا چاوەڕوانی بکێشی، چەند سەختە لەیەک سەردا ژنانە هەڵە بکەی پیاوانەش هەل بقۆزیتەوە، ژنانە ئازاربکێشی و پیاوانەش ئازاربنۆشی، ژنانە ڕەزامەندبی و پیاوانەش ڕازگر، ژنانە بڕەویەوەو پیاوانەش بەردەوامبی، ژنانە فریونەخۆی و پیاوانەش فەرمان بدەی.
تۆ بزانە، سەردەردی من تەنها دەرەنجامی تێکئاڵانی وردە دەمارو ڕەقهەڵاتنی خوێنبەرەکانی ناو سەرم نیە، هەڵئاوسانی کۆدەماری مێشک و گرژبوونی ماسولکەکانی نیە،دەردە سەری من دەرئەنجامی چەوتانە دابەشکاری پشکەکانی ئەو جیهانەیە، لێکهەڵبڕینی بەشەکانی ئەو نیشتمانەیە، نەخشەکێشانی ئەو سنوورە سیاسەت کردانەیە، کورتهێنانی ئاسایشی ئەو هەسارەیەیە، پێگەبەندی ئەو کۆمەڵگایانەیە، ئەوسەرە لە ژانی ئەوە پەستێوراوە چونکە ئەو چەرخە هەر بەچەپدا دەسوڕێتەوە، هەرچەندە لە ژیان دا ژنان دووبەرابەر سەربازن بەڵام تۆپی ئەو زەویە هەرلەژێرپێ و لەسەردەستی پیاوان دەخولێتەوە.
ئە‌‌ی لەو رۆژگارەدا ژن بوون چ هونەرێکە و ژن مانەوە چ جۆرەهونەرمەندیەکی پێویستە،ئەگەر ژنێکی خۆڕسک بیت چەند ئەستەمە چاوەکانت جیاوازیان نەبێت لەگەڵ ووشەکانت، لێوەکانت پێچەوانە نەبزوون لەگەڵ هەستەکانت، دڵت سپی و خاو بپارێزی وەکو شیری پاکت، پەنجەکانت دژ نەبن لەگەڵ تێهزرینەکانت، پێکەنینەکانت پەرچەکردار نەبن لەگەڵ گریانەکانت، سەرت دڕدۆنگ نەبێت لەگەڵ دڵت، دەنگت تێکەڵ نەبێ لەگەڵ ڕەنگەکانت.
لێرەبەدوا سەرم لە هیچ سوڕنامێنێ چونکە باش دەزانم کە ئەو سەردەمە،سەردەمی سەرپشککردنی سەرمایەداریە و بە جۆرەها تەڵەو تۆڕ سەرهەڵدانی مرۆڤەکانی خەفەکردوە،سەردەمی سیخوڕی دێجیتاڵی،تەکنەلۆژیای بریقەدار و ئەدەب و هونەری تژی لە زڕە بانگەشەیەو ڕەسەنایەتی هەراسانکردوە، گێگاو مێگابایت پێشبڕکێیانە تا جێگای سەرت بگرنەوە و زەینت کوێرکەنەوە، ئیمێل، ئێسئێمئێس، ڤایبەر و سۆشیال میدیاکان وەک قولاپ لەسەرت گیربوون هەر هەتا لەسڵاوێکی لەدڵڕا و لە ڕامان لە چاوی ئەزیزێک دوورمان بخەنە، ئەو سەردەمە سەردەمی ئەوەیە سەری خۆت بکەیتە مایە بەس بۆئەوەی زیندوو بمێنیتەوە!
بەهەرحاڵ هاوچەرخە ئەزیزەکەم نیگەران مەبە، چونکە ئەو سەرە ئەگەر دەمیش نەبێ لەگەڵ ئەو سەردەمە دڵنیابە بەخۆڕسکی سەربەخۆیە، نە نزم دەبێت بۆ هیچ تاجێک نە دەچێتە ژێر هیچ جۆرە کڵاوێک نە دادەنەوێ بۆ هیچ دەستێک، نە شۆڕ دەبێ بۆ هیچ دەسەڵاتێک نە هیچ سەودایەک دەیگرێتەوە، ئەگەر دەهێندەش تراژیدتر ئەو جیهانە لە سایەی سەری پیاواندا لاسەنگ ببێ و شەڕی تێدا نەکوژێتەوە.




كوا كار و ئه‌رك لای ئێمه‌؟ … به‌ختیار محه‌مه‌د

پتر له‌ 2000 ساڵ به‌ر له‌ ئه‌مڕۆ، له‌ ئیمپڕاتۆڕیه‌تی ڕۆمانیدا، یاسایه‌ك به‌ ناوی (كۆرنێلیا) له‌ بواری پزیشكیدا هه‌بووه‌، سزای توندی ئه‌و پزیشكانه‌ی داوه‌، كه‌ له‌ چاره‌سه‌ركردنی نه‌خۆشدا له‌ ئاكامی نه‌زانیی یان كه‌مته‌رخه‌میدا هه‌ڵه‌یان كردووه‌ و بوونه‌ته‌ هۆی مردنی نه‌خۆش؛ ده‌وڵه‌ت خۆی له‌ ڕێگه‌ی یاسایه‌كه‌وه‌ به‌ ناوی (ئه‌كویلیا) سه‌رپه‌رشتی ئه‌م كاره‌ی كردووه‌. (ول ديورانت, قصة الحضارة, ت: محمد بدران, المجلد الخامس 9/ 10, ص 195).

له‌ دوای پتر له‌ 2000 ساڵ به‌ر له‌ ئه‌مڕۆ، كایه‌ی پزیشكیی و سیستمی ته‌ندروستی، وه‌ك هه‌موو كه‌رته‌كانی دیكه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه، له‌به‌رچاوی یاسا و به‌ پاڵپشتی یاسا (ده‌سه‌ڵات)، تاوانی گه‌وره‌ی له‌ حه‌ق نه‌خۆشدا تێدا ئه‌نجام ده‌درێ، كه‌چی نه‌ك هه‌ر كه‌س سزا نادرێ و هه‌رگیز كه‌س سزا نه‌دراوه‌، به‌ڵكو ڕۆژ له‌ دوای ڕۆژ كه‌موكوڕیی و تاوانه‌كان پتر ده‌بن.

كێشه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ هه‌ر كاتێك ده‌ستڕۆیشتووانی ناو ده‌زگای ته‌ندروستی هه‌ڵه‌یێك (تاوانێك) بكه‌ن، هیچ یاسا و ده‌سه‌ڵاتێك نییه‌ چاودێر بووبێ و لێیان بپێچێته‌وه‌ و لێپرسینه‌وه‌یان له‌گه‌ڵدا بكا؛ له‌مه‌شه‌وه‌ نه‌خۆش بێ پشت و په‌ناترین ڕه‌گه‌زی پاسیڤی (بێ ویستی) ناو ده‌زگای ته‌ندروستییه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا. دواجار كێشه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌، كه‌ هه‌موو كاربه‌ده‌ستانی ناو ئه‌م ده‌زگایه‌ و ده‌زگاكانی دیكه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ی (حكوومه‌تی) ئێمه‌ كه‌سانی سه‌ربه‌ حزبی ده‌سه‌ڵاتدارن و ڕاسته‌وخۆ حزب دایانده‌مه‌زرێنێ و پله‌ و پایه‌یان پێده‌به‌خشێ؛ له‌مه‌وه‌ هیچ هێزێك و هیچ یاسایه‌ك نییه‌، كه‌ بتوانێ كاربه‌ده‌ستی به‌رپرس و هه‌ڵه‌كار سزا بدا و لێ پێچینه‌وه‌ی له‌گه‌ڵدا بكا. له‌م ڕوانگه‌یه‌شه‌وه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌ له‌ هه‌موو ئاستێكدا دووچاری داته‌پینی ئه‌خلاقیی بووه‌: هه‌ست به‌ به‌رپرسیارییكردن گه‌یشتۆته‌ ئاستێكی یه‌كجار خراپ و نزم.

له‌ ئاكامی ئه‌وه‌ش، كه‌ ده‌سه‌ڵات له‌ ڕووی پێدانی مافه‌وه‌ جوداوازی له‌ نێوان تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌دا ده‌كا (به‌ پێی ئینتیمای حزبایه‌تی و پێگه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی و چینایه‌تی…)، ئه‌مه‌ وا ده‌كا كه‌ كه‌سی حزبیی پتر به‌رانبه‌ر به‌ حزبه‌كه‌ی خۆی هه‌ست به‌ به‌رپرسیاریه‌تی و ئه‌رك بكا؛ كه‌سی بێلایه‌ن و ناحزبییش، یان ئه‌ندامی حزبی دیكه‌ی ناده‌سه‌ڵاتدار، له‌ ئه‌نجامی كه‌م مافیدا خۆی له‌ ئه‌رك و به‌رپرسیاریه‌تی دوور بخاته‌وه‌ (ده‌بێ بزانین زۆربه‌ی جار كه‌سه‌ بێلایه‌نه‌كان باشتر ئه‌ركی خۆیان جێ به‌ جێ ده‌كه‌ن و پتر هه‌ست به‌به‌رپرسیاریه‌تی ده‌كه‌ن له‌به‌رانبه‌ر كاره‌ مرۆیی و پیشه‌ییه‌كه‌ی خۆیاندا). ئه‌م دیارده‌یه‌ (به‌ درێژایی نزیكه‌ی 25 ساڵه‌) له‌ داموده‌زگاكانی حكوومه‌تی هه‌رێمدا به‌ زه‌قی و به‌ تۆخی به‌دی ده‌كرێ و هه‌ستی پێده‌كرێ؛ له‌مه‌وه‌ حزبی ده‌سه‌ڵاتدار ده‌زگاكان بۆ خزمه‌تی خۆی به‌كار ده‌هێنێ، ئه‌مه‌ش له‌سه‌ر حیسابی كاری خزمه‌تگوزاریی ئه‌م ده‌زگایانه‌یه‌ له‌ به‌رانبه‌ر هاووڵاتییاندا.

سه‌یره‌كه‌ له‌وه‌دایه‌ حزبی ده‌سه‌ڵاتدار (پارتی و یه‌كیه‌تی) به‌ درێژایی 25 ساڵه‌ی حوكمڕانییان ناهێڵن هیچ پۆستێكی بچووك یان گه‌وره‌ له‌ ده‌زگا خزمه‌تگوزارییه‌ مه‌ده‌نیه‌كانیشدا (نه‌خۆشخانه‌، قو‌تابخانه‌، زانكۆ، مزگه‌وت…) بۆ هیچ كه‌سێكی دیكه‌ بێ جگه‌ له‌ لایه‌نگران و ئه‌ندامانی حزبه‌كه‌ی خۆیان نه‌بێ (ئه‌وه‌ی لێ بچێته‌ ده‌رێ، كه‌ به‌م دواییه‌ له‌ زۆنی سه‌وزدا هه‌ندێك له‌ پۆسته‌كان وه‌ك ئاكامی مافی هه‌ڵبژاردن له‌ نێوان گۆڕان و یه‌كیه‌تیدا به‌ش كراوه‌). ئایا ده‌كرێ حزبێك چه‌ند كورسیه‌ك له‌ په‌رله‌مان بهێنێ (با براوه‌ی یه‌كه‌م و دووه‌میش بێ)، به‌ڵام چی پۆستی به‌رپرسیاریه‌تی گه‌وره‌ و بچووك هه‌یه‌ له‌ تێكڕای دام و ده‌زگاكانی حكوومه‌تدا بۆ خۆی قۆرخی بكا؟ به‌ڵێ، ئه‌وه‌ (25) ساڵه‌ حزبی ده‌سه‌ڵاتدار له‌ كوردستاندا به‌م عه‌قڵیه‌ته‌ خۆپه‌رسته‌ خێڵه‌كییه‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ داموده‌زگاكانی حكوومه‌تدا ده‌كا؛ ئه‌مه‌ش كاریگه‌ریی نه‌رێنی ڕاسته‌وخۆی له‌سه‌ر ئه‌دای كار و ئاستی خزمه‌تگوزاریی ئه‌م ده‌زگایانه‌ هه‌بووه‌ و هه‌یه‌… كێ هه‌یه‌ ئه‌مڕۆ ئاكامه‌ خراپه‌كانی ئه‌م عه‌قڵیه‌ته‌ له‌سه‌ر دام و ده‌زگاكانی حكوومه‌ت و تێكڕای كۆمه‌ڵگه‌ش نه‌بینێ؟ مه‌گه‌ر ته‌نها كه‌سێك گێل بێ، یان خۆی گێل بكا له‌ ئاست ڕاستییه‌كاندا…




شەڕی بە وەکالەتی بۆڕیە نەوتیەکان لە Stone ەوە بۆ Petraeus …. هیوا خۆشناو

ئۆپەراسیۆنی موسڵ ١٧/١٠/٢٠١٦ کۆتایی گەمەکە نیە بەڵکو سەرەتای هەڵکردنی ئاگرە مەترسیدارەکەیە. کۆمەڵێک نیشانە و ئاماژە گرینگن بۆ ئەوەی مرۆڤ ڕوداوەکان بەیەکەوە ببەستێتەوە و شییان بکاتەوە، لەوانەش نزیکبونی ناڕاستەوخۆی ئەمریکا لەگەڵ ئێران و شیعەکانی عێراق لەلایەک، بەشداری پێنەکردنی تورکیا یان پەراوێزخستنی لە لایەکی دیکە و هەڵکردنی گڵۆپی سەوز بۆ ئەنکەرە بۆ ئەوەی لە ڕۆژئاوا لە هێزەکانی سوریای دیموکراتی بدات کە واشینگتۆن بە بەهێزترین هێزی سەرزەوی دەزانین دژ بە داعش.
ئەگەرچی موسڵ وەک شادەماری داعش و خوێنبەری سەرەکی ئەو ڕێکخراوە ببیندرێ، لە ڕاستیدا دڵی ڕوداوەکان لە سوریایە. کێ لە داهاتوی سوریا باڵە دەست ئەبێ، هەر ئەو ئەبێتە حاکمی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.
ستراتیژی ئەمریکا ڕونە. واشینگتۆن هەوڵەکانی بۆ باڵادەستبوونی خۆی لە ئۆکرانیا بەردەوام دەکات کە هێلی سەرەکی گواستنەوەی وزەی ڕوسیایە بۆ ئەوروپا. کێشەکانی ڕوسیا و ئەمریکا-ئەوروپا لەسەرخودی ئۆکرانیا نیە، بەڵکو لەسەر ئەو شوێنەیە کە وزەی پێدا تێپەڕئەبێ. وزە چەند گرینگە، بەڵام هیلی گواستنەوەکەی گرینگترە. خاوەن بیرە نەوتیەکان نابێ بە بیرەکانیان سەرخۆش بن، چونکە نەوت لەدەست تۆدا نیە، بەڵکو نرخەکەی، هێڵی گواستنەوە و کڕیارەکەی لەدەست کەسانی دیکە دایە.
بۆ ئەوەی ئەمریکا دو نەیارە گەورەکانی لە جیهاندا “چین و ڕوسیا” ئیفلیج بکات، پێویستە پێشتر زەبرێک لە بڕبڕەی پشتی ئابووریەکەیان بدات، ئەوەش بەتەنیا لە ڕێگای باڵادەستبوونی واشینگتۆن لە سوریا بەرجەستە ئەبێ. ئەوە بۆچونی نیۆ-کۆنسەرڤاتیڤەکانی ئەمریکایە و چەقی شەڕەکە لە عێراق و سوریا لەسەر ئەوەیە نەک داعش. ڕاستە هێزەباڵادەستەکانی جیهان لە سەرەتای ساڵانی ٩٠ ەکانەوە ستراتیژی ڕوخاندنی ڕژێمە کلاسیکیەکانیان گرتۆتە بەر بۆ ئەوەی بازاڕەکانیان لە ڕۆژهەڵات بخەنە گەڕ. بۆ ئەوەی ڕۆژهەڵات وێران بکەن و دوایی کۆمپانیاکانیان بێن دروستی بکەنەوە. بۆ ئەوەی لە ڕۆژهەڵات سیستێمی نیۆ-لیبرالەکان بەجێ بکەن کە ئامانجیان بەتایبەتکردنی کەرتی گشتیە و لە ئەنجامدا حکومەت بچوک ئەبێتەوە و هەژاران سودمەند نابن لە خزمەتگوزاریەکانی دەوڵەت. بەڵام ئەوەی لە سوریا ئەگوزەرێ زۆر گریگترە لەوە.
داعش سەرەتا ئامرازێک بو بۆ ئەوەی حکومەتی ئەسەد بڕوخێ و حکومەتێکی سونەی سەلەفی جێگای بگرێتەوە و دوایی هیلی وزەی وڵاتانی کەنداو لەوێوە بگەیەندرێتە سەر دەریای سپی ناوەڕاست و ئەوروپا. ئەوەش بەتەنیا بۆ وشککردنی ئابووری ڕوسیا و چین بو.
پڕۆژەی هێلی گواستنەوەی وزەی قەطەر لە سوریاوە بۆ ئەوروپا و ڕەدکردنەوەی لە لایەن ڕژێمی ئەسەد
بەپێی یەکێک لە بەڵگەکانی ویکیلێکس ساڵی ٢٠٠٩ کاتێک بەشار ئەسەد پڕۆژەکەی قەطەری بۆ سازکردنی بۆڕی نەوت و غاز لە سوریاوە بۆسەر دەریاسی سپی ناوەڕاست ڕەدکردەوە، کە پڕۆژەیەکی ئەمریکی، کەنداوی و ئیسرائیلی بو، لایەنەکان پیلانی سەرهەڵدانێکی سوننەکانیان لە ناو خاکی سوریادا داڕشت و ئامانج ڕوخاندنی ئەسەد بو. بۆ ئەو مەبەستە دەزگای هەواڵگیری ئەمریکا CIAهەڵسا بە چەکدارکردنی گروپە سوننیەکان دژ بە دیمەشق.
شەڕی سوریا لە ساڵی ٢٠١١ دا دەستی پێکرد لەگەڵ گەشەسەندنی بەهاری عەرەبی کە لە کۆتاییدا وڵاتانی کەندا و مێدیا زەبەلاحەکانیان دەستیان تێوەرداو و شۆڕشەکەیان لە ژێردەستی کچو کوڕە خوێندکارەکان دەرهێنا ووەک چەکێکی سوننی و تەنانەت سەلەفی دژ بە نەیارەکانیان بەکاریان هێنا. بەڵام لە ڕاستیدا شەڕەکە لە ساڵی ٢٠٠٩ وە دەستی پێکردبو کاتێک ئەسەد پڕۆژەی قەطەری ڕەدکردەوە. تەماشای لێکۆڵینەوە بەهێزەکەی ڕۆبەرت – ف – کەننەدی بکە Robert F. Kennedy Jr. “Syria: A new pipeline war” سوریا: شەڕی نوێی هێلی بۆڕییەکان.

دوای ئەوە یاریەکە بە کوێ گەیشت

دوای ئەوەی ئەسەد هەستی کرد کە قەطەری گەورەترین هاوپەیمانی ئەمریکا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پیلانێکی مەترسیداری هەیە بۆ ئەوەی بۆڕی نەوت و غازی وڵاتانی سوننە بە ئۆردون، سوریا و تورکیا ببەستێتەوە و ئامانجەکەش جگە لەوەی وڵاتانی کەندا و بەتایبەتی قەطەر ئەکاتە گەورەترین هێزی ئابووری ڕۆژهەڵات، هاوکات زەبرێکی کوشندەیە لە ئابووری ڕوسیا و چیتر ئەوروپا بەدەست غازی ڕوسیا زەلیل نابێ، ئیمزاکردنی پڕۆژەکەی ڕەدکردەوە.

پڕۆژەی هێلی گواستنەوەی وزەی نێوان ئێران – عێراق – سوریا و لوبنان

پەیامنێری ئاسیا تایمز پێپ ئێسکۆبار ئەڵێ، ئەگەر هاتو ڕۆژێک لە ڕۆژان هێلی گواستنەوەی بۆری گاز لە نێوان ئێران-عێراق-سوریا و لوبنان دا تەواو بێ، ئەوکاتە شیعەکان ئەبنە گەورەترین هێزی پۆڵایین لە جیهاندا.
دوای ئەوەی هەواڵێ “هێلی بۆڕی ئیسلامی” بڵاوکرایەوە و ڕوسیا پشتگیری لێکرد کە لە ئێرانەوە دەستی پێدەکرد و لە ناو خاکی عێراق و سوریا دەڕۆیشت و دەگەیشتە بەنداوەکانی لوبنان، وڵاتانی سوننە توشی هێستریا بوون. ئەوان بۆ ئەوەی پڕۆژەکە بگەیەننە تورکیا و لەوێشەوە دەریای سپی ناوەڕاست پێویستیان بە کوشتنی ئەسەد بو. ئیستیخباراتەکانی سعودیە، ئەمریکا، ئیسرائیل و تورکیا کەوتنە خۆ، بەڵام ئەوەی بە گونجاویان زانی سەرهەڵدانی سوننیە سەلەفیەکان و چەکدارکردنیان بو.

مێژو دووبارە ئەکەنەوە

ئەوانەی باش لە مێژوی دوێنێ ناڕوانن، ناتوانن ببنە خاوەن ستراتیژیەکی سەرکەوتو. ئەوەی ئێستا لە سوریا ئەگوزەرێ، لە ڕاستیدا ئەو چیرۆکە ڕاستەقینەیەیە کە ئەمریکیەکان و دەزگای هەواڵگیری CIA زیاتر لە پەنجا ساڵ بەر لە ئێستا ئەنجامی داو، ئێستا دووبارەی ئەکاتەوە. لەو بارەیەوە کەننەدی وا ئەڵێ:
((ساڵی ١٩٥٠ دوايت أيزنهاور”جەنەڕاڵ” و ألين دالاس ويلز “دیپلۆمات” ی ئەمریکایی و کاربەدەست لە دەزگای CIA ، بە سیاسەتی خۆماڵی کردنی نەوتی عەرەبی و ناسیۆنالیزمی عەرەبی زۆر توڕەبون و ئەو یەکەیان وەک “دەنگی کۆمۆنیستان دێ” لێکدایەوە. ئەو دو کاربەدەستەی ئەمریکا هەڵسان بە سازکردنی پڕۆژەی سەربازی نهێنی دژی مارکسیزمی سوڤیەتی کە وڵاتانی “سعودیە – ئۆردون – عێراق – لوبنان” یان دەگرتەوە. بۆ ئەوەش دژی ئەو دەنگانەی کە ئەوان پێیان دەگوتن دەنگی کۆمۆنیزم، پاڵپشتیان لە سەرهەڵدان و پەرەپێدانی ئایدیۆلۆژیای کۆنسەرڤاتیڤی جیهادی “سەلەفی و وەهابیەکان” کرد و لەو کاتەوە کاریانکرد بۆ بۆ پەرەپێدانی ئایدیۆلۆجیای ئیخوان المسلمین. بەپێی پەرتوکی Heiliger Krieg ئەمریکا لە ساڵی ١٩٥٠ هاوشانی سعودیە خەریکی پەرەپێدانی وەهابیەکانە لە ناوچەکە.
یەکەمین دەستێوەردانی ئەمریکا لە سوریا ساڵی ١٩٤٩ دەستپێئەکات. دوای ئەوەی سەرۆکی هەڵبژێردراوی ئەوکاتەی سوریا “شوکری ئەل-کوەیتی” دوودڵ بو لە ئیمزاکردنی پڕۆژەی سەربازی ئەمریکا-سعودیە لە سوریا و لوبنان. دەزگای هەواڵگری ئەمریکا CIA کودەتایەکی ئەنجامدا و حوسێن ئەل-زەعیم ی نزیک خۆی هێنا سەر دەستەڵات. ئەل- زەعیمی بۆ ئەوەی پڕۆژەکەی ئەمریکا و سعودیە جێبەجێ بکات، سەرەتا پارلمانی سوریای هەڵوەشاندەوە، بەڵام دوای چەند حەوتویەک لە لایەن هاوڵاتیانی سوریا ڕوخێندرا. دوای ئەوە CIA سیخوڕە بەناوبانگەکەی خۆی Rocky Stoneی بە ٣ ملیۆن دۆلارەوە ناردە سوریا بۆ ئەوەی سەلەفیە سوننیەکان و جەنەڕاڵەکان بە بەرتیل و پارە هان بدەن بۆ کۆدەتایەکی دیکەی سەربازی. سوپای سوریا هەستی بەوە کرد و بۆ جاری یەکەم لە مێژووی سوریادا، سوپا هەڵیکوتایە سەر باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە دیمەشق و Stone یان هێنا بەردەم کامێراکان. ناوبراو دانی بەوەدانا کە ئەوان لە هەوڵی کۆدەتا و شەڕێکی نایاساییدان دژ بە سوریا. سوپا ئەوکاتە سەرجەم سیاسی و سەربازیەکانی نزیک ئەمریکا تەسفیە دەکات و بەرەو دکتاتۆریەت و دەوڵەتێکی تۆتالیتاری لە دەستی جیهازێکی ئەمنی توند و تۆڵ هەنگاو دەنێ.
خوێنەری هێژا سەرنج بدە چۆن ئەوڕۆ دوای پەنجا ساڵ لە سوریادا، بەدەستی هەمان ئاکتۆر، هەمان سیناریۆ دووبارە دەبێتەوە. کاربەدەستە تەمبەڵەکانی CIA لە سەردەمی دەيڤيد پتريوس لەبەر تەمبەڵی و دەبەنگی تاقەتی نوسینی سیناریۆیەکی دیکەیان نیە، بۆیە ئەو سیناریۆیەی ڕۆکی ستۆن کە زیاتر لە پەنجا ساڵە لە ئەرشیفەکەیان کەوتوە، بە تەپوتۆزەکەیەوە دەریانهێنا و لەژێرناوی ئەسەد دکتاتۆرە، داعش لەناو دەبەین!!، دیموکراستی و دادپەروەری لە سوریا بنیاد دەنێین و …هتد خەڵکی هەژاری حەلەب، شەنگال و کۆبانێ و …هتد ناوچەکەیان کردە قوربانی.

پڕۆژە شەیتانیەکەی John Kerry و شا عەبدوڵا
لە ١١ی سێپتێمبەری ساڵی ٢٠١٤ وەزیری دەرەوەی ئەمریکا جۆن کێرری و شا عەبدوڵای سعودیە لە کەناری دەریای سور کۆبونەوە و نەخشەی پڕۆژەیەکی نهێنیان کێشا کە لە ئەدەبیاتی سیاسیدا ناوی نراوە “ڕێککەوتنە نهێنیەکەی کێرری و عەبدوڵا” the kerry abdullah secret deal بۆ وردەکاری پڕۆژەکە سەیری لێکۆڵینەوە بەناوبانگەکەی F. William Engdahl بکە.
ئەو پڕۆژەیە بریتی بو لە دابەزاندنی نرخی نەوت لە ڕێگای OPEC کە سعودیەی عەرەبی دەستەڵاتێکی بەرچاوی هەیە لەو دەزگایەدا. ئەوان واتە ئەمریکا و سعودیە ئامانجیان ئەوەبو، زەبرێکی کوشندە لە ڕوسیا و ئێران بدەن. نرخی نەوتی سعودیە بۆ ئاسیا لە جیاتی ١٠٠ دۆلار کرا بە ٥٠ دۆلار، ئەوە گرفتێکی گەورەبو بۆ ڕوسیا، بەڵام وڵاتی سین سودی لەو پڕۆژەیە بینی. بەپێی ئەو زانیاریانەی کە لە دواییدا لە زاری بەڕێوەبەری ناوەندی سیاسەت و ستراتیژی نەوت ڕەشید ئابانمی بیسترا، ئامانج لەو ڕێککەوتنە نهێنیە ئەوەبو، ڕوسیا دەست لە پشتگیریکردنی ڕژێمی ئەسەد و ئێرانیش ناچاربکرێ دەست لە بەرهەمهێنانی چەکی نوکلێری هەڵگرێ.
ئەمریکا بۆ ئەوەی وەک هێزی سوپەری جیهان بمێنێتەوە ناچاربو، زەبرێک لە ڕوسیا و هەردو هاوپەیمانی سەرەکی ئەو واتە ئێران و سوریا بوەشێنێ، ئەوەش بەتەنیا لە ڕێگای یاریکردن بە سیاسەتی نەوتەوە ئەکرێ. لە بیرمان نەچێ ساڵی ١٩٨٦ ئەمریکا لە ڕێگای هەرزانکردنی نەوتی خاوی سعودیە بۆ ١٠ دۆلار، وەکو ئێستا ڕژێمی سۆڤیەت و ئابووریەکەی کردە ئامانج کە لە دواییدا سۆڤیەت هەڵوەشایەوە. ئێستاکەش ئەمریکا ڤلادیمیر پوتین لە ئاسیا و ڕۆژهەڵات بە گەورەترین بەربەست دەزانێ لەبەردەم سیاسەتەکانی بەتایبەتی ئەوەی پێی دەگوترێ سیستێمی جیهانی نوێ کە ئەوروپا و ئەمریکا بەیەک بەرەوە ڕوبەڕوی بەرانبەرەکانیان ببنەوە. بۆ ئەوەی ئەمریکا سەرکەوێ پێویستی بە هاوکاری و هاوپەیمانی لەگەڵ هەندێک وڵاتی ئاسیا هەیە. ڕوسیا لە چەند ساڵی دواییدا هەوڵ ئەدا ئابووریەکەی پابەند نەبێ بە سیستێمی دۆلار و ئەگەڕێتەوە بۆ بازاڕی نەتەوەیی. بۆیە چاودێران پێیان وایە پیلانە شەیتانیەکەی کێرری و عەبدوڵا نەخشەیەکی گەوجانەبو. هەربۆیە دوای ئەوە ڕیاز، واشنگتۆن، دەوحە و ئەنکەرە بۆ جێبەجێکردنی پیلانەکانیان پەنایان بۆ ناشەرعیترین و دڕندەترین هێز برد لە جیهاندا کە سەلەفیەکان بوون. ئێستاش هەر ئەوانن باسی لەنابردنی ئەو گروپانە دەکەن!!.
ئێران لە ناو یاریەکەدا زۆرترین شانسی هەیە
هەرچەندە ئێران بەهۆی نەبونی سنور لەگەڵ سوریا ناتوانێ تاسەر ڕۆڵێکی وا کاریگەر ببینێ. تاران هەوڵ ئەدا پشتگیری خۆی بۆ عەلەویەکانی سوریا بەردەوام بکات و بەوپێیە زنجیرەیەکی شیعە لە تارانەوە بۆ بەیروت لە ڕێگای عەلەویەکانی سوریا پەرەپێبدات کە سوپای پاسداران، سوپای بەدر، ڕەوتی سەدر، مالیکی، ئەسەد و حزب اللە ی لوبنانی سەربازی ئەو خەتە دەبن. ئەوەش جوگرافیای شیعەکانە ئێران، عێراق، سوریا و لوبنان بەیەکەوە دەبەستێتەوە.
ستراتیژی سەرجەم لایەنە بەهێزەکانی گەمەکەی سوریا و عێراق “ڕوسیا، سعودیە- ئەمریکا” بریتیە لە شەڕێک لەسەر هێلی گواستنەوەی وزە و گاز لە ڕێگای دەریای سپی ناوەڕاستەوە بۆ ئەوروپا. لە ئێستاوە دیارە پیلانی سعودیە و قەطەر کە ڕوخاندنی ئەسەد بو لە ڕێگای شۆڕشێکی سەلەفی و وەهابی سەرکەوتو نەبوە، ئەوەی دەمێنێتەوە ڕوسیا و ئەمریکان. ئێستا بەدەرئەکەوێ ئەمریکا لە زۆر بواردا لەگەڵ ئێران کاردەکات. شەڕی موسڵ یەکێکە لەو نمونانە. موسڵ بۆ ئێران زۆر گرینگە و تاقە پردێکە بۆ بەستنەوەی تاران و دیمەشق بەیەکەوە. ئەمریکا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا زۆر ماندوە، سەختە بتوانێ ڕوبەڕوی ئێران ببێتەوە. ئێرانیش بۆ ئەوەی ببێتە هێزێکی ئابووری گەورەی جیهانی، پێویستی بە ئەمریکا و ئەوروپایە. ئایا تۆ بڵێی ڕۆژێک لە ڕۆژان ئەگەر ئەمریکیەکان لەسوریا بێهیوابوون، پەنا نەبەنە بەر ئێران بۆ ئەوەی پڕۆژە کۆنەکە واتە هێلی گواستنەوەی نەوت و غاز لە نێوان ئێران-عێراق-سوریا لوبنان زیندوبکەنەوە؟ ئەوەش ڕەنگبێ سیناریۆیەکی پێشبینی کراوبێ بۆ دابڕانی پەیوەندی نێوان ڕوسیا و ئەوروپا. ئایا ئەوکاتە هەڵوێستی تورکیا-وڵاتانی کەنداو و ئیسرائیل چی دەبێ؟ ئەمریکا دەتوانێ هاوسەنگیەک لەنێوانیاندا سازبکات؟ ئەگەر ئێران پاشەکشە بە بەرهەمهێنانی چەکی نوکلێری و دژایەتی سیۆنیزم بکات، ئەوا ئەگەری ئەو سیناریۆیە لە ئارادایە، چونکە ئێران و ڕوسیا لە داهاتودا لەوانەیە ببنە ڕکەبەری بەهێزی یەکتر لە ناوچەکە.

ستراتیژی تورکیا لە عێراق و سوریا

وادیارە ستراتیژیەکانی تورکیا لە عێراق و کوردستاندا دیارن و ئەگەر بمانهەوێ خەتیان بەژێردا بکێشین، ئەبێ سەرەتا لەو خەونەوە دەستپێبکەین کە ئەردۆغان بە دەوڵەتی نوێی عوسمانیەوە دەبینێ. بەپێی ئەوەش کەرکوک، موسڵ، حەلەب سێ شاری دەوڵەتی عوسمانین و لەو سەردەمەدا موسڵ و حەلەب گەورەترین ناوەندی بازرگانی بوونە لە ڕۆژهەڵات. ئەنکەرە هەوڵ ئەدا خۆی تێکەڵی سەرجەم ململانێکان بکات کە پەیوەندیان بەو شارانەوە هەیە.
جگە لەوە تێکەڵاوی تورکیا لەگەڵ گروپی داعش بەپێی کۆمەڵێک بەڵگەو بۆچونی گەلێک لە وڵاتان، گرینگی ئەو چەکدارانەی داعش کە لە موسڵ ڕادەکەن بۆ تورکیا دیاری دەکات.
هەبوونی گەریلاکانی پکک و ملیشیاکانی نزیک ئەو ڕێکخراوە لە چیای شنگاڵ و دوایی سنوری موسڵ لەگەڵ ڕۆژئاوا، چاوی ئەنکەرەی بردۆتە سەر گۆڕانکاریە خێراکانی ناوچەکە.
بۆ وڵاتانی کەنداوی دوژمنی ئێران گرینگە کە تورکیا لە ناوچە سوننی نشینەکانی عێراق باڵادەست بێ، بۆ ئەوەی ڕێگا نەدات لە داهاتودا شیعەکان ناوچەی موسڵ و ئەنبار بکەنە پردێک بۆ بەستنەوەی ئێران و سوریا بەیەکەوە.
پڕۆفێسۆر ڕۆبێرت ئۆڵسۆنی شەرازە لە بارەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پێیوایە “تورکیا کۆمەڵێک ستراتیژی لە عێراقدا هەیە، بەڵام بەبێ ڕێککەوتن لەگەڵ ئێران ناتوانی بەشی زۆریان بێنێتە دی”. ئەگەر تورکیا لەگەڵ ئێران نەگاتە ڕێککەوتن بەتەنیا کاریگەری لەسەر هەرێمی کورستاندا دەمێنێتەوە و ئەتوانێ سود لە شیرینیەکانی سەرزەوی و ژێر زەوی کوردستان وەرگرێ. ڕەنگبێ ڕێگانەدان بە بەشداریپێکردنی تورکیا لە ئۆپەراسیۆنی ڕزگاری موسڵ، سەلمێنەری قسەکانی ناوبراو بێ کە ئێران و هێزە شیعەکان ڕۆڵیان هەبو. بۆیە واپێدەچێ تورکیا لەگەڵ پارتی دیموکراتی کوردستان بە سەرۆکایەتی بارزانی و هێزە سوننیە بەعسیەکان کە بەشێکیان ئێستا لەناو داعشدا دەستڕۆن بیریان لە سیناریۆی ناوچە یان دەوڵەتێکی سوننە لە عێراقی ئێستا کردبێتەوە. ئەگەر بەشێک لە بانگەشەکانی بارزانی بۆ دەوڵەتی سەربەخۆ بەتەنیا هەڵمەتێکی ڕاگەیاندن بێ، بەشەکەی دیکەی بریتیە لە سازکردنی دەوڵەتێکی سوننە لە ژێردەستەڵاتی تورکیادا.
سەبارەت بە سوریا ترسەکانی تورکیا زیاترن. ئەگەرچی تورکیا یەکێک لەو هێزانەیە کە دەتوانێ لەسەر زەوی سوریا ڕۆڵێکی گەورەتر و بەکاریگەرتری هەبێ لە سەرجەم هێزەکانی دیکە، بەڵام سیاسەتی ئەردۆغان و گومانکردن لە پەیوەندیە مەترسیدارەکانی لەگەڵ داعش لە لایەک و ستراتیژی ئەردۆغان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و هەوڵدان بۆ دەستەڵاتی ڕەهایی ئەو پیاوە، وای لە سەرجەم هێزەکانی جیهان کرد، لە ناچاری نەبێ هاوکاری نەکەن. گەورەترین کۆسپیش ئەوڕۆکە ڕۆژئاوای کوردستانە کە بۆ ئەمریکا و ڕوسیاش گرینگە. دروستبونی کوردستانێکی دیکە لە تەنیشت تورکیاهەڕەشەیە. چارەنوسی سوریا چی بەسەر دێ، کێ لە داهاتودا دەبێتە حاکمی دەریای سپی ناوەڕاست؟ سنورەکانی ئەو کوردستانە تا کوێ دەچن؟ کانتۆنەکان تا چەند و کەی یەکتر دەگرنەوە؟ ئەگەر ئەوانە نەهاتنە دی چی ڕوئەدا و پڕۆژەی بە باشوورکردنی ڕۆژئاوا سەردەگرێ یان نا؟ ئەوانە پرسیاری جدین و لە داهاتودا زو یان درەنگ وەڵامەکانیان وەردەگرینەوە.
ڕژێمی ئەسەد تا ئێستاش سەرباری ئەوەی شکست و داڕمان تا لوتی هاتوە، بەردەوامە لەسەر ئەقلیەتی شۆڤێنیزمی و دەوڵەت-نەتەوە. بەڵام وەک تاکتیکی ڕۆژانە ئەبێ لایەنی کوردی ئەوە بزانێ ئەوڕۆ ئەسەد زۆر لە تورکیا و ئەو لایەنانەی لە پەراوێزی تورکیا سیاسەت و شەڕ ئەکەن باشترە، چونکە بێهێزە و ئەو ئیرادەیەی نیە ڕوبەڕوی کورد بێتەوە.
ئێستا مۆسکۆ لەسەر سنوری سوریای دەریاسی سپی باڵادەستەو بنکەی سەربازی هەیە، بۆیە ناوچەی حەلەب و دەوروبەری بۆ ئەو زۆر ستراتیژیە کە کانتۆنی عەفرینیش ئەگرێتەوە. پەیوەندی کورد لەگەڵ ڕوسیا زۆر گرینگترە لە پەیوەندی کورد لەگەڵ ئەمریکا. ستافی ئۆباما بەتەنیا بۆ ئەوەی میراسێک بۆ دیموکراتەکان بنیات بنێ، بەر لە بەجێهێشتنی کۆشکی سپی، شەڕی موسڵی دەستپێکردوە، بەڵام لە سوریا چی ئەکات جارێ دیارنیە. کەچی ڕوسیا نایهەوێ بۆ ماوەیەکی دوور و درێژ لە سوریا شەڕ بکات و ئابووریەکەی ناخاتە مەترسی. ڕوسیا پەلەیەتی لە پاککردنەوەی باکوری سوریا لە ئیسلامیە جیهادیەکان و ئۆپۆزیسیۆنی سوریا. ئەگەر کورد و ئەسەد ڕێکبکەون، ئەوا بەیارمەتی ڕوسیا دەتوانن سیاسەتەکانی تورکیا لە باکوری سوریا پوچەڵ بکەنەوە، ئەگەرنا ستالینگرادێکی دیکە وەک ئەوەی کۆبانێ لە عەفرین و دەوروبەری چاوەڕێمان ئەکات. ئەمریکا لە عێراق و سوریا بەتەنیایە، بارەگا سەربازیە زەبەلاحەکەی ئەمریکا “ئینجەرلیک” ئێستاش لە تورکیایە. ئەمریکا لە ناوچەکە بەتەنیا تاقە ئەندامێکی بەهێزی هەیە لەناو ناتۆ ئەویش تورکیایە. سەرجەم هاوپەیمانەکانی ئەمریکا لە ناوچەکە وڵاتانی کەنداو سوننەن کە پەیوەندی ستراتیژیان لەگەڵ تورکیا هەیە. تورکیا ئەوڕۆ کارتی ڕوسیا دژ بە ئەمریکا باش بەکاردێنێ. کارتی پەنابەران دژ بە ئەوروپا باش بەکاردێنێ. مرۆڤ لەوە ئەترسێ، ئەمریکا ناچاربێ لە داهاتودا لەگەڵ تورکیا لە سوریا و عێراق کاربکات و پشت لە هێزەکانی سوریای دیموکراتیک بکات. هەڵمەتەکانی تورکیا لە ناوەڕاستی مانگی ئۆگستی ٢٠١٦ لە سوریا و ئەو ناوچانەی کە لە ڕوی جیۆستراتیژی بۆ کوردەکان گرینگن و هەڵگیرساندنی گڵۆپی سەوز لەلایەن ئەمریکا نیشانەی ئەو یەکەیە.
کورد ئەبێ باش بزانێ ئەگەر ببێتتە بەشێک لە شەڕی بۆڕیەنەوتیەکان ئەوا جگە لە سوتەمەنیەک بۆ شیعە و سوننیەکان هیچی دیکەی لێ بەرهەم نایە. کورد ئەبێ لە ئاستی ناوچە ستراتیژیەکی فراوانی هەبێ. بەپێی ستراتیژی فراوانی ناوچەکە لە هەر بەشێکی کوردستان ئەبێ ستراتیژی کورد هەبێ، ئەگەرنا بەتەنیا ئەبینە سەربازی یاریەکانی هێزەکان وەک ئەوەی ئێستا لە موسڵ ئەگوزەرێ. ئەگەر کورد توانی ستراتیژی هاوبەشی هەبێ، هێزی یەکگرتوی هەبێ، خۆی لە ئەقڵیەتی سەردەمی میرەکان ڕزگار بکات، ئەوا شانسی سەرکەوتنی گەلێک زۆرە. ئەوەی ئێستا دەبینین دابەشبونە بەسەر بەرەکاندا و لەناو ئەو دابەشبونەشدا هەندێک کورد بەتەنیا دەبنە سوتەمەنی بۆ بەرژەوەندی ئەلیتی سیاسی داخراو. کوردی بێ فکر، بێ پڕۆژە و بێ پلان جگە لە سەربازێکی ڕوتی شەڕی بۆڕیەکان چارەنوسێکی دیکەی نابێ.

————————–
Heiliger Krieg

Turkey’s Strategy for Syria and Iraq

War Propaganda: Syria’s Destruction by the Lies of the Western Media. “Washington will Never let Go, Their Target is World Hegemony”


https://sputniknews.com/politics/201602241035279588-us-syria-conflict-daesh/
http://www.ecowatch.com/syria-another-pipeline-war-1882180532.html
http://www.informationclearinghouse.info/article40089.htm

Turkey’s Strategy for Syria and Iraq




هۆكاری هه‌ڵوێسته‌ جیاوازه‌كانی له‌مه‌ر روداوه‌كه‌ی كه‌ركوك … عیماد عه‌لی

دیاره‌ راستگۆترین و دڵسۆزترین و خۆبه‌خترین و خۆبه‌خشترین كه‌س و به‌رگریكار له‌ كه‌ركوك به‌ پێی ئه‌وه‌ی له‌و رۆژه‌دا ده‌ركه‌وت، خه‌ڵكه‌ ره‌شوروت و كوردپه‌روه‌ره‌كه‌ی خودی شاری كه‌ركوك بوون، كه‌ به‌ هه‌موو توانا و حاڵو ماڵی خۆیانه‌وه‌ بێ سڵه‌مینه‌وه‌ و دوور له‌ یه‌ك تۆزقاڵ ترس هاتنه‌ میدان و ده‌ستیان له‌ كوشتن و له‌ناوبردن و وه‌ده‌رنانی ئه‌و جنۆكانه‌ نه‌پاراست .
ئه‌مه‌ له‌ كاتێكدا كه‌ پێشمه‌رگه‌ وه‌ك ئه‌ركی سه‌ر شانی خۆی و دڵسۆزی بۆ شارێكی كوردنشین، هیچ كه‌موكورتیه‌كی نه‌بوو، گیانیان به‌خت كرد و ئازایه‌تی و پاڵه‌وانێتیان نواند و له‌ نێو پێشمه‌رگه‌كانیشدا كورانی كوركوك قسوریان نه‌كرد و توانیان خه‌ونی زۆرێك لایه‌نی ناوه‌كی چ عیراقی بێت یان كه‌ركوكی و ته‌نانه‌ت كوردستانیش، یان ده‌ره‌كی، له‌گۆر بنێن .
به‌ڵام ئه‌وه‌ی تێبینی ده‌كرا، له‌و چه‌ند سه‌عاته‌دا، زۆرێك لایه‌ن هه‌بوون هه‌ر یه‌كه‌و به‌ پێی به‌رژه‌وه‌ندی خۆی له‌و باره‌وه‌ ده‌دوا و به‌ پشتخانی حزبی و یان ناوچه‌چێتی یان شارچێتی قسه‌ی ده‌كرد و لێدوانی ده‌دا، ئه‌مه‌ش بۆ هه‌ر كه‌سێكی ئاسایی ده‌ریخست كه‌ نه‌بونی روحی یه‌كگرتووی و په‌رشوبڵاوی چه‌ند كاریگه‌ری خۆی له‌سه‌ر بیر و ره‌فتار و ته‌نانه‌ت بۆچونی تاكی كۆمه‌ڵگه‌ی كورده‌واری جێهێشتووه‌ .
له‌ لایه‌كی تره‌وه‌ هه‌ڵوێستی لایه‌نه‌ نێوخۆیه‌ عیراقی و كوردستانیه‌كان و ده‌ره‌كیه‌كانیش له‌مه‌ر پرسی كه‌ركوك و دوارۆژه‌كه‌ی به‌ جوانی بۆ هه‌موو لایه‌ك ده‌ركه‌وت، له‌مه‌شدا پلان و پیلانه‌كانیش روون بونه‌وه‌، كێ كه‌مته‌رخه‌م بوو، به‌ڵكو پێشیخۆش بوو كه‌ داعش له‌كه‌ركوك بێت نه‌ك كورد ده‌سه‌لاتدار بێت، كێ چاوپۆشی له‌و مه‌سه‌له‌یه‌ كرد و پشتگوێی خست، كه‌ ده‌یتوانی ته‌نانه‌ت به‌ لێدوانێك هه‌ڵوێستی راسته‌قینه‌ی خۆی ده‌ربرێت، كه‌چی قروقه‌پی لێكرد، كێ ئاواته‌خواز بوو كه‌ روداوه‌كه‌ درێژه‌بكێشێت و فشاره‌كانی سه‌ر موسڵ كه‌م بێته‌وه‌ و ته‌نانه‌ت ورده‌ ده‌زوی پشت سیناریۆكه‌ به‌ شێوه‌یه‌ك بۆ هه‌موو لایه‌ك ده‌ركه‌وت، كه‌ له‌م كرده‌وه‌ تیرۆریستیه‌ هه‌ندێك عه‌سكه‌ری و سه‌رتاپا سیاسیه‌ی داعش كێ به‌ هه‌ر جۆرێك له‌ جۆره‌كان به‌شدار بووه‌ . ته‌نانه‌ت له‌ نێو ئه‌و هه‌موو لایه‌نانه‌دا دووبه‌ره‌كی نێوان هه‌ردوو باڵی یه‌كێتی نیشتمانی كوردستانیش كه‌ حزبی یه‌كه‌می دسه‌ڵاتداره‌ له‌و شاره‌دا به‌ روونی دیار بوو .
ئه‌مه‌ بۆ شارێكی زۆر گرنگ و یه‌كجار ستراتیجی بۆ كورد و پرسه‌كه‌ی و دوارۆژی به‌م شێوه‌یه‌ بێت و، ئه‌وه‌مان بۆ ده‌ربخات كه‌ یه‌كگرتوویی گه‌لی كوردستان له‌ چ ئاتسێكدایه‌ و ناكۆكی له‌ چ قۆناغێكدا، وا خۆی فرز كردووه‌ و پیشانی هه‌موو لایه‌كی دا كه‌ وه‌زعی كوردستان چۆن چه‌قی به‌ستووه‌ و، به‌هیچ شێوه‌یه‌ك دوارۆژی گه‌له‌كه‌یان نه‌خوێندۆته‌وه‌ .
ئه‌مه‌ی كه‌ركوك پیلانێكی دوژمنكارانه‌ی نێوده‌وڵه‌تی و نێوخۆیی بوو كه‌ له‌دوارۆژێكی نزیكدا لایه‌نه‌كانی ده‌رده‌كه‌وێت و بۆ هه‌مووان ئاشكرا ده‌بێت و كاری پشت په‌رده‌ی لایه‌نه‌ به‌شداربوه‌كانی بۆ خه‌ڵك روون ده‌بێته‌وه‌ . ئه‌وه‌ی گرنگ و مه‌به‌سته‌ پلاندانه‌ر و به‌شداریكه‌ر و هاوكاریكه‌ریی پشت په‌رده‌یه‌ كه‌ بۆ خه‌ڵك به‌ جوانی ده‌ركه‌وێت .
ئه‌وه‌ی له‌م كرده‌وه‌ درندانه‌یه‌ قازانج ده‌كات به‌ پله‌ی یه‌كه‌م ئه‌نقه‌ره‌یه‌ پێش داعش، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی:
یه‌كه‌م : زۆر لایه‌ن به‌م كرده‌وه‌ مه‌شغوڵ ده‌كات كه‌ مه‌به‌ستیه‌تی له‌ موسڵ دوور بكه‌ونه‌وه‌، به‌ تایبه‌تی یه‌كێتی و په‌كه‌كه‌ و تا راده‌یه‌ك حه‌شدی شه‌عبی، تاوه‌كو بتوانێت له‌ مه‌یدانی شه‌ری موسڵ له‌ رێگه‌ی به‌ره‌كه‌ی كورد یان پارتیه‌وه‌ هه‌ر چیه‌كی بوێت بیكات و لایه‌نی زاڵ له‌وێدا واته‌ پارتی بێگومان ده‌بێت ملكه‌چی بێت، له‌به‌ر ئه‌و به‌رژه‌وه‌ندیانه‌ی كه‌ له‌ ژیر ده‌ستی توركیایه‌ و، تا ئێستا سه‌به‌ته‌ پر له‌ هێلكه‌كانی راده‌ستی ئه‌و كردووه‌ ووه‌رینه‌گرتۆته‌وه‌و وای لێهاتووه‌ كه‌ هه‌نگاوێك بێ راوێژ و رازیبونی ئه‌و نه‌روات .
دووه‌م : له‌ناو خۆی كه‌ركوكدا لایه‌نگران و دارده‌ستانی توركیا، چ له‌به‌ره‌ی سونه‌ بێت یان توركمانه‌كان، بكه‌ونه‌ حاڵه‌تێك كه‌ له‌ سه‌نگه‌ری به‌هێزیه‌وه‌ لێدوان بده‌ن وره‌فتار بكه‌ن و بڵێن گیان و حاڵ و ماڵیان ئارام نیه‌ و شاره‌كه‌ سه‌قامگیر نیه‌ و پێویستی به‌ هێزی تری غه‌یره‌ هه‌یه‌ بۆ ئارامی شاره‌كه‌ و، له‌وه‌شدا ده‌توانن یاری خۆیان بكه‌ن و كه‌ركوكیش به‌ده‌ردی موسڵ به‌رن .
سێیه‌م : فشاری زیاتر له‌سه‌ر موسڵ كه‌م ده‌بێته‌وه‌ و به‌ره‌ی نوێ دروست ده‌كرێت و شه‌ره‌كه‌ درێژه‌ ده‌كێشێت كه‌ ئه‌مه‌ هه‌مووی له‌ به‌رژه‌وه‌ندی قازانجی توركیا و پیلانه‌كانیه‌تی . له‌مه‌شدا زۆر كارتی له‌م ناوچه‌یه‌ تێكه‌ڵ ده‌كرد له‌وانه‌ش:
1 – بوار بۆ حه‌شدی شه‌عبی ده‌كرایه‌وه‌ به‌ زۆری بێنه‌ ناو كه‌ركوكه‌وه‌، به‌مه‌ش ناكۆكی له‌ نێوان پێكهاته‌كانی كه‌ركوك دروست ده‌بوو و توركیاش له‌دووره‌وه‌ و به‌ ده‌ستی پاشكۆكانی یاریی خۆی ده‌كرد و بواری ده‌ستێوه‌ردانی بۆ ئاسان ده‌بوو .
2 – لایه‌نگرانی توركیا بێده‌نگ ده‌وه‌ستان له‌ ئاست پشێوی و ئاڵۆزیه‌كان و به‌ڵكو ئاگره‌كه‌شیان خۆش ده‌كرد و به‌ره‌ی خۆیان قایم توند و به‌گورتر ده‌كرده‌وه‌ و، ئاماده‌باش ده‌بوون بۆ هه‌ر ئه‌گه‌رێك كه‌ توركیا به‌ پیلانه‌كانی ده‌یتوانی بیگێرێت .
3 – ته‌نانه‌ت هه‌ر هیچ شتێكیشی بۆ نه‌كرایه‌، ده‌یتوانی هاوسه‌نگی هێزی كوردی بۆ به‌رژه‌وه‌ندی پارتی دیموكرتی كوردستان بگۆریت و، له‌وێوه‌ به‌ ئاسانی ده‌یتوانی فه‌رمانه‌كانی به‌و رێگه‌وه‌ جێبه‌جێ بكات، كه‌ ئه‌وه‌ش به‌زه‌ره‌ر بۆ كورد و، ته‌نانه‌ت بێ ئاگاداریی خۆی بۆ پارتیش ده‌كه‌وته‌وه‌ .
4- ده‌یتوانی كه‌ركوك وه‌ك كارتێكی زۆر گه‌وره‌ بۆ كێشه‌ی موسڵ به‌كار بێنێت له‌ پاش رزگاركردنی و به‌قه‌راربونی ئاسایشی شاره‌كه‌ .
چواره‌م: هه‌ر هیچ نه‌بێت به‌م كاره‌ی توركیا ده‌ستی عیراقی زیاتر له‌ كورد به‌سه‌ر كه‌ركوكدا زاڵ ده‌كرد، كه‌ له‌لایه‌ن ئه‌نقه‌ره‌وه‌ بۆ به‌رژه‌وه‌ندی خۆی له‌ كورد باشتره‌، دیاره‌ به‌ پێی بیركردنه‌وه‌و پلانه‌كانی ئه‌و .
بۆیه‌، ده‌كرێت بڵێین كه‌ ئه‌نقه‌ره‌ رۆڵی گه‌وره‌ی تێدا هه‌بێت و تا راده‌یه‌كیش رێی تێده‌چێت به‌غداش ز انیاری نهێنی هه‌بوبێت و، له‌به‌رژه‌وه‌ندی خۆی زانیبَت كه‌ ئه‌گه‌ر داعش سه‌ركه‌وتو بوایه‌، له‌دوارۆژدا به‌غدا له‌ رزگاركردنی كه‌ركوك به‌شدار ده‌بوو، به‌و شێوه‌یه‌ش كه‌ركوك به‌ ته‌واوه‌تی ده‌گه‌رایه‌وه‌ باوه‌شی ناوه‌ند و هێزه‌ پیلانگێره‌كان و، سیناریۆیه‌ نێوخۆییو ده‌ره‌كیه‌كه‌ سه‌ركه‌وتو ده‌بوو .




ئاژه‌ڵانی خوێنه‌ر … عه‌بدولموته‌ڵیب عه‌بدوڵڵا

له‌ سێبه‌ری ئه‌و دارستانه‌ له‌به‌ر كتێبان ده‌مێنم
بیرم له‌ گه‌ڵا ئاڵاوه‌
دڵم تووند تووند وه‌ك چۆله‌كه‌یه‌كی جێماو ده‌جریوێنێ‌
له‌به‌ر رۆناكی خه‌ریكم
ده‌گه‌مه‌ كۆتایی باران
وه‌ك ئه‌وه‌ی خۆم ونكردبێ‌ كتێبێكم له‌ ده‌ستدایه‌.

ئه‌و دارستانه‌ وه‌ك كتێبان ده‌خوێنمه‌وه‌
عاشقه‌كان له‌ ژێر سێبه‌ری خه‌یاڵم ده‌چنه‌ ماچان
له‌ پشته‌وه‌ هاوڕێكه‌م به‌ دوو ده‌ستان چاوم ده‌گرێ‌
له‌ پشته‌وه‌ زه‌وی به‌ بزه‌ پێمده‌ڵێ‌ دڵ ئارامه‌
هه‌میشه‌ دنیا ده‌جولێ‌ بۆ پێشه‌وه‌
كتێبێكم له‌ ده‌ستدایه‌ رێگا رۆناك ده‌كاته‌وه‌.

ئه‌و دارستانه‌ وه‌ك كتێبان مه‌ستم ده‌كات
ئاسمانی وشه‌م خه‌یاڵه‌، له‌ چێژی زه‌وی ناسره‌وێ‌
وڵات هیچی به‌سه‌ر هیچه‌وه‌ نه‌ماوه‌
به‌لادا دێ‌
وشه‌یه‌ك ده‌مگرێته‌وه‌، هاوڕێیه‌كی گه‌ڵا ئاسا
باوه‌ش بۆ كتێبی ده‌ستم ده‌كاته‌وه‌.

ئه‌و دارستانه‌ به‌سه‌ر هیچه‌وه‌ ده‌ڕوانێ‌
ئاژه‌ڵانی خوێنه‌ر ده‌ڵێن له‌به‌ر كتێبان ده‌مێنین
خوێنه‌رانی ئاژه‌ڵ ده‌ڵێن له‌به‌ر دارستان ده‌مێنین
من خه‌ریكه‌ له‌ هیچه‌وه‌ به‌رده‌بمه‌وه‌
با وه‌كو گه‌ڵا ده‌مانبا
مردنیش چه‌شنی كتێبان.

1/10/2016




ئه‌م زریانه‌ شێته‌ … نه ژاد عزیز سورمێ

( 1 )

هه‌ناسه‌ی من كزه‌بایه‌ و
قژی تۆش ڕه‌وێ‌ وشه‌ی سرك
وه‌ك ڕووبارێ‌ گڕ تێبه‌ربوو،
خۆزگه‌ی لوتكه‌ به‌فرینه‌كان
ده‌وروژێنێ‌ و ناوروژێنێ‌!
(چراكان هه‌ڵایساون
شه‌قام وه‌كو چاوی ئه‌ستێره‌كان ڕوونه‌
عه‌شقی هه‌تاو
گیان له‌ خوێندا شه‌ڵاڵ ده‌كا..)
من به‌ هه‌ناسه‌م ،
قژ له‌سه‌ر ڕووتا لا ئه‌ده‌م
خوێن له‌ عه‌شقی ڕووباردا ئه‌توێته‌وه‌..

به‌ته‌لانی خه‌می خۆیدا هه‌ڵده‌گه‌ڕێ‌
خلۆر ده‌بێته‌وه‌..
تل ئه‌داته‌وه‌،
تاودان..هه‌ناسه‌بڕكێ‌.. تاودان.. هه‌..نا..
سه‌..بڕ..كێ‌..تا..و…ه…نا..
نوزه‌ی لێ‌ ده‌بڕێ‌
( كێ‌ بێ‌ گوڵئه‌ستێره‌ی وشه‌
له‌ شه‌وی تاری شاعیردا بفڕێنێ‌؟ )
ئه‌مه‌ ڕووباره‌ !
تاشه‌ به‌رده‌كان وه‌ك ده‌ستاڕ
په‌راسووه‌كانت ده‌هاڕن.
هه‌موو شوێنی – سیپان – نییه‌
ژانی برینه‌ گه‌شه‌كانت، ئاوێزانی ،
سێبه‌ر و سۆزی – خه‌ج – ێ‌ بێ‌
ئاگات لێیه‌ له‌ چ گێژه‌نێك خول ئه‌خۆی؟
ئاگات لێیه‌ كه‌ خول ئه‌خۆی و ناخنكێی؟
( له‌ گه‌رمیانی دڵی به‌كوڵ گریاومدا
ڕه‌شماڵی كوێستانه‌كانت بۆ هه‌ڵئه‌ده‌م
ده‌بم به‌ چڵی هه‌تاو و
خۆم به‌ ته‌زووی
دڵی شكاوت وه‌ده‌كه‌م.)
به‌ره‌و سه‌رچاوه‌ی بناری لوتكه‌ ون بووه‌كان مل ده‌نێ‌..
وشه‌كان:
(( مرواری به‌ر تریفه‌ی مانگه‌شه‌و ))ن
ده‌ست ده‌با
خۆیان به‌ كه‌فی شه‌پۆلدا هه‌ڵده‌واسن و ون ده‌بن..

كێ‌ بێ‌ ئه‌م زریانه‌ شێته‌ بخه‌وێنێ‌؟
خه‌و (شیرین)ه‌ ، ده‌بێ‌ به‌چڵێ‌ تریفه‌..
كێ‌ بێ‌ ئه‌م زریانه‌ شێته‌ بخه‌وێنێ‌
شیرین له‌ دڵی فه‌رهاد
رێی ڕووناكی هه‌ڵده‌به‌ستێ‌.
ئه‌م زریانه‌ خونچه‌ی چاوت ده‌پشكوێنێ‌.

هیچم ناوێ‌
دڵه‌كه‌م له‌ ئامێزی شه‌یدا هیچم ناوێ‌
ته‌نیا وه‌ره‌
بۆم ببه‌ به‌ خۆری شیعرێ‌ و
له‌گه‌ڵ گه‌ردی به‌یانیه‌ك
ته‌زووی ئۆخه‌م بۆ بهێنه‌.
ئه‌م جیهانه‌ بێ‌ گۆرانی ئه‌سته‌مه‌
گیانه‌ وه‌ره‌ ئاوازێ‌ بۆ ئازاره‌كانم دابنێ‌..

(2)
زه‌وی ده‌نكه‌ حه‌بێ‌ نییه‌
ئه‌ویش ئافره‌تێ‌ بێ‌ هانا، بێ‌ ده‌رده‌تان.
ئه‌مه‌ زریانه‌ كوێرایتان ده‌كاته‌وه‌..
هه‌وری گریان و گۆرانی
به‌ ئاسماناندا ده‌فڕێنێ‌ . .
ئه‌مه‌ زریانه‌ ،
(( بێ‌ ده‌نگ بن گوێم بۆ دڵم ڕاده‌دێرم ))
گوڵئه‌ستێره‌ی وشه‌ ئه‌مشه‌و به‌ڕه‌ڵڵایه‌
هه‌تاو به‌سه‌ر شه‌وه‌زه‌نگ و شه‌خته‌ی شیعردا ده‌بارێ‌..
نه‌ ْ .. دونیا به‌ باسه‌رابی ئاسۆی لێڵتان نابزوێنرێ‌..
خۆری شیعر ،
ئه‌م جوانییه‌ كوشنده‌یه‌
ده‌رزی نێو كادانێ‌ نییه‌
نیهان نادرێ‌..
( له‌ دره‌ختێكی ته‌نیا ده‌كا
به‌ پشتی شاخێ‌ ڕووته‌وه‌..
له‌ نێرگزی پشكوتووی چاوه‌كانیدا
پایز نه‌ورۆزێكی نوێیه‌.
نهێنیه‌كی شیعرئارایه‌ ،
جاری وایه‌ له‌ سێبه‌ری مێرووله‌یێك پاڵده‌كه‌وێ‌
جاریش هه‌یه‌ هه‌موو دونیا به‌شی ناكا..)
چی ناو ده‌نێی؟
ئه‌م زریانه‌ شێت و شێته‌ ،
چی ناو ده‌نێی؟
نووری خوایی
یا چه‌ند ساتی كورتخایێنی دونیایی؟
چی ناو ده‌نێی؟
باڵای شیعر
یا گۆرانیه‌كی ئاواره‌..؟
1977\1981

ئاملژه‌ : ئه‌م قه‌سیده‌یه‌ له‌ ئه‌ساسدا له‌ دوو كاتی جیاوازدا نووسراوه‌ و بڵاوكراوه‌ته‌ وه‌ ، په‌ره‌گرافی یه‌كه‌م ساڵی 1977 له‌ گۆڤاری ( به‌یان ) و په‌ره‌گرافی دووه‌م ساڵی 1981نووسراوه‌ و له‌ گۆڤاری
( كاروان ) دا بڵاوكراوه‌ته‌وه‌ .




كوردستان قسمه‌ت وقه‌ده‌ربه‌ریوه‌ی ده‌بات،نه‌وه‌ك حكومه‌ت … ئانیا ئەحمەد پور

باییزی ئه‌مسال به‌روداویكی سیاسی كرنك ده‌ست بیده‌كات ئه‌م روداوه‌ بۆ كات و هه‌لومه‌رجی ئیستا نه‌ك ته‌نیا مایه‌ی شه‌رمه‌زاری ده‌سه‌لاته‌ به‌لكو جیكای داخ و جۆریك له‌كالته‌جاری به‌دوای خۆی دینی جونكه‌ بۆ حكومه‌ت گه‌واهی دانه‌ به‌و شكسته‌ی كه‌ هیناویه‌تی.دوای جه‌ندین كۆبونه‌وه‌ی بی سودی حزبه‌كان و تیكدانی به‌یوه‌ندی به‌ به‌غدا و جه‌نده‌ها به‌لینی كه‌وره‌تر له‌تواناكان و ئومیدی مه‌حاله‌ی ده‌وله‌تی كوردی و ئه‌نجامدانی ریفراندۆم دواجار توانیان له‌به‌غدا جیا ببنه‌وه‌. ره‌نكه‌ ئه‌م بریارانه‌ وا بیشبینی كرابن كه‌ پایه‌كانی حزبیك له‌هه‌ریمدا قایم بكا و سه‌ركه‌وتنی به‌دواوه‌ بیت وه‌ بتوانری كورسی ده‌سه‌لات بۆیان جیكرتر بی كه‌ روونه‌ ئه‌نجامه‌كه‌ی كه‌یشته‌ كوی كه‌واته‌ هه‌مو جۆره‌ جاوه‌روانیه‌ك بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌م نه‌خشه‌ و ده‌وله‌تی كوردی و سه‌ركه‌وتنه‌ له‌هه‌ریمدا بیته‌دی خه‌ونیكی مه‌حاله‌
ئه‌م بۆجونه‌ی ئیمه‌ دروست كردنی كه‌شی نائومیدی نیه‌ هینده‌ی بریتیه‌ له‌ په‌یامیك بۆ ده‌سه‌لات بۆ ئه‌وه‌ی بارودۆخه‌كه‌ له‌م ئالۆزییه‌ بوه‌ستی نه‌ك ئالۆزتر بروا وه‌ دۆخی نائومیدی تیبه‌رینن. سه‌ره‌رای ئه‌م هه‌لانه‌ی كه‌ ده‌سه‌لات كردونی و نه‌توانین بۆ وه‌ستان دز به‌ قه‌یرانی ساخته‌ و برینی موجه‌ی فه‌رمانبه‌رانی هه‌ریم له‌لایه‌ن به‌غداوه‌ و جه‌ندین ناكۆكی تری ئه‌م دو نیوه‌نده‌ و

به‌رده‌وامی هیرشی تیرۆرستان بۆ سه‌ر ناوجه‌كانی سنوری هه‌ریم و شكستهینانی ئه‌و به‌لینانه‌ی له‌مه‌ر ده‌وله‌تی كوردی و ریفراندۆم جكه‌ له‌وه‌ش به‌رده‌وام و رۆزانه‌ له‌ریی ده‌زكا میدیاییه‌كانه‌وه‌ باس له‌ بارودۆخی هاونیشتمانیان ده‌كری له‌به‌رامبه‌ریشیدا ده‌سه‌لات بیده‌نك و وه‌ك بینه‌ریك به‌بی هه‌لویست رۆل ده‌گیری به‌و هۆیه‌شه‌وه‌ كیشه‌كانی هه‌ریم رۆز له‌دوای رۆز رو له‌زیادبونن وه‌حكومه‌ت لییانه‌وه‌ به‌وردی ئاكاداره‌ و دیسته‌وسان دانیشتوه‌ جیكای سه‌رنجه‌ كه‌ له‌م ماوه‌ دورو دییزه‌دا دوای ده‌ربه‌ده‌ربونی ده‌یان هه‌زار خیزان و دوای نه‌مانی زیانی هاولاتیان و دوای بلاوبونه‌وه‌ی بیزاری له‌ده‌سه‌لات و دوای بلاوبونه‌وه‌ی كیانی وره‌ به‌ردان و بیئومیدی و دوای له‌به‌ریه‌ك ترازانی شیرازه‌ی به‌یوه‌ندی نیوان حزبه‌كان و ده‌ركردنی سه‌رۆكی به‌رله‌مان.دوای ئه‌م هه‌مو ناته‌باییه‌ی نیوان هه‌ریم و حكومه‌تی ناوه‌ند ئیستا بیشمه‌ركه‌ نیردراوه‌ته‌ موسل و شه‌ر له‌بری ئه‌وان ده‌كات ئه‌وه‌ بۆخۆی دان پیدانانیكی هه‌ره‌سهینانه‌ و بوجه‌لی كۆمه‌لیك بابه‌ت و به‌لینن.سه‌ره‌رای برینی موجه‌ و ناكۆكیه‌كان و بایكۆتی خویندن و جه‌ندین قه‌یران و كیشه‌ی جۆراوجۆر ئه‌مرۆ خه‌ریكه‌ به‌ ده‌یان مندالی كورد و بیشمه‌ركه‌ شه‌هید ده‌كرین له‌ناوجه‌یه‌ك كه‌ هیج به‌یوه‌ندیه‌كی به‌هه‌ریمه‌وه‌ نه‌ماوه‌ وه‌ ناویان ناوه‌ ئۆبه‌راسیۆنیكی میزویی ئه‌بی جۆن ئه‌م واقیعه‌ تاله‌ له‌میزودا ره‌نك بداته‌وه‌؟جونكه‌ سه‌ركرده‌كان لیره‌دا جاره‌نوسی سه‌رجه‌م گه‌ل داده‌ریزن

له‌بیناو ریبازی سیاسی و دیدی خۆیان بۆجۆنیه‌تی سه‌ركه‌وتن و به‌هه‌زاران به‌كوشت ده‌ده‌ن و گه‌لیش به‌سه‌ركه‌وتن ناكه‌یه‌نن و به‌رزه‌وه‌ندی داهاتوی كه‌له‌كه‌مان بونی نابی سه‌رباری ئه‌مانه‌ش دوباره‌ هیج كام له‌حزبه‌كان هه‌لویست و رۆلیكیان نه‌نواند به‌رامبه‌ر ئه‌م دۆخه‌ وه‌لایه‌نی ده‌سه‌لات جۆریك له‌بیخه‌می نیشان ده‌دا به‌لكو زیاتر سه‌رقالی كیبركی و ناكۆكیه‌ بۆ به‌ده‌ست هینانه‌وه‌ی كزرسی حوكم ئه‌مه‌ش ته‌نیا باركرزی زیاتر به‌دوای خۆیه‌وه‌ دینی.ته‌نانه‌ت ده‌سه‌لات هیج كام له‌قسه‌كانی به‌سه‌ر یه‌كه‌وه‌ نین به‌ماوه‌یه‌كی كورت به‌رله‌ئیستا ده‌یكوت به‌ره‌ و ئازادی هه‌نكاو ده‌نیین جیابونه‌وه‌ له‌ حكومه‌تی ناوه‌ند مانای جیابونه‌وه‌یه‌ له‌ هه‌مان ئه‌و ده‌وله‌ت و هاونیشتمانیانه‌ كه‌ سالانیك به‌نایان بردبوه‌ به‌ركوشتن و برینی تاكی كورد و دووركه‌وتنه‌وه‌یه‌ له‌ میزویه‌كی خویناوی كه‌ بۆهه‌ریمیان دروست كردبو یاخود به‌ده‌ست هینانی داخوازی گه‌لیكی نه‌ته‌وه‌ی كورد و دامه‌زراندنی برۆسه‌یه‌كی سیاسی سه‌ربه‌خۆیه‌ له‌بیناو كوردستان كه‌جی ئیستا جوه‌ته‌ ناو بارجه‌ خاكیك و شه‌ریك ده‌كا كه‌ هیج به‌یوه‌ندیه‌كی به‌كورد نیه‌.شه‌هیدبونی به‌ده‌یان بیشمه‌ركه‌ و مندالی كورد له‌بیناوی ئه‌وانه‌ی كه‌ میزوی خوینینیان بۆ دروست كردبوین ئه‌مرۆ شتیكی جاوه‌روان نه‌كراوه‌ له‌بیناو باراستن و ئازادی ئه‌وان نه‌ته‌وه‌ی كورد بكوزرین و ببن به‌ قوربانی بریاره‌ هه‌له‌ یه‌ك له‌دوای یه‌كه‌كانی ده‌سه‌لات.دوای ماوه‌یه‌كی دورو دریزی برسی بون و

و هه‌زاری و ئه‌و باره‌ ئالۆز و دۆخی نائومیدی كه‌ میلله‌تی به‌ره‌و جه‌ندین ده‌رده‌سه‌ری برد له‌بیناو ده‌وله‌تی كوردی ئه‌مرۆ كه‌رانه‌وه‌ و شه‌ركردن بۆ حكومه‌تی ناوه‌ند هه‌موی بوجه‌لكرده‌وه‌.سه‌رباری ئه‌مانه‌ش ئه‌و قۆناغه‌ی بوه‌ته‌ مایه‌ی ترس و دله‌راوكیی سیاسیه‌كان به‌كشتی قۆناغی دوای شه‌ری موسله‌ كه‌ ئایا ئه‌م سیاسه‌ته‌ به‌رده‌وام ده‌بی یاخود جۆریك له‌ كۆران به‌دی ده‌كری؟
له‌سه‌روبه‌ندی ته‌شه‌نه‌كردنی ئه‌و هه‌لویستانه‌ی كه‌ هیجی به‌سه‌ریه‌كه‌وه‌ نین و هه‌ر رۆزیك بریاریكی جیاواز ده‌دری و له‌دوای بربونی نه‌خۆشخانه‌كان به‌ بریندارانی بیشمه‌ركه‌ و بونی جه‌ندین شه‌هید به‌شیكی كورستانی باشور ئه‌وه‌ به‌ جاكتر ده‌زانن كه‌ كه‌رانه‌وه‌ بۆ حكومه‌تی ناوه‌ند جاكترین ریكه‌یه‌ و خۆیان وه‌ك هاولاتی عیراقی ده‌ناسینن نه‌ك كورد زۆریك له‌م ده‌سه‌لاتدارانه‌ شه‌ری دادبه‌روه‌ری ناكه‌ن به‌لكو شه‌ری به‌ده‌ستهینانی به‌رزه‌وه‌ندی شه‌خسین له‌هه‌مه‌وی تراژیدیتر جاوبۆشین و به‌ده‌نكه‌وه‌ نه‌هاتنی دوای موسل به‌رامبه‌ربه‌رده‌وامی داواكاری و بیشنیاركردنه‌كانی خه‌لك
خه‌لكیش بیویستی به‌ خزمه‌تكردنه‌ لانی كه‌م بیدانی موجه‌یه‌ك كه‌ له‌بری كاركردن وه‌ری ده‌كرن و ته‌واو مولكی خۆیانه‌ تا ئیستاش كه‌س لای رون نیه‌ ئه‌م بیده‌نكیه‌ ده‌بی به‌جی؟ جكه‌ له‌مانه‌ش جه‌رك سوتاندنی ده‌یان ئافره‌ت و خیزانی كورد كه‌وتۆته‌ بال بریار و بی ده‌نكیه‌كی تر به‌راده‌یه‌ك كه‌ خه‌لك وای ده‌بینی كوردستان قسمه‌ت و قه‌ده‌ر به‌ریوه‌ی ده‌بات نه‌ك حكومه‌ت و ده‌سه‌لات وه‌

به‌ریوه‌به‌ریكی شیاو به‌بیی یاسا و شه‌رعیه‌ت و خاوه‌ن ئه‌زمونیك كه‌ له‌به‌رزه‌وه‌ندی میلله‌ت بی نه‌ك شخسی بونی نیه‌ و رو له‌هه‌ر لایه‌ك بكه‌ی ده‌كه‌ویته‌ جالیكه‌وه‌ كه‌ حزبه‌كان بۆیه‌كتریان هه‌لكه‌ندوه‌ له‌بۆی خه‌م خواردن ه‌ ئاوردانه‌وه‌یه‌ك له‌ ده‌ارۆزی نیشتمان بیكومان دریزبونه‌وه‌ی باركرزیه‌كان یان به‌مانایه‌كی تر دریزه‌كیشانی ئه‌م بارودۆخه‌ یه‌كیكی تربو له‌و كۆره‌بانه‌ی كه‌ ده‌سه‌لات گه‌مه‌كه‌ی تیدا دۆراند جونكه‌ واده‌زانرا به‌و ئه‌جیندا ساكاره‌ ده‌توانن دوباره‌ جیكه‌ و بیكه‌یان له‌حوكم بباریزن . وا ده‌زانرا بیده‌نكبون و دوركه‌وتنه‌وه‌ یاخود خۆشاردنه‌وه‌ ده‌بنه‌ فاكته‌ری هه‌لوه‌شانده‌نه‌وه‌ی ناره‌زاییه‌كان. هه‌ر له‌و سۆنكه‌وه‌ ویستكه‌ی یه‌كه‌می شكستی ئه‌جیندای ده‌سه‌لات له‌ دوركه‌وتنه‌وه‌ له‌ ناره‌زاییه‌كانی خه‌لك و هاونیشتمانیان
وه‌لامنه‌دانه‌وه‌ و خۆشاردنه‌وه‌ ئه‌كه‌ر له‌سه‌ریكه‌وه‌ له‌ خزمه‌تی دریزكردنه‌وه‌ی ئه‌جینداكان بوبی له‌ ره‌هه‌ندیكی تره‌وه‌ بوه‌ته‌ مایه‌ی ئالۆزی زیاتر به‌بروای ئیمه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ بتوانیت دوباره‌ شكۆ و ریز و حورمه‌ت بۆ ئه‌و ده‌سه‌لاته‌ بهینیته‌وه‌ تیبه‌رین و جاككردنی ئه‌و قه‌یرانه‌ ساختانه‌ و وه‌لامدانه‌وه‌ و هاتنه‌ ده‌نكی خه‌لكه‌وه‌ ده‌بی و دواجار دوركه‌وتنه‌وه‌ له‌ حوكم و به‌ریوه‌ بردنی كاری سیاسییه‌ه‌ساده‌كان جكه‌ له‌مه‌ ته‌نیا شه‌رمه‌زارب و روره‌شی زیاتر بۆخۆی كه‌له‌كه‌ ده‌كات




سەقامگیری بەسکی برسی نابێت … نەوزاد جەمال

سەرەتاییترین پێدوایستی مرۆڤ بریتییە لەنان و ئاسایش. بەترازانی هەریەکێکیان، ئەویتریشیان دەکەوێت. بەتایبەت، لەم سەردەمەدا ناکرێت نان و سەقامگیری لێکجیابکرێتەوە. خراپبوونی بژێویی تا ئاستی هێڵی هەژاری، راستەوخۆ دەبێتە زەمینەی یاریدەدەر بۆ پشێویی و تێکچوونی باری ئاسایشی وڵات. ئەمە، راستییەکە نەپسپۆڕیی زانستی و نەشارەزایی زۆری دەوێت، تامرۆڤ لێی تێبگات.
لەئێستەدا ئەگەرەکانی تەقینەوەی جەماوەری کە لەڕێدایە، تەنها لەفۆرمی خۆپیشاندانی رێکخراودا نییە. بەڵکو، لەبچڕانی شیرازەی کۆمەڵایەتی و ئابوری و ئاسایشدا خۆی دەردەخات. لەداتەپینی دامەزراوەکاندا دەردەکەوێت کە فەرمانبەر ئەگەر بشڕواتەوە سەرکارو مانیش نەگرێت، کارەکانی وەکخۆی ناکات. جا ئەمە پۆلیسە، مامۆستایە، فەرمانبەرە کەرتەخزمەتگوزاری و پیشەییەکان و هتدە… لەبەرئەوە، دەکرێت جۆری ناڕەزایی و خۆپیشاندانەکان بڕۆنە ناو هەناوی فەرمانگەکانەوە. واتە، لەوێوە ببنە کارتی فشار لەڕێی بەڕێکرنەکردن و رانەپەڕاندنی ئەرک و فەرمانەکان. ئەگەر سەرنجی فەرمانگەکان بدەین، راپەڕاندنی کارەکان ئەوەندە سست و بەرەڵایە، هەستدەکەیت کە چاودێری و لێپرسینەوە تەواو نەماوە. بەش بەحاڵی خۆم، لەشێوازی هاتوچۆی شۆفێرەکاندا، ئەوە تێدەگەم کە هیچ سیستم و رێسایەک بەهای نەماوە. توڕەیی، خێرایی و پێکدادان و شەڕەنگێزیی ئاماژەیی سەرەتایی داوەشانەکانن لەم هەرێمەدا. مانایەکی راستەوخۆیە کەکەس حساب بۆ کەس ناکات، هەرکەسەو بۆخۆی و بەپێی میزاجەلێڵ و شێواوەکان!
لەبەرامبەردا، لاوازترین میکانیزمی حکومەت نەرمییە نواندنە لەچوونەسەرکاری فەرمانبەر. راهێنانی فەرمانبەر لەوەی لەهەفتەیەکدا یەکدوو رۆژ بڕواتە سەرکارو چاوپۆشیش لەنیوەدەوامێکیش. دواجار، دەکاتە ئەوەی بەبێ مانگرتن کەس نەڕواتەوە سەرکارەکەی. هەڵبەت، لەو ئاسانکارییەدا، ئامادەکردنی فەرمانبەرانە بۆ وازهێنان و دوورکەوتنەوە. بەدەربڕیێنکیتر، حکومەت بەو میکانیزمەی ‘مانگرتنێکی نەرمی’ سازکردووە کە دواجار دەبێتە فاکت و راستییەک. واتە، بۆئەوەی مانگرتن و توڕەیی راگرێت، بەشێوازیکیتر ئەو ئامانجەیان بۆ دەستەبەردەکات!
دیارە، بەخوێندنەوەی ئاماژە جیاوازەکان، رەفتاری پیشخواردووی خەڵک، ئەمجارە تەنها لەناڕەزایی و توڕەیی و هەڵچوونێکدا ناوەستێتەوە، بەڵکو لەشەڕەنگێزی و ئامادەیی تێکدان و تۆڵەکردنەوەو پەلامارداندا خۆی دەبینێتەوە. مەرجیش نییە ئەم توندوتیژییە لەیەکڕۆژدا بێتەدی، بەڵکو هەموو زەمینەکانی تەقینەوەی گشتی ئامادەن بۆ هەڵچوون و هەژانی قوڵ. ئەمجارە، وەک هەڤدەی شوبات نییە کە ناڕەزاییەکان فۆرمێکی سیاسی و گوتارێکی ئۆپزسێۆنەیان پێوەدیاربوو. نەخێر، ئەمجارە هەژانەکان لەسەرپشتی برسیەتی تاودەسەنێت. چونکە، لەهەناوی کۆمەڵێک قەناعەتی خەڵکییەوە دەبزوێت کە قەیرانی دارای مانای نەبوونی پارەنییە، بەڵکو ئەنجامی ململانێی حزبی و سزادانی یەکترو دەستبەسەراگرتنی سەرچاوەکانە. خەڵکی باوەڕی وایە، کراوەتە دەستکەلاو قوربانی ململانێی بەرژەوەندی قازانجپەرستانە بەرپرسەکان. کۆی مەینەتییەکان ئەنجامی شکستی بەڕێوەبردنی وڵات و بەرژەوەندییە گشتیەکانە لەپێناو چینیکی دەسەڵاتداردا.
ئێستە، خەڵکی لەوباوەڕەدایە کە سیاسەت دژ بەبژێویی و گوزەرانی ئەو دەجوڵێتەوە تا ئەوڕادەی وێنەیەک لای خەڵک درووستبووە؛ باردوۆخی هەرێم بەرەو کۆتایی خۆی دەڕوات. بەرپرسەکانیش لەخەمی کۆکردنەوەی سامانەکانیان بۆ دەرچوون لەوڵات ئامادەکردووە. دەشێت، تەقینەوەی هاوڵاتیان بەجۆرێکیش بێت کە هەڵکوتانە سەرماڵی بەرپرس و ساماندارەکان و تاڵانیان دەکەن. جگەلەوەی ئێمە نازانین چ بکەرو هێزێکی هەلپەرست لەم دۆخەدا بەڕێوەیە یا لەئەنجامی بێسەروبەرییەکاندا لەدایک دەبێت.
بێدەرامەتی و گرانی و شێوانی سیستمی پەروەردەو خوێندنی باڵاو تەندروستی، شتێک نییە وابەئاسانی لەلایەن هاوڵاتیانەوە پەسەندبکرێت. چونکە، شادەماری بژێوین. ئیدی، نەبوونی دەرامەتی پێویست راستەوخۆ زەبرێکە لەخێزان و هەڕەشەیەکی بوونەکیی و ژینەکییە کە پشتگوێناخرێت لەلایەن هیچ هاوڵاتییەکەوە.
کەواتە، ئەگەرچی کاربەدەستان، بێدەنگی خەڵک وەک جۆرێک لەسەقامیگیری دەخوێننەوە، بەهەڵەتێدەگەن کە تێکچوونی زۆر ئاسانە. چونکە، شیرازەی کۆمەڵایەتی و ئابوری و ئاسایشی سیاسی و نیشتمانی ئەمڕۆ لەسەر زەوییەکی فشەڵە. ئەگەر، هۆکاری دەرەکی نەیڕوخێنێت، لەناوخۆدا بەهەزارلادا دەکەوێت.




تیرۆربه‌رهه‌می فكری توندڕه‌وی یه‌!!‏ … عبدالرحمن رسول

تیرۆریزم بزوتنه‌وه‌یه‌كی كونه‌په‌رستانه‌ودژبه‌سه‌رجه‌م جوانییه‌كانی مرۆڤایه‌تییه‌,تیرۆر هەڵقوڵاوی فەلسەفەوئایین وبیروباوەڕی توندڕەوی وڕەجحییە,تیرۆریزم دژبه‌عه‌قڵ وگه‌شه‌ی عه‌قڵ وسه‌رجه‌م به‌هره‌وتوانامرۆڤایه‌تییه‌كانه‌,تیرۆریزم هه‌مووپلان وهه‌نگاوێكی كۆنه‌په‌رستانه‌ودژبه‌مرۆڤایه‌تی ده‌نێت بۆڕێگری وله‌مپه‌ردانان له‌گه‌شه‌ی ئازادی ڕاده‌ربڕین وئازادی سه‌ماوهه‌ڵپه‌ركێ وشایی وگۆرانی وشانۆوگه‌شه‌ی هونه‌ری شێوه‌كاری وپه‌یكه‌رتاشی وهونه‌رووه‌رزشه‌ جۆراوجۆره‌كان كه‌ خۆشی وئاسووده‌یی وسوود به‌مرۆڤه‌كان ده‌به‌خشن,تیرۆریزم له‌گه‌ڵ گه‌شه‌كردنی له‌هه‌رشوێن وناوچه‌ووڵاتێكدائه‌مانه‌ هه‌مووی له‌ناوده‌بات,هه‌موو هه‌وڵێكده‌دات تیرۆریزم بۆشكستهێنان به‌گه‌شه‌وده‌ركه‌وتنی هه‌رجوڵه‌وگه‌شه‌یه‌كی عیلمانیه‌ت وشارستانیه‌ت له‌كۆمه‌ڵگاكاندا,پلانی جۆراوجۆرڕێکدەخات بۆلەناوبردنی کەلتووروسوونەت ودابونەریتی پێکەوەگونجاندن وبەرنامەڕێژی دەکات بۆلەناوبردنی ئاشتی پێکەوەژیانی خەڵکانی خاوەن ئایین و نەتەوەوڕگەزەجیاوازەکان.ئه‌گه‌ربۆی بكرێت ئه‌م جیهانه‌ ده‌كاته‌ جیهانێك ئاوێته‌ به‌كۆنه‌په‌رستی وڕه‌جحی وگه‌ڕانه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگابۆسه‌ده‌تاریكه‌كانی ناوه‌ڕاست وبەربەرێت وکۆیلایەتی,كه‌هه‌رچی جیاوازی فكری وئایینی وفه‌لسه‌فه‌ی زانست وزانیاری وبیروباوه‌ڕوبۆچونه‌جیاوازییه‌كانه‌ناهێلێت ته‌نهایاساوده‌ستووری كۆنه‌په‌رستی ودژه‌به‌شه‌ری ئایینی به‌زۆر به‌بێ گه‌ڕانه‌وه‌وپرسكردن بۆڕاوبۆچوونی خه‌ڵك ئه‌م هێزه‌كۆنه‌په‌رسته‌ ئه‌وده‌ستووره‌كۆنه‌په‌رسته‌به‌زۆر ده‌سه‌پێنن خه‌ڵكی كۆمه‌ڵاگاڕاپێچی چه‌وسانه‌وه‌وسوكایه‌تی جۆراوجۆرده‌كه‌ن.كه‌واته‌ تیرۆر وبزوتنه‌وه‌ی تیرۆریزم ته‌نها سوودله‌توندڕه‌وی وه‌رناگرێت به‌ڵكوبه‌شێكی كاریگه‌رودانه‌بڕاوی توندڕه‌وییه‌,سه‌رچاوه‌ی فه‌لسه‌فه‌ی توندڕه‌وی له‌گه‌ڵا تیرۆروبزوتنه‌وه‌ی تیرۆریه‌ك سه‌رچاوه‌ویه‌ك بناغه‌ی فكری وفه‌لسه‌فییه‌ ئه‌ویش له‌ناوبزوتنه‌وه‌ی ئایینی وناسیۆنالیستی داجێگیربووه‌ وڕه‌گی داكوتراوه‌,هه‌ربۆیه‌شه‌ ده‌وڵه‌ته‌فاشی ودیكتاتۆره‌كان وهێزوحیزب وگروپه‌ جۆراوجۆره‌كان له‌ژێرپڕوپاگه‌نده‌ی پیرۆزی ئایینی ونه‌ته‌وه‌ییدا وزۆرجار ته‌یافه‌گه‌ری وعه‌شائیریدا ده‌رگاكانی توندڕه‌وی ودژه‌به‌شه‌ری به‌ره‌وڕووی كۆمه‌ڵگای خۆیان كۆمه‌ڵگاكانی تری جیهان ده‌كه‌نه‌وه‌,هه‌مووهه‌وڵێك ئه‌نجام ده‌ده‌ن سڵ له‌هیچ هه‌نگاوێك ناكه‌نه‌وه‌ هه‌تاوه‌كو به‌پێی قۆناغه‌كان بۆئامانجه‌توندڕه‌وی وكۆنه‌په‌رستی ودواكه‌وتوه‌كان هه‌نگاوبنێن,دووباره‌وچه‌نده‌هاباره‌فكروبۆچوونه‌دواكه‌وتوودژه‌ئینسانییه‌كان ئارایشت ده‌درێت وده‌مه‌زه‌ندده‌كرێته‌وه‌.بزوتنه‌وه‌ی كۆنه‌په‌رستی هه‌رگیز ناتوانن خۆیان داببڕن له‌ توندڕه‌وی چونكه‌ هه‌مووكات و هه‌مووقۆناغێك وهه‌مووسه‌رده‌مێك به‌هه‌رهۆكاروبیانوێكه‌وه‌بێت توندڕه‌وی وفه‌لسه‌فه‌ی توندڕه‌وی وبۆچون وبیروباوه‌ڕی توندڕه‌وه‌ی وهه‌ڵسوكه‌وتی توندڕه‌وی وگفتوگۆی توندڕه‌وی وهه‌ڕه‌شه‌ی كوشتن یان هه‌ڕه‌شه‌ی …وجنێووپێچه‌وانه‌ی ته‌واوه‌به‌ مرۆڤایه‌تی ومرۆڤدۆستی وخۆشه‌ویستی وئازادی وژیانێكی سیكۆلاروشاره‌ستانی ویاساكانی دیموكراسی ومه‌ده‌نی وسه‌رده‌می یه‌.له‌مێژوویی مرۆڤایه‌تی چه‌ندین نمونه‌ی جۆراوجۆری توندڕه‌وی له‌دژی مرۆڤایه‌تی ئه‌نجامدراوه‌ نه‌ك به‌رامبه‌رمرۆڤه‌كان به‌ڵكوئه‌وه‌نده‌ ڕه‌جحی ودواكه‌وتوبون ته‌نانه‌ت دژی به‌رهه‌مه‌عه‌قڵی یه‌كان وزانستی یه‌كانیش نه‌ك توندوتیژبوون به‌ڵكو سه‌رجه‌میان سووتاندن وله‌ناوبردوون ,ڕۆژی 10ی شوبات مه‌غۆله‌كان به‌سه‌ركردایه‌تی هۆلاكۆ له‌ساڵی 1258زایینی كاتێك شاری به‌غدادیان داگیركرد,گه‌وره‌ترین ناوه‌ندی شاره‌ستانی مرۆڤایه‌تییان له‌وسه‌رده‌مه‌دا سووتاندو وێرانكرد,چه‌ندین ڕۆژ گه‌رماوه‌كانی به‌غدادیان پێ گه‌رم كردن,مێژوونوسی فه‌ره‌نسی لۆمباردۆ له‌باسی به‌ربه‌ریه‌تی مه‌غۆله‌كاندا نووسی وێتی كه‌ڕه‌نگی ڕووباری دیجله‌له‌لایه‌ك سووربوبووبه‌خوێنی مرۆڤه‌كان وله‌لایه‌كیش ڕه‌ش بووبووله‌ڕه‌نگی مه‌ره‌كه‌بی ئه‌و كتێبانه‌ی فڕێدرابوونه‌ڕووباری دیجله‌وه‌.له‌سه‌رده‌می قۆناغی ئێستاشدا ئه‌وه‌ی كه‌ ڕێكخراوی تیرۆریستی ئیسلامی داعش ده‌ی كات له‌م سه‌رده‌مه‌دازۆر خه‌راپتره‌ له‌مه‌غۆله‌كان ,له‌دوایی وه‌رگرتنی ده‌سه‌لات له‌ شاری موسڵ وچه‌ندناوچه‌یه‌كی تری عێراق و سووریابه‌خه‌راپترین جۆروشێوازمرۆڤه‌كانی چه‌وساندنه‌وه‌ومافه‌سه‌ره‌تایی وبنه‌ڕه‌تیه‌كانی مرۆڤی پێشێلكردوئه‌وانه‌ی كه‌ خاوه‌ن ئایینی جیاوازبوون وئیسلام نه‌بوون به‌شێكی زۆریان به‌ئاشكراسه‌رده‌بڕین وئازارده‌دان,به‌شێكی زۆرله‌ژنان كچان ده‌كرانه‌جارییه‌ وخزمه‌تكاری خۆیان ,به‌بێ گه‌ڕانه‌وه‌بۆخواستی كچه‌یان ژنه‌كه‌ كاری جنسی وسێكسیان له‌گه‌ڵ ئه‌نجام ده‌دان یاخودكڕین وفرۆشتنیان پێده‌كردن,به‌شێوازی جۆراوجۆرئازاریان ده‌دان وده‌یان ده‌چه‌سانه‌وه‌,پیاوان وگه‌نجانیان سه‌ربڕیون یان ئه‌ندامی نێرینه‌یان بڕیون كاتێك پێیان گووتن وه‌رن ببن به‌موسوڵمان ئه‌وانیش ڕه‌تیان كردۆته‌وه‌,هه‌رچی شوێنی پیرۆزی یه‌زیدی ومه‌سحی و دیینه‌كانی جیاوازله‌ئیسلام هه‌یه‌ هه‌موویان وێران كرد وڕووخاند,مۆزه‌خانه‌ وشوێنه‌هونه‌ری وشانۆوپه‌یكه‌رتاش ووێنه‌ هونه‌ری یه‌كان سه‌رجه‌میان شكێندران وسووتان ووێرانكاران,ڕۆژانه‌ له‌ژێرده‌سه‌ڵاتی كونه‌په‌رستانه‌ی داعش خه‌ڵك گولله‌باران كراوسه‌ربڕدرا,ڕێكخراوی تیرۆریستی داعش له‌ئایدایاوفكروفه‌لسه‌فه‌ی ئیداره‌ییدابه‌ڕایخۆیان پشت به‌سه‌رچاوه‌كانی ئیسلام ده‌به‌ستن وسه‌رچاوه‌ی بنه‌ڕه‌تیشیان قورئانه‌,ئه‌وجۆره‌ڕێكخراووگرووپ وحیزبانه‌ له‌هه‌رشوێنێك گه‌شه‌بكه‌ن ئه‌و ناوچه‌وكۆمه‌ڵگایه‌ نه‌ك به‌ره‌ودواوه‌ده‌گێڕنه‌وه‌به‌ڵكوهه‌رچی بنه‌مایی ئینسانی جوان وشاره‌ستانی ومرۆڤایه‌تییه‌ له‌ناوده‌به‌ن,ئه‌وه‌ی له‌ئاكاروئه‌فكاری ڕێكخراوی تیرۆریستی داعیشیش نزیكه‌ كه‌ ده‌وڵه‌تی ئیسلامی ئێرانه‌كه‌ به‌هه‌مان شێوه‌وجۆر به‌ده‌ستوورویاساكۆنه‌په‌رسته‌كانی به‌ڕاوبۆچوونی به‌رپرسانی ڕژێمی سێداره‌ی ئیسلامی ئێران بۆده‌ستوورویاساكان سه‌رچاوه‌ی بنه‌ڕه‌تی وسه‌ره‌كییان قورئانه‌ وده‌وڵه‌ته‌كه‌یان ئیسلامی یه‌ هه‌ربۆیه‌ هیچ ڕاوبۆچون وتێڕوانینی ترقبوڵناكرێت,هه‌ربۆیه‌ هاوشێوه‌ی مه‌غۆله‌كان وڕێكخراوی داعش,مرۆڤه‌كان ده‌چه‌وسێنێته‌وه‌وئازارده‌دات ومافه‌كانی مرۆڤ پێشێل ده‌كات,ڕژێمی كۆنه‌په‌رستی ئیسلامی ئێرانه‌ له‌به‌رامبه‌ر خه‌ڵكی ئێران به‌گشتی وكۆمۆنیست وئازادیخوازویه‌كسانیخوازان و ژنان و گه‌نجان ولاوان به‌تایبه‌تی زۆرخه‌راپتره‌ له‌مه‌غۆل وڕێكخراوی تیرۆریستی داعشی ئیسلامی كه‌ ڕۆژانه‌ گه‌نجان ولاوان وژنان وڕۆژنامه‌نووسان وئازادیخوازویه‌كسانیخوازان به‌بیانوی جۆراوجۆر له‌سێداره‌ده‌دات,هه‌مووساڵێك ئه‌وڕژێمه‌دژه‌به‌شه‌رییه‌ به‌پێی ڕاگه‌یاندن و ڕێكخراوه‌كانی مافی مرۆڤ وڕێكخراوه‌مه‌ده‌نییه‌كان له‌پێشه‌وه‌ی سه‌رجه‌م ئه‌و ولاتانه‌یه‌ كه‌یاسای كۆنه‌په‌رستانه‌ودژی به‌شه‌ری له‌سێداره‌دانی تێدابه‌ڕێوه‌ده‌چێت,كه‌واته‌ ڕژێمی سێداره‌ی ئیسلامی ئێران یه‌كه‌مین ولاته‌ بۆسه‌ركوتی ئازادییه‌كان وئازادی ڕاده‌ربڕین ومافه‌ئینسانییه‌كان,ئه‌وڕژێمه‌ پڕاوپڕه‌له‌یاسای كۆنه‌په‌رستانه‌ی توندوتیژی كه‌ڕۆژانه‌به‌رامبه‌رخه‌ڵكی زه‌حمه‌تكێش وكرێكاروژنان وكچانی عاشقی ئازادی وهونه‌رمه‌ندوشانۆكاروڕۆژنامه‌نووس وخوێندكارومامۆستاوفه‌رمانبه‌روئازادیخوازویه‌كسانیخوازان به‌كارده‌هێنێت وزۆربێڕحمانه‌ئازاریان ده‌داوده‌یان چه‌وسێنێته‌وه‌یان به‌ره‌وزیندانه‌كان وپه‌تی سێداره‌ڕاپێچیان ده‌كات به‌ئاشكراله‌سێداره‌یان ده‌دات.ڕژێمی كۆنه‌په‌رستی توركیاكه‌ماوه‌ی چه‌ندین ساڵه‌حیزبێكی ئیسلامی به‌ناوی پارتی دادوگه‌شه‌پێدانی توركیاده‌وڵه‌تی توركیائیداره‌ده‌دات وبه‌ڕێوه‌ده‌بات,ڕۆژانه‌مافه‌مه‌ده‌نی وئینسانییه‌كان وئازادی ڕاده‌ربڕین وئازادی ڕاگه‌یاندن له‌پاشه‌كشه‌دان له‌ئێستاڕۆژانه‌هه‌واڵی داخستنی ته‌له‌فیزیۆن وڕادیۆوڕۆژنامه‌وگۆڤارێك ئه‌بیسترێت,ته‌نانه‌ت ته‌له‌فیزیۆنی مناڵانیش داده‌خات كه‌به‌زمانی كوردی په‌خشی به‌رنامه‌كانی خۆی بڵاوده‌كرده‌وه‌,ڕۆژانه‌سوپاوپۆلیس ده‌چه‌نه‌سه‌رماڵی كه‌سانی سیاسی وڕۆشنبیروئازادیخوازویه‌كسانیخوازبه‌بیانوی جۆراوجۆرڕاپێچی زیندانه‌كانیان ده‌كات وئه‌شكه‌نجه‌وئازاریان ده‌دات,ده‌وڵه‌تی توركیایی ئیسلامی ڕۆژانه‌ هێرش ده‌كاته‌سه‌رناوچه‌كوردنشینه‌كان وگوندوشاروشارۆچكه‌كانیان بۆمبباران ده‌كات وێرانده‌كات كه‌زۆرجارچه‌ندین ژن ومنداڵ ده‌بنه‌قوربانی یان كه‌م ئه‌ندام ده‌بن وبریندارده‌بن,له‌ژێرسایه‌ی ئه‌وده‌سه‌ڵاته‌ئیسلامی یه‌ كۆمه‌ڵگای توركیاڕۆژانه‌ له‌پاشه‌كشه‌دایه‌له‌پرۆسه‌ی به‌مه‌ده‌نی كردن وشاره‌ستانی كردن ودیموكراسی كردندا ,یاساسیكۆلاروشاره‌ستانییه‌كان به‌پێی پلان وبه‌رنامه‌ كاری له‌سه‌رده‌كرێت بۆپاشه‌كشه‌پێكردن وگۆڕینیان به‌یاسای كۆنه‌په‌رستانه‌ی دژه‌ به‌شه‌ری نادیموكراسییانه‌وفاشییانه‌ به‌كورتی له‌توركیادا ڕۆژانه‌خه‌ڵك توندوتیژی به‌رامبه‌رئه‌نجام ده‌درێت.كۆمه‌ڵگای عێراق به‌درێژایی چه‌ندین ساڵه‌ به‌هۆی هه‌بوونی ده‌سه‌ڵات وسیسته‌مێكی ناسیكۆلار ونامه‌ده‌نی,به‌هۆی هه‌بوونی سیسته‌مێكی كۆنه‌په‌رست ودواكه‌وتوانه‌ ڕووبه‌ڕووی توندوتیژی بۆته‌وه‌,سیسته‌م وده‌ستووری عێراق سیسته‌م وده‌ستوورێكه‌ زۆر نیزیكه‌ له‌ئێران,هه‌ی مه‌نه‌ وكاریگه‌ری ده‌سه‌ڵاتی ئێران زۆربه‌باشی هه‌ستی پێده‌كرێت زۆرجار واده‌زانیت له‌ژێرده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌ت ویاساكانی ڕژێمی ئێران دایه‌ كۆمه‌ڵگای عێراق,هه‌ربۆیه‌ له‌عێراقدا ناتوانێت هیچ هه‌نگاوێكی شاره‌ستانی ودیموكراسی به‌ره‌وپێشه‌وه‌بچێت,به‌گشتی سیاسییه‌كانی عێراق له‌ڕووی سیاسی وئایدۆلۆژێیه‌وه‌سه‌ربه‌خۆنین سه‌رجه‌م هێزوحیزبه‌كانی ناوده‌سه‌ڵات سه‌ربه‌خۆنین وناتوانن سه‌ربه‌خۆیانه‌ هه‌نگاوی ئاینده‌ی دیاری بكه‌ن,هه‌ربۆیه‌ش ناتوانن زاڵبن به‌سه‌ركێشه‌وقه‌یرانه‌ئه‌منی وئاسایشی وئابووری و…. هیتد پاش چه‌ندین هه‌ڵبژاردن تائێستانه‌تواندراوه‌ ئه‌منێتی وئاسایشی شاری به‌غداد كه‌پایته‌ختی عێراق وچه‌ندین شاروشارۆچكه‌وگوندودێهات بپارێزرێت سه‌ره‌ڕای هه‌بوونی سووپاوپۆلیس وئاسایش وچه‌كداری جۆراوجۆر له‌ژێرناوی جۆراوجۆردا,ڕۆژانه‌ ته‌قینه‌وه‌ وكۆمه‌ڵكوژی له‌ناوبازاروشوێنه‌گشتی یه‌كانی خه‌ڵك به‌رده‌وامه‌كه‌ هاوڵاتی عێراق ده‌بنه‌قوربانی.به‌درێژایی ده‌سه‌ڵاتی حیزبی به‌عس خه‌ڵكی عێراق كرایه‌ قوربانی سیاسه‌ته‌ قه‌ومی وناسیونالیستی یه‌فاشی یه‌كه‌ی حیزبی به‌عسی كه‌ به‌هه‌زاران كه‌س بوونه‌قوربانی وفشاری جۆراوجۆر وتوندوتیژی وجۆراوجۆربه‌رامبه‌رنه‌ته‌وه‌ی غه‌یره‌عه‌ره‌ب وئایینی غه‌یره‌ئیسلام ,واته‌ وانه‌ی خاوه‌ن ئایین نه‌ته‌وه‌ی جیاوازبوون هه‌میشه‌ ده‌چه‌وسانه‌وه‌ وسوكایه‌تییان پێده‌كرا,له‌خه‌ڵكی كوردزمان به‌هه‌زاران كه‌س ئه‌نفالكرا وبه‌هه‌زاران گوندوشارۆچكه‌ی,خه‌ڵكی ئازادیخوازویه‌كسانیخوازله‌سه‌رده‌می ڕژێمی به‌عس زیندانی ده‌كران یاخود له‌سێداره‌ وگولله‌باران ده‌كران,به‌كورتی له‌سه‌رده‌می 35ی ساڵه‌ی فه‌رمانڕه‌وای حیزبی به‌عس كۆمه‌ڵگای عێراق زۆرترین توندوتیژی وكوشتنی تێدا ئه‌نجامدرا,له‌دوای ڕووخانی ڕژێمی به‌عس وهاتنه‌سه‌ركاری حكومه‌تی تازه‌ هه‌تاسه‌رده‌می ئێستا به‌هۆی خه‌راپی به‌ڕێوه‌بردنی عێراقه‌وه‌ دیسان كۆمه‌ڵگای عێراق ڕاپێچی شه‌ڕوئاواره‌یی ونائه‌منێتی وكوشتن وتوندوتیژی جۆراوجۆر كراوه‌یه‌.له‌باشووری كوردستان زیاترله‌25ساڵ ده‌سه‌ڵات وسیسته‌م له‌لایه‌ن حیزبه‌قه‌ومی وئیسلامییه‌كانه‌وه‌ به‌ڕێوه‌ده‌چێت,پاش چه‌ندین هه‌ڵبژاردن وبه‌ڵێن دان به‌خه‌ڵك كه‌چی ڕۆژبه‌ڕۆژله‌پاشه‌كشه‌دایه‌ له‌ڕووی كارگێڕی ئیداری وله‌ڕووی پاراستنی ئاسایش وئه‌منێتی ڕۆژنامه‌نووسان وچالاكوانی سیاسی ومه‌ده‌نی,به‌درێژایی ده‌سه‌ڵاتی یه‌كێتی وپارتی به‌چه‌ندین هه‌زارله‌ژنان وكچان ڕه‌شه‌كوژكران یان سووتان وخنكێندران به‌شێكی زۆری تاوانباران هه‌ردادگایش نه‌كران,له‌هه‌رێمی باشووری كوردستان به‌چه‌نده‌ها ڕۆژنامه‌نووس وچالاكوانی سیاسی وهه‌ڵسوڕاوی كۆمۆنیست وئازادیخوازویه‌كسانیخوازتیرۆركران كه‌مترین كه‌سیش له‌تاوانباران دادگایی نه‌كراو,له‌هه‌رێمی باشوری كوردستان ڕۆژانه‌گه‌شه‌به‌فه‌رهه‌نگ وفكروسونه‌تی كۆنه‌په‌رستی ده‌درێت كه‌به‌ئاشكرا هانده‌رێكی كاریگه‌ره‌بۆگه‌شه‌ی توندوتیژی وتوندڕه‌وی وتیرۆرله‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا له‌ئێستاحكومه‌ت وسیسته‌م له‌قه‌یران وكێشه‌ی گه‌وره‌یی بێكاری ونه‌بوونی خزمه‌تگوزاری گشتی وه‌كوپێویست ونه‌بوونی گه‌شه‌ی به‌رهه‌مهێنانی ناوخۆیی و..هیتدڕۆژبه‌رۆژئه‌م قه‌یران وكێشانه‌ی له‌سه‌ركه‌ڵه‌كه‌ده‌بێت,ناڕه‌زایی وبێزاری خه‌ڵك له‌وجۆره‌سیسته‌مه‌ دواكه‌وتوه‌زیاترده‌بێت به‌كورتی له‌ژێرسایه‌ی ده‌سه‌ڵات وسیسته‌م وحكومه‌تی باشووری كوردستان هه‌نگاوبه‌هه‌نگاو وسات دوای سات له‌پاشه‌كشه‌دایه‌له‌چه‌سپاندنی مافه‌كانی مرۆڤ وئازادی ڕاده‌ربڕین ویاسامه‌ده‌نی وسیكۆلار ودیموكراس وشاره‌ستانییه‌كاندا .له‌سووریاش به‌هۆی به‌رده‌وامی سیسته‌می دیكتاتۆری حیزبی به‌عسی فاشی قه‌ومی كه‌بۆته‌هۆكارێك بۆبه‌رده‌وامی زیاتربوونی شه‌ڕی ناخۆو ته‌قینه‌وه‌و كوشتن وئاواره‌یی ونه‌پاراستنی ئه‌منێت وئاسایشی خه‌ڵك كۆمه‌ڵگایی سووریا وێرانترده‌بێت ورۆژانه‌ گرووپ وڕێكخراوی كۆنه‌په‌رستی توندڕه‌وسه‌رهه‌ڵده‌دات,توندوتیژی وكوشتن زیاترده‌بێت,ئه‌وه‌ی له‌رۆژئاوای كوردستان ده‌گوزه‌رێت ژیانی خه‌ڵك زۆرناله‌باره‌ خه‌ڵكی له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی ده‌بێت شانبه‌شانی ئازادیخوازان شه‌ڕله‌دژی تیرۆریستان بكات له‌هه‌مانكاتدا ده‌بێت له‌خه‌می په‌یداكردنی بژێوی رۆژانه‌وئاوه‌دانكردنه‌وه‌ی شاروگونده‌كانیانبن.كۆمه‌ڵگای ئه‌رده‌ن ویه‌مه‌ن وبه‌حرێن وسعودیه‌ وولاتانی تری ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست به‌هه‌مان شێوه‌ی وڵاتانی عێراق وتوركیاوئێران وسووریا به‌هۆی هه‌بوونی سیسته‌می قه‌ومی وئایینی به‌رده‌وام گیرۆده‌ی گه‌شه‌ی توندوتیژی وسه‌پاندنی یاساكانی كۆیله‌یی وچه‌وساندنه‌وه‌و دژه‌ئینسانین هه‌ربۆیه‌ له‌سه‌رجه‌م ئه‌ووڵاتانه‌شدا هه‌روه‌ك عێراق وباشووری كوردستان وسووریا وتوركیا و…هیدمه‌جال وكارئاسانی گه‌شه‌ی تیرۆریزم فه‌راهه‌م كراوه‌.ئه‌م ده‌وڵه‌تانه‌ی كه‌له‌ڕۆژهه‌لاتی ناوه‌ڕاست هه‌ن وه‌كوده‌وڵه‌ت ناتوانن دژی تیرۆروتیرۆریزم بن له‌به‌رئه‌وه‌ی هه‌رخۆیان ده‌رگاكانی تیرۆریزم ده‌كه‌نه‌وه‌,سیسته‌م وجۆری ده‌وڵه‌تداری وئیداره‌دانیان به‌جۆرێكه‌ كه‌به‌شێكی زۆر كاریگه‌رن بۆگه‌شه‌ی فه‌رهه‌نگ وبیروباوه‌ڕوفكروفه‌لسه‌فه‌ی تیرۆروتیرۆریزم,هه‌رگیزناتوانن پاشه‌كشه‌بكه‌ن له‌م جۆره‌پابه‌ندبوونه‌یان به‌فكروسیسته‌م وئایدیای كۆنه‌په‌رستی وڕه‌جحی تیرۆره‌وه‌ چونكه‌هه‌ركاتێك ئه‌وده‌وڵه‌ته‌كۆنه‌په‌رستانه‌پاشه‌كشه‌بكه‌ن له‌مه‌بده‌ئوفه‌لسه‌فه‌ی ئیداریی ئه‌م جۆره‌ی كه‌هه‌یانه‌ ئه‌وابه‌دڵنییایه‌وه‌خۆیان تووشی ركودوهه‌ره‌سی ئیداری وحكومداری ده‌بن چونكه‌ هه‌رله‌سه‌ره‌تاوه‌بناغه‌ی حكومدارییان له‌سه‌ربنه‌ماوفه‌لسه‌فه‌ی دواكه‌وتووكۆنه‌په‌رستی وتافه‌گه‌ری ودژه‌ئینسانی بووه‌ هه‌رله‌به‌رئه‌وه‌شه‌هه‌رگیزئه‌وڕژێمه‌كۆنه‌په‌رسته‌وفاشی یه‌ قه‌ومی ودینییانه‌ له‌ناوه‌ڕۆكدادژایه‌تی توندوتیژی وتیرۆرناكه‌ن ئه‌وه‌ی كه‌له‌شێوازوڕاگه‌یاندنه‌كانیشداجارجارباسی ده‌كه‌ن ته‌نهاله‌پێناوی به‌رژه‌وه‌ندییه‌تایبه‌تی وده‌وڵه‌تی وحكومداری خۆیانه‌ ته‌واودووره‌له‌به‌رژه‌وه‌ندییه‌ ئینسانییه‌كان.له‌لایه‌ن ڕژێمی ئیسلامی ئێران ڕۆژانه‌ گه‌نجان وژنان وڕۆژنامه‌نووسان وڕۆشنبیران له‌سێداره‌ ده‌درێن ئه‌ی ئه‌مه‌تیرۆرنیه‌؟ڕۆژانه‌ خه‌ڵكی ناڕازی به‌وڕژێمه‌ سه‌ركوتگه‌ره‌به‌بیانوی جۆراوجۆرده‌خرێته‌زیندانه‌كانه‌وه‌ له‌سه‌رجه‌م مافه‌ئینسانییه‌كانیش بێبه‌شده‌كرێت وئه‌شكه‌نجه‌ وئازاری جۆراوجۆرده‌درێن ئه‌ی ئه‌مه‌ توندوتیژی نییه‌؟بێگومان به‌بۆچوونی من هیچ جیاوازێك نییه‌ له‌نێوان ڕێكخراوی تیرۆریستی ئیسلامی داعش وسیسته‌می كۆماری ئیسلامی سێداره‌ی ئێران هه‌ردووكیان تیرۆریستن ,ڕژێمی كۆنه‌په‌رستی ئیسلامی ئێران به‌درێژایی به‌ڕێوه‌بردنی ده‌سه‌ڵاتی به‌هه‌زاران له‌ژنان وپیاوانی كۆمۆنیست وئازادیخوازویه‌كسانیخواز ولاوان وڕۆژنامه‌نووسان و ئۆپۆزیسیۆنی ئێرانی له‌ناوخۆیی ئێران له‌سێداره‌داوه‌ یاخودله‌باشووری كوردستان وعێراق وده‌وڵه‌تانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست وئه‌وروپاتیرۆركردووه‌, به‌شێكی زۆری ڕێكخراووحیزب وگرووپه‌ئیسلامی یه‌ توندڕه‌وتیرۆریستی یه‌كان له‌لایه‌ن ڕژێمی ئیسلامی ئێرانه‌وه‌ هاوكاری كراوون وبه‌رده‌وام هاوكاری ده‌كرێن نموونه‌ زۆره‌ ناردنی هاوكاری بۆئیسلامی توندڕه‌وه‌كانی عێراق و ئه‌فخانستان وپاكستان وبه‌حرێرن ویه‌مه‌ن وئه‌رده‌ن و میسروتونس و…هیتدبۆیه‌ناكرێت جیاوازی هه‌بێت له‌گه‌ڵ تیرۆریزم.ده‌وڵه‌تی توركیابه‌هۆی فه‌رمانڕه‌وایی ئیسلامی یه‌كانه‌وه‌ وێڕایی ڕۆژانه‌درێژه‌به‌سه‌ركوت وئیستبدادوچه‌وسانه‌وه‌ی خه‌ڵكی ده‌دات له‌هه‌مانكاتداله‌پێناوی پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كۆنه‌په‌رسته‌كانی دا زۆرجارهاوكاری زۆرباشی ڕێكخراوی تیرۆریستی ئیسلامی داعش ده‌كات وهاوكاری هیزه‌توندڕه‌وه‌كانی ناوچه‌كه‌ده‌كات بێگومان ئه‌وهه‌نگاوانه‌ی توركیابه‌ئاراسته‌ی هاوكاریكردنی تیرۆریستان هێزه‌توندڕه‌وه‌كان به‌شێكی زۆرگاریگه‌ره‌بۆگه‌شه‌ی وه‌عشیگه‌ری ولۆمپۆلیزم وبه‌گه‌ڕخستنی قه‌سپخانه‌ له‌ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست وپاشان له‌وڵاتانی تری جیهان .هه‌ربۆیه‌ پێویسته‌ له‌گه‌ڵ دژایه‌تی كردنی تیرۆروتیرۆریزمدا دژایه‌تی سه‌رجه‌م هه‌نگاوه‌كۆنه‌په‌رست ودژه‌به‌شه‌رییه‌كانی ده‌وڵه‌تانی ئێران وتوركیاوسیسته‌م وده‌وڵه‌تانی تریش بكرێت ناكرێت به‌هیچ شێوه‌یه‌ك وبه‌هه‌ربیانوێكه‌وه‌بێت چاوپۆشی له‌هه‌رهه‌نگاوپیلانی كۆنه‌په‌رستانه‌ودژه‌ئینسانی بكرێت كه‌به‌هه‌رهۆوهۆكارێك بێت هاوكاروپشتیوانی گه‌شه‌ی فكروفه‌لسه‌فه‌ی توندڕه‌وی وتیرۆرن ئه‌مه‌ش له‌پێناوی به‌رگرتن به‌سه‌رجه‌م كۆمه‌ڵكوژی وته‌قینه‌وه‌وسه‌ربڕین وكوشتن وسوكایه‌تییه‌كان به‌ئینسانه‌كان.به‌پابه‌ندبوون به‌فه‌لسه‌فه‌وبیروباوه‌ڕی ئینسانی وئازادیخوازی ویه‌كسانیخوازی وسیكۆلاریستی ومه‌ده‌نی وشاره‌ستانی ده‌بێت یه‌كه‌مین هه‌نگاوه‌بۆدژایه‌تی كردنی توندوتیژی وتیرۆریزم,پێویست ده‌كات گه‌شه‌ به‌فه‌لسه‌فه‌ی ئینسان دۆستی بدرێت ئێمه‌ناكرێت ته‌نهاله‌ڕووسه‌ربازی وچه‌كداری دژایه‌تی تیرۆربكه‌ین ووه‌سه‌ركه‌وتوش نابین له‌به‌رئه‌وه‌له‌داهاتوودائه‌گه‌ری سه‌رهه‌ڵدانه‌وه‌ی ڕێكخراوی تیرۆریستی هه‌یه‌كاتێك كارنه‌كرێت وهه‌نگاونه‌درێت بۆكه‌م كردنه‌وه‌وله‌ناوبردنی بیروباوه‌ڕی توندڕه‌وی,ئه‌بێت ئه‌وه‌بزاندرێت سه‌ركه‌وتنه‌كانی سه‌ربازی وچه‌كداری كاتین.ده‌بێت هه‌مووئینسانێك ئه‌وه‌باش بزانێت كه‌ته‌قینه‌وه‌ وكوشتن وسه‌ربڕین وئاواره‌یی ووێرانكردنه‌كانی ئه‌مڕۆیی ڕێكخراوی تیرۆریستی ئیسلامی داعش به‌رهه‌می تازه‌نییه‌بۆمرۆڤایه‌تی كه‌هه‌رله‌خۆیه‌وه‌دروست ببوێت وگه‌شه‌ی كردبێت له‌به‌رئه‌وه‌ی ڕێكخراوی تیرۆریستی ئیسلامی داعش به‌رهه‌می چه‌ندین ساڵه‌ی ڕابه‌ران وپێشه‌وایانی مه‌لاوعناصروموبه‌لیخانی ئیسلامی بووه‌ كه‌له‌ مزگه‌وت وزانكۆوپه‌یمانگا وخوێندنگاكان به‌ناوی كردنه‌وه‌ی به‌شی ئایینی وئیسلامی وله‌كه‌ناڵه‌جۆراوجۆره‌كانی ڕاگه‌یاندنی بیستراو وبیندراوه‌ وئازادانه‌ده‌رگایان بۆكراوه‌ته‌سه‌رپشت بۆبڵاوكردنه‌وه‌ی ته‌بلیخاتی ژه‌هراوی توندڕه‌وی دژه‌به‌شه‌ری ودژه‌ئینسانی ده‌وڵه‌ت وحكومه‌ته‌كان خۆیان كارئاسانیان بۆكردوون ودامه‌زرێندراون وپاره‌ومووچه‌ی مانگانه‌یان بۆته‌رخان كردوون به‌شێكی زۆریش له‌كۆمه‌ڵگه‌دا كه‌گه‌نجان ولاوانن خوێندنی زانكۆوپه‌یمانگاكان ته‌واوده‌كه‌ن به‌ڵام بێكارن.ئه‌وه‌به‌رهه‌می ده‌وڵه‌ته‌قه‌ومی وئیسلامی یه‌كانه‌ وسه‌رمایه‌داری یه‌ له‌پێناوپاراستنی ده‌سه‌ڵاتیان ده‌رگابۆفه‌لسه‌فه‌وبیروباوه‌ڕی كۆنه‌په‌رستی وڕه‌جحی ودژئینسانی ده‌كه‌نه‌وه‌,ئه‌وه‌به‌رهه‌می ئه‌وكۆمه‌ڵگایانه‌یه‌كه‌تائێستائایین له‌ده‌وڵه‌ت جیانه‌كراوه‌ته‌وه‌,یان ئایین له‌په‌روه‌رده‌وخوێندن جیانه‌كراوه‌ته‌وه‌,مه‌لاوعناصرانی ئایینی به‌رده‌وام كارئاسانیان بۆده‌كرێت هه‌تاوه‌كو ته‌ده‌خول بكه‌ن له‌زۆرینه‌ی بواره‌كانی كۆمه‌ڵگاداكه‌له‌ڕاستی دا به‌گشتی سه‌رجه‌م بواره‌كان ئه‌ركی سیسته‌می حكومه‌ته‌ كه‌ به‌رنامه‌ڕێژی بكات بۆچاره‌سه‌روچالاككردنی سه‌رجه‌م بواره‌كان به‌پشت به‌ستن به‌پسپۆڕی وكارگێری ئیداری پێشكه‌وتوو.




گه‌نده‌ڵی و سته‌م … به‌ختیار محه‌مه‌د

هه‌موو گه‌نده‌ڵكارێك سته‌مكاره‌ و هه‌موو سته‌مكارێكیش گه‌نده‌ڵكاره‌؛ ئه‌گه‌ر گه‌نده‌ڵی نه‌بێ، ئه‌وه‌ دۆخی سته‌م و سته‌مكارییش دروست نابێ (گه‌نده‌ڵی و سته‌م و سته‌مكاریی ته‌واوكه‌ری یه‌كترن).
هه‌موو دیموكراسیه‌تێكیش له‌ سایه‌ی گه‌نده‌ڵیدا، درۆیه‌كی یه‌كجار ((سه‌خیف)) و گه‌وره‌یه‌؛ وه‌ك ئه‌و دیموكراسیه‌ته‌ی، كه‌ له‌ هه‌رێمی كوردستاندا هه‌یه‌: ناوه‌ڕۆكی دیموكراسیه‌تی هه‌رێمی كوردستان (كه‌ ده‌سه‌ڵات شانازی پێوه‌ ده‌كا) بریتییه‌ له‌ نادادپه‌روه‌ری و گه‌نده‌ڵی و سته‌م… ئه‌مه‌ دیموكراسیه‌تی ده‌وڵه‌مه‌نده‌كانه‌ (ده‌وڵه‌مه‌نده‌ چه‌ته‌ و مشه‌خۆره‌كان، ئه‌وانه‌ی له‌ ده‌زگای حزبی ده‌سه‌ڵاتداردا به‌رهه‌م هاتوون)، نه‌ك دیموكراسیه‌تی زۆربه‌ی خه‌ڵكی سته‌مدیده‌ و هه‌ژار.

ئه‌گه‌ر دیموكراسیه‌تێك دادپه‌روه‌ری فه‌راهه‌م نه‌كرد و گه‌نده‌ڵی له‌ناو نه‌برد، ئه‌وه‌ دیموكراسیه‌تێكی ساخته‌ و ڕووكه‌شانه‌یه‌.
بۆ كورد دیموكراسیه‌ت ئه‌ركێكی دیكه‌شی هه‌یه‌: خه‌باتی سه‌ربه‌خۆیی و ئینتیمای نیشتیمانی له‌ لای تاكی كورد به‌هێز بكا، كه‌ ئه‌مه‌ش – به‌ داخه‌وه‌ – له‌ گوتاری سیاسی (حزبیانه‌ی) ده‌سه‌ڵاتی سیاسی ئێمه‌دا هه‌رگیز بوونی نه‌بووه‌؛ به‌ڵكو به‌ پێچه‌وانه‌وه،‌ ئه‌وه‌ی هه‌بووه‌ كوشتنی ئه‌م ئینتیمایه‌ بووه‌ (كوشتنی ئینتیمایه‌ك له‌ پێناو هه‌ژموونی ده‌سه‌ڵاتی حزبدا): ئێمه‌ هه‌موومان به‌ نیشتیمانه‌وه‌ – چاره‌گه‌ سه‌ده‌یه‌كه‌ – بووینه‌ته‌‌ قوربانی ئه‌م هه‌ژموونه‌ چه‌په‌ڵه‌ و ناشزانین له‌ ئاینده‌دا به‌ره‌ و كوێمان ده‌با؟!
ئایا ئه‌مه‌ تراژیدیای ژیانی سیاسی نه‌ته‌وه‌یه‌ك نییه‌، كه‌ ده‌سه‌ڵاتی حزب – بێ باكانه‌ – شه‌ق له‌ نیشتیمان و گه‌له‌كه‌ی هه‌ڵده‌دا و له‌ ئاكامیشدا – وه‌ك بینیمان – كاربه‌ده‌ستانمان هێنده‌ی ده‌بنه‌ دۆستی داگیركه‌رانی كورد (داگیركه‌رانی خه‌ڵكی كوردستان)، هێنده‌ نابنه‌ دۆستی گه‌له‌كه‌یان (دۆستی خه‌ڵكی كوردستان)؟

***

له‌ دوای 25 ساڵ، هه‌موو ده‌سته‌كه‌وتی حكوومه‌تی هه‌رێم (ده‌سه‌ڵاتی پارتی و یه‌كیه‌تی) بۆ خه‌ڵكی كوردستان، قه‌یرانی دارایی و بێ مووچه‌یی و زۆربوونی خۆكوشتنی هاووڵاتییه‌كانیه‌تی.

ئه‌وه‌ی ده‌ڵێ ئه‌مه‌ و ئه‌وه‌ ده‌ستكه‌وته‌ باشه‌كانی حكوومه‌تی هه‌رێمه‌، تكایه‌ با پێمانی بڵێ و بۆمانی بژمێرێ! به‌ڵێ ئه‌وه‌ ڕاسته‌، هه‌موو ده‌ستكه‌وته‌ باشه‌كان ته‌نها بۆ خه‌ڵكێكی (چین و توێژێكی) دیاریكراو بووه‌، به‌ڵام زۆربه‌ی خه‌ڵك، نه‌ك هه‌ر هیچ ده‌ستكه‌وتێكی ئه‌وتۆیان نه‌بووه‌، به‌ڵكو زه‌ره‌ر و زیانی ماددی و مه‌عنه‌وی زۆریشیان كردووه‌.

ڕاستییه‌كه‌ی هیچ ده‌ستكه‌وتێك به‌ شه‌رعی و بۆ خه‌ڵكی شایسته‌ له‌ سایه‌ی گه‌نده‌ڵی و نادادپه‌روه‌ریدا نایێته‌ دی؛ به‌ڵكو ئه‌وه‌ی دیتمان ته‌نها زۆربوونی قه‌یرانه‌كان و نائومێدی خه‌ڵك بوو؛ هه‌ژاركردن و برسی كردنی خه‌ڵك بوو… ئێمه‌ ئێستا نازانین شانازی به‌ چ شتێكی حكوومه‌تی هه‌رێمه‌وه‌ (ده‌سه‌ڵاتی سیاسی كوردییه‌وه‌) بكه‌ین؟ به‌ گه‌نده‌ڵییه‌كه‌ی؟ یان به‌ حزب حزبایه‌تییه‌كه‌ی؟ به‌ دزیه‌كه‌ی؟ یان به‌ ململانێ و شه‌ڕه‌ ناوخۆییه‌كه‌ی؟ به‌ سته‌مه‌كه‌ی؟ یان به‌ دادپه‌روه‌رییه‌كه‌ی؟ به‌ سیفه‌ته‌ بنه‌ماڵه‌ییه‌كه‌ی؟ یان به‌ سیفه‌ته‌ نیشتیمانییه‌كه‌ی؟ به‌ ڕۆحه‌ خێڵه‌كییه‌كه‌ی؟ یان به‌ ڕۆحه‌ پێشكه‌وتووه‌كه‌ی؟ به‌ ڕۆحه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كه‌ی؟ یان به‌ ڕۆحه‌ ناوچه‌گه‌رییه‌كه‌ی؟ به‌ زمانه‌ كوردییه‌ پێشكه‌وتووه‌كه‌ی؟ یان به‌ زمانه‌ كوردییه‌ (ناكوردییه‌) تێكشكاوه‌كه‌ی؟ به حكوومه‌ته‌‌ دوو ئیداره‌ییه‌كه‌ی؟ یان به‌ حكوومه‌ته یه‌كگرتووه‌‌ په‌رله‌مانییه هه‌ڵبژێردراوه‌كه‌ی‌؟…

ڕاستییه‌كه‌ی هه‌رچه‌نده‌ی سه‌ر دێنم و ده‌به‌م، حكوومه‌تی هه‌رێم (ده‌سه‌ڵاتی كوردی) هیچ شتێكی (ده‌ستكه‌وتێكی) ئه‌وتۆی نییه‌، تا وه‌ك هاووڵاتییه‌كی كورد و كوردستانی شانازی پێوه‌ بكه‌م؛ زۆر به‌ داخه‌وه‌ ئه‌مه‌ ده‌ڵێم، پێم ناخۆشه‌، به‌ڵام چی بكه‌م؟ شته‌ ڕاسته‌كه‌ به‌ لای منه‌وه‌ ئه‌وه‌یه، كه‌ له‌م نووسینه‌ كورته‌دا‌ باسم كرد.‌.. تۆ بڵێی به‌ هه‌ڵه‌دا چووبم؟




كاریگه‌ری شیعری فارسی له‌سه‌ر شیعری نوێی كوردی (فروغ و سوهراب)وه‌ك نمونه‌

ئاماده‌كردنی ته‌وه‌ر: شاخه‌وان سدیق
—————————-
له‌ پاش ڕاپه‌ڕینی به‌هاری ساڵی (1991)ی خه‌ڵكی كوردستان شه‌پۆلێكی وه‌رگیڕانی شیعری فارسی به‌تایبه‌ت هه‌ردوو شاعیری دیاری ئیران(فروغی فروخ زاد و سوهراب سپهری) ده‌ستی پێكرد، به‌جۆرێك كه‌ به‌چه‌ندین وه‌رگێڕانی جیاواز تا ئێستاش به‌ تیراژی زۆر چاپ ده‌كرێنه‌وه‌، ئه‌مه‌ش ناڕاسته‌وخۆو هه‌ندێك جاریش ڕاسته‌خۆكاریكردۆته‌ سه‌ر ئاڕاسته‌ی نوسینی شاعیران(به‌تایبه‌ت شاعیرانی گه‌نج) له‌ نوسینه‌كانیاندا، به‌جۆرێك له‌خوێندنه‌وه‌ی زۆربه‌یاندا به‌ ئاشكرا تاموبۆنی دنیانینی ئه‌و دوو شاعیره‌ ده‌بینی،بۆ قسه‌ردن ده‌رباره‌ی ئه‌م بابه‌ته‌ش به‌ پێویستمان زانی ئه‌م ته‌وه‌ره‌ ئه‌نجام بده‌ین.
ئه‌م ته‌وه‌ره‌ بۆ…..؟

شاخه‌وان سدیق

ئه‌گه‌ر بڕوامان به‌وه‌ هه‌بێت كه‌ شیعری جوان ده‌بێت وه‌ك میوه‌ تام بكرێت، ئه‌وا ده‌بێت بڕواشمان به‌ جیاكردنه‌وه‌ی (هه‌ست وئیلهام) هه‌بێت له‌مه‌عریفه‌ی شیعریدا، هه‌روه‌ك چۆن مه‌رج نییه‌ هه‌موو هه‌ستێكی جوان شعربێت، ئاواش مه‌رج نیه‌ هه‌موو تێكستێكی شیعری له‌ هه‌ناویدا خاوه‌نی هه‌ستێكی جوانی شاراوه‌بێت، بۆیه‌ به‌بڕوای من ئه‌وه‌ی زیندوێتی به‌ هه‌ر تێكستێكی شیعری كه‌ سه‌رچاوه‌كه‌ی (له‌ دڵه‌وه‌ بۆ دڵ بێت) ده‌به‌خشێت. ڕاستگۆی خودی نوسه‌ره‌كه‌یه‌تی، یه‌كه‌م له‌گه‌ڵ خۆی و دووه‌م له‌گه‌ڵ خوێنه‌ره‌كانی نه‌ك هیچ شتێی تر، له‌ماوه‌ی ساڵانی ڕابردوشدا له‌ هه‌رێمی كوردستان ڕه‌نگه‌ (شیعر)نوسین زیاتر بێت له‌ هه‌موو ئه‌و بابه‌تانه‌ی تری ئه‌ده‌ب كه‌نوسراون، به‌تایبه‌ت لای نوسه‌رانی تازه‌ پێگه‌یشتووی گه‌نج، كه‌ ئه‌گه‌ر ناهه‌قی نه‌بێت زۆرێك له‌م نوسراوانه‌ به‌ ئاشكرا هه‌ست به‌ شێوازو تامی شیعری ئه‌ده‌بیاتی تر تیایاندا ده‌كرێت، به‌جۆرێك كه‌ زۆرجاران هه‌ست به‌لێچوون و ئاوێزان بوون له‌گه‌ڵ شیعری ئه‌و نه‌ته‌وانه‌ی تردا ده‌كرێت، به‌تایبه‌تیش شیعرو ئه‌ده‌بی (فارسی) و له‌ناو ئه‌و ئه‌ده‌به‌شدا به‌تایبه‌تر هه‌ردوو شاعیری دیاری فارس(فروخ فرۆخ زادو) و (سوهراب سپهری) كه‌ ئه‌م شاعیرانه‌ نه‌ك ته‌نها سه‌پك و شێوازه‌كانیان نزیكن له‌ (تقلید)و دوباره‌كردنه‌وه‌وه‌، به‌ڵكو زۆرجار ته‌نها هه‌ندێ‌ له‌ وشه‌ی ناوڕسته‌كانیان گۆڕدراون، نه‌ك هه‌ر ئه‌مه‌ش، به‌ڵكو ئه‌م سه‌رسامیه‌ به‌ئه‌ده‌باتی ئه‌م دووشاعیره‌ گه‌یشتۆته‌ ئاستێك كه‌ زۆر به‌ زووی به‌شێكی زۆر له‌ تێكسته‌كانیان وه‌ربگێردرێته‌ سه‌ر زمانی كوردی و وه‌رگێڕانه‌كانیشیان بۆ چه‌ندینجار چاپ بكرێنه‌وه‌. كه‌ به‌بڕوای من هۆگری بۆ ئه‌ دوو شاعیره‌ش هۆكاره‌كه‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ دووخاڵ.
یه‌كه‌م/ شیعری كوردی له‌ پێش ڕاپه‌ڕین و له‌ ده‌یه‌ی هه‌شتاكاندا به‌زۆری ته‌نها شیعری شۆڕش و پیاهه‌ڵدان بووه‌ به‌ نیشتمان و ئازادیدا وكه‌متر په‌رژاوه‌ته‌ سه‌ر ئینسان وه‌ك سه‌نته‌رو ورد بونه‌وه‌ له‌ جوانییه‌ جوزئیان، كه‌به‌بڕوای من ئه‌م لایه‌نه‌ پانتاییه‌ی گه‌وره‌ له‌ شیعری (سوهراب) پێكدێنێت و هۆكاری په‌یوه‌ست بوونی زۆرێك له‌گه‌نجانیش به‌م شاعیره‌وه‌ په‌یوه‌ندی به‌م خاڵه‌وه‌ هه‌یه‌.
دووه‌م/ ڕۆحی یاخیبوون و نزیك بونه‌وه‌ له‌ مۆدێلی جۆرێك له‌ نامۆبوون وته‌نهای و عه‌به‌س یه‌كێكه‌ له‌ هۆكاره‌ دیاره‌كان بۆ خوێندنه‌وه‌ی شیعری(فروخ)و سه‌رسام بوون پێی،كه‌ ئه‌مه‌ش به‌تایبه‌ت له‌ شیعری خانمانی ئێمه‌دا به‌ ڕوونی ڕه‌نگیداوه‌ته‌وه‌. ئه‌ویش به‌ هۆكاری نه‌بوونی ئازادی و ئه‌و هه‌موو كه‌بته‌زۆره‌ی كه‌دنیای گه‌نجانی ئێمه‌ی داپۆشیوه‌، بۆیه‌ یاخیبوون له‌ (نه‌ریت و خێزان و كۆمه‌ڵگا) كه‌ یه‌كێكن له‌ تێماكانی شیعرلای (فروخ) ده‌بنه‌ قسه‌ی گه‌رم و دڵخوازی گه‌نجان و نوسه‌رانی شیعری نوێی ئێمه‌و هۆكارن بۆ هه‌وڵدان له‌ دوباره‌كردنه‌وه‌یان.
به‌دڵنیاییه‌وه‌ ته‌نها ئه‌م هۆكارانه‌ش نین وڕه‌نگه‌چه‌ندان هۆكاری تریش هه‌بن كه‌وایانكردووه‌ شیعری (فارسی) به‌وقوڵیه‌ كار له‌ شیعری نوێی ئێمه‌ بكات، هه‌ر له‌م سۆنگه‌یه‌شه‌وه‌و به‌مه‌به‌ستی دروستكردنی دیالۆك و وه‌رگرتنی بۆچوونی جیاواز ده‌رباره‌ی ئه‌م پرسه‌ به‌ پێویستم زانی ئه‌م ته‌وه‌ره‌ بوروژێنم وبه‌هیواشم هیچ كه‌س و شیعرنوسێكی ئه‌زیز زویرنه‌بێت و خوێنه‌وه‌ی جیاوازی بۆنه‌كرێت، چونكه‌ نه‌مه‌به‌ستمان ناو ئه‌زمونی كه‌سه‌و نه‌لێدانه‌له‌ كه‌س ته‌نها ئامانج له‌ته‌وه‌ره‌ كه‌ گفتوگۆ كردنه‌ ده‌رباره‌ی ناوه‌رۆی ئه‌م بابه‌ته‌ وبه‌هیوام له‌ ئاینده‌دا ئه‌م پرسه‌ قسه‌و گفتوگۆی زیاتر به‌دوای خۆیدا بهێنێت.

_______________________________________________________
ئازاد به‌رزنجی
Azad Barznji

ئه‌م كاریگه‌ریانه‌ هه‌م لایه‌نی ئه‌رێنیی هه‌بووه‌ و هه‌م نه‌رێنی، به‌ڵام له‌ هه‌موو حاڵه‌تێكدا كاریگه‌رییه‌ ئه‌رینییه‌كانی زیاتر بوون.
كاریگه‌ریی ئه‌ده‌بیاتی میلله‌تانی دونیا و كارلێكی كه‌لتووره‌كان هه‌ر له‌ كۆنه‌وه‌ ڕاستییه‌كی حاشاهه‌ڵنه‌گر بووه‌ و هیچ كه‌لتوورێك نییه‌ له‌ مێژووی مرۆڤایه‌تیدا خاڵی بێت له‌ كاریگه‌ریی كه‌لتووره‌كانی تر، ئیتر چ زۆر یان كه‌م. هه‌ر له‌م ڕوانگه‌یه‌شه‌وه‌، ئه‌ده‌بیاتی فارسی یه‌كێكه‌ له‌و ئه‌ده‌بیاتانه‌ی كه‌ له‌ ڕۆژگارێكی زووه‌وه‌ كاریگه‌ریی له‌سه‌ر كه‌لتووری میلله‌ته‌كانی تری جیهان هه‌بووه‌ و ئه‌مه‌ش دیارده‌یه‌كی ته‌واو سروشتییه‌. هه‌ر بۆ نموونه‌ گه‌ر چاوێك به‌ ئه‌ده‌بیاتی عه‌ره‌بی و توركی و هیندی و ته‌نانه‌ت ئه‌وروپی و ئه‌مه‌ریكیشدا بخشێنین، ڕه‌نگدانه‌وه‌ی دونیابینیی گه‌لێ له‌ شاعیرانی وه‌كو مه‌ولانا و خه‌ییام و حافز و سه‌عدی و فه‌ریده‌دین عه‌تتار و نیزامی و هتد… ده‌بینینه‌وه‌. هه‌ڵبه‌ت ئه‌م كارلێك و كاریگه‌رییه‌ تا ئێستاش ئاسه‌واری به‌رده‌وامه‌ و ئه‌مه‌ش گه‌ر ده‌لاله‌ت له‌ شتێك بكات، ئه‌وا ده‌لاله‌ت له‌ زیندوویی و ڕه‌سه‌نایه‌تیی ئه‌ده‌ب و به‌تایبه‌تیش شیعری فارسی ده‌كات.
سه‌باره‌ت به‌ كاریگه‌رییه‌كانی شیعری فارسی له‌سه‌ر شیعری كوردی و به‌تایبه‌تیش له‌دوای ڕاپه‌ڕینه‌وه‌، ئه‌وا ده‌بێ به‌ر له‌ هه‌موو شتێك ئه‌وه‌ بڵێین كه‌ ئه‌م كاریگه‌رییه‌ هه‌م لایه‌نی ئه‌رێنیی هه‌بووه‌ و هه‌م نه‌رێنی، به‌ڵام له‌ هه‌موو حاڵه‌تێكدا كاریگه‌رییه‌ ئه‌رینییه‌كانی زیاتر بوون.
بێگومان هه‌موو ده‌زانین كه‌ پێش ڕاپه‌ڕین بوارێكی ئه‌وتۆ نه‌بوو بۆ وه‌رگێڕانی ئه‌ده‌بیاتی فارسی و ئه‌و كارانه‌ی له‌ فارسییه‌وه‌ كراون به‌ كوردی زۆر كه‌م بوون، هۆكه‌شی بۆ ئه‌وه‌ ده‌گه‌ڕایه‌وه‌ كه‌ ده‌سه‌ڵاتی فه‌رمانڕه‌وای ڕژێمی ئه‌و ڕۆژگاره‌، هه‌ر بایه‌خدانێك به‌ ئه‌ده‌بی فارسییان به‌ بایه‌خدان به‌ كه‌لتووری دوژمن ده‌زانی. به‌ڵام له‌ دوای ڕاپه‌ڕینه‌وه‌ بوارێكی باش ڕه‌خسا بۆ بایه‌خدان به‌ كه‌لتووری بیانی و به‌تایبه‌تیش فارسی، چونكه‌ هه‌م نزیكترین بیانی بوون به‌ ئێمه‌ و هه‌م زمانی فارسی و زمانی كوردی به‌ ڕه‌چه‌ڵه‌ك ده‌چنه‌وه‌ سه‌ر یه‌ك خێزانی زمانه‌وانی، بۆیه‌ نزیكایه‌تییه‌كی زۆر له‌نێوانیاندا هه‌یه‌ و ئه‌مه‌ش پتر هانی ئه‌دیبان ده‌دات بۆ وه‌رگێڕان له‌ فارسییه‌وه‌، گه‌رچی له‌سرێكی تریشه‌وه‌، به‌هۆی كۆمه‌ڵێك وه‌رگێڕ و وه‌رگێرانی خراپه‌وه‌، بووه‌ته‌ مایه‌ی وێرانی له‌ كتێبخانه‌ی كوردیدا. به‌هه‌رحاڵ، وه‌رگێڕانی شیعری فارسی له‌دوای راپه‌ڕینه‌وه‌ بۆ سه‌ر زمانی كوردی و به‌تایبه‌تیش شیعره‌كانی فرووغی فه‌ڕوخزاد و سوهراب سپهری، كاریگه‌رییه‌كی به‌رچاوی له‌سه‌ر شاعیره‌ لاوه‌كان هه‌بووه‌ و له‌ زۆربه‌ی شیعره‌كانیاندا فه‌زا و زمان و ڕوانینی ئه‌وان ده‌بینینه‌وه‌.من بۆ خۆم هۆكاری ئه‌م كاریگه‌رییه‌ و شێوه‌ی ڕه‌نگدانه‌وه‌كه‌ به‌مجۆره‌ ده‌بینم: پێشتر و له‌ هه‌شتاكان و سه‌ره‌تای نه‌وه‌ده‌كاندا، گوتاری شیعریی كوردی خۆی له‌ به‌ره‌نگاری و حه‌ماسی شۆڕشگێڕانه‌ و نیشتمان و یاخیبوونی ده‌سته‌جه‌معی و مه‌سه‌له‌یه‌كدا ده‌بینییه‌وه‌، كه‌ هه‌ر شاعیره‌ و به‌ شێوه‌یه‌ك گوزارشتی لێ ده‌كرد. به‌ڵام له‌ دوای هاتنه‌ناوه‌وه‌ی ئه‌و شیعرانه‌ی سوهراب و فرووغ( كه‌ من خۆم به‌شێكی زۆریانم لێ وه‌رگێڕاون)، جۆرێك له‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ خود و بۆ یاخیبوونی فه‌ردی و ڕامان و سروشت به‌ڵام به‌ دیدێكی تره‌وه‌، لای ئه‌و شاعیرانه‌ سه‌ریهه‌ڵدا. چییتر شۆڕش و موقاوه‌مه‌ت و شیعری بۆنه‌ ئه‌و سیحر و ئه‌فسوونه‌ی نه‌ما و له‌بری ئه‌وه‌ گه‌ڕانێك ده‌ستی پێ كرد به‌دوای زمانێكی شیعریی وادا كه‌ گوزارشت له‌ وێرانبوونه‌كانی دوای شۆڕش و نائومێدی و له‌بارچوونی خه‌ونه‌كان و نامۆبوونی نه‌وه‌ی دوای شه‌ڕی ناوخۆ و تێكشكانه‌كان بكات.
سه‌باره‌ت به‌ كاریگه‌رییه‌كانی فرووغ، من پێم وایه‌ زیاتر له‌ شیعری خانمه‌ شاعیره‌كانی دوای راپه‌ڕیندا ده‌یبینینه‌وه‌ و ئه‌م كاریگه‌رییه‌ش خۆی له‌ یاخیبوون دژ به‌ په‌تریاركییه‌ت و ده‌ربڕینی حه‌ز وخۆزگه‌ و غه‌می ژنانه‌ و جۆرێك له‌ پڕكێشی له‌ زماندا ده‌یبینین. سه‌باره‌ت به‌ سوهرابیش، ده‌رچوون له‌ ئایدیۆلۆجیا و گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ساته‌ پاكیزه‌كان و بۆ عاڵه‌ته‌ ڕۆحییه‌كان.له‌ڕاستیدا قسه‌كردن له‌سه‌ر ئه‌و كاریگه‌رییان خۆی له‌ خۆیدا پێویه‌تی به‌ باس و لێكۆڵینه‌وه‌ی درێژ و سه‌ربه‌خۆیه‌ و ئه‌وه‌ی وتمان به‌ته‌نها ئاماژه‌یه‌ك و هیچی تر.


ڕێبوار سیوه‌یلی

Rebwar Siwali

پێگه‌ی شاعێرێتی له‌ كولتووری ئێرانیدا پێگه‌یه‌كی به‌رزه‌ و ئه‌مه‌ش ده‌بووه‌ هانده‌ر كه‌ گه‌نجانی نوسه‌ر و شاعیری ئه‌مدیو، خه‌ون به‌وه‌وه‌ ببینن وه‌ك ئه‌وانیان لێبێت
ده‌یه‌ی هه‌شتاكان ده‌یه‌ی سه‌ره‌تاكانی جوڵه‌ی كورد بوو له‌ شاره‌وه‌ بۆ وڵاتانی دراوسێ، به‌ تایبه‌تی بۆ ئێران. نه‌وه‌یه‌ك له‌ ئه‌نجامی هه‌ڵاتن له‌ شه‌ڕه‌وه‌، كه‌وتنه‌ داوی شیعری فارسییه‌وه‌، كه‌ داوێكی خۆش و به‌سوود بوو. ئه‌م نه‌وه‌یه‌ سیاسه‌تیان نه‌ده‌كرد و له‌ ڕێگه‌ی خوودانه‌ ئه‌ده‌بیی كلاسیك و هاوچه‌رخی فارسییه‌وه‌، جیهانێكی نوێیان دۆزییه‌وه‌. هه‌ڵبه‌ت پێشتریش كه‌سانێكی وه‌ك مامۆستا عه‌بدووڵا تاهیر به‌رزنجی له‌ سلێمانی و مامۆستا گوشاد حه‌مه‌سه‌عید له‌ هه‌ولێر هه‌بوون، كه‌ جاروبار ئه‌ده‌بیاتی فارسییان ده‌كرده‌ كوردی، به‌ڵام به‌ به‌رده‌وامیی جه‌نگی نێوان عێراق و ئێران، نه‌وه‌یه‌ك ئاواره‌ی ئێران بوون و ئه‌وانه‌ش كه‌وتنه‌ ژێر كاریگه‌ریی شاعیرانی جۆربه‌جۆری فارسی نووسه‌وه‌. له‌ناو ئه‌و شاعیرانه‌دا، نیما، شاملو، فه‌رووغزاد، سپێهری و گه‌لێكیتر. له‌گه‌ڵ سه‌ره‌تای شۆڕشی گه‌لانیی ئێرانیشدا كه‌ ئه‌نجامه‌كه‌ی كه‌وته‌ باوه‌شی كۆماریی ئیسلامییه‌وه‌، بزووتنه‌وه‌یه‌كی چاپه‌نی له‌ ئارادابوو، كه‌ به‌رده‌وام به‌رهه‌می ئه‌م شاعیرانه‌ی چاپ و بڵاو ده‌كرده‌وه‌. له‌وه‌ش زیاتر، بزووتنه‌وه‌یه‌كی ڕاڤه‌ و خوێندنه‌وه‌ی ڕه‌خنه‌گرانه‌، له‌سه‌ر ده‌ستی دكتۆر محمدرچا شه‌فیعی كدكنی، د. ڕه‌زا براهنی و محمدی حقوقی و محمدعلی سپانلوو و چه‌ندانیتر له‌ ئارادابوو، كه‌ جه‌ختیان له‌سه‌ر پۆلێنكردنی شاعیران و بابه‌تی شیعرییان ده‌كرده‌وه‌. ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ گرنگیی و كاریگه‌ریی گۆڤاره‌كانی وه‌ك ئادینه‌ و كلك و چه‌ندانیتر، كه‌ به‌رده‌وام ڕه‌واجیان به‌ شیعر داده‌یه‌وه‌. ئه‌و كوردانه‌ی چوونه‌ ئێران، له‌ هه‌مان كاتدا خۆیان له‌به‌رده‌م چه‌ندین كه‌ناڵدا بینینه‌وه‌ كه‌ هه‌موویان ده‌یانبردنه‌وه‌ سه‌ر شیعر و ئه‌ده‌بیات.. ئه‌مه‌ جگه‌ له‌و جمووجووڵ و چالاكیانه‌ش كه‌ ڕۆشنبیرانی كوردی شاره‌كانی خۆرهه‌ڵاتی كوردستان ئه‌نجامیان ده‌دان و ئه‌مه‌ش ده‌بووه‌ هانده‌ر بۆ ئه‌وه‌ی نووسه‌رانی كوردی ئه‌مدیو، زوو خۆیان فێری زمانی فارسی بكه‌ن و لێی سوودمه‌ند بن..
شیعری فارسی له‌ دوای (نیمایۆشیج)ه‌وه‌، به‌ تێپه‌ڕین به‌ شاملوو، ئه‌خه‌وان سالس و فروغزاد و سپێهری و ئه‌وانیتر، چ وه‌ك بابه‌ت و چ وه‌ك فۆرم بۆ كورده‌كان تازه‌بوو. هه‌ڵبه‌ت پێشئه‌وه‌ی كوردی باشوور به‌ ده‌قی شیعریی فارسیی ئاشنا بێت، ئاشنای گۆرانی و مۆزیكی فارسی بوو. زۆر پێشئه‌وه‌ی شیعری فارسی وه‌ربگێڕدرێت، داریووش و سه‌تار و گووگووش، حمیرا، هایده‌، مه‌هه‌ستی و ئیره‌ج و هه‌ندێكیتر، چوارچێوه‌ی زه‌وقی باشووریان به‌لای موزیك و شیعری فارسیدا كێش كردبوو، به‌تایبه‌تیش كه‌ به‌شێكی شیعری ئه‌م ده‌نگبێژانه‌یان ده‌گوته‌وه‌. ئه‌وه‌ش په‌نجه‌ره‌یه‌كی نوێ بوو بۆ ئه‌وه‌ی لێوه‌ی بڕوانیته‌ ئه‌ودیو زیندانه‌ گه‌وره‌كه‌ی به‌عس له‌ شیعری هاوچه‌رخی فارسیدا، شتگه‌لێكی جوان هه‌بوو كه‌سه‌رنجیان ڕاده‌كێشا. یه‌كه‌م هه‌ر یه‌كه‌ له‌ شاعیرانی به‌ناو، خاوه‌نی ستایل و شێوازی شیعریی خۆیان بوون. سیما و سه‌رووكه‌لله‌ی شاعیره‌ فارسه‌كانیش سه‌رنجڕاكێش بوو، خودی پێگه‌ی شاعێرێتی له‌ كولتووری ئێرانیدا پێگه‌یه‌كی به‌رزه‌ و ئه‌مه‌ش ده‌بووه‌ هانده‌ر كه‌ گه‌نجانی نوسه‌ر و شاعیری ئه‌مدیو، خه‌ون به‌وه‌وه‌ ببینن وه‌ك ئه‌وانیان لێبێت. ئه‌مه‌ش شتێكی ئاساییه‌. زمانی شیعری شاعیره‌ هاوچه‌رخه‌كانی ئێران، جگه‌ له‌ ئه‌حمه‌دی شاملوو، جگه‌ له‌ یه‌دوڵای ڕوئیایی و كه‌مێكیش نیما خۆی، زمانێكی ئاسان و شیاوی ئاسان تێگه‌یشتنه‌. فه‌رووغزاد، سپێهری زمانێكی خۆشیان هه‌یه‌، ساده‌ له‌ ده‌ربڕین و ده‌وڵه‌مه‌ند له‌ میتافۆر و وێنه‌دا. ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی بابه‌تی شیعری فه‌رووغ بۆ ئێمه‌ جیهانێكی نوێی زۆر تازه‌ بوو. له‌ فه‌رووغه‌وه‌ تێگه‌یشتین كه‌ ده‌نگی ژن له‌ شیعردا هه‌مان شیعر نیه‌ كه‌ پیاو بۆ ژنی ده‌نووسێت. له‌وێدا ژنێك له‌ خۆی ده‌دوێ وه‌كئه‌وه‌ی كه‌ هه‌یه‌. ئیراده‌یه‌ك بۆ به‌رده‌وامی و هه‌ستێك له‌ شكستدا به‌رجه‌سته‌ ده‌كات. هه‌ندێ پۆتانشێڵ، یان توانایی له‌ تاكه‌كه‌سدا به‌ خۆی ئاشنا ده‌كاته‌وه‌، كه‌ ویستی نوێ و جیهانبینی نوێی بۆ ده‌هێننه‌ پێش. ئه‌مه‌ش ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بیی پێیده‌ڵێت: چوونه‌ جیهانێكی دیكه‌وه‌. ئه‌مه‌ش ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ خوێنه‌ر و شاعیران به‌دوایدا ده‌گه‌ڕێن. به‌ هه‌مان شێوه‌ سوهراب نوێ بوو، چ له‌ زماندا و چ له‌ وێنه‌سازیی و چ له‌ جیهانبینیدا. سوهراب وێنه‌یه‌كی ئێستاتیكیانه‌ی عیرفان و گه‌ردوونگه‌رایی له‌ شیعردا به‌رجه‌سته‌ ده‌كات، كه‌ پتر ئینسانیه‌ تا ئێرانی و فارسیانه‌. خوێندنه‌وه‌ی شیعری سوهراب ڕه‌ژووێك له‌ ناخی مرۆڤدا ده‌گه‌شێنێته‌وه‌ كه‌ هه‌میشه‌ هه‌یه‌. ستایلێك له‌ ژیان و بیركردنه‌وه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی توندوتیژیی و ڕق. به‌ شیعریكردنی توێكڵی هه‌نار و جلشتنی ڕه‌عنا و خۆشاردنه‌وه‌ی خودا له‌و دیو دره‌خته‌كانه‌وه‌.. ساده‌یی و شه‌ففافییه‌ت به‌شێكی گرنگی شیعری سپێهرییه‌، ئه‌مه‌ش له‌ واقیعێكدا كه‌ ئاڵۆزیی و تاریكی باڵاده‌سته‌، گرنگیی خۆی بۆ ڕۆحیی مرۆڤ هه‌یه‌. ئه‌م شاعیرانه‌ پردێك بوون شاعیره‌ كورده‌كانیان په‌ڕانده‌وه‌ بۆ ئه‌و دیو بیركردنه‌وه‌ ته‌قلیدیه‌كان له‌ شیعر و زمان. ئاسۆی خه‌یاڵ و چنینی زمانی شیعریی ئێمه‌یان گۆڕی. سۆژه‌ی ئه‌زموونكه‌ر له‌ واقیعی كوردیدا چیتر نه‌یده‌توانی به‌ زمانی باوی شیعری كوردی، خۆی ده‌ربڕێت، بۆیه‌ ئه‌م ستایله‌ له‌ شیعری فارسی وه‌ك فه‌ریادڕه‌سێك هه‌ندێ كه‌سی له‌ دووباره‌كردنه‌وه‌ ڕزگار كرد، هه‌ندێكیانی وه‌ك لاساییكه‌ره‌وه‌ و چه‌ندێكیشی وه‌ك ڕاگوێزه‌ره‌وه‌یه‌كی ناشیی به‌ ئێمه‌ ناساند. به‌ڵام به‌شێوه‌یه‌كی گشتی، تێڕوانینی من بۆ ئه‌م كاریگه‌ربوونه‌ به‌ شیعری فارسی، خراپ نیه‌. كاریگه‌ریی به‌شێكه‌ له‌ سرووشتی شیعرنووسی و شاعیرانه‌ بیركردنه‌وه‌. شیعره‌ گه‌وره‌كان شیعرگه‌لێكن نمونه‌ به‌رزه‌كانی شیعرمان بیرده‌خه‌نه‌وه‌. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا نمونه‌ی نائومێدكه‌ر له‌ كاریگه‌ریی و لاساییكردنه‌وه‌مان زۆره‌. كۆمه‌ڵگای كوردیش كۆمه‌ڵگایه‌كی بێ كاراكته‌ر و تایبه‌تمه‌ندییه‌، بۆیه‌ شوێنكه‌وته‌یی، لاساییكردنه‌وه‌، خۆبه‌ئه‌ویترزانین، مۆده‌بازیی و فیزلێدان شتێكی ئاساییه‌ تیایدا. مرۆڤ كه‌ بۆخۆی كاراكته‌ر و شوناسی تایبه‌تی خۆی نه‌بوو، شوناسی ئه‌وانیتر ده‌كاته‌ به‌ری خۆی بۆ ئه‌وه‌ی سوودمه‌ند بێت له‌و پرستیژ و پیاهه‌ڵدانه‌ی له‌ناو كۆمه‌ڵگا، یان ده‌سته‌ و تاقمێكدا به‌ نسیبی ده‌بێت و له‌ ڕێگه‌یه‌وه‌ پێگه‌یه‌ك بۆخۆی به‌ده‌ستده‌هێنێت. ئه‌مه‌ بۆ شاعیرانیش هه‌ر ڕاسته‌.

مه‌ریوان هه‌ڵه‌بجه‌یی

كاتێك گۆته‌ كاریگه‌ر له‌ حافز وه‌رگرێت و بۆرخیس له‌ خه‌یام، بۆ كورد له‌ ئه‌ده‌بی فارسی كه‌له‌په‌نایداو له‌ ڕوی كولتوورییه‌وه‌ زۆر نزیك ترو كاریگه‌ر تره‌ سودی لێوه‌ر نه‌گرێت.
پێش هه‌مووشتێك ده‌بێت ئه‌وه‌ بڵێم زۆرسروشتی یه‌ شاعیران شیعری وڵاتانی تربخوێننه‌وه‌و بكه‌ونه‌ ژێر كاریگه‌ریییانه‌وه‌و ئه‌مه‌ نیشانه‌ی زیره‌كی وردی شاعیرانی كورده‌و هیچ شاعیریانوسه‌رێكی سه‌ركه‌وتونییه‌ بتوانێ له‌ جوغزی داخرانی خۆیدا بمێنێته‌وه‌و سه‌ركه‌وتوبیت .به‌تایبه‌ت شیعرفارسی كه‌ له‌ دنیادا ناسراوه‌و كاریگه‌ری گه‌وره‌ی خۆی داناوه‌ به‌ هی ئاستی باڵاو لایه‌نی هونه‌ری به‌گشتی و به‌تایبه‌ت دونیابینی قوڵ و ئینسانیی یانه‌وه‌، پێمه‌وه‌ نه‌ك هه‌ر نه‌وه‌ی نه‌وه‌ ده‌كان بگره‌ نه‌وه‌ی دوای دو هه‌زارو ژماره‌یه‌ك له‌و گه‌نجانه‌ی ئێستا ده‌نوسن جگه‌ له‌فروغ و سوهراب كاریگه‌ری شه‌مس له‌نگرودی و گه‌روس عه‌بدول مه‌لكیان و ره‌سول یۆنان و شاعیرانی نه‌وه‌ی نوێێ ئێرانیان له‌سه‌ره‌.ئه‌مه‌ش یارمه‌تیده‌رێكی باشه‌ بۆ گه‌ش و كاژفڕێدانی فه‌زای شیعری ئێمه‌و دروستبونی جیاوازی گۆرانكاری و به‌ دڵنیاییه‌وه‌ له‌ ئاینده‌ دا زیاترو جۆراو جۆرتر جیوازتر ره‌نگدانه‌وه‌ی ئه‌م كاریگه‌رییانه‌ ده‌بینین، ده‌بێت ئه‌وه‌ش بڵێم له‌ هه‌موو كه‌سه‌كان نییه‌و ئه‌وه‌ شی كه‌هه‌یه‌ به‌ یه‌ك ئاست و وه‌ك یه‌ك نییه‌ و ئاسته‌ كان جیاوازه‌، كاتێك گۆته‌ كاریگه‌ر له‌ حافز وه‌رگرێت و بۆرخیس له‌ خه‌یام بۆ كورد له‌ ئه‌ده‌بی فارسی له‌په‌نایداو له‌ ڕوی كولتوورییه‌وه‌ زۆر نزیك ترو كاریگه‌ر تره‌ سودی لێوه‌ر نه‌گرێت.

ساڵح سووزه‌نی
Suzani

چی گوتنی سوهراب و زمانی گفتی فروغ ئێسته‌ به‌شێكی حاشاهه‌ڵنه‌گری ئه‌ده‌بی كوردین به‌ تایبه‌ت له‌ رۆژهه‌ڵاتی كوردستان
دوای ده‌نگه‌ مه‌زنه‌كانی شێعری كوردی له‌ باشوور هه‌ست به‌ بۆشاییه‌ك بۆ به‌ره‌و پێش چوون و گه‌شه‌ نوێگه‌ری ده‌كرا. هه‌ر بۆیه‌ ئاساییه‌ ئه‌گه‌ر په‌ل بكێشی بۆ زمانێكی دیكه‌ و هه‌وڵ بده‌ی ره‌وته‌ نوێیه‌كانی ئه‌و زمانانه‌ بقۆزیته‌وه‌. فارسی و عه‌ره‌بی و توركی نیزیك ترین و زۆرترین ئاڵ و گۆڕیان له‌ گه‌ڵ زمانی كوردی هه‌یه‌، ئاساییه‌ كه‌ سه‌ره‌تا گه‌نجان به‌ره‌و لای خۆیان ڕابكێشن به‌ هۆی تێكه‌ڵاوی زمانی فارسی و كوردی. شێعری فارسی زۆر ترین به‌رده‌نگی به‌ رێژه‌ی زمانه‌كانی دیكه‌ له‌ ناو كوردا هه‌یه‌ و یه‌كه‌م ئه‌گه‌ری كاریگه‌رییه‌ له‌سه‌ر شێعری كوردی دوای راپه‌ڕین زمانی عه‌ره‌بی لای گه‌نجان ئیتر بڕه‌وی نه‌ما كه‌وایه‌ ئاساییه‌ ئه‌گه‌ر له‌م پێوه‌ندییه‌ دا ده‌قی شاعیرانێك زێده‌تر ته‌شه‌نه‌ده‌كا كه‌ زمانێ ساكارتریان، به‌ رێژه‌ی شاعیرانی دیكه‌، هه‌یه‌ و خێراتر دێته‌فام كرن… له‌ شێعری فارسیدا ده‌قی سوهراب و فروغ زیده‌تر كه‌ڵك له‌ زمانی رۆژانه‌ وه‌ر ده‌گرن و له‌و شاعیرانه‌ن كه‌ زۆرترین كاریان له‌سه‌ر شێعری “گفت” كردوه‌/گفتار/ و هه‌ر بۆیه‌ له‌ خوێندنه‌وه‌ و وه‌رگێڕان دا خۆش فام و خۆش ده‌ست ترن… تایبه‌تمه‌ندی وه‌رگێرانیش به‌ تایبه‌ت بۆ شیعر هه‌ڵبژاردنی ده‌قی ئه‌و شاعیرانه‌یه‌ كه‌ زمانێكی ئالۆز و پڕ كاركردیی زمانییان نیه‌… بۆیه‌ كه‌س ناچێ شێعری به‌راهه‌نی یان باباچاهی و فه‌لاح وه‌رگێڕێ بۆ زمانی كوردی … كه‌ وایه‌ باشترین ده‌ق بۆ زووتێگه‌یشتن و خێرا وه‌رگێران ده‌قی كه‌سانێكی وه‌ك سوهراب و فروغ و سه‌ی عه‌لی ساڵحی و شه‌مس له‌نگروودی یه‌ كه‌ به‌ زمانی ئاسایی روژانه‌ ده‌ووسن. شاعیرانی گه‌نج له‌و دیو زێده‌تر له‌ ژێر كاریگه‌ری “چی گوتن”ی شێركۆیی و په‌شێوی و هه‌ڵمه‌تی ..دان تا “چۆن گوتنی مه‌سیفی و سه‌ڕاچ و ……. به‌ گشتی فورمالیسته‌كانی هه‌ولێر.. هه‌ر بۆیه‌ دێنه‌ ژێر كاریگه‌ری ئه‌و شاعیراه‌ی كه‌ له‌ شێێعر دا “چی گوتن”یان لا گرینگه‌ و ژنانه‌یی گوتنی فروغ و عرفانی گوتنی سوهراب سپێهریش دیاره‌ نموونه‌یه‌كی باشه‌ بۆ وه‌ی وه‌ دووی ئه‌وان كه‌ون و ساكار بێژی ئه‌وان له‌ به‌رانبه‌ر چۆن بێژی “ناو زمانی” شاعیرانی دیكه‌ی فارس دا هه‌ڵبژیرن. له‌كۆتایی دا ئه‌مه‌وێ وه‌ك ره‌خنه‌یه‌ك، ئه‌مه‌ ئاراسته‌ بكه‌م كه‌ ؛ شێعری سه‌رده‌م به‌دوای چی گوتن ه‌وه‌ ناڕوا و به‌دوای هاتنه‌ ئارای خوێندنه‌وه‌ نوێكانی سه‌رده‌م زمان ناسی.. نیشانه‌ ناسی .. دیارده‌ناسی و هێرمنۆتیكی نوێ … فورمالیسم و پێكهاته‌خوازی و دواتر پێكهاته‌ هه‌ڵوه‌شێنی و پاش مودێرن خوازیی… زێده‌تر به‌ لای “كاركرد و گه‌مه‌ی زمانی .. ئایرونی .. پارۆدی . چه‌ند ده‌نگی بوون و تیكه‌وتن له‌ گه‌ڵ دیكتاتۆریه‌تی زمان دا ده‌ڕوا . تا چی گوتنی سوهراب و زمانی گفتی فروغ. نوێتر خوازیی ئێسته‌ به‌شێكی حاشاهه‌ڵنه‌گری ئه‌ده‌بی كوردی به‌ تایبه‌ت له‌ رۆژهه‌ڵاتی كوردستانه‌ و به‌ ئاشكرا ره‌وتێكی رووله‌ گه‌شه‌یه‌ به‌ پێی ئه‌و فورم و تێكنێكانه‌ی له‌ سه‌ره‌وه‌ ئاماژه‌ی پێكرا.و ده‌یان كتێب و وتار و وتویژ و چه‌ندین سمیناری باشی به‌رێوه‌ بردوه‌ و جێی خۆیه‌تی شاعیرانی گه‌نجی باشووریش له‌و ره‌وته‌وه‌ له‌ ئه‌ده‌بی كوردی بڕوانن نه‌وه‌ك زمانی عیرفانیی په‌نجا ساڵ له‌مه‌وبه‌ری سوهراب و چی گوتنی ژنانه‌یی فرووغ. چیمان پێ خۆشه‌ له‌سه‌ر عیرفان و ژنانه‌یی ده‌توانین به‌ وتاریش ئاراسته‌ی بكه‌ین . به‌لام زمانی شیعر زمانی فورم و تكنیك و ئانارشیزمی نوێخوازانه‌یه‌ نه‌ لاسایی كردنه‌وه‌.

ژاوێن شاڵی

zhawen

له‌ئێستادا ده‌یان نوسه‌ر و شاعیرمان هه‌ن به‌نه‌فه‌سی سپێهری و فه‌روخزاد و شاملۆوه‌ ده‌نووسن و به‌شێوه‌یه‌ك كه‌وتونه‌ته‌ ژێر كاریگه‌ریی و دنیابینی و ئه‌وانه‌وه‌ كه‌ من له‌پنتێكدا خۆیان نابینم
بۆ وه‌ڵامی ئه‌و پرسیاره‌ ده‌مه‌وێت به‌ وته‌ كۆن و به‌ناوبانگه‌كه‌ی بارت ده‌ست پێبكه‌م كه‌ ده‌فه‌روێت : “هیچ ده‌قێك بوونی نییه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی كاریگه‌رییه‌كان”، پێموابێت ئه‌و تا ئه‌ندازه‌یه‌ك راسته‌، وه‌لێ جیاوازییه‌كی ریشه‌یی هه‌یه‌ له‌نێوان كاریگه‌ریی و به‌سێبه‌ربوو یاخود پاشكۆبوونی كه‌سانی تردا، واته‌ له‌ناو ئه‌ده‌بدا بمانه‌وێت و نه‌مانه‌وێت به‌ ئاگایی بێت یاخود نائاگایی خۆمان سه‌رسام بوونمان به‌و نوسه‌رانه‌ی كه‌ لای ئێمه‌ پێشه‌نگ و ده‌یانخوێنینه‌وه‌ و به‌شوێن نوێترین به‌رهه‌مه‌كانیاندا ده‌گه‌ڕێین كاریگه‌ریی خۆی له‌سه‌ر فكر و بۆچوون و هه‌روه‌ها به‌رهه‌كانیشمانه‌وه‌ جێدێڵێت، وه‌لی نوسه‌ری هۆشیار ئه‌و كه‌سه‌یه‌ كه‌ به‌ر له‌ هه‌ركه‌س خوێنه‌ر و ره‌خنه‌گری به‌رهه‌مه‌كانی خۆی بێت و به‌چاویلكه‌ی ره‌خنه‌گرێكه‌وه‌ نوسینه‌كانی خۆی بخوێنێته‌وه‌و شرۆڤه‌ بكات، ئه‌وكات له‌هه‌ر شوێنێك هه‌ستی كرد ئه‌و كاریگه‌رییه‌ نزیكه‌ به‌ره‌و به‌پاشكۆ چوون و یاخود كۆپی بونی نوسه‌رانی تر بچێت دروست به‌ تێكسته‌كه‌یدا ده‌چێته‌وه‌ و له‌وانه‌شه‌ هه‌ر بیسڕێته‌وه‌ و ئاخود شه‌وێنه‌واری ئه‌و كاریگه‌رییه‌ بسڕێته‌وه‌و به‌رهه‌مێك له‌خه‌یاڵ و هزر و ماریفه‌ی خۆی به‌رهه‌م بهێنێت. له‌دوای راپه‌ڕینه‌وه‌ و دروستتر بڵێم به‌ر له‌ راپه‌ڕینیش ئه‌ده‌بی كوردی كاریگه‌ریی ئه‌ده‌بیاتی بێگانه‌ی به‌سه‌ره‌وه‌ بووه‌ و دوور له‌ناوهێنان ئه‌دیبگه‌لێكی به‌ناوو ده‌نگمان هه‌ن كه‌ له‌هه‌ندێك شوێندا كۆپی په‌یستی شاعیر و نوسه‌رێكی عه‌ره‌ب یان فارسیان كردووه‌ به‌ توركیشه‌وه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌ستی پێده‌كرێت له‌ئه‌ده‌بیاتی كوردی پاش راپه‌ڕین به‌تایبه‌ت نه‌وه‌ده‌كاندا ته‌وژمێك له‌ نوسین به‌ناوی شیعر و چیرۆكه‌وه‌ به‌رهه‌م هێنراون و هه‌ندێكیشیان فاكته‌ر بوون له‌ به‌ناوبانگ بوونی نوسه‌ره‌كه‌یدا كه‌ كاریگه‌رییه‌كی به‌رچاوی ئه‌ده‌بیاتی فارسی به‌سه‌رییه‌وه‌ ده‌بینرێت، خاڵی هه‌ره‌ ترسناك ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌و ته‌وژمه‌ په‌ره‌ی سه‌ندووه‌ و له‌ئێستادا ده‌یان نوسه‌ر و شاعیرمان هه‌ن به‌نه‌فه‌سی سپێهری و فه‌روخزاد و شاملۆوه‌ ده‌نووسن و به‌شێوه‌یه‌ك كه‌وتونه‌ته‌ ژێر كاریگه‌ریی و دنیابینی و گوزارشتی ئه‌وانه‌وه‌ كه‌ من له‌پنتێكدا خۆیان نابینم. وه‌لێ كاری داهێنه‌رانه‌ی نوسه‌ر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ به‌رووتی خۆی و هزر و خه‌یاڵ و ئستاتیكای خۆیمان بخاته‌ به‌رده‌م، وابكات له‌ چاویلكه‌ی ئه‌وه‌وه‌ روداو و به‌سه‌رهات و چركه‌ساته‌ شیعرییه‌كان بۆ منی خوێنه‌ر بگوازرێته‌وه‌، ئه‌مه‌ زێده‌تر له‌شیعر دا ده‌بینرا وه‌لی ئێستا ئه‌م حاڵه‌ته‌ له‌ چیرۆكیشدا بوونی هه‌یه‌ و چیرۆكت پێده‌ڵێم هه‌ر به‌ په‌ره‌گراف به‌راورد ده‌كه‌ین كه‌ سادقی هیدایه‌تی په‌یست كردووه‌ و له‌چیرۆكێكی خۆیدا و له‌زاری كاراكته‌رێكییه‌وه‌و له‌ژێر ناوی خۆی بڵاوی كردۆته‌وه‌، ئه‌مه‌ بۆخۆی ده‌چێته‌ خانه‌ی شتێكی تره‌وه‌ به‌ده‌ر له‌ كاریگه‌ریی كه‌ پێی ده‌وترێت (دزی ئه‌ده‌بی(




ئه‌زموون وه‌ك ئاخاوتنێك له‌ناو ژیان … سه‌باح ڕه‌نجده‌ر


نوێبه‌خشی

له‌ناو كۆمه‌ڵگای كوردیدا هیچ سه‌رچاوه‌ و وزه‌یه‌كی ئه‌ده‌بی به‌ ئاستی شیعر نه‌بووه‌ته‌، بنه‌مای په‌یوه‌ندی و مایه‌ی به‌رهه‌مهێنانی بیركردنه‌وه‌ی چالاك. واته‌: ئه‌ندێشه‌ی چاك، كرداری چاك، گوتاری چاك. هه‌روه‌ها به‌و پایه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی و ڕۆشنبیرییه‌ش په‌سند نه‌كراوه‌ و نه‌دره‌وشاوه‌ته‌وه‌.
گیانی زمانی ده‌ربڕینی كوردیش، تا ئێستا هه‌ر به‌ ته‌نیا له‌ناو پرۆژه‌ شیعرییه‌كاندا زیندووه‌، كوردیش ویستی شیعر نووسین و هه‌ستیاریی شیعری زۆر به‌هێزه‌، تواناكانی خۆی تێدا تاقی ده‌كاته‌وه‌، هه‌ڵكه‌وته‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كه‌شی وه‌ری ده‌گرێت و ڕه‌وایی به‌ به‌رده‌وامبوون و په‌ره‌سه‌ندنی ده‌دات، داهێنان به‌ وه‌رگرتنی قووڵایییه‌كانی ژیان به‌رهه‌م دێ‌، له‌م به‌رهه‌مهێنانه‌شیدا ژیان ده‌خاته‌ ناو پرۆژه‌ی دۆزینه‌وه‌وه‌.
ئه‌گه‌ر ده‌ربڕینێكیش له‌ فۆرمی ئاستدار و تیشكۆی خۆماڵییه‌وه‌ دانه‌چۆڕابێته‌ ناو بوون و زه‌مینه‌ی ته‌واوی ده‌ربڕینه‌وه‌، به‌هیچ شێوه‌ و كه‌شوهه‌وایه‌ك ناتوانێت نوێبه‌خش بێت و بێته‌ ناو پرۆژه‌ی دۆزینه‌وه‌وه‌.
بۆ شاعیری نوێبه‌خش وه‌رگرتنی قووڵایییه‌كانی ژیان زیندووبوونه‌وه‌ی زمانه‌، زمانی دۆزینه‌وه‌ش زمانێكی یه‌ك ئاراسته‌یی نییه‌، به‌پرسیاری زۆره‌وه‌ له‌ ئاسته‌ هه‌مه‌چه‌شنه‌كانی خۆی ده‌كۆڵێته‌وه‌، قووڵایییه‌كان هێزی وشه‌ و ئه‌زموونی تێدا نووستووه‌، له‌ ده‌ربڕیندا ئه‌م هێزه‌ تاقی ده‌كرێته‌وه‌ و دێته‌ ناو پرۆژه‌ی دۆزینه‌وه‌وه‌.
به‌شێوه‌یه‌كی سه‌ره‌تایی نوێبه‌خشی له‌ ژیان و بیر و بیركردنه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگا ده‌ركه‌وتووه‌ و هه‌نگاوی بۆ نراوه‌، بنه‌ماكانی گۆڕان به‌ره‌و پێداویستییه‌ هاوچه‌رخه‌كان ‌و هۆشیاری ده‌بێته‌ پێوه‌ری دۆزینه‌وه‌ی ئه‌ده‌بی، هه‌روه‌ها نوێبه‌خشی هۆ ‌و ئامانجه‌ بۆ په‌یوه‌ندیكردن به‌ چالاكییه‌كانی ژیانه‌وه‌، به‌شێكیش نییه‌ له‌ ژیان. ڕاسته‌وخۆ ژیانه‌، مرۆڤ له‌باری به‌خته‌وه‌ریدا وه‌ك خوداوه‌ند ده‌ژێنێت، ئه‌فسوونێكی واشی تێدایه‌ گیان و جه‌سته‌ له‌ بڵندی بحه‌وێنێته‌وه‌.
بابه‌ت ورووژاندن و شێوازی شاعیر هه‌ستكردنه‌ به‌ جوانییه‌كانی ژیان ‌و شۆڕبوونه‌وه‌ بۆ ناو ناواخنی سروشت ‌و له‌دایكبوونی وه‌رزه‌كان و گونجان و ته‌بایی نێوانیان. واش به‌رانبه‌ر ڕابهێنێ‌ هه‌ست به‌م شۆڕبوونه‌وه‌ و گونجان و ته‌بایییه‌ی نێوانیان بكات.
هه‌ستی نووسینیش به‌ ساته‌وه‌ختی زۆر ناسك، یان زۆر دژوار تێده‌په‌ڕێ‌. تێڕوانینه‌كان ئاڵوگۆڕیان تێ‌ ده‌كه‌وێ‌ ‌و ده‌ڕسكێن.
شیعری ڕاسته‌قینه‌ی خاوه‌ن جیهانبینی، كه‌ خودی مرۆڤ دابڕێژێته‌وه‌، له‌ ژیریی و په‌ند و سۆز ‌و خه‌ونی ڕۆمانسییانه‌ به‌ده‌ر نییه‌، ئه‌گه‌ر شیعریش ڕووت كرایه‌وه‌ له‌ ژیریی و په‌ند و سۆز و خه‌ونی ڕۆمانسییانه‌ به‌ هیچ جۆرێك ڕاسته‌قینه‌ ‌و خاوه‌ن جیهانبینی نییه‌، كه‌ خودی مرۆڤ دابڕێژێته‌وه‌.
شاعیری نوێبه‌خش هیچ كاتێك چاوه‌ڕوانی هاندان ‌و ستایش ناكات، هه‌ر كاتێكیش چاوه‌ڕوانی هاندان و ستایشی كرد، ئه‌وه‌ بڕوای به‌وه‌ نییه‌ ئه‌وه‌ی، كه‌ نووسیویه‌تی خۆبوونی و داهێنان بێت. ده‌ربڕینی نایاب به‌هۆی كرداری گه‌یاندن و هۆشیاریی زمانه‌وه‌ له‌ ئاستی ئاسایی ده‌په‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئاستی ئێستێتیكا و خۆبوونی، ده‌بێته‌ خاوه‌ن پرسیار له‌ نێوان وریاییی زمان و وریاییی ئاخاوتن.
زمانی ئێستێتیكا، شێواز و ئه‌دگاری خۆی له‌ ده‌ربڕینكردن ‌و ده‌ربڕینه‌وه‌ وه‌رده‌گرێت. له‌ ئه‌زه‌له‌وه‌ش گیان، گیانی جه‌سته‌یه‌كه‌ شێوه‌یه‌كی دیاریكراوی بۆ ژیان و نه‌شونما دۆزیوه‌ته‌وه‌، شێوازیش ناوه‌ند ‌و گیانی نووسه‌ره‌، هیچ گیانێكیش بۆ جه‌سته‌یه‌كی دیكه‌ وه‌رناگیرێت.
شێواز ‌و شیعرییه‌ت ‌و زمان، ئه‌زموون بۆ ئاینده‌ پێشنیازیان ده‌كات، ئاینده‌ش په‌یوه‌ندی به‌ هه‌موویانه‌وه‌ هه‌یه‌، به‌شدارین له‌ چالاككردن ‌و به‌ڕێوه‌بردنی، په‌یامی هونه‌ریی مرۆڤگه‌لێكه‌، كه‌ هه‌وڵی سڕینه‌وه‌ و له‌به‌ین بردنی ئه‌و شتانه‌ نادات، كه‌ ژیان ده‌خه‌نه‌ بارێك به‌رگری له‌ به‌ ژیانبوون ‌و ئازاری خۆی ده‌كات.
ژیان ‌و بوون ‌و دنیاش له‌ناو شیعری نایاب ‌و ئێستێتیكی و خۆبوونیدا نوێن، له‌ناو ڕۆشنبیریی كوردیدا نوێبه‌خشی هێشتان به‌ ڕوونی شوێنی شیاوی بۆ نه‌كراوه‌ته‌وه‌، ئاخاوتن له‌باره‌یه‌وه‌ ده‌بێته‌ هه‌را و زه‌نا، پێویسته‌ ئه‌و بڕیارانه‌ی له‌م باره‌یه‌وه‌ بوونه‌ته‌ مایه‌ی سه‌رنج، به‌ ئاستێكی دیكه‌وه‌ بخرێنه‌ ناو ئاخاوتنه‌وه‌.
ئایه‌ ئاخاوتنه‌كانمان له‌ خودی نوێبه‌خشیی ده‌قه‌وه‌ ده‌رچوونه‌، یان له‌ ده‌ره‌وه‌ی ده‌قه‌وه‌ وه‌رگیراون و له‌ جه‌سته‌ی ته‌نك و ناسكی ده‌ق پراوه‌ی پێ‌ ده‌كه‌ین، كه‌ جه‌سته‌ی ته‌نك و ناسكی ده‌ق هیچ پراوه‌یه‌ك وه‌رناگرێت جگه‌ له‌ پراوه‌ی گیان نه‌بێت.
نووسینێك گه‌یشتبێت به‌ ئاستی ده‌ق، په‌یوه‌ندیی ئاستداری چاره‌نووسسازی به‌ ئێستێتیكا و خۆبوونییه‌وه‌ هه‌یه‌، كه‌ هه‌میشه‌ وه‌ك سه‌رچاوه‌یه‌كی ڕوون، هێزێكه‌ بۆ به‌رهه‌مهێنانی سه‌رچاوه‌ی دیكه‌، به‌ره‌نجامی خودێكی هه‌ژاو ‌و هۆشمه‌ند ‌و وریایه‌. به‌شێكیش له‌ خودی هه‌ژاو ‌و هۆشمه‌ند ‌و وریا گه‌یشتوون به‌و هه‌قیقه‌ته‌، كه‌ شیعر بگه‌ڕێته‌وه‌ ناو سۆز ‌و هه‌ست ‌و ڕوونی ‌و ئاشكرایی له‌ ده‌ربڕیندا، ئه‌مه‌ش وه‌ك دیارده‌یه‌ك پێویسته‌ بخرێته‌ ناو ئاخاوتنه‌وه‌. زۆر جاران گۆڕانكارییه‌ ڕه‌چاونه‌كراوه‌كان كاریگه‌ریی ڕاسته‌وخۆیان له‌سه‌ر چۆنیه‌تیی بیركردنه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگا ‌و بیر ‌و ده‌ربڕینی تاكی نووسه‌ره‌وه‌ هه‌یه‌. ده‌بێته‌ بابه‌تی نووسینه‌كانیان، به‌ڵام نابێته‌ مانای ڕوون ‌و دیار، بگره‌ له‌ چێژدا ده‌بێته‌ سرووشی مانا ‌و چالاكیی وێنه‌، سرووشی مانا و چالاكیی وێنه‌ش شاعیر له‌وه‌ نزیك ده‌خه‌نه‌وه‌ بچێته‌ ناو جیهانبینی ته‌سه‌وفه‌وه‌.
زه‌برێك هه‌یه‌ ناوی مێژوو، هه‌موومان وه‌ك شیر ده‌كوڵێنێت، بۆی ده‌رده‌كه‌وێت چه‌ندمان هه‌وێن ده‌بین و چه‌ندیشمان هه‌ڵده‌بزڕكێین.

جیایی
پانتایی جیاكارم له‌ به‌رهه‌مه‌كانمدا خوڵقاندووه‌، له‌ پانتایییه‌كدا ده‌ستنیشان ناكرێم. ئه‌رێ‌ له‌ پانتایییه‌ شیعرییه‌كاندا، ده‌چمه‌وه‌ سه‌ر چ پانتایییه‌كی خۆ تایبه‌تیكردن. تایبه‌تكار بۆی هه‌یه‌ ته‌واوی هه‌بووه‌كانی، كه‌ توانای كاریگه‌رییان تێدا ده‌ركه‌وتووه‌، ڕاكێشێته‌ ناو بیركردنه‌وه‌ی چالاكی، كه‌ به‌رده‌وام هێما و هێماپێكراو به‌رهه‌م ده‌هێنێت. له‌ یه‌ك كاتیش له‌ناو هه‌موو پانتایییه‌كاندا كار بكات و ده‌ستیان بۆ ببات.
به‌رانبه‌ر به‌ ئاگایی خۆم جه‌نگاوه‌رێكی مه‌شقكردوو و ئه‌هلی زیندووێتی دڵ ‌و یه‌كێـتی ئه‌شقم، پانتایی ئێستێتیكا و ڕێبازی وردبوونه‌وه‌م له‌ ژیانمدا هه‌ڵبژاردووه‌، ده‌مه‌وێت به‌ ڕاناوی نادیار زمانی تێدا هه‌ستیار بكه‌م، هه‌ستیاریی ته‌واوی زمانی كوردی له‌ شیعری كلاسیكیماندا تواوه‌ته‌وه‌ و ده‌ركه‌وتووه‌ته‌وه‌. كاتێك شیعری كلاسیكی ده‌خوێنمه‌وه‌ هه‌ست ده‌كه‌م ته‌واوی زمانی كوردی ڕووبه‌ڕووم وه‌ستاوه‌ته‌وه‌. ده‌مباته‌ ناو جیهانێك، كه‌ قسه‌ی له‌باره‌ی دۆزینه‌وه‌ و بوون كردووه‌، نه‌ك گێڕانه‌وه‌. خه‌ون و ناوه‌ندی وشه‌ هه‌وڵدانن بۆ خۆناسین. له‌ ماڵی گه‌وره‌ی شیعردا هه‌موومان پێكه‌وه‌ داوای شیعرییه‌ت ده‌كه‌ین، ئه‌و داوایه‌ وزه‌ی گه‌شه‌كردنی جوانی ‌و به‌رزكردنه‌وه‌ی ئاستی هه‌قیقه‌تی گیانی و درامای ژیانه‌. جوانیی زمان له‌ جوانیی ئه‌و كه‌ره‌سته‌وه‌ دێت، كه‌ ده‌ربڕینی لێ‌ ده‌كات، زمان شانه‌یه‌كی زیندووی زۆر قووڵه‌ له‌ جه‌سته‌ و پێكهاته‌ی مرۆڤ له‌ گۆڕانی دید و په‌یوه‌ندییه‌كاندا.
جیاییی تاقیكردنه‌وه‌ی من ئه‌وه‌یه‌: جیهانی پارچه‌ پارچه‌ ده‌خوڵقێنم و په‌یوه‌ندیی هێما و هێماپێكراویش ده‌پچڕێنم و ده‌ستنیشانیان ناكه‌م. سه‌رچاوه‌كانی نووسین و ئاسته‌كانی ده‌نگ ‌و تێبینیكردن ‌و سه‌رنجدانم له‌ جوانیی بێگه‌رد و بێ‌ هاوتای ژیان وه‌رده‌گرم، ده‌گمه‌ن و تاقانه‌ ده‌بن به‌ هێما ‌و هێماپێكراو.
شیعر چه‌ند بچێـته‌ ناو ژیان ‌و دنیای خودایی و هه‌قیقه‌تی ڕۆژگار، هێنده‌ی دیكه‌ گیانی تا هه‌تایه‌ په‌روه‌رده‌ ده‌كا ‌و ده‌یپارێزێت و ئه‌فسانه‌ له‌خودی خۆیه‌وه‌ بره‌و پێده‌دا.
شتێك له‌ نووسین، كه‌ وه‌ك ئه‌زموونێك پێشكێشم كردبێـت، به‌كاربردنی زمانی خه‌ونه‌ بۆ زمانی نووسین ‌و ڕاچه‌ناندن و چالاككردنی ناخی پڕ توانایی ‌و یاده‌وه‌ری. دواجار تواندنه‌وه‌ی چالاكییه‌كانی بیر له‌ هه‌ستیاریی نووسیندا.
چامه‌ی درێژی فره‌ ده‌نگ و ئاستدار، پڕۆژه‌یه‌كی كامڵه‌ و له‌سه‌ر ئاستی بوون و كرانه‌وه‌ی به‌رده‌وام ڕاده‌وه‌ستێت، سروشتی دایكی هه‌سته‌كانمه‌، ئاسۆیه‌كی ئه‌فسانه‌ ئاسایییه‌، ناتوانم لێی ده‌ربازبم به‌ كامڵترین فۆرمی شیعریی ده‌زانم و په‌یڕه‌وی ده‌كه‌م، له‌ ڕایه‌ڵی ڕسته‌كانیدا توانای جووڵاندنی فره‌ ده‌نگی و فره‌ په‌یوه‌ندی ده‌ڕسكێت. مانا و زمان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ ئه‌و ئاستدارییه‌ی هێزی نووسین ئاشكرای ده‌كات ‌و ده‌یهێنێته‌ گۆڕێ‌. واته‌: قووڵبوونه‌وه‌ به‌ ناخی بیندراو ‌و شه‌پۆلی شوێن و سیمای بوون.
زه‌برێك هه‌یه‌ ناوی مێژوو، هه‌موومان وه‌ك شیر ده‌كوڵێنێت، بۆی ده‌رده‌كه‌وێت چه‌ندمان هه‌وێن ده‌بین و چه‌ندیشمان هه‌ڵده‌بزڕكێین.

فره‌ ده‌نگی

ڕوانینی گه‌ردوونی بار ‌و بوار بۆ گه‌شه‌سه‌ندنی شیعر ده‌ڕه‌خسێنێت، ببڕای ببڕ په‌یوه‌ندیی به‌ شۆڕشی گه‌یاندن و فۆرمه‌كانییه‌وه‌ نییه‌. خه‌یاڵ ‌و ئه‌و ئاسۆیه‌ی جیهانی به‌هۆیه‌وه‌ وێنا ده‌كه‌یت، له‌ ده‌ره‌وه‌ی كه‌ناڵه‌كانی ڕاگه‌یاندن كاری شیعرییه‌ت به‌ڕێوه‌ ده‌به‌ن، له‌ كه‌ڵك وه‌رگرتن: ده‌ست واڵا ‌و دیموكراسین، سه‌رسامیی خۆشیان به‌ نه‌شونمای نوێبه‌خشیی گیانی ژیان ناشارنه‌وه‌.
ده‌توانین له‌وه‌ دڵنیابین، كه‌ شیعر هه‌موو سه‌نگایی ساته‌ ورده‌كانی به‌ ته‌نیا خسته‌ سه‌ر هه‌ڵقوڵانی خه‌یاڵ، وه‌ك به‌رزایی و ناوه‌ندی كاریگه‌ر چووه‌ ناوی و كرۆكی ژیانی به‌ هۆیه‌وه‌ وێنا كرد. بێگومان له‌بارێك نزیك ده‌بینه‌وه‌، شیعری تاك ده‌نگی ده‌بێته‌ خۆنیشاندانێك و ده‌ربڕین له‌و باره‌ بێهێزه‌دا.
ده‌كرێ‌ له‌ بچووكبوونه‌وه‌ی دنیا له‌ بینینی شاشه‌دا، یان هه‌ر فۆرمه‌كی گه‌یاندنه‌وه‌، شیعری فره‌ ده‌نگ له‌ چنین و ڕایه‌ڵی توند و تۆڵی ببێـته‌ جێگره‌وه‌ی خه‌یاڵ وه‌ك به‌رزایی ‌و ناوه‌ندی كاریگه‌ر.
له‌ شیعری فره‌ ده‌نگیدا خه‌یاڵ ڕه‌گه‌زی سوودبینینه‌، به‌رزایی و ناوه‌ندی كاریگه‌ر نییه‌. نیشاندانی باوه‌ڕ و گیانی كراوه‌ و ده‌وڵه‌مه‌ندیی ئه‌م شێوازه‌، به‌ئه‌ندازه‌یه‌ك له‌ چیرۆك و شانۆنامه‌ ‌و ڕۆمان و ئه‌ده‌بی په‌خشاندا به‌ ئاشكرایی ده‌گاته‌ لووتكه‌ی بینین و تێگه‌یشتنی ڕوون.
له‌ شیعری درامیدا گفتوگۆ له‌گه‌ڵ هه‌ست و ئه‌قڵی خوێنه‌ر و شاكه‌س ‌و كه‌سایه‌تییه‌ جۆراوجۆره‌كان داده‌مه‌زرێنێت، هاوتایییه‌ك ده‌دۆزێته‌وه‌ له‌باری نووسیندا په‌یڕه‌وی ده‌كات. له‌ پێكهاته‌ و بنه‌مای منی شیعریدا پێكدێت و ده‌بیندرێت، خۆی له‌ منی تاكه‌ كه‌سی شاعیر ده‌كشێته‌وه‌، ڕۆڵ و ئاستی شاكه‌س و كه‌سایه‌تییه‌ جۆرا و جۆره‌كان و چێژێك ده‌گه‌یه‌نن، چێژی ئاراسته‌كراوی شاكه‌س و كه‌سایه‌تییه‌ جۆراوجۆره‌كان و واتاناسی.
زۆرێك له‌ شیعری ئیمڕۆمان له‌سه‌ر سیستمی تاكده‌نگی منی شاعیر وه‌ك ڕه‌گه‌زێكی كارپێكه‌ر به‌ڕێوه‌ ده‌چێت، ئه‌م شێوازه‌ش وه‌ك هونه‌ر هه‌رچی پێبوو به‌خشی، چاوه‌ڕوان ناكرێت هونه‌رێكی كاریگه‌ریی پێ‌ مابێت بۆ به‌خشین و سه‌رسامی، چونكه‌ هیچ شتێك ڕوونادات قسه‌كه‌ر یه‌ك قسه‌كه‌ره‌ ‌و پانتایی نووسینه‌كه‌ی داگیركردووه‌، هه‌روه‌ها بوونی شیعریش وه‌ك شێواز و شێوه‌ ده‌خاته‌ مه‌ترسییه‌وه‌. له‌ كارایی و زیندوویی و هێز دووری ده‌خاته‌وه‌، كه‌ كارایی و زیندوویی ‌و هێز بارێكن هه‌میشه‌ زیندوومان ده‌كه‌نه‌وه‌ و سه‌رچاوه‌ی سه‌رسوڕهێنه‌رن.
یه‌كه‌مین كرده‌ی هه‌ستیاركردنی زمانه‌، ڕسته‌كان درێژ ده‌كاته‌وه‌ به‌ مه‌به‌ستی گه‌یشتن به‌ چاوگه‌ ده‌نگییه‌كان، چاوگه‌ ده‌نگییه‌كانیش هه‌میشه‌ ئاگایی زمان تێیدا ده‌بێته‌ باری ڕاسته‌قینه‌ی نووسین و وزه‌ی ترپه‌ و ئاواز، له‌م باره‌یه‌وه‌ ڕوو ده‌دات. چه‌ند ترپه‌ و ئاوازێكی لێ‌ ده‌بێته‌وه‌، جۆراوجۆریی ترپه‌ و ئاواز: خه‌سڵه‌ت و مۆرك و ئاماژه‌ی ناسینی ئه‌م ژانره‌ن، پشت به‌ وێنه‌هێنانه‌وه‌ی یه‌ك له‌ دوای یه‌كیش نابه‌ستێت، زیاتر گێڕانه‌وه‌ ده‌كاته‌ خۆبووژانه‌وه‌ و ده‌ركه‌وتن و ئاراسته‌ وه‌رگرتن.
زه‌برێك هه‌یه‌ ناوی مێژوو، هه‌موومان وه‌ك شیر ده‌كوڵێنێت، بۆی ده‌رده‌كه‌وێت چه‌ندمان هه‌وێن ده‌بین و چه‌ندیشمان هه‌ڵده‌بزڕكێین.

ده‌ستكاریكردن
ده‌قه‌كانم، ئه‌وانه‌ی چاپم كردوون و ئه‌وانه‌ی چاپیشم نه‌كردوون، هه‌میشه‌ له‌سه‌ر مێزی كاركردن ده‌ستیان بۆ ده‌به‌م، هه‌ر چه‌ند ڕسته‌یه‌كیان ده‌ستكاری ده‌كه‌م و چه‌ند لاپه‌ڕه‌یه‌كیان ده‌خه‌مه‌ سه‌ر و چه‌ند لاپه‌ڕه‌یه‌كیشیان لێ‌ لاده‌ده‌م. تا ئێستاش نه‌گه‌یشتووم به‌دوا داڕشتنیان. ئه‌و هونه‌ر و دڵه‌ڕاوكێیه‌ی ده‌ستكاریكردنه‌ش له‌ كاركردنی بێ‌ وچانی كاتژمێر، گواسترایه‌وه‌ ناو باری ده‌روونیی شاعیریه‌تیی من.
كاتژمێر ته‌كان ده‌دا به‌ره‌و ناو ده‌قی كات. ده‌قی كاتیش هه‌میشه‌ ئه‌و چركه‌یه‌ی جوانه‌ تێیدا چاوه‌ڕوانیت، كه‌ هێز ده‌خاته‌ ئه‌و چركه‌یه‌ی بۆی ده‌ڕوات، ڕۆیشتنی منیش هه‌میشه‌ به‌ره‌و ده‌قی شیعرییه‌. هه‌موو شته‌كانی كاریگه‌رییان به‌ نه‌شونمای ژیانه‌وه‌ هه‌یه‌. له‌ زه‌ینمدا ئاماده‌یان ده‌كه‌م و ده‌یانكه‌م به‌ به‌شێك له‌ چالاكییه‌كانی بیركردنه‌وه‌م. ده‌ستكاریی به‌رده‌وامیش كارێكی دروسته‌ بۆ نووسه‌ری پڕ توانای په‌ڕینه‌وه‌، بۆ ناو پرسیاره‌كانی، كه‌ بوون به‌یه‌ك جۆر ده‌ستنیشان ناكه‌ن، به‌رگری و ده‌ربڕین له‌ داهێنان ده‌كه‌ن، چونكه‌ هه‌ر جارێك، كه‌ ده‌ستكاریی ده‌كات، به‌و نیازه‌ به‌ ته‌واوی ژیان له‌ناو ده‌قه‌كه‌یدا ببینێت، یان ژیان به‌ ته‌واوی بهێنێـته‌ ناو ده‌قه‌كه‌یه‌وه‌ و بیگه‌یه‌نێت به‌ ئاستی خه‌ونی نووسین. ئه‌ویش یه‌ك له‌ مه‌حاڵه‌كانی نووسینه‌، نووسین هه‌وڵده‌دات بۆ مه‌حاڵ، مانه‌وه‌ش له‌ناو ئه‌و مه‌حاڵه‌ سووربوونی نووسه‌ره‌ بۆ بینینی ژیان به‌ ته‌واوی له‌ناو ده‌قی بێگه‌رددا.
زه‌برێك هه‌یه‌ ناوی مێژوو، هه‌موومان وه‌ك شیر ده‌كوڵێنێت، بۆی ده‌رده‌كه‌وێت چه‌ندمان هه‌وێن ده‌بین و چه‌ندیشمان هه‌ڵده‌بزڕكێین.

شاعیر
شاعیر، سه‌ر گه‌رمییه‌كانی خۆی له‌ سنووری بیركردنه‌وه‌ و جیهانبینییه‌وه‌ ده‌ست پێده‌كات و گیانی چالاكه‌ به‌گشت جوانییه‌ هاوبه‌شه‌كان. ئاراسته‌ی ئاڵۆزكردنی جوانییه‌ هاوبه‌شه‌كان نییه‌. ساده‌كردنه‌وه‌یه‌تی، به‌رپرسه‌ به‌رانبه‌ر به‌رزبوونه‌وه‌ و ڕسكاندنی ڕوانینی پڕ شیعرییه‌ت و جووڵه‌ی ئاخاوتن له‌ زماندا، په‌یوه‌ستیشه‌ به‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان جوانی و فۆرمه‌كانی كۆمه‌ڵگا وه‌ك پرۆژه‌یه‌كی په‌ره‌پێدان وه‌ربگرێت.
كاری گوتار دامه‌زراندنیش له‌ په‌یوه‌ندییه‌كانه‌وه‌ بكاته‌ وێنه‌یه‌كی ڕاسته‌قینه‌ی ئه‌زموونكراوی هه‌قیقه‌تی مرۆڤ. له‌ هه‌مان كاتدا له‌ تواناكانی ده‌ربڕیندا به‌رزیان بكاته‌وه‌ ناو ڕایه‌ڵ و تانوپۆی ڕسته‌ و ترپه‌ و ئاوازی ویژدانیان، لێیه‌وه‌ وه‌ك نیشان و نیشانه‌ پیشانیان بدات، هه‌روه‌ها ده‌سه‌ڵاتی هه‌ستیاریشی به‌سه‌ر ئاشكراكردنی چاره‌نووسی جوانی له‌ شێوازی نادیاردا پاڵپشت له‌ به‌رزبوونه‌وه‌كه‌ی بكات.
ته‌وه‌ره‌كانی هه‌ست و سۆز و خه‌ون بخاته‌ گه‌ڕ بۆ هێشتنه‌وه‌ی به‌رده‌وامیی چێژی گیانی. جوانی وه‌ك ڕه‌گه‌زێكی چالاك و بنیادنه‌ر له‌ پێكهاته‌ی ده‌قدا بكاته‌ ناوه‌ندی به‌ یه‌كگه‌یشتنی په‌یوه‌ندییه‌كان و باوه‌ڕهێنان به‌ هه‌قیقه‌ت و تواناكانی ژیان. بۆ واتای ڕاسته‌قینه‌ی له‌ناو ده‌وروبه‌رێكی بێ‌ هێز له‌ هۆشیاریی فیكریدا، ئاكار دابڕێژێت. به‌دواداچوونی مێژووی گیان و ئه‌وانی دیكه‌ و چاونه‌ترسیش به‌ره‌و ڕووی ئه‌م ئاكار داڕشتنه‌ بكاته‌ ماڵی هه‌ر هه‌موومان و گه‌وهه‌ر و ناوكی هونه‌ری مانا ده‌رنه‌كه‌وتووه‌كان هه‌ڵداته‌وه‌.
كرده‌ی نووسین وه‌ك سه‌ره‌تایه‌كی هه‌میشه‌یی و خاڵه‌ یه‌كتربڕه‌كانی كات بپارێزێت. به‌ فراوانییه‌كی ئاستدار و كاریگه‌ریش بانگه‌وازی لایه‌نداریی ته‌واوی ڕابگه‌یه‌نێت، دواجار به‌ ئاستی به‌های مرۆڤ بیناسێنێت، بپرسێت ئه‌رێ‌ ئاستدارییه‌كانی شیعر و مرۆڤ چین، له‌ واقیعدا جێبه‌جێیان بكات و جێی په‌سندی بن. تا چه‌ند توانیویه‌تی جوانی و هونه‌ر بگه‌یه‌نێته‌ ئاستی ژیان و دركاندن.
زه‌برێك هه‌یه‌ ناوی مێژوو، هه‌موومان وه‌ك شیر ده‌كوڵێنێت، بۆی ده‌رده‌كه‌وێت چه‌ندمان هه‌وێن ده‌بین و چه‌ندیشمان هه‌ڵده‌بزڕكێین.

فه‌رهه‌نگ
وشه‌ له‌ناو فه‌رهه‌نگدا به‌ یه‌ك مانایی سنوورداره‌، له‌سه‌ر ئاستێكی جێگیر و نه‌گۆڕیش په‌یوه‌ندی بۆ ده‌ستنیشان كراوه‌. واته‌: له‌ناو ژیان و بزووتنه‌وه‌ی به‌ره‌و پێشچوون كار ‌و چالاكیی لێ‌ وه‌رگیراوه‌ته‌وه‌ و خانه‌نشین و لا كه‌ناره‌.
شیعر، هێز له‌ خودی زمان وه‌رده‌گرێت، به‌زمانی ناو ژیانیش شیعرییه‌تی ده‌ڕژێتێ‌ و په‌یوه‌ندییه‌كانی به‌ جیهان ده‌به‌ستێته‌وه‌، كار ‌و چالاكیی وشه‌ گه‌رمه‌كانی ناو ژیان، وشه‌ بێ‌ هێزه‌كانی ناو فه‌رهه‌نگیان له‌ خه‌یاڵگه‌ی نووسه‌ری خود وریا ده‌ربه‌ده‌ر كردووه‌. هه‌ست به‌ نائومێدییه‌كی ترسناك ده‌كه‌م له‌و وشانه‌ی له‌ناو فه‌رهه‌نگاندا وه‌نه‌وز ده‌ده‌ن. دوای گواستنه‌وه‌یان بۆ ناو ڕسته‌ی شیعریی كتوپڕ خه‌وی دووباره‌كردنه‌وه‌ی لێ‌ ده‌كه‌وێت. له‌باری دووباره‌كردنه‌وه‌شیاندا، بچووكتر ده‌بنه‌وه‌. ده‌سته‌واژه‌ له‌ناو فه‌رهه‌نگدا خۆشباوه‌ڕ ‌و بێ‌ ئومێده‌، به‌یه‌ك مانایی دڵی داكه‌وتووه‌ ‌و فۆرمه‌كانی كۆتایی پێهێناوه‌.
شاعیریش له‌ناو فه‌رهه‌نگدا سڕ ده‌بێت، نه‌ك سه‌رسام. له‌ وشه‌كانی به‌رده‌ست و زه‌ینی خۆیه‌وه‌ ده‌ست پێده‌كات. ڕۆشنبیرانی ئه‌كادیمی و فه‌رهه‌نگنووس و زمانه‌وان له‌ وشه‌كانی ناو فه‌رهه‌نگدا كار و چالاكییه‌كانیان به‌رهه‌م دێنن. له‌ فه‌رهه‌نگدا ئاستی جیاكاری زمان نییه‌. هه‌موو داهێنانێكی زمان له‌ ئه‌ده‌بدا له‌ ده‌ره‌وه‌ی فه‌رهه‌نگ ڕووده‌دات، ده‌قی نایابیش له‌ كرۆكدا له‌ په‌یوه‌ندیی زمانه‌وه‌ سه‌ركه‌وتن وه‌رده‌گرێت.
له‌ناو مێژووی ئه‌ده‌بدا، ئه‌ده‌بێك نییه‌ له‌ وشه‌كانی ناو فه‌رهه‌نگه‌وه‌ سه‌ركه‌وتنی به‌ ده‌ست هێنابێت، بۆیه‌ فه‌رهه‌نگ لای من بووه‌ ته‌لیسمێكی بكوژ، زوو خۆم له‌ قه‌ڵه‌مڕه‌وی ده‌سه‌ڵاتی ده‌رهێنا. ژیان فه‌رهه‌نگی شیعره‌، هه‌ر شاعیرێكیش هانا بۆ وشه‌كانی ناو فه‌رهه‌نگ ببات، نامۆیی و ده‌سته‌پاچه‌ی خۆی به‌ شیعر ئاشكرا ده‌كات. مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵ وشه‌ی ئاماده‌كراوه‌، بایه‌خی ساته‌ هۆشیارییه‌كانی ناوه‌وه‌ی خۆی له‌ ده‌ست داوه‌، ئه‌گه‌ر نووسینێكی ئه‌ده‌بیش ساته‌ هۆشیارییه‌كانی ناوه‌وه‌ی نووسه‌ر، خرۆشانی تواناكان و چالاكیی نه‌بووبێت. ده‌قێكی به‌تاڵه‌ له‌ ئه‌فسوون و هۆشیاریی نووسین.
زه‌برێك هه‌یه‌ ناوی مێژوو، هه‌موومان وه‌ك شیر ده‌كوڵێنێت، بۆی ده‌رده‌كه‌وێت چه‌ندمان هه‌وێن ده‌بین و چه‌ندیشمان هه‌ڵده‌بزڕكێین.

مانیفێست
وه‌ك پرۆژه‌یه‌ك مانیفێستی شیعریی خۆم ڕاگه‌یاند، بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌م ڕاگه‌یاندنه‌ ببێته‌ پاڵپشت و تیشكۆ بۆ ئه‌زموونی شیعریم. مانیفێست و خۆڕوونكردنه‌وه‌، په‌نجه‌مۆر و ڕوانینی تایبه‌تیی نووسه‌رن، به‌ كه‌ره‌سته‌یه‌كی خه‌مڵیو و ئه‌زموونێكی ڕاسته‌قینه‌ به‌رانبه‌ر نووسین. بۆ نووسین و گه‌ڵاڵه‌كردنی، به‌ قووڵی سه‌رجه‌م ده‌قه‌كانی خۆم به‌ توانای گۆڕان له‌ ژیان و هونه‌ر هێنایه‌وه‌ ناو زه‌ینم. له‌ مه‌ودای خاڵی لاوازی، تا خاڵه‌ سه‌رسوڕهێنه‌كانی ئه‌زموونم وه‌رگرت، به‌وپه‌ڕی هۆشمه‌ندی جیاكاریی هه‌ستكردن له‌ مه‌وداكانی مامه‌وه‌ و تێ‌ فكریم، تا بووه‌ پرۆژه‌ی باش بیركردنه‌وه‌ و گفتوگۆیه‌كی ڕۆشن. بنه‌ماكانیم له‌ شه‌وق و كاكڵه‌ و ناخی ئه‌و مه‌ودایانه‌ دۆزییه‌وه‌، كه‌ له‌ واقیعی نووسیندا هێناومه‌ته‌ گۆڕێ‌. ئه‌و واقیعه‌ی چۆنیشی بیر لێ‌ ده‌كه‌مه‌وه‌ و ده‌یجووڵێنم.
پێش نووسین بیر له‌ مانا ناكه‌مه‌وه‌، دوای نووسین مانا ده‌دۆزرێته‌وه‌، هه‌روه‌ها بیر و ڕاكانی ڕامگه‌یاندوون، هه‌موویان له‌ ده‌قه‌كاندا شوێنی ژیربێژی و ئه‌و ئاماژه‌ ‌و نیشانانه‌ی تێیدا به‌رهه‌م هاتوون، ئاشكران. چاره‌سه‌ری هه‌ندێك له‌ هه‌سته‌ ڕۆمانسییه‌ سه‌ره‌تایییه‌كانیشم كردوون، هێڵم به‌ ژێر دێڕِه‌ لاواز و سه‌رسوڕهێنه‌كانی كێشاون. خه‌ونم كردووه‌ به‌ فۆرمی ده‌ستپێكردن و دووباره‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ واقیعێكی دامه‌زراوی خه‌ونی.
زه‌برێك هه‌یه‌ ناوی مێژوو، هه‌موومان وه‌ك شیر ده‌كوڵێنێت، بۆی ده‌رده‌كه‌وێت چه‌ندمان هه‌وێن ده‌بین و چه‌ندیشمان هه‌ڵده‌بزڕكێین.

قۆناخ
شیعر وه‌ك درێژبووه‌وه‌ی قۆناخی پێشتری وه‌رناگیرێت، له‌ هه‌ندێك ڕه‌گه‌ز یه‌ك ده‌گرنه‌وه‌، له‌ زۆر ڕه‌گه‌زیش ته‌واو ئاستیان ده‌كه‌وێـته‌ نێوان، دژی قۆناخ و ڕێباز و قوتابخانه‌ و دابه‌شكردنم، ده‌قی داهێندراو به‌سه‌ر ته‌واوی ژیاندا دابه‌ش ده‌بێت.
ژیان و خوێندنه‌وه‌ی ڕووداو و دیارده‌كان به‌یه‌ك ئاراسته‌ نایه‌ن، به‌ جیاكاری بیری یاخی و كه‌ره‌سته‌كانی شیعری له‌ كه‌شی شێوه‌ گۆڕیندان، ئاستیش به‌ره‌و گۆڕان و تێكه‌ڵاوبوون وه‌رده‌گرن. هیچ قۆناخێكیش ناتوانێت قۆناخی پێشه‌خۆی ته‌واو له‌ناو خۆیدا ون بكات، داهێنانه‌كانی له‌ گۆشه‌یه‌كی ته‌نگه‌به‌ر گه‌مارۆ بدات. جیاكارییه‌كان سروشتین. جیاكارییه‌كانی ئه‌و قۆناخ و ئه‌زموونانه‌ی له‌ داهاتووشدا ده‌بنه‌ هۆ و مایه‌ی گفتوگۆی گۆڕانكاری هه‌مدیس هه‌ر سروشتی ده‌بن.
شیعر له‌ زماندا ڕه‌ونه‌قی شیعرییه‌ت به‌ده‌ست ده‌هێنێت، زمانیش به‌ ئاراسته‌ی هاتنی، ئاستی گۆڕان و تێكه‌ڵاوبوون وه‌رده‌گرێت.
ئایه‌ زمانی قۆناخه‌كانی ژیان درێژه‌پێده‌ر و دووباره‌كردنه‌وه‌ی یه‌كن. به‌ جیاكاریی ئه‌و ده‌ستكه‌وته‌ هونه‌رییانه‌ی له‌ ئاكامی په‌ره‌سه‌ندنی بیر و پێویستییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی و شارستانییه‌كان ئه‌زموون كراون و دامه‌زراون، یان بابه‌ت و مه‌به‌سته‌كان شێوازیان ده‌گۆڕێن و نیشانه‌كانی هه‌ست پێده‌كرێن. زمانی شیعر، شیعرییه‌ت له‌ زمانی قۆناخێكی دیاریكراو وه‌رناگرێت. واته‌: زمانی شاعیرێك، له‌ زمانی شاعیرێكی تره‌وه‌ ده‌ستپێناكان، هه‌موو سه‌رده‌م و مه‌وداكان ڕاده‌كێشێته‌ ناو بازنه‌ی به‌ڕێوه‌چوونی خۆی، هێز ده‌ڕژێنێته‌ ناو ته‌كانه‌كانی بۆ به‌كاربردن و ئاماژه‌ ژیربێژییه‌كان.
هیچ قۆناخێك نابیندرێت، داهێنان تاجی له‌سه‌ر هێمایه‌كی دلێری نه‌نابێت و ئه‌ستێره‌یه‌كی به‌رهه‌م نه‌هێنابێت. نموونه‌: قۆناخی كلاسیكی تاجی داهێنانی خسته‌ سه‌ری (نالی). قۆناخی یه‌كه‌می نوێبه‌خشی، تاجی داهێنانی خسته‌ سه‌ری (گۆران). له‌ قۆناخی دووه‌می نوێبه‌خشیدا، ئاستێكی تر دێته‌ گۆڕێ‌ و ناتواندرێت داهێنه‌رێك وه‌ك تاك و ئه‌ستێره‌ ده‌ستنیشان بكرێت و هه‌موو هونه‌ره‌كانی تێدا كۆببووبێته‌وه‌.
نموونه‌: هه‌ندێك فۆرم و شێواز و گوتاری شیعریی لای: (له‌تیف هه‌ڵمه‌ت) هه‌یه‌. لای: (ئه‌نوه‌ر قادر محه‌مه‌د) نییه‌. هه‌ندێك فۆرم و شێواز و گوتاری شیعرییش لای: (شێركۆ بێكه‌س) هه‌یه‌. لای ئه‌وانی تر نییه‌، یان هه‌ندێك فۆرم و شێواز و گوتاری شیعریی لای : (فه‌رهاد شاكه‌لی) هه‌یه‌. لای هیچێكیان نییه‌. كه‌واته‌: له‌م قۆناغه‌دا فۆرم و شێواز و گوتاری شیعریی په‌ره‌ی سه‌ندووه‌ و ئاستی كۆی وه‌رگرتووه‌، تاك وه‌ك ئه‌ستێره‌ و هێمایه‌ك وه‌رناگیرێت. فره‌ هێمایی هاتووه‌ته‌ ناو داهێنانی شیعری كوردییه‌وه‌، به‌ڵام له‌ قۆناخی كلاسیكی و قۆناخی یه‌كه‌می نوێبه‌خشیدا، هه‌موو هونه‌ره‌كان له‌ هه‌ریه‌ك له‌ (نالی و گۆران)دا كۆببوونه‌وه‌. بۆیه‌ تواندرا وه‌ك تاك و ئه‌ستێره‌ ده‌ستنیشان بكرێن. له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌ش قوتابخانه‌ و قۆناخ و ڕێباز و ته‌وژم…..تاد، له‌ناو ده‌چن. ته‌نیا شیعر، شیعری بێگه‌رد. به‌ پله‌ی یه‌كه‌م ده‌مێنێته‌وه‌. درێژه‌پێدان و مێژوویی نین. هه‌ندێ‌ باری قووڵی سه‌رسامی ته‌سه‌وف له‌ شیعری ئه‌مڕۆ ده‌بیندرێن و ده‌ڕبڕین له‌ ژیان ده‌كه‌ن.
سیماكانی له‌ قۆناخی كلاسیكی ڕه‌ونه‌قیان بیندراوه‌، وه‌ك پێویستییه‌ك له‌مڕۆدا ئه‌زموون ده‌كرێنه‌وه‌، ئه‌و پێویستییه‌ ونبوونی نوێبه‌خشی نییه‌ له‌ناو كلاسیكدا، ئه‌و شتانه‌ی له‌ ڕۆژ و ڕۆژگاری خۆیاندا به‌ره‌و به‌ ئه‌ده‌ببوون ده‌چن، شته‌كانی له‌ناو كۆمه‌ڵگادا ئه‌ده‌بن و ئه‌وانی تواناشیان تێدایه‌ ببنه‌ ئه‌ده‌ب، ده‌قئاوێزان به‌ جیاكاریی، بنیادی دامه‌زراندنه‌. هێڵی ڕوونی ڕوانینه‌كان بخاته‌ باری قووڵبوونه‌وه‌ و سیما هاوبه‌شه‌كان بناسێنێت. زمانی جیاكار، ترپه‌ و ئاوازی جیاكاری لێ‌ ده‌بێته‌وه‌. شێوه‌كانی ده‌ربڕینیش له‌ ترپه‌ و ئاواز وه‌رده‌گرێت. وه‌ك فۆرم و پێكهاته‌ی ڕسته‌ به‌ندیش جیاكارییه‌كان به‌ره‌و چه‌ندان ئاراسته‌ی جیاكار ڕامانده‌كێشن و به‌ كارامه‌یی به‌ گه‌ڕمان ده‌خه‌نه‌وه‌ بۆ دوانه‌خستنی ژیان، كه‌ ژیان خۆی كرده‌یه‌كی دواخراوه‌. خاوه‌ن فۆرم و توانایه‌كی سه‌رسوڕهێنیشه‌.
زه‌برێك هه‌یه‌ ناوی مێژوو، هه‌موومان وه‌ك شیر ده‌كوڵێنێت، بۆی ده‌رده‌كه‌وێت چه‌ندمان هه‌وێن ده‌بین و چه‌ندیشمان هه‌ڵده‌بزڕكێین.

پێویستی
من چێژ له‌ سه‌رده‌می خۆم. واته‌: ئێستا وه‌رده‌گرم و به‌ ئاسۆ و دوورییه‌كی گه‌رم و ئاسووده‌ی ده‌زانم، خۆم فریو ناده‌م به‌ ڕابردوو و داهاتووه‌وه‌، ئه‌مه‌ منی دوورخسته‌وه‌ له‌وه‌ی شیعری خۆسووركردنه‌وه‌ و هه‌ڵوێستی دروستكراو بنووسم. ئه‌ده‌بێكی به‌ كاكڵ و زیندوو له‌ گومانی ناڕوونی ڕابردوو و داهاتووه‌وه‌ به‌رهه‌م نایه‌ت. له‌م لێوردبوونه‌وه‌وه‌ هه‌ستم بۆ ژیان و هه‌ڵبژاردنی شته‌كانی ده‌وروبه‌ر هه‌ڵوێستی وه‌رگرت. شه‌پۆلی هۆشیاری له‌ ناخمدا خۆی هه‌ڵاوێشت و به‌ڵگه‌ی ئه‌وه‌ی پیشان دا، له‌ ناختدا په‌یامبه‌رێك خوڵقاوه‌ پێویستی به‌ ده‌ربڕین و نووسینی كتێبێكه‌ بۆ هه‌مووان.
له‌و خرۆشانه‌ی خه‌ون و واقیع و ژیان داوایان له‌ گیانم كرد، پێویسته‌ كۆمان بكه‌یته‌وه‌، خاڵی به‌یه‌كگه‌یشتنمان شیعره‌. فه‌زای زیندووی په‌یامبه‌ریه‌تی له‌ بوونم ڕسكا. گۆڕانێكی ڕیشه‌یی له‌ ڕوانینه‌ سه‌ره‌تایییه‌كانم به‌رپا بوو، به‌ڵام له‌ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌یه‌كی گیانیی یه‌كه‌مین ئاماده‌بوونی نووسین له‌ سه‌لیقه‌ و چێژمدا چه‌خماخه‌ی دا. خۆی وه‌ك كاتێكی به‌رجه‌سته‌ له‌ بینین و نووسین پیشان دا. ژیان و مه‌رگم له‌ناودا كرده‌ سه‌رمه‌شقی پایه‌داربوون.
سروشتی ده‌ربڕینیش ده‌گۆڕێن، هه‌ندێ‌ جار واقیع و ژیان جێده‌هێڵم و ده‌چمه‌ ناو خه‌ون. هه‌ندێ‌ جاری دیكه‌ش خه‌ون جێده‌هێڵم و ده‌چمه‌ ناو جوانییه‌كانی واقیع و ژیان. ئه‌م جێگۆڕكێكردنه‌ بیركردنه‌وه‌ و گفتوگۆ و بینین و ده‌روونم ئازاد ده‌كه‌ن و ده‌چمه‌ ناو كه‌شی نووسین. واته‌: دۆزینه‌وه‌ی واقیعی نووسین. نووسینیش له‌ هه‌موو شوێنێكدا هه‌یه‌. تا له‌ بۆشایییه‌كانیش پێویسته‌ شاعیربم، له‌ مردنیشدا وه‌ڵامی پێداویستییه‌ شیعرییه‌كان بده‌مه‌وه‌. سوپاس بۆ خودا چاره‌نووسی له‌دایكبوونم له‌ وڵاتێكدا بووه‌، شیعری تێدا خۆشه‌ویسته‌.
زه‌برێك هه‌یه‌ ناوی مێژوو، هه‌موومان وه‌ك شیر ده‌كوڵێنێت، بۆی ده‌رده‌كه‌وێت چه‌ندمان هه‌وێن ده‌بین و چه‌ندیشمان هه‌ڵده‌بزڕكێین.

ڕه‌خنه‌
نووسین له‌باره‌ی ده‌قه‌كانم ڕێكخراون، ئایه‌ بوونه‌ته‌ هۆیه‌ك له‌ دید و دیدگایانه‌وه‌ به‌ خۆمدا بچمه‌وه‌، ڕه‌خنه‌ ئامرازێكه‌ بۆ باش تێگه‌یشتن له‌ ئه‌ده‌ب، جۆره‌ سه‌رلێشێوانێك بۆ خوێنه‌ر به‌دی ناهێنێت. سه‌ربه‌خۆیی ده‌ق و خوێنه‌ر گرینگه‌، كرده‌یه‌كی شارستانی و زانستییه‌، ڕۆشنبیر سه‌داسه‌د خۆشحاڵه‌ پێی، به‌ڵام له‌و ڕه‌خنانه‌ی وه‌ك مه‌به‌ست ڕایده‌كێشمه‌ ناو ئه‌و نووسینه‌وه‌ یه‌كێكیانم بۆ ده‌ستنیشان نه‌كرا پسپۆڕانه‌ له‌ناو ده‌قێكم به‌ پرۆگرامێكی ئه‌كادیمی، یان خه‌یاڵێكی داهێنه‌رانه‌ كاری كردبێت و به‌شێك له‌ كرده‌ی ڕه‌خنه‌ییی له‌ناو خۆیدا هه‌ڵگرتبێت. كه‌م ئه‌زموونی و كه‌م و كورتیی ده‌قی منی خستبێته‌ به‌رده‌م كۆمه‌ڵێك نیشانه‌، یان خوێنه‌ری خستبێته‌ خوێندنه‌وه‌یه‌كی تایبه‌تییه‌وه‌، كه‌ پشت به‌ میتۆده‌كانی ڕه‌خنه‌گر ببه‌ستێت.
ئه‌و دیاردانه‌ وامان لێ‌ ده‌كه‌ن بپرسین، ئه‌رێ‌ ئه‌م نووسینانه‌ بۆ ڕێكده‌خرێن. هه‌قیقه‌ت له‌ كوێیه‌. ئایه‌ هیچ له‌و نووسه‌رانه‌ی، كه‌ ڕۆشنبیریی خۆیان ئاماده‌یی له‌ نووسینه‌ ڕێكخراوه‌كه‌دا نه‌بینیوه‌، توانیویانه‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان ده‌قه‌كانم بخوێننه‌وه‌ و خۆیان تێیدا ئاماده‌ بكه‌ن بۆ كارێكی زانستییانه‌، كه‌ توانای مانه‌وه‌ی هه‌بێت، خاڵێك، یان چه‌ند خاڵێكی قه‌ناعه‌ت پێكه‌ر بخاته‌ ناو گفتوگۆوه‌، كه‌ مه‌ترسی بێت بۆ ئه‌و بیروڕا هونه‌رییانه‌ی من پێشكێشم كردوون، ئاراسته‌ و بڕوای ئه‌ده‌بی منیان پێكهێناوه‌.
ڕه‌خنه‌گرانی ئه‌كادیمی و خه‌یاڵ ساغیش، توانیویانه‌ پانتایییه‌كی هه‌میشه‌ ئاماده‌ی ئه‌زموونم پیشان بده‌ن. هه‌ستیارییه‌كی قووڵی تێدابێت له‌ناوی ئاسووده‌ بیر بكه‌مه‌وه‌ و په‌یوه‌ست بم به‌ خه‌ونی نووسین. هه‌میشه‌ بڕوایه‌كی پته‌ویشم به‌ جیهانی منداڵییه‌وه‌ هه‌یه‌. ئه‌و هه‌سته‌ پاكه‌ی له‌ گیانی منداڵیه‌تی په‌روه‌رده‌ كراوه‌. هه‌مان هه‌ستی پاكیش له‌ سروشتدا ده‌جووڵێت. منداڵی و سروشت ناوه‌ندێكن له‌ هه‌موو لایه‌كه‌وه‌ بۆیان ده‌چم.
له‌ په‌یوه‌ندییه‌ براده‌رییه‌كانم به‌ هه‌موو هه‌سته‌كانمه‌وه‌ ڕێز له‌به‌رانبه‌ر ده‌گرم، كه‌چی زوو له‌وه‌ حاڵی ده‌بم به‌رانبه‌ر پێویسته‌ وه‌ك گوێزێكی پووچ له‌ لێژاییدا فڕێ‌ بدرێت. چۆله‌كه‌ پشت و پێش و ته‌نیشتی خۆی ده‌بینێت. خاوه‌نی بینین و مه‌ودایه‌كی بێشوماریشه‌. به‌ پێچه‌وانه‌ی چۆله‌كه‌ یه‌ك ئاراسته‌ی بینینم بۆ ژیان هه‌یه‌. ئاراسته‌ی بینینی هه‌قیقه‌ت و به‌رزایی ڕۆشنبیری و داهێنان، په‌یڕه‌ویشی ده‌كه‌م. چ زیانێكیش به‌و هۆیه‌وه‌ پێم بگات پێی زه‌ره‌رمه‌ند نابم.
دیارده‌ی بێزراو له‌ ئه‌زموونی شاعیریه‌تیی من بیندراوه‌، هه‌بووه‌ به‌ نووسینێك بردوومیه‌ته‌ كه‌شكه‌ڵان، دوای ماوه‌یه‌كی ئێجگار كورتیش هه‌ر خودی هه‌مان كه‌سی خاوه‌ن ئاراسته‌ی كه‌شكه‌ڵان، بوونی ئه‌ده‌بیمی ڕه‌ت كردووه‌ته‌وه‌، كه‌ ئه‌و ماوه‌ ئێجگار كورته‌ ناتواندرێت وه‌ك گۆڕان و ئه‌زموون له‌ دید و دیدگا ته‌ماشا بكرێت.
ئه‌گه‌ر نووسه‌ر خۆی له‌ ئه‌نجامی ئه‌زموون و كاركردنی له‌ناو ئاماژه‌ ئه‌ده‌بییه‌كاندا گه‌یشتبێت به‌و دوو ئاراسته‌یه‌ی كاركردنه‌ و هاتبێته‌ سه‌ر ڕۆشنایی باوه‌ڕێك، وه‌ك ئاكامی وه‌رچه‌رخانێك بیر له‌ ئاسته‌كان ده‌كه‌مه‌وه‌ و پێی خۆشحاڵ ده‌بم. ئه‌گه‌ر مایه‌ی سوودوه‌رگرتن بێت، سوودیشی لێ‌ وه‌رده‌گرم، به‌ڵام ئه‌گه‌ر له‌ژێر چاوڕوونی و ڕازیكردنی دژه‌كانم ئه‌و هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌یه‌ی كردبێته‌ داو و هێڵێك و كرده‌ی نووسینی به‌دوادا ببات، له‌وانه‌یه‌ بتوانێت له‌ ماوه‌یه‌كی ئێجگار كورتدا به‌ چه‌ند ئاراسته‌یه‌كی دیكه‌شدا كێش و نیشانه‌ و ئاراسته‌كردن وه‌ربگرێت. كاری ڕه‌خنه‌گر له‌سه‌ر ئه‌م پایه‌ ده‌وه‌ستێت سه‌نگی ئه‌ده‌ب له‌ ڕۆشنبیریی كوردیدا ده‌ربخات. هه‌ندێك نووسین له‌ ئاستی هه‌ره‌ به‌رز ڕایانگرتووم. بێگومان ئه‌مه‌یان زێده‌ڕۆیی تێدایه‌. هه‌شه‌ به‌ شێوه‌یه‌ك دایپڵۆسیوم له‌ نزمترین ئاستی ئه‌ده‌بی دیاریكراوی كردووم. ئه‌مه‌شیان بێگومان ونكردنی ڕۆشنبیریی تێدایه‌.
خۆشم له‌و دوو به‌ره‌ی دژ به‌یه‌كه‌ باش حاڵیم، داهێنان له‌و پاداشته‌ نییه‌، كه‌ له‌ ڕه‌خنه‌گر، یان هێزی باڵاده‌ستی سیاسی وه‌رده‌گیرێت. خورپه‌ی دڵ فه‌رمانڕه‌وایی به‌رده‌وامیی داهێنانه‌. دیارییه‌كه‌ خودا و زمان ئه‌و خورپه‌ی دڵه‌مان ده‌ده‌نێ‌ و ئاشكرای ده‌كه‌ن.
هیچ ڕسته‌یه‌ك له‌باره‌ی نووسینێك نامدره‌وشێنێته‌وه‌، ئه‌گه‌ر هه‌ست و ده‌روونی نووسه‌ره‌كه‌ی تێیدا ئازاد نه‌بێت تا سه‌ر ئێسكان گیر بخوات له‌ خوڵقاندنی دوو دیوی و كلكایه‌تی، له‌گه‌ڵ هه‌موو نووسینێكدام، ته‌نیا له‌گه‌ڵ ئه‌و نووسینه‌دا نیم ڕك و بوغز و تاكتیكی سیاسه‌ت تێیدا ده‌سته‌ڵاتدار بێت. ئه‌و نووسینانه‌ هۆشیاریی ڕه‌خنه‌یان تێدا به‌كار نایه‌ت. زیاتر چاودێری نووسین و هه‌ڵكووتانه‌ سه‌ر و په‌لاماردانن. ئه‌مجۆره‌ ڕه‌تكردنه‌وانه‌ش ته‌نیا شكست بۆ خاوه‌نه‌كه‌ی تۆمار ده‌كه‌ن. شكستییه‌كه‌ش ده‌بێته‌ بابه‌تی لادانی ڕه‌خنه‌ له‌ میتۆده‌ ڕه‌خنه‌یییه‌كان و ئه‌م و ئه‌و ڕازیكردن له‌سه‌ر ڕه‌نجی ئه‌و ده‌قانه‌ی خاوه‌نی هه‌قیقیترین بنه‌مای شیعرییه‌تن.
هه‌ندێك له‌ نووسینی بێزراو به‌ شێوه‌یه‌كی گاڵته‌جاڕانه‌ ئاماژه‌یان به‌و وێنه‌ شیعرییه‌: (شه‌مه‌نده‌فه‌ر گوڵه‌به‌ڕۆژه‌ی مێژوو ده‌كرتێنێت) داوه‌.
له‌ ئاینده‌شدا گاڵته‌كردن به‌ ئه‌زموونی سه‌ركێشان به‌رده‌وام ده‌بێت. پێش منیش گاڵته‌ به‌ ئه‌زموونی سه‌ركێشانی دی كراون، دواتریش بوونه‌ته‌ هێمایه‌كی ڕوون و زۆر دره‌وشاوه‌. نموونه‌: گۆران، كه‌ توانیویه‌تی سیمای داهێنانی تاقانه‌ی خۆی ده‌ربخات، چووه‌ته‌ ناو هه‌ندێك كۆڕ و كۆمه‌ڵ، نیمچه‌ ڕۆشنبیری كه‌م ئه‌زموون و ناڕۆشن به‌: (هه‌لوور به‌لوور ته‌كامه‌- زه‌رد و سوور و شه‌مامه‌) تانه‌یان لێداوه‌. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی شیعری له‌ ده‌ره‌وه‌ی ژیان ده‌رهێنا و كردی به‌ ژیان، ئاسۆ و دووری و پانتاییه‌كیشی بۆ خوێنه‌ری نموونه‌یی جێهێتشت. ئه‌م ده‌ربڕینه‌یان وه‌ك به‌هانه‌یه‌ك ده‌هێنایه‌وه‌، كه‌ له‌سه‌ر ئه‌م كێشه‌ خۆماڵییه‌ سیماكانی شیعری كوردی ده‌رخستووه‌ و به‌ كارامه‌یی و وردی هه‌وڵی تێگه‌یشتنی كێشه‌ خۆماڵییه‌كانی داوه‌، من لێره‌دا سه‌رنجه‌كانم ده‌رخستووه‌ و لێم نه‌كۆڵیوه‌ته‌وه‌. واته‌: ئه‌م ده‌ڕبڕینه‌م ته‌نیا بۆ ڕوونكردنه‌وه‌یه‌ . به‌هه‌رحاڵ ئه‌رێ‌ ئه‌و ڕێزدارانه‌ كێ‌ بوون و له‌ مێژوودا چییان پێ‌ كرا. له‌مڕۆدا ئێمه‌مانان چه‌ندیان ده‌ناسین، وه‌ك ڕه‌گ و سه‌رچاوه‌ی چێژبه‌خش په‌یوه‌ندییه‌ نادیاره‌كانی خه‌یاڵكردن و بیركردنه‌وه‌مان لێك ئاشكرا بكه‌ن. له‌ لێكجیابوونه‌وه‌ و پێكه‌وه‌بوونیانیش هاوگونجانێك نیشان بده‌ن، یان له‌ پانۆرامای داهێنان له‌ كوێنده‌ر ده‌ستنیشانیان بكه‌ین. ئه‌وانه‌ی هه‌قیقه‌تی داهێنانی مه‌زنیان زانیوه‌ ئه‌وه‌ ده‌زانن، كه‌ (گۆران) توانی دیوانی نوێبه‌خشی شیعری كوردی بنووسێت، له‌گه‌ڵ تێپه‌ڕینی ڕۆژگار پێگه‌ و ناوبانگ و شاعیرییه‌تی زیاتر بدره‌وشێته‌وه‌ له‌وه‌ی، كه‌ خۆی له‌ ژیاندا مابوو، هه‌یبوو. كه‌واته‌: به‌رهه‌مهێنانی شیعری بێگه‌رد ئه‌فسوونی هه‌موو سه‌رده‌مه‌كان و به‌گه‌ڕخه‌ری هێزی ژیانه‌. لێكدانه‌وه‌ی شیعر، یه‌ك له‌و گوناهانه‌یه‌، كه‌ لێخۆشبوونی بۆ نییه‌، له‌ له‌ده‌ستدانی ئه‌زموونی ئێستێتیكای به‌شێك له‌ نووسینی كوردی، له‌ لێكدانه‌وه‌ی ئه‌م وێنه‌ شیعرییه‌م داوای بووردن له‌ گیانی به‌هێزی ئه‌م گوناهه‌ ده‌كه‌م، ڕه‌نگه‌ خوێنه‌ر هه‌ندێك جار تێگه‌یشتنی بۆ ده‌ق بگاته‌ ئاستی تێگه‌یشتنی نووسه‌ره‌كه‌ و قووڵتریش بچێت.
ده‌قی من كه‌م تا زۆرێك هۆشیارییه‌كی جیاكاری هێناوه‌ته‌ گۆڕێ‌ و له‌ناو كولتووری كوردییه‌وه‌ هاتووه‌ته‌ به‌رهه‌م، ڕه‌نگه‌ هۆیه‌كه‌شی ئه‌وه‌بێت ویستبێتم له‌ناو ئه‌م كولتووره‌دا هه‌وڵ بۆ خۆبوونی خۆم بده‌م. ئه‌م وێنه‌یه‌ش به‌رهه‌می بیری گه‌رمی منه‌، خه‌یاڵی شاعیرییه‌تیم له‌ هێنانه‌ پێشه‌وه‌ی منداڵی تاقی كردووه‌ته‌وه‌.
یه‌ك له‌ جه‌ژنه‌كانی هه‌فتایه‌كان، جه‌ژنانه‌كانم په‌نجا فلس بوو، له‌گه‌ڵ یه‌ك له‌ كوڕه‌كانی مامم چووین په‌نجا فلسه‌كه‌مان خسته‌ سه‌ر هێڵی ئاسنینی شه‌مه‌نده‌فه‌ر به‌و نیازه‌ی، كه‌ به‌سه‌ریدا بڕوات په‌نجا فلسه‌كه‌ گه‌وره‌ ده‌بێت و فۆرمی سه‌د فلسی وه‌رده‌گرێت. به‌ ئه‌نجامی ئه‌و كرداره‌ ده‌توانین چێژ زیاتر له‌ جه‌ژن وه‌ربگرین. كه‌چی به‌ شێوه‌یه‌كی وا هه‌ردوو دیوی په‌نجا فلسه‌كه‌ی سڕییه‌وه‌ شوێنه‌واری پاره‌ی پێوه‌ دیار نه‌ما. جا شه‌مه‌نده‌فه‌ر له‌ چێژی جه‌ژنێك بێبه‌شی كردووم و چێژی ساتێك له‌ منداڵیی كوشتووم و نه‌فه‌سبڕ دنیای ئه‌فسووناوی ده‌ستكاری كردم.
له‌م وێنه‌یه‌دا سڕینه‌وه‌كه‌م وه‌ك كاردانه‌وه‌یه‌ك كار پێكردووه‌ و جووڵاندوومه‌. به‌لای زۆرێك شه‌مه‌نده‌فه‌ر هۆی گه‌یاندن و گه‌شت و خۆشحاڵیی و بڵاچه‌ی ئاواته‌، به‌ڵام له‌ دید و دیدگای ئه‌و كاتی من وه‌ك دڕنده‌یه‌كی ترسناك ته‌ماشا ده‌كرا، هه‌روه‌ها وه‌ك وێنه‌یه‌كی ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ و گرژبوون به‌كار براوه‌. شه‌مه‌نده‌فه‌ر هاوتا كراوه‌ به‌ كه‌سایه‌تیی دیكتاتۆر و جووڵێندراوه‌، كه‌ هۆی نه‌شونماكردنی ژیان و زمان و نیشانه‌ ده‌سڕێته‌وه‌ و ده‌وروبه‌رێكی ناله‌بار و به‌ربه‌سته‌ بۆ گه‌شه‌كردن و پێشكه‌وتن.
هێزی خود له‌م وێنه‌یه‌دا ده‌سه‌ڵاتداره‌، ده‌قئاوێزانییه‌كی نیشانه‌ ناسیشم له‌ نێوان هێزی نووسین و هۆشمه‌ندیی كۆمه‌ڵگادا دۆزیوه‌ته‌وه‌. دۆزینه‌وه‌ی ئه‌م ده‌قئاوێزانییه‌ له‌ كێشی ڕه‌خنه‌نووسێك نییه‌، كه‌ خاوه‌نی پرۆژه‌ی دۆزینه‌وه‌ نه‌بێت.
شوێن و هێما و هێزی خودی چالاك له‌ ده‌ربڕینه‌كانمدا وێنه‌یان زۆره‌، به‌ڵام تا بڵێی پڕ سرووشی هه‌مه‌چه‌شنی مرۆڤ و شێوه‌ و شێوازی ته‌قینه‌وه‌ی خێرا.
له‌بارخراپیی كێشه‌ و گرفتی ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی كوردیدا، هه‌ندێك له‌ نه‌وه‌ی پێش خۆم و نه‌وه‌ی دوای خۆمی گوێڕایه‌ڵیان، به‌هه‌وڵی گرووپێكی لێك نزیك، نووسینم له‌باره‌ ڕێكده‌خه‌ن. به‌ ئاشكراش كار بۆ ئه‌م هاوكارییه‌یان ده‌كه‌ن. گرووپ دووباره‌كردنه‌وه‌ی ڕه‌فتاری خێڵایه‌تییه‌، به‌هه‌مان جۆر و ده‌ستووری سه‌له‌فییانه‌ به‌ڕێوه‌ ده‌چێت. هه‌ر خه‌وندیده‌یه‌ك ئه‌فسانه‌ و ناوه‌ندێكی زاڵ و كاریگه‌ره‌ له‌ نووسیندا، ئه‌و ئه‌قڵییه‌ته‌ كۆنخوازانه‌ی بڕوایان به‌ بیركردنه‌وه‌ی ئه‌وی دی نییه‌. ترسی هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ وه‌ك عه‌لیشیشی گیڤبووه‌وه‌ ده‌یانباته‌وه‌ ناو قه‌باره‌ی سروشتیی خۆیان. كه‌واته‌: دژایه‌تیكردنه‌كه‌ به‌ سروشتی و تۆماركردنی ناكۆكیی ئه‌وی دی وه‌رده‌گرم. نووسه‌ر بینینی ژیان و سه‌یری دنیاكردنی، بووه‌ كۆنترۆڵكردنی ئه‌وی دی، له‌گه‌ڵ ده‌روون و بیركردنه‌وه‌ی خۆی گه‌ییوه‌ته‌ كۆتایییه‌كی بێزراو. نووسه‌رێكیش له‌گه‌ڵ خودی خۆی گه‌یشته‌ كۆتایی، گوڕنه‌ته‌ڵه‌ و مردۆخه‌، پێویسته‌ بچێت داوا بكات له‌ خانه‌ی پیر و په‌ككه‌وتووه‌كان ناونووس بكرێت. بگره‌وبه‌رده‌م له‌گه‌ڵ ئه‌وی دی نییه‌، بینینی ژیان و سه‌یری دنیاكردنم له‌گه‌ڵ ده‌روون و بیركردنه‌وه‌ی خۆمدا، هه‌میشه‌ له‌ ئه‌زموون و نیشانه‌ ناسیدایه‌. گرووپ ده‌ستكردی ده‌سه‌ڵات و هێزی باڵا ده‌ستی سیاسییه‌. كار پێكردنیشی به‌ نیازی ڕێ‌ پێ‌ بزركردن و دووچاری گرفتكردنی ئه‌وی دی، خۆی ترسێكی كه‌مه‌رشكێنه‌ له‌ ئه‌زموونی پڕ شایه‌ن به‌ ئاماژه‌، باوه‌ڕ پته‌ویشم به‌هێزی خه‌ونبینیم بۆ نوێبه‌خشی، وا ده‌بینم یه‌ك یه‌ك ده‌گلێن و ڕووبه‌ڕووی داهێنان شه‌رمه‌زار و چاو به‌ره‌وژێر ده‌بن. خاوه‌ن پرۆژه‌ش ده‌بێت به‌ خاوه‌نی ئه‌و سه‌روه‌رییه‌ بێده‌نگه‌ی كه‌ ده‌قه‌، هه‌روه‌ها جیاكاریی نه‌وه‌ جیاكاره‌كانیش به‌ دیارده‌یه‌كی ته‌ندروست ده‌زانم و ڕێزی لێ‌ ده‌نێم، به‌ڵام بێز له‌و باره‌ ناسروشتییه‌ ده‌كه‌مه‌وه‌ له‌سه‌ر بنیادی ڕوانین دروستی ناكه‌ن و ئیره‌یی و حوكمی پێشینه‌ی بێ‌ سوود به‌ڕێوه‌ی ده‌بات. به‌ هیچ جۆرێكیش بیرم له‌وه‌ نه‌كردووه‌ته‌وه‌ هێڵی هاوبه‌شی خۆم له‌ شیعری كوردیدا جیا بكه‌مه‌وه‌، به‌ڵام هه‌رده‌م ئه‌و بیركردنه‌وه‌یه‌ ده‌مخواته‌وه‌، كه‌ هه‌نگاوێكی چوست و بنچینه‌یی دیكه‌بم له‌ ئه‌زموونی قه‌ناعه‌ت پێهاتووی خۆم. له‌ هه‌موو ناوه‌ندێكی به‌ گێچه‌ڵیش دوور ده‌كه‌ومه‌وه‌، سه‌رگه‌رمی به‌دیهێنانی خه‌ونی نووسین ده‌بم، جۆشێكی خۆڕسك و له‌خۆوه‌ و باشم بۆ خوێندنه‌وه‌ و نووسین لا په‌یدا بووه‌. له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌ش: سه‌رجه‌م ئه‌زموونی هیچ شاعیرێكی كوردم به‌دڵ نه‌بووه‌، به‌ڵام شیعری تاك تاك و هه‌ڵبژارده‌م به‌دڵ بووه‌ و ماچم كردووه‌. ئه‌م باره‌ی خۆم بۆ ئه‌زموونی ئه‌وانی دی، به‌هه‌مان چه‌شنیش لای ئه‌وانی دی بۆ ئه‌زموونی خۆم به‌ ڕه‌وا ده‌زانم.
له‌ سه‌رجه‌م ده‌قه‌كانیشدا ئاراسته‌یه‌كی خه‌ونیم ده‌ربڕیوه‌، خه‌ون سرووش و سروشتی پێغه‌مبه‌رانه‌ خودا ده‌یدات به‌ كه‌سی په‌یامدار. من وه‌ك كه‌سایه‌تی، خه‌ونێكم له‌ شیعره‌وه‌ به‌رهه‌مهاتووم، خه‌ونیش ڕاده‌گه‌یه‌نم. نادیارییه‌ك له‌ خه‌وندا هه‌موو گه‌مارۆكانی شكاندووه‌، نووسین ڕاوی ئه‌و نادیارییه‌یه‌. خه‌ون دره‌وشانه‌وه‌ی واقیعه‌، زمان له‌ ده‌قی خه‌ونیدا ئامرازی گه‌یاندن نییه‌، ئامرازی سرووش و چالاكیی وێنه‌ و ناسینی ڕه‌نگه‌كانه‌. ئاسانه‌ بگه‌یت به‌ ئه‌وی دی، به‌ڵام ئاسان نییه‌ بگه‌یت به‌ خودی وریای خۆت، كه‌ گه‌یشتی به‌ خودی وریای خۆت، ده‌ره‌وه‌ و ئه‌وی دی به‌لاته‌وه‌ ده‌بنه‌ شتێكی لاوه‌كی، یان زۆر لاوه‌كی. گه‌یشتووم به‌و قه‌ناعه‌ته‌ ڕه‌هایه‌، ته‌مه‌ن و كات هه‌ر هێنده‌ بار و بوار و ماوه‌م ده‌ده‌ن بزانم من چیم له‌ ژیان ده‌وێت، به‌ گرینگیشی نازانم، بزانم ده‌ره‌وه‌ و ئه‌وی دی چییان له‌ من ده‌وێت.
ئیلتیزامم به‌ بڕوا هونه‌رییه‌كانی خۆمه‌وه‌ هه‌یه‌، كولتووری تایبه‌ت به‌ خۆشم هه‌ڵبژاردووه‌ و كاری پێده‌كه‌م. هه‌ستیش ده‌كه‌م كۆمه‌ڵگای ئێمه‌ چووه‌ته‌ ناو نه‌ریت و ڕابردوووه‌وه‌، پێویسته‌ ده‌ربهێندرێت، مانه‌وه‌ی توانای هه‌ڵده‌بزڕكێنێت و زیان به‌ گه‌شه‌سه‌ندنی ده‌گه‌یه‌نێ‌ و خه‌مڵینی دوا ده‌خات.
زه‌برێك هه‌یه‌ ناوی مێژوو، هه‌موومان وه‌ك شیر ده‌كوڵێنێت، بۆی ده‌رده‌كه‌وێت چه‌ندمان هه‌وێن ده‌بین و چه‌ندیشمان هه‌ڵده‌بزڕكێین.

خوێندنه‌وه‌
شێوازی خوێندنه‌وه‌ به‌شێك له‌ به‌های چێژی له‌ناو خۆیدا هه‌ڵگرتووه‌، سه‌ره‌نجام ئه‌م گواستنه‌وه‌ی چێژه‌ش ده‌بێته‌ به‌شێك له‌ ڕۆشنبیریی گوێگر.
شیعر وه‌ك ده‌ق، شیعر وه‌ك شێوازی خوێندنه‌وه‌. دوو یه‌كه‌ن له‌ یه‌ك سه‌رچاوه‌وه‌ په‌ره‌یان نه‌گرتووه‌.
وه‌ك ده‌ق ده‌سه‌ڵاتی جوانی و بیركردنه‌وه‌ له‌ چێژدا دروست ده‌كات.
وه‌ك شێوازی خوێندنه‌وه‌ش، ده‌نگ و جووڵه‌ و هێماكانی ده‌ست و ڕوخسار ڕۆڵی جوانی و بیركردنه‌وه‌ ده‌گێڕن و دروستی ده‌كه‌ن.
ئه‌زموونی شیعر خوێندنه‌وه‌ی ناو هۆڵ و به‌ر میكرۆفۆنم هه‌یه‌، به‌ڵام شێوازی خوێندنه‌وه‌ و ده‌نگ و جووڵه‌ و هێماكانی ده‌ست و ڕوخسارم په‌یوه‌ندیی خۆی له‌گه‌ڵ گوێگر نادۆزێته‌وه‌، نه‌توانینی گواستنه‌وه‌ی مانا و جوانی له‌ نائاگاییم ده‌جووڵێت و مه‌وداكانی بیركردنه‌وه‌ی خۆم له‌گه‌ڵ مه‌وداكانی چێژی گوێگر سه‌رچاوه‌كانیان تا ڕاده‌ و ئاستی ڕژانه‌ ناویه‌ك لێك نزیك نابێته‌وه‌.
شیعر شوێنی ڕاسته‌قینه‌ی گرتووه‌. چڕبوونه‌وه‌ی چێژی كۆمه‌ڵگای كوردیش له‌ شیعردا بووه‌ته‌ ناوه‌ند. هیچ هونه‌رێكی دی هێنده‌ی ئه‌م به‌شه‌ په‌روه‌رده‌ی چێژی كۆمه‌ڵگای نه‌كردووه‌. هه‌ندێك خورپه‌ی بزربووی ناخ هه‌ن، ڕه‌گه‌زه‌كانی دیكه‌ی ئه‌ده‌بی نایدۆزنه‌وه‌. ته‌نیا شیعر له‌باری دره‌وشانه‌وه‌یدا ده‌توانێت بیاندۆزێته‌وه‌. نووسین و هونه‌ر ئاراسته‌یان به‌ره‌و ژیان و چێژه‌، به‌ڵام كرده‌ی داهێنانی په‌تی، ستایشی ژیان نییه‌ له‌ پێناوی چێژدا، تێڕوانینی نوێ‌ له‌باره‌ی ژیان و چێژ ده‌خوڵقێنێ‌ و ده‌یكاته‌ قه‌ناعه‌تی مرۆڤ، مرۆڤی نوێبه‌خش و به‌خشنده‌ش ڕازه‌كان ده‌دۆزێته‌وه‌.
زه‌برێك هه‌یه‌ ناوی مێژوو، هه‌موومان وه‌ك شیر ده‌كوڵێنێت، بۆی ده‌رده‌كه‌وێت چه‌ندمان هه‌وێن ده‌بین و چه‌ندیشمان هه‌ڵده‌بزڕكێین.

تێپه‌ڕاندن
به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك بڕوام به‌ تێپه‌ڕاندن نییه‌، بگره‌ بڕوام به‌گۆڕان و جیهانبینیی جیاكار هه‌یه‌. تا ئێستاش نه‌متوانیوه‌ بڕوا به‌وه‌ بهێنم (نالی)، (باباتاهیر)ی تێپه‌ڕ كردووه‌، هه‌روه‌ها (گۆران) جه‌سته‌ی شیعری كلاسیكی به‌ته‌واوی جێ‌ هێڵاوه‌. ئێمه‌مانانیش خاڵی جیابوونه‌وه‌ی ڕه‌هامان له‌گه‌ڵ نه‌وه‌ی پێش خۆماندا نابێت. ده‌قئاوێزانییه‌كی به‌هێز له‌ نێوان هه‌موو نه‌وه‌كاندا ئاشكرایه‌ و له‌وانه‌ی دوای ئێمه‌مانانیش به‌رده‌وامی ده‌مێنێت. وا ده‌بینم هه‌ر ڕۆژ و ڕۆژگارێك جیهانبینیی خۆی به‌سه‌ر كه‌سی خاوه‌ن جیهانبینیی ڕۆشنكه‌ر و هێمای هه‌مه‌چه‌شن ده‌سه‌پێنێ‌. وه‌ك چۆن هه‌موو وه‌رزێك به‌ فراوانی سه‌یری ئاو و هه‌وای تایبه‌ت به‌خۆی ده‌كات و ده‌یسه‌پێنێتیش، ئه‌م ئاو و هه‌وایه‌ش كه‌م و زۆرێك كاریگه‌ری به‌ بارستی خۆی به‌سه‌ر نه‌شونمای دره‌خته‌كان جێ‌ ده‌هێڵێت. ئه‌وه‌ی تێبینیم كردووه‌ نه‌وه‌ی پێش ئێمه‌ ستوونی ژیانیان هێنایه‌ ناو شیعر و ئه‌زموونیان كرد. ئێمه‌ ستوونی و ئاسۆیی و بازنه‌یی ژیان و خه‌یاڵ و خه‌ونمان هێنایه‌ ناو شیعر و فراوانتر ئه‌زموونمان كرد و دره‌وشاوه‌ و ده‌وڵه‌مه‌ندتر ناساندمان.
نه‌وه‌ی دوای ئێمه‌ش كۆمه‌ڵێك جیهانبینیی زیاد ده‌كه‌نه‌ سه‌ر قۆناخی شیعری ئێمه‌. ئه‌مه‌ یاسای ژیانه‌ و ده‌بێت قبووڵمان بێت. قبووڵكردنی ئه‌م هه‌قیقه‌ته‌ ناوه‌ندێكی چه‌سپاوه‌ له‌ بڕوابه‌خۆبوون و هه‌قیقه‌ت بینین و دیارده‌كانی په‌یوه‌ندیدار به‌ چییه‌تی بوونه‌وه‌.
پرۆژه‌ی تێپه‌ڕاندنم نییه‌، زیاتر خه‌وندیده‌ی پێكهێنانی هێڵ و هێماكانی خۆمم، شیعرییه‌ت سیمای ڕوونی گشت نه‌وه‌كانه‌ و شانه‌یه‌كی زیندووی زۆر قووڵه‌ له‌ جه‌سته‌ و پێكهاته‌ی مرۆڤدا.
ده‌قئاوێزانی ده‌تگه‌یه‌نێت به‌ فۆرمی ڕۆشنبیری و بیركردنه‌وه‌ی چالاك و ده‌تدره‌وشێنێته‌وه‌. ئه‌گه‌ر ڕۆشنبیرییه‌ك ده‌قئاوێزانی له‌گه‌ڵ گیانی به‌هێزی ڕۆشنبیریی دنیا نه‌هێنێته‌ ئاستی هه‌ست پێكردن، نه‌یتوانیوه‌ له‌ په‌یوه‌ندی و گفتوگۆ و بیركردنه‌وه‌ی ئه‌وانی دیكه‌دا، ببێته‌ كه‌سایه‌تییه‌ك بتوانێت زانستی ژیان كۆ بكاته‌وه‌. ڕۆشنبیرییه‌كیش نه‌توانێت ببێته‌ كه‌سایه‌تییه‌ك. زانستی ژیان كۆ بكاته‌وه‌، له‌ناو ڕۆشنبیریی دنیا خه‌یاڵی باش به‌ڕێوه‌ نه‌چووه‌.
له‌ به‌رزبوونه‌وه‌ی هێڵی هونه‌ری ده‌توانێت له‌ناو ڕۆشنبیریی دنیا نیشته‌جێ‌ بێت و له‌ گه‌ڕان بۆ بنه‌ڕه‌تیش چالاك و به‌رهه‌مدار بێت، خه‌سڵه‌ت و ئاسۆی خۆبوونی بدۆزێته‌وه‌. چركه‌ساتی ئاسۆی خۆبوونیش، چركه‌ساتێكی گه‌رم و ئاسووده‌ و چڕه‌ له‌ ژیاندا.
زه‌برێك هه‌یه‌ ناوی مێژوو، هه‌موومان وه‌ك شیر ده‌كوڵێنێت، بۆی ده‌رده‌كه‌وێت چه‌ندمان هه‌وێن ده‌بین و چه‌ندیشمان هه‌ڵده‌بزڕكێین.

به‌هره‌
له‌ دامێنی هه‌ر ده‌قێكم، مێژوویه‌ك تۆماركراوه‌، بڵێی بڕوام به‌وه‌ هه‌بێت نووسین هه‌ڵچوون و كاتی تایبه‌تییه‌، یان به‌هره‌ و سرووش ماوه‌یه‌كی دوور و درێژ به‌رده‌وام به‌شدار و هاوكارم بن له‌ نووسینی به‌شه‌ پێكهێنه‌ره‌كانی ده‌ق. له‌و ته‌مه‌نه‌ی نووسینمدا، كه‌ نزیكه‌ چاره‌گه‌ سه‌ده‌یه‌كه‌ به‌كامی دڵ له‌ناو سنووره‌كانی له‌ هاتوچۆدام. ڕاوی چه‌ند ده‌قێكم كردوون، ئه‌وانه‌ی نووسیویشمن هێشتان له‌ نووسینیان ته‌واو نه‌بوویمه‌ و نه‌گه‌یشتووم به‌دوا داڕشتنیان. بڕواشم وایه‌ به‌هره‌ و سرووش كار له‌ ئاماده‌بوونی نووسه‌ر ده‌كه‌ن بۆ كه‌شی خرۆشان، به‌ڵام وه‌ك هانده‌ر و خورپه‌یه‌كی شاراوه‌ نه‌ك شتێكی بنه‌ڕه‌تی و ته‌واوكه‌ری بنیادی به‌رده‌وامیی نووسین، له‌ نووسیندا زیاتر تێڕامان و خه‌ون و ئێستێتیكای ویژدانی به‌ پله‌ی یه‌كه‌م كاریگه‌ری و به‌شداریی به‌رده‌وامیم ده‌ده‌نێ‌. ناخی وریام ئاماده‌ی بنیادی به‌رده‌وامیی نووسین ده‌كه‌ن.
سه‌ره‌تاكانی نووسین له‌ هۆشیاری و یاداشت و خه‌ونمدا ئاماده‌ ده‌بێت. چاوه‌ڕوانی كه‌شی نووسین ده‌كات. له‌وانه‌یه‌ ئه‌م كه‌شه‌ چێژبه‌خشه‌ شكۆ و به‌هره‌ و سرووشی نووسین بێت و بنه‌ماكانی به‌ڕێوه‌ ببات. تا ڕاده‌یه‌كی زۆر باش نووسین پێویستی به‌ ژیری هه‌یه‌، تا ده‌ستت به‌سه‌ر ئامرازه‌ هونه‌رییه‌كاندا بشكێت و ئه‌فسوونی نووسین به‌هۆی به‌هره‌یه‌كی په‌روه‌رده‌كراودا به‌جێ‌ بهێنێت.
زه‌برێك هه‌یه‌ ناوی مێژوو، هه‌موومان وه‌ك شیر ده‌كوڵێنێت، بۆی ده‌رده‌كه‌وێت چه‌ندمان هه‌وێن ده‌بین و چه‌ندیشمان هه‌ڵده‌بزڕكێین.

خوێنه‌ر
له‌ناوه‌وه‌ی خۆم به‌ بۆچوون و تێگه‌یشتنی زاهیدێك ژیانم هه‌ڵبژاردووه‌ و به‌ چاوی ده‌مار و خوێن و پشت سه‌یری شیعری كوردی ده‌كه‌م و شیعری: زمان و ئێستێتیكی و مرۆڤدۆستانه‌شم خۆشده‌وێت، شیعر هه‌ڵگری وزه‌ی ژیانه‌. له‌ناو شیعریشدا ژیان دووچاری نه‌سره‌وتن و هه‌ندێك جه‌نگی پێویستی كردووم. بوێرییه‌كانی ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ به‌رانبه‌ر ئه‌و مه‌ترسییانه‌ی له‌ له‌ناوچووندا ده‌بن به‌ هه‌ست، كتێبی ده‌گمه‌نن هه‌وڵ ده‌ده‌م تێیان بگه‌م، دواجاریش بیاننووسمه‌وه‌، ئه‌و ژیانه‌م لا جوان و په‌سنده‌، هه‌ست و خه‌ون له‌ناو ده‌قی شیعریدا ده‌یكه‌نه‌ ئاماژه‌ و ئاخاوتن. له‌ ئاخاوتندا له‌ خاڵی هاوبه‌ش نزیك ده‌بینه‌وه‌، یان ده‌گه‌ین به‌ وه‌ڵامێك بۆ ئاخاوتن. خه‌ون و یاده‌وه‌ری له‌ سێبه‌ریدا به‌ یه‌كتری ده‌گه‌ن و ده‌بن به‌ واقیعێك له‌ واقیعه‌كانی بوون. له‌ نێوان په‌سندكردن و ڕه‌تكردنه‌وه‌ی خوێنه‌رانی هۆشیار و خوێنه‌رانی ئاساییدا نووسین له‌كوێ‌ خۆی ده‌دۆزێته‌وه‌. جیاكاریی نێوان خوێنه‌ری زۆر و جه‌ماوه‌ر ئاشكرایه‌. قۆناخی شیعری كلاسیكی كوردی پڕ خوێنه‌ره‌، به‌ڵام جه‌ماوه‌ری نییه‌.
ئه‌و مشتومڕه‌ له‌ نهێنیی ئه‌و ده‌قانه‌دا به‌ ده‌ست ده‌كه‌وێت، وه‌ك سه‌رچاوه‌ی چێژبه‌خش پێویستمان به‌ خوێندنه‌وه‌یانه‌. په‌یوه‌ندییه‌كی دڵخۆشكه‌ریان له‌گه‌ڵ مووچڕك و ته‌زوو و خورپه‌ی شاراوه‌ی ناخ پێكهێناوه‌.
من یه‌ك به‌باری خۆم، كه‌ په‌ستی دامده‌گرێت و له‌ هه‌موو دنیا بێ‌ ئومێد ده‌بم په‌نا بۆ دیوانی: مه‌حوی، یان دیوانی: حاجی قادری كۆیی، یان دیوانی: گۆران، یان دیوانی: دیلان…..تاد، ده‌به‌م، ئاماده‌م ده‌كه‌نه‌وه‌ بۆ گرینگیدان به‌ هه‌موو بواره‌كانی ژیان، یان ده‌گه‌مه‌ فۆرمی گه‌یشتن به‌ هه‌موو شته‌كان و ناخی خۆم. هه‌ر هه‌موو ئاستێكیش ڕێز له‌ ژیان ده‌نێـت و هه‌وڵی به‌ره‌و پێشه‌وه‌ی و ئاینده‌ی باشتر ده‌دات، هه‌ریه‌كیش به‌ تێگه‌یشتنی خۆی چێژی لێ‌ وه‌رده‌گرێت. نووسه‌ریش له‌سه‌ر بنه‌ما و فراوانبوونی مه‌وداكانی زمان و هێشتنه‌وه‌ی به‌ زیندووێتی ئه‌و متمانه‌یه‌ی ده‌بێته‌ خه‌ونێكی به‌دیهاتوو، له‌ خه‌ونه‌وه‌ش ده‌ست پێده‌كاته‌وه‌. من خه‌ونم هه‌یه‌، له‌ خه‌ونه‌كانمدا ده‌ست پێده‌كه‌مه‌وه‌ و ده‌چمه‌ ناو مه‌وداكانی بیركردنه‌وه‌ و نووسین.
زه‌برێك هه‌یه‌ ناوی مێژوو، هه‌موومان وه‌ك شیر ده‌كوڵێنێت، بۆی ده‌رده‌كه‌وێت چه‌ندمان هه‌وێن ده‌بین و چه‌ندیشمان هه‌ڵده‌بزڕكێین.

وشه‌
وشه‌ی: خه‌ون و منداڵی و مردن، بێئاگاییم ده‌جووڵێنن و لام دووباره‌ ده‌بنه‌وه‌، ده‌بێت له‌ په‌ره‌سه‌ندنی خۆیاندا قسه‌م له‌باره‌یانه‌وه‌ هه‌بێت و چوارچێوه‌یه‌كیان بۆ بگرم، فه‌زا و ڕه‌گه‌زی ئه‌م وشانه‌ دیدگای منیان دیل نه‌كردووه‌، زیاتر به‌لای خۆیاندا به‌كێشیان كردووم. له‌ناو مندا ڕه‌گیان وریایه‌ و به‌گه‌شه‌كردنم ناساندوون، كه‌شوهه‌وان بۆ ئه‌زموونی خه‌ونیم، له‌ شیعردا ئیلتیزامم به‌ فه‌زای بوونه‌وه‌ هه‌یه‌، نه‌ك فه‌زا و ڕه‌گه‌زی وشه‌. بوون له‌ ده‌قدا ده‌بێته‌ شه‌پۆلی مانا و جوانی و شیعرییه‌ت. شیعری من مه‌به‌ستی مێژوویی تێدا نییه‌. داڕشتنێكی بوونی و خه‌ونییه‌. كار له‌ناو خه‌ون ده‌كه‌م بۆ دروستكردنی جیهانبینی، خه‌ون و منداڵی و مردن پرسیاری ئه‌زه‌لین، نه‌كراوه‌ وه‌ڵامێكی ڕه‌ها بۆ پرسیاره‌كانی ئه‌زه‌لییه‌ت بدرێنه‌وه‌، هه‌ر وه‌ڵامێكی ده‌بێته‌وه‌ كۆمه‌ڵێك پرسیاری دیكه‌. دووباره‌ نیاز و كه‌ڵكه‌ڵه‌ی گه‌ڕان و دۆزینه‌وه‌ گه‌رم ده‌كه‌نه‌وه‌، ده‌مانخاته‌ به‌رده‌م ئازادیی ده‌ربڕین، خه‌ون و خه‌یاڵمان ده‌جووڵێنێت، ده‌كرێت ئه‌م پرسیاره‌ دوابخرێت بۆ دوای كۆتایی زه‌وی، یان دوای دۆزینه‌وه‌ی بزه‌ی مۆنالیزا و به‌ختیاری تا هه‌تایی، بڕوا به‌ به‌ختیاری تا هه‌تایه‌، كاریگه‌رترین و به‌پیتترین ناوه‌رۆكی مێژووی گیانی پێكهێناوه‌.
زه‌برێك هه‌یه‌ ناوی مێژوو، هه‌موومان وه‌ك شیر ده‌كوڵێنێت، بۆی ده‌رده‌كه‌وێت چه‌ندمان هه‌وێن ده‌بین و چه‌ندیشمان هه‌ڵده‌بزڕكێین.

لایه‌نگر
به‌لامه‌وه‌ گرینگه‌ هه‌موو ئاستێك ببێته‌ لایه‌نگری ده‌قه‌كانم، یان نا. به‌های سه‌ربه‌ستی شوێنی نووسینی له‌ جیهان دۆزیوه‌ته‌وه‌، به‌ ته‌واوی مانای سه‌ربه‌ستی، سه‌ربه‌ستیم له‌ جۆری بیركردنه‌وه‌ و هونه‌ره‌ جوانه‌كان و چێژی نووسین بۆ خۆم دابین كردووه‌، سه‌ربه‌ستی له‌ناو هه‌ستیاریی نووسین ده‌توێنمه‌وه‌، كه‌سی دووه‌میش به‌هه‌مان سه‌ربه‌ستی به‌ڕێوه‌ ده‌چێت. منی وه‌ك نووسین به‌لاوه‌ گرینگه‌، یان نا. ئه‌و قه‌ناعه‌ته‌شی لا وێنا ده‌كه‌م به‌ هه‌موو توانای گیانی و هێزی ئه‌قڵیمه‌وه‌ ئاماژه‌كان به‌ ده‌ربڕین و ناوه‌ندی به‌رهه‌مهێنان ده‌گه‌یه‌نم، بارێكی گیانیش له‌ناوه‌ندی نووسین چێژی هاندانم ده‌گه‌یه‌نێته‌ پله‌ی توانه‌وه‌ و تێكه‌ڵاوبوون به‌ زۆرێك له‌ شته‌كان. هه‌وڵیش ده‌ده‌م ژیانی چێژدار و به‌جوانی په‌یوه‌ست بخزێنمه‌ گیانی ئاده‌میزاده‌وه‌. ئاده‌میزادیش بگه‌ڕێنمه‌وه‌ باری یه‌كه‌مین فڕین. ئێستێتیكای هاوبه‌ش و ڕۆشنایییه‌كانی ناو ده‌ق ده‌كه‌مه‌ هونه‌ری لێكدانه‌وه‌ و تێگه‌یشتن بۆ په‌خشكردنه‌وه‌ی ڕۆشنایییه‌كانی خه‌یاڵ و ئه‌ندێشه‌ی وه‌رگر. وابه‌سته‌ی كولتووری پڕ چالاكیی كوردیم، ئه‌و كولتووره‌ی په‌یوه‌ندیی به‌هه‌ر هه‌موو كۆمه‌ڵگاوه‌ هه‌یه‌. به‌رهه‌می هۆشمه‌ندییه‌تی، كه‌واته‌ ئێمه‌ ناوه‌رۆكی گشتیی كولتوورین. تێكۆشانێكی سه‌خت ده‌كه‌م، ناوه‌رۆكێكی ده‌وڵه‌مه‌ند و به‌ پیت و فه‌ڕ بم.
كولتوور به‌و باره‌ زیندووه‌ی خوڵقاندوویه‌تی، به‌ناوبانگترین جۆری ده‌ربڕینی ڕۆشنبیرییه‌. تا پاشه‌ڕۆژێكی دووریش هه‌ر به‌و شێوه‌ چالاكه‌ی ده‌مێنێته‌وه‌. مامه‌ڵه‌ی من له‌گه‌ڵ نووسیندا مامه‌ڵه‌ی ئیمانداره‌ له‌گه‌ڵ خودا و سه‌رچاوه‌. خودا و سه‌رچاوه‌ش ده‌بنه‌ پرسیار و گفتوگۆ، پرسیار له‌ چییه‌تی بوون و نه‌بوون و شوێنه‌زا. دواجاریش ده‌مه‌وێت بزانم ئه‌و دۆزینه‌وانه‌ چین، كه‌ پێیان گه‌یشتووم، پرسیار و گفتوگۆمان چۆن بوونه‌ته‌ یه‌كانگیربوونه‌وه‌ی ئاسۆكانی ناوه‌ند و نووسینیان لێوه‌ درێژ بووه‌ته‌وه‌.
زه‌برێك هه‌یه‌ ناوی مێژوو، هه‌موومان وه‌ك شیر ده‌كوڵێنێت، بۆی ده‌رده‌كه‌وێت چه‌ندمان هه‌وێن ده‌بین و چه‌ندیشمان هه‌ڵده‌بزڕكێین.


شێواز

جوانی له‌ ساده‌یی و قووڵبینییه‌وه‌ ده‌خوڵقێت. لێڵیش شته‌ ساده‌كان له‌ناو ده‌با و دڵی جوانی تێدا هێور ناكرێته‌وه‌. له‌ به‌شێك له‌ به‌رهه‌می هه‌شتایه‌كانم له‌ بنیادی قووڵی ته‌مومژدا كارم كردووه‌، ته‌مومژ له‌ ئه‌نجامی جوانیی زمان دروست ده‌بێت، لێڵیش له‌ ئه‌نجامی بنیادی ڕووكه‌ش و هه‌ڵه‌ی زمانه‌وه‌.
نموونه‌: بێزمانێك ده‌چێته‌ لای مرۆڤێك، داوایه‌ك ده‌خاته‌ ڕوو. بێزمانه‌كه‌ لای خۆی مانا و لێكدانه‌وه‌یه‌كی بۆ داواكه‌ی هه‌یه‌ و ده‌زانێت چی ده‌وێت، به‌ڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ڕوونیی زمانی نییه‌. ناتوانێت داواكه‌ی له‌ به‌رانبه‌ر بگه‌یه‌نێت.
شاعیر هه‌ن ڕوونیی زمان و جیهانبینییان نییه‌. له‌ ده‌روون و هه‌ستی یه‌كئاستیی خۆیان مانایه‌كیان بۆ نووسینه‌كه‌یان داناوه‌، به‌ڵام ناتوانن ئه‌م مانایه‌یان به‌ شێوازێكی ڕوون له‌ به‌رانبه‌ر بگه‌یه‌نن، لێڵی ئه‌م نه‌گه‌یشتنه‌یه‌. ژیان خۆی پڕه‌ له‌ شێوازی گۆڕان و جموجووڵ، ته‌نانه‌ت ڕه‌نگی سروشتیش گۆڕان له‌ خودی خۆی په‌روه‌رده‌ ده‌كات. دره‌خت له‌ پارچه‌ زه‌وییه‌كی بچووكدا كه‌شوهه‌وای نه‌شونما وه‌رده‌گرێت، هه‌موو ساڵێكیش گه‌ڵاكانی خۆی له‌ناو ده‌دا و هێمای ڕوون و شێوازی گه‌ڵا نوێیه‌كانی ده‌كاته‌ كرده‌یه‌كی ڕاست. یه‌ك شێوازیش له‌ ئه‌زموونی خه‌وندیده‌ و وێڵی دۆزینه‌وه‌ی ژیانی به‌ پیت و ده‌سه‌ڵاتدار نابێت. مانه‌وه‌ و كاركردنیش له‌ناو شێوازێك ڕایه‌ڵ و تانوپۆی داهێنان هه‌ڵده‌وه‌شێنێته‌وه‌، هه‌موو سه‌ربه‌خۆیی و ده‌سه‌ڵاتێكی كه‌لكێشیش زه‌وت ده‌كات، گیانی به‌رده‌وامبوونیش داده‌ڕزێنێت. ئه‌و شێوازه‌ی له‌ناوه‌ڕاستی هه‌شتایه‌كانه‌وه‌ ئه‌زموونم كرد، هه‌وڵم دا له‌و ئه‌زموونه‌دا كار له‌ناو مانای زمان بكه‌م و مانای بابه‌ت بمرێنم.
ئه‌زموونێك بوو، ویسته‌ هونه‌ری و كه‌لكێشییه‌ زمانه‌وانییه‌كانم تێیدا پێشكێش كرد. دوای ئه‌م پێشكێشكردنه‌ش خواستی گۆڕان له‌ناوه‌وه‌ هه‌ژاندمی، هه‌ستم كرد كارێكی دیكه‌ هه‌یه‌ بۆ كردن، دنیایه‌كی دیكه‌ هه‌یه‌ بۆ بینین و شێوازی ژیان. كاتێك ڕێگا به‌خۆم ده‌ده‌م ئه‌زموونێك واز لێ‌ بێنم و سه‌رگه‌رمی ئه‌زموونێكی دیكه‌ بم، دیاره‌ وه‌ك ئه‌زموون گه‌یشتوومه‌ته‌ دوا ئاستی و لام ته‌واو بووه‌، ئه‌گه‌ر له‌ناویشیدا بمێنمه‌وه‌ دووچاری خۆدووباره‌كردنه‌وه‌ و پێكوته‌ دێم، خۆدووباره‌كردنه‌وه‌ و پێكوته‌ش كه‌شی نووسینم له‌به‌رچاو داده‌خه‌ن، له‌و بار و بواره‌دا هێزی خود و ڕسته‌ كاریگه‌ره‌كانی مرۆڤی نوێبه‌خشیش بۆ جوانی و ژیان بێ‌ كاریگه‌ر ده‌بن.
زه‌برێك هه‌یه‌ ناوی مێژوو، هه‌موومان وه‌ك شیر ده‌كوڵێنێت، بۆی ده‌رده‌كه‌وێت چه‌ندمان هه‌وێن ده‌بین و چه‌ندیشمان هه‌ڵده‌بزڕكێین.

ڕاگه‌یاندن
ڕاگه‌یاندن كه‌ناڵ و ناوه‌ندێكی خزمه‌تگوزاره‌ بۆ كرده‌ی ڕۆشنبیری. له‌ناو ڕۆژنامه‌وانیی كوردیدا گه‌یشتووم به‌ ئه‌زموونی به‌پیتی زۆرێك له‌ نووسه‌رانی كورد و سوودمه‌ند بوویمه‌ به‌ بیر و بۆچوون و فۆرمه‌كانیان. له‌لایه‌كی دیكه‌شه‌وه‌ هێنده‌ی له‌ به‌شێك له‌ ڕۆژنامه‌وانی به‌ ناهه‌ق له‌باره‌ی منه‌وه‌ نووسراوه‌، هێنده‌ به‌هه‌ق له‌باره‌ی ئه‌هریمه‌نه‌وه‌ نه‌نووسراوه‌. سه‌ره‌ڕای ئه‌مانه‌ش به‌بێ‌ هیچ هۆیه‌ك به‌ مه‌به‌ست و هه‌ڵه‌ی ئه‌نقه‌ست ناوم له‌ لێكۆڵینه‌وه‌ و چاوپێكه‌وتنه‌ ئه‌ده‌بییه‌كان ده‌سڕنه‌وه‌. به‌شێك له‌ ڕۆژنامه‌وانیی كوردی هه‌وڵی تێدا دراوه‌ هه‌قیقه‌تی شیعری من بشێوێنێت. له‌ ڕۆژگاری ژیاندا ئه‌وانه‌ی له‌ چێژی باوخوازه‌وه‌ ته‌ماشای ڕسته‌ كاریگه‌رییه‌كانی ژیان ده‌كه‌ن تاوانكارن، نوێبه‌خشه‌كانیش قوربانیی ئه‌و هێزه‌ باڵاده‌ستانه‌ن، كه‌ تاوانكاران ده‌جووڵێنن و ئاماده‌یان ده‌كه‌ن بۆ به‌جێهێنانی مه‌رام و تاكتیكه‌ سیاسی و شكسته‌ ئه‌ده‌بییه‌كانیان، دیمه‌نه‌ ساده‌ و كاریگه‌ره‌كانی ژیان وه‌رده‌گرم به‌ تێكه‌ڵاوكردنی فۆرمه‌كانی گه‌یاندن چه‌ند ئاستێكی زمانه‌وانیی شیعرییه‌تی تێدا ده‌كه‌مه‌ ستوونی تایبه‌تكردن و دره‌وشانه‌وه‌. وه‌ك ده‌قی به‌ ئه‌ده‌ببوو ده‌یخه‌مه‌ به‌رده‌م كۆمه‌ڵێك نیشان و پرسیار، شته‌ ساده‌كانیش به‌رده‌وام له‌ سرووتی تایبه‌تی و دانایی له‌ناو خوڵقاندنی نووسین زانیاریی ویژدانی و گه‌رمایی هه‌سته‌كانن. بوونمان له‌ناو خۆیاندا له‌پێناو ژیان و جیهانبینییه‌كی باشتر به‌رجه‌سته‌ ده‌كه‌ن، تا له‌ ژیان كاریگه‌ری و كرده‌وه‌ی خۆیان نیشان بده‌ن.
زه‌برێك هه‌یه‌ ناوی مێژوو، هه‌موومان وه‌ك شیر ده‌كوڵێنێت، بۆی ده‌رده‌كه‌وێت چه‌ندمان هه‌وێن ده‌بین و چه‌ندیشمان هه‌ڵده‌بزڕكێین.

تێڕامان
بێده‌نگی له‌ قووڵایی نه‌زاندراودا په‌یوه‌ندیی دیكه‌ له‌گه‌ڵ ژیان ده‌دۆزێته‌وه‌، په‌یوه‌ندییه‌ ساردبووه‌كانیشی له‌گه‌ڵ واقیع زیندوو ده‌كاته‌وه‌. هه‌ندێك شت له‌ واقیع وه‌رده‌گرێت، له‌ بیركردنه‌وه‌ی ڕێكی ده‌خاته‌وه‌ و ئاماده‌ی گوتنی ده‌كات. پێكهاته‌ی سرووتی كه‌سایه‌تیم له‌ نیشته‌جێبوون له‌سه‌ر زه‌مین بۆ خۆ گونجاندن له‌ناو سه‌رچاوه‌كانی ژیان وا هه‌ڵكه‌وتووه‌. ئاخاوتن له‌ناو ده‌ق دروست ده‌كه‌م. له‌ قسه‌كردن خودی ئاماده‌كراو دێته‌ پێشه‌وه‌، له‌ ئاخاوتنی ناو ده‌قیش ئه‌فسوونی خودی وریا و هۆشمه‌ند. ئه‌گه‌ر زۆر بدوێم، تێڕامانی ناوه‌وه‌م ده‌كوژێت و بنیادی ئاماده‌بوونی به‌رده‌وامیی نووسینم ده‌شڵه‌ژێ‌، ئه‌فسوونی خودیشم به‌تاڵ ده‌بێت. زۆر دوان ته‌نیا بۆ كه‌سی سیاسی گونجاوه‌، بار و بوار بۆ گفتوگۆ له‌گه‌ڵ ئه‌وی دی دروست بكات، نووسه‌ریش بار و بوار بۆ تێڕامانی تاكییه‌تی و هه‌سته‌كانی خۆی ده‌سته‌به‌ر ده‌كات. خۆم به‌ تێگه‌یشتن له‌ كرۆكی ڕۆژگار و بێباكی گرتووه‌، پرۆژه‌كانم به‌هۆی زمانه‌وه‌ په‌ره‌ پێده‌ده‌م، نازانم ئه‌وه‌ی نووسیومه‌ باشه‌، یان نا. به‌ڵام به‌و ڕاستییه‌ گه‌یشتووم پێویسته‌ له‌ هه‌وڵی تێڕامان و بێده‌نگی به‌رده‌وامبم.
بێده‌نگی لای من مانا قووڵه‌كانی خه‌ون ئاگادار ده‌كاته‌وه‌ و پرسیاری ژیان و بوونی هه‌یه‌.
زه‌برێك هه‌یه‌ ناوی مێژوو، هه‌موومان وه‌ك شیر ده‌كوڵێنێت، بۆی ده‌رده‌كه‌وێت چه‌ندمان هه‌وێن ده‌بین و چه‌ندیشمان هه‌ڵده‌بزڕكێین.

گفتوگۆ
هه‌میشه‌ خۆم له‌ گفتوگۆ و دیمانه‌ ڕۆژنامه‌وانییه‌كان به‌دوور گرتووه‌، ئه‌و ده‌سكه‌وتانه‌ی له‌ بار و بواری شیعره‌وه‌ به‌ ده‌ستم هێناون، ده‌كرێ‌ بكرێـنه‌ جێگره‌وه‌ی هه‌موو گوتن و نووسینێكی دیكه‌. هیچ نیازێكی گوتنیشم نییه‌ له‌ دیمانه‌ ڕۆژنامه‌وانییه‌كان بیكه‌م به‌ ناوه‌ندی ده‌ربڕین و دركاندن. هه‌موو ساته‌ هۆشیاری و نهێنی و هه‌ستكردنه‌كانی ڕایه‌ڵ و تانوپۆی نووسینیان چنیوم له‌ هه‌ناوم خۆیان ڕاپسكاندووه‌ته‌ ده‌ره‌وه‌ و له‌ ده‌قه‌كانم دركاندوومن. خۆ ته‌رخانكردنیشم بۆ به‌رهه‌مهێنانی ده‌ق به‌لاوه‌ گرینگ و ناوه‌نده‌. ده‌ق بنه‌مای په‌یوه‌ندییه‌كان جوان و فراوان ده‌كات، فۆرمه‌كانی ده‌روونیش ده‌گۆڕێت. سه‌ره‌تا شته‌ گشتییه‌كان ده‌دۆزمه‌وه‌. دواتر گیانی بزێوی شته‌كان ده‌نووسمه‌وه‌ و هه‌ستی تێدا ده‌خوڵقێنم.
نووسین و قسه‌كردن له‌باره‌ی شیعر به‌ كرده‌ی دۆزینه‌وه‌ تێ‌ ناگه‌م، زیاتر گواستنه‌وه‌ و گه‌یاندنه‌. هه‌وڵ ده‌ده‌م خۆمی لێ‌ بپارێزم، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ش له‌ هه‌موو بابه‌تێك پتر، تامه‌زرۆی خوێندنه‌وه‌ی دیمانه‌ ڕۆژنامه‌وانییه‌كانی شاعیرانی به‌ ئه‌زموون و ژیننامه‌ی كه‌سایه‌تییانم.
تێڕوانین و زۆر وردبوونه‌وه‌ش له‌ شیعر ده‌مانباته‌وه‌ بۆ سه‌رده‌می له‌دایكبوونی یه‌كه‌مین مرۆڤ. نووسین ناتوانێت له‌باره‌ی یه‌كه‌مین مرۆڤ ڕسته‌یه‌ك، ته‌نیا ڕسته‌یه‌ك به‌هێز بكات، ته‌نیا له‌رزه‌ی گیان ده‌توانێت له‌ناویدا وردبێته‌وه‌ و بگات به‌باری تێڕامانی یه‌كه‌مین مرۆڤ.
زه‌برێك هه‌یه‌ ناوی مێژوو، هه‌موومان وه‌ك شیر ده‌كوڵێنێت، بۆی ده‌رده‌كه‌وێت چه‌ندمان هه‌وێن ده‌بین و چه‌ندیشمان هه‌ڵده‌بزڕكێین.




کۆیلایەتى لە ئێستا و ڕابردوو … ڕزگار عەلى

دۆخى کۆیلایەتى ئەو دۆخەیە بە درێژاى مێژوو بیریاران و هزرڤانانى زانستى سیاسى بە خۆیەوە خەریک کردووە، هەریەکەیان جیاوازتر لەوەیتر تەفسیرى ئەو دۆخەیان کردووە کە مرۆڤ تێدەکەوێت، ئایا بەڕاست بۆچى مرۆڤ دۆخى کۆیلایەتى هەڵدەبژێرێت؟ ئایا بۆ دەیەوێت ببێتە بە کۆیلە؟ یان ئایا مرۆڤ بۆچى لە ئازادى هەڵدێت؟ ئایا کۆیلە چۆن ئازادى بەدەستدەهێنێتەوە؟ فەیلەسوفى ئەڵمانى (هیگل) لە کتێبى گرنگەکەى (فینؤمینۆلۆجیی هۆش) بە گەڕانەوە بۆ بە ڕابردوو لە هەمانکاتدا دۆخى سروشتى لاى مرۆڤ، ئاماژەى گرنگى بە دۆخى کۆیلایەتى کردووە، ئەم تێکستە بە گرنگترین و بە بەهاترین نووسراو دادەنرێت کە ڕۆچووتە ناو قوڵایی پەیوەندى نێوان ئاغاو کۆیلە، هیگل لەم کتێبە و لە پەیوەندى نێوان ئاغاو کۆیلە باسى (مرۆڤى یەکەم) دەکات، ئەوەى مرۆڤى یەکەم لە ئاژەڵ جیادەکاتەوە ئەوەیە کە مرۆڤ تەنیا ئارەزووى لە شتە ڕاستەقینە پۆزەتیڤەکانى نییە وەکو ساقۆ، جل و بەرگ یان شوێنى مانەوە و مانەوە لە ژیان، بەڵکو ئارەزووى لە هەندێک شتى نائامادەش هەیە، نائامادە بەو مانایەى کە هێشتا ئەو شتە کە دەبێت ئەم خاوەنى بێت خاوەنى نییە، بۆیە بەردەوام حەزى لە شتێکە کە لەبەردەستیدا نییە، حەزى کۆنتڕۆڵکردنى ئەوشتەى کە ئەو خاوەنى نییە دەیەوێت ببێتە خاوەنى مرۆڤ لە ئاژەڵ جیا دەکاتەوە، واتە ئەوەى مرۆڤ لە ئاژەڵ جیا دەکاتەوە کە مرۆڤ تەنیا بؤ مانەوە ناژى بەڵکو دەیەوێت (ئیعتراف) و ڕێزى ئەوانى تریش بەدەستبهێنێت، ئەمەش بە بیانووى ئەوەى مرۆڤ بە تەنیا ناژى بەڵکو لە مامەڵکردندایە لەگەڵ هاوچەژنەکانى خۆی و بەمەش بوونێکى کۆمەڵایەتى دەبێت، هەر ئەمەشە وادەکات کە مرۆڤ نەتوانێت لە ڕووبەڕووبوونەوەى ئەوانى تر خۆى ڕزگار بکات، بۆیە مرۆڤ لە پاڵ (مانەوە)دا لە ژیان شەڕى ئەوەش دەکات کە ئەویتر بکاتە ژێر کۆنتڕۆڵى خۆیەوە و بەمەش ئیعترافى ئەویتر بەدەستدەهێنێت کە ئەم زیاتر بوونەوەرێکى بەهادارترە لەویتر. کاتێک ململانێى (مرۆڤى یەکەم) لەگەڵ کەسانى تردا دەستپێدەکات، هەر ڕکابەرێک هەوڵدەدات ئەویتر بکاتە ژێردەستەى خۆى، هیگڵ ئاماژە دەکات کە ئەم شەڕە کە دەیکەین بۆ ئەوەى ئەویتر بکەینە ژێر دەستەى خۆمان سێ دەرئەنجامى لێدەکەوێتەوە.
یەکەم: لەوانەیە ببێتە هۆى مردنى هەردووکیان ئەم حاڵەتەش ژیان تێیدا کۆتایی دێت، واتە هیچ مرۆڤێک نامێنێتەوە لە ژیان.
دووەم: لەوانەیە ئەم جەنگە ببێتە هۆى مردنى یەکیک لە ڕکابەرەکان ئەمەش ئەو حاڵەتەیە کە ئەوەى ماوەتەوە لە ژیان ناڕازییە چونکە هیچ کەس لە ژیان نەماوەتەوە تاوەکو بیکاتە ژێر دەستەى خۆى و ئاغابوونى خۆى بەسەردا بسەپێنێت، واتە تەنیایبوونى مرۆڤ دادى نادات چونکە ئەو کاتە دەبێتە مەخلوقێک کە دەبێت ڕۆژەکانى مانەوە لە ژیان بەسەر ببات و چاوەڕێى مەرگ بکات، واتە ئارەزووکردنى مرۆڤ لێرەدا هەمان ئارەزووى ئاژەڵە و لە ئاژەڵ جیاناکرێتەوە.
سێیەم: ئەم دەرئەنجامى گرنترین دەرئەنجامە چونکە ئەمجارەیان هیچ لە ڕکابەرەکان نامرن و هەردووکیان بە زیندووى دەمێننەوە، دەرئەنجامى ئەو زیندووبوونەوەش پەیوەندى نێوان ئاغاو کۆیلە دێتە کایەوە، لەو ڕووبەڕووبوونەوەیەدا ئەوەى سەرکەوت دەبێت ئاغاو ئەوەى ژێرکەوت دەبێتە کۆیلە، بەمەش کۆیلە دێتە کایەوە. ئەم دەرئەنجامەى هیگڵ ئاماژەى پێ دەکات دۆخێکى سروشتییە، واتە هێشتا نە حوکمەت و نە دەوڵەت و نە یاسا بوونى نییە، بەڵکو ئەوەى هەیە هێزى بازووە، واتە ئەوەى تەحەکەوم دەکات بیرکردنەوە نییە، بەڵکو ئەوەى بەهێزتربیت ئەوە باڵادەستە. ئەوەى بووەتە کۆیلە بە زۆردارى بووەتە کۆیلە، واتە کۆیلە خۆى دۆخى کۆیلایەتى هەڵنابژێرێت، وە حەزیش بەو دۆخە کۆیلایەتییە ناکا، بەڵام ناچاربووە بووەتە کۆیلە، یان دەتوانین بڵێن لە ترسى مەرگ بووتە کۆیلە. کۆیلە لێرەدا هەست دەکات کە کۆیلەیە، ناڕازیشە کە کۆیلەیە، بەڵام لە ژێر ستەمکارى ئاغاکەیەتى، ستەمکارى لێرەدا ستەمکارییەکى دڵڕەق و سادیزم و نا عەقڵانییە، ئەم تەسەورەى هیگڵ تا دۆخى سەرمایەدارى تیوێرێکى سەرتاپاگیربوو، بەڵام لە دواى هاتنە ئاراى سیستەمى کەپیتالیزم تەفسیرى (کۆیلە و ئاغا) گوڕانکارى بنچینەیی بەسەردا هات. هێربێت مارکیۆز لە شەستەکانى سەدەى ڕابردوودا کاتێک تێزى (مرۆڤى تاک ڕەهەند)ى داهێنا، ئاماژەى کرد ئەو زۆردارەى لە سیستەمى کەپیتالیزم هەیە زۆردارییەک نییە کە نالۆژیکى و نا عەقڵانى بێت، بەڵکو ئەو زۆردارییەى کە ئاغاکانى کەپیتالیزم دەیگرنە بەر لەسەر بنەمایەکى عەقڵانێتێکى تەواو بە حساباتێکى ورد و داڕێژراوە، مارکیۆز لە پاڵ دۆخى ئاغاکانى کەپیتالیزم دۆخى کۆیلایەتیشمان بۆ ڕووندەکاتەوە و ئاماژە دەکات، کە دۆخى کۆیلایەتى ئێستا قبوڵکراوە، واتە کۆیلە بە کۆیلایەتى ڕازییە، نەک ڕازییە بەڵکو سوریشن لەسەر ئەوەى کە دۆخى کۆیلایەتییان هەبێت و بەرگریشى لێ دەکەن. دواى نزیکەى نیو سەدە زیاتر لەو تێزەى (مارکیۆز) جێگەى خۆیەتى جارێکى تر ئێستێک بکەین و لەسەر ئەو پەیوەندییە و بپرسین، دەبێت دۆخى کۆیلایەتى لە ئێستادا چۆن بێت؟ ساتى مارکیۆز ئەو ساتەیە کە ئاغا کۆیلەکەى خۆى دەخاتە ناو بارودۆخێکەوە کە بیکاتە (کاڵا) و دەرئەنجامیش بەو کاڵایە ڕازى بێت، واتە هەڵبژاردنى کۆیلە لە لایەن ئاغاوە دەبێت و ئاغا پەیوەستى دەکات بە شتێک بۆ ئەوەى خزمەتى بکات، لەو دۆخەدا وەکو گوتمان کۆیلایەتى قبوڵکراوە، واتە ئاغا بە پێچەوانەى تێزى هیگل کە بە زۆر کۆیلەى دەکردە کۆیلە ئێستا بە زۆر کۆیلە ناکاتە کۆیلە بەڵکو بە ئارەزووى کۆیلە خۆى دۆخى کۆیلایەتى هەڵدەبژێرێت، بەڵام لە ئێستادا کۆیلە قبوڵنەکراوە، ئاغا کۆیلە قبوڵناکات، واتە ئەوە کۆیلەیە بە دواى ئاغاکەى دەگەڕێت و ئاغاى خۆى هەڵدەبژێرێت، گەورەترین بەهاش ئەوەیە کە ئاغاکەى قبوڵی بکات کە بیکاتە کۆیلەى خۆى، لە ئێستادا ڕێک پێچەوانەى تێزى هیگل ئاغاکان کۆیلەکانیان قبوڵناکەن، کۆیلە لە ئێستادا هەموو حەز و تاسە و ئارەزووى ئەوەیە کە ئاغاکەى قبوڵی بکات، لە حاڵەتى قبوڵنەکردنى کۆیلە، کۆیلەکان کۆمەڵێ کردارێک دەکەن بۆ ئەوەى خۆشەویستى ئاغاکەیان بەدەستدەهێنن، ئەمەش لە ڕێگەى ئەوەى بزانن ئارەزووى ئەو ئاغایە چییە کە ئەمى وەکو کۆیلە قبوڵ نییە، واتە بێ ئەوەى ئاغاکەیان ئەرک بخەنە سەر شانیان ئەمان بەردەوام ئەو شتەى کە ئاغا دەیەوێت ئەمان دەیکەن، لە دۆخى ئێستاى کۆیلایەتی گەورەترین کردارێک کۆیلەیەک دەیکات بۆ ئەوەى کۆیلەبوونى لاى ئاغاکەى قبوڵ بێت ئەوەیە کە ڕووبەڕووى ئەو فەزا (ئازادە) ببێتەوە کە نایەوێت کۆیلە بێت، واتە کۆیلەکان کۆیلەبوونیان دووپاتدەکەنەوە بێ ئەوەى کۆیلە بن، کۆیلەکان لە ئێستادا بەرگرى تەنیا لە کۆیلەبوونیان ناکەن، بەڵکو بەرگریش لە ئاغاکانیان دەکەن هەرچەند وەکو ئاغاش قبوڵینەکردوون، بۆیە لە ئێستا پێچەوانەى تێزى هیگڵ کە کۆیلە کۆیلەبوونى قبوڵناکات و ڕۆژاگارێکیش دێت شەڕى ئەوە بکەن کە لە کۆیلایەتى ڕزگاریان بێت، بەڵام لەم دۆخەدا کۆیلە گەورەترین شەڕى ئازادیخوازان دەکات تا هەم ئازادیخوازان وەکو خۆى کۆیلە بکات، هەم بۆ ئاغاکەى بسەلمینێت کە شایستەى ئەوەیە کۆیلەى بێت، واتە شەڕى ئێستا مرۆڤایەتى ئەوەیە کە کە کەسانێک خۆیان لە خوارووى کۆیلە دەزانن و دەیانەوێت ببنە کۆیلە، بەمەش ڕووبەڕووى کەسانێک دەبنەوە کە بەهایەکى ئازادییان هەیە و سیستەم ناتوانیت بیانکاتە ژێر کۆنتڕؤڵى خۆیەوە و دیسپلینیان بکات، ئاغاش وەکو تەماشاکەرێک هەرگیز بەهاى کۆیلەبوون ناداتە ئەو کەسانەى کە دەیانەوێت ببنە کۆیلە بۆ ئەوەى بەردەوام شەڕى ئازادیخوازانییان پێ بکات.




حه‌مید تەقوایی لەستایشی ئۆپه‌راسیۆنی “ئازدی موسڵ”دا … رێبوار ئەحمەد

لە گفتگۆیەکدا کە تەلەفزیۆنی کەناڵی جەدید لەگەڵ حه‌مید تەقوائی دەربارەی ئۆپه‌راسیۆنی “ئازادی موسڵ” رۆژی ١٩ی ئۆکتۆبەر ئەنجامیداوە، حەمید تەقوائی ڕاشکاوانە هێرشی ئەمریکاو هاوپەیمانەکانی بۆسەر موسڵ بەکارێکی “موسبەت-پۆزەتیڤ” هەڵسەنگاند. بەم جۆرە مۆری تەئیدی حزبی کۆمۆنیستی کریکاریی ئێرانی دا لەم جەنگە. ئەو دەڵێ:
” هەر ئاڵوگۆڕێک کە ببێتە هۆی ئەوەی موسڵ لەدەستی داعش دەربچێت ئاڵوگۆڕێکی موسبەتە. هەم لە ڕووی ئینسانی و هەم لەڕووی سیاسیەوە. لەڕووی سیاسیەوە لەبەر ئەوەی داعش ئێستا هێزێکی سەرەکی ئیسلامی سیاسی و تیرۆریزمی ئیسلامیە نەک هەر لە عێراق بەڵکو لە ناوچەکە و جیهاندا. ئەمە زەربەیەکی تێکشکێنەر دەبێت لە داعش ئەگەر داعش موسڵ لەدەستبدات. بە گرتنەوەی موسڵ بەڕای من رەوتی نزولی داعش دەست پێدەکات. لەڕووی ئینسانیەوە رەنگە گرنگیەکەی زیاتر لەم ڕووەوە بێت، چونکە ئێستا دوو ساڵە ئەو تاوانانەی داعش لە موسڵ ئەنجامیداوە لەمێژوودا بێوێنەیە…….”. هێلی تەئکید من دامناوە
لە درێژەی قسەکانیدا بۆ وەڵامی ئەو پرسیارەی کە ئەم هێزانە چۆن دەتوانن هەنگاوێکی موسبەت بۆ ئینسانیەت ئەنجام بدەن دەڵێ:
“بەدەر لەوەی ئامانجی ئەم هێزانە چیە ئەگەر ئەنجامی کارەکەیان ببێتە هۆی ئەوەی کە داعش لەموسڵ دەرکەن ئەوە موسبەتە بەرای من…ئەمە حەرەکەتێکی موسبەتە بەدەر لەوەی کێ و بۆ چ ئامانجێک ئەنجامی دەدات” هێلی تەئکید من دامناوە
لە میانەی ئەم گفتگۆیەدا تەقوایی چەندین جار ئەم هێرشەی ئەمریکاو هاوپەیمانەکانی بە موسبەت پێناسە دەکات، بەبێ ئەوەی بۆ یەکجاریش بە یەک وشەش هیچ رەخنەیەک لە هیچ لایەنێکی ئەم هێرشە بگرێت. هەر وەکو بڵێی ئەمریکاو هاوپەیمانەکانی وەکو دەرهێنانی تەڵە مویەک لە ماست دەربهێنرێت، موسڵ لە دەستی داعش دەردەهێنن. تەنانەت تەقوایی هیج جۆرە سەرنجێکی لەسەر بۆمباران و کوشتارو خاپورکردنی ژێربینای کۆمەڵگاش نیە. پاساوەکەی حه‌مید تەقوایی تا ئەو جێگایەی کە بە داعش و لەناوبردنی داعش دەگەڕێتەوە هیچی جیاواز نیە لەپاساوی بارزانی وعەبادی و ئۆباما و ئەردۆگان ..و…بەڵگەشی بۆ ئەم تەئیدکردنەی ئۆپەراسیۆنی موسڵ ئەوەیە کە ئەڵێ:
“ئەگەر لە هەرکەسێکی ئاسایی لەسەر شەقام بپرسی کە ئایا ئازادی موسڵ بە باش دەزانی؟ دەڵێ موسبەتە چونکە دەزانم خەڵکی موسڵ لە چ جەهەنمێکدا دەژین” هێلی تەئکید من دامناوە
ئەمە کوتومت لۆجیکی مام جەلال و ئەحمەد چەلەبی بوو بۆ پاساوی میلیتاریزم و داگیرکردنی عێراق لەلایەن ئەمریکاوە لە ٢٠٠٣دا. ئەوانیش دروست دەیانگوت لە هەرهاوڵاتیەکی عێراق بپرسی کە سوپا و فرۆکە و بۆمبەکانی ئەمریکا دێن سەدام لەناودەبەن، دەڵێ بەخێربێن و بە گوڵ پێشوازیان لێدەکەین. بەڵام کاتێک ئاستی لێکدانەوە و شرۆڤەی سیاسی سیاسەتمەداران دابەزی بۆ ئاستی بۆچونی هاوڵاتیەکی سادەی سەر شەقام کە لەبەردەم هەڕەشەی بەربەریەتی داعشدا قەراری گرتوەو تەبلیغاتی میدیای نۆکەریش جگە لەهەڵبژاردن لەنێوان تیرۆریزمی داعش و تیرۆریزمی دەوڵەتی ئەمریکادا هیچ هەڵبژاردنێکی تری بۆی نەهێشتبێتەوە، بێگومان وەکو تەقوایی ناچارە بە بەڵێ و “موسبەت” وتن ستایشی ئۆپەراسیۆنی موسڵ بکات، کە بەپێی ئاخرین ئاماری رابەرانی ئەم ئۆپه‌راسیۆنە لانی کەم یەک ملیۆن و نیو خەڵکی سڤیڵ لەم شارە و لەژێر رەحمەتی بۆمباراندا گیریان خواردوە.
بەڵام لەڕوانگەی کۆمۆنیزمەوە بەشەریەتی ئازادیخوازو پێشکەوتوو، بەڕێبوارانی سەرشەقامیشەوە، ناچار نین لەنێوان میلیتاریزمی ئەمریکا و فاشیزمی ئیسلامیدا یەکێکیان هەڵبژێرن. ئەرکی کۆمۆنیزم ئەوەیە وەڵامێكی جیاوازو سەربەخۆ، ئاڵای سەنگەرێکی جیاوازو خەباتێکی پێشڕەوانە بداتە دەست ئەم بەشەریەتەوە. ئەرکی کۆمۆنیزمە کەڕۆڵی پێشڕەوانەی خۆی بگیڕێ بۆ هێنانەمەیدانی ریزی سەربەخۆی بەشەریەتی ئازادیخواز دژی پێشبڕکێی تیرۆریستی ئەم جەمسەرە کۆنەپەرستانە. بۆ ئەم کارەش ناچار نیە وەکو تەقوایی و ئەو رێبواری سەرشەقامەی ئیلهامی بەو بەخشیوە کردەوەی تیرۆریستی لایەکیان بەموسبەت پێناسە بکات. کاری کۆمۆنیزم ئەوەیە کە سەنگەرو مەیدانی نەبەردێکی جیاوازو سەربەخۆ بۆ بەشەریەت نیشانبدات و پێشڕەوایەتی بکات. لەبەر ئەوەی تەقوایی ئەم جۆرە هەڵوێستگیریە بەناوی کۆمۆنیزمی کرێکاری و پێڕەوی لە ڕێبازی منصور حکمەت، دەرخواردی گوێگرانی دەدات. بۆیە لە وەڵامدانەوە بە بۆچونەکانی لەو جێگایەی پێویست بکات چەند بڕگە لە نوسراوەکانی منصور حیکمەت دەهێنمەوە بۆ نیشاندانی دوری و بێگانەبونی هەڵوێستگیریەکەی تەقوایی لەگەڵ رێبازی منصور حکمەت. لەم بارەیەوە ئەگەر سەرنجێک لە تێڕوانینی منصور حکمەت بدەین بەرامبەر پەلاماری ئەمریکا بۆ سەر ئەفغانستان، کە چاوەڕوان دەکرێت ئۆپەراسیۆنی موسڵ بە بەراورد لەگەڵ ئۆپه‌راسیۆنی ئەفغانستان زۆر کارەساتبارتر بێت، لە نوسراوەی دنیا دوای ١١ی سەپتەمبەردا دەڵێ:
” راستييه‌كه‌ى ئه‌وه‌يه‌ كه‌ ئه‌مريكا بو رزگاركردنى ئه‌فغانستان پێنانێته‌ ئه‌م وڵاته‌وه‌. خويان تاليبانيان هێنايه‌ سه‌ركار. ئه‌مجاره‌ ره‌نگه‌ لاوازى بكه‌ن، به‌ڵام وه‌كو ئه‌مرى واقع بوونى قبووڵ بكه‌ن. قه‌وليان به‌ موشه‌ره‌ف داوه‌ كه‌ حكومه‌تى ئاينده‌ى ئه‌فغانستان ديسانه‌وه‌ جێگه‌ى ره‌زامه‌نديى پاكستان بێت. قه‌راره كومه‌ڵێك جانه‌وه‌ر لابه‌رنوو هه‌ر له‌و قوماشه‌ كه‌سانێكى ديكه‌ له‌جێگايان دابنێن. هه‌ڵوێستى مه‌بده‌ئى به‌شداريكردنه‌ له‌هاوشانى ئۆپۆزیسيۆنى پێشڕه‌وى ئه‌فغانستان بۆ روخاندنى تاليبان له‌جه‌رگه‌ى هه‌لومه‌رجى ئێستاداو به‌رقه‌راركردنى ده‌وڵه‌تێكى هه‌ڵبژێردراوى خه‌ڵكه‌ له‌م وڵاته‌دا. ده‌بێ ئه‌مه‌ به‌سه‌ر غه‌رب و ئه‌مريكاو نه‌ته‌وه‌ يه‌كگرتووه‌كاندا بسه‌پێنرێت. هه‌رجۆره‌ هێرشێكى هێزه‌كانى ئه‌مريكاو هاوپه‌يمانه‌كانى بۆسه‌ر خه‌ڵكى مه‌ده‌نى ئه‌فغانستان و روخاندنى شارو لادێ و ژێرخان و ئامرازه‌ ماددييه‌كانى ژيانيان ده‌بێ مه‌حكوم بكرێت. هه‌رجۆره‌ به‌ندوبه‌ستێك له‌نێوان ئه‌مريكاو پاكستان و ئێران و باقى ده‌وڵه‌تاندا بۆ سه‌پاندنى داروده‌سته‌يه‌كى تر به‌سه‌ر خه‌ڵكى ئه‌فغانستاندا مه‌حكومه‌. به‌ڵام روخاندنى تاليبان له‌لايه‌ن سوپا ده‌ره‌كييه‌كانه‌وه‌ خۆى له‌خويدا مه‌حكوم نييه‌.” هێڵی تەئکید من دامناوە.
دواتر دەچمە سەر ئەوەی کە چ جیاوازیەکی زۆر هەیە لە نێوان شەڕی ئەفغانستان و ئۆپەراسیۆنی موسڵ. بەڵام سەرباری ئەوە، هەر لەم برگەیە لە نوسراوەکەی منصور حکمەتدا دەبینین پێش ئەوەی بە یەک رستە بڵێت “روخاندنى تاليبان له‌لايه‌ن سوپا ده‌ره‌كييه‌كانه‌وه‌ خۆى له‌خويدا مه‌حكوم نييه” پەردەی لەسەر ئامانج و مەرامەکانی ئەمریکا لەو شەڕەدا لاداوەو رەخنەی قوڵی ئاراستەکردوە. ئەو باسی ئەوە دەکات کە هه‌ڵوێستى مه‌بده‌ئى به‌شداريكردنه‌ له‌ هاوشانى ئوپوزیسيۆنى پێشڕه‌وى ئه‌فغانستان بۆ روخاندنى تاليبان له‌جه‌رگه‌ى هه‌لومه‌رجى ئەوکاتەی هێرش بۆ سەر ئەفغانستان و هەوڵدان بۆ به‌رقه‌راركردنى ده‌وڵه‌تێكى هه‌ڵبژێردراوى خه‌ڵك. دوای ئەوەش هه‌رجۆره‌ هێرشێكى هێزه‌كانى ئه‌مريكاو هاوپه‌يمانه‌كانى بۆسه‌ر خه‌ڵكى مه‌ده‌نى ئه‌فغانستان و روخاندنى شارو لادێ و ژێرخان و ئامرازه‌ ماددييه‌كانى ژيان مه‌حكوم دەکات. ئەم هەڵوێستە لەگەڵ بە موسبەت پێناسەکردن و بەم جۆرەش ستایشکردنی ئۆپەراسیۆنی هاوپەیمانەکان بۆسەر موسڵ نەک تەنیا جیاواز بەڵکو ناکۆکە.
باسی حەمید تەقوایی روون و راشکاو، ئومێدەوارکردنی خەڵکە بۆ ئەوەی دەستەو ئەژنۆ دانیشن و چاو ببڕنە ئەمریکاو هاوپەیمانەکانی تا بەم پێشبڕکێ تیرۆریستیە و جەنگی وێرانکارانە مژدەی “ئازادی موسڵ”یان پێبدەن. لە کاتێکدا کاری کۆمۆنیستەکان ئەوەیە کە راستیەکانی پشت ئەو شەپۆلە گەورەیە لە درۆو ریاکاریی کە دنیای داگرتووە روون بکەنەوە. ئەمە مەرجی سەرەکیە بۆ رێکخستن و هێنانەمەیدانی ریزێکی سەربەخۆی بەشەریەتی ئازادیخواز لەبەرامبەر گشت ئەو پێشبڕکێ تیرۆریستیەی کە ئۆپەراسیۆنی موسڵ تەنها ئەلقەیەکێتی و کەس نازانێ تا کەی درێژەی دەبێت. لەم بارەیەوە دەرباری شەڕی ئەفغانستان لە هەمان نوسراوەدا منصور حکمەت دەڵێ:
” دەرک کردنی ئەوەی کە ئەم جەماوەرە فراوانەی خەڵکی بەشەرەف و بە ویژدانی جیهان لەم شەڕی بۆش و بن لادنەدا، ئەم دوو دۆستە قەدیمی و دوژمنەی ئەمڕۆ، لەگەڵ هیچیاندا نین، هۆشێکی زۆری ناوێت. ئەم بەشەرییەتە شارستانیە لە ژێر کەلاوەی پڕوپاگەندەو مێشک داشۆرین و تۆقاندندا لە غەرب و شەرق بێدەنگکراون، بەڵام دەکرێت بە رۆشنی ئەوە ببینرێت کە ئەم تەڵەکەبازیانەی قبوڵ نەکردووە. ئەمە هێزێکی مەزنە. دەتوانێ بێتەمەیدان. لە پێناو ئایندەی بەشەریەتدا دەبێ بێتە مەیدان”.
ناکرێت بەناوی کۆمۆنیزمی کرێکاری و پێداگری لەسەر خەتی منصور حکمەت بەشەریەتی ئازادیخوازی بەدەنگهاتوو لەدژی بەربەریەتی ئیسلامی، گیرۆدەی خۆشباوەڕی و ستایشکردنی میلیتاریزم و تیرۆریزمی ئەمریکا بکرێت. تەقوایی لە جیاتی بەرچاو رۆشکردنەوەی خەڵک کە نابێ بەربەریەتی هیچ لایەکیان قبوڵ بکرێت، میلیتاریزمی ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی بە موسبەت هەڵدەسەنگێنێ. بەڵام منصور حکمەت بە پێچەوانەوە لەو نوسراوەیەدا پێداگری لەسەر ئەوە دەکات کە:
“بۆ بنیاتنانی بزوتنەوەیەکی جەماوەری سەربەخۆ لە بەرامبەر ئەم رووبەڕووبوونەوە بێوێنە و مەرگبارەی جەمسەرە عەسکەری و تیرۆریستیە نێونەتەوەییەکان، دەبێ راستیەکانی ئەم گۆڕانکاریانە لە پشتی راگەیاندنی جەنگی و پاساوەکانی ئۆردوگا دژبەیەکەکان دەربکێشرێنە دەرەوەو ببرێنە ناو خەڵک”.
لەڕوانگەی منەوە وەکو رای شخصی خۆم نابێت بەر بەنەفسی هیچ جەنگێک لەدژی داعش بگیرێت. هەر هێزو لایەنێک بیەوێ سەری داعش بکوتێتەوەو تەفروتونای بکات، بەدەرلەوەی چ ئامانجێک لەپشتی ئەم سەرکوتانەوەیەدا خۆی حەشارداوە، نەفسی شەڕ لەدژی داعش مایەی مەحکوم کردن نیە، من پێشتر لەوتاری “جەنگی ناشێلگیرانە دژی داعش-٢سەپتەمبەری ٢٠١٤”، هەروەها لەباسی “ئۆپەراسیۆنی موسڵ یان جەنگی کۆنەپەرستانەی جەمسەرەکان-ئۆکتۆبەری ٢٠١٦” ئەمەم باسکردوە. بەڵام یەکەم؛ مەحکوم نەکردن بەمانای پشت کردن لەو ئەرکە نیە کە دەبێ راستیەکانی پشتی ریزبەستنە ئایدۆلۆژی و تەبلیغاتیە چەواشە کارەکان بۆ خەڵک رونبکرێتەوە. دوەم؛ مەحکوم نەکردنی نەفسی شەڕ دژی داعش مانای ئەوە نیە کە لایەنە کارەساتبارەکانی ئەم شەڕە بەتوندی مەحکوم نەکرێت و بەشەریەتی ئازادیخواز بۆ وەستانەوە لە دژی بانگەواز نەکرێت. سێیەم؛ جیاوازی و ناکۆکی زۆر هەیە لە نێوان مەحکوم نەکردنی نەفسی شەڕ دژی داعش لەگەڵ ستایشکردنی و بە موسبەت پێناسەکردنی. چوارەم؛ هەڵوێستی مەبدەئی ئەگەر مەحکوم کردن بێت یان مەحکوم نەکردن، تۆزقاڵێک لەوە ناگۆڕێ کە کۆمۆنیزم دەبێ پێشڕەوی هێنانەمەیدانی ریزی سەربەخۆی بەشەرەیەتی ئازدیخواز بێت، نەک بە موسبەت پێناسەکردنی لایەک و بەم جۆرەش خۆشباوەرکردنی خەڵک بەو لایە. بۆ کۆمۆنیستەکانی پەیڕەوی مارکس و حکمەت نە تەنیا ناکرێت بە “موسبەت” وتن بە شەڕ دژی داعش ئەو شەڕە ستایش بکەن، بەڵکو نابێ رێگابدەن خەڵکی ئازادیخواز دووچاری خۆشباوەڕیبن بەهیچ هێزولایەنێک کە بەناوی “شەڕی دژی داعش و تیرۆریزم” ژەهراو دەرخوادی خەڵک بدات و سیناریۆیەکی تەڵخی دیکەی چنیبێت بۆ ئەوەی لەجێگای سیناریۆی کارەساتباری داعش بەرپایبکات. ئەرکی کۆمۆنیزمە بەشەریەتی ئازادیخواز لەدەوری وەڵامی سەربەخۆو لەڕیزو سەنگەری سەربەخۆدا رابگرێت. وەکو منصور حکمەت لە هەمان نوسراودا دەڵێت:
“بزووتنه‌وه‌ى مقاوه‌مه‌تى خه‌ڵكيى له‌به‌رامبه‌ر جه‌نگى تيروريسته‌كاندا ته‌نها ده‌توانێ له‌ده‌ورى وه‌ڵامه‌ ئيسپاتييه‌كان به‌گرفته‌ سياسی و ئابوورييه‌ سه‌ره‌كييه‌كانى سه‌رده‌مى ئێمه‌و له‌ده‌ورى هه‌ڵوێستێكى چوستوچالاك نه‌ك بۆ پاێزگاريكردن له‌ دوخى ئێستا، به‌ڵکو بۆ گۆڕينى دۆخى ئێستا، رێكبخرێت. ئێمه‌ سه‌باره‌ت به‌ هه‌موو ئه‌و گرفتانه‌ى كه‌ به‌م رووداوانه‌ به‌رجه‌سته‌بوونه‌وه‌، مه‌سه‌له‌ى باكورو باشوور، مه‌سه‌له‌ى فه‌له‌ستين، مه‌سه‌له‌ى عێراق، مه‌سه‌له‌ى ئيسلامى سياسى، مه‌سه‌له‌ى ئه‌فغانستان و ئێران، مه‌سه‌له‌ى ميليتاريزم و زلهێزيى ئه‌مريكاو ناتۆ له‌ سيستەمى نوێى جيهاندا، مه‌سه‌له‌ى راسيزم، مه‌سه‌له‌ى قه‌ڵاى ئه‌وروپاو تاد به‌رنامه‌كارى سه‌ربه‌خۆو وه‌ڵامى سه‌ربه‌خۆى خۆمان بووه‌. هه‌ر ئه‌مه‌ ده‌بێ ببێته‌ به‌رنامه‌كارو وەڵامى بزووتنه‌وه‌ى مقاوه‌مه‌تى خه‌ڵكيى له‌به‌رامبه‌ر جه‌نگى تيروريسته‌كاندا. ئه‌مه‌ جياوازى ئێمه‌يه‌ له‌گه‌ڵ ئاراميخوازيى تاليبان و ئه‌و پاسيفيستانه‌ى كه‌ كەڵێن و كێشمه‌كێش و نائارامييه‌كانى دنياى پيش ١١ى سەپتەمبه‌ر نابينن، يان به‌لايانه‌وه‌ گرنگ نييه‌. ئه‌گه‌ر ئێمه‌ به‌ر له‌هه‌موو ئه‌م رووداوانه‌ به‌رنامه‌يه‌كمان بۆ گۆڕينى جيهان بووه‌، بناغه‌ى هه‌ڵوێستگيرييه‌كى مه‌بده‌ئى له‌ هه‌لومه‌رجى ئێستاشدا ده‌بێ بردنه‌پێشه‌وه‌ی هه‌مان به‌رنامه‌كار بێت له‌م هه‌لومه‌رجه‌ تازه‌يه‌دا. ئێمه‌ به‌نيازنين كه‌ ئه‌فغانستان له‌ژێر ده‌ستى باندى ئينسانكوژى تاليباندا بهێڵينه‌وه‌، ئێمه‌ به‌نياز نين له‌سايه‌ى ده‌سه‌ڵاتى ئه‌مريكاى ده‌ست به‌ مووشه‌كدا بژين، ئێمه‌ به‌نياز نين ئيسلامى سياسی و حكومه‌ته‌ ئيسلامييه‌كانى خۆرهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست ته‌حه‌مول بكه‌ين، ئێمه‌ به‌نياز نين به‌ بێوڵاتيى خه‌ڵكى فه‌له‌ستين و سه‌ركوتى هه‌موو روژه‌يان رازیببين. ئێمه‌ تيرۆريزممان نه‌ئه‌ويست، چ ئيسلامی و ئينتحارى و چ له‌لايه‌ن سوپاو كه‌تافيه ‌پۆشه‌وه‌ بێت، ئێمه‌ ئه‌م هه‌ژارييه‌ له‌ نيوه‌ى جيهاندا قبوڵ ناكه‌ين، ئێمه‌ سه‌ربازگه‌ى چوارده‌وره‌ى ئه‌روپامان ناوێت، ئێمه‌ مل به‌ راسيزم و قه‌ومپه‌رستى ناده‌ين. نه‌ تاوانكاريى ١١ى سەپتەمبه‌رو نه‌ ئه‌و جيهاده‌ى ناتۆ كه‌ به‌م زووانه‌ له‌ هيندوكش رووئه‌دات، نابێ له‌ بزووتنه‌وه‌يه‌كى چوستوچالاك بۆ گۆڕينى جيهان، ریزێكى خێرخوازو ئاراميخوازى بێره‌خنه‌و بێئه‌رك دروست بكات.” هێڵی تەئکید من دامناوە
منصور حکمەت بەدروست پێداگری لەسەر ئەوە دەکات کە بەدەرلەوەیس دوژمنایەتی ئەم دووبەرەیە باشترە لە دۆستایەتیان، وە بەدەر لەوەی کە نابێ شەڕی کەس لە دژی تیرۆریزمی ئیسلامی مەحکوم بکرێت، لە هەمان کاتیشدا نابێ و ناکرێ بە بەهانەی بەربەریەتی هیچ لایەک لەم دووبەرە تیرۆریستیە چاوپۆشی لەبەربەریەتی لایەکەی تریان بکرێت، یان بواربدرێت جەماوەری خەڵک بەهۆی نەفرەت لەلایەکی ئەم دوو جەمسەرە تیرۆریستیە خۆشباوڕ بێت بەلایەکەی تر. ئەگینا دەڵێ؛
“به‌شه‌رييه‌تى شارستانى مه‌يدان بۆ تيرۆريسته‌ غه‌ربی و شه‌رقييه‌كان چۆڵده‌كات. ئه‌گه‌ر بمانه‌وێ ئاينده‌يه‌ك هه‌بێت، ئه‌وا به‌نده‌ به‌په‌يدابوونى به‌رنامه‌كارێكى چالاك، ئازاديخوازانه‌و پێشڕه‌وه‌وه‌ له‌ريزى پێشه‌وه‌ى خه‌ڵكيدا. ئه‌مه‌ كارى كۆمۆنيسته‌كانى ماركسه‌. ئه‌مه‌ كارى ئێمه‌يە”.
پێداگری لەسەر ئەم مەسەلەیە بە تایبەت لە هەلومەرجی ئێستای دنیا و ناوچەکەدا لە هەموو کات پێویسترە. چونکە بەهۆی نیگەرانی و نەفرەتی لەرادەبەدەری خەڵک لەتیرۆریزمی ئیسلامی لەلایەکەوە، پڕوپاگەندەی فراوانی چەواشەکارانەی میدیای نۆکەرو هێزە قەومی و ئیسلامیەکانی هاوپەیمانی ئەمریکاش لەلایەکی ترەوە، بیروهۆشی خەڵکی ناوچەکەو جیهانی بەتوندی لەژێر گوشاری ئەوە داناوە کە میلیتاریزم وبەربەریەتی غەربی بەڕابەری ئەمریکا وەکو فریشتەی نەجاتی بەشەریەتی شارستانی لەمەترسی تیرۆریزم وێنا بکرێت و بەشەریەت دوچاری پاسیفیزم و تەسلیم بوون بە ئاسۆو ئاڵای ئەم بەرەیەتە بێت. تا رادەی ئەوەی لە خودی غەربیشدا بزوتنەوە نارەزایەتیەکان بێدەنگکراون.
حەمید تەقوایی کە لەو گفتوگۆیەدا چەندین جار لە یەک وشەدا ئۆپه‌راسیۆنی موسڵ بە “موسبەت” هەڵدەسنگێنێ و ئۆپەراسیۆنی موسڵ بەڕێگایەک پێناسە دەکات کە:
” زەربەیەکی تێکشکێنەر دەبێت لە داعش ئەگەر داعش موسڵ لەدەستبدات. بە گرتنەوەی موسڵ بەرای من رەوتی نزولی داعش دەست پێدەکات”
بەڵام رۆژگارێک لەمەوپێش مەکتەبی سیاسی حزبەکەی لە بەڵگەنامەیەکدا کە رەنگە هەر لەلایەن خودی تەقواییەوە نوسرابێت، لە ٢٥ی ئابی ٢٠٠٥دا ، بە ناوی “چۆن دەتوانرێت تیرۆریزمی ئیسلامی نابوت بکرێت” لێکدانەوەیەکی تەواو پێچەوانە بەیان دەکات. لەویدا هاتووە:
“… بۆ نابوت کردنی تیرۆریزمی ئیسلامی دەبێ دەست بۆ ریشەکەی ببرێت. “رێگاچارەکانی” ئێستای دەەوڵەتانی غەربی چەندیدن جار شکستی خۆی سەلماندوە. لەشكر كێشی و ئۆپه‌راسیۆنی سەربازی فراوان نەک هەر وەڵام نیە، نەک هەر هۆکارێک نەبووە بۆ بەرتەسک کردنەوەی سنوری(دامەنە) تیرۆریزمی ئیسلامی، بەڵکو خۆی زەمینەسازکەر و ئەڵقەیەکی بەرینکردنەوەی کردەوەی تیرۆریستیە. خۆی نموونەیەکی زیندوی کردەوەی تیرۆریستی دەوڵه‌تیە”. هێڵی تەئکید من دامناوە.
دەبێ ئەم دوو بۆچونە ناکۆکەی لە پاڵ یەک دابنێین و بیخەینە بەردەم تەقوایی تا خۆی پێمان بڵێت کام لەمانە راستن؟
موسڵ دوای داعش
حه‌مید ته‌قوائی لەو گفتوگۆیەدا خاترجەممان دەکات لەوەی کە موسڵ دوای داعش باشتر دەبێت و هەلومەرجێکی گونجاوتر دەخوڵقیت بۆ بوژانەوەو بەگڕکەوتنی ئیرادەی خەڵک و بزوتنەوەی چەپ و پێشکەتوانە. لەم بارەیەوە دەڵێ:
“من ئومێدەوارم بە ئازادی موسڵ لە دەستی داعش و لاوازبونی داعش، بزوتنەوەی سیکیولاریستی، ئەم بزوتنەوە دژی ئیسلامی و دژی مەزهەبیە بوارێکی باشتر پەیدا دەکات و دێتەپێشەوە. یەکێک لە ئەنجامە موسبەتەکانی ئەم وەزعە بەڕای من ئەوەیە کە هێزە کۆنەپەرستەکان خۆیان زەربە لە خۆیان دەدەن….هەر وەکو لە جەنگی جیهانی یەکەمدا دەوڵەتی تزاری لاوازبوو وە خەڵک راپەڕین و شۆڕشی سۆسیالیستیان کرد. بۆیە هەر ئەم جەنگەی نێوان هێزە کۆنەپەرستەکان، هەرکامیان زەربە بخۆن، بوار دەکرێتەوە بۆ ئەوەی هێزە چەپ و پێشکەوتوەنەکان بێنەپێشەوە. وە من ئومێدەوارم بە زەربە خواردنی داعش لە موسڵ ئەم ئیمکانە بکرێتەوەو هێزە چەپ و پێشکەوتوانەکان زیاتر مەیدانداربنەوە”
لەم بەشەدا ئیتر زۆر ئاشکرایە کە لێکدانەوەی تەقوایی لەوە دەرچووە کە باسەکە مەحکومکردن یان نەکردنی نەفسی شەڕ بێت لە دژی داعش. ئەو تا ئەو رادەیە بەم شەڕە ئومێدەوارو خۆشبینە کە پێی وایە دەکرێت ئەم پێشبڕکێ تیرۆریستیە وەکو جەنگی جیهانی یەکەم زەمینە بۆ شۆڕشی سۆسیالیستی بخوڵقێنێ! با لەو باسە گەڕێین کە ئایا جەنگی جیهانی یەکەم ئەم رۆڵە باشەی گێڕاوە یان لێکدانەوە ئاوەژوەکانی تەقوایی ئەم رۆڵەی بۆ دادەتاشێ؟ لە پێشدا گرفتەکەی تەقوایی تێگەیشتنێتی لە سۆسیالیزم و شۆڕشی سۆسیالیستی. ئەو بەهەر جۆرە خرۆشانێک بەدەر لەوەی چ ئاسۆیەکی سیاسی بەسەریدا زاڵە و بەرەوکوێی دەبات بە شۆڕش لە قەڵەم دەدات، وا دیارە شۆڕشی سۆسیالیستی جێگا مەبەستی ئەویش، هەر جۆرێک بێت لەم بابەتە.
بێگومان بەربەریەتی داعش جەهەنمێکی واقعی بۆ دانیشتوانی هەموو ئەو ناوچانە بەرپاکردوە کە کەوتوونەتە ژێر دەسەڵاتیەوە، بێگومان داعش دەبێ تەفروتونا بکرێت، وە بێگومان نابێ سەرزەنشتی هیچ هێزو دەوڵەت و لایەنێک بکرێت لەبەر ئەوەی شەڕ لە دژی داعش رادەگەیەنێ، بەڵام هەموو ئەمانە نابێتە پاساو بۆ ستایش و بە موسبەت لە قەڵەمدانی هەر ئۆپه‌راسیۆنیک کە لەژیر ناوی جەنگ دژی داعشدا بەڕێوەببرێت. لەوه‌ش خراپتر خۆشباوەڕکردنی خەڵکە بەو ئۆپەراسیۆنە و بە باشتربوونی دۆخی دواتر. بەپێچەوانەی ئەو هەموو خۆشبینی و ئومێدەواریەی حەمیدی تەقواییەوە کە خەریکە پردێک لە نێوان ئەم شەڕەو بوارکردنەوە بۆ هاتنەمەیدانی چەپ و سیکیولاریزم و تەنانەت شۆڕشی سۆسیالیستی دروست دەکات، لەڕاستیدا یەکێک لەمەترسیە گەورەکانی بەردەم نەشونمای چەپ و هەر بزوتنەوەیەکی پێشکەوتوانە لەم ناوچەیەدا، بریتیە لە تەراتێنی ئەمریکاو ناتۆو دەوڵەتانی غەربی لە ناوچەکەدا. هەر بەم پێیەش یەکێک لە مەرجەکانی بەسەمەرگەیشتنی هەر شۆڕشێک وەدەرنانی ئەم هێزانە و کورتکردنەوەی دەستیانە لە ناوچەکەدا. خەڵکی ئازادیخواز نابێ وەکو حه‌مید تەقوایی دڵنیابن لەوەی ئەم جەنگە ئەو زەمینە لەبارانە بەدوای خۆیدا دەهێنێت بۆ پەرەسەندن و هاتنەپێشەوەی بزوتنەوەی چەپ و سیکولاریستی و جەماوەری. لەڕاستیدا ناکرێت مایە لەسەر بۆچون و لێکدانەوەکانی ئەو دابنرێت. چونکە ئەو پێشتر بە هەمانشێوە ئومێدەواری بەخشانەوەو هەمان کاری کرد بۆ ستایشی بۆمبارانی ناتۆ لە لیبیا و خاپورکردنی ئەو کۆمەڵگایە. ئەوکاتیش ستایشی بۆمبارانی ناتۆی بەوە پاساودا کە کۆمەک بە شۆڕش دەکات. لەم بارەیەوە لە ستایشی دەخاڵەتی ناتۆ و بۆمبارانەکانیدا ووتی:
” بەهەرحاڵ بە هەر مەبەستێکەوە دەخالەتیان کردبێت، لەم روانگەیەوە مۆڵەتیدا کە شۆڕشی لیبیا بەردەوامی پەیدابکات…..لەم ماوەیەدا هەم بە بۆمبارانی ئاسمانی، کۆمەکەکانی تر، ناتۆ لە دژی قەزافی چالاک بوو. بەڵام یەک خاڵی گرنگ لێرەدا هەیە ئەویش ئەوەیە کە ئەم جۆرە دەخالەتگەریە بە هیچ جۆرێک لە بابەتی لەشکرکێشی بۆ عێراق و ئەفغانستان و شوێنەکانی تر نەبووە. ئێستاش خەریکین ئەنجامەکانی دەبینین”
تەنها ئەم رستەیەی کۆتایی لەو بڕگەیە لە قسەکانیدا بەڕاست دەرهات، واتە ئێستا دەتوانین ئەنجامەکانی دەخاڵەتی ناتۆ لە لیبیا، کە تەقوایی بە ناوی هاوکاری و هۆکاری بەردەوامی شۆڕش ستایشیکرد، بەباشی ببینین. ئەگەر تۆزقاڵێک ماف و مەدەنیەت و شارستانیەت لە دەسەڵاتی داپڵۆسێنەرانەی قەزافی توانیبێتی خۆی نەجات بدات، ئەوە بەدەستی ناتۆ و شۆڕشگێڕانی جێگا مەبەستی تەقوایی خاپور و وێران کراوە. کوشتارێکی بیشومار لە دانیشتوانی لیبیا کرا، ئەوانەشی کە توانیان گیانیان دەرباز بکەن بە لێشاو ئاوارەی وڵاتان بوون، یان بوون بە خۆراکی شەپۆل و ئاژەڵە دڕندەکانی دەریا، کۆمەڵگای لیبیاش بوو بە مەیدانی تەراتێنی باندی کۆنەپەرست و تیرۆریست.

تەقوایی لە هەمان گفتیدا لە بارەی سوریاو لە ستایشی دەخاڵەت و بۆمبارانی ئەمریکاو هاوپەیمانەکانی لەو وڵاتە، ووتی:

“لایەنێکی تر ئەوەیە کە لە چەند مانگی ئەم دواییەدا بە تایبەتی دەبینین کە دەوڵەتە غەربیەکان، هەروەها ئەو هێزانەی کە لە سوپای ئەسەد جیابونەتەوە وە هێزە ئیسلامیەکان چالاک بونەتەوە. ئەمانە چالاک بونەتەوەو هەر ئێستا ئەو روبەڕووبونەوانەی لە دیمەشقدا لە ئارادان. ئیتر بە شێوەی خۆپیشاندان و ریزبەستن و راپەڕینی سەر شەقام نیە بەڵکو رووبەڕووبوونەوەی هێزە چەکدارەکانە. ئەم رووداوە لە چەند مانگی رابردوودا رویداوە ئەمە خۆی رەنگدانەوەی شۆڕشی خەڵکە لەئاستی سەرەوەو لە نێوان هێزە کۆنەپەرستەکاندا. بەهەرحاڵ ئەنجامی گشت ئەم هەلومەرجە بەو جێگایە دەگات کە بەشار ئەسەد دەروخێ بە روخانی ئەسەدیش بە تەواوی قۆناغێکی تازە لە سیاسەت لە سوریا هەروەها وەکو تۆ وتت لە ناوچەکەدا دەست پیدەکات. تا ئەو جێگایەی کە پەیوەستە بە سوریاوە فەزایەک دەکرێتەوە کە دۆخیکی تازە پێکدەهێنێت و ئارایشی هێزەکان دەگۆڕێت. خەڵکی سوریا هێزی سەرەکی چارەنوسسازی ئەم ئاڵگۆڕە بوون- گفتوگۆی ئەصغەر کەریمی لەگەڵ حه‌مید تەقوایی بە ناونیشانی دوای “ئەسەد نۆرەی جمهوری ئیسلامیە” کە لە بڵاوکراوەی ئەنتەرناسیۆنال ژمارە ٤٦٢دا بڵاوکراوەتەوە. هێلی تەئکید من دامناوە
هەر لەم بارەیەوە حه‌مید تەقوایی لە گفتوگۆیەکدا لە ١ سەپتەمبەری ٢٠١٣ بە ناوی “سوریه به کام باردا دەڕوات” لەگەڵ سەزەنشت کردنی بزوتنەوەی دژی جەنگدا، دەڵێ:
” دوای روخانی ئەسەد بەرای من هەلومەرج لە سوریادا بە تەواوی دەگۆڕێت، شەترەنجی سیاسی دووبارە رێکدەخرێتەوە و لەوێدا دیسان بەرای من دەرفەت دەکرێتەوە بۆ ئەوەی هێزە شۆڕشگێڕو ئازادیخوازەکان بتوانن بێنە پێشەوە بتوانن رۆڵیان هەبێت و دەخاڵەت بکەن و کاریگەری دابنێن لەسەر هەلومەرجی سیاسی. تا کاتێک ئەسەد هەبێت ئەم دۆخە نیە” هێلی تەئکید من دامناوە
بەڵام واقعیەت بە تەواوی پێچەوانەی بۆچونەکانی حەمید تەقوایی نیشاندا. بینیمان کە دەخاڵه‌تی ئەمریکاو غەرب و بۆمبارانەکانیان ئەو کۆمەڵگایەی خاپورو وێران کرد، بە پێچەوانەی پێشبینیەکانی حەمیدەوە نەک ئیرادەی خەڵک نەبوژایەوەو نەک بوار بەڕووی هاتنەمیەدانی خەڵک نەکرایەوە، بەڵکو ئیرادەی خەڵک بە تەواوی وردکراو بوار بەڕووی جۆرەها باندو دارودەستەی کۆنەپەرستانە و تیرۆریستی ئیسلامی و قەومیدا کرایەوە کە داعش تەنها یەکێکە لەوان. سەدان هەزار لە خه‌ڵکی سڤیلیش کوشتارکران و بە ملیۆنەها ئاوارەو دەربەدەری ناوچەکە و جیهان بوون.
هەر بەپێی ئەم دیدگا ناسراوەی حه‌مید تەقوایی، بەر لەوەی ئەمجارە لەبارەی ئۆپه‌راسیۆنی موسڵەوە دەستداتە پەخشانەوەی ئومێدەواری و دووپات کردنەوەی خۆشبینیەکانی، ئەوە بە تەواوی چاوەڕوانکراوبوو کە هەرکات بێتە قسە دەکەوێتە ستایشی ئەم ئۆپه‌راسیۆنە و باسی فەزاکرانەوە بەڕووی شوڕش و چەپدا. چونکە لەم چەند ساڵەدا ئەو هەمیشە چاوی بەدوای موشک و فرۆکەکانی ئەمریکاو غەربەوە بووەو هەر جێگایەکیان بۆمباران کردبێت، ئەو وتویەتی ئەمە موسبەتە و دەروازە بەڕووی ئاڵوگۆڕو فەزا بۆ هاتنەپێشەوەی چەپ و خەڵک ئاوەڵا دەکات. ئەمجارەش بە پێچەوانەی بۆچوونەکانی حەمیدی تەقواییەوە، هێزە دەخیلەکانی ناو ئەم ئۆپه‌راسیۆنە و دەوڵه‌تانی بۆمبارانکەر سیناریۆیەکی کۆنەپەرستانەی ئەوتۆیان بۆ موسڵی دوای داعش چنیوە، کە مەترسی جدی ئەوە لە ئارادایە موسڵی دوای داعش چ لەڕووی کارەساتی ئینسانی و چ لەڕووی سیاسی و باڵکێشانی فەزای کۆنەپەرستیەوە، رەنگە کەمتر نەبێت لە نەهامەتیەکانی ئێستای ژێردەستی داعش. مەترسی جدی ئەوە لە ئارادایە کە موسڵ ببێتە مەیدانی شەڕو خوێنڕێژی تایفی و قەومی ئەو هێزانە کە ماوەیەکی درێژ هەتا ئۆپه‌راسیۆنەکەیان لەسەر ئەوە دواخست کە ناکۆکی و کێشەی توندیان هەبوو هەیە لەسەر بەشی خۆیان لە موسڵی دوای داعشدا. چەندین میلیشیای قەومی و تایفی تەیارو چەکدارو ئامادەکراون بۆ بەرپاکردنی ئەم سیناریۆ کارەساتبارە. لەگەڵ ئەوەشدا کە دیسان دەیڵێمەوە هێشتا ئەمەش ناتوانێ بەڵگەیەک بێت بۆ گرتنی دەستی هیچ هێزو دەوڵەتێک کە بیەوێ سەری داعش بکوتێتەوە، بەڵگەیەک نیە بۆ مەحکومکردنی نەفسی شەڕ دژی داعش، بەڵام ئەوە ئەرک و بەرپرسیارێتیەکی گەورەی کۆمۆنیزم و هەموو لایەنێکی ئازادیخوازە کە لەم بارەیەوە جەماوەری خەڵک بە ئاگابهێنێ، ئەم مەترسیە بخاتە‌ بەرچاویان و ئامادەیان بکات و هەر لە ئێستاوە هێزی ئازادیخوازی بهێنێتە مەیدان بۆ روبه‌ڕووبونەوەو پوچەڵکردنەوەی. حەمید تەقوایی رێک پێچەوانەی ئەمه‌ دەکات و خەڵک خۆشباوەڕ دەکات بۆ ئەوەی بکەونە ناو ئەم کەمینە پر مەترسیەوە.
لەم بارەیەوە تەقوایی بە تەواوی سیاسەتی ئینتزار تیۆریزەو پەیڕەو دەکات. ئەنجامگیری لە بۆچونەکانی تەنها دەکاتە ئەوەی کە کۆمۆنیزم و خەڵکی ئازادیخواز چ لە ئاستی ناوخۆیی وچ لە ئاستی جیهانیدا، بەدیار یەکلاییکردنەوەی چارەنوسی داعش لەلایەن بەرەی تیرۆرستی دەوڵەتیەوە، دەست لە ئەژنۆ دانیشن. تاوەکو تیرۆریزمی دەوڵەتی ئەمریکاو هاوپەیمانەکانی بە ئۆپەراسیۆنی موسڵ کە هەم باری موسبەتی سیاسی و هەم باری موسبەتی ئینسانی هەیە، داعشیان لەموسڵ بۆ دەرپەڕێنێ. چەپ و سیکیولاریزم لەم قۆناغەدا جگە لە چاوەروانی و ستایشی لایەنە موسبەتەکانی ئەم ئۆپراسیۆنە هیچ ئەرک و کارێکی تریان نیە. بەڵام کە شەڕ تەواوبوو تەپ و تۆز نیشتەوە، ئیتر ئەمریکاو میلیشیا قەومی و دینیەکان بە رێزەوە فەرموو لە چەپ و سیکیولاریزم دەکەن بۆ ئەوەی بێنەمەیدانەوە. بەڵام لەم بارەیەشەوە دروست بە پێچەوانەی بۆچونەکەی تەقواییەوە، ئەگەر چەپ و سیکیولاریزم شانسێکیان بۆ مەیدانداری لە دۆخی دوای داعشدا هەبێت، ئەوە دروست بەندە بەوە کە هەر لە ئیستاوە، هەر ئەمڕۆ لەم دۆخە زۆر هەستیارەدا چ رۆڵێکیان دەبێت؟ رۆڵی چەپ و سیکیولاریزم دروست لێرەوە هەر ئەمرۆ دەست پێدەکات. بە گرتنەبەری سیاسەتی رادیکاڵی کۆمۆنیستی و ئازادیخوازانە، بە گرتنەبەری هەڵوێست و سیاسەتی سەربەخۆ بەرامبەر هەردوو قوتبی تیرۆریستی ئیسلامی و دەوڵەتی ئەمریکا، وە بە راگرتنی بەشەریەتی پێشکەوتنخوازی جیهان لە پشتی ئەم هەڵوێست و سیاسەتە سەربەخۆیە، دەتوانێت هەر لەم قۆناغەدا رۆڵی هەبێت هەم بۆ بەرگرتن لە لایەنە کارەساتبارە ئینسانیەکانی ئەم بەرامبەرکێیە و هەم بۆ لێدان لەو ئاسۆ سیاسیە کۆنەپەرستانە کە قورسایی لەسەر بیرهۆشی خەڵک دەکەن و هۆکارن بۆ داسەپاندنی ئایندەیەکی تەڵخ . تەنها لە ئەنجامی ئەمە و بە زەبری ئەمە کۆمۆنیزم و ئازادیخوازی دەتوانێت کاریگەری لەسەر رەوتی ئاڵوگۆرەکان بەو بارەدا دابنێت کە بوار بەرووی مەیدانداری چەپ و ئازادیخوازی لە دۆخی دوای داعشدا بکرێتەوە.

جیاوازی ئۆپەراسیۆنی موسڵ لەگەڵ شەڕی ئەفغانستان

جیاوازیەکی زۆر هەیە لە نێوان هەلومەرجی جیهانی سەردەمی جەنگی ئەفغانستان و هەلومەرجی دنیای ئێستا، جیاوازیەکی زۆر هەیە لە نێوان هەلومەرجی دوو کۆمەڵگای عێراق و ئەفغانستاندا، وە هەروەها جیاوازیەکی زۆر هەیە لە نێوان تایبەتمەندیەکانی شەڕێک کە دژی تالیبان کرا لەگەڵ ئۆپه‌راسیۆنی موسڵ. هەر بەو پێیەش ناکرێت هەڵوێستی کۆمۆنیستی بەرامبەر شەڕی ئەفغانستان بۆ روخاندنی تالیبان، کۆپی بکرێت بۆ هەڵوێستگرتنی کۆمۆنیستی و ئازادیخوازانە بەرامبەر ئۆپەراسیۆنی “ئازادی موسڵ”. سەردەمی شەڕی ئەفغانستان هێشتا دنیای تاک جەمسەری بەڕابەری ئەمریکا باڵی بەسەر دنیادا کێشابوو، ئەو جەمسەرە بە تەنیا خۆی پەلاماری دەسەڵاتی تالیبانی دەدا و مەترسی ئەوە لە ئارادا نەبوو کە نە پرۆسەی جەنگەکە و نە دۆخی دوای جەنگ پێکدادانێکی دیکە لە نێوان هێزە جیهانی و ئەقلیمیەکاندا بەدوای خۆیدا بهێنێت. بەڵام هەلومەرجی ئێستا هەلومەرجی دەرکەوتنی چەند جەمسەریە، هەرچەند هێشتا دنیای چەند جەمسەری بالانسی چەسپاوی وەرنەگرتووە، بەڵام لە کێشمەکێشێکی توندو هەمەلایەنەی سیاسی و سەربازی و دیپلۆماسی فراواندان لەگەڵ یەکتری. مەیدانێکی گەرمی ئەم کێشمەکێشەیان ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوڕاست و بە دیاریکراوی جەنگی سوریایە کە ئۆپه‌راسیۆنی موسڵ درێژکراوەو بەشێکە لەوە. وە خودی “جەنگی دژی تیرۆریزم” بووە بە مەیدانێکی کێشمەکێشی ئەم جەمسەرانە. هەموو جەمسەرەکان راستەوخۆو ناڕاستەوخۆ دەستیان خستووەتە ئەم شەڕەوەو مەترسی ئەوە لە ئاردایە دوای دەرهێنانی موسڵ لە دەستی داعش ئەم شەڕو کێشمەکێشە بە شێوەی تر بەردەوامی پەیدابکات و ناوچەکە بخاتە بەردەم مەترسی روبەڕووبوونەوەی خوێناوی و شەڕی نەبڕاوەوە.
جیاوازیەکی تر هەلومەرجی جیاوازی دوو کۆمەڵگای ئەفغانستان و عێراق وە بە دیاریکراوی موسڵە کە ئێستا بووەتە مەیدانی شەڕی سەرەکی. لەم بارەیەوە دەکرێت زۆر فاکتۆری وردو درشت باس بکرێت بەڵام من تەنها بەڕوونکردنەوەی یەک فاکتۆر ئیکتفا دەکەم، کە بایەخی گرنگی هەیە بۆ هەڵوێستگرتن لەم شەڕە. کاتی خۆی منصور حکمەت لە هەڵوێستگرتن بەرامبەر شەڕی ئەفغانستان ئەوەی لەبەرچاوگرت کە ئەو وڵاتە لەسایه‌ی دەسەڵاتی تالیبنادا هیچ سیمایەکی مەدەنی پێوە نەمابوو، تەنانەت باسی ئەوەی کرد کە ئەمریکاو هاوپەیمانەکانی نیگەرانی ئەوەن کە لە ئەفغانستاندا سیمایەکی شارستانی و تەنانەت پردو رێگاوبان و ساختارێکی ئەوتۆ نابینن تا وێرانی بکەن. بەڵام موسڵ لەڕووی ساختاری رێگاو بان و بیناسازیەوە شتێکی ئەوتۆی لە بەغدا کەمتر نیە، مەڵبەندێکی گەورەی ژێرخان و پیشەسازی و نەوت و ناوەندی کرێکاری گەورەو هەر بەم پێیەش لە مێژووی عێراقدا یەکێک لە ناوەندە گرنگەکانی بزوتنەوەی کرێکاری بووە، مەڵبەندێکی رۆشنبیری و شارستانی و خویندنی باڵا … بووە. ئێستا ئەوەی لەم مەڵبەندی شارستانیەتەدا لە دەستی داعش نەجاتی بوبێت، لەبەردەم مەترسی وێرانی و خاپوربوونی یەکجاریدایە. بەشەریەتی ئازادیخوازو کۆمۆنیزم ناتوانێ بەرامبەر بە وێرانکاریە بیدەنگ و بێدەربەست بێت.

لە هەمووهی گرنگتر خودی هەلومەرجی شەڕەکەیە. خەڵکی ئەفغانستان لانیکەم رێگای ئەوەیان لێنەبەسترابوو کە ماڵەکانیان بەجێبهێڵن و بەم جۆرە هەرچۆنیک بێت گیانی خۆیان لەژیر بۆمباران دەربازبکەن. بەڵام لەموسڵ دۆخەکە تەواو بە پێچەوانەیە. بەپێی ئاماری خودی لایەنەکان و دەوڵەتانی هێرشبەر، زیاتر لە یەک ملیۆن و نیو خەڵکی سڤیڵ لەم شارەدا بە دیل گیراون و هیچ رێگایەکی دەربازبوونیان لەبەردەم نەماوە. لە ناوەوە داعش جەهەنمی بۆ هەڵخستون و ئەگەر بشتوانن لە چەقۆی داعش ملی خۆیان دەربازبکەن، هێشتا گیانیان لە مەترسیدایە لەلایەن ئەو میلیشیایانەوە کە دەوری موسڵیان گرتووە. ئەوان تەجروبەی فەلوجەو رومادیان لەبەرچاوە کە چۆن خەڵکی مەدەنی تەنها بە تاوانی سونی مەزهەب بوون لەلایەن میلیشیا شیعەکانەوە کۆمەڵکوژکران. میدیای ناسیۆنالیستی کورد هەر ئێستا رۆژانە راستەوخۆ و ناراستەوخۆ خەڵکی عەرەبزمانی ئەو ناوچانە بە “عەرەبی داعشی” چاولێدەکات و بەم جۆرەش ئاشکرایە کە دەبێ چۆن لەگەڵیان رەفتابکرێت. رۆژی ٢٢-١٠-٢٠١٦ بەرپرسێکی باڵای پۆلیسی کەرکوک لە کۆنگرەیەکی رۆژنامەوانیدا بۆ چەندین کەناڵی میدیایی دەربارەی هێرشەکەی هەمان رۆژی داعش بۆ سەر ئەو شارە، ررون و راشکاو وتی هۆکاری ئەم دزەکردنەی داعش ئەوەیە کە ٦٠٠ هەزار ئاوارەی عەرەب لەم شارەن کە هەر هەموویان داعشن! هەرچەند دواتر هەوڵیدا قسەکەی بگۆرێت و رتوشی بکات و وتی مەبەستم ئەوەیە ئەگەر ١٠٠ کەسیشیان داعش بێت هەر زۆرە!
دەوڵەتانی بۆمبارانکەر بەوپەڕی دڕندەییەوە، بەپێی راپۆرتی میدیا کوردی و عەرەبیەکان ملیۆنەها “خۆیان دەڵێن حەوت ملیۆن” بەیاننامەیان بەسەر ئەم خەڵکه‌دا باراندووە، تاقە رێگایەک کە لەو بەیاننامەیەدا خستویانەتە بەردەم خەڵک بۆ خۆپاراستن لە موشەک و بۆمبە کۆکوژەکانیان، ئەوەیە کە بانگەوازیان دەکەن لە ماڵەکانی خۆیان بمێننەوەو نەیەنە دەرەوە! با ئەوە بهێنینە بەرچاومان کە ملیۆن و نیوێک خەڵکی سڤیڵ کە سەدان هەزاریان منداڵن، دەبێ لە ماڵەکانی خۆیاندا لەژێر بۆمباران بمێننەوەو چاوەڕێی مەرگی خۆیان بکەن. هەر ئەمە پێش ئەوەی یەک کەسیان خوێن لە پەنجەیەکی هاتبێت، لە ئێستاوە کارەساتێکی گەورەیە. ئەمە مەسەلەیەک نیە کە کۆمۆنیزم و بەشەریەتی ئازادیخواز زەق زەق تەماشای ئەم کارەساتە بکەن و خۆیان دانابێت بۆ ئەوەی کەی مەرگی ئەم جەماوەرە گرفتارە تەحقیق بوو، ئینجا بەیاننامە بۆ مەحکوم کردنی دەربکەن. ئەمە کارەساتێک نیە کە چاوەڕوان بکرێت رووبدات. هەر ئێستا کارەساتەکە روویداوە و بەردەوامە. بەدەر لەوەی کە چ لێشاوێک لەم خەڵکە سڤیڵە دەبن بە قوربانی و چەندیان بەختیان دەبێت زیندوو بمێننەوە، خودی مانەوەیان لە ماڵەکانیاندا لە ژێر بۆمباران و هێرشی موشەکە کۆکوژەکاندا، خۆی کارەساتێکی ئینسانیە. کۆمۆنیزم ناتوانێ تەنها بە دوڕستەی لەم بابەتە ئەم کارە بەڕێبکات:

“ئاشکرایە کە بۆمباران و تۆپبارانی شاری موسڵ و وێرانکردنی شوێنە گشتیەکان و جێگای ژیانی خەڵکی موسڵ و ئەو شارو دێهاتانەی کە مەیدانی فراوانترین جەنگە، دەبێ بە توندی مەحکومە بکرێت و رابگیرێت-بەیاننامەی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری ئێران-حیکمەتیست ١٩-١٠-٢٠١٦ ”
دەرپەڕاندنی ئەم چەند رستەیە لە پاڵ ئەو هەموو ئەژیتاسیۆنەی دژی بەربەریەتی داعش و پێویستی هەڵپێچانی داعش بەم جەنگە کراوە، هیچ بایەخێکی نامێنێتەوە بۆ بەرگرتن لەو بەربەریەتەی ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی کە هەر ئێستا بەرپایان کردوە. لایەنە کارەساتبارەکانی ئەم جەنگە، وە بە دیاریکراوی داخستنی رێگای دەربازبوون بەڕووی ملیۆن و نیوێک خەڵکی سیڤڵ و بانگەوازکردنیان بۆ ئەوەی لە ماڵەکانی خۆیان لەژێر بۆمباران و موشەک باراندا چاوەڕێی مەرگی خۆیان بکەن، تاوانێکی گەورەی جەنگیەو هەر ئێستا لە حاڵی روداندایە. ئەم کارەساتە مەسەلەیەک نیە کە خۆبەخۆ و دوور لە ئیرادە رووبدات، بەڵکو سیاسەتێکی دژی ئینسانی راشکاو و بە ئەنقەستی لە پشتە. دەسەڵاتی ناسیۆنالیستی کورد راشکاوانە رایگەیاندوە کە ئەگەر ئەو خەڵکە دەربازو ئاوارەبن، ئەوان ناتوانن پێشوازیان لێبکەن و پەنایان بدەن، بە پاساوی ئەوەی کە “قەیرانی دارییان هەیە و ناتوانن جێگاو رێگاو پێداویستی ژیانیان بۆ دابین بکەن” یان بە پاساوی کۆنەپەرستانەی ئەوەی کە “دیمۆگرافی کوردستان دەگۆڕێت، هەروەها لەبەر ئەوەی کە “رێگا دەکاتەوە بۆ دزەکردنی داعش”! میلیشیا شیعەکان مەبەستیانە ئەو خەڵکە کە بەزۆری سونی مەزهەبن کۆمەڵکوژیان بکەن و تۆڵەیان لێبکەنەوە. لە فەلوجە و رومادی و ئەو شارانەی تر کە لە دەستی داعش دەرهاتون ئەم کارەیان کرد. ئەوان سەدجار پێیان باشترە کە ئەو خەڵکە کوشتارو موسڵ خاپوربێت نەک موسڵی دوای داعش لە هاوکێشەی سیاسیدا ببێتە مەڵبەندێکی دەسەڵاتی سونی نێو هاوکێشەی سیاسی عێراق و ناوچەکە. بەم جۆرە هەموو لایەنەکانی هێرشبەر بەوپەڕی بێدەربەستیەوە لەسەر ئەوە پێکهاتون کە چاوپۆشی لەو کارەساتە ئینسانیە گەورەیە بکەن. ئەوان نەیانشاردوەتەوە و خۆیان دان بەوەدا دەنێین کە بە تایبەت بەهۆی ئەم مەسەلەیەوە، ئۆپەراسیۆنی موسڵ کارەساتێکی ئینسانی گەورە دەبێت. بەڵام دەیانەوێ بیرو هۆشی بەشەریەتی ئازادیخواز بەوە بشۆرنەوە کە ئەم کارەساتە ئینسانیە چارەهەڵنەگرەو دەبێ لە پیناو نابوتکردنی داعشدا قبوڵ بکرێت. کۆمۆنیزم و هیچ هێزێکی پێشکەوتوانە ناتوانێ بە بەهانەی موسبەتبونی لێدان و هەڵپێچانی داعش چاو لەم کارەساتە بپۆشێت و بێدەنگی لێبکات. ئەگەر دەیانەوێ داعش نابوت بکەن و هەڵیپێچن، با بیکەن و کەس نابێت دەستیان بگرێت، بەڵام کۆمۆنیزم و بەشەریەتی پێشکەوتنخواز ناتوانێ و نابێ بەم پاساوە ئەم کارەساتە قبوڵ بکات و بێدەنگی لێبکات. هاتنەمەیدان دژی ئەم کارەساتە کاری هەر ئێستایە. هەر ئێستا و بێدره‌نگ پێویستە بەشەریەتی ئازادیخواز گوشاری توند لەسەر دەوڵەتانی هێرشبەر دروست بکات بۆ بەرگرتن لە بۆمبارانی کوێرانە و وێرانکارانە، بۆ مەیسەرکردنی رێگای دەربازبوونی ئەم خەڵکە، بۆ بەستنی دەستی ئەو میلیشیا قەومی و دینیانەی کە هەڕەشەن لەسەر ژیانیان، بۆ دابینکردنی جێگاو رێگاو پێداویستیەکانی ژیانی ئاوارەکان. نابێ بوار بدرێت دەوڵەتانی هێرشبەر بە هیچ پاساوێکی پڕوپوچ خۆیان لەم بەرپرسیارێتیە بدزنەوە.

جیاوازیەکی تر ئەوەیە کە لە ئەفغانستان لە ئەنجامی ئەو هێرشەدا دەسەڵاتی تالیبان دەڕوخا و هەر دەسەڵات و دۆخێکی تر دەهاتە کایەوە لە کارەساتی ژێردەستی تالیبان خراپتر نەدەبوو. بەڵام لە موسڵی دوای داعشدا تەنانەت لایەنەکانی شەڕ خۆیان دان بەوەدا دەنێن کە کە لە ئەنجامی بەرامبەرکێی هێزە قەومی و تایفیەکان و دەخاڵەتی دەوڵەتانی کۆنەپەرست، لەدوای وەدەرنانی داعش مەترسی کارەساتی گەورە لە ئارادایە. ئەو کارەساتە نەک هەر لەڕووی سیاسی و زاڵکردنی فەزای کۆنەپەرستیەوە، بەڵکو لەڕووی ئینسانیشەوە رەنگە لە کارەساتی دەسەڵاتی داعش کەمتر نەبیت.
سەرئەنجام بە پیچەوانەی ئەوەی حەمیدی تەقوایی پێشبینی دەکات کە لە ئەنجامی ئەم ئۆپه‌راسیۆنەدا فەزا بۆ هاتنەمەیدانی بزوتنەوەی جەماوەری و چەپ و پێشکەوتنخواز بکرێتەوە، هەر ئێستا ئەو بزوتنەوە ناڕەزایەتیە جەماوەریەی لە کوردستان لەئارادایە، لە ژێرباری فەزای ئەم جەنگەدا دووچاری گوشاری گەورە بووەتەوە. لە کوردستاندا دەسەڵات هێرشێکی تەبلیغاتی توندو پڕ سوکایەتی لە دژی خەڵکی ناڕازی بەرپاکردوە. دەڵێن پێشمەرگە لە بەرەکانی شەڕدا سنگی ناوە بە گولەوە، کەچی خەڵکانێکی نەفس نزم لەم دۆخی شەڕەدا خەریکی ناڕەزایەتی و گرفت دروستکردنن بۆ دەسەڵات کە گوایە سەرقاڵی لەبەینبردنی مەترسی تیرۆرو گێڕانەوە و ئازادکردنی ناوچە دابڕێنراوەکانی کوردستانە. ئەم گوشارە تا ئێستا کاریگەری نێگەتیفی زۆری داناوە لەسەر بزوتنەوەی جەماوەری و فەزای کۆمەڵگا لە دژی هەڵدەخڕێنێت.
پێویستە لە کۆتیادا ئەوە بڵێم کە کاتێک وتم ناکرێت هەڵویستی کۆمۆنیستی لەسەر شەڕی ئەفغانستان کۆپی بکرێت بۆ هەڵوێستگرتن لە ئۆپه‌راسیۆنی موسڵ، مانای ئەوە نیە کە حەمید تەقوایی هەتا هەڵوێستێکی وەکو هەڵوێستی منصور حکمەتی بەرامبەر شەڕی ئەفغانستانی وەرگرتوە لە بەرامبەر ئەم شەڕەدا. بەو هەموو جیاوازیەوە کە هەیە و چەند لایەنێکیم باسکرد، هێشتا منصور حکمەت لە شەڕی ئەفغانستاندا ستایشی هێرشی ئەمریکای نەکرد و بە موسبەت “پۆزەتیڤ” لە قەلەمی نەدا. ئەو وتی:
“شه‌ڕ راگه‌ياندنى هيچ كه‌سيك، ته‌نانه‌ت ئه‌مريكاو غه‌ربيش، له‌دژى تاليبان ناكرێ مه‌حكوم بكرێت. تاليبان ده‌بێ بڕوات و سه‌ره‌نجام ده‌بێ هه‌ر له‌ڕێگاى زه‌بروزه‌نگو كرده‌وه‌ى سه‌ربازييه‌وه‌ بڕوات. دوژمنايه‌تى غه‌رب له‌گه‌ڵ تاليباندا باشتره‌ وه‌ك له‌دوستايه‌تى تائێستايان. هيچ كه‌سێك به‌ر به‌پێچانه‌وه‌ى ده‌ورودوكانى ئينسانكوژانێك ناگرێت كه‌ غه‌رب خۆى هێناونييه‌ سه‌ركار. به‌ڵام له‌نێوان جه‌نگو تيروردا جياوازى هه‌يه‌. كرده‌وه‌كانى ئه‌مريكاو به‌ريتانيا له‌ ئه‌فغانستان تيرۆريستييه‌. بۆمبارانى شاره‌كان و ناوچه‌ سه‌كه‌نيه‌كانى ئه‌فغانستان ده‌بێ مه‌حكوم بكرێت و رابگيرێت. ئه‌فسانه‌ بێسه‌روبه‌ره‌كان له‌باره‌ى تواناى سه‌ربازيى تاليبان و مێژووى به‌چوكداهاتنى زلهێزه‌كان له‌ ئه‌فغانستان خزمه‌ت به‌ درێژه‌پێدانى ئه‌م شێوه‌ تيرۆريستييه‌ ده‌كات. موجاهيدینى ئه‌فغان له‌جه‌نگى دژى سوفێتدا ريزى خه‌تى پێشه‌وه‌ى جه‌بهه‌ى ئه‌مريكاو غه‌رب بوون. تاليبان باندێكى گانگسته‌ريى تاوانو به‌رهه‌مهێنانو دابه‌شكردنى مادده‌ سڕكه‌ره‌كانه‌ كه‌ غه‌رب خۆى به‌ هاوكارى پاكستانو سعوديه‌ دروستى كردووه‌. ده‌توانن له‌ سويچه‌وه‌ بيكوژێننه‌وه‌و له‌ماوه‌ى چه‌ند هه‌فته‌يه‌كدا بيپێچنه‌وه‌. به‌ڵام تيرۆريزمى ئاسمانيى سه‌لامه‌ت تره‌، به‌رچاوتره‌، بۆ خه‌ڵكى ناڕازيى جيهان به‌عيبره‌ت تره‌، زلهێزانه‌تره‌. ده‌بێ له‌به‌رامبه‌ر ئه‌م شێوه‌ دژى ئينسانييه‌دا رابووه‌ستين.”
هەمان ئەو کارەی کە منصور حکمەت دەڵێ دەکرا بەرامبەر تالیبان بکرێت بۆ ئەوەی لە سویچەوە بکوژێتەوە، دەکرا بۆ لە سویچەوە کوژاندنەوەی داعشیش بکرایە. بەلام دیسانەوە ئەوە ناکەن دیسان لەبەر ئەوەی تيرۆريزمى ئاسمانيى سه‌لامه‌ت تره‌، به‌رچاوتره‌، بۆ خه‌ڵكى ناڕازيى جيهان به‌عيبره‌ت تره‌، زلهێزانه‌تره‌.

منصور حکمەت نەک هێرشی ئەمریکاو هاوپەیمانەکانی بۆ سەر ئەفغانستان بە موسبەت پێناسە نەکرد، بەڵکو بەشەریەتی ئازادیخوازی بانگەوازکرد بۆ هاتنەمیەدان بەڕیزێکی سەربەخۆ لە دژی هەردوو لایەنی ئەو بەرامبەرکێ تیرۆرستیە و پلاتفۆرمی ئەم بەرەیەشی روونکردەوە. ئەمە کارێکە کە ئەمڕۆ دەبێ لەوکاتە زیاتر ببێتە جێگای پێداگری کۆمۆنیزم و بەشەریەتی ئازادیخواز. ئەم بەرەیە لەگەڵ ئەوەی کە ناکرێت نەفسی شەڕو پەلاماری ئەمریکاو هاوپەیمانەکانی دژی داعش مەحکوم بکات، بەڵام پێویستە زۆر چالاکانە دژی لایەنە کارەساتبارەکانی ئەم شەڕە بێتەمەیدانەوە. دەبێ لایەنە هێرشبەرەکان بخاتە ژێرگوشاری توندەوە بۆ ملکەچ کردن بەرامبەر پلاتفۆرمی بەرەی ئازادیخواز، دەبێ لە جیاتی خۆشباوەڕکردنی خەڵک، هۆشداری جدی و رۆشن بە خەڵک بدرێت لە ئاکامە کارەساتبارەکانی ئەم شەڕو بەرامبەرکێ تیرۆریستیە، دەبێ ئاسۆی سیاسی ئەم هێزانە بدرێتە بەر رەخنەی کۆمۆنیستی و پەراوێز بخرێن، دەبێ بەشەریەتی ئازادیخواز پلاتفۆرمی خۆی هەبێت بۆ ناکام کردنەوەی مەترسی کارەساتی دوای داعش و چۆنیەتی سازدانەوەی هەلومەرجی دوای داعش بە قازانجی ئازادی و مەدەنیەت و دەسکۆتاکردنی هێزە قەومی و دینیەکان. بە کردەوە دەرهێنانی هەموو ئەمانە کاری کۆمۆنیزمە.

٢٤ ئۆکتۆبەری ٢٠١٦




هێرش بۆسەر موسڵ و گرنگی و پەیامەکانی! … حەمید تەقوایی

گفتوگۆی کەناڵ جەدید لەگەڵ حەمید تەقوایی..
وەرگێڕانی لە فارسیەوە: هیوا ئەحمەد

—————————————

کاظم نیکخواە: ئەمرۆ باسێکمان هەیە دەربارەی هێرشی سەربازی کە بۆسەر موسڵ دەستیپێکردوە لە لایەن سوپای عێراق و هێزەکانی پیشمەرگەی هەرێمی کوردستان و هاوپەیمانی هێزە تایبەتەکانی ئەمریکا و بەریتانیا و فەرانسا کە لە ڕێگای هێرشی ئاسمانییەوە بەشدارن. هەروەها دەوترێت دەوڵەتی تورکیاش هێزەکانی بۆ دەوروبەری موسڵ ڕەوانە کروە کە تەنگژەی لە گەڵ حکومەتی عێراقدا بەدوایخۆیدا هێناوە. ئەم ئۆپراسیۆنە ماوەیەکی زۆرە قسەوباسی لەبارەوە کراوە و لێرەدا دەمانەوێ لەگەڵ حەمیدی تەقوایی لەمبارەیەوە گفتوگۆیەک بکەین.
حەمیدی تەقوایی بە بۆچونی ئێوە ئەم ئۆپراسیۆنە سەربازیە کە پڕوپاگەندەیکی بەرفراوانی لەبارەوە کراوە چ گرنگییەکی هەیە و تا چەند دەتوانێت سەرکەوتن بەدەست بهێنێت؟
حەمید تەقوایی: پێموایە گرنگی ئەم هێرشە ڕۆشنە چونکە کاتێک داعش ئەم ناوچانەی داگیرکرد و بە ناونیشانی یەک دەوڵەت خۆی نیشاندا، هۆکارێکی سەرەکی لەبەریەکهەڵوەشاندنی ناوچەکە و ئەو تاوانە بێوێنانە بوو کە هێزە ئیسلامیەکان ئەنجامیانداوە. وە ئەمە تەنها بە عێراق سنوردار نابێتەوە. لە سوریا و لیبیا هێزەکانی داعش لە جوڵدان و پێیان نابێتە هەر شوێنێکەوە جگە لەتاوانکاری و کارەسات هیچیتریان ئەنجام نەداوە. یەکێ لە پێگە هەرەگرنگەکانی داعش شاری موسڵە، وە لە واقعدا ئەوەی مۆڵەت دەدات بە داعش کە خۆی وەک دەوڵەتی ئیسلامی ڕابگەیەنێت لە بنەڕەتدا داگیرکردنی موسڵ و بەڕێوەبردن و سەپاندنی دەسەڵاتیەتی بەسەر ئەم دومین گەورەشارەی عێراقدا. ئەوە بۆماوەی دوو ساڵە ئەم شارە بەدەستی داعشەوەیە. کردەوە سەربازیەکان و جەنگێک کە دەستیپێکردوە ئەگەر بتوانێت بەسەر داعشدا سەربکەوێت و بتوانێت شارەکە بەدەستبهێنێتەوە، کە بە گریمانەیەکی زۆرەوە بەم شێوەیە دەبێت، لەسەر هەلومەرج و هاوسەنگی سیاسی و پێکهاتەی هێزەکانی کە لە ناوچەکەدا لەبەرامبەردا ڕیزیان بەستوە کاریگەری زۆری دەبێت. بەم هۆیەوە تا ڕادەیەک هەموو هیزەکان لەم ئۆپراسیۆنەدا دەرگیر و بەشدارن و هەریک لەوهێزانە هەوڵدەدات بەدەست باڵا پەیداکردن لەم ئۆپراسیۆنەدا لەدوای شکستی داعش لە موسڵ جێگاوڕێگایەکی بەهێزتر پەیدابکات. دەمەوێ ئەوە بڵێم کە بە بونی داعش و بەتایبەتیش دەسەڵاتی بەسەر موسڵدا بە جۆرێک دەتوانیت ئایندەی هێزەکان و هێزهاوسەنگی نێوان ‌هێزە جیاوازەکان لە ناوچەکەدا ببینیت و بەم پێیەش گرتنەوەی موسڵ لەدەستی داعش ئەم هەلومەرجە هەمووی ئاڵوگۆڕی بەسەردا دێت.
کاظم نیکخواە: ئاماژەت بە تاوانکاری و کارکردی کارەساتباری داعش لە ماوەی دوو ساڵدا کرد، ئایا ئێوە هێرش بۆسەر داعش و دەرکردنی لە موسڵ بە هەنگاوێکی پۆزەتیڤ لێکدەدەنەوە؟
حەمید تەقوایی: بە بۆچونی من هەر ئاڵوگٶڕێک کە ببێتە هۆی ئەوەی کە موسڵ لەژێر دەستی داعش بێتەدەرەوە ئاڵوگٶڕێکی ئیجابییە، چ لە ڕوی سیاسی و چ لە راوانگەی مرۆییەوە. لە ڕوی سیاسیەوە بەهۆی ئەوەی کە داعش یەک هێزی سەرەکی ئیسلامی سیاسی و تیرۆریزمی ئیسلامییە نەک تەنها لە عێراق بەڵکو لە ناوچەکە و هەموو جیهانیشدا. لە دەستدانی موسڵ گورزێکی گەورەیە بەر داعش دەکەوێت. بە بۆچونی من بەگرتنەوەی موسڵ ڕەوەندی ڕوو لە خواری داعش دەستپێدەکات. وە بەم پێێە سەرجەم بزوتنەوەی ئیسلامی سیاسی پاشەکشە دەکات. بەپێی ئەم هۆکارانە شکستی داعش لە موسڵ یەک ئاڵوگۆڕی سیاسی ئیجابییە. لە ڕوی مرۆییەوە بەهەمانشێوە ئاڵوگۆڕێکی گرنگە، وە شایەد بنەمای گرنگی گرتنەوەی موسڵ لەم خاڵەوە بێت. بۆ ماوەی دوو ساڵ داعش تاوانگەلێکی لە موسڵ ئەنجامداوە کە لە مێژودا کەم وێنەن. لە کوشتاری یەزیدیەکانەوە وە بەگشتی هەموو ئەو کەسانەی کەباوەڕیان بە ئیسلامی لە جۆری داعش نییە تا هەلومەرجێکی دژوار کە بۆ ژنانی هێناوەتە ئاراوە – لەوانە جیهادی نیکاحیان بەڕێوەبرد، ژنانیان بە ناونیشانی کەنیزەک و کۆیلەی سێکس دەفرۆشت یان دەیانخەنە ئیختیاری شەڕکەرانی داعش و ژنانێکیش کە مل نەدەن بەمە ئەوا دەستە دەستە لە سێدارەدەدرێن – و تا مل پەڕاندن و بە زیندویی سوتاندنی مرۆڤەکان ئەمانە نمونەگەلێکن لە تاوانکاری و کارەساتەکان کە ئێمە تەنها لە بەشێکیان ئاگادارین. بەڵام هەر ئەم ئەندازەیە لە تاوان نیشاندەری یەکێ لە دڕندەترین کوشتارەکانی مێژوی هاوچەرخە. خەڵکی موسڵ زیاتر لە دوو ساڵە بەمانای وشە لە جەهەنەمێکدا ژیان بەسەر دەبەن و رزگاربونیان لەم جەهەنەمە لە ڕوی مرۆییەوە زۆر گرنگە. لەم ماوەیەدا ژمارەیکی زۆر کوژراون، ژمارەیەکی زۆر لە شار هەڵاتون و ئاوارە بون و ئەوانەشی کە زیندوماونەتەوە و نەیانتوانیوە لە شارکە هەڵبێن لە ژێر جۆرەها فشار و زۆرداریدان. بۆ نمونە ئەو پیاوانەی کە ڕیشیان دەتاشن ڕوبەڕوی شەلاق و لێدان بونەتەوە. ئەم هەلومەرجە کارەساتبار و ترسناکەیە کە زیاتر لە دوو ساڵە خەڵکی موسڵ ڕوبەڕویبونەتەوە. بەبێ دودڵی لە ڕویی مرۆییەوە شکستی داعش بەهەمانشێوە کاریگەری ئیجابی هەیە لەسەر ژیانی ڕۆژانەی خەڵکی شارەکە.
کاظم نیکخواە: ئەو هێزانەی کە بڕیارە موسڵ ئازاد بکەن، لانی کەم هێزە سەرەکیەکانیان وەکو ئەمریکا و حکومەتی عێراق و دەوڵەتی تورکیا، بەپێی بەڵگە و ئاماژەی زۆر خۆیان بەرهەمهێنەر و دروستکەری داعش بون و هەلومەرج و کەشێکیان هێنایەئاراوە کە ببێتە هۆی شکڵگرتنی داعش. ئێستاش لە نێوان خودی ئەم هێزانەشدا جەنگ و بەرامبەرکێ و کێشمەکێشمێک بونی هەیە کە ڕۆشن نییە چ ئایندەیەک بەخۆیەوە دەگرێت. بۆچونی ئێوە لەم بارەیەوە چیییە؟
حەمید تەقوایی: ئەوە ڕۆشنە کە ئەو هێزانەی کە هێرشیان بۆسەر موسڵ دەستپێکردوە هیچکامیان لەبەر خاتری ئامانجی مرۆیی وە یا بەخاتری ڕزگارکردنی خەڵکی موسڵ نییە. هەریەکەیان ئامانج و سیاسەتگەلێک پەیڕەودەکەن کە تەواوەن کۆنەپەرستانیە. ئەو خاڵەی کە ئاماژەت پێدا بە تەواوی دروستە و ئێمە چەندین جار وتومانە و ڕۆشنمانکردۆتەوە و بەڵگەمان نیشانداوە کە حکومەتی ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی ڕاستەوخۆ یا ناڕاستەوخۆ لە دروستکردنی هێزە ئیسلامیەکان و لەوانەش داعش نەخشیان هەبوە. لە ڕوی سیاسیەوە لە ئاستێکی گشتیدا داعش و هەموو هێزە ئیسلامیەکانی کە ئێستا لە ناوچەیەکی لەبەریەک هەڵوەشاودا کەوتونەتە گیان خەڵک و هەروەها کەوتونەتە گیانی خودی خۆشیان هەمووی ئاکامی هەلومەرجێکە کە لە دوای یانزەی سێپتەمبەرەوە بە هێرشی ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی بۆسەر ئەفغانستان و عێراق دەستیپێکرد. بەدوای ئەم هێرشە سەربازیەدا ئەم هێزە ئیسلامیانە سەرەتا لە عێراق و دواتریش لە ناوچەکانی تر، لە وڵاتانی تری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باکوری ئەفریقا، سەریان بەرزکردەوە و بە پەرچەمی دژی ئەمریکا و شەیتانی گەورە و جۆرێک لە زوڵملێکراوی هاتنە مەیدان. داعش لە زەمینەیەکی لەم جۆرەدا شکڵیگرت. ئەگەر کەمێ بگەڕێنەوە بۆ ڕابردوو دەبینین تەنانەت لە دروستکردنی تاڵیبان لە ئەفغانستان و هاتنەسەرکاری خومەینی و حکومەتی ئیسلامی لە ئێران دەوڵەتانی ڕۆژئاوا و بەتایبەتیش ئەمریکا نەخشی ڕاستەوخۆیان هەبوە. لە ئێراندا بۆ سەرکوتکردنی شۆڕشی ساڵی ١٩٧٩ خومەینیان بە ناونیشانی ڕابەری شۆڕش ڕاگەیاند و لە ئەفغانستانیش بۆ ڕوبەڕوبونەوە بە هەژمونی سۆڤیەتی ئەوکات تالیبانیان دروستکرد. دەمەوێ بڵێم کە لە ڕوی مێژوییەوە تەنانەت ڕیشەی سەربەرزکردنەوەی هێزە ئیسلامیەکان دەگەڕێتەوە بۆ ئەو نەخشەی کە دەوڵەتی ئەمریکا بویەتی لە دروستکردنی پشتێنەیەکی سەوزدا بەدەوری سۆڤیەتدا. دواتر هەم بە هێرشی بوشی باوک و بوشی کوڕ بۆسەر ناوچەکە زەمینەیەک دروست بوو بۆ هاتنەمەیدانی جۆرەها هێزی ئیسلامی. لەم هەلومەرجەدا و لە ئاکامی بۆشاییەکدا هێزێکی وەک داعش شکڵیگرت و گۆڕدرا بە فاکتەرێکی گرنگ لە بلۆکبەندی ناوچەکەدا – لەلایەکەوە عەرەبستانی سعودی و تورکیا و قەتەر وە لە لایەکەی تریشەوە کۆماری ئیسلامی ئێران و سوریا و ڕوسیا -. بەشێوەیەکی تایبەت داعش ئاکامی شکستی میلیتاریزمی ئەمریکا بوو لە ناوچەکە و هەروەها بۆشاییەکی دەسەڵات کەلە ناوچەکەدا هاتە ئاراوە. ئەو هێزانەی کە ئێستا هێرشیان کردۆتە سەر موسڵ هەمویان لە هەلومەرجێکی لەوجۆرەدا هاتونەتەپێشەوە.
کاظم نیکخواە: هێزی لەم جۆرە چۆن دەتوانن یەک هەنگاوی ئیجابی بە قازانجی مرۆڤایەتی ئەنجام بدەن؟
حەمید تەقوایی: سەبەخۆ لەوەی کە ئەم هێزانە ماهیەت و ئامانجیان چییە ئەگەر ئەنجامی کارەکەیان ئەوە بێت کە لە موسڵ پاشەکشە بە داعش بکەن ئەمە بەو دەلیلانەی کە ئاماژەم پێدا ئاڵوگٶڕێکی ئیجابییە. سیاسەت وئامانجی ئەم هێزانە بە دڵنیاییەوە ئازادی خەڵکی موسڵ نییە و خەڵکی ئەم شارە لەدوای چونەدەرەوەی داعش یەک کۆمەڵگای ئازاد و یەکسان و خۆشگوزەرانیان نابێت. گومانێک لەمەدا نییە. تەنانەت لەوانەیە جەنگی دیکە لە نێوان هێزە سەرکەوتوەکان بەسەر داعشدا لەسەر دەسەڵاتدارەتیان بەسەر موسڵدا ڕوبدات و بە گریمانەیەکی زۆرەوە بەمشێوەیە دەبێت. گرتنەوەی موسڵ لە دەستی داعش تەنانەت بە مانای کۆتایهاتنی جەنگ نییە لە نێون ئەم هێزانەدا. تازە دەورەیەکی نوێ لە جەنگ و کێشمەکێشم دەستپێدەکات. بەڵام باس لەسەر ئەمە نییە. مەسەلەکە ئەوەیە کە هەر ئەمڕۆ ئەم جەنگ و کێشمەکێشمە هەیە و دەیبینین. بەو جۆرە نییە کە گوایا بە هێرش بۆسەر موسڵ ئەم هێزانە هاتونەتە پێشەوە و لەبەرامبەر یەکتردا قەراریانگرتوە. بانگەشەکانی کە حکومەتی تورکیا دەیکات، ڕیزبەندیەک کە عەرەبستانی سعودی و کۆماری ئیسلامی ئێران لەبەرامبەر یەکتردا هەیانە، جەنگێک کە لە نێوان ئیسلامی شیعی و سونیدا بەرپابووە، جەنگێک کە داعش لە سوریا دەرگیریەتی ئەم فاکتەرانە هەمویان هەر ئێستا لە ناوچەکەدا بونیان هەیە. جیاوازی هەلومەرجی ئەمڕۆ لەگەڵ هەلومەرجی دوای شکستی داعش لە موسڵ ئەوەیە کە خەڵکی موسڵ چیتر لە جەهەنمێکدا ناژین کە دوو ساڵە تاقیدەکەندوە. لەوانەیە هێزی ئیسلامی دیکە بێنە پێشەوە. لەوانەیە دەرگیری لە نێوان تورکیا و حکومەتی عێراقدا پەرە بسینێت. بەڵام ئەمە مەسەلە و کێشمەکیشمێکی تازە نییە. هەلومەرجێکی لەم جۆرە هەر ئەمڕۆ بونی هەیە. ناوچەکە لە گڕی ئەم درگیریانەدا دەسوتێت و لە دڵی ئەم هەلومەرجەدا وە بەمپێیە زیاتر لە یەک ملێۆن کەس لە یەک شاری ژێر دەستی دڕندەترین هێزێک کە میژوی هاوچەرخ بەخۆیەوە بینیوە خەریکن هەر رۆژە جەهەنەمێک تاقیدەکەنەوە. کۆتایهێنان بەم جەهەنمە بەهۆی هەر هێزێکەوە بێت ئاڵوگۆڕێکی ئیجابییە.
لە ڕوی سیاسیەوە هەر بەوشێوەیەی کە وتم گرتنەوەی موسڵ گورزێکی کوشندەیە لە یەکێ لە تاوانبارترین هێزە ئیسلامیەکان. بە بۆچونی من داعش دوای لەدەستدانی موسڵ نەک هەر جێگاوڕێگای پێشوتری ناماێنێت بەڵکو بە خێرایی دەگۆڕێت بۆ هێزێک کە لانی زۆر کردەوەی زیانبەخشی تیرۆریستی ئەنجام دەدات وەکو قاعیدە و هێزە ئیسلامیەکانی تر. گرنگ ئەوەیە کە پەرچەمی دەوڵەتی ئیسلامی دەشکێنێت و دەیخاتە کەنارەوە. گەرچی هێزەکانی هێرشبەر بۆسەر موسڵ ئامانجی کۆنەپەرستانەیان هەیە بەڵام ئەمرۆ ئەگەر ئێوە بۆچونی هەرکەسێک کە لە موسڵ لە ژێر دەسەڵاتی جەهەنەمی داعشدا ژیان دەکات سەبارەت بە هێرشی ئەم هێزانە بۆ دەرپەڕاندنی داعش لە شار بپرسی ئەم کارەی ئەوان تەئید دەکات. ئەوەی کە دواتر چی دەبێت مەسەلەیەکە کە دواتر دەبێت بەرخوردی پێبکرێت. هیچ کەسێک ناتوانێت بڵێت لێگەڕێ با داعش لە موسڵ بە تاوانکاریەکانی درێژە بدات چونکە ئەوانی تر هەر کۆنەپەرستن! ئەم لۆجیکە هیچ مانایەکی نییە.
مۆڵەت بدە یەک خاڵی تر باس بکەم. ئەوە دروستە کە سیاسەتەکانی دەوڵەتی ئەمریکا هەموو دەوڵەتانی ڕۆژئاوا هۆکار بون بۆ ئەوەی هێزی لە جۆری داعش سەربەرزبکەنەوە بەڵام تاوانکاری هەر هێزێک لە پای خۆی دەنوسرێت. لە هاتنەسەرکاری خومەینی هەم دەوڵەتانی ڕۆژئاوا نەخشی زۆریان هەبوو، بابەت و بڕیارەکانی کۆنفرانسی گوادولۆپ هەموو دەزانین، لە دوای ئەو کۆنفرانسە و دوای ڕێککەوتنیان، دەوڵەتی ئەمریکا و هاوپەیمانە ئەوروپایەکانی نەخشی زۆر چالاکیان هەبوو لەوەی کە خومەینی قەبە بکەن و بە ناونیشانی شۆڕشگێڕترین پیاوی دنیا بە خەڵکی ئێرانی بفرۆشن و ئەو بەڵایە بەسەر سەری شۆڕشی ١٩٧٩ دا بهێنن کە هەموو دەیزانین. بەڵام هەر کەسێک تەنانەت ئەگەر کەمێک بە سیاسەت ئاشنا بێت و لۆجیکیانە بیربکاتەوە ناتوانێت تاوانەکانی خومەینی و کۆماری ئیسلامی بە پای دەوڵەتی ئەمریکا و کۆنفرانسی گوادۆلۆپ بنوسێتەوە. دەوڵەتانی ڕۆژئاوایی لە بەدەسەڵاتگەیاندنی کۆماری ئیسلامی نەخشیان هەبوو بەڵام تاوانەکانی کۆماری ئیسلامی تاوانکاری خودی خۆیەتی. تاوانکاری داعش بەهەمانشێوە تاوانکاری داعش خۆیەتی. داعش یەکێ لە تاوانکارترین ئەو هێزانەیە کە دنیا بەخۆیەوە دیوە و هەر هێزێک بە هەر نەخشێك کە لە شکڵگیری داعشدا هەیبوە ئەگەر ئێستا دەستی داعش لە موسڵدا ببڕێت سەربەخۆ لەوەی کە بە چ ئامانجێک ئەو کارە دەکات کارێکی ئیجابی ئەنجام دەدات.
کاظم نیکخواە: هەمان ئەو هێزانەی کە ئاماژەت پێدان وەک تورکیا و ڕوسیا و ئەمریکا و عێراق و کۆماری ئیسلامی سەرئەنجام لە ملمملانێکانیاندا ڕێکخراوەکانی وەک داعش و حەشدی شەعبی کە ئەمیش هەر وەک هێزی داعشە و سونییەکان دەکوژێت دروستکرد و پشتیوانیان لێدەکەن. مەبەستی من ئەوەیە بەهەمانشێوە کە خۆتان ئاماژەتان پێدا هەر ئێستا ئێمە شاهیدی کێشمەکێشمی ئەمانەیان لە ناوخۆیاندا : ململانێی دەوڵەتی تورکیا لەگەڵ حکومەتی عێراق و کۆماری ئیسلامی و لە لایەکی ترەوە عەرەبستانی سعودی و هەروەها لە لایەکی ترەوە ڕوسیا و ئەمریکا و ئەوانی تر. دەکرێ پێشبینی ئەوە بکرێت کە لەناو جەرگەی ئەم کێشمەکێشم و ململانێیانەدا هێزێکی تری وەک داعش دروست بکەن ئەگەر داعش بەپێوە نەما. پرسیار ئەوەیە کە پێویستە چ کارێک بکرێت؟ خەڵک دەتوانن چی بکەن؟ کاتێک داعش لە موسڵ دەکرێتە دەرەوە و فەزایەکی ئارامتر لە ناوچەکە هاتە ئاراوە و هەلومەرجێکی لەبارتر دروست بوو.
حەمید تەقوایی: ئەو مەسەلەیەی کە خەڵک چۆن دەتوانن ڕزگاریان بێت و دەتوانن شەڕی ئەم هێزانە بەسەر سەریانەوە کەم بکەنەوە کاری خودی خەڵک خۆیەتی. ئەمە بە دیبلۆماسیەت و جەنگ و هێزهاوسەنگی نێوان دەوڵەتانی ناوچەکە وە یان رۆژئاوا و ڕوسیا و ئەمریکا و ئەوانی تر ناتوانرێت بەدەستبهێنرێت. تا کاتێک کارەکە بەدەستی ئەم دەوڵەت وهێزانە بێت و ئەمانە شکڵ بە سیاسەتی ناوچەکە بدەن و دەچنە ناو بلۆکبەندیە جیاوازەکانەوە و ئەمیان لەدەستەیەک هێزی ئیسلامی پشتیوانی دەکات و ئەوی تریان لە دەستەیەکی تر، بارودۆخەکە لەمە باشتر نابێت و وە تەنانەت خراپتریش دەبێت. بەمپێە لە کۆتایدا رێگاچارە ئەوە نییە کە ببینین چ هاوپەیمانیەتیەک لەسەر سەری خەڵکەوە شکڵدەگرێت و ئایا ڕوسیا سەرکەوێت باشترە یان ئەمریکا وە یان ئەسەد بمێنێتەوە باشترە یان بڕوات. ڕیگاچارەی کۆتایی ئەمانە نییە. لەم چوارچێوەیەدا کاتێک رزگارکردنی موسڵ لە ژێردەستی داعشدا بە یەک هەنگاوی ئیجابی دادەنێن ئەمە بە بەراورد بە بارودۆخی ئەمرۆیە نەک بەو مانایەی کە خەڵکی موسڵ ئازاد دەبن وە یان دەستی مەزهەب لە موسڵ دەبڕدرێت. هێزی ئیسلامی تر دێنەپێشەوە وە بە وتەی ئێوە ئەم هێزهاوسەنگی و پەیوەندیانە لەوانیە داعشی تر دروست بکەن. هەموو ئەمانە مومکنن. لەبەرامبەر ئەم هەلومەرجەدا لە کۆتایدا ڕێگەچارە شکڵگرتن و چالاکبونی بزوتنەوە مەدەنیە چەپ و ئازادیخوازەکانن کە جەماوەری خەڵک بتوانن لە ناویاند دەور ونەخشیان بگێرن. نمونەی ئەم بزوتنەوانە خۆشبەختانە دەبینین . هەر لەو عێراقەدا لە ساڵی ڕابردودا بزوتنەوەیەکی تا ڕادەیەک بەرفراون شکڵی گرت بە دروشمی “نە شیعی نە سونی وە بە خواستی یەک کۆمەڵگای مەدەنی و حکومەتی سکولاریستی” و ئەم دروشمە بە فروانی لە شەقامەکاندا دەوترایەوە. یان لە کوردستانی عێراقدا بزوتنەوەیەکی بەرفراوان شکڵیگرتوە لە پێناو ڕزگاربونیان لە شەڕی هێزە ناسیونالیستە دەسەڵاتدارەکانی کوردستان و هێزەکانی هەرێـمی کوردستان کە دەستێکیان لە دەستی دەوڵەتانی کۆنەپەرستی ناوچەکەدایە، بەشێکیان لە دەوڵەتی تورکیا نزیکن و بەشێکی تریشیان لەگەڵ کۆماری ئیسلامی ئێران. خەڵکی کوردستانی عێراق هاتنە مەیدان و دەڵێن ئەوانەمان ناوێت. یان ئەو ئاڵوگٶڕانەی کە لە کوردستانی سوریا ڕویاندا، کانتۆنەکانی ئەو ناوچەیە و دەورو نەخشێک کە خەڵکی کۆبانی لە پاشەکشەکردن بە داعش نواندیان و بەیانامە ویاسای مەدەنی کە لەوانە لە پەیوەند بە مافی ژنان و لابردنی یاسا ئیسلامیەکان لەم پەیوەندەدا لە کانتۆنی جەزیرە ڕاگەیەنرا. یان نمونەی ئەفغانستان کە ژنان دژ بە یاساکانی دژی ژن و جیاوازیە ڕەگەزیەکان هەتنە مەیدان. هەروەها ئێران کە هەم جێگاو ڕێگای خۆی دیارە . بزوتنەوەیەکی بەرفراوان دژ بە ئیسلام و ئیسلامیزم و دژ بە کۆماری ئیسلامی ماوەیەکی زۆرە لە ئێران شکڵیگرتوە و لە ئارادایە. ئەم بزوتنەوانە ئەو تروسکە و کڵاوڕۆژنە ئومێدبەخشانەن بەرەو ئایندە، بەرەو ئازادی و ڕزگاری. هێزی سیاسی وەک حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی و هێزە مۆدێرن و شۆڕشگێرەکان کە دەیانەوێ کۆتایی بەم بارودۆخە بهێنن دەبێت و پێویستە حیساب لەسەر ئەم بزوتنەوە و جوڵانەوە ناڕەزایەتیانەی خەڵک بکەن و ئەوانە ڕێکخراو بکەن. لە لایەکی ترەوە فاکتەرێکی گرنگی ترلەسەر ئاستی جیهانی هەڵخڕاندنی خەڵکی شەرافەدمەندی جیهان و بیروڕای گشتی وە هەڵخڕاندنی هێزە مۆدێرن و چەپ و سکیۆلار و ئازادیخوازەکانی دنیایە بۆ بەرگریکردن لە خەڵکی وڵاتانی ئیسلامزەدە و ناڕەزایەتی دەربڕین بە سیاسەتێک کە دەوڵەتانی ڕۆژئاوایی دەیبەنەپێشەوە و بۆتە هۆی شکڵگرتنی جڕوجانەوەری وەک داعش و هەموو هێزە ئیسلامیەکان. چ لەسەر ئاستی ناوچەکە و لە خودی عێراق و دەوڵەتانی ئیسلامزەدە دا وە چ لە سەر ئاستی جیهانی پێویستە حیساب بکرێت لەسەر هێزە ئازادیخواز و مەدەنی و خوازیارانی خۆشگوزەرانی و یەکسانی، کە دەتوانی بڵێیت زۆرینەی خەڵکی جیهان – نەوەد و نۆ لە سەدیەکان – بەمشیوەیەن، پێویستە ئەمانە هەڵبخڕێنرێن و ڕێکخراو بکرێن. پێویستە لە بەرامبەر دەوڵەتەکان و هێزە ئیسلامەیەکان و پشتیوانیکەرانیاندا ئەم هێزە بێتە مەیدان. دەزانیت کە وڵاتانی ڕۆژئاوایی هێزە ئیسلامیەکان بە باش و خراپ دابەش دەکەن بۆ نمونە حکومەتێکی وەک عەرەبستانی سعودی کە لە سیاسەتە ناوخۆییەکانیدا لە داعش کەمتری نەکردوە لە ڕوانگەی ئەمریکا و وڵاتانی ڕۆژئاواییەوە بە بەشێک لە هێزە ئیسلامییە “میانەڕەوە” کان ئەژمار دەکرێت! ئەم جۆرە کلکایەتیکردنە بۆ هێزە ئیسلامیەکان پێویستە لەسەر خەڵکی جیهان کە قبوڵی نەکەن و لەبەرامبەریدا بوەستنەوە. هێزی ئیسلامی باش و خراپ نییە. پێویستە شەڕی هەموو ئەوانە بە سەر سەری خەڵکەوە کەمبکرێتەوە. لەپەیوەند بە هەلومەرجی ئەمڕۆی عێراق بە بۆچونی من چالاکبونی ئەم هێزانە و بزوتنەوە مەدەنیەکان یەکلاکەرەوەیە وە من ئومێدەوارم کە بە ڕزگارکردنی موسڵ لەژێر دەستی داعش و لاوازبونی داعش ئەم بزوتنەوە سکۆلاریستی ودژی ئیسلامییە دەروازەیەکی باشتر لە پێناو پێشڕەویکردنیدا پەیدابکات. هەر گورزێک کە کۆنەپەرستی بیخوات، تەنانەت ئەگەر کۆنەپەرستان خۆیان گورز لەیەکتر بوەشێنن، بە قازانجی خەڵک و هێزە شۆڕشگێڕەکانە – وەکو کاتێک دەوڵەتی تزاری ڕوسیا لە شەڕی جیهانی یەکەمدا لاواز بوو وە زەمینەی شۆڕشی ئۆکتۆبەر فەراهەم بوو – ئەمرۆ لە جەنگی نێوان کۆنەپەرستاندا دەروازەیەک دەکرێتەوە بۆ ئەوەی هێزە چەپ و مەدەنیەکان بێنەپێشەوە وە من ئومێدەوارم کە بە بەرکەوتنی گورز بە داعش لە موسڵ ئەو ئیمکانە پەیدا ببێت کە هێزە چەپ و مەدەنیەکا زیاتر خۆیان بنوێنن.
کاظم نیکخواە: ئێووە ئاماژەتان کرد بە ئامانجی دەوڵەتان و ئەو هێزانەی کە دەیانەوێت بەم هێرشە داعش پاشەکشە پێبکەن، وەکو دەوڵەتی ئەمریکا و تورکیا و ڕەوتە ناسیونالیستی و ئیسلامیەکان. هەندێ ڕەوتی سیاسی هەن کە بەهەمان دەلیل هێرش بۆ سەر موسڵ سەرکۆنە دەکەن، بۆچونتان لەو پەیوەندەدا چییە؟
حەمید تەقوایی: بە بۆچونی من کەسێک کە هێرش بۆسەر موسڵ مەحکوم بکات بەشێکە لەو گروپە پەراوێزیانەی کە خۆیان بە “دژە ئیمپریالیست” دەزانن و تەوەر و تایبەتمەندی سیاسیان دژایەتیکردنی ئەمریکایە، هاوشێوەی دژە ئەمریکایی کۆماری ئیسلامی. ئەمانە کە لەم مەسەلەیەدا زۆر هاوڕا و پەیگیرن لە کۆتایدا، وەکو ڕێکخراوی ئێس دەبلیو پی لە بەریتانیا، دەگەن بە بەرگریکردن لە حەسەن نەصروڵا وە یان بەرگریکردن لە ئەحمەدی نەژاد و چەندین جار شاهیدی ئەم هەڵوێستگیریانە بوین لە لایەن ئەم “دژە ئەمریکایانەوە”. بە بۆچونی من ڕیشەی ئەم هڵوێستگیریانەیان سەبارەت بە هێرش بۆسەر موسڵ نزیکایەتیانە بە دژە ئەمریکایی هێزە ئیسلامیەکان. ئەگەرلە سەر شەقام بۆچونی هەر مرۆڤێکی ئاسایی سەبارەت بە گرتنەوەی موسڵ بپرسیت پێت دەڵێت کە بەم هەنگاوە خۆشحاڵە چونکە دەزانێت خەڵکی موسڵ لە چ جەهەنەمێکدا ژیان بەسەر دەبەن. یەک بیانوی ئەم چەپە حاشیەیانە ئەوەیە کە دواتر لەوانیە بارودۆخ خراپتر ببێت. لەوانیە ببێت و لەوانەشە نەبێت بەڵام ناکرێ بە خاتری گریمانەکانی دواتر مل بدرێت بە هێزێکی تاوانکاری وەکو داعش. لە کۆتایدا مانای ئەم مەسەلەیە ئەوەیە کە لێگەڕێ داعش لە موسڵدا کاری خۆی بکات. ئەمەش بەو مەسەلە تەواو زهنیگەریەوە کە گوایا خەڵک دەبێ بێنە مەیدان و دژی داعش ڕاپەڕین بکەن. باشە ئێمە دەزانین کە لە ئێستادا هەلومەرجێکی لەو جۆرە بونی نییە و بە تایبەتیش ئەو هێزانەی کە ئەم مەسەلە زهنیگەریانە باس دەکەن بچوکترین دەخالەت و کاریگەریان لە سەر هەر ئەو بزوتنەوە و جوڵانەوە ناڕەزایەتیانەی کە ئاماژەم پێدان نییە. هەرکەسێک سەروکاری ڕیکخستنی ناڕەزایەتیەکانی خەڵک بێت باش دەزانێت کە لە موسڵی بە بێ داعشدا خەڵک و ‌هێزە جەماوەریەکان شانس و هەلی زیاتر و یارمەتیدەری باشتریان دەبێت بۆ ناڕەزایەتی دەربرین و خۆنیشاندان وەک لە موسڵی ژێر دەسەڵاتی داعشدا. هەروەک لەساڵی ڕابردودا لە کاتێکدا تیرۆر و تۆقاندن لە موسڵدا بێدادی دەکرد لە بەغداد و سەرجەم شارەکانی تری عێراقدا بزوتنەوەی سکۆلاریستی پێیگرت و بە دروشمی ” نە شیعی نە سونی کۆمەڵگایەکی مەدەنی” هاتە ناو شەقامەکانەوە.
هەندێک لەم هێزانە لە مەسەلەی ئاشتیخوازیەوە نەیاری خۆیان بە هێرش بۆسەر موسڵ ڕادەگەیەنن و خوازیاری وەستاندنی شەڕن، گویا لە دوو ساڵی ڕابردودا لە موسڵ ئاشتی وئارامی بەرقەرار بوە! ئەم مەسەلەیە بەکردەوە جگە لە پاراستنی دەسەڵاتی داعش و ویڵکردنی جەماوەری خەڵک لە جەهەنمێکدا کە داعش دروستیکردوە هیچ مانایەکی تری نییە. بەهەر حاڵ ئەم جۆرە هەڵویستگیریانە لەپەیوەند بە دنیای واقعی و ئاڵوگۆری سیاسی جیهان زۆر بێ پێوەندن و تەنها نیشانەی زهنیگەرایی، وە دوری و بەپەراوێزبونی خاوەنەکانیانە لە سیاسەت و ژیانی واقعی خەڵکدا.

٢٠/١٠/٢٠١٦
وەرگێڕانی لە فارسیەوە: هیوا ئەحمەد




سەرکەوتن بە سەر داعش دا خواستێکی جیهانیە! … سەردار عەبدوڵا حەمە

ئەو کاتەی شاری(مەنبەج) لەسوریا بە ڕێگای سەربازی و لەلایەن هێزەکانی سوپای سوریای دیموکراتی( یەپەکە ویەپەژەوچەندین هێزی عەرەبی ومەسییحی ویەزیدی) ئازاد کرا خەڵك لە تۆڕە کۆمەڵایەتیەکان ئەو وێنە و ڤیدیۆیانەیان بڵاو کردەوە سەبارەت بە خەڵکی شارەکە کە چەندە تینووی ئازادین چەندە پێویستیان بە کەش و هەوایەکی ئازادانەیە کە لایەن داعشەوە لێیان زەوت کرابوو ، بینیمان چۆن ژنان وکچان جلوبەرگی ئیسلامی داعشیان فڕێ داو بینیمان ئەوانەی ئارەزووی جگەرە کێشانیان بوو چۆن جگەرەکانیان دادەگیرساند.
دیارەخەڵکی شاری موسڵێش هەمان بارودۆخیان هەیە ئایا دەکرێ بەو خەڵکە بڵێین دانیشن ئەو هێزانەی ئەمڕۆ گەمارۆی موسڵیان داوە هێزی ئەو جەمسەرانەن کە خۆیان داعشیان دروست کردووە وە نایانەوێ داعش لە ناو بەرن درۆ دەکەن ئەوە نیە سەرکردەکانیان دەنێرن بۆ رەقە؟ . ئایا دروستە بڵێین دەبێ پەلاماری سەربازی موسڵ ڕاگیرێ؟ یا دروستە ئەوەبڵێێن تەنها هێزی خەڵکی موسڵە دەتوانێ کۆتایی بە تیرۆزیزمی داعش بهێنی ؟ وەڵامی هەموو ئەو پرسیارانە نەخێرە ، ئەو خەڵکە دەیەوێ ئازاد بێ لەو زەلکاوەی داعش ڕزگاری بێ ئیتر ناپرسێ ئەوە کێ یە ڕزگاری دەکا هەرکەسێ دەستی بگرێ ئەو ڕازیە هەروەک ئەوەی لە مەنبەج و رومادی و تکریت و جەلەولا وکۆبانی ڕووی دا، ئایا کارێکی خراپ بوو ئەم شارانە ئازاد کران بێ گومان نەخێر کارێکی خراپ نەبوو . ئەگەر خەڵک لەو قەفەسی بەندیخانە لەوقەسابخانە ی ئینسان سەربڕین وکوشت وکوشتارەی داعش بێتە دەرەوە و ژنان حیجابی ئیجباریان فڕێ بدەن، پیرەکان جگەرەکانیان بکێشن وگەنجەکان گوێ لە مۆسیقاو گۆرانی بگرن و سەتەلایتەکانیان دانێنەوە و لە تۆرەکۆمەڵایەتیەکاندا پەیوەست ببنەوە بە گەنجانی جیهانەوە کارێکی خراپە؟ بێ گومان نەخێر ئەوە دەسکەوتێکی گەورەیە بۆیان جا هەرکەس ئەمەیان بۆ بکات گرنگ نیە کێیە . خۆ ناکرێ ئێمە چاوەڕیی ئەوە بکەین خەڵک خۆی خۆی ڕزگار بکا بوەستێ تا ئیرادەی خۆی دروست دەکا ئایا چ کاتێک ئەم ئیرادە و هێزەی خەلک دروست دەکرێ ؟ دیار نیە! تا ئایندەیەکی نادیار . ئەمە قسەی بەیانی هەردوو حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری عێراق و کوردستانە . کە یەکێکیان داوای ڕاگرتنی ئەم شەڕە دەکا یەکێکیشیان هیچ ئومێدیکی بەم هێرشە سەربازیەی ئێستا نیە تەنها ڕێگا بە هاتنە مەیدانی ئیرادەی خەلکی موسڵ و عێراق و کوردستان دەزانێ بۆ لە ناوربردنی داعش ، واتە ئەویش بە ناڕاستەوخۆ هەر دەڵێت ئەم شەڕە ڕاگیرێ و بوەستێ.
من باوەڕم بە ئیرادەی خەڵک زیاترە لە هەر هەوڵێكی تر . هیچ هێزیک بەرگەی ئەم ئیرادەیە ناگرێ وەک ئەوەی لە کۆبانی و کاتی خۆی لە لینین گراد هەبوو . نە تۆپ نە تەیارەو نە ساروخ نەهیچ چەکێکی پێشکەوتوو ناگاتە ئیرادەی یەکگرتووانەی خەڵک بە ڵام بە داخەوە بە هەر هۆیەکەوە بێت ئەم ئیرادەیە ئێستا لە مەیدان دا نیە بەڵام ئەمە ئیتر بە و مانایە نیە هیچ ڕێگایەکی تر پەسەند نەکەین تا ژیانی خەڵکی ئەگەر کەمێکیش بگۆڕێ ، هەروەک لە خەباتی ئابوریدا باوەڕمان بە خەباتی سەندیکاکانیش هەیە ئەگەر دەسکەوتێ بۆ چینی کرێکار بە دەست بێنێ . لە باری ئەمنی وئارامیشەوەدەبێ باوەڕ بە هەر ڕێگەیەکی تریش بکەین کە بتوانێ ئەمە دابین بکا جا ئەگەر لە سەداسەدیش نەبێ بە هەر ڕادەیەکیش بێت لە ئاست سفرەوە بەرەو ژوورتر بێت .
من پێم وایە تیرۆیزمی ئیسلامی بە تایبەتی داعش بەم هێرشە سەربازیە دەستی کۆتا دەکرێ لە سەر ژیانی خەڵكی موسڵ و دەوروبەری ، خەڵک ئەو هەموو سەرکوت و سەربڕینەی داعشی لە کۆڵ دەبێتەوە شاری موسڵ وەک شارەکانی تر دەکەوێتە ژێر کۆنترۆلی دەسەڵاتی حکومەتی عێراق و کوردستانەوە واتە خەڵکی شاری موسڵ بە هەموو بیرو باوەڕە دینی و غەیرە دینی وقەومیەکانیەوە دەتوانن پێکەوە ژیان بکەن وەک خەڵکی شارەکانی بە غداو بەسرەو کەرکوک و هەولێرو سلێمانی ، ئەنجا کێشەی خەڵکی شاری موسڵ وەک هەمان کێشەی خەڵکی ئەم شارانە دەبێ لە گەڵ دەسەڵاتدا . کەمن ئەمە بە ئاستێکی بەرزتر دەبینم بۆ ژیانی خەڵک تا ئەوەی داعش بمێنیتەوە بە سەر ژیانی ئەو خەڵکەدا کەنە مەسیحی نە یەزیدی نە کاکەیی نە کۆمۆنیست نە شوعی نە ئازدیخوازان ونە سکۆلاریستەکان بۆیان نیە لە ژیڕ دەسەڵاتی داعشدا بژین ژنەکانی ئەمانە یاسەر دەبڕدرین ئاگریان تێ بەر دەدرێت یالاقە دەکرێن یا کڕین وفرۆشتنیان پێ دەکرێ ، لانی کەم ئەم جۆرە دیاردەو تاوانانە لە دەسەڵاتەکە ی بەغداو هەولێردا نابینین .
ناکرێ ئێمە داوای ئەوەبکەین ئەم شەڕە بوەستێ دەبێ داوا بکەین ئەم شەڕە بەردەوام بێت تا سەرکەوتنی بەڵام لە هەمان کاتدا دەبێ داوا بکەین بۆمبارانی خەڵکی بێ گۆناه بوەستێ لە لایەن هێزەکانی ئەمریکاو هاوپەیمانان و سوپای عێراق و پیشمەرگە یا پەکەکە ویەپەکە و هەر هێزێکی ترەوە بێت ، تەنانە دەکرێ ناڕەزایەتی دەربڕین بچینە سەر جادە بۆ ڕاگرتنی بۆمباران و کوشتاری خەڵکی سیڤیل.
بە ناراستەوخۆ هاورێ یانی حککع و حککا کەوتونەتە ئەو هە ڵەیە وە کە ئەم شەڕەیان بەراورد کردوووە بە شەڕی ئەمەریکا و عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ لە کاتیکا ئەو شەڕە کە بۆ هەژموونی ئەمەریکابوو بە سەر جیهاندا لە دوای ڕووخانی بلۆکی شەرق ( یەکێتی سۆڤیەت ) وە لە نێوان دوو دەوڵەت بوو یا بڵێم لە نێوان ٣٠ دەوڵەت و حکومەتی بەعسدا بوو بەڵام ئەم شەڕەی ئێستا لە گەڵ رێکخراوێکی تیرۆریستی و فاشیستیدایە کە نەک تەنها مەترسیە بۆ سەر خەڵکی موسڵ و عێراق بەڵکو مەترسیە بۆ سەر کۆمەڵگای بەشەری ، لەناوبردنی ئەم رێكخراوە بووەتە خواستێکی کۆمەڵگاکانی ئەم گۆی زەویە ، سەدام ئەم مەترسیەی نەبوو بۆ خەڵکی جیهان تەنها مەترسی بوو بۆ خەڵکی عێراق و کوردستان کە پێویستی نەدەکرد ٣٠ ووڵات بێن پەلاماری بدەن دەبوو خەڵکی عیراق هان بدرایە بۆ شۆڕش و ڕووخانی ئەو ڕژێمە . وە من پێم وایە ڤایرۆسی بەعس ئەوەندەی ڤایرۆسی داعش کوشەندە نەبووە ، من پێم وایە ئەگەر ئەم شەڕەی لەگەڵ داعشدا دەکرێ وەک شەڕی ٢٠٠٣ بوایە دیسانەوە خەڵکی ئازادیخواز وئینسان دۆست و سیکۆلاریستی جیهان دەهاتنە سەر جادەی شارەکانی ئەوروپا وئەمەریکاو ئوسترالیا ویابان و سەرتاسەری جیهان وەک ئەو کاتانە ی ناڕەزاییان دەر دەبڕی بە دژی ئەم جەنگەی ئێستای دژی داعشیش ناڕەزایەتیان دەر دەبڕی ، وەک ئەوەی ئێستا هەردوو حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری عێراق و کوردستان داوای دەکەن دەڵێن با خەڵکی ئازادیخوازی جیهان بێنە دەنگ بۆ ڕاگرتنی ئەم شەڕ و کوشتارە کە نەک خەڵکی جیهان تەنانەت خۆشیان لە هیچ شوێنێک نەهاتنە دەنگ ونەهاتن ناڕەزایەتیەک یا خۆپیشاندانێ لە دژی ئەم شەڕەی موسڵ بکەن . ئەمانە بەڵگەی ئەوەن کە لە ناوبردنی داعش بووەتە خواستێکی جیهانی هیچ کاتێ خەڵک نایەوێ بێتە سەر جادە داوای ڕاگرتنی ئەو پەلامارە سەربازیە بکات بۆ سەر هێزیک کە مەترسیە بۆ سەر خەڵکی سیڤیلی جیهان هیچ کەس ویژدانی قبوڵ نەکا داوای ئەوە بکا کە تاوانبارانی کوژارانی ڕۆلەکانیان و کەسو کاریان کەلە شارەکانی نیویۆرک وپاریس و لەندەن و جنیف و ئۆتاوا و بەغدا وهەولێر ومەنبەچ و موسڵ و رەقە و حەلەب و شارەکانی لیبیا و یەمەن بە سزای خۆیان نە گەن ، بۆیە هەڵەیەکی مێژوویە کە هیچ کەس و لایەنێک داوای ڕاگرتنی ئەم پەلامارە سەربازیە بکا، هەر بۆیە هاورێ یانی حککع و حككا خۆشیان ناتوانن بە کردەوە ئەو قسەیەی خۆیان بەرنە سەرلە شوێنێک کۆببنەوەو گرد بوونەوە بکەن و خۆپیشاندان بکەن لە دژی ئەم شەڕە چونکە ئەم هەڵوێستەیان مەقبول نیە خۆشیان ئەوە دەزانن کە بەداخەوە ئەم هەڵویستەیان زیاتر بەرەو تەریک بوونە وەیان دەبات تا جەماوەری بوونەوەیان کەمن زۆر نیگەرانیشم چونکە من خۆم سەر بە هەمان بزووتنەوەکەی ئەوان بزووتنەوەی کۆمۆنیزمی کرێکاری دەزانم بە هیوام دان بەم هەڵەیدا بنێن و لە جیاتی هەنگاوێ بۆ دواوە بنێن دوو هەنگاو بۆ پێشەوە بڕۆن .

سەردار عەبدوڵا حەمە
٢٣/١٠/٢٠١٦




بڕیارێكی رەگەزپەرەستانە و زیان بەخش … سەلام عەبدوڵڵا

ئێستا ئاگاداركرامەوە كە كۆبوونەوە بە هەموو(موختار)ەكانی خانەقین كراوەو ئاگاداركراون كە دەبێ هەرچی ئاوارە هەیە لەناو ماڵەكانی شارەكەمان بڕۆن بۆ ناو كەمپی ئاوارەكان یان بۆ ئاواییەكانیان خۆیان بگەڕێنەوە.
قیادەی كوردی بەخۆی بازرگانی نەوت و گازیان لەگەل داعش كرد و ئۆتۆمبیلی تۆیۆتۆیان پێفرۆشت و فەرمانیان بە پێشمەرگە دا هێرش بۆ تەنكەرەكانی نەوت گواستنەوە نەكەن و داڵدەی هەندێ كەسایەتی نزیك لە داعش دا.
لەو رۆژەوە ئاوارەكان بۆ شاری خانەقین هاتوون، كارێكی تیرۆریستی ئەنجام نەدراوەو خەڵك، رێكخراوە جیهانی و ناوخۆیەكان و حكومەت تا ئەو رادەیە توانایان هەبوو، هاریكاریان كردووە. هەروا لە هەموو شار و ئاواییەكانی كوردستان نزیكەی ملیون و نیوێك ئاوارە و خەڵكی ناوەڕواست و باشووری عیراق هەیە. ئێستا ئەم بڕیارە هەموو رووە ئینسانیەكەمان لە كیس دەدات.
زۆرێك لە ئاوارەكان لەناو ماڵان و هەیكەلەكان دەژین و بە خۆڕایی یان كرێی خانوو دەدەن، منداڵەكانیان لە قوتابخانەكان دەوام دەكەن یان كاردەكەن و هەندێكیشیان مەڕو ماڵاتیان هەیەو ئێستا بەهۆی ماڵوێرانی و نەبوونی ئاسایش و خزمەتگوزاری نە دەتوانن بۆ ناوچەكانیان بگەڕێنەوە و نە لە كەمپەكان بژین.
ئایا فەرەنسا، ئەڵمانیا، ئەمریكا، ئەسپانیا، سوید عەرەب و ئیسلامەكانیان لە وڵاتەكانیان دەركرد كاتی داعش وەحشیگەرییەكانی ئەنجامدەدا؟!
هیوادارم حكومەت لەم بڕیارە پاشگەزببێتەوە، رێگەوشوێنی تر بگرنەبەر و نەڕۆنە ئاستی دیپۆرتكردنی بە كۆمەڵی ئاوارەكان، رووە گەشەكانی هەموو كارە مرۆییەكانمان پوچەڵ ببێتەوە.

بۆ خوێندنەوەی نامەکەی قایمەقام کلیکی ئێرەبکەن ….
نامە




شەڕی موسڵ و پلانی دووەمی تورکیا لەکەرکوک عومەرمحەمەد

لە ٢٧ی ئابی ئەمساڵدا وتارێکم بەناوی (وانەی جەرابلس و سیناریوی گرتنەوەی موسڵ) لەبەشی بیروڕای ماڵپەری (N.R.T) بڵاوکردەوە، تیایدا پێشبینی ئەوەم کردبوو، لە گرتنەوەی موسڵدا هێزەکانی کورد سنوری بەشداریکردنیان دیاریکراو دەبێت، هەڵبەت ئەوەشم لە وردبوونەوە لە قسەکانی ئەردۆگان وبن عەلی یڵدرم و روداوەکانی دوایی و گرتنی جەربلوس هەڵهێنجابوو.
هەژارییە کە بە گرتنەوەی موسڵ چاوەروانی ئارامی بین، ڕاستە ئەوە پێویستیەکی ئەم قۆناغەیەو هەردەبێ تێپەڕێت، بەڵام ئەنجامی شەرەکە ئارمی و ئاشتی ناهێنێ، بەڵکو هەندێک گۆڕانکاری لە شێوازی شەڕی دی دێنێتە ئاراوە کە لەبەرژەوەندی کورد نابن. رێگری کردن لەگەریلای داعش شکێن، هەروا خواستێکی لە خۆڕایی تورکیا نیە، بەڵکو ئامانج لێی دەربازکردنی داعشە، شەری موسڵ مەترسیدار دەبێ و دوای ئەوە کاڵەک بە ئەژنۆشکاندنی هەندێک لایەنیش دەبینین” چونکە بەشداری گەریلا دەستی تورکیا لە هاوکاری کردنی داعش و دەربازبوونیان بۆ رۆژئاوا کورت دەکاتەوە، جەختکردنەوەی تورکیا بۆئەوەی پەکەکە بەشداری شەری موسڵ نەکات بۆئەوەیە داعش بەشەڕە تەقەیەک دەربازی ڕۆژئاوا بکەن و ئەو هێزە بەربدەنە گیانی یەپەگەو یەپەژە، تورکیاو هاوپەیمانەکانیشی هەرچیان ویست بۆ هاوکاری داعش بیکەن، دەنگۆی ئەوەش هەیە کەوا لە ئێستادا سەربازی تورک لەیەک کاتدا دوو دەست جلی سەربازییان پێیە، یەکێک بۆخۆیان و ئەوی تر بۆ چەکدارانی داعشە کە خۆیان ڕادەستی هێزەکانی تورکیا دەکەن بۆئەوەی بیانشارنەوە.
هەر زوو تورکیا رایگەیاند ئەگەر رێگە نەدەن بەشداری گرتنەوەی موسڵ بکەین ئەوا پلانی دی چیبەجێدەکەین کە بەپلانی (B)ی ناسراوە، هەتا ئێستا رێگە بە تورکیا نەدراوە، بەشداری شەڕی موسڵ بکات، بۆیە دەستی بۆ پلانەکەی برد بەڵام سەرکەوتوو نەبوو ( رەنگە ویستبێتی هەوڵێک تاقیبکاتەوە بزانێ دەتوانێ بەرەیەکی تری جەنگ بکاتەوە ئەگەر لە کەرکوک سەرکەوتوبونایە و جومگە هەستیارەکانیان بگرتایە ئەوا کەرکوک دەبووە مەیدانی جەنگ و شەری موسڵ دوا دەکەوت) مادام سەرنەکەوت ئێستا دەیەوێت بە کوردەکان بڵێت: دەتوانم لە کەرکوک گێچەڵتان بۆ بنێمەوە، بۆئەوەی هەرهیچ نەبێت بتوانێ بەهۆی مەترسی سەر کەرکوکەوە هەندێک لە گەریلاو هێزەکانی پێشمەرگەی یەکێتی بکشێنەوە بۆ کەرکوک و بەرەی جەنگی ئازادکردنەوەی موسڵ چۆڵ بکەن، چونکە ھێزی پێشمەرگە ڕۆڵێکی گەورە دەبینێت لە ئازادکردنی گوندو ناحێکانی دەوروبەری موسڵدا کە لە میانەی ھاوپەیمانێتی نێودەوڵەتی دژە تیرۆردا بە سەرکردایەتی ووڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەڕێوەدەچێت.
لە ئێستا دەتوانین بڵێین هێرشی تورکیا بۆسەر کەرکوک پەیامێکی سیاسی بوو، بەلای کەمەوە ئەوەیە کە ناهێڵێت داعش لەناو بچێت، بۆئەوەی وەک هەرەشەیەک بیانهێڵێتەوەو لە عێراق شەری بۆ بکەن ئەگەر لە موسلیش نەمێنن ئەوا لەشارەکاندا دەتوانن بڵاوببنەوەو هێرشبەرن،کورت و کرمانج ئەوەی لە کەرکوک رویدا هەم پەیامێکی سیاسی بوو، هەم پەلامارێکی سەربازی ئامانجدار بوو، بەڵام تیرۆرستان نەیانتوانی بەو هێزەوە کەرکوک داگیر بکەن، بەڵام توانیان پشێوی بنێنەوەو خەڵک بکوژن، بەداخەوە میدیای کوردی رۆڵێکی خراپیان لە گەورەکردنی تاقمە تیرۆرستیەکەدا گێرا کە هاتبوونە ناوکەرکوکەوە.
تورکیا ئامانجی گەورەتری هەیە، ئامانجی ویلایەتی موسڵ وگەراندنەوەی ئەو ویلایەتەی هەیە بەکەرکوکیشەوە، هەمووان شاهیدی لێدوانەکانی ئه‌ردۆگان و به‌رپرسه‌ باڵاكانی توركیان کە هەڕه‌شه‌ی ئه‌وەیان دە‌كرد ” ‌ئه‌گه‌ر ڕێگه‌یان پێ نه‌درێت به‌شداری گرتنەوەی موصڵ بكه‌ن ، ئه‌وا (پلانی B ) جێبەجێ ده‌كه‌ن ! بێگومان پلانەکەیان گەراندنەوەی ویلایەتی موسڵە بۆسەر تورکیا، ئەوەی کردیان و پلانه‌كه‌یان شكستی خوارد. بەشێکی بچوکی ئەو هەوڵەیە، بەڵام ئەمە دواهەوڵ و دوا پلانی تورکیاو ئەوانی دی بەتایبەتی عەرەبی سوننە مەزهەب نابێت، ئیدی تاکە رێگەی سەنگ وپێگەی کوردی باشور لەم دۆخە مەترسیدارو پڕ لە ئاست تەنگەدا بەخۆداچوونەوەو خۆکۆکردنەوەیە بە ئاقاری یەکگرتوویی، نەک دابەشبوون بەسەر وەهمی سوننەو شیعەدا، رێککەوتن لەسەر خاڵە هاوبەشەکان . بەلای کەمەوە لە داهاتوودا شەڕ لەگەڵ یەکتری نەکەن، ئەفسوس ئەمە خەونێکەو پێناچێت بێتەدی، چونکە هێشتا ماویەتی پارتە کوردییەکانی باشور پەند لە رابوردوو وەربگرن، ئەمەش لەبەر یەک هۆکاری سەرەکی، کە ئەوان خەونی سەربەخۆییان نیەو دەستەو گروپی جیاوازن و بە دوای کیشەی سیاسی کوردەوە نین، بەڵکو کێشەی ڕەوای کوردیان کردووەتە کارت بۆ بەرژەوەندی حزب وکەسایەتی و بنەماڵەکانیان. بەڵام ئیدی دەبێت سەرکردایەتی حزبەکان لەوە تێبگەن کە ئەم سەردەمە ئاڵۆزو جیاوازترە لە سەدەی رابوردوو. ئەگەرچی مێژوویەکی دورودرێژیشیان لە کڵاولەسەر نان وقۆڵبرین و دەست چزان بەئاگردا هەیەو دەیان جار پشتتێکردنی هێزە ئقلیمی ونێودەوڵەتیەکانیان ئەزموون کردووە، بۆیە هەقە ئیدی پەندێک لە ئەزموونی پێشووتر وەربگرن، شەڕی کوردان جا هی پارتی و پەکەکە بێت یان هەر دوو هێزیکی تر لە دژی یەکتر، ئەگەر بەفیتی تورکیاو ئێرانیش نەبێ دەچێتە خانەی بەرژەوەندی ئەوانەوە، ئەگەر کورد بەقوڵی بیر لە ئایندەی خۆی نەکاتەوە یەکەم زیانلێکەوتوی جەنگەکە دەبێت، بەتایبەتیش لە دوای ئەوەی داعش موسڵ بەجێدەهێڵێت، چونکە زۆر هاوکێشە دەگۆڕێن و هاوکێشەو بەرژەوەندی تر دێنە گۆڕێ، بەتایبەتیش لەنێوان تورکیاو ئەمریکاو ئێران وعێراق و روسیاو سوریادا، ئیدی دۆخەکە تێرامانی قوڵی دەوێ و هەتابڵێی ئاڵۆزەو بۆکورد پڕئاستەنگە. چونکە نە دەوڵەتە ئیقلیمیەکان ونە هێزە هاوپەیمانەکان، باکیان بە زیان و کۆمەڵکوژی کوردان نەبووەو نییە.
ئەوەی لە وتارەکەی دوو مانگ پێش ئێستامدا نووسیومە، تەنها پێش بینی بوو، بەڵام ئێستا واقعێکی تاڵە، ئەوسا سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان، مەسعود بارزانی بانگهێشتی تورکیا کرا، سەردانە کە هاوکات بوو لەگەڵ هێرشی تورکیاو گرتنی جەربلوس، لەوکاتەدا کەناڵە فەرمییەکانی پارتی و میدیاکانی سەر بەو حزبە وایان بڵاو دەکردەوە کەوا سەردانەکەی بارزانی بۆ تورکیا بۆ پرسی دەوڵەتی کوردی و پرۆسەی چارەسەری کوردو تورکیایە ! بەڵام هێشتا بارزانی لە تورکیا بوو کە ئاژانسی ئەنادۆڵی تورکی ئەوەی ژێربەرەشی خستە سەر بەڕەو شتێکی پێچەوانەی خستەڕوو کە مەبەست لەم سەردان و کۆبونەوە دوو سەعاتیەی بارزانی لەگەڵ ئەرۆدغان بۆ شەڕە .! نەک بۆ ئاشتی .
ئەرێ تورکەکان چ پێویستیان بەدەوڵەتی کوردییە ؟! ئەوان لەکەناڵەکانیانەوە رایانگەیاند کە بە ڕاشکاوی بە مسعود بارزانیان گوتووە لەگرتنەوەی موسڵدا سنوری تۆ دیاری کراوەو نابێت بچیتە ناو موسڵەوە. هەرواش بوو، رایانگەیاندووە بارزانیش وەک ئێمە دژی پەکەکەیەو پێمانگوتووە سنورەکان توندبکات و رێگەنەدات پەکەکە هێز بگەیەنێتە رۆژئاوا (بن علی یلدرم لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەنوسیدا گوتی) ئەمەش کارقایمی تورکیایە بۆ شەری داهاتووی رۆژئاوا، ئەردۆگان بەراشکاوی رایدەگەیەنێ (کەوا دژی هەرقەوارەیەکی کوردە) ئێرانیش بەهەمان شێوەو ئەوانی تریش عێراق و سوریا هەروەها دژن، سەیرە ! نەیارانی کورد بەئاشکرا رای خۆیان لە دژی کورد دەڵێن و سەرانی حزبە سیاسیە دەسەڵاتدارەکانی باشوریش بەئاشکرا دەڵێن تورکیاو ئێران دۆستن ! بۆیە ئەگەر ئەحزابی کوردی ئەو راستیە لەبەرچاو نەگرن کە دەوڵەتانی ئێران و تورکیا دۆست نین، زەرەر دەکەن، بەلای کەمەوە هەتا ئەوکاتە دۆستن کە دژی خواستەکانیان نەبن، دەنا ئەوانە زیاتریان دەوێ بۆنمونە تورکیا هەتا ئەو ئاستەی شەری رۆژئاواو یەپەگەو پەکەکەی بۆ بکات دۆستی پارتیە،ئەمە بۆ یەکێتی و ئێرانیش هەر راستە، پرسیاری جەوهەری ئەوەیە مەگەر داعش وتورکیا خۆیان توانیویانە شەری یەکلایی کەرەوە لەگەڵ پەیەدەو هێزە شەرکەرەکانی بکەن ؟ ئەگەر ئەوان سەرکەوتوو بونایە چ پپێویستیان بە بارزانی دەبوو ؟ ئایا کوردەکان یەکتر بکوژن چ ئازارێک بەئەردۆگان وئێران و سوریا دەگات ؟ بەپێچەوانەوە کورد دەڵێت : چ بابێت چ باران هەر لەبەفر کەم دەبێتەوە.
هەمیشە گریمانەی ئەوە هەیە دەوڵەتە ئیقلیمیەکان لە دژی کورد یەک بگرنەوە، ئەمە خاڵێکی هاوبەش و ستراتیژی مێژوویی نێوانیانە، لەم دۆخەشدا رەنگە یەکێک لە بژاردەکانی تورکیاو ئێران ئەوەبێت کە لەسەر موسڵ وئایندەی عێراق ڕێک بکەون، لە ئێستادا پێشمەرگە بەشێوەیەکی سنوردار بەڵام کاریگەر بەشداری شەڕی موسڵ دەکات و رێگە بەگەریلای پەکەکەش نادەن بەشداری شەڕی موسڵ بکات، هاوکات تورکیاش لە رۆژئاوا رێگەی پێدراوە هێزەکانی پەیەدە بۆردومان بکات، هەندێک سەرچاوە لە زاری ئەمریکیەکانەوە بڵاویان کردەوە کەوا فەرماندە باڵاکانی داعش موسڵیان بەجێهێشتووە، داعشەکانیش هەروا دەکەن ڕیشیان دەتاشن وجل وبەرگیان دەگۆڕن، وەک چۆن لە جەرابلس کردیان دەچنە بن باڵی تورکیا، بەڵام جیاوازی ئەوەیە وەک جەرابلس موسڵ لەبن دەست و هەژموونی داعشدا نامێنێتەوە، خۆ ئەگەر تورکیاو عێراق لەسەر بەشداری تورکیا لەشەری موسڵدا بگەنە ڕێککەوتن ئەوا تورکیاو ئێران دەتوانن سیناریۆیەکی هاوشێوەی جرابلس داڕێژن،هەموو ئاماژەکانیش وا نیشان دەدەن کە تورکیاو عێراق ڕێک دەکەون، بێگومان ئێستا دەسەڵاتی شیعەکان لە عێراقدا باڵادەستە، بۆیە بەبێ ئۆکەی و بەرژەوەندی ئێران هیچ رێککەوتنێک لەگەڵ تورکیادا ناکەن. دوای رێککەوتنیان موسڵ ڕادەستی عێراق دەکرێتەوەو زۆربەی چەکدارانی داعشیش دەچنە ناو رۆژئاواوەو بەشێکیش وەک مەترسی لەسەر کەرکوک دەهێڵدرێنەوە، ئەمەش نە زەرەری بۆ پەزەکانی تورکیا هەیەو نەبۆ ئێران و نە بۆ سوریاش . بۆ عێراقیش سودی ئەوەی دەبێت کە بەبیانوی بونی تیرۆرەوە بێتەوە کەرکوک سەرباری هەرناکۆکییەکیان ئێران وتورکیا و سوریا لە دژایەتی پرسی کورددا هاوبەش و هاوهەڵوێستن. ئەمەش مێژوویەکی درێژی هەیە. ڕێکەوتنی عێراق و تورکیا و بەشداری کردنی تورکیا لە جەنگی موسڵدا دۆخێک دێنێتە پێشەوە بەگشتی بۆ کورد لە باشورو رۆژئاوا مەترسیدار دەبێت، چونکە لەوەها حاڵیکدا ئەمریکاو هێزە هاوپەیمانەکانیش بێ باک دەبن لە و خوێنەی لەکورد دەرژێ لەم جەنگەو ئەوەشی لەدوای گرتنی موسڵدا رودەدەن .

———-

٢١/١٠/٢٠١٦ – سلێمانی




منداڵ‌و جوانی- هونه‌ر‌و نهێنی له‌ ڕۆمانی هاوڕێ نیگاركێشه‌كه‌م دا

(ئه‌ده‌بی منداڵان جێیه‌ك له‌ناو دنیادا ده‌به‌خشێت به‌منداڵ، له‌ناو منداڵیشدا جێیه‌ك ده‌به‌خشێت به‌ دنیا.) (لیگیا بۆین

(شاخه‌وان سدیق)
————————-
ڕه‌نگه‌ هه‌میشه‌ له‌ ناو دنیای ڕۆشنبیری ئێمه‌دا، ده‌یان‌و سه‌دان جار گوێ بیستی ئه‌وه‌بین كه‌ بۆچی خه‌ڵكی ئێمه‌ ناخوێنێته‌وه‌؟ یان بۆچی خوێنه‌وه‌ نه‌بوه‌ته‌ به‌شێك له‌ كلتوری ئێمه‌؟ كه‌ بێشك وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره‌ قسه‌ زۆر هه‌ڵده‌گرێت‌و دنیایه‌ك هۆكاری خۆی هه‌یه‌، كه‌ به‌بڕوای من سه‌ره‌كی ترین هۆكار ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ په‌روه‌رده‌ی خێزانی له‌ قۆناغه‌كانی ته‌مه‌نی منداڵیدا. چونكه‌ پێم وابێت په‌روه‌رده‌كردنی منداڵێك به‌شێوه‌یه‌كی ته‌ندروست دواجار نه‌وه‌یه‌كی ته‌ندروست له‌ سه‌رجه‌م بواره‌كانی ژیاندا دروست ده‌كات، خوێنه‌وه‌ش وه‌ك به‌شێك له‌وشێوازی په‌روه‌ده‌كردنه‌ ڕۆڵ‌و كاریگه‌ری خۆی هه‌یه‌. چونكه‌ له‌و قۆناغه‌ی ژیانی تاك له‌م ووڵاته‌دا ته‌ندروست‌و ئاسایی نه‌بووه‌، هه‌ر وه‌ك چۆن ده‌بینین ئێستا ئه‌م لایه‌نی ژیانمان بۆشاییه‌كی گه‌وره‌ی تیایه‌و بێشك بوه‌ته‌ گرفتێكی گه‌وره‌ له‌ به‌رده‌م ڕاهاتنمان له‌ سه‌رخوێنه‌وه‌و بووه‌ته‌ هۆی دروست بوونی لاوازی چێژ له‌ كه‌سایه‌تی تاكی ئێمه‌دا. چونكه‌ منداڵان له‌ووڵاتی ئێمه‌دا نه‌ك فێرنه‌كراون‌و نه‌یان توانیوه‌ كتێب‌و ئه‌ده‌بی منداڵان بخوێنه‌وه‌، زۆربه‌ی زۆریشیان له‌ خوێندن بێبه‌ش بوون‌و شانسی خوێنده‌واربوونیان له‌ ده‌ستداوه‌، هه‌ر وه‌ك (هیوا قادر) وه‌رگێڕی ئه‌م كاره‌ له‌ پێشه‌كی ئه‌م نۆڤلێته‌دا ده‌ڵێت” منداڵ له‌ ئه‌ده‌بی مۆدێرنی كوردیدا وه‌ك بوونه‌وه‌رێكی نه‌زان‌و بچكۆله‌ ته‌ماشا كراوه‌، بونه‌وه‌رێك كه‌ هه‌قی هه‌ڵبژاردنی نیه‌و هه‌میشه‌ش ده‌بێت گوێ‌ ڕایه‌ڵبیت له‌ به‌رده‌م وه‌زع ونه‌سیحه‌تی ئه‌وئه‌ده‌به‌ی كه‌وه‌ك كاریگه‌رییه‌ك كاری كردوه‌ بۆ زوو گه‌وره‌كردنی منداڵان، وه‌ بێگومان وه‌ك ده‌بینین له‌ ئێستادا چۆن ئه‌م هۆكاره‌ گاریگه‌رییه‌ خراپه‌كانی ڕه‌نگی له‌ ئاستی ڕۆشنبیری ئێمه‌دا داوه‌ته‌وه‌”. ڕه‌نگه‌ به‌ شێكی كه‌ی هۆكاری ئه‌مه‌ش بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ به‌داخه‌وه‌ له‌ دنیایی ئه‌ده‌بی ئێمه‌دا كه‌متربایه‌خ به‌ ئه‌ده‌بی منداڵان دراوه‌‌و له‌‌و بواره‌دا كه‌متر تێكست‌و ده‌ق بۆ دنیای منداڵ نوسراو وه‌رگێڕاوه‌ له‌ ئه‌ده‌بی نه‌ته‌وه‌كانی كه‌وه‌. بۆیه‌ ده‌بینی هه‌موو ئه‌وانه‌شی كه‌ له‌ قۆناغه‌كانی منداڵی یان مێرد منداڵی‌و نه‌وجوانیدا به‌هۆی كه‌ سێكی بنه‌ماڵه‌كه‌یانه‌وه‌ شانسی ده‌ستكه‌وتنی كتێبیان هه‌بوه‌وه‌ خوێندویانه‌ته‌وه‌ به‌ناچاری ئه‌ده‌بی گه‌وره‌كان بووه‌‌و هه‌موو كتێبه‌ گشتیه‌كانیان خوێندوه‌ته‌وه‌. بۆیه‌ به‌ڕاستی ئه‌گه‌ر بمانه‌وێت هاوكێشه‌ی وه‌ڵامی پرسیاره‌كانی سه‌ره‌وه‌مان له‌ به‌رژه‌وه‌ندی خۆمان هاوسه‌نگ بكه‌ین‌و كلتوری خوێنه‌وه‌ دروستكه‌ین، ده‌بێت بگه‌ڕینه‌وه‌ لای منداڵان‌و ئاوڕێك له‌م به‌شه‌گرنگه‌ی ناو ئه‌ده‌ب بده‌ینه‌وه‌ كه‌ به‌ ئه‌ده‌بیاتی منداڵان ناسراوه‌. چونكه‌ ئه‌ده‌ب له‌ ڕێگای فه‌نتازیاوه‌ زیاتر كار له‌سه‌ر بیركردنه‌وه‌و دنیابینی منداڵ ده‌كات‌و زیاتر خه‌یاڵیان فراوانتر ده‌كات، كه‌ ئه‌مه‌ش واده‌كات له‌ ئاینده‌دا خوێنه‌رێكی جدی‌و پڕچێژی به‌ئاگا دروست بكات، چونكه‌ ئه‌ده‌بی منداڵان خاوه‌ن تایبه‌ت مه‌ندێتی خۆیه‌تی هه‌م له‌ ڕووی جیهانه‌ ساده‌كه‌یانه‌وه‌ هه‌م له‌ ڕووی فراوانی خه‌یاڵ و فه‌نتازیا تێیدا له‌ ڕێگه‌ی گه‌یاندنی جوانی ئیستاتیكی به‌رامبه‌ر به‌ ژیان‌و دنیابینی ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ ناویدا ده‌گوزه‌رێت. هه‌روه‌ك چۆن بێكه‌س له‌ شیعرێكیدا كه‌ بۆ منداڵانی نوسیوه‌و له‌ ڕێگای زمانێكی ساده‌وه‌ باس له‌ هاتن‌و گرنگی فڕۆكه‌ ئه‌كات‌و ئاشنای ده‌كات به‌منداڵان ‌وده‌ڵێت”
شتێكی بێخوێن‌و گیان ئه‌فڕێت ئه‌چێته‌ ئاسمان
ناویان ناوه‌ ته‌یاره‌ زۆر مه‌حكه‌م و به‌كاره‌
له‌ شه‌ڕا موسیبه‌ته‌ له‌ ئاشتیا نیعمه‌ته‌
له‌ سایه‌ی عیلمه‌ت‌و فه‌ن شتی وا دروست ده‌كه‌ن
لێره‌وه‌ ده‌مه‌وێت باس له‌ و هه‌وڵه‌ دڵسۆزانه‌ به‌كه‌م كه‌ له‌ دوای ڕاپه‌ڕینه‌وه‌ لێره‌و له‌وێ‌ خه‌م خۆرانی ئه‌م بواره‌ داویانه‌ به‌ نوسین‌و وه‌رگێڕانی چه‌ندین چیرۆك‌و شیعرو بابه‌تی منداڵان له‌ ڕێگای ده‌ركردنی چه‌ندین كتێب‌و گۆڤاری تایبه‌ت به‌م لایه‌نه‌ گرنگه‌ی ناو ئه‌ده‌ب، یه‌كێك له‌و هه‌وڵانه‌ش وه‌رگێڕانی كتێبی (هاوڕێ نیگاركێشه‌كه‌م)ی نوسه‌ری به‌ڕازیلی (لینگا بۆینگه‌)یه‌ كه‌ له‌لایه‌ن نوسه‌رو وه‌رگێڕی به‌توانا (هیوا قادره‌)وه‌ له‌ سویدییه‌وه‌ كراوه‌ به‌ كوردی، كه‌ نۆڤلێتێكه‌ به‌قه‌باره‌ی (77) لاپه‌ڕه‌ له‌ وه‌رگێڕانه‌ كوردییه‌كه‌یدا. به‌رهه‌مه‌كانی ئه‌م نوسه‌ره‌ سه‌ربه‌ كلتوری واقیعی سیحری ئه‌ده‌بی ئه‌مریكای لاتینه‌. شێوازی نوسینه‌كانی واله‌ خوێنه‌رده‌كات كه‌ له‌گه‌ڵ ڕوداوه‌كانیدا بڕوات‌و ببێته‌ به‌شێك له‌ پاڵه‌وانه‌كانی. ئه‌م نۆڤلێته‌ به‌ زمانێكی ساده‌و به‌ ده‌ربڕینێكی قوڵ كاری تیاكراوه‌ به‌ جۆرێك كه‌ بۆ منداڵێك‌و گه‌وره‌یه‌كیش خوێنه‌وه‌ی ئاسان بێت. ئه‌م به‌رهه‌مه‌ خۆی وه‌ك به‌شێك له‌ ئه‌ده‌بی منداڵان ئه‌ژمارد كراوه‌و له‌ ساڵی (2004) نوسه‌ره‌كه‌ی خه‌ڵاتی (ئه‌سترید لینگرێت) پێبه‌خشراوه‌، كه‌ خه‌ڵاتێكی سویدیه‌‌و تایبه‌ت به‌ نوسینه‌ له‌ بواری ئه‌ده‌بی منداڵان‌و مێردمنداڵاندا كه‌ گه‌وره‌ترین خه‌ڵاته‌ له‌ جیهاندا‌و خه‌ڵاته‌كه‌ بڕی( پێنج ملیۆن كرۆنی سویدیه‌، كه‌ نزیكه‌ی 655هه‌زار دۆلاری ئه‌مریكی ده‌كات). هه‌رچه‌نده‌ نوسه‌ر خۆی له‌ چاوپێكه‌وتنیكدا ده‌ڵێت ” من خۆم وه‌ك كه‌سێك ده‌بینم كه‌ زۆر شه‌یداو عاشقی ئه‌ده‌بی منداڵانم. به‌ڵام من بۆ كه‌سێكی تایبه‌ت یان بۆ ته‌مه‌نێكی تایبه‌ت نانووسم كه‌ ته‌مه‌نی ده‌ساڵ یان سی ساڵ یان چل ساڵبێت بۆ ئه‌وه‌ی كتێبه‌كانم بخوێنێته‌وه‌، خوێنه‌ره‌كانی من له‌ هه‌موو قۆناغه‌كانی ته‌مه‌ندان”. نوڤلیتی هاوڕێی نیگاركێشه‌كه‌م یه‌كێكه‌ له‌و به‌رهه‌مانه‌ی كه‌ مرۆڤ له‌گه‌ڵ خوێنه‌وه‌یدا ڕوبه‌ڕووی چه‌ندین پرسیاری ساده‌، به‌ڵام گرنگ ده‌بێته‌وه‌ كه‌ ده‌شێت به‌شێك بێت له‌ ژیانی ڕۆژانه‌ی هه‌موومان. سه‌ره‌تا چیرۆكه‌كانی ئه‌م كاره‌ له‌ ڕۆژی هه‌ینیه‌وه‌ ده‌ست پێده‌كات‌و له‌ یه‌كه‌م دێڕی ده‌سپێكه‌كه‌دا ڕوبه‌ڕوی ئه‌و پرسیاره‌ت ده‌كاته‌وه‌. كه‌ ئایا هه‌رگیز تۆ سه‌یری ڕه‌نگه‌كانی چوارده‌ورته‌كه‌ی؟ ئه‌ی ئه‌م ڕه‌نگانه‌ هیچ شتێك له‌ كه‌سایه‌تی تۆ داده‌گۆڕن؟ له‌ كاتێكا له‌ تیۆری ده‌رون ناسیدا ڕه‌نگ په‌یوه‌ندیه‌كی گرنگی به‌ ئاستی مه‌زاجی ئینسانه‌وه‌ هه‌یه‌و هه‌ندێك جار ده‌توانرێت كه‌سایه‌تی مرۆڤ له‌ ڕه‌نگه‌كانی به‌ری‌و چوارده‌وره‌كه‌یه‌وه‌ بخوێنرێته‌وه‌، چونكه‌ ڕه‌نگه‌كان بۆخۆیان خاوه‌نی تایبه‌تمه‌ندین‌و هه‌ریه‌كه‌یان ئامڕزو خوێنه‌وه‌ی خۆیان هه‌یه‌. هه‌روه‌ك له‌ چیرۆكه‌كه‌دا ده‌ڵێت” هاوڕێكه‌م پێی ووتم بێگومان تازیاتر بچیته‌ ناوڕه‌نگه‌كانه‌وه‌ زیاتری لێوه‌ به‌ده‌ست دێنیت” به‌گشتی ئه‌م كاره‌ له‌ واتا ساده‌كه‌یدا ئاشنابوونی خوێنه‌ره‌ به‌ نهێنی چه‌ند ڕه‌نگێك كه‌ بۆ كه‌سی پاڵه‌وانی ناو چیرۆكه‌كه‌ واتاو مه‌غزای گرنگیان هه‌یه‌، چیرۆكه‌كه‌ باسكردنه‌ له‌ هاوڕێه‌تی دوو كه‌س كه‌ یه‌كێكیان كه‌سی ڕاوی چیرۆكه‌كه‌یه‌ كه‌ به‌خوێنه‌وه‌ی چیرۆكه‌كه‌ باس له‌ په‌یوه‌ندی خۆی‌و هاوڕێ‌ نیگاركێشه‌كه‌ی ده‌كات كه‌ جیاوازییه‌كی زۆری ته‌مه‌ن له‌ نێوانیاندا هه‌یه‌. لێره‌دا به‌بڕوای من نوسه‌ر مه‌به‌ستێكی گه‌وره‌ی هه‌یه‌ له‌ هه‌ڵبژاردنی په‌یوه‌ندی هاوڕێیه‌تی له‌ نێوان ئه‌م دوو كه‌سه‌ جیاوازه‌دا‌و به‌كارهێنانی هونه‌ر، به‌تایبه‌ت هونه‌ری وێنه‌كێشان وه‌ك ئامڕزێك بۆ گرێدان‌و كۆكردنه‌وه‌ی ئه‌م دوو كه‌ سایه‌تیه‌ ئه‌ویش ڕه‌خنه‌گرتنه‌ له‌ كۆمه‌ڵگاو ده‌سه‌ڵات وه‌ك دوو ته‌واوكه‌ری گرنگ‌وبڕیارده‌ر له‌ ژیانی تاك دا. نوسه‌ری ئه‌م به‌رهه‌مه‌ هه‌میشه‌ له‌ ڕێگای دنیای منداڵانه‌وه‌ جه‌ده‌لێك له‌ نێوان توێژه‌كانی كۆمه‌ڵگادا دروست ده‌كات. به‌وپێیه‌ی نوسه‌ر له‌ ووڵاتێكدا ژیاوه‌ كه‌ هه‌میشه‌ پڕبوه‌ له‌ توندوتیژی‌و ژاوه‌ژاو تاڕاده‌یه‌كی زۆر خه‌ڵكه‌كه‌ی به‌ده‌ست هه‌ژارییه‌وه‌ ناڵاندویانه‌. نوسه‌ر له‌وه‌ڵامی پرسیاری ئه‌وه‌ی كه‌ بۆچی به‌رهه‌مه‌كانی له‌ ده‌ست سانسۆر كردن ڕزگاریان بوه‌ ده‌ڵێت” ئاخر كه‌س بڕواناكات له‌ چیرۆكی منداڵاندا من باسی كێشه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان‌و چه‌وسانه‌وه‌ی ئینسان بكه‌م، كتێبه‌كانی من له‌ سانسۆر ڕزگاریان ده‌بێت، چونكه‌ جه‌نراڵه‌كان كتێبی مناڵان ناخوێنه‌وه‌. به‌شێكی گه‌وره‌ی كاركردنی نوسه‌ر له‌م كاره‌یدا برتییه‌ له‌ گێڕانه‌وه‌ی یاده‌وه‌ری ئه‌ویش له‌ ڕێگای (كلاودیۆ) پاڵه‌وان‌و گێڕه‌ڕه‌وه‌ی چیرۆكه‌كه‌ كه‌ یاده‌وه‌رییه‌كانی له‌گه‌ڵ هاوڕێ‌ نیگاركێشه‌كه‌یدا ده‌گێڕێته‌وه‌. ئه‌وه‌تا له‌ لاپه‌ڕه‌(24) به‌زمانێكی زۆر ساده‌ یاده‌وه‌ریه‌كی قوڵ ده‌گێڕێته‌وه‌ كاتێك منداڵه‌كه‌ دوای مه‌رگی هاوڕێ نیگاركێشه‌كه‌ی پاكه‌تێكی له‌ ڕێگه‌ی خۆشه‌ویستی هاوڕێكه‌یه‌وه‌ كه‌ ناوی(كلاریس)ه‌ به‌ده‌ست ده‌گات‌و له‌سه‌ری نوسراوه‌” بۆ ئه‌و هاوڕێیه‌ی كه‌ تاوڵه‌م له‌گه‌ڵ ده‌كرد” كه‌ ئه‌ویش مه‌به‌ستێكی تری نوسه‌ره‌ له‌ فراوانكردنی خه‌یاڵی خوێنه‌ره‌ مناڵه‌كانی له‌ ڕێگه‌ی ئه‌ده‌به‌وه‌. چونكه‌ وه‌ك به‌ختیار علی ده‌ڵێت” ئه‌ده‌ب ئه‌و ڕووبه‌ره‌یه‌ كه‌ تیایدا یاده‌وه‌ری شه‌خسی‌و یاده‌وه‌ری ده‌سته‌ جه‌معی له‌ هه‌ر شوێنێكی تر زیاترله‌ یه‌ك نزیك ده‌بنه‌وه‌، یاده‌وه‌ری چه‌ند ئه‌ده‌ب دروست ده‌كات، ئه‌ده‌بیش هێنده‌ یاده‌وه‌ری دروست ده‌كات”. نوسه‌ر له‌م كاره‌ره‌دا هه‌وڵێكی زۆری داوه‌ كلتوری پرسیار دروست بكات، به‌تایبه‌ت لای منداڵان كه‌ له‌ زۆرێك له‌ كۆمه‌ڵگا دواكه‌وتوه‌كاندا ئه‌م مافه‌یان لێئه‌سه‌نرێته‌وه‌. هه‌میشه‌ وایان فێرده‌كرێت كه‌ پرسیاركردن ده‌رباره‌ی زۆر شت كاری ئه‌وان نیه‌. ئه‌وه‌تا له‌ لاپه‌ڕه‌(32) ئه‌م نۆڤلێته‌دا كاتێك (كلاودیۆ) منداڵی پاڵه‌وانی چیرۆكه‌كه‌ ده‌یه‌وێت ده‌باره‌ی مه‌رگی هاوڕێكه‌ی بپرسێت دایكی زوو وه‌ڵامی ئه‌داته‌وه‌و پێی ده‌ڵێت” بۆت نیه‌ ئیتر له‌وه‌ زیاتر بیرله‌مه‌ بكه‌یته‌وه‌. له‌ ته‌مه‌نی تۆدا بیر له‌ ژیان ده‌كرێته‌وه‌ نه‌ك مردن. خۆتۆ هاوڕێی تریشت هه‌یه‌….” ئه‌م چیرۆكه‌ چه‌نده‌ شاكارێكی ئه‌ده‌بیه‌ ئه‌وه‌نده‌ یاساو ڕێنماییه‌. به‌تایبه‌ت بۆ خوێنه‌ره‌ منداڵه‌كان كه‌ مه‌به‌ستێكی گرنگی نوسه‌رن، ئه‌ویش له‌ ڕێگای پرسیاره‌ جدییه‌كانیه‌وه‌، پرسیار گه‌لێك ده‌رباره‌ی ( خه‌ون، هاوڕێیه‌تی، هونه‌ر، عه‌شق، مردن) هه‌روه‌ك چۆن له‌ لاپه‌ڕه‌(51)دا منداڵه‌كه‌ ده‌ڵێت” هه‌ندێك ڕۆژ هه‌یه‌ بیر له‌وه‌ ده‌كه‌مه‌وه‌‌و ده‌ڵێم تۆ بڵێیت بتوانم زیاد له‌ یه‌ك هاوڕێی ڕاسته‌قینه‌م هه‌بێت” هێڵی گشتی ئه‌م نۆڤلێته‌ كركردنه‌ له‌ سه‌ر زه‌مه‌ن به‌و پێیه‌ی نوسه‌ر ڕوداوه‌كان دابه‌ش ده‌كات به‌سه‌ر ڕۆژه‌كانی دوو هه‌فته‌دا‌و بڕێكیش خێرا ڕووداوه‌كان تێده‌په‌ڕن. ئه‌وه‌ش له‌م كاره‌دا كه‌ زۆر سه‌رنجی منی ڕاكێشاو نوسه‌ر وه‌ك نهێنی ناو چیرۆكه‌كه‌ به‌كاری هێناوه‌ بوونی (زه‌نگی كات ژمێری) هاوڕی َنیگاركێشه‌كه‌یه‌ كه‌ هه‌ركاتێك ئه‌م زه‌نگه‌ لێده‌دات منداڵه‌كه‌ هه‌ست به‌ بوونی هاوڕێ‌ كه‌ی ده‌كات. ئه‌م چیرۆكه‌ جگه‌ له‌وه‌ی ڕامانده‌كێشێته‌ ناو دنیایه‌كی پڕله‌ جه‌نجاڵ‌و پڕكێشه‌، له‌ دواجاریشدا له‌گه‌ڵ دنیایه‌ك له‌ پرسیاردا جێمان ده‌هێڵێت هه‌روه‌ك له‌ كۆتای چیرۆكه‌كه‌دا له‌ زمانی (كلاودیۆ)وه‌ پێمان ده‌ڵێت” من پێم وایه‌ له‌ ئێستاوه‌ ده‌توانم به‌رده‌وام هه‌موو ئه‌و پرسیارانه‌م خوشبوێت كه‌ له‌پڕقوتده‌بنه‌وه‌، تا له‌ كۆتایدا بتوانم یه‌ك به‌یه‌ك له‌ هه‌موویان بگه‌م. به‌گشتی ئه‌م شاكاره‌ ده‌كرێت زیاد له‌ جارێك بخوێنرێته‌وه‌، چونكه‌ جگه‌ له‌ بوونی زمانه‌ ساده‌كه‌ی له‌ گێڕانه‌وه‌دا زاڵ بوون‌و كردنه‌وه‌ی ده‌رگای چه‌ندین نهێنیه‌‌و كردنه‌وه‌ی گرێی چه‌ندین كێشه‌شه‌ كه‌ ده‌شێت ڕۆژێك له‌ ڕۆژان پرسیاری هه‌موومان بووبێت بۆیه‌ له‌ دواجاردا (لینگا بوینگا)ی نوسه‌ری ئه‌م شاكاره‌ ده‌ڵێت ” من هه‌میشه‌ له‌گه‌ڵ خۆمدا قسه‌ ده‌كه‌م، به‌ده‌نگی به‌رز له‌گه‌ڵ ئه‌و ئینسانانه‌ قسه‌ده‌كه‌م كه‌ ده‌یان خوڵقێنم، ئه‌مه‌ شتێكی نا ئاساییه‌!!! كاتێك كه‌ مناڵبووم به‌ده‌نگی به‌رز له‌گه‌ڵ خۆم قسه‌م ده‌كرد، خه‌ڵكی ده‌یان ووت: گوێی لێمه‌گرن منداڵه‌:، ئێستاش خه‌ڵكی به‌هه‌مان شێوه‌ی جاران ده‌ڵێن گوێی لێمه‌گرن پیربووه‌:!! به‌ڵام نووسین سیحره‌، من هه‌رگیز تائێستا نازانم كاتێك كه‌ ده‌نوسم من كێم.

Shaxi83@yahoo.com
www.facebook.com/shaxi.shafiq




زۆربڵێیه‌كان … به‌ختیار محه‌مه‌د

ئه‌مڕۆ له‌ وڵاتی ئێمه‌دا خه‌ڵك هه‌موو هه‌ر قسه‌ ده‌كا، كردار كه‌مه‌. تۆ ته‌ماشای زۆربه‌ی كه‌ناڵه‌ ته‌له‌ڤزیۆنه‌كانمان بكه‌، ڕۆژانه‌ چ زۆربڵێیی و زۆڕه‌وییه‌ك به‌رپا ده‌كه‌ن! قسه‌كردنی زۆر بۆته‌ به‌دیلی كرده‌وه‌ و كردار (ته‌نانه‌ت كرده‌وه‌ و كرداری كه‌میش).
هه‌مووان بوونه‌ته‌ گوتاربێژ و وه‌عزده‌ر و ئامۆژگاریكه‌ر؛ كه‌واته‌ نازانین خراپه‌كان كێن، ئه‌وانه‌ی كه‌ ده‌بێ ڕه‌خنه‌یان لێ بگیرێ و كه‌م و كوڕییه‌ ڕاسته‌قینه‌كانیان به‌ده‌ر بخرێن؟ ئه‌دی باشه‌ ئه‌وان له‌ كوێ خۆیان شاردۆته‌وه‌؟ ناودژه‌ (موفاره‌قه‌) سه‌یره‌كه‌ له‌وه‌دایه‌، كه‌ زۆربه‌ی خراپ و گه‌نده‌ڵكار و درۆزنه‌كان بوونه‌ته‌ وه‌عزده‌ر و ئامۆژگاركه‌ری هه‌موو میلله‌ت و خۆیان به‌ بێ تاوان و گوناه نیشان ده‌ده‌ن: ئه‌وانه‌ی خۆیان به‌شێكن له‌ گه‌نده‌ڵی ده‌سه‌ڵات، به‌ڵام دێن له‌ پشت په‌رده‌ی وه‌عز و درۆ خۆیان ده‌شارنه‌وه‌ و ئامۆژگاری خه‌ڵك ده‌كه‌ن و له‌سه‌ر شاشه‌كان به‌ شیكپۆشیه‌وه‌ خۆیان ڕاده‌نوێنن و خۆیان نماییش ده‌كه‌ن (ئه‌مانه‌ ده‌ججاله‌ زۆربڵێیه‌كانن، كه‌ ده‌نگیان له‌ تێریه‌وه‌ دێ و هه‌رگیز هه‌ست به‌ ئازاری ڕاسته‌قینه‌ی خه‌ڵك ناكه‌ن)؛ ئه‌مانه‌ زۆربه‌یان پیاوی زه‌لیلی ده‌سه‌ڵاتن و له‌ناو به‌رگی دووڕووییدا خۆیان شاردۆته‌وه‌ و ده‌شیانه‌وێ به‌ ئێمه‌ بڵێن: ئێمه‌ خه‌مخۆری ئێوه‌ین.

ئه‌مانه‌ ئه‌و هه‌لپه‌رسته‌ هیچ و پووچانه‌ن، كه‌ موزایه‌ده‌ به‌ هه‌موو شتێكه‌وه‌ ده‌كه‌ن. ئه‌مانه‌ كوڕی شه‌رعی ده‌سه‌ڵاتێكی گه‌نده‌ڵن و ده‌سه‌ڵاتیش باوكێكی شه‌رعی دڵسۆزی ئه‌وانه‌. ئه‌مانه‌ ڕۆژانه‌ ژه‌هری درۆ ده‌ڕێژن، ده‌یانه‌وێ ئێمه‌ش باوه‌ڕیان پێ بكه‌ین. ئه‌وان ده‌یانه‌وێ ئێمه‌ به‌ هه‌موو سته‌مێكی ده‌سه‌ڵات ڕازی بین، تا ته‌نها خۆیان له‌م نێوه‌دا سوودمه‌ند بن (چونكه‌ ئه‌وان هه‌میشه‌ به‌رگریی له‌ سته‌می ده‌سه‌ڵات ده‌كه‌ن)؛ هه‌ر بۆیه‌ش له‌ هه‌موو شوێنێكی ئه‌م كۆمه‌ڵگه‌یه‌دا ژه‌هری درۆ ده‌ڕێژن.

ناوه‌ ناوه‌ش ده‌بینین هه‌ندێك له‌و زۆربڵێ و زۆڕه‌وانه‌ سه‌نگه‌ری خۆیان – بۆ ده‌ستكه‌وتی ماددی ناشه‌رعی زیاتر – له‌م لایه‌ن بۆ ئه‌و لایه‌نی ده‌سه‌ڵات ده‌گوازنه‌وه‌. هه‌ندێك له‌مانه‌ به‌ناو ڕۆشنبیری (ڕۆژنامه‌ڤان و میدیاكاری) كوشنده‌ن: تاكه‌ وه‌زیفه‌یه‌كیان له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا هه‌بێ، به‌رگریی له‌ تاوانه‌كانی ده‌سه‌ڵات ده‌كه‌ن. وه‌ك تووتی ڕۆژ تا ئێواره‌ چه‌ند درۆیه‌ك ده‌جوون و ده‌ڵێنه‌وه‌ و دڵی به‌رپرسانی خۆیانیانی پێ خۆش ده‌كه‌ن و هه‌وڵ ده‌ده‌ن له‌ هه‌موو شتێكدا ڕای گشتی فریو بده‌ن…

ئه‌مانه‌ بڕیاریان داوه‌ ته‌نها له‌ پێناو به‌رژه‌وه‌ندی تایبه‌تی خۆیاندا، ته‌نها درۆ و ده‌ڵه‌سه‌ و قسه‌ی باق و بریق بكه‌ن و خۆیان بكه‌نه‌ كۆیله‌ی ده‌سه‌ڵات و زه‌لیلی حزب و ده‌ستی به‌رپرسانیان: ده‌سه‌ڵاتی ئێمه‌ش مرۆڤی زه‌لیلی وای ده‌وێ، هه‌ر بۆیه‌ش ژماره‌ی ئه‌م زه‌لیلانه ئه‌مڕۆ‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا زۆر بووینه‌.




كۆڵان كۆڵان گێڕانه‌وه‌ …55 …..كه‌ریم كاكه‌

55….

دنیا له‌ سه‌ر كاولبوونه‌، له‌ لێوار له‌ناوچوونه‌، ده‌ستوبردی لێده‌كه‌م، هه‌ندێ بزگوڕی یاده‌وه‌ریم قوتارده‌كه‌م، نامه‌ی كوڕه‌ قۆزه‌كه‌ و هه‌ندێ بزگوڕیدی، كوڕێكی قۆز هه‌یه‌، پرچی له‌ بن تیشكێ رۆژێ بریسكه‌ی دێ، به‌ گۆته‌ی گۆتیاران به‌ رۆنی تایبه‌ت چه‌وری ده‌كات، ئه‌و كوڕه‌ ماڵیان له‌ كۆڵانی پێنجه‌مه‌، له‌ رێزی ماڵی ده‌روێش خه‌جیجه‌، كوڕه‌ قۆزه‌كه‌ كوشته‌ی كچێكه‌، ماڵیان له‌ كۆڵانی پشت ماڵی كه‌ویاره‌، كوڕه‌ له‌ خوێنده‌واری هێ له‌ بێ ده‌رناكات، كه‌چی هه‌میشه‌ په‌ندانێكی جوانیشی له‌ سه‌ر به‌ڕكه‌، لێ كچه‌ وا دیاره‌ خوێنده‌واره‌، كوڕه‌ به‌ كاخه‌ز و په‌ندانه‌وه‌ دێت و ده‌ڵێ:
+ تۆ ده‌زانی كاخه‌ز بنووسی؟
– ده‌زانم
+ باش ده‌زانی؟
– ده‌زانم هه‌موو شته‌ك بنووسم.
+ ده‌ی بنووسه‌، به‌ڵام به‌ كه‌س مه‌ڵێ چیم نووسیوه‌.
نووسیم، به‌ په‌ندان نووسیم، پیت له‌ خۆی پتر كشا، وشه‌ خشا، رسته‌ خۆی نه‌گرته‌وه‌، یه‌كه‌م جارمه‌ به‌ په‌ندان بنووسم، تا ئه‌و ساته‌ هه‌ر به‌ پێنووسی دار نووسیبووم، نه‌ به‌ وشك نه‌ به‌ ته‌ڕ نه‌منووسیبوو، گۆتمه‌ كوڕی قۆز:
من نازانم به‌و قه‌ڵه‌مه‌ی تۆ بنووسم، هی خۆم دێنم..
هێنام، نووسیم، لاپه‌ڕه‌ و شتێكم بۆی نووسی، لێ ئێستێ ته‌نێ رسته‌یه‌كم له‌بیره‌(( دایكی حه‌فت كوڕانیش بیت هه‌ر به‌ ته‌ماتم))..
كوڕه‌ قۆزه‌كه‌ درهه‌مێكی ده‌رهێنا، چه‌ندی كردی لێم وه‌رنه‌گرت، رۆیی، رۆژی دوایی هاته‌وه‌:
+ تۆ ده‌زانی كاخه‌ز بخوێنیه‌وه‌؟
– ئا، ده‌زانم هه‌موو شت بخوێنمه‌وه‌.
+ ئێ، وام زانی ته‌نها ده‌زانی بنووسی، ده‌ی ئه‌و كاخه‌زه‌م بۆ بخوێنه‌وه‌.
نامه‌یه‌كی دوو لاپه‌ڕه‌یی دا ده‌ستم، به‌ جارێك و دوو تێنه‌گه‌یشت، من واتێگه‌یشتم تێناگات، بۆیه‌ هێنده‌ پێم دووباره‌ ده‌كاته‌وه‌، شه‌ش حه‌فت جار بۆیم خوێنده‌وه‌، دوایی زۆر دره‌نگ تێگه‌یشتم چه‌ند باره‌كردنه‌وه‌، له‌ تامه‌زرۆییه‌وه‌یه‌ نه‌ك تێنه‌گه‌یشتن، یه‌ك دوو رسته‌ی نامه‌ی كچه‌كه‌م له‌ یاده‌ (( یان بۆ تۆ ده‌بم، یان بۆ گڵ، بابی حه‌فت كوڕانیش بیت هه‌ر به‌ ته‌ماتم..))
كوڕه‌ دوای تێكچوونی دنیا تێداچوو، هه‌واڵی مه‌رگیم له‌ رادیۆوه‌ بیست، دوای ئه‌و هه‌واڵه‌ تاڵه‌، هه‌واڵێكی تاڵ له‌ كۆڵانی كچه‌وه‌ به‌ گه‌ڕه‌ك بڵابۆوه‌:
كچه‌كه‌ی مام… شێت بووه‌.
وا بزانم ته‌نێ من هۆی شێتبوونه‌كه‌یم ده‌زانی، كچه‌ به‌ كۆڵانێ كه‌وت، له‌ پڕ بزربوون، دواتر بیستمه‌وه‌ به‌ شێتی بن ترومبێل ده‌كه‌وێت، نه‌مزانی چ گۆڕستانێكی به‌ركه‌وت..
شاییه‌ك هه‌یه‌ هه‌ر ده‌بێت بیگێڕمه‌وه‌، ئاخر ئه‌و كچه‌ی بۆ كوڕه‌ شێت بوو، ره‌نگه‌ هه‌ر بۆ گه‌یشتن به‌ كوڕه‌ش خۆی خستبێته‌ بن تایه‌ی ترومبێله‌وه‌، ده‌زانی له‌و شاییه‌ چ شاییه‌كی كرد، ئێستاش له‌رینه‌وه‌ی سینگ و به‌رۆكی له‌ نیگامه‌ كه‌ هه‌ینێ له‌ جوانییه‌كی ساده‌ی منداڵانه‌ چ جوانیه‌كیدیم له‌و له‌رینه‌وه‌یه‌ نه‌دی، ئێ، له‌ سه‌ره‌وه‌ی حه‌سار، له‌و گۆڕاییه‌ی ته‌نیشت ماڵی عه‌باس، ئه‌و عه‌باسه‌ی حكومه‌ت هه‌موو ددانه‌كانی ده‌رهێنابوو- له‌ بیرنه‌كه‌م، سه‌رهاتی عه‌باس دێته‌وه‌ ناو گێڕانه‌وه‌- له‌وێ له‌و گۆڕاییه‌ گه‌وره‌یه‌ شاییه‌كه‌ نه‌ سه‌ری دیاره‌ نه‌ بنی، به‌لاشاوه‌ شایی وا گه‌وره‌ی به‌ خۆیه‌وه‌ نه‌دیوه‌، دیاره‌ له‌ دوای یازده‌ی ئازاره‌وه‌ یان ئه‌و رۆژه‌ی دنیای به‌ باری خۆشیدا هه‌ڵگێڕایه‌وه‌ تا رۆژی كاولبوونی دنیا، به‌لاشاوه‌ چه‌ند زه‌ماوه‌ندی به‌ خۆیه‌وه‌ دیوه‌، زۆر جار مام دێوانه‌ به‌ زوڕناكه‌ی هه‌موو گه‌ڕه‌كی هه‌ڵپه‌ڕاندووه‌، به‌ڵام هیچیان له‌ یاده‌وه‌ریی من وه‌ك ئه‌وه‌یان به‌ ده‌نگ و ره‌نگه‌وه‌ خۆ نیشانناده‌نه‌وه‌، ئه‌وه‌تا كوڕه‌ ره‌شتاره‌كه‌ ئه‌وه‌ی له‌ كۆڵانی دۆمان منی ئاشنای ده‌ف كرد، ئه‌و كوڕه‌ی ده‌نگێكی هه‌یه‌ له‌ گوێی من بارانییه‌، له‌گه‌ڵ كوڕێكی سووركه‌ڵه‌، وه‌ك ده‌ڵێن چاوی نابینێ، له‌ كه‌ركووكه‌وه‌ هاتووه‌، ئه‌و دووه‌ به‌ دوو قۆڵی شاییان گه‌رم كردووه‌، ئه‌و هه‌ولێری و كه‌ركووكیه‌ ئه‌وه‌ی ده‌یڵێن نایڵێنه‌وه‌، له‌وان گه‌ڕێ، با ته‌ماشای كچه‌كه‌ بكه‌ین، وه‌ی وه‌ی چ شاییه‌ك ده‌كات، له‌ هه‌موو كچان، له‌ هه‌موو ژنان جوانتر خۆی دێنێ و ده‌با و باده‌دات ، باشه‌ من به‌و منداڵیه‌ به‌ چی شاییی جوان له‌ نا جوان جیاده‌كه‌مه‌وه‌! نازانم، له‌ره‌ی سینگ و به‌رۆكی له‌ نیگام ناچێته‌وه‌، ئه‌وه‌شم له‌بیرناچێته‌وه‌، منداڵ له‌ پشته‌وه‌ كه‌لانگوچكی ژنانیان لێكدی گرێ ده‌دا، منیش كه‌لانگوچكی كچه‌كه‌م له‌ هی ژنێك گرێ دا، دیاره‌ پیاوێكیان نێوان بوو، هه‌ینێ هه‌موو شاییه‌كانی به‌لاشاوه‌ ره‌شبه‌ڵه‌ك بوون، كه‌م پیاو هه‌بوو دۆی له‌ ده‌ست نه‌بێ، به‌زمی گرێدانی كه‌لانكوچك درێژه‌ی ده‌بێت، دوایی ده‌چمه‌وه‌ لای، ئه‌رێ كچه‌ له‌ ده‌ستی كوڕه‌ قۆزه‌كه‌ نه‌بوو!
ره‌نگه‌ چیدی كوڕه‌ قۆزه‌كه‌ نه‌بینمه‌وه‌، بۆیه‌ حه‌زده‌كه‌م پێشتر له‌ كوێم دیوه‌ و چی كردووه‌ به‌ بیری خۆم بهێنمه‌وه‌، كوڕه‌ قۆزه‌كه‌ براده‌ری قادری شۆڕه‌بی بوو، جاری یه‌كه‌م له‌ سه‌ره‌وه‌ی به‌راوی پیری سوارچاكان دیتم، جه‌مه‌دانی نا هه‌وریی به‌ستابوو، له‌ یاده‌وه‌یی من كۆنترین و جوانترین هه‌وریی پیاوان هه‌وریی سه‌ری كوڕه‌ قۆزه‌كه‌یه‌، رانكوچۆخه‌یه‌كی خاكی له‌ به‌ر بوو، پشتێنێكی قه‌فقه‌فیی وه‌ك پشتێنی بابم، كوڕه‌ قۆزه‌كه‌ پێشمه‌رگه‌ بوو، به‌ڵام نازانم بۆ چه‌ك و ره‌ختی شانی خۆی نیشانی نیگام ناداته‌وه‌، ئه‌وه‌ی له‌بیرناچێته‌وه‌ كوڕه‌ قۆزه‌كه‌ی نزیك كۆله‌، كۆلی ئاوێ، جوان دێـته‌وه‌بیرم، له‌بیرناچێته‌وه‌، سیمای كۆلی ئاوی بزنان و حریته‌ی كچان و ده‌نگ و ره‌نگی كوڕه‌ قۆزه‌كه‌ له‌بیرناچنه‌وه‌..
له‌ خوار بیره‌كه‌ ئه‌و بیره‌ی دۆتمامه‌كه‌ی منی شێت كرد، له‌ بن داربیه‌كان ئه‌و داربیانه‌ی ره‌گیان نازانم له‌ كوێی عه‌ردێ و چڵه‌پۆپه‌یان له‌ هه‌ورێیه‌، له‌وێ كۆلی ئاوێ هه‌بوو، چه‌ند كۆلێ به‌ دوای یه‌كه‌وه‌ بزنه‌گه‌لیان لێ ئاوده‌دا، درێژیی هه‌ر كۆلێ به‌ژن و نیوێكی سێبه‌ری كوڕه‌ قۆزه‌كه‌ ده‌بوو، سێبه‌ری ئه‌و ساته‌ی كوڕه‌ قۆزه‌كه‌م له‌ خه‌یاڵ ماوه‌، نازانم له‌ چ كاتی رۆژ بوو، لێ ده‌زانم سێبه‌ره‌كه‌ كۆلێ كورتتر له‌ نیو كۆلیش درێژتر بوو، به‌رینی كۆل هه‌ر هێنده‌ی كالانی خه‌نجه‌ره‌كه‌ی پیری سوارچاكان ده‌بوو، وه‌ی چ كالانێكی جوانی هه‌بوو، كوڕه‌ قۆزه‌كه‌ ده‌یگوت:
كالانێك ده‌ بڕنۆی پێبده‌ی قازانجته‌
قووڵایی كۆل هه‌ر بستێ ده‌بوو، كۆله‌كانیان به‌ بڵندایی به‌ژنی بزن كه‌مێك نزمتر له‌ سه‌ر كۆلكه‌ دار دانابوو، ده‌بێت بڵێم ئاخوڕه‌كانیشان هه‌ر ئه‌و بڵنداییه‌یان هه‌بوو، واته‌ بزنه‌گه‌ل به‌ پێوه‌ ئاو و ئالیكیان ده‌خوارد و پێویستی نه‌ده‌كرد خۆ بچه‌مێننه‌وه‌، كوڕه‌ قۆزه‌كه‌ ده‌یگوت:
له‌ دختۆرێكم بیستووه‌: مرۆڤ پێویسته‌ به‌و شێوه‌یه‌ی بزن نان بخوات، له‌ بزنه‌وه‌ فێربێت..
منیش له‌ كۆلی بزنان ئاوم خوارده‌وه‌، كوڕی سابیری ده‌ستاڕ له‌ من باخۆشتر بوو، یارمه‌تیدام له‌ ئاو خواردنه‌وه‌، زانی من كێشه‌م له‌گه‌ڵ كردنه‌وه‌ و به‌ستنه‌وه‌ی زاركی كونده‌ هه‌یه‌، زانی له‌ كاتی چۆك دادانه‌وه‌ش بۆ كانی جاروبار ده‌ستم له‌ سه‌ر به‌رد ده‌ترازێ و ده‌واوده‌و ده‌كه‌ومه‌ ناو ئاوێ، تێیگه‌یاندم باشترین جێ بۆ ئاو خواردنه‌وه‌ كۆلی بزنانه‌، یه‌ك دوو جار له‌گه‌ڵ بزنان و له‌ كۆلی بزنان ئاوم خوارده‌وه‌، جارێك دیاره‌ كوڕه‌ قۆزه‌كه‌ چاوی لێده‌بێ، ئاگام لێبوو ده‌ستێك نه‌رم پشت ملی كراسه‌كه‌می گرت و به‌ ئه‌سپایی سه‌رمی له‌ سه‌ر كۆلی بزنان به‌رزكرده‌وه‌:
+ ئه‌وه‌ چ ده‌كه‌ی كوڕه‌؟!
– ئاو ده‌خۆمه‌وه‌
+تامی خۆشه‌؟
– هه‌نده‌ك بۆنی بزنی لێدێ..
كه‌ زانی فیتی كوڕی ده‌ستاڕه‌، ده‌ستی گرت و پێیگوت:
خوات به‌ قوربانی …. بكات، ده‌نا شه‌رتبێ میزی بزنم ده‌رخوارد ده‌دایت..
كوڕه‌ قۆزه‌كه‌ تێیگه‌یاندم كه‌ ئاوی كۆل پیسه‌ و نابێت بیخۆیته‌وه‌ و ده‌ستتی پێبشۆیت، رووی له‌ كوڕه‌ كرد:
باشه‌ ئه‌گه‌ر خاوێنه‌، وه‌ره‌ خۆت بیخۆوه‌.
به‌راست ئه‌و كوڕه‌ له‌و ئاوه‌ی نه‌ده‌خوارده‌وه‌، ئه‌دی جاری یه‌كه‌م سه‌ری به‌ سه‌ر كۆله‌كه‌دا نه‌گرت و نه‌یگوت:
ئه‌ها، وه‌ك من بخۆوه‌..
تێگه‌یشتم خۆی نه‌یخواردبۆوه‌، فێلی له‌ من كردبوو..
كوڕی سابیری ده‌ستاڕ ویستی فێڵی حه‌ولوای سه‌ر پنچكانیشم لێبكات، له‌وێش هه‌ر كوڕه‌ قۆزه‌كه‌ فریام كه‌وت، كوڕی ده‌ستاڕ گوتی:
حه‌لوایه‌ك هه‌یه‌، ناوی حه‌لوای سه‌ر پنچكانه‌، حه‌لوایه‌كه‌ زۆر خۆشتر له‌و حه‌لوایه‌ی له‌ ناو ته‌نه‌كه‌ی ناو تێڕكه‌كه‌ی قه‌ره‌نی به‌قاڵه‌
گوتم:
له‌ حه‌لوای ناو قه‌یسه‌ریش خۆشتر؟
گوتی:
خۆشتر، با بچین، ئه‌و حه‌لوایه‌ ته‌نها له‌ سه‌ر پنچكان هه‌یه‌، بیبینه‌ و بیخۆی
رۆیشتین، به‌ره‌و لای كانی ژنان رۆیشتین، پنچك پنچك له‌ دووی حه‌لوای سه‌ر پنچكان ده‌گه‌ڕاین، دیتمانه‌وه‌، له‌ سه‌ر پنچكێ كه‌مێك حه‌لوامان دیته‌وه‌، شێوه‌ی حه‌لوا لووله‌یی بوو، هه‌ر هێنده‌ی ئه‌و پارووه‌ نانه‌ ئه‌ستوور بوو كه‌ گوڵی كۆساران به‌ ته‌ڕه‌ پیاز بۆی ده‌كردم و به‌ دۆوه‌ ده‌مخوارد، پارووی باریك، كوڕی ده‌ستاڕ، نیشانی دام و گوتی:
ئه‌وه‌ش حه‌لوای سه‌ر پنچكان، هه‌ڵیگره‌ و بیخۆ
گوتم:
تۆ ناخۆی؟
گوتی:
نا ئه‌وه‌ تۆ بیخۆ، من حه‌لوایدی ده‌بینمه‌وه‌..
حه‌لوام له‌ سه‌ر پنجك هه‌ڵگرته‌وه‌، حه‌ڵوایه‌كی وشك، ره‌نگی جوان نه‌بوو، به‌ڵام دیاره‌ تام به‌ ره‌نگ نیه‌، ده‌مویست بۆ زارمی ببه‌م، كوڕه‌ قۆزه‌كه‌ له‌ سه‌ر سه‌رم په‌یدابوو، گوتی:
كوڕه‌، ئه‌و چیه‌ به‌ ده‌ستته‌وه‌؟
گوتم:
حه‌لوای سه‌ر پنچكانه‌
گوتی:
به‌ ته‌مای بیخۆی! هه‌ی گێله‌، زوو فڕێیده‌، ئه‌وه‌ گووی سه‌گه‌، به‌ ته‌مای گووی سه‌ بخۆی؟ زانی ئه‌وه‌ش كوڕی ده‌ستاڕ پێمیكردووه‌، كه‌وته‌ دوای، گوتی:
ده‌ستی خوشكتم شكاوه‌، ده‌نا ده‌زانم چیت لێده‌كم..

نایه‌ته‌وه‌بیرم، حه‌لوای سه‌ر پنچكانم پێش ئاوی كۆلێ به‌ ده‌سته‌وه‌ گرت، یان ئاوی كۆلێم زووتر خوارده‌وه‌، به‌ هه‌رحاڵ به‌ ئاگرێك دوو جار ده‌ستم سووتا، ئاگری كوڕی ده‌ستاڕ، به‌ڵام له‌ ئاگری سێیه‌م خۆم پاراست و تێنه‌كه‌وتم، له‌ خوارێ، له‌ خوارێی به‌راوه‌كه‌ی پیری سوارچاكان، ئه‌و به‌راوه‌ی له‌ كانی پیاوانه‌وه‌ ئاوی بۆ ده‌هات، هێسترێك تۆپیبوو، دالاشی دنیایێ له‌ سه‌ری نیشتبوونه‌وه‌، وابزانم هه‌ر له‌و سه‌روبه‌نده‌ ئه‌و قسه‌یه‌م بیست و ئیدی له‌بیرم نه‌چووه‌وه‌( له‌ هه‌ر شوێنێ داڵاشت دیت ئه‌وه‌ كه‌لاك هه‌یه‌)، ئێ، كه‌له‌شی هێستر كه‌وتبووه‌ نزیك كه‌ندڕێ، كه‌ندڕیش به‌ قه‌لقه‌لاشك داپۆشرابوو، كوڕی ده‌ستاڕ، هاته‌ بن گوێم:
بڕۆ، له‌ بن ئه‌و قه‌لقه‌لاشكانه‌ خۆت بشاره‌وه‌ و پێی دوو داڵاش بگره‌
گوتم:
یه‌كه‌م جار ئه‌تو وا بكه‌، ئه‌من دوایی..
زۆری گوت و نه‌مسه‌لماند، وه‌ڵلا به‌ سه‌ری تو، دیتم، چووه‌ ناو كه‌ندڕێ و خۆی خسته‌ بن قه‌لقه‌لاشكان، ئه‌رێ ئه‌نگۆ ده‌زانن قه‌لقه‌لاشك چیه‌؟ ده‌زانم قسه‌تان له‌ باره‌ی قه‌لقه‌لاشكه‌وه‌ بیستووه‌، به‌ تایبه‌تی ئه‌وه‌ی ده‌ڵێ ( قه‌لقه‌لاشك له‌ خۆی به‌ شك) به‌ڵام من له‌ نزیكه‌وه‌ قه‌لقه‌لاشكم دیتووه‌، ئێوه‌ش هه‌وڵده‌ن له‌ نزیكه‌وه‌ بیبینن، تا پتر له‌ شكه‌كه‌ تێبگه‌ن، ئێ، كوڕی ده‌ستاڕ چووه‌ بن قه‌لقه‌لاشكان و خۆی بۆ داڵاشان دانووساند، من له‌ دووره‌وه‌، دوورایی سێبه‌رێكی عه‌سرانیی به‌ژنی خۆم، ئه‌وه‌تا داڵاشه‌كان به‌ دندووكه‌ گه‌وره‌كه‌یان پشك پشك گۆشت له‌ له‌شی كه‌لاكه‌كه‌ ده‌پچڕن و خێرا خێرا قووتیده‌ده‌ن، وه‌ی چه‌ند ده‌ترسم، ده‌مه‌وێ بزیڕێنم و هه‌ڵێم ده‌نگم ده‌رنایه‌، قه‌ده‌مم شكایه‌، ئیدی به‌ دیار ئه‌و دیمه‌نه‌وه‌ ئه‌بله‌ق ماوم دیمه‌نی هێستری تۆپیو و دندووك داپچڕینی داڵاش و كوڕی ده‌ستاڕی بن قه‌لقه‌لاشكان، وه‌ی چیم دیت! به‌ سه‌ری هه‌ر هه‌موومان دیتم، به‌و چاوانه‌ی خۆم دیتم، كوڕی ده‌ستاڕ پێی به‌ زه‌ویه‌وه‌ نه‌ما، به‌رزبۆوه‌، دوو داڵاش له‌ باڵیاندا و به‌رزیانكرده‌وه‌، كوڕی ده‌ستاڕ ده‌سته‌كانی به‌ پێی دوو داڵاشه‌وه‌، پێیه‌كانی به‌ژنێك به‌ژن و نیوێك پتر، له‌ عه‌رد بڵندبۆته‌وه‌، له‌و ساته‌ سه‌رهاتی (ئه‌و كوڕه‌ی داڵاش بردی)م بیركه‌وته‌وه‌، كه‌ له‌ زاری خاڵم بیستبووم، به‌ر له‌ گێڕانه‌وه‌ی سه‌رهاته‌كه‌، با بزانین كوڕی ده‌ستاڕ له‌ كوێ كه‌وته‌وه‌، له‌و ساته‌، ئه‌و ساته‌ی دوو داڵاش و كوڕی ده‌ستاڕیان بۆ ئاسمان ده‌برد، منیش له‌ سه‌ر زه‌ویه‌وه‌ به‌ حه‌په‌ساوی ته‌ماشامده‌كردن، ده‌نگی كوڕه‌ قۆزه‌كه‌ هات:
كوڕه‌ زوو پێی یه‌كیان به‌رده‌..
كوڕی ده‌ستاڕ به‌ قسه‌ی كرد، داڵاشێكیان چووه‌ ئاسمان و داڵاشێكیش له‌گه‌ڵ كوڕی ده‌ستاڕ هێواش هێواش به‌ره‌و زه‌وی، به‌ره‌و نیشتنه‌وه‌، پێی گه‌یشته‌وه‌ زه‌وی، كوڕه‌ قۆزه‌كه‌ گوتی:
به‌ریده‌، ئه‌وه‌یش به‌رده‌
به‌ریداو فڕی، كوڕی ده‌ستاڕ، ره‌نگی وه‌ك په‌لكه‌ پیازی لێهاتبوو، پێنه‌ده‌چوو خوێنی تێدامابێ، كوڕه‌ قۆزه‌كه‌ پرسی:
تۆ به‌ مردنی خۆت نامری، كه‌تنی سه‌یر ده‌كه‌یت..
كوڕی ده‌ستاڕ، كه‌تنه‌كه‌ی به‌ مل مندا هێنا، كوڕه‌ قۆزه‌كه‌ هه‌ر هێنده‌ی گوت:
ده‌ستی خۆش، تۆڵه‌ی سه‌رده‌رێ و به‌ر ده‌رێی لێكردیه‌وه‌..
ده‌ستی منی تێدا نه‌بوو، به‌ڵام زۆر به‌ خۆم نازیم، زوو زوو ده‌مگوته‌ كوڕی ده‌ستاڕ:
ئه‌وهات لێده‌كه‌م، حه‌لوای سه‌ر پنچكانم ده‌ده‌یتێ!
ئێ، با له‌ زاری خاڵمه‌وه‌ شتێك له‌ سه‌رهاته‌كه‌ بگێڕمه‌وه‌:
((مامتان رۆژیك ویستی به‌ ده‌ردی ئه‌و كوڕه‌م ببات كه‌ داڵاش بردی، ده‌یویست له‌ نزیك كه‌لاكێ خۆم دانووسێنم و پێی دوو داڵاش بگرم و بفڕمه‌ ئاسمان، مامتان گوتی:
فڕین به‌ ئاسماندا زۆر خۆشه‌، من زۆر جار فڕیوم، بڕۆ پێیان بگره‌ و پیاسه‌یه‌ك به‌ ئاسماندا بكه‌، هه‌ر كاتێ ده‌سته‌كانت ماندوو بوون، پێی داڵاشێكیان به‌رده‌، ئه‌ویدی به‌ نه‌رمی ده‌تهێنێته‌وه‌ سه‌ر زه‌وی..
من به‌ قسه‌م نه‌كرد، ئاخر سه‌رهاته‌كه‌م بیستبوو، له‌و به‌ستی شه‌رغه‌یه‌ كوڕێك دووربێ له‌ ئاوزه‌ی تۆ، له‌ نزیك كه‌لاكێ، خۆی له‌ بن قه‌لقه‌لاشكان داده‌نووسێنێ، پێی دوو داڵاش ده‌گرێ، ده‌فڕێ، له‌گه‌ڵ داڵاشان ده‌چێته‌ ئاسمانێ، له‌ بڵندایی زۆره‌وه‌، نازانم داڵاشه‌كان ده‌ندووكی لێده‌ده‌ن، یان خۆی له‌بیرده‌چێ كه‌ نابێت پێی هه‌ردووكیان به‌ردا، ئیدی له‌ ئاسمانه‌وه‌ دێته‌ خوارێ و له‌ ناو به‌ستێ زرمه‌ی لێوه‌دێ و كه‌س به‌ سه‌ری ڕاناگات، له‌و رۆژه‌وه‌ بابی بڕنۆی له‌ شانی كردووه‌ و له‌ زگی ژن و منداڵی خۆی ده‌گرێته‌وه‌ و به‌ فیشه‌كی ده‌دا، داڵ و سیساركه‌ كه‌چه‌ڵه‌ و ئه‌و شتانه‌ ده‌كوژێ، ئه‌گه‌ر هێنده‌ گولله‌ی به‌ داڵاشه‌وه‌ ناوه‌، به‌ حكومه‌تیه‌وه‌ نابا، حكومه‌ت بێ سه‌رباز ده‌مایه‌وه‌، ده‌زانن چه‌ند داڵاشی كوشتووه‌! جاری وابووه‌، به‌ یه‌ك گولله‌ پێنج شه‌شێكی په‌له‌واژ كردۆته‌وه‌، به‌ستی شه‌رغه‌ ناوی له‌و پیاوه‌ نا(داڵاشكوژ)، ناویان له‌ كوڕه‌كه‌شی نا( ئه‌و كوڕه‌ی داڵاش بردی)، له‌ ژیانه‌، هێشتا داڵاشكوژ له‌ ژیانه‌، به‌ڵام زۆر پیره‌ و چاوه‌كانی له‌ ده‌ستداوه‌، به‌ نابیناییش ته‌قه‌ له‌ داڵاشان ده‌كات..))
منیش ئه‌گه‌ر ئه‌و سه‌رهاته‌م نه‌بیستبا و به‌ قسه‌ی كوڕی ده‌ستاڕم كردبا، دوورنه‌بوو سه‌رهاتی ئه‌و كوڕه‌ی داڵاش بردی دووباره‌ بێته‌وه‌..
له‌گه‌ڵ كوڕی ده‌ستاڕ پڕ سه‌رهاتم، تا دنیا كاولنه‌بووه‌، با پێكه‌وه‌ سه‌ردانی تركزاده‌ بكه‌ین، پشیله‌یه‌كمان هه‌یه‌ جوانی چ پشیله‌یه‌كی گه‌ڕه‌ك شان له‌ شانی نادا، له‌ ترسنكۆكیش بای له‌ خڕ پشیلان بڕیوه‌، جووجكه‌یه‌ك بۆی بێ تا پێی تێدایه‌ هه‌ڵدێ، كێشكه‌ له‌ بن كلكی گه‌مه‌ ده‌كه‌ن ناوێرێ ئاوڕیان لێداته‌وه‌، پیری سوارچاكان پێده‌چوو له‌به‌ر جوانیه‌كه‌ی بێ به‌ تایبه‌تی چاوه‌كانی ناوی نابوو تركزاده‌، من چ پشیله‌یه‌كه‌م نه‌دیوه‌ چاوی جوان نه‌بێ، به‌ڵام چاوی تركزاده‌ جوانیی هه‌می چاوه‌كانی تێدا ده‌دره‌وشایه‌وه‌، شه‌وان ده‌تگوت لایتی قه‌ڵه‌من، زۆر جار بابم ده‌یگوت:
ئه‌گه‌ر رێ تاریكه‌ تركزاده‌ پێش خۆتان بده‌ن..
تركزاده‌ ماڵیی ماڵی ئێمه‌ ببوو، نه‌ده‌چووه‌ چ ماڵان، ئه‌گه‌ر چووباش زوو ده‌هاته‌وه‌ و نه‌ده‌مایه‌وه‌ ئاخر ده‌زانی بابم چ نازێكی ده‌كێشا، خۆی برسی كردبا، پشیله‌ی برسی نه‌ده‌كرد، سبه‌ینان تا قاپه‌ ماستی له‌ پێش تركزاده‌ دانه‌نابا، خۆی ده‌وی لێنه‌ده‌دا، به‌ چاوی خۆم دیتوومه‌، پشكه‌ گۆشتی به‌شی خۆی له‌گه‌ڵ تركزاده‌ كه‌رتكردووه‌، من دره‌نگ پێكه‌وتم هۆگریی بابم بۆ پشیله‌ له‌ چیه‌وه‌یه‌، وای گێڕایه‌وه‌:
پێشتر دێڵه‌ سه‌یه‌كی به‌ بام به‌ هه‌زار پشیله‌ نه‌ده‌گۆڕیه‌وه‌، نه‌مده‌هێشت لێم نزیكبكه‌ونه‌وه‌، به‌ڵام له‌و جاره‌ی كه‌ دوو پشیله‌ هاتنه‌ سه‌ر رێم، یه‌كیان ئامبازم بوو، ملمی گرت، زارمی كرده‌وه‌ و ئه‌و پارووه‌ گۆشته‌ی هێشتا قووتمنه‌دابوو، به‌ په‌نجه‌ نینۆكیه‌كانی ده‌ری هێناو خستیه‌ زاری خۆیه‌وه‌، پشیله‌كه‌یدی كلكی له‌ لوولاقم ئاڵاندبوو، به‌ به‌ستنه‌وه‌ به‌ستبوومیه‌وه‌، پیشیله‌ هاتنه‌ زمان، یه‌كیان ده‌یگوت: من گونی ده‌خۆم…ئه‌ویدی: منیش كه‌پووی..
زۆر ترسام خۆم راپسكاند، راپسكانێ ئه‌گه‌ر پێم به‌ زنجیری حه‌فت لۆ له‌ چیاش ببه‌سترێته‌وه‌، زنجیریش نه‌پسێ چیا له‌ دووم دێ، خۆ راپسكاندنه‌كه‌ نه‌با له‌و خه‌ونه‌ بێ گون و كه‌پوو ده‌مامه‌وه‌، ئیدی له‌و خه‌ونه‌وه‌ من بوومه‌ دۆستی پشیله‌..
تركزاده‌ له‌ پاكوته‌میزی شه‌ڕی له‌گه‌ڵ گوڵی كۆساران ده‌كرد، به‌ ده‌سته‌ گرمۆله‌ جوانه‌كانی هێند جوان ده‌موچاوی خۆی ده‌شووشت، گوڵی كۆساران گوته‌نی: بووك بیبینێ حه‌زی ده‌چێته‌ ده‌موچاوشووشتنێ..ئه‌و قسه‌یه‌ی دایكم زۆر جار به‌ ئێمه‌ی ده‌گوت:
جوان ده‌موچاوتان بشۆن، هه‌ر پشیله‌شۆری نه‌كه‌ن.
ئه‌و قسه‌یه‌ له‌گه‌ڵ تركزاده‌ نه‌ده‌هاته‌وه‌، خۆ له‌ ته‌مه‌نی خۆشی پیسایی نه‌ له‌ ژوورێ نه‌ له‌ حه‌وشه‌ نه‌ده‌كرد، ده‌چووه‌ ئه‌و به‌ری كه‌ندێ، یان بن ئه‌و دارتێله‌ی ماوه‌یه‌ك ماڵی مه‌ریه‌می رووناكده‌كرده‌وه‌ و دواتر له‌ تاریكی گرت، له‌وێ قۆرتی هه‌ڵده‌كه‌ند و ده‌یكرد و ده‌یشارده‌وه‌، جارێ چووم هه‌ڵمدایه‌وه‌، ویستم له‌وه‌ بگه‌م كه‌ ده‌ڵێن: ره‌نگ نیه‌ بڵێی پشیله‌ گووت به‌ ده‌رمانه‌…تێینه‌گه‌یشتم، ئۆی گۆڕی پشیله‌ چه‌ند دووركه‌وته‌وه‌، بمبوورن، له‌ هه‌ندێ سه‌ربرده‌ چیڕه‌م زۆر درێژه‌..ئه‌وه‌تا دوو سه‌گ نازانم له‌ كوێوه‌ په‌یدابوون، پێشتر له‌گه‌ڕه‌ك نه‌مدیتبوون، سه‌ریان له‌ دووی تركزاده‌ ناوه‌،پشیله‌ یه‌ك رێی له‌ پێشه‌، ئه‌ویش دیواری پشته‌وه‌ی ماڵی عه‌لی خان، هیچ چار نیه‌ ده‌بێت هه‌ڵگه‌ڕێ، هه‌ڵگه‌ڕا، به‌و چاوانه‌ی خۆم دیتم دوو ریز یان سێ مابوو بگاته‌ سه‌ر ستاره‌ و له‌ چنگی سه‌گ رزگاری بێت، سه‌رنه‌كه‌وت و كه‌وت و كه‌وته‌ ناو زاری سه‌گ، به‌ گریانه‌وه‌ هاوارم بۆ بابم برد، تا گه‌یشت كه‌لوپه‌ل بووبوو، دوا هه‌ناسه‌ی بوو، بابم ته‌رمی پشیله‌ی خسته‌ گوشێكه‌وه‌، به‌ دوو ده‌وێكه‌وه‌ له‌ كه‌ند په‌ڕیه‌وه‌، منداڵه‌ ورتكه‌ وه‌ دووی كه‌وتن، له‌ ده‌و رێی سه‌ید مارف قۆرتێكی قووڵی لێدا، پشیله‌ی خسته‌ ناویه‌وه‌، له‌ كاتی پڕكردنه‌وه‌، ده‌یگوت:
چ بكه‌م، خۆ خوێن به‌ خوێن ناشۆمه‌وه‌، بچم هه‌ردوو سه‌ له‌ خوێن بگه‌وزێنم…
دێته‌وه‌بیرم، من و فازیل رێحانه‌ و كوڕی پۆلیسه‌كه‌ و كه‌ویارو…. دوو به‌ردی گه‌وره‌ی پانمان له‌ سه‌ری چه‌قاند،ئا، دوای رۆیشتنی بابم، هه‌ندێك ده‌سكاری گۆڕه‌كه‌مان كرد، ئه‌وه‌ی بابم خڕو خڕ بوو، ئێمه‌ وه‌ك گۆڕه‌كانی سه‌ید مارف درێژووكانیمان كرده‌وه‌، به‌ پێنووسی دار له‌ سه‌ر به‌ردێكیان نووسیم:
(ئه‌وه‌ گۆڕی خوالێخۆشبوو تركزاده‌ی پشیله‌) دیاره‌ چاوم له‌ سه‌ر كێله‌كانی گۆڕستان كردبوو، به‌ڵام هه‌ر زوو رێحانه‌(خوالێخۆشبوو)ه‌كه‌ی ره‌شكرده‌وه‌ و گوتی:
هه‌تیم ئه‌وه‌ مه‌نووسه‌ ده‌نا، خودا ده‌وت خوارده‌كات..
به‌ چوار ده‌وریا غه‌ره‌ به‌ردیشمان هه‌ڵدایه‌وه‌، نازانم كێبوو پارچه‌ په‌ڕۆكێكی كه‌سكیشی به‌ دارێكه‌وه‌ كرد و له‌ سه‌ر گۆڕه‌كه‌ی چه‌قاند، حه‌مه‌د مه‌ستان گوتبووی:
دوای چه‌ند ساڵێكیتر، گۆڕی پشیله‌ ده‌بێته‌ مه‌زاری پیرۆزی ئه‌سحابه‌یه‌ك و ژن له‌ بنی دنیاوه‌ دێنه‌ سه‌ری و ده‌پاڕێنه‌وه‌: قوربانی جدت بم، ده‌بمه‌ سه‌گی به‌ر قاپیه‌كه‌ت، به‌ هانامه‌وه‌ وه‌ره‌..
حه‌یف، بابم زوو گۆڕه‌كه‌ی ته‌خت كرد، نه‌یهێشت ببێته‌ مه‌زاری ئه‌سحابه‌، هه‌رچه‌نده‌ دوو سێ هه‌وڵدرا بۆ زیندووكردنه‌وه‌ی گۆڕه‌كه‌، به‌ڵام سه‌رینه‌گرت…




گێڕانه‌وه‌ی مێژوو، یاخود چه‌واشه‌کردنی خوێنه‌ر … زاهیر باهیر

دووهه‌فته‌ له‌مه‌وپێش برا و دۆستی 44 ساڵه‌م له‌ په‌ناو بیانوی پۆستێکمدا* که‌ ‌ لینکه‌که‌ی له‌ خواره‌وه‌ داده‌نێم، هێڕشێکی زۆری کردۆته‌ سه‌ر خۆم و هاوڕێیانی سه‌کۆی ئه‌نارکیستانی کوردزمان و هه‌روه‌ها بزوتنه‌وه‌ی ئه‌نارکیسته‌کان له‌سه‌رده‌می جه‌نگی ناوخۆی ئیسپانیا . له‌و وتاره‌دا ئه‌نارکیسته‌کانی کردوه‌ به‌ مرۆڤکوژ و وێرانکار و فاشی ڕه‌فتار.
پێشه‌کی ده‌بێت ئه‌وه‌ بڵێم گه‌رچی شتێکی وا گه‌وره‌ نه‌بووه‌ له‌ نێوانی من و ئه‌ودا من تێناگه‌م که‌ ئه‌م دۆسته‌ی من بۆ ” شه‌ڕی ئه‌و دۆڵه‌ ده‌هێنێته‌ ئه‌م کۆڵه‌” به‌ ڕاست و به‌ چه‌پدا، که‌وتۆته‌ به‌خشینه‌وه‌ی ‌ تۆمه‌ت و کردنی پاگه‌نده‌ی خراپ‌.
من له‌م کورته‌ وه‌ڵامه‌دا ، سه‌باره‌ت به‌ خۆم و نوسینه‌کانم ، خۆم له‌ هێڕشکردن ده‌پارێزم و به‌رگریش له‌ خۆم ناکه‌م، به‌ڵكو ده‌یهێڵمه‌وه‌ بۆ خه‌ڵكی که‌ حوکمی خۆیان بده‌ن . من هیچ وه‌خت نه‌ك له‌گه‌ڵ هاوڕێ و براده‌ر، به‌ڵکو ئه‌وانه‌شی که‌ نایانناسم شه‌ڕی که‌سی ناکه‌م. دونیای خه‌باتی من که‌ دژی ئه‌م سیسته‌مه‌یه‌ ، له‌گه‌ڵ سیسته‌مه‌که‌دایه‌، نه‌ك تاکه‌کانی کۆمه‌ڵ به‌ سه‌رکرده‌کانیشه‌وه‌. به‌ڵام پێشئه‌وه‌ی بچمه‌ سه‌ر کرۆکی باسه‌که‌ با له‌ شتێکدا ڕاستی بکه‌مه‌وه‌ ، گه‌ر چی ئه‌و کوردییه‌کی زۆر باشده‌زانێت به‌لام نوسیوێتی ئه‌و ” موراقه‌به‌ ناکات ، چاودێری ده‌کات ” به‌ڵام هه‌ردوو وشه‌که‌ هه‌ر یه‌كشتن ، یه‌که‌میان عه‌ره‌بییه‌ و دووه‌میان کوردییه‌ .
• …. بابه‌ ئیشته ‌‌ که‌س گوتوویه‌تی**:
ئیشته‌ که‌س گوتوویه‌تی ئه‌نارکیزم له‌گه‌ڵ ئایندا دێته‌وه‌، که‌س گوتوویه‌تی بزوتنه‌وه‌ی ئه‌نارکیسته‌کان له‌وێ وایان کردوه‌ یا نه‌ ، که‌س گوتویه‌تی سه‌کۆی ئه‌نارکیستان شانیان وایه‌ و باڵیان وایه‌، ئیشته‌ که‌س گوتویه‌تی ……؟
ئه‌م دۆسته‌ی من ڕكوکینه‌که‌ی به‌رامبه‌رم به‌و ڕاده‌یه‌یه‌ ته‌نها به‌ ته‌سه‌وراتی خۆی له‌سه‌ر پۆسته‌که‌ی من قسه‌ده‌کات‌. فه‌رموون با خوێنه‌ر کرته‌ی لینکی پۆسته‌که‌ی من بکات و بیخوێنێته‌وه‌ و بۆخۆی حوکم بدات. من خۆم چه‌ند جارێك پۆسته‌که‌مم خوێنده‌وه‌ به‌ڵام له‌گه‌ڵ نوسینه‌که‌ی ئه‌ودا هیچ په‌یوه‌ندییه‌کم بۆ نه‌به‌سترا. نه‌ك هه‌ر ئه‌وه‌، به‌ڵکو گه‌ر خوێنه‌ر دیقه‌تی لێبگرێت بۆی ده‌رده‌که‌وێت که‌ من به‌ناوی ئه‌نارکیسته‌کانه‌وه‌ و ته‌نانه‌ت به‌ ناوی ‘سه‌کۆ’ شه‌وه، قسه‌م نه‌کردووه‌.‌ من نوسیومه‌ “..له‌ دیدی منه‌وه‌ …” چونه‌ک من ئه‌وه‌ ده‌زانم نه‌ ئه‌نارکیزم ئایدۆلۆجییه‌ تاکو خاوه‌ن ده‌ق بێت و حوکم بدات ، نه‌ ده‌شکرێت له‌سه‌ر هه‌موو شت وه‌کو حیزبی و ئایدۆلۆجیسته‌کان ، ئه‌نارکیسته‌کان یه‌ك ڕایان هه‌بیت یا هاوڕابن، هاوکاتیش که‌سیش مافی ئه‌وه‌ی نییه‌ مافی ئه‌نارکیستبوون و نه‌بوون ببه‌خشێته‌وه‌.
لێردا ده‌بێت ئه‌وه‌ش بڵێم من مافی خۆمه‌ له‌سه‌ر هه‌ر شتێك بنوسم که‌ ده‌مه‌وێت‌، ئه‌وه‌نده‌ی: یه‌که‌م خوێنه‌ر چه‌واشه ‌نه‌که‌م و به‌ به‌ڵگه‌وه‌ بدوێم. دووهه‌م وتاره‌کانم ڕه‌گه‌زپه‌رستانه و ڕه‌یسیستانه‌ ‌ نه‌بێت، بۆیه هه‌تا ئیرهابی فکریشم له‌سه‌ر بێت،‌ من هه‌ر به‌رده‌وام ده‌بم له‌سه‌ر نوسین. ‌.
ئه‌م دۆسته‌ی من واچاوه‌ڕوان ده‌کات که‌ من و هاوڕێکانم شتێك بنوسین که‌ ده‌قاو ده‌ق له‌گه‌ڵ نوسینی بیریاره‌ کۆنه‌کانی ئه‌نارکیزمدا، بێته‌وه‌. جوانی ئه‌نارکیزم و فراونبیریی ئه‌نارکیسته‌کان له‌وه‌دایه‌ ، که‌ ئه‌مان جیاوازن له‌ مارکسییه‌کان و کۆمۆنیسته‌کان یاخود موسڵمانه‌کان ، بۆ ئه‌وه‌ی پاش نزیکه‌ی 180 ساڵ ئه‌نارکیسته‌کان بێن بۆ حه‌لی کێشه‌کانی ئێستا دوو توێی کتێبه‌کانی که‌سانێك که‌ ئێسقانیشیان نه‌ماوه‌، بگه‌ڕێن ، یا وه‌کو موسڵمانه‌کان پاش ئه‌م هه‌مو ساڵانه‌ تازه‌ به‌ تازه‌ بێن قورئان بکه‌نه‌ ده‌ستوری تاك و به‌ڕیوه‌بردنی کۆمه‌ڵ. هه‌ر ئه‌مه‌شه‌ که‌ ئێمه‌ ده‌ڵێین نه‌نارکیزم ئایدۆلۆجی نییه،‌ به‌ڵکو هزره‌ ، هزریش به‌ به‌رده‌وامیی‌ له‌خۆ تازه‌کرنه‌وه‌دایه‌ .
• به‌ ڕیش نییه‌ به‌ ئیشه‌ :
ئه‌و دۆسته‌م نوسیوێتی که‌ ” ئه‌م براده‌رانه‌ له‌ په‌نجه‌ی ده‌ست تێناپه‌ڕن” من نازانم ئه‌و به‌ چ پێوه‌رێك و به‌ڵگه‌یه‌ك ئه‌م قسه‌یه‌ فڕێ ده‌دات . ڕاستییه‌ك هه‌یه‌ که‌ ده‌بێت هه‌موو خوێنه‌ر بیزانێت ، که‌ ئێمه‌ خۆشمان نازانین ‘ سه‌کۆ ‘ چه‌ند که‌سی له‌ ده‌وره‌. هۆکاری ئه‌مه‌ش ڕون و ئاسانه‌ ، چونکه‌ ئێـمه‌ نه‌ حیزبین و نه‌ ڕێکخراوین و نه‌ ئابوونه‌ ده‌ده‌ین و نه‌ سجلی ئه‌ندامان‌ و پاڵێوراوان و لاینگرانمان هه‌یه ‌و نه‌سه‌رکرده و‌ به‌رکرده‌ش. دوای ئه‌وه‌ش ئیمه‌ یه‌ك که‌س بین و هه‌زار که‌س مه‌سه‌له‌یه‌ک نییه‌ چونکه‌ ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ته‌یارێکی هزرین. زیاتریش له‌مه‌، بانگه‌وازی به‌ره‌و ده‌سه‌ڵات و پاگه‌نده‌ی ڕزگارکردنی کۆمه‌ڵمان نه‌کردوه‌ تاکو که‌سێك پێمان بڵێت، ئێمه‌ هیچین یا هیچنین.
ئێمه‌ خۆمان فشنه‌کردۆته‌وه‌ و خۆشمان باشده‌ناسین، ده‌زانین کاری هه‌نووکه‌یی ئێمه‌ کاری ڕۆشنگه‌ریییه‌ ، داکۆکی و ناساندنی هزری ئه‌نارکیزمه‌ له‌ کوردستاندا ، که‌ بێ هیچ زیاده‌ڕه‌وییه‌كیش ده‌ڵێم ڕۆڵێکی که‌م تا زۆرمان هه‌ر بینوه. ‌ بۆ نموونه‌ له‌ته‌ك زه‌مینه‌ی‌ زاتی و بابه‌تییه‌کانی کوردستان‌، هه‌ند‌ێك له‌ تاکه‌کانی کۆمه‌ڵ له‌ باشوور، خۆیان به‌ ئه‌نارکیزم ئاشناکردووه‌ و کار له‌سه‌ر ناساندنی زیاتری ده‌که‌ن. ئێستا به‌ ده‌گمه‌ن به‌رگوێت ده‌که‌وێت که‌ ئه‌نارکیزم وه‌کو جاران به‌ فه‌وزه‌وی یا فه‌وزا ناوببرێت. ئه‌مه‌ش له‌ سای هه‌وڵی هاوڕێیانی ‘سه‌کۆ’ و هاوڕێیانی دیکه‌ی ده‌ره‌وه‌ی ‘سه‌کۆ’ یه.‌‌
باشه‌ ئه‌گه‌ر ئێمه‌ هیچ نین بۆچی له‌ مانگی ئۆکتۆبه‌ری پاره‌که‌وه‌ ئه‌کاونتێکی ‘سه‌کۆ’ داخراوه‌ و هه‌موو به‌ڵگه‌ داواکراوه‌کانیش ده‌خه‌ینه‌ به‌رده‌می تیمی فه‌یسبووك که‌چی هێشتا ئاماده‌نین بیکه‌نه‌وه‌؟ باشه‌ بۆچی ناو به‌ناو له‌ لایه‌ن فه‌یسبووکه‌وه‌ تیرۆری فکری ده‌کرێین، هه‌ر له‌م ڕۆژانه‌دا دوو په‌یجی دیکه‌ی ‘سه‌کۆ’ و ئه‌کاونتی دوو هاوڕێ تیرۆرکران؟ باشه‌ بۆچی ئه‌و خۆی خه‌ڵکیمان لێ هانده‌دات که‌ گوایه‌ ئێمه‌ مه‌ترسین؟

• تا خاوه‌نماڵ دزی گرت ، دز خاوه‌نماڵی گرت:
به‌ڕاستی جێی سه‌رنج و هه‌ڵوێست ‌و پرسیاره‌ ، کابرایه‌ك خۆی 5 ساڵ له‌گه‌ڵ بزوتنه‌وه‌ی ” گۆڕاندا” بوو ، ئاگه‌داریشم له‌ نزیکه‌وه،‌ که‌ پاره‌یه‌کی یه‌کجار زۆریشی له‌و ڕێگایه‌دا سه‌رف کردبێت، که‌ له‌ کاتێكدا که‌ مه‌ترسی گۆڕان هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ له‌ لای ئێمه‌ی ئه‌نارکیستان ئاشکرا بوو ، که‌ چۆن سواری کۆڵی ناڕه‌زاییه‌کانی خه‌ڵکی ده‌بێت و ده‌یقۆزێته‌وه‌. من یه‌که‌م که‌س بووم هه‌ر له‌سه‌ره‌تای دروستبوونی ئه‌و حیزبه‌وه‌ ‌ وتارێکم له‌ژێر تایتڵی ” نه‌وشیروان موسته‌فا پێشئه‌وه‌ی خۆی له‌ گوناهه‌کانی پاکبکاته‌وه‌ ، داوای به‌یعه‌تمان لێده‌کات!!” . ئه‌و دۆسته‌م ‌ خۆی ئاگه‌داره‌ و داوای لێکردم که‌ نه‌ینێرم بۆ بڵاوکردنه‌وه‌. سه‌مه‌ره‌که‌ لێره‌دا ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئه‌م دۆسته‌ی من زۆر به‌ ڕاشکاوانه‌ ‌ ‌ به‌ مافی خۆی و به‌ ڕه‌وای ده‌زانێت که‌ به ‌خه‌ڵکی بڵێ ئه‌مانه‌ مه‌ترسیدارن و بووه‌ به‌ خێرخوازێك تاکو له‌و مه‌ترسییه‌ به‌ئاگایان بهێنێته‌وه‌ و بیانپارێزێت.
ده‌بێت مه‌ترسی له‌ هزرێكدا ، له‌ که‌سانێکدا یاخود له‌ بزوتنه‌وه‌یه‌کدا، که‌ دژی ده‌وڵه‌ت و ده‌سه‌ڵات و خاوه‌ندارێتی تایبه‌تی و پله‌و پایه‌ و هیراشییه‌ت بێت و بۆ ‘کۆمه‌ڵێکی’ به‌تاڵ له‌وانه‌ خه‌بات بکات، چی بێت؟!!. مه‌ترسی له‌ حیزبایه‌تیدایه‌، له‌و بزوتنه‌وه‌ی که‌ ئه‌و بۆ ماوه‌یه‌کی درێژ نه‌ك خۆی بۆته‌رخانکردبوو به‌ڵکو ده‌نگیشی له‌ هه‌ندێك له‌وانه‌ی که‌ دژی بوون ، دابڕیبوو، یا ساردبوبووه‌وه‌.
ئه‌وه‌ حیزبه‌کان و بزوتنه‌وه‌کانیانه‌ که‌ مه‌ترسی له‌سه‌ر تاکه‌کانی کۆمه‌ڵ و خودی کۆمه‌ڵ دروستده‌که‌ن، نه‌ ئه‌نارکیزم و نه‌ ئێمه‌ی ئه‌نارکیستان.
ئه‌و دۆسته‌م ماڵی ئاوا بێت ، بڕوانامه‌ی ‘ نیازپاکیمان’ ده‌داتی به‌ڵام هه‌ڵه‌یه‌کی گه‌وه‌ره‌ی کرده‌وه‌ که‌ هه‌ر ئه‌و بڕوانامه‌یه‌ش‌ به‌ حیزبیه‌کان وڕابه‌ره‌کانی وه‌کو لینین و ڕه‌نگه‌ چه‌کداره‌ ئاساییه‌کانی داعشش ، ببه‌خشێت . بۆ نموونه‌ باسی له‌ لینین کرده‌وه که‌ ‘ نیازپاك’ بووه‌ و که‌ به‌ڕای ئه‌و ئه‌‌وه‌شی لێده‌رچوو ‌ که‌ بینیمان . ئه‌زموونه‌کان وانیشانی ده‌ده‌ن که‌ به‌ گشتی، ئه‌ندامانی حیزبه‌کان ، ڕابه‌ره‌کانیان و بزوتنه‌وه‌کانیشیان ‘نیاز پاك ‘ نین، هۆکاره‌که‌شی ڕونه‌. ئه‌وان هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ داخوازی ده‌سه‌ڵات ده‌که‌ن و بۆگرتنه‌ده‌ستی ده‌سه‌ڵات و ده‌وڵه‌ت خه‌بات ده‌که‌ن ، هه‌ر هه‌مووشیان لێره‌دا دوو شت ده‌زانن . یه‌که‌میان: له‌ سه‌رکه‌وتنی حیزبیانا پایه‌ و پله‌ به‌ده‌ستده‌هێنن. دوو‌هه‌میش هه‌موویان پێشوه‌خت ده‌زانن که‌ ده‌سه‌ڵات و ده‌وڵه‌تیان ده‌وێت ، ئه‌وه‌شیان لاڕونه‌ که‌ نه‌هامه‌تییه‌کانی خه‌ڵکی و ده‌رده‌سه‌رییان ، سه‌رچاوه‌که‌ی ده‌سه‌ڵات و ده‌وڵه‌ته و پایه‌‌کانی مانه‌وه‌ی ئه‌و ده‌سه‌ڵات و ده‌وڵه‌ته‌ش زوڵم و زۆر و کوشتن بڕین و ڕاو و ڕووته‌ ‌.

• وتنه‌وه‌ی قسه‌ی دووژمنانی ئه‌نارکیزم و بزوتنه‌وه‌ی ئه‌نارکیستی: ‌
له‌م خاڵه‌دا من زۆر له‌سه‌ری ناڕۆم ، چونکه‌ یه‌که‌م: ئه‌و دۆسته‌ی من ‌ که‌ باس له‌ ڕه‌فتارفاشێتی ئه‌نارکیسته‌کانی سه‌رده‌می جه‌نگی ئیسپانیا ده‌کات، بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ سه‌رچاوه‌کانی نه‌خستۆته‌ به‌رچاو، گه‌رچی ئه‌وه‌ زۆر ئاسانه‌ سه‌رچاوه‌ هه‌یه‌ له‌وه‌ خراپتریشی بۆ ئه‌و بزوتنه‌وه‌یه‌ هه‌ڵبه‌ستووه‌. دووهه‌م: من لێره‌دا نامه‌وێت قه‌ناعه‌ت به‌ خه‌ڵك بکه‌م که‌ قسه‌کانی ئه‌و دۆسته‌ی من ناڕاسته‌، گه‌ر که‌سێك به‌هه‌ر بارێکیاندا ئه‌و پرسه‌ی مه‌تڵه‌ب بێت ، ده‌توانێت له‌ چه‌ند خوله‌کێکدا پشکنینێك له‌ گووگڵدا بکات. ئه‌وه‌نده‌ی من بزانم ‌ جۆرج ئۆرێڵ سه‌رچاوه‌یه‌‌کی ناسراو و ئه‌مینه‌ و خۆشی له‌ ته‌ك ئه‌نارکیسته‌کاندا به‌شداری شه‌ڕی دژ به‌‌ فاشییه‌کانی فرانکۆ و ستالینی کردووه‌. په‌رتوکێكی له‌و باره‌وه‌ له‌ژێر ناوی The Homage to Catalonia نوسیوه‌ ڕه‌نگه‌ بۆ عه‌ره‌بیش وه‌رگێڕرابێت، گه‌ر که‌سێك بخوازێت، ده‌توانێت چاوێکی پیادا بخشێنێت. سێیه‌م: ئه‌و باس له‌ 80 ساڵ له‌مه‌وبه‌ر ده‌کات که‌ دونیایه‌کی دیکه‌ بوو، نه‌ك هه‌ر له‌ ئیسپانیا به‌ڵکو له‌ هه‌موو شوێنێکی ئه‌م جیهانه‌دا، من دڵنیام که‌ ئه‌و زۆر باشده‌زانێت که‌ قه‌شه‌ و که‌نیسه‌کانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ پایه‌یه‌کی گه‌وره‌ و به‌هێزی ده‌وڵه‌ت بوون، که‌نیسه‌ و ده‌وڵه‌ت وا ئاوێته‌ بووبوون که‌ ڕۆڵیان له‌ دژی هه‌ژاران و ڕاپه‌ڕین و شۆڕشدا، له‌ یه‌کدی جیا نه‌ده‌کرانه‌وه‌.
له‌ ڕاستیدا به‌ گوێره‌ی قسه‌ی جۆرج ئۆرێڵ و نوسه‌رانی دیکه‌ش ئه‌و که‌نیسانه‌ی که‌ له‌به‌رده‌م ده‌بابه‌و تۆپه‌کانی ستالین و فرانکۆدا ، هیشتا به‌پێوه‌ مابوون، ئه‌نارکیسته‌کان ده‌ستیان به‌سه‌ردا گرتون و وه‌کو باره‌گای شؤڕش له‌ بواری داڵده‌دان و چاره‌سه‌رکردنی خه‌ڵك و چێشتخانه‌ی هه‌ره‌وزیی، به‌کاریانهێناون.

زاهیر باهیر – له‌نده‌ن
20/10/2016
‌……………………………………………………………………………
لینکی پۆسته‌که‌ی من:

http://www.penusakan.com/Article-2456

**هاوڕێیه‌کی که‌رکوکیم گێڕایه‌وه،‌ ‌ له‌و سه‌رده‌مه‌ی که‌ کوردایه‌تی له‌ بره‌ودا بوو، له‌ شۆڕیجه‌ی که‌ركوك که‌ زۆربه‌ی دوکانداره‌کان تورك بوون، خۆپیشاندان به‌ سرودی “ئه‌ی ڕه‌قیبه‌وه‌ ده‌کرا …..که‌س نه‌ڵێت کورد مردووه‌” . ئه‌مه‌ جارێ نه‌بوو به‌ڵکو به‌رده‌وام بوو که‌ خۆپێشانده‌ران به‌به‌رده‌م دوکانه‌کاندا ده‌هاتن و ده‌چوون و ئه‌ی ڕه‌قیبیان ده‌وته‌وه‌. ڕۆژێکیان حاجییه‌کی دوکانداری تورکمان ده‌گاته‌ تینی و خوای نامێنێت ، هه‌ڵده‌سێته‌‌ سه‌ر پێ و ده‌ستی ده‌خاته‌ به‌ر که‌له‌که‌یی و به‌ خۆپیشانده‌ران ده‌ڵێت ” بابه‌ ئیشته‌ ‌ که‌س گوتوویه‌تی کورد مردووه‌؟”




مەسعودبارزانی گەورەترین مافیا لەمێژوودا دژی خەڵکی کوردستان..! … سەروەرکەریم

هەمووخەڵکی کوردستان ئەوەیان لەبیرماوە کاتێک خۆپیشاندانی ١٧ی شوبات و ڕۆژانی دوایی بڕستی ،لەمەسعودی مافیابڕی بوو ،شەوان خەولەچاوانی تۆرابوو ،چاوەڕوانی کەوتنی خۆی دەکرد ،هێزە پاشکۆکانی بەوەکالەت کەوتنە سەرکوتی خۆپیشاندەران و دڵیان دایەوە و ،لەکەوتن و دادگای خەڵکی کوردستان ڕزگاریان کرد .
هێزە پاشکۆکانی گەرەمافیا بەپلەی یەکەم بنەماڵەی مافیای تاڵەبانی و بەدوای ئەویشدا چەند حیزبۆکەیەک ،کەدووکانی سیاسیان داناوەو ،لەسەرگیرفان و قوتی خەڵکی کوردستان خەریکی بازرگانی و خۆدەوڵەمەندکردنن .کاتێک گەورەمافیا بۆی ئاشکرابوو ،کەئەمجارەش لە ڕووخان بەسزاگەیاندن ڕزگاری بوو ،کەوتە درۆکردن و گەوجاندنی خەڵکی کوردستان بەناوی دەوڵەتی کوردی و سەربەخۆیی کوردستان ،ئەوەش بەڕاگەیاندنی پەیامێک لەبەهاری ٢٠١١،گوایە ئەو خائینە بەماف و ئازادیەکانی خەڵکی کوردستان دەوڵەت ڕادەگەیەنێت و میدیاکانیش بۆ لابردنی فۆکس لەسەر روومالی خۆپیشاندانەکان ،کەوتنەبەشان و باڵ هەڵدانی گەورەمافیاو لەبیربردنەوەی داخوازیەکانی خەڵک و بەسزاگەیاندنی تاوانبارانی ١٧ی شوبات و ڕۆژانی دوایی .
کاتێک ئەو درۆوهەرایەی ڕاگەیاندن ،بۆ کۆتایی هێنان بەخۆپیشاندانەکان سەمەرێکی بەگەورەمافیا مەسعود بەرزانی نەدا،شەریک و هاوڕێ هەمیشەییەکەی ،مافیا جەلال تاڵەبانی هێزی گاردی کوماری هێنا بۆسەرکوتی مەیدانەکانی ئازادی ،لەشارو شارۆچکەکان و ترس و بیمی مەسعودی شەریک و هاوڕێ لەڕووخان و دادگایی کردن ڕەواندەوە ،هەڵبەت ئەوهەنگاوی تاڵەبانی مافیا ،چەند لەبەر مەسعودی مافیا بوو ئەوەندەش لەبەر مانەوەی خۆی و دەسەڵاتە تیرۆریستیە هاوبەشەکەیان بوو.
لەداوی ١٧ی شوباتەوەو هەمووساڵێک مەسعودی مافیا دێتە سەر تەلەفیزیۆن و بە درۆی دەوڵەتی کوردی خەڵکی کوردستان فریوو دەدات و خۆیی و بنەمالە کەی خەریکی بەتاڵانبردنی سەرزەمین و ژێرزەمینی کوردستانن .
ساڵ دوای ساڵ سامانی هەدووبنەمالەی مافیای کوردوشەریک هاوکارەکانیان زیاترو زیاتر دەبێت و ژیان و گوزەرانی خەلکی کوردستانیش بەرەوخراپتر دەچێت ،تائەو ئاستەی لەساڵی ٢٠١٤ وە خەلکی کوردستانیان دووچاری نەهامەتی یەکی گەورەکردوەو خەڵکی کوردستان موحتاجی نانی ڕۆژانەبوون .
سەرانی مافیای بزووتنەوەی کوردایەتی بەهەمووباڵەکانیانەوە بۆئەوەی فۆکس لەسەر دزی و تاڵانی وکارە تیرۆرستیەکانیان لابەرن رێگا خۆشکەربوون بۆهاتنی داعش و داگیرکردنی شەنگال و مەخمورو چەند شوێنێکی ترو بە جینۆسایدانی یەزیدیەکان .دەبێت ئەوەشمان بیر نەچیت کاتێك تیرۆرستانی داعش موسڵیان داگیرکرد .گەورەمافیا مەسعود ڕایگەیان بۆئێمە جیاوازنی یە مالکی دراوسێمان بێت ،یان داعش ،چونکە خەریکی بازرگانی بوون لەگەڵ ئەوهێزە تیرۆرستە لەسەرحسابی خەلکی کوردستان .
کاتێکیش هیزەکانی سەربەمەسعودی مافیا ،لەڕێکەوتنێکی تورکیا قەتەر سعودیەو مەسعودا شەنگالیان تەسلیم بەتیرۆستانی داعش کرد ،نەک مەسعودی مافیای بۆی گرنگ نەبوو ،کەهەزارن ژن و کچی یەزیدی کرانە کەنیزەک و جاریەو لەبازاڕەکاندا کرێنی فرۆشتنیان پێوە دەکرا ،بەلکو لەجیاتی سزای هیزە هەڵهاتوەکەی بدات خەڵاتی کردن .هەڵبەت هیزەکانی تریش تاوانبارن بەرامبەر بە جینۆسایدی یەزیدیەکان ،چونکە ئەوانیش بێدەنگ بوون و شوێن فەرمانەکانی مەسعودی مافیاکەوتن و پاساویان بۆ دەهێنایەوە .
لایەنێکی تری بەردەوام بوونی دەسەڵاتی مافیایانەی بنەماڵەی بارزانی دەگەڕێتەوە بۆبێدەنگی خەڵکی کوردستان بەرامبەر بەهەمووتاوانەکانی ئەوبنەماڵەیەو نەهاتنە دەنگیان ،لەسەر ماف و ئازادیەکانیان ڕێگا خۆشکەری جدی بوو بۆئەوەی ئەو بنەماڵەمافیایە بێ باکانە پەلاماری هەردەنگ وڕەنگێک بدات ،کەدژی ئەو بنەماڵەیەو تاوانەکانی بێت .بەدیوێکی تریش دا تەواوی بەناو حیزبەکانی بزووتنەوەی کوردایەتی شەریک و هاوکاری گەورەمافیاو بنەماڵەکەی بوون تاتەواوی تاوانەکانی بۆ پەردەپۆش بکەن ،بەناو یەکڕیزی خەڵکی کوردستان ..تائێستاش روون نی یە بۆ خەڵکی کوردستان ئەم شەریکانەی بنەماڵەی مافیای بارزانی مەبەستینا چی یە لەیەکڕیزی خەڵکی کوردستان ،خۆمەعلومە خەڵکی کوردستان یەکڕیزن بەرامبەر بە پێشێلکردنی مافەکانیان ،بەلام ئەویەکڕیزیەی شەریکە دزەکان و تیرۆریستەکانی بنەماڵەی مافیای بارزانی باسی دەکەن یەکڕیزی و شەراکەتی خۆیانە دژبەهەموو خەڵکی کوردستان و مانەوەی خۆیان و دزی و تاڵانی و داوێن پیسیەکانیان .
هەربۆیە هەرکاتێک دەنگی ناڕەزایەتی یەکانی خەڵکی کوردستان چڕدەبێتەوەو بەرەو گۆڕانکاری کۆتایی هێنان بە دەسەڵاتی مافیاگەری هەنگاو دەنێت ،تەواوی حیزبەمافیاکانی بزووتنەوەی کوردایەتی سیناریۆیەک دەخوڵقێنن و والەخەڵکی کوردستان دەگەیەنن ،کەئەوان کێشەیان لەگەڵ بنەماڵەی مافیای بارزانی هەیە لەسەر مافەکانی خەڵکی کوردستان و ئیتر حەملەی ڕاگەیاندن دەست پێدەکەن و هەرخۆشیان بەناوی خەڵکی کوردستان و داوای هێرشی ڕاگەیانن و کۆبوونەوە دانیشتن دەکەن و دەیانەوێت بسازێن و دەکەونە کۆبوونەوەی چەندقۆڵی و هەریەکەیان لەئاوازێک دەخوێنن و ماوەک خەڵکی کوردستانی پێ فریوو دەدەن بەناوی کۆبوونەوە ،دواتر دەڵێن بنەماڵەی مافیای بەرزانی ئامادەنی یە تەنازول لە هیچ شتێک بکات .لەکاتێک دا داواکاری ئەو حیزبانە هیچ پەیوەندی بەماف و ئازادیەکانی خەڵکی کوردستانەوە نەبووەو نی یە ،شەڕیانە لەسەر بەشەکانیان .
نوکتەی کاراکردنەوەی دیوەخانەکەی سەرانی مافیای کوردو ئەفسانەی مافەکانی خەڵک و نەبوونی مووچەو بەستنەوەی بەپەکخستنی دیوەخانەکەیان ،وەک ئەوەی ئەوکاتەی دیوەخانەکەیان لەکاردابوو داکۆکی کاری مافەکانی خەڵکی کوردستان و بکوژانی خۆپیشاندانەکانی ماوەی دەسەڵاتی سەرانی مافیای کوردو خۆپیشاندەرانی ١٧ی شوبات و ڕۆژانی دوایی و بکوژانی رۆژنامەنوسانیان بەدادگا گەیاندبی ،یان ئەوانەی شەنگالیان تەسلیم بەداعش کردو هەزاران کچ و ژنی یەزیدیان دایە دەست دڕندەکانی داعش و ئەوانیش دەستدرێژیان کردەسەریان و کردیاننە کۆیلەو لەبازاڕەکانی رەقەو سعودیەو تورکیا کڕین و فۆشتنیان پێوەدەکرێت ،یان داهاتی دزراوی نەوتیان گێڕایەوە دزەکانیان سزادا .جگەلە وسیناریۆیانە شەڕی ڕزگارکردنی موسڵ وبەرزکردنەوەی کێرڤی گەورەمافیاو هاوکارەکانی بەوەی ئەوان خاوەنی حیکمەتی سەرکردایەتی کردنی ڕزگارکردنی شاری موسڵن و سەرپەرشتی گشتی ئەو پڕۆسەیەدەکات ،لەکاتێکدا زۆر بەڕوونی ئەمریکا و عێراقیش ئەوەیان ڕاگەیاند ،ئەوەی سەرپەرشتی ڕزگارکردنی موسڵ دەکات عەبادیە ،نەک مەسعودی مافیا .ئەوەی زوڕناژەنەکانی بنەماڵەی مافیای بەرزانی ،لەڕێگەی ڕاگەیاندنەکانەوە بەخەڵکی کوردستانی دەفرۆشن و دەیانەوێت وانیشانی بدەن ،کە هەموو شتێک بەخواستی سەرۆکە ئێکسپایەرەکەیان دەڕوات ،جگەلەگەوجاندن و لەبیربردنەوەی نەبوونی مووچەو ئەوکارەساتە ئابوریەی ئەو بنەماڵەمافیایە بەسەرخەڵکی کوردستانیاندا هێناوە هیچی ترنی .
ڕوون و ئاشکرایە ئەو بنەماڵەیە بەدرێژایی مێژوویان ،نەخەباتکاربوون و نەئامانجیان خزمەتکردن بووە بەخەڵکی کوردستان ،ئەوبنەماڵەیە هەمیشە ،لەسەر نەهامەتیەکانی خەڵکی کوردستان خەریکی بازرگانی دزی بوون بۆبەرژەوەندی خۆیان و بنەماڵەکانیان ،بەشداری کردنی دووربەدوور لەشەڕی مووسڵ و سازاندنی زوڕنایەکی ڕاگەیاندن ،بۆ ئەوەیە پەردەپۆشی تەسلیم کردنی شەنگال لەبیری خەڵکی کوردستان بەرنەوەو بشتوانن دەست بەسەر ئەوبەڵگانەدابگرن ،کەپەیوەندی بە هاوکاری ئەو بنەماڵەیەوە هەیە بۆ تیرۆرستانی داعش .
بۆیە هەموو ئەو قسەکردنانە جگە لەسیناریۆکانی سەرانی مافیای بزووتنەوەی کوردایەتی گەمژاندنی خەلکی کوردستان و دوورخستنەوەیان لە کۆتایی هێنان بەدەسەلاتی سەرانی مافیای ڕەنگاوڕەنگی کوردستان هیچی ترنی یەو خۆبەستنەوە بە کێشەی سەرانی بزووتنەوەی کوردایەتی ئاسۆئامانجەکانی خەڵک کوردستان بۆگەیشتن بەماف و ئازادیەکان زیاتر دووردەکەوێتەوە و برسیکردن و ناهەمواریەکانی ژیان و چڕبوونەوەی دیکتاتۆریەت بەرەولوتکە هەنگاودەنێت .
ئەوەی خەڵکی کوردستان دەبێت کاری بۆبکەن خۆپیشاندانی بەئاشتیانەنی یە ،بەلکو هەنگاو نانە بۆ خۆڕێکخستن و دروسکردنی هێزی سەربەخۆ بۆ شۆڕش و گۆڕینی تەواوی سیستمی ٢٥سالەی سەرانی مافیای بزووتنەوەی کوردایەتی .خۆپیشاندانی ئاشتیانە هیچ ناگۆڕێت ،چونکە ئەو دەسەڵاتە مافیاگەریەی بەهیزی چەک خۆی سەپاندوە هیچ باوەڕی بەئاشتی نی یە و،لەبۆسەدایە بۆ هەرهێزێک کە دژیان بێت ،بۆیە خەڵکی کوردستانیش دەبێت بەهێزی ڕێکخراوی خۆی ڕووبەڕوویان ببێتەوە .
هەروەک گیڤارا دەڵێت من ناچمە خۆپیشاندانێک ئەو بەچەک ڕووبەرووم بێتەوە ومنیش بەبێ دەسەڵاتی دانیشم .بۆیە کاتی ئەوەیە خەڵکی کوردستان بەهەمان شێوەی سەرانی مافیای بزووتنەوەی کوردایەتی وەڵامیان بداتەوە.

هۆڵەندا




پێشمەرگە و شەڕ بۆ” نیشتمان ” … عەبدوڵا ساڵح

شەڕ لە دژی داعش لە موسڵ دەستی پێکرد، لەناوبردنی ئەم ڤێرژنە لە سوپەر وەحشیەتی ئیسلامی سیاسی بە شەڕی سەربازی، ویستی بەشەریەتی مودێرنە لە هەموو گۆشەیەکی ئەم جیهانە ، ئەم سەرەتانە دەبێ لە جەستەی مرۆڤایەتی دەربهێنرێ ،بۆیە هێزە بەشدار بوەکان لەو شەڕەدا، هەرناسنامەو شوناسێکیان هەبێ بەلای منەوە گرنگ نی یە .
زۆر ئاشکرایە هێزە بەشداربوەکانی ئەم شەڕە هەر ئەوان بوون داعشیان خوڵقاندو پارێزگاریان کرد، ئەمڕۆش شەڕی لەناوبردنی دەکەن، ئیتر بە هەر هۆیەکەوە بێت، کە گرنترینیان ئێکسپایەر بوونی ڕۆڵی ئەم ڤێرژنە یەو گەڕانە بە دوای بەدیلی تردا . لەگەڵ هەموو ئەمانە ،ئەگەر لە ژنە یەزیدیە یەخسیرەکانی ژێر دەستی داعش بپرسی: هێزێک هاتوە دەیەوێ داعش لەناو بەرێ ڕاتان چی یە ؟ ئەوان بێشک شوناس و ناسنامەی ئەو هێزەیان مەبەست نیە ، ئێمەش ئەگەر لەبری ئەو ژنانەو وەک ئەوان بیر بکەینەوە دەبێ هەمان هەڵوێستمان هەبێ .
پێشمەرگە ڕۆڵێکی گرنگ دەبینێ لەو شەڕە ، ئێمە لێرەوە دەستخۆشیان لێدەکەین و دەزانین ئەوان ، وەک ‌هێز، دەوری ڕاستەوخۆیان لە گەشەو پەرەگرتنی داعشدا نەبوە ، بەڵام ئەو بازرگانە چاوچنۆکانەی لەژێر باڵی مەسئولە حیزبیە گەورەکاندا هەڵتۆقین و بە چاوتروکانێک بوونە ملێۆنێر و ملیاردێر، ژێر بەژێر سات و سەودایان لەگەڵ داعش هەبوو، ئەم دۆسیە کە ئێستا پەردەپۆش کراوە دەبێ ڕۆژێک ئاشکرا بکرێ.
قەڵەم بەدەستەکانی ئەحزابی کوردی دەسەڵاتدار چەند ڕۆژێکە بۆقی ئەوە لێدەدەن کە ” پێشمەرگە موڵکی گەلە و هیچ حزبێک نابێ خۆی بکا بە خاوەنی “، منیش دەڵێم سەد خۆزگە وا بوایە ، بەڵام کاتێک ئاوڕێکی خێرا لە ڕابردوو دەدەینەوە، پێچەوانەکەیمان بۆ دەردەکەوێ کە خۆی لەبن چەند ڕاستی یەکدا حەشار داوە :
ئەم هێزە پێکهاتە سەرەکیەکەی ڕۆڵەی خەڵکی کرێکاروزەحمەتکێشە کە بە ئیستلاحی هەندێک لە حیزبە کوردیەکان بە ( پێشمەرگەی سادە ) ناویان دەبەن ! ئەوانە خۆراکی سەرەکی هەر شەڕ و ئاڵۆزیەکن کە ڕووبدا ودواتریش کە گیان لەدەست دەدەن کەس و کارو منداڵەکانیان دەبێ بپاڕێنەوە تا لەتە موچەیەکیان دەدرێتێ. تەلەفزیۆنە کوردیەکان و میدیاکان شاهیدی ئەم ڕاستیەن .
سەرکردەکانی پێشمەرگە ، بەتایبەتی باڵاکان ، هەمان ئەو پێخەفە گەرمەو هەمان ئەو پاروە چەورەو هەمان ئەو لاف و گەزافە لێدەدەن کە بەر لە قەیرانی ئابوری و شەڕی داعش لێیانداوە ، بەڵام شەیپوری سەر کەوتن کە بەخوێنی ئەو پێشمەرگانەی بەرەی شەر هاتۆتە دی، دەبێ بەدەست باڵا دەستەکانەوە بێ و لە کۆنگرە ڕۆژنامەوانەکانیان بەرامبەر میدیای جیهانی و ناوخۆیی وەک پاڵەوانی مەیدان دەرکەون ! هەر ئەو سەرکردانە بە دووربینی دوور ئەنگێو و بەدووری چەندین کیلۆمەتر لەبەرەکانی شەڕەوە دەردەکەون و وێنەیان دەگیرێ کە گوایە فەرماندەهی و ڕابەری شەڕکە دەکەن و دڵۆپە خوێنێکیشیان لێ بێ ئەوا تەلەفزیۆنە حیزبیەکانیان هات و هاواریان نابڕێتەوە !.
دووبارە دەڵێم سەد خۆزگە قسەی قەڵەم بەدەستەکانی حیزبە کوردیە دەسەڵاتدارەکان ڕاست بایەو پێشمەرگە سەر بە حیزب و تاقم نەبوایە ، بەڵام داخەکەم کاتێک دەبینم ئەو ڕاو ڕوتەی دەکرێ لە کوردستان ، ئەو بەتاڵان بردنی سەروەت و سامانە ، ئەو خەفە کردنی دەنگی ئازادە ، ئەو پێشێلکاری کردنەی سەرەتایی ترین مافی مرۆڤە ، ئەو تیرۆر کردنی ڕۆژنامە نوسانە ، ئەو برسیکردنی خەڵکە و دەیان ئەوی تر…… لەژێر سایەی لولەی تفەنگی هەمان ئەو پێشمەرگانەدا دەکرێ کە ئەو بەناو نوسەرانە ئەمڕۆ بیریان کەوتۆتەوە زەزمزەمەی” نیشتمانی ” بوونیان بۆ دەڵێن.
نامەوێ کارەساتی ساڵکانی 1995 / 1996 بیری خەڵک بێنمەوە کە زامەکەی لەجەستەی ئەواندا چەندە قوڵە ، ئەم ‌هێزانەی ئيمڕۆ ئەو زەمزەمەیان بۆ دەگوترێ لەلایەن هەمان ئەو قەڵەم بەدەستانەوە، ئەو کات چ ئەرکێکیان خرابوە ئەستۆ !؟
پێشمەرگە کاتێک شەڕبۆ نیشتمان دەکا کە لە ژێر سایەی سیاسەتی ئەم حیزبانە بەواقعی بێتە دەرێ ، دابەش نەبوبی بە یەکەی حەفتاو هەشتا ، ئامادە نەبێت لولەی تفەنگەکەی بە کۆنترۆڵی دەستی سەرانی حیزبەکان بسوڕێ، دوای سەرکەوتنیش سک هەڵگوشێ. دەسکەوتەکانی ئەم شەڕە و شەڕی دواتریش لە پێناو ئازادی و خۆشگوزەرانی خۆی و کۆمەڵگادابێت، کۆمەڵگایەک کە جەماوەری خەڵک بە هەموو چین و توێژەکانەوە ئیرادە بکەن حوکمی خۆیان بگرنە دەست خۆیان، هێزی پێشمەرگەش ببێتە هێزی ئەو خەڵکە ، ئەو کات پاڵەوانەکانی سەر شاشەی تەلەفزیۆنەکان ناتوانن لەژێر سایەی ئەوان دا لاف و گەزاف ڵێدەن ، ئەمجا دەردەکەوێ ئەو گەورە بەرپرسانە دابڕاو لە لولەی چەکی پێشمەرگە لە پیاوی ڕەشۆکی بەولاوە هیچیتر نێن.

22 / 10 / 2016




ڕەنگە ئاگایی بچێتەوە سەر عەدەم … ئەحمەد ڕەسوڵ

ئەگەر بتوانین بە ناو سوپای سیسرکەکاندا تێپەڕ ببین
لەوانەیە لەوسەر بەشێک لە حەقیقەتمان چنگ بکەوێت.
ئەگەر بتوانین بەناو ئەم هەموو وەهمە ڕژاو و
ئەم هەموو بزمارە چەقیوانەی سەر ڕێگادا بڕۆین
لەوانەیە لەوسەر شتێک لە ئاسودەیمان بەربکەوێت.
ئینجا ئێستا پرسیار ئەوەیە:
من چۆن بێمەوە بۆ لای خۆم؟
ئەی تۆ چۆن ئەگەیتەوە بە خۆت؟
ئەگەر گرەوی خۆشبەختی لە ناو ئەم ئاگرەدا بێت
ئەی بۆ دووکەڵ لە دەممانەوە دەهاتە دەر
ئەی بۆ پشکۆ لە خوێنمانا بوو
بەڵام مەراق لەسەرمانەوە فوارەی دەکرد؟!
ئەوەش بزانە:
نیشتەجێیە لە ناو دڵما کەمێک حەقیقەت.
لە ناو سەریشما یەک دنیا خۆشەویستی.
شتێکی گرنگ کە ئەمەوێ بیڵێم:
هەمیشە کاتێک بە نێو کۆڵانەکانی یادەوەریما تێپەڕ ئەبم
بەر هەموو شتێک ئەکەوم جگە لە خۆم،
لە یادەوەریما زۆر غەریبم.
من ئەمە وەک ڕاستییەک ئەڵێم:
لەوانەیە هەموو تەنیاییەک بچێتەوە سەر ئاگایی
ئاگایی بچێتەوە سەر عەدەم،
بۆیە ئەو خەڵکە هێندە پێکەوە نوساوە.
ئەگەر نەیەینە سەر شەقامەکان و
دەستبەرز نەکەینەوە و هاوار نەکەین
ڕەنگە لە شوێنی خۆماندا بڕوێینەوە.
بەڵام ئەبێت دان بەوەدا بنێم:
من زەمەنم بەرەو پێشەوە ناڕوات.
ئەگەر بتوانین بە ناو ئەم جادوگەرانەدا تێپەڕ ببین
لەوانەیە شتێک لە ئەفسونی زیندەگیمان بۆ بگەڕێتەوە
ئەگەر بتوانین بە ناو ئەم هەموو خەسیوانەدا تێپەڕببین
لەوانەیە شتێک لە شکۆمەندیمان بۆ بگەڕێتەوە.
———————–
ئەحمەد ڕەسوڵ – سلێمانی
ئۆکتۆبەری ٢٠١٦




جێ پێکانی مەکوژێننەوە…. سمکۆ ئەحمەد

ئەو مناڵە حەزی لە چاوشارکێ یە
لە خەنەکی سلیمانی پالاسا
فیری وانەکانی عەشق بووە
مناڵە بیدەنگەکەی مەکتەبی ئەردەڵان
گەورە بوو نەك دوو دار
سێ جەنگیشی بینی
لە نێو تۆزو خۆڵەمێشی جەنگەکاندا
وێڵ بوو بەدوای گوڵی شین دا دەگەڕا
قوتابیەکی یافیع بوو
سەوزی لە بەهار دەردەکرد و
چاوی لە زەڵم جێ مابوو
جێ پێکانی مەکوژێننەوە
چی کۆڵان و گردۆڵکەی ئەم شارەیە
شەوانە گوێبیستی شیعرە مەستەکانی ئەون
چی باخچەو داری مل رووتە
چاوەڕێی دوا کۆپلەی ئەون

کێ ئەیووت عیرفان ؟
حەسیب ساڵح و خەنەکی یاری مناڵیت
دوا مەنزڵگەی ووشەکانت بن؟
ئەوانە کوا لە خەمی ئاسك و
گوڵەکانی لا ڕی دەگەن
عیرفان کە گەڕامەوە ئەمجارە
نەمدۆزیتەوە
ژێر گوڵە دەمەشێرەکانی حەووشەکەش گەڕام بۆت
نەمبینیتەوە
تەنها دار هەنارەکان بۆنی جارانیان لێدەهات
ژێر پرچی سنەوبەرە حەزینەکەش گەڕام بۆت
نەمدۆزیتەوە
شیعرە هەتیوەکانت بە فرمێسك
دێرەکانی خۆیان تەواو دەکرد
پوورەی هەنگی بیرەوەریم درزی بردو
هەنگەکانی بۆ شیللەی وووشەکانت
هانایان برد
تکام کرد لە باران
جێ پێکانت لە کوچەو کۆلانەکانی شاردا نەکوژێنیتەوە
تۆ بڕۆو ئاوڕ مەدەرەوە
ئەم شارە زۆر تەسك بووە
چیتر جێگات ناکاتەوە
کات بۆ ماڵئاواییەکیش نەماوە
وەك ڕیشۆڵەکانی سلێمانی
بێ ئاوڕدانەوە بڕۆ
خۆت و پێکە شەرابەکەت
وا بایەکی وەشت بردی
خۆت ووتەنی پیاو بە مەستی جوانە
بۆیە تۆش بە جوانی مردی؟




باخی خەیاڵ … بەندی عەلی

من هەوارێ .. پێدەزانم
بێ شەقام و بێ تولەڕێ
بێ دیوارو بێ پەنجەرەو
بێ دەروازەی بەرزی پۆڵا
بێ پەرژینی چنراو لەدڕك
بێ بەربەست و پردی سەرزێ
پڕپڕە لەجوانی و ئەڤین
لەپەیڤین بەزوبانی چاو ،
بەجوڵەی لێوی بێ وشە
پڕ ، لەڕەنگەکانی هەتاو
وەلێ .. لەوێ
نەزارت گەرەکە ، نەپێ
بۆ هاموشۆ بەنێویدا
بەتەنها دوو باڵت دەوێ
لەگەڵ مشتێ خۆشەویستی و
چەند قومێك لەنازی ژنێ ..

…………………………………….
بەندی عەلی – ٢٠١٦




بۆب دیلان و نوبڵێكی پۆپۆلیستانه‌! … ئیسماعیل حه‌مه‌ئه‌مین

(سه‌رنجێكی ڕه‌خنه‌گرانه‌ له‌خه‌ڵاتی ئه‌ده‌بی نۆبل ٢٠١٦ )

١

بۆب دیلان Bob Dylan لەشه‌ستەکانی سەدەی بیستدا لەنێو بزوتنەوەی ١٩٦٨ی دژ به‌جه‌نگی ڤێتنام و ڕێفۆرمی خوێندكارانی چه‌پی ئه‌ورووپادا وه‌ك (ڕۆک ستار) ده‌ركه‌و‌ت، له‌هه‌مانكاتیشدا شیعره‌كانی خۆی ‌كرده‌ گۆرانی بۆ جه‌ماورێكی پان و به‌رین، به‌مانای پۆپ دیلان هه‌ڵگری (كولتورێكی پۆپۆلیسستیه‌ ) به‌دیووه‌ چه‌په‌كه‌یه‌وه‌. پۆپۆلیستیه‌ك كه‌ نیولیبرالیزم ئه‌مڕۆ به‌دیووه‌ شمه‌كخۆری و فاشیۆنه‌كه‌ی سوودی لێده‌بینێت وده‌یكاته‌ فاشیۆنی جه‌ماوه‌ری میدیایی له‌دژی كولتوری كلاسیكی خوێندنه‌وه‌ و بیركردنه‌وه‌ی قووڵ. لێره‌وه‌ به‌خشینی ئه‌م خه‌ڵاته‌ به‌ (بۆب دیلان) به‌ڕای من، پشتگیركردنێكی كولتوری پۆپۆلیستیه‌، كه‌ئێستا ڕێگه‌خۆشكاره‌ بۆ گه‌شه‌سه‌ندنی ڕه‌گه‌زپه‌رستی ترامپی و باڵی ڕاستی كۆنزه‌ڤاتیڤ و نیو لیبرال له‌دونیادا.

گەر ئەم خەڵاتە لەحەفتاکانی سەدەی بیستدا ببەخشرایە بە (شاعیر و ڕۆک ستارێک) ئەوا ماناکانی شۆڕش و ڕادیکاڵیەتی له‌به‌رامبه‌ر سته‌می كۆمه‌ڵایه‌تی و (كولتوری دژه‌ جه‌نگ) و (دژه‌ چه‌ك فرۆشتن ) قوڵترده‌كرده‌وه‌، به‌ڵام دوای زاڵبوونی كولتوری فاشیۆن و میدیای هه‌رزان و پۆپۆلیزم به‌سه‌ر ماناگه‌وره‌كانی سیاسه‌ت و ئه‌ده‌ ب و فیكردا، به‌خشینی ئه‌م خه‌ڵاته‌ وه‌ك به‌خشینی مه‌دالیایه‌كه‌ به‌جه‌نگاه‌رێك كه‌سه‌رده‌می به‌سه‌رچووه‌.
دیاره‌ دوای ئه‌م هه‌موو ساڵه‌ و دوای ڕووخانی بلۆكی سۆسیالزم به‌هه‌موو هه‌ڵه‌كانیه‌وه‌، دونیا نه‌بوو به‌و به‌هه‌شته‌ی نیولیبرالیزم بانگه‌شه‌ی بۆده‌كرد. ئه‌وان ده‌یانگووت گه‌ر هاتوو خێوی شۆڕشگێڕه‌كان، خێوه‌كه‌ی ماركس كه‌له‌مانفێستدا باسیده‌كات به‌رۆكی دونیا به‌رده‌ن، ئه‌وا دونیا ده‌بێته‌ به‌هه‌شتێكی ڕاسته‌قینه‌. له‌دوای ڕووخانی بلۆكی سۆسیالزم نیولیبرالێكی وه‌ك (فۆكۆیاما) بانگه‌شه‌ی كۆتایی مێژووی ‌كرد، وه‌ك ئه‌وه‌ی بیه‌وێت بڵێت؛ دوا قۆناغی پێشكه‌وتنی مرۆڤایه‌تی له‌ نیولیبرالیزم و ئه‌مریكانزمدا خۆی ده‌بینیێته‌وه‌! له‌دوای ئه‌و گه‌وجێكی تری وه‌ك (سامۆیل هینگتۆن) هات ئاینی كرده‌ كولتور و ئه‌م دووچه‌مكه‌ی پێكه‌وه‌ گرێدا، كولتوری له‌ڕه‌هه‌نده‌ ئه‌ده‌بی و هونه‌ری و كه‌له‌پوری و بیناسازیه‌كه‌ی دابڕی و هه‌مووی له‌ئایندا كۆی كرده‌وه‌ و گووتی ؛ شه‌ڕی دونیای تازه‌ شه‌ڕی كولتوره‌كانه‌ كه‌مه‌به‌ستی شه‌ڕی ئاینه‌كان بوو! له‌م گۆشه‌نیگایه‌وه‌ ئه‌مریكانزم كه‌وته‌ پاڵپشتی بزواته‌كانی وه‌ك قاعیده‌ و تاڵیبان و شوناسه‌ مه‌زبه‌هی و ئاینینه‌كانی تۆخكرده‌وه‌، ده‌رئه‌نجامه‌كه‌شی فیگوری ترامپی لێده‌رچوو‌ وه‌ك دیارده‌یه‌ك بۆ ئه‌م كولتوره‌ نیولیبراله‌. ‌به‌خشینی خه‌ڵاتی نۆبڵ به‌ (بۆب دیلان ) به‌خشینی خه‌ڵاته‌ به‌لایه‌نه‌ پۆپۆلیستی و كولتوری ئاهه‌نگسازیه‌ پۆپۆلیستیه‌كه‌ی (كولتوری دژه‌ جه‌نگ) و ڕه‌وتی دژه‌ نایه‌كسانی ‌ له‌دونیادا، به‌مانای زه‌قكردنه‌وه‌ی پۆپۆلیزمه‌ له‌مێژووه‌ دووره‌كه‌یدا .

‌دیاره‌ له‌شه‌سته‌كانی سه‌ده‌ی بیستدا هێشتا هیوایه‌ك هه‌بوو كه‌ئه‌وروپا به‌ره‌و ده‌وڵه‌تی كۆمه‌ڵایه‌تی هه‌نگاو بنێت، ئه‌مه‌ش وه‌هایكرد كه‌زۆر له‌ده‌وڵه‌تانی ئه‌وروپا له‌ژێر فشاری بزوتنه‌وه‌ی ١٩٦٨ سوستێمی سۆسیال یاخود بیمه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تیان جێگیربكه‌ن. ڕیفۆرمیان له‌ كارو كرێی كرێكار و مافه‌كانی ژنان و منداڵان و پیراندا كرد. مافی په‌ناهه‌نده‌یی و زۆریتریش ده‌رئه‌نجامی خه‌باتی شه‌سته‌كان بوو به‌چه‌پ و سۆسیال دیموكرات و فیمینست و ڕۆشنبیران و ئه‌دیبان و هونه‌رمه‌ندانه‌وه‌. به‌ڵام ئه‌م ده‌ستكه‌وتانه‌ له كۆتایی ‌سه‌ده‌ی بیستویه‌كدا ‌ له‌پاشه‌كشێدایه‌. ده‌بینین له‌كۆی ئه‌وروپادا ئه‌م ده‌ستگرتنه‌ به‌كه‌رامه‌تی مرۆڤه‌وه‌ له‌ڕێگه‌ی بیمه‌ی كۆمه‌لایه‌تی و مافی بێكاری ومافی په‌ناهه‌نده‌یی و خوێندن و ته‌نانه‌ت ئازادی ڕاده‌ربڕن له‌به‌رده‌م شه‌پۆلی نیولیبرالیزمی ئه‌مریكایی و ئه‌مریكانزم له‌‌پاشه‌كشێدایه‌. كۆی ده‌وڵه‌تی سۆسیال له‌به‌رده‌م هێرشی نیو لیبرالیزم و كولتوره‌ فاشیۆن و پۆپۆلیزمه‌كه‌یدا، له‌مه‌ترسی پووكانه‌وه‌دایه‌.

٢

نكوڵی له‌گه‌وره‌یی (بۆب دیلان) ناكرێت، به‌ڵام قسه‌كردنم له‌سه‌ر پشته‌ وێنه‌ی كه‌ی ئه‌م خه‌ڵاته‌یه‌، قسه‌م له‌سه‌ر ئه‌وه‌یه‌ كه‌له‌پشت په‌رده‌كانه‌وه‌ چی ڕووده‌دا. بۆب دیلان ده‌رهاویشته‌ی نه‌وه‌ی شۆڕسگێڕی شه‌سته‌كانه‌ موزیكی ئه‌و به‌تایبه‌ت گۆرانی (هه‌ڵكردن له‌گه‌ڵ ڕه‌شه‌بادا – Blowing In The Wind) ناوبانگێكی گه‌وره‌ی بۆ دیلان فه‌راهمه‌كرد. گومان له‌وه‌دا نییه‌ كه‌ دیلان شاعیرێكی باشه‌، به‌ڵام به‌پله‌ی یه‌كه‌م ڕۆك ستاری مۆدێلی نه‌وه‌یه‌كی ڕادیكاڵی شه‌سته‌كاندا . لێره‌وه‌ بۆیه‌ زاڵه‌كه‌ی سه‌ر ڕوخساری دیلان ، بۆیه‌ی پۆپ ستاریه‌كه‌تی ، نه‌ك شاعیرێتی. (بۆب دیلان) ده‌نگی بیستراوه‌ له‌گه‌ڵ گیتاردا، نه‌ك وشه‌ی خوێندراوه‌ له‌نێو كتێبدا، كولتوری نمایشكاریه‌، نه‌ك كولتوری ڕاوه‌ستان و بیركردنه‌وه‌ و دۆزینه‌وه‌ی هه‌ناسه‌ی بیركردنه‌وه‌یه‌ له‌نێو شیعردا. لێره‌وه ده‌مه‌وێت بڵێم؛ كه‌‌ ئه‌م خه‌ڵاته‌ زاڵكردنی كولتوری فاشیۆن و پۆپۆلیستیه‌ ‌ له‌ڕێگه‌ی به‌ڕابوردووكردنی كولتوری شۆڕشگێڕی‌ له‌ڕێگه‌ی پۆپ ستاركردنی شیعر، له‌ڕێگه‌ی به‌ئایكۆنكردنی شیعر له‌ ‌كایه‌ی ڕابوردوویه‌كی ‌به‌سه‌رچوودا ، له‌م باره‌دا ده‌كرێت ئێستا مه‌دالیای نۆبل وه‌ربگرێت.‌

٣

بۆ ئه‌وه‌ی زیاتر ئه‌م ده‌سته‌واژه‌یه‌ی سه‌ره‌وه‌ ڕوونبكه‌مه‌وه‌ ده‌ڵێم؛ به‌خشینی ئه‌و خه‌ڵاته‌ دوای تێپه‌ڕبوونی زیاتر له‌نیو سه‌ده به‌سه‌ر بزوتنه‌وه‌ی شه‌ست و هه‌شت ‌ به‌پۆپ ستارێكی نیوه‌‌ شاعیرێكی ئه‌مریكایی، وەک ئەوە وەهایە بگوتریت؛ کە کولتوری خوێندنه‌وه‌ی شیعر ‌ كۆتایی پێهات، شۆڕشکردن و چووە مۆزەخانەی مەدالیاکانی نۆبڵەوە، ئه‌مریكانزم به‌هه‌موو ڕه‌نگه‌كانیه‌وه‌ ته‌نانه‌ت به‌ڕابوردووه‌ ناخۆشه‌كه‌یه‌وه‌ جێگه‌ی قبوڵه‌! ئه‌م قبوڵكردنی ئه‌ویتر به‌ڕابوردووه‌ وه‌ك (ژان پۆل سارته‌ر) ده‌ڵێت ؛ ده‌یانه‌وێت بڵێن سه‌ره‌ڕای ڕابوردووه‌ پڕكێشه ‌به‌ندیه‌كه‌ی قبوڵمانه!

سارته‌ر له‌دژی ئه‌م لۆجیكه‌ (سه‌ره‌ڕای ڕابوردووه‌ پڕكێشه ‌به‌ندیه‌كه‌ی قبوڵمانه!) ، له‌ئۆكتۆبه‌ری ١٩٦٤ خه‌ڵاتی نۆبڵی ڕه‌تكرده‌وه‌، چونكه‌ گه‌ر بیكردایه‌ وه‌ك قبوڵكردنی مه‌رحه‌مه‌تێكی گه‌وره‌ی دونیای كاپیتالیزم بوو به‌پیاوێكی وجودی كه‌له‌گه‌ڵ یه‌كسانی و سۆسیالزمدامدا بوو. گه‌ر قبوڵی بكردایه‌، سارته‌ر گووته‌نی ‌ ده‌یانگووت؛ سه‌ره‌ڕای ڕابوردووه‌ پڕكێشه‌كه‌ی قبوڵمانه‌…سارته‌ر ئه‌م خۆشبه‌ختیه‌ی پێنه‌به‌خشین، چونكه‌ ده‌یزانی كه‌كۆی ئه‌م لۆجیكه‌ ڕامكردنی ئایدیاكانی ڕادیكالیه‌ت و شۆڕشكرن و دژایه‌تی سوستمی كاپیتاڵه‌ له‌ په‌رژ‌ینی مۆزه‌خانه‌یه‌‌كی ئۆرستۆكراتدا، كه‌ناوی خه‌ڵاتی نۆبڵه‌.
‌
ڕسته‌ی نه‌گوتراوی پشت ئه‌م خه‌ڵاته‌ به‌ (بۆب دیلان) و نه‌به‌خشینی به‌چه‌ندانی وه‌ك (یه‌شار كه‌مال) یان (ئه‌دۆنیس) یان (سه‌لیم به‌ره‌كات) و (سه‌لمان ڕوشدی) و (شیركۆ بێكه‌س) ته‌نانه‌ت ژنه‌ ڕۆماننوسێكی وه‌ك ( ئیزابیلا لێندی) كه‌ له‌ خانه‌واده‌ی ( سلڤادۆر ئالندی) سه‌رۆكی چه‌پی ئه‌رجه‌تین بوو‌، كه‌ له‌ساڵی ١٩٧٣ ‌ ژه‌نراڵێكی وه‌ك (ئاوگستۆ بینۆشێت) به‌پشتگیری ئه‌مریكیه‌كان له‌ڕێگه‌ی هەواڵگیری CIA كۆدێتایان به‌سه‌ر ئه‌و سه‌رۆكه‌ خاكی و گرنگه‌ی ئه‌رجه‌نتیندا كردو كوشتیان. سه‌یر له‌وه‌دابوو، هه‌ر خێرا له‌هه‌مانساڵدا ١٩٧٣ ئاكادیمیای سویدی خه‌ڵاتی دا به‌ (پاپلۆ نیرۆدا) ی پیر كه‌له‌ژێر نه‌خۆشی سه‌ره‌تاندا ده‌یناڵاند، بۆ ئه‌وه‌ی پشتگیركردنی سیای ئه‌مریكی له‌هاتنه‌ سه‌رحوكمی پیاوێكی خوێنڕێژی وه‌ك (بیۆشێت) داپۆشن، ئیدی سه‌رنجه‌كان بۆ شوێنێكی تر چوون. له‌وه‌ش نامۆتر ئه‌وه‌یه‌، ‌ له‌هه‌مان ساڵدا (ئیزبێلا ئالندی) ژنه‌ ڕۆماننوس و شاعیر و فیمینست كه‌ سلڤادۆر مامی گه‌وره‌ی بوو، ناوی چووه‌ لیستی تیرۆری سیای ئه‌مریكیه‌وه‌ ، بۆ ماوه‌ی سیانزه‌ ساڵ له‌ڤه‌نزوێلا په‌ناهه‌نده‌ و خۆشارده‌وه‌ بوو له‌ ده‌ست ئه‌مریكیه‌كان به‌تۆمه‌تی تیرۆر. له‌به‌ر ئه‌وه‌ سه‌یر نه‌بوو كه‌فه‌رامۆشبكرێت له‌ خه‌ڵاتی نۆبل و زۆر خه‌ڵاتی دیكه‌. مه‌گه‌ر ئێستا ئاوڕی لێبده‌نه‌وه‌ وه‌ك سارته‌ر ده‌ڵێت: سه‌ره‌ڕای ڕابوردووه‌ پڕ كێشه‌كه‌ی!

ئه‌م خه‌ڵاته‌ی ئه‌مساڵ ٢٠١٦ به‌ڕای من لێدانه‌ له‌ڕۆحی ‌شیعر، چونكه‌ ناكرێت (ئه‌دۆنیس) هه‌بێت و (شێركۆ) و (سه‌لیم به‌ره‌كات) هه‌بێت خه‌ڵاتی شیعر بدرێت بۆب دیلان. گه‌ر بۆ (شه‌ڕی وشه‌ی ئازاد) بێت، ده‌بێت دونیا ئه‌م شاعیرانه‌‌‌ بناسرێت، بێگومان گه‌ر هاتوو لیژنه‌كه‌ له‌خه‌وی قوڵدا نه‌بێت، بێئاگا له‌وه‌ی چی له‌هه‌ناوی میلله‌تانی ده‌ره‌وه‌ی كیشوه‌ری ئه‌وروپا و ئه‌مریكا ده‌گوزه‌رێت وه‌ك چۆن له‌كاتی به‌خشینی خه‌ڵاته‌كه‌ به‌ (ئالفریده‌ یانلیك ) ژنه ڕۆماننوسی نه‌مساوی ‌، ڕۆماننوسه‌كه‌ خۆی ئه‌وه‌نده‌ شۆك بوو به‌جۆرێك كه‌خۆی له‌ژێر پاساوی نه‌خۆشیدا نه‌چوو بۆ وه‌رگرتنی خه‌ڵاته‌كه‌. سه‌یر له‌وه‌دابوو یه‌كێك له‌لیژنه‌كه‌ دوای ماوه‌یه‌ك بێئاگایی خۆی له‌كۆی كاره‌كانی ‌ (ئالفریده‌ یالنیك) ده‌ربڕی.

لێڕه‌وه‌ ئه‌م خه‌ڵاته‌ چۆن خه‌ڵاتی داینامێت دروستكه‌رێكه‌، ئاوه‌هاش سیاسه‌ت گه‌مه‌ی خۆی تێدا ده‌كات، ئه‌مجاره‌یان كولتوری گوێگرتن له‌شیعرێك له‌نێو موزیكدا ده‌بێته‌ ئه‌ده‌ب، ئیدی شیعر له‌م كه‌ناڵه‌ ئه‌مریكانیه‌ ڕۆكن ڕۆڵه‌یه‌وه‌ خه‌ڵات وه‌ر‌ده‌گرێت، به‌مه‌ش كۆی ئه‌ده‌بی جیدی ده‌چێته‌ خانه‌ی فه‌رامۆشكردنی سیاسه‌تی نیو لیبرالیزمه‌وه‌.

‌ ئێستا نیو لیبرالیزم لەدژی كولتوری ( دژه چه‌كفرۆشتن) و (دژه‌ جه‌نگ) ‌ کاردەکات. دونیای ئه‌مریكانیزم له‌هه‌موو شوێنێك جه‌نگی به‌رهه‌مهێناوه‌‌ و له‌هه‌موو شوێنێكدا ڕێكه‌و‌تنی سیاسیه‌ بۆ گواستنه‌وه‌ی چه‌ك له‌ده‌ستی ئه‌م بۆ ئه‌ویتر، ترۆپكی ئه‌م ناشرینیه‌ ئێستا له‌سوریادا گه‌مه‌ی خۆی ده‌كات. له‌به‌ر ئه‌م هۆیه‌ یه‌كێك له‌كاره‌كانی ئه‌قڵیه‌تی نیولیبرالزم ده‌ركردنی مانایه‌ له‌هه‌موو ئه‌و شتانه‌ی به‌ها ده‌ده‌ن ژیانێكی یه‌كسان و ئازاد بۆ مرۆڤ. ئازادی لای ئه‌وان كولتوری دژه‌ جه‌نگ و دژه‌ چه‌كفرۆشتن نییه‌، به‌ڵكو جۆرێكه‌ له‌ ئازادی ساده‌كاری و شمه‌كخۆری و فاشیۆنی بێمانا و پۆپۆلیزمی و خۆپه‌رستی‌. ئاوه‌ها پشته‌وێنه‌ی به‌خشینی خه‌ڵاتی نۆبل به‌ (بۆب دیلان) ترۆپكی ‌ نیو ‌لیبرالیزم كردنی شیعره‌ به‌هونه‌ری سه‌ر شانۆیه‌كی پۆپۆلستی به‌سه‌رچوو، هاوته‌ریبه‌ له‌گه‌ڵ هێرشی میدیای فاشیۆن بۆ سه‌ر كولتوری خوێندنه‌وه‌ی قووڵ، كه‌ خوێندنه‌وه‌ی شیعره‌ له‌دووتوێی كتێبێكدا.

به‌مشێوه‌یه‌ ڕۆژ به‌ڕۆژ سیاسه‌ت ڕۆڵێكی ناشرین ده‌بینێت له‌ به‌خشینی نۆبڵ ، دیاره‌ نۆبل خۆی به‌دیوێكی تردا، هه‌ستكردنه‌ به‌تاوانی (ئالفرێد نۆبل) كه‌ دینامێتی داهێنا و هه‌موو كاره‌ساته‌ گه‌وره‌كانی ئه‌م دونیا له‌پشت ئه‌م داهێنانه‌ ترسناكه‌وه‌ وه‌ستاوه‌، هه‌ستكردنێكه‌ به‌تاوان له‌داهێنانێك ڕۆژانه‌ قاچ و ده‌ست و سه‌ری مرۆڤ ده‌په‌ڕێنێت، خه‌ڵك به‌ملیۆنه‌ها ئاواره‌ و برسی و بێ لانه‌ و ماڵ ده‌كات. ناشبێت ئه‌وه‌مان له‌بیر بچێت كه‌له‌دوای خۆی، خانه‌واده‌كه‌ی نۆبل و نه‌وه‌ی دووهه‌م كه‌سه‌رپه‌رشتی خه‌ڵاته‌كه‌ده‌ ده‌كه‌ن له‌ڕووی ماڵیه‌وه‌، كۆمپانیای نه‌وتیان هه‌بوو له‌ئازه‌رباینجان. به‌مانایه‌كی تر نه‌وه‌ی دووهه‌می نۆبل خه‌ریكی دزینی نه‌وتی خه‌ڵكانی هه‌ژار بوون له‌ شارێكی وه‌ك باكۆی ئازه‌رباینجان.

٤

كۆی مێژووی ئه‌م خه‌ڵاته‌ پڕه‌ له‌دژبه‌یه‌كی و سیاسه‌ت بۆ نمونه ‌ فه‌یله‌سوفی بوونگه‌رایی وه‌ك (ژان بۆڵ سارته‌ر) له‌ڕۆژنامه‌ی لۆفیگارۆ Le Figaro فه‌ڕه‌نسیدا له ٢٣ ئۆكتۆبه‌ری ١٩٦٤ دووهۆكار ده‌هێنته‌وه‌ بۆ ڕه‌تكردنه‌وه‌ی ئه‌م خه‌ڵاته‌كه‌ یه‌كه‌میان كه‌سیه‌ و دووهه‌میان بابه‌تیه‌ . له‌یه‌كه‌میاندا (سارته‌ر) نایه‌وێت به‌هیچ شێوه‌یه‌ك خه‌ڵات بكرێت له‌لایه‌ن هیج ده‌زگایه‌كه‌وه‌، ته‌نانه‌ت ببێته‌ ئه‌ندام له‌ده‌سته‌ی كۆلێژدۆفرانسی فه‌ڕه‌نسی. به‌ڕای سارته‌ر قبوڵكردنی خه‌ڵاتێك ماننای ئه‌وه‌ی كۆی هه‌ڵوێست و كاره‌كانی ئه‌و ده‌چێته‌ پاڵ ناوی ده‌زگایه‌ك كاتێك ده‌نوسرێت ؛ سارته‌ر هه‌ڵگری نۆبڵ یان فڵان خه‌ڵات، پشتگیری ئه‌م ده‌سته‌ یان ئه‌و ده‌سته‌ و تاقمه‌ ده‌كات! سارته‌ر له‌وبڕوایه‌دایه‌ نوسه‌ر تاكگه‌رایه‌كه، بونگه‌رایه‌‌ له‌هه‌ڵوێست و دونیابینی خۆیدا، وه‌ك خۆی نایه‌وێت خه‌ڵاته‌كان به‌دووی كاره‌كانیه‌وه‌ بن و ڕه‌واخوازی بكه‌ن ، به‌ڵكو خۆی وه‌ك لێره‌بوونی نوسه‌رێك و كاره‌كانی نوێنه‌ری خۆیانبكه‌ن.

دووهه‌م هۆكار كه‌ سارته‌ر به‌ (هۆكاری بابه‌تی) له‌ساڵی ١٩٦٤ له‌گوتاره‌كه‌یدا ده‌ستنیشانیده‌كات ئه‌وه‌یه‌؛ كه‌دونیا دابه‌شبووه‌ به‌سه‌ر دوو سه‌ربازگه‌ی ڕۆژهه‌ڵات و ڕۆژئاوا. سۆسیالزم و كاپیتالزم، ئه‌و هه‌میشه‌ له‌گه‌ڵ سۆسیالزمه‌ هه‌رچه‌نده‌ ئه‌و له‌خێزانێكی بۆرژوازیه‌وه‌ هاتووه‌ و له‌ڕۆژئاواش ده‌ژی. له‌به‌رئه‌وه‌ بۆ ئه‌و باشتره‌ ناوی هیچ خه‌ڵاتێك نه‌خاته‌ شه‌ڕه‌ فیكری و ململانێ و هه‌ڵوێسته‌كانیه‌وه‌. ته‌نانه‌ت ده‌ڵێت؛ گه‌ر خه‌ڵاتی لینینم پێ به‌به‌خشن هه‌مان هه‌وڵوێستم ده‌بێت. ئه‌مه‌ جگه‌له‌وه‌ی به‌ڕای ئه‌و كۆی ئه‌م خه‌ڵاته‌ فه‌رامۆشكردنی گه‌وره‌ی نوسه‌رانی وه‌ك (لویس ئارگۆن) و (بۆریس باسترناك) ته‌نانه‌ت (نیرۆدا)یه‌.

دیاره‌ له‌و زه‌مه‌نه‌دا كاپیتالیزم نه‌یده‌ویست نوسه‌ره‌ شۆڕشگێڕه‌كانی وه‌ك (باسترناك) یان (نیرۆدا) زه‌قبكاته‌وه‌. به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ سارته‌ر مرد و نه‌یبینی كاتێك سیاسه‌ت وه‌رچه‌خا، بۆ داپۆشینی ناشرینی كوشتنی (سلڤادۆر ئالندی) خه‌ڵاته‌كه‌ به‌خشرا (پاپلۆ نیرۆدا ) ی پیر، هه‌رچه‌نده‌ دوای گه‌ڕانه‌وه‌ی له‌وه‌رگرتنی خه‌ڵاته‌كه‌، له‌لایه‌ن دیكتاتۆرێكی وه‌ك (بنیۆشێت) له‌ماڵه‌كه‌یدا ده‌ستبه‌سه‌ر ده‌كرێت و ده‌رئه‌نجامی ده‌رزی لێدانێك ده‌مرێت، كه‌له‌م ساڵانه‌ی دوایدا ڕاپۆڕته‌كان باس له‌كوشتنی ده‌كه‌ن له‌ڕێگه‌ی ئه‌و ده‌رزیه‌وه‌. (ئانتۆنیۆ ساكرامانتا) ی ڕۆماننوس و هاوڕێی نیرۆدا له‌ڕۆمانی (له‌گه‌ڵ سه‌برێكی سوتێنه‌ر ) دا به‌جوانی له‌ڕێگه‌ی پاڵه‌وانی ڕۆمانه‌كه‌ی باس له‌ڕۆژانی كۆتایی نیرۆدا ده‌كات.

ئاوه‌ها سیاسه‌ت له‌م ئاكادیمیایه‌دا گه‌مه‌ی خۆی ده‌كات، ده‌نا كه‌سانی وه‌ك (یه‌شار كه‌مال) یان (سه‌لمان ڕوشدی) و (بێكه‌س) زۆر ده‌مێكه‌ له‌پێش كه‌سانی وه‌ك (ئالفریده‌ یالنیك) یان (پاتریك مۆدیانۆ) و زۆریترن. دیاره‌ ئه‌مه‌ له‌كه‌مكردنه‌وه‌ی به‌های ئه‌و نوسه‌ره‌ ئازیزانه‌ نییه‌، به‌ڵام به‌هه‌مان لۆجیكی سارته‌ر قسه‌بكه‌ین ؛ كۆی ئه‌م (هه‌ڵاوێرده‌یه‌)‌ ڕۆژ به‌رۆژ ساده‌تر و سیاسیتر ده‌بێت .

فه‌رامۆشكردنی نوسه‌رێكی وه‌ك (یه‌شار كه‌مال) كه‌چه‌نده‌ها ساڵه‌ ناوی له‌لیسته‌ی خه‌ڵاته‌كدا بووه‌، ئه‌وه‌ ده‌سه‌لمێنێت له‌كوێدا سیاسه‌تی نیولیبرال پێویستی به‌تیشك خستنه‌ سه‌ركه‌سێك بووه‌ بۆ هۆكاری سیاسی، ئه‌م ئاكادیمیه‌ زۆر یان كه‌م خه‌ڵاته‌كانی به‌و پێوه‌ره‌ به‌خشراوه‌، دیاره‌ له‌گه‌ڵ ڕێكه‌وتنی عه‌ره‌ب و ئیسرائیلدا خێرا (نه‌جیب مه‌حفوز) یان بیركه‌ته‌وه‌، ده‌نا له‌وبڕوایه‌دا نیم گه‌ر ئه‌م ڕێكه‌و‌تنه‌ سیاسیه‌ نه‌بوایه‌، ئه‌وان بۆ خودی جوانی ئه‌ده‌بی مه‌حفوز ئاوڕبده‌نه‌وه، كه‌بێگومان مه‌‌حفوز به‌بێ نۆبلیش هه‌ر ڕۆماننوسه جوانه‌كه‌ی ئه‌ده‌بی دونیایه‌‌ . دیاره‌ گه‌ر ئه‌مه‌ قسه‌ی ئێمه‌ بێت له‌ئه‌ده‌بدا، ئه‌وا سه‌یر له‌وه‌دایه‌ له‌خه‌ڵاتی ئاشتیدا دراوه‌ به‌گه‌مه‌كرێكی سیاسی وه‌ك هێنری كیسنجه‌ر و ئه‌نوه‌ر ساداتی دیكتاتۆر. نابێت پێناسه‌ ناوازه‌كه‌ی ب سادات له‌بیربكه‌ین كه‌ده‌یگووت؛ دیموكراتیه‌ت كه‌ڵبه‌ی هه‌یه‌!

به‌خشینی خه‌ڵاتی ئه‌ده‌ب به‌ ڕۆك ستارێك له‌ژێر ناوی ئه‌وه‌ی شیعری هه‌یه‌ و شیعره‌كانی له‌سه‌ر شانۆی ڕۆكن رۆڵ و پۆپ ستاردا به‌رجه‌سته‌ده‌بن، ئارگومێنێكی لاوازه‌، چونكه‌ نازانین دراوه‌ به‌ (پۆپ ستاریه)‌كه‌ی یان به‌ شیعره‌كانی، هه‌موو ئه‌و قسانه‌ی تر كه‌ده‌ڵێن له‌پێناو شه‌ڕی پۆپ دیلان بۆ ئازادی ده‌ربڕین پێبه‌خشراوه‌، ئه‌مه‌ش دیسان ناچێته‌ خانه‌ی ئه‌ده‌به‌وه‌ ، ئه‌وه‌ی ده‌چێته‌ خانه‌ی ئه‌و نه‌وه‌یه‌ی كه‌له‌شه‌سته‌كاندا چوونه‌ سه‌رجاده‌ له‌دژی جه‌نگی ڤێتنام، دوای ئه‌م هه‌موو ساڵه‌ ئه‌م به‌خشینه‌ ده‌یه‌وێت بیانخاته‌ خانه‌ی ڕابوردوو و مۆزه‌خانه‌ی كولتورێكی به‌سه‌رچووی ئه‌مریكانیه‌وه‌.

————————-


چه‌ند په‌راوێزێك ‌:

١.بڕوانه‌ گوتاری سارته‌ر به‌ ئینگلیزی:
http://www.nybooks.com/articles/1964/12/17/sartre-on-the-nobel-prize/

٢. بڕوانه‌؛ ده‌باره‌ی كوشتنی نیرۆدا له‌لایه‌ن بینۆشێت گاردیان؛
https://www.theguardian.com/books/2015/nov/06/chile-admits-pablo-neruda-might-have-been-murdered-by-pinochet-regime

٣. بڕوانه‌؛ چاوپێكه‌وتن له‌گه‌ڵ (ئیزابیل ئالندی) ده‌رباره‌ی زه‌مه‌نی بینۆشێت به‌ئینگلیزی؛

https://www.amnesty.org/en/latest/news/2013/09/life-under-pinochet-isabel-allende-day-we-buried-our-freedom/

٣. بڕوانه‌؛ ڕۆمانی (له‌گه‌ڵ سه‌برێكی سوتێنه‌ردا) ئانتۆنیو ساكرامنتا به‌ئه‌ڵمانی ؛

Antonio Skármeta, Mit brennender Geduld: Roman Piper Veralg ß Taschenbuch – 1. Mai 1998.

٤. گۆرانی هه‌ڵكردن له‌گه‌ڵ ڕه‌شه‌بادا Blowing in the wind ؛ بڕوانه‌ یوتوب;
https://www.youtube.com/watch?v=vWwgrjjIMXA

٥ .بۆ
٥.بۆگوێگرتن له‌گۆرانیه‌ گرنگه‌كانی بۆب دیلان بڕوانه‌ گاردیان:

https://www.theguardian.com/books/live/2016/oct/13/nobel-prize-in-literature-2016-liveblog




داوای ڕاوەستانی جه نگی ئێستا له موسڵ، لەژێر هەر بیانوویەکدا بێت دیفاعە لە مانەوەی داعش

حەمە غەفور

————————-

هەڵوێستی سەرڕاست‌و کۆمۆنیستی بەرانبەر بە “ئۆپە راسیۆنی ئازادکردنی موسڵ” کە ئامانجی ڕاستەوخۆی پاککردنەوەی شاری موسڵ لە داعش‌و ڕزگارکردنی دانیشتوانەکەی لەژێر دەست‌و چنگاڵی ئەم دەستەو تاقمە خوێنڕێژو ئینسانکوژە ڕاگەیەنراوە، بەتایبەتیش لەلایەن ئەو دەوڵەت‌و‌ هێزانەی ئەم جانەوەرە ئیسلامیانەیان پێگەیاندو بەریاندانە گیانی خەڵکی ناوچەکەو جیهان، هەرگیز ناتوانێت بە پاساوی قەومانی کارەسات‌و وێرانبوونی شارەکە، بەرزکردنەوەی دروشم‌و داوای ڕاگرتنی شەڕ بێت. هەوڵوێستێک کە بە داخەوە ڕابەری هەردوو حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری کوردستان‌و عێراق‌و هاوڕێ ڕێبوار ئەحمەد گرتوویانە. چونکە هەر ئێستا دانیشتوانی موسڵ‌و دەوروبەری لەنێو کارەساتی ڕۆژانەو سەربڕین‌و ئیغتیسابی ژنان‌و ووردکردنی کەسایەتی‌و پیرۆزیی ئینسان‌و لەنێو زیندانێکی گەورەی ترس‌و تۆقاندن‌و قەسابیکردنی ئینساندا ژیان دەگوزەرێنن، دۆزەخێکی بیلفیعل کە داعش زیاد لە دوو ساڵە گەورەو بچووکی دانیشتوانی ئەم شارو ناوچەیەی تێدا دەسوتێنێت. ئەم داوایە دوورو نزیک پەیوەندی نییە بە هەڵوێستێکی کۆمۆنیستی‌و مارکسیستییەوە، بگرە لە هەڵوێستی دەستەوسانی‌ گروپێکی سیاسی زیاتر نییەو دەبێت لەلایەن کۆمۆنیستە کرێکارییەکانەوە ڕەخنەباران بکرێت‌. وە کارێک بکرێت ڕابەرایەتی هەردوو حزب‌و ڕێبوار ئەحمەدیش، تا ئەو کاتەی بانگەشە بۆ کۆمۆنیزمی کرێکاری دەکەن، ئەم هەڵوێستە بگۆڕن‌و هەڵوێستی کۆمۆنیستی بگرنەپێش. هه ڵوێستی ئێستای ڕابه ری دو حزب‌و هەنگاوێکی بەمجۆرە پاسیفیزمێکی تەواو ئاشکراو چاوەڕووانییەکی خەیاڵی‌و پادەرهەوا نیشانئەدات‌، وە جگە لە شەرمەزاربوون لەبەردەم مێژوودا بۆ کەسانێک هێشتا خۆیان بە کۆمۆنیستی کرێکاری دادەنێن، هیچ ئاکامێکی دیکەی نابێت! بۆچی؟ چونکە ڕێکخراوی تیرۆریستی داعش لە هەموو حاڵەتێکدا وەک چۆن لە ڕێگای زەبرو زەنگەوە هاتووە، هەر ئێستاو بە خێرایی تەنها دەبێت لەڕێی گورزی سەربازییەوە ملیبشکێنێت‌و دووربخرێتەوە. دروست بەهەمان شێوەی هەڵوێستی (مەنسور حکمەت) لە سەروبەندی هێرشی ئەمریکا بۆ سەر دەسەڵاتی نەگریسی بزووتنەوەی تاڵیبان لە ئەفگانستان، کە ووتی؛ “شه‌ڕ ڕاگه‌ياندنى هيچ كه‌سيك، ته‌نانه‌ت ئه‌مريكاو غه‌ربيش، له‌دژى تاليبان ناكرێ مه‌حكوم بكرێت. تاڵيبان ده‌بێ بڕوات‌و سه‌ره‌نجام ده‌بێ هه‌ر له‌ڕێگاى زه‌بروزه‌نگ‌و كرده‌وه‌ى سه‌ربازييه‌وه‌ بڕوات. دوژمنايه‌تى غه‌رب له‌گه‌ل تاليباندا باشتره‌ وه‌ك له‌دۆستايه‌تى تائێستايان. هيچ كه‌سێك به‌ر به‌ پێچانه‌وه‌ى ده‌ورودوكانى ئينسانكوژانێك ناگرێت كه‌ غه‌رب خۆى هێناونييه‌ سه‌ركار. به‌ڵام له‌نێوان جه‌نگ‌و تيرۆردا جياوازى هه‌يه‌. كرده‌وه‌كانى ئه‌مريكاو بەريتانيا له‌ ئه‌فغانستان تيروريستييه‌. بۆمبارانى شاره‌كان‌و ناوچه‌ سه‌كه‌نيه‌كانى ئه‌فغانستان ده‌بێت مه‌حكوم بكرێت‌و ڕابگيرێت”. بەمپێیە ئەم هەڵوێستەی ڕێبوار ئەحمەدو حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری کوردستان‌و عێراقیش، واتە “داوای ڕاگرتنی شەڕ بە پاساوی وێرانسازی‌و قەومانی کارەسات‌و قووڵتربوونەوەی کێشەکان” بخوازن یان نەخوازن دەچێتە چوارچێوەی بەرگری لە مانەوەی خودی داعش بەسەر سەری شاری موسڵ‌و دانیشتوانە ئەسیرکراو و بەبارمتەگیراوەکەیەوە. لە هەمان کاتیشدا دەچێتە خزمەتی درێژکردنەوەی ژیانی سیاسی داعش هەم وەکو مەترسییەکی گەورە بەسەر خەڵکی ناوچەکانی تری عێراق‌و کوردستانەوە، هەم دەبێتە هۆکاری درێژەی تیرۆرو کردەوەی تیرۆریستی لە عێراق‌و ناوچەکەو جیهانیش. سەرباری ئەوانەش هەڵوێستی پاسیسفیستی‌و محافەزەکارانەو لایەنگری لە ئارامش‌و تونترنەبوونەوەی کێشەکان، ڕازیبوونە بە هەلومەرجی ئێستا (واتە مانەوەی داعش!) کە هەموو خەڵکی عێراق‌و ناوچەکەو جیهانیش لێی بێزارو نیگەرانن وە خوازیاری ئاڵوگۆڕن لە بەرژەوەندی خەڵکی ژێر دەسەڵاتی داعش. جگە لەمانەش هەڵوێستگیرییەکی لەو چەشنە کردەوە داعشییەکان زیاتر دەکات‌و تیرۆرو تیرۆریزم پەرەدارتر دەکات. لێ گەڕێن با هەر ئەو هێزو دەوڵەتانەی کە داعشیان دروستکردو قەڵەویانکرد، وە ئیستا بۆتە مڵۆزمی سەر ڕێگایان خۆیان بڕۆن‌و بە وەشاندنی گورزی سەربازی پەڵەی نەنگی‌و شەرمەزاری نێوچەوانیان، یانی داعش بسڕنەوە. هیچ نەبێت لە موسڵ‌و دەوروبەری دەستکۆتایان بکەن‌و دۆزەخێکی ڕاستەقینە کە بەدەستی داعش‌و دارو دەستە خوێنڕێژەکانی بۆ دانیشتوانی شارێکی چەند ملیۆنی دانراوە کۆتایی بهێنرێت!

ڕێبوار ئەحمەد، ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری کوردستان لە تازەترین ووتاری لەژێر ناوی “ئازادی موسڵ یان شەڕی کۆنەپەرستانەی جەمسەرەکان؟!”دا ئەو هەڵوێستە پاسیفیستی‌و محافەزەکارانەیە بەرانبەر “جەنگی ئازادکردنی موسڵ” تیوریزەدەکات‌. لەڕێی کۆپیکردنی ئارەزوومەندانەو میکانیکیانەی باس‌و هەڵوێستە مارکسیستییەکانی مەنسور حکمەت سەبارەت هێرشی تیرۆریستی ١١ی سێپتێمبەرو کارو کاردانەوەکانی دواتری، پاساوی تەحلیلی‌و ئایدیۆلۆژی خۆی بۆ ئەو هەڵوێستە نامارکسیستی‌‌و ڕاستڕەوانەیە دەهۆنێتەوەو هەردوو حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری کوردستان‌و عێراقیش بەداخەوە بەشوێن ئەودا بەکێش بوون بۆ وەرگرتنی هەمان هەڵوێست لە دوو بەیاننامەی جیاجیادا. (لە پەرواێزدا لینکی ووتارەکەی ڕێبوار ئەحمەدو هەردوو بەیاننامەکە دادەنێم). لەم بڕگەیەی ووتارەکەیدا بە جوانی هەڵویستەکەی ڕێبوار دەردەکەوێت:” ئەگەر بە ئەندازەی نوکە دەرزیەک کێشەیان لەگەڵ تیرۆریزم هەیە، با زەحمەتی شەڕو قارەمانبازی و وێرانكاری کۆمەڵگا و کوشت و کوشتار نەکێشن، لە جیاتی ئەوە زەحمەتبکێشن خۆیان بپێچنەوە و ملیانبشکێنن و لە ناوچەکە برۆنەدەرەوە. لە جیاتی شەڕی داعش گوێی نۆکەرەکانیان راکێشن با چەک و تەقەمەنی و پارە لە داعش ببڕن و ئاسانکاری بۆ نەکەن. بەم جۆرە داعش لە سویچەوە دەکوژێتەوە و خەڵکی ئەو ناوچانەی دەسەڵاتی داعشی تیایە هەر بە شەق و بەرد داعش راودەنێن.” هەروەها ئەم بڕگەیەش لە ڕاگەیاندنەکەی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری کوردستان کە لە ژێر تایتڵی”با بەر بەکوشتاری خەڵکی موسڵ و وێرانکاری بگرین” هاتووە؛ “پێویستە بەرامبەر بەم کارەساتەی ئێستا کەبەناوی “ئازادکردنی موسڵەوە” لەئارادایە بێدەنگی بشکێندرێت. وه‌لانان و وه‌ده‌رنانی داعش و هاوشێوه‌کانی له‌و جێگایانه‌ ده‌ستیان به‌سه‌ردا گرتووه‌ خواستێکی هەموو بەشەریەتی ئازادیخوازی ناوچەکە و جیهانه‌، بەڵام ئەمە کاری خودی خەڵکی ناوچەکەیە بەپشتیوانی بەشەریەتی ئازادیخوازی جیهان. ئەم کارە بەتیرۆریزمی دەوڵەتی و بۆمبارانی کوێرانە و خاپورکردنی قوتابخانە و نەخۆشخانە و ماڵ و حاڵی خەڵک وکوشتاری خەڵکەکەی ناکرێت.” پێماندەڵێت، هێرشەکان بۆ لێدان لە داعش‌و دەرکردنی لە موسڵ با ڕاوەستێت! دیسان لە بڕگەی یەکەمی بەیاننامەی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری عێراق بەناوی؛ “الحملة العسكرية على الموصل حرب اقطاب رجعية،يجب ايقافها فورا” بە زمانی عەرەبی هەمان هەڵوێست دوپاتکراوەتەوە؛ “الحرب الارهابية الدائرة بين الاقطاب الامبريالية العالمية وحلفائها الاقليميين والمحليين وبين داعش ليست الا حربا بين قطبي الارهاب العالمي لا علاقة لها بمصالح جماهير العراق والبشرية المعاصرة وآمالها في التخلص من براثن داعش والارهابيين. ان الحملة العسكرية الحالية لما يسمى بتحرير الموصل من ايدي داعش، تشكل حلقة خطيرة من حلقات هذه الحرب الدموية الجارية في العراق والمنطقة مع ما تتمخض عنها من ماسي انسانية كبيرة لسكان الموصل وتهديدات لحياة وامان الطبقة العاملة والجماهير.”
لەکاتێکدا لەهیچ جێیەکی ووتارەکەیدا ڕێبوار باسی ئیسلامی سیاسی‌و تیرۆریزمی داعشی وەکو قوتبێکی تیرۆریستیی ناوچەیی‌و جیهانیی خوازیاری دەسەڵات ناکات‌. باسی ناکات کە چۆن لە کێشەو جەنگێکی سیاسیدایە لەگەڵ ڕۆژئاواو ئەمریکا لەسەر بەدەستەوەگرتنی دەسەڵاتی سیاسی لە ووڵاتانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست، نەک لە شەڕیکی سەرو ماڵی‌و مان‌و نەماندا بێت لەسەر ئیسلام‌و بەهاکانی، یاخود جیهاد بێت لە دژی دیموکراسی‌و بەها ڕۆژئاوایی‌و شارستانییەکان کە وەکو سەرچاوەی ستەمی سەر خەڵکی فەلەستین‌و زوڵمی ئیسرائیل لە خەڵکی موسڵماننشینی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست لێکیانداوەتەوەو هێزی لێ دەگرن. داوایەکی لەم چەشنە کە ڕێبوار ئەحمەد ئاراستەی دەکات، لە گۆشە نیگای هەڵوێستگیرییەکی مارکسیستییەوە نییە، بەو دەلیلەی هێزهاوسەنگی ئێستای جیهان‌و دەرکەوتنی ئاستی ناکۆکی‌و بەریەککەوتنەکانی جیهانی سەرمایەداری، خۆی لەپێناو بەدیهێنانی هاوسەنگییەکی تازەو سەقامگیرییەکی نوێی ئیستسمارو سەرمایەگوزاری مۆنۆپۆڵی لە ووڵاتانی زۆنی هێزی کاری هەرزاندا ئەم کێشمەکێش‌و لەشکرکێشی‌و جەنگ‌و تیرۆریزمە دەوڵەتی‌و ئیسلامییەشی هێناوەتەئاراوە. ئەم ڕیزبەستنە سیاسی‌و سەربازییە لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا خۆی لەمێژە شکڵیگرتووەو ئامانجی ستڕاتیژی خۆی هەیە. خودی پەیدابوونی دیاردەی داعش‌و کەوتنی موسڵ‌ بۆ ژێر دەستی داعش‌و جەنگی سوریاو ئێستاش هەوڵی وەدەرنانی داعش لە موسڵ درێژکراوەو دەرئەنجامی هەمان دەخالەت‌و ملهوڕی ئەمریکایە لە ناوچەکە بۆ سەپاندنی ڕۆڵی پۆلیسییانەی خۆی بەسەر ناوچەکەو جیهاندا پاش داڕمانی بلۆکی سۆڤێت. بۆیە داوایەکی لەو جۆرە بەرانبەری گەلێک نامارکسیستی‌و بەولاوەتریش ساویلکانە دێتە پێش چاو. ڕێبوار تیرۆریزمی ئیسلامی تەنها وەکو ئامڕازی دەستی ئەمریکاو دەوڵەتە هەرێمییەکان تەماشادەکات‌و بەشێوەی ستاتیک لەم دیاردە ئاڵۆزکاوەی تیرۆریزمی ئیسلامی دەڕوانێت‌و لە فۆڕمۆڵەکردنی ووتارەکەیدا بەکاریدێنێت، تا پێمانبڵێت؛ “ئەم شەڕەی ئازادکردنی موسڵ درۆیەکی گەورەیەو بۆ لەناوبردنی تیرۆریزمی ئیسلامی نییە”! هەموو کەس دەزانێت شەڕەکە بۆ تەمبێکردنی ئەو باڵە یاخی‌و هەوسارپچڕاوانەی بزوتنەوەی ئیسلامی سیاسییە کە زیاد لە حەد پێیان درێژکردووە. بەڵام باشە مادام هەنگاوێکی بەم شێوەیەی ئەمریکاو ڕۆژئاوا بەکردەوە تەوقی داعش بشکێنێت‌و لە موسڵ وەدەریبنێت، بۆ دەبێت داوای ڕاوەستانی بکرێت! کەوایە بۆ چەند مانگ لەمەوپێش لە شەنگاڵ‌و ڕومادی‌و فەللوجە داوای ڕاوەستانی ئەو شەڕەتان نەکرد؟! پرسیار ئەوەیە، ئایا بە ڕاستی لە شەنگاڵ‌و ڕومادی‌و فەللوجە تا ئێستا داعش بمایە باشتر بوو؟! ئایا مەحکومکردن‌و بەرزکردنەوەی دروشمی ڕاوەستانی شەڕ لەنێو ڕای گشتی جیهان‌و ناوچەکەو عێراقیشدا بڕشت‌و ئاسەوارێکی هەیە یاخود دەیبێت؟! ئایا داوای وەستانی شەڕێک کە بەگوێرەی پێناسە هەموو خەڵکی جیهان بە تاسەوە چاوەڕوانی ئاکامەکەی دەکات، یانی کەوتنی داعش، سەرپەڕی‌و لاکەوتەیی‌و خۆفریودان نییە؟!

ئاشکرایە کە نە ئامانجی شەڕەکەی ئێستای موسڵ‌ بۆ لەبەینبردنی تیرۆریزمی ئیسلامییە، نە جەنگی سەردەمی ١١ی سێپتێمبەریش لەژێر ناوی ڕاونانی بنلادن‌و لێدان لە تاڵیبان‌ ئامانجێکی وەهای بووە، وە نە سەرتاپای کێشمەکێشەکانیش لەگەڵ قوتبی ئیسلامی سیاسی بۆ لەناوبردن یاخود تەنانەت کەمکردنەوەی تیرۆریزمی ئیسلامی بووە. ئامانجی ئەمریکاو ڕۆژئاوا لە شەڕیان لەگەڵ ئیسلامی سیاسی بە گشتی‌و ئەو تیرۆریزمە ئیسلامییەی لەنێو داعشدا بەرجەستەبووە، بە دیاریکراوی لەم جەنگەی موسڵدا، کۆتاییهێنانە بەو پەڵەی نەنگییەو نەفرەت‌و ناڕەزایەتییەک کە بەهۆی یاخیبوونی داعشەوە بەرانبەر ئەمریکاو کردەوە قێزەونەکانییەوە لەنێو ویژدانی ڕای گشتی جیهان‌و خەڵکی ناوچەکەشدا دروستبووە. بە تایبەتیش کە ئێستا داعش وەکو ئامڕازێکی شوێنگرتنی ئامانجەکانی ئەمریکاو لایەنەکانی دیکە ڕۆڵی کۆتاییهاتووە. بەهۆی سیاسەتی داعشیانەو سەربڕینەکان‌و قەسابیکردنە ئیسلامییەکانییەوە ناڕەزایەتییەکی گەورەی جیهانی شارستانی لێ کەوتۆتەوە بەرانبەر بە سیاسەتی سەپاندنی هەیمەنەی ئەمریکاو دابەشکردنی ناوچەکانی نفوز لە جیهان. هەڵوێستی واقعبینانەو مارکسیستی لێرەداو لەم هاوکێشەیەی ئێستای نێوان بزووتنەوەی کۆمۆنیستی‌و جیهانی شارستانی‌و سەرمایەداری جیهانیدا ئەوەیە؛ لێگەڕێین ئەم پەڵەی نەنگی‌و شەرمەزارییەی ئەمریکاو ڕۆژئاوا خۆیان زەحمەتی لەناوبردنی بکێشن. بێگومان لە هاوشانی مەحکوم نەکردنی لێدان لە داعش‌و دەرپەڕاندنی لە موسڵ، بۆردومانی شوێنی ژیانی هاوڵاتیان‌و کاولکردنی پردو ڕێگاوبان‌و ماڵ‌و مەدرەسەو خەستەخانەکان، وە کوشتاری هاوڵاتیانی بێ‌دیفاع‌و سڤیل کردەوەیەکی تیرۆریستییەو مەحکومەو دەبێت ڕابگیرێت.

سەبارەت ئاکامەکانی دوای کۆنتڕۆڵکردنەوەی موسڵ‌و کاردانەوەو ڕێزبەستنە سیاسی‌و کۆمەڵایەتی‌و حزبییەکان، زۆر ڕۆشنە ئێمە دەبێت خوازیاری ئەوە بین خەڵکی خۆیان چارەنووسی خۆیان بەدەستەوەبگرن‌و دانیشتوانی شاری موسڵ بەبێ جیاوازی لەگەڵ یەک بژین. ڕێگانەدەن بە هەڵاواردنی قەومی‌و مەزهەبی‌و باوەشێنی ئەم جۆرە ئەحساساتە شەڕو پێکدادان‌و نائەمنی باڵبکێشێت بەسەر ژیانیاندا. هەروەها زۆر مەسەلەی وەک شەڕی تائیفی لە عێراق‌و ناوچە کێشە لەسەرەکان‌، قازانج‌و زیانی دەوڵەتانی ناوچەکەو لایەنە ناوخۆییەکانی عێراق، ڕۆڵی ئێستاو داهاتووی زلهێزە ئیمپریالیستییەکان‌و هاوپەیمانانیان، داهاتووی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست‌و عێراق‌و کوردستان‌و مەسەلەی دەوڵەت لە کوردستان‌و مەسەلەی قەیرانی ئابوری کوردستان‌و قەیرانە سیاسییەکان‌و پرس‌و بابەتەکانی دوای ئازادکردنی موسڵ لەدەستی داعش، لە کات‌و شوێنی خۆیاندا دەبێت هەڵوێستەیان لەسەر بگرین‌و بە تایبەت هەڵوێستگیری لەبارەیانەوە بەڕای هەموو لایەک دوای کۆتایی پرۆسەی موسڵ ئەبێتە کارێکی ئێجگار فەوری‌و چارەنووسساز.

لە کۆتاییدا لەنێو هەردوو حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری کوردستان‌و عێراقیشدا، پێویستە ئەم هەڵوێستەی ڕابەرایەتی هەردوو حزب بە چڕی ببرێتە ژێر ڕەخنەوەو کادران‌و ئەندامان‌و تەنانەت هاوسۆزان‌و لایەنگرانی کۆمۆنیزمی کرێکاری‌ ڕابەرایەتی هەردوو حزب ناچاربکەن بەم هەڵوێستەیاندا بچنەوەو هیوادارم ڕابەرایەتی دوو حزبی کوردستان‌و عێراق ئەم هەنگاوە هەڵگرن. ئومێدەوارم لە ڕیزی هەردوو حزبدا ژمارەیەکی زۆر لە کادران‌و ئەندامان نه چنە ژێر باری ئەم سیاسەتەو ئەم هەڵوێستە پاسیفیستییەی ئێستای ڕابەرایەتییەوە. بە شوێن ڕاگەیاندنی ئەم هەڵویستە نامارکسیستی‌‌و زیانبارەی ڕابەرایەتیی هەردوو حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری کوردستان‌و عێراقدا، ئه رکی کۆمونیستی ئه وه یه شەپۆلێک لە ڕەخنەو جموجووڵی دیفاع لە مارکسیزم‌و باوەڕە کۆمۆنیستییەکان لە ناوەوەو دەرەوەی هەردوو حزب بێتەئاراوە.

حەمە غەفور
١٧
ئۆکتۆبەر٢٠١٦

لینکی ووتارەکەی ڕێبوار ئەحمەد: ئازادی موسڵ یان شەڕی کۆنەپەرستانەی جەمسەرەکان؟!
لینکی ڕاگەیاندنی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری کوردستان: با بەربەکوشتاری خەڵکی موسڵ و وێرانکاری بگرین
لینکی ڕاگەیاندنی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری عێراق:
https://www.facebook.com/kamil.ahmed.3956/posts/10155373139349488




خوێندنەوەیەکی ماتریالیستانە بۆ 27 ی سێپتێمبەری 2016 …. نادر عبدالحمید


یەکەم: ئەڵقەیەك لە زنجیرەیەکی نەپساوە، چرکە ساتێك لە پڕۆسەیەك.

1. ئەم دیاردەیەی هاوکات مانگرتن و خۆپێشاندان، کە لە 27ی سێپتێمبەری 2016 لە زۆرێك لە شار و شارۆچکەکانی زۆنی سەوزی ژێر دەسەڵاتی (یەکیەتی و گۆڕان) لە کوردسانی عێڕاقدا خۆی خستەڕوو، بەردەوامی زنجیرە ناڕەزایەتیەکی نەپساوەیە و لەم چرکە ساتە دیاریکراوەدا گەیشتۆتە ئەم ئاستەی ئێستای و لەم شکڵەدا خۆی دەرخستوە. هەروەك بەردەوامی هەر ئەو زنجیرە ناڕەزایەتیانە، پێشووتر لە ئۆکتۆبەری ساڵی پاردا لە شکڵێکی تردا خۆی خستبوەڕوو.
2. بەم پێیە ئەم دیاردەی سێپتێمبەری ئەمساڵ (2016) و ئۆکتۆبەری ساڵی پار (2015)، بەردەومی یەکتر و کامڵکەری یەکترین، دوو شکڵ و شێوازی جیا، دوو ئاستی پەرەسەندن لە ڕەوتی بزوتنەوەیەک نیشان دەدەن. بزوتنەوەیەك کە بە چەندین چرکەساتی بەرزونشێوی، پێشڕەوی و پاشەکشە، کۆکردنەوەی هێز و لەدەستدانی هێز، هەروەها بەدەستهێنانی ئەزمون و ئاگاهی سیاسی لەگەڵ حزب و ڕەوتە سیاسیەکاندا، تێپەڕیوە تا گەیشتۆتە ئەم ئاستەی ئێستای.
3. ئەم چرکە ساتەی سێپتێمبەری ئەم ساڵ، لە چاو تەقینەوەی خۆبەخۆیی جەماوەری توڕە و ناڕازی ئۆکتۆبەری ساڵی پار (2015)دا، نەك هەر لە ڕووی شکڵ و شێوازی ناڕەزایەتی دەربڕین و ڕێکخراوەیی و بەرفراوانی و بەشداری توێژگەلێکی زۆرتر لە کۆمەڵانی کرێکار و زەحمەتکێش و ئەهلی کەسەبەی ناو بازاڕەوە (بە مانگرتن و دوکان داخستن)، بەڵکو لەڕووی سیاسی و ناوەڕۆکیشەوە، لە فۆڕمی خواست و شیعاراتەکانیشەوە کامڵبونێکی پێوە دیار بوو.
4. نەك هەر ئەمە بەڵکو حزبەکانی کۆنە ئۆپۆزیسیۆنی دەورانی پێشوو، واتا (گۆڕان) و حزبە ئیسلامیەکانی هاوپەیمانی کە وەختی خۆی بەئاسانی سواری شەپۆلی بزوتنەوە ناڕەزایەتیەکەی 17ی شوباتی 2011 بوون، چانسێکیان هەبوو کە سواری شەپۆلی خۆپێشاندانەکەی ئۆکتۆبەری پاریش (2015) ببنەوە، بەڵام لە ئێستادا لەڕووی بابەتیەوە بەهۆی مانەوەی قاچیان لەناو دەسەڵات و هەڵوێستی ڕەزیلانەیان بەرامبەر (پارتی) لە یەكساڵی ڕابردوودا، ئەو هەلەیان لە دەست خۆیاندا کە بەو ئاسانیە بتواننەوە سواری شەپۆلی ناڕەزایەتیەکانی 27ی سێپتێمبەر(ی2016) ببن. ئەمەش نە بەومانایەیە کە ئەو مەترسیە کۆتایی هاتووە، وە نە بەو مانایەشە کە ئەم بزوتنەوەیە تەواو هاتۆتە دەرەوە لەژێر باری ئاسۆی ئەو حزبانە، بەڵکو بەو مانایەی کە زەمینەیەکی مادی و بابەتی سیاسی ڕەخساوە بۆ وەلانانی ئەو ئاسۆ و مەترسیە.
5. گەرچی ئەم دیاردەیە لەم شکڵە لە دەرکەوتنیدا تەنها زۆنی سەوزی گرتۆتەوە، و بەهۆی سەرکوت و ترۆر، خەفەقانی سیاسی و داپڵۆسێنەرانەی دەزگای سیخوڕی “پاراستن”ی (پارتی)ەوە، نەیتوانیوە لە زۆنی زەردیشدا خۆی نمایش بکات، بەڵام لەژێرەوە لە ناو دڵی کۆمەڵگەدا لەو ناوچانەشدا زیندوە و وەك مەنجەڵە ئاوێکی سەر ئاگردان دەکوڵێت و لە ژێرەوە قڵپ دەدات، ئەوە پلەیەك لە بەهێزی ئیستیبدادی (پارتی)ە، کە لەم چرکە ساتەدا، وەك سەرقاپێك ڕێگرە لە هاتنەدەرەوەی. ئەمە لەلایەك و لەلایەکی تریشەوە خودی ئەم دیاردەیەی 27 ی سێپتێمبەر گوزارش لە خواست و ئاوات و ئارەزوەکانی خەڵکی کرێکار و زەحمەتکێش و هاوڵاتیان دەکات لە تەواوی کوردستاندا بەهەردوو زۆنی سەوز و زەردیەوە، وە لە شکڵدا ڕووی لە حکومەتی هەرێم و لە ناوەڕۆکدا بەپلەی یەکەم دژی (پارتی)، حزبی قۆرخکاری دەسەڵات و سەروەتە لە کوردستاندا.
6. ئەم هاوکێشەیەی خاڵی پێنجهەمە، وای کردوە تا حزبەکانی تری غەدرلێکراو و بەشخوراو لە کێکی دەسەڵاتی حکومەتە بنکە فراوانەکەیان، لە لایەن (پارتی) ەوە، ئەو هەلەیان بۆ بڕەخسێ تا بە زمانلوسیەوە هاوسۆزی درۆینەی خۆیان بۆ ناڕەزایەتیەکان دەرببڕن و بیانەوێت شانی خۆیان دەرکێشنەدەرەوە لە ژێر باری بەرپرسیارەتیەك و سیاسەتێکی هاوبەشیان کە بارودۆخی هەرێمەکەی بەم ڕۆژ ڕەشیەی ئەمڕۆ گەیاندوە. بۆیە ڕوویەکی تری ئەم هاوکێشەیە بۆتە ڕێگریش لەبەردەم هەرچی زیاتری ڕادیکاڵ بوون و سیاسی بوونەوەی ئەم بزوتنەوە و ڕاماڵینی دەسەڵات لە زۆنی سەوز و دامەزراندنی دەسەڵاتدارەتیەك لەم زۆنەدا لەسەر بنەمای بەشداری ڕاستەوخۆی ئیرادەی هاوڵاتیان لەڕێگەی بەرپا کردنی ڕێکخراوە شۆرایی و کۆمیوناڵەکانەوە.
7. بەم پێیە، پڕۆسەیەك لە دەرونی کۆمەڵگەی کوردستاندا لە ئارادایە، کە ڕەوتی ناڕەزایەتی کرێکاران و زەحمەتکێشان و هاوڵاتیانی کوردستانە بەگشتی، نەك هەر دژی دەسەڵاتی حزبەکانی حکومەتی بنکە فراوان، بەڵکو دژی هەموو دامەزراوەی سیاسی و حزبی هاوئاسۆ و ئامانجیش لەگەڵ دەسەڵاتدا، بەوانەشەوە کە لەدەرەوەی پەرلەمان و حکومەتن.
ئۆکتۆبەری ساڵی پار و سێپتێمبەری ئەم ساڵ دوو چرکەساتی بەرجەستەی ئەم پڕۆسەیەن، بەڵام ڕۆژانەش ئەم پڕۆسەیە لە دەرکەوت و دەرهاویشتەی جیاجیادا خۆی نمایش دەکات و لە ئایندەشدا ئەگەری سەرهەڵدانەوەی وەك دیاردەیەکی بەرفراوان، ڕادیکاڵتر و بەهێزتر لە شکڵ و شێوازی تردا لە ئارادایە.
ئەم بزوتنەوەیە کە لەم شکڵ وشێوازانەی دەربڕینی ناڕەزایەتیدا خۆی دەخاتەڕوو گوزارشێکی چڕوپڕ دەکات لە خەباتێکی چینایەتی کرێکاران و توێژە جۆراوجۆرەکانی زەحمەتکێشان دژی بارودۆخێکی سەرمایە و دەسەڵاتی حزبە بورژوا قەومیەکانی کوردستان.
8. ئەوەی کە لە ئایندەدا ئەم بزوتنەوەیە لە چ شکڵ و شێوازێکی تردا وە لە چ ئاستتێکی بەرین و بەرفراوان و چ پلەیەك لە بەهێزیدا خۆی دەردەخات، وە بە چ کەناڵێکی سیاسیدا شۆڕدەکرێتە خوارەوە و تا چ ئەندازە ڕادیکاڵ دەبێتەوە، پەیوەستە بە شکڵگرتنی ڕابەرایەتیەك بۆ ئەم بزوتنەوەیە.
9. هەر ئێستا لەناو ئەم بزوتنەوەیەدا هاوشانی بەشداری بزوتنەوەی چەپ و کۆمۆنیستی، بە حزب و ڕێکخراو و گروپ و دەستەجاتی جۆراوجۆرەوە، بە خەتی سیاسی و ئاڵتەرناتیڤی جیاجیاوە، بەڵێ هاوشانی چەپ و کۆمۆنیزم هەڵسوڕان و ئاڵتەرناتیڤی ناسیونالیزمێکی چەپی ڕادیکاڵیش لە ئارادایە لەناو ئەم بزوتنەوەیەدا. بەم پێیە هەر لە ئێستادا ململانێیەکی شاراوە بۆ شکڵگیری ڕابەرایەتیەك (لە دەرەوەی بەرەی کۆنە ئۆپۆزیسیۆن) لەناو ئەو بزوتنەوەیەدا لەئارادایە و کاریگەری ئاسۆی فکری چەپی ناسیونالیزم و ئاڵتەرناتیڤە سیاسیەکەی هەر لە ئێستاوە بەسەر بەشێکی گەرچی کەمیش لە چەپی کۆمۆنیستەوە دەبینرێت.
10. بەم پێیە لە ئێستادا ئەم بزوتنەوەیە، بزوتنەوەیەکی یەك دەست نیە، بەڵکو سەنتێزی بەیەکگەیشتن و ڕووبەڕووبونەوەی گرایش و مەیلە جۆراوجۆرە فکری و سیاسیەکانی ناو کۆمەڵگەی کوردستانی عێڕاقە. ئەم بزوتنەوەیە گەرچی بە پلەیەك لە مەترسی هەژمونی ڕاستەوخۆی سیاسی (بەرەی کۆنە ئۆپۆزیسیۆن) هاتۆتە دەرەوە، بەڵام هێشتا لە ئاسۆی سیاسی ناسیونال لیبڕاڵ جیا نەبۆتەوە. بەجیا لەوەش، لە ئێستادا ئەم بزوتنەوەیە، نەك هەر سەنتێزی بەیەکگەیشتنی گرایش و مەیلە جۆراوجۆرەکانی چەپی کۆمۆنیست و کێشمەکێشی ئاڵتەرناتیڤە جۆراوجۆرەکانیەتی، بەڵکو سەنتێزی ڕووبەڕووبونەوەی چەپی کۆمۆنیستیشە لەبەرامبەر چەپی ناسیونالیستیدا، هەم لەسەر دابینکردنی جۆری ڕابەرایەتی بۆ بزوتنەوەکە و هەم لەسەر ئاڵتەرناتیڤ و ئەلگۆ سیاسیەکەی. بۆیە ئەم بزوتنەوە ناڕەزایتیە، بزوتنەوەیەکی ساف و سادەی دژی دەسەڵات نیە، بەڵکو مەیدان و مەڵبەندی کێشمەکێشێکی فکری و سیاسی جدی نێوان ئاسۆی چینایەتی جیاواز و ئاڵتەرناتیڤی سیاسی جۆراو جۆرە.
11. لە ڕوانگەی کۆمۆنیزمەوە، تێگەیشتن لەم بزوتنەوەیە و لە چرکە ساتی بەرجەستەی 27 سێپتێمبەر، وەك مەڵبەندی بەیەکگەیشتنی ڕەوت و گرایش و مەیلە جۆراوجۆرە دژ بەیەکەکان و بونی بە سەنتێزێك بۆ یەکلاکردنەوەی کێشمەکێشی ئاسۆ و ستڕاتیژ و سیاسەتەکانیان، بەڵێ تێگەیشتنێکی ئاوا هەنگاوی یەکەمە لە وەلانانی دیدگایەکی پۆپۆلیستی بۆ هەڵسەنگاندن و بینینی بزوتنەوەکە تەنها لە چوارچێوەی ڕواڵەتی دژایەتی دەسەڵاتدا، کە لە هەوڵی ئەوەدایە ڕیزە سەربەخۆ و یەکگرتووەکەی بپارێزێت، لە حاڵێکدا لە ڕوانگەی کۆمۆنیزمەوە، مەسەلەکە چۆنیەتی ئاسۆدار کردنیەتی بە سیاسەت و ئاڵتەرناتیڤی کۆمۆنیستانە لە ڕێگەی وەدەرنانی ئاسۆ و ئاڵتەرناتیڤەکانی ترەوە.
هەر ئەم تێڕوانینە واقعیە ماتریالیستیەشە کە کۆمەگی دەکات بە زاڵبون بەسەر پڕشوبڵاوی و پەرتەوازەیی چەپی کۆمۆنیست و دەرهێنانی دەستپێشکەری لەدەست چەپی ناسیونالیست و هەوڵدان بۆ دابین کردنی ڕابەرایەتیەکی ڕادیکاڵ، پێشرە و شۆڕشگێڕی کۆمۆنیستی بۆ بزوتنەوەکە، کە زەمانەتە بۆ وەدەرنانی ئاسۆی ناسیوناڵ لیبراڵ و وەلانانی یەکجارەکی مەترسی دوبارە گەڕانەوەی هەژمونی سیاسی ڕاستەوخۆی حزبە قەومی و ئیسلامیەکانی بەرەی کۆنە ئۆپۆزیسیۆن و حزبی تری لەو چەشنانەش کە لەوانەیە لە ئایندەدا لەژێر ناوی تردا بێنە ئاراوە.
دووەم: دابڕان لە 17 ی شوباتی 2011
ئەم بزوتنەوەیەی ئێستا کە لە دوای ساڵی 2012 وە لە حاڵەتی شکڵگیریدایە، بە هەموو چرکەساتەکانیەوە چ پێش ئۆکتۆبەری 2015 و چ دوای سێپتێمبەری 2016ش، دابڕانە لە بزوتنەوەکەی 17ی شوباتی 2011، و بەردەوامی ئەو بزوتنەوەیە نیە.
1. 17ی شوبات، چڵەپۆپەی ڕەوەندێکی مێژوویی بوو لە ناڕەزایەتی جەماوەری، لە بارودۆخێکی پەرەسەرندنی ئابوری و گەشەی کۆمەڵایەتی و بوژانەوەی فکری و سیاسی دوای ڕوخانی ڕژێمی بەعس لە 2003 بەدواوە.
ناڕەزایەتیەکان ئەگەر نەشڵێین ڕۆژانە بەڵام هەمیشە بەردەوام بوون لە دژی نەبوونی خزمەتگوزاری و پێداویستیە زەروریەکانی ژیان لە چەشنی ئاو و کارەبا و نەبوونی جادە و ڕێگاوبانی قیرتاوکراو، نەبوونی باڵەخانەی تەواو بۆ قوتابخانە و خەستەخانەکان …. ناڕەزایەتی بۆ دابین کردنی ژیانی کەسانی خاوەن پێداویستی تایبەت (کەم ئەندام)، خانەوادەی شەهیدان و قوربانیانی ئەنفال و کیمیایی ڕژێمی پێشوو وەیا قوربانیانی جەنگی ناوخۆی نێوان “پارتی” و “یەکیەتی”، زیندانیانی سیاسی ڕژێمی پێشوو، دادگایی کردنی موستەشارە سەربازیەکانی ڕژێمی بەعس لە کوردستان کە بە “سەرۆك جاش”ەکان ناسرابوون … هتد.
بەڵام بەجیا لەو ناڕەزایەتیانەی کە ڕۆژانە لە ئارادابوون، چەند چرکە ساتێکیش هەبووە کە ئەو ناڕەزایەتیانە یا تیا تەقیوەتەوە، یان قاڵب و چوارچێوە، ڕێڕەو و شکڵێکی دیاریکراوی گرتۆتەخۆ، کە گوزارشی لە پلەیەك لە پەرەسەندن کردوە لەوانە؛ A- ئۆگۆستی 2006 وەك تەقینەوەیەکی خۆبەخۆیی بەڕووی دەسەڵاتداران. B- تەموزی 2009 هەڵبژاردنی پەرلەمانی و کەناڵێزە بوونی ناڕەزایەتیەکان و دەستەمۆکردنی لەلایەن (گۆڕان) و لیبڕاڵەکانی کوردستانەوە، C- تا جارێکی تر هاتنەوە مەیدان لە “بزوتنەوەکەی سەردەشت عوسمان” و D- دواجاریش گەیشتنە چڵەپۆپەی خۆی لە بزوتنەوەکەی 17 ی شوباتی 2011 دا و بون بەدەستمایەی ئۆپۆزیسیۆنی قەومی ئیسلامی بۆ سەودا و مامەڵە و وەرگرتنی ئیمتیاز لە دەسەڵات و بون بەخاوەن پشک لە حکومەتی بنکە فراواندا.
بەم شێوەیە ئەم بزوتنەوە ناڕەزایەتیە کە لە دوای 2003 وە دێتە ئاراوە و ڕۆژانە بەردەوامە و بە چەندین ئاست و پلەی خۆیدا تێدەپەڕێت تا لە ساڵی 2012 کۆتایی دێت. بەم مانایە شەپۆلی 17ی شوبات دوا شەپۆلی زنجیرە هەڵچون و داچونێکی ناڕەزایەتیەکان و کۆتایی بە تەمەنی بزووتنەوەیەك هێنا، ئەمەش لەڕووی بابەتیەوە ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە زەمینەی واوەتر ڕۆیشتن لە 17ی شوبات دێتە ئاراوە.
2. ئەم ڕەوەندە مێژووییە (ی ساڵانی 2003 – 2012) ڕەوەندی گەشە و کەڵەکەی خێرای سەرمایە بوو لە کوردستان.
ڕەوەندی کەمبونی دەستی هێزی کار و هاوردەکردنی کرێکارانی بیانی، ڕەوەندی هەڵڕژانی پوڵ و پارە، دامەزراندنی “بن دیوار” و موچە بەخشینەوە، ڕەوەندی زەویوزار دابەشکردن و لێدانی چاڵە نەوتیەکان و تەخشانوپەخشان کردنی دۆلار و سەرهەڵدانی ملیۆنلەر و ملیاردێرەکان، ڕەوەندی هەڵهەلە لێدان و ئاهەنگەکانی جەژن و شایی دەسەڵات بوو.
ڕەوەندی هاوپەیمانەتی ستڕاتیژی هەردوو حزبی ناسیونالیست و یەکخستنی ماڵی کورد و دابەشکردنی پۆستە حکومی و ئیداریەکان بوو چ لە بەغدا و چ لە هەرێم، ڕەوەندی سازان و ماڵی کردنی ئیسلامی سیاسی بوو بۆ ناسیونالیزمی کورد، چ لە دەسەڵات و چ لە ئۆپۆزیسیۆندا.
ڕەوەندی کردنەوەی زانکۆکان و گەشەی میدیا و ڕۆژنامەگەری، ڕەوەندی ڕوو هێنانی ڕۆشنبیرانی کوردستان بوو بۆ فکری لیبرالیزمی جیهانی و پۆست مۆدێرنیزم، ڕەوەندی پشت کردنە سۆشیالیزم و سەرکۆنەکردنی کۆمۆنیزم و شۆڕش بوو، ڕەوەندی سەرهەڵدانی ناڕەزایەتی ناسیونال لیبراڵی دژی دەسەڵات و ڕەوەندی موتوربەکردنی کوردایەتی بوو بە لیبرالیزمی جیهانیەوە.
ڕەوەندی هەژموون و باڵادەستی کۆکتێل و ئاوێتەی سێ توخمی کیمیای سیاسی کوردستان؛ ناسیونال لیبڕاڵی ئیسلامی بوو بەسەر بزوتنەوە ناڕەزایەتیە کۆمەڵایەتیەکانەوە. شیعاردانی “ئەڵلاهو ئەکبەر”ی نوسەرێکی ناسیوناڵ لیبڕاڵ بە دەنگی بەرز لە بەردەرکی سەرای سلێمانی (مەیدانی ئازادی) و لەناو بزوتنەوەکەی شوباتی 2011دا، نمونەیەکی سمبۆلیك بوو لەو ئاوێتە کیمیاییە سیاسیە و لەم واقعەتە مێژووییەی کوردستانی ئەو قۆناغە.
بەڵام لە ساڵی 2013 وە، بارودۆخێکی ئابوری-کۆمەڵایەتی و سیاسی-فکری تازە هێواش هێواش خەریکی شکڵ گرتنە، کە کوردستان دەباتە ناو ڕەوەندێکی مێژوویی ترەوە کە قەیرانی دارایی و ئابووری و لەگەڵیشا قەیرانی سیاسی و تێکچونی ماڵی بورژوازی کوردە، ڕەوەندێك کە تیایدا هیواش هیواش مەزاجی بەشێکی بەرچاوی ڕۆشنبیرانی کوردستان وەردەچەرخێ ڕووەو هاوسۆزی بۆ چەپ و شۆڕش و مارکسیزم و بەم پێیە نەوەیەکی تازەی چەپ و کۆمۆنیستیش خەریکی شکڵگیریە. تەواوی ئەو توخم و دیاردە ئابوری-کۆمەڵایەتی و سیاسی-فکریانەی کە ڕواڵەتی قۆناغی پێشوی (2003-2012)ی مێژووی کوردستانیان شکڵپێدا بوو تەواو پێچەوانە بوونەتەوە یان لە ڕێگەی ئەوەدان پێچەوانە ببنەوە. بەم مانایە زەمینەی مادی بۆ دوبارەبونەوەی 17ی شوباتێکی تر لە ئارادا نەماوە، بە پێچەوانەوە، زەمینەی واوەتر ڕۆیشتن لە 17ی شوبات، هاتۆتە ئاراوە.
ئەو ناڕەزایەتیانەی دوای ساڵی 2012، نەك بەردەوامی ناڕەزایەتیەکانی قۆناغی پێشوو بەڵکو هەڵقوڵاوی وەیا ڕەنگدانەوەی ئەو بارودۆخە نوێیە یا ئەم ڕەوەندە مێژووییە تازەیەن کە لە شکڵگیریدایە و هێشتا کۆتایی نەهاتووە.
3. ئەوە ڕاستە کە بەدرێژایی چارەکە سەدەیەك (25 ساڵ لە) دەسەڵاتدارەتی حزبە بورژوا قەومیەکان، خەڵکی کرێکار و زەحمەتکێش و هاوڵاتیانی کوردستان بەگشتی لە ناڕەزایەتی نەکەوتوون، بەڵام لە ڕوانگەی ماتریالیزمی مێژووییەوە ئەوە ڕەوەندێکی مێژوویی وەیا قۆناغێكی دیاریکراوە، لە بارودۆخێکی تایبەتی ئابوری کۆمەڵایەتی و فکری سیاسی، کە دەبێتە چوارچێوە بۆ شکڵگرتنی بزوتنەوە کۆمەڵایەتیە سیاسیەکان لە هەر سەردەمێکدا. بۆیە ناکرێت ناوەڕۆکی بزوتنەوەی ناڕەزایەتی جەماوەری کرێکار و زەحمەتکێشی کوردستان، لە ئێستادا (لە دوای ساڵی 2012 بەدواوە)، وەکو ناوەڕۆکی ناڕەزایەتیەکانی قۆناغی 2003 بۆ 2012، یان قۆناغی پێشوتری (1991 بۆ 2003)، لێکدانەوەی بۆ بکرێت و بەهەمان پێوانە هەڵبسەنگێندرێت.
4. ئەوەی لێڕەدا دەمانەوێت پێ دابگرین لەسەری بریتیە لە دەستنیشان کردنی ڕەوەندێکی مێژوویی دیاریکراو کە کۆمەڵگەیەك پیا تێدەپەڕێت، کە ئایە ڕەوەندی گەشە و کەڵەکەی سەرمایە و توانای بورژوازیە بۆ مانۆڕ و سازش و ڕیفۆڕم هەم لەگەڵ بزوتنەوە ناڕەزایەتیەکان و هەم لە نێوان ڕەوت و باڵە جۆراوجۆرەکانی بۆرژوازی خۆشیدا، وەیا ڕەوەندی ڕوو لە قەیران و تێکچونی یەکیەتی ناو ماڵەکەی و بێتواناییەتی لە مانۆڕ و سازش و ڕیفۆڕم لەگەڵ بزوتنەوە ناڕەزایەتیەکاندا، وە ناچارە هەرچی زیاتر فشار بۆسەر کرێکاران و زەحمەتکێشان بهێنێت و ئەو دەسکەوتانەش کە لە قۆناغی گەشە و پەرەسەندا بەدەستیان هێناوە لێیان دەستێنێتەوە و بۆ ئەم کارەش دەست لە سەرکوت نەپارێزێت. بەم پێیەش زەمینەی مادی و بابەتی بۆ هەرچی ڕادیکاڵ بونەوەی زیاتر و واوەتر ڕۆیشتنی ئەو بزوتنەوە ناڕەزایەتیانە لە دێتەئاراوە تا لە چوارچێوەی خواستە ئابوری و کۆمەڵایەتی و ڕیفۆڕمە سیاسیەکان دەرباز ببن و چەکدار بن بە ئاسۆ و ئامانجێک کە دەسەڵات و دەوڵەت بباتە ژێر پرسیارەوە و دەست بۆ هەڵتەکاندنیان بەرێت ژێڕەوەڕا؟. بەڵێ ئەم ڕەوەند و سەردەمە جیاوازانەن وەك چوارچێوە وەیا بارودۆخێکی تایبەت ئەو توانا و زەمینە مادیە بابەتیانە دیاری دەکەن کە بزوتنەوە کۆمەڵایەتیە سیاسیەکان تیا شکڵ دەگرن، و ئەو بزوتنەوانەش ناچار بە وەڵامدانەوە دەکات بەو بارودۆخە.

nadr1506@yahoo.com
ماویەتی …..
سێهەم: 27 ی سێپتێمبەر لەنێوان بەرداشی سیاسەت و ئابووریدا.
چوارەم: بزوتنەوەی چەپ و کۆمۆنیستی و ئاسۆی پێشڕەوی ئەم ناڕەزایەتیانە




له‌یه‌که‌م رۆژی جه‌نگی موسڵدا: زه‌روره‌تی هاوپشتی به‌ره‌ی ئازادیخواز له‌دنیادا!… نوری به‌شیر

ته‌نیا 12 کاتژمێر تێپه‌ڕی به‌سه‌ر هێرشی ئه‌مریکاو هاوپه‌یمانه‌کانی بۆسه‌ر موسڵ، که‌سه‌رله‌به‌یانی ئه‌مڕۆ 17ی ئۆکتۆبه‌ر به‌هێرشه‌کانیان ‌ئاسمانی شاری موسڵیان کرده‌ ئاگرباران به‌سه‌رسه‌ری خه‌ڵکه‌که‌یدا. ته‌نیا له‌رێگای ماسمیدیای بۆرژوازی خۆیانه‌وه‌‌‌ له‌ئاستی ناوه‌و و ناوچه‌که‌ و جیهاندا، هێنده‌ی چه‌ند مانگی رابردوو که‌ته‌پڵی ته‌بلیغاتی ئۆپه‌راسیۆنی ئازادکردنی موسڵیان ده‌کوتاو هه‌ر دوایان ده‌خست، ئامانج و سیاسه‌ته‌کانیان له‌ئاست هێرشی موسڵدا بۆ خه‌ڵک ڕۆشنتر بۆته‌وه‌. ئه‌وه‌ی که‌ئێمه‌ کۆمۆنیزمی کرێکاریی، له‌بایننامه‌و نوسینه‌کانماندا ئیشاره‌مان پێکردوه‌ و قسه‌مان له‌سه‌رکردوه‌ و رامانگه‌یاندوه‌ که‌ئه‌م جه‌نگه‌ دوورو نزیک هیچ په‌یوه‌ندی به‌به‌رژه‌وه‌ندی خه‌ڵکه‌وه‌ نیه‌، به‌ڵام ئێستا خه‌ریکه‌ زیاتر ناوه‌رۆک و به‌رنامه‌و سیاسه‌تی ئه‌مریکاو ئه‌و هێزانه‌ی ده‌وری‌ بۆ خه‌ڵک رۆشن ده‌بێته‌وه‌.
ئه‌مڕۆ راگه‌یاندن و میدیکان ده‌ریانخست که‌ هێزه‌کانی داعش له‌موسڵدا له‌نێوان 3500 تا 5000 هه‌زار چه‌کداره‌‌، که‌ CNN تاکید ده‌کاته‌وه‌ له‌وه‌ی که‌ته‌نیا سوپای عێراقی 54.000 هه‌زار و هێزه‌کانی پێشمه‌رگه‌ی ئاماده‌کراو خۆی له‌ 40.000 هه‌زار که‌س ده‌دات، وه‌ تاکید له‌وه‌ ده‌که‌نه‌وه‌ که‌ ئه‌مریکا نزیکه‌ی 5000 هه‌زار سه‌ربازی به‌چه‌کی ته‌واوه‌وه‌ دانابوو بۆ ئه‌م جه‌نگه‌ به‌ڵام له‌چه‌ند رۆژی رابردودا 600 سه‌ربازی تری پێ زیاد کردوه‌و به‌شداره‌ له‌م جه‌نگه‌داو هاوکاری ئه‌و هێزانه‌یه‌. له‌په‌یامی ده‌ستپێکردنی جه‌نگ له‌لایه‌ن سه‌رۆک وه‌زیرانی عێراقه‌وه‌ حه‌یده‌ر عبادی له‌وه‌ی ته‌نیا هێزه‌کانی سوپای عێراق و پۆلیس شه‌ڕ ده‌کات و ده‌چێته‌ موسڵه‌وه‌، به‌ڵام هه‌رزوو ئه‌مه درۆیه‌ی ئاشکرا بوو له‌رێگای راگه‌یاندنی خودی حه‌شدی شه‌عبیه‌وه‌ و هه‌روه‌ها تاکیدی میدیای جیهانی که حه‌شدی شه‌عبی ‌به‌تازه‌ترین چه‌که‌وه‌ به‌شداری جه‌نگی موسڵیان کردوه‌‌. هه‌روه‌ها ئاشکراکردنی به‌شداری عه‌شایه‌ره‌ سونه‌کان. ئه‌وه‌ به‌شداری و حزوری هێزه‌کانی ئوردوگان و حکومه‌ته‌ ئیسلامیه‌که‌ی ئاشکرایه‌و خۆیان و که‌سیش حاشای لێناکات.
هه‌روه‌ها به‌جیا له‌نمایشه‌کانی به‌ره‌ی جه‌نگ، له‌سه‌ران و ئه‌فسه‌رانی حکومه‌تی عه‌بادی، که‌له‌وه‌ی ئاگاداری هه‌موو حه‌ره‌که‌یه‌کی داعش هه‌ن له‌ناو موسڵ، وه‌ تاکیدکردنه‌وه‌ له‌وه‌ی زۆرێک له‌دێهاته‌کان له‌داعش پاکرانه‌وه‌و ته‌نها له‌سنوری پێشمه‌رگه‌ 9 دیهات له‌ده‌ست داعش ده‌رهاتووه‌و پێشمه‌رگه‌ کوژراو و برینداریشی هه‌یه، که‌ژماره‌یه‌ک له‌ ئه‌فسه‌رو پێشمه‌رگه‌ قسه‌یان کرد که‌جیا له‌چه‌ند ته‌قینه‌وه‌یه‌کی سه‌یاره‌ی بۆمب ڕێژکراوی داعش، قسه‌یان له‌مقاوه‌مه‌تێکی به‌رچاوی داعش نه‌کرده‌وه. ژماریه‌ک له‌کادرو سه‌رانی حزبه‌ کوردیه‌کانی ده‌سه‌ڵات له‌یه‌کیتی و پارتی سه‌ردانی‌ شکڵی و نمایشی به‌ره‌ی جه‌نگ و سه‌ردانی برینداره‌کانیان کردوه‌. هه‌ر هه‌موو هێزه‌کان به‌ئه‌مریکاو هاوپه‌یمانه‌کانیه‌وه‌ باسی ئه‌وه‌یان ده‌کرد که‌‌داعش توشی شکستی گه‌وره‌و راکردن له‌موسڵ بوه‌و به‌ناو شاردا بانگه‌وازی هێزه‌کانیان کردوه‌ بۆ ده‌رچوون له‌موسڵ. هه‌روه‌ها پیته‌ر کۆکی وته‌بێژی وه‌زاره‌تی به‌رگری ئه‌مریکا تاکیدی کردۆته‌وه‌ که‌ 70 هێرشی ئاسمانیان کردوه‌. وه‌ له‌هه‌واڵه‌کاندا تاکید له‌کوژرانی ژماره‌یه‌ک له‌به‌رپرسانی داعش ده‌کرێته‌وه‌.
هه‌روه‌ها له‌درێژه‌ی هه‌واڵه‌کاندا چه‌ندین مه‌له‌ف که‌ده‌بوو پێشتر ئاشکرایان بکردایه‌ به‌وردی، له‌ئێستا ده‌ریده‌خه‌ن که‌‌هاوکاری داعش له‌لایه‌ن ژماره‌یه‌ک له‌ده‌وڵه‌تانی ناوچه‌که‌و سه‌رانی ده‌وڵه‌تی عێراق و ‌حکومه‌تی هه‌رێم و تورکیاوه‌ کراوه‌، هه‌روه‌ها له‌وانه‌ ناردنی 60.000 هه‌زار سه‌یاره‌ی تویوتا بۆ داعش له‌لایه‌ن سعودیه‌، قه‌ته‌ر، ئیمارات، ئه‌رده‌ن و دانی پاره‌ پێیان له‌لایه‌ن سعودیه‌وه‌.
هه‌روه‌ها فایلی هاوکاریه‌کانی هاشمی و ئه‌سیل نجێفی له‌گه‌ڵ داعش، که‌قه‌راره‌ نجێفی له‌ده‌وره‌ی دوای پاکردنه‌وه‌ی ‌موسڵ له‌داعش ئه‌و نوێنه‌رایه‌تی سونه‌کان و به‌تایبه‌ت له‌موسڵ بێت و پێشتریش پارێزگاری موسڵ بوو. که‌هه‌واڵه‌کان له‌سه‌ر نجێفی و هێزه‌کانی تورکیا هه‌یه‌، که‌به‌شێک له‌و داعشانه‌ ریشه‌کانیان ده‌تاشن و ده‌بنه‌ هێز له‌گه‌ڵ نجێفی و بۆ ده‌سه‌ڵاتی دوایی پاکردنه‌وه‌ی موسڵ له‌داعش و تاکید له‌په‌یوه‌ندی نجێفی و ئوردوگان ده‌کرێته‌وه‌. تا به‌هێزی حکومه‌تی تورکیا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، گوایه‌ به‌جلی پێشمه‌رگه‌وه‌ ده‌چنه‌ موسڵ و هه‌روه‌ها بۆیه‌ هێزه‌کانیان له‌وێن که‌هێزێکی زۆری داعشی تورک به‌ ئه‌فسه‌رو سه‌ربازه‌وه هه‌ن و تورکیا رزگاریان ده‌کات.
هه‌روه‌ها هه‌وڵی پاشه‌کشه‌و شکستی داعش و چۆڵکردنه‌ی له‌دێهاته‌کانی ده‌ورو به‌ری موسڵ و هه‌تا چۆڵکردنی به‌شی رۆژه‌هه‌ڵاتی موسڵ و رۆشتنی هێزی داعشه‌کان به‌ره‌و به‌شی رۆژئاوا، ده‌لیلی ئه‌وه‌یه‌ داعش له‌پاشه‌کشه‌دایه‌ و ره‌نگه‌ به‌زوویی هێزه‌کانی ئه‌مریکاو هاوپه‌یمانی بچنه‌ موسڵ و ئه‌گه‌ر داعشی تێدا مابێت و شه‌ڕ بکه‌ن ئه‌وا جه‌نگی ناو شه‌قام و کۆڵانه‌کان ده‌ست پێبکات. به‌ڵام پرسیار ئه‌وه‌یه‌ له‌کاتێکدا هه‌واڵه‌کان له‌به‌ره‌کانی جه‌نگ و میدیاکانه‌وه‌ ئاوایه‌، ئه‌مریكا له‌رێگای وته‌بێژی پنتاگۆنه‌وه‌ ده‌ڵێت پاکردنه‌وه‌ی موسڵ له‌داعش زۆر ده‌خایه‌نێت!. ئایا ئه‌مه‌ جگه‌ له‌به‌رنامه‌یه‌ک که‌ئه‌مه‌ریکا به‌شوێن به‌رژه‌وه‌ندی و سیاسه‌تی خۆی و رێکخستنی ئه‌و هاوپه‌یمانیه‌ قه‌ومی و تایفی و دینیانه‌وه‌یه‌ بۆ ئاینده‌ و رێکخستنی قوتبه‌که‌یان له‌به‌رامبه‌ر بلۆکی به‌رامبه‌ردا ” روسیاو ئێران و سوریادا” ده‌بێت شتێکی تر بێت، بێئه‌وه‌ی ژیانی ئه‌وه ملیۆن و دوو سه‌د هه‌زاره‌ی که‌له‌موسڵدان له‌به‌رچاو بگرن؟. ئایا ئه‌مه‌ به‌رنامه‌یه‌ک نیه‌ که‌خه‌ڵکی موسڵ‌ له‌و وه‌زعه‌ تراژیدیایه‌دا راگرن بۆ درێژه‌دانی جه‌نگه‌که‌ بۆ ئه‌وه‌ی ئاواره‌ ببن و په‌ره‌وازه‌یان بکه‌ن، بۆ ئه‌وه‌ی له‌ ئاینده‌دا هیچ بیرێک له‌ژیانی باشتر نه‌که‌نه‌وه‌و رازی بن به‌و ده‌سه‌ڵاته‌ی ده‌یسه‌پێنن به‌سه‌ریاندا له‌نموونه‌ی نجێفی؟.
له‌گه‌ڵ ئه‌م هه‌واڵانه‌و سه‌دانی که‌دا، له‌کاتێکدا که‌له‌سه‌عاته‌کانی یه‌که‌مدا ئاسمانی موسڵ کرایه‌ ئاگر به‌سه‌ر سه‌ری خه‌ڵکی ئه‌و شاره‌دا، له‌رێگای هێزه‌ ئاسمانیه‌کانی ئه‌مریکاو تۆپ و هاوه‌نه‌کانیانه‌وه‌ و پاشه‌کشه‌ی داعشی به‌دوادا هات، که‌خۆشیان به‌و خێراییه‌ چاوه‌ڕوانیان نه‌ده‌کرد، ئه‌گه‌رچی به‌پێی چه‌ند هه‌واڵی پێشوتر که‌ئۆردوگان رێگاچاره‌ی ده‌رچونی داعشه‌کانی بۆ سوریا ته‌رح کردبوو. به‌پێی هه‌واڵه‌کان به‌به‌رچاوی هێزه‌کانی ئه‌و ناوچه‌یه‌ی ده‌وری ته‌له‌عفه‌رو به‌عشیقه‌وه‌، ‌داعشه‌کان به‌ره‌و سوریا به‌رێکه‌وتوون. هه‌موو ئه‌م هه‌واڵانه‌ له‌میدیای جیهانی و ناوچه‌ییه‌وه‌ تاکیدی لێکراوه‌ته‌وه‌. به‌ڵام ئه‌وه‌ی جێگای پرسیارو سه‌رسوڕمانه‌ یه‌ک وشه‌ش له‌سه‌ر وه‌زعی ئه‌و خه‌ڵکه‌ی ده‌وری موسڵ و ناو موسڵ نه‌وترا، که‌ئایا ئه‌و ملیۆن ئینسانه‌ی له‌ژێر ئه‌و تۆپبارانه‌ تونده‌ی ئه‌مڕۆدا بوون چیان به‌سه‌ردا هاتووه‌؟ چه‌نده‌ کوژراو ژماره‌ی برینداره‌کانیان چه‌نده‌، ژماره‌ی هه‌ڵاتوو و سه‌رگه‌ردان له‌به‌رداشی جه‌نگی نێوان ئه‌م هێزانه‌و هێزه‌کانی داعشدا چۆنه‌ و چه‌ندین پرسیاری تر له‌سه‌ر وه‌زعی ئه‌م خه‌ڵکه خۆی ده‌رده‌خات، به‌ڵام ئه‌وه‌ی بۆ ئێمه‌ شوێنی سه‌رنجه‌‌ هیچ یه‌ک له‌و هێزانه‌ی هاوپه‌‌یمانی ئه‌مریکا وه‌ک ئه‌وه‌ی بانگی به‌گوێیاندا هه‌ڵدابیت و ئه‌مریکا تفی کردبێته‌ ده‌می هه‌موویان، قسه‌یه‌کیان له‌سه‌ر ئه‌و خه‌ڵکه‌ دیلکراوه‌ی ژێر ده‌ستی داعش نه‌کرد، که‌خۆیان شاره‌که‌یان لێکردن به‌دۆزه‌خ. له‌کاتێکدا خودی نوێنه‌رانی یوئێن و ئه‌مریکا له‌تراژیدی ئینسانی جۆراوجۆری ئه‌م جه‌نگه‌ له‌په‌یوه‌ند به‌خه‌ڵکه‌وه‌ پێشتر تاکیدیان کردۆته‌وه‌.
ئه‌مانه‌ ئه‌و راستیه‌ ده‌رده‌خات که‌ئۆپه‌راسیۆنی به‌ناو رزگارکردنی موسڵ، هیچ نیه‌ جگه‌ له‌جه‌نگێکی دژی ئینسانی و ئه‌مریکاو هاوپه‌یمانه‌ جیهانی و ناوچه‌ییه‌کانی نه‌بێت له‌ژێر ناوی جه‌نگ دژی داعش و تیرۆریزم، ئه‌مه‌ به‌رنامه‌یه‌که‌ له‌چوارچێوه‌ی سیاسه‌تی ئه‌مه‌ریکا و جه‌مسه‌ره‌ کۆنه‌په‌رسته‌کانی ده‌وری بۆ سازدانه‌وه‌ی سیاسه‌ت و ده‌سه‌ڵاتیانه‌ له‌عێراق و ناوچه‌که‌و ته‌وه‌هوم دان به‌خه‌ڵک و رای گستی جیهان، که‌هیچ نزیکایه‌تی و به‌رژوه‌ندیه‌کی له‌گه‌ڵ خه‌ڵکی موسڵ و ناوچه‌کانی تری عێراق و کوردستاندا‌ نیه‌. ئه‌مه‌ هه‌مان سیناریۆ و هه‌نگاوێکی تره‌ له‌راستای ئه‌وه‌ی که‌ دوو ساڵ و چوار مانگه‌ داعشیان راگرتوه‌و بوو بوو به‌خێرو به‌ره‌که‌ت بۆیان، بۆسه‌رکوتی خه‌ڵکی سه‌رتاسه‌ری عێراق و نه‌دانی موچه‌و تاڵان و بڕۆی خۆیان و سات و سه‌و‌داکردن له‌سه‌ر حسابی خه‌ڵکی کرێکارو به‌شمه‌ینه‌تی کۆمه‌ڵگا. ئێستاس ئه‌مه‌ به‌رنامه‌و سیاسه‌تی ده‌وره‌ی داهاتووه‌ بۆ هه‌موویان. به‌و رێگاچاره‌ دژی ئینسانیه‌ی ئه‌مریکاو هاوپه‌یمانانی ئه‌گه‌ر رێگای پێنه‌گیرێت، کاردانه‌وه‌ی خراپی نه‌ک له‌سه‌ر خه‌ڵکی موسڵ به‌ڵکو کوردستان و عێراق و ناوچه‌که‌ش ده‌بێت. بۆیه‌ هه‌ر یه‌ک له‌و هێزانه‌ له‌چه‌ندین مانگ له‌مه‌وبه‌ره‌وه‌ خۆیانی بۆ ئاماده‌ ده‌که‌ن، بۆ سازدانه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات و نفوزیان له‌عێراق و ناوچه‌که‌دا. له‌قسه‌کانی سه‌رۆکی حکومه‌تی هه‌رێم، نێچیره‌وان بارزانیدا هاتووه‌ که‌وتوویه‌تی ‌ئه‌زمه‌ی حکومه‌تی هه‌رێم په‌یوه‌ندی به‌بوونی داعشه‌وه‌ نیه‌، بۆیه‌ ده‌یانه‌وێت که‌درێژه‌ به‌ده‌سه‌ڵاتدارێتی خۆیان بده‌ن له‌سه‌ر حسابی برسیکردن و سه‌رکوتی خه‌ڵکی کوردستان به‌دوای داعشدا.
بۆ حکومه‌تی مه‌رکه‌زی باڵی ده‌سه‌ڵاتی شیعه‌ش هه‌ر وایه‌، کێشه‌کانی ئاینده‌ی له‌گه‌ڵ ناوچه‌ی ده‌سه‌ڵاتی سونه‌ که‌موسڵ ده‌بێته‌ مه‌رکه‌زو له‌گه‌ڵ حکومه‌تی هه‌رێمدا گه‌مه‌ی به‌رنامه‌ی قه‌ومی و تایفی و دینیه‌وه له‌لایه‌ک و له‌لایه‌کی تره‌وه‌ وه‌ک به‌ڵا به‌دژی خه‌ڵکی کرێکارو زه‌حمه‌تکێش‌، بزانین چ کاره‌ساتێک ده‌خولقێنن. یاریکه‌ره‌کان ئه‌و هێزه‌ گوێ له‌مشتانه‌ی ئه‌مریکان و تۆپه‌که‌ش خه‌ڵکی سه‌رتاسه‌ری عێراقه‌ به‌کورد و عه‌ره‌به‌وه‌.‌ به‌تایبه‌تی ئه‌گه‌ر ئه‌و هه‌لومه‌رجه‌ به‌سیاسه‌تی ئه‌مریکا بڕواته‌ پێشه‌وه‌ خه‌ڵکی موسڵ زه‌ره‌رمه‌ندی یه‌که‌م ده‌بن وه‌ک ئه‌وه‌ی کردیانن به‌دیلی ژێرده‌سته‌ی ده‌وڵه‌تی خه‌ڵافه‌تی ئیسلامی داعش و ئیراده‌یان لێسه‌ندنه‌وه‌ که‌خۆیان بڕیار بده‌ن و داعش له‌ناو به‌رن.
به‌ڵام له‌نێوان ئه‌و یاریکه‌رانه‌ی جه‌مسه‌ری ئیمپریالیزمی ئه‌مریکادا، که‌بۆخۆیان له‌ئه‌زمه‌دان، شکستی سه‌ربازی و سیاسی ئه‌مه‌ریکا دوای ئه‌فغانستان، له‌عێراق و سوریا درێژه‌ی هه‌یه‌و وه‌ک زلهێزی یه‌که‌م و ته‌نیا قوتبی نه‌ماوه‌. هێزه‌کانی ده‌سه‌ڵاتی سونه‌و شیعه‌ له2003 وه‌ که‌له‌ده‌سه‌ڵاتدان و حزبه ناسیونالسیته‌کانی بزوتنه‌وه‌ی کوردایه‌تی و ئیسلامیه‌کانیش ‌زیاتر له‌ چاره‌که‌ سه‌ده‌یه‌کی ‌ده‌سه‌ڵاتیاندا، مۆری بۆرژوازی تاڵانچی و سه‌رکوت و مافییان داوه‌ له‌مێژووی خۆ‌یان و به‌ختی خۆیان تاقیکردۆته‌وه‌ که‌خۆشخه‌یاڵی پێیان که‌مبۆته‌وه‌. له‌به‌ر ئه‌وه‌‌ رێگایه‌کی که‌ له‌به‌رده‌م خه‌ڵکدا مه‌وجوده‌ که‌زه‌مینه‌که‌ی کۆمه‌ڵگایه‌ک و ده‌سه‌ڵاتێکی ئه‌زمه‌گرووتی عێراق و کوردستانه‌ له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی مافیا قه‌ومی و تایفی و نه‌ته‌وه‌یی دینییه‌کاندا، که‌ده‌توانن هێزی خۆیان بهێننه‌ مه‌یدانه‌وه‌. رێگاچاره‌یه‌ک که‌خه‌ڵکی کرێکارو زه‌حمه‌تکێش ده‌بێ بۆ خۆی دیاریبکات، له‌هێنامه‌یدانی هێزو ئیراده‌ی رێکخراوی خۆیان‌، به‌تایبه‌ت له‌موسڵ که‌ئه‌مه‌ رێگایه‌که‌ ئیمکانی هه‌یه‌ و نموونه‌که‌‌ی له‌ کوبانی بینرا، ده‌بێت ده‌ستی بۆ ببرێت.
به‌ڵام بۆ ئێستایه‌ک به‌ڵای شه‌ڕو مه‌ئه‌ساتێک به‌سه‌ریانه‌وه‌یه‌، ئه‌مه‌ پێویستی به‌هاوکاری و هاوپشتی هێزی جیهانی و به‌ره‌ی ئازایخوازو ئینساندۆسته‌ بۆ ئه‌وه‌ی هه‌ر ئێستا ئه‌و جه‌نگ و بۆمبارانی کوێرانه‌ی ‌ناو موسڵ ده‌بێ بوه‌ستێت که‌به‌عه‌مه‌لی داعش شکستی خواردوه‌و و ده‌کرێ رێگای تر جیا له‌جه‌نگ و کوشتاری دژی خه‌ڵكی بگیرێته‌ به‌ر، ئه‌گه‌رنا به‌و هێزانه‌و هێزی ئه‌مریکا داعش بنه‌بڕ ناکرێت، به‌پیچه‌وانه‌وه‌ ئه‌مریکا سه‌رچاوه‌ی مانه‌وه‌ی داعشه‌. ئه‌وه‌ هێزی خه‌ڵکی کرێکارو زه‌حمه‌تکێش و به‌ره‌ی ئازادیخوازو کۆمۆنیست و رادیکالی کۆمه‌ڵگایه‌ ده‌توانێت داعش بنه‌بڕ بکات بۆ هه‌میشه‌. ئه‌و به‌ره‌ جیهانیه‌یه‌ ده‌توانێت به‌هانای ئه‌و خه‌ڵکه‌وه‌ بن و به‌ڵای شه‌ڕی دژی ئینسانی ئه‌مه‌ریکا بوه‌ستێنێت. فشار بهێنرێت به‌هانای ئه‌و خه‌ڵه‌که‌وه که‌له‌موسڵدا ماون‌ بچن و پێداویستیه‌کانیان بۆ دابینبکرێت، وه‌ ئه‌وانه‌ی که‌ئاواره‌ بوون له‌شوێنی گونجاوو پێداویستیه‌ ئینسانیه‌کان له‌داوو ده‌رمان و خوارده‌مه‌نی به‌هه‌ره‌مه‌ند بن و حورمه‌تی ئینسانیان بپارێزرێت. ئه‌م هاوپشتیه‌ جیهانیه‌ رێگا ده‌کاته‌وه‌ بۆ هاتنه‌مه‌یدانی ئیراده‌ی خه‌ڵکی موسڵ بۆ ده‌سه‌ڵات و خۆبه‌ێوه‌بردن که‌نموونه‌که‌ی ده‌گوێزرێته‌وه‌ بۆ ناوچه‌کانی تری عێراق و کوردستان. حزبه‌کانی کۆمۆنیستی کرێکاریی کوردستان وعێراق له‌م رێگایه‌دا ده‌ست به‌کارن و چاوه‌ڕوانن‌ هه‌موو حزب و لایه‌ن و که‌سایه‌تی ئازادیخواز، ئینساندۆت، کۆمۆنیست و چه‌پ له‌به‌رژه‌وه‌ندیه‌کانی خه‌ڵکی موسڵ و باقی خه‌ڵکی ناوچه‌کانی تردا بۆ ئاینده‌یه‌کی باشتر به‌شدارو هاوکاربن.
17/10/2016

Noori Bashir
Email: nooribashir1@yahoo.com
Mob: 0044 (0) 74 7620 4121




لەبەر ڕۆشناییی ڕۆحگەراییەوە … ڕۆژ هەڵەبجەیی و پێشەوا کاکەیی

————

-١-
قرژاڵ، کە ئاو ماندووی دەکرد:
پاڵی دەنا بە نیوەڕۆ و،
لە عەسرێکی فێنکدا،
بە دوای تراویلکەدا دەگەڕا!.
—————————
قرژاڵ، نیوەڕۆیان دەعوەتی کیسەڵ بوو،
بەس هێندە بە خاووخلیچکی چێشتی حازر دەکرد:
دەبوو بە عەسر.
لە داخی گەرما:
قارچکی دەکردە کەپر!.

-٢-
سیسرکە، بە فڕینێکی شەلەوە:
دەگاتە قوژبنی دیوارەکان.
بێئاگا لە مرۆڤ،
هەموو دیوارەکانی بە ژەهر قیرتاو کردووە!.
—————————————
سیسرکە، دەبێت بگەڕێتەوە نێو حەقیقەتی خۆی،
لە پەیڤی نەشیاوی مرۆڤ دوور بکەوێتەوە.
مرۆڤ، وەها بە دوایدا بگەڕێت:
هیچ ئاوازێک لەو خۆشتر، نەچووبێتە گوێچکەیەوە!.

-3-
گیا، ئەوەندە بە سەوزی زیکر و تەهلیلە دەکات:
تا، تای لێ دێت و، زەردهەڵدەگەڕێت.
دواتر، لەسەر بەرماڵی با:
شۆڕشی نوێژ بەرپا دەکات!.
—————————-
گیا، دوای تەواوبوونی زیکری، لە ژێر پێی مرۆڤ:
وەک دەروێشێک، خەنجەر هەڵناکێشێت و،
بیدات لە تەپڵی سەریی و،
لە بەرچاوی هەموواندا: خوێنی لێ بچۆڕێتەوە.
گیا، لە تاو پەلکێکی، کە زەردهەڵدەگەڕێت:
لە ژێر پێشدا، هەر سەرقاڵی نوورە!.

-٤-
قوتابخانەی بەرد، دەچێتەوە سەر شۆڕشی سپیی.
ئیدی هەموو ئاقڵەکان، لەوەوە:
فێری تێزێک دەبن،
ئەویش، ئەفسانەی بێدەنگیی!.
———————
بەرد، قوتابخانەیەکە: دەچێتەوە سەر شۆڕشی فیکری.
لە هێزی سوور نییە و، سپیخوازە*.
گەر ئەقڵ نەچێتە نێو دەستەوە:
حەز بە سەری کەس نکات، خوێنی لێ بچۆڕێتەوە!.
…………….
* سپیخواز: ئاشتیخواز

-٥-
ڕێوی، هەرچەندە فێڵباز بێت:
ناگاتە فێڵی مرۆڤەکان.
دان بۆ مریشکەکان ڕۆ دەکەن:
دواتر، جەللادن بۆیان!.
——————————
ڕێوی، بیانووی دەمی مرۆڤە:
بۆ فێڵکردن خوڵقابێت.
ئەو، لەبەر چەقەڵ سەری لێ شێواوە:
کە زۆر لە خۆی دەچێت!.

-٦-
پەپوولە، تەنیا وەرزێکی هەیە بۆ ژیان:
بۆنی هەموو گوڵێکی کرد و، عیشقی پێ نەکرد، بۆ خۆی.
دوا جار، لە حیکمەتی چرایەکدا:
بۆ عیشق بووە قوربانی!.
—————————–
پەپوولە هێندە دڵتەنگە، ناگاتە وەرزێکیش:
وەک پەککەوتەیەک، بەسەر چڵی نێرگزێکەوە، سەردەنێتەوە.
وەک خۆی نا، لە داخی ئەو شاعیرانەی، دەیخەنە نێو ڕستەیەکی شیعریی:
کە جگە لە دڵەڕاوکێ بۆ مەرگ، هیچ ترووسکایەکیش بۆ ژیان ناهێڵنەوە!.

-٧-
تابلۆی سەر دیوارەکە:
چیرۆکێکە لە ئەفسانە.
ورچێکە، لە نێو بەفردا گەمە دەکات:
مناڵێک، قاپێک لە پێکەنینی پێشکەش دەکات!.
—————————————-
ورچ، هێندە ناشیرین کراوە بە ڕێنووسی قەڵەویی:
ژن و پیاویش، هەمیشە ڕکابەرێتییانە لەسەر کزیی.
کەچی دونیای منداڵیی، ئەوەندە پاک و جوانە، کە ورچ دەبینێت:
دەڵێت: بە دەم چیرۆک خوێندنەوەوە، لە باوەشمدا دەخەوییت!.

-٨-
گورک، هەڕەشە لە گیا ناکات: کە سەوزایی حونجە دەکات.
مرۆڤ، برێک جار ئێرەییەکانی کۆ دەکاتەوە: تا لە ماڵی ئەو بێت.
مەگەر لە ماڵی گورگ و مرۆڤدا، چ شتێک هەیە:
گەر گۆشت لە نێوانیاندا، هاوبەش نەبێت!.
——————————————–
گورگ، لە ڕەونەقیی تیژی ددانەکانییەوە مەڕوانە: هێزت بەرێت.
بۆنی وەهاشی پێ مەبەخشە، کە بە گۆشتتەوە: ئێسقانیشت بهاڕێت.
تۆ کە ئێرەیی نابەیت بە ڕۆح و، بتەوێت ئەویش لەتەکتدا بخەوێت:
بە هێزی خۆتدا بچۆوە و، هێندەش بۆن مەکە: گورک قەڵس ببێت!.

-٩-
مرۆڤ چەند سەیرە، بە تەنز: مرواوی، دەدەنە بەر لێشاوی دەمارگیریی.
هەرچەندە بڕواتە قووڵایی پێڵاوەکانی گۆم و ڕووبار:
مەرحەمەکانی تەڕبوون ناناسێ.
مرۆڤ چەند سەیرە، تەنزەکانی دەسڕێتەوە:
بە دەستنووسی چەقۆیەک، پەیامی ئاشتەوایی بۆ دەنێرێ!.
—————————————————
مراوی، شیکاری چڵپاوخۆریی و، زێرابەکانی بۆ مەکەن؛
بارێك کە لە نێو زگتاندایە، بە قەبزیی بۆی ئاودیو دەکەن،
چ دەکەن، دوایی بۆ گۆشت، بە چەقۆ ئەنجن ئەنجنی دەکەن!.

-١٠-
لە کوچە و کۆڵانەکانی پشیلەوە:
دەچمەوە سەر دووڕیانی خۆشەویستیی و جوانی.
لە دەریای چاوەکانی پشیلەوە، کە مەلەوانەکان هاتنەوە،
وتیان: پشیلە خوویەکی نییە، بێ نمەکی.
ئەوە بیرچوونەوەی هزرە، بۆتە گرێیەک لە سەنتەری سمێڵەکانی!.
———————————————
پشیلە، هەرچی خووی بێ نمەکی هەیە، وەها داویانەتە پاڵی:
بە ئاستەم لە ئێمە جودا بێت، کە سمێڵمان سپیی بووە بە ماستی.
کەچی ڕەچەڵەکی شێر و پڵنگ، دەچنەوە سەر جوانیی وی!.

٩ – ١٨/١٠/ ٢٠١٦
تێچنین// بەشی یەکەمی شیعرەکە: ڕۆژ هەڵەبجەیی، بەشی دووەمی شیعرەکە: پێشەوا کاکەیی




گۆڕان، کوردەنامووسیی، بۆ پارتیی دەکات بەشی سێیەم و کۆتایی لە یۆتۆپیا و فۆبیای خۆپێشاندان لە هەولێر


گۆڕان، کوردەنامووسیی، بۆ پارتیی دەکات
بەشی سێیەم و کۆتایی لە
یۆتۆپیا و فۆبیای خۆپێشاندان لە هەولێر

کامیار سابیر

لە بەشی دوودا، باسی دزیی و تاڵانییەکانی ماڵی تاڵەبانیی ،ئیبراهیم ئەحمەد و ناوەندی بڕیارمان کرد. ئەگەر سەرانی دەستڕۆیشتووی یەکێتیی، دەیانەوێ بەدەردی رژێمەکەی شاوشیسکۆ نەچن، یەک رێگەیان لەبەردەمدایە و دووەمیان نییە. دەکرێ بە هاوکاریی خەڵک و ئەو هێزە سیاسییانەی دەتوانن بە بێ پارتیی, ئاو بخۆنەوە، شەفافانە و جەریئانە, دەستبەرداری پرۆژە نەوتییە زەبەلاحەکان و بیزنسە دەیان میلیارد دۆلارەکانیان بن و ئەوەی دزییویانە و بردوویانە، با لێرەدا بیوەستێنن و کەمێک کەرامەت و شەهامەتی سیاسییان بجوڵێت کە چییتر ئەم گەلە هەژار و برسییکراوە، تەحەمولی ئەم هەموو جەور، ستەم و چەتەگەرییە ناکات؟ بەداخەوە مێژووی زۆربەی هەموو سیاسیە شەرقیی و تاجیرە گەورەکانی سێکتی نەوت، بە تراژیدیا کۆتایی هاتووە و دەستبەرداری نازونیعەتی دزیی و تاڵانیی نەبوونە. ئەوە ماڵی تاڵەبانیی و ئەحمەدە کە دەتوانن چارەنووس و ئاییندەی سیاسیی خۆیان، دیاری بکەن و خەڵکی زۆنەکەی خۆیشیان تا سەر، ئەمەیان لێ قبوڵ ناکات و بۆیشیان ناچێتە سەر.

پێش ئەوەی کار لە کار بترازێ و خەڵکی کوردستان، تاویان لێ بدەن، دەتوانن بە جورئەتەوە، شەفافانە، روو بە کۆمەڵانی خەڵکی کوردستان، دەستبەرداری دزییکردن و تاڵانکردنی سامانی سروشتیی کوردستان ببن و لەگەڵ گۆڕان و حکومەتی فیدراڵی عێراقدا رێکبکەون و سیستەمی سیاسیی هەرێمی کوردستان سەرلەبەر، هەڵبوەشێننەوە. لای کەم، سلێمانیی و کەرکوک لە دەست پارتیی و تورکیا دەربکەن و سیستەمی کانتۆن، سیستەمی بەهەرێمبوونی پارێزگاکان بکەن بە دیفاکتۆی سیاسیی و خەلانۆچکە و باڵەخانەی گەندەڵییەکان لە هەولێر، سەرلەبەر هاڕە پێبکەن و هەموو لینکەکان بپچڕێنن. لێرەدا ئەگەر گرفتی باڵی ناوەندی بڕیاریش بێتەوە پێشەوە، بەڵام ئەگەر موئەسەسەی رەسمیی یەکێتیی( ماڵی زاوا و خەزوور- تاڵەبانیی و ئەحمەد) بە جدیی بیانەوێ لە دوایین ساتەکانی ژیانیاندا خزمەتێک بکەن، هەر بە عەصیانی مەدەنیی دەتوانن، ئەو باڵە بپوکێننەوە و دواتریش کۆنگرەی خۆیان ببەستن.

هەرهیچ نەبێ، گۆڕان و یەكێتیی، با لە بارزانییەوە فێری سیاسەت و موراوەغە بن. پارتیی، هەموو یەکێتیی، گۆڕان و نووسەرە حەرەس قەومییەکانیانی لە کون نابوو بەناوی تەخوینکردن و خزمەتکردنی ئەجێندای ئێران و شیعەوە، بەڵام کاتێ خۆی رادەسپێردرێ بچێ بۆ بەغداد و تاران، یان هەست دەکات باڵانسی بەرژەوەندییەکانی تێک دەچێت، یاخود دروستتر، کاتێ بەرژەوەندییە حیزبیی و بنەماڵەییەکانی، وا دەخوازن کە بارزانیی، موغامەرە و موراوەغە بکات، بە جورئەت و بەرچاوڕۆشنییەوە، دەیکات و کۆمەڵێ سیاسیی ئەحمەقی یەکێتیی و حیزبەکانی تریش، لەگەڵ خۆیدا دەبات و گێرەیان پێدەکات.

یەکێتیی و گۆڕان، لەگەڵ هێزەکانی تر، دەبێت دەستبەرداری ئەو وەهمە طائیفیی و نەژادییەی پارتیی ببن کە بە فیتی تورکیا و حیلفی ئەهریمەنی سوننیی، کوردیان بە گژ خورافاتپەرستەکانی شیعە و ئێراندا دەکرد و دانەجیڕەی کوردایەتییان لە میلیشیای حەشدی شەعبیی دەکرد. دەبێ بە جورئەتەوە، دڕ بدەن بە تەخوینکردنەکانی بنەماڵەی بارزانیی و لە مەوقیعی دیفاعەوە بچنە سەنگەری هەڵکوتانە سەر مورتەزیقەبوونی ویلایەتە رەیعییە تاڵانییەکە و پرۆکسییبوونی پارتیی بۆ تورکیا، لە ئاستی عێراق و ناوچەکەدا، ریسوای بکەن.

خەڵکی کوردستان، زۆربەی خێزانەکانی هەرێم، ژیان و نانیان دەوێت، دەیانەوێت ئاساییشی کۆمەڵایەتیی و ئابووریی خۆیان و خێزان و نەوەکانیان دابین بکەن. قسەی قۆڕی دەوڵەتی کوردیی، بۆ زۆرینەی خەڵكی کوردستان جگە لە قومارخانە و کلاواتی کۆمەڵێ مافیای کوردایەتیی و هەندێ خوزیعبەلاتی رانتخۆرانی ناو میدیای ئەهلیی و حیزبیی زیاتر، هیچی تر نییە. ئیستیحماری دەوڵەتی کوردیی و ئیستیحماری ریفراندۆم، جگە لە حەماقەتی ئایدیۆلۆژیی، ئابووریی، سیاسیی و کولتووریی، هیچ شتێکی تر نییە و زۆرینەی رەهای خەڵكی کوردستان، جڕت بۆ ئەم چەتەگەریی و تاڵان و بڕۆیە لێدەدەن.

ئەم بیزنسە، دەبێ کۆتایی پێ بهێنرێ و لەرێگەی پارلەمانی عێراق و حکومەتی فیدراڵەوە، دەتوانن، نەوت دزەکانی کوردستان( بەشێک لە خۆیشیان دەگرێتەوە)، مافیاکانی کوردستان، ئەوانەی شەنگالیان بە ئێثنۆساید، دا و ئابووریی کوردستانیان تاڵان کرد، بە دادگا بسپێرن و لێپێچینەوەیان لێ بکرێت. ئەمانە، نە شەڕی دەوێت و نە تەقوتۆقی تێدەکەوێت، تەنیا و تەنیا جورئەتی سیاسیی، بەرچاوڕۆشنیی ،فیکری سیاسیی ساغڵەم، شەهامەتی فیکریی و عەقڵانییەتی دەوێت. لەپێش هەمووشیانەوە، بە جورئەتەوە دەبێ واز لە کوردەنامووسیی، واز لە کەرایەتییەکانی بیزنسی ویلایەتی رەیعیی، ئابووریی سەربەخێڵ و سەربەعەشیرەت بهێنرێت. هاوکات، پێویستی بە (روئیە و روئیا) ی سیاسیی دوورمەودا، هەیە.

گۆڕانی بێڕوئیە و بێڕوئیا

لە سیاسەتی کوردییدا، بەتایبەتیی لە سیاسەتی کوردایەتییدا، ئابووریی، بە فۆرمە کلاسیکییەکەی بەرهەمهێنان و مامەڵەکردنە، سیاسەتیش جگە لە چەمکی چەتەیی ، تاڵانیی و راوڕووت (Plunder ) ئەوەش لە فۆرمێکی میلیشیایی و عەصابەییدا( پێشمەرگایەتیی)، هیچ شتێکی تر نییە. گۆڕان، ئەوەی پێیدەگوترێ ڤیژن( روئیە- دید) و ئەوەی پێیدەگوترێ روئیا( خەون و پرۆژەی سیاسیی) لەسەر کەلاوەکانی سیاسەتی کوردیی، نییەتی.

گۆڕان، بە کۆمەڵێ شیعاری عاطیفیی، حەماسیی و شاعیرانەوە ، لەچەشنی عەدالەتی کۆمەڵایەتیی، بە دامودەسگاییکردنی دامەزراوەکان، یەکگرتنەوەی وەزارەتەکانی دوو حیزبی میلیشیایی، رەشبەڵەکی ئیجماعی کوردیی، تێکەڵاوکردنی نوێنەرایەتییەکان و کۆدەنگیی نیشتمانییەوە، گرتبووی و خۆی سەرمەست کردبوو. سەرەنجامیش، کەڵەگایی پارتیی، شەرعییەتدان بە دزیی و تاڵانییەکانی نەوت، کۆنتراکتەکانی نێوان مافیا ئۆریجناڵەکانی کوردایەتیی و تورکیای لێکەوتەوە. لەم نێوەدا، ئەگەر هەلاهلهێلەی کوردایەتیی و بەیعەتدان بە ناسیۆنالیزمە نەژادییەکەی لێدەربکەیت، چوار دێڕ، لە فیکری سیاسیی، لە روئیەی ئابووریی و لە روئیای ئابووریی سیاسیی، لەناو کادیران و قیادەی گۆڕاندا، نییە.

لە هەموو مێژووی ئابووریی سیاسییدا، نموونەیەکی ئابووریی فاشیل، ساقیط و چەتەگەریی وەکو ئەوەی کوردستان نادۆزیتەوە کە سەرلەبەری ئەم فەشەلانە، بەهۆی کەرایەتیی سیاسییەکان و حەماقەتەکانی ناسیۆنالیزمەوە،بووبن. ئابووریی، لەهەموو دونیادا، ناوبەناو، تووشی گەندەڵیی، داکشان و قەیرانی قووڵ دەبێت. پارەیەکی زۆر دەشۆردرێتەوە و چەندین بانک، دەسگای دارایی ونەقدیی گەورە، یان کۆمپانیای زەبەلاح، هەرەس دەهێنن، ئیفلاس دەکەن و سەرجەم ستراکتۆری ئابووریی تووشی رکود دەبێت.

ئەمەی لە کوردستان هەیە، تەنیا و تەنیا بەهۆی فەشەلی وەحشەکانی کوردایەتیی و کەرایەتیی سیاسییەکانی کوردایەتیی و ئیستیحمارییەکانی ئەو ئابوورییناس، ئەکادیمیست و نوخبانەوەیە کە ناسیۆنالیزمی نەژادیی، طائیفییبوون، پرۆکسییبوون و بەرژەوەندیی شەخصیی، رەشمەی لەسەر نابوون و جڵەوی مەغز، عەقڵ و ویژدانیانی کردبوو. بەشێکی زۆر لە کادیرانی باڵای گۆڕان، لەم پێڕە خەڵەفاو، نەتەوەییە ئەحمەقانە و پێڕە ئیستیحمارییانە، بوون و هەن.

گۆڕان، بەهۆی تەخدیری ئابووریی سەربەخۆوە، یەکێک لە قۆڕترین کارەکانی کردبێتی، مۆبەڵایزکردنی یەکگرتنەوەی دوو وەزارەتی دارایی دوو حیزبە میلیشیاییەکە بوو. لە هەموویشی مەترسییدارتر، بەهۆی مۆتیڤی ناسیۆنالیزمی نەوتەوە، لەسەردەمی سەرۆکی پارلەمانەکەی ئەودا، شەرعییەتی دا بە پارتیی کە نەوتی کوردستان هەڕاج بکات و قاسەی پارەکانیشی، بە دەستە ئەمینەکان ( دزەکانی کوردایەتیی) سپارد. راستە پێشتر یەکێتیی و پارتیی، بە ئاشکرا و لە ژێرەوە، نەوتیان دەدزیی و بە قاچاغ دەیانفرۆشت، بەڵام ئەو نوشتە ناسیۆنالیزمییەی گۆڕان بۆ پارتیی نووسی و لەپارلەمانەوە شەرعییەتی بە ناسیۆنالیزمی تاڵانیی نەوت دا، شکستێکی گەورەی سیاسیی و ئابوورییە کە گۆڕان دەبێ دانی پێدا بنێ و داوای لێبووردن لە خەڵکی کوردستان بکات.

سەرەنجام، حیزبی کوردایەتییە عادییەکە( یەکێتیی)، وەزارەتەکەی تەسلیمی کوردایەتییە ئەصیڵەکە( پارتیی) کردەوە. پارتییش، لەرێگەی صەفەقاتە ئابووریی و سیاسییەکانی خۆی لەگەڵ تورکیا، وەزیری دارایی گۆڕانی کردبوو بە رۆبۆتێک، هەر بۆ پێڕابواردن و قەشمەرییپێکردن، وەکو هیچ نەدیتە، دەیانبرد بۆ تورکیا و هەندێ دۆکیومێنتێ فۆتۆشۆپیان پێ نیشان دەدا، بێئەوەی توانای جوڵاندنی هیچ پارەیەکی هەبێت. ئەم یەکگرتنەوەیەی وەزارەتەکان و تێکەڵکردنەوەی ئەو پارانەی لە بەغدادەوە بە جودا، بۆ سلێمانیی و هەولێر دەهات، گۆڕان، کردی بە شانازییەکی نەژادیی و پۆزی ئیستیحماری کوردایەتیی، پێوە لێدەدا و سەرەنجامیش، برسییکردنی خەڵکی لێکەوتەوە. ئەمەش میکانیزمێک بوو، پارتیی بە ئاسانیی بتوانێ، سەرجەم خەڵکی کوردستان، بە ئەنقەست و بە ئەجێنداوە، بۆ بیزنسە سیاسیی و ئابوورییەکانی خۆی، تەجویع( برسییکردن) بکات.

گۆڕان، بە چوونە ناو دەسەڵاتی سیاسیی و حوکمڕانییەوە، گەورەترین شکستی سیاسیی خۆی چنییەوە. سەیر ئەوەیە تا ئێستایش، بەشێکی زۆریان دەستبەرداری ئەو بێعەقڵییی و ئیستیحمارییە نابن کە تەویلەکانی پارلەمان کارا بکرێتەوە. لەکاتێکدا لەسەردەمی زێڕینی گۆڕان لە دەسەڵاتدا، جگە لە پێشکەشکردنی کۆمەڵێ وەزیری گوێڕایەڵ و سەرلەقێن بۆ سیاسەتەکانی پارتیی، هیچ حیکمەتێکی سیاسیی و ئابوورییمان لە کادیرەکانی گۆڕان، نەدیت. گەورەترین شەرمەزاریی مۆراڵیی، سیاسیی و عەسکەریی لەسەر دەستی میلیشیاکانی زێڕەڤانیی و پێشمەرگەی کوردستان، لەسەردەمی وەزیر دیفاعەکەی گۆڕاندا، دەرهەق بە ئێزیدییەکان و بە سەبایاکردنی ژن و کچەکانیان کرا.

فیغان لە کونە رەشەکانی کاکێشانەوە هاتبێت، لە ستراکتۆری گۆڕانەوە نەهات. بە پێچەوانەوە، کادیر و راوێژکاری لەبرسامردووی زۆریان هەبوو، بەهۆی ئیستیحماری کوردایەتیی و بەهۆی نەفسنزمییان بۆ پارەی رەیع، فاشیستانە و راسیستانە، داخی خۆیان بە نەژادی ئێزیدییەکان و بە دینی ئەوان دەڕشت و تەبریریان بۆ رێککەوتنەکەی نێوان ( پارتیی، داعش و تورکیا) دەهێنایەوە و دەیانگوت، ئاڵوگۆڕی ریشەیی بەڕێوەیە، سایکس-پیکۆ تەواو و سەردەمی دروستبوونیی دەوڵەتی کوردیی لەسەردەستی مەئمورەکەی ئەردۆغان( بارزانیی)، تەنیا مەسەلەی کاتە.

دەیان کادیرمان بینی، لە میدیای فاشیزمی کوردایەتییەوە( رووداو) بۆ چەند هەزار دۆلارێک، بووبوون بە باشترین موهەڕیجی دەوڵەتی کوردیی و شەڕیان لەسەر ئەوە دەکرد کە ئەمان مونەظیری پرێستیژ و پڕ لەوەلائی سیاسیین بۆ دەوڵەتە لەعنەتییە کوردییەکە و بۆ ئابوورییە فرۆشراوە( سەربەخۆ!) پرۆکسییەکە. تەفسیری خەونەکانی بارزانییان دەکرد و خەونە ئەهریمەنەکانی موئەسەسەی خێڵێان ریوایەت دەکرد. لە میدیا و راگەیاندنەکانی گۆڕاندا، هاوکاریی میدیا فاشیستەکەی پارتییان دەکرد و کێشەی سیاسیی گەلی کوردیان لە کێشەیەکی طائیفیی و مەذهەبییەوە دەپێچایەوە و وەکو پرۆکسییەکانی ئەردۆغان، مامەڵەیان دەکرد و دڵی دونیایان بە کردنەوەی بازاڕی نەوت لە رێگەی تورکیاوە خۆش بوو. ئەوەندە سەنای تورکیا و ئابووریی سەربەخۆیان کرد، مرۆڤ لێی تێک دەچوو ئایا ئەوانە گۆڕانن یان پارتیی و مورتەزیقەی تورکیان؟

یەكێتیی و گۆڕان: برسییکردنی خەڵک

ئەم برسییکردنەی خەڵکی کوردستان بەگشتیی و خەڵکی ناوچەکانی سلێمانیی و گەرمیان، بەتایبەتیی، کەمترین بەرپرسیارییەتیی پارتیی تێدایە، چونکە ئەگەر پارتیی بە ئیستیحماری کوردایەتیی و بە کەرەکەری ئابووریی سەربەخۆ، درێژە بە دزیین، تاڵانیی و چەتەگەریی دەدات، ئەی ئەوە چەندین ساڵە، یەكێتیی، شەریکە دز و گۆڕانی تەخدیرکراو لە کوێ خەوتوون؟ ئەم ترسی تەخوینکردنە بۆچی ناتوانن بڕەوێننەوە؟ ئەم بێ ذەخیرەییە لە فیکر، لە روئیە و لە روئیادا، بە غەیری کانیاوەکانی ئیستیحمار و حەماقەتی کوردایەتیی، لە هیچ شوێنێکی ترەوە هەڵدەقوڵێت؟ لەکاتێکدا ئەگەر چەمکی خیانەت و درێغیی مانایەکی هەبێت، لە هەموو مێژووی سیاسیی کورددا، دزیین و تاڵانییکردن لە سامانی نیشتمانیی، برسییکردن، نانبڕینی خەڵک و مورتەزیقەبوونی پارتیی بۆ تورکیا، خیانەتی شەرمهێنەرتر نییە؟

لە واقیعدا، ئەم برسییکردن و سووکایەتییکردنە بە ئینسانی کورد بە گشتیی، ئەگەر بۆ یەکێتیی، بیزنس و تیجاڕەتی دەیان میلیارد دۆلاریی بێت لەگەڵ ئاغەکەیدا( پارتیی)، ئەوە بۆ گۆڕان، جگە لە حەماقەتی نەتەوەیی ، کەرایەتیی ناسیۆنالیزم، وەهم بە کاراکردنەوەی خەلانۆچکەی پارلەمان و خورافییاتی بە دامودەسگاییکردنی حکومەتێکی فاشیل و فاسید، شتێکی تر نییە. سەیرێکی خێرای دواوە بکەن، سەیری حەماقەتەکانی شێخ مەحمودی هەمیشە مردوو( نەمر) بکەن کە نزیک بە صەد ساڵ لەمەوبەر چۆن بەهۆی مۆتیڤە سوننییە-ئیسلامییە- طائیفییەکانییەوە، چۆن بەهۆی نۆکەرایەتییەکانییەوە بۆ تورکیا، شەڕی بە ئینگلیز فرۆشتووە و شاری سلێمانیی بە وێرانکردن داوە؟

کۆنە مەلیک، بووبوو بە قومسێر(commissioner) ی دەسەڵاتدارانی تورکیا و ئەجێنداکانی ئەوانی دژی دەوڵەتی عێراق، دژی ئینگلیز، دژی رووسەکان و دژی ئێران جێبەجێ دەکرد. ئەم هەموو مورتەزیقەییەشی بۆ تورکیای ئەوکات، بەناوی خەباتکردن بۆ کێشەی سیاسیی گەلی کورد، لەبازاڕ دەخست؟ جیاوازیی ئاگایی ئەوکاتی خەڵکی سلێمانیی لەگەڵ ئێستادا، ئەوەبوو، ئەوکات جڕتیان بۆ شێخ لێدەدا و بە سەبەبکاری وێرانبوونی سلێمانییان دەزانی و تەنانەت کەسوکاری شێخیش، بایەخیان بۆ قسەکانی دانانا.

سلێمانیی ئێستا، دەیان حەرەس قەومیی پارتیی( لە ریزەکانی یەکێتیی و گۆڕاندا)، لە ئاستی باڵادا، هەمان ئەو حەماقەتانە دەکەن کە مەلیکی ئێکسپایەری ئەوکات بۆ تورکیای پۆست عوثمانییەکانی دەکرد. ئێستا ئەمانیش بۆ سەرۆکی ئێکسپایەر، ناشەرعیی و ناقانونیی هەرێمی دەکەن. هێشتا کۆنە مەلیک، باشتریش بوو، لای کەم بەدەستی یەک بۆ تورکیای ئەوکاتی دەکرد، بەڵام ئەم نەتەوەییە-نەژادییە لاژگانەی ناو یەكێتیی و گۆڕان، بەدەستی سێ و چوار بۆ پارتیی دەکەن کە پارتیی خۆی لەعابە و “پرۆکسی”ی دەستی تورکیایە.

چارەسەری خێرا چییە؟

گۆڕان، ئەگەر راست دەکات، پێش هەموو شتێ دەبێ بە راشکاویی و بەجەرائەتەوە، لە حکومەتی عەصابە سیاسییەکانی کوردایەتیی بکشێتەوە. دەبێ جڵەوی هەموو ئەوانە بکات کە وەهمیان بە دەوڵەتی کوردیی، خورافاتەکانی ریفراندۆم و قومارخانەی ئابووری سەربەخۆ هەبوو، دەبێ دەموقەپۆسیان دابخات. دەبێ فشاری راستەقینە بۆ یەكێتیی بهێنێت، لە حکومەتی دز و مافیای هەرێم، بکشێنەوە. دەبێ بە جەرائەت و بەرچاوڕۆشنییەوە، مامەڵە لەگەڵ حکومەتی فیدراڵی عێراقدا بکەن و ئیمتیدادی ئیمپراتۆرییەتی تورکیای ئەردۆغانیی تێکبشکێنن. ئەم وەهمی حکومەتی هەرێم و پارلەمانەی کوردستان، رۆژێک زووتر بپێچرێتەوە، سامانی نیشتمانیی کوردستان، رۆژێک زووتر لەدەست دزەکانی کوردایەتیی و تورکیا دەردەهێنرێت. رۆژێک هەرێمی نایەکگرتووی کوردستان، دیسێنترەڵایز بکەیت، رۆژێک زووتر، ئامادەیی تێدا دەبێت بۆ ئەوەی لە ئاییندەدا، ئینتیگرەیشن بکات.

بە کانتۆنکردنی کەرکوک( دوور لە ئەجێندای موعتەمەدەکانی پارتیی و تورکیا) و سلێمانیی، بە دیسێنترەڵایزی کوردستان، یۆتۆپیای دروستبوونی خۆپێشاندان لە هەولێر کۆتایی پێدێت و هەولێر و دهۆکیش بەناچاریی و وەکو دیفاکتۆ، دوای کەرکوک و سلێمانیی، بەرەو هەرێمێکی سەربەخۆ دەڕوات. هەرێمی کوردستان لە ٢٥ ساڵی رابردوودا، ئەفسانەی ئێنتیگرەیشنی بەخۆیەوە نەدیوە. تا دزەکانی بنەماڵە سیاسییەکانی کوردایەتییش بمێنن، نایبینێت.

ئەگەریش هەر لەچەمکی خیانەت و تەخوینەکانی والییەکەی ئەردۆغان( بارزانیی ) دەترسێن و بە جاشی دەوڵەتی عێراقتان لەقەڵەم دەدات و بە زمانی شەعبیی، بە عێراقچییەتیی تەخوینتان دەکات، ئەوە وەکو واقیعی سیاسیی، هەموومان عێراقیین( جگە لەو ئەحمەقە ناسیۆنالیستانەی لە ئەندێشەی ئیستیحمارییدا، خۆدەگەوزێنن) و خزمەتکردنی وڵاتی عێراق و پێکەوەژیان لەگەڵ دەوڵەتی عێراقدا، زۆر زۆر شەریفانەتر و عەقڵانییترە، وەکو لەوەی تورکیاچییەتیی و ئەردۆغانچییەتیی بکەیت و مورتەزیقەی حیلفی شەیطانیی( تورکیا، سعودییە و قەطەر) بیت. زۆر عەقڵانییترە مامەڵە لەگەڵ دەستوری عێراق و حیزبە عێراقییەکاندا بکەیت، بەراورد بەوەی خزمەتی فاشیزمی ئەردۆغان، فاشیزمی پانتورکیی، فاشیزمی ئیخوانیی، فاشیزمی داعش و سەلەفیزم بکەیت.

گۆڕان، دەستبەرداری وڕێنە نەتەوەیی و نەژادییەکانی پارتیی نەبێت، دەستبەرداری ئەو کوردەنامووسییە نەبێت کە راستەوخۆ و ناڕاستەخۆ بۆ پارتیی کردووە، بە جورئەت و شەفافییەوە، بە عەقڵانییەت و بەرچاوڕۆشنییەوە، سیاسەت لەگەڵ دەوڵەتی عێراق نەکات و ئەم برسییەتیی و قاتوقڕییەی خەڵکی کوردستان درێژە بکێشێت، دەبێ چاوەڕوانی ئەوە بکات، خۆیشی بپلێشنرێتەوە. ئەوکات، وەکو دزە گەورەکانی کوردایەتیی، لای کەم وەکو لەمپەرێک لەبەردەم ناڕەزایەتییەکانی خەڵکدا، بەر هەڵمەتی بێ نانیی و بێ ژیانیی خەڵک دەکەوێت، سەرەنجامیش، بەر نەفرەتی توڕەیی گەنجان دەکەوێت.

خەڵک، دابینکردنی ژیانی دەوێت، نان و کار و ویقاری ئینسانیی دەوێت، دەیەوێت کەرامەتی مرۆیی پارێزراو بێت و دەست بۆ قووت و بژێویی نەبەن. لەولاشەوە، کەرایەتییەکانی کوردەنامووسیی، ئیستیحمارییەکانی دەوڵەتی لەعنەتی کوردیی و حەماقەتی ئابووریی سەربەخۆ، کۆمەڵێ ئاودەستن کە خەڵک، پیساییان تێدەکات و بەدەردی واقیعی سیاسیی کوردستان و ناوچەکە ناخۆن. بەیەک دێڕ، گۆڕان، ئەگەر روئیەی سیاسیی و روئیای ئابووریی، عەقڵانیی و جەریئانە بێت، دەتوانێ نەک هەر هاوکێشەکانی کوردستان بگۆڕێت و هەژموونی پارتیی کەم بکاتەوە، بەڵكو دەتوانێ لە ئاستی عێراقیشدا، کاری گەورە بکات. ئەگەر ئەوانەش ناکات و هەر لە زبڵخانەی کوردەنامووسییدا، دەیخولێنێتەوە، ئەوە قۆناغی پۆست گۆڕان، وردە وردە، دەستی پێکردووە.

———————
بەشی یەکەم …..

بەشی دووەم ……




بۆب دیلان: ئەزموونێک لە شیعری گوێ … هەندرێن

تێنگەیشتنی موفەکیرانی کورد لە بەخشینی خەڵاتی نۆبێلی ئەدەبیی ئەمساڵدا

راستت دەوێ، من وەک تەیبعاتێکی سروشتیی، حەز و حەوسەڵەی ئەوەم نییە قسە بکەم لەسەر زۆرێک لەو بەزمانەی کە رۆژانە یان دەمنادەم، وەک حیکایەتی مێشێ یان وەک سکچوون، کە کەسیش لە هۆکاری بەکتریایەکانیان نازانێ و نایشەوێ بزانێت، لە زار و زمانی حەشاماتی کوردییدا، دەگوترێنەوە و تووشییان دەبین. لێ ئەمجارە ناچارم سەبارەت بە خەڵاتی نۆبێلی ئەمساڵ، هەرنا بۆ کەسانێک کە دەخوازن لەو ناوکۆییە ئەدەبییەدا تێبگەن، بە ئاماژەگەلێک لە تێگەیشتنی دۆخی پۆستمۆدێرنیزمی ئەدەب و تێگەیشتن لە رای دەمڕاستی ئەکادیمیی سوێدیی، روونکردنەوەی خۆم دەرببڕم.

وەک هەمیشە ئەمساڵیش نووسەری کورد خەریکی فەلسەفاندنی دۆخی ئەدەب، چاکە و بەدی بەخشینی خەڵاتی نۆبێلی ئەدەبییە بە بۆب دیلان (Bob Dylan)، کە شاعیر و سترانبێژێێکی رۆک (rock) میوزیک و پۆپکولتووریی (popkultur)ێکی ناسراوی شەست و حەفتایەکانی ئەمەریکییە. (بەینی خۆشمان بێت، دەڵێن لە رەچەڵەکدا کوردشیە. کەواتە دەبێت ئێستا خورشتی نووسەری کوردییش بۆ کوشتەی “بەجیهانبوونی ئەدەبی کوردیی” دابمرکێتەوە!)

لەوەش بترازێ، بەشێک لە نووسەر و بخوێنی کوردیی، لە نووسەری عەرەب و دونیایش زیاتر، خۆی لەسەر پێنەبەخشینی ئەو خەڵاتە بە ئەدۆنیسی شاعیری عەرەب، دەڕنێتەوە و بەشێکیش داخ لەوە دەخۆن، کە دەبوو ئەمساڵ هەندێ رۆماننووس ئەو خەڵاتە وەربگرن. کۆی ئەو قسانە، هی مێشکی کورد نین، بەڵکە وەک هەمیشە لاساییکردنەوەی رای نووسەرانی غەیرە کوردن. راستییەکەی نووسەری کورد، چونکە لە بیرکردنەوەی ئەو دامەزراوانە و واقیعی سیاسیی و کولتووری ئەوروپا و خۆیشی تێناگات، بۆیە سەبارەت بە هەموو رووداوە ئەدەبیی، سیاسیی و جڤاکییەکانەوە، قسەیەکی خۆیەکیی نییە.
بۆ ئەوەی قسەی خۆمان هەبێت، دەبێت دۆخی دونیا و خۆیشمان تێبگەین و هەرس بکەین، ئەوجار دەبین بە خاوەن بیرکردنەوە و هەڵوێستی خۆمان.
جێگەی سەرنجە، ماوەیەکە هێدی هێدی رۆشنبیریی کورد بووە بە رۆشنبیریی گوێ، تیڤیی و رادیۆ. بە واتەیەکی دیکە، خوێندنەوەی کتێبی ئەدەبیی و هزرییمان لە کوردستاندا لە ئاوابووندایە، کەچی نووسەری کورد پرسیار و بەرتەکێکی بۆ هۆکاری دیاردەی نەمانی کتێب و کولتووری خوێندنەوە نییە. کەچی وەک دەبینن، نووسەری کورد خەریکی رەخنەگرتنە لە ئەکادیمیای سوێد کە دەبوو ئەو خەڵاتە بە گۆرانبێژێکی وەک بۆب دیلان نەدا، چونکە بۆب دیلان گۆرانبێژە نەک نووسە لە کاتێکدا دوای چەندین رۆژ لە راگەیاندنی ئەو خەڵاتەش، بۆب دیلان، وەک ئەوەی ئاگایشی لێ نەبێت، کاردانەوەیەکی بۆ ئەو خەڵاتە نییە. ئەمەش رەنگدانەوەی ناوەڕۆکی هۆنراوە و رووحی ئەنارشیی، یاخیبوونی بۆب دیلانە. بەڵام نووسەری کورد لەناو ئەو کۆلەوارییەی کە خۆیی و کۆمەڵگەکەی تێیدا دەژین، وەک ئەوەی موختاری گوند بێت، خەریکی پێوەراندنی ئەدەب و نووسەرانە.
بەهەمە حاڵ، بۆ ئەوەی رای خۆمان هەبێت لەسەر چۆنییەتی ئەو خەڵاتە ئەدەبییە، گەرەکە بەر لە هەموو تشت، لە بیرکردنەوەی لێژنە و دەمڕاستی خەڵاتی نۆبێلی ئەدەبیی سوێدیی تێبگەین. بۆ ئەوەش لەوان تێبگەین، گەرەکە بیزانین کە سکرتێری هەمیشەی ئێستای ئەکادیمیی سوێدیی، سارا دانیوس (Sara Danius)، چۆن و بۆچی خەڵاتی نۆبێلی ئەدەبیی ئەمساڵییان بە گۆرانیبێژ بۆب دیلان بەخشیوە و وێجا بە کەمێک تیڕامانەوە بڕیاری خۆمان بدەین، نەک بێ زانیارییەکی دروست، تەنێ بە قسەگەلێکی لە قتووکراو و حازر بەدەستەوە، بە گۆترە بوەعزێنین. ئێستا من هەوڵدەدەم بە گوێرەی تێگەیشتنی ئەکادیمیای سوێدیی، بەخشینی خەڵاتی ئەمساڵ بە بۆب دیلان لێکبدەمەوە، کە مەرج نییە ئەو لێکدانەوەی من دوا راستیییش بێت، لێ، بە گوێرەی بیرکردنەوەی مرۆڤ بۆ ئێستای ئەدەب و دونیا، بەدەریش نییە لە راستییەکی لۆژیکیی.

سارا دانیوس ئەوها لەسەر بۆب دیلان رادەگەیەنێت:

“خەڵاتی نۆبێل بە بۆب دیلان دەبەخشرێت، کە دەربڕینێکی شیعریی نوێی لە نێو نەریتی گەورەی گۆرانی ئەمەریکدا هێناوە”. سارا لە بەردەوامی قسەکانییدا جەخت دەکاتەوە، کە:
“بۆب دیلان لەناو نەریت (ترادیسۆن)ی زمانی ئینگلیزییدا، لە Milton و Blakeەوە تا دەگاتە بە ئەوانیت، شاعێرێکی مەزنە. یەو شاعیرە نەک هەر ترادیسیۆنی نووسراو بەرجەستە دەکاتەوە، بەڵکە ترادیسیۆنی ترادیسۆنی زارەکییش بەرجەستەدەکاتەوە، کە ئەمەش ئەو دەکا بە سەرنجڕاکێش،
چڕینە تۆمارکراوەکانی بە نێو تەواوی رێگەکەوە بەرەو بیبیل (کتێبی پیرۆزی مەسیحییەکان)، لەویشەوە بۆ ڤەرلین و ریمبۆ (رامبۆی شاعیر) تا دەگاتە سترانبێژە فۆلکلۆرییەکانی زنجیرە چیایەکانی (Appalacherna) و سترانی کۆنی بلوز (Deltablues) رەگئاژۆن…
بوب دیلان شانە یان خانەیەکی سەربەخۆیە کە خاشاکی خۆی دەخوا و تشتێکی نوێ لێ دەسازێنێت. ئەو خۆی بە دووبارە بەکارهێنانەوەی ترادیسیۆنەوە، خۆی دەدۆزێتەوە”. دواجار سارا داینوس سەبارەت بە ئەزموونی هونەریی و شیعریی بۆب دیلان دەڵێ”هۆنراوەکانی ئەو شیعری گوێن، مرۆڤ نابێت بە بێدەنگی بۆ خۆی بیانخوێنێتەوە. بەڵێ بیر لە هۆمیرۆس بکەوە کە بەر لە ٢٥٠٠ ساڵ شیعری گوێی نووسی کە هەمیشە بە ئامێری میوزیک پیشکەشی دەکرد…”
ئەو گوتنانەی سەرەوە، پووختەی تێگەیشتنی ئەکادیمیای سوێدییە بۆ بایەخی هونەریی و ئەدەبیی بۆب دیلان.

کەواتە لەو ناکۆییەوە ئەوەی گەرەکە بیڵێین ئەوەیە، کە ئەمڕۆ ئەدەب و هونەر بە گشتیی وەک ئەوەی لە مۆدێرنیزم، کە رەتدەکردەوەی نەریتی باو و داهێنانی نوێ یان قسەکردن بوو لە “داستانە مەزنەکان”، سەیر دەکرا، مانای نەماوەتەوە. ئەمڕۆ ئەدەب و هونەر و کولتوور لە روانگەی پۆستمۆدێرنیزمەوە دەخوێنرێتەوە. لەو دۆخە پۆستمۆدێرنەدا دونیای رۆژئاوا داهێنانی ئەدەبیی و هونەریی، بە مانایەکی سادە، لە کۆکردنەوەی کۆی رابردوو و ئێستادا دەبینێتەوە و هاوکاتیش سازاندنی خودە لەناو ناوکۆیی خودیی زمان، ئەدەب و هونەری خۆیەکیی و جیهاندا. بۆیە دەکرێ تێگەیشتنی پۆستمۆدێرنیی بۆ شێوازی ئەدەبیی و هونەری، لە چەند خاڵدا چڕ بکەینەوە، کە ئەگەر سەرنجبدەیت، ئەکادیمیای سوێدیی لەو تێگەیشتنەوە سەیری بۆب دیلان دەکا. ئەو خاڵانەش بریتین لە:
١/ مینیمالیزم: هونەرمەند و ئەدەبنووس لە دەقەکەی یان تابلۆ و سترانەکانیدا، کەمترین دەربڕین لە کەسایەتی خۆیدا نیشاندەدات، بە شێوەیەکی سادە دەنووسێ و تابلۆ دەکێشێتەوە و دەچڕێت.
٢/ مەسیمالیزم: نووسەری پۆستمۆدێرن بەرهەمەکەی بە ناڕێکخراوی، ئاسایی، وردەکارییەکی زۆرەوە دەنووسێت.
٣/ریالیزمی جادوویی: نووسەر رووداوەکان لە دەقەکەیدا بە سەختیی و ناواقیعی دەهۆنێتەوە. سەرنجبدە، گوایە رۆمانی ئێستای کوردیی، جادووییە.
٤/فیکشن، خەیاڵاندن: نووسەر دەقەکەی بە رووداو و بابەتی واقیعیی و خەیاڵیی تێکهەڵکێش دەکا، بە بێ ئەوەی ئاماژەش بەوە بکا کە کامە واقیعییە و کامەشییان خەیاڵییە.
٥/ هاوئاست بوون لەگەڵ خوێنەردا: نووسەر یان هونەرمەند هەمیشە بە شێوەیەکی راستەوخۆ بۆ خوێنەر و بینەر نهێنی کەسایەتییان و وێنەکان ئاشکرا دەکا.
میتافیکشن (سەرووی خەیاڵ): نووسەر هەوڵدەدات وا لە خوێنەر بکا ئاگای لەو دەقە بێت کە دەیخوێنێتەوە.
ئینترتێکستوالیتێت: نووسەر چەندین دەقی تر، کۆن و نوێی بەر لە خۆی وەردەگرێت و دەقێکی نوێی لێ بەرهەمدەهێنێت، هەروەک ئەوەی کە ئاکادیمیای سوێدیی سەبارەت بە بۆب دیلان، ئاماژەی پێدەکات. بە خۆت خەسڵەتەکانی تری ئەدەب و هونەری پۆستمۆدێرن، بژمێرە.
کەواتە ئەدەب و هونەر بە گشتیی، بۆ ئەوەی ئەفرێنەر یان تشتێکی نوێ دابهێنن، گەرەکە هەناسە و خۆراکی لە رەگی زمان، ناخی خاکی نەرتێکی خۆیەکیدا وەربگرێت.

هەڵسەنگاندی شیعر و سترانەکانی بۆب دیلان، پەیوەندی بەو خەسڵەت و شێوازانەی هونەری پۆستمۆدێرنەوە هەیە، بۆیە خەڵاتەکەیان پێبەخشییوە، وێڕای پەیام و هەڵوێستە سیاسیی و جڤاکییە سەرکێشەکانی لە ستران و هۆنراوەکانی بۆب دیلاندا کە لەگەڵ روانگەی باوی سیاسیی هەنووکەی سیاسیی پۆستمۆدێرنیتە هاوکۆکن، کە هەڵگری غەمی مرۆڤ و بێکاریی و فەقیر و فەقیراتن.
لەو روانگەیەوە، سترانی کوردانی باکوور، بە مانای داهێنان لە ئیستادا، داهێنانن، ئەمما زۆرینەی هونەر و ئەدەبی لای خۆمان، باشوور، لەبەر نەزانی لە دۆخی پۆستمۆدێرنیزمدا، هەلیت و پەلیتن.
دیارە زۆرینەی نووسەر و هونەرمەندی باشووریی سەبارەت بە مۆدێرنێزم و پۆستمۆدێرنیزم زانیارییان هەیە، لێ چونکە زانیارییەکانیان بێ ناوکۆیی، ناسیستەماتیکیی و گوتە و گواستنەوەن؛ وەک پەروەردە و فێرکاریی نایانخوێندووە، بۆیە سەبارەت بە خشینی خەڵاتی نۆبێل بە بۆب دیلان و بابەتەکانی ئەم رۆژگارەوە، ناتوانن لە ناوکۆیی (کۆنتێکست)ەکان تێبگەن. ئەگەر سەیری ژیانی کۆمەڵایەتیی، سیاسیی و ئەدەبی کۆمەڵگەی کوردستان بکەیت، ئەو وێنە عەنتیکەی پۆستمۆدێرنیزم و پۆستمۆدێرنیتە دەبینت، کە لە لایەکەوە دەبینی ئەو خەڵکە لە شێوە و رواڵەتدا پۆستمۆدێرنن، کەچی لە ئەقڵ و ئەخلاقدا، نە مۆدێرن، نە پۆست و نە نەریتیشن، بە واتایەکی روونتر، رواڵەت یان لایەنی ماددیی پۆستمۆدێرنیزم و مۆدێرنیتە، کە بریتییە لە مەکینە و کاڵا، ئێمەی داگیرکردووە، کەچی بە هەموو شێوەیەک دژی لایەنە مەعنەویی، هزر و کولتوورییەکانین. بۆیەشە تووشی ئەو ئاژاوەیە بووین کە ئێستا تێیدا دەژین.

ئەمەش چونکە نووسەر و بخوێنی گشتیی کوردیی هێشتا لە ناوکۆیی (کۆنتێکست)ی کۆن و مۆدێرنیزمدا وێڵ و سەرگەردانە، بۆیە هەر بە هەمان تەرازووی حەفتا و هەشتایەکانەوە سەیری دونیا و ئەدەب دەکا. لەوەش گەڕێ، هەندێک موفەکییری سیاسیی و فەلسەفییمان بۆ دروست بوون، پێیان وایە، لە دونیای زانست و ماریفەی پیشکەوتوودا، ئەدەب و شیعر، مانایان نەماوە، هەر کوردە کە دەستییان لی بەرنا بێت. کەواتە شێلانی ئەو قوڕەی کورد سانا نییە.
کەواتە دەکرێ لە لایەکەوە لە روانگەی پۆستمۆدێرنیزمەوە لە بەخشینی ئەو خەڵاتە بە بۆب دیلان تێبگەین، کە ئەو هونەرمەندە، وەک هۆمیرۆس، هونەری بە رێگەی میوزیکەوە هۆنراوەکانی لە گوێوە گواستەوە بۆ چاویش. لە لایەکی تریشەوە، بە گەڕانەوە بۆ نەریتی هۆنراوە و گورانییەکانی بەر لە خۆی، خودە پچڕ پچڕەکەی خۆی دۆزییەوە و داهێنایەوە.

٢٠١٦.١٠.١٤
————————————–

تێبینی: ئەگەر دەتەوێ زیاتر لەسەر مۆدێرنیزم و پۆستمۆدێرنیزم بخوێنیەتەوە، سەیری”زمان ئاسۆیەکە لە نێوان ئاسمان و زەوییدا” بکە، کە هی نووسەری ئەم دێرانەیە.
لەم دوو لینکەد، راگەیاندنی ئەکادیمیای سوێدیی بخوێننەوە یان گوێی لێبگرە و پاشانیش گوێ لە بۆب دیلان بگرە.
http://www.dn.se/dnbok/nobelpriset-i-litteratur-2016-till-bob-dylan/

https://www.youtube.com/watch?v=PZ2-J0Gg_04




كوا لۆژیك؟ … به‌ختیار محه‌مه‌د

ئه‌وانه‌ی ڕه‌خنه‌ قبووڵ ناكه‌ن دیكتاتۆرن. دیكتاتۆرییه‌ت هیچ نییه‌، ته‌نها قبووڵ نه‌كردنی ڕه‌خنه‌یه‌؛ له‌مه‌وه ڕه‌خنه‌‌ قبووڵكردن جه‌وهه‌ری دیموكراسییه‌ته‌.

كه‌واته‌ له‌ ڕووی لۆژیكه‌وه‌ هاوكێشه‌كه‌ زۆر ئاسانه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی ئاڵۆز و قورسه‌ سروشتی مرۆڤه‌: ئه‌و سروشته‌ی زۆربه‌ی جار شه‌ق له‌ لۆژیك هه‌ڵده‌دا و به‌ دوای خورافه‌ و ئه‌فسانه‌ و شه‌ڕانگێزیی ده‌كه‌وێ و ده‌یانكاته‌ ڕاستییه‌كانی ژیانی خۆی و له‌ پێناویاندا ده‌جه‌نگێ و كوشتارگه‌ ده‌خوڵقێنێ و جیهان وێران ده‌كا.

مرۆڤ ته‌نها بۆ ئه‌وه‌ی كۆیله‌یی خۆی بۆ خوا یان سه‌ركرده‌یه‌ك بسه‌لمێنێ، ئه‌وی دیكه‌ ده‌كوژێ و تاوانی گه‌وره‌ گه‌وره‌ ئه‌نجام ده‌دا. گرفته‌كه‌ش ئه‌وه‌یه‌ له‌ ژیانی مرۆڤدا، كه‌ بیركردنه‌وه‌ و كاری لۆژیكانه‌ شتی یه‌كجار قورسن، به‌ڵام بیركردنه‌وه‌ و كاری ناعه‌قڵانی شتی یه‌كجار ئاسانن. به‌ نموونه‌ زۆربه‌مان زۆرخۆری ده‌خه‌ینه‌ پێش ته‌ندروستیمانه‌وه‌. هه‌رچه‌نده‌ كه‌ ده‌شزانین زۆرخۆری خراپه‌، به‌ڵام قه‌ت گوێ به‌ لۆژیكی عه‌قڵانیی ته‌ندروستی خۆمان ناده‌ین. له‌ مه‌سه‌له‌ی بیر و باوه‌ڕیش هه‌ر هه‌مان شته‌: ئێمه‌ ده‌مارگیریی نه‌ته‌وه‌یی و ئایینیی و تایفیی و ناوچه‌گه‌رییمان هه‌یه‌ له‌سه‌ر حیسابی دیموكراسییه‌ت و پێكه‌وه‌ ژیان و لێبوورده‌یی؛ ئێمه‌ له‌ پێناو ئه‌م ده‌مارگیریانه‌دا ئه‌وی دیكه‌ ده‌كوژین و تاوانی مرۆڤایه‌تی ئه‌نجام ده‌ده‌ین؛ هه‌میشه‌ش (به‌ بڕیاری ناعه‌قڵانیی ) پاساو بۆ تاوانه‌كانمان ده‌هێنینه‌وه‌.

به‌م شێوه‌یه‌ مرۆڤ به‌رله‌وه‌ی به‌ گوێی عه‌قڵ (لۆژیك) بكا، به‌ گوێی غه‌ریزه‌ شه‌ڕانگێزه‌كانی ده‌كا. هیتله‌ر، كه‌ بانگه‌شه‌ی بۆ له‌ناو بردنی جووله‌كه‌ كرد و ئه‌مه‌ی كرده‌ به‌شێك له‌ په‌یامی ئایدیۆلۆژیای نازیزم، زۆربه‌ی گه‌لی ئه‌ڵمانیا پاڵپشتیان كرد. پاشان بینیمان ئه‌م وه‌همه‌ گه‌وره‌یه‌ی نازیزم چی به‌سه‌ر جیهان و مرۆڤایه‌تیدا هێنا. ئه‌مڕۆش هه‌مان سیناریۆی تاوان له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناڤیندا به‌دی ده‌كه‌ین: هه‌موو فاشیست و ڕه‌گه‌زپه‌رسته‌كان به‌ ناوی ((ئه‌منی قه‌ومی)) و خوا و ئایین و مه‌زهه‌به‌وه‌ سته‌م له‌وانی دیكه‌ (خاوه‌ن حه‌ق) ده‌كه‌ن و تاوانی گه‌وره‌ ئه‌نجام ده‌ده‌ن. ئایا خورافه‌ی (وه‌همی) ڕاسیزم هه‌مان خورافه‌ی (وه‌همی) ئه‌و ئیمانه‌ ئایینییه‌ نییه‌، كه‌ پێی وایه‌ ئیمانه‌كه‌ و ئایینه‌كه‌ی ئه‌و به‌ ڕه‌هایی له‌ هه‌موو ئیمان و ئایینێكی دیكه‌ ڕاستتره‌؟ ئا له‌سه‌ر ئه‌م بنه‌مایه‌ (بنه‌مای وه‌همی ڕاسیزم) داگیركه‌رانی كوردیش شه‌ڕی كورد ده‌كه‌ن و ده‌یانه‌وێ ئه‌م گه‌له‌ و گه‌لانی دیكه‌ی ناوچه‌كه‌ (توركمان، ئاشوور، كلدان…) هه‌ر له‌ بن ده‌ستیدا بمێننه‌وه‌؛ داعشیش هه‌ر له‌م چوارچێوه‌یه‌دا (چوارچێوه‌ی ڕاسیزمی مه‌زهه‌بیی و ئایینییدا)، شه‌ڕی دڕندانه‌ی هه‌ر هه‌موو جیهان ده‌كا.




ئەم جەنگە پێویستە بوەستێت! ئاوابونی خوێناوی “سیستەمی نوێی جیهانی”ئەمریکا! … سامان کەریم

جەنگێک کە لە سوریادا لە ئارادیە جەنگێکی جیهانی یە. ئەوەی ئەمرۆ لە جەنگی سوریا و بەرە جیاوازەکانی شەڕ لە عێراق و لیبیاو یەمەندا دەگوزەرێت، لە لایەن دوو ‌زلهێزی سەرەکی جەنگەوە، بەشیوەی ڕاستەوخۆو ناراستەوخۆ، ‌ئەوەندە شەرم هێنەرە تا ئاستی ئەوەی کە شیوازی تیرۆریزمی دەوڵەتی لەم جەنگەدا، کردۆتە مۆدێلی زاڵ. هەردوو لا لە کوشتنی خەڵکی بێتاوان، منداڵان و پیرساڵان، کاولکردنی خەستەخانەو قوتابخانە، وێرانکردنی ژێر خانی ئابوری، درێخیان نەکردوە. ئەمریکا، نەک تیرۆریزمی دەوڵەتی خۆی بەڵکو ناچارە تیرۆریزمی ئیسلامی دەستگیرۆیی و هاوکاری بکات، لەوەش زیاتر لە کاتی تەنگانەدا ڕزگاریان بکات لە ژێر ناوی “کۆمەکی مرۆیی” کردنەوەی ” کۆریدۆری ئامن”دا. ئەمرۆ دەهۆڵکوتی ماس میدیای جیهانی ڕۆژئاواو ئەمریکا بۆ تیرۆریزمی دەولەتی و ئیسلامی بۆتە ئاراستەی سیاسی و ڕاگەیاندنی باو. دووڕووی سیاسی ، هەڵگێڕانەوەی ڕاستیەکان و پێکەوەنانی درۆو نیفاق نیشاندانیان وەک واقع کاری سەرەکی و بەردەوامی میدیاکانیانە. روسیا وچین لە بەرانبەردا، پڕوپاگەندەکانیان ڕووی لە فرمێسک هەڵڕشتنە بۆ نەتەوەیەکگرتوەکان و بڕیارەکانی شورای ئاسایش، کارکردن بە یاسا نیونەتەوەیەکان، پاراستنی سنوری ووڵاتان و ئیدانەکردنی دەخاڵەتی پێش وەختەو دەخاڵەتی ” نامەشروع” لە ووڵاتاندا بە بێ پرسکردنی حکومەتەکانیان بەکورتی” گێڕانەوەی شەرعیەت و هەیبەت بۆ نەتەوە یەکگرتوەکان و بڕیارەکانی” ، مەسەلەی سەرەکی ئەم لایەنە ئەوەیە کە شەری سیستەمێکی چەند قوتبی دەکەن لە ئاستی جیهانیدا . جەنگ و ململانێو کێبەرکێیەکی توندو تیژو خوێناوی لەسەر زەوی ووڵاتانی دیکە، لە سایەی پرۆسێسێکی ڕاگەیاندن و میدیایی سەرسامهێنەری درۆزنانەو ڕیاکارانەو شاردنەوەی ڕاستیەکان و سەرنج لادانی خەڵک لەسەر کیشە واقعیەکان، لە نیوان ووڵاتانی زلهێزی سەرمایەداری دونیادا دەگوزەرێت، جەنگێک بە ئامانجی یەکلایکردنەوەی ” سیستەمێکی نوێی جیهانی”. ئەوەی ئەمریکا دەیەوێت مانەوەی خۆیەتی وەک ڕابەری بێ مونافسی سەرمایەداری جیهانی و هاوپەیمانی رۆژئاواو مانەوەی دامو دەزگاکانی، بەرەی بەرانبەریش چین و روسیا … سیستەمێکی جیهانی نوێی چەند قوتبی.
لە واقعدا بەرەکانی ئەم جەنگە دوو بەرەن، دوو بەرەی سەرمایەداری زلهێزی سەربازی ئەمریکاو ڕوسیا و هاوپەیمانەکانیان. بەلام هەم دوو بەرەیەو هەم لەهەمانکاتدا چەندین ‌هێزی دیکە لە نیوانیاندا دێتە پێش چاو، کە هەریەکەیان بە دوای دابینکردنی بەرژەوەندی خۆیەوەیەتی. بەلام ئەو دوو‌هێزەی کە لەم قۆناغە مێژوویەدا ئەم ململانێ و کێبەرکێ یە یەکلادەکاتەوە دوو بەرەی ئەمریکاو روسیاو هاوپەیمانەکانیان.
هێزەکانی دیکەی نیوان ئەم دوو قوتبە، لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەراستدا، لە ووڵاتانی زلهێزی ناوچەیی وەک –ئیسڕائیل، تورکیا، سعودیەو ئیران” دا خۆی دەبینێتەوە، لەگەل ‌هێزگەلیکی تیرۆریستی وەک داعش و نەسرەو و ئەوانی دیکە وچەندین میلیشایی گەورەی شیعی وەک حزب اللە و حوسیەکان و حەشدی شەعبی….لە ڕاستیدا ئەم ڕیز بەندییەی دوایی چ ووڵاتانی ناوچەکە وە چ ‌هێزە تیرۆریستیەکان، پێگەیەکی تاڕادەیەک مۆلەق و ناجیگیریان هەیەو بەپێی هێز هاوسەنگی ئەو دوو بەرە سەرەکیەی سەرمایە پێگەیان دەگورێت لەم قۆناغە ئینتقالی یەدا، و زۆرجار دەرگیر دەبین لە ئالوگۆری سیاسی گەورەو تەنانەت بادانەوەی گەورەی سیاسی، واتە گۆڕینی ئیستراتیژ لە پێناو گەیستن بە هەمان ئامانج. لەمبارەوە نمونەی بادانەوەی یان نزیک بونەوەی تورکیا لە قوتبی ڕوسی لەم چەند مانگەی دوایی دا لەم چوارچیوەیەدا لێک دەدڕیتەوە. هێزە تیرۆریستیەکانی وەک داعش و نەسرەو”فەتح ئەلشام” ئەحراری شام و ڕیکخراوی ئەنساری شەریعە وڕێکخراوی ئۆزبکستانی ئیسلامی ئیگۆرییەکان….هەموو ئەوانە بەپێێ پێگەی خۆیان و ولە ڕوانگەی گەیشتن بە ئامانجی سیاسی خۆیان لە پێکهێنانی دەوڵەتێکی ” ئیسلامی سوننی”دا هەم سود لە ململانیو قەڵشتی نێوان دوو بەرەی جەنگەکە دەکەن وەهەم بەگشتی لە سایەی سیاسەتی گشتی ئەمریکاو ڕۆژئاوادا شەری خۆیان پەرە پیدەدەنو لە بارەی مێژویشەوە ئیسلامی سیاسی لە بەرەی ئەمریکاو ڕۆژئاوادا بوە. هەروەک لە باسێکی پێشوودا سەبارەت بە تیرۆریزم ئاماژەم پێداوە و نوسیومە:” بەگشتی و بەجیا لەوەی کە ئەم بزوتنەوەیە لەهەردوو بارەکەیدا دەبینرێت واتە هەم لەباری ڕوبەڕوبونەوە لەگەڵ ئەمریکادا و هەم لە باری هاوشانی و هاوکاری و نزیکایەتی لەگەڵیدا، بەڵام هەروەک ئاماژەمان پێکرد لە باری ئامانجی سیاسی یەوە لەگەڵ ئەمریکادا جووتە. واتە لەباری ئەوەی کە دەوڵەتێک پێک بێت لە ڕۆژهەڵاتی ناوەرستدا ئەویش دەولەتی ئیسلامی سوننی بێت. ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی وهەروەها ئیسلامی سیاسی لە ئیخوانەوە بگرە تا داعش و ئەوانی دیکە لەسەر ئەم ئامانجە سیاسیەیان مکوڕن. “( پەتای تیرۆریزم و چونیەتی ڕوبەڕوبونەوەی!) میلیشایی شیعەکان بەگشتی لە چوارچیوەی سیاسەت و ئیستراتیژی ئێراندان و بەم پێ یە لەم ئێستادا لە بەرەی روسیادان لە بەرانبەر ئەمریکادا.

بۆ تێگەیشتن لەم بارە ئالۆزەی ئەم هەلومەرجە پیویستە لە قۆناغی مێژووی ئەمرۆ تێبگەین “قۆناغی ئینتقالی” کە بەشێوەیەکی فراونتر لە باسی ” پەتای تیرۆریزم و چۆنیەتی ڕوبەڕوبونەوەی!”داباسم کردوە. لیرەدا زۆر بەکورتی ئەم بڕگەیە لەو نوسراوەیە دەهـێنمەوە:” لەنێوان سیستەمی تاکڕەوانەی داڕووخاوی ئەمریکاو بنیات نانی سیسستەمێکی جیهانی چەند قوتبیدا قۆناغێک هەیە کە قۆناغێکی ڕاگوزەرە، قۆناغی ئێستا. ئەم قۆناغە واتە سیستەمی پێشوو ئاوا نەبوەو ڕازی نیە بەوەی لە ئێستادا ئاوابێت و بچێتە ناو تاریکایی مێژوەوە، لە هەمانکاتدا جیهانی چەند قوتبی وەکو جیهانێک کە جێگای ڕێکەوتنی گشت زلهێزەکان بێت تا ئێستا فەراهەم نەبوە. بەم پێ یە لەم قۆناغەدا ‌هیچ دیاردەو دەستورو یاساو بڕیارێکی جیهانی کە لەسایەی نەتەوەیەکگرتوەکان و مەجلیسی ئاسایشەوە بڕیاری لەسەر دراوە… بە پێی لۆجیکی ئەم ڕێکخراوە جیهانیانە ناچێتە پیشەوە. ئەم ڕیکخراوە جیهانیانە خۆیان لە ژێر پرسیاردان و ئالوگۆڕی گەورەیان بەسەردادێت. بەمانایەکی دیکە بورژوایی گەورەی دونیا نەگەیشتۆتە ئاستێک لە ڕیکەوتن ودابەشکردنی بەشەکانیان لە ئاستی جیهانیدا. جا بەجەنگی ڕاستەوخۆ بیت یان بە دانوسان و جەنگە ناراستەوخۆکانی ئێستا.”

ئەم جەنگە جەنگێکی جیهانی یە بە هەموو مانایەک. تەنها ئەو هێزانەی کە دەرگیرن لە مەیدانەکانی شەڕی حەلەب “ئەلیبۆ” لە سوریادا بە ڕۆشنی ئەوە دەردەخات کە جگە لە سوریاو روسیاو ئەمریکا ووڵاتانی تورکیاو قەتەرو ئێرانو فەرەنساو بەریتانیا و عیراق و لوبنان و دانمارک و کەنداو ئوسترالیا ونیوزلاند و ئەردەن و لە موسڵیش بەهەمان شیوەیە …. چەندین ووڵاتانی دیکە بە شیوەیەکی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ بەشدارن. ئەمە نیشانەی جەنگێکی جیهانی گەورەیە بە وەکالەت لەسەر زەوی ووڵاتی سوریاو ووڵاتانی دیکەی وەک عیراق و لیبیاو یەمەن. جەنگێک کە هەردوو بەرەی جەنگەکە ڕوسیاو ئەمریکا لە سەر زەوی خۆیان ناجەنگن، وە هەردوولایان بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ هێزی سەربازی پیادەی خۆیان بەکارناهێنن، وە هەردوو لایان لە ژێر ناوی دژی تیرۆردا پاساو بۆ کارەکانیان دەهێننەوە. بەلام لەم نێوەدا گەورەترین تیرۆریزمی دەوڵەتی بەکاردەهێنرێت، بە تایبەت لە لایەن ئەمریکاو هاوپەیمانەکانیەوە.
سەنتەرو مەیدانی سەرەکی ئەم جەنگە جیهانیە لە ئێستادا ووڵاتی سوریایە، بەلام بەرەکانی شەرەکە ‌فراوانترەو سەرجەم وولاتانی ناوچەکە و گەڵیك جێگای دیکە لە جیهاندا دەگرێتەوە. بەرەکانی جەنگ کە هەرئێستا شەر تیایدا گەرمە : عێراق و لیبیا و یەمەن و بە ئاستی جیاوازو کەمتر بەحرەین و میسرو فەلەستین و ئیسڕائیلە… بڕیارە جەنگی سوریا چارەنوسی کۆی ئەم شەڕانەی ناوچەکە دیاری بکات و بەمانایەکی دیکە ” سیستەمی نوێی جیهانی لە سوریاوە دەست پێدەکات” سەرکەوتنی هەر بەرەیەک لە سوریادا، کاریگەری گەورەی دەبێت لەسەر یەکلایکردنەوەی سیستەمی نوێی جیهانی بە قازانجی ئەو قوتبە سەرکەوتوە.
باسەکە ئەوەیە ئەمریکا لێرە لە سوریا ڕوبەرووی ڕوسیا بۆتەوە، لە سوریا بۆ یەکەمجار بە ئەمریکا وترا نەخێر و تا ئێستا ٥ ڤیتؤ بە ڕووی دا دراوە لە لایەن ڕوسیاوە سەبارەت بە سیاسەتەکانی لە سوریادا. لێرەوە لە سوریاوە روسیا هەوڵی دا وەک زلهێزێک بگەڕێتەوە نێو سیستەمی جیهانی ئەمرۆو ڕێگری دروست بکات بەرانبەر بە سیاسەتەکانی ئەمریکاو رۆژئاوا. ڕوسیا بەهۆی هێز نیشاندانی لە سوریاوە و بەتایبەت بە دابەزینی ڕاستەوخۆی بە هێزی فرۆکە جەنگیەکانی لە پایزی ٢٠١٥وە توانی پەل بهاوێت و کاریگەری هەبێت لەسەر هەلومەرجی عیراق و یەمەن و لیبیا و ئێستا لە هەموو ئەم ووڵاتانە ‌هێزگەلێک هەن کە پشت بە ڕوسیا دەبەستن ئەمە بەجیا لەوەی کە تا ڕادەیەکی زۆر وولاتی میسری لە ژێر پەلی نفوزی ئەمریکا دەرکێشاوەو ئەمریکا ترسی ئەوەی هەیە کە تورکیا وەک دەوڵەتێک لە سایەی ئۆتۆریتەی سیاسی رؤژئاواو ناتۆدا نەمێنێت” لە ئیستادا ئەمە دور دێتە پیش چاو”… خاڵی بەهێزی ڕوسیا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەراستو جیهانی عەرەبدا سوریایە. ئەمریکا دەیەوێت لێرە بیشکێنێت، وەلە ئێستادا تەنها لێرەوە دەشکێ. بە هەمان شێوە روسیا دەیەوێت لێرە لە سوریا لە خاڵی بەهێزی خۆیەوە شان بە ئەمریکا دابدات. بەم پێیە سەنتەری ململانێ و جەنگەکە ئەمرۆ لە سوریایە. نەک لە بەرئەوەی گوایا سوریا ووڵاتێکی هێجگار جیۆپۆلتیک و گرینگە، بەڵکو تەنها لەبەرئەوەی کە ڕوسیا لیرەیەو لێرەوە بەهێز دەبێت یان دەشکێت. بەڵام وەک هەر جەنگێکی تر، ئەمە مانای ئەوەنیە کە بەرەکانی دیکەی شەرەکە کاریگەریان نەبێت بۆسەر جەنگەکە و سوریا. هەر هانگاوێکی سەرکەوتوی هەر لایەکیان لە بەرەکانی جەنگدا، حەتمەن کاریگەری دەبیت لە سەر هەلومەرجی سوریاو گشت جەنگەکە. جەنگی عیراق و بەتایبەت شەڕی موسڵ کاریگەری بەرچاوی دەبێت لەسەر سوریاو بەرەکانی دیکەی جەنگەکە. یەکێک لە هۆکارە سەرەکیەکانی دواکەوتنی شەڕی موسڵ تا ئێستا ئەم پەیوەندییە کە ئەمریکاو هاوپەیمانانی دەیانەوێت بە قازانجی خۆیان لە سوریا یەکلایی بکەنەوە. دەنگۆی ڕێکەوتنی سعودیە و ئەمریکا بۆ کردنەوەی ڕیگایەکی ئامن بۆ داعشەکان لە موسڵەوە بە ئاراستەی سوریا هەر چەند وەک پروپاگەندەیەکی جەنگی پیویستە سەرنج بدرێت بەلام لەهەمانکاتدا بێ هۆ نیە، گریمانەیەکە پیویستە لە بەرچاو بگیرێت وە حسابی بۆ بکرێت.
سەنتەری جەنگەکە سوریایە، بەڵام ئەو مەسائیلانەی کە بڕیارە بەهۆی ئەم جەنگەوە یەکلای بکرێنەوە، کێشەو مەسائیلەکانی ئەمڕۆی جیهانی سەرمایەدارین. چارەنوسی ئەم جەنگە یان شکستی تەواوی ئامانجی ئەمریکا دەبێت بۆ بەدیهێنانی سیستەمی نوێی جیهانی بەڕابەری خۆی، بەم پیێە جیهانی ئەمڕۆی سەرمایەداری دەگاتە سیستەمێکی چەند قوتبی یان هەنگاوێکی گەورەیە لەم ڕاستایەدا. باسەکە ئەوەیە ئایا ئەمریکا پاش دۆراندنی لەم ناوچەیە مل دەدات بە دابەش بونەوەی نەخشەی ناوچەکە لەسەر پایەی جیهانێکی چەند قوتبی؟! یان دەرگیر دەبیت لەگەڵ چین و کێشەی کوریای باکور گەورە دەکات و ئیسلامیەکانی ئاسیای ناوەراست زیندو وە گەورە دەکاتەوە و بەکورتی شوێنی جەنگەکە دەگورێت. لە هەمانکاتدا ئایا ڕوسیا چین ئەگەر سەرکەون لە سوریادا ئایا بەوەندە ڕازی دەبن ومل دەدەن بە بەشی گەورەتری ئەمریکا؟! وەلامی هەردوو پرسیارەکە مەنفی یە. ئاراستەی ڕوداوەکان لەماوەی چەند ساڵی ڕابوردوو دا نەک تەنها لە سوریادا بەلکو لە ئاستی جیهانیدا، ئەوە نیشان دەدەن کە ئەمریکا ناتوانێت، وەک تاکە هێزی باڵا دەستی دونیا بەردەوام بیت. هەروەک ئاماژەم پیکرد ناوەڕۆکی کێشەکە لە دوا لێکدانەوەدا دەگات بەوەی کە ئایا ڕێکەوتنێک دەبیت لەسەر دوبارە دارشتنەوەی ناوچەکانی ‌دەسەلاتو نفوز؟! ئەگەر ببێت ئەوە دەکرێت هەر ئێستا ئەوکارە بکرێت بەلام سەرمایەداری تا دوا هەناسە لە پێناو بەرژەوەندی خۆیدا دەجەنگێ و لەم نێوەشدا هەزارەها هتلەرو بۆش و بلیرو ئۆباماو پوتینی هەیە. بەهەرحاڵ هەم ڕوداوەکانی مێژووی چەند ساڵێ ڕابوردوو، وە هەم فەشەلی سیاسەتەکانی لە عیراق و ئەفغانستان و پاشان لە پڕۆسەی ” بەهاری عەرەبیدا” و هەروەها پێگەی لاوازی ئابوری بە بەراورد لەگەڵ سەرەتای سەدەدا، ئەوە نیشان دەدەن کە شکستی ئەمریکا لەم ناوچەیەدا ملی ڕێگای گرتوەوە سەر بەرەو خوارە. ئایا ئەم هەلومەرجەو ئەم کێبەرکێ تیرۆریستی یە گەورەیە بە وەکالەت دەگاتە جەنگێكی جیهانی ڕاستەوخۆ؟! قانونمەندی بزوتنەوەی سەرمایە لە مێژودا نەفی جەنگی جیهانی سێهەم ناکاتەوە، وە نەفی بەکارهینانی بۆمبی ئەتۆمی ناکاتەوە، هێرۆشیما لە یادی هەموو ئینسان دۆستێکدایە.
یان ئەوەتا ئەمریکا شکست بە ڕوسیا و هاوپەیمانەکانی دەهێنێت و وبەم پێ یە نەک ڕابەری بۆ سەرمایەداری رۆژئاوا تازە دەکاتەوە، بەڵکو لە ئاستی جیهانیشدا ڕابەری سەرمایەداری جیهانی ئەمرۆ مسۆگەر دەکات. کە لەڕوانگەی منەوە ئەم گریمانە فەشلی هێناوەو ماوەی بەسەرچوە. هەوڵەکانی ئەمریکا لە روانگەی منەوە، دواین پەلەقاژەیە بۆ مانەوەی خۆی. پەلە قاژەو هەوڵیک کە بە کوشتنی سەدان هەزار کەسی و بگرە زیاتر ، کاولکردنی تەواوی ژیر بینای ئابوری و تەنانەت شوێنی ژیانی خەلک تەواو دەبیت. چۆن دوای داڕوخانی یەکێتی سۆڤیەت لەسەرەتای نەوەتەکانی سەدەی پێشودا پەلاماری عیراقی دا بە قەولی مەنسوری حیکمەت ” سەرهەڵدانی خوێناوی نەزمی نوێی جیهان” دەستی پێکرد”، ئاوابونی ” تاک قوتبی ئەمریکا ونەزمەکەی” نەک تەنها زۆر خوێناوی ترە و بەرەکانی جەنگەکەی زۆر فراونترەو کاولکاری و وێرانکردنی ژێر خانی ئابوری ووڵاتان گەڵیک گەورەترە، بەڵکو لە هەمانکاتدا سەدان هێزی‌‌ گەورەو بچوکی تیرۆریستی لە دونیادا بۆ بەرهەم هێناوین و بیرو ئاراستەی کۆنەپەرستی و دواکەتووی لە ئاستی جیهاندا کردۆتە مۆدێلی باو و زاڵ. “سەرمایەداری خۆێنمژی کۆمەلگای بەشەرییە”.
جەنگی ئەمریکا دژ بە عێراق دەستی پێکرد لە ساڵی ١٩٩١دا، لە ژێر ناوی ” گێڕانەوەی حاکمیەت بۆ کوەیت” و” جیهانی موتەمەدن” و ” دیموکراسی” و “لێدانی دیکتاتۆرەکان”. بەهەرحاڵ بەزمو سەفای مافی مرۆڤ و دیموکراسی، ئەوکات لەزەت بەخش و سەرنج ڕاکێش و مۆدێلێکی باو سەراسەری و جیهانی بوو… مۆدێلیک کە لەسەر مەرگی ” کۆمۆنیزمی سۆڤیەت” تەپڵی بۆ دەکوتراو ژونالیزمی نۆکەرو کۆمپانیاکانیان”میدیای ئازاد” خەریکی گەرمکردنی فریوکاری و گەوجکردنی رەئی گشتی بوون. بڵێسەی سیستەمی نویی جیهانی یان مانەوەی ” باڵادەستی” ئەمریکا بۆ جیهانی سەرمایەداری ئەوکات، لە عێراقەوە چەخماخەیەکی خوێناوی لێداو دەستیپێکرد. هەر ئەوکات وئیستاشی لەگەڵدا بیت ئامانجی سەرەکی ئەمریکا مانەوەی بوو وەک ڕابەری رؤژئاوای سەرمایەداری و یابان و ئوستراڵیاو لێک نەترازانی ئەم هاوپەیمانیە بە ڕابەڕی خۆی و مانەوەی دامو دەزگاکانی لە ناوتۆە بگرە تا دەگاتە بانک و سندوقی پولی جیهانی ئەوانی دیکە. مەیدانی شەڕەکە عیراق بوو، بەڵام بڕیار بوو مەسائیل و کێشە گەورەکانی نیو خودی رۆژئاوا یەکلایی بکاتەوە وە لە ڕوانگەی منەوە ئەوکات و ئێستاشی لەگەڵدا بێت ئەو ئامانجەی ئەمریکای پێکاوە. تا ئێستا ئەوروپا بەبێ ئەمریکا ناتوانێت هەنگاو بنێت و پارێزگاری لەخۆی بکات. وە تا ئێستا توانیویەتی قڵشتی نیوان ڕوسیا و ئەوروپا فراون بکاتەوە، بەم پێیە ڕێگا لە نزیک بونەوەیان بگرێت.
لە سایەی هەمان ئامانجی سیاسی و جیهانی دا ئەمریکا گەڵێک ئیسترتیژاژی جیاوازی گرتەبەرو بە شیوەیەکی پراتیکی پیادەی کرد.. لە جەنگی دژی تیرۆرەوە بگرە بەتایبەت دوای ١١ی سێبتەمبەر بە میکانیزمی ” جەنگی پێش وەختەوە” تا دەگاتە بە کارهێنانی هێزی نەرم ” سۆفت پاوەر” کە لە پرۆسیسی ” بەهاری عەرەبی”دا بە کارهێنراو هەروەها لە ڕیگای بەکار‌هینانی ڕاستەوخۆی تیرۆرریزمەوە وەک لە سوریاو لیبیا دەیبینین. عێراق لە ووڵاتێکی تاڕادەیەک ئاسایش و بە ئاستێکی گونجاو موتەمەدن، بۆتە یەکێک لە ترسناکترین و خەتەرترین ووڵاتانی دونیاو کۆنەپەرستی و تەراتێنی تێرۆرو ملیشیا ئیسلامی ونەتەوەییەکان مۆنگ دەخوات تیایدا. ووڵاتێک کە دیاردەی تائیفی سیاسی و دابەش بوونی کۆمەلایەتی لەسەرپایەی تائیفە زۆر تیایدا لاواز بوو، ئەمڕۆ تائیفەگەری بۆ دیاردەیەکی فراوانی سیاسی و کۆمەلایەتی خەتەرناک، ووڵاتێک لە خوێن و ترس، پڕ لە بێکاری و هەژاری و برسێتی. سوریا کە یەکێک بوو لە ووڵانانی موتەمەدنی عەرەبی و وتیایدا نەک تەنها تائیفەگەری دینی بەڵکو تەنەنات ئیسلام بە گشتی هێجگار لاواز بوو تیایدا، چەند ساڵە وە ئێستاشی لە گەڵدا بێت هەوڵێکی فراوان و گەورەی جیهانی و ناوچەیی هەیە بۆ لێکترازانی” خەلكی” سوریا بەپێی تائیفەو دینی جیاواز. سوننە و شیعە کەس گوێبیستی نەبوو ئیستا عەلەوی وسوننە و دورزو مەسیحی بۆتە سەر دیری گۆڤارو رۆژنامە وماس میدیای گەورە سەرمایەی دونیا… لیبیایەک کە ڕادەی هەژاری تیادا تاڕادەی سفر بوو ئیستا خەڵکەکەی لە برسا کۆچ دەکەن. هەموو ئەم کاولكاری و نا ئەمنی و برسێتی و کاولکاری و ئاوارەیی ودەربەدەری وکوشتارە، لە ڕوانگەی ئەمریکاوە پێداویستی دابینکردنی سیستەمە نوێکەی بوون. بەڵام مایەپوچ ماوەتەوە، لایەنی کەم تا ئێستا نەیتوانیوە ئامانجەکەی بپیكێت. وە نایپێکێت.

پێویستە ئەم جەنگە بوەستێت!

ئەم سیاسەتە بەشێوەیەکی کورتر بۆ کۆبونەوەی پیشووی کۆمیتەی ناوەندی حزبی کۆمۆنیستی کڕیکاری عیراق نوسی. کە لە ناوەراستی مانگی ڕابوردوو “ئەیلول”دا بەسترا. ئەوکات لە پەیوەند بە هەلومەرجی سیاسی عیراقەوە لە ژێر ناوی باسی ” چەند سەرنجێک لەسە هەلومەرجی سیاسی و گشتی عێراق و کاری کۆمۆنیستی”. بەڵام ئەمڕۆ لە چوارچێوەیەکی تازەدا دارێژراوەتەوەو بە شیوەیەکی فراونتر. ئەم جەنگە جەنگێکی جیهانی گەورەیە ، ڕۆژانە سەدان و بگرە هەزاران ئینسان دەکوژرێن یان بریندار یان ئاوارەو دەربەدەر دەبن. ئەمە بەجیا لە بڵاوبونەوەی ژەهری کۆنەپەرستی و فەرهەنگی تائیفی و جیهادی خۆکوژی و مۆدێلی جۆراوجۆری بیرو فەرهەنگی دارزیوی وەها کە لە قولایی تاریکستانی مێژودا پەیدا نابن . پێش هەر مەسەلەیەک وە هەر کێشەیەکی دیکەی گەورە و لەوانە ڕوبەڕوبونەوەی تیرۆر یان وەستانەوە دژ بەداعش نابێت بەهیچ شێوەیەک لە هەلومەرجی ئێستادا، مەسەلەی سەرەکی ئەمڕۆ و سیاسەتی ئەم قۆناغە مێژوویەمان لە بەرچاو وون یان تەنانەت لێل بکات. سیاسەت و ئامانجی وەستانی ” ئەم جەنگە جیهانی یە”. سیاسەتی مارکسستی لەم هەلومەرجەدا بە وەستانەوە دژی داعش و تیرۆریستەکان مەیسەر نابێت.
سیاسەتێک ئەمرؤ دەتوانێت وەڵام بە خواستی ملیارەها خەلک بداتەوە لە ئاستی جیهانیدا کە بەر بەم نەزیفی خوێن و کاولکاریی و نائەمنیەتە بگرێت. سیاسەتی مارکسستی لەم قۆناغەدا ئەوەیە کە: ” پێویستە ئەم جەنگە بوەستێت”. بۆ هێزێکی کۆمۆنیست و مارکسیست شۆرشی کرێکاری لەم قۆناغە مێژوویە دیاریکراوەدا لەم کەناڵەوە دەگوزەرێت. تاکتیکی کۆمۆنیستی لەم قۆناغەدا لەم ڕێگایەوە جێبەجێدەبیت.
پێویستە جەنگ بوەستێت” تەنها بەمانای وەستانی” تەقە” نیە. بەڵکو بەمانای نەمانی تەواوی کەشتی یە جەنگی و سەربازییەکانی ئەمریکاو ڕوسیا و ووڵاتانی دیکەیە لە ناوچەکە و دەریای سپی ناوەراست و تەواوی پێگەو بنکە سەربازییەکانیان. جیهانی ئەمرۆ نە پێویستی بە بارچاوەشی ئەمریکایە وە نە بە حەیتەی ڕوسیا. هەروەها بەمانای وەستانی ناردنی ” جیهادییەکان” و وەستانی فێرکردن و پەروەردەکردنیانە، وەستانی کۆمەکی مالی و مرۆیی و، هەواڵگری و سەربازییە بەم هیزانە، بڕینی کەناڵەکانی ڕاگەیاندیانە لە کەناڵە ئاسمانیەکانەوە بگرە تا دەگاتە فەیسبوک و تویتەرو لە هێزە تیرۆرسیتەکان و فەتواچیەکانیان. قەدەغەکردنی موتلەقی رەوانەکردنی چەکە بۆ ڕێکخراوو هیزو گروپە تیرۆر یست و میلیشیا جیاوازەکانیان. جەنگ دەبیت بە فەوری بوەستێت. هەموو دونیا تەنانەت ئەوانەش کە زۆر گوێندانە بیستنی هەوالەکان یان ئەوانەی کە ئاگری شەڕەکانیان زۆر لێدورە لە نیوزلاندەوە بگرە تا دەگاتە ئالاسکا… لە جیهانێکی ئامن و ئارامدا گوزەران ناکەن. وەستانی جەنگ بەرژەوەندی هەموو ئەوانەش دابین دەکات چ جا بگات بە ملیارەها ئینسان کە لە ڕۆژهەلاتی ناوەراست و جیهانی عەرەب و ئەوروپاو روسیاو ئەمریکا دەژین. واتە ئەوانەی لە ناوجەرگەی جەنگ و دەوروبەرەکەیدا گوزەران دەکەن، یان وولاتەکانیان دەرگیرە لەم جەنگەدا.
سەرەتا دەبێت ئەم جەنگە بوەستێت. بەلام وەستانی واقعی جەنگی نێوان ئەمریکاو هاوپەیمانانی لە بەرانبەر روسیاو هاوپەیمانانیدا…واتە وەستانی واقعی جەنگی بە وەکالەت. کە ئیتر بەرەی نەسرەو داعش و جەیش ئەلئیسلام و هەموو جند اللە و مەقدەسەکان و ڕیكخراوی تورکمەنستانی یە ئیگۆریەکان و حکومەتی سوریاو پیویستە تەقە ڕابگرن وەک هەنگاوی یەکەم. کە دەلێم پیوسیتە تەقە ڕابگرن، مەسەلەکە ئەوەیە وە پێم وابێت دوای شەرو قەیرانی شاری ئەلیبۆ بۆ هەموو کەس ڕۆشنە کە ئەو هێزانە بە ئەمری سعودیەو ئەمریکاو قەتەر و تورکیا سیاسەتی تیرۆریستی خۆیان پیادەکەن. بەهەمان شیوە سوریاو حزب اللە و میلیشیاکانی دیکە بە ئەمری روسیاو ئێران. مەسەلەی سەرەکی سەرەتا وەستانی جەنگە لە سەنتەری کێشەی ناوچەکەدا سوریاو بە دیاریکراوی لە ” حەلەب” ئەلیبۆدا. لە حەلەبەوە چارەنوسی بەرەکانی دیکەی جەنگ و مەیدانە جیاوازەکانی شەڕ یەکلا دەبێتەوە، لە یەمەن و لیبیاو عیراق… وە تەنانەت هەلبژادنەوەی سەرۆکی تازە بۆ لوبنان کە دووساڵ زیاترە ستۆکە. شەڕی موسڵ مەیدانیکە بەلام هێجگار ‌هێمن تر دێتە پیش چاو بە بەراورد لەگەڵ ” ئەلیبۆ”دا. تەنانەت دواکەوتنی شەڕی موسڵ تا ئێستا بە ئاستێکی زۆر دەگەڕێتەوە بۆ یەکلای نەبونەوەی حەلەب. بەمانایەک پێکەوە بەستنەوەی گرتنەوەی موسڵ بە خواردنی بەرژەوەندی نەک تەنها لە عیراقدا بەڵکو پێش ئەوە لە سوریادا وە دابینکردنی ئەم ئامانجە، ئامانجێک کە پێم وانیە لە دوا لێکدانەوەدا سەر بگرێت بە تایبەت بۆ ئەمریکاو سعودیە. شەڕی موسڵ گرینگە، بەڵام لە پیشەوە ڕۆشنە کە بە قازانجی کام بەرەی ئەم جەنگە جیهانیە تەواو دەبێت. بۆیە کیشە و قەیڕان و شەڕی موسڵ پێش ئەوەی شەرەکە دەست پێبکات ئەنجامەکەی ڕۆشن بوەو کاریگەرییەکی یەکلایکەرەوەی نابێت بۆسەر جەنگەکە لە ناوچەکەو تەنانەت بۆیەکلایکردنەوەی مەسەلەی دەسەلات لە عێراقدا.
پرسیار دەکریت و دەوترێت ئەی شەڕی دژی داعش و هێزە تیرۆریستیەکانی دیکە چۆنە و چی بەسەر دێت؟ ئەوە نیە موسڵ بە دەست داعشەوەیە، ئەی نابێت رزگار بکریت؟! ئەی نابێت سوریا و حەلەب لە جەبهەی نوسرەو” جەیش ئەلفەتح” تیرۆریستەکانی دیکە پاک بکرێتەوە؟! ئەی ئەگەر ئەمریکا دژی تیرۆریزم کار ناکات و درۆ دەکات ئەی روسیا ئەوە نیە لە تیرۆریستەکان دەدات؟! ئەی نابێت حسابی خۆمان لەگەل هێزێکی تیرۆریست و دڕندەی وەک داعش یەکلا بکەینەوە؟! وە پرسیار گەلێکی دیکەی لەم بابەتە.
“شەڕ دژی تیرۆر” ی نێوان ووڵاتانی زلهێز یەکێکە لە درۆ گەورەکانی میژووی ئەم سەردەمە. بەشداریکردن لە هەرشەڕێکدا بە قازانجی لایەکی شەرەکە لە دوا لیکدانەوەدا بە قازانجی قوتبێکی جیهانی تەواو دەبێت. لە هەلومەرجی ئێستادا ناتوانێت دژی ” داعش” بجەنگیت لە بەرەکانی شەڕدا بەلام سەر بەلایەک لە لایەنەکانی ئەم جەنگە فراوانە نەبیت. ” یەدەپە” لە سوریا زۆر هەوڵی دا کە وانیشان بدات کە هێزێکی سەربەخۆیە، ئێستا ڕۆشنە لە پاڵ کێدا دەجەنگێت. لە بناغەوە مەسەلەکە ئەوەیە، کە جەنگ و شەری ئێستا جەنگ نیە دژ بە تیرۆرو تیرۆریزمی ئیسلامی داعش و نەسرەو ئەوانی دیکە. دەرکەوتن وبەهێز بوونی هەموو ئەو‌ هێزە تیرۆریستی و ملیشیاکانی دیکەی وەک حەشدو حۆسیەکان و …لە بناغەوە بە هۆی ئەم جەنگە گەورەیەوە بوە لە ناوچەکەدا. بە نەمانی داعش لە موسڵ و بەرەی نەسرە لە ئەلیبۆدا جەنگە کۆتای پێ نایەت ئەگەرچی هەریەکەیان ئاماژەیە بۆ سەرکەوتنی لایەکی جەنگەکە.
پێویستە ئەم جەنگە بوەستێت. هەر هێزو کەس و لایەنێک بە واقعی خەباتکارە دژ بە تیرۆریزمی ئیسلامی سیاسی و دەیەوێت باری گرانی ئەم بزوتنەوە سیاسی یەو تیرۆرەکەی بەسەر شانی خەڵکی ناوچەکەو جیهانەوە نەهێلێت پیویستە ‌لایەن و هێزێک بێت دژ بە جەنگ و خەباتی خۆی فراوانتر و ڕیکخراوتر بکات لە پێناو وەستانی جەنگدا، بۆئەوەی پێگەو هێزو نفوزی تیرۆریزم و هێزە تیرۆریستەکانی وەک داعش و نەسرە، ناکام بێ کاریگەر بکرێنەوەو دواتر لە پرۆسەیەکەی دواتری دوای جەنگدا بە کاری سیاسی و فکری و سەربازی بەتەواوی رۆل و پێگەی ئەم هێزانە نابوت بکرێت.
بەهیچ شیوەیەک نابێت تیڕوانین و بیرۆکەی دژی” تیرۆر” یان دژ بە “ئیسلامی سیاسی” سایە بکشێتە سەر بیرکردنەوەو هەنگاوە عەمەلی و سیاسەکاندا. بزوتنەوەی کۆمۆنیستی لە بناغەوە بزوتنەوەی دژ بە ئیسلامی سیاسی و هیچ بزوتنەوەیەکی دیکە نیە، بەڵکو بزوتنەوەیەکە دژ بە سەرمایەو سەرمایەداری. ئیمە ناتوانین بە فعلی دژی تیرۆر بین و لە هەمانکاتدا ئەلیبۆو موسڵ و …. بسپێرین بە نادیار، بسپێرین کە هەموو هیزێک دەتوانیت دژ بە تیرۆر بێت یان ناتوانین ڕێگایان پێ بگرین. پیویستە جەنگ بوەستێت، بۆ ئەوەی فعلەن ڕیگایان پێ بگرین کە نەتوانن دەخاڵەت بکەنو ئاگری جەنگەکە فراوان بکەنەوە. فراوان بونەوەی جەنگەکەو مەیدانی شەڕەکان تا زۆر تربن و دەخاڵەتی ووڵاتانی زلهێزو کۆنەپەرستانی سەرمایەداری ناوچەکەی تیدا بێت بەهەمان ئاست ئێمە لە بنەبرکردنی تیرۆرو هێزە تیرۆریستەکان دور دەکەوینەوە. موسڵ بە هیچ شیوەیەک بەجەنگی ئەو هیزانە پاک ناکرێتەوە لە تیرۆریزم، بەشیکی زۆری تیرۆریستەکانی ئەم شارە خەڵکی موسڵن و کۆنە بەعسین و چەکەکانیان دادەنێن و لەوێ دەمێننەوەو دەبن بە داعشی مەدەنی. لە شوێنی خۆیان دەمێننەوە وەبەتایبەت کە بەندو بەست و ڕیکەوتنی نهێنی لەم نێوەدا ڕۆڵی خۆی دەگێرێت، وە بەتایبەت کاتێک کە ئەمریکاو سعودیە چاویان بڕیوەتە بەرژەوەندییەکانیان لە سوریا. بۆیە دەستەواژەی” دژی تیرۆر” “distraction –الهاء- یەکی سیاسی گەورەیە کە هەموو میدیای ” ئازادی” جیهان تیایدا کارایە. واتە تەنها بۆ بەلاڕیدا بردنی خەلک و رەئی گشتی دونیایە. ئەگەر نا لەم قۆناغەدا تا ئەو ‌هێزانە لێی بدەن تیرۆریزم گەورەتر ئەبێت. ئەفغانستان سەرەتاکەی بوو، ئەگەر چی ئەوکات چوارچیوەی گشتی سیاسەت و پێگەی هێزەکان زۆر جیاوازی هەبوو، روسیاو چین بێ هیز بوون و ئیدعایەکی گەورەی وەکو ئێستایان نەبوو، ئەمریکاو هەر بۆ خۆی بوو. بەڵام بە لیدانی تالیبان و قاعیدە لەوێ، لەلایەن ئەمریکاوە، ئەو ئەنجامەی هەیە کە ئێستا دەیبینین. ئەوکات سیاسەتی بزوتنەوەی ئێمە سیاسەتێکی ناکارا بوو.
هەر بزوتنەوەو جوڵانەوەیەکی دیکە لە پێناو مافە سیاسی و مەدەنیەکاندا، ئەگەر توانای سەرهەڵدان و گەشەسەندنی هەبیت لەم هەلومەرجەدا پێویستە لەم ڕاستایەدا بەگەر بخرێت. تەنانەت چارەسەری برسیتی و هەژاری لەم قۆناغە دیاریکراوەدا مێژوویەدا بەستراوەتەوە بە وەستانی جەنگەوە.
” پیویستە ئەم جەنگە بوەستێت” میکانیزم و هەنگاوە پراتیکیەکانی جێبەجیکردنی ئەم ئامانجە، کارێکی گەورەو ماجستیانەی پیویستە لە ئاستی ناوخۆی ووڵاتانی زلهێز وئەو وولاتانەی کە دەرگیرن لە گەڵ جەنگداو وە هەروەها لە ئاستی جیهانیدا. لیرەدا ئەم خاڵە گشتیانە دەخەمەڕوو.
یەکەم: بەگەرخستنی بزوتنەوەی دژی جەنگ لە ئاستی جیهانیدا: ئەمکارە لە هەلومەرجی ئێستادا. کارێکی سەخت و بەردەوام وڕێکخراوی پێویستە. خەڵک وە رەئی گشتی جیهانی بەگشتی زۆر چۆتە دواوەو لەدوای ٢٠٠٣ ەوە کاری لەسەر دەکرێت بۆ ئەوەی بزوتنەوەی دژی جەنگی ئەمریکا بۆ سەر عیراق دوبارەنەبیتەوەو. ڕؤژئاوا لەم کارەیدا سەرکەوتوبوە. میدیای ئازادی نۆکەر ڕۆڵی کاریگەرو بەرچاوی هەبوە لە جێخستنی ئەم دیاردەی پاشەکشەی ڕەئی گستی و خەڵكی ئەوروپا بە قازانجی بورژوایی ووڵاتانی خۆیان و تێڕاونینی ئەوروپا- سەنتەر. هەڵقەی سەرەکی ئەمکارە کۆمۆنیستەکانن. بەفەوری پیویستە دەست بەمکارە بکرێت. کەسایەتیە ئازادیخوازو چەپ و ڕابەرانی کڕیکاری و هەوڵدان بۆ دەرکەوتن و گەیاندنی ئەم سیاسەتە بەهەر شیوەیەکی گونجاو و سود وەرگرتن لە فەیس بوک و تویتەر… دەکەونە چوارچیوەی ئەو کارانەوە کە پیویستن. بەڵام ئەم بزوتنەوەیە دژی جەنگەو بەم پێ یە جێگای هەموو کەس و هێزو لایەن و ڕێکخراو سەندیکاو …یەکی تیدا دەبێتەوە کە دژی ئەم جەنگە جیهانی یە، بە هەر بۆچون و تێڕوانینێکەوە کە هەیانە. ئەمکارە لە هەر ووڵاتیکەوە دەکرێت دەست پێ بکرێت: ئەمریکا، بەریتانیا، فەرەنسا، ئەلمانیا، سوریا، عێراق، هەر ووڵاتێکی دیکە. لە هەر ووڵاتێکدا دەکرێت وەک سەرەتایەک ” کۆمیتەکانی دژی جەنگ” پێک بهێنرێت لە چەند کەسایەتی و حزب ولایەنێک.
دووەم: لەناوخۆی ئەو ووڵاتانەی کە دەرگیرن لەگەڵ جەنگ: لە سوریا و عیراق و وولاتانی دیکە. وەستانەوە بەرانبەر بە جەنگ لەم ووڵاتانەدا هەم لەلایەن روسیا و ئەمریکاو سوریاو عیراقەوە وەهەم لەلایەن میلشیا جۆراوجۆرەکانەوە میدیای ئازادی نۆکەر وای نیشان دەدات کە بزوتنەوەی لەم چەشنە لەگەڵ تیرۆریستەکانە. بۆیە لەمبارەوە پیویستی بەکاری زیاترە. کاری زیاترو چرتر لە پەیوەند بە ڕیسواکردنی ناوەرۆکی ئەم جەنگە، ئاشکراکردن و ڕیسواکردنی سیاسەتەکانی تەواوی لایەنەکانی ئەم جەنگە. هێنانە مەیدانی بزوتنەوەی فراوان بەرانبەر بە جەنگ. ڕۆشنکردنەوەی فراوانی ئەوەئ کە دژ بە جەنگ بوون وە وەستانی جەنگ لە باری واقعیەوە بەمانای دژی تیرۆرو هێزە تیرۆریستەکانە، خەباتکارانی سەرەکی دژی تیرۆر، خەباتکارانی سەرەکی دژی جەنگن. ئەم بزوتنەوەیە لە سەرەتاوە دەبیت بە ڕۆشنی مەوقعیەتی خۆی بناسێت و لەگەڵ هەر هەنگاوێکدا بۆ پێشەوە هەوڵ بدات خۆی چەکدار و رێکخراو بکات. پشتگیری هەر بزوتنەوەو ناڕەزایەتیەکی جەماوەری وکڕیکاری لە پێناو مافە سیاسی و ئابوریەکاندا ئەگەر هاتە بەرەوە. هەر ئیستا لە کوردوستان جولانەوەیەک بۆ موچە لە ئارادایە، لەمبارەوە پیویستە پشتگیریی بکریتو هەوڵ بدرێت بۆ بە دەستهێنانی خواستەکانیان” دابینکردنی موچە”. بەڵام کاری کۆمۆنیستەکان لەوە زیاترە.
سێهەم: دەرکێشانی بەیانێکی هاوبەشی کۆمۆنیستی نێوان هیزە کۆمۆنیستی یەکان: لەمبارەو مەبەست لە نوسینی بەیانیکی هاوبەش نیە بەتەنها. بەڵکو کاری هاوبەش لە ئاستی دەرەوەو هەر جێگایەک کە گونجاوە. هەوڵدان بۆ کۆکردنەوەی هێزە کۆمۆنیستەکان لەسەر پایەی سیاسەتی دژی ئەم جەنگەو دروشمی” پیویستە ئەم جەنگە بوەستێت”. هەنگاوئ دووەمی ئەمکارە ڕوکردنە هەموو لایەنو هێزیكی دیکەی سیاسی چەپ، و دەست پێکردنی کەمپینێکی سیاسی فراوان لە نێو رێکخراوە کریکاری و ئەحزابی چەپدا. بەشیکی ئەمکارە پڕوپاگەندەیە بۆ برەودان و بلاوکردنەوەی ئەم سیاسەتە وبەشێکی دیکەی بۆ کۆکردنەوەی هێزە.

١٥ئوکتۆبەر٢٠١٦

Saman.karim5@gmail.com




کە من موسەیەر بم و مەخەیەر نەبم، بۆ دەبێ تاوانبار بم؟ … ده‌رسیم

لە ئیسلامدا بەگوێرەی قورئان و ئایینەکەیان، هیچ مرۆڤێک موخەیەر نییە و بەڵکو تێکڕا موسەیەرن.
موخەیەر، واتە مرۆڤەکان بەبێ ناچارکردن و بەئارەزووی خۆیان ڕێگای ژیانی خۆیان هەڵدەبژێرن و بڕیار لەسەر چۆنێتیی ژیان و ڕەفتاری خۆیان دەدەن، کە چی بکەن و چی نەکەن. بەڵام موسەیەر پێچەوانەی موخەیەرە، واتە مرۆڤەکان خۆیان بەهیچ شێوەیەک هیچ شتێک بەخۆیان بۆ خۆیان هەڵنابژێرن و بڕیار لەسەر ژیان، چارەنووسی خۆیان و چۆنێتیی ژیانیان نادەن، بەڵکو ئەوە خوداکەی محەمەدی عەبدوڵڵای هاشمی-یە کە شتەکان بۆ مرۆڤەکان هەڵدەبژێرێ، بڕیار لە چارەنووسیان دەدات و هەموو شتێک بەزۆر بەسەریاندا دەسەپێنێ بەبێ ئەوەی خۆیان ئارەزووی بکەن! نەک تەنیا ئەوە، بەڵکو هەر بەڵایەک تووشیان بێ، ئەوە خوایە بەسەریان دێنێ نەوەک خۆیان هۆکار بن!
یەکێک لە خۆشەویستترین مرۆڤەکانی نزیکم بەناوی (شاژن)، کە لەسەر باوەڕو بۆچوونەکانم هەمیشە منی بە کافر ناودەبرد، هەروەها هەرگیز و بۆ تەنیا جارێکیش ئامادە نەبوو لەسەر جیاوازی بیرکردنەوەو باوەڕمان بە ئایین گوێم لێبگرێ و بۆی ڕوونبکەمەوە کە مادام موسەیەر بم و موخەیەر نەبم، هیچ تاوانانێکم نییە! بەدرێژایی ماوەی سێ ساڵ، ڕێگەی نەدام پێی بڵێم، مادام خواکەت بە بڕیاری خۆیی و بەبێ ئارەزووی خۆم کردوومی بە بێباوەڕ و بەقسەی تۆ (کافر)، بۆ دەبێ گلەییم لێبکرێ و بە تۆمەتبار ناوببرێم؟
سەرەڕای ئەوەی کە (شاژن)، هەرگیز قورئانی نەخوێندبووەوە، خۆ ئەگەر بشیخوێندایەوە عەرەبییەکەی هی ئەوە نەبوو بەجوانی تێی بگات، هەروەها نوێژی نەدەکرد و ڕۆژووشی نەدەگرت، کەچی ئامادەنەبوو گوێ لە بۆچوونەکانم بگرێت، یان هۆکاری باوەڕ نەبوونم بە هیچ ئایین و خوایەک بۆ ئەو ڕوونبکەمەوە، کە لە ئەنجامی خوێندنەوەی قورئان و سەدان سەرچاوەی ترەوە گەییشتوومەتە ئەو باوەڕەی کە بێباوەڕی ئایینی بۆ خۆم هەڵبژێرم!
یەکێک لە هۆکارە سەرەکییەکانی دوورکەوتنەوەی (شاژن) لێم و بەیەک نەگەیشتنمان، هۆکاری ئایینی و بێباوەڕیم بوو، بەچەشنی (لیدیا)، کە ئەویش تاکە هۆکاری دوورکەوتنەوەی لێم ئیسلام و بێباوەڕیم بوو! کە هەردووکیانم زۆر خۆشدەویست، بەڵام (شاژن) زیاترو تا ڕادەی پەرستن، خۆ ئەگەر بیگوتایە (من خوام)، باوەڕم پێی دەهێنا، نوێژم بۆی دەکرد، ڕۆژووم بۆی دەگرت و حەج و تەوافم بەچوار دەوری بەژن و باڵا بەرزەکەی دا دەکرد!
هەر بۆیە، ئەم نووسینەم دەکەمە دیاری بۆ (شاژن) و هەموو (شاژن)ە کوردەکان کە جیاوازی بیروباوەڕو ئایین پەسەند ناکەن و لە ترسی ئایین، ئاگری دۆزەخ و سزاکانی نێو قورئان، دەستبەرداری خۆشەویستەکانیان دەبن و خۆیان هەڵدەگرن بۆ خۆشییەکانی بەهەشتێکی خەیاڵاوی کە محەمەدی قورەیشی بە ئەقڵی خورافیاتی (١٤٣٧) ساڵی بەر لە ئێستای خۆی دروستی کردووە، کە دڵنیام دوای مردنی هەموومان نە ئەوان (شاژن و لیدیا)، نە هیچ ژنێک و مرۆڤێکیش ئەو بەهەشتە خەیاڵییە نابینن!
فەرموون، بەگوێرەی ئەو ئایەتانەی خوارەوە، کە لە قورئانی محەمەد وەرگیراون، مرۆڤەکان موسەیەرن و موخەیەر نین، مادام موسەیەریش بن، کەواتە هەرچیەک بکەن هیچ تاوانێکیان ناکەوێتە ئەستۆ، خۆیشم وەکو کەسێک لەوانەی کە موسەیەرم و هەموو شتەکان بەزۆر بەسەرمدا سەپێنراوە، هیچ گوناهێکم نییە، سەرەڕای ئەوەی باجی گران و قورسی خۆمم لەسەر بیروباوەڕی کوردایەتی و ئایینیم داوە:

بەگوێرەی ئایەتی ژمارە (٩٦)ی سورەتی (یونس)، مرۆڤەکان نەک هەر موخەیەر نین، بەڵکو لە موسەیەریش خراپترن و بوونەتە گاڵتەجاڕی خوا و ئەو وەکو بەراز ڕەفتار و بەرخودیان لەگەڵ دەکات.
ئەم ئایەتە دەڵێ: (إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ ٩٦).
واتە: (کەسانێک کە خوادا غەزەبی لێگرتوون، باوەڕ ناهێنن).
دەبێ ئەوە چ خوایەک بێ، کە بەمشێوەیەو هەر لەخۆڕا غەزەب لە خەڵکەکە بگرێ و کەڕو کوێریان بکات لە ئاست دۆزینەوەی ڕێگەی ڕاست و هەر خۆی گومڕایان بکات و سەریان لێ بشێوێنێ، لەکاتێکا خوا بە بەزەیی، دڵفراوان، بەخشندە و لێبووردە ناوی دەرکردووە؟ بەگوێرەی ئەم ئایەتە، ئەوە خوایە، پێشەکی لە قورئاندا باسی ئەوەی کردووە، کە کەسانێک باوەڕ ناهێنن، چونکە خوا غەزەبی لێگرتوون، کە منیش یەکێکم لەم غەزەب لێگرتووانە!

بەگوێرەی ئایەتی ژمارە (٢٥)ی سورەتی (الأنعام)، بۆمان دەردەکەوێ کە خوا چرای باوەڕی هەندێک کەسی پڤ تێکردووە و بەهیچ شێوەیەک تروسکاییەک باوەڕی لێ بەدی ناکرێت و تەنانەت گوێچکەکانیشی کەڕ کردوون بۆ ئەوەی گوێیان لە بانگەوازی بەناو هەقی قورئانەکەی محەمەد نەبێ.
ئەم ئایەتە دەڵێ: (وَجَعَلْنَا عَلَىٰ قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَن يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا ۚ وَإِن يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَّا يُؤْمِنُوا بِهَا ۚ حَتَّىٰ إِذَا جَاءُوكَ يُجَادِلُونَكَ يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَٰذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ ٢٥).
واتە: (ئێمە پەردەمان بەسەر دڵیاندا کێشاوە تاوەکو تروسکایی باوەڕیان لێ هەڵنەیەت و گوێچکەکانی ئەوانمان کەڕ کردووە تا وشەی هەق نەبیستن).

بەگوێرەی ئایەتی ژمارە (٩٣)ی سورەتی (النحل)، مرۆڤەکان موسەیەرن، واتە وەکو مێگەل لەلایەن خواوە دەهاژورێن، نەک خۆیان ئاراستەی ژیان و باوەڕی خۆیان دیاری بکەن!
ئەم ئایەتە دەڵێ: (وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَٰكِن يُضِلُّ مَن يَشَاءُ وَيَهْدِي مَن يَشَاءُ ۚ وَلَتُسْأَلُنَّ عَمَّا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ ٩٣).
واتە: (خۆ ئەگەر خوا بیویستایە دەیکردن بە یەک نەتەوە، بەڵام هەرکەسێ خوا بیەوێت گومرای دەکات و هەرکەسێ بیەوێ دەیخاتە سەر ڕاستەڕێ، بێگومان لێتان دەپرسن کە ئێوە چیتان کردووە).
ئەو پرسیارە نالۆژیکە چییە کە دەپرسێ: (ئێوە چیتان کردووە)؟ خوا کە منی موسەیەر کردبێ و مەخەیەری نەکردبم، با هەر خۆیشی وەڵام بداتەوە، کە من چیم کردووە! ئەمە وەکو ئەوەیە، کە تۆ لەنێو ئۆتۆمۆبیلێک لەتەک شوفێرەکە دانیشتبیت و دەست، قاچ و چاوەکانت بەسترابێ و شۆفێرەکە خۆی هەڵدێرێنی، کەچی تۆ بە تاوانبار دابنرێیت!

بەگوێرەی ئایەتی ژمارە (١١٨)ی سورەتی (هود)، بۆمان دەردەکەوێ کە خوا نەیویستووە هەموو مرۆڤەکان سەر بە یەک نەتەوە بن، باشە ئەگەر خوا لەتوانای دابایە هەموو مرۆڤەکان بکات بە یەک نەتەوە، هەر خۆیشی نەیدەتوانی بە تەبایی بیان گونجێنێ و بێکێشە بژین؟
ئەم ئایەتە دەڵێ: (وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً ۖ وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ ١١٨).
واتە: (خۆ ئەگەر خوا بیویستایە دەیکردن بە یەک نەتەوە، بەڵام بەردەوام هەر ناتەبا دەبوون).

بەگوێرەی ئایەتی ژمارە (١٢٥)ی سورەتی (الأنعام)، دیسان مرۆڤەکان موسەیەرن، واتە خوا مرۆڤەکانی وەکو ڕەشەوڵاغ داوەتە پێش خۆیی و هەچەمان لێ دەکات! خوا کێی بوێ سنگی دەکاتەوەو ڕێگای ڕاستی پیشان دەدات و کێی نەوێ وازی لێدەهێنێ و گومڕای دەکات! کەواتە بۆ گلەیی لە من بکرێ، کە بەگوێرەی ئەو ئایەتە (گومڕا بوویمە)؟ ئێ باشە خۆ ئەوە خوایە سنگی منی نەکردۆتەوە بۆ ئیسلام و ویستوویەتی گومڕابم، کەواتە گلەیی لە خوا بکەن نەک لە خۆم! بۆ هەم دەبێ گلەییم لێبکرێ و هەمیش سەبارەت بە خۆشترین خۆشییەکانی ژیان کە خۆشەویستی، سۆز و دڵخۆشییە، سزا بدرێم و لێیان بێبەش بکرێم.
ئەم ئایەتە دەڵێ: (فمن يرد الله أن يهديه يشرح صدره للاسلام، ومن يرد أن يضله يجعل صدره ضيقا حرجا كأنما يصعد في السماء كذلك يجعل الله الرجس على الذين لا يؤمنون ١٢٥).
واتە: (هەرکەسێ خوا بیەوێت هیدایەتی بدات، ئەوە سینەی ئامادە دەکات بۆ ئیسلام، ئەو کەسەش خوا بیەوێت گومڕای بکات، ئەوە دڵی دەگوشێت و سنگی توند دەکات و هەناسەی سوار دەبێت، هەر وەک ئەوەی بەرەو ئاسمان بەرز بێتەوە، ئا بەو شێوەیە خوا گومڕایی و پیسی هاوەڵگەری لەسەر دڵی ئەوانە دادەنێت کە باوەڕ ناهێنن).

بەگوێرەی ئایەتی ژمارە (١٣)ی سورەتی (السجدة)، مرۆڤەکان نەک هەر موخەیەر نین، بەڵکو لە موسەیەریش خراپترن و گاڵتەجاڕی خوان، ئەو بۆ سەیرانی خۆی وەکو مەیمون مامەڵەیان لەگەڵ دەکات و هەر دەبێ دۆزەخ بە مرۆڤەکان پڕ بکاتەوە.
ئەم ئایەتە دەڵێ: (وَلَوْ شِئْنَا لَآتَيْنَا كُلَّ نَفْسٍ هُدَاهَا وَلَٰكِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ ١٣).
واتە: (بێگومان ئەگەر بمانوویستایە هەموو کەسێکمان هیدایەت دەکرد، بەڵام بڕیاری من ئەوەیە دۆزەخ هەر بە جنۆکە و مرۆڤی تێکڕا پڕ دەکەم).
دەبێ ئەوە چ خوایەک بێ، کە پێشتر بڕیاری خۆی دابێ سەبارەت بەوەی کە هەر دەبێ دۆزەخ بە مرۆڤەکان پڕ بکاتەوە؟ کەواتە خوا بەگوێرەی کردەوەی مرۆڤەکانیش پاداشتی مرۆڤەکان ناداتەوەو هەر بە ئارەزووی خۆی و بۆ خۆشی خۆی ڕەوانەی دۆزەخیان دەکات!

بەگوێرەی ئایەتی ژمارە (٢٧)ی سورەتی (الرعد)، تەواوی مرۆڤەکان موسەیەرن و هیچ شتێکی بێ بایەخیش تەنانەت ئەگەر بەقەد دەرزییەکیش بێ بە ئارەزووی خۆیان نییە! هەمووی خوایە بڕیار لەسەر چاکەو خراپەی مرۆڤەکان دەدات، هەرکەسێکی بوێ بەرەو چاکەی دەبات و هەرکەسێکی نەوێ سەری لێدەشێوێنێ و وای لێدەکات خراپە بکات! کەواتە چاکە و خراپە بەدەست مرۆڤەکان نییە و خوا بەهۆی مرۆڤەکانەوە ئەنجامیان دەدات! خۆ ئەگەر ئەو بەئارەزووی خۆی منی گومڕا کردبێ، دەبێ چ دەسەڵاتێکی خوام هەبێ و بۆ لەسەر گومڕابوونم کە گوایە خوا گومڕای کردووم، لەسەر زەوی بەدەستی ئەو کەسانەی کە زۆر خۆشم ویستوون و بە بەشێک لە خۆمم زانیون سزا بدرێم و لە ڕۆژی زیندووبەنەوەش دوای مردنم ئەمجارەیان بەدەستی خواکەیان سزا بدرێمەوەو فڕێ بدرێمە نێو گەرمترین و درێژترین ئاگری دۆزەخ؟ بۆ دەبێ بۆ یەک هەڵە یان تاوان دووجار سزا بدرێم، سزای یەکەمم مەدەن و با دوای مردنم سزا بدرێم، کە بەدڵنیایی بەرگەی ئەو سزایە دەگرم، بەڵام بەهیچ شێوەیەک بەرگەی سزای (شاژن) ناگرم، کە ئاگرێکی سەختترە لە ئاگری دۆزەخ و بەتەواوی سووتاندوومی؟
ئەم ئایەتە دەڵێ: (وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلَا أُنزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِّن رَّبِّهِ ۗ قُلْ إِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَن يَشَاءُ وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ أَنَابَ ٢٧).
واتە: (ئەوانەی بێباوەڕن، دەبێژن، بۆچی بەڵگەیەکی لە خواوە بۆ نەهاتووە، بڵێ خوا هەرکەسێکی خۆی ئارەزوو بکا گومڕای دەکاو هەرکەسێکیش بەرەو ئەو بگەڕێتەوە ڕاستەڕێی دەکا).

بەگوێرەی ئایەتی ژمارە (٣٩)ی سورەتی (الرعد)، خوا بەئارەزووی خۆی هەندێک شتی کەسانێک لە (لەوحی مەحفوز) دەسڕێتەوە، یان بۆی دەنووسێ و زیادی دەکات! باشە ئەی کوا دادپەروەری، بەزەیی، بەویژدانی، دانایی و ژیری خوا، کە ئەو بە ئارەزووی خۆی شت بسڕێتەوەو شتی دیکەی لە جێگە بنووسێ؟
ئەم ئایەتە دەڵێ: (يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ ۖ وَعِندَهُ أُمُّ الْكِتَابِ ٣٩).
واتە: (خوا بە ویستی خۆی شت دەکوژێنێتەوە و لە جێی دادەنێ و دایکی هەموو کتێبانیش لای ئەوە).

بەگوێرەی ئایەتی ژمارە (٧٩)ی سورەتی (النساء)، مرۆڤەکان نەک تەنیا موسەیەرن، بەڵکو هەر چاکەیەک بکەن ئەوە خۆیان نین کە چاکەکان دەکەن، بەڵکو ئەوە خوایە چاکەکان دەکات، بەڵام مرۆڤەکان هەر خراپەیەک بکەن ئەوە خۆیانن ئەنجامی دەدەن و خواش لە چاکەکردن گەرەنتی داوەتە خۆی کە چاکەکانی مرۆڤ هی ئەون و گەرەنتیشی بۆ خراپەکردن داوەتە مرۆڤەکان کە خۆیانن هەر خراپەیەک بکەن! ئەوە ڕێک وەکو ئەو عەربەیە کە لەگەڵ کوردێک دەچنە ڕاو و ئاسکێک و کەروێشکێک دەگرن و لەکاتی دابەشکردندا عارەبەکە بە کوردەکە دەڵێ: (چ دەڵێی ئاسکەکە بۆ من و کەروێشکەکە بۆ تۆ، یان کەوێشکەکە بۆ تۆ و ئاسکەکە بۆ من)؟
ئەم ئایەتە دەڵێ: (مَّا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ ۖ وَمَا أَصَابَكَ مِن سَيِّئَةٍ فَمِن نَّفْسِكَ ۚ وَأَرْسَلْنَاكَ لِلنَّاسِ رَسُولًا ۚ وَكَفَىٰ بِاللَّهِ شَهِيدًا ٧٩).
واتە: (تووشی هەرچی چاکەیەک ببی لە خواوەیە، تووشی هەرچی خراپەیەکیش ببی لە خۆتەوەیە، تۆمان ناردووە بۆ سەر خەڵکی بە پێغەمبەرایەتی، ئەوەندەش بەسە کە خوا ئاگادارتە).

بەگوێرەی ئایەتەکانی ژمارە (٦-٧)ی سورەتی (البقرة)، خوا بە محەمەدی بەناو پێغەمبەری خۆی دەڵێ: (ئەوانەی بێباوەڕن ئاگاداریان بکەیتەوە یان نا هەر وەکو یەکە و باوەڕ ناهێنن)، ئێ ئەگەر ئەو پێشتر مۆری خۆی بەسەر دڵ و گوێچکەیاندا نابێ و پەردەی بەسەر چاوەکانیاندا هێنابێ، چۆن باوەڕ دەهێنن؟ ئەی کەواتە محەمەدی بۆچی ناردووە کە نەتوانێ باوەڕ بە بەشێک لە مرۆڤەکان بهێنێ؟
لێرەدا ئایەتی ژمارە (٦)، ڕێک پێچەوانەی ئەم ئایەتانەی سەرەوەیە کە لە هەموویاندا باسی ئەوە دەکرێ کە خوا خۆی بڕیاردەرە و شتەکانی بەزۆر بەسەردا سەپاندوون و بەئارەزووی خۆی کەسانێکی گومڕا کردووەو کەسانێکی تریش ڕێگای ڕاستی پیشان داون، کەچی لەم ئایەتەدا خوا باسی ئەوە دەکات کە هەوڵدان لەگەڵ بێباوەڕان کارێکی بێسوودە و ئەوان هەرگیز باوەڕ ناهێنن! بەڕاستی لەم کارەی خوا دانا، بەتوانا، زانا، بەدەسەڵات، دادپەروەر، بەزەیی و بەسۆزە تێناگەم؟ ئەی خوا بەگوێرەی ئەم هەموو ئایەتە ناڵێت: (ئەگەر بمویستایە واو وام دەکرد)، ئەی بۆ نایەوێت کارێکی وابکات کە نە مرۆڤەکان تووشی ئەم هەموو هەڵە، سەر لێشێوان و تاوانە بکات و نە خۆیشی تووشی دەردەسەری لێکۆڵینەوەو سزادان بکات لەگەڵ مرۆڤەکان؟
ئەم دوو ئایەتە دەڵێن: (إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ ٦، خَتَمَ اللَّهُ عَلَىٰ قُلُوبِهِمْ وَعَلَىٰ سَمْعِهِمْ ۖ وَعَلَىٰ أَبْصَارِهِمْ غِشَاوَةٌ ۖ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ ٧).
واتە: (بەڕاستی ئەوانەی کە بێباوەڕ بوون ئاگاداریان بکەیت یان نەکەیت وەکو یەکە بۆیان، باوەڕ ناهێنن. خوا مۆری ناوە بەسەر دڵ و گوێیانداو پەردەی بەسەر چاویاندا هێناوە، هەر بۆیە سزایەکی سەخت چاوەڕێیانە).

بەگوێرەی ئایەتی ژمارە (٢٢)ی سورەتی (الحدید)، مرۆڤەکان نەک بەتەنیا موسەیەرن بەڵکو هەر تاوانێک بەدەستی مرۆڤەکان ئەنجام دەدرێ، هیچ تاوانێکی ئەوانی تێدا نییە، چونکە خودا پێشتر لای خۆی لە لەوحی مەحفوز هەمووی دیاری کردووە کە چی دەکەن و چی ناکەن! بەگوێرەی ئەم ئایەتە، خودا دەرهێنەرێکی بێویژدان و مرۆڤەکانیش ئەکتەرن و بەگوێرەی ئەو دەقەی کە خوا بۆی دیاری کردوون نمایشی خۆیان لەسەر شانۆ (زەوی) پیشان دەدەن!
ئەم ئایەتە دەڵێ: (مَا أَصَابَ مِن مُّصِيبَةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي أَنفُسِكُمْ إِلَّا فِي كِتَابٍ مِّن قَبْلِ أَن نَّبْرَأَهَا ۚ إِنَّ ذَٰلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ ٢٢).
واتە: (هەر بەڵایەک ڕوودەدا لە زەویدا یان بەسر خۆتان دێ، کە لە لەوحی مەحفوز تۆمارمان نەکردبێت پێش ئەوەی ڕووداوەکە بەسەرتان دا بێت، ئەو کارەش بۆ خوا زۆر ئاسانە).

بەگوێرەی ئایەتی ژمارە (٣٩)ی سورەتی (الأنعام)، مرۆڤەکان موسەیەرن و هیچ دەسەڵاتێکیان بۆ بڕیاردان لەسەر هەڵبژاردەو چارەنووسی خۆیاندا نییە، چونکە تەنیا خوایە هەرکەسێکی بوێ ڕاستەڕێی دەکات و دواتر ڕەوانەی بەهەشتەکەی محەمەد و خۆی دەکات، هەرکەسێکیشی نەوێ گومڕای دەکات و فڕێی دەداتە نێو ئاگرە هەمیشەییەکەی دۆزەخ!
ئەم ئایەتە دەڵێ: (وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا صُمٌّ وَبُكْمٌ فِي الظُّلُمَاتِ ۗ مَن يَشَإِ اللَّهُ يُضْلِلْهُ وَمَن يَشَأْ يَجْعَلْهُ عَلَىٰ صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ ٣٩).
واتە: (ئەوانەی کە ئایەتەکانی ئێمەیان بە درۆزانی، کەڕو ڵاڵن و لەناو تاریکیدان، بێگومان ئەوەی خوا بیەوێت گومڕای دەکات و ئەوەش کە بیەوێت دەیخاتە سەر ڕێبازی ڕاست و ڕەوان).

بەگوێرەی ئایەتی ژمارە (٥٦)ی سورەتی (القصص)، مرۆڤەکان موسەیەرن و هیچ دەسەڵاتێکیان بۆ بڕیاردان لەسەر هەڵبژاردەو چارەنووسی خۆیاندا نییە، نەک ئەوان محەمەد-یش ناتوانێ ڕێگای ڕاست پیشانی هیچ کەسێک بدات کە خۆشی دەوێ، بەڵکو هەموو دەسەڵاتێک بەدەست خودا خۆیەتی! کەواتە ناردنی محەمەد وەکو پەیامبەرێکی خوا بێسوودە و ناردن و نەناردنی وەکو یەکە!
ئەم ئایەتە دەڵێ: (إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَٰكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَن يَشَاءُ ۚ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِين ٥٦).
واتە: (تۆ ناتوانیت ئیمان و باوەڕ ببەخشیت بەو کەسەی خۆشتدەوێت، بەڵکو خوا هەرکەسێکی بوێت دەیخاتە سەر ڕێگەی ڕاست و ئیمانی پێدەبەخشێت، خوایش ئاگادارە بەوانەی کە ڕێبازی ).

بەگوێرەی ئایەتی ژمارە (٢٧٢)ی سورەتی (البقرة)، هەم دیسان مرۆڤەکان موسەیەرن و هیچ دەسەڵاتێک لەدەست خۆیاندا نییە بۆ بڕیاردان لەسەر هەڵبژاردەو چارەنووسیاندا! خودا لێرەدا دووبارە محەمەد ئاگادار دەکاتەوە کە سەبارەت بە ڕاستەڕێ کردنی مرۆڤەکان هەموو دەسەڵاتێک لای خۆیەتی و محەمەد بۆی نییە دەست تێکەڵ بکات لە کارەکانی ئەودا.
ئەم ئایەتە دەڵێ: (لَّيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ وَلَٰكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَن يَشَاءُ ۗ وَمَا تُنفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلِأَنفُسِكُمْ ۚ وَمَا تُنفِقُونَ إِلَّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ ۚ وَمَا تُنفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنتُمْ لَا تُظْلَمُونَ ٢٧٢).
واتە: (هیدایەتکردنی ئەو خەڵکە لەسەر تۆ نییە، بەڵام خوا هیدایەتی ئەو کەسە دەدات کە دەیەوێ، هەر خێرێکیش بکەن، ئەوە قازانجەکەی بۆ خۆتانە، ئێوە هیچ شتێک نابەخشن مەگەر بۆ ڕەزامەندی خوا نەبێت و هەر خێرێکیش بکەن پاداشتەکەیتان دەست دەکەوێتەوە، ئەوسا ئێوە هەرگیز ستەمتان لێناکرێت).

بەگوێرەی ئایەتی ژمارە (٩٩-١٠٠)ی سورەتی (یونس)، مرۆڤەکان موسەیەرن و هەموو کارێک بەدەستی خوا خۆیەتی و تەنانەت محەمەد ناتوانێ باوەڕ بەهیچ کەسێک بهێنێ، ئەگەر خوا خۆی ڕەزامەندی لەسەر نەبێ! ئەی باشە محەمەدی بۆ نارد، ئەوە ئەگەر ئەو ناردبێتی؟
ئەم ئایەتە دەڵێ: (وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَن فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعًا ۚ أَفَأَنتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّىٰ يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ ٩٩، وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَن تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ ۚ وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ ١٠٠).
واتە: (ئەگەر خودای تۆ بیویستایە، هەموو دانیشتوانی سەر زەوی باوەڕیان دەهێنا، ئایە تۆ دەتەوێ زۆر لە خەڵکی بکەی بۆ ئەوەی بڕواداربن؟ هیچ کەسێک بەبێ ڕەزامەندی خوا بڕوا ناهێنێت، خوا پیسی بۆ ئەو کەسانە بڕیارداوە کە ژیر نابن).

بەگوێرەی ئایەتی ژمارە (٨)ی سورەتی (فاطر)، مرۆڤەکان موسەیەرن و دیسان خودا ئاگاداری محەمەد دەکاتەوە کە ئەو دەست نەخاتە نێو کاروباری ئەوەوە، چونکە ئەو هەر خۆیەتی خاوەنی دەسەڵات و بڕیاڕەکان!
ئەم ئایەتە دەڵێ: (أَفَمَن زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَنًا فَإِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَن يَشَاءُ وَيَهْدِي مَن يَشَاءُ ۖ فَلَا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَرَاتٍ ۚ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِمَا يَصْنَعُونَ ٨).
واتە: (ئایە ئەو کەسەی کە کردەوە ناشرینەکانی بۆ ڕازێنراوەتەوە و بە چاک دەیبینێت؟ بەڕاستی خوا بیەوێت هەرکەسێ گومڕا بکات دەیکات، هەرکەسێکیش هیدایەت بدات دەیدات، نەکا تۆ بە خەمی ئەوانەوە تیادا بچی، خوا دەزانێ ئەوان چ کارێک دەکەن).

بەگوێرەی ئایەتی ژمارە (٢٣)ی سورەتی (الزمر)، مرۆڤەکان موسەیەرن و تەنیا خودایە هەندێک لە مرۆڤەکان هەڵدەبژێرێ بۆ ئەوەی ڕاستەڕێیان پیشان بدات و دواتر بۆ بەهەشت، ئەوانەی دیکەش گومڕا دەکات و دواتریش ڕەوانەی دۆزەخیان دەکات! خۆم کەسێکم لەوانەی کە ئەو گومڕای کردووم و دواتریش بۆ ئاگری دۆزەخ. کەواتە ئەوە بڕیاری خوداکەتانە بۆ دەبێ گلەیی لە من بکرێ لەسەر ئەوەی کە بێباوەڕم؟ ئەی کە خوا پێشەکی سزای بێباوەڕی بۆ دیاری کردووم کە سووتانە لە ئاگری دۆزەخ، باشە (شاژن) بۆ تۆش بۆ جاری دووەم بە ئاگری خۆشەویستی خۆت بەشێوەیەکی بێویژدان و بێبەزەییانە دەمسووتێنی، کە سووتانم بە ئاگری ئەوینت لە سووتانم بە ئاگری دۆزەخی خوا بە سەختتر، قورستر، بەئازار و بەژانتر دەزانم، لەکاتێکا کە هەموو ئاواتێکم ئەوپەڕی شادی، دڵخۆشی، خۆشگوزاران کردن و حەسانەوەی تۆیە.
ئەم ئایەتە دەڵێ: (اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتَابًا مُّتَشَابِهًا مَّثَانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلَىٰ ذِكْرِ اللَّهِ ۚ ذَٰلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَن يَشَاءُ ۚ وَمَن يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ ٢٣).
واتە: (خوا باشترین فەرمایشتی ناردۆتە خوارەوە، پەرتووکێ کە بابەتەکانی لەیەک دەچن، هەندێک باسیشی بەشێوازی جیاواز تیادا دووبارە بۆتەوە، کە تەزوو دەهێنێت بە گیان و پێستی ئەوکەسانەدا کە ترسی خوایان لە دڵ دایە، پاشان پێست و دڵیان بۆ یادی خوا نەرم دەبێت، ئا ئەوە هیدایەتی خوایە، کە هەرکێی پێخۆشبێ، بەرەو هیدایەتی دەبا، هەر کەسیش کە خوا گومڕای بکا، کەسی دیکە هیدایەتی ناکات).

بەگوێرەی ئایەتی ژمارە (٨٨)ی سورەتی (الأنعام)، مرۆڤەکان موسەیەرن و هیچ شتێک لەدەستی خۆیاندا نییە و هەر خوایە مرۆڤەکانی کردۆتە دوو بەرەی دژ بەیەک و بەشێکیان کە خۆی ویستی لەسەرە ڕاستەڕێی کردوون و بەهەشتیان پێ دەبەخشێ و بەشەکەی تریش گومڕای کردوون و لە ئاگری دۆزەخ دەیانسووتێنێ! ئێ من چارم چییە و چی بکەم، کە خوداکەتان مەیلی لەسەر نەبێ و بەبێ ئارەزووی خۆم منی خستبێتە بەشی دووەم و سەری لێ شێواندبم و دواتریش بۆ تەپانی بنی دۆزەخ و ئاگرە لەش پڕوکێنەکە فڕێم بدات؟
ئەم ئایەتە دەڵێ: (ذَٰلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَن يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ ۚ وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُم مَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ ٨٨).
واتە: (ئەو هیدایەت کردنە لەلای خوایە، کە هیدایەتی هەرکەسێ لە بەندەکانی خۆی پێ دەدات کە مەیلی لێ بێ، خۆ ئەگەر هاوبەش بۆ خوا پەیدا بکەن، کردەوەکانیان هەمووی بەفیڕۆ دەچێ).

بەگوێرەی ئایەتی ژمارە (١٧٨)ی سورەتی (الأعراف)، مرۆڤەکان موسەیەرن و تەنیا خوایە هەموو شتێکی بە بڕیارێکی تاکڕەوانەی خۆی داوەو دەبێ ئەو دۆزەخەی کە خۆی دروستی کردووە پڕی بکاتەوە بە مرۆڤەکان و لەوێ مرۆڤی سووتاو، سورەوەکراو، لە شیش دراو و برژاو ببینرێ! دیارە خودا خۆی زۆر ماندوو بووە بە دروستکردنی دۆزەخ، خۆ ناکرێ دوای ئەم هەموو ماندووبوونەش بەکاری نەهێنێ و کەسی فڕێ نەداتە ناو؟
ئەم ئایەتە دەڵێ: (مَن يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي ۖ وَمَن يُضْلِلْ فَأُولَٰئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ ١٧٨).
واتە: (ئەوەی خوا هیدایەتی بدات ئەوە ڕێگەی ڕاست دەگرێتە بەر، هەر کەسێکیش گومڕا بکات، ئەوە هەر ئەوانن کە زیان پێگەییشتوون).

بەگوێرەی ئایەتی ژمارە (٤)ی سورەتی (إبراهیم)، سەرجەم مرۆڤەکان موسەیەرن، لە هەمان کاتیشدا خودا بەگوێرەی قورئان باسی ئەوە دەکات کە بۆ هەر نەتەوەیەک پێغەمبەرێکی بە زمانی خۆیان ناردووە! بەڵام بەگوێرەی ئەو ئایەتە و سورەتە بێت، محەمەد کە عەرەبە و بۆ ئەوە نێردراوە تا ئایینی ئیسلام بڵاوبکاتەوە لەنێو عەرەبدا، کەواتە ئیسلام و محەمەد هیچ پەیوەندییەکیان بە کوردەوە نییە!
ئەم ئایەتە دەڵێ: (وَمَا أَرْسَلْنَا مِن رَّسُولٍ إِلَّا بِلِسَانِ قَوْمِهِ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ ۖ فَيُضِلُّ اللَّهُ مَن يَشَاءُ وَيَهْدِي مَن يَشَاءُ ۚ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ ٤).
واتە: (هیچ پێغەمبەرێکمان نەنارد مەگەر بە زمانی گەلەکەی خۆی، تا هەموو شتێکیان بۆ ڕوون بکاتەوە، خوا هەرکەسێکی ویستبێ گومڕای دەکا و کێشی بوێ هیدایەت (ڕاستەڕێی) دەکاو هەر خۆی خاوەن دەسەڵات و دانایە).

بەگوێرەی ئایەتی ژمارە (٩)ی سورەتی (النحل)، سەرەتا مرۆڤەکان موسەیەرن و موخەیەر نین، دواتریش خوا بە هیچ شێوەیەک نەیویستووە هیدایەتی مرۆڤەکان بدات، یان ڕێگەی ڕاستیان پیشان بدات، بەڵکو هەر بۆ خۆشی خۆی وای کردووە کەسانێکی زۆر گومڕاو سەر لێ شێواو بن و دواتریش ئاگری دۆزەخ بە جەستەی ئەو کەسانە گەشترو گەرمتر بکات.
ئەم ئایەتە دەڵێ: (وَعَلَى اللَّهِ قَصْدُ السَّبِيلِ وَمِنْهَا جَائِرٌ ۚ وَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ ٩).
واتە: (خوا هەر ئەوەندەی لە سەرە ڕێگەی ڕاستتان نیشان بدات. ڕێگای چەوتیش هەیە، ئەگەر خوا بیویستبا، هەر هەمووتانی هیدایەت دەدا بەگشتیی).

بەگوێرەی ئایەتی ژمارە (٤٦)ی سورەتی (النور)، مرۆڤەکان موسەیەرن و هەرگیز موخەیەر نین، خوا چۆنی بوێت ئاوا بەشێوەی کەر و ڕەشەوڵاغ لێمان دەخوڕێ! ئەوە جارێک و دووان و دەیان نییە، کە لە قورئاندا نووسراوە، کە خوا ویستی لەسەر هەرکەسێ بێ هیدایەتی دەدات و ڕاستەڕێی دەکات و ویستی لەسەر هەرکەسێکیش نەبێ گومڕاو سەر لێ شێواوی دەکات و فیلمی دەسووتێنێ! کەواتە بۆ گلەیی لە مرۆڤەکان دەکەن کە باوەڕ بە خودا ناهێنن، بۆ گلەیی لە خودا ناکەن کە بۆ بەمشێوەیە سەری لە مرۆڤی وەکو من تێکداوەو ڕێگەی لێ گۆڕێوە؟
ئەم ئایەتە دەڵێ: (لَّقَدْ أَنزَلْنَا آيَاتٍ مُّبَيِّنَاتٍ ۚ وَاللَّهُ يَهْدِي مَن يَشَاءُ إِلَىٰ صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ ٤٦).
واتە: (چەندان بەڵگەی ڕوونمان دابەزاند، خوا ئەو کەسە ڕاستەڕێ دەکات کە ویستی لە سەرە بۆ ڕێبازی ڕاست).

بەگوێرەی ئایەتی ژمارە (٢٨٤)ی سورەتی (البقرة)، بۆمان دەردەکەوێ کە مرۆڤەکان نەک تەنیا موسەیەرن بەڵکو هەر هیچ دەسەڵاتێکیان نییە و هەموو شتێک لەلایەن خواوە بەسەریاندا سەپێندراوەو ئەوان تەنیا بڕیارەکانی خوا جێبەجێ دەکەن، ئەوەی خوا فەرمانی پێدابێ چاکە بکات، چاکە دەکات و ئەوەش کە فەرمانی پێدابێ خراپە بکات، یان باوەڕی بە قورئان و خوا نەبێ ئەوە بەگوێرەی فەرمانەکەی خوا ڕەفتاری کردووە! مادام خۆیشم دەبێ یەکێک بم لەوانەی کە بە فەرمانی خوا باوەڕم بە خۆیی و ئیسلام نەهێناوە، کەواتە دەبوایە (شاژن) و کەسانی دیکەش گلەییان لە خوا بکردایە، کە بۆ منی بەمشێوەیە دروست و سەرگەردان کردووە!
ئەم ئایەتە دەڵێ: (لِّلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَإِن تُبْدُوا مَا فِي أَنفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحَاسِبْكُم بِهِ اللَّهُ فَيَغْفِرُ لِمَن يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَن يَشَاءُ ۗ وَاللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ٢٨٤).
واتە: (هەرچی لە ئاسمان و لە زەویدا هەیە خوا خاوەنیانە، ئەگەر ئەوەی لە دڵ و دەرونتاندا جێگیر بووە، دەری بخەن، یان بیشارنەوە خوا دەربارەی لێتان دەپرسێتەوە، ئەوسا لە هەرکەس بیەوێت خۆش دەبێت و هەرکەس بیەوێت سزای دەدات و خوایش دەسەڵاتی بەسەر هەموو شتێکدا هەیە).

بەگوێرەی ئایەتی ژمارە (١١)ی سورەتی (التغابن)، دەردەکەوێ مرۆڤەکان موسەیەرن و هەر شتێک کە تووشیان دێ لە دەرەوەی دەسەڵاتی خۆیانە و ئەوە خوایە کە تووشی ئەو هەموو بەڵا، گرفت و کێشانەیان دەکات! هەر بۆیە ڕاشکاوانە دەڵێم، ئەو بەڵایانەی کە بەسەر هەرکەسێک یان مرۆڤەکان دادێت، ئەوە بە فەرمانی خوایە و کەس تێیدا بەرپرس نییە جگە لە خوا خۆی! ئەوەی کەسێک دەکوژێ، ئەوەی دەستدرێژی دەکاتە سەر کیژۆڵەیەکی شەش حەوت ساڵان و دەیکوژێ، ئەوەی دزی دەکات، ئەوەی چەند کەسێک یان بنەماڵەیەک بەشەڕ دەهێنێ، ئەوەی قوتی خەڵک داگیر دەکات، دەبێ هەموویان بێتاوان بن مادام خوا پێیکردوون! باشە ئەی بۆ هەرکاتێ کەسانێک بەگوێرەی ئەو تاوانانەی کە لە سەرەوەدا باسم کردوون، دەگیرێن، دەڵێن (شەیتان پێی کردووم)، باشە بۆ ناڵێن (خوا پێی کردووم)، مادام هەموو بەڵایەک بە فەرمانی خوا بەسەر مرۆڤەکان دادێ؟ هیوادارم هیچ کەسێک پاساوی ئەوە نەهێنێتەوە کە هەر بەڵایەک هۆکارێکی هەیە و مرۆڤەکان خۆیان هۆکارن، چونکە بەدڵنیایی و بەگوێرەی ئەم ئایەتەو چەندان ئایەتی دیکەش خوا بەڵاکانی ناردووە بۆ مرۆڤەکان و هەر خۆیشی هۆکارەکانیان بۆ دروست دەکات.

ئەم ئایەتە دەڵێ: (مَا أَصَابَ مِن مُّصِيبَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ ۗ وَمَن يُؤْمِن بِاللَّهِ يَهْدِ قَلْبَهُ ۚ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ ١١).
واتە: (کەس هیچ بەڵایەکی بەسەر نایە، مەگەر خوا فەرمان بدا، ئەوەی باوەڕی بە خوا هەبێ، خوا دڵی ڕاستەڕێی دەکات و خواش بە هەموو شتێک دەزانێ).

بەگوێرەی ئایەتی ژمارە (٥١)ی سورەتی (التوبة)، بۆمان ڕوون دەبێتەوە کە گشت بەڵایەک لەلایەن خواوە بۆ مرۆڤەکان دەنێردرێت و مرۆڤ توانای ئەوەی نییە بەڵاکان لەخۆی دووربخاتەوە. خوا بە مرۆڤەکان دەڵێ: (سەرەڕای ئەوەی کە هەموو بەڵایەک خۆم بۆتانی دەنێرم و هۆکارەکەشی هەر خۆمم، کەچی دەبێ سوپاس گوزاریش بن، کە ئەو هەموو بەڵایەتان بەسەر دێنم!
ئەم ئایەتە دەڵێ: (قُل لَّن يُصِيبَنَا إِلَّا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنَا هُوَ مَوْلَانَا ۚ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ ٥١).
واتە: (بڵێ: ئەوەی خوا بۆی نەنووسیوین توشمان نایەت، هەر ئەو سەروەرمانە و پێویستە بڕواداران هەر پشت بە خوا ببەستن).

بەگوێرەی ئایەتی ژمارە (٣٨)ی سورەتی (المدثر)، مرۆڤەکان موخەیەر نەبووینە و موسەیەرن، بۆیە هیچ شتێک بەخواستی خۆیان ناکەن و بەپێچەوانەوە پێیان دەکرێت، پێکردنەکەش لە دەرەوەی سنووری دەسەڵاتی خۆیانە، چونکە خوایە شتە خراپەکان و تاوانەکانیان پێدەکات!
خوا، باسی دەستکەوت دەکات، دەستکەوتی چی؟ ئەو کە تووشی سەدان بەڵاو کێشەم بکات، خۆی بڕیار لەسەر ژیان و چارەنووسم بدات، دەستکەوت کەی لەدەستی خۆم دایە؟ تۆ خۆت کێت بوێ گومڕای بکەیت و کێی دیکەشت بوێ ڕاستەڕێی بکەی، کە من لە گومڕاکان بم، بۆ دەبێ سزام بدەی؟ ئەی خۆت گومڕات نەکردووم بەبێ ئارەزووی خۆم؟
ئەم ئایەتە دەڵێ: (كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ رَهِينَةٌ ٣٨).
واتە: (دەستکەوتی هەموو شتێک لە دەستی خۆت دایە).

بەگوێرەی ئایەتی ژمارە (٣)ی سورەتی (المائدة)، کە یەکێکە لەدوا ئایەتەکانی سورەتی مائیدە و قورئان و لێرەدا گوایە قورئان تەواو بووە! باشە ئەگەر ئەمە دوا ئایەتی نێردراوی خوا بێ کە لەم سورەتەدا هاتووە، بۆ دەبێ پشت بە فەرموودە (أحادیث)ی محەمەدی بەناو پێغەمبەری خودا ببەسترێ بۆ تەواوکردنی شەریعەی خودا؟ ئەی ئەوە نیە خودا لەم ئایەدا باسی ئەوە دەکات، کە ئایینی ئیسلامی بەتەواوی تەواو کردووەو کۆتایی بە ناردنە خوارەوەی ئایەت و سورەتەکانی قورئان هێناوە؟ ئاخر پشتبەستن بە فەرموودەکانی محەمەد و کارکردن پێیان، مانای ئەوە دەگەیەنێ کە قورئان ناتەواوە، ئەگینا بۆ پەنا بۆ وتەکانی محەمەد دەبردرێ؟
ئەم ئایەتە دەڵێ: (الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا ٣).
واتە: (ئەمڕۆ ئایین و بەرنامەکەتانم بەکۆتایی گەیاندو نازو نیعمەتی خۆمم بۆ تەواوکردن و قایلم بەوەی کە ئیسلام ببێتە ئایینتان).

بەگوێرەی ئایەتی ژمارە (٢٤)ی سورەتی (النساء)، ڕێگە بە هاوسەرگیری سیغە (المتعة) دراوە و لە سەردەمی محەمەدی بەناو پێغەمبەر و ئەبوبەکری سدیق پیادە کراوەو ڕێگەی پێدراوە، بەڵام دواتر عومەری کوڕی خەتاب بە بڕیاری تاکڕەوانەی خۆی قەدەغەی کردووە! باشە بۆ تا محەمەد لە ژیاندا مابوو قەدەغەی نەدەکرد؟ باشە بۆ بەشێکی موسڵمانەکان کە شیعەن تا ئێستاکەش باوەڕیان بەم هاوسەرگیرێتییە هەیە؟ باشە بۆ حزبە ئیسلامییە تیرۆریستە سوننەکانی وەکو (القاعدة، داعش، جند الإسلام، بۆکۆ حرام، جماعة النقشبندیین و چەندانی دیکە) تا ئێستاکە باوەڕیان بە هاوسەرگیری موتعە (زواج المتعة) هەیە و ناوەکەیان گۆڕیوە بۆ جیهادی نیکاح؟ باشە بۆ ئەم ئایەتە لە قورئان لانەدراوە و وەکو خۆی ماوەتەوە؟ هەر سورەت و ئایەتێک لە قورئاندا مابێتەوە، بەدڵنیایی و بەگوێرەی بەرژەوەندییە هەنوکەییەکان کاری پێدەکرێ! لە ئێستادا بەشێک باوەڕی پێی هەیە و پیادەی دەکات، هەرکاتێکیش دەسەڵات بگرنە دەست ئەوکاتە تەواوی موسڵمانەکان کاری پێدەکەن! بەگوێرەی ئایەتی (٢٤)ی سورەتی (النساء)، هاوسەرگیری چێژوەرگرتن (زواج المتعة)، بۆ ماوەی ڕۆژێک، هەفتەیەک، مانگێک یان چەند ساڵێک ڕێگە پێدراوەو تەنانەت پیاو بۆی هەیە و دەتوانێ ئەو کرێیەی کە لەگەڵ ژنە سیغەکراوەکە لەسەری ڕێک کەوتوون، دواتر لێی پەشیمان بێتەوەو کەمتری بداتێ، چونکە ئەوە هەر خوا خۆیەتی لەم قورئانەی گوایە بۆ محەمەدی کوڕی عەبدوڵڵای ناردووە، دەڵێ: (هیچ گوناهیش نییە لەسەرتان لە کەمکردنەوەی ئەو کرێیەی بۆ هاوسەرگیری چێژوەرگرتن (زواج متعة) لە ژنان، لەگەڵ هەر ژنێک لەسەری ڕێککەوتبوون لەدوای دیاریکردنی)!
لەگەڵ (شاژن)دا زۆر گفتوگۆمان لەسەر ئەم ئایەتە دەکرد، کە ئەو هەردەم دژی بوو، ڕێگەی ئەوەشی نەدەدا بۆچوونی خۆمی بۆ ڕوون بکەمەوە. خۆم کە باوەڕم بە قورئان و هیچ ئایینێکی دیکە نییە، ئەگەر باوەڕم بە قورئان هەبوایە، باوەڕی تەواوم بە سەرجەم ئایەت و سورەتەکان دەبوو و دەبوومە داعش، چونکە داعش بە ئیسلامی تەواو دەزانم، کە ڕێک سەرجەم ئایەت و سورەتەکانی قورئان بەبێ هاوێرکردن و جیاکردنەوە پیادە دەکەن!
ئەم ئایەتە دەڵێ: (وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ ۖ كِتَابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَأُحِلَّ لَكُم مَّا وَرَاءَ ذَٰلِكُمْ أَن تَبْتَغُوا بِأَمْوَالِكُم مُّحْصِنِينَ غَيْرَ مُسَافِحِينَ ۚ فَمَا اسْتَمْتَعْتُم بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً ۚ وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا تَرَاضَيْتُم بِهِ مِن بَعْدِ الْفَرِيضَةِ ۚ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا ٢٤).
واتە: (حەرامە لێتان ئەو ژنانەی کە مێردیان هەیە جگە لە کەنیزەکتان، کە خوا بڕیاری داوە لە سەرتان، جگە لەوانەی کە باسکران، حەڵاڵە بۆتان بەهۆی ماڵ و دارایتانەوە هاوسەر بگرن تا پاکداوێن بن و لە سنووری ڕەوشتی بەرز دەرنەچن، جا لەگەڵ هەر ژنێکدا چێژتان لێ بینین (فما إستمتعتم بە) ئەوە فەرزە کە کرێکەیان بدەنێ و هیچ گوناهیش نییە لەسەرتان لە کەمکردنەوەی ئەو کرێیەی لەسەری ڕێککەوتبوون لەدوای دیاریکردنی، بەڕاستی خوا هەمیشە زاناو دانایە).

دەرســــــــــیم
یەکشەممە (٢٠١٦/١٠/١٦)
دانمــــــــارک




ستانداری جیهانی شیعرو زیکری قه‌وزه‌کان … بابی ئاکرێ

به‌ گشتی پێشه‌وا کاکه‌یی خۆی پێناساندووین له‌ ڕێگای ستایڵ و بابه‌ت و بیرکردنه‌وه‌و خه‌ونه‌کانی خۆیه‌وه‌؛ به‌ بڵاوکردنه‌وه‌ی شیعرگه‌لێکی زۆری نێو زۆربه‌ی بڵاوکراوه‌کان، ئیدی په‌یوه‌ندی خوێنه‌ر و دانه‌ریش هه‌ر له‌م ڕێیه‌وه‌ ده‌بێت و چ پێویست به‌ ناسینی شه‌خسی ناکات بۆ خوێندنه‌وه‌ی شیعر، یان تێکه‌ڵکردنی ژیانی تایبه‌تی و ناسینی تاکه‌که‌سی بۆ هه‌ڵسه‌نگاندنه‌کان، له‌به‌رئه‌مه‌یه‌ هه‌میشه‌ ده‌بێت فاکته‌ره‌ نامه‌وزوعیه‌کان بخرێنه‌ ده‌ره‌وه‌ی خوێندنه‌وه‌و لێکدانه‌وه‌ی شیعر، نه‌ك وه‌ك ئه‌وه‌ی پاشکۆیه‌کی ئه‌ده‌بی و هونه‌ری ده‌یکات! تا بابه‌تی خۆیان و هاوه‌ڵه‌کانیان وه‌ستا بێت بابه‌تی که‌سانی تر دانابه‌زێن، یان ته‌نانه‌ت لێکۆڵینه‌وه‌ی داواکراو له‌سه‌ر شیعری ساده‌ی که‌م به‌هره‌ بڵاوده‌که‌نه‌وه‌ ته‌نیا چونکه‌ شاعیره‌که‌ی لێیانه‌وه‌ نزیکه‌، ته‌نانه‌ت گه‌ر بشگاته‌ 6 به‌ش و 3 به‌ش.
له‌ حاڵی پێشه‌وا کاکه‌ییدا شته‌کان جیاوازترن، به‌ گشتی گه‌ر شیعره‌کانی پێشه‌وا کاکه‌یی بخوێنینه‌وه‌ ده‌بیین شتگه‌لێکی زۆری ده‌چێته‌وه‌ سه‌ر ره‌وتی گشتی نووسینی شیعری ئه‌مڕۆ، که‌ دوو ده‌ردی کوشنده‌ی (راسته‌وخۆیی) و (زمان ساده‌) مۆرکداریان ده‌کات، هه‌ر له‌ شیعره‌کانی:
– شیعری منداڵه‌کان (ماڵێك له‌ ئاسمان)و (ماڵپه‌ڕی قه‌ڵادزێ)
– شیعری سێ کورته‌ شیعر/ تاوڵه‌ (ئه‌نجومه‌نی ئه‌ده‌بی بۆکان)
– شیعری ئه‌نفال نه‌کرام (ماڵپه‌ڕی قه‌ڵادزێ)
بۆ نموونه‌ تیایدا ده‌ڵێت:
من چلۆن نه‌گریم بۆ منداڵیم
– – شیعری (منی هیچ) ده‌نگه‌کان
به‌ نموونه‌ تێیدا ده‌ڵێت:
بۆ بينينى شته‌ هیچه‌كان..
منى هیچ..
لێره‌كانێ..
منێكم هيچ،
له‌ توێکڵى توورى فساو… تاد
به‌ڵام ئه‌وه‌ی ئه‌م شیعره‌ی ده‌مانه‌وێت له‌سه‌ری بدوێین ( زیکری قه‌وزه) ی جیاکردووه‌ته‌وه‌و له‌ شیعره‌کانی تری و وامان لێده‌کات به‌ چاوێکی جیاوازه‌وه‌ ته‌ماشای بکه‌ین ئه‌و ستانداره‌ جیهانییه‌یه‌ تێیدا شاعیر به‌ ئه‌زموون و قه‌ناعه‌تی خۆی پێی گه‌یشتووه‌و ویستویه‌تی خۆی له‌ (باو)ی بێتاقه‌تکه‌ر رزگار بکات، که‌ ده‌توانین هه‌ندێك له‌ دره‌وشانه‌وه‌کان له‌م خاڵانه‌دا چڕ بکه‌ینه‌وه‌:
1- دوورکه‌وتنه‌وه‌ی شاعیر له‌ به‌کارهێنانی خودو موعاناته‌کانی وه‌کو پاڵه‌وانی ناو شیعره‌که‌، ته‌نانه‌ت راناو و ئاوه‌ڵناوی (من ) و (م) له‌و شیعره‌دا نابینرێت، ئه‌مه‌ش مه‌وزوعییه‌ت و به‌ جیهانیبوون و شاعیربوونی شاعیر ده‌رده‌خات، به‌وه‌ی زمانی راسته‌قینه‌ی شیعری که‌شفکردووه‌، له‌ ڕێگای زمانی شته‌کانه‌وه‌و لێسه‌ندنه‌وه‌ی سیفه‌ته‌کانی مرۆڤ و به‌خشینی به‌ شته‌کان به‌ شێوه‌یه‌کی سه‌رکه‌وتوو، سروشتیش له‌م باره‌دا که‌ره‌سه‌و کانێکی به‌ به‌هاو ده‌وڵه‌مه‌نده‌ بۆ شاعیر.
2- به‌ جیهانیبوون له‌ ناوه‌ڕۆکی شیعره‌که‌دا ده‌ینرێت، به‌وه‌ی خاڵه‌ هاوبه‌شه‌کانی هه‌ندێك له‌ کێشه‌و ململانێکانی هه‌موو مرۆڤایه‌تی تێدا چڕ کراوه‌ته‌وه، بێ ئه‌وه‌ی گرێدراو بێت به‌ پارچه‌ زه‌وییه‌ك یان زمانێك یان ره‌گه‌زێکی دیاریکراو، هه‌روه‌ها به‌ زمانێکی ناراسته‌وخۆ مانایان له‌ خۆ کردووه‌، واته‌ دوورکه‌وتنه‌وه‌ له‌ 2 ده‌رده‌ کوشنده‌که‌ی شیعر به‌ روونی هه‌ستی پێده‌کرێت: به‌کارنه‌هێنانی( راسته‌وخۆیی) و (زمانی ساده‌).
3- تازه‌گه‌ریی له‌ دارشتن و دۆزینه‌وه‌ی سه‌رچاوه‌ی تر بۆ هه‌ڵقوڵینی به‌هره‌ی شیعر، وه‌ك کارکردن له‌سه‌ر توخمه‌کانی سروشت، به‌کارهێنانی قه‌وزه‌و جیهانی قه‌وزه‌ بابه‌تێکی تا راده‌یه‌ك نوێیه‌ له‌ شیعری کوردیداو لا دانێکه‌ له‌ ره‌وتی باوی زۆرینه‌.
4- وه‌ك ئامانج و مانا تا ئه‌وپه‌ڕی توانا جه‌نگانه‌ له‌گه‌ڵ هێزی شه‌ره‌نگێزی ناخی مرۆڤه‌کان و دیوه‌ ره‌شه‌کانی مرۆڤایه‌تی و هاندان و تیشکخستنه‌ سه‌ر لایه‌نه‌ پۆزه‌تیڤه‌کانی ده‌روونی ئارام و فه‌راهه‌مهێنانی ژینگه‌ی به‌خته‌وه‌ره‌. وه‌ك بوغزاندن و قێزه‌ونکردنی ( زمانلوسی، بوهتان، ده‌به‌نگیی، ئیره‌یی و ده‌مه‌قڕه‌…) له‌ به‌رانبه‌ریشدا قه‌وزه‌ی ناشرین لای نه‌فامان زۆر جوانه‌ به‌ کرداره‌کانی که‌ چڵک و گوناهـ و جانه‌وه‌ران و لێڵی زۆنگاو له‌ خۆ ده‌گرێت تا ئاوێکی سازگارمان پێشکه‌ش بکات شیاوی خواردنه‌وه‌ بێت.
5- له‌م شیعره‌دا شوبهاندن و هونه‌ره‌کانی ره‌وانبێژی سه‌رکه‌وتووانه‌ به‌کارهێنراون‌، له‌ داڕشتنی وێنه‌ شیعریه‌کان به‌ هه‌ردوو رووه‌ مه‌جازی و واقیعیه‌که‌یدا، بۆ نموونه‌ ریش هێشتنه‌وه‌ی قه‌وزه‌، هه‌م له‌ واقیعدا درێژبوونه‌وه‌ هه‌یه‌ له‌ دامین و چمکی قه‌وزه‌دا و هه‌م گونجاوه‌ شوبهاندنی به‌ ریش. به‌و مانایه‌ی خه‌مبارییشه‌ بۆ ئه‌م هه‌موو نه‌هامه‌تی و ناجۆریه‌ی له‌ ده‌وروبه‌ردا روو ده‌دات.

.




چۆن قاعیدە لە ( نوسینگەی خەبات) لە بڕۆکلینی ئەمەریکا لە دایك بوو؟! … نوسینی: هودا سالح وەرگێرانی: هەورامان عەلی

لە نیوەی یەکەمی دەیەیی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا ، ئوسامە بن لادن و عەبدولا عەزام کۆمەڵەیەکی کۆکردنەوەی کۆمەکیان دامەزراند کە بنکەی سەرەکی لە پاکستان بوو. سەرەتا ناویاننا نوسینگەی خزمەتگوزاری ( مکتب الخدمات) کە دواتر بە نوسینگەی خەبات ( مکتب الکفاح) ناسرا.
لە سەرەتایی ساڵی ١٩٨٤ دا نوسینگەی سەرەکی خەبات چەندین بەشی لە شارەکانی ئەمەریکا کردەوە کە ژمارەیان گەشتە ٣٠ نوسینگە. یەکەمین نوسینگەیان لە شاری توکسۆن لە ئەریزۆنا بوو. لە ساڵی ١٩٨٦ ” خالید ئەبو دەهەب” یەکێك لە ئەندامانی قاعیدە و پیاوی دەستە ڕاستی سیخوری دولایەنە ” محەمەد عەلی” بەشی سەرەکی ( نوسینگەی خەبات)ی لە بڕۆکلین کردەوە ، کە دواتر بووبە گرنگترین بەشەکانی ئەم کۆمەڵەیە لە ئەمەریکادا.
لە دیسەمبەری ساڵی ١٩٨٧ هەریەکە لە مستەفا شلبی ، فواز دامرا و عەلی الشناوی بە فەرمی نوسیسنگەیەکیان بەناوی ( ناوەندی خەبات بۆ کۆچکردوان ) کردەوە. بنکەی سەرەتایی لە مزگەوتی فاروقدا بوو کە پێشنوێژەکەی ” فواز دامرا ” بوو ، دواتر لە پەنا مزگەوتەکەدا بارەگایان کردەوە. مستەفا شلبی کە هاوڵاتیەکی ئەمەریکی بە ڕەگەز میسری بوو ، بویە لێپرسراوی ئەو نوسینگەیە لەگەڵ دوو جێگر: محەمەد ئەبو حلیمە کە ساڵی ١٩٩٣ بە تێوەگلان لە پلانی تەقاندنەوەی ناوەندی بازرگانی جیهانی تۆمەتبارکرا . لەگەڵ سەید نەسیر کە لە ساڵی ١٩٩٠دا هەستا بە ترۆرکردنی یەکێك لە کەسایەتیە جولەکەکان لە شاری نیۆیۆرك.

هاندان و ڕێکخستنی جەنگاوەران بۆ جەنگی ئەفگانستان

نوسینگەی خەبات لە بڕۆکڵین دەستی دایە ڕێکخستن و هاندانی عەرەبە کۆچکردوو و عەرەبە ئەمریکیەکان بۆ جەنگی ئەفگانستان ، تەنانەت ئەم هەلمەتە لەدوای پاشەکشەی یەکێتی سۆڤیەتیش لە ساڵی ١٩٨٩دا بەردەوام بوو. بەپێی بەڵگەنامەکان ئەم نوسینگەیە ٢٠٠ جەنگاوەری ئامادە و ڕەوانەی ئەفگانستان کردووە. ئەم نوسینگەیە کارئاسانی بۆ وەرگرتنی ڤیزا و کرینی بلیتی سەفەر و خەرجی مانەوە وهەروەها ڕێنوێنی پێویست بۆ پەیوەستکردنیان بە نوسیگەی خەبات لە پیشاوری پاکستان و پەیوەستکردنیان بە گروپ و تاقمە چەکدارەکانی ئەفگانستان بە ڕابەرایەتی ( عەبدڕەب ئەلڕەسول سیاف و قەلبەدین حکمەتیار) ەوە دەگرتە ئەستۆ.
ئوسامە بن لادن
بەپێێ یەك لە نامەکانی ڕێکخستنی قاعیدە ” بەتار ٢” کە تۆڕی ( السحاب ) بلاویکردوەتەوە هاتووە:
لە ناوەندی خەبات بۆ کۆچبەران ( هەمان ئەو بینایەی مزگەوتی فاروقی لە بڕۆکلین لێیە ) هەریەکە لە مەحمود ئەبو حەلیمە و سەید نەسر هەستاون بە ڕاهێنانی برایان لەسەر ڕێکخستن و سەرکردایەتیکردنی مەیدان و هونەری جەنگی.
بەپێی راپۆرتێ سیخورێکی نوسینگەی لیکۆلینەوەی فیدرالی و یەکێك لە ئەندامانی بالوێزخانەی ئەمریکا لە کابوڵ” ماك ولیامز” ئەمەریکا لە هاندان و رێکخستن و ناردنی جەنگاوەرە عەرەبەکان بۆ جەنگی ئەفگانستان لە ڕێگەی چەندین تۆڕی هەواڵگری لە ناوخۆی ئەفگانستاندا ، تێوە گلاوە. ئەرکی ڕێکخستنی ئەم کارانە لە ئەستۆی فەلەستینی عەبدوڵا عەزام بوو . بۆ ئەم مەبەستە ناوبراو سەرپەرشتی نوسینگەی خزمەتگوزاری دەکرد کە ئامانجی کۆکردنەوەی جەنگاوەرەکان و کۆمەكکردنیان و گرتنە ئەستۆی خەرجی هاتوچۆیان بوو. لای ئەمریکیەکان ئەم نوسیگەیە بە نوسیگەی ” ماك” ناسرا بوو. ماك ولیامز جەختی لەسەر ئەوە کردەوە کە عەبدولا عەزام چەندین جار سەردانی فەرمی بۆ ولایەتە یەکگرتوەکان کردووە بە مەبەستی کۆکردنەوە و رێکخستنی موجاهیدەکان لە ژێر دروشمی ( جیهاد لە دژی سۆڤیەتیەکان) . هاوکات هاوکاری نێوان عەزام و ئەمەریکا لە ڕێگەی( نوسیگەی خزمەتگوزار) لەژێر چاودێر و نەخشەی دەزگای هەواڵگری ئەمریکا ( سی.ئای.ئەی) دا بوو.

کردنەوەی ” نوسینگەی خزمەتگوزاری” لە نیۆیۆرك

بەپێی لێدوانەکانی یەکێك لەو کاسێتە ڤیدیۆیانەی عەبدولا عەزام لە کاتی سەردانێك لە سەردانە زۆرەکانی ساڵانی سەرەتایی هەشتاکان بۆ ولایەتە یەکگرتوەکانی ئەمەریکا ، کە بە بۆنەی کردنەوەی نوسینگەی خزمەتگوزاری بۆ کۆچکردوان لە نیۆیۆرك و کردنەوەی ژمارە بانقیەك بۆیان . لەو تۆمارە ڤیدیۆیەدا هاتووە:
ژمارە بانقیەکمان لە بانقی ” ئاندباندس” دا کردوەتەوە و هەروەها براما مستەفا شلبی لێپرسراوی نوسینگەیە ، بەیارمەتی خودای گەورە لە واشنتۆنیش نوسینگەیەك دەکەینەوە. لە ئیسلام ئابادیش ژمارە بانقیەکمان لە بانقی ” ئاوف ئەمەریکا” کە پێمان وایە باشترین بانقە ، کردوەتەوە. چونکە هەندێك لە بانقەکان یاری بە سەرمایەکان دەکەن گەر چاودێری نەکرێن. هەرکەسێك چەکێك بنێرێت ، دەبێت ژمارەحسابیەکە و ناوەکەمی لەسەربێت و لە گۆڤاری جیهاد لە پیشاوەر تۆماربکرێت.
عەبدوڵا عەزام لە سیاتێڵ
عەزام وتی:
هەرنامەیەکمان بۆ بێت دەگات بە دەستی شێخ تەمیم ئەلعدنانی کە بەرێوەبەری نوسینگەی خزمەتگوزاریە، هەرنامەیەکیش چەکی پارەی تێدابێت ڕاستەوخۆ دێت بۆ من ، هەرنامەو چەکێکتان نارد ونەگەشت پێمان مانای وایە فەوتاوە ، جاری وا هەیە چەکەکان لە لایەن کارمەندانی پۆستەوە دەدزرێت.

دەزگای هەواڵگری ئەمەریکا (سی .ئای .ئەی ) لە کۆمەك و هاوکاری (عەرەبە ئەفگانیەکان) گلابوو. هەروەك لە یادەوەریەکانی عەبدولا ئنس ( لەدایكبونی عەرەبە ئەفگانیەکان جیرۆکی عەبدولا ئنس لە نێوان مسعود و عبدلا عەزام دا) دا هاتووە.
(عەبدولا ئنس ناسراو بە ئەبو جومعە لە ساڵی ١٩٥٨ لە جەزائیر لە دایك بووە، ڕۆلێکی گەورەی لە نێو عەوبە ئەفگانیەکاندا گێرا، ئەو یەکێکە لە سەکردە ناسراوەکانی بەرەی ڕزگاری ئیسلامی جەزائیریە ، کچێکی عەبدوڵا عەزام باوکی عەرەبە ئەفگانیەکانی هێناوە و چوار منداڵی هەیە) عەبدولا ئنس دەبێژێت:
عەبدولا عەزام ڕۆڵی پر بایەخی ( نوسینگەی خزمەتگوزاری ) لە کۆکردنەوە و رێکخستن و ناردنی عەرەبەکان بۆ جیهادی ئەفگانی بۆ باسکردم . نوسینگەی خزمەتگوزاریەکان لەلایەن کۆمەلێك کەسایەتیەوە دامەزرا کە لەنێویاندا ئوسامە بن لادن هەبوو. ئامانجی ئەم نوسینگەیە جگە لە کۆمەك و هاوکاری موجاهیدەکان ، رێکخستنی عەرەبەکان بوو تا لە گێژاوی ئەفگانستاندا ون نەبن و سەربە خۆیی خۆیان بپارێزن و لەگەڵ لایەنێك دژی لایەنێکی تر بەکار نەهێنرێن. ئەمە ئاماژەیەك بوو بۆ ناکۆکیە نێوخۆیەکانی ئەفگانستانیەکان وبەرگرتن بە کاریگەری دانانی ئەو ناکۆکیانە لەسەر عەرەبەکان .
بە بۆچونی عەبدولا ئنس بیرۆکەی دامەزراندنی ( نوسینگەی خزمەتگوزاریەکان ) لە کۆتایی ساڵی ١٩٨٤ و سەرەتایی ساڵی ١٩٨٥دا سەری هەڵدا ،کە لە سێ بواردا کاربکریت ” کۆمەك و هاوکاری ، چاکسازی و بانگخوازی” ئەوە بوو سەرتا بە کردنەوەی پەیمانگا و قوتابخانە ئاینیەکان لە نێو ئەفگانستاندا ، پاشان کردنەوەی پەیمانگا و قوتابخانە ئاینیەکان بۆ ئەفگانیە ئاوارە و هەلهاتوەکانی جەنگ کە ژمارەیان زیاتر لە ٣ ملیۆن ئاوارە بوو. هەروەها زاواکەی عەبدوڵا عەزام لە بیرەوەریەکانیدا دەنوسێت :
لێپرسراوی پۆستەکانی نوسینگەی خزمەت گوزاریەکان هەموو ڕۆژێك کە دەرۆشت بۆ پۆست لە گەڵ خۆیدا دەیان نامە و چەکی پارەی دەهێنایەوە کە بە دەیان هەزار دۆلار کۆمەكی تێدا بوو.

عەبدوڵا عەزام
هەروەها عەبدوڵا ئنس دەنوسێ :

عەبدوڵا عەزام هەموو سالێك چەندین جار سەردانی ئەمەریکای دەکردو لە کۆنگرەی موسولمانەکانی ئەوێدا وتاری دەدا و هانی موسولمانانی ئەوێ دەدا بۆ بەشداری جیهادی ئەفگانستان . هاوکات نوسینگەی موجاهیدەکان ، نوسینگەی حکمەتیار و باقی ئەوانی تریش لە زۆر شوێنی جیهانی خۆرئاوادا ، بلاو بوبونەوە.
جێگە سەرنجە بارەگای عەبدولا ئنس زاوای عەبدوڵا عەزام لە لەندەن گیرسایەوە دوای جێهێشتنی پیشاوەری پاکستان. دوای ئەوەی مافی پەنابەری سیاسی پێبەخشرا لە کۆتایی نەوەدەکاندا بویە خوێندکار لە زانکۆی “ویست ماینستر” لە لەندەن.
روداوەکانی ساڵانی جیهاد، گەشتی عەرەبە ئەفگانیەکان
لە گەواهی دانێکی تردا سەبارەت بە کۆکردنەوەی پارە و رێکخستنی موجاهیدەکان لە ئەمەریکادا ، لە کتێبی ” روداوەکانی ساڵانی جیهاد، گەشتی عەرەبە ئەفگانیەکان” لە نوسینی ڕاگەیاندنکاری مسری محەمەد سەلاح دا هاتووە :
خالید ئەبو دەهەب کە ئاشنایەتی لەگەڵ ئەفسەرێکی پێشوی سوپای مسری عەلی ئەبو سعود ( کەسایەتی نزیکی ئوسامەبن لادن و ئەیمەن زەواهیری) پەیدا دەکات لە ساڵی ١٩٨٤دا . ئەو دواتر رەگەزنامەی ئەمریکی بەدەست دەهێنێت و ئێستە لە ئەمەریکا زیندانیە دوای ئەوەی تۆمەتبارکرا کەلە تەقینەوەکانی بالوێزخانەی ئەمەریکا لە نایرۆبی و دارسەلام، دەستی هەبووە. جێ وەبیرهێنانەوەیە ئەبو سعود ساڵی ١٩٨٤ وازی لە سوپا هێنا و کۆچی بۆ ئەمەریکا کرد و بە بەردەوامی پەیوەندی گەرمی لەگەڵ ئەبوو دەهەب هەبوو ، لە ساڵی ١٩٨٦دا هات بۆ لای بۆ ئەمەریکا.
لە فرۆکەخانەی هوزیەی ولایەتی کالیفۆرنیا بەیەكگەشتنەوە . ئەبودەهەب لە شوقەی هاوڕێیەکیدا سێ هەفتە مایەوە ، دواتر لەگەڵ ژنێکی ئەمریکی بە ناوی تریسا هاوسەرگیری کرد، بەڵام هەر زوو جیابونەوە دوای ئەوەی بەبێ ڕەزامەندی ئەو سکی پر بوبوو. دواتر زوو زوو سەردانی مزگەوتی نوری دەکرد لە سانتاکلارای نزیک لە سانفرانسیسکۆ و پەیوەندی لەگەڵ زۆرێك موسلمانانی رەگەزنامە جیاوازی ئەوێ، دامەزراند.
ئەبو دەهەب لە لێکۆڵینەوەکاندا دانی بەوەدا نا، کە لەسەرەتایی ساڵی ١٩٩٠دا ئەبوو سعود پێی راگەیاندووە کە پەیوەندی بە مسریەکانی نیشتەجێ ئەفگانستانەوە هەیە و ڕێکەوتن کە ئەبو دەهەب بە مەبەستی کۆمەککردنیان سەردانیان بکات ، بە مەرجێك پێشتر فێری فڕۆکەوانی ببێت ، ئەوە بوو ئەبو دەهەب لە پەیمانگەیەکی تایبەتی فرۆکەوانی دەستی دایە مەشقێکی چڕو پر و پێش ئەبو سعود کەوت لە پەیوەستبونی بە جەنگاوەرەکانی ئەفگانەوە.
کۆکردنەوەی کۆمەك و پارەی زەکات
دوای ئەوەی مەشق و ڕاهێنانی بە ژمارەیەكی بەرچاوی موجاهیدی عەرەب لە سەر هونەری فرۆکەوانی کرد ، ئەبو دەهەب گەڕایەوە ئەمەریکا. سەرکردەکانی ڕێکخراوی قاعیدە داوایان لێکرد بە سود وەرگرتن لە تەکنیکی نێو تۆڕی تەلەفۆنەکانی ئەمەریکا پەیامەکانیان بگەیەنێت بە ئەندامەکانیان لە مسر و ولاتانی تردا. هەووەها وتی:
هاوکاری و یارمەتیەکانم بۆ ڕێکخستنی قاعدە لە گواستنەوەی پەیامەکان واوەتر چوو، کۆکردنەوەی کۆمەك و زەکات و ناردنی بۆ ئەو شوێن و کەسانەی سەرکردەکان بۆیان دیاری دەکردم، زیادیکرد . لەو ماوەیەدا بڕی ١٠ هەزار دۆلارم ناردووە بۆ یەمەن ، پاکستان ،مسر ، ئەردەن و سودان . هەروەها ئەو پاسپۆرت و بەڵگەنامە فەرمیانەی ڕێکخراو لە پاکستان ، یەمەن و سودانەوە بە پۆستی خێرا بۆیان دەناردم ، دەمنارد بۆ ئەو کەسانەی دەبوو پێیان بگات.

هەروەها لە دانپیانانێکی تردا وتی:
لە کۆتایی ساڵی ١٩٩٤دا ئەیمەن زەواهیری بە مەبەستی کۆکردنەوەی کۆمەکی مالی هات بۆ ئەمەریکا لە ناوچەی سانتاکلارا نیشتەجێ بوو کە لە ولایەتێکی ترەوە هاتبوو. ئەوە یەکەم جارمان بوو لە نزیکەوە چاومان بەیەکتری بکەوێت. پێشتر لە ڕێگەی تەلەفونەوە پەیوەندیمان هەبوو، پێش گەیشتنی داوای لێکردم نرخی ئەو تەلەفۆنانەی بۆ بزانم کە ڕاستەوخۆ پەیوەندیان بە مانگە دەسکردەکانەوە هەیە. لەو ماوەیەدا کەلە سانتا کلارا بوو توانی ٢٥٠٠ دۆلار لە نوێژکەرانی مزگەوت کۆکاتەوە ، هەروەها لە ئەبوو سعود تورە بوو ، چونکە زەواهیری پارەیەکی زۆرتری لە ولایەتەکانی تردا کۆکردبویەوە.
شایەنی ئاماژە پێکردنە لە ڕاپۆرتە ئەمریکیەکاندا ئاماژە بۆ ئەوە کراوە کە ئەبو سعود لەلایەن دەزگای هەواڵگری ئەمەریکاوە نێردراوەتە نێو بونیادگەراکان ، ئەو پێشتر خۆی داوای کردبوو ئامادەیە هاوکاری (سی .ئای. ئەی) بکات . زانیاریەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەبو سعود دوای ئەوەی وازلە سوپای مسر دێنێت لە ڕیزەکانی سوپای ئەمەریکادا کاردەکات و بەشداری مەشق و ڕاهێنان بەو میسریە ئیسلامیانە دەکات کە دانیشتوی ئەمەریکان و دواتر بەوە تۆمەتبارکران کە دەستیان لە تەقینەوەکەی ١٩٩٣ی ناوەندی بازرگای جیهانی لە نیۆیۆرك دا هەبووە و دەستگیر کران . هاوکات ئەو مافی کارکردنی لە نێو سوپای ئەمەریکادا پێ درابوو ، سەفەری ئەفگانستانی کردو بەشداری مەشقپێکردنی عەرەبە ئەفگانەکانیشی کرد.

دامەزراندنی ماڵی پشتیوانان ” بیت ئەنسار”
بە گەڕانەوە بۆ چیرۆکی دامەزراندنی ” نوسینگەی خزمەتگوزاری کۆچبەران ” و” نوسینگەی خەبات ” لە برۆکلین لە شەقامی ئەتلەسی ، کە لێرەوە پێشەنگی نەخشەدارێژەر و ڕاهێنەرەکانی ڕێکخراوی قاعیدە سەریان دەرهێنا، لە ساڵی ١٩٨٤دا هاوکات ئوسامە بن لادن لە پیشاوەری پاکستان ” ماڵی پشتیوانانی” دامەزران کە وێزگەی بەیەکگەشتنی هەموو ئەو کەسانەبوو لە چوارگۆشەی جیهانەوە دەهاتن تا بە جیهادی ئەفگانەوە پەیوەستبن. لەوێ رێنوێنی و مەشقی پێویستیان پێ دەکرا. بەڵام لە سەرەتاوە هیچ لیژنەیەکی سەربازی تایبەت بە خۆی نەبوو، هەروەها هیچ ژێرخانێکی سەربازی و سەربازگە و کەلوپەلی سەربازی پێویستی نەبوو، بۆیە زۆربەی کات جەنگاوەرەکانی دەنارد بۆ لای یەکێك لەو کۆڕوکۆمەڵە سەربازیانەی لە ئەفگانستان لە شەردا بوون. ئەم هەلومەرجە بەردەوامبوو تا دروسبونی هاوکاری تۆکمەی نێوان نوسینگەکەی عەبدوڵا عەزام و ماڵی پشتیوانانی ئوسامە بن لادن.
بەپێی ڕێکەوتنی هاوکاریەکە ، نوسینگەکەی عەبدوڵا عەزام ئەرکی ڕاگەیاندن و پروپاگەندە و کۆکردنەوەی کۆمەک و خەرجی پێوستی کەوتە سەرشان و ئەوەی بن لادنیش لایەنی سەربازی ، ئامادەکردن و پێشوازکردن لە جیهادیەکان ، مەشق و ڕاهێنای پێویست و ئامادەکردنیان بۆ مەیدانەکانی جەنگ . ئەوان یەکگرتنەوەی ئەو دوو ڕێکخراوەیان لەو کاتەدا ، بە بەرژەوەندی خۆیان نەدەزانی .
دوای بەهێزبونی بونیاتگەرایی ئیسلامی لە نێو جەنگاوەرە ئەفگانیەکاندا بەتایبەت لە نێو عەرەبەکاندا و پاش هەشت ساڵ جەنگ و پاشەکشەی یەکێتی سۆڤیەت و هاتنە ئارای جیهادی جیهانی و دەرکەوتنی ڕێکخراوی قاعیدە ، لێپرسراوە ئەمریکیەکان زۆر بە وشیاری و ئاگاییەوە هەڵسوکەوتیان لەگەڵ دەکردن و پەیوەندیکردنی دەزگای هەواڵگری ئەمەریکا بەم دارودەستانەوە مەسەلەیەکی زۆر هەستیار بوو.
بەپێی بیرەوەریەکانی ڕۆبەرت گێیتس بەرێوەبەری دەزگای هەوالگری لە ساڵی ١٩٩١ دەڵێت:

ئاژانسەکە پارێزگاری لەمەودای لەنێوان خۆی و موجاهیدە عەرەبەکان کردووە …
هەروەها ئاماژە بەوە دەکات کە :
بەدواداچونمان کردووە بۆ شێوازی فراوانکردنی بەشداری کردنیان لەشێوەی لیوایەکی نێودەوڵەتی، بەڵام ئەمە ڕووی نەدا چونکە جیهادییەکان بەشێوەیەکی بەربڵاو لەتەواوی جیهانی عەرەبییەوە ڕویان کردە ئەفغانستان.




ئەردۆگان لە پشتی پەردەکەوە چی لەهەگبەدایە !؟…. عەبدوڵا ساڵح

وورد بینی زۆری ناوێ بۆ ئەوەی لەو ڕاستیە تێبگەین کە شادەماری داعش هەر لەسەرەتای سەرهەڵدانیەوە تا ئەمڕۆشی لەگەڵدا بێ حکومەتی تورکیا بووە .
هاوکاری و کردنەوەی سنورەکانی تورکیا بۆ چەکدارانی داعش چ بۆ ئاودیو بوون ، چارەسەری بریندار ، گەیاندنی چەک و تەقەمەنی و پارەی قەتەر و سعودیە تا دەگاتە بازرگانی کردنی نەوت و کەل و پەلی دیکە . ئەم هێزە دڕندەیە لەکاتێکدا بە چەقۆ سەری ڕفێندراوە ڕۆژئاوایەکانی دەبڕی، بارمتە کانی قونسوڵخانەی تورکیای لەموسڵ ئازاد دەکرد ! ئەم کەین و بەینە هەمووی بەبەر چاوی ئەمەریکاو هاوپەیمانانیەوە ئەنجام دراوە بێ ئەوەی مێشێکیان میوان بێ !
بەبەر چاوی سەربازانی تورکیا خەڵکی کۆبانی پەلامار دەدران و دەکوژران لەسەر دەستی داعش ئەوانیش چاوەڕێ شکستی شەڕڤانان بوون، مەگەر ئەو داعشەی ئەوکات هەر ئەو داعشەی ئێستا نیە کە گوایە تورکیا پەلاماری دەدات !؟
گرتنەوەی شارۆچکەی دابق دوێنێ لەلایەن ” سوپای سوریای ئازاد ” بە پشتیوانی ڕاستەوخۆی هێزی سەربازی تورکیا بە ماوەی کەمتر لە ڕۆژێک ، تەنانەت وەک باس دەکرێ کەمتر لە کاتژمێرێکیش، ئەو شارەی پیرۆزیەکی تایبەتی لای داعش هەیە ، پێشتریش شاری جەرابلوس و چەند شارۆچکەی دیکەش لەلایەن هەر ئەم دوو هێزە بە جۆرێک کە لە ماوەی نزیکەی دوو مانگدا 2000 کیلۆمەتر دوجایان ” ئازاد ” کردوە ، پرسیارێکی جدی دێنێتە گۆڕێ ، تۆ بڵێی داعش ئەوەندە بودەڵە بێت لە شارە پیرۆزەکەی خۆی بەو ماوە کورتە و تەنانەت بێ تەقە ئەوێ چۆڵ بکا ؟ لە کاتێکدا سوپای سوریای دیموکرات نزیک بە دوو مانگی ویست تاکو شاری مەنبەجیان لەچنگ داعش رزگار کرد بەسەدان شەرڤان گیانیان لەدەستدا !؟
ئەم سینارێۆیە ڕوون ئاشکرایە وڕێکەوتنی پێش وەختی لەپشتە ، هەمان ئەوچەکدارە ڕیشنانەی کە بێتەقە دابقیان بۆ سوپای تورکیاو هاوپەیمانەکانی چۆڵکرد، دەبرێنە تورکیا ودیکۆری دەم و چاویان دەگۆڕدرێ و بەناوی چەکداری سوپای ئازادی سوریا دەکرێنەوە بەودیودا بەتایبەتی ،تورکمان و عەرەب زمانەکان، و بەبەر چاوی کامێراکانەوە دەست دەکەنەوە بە نوێژی جەماعەت ، نوێژی سەرکەوتن!
پێداگری تورکیا لەسەر هێشتنەوەی هێزە سەربازیەکەی لە باشیک، ئەگەر لە دوورماوەدا بەمەبەستی دروستکردنی بەربەست بێت لەبەرامبەر نفوزی ئێرانی شیعە و دواتر خەونی ویلایەتی موسڵ، ئەوا لە کورت ماوەدا هەوڵی فریاکەوتنی هاوپەیمانە داعشەکەیانە لەشەڕی بەناو ڕزگارکردنەوەی موسڵ ئەمەش بەساتو سەودا لەگەل هێزەکانی هاوپەیمان کە ئێستا منەتی لەناوبردنی داعشمان بەسەردا دەکەن و حیزبەکانی کوردایەتیش پێشمەرگەی برسی تێدا بەکوشت دەدەن . چ گەمەیەکی چەپەڵە لالۆ !!
17 / 10 / 2016




دەرکەوتە و سیناریۆکانی ڕزگارکردنی موسڵ … بەختیار شارەزوری

بڕیاری ڕزگارکردنی هەر یەک لە ڕەقە و موسڵ ، ئەوەندەی بڕیارەکە لای ووڵاتانی زل هێزە ، ئەوەندە لای ووڵاتانی ناوچەیی نیە ، تەنها ئەوەندە نەبێت لە داڕشتنی ئەم نەخشەیەدا تا چەندێ دەتوانرێت ئەم وڵاتانە و ئەم هێزانە بخرێنە خزمەت ئەو ئامانجە ، کە وڵاتانی زل هێزی وەک ڕوسیا و ئەمریکا دایان ڕشتوە ، کە بە جۆرێکە هەتا فەرەنسا و بەریتانیاش هەندێ نیگەرانیان هەیە ، بەوەی کە لە نەتەوە یەکگرتوەکان ئەمریکا و ڕوسیا ئامادە نەبون نهێنی هێرش کردنە سەر ڕەقە و موسڵ ئاشکرا بکەن ، لەم نێوەندەدا ئەمریکا و ڕوسیا لە کاتی ئەم پڕۆسەیەدا مامەڵە لەگەڵ هێز دەکەن و کێ پێشتر بوەتە هێزی خێر بۆ ئەم دوانە ، ئەوا دەکەوێتە چوار چێوەی بەرژەوەندی ئەم دو زل هێزەوە ، ئیتر وڵاتانی وەک ئێران و تورکیا هەر یەکەیان دەیانەوێت بە پێ ی بەرژەوەندی خۆیان بچنە ناو ئەم نەخشەیەوە ، ئێستە لەسەر و بەندی ئازاد کردنی موسڵدا تورکیا دەیەوێت داعشەکانی ناو موسڵ و ڕەقەی دەست بکەوێت ( کە پێشتر خۆی ناردبونی ) بۆ ئەو شەڕەی کە تورکیا پێ ی وایە دوای ڕەقە و موسڵ توشی دەبێت ، ئەوەی تورکیا لێ ی دەترسێت بە پلەی یەکەم پشک نیە لە موسڵ و ڕەقە ، بەڵکو ترسی کوردی هەیە دوای ئەم شەڕانە لە پلانی ئەمریکا و ڕوسیادا ببێتە کیانێک لە چوارچێوەی فیدڕاڵیدا لە وڵاتانی سوریا و عێراقدا وە دوایش ئەم داوایە لە تورکیا بکرێت ، بۆیە دەیەوێت هەر چۆنێک بێت داعشەکان بباتە ناو تورکیا بیان کات بە جەندرمە و میت بۆ شەڕی کورد دوای ئەم شەڕانە ، لە ئێستادا خەونی ئیمپراتۆری عوسمانی نەک کۆتایی پێ هاتوە ، بەڵكو دەیەوێت تورکیا بە مانا جوگرافییەکەی لەدەست نەچێت ، لە سەر ئاستی وڵاتانی ناوچەش سعودیە و قەتەریش وەک پێویستی بەرژەوەندی تورکیا نایەتەوە ، بۆیە تورکیا ئەوەندەی شەڕی دژی کورد دەکات و شەڕی پاراستنی سنورەکانی دەکات ، ئەوەندە شەڕ بۆ فراوانخوازیەکەی ناکات کە خۆی بانگەشەی بۆ دەکات ، بە کورتی تورکیا دەیەوێت هەرچۆنێک بێت پاشماوەی داعش بکاتە کارتێک بۆ پاشەڕۆژی خۆی بۆ دژی کورد ، لە ئێستاشدا کە ئێران و ئەمریکا و ڕوسیا تەنها کێشەی بچوکیان هەیە ، بەڵام لەسەر دۆسیە گەورەکان ڕێکن ، ئەمەش دژ بە بەرژەوەندییەکانی تورکیایە .
لە شەڕی موسڵدا و لە ئێستادا پێشمەرگە لە سنورێکدا دوەستێت و ڕۆڵی عێراق دەست پێ دەکات وەک حشدی شعبی و هێزی سەربازی عێراق ، دوای ئەوەش ڕۆڵی پەکەکە دەست پێ دەکات ، کە ئەمە بۆ تورکیا مایەی نیگەرانیە ، چونکە نەک تورکیا ڕۆڵی پێ نەدرا بەڵکو دژەکانی تورکیا ڕۆڵی سەرەکی دەبینن ، بە هەمو دیوەکاندا تورکیا لەسەر مێزی داڕشتنی ڕزگارکردنی موسڵ بە قەد پەکەکە نابێت ، بۆیە تورکیا ئەگەری ئەوەی هەیە لە بەرامبەر بەرگریکردن لە پاشماوەکانی داعشدا توشی شەڕێکی دۆڕاو بێت ، خۆ ئەگەر پلانی B وC بەکار بێنێت دور نیە پەکەکە شەڕ بەرێتە قوڵایی تورکیاوە ، بۆ ئەمەش کۆمەڵێک سیناریو هەیە کە ئەگەر کاریان پێ بکات دور نیە توشی دۆڕانێکی گەورە بێت ئەویش لە ڕێگەی پارتی و کۆنە بەعسیەکان و سونەکانەوە هەوڵی ڕزگارکردنی داعشەکان بدرێت و بۆ مەبەستی خۆی بەکاریان بهێنێت ، ئەوەی دەمێنێتەوە دوای موسڵە کە پێ دەچێت تورکیا لە عێراق دەربکرێت و کوردیش لە باشور بگەڕێتەوە ناوەند و گڵۆپی سەوزیش بۆ لایەنگرانی ئێران هەڵبکرێت لە عێراقدا ، ئەوەی دەمێنێتەوە ئەو ڕاستیەیە کە دوای موسڵ کار لەسەر وەدەرنانی تورکیا دەکرێت و عێراقێکی فیدڕاڵی دروستبکرێت بە ڕەزامەندی وڵاتانی ڕوس و ئەمریکا و ئێران ، بۆ دوای موسڵ و چۆنیەتی ئیدارەدانی موسڵ سیناریۆیی ئاشکرا نەکراوی ئەمریکا و ڕوسیا ئەبێتە ئەجێندای بەڕیوەبردنی موسڵ ، ئەویش کردنی بە چوار پارێزگا و وەک هەرێمێکی فیدڕاڵ مامەڵەی لەگەڵ بکرێت ئیتر ئەو سیناریویانەی کە لەلایەن کورد و سونەکان و عێراقەوە خراوەتە ڕو پێ ناچێت هیچیان کاریان پێ بکرێت .




ده‌رارخانه‌ی سیاسی … دڵشاد تاقانە

گه‌لۆره‌کان ده‌راری به‌کاربه‌ری بازاڕێکی شکاون هه‌ڕاجی هه‌موو شتێکی تێداده‌که‌ن به‌هادار بێ به‌ها و بێ به‌هاش به‌به‌هایه‌! به‌رده‌ستیان پڕه‌ له‌گه‌لحۆ و محۆ له‌قوزکێشیدا ئه‌نیشک وه‌ژه‌نی خۆڕه‌پێش و ملشکێنی ده‌وروبه‌رن! لۆ ده‌رمانی به‌رهه‌مهێنه‌کیان تێدا هه‌رناکه‌وی.

به‌هاری ڕووزه‌رد..

مه‌له‌مه‌لی سنوری ده‌سه‌ڵاتی فارسی دوای وه‌رینی چوزه‌ره‌ په‌لکی به‌هاری عه‌ره‌بی له‌عێراقی عه‌ره‌بیدا ئێستا له‌وپه‌ڕیه‌تی، داعشکاری سونه‌چیه‌کان به‌توانستی کۆماندۆی تورکی گۆشاوگۆش سه‌ربڕین و سوتاندن به‌ئاگری لێکه‌وته‌وه‌. ئێستا ده‌سه‌ڵاتی عه‌ره‌بی شڵۆق و په‌ککه‌وته‌یه‌ له‌سێگۆشه‌وه‌ بوو به‌دووگۆشه‌ی فارس و تورک عه‌ره‌بیان فت کرد. که‌ئێران عێراقی عه‌ره‌بی داگیرکرد به‌شێکی کوردستانیشی لێ گرێداوه‌، سیسته‌می ئایه‌توڵاداریه‌.

لیستی قازه‌که‌..

خاکی خێڵه‌کی میر و پاشای کوردی به‌درێژایی ته‌مه‌نی میتسۆپۆتامیا له‌گه‌ڵ به‌گله‌ری تورکی و ئاغای فارسی له‌ته‌شتۆکه‌یه‌کدا نان ده‌خۆن. عه‌ره‌بووچکه‌ پێشڕه‌وه‌ی بیر و ئاینی به‌ده‌سته‌ به‌ڵام له‌کورد سه‌رلێشێواوترن وه‌ک میزی حوشترکانیان به‌ره‌و دواوه‌ن! کورد سه‌دان به‌شه‌ حیزب حیزبێنه‌ له‌وپه‌ڕیه‌تی ئێستا حیزبیش به‌مافی دیموکراتی له‌ده‌ست عه‌شایه‌ر و ئیسلامیسته‌کانه‌! چۆن که‌سێکی ڕۆشه‌نبیر ده‌نگ ده‌هێنی ئه‌گه‌ر په‌نجا بنعامی نه‌عامه‌ ده‌نگ بۆ قازپیاوێک بده‌ن هاوده‌نگ قیڕه‌یان بێ له‌لیستی قازه‌که‌.

ده‌هۆڵی شه‌ڕ خه‌ڵک ده‌یکوتێ..

هیچ کاتێ سه‌رکرده‌کانی مێژوو ئه‌م ده‌هۆڵیان نه‌کوتاوه‌ ئه‌وه‌ خواستی خه‌ڵکه‌ شه‌ڕخوازی له‌خوێنیاندا له‌گه‌ڵ ترپه‌ی دڵیان زرمه‌ی دێ، ئه‌وان خاوه‌نی سه‌ره‌کی و ڕاسته‌قینه‌ی شه‌ڕن، خۆیان کۆیله‌ی به‌دواگه‌ڕاوی سه‌رۆکن، بوده‌ڵه‌یه‌ک ده‌که‌ن به‌دیکتاتۆر به‌ڕیشی مه‌ردانه‌ی قه‌سه‌م ده‌خۆن. هه‌رخێڵبازه‌کانن ئاغا و هه‌رده‌روێشه زه‌رگ وه‌شێنه‌کانن شێخ دروست ده‌که‌ن تا ئه‌وانیش به‌دوای ئه‌وانه‌وه‌ بن ئه‌و سیسته‌مه‌ عه‌شایاریه‌ ناگۆڕێ مه‌گه‌م.

کوڕه‌ ئاغایه‌ک..

یا شێخێکی به‌وێژدان وه‌ک بیسمارکی ئه‌ڵمانی بێ هه‌موو هه‌رێمه‌ خێڵه‌کیه‌کان یه‌کخاته‌وه‌ سیستمێکی سۆسیالگه‌را بێنێته‌ کایه‌وه‌ به‌ڵام ئاخۆ ئه‌و ئاغه‌له‌ که‌ی بێ؟ ئه‌رێ ئێستا له‌داکی بووه‌؟ به‌کوڕه‌ هه‌ژار و ڕۆشه‌نبیر ناگۆڕی چونکه‌ ئه‌م زه‌لکاوه‌ هه‌رمیکرۆب تێیدا ده‌ژی.

مه‌نجه‌ڵی شه‌ڕی ناوخۆ..

قوڵپ ده‌دا بڵقه‌کانی چێشتوه‌ره‌کان داخ ده‌کات. چزه‌ی ئازاره‌کان ده‌گاته‌ دڵی دایکی گه‌شمه‌رگه‌ پێشمه‌رگه‌کان هه‌مووان ڕاده‌چه‌نێ. ئای که‌ حه‌زیان لێنانی هه‌رکه‌س شیوه‌قوله‌ی خۆیتی و به‌شی یه‌کترنه‌ده‌ن له‌باج و نه‌وت و گاز له‌بن ته‌نکێشی خۆیانی قایم بکه‌ن ڕه‌بی له‌برسان مرن به‌ساری هه‌رزانیه‌.

شه‌ڕه‌کان له‌هاوین ده‌وه‌ستا!

کاتی شه‌ڕی ناوخۆی نه‌وه‌ته‌کان مانگی نۆ و ده‌ ته‌قه‌ ده‌ستی پێده‌کرد هه‌ر قۆپک و شیوێک به‌چه‌ند ده‌فته‌رێک ده‌گیرا تا مانگی چواری ساڵی داهاتوو دیسان شه‌ڕ ده‌وه‌ستا و که‌سیش نه‌یده‌زانی گفتوگۆ ده‌ستی پێده‌کرد تا دروونه‌ و خه‌له‌ و خه‌رمانی جوتیارانی کورد هه‌ر ده‌گیرا و له‌سوتان ده‌پارێزرا جاره‌کی دی له‌ مانگی نۆوه‌ ده‌ستی پێده‌کرده‌وه‌ ئه‌وه‌ش ده‌یسه‌لماند شه‌ڕ شه‌ڕی کوردی جوتیار بوو نه‌ک.

حیزبۆچکانی!

زرمه‌زلانێی سێڕیزکانێی حیزبانێ ئه‌وه‌ت ڕیز ئه‌وه‌ت نه‌یکا دڵسۆزه‌کان داشی دامه‌ی خوراون، سه‌ربازی شه‌تره‌نجێکی مه‌لیکتڕێن به‌عه‌قڵی تورک و فارسی به‌ڕێوه‌ده‌برێن، یه‌ک شیعه‌باز و یه‌ک سونه‌باز له‌گه‌ڵ عه‌ره‌بێکی کۆنه‌ ئه‌نفالچی ئه‌گه‌ر ده‌ستیان هه‌بێ ئه‌وان ئه‌نفالی دایکی خۆشیان ده‌که‌ن! مێژووێکی ده‌باره‌ی حه‌ره‌س قه‌ومی و جه‌یشی شه‌عبی و حه‌شدی شه‌عبی و حه‌شدی نیشتمانیشی هاته‌سه‌رێ هیچیان له‌ده‌عوشی که‌متر نیه‌ هه‌رهه‌موویان پێکوڕه‌ی بیرکرمیه‌کی تڵوخاوه‌ن.

ئه‌دی چاره‌؟

وه‌ک لێکدانه‌وه و شیکاری چاودێره‌ سیاسیه‌کانی کورد که‌هه‌رگیز چاره‌ نادۆزنه‌وه‌ ئه‌مه‌ش ده‌رێین: کێشه‌ دوێنی و ئه‌وڕۆ نیه‌ به‌ڵکو کێشه‌ سبه‌یه‌ که‌ سیاسیه‌کانی ئه‌وکاتیش ده‌رچووی هه‌مان ده‌رارخانه‌ی سیاسی ئه‌مڕۆ ده‌بن هه‌رکوڕی نابه‌رپرسه‌کانن!

Dlshadtakana@yahoo.com




ئه‌ردوگان له‌ رزگاركردنی موسڵ پلانی ( بی ) به‌كاردێنێت ؟ … عیماد عه‌لی

دیاره‌ پلانی ئه‌ی بۆ ئه‌ردوگان نوچووه‌ سه‌ر كه‌ بریتی بوو له‌ به‌شداریكردنی هێزه‌كانی توركیا له‌ به‌عشیقه‌ و چه‌ندین سه‌ربازگه‌ی تر له‌ ده‌وروبه‌ری و، حه‌شدی نیشتیمانی سه‌ر به‌ ئه‌سیل نوجه‌یفی شێخی به‌رماڵی ئه‌ردوگان له‌ شه‌ری رزگاركردنی موسڵ. به‌ڵام وا ده‌ركه‌وت كه‌ له‌ سه‌ره‌تاوه‌ هیچ بوارێكیان به‌م پلانه‌نه‌داوه‌ و به‌ تایبه‌تی له‌ لایه‌نئه‌مریكاوه‌ رێگه‌یان لێگراوه‌ كه‌ به‌ تاكه‌ جه‌ندرمه‌یه‌كیش به‌شداری بكات له‌ كاتی ده‌ستپێكردنی پرۆسه‌كه‌، به‌ڵام دواتر به‌هه‌ر شێوه‌یه‌ك و ناوێكیش بێت خۆی له‌قه‌ره‌ی ئه‌م ئامانجه‌ی ده‌دات .
بۆیه‌، وه‌ك خۆی پێشتر رایگه‌یاند، ئه‌ردوگان پشت به‌ پلانی ( بی ) ده‌به‌ستێت، كه‌ به‌و پێیو و هه‌ندێك ناوه‌ندی ستراتیجی جیهانی بڵاویان كردۆته‌وه‌، ده‌یه‌وێت شوێن پێیه‌ك بۆ داعش له‌ به‌شێكی پارێزگای نه‌ینه‌وا به‌ یارمه‌تی هێزی توركیا بهێڵێته‌وه‌ و دواتر به‌ هه‌مان شێوه‌ی سوریا و به‌ جوڵه‌یه‌ك له‌ قۆناغێكی دیاریكراو له‌ كتوپرێك و به‌ زه‌مینه‌سازی بیه‌وێت زۆنی ئارام به‌ قسه‌ی خۆی له‌ باكوری عیراقیش بسه‌پێنێت به‌ تایبه‌تی به‌ پاساوی هێرشكردنی په‌كه‌كه‌وه‌، له‌مه‌شدا وا ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ هه‌موو جموجوڵه‌كانی توركیا بۆ ئه‌وه‌ بێت موسڵ له‌ سوریا دابرێت و بتوانێت كۆنترۆڵی په‌یوه‌ندی و هاتوچۆی نیوان به‌شه‌كانی كوردستان بكات و، ته‌نها مه‌به‌ستی لێدانی به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانی كورده‌ له‌ و ناوچانه‌دا . بۆیه‌ پلانی ( بی ) خۆی له‌ پشتگیری هێزه‌كانی داعش ده‌بینێته‌وه‌ به‌ نهێنی و به‌هه‌ر ناوێكه‌وه‌ بێت له‌گه‌ڵ هێزی به‌ناو حه‌شدی نیشتمانی له‌ روبه‌رێكی گونجاودا هاوكاربن، كه‌ دواتر به‌و بۆنه‌یه‌وه‌ مه‌به‌ستی خۆی جێبه‌جێ بكات . زۆرینه‌ی چاودێران له‌وباوه‌ره‌دان كه‌ شوێنه‌ توركمان نشینه‌كانی ده‌وروبه‌ری موسڵ بۆ ئه‌و پلانه‌ قێزه‌ونه‌ی به‌كار بێنێت و باشترین جێگاش بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ به‌كارهێنانی شاری ته‌له‌عفه‌ر و ده‌وروبه‌ری و چه‌ندین ورده‌ شارۆچكه‌ و دێهاتی تره‌ كه‌ له‌وێوه‌ پلانه‌ درێژخایه‌نه‌كه‌ی جێبه‌جێ بكات، سه‌ره‌تا به‌ توانا و ئیماكنیاتی مادی خۆی و بیروعه‌قڵ و ره‌فتار و كرده‌وه‌ی داعش و هێزه‌ هاوپه‌یمانه‌كانی و، دواتر مه‌رجه‌كانی خۆی فه‌رز بكات له‌سه‌ر هه‌مووان له‌وانه‌ش پارتی دیموكراتی كوردستان و پاڵنانی بۆ هاوكاری له‌ شه‌ركردن دژی په‌كه‌كه‌ له‌ ئۆپه‌راسیۆنێكی فراوانی گه‌وره‌ی ئاماده‌كراودا . بۆ جێبه‌جێ كردنیئه‌و پیلانه‌ی به‌ پاساوی بونی هێزه‌كانی په‌كه‌كه‌ له‌م ناوچانه‌وه‌ تاوه‌كو ته‌نانه‌ت ده‌یه‌وێت ده‌ست درێژی بكاته‌ سه‌ر قه‌ندیلیش . له‌و باره‌وه‌ پارتی چه‌ند هاوكاری ده‌بێت، ئه‌مه‌ش له‌سه‌ر مانه‌وه‌ی به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانی پارتی وه‌ستاوه‌ كه‌ چه‌ند وابه‌سته‌یی به‌ توركیاوه‌ ده‌مێنێت و دوور ده‌بێت له‌ لایه‌نه‌ عیراقی و كوردستانیه‌كان، ئه‌مه‌ش رۆژگار بۆمان ده‌ریده‌خات .به‌ڵام پێویسته‌ له‌م باره‌وه‌ سه‌ره‌رای ئه‌وه‌ی هێزه‌ كوردستانیه‌كان به‌رپرسیارێتی خۆیان له‌ هێشتنه‌وه‌ی پارتی له‌ بازنه‌ی كوردستان بخه‌نه‌گه‌ر و زیاتر پاڵ به‌ پارتیه‌وه‌ بنێن كه‌ له‌ ناوه‌ندی عراقه‌وه‌ نزیك بێت و په‌یوه‌ندیه‌كانیان ئاسایی بكه‌نه‌وه‌، هه‌ر هیچ نه‌بێت بۆ زیاتر ملكه‌چ نه‌بون بۆ توركیا و هاوكارری نه‌كردنی بۆ وه‌ستان دژی به‌رژه‌وه‌ندیه‌ باڵاكانی كورد، له‌گه‌ڵ قازانجه‌ ئابوری و سیاسیه‌كان بۆ كوردستانی باشوریش له‌م وه‌زعه‌یدا كه‌ قه‌یرانی ئابووری جوڵه‌ی له‌كوردستان بریوه‌ .
بۆیه‌ پێویسته‌ له‌سه‌ر هه‌مووان له‌م كاته‌دا هه‌ر هیچ نه‌بێت پارتی ناچار بكه‌ن كه‌ له‌ جێبه‌جێ كردنی پلانی (بی ) ی توركیا هاوكار نه‌بێت ئه‌ویش به‌ :
*هه‌وڵدان بۆ نزیككردنه‌وه‌ی له‌ لایه‌نه‌ سیاسیه‌كانی كوردستان ومانه‌وه‌ی له‌ روبه‌ری كرودستانی و دورخستنه‌وه‌ی له‌ ره‌فتاری پاشكۆیه‌تی ته‌واو بۆ توركیا و، بواردان بۆ هێشتنه‌وه‌ی له‌م پێگه‌یه‌ی كه‌ له‌ گرێژنه‌ ده‌رنه‌چووه‌ له‌ ره‌فتاره‌كانیداتاوه‌كو ئه‌م ساته‌ش .
* هه‌وڵدان و یارمه‌تیدانی بۆ نزیككردنه‌وه‌ و رێككه‌وتنی له‌گه‌ڵ به‌غدادا، بۆ دوورخستنه‌وه‌ی له‌ توركیا به‌ راده‌یه‌ك تاوه‌كو به‌یه‌كجاری خۆی نه‌خاته‌ باوه‌شی و ، بۆ ئه‌وه‌ی زیاتر ملكه‌چی داواكاری و فه‌رمانه‌كانی نه‌بێت و به‌ ئاسانی یارمه‌تی جێبه‌جێكردنی پیلانه‌كانی نه‌دات و خۆی له‌ پلانی ( بی ) ی توركیا دوور بخاته‌وه‌ .
* له‌ پرسه‌ نێوخۆییه‌كاندا به‌ شێوه‌یه‌ك مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵدا بكرێت له‌ پێستی خۆی ده‌رنه‌چێت و، به‌هه‌ر جۆرێك بێت ناچارنه‌كرێت ره‌فتاری نابه‌جێ و هه‌ڵه‌ی گه‌وره‌تر و خیانه‌تی له‌ جۆری 31 ئاب دووباره‌ بكاته‌وه‌ .
هه‌وڵێكی هه‌مه‌گیر بدرێت بۆ نزیكبونه‌وه‌ی لایه‌نه‌ سه‌ره‌كیه‌كانی كوردستان، پارتی و یه‌كێتی و گۆران بۆ خستنه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی كوردستان بۆ سه‌ر سكه‌ی خۆی هه‌ر هیچ نه‌بێت به‌كه‌موكورتیه‌كانی پێشویه‌وه‌ تاوه‌كو له‌م قۆناغه‌ به‌ سه‌لامه‌تی ده‌په‌رینه‌وه‌، ئه‌مه‌ش به‌ یارمه‌تی و نه‌رمی نواندنی گۆران و یه‌كگرتویی به‌ك بریاریی یه‌كێتی ده‌بێت له‌م كاته‌دا .
بۆیه‌ له‌م كاته‌دا به‌ خوێندنه‌وه‌ی پێشهاته‌كان و مه‌رامه‌ درنده‌ییانه‌كانی توركیا، ئه‌ركی زۆر ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر سه‌رجه‌م هێزه‌كانی كوردستان به‌سه‌رجه‌م به‌شه‌كانیه‌وه‌ به‌ تایبه‌تی هێزه‌كانی كوردستانی باشوور و په‌كه‌كه‌ و یه‌په‌گه‌، كه‌ چاو له‌ زۆر به‌رژه‌وه‌ندی بچوكی حزبی داخه‌ن و ئه‌م قۆناغه‌ و پێداویستیه‌كانی بخوێننه‌وه‌ و به‌ له‌ خۆبردووی له‌هه‌ڵه‌ی یه‌كتر خۆشبن كه‌ گه‌وره‌ییه‌ بۆ هه‌ر یه‌كه‌یان به‌رژه‌وه‌دی میله‌ت بخاته‌ پێش به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانی خۆیه‌وه‌ به‌ كرده‌وه‌ نه‌ك ته‌نها به‌ لێدوان و بانگه‌شه‌، ئه‌گینا ته‌نها توركیا و وڵاتانی داگیركه‌ر قازانج ده‌كه‌ن و به‌س .




ئەرنست بلوخ و هەڵگیرسانى شۆڕش ڕزگار عەلى


یەکەم/ دەروازەیەك بۆ ناسینی ئەرنست بلوخ (1885_1977)

بلوخ لە ساڵی 1885 لە شاری (لودفیگر) كە دەكەوێتە ڕۆژئاوای ئەڵمان لەدایكبووە، لە ئەسڵدا جولەكەیە، باوكی ماكس بلوخ لە سكەی ئاسنین كاریكردووە، بلوخ هەر لەسەرەتای تەمەنی دەستی كردووە بە خوێندنەوەی فەلسەفەی سیاسی و هەریەكە لە (فشتە و هیگڵ و شلینگ) كاریگەرییان لەسەری بەجێهێشتووە. بلوخ لە بواری ئەكادیمیش لە ساڵی 1905 لە زانكۆی مونیخ گەیشتۆتە پلەی دكتۆرا، نامەی دكتۆراكەی بلوخ بەسەرپەرشتی فەیلەسوفی و زانای دەروونی (ئەوزفلد كولبە)بووە، بابەتی نامەكەش لەسەر فەیلەسوف (هیزیش ریكرد1863_1936) بووە كە لەسەر فەلسەفەی مێژوو كاریكردووە، دواتر بلوخ ماڵی دەگوازێتەوە بەرلین، لە بەرلین جۆرج زمیل(1858_1918) دەناسێت، پاش جۆرج لەیەكێك لە هۆڵەكانی وانەوتنەوەی فەلسەفەی لەگەڵ فەیلەسوفی ماركسی جۆرج لۆكاش ئاشنایەتی پەیدا دەكات، لە ساڵی 1912 بلوخ دووردەخرێتەوە بۆ شاری _گارمیش_هایدلبر) هەمان ئەو شارەی كە لۆكاشی لێیە، لەو شارە نزیكایەتی تەواوی بلوخ و لۆكاش دەسپێدەكات. قۆناغی هاورێیەتی لۆكاش قۆناغێكی زێڕینی بلوخ بووە، چونكە لەگەڵ لۆكاش كەوتونەتە ناو مناقشەیەكی قوڵی فیكر و ئەدەبیاتەوە، تەنانەت هەندێك جار بووەتە شەڕیان، بەڵام هیچ كاتێك ئەم شەڕە كاریگەری لەسەر هاوڕێیەتییەكەیان دروست نەبووە، تەنانەت بلوخ ئەوندە بایەخی بە لۆكاش داوە كە كتێبەكەی (كێشەی مادییەت) پێشەكەش كردووە. هەر لەو شارە بلوخ ئاشنایەتی دروست دەكات لەگەڵ فەیلەسوفی سۆسۆلۆژی ماكس فیبر(1864_1920) بەڵام بەهۆی ئەو ناكۆكییە فیكرییەی كە لە نێوانیان هەبووە ئەو ئاشنایەتییە درێژە ناكێشێت. بلوخ لە ساڵی 1913 ژیانی هاسەرگیری لەگەڵ ئەلیزا شترنسكی پێك دەهێنێت، بەڵام لە ساڵی 1921 ئەلیزا كۆچی دوای دەكات، كۆچی ئەلیزا كاریگەری دەروونی گەورە لەسەر بلوخ بەجێدەهێلێیت، تەنانەت ئەم كاریگەرییە لە كتێبی (ڕۆحی یۆتۆپیا) بە ئاشكرا دەردەكەوێت. بلوخ دوای مەرگی ئەلیزا دەبێتە گەڕیدەیەك لە نێوان (ئیتالیا و سویسرا و تونس) ئەمەش وایلێدەكات كە ئاشنایەتی لەگەڵ جیهانی ئیسلامی دروست بكات، پاشان ئەم گەڕانە لە كتێبی (پرنسیبەكانی ئومێد) كە تێكەڵەیەك لە كەلپوری یەهودی مەسیحی مانفێست دەكات، بلوخ دەگەڕێتەوە بەرلین و تا ئەو كاتەی كە نازییەت دەسەڵات دەگرێتە دەست لەوێ‌ دەمێنێتەوە، باش گرتنە دەستی دەسەڵات لە لایەن نازییەت ساڵی 1933 بلوخ كۆچ دەكات بۆ سویسرا و باش ئەوەی جەنگی دووەمی جیهانی كۆتایی دێت دەوڵەتی ئیشتراكی دەسەڵات دەگرێتە دەست زانكۆی لیبزج دەعوەت نامەیەكی بۆ دەنێرێت و كورسییەكی فەلسەفەی پێشەكەش دەكەن، بلوخ لە ساڵی (1954_1955) هەردوو بەرگی (پرنسیبەكانی ئومێد) بڵاودەكاتەوە، كە بە كاریگەرترین كتێبی بلوخ دادەنرێت. هەرچەند هەندێك ڕا هەیە كە هیچ شتێكی هاوبەش لە نێوان ماركس و بلوخ نییە، بەڵام زۆربەی بۆچوونەكان لەسەر ئەوە كۆكن كە بلوخ بە كاریگەرترین فەیلەسوفی سەدەی بیستی ماركسی هەژمار دەكرێت، چونكە ئەوەی بلوخ و ماركس كۆدەكاتەوە ئاڕاستەكردنی شۆڕشە بۆ گۆڕینی جیهان، ئەمەش لە ڕێگەی بەدەستهێنانی ئازادی و دەرچوونی مرۆڤە لە كۆیلایەتی …

_دیارترین كارەكانی بلوخ:
1. ڕۆحی یۆتۆپیا 1918 (پەڕینەوە بۆ جیهانێكی نوێ)
2. تۆماس مونتسر 1921(شۆڕشی لاهوت) (خوێندنەوەیەكی نوێی ماركسييانه بۆ مێّژوو)
3. شوێنەوار 1930 (گێڕانەوەی ژیاننامە)
4. میراتی ئەم زەمەنە 1936 (ڕەخنەگرتن لە فاشیزم و بورجوازییەتی ئەڵمانی)
5. ئازادی و سیستەم 1946 (كاریگەری ئوميَد لەسەر بیركردنەوەی مرۆڤ)
6. پرنسیبەكانی ئومێد

لە گرنگترین كارەكانی بلوخ هەژمار دەكرێـت، بلوخ لەم كتێبەدا وێنەی جوڵینەری مرۆڤمان بۆ شیدەكاتەوە و ئاماژە دەكات كە سوبێكت كۆتایی نەهاتووە و نایەت، تەنانەت لەو كاتانەش كە هەموو دەرگاكان لەسەرمان قفڵ دەدرێت هێشتا دەتوانین وێنە و ڕووداوەكانی پشت دەرگاكان ببینین و بیجوڵێنین و ئاراستەی بكەین، بلوخ لەم كارەدا بۆ ئەوەی جوڵینەرمان بجوڵێنێت دەمانگەڕێنێتەوە سەر پرسیارەی ئەوەی: ئێمە كێن؟ لە كوێوە هاتووین؟ بۆ كوێ دەڕۆین؟چاوەڕێی چی دەكەین؟ چاوەڕێی چی دەكەن؟ بلوخ وەڵامی ئەم پرسیارانە بە ڕەخنەگرتن لە مەشروعێكی شارستانی پەیوەست بە (ئومێدە)وە دەداتەوە… ئێمەش لەم نووسینەدا زیاتر دەچینە ناو شیكردنەوەی ئەم كتێبە، بەڵام بێ ئەوەی تەفسیراتەكانی تری بلوخ و كتێبەكانی تری فەرامۆش بكەین…

دووەم/ ئاشنابوون به چەمکە سەرەکییەکانى بلوخ

کاتێک مرۆ دەست بۆ ئیشێکى فەلسەفى دەبات، یەکەم پرسیار ڕووبەڕووى دەبێتەوە ئەوەیە: ئایا فەلسەفە چییە؟ ژیل دۆلۆز(١٩٢٥_١٩٩٥) وەڵامى ئەم پرسیارەمان دەداتەوە کە فەلسەفە بریتییە: (( لە هونەرى پێکهێنان و داهێنان و دروستکردنى چەمک))، ئەى چەمک چییە؟ بۆ ئێمە زمانمان نییە؟ تۆ بۆ دەتەوێت زمانى ئێمە سەقەت بکەیت؟ نەخێر هاوڕێ گیان زمانى فەلسەفى زمانێکە وەکو زمانەکانى تر، ئەویش پێویستى بە فێربوونە ، پێویستى بە شەونخونییە، بەڵام یەک جیاوازى هەیە لەگەڵ زمانەکانى تر ئەویش ئەوەیە زمانى فەلسەفى بۆ ئەوەى بمێنێتەوە دەبێت بەردەوام بخوڵقێرێت، واتە نابێت دواى پاپیرى پاپیرت بکەویت، بە پێچەوانەوە دەبێت پاپیرى پاپیرت بکوژیت، ئایا کێ ئەو کارە دەکات؟ بێگومان کەسایەتى چەمکگەرا؟ ئەى کەسایەتى چەمکگەرا کێیە؟ فەیلەسوف. بێگومان بێ ناسین و تێگەیشتنى چەمکەکان و زمانى بلوخ تێگەیشتن لە بلوخ کارێکى نەکردەیە، بلوخ کۆمەڵێک چەمکى داهێناوە کە لە ڕێگەى ئەو چەمکانەوە دەمانباتە ناو پەیوەندى (بوون و ماهییەت) لەناو بوونى واقیعى ئەم جيهانه‌. ئەم چەمکاتە کە بلوخ بەکاریهێناوە دەلالەتن لە بوونى هەبوونێک کە کارایە لەناو جیهان لە ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ مەحاڵ، هەبوون لێرەدا ئاماژەیە بە ناکۆکى، ناکۆکى دەربارەى خۆ، دەربارەى ئەوەى کە (هێشتا نەگەیشتووە). یان هەبوون هێشتا لە ڕێگایە بۆ ئەوەى بگات. دەبێت بزانین کارکردنى بلوخ و داهێنانى چەمک لاى بلوخ تەسەورێکى مەعریفى ناداتە دەستەوە، بەڵکو داهێنانى چەمک ڕێگایەکى خەلاقە بۆ شێوەیەکى نوێ و بینینێکى نوێ بۆ جیهان. به هەرحاڵ هەموو ئەو چەمکانەى کە بلوخ ئاماژەى پێدەکات و دایهیناوە تەعبیرە لە بوونێک کە هێشتا نەگەیشتووە. ئایا ئەو چەمکانە چین؟ ئایا مانایان چییە؟

١. هێشتا_ نەبوو (not- yet)

هێشتا_نەبوو کاریگەرترین و سەرەکیترین چەمکە لاى فەلسەفەى ئەرنست بلوخ، هێشتا_نه‌بوو ئه‌نتۆلۆژيايه‌كی مه‌حكومی سوبێكته، واته‌ هيچ سوبێكتێك نييه‌ خاڵی بكه‌يته‌وه‌ له‌ هێشتا نه‌بوو، به‌ڵاَم هێشتا_نه‌بوو په‌يوه‌ندييه‌كی سه‌ربه‌خۆ نييه‌ به‌ڵكو په‌يوه‌ندييه‌ له‌گه‌ڵ ئوبێكت، واته‌ سوبێكت پێويستی به‌ ئوبێكته‌، ئوبێكت لێردا ده‌بێته‌ بناغه‌ی ئه‌وه‌ی كه سوبێكت كامڵ بكات، واته‌ سوبێكت له‌ بيركردنه‌وه‌ی ئه‌وه‌ی كه‌ (نه‌بووه‌) يان (هێشتا -نه‌بووه‌) بۆ ئه‌وه‌ ده‌ڕوات كه‌ (بوونی هه‌بێت‌). بلوخ ڕای وايه‌ هيچ كاتێك (هێشتا- نه‌بوو) پێويستی به‌ به‌ڵگه‌ هێنانه‌وه‌ نييه‌، واته‌ گۆمانی ئه‌وه‌مان لا دروست بێت كه‌ ئێمه‌ بريفێكتين و كامڵين، به‌ڵكو ئێمه‌ ماده‌م وه‌كو كۆجيتۆ ئاماژه‌ی بێده‌كات هه‌ين كه‌واته‌ ئه‌وه‌ نين ئێستا هه‌ين، يان به‌ ته‌عبيرێكی تر ئێمه‌ ماده‌م مرۆڤين شعوری ئه‌وه‌مان پێدراوه‌ كه‌ ئه‌وه‌ی ئێستا هه‌ين ئه‌وه‌ نييه‌ كه‌ ده‌مانه‌وێت. ئه‌رنست بلوخ له‌ حاڵه‌تی (هێشتا- نه‌بوو) پرسيارێك رِووبه‌ڕوومان ده‌كاته‌وه‌ و ئاماژه‌ ده‌كات، مادام (هێشتا- نه‌بوو) ئه‌نتۆلۆژييانه‌ به‌ من دراوه‌، كه‌وته‌ چی ڕووده‌دات بۆمان؟ من كائينێكم بوونم هه‌يه‌، به‌لاَم هێشتا نه‌بوومه‌ته‌ خاوه‌نی ئه‌و بوونه‌ی كه‌ ده‌مه‌وێت، كه‌واته‌ ئه‌مه‌ ئه‌وه‌ ده‌گه‌يه‌نێت كه‌ ماهييه‌تی جيهان بۆ من كراوه‌يه‌، ده‌بێت هه‌وڵ بده‌م، تێبكۆشم و بجوڵێم، گواستنه‌وه‌ی كۆجيتۆ بۆ ناو چه‌مكی (هێشتا نه‌بوو)ی بلوخ ئه‌وه‌يه‌ كه‌ من هه‌ستده‌كه‌م بوونی هه‌يه‌، بيرده‌كه‌مه‌وه‌ و گومان ده‌كه‌م، به‌ڵاَم ئه‌وه‌ی كۆجيتۆ ئاماژه‌ی پێده‌كات كه‌ (من هه‌م) بناغه‌يه‌كی ئه‌نتۆلۆژیی به‌ من ده‌به‌خشێت، به‌ڵاَم كه‌ (من بيرده‌كه‌مه‌وه‌) ده‌خه‌ينه‌ پاڵی و له‌گه‌ڵ (هێشتا نه‌بوو) بلوخ دا‌يده‌نێيت بناغه‌يه‌كی ئه‌نته‌رپۆلۆژيا ده‌داته‌ ده‌ست، به‌ڵاَم ئه‌نته‌رپۆلۆژيای په‌تی نا، به‌لَكو ئه‌نتۆلۆژيای ئه‌نته‌رپۆلۆژيا، به‌لاَم كه‌ به‌شێك له‌ كۆجيتۆی ئه‌نتۆلۆژی (من هه‌م) دانێين، له‌گه‌ڵ بلوخ ناكۆك دێته‌وه‌، بلوخ ته‌عبير له‌وه‌ ده‌كات كه‌: ((من بيرده‌كه‌مه‌وه‌ كه‌واته‌ من نيم)) يان ((من بيرده‌كه‌مه‌وه‌ كه‌واته‌ ده‌بێت بوونم هه‌بێت)) كه‌واته‌ لای كۆجيتۆ ناسنامه‌ی ئێمه‌ (ئێستايه‌) به‌ڵام لای بلوخ ناسنامه‌ی ئێمه‌ (داهاتووه‌)…

2. هێشتا ده‌رنه‌كه‌وتوو (pre-apperrance)

هێشتا-ده‌رنه‌كه‌وتوو يه‌كێكی تر له‌ چه‌مكه‌ سه‌ره‌كييه‌كانه‌ فه‌لسه‌فه‌ی ئه‌رنست بلوخ. (هێشتا -ده‌رنه‌كه‌وتوو) گه‌رِانه‌وه‌ی ئوبێكته‌ بۆ ناو سوبێكت، به‌ جۆرێك ئوبێكت هێشتا خۆی ده‌رنه‌خستووه‌، يان هێشتا خۆی بۆ ئاگايي ئێمه‌ نه‌داوه‌ته‌ ده‌ست، ئه‌م گه‌رِانه‌وه‌يه‌ له‌ رِێگای داهاتوو رِووده‌دات، به‌لاَم بلوخ له‌م چه‌مكه‌دا كاريگه‌ری ئه‌ده‌بياتی پێوه‌ دياره، چونكه‌ بۆ بلوخ گه‌ڕانه‌وه‌ی داهاتوو له‌ ڕێگه‌ی خه‌ياڵه‌وه‌ ده‌بێت، واته‌ خه‌ياڵ ده‌ورێكی گرنگ و ياريكه‌رێكی سه‌ره‌كييه‌ له‌ناو چه‌مكی (هێشتا- ده‌رنه‌كه‌وتوو). هێشتا ده‌رنه‌كه‌وتوو وه‌زيفه‌يه‌كی ئه‌نتۆلۆژی كه‌ ئێمه‌ بێ ئه‌و ناتوانين بژيت، چونكه‌ ده‌رنه‌كه‌وتوو تاريكييه‌كی هه‌ميشه‌ييه‌ كه‌ ئێمه‌ی داگير كردووه‌، ئێمه‌ به‌رده‌وام مه‌حكومين ڕووناكی بكه‌ينه‌وه‌، ئه‌گه‌ر ڕووناكی نه‌كه‌ينه‌وه‌، يان ئه‌گه‌ر بۆ ڕووناكبوونه‌وه‌ی نه‌ڕۆين ئه‌وا تاريكی ده‌مانكوژێت، ده‌رنه‌كه‌وتوو به‌ ته‌نيا هيچ مانايه‌ك به‌ده‌سته‌وه‌ نادات، ده‌رنه‌كه‌توو وێنه‌يه‌كی حه‌قيقه‌تی ڕه‌هايه‌ كه‌ ئه‌گه‌ر (پێی بگه‌ين و پێی نه‌گه‌ين) عه‌ده‌مييه‌تی لێده‌كاته‌وه‌، ‌ئه‌گه‌ر پێی بگه‌ين موته‌كامل ده‌بين له‌ مرۆ ده‌رده‌چين ده‌بينه‌ خوا، ئه‌گه‌ر پێی نه‌كه‌ين عه‌ده‌مييه‌ت با‌ڵ به‌سه‌رماندا ده‌كيشێت، به‌لاَم چاره‌سه‌ری هه‌ردووكيان ئه‌و پێشگره‌ی (هێشتا)يه‌ كه‌ بلوخ دايناوه‌، هيشتا حه‌قيقه‌تی ڕه‌هاو پووچييه‌تی ده‌كوژێت و فۆڕم به‌ (ده‌رنه‌كه‌وتوو) ده‌دات و بوونێكی دايناماكی به‌ ئێمه‌ ده‌به‌خشێت، (هێشتا) له‌ عه‌ده‌م رزگارمان ده‌كات چونكه‌ هه‌م ده‌گه‌ين هه‌م ناگه‌ين، به‌ كورتی هێشتا ئومێدی به‌رده‌وام به‌ هه‌وڵی سوبێكت ده‌به‌خشێت.

٣. ئومێد (hope)

به‌ به‌هاترين چه‌مك لای بلوخ ئومێده‌، بلوخ له‌ ڕێگه‌ی (ئومێد)ه‌وه‌ دابڕانێكی مه‌عريفی له‌گه‌ڵ فه‌لسه‌فه‌ی پێش خۆی دروستكرد، هه‌موو ئه‌و چه‌مكانه‌ی كه‌ بلوخ خوڵقاندوونی دواجار هه‌موويان ده‌چنه‌وه‌ ناو ئومێد، ئومێد فۆڕم به‌ هه‌موو چه‌مكه‌كانی تری بلوخ ده‌به‌خشێت، ئومێد وا ده‌كات ئێمه‌ له‌ قه‌له‌قی ڕزگارمان بێت به‌وه‌ هيشتا كامڵ نه‌بووين، ئومێد پاڵنه‌ری به‌ره‌و پێشچوونی ئێمه‌يه‌. به‌لاَم ده‌بێت بزانين ئومێد كورتناكريته‌وه‌ بۆ ته‌نيا خۆزگه‌ و تكاكانمان، به‌ڵكو جه‌وهه‌ری (ئومێد) تاكيدكردنه‌وه‌ی ئه‌وه‌يه‌ كه‌ ئێمه‌ كاتيك نه‌گه‌يشتووين، مانای ئه‌وه‌ نييه‌ ناگه‌ين، ئه‌مه‌ش له‌ وه‌ستان رزگارمان ده‌كات و تموحێك ده‌خاته‌ پاڵمان بۆ ئه‌وه‌ی بجوڵێين، ئومێد خوڵقێنه‌ری يۆتۆپيايه‌، واته‌ پرنسيبی ئومێد پرنسيبيكی يۆتۆپياييه‌، ئه‌وه‌ يۆتۆپياشه‌ ته‌حه‌كوم به‌ هه‌موو جوڵه‌ و گۆڕانكارييه‌كانی ئيمه‌ ده‌كات….

٤. پێشه‌وه‌ front))

پێشه‌وه‌ په‌يوه‌ندييه‌كی جه‌وهه‌ری و كۆنكريتی له‌گه‌ڵ چه‌مكی (نا) هه‌يه‌، لای بلوخ ئه‌وه‌ (نا)يه‌ كه‌ (پيشه‌وه‌) ده‌خاته‌كار، يان (نا) ياخيبوونه‌ ده‌رباره‌ی دۆخی ئێستا بۆ ئه‌وه‌ی بيكوژين و بگه‌ينه‌ پيشه‌وه‌، واته‌ (نا) خوڵقێنه‌ری (پێشه‌وه‌)يه‌، يان پاڵنه‌ره‌ بۆ پێشه‌وه‌، ئه‌وه‌ش (نا) ده‌خاته‌ كار (هێشتا- نه‌بووه‌)، هێشتا نه‌بوو حاڵه‌تێكی ئۆنتۆلۆژييه‌ كه‌ (نا) دروست ده‌كات، به‌ڵام (هيشتا- ده‌رنه‌كه‌وتوو) حاڵه‌تێكی ئۆنتۆلۆژييه‌ كه‌ به‌ره‌و( پێشه‌وه)مان ده‌بات.. ئه‌وه‌ی ده‌بێت بزانين چه‌مكه‌كان لای بلوخ هه‌موويان په‌يوه‌ندييان به‌يه‌كه‌وه‌ هه‌يه‌، هه‌نديك جار هه‌موويان له‌ناو يه‌كدا يه‌كتری دروست ده‌كه‌ن…‌

سێیەم/ ئۆ‌نتۆلۆژيای هۆشياری

جه‌وهه‌ری فه‌لسه‌فه‌ی بلوخ له‌سه‌ر دوو پايه‌ وه‌ستاوه‌، يه‌كه‌ميان ئۆ‌نتۆلۆژيايه‌. دووه‌ميان ئه‌نته‌رپۆلۆژيايه‌، دووه‌ميان به‌شێكی سه‌ره‌كی يه‌كه‌ميانه‌ و به ‌به‌رده‌وامی له‌ناو يه‌كه‌ميان خۆی ده‌بينێته‌وه‌، لايه‌نی ئه‌نته‌رپۆلۆژی خۆی له‌گه‌ڵ (هيَشتا-نه‌بوو) ده‌بينێته‌وه، ئه‌مه‌ش ‌ كاتيَك مرۆ هه‌ستده‌كات و ئاگايی ئه‌وه‌ی هه‌يه‌ كه‌ پێويستی به‌ شتێكه‌، به‌لاَم ئه‌و شته‌ نييه‌، يان هيَشتا بوونی نييه. به‌ڵام لايه‌نه‌كه‌ی تر واته‌ ‌ئه‌نتۆلۆژيا خۆی له‌گه‌ڵ (بوون) ده‌بينێته‌وه‌، ئه‌مه‌ش كاتيَك وجودی ده‌ره‌وه‌ ‌ پێويسته‌ بوونی هه‌بێت، به‌ڵام بوونی نييه‌. واته‌ ئه‌نته‌رپۆلۆژيا حاڵه‌تی ناوه‌وه‌ى سوبێكته‌‌ كه‌ هه‌ست ده‌كات له‌ناو خۆيدا نوقسانه ‌و بۆ ئه‌م نوقسانيه‌ش ده‌چێته‌ ناو وجودی ده‌ره‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بگات، به‌ڵام كاتێك ناگات، په‌يوه‌ندی نێوان ئه‌نته‌رپۆلۆژيا و ئۆ‌نتۆلۆژيا له‌دايك ده‌بێت، يان په‌يوه‌ندی نێوان (هێشتا نه‌بوو) له‌گه‌ڵ ( بوون) تێكه‌ڵ به‌يه‌ك ده‌بن. كه‌واته‌ له‌ ئێستادا په‌يوه‌ندييه‌ك دروست ده‌بێت له‌ نێوان سوبێكت و ئوبێكت، يان له‌نێوان زاتی مرۆڤ و جيهانی سروشت، ئه‌م په‌يوه‌ندييه‌ واده‌كات (پرنسيبی ئومێد) بهێته‌ كايه‌وه‌، بلوخ له‌ كتێبی (ڕۆحی يۆتۆپيا) پرسيارێك ده‌كات: ئايا چۆن ده‌زانين كه‌ ئێمه‌ ئه‌و مه‌عريفه‌يه‌مان نييه‌ كه‌ ده‌بوايه‌ هه‌بێت، يان چۆن ده‌زانين نوقسانين؟ يان به‌ شێوه‌يه‌كی تر، مه‌عريفه‌ی ئێمه‌ چۆن ده‌گاته‌ ئه‌وه‌ی كه‌ هێشتا-نه‌بووه؟‌ بلوخ له‌ناو سوبێكتدا شتێك ده‌دۆزێته‌وه‌ ئه‌و شته‌ش جيهانی (ئاره‌زوو)ه. جيهانی ئاره‌زوو له‌ناو هه‌موو مرۆڤێك بوونی هه‌يه‌، ئاره‌زوو جێگه‌يه‌كه‌ بۆ ئه‌وه‌ی هه‌موو كێشه‌كانی مرۆ بچنه‌وه‌ ناوی و له‌وێوه‌ خۆيان مانفێست بكه‌ن. لێره‌دا ئێمه‌ بێ ئه‌وه‌ی ئاگاداربين ده‌چينه‌ ناو سايكۆلۆژيا، به‌ڵام سايكۆلۆژيا وه‌كو ئه‌وه‌ی فرۆيد له‌ كتێبی (لێكدانه‌وه‌ی خه‌ونه‌كان) ئاماژه‌ی پێكردووه‌ گه‌ڕانه‌وه‌يه‌ بۆ ڕابردوو، يان چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌كانی ڕابردووه‌، به‌ڵام فه‌لسه‌فه‌ی بلوخ ڕۆيشتنه‌ بۆ پێشه‌وه ‌و داهاتوو، فه‌لسه‌فه‌ی فرۆيد دۆزينه‌وه‌ی كێشه‌يه‌، به‌ڵام فه‌لسه‌فه‌ی بلوخ چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌يه‌، فرۆيد لێكدانه‌وه‌ بۆ خه‌ون ده‌كات له‌كاتێكدا له‌ خه‌وداين يان له‌ ناهۆشياريداين، به‌ڵام بلوخ لێكدانه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ خه‌ونه‌ ده‌گات كه ‌له‌وپه‌ڕی‌ هۆشياريداين، بلوخ ئاماژه‌ ده‌كات ئه‌و خه‌ونه‌ی كه‌ له‌ هۆشياريدا ده‌يبينين ئيراده‌ی گۆڕان دروست ده‌كات، به‌ جۆرێك ئه‌و خه‌ونه‌ خه‌ونێكی خه‌لاقه‌ كه‌ خه‌ياڵ دروست ده‌كات و بيركردنه‌وه‌ ده‌خوڵقێنێت، ئه‌و بيركردنه‌وه‌ش ده‌ورێكی گرنگ ده‌بينێت بۆ ئه‌وه‌ی گۆڕانكاری دروست ببێت. كه‌واته‌ ده‌گه‌ينه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ فه‌لسه‌فه‌ی بلوخ چالاكييه‌كی هۆشيارانه‌يه‌ و هۆشياری ده‌خاته‌ كار، به‌ڵام بلوخ به‌ پرسيارێك ئايا چالاكی هۆشياری چۆن دروست ده‌بێت؟ ديسان ده‌مانخاته‌وه‌ ناو سايكۆلۆژيا، به‌ مانايه‌ك له‌ماناكان بلوخ ئيش له‌سه‌ر (بوونگه‌راييه‌كی سايكۆلۆژی) ده‌كات، لاكان به‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ فرۆيد ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ قۆناغی منداڵی و له‌ ديمه‌نی قۆناغی ئاوێنه‌يی وێنه‌يی هۆشياربوون ڕوونده‌كاته‌وه‌، بلوخيش هه‌ر ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ لای منداڵ و قۆناغی هۆشياريبوونمان بۆ ڕوونده‌كاته‌وه‌، به‌ڵام به‌ ئاڕاسته‌يه‌كی تر.
بلوخ سه‌ره‌تای هۆشياريی ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌ لای منداڵ و ئاماژه‌ ده‌كات منداڵ له‌ حاڵه‌تی خه‌وبينيندايه‌، واته‌ منداڵ بوونه‌وه‌رێكه‌ كه‌ ده‌توانێت خه‌و ببينێت، به‌ڵام خه‌ونه‌كانی منداڵ ته‌ڵخ و لێڵن، ئه‌و خه‌ونه‌ی منداڵ ده‌يبينێت سه‌ره‌تايه‌كه‌ بۆ ئاشكراكردنی شته‌كان، سه‌ره‌تايه‌كه‌ بۆ به‌ده‌ستهێنانی مه‌عريفه‌، هه‌موو به‌ده‌ستهێنانێكی مه‌عريفه‌ش جۆرێكه‌ له‌ ياخی بوون، ياخی بوون به‌رامبه‌رئه‌و شتانه‌ی كه‌ له‌به‌رده‌ستين، واته‌ ياخیبوون لای منداڵ هی ئه‌وه‌يه‌ ده‌يه‌وێت بزانێت، منداڵ سوبێكتێكه‌ به‌دوای هۆشياری ده‌گه‌ڕێت، به‌ دوای ئه‌وه‌ بزانم ئوبێكت چييه‌، هه‌ر ئه‌مه‌ش منداڵ له‌ قۆناغی منداڵی هه‌موو شته‌كان ده‌شكێنێت، تا ئاشكرا بن، به‌ڵام ئاشكراكردن شته‌كان له‌و ته‌مه‌نه‌دا ته‌واو نابێت، ئه‌وه‌ی له‌ منداڵ بۆ فه‌له‌سه‌فه‌ی( بلوخ) گرنگه‌ ده‌رباره‌ی( ئاشكراكردنی شته‌كان ) ئه‌و به‌رده‌وامی بوونه‌يه‌ كه‌ هه‌يه‌تی، ئه‌و هه‌وڵه‌يه‌ كه‌ ده‌بێت بگاته‌ ئه‌نجام، ئه‌و (شۆڕشی ئه‌ومێد)ه‌يه‌ كه‌ هه‌ڵيگيرساندووه‌، له‌ هه‌مووی گرنگتر ئه‌وه‌يه‌ منداڵ هيچ كات ناگاته‌ ده‌ره‌ئه‌نجامێك كه‌ بيوه‌ستێنێت، هيچ كات ناگاته‌ ئه‌وه‌ی كه‌ ئێستێك بكات، به‌ڵام بۆ بلوخ ئه‌وه‌ جێگه‌ی دڵخۆش نييه‌ چونكه‌ لێره‌دا هۆشياری ناكامڵه‌ به‌رانبه‌ر واقيع، هۆشياری مامه‌ڵه‌كردنه‌ له‌گه‌ڵ سه‌روو واقيع، بلوخ ده‌يه‌وێت له‌ قۆناغه‌كانی تردا وه‌كو منداڵ مامه‌ڵه‌ بكه‌ين، وه‌كو منداڵ ته‌سليم نه‌بين، وه‌كو منداڵ (شۆڕشی ئومێد) هه‌ڵگيرسێنين. بلوخ ئاماژه‌ ده‌كات كاتێك ئێمه‌ ده‌گه‌ينه‌ ته‌مه‌نی سيانزه‌ ساڵی ئيتر سه‌روو واقع خۆی ده‌داته‌ ده‌ست واقيع، ئيتر مامه‌ڵه‌كردنمان له‌گه‌ڵ واقيعه‌، ئيتر هۆشياری ئێستێك ده‌كات و خۆی بۆ تێڕامان ده‌داته‌ ده‌سته‌وه‌، له‌ ته‌مه‌نی سيانزه‌ ساڵی منداڵ خه‌و به‌وه‌ ده‌بينێت هه‌نگاو به‌ره‌و ژيانێكی باشتر بنێت، له‌م ته‌مه‌نه‌ به‌ پێچه‌وانه‌ى پێشتر دونيا ئاشكرايه‌ بۆمان به‌ڵام خه‌ونه‌كانمان نائاشكرايه‌، لێره‌دا گريمانه‌ دروست ده‌بێت، گريمانه‌ به‌رانبه‌ر ڕێگاگه‌ڵێكی زۆر، به‌رانبه‌ر جۆره‌ها ژيان، به‌م گريمانانه‌وه ‌ده‌چينه‌ ناو ته‌مه‌نی حه‌فده‌ ساڵی، لێره‌دا و له‌م قۆناغه‌دا گريمانه‌كان پێكدادان دروست ده‌كه‌ن، پێكدادان ده‌رباره‌ی وێنه‌كان، ده‌رباره‌ی ڕووداوه‌كان، ده‌رباره‌ی ناجێگری سوبێكت بوونمان، جه‌وهه‌ری ئه‌و پێكدادانه‌ هی ئه‌وه‌يه‌ كه‌ سوبێكت وێنه‌ی داهاتووی لا كێشراوه‌، ئه‌م وێنه‌يه‌ وا له‌ سوبێكت ده‌كات حه‌ز بكات هه‌موو شتێك بۆ خۆی ببێت، هه‌موو شتێك خۆی خاوه‌نی بێت، بلوخ ئه‌م خه‌ونه‌ له‌م ته‌مه‌نه‌دا به‌ خه‌ونی بورجوازييه‌كان ده‌شوپێنێت كاتێك ده‌يانه‌وێت هه‌موو شتێك بخه‌نه‌ ژێر كۆنتڕۆڵی خۆيان، خه‌ون بينيی بورجوازييه‌ت خه‌ون بينينه‌ به‌ داگيركردنی هه‌موو ئه‌و شتانه‌ی كه‌ هه‌يه‌ و ئه‌وان خاوه‌نی نين. له‌ قۆناغێكی تر كاتێك پێ ده‌خه‌ينه‌ ناو ته‌مه‌نی بيست ساڵييه‌وه‌، ئه‌م قۆناغه‌ (نا) له‌دايك ده‌بێت و ده‌چێته‌ ناو (هێشتا-نه‌بوو)، په‌يوه‌ندی (نا) به‌ (هێشتا-نه‌بوو) په‌يوه‌ندييه‌كه‌ كه‌ گۆڕان ده‌هێنێته‌ كايه‌وه‌، يان به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كان هيچ قۆناغێك ئه‌وه‌نده‌ی ئه‌م قۆناغه‌ سوبێكت بير له‌ گۆڕينی دونيا ناكاته‌وه‌، له‌م قۆناغه‌ ناشيرينێكان، ڕێگرييه‌كان، تاريكيييه‌كان سه‌رهه‌ڵده‌ده‌ن، له‌هه‌مانكاتيشدا سوبيكتبوون به‌ره‌نگاری هه‌موو شتێك ده‌بێته‌وه‌، ياخی ده‌بێت به‌رانبه‌ر كۆمه‌ڵگه‌. له‌ كۆتا قۆناغدا كه‌ بريتييه‌ له‌ قۆناغی (پيری) پچرانێك دروست ده‌بێت له‌ نێوان سوبێكتی پير و كۆمه‌ڵگه‌، سوبێكتی پير هه‌ستده‌كات ئيتر كۆمه‌ڵگه‌ به‌جيده‌هيڵێت، له‌م قۆناغه‌ ئه‌وه‌نده‌ (ناوه‌وه‌ی) سوبيكت ئيش ده‌كات، ئه‌وه‌نده‌ بير له‌ ده‌ره‌وه‌ ناكاته‌وه‌، هۆشياری پير زياتر بيركردنه‌وه‌يه‌ له‌ ڕابردووی خۆی، پير خه‌ون و خۆزگه‌كانی به‌ ياده‌وه‌ری به‌سه‌ر ده‌بات، به‌ ياده‌وه‌ری گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ سه‌رده‌مانی گه‌نجی، به‌ڵام ئه‌مه‌ مانای ئه‌وه‌ نييه‌ كه‌ هۆشياريي (قۆناغی پيری) هۆشيارييه‌كی ياده‌وه‌ريانه‌يه‌ به‌رانبه‌ر ڕابردوو، يان هه‌مووی هه‌ر ڕابردووه‌، به‌ڵكو ده‌وڕێكی گه‌وره‌شی هه‌يه‌ به‌سه‌ر داهاتوو، ته‌نانه‌ت بلوخ به‌ پێگه‌يشتووترين قۆناغی ناو ده‌نێت، به‌ڕای بلوخ ئه‌م قۆناغه‌ گه‌ر بيركردنه‌وه‌يه‌كی داهاتوويانه‌ سه‌ر هه‌ڵبدات ئه‌و بيركردنه‌وه‌يه‌ كۆكردنه‌وه‌ی هه‌موو جوانييه‌كان و عاقڵمه‌ندی سوبێكته‌، چونكه‌ بلوخ ڕای وايه‌ ئه‌م قۆناغه‌ خاڵييه‌ له‌ غروری گه‌نجايه‌تی و پڕه‌ له‌ حيكه‌مه‌ت و ئيراده‌ی ده‌هێنه‌رانه‌. كه‌واته‌ ده‌گه‌ينه‌ ئه‌و ئه‌نجامه‌ی كه‌ هۆشياريی بۆ ئه‌وه‌ی بگاته‌ ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌يه‌وێت له‌سه‌ر شێوه‌ی (هێشتا-نه‌بوو) خۆی مانفێست ده‌كات، جه‌وهه‌ری هێشتا-نه‌بوو ئه‌وه‌يه‌ كه‌ له‌ تاريكی رزگارمان ده‌كا، بۆيه‌ هێشتا-نه‌بوو پاڵنه‌ره‌ سوبێكته‌ بۆ ئه‌وه‌ی خۆی بگه‌يه‌نێته‌ ڕوناكی، به‌ زمانی سايكۆلۆژيا هۆشياری ده‌يه‌وێت ده‌ست به‌سه‌ر ناهۆشياريدا بگرێت و ناهۆشياری نه‌هێڵێت، به‌ڵام لای بلوخ په‌يوه‌ندی نێوان هۆشياری به‌ ناهۆشياری په‌يوه‌ندييه‌كی ناوه‌كی نييه‌، به‌ڵكو هۆشياری له‌سه‌ر ئه‌ساسی ده‌ره‌وه‌ خۆی داده‌مه‌زرێنيت، په‌يوه‌ندی هۆشياری و ناهۆشياری لای فرۆيد ئه‌وه‌يه‌ كه‌ خه‌ونه‌كانمان چه‌پينراون چوونه‌ته‌ ئه‌و شوێنه‌ تاريكييه‌ی كه‌ پێی ده‌ڵێين نه‌ست، ئه‌وه‌ی لای فرۆيد ئێمه‌ چاوه‌ڕوانين ئه‌وه‌يه‌ كه‌ ئه‌و خه‌ونانه‌ زيندووبكرێنه‌وه‌، به‌ڵام بلوخ خه‌ونه‌كان ناو ده‌نێت (مژده‌ی خۆرهه‌ڵاتێكی نوێ)، واته‌ هاتنه‌دی ئه‌و ئومێد و خه‌ون و خه‌ياڵه‌ی كه‌ له‌ داهاتوو ده‌يبينم، به‌ڵام له‌ ئێستادا هاتۆته‌ دی، مژده‌ی به‌ره‌به‌يان هاتنی سه‌رزه‌مينێكی يۆتۆپييه‌ بۆ ناو ئێمه‌، بلوخ ئه‌و مژده‌يه‌ به‌ شۆڕشێكی سياسی و كۆمه‌ڵايه‌تييه‌ ده‌زانێت كه‌ له‌ وه‌ستان رزگارمان ده‌كات و ده‌مانگه‌يه‌نێته‌ داهاتوو.


چوارەم/ شۆڕش چۆن سه‌رهه‌ڵده‌دات؟

مرۆ كه‌ بیرده‌كاته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ بیر ده‌كاته‌وه‌ كه‌ بگاته‌ شتێك، گه‌یشتن به‌ شتێك ده‌رئه‌نجامی (نا)بوونه‌ بۆ شتێكی تر، واته‌ (نا) له‌ كامڵیدا سه‌رهه‌ڵنادات، به‌ڵكو به‌رده‌وام هه‌ست به‌ كه‌مبوون ده‌كات، بۆیه‌ ده‌یه‌وێت بگاته‌ كه‌منه‌بوون، ئه‌و پاڵنه‌ری (نا)یه‌، یان ئه‌و ده‌نگه‌ی كه‌ (نا) ئاگادارده‌كاته‌وه‌ یان (نا) له‌ حاڵه‌تی نائارامیدا ده‌هێڵێته‌وه‌ ئاره‌زووه‌، واته‌ (نا) هیچ كاتێك له‌ خۆیه‌وه‌ سه‌رهه‌ڵنادات به‌ڵكو پێویستی به‌ شتێكه‌، به‌ڵام ئه‌و شته‌ی له‌به‌رده‌م نییه‌. (نا) كۆتایی سوبیكت نییه‌، واته‌ بیربكه‌ینه‌وه‌ ئه‌و كاته‌ی (نا) به‌سه‌رماندا زاڵه‌، ئه‌وه‌ كۆتایمان هاتووه، به‌ڵكو بلوخ ئاماژه‌ ده‌كات (نا) سه‌ره‌تایی فۆڕم به‌خشینه‌ به‌ سوبێكت، واته‌ ئێمه‌ هه‌رگیز ناتوانین بێ نه‌فیبوونی ئێستامان بیر له‌ خۆمان بكه‌ینه‌وه‌، لێره‌دا بیركردنه‌وه‌ پێش نه‌فیبوونی سوبێكت دێت، به‌ڵام ئه‌گه‌ر بیركردنه‌وه‌ نه‌گاته‌ ئه‌وه‌ی نه‌فی سوبیكت بكه‌ین ئه‌وه‌ بیركردنه‌وه‌ نییه‌. له‌گه‌ڵ نه‌فیبوونی سوبیكت به‌ره‌و نه‌فی بوونی دونیا ده‌ڕۆین، واته‌ نه‌فیبوونی سوبیكت و نه‌فیبوونی دونیا توند به‌یه‌كه‌وه‌ به‌ستراون، به‌ڵام نه‌فیبوونی سوبێكت پێش نه‌فیبوونی دونیا ده‌كه‌ویت و ده‌یه‌وێت دونیاش وه‌كو خۆی لێبكات، لێره‌دا هیچ كاتێك نه‌ دونیا به‌ نیسبه‌ت سوبێكت بێ سوبێكت هه‌یه‌ و نه‌ سوبێكتیش بێ دونیا، به‌ڵام بۆ ئه‌وه‌ی دونیا بگۆڕێت ده‌بێت سوبێكت بگۆڕێت، ئایا سوبێكت چۆن ده‌گۆڕێت؟ ‌ ئه‌رنست بلوخ ئاماژه‌ ده‌كات كاتێك (نه‌فی) بوونمان لا دروست ده‌بێت ده‌گه‌ین، واته‌ (نا) گه‌یشتنه‌، به‌ڵام گه‌یشتنیش كۆتایی نییه‌ به‌ڵكو سه‌ره‌تایه‌، كۆتایی ئه‌وه‌ی ئێمه‌ سوبێكتین، ئێمه‌ هه‌ین، سه‌ره‌تای ئه‌وه‌ش ئێمه‌ سوبێكتین به‌س نوقسانین و نه‌گه‌یشتووین، كۆتایی ئه‌وه‌ی ئێمه‌ خه‌ونمان هه‌یه‌، سه‌ره‌تای ئه‌وه‌ی خه‌ونه‌كانمان نه‌هاتۆته‌ دی. كه‌واته‌ نه‌فیبوون سه‌ره‌تایه‌ بۆ هه‌نگاونان بۆ خه‌ونه‌كانمان، سه‌ره‌تایه‌ بۆ جوڵه‌ی گۆڕانكاری. گۆڕان و (نا) له‌یه‌ك جیاواز ناكرێنه‌وه‌، چونكه‌ كاتێك سوبێكت بیرده‌كاته‌وه‌ و ده‌گاته‌ (نا) هه‌ست به‌وه‌ ده‌كات له‌ فه‌ڕاغدایه‌، بۆیه‌ ده‌یه‌وێت ئه‌و فه‌راغه‌ پڕبكاته‌وه‌ به‌مه‌ش هه‌نگاوی گۆڕانكاری ده‌نێت. كاتێك ئێمه‌ بیرده‌كه‌ینه‌وه‌ له‌ حاڵه‌تی ترسداین به‌ڵام وه‌كو بلوخ ئاماژه‌ی پێده‌كات كاتێك بیركردنه‌وه‌ نه‌فیبوون ئه‌خوڵقێنێت له‌ناو خۆیدا ئه‌و كاته‌ ترس ده‌كوژێت، واته‌ نه‌فیبوون كوشتنی ترسه‌ و ڕقڵێبوونه‌وه‌یه‌ له‌ ترس، واته‌ ترس به‌هۆی (نا)وه‌ ده‌بێته‌ ڕق، ترس له‌ خاوه‌ن ترسه‌، به‌ڵام خاوه‌ن ترس ترسه‌ له‌ ڕقلێبوونه‌وه‌، كه‌واته‌ خاوه‌نی ترساو ئێستا خاوه‌ن ترسه‌ له‌ (نا)، یان ئه‌وه‌ی پێشتر ئه‌یترساندین، ئێستا به‌هۆی ئه‌و (نا)یه‌وه‌ كه‌ بۆمان په‌یدا بووه‌ لێمان ده‌ترسێت، ئه‌مه‌ش هه‌نگاوێكه‌ كه‌ (شۆڕشی ئومێد) به‌ ئێمه‌ ده‌به‌خشێت و نایه‌ڵێت به‌ره‌و عه‌ده‌مییه‌ت هه‌نگاو بنێین. بلوخ ئه‌م بیرۆكانه‌مان له‌و كاته‌ پێنابه‌خشێت كه‌ ئێمه‌ له‌وپه‌ڕی هێزداین، به‌ڵكو ئه‌و بیرۆكانه‌مان ئه‌و كاته‌ پێده‌به‌خشێت كه‌ خۆمان زۆر بێ به‌ها و بێ ده‌سه‌ڵات ده‌بینین، واته‌ بلوخ ئه‌و كاته‌ (ئومێد)مان پێده‌به‌خشێت كه‌ تاریكی باڵی به‌سه‌رماندا كێشاوه‌، كاتیك ته‌واو نائومێد ده‌بین، كاتێك ئیتر بڕوامان وایه‌ تاریكی ناگۆڕێت، بڕوامان وایه‌ كۆتاییمان هاتووه‌، بلوخ دێت به‌ هێزه‌ شاراوه‌كانمان ئاشنامان ده‌كات و (شۆڕشی ئومێد)مان پێ هه‌ڵده‌گیرسێنێت، بلوخ پێی وایه‌ ئه‌و كاته‌ی پێمان وایه‌ كۆتايیمان هاتووه‌ ئه‌و كاته‌ سه‌ره‌تای ئێمه‌یه‌، ئه‌و كاته‌ سه‌ره‌تای گۆڕانكارییه‌كان ده‌ستپێده‌كات، چونكه‌ ئه‌و كاته‌ بیر له‌ گۆڕان ده‌كه‌ینه‌وه‌، به‌ڵام بلوخ ته‌نها یه‌ك مه‌رجی هه‌یه‌ ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ بیركردنه‌وه‌ (نا)ی نه‌فی له‌گه‌ڵدابێت، ئه‌و كاته‌ بێ ئه‌وه‌ی خۆمان هه‌ست بكه‌ین سوبێكت كاری خۆی ده‌كات. ئه‌و كاته‌ بیركردنه‌وه‌ ده‌بێته‌ (نا)، (نا)ش له‌ بیركردنه‌وه‌دایه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بچێته‌ ناو كرداری صه‌یروره‌ و خوڵقاندنی میژوو، كرداری بیركردنه‌وه‌ كاتیك ده‌گاته‌ ئه‌وه‌ی بزانێت تاریكی چییه‌ ده‌گاته‌ كرداری صه‌یروره‌، كاتیكیش گه‌یشته‌ صه‌یروره‌ سوبیكت به‌رده‌وام له‌حاڵه‌تی صه‌یروره‌دا ده‌مێنێته‌وه، به‌رده‌وام بوونی صه‌یروره‌ به‌رده‌وام بوونی (نا)یه‌، واته‌ له‌ (نا)یه‌كه‌وه‌ بۆ (نا)یه‌كی تر ده‌ڕۆین، تا وای لێدێت ده‌بێته‌(نا‌)یه‌كی ده‌ینه‌ماكی، ئه‌م ده‌ینه‌ماكی نه‌فی بوونه‌ له‌ شێوازی (هێشتا-نه‌بوو)خۆی مانفێست ده‌كات، هێشتا-نه‌بوو قۆناغێكی گرنگی سوبێكته‌ چونكه‌ له‌م قۆناغه‌دا ئامانجی سوبێكت خۆی مانفێست ده‌كات، واته‌ هێشتا-نه‌بوو له‌ سوبێكت خۆی ده‌رده‌خات، كاتێكیش سوبێكت خۆی ده‌رده‌خات ئامانجه‌كه‌ی ته‌نیا ناژین له‌ پێناو ژیان، یان ناژین له‌ پێناو (ژیانێكی ڕووت)، به‌ڵكو ده‌ژین بۆ به‌هایه‌ك كه‌ له‌ ئه‌سڵدا ژیان بۆ ئه‌و به‌هایه‌یه‌، هه‌‌ر ئه‌و به‌هایه‌یه‌ كه‌ به‌رده‌وام ده‌مانخاته‌ ناو قه‌له‌قییه‌وه‌، قه‌له‌قی ئه‌وه‌ی به‌ ته‌عبیری بلوخ نه‌گه‌یشتووین به‌ یۆتۆپیای بوونمان. یۆتۆپیا كاتێك ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ (نا) ده‌بێته‌ هێشتا-نه‌بوو، یان نه‌فی ده‌ینه‌ماكی، ده‌ركه‌وتنی یۆتۆپیا جوڵه‌یه‌كی دیالێكتی بۆ ئێمه‌ ده‌خوڵقێنێت، ئه‌و جوڵه‌یه‌ ده‌مانگه‌یه‌نێته‌ داهاتوو، ئه‌م عه‌ملییه‌ی صه‌یروره‌یه‌ هه‌رگیز ناگاته‌ یۆتۆپیا، به‌ڵام لای بلوخ دووباره‌كردنه‌وه‌ی عه‌مه‌لێكه‌ فۆڕمی یۆتۆپیایی وه‌رده‌گرێت، چونكه‌ ئامانج ئه‌وه‌ نییه‌ ئێمه‌ بگه‌ین به‌ یۆتۆپیا، ئامانج ئه‌وه‌یه‌ له‌ یۆتۆپیا خاڵی نه‌بینینه‌وه‌، واته‌ فۆڕم لێره‌دا یۆتۆپیا نییه‌ به‌ڵكو به‌ره‌و پێشچوونه‌، كه‌واته‌ سوبێكت ده‌چیته‌ ناو سه‌فه‌رێكی نادیار، سه‌فه‌ر له‌سه‌ر سه‌فه‌ر، به‌ڵام ئه‌و سه‌فه‌رانه‌ سه‌فه‌رێكی كراوه‌ و نه‌بڕاوه‌ و ئه‌به‌دین، تا وای لێدێت سه‌فه‌ره‌كان، دیالێكته‌كان و نه‌فی ده‌ینه‌ماكیمان ده‌بێته‌ به‌شێك له‌ بوونمان، واته‌ نابنه‌ له‌ به‌شێك بۆ ئه‌وه‌ی بگه‌ين، به‌ڵكو خۆيان گه‌يشتنن، به‌ڵام گه‌يشتنێكی كۆتادار نا. به‌ كورتی فه‌لسه‌فه‌ی بلوخ په‌یوه‌ندییه‌، پەیوەندی نێوان هۆشیاری و (هێشتا نەبوو) دەبنە وەزیفەیەكی یۆتۆپی و لە ڕێگای سوبێكته‌وه‌، سوبێكتیش لە ڕێگای (ئەگەرەوە) بەرەو داهاتوو دەڕۆن و دەیناسن، بەڵام بلوخ جیاوازی نێوان دوو (ئەگەر)مان بۆ دەكات. یەكەمیان: ئەگەری نەخۆشی: ئەم حاڵەتەیان بە دیاردەی (زانستی دەروونی) دەناسێت و ئاماژە دەكات كە ئەم حاڵەتە لە ئەنجامی پاڵنەری دەروونی و تێكچوونی باری كەسی و عەسبێتبوونەوە ڕوودەدات، هەموو بەرەو پێشچوونێك لەم جۆرەیاندا دووبارە بوونەوەی بەرەو پیشچوونەكانی ڕابردووە لەداهاتوودا، بلوخ ئەم جۆرەیانی بە (ئەگەر)ی (گەڕانەوە بەرەو ڕابردوو) ناو بردووە و بە جۆرێك كە داهاتوو بە درۆزن و هەڵخڵەتێنەر ناو دەبات. جۆری دووەمیان: ئەگەری بەرهەمهێنەر: ئەم جۆرەیان جیاوازییەكی تەواوی لەگەڵ غەریزەدا هەیە و لەكاتی مەرحەلەی گەنجێتی و كاتی هەستكردن بە گۆڕان و ڕەتكردنەوەی واقیعی ئێستادا ڕوودەدات، ئەم ئەگەرەیان بە تەواوی بە ڕووی جیهانی دەرەوەدا دەكرێتەوە و هەنگاونان بەرەو ئازادی و داهاتووبوون سەرهەڵدەدات، ئەم جۆرەیان هەموو خەونەكانی ڕووی لە داهاتوویە و داهاتوو بە بەهەشت و یۆتۆپیای خۆی دەزانێت، بەڵام دەبێت بزانین خەونی بەرەو پێشچوون جیاوازە لە خەونی گەیشتن بە یۆتۆپیا، خەونی بەرەو پێشچوون ئەو خەونەیە كە داهاتوو بە باشترو جیاوازتر دەزانێت لە واقیعی ئێستا، بەڵام خەونی یۆتۆپیابوون خەونێكی خەیاڵییە و خەونە بە بوونی چیایەكی ئاڵتونی. یەكەمیان حاڵەتێكی واقیعییە و دووەمیان حاڵەتێكی خەیاڵییە، بەڵام پەیوەندی هەردووكیان بەیەكەوە پەیوەندییەكە لە سەر ئەساسی (هێشتا نەبوو) دامەزراوە، (هێشتا نەبوو) بناغەكەی ئەو (نا)یەیە كە پێشتر گوتمان، واتە ئەگەر (نا) نەبوو ئێمە ناتوانین بیر لە (هێشتا نەبوو) بكەینەوە. بەڵام پرۆسەی (نا)یش بناغەیەكی تری هەیە ئەویش هۆشیارییه‌، واتە پرۆسەكە یەك لەدوای یەك دێت و بەبەردەوامیش چونكە ناگەنە یۆتۆپیا خۆیان بە شێوازی جیاواز دووبارە دەكەنەوە، بەڵام (نا) كاتێك چەمكی (هێشتا نەبوو) دەهێنێتە ناو خۆی ئەو كاتە نابێتە كۆتاییه‌كی تەواو، واتە ئەو(نا)یە نابێتە كۆتا (نا) بۆ سوبێكت بەڵكو لەگەڵَ پرۆسەی (نا)ی یەكەم (نا) تەواو خۆی بە وجودێكی تایبەتەوە دەنووسێنێت و بەردەوام لە ڕێگای (هێشتا نەبوو)ی بەردەوامەوە (نا)ی دووبارە سەرهەڵدەدات، ئومێد لێرەدا وادەكات (نا) نەمرێت و ببێتە پرۆسەیەكی بەردەوامی ئەبەدیی بەرەو ئەو شتەی دەمانەوێت، واتە (نا) نە كۆتادارە و نە عەدەم، بەڵكو لەگەڵ شتێكی ئومێدبه‌خش لە پەیوەندیدایە. هەم ئەوەی وادەكات (نا) نەمرێت یان نەبێت عەدەم ئومێده‌ هەم (نا)بوون گەڕانەوە نییە بۆ خاڵی سەرەتا یان سفر، بەڵكو هەنگاوی تازەیە بەرەو یۆتۆپیا. بلوخ ئاماژە دەكات كە (نا) لە شێوەی (هیشتا نەبوو) خۆی دووبارە دەكاتەوە، بەڵام دووبارەبوونەوەی (نا) لە شێوازی ڕابردوو نا، بە شێوازی هەمان فیگەر نا، بەڵكو بە شێوازێكی تازە، تازەبوون بەو مانایەی كە ئێمە شوێنی وامان دۆزیوەتەوە كە پێشتر نەدۆزراوەتەوە، كیشوەری وامان بینیوە كە پێشتر ئاشنای نەبووین، چیرۆكی وامان دێتە پێش كە پێشتر نامۆ بووین پێی، جیهانی وامان لێ پەیدا دەبێت كە پێشتر نەبووە، بەڵام دەبێت بڵێن ئەو شوێنەی ئێمە دۆزیمانەتەوە ئەو كیشوەرەی ئێمەی تێداین ئەو جیهانەی كە ئێستا هەیە بە بەردەوامی یۆتۆپیایەكەی ئێمە نییە و شتێكی نوقسانە.

پێنجەم/ ئیزافەی بلوخ بۆ سەر ماركس

ماركس ئیزافەی شۆڕشی بۆ پەراوێزەكان هەبوو، بلوخ ئیزافەی شۆڕشی ئومێد، ئایا بلوخ ماركسی بوو؟ ئایا بۆچوونی لەگەڵ ماركسی كلاسیك یەك بوو؟ پاش داڕوخانی ماركسییەت، بلوخ ئەندامی شیوعی نەبوو، بەڵام خۆی بە ماركسی دەزانی، بلوخ دوای ئەوەی ئاسۆیەكی داهاتووی بۆ نوێگەری فیكری ماركس بەدی كرد و مانفێست كرد، توشی ڕەخنەیەكی توندی ئەندامانی حزبی شیوعی و موفەكیرەكان بوویەوە، ماركسییە فەرمییەكانی بیركردنەوە و فەلسەفەی بلوخیان بە پێچەوانەی ڕۆحی فەلسەفەی ماركس دادەنا، لە ڕاستیدا بلوخ فەلسەفەی مادی بڕۆگرامەكانی لە ماركس وەرگرت، باوەڕێكی تەواوی بەو بیرو باوەڕانە هەبوو وەكو (بیروباوەڕێكی فەلسەفی)، بەڵام بە تەواوەتی دووركەوتەوە لە ڕۆحییەتی فەلسەفە داخراوەكەی ماركس، بلوخ هەوڵیدا دیدگای بنەڕەتی ماركس كۆبكاتەوە بەرامبەر مێژووی گۆڕانكاری كۆمەڵایەتی و لەگەڵ رزگاربوونی مرۆڤ كە ڕەگ و ڕیشەكەی دەگەڕاندەوە بۆ كەلتوری شارستانی لەناو كەلتوری شارستانیش بۆ كەلتوری یەهودی مەسیحی.
یەكێك لەو ئیشاكالییە گرنگ و ئاڵوزییانەی كە فەلسەفەی بلوخ دەربارەی (شۆڕشی ئومێد) دەیورژێنێت (لاهوت) و مامەڵكردنە لەگەڵ ئاین، یان دەتوانین بڵێین یەكێك لەو كێشە سەرەكییانەی كە بلوخ دەباتەوە سەر ماركس بۆ ئەوەی ئێستێك بكەین لەگەڵیدا، هەڵوەشانەوەی ئاینە لای ماركس، ئایا بە جدی ئیشی بلوخ كارپێكردنەوەی ئاینە لە فەلسەفەی ماركسییەت؟ ئایا دەتوانین بڵێین (ئومێد) لە دوای (گەشت و دوور و درێژەكەی كەلتوری مرۆڤایەتی) بۆ ئەوەی بگاتە ئەنجام دەبێت بە مەرگی لاهوت كۆتایی بێـت؟ لە ڕاستیدا كاتێ‌ بلوخ هات ئەم كێشەیە واتە كێشەی كەلتور پەیوەست بە ئاینەوە لە گۆڕەپانێكی فراواندا خۆی مانفێست كرد، ئەمەش دەرەئەنجامی گەڕانی بلوخ بوو دەربارەی كەلتوری ڕۆشنبیری، بلوخ هات و لە كەلتور تێگەیشت و بەواتا فراوانەكەی كە مەیدانەكەی فكر و فەلسەفە و ئەدەب و هونەر و زانست و ئاینە، هەروەها بلوخ لەسەر ئەساسی ئەم بونیادانە كە ناكرێت خاڵی بكەیتەوە لە مرۆڤ بەرنامەكەی پێشكەش كرد، بلوخ (لاهوت)ی هێنایەوە ناو ماركسییەت، ئەمەش بە بیانووی ئەوەی ترسی لەدوا ڕۆژ هەیە، بلوخ بۆ ئەوەی هێز بداتە ماركس و بلۆریتاریا دەیەویست ئەو جوڵێنەرە ڕۆحییە نادیارە كە ماركس فرامۆشی كردبوو ئەم زیندوویبكاتەوە، ئەوەش ترسی ئەوەی نەك ئەو شۆڕشە (عەقلییە) ی ماركس گومان لە خۆی بكات و نرخی بەهای خۆی نەزانێت، ترسی ئەوەی وەكو خۆی بڕوای بەوە هەبوو ناكرێت مەعریفە بێ (لاهوت)هەبێت، ئەو مەعریفەیەش ناكرێت بێ لاهوت بێت چونكە ئەو كاتە (بلۆریتاریا)سەربكەوێـت دەچێـتە ناو بۆشاییەكی فەلسەفییەوە.




قەیرانی دارایی، یان بازی گەورە بۆ دووركەوتنەی چینەكان … كارا فاتیح

زۆر جار دەیانەوێت، وەك موتڵەقێك ئەوە بخەنە مێشكی هەموامانەوە، گوایە ئەوەی ئێستا هەیە، قەیرانی دارایییە، لە ڕاستییدا ئەگەر شتێك هەبێت ناوی قەیرانی دارایی بێت، لەم دوو ساڵەوە دەست پێ ناكات، بەڵكو سەرتاپای تەمەنی ئەم حاكمانەی ئێستا، هەمووی هەر قەیرانی دارایی بوە، لە هەموو ساڵ و سەردەمە زێڕینەكانی ئەم دەسەڵاتەدا، هیچ كات كاری شاییستە بە ئاسانی دەست نەكەوتوە، هیچ كات دامەزراندن ئاسان نەبوە، هیچ كات هیچ خێزانێك بە تەنها مووچە و تەنانەت دوانیش ژیانێكی شاییستە نەژیاوە و، هیچ كات هۆكارەكانی خۆشگووزەرانی و سەفەر و چارەسەری نەخۆشی و … ئاسان و بەردەست و نەبوون ‌و، بۆ ئەوەی نانبڕاو نەبیت، دەبێت سەركز كاری خۆت بكەیت، گوێ بەو هەموو نادادییەی ئەو شوێنە نەدەیت كە كاری تێدا دەكەیت و هتد…، بۆیە ئەوەی وامان تێدەگەیەنێت قەیرانی دارایی هەر ئەم دوو ساڵە هەبوە و دەستی پێ كردوە و پێشتر خەڵك وەزعی باش بوە، لە ڕاستیدا یان درۆ دەكات، یان زەینی كوێرە و هیچ نابینێ و هیچی بیر نایەت.

ئەگەر تەنها حاكمان بڵێن قەیرانەكە دوو ساڵە دەستی پێ كردوە، ئەوە كێشە نییە و وەك هەموو قسەكانی تریان دەیانەوێت بە پاساو و درۆ و پینە و هەڵخەڵەتاندن كاری خۆیان بەڕێ بكەن، بەڵام ئەگەر خەڵك و قوربانییانی ئەم دۆخە وا بڵێن، ئەمەیان كێشەیە، چونكە مایەی داخە، كە ئەوان نەك هێندە چاوكز بەڵكو دیدەكوێرن، نابینن هێشتا لەم دۆخەدا دەسەڵاتداران بازرگانیی خۆیان هەر گەرمە و ئیشوكار و خۆشگووزەرانییان هەر لە حاڵەتی ئاسایی خۆیدایە، كەناڵی ئاسمانی بە كوالیتیی بەرز دەكەنەوە، لای ئەوان هەر وەك جاران هیچ خەبەر نییە و سۆپەرماركێت و باڵەخانەی قەشەنگ دەكرێتەوە و كاركردن لە پرۆژەكانیان بە چركەیش ڕاناوەستێت، لە ئاستی سیاسییشدا، لە مامەڵەی شەیتانی نەكەوتوون و قومار لە سەر چارەنووسی خەڵك دەكەن و ڕق و شەڕی ڕاگەیاندن و سیاسەتی ناعەقڵانی و تەنانەت كۆمیدییش بەڕێوە دەبەن، بۆیە بێ ئەوەی پێوست بكات بڵێین، كێ و بۆچی ئەم دۆخەی خوڵقاندوە، بێ دوودڵی پێویستە، وا لەم قۆناغە تێ بگەین، كە جیا لە قەیرانە هەمیشەیییەكەی دارایی ئەوەی هەیە، بازی گەورەیە بۆ دووركەوتنەی چینەكان، بۆ هەڵتەكاندنی ئەو چینەی كە هەر هەژار بوو، بەڵام بە درۆ خۆی ناو نابوو چینی ناوەڕاست، هەر دەستكورت و نەبوو بوو، بەڵام بە سەیارەیەك و كۆمەڵێك مۆدێلاتی ناوماڵ و شوققە و خانوویەكی كۆمپانیاكان خۆی هەڵخەڵەتاندوبوو، بێ ئاگا لەوەی كە ئەو كۆمەڵگا نماییشییەی سەرمایەداریی دروستی كردوە و هەموو تاكێكی كۆمەڵگای تەنها لە سەر گۆڕینی مۆدێلات ڕاهێناوە، كۆمەڵگایەكی مێگەلییە و بۆ قازانجی خۆی درووستی كردوە، ئەوەی ئەمڕۆ هەیە بیرخستنەوەیەكی بەرپرسانی سەرمایەدارە بۆ ئەو چینەی بە حیسابی خۆی بە كار و مووچەیەكەوە خۆش دەژی و خانووی هەیە و سەیارەی پێیە و سەفەری وڵاتان دەكات و جلی جوان دەكاتە بەر منداڵەكانی و لە خواردنی خۆش كەمی نییە، ئەوە زەنگێكی سەرمایەدارییە بۆ ئەوان، كە پێیان بڵێن، ئێمە بۆ مونافەسە و قازانجی كۆمپانیاكانمان سەیارەمان بەسەردا ساغ كردیتەوە‌و، بۆ هەمیشە كردمانیت بە خزمەتكاری خۆمان، نەك وا هەست بكەیت سەیارە خزمەتت دەكات و پێت وابێت بە ئاسانی بەنزینت دەست دەكەوێت و بە ئاسوودەیی لێی دەخوڕیت، سەرمایەداران دەڵێن، ئێمە تەنها خانوو یان شووقەیەكی پەڕپووت و ناجائیزت بە بازووی خۆت و بە ڕەنج و عارەقی هەموو تەمەنت پێ ڕەوا دەبینین، نەكەی بیر لەوە بكەیتەوە، پێی گڵاوی خۆت بخەیتە گوندی ئەڵمانی و ئیتالی و ئینگلیزی و خەیاڵی ئەوە بكەیت، دەبیتە خاوەنی ڤێللا و باخی وەك ئەوانەی ئێمە، ئێمە وەك مێگەل و بۆ قازانجی كۆمپانیاكانی خۆمان، بۆ ئەوەی هەمیشە و زوو زوو گیرفانت سفربێتەوە، بۆ یۆنان و دوبەی و قوبرس و بەیرووت و توركیا و جۆرجیا و… هتد، مان ڕەوانە كردیت و چەند دیمەنێكی ئەو وڵاتانەمان پیشان دایت، نەكەیت بە گەمژەیییەكەی خۆت وا بزانی، گەشت و گەڕانت كردوە و لەززەتی بینینی دونیات تاقی كردوەتەوە، ئێمە تەنها بۆ قازانج و جوانكردنی سیستمەكەی خۆمان، قوتابخانە و خەستەخانەمان داناوە، نەكەی تۆی پوسوپۆخڵ، توخنی قوتابخانە و خەستەخانە تایبەتەكانی ئێمە بكەویت…هتد، بە كورتی ئەوان بە چینی بەناو ناوەڕاست دەڵێن، ئەوەندە لە خۆت بگۆڕێ و ئەوەندە خۆت مەناسەرەوە، تا تەنها خزمەتكاری سیستم و تەماحەكانی ئێمە بیت، لەوەو دوا ستوپ.
ئەم دۆخەی ئێستا هەیە قەیرانی دارایی نییە، قەیرانی دارایی لە ژێر سایەی ئەم بەرپرسە تازەپیاكەتە و سەرمایەدارانە ئەزەلی و لەگەڵ تەمەنیاندا ئەبەدییە، ئەم دۆخە تەنها بازێكی گەورەیە بۆ دووركەوتنەوەی چینەكان، فەقیركەوتنی هەژارەكان تا سنووری خۆكوشتن و لە برسا مردن، دەوڵەمەندبوونی سەرمایەداران تا سنووری بوون بە خاوەنی چەكە جیهانییەكان.




ئاو دەزانێ من لە کوێم … جەلال عەبدوڵا ساڵح

ئەمجارە کە گەڕامەوە
بمبە بۆ باخی *( عەبە ڕەزا)
لە ژێر پرچی دار گوێزەکان
چیرۆکی کوژرانی درەختم بۆ بگێڕەوە ؟
لە لای گۆلاوی
بەردەم حەوزە شان شکاوەکەی دامنێ
تا پێم بڵێ
کانییەکەی ئەو بەر
چەند ساڵ لەمەو بەر
سووپای لافاو کوشتی

…

کە سەردانم کردی
بمبە بۆ بەردەمی ماڵی *( خاوەر)
بزانم ڕەنگی دەرگای حەوشەکەیان نەگۆڕاوە
بزانم کۆتری سەر دیوارەکان
وەک جاران گۆرانی دەڵێن
بزانم لاولاوەکان
باوەش دەکەن بە دیواری پیردا و
زەردەپەڕ ماچییان دەکا

…

کە گەڕامەوە
بمبە بۆ کەبابخانەی *(حەمە گەورە)
تا پڕ بە سییەکانم
هەناسەی دووکەڵی
خەڵوز و گۆشت هەڵبمژم
زەرفێ گێلاسم بدەرێ
بۆنی دایکمی لێ بێ
لە ڕەگەزی ڕەنگ
لە سیحری قژی
ئێوارانی
تاڤگە بچێ

…

کە هاتمەوە
لە بەر هەیوانی ماڵی
چۆلەکەکان دامنێ
تا وەکوو جاران
گۆرانی *(غەریب مەڕۆم) بۆ بڵێن
لە ماڵی (ڕێحان)
جامێ دۆ و قەسوانی سەوزم بۆ بێنە
کە تامی ڕۆحی مەشکەی (حەلاو) ی لێ بێ
بمبە بۆ ژێر دارسێوەکەی پشتی قەڵاا
تا سەهۆڵی غەریبیم دەتوێتەوە
تێر تەماشایی زەردەپەڕ ی مناڵیم کەم

…

کە گەڕامەوە
گیرفانی ڕاستم پڕ کە لە چوالە و
لای چەپم لە مێوژ
ئەسپێکی تەختەم بۆ بکڕە
بە هەناسەی مەل
بە پێکەنینی کچ
بە گۆرانی بۆق
بەدەنگی برووسکە
بە فووی با
کار بکا

…

کە سەردانم کردی
دەستم پڕ کە لە*( نان برنجی) ژیان
قاپێ محەلەبیم لای *( فەرەیدوون )بۆ بکڕە
پڕی بکە لە شیلەی شرووبی بیرەوەری
بمبە بۆ لای *(عەبەی مەڵا)
با سێ لووقمە قازی و
بەشی دوانیووەڕۆیەک
گۆرانی غەریبیم بۆ بڵێ
هەر وەکوو جاران
دەستم بگرە بۆ ماڵی *(دادە مینا)
تا بە چاوی کزەوە
ئایندەی ژیانی پووچم
بۆ بگێڕێتەوە
با پێم بڵێ
ژمارەی بۆقە شەهیدەکانی
*(کانی کوورە) چەند

…

گەڕامەوە
باسی ئەسپە سپییەکانم بۆ مەکە
پێم مەڵێ
چەند جار گلاون
چ جەلادێکی سەر سنوور کوشتنی
لێم مەپرسە شیعر
خەڵکی کام ڕەچەڵەکی خەیاڵە
بۆ لە مەجلسی سیاسەت ڕادەکا
بۆ چل ساڵ لەگەڵیا ژیام
کۆتایی دەسمایەم
هەناسەی کیسەڵێکی شێت بوو
با بردی و نەگەڕایەوە
پێم مەڵێ چەند گەڵای باخ
قەمەی با سەری بڕی
کام جەلادی زریان کوشتی

…

گەڕامەوە
باسی سەرۆکە دزەکانی
نیشتمانم بۆ مەکە
پێم مەڵێ بەرەبەیان
سەری دووپشک و
نیوەشەو
ملی بەرانە کێوی دەپەڕێنن
پێم مەڵی وەچەکانیان
ئەسپێ مژەن
قالۆنچەی زێرابن
کرمی میووە و
مڵەی باخ و
گەنەی ئاردن

…

کە گەڕامەوە
بمبە بۆلای چەمێکی غەریب
تاقی درەختێ دەکەم
بە نووری ژیان
دەست دەگرم بە دیواری شیعرەوە و
پشت دەکەمە گڕی جەنگ
بەرەبەیان دەگرمە باوەشم و
بۆ ئێواران پێدەکەنم
گەر هاتی
ئاو دەزانێ من لە کوێم
نە ئازاری مەل بدە
نە تەم

…

جەلال عەبدوڵا ساڵح

…

*ناوەکان بەشێکن لە یادگاری و بیرەوەری مناڵێم.




(دێر)، یان (دێڕ) کاک ئاوات! … هەردی عەلی

خانمە شاعیری رۆژهەڵات (لەیلا وەزیریی) شیعرێکی بڵاوکردەوە لە پاشکۆیەکی ئەدەبی و هونەریی و لە ژمارەی دواتر کاک ئاوات حەسەن ئەمین شتێکی لەسەر بڵاوکردەوە. تا ئێرە ئاساییەو جێی سەرسوڕمان نییە.. بەڵام ئەوەی جێی مەخابنە ئەوەیە کاک ئاوات لە سەرەتاو بەشێکی نووسینەکەیدا نووسیویە “سه‌رنجم چووه‌ سه‌ر ناونیشانی شیعری (دێرتر له‌دێڕ)ی خاتوونی شاعیر له‌یلای وه‌زیری. بێگومان ناونیشان پانتاییه‌كی گرنگ و كاریگه‌ر داگیر ده‌كات له‌ نه‌خشه‌ی ده‌قدا، ئه‌م ناونیشانه‌ش (دێرتر له‌ دێڕ) جۆره‌ چڕ بوونه‌وه‌یه‌كی به‌ مه‌به‌ستی تیادایه‌ كه‌ دواتر ئه‌وه‌مان بۆ ده‌رده‌خات كه‌ شاعیر نایه‌وێت به‌ ئاسانی خۆی بدات به‌ ده‌سته‌وه‌و ده‌قێكی ئاسایی بنووسیت.”
کاک ئاوات سەرسامە بەم ناونیشانە لە کاتێکدا ناونیشانەکەش هەڵەیە و رەنگە لە ئاکامی کەم ئاستی دەستەی نووسەرانی ئەو بڵاوکراوەیەوەو تێنەگەشتن لە شیعرەکەو ناونیشانەکە لە (دێر)ەوە کرابێتە (دێڕ).
خاڵی دووەم بۆ کاک ئاوات ئەوەیە گەر تۆ بەم باسە چووبیتە ناو نووسینەکەتەوەو خاڵی سەرنج بووبێت لات و بتەوێت شتێك لەسەر ئەو شیعرە بنووسیت بۆچی نەهاتوویت ناونیشانەکەمان بۆ شی بکەیتەوەو هیچ قسەیەکی لەسەر ناکەیت؟
جوانتر وا بوو کاك ئاوات لەو نووسینەدا یەکەم شت بیکردایە ئەم هەڵەیەی راست بکردایەتەوەو لەسەر وشەی (دێر) قسەی بکردایە. ئایا مەبەست لە دێر : درەنگە وەك لە هەندێك ناوچەی کوردستان بەکاردێت یان دێری پەرستگای فەڵەکان یان مه‌به‌ست له‌ دێرینه؟ ‌تاد…… به‌ڵام دڵنیام که‌ (دێڕ) نییه،‌ چونکه‌ خۆی شاعیر له‌ تۆمارکردنی ده‌نگیدا ده‌ڵێت (دێر) پاشان له‌ رووی سیاقی گشتی شیعره‌که‌و ماناکه‌یه‌وه‌ هه‌ڵه‌ ده‌بێت گه‌ر بڵێت (دێڕ).
ئەم باسە چیرۆکی ئەو پیاوەی یاد خستمەوە کە لە جەنگدابوو و دەیویست نامە بۆ هاوژینەکەی بنووسێت و کەچی خوێندەواری نەبوو، هاوڕێکانی گوتیان چۆن نامە دەنووسیت و خوێندەواریت نییە؟ لە وەڵامدا وتی لێگەڕێن و هیچ خەمتان نەبێت هاوژینەکەم لێی تێدەگات چونکە ئەویش خوێندەواریی نییە.
ئەمەیە حاڵی دواکەوتووی کەلتوورو ئەدەب و هونەر و رۆشنبیریی کوردی ئێستا، نەتەوە بە دەست هەموو دەردەکانەوە دەناڵێنێت و لەسەروو هەمووشیانەوە (جەهل) و ئەوەش دەبێتە دەمڕاستی میللەت دەست دەکات بە جەنگان لەگەڵ مەعریفەت و بڵاوکردنەوەی جەهل، چونکه ڤایرۆس و میکرۆب لە ژینگەی نا تەندروستدا تەشەنە دەکات و دەمێنێتەوە.. راستیان فەرمووە گەر بتەوێت ئاستی پێشکەوتن و هوشیاری و شارستانی هەر میللەتێك بزانیت ئەوا بزانە ئەدەب و هونەریان لە چ ئاستێکدایە!
من قسەم لەسەر ئەوە نییە تا چەند ئەو شیعرە توانیویەتی بە دوای ئەو زمانە پەنهانەی ناو زمانی ئاسایی بگەڕێت و بیدۆزێتەوە! چەندێك پارادۆکسەکان لە شوێنی خۆیاندان یان نا؟ چەندێك تەعبیر لە موعاناتەکانی خودی شاعیرو لاوان و تاکەکانی رۆژهەڵات دەکات لە ژێر تارمایی داگیرکاریداو بزر کردنی ئازادی و ناسنامە! چەندێك وێنەی سوریالی نوێ و سەرنجڕاکێشی تێدا کێشراوە! یاخود بە دیوەکەی تردا چەندێك زمانەکە گرێیاوی و رەکیکە، یان تێکەوتنی هەڵەی ڕێزمانی وەك ئەوەی دەڵێت (قژەکانم ئاڵۆز) کە هەرگیز قژ لە زمانی کوردی و زمانەکانی تریشدا کۆ ناکرێتەوەو هەر دەگوترێت قژم- قژی – قژمان– قژیان، جا گەر یەك تاڵ بێت و یان هەموو تاڵەکان بێت. بەڵام گەر مەبەستی لە هەموو مووەکانی لەشی مرۆڤ بووایە ئەوا ئەو کات کۆ دەکرایەوەو دەگوترا مووەکانم. یان له‌ جێیه‌کی تردا ده‌ڵێت: (بێ مردووه‌ی له‌شم) له‌ بری ئه‌وه‌ی بڵێت: نه‌مردووه‌ی له‌شم..
بە هەرحاڵ من دەستخۆشی لە جیاواز نووسین و ڕوانینی شاعیرو شێوازی نووسینی شیعریی و هەروەها دەستپێشکەری کاک ئاوات دەکەم کە هەستی کرد شیعرێکی باشەو شتێکی لەسەر نووسی.
بەڵام ئەم نووسینەی شاعیری خۆشەویست کاک ئاوات روویەکی نێگەتیڤیشی هەبوو کە ڕێی لە لێکۆڵەرەوان گرت ئەوان وەك پێویست تیشکێکی بخەنە سەرو ئەکادیمیتر لێی بدوێن.




ساڵێكی سه‌خت له‌به‌رده‌م پرۆسه‌یه‌كی په‌روه‌رده‌یی سه‌قه‌ت!!! … نه‌جم محه‌مه‌د

پرۆسه‌ی په‌روه‌رده‌ له‌هه‌رێمی كوردستاندا له‌ماوه‌ی 25ساڵی ڕابووردوودا پرۆسه‌یه‌كی ته‌ندروست وخاوه‌ن فه‌لسه‌فه‌یه‌كی په‌روه‌رده‌یی ئینسانی نه‌بووه‌وگه‌لێك كه‌م وكوڕی و كێشه‌وگرفت و قه‌یرانی هه‌بووه‌له‌ هه‌مووڕویه‌كه‌وه‌ئه‌م قه‌یرانی داراییه‌ی ئه‌مڕۆش كه‌دووچاری ئه‌م پرۆسه‌یه‌بووه‌ هێنده‌ی تر ئه‌م پرۆسه‌یه‌ی ناته‌ندروست ونائینسانی تركردووه‌ وهێنده‌ی تر ئه‌م پرۆسه‌یه‌ی وێران كردووه‌ هه‌ربۆیه‌ئه‌م ساڵی خوێندنی 2016-2017ساڵێكی ئێجگارسه‌خت و قورس وقه‌یراناوی وگران ده‌بێت له‌به‌رده‌م پرۆسه‌ی په‌روه‌رده‌ له‌هه‌ریمی كوردستاندا كه‌ ئه‌و دۆخه‌ هه‌روا درێژه‌ی هه‌بێت و به‌رده‌وام بێت ئه‌گه‌ری په‌ك كه‌وتنی پرۆسه‌كه‌ به‌دوور نازانرێت.
ئه‌م پرۆسه‌یه‌ خۆی ده‌ردی كه‌م نه‌بوو ئه‌م ده‌رده‌ گه‌وره‌شی هاته‌سه‌ر له‌راِبووردوودا ده‌رده‌كانی پرۆسه‌كه‌ زۆربوون بۆنموونه‌ له‌وانه‌: – بێ‌ باكی وگرنگینه‌دانی ده‌سه‌ڵات وحكومه‌ت به‌ پرۆسه‌ی په‌روه‌رده‌و فێركردن و بوونی فه‌لسه‌فه‌یه‌كی ناپه‌روه‌رده‌یی ناته‌ندروست ونه‌بوونی فه‌زایه‌كی ئازادودیموكراسیانه‌وسه‌رده‌میانه‌ومرۆیانه‌له‌ناوه‌نده‌كانی خوێندن و دامه‌زراوه‌ په‌روه‌رده‌ییه‌كاندا به‌رده‌وامی ئازاری جه‌سته‌ی ده‌روونی وپه‌روه‌رده‌نه‌كردنی تاكێكی ئازادو سه‌ربه‌خۆوپشت به‌خۆبه‌ستوو و خاوه‌ن ماف وئیراده‌ووڕا وشكاندنی شكۆی مامۆستاو قوتابی و خوێندن بوونی ژماره‌یه‌كی زۆری مامۆستاوبه‌ڕێوه‌به‌روسه‌رپه‌رشتیارو به‌رپرسی په‌روه‌رده‌یی ده‌سته‌مۆوكۆیله‌و وحیزبی وپه‌یوه‌ندیه‌كی ناته‌ندروست له‌نێوان قوتابی و مامۆستا ومامۆستا و به‌ڕێوه‌به‌روسه‌رپه‌رشتیارو ژماره‌یه‌كی ئیجگا رزۆری قوتابی كه‌می بینا وخراپی كوالیتی بیناو كێشه‌ی كتێب وخراپی ودواكه‌وتووی مه‌نهه‌ج نه‌بوونی دامه‌زراندن كه‌می مامۆستا چاره‌كه‌ مووچه‌ به‌سێ‌ مانگ جارێ‌ بایكۆت و ناڕه‌زایه‌تی مامۆستایان زۆری پشوو ته‌زكیه‌و ئینتیمای حیزبی نه‌بوون و كه‌می كارگوزار كێشه‌ی ئاو كاره‌با وگرنگی نه‌دان به‌وانه‌كانی هونه‌رو وه‌رزش وپه‌رواوێزخستنیان دابه‌زاندنی ئاستی زانستی و نه‌بوونی داهێنانی زانستی ئه‌مانه‌و چه‌ندین كێشه‌ی تر به‌رۆكی ئه‌م پرۆسه‌یه‌ی گرتووه‌ .
ئه‌م پرۆسه‌یه‌ به‌لای منه‌وه‌ له‌گۆمێكی مه‌نگ ووه‌ستاوی ده‌چێ‌ كه‌وه‌خته‌ بۆگه‌ن بكات له‌هه‌مووشی سه‌یرترئه‌وه‌یه‌ هه‌ر به‌ناو پسپۆڕو كادرو به‌رپرسی په‌روه‌رده‌یی ولیژنه‌ی په‌روه‌رده‌یی دێن هه‌ریه‌كه‌وشتێك فڕێ‌ ده‌داته‌ناو ئه‌و گۆمه‌وه‌ ئه‌م پرۆسه‌یه‌ له‌كێڵگه‌یه‌كی تاقیكردنه‌وه‌ده‌چی هه‌ریه‌كه‌و ئه‌زمونی خۆی تیدا تاقی ده‌كاته‌وه‌ به‌بێ‌ خوێندنه‌وه‌یه‌كی لۆژیكیانه‌ و بابه‌تیانه‌ و واقیعیانه‌ ئه‌م پرۆسه‌یه‌ ڕێك وه‌ك چێشتی مجه‌وه‌ری لێ‌ هاتووه‌ من پێكه‌نینم به‌قسه‌ی ئه‌و به‌رپرسه‌ په‌روه‌رده‌یانه‌دێت كه‌ زۆر خۆش خه‌یاڵانه‌و به‌شانازی و ده‌سكه‌وتێكی گه‌وره‌وه‌ ده‌ڵێن گۆڕانكاریمان له‌پرۆسه‌ی په‌روه‌رده‌دا كردووه‌ ئه‌وه‌ی گۆرانكاری له‌واقیعدا تیا كراوه‌ ته‌نها شێوازی تاقیكردنه‌وه‌كان باقی پرۆسه‌كه‌ هه‌رله‌جێ‌ ی خۆیه‌تی وچه‌قی به‌ستووه‌ وفه‌لسه‌فه‌یه‌كی ناپه‌روه‌رده‌یی و ناته‌ندروست باڵی به‌سه‌ر ناوه‌نده‌كانی خوێندندا كێشاوه‌ ده‌زگاو دامه‌زراوه‌ حیزبیه‌كان له‌پرۆسه‌كه‌دا جێگه‌ی وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌و به‌ڕێوه‌به‌رێتیه‌كانی په‌روه‌رده‌و سه‌رپه‌ریشتیكردنیان گرتۆته‌وه‌به‌ بێ‌ پرس وگه‌ڕانه‌وه‌ بۆحیزب ئه‌م دامه‌زراوه‌ په‌روه‌رده‌یانه‌ ناتوانن وبوێری ئه‌وه‌یان نیه‌ هیچ بكه‌ن گاڵته‌جاڕیه‌كی گه‌وره‌یه‌باس له‌ فه‌لسه‌فه‌ی په‌روه‌رده‌یی و گۆڕانكاری په‌روه‌رده‌یی بكه‌یت هه‌ژموونی حیزبایه‌تی باڵی ڕه‌شی به‌سه‌ر پرۆسه‌كه‌دا كێشابێت به‌بێ‌ پرسی حیزب له‌كارگوزارێكه‌وه‌ تا وه‌زیرێك به‌فه‌رمانی حیزب داده‌مه‌زرێ‌ داده‌نرێ‌ لاده‌برێ‌ په‌تای حیزبایه‌تی سه‌راپای جه‌سته‌ی پرۆسه‌كه‌ی نه‌خۆش خستووه‌ به‌لای منه‌وه‌ ئه‌م پرۆسه‌یه‌ شتێكی وای له‌حوجره‌كه‌ی جاران زیاتر نیه‌ كه‌ئینسان ته‌نیا تیایا فێری خوێندنه‌وه‌ و نووسین و ژماره‌كان ده‌بێت كه‌من پێم وایه‌ ئینسان ده‌توانێ‌ له‌ده‌ره‌وه‌ی ناوه‌نده‌كانی خوێندندا له‌ خولێَكی فێركردندا زۆر به‌باشی و ئاسانی وخێرایی فێری خوێندن ونووسینی وژماره‌كان وزۆرشتی تربێت ئه‌گه‌ر پرۆسه‌ی په‌روه‌رده‌ ته‌نها خوێنده‌واری بێت به‌ڕاسی ئه‌م پرۆسه‌ی خوێندنه‌ی هه‌رێم ڕێك له‌خولی نه‌هێشتنی نه‌خوێنده‌واری ده‌چێ‌ نه‌ك پرۆسه‌ی په‌روه‌رده‌و فێركردن.




کێ شارم نیشانده‌دا! … هیوا سه‌عید

کێ شارم نیشاندەدا، ئەوە پرسیارە گەورەکەی ڕەجەبە لە فیلمی هەبوو نەبوو. بەو مانایەی من کەسێکم بزربووم کێ دەستم دەگرێ و دەبێتە بینین بۆ چاوم و ده‌بێته‌ بیستن بۆ گوێم. ئەو کێیە هیچ کەسێکی تر نییە جگە لە زانین کە جه‌سته‌یه‌کی بزربوو دەدۆزێتەوە.
لەو فیلمەدا ڕەجەب وه‌کو که‌ره‌سته‌یه‌کی به‌رده‌ست ئه‌و کاره‌کته‌ره‌ ناچالاک و جێی گاڵتەی ئەوانی تر و مرۆڤە تەوەزەڵەیە کە توانای لێکردنەوەی قلە هەنجیریکی لە دارێک نییە، ئەو هەر دەتوانێ لە بن دارهەنجیرەکە دەمی لێک بکاتەوە بۆئەوەی هەنجیرەکە بەخۆی بکەوێتە ناو ده‌مییه‌وه‌. هەموو ئەوەش بەرهەمی ئەوەیە کە ئەو مرۆڤێک یان مادەیەکە هیچ ئاگاییەکی لە پشتەوە نییە و جەستەیەکە بەبێ عەقڵ، ئه‌گه‌رنا چۆن ئه‌وه‌نده‌ بێ ئیرادەیە و ئەوانی تر ده‌توانن وەکو کەرەستە بەکاری بێنن.
لە شانۆگەری فاوستی گۆتە دکتۆر فاوست لە نوێنەرەکەی شەیتان دەپرسێ سەرەتا وشە هەبوو یان کردار؟ ئەو فیلمەش جارێکی تر ئەو پرسە بەسەر دەکاتەوە و لە یەکەم مەشهەدی کارەکتەرێک دەڵێ سەرەتا هه‌ر وشە هەبوو واتا به‌س ئاگایی هەبوو.
بە بۆچونی هیگڵ سەرەتا مەعریفە و ئاگایی هەیە، ئەوە ئاگاییە مادە دروست دەکا. بە مانای عەقڵ وەکو ئاگایی لەخۆی دەکۆڵێتەوە یان ڕونتر کە بەشێکی عەقڵ لە بەشێکی تری خۆی دەکۆڵێتەوە بۆ نموونە لەخۆی دەپرسی ئەوە منم. لێرەوە ئەو بەشەی بۆتە بابەتی لێکۆلینەوە له‌لایه‌ن بەشەکەی تر وەکو کەرەستەیەک بەکارهێنراوە و نەفیبووه‌، له‌ دواجار دوچاری نامۆبوون دێ. بەڵام کاتێ ئەو بەشەی عەقڵ هۆشیاری بەوە پەیدا دەکا بۆتە کەرەستە و بابەتی لێکۆڵینەوە بۆ بەشەکەی تری، چیدی ئەو جۆرە بوونە قەبوڵ ناکا و هەڵدەگەڕێتەوە، واتا ئەمجارە ئەم بەشە بەشەکەی تری عەقڵ نەفی دەکا. بە هەمان شێوە مرۆڤ وەکو سۆبێکتێک لە بەردەم ئۆبێکت یان کۆمەڵگا و دەوروبەرەکەی کە وەکو هۆکارێک بەکاردەهێنرێ یان وەکو کەرەستەیەک مامەڵەی لەگەڵ دەکرێ له‌خۆی نامۆ دەبێ، پاشان کە هۆشیاری بەو دۆخە پەیدا دەکا لەلایەن ئەوانیترەوە وەکو کەرەستە بەکارهاتووە و نەفیکراوە، ئەمجارە ئه‌م ئەوانیتر نەفی دەکا بەوەی لێیان هەڵدەگەڕێتەوە و یاخی دەبێ.
بەڵام ئەو پرسیارەی لێرە سه‌رهه‌ڵده‌دا ئەگەر مادەیەک هیچ مەعریفەیەکی لە پشتەوە نەبێ یان جەستەیەک عەقڵی تێدا نەبێ ئەو هۆشیارییە لە چییەوە پەیدا دەبێ؟ بۆ ئه‌و پرسیاره‌ مارکس نموونە به‌و کرێکارە دێنێتەوە کە بەهۆی زۆرکارکردن و کاری زیادەوە دەبێتە مایەی ئەوەی خاوەنکارەکە سەرمایە لەسەریەک کەڵەکە بکا، بەڵام کرێکارەکە له‌به‌ر که‌می ده‌ستهه‌قه‌که‌ی هیچی پێ پاشکەوت ناکرێ، ئیتر هەست بە چەوسانەوەیەک دەکا لەلایەن خاوەنکارەکەیەوە لێیده‌کرێ و پێیوایه‌ وه‌کو ئامێرێک نه‌ک وه‌کو مرۆڤێک به‌کاردێ و نامۆبووه‌. ئینجا لەو هەستکردن بە چەوسانەوەیه‌وه‌ هۆشیاری بە جیاوازی چینایەتی نێوان خۆی و خاوەنکارەکەی پەیدا دەکا. که‌واته‌ هەستکردن بە چەوسانەوەیە وادەکا مادەیەک بێ هەبوونی لە پێشینەی مەعریفە یان جەستەیەکی بێ عەقڵ هۆشیاری تێدا دروست ببێ.
بۆ تاقیکردنەوی ئەو ئەزمونە پاشای وڵاتەکەی ڕەجەب ئەو پرسیارە دەخاتە بەردەم کچەکەی کە ئایا ژیری گرنگترە یان سامان، مه‌به‌ست لێره‌ ئه‌وه‌یه‌ عەقڵ گرنگترە یان جەستە. سەرەڕای ئەوەش ئەگەر هاتوو لە نێوان پیاو و ژندا ئەو ژیرییە وەکو یەکبوو پێویستە کامیان لیده‌ر بێ و ماڵ به‌ڕێوه‌ ببات؟ کچەکەی پاشا دەڵێ ژیری گرنگترە، له‌ هه‌مان کات ئەگەر ئەو ژیرییە لە نێوان پیاو و ژن یەکسان بوو ئەوکاتە پێویستە ماڵەکە بە هاوبەش و ڕاوێژ به‌ڕێوه‌ببرێت.
پاشای باوک چونکە بڕوای بە موتڵەقیەت و نه‌گۆڕی هەیە و لە ڕێژەیی تێناگا، جەستەی پیاو بە شیاوتر دەزانێ بۆ بەڕێوەبردن. له‌لای ئه‌و با ژن ژیریش بێ هێشتا جەستە ناسک و لاوازەکەی بۆ ئەوە ناشێ بەڕێوەبەرایەتی پێ بسپێردرێ، ئەو واده‌زانێ شتەکان ناگۆڕێن. که‌چی ناسکه نایەوێ بۆ ڕاگرتنی دڵی باوکی بڕوا به‌و بۆچوونه‌ی بکا و وەکو کەرەستەیەک مامەڵەی لەگەڵ بکرێ و لەخۆی نامۆ ببێ، دەڵێ شتەکان ڕێژەیین، به‌ مانای ئه‌وه‌ی مەرج نییە ئەو جەستەی ئێستا توندوتۆڵە هەروەکو خۆی بمێنیتەوە یان بە پێچەوانەوە ئەو عەقڵەی لاوازە گۆڕانی بەسەر دانێ.
لە کۆتایی ئەو ململانێیەی نێوان پاشا و کچه‌که‌ی بەوە تەواو دەبێ وەک سزایەک بۆ کچەکە کە لە بەردەم باوکی هەڵگەڕاوەتەوە پێویستە لە ڕەجەبی بێ عەقڵ مارە بکرێ، یانی ژنێکی ژیر بە جەستەیەکی لاوازەوە لەگەڵ پیاوێک کە تەنیا جەستەی هەیە و دوورە لە ئاگایی پێکه‌وه‌ بژین. له‌لایه‌کی تر له‌به‌رئه‌وه‌ی ناسکه‌ کچی ده‌وڵه‌مه‌ند و ده‌سه‌ڵاتدارێک بووه‌ و‌ له‌ ژیانی هه‌میشه‌ وه‌کیه‌ک و دووباره‌ی ماڵی باوکی بێ هیچ کارکردنێک هه‌ر خه‌ریکی خواردن و خواردنه‌وه‌ و نوستن بووه‌، ئه‌م جۆره‌ ژیانه‌ش ئه‌وی بێزار کردووه‌. له‌به‌رئه‌وه‌ی مرۆڤ که‌ له‌ناو ژیانێکی دووباره‌دا ده‌خولێته‌وه‌ هه‌ست به‌بوونی کات ناکا و بوونی خۆی له‌ده‌ستده‌دا. بۆ به‌ده‌ستهێنانه‌وه‌ی بوونیشی پێویسته‌ ژیان بکاته‌ پڕۆژه‌ و کار و داهێنانی تێدا بکا. کچه‌که‌ی پاشاش ده‌مێکه‌ خه‌ون به‌ تاقیکردنه‌وه‌ی ئه‌زمونێکی تر له‌ ژیان و له‌ هه‌وڵی دۆزینه‌وه‌ی شوێنێکی تره‌ بۆ ئه‌وه‌ی له‌و ماڵه‌ ڕزگاری ببێ، به‌و بڕیاره‌ی باوکی ڕازی ده‌بێ و وه‌کو ژنێکی جه‌سته‌ لاواز به‌ڵام ژیر له‌ که‌لاوه‌که‌ی هۆمه‌ری چاوچنۆک له‌گه‌ڵ ڕه‌جه‌بی جه‌سته‌ توند به‌ڵام بێئاگا ده‌ست ده‌کا به‌ چنینی مافور و ژیرییه‌که‌ی خۆی بۆ هونه‌ر و داهێنان به‌کاردێنێ، به‌وکاره‌ی جگه‌ له‌وه‌ی بێزارییه‌که‌ی ده‌ڕه‌وێته‌وه‌ و بوونی خۆی به‌ده‌ست دێنێته‌وه،‌ ڕه‌جه‌بیش وه‌کو هاوبه‌شێک به‌شدار پێده‌کا یان ڕاستتر سود له‌ جه‌سته‌ی ڕه‌جه‌بیش وه‌کو ماده‌یه‌ک بۆ کڕینی پێداویستی وه‌رده‌گرێ‌. هه‌رچه‌نده‌ ئه‌و به‌کارهێنانه‌ی جه‌سته‌ی ڕه‌جه‌ب وه‌کو که‌ره‌سته‌یه‌ک له‌لایه‌ن ناسکه‌وه‌ ئه‌گه‌ر له‌پێناو چاکه‌ی ڕه‌جه‌بیش بێ دیسان بۆ ڕه‌جه‌ب هه‌ر نامۆبوونه‌ و بۆ ناسکه‌ی خاوه‌ن مه‌عریفه‌ش ده‌سه‌ڵاته‌ تا ئه‌وکاته‌ی هۆمه‌ری چاوچنۆک ته‌ماع له‌ ناسکه‌ ده‌کا و له‌ ڕه‌جه‌بی ده‌دزێ.
ئێستا ڕه‌جه‌ب به‌بێ ناسکه‌ توشی حیرمان و له‌ده‌ستدان هاتووه‌ و که‌سێکی گۆشه‌گیر و به‌جێماو و ته‌نیاکه‌وتووه‌. هه‌ست به‌ چه‌وسانه‌وه‌ و ناهه‌قییه‌ک ده‌کا به‌رانبه‌ری کراوه‌. مرۆڤ له‌ ژیانی گۆشه‌گیری و چونه‌وه‌ناوخۆش هۆشیاری به‌و دۆخه‌ی خۆی په‌یدا ده‌کا و هه‌ڵده‌گه‌ڕێته‌وه‌. بۆیه‌ ئه‌و ڕه‌جه‌به‌ی که‌ جاران ده‌یپرسی کێ شارم نیشانده‌دا چیتر ئه‌و جه‌سته‌ بێ عه‌قڵه‌ نییه‌، ئیدی ئه‌و جه‌سته‌یه‌کی چالاک و یاخی و خاوه‌ن مه‌عریفه‌یه‌. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی مه‌عریفه‌ ده‌سه‌ڵاته‌ به‌ڵام بۆ چاکه‌یه‌ نه‌ک خراپه‌، بۆیه‌ خۆبه‌خشانه‌ وه‌ک پیری زانا به‌ناو شاردا زانین ده‌به‌خشێته‌وه‌ و ده‌ڵێ وه‌ره‌ ئێره‌، وه‌ره‌ ئێره‌.. ئه‌وه‌ مام زانایه‌ لێره‌.




شوان عەتووف 4 کورتە فیلم و دوو فیلمی درێژی سینەمایی بەرهەم دەهێنێت

سینەماکاری ناوداری کورد “شوان عەتووف” چوار کورتە فیلم و هەروەها دوو فیلمی درێژی سینەمایی بەرهەم دەهێنێت.
پاش وەرگرتنی خەڵاتی باشترین سیناریۆ لە یەکەمین خولی فیستیفاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “سلێمانی” و دوای ئەوەی وەکوو ئیگۆی فیستیڤاڵەکە ناسرا، بە پێی بەرنامەرێژیەکی تۆکمە و بە هاوکاریی بەرێوەبەرایەتی گشتیی رۆشنبیری سلێمانی و کۆمپانیای سینەمایی “مەستی فیلم” و کام پرۆدێکشنی چەند کۆمپانیایەکی بەلجیکی و میسری، سینەماکاری ناسراوی کورد “شوان عەتووف” 4 کورتە فیلم بە ناوەکانی (دەلاک و دونیا) و (ماچەکەی مریەم) و (مانگ و زیندان) و هەروەها (مینا پێدەکەنێ) لەگەڵ دوو فیلمی درێژی سینەمایی بە ناوەکانی (عیسا و شارە غەمگینەکە) و (گۆزەی شکاو) بەرهەم دەهێنێت، ئەمەش وەک رکابەریی کردنی باروودۆخی خراپی ئابووری و چالاک کردنی جوڵەی سینەماییە لە کوردستان.
هەروەها لە پلانی هونەرمەند “شوان عەتووف” دایە کە ئەم پرۆژانە تا سەرەتای ساڵی 2018 کۆتاییان پێ بێنێت.
سینەماکاری کورد “شوان عەتووف” لە دوو ساڵی رابردوودا نووسین و دەرهێنانی بۆ دوو کورتە فیلمی چیرۆکی “ماڵ و کلیل” Home And Key و کورتە فیلمی چیرۆکی “باخەکەی باوکم” My Father’s Garden ئەنجامداوە کە “ماڵ و کلیل” تا ئێستا لە زیاتر لە 50 فیستیڤاڵی جۆراوجۆر لە ئاستی جیهان نمایشکراوە و 13 خەڵاتی گرینگی نێودەوڵەتیی بۆ هەرێمی کوردستان بەدەستهێناوە و هەروەها “باخەکەی باوکم”یش لە چەندین فیستیڤاڵی جیهانی نمایشکراوە لەوانە: لە بەشی پێشبڕکێی سەرەکیی کورتە فیلمەکانی “گۆڵفی مۆهر” Muhr Gulf Short لە میانەی دوازدەیەمین خولی فیستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی دوبەی لە وڵاتی ئیماڕات، لە بەشی پێشبڕکێی سەرەکیی فیستیڤاڵی نێودەوڵەتی کورتە فیلمی “کۆتایی تەکساس” TEXAS ULTIMATE لە ویلایەتی تەکساس لە وڵاتی ئەمەریکا، لە فیستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “کامێڕای عەڕەبی” رۆتێردام لە وڵاتی هۆڵەندا و هەروەها لە بەشی پێشبڕکێی سەرەکیی مۆنتاژ لە فیستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “قووڵایی گۆڕەپان” DEPTH OF FILD لە ویلایەتی دیلەوێر لە وڵاتی ئەمەریکا.




توركیا به‌ پشتیوانی بارزانی و سوننه‌ به‌عسییه‌كان ئه‌چێته‌ شه‌ره‌وه‌ … ئه‌حمه‌د ره‌جه‌ب

هه‌واڵه‌كانی ناوخۆو جیهانییه‌كان باس له‌ نزیكبوونه‌وه‌ی شه‌ری موسڵ ئه‌كه‌ن و عێراق داوا ئه‌كات توركیا بگه‌رێته‌وه‌و، ئه‌مریكا هه‌وڵئه‌دات هه‌ردوو وڵات له‌ سه‌ر شه‌ری موسڵ رێكبكه‌ون و رێز له‌ خاكی عێراق بگێرێت ئه‌مه‌ له‌لایه‌ك، له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ توركیا سووره‌ له‌ سه‌ر مانه‌وه‌و به‌شداریكردن و، پشت به‌ مه‌سعود بارزانی وسوننه‌ به‌عسییه‌كان به‌ ناوی “” حه‌شدی نیشتمانی”” ویارمه‌تی عه‌ره‌بستانی سعودی و قه‌ته‌رو وڵاتانی كه‌نداو ئه‌به‌ستێت.
ئه‌مریكا سووره‌ له‌ سه‌ر ده‌ستپێكردنی شه‌ری موسڵ و، هه‌وڵئه‌دات جۆرێك له‌ ته‌بایی له‌ نێوان عێراق و توركیاو، حه‌شدی شه‌عبی شیعه‌كان و، عه‌ره‌به‌ سوننه‌ به‌عسییه‌كان بێته‌ كایه‌وه‌و، ئه‌مریكا ئه‌یه‌وێت پێش ئه‌وه‌ی باراك ئۆباما ماڵئاوایی له‌ كۆشكی سپی بكات، سه‌ركه‌وتن له‌ شه‌ری موسڵدا به‌دێبهێنێت و، ئه‌وه‌ش ئه‌بێته‌ هۆیه‌كی گرنگ بۆ سه‌ركه‌وتنی هێلاری كلێنتۆن پاڵێوراوی دیموكراته‌كان له‌ هه‌ڵپژاردنی چاوەڕوانكراوەكەی كۆتایی ئەمساڵ.
توركیا وه‌ك میراتگری ده‌وڵه‌تی عوسمانی هه‌ر له‌ دروستبوونییه‌وه‌ به‌ هه‌موو شێوه‌یه‌كی درندانه‌ كه‌وته‌ گرتن و گوشتنی گه‌لان و، بۆ نموونه‌ كوشتنی به‌ كومه‌ڵ (جینۆسایدی) ئه‌رمه‌نه‌كان و، سه‌ركوتكردنی كوردو شۆرشه‌كانی، شۆرشی شیخ سه‌عیدی پیران و، شۆرشی ئاگریداغ و تاوانی كۆمه‌ڵكوژی ده‌رسیم و، له‌ سه‌ر هه‌مان سیاستدا هیچ رژێمێك له‌ رژێمه‌ داگیركه‌ره‌كانی كوردستان به‌ ئه‌ندازه‌ی رژێمی توركیای كه‌مالی خوێنرێژ هه‌وڵی پاكتاوی نه‌ژادی كوردی نه‌داوه‌و، ته‌نانه‌ت له‌ به‌عسییه‌كان زیاترو زیاتر.
توركیا له‌ دوای راپه‌رێنه‌ مه‌زنه‌كه‌ی گه‌لی كوردستان و، دروستبوونی‌ هه‌رێمی كوردستان به‌ هه‌موو جۆرێك دژایه‌تی سیاسی و ئابوری هه‌رێمیان كردو، له‌ پاش روخانی رژێمی دیكتاتۆری سه‌دام حوسه‌ێن و حزبی به‌عسی عه‌ره‌بی روویكرده‌ سیاسه‌تی ده‌ستێوه‌ردانی كوردستان و، پێش هه‌موو شتێك یارمه‌تیدانی توركه‌كان و، كه‌مه‌ كه‌مه‌ خۆی له‌ به‌رپرسانی هه‌رێم نزیككرده‌وه‌و، ده‌ستی كرد به‌ ناردنی كۆمپانیای بواره‌كانی خزمه‌تگوزاری و بیناسازی و رێگاوبان.
توركیا له گه‌ڵ به‌رپرسانی هه‌رێمی كوردستان نزیكبووه‌وه‌و، به‌ڵام ده‌ستیكرد به‌ ئۆپەراسیۆنێكی قیزه‌وه‌ن و، سەربازه‌کانی سوپای تورکیا لە شارەکانی باکووری کوردستان سەدان گوندو دێھاتیان وێرانكردو، ئەو ئۆپەراسیۆنە سەربازییەش بە بەشداری دەیان ھەزار سەرباز، جەندرمە، پۆلیس، ئاسایش و جەردەوان ( جاش) و، بە بەکارھێنانی سەرجەم جۆرەکانی چەکە قورسەکان و تەکنۆلۆژیای جەنگ و فڕۆکە جەنگییەکان و ھەلیکۆپتەرە سەربازییەکان و تانک و راكێت و تۆپەوە بەڕێوه‌چوو.
رژێمی توركیا سوودی له‌ شه‌ری نگریسی نێوان پارتی دیموكراتی كوردستان (پدك) و یه‌كێتی نیشتمانی كوردستان (ینك) وه‌رگرت و، بۆ یارمه‌تیدان و پشتگیری پدك هێزی سوپای توركیا سنوری هه‌رێمیان به‌زاندو، له‌ پاش وه‌ستانی شه‌رو، رێكه‌وتنی واشنتۆن له‌ نێوان پدك و ینك سوپای توركیا نه‌كشایه‌وه‌و، به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ بڵاوه‌ی به‌ هێزه‌كانی كردو، له‌ چه‌ندین شوێن، له‌ ئامێدی و بامه‌رانی و شوێنی دیكه‌ جێگیربوون و، به‌وه‌ش نه‌وه‌ستاوه‌ به‌ تۆپ و فرۆكه‌ی جه‌نگی خاكی كوردستان له‌ قه‌ندیل و زاخۆو ئامێدی و شوێنی دیكه‌ ئه‌كوتێ و، ئه‌گه‌ر شه‌ری موسڵ ده‌ستپێبكات، توركیا له‌شكر كێشی بۆ قوڵایی هه‌رێمی كوردستان ئه‌كات و، به‌ نیازه‌ بگاته‌ ئاواته‌كه‌ی به‌ داگیركردنی كه‌ركوك.
عه‌ربستانی سعودی به‌ ئاشكراو، له‌ سه‌ر زاری عادل ئه‌لجبیر وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ پشتیوانی له‌ هێزه‌كه‌ی توركیا له‌ باشیك ئه‌كات، چونكه‌ سیاسه‌تی عه‌ره‌بستانی سعودی له‌ گه‌ڵ سیاسه‌تی توركیا یه‌كئه‌گرێته‌وه‌و، هه‌ردوو په‌رۆشن و، گوایه‌ رێگه‌ ناده‌ن دیمۆگرافیای موسڵ تێکبدرێت و، به‌رامبه‌ر به‌ ئاخافتنه‌كه‌ی عادل الجبیر، وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وی عێراق وه‌ڵامیدایه‌وه‌ كه‌ حه‌شدی شه‌عبی رۆڵیان هه‌بووه‌ له‌ شه‌ر دژی ده‌وڵه‌تی ئیسلامی ( داعش) و، له‌ شه‌ری موسڵیشدا رۆڵیان ئه‌بێت و، راشیگه‌یاندووه‌: ئاخافتنه‌كه‌ی وه‌زیرى ده‌ره‌وه‌ى عه‌ره‌بستانی سعودی بێ نرخه‌.

توركیا هه‌وڵئه‌دات به‌شدری له‌ شه‌ری مۆسڵدا بكات و، عێراق نایه‌وێت توركیا به‌شداری بكات و، رەنگە سەرەتای شەڕەكە لە نێوان هێزەكانی حه‌شدی شه‌عبی شیعه‌كان و، هێزه‌كانی حه‌شدی به‌ناو نیشتمانی سوننەكان دروستبێت و، بەدوایدا وه‌ك مۆدێل و دیكۆره‌كه‌ی راپه‌رینی خه‌ڵكی سوریا، هەندێك گروپی جیهادیی ئیخوان ئه‌الموسلمین و، وهابی و سه‌له‌فی كه‌ لەلایەن توركیا و عه‌ربستانی سعودی و قەتەرەوە ئاماده‌كراون دەست بەسەر هەندێك ناوچه‌دا بگرن و، هێزە شیعەكانیش دەستەوەستان نابن و هەندێك ناوچەی دیكە كۆنترۆڵ ئه‌كه‌ن.
زۆربه‌ی خه‌ڵكی موسڵ عه‌ره‌بی سوننه‌ن و، ژماره‌یه‌كی زۆریش كوردی تیایه‌و، له‌ مێژه‌وه‌ زۆران له‌ نێوان كوردو حكومه‌تی ناوه‌ندی هه‌یه‌و، توركیا په‌یوه‌ندی بته‌وی له‌ گه‌ڵ به‌رپرسانی هه‌رێمی كوردستان هه‌یه‌و، ئه‌یه‌وێت له‌و سونگه‌یه‌وه‌ دزه‌ بكات و، به‌شداری بێت له‌ شه‌ری موسڵداو،. بێگومان بۆ توركیا موسڵ تام و چێژی تایبه‌تی هه‌یه‌و، خەونێكی عوسممانلییه‌و، ده‌مێكه‌ هه‌وڵئه‌دات بۆ گه‌یشتن به‌و ئاواته‌.
دوور نییه‌ له‌ پرۆسه‌ی شه‌ری موسڵ، شه‌رێكی چاوه‌روانه‌كراو له‌ نێوان هێزه‌كانی توركیاو، هێزی پێشمه‌رگه‌ی كوردستان دروست بێت و، ئه‌وه‌ش سه‌ره‌رای په‌یوه‌ندی پته‌و له‌ نێوانی به‌رپرسانی هه‌ردوولا هه‌یه‌و، ئه‌م هه‌نگاوه‌ش له‌گه‌ڵ به‌رژه‌وه‌ندی وڵاتان به‌ تایبه‌ت ئێران و ئه‌مریكا ناگونجێت و، سیاسه‌تی واشنتۆن پشتگیریكردنه‌ له‌ كوردان و، له‌ به‌ر ئه‌م هۆیه‌ شه‌ری موسڵ دوائه‌كه‌وێت و، زۆر ستم و سه‌خته‌ بزانرێت ده‌سكه‌وتی توركیا له‌ رووی سه‌ربازییه‌وه‌ چییه و، له‌م كاتانه‌دا هێزه‌ چه‌كداره‌كانی عێراق ئاماده‌یه‌ شاره‌كه‌ ئازاد بكات و، وته‌بێژی وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریكا دووپاتی ئه‌كاته‌وه‌ كه‌ به‌غدا سه‌ركردایه‌تی هه‌ڵمه‌تی ئازادكردنی شاره‌كه‌ ئه‌كات و، بۆ به‌شداریكردن له‌م هه‌ڵمه‌ته‌دا سه‌دان راوێژكار له‌ ئه‌مریكاو وڵاتانی رۆژئاوا هاتوون و، وایان داناوه‌ پرۆسه‌كه‌ كاتێكی درێژی بؤێت.‌
توركیاو عه‌ره‌بستانی سعودی و قه‌ته‌رو هه‌ندێ له‌ وڵاتانی كه‌نداو به‌ پاڵبشتی عه‌ره‌به‌ سوننه‌ به‌عسییه‌كان هه‌وڵ ئه‌ده‌ن به‌شداری بكه‌ن له‌ شه‌ری موسڵدا به‌ بیانووی پاراستنی دیموگراڤیای شاری موسڵ و،به‌لام له‌ راستیدا توركیاو عه‌ره‌بستانی سعودی ده‌ستیان بۆ رێكخراوه‌ تیرۆریستییه‌كان درێژ كردووه‌و، ئالووده‌ی ده‌ستێوه‌ردانن له‌ وڵاتانی دیكه‌و، له‌ ئێستادا بۆ نموونه‌ عه‌ره‌بستانی سعودی ده‌ستی له‌ كاروباری یه‌مه‌ن و به‌حرین و عێراق و سوریاو لیبیاوتونس و وڵاتانی ئه‌فریقیا هه‌یه‌و، توركیا و وڵاتانی كه‌نداو پێیان ناخۆش بوو، كاتێك‌ شیعه‌كان توانیان چه‌ته‌كانی ده‌وڵه‌تی ئیسلامی ( داعش) له‌ تكریت و ئه‌نبارو فه‌للوجه‌و گه‌یاره راوبنێن و، ئه‌و ناوچانه‌ پاك بكرێنه‌وه‌و، كورزی گه‌وره‌ له‌ گروپه‌ ئیسلامییه‌ توندره‌وه‌كان و تیرۆریستان بسره‌وێنن.
ئه‌مریكا داوای له‌ توركیاو عێراق كرد دان به‌خۆیان بگرن و، قسه‌كانی ره‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردۆگان و وڵامه‌كانی حه‌یدر ئه‌لعه‌بادی وه‌لابخه‌ن و، به‌ دوای چاره‌سه‌ر بگه‌رێن و، به‌ پێی وته‌بێژی وزاره‌تی ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریكا هه‌موو ئه‌و هێزانه‌ له‌ عێراقدا ئه‌بێت له‌ گه‌ڵ حكومه‌تی عێراق رێكبكه‌ون و، هه‌موو لایه‌ك هه‌وڵبدات دژی دوژمنی سه‌ره‌كی هاوبه‌ش بێت كه‌ داعشه‌و، وپێویسته‌ رێز له‌ سه‌روه‌ری عێراق بگیرێت.
به‌ هۆی مه‌كرو نازی توركیاوه‌ شه‌ری موسڵ زۆر ئاڵۆز ئه‌بێت و، هه‌ره‌شه‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندی ژماره‌یه‌ك له‌ وڵاتانی ناوچه‌كه‌ ئه‌كات و، دوور نییه‌ پرۆسه‌ی ئازادكردنی شاره‌كه‌ كه‌ له‌ ژێر ده‌ستی داعشدایه‌و، له‌م رۆژانه‌دا ده‌ستپێ ئه‌كات ببێته‌ هۆی ناكۆكی عێراق و ئێران و توركیاو، به‌ پێی پسپۆره‌ سه‌ربازییه‌كان توركیا نیازی پرۆسه‌یه‌كی وه‌ك داگیركردنی جه‌رابلوسی سوریا هه‌یه‌و،په‌ره‌ به‌داگیركردنی خاكی عێراق بدات و، ئه‌و كاره‌ش ئاسۆی په‌یوه‌ندییه‌كانی نیوان عێراق و توركیا روونتر ئه‌كاته‌وه‌.
توركیا واسه‌یری موسڵ ئه‌كات به‌شێك بێت له‌ خاكی توركیاو، كاتی خۆی ویلایه‌تی موسڵ، یه‌كێك بووه‌ له‌ ویلاته‌كانی ئیمبراتۆرییه‌تی عوسمانی و، له‌ ساڵی 1921 عێراق په‌یدا بوو، موسڵ خرایه‌ سه‌ر عێراق و، له‌ ساڵی 1926 داننرا به‌ سنووری كۆتایی و، له‌و كاته‌وه‌ تا ئێستا توركیا هه‌وڵئه‌دات موسڵی بۆ بگه‌رێته‌وه‌ وه‌ك به‌شێك له‌ خاكه‌كه‌ی و، ئێستا توركیا جێپێی له‌ خاكی عێراق قایم كردووه‌و، یه‌كینه‌ی سه‌ربازی هه‌یه‌و، سوننه‌ عه‌ره‌به‌كان هاوراو هاوجووتن له‌ گه‌ڵیانداو، هه‌وڵئه‌ده‌ن ببنه‌ به‌ربه‌ست له‌ به‌رامبه‌ر حه‌شدی شه‌عبی شیعه‌كان بۆ ئه‌وه‌ی ده‌ست به‌سه‌ر شاری موسڵ نه‌گرن و، به‌رپرسانی توركیا شه‌ڵه‌ژاون و، ئه‌ترسن به‌غدا به‌ ته‌واوه‌تی ده‌ست به‌سه‌ر موسڵ بگرێت و، هیزه‌ سوننییه‌كان قاو بده‌ن و، ئه‌گه‌ری پێكدادان له‌ نێوان ئێران و توركیا له‌ موسڵ رووبدات و، هه‌ریه‌ك له‌و دووانه‌ هه‌وڵ ئه‌ده‌ن ئه‌م ناوچه‌ ئیستراتیجییه كه‌ به‌ نه‌وت ده‌وڵه‌مه‌نده‌ بخاته‌ ژێر ركیڤی خۆی.‌
به‌ پێی لێدوانی پارێزگاری پێشووی نه‌ینه‌وا ( موسڵ) ترسنۆكی هه‌ڵاتوو ئه‌سیل نوجه‌یفی شه‌ری موسڵ به‌بێ توركیا نابێت و، ناتوانرێت پشتگیری توركیا له‌ شه‌ری ئازادكردنی موسڵدا پشتگۆێ بخرێت و، پێوایه‌ حه‌شدی شه‌عبی شیعه‌كان رۆڵیان له‌ شه‌ری موسڵدا نابێت و، رۆڵی سه‌ركی ئه‌مانه‌ن: سوپای عێراق، پێشمه‌رگه‌ و حه‌شدی “”نیشتمانی”” و هاوپه‌یمانی نێوده‌وڵه‌تی و، لێره‌شدا ئه‌م ترسنۆكه‌ له‌ باتی پێشمه‌رگه‌ ئه‌ڵێت كورده‌كان.
ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ هه‌یه‌ له‌ شه‌ری موسڵ سوڵتان ره‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردۆگان به‌ سه‌رشۆری بگه‌رێته‌وه‌ بۆ توركیا یان جوڵه‌ به‌ هێزه‌كانی نه‌كات و، چاوه‌روانی ده‌رئه‌نجامه‌كانی شه‌ره‌كه‌ بكات و، ده‌نگۆی ئه‌وه‌ هه‌یه‌ داعش به‌بێ شه‌ر له‌ موسڵ بچێته‌ ده‌ره‌وه‌و، ئه‌ڵێن ئه‌مریكاو عه‌ره‌بستانی سعودی رێككه‌وتوون رێگا به‌ره‌و سوریا له‌ رووی چه‌ته‌كان بكرێته‌وه‌و، شه‌ره‌كه‌ بگۆێزنه‌وه‌ بۆ سوریا.
كورد هیوای به‌ هێزی پێشمه‌رگه‌یه‌ رێگر بێت له‌ به‌رده‌م هه‌وڵ و ته‌ماحی توركیاو، به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك نه‌هێڵێت توركیا بۆ ناوچه‌ كوردستانییه‌كان بكشێت و، تا توانایان هه‌یه‌ پاڵپشتی هێزه‌كانی سوپای عێراق بن بۆ له‌ناوبردنی داعش.
ئه‌گه‌ر توركیا به‌ره‌و دواوه‌ نه‌كشێته‌وه‌و رێگا خۆش ئه‌كات ئێران به‌ ئاشكرا بێته‌ ناو شه‌ره‌كه‌و، ئه‌و كات لافاوی خۆێن هه‌ڵئه‌چێ و به‌رز ئه‌بێته‌وه‌ خه‌ڵكێكی زۆری تیائه‌چێ و، له‌وه‌ش خراپتر ئه‌گه‌ر حه‌شدی شه‌عبی شیعه‌كان بكه‌ونه‌ شه‌ر له‌گه‌ڵ سوننه‌كانی حه‌شدی “” نیشتمانی”” و، كه‌س نازانێت ئاراسته‌كان به‌ره‌و كوێ ئه‌چه‌ن و، له‌م دوو حه‌شده‌ كامیان سه‌ركه‌وتن وه‌ده‌سئه‌هێنێ و، براوه‌ ئه‌بێت.

15/10/2016




زیکری قەوزە … پێشەوا کاکەیی

قەوزە، غەمگینە.
ڕاڤەی زمانلووسی بۆ مەکەن،
چلکی ئێمەیە، وا لێی نیشتووە!.
*

قەوزە، حیکایەتخوانی نێو ئاوە.
لە داخی ئەو هەموو بوهتانەی بۆق،
بۆ کیسەڵ و ماسی هەڵبەستووە:
ڕیشی بستێک هێشتۆتەوە!.
*

قەوزە، هێندەی زیکر بکات:
ئاگای لێ نییە، ڕیشی چەند درێژ بووە.
ماسییش نازانێت،
ئەم نوورە، لە کوێوە سەرچاوەی گرتووە!.
*

قەوزە، وەک سۆفییەک لە نێو چەمەنزارەکاندا:
خەریکی سەڵاوات لێدانە، لەسەر دڵۆپە ئاو.
کەچی دەبەنگی وەها هەیە، دەڵێت:
ئەو وشکەسۆفییە، چ دەکات لە نێو زۆنگاو!.
*

قەوزە، ڕیشەی ناچێتەوە سەر پونگ و ڕێحانە.
بە تەنیا منداڵی ئاویش نییە:
بەرد، بە باوکی خۆی تەماشا نەکات و،
بە هەتیویی بسوڕێتەوە!.
*

کووزەڵە، هەمیشە دەمەقڕەیەتی لەگەڵ قەوزە
ئەوەچییە، ڕەنگی لەو نزیکە.
قەوزە، چ بکات لەدەست شوێن، کە کووزەڵە:
هاتووە، خۆی لە لای ئاو خزاندووە!.
*

قەوزە، حەزی لە هیچ عەترێک نییە
هێندە دڵناسکە:
هەموو ڕۆژێک دڵی دەڕەنجێت،
بە دەست بۆنی نەعناوە!.
*

تشرینی یەکەمی ٢٠١٦




لە چوار سندوقەوە بۆ نمایشی مێژووی با -2-… ڕزگار حەمە ڕەشید

بەشی دووەم
٢-٢

کاتێك چوار سندوق لە لایەن ئەم گرووپە خەمخۆرەی شانۆی ئێمەوە نمایش کرا، کۆمەڵێك گۆڕانکاری بەسەردا هاتبوو کە شایانی لەسەر وەستان و لێپێچینەوەیە. ئەمەش لەبەر کۆمەڵێك هۆ:
١/ بەشدارانی ئەم نمایشە بە بەشێك لە بزوتنەوەی جاددی شانۆی ئێمە ئەژمار دەکرێن.
٢/ قسەکردن لەسەر شێواز و هۆکارەکانی دەستکاریکردنی ئەم تێکستە، پەلکێشمان دەکات بۆ گفتوگۆیەکی زۆر پێویست دەربارەی شانۆو بینەر، کە ئێستا لێرەو لەوێ لەنێو شانۆکاراندا قسەی لەسەر دەکرێت و یەکێکە لە پرسیارە چارەنوسسازەکان بۆ ئێمە.
لێرەدا هەوڵدەدەم تێبینیەکانم لەو بارەیەوە لە چەند خاڵێکدا کورت بکەمەوە:
١/ مێژووی با جیاواز لە چوار سندوق، بە جۆرێکیتر دەست پێدەکات کە ئەمە سەرلەبەری گوتاری کارە شانۆییەکەی گۆڕیوە. لای بەیزایی سەرەتا قسە لە کێشە و مەترسییە ئانی و پێشبینیکراوەکانیش دەکرێت، بەر لەوەی بڕیاری دروستکردنی داهۆڵەکەیان دابێت. بەڵام لە مێژووی با دا ژیانێکی ئارام و ئاسوودە بەرجەستە دەکرێت و تا ڕاددەیەکی زۆر بۆ ئەگەرێکی چاوەڕواننەکراو دروستی دەکەن. جیاوازی بنەچەیی ئەم دوو تێڕوانینە لێرەدا ئەوەیە کە یەکەمیان نکوڵی لە بوونی کێشە مێژووییەکانی مرۆڤایەتی ناکات و لەسەر ئەو مێژووەوە دەیەوێت ئەوەی لە ڕابردوودا ماکیاژ کراوەو داهێنانی تیادا کراوە، لە شێوەو ناوی دەسەڵات و ئیتیكەکاندا بخاتە ژێر ڕەخنەوە. بەڵام لە دووەمیاندا جۆرێك لە ئاسوودەیی و ئارامی بەرجەستە دەکرێت کە لەزۆر شوێندا هەستدەکەیت ئەمانە وەك یارییەك داهۆڵەکە دروست دەکەن و توانای خۆیانی تیادا تاقیدەکەنەوە. بەو پێیە، ئەمان هەڵەی هەڵبژاردنی یاریەکە دەخەنە ژێر ڕەخنەوە نەك خودی ڕوداوە واقیعیەکە. لە نمایشەکەدا ژیانی بەر لە دروستکردنی داهۆڵ وەك ژیانێکی ئاسایی و خۆشگوزەران بەرجەستە دەکرێت، بەڵام لە تێکستە ئۆریژیناڵەکەدا کێشە و ململانێ مرۆییەکان بەشێکن لە ژیانی بەر لە دروستکردنی داهۆڵەکە.
shano
٢/ لە تێکستەکەدا ڕەنگەکان بەپێی کارەکتەرەکان دابەشکراون، بەڵام لە نمایشەکەدا ڕەنگەکان یەکانگیر کراونەتەوە لەگەڵ مانا لۆکاڵیە حیزبیەکاندا. لای بەیزایی کارەکتەری ڕەنگەکان هەمان واتاکانی خودی ڕەنگەکانیان هەڵگرتووە،بەمجۆرە:
سور: نوێنەری کەسێکی بازرگانی سودپەرست و سازشکار و هەلپەرستە کە بە ئاشکرا مل بۆ دەسەڵات دادەنەوێنێت و تەنیا بیر لە بەرژەوەندیەکانی خۆی دەکاتەوە.
سوردەڵێ: من لە بازرگانێکی بێکەڵك زیاتر هیچیتر نیم.
داهۆڵ: ڕێگەت پێدەدەم هەر وەك بازرگانێکی بێکەڵك بمێنیتەوە
سور: خوایە گیان چ بەخشندەییەکە، ڕێگەم بدە دەستت ماچ بکەم. ( دواتر قاچی پێ ماچ دەکات)
کارەکتەری سەوز نوێنەری مرۆڤی ئایینی ڕیاکار و زانای درۆزنە کە ئایینی کردووە بە دوکانێك و بەرژەوەندیەکانی خۆیی لێوە دەستەبەر دەکات.
زەرد نوێنەری ئەو ڕۆشنبیرانەیە (لینینیانە، وردەبۆرژوا) کە هەرجارەو بەجۆرێك دەردەکەون ، جارێك دژی دەسەڵاتە و جارێك لەگەڵیایەتی.خزمەتی دەکات و مەرایی بۆ دەکات. لە چوار سندوقدا زەرد نوێنەری ئەو ڕۆشنبیرانەیە کە تا ئەو شوێنەی مەترسی لەسەر ژیانیان نییە ناڕازین، بەڵام هەر کە هەستیان بە مەترسیکرد دەگەڕێنەوە ژێرباڵی دەسەڵات بەڵام هەوڵدەدەن خۆیان ئاشکرا نەکەن. ئەوانە نەك مەترسی نین بۆ سەر داهۆڵ، بەڵکو ئەو خزمەتەی بەوان دەکرێت ڕەنگە بە دەست وقاچەکانی داهۆڵ خۆی نەکرێت. داهۆڵ بە ئاشکرا پێیدەڵێت کە خۆشحاڵە بەو ناڕەزایەتیانەی ئەو.
داهۆڵ: ڕێگەت پێدەدەم دوژمنی من بیت، ئەوە غرورم تێر دەکات.

shano2

ڕەش نوێنەری حەشامات و خەڵکی بەشمەینەتی کۆمەڵگایە، هەڵبژاردنی ڕەنگەکەش بۆ گوزارشتکردنە لە چارەڕەشی خەڵکی بەشمەینەت و مرۆڤە زوڵملێکراوو بەشخوراوەکان. کارەکتەری ڕەش زمانێکی توند و تیژی هەیە و بێڕەحمانە دەسەڵات دەداتە بەر ڕەخنە. لە ڕوکەشدا گێل دیارە، بەڵام مافەکانی خۆی دەزانێت و کە دەکەوێتە سەر پێی خۆی، خاوەنی قسەی خۆیەتی، بۆیە لە تێکستەکەی بەیزاییدا بە تەنیا ئەو سندوقەکەی خۆی دەشکێنێت و بەرامبەر داهۆڵ دەوەستێتەوە، ڕەش: من ئێستا هەم، من ئێستا هەم. بەمەش شانۆگەریەکەی بەیزایی تەواو دەبێت.
تێکستەکە هەرچەند سیاسییەو سادە دێتە بەرچاو، بەڵام هەڵگری چەندین پرسیاری قووڵیشە. بەڵام نمایشی مێژووی با تێکستەکەی سادەتر کردبووەوە، وەك باسمکرد هەموو مانایەکی لە ڕەنگەکان داماڵێبوو وە کردبوونی بە ڕەنگی باوی حیزبەکانی ئێرە، هەر بۆیەش ڕەنگی ڕەشیان گۆڕیبوو بە سپی، تا چوار ڕەنگە سەرەکیەکەی حیزبەکانی باشوور بخاتە ڕوو. ئەمەیە کە دەڵێم سەرلەبەری گوتاری تێکستەکەیان گۆڕیوە. ئەمە کۆمەڵێك ئیشکالیاتی تریشی بەدوای خۆیدا هێنابوو، هەموو کارەکتەرەکانیتر پیاو بوون تەنها ڕەش، نوێنەری ڕەشەخەڵکەکە نەبێت، ئەویش بە بەرگێکی پیاوانەوە. بە بڕوای من ئەم ئایرۆنیەتە لەناو کۆنتێکستی نمایشەکەدا هەنگاوێك لە تێگەشتنی باو نەچووبووە پێشەوە (لە پەیوەند بە جێگەو ڕێگەی مێینەوە لە کۆمەڵگادا)، بە مانای ستریۆتایپ، مەبەستم ئەو پێناسانەیە کە لە تێگەیشتنی باوی کۆمەڵگادا سەپێنراون بەسەر مێینەدا و پێناسەی مێینەی پێدەکەن وەك بێدەسەڵات و گێل و بێ کارەکتەر و بێبڕیار و نا بەرپرسیار و..هتد ڕەشە خەڵك وەك مێینەیەك بەو پێناسانەوە دەبێتە یەکەم کەس کە بێ بیرکردنەوە سندوقەکەی خۆی دەشکێنێت و دواتر یەك یەك بەدوای ئەوانیتردا ڕادەکات و لێیان دەپاڕێتەوە بەجێی نەهێڵن و ئەوانیش سندوقەکانی خۆیان بشکێنن. کە یەکێکیان پەشیمان دەبێتەوە، ئەو کارەکتەرە هەڵەشەیە دۆشدادەمێنیت و دادەنیشێت و بیر لە هەڵەکەی خۆی دەکاتەوە، تا لە کۆتاییدا هەموویان سندوقەکان دەشکێنن. جیاوازی ئەم هەڵوێستەی کارەکتەری ڕەش لە نمایشەکەدا لەگەڵ تێکستەکەی بەیزاییدا، پەیوەندی بەو ئیرادە ئازاد و بەرپرسیارەوە هەیە کە توانای ڕووبەڕووبوونەوەی هەیە لەگەڵ پێدراوە سەپێنراوەکاندا. بەیزایی هەوڵدەدات ئەو تێڕوانینە بەرجەستە بکات کە هیچ یەك لە چین و توێژە ئۆپۆرتۆنیستەکان کە لە بەرژەوەندی دەستکەوت و سوودە تایبەتیەکانی خۆیانەوە ڕەنگە خۆیان تێکەڵ بە ناڕەزایەتیەکان بکەن، تا کۆتایی نامێننەوەو لە کوێدا دەستکەوتەکانی خۆیان کەوتە ژێر مەترسیەوە لەوێدا پاشەکشە دەکەن. بەڵام لە نمایشەکەدا هەریەك لەو دوودڵی و ترس و دوورەپەرێزی و پاشەکشانە بیانووی بۆ دەدۆزرێتەوەو لە دووبارە بوونەوەو داوای بەردەوامدا ( بیشکێنە بیشکێنە…) ئەو باڵە سیاسیانە یەکدەگرن و بە هەموویان کۆتایی بە تۆتالیتاریزم و کۆلێکتیڤیزم و دەسەڵاتی خۆسەپێن دەهێنن.
کێشەیەکیتری ئەم کارەکتەرە مێینەیە کە بەرگی پیاوی لەبەردایە، ئەوەیە کە زۆر هەڵسوکەوتی پیاوانەش دەکات. بوونی کارەکتەرێکی مێینە لەناو بزوتنەوەیەکی ناڕەزایەتیدا دەمانگوازێتەوە بۆ خوێندنەوەی بزوتنەوە ناڕەزایەتیەکانی ژنان لە کۆمەڵگادا. نمایشکردنی ئەو کارەکتەرە لەو فۆرمەدا بەتەواوی لەگەڵ ئەو تێڕوانینە پاتریارکیەدا یەکانگیر دەبێتەوە کە پێیان وایە ئەگەر مێینە بیر لە شۆڕش و گۆڕانکاری کۆمەڵایەتی بکاتەوە ئەوە لاسایی پیاو دەکاتەوە. ئەو تێڕوانینەی هەر لە شەپۆلی یەکەمی فەمێنیزمەوە ڕوبەڕووی فەمێنیستەکان دەبووەوەو وەك کۆمەڵێك ژنی تووڕە ناوزەد دەکران کە دەیانەوێت لاسایی پیاو بکەنەوە و بگەنە مەرتەبەی پیاو، ئەمە وەك نوکتەیەکی هەرزانی کۆمەڵگای پاتریارکی تا ئێستاش لە زۆر شوێندا بەردەوامە.

shano3

دواتر لە تێکستەکەی بەیزاییدا ڕەش سندوقەکەی خۆی دەشکێنێت و ئەوانیتر خۆیان دەخزێننەوە ناو سندوقەکان، ڕەش بە تەنیا بەرامبەر داهۆڵ دەوەستێت و هاوار دەکات:
ڕەش: من ئێستا هەم، ئێستا هەم.
ئەمە بوونێکی فیعلییە. ساتەوەختێکە کە مرۆڤ بە فیعلی مومارەسەی بوون دەکات، ڕەوانە کردنیکە بۆ بیرکردنەوە لە ژیانی مرۆڤی کۆیلەو مرۆڤی ئازاد، ئەوەی دەڵێن مرۆڤە ئازادەکان بە پێوە دەمردن و لەسەر چۆك ناژین. ئەم ساتەی تێکستەکە ئەوەمان دێنێتەوە بەرچاو کە مرۆڤ بەبێ ئازادی، یان بڵێین بە ملکەچی، لە بووندا نییە، مردوویەکە لەناو ژیاندا چونکە کارەکتەری نییە. ئەمە پرسیارێکی ئەنتۆلۆژی گرنگە لە تێکستەکەدا. مرۆڤ کاتێك دەتوانێت مومارەسەی فیعلی بوون بکات کە خاوەن کارەکتەرە، کە ئیرادەی هەیە و ئازادە و بەرپرسیارە لە هەڵوێستەکانی خۆی. ئەو کارەکتەرە ئۆپۆرتۆنیست و بەرژەوەندخواز و ڕیاکار و سازشکارانە ناتوانن سندوقەکانی خۆیان بشکێنن، ئەوانە کۆیلەکانی بوونێکی سەپێنراون. بەڵام لە نمایشەکەدا، چونکە بە لۆژیکی ئێستا و ئێرەیەکی سادە داڕێژراوەتەوە، بەو لۆژیکەی کە بۆ ئەوەی ببینەران بە شانۆ ئاشتبکەینەوە دەبێت بە پێی میزاج و داخوازیەکانی ئەوان کار بکەین! (کە ئەمە بابەتێکی گرنگە و هەوڵدەدەم لە نوسینێکی سەربەخۆدا قسەی لەسەر بکەم) هەموو ڕوداوەکانی نمایشەکەش بەو ئاراستەیەدا دەڕوات، تا لە کۆتاییدا هەموویان سندوقەکانی خۆیان دەشکێنن.
لە کۆتایی ئەم بەشەی قسەکانی خۆمدا، هیوای بەردەوامی بۆ ئەو گرووپە ئازیزە دەخوازم و هیوادارم لە پشکنین و شیکردنەوەو هەڵسەنگاندنی شانۆ و بینەر بەردەوام بن. بە ئومێدی ئەوەی کارەکانی داهاتوویان تیۆر و ڕەخنەی جددیتر بەدوای خۆیدا بهێنێت.




گفتو گۆ لەگەڵ شاعیر بەرزان هەستیار …. ئامادەکردنی: شاخەوان سدیق

به‌رزان هه‌ستیار:”له‌ ئه‌ده‌بی هه‌موو دنیادا لێكچوون هه‌یه‌ و كه‌سیش وه‌ك هه‌ندێ نووسه‌ری لای ئێمه‌ نه‌یكردووه‌ به‌هه‌را”
ئا/ شاخه‌وان سدیق

به‌رزان هه‌ستیار یه‌كێكه‌ له‌ نه‌وه‌ی هه‌شتاكانی ده‌نگی شیعری كوردی ‌و هه‌میشه‌ به‌شیعره‌ سه‌رنج ڕاكێش‌و پرسیاره‌ جدییه‌كانی ڕامانده‌كێشێته‌ ناو دنیای تێكسته‌كانی هه‌روه‌ك (به‌ختیار علی)له‌ نوسینێكدا ده‌ڵێت” قه‌سیده‌ی دڕێژی به‌رزان هه‌وڵێكی زۆری تێدایه‌ بۆ چربوونه‌وه‌، بۆ كۆكردنه‌وه‌ی مانا له‌یه‌ك وێنه‌ی خێرادا بۆ گوتنی مانای قوڵ به‌ وشه‌ی كه‌م له‌ سه‌روی هه‌مووشیانه‌وه‌ تێڕامانێكی بێوچان له‌ مردن و شكست و ته‌نیای هه‌یه‌ له‌ زۆر جێگادا خه‌مگینه‌، جۆره‌ هه‌ستێكی بینینی ته‌نیای تێدایه‌ به‌ قه‌ده‌رخۆی وه‌ك مرۆڤ، هه‌ستێكی پوچ به‌ژیان كه‌ ده‌گاته‌ پله‌ی گاڵته‌كردن به‌ زمان و به‌ ئینسانیش خه‌یاڵی به‌رزان له‌خزمه‌ت نیگه‌رانیه‌ ڕۆحیه‌كه‌یدایه‌ ئه‌و خه‌مه‌ تاریكه‌ی ناوه‌وه‌یه‌ كه‌ده‌یه‌وێت ببێته‌ ده‌روازه‌ی تێڕامان و كه‌ره‌سته‌ی دروست كردنی مانا” هه‌ربۆیه‌ به‌ پێویستم زانی بۆ زیاتر ئاشنابوون به‌ دنیابینی به‌رزان ئه‌م دیداره‌ی له‌گه‌ڵ سازبده‌م.

پ/ هه‌میشه‌ ده‌وترت نوسین به‌ شێكه‌ له‌ وه‌ڵام دانه‌وه‌ی شكسته‌كانی ئینسان ئه‌و شكستانه‌ی كه‌ نه‌ی توانیوه‌ به‌ سه‌ریاندا زاڵ بت یان نوسین پڕكردنه‌وه‌ی نه‌قسه‌كانی ئینسانه‌. لای تۆ نوسین هه‌ستكردن به‌نه‌قس بوو؟ یان وه‌ڵامدانه‌وه‌ی شكسته‌كانت؟ یان هیچ كام له‌مانه‌ نه‌بوو؟ مه‌به‌ستمه‌ بڵێم دوای ئه‌مانه‌ تۆ بۆ ئه‌نوسی؟؟

وه‌/ ئه‌گه‌ر به‌وردیی له‌ پرسیاره‌كه‌ت وردببمه‌وه‌، ئه‌توانم بلێَم تا ڕاده‌یه‌كی زۆرخۆی له‌ ناوخۆیدا به‌شێكی زۆری وه‌ڵامه‌كه‌شی هه‌ڵگرتووه‌، به‌ واتایه‌كیتر ده‌مه‌وت بڵێم پرۆسه‌ی نووسین لای من هه‌ندێك جار وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ئه‌و شكسته‌ قورسانه‌یه‌ كه‌ تا سه‌ر ئێسقان به‌سه‌ر خۆمدا ده‌مشكننه‌وه‌ و هه‌ندێكجاریش پێش ئه‌وه‌ی بوومه‌له‌رزه‌ی شكستێك ڕووبدات هه‌ستی پێده‌كه‌م و گه‌ره‌كمه‌ له‌ ڕێگه‌ی نووسینه‌وه‌ به‌ربه‌وشكسته‌ بگرم، كه‌واته‌ چاكتر وایه‌ هه‌میشه‌ خۆم له‌ نووسین نزیك بكه‌مه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی به‌ جۆرێكی وا، نه‌بم به‌ّژێر باری شكست و مه‌ینه‌ته‌كانه‌وه‌ كه‌ بوارێكم نه‌مێنێت بۆ هه‌ناسه‌دان. ده‌نووسم، ده‌نووسم، ده‌نووسم بۆ ئه‌وه‌ی “تا ئه‌و دووچڵ ڕێحانه‌ی ژیانه‌م بۆنیان بێت ” منیش ده‌ست له‌ دیواره‌كانی “بوون” بده‌م. ده‌نووسم بۆ ئه‌وه‌ی به‌رده‌وام لاولاوی عیشقێك به‌ر په‌نجه‌ره‌كه‌م چۆڵ نه‌كات. پێش هه‌موو شكست و دوای هه‌موو داڕمانێك ده‌نووسم، نه‌وه‌ك بێده‌نگیی لاڵم بكات.

پ/ له‌ شیعره‌كانتا گه‌ڕانه‌وه‌یه‌كی سه‌یرئه‌بینم بۆ مناڵی و هه‌ست به‌ بوونی ترسكی گه‌وره‌ش له‌ پیری. پێم خۆشه‌ بزانم ئه‌م دوو پرسه‌ چی ئه‌گه‌یه‌نن له‌ ژیانی تۆداو ده‌ته‌وت ئه‌م دوو هاوكشیه‌ چۆن هاوسه‌نگ بكه‌یت.؟؟؟؟

وه‌/ من وای ده‌بینم كه‌ كه‌مكه‌س له‌ ئێمه‌ منداڵیی خۆی بینیبێت و یان هیچ نه‌بێت ڕێژه‌یه‌كی كه‌می له‌ خولیاو ئاره‌زووه‌كانی منداڵیی بۆ هاتبێته‌دی، منداڵیی لای من ئه‌و بناغه‌ پته‌و و سه‌نگینه‌یه‌ كه‌ دواترده‌كرێت هه‌موو كێشی ته‌مه‌نی بخرێته‌ سه‌ر، به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ منداڵیی زۆربه‌ی زۆرمان منداڵییه‌كی شه‌رمن و له‌رزۆكه‌، منداڵییه‌ك كه‌ به‌ مانای ووشه‌ له‌ هه‌موو ماناكانی منداڵیی به‌ده‌ر بووه‌، به‌ كوردی و به‌ كورتیی ئێمه‌ كۆمه‌ڵێك منداڵی پیرو چاوكز بووین. بیرم دێت هه‌ر كات میوانێكمان بهاتایه‌ ده‌بوایه‌ وه‌ك گه‌وره‌كان به‌خێرهاتنی بكه‌ین و به‌ ئه‌ده‌به‌وه‌ هه‌ڵسوكه‌وت بكه‌ین و له‌به‌رده‌م میوانیشدا ده‌بوایه‌”پیاوانه‌ ” خۆمان پیشان بدایه‌و گه‌رده‌میشمان بكردایه‌وه‌ ده‌بوایه‌ وه‌ك گه‌وره‌یه‌ك بدوێین كه‌ ئه‌مه‌ش بۆ ئێمه‌ی منداڵ زۆر سه‌خت بوو.
من ده‌ڵێم ڕه‌نگه‌ بۆ ئه‌و كاته‌ی ئێمه‌ تا ڕاده‌یه‌ك ئه‌و جۆره‌ مامه‌ڵه‌ كردنه‌ له‌گه‌ڵ منداڵ ئاسایی بووبێت، ئه‌ویش به‌حوكمی ئه‌وه‌ی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ بابوباپیرانی ئێمه‌ خاوه‌نی ڕۆشنبیرییه‌كی ئه‌و تۆ نه‌بوون و دابونه‌ریتیش هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ی ڕێپێداون كه‌ به‌و چه‌شنه‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ منداڵدا بكه‌ن.
من حه‌ز ده‌كه‌م لێره‌دا شتێكت بۆ بگێڕمه‌وه‌ ، ئه‌و كاته‌ی له‌ قوتابخانه‌ی سه‌ره‌تایی پیره‌مه‌گروون بووم، ڕۆژێكیان كه‌ له‌ قوتابخانه‌ هاتینه‌ده‌رێ له‌به‌رده‌م قوتابخانه‌دا كوڕێكی دراوسێی خۆمانم بینی كه‌ هاورێی گه‌ڕه‌كم بوو، هه‌ر كه‌ سڵاومان له‌یه‌ك كردپێی وتم بڕۆ بۆ ماڵه‌وه‌ باوكت پاسكیلی بۆ كڕیویت ، ئیتر من به‌ بێ ئه‌وه‌ی هیچی لێبپرسم له‌به‌رده‌م قوتابخانه‌وه‌ هه‌تاماڵه‌وه‌ به‌ڕاكردن ڕۆیشتمه‌وه‌و هه‌ر كه‌خۆم كرد به‌ ماڵه‌وه‌دا و خوشكێكمم له‌ حه‌وشه‌بینی وتم كواپاسكیله‌كه‌م؟ ئه‌ویش هه‌ر زۆر به‌ ساردیی وتی پاسكیلی چی؟ ئیتر من به‌و منداڵییه‌ له‌وه‌ تێگه‌یشتم كه‌ ئه‌و هاوڕێیه‌كم ته‌نها به‌ گاڵته‌وه‌ ئه‌وه‌ی پێ وتووم، من ئێستاش ڕووخساری ئه‌و هاوڕێیه‌ی منداڵییمم له‌به‌رچاوه‌ ، كه‌ له‌یه‌ك ڕۆژداتووشی دووحالََّه‌تی جیاوازی كردم، حاڵه‌تێكیان ئه‌و هه‌موو كامه‌رانییه‌بوو كه‌هه‌تا گه‌یشتمه‌ماڵه‌وه‌ خه‌ریك بوو باڵ ده‌ركه‌م، حاڵه‌ته‌كه‌ی تریش ئه‌وه‌ بوو كه‌ به‌ گه‌یشتنه‌ ماڵه‌وه‌م و پرسیاركردنم له‌ پاسكیله‌كه‌ تووشی ناخۆشترین و تاڵتریت شكستیكردم، جا ئیتر ئه‌مه‌ نموونه‌یه‌كی بچووكه‌ له‌ نائومێدییه‌كانی منداڵیی، بۆیه‌ هه‌رسات كه‌ده‌مه‌وێت بگه‌ڕێمه‌وه‌ بۆ كۆڵانه‌كانی منداڵیی، نامه‌وێت ئه‌و كۆڵانانه‌ببن كه‌ پڕبوون له‌ تاریكیی، ده‌مه‌وێت منداڵیه‌ك بێت كه‌ به‌ڕاستیی تام و چێژی خۆیم پێببه‌خشێت، ئه‌گه‌رچی هه‌ندێ جاریش هه‌موو كۆڵانه‌ تاریكه‌كانیم له‌ ده‌روازه‌كانی پیریی پێ خۆشتره‌.

پ/ به‌داخه‌وه‌ ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی ئێمه‌ ئه‌وه‌نده‌ بچوك بوه‌ته‌وه‌ كه‌ له‌بری باسكردن له‌ ناوه‌رۆك و ته‌كنیك و بابه‌ت و زمان له‌ ده‌ق دا باس له‌ له‌یه‌كچون ودزی و لاسایكردنه‌وه‌ ده‌كرت. تۆ پتوایه‌ هیچ ده‌قێك هه‌بێت له‌دنیادا ته‌ئسیری ده‌قێكی پێش خۆی له‌سه‌ر نه‌بێت؟ یان ئه‌م باسكردن له‌ له‌یه‌ك چوون ودزیه‌ له‌ دنیای ئه‌مڕۆی ئێمه‌ دا لای تۆ چی ئه‌گه‌یه‌نت؟؟؟؟

وه‌/ هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌و وته‌زایه‌ت بیستووه‌ كه‌ده‌ڵێت ” شێرچییه‌، جگه‌ له‌چه‌ند ئاژه‌ڵێكی هه‌رسكراو؟” ئه‌مه‌ ڕاسته‌وڕاست له‌گه‌ڵ ئه‌ده‌بدا ده‌گونجێت، ئه‌وانه‌ی كه‌ته‌نها ده‌وروخولی ئه‌وه‌ده‌ده‌ن كه‌ بزانن كامه‌ دێڕی فڵان نووسه‌ر دووراو دوور ده‌چێته‌وه‌ سه‌ر دێڕی فڵانه‌ نووسه‌ری ترو تا بۆیان بكرێت خۆیان له‌ هه‌موو شته‌ جوانه‌كانی ناو ده‌قه‌كه‌ به‌دوورده‌گرن و زۆرجاریش له‌ بێ سه‌وادییاندا له‌بواری ڕه‌خنه‌دا په‌نابۆ ئه‌وجۆره‌ شتانه‌ ده‌به‌ن و ئامانجیشیان ته‌نها دروستكردنی تۆمه‌تێكی بێ بنه‌مایه‌ بۆ نووسه‌ره‌كه‌، تۆپێم بڵێ كام له‌وبوختان دروستكه‌رانه‌، خۆیان، وتارێك، یان به‌رهه‌مێكی ناوازه‌یان پێشكه‌ش به‌خوێنه‌ری كورد كردووه‌؟ من نكووڵی له‌وه‌ناكه‌م كه‌ هه‌ندێ به‌رهه‌م نه‌ك هه‌ر كاریگه‌ریی به‌رهه‌مێكی پێش خۆی له‌سه‌ره‌و بگره‌ هه‌ندێ جاریش گواستنه‌وه‌ی ده‌قاوده‌قی به‌رهه‌می كه‌سێكیتره‌، به‌ڵام ئه‌مه‌ ئه‌وه‌ ناگه‌یه‌نێت تۆ بێیت و له‌ هه‌رشوێنێك بینیت، بۆ نمونه‌من باسی” مردن “م كردووه‌ و پێش منیش كه‌سێكی تر باسی له‌ گۆشه‌ نیگایه‌كی جیاوازتر و به‌ كه‌ره‌سته‌ی ته‌واو جیاله‌ من باسی مردنی كردبێت، ئیتر تۆ من به‌وه‌ تاوانباربكه‌یت كه‌ من ماڵی ئه‌وم تاڵان كردووه‌.
من له‌ چه‌ند جێیه‌كی تریش باسی ئه‌و په‌تایه‌م كردووه‌ و زۆریش به‌وه‌ نیگه‌رانم كه‌ ده‌بینم مه‌یدانی ڕه‌خنه‌ی كوردی زۆرێك له‌و چه‌شنه‌ نووسه‌ره‌ ده‌ستو پێ سپییانه‌ی تێ ڕژاوه‌ و ڕه‌نگه‌ سه‌رله‌ هه‌ندێك خوێنه‌ری كه‌م ئه‌زموونیش بشێوێنن.
دواجار ده‌مه‌وێت بڵێم له‌ ئه‌ده‌بی هه‌موو دنیادا لێكچوون هه‌یه‌ و كه‌سیش وه‌ك هه‌ندێ نووسه‌ری لای ئێمه‌ نه‌یكردووه‌ به‌وهه‌را و زه‌ناو تۆمه‌ت به‌خشینه‌وه‌یه‌، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی نووسه‌ری وا هه‌یه‌ ته‌نانه‌ت لێكچوونێكی به‌رچاو له‌ نێوان هه‌ندێ به‌رهه‌می خۆیشیدا ده‌بینرێت، هه‌ربۆ نموونه‌، نووسه‌رێكی وه‌ك “جه‌لیل قه‌یسی” گه‌ربه‌ هه‌ڵه‌دانه‌چووبم كتێبی”ماڵ ئاوا ئه‌ی شاعیران” كه‌ چه‌ند شانۆنامه‌یه‌كی یه‌ك په‌رده‌ییه‌، كاتێك كه‌ خوێندمه‌وه‌ هه‌ستم كرد زۆربه‌ی شانۆنامه‌كانی هه‌ر له‌ یه‌ك كه‌شدا ده‌سووڕێنه‌وه‌ و بگره‌ ته‌واولێكیش ده‌چن كه‌ ئه‌مه‌ ئه‌گه‌ر لای ئێمه‌ ڕووبدات هه‌رئه‌وده‌ست و پێ سپییانه‌ی مه‌یدانی ئه‌ده‌ب ئه‌یكه‌نه‌ڕۆژی حه‌شر ونووسه‌ربه‌وه‌تاوانبارئه‌كه‌ن كه‌ كه‌وتۆته‌ دووباره‌كردنه‌وه‌ وجوینه‌وه‌ی خۆی. ئیدی مادام تۆ ده‌خوێنیته‌وه‌ و سه‌ر به‌ ئه‌هلی نووسینیشیت، ئه‌وه‌ هه‌رڕووده‌دات كه‌ له‌ شوێنێكدا شتێك بڵێیت و بنووسیت و پێش تۆش ئه‌و شته‌ به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كان نزیك له‌وه‌ی تۆ وترابێت یان نووسرابێت. من وه‌ك خۆم ئه‌و جۆره‌ نووسین و نووسه‌رانه‌ هیچ كات نابنه‌ له‌مپه‌رێك له‌به‌ر ده‌ممدا و ئه‌وه‌ی بتوانم ده‌یڵێم و ده‌یبه‌خشمه‌ خوێنه‌ره‌كانم.

پ/ هه‌میشه‌ پرسی مه‌رگ پانتاییه‌كی گه‌وره‌ی شیعری تۆی داگیر كردوه‌. بۆ خۆشی مه‌رگ به‌درێژایی مێژوو یه‌كێك بوه‌ له‌ پرسیاره‌ جدیه‌كان ئه‌مه‌وێت بزانم ترسانته‌ له‌ مه‌رگ و ئاره‌زوو بون و ڕه‌زامه‌ند بوونته‌ له‌ ژیان. به‌رده‌وامی به‌م پرسه‌ داوه‌ لای تۆ؟ یان حه‌زكردنه‌ له‌ نه‌مری و مانه‌وه‌؟ یان تێڕامانته‌ له‌ ژیانی دوای مردن كه‌ ئه‌فلاتونیه‌كان پی ده‌ڵێن ژیانی هه‌تا هه‌تایی؟ یان مه‌رگ لای تۆ و بۆتۆ چیه‌؟؟؟

وه‌/ وادێته‌بیرم جارێكی ترو له‌ چاوپێكه‌وتنێكی ترداوه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره‌م داوه‌ته‌وه‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ر به‌ وردیی دیقه‌تی شیعره‌كانی دیوانی “به‌ ته‌نیشت فه‌نابوونه‌وه‌” بده‌یت له‌وێوه‌به‌ ئاشكرا ئه‌م پرسی مردنه‌ سه‌ر ده‌ردێنێت و پاشانیش له‌ شیعره‌كانی دوای ئه‌و دیوانه‌ و زه‌قتریش له‌ قه‌سیده‌ی “ساڵێك له‌ نیگه‌رانیی “دا به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت.
هه‌ر وه‌ك خۆشت ده‌ڵێیت مه‌رگ به‌ درێژایی مێژوو یه‌كێك بووه‌ له‌ پرسیاره‌جدییه‌كان، به‌ڕای منیش وه‌ڵامی ئه‌و پرسیاره‌ نه‌ هێنده‌ سانایه‌ ونه‌ده‌كرێت به‌ شیعرێك دوان و ڕۆمانێك و وتارێك وه‌ڵام بدرێته‌وه‌، بۆیه‌ هه‌میشه‌ لای من ئه‌م پرسیاره‌ به‌چه‌ندین شێوه‌ وگۆشه‌نیگای جیاوازه‌وه‌ دووباره‌ ده‌بێته‌وه‌ و هه‌رجاره‌ وبه‌ جۆرێك سه‌نگه‌رم لێده‌گرێت.
من هه‌رگیز وه‌ك پرنسیبێكی نه‌گۆڕمه‌رگم خۆش نه‌ویستووه‌ و هه‌ڵوه‌دای هه‌ڵبژاردن و پێك گه‌یشتن نه‌بووم له‌گه‌ڵیدا، به‌ڵكو هه‌میشه‌ ویستوومه‌ له‌ڕێی باس كردن ولێدوان له‌ مه‌رگ، خۆمی لێ دوورخه‌مه‌وه‌ و جۆره‌ ئازایه‌تییه‌كی شاراوه‌ش له‌ خۆمدا دروست بكه‌م و له‌هه‌مان كاتیشدا له‌و هه‌موو غه‌دره‌بدوێم كه‌ مه‌رگ ناغافڵانه‌ لێمانی ده‌كات.

پ/ هه‌ندك كه‌س له‌ خوێنه‌وه‌ی ده‌قه‌كانتا پیان وایه‌ تۆ زۆر ره‌ِشبینی و بێهیوای به‌رامبه‌ر به‌ژیان؟ ئایا تۆخۆت هه‌ست به‌مه‌ده‌كه‌یت؟ یان پێتوایه‌ پرسیاركردن له‌ ژیان و ئه‌وه‌ی له‌ ناویدایه‌ به‌ مه‌رگیشه‌وه‌ بۆ خۆی بوونی گه‌شبینی و پرۆژه‌ی جدییه‌ بۆ ژیان؟؟؟؟

وه‌/ نازانم تۆ قه‌ت به‌شه‌و به‌ ناو گۆڕستانێكدا یان به‌ چۆڵه‌وانییه‌كدا ڕۆیشتوویت؟ من خۆم زۆرجار له‌و شوێنانه‌دا له‌ ترساو بۆ ئه‌وه‌ی وره‌یه‌ك بده‌مه‌به‌رخۆم كه‌وتوومه‌ته‌ گۆرانیی وتن وله‌ ناخیشه‌وه‌ ترس بڕستی لێبڕیوم، ئه‌م پرسی مه‌رگه‌ش له‌ شیعره‌كانمدا زۆربه‌ی زۆری هی ئه‌وه‌یه‌ كه‌,وه‌ك له‌ وه‌ڵامی پرسیاره‌كه‌ی پێشوودا ئیشاره‌تم پێدا، ترسی مردن له‌ خۆم بڕه‌وێنمه‌وه‌، من نامه‌وێت بمرم، وه‌ك چۆن هه‌موو جار كه‌ پرسیارمان له‌ نه‌نكم ده‌كرد كه‌ بۆچی له‌ مردن ده‌ترسێت؟ ئه‌ویش ده‌یوت ئاخر به‌ ته‌نها چی بكه‌م له‌و چاڵه‌تاریكه‌دا؟ ڕه‌نگه‌ ئه‌م وه‌ڵامه‌ی نه‌نكم ئه‌گه‌ربه‌ ڕاگوزاریی ته‌ماشای بكه‌یت، ئه‌وه‌نده‌ لای خۆی ڕاتنه‌گرێت، به‌ڵام لای من ئه‌و وه‌ڵامه‌ كۆمه‌ڵێك مانای گه‌وره‌ و سه‌یری له‌گه‌ڵ خۆیدا هه‌ڵگرتووه‌.
ڕاسته‌ له‌ هه‌ندێ شیعردا ئه‌و په‌نابردنه‌ به‌ر مه‌رگ هه‌یه‌ وبه‌ تایبه‌تیش له‌ شیعری” ئێواره‌یه‌ك بۆ خۆكوشتن” دا به‌ڵام له‌ هه‌مان كات وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ خه‌وێكی ناخۆش به‌ ئاگاهاتبمه‌وه‌، سامێكم لێنیشتووه‌ و وتوومه‌به‌س نه‌بووخه‌وبوو !
به‌ واتایه‌كیترو ڕاشكاوانه‌ترده‌مه‌وێت جارێكی تریش دووباره‌ی بكه‌مه‌وه‌ هه‌رگیز نامه‌وێت به‌و كۆڵانانه‌داڕه‌تبم كه‌ مه‌رگ بۆسه‌ی خۆی تیاناونه‌ته‌وه‌، هێشتا زۆرشتماوه‌ بمه‌وێت ده‌ستم بیانگاتێ و هه‌ست به‌له‌زه‌تیان بكه‌م و ڕۆشناییه‌كی تریان پێببه‌خشمه‌به‌ر هه‌یوانی فێنكی ژیان، هه‌ر بۆیه‌ نه‌ده‌مه‌وێت و نه‌ده‌شتوانم واز له‌و پرسیاره‌ جددی و له‌ هه‌مان كاتدا ئاڵۆزانه‌ش بهێنم، هه‌ر له‌ ڕێگه‌ی ئه‌و پرسیارانه‌شه‌وه‌ به‌رده‌وام پرۆژه‌ی ترم ده‌بێت و ئه‌و سه‌ری توونێلی ئه‌و پرسیارانه‌شم لێ دیار نییه‌ .!!!

تیبنی/ ئه‌م دیداره‌ له‌ساڵی 2009 دا سازدراوه‌و له‌ گۆڤاری هه‌ناردا ئه‌و ده‌م بڵاوكراوه‌ته‌وه‌.




مه‌سعود محه‌مه‌د وه‌ك ڕه‌خنه‌گرێكی ئه‌ده‌بی … پ. ی. د. فوئاد ڕه‌شید

پێشه‌كی

هزرڤان و زانایه‌كی وه‌ك مه‌سعود محه‌مه‌د (1919 ـ 2002) له‌ ڕووی ژیانبینی و هزره‌وه‌ خاوه‌نی ڕوانینی خۆی بوو، هاوكات له‌گه‌ڵا ئه‌م تێڕوانینه‌دا توانایه‌كی زانستی فره‌لایه‌نی هه‌بوو، به‌رهه‌مه‌ جیاوازه‌كانی گه‌واهیده‌ری ئه‌م ڕاستییه‌ن.
ئه‌ده‌ب و شیكردنه‌وه‌ی ده‌قی ئه‌ده‌بی، بوارێكن له‌و بوارانه‌ی كه‌ (مه‌سعود محه‌مه‌د) توانای مه‌عریفییانه‌ی خۆی تێدا به‌رجه‌سته‌ كردووه‌. له‌م چه‌ند لاپه‌ڕه‌یه‌دا هه‌وڵده‌ده‌ین هه‌ندێ‌ ئه‌دگاری كه‌سایه‌تی ناوبراو وه‌كو ڕه‌خنه‌گرێكی ئه‌ده‌بی بخه‌ینه‌ڕوو، بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش نووسینه‌كه‌مان به‌سه‌ر دوو ته‌وه‌ردا دابه‌شكردووه‌.
ته‌وه‌ری یه‌كه‌م: ناساندن و خستنه‌ڕووی ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ی مامۆستا (مه‌سعود محه‌مه‌د) كه‌ به‌شێوه‌یه‌ك له‌ شێوه‌كان ڕاسته‌وخۆ یان ناڕاسته‌وخۆ ـ په‌یوه‌ندن به‌ دنیای ئه‌ده‌ب و ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بییه‌وه‌.
له‌ ته‌وه‌ری دووه‌مدا، هه‌وڵمانداوه‌ له‌ ڕێگای چه‌ند زاراوه‌یه‌كی ڕه‌خنه‌ییه‌وه‌، په‌نجه‌ بخه‌ینه‌سه‌ر تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی نووسینه‌ ڕه‌خنه‌ییه‌كانی مه‌سعود محه‌مه‌د.

ته‌وه‌ری یه‌كه‌م:
نووسینه‌كانی (مه‌سعود محه‌مه‌د) له‌ بواری ئه‌ده‌بناسییدا( )

* كتێبی (حاجی قادری كۆیی):
ئه‌م كتێبه‌ كه‌ له‌ سێ‌ به‌ش پێكهاتووه‌، به‌ گشتی توێژینه‌وه‌یه‌كی تێرو ته‌سه‌له‌ ده‌رباره‌ی ژیننامه‌ی شاعیری كورد حاجی قادری كۆیی.
له‌م سێ‌ به‌شه‌دا مامۆستا (مه‌سعود محه‌مه‌د) به‌ وردیی قسه‌ی له‌سه‌ر وێستگه‌ جیاوازه‌كانی ژیانی (حاجی قادر) كردووه‌، وه‌ك لایه‌نی (كات و شوێنی له‌دایكبوونی حاجی قادر، گه‌شتی خوێندنی حاجی قادر، ناكۆكی نێوان حاجی و شێخ نه‌بی، گه‌شته‌كانی حاجی قادر بۆ باڵه‌كایه‌تی و ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستان و ئه‌سته‌نبووڵا، خه‌باتی سیاسی و كوردایه‌تی حاجی قادر).
به‌شێوه‌یه‌كی گشتی ده‌كرێ‌ چه‌ند سه‌رنجێك له‌سه‌ر هه‌رسێ‌ به‌شه‌كه‌ی كتێبی (حاجی قادری كۆیی) به‌م شێوه‌یه‌ بخه‌ینه‌ڕوو:
1ـ هۆكار و پاڵنه‌ری نووسینی كتێبی (حاجی قادری كۆیی) بریتین له‌:
أ ـ هه‌ستكردنی توێژه‌ر (مه‌سعود محه‌مه‌د) به‌وه‌ی كه‌ به‌ پێی پێویست له‌ كه‌سایه‌تی و به‌رهه‌مه‌كانی (حاجی) نه‌كۆڵدراوه‌ته‌وه‌ ((له‌و باوه‌ڕه‌دام تا ئێستا دیراسه‌تێكی ئه‌وتۆ له‌باره‌ی فه‌لسه‌فه‌ و خه‌بات و ژیانی حاجی قادر بڵاونه‌كراوه‌ته‌وه‌ له‌ قووڵی و فراوانیدا بگا به‌ڕاده‌ی گرینگی و پێویستی مه‌وزوع))( ).
ب ـ پێم وایه‌ به‌ر له‌م هۆكاره‌، هۆكارێكی ناوه‌كی به‌هێزتر هه‌یه‌ كه‌ (مه‌سعود محه‌مه‌د)ی هانداوه‌ بۆ نووسین له‌سه‌ر (حاجی قادر) ئه‌ویش سه‌رسام بوونێتی به‌ خودی كه‌سایه‌تی (حاجی قادر) وه‌كو مرۆڤێكی دڵسۆز و خه‌مخۆر و بوێری به‌ هه‌ڵوێست، سه‌رسامییه‌ك كه‌ له‌ گوزارشتكردن لێی جۆرێك له‌ زێده‌ڕۆیی پێوه‌ دیاره‌ ((ئا ئه‌م حاجی قادره‌ ده‌بێ‌ حیسابێكی تایبه‌تی بۆ بكرێ‌ له‌ ژوورووی حیسابی گه‌وره‌ و قاره‌مان و فریشته‌ كه‌ ناویان به‌سه‌ر زمانانه‌وه‌یه‌))( ).
ج ـ بوونی چه‌ند لێكدانه‌وه‌یه‌كی نادروست ده‌رباره‌ی ژیان و ئه‌ده‌ب و خه‌باتی (حاجی قادر) هۆكارێكی دیكه‌ كه‌ نووسه‌ری هانداوه‌ له‌ ژیانی حاجی بكۆڵێته‌وه‌، هه‌روه‌كو له‌لاپه‌ڕه‌ (12) به‌شی یه‌كه‌می كتێبه‌كه‌یدا ئاماژه‌ی بۆ كردووه‌. له‌ چوارچێوه‌ی وه‌ڵامدانه‌وه‌ و ڕاستكردنه‌وه‌ی بۆچوونی كه‌سانی دی، نووسه‌ر ئاوڕی له‌ چه‌ندین بابه‌تی مێژوویی و سیاسی و فیكری داوه‌ته‌وه‌.
2ـ تێكڕای ئه‌م هۆكارانه‌ی ئاماژه‌مان پێكرد، وایانكردووه‌ كه‌ هه‌رسێ‌ به‌شی كتێبی (حاجی قادری كۆیی) هێنده‌ی قسه‌كردن بێت له‌ كه‌سایه‌تی (حاجی) وه‌كو مرۆڤێكی خه‌مخۆری میلله‌ت و به‌ هه‌ڵوێست، زۆر كه‌متر قسه‌كردن بێت له‌سه‌ر شیكردنه‌وه‌ی ده‌قه‌ شیعرییه‌كانی. له‌ پاڵا قسه‌كردن له‌سه‌ر بارودۆخی قۆناغ و ژینگه‌ی حاجی قادر و لێره‌یشه‌وه‌ ڕه‌تكردنه‌وه‌ی ئه‌و بۆچوونانه‌ی كه‌ نووسه‌ر، باوه‌ڕی پێنه‌بووه‌، زۆرجار نووسه‌ر له‌ كه‌سایه‌تی (حاجی قادر)یش دووركه‌وتووه‌ته‌وه‌ و باس و بابه‌تێكی فیكری و فه‌لسه‌فی و مێژوویی تری هێناوه‌ ئاراوه‌.
3ـ جا لێره‌وه‌ ئه‌و پرسیاره‌ دێته‌ پێشه‌وه‌ كه‌ ئایا كتێبی (حاجی قادری كۆیی) له‌ كوێی لقه‌كانی ئه‌ده‌بناسیدا پۆلین ده‌كرێت؟
ئایا ئه‌م كتێبه‌ به‌رهه‌مێكی سه‌ر به‌ ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بییه‌؟
هه‌ڵبه‌ته‌ وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره‌ به‌نده‌ به‌ سروشتی نێوه‌ڕۆكی كتێبه‌كه‌ و چۆنێتی و چه‌ندایه‌تی ئاماده‌بوونی ده‌قه‌ شیعرییه‌كانی حاجی قادر له‌نێو هه‌رسێ‌ به‌شی كتێبه‌كه‌دا.
4ـ ئاماده‌بوونی شیعری حاجی له‌ كتێبی (حاجی قادر)دا به‌ پێی پێداویستی بۆچوونه‌ مێژوویی و فیكری و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانن، واتا لێره‌دا ده‌ق، به‌ڵگه‌ و شایه‌ده‌ له‌سه‌ر (ڕووداوێك، هه‌ڵوێستێك)، بۆ نموونه‌، له‌ ئاماژه‌كردن بۆ بێكه‌سیی و بێماڵیی (حاجی قادر) نووسه‌ر ئه‌م دێره‌ شیعره‌ دێنێته‌وه‌:

هه‌ر منم ئێسته‌ وارسی عیسا
بێ‌ كوڕ و ماڵا و بێ‌ ژن و مه‌ئوا( )

له‌ باسكردنی گه‌شته‌كه‌ی (حاجی) بۆ باڵه‌كه‌تی، ئه‌م چه‌ند دێره‌ی هێناوه‌ته‌وه‌:

به‌ بیرت دێ‌ زه‌مانی چووینه‌ باڵه‌ك
به‌ پێ‌ خاوسی نه‌كه‌وشم بوو نه‌ كاڵه‌ك( )

5ـ كه‌واته‌ ده‌كرێ‌ بڵێین كتێبی (حاجی قادری كۆیی) توێژینه‌وه‌یه‌كی مێژوویی ئه‌ده‌بییه‌، له‌لایه‌ك هه‌ندێ‌ لایه‌نی مێژووه‌ به‌ گشتی و له‌لایه‌كی دیكه‌شه‌وه‌ كاكڵه‌ی نێوه‌ڕۆكی كتێبه‌كه‌ ده‌چێته‌خانه‌ی (مێژووی ئه‌ده‌ب)ه‌وه‌ به‌و پێیه‌ی قسه‌ له‌سه‌ر ژیاننامه‌ و قۆناغه‌كانی شیعری (حاجی قادر) ده‌كات( ).

• كتێبی ( ده‌ست و دامانی نالی)
ئه‌م كتێبه‌ شرۆڤه‌كردنی ئه‌و دێره‌ شیعرانه‌ی (نالی)یه‌ كه‌ به‌ بۆچوونی نووسه‌ری كتێبه‌كه‌، لێكدانه‌وه‌ و واتای جیاوازتر هه‌ڵده‌گرن له‌و شه‌رح و شرۆڤه‌یه‌ی له‌ دیوانی (نالی)دایه‌، كه‌ له‌لایه‌ن مامۆستایان (مه‌لا عبدالكریم مدرس) و (فاتیح عبدالكریم)ه‌وه‌ لێكدراوه‌ته‌وه‌. نووسه‌ری كتێبی ناوبراو ئاماژه‌ی به‌م لایه‌نه‌ كردووه‌ و نووسیوێتی ((له‌م نووسینه‌مدا ته‌نها یه‌خه‌گیری شه‌رحی ئه‌و به‌یتانه‌ ده‌بم كه‌ له‌ دیوانه‌كه‌دا هاتووه‌ و من جۆرێكی جودا په‌سه‌ند ده‌كه‌م))( ).
بنه‌مای كاركردن له‌ كتێبی (ده‌ست و دامانی نالی)دا بریتییه‌ له‌ (دیاریكردنی مانای وشه‌، ئاماژه‌كردن به‌ واتای جیاواز) له‌م چوارچێوه‌یه‌دا هه‌ندێ‌ جار ئاماژه‌ به‌لایه‌نێكی (ڕه‌وانبێژی، كێشی شیعر، جیاوازیی ڕێنووس به‌ پێی بوونی نوسخه‌ی جیاواز) كراوه‌.

* كتێبی (چه‌پكێك له‌ گوڵزاری نالی):
مامۆستا (مه‌سعود محه‌مه‌د) له‌م كتێبه‌دا سه‌ره‌ڕای باسكردنی ژیانی (نالی)، زیاتر لاپه‌ڕه‌كانی كتێبه‌كه‌ی ته‌رخانكردووه‌ بۆ ده‌ستڕه‌نگینیی و كاری هونه‌رمه‌ندانه‌ی (نالی) شاعیر و جه‌ختی له‌وه‌ كردووه‌ته‌وه‌ كه‌ (نالی) له‌ شیعره‌كانیدا پتر مه‌به‌ستی ورده‌كاریی هونه‌رییانه‌ بووه‌ ، له‌گه‌ڵا ئه‌مه‌شدا (مه‌سعود محه‌مه‌د) باسی له‌وه‌ش كردووه‌ كه‌ ((نالی شاره‌زایی به‌ سروشت و به‌ كۆمه‌ڵایه‌تی وێكڕا كۆده‌كاته‌وه‌ و ده‌ستڕه‌نگینانه‌ تابلۆیه‌كی هونه‌ریی ئه‌فسووناویی ئه‌وتۆ له‌ كۆكردنه‌وه‌ی هه‌ر دوان پێك دێنێ‌ و به‌ چه‌شنێك له‌ تابلۆكه‌دا تێكیان هه‌ڵده‌كێشێت و ده‌یانهۆنێته‌وه‌ مرۆڤ نازانێ‌ كامیان كامن))( ).
لێره‌دا تێبینی ئه‌وه‌ ده‌كرێت كه‌ مامۆستا (مه‌سعود محه‌مه‌د) به‌ ڕه‌چاوكردنی ئه‌زموونی ئه‌ده‌بییانه‌ی ده‌قه‌كان، ڕوانینی ڕه‌خنه‌یی خۆی ده‌رده‌بڕێت.

* وتاری (كه‌یفی جوانڕۆیی)( )
ئه‌م وتاره‌ ده‌رباره‌ی ژین و ژیاننامه‌ی شاعیر كه‌یفی جوانڕۆییه‌ له‌ ( 1814 ـ 1883 ) وتاره‌كه‌ چه‌ند ناونیشانێكی لاوه‌كی له‌خۆگرتووه‌، وه‌ك: (كه‌یفی كوێنده‌رییه‌؟ كه‌یفی كه‌ی و چۆن كۆیه‌ی به‌جێهێشت؟…) له‌ كۆتایشدا نووسه‌ر له‌چه‌ند خاڵێكدا به‌راوردێكی له‌نێوان ژیانی (حاجی قادر) و (كه‌یفی) شاعیردا كردووه‌.

* وتاری (شاكارێكی ئاگرین)( )
ئه‌م وتاره‌ قسه‌كردنه‌ له‌سه‌ر شیعرێكی مه‌لا حه‌سه‌نی (قازیی هه‌ڵه‌بجه‌) و نووسه‌ر پێیوایه‌ ئه‌م پێنج خشته‌كیه‌ چوارده‌ كۆپله‌ییه‌، سه‌رده‌مانێك ((له‌ پایه‌ی مارسلیزی كوردی بوو…))( ) وه‌ تێكڕای دێره‌كانی ((نموونه‌ی ئه‌ده‌بی پێشكه‌وتووی ئه‌وسا و ئێستا و هه‌موو ڕۆژگارێكن))( ).
نووسه‌ر له‌م وتاره‌دا پتر له‌ روانگه‌ی هه‌ستی كوردایه‌تییه‌وه‌ ، ئه‌م شیعره‌ی پێ‌ شاكارێكی ئاگرینه‌.

* وتاری (سڵاوێك له‌ شیعری نوێبابه‌تی كوردی) ( )
نووسه‌ر له‌م وتاره‌دا گله‌یی له‌ ڕاده‌ی ئاڵۆزیی و ته‌مومژاویبوونی شیعری نوێی كوردی ده‌كات و پێیوایه‌ ((شیعری ئێستاكه‌ی كوردی، زۆر به‌داخه‌وه‌ پێبه‌پێ‌ تێ‌ هه‌ڵكشیوه‌ له‌ نامه‌فهوومی تاكو گه‌لێك جاران ده‌گاته‌ ئه‌و ڕاده‌یه‌ی كه‌ له‌ خاوه‌نی به‌ولاوه‌ ڕه‌نگه‌ كه‌س تێی نه‌گات)) ( ).

* وتاری (پایه‌ی شیعری كوردی له‌ ئه‌ده‌بی كوردی سه‌ده‌ی نۆزده‌مدا) ( ).
نووسه‌ر ئه‌گه‌رچی ئه‌م ناونیشانه‌ی هه‌ڵبژاردووه‌، به‌ڵام هه‌رزوو به‌ به‌هانه‌یه‌كی بابه‌تی له‌م ناونیشانه‌وه‌ ده‌چێته‌سه‌ر ناونیشان و بابه‌تێكی دی، كاتێ‌ ده‌ڵێت ((كورد له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌مدا تاكه‌ بابه‌تێكی ئه‌ده‌بی هه‌بووبێت شیعربووه‌…))( ) كه‌واته‌ ((.. كه‌ شیعره‌كه‌ش خۆی ئه‌ده‌به‌كه‌بوو دروستتر ئه‌وه‌یه‌ بزانین پایه‌ی له‌ ژیانی كورده‌واریدا چی بووه‌؟))( )
له‌ چوارچێوه‌ی پێگه‌ی شیعری كوردی له‌ ژیانی كورده‌واریدا، نووسه‌ر ئاماژه‌ به‌چه‌ند خاڵێك كردووه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی شیعر نووسین به‌زمانی كوردی له‌و سه‌رده‌مه‌دا ڕه‌نگدانه‌وه‌ی هه‌ستی خۆڕسكی نه‌ته‌وه‌یی بووه‌، له‌لایه‌كی دیكه‌شه‌وه‌ شیعر ئاماده‌ییه‌كی زۆری هه‌بووه‌ و كار گه‌یشتووه‌ته‌ ئه‌وه‌ی كه‌ ((… ئه‌گه‌ر پێشتر شاعیری كورد له‌ ئاڵقه‌ی پیاواندا ده‌ست نه‌ده‌كه‌وت دواتر ناوناوه‌ ئافره‌تی كوردیشی بوو به‌ شیعربێژ)) ( ).

* وتاری (زڕه‌ خه‌ون له‌ ته‌مومژ به‌ ده‌وری مه‌حوی تۆقه‌ڵه‌وه‌) ( ).
نووسه‌ر له‌م وتاره‌دا ئاماژه‌ی به‌ ئاست به‌رزیی پێگه‌ی شاعیرانه‌ی (مه‌حوی) كردووه‌ و چه‌ند دێره‌ شیعرێكی (مه‌حوی) لێكداوه‌ته‌وه‌ و جه‌ختی له‌وه‌ش كردووه‌ته‌وه‌ كه‌ ((شیعری مه‌حوی ده‌بێ‌ به‌ كێش و ته‌رازووی سه‌رده‌می خۆی هه‌ڵبكێشرێت..)) ( ).
هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌م جۆره‌ بۆچوونانه‌ی نووسه‌ر و ته‌نانه‌ت لێكدانه‌وه‌كانیشی بۆ دێره‌ شیعره‌كانی (مه‌حوی) له‌چوارچێوه‌ی وه‌ڵامدانه‌وه‌ و ڕاستكردنه‌وه‌ی بۆچوون و لێكدانه‌وه‌ی كه‌سانی ترن.

* وتاری (كه‌وچكێك شه‌كر بۆ قاوه‌ی تاڵا) ( ).
ئه‌م وتاره‌ به‌ وته‌ی نووسه‌ره‌كه‌ی وه‌ڵامدانه‌وه‌ و ڕوونكردنه‌وه‌یه‌كه‌ بۆ وتارێكی نووسه‌رێكی دی تیایدا ئاماژه‌ی به‌وه‌ كردووه‌ كه‌ ((شیعری نالی له‌چاو هی حاجی قادر هێنده‌ به‌رزه‌، كوردی گوته‌نی، ئاسمان و ڕێسمانه‌…)) ( ).
(مه‌سعود محه‌مه‌د) له‌چه‌ند ڕێگه‌یه‌كه‌وه‌ به‌رگری له‌ توانای هونه‌رییانه‌ی (حاجی قادر) وه‌كو شاعیرێك كردووه‌، له‌ پاڵا ئه‌مه‌شدا نووسه‌ر له‌ كۆتایی وتاره‌كه‌یدا خۆیشی ئاماژه‌ی بۆ دوو هۆكار كردووه‌ له‌ ژیانی حاجیدا (نه‌بوونی عیشقێكی سووتێنه‌ر) و… (كه‌وتنه‌ سه‌ر خولیای كوردایه‌تی) ئه‌مانه‌ هۆكاربوونه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ (حاجی قادر) ((زۆر گوێنه‌داته‌ خه‌ریك بوون به‌ ئارایشتی به‌یته‌كانی)) ( ). دیاره‌ مه‌به‌ستیشی له‌ (ئارایشت) لایه‌نی هونه‌ریی شیعره‌كانه‌.

ته‌وه‌ری دووه‌م:

ڕه‌نگه‌ به‌ پتر له‌ شێوازێك بتوانرێ‌ سیماكانی كه‌سایه‌تی ڕه‌خنه‌گرانه‌ی (مه‌سعود محه‌مه‌د) له‌نێو به‌رهه‌مه‌كانیدا دیاری بكرێت، به‌ڵام لێره‌دا پێمان وایه‌ له‌ڕێگه‌ی ئه‌م چه‌ند چه‌مك و زاراوه‌یه‌وه‌ ده‌كرێت هه‌ندێ‌ ئه‌دگارو سیمای كاره‌ ڕه‌خنه‌ییه‌كانی ناوبراو دیاری بكه‌ین.

1ـ ئیستا تیكای ده‌قی ئه‌ده‌بی:

ئاشكرایه‌ به‌ر له‌ هه‌ر كارێكی ڕه‌خنه‌یی، ڕوانین و دیدێكی تایبه‌تی بۆ ده‌قی ئه‌ده‌بی ئاماده‌یی خۆی هه‌یه‌، له‌ ڕووی جۆرو چۆنێتی ((داڕشتنی و بونیادو ئه‌رك و ده‌لاله‌تدا)) ( ) هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌شه‌ چۆنێتی كاری ڕه‌خنه‌یی په‌یوه‌ندییه‌كی پته‌وی به‌ جۆرو چۆنێتی ئه‌م ڕوانینه‌وه‌ هه‌یه‌. به‌ ده‌ربڕینێكی دی چۆنێتی تێگه‌تنیش له‌ سروشت و پێكهاته‌ی ده‌قی ئه‌ده‌بی، وا له‌ ڕه‌خنه‌گر ده‌كات چۆن و به‌ زمان و كه‌ره‌سته‌یه‌ك ده‌قی ئه‌ده‌بی شیبكاته‌وه‌؟؟ له‌ دوو توێی به‌رهه‌مه‌كانی (مه‌سعود محه‌مه‌د)دا ده‌كرێ‌ ئاماژه‌ به‌م چه‌ند بیروبۆچوونانه‌ بكه‌ین كه‌ به‌شێوه‌یه‌ك له‌ شێوه‌كان دیدی ناوبراو ده‌خه‌نه‌ڕوو، ده‌رباره‌ی لایه‌نه‌ جیاوازه‌كانی شیعر وه‌كو ژانرێكی ئه‌ده‌بی:

* شیعر له‌ نێوان ته‌كنیكی هونه‌ری و بابه‌تی ناوه‌ڕۆكدا.

له‌ دوو توێی نووسینه‌ جیاوازه‌كانی مامۆستا (مه‌سعود محه‌مه‌د)دا لێره‌ و له‌وێ‌ به‌ده‌م لێكدانه‌وه‌ی دێره‌ شیعره‌كان و باسكردنی توانای شاعیرانه‌وه‌، چه‌ند بیروبۆچوونێكی ڕه‌خنه‌یی به‌كورتی ده‌ربڕیوه‌ كه‌ نیشانه‌ی چۆنێتی ڕوانینێتی له‌ شیعر و جۆری مامه‌ڵه‌كردنیشی له‌گه‌ڵا ده‌قی شیعریدا به‌دیارده‌خه‌ن.
بۆ نموونه‌ ئه‌گه‌ر له‌م بیروبۆچوونانه‌ وردبینه‌وه‌:
ـ ((شیعر بابه‌تێكه‌ له‌لایه‌ن مه‌هاره‌ته‌وه‌ ده‌كه‌وێته‌ نێوان ئه‌ده‌بی په‌خشان و هونه‌ره‌وه‌… هه‌رچی بابه‌تێكی پشكی جوانی و مه‌هاره‌تی تێدا به‌رچاوبێت له‌ پله‌ی یه‌كه‌مدا ڕوخساره‌ ئه‌وجا ناوه‌ڕۆك)) ( ).
ـ (( ئینجا كه‌ زانیمان شیعر خزمی هونه‌ره‌ هه‌قمانه‌ لێی داوا بكه‌ین جوان و ڕازاوه‌بێت كه‌ وه‌ها نه‌بێت له‌ شیعرایه‌تی ده‌كه‌وێت)) ( ).
تێبینی ده‌كه‌ین، مامۆستا (مه‌سعود محه‌مه‌د) ئیستاتیكای ده‌قی شیعریی گرێداوه‌ته‌ گه‌مه‌ زمانی و هونه‌رییه‌كانی نێو خود شیعره‌كه‌وه‌ نه‌ك ئه‌و بابه‌ته‌ی كه‌ بووه‌ته‌ نێوه‌ڕۆكی ده‌قه‌كه‌. ئه‌مه‌ش له‌ دوولاوه‌ جێگای سه‌رنجه‌، له‌لایه‌ك ئه‌م تێگه‌یشتنه‌ بنه‌مایه‌كی ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی هاوچه‌رخه‌ كه‌ سه‌ره‌ داوه‌كه‌یشی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ فۆرمالیسته‌كانی ڕووسیا و قوتابخانه‌ی ڕه‌خنه‌ی نوێی ئه‌نگلۆ ـ ئه‌مریكی له‌لایه‌كی تریشه‌وه‌ ئه‌م تێگه‌یشتنه‌ بۆ سه‌رده‌می خۆی بۆچوونێك بووه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌و بۆچوونه‌ باوه‌ی نێو ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی كوردی بووه‌، كه‌ پتر له‌ ڕوانگه‌یه‌كی سیاسی و ئایدیۆلۆژییه‌وه‌ ته‌ماشای ده‌قی ئه‌ده‌بییات كردووه‌.
ئه‌م تێگه‌یشتنه‌ی مامۆستا (مه‌سعود محه‌مه‌د) ده‌رباره‌ی شیعرایه‌تی شیعر، له‌ ئاستی ڕه‌خنه‌ی پراكتیكیشدا ئاماده‌یی هه‌بووه‌ و هه‌ر له‌به‌ر ڕۆشنایی ئه‌م تێگه‌یشتنه‌ی شرۆڤه‌ی ده‌قه‌ شیعرییه‌كانی كردووه‌، ئه‌مه‌ ده‌مانباته‌ سه‌ر بابه‌تی ڕوانینی ڕه‌خنه‌گرانه‌ی (مه‌سعود محه‌مه‌د) كه‌ ده‌كرێ‌ به‌ زاراوه‌ی (ده‌قبه‌ندیی) ناویببه‌ین، به‌و مانایه‌ی ڕه‌خنه‌گر له‌ كاری ڕه‌خنه‌ییدا ته‌نها له‌نێو بازنه‌ی خودی ده‌قه‌ ئه‌ده‌بییه‌كه‌دا كارده‌كات، نه‌ك له‌ ده‌ره‌وه‌ی ده‌قه‌كه‌وه‌، ئه‌وه‌تا مامۆستا (مه‌سعود محه‌مه‌د) به‌ ڕاشكاوی گوزارشت له‌ ڕوانینی ڕه‌خنه‌ییانه‌ی خۆی ده‌كات و ده‌ڵێت: ((ئه‌وه‌ی ڕاستی بێ‌ له‌ شیعردا ڕێ‌ به‌ڕه‌خنه‌گر نادرێ‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی شیعره‌وه‌ ((منگق)) و فه‌لسه‌فه‌ بێنێ‌ و بیكا به‌ ڕه‌خنه‌ له‌ شیعر، به‌ڵام ((منگق)ێك له‌ ناوه‌ڕۆكی شیعره‌كه‌وه‌ هه‌ڵستێ‌ و خۆی به‌سه‌ر واتاكه‌یدا بسه‌پێنێ‌ ده‌شێ‌ و ده‌بێ‌ بكرێته‌ ئه‌مرازی پێوانه‌ی شیعره‌كه‌)) ( ).
له‌گه‌ڵا ئه‌م ڕوانینه‌شدا به‌لای (مه‌سعود محه‌مه‌د)ه‌وه‌، ده‌شێ‌ ناوه‌ڕۆكیشی ڕۆڵی خۆی بگێڕێت له‌ دروستكردنی به‌هاو بایه‌خی ده‌ق، ناوبراو له‌سه‌روبه‌ندی باسكردنی ناوه‌ڕۆكدا ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كات گه‌ر شیعر پیاهه‌ڵدانێكی سیاسی كه‌سێكی دیاریكراو بكاته‌ ناوه‌ڕۆكی خۆی، ئه‌وا ته‌مه‌نی ئه‌م ده‌قه‌ زۆر كورت ده‌بێت و په‌یوه‌ست ده‌بێت به‌و كه‌س و ڕووداوه‌ سیاسییه‌وه‌ كه‌ ده‌قه‌كه‌ی بۆ داڕێژراوه‌( )، به‌ڵام قسه‌كردن و وێناكردنی هه‌ست و نه‌سته‌ مرۆییه‌كان جۆرێك له‌ جوانی و به‌هایه‌كی تایبه‌تی به‌ ده‌ق ده‌به‌خشن ((ئه‌ده‌ب و هونه‌ر، ئه‌وه‌ی ڕاستی بێ‌ هه‌موو به‌رهه‌مێك تا وتووێژی له‌گه‌ڵا سه‌رچاوه‌ قووڵه‌كانی نه‌فسی مرۆڤدا بێ‌ نه‌مرتر ده‌بێ‌)) ( ).

2/ كرده‌ی (ته‌ئویل)كردنی شیعر:

له‌و سۆنگه‌یه‌وه‌ كه‌ ئه‌ركی زمان له‌نێو پرۆسه‌ی شیعردا، خاوه‌ن ئه‌ركێكی ئیستاتیكییه‌، ئه‌مه‌ش وایكردووه‌ زمانی شیعر، زمانێكی سروشبه‌خش بێت و تاڕاده‌یه‌ك مانا نادیاربێت و پتر له‌ خوێندنه‌وه‌ و لێكدانه‌وه‌یه‌ك هه‌ڵبگرێت، له‌م چوارچێوه‌دا مامۆستا (مه‌سعود محه‌مه‌د) ڕای تایبه‌تی خۆی ده‌ربڕیوه‌ و نووسیوێتی ((… ڕه‌وا نییه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی شیعری شاعیر واتای بۆ بخوازرێته‌وه‌ و لێی بار بكرێت. دۆزینه‌وه‌ی واتا له‌ ده‌قی شیعر جودایه‌ له‌به‌سه‌ره‌وه‌نان)) ( ). لێره‌وه‌ (مه‌سعود محه‌مه‌د) ئه‌و بۆچوونه‌ ده‌رده‌بڕێت كه‌ باوه‌ڕی به‌ خوێندنه‌وه‌ و لێكدانه‌وه‌ی جیاواز هه‌یه‌، به‌ڵام نابێ‌ ئه‌مه‌ له‌ سنووری ده‌قه‌كه‌ ده‌ربچێت و ناوبراو باوه‌ڕی به‌ ته‌ئویلی بێ‌ بنگه‌))( ) نییه‌، واتا نابێت به‌ شێوه‌یه‌ك بێت له‌ ده‌ره‌وه‌ی شیعره‌كه‌وه‌ بێت، ئه‌مه‌ش مانای سنوورداریی كرده‌ی ته‌ئویلكردن دیاری ده‌كات. ئه‌م بۆچوونه‌ش ته‌بایه‌ له‌گه‌ڵا ئاڕاسته‌یه‌كی نێو گوتاری ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی هاوچه‌رخ، له‌م بواره‌دا نووسه‌ر و ڕه‌خنه‌گری ئیتالی (ئیمبه‌رتۆ ئیكۆ) ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی ده‌ق ڕاڤه‌ و خوێندنه‌وه‌ی جیاواز هه‌ڵده‌گرێت، به‌ڵام كه‌سی ڕاڤه‌كار ئازادیی ڕه‌های نییه‌ و به‌ڵكو چه‌ند بنه‌ماو پێوه‌رێك كرده‌ی ڕاڤه‌كردنه‌كه‌ی سنوور به‌ند ده‌كات( ).

3ـ بڕیار و هه‌ڵسه‌نگاندنی ڕه‌خنه‌یی:

دوور له‌ بیروڕای تاكه‌ كه‌سیی، له‌ پێناسه‌كردنێكی بابه‌تیانه‌ی چه‌مكی ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بیدا، ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی به‌وه‌ پێناسه‌ ده‌كرێت كه‌ ((بریتییه‌ له‌و لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ی كه‌ گرنگی ده‌داته‌ پێناسه‌ و پۆلینكردن و شیكردنه‌وه‌ و هه‌ڵسه‌نگاندنی ده‌قه‌ ئه‌ده‌بییه‌كانن)) ( ).
ئه‌وه‌ی لێره‌دا جێگای باسی ئێمه‌یه‌ هه‌ڵسه‌نگاندن و بڕیاری ڕه‌خنه‌ییه‌.
(مه‌سعود محه‌مه‌د) له‌ ماوه‌ی شرۆڤه‌كردن و شیكردنه‌وه‌ی به‌رهه‌می وه‌ك (حاجی قادر، نالی، مه‌حوی) ڕاسته‌وخۆ و ناڕاسته‌وخۆ ده‌قه‌كان و توانای شاعیرانی هه‌ڵسه‌نگاندووه‌.
(مه‌سعود محه‌مه‌د) ئه‌م كاره‌یشی به‌ به‌رچاو ڕوونیی و ڕه‌چاوكردنی بابه‌تیانه‌ كردووه‌، له‌سه‌روبه‌ندی باسكردنی توانای داهێنه‌رانه‌ی (مه‌حوی) و كێشانه‌ و پێوانه‌كردنی شیعره‌كانیدا، نووسیوێتی ((من له‌ عه‌یاره‌ی نرخ پێو هه‌رچی خاترانه‌یه‌ تێم نه‌خوێندووه‌ته‌وه‌، مه‌رجه‌كانی په‌سندایه‌تی عه‌یاره‌ش له‌ بابه‌تێكه‌وه‌ بۆ بابه‌تێك ده‌گۆڕێن. ئه‌و بابه‌تانه‌ی كه‌ لایه‌نی (جوانی) تێیاندا بنه‌ڕه‌تییه‌ ده‌بێ‌ له‌ پله‌ی جوانیدا ژوورووی (ناوه‌نجی) كه‌وتبێته‌وه‌ ده‌نا به‌ عه‌یاره‌ی من له‌ سه‌نگ ده‌كه‌وێ‌..)) ( ).
جێگای سه‌رنجه‌ لێره‌دا مامۆستا (مه‌سعود محه‌مه‌د) به‌شێوه‌یه‌كی ڕه‌ها، ته‌ماشای ده‌قه‌كانی نه‌كردووه‌، به‌ڵكو ڕه‌چاوی تایبه‌تمه‌ندێتی ده‌قی كردووه‌، ده‌قێك به‌ نیازو مه‌به‌ستی جوانی هونه‌ریی نووسرابێت و هه‌ر ئه‌م جوانییه‌ش مه‌به‌ستی بنه‌ڕه‌تیی بێت، جیاوازه‌ له‌ ده‌قێك كه‌ له‌ نێو جه‌خت له‌ خه‌مێكی كۆمه‌ڵایه‌تی یان نه‌ته‌وه‌یی ده‌كاته‌وه‌ ئه‌مه‌ش بۆچوونێكی دروست و بابه‌تییه‌، چونكه‌ ده‌قی شیعری به‌پێی مه‌به‌سته‌ شیعرییه‌كان (الاغراچ الشعریه‌) زمان و سروشت و نێوه‌ڕۆكیان ده‌گۆڕێت.
مامۆستا (مه‌سعود محه‌مه‌د) بڕیار و هه‌ڵسه‌نگاندنه‌ ڕه‌خنه‌ییه‌كانی به‌رهه‌می خوێندنه‌وه‌و ئاشنایه‌تی و ئاوێته‌بوونێتی به‌ ئه‌زموونی ده‌قه‌كانه‌، بۆ نموونه‌ له‌باسكردنی (مه‌حوی)دا ده‌ڵێت ((له‌ ده‌مێكه‌وه‌ به‌ دڵا و هۆش ئاشنایانم، پێ‌ به‌ پێی فراژیبوونیشم له‌ ناسینه‌وه‌ی بایه‌خ و نرخ و جوانی پتر ئۆگری ناو و شاعیریه‌تییان بووم)) ( ).
هه‌ر بۆیه‌شه‌، ناوبراو بۆ هه‌ڵسه‌نگاندنه‌ ڕه‌خنه‌ییه‌كانی نموونه‌ی شیعری هێناوه‌ته‌وه‌و به‌ به‌ڵگه‌وه‌ بۆچوونه‌كانی خۆی ده‌ربڕیوه‌. هه‌ر بۆ نموونه‌ كتێبی (چه‌پكێك له‌ گوڵزاری نالی) سه‌رتاپای ڕوونكردنه‌وه‌ی گه‌مه‌ هونه‌رییه‌ زمانییه‌كانی (نالی) شاعیره‌، ئیدی ئاساییه‌ نووسه‌ری كتێبی ناوبراو، له‌ شوێنی شیاوی خۆیدا بنووسێت ((نالی زهنێكی وه‌ها هه‌ستیاری هه‌بووه‌، هه‌ر ده‌ڵێی جامی كامێرایه‌ له‌ ترووكه‌یه‌كدا وێنه‌ی جیهانێكی به‌رینی تێدا نه‌قش به‌ستوو ده‌بێ‌… بێگومان هونه‌ركار له‌ نه‌خشه‌كێشانی ورد و قووڵدا، مه‌به‌ستی تایبه‌تیشی نه‌بێ‌، وێنه‌كه‌ی پڕ ده‌بێ‌ له‌ ناوه‌ڕۆك)) ( )
له‌ شوێنێكی دیكه‌دا هێنده‌ سه‌رسامیی خۆی به‌رانبه‌ر هونه‌ری شیعر نووسینی (نالی) ده‌رببڕێت و له‌باره‌ی سه‌رنجی خۆی له‌ ئاست شرۆڤه‌ی دێره‌ شیعرێكی نالیدا بنووسێت ((… ده‌ك ماڵت شێوێ‌ نالی بۆ كام مه‌ڵبه‌ندی بێ‌ سنووری غه‌م و ته‌می عیشقمان ده‌به‌ی…)) ( ).
نووسه‌ر و ڕه‌خنه‌گر (حه‌مه‌ سه‌عید حه‌سه‌ن) ڕه‌خنه‌ی له‌م جۆره‌ ده‌ربڕینه‌ گرتووه‌ و نووسیوێتی ((مامۆستا (مه‌سعود محه‌مه‌د) هێنده‌ به‌ شیعری نالی سه‌رسامه‌ جاری وایه‌، به‌ (ده‌ك ماڵت شێوێ‌ نالی) هه‌ستی خۆی ده‌رده‌بڕێت كه‌ ناكه‌وێته‌ خانه‌ی هه‌ڵسه‌نگاندنی ئه‌ده‌بییه‌وه‌، ئاخر ئیشی ڕه‌خنه‌گر ئه‌وه‌ نییه‌، بڵێت فڵانه‌ شیعر جوانه‌، ئیشی ئه‌وه‌یه‌ پێمان بڵێت، ئه‌وه‌ چییه‌ وایكردووه‌ فڵان شیعر جوان بێت)) ( ).
ئه‌گه‌ر نووسه‌ر (حه‌مه‌ سه‌عید حه‌سه‌ن) له‌م ڕه‌خنه‌یه‌دا مه‌به‌ستی ئه‌وه‌بێت كه‌ زمانی هه‌ڵسه‌نگاندنه‌كه‌ی مامۆستا (مه‌سعود محه‌مه‌د) زمانێكی ڕه‌خنه‌یی نییه‌، ئه‌وا ئه‌مه‌یان شتێكی ئاساییه‌، (مه‌سعود محه‌مه‌د) نامه‌یه‌كی ئه‌كادیمی نه‌ نووسیوه‌ و بگره‌ هه‌ر له‌ ناونیشانی كتێبه‌كه‌وه‌ (چه‌پكێك له‌ گوڵزاری نالی) دیاره‌ كه‌ توێژینه‌وه‌یه‌كه‌ ئاماده‌بوونی بیروبۆچوونی خودیی (خودی ڕه‌خنه‌گر) تیایدا شتێكی چاوه‌ڕوانكراوه‌، بیروبۆچوونی خودییش له‌نێو كاری ڕه‌خنه‌یدا ڕواڵه‌تێكی ئاسایی ئه‌م گوتاره‌یه‌، چونكه‌ ڕه‌خنه‌ خۆی به‌ر له‌هه‌ر میتۆد و میتۆدكارییه‌ك چالاكییه‌كی خودییه‌.
دواتر ئه‌گه‌ر (حه‌مه‌ سه‌عید حه‌سه‌ن) خودی كرداری هه‌ڵسه‌نگاندنی لا په‌سه‌ند نییه‌، چونكه‌ پێیوایه‌ ئه‌مه‌ كاری ڕه‌خنه‌گر نییه‌، ئه‌مڕۆ زۆر له‌ لایه‌نگرانی ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی هاوچه‌رخ به‌جۆرێكی دی له‌م مه‌سه‌له‌یه‌ ده‌ڕوانن و پێیان وایه‌، هه‌ڵسه‌نگاندن بریتییه‌ له‌ ئاستێكی گرنگی دیكه‌ی كاری ڕه‌خنه‌یی( ) ته‌نانه‌ت ڕه‌خنه‌گری ئه‌مه‌ریكی ڕێنیه‌ وێڵك (1903 ـ 1996) پێیوایه‌ نه‌بوونی بڕیاری ڕه‌خنه‌یی له‌نێو كارێكی ڕه‌خنه‌ییدا، كاره‌كه‌ شكستخواردوو ده‌كات( ).
هه‌ر له‌م چوارچێوه‌یه‌دا (تۆدۆرف) كه‌ ڕه‌خنه‌گرو تیۆریزه‌كارێكی دیاری ڕه‌خنه‌ و تیۆری ئه‌ده‌بی هاوچه‌رخه‌ ئاماژه‌ی به‌ ئه‌ركی هه‌ڵسه‌نگێنه‌رانه‌ی ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی كردووه‌( ).
دواتریش مامۆستا (مه‌سعود محه‌مه‌د) هۆكار و چۆنێتی داڕشتنی هونه‌رییانه‌ی شیعره‌كانی به‌ بۆچوونی خۆی لێكداوه‌ته‌وه‌، پاشان بڕیاری جوانیی ده‌قه‌كانی داوه‌ و سه‌رسامیی خۆی ده‌ربڕیوه‌.
ئه‌مه‌ش دۆخێكی دروست و هه‌ڵسه‌نگاندنێكی بابه‌تییانه‌یه‌.

ئه‌نجام

له‌دوای خستنه‌ڕوو و تاوتوێكردنی به‌رهه‌مه‌ ڕه‌خنه‌ییه‌كانی مامۆستا (مه‌سعود محه‌مه‌د) ده‌كرێ‌ ئه‌م چه‌ند خاڵه‌ وه‌كو ئه‌نجامێكی ئه‌م كورته‌ لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ دیاری بكه‌ین:
1ـ ئه‌و نووسیانانه‌ی مامۆستا (مه‌سعود محه‌مه‌د) كه‌ به‌شێوه‌یه‌ك له‌ شێوه‌كان سه‌ر به‌دنیای ئه‌ده‌بناسیین، ته‌نها ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بیی نین، به‌ڵكو هه‌ندێكیان پتر ده‌چنه‌ نێو مێژووی ئه‌ده‌به‌وه‌، هه‌ر بۆ نموونه‌ لێكۆڵینه‌وه‌كه‌ی له‌سه‌ر (حاجی قادری كۆیی) ئاوێته‌یه‌كه‌ له‌ (مێژوو به‌ گشتی، ژیننامه‌، بیروبۆچوونی فه‌لسه‌فی و سیاسی) ئه‌و به‌ش و بڕگانه‌ی په‌یوه‌ندن به‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی ئه‌ده‌بییه‌وه‌، زیاتر سه‌ر به‌ مێژووی ئه‌ده‌بن.
2ـ هه‌ڵبه‌ته‌ هه‌ندێ‌ له‌به‌رهه‌مه‌ ڕه‌خنه‌ییه‌كانی (مه‌سعود محه‌مه‌د) له‌ بازنه‌ی ڕه‌خنه‌ی پراكتیكین، به‌ڵام ئه‌م جۆره‌ كارانه‌ خاڵی نین له‌ ده‌ربڕینی بیروڕای تیۆریی ده‌رباره‌ی بابه‌ته‌كانی ڕه‌خنه‌ و ئه‌ده‌ب و داهێنان، ئه‌مه‌ش راده‌ی هۆشمه‌ندیی ره‌خنه‌یی لای ناوبراو ده‌رده‌خات.
3ـ ڕوانینی ڕه‌خنه‌ییانه‌ لای (مه‌سعود محه‌مه‌د) له‌سه‌ر بنه‌مای ئیستاتیكای خودی ده‌قی ئه‌ده‌بی دامه‌زراوه‌، به‌ڵام له‌گه‌ڵا ئه‌مه‌شدا ڕه‌چاوی تایبه‌تمه‌ندێتی ئه‌زموونی ئه‌ده‌بییانه‌ی ده‌ق ده‌كات، هه‌ر لێره‌شه‌وه‌ بڕیار و هه‌ڵسه‌نگاندنی بۆ هه‌ر ده‌قێك له‌ ڕوانگه‌ی ئه‌م ڕه‌چاوكردنه‌یه‌.
4- به‌لای مه‌سعود محه‌مه‌ده‌وه‌ ، بابه‌تی ناوه‌رۆكی ده‌قیش رۆڵی خۆی هه‌یه‌له‌ پتر بایه‌خداركردنی ده‌ق و پێیوایه‌چه‌نده‌ ناوه‌رۆك پێوه‌ند بێت به‌ هه‌ستی مرۆیی قوڵایی ناخی مرۆڤه‌وه‌، هێنده‌ ده‌قه‌كه‌ نه‌مر ده‌بێت، نه‌ك ده‌ق بۆ كه‌سێكی سیاسی دیاریكراو بێت.
5ـ زۆربه‌ی بیرو بۆچوونه‌ ڕه‌خنه‌ییه‌كانی (مه‌سعود محه‌مه‌د) ته‌باو هاو ئاراسته‌ی گوتاری ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی هاوچه‌رخن.

پ. ی. د. فوئاد ڕه‌شید
كۆلێژی په‌روه‌رده‌ی بنه‌ڕه‌تی ـ زانكۆی سه‌ڵاحه‌ددین

—————–
سه‌رچاوه‌كان

1ـ مه‌سعود محه‌مه‌د، چه‌پكێك له‌ گوڵزاری نالی، چاپی دووه‌م، ده‌زگای ئاراس، هه‌ولێر، 2007.
2ـ مه‌سعود محه‌مه‌د، ده‌سته‌ودامانی نالی، چاپی دووه‌م، ده‌زگای ئاراس، هه‌ولێر، 2007.
3ـ مه‌سعود محه‌مه‌د، كه‌وچكێك شه‌كر بۆ قاوه‌ی تاڵا، چاپی یه‌كه‌م، ده‌زگای ئاراس، هه‌ولێر، 2010.
4ـ مه‌سعود محه‌مه‌د، حاجی قادری كۆیی، به‌شی (1 ـ 3)، چاپی دووه‌م، ده‌زگای ئاراس، هه‌ولێر، 2010.
5ـ رینیه‌ ویلك، مفاهیم نقدیه‌، ت. د. محمد عصفور، مگابع الرساله‌، الكویت، 1987.
6ـ فاچل پامر، اللغه‌ الپانیه‌، الگبعه‌ الاولی، المركز الپقافی العربی، بیروت، 1994.
7ـ د. حسین خمری، سردیات النقد، الگبعه‌ الاولی، منشورات الاختلاف، الجزائر، 2011.




كۆڵان كۆڵان گێڕانه‌وه‌ – 54 – …. كه‌ریم كاكه‌

54

هێشتا دنێ كه‌مێكی ماوه‌ كاولبێ، وا چاكه‌ ئه‌و قیچه‌ ده‌رفه‌ته‌ له‌ ده‌ستنه‌ده‌م، تاكه‌ پێڵاوه‌كه‌م كه‌ قوڕ قووتیدا ببینمه‌وه‌، خلیسكانێی سه‌ر شه‌خته‌ش له‌گه‌ڵ كه‌ویار خۆشه‌، ئه‌دی راوه‌ شه‌مشه‌مه‌ كوێره‌! نامه‌یه‌كی عاشقانه‌ش بۆ ئه‌و كوڕه‌ قۆزه‌ی كه‌ پرچی له‌ به‌ر تیشكی رۆژێ ده‌بریسكایه‌وه‌، ده‌خوێنمه‌وه‌..
وای، ئیره‌ییم به‌وانه‌ ده‌برد، به‌ بن باراندا ده‌هاتنه‌ قوتابخانه‌ و پشكه‌ قوڕێكت به‌ پێڵاویانه‌وه‌ نه‌ده‌دی، قوڕبه‌سه‌ری بۆ ئێمه‌مانانه‌، بایی كه‌ندووێك قوڕ به‌ پێڵاومانه‌وه‌یه‌، زۆر جار له‌ پشتێن بۆ خوارێ له‌ قوڕ هه‌ڵده‌كێشرێ، ئێمه‌ له‌ خانووه‌ قوڕه‌كانه‌وه‌ به‌ڕێده‌كه‌وین و به‌ رێوبانی قوڕدا ده‌گه‌ینه‌ زێوه‌ر، به‌رێوه‌به‌ر پێنه‌ده‌چوو قه‌ت به‌ رێی قوڕدا شه‌ش شه‌قاوی هاویشتبێ ده‌یگوت:
داوه‌شێن، ده‌ڵێی قوڕكاریتان كردووه‌، پشكه‌ قوڕێكتان پێوه‌بێ، پێ ناخه‌نه‌ ژۆرێ.
خێرا خێرا به‌ ئاوی سوولاوكه‌، به‌و سۆنده‌ی له‌ به‌لووعه‌كه‌ی ناو باخچه‌وه‌ گه‌یشتبووه‌ سه‌ر ده‌رگا، جوان شه‌رواڵ و پیڵاومان خاوێن ده‌كرده‌وه‌، تا وانه‌ی دووه‌م و سێیه‌میش ده‌لینگ وشكنه‌ده‌بۆوه‌، نیوان ئیسكان و به‌لاشاوه‌ قوڕه‌، قوڕێك ده‌ڵێی بنێشته‌، كه‌تیره‌یه‌، پێوه‌تنووسێ، لێتنابێته‌وه‌، شه‌وێك خه‌ونێكی جاده‌ییم دیت، جاده‌ی ناو خه‌ونه‌كه‌ ئێستاش ده‌توانم وه‌ك خۆی بیكێشم و نیشانی خۆمی بده‌مه‌وه‌، له‌و خه‌ونه‌ جاده‌یه‌كی به‌رینی قیڕتاوی لووس لووس وه‌ك كه‌زیی كه‌ویار لووس، ده‌رگای ئێمه‌ی گه‌یاندبووه‌ ده‌رگای زێوه‌ر، جاده‌یه‌ك ئه‌گه‌ر قوڕاویشی به‌ سه‌ردا باریبا، ئاوێكی روون روون له‌ ئاوی كوپه‌ روونتر، له‌ ئاوی چاو روونتری پێدا ده‌ڕۆیی، به‌ بن شۆسته‌كاندا جۆگه‌له‌ ئاوێك له‌ جۆگه‌له‌ ئاوی بنه‌سراوه‌ روونتر له‌ له‌لای ماڵی ئێمه‌وه‌ به‌ره‌و قوتابخانه‌ نه‌رم نه‌رم به‌ پێی ئێمه‌ جۆگه‌ی به‌ستبوو، چه‌ند خۆش بوو، ده‌چووینه‌ قوتابخانه‌ و ده‌هاتینه‌وه‌، پێمان به‌ قوڕ نه‌ده‌بوو، كه‌س پێینه‌ده‌گوتین:
منداڵانی پێڵاو به‌ قوڕ..
خه‌ونه‌كه‌م بۆ هه‌مووان گێڕایه‌وه‌، دایكم گوتی:
ئاو له‌ خه‌ونێ باش نیه‌، به‌وه‌ی باشه‌ روون بوو نه‌ شێلوو، خوا به‌ خێری بٍگێڕێ..
پیری سوارچاكان هه‌ڵیدایێ:
من ئه‌و جاده‌یه‌ نابینم، به‌ڵام تۆ ده‌یبینی، رۆژێ دێ له‌ شاردا رێی خۆڵ و قوڕ نابینیه‌وه‌..
رێی زێوه‌ر له‌ ده‌شتی به‌رازگر قوڕاویتره‌، ترومبێلیش هێنده‌یدی قوڕوای ده‌كات، له‌ جێی تایه‌ جۆگه‌له‌یه‌كی قوڕاوی هه‌ڵده‌ستێ، باش بوو جۆگه‌ی خه‌ونه‌كه‌ وا قوڕاوی نه‌بوو، له‌م لا و له‌و لا چۆكێك قوڕ هه‌ڵده‌داته‌وه‌، ناتوانین له‌ رێیه‌ قوڕه‌كه‌ لاده‌ین، ده‌كه‌وینه‌ سه‌ر عه‌ردێكی هێند نه‌رم و قوڕاوی هه‌ر چۆن پێت دانێی، تا چۆكان ده‌چه‌قی، خۆ ئه‌گه‌ر له‌گه‌ڵ هه‌ڵكێشانه‌وه‌ی پێت، پێڵاو به‌جێبمێنێ، مه‌گه‌ر ده‌سته‌كانی كاك حووج ده‌نا چ ده‌ستێ نایانبینێته‌وه‌، ئه‌و كاك حووجه‌ پیاوێكه‌ نه‌ك تا ده‌ست هه‌ڵبڕی، به‌ڵكو تا به‌رد هه‌ڵده‌ی كه‌ڵه‌گه‌ته‌، پیاوی وا بڵند نازانم له‌و دنیا، به‌ڵام له‌ دنیای خۆمان باوه‌ڕناكه‌م كه‌س دیتبێتی، هه‌ر له‌وه‌شه‌وه‌ ناویان نا حووج، ژنه‌كه‌شی هه‌ر به‌ژنی پنچكه‌ گیایه‌كی هه‌بوو، گه‌ڕه‌ك ناویان نابوو داده‌ پنچك.. پێڵاوه‌كه‌م له‌بیرناچێ، به‌ڵام وێنه‌یه‌كی جوانی كاك حووج و داده‌ پنچك با پێكه‌وه‌ به‌رێ خۆی بده‌ینێ، ماڵیان له‌ خوار ماڵی ئێمه‌ له‌ ده‌و كه‌ندێیه‌، خانووه‌كه‌یان گچكه‌ و نه‌ویه‌، له‌ داده‌ پنچكم بیستووه‌:
تا ئێستا له‌ ژوورێ پیاوه‌كه‌مم به‌ راوه‌ستاوی نه‌دیتووه‌..
له‌ كه‌س نا، به‌ چاوی خۆم دیتوومه‌، سه‌ركه‌وتنه‌ سه‌ر بانی داده‌ پنچكم دیتووه‌، له‌ سه‌ر بانی خۆمانه‌وه‌ دیتم، ئه‌ها چاودێ، كاك حووج دانیشت، سه‌ری نه‌وی كرد، داده‌ پنچك چووه‌ سه‌ر ملی، حووج هه‌ستایه‌وه‌، پنچك ده‌ستی به‌ گوێسوانه‌كه‌وه‌، به‌ لێواری سه‌ربانه‌كه‌وه‌ گرت و سه‌ركه‌وت، حووجیش پێی خسته‌ سه‌ر ته‌نه‌كه‌ بوو، كۆسپه‌ بوو، به‌ بازێكی حووچانه‌ خۆی هه‌ڵدایه‌ ته‌نیشتی و پێكه‌وه‌ چوونه‌ ناو كوله‌كه‌ و بزربوون..
زۆر له‌ پێڵاوه‌كه‌ دوور كه‌وتمه‌وه‌!
وا بزانم هه‌ر له‌ سه‌روبه‌ندی خه‌ونه‌كه‌ بوو، سبه‌ینانێ پێشه‌وه‌ی بگه‌ینه‌ جادی قیڕتاو، به‌ سه‌ر گۆمیلكه‌یه‌كدا بازمدا، بۆ نه‌چه‌قیم! پێیه‌كم تا بن چۆكم له‌ قوڕ ختم بوو، دوای هه‌ولێكی زۆر پێم بێ پێڵاو هاته‌وه‌ سه‌ر زه‌وی، بارانیش ده‌باری، شێوام، جێی پێڵاوم بزركرد، به‌ خۆم و براكه‌م و كوڕی شه‌كه‌راتفرۆش، له‌ بن باران له‌ ناو قوڕ ده‌ستمان هه‌ڵكردووه‌ و له‌ دووی پێڵاو ده‌گه‌ڕێین، زۆریش نه‌ماوه‌، زه‌نگ لێبدا، ئه‌ولا پێڵاو ئه‌م لا پێڵاو، پێڵاو زه‌وی قووتیدا، گۆتمه‌ وان:
ئێوه‌ بڕۆن، دره‌نگه‌..
به‌جێیاننه‌ده‌هێشتم، گوتم: بڕۆن، به‌ مامۆستا بڵێن، ئه‌و پێڵاوی بزربووه‌، دره‌نگ دێ
نه‌ڕۆیشتن، له‌و ساته‌ حووج په‌یدا بوو، قۆڵی هه‌ڵكرد، وه‌ی چه‌ند درێژ بوو، دوو هێنده‌ی قۆڵی بابم ده‌بوو، ده‌ستی گێڕا، ده‌ستی گێڕا، پێڵاوی ده‌رهێنا و گوتی:
ها، له‌ خۆڕا پێ مه‌هاوێ، بزانه‌ له‌ كوێی داده‌نێی..
چاكه‌ی حووجم له‌ بیرنه‌چوو، پاشتر شتێك له‌چاكه‌كه‌یم دایه‌وه‌..
له‌ به‌رده‌م ماڵی پنچك و حووج گۆماوێكی به‌ قه‌د جێ خانووێك هه‌یه‌، جێیه‌كی نه‌بێ، هێنده‌ قووڵ نیه‌، هه‌ر بستێك دوو بستی حووج ده‌بێ، زستانێكی شه‌خته‌ییه‌، هه‌ر سه‌ر له‌ ئێواره‌ دار و به‌رد ده‌یبه‌ستێ، سبه‌ینان به‌ ئاوی گه‌رم نه‌بێت به‌لووعه‌ نابێته‌وه‌، ئه‌و گۆمه‌ جێی گه‌مه‌ی ماستاو خواردنه‌وه‌یه‌، منداڵان به‌ردی پانی به‌قد ناوله‌پ گچكه‌تر، به‌ خۆ خواركردنه‌وه‌ و حێل به‌ گۆمه‌كه‌دا ده‌ده‌ن و سه‌ر ئاو و ئاو هه‌ڵبه‌ز هه‌ڵبه‌ز ده‌ڕوا، ئیدی ده‌ژمێرین، به‌رده‌كه‌ چه‌ند جار خۆ له‌ ئاوه‌كه‌ ده‌خشێنێ( ماستاو ده‌خواته‌وه‌) و به‌رزده‌بێته‌وه‌،به‌رد هه‌بوو بیست ماستاوی ده‌خوارده‌وه‌، گه‌مه‌یه‌كی خۆشه‌، گه‌وره‌ش به‌شداری ده‌كه‌ن، ئا، مراویه‌كه‌م بیركه‌وته‌وه‌، به‌ردێك له‌و هه‌موو به‌رده‌ به‌ ته‌پلی سه‌ری مراویه‌ك كه‌وت، مراوی سووڕا سووڕا، ده‌ندووكی له‌ عه‌رد ده‌داو بۆ ئاسمانی ده‌برده‌وه‌، ده‌تگوت به‌رده‌ و ماستاو ده‌خواته‌وه‌، وه‌یش، كه‌وت و مرداربۆوه‌، كێ كوشتی؟ كێ كوشتی؟ بۆ به‌ ملی مندا نه‌هات! هه‌واڵ گه‌یشته‌ ژنی سه‌موونفرۆش، به‌ جوێنه‌وه‌ په‌یدا بوو:
كێ كوشتی؟ سه‌ری له‌ دوڕ قوزی دایكی ده‌نێم..
راستی نازانم من كوشتم یان نا، ئیدی بوومه‌ مراویكوژ، لۆم هات، هه‌ڵاتم، له‌و ده‌مه‌ بابم په‌یدا بوو، گوتی:
سه‌ری له‌ قوزی دایكی مه‌نێ، مراویه‌كه‌ت بقرسێنه‌ و پاره‌ی خۆت وه‌رگره‌..
قرساندی و وه‌ریگرت، زۆری نه‌برد پاره‌كه‌ی گێڕایه‌وه‌، مێرده‌كه‌ی گوتبووی:
بڕۆ، پاره‌كه‌ی بۆ نه‌به‌یته‌وه‌، پێت به‌و ماڵه‌ ناكه‌وێته‌وه‌.
خۆشتر له‌ به‌رد و ماستاو خلیسكانێی سه‌ر شه‌خته‌یه‌، ناوه‌ ناوه‌ گۆم ده‌یبه‌ست، ده‌بووه‌ شه‌خته‌یه‌كی ئه‌ستوور سه‌ر سبه‌ینان خلیسكانێمان له‌ سه‌ری ده‌كرد، منداڵ ده‌هاتن، فازیل رێحانه‌، خالید چاو به‌خاڵ، كوڕی پۆلیس و كوڕی شه‌كه‌راتفرۆش و كچی مه‌ستان و كه‌ویار ده‌هاتن، چ ناسك بوو گه‌مه‌ی سه‌ر شه‌خته‌، خلیسكانێ له‌گه‌ڵ كه‌ویار، خلیسكانێیه‌كه‌ وێنه‌ی كه‌ویار و رۆیشت و نه‌مدیته‌وه‌، له‌بیرنه‌كه‌م، ئه‌و ناوه‌، سه‌ر شه‌خته‌ی جێی گه‌مه‌ی منداڵان، بڕێ جار ده‌بووه‌ شه‌ڕگه‌ی گه‌ورانیش، دوو شه‌ڕیانم وه‌ك توانه‌وه‌ی شه‌خته‌ له‌ یاده‌، ئه‌وه‌تا دوو پیاوی چوارشانه‌ به‌ مسته‌كۆڵه‌ به‌ربوونه‌ته‌ گیانی یه‌كتر، مستی وا له‌ یه‌كتر ده‌ده‌ن، به‌ گا بكه‌وێ ده‌تڕێ، به‌ر دیوار بكه‌وێت به‌ لادا دێ، به‌ ده‌م شه‌ڕه‌وه‌ گه‌یشتنه‌ رۆخی گۆمی شه‌خته‌، خودا هیچیان به‌ سه‌ر نه‌خات، خلیسكانێیان لێ تێكداین، شه‌خته‌ شكا، پێیه‌كان تا بن چۆك له‌ بن شه‌خته‌ن، شه‌ڕ گه‌رمه‌، گه‌رمایی شه‌ڕ شه‌خته‌ی توانده‌وه‌، گۆم ئێستا لیتاوه‌، دره‌نگ دوو سێ زه‌لام گه‌یشتنێ و لێكیان كردنه‌وه‌، له‌وێ بیستم كه‌ ئه‌و دوو پیاوه‌ زۆر جاریدی به‌ قسه‌ تێكگیراون و قه‌ت ته‌با نه‌بوونه‌ و هه‌میشه‌ كێشه‌یان له‌ نێوان هه‌بووه‌، پیاوێك گوتی:
شه‌ڕی ئێوه‌ تا قیامه‌ت درێژده‌بێته‌وه‌.
ئه‌من دره‌نگ له‌ زاری بابمه‌وه‌ پێكه‌وتم شه‌ڕی ئه‌و دووه‌ له‌ سه‌ر چی بووه‌: (جه‌لال)یان مه‌لاییه‌ و (مسته‌فا)یان جه‌لالی، شه‌ڕه‌كانیشیان له‌ سه‌ر ئه‌و دوو شته‌یه‌، نازانم بۆچی ناوه‌كانیان ناگۆڕنه‌وه‌!
گۆمی شه‌خته‌ قسه‌ی زۆر له‌ سه‌ره‌، ئه‌و گۆمه‌ بێ ئاویی به‌ خۆیه‌وه‌ نه‌ده‌دیت، كه‌ندی پێش ماڵمان له‌ هیچ جێیه‌كی له‌ خاتووناوه‌وه‌ تا ده‌گاته‌ سه‌یداوه‌ مسته‌ ئاوێكی نه‌ده‌ما، كه‌چی گۆمی شه‌خته‌ ناڵێم له‌ سه‌ری ده‌ڕوا، به‌ڵام كه‌میشی نه‌ده‌كرد، له‌ كوێوه‌ ئاوی ده‌ڕژایێ، نه‌مده‌دیت، گۆمی شه‌خته‌ له‌ پێش هه‌موو گۆمان ده‌یبه‌ست و دوای هه‌موو گۆمانیش شه‌خته‌ی ده‌تواوه‌، گۆمی شه‌خته‌ پێده‌چوو له‌ بنه‌وه‌ كانیه‌كی هه‌بێ و هه‌ڵقوڵێ، پێده‌چوو به‌ دزیی هه‌ولێره‌وه‌ په‌یوه‌ندیه‌كی نهێنی له‌گه‌ڵ سه‌فین، له‌گه‌ڵ كوێستانێ هه‌بێ، ئه‌وه‌ قسه‌ی داده‌ پنچكی ژنی حووج بوو..

شه‌ڕی ده‌لینگه‌كانیشم دیت، ژنه‌كه‌ی ئه‌و به‌ری كه‌ندێ نازانم چه‌ند ده‌رپێی هه‌یه‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ر بیستیشی هه‌بێت هه‌ر هه‌موویان ده‌لینگیان سووره‌، سوور سوور وه‌ك ته‌ماته‌ سوور، ژنێكی به‌ری پنچكه‌ گیاش كه‌ ده‌رگایان به‌ سه‌ر گۆمی شه‌خته‌وه‌ بوو جگه‌ له‌ ده‌لینگی زه‌رد كه‌س به‌ چ ره‌نگێكیدی نه‌یدیتووه‌، ئه‌و دوو ژنه‌ ده‌لینگ جوایه‌زه‌ دوژمنی بابه‌ كوشته‌ی یه‌كتر بوون، مه‌ریه‌م گوته‌نی:
هه‌وێ هێنده‌ رقی له‌ هه‌وێ نابێته‌وه‌..
شه‌ڕێك له‌ شه‌ڕه‌كانی ده‌لینگ زه‌رد و ده‌لینگ سوور كه‌وته‌ ده‌و گۆمی شه‌خته‌، له‌وێ ده‌ستیان له‌ تیتكی یه‌كتر نابوو، یه‌كتریان به‌ سه‌ر شه‌خته‌دا راده‌كێشا، به‌ كۆمه‌ڵێك ژن ده‌ست و تیتك له‌ یه‌كتر نه‌ده‌بوونه‌وه‌، ئه‌و شه‌ڕه‌ زۆری ترساندم، شه‌ڕی ژنان له‌ شه‌ڕی پشیله‌ ترسناكتره‌ كه‌ پێموایه‌ له‌ شه‌ڕی ئاژه‌لان هی پشیله‌ ترسناكترینیانه‌، جارێك شه‌ڕی دوو پشیله‌م دیت، حه‌فته‌یه‌ك خه‌ونم به‌و شه‌ڕه‌وه‌ ده‌دیت و له‌ شیرنه‌ خه‌وێ راده‌په‌ڕیم و ده‌مزیڕاند، هێنده‌ی نه‌مابوو بمبه‌نه‌وه‌ ئۆمه‌رمه‌ندان، دێته‌وه‌بیرم مێرده‌كانیان به‌ دزی ژنه‌كانیان چاكوچۆنی یه‌كتریان ده‌كرد، ئه‌وه‌ ئاشكرا ده‌بێ و ده‌گاته‌وه‌ ده‌لینگ زه‌رد و ده‌لینگ سۆر، باش له‌بیرمنیه‌ چ ده‌قه‌ومێ، ئه‌وه‌ نه‌بێ ئه‌و دوو پیاوه‌ بڕیار ده‌ده‌ن ژنه‌كانیان ته‌ڵاق بده‌ن، به‌ڵام دیاره‌ باوه‌ڕ به‌ یه‌كتر ناكه‌ن، ترسی په‌شیمانبوونه‌وه‌یان هه‌یه‌، ئه‌وه‌تا مێردی ده‌لینگ سۆر ده‌ڵێ:
ده‌ی، تۆ ته‌ڵاقی بده‌، پیاونه‌بم ته‌ڵاقی نه‌ده‌م
مێردی ده‌ڵینگ زه‌رد:
ده‌ی، تۆ به‌ردێكی ته‌ڵاق فڕێده‌، من دوو هه‌ڵده‌ده‌م
مێردی ده‌لینگ سۆر:
باشه‌، تۆ له‌ پێش من به‌ردی سێیه‌م هه‌ڵده‌ده‌ی؟
ناگه‌نه‌ یه‌ك، مه‌لای كۆمه‌نیست، وا بزانم ناوی سه‌دیق بوو، ده‌گاتێ و ده‌ڵێ:
ئه‌گه‌ر درۆ ناكه‌ن، من رێگایه‌كتان بۆ ده‌بینمه‌وه‌، هه‌ردووكتان پێكه‌وه‌ و له‌ چاوترووكانێ ته‌ڵاقتان بكه‌وێ..
دیاره‌ هه‌ردووكیان به‌ قسه‌ی مه‌لا رازی ده‌بن، مه‌لا ده‌ڵێته‌ مێردی ده‌لینگ سۆر:
چ ده‌ڵێم له‌ دووم بڵێوه‌
له‌ دووی ده‌ڵێته‌وه‌:
هه‌ر سێ ته‌ڵاقم بكه‌وێ ئه‌گه‌ر تۆ ژنه‌كه‌ت ته‌ڵاق دا منیش ژنه‌كه‌م ته‌ڵاق بده‌م…
مه‌لا ده‌ڵێته‌ مێردی ده‌لینگ زه‌رد:
ده‌ی، ژنه‌كه‌ت ته‌ڵاق بده‌، ئه‌گه‌ر ئه‌و ته‌ڵاقیشی نه‌دا، ته‌ڵاقی كه‌وتووه‌،
مێردی ده‌لینگ زه‌رد زاری ته‌ڵاقی وه‌ك ده‌ستی قووچاوه‌ و چه‌ندی ده‌كات ناكرێته‌وه‌، مه‌لا بانگی ژنه‌كان ده‌كات و پێیانده‌ڵێ:
چیدی به‌ شه‌ڕ بێن، مێرده‌كانیشتان ته‌ڵاقتان نه‌ده‌ن، ته‌ڵاقتان ده‌كه‌وێ..
(نه‌..) كۆمۆنیست بوو، (خا..) پارتی، دێته‌وه‌بیرم سه‌عید ده‌یگوت:
ئه‌مریكا و رووسیا ده‌چنه‌ شایی یه‌كتر، به‌ڵام (نه‌..) و (خا…) له‌ تازیه‌ی یه‌كتر نابینین.
ئه‌و ساڵانه‌ له‌ گه‌ڕه‌ك ناوه‌ ناوه‌ شه‌ڕه‌ ده‌ندووك له‌ نێوان پارتی و كۆمه‌نیستان به‌رپا ده‌بوو، دیاره‌ من هه‌ر وه‌ك ناو ده‌مناسین، نه‌مده‌زانی چ تشتن، به‌ڵام ده‌مزانی پیری سوارچاكان حه‌زی به‌ چاره‌ی كۆمۆنیسته‌كان نه‌ده‌كرد و ده‌یگوت:
مه‌بنه‌ شیوعی..
من كه‌ موریدی پیری سوارچاكان بووم، رقم له‌ شیوعی ده‌بۆوه‌، به‌ڵام مام عوسمان و مه‌لا شیوعیه‌كه‌م زۆر خۆش ده‌ویست، باپیریشم ئه‌و دوو كه‌سه‌ی خۆشده‌ویست، ئه‌و مه‌لایه‌ زۆر كۆمۆنیست بوو، پیاوێك كه‌ نازانم كێ (گرده‌) یان ده‌گۆتێ، كابرایه‌كی زۆر زه‌رد بوو، ده‌یگوت:
هه‌ر كه‌سێ له‌ دوای ئه‌و مه‌لایه‌ سۆره‌ نوێژ بكات، جێی چه‌قی ئاگره‌، چونكێ دوای نوێژ پاره‌ بۆ شوعیه‌ گاوره‌كان خڕده‌كاته‌وه‌..
به‌ڵام پیری سوارچاكان كه‌ تا دۆزه‌خ دژی كۆمه‌نیستان بوو، ده‌یگوت:
وا مه‌ڵێ، گرده‌ وا مه‌ڵێ، به‌ دووری مه‌بینه‌ ئه‌وانه‌ پێش تۆ بچنه‌ به‌هه‌شتێ
گرده‌ كه‌ هه‌ر هێنده‌ی باگوردانێ ده‌بوو، هه‌ڵده‌ستایه‌وه‌ سه‌ر چیچكان و ناو له‌پێكی له‌ چۆكی خۆی ده‌دا:
ئه‌وانه‌! نه‌ ده‌زانن قیبله‌ له‌ كوێیه‌، نه‌ ماڵی مه‌لا مسته‌فا، ده‌چنه‌ به‌هه‌شت؟!
پیری سوارچاكان:
وه‌لڵا گرده‌، هێنده‌ی من رقت لێیان نابێته‌وه‌، به‌ڵام زۆریان ده‌زانن قیبله‌ له‌ كوێیه‌، بۆ مه‌لا سه‌دیق له‌ من و تۆ جوانتر روو له‌ قیبله‌ ناكات؟! مه‌لا مسته‌فاش په‌یوه‌ندی به‌ به‌هه‌شت و ئاگره‌وه‌ نیه‌..
بلۆكبڕه‌كه‌، ماڵیان له‌ به‌ری موفتیه‌، بابم گۆته‌نی: پیاوێكی زۆر سۆره‌. ده‌ڵێته‌ پیری سوارچاكان:
مام حاجی، كرده‌وه‌كانی تۆ، قسه‌كانی تۆ زۆر شوعیانه‌ن، به‌ڵام تێناگه‌م بۆچی هێنده‌ رقت له‌ شوعیانه‌؟!
پیری سوارچاكان:
تۆ بلۆكبڕێكی باشی، به‌ڵام چ له‌و شتانه‌ تێناگه‌ی، بڕۆ كن مه‌لا سه‌دیق با هه‌ندێكت فێربكات..
من شتێكی ئه‌وتۆم له‌و مه‌لایه‌ بیرناكه‌وێته‌وه‌، ده‌نا وه‌ك پیری سوارچاكان ده‌یگێڕمه‌وه‌، نازانم ماڵیان كه‌وتبووه‌ كوێ، جار و بار له‌گه‌ڵ بابم ده‌مدیت..
بوه‌ستن، به‌ر له‌ كاولبوونی دنیا دایكم ناوكی ئه‌و ژنه‌ش دێنێته‌وه‌، ژنه‌ قه‌ڵاتیه‌كه‌، من له‌بیرمچوو بڵێم دایكم له‌ ناوكهێنانه‌وه‌ ناوی گه‌ڕه‌ك گه‌ڕه‌ك رۆیشتبوو، ژن له‌ ته‌عجیل و ته‌یراوه‌ و ئه‌و سه‌ری شاره‌وه‌ به‌ لاكه‌ لاك ده‌هاتن، له‌ بن ده‌ستی دایكم راده‌كشان و قیت قیت ده‌چوونه‌وه‌، زۆر ژنم دیتووه‌ له‌ سه‌ر پشت راكشاون و دایكم به‌ ئه‌سپایی كراسه‌كه‌ی هه‌ڵداونه‌ته‌وه‌ و بۆ ماوه‌ی نیو وانه‌یێ ده‌ستی له‌ زگی ناون، ژن هه‌بوو ماوه‌ی وانه‌یه‌كی ویستووه‌، دوایوه‌ بنپیاڵه‌یه‌كی له‌ سه‌ر ناوكی داده‌نان و به‌ چه‌فیه‌یه‌ك ده‌یبه‌ست و هێلكه‌یه‌كی كوڵاوی ده‌رخوارد ده‌دان و ده‌یگوت:
هه‌سته‌، به‌ڵات لێبڕا، ئاگاداربه‌ شتی گران هه‌ڵمه‌گره‌ و هێنده‌ ترسنۆكیش مه‌به‌ به‌ تڕی گه‌وره‌ راچڵه‌كێی..
دیاره‌ به‌ قسه‌ی خه‌ڵك بێت ناوك له‌ شتی گران و راچه‌نین ده‌كه‌وێت، دایكم خۆیشی ناوكی ده‌كه‌وت، به‌ ده‌ستی خۆی ده‌یهێنایه‌وه‌، ده‌هات، به‌رده‌ جۆینێكی ده‌هێَنا، له‌ سه‌ر زگی خۆی داده‌نا، جار جاره‌ جێی ده‌گۆڕی، به‌ ده‌ستی خۆی بنپیاڵه‌كه‌ی ده‌به‌ست، جارێك ناوكی پیری سوارچاكانیشی هێنایه‌وه‌، وا بزانم له‌و سه‌روبه‌نده‌ بوو پلكه‌ شایه‌ر به‌ندێكی به‌ سه‌ر دایكمدا هه‌ڵگۆ، هه‌ر كاتێ كه‌سێ به‌بیریهێنامه‌وه‌ ده‌یڵێمه‌وه‌، ئێ، وێنه‌ی زۆر له‌و ژنانه‌ی بۆ هێنانه‌وه‌ی ناوك ده‌هاتنه‌ كن دایكم، هێند روون ده‌دره‌وشێنه‌وه‌ هه‌ر ده‌ڵێی سیوه‌یله‌ و تازه‌ هه‌ڵاتووه‌، ژنێك له‌ سه‌ر قه‌ڵاته‌وه‌ هاتووه‌، به‌ دوو ژنان بن پیلیان گرتووه‌، كراسێكی زه‌ردی له‌ به‌ره‌، ره‌نگ به‌ به‌ریه‌وه‌ نه‌ماوه‌، ره‌نگی كراسه‌كه‌یم له‌ قسه‌یه‌كی گوڵی كۆسارانه‌وه‌ له‌بیرماوه‌:
كچم، تۆ ره‌نگی كراسه‌كه‌تت گرتووه‌، یان كراسه‌كه‌ت هی تۆ؟
ژنه‌ گوتی:
پله‌ حاجی، نه‌خۆشیه‌كه‌م ده‌ستی لێ ستاندووم، چه‌ند دختۆرم كردووه‌، به‌لاش بووه‌..
دایكم هێشتا ده‌ستی نه‌گایاندبووه‌ زگی، گوتی:
له‌ گوینه‌ ناوكت بێ، كوا درێژبه‌
ژنه‌ راكشا، دایكم گوتی:
نه‌مگوت! خه‌مت نه‌بێ، به‌ ترومبێل له‌ سه‌ر قه‌راته‌وه‌ هاتی، به‌ڵام به‌ پێی خۆت سه‌رده‌كه‌ویه‌وه‌…
كابانه‌ ژیكه‌ڵه‌ی راسپارد، هێلكه‌یه‌كی بۆ بكوڵێنێ، ژنه‌ ده‌ڵێ:
هێلكه‌ی چی؟ به‌ خودای خواردنی ناو به‌هه‌شتێشم له‌پێش دانێن، دڵم نایبات..
دایكم ده‌ڵێ:
په‌له‌ت نه‌بێ، هه‌ر ئێستا ده‌ڵێی: چ بوو، هێلكه‌كه‌ نه‌كوڵا!
وا بوو، دوای به‌ستنی بنپیاڵه‌یه‌ك به‌ زگیه‌وه‌، هێلكه‌ی خوارد و به‌ پێی خۆی رۆیی..
من له‌ دایكمه‌وه‌ شتێ فێری هێنانه‌وه‌ی ناوك بووم، له‌ فێربوونه‌كه‌ گه‌ڕێ، ئێستا نا، پاشان ئیشم پێیده‌بێ، ئێستا قسه‌م له‌ یه‌كه‌م ده‌ست له‌ سه‌ر ناوكنانه‌، جوان وه‌بیرمدێ، ژنه‌ جوانه‌ شه‌له‌كه‌ له‌ بن ده‌ستی دایكم راكشابوو، له‌ جۆگه‌ بازیدابوو، ناوكی كه‌وتبوو، دایكم له‌بیریچووبوو هێلكه‌ی بۆ بكوڵێنێ، ده‌ستی خستبووه‌ ناوكی، به‌بیریهاته‌وه‌، به‌ ژنه‌ جوانه‌ شه‌له‌كه‌ی ده‌گۆ:
ده‌ستت توند بخه‌ ئه‌ها ئێره‌ی زگته‌وه‌..
دیاربوو ده‌ستدانانه‌كه‌ی به‌ دڵ نه‌بوو، بانگی منی كرد، وام كرد، له‌ سه‌ر بنكراسه‌كه‌یه‌وه‌ ده‌ستم خسته‌ سه‌ر ناوكی، به‌ هێلكه‌وه‌ هاته‌وه‌، ده‌ستمی لادا و ده‌ستی خسته‌ جێی ده‌ستمه‌وه‌ و دوای كه‌مێ، گوتی:
كوڕه‌كه‌شم فێری ناوكهێنانه‌وه‌ بووه‌، ناوكت جوان هاتۆته‌وه‌، خراپیش كه‌وتبوو، به‌لای دڵتا كه‌وتبوو..
یه‌ك دوو جاریش ناوكی دایكمم هێنایه‌وه‌، ئاخر ئه‌ویش كه‌ ناوكی چه‌ند گه‌ڕه‌كی ده‌هێناوه‌ خۆشی ناوكی ده‌كه‌وت، نه‌مگوت ده‌چوو به‌ به‌رده‌ جۆین ناوكی خۆی ده‌هێنایه‌وه‌، زۆر جار ده‌ستی شل ده‌بوو، بانگی منی ده‌كرد، به‌رده‌كه‌ی بۆ راگرم، جاروباریش به‌رده‌كه‌ی لاده‌دا و ده‌ستمی ده‌خسته‌ سه‌رناوكی و فێری ده‌كردم چۆنچۆنی ده‌ستم بجوولێنم..
دایكم ده‌یگۆ:
ناوك به‌ سێ لادا ده‌كه‌وێ: چه‌پ، راست، لای دڵ، لای دڵه‌كه‌ به‌ زه‌حمه‌ت دێته‌وه‌..
شاتكه‌ شێت كه‌ فشه‌ی به‌ ناوك و ماوك ده‌هات، جارێك پرسی:
ئه‌دی به‌ لای خوارێدا، به‌ لای قوزدا..
دایكم گۆتی:
ئه‌گه‌ر هی تو به‌وێدا كه‌وت، به‌ پیاوه‌كه‌ت بڵێ بۆت بێنێته‌وه‌..
راوی شه‌مشه‌مه‌ كوێران له‌ راوه‌ خۆشه‌كانه‌، گه‌له‌ك له‌ راوی جورج و مارمیلۆق گه‌له‌ك خۆشتره‌، مانگه‌ شه‌وی به‌لاشاوه‌ بڕه‌ك له‌ ئه‌ستێره‌كانی كه‌متر شه‌مشه‌مه‌ كوێره‌ی هه‌یه‌، ئه‌رێ كام وه‌رز بوو؟ منداڵان ناویان نابوو وه‌رزی شه‌مشه‌مه‌ كوێره‌! دوای شیوێ، هێشتا دوا پاروو هه‌ر له‌ زاری بوو، منداڵ به‌ كڵاوی بابیانه‌وه‌ ده‌هاتنه‌ كۆڵانێ، ده‌چووینه‌ ئه‌و به‌ری كه‌ندێ، گه‌مه‌ی ئێمه‌و شه‌مشه‌مه‌ كوێره‌ ده‌ستپێده‌كرد، زۆر جاری تا مانگ ئاواده‌بوو، گه‌مه‌ درێژه‌ی ده‌بوو، منداڵ له‌ سه‌ر عه‌رد و شه‌مشه‌مه‌ كوێر له‌ حه‌وا، به‌ڵام نه‌وی، كڵاوه‌كان ده‌یانگه‌یشتنێ، هێنده‌ی ژماره‌ی ئه‌ستێران، كڵاوی بابمم هه‌ڵدایه‌ حه‌وایێ، بۆ گرتنی شه‌مشه‌مه‌ كوێران، پێوه‌ نه‌بوو، پێوه‌ نه‌بوو..
شه‌مشه‌مه‌ كوێره‌ شه‌ڕی كڵاوی زۆر كردووه‌، چاودێ، ئه‌و هه‌موو كڵاوه‌ی بۆ ده‌چێ، سووك و هاسان به‌ كه‌لێناندا ده‌رده‌چێ، هێنده‌ی پارتیزانێ شاره‌زای شه‌ڕه‌، بۆیه‌ ئه‌گه‌ر كوو، ده‌نا پێوه‌ نابێ، تا شه‌مشه‌مه‌كوێره‌یه‌ك به‌ كڵاوه‌وه‌ ده‌بێ، قه‌تاره‌یه‌ك ئه‌ستێره‌ ده‌ڕژێن، دوو سێیه‌كه‌م له‌بیره‌ كه‌ له‌ نزیك دارتێله‌ ده‌لاقه‌داره‌كه‌ پێوه‌بوون، لێ وه‌بیرمنایه‌ كه‌وتنه‌ بن كڵاوی كێ، ده‌یانخستنه‌ ناو ته‌نه‌كه‌وه‌ و سه‌ریان داده‌خست، كاتێ رۆژ ده‌بۆوه‌، به‌ دڵی خۆمان ته‌ماشای ئه‌و شته‌ ناشیرینه‌مان ده‌كرد، ده‌بێ شتێ هه‌بێ له‌و ناشیرینتر، پلكه‌ به‌ندبێژ له‌ باره‌ی شه‌مشه‌مه‌ كۆره‌وه‌ به‌ندێكی درێژ، درێژتر له‌ كۆڵانی ماڵی كه‌ویاری خستبووه‌ سه‌ر زاری منداڵانی به‌لاشاوه‌:
قوربانت بم خودایه‌
شتی وات داهێنایه‌
په‌شیمانی له‌ دوایه‌
مه‌لاش واقی وڕمایه‌
له‌ ناشیرینی شه‌مشه‌مه‌ كۆره‌ گه‌ڕێ، خۆشمان هێنده‌ له‌و جوانتر نین، راوه‌كه‌ی خۆشه‌ و مانگه‌شه‌وی به‌لاشاوه‌ی تریفه‌ییتر كردووه‌، مه‌مكدانیشی به‌ حه‌وا ئێخستووه‌، كچه‌كه‌ی ماڵ له‌ نزیك حه‌سارێ، ئه‌وه‌ی خاڵێكی له‌ رووه‌ ده‌ڵێی له‌ وه‌نه‌وشه‌ی وه‌رگرتووه‌، وای چه‌ند جوان بوو،سوێند بخۆی لێت ناكه‌وێ، نه‌خشی كردگار نا، نه‌خشی نه‌خشكاره‌، كه‌مه‌ك جوانتر با ده‌مگوت كه‌ویاره‌! ئه‌و كچه‌ له‌ ماَلیان كڵاو نه‌بوو، بابی وه‌ك ئێمه‌ سه‌ر كۆت بوو، حه‌زیشی له‌ راوه‌ شه‌مشه‌مه‌ كۆره‌ی به‌ر تریفه‌ی مانگه‌شه‌و بوو، شه‌وێك ده‌یبڕێ و تاكێك له‌ مه‌مكدانی دایكی هێنا، چه‌ند جارێ هه‌ڵیدا شه‌مشه‌مه‌ كۆره‌ پێوه‌ بوو، به‌ مه‌مكدانه‌وه‌ بوو، سه‌رهاته‌كه‌ی گه‌یشتبۆوه‌ بابی كیژه‌، گوتبووی:
منیش بام پێوه‌ ده‌بووم..
حه‌مه‌د مه‌ستانیش گوتبووی:
ئه‌دی ئه‌گه‌ر ده‌رپێی ژنان هه‌ڵده‌ی داخوا چه‌ندی پێوه‌ بێ!




هەلور بلور تەکامە زەرد و سور و شەمامە …

کاتێک منداڵ بووین بۆ ئەوەی لەنێوان هەندێک هەڵبژاردەدا یەکێکیان دەستنیشان بکەین، یارییەکمان دەکرد کە لەگەڵ وتنەوەی ئەم وشانەدا دوا دانەمان هەڵبژاردەکە دەبوو:
هەلور بلور تەکامە زەرد و سور و شەمامە
ئاوە زەرێ پێ لابەرێ
مێخم کوتا مێخ هەڵبەزی
تیکەی ڕاستی ئەوەی گەزی

ئێستاش سەرجەم ناوچەکە لە بەرمیلێکی باروت دەچێت، کە هیچ کەسێک ناتوانێت دەستنیشانی ئەوە بکات ئایا لەگەڵ تەقینەوەی ئەو بەرمیلە باروتەدا چی ڕوودەدات. سەرباری هەموو ئەو بارودۆخە ناسکەی ناوچەکە و سەرباری ئەو قەیران و کێشانەی ڕووبەڕووی سەرتاپای کۆمەڵگا دەبێتەوە تاکی کورد لەناو کێبڕکێ و جەنگێکی دەروونی قێزەونی ناو حیزب و لایەن و باڵە جیاوازەکانی کوردستاندا دەژی، کە هۆکارێکە بۆ ئەوەی تاکی کورد گاڵتەجاڕی بە سیاسەتی ناسیاسییانەی پەیڕەوکراوی لایەنەکان بێت، جگە لەوەی کە ڕۆژ لە دوای ڕۆژ باوەڕبوون بە دڵسۆزی و نیشتمانپەروەریی لایەنەکان کەم بێتەوە.
جا لەناو ئەم گەمە سیاسییانەی کوردستاندا بۆ دەستکەوتنی وەڵامێک بۆ پرسە سەرەکییەکان لەوانەیە هیچ شتیک نەمابێتەوە بۆمان تەنها جێبەجێکردنی یاریی کاتی منداڵیمان نەبێت.

ئایا سوپاسی تورکیا لەسەر داوای سەرۆکی هەرێم هاتۆتە ناو خاکی عێراقەوە؟
با دەست پێ بکەین: هەلور بلور تەکامە . . . زەرد و سور و شەمامە . . . . . ئەوەی گەزی:
وتەبێژی حکومەتی هەرێم: حکومەت و سەرۆکایەتی هەرێمی کوردستان بە هیچ شێوەیەک ئاگایان لەو باسە نەبووە.
حکومەتی تورکیا: ئێمە سوپای تورکیامان لەسەر داواکاری هەرێمی کوردستان ناردووە بۆ مەشقکردنی هێزەکانیان بۆ هێرشەکەی موسڵ.
دەنگێک لەو لاوە: سەرۆکی هەرێمیش و عبادیش ئاگاداری ئەو پرۆسەیە بوون و بە ڕەزامەندی هەردوولایان سوپای تورکی هاتووە.
نوزەیەکی دیکە: ئەمریکا و حکومەتی عێراقی و دەسەڵاتدارانی کوردستان پێشوەخت ئاگادار بوون لە هاتنە ناوەوەی سوپای تورکی.

ئایا موچەی فەرمانبەران هەیە یان نییە؟

دەست پێ بکەینەوە: هەلور بلور تەکامە . . . زەرد و سور و شەمامە . . . .. ئەوەی گەزی:
حکومەتی هەرێم: بەم داهاتەی ئێستامانەوە ناتوانین موچەی تەواوەتی دابین بکەین و هیچ پەیمانێک بدەین بۆ دابینکردنی و سیستمی موچەش هەر وەک خۆی دەمێنێتەوە.
نوزەیەکی حکومەت: بەڕێز قباد تاڵەبانی ئاگای لە هەموو گرێبەستە نەوتییەکان هەیە و دەزانێت داهاتی حکومەت چەندە و ئایا بەشی موچە دەکات یان نا.
بزوتنەوەی گۆڕان: حکومەت نەک بە فرۆشتنی نەوت بەڵکوو بە پاشەکەوتکردنی داهاتی ناوخۆ و کەمێک لە فرۆشتنی نەوت بەبێ هیچ کێشەیەک موچە کۆنەکانیش دەتوانین دابین بکات.
یەکێتی نیشتمانی: ڕاستە ئێمە لە حکومەتداین و جێگری سەرۆک وەزیران ئاگای لە هەموو شتێکە بەڵام بە ڕاستی شتەکان ناشەفافن و پێویستی بە ڕوونکردنەوەی زیاترە بۆ ئەوەی قسە لەسەر مەسەلەی موچە بکەین.
یەکگرتوو و کۆمەڵ: ئەمەی ڕوو دەدات شتێکی قبوڵکراو نییە و پێویستە شتەکان بخرێتە سەر مێزی گفتوگۆ.

ئایا بەردەوامبوونی سەرۆکی هەرێم لە پۆستەکەیدا یاساییە؟

یەڵڵا دەست پێ بکەین: هەلور بلور تەکامە . . زەرد و سور و شەمامە .. . . . . ئەوەی گەزی:
پارتی دیموکرات: بێگومان یاساییە و ئەوەتا ئەنجومەنی شوراش شایەتی داوە و جەختی لەوە کردۆتەوە کە یاساییە.
گۆڕان: بە هیچ پێوەرێکی یاسایی مانەوەی سەرۆک لە پۆستەکەیدا یاسایی نییە.
یەکێتی: ئەمە شوێنی مشتومڕە و هەندیک لایەنی نایاسایی تێدایە و بەڵام دەبێت بە ڕێکەوتنی سیاسیی ئەو کێشەیە چارەسەر بکرێت (بەڵام سەیر لەوەدایە کە جێگری سەرۆک هەتا ئێستا شان بە شانی سەرۆکی هەرێم لە پۆستەکەیدا هەر بەردەوامە سەرباری ئەو نایاساییەی یەکێتی باسی لێوە دەکات)
یەکگرتوو: نایاساییە و دەبووایە پێشوەخت بە یاسا یان بە ڕێکەوتنی یاسایی ئەم کێشەیە چارەسەر بکرایە. (کەچی لەگەڵ سەرۆکدا دەچن بۆ بەغداد)

ئایا ڕێگرتن لە سەرۆکی پەرلەمان و پەکخستنی پەرلەمان ئاسای و یاساییە؟

هەلور بلور تەکامە . . . زەرد و سور و شەمامە . . . . .. ئەوەی گەزی:
پارتی دیموکرات: بێگومان یاساییە، چونکە ئێمە ڕێکەوتنێکمان هەبوو لەگەڵ بزوتنەوەی گۆڕان و هەڵمانوەشاندەوە و دکتۆر یوسفیش دەتوانێت تەنها وەک پەرلەمانتارێکی ئاسایی بێتە ناو هەولێر (بەڵام لەخۆیان ناپرسن ئایا بۆ دانانی سەرۆک پەرلەمانێکی نوی پرۆسە یاساییەکە چۆنە، چونکە ئەگەر بۆ خولەکێکیش بێت سەرۆکی پەرلەمان هەر دەبێت ئەو کۆبوونەوەیە بەڕێوە بەرێت و دوایی دەست لە کار بکێشێتەوە)
گۆڕان: بێگومان نایاساییە و دکتۆر یوسف هەتا ئێستا پۆستی سەرۆکی پەرلەمانی بە یاسایی هەیە.
یەکێتی: خۆی ڕاستە برادەرانی گۆڕان لەوانە یە هەندێک هەڵەیان لە بەڕێوەبردنی پەرلەمان و دانیشتنەکاندا هەبووبێت بەڵام ئەمە مانای ئەوە نییە پارتی دیموکرات بەو کردارە هەڵبستایە و پەرلەمانی پەک بخستایە، چونکە ئەمە ڕێکاری یاسایی دەوێت بۆ ئەوەی سەرۆکی پەرلەمان بگۆڕدرێت.
دەنگێکی تری یەکێتی: پۆستی سەرۆکی پەرلەمان هی خۆمان بوو بەڵام پارتی دای بە بزوتنەوەی گۆڕان، ئێستاش ئاساییە و مافی خۆمانە داوای بکەینەوە.
کۆمەڵە: بە هەموو شێوەیەک پشتگیری دکتۆر یوسف دەکەین، ڕێگریی و پەکخستنەکە هیچیان یاسایی و گونجاو نین بۆ ئەو بارودۆخەی کوردستان تیایدا دەژی.

ئایا کێ زۆرترین گەندەڵی و بردنی سامانی میللەت ئەنجام دەدات؟

هەلور بلور تەکامە . . . زەرد و سور و شەمامە . . . . ئەوەی گەزی:
یەکێتی: پرۆسەی فرۆشتنی نەوت و گریبەستەکان لەژێر دەستی پارتیدایە و ئێمە ئاگامان لە هیچ نییە. لە زۆنی زەرددا زۆرترین گەندەڵی ئەنجام دەدرێت.
پارتی: یەکێتی و سەرانی گۆڕان بێ بەش نین لەو گەندەڵییەی لە هەرێمدا ئەنجام دەدرێت، ئەوان کۆنترۆڵی هەموو سوچێکی ئابووری و دارایی ناموچەکای خۆیان کردووە و گەورەترین گەندەڵی ئەنجام دەدەن.
نوزەی مێدیایەک: هەرچەندە ڕۆژ هەتا ئێوارە باس لە گەندەڵی بەرەکەی ئەو بەر دەکات بەڵام ئەوەتا حافتا و پێنج هەزار مەتر دوجای لەسەر هاوسەرەکەی تاپۆ کردووە.
دەرپەڕینی هەواڵێک: بەڵگەنامەیەک بڵاو بۆتەوە کە ……… کە سەر بە لایەنی ………….. بڕی …… ملیۆن دۆلاری بردووە و کەچی هەتا ئێستا پاش تێپەڕبوونی ساڵێک بەسەر فرمانی دەستگیرکردنی هەتا ئێستا بە ئازادی دەگەڕێت چونکە ……….. دیفاعی لێ دەکات و هێزەکانی پۆلیس ناوێرن توخنی بکەون.
دەنگی هاووڵاتیان:هەمووتان ڕاست دەکەن، هەموو ڕاستییەکانی یەکتر دەزانن، هەمووتان شەریکن، هەمووتان شەریکەن نەک حیزبن، هەموو گەندەڵن، بەڵام ڕووی بابی سیاسەت ڕەش بێت، کە ئێوەی لە سیاسییەوە کرد بە بازرگان بەسەر ئێمەوە و کەچی سواری کۆڵی سیاسەتەکەش بوون و وازی لێ ناهێنن.




خویندن به‌شیكه‌ له‌كه‌نده‌لی بی كۆتا … ئانیا ئەحمەد پور

له‌كه‌ل كردنه‌وه‌ی ده‌ركای خویندنكاكان بۆسالی2016-2017 ریزه‌یه‌كی به‌رجاوی مامۆستایان بایكۆتی ده‌وامیان راكه‌یاند بۆ به‌جیهینانی ئه‌و مافانه‌ی كه‌ ره‌وایه‌.مامۆستایان له‌بری وتنه‌وه‌ی وانه‌كان سه‌رقالی دابینكردنی بزیوی زیانیانن به‌ كاركردن و هه‌مو ریكایه‌كیان كرتۆته‌ به‌ر تاوه‌كو داوای موجه‌كانیان بكه‌ن حكومه‌ت و ده‌سه‌لات جكه‌ له‌ بیده‌نكی هیجی تری هه‌لنه‌بزاردوه‌ ره‌نكه‌ توانای وه‌لامدانه‌وه‌ی خۆبیشانده‌رانی نه‌بی یاخود داواكری هاولاتیان كرنكیه‌كی ئه‌وتۆی بۆیان نه‌بی.له‌كاتیكدا بۆهه‌لبزاردنی سه‌رۆكی هه‌ریمی كوردستان هه‌ر بینج حزبه‌كه‌ بانكه‌شه‌ی جاكسازی و ده‌وله‌تی كوردیان ده‌كرد كه‌ كوردستانیان به‌ره‌و ئه‌م جاره‌نوسه‌ هینا ئیستا خۆیان به‌ خاوه‌نی هه‌ریم نازانن و ته‌نیا پاكانه‌ی خۆیان ده‌رده‌خه‌ن به‌ ره‌خنه‌كرتن له‌ئه‌جیندا و خه‌ریكی یه‌كتر تۆمه‌تبار كردنن به‌ كه‌یاندنی نیشتمان به‌و رۆزه‌.باسه‌كه‌ كرنكی ئه‌وه‌ ناكه‌یه‌نی كه‌ تاجه‌ند بابه‌ندی به‌لین و یاساكانن به‌لكو ئه‌وه‌ی له‌بیركراوه‌ ئه‌وه‌یه‌ قوربانی ده‌سه‌لات و بایكۆتی مامۆستایان له‌م نیوه‌نده‌دا ته‌نیا خویندكاره‌ زیاتر له‌هه‌ر جینیكی تری كۆمه‌لكه‌كه‌ له‌م سات و ئانه‌دا هیج دوارۆزیكیان دیارنیه‌ ئایا ده‌كه‌رینه‌وه‌ بۆ خویندنكاكان یاخود ناكه‌رینه‌وه‌ شایه‌نی باسه‌ یه‌كیتی مامۆستایانی هه‌ولیر له‌م بارودۆخه‌شدا بروای وایه‌ كه‌ ده‌سه‌لات

ریكه‌جاره‌یه‌كی نیه‌و بالبشتی ده‌كات.هه‌روه‌ها خۆبیشاندانی مامۆستایان هه‌له‌یه‌و ده‌بی كۆتایی بیبهینری بی ره‌جاوكردنی زیانی تایبه‌تی مامۆستایان و كوزه‌رانیان به‌لكو داواكردنی ماف به‌ ناره‌وایی له‌قه‌له‌م ده‌دات به‌رامبه‌ر به‌تیاجونی خویندكاران ونائومیدیان سه‌رۆكی وه‌زاره‌تی به‌روه‌رده‌ خه‌ریكی زیادكردنی بشوه‌ نه‌ك دانانی ریكه‌جاره‌یه‌ك بۆیان.له‌ئیستادا كه‌وره‌ترین خه‌می سه‌رۆكی وه‌زاره‌تی به‌روه‌رده‌ ته‌نیا خۆبیشاندانه‌ كه‌ هیوای دامركانه‌وه‌ی ده‌خوازی له‌بری بشت كرتنی مامۆستایان خه‌ریكی دزایه‌تیكردنیانه‌.له‌ماوه‌ی جه‌ندین ساله‌ی جاكسازی له‌وه‌زاره‌تی به‌روه‌رده‌ و كرتنه‌به‌ری جه‌ندین شیوازی جۆراوجۆری خویندن مایه‌ی سه‌رسامیه‌ كه‌ ئه‌مرۆ توشی شكستیكی له‌م جۆره‌ بوه‌ته‌وه‌ له‌كاتیكدا واجاوه‌روان ده‌كرا خویندن بكه‌یه‌نریته‌ ئاستیكی به‌رز و بیشكه‌وتنیكی ئه‌وتۆ به‌خۆیه‌وه‌ ببینی به‌لكو بوه‌ته‌ ریره‌ویك بۆ شكسته‌ یه‌ك له‌دوای یه‌كه‌كان تاوه‌كو هه‌مو هۆله‌كانی خویندن جۆل كراون و هیج وانه‌یه‌ك ناكوتریته‌وه‌ كه‌جی سه‌رۆكی وه‌زاره‌تی به‌روه‌رده‌ سوره‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی خویندن له‌ئاستی جاران ماوه‌ و به‌ره‌و جاكبونه‌ له‌وانه‌یه‌ ده‌سه‌لات جاوی به‌ستبیته‌وه‌ به‌رامبه‌ر ئه‌م كه‌نده‌لییه‌ بی سنوره‌ بۆیه‌ له‌مه‌ر هه‌رناره‌زاییه‌ك له‌هه‌ولی به‌رده‌بۆشیدایه‌ و هه‌مو سه‌ربیجیه‌ك ره‌تده‌كاته‌وه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ی قبولكردنی ئه‌م كوزه‌رانه‌ حوكمیكه‌ له‌سه‌رهاولاتی

وه‌به‌رده‌وامی بیده‌نكبونی ده‌سه‌لات و نه‌بونی وه‌لامیك بۆ ناره‌زایی له‌باشه‌رۆزدا كاریكه‌ری خرابی له‌سه‌ر قوتابیان و برۆسه‌ی خویندن ده‌بی.سه‌رباری ئه‌وه‌ی ده‌سه‌لات درك به‌مه‌ترسیه‌كان و ئه‌و ئه‌نجامه‌ی لییده‌كه‌ویته‌وه‌ ده‌كات به‌لام تا ئیستا نه‌یانتوانیوه‌ به‌هانای داواكاریربۆ به‌كزداجونه‌وه‌ی ئه‌م جاره‌نوسه‌ی كه‌ به‌ره‌و خویندكارانه‌وه‌ هاتوه‌ و مامۆستایانی ناجاركردوه‌ هۆله‌كان جۆل بكه‌ن به‌شیوه‌یه‌كی كشتی بلانه‌كه‌ی وه‌زاره‌تی به‌روه‌رده‌ بۆ هه‌ستانه‌وه‌ و كه‌شه‌بیدان روبه‌روی شكستیكی كه‌وره‌ هاتوه‌ و فه‌رامۆشكردنی ئه‌و باردودۆخه‌ی مامۆستایانی تیدایه‌ زیانیكی كه‌وره‌ی له‌برۆسه‌كه‌ و وه‌زاره‌ته‌كه‌ی خۆی داوه‌ و ئه‌و قۆناغانه‌ی جه‌ندین ساله‌ كرتویه‌تیه‌ به‌ر بۆ بیشكه‌وتن له‌ئه‌رزی واقیع هه‌ره‌سی هیناوه‌.كه‌ره‌نكه‌ به‌رده‌وامبون له‌سه‌ر ئه‌م ریجكه‌یه‌ كاریكه‌ری نه‌رینی بۆ جه‌ند سالیكی تر بهیلیته‌وه‌ و نه‌توانری برۆسه‌كه‌ به‌یه‌كجاری بشت راست بكریته‌وه‌. له‌هه‌مان كاتدا برۆسه‌كه‌ جه‌ندین كه‌لینی تیكه‌وتوه‌ كه‌ ناتوانری هیج برۆزه‌یه‌كی واهه‌بی كاریكه‌ری راسته‌وخۆی له‌سه‌ر بركردنه‌وه‌ی ئه‌و كه‌لینانه‌ هه‌بی دره‌ست بونی ئه‌م كه‌لینانه‌ ده‌كه‌ریته‌وه‌ بۆ زیادبونی خویندنكا ئه‌هلیه‌كان كه‌ دوای بایكۆتی مامۆستایان زۆر له‌خویندكاران ناجارن به‌نایان ببه‌نه‌ به‌ر ئه‌مه‌ش ریخۆشكه‌ره‌ بۆ فه‌رامۆشی زیاتری خویندنكا حكومیه‌كان و له‌كرنكی بایكۆتی ده‌وام كه‌م ده‌كاته‌وه‌. هاوشان له‌كه‌ل ئه‌و كه‌لینانه‌ ریزه‌ی موجه‌خۆران

كه‌ به‌كویره‌ی داتاكان و ئه‌و زانیاریانه‌ی ده‌خرینه‌ روو هه‌ریمی كوردستان زۆرترین موجه‌خۆری هه‌یه‌ له‌ ئیستادا بۆیه‌ ئه‌و خویندكارانه‌ی كه‌ بیبه‌ش نین له‌خویندن و روده‌كه‌نه‌ خویندنكا ئه‌هلیه‌كان جینی مامناوه‌ند و هه‌زار ناكریته‌وه‌ كه‌ به‌شی زۆری هاونیشتمانیانن.به‌لكو جینیكی دیاریكراو و سنوردار به‌ره‌و ئه‌م جاره‌نوسه‌ ناجن كه‌مبونی سال به‌ساله‌ی نمره‌كان هه‌مان ده‌رئه‌نجام ده‌رده‌خه‌ن كه‌ ئه‌و هه‌ره‌سه‌ی وه‌زاره‌تی به‌روه‌رده‌ هیناویه‌تی مایه‌ی جاوبۆشی لیكردن نییه‌.له‌كه‌ل ئه‌وه‌شدا خه‌ریكی جه‌وسانه‌وه‌ و هه‌ره‌شه‌لیكردن له‌مامۆستایانه‌ ره‌نكه‌ له‌كاتی دیاریكردنی كه‌سایه‌تییه‌كانی ناو وه‌زاره‌ت ره‌جاوی كه‌م ئه‌زمونیان نه‌كرابی به‌لكو لیره‌شدا مه‌رامی سیاسی كراوه‌ته‌ ئامانج و به‌كویره‌ی بله‌ی حزبی دیاریكراون هه‌ربۆیه‌ به‌روه‌رده‌ و برۆسه‌كه‌ به‌م رۆزه‌ كه‌یشتوه‌ كه‌ له‌بری كارئاسانی بۆ خویندكار تیكه‌وتوی جه‌ندین كه‌م و كورتین.جیكای تیرامانه‌ وه‌زاره‌تیكی له‌م شیوه‌ له‌كه‌ل ئه‌م ئاسته‌ نزمه‌ی هه‌یه‌تی و ئه‌و هه‌ره‌س هینانه‌ زه‌به‌لاحه‌ تا ئیستا كارمه‌نده‌كانی له‌كارن و له‌زیر سیبه‌ری ده‌سه‌لات خۆیان حه‌شارداوه‌ له‌كاتیكدا ئه‌وان به‌و بله‌ كه‌یشتون تاكو كه‌نده‌لی له‌ناوببه‌ن كه‌جی خودی خۆیان خه‌ریكی كرتنه‌به‌ری ریجكه‌ی كه‌نده‌لی و فه‌رامۆشكردنی مافه‌كانی مامۆستایان و خویندكارانن بی ره‌جاوكردنی دوارۆزی جه‌ندین قوتابی و خویندكار.




موعتادبوون بە بیزنس و کۆکایینی دەوڵەتی کوردیی -2 … کامیار سابیر

موعتادبوون بە بیزنس و کۆکایینی دەوڵەتی کوردیی
بەشی دووەم لە وتاری
یۆتۆپیا و فۆبیای خۆپیشاندان لە”هەولێر”

کامیار سابیر
…………

ئەگەر کڕۆنۆڵۆجیای سیاسیی و چالاکییە سیاسیی و کولتوورییەکانی بەشێک لەسەرانی یەکێتیی، بەشێک لە سەکردە و کادیرەکانی گۆڕان و بەشێک لە ئیسلامییەکان لە پێنج شەش ساڵی رابردوودا لەسەنگی مەحەک بدەیت، بە باشیی ئەوەت بۆ دەردەکەوێت هەمیشە قاچێکیان، پاشەڵیان، لایەک لە لەشیان لەناو وەهمی غەزوبەزەکانی ئابووریی سەربەخۆ، دژایەتییکردنی مالیکیی و عەبادییدا بووە و زۆربەی کات، وەهمیان بە پرۆژەی والییەکەی ئەردۆغان( بارزانیی) هەبووە کە دەوڵەت دروست دەکات! موعتاد بوون بەوەی دەوڵەتی نەژادیی کوردیی بەڕێوەیە، ئابووریی سەربەخۆ لە رێگەی تورکیاوە تاکە میکانیزمە بۆ ئەوەی نەوتی کوردستان بۆ گەلی کورد بێت( دیارە، بۆ مافیاکانی کوردایەتیی)، بەڕەی سایکس-پیکۆ دەپێچرێتەوە و فەرشی نیۆ-عوثمانییەکان، بۆ ویلایەتی رەیعیی-عەشیرەتیی رادەخرێ.

ئەم موعتادانە، بەتایبەتیی بەشێکی بەرچاو لە قیادەی یەكێتیی، چەندین ساڵە ئەم کۆکایینە، ئەم ئافیونە سیاسیی، ئابووریی و ئایدیۆلۆژییە تەخشان دەکەن، بۆ ئەوەی خەڵک و خۆیان موعتاد بکەن و بیزنسە میلیارد دۆلارییەکانیان لە سێکتی نەوت و غازدا، لەگەڵ مافیا ئۆریجناڵەکانی کوردایەتییدا( پارتیی) گەشە پێبدەن و سەرمایەگوزاریی زیاتری لەسەر بکەن. لەهەمووی بەسوێتر، کۆمەڵێ کادری مەغز ناسیۆنالیستی گۆڕان، تا لووتکەی حەماقەت، کەمپەینیان بۆ ئابووریی سەربەخۆ و قەشمەرییاتی دەوڵەتی کوردیی دەکرد و مەرەوانەی ئەم بیزنسەیان، بەسەر ریزەکانی خۆیاندا، دەبەخشییەوە.

بەهۆی ئەو کولتوورە سیاسییە فاشییانەیەی پارتیی لە هەولێر، پێڕۆی دەکات، بەهۆی چاوسووربوون و ترسی لەدەستدانی( هەیبەت، دەسەڵات و بیزنسە دەیان میلیارد دۆلارەکانی) پارتیی، ئامادەیە، هەموو هەولێر خەڵتانی خوێن بکات، بەس راپەڕین و پرۆتێستی گەورەی تێدا روونەدات. هێزە ئیقلیمیی و جیهانییەکانیش( ئەمێریکا)، ئارامیی و خامۆشیی هەولێریان دەوێت. ئەی چارە چییە؟ ئایا دەکرێ تەواوی کوردستان، بەهۆی هەولێرەوە، درێژە بە وەهمی حکومەتی هەرێمی چەتەکان بدات؟ ئایا دەکرێ مافیاکانی بنەماڵەی بارزانیی و مافیاکانی هەردوو بنەماڵەی( تاڵەبانیی و ئەحمەد)، لەگەڵ مافیاکانی ناوەندی بڕیار و بەهۆی کوردە نامووسیی، ناسیۆنالیستە ناعەقڵانییەکانی ناو گۆڕان و پرۆکسییەکانی ئەردۆغان لەناو یەکگرتوودا، درێژە بەم هەموو چەتەیی و دزیی و تاڵانییە بدرێ؟

ئایا دەکرێ، گەنجان و نەوەکانی ئاییندە بەم قسە قۆڕە نەتەوەییانەوە، بەنج بکەیت و ئەم نانە بۆ ئەو رۆنەی کە ئابووریی سەربەخۆ، لە “کەرە”ی مەشکەژەنینە وەهمییەکەیەوە، پەیدای دەکات، هەڵبگیردرێت؟ ئایا هیچ رێگەچارەیەکی تر نییە کە لای کەم، خەڵکی گەرمیان، کەرکوک، سلێمانیی و ناوچەکانیان، باجی عوقدەی بێدەنگیی و یۆتۆپیای خۆپێشاندان لە هەولێر نەدەن و ئازایەتیی و قارەمانییەتی خۆیان لەسەری مافیا لۆکاڵییەکانی خۆیاندا تاقیبکەنەوە و ئەوەندە تەوس و توانج لە بێدەسەڵاتیی و دۆشداماویی هەولێر نەگرن؟

ئێستا سادەترین عەوامی کۆمەڵگەی کوردیی دەزانێ، ئەم هەموو دزییە قەبارە گەورانەی لە مێژووی خەباتی ئەم گەلە و لە ئاییندەی گەلی کوردستان دەکرێ، ئەم ستەم، هەڵاواردن و ناعەدالەتییەی بەرامبەر کەرکوک، سلێمانیی و گەرمیان دەکرێ، هەر پارتیی تاوانباری ئەوەڵ و ئاخیر نییە. بەبێ دزەکانی یەکێتیی، بەبێ ماڵی تاڵەبانی( و ئیبراهیم ئەحمەد)، بەتایبەت بەبێ قوباد و نەجمەدین کەریم، بە بێ پارتییەکانی ناو یەکێتیی( ناوەندی بڕیار) و هەروەها بەبێ خۆشباوەڕییەکانی لای کەم دوو ساڵی تەمەنی گۆڕان و سەرجەم تەمەنی یەکگرتووی ئیسلامیی وەکو “مورتەزیقە”ی تورکیا و حیلفی سوننیی، سەرەنجامیش بەهۆی حەماسی نەژادیی و کەمپەینی ئەو ئەکادیمیست و نووسەرە رانتخۆر و ئەحمەقانەی کە دەیانگوت نەوتی کوردستان، کورد!خۆی دەبێ بیفرۆشێ و تەصەڕوفی پێوە بکات! ئەم بیزنسە مافیاییە بۆ پارتیی و تورکیا بەسەرەوە ناچوو.

ئەو داتایانەی لەبەردەستدان، ئەوانەی دزەیان کردووەتە ناو میدیاوە و ئەوانەی حکومەتی عێراق کەشفی کردوون، تەنیا نەوتی کەرکوک، بەشی هەموو مووچەی خەڵکی کوردستان بەزیادەوە دەکات. دیارە بەو هەموو بن دیوار و ئەو هەموو گەندەڵییە زۆرەی لە لەشکری تەمەڵخانەکانی هەردوو حیزبیشدا هەن. ئینسان، ئەگەر زۆر زۆر ئەحمەق نەبێت، ئەوە بە عەقڵیدا ناچێت کە پارتیی بتوانێ نەوتی کەرکوک بەو کەڵەگاییە بفرۆشێت ئەگەر دزە گەورەکانی یەكێتیی، ئەگەر مافیاکانی نزیک لە ماڵی تاڵەبانیی و ئیبراهیم ئەحمەد، ئاگاداری وردو درشتی ئەم هەموو دزییە نەبن؟

بۆ ئەوەی ئەم چەتەیی و مافیاگەرییە بوەستێندرێت، سەرەتا، پێویستە یەک یەک قەبرغەکانی ئەم ناسیۆنالیزمە ئابوورییە( Economic Nationalism) و پەراسووەکانی ئەم مانیفێستە ئایدیۆلۆژییە( کوردایەتیی) تێکبشکێنرێن. تێکشکاندنی ئەم ستراکتۆرە تاڵانییە، دەبێ لەباری فیکریی، سیاسیی و ئابوورییەوە، خۆشە بکرێت. پێش هەموو شتێ لە حەماقەتەکانی کوردایەتیی بدرێ، لە ئیستیحمارییەکانی کوردایەتیی و ویقاری دزە گەورەکانی بدرێ. لە فیکر و ئایدیۆلۆژیای ناسیۆنالیزمی نەژادیی و سیمبۆڵە هەرە گەورەکانی کوردایەتیی بدرێ. لە خورافییات و درۆ گەورەکانی قائیدە کۆن و نوێکانی میلیشیاکانی کوردایەتیی بدرێ. لەو چەتەگەریی و تەخریبەی شاخ بدرێ کە ناویان نابوو شۆڕشی ( ئەیلول، نوێ و گوڵان).

ئەگەر بەراوردی ناسیۆنالیزمی چەتەگەریی کوردیی بکەیت بە هەموو ناسیۆنالیزمەکانی دونیا، لە مێژووی سەرهەڵدانی ناسیۆنالیزمی ئەوروپییەوە تا ناسیۆنالیزمی قوڕاووچڵپاوەکانی ئەفریقا، ئەمێریکای لاتین، رۆژهەڵاتی ناوین و ئاسیا، هیچ ناسیۆنالیزمێک لە ناسیۆنالیزمی کوردیی( بەتایبەت ڤێرژنەکەی بارزانیی-تاڵەبانیی و ئەوانەی لە فەلەکی ئەماندان= حەماقەتەکانی کوردایەتیی) ، فاشیلتر، چەتەتر، دڕندەتر و برسییتر نەبووە دەرهەق بە ئابووریی و سامانە سروشتییەکانی نیشتمانەکەی خۆی.

٢٥ ساڵ لەمەوبەر، دزەکانی کوردایەتیی و مونەوەرەکانی( لە سیاسیی و نوخبە جۆراوجۆرەکانی)، بناغەی فاشیلترین، گەندەڵترین و ساقیطترین حوکمڕانیی لۆکاڵیی و نیمچە ئۆتۆنۆمییان لەسەر رووی ئەم هەسارەیە دامەزراند. وێڵاشی حوکمڕانیی کوردایەتیی بە دزیینی بەنداوی بێخمە، بڕدرا. ئێستاش بە دزیینی رۆژانەی یەک میلیۆن بەرمیل نەوت درێژەی هەیە. ئایا حکومەتی دز و چەتەی هەرێمی کوردستان، سوودو قازانجەکانی بۆ گەلانی کوردستان لەگەڵ زیانەکانیدا، لە هێڵەک بدرێن، زیانەکان و کۆزەری دزییەکانی چەند قات لە دانەوێڵەی بەرهەمەکانی زیاتر و قەبەتر دەردەچن؟

ئایا پشتیرەکانی پارلەمانی کوردستان، قازانجی بۆ گەلی کورد و بۆ کێشە سیاسییەکەی چیی بووە کە بووەتە چەترێک بۆ شەرعییەتدان بەم دزیی و تاڵانکارییە؟ ئەوە، جگە لەوەی، لەماوەی ئەم ٢٥ ساڵەدا، دەیان هەزار کەسیان لە ( مودیرعام، وەزیر و جێگر، ئەندام پارلەمان و راوێژکار…تاد ) خانەنشین کرد بە پارەی دزراوی خەڵکی کوردستانەوە، پۆزی ئاریستۆکراتیی بەسەر هەژارانی کوردستاندا لێدەدەن! هاوکات، هەر ئەو پارلەمانەی ویستی قانون و کڵێشەی دەستور، جێکەوت بکات، سەرۆکی مافیاکانی کوردایەتیی، لە رێگەی بەڵتەچییەکانی زێڕەڤانیی و میلیشیا جۆراوجۆرەکانی تری کوردایەتییەوە، دەرگەی هەموو پشتیرەکانی سەرلەبەر کڵۆم دا.

ناسیۆنالیزمە ئابوورییەکەی کوردایەتیی، هەر تۆڕێکی گەورەی مافیایی نییە، بەڵكو دەسەڵاتدارەکان، لەسەری سەرەوە، لە هەردوو حیزبە شەریکە دزەکەوە، بەشدارن لەم چەتەیی و راوڕووتەی بە ئابووریی کوردستانەوە دەکرێت. لەهیچ شوێنێکی دونیا، تەنانەت لە تۆڕە مافیاییە گەورەکانی روسیاشدا، لەو وڵاتانەی لە سۆڤێتی جارانەوە دروست بوون، شتی وا نەبووە کە مافیاکان خۆیان حاکمی موطڵەق بن، خۆیان دەسەڵاتدار بن و خۆیان حکومەت و پارلەمان، لەشکری عەسکەریی و دامودەسگا ئەمنیی و دامەزراوەکانیان لەژێر دەستدا بێت؟

دوو حیزبی مافیایی، دوو حیزبی پرۆکسی( بۆ ئەجێنداکانی تورکیا و ئێران) دوو باندی مافیایی زۆر قەبە و گەورە و رێکخراو، حوکمی هەرێمی کوردستان دەکەن. ئەم حکومەت و دەسەڵاتە عەشیرەتیی و بنەماڵەییانە، خاوەنی بانقەکانن، خاوەنی تەواوی پرۆژە ئابوورییە زەبەلاحەکانن، تەواوی تۆڕە مافیایی و بازرگانییە گەورەکانیان کۆنترۆڵ کردووە، بازاڕیان، سەرلەبەر لەسەر خۆیان و دەستوپێوەندەکانیان قۆرغ کردووە. سەرەنجامیش تەواوی شارەوانیی( بلدیة) سەرجەم شار و شارۆچکە، دەشت و شاخەکانی کوردستانیان لەسەر خۆیان و ئەعوانەکانیان تاپۆ کردووە. ئەوەی عوروبە و صەدام حوسێن بە ٢٠-٣٠ ساڵ، نەیانتوانی، تەنانەت نەیانویست دەرهەق بە ئابووریی کوردستان بیکەن، ئەم دوو حیزبە دز، مافیا و چەتەیە، تەنیا بە دوو ساڵ، زۆر زیاتریان کرد و ئاییندەی چەندین نەوەی نوێی خەڵکی کوردستانیان، بۆ ئەبەد بە کارەسات سپارد.

خەڵکی سلێمانیی، گەرمیان و کەرکوک، خەڵکی ئەو زۆنەی پێیدەگوترێ”سەوز و نیلیی”، هیچ پێویست ناکات ئێخەی ماڵی بارزانیی و پارتیی بگرن. لە یەک بەیەکی ئەم دزییانەدا، سەرە گەورەکانی هەموو باڵەکانی یەکێتیی بەشدارن. ئەصڵەن، فاشیلترین و ساقیطترین گەنجی سیاسیی( قوباد تاڵەبانیی) کە تەعین کراوە بۆ جێگری نێچیرڤان، بۆ هیچ شتێک نەبووە تەنیا بۆ ئەوە نەبێت کە پێکەوە، بیزنسی دزییەکان، ئیدارە بکەن و ماڵی بارزانیی، فێڵیان لێ نەکەن.

ئەو گرینگیینەدانەی بە سلێمانیی، گەرمیان و کەرکوک هەیە، ئەو پەراوێزخستن و گۆشەگیرکردنە، بە دەرەجەی یەکەم، سەرکزیی،داوەشاویی و خوێڕییەتیی قیادەکانی یەکێتییە. بەشێکی زۆر لە قیادە و کادیرەکانی یەکێتیی بە پارەی رەیع و دروستکردنی بەرژەوەندیی لەو چەتەگەرییەی ئابووریی کوردستاندا، کەرامەت و شەهامەت و ئەخلاقیشیان كڕدراوە. ئەو بەشەی ماویشەتەوە، شەریکە دزن و لە دزییەکانیشدا،پارتیی، فێڵی گەورەیان لێدەکات. ئێستا، وەرە بە ویژدانەوە، مێژووی سیاسیی ئەم مافیایانەی کوردایەتیی، رەدەڵ و بەدەڵ بکە:-

1. قوباد تاڵەبانیی، ئایا لە هەموو مێژووی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستاندا، کەس بەئەندازەی ئەم گەنجە مودەلەل و ئاریستۆکراتییە، کەس بەئەندازەی ( مام جەلال)ی باوکی، وێڕای ئەوەی سەردەمانێک دڕی بە هەژموونی ماڵی مەلا موصطەفا و پارتیی دا، خزمەتی سیاسەتە تاڵانیی و دزییەکانی پارتییان کردووە؟ ئایا ئەگەر بنەماڵەی تاڵەبانیی( + کچەکانی ئیبراهیم) نەبوونایە، یان کەمترین شەرافەتی نیشتمانییان تێدا بووایە، دەیانهێشت، پارتیی و تورکیا، بەو شێوە مەترسییدارە، ئاییندەی گەلی کوردستان، ژێرخان و ئابووریی گەلی کوردستان، بەگشتیی و سلێمانیی بە تایبەتیی، بەوشێوەیە، وێڕان بکەن؟ ئەو هەموو دەیان میلیارد( بیلیۆن) دۆلارەی دەدزرێ، بە سپۆنسەریی و بە هاوکاریی و بە شەریکایەتیی ئەم قیادانەی یەكێتیی دەکرێن. هەرکەسێک، گومانێکی لەمە هەبێت، حەماقەتەکەی ئەوەندە غەڵیظە، بەس بە کەڵکی ئەوە دێت، لەناو موعتادەکانی دەوڵەتی کوردییدا، ریزی بکەیت.

2. نەجمەدین کەریم، سیاسییە جۆکەرەکەی ماڵی تاڵەبانیی، ئەم پیاوە لە ئەمێریکا ژیانێکی باش و دەرامەتێکی باشی هەبوو. لەسەرەتاشەوە، کەم تا زۆر خزمەتی بە کەرکوک کرد. کاتێ چووە ناو غەزوبەزی گەندەڵییەکانی دەوڵەتی رەیعییەوە، کاتێ پیاوەکانی ئەردۆغان و ئۆغلو، چوونە ژێر کڵێشەیەوە، ئێستا وەکو موعتەمەدی ئەردۆغان و بارزانیی، لە کەرکوک هەڵسوکەوت دەکات.

طەماح و طەماعی سیاسیی ئەم پیاوە بۆ پۆست و بۆ پارە، هەموو لۆژیکێکی لێسەندووەتەوە. ئەگەر لە ئەمێریکا، ساڵانە نزیکەی یەک میلیۆن دۆلار دەرامەتی بووبێت( دەبووایە باجیشی لێ بدات)، ئێستا لەسەر حیسابی کەرکوک و کەرکوکییەکان، لەسەر حیسابی بابەگوڕگوڕ و کێشەی سیاسیی کورد، مانگانە، تەنیا وەکو شەخصی خۆی، چەندین گوڕ میلیۆن دۆلاری کاش دەکەوێت و ساڵانەیش، دەیان گوڕ میلیۆن دۆلار دەکەوێ ئەگەر صەدانیش نەکەوێ! بێ ئەوەی سەنتێک باجیش بدات. لەهەموو مێژووی پارتیی لە کەرکوک و گەرمیاندا، بە درێژایی ٧٠ ساڵ، کەس بەئەندازەی ئەم پیاوە، لەماوەی ئەم ساڵ و نیوەدا، خزمەتی سیاسەتەکانی ماڵی بارزانیی و تورکیای نەکردووە؟

3. کۆسرەت رەسوڵ و بەرهەم صاڵح، ئەم دوو پیاوە عەسکەرییە کۆن و تەکنۆکراتە نوێیە، بەهۆی ئەوەی لەباری سایکۆلۆجیای سیاسییەوە، هەرگیز رەقەمی گەورە نەبوونە لەسەردەمی تاڵەبانییدا، چونکە پرپۆڵەخۆری دەستی خۆی بوون، تەنیا بۆ ئەجێندای سیاسیی و شەخصیی خۆی لە هاوکێشە سیاسییەکانی کوردستاندا، خۆیان و ئەوانەی لەگەڵیشیان کەوتوون، بەکاری دەهێنان، ئێستا دەیانەوێ لە دارایی شاردراوەی یەكێتیی و لە حیساباتە سیاسییەکانیشدا، رەقەمی گەورە و دەنگی یەکەم بن.

پارتیی زۆر بە شێنەیی و کۆنکریتیی هەردووکیان و تەواوی ئەو کادیرانەی لەگەڵیان کەوتوون، بۆ ئەجێنداکانی خۆی بەسیجی کردوون و پرۆژەی چەندین میلیارد دۆلاریی بۆ دروست کردوون و هەرگیزاوهەرگیز ناتوانن لە خەتە سوورەکانی پارتیی دەربچن. مرۆڤی شەرقییش کە بوو بە تاجیری گەورە، ئیتر جەبان و هەلپەرست دەبێت و ئامادەیە هەموو شتێکی مەعنەویی و مۆراڵیی، هەموو پرەنسیپێکی سیاسیی و فیکریی بدۆڕێنێت بۆ ئەوەی بەرژەوەندییە ماددییەکانی پارێزراو بێت. پارتیی لە رێگەی ئەم گرووپەوە( ناوەندی بڕیار)، یەکێتیی، ئەوەندە داوەشاندووە کە دەتوانێ بە قانونەکانی کوردایەتیی ئۆریجناڵ، چۆن ناوی حیزبی زەحمەتکێشانی لە قادر عەزیر سەندەوە، بەهەمان شێوە، هەر بۆ ئەتککردن، ناوی یەكێتیی نیشتمانیی لە ماڵی تاڵەبانیی و ئەحمەد بسەنێتەوە و هەر بۆ پێڕابواردن، ماوەیەک بیدات بە ناوەندی بێ بڕیار!

4. مەلا بەختیار، وێڕای ئەوەی ئەم پیاوە قوربانیی دەستی میلیشیاکانی شاخ بوو، زیندانیی بوو لەسەر بیروڕای سیاسیی و ئازادیی لێ زەوتکرا، ئیهانەی دونیایان پێکرد و لە مەرگ گەڕایەوە، بەڵام ئێستا بووە بە باشترین موهەڕیجی بیزنسەکانی ماڵی تاڵەبانیی و بانگخوازی قەشمەرییاتەکانی دەوڵەتی کوردیی. لەناو هەموو مەکتەبی سیاسیی پارتییدا، لەناو هەموو کادیرەکانی پارتییدا، کەس بەئەندازەی ئەم پیاوە، تووشی عوقدەی ئیستیحماری” دەوڵەتی کوردیی” و فشقیاتی”ریفراندۆم” و ناعەقڵانییەتی سیاسیی نەبووە. مرۆڤ گوێ لەم پیاوە سیاسییە دەگرێ، لە دڵەوە بەزەیی پێدا دێتەوە، لە مارکسیزم و ماویزمی میلیشیاییەوە، تازە تازە هاتووە، بە موعتادیی، کەمپەین و قیڕەقیڕ بۆ عەوامی موعتادەکانی دەوڵەتی کوردیی دەکات.

لەبەشی سێیەم و کۆتاییدا، دێمە سەر بێ پرۆژەیی و خۆشباوەڕییەکانی گۆڕان، بێ ئیرادەیی دزە گەورەکانی یەكێتیی و ئاییندەی سیاسیی کوردستان، لەسایەی ئەم کەڵەگاییەی پارتییدا.




سەرکەوتنی بزوتنەوەی نارەزایەتی مامۆستایان لە گرەوی چی دایە؟… عەبدوڵا مەحمود

نارەزایەتی مامۆستایان و بەشێکی زۆر لە کرێکاران و کارمەندان، بەدژی سیستەمی پاشکەوتکردنی موچەو دواکەوتنی موچەکانیان، لەسەراسەری کوردستاندا، درێژەی هەیە. لە زونی سەوزو نیلیدا ئەم نارەزایەتیانە پێیان ناوەتە ئاستێکی باڵاترەوە. کۆبونەوەو مانگرتن و بایکۆت بە شێوەیەکی بەرفراوان بەردەوامی هەیە و تەواوی دەرگای قوتابخانەکان داخراون. بەڵام سەرباری پیداگری و سوربوونی مامۆستایان لەسەر خواستەکانیان، وەسەرباری بەردەوامی کۆبونەوەو مانگرتن و بایکۆت، هێشتا دەسەڵاتی سیاسی ئامادە نییە وەڵام بە داوا سادەو ڕەواکانی مامۆستایان بداتەوە.
ئەوەش کە ناوی یەكێتی مامۆستایان، و رێكخراوە مامۆستاییەکانی سەر بە حزبەکانە، ماهیەتیان بە تەواوەتی دەرکەوتووە کە ئەمانە ئامرازو وەسیلەن بەدەستی حزبەوە بۆ بەرگری لە دەسەڵاتی حزبەکەی خۆیان و وەستانەوە بە رووی خواست و ویستی راستەقینەی داوا رەواکانی مامۆستایان و کارمەنداندا.
بزوتنەوەی نارەزایەتی جەماوەری و بە دیاریکراویش بزوتنەوەی نارەزایەتی مامۆستایان و کارمەندان… بۆ ئەوەی هەنگاوەکانی بە ئاقاری سەرکەوتندا ببڕێت، بۆ ئەوەی دەسەڵاتی سیاسی ناچار بە ملدان بەخواستە رەواکانی بکات، وە بۆئەوەی هێزو توانایی فراوانی خۆی نمایش بکات، پێویستی بە چەند هەنگاوێکی دیاریکراو هەیە.
رێكخراوبوون
هەنگاوێکی چارەنووساز کە دواخستن هەڵناگرێت رێکخراوبوونە. لە دڵی کۆبونەوەو مانگرتن و بایکۆتدا… لە هەر قوتابخانەو زانکۆ و پەیمانگایەکدا، پێویستە گۆرەپانەکانیان بکرێنە سەکۆی ئاڵوگۆڕی بیروراو، چ کردن و وەڵامدانەوە بەرێگریەکان و نارۆشنیەکان و گرنگی رێکخراوبوون… لە کۆبونەوەی گشتی هەر کام لەم بەشانەدا مامۆستایان پێویستە نوێنەری راستەقینەی خۆیان، کە بەرگری لە ویست و خواست و داوا رەواکانی مامۆستایان بکات هەڵبژێرن، بێ گوێدانە بیروباوەرو ناسنامەی حزبی و ئایدۆلۆژی. ئەو هەنگاوە پیویستە ببێتە ناوکۆکەی پێکهێنانی رێکخراوی سەراسەری و سەربەخۆیی مامۆستایان بە ئاسۆیەکی رۆشنەوە. رێکخراوێک کە ئیرادەی راستەوخۆی مامۆستایان لە بەرامبەر بە دەسەلات و ئۆپۆزیسیۆنی سازشکار نوێنەرایەتی بکات. نەبوونی رێکخراوێکی سەربەخۆ بە ئاسۆی رۆشنی خۆیەوە بۆ بەرگری لە خواست و مافەکانی مامۆستایان، لاوازیەکە کە توانایی و مامۆستایانی پەک خستووە و ریزەکانی شەقار شەقار کردون.
داخوازی و مافەکانی مامۆستایان، تا دەربرینی تورەیی و نارەزایەتی و کۆبونەوە و مانگرتن و بایکۆتی هەزاران مامۆستا، لە نەبوونی رێکخراوێکی سەربەخۆی خۆیاندا… توانایی مامۆستایان و هیزی بەرگری و هێرشکردنیانی سنوردارو پەک خستووە… هەر ئەمەشە وای کردووە دەسەڵات لەبەرامبەر هەلومەجی سەخت و ژیان و داخوازیەکانیاندا، لاباک و کەڕو کوێر بێت.

هاوپشتی…

بە جیا لە پێداویستی رێکخراوبوون و یەکگرتووبوون و پاراستنی ریزی سەربەخۆ، بەدەستهێنانی پشتیوانی و هاوپشتی کرێکاران و کارمەندان و خوێندکاران و کەس و کاری خوێندکاران، بۆ خواستەکانیان، یەکێکی ترە لەو مەسەلانەی کە پێویستە بزوتنەوەی نارەزایەتی مامۆستایان و کارمەندان لێی بەهرەمەند بن. ئەگەر بەسەدان قوتابخانە دەوام تیایاندا راگیراوە، بەهەزاران هەزاران مامۆستا دەستیان داوەتە کۆبونەوەو مانگرتن و بایکۆت. ئەوا سەدان هەزار خوێندکار لەچاوەروانی گەرانەوەدان بۆ دەوام… ئەو سەدان هەزار خوێندکارە، بە تایبەتی خوێندکارانی ناوەندی و ئامادەیی و پەیمانگاو زانکۆکان، لەشکرێکی زۆر گەورەن و پێویستە بچنە پشت داواو داخوازیە رەواکانی مامۆستایان و لە پاڵیاندا بوەستن. بەدەنگی بەرز پشتیوانی لە داخوازیەکانی مامۆستایان بکەن… هەروەها کەس و کاری خوێندکاران، دایک و باوک و خوشک و کەس و کاریان، پێویستە ئەمانیش بەریزی ئەم لەشکرەوە پەیوەست بن. چوونی خوێندکاران و کەس وکاریان بۆ پشت داخوازیەکانی مامۆستایان، پشتیوانیکردن لێیان چ بە وەستان لەپاڵیان بێت، یان بە شێوازی تری گونجاو، دەتوانێ دەسەڵاتی کەڕو کوێر… بخاتە ژێر گوشاری جەماوەری گەورەترو فروانترو بیانخاتە لەرزە. هەروەها پشتیوانی کرێکاران و ناوەندە کرێکاریی و بەرهەم هێنەکان لە مامۆستایان، چ بە ناردنی پەیام و دەستەی نوێنەرایەتی و چ بەدەستدانە کۆبونەوە و مانگرتن و کار راگرتن… هێزێکی زۆر گەورە دەبەخشێت بە بزوتنەوەی نارەزایەتی مامۆستایان بۆ داسەپاندنی خواستەکانیان بەسەر دەسەڵاتدا… پاراستنی ریزی سەربەخۆ و هەڵبژاردنی نوێنەرانی واقعی و ئازادانە کۆبونەوەی گشتی مامۆستایان خۆیاندا، تا دەگاتە بەرچاو رۆشنی لە چونیەتی بەدەستهێنانی داخوازیەکان… دەتوانێ هاوکار بێت بۆ راکیشانی پشتیوانی چینی کرێکارو توێژەکانی تری کۆمەڵگا، لە داواو ویستەکانی مامۆستایان. چینی کرێکارو رابەرانی بزوتنەوە کۆمەڵایەتەکانی تر نابێ رێگەبدەن، مامۆستایان وەکو توێژیکی کۆمەڵایەتی بە تەنها بن بۆ بەدیهێنانی خواستەکانیان…
داخوازی مامۆستایان ڕووی لە كێیە؟
مامۆستایان، وەکو توێژێکی بەرینی کۆمەڵایەتی، ئاگان بەوەی هەرێمی کوردستان دەمێکە کراوەتە دوو زون، لە ژێر قەڵەمرەوی دوو پارتی سیاسیدا. کە زونی زەردو زونی سەوزو لە ئێستادا نیلیش بەشێکە لە زونی سەوز. ئەم دوو زونە پاوانی دوو حزبی سەرەکی پارتی و یەکیتیە. کە هەر یەکەیان دەسەڵاتی بەسەر زونی خۆیدا بە پشتیوانی وڵاتانی ناوچەکە و خۆبەستنەوە بەسیاسەتی رۆژی زلهیزەکانی دنیادا، داسەپاندووە. بەو راستیە سادانەوە، بەرپرسی زونی زەرد پارتی و بەرپرسی زونی سەوز یەكێتیە. کە هەرکام لەم دووپارتە، هەموو جومگەکانی دەسەڵاتدارێتی سیاسی و ئابوری و ئیداری و ئاسایش و زونی ژێر دەسەلاتی خۆیانیان بەدەستەوە گرتووە. بەو مانایە یەکێتی بەرپرسی زونی سەوزو پارتی بەپرسی زونی زەردە. نارەزایەتی و خۆپیشاندان لە زونی زەردا دەبێ روو لە پارتی و لە زونی سەوزدا رووی لە یەکێتی و نیلی بێت. ناکرێ رێگە بدرێت یەکیتی نیشتیمانی، شانی خۆی لە داخوازییەکانی کرێکاران و کارمەندان و مامۆستایان لە زونی سەوز خاڵی بکاتەوە و رووی نارەزایەتیە رەواکانی زونی سەوز ئاراستەی پارتی بکات. بە پێچەوانەشەوە نارەزایەتی و نەفرەتی کرێکاران و کارمەندان و مامۆستایان لە زونی زەردا، دەبێ روو لە پارتی بێت و نابێ لەژێر هیچ بیانویەکدا ڕێگە بدرێت پارتی شانی خۆی لە داواو داخوازیەکانی خەڵکی زونی زەردا خاڵی بکاتەوە و بەرپرسیاریەتی ئاراستەی دەسەڵاتی زونی سەوز بکات. یەكێتی و پارتی هوشیارانە دەیانەوێت ئاراستەی نەفرەت و تورەیی جەماوەری بەلارێدا ببەن و شانی خۆیان خاڵی بکەنەوەو بیخەنە سەر یەکتری، تا دەسەڵاتی خۆیان لە زونی خۆیان پارێزراو بێت و لە گوشاری جەماوەری نارازی بە دووربن. داخوازیەکانی خۆپیشاندانە نارەزایەتیەکانی کارمەندان و مامۆستایان لە زونی سەوزدا، رووی لە یەکێتی نیشتیمانیی و هێزە بەشدارەکانی دەسەڵاتە لەو ناوچەیەدا. پارێزگاری سلێمانی نوێنەری یەكیتی نیشتمانیە و نوێنەری خەڵکی شاری سلێمانی نییە، تا بکرێت تەتەر بۆ گەیاندنی داخوازیەکانی زونی سەوز بە دەسەلاتی زونی زەرد، لە ژێر ناوی ئەوەی حکومەت لە هەولێرە. نە حکومەتێک لە دنیای واقعیدا بوونی هەیەو نە پەرلەمانێک… ئەمە درۆیەکی هێندە گەورەیە هەموو کەسێکی هوشیار دەیزانێت. بۆیە کرێکاران و کارمەندان و جەماوەری نارازی لە زونی زەردا، رووی داواو داخوازییەکانیان و نەفرەتیان لەپارتی و لە زون سەوزیشدا لە یەکیتی نیشتیمانییە و دەبێ ئەوان وەڵام بدەنەوە. داهات و دەسەلات و سەرکوت و بێمافی، هەر زونێک لەدەستی حزبی باڵادەستی ئەو زونەدایە.
ئۆپۆزیسیۆنی!! بۆرژوازی کوردو نارەزایەتیەکان…
ئەو حزب و رێكخراوانەی کە پێشتر و بەر لە کابینەی حکومەتی بنکەفروان!! خۆیان بە ئۆپۆزیسێۆن دەزانی… وە پاشان چوونە ناو حکومەتی بنکە فراوانەوە، ئێستا لە هەلومەرجی مایەپوچی و حکومەت و پەرلەمانەکەیاندا، کە لەکۆمپانیایەکی دابەشکردنی پۆست و سامان، زیاتر شتێکی تر نەبوو… ئەندام پەرلەمان و بەرپرسەکانیان، بەهەموو تەسەلیەکی ژیانی شاهانەیانەوە، خەریکی کڕوزانەوەو خۆ هەڵواسینن بە بزوتنەوەی نارەزایەتی جەماوەری کوردستانەوە. دەچنە ریزی مامۆستایانی نارازی بۆ موچە، لەپاڵ مانگرتنی فەرمانبەراندا خۆیان غەمبارنیشان دەدەن. ئەم جەنابانە نەک بۆ هەڵوەشاندنەوەی سیستەمی پاشەکەوتی موچە، یان بۆ وەرگرتنی موچەی فەرمانبەران لەکاتی خۆیدا، بەڵکو بۆ ئەوەی نارەزایەتی جەماوەری بکەنە دەستمایەی سیاسی بۆ گەرانەوەیان بۆ کۆمپانیای حکومەت و پەرلەمانەکەیان لە هەولێر، فرمیسکی درۆینە دەرێژن. کرێکاران و کارمەندان و مامۆستایان، نابێ رێگە بدەن ئەم خێڵە سازشکارە، خۆیان بە ویست و خواستەکانیانەوە هەڵبواسن. ئەمانە لەهەر زونێک بن، بەشێکن لە دەسەڵاتی دزو گەندەڵ و مافیایی ئەو زونەی ئیستای بزوتنەوەی کوردایەتی. لە سنوری زونی سەوزو نیلیدا، جگە لە یەکێتی نیشتیمان هەموو ئەو حزبانە و بەپرسەکانیان بەر پرسن لە دۆخی ناهەمواری کرێکاران و کارمەندان و مامۆستایان و نابێ رێگەیان پێبدرێت شانی خۆیان لەو بەرپرسیاریەتیە خاڵی بکەنەوەو خۆیان وەکو دەم راست و غەمخۆری ئۆردوی نارازیان نیشان بدەن. بێگومان لە زونی زەردیشدا بە هەمان شێوە، ناکرێت ئەو حزب و رێکخراوانەی لەو زونەدان لەو حکومەت و پەرلەمانەدا بوون، ئێستا رێگەیان پێ بدرێت خۆیان بە نارەزایەتی خەڵکی ئەو زونەوە هەڵبواسن و خۆیان لەو هەموو سەرکوت و نابەرابەری و تاڵانیە، بێ بەری بکەن….

داخوازیەکانی ئێستا چین؟

شک لەوەدا نییە… بەهۆی نابەرابەری و دزی و تاڵانی ئاشکرا و دەسەڵاتی مافیایی و میلیشیایی بزوتنەوەی کوردایەتیەوە، خەڵکی کوردستان لە دۆخێکی تابڵێی ترسناک و نەخوازراودایە…هەموو ئەو پیداویستیانەی بۆ تاک و کۆمەڵ و ژیان کردنێکی تەندروست پێویستن… لە خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکانەوە وەکو ئاو کارەباو سوتەمەنی… تا دەگات بەسەرەتایی ترین مافە فەردی و مەدەنیەکان و ئازادییەکان… تا دەگاتە زەوتکردنی بەری رەنجی خۆیان کە موچەیە… لێیان زەوتکراوە. بۆیە داواو داخوازیەکانی خەڵکی کوردستان یەکجار زۆرن… بەڵام لە ئێستادا مەسەلەی هەڵوەشاندنەوەی سیستەمی پاشەکەوتکردنی موچە و دانی موچەکان لە کاتی خۆیدا… سەرەکیترین داخوازی بەشی هەرەزۆری کرێکاران و کارمەندان و مامۆستایانی کوردستانە. کاراکردنەوەی پەرلەمان و یەککلایی کردنەوەی پرسی سەرۆکایەتی هەرێم… کە هەموو حزبەکان و بە تایبەتیش ئەوانەی لە تام کردنی کێك و شیرینی دەسەڵاتی حکومەت و پەرلەماندا!! لە نیوەی رێگادا ناردرانە ماڵەوە، هەموو هەوڵێکیان ئەوەیە ئەم دۆخە ترسناکەی خەڵکی کوردستان ببەستنەوە، بە پەکخستنی پەرلەمان و پرسی سەرۆکایەتی هەرێمەوە، وەهەر بەو ئامانجەش هەموو هەوڵێکیان ئەوەیە سواری شەپۆلی نارەزایەتی خەڵکی کوردستان ببن و دەستکەوتەکانی هاتنە مەیدان خەڵکی کوردستان بۆ هەڵوەشاندنەوەی سیستەمی پاشەکەوتی موچە و دانی موچە لەکاتی خۆیدا بکەنە رێگایەک بۆ گەرانەوەیان بۆ هەولێرو دەم ژەنینەوە لە کێک و شیرینی دەسەڵات لە پەرلەمان و حکومەتێکی ساختەدا… کرێکاران و کارمەندان و مامۆستایان، دەبێ بە هوشیاری و چاوی کراوەوە بروانە ئەم ریزە لە سواڵکەرانی سیاسی و چاوچنۆکی سەرمایە لە کوردستاندا. نابێ رێگە بدەن داواو ویستە بەرهەقەکانی خۆیان تێکەڵ بە بەرژەوەندی جیای ئەم حزبانە ببێ، کە دورو نزیک پەیوەندی بە خواستەکانی خەڵکی کوردستانەوە نییە. هەڵوەشاندنەوەی سیستەمی پاشەکەوتکردنی موچەو دانی موچە لەکاتی خۆیدا… داخوازیەکی رەواو سەرەکی ئێستای بزوتنەوەی نارەزایەتی مامۆستایان و کارمەندانی کوردستانە. پێداگری لەسەریان، بە وەسیلەی رێکخراوبوون و بەرچاو رۆشنی و بە رێزی سەربەخۆیی خۆیانەوە، هەروەها بە پشتوانی بەشەکانی تری کۆمەڵگاوە، دەتوانرێ سەرکەوتنی بزوتنەوەی جەماوەری مامۆستایان، زامن بکرێت.

Oct 10,2016
abdulla.mahmud@gmail.com
www.abdullamahmud.com




ئامانجی ڕه‌خنه‌ … به‌ختیار محه‌مه‌د

ئه‌گه‌ر ئامانجی ڕه‌خنه‌ (له‌هه‌ر كایه‌ و بوارێكدا بێ) دۆزینه‌وه‌ی ڕاستییه‌كان نه‌بوو، نابێته‌ ڕه‌خنه‌ی ڕاسته‌قینه‌. ئامانجی ڕه‌خنه‌ دۆزینه‌وه‌ی حه‌قیقه‌تی هه‌ڵه‌كانه (كه‌موكوڕییه‌كانه‌)‌؛ ئه‌و هه‌ڵه‌ وكه‌موكوڕییانه‌ی، كه‌ به‌ ده‌ستنیشانكردن و دۆزینه‌وه‌یان ده‌بنه‌ داینه‌مۆی گۆڕانكاریی و پێشكه‌وتنه‌كان.

ئامانج له‌ كاری ڕه‌خنه‌دا ده‌رخستنی ڕاستی و حاڵه‌تی ڕاستكردنه‌وه‌یه‌ (یان با بڵێین گریمانه‌ی ده‌رخستنی ڕاستی و حاڵه‌تی ڕاستكردنه‌وه‌یه‌). ڕه‌خنه‌ پرۆسه‌یه‌كه‌ ئه‌وی دیكه‌ (ده‌ق، ده‌زگا، سیستم، كه‌سایه‌تی و كه‌سه‌كان…) شی ده‌كاته‌وه‌ و ڕوونكردنه‌وه‌ و تێبینییان له‌سه‌ر ده‌دا. به‌ كورتییه‌كه‌ی له‌ ڕه‌خنه‌دا پرۆسه‌ی خوێندنه‌وه‌ و هه‌ڵسه‌نگاندن هه‌ن. ڕه‌خنه‌ شته‌كان (دیارده‌كان) به‌ واقیعی بزاڤ (بزاڤی سیاسی و ڕۆشنبیریی و فیكری و ئابووری و كۆمه‌ڵایه‌تی و تاد…) موتوربه‌ ده‌كا. واته‌ ڕه‌خنه‌ ویستی جووڵه‌یه (جووڵه‌یه‌كی نوێ و جیاواز)‌. هه‌موو ڕه‌خنه‌یه‌كی ڕاسته‌قینه‌ له‌ نوێكردنه‌وه‌ و گۆڕانكاریی ده‌گه‌ڕێ. ڕاستییه‌كه‌ی ڕه‌خنه‌ هه‌موو شتێكی چه‌قبه‌ستوو ده‌جووڵێنێ؛ ڕه‌خنه‌ دژی دۆگمایه‌ (به‌ڵام له‌ هه‌موو حاڵه‌تێكیشدا ڕه‌خنه‌ پێویستی به‌ كرداریشه‌؛ واته‌ له‌ تیۆره‌وه‌ ببێته‌ پراكتیك).

دیاره‌ ڕه‌خنه‌ گومان ده‌خاته‌ سه‌ر حه‌قیقه‌تی ڕه‌های شته‌كان؛ له‌مه‌وه‌ ڕه‌خنه‌ جه‌وهه‌ری پێشكه‌وتنی كۆمه‌ڵگه‌كانیشه‌ (نابێ له‌بیر بكه‌ین ڕه‌خنه‌ جه‌وهه‌ری داهێنانیشه‌). ڕاستییه‌كه‌ی هیچ بوارێكی ژیانی كۆمه‌ڵگه‌ی هاوچه‌رخ به‌ بێ ڕه‌خنه‌ گه‌شه‌ ناكا و پێش ناكه‌وێ. ئینجا هیچ گومانیش له‌وه‌دا نییه، كه‌‌ له‌ هه‌ر كوێیه‌ك كۆمه‌ڵگه‌ی زیندوو هه‌بوو، ئا له‌وێشدا ده‌سه‌ڵاتی به‌هێزی ڕه‌خنه‌ هه‌یه‌؛ ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ی، كه‌ هه‌میشه‌ ڕه‌خنه‌ له‌ كه‌م و كوڕییه‌كان ده‌گرێ؛ ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ی خه‌می هه‌ره‌ گه‌وره‌ی باشتركردنی ژیانی مرۆڤه‌. نابێ ئه‌وه‌ش له‌بیر بكه‌ین، كه‌ ڕه‌خنه‌ خۆشی لكێكی مه‌عریفه‌یه‌ (مه‌عریفه‌ی زانستی و ئه‌ده‌بی و سیاسی و … تاد.)؛ به‌ڵكو ئه‌و هه‌ر خۆشی ڕۆحی سه‌رهه‌ڵدانی هه‌موو ئه‌م مه‌عریفانه‌ش پێكده‌هێنێ؛ كه‌واته‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی بوونی پرۆسه‌ی ڕه‌خنه‌دا، ئێمه‌ نابێ باس له‌ بوونی پرۆسه‌ی گه‌شه‌كردن و په‌ره‌ستاندنی مه‌عریفه‌كانیش بكه‌ین.

دواجار و له‌ ئاكامدا ئێمه‌ هه‌رچه‌نده‌ ڕه‌خنه‌ بگرین، هێنده‌ش ده‌مانه‌وێ له‌وی دیكه‌ (ده‌سه‌ڵات، ده‌ق، ئایین، تاك، كۆمه‌ڵگه‌…) نزیك ببینه‌وه‌ و لێی تێبگه‌ین. ئه‌وه‌ی گفتوگۆش دروست ده‌كا، ته‌نها ڕه‌خنه‌یه‌ هیچی دیكه‌ نییه‌: ئه‌و ڕه‌خنه‌یه‌ی ئامانجی دروستكردنی پردی گفتوگۆی دیموكراسییه‌ له‌ نێوان هه‌موو لایه‌كدا. به‌م شێوه‌یه‌ش ئه‌وه‌ ڕه‌خنه‌یه‌ (ڕه‌خنه‌ی سیاسی و فه‌لسه‌فی و ئه‌ده‌بی… تاد.)، كه‌ بنه‌مای سیستمێكی سیاسی دیموكراسی و سیستمێكی مه‌عریفی پێشكه‌وتوو له‌هه‌ر كۆمه‌ڵگه‌یه‌كدا دروست ده‌كا و به‌رهه‌م ده‌هێنێ.

به‌ختیار محه‌مه‌د




گوڵەستێرەکان کوژانەوە … کەریم کاکە

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن ……

Gulasterakan




گۆپتەپە بوکی خوێناوی کەرکوک … بەیان عەسکەری

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرە بکەن ……..

Goptapa




گه‌لی دڵسۆز و سه‌ركرده‌ی بێخه‌م … ڕه‌سوڵ بۆسكێنی

یه‌كێك له‌ تایبه‌تمه‌ندیه‌كانی نه‌ته‌وه‌ی كورد ئه‌وه‌یه‌، خه‌ڵكی كورد سه‌ركرده‌كانی خۆیان خۆش ده‌وێ‌، ڕێزیان لێ‌ ده‌گرن و به‌دڵسۆزی و شانازیه‌وه‌ شوێنیان ده‌كه‌ون، له‌پێناوی سه‌رۆكی خۆیاندا گیانی خۆیان فیدا ده‌كه‌ن، هێنده‌ دڵسۆزی سه‌رۆك و به‌رپرسه‌كانی خۆیانن تاڕاده‌ی مردن خۆی له‌پێناوی دا به‌خت ده‌كات، چه‌ندین جار ئه‌وه‌مان بیستووه‌ و بینیومانه‌، سه‌ره‌ڕای مه‌ترسی و نه‌هامه‌تیه‌كان، بۆ سه‌رۆكه‌كانیان خۆیان به‌ره‌و ڕووی مه‌رگ كردۆته‌وه‌، له‌و باره‌یه‌وه‌ شه‌ره‌فخانی بدلیسی ده‌ڵێت: كورد له‌چاو دراوسێكانی هه‌ژار و نه‌دارن، هه‌رگیز گازه‌نده‌ له‌به‌ختی خۆیان ناكه‌ن، له‌پێناوی سه‌ردار و مه‌زنی خۆیان دا به‌گیان و دڵ گیانبازن و به‌تێكڕایی هه‌موویان له‌ قاره‌مانی و ئازایه‌تی و به‌جه‌رگی دا له‌لای ژوورووی هه‌موو كه‌سێكه‌وه‌ن، كورده‌كان ئاكارێكی ناپه‌سندیان كه‌هه‌بێ‌ هه‌ر ئه‌وه‌نده‌یه‌ كه‌سیان سه‌ر بۆكه‌س ناچه‌مێنێ‌ و هه‌روه‌ك تاكه‌ تاكه‌ بیر له‌ سه‌ربه‌رزی خۆی ده‌كاته‌وه‌، تێكرا بیر له‌ سه‌ربڵندی تێكڕایی ناكه‌ن و پشتی یه‌ك ناكرن و نابنه‌ یه‌ك.
ده‌رباره‌ی دڵسۆزی كورده‌كان بۆ سه‌رۆكه‌كانیان ڕیچ له‌ گه‌شتنامه‌كه‌ی دا ده‌ڵێت: له‌ ڕاستی دا پابه‌ندی كورده‌كان به‌سه‌رۆكه‌كانیانه‌وه‌ شتێكی زۆر به‌هێزه‌، له‌گه‌ڵ سه‌رۆكه‌كانیان له‌ حاڵێكدا ده‌بن ته‌واو ده‌ستبه‌رداری خۆیان ده‌بن، تاڵترین ژیان ده‌به‌نه‌سه‌ر و هه‌موو نه‌بوونی و كوێره‌وه‌ریه‌ك ده‌چێژن، به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی وه‌رته‌یه‌ك له‌ ده‌میانه‌وه‌ بێت، ئه‌مانه‌ به‌وه‌ ناسراون له‌ته‌نگانه‌دا به‌كۆڵ هه‌ڵگری و ئاوكێشی پاره‌ په‌یدا ده‌كه‌ن، و ده‌یده‌ن به‌سه‌رۆك و سه‌رداره‌كانیان تا پێی بژین، به‌ڕاده‌یه‌ك به‌ سه‌رۆكه‌كانیانه‌وه‌ پابه‌ندن سامی ئاواره‌یی و ده‌ربه‌ده‌ری نایان ترسێنێ‌، به‌رگه‌ری هه‌رچی هه‌ژاری و نه‌بوونیه‌ك ده‌گرن، به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی ئاخ و ئۆفێك ده‌رببڕن.
چیرۆك و په‌یامی خۆش و به‌پێز لای ڕه‌فیق حیلمیه‌ بۆ هاتنه‌وه‌ی شێخ مه‌حمودی نه‌مر له‌ به‌ندیخانه‌ی ئینگلیزه‌كان له‌ هیندستان، مه‌گه‌ر هه‌ر مامۆستا ڕه‌فیق حیلمی وێنه‌ی بكێشێ‌ كه‌چۆن، له‌هه‌موو لایه‌كی كوردستانه‌وه‌ پۆل پۆل و ده‌سته‌ ده‌سته‌ ئه‌هالی و عه‌شایه‌ر به‌پێیان و به‌سواری ڕێیان گرتبووه‌به‌ر ڕووه‌ و به‌غدا ده‌چوون تا ده‌وری كفری و هه‌ندێكیشیان تا نزیك به‌غدا ڕۆیشتوون، ڕێگاوبان به‌عه‌شایه‌ری پڕ چه‌ك و سیلاح ڕازابۆوه‌، ده‌گێڕنه‌وه‌ بیست هه‌زار سواری كورد ڕژابوونه‌ ئه‌و ده‌شته‌وه‌، وه‌كو مانگی جه‌ژن بۆ شێخ مه‌حمودیان ده‌ڕوانی، كاتێك شێخیش گه‌یشته‌وه‌ ناو شاری سلێمانی له‌لایه‌ك گریانی خۆشی و هه‌لهه‌له‌ی شۆڕه‌ژنانی مێخه‌ك به‌ندله‌مل و هه‌یاسه‌ له‌پشت، له‌لایه‌كی تر گوڵباران و قریوه‌ی كچۆڵه‌ خنجیلانه‌ و ئێسك سوكه‌كانی په‌نجه‌ خه‌ناوی فرمێسكی شادی به‌چاوانا ده‌هێنایه‌ خواره‌وه‌، هه‌زاران پیاو و ژن به‌چه‌پڵه‌ڕێزان و ده‌نگی هه‌ربژی، هه‌زاران قوتابی كوڕ و كچ سروودی به‌خێرهاتنه‌وه‌ی ده‌خوێنده‌وه‌، ئه‌و ڕۆژه‌ ڕۆژێك بوو سلێمانی ببوه‌ مه‌حشه‌ر.
ئه‌وه‌شمان بیستووه‌ له‌كاتی هاتنی سكۆی شكاك بۆ سلێمانی چۆن و به‌ چ شكۆ و ڕێزێكه‌وه‌ پێشوازی لێ‌ كراوه‌، هه‌ندێكیشمان هێشتا ئاواره‌یی خه‌ڵكی كوردمان له‌بیره‌ له‌كاتی كۆتایی شۆڕشی ئه‌یلول دا بۆ ئێران و ئۆردوگاكانی پڕ مه‌ینه‌ت و ده‌رده‌سه‌ری ئاواره‌ بوون و تووشی چ سه‌رگه‌ردانیه‌ك بوون، مه‌گه‌ر هه‌ر لاپه‌ڕه‌كانی مێژوو بینوسێته‌وه‌، كه‌چی خه‌ڵك گازنده‌یان له‌ سه‌رۆكه‌كانیان نه‌كرد، به‌ڵكو نه‌فره‌تیان له‌ سیاسه‌تی نه‌گریس و چه‌په‌ڵی دوژمنان ده‌كرد، زۆربه‌شمان پێشوازی هاتنه‌وه‌ی ته‌رمی خوالێ‌ خۆش بووان مه‌لا مسته‌فا بارزانی و ئیدریس بارزانیمان له‌بیره‌ كه‌ چ قه‌ره‌باڵغی و ئاپۆرای خه‌ڵك ڕاخزی بوو، نه‌ك هه‌ر ئه‌ندام و لایه‌نگرانی پارتی و بارزانی، به‌ڵكو له‌ژێر ڕێنمایی مه‌كته‌بی سیاسی و سه‌ركردایه‌تی(ی.ن. ك) و له‌ژێر گوشار و پێداگری به‌ڕێز مام جه‌لالی حه‌كیم و ئه‌ندازیاری ئاشتی دا، ئه‌ندام و لایه‌نگرانی یه‌كێتی له‌ ده‌روازه‌ی پێنجوێنه‌وه‌ به‌زنجیره‌ وه‌ستا بوون، به‌شێوه‌یه‌ك نه‌ ئه‌ندام و لایه‌نگرانی پارتی و نه‌بنه‌ماڵه‌ی بارزانیش بیریان له‌وه‌ها پێشهاتێك نه‌ده‌كرده‌وه‌. دیمه‌نه‌ تراژیدیه‌كانی شۆڕشی نوێ‌ (ی.ن.ك)ش چه‌ندان چیرۆكی سه‌رنج ڕاكێشی تێدایه‌، ئه‌مانه‌ و سه‌دان تابلۆی له‌م شێوه‌یه‌ هه‌مووی خۆشه‌ویستی جه‌ماوه‌ری كورده‌ بۆ سه‌رۆك و به‌رپرسه‌كانی، له‌لایه‌كی تریش كورد هێنده‌ تینوی ده‌وڵه‌ت و ده‌سه‌ڵاتداری بووه‌، له‌مێژووی كورد دا ڕووی نه‌داوه‌ له‌نێو نه‌ته‌وه‌ی كوردا له‌هیچ سه‌رده‌مێكدا، كورد له‌ سه‌رۆك و ده‌سه‌ڵاتی خۆی ڕاپه‌ڕی بێت، به‌سه‌ركرده‌ سته‌مكار و چاوچنۆكه‌كانیشه‌وه‌، كورد ڕه‌خنه‌ و گازه‌نده‌كه‌ی هێنده‌ گه‌وره‌ بووبێت، میرنشین یا ده‌سه‌ڵاتی خۆماڵی كوردی ڕووخاندبێت، ئه‌دی چۆنه‌ ئه‌مڕۆ خه‌ڵكی كورد ئه‌وه‌نده‌ له‌سه‌رۆك و به‌رپرسه‌كانی نیگه‌رانه‌ و سه‌رۆك و به‌رپرسه‌كانیش هێنده‌ بێ‌ خه‌م و نه‌كاران، گوێ‌ به‌نیگه‌رانیه‌كانی نه‌ته‌وه‌كه‌یان ناده‌ن، ئایا ئه‌م هه‌موو دڵسۆزی و له‌خۆبووردووییه‌ی جه‌ماوه‌ری كورد بۆ سه‌رۆك و به‌پرسه‌كان بۆ ئه‌وه‌ ناشێت به‌خشش و پاداشتێكی هه‌بێت. سه‌رۆك و به‌رپرسه‌كان ده‌بێ‌ ئه‌وه‌ بزانن جه‌ماوه‌ره‌كه‌یان ئه‌وه‌نده‌ نیگه‌رانه‌ هیچ دوورنیه‌ به‌رده‌وامی ئه‌م دۆخه‌ تووشی كاری هه‌ڵه‌یان بكات، پێویسته‌ به‌ده‌نگیانه‌وه‌ بێن و گوێ‌ له‌داواكانیان بگرن، واز له‌ناكۆكی و ململانێ‌ بێنن، سوپای بێگانه‌ بكه‌نه‌ ده‌ره‌وه‌ و ده‌ستی بێگانه‌ له‌م وڵاته‌ ببڕن، خوێندن گه‌شه‌ پێ‌ بده‌ن و وڵات پێش بخه‌ن، موڵك و ماڵی خۆیان بفرۆشن هه‌تا مووچه‌ و پێداویستی جه‌ماوه‌ر دابین بكه‌ن، هه‌روه‌كو ئه‌و وه‌زیره‌ بیانیه‌ی ماوه‌یه‌ك له‌مه‌وبه‌ر ئه‌وه‌ی كرد، گه‌وره‌ترین شه‌رمه‌زاریه‌ بۆ سه‌رۆك و به‌پرسه‌كانی هه‌رێم و ده‌سه‌ڵاتی كوردی ئه‌مڕۆ خۆی بخاته‌ ئه‌و بواره‌وه‌، ئه‌وان یه‌كه‌م سه‌رۆك و به‌رپرس بن جه‌ماوه‌ری كوردستان له‌جیاتی پاراستنیان هێنده‌ لێیان نیگه‌ران بن، له‌دژیان ڕاپه‌ڕن، یان هه‌رنه‌بێت هاوكاری دوژمنه‌كانیان بكه‌ن بۆ ڕووخاندنیان، ئایا سه‌ركرده‌كانی كورد خۆیان شه‌رمه‌زاری مێژوو ده‌كه‌ن؟!.

10-10-2016




ئاوڕدانەوەیەک لە یەکەمین فێستیڤاڵی فیلمی نێودەوڵەتی سلێمانی…. ئاسۆ گۆران

گومان لەوەدا نیە فێستیڤاڵی فیلم هەنگاوێکی شارستانی و مەدەنیە، وە کاریگەریەکانی پێشکەوتنە لە هەر گۆشەیەکی دنیادا سازبکرێت، بۆیە دەکرێت وەک یەکەم هەوڵی دڵخۆشکەرو وەک یەکەم هەنگاوی گرینگی شکاندنی ڕێگریەکان و سنورەکانی بەردەم فیلمی کوردی بێتە ناسین.
پێش هەرشتێک دەستخۆشی لەسەرجەم ئەو هونەرمەندانە دەکەم کەماندوبون و شەونخونیان کردوە بۆ سازدان و سەرگرتنی ئەم فێستیڤاڵە بە هیوای سەرکەوتنی بەردەوامم بۆیان.
گەرچی فیلم سازی بۆتە پێگ و ململانێیەکی گرینگی بازرگانی (business) لە دنیادا، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا یەکێکە لە کۆڵەکەکانی هونەر کە پڕە لە داهێنان و جوانی وسیحرو سەرسوڕمان، ئەمە جگە لەوەی گێڕانەوەی ئەو چێرۆکانەیە کە لەزەمەنە جیاوازەکاندا ڕویانداوەو ئاشناکردنەوەیەتی بە نەوەی نۆێی و کۆمەڵگای مرۆڤایەتی جارێکیتر .
لەوەیە هیچ کاتێک بەقەد ئێستا فیلم و فلیمسازی لە پێشبڕکدا نەبوبن! ئەمەش وای کردوە تەکنیک و هونەری فیلم بەردەوام لە داهێناندا بێت.
بۆیە فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلم لە سلێمانی، فیلم سازان و هونەری فیلم سازی خستە بەردەم بەرپرسیاریتێکی گەورەوە بۆ داهێنان وبەرجەستەکردنەوەی ڕۆڵی گرینگی سینەما لە کۆمەڵگای کوردستاندا.
بۆیە هەر کەم وکوڕیەک لەم ساڵدا ڕویدابێت و بەجۆرێک چاوپۆشیمان لێکردوەو بەسەریا تێپەڕیوین، تەنها لەبەر ئەوەبوە کە یەکەم هەوڵی فێستیڤاڵێکی نێودەولەتی بوە وەک دەستکەوتو وەرچەرخانێکی گرینگ لە مێژوی ئەم شارەدا نرخاندومانە ! دەنا مومکین نیە لە ساڵانی ئاییندەدا ئەم کەم وکوڕییانە تێپەڕێنین و ئاسایی وەریبگرین.
وەک دەستپێک و یەکەم هەنگاو دەکرێت فێستیڤاڵ بەسەرکەوتو بناسێنین و یەکەمین بەردی بناغەی فێستیڤاڵ لە سڵێمانی بە مەحکەمی دانرا، زۆرێک لە هونەر دۆستان و هونەرمەندان پێی دڵخۆشبون، خەونی زۆرێکمان هاتە دی و خەیاڵی زۆرێکمان فروانتربوو.
هەربۆیە زۆر گرینگە هاوڕێیانەو هونەردۆستانە و بە سەلیقەوە هەڵسەنگاندن بۆ فێستیڤاڵەکە بکەین بۆ ئەوەی لە خولەکانی تردا تۆکمەترو هونەریترو جوانترو دامەزراوتریبکەین.
چەند سەرنج وتێبینیەک.
١-هەڵبژاردنی فیلم : ئەوی کە ئاشکرایە هەر فێستیڤاڵێک سیستەمی خۆی هەیە بۆ قبوڵکردن و جۆری فیلم من نازانم ئێوە چۆن فیلمتان هەڵبژاردوە بەس ئەوە دەزانم کە سیستەمی پلاتفۆڕم بوە کە ئەم سیستەمە ئاسانکریەکی باشە بۆ فیلم سازان بەڵام لەوەیە ئەرکی لیژنە ی وەرگرتنی فیلم قورس بکات چونکە ئاسان دەتوانرێت فیلم بنێریت زەختێکی زۆر لەسەر لیژنەکە دروست دەکات بۆیە وەرگرتنی فیلمەکانی ئەم ساڵ وردەکاری بۆ نەکرابو فیلمی زۆر خراپی وەرگرتبوو، دەکرێت ساڵی ئایندە فیلتەری بە هێزترو توندتری بۆ دابنرێت.

٢-لەبەرئەوەی هۆڵی نیشاندانی فیلم پرۆفیشیناڵ نەبو واتە سینەمای ئاسایی نەبو ئەمەش کاریگەری خستبوە سەر دەنگ بە شێوەیەکی زۆر زەق وبینەری ماندو هەراساندەکرد، تەنانەت هەندێ جاری پچڕانی خێرا دروست دەبو لە کاتی نمایشدا ئایکۆنی سەر کۆمپیتەرەکان دەهاتنە سەر شاشەی نمایش کە بەڕاستی کە نەک ئەمە نابێت رووبدات بەڵکو جۆرێکە لە بڤەو گوناح بەرامبەر بە فیلم دەکرێت.
٣- هەوڵ بدرێت دەستی سیاسیەکان لەناو کاری هونەرو فێستیڤاڵە هونەریەکاندا کەم و کورت بکرێتەوە، چونکە بمانەوێت و نەمانەوێت سیاسیەکانی کوردستان مەحبوب نین گەرچی کۆمەڵگای ئێمە سەراپا تێکەل و ئالودە بوە بە سیاسەت، بەڵام گرینە ڕەنگە جوانەکانی هونەرو فیلم دوربخەینەوە لە سیاسەت و سیاسیەکان.
٤- بۆ هەنگاوەکانی داهاتو ڕۆڵ ونەخشی ژن زیاترو زۆرتر دەربخەین بەتایبەتی ژنانی دەرهێنەر هەولبدەین زیاتر بیانهێنینە پێشەوە لە ناوپێشبڕکێکاندا کاریگەری و وجودیان هەبێت ، بەداخەوە لەمساڵدا لەئاستی پێویستا نەبو گەرچی من خۆم تێبینم زۆرە لەسەر دنیای بینی و خۆێندنەوەی ژنانی هونەرمەند بەڵام ڕۆڵی ژن لەسینەمادا گرینگەو کاریگەرە لەسەر تێكرای کایە کۆمەڵایەتی و هونەریەکان و ئاستی پێشکەوتنی کۆمەڵگا پیشاندەدات.
٥- میوان :هەندێک میوانی زۆرهاتبون کە نەخش وکاریگەریان لەسەر تێکڕای فێستیڤالەکە نەبو! بە پێچەوانەوە ئەرکی فێستیڤاڵ و پرۆسەی بەڕێوەبردنی میوانداریان قورسترکردبو، دەکرێت لە ساڵی ئایندەدا وردتر میوانداریەکان دەست نیشانبکرێت بەتایبەتی زۆری هونەرمەندانی عێراق و بەشێک لە میوانە کانی تریش تەنانەت نەدهاتنە ناو هۆڵەکانەوە ! تەنانەت کەمترین فیلمیان تەماشادەکرد.
٦-دارشتن و دابەشکردنی فیلمەکان لە هۆڵە جیاوازەکاندا من بۆخۆم زۆرترین هەوڵمدا زیاترین فیلم ببینم بەلام هێشتا زۆرێک فیلمم لەدەست چوو، جگە لە خراپی دابەشکردنی فیلمەکان ! دوو ڕۆژ کەم بو بۆ پیشاندانی فیلم ،بە هیوام لە خولی ئایندەدا وردتر بەرنەمەکان دابڕێژن لە زیاتکردنی ماوەی فێستیڤال و چ لە دابەشکردنی فیلمەکاندا.
٧- فورسەتی زیاتر دابنرێت بۆ قسەکردن لەسەر فیلمەکان و ڕوبەڕوبونەوەی بینەرو دەرهێنەر کە خاڵی گرینگی هەر فێستیڤاڵێکە جگە لە فروان کردنی دنیابینی دەرهێنەر، کەشو هەوایەکی وا دروست دەکات کە بینەرو هونەرمەندانی ئامادەبوش کەڵک لە کارو چالاکی وپڕۆژەکانی داهاتویان وەربگرن.
٨- لە ڕۆژەکانی پێش دەستپێکردنی فێستیڤاڵ دەکرێت میوانە بینیەکان بەرنامەی تایبەتیان بۆ دابنرێت بۆ سەردانی کردنی شۆێنە کەلتوری و مێژویەکان وەک( مۆزەخانەکان، ئەمنەسورەکە. دەربەندی بازیان، قەلای هەولێر. ئەشکەوتەکانی قزقاپان ، هەزارمێردو……هتد ) یان ئەو شۆێنانەی کە تایبەتی خۆی هەیە لە مێژوی ئێمەدا تا ئەوانیش بزانن چۆن سود لەکات وەردەگرین و گرینگی بە کەلتورو مێژوی خۆمان دەدەین ئەمە لەوەیە ببێتە پتەوکردنی لینکی بەهێز بۆ ئاڵوگۆر لە کایە جیاوازەکانی ژیاندا.
٩- گرینگیدان بە ڕمزەکانی سینەماو دراماو شانۆ لە کوردستاندا کە بەشێک لە کەسایەتیە گرینگەکان فرامۆشکرابون بەتایبەتی ژنان!
١٠-بەهێزکردن و توندکردنەوەی دەستەی بەڕێوەبەر (management (خاڵی سەرەکیە بۆ سەرکەوتنی هەمو فێستیڤاڵ و چالاکیەکی هونەری بەداخەوە بە شێوەیەکی گشتی لە زۆربەی بۆنەو چالاکی و فێستیڤالەکاندا مانیجمێنتمان بەهێزنیە تەنانەت دەکرێت کەسی تایبەتی بۆ پەیدا بکەین ئەگەر لەدەرەوەی وڵاتیشبێت لەوەیە هەم تێچون هەم کارەکانمان بۆ ئاسانتربکات بەداخەوە ئەمساڵ شپرزەیی هەبو لە بەڕێوەبردندا!
١١- دەکرێت بۆ ساڵێکیتر بلیت بفرۆشرێت کە ئەمە ڕۆتینترین کاری هەر فێستیڤاڵیکە جگە لەوەی دەستکەوتێکی مادی باشە بۆ فێستیڤاڵ بەجۆرێکیش ڕێگریە لەو بێسەروبەریە کە زۆرێک تەنها سەرەتای فیلمەکەیان دەبینی بە سیفەتی ئەوەی بە دڵیان نیە فیلمیان جێدەهێشت کە دڵنیام ئەگەر بلیتیان بکڕیایە وایان ناکرد گرینگە ئەوەکەسانە سەیری فیلم بکەن هەم تامەزرۆن هەم بۆیان گرینگە ئاستی فیلمەکان هەڵبسەنگێنن زۆروبۆری ئامادەبوان گرینگ نیە کوالێتی بینەرگرینگە .
١٢-دوا خاڵ کە زۆر بەلامەوە گرینگە هاتنە ژوورەوەی مناڵی زۆر بچوک لەگەڵ کەسو کارا یان خوارتەمەنی باڵقبون جگە لەوەی قانونی نیەو دروست نیە شکاندنی پرەنسیپەکانی فێستیڤالە بەتایبەتی بەبەر چاوی میوانە بیانیەکان غەریب ونەگونجاوبو.
سەرکەوتوبن چەند ڕۆژێکی خۆشمان گوزەراند بەهیوای بەردەوامی.
من ئاوا فێستیڤاڵم بینی.

ئاسۆ گۆران/ ١٠/١٠/ ٢٠١٦

نۆێنەری کۆچ فیلم/ لەندەن.




خۆیانن ده‌یانناسمه‌وه‌ … ڕەنجە

ڕەنجە/ دوورترین ژووری دونیا

خۆیانن!!
بەشوێن دەستەكانیاندا…
بە هەناسەكانیاندا
دەیانناسممەوە
پێشتر لەمێژوودا بینیومن…
با.. ناوی خۆیانیان گۆڕیبێت
با سەعالیك نەبن
داعش بن
هەرچی بن
هەر ئەوانن
لەكێوی تەهامەوە…
دابەزیوون
بۆ سەرخستنی خودا
هاتوون و
بێ خودان!!
……………………….
ئەو هەموو ڕق و كینەی
كە لە هەڵمەتەكانیاندایە
ئەو هەموو پەلامارەی
كە لەبازویاندایە
ئەو هەموو بێ شەرمییە
ئەو هەموو بێباكیە.. بێ ڕەحمیە
هی ئەوانە
پێشتر لەمێژوودا بینیومن
ئەوان قوربانین
وەك قوربانیەكانی
دەستی خۆیان!!
……………………….
خزمی تەیمورە لەنگن
بێ دڵن، بێ ئاوەزان
بەدكارن
چێژ لەكوشتن دەبینن
لەچۆڕاوەی خوێن
لەسەری بڕاو
لەهاتوهاواری.. قوربانیەكان.
نەخۆشن
………………………..
ڕق ئەستورن
ڕق لەهەموو كەس
لەخۆیان
لەو دەنگانەی
كە گڕ نین
لەو ڕەنگانەی
ناچنەوە سەر
ڕەنگی دوكەڵ
………………………..
ڕقیانە
لەڕووناكی
لەگوڵدان، لەمۆسیقاو شیعرو
پێكەنین..
له‌ پێكەوە بون
ڕق…
چەقی دڕندەیی
ئەوانە!!
……………………….
بێ خەونن، بێ خۆزگەن
بەتاڵن
هه‌وڵیان ، هونەریان
جوانیەكانی سینەیان
ئەوانەی لەئاژەڵ جیایان دەكاتەوە
مرۆڤبونیان…
تەرخانە
بۆ هەڵمەت بردن
بۆ چەپاو كردن
بوونی ئەوان
لەچەپاودایە
ئەوان
لەڕیزی مرۆڤ
دەركراون و
پێنازانن
پرسیارێ ناكەن
پرسیار بڤەیە
نابێ بكرێ!
……………………….
ئەوان لە ناوگەڵیانەوە
سەیری شتەکان دەکەن
لە ناوگەڵیانەوە
شتەکان..
جیا دەكەنەوە
لەهەرچیی.. كە دەیكەن
دڵنیان!
دڵنیایی…
نەگبەتیەكی گەورەی
مرۆڤە!!
……………………….
دەمكوت كردن
ناچاركردن
بێ بەش كردن
دەسدرێژیی…
خەسڵەتی گەرمی
ئەوانەو
هەرگیز لێیان…
نابێتەوە
ئەوان…
لەدەرەوەی بەهاكانەوە…
دەژین!
……………………….
من…
بە گۆنای شەقار شەقاری دایكم
بە چاوی سوری
خوشكەكانم
بە سەری بڕاوی
باوكم
بە گۆشەوارەی دزراوی
كچەكەم
بە هەنسكی مناڵانی
گەڕەك،،،،
بە برینە…
نەسرەوتەكانی شەنگال:
تلانەوە، تاسەكردن
ئاه و ناڵە
خۆزگەی لەئامێزگرتنەوە
كزانەوەی دەروون
ڕاچەنین و خەو زڕان
ئەوپەڕی دڵتەنگیی
هەموو سەبكێكی
گریان ،،،
گریان… بەفرمێسكەوە…
بە بێ فرمێسك
بە دەنگ و ئاوازەوە…
بە كپی، بەخامۆشی
بە قریشكە
بە تاک، بە كۆ
بە كۆرس
بە لاوانەوە، بە حیكایەتەوە
بە خورپەو ترس و…
هەترەشەوە،،،
بەو منداڵانەی
که‌ بەدەم برسێتیەوە
مردن
سوێن دەخۆم…
خۆیانن
پێشتر لەمێژوودا بینیومن
چەن جارێكی تر…
هاتوون
هەرجارێكیش..
كە دەڕۆن
بیریان ، هۆشیان ، دڵیان
لای جارێكی تری …
هاتنەوەیە !!.




بێپه‌روایی … نه ژاد عزیز سورمێ

ده‌نوویه‌وه‌ ؟
له‌ ئاژاوه‌ و سه‌رگه‌ردانی ئاسۆی لێڵ بوو و
ڕۆژگاری تووش و بابردووی
ته‌مه‌نی تارماییبه‌ند و شكۆفه‌ڕێژت..
كه‌ی له‌ شه‌وی پڕ ئه‌ستێره‌ و هێمنی وا هه‌ڵده‌نگوی ؟

ده‌نوویه‌وه‌ ؟
سبه‌ی كه‌ ڕۆژ ده‌بێته‌وه‌
ئه‌م ته‌نیاییه‌ت
له‌ كوێ ده‌ست ده‌كه‌وێته‌وه‌ ؟
( تۆ و ئه‌ستێره‌ و دنیای كپ بوو
تۆ و گلۆپه‌ چاوزیته‌كانی سه‌ر شه‌قام
تۆ و هه‌وای خوا و
بۆنی گوڵه‌كانی به‌هه‌شت..
تۆ و خۆت و
تونێڵه‌ گوشاده‌كانی
خوێنی گڕگرتووی بێ‌ په‌روات..
تۆ و غوربه‌تی دوا نه‌هاتوو..
تۆ و تۆ و.. و.
……….
……….
……….. )
به‌ ڕۆژ له‌ كوێ؟
له‌ ئاسمانی به‌رته‌نگ و
زه‌وی هه‌وه‌سبازی سوڵتان ..
یا ڤڕه‌ڤڕی فڕه‌ی داڵه‌ زیوكفته‌كان
سمكوڵ و
سه‌ره‌سم و
تیلاكی خوار و سمێڵی بریقه‌دار
چی ده‌بینی و
چی ده‌بیه‌ی ؟!
سبه‌ی كه‌ ڕۆژ ده‌بێته‌وه‌
ئه‌م ته‌نیاییه‌ت
له‌ كوێ‌ ده‌ست ده‌كه‌وێته‌وه‌ ؟

ده‌نوویه‌وه‌ ؟
(نووستن
مردن)
لێ ڕامینه‌ !
به‌ینیان تاڵه‌ موویێكه‌
له‌شه‌وی ئه‌م ڕۆژگاره‌دا
هه‌موو شتێك وه‌كو یه‌كه‌
مرۆڤ له‌ چۆله‌كه‌ ده‌كا
چۆله‌كه‌یش وه‌ك مرۆڤ وایه‌ ،
تنۆكێكی نه‌ڕژاوه‌
له‌چاوی ئه‌وانه‌ی ته‌نیا به‌دڵ ده‌گرین ..
لێ ڕامینه‌ !
له‌ خۆشبه‌ختی شه‌وه‌ یا
به‌دبه‌ختی ڕۆژ
گزنگی خۆر به‌سه‌ر تاوانه‌كانی شه‌و داده‌ڕژێ‌ ؟
ده‌نگ : ( كلیلی ژیانت به‌خۆته‌ پێ‌ نازانی
پێ نازانی
پێ‌
نا
زا
نی..!
له‌قسان ئاڵی زه‌نگانی
له‌ كارانیش….)
-: كار ده‌ترازێ‌
ده‌ترازێ‌..
ده‌
ترا
زێ‌….
تێر نه‌بووی..!؟
ده‌نوویه‌وه‌..
سبه‌ی كه‌ ڕۆژ ده‌بێته‌وه‌
جارێكی دی
ده‌بێ له‌ خۆت جیابییه‌وه‌..
پشت له‌ ده‌رگای كراوه‌ بكه‌ی
ڕوو له‌ ڕێگایێ بێ ئاسۆ و دنیای گومان..
ده‌نگ: (كێن ئه‌وانه‌ی شه‌و به‌هیوای سبه‌ینێ‌
به‌رێ‌ ده‌كه‌ن؟
كێن ئه‌وانه‌ی ڕۆژ به‌ ئومێدی شه‌وی وا
دگوزه‌رێنن ؟
ئاپۆره‌ی شاری خامۆشان
له‌كوێرا گوریسی كورتی خه‌ونه‌كانتان
ده‌پچڕێنن؟)
ته‌نیا ون نه‌بوون به‌س نییه‌ ،
تۆ به‌ته‌مای هه‌لێكی
كه‌ نه‌ ڕه‌نگ و
نه‌ ده‌نگ و
نه‌ناونیشانی ده‌زانی !
هه‌لێ ، كه‌ دێت و نایێ..
ته‌نیا ون نه‌بوون به‌س نییه‌ .

9/1984




هاوکاری … ساز حسن … ئەدەبی مناڵان

دەگێڕنەوە خێزانێک هەبوو پێکهاتبوو لە دایک و باوک و دوو خوشک، بۆ کارکردن ڕوویان لە کێڵگەیەکی دڵگیری ناوچەی شاخاوی کرد، کە کێڵگەکە لە باپیرەیانەوە {باوکی دایکیان } بۆیان مابوەوە … ڕۆژانە باوکەکە خۆی بەکاری کیشاوەرزی و ئاژەڵەکانیانەوە خەریک دەکرد، دایکەکەش بە کاری ناوماڵ وخواردن دروست کردن هەندێکیش دان پێدان بە جووجەڵەو مریشکەکان و کۆکردنەوەی هێلکە خەریک بووهەرچی دوو خوشکەکە بوو… ڕۆژانە بەیاری ماڵەباجێنە وخۆشاردنەوە لە ناودارستانەکەو جۆلانە سەرقاڵ بوون. ڕۆژێکیان خوشکە بچوک بە خوشکە گەورەی ووت: بۆ ئێمە هاوکاری باوک و دایکمان نەدەین هەندێک ئەرکی سەرشانیان کەم بکەینەوە ؟ خوشکە گەورەش پاش کەمێک (کە دیاربوو بیری لە قسەکانی خوشکە بچووکی دەکردەوە) وتی : زۆر باشە منیش حەز ئەکەم هاوکاریان بکەین هەندێ ئەرکی سەر شانیان کەم بکەینەوە. بەڵام چۆن هاوکاریان بکەین؟! هەردووکیان کەوتنە بیرکردنەوە کە چۆن هاوکاریان بکەن… لە پڕ خوشکە گەورە وتی: سبەینێ بەیانی لەکاتی نان خواردنی بەیانی بە باوک و دایکمان دەڵێین. ئیتر ئەو ڕۆژە یان بەسەر برد ،ڕۆژی دوایی کاتی نان خواردنی بەیانی …خوشکە گەورە بەڕوویەکی گەشەوە تەماشایەکی خوشکە بچوکی کردوو ئینجا ڕووی کردە باوکی وگوتی باوکە دەمانەوێ هاوکاریتان بکەین چونکە ئێوە زۆر ماندوودەبن و ئێمەش هەر خەریکی یاری کردنین و کاتمان زۆرە… باوکی پێکەنی و وتی: کچەکانم من و دایکتان ئەرکی سەرشانی خۆمان بەجێ دەگەیەنین کە کاردەکەین و دە بێت ئێوەش بەجوانترین شێوە کە ئێمە بیزانین پەروەردەتان بکەین ، لەگەڵ ئەوەش دا ئێوە هێشتا منداڵن توانای کاری گرانتان نیە. بەڵام دوو خوشکەکە لەسەرقسەکانی خۆیانان سوربوون هەر کۆڵیان نەدا، دواتر پێشنیاریان خستە بەردەم باوکیان کە ئاوی باخی قەدپاڵەکەی ئەوبەر ماڵی خۆیان بدەن چونکە نەمامەکان بچوک و نزیک بە ماڵەوەیە.. باوکیان زانی جووتە خوشك سورن لەسەر هاوکاری کردن دەیانەوێت ئەو کارە بەئەنجام بگەیەنن ، ڕەزامەندی پێشان داو ڕووی کردە دایکیان و وتی دە توانی تێشوویان بۆ بپێچیتەوە نەک لە وێ برسیان بێت با نان بخۆن.. دایکیش بە خۆش حاڵیەوە ڕزامەندی نیشاندا… دوای نان خواردن باوکیان تورەکەی تێشووی خۆی هەڵگرت و ماڵ ئاوای لێکردن چووبۆسەرکار بەجیاو ، جووتە خوشکیش تورەکەی تێشووی خۆیان هەڵگرت و ماڵ ئاواییان لە دایکیان کرد.
هەر دوو خوشك گەشتنە باخی قەدپاڵەکە و دەستیان کرد بە ئاودان و جۆگە پاککردنەوە ، ڕۆژ خەریک بوو لە نیوە ڕۆ نزیك دەبووەوە خوشکە گەورە بە خوشکە بچوکی ووت: دەڵێیت چی ..کاری باشمان کردووە و هەندێکیش هەست بەبرسێتی دەکەم .. بچین تۆزێ نان بخۆین؟. خوشکە بچوکیش داواکەی پەسەند کرد. چوونە بن دارێکی خۆش لە قەراغ گوێچەمەکە و هەندێ جێگەیان چاککردوو دەستیان کرد بەدەرهێنانی تێشووەکەی ناو تورەکەکە ، پاش تەواو بوون لە نان خواردن خوشکە گەورە وتی ماندووم دەمەوێت کەمێ بخەوم پاش کەمێک خوشکە بچوکیش خەو بردیەوە و ئەویش خەوت.
پاش تێپەڕبوونی ماوەی نزیك کاتژمێرێك، خوشکە گەورە لە خەو هەستاو بینی خوشکە بچوك لە قوڵای خەودایە ، زەردەخەنەیەکی کردوو هەستایە سەرپێ و چوو بۆ تەواو کردنی ئاودانی نەمامەکان کە چەند نەمامێک مابوو ئاو بدرێت هەربۆ ئەوەش خوشکە بچوکی بەئاگانەهێنایەوە… لە گەڵ تەواو بوونی ئاودانەکە، خوشکە گەورە دەیویست بگەڕێتەوە بۆ لای خوشکە بچوک لە پڕ بینی گورگێک لە چڕی دارستانی قەدپاڵەکەوە لە لای سەرەوە دەرکەوت!!.. ئیتر خوشکە گەورە لەترسی ئەوەی خوشکە بچوک بەئاگانەیەت!؟! بەڕاکردن بەرەو لای خوشکە بچوک ڕۆیشت .. لەو کاتەدا خوشکە بچوکیش لەخەوهەستا ، سەیری ئەم لاو ئەولای خۆیکرد ، بینی خوشکە گەورە دیار نیە!؟ وای زانی بەجێی هێشتووە!..دڵی پڕبوو دەستی کرد بەگریان بەدەنگی بەرز!؟! خوشکەگەورەش بۆ ئەوەی خوشکە بچوک نەترسێ و هەروەها لەترسی گورگەکەش بە دەنگی بەرز هاواری کرد بۆ خوشکە بچوك کە ئەو دەگەڕێتەوە بۆلای هەرلەپەسا هاواری دەکرد بەدەنگی بەرز .. گورگەکەش لەم هەموو هاوارهاوارە ترساو گەڕایەوە ناو دارستانەکە وخوشکە گەورە گەڕایەوە بۆ لای خوشکە بچوک ، خوشکە بچوک نیگەران بوو لەوەی کە بۆ بەجێی هێشتوە!؟! خوشکە گەورە پێی ووت کە کاتێ بەئاگاهاتۆتەوە ئەم لە خەوێکی خۆشدا بووەو نەیویستووە بەئاگای بێنێتەوە بەتایبەت کە کارێکی کەمیان مابوو .. ئینجا خوشکە بچوک نیگەرانیەکەی نەماو شتەکانیان کۆکردەوەو بەرەو ماڵەوە کەوتنە ڕێگە بەدڵخۆشی و پێکەنینەوە..ئینجا خوشکە گەورە لەسەر خۆو بە هێمنی باسی گورگەکەی کرد کەلە دارستانەکەوە دەرکەوت.. بۆیە ئەم هەموو هاوارەی دەکرد . خوشکە بچوک باوەڕی نەدەکرد وتی دەتەوێ لەمەو لا هەرخۆت بێیت بۆ ئاودان بۆیە من دەترسێنیت. خوشکەگەورە چەند هەوڵی دا بیسەلمێنێ بەڵام بێسوود بوو خوشکە بچوک هەردەیوت باوەڕناکەم و من وەك تۆ هاوکاری دەکەم.

ئامادەکردنی : ساز حسن




کێڵگە … ئامادەکردنی: نازحەسەن … ئەدەبی مناڵان

هەبوو نەبوو ژنێک و پیاوێکی بەتەمەن هەبوون لە کێڵگەیەکی نزیک شارۆچکەیەکدا دەژیان ، خەریک بوون بە چاندنی بەروبوومی کشتوکاڵی کە ڕۆژانە پیرەمێردەکە بەروبوومەکەی بەسەر پشتی گوێدرێژەکەی دەبرد بۆشارۆچکەکە و دەیفرۆشت، بە پارەکەی پێداویستی ڕۆژانەی خۆیانی لێدەکڕی و ئیتر شتێکی زیادەیان بۆ نەدەمایەوە. ڕۆژێک کە شەوی پێشووتر بارانێکی زۆر باری بوو.. بەهۆی بەرزبونەوەی ئاستی ئاوی جۆگەکەی سەر ڕێگەی شارۆچکەکە، پیرەمێردەکە لەکاتی بردنی بەروبوومەکان بۆ شارۆچکەکە بەروبوومەکەنی کەوتە ناو جۆگاکە، کاتێک کە چوو بۆ شارۆچکەکە کەس بەروبوومەکانی لێ نەکڕی چونکە بەروبوومەکانی تەڕ بووبوون … بەڕێکەوت پیاوک بەلایدا تێپەڕی و کاتێک بینی پیرەپیاو بەروبوومی جوانی لایە پێی ووت : ئایە ئەمانە بۆ فرۆشتنە؟ پیرە پیاو لە وەڵامدا ووتی : بەڵێ بۆ فرۆشتنە ،بەڵام لەبەر ئەوەی تەڕبووە خەڵکی لێم ناکڕن !. پیاوەکە ووتی : ئەم بەروبوومە زۆر جوانە و من دەیکڕم بەچەندی دەدەی ؟ پیاوە پیرەکەش ووتی هەموو جارێک فرۆشتوومە بە ١٠ دینار ، بەڵام کەتەڕ بووە نازانم !!… پیاوەکە تۆزێ بیری کردەووەو ووتی: ئەگەر تۆ ڕۆژانە ئەم بەروبوومە جوانەم بۆ بێنیت ئەوا من ٣٠ دینارت دەدەمێ! پیرە پیاو سەرسام بوو وتی: بەڕێز دیارە هەڵە تێگەیشتووی ! چونکە من ووتم ١٠ دیناریان دەداپێم … هەر خێرا کابرای کڕیار ووتی نا مامە پیرە من باش تێگەیشتم ، بەڵام ئەم بەروبوومە جوانە و من دەمەوێت، چونکە ئەمە بەشێوەی سروشتی بەرهەمت هێناوە ! وانیە ؟ پیرە پیاویش وتی بەڵێ ڕاست دەکەی . پیاوەکەش جارێکی تر پێی وتەوە: هەر بۆ ئەوە حەزدەکەم تۆش ڕازی بیت !. پیاوە پیرەکە تۆزێ دۆش داماو ووتی من ڕازیم … دەم وچاوی پیرە پیاو دڵخۆش دیاربوو ، ئینجا هەردووکیان بەروبوومەکەیان بارکردەوە لە پشتی گوێدرێژەکە و بەڕێکەوتن بەرەو ماڵی کابرا، پاش داگرتنی بارەکە لە پشتی گوێدرێژەکە کابرا ٣٠ دیناری دا بە پیاوەپیرەکە، پاشان ماڵ ئاوایی کردوو بەرەو بازاڕی شارۆچکەکە بەڕێکەوت. .کاتێک کە چووە ناو بازاڕودوکانەکانەوە کەلوپەلی ناو ماڵ وقوماشی زۆر جوانی بەرچاوکەت هەر بۆیە بەخۆشییەکی زۆرەوە بڕیاری دا قوماشی جوان و نایاب بۆ هاوسەرەکەی بکڕێ بەبڕی ١٠ دینار وهەروەها پێداویستی ماڵیشی بە ١٠ دینارتر کڕی و لە کۆتایدا ١٠ دیناری تریشی لە گیرفان مابوو. ئینجا بەدڵ خۆشی و ڕووگەشی یەوە گەڕایەوە بۆ کێڵگەکە … کاتێک پیرە ژن چاوی کەوت بە قوماش و پێداویستی ماڵەکە زۆر دڵی خۆش بوو!؟ بەڵام!!! پرسی : ئەمە چۆن دەبێت هەمووکات تۆ توانیوتە تەنها پێداویستی ماڵەکە بکڕی !؟ ئەی ئەم قوماشە چۆن!؟!پیاوە پیرەکە وتی : بەڕێکەوت پیاوێکم بینی و ئیتر هەموو بەسەر هاتەکەی بۆ باسکردو دواتر دەستی کرد بەگیرفانیداو ١٠ دینارەکەی دەرهێنا پێشانی پیرەژنی داو، وتی لەمەو لا هەرچی بەروبوومێکمان هەبێت دەیبەم بۆ ئەو کابرا بەڕێزە چونکە ئەو پیاوە بەڕێزە زۆر بەروبوومی سروشتی بەرز دەنرخاند … بەمەش هەردووک دڵخۆش بوون و بڕیاریان دا ١٠ دینارەکەو هەر پارەیەکی لە ڕۆژانەیان زیاد بێت پاشەکەووتی بکەن بۆ کاتێک کەناتوانن کاربکەن . بۆیە بەم شێوەیە ژیانیان بە خۆشی بە سەربرد.

{کۆتایی}

ئامادەکردنی:ناز حەسەن




دوای دابرانێک ماڵپەری تایبەتی ” عەبدوڵا مەحمود” کەوتەوە گەڕ

بۆ خوێنەران و خوێنەر دۆستان، بۆ هەموو ئەوانەی دەیانەوێت لەدیدی سۆسیالیستی کۆمۆنیزمی کرێکاریدا، بۆچوون و روانین و رێگەچارە و لێکدانەوە و هەڵوێست، لە پەیوەند بە پرسە سەرەکیەکانی کۆمەڵگەوە، زیاتر ببیستن و ببینن… ماڵپەری تایبەتی من کەوتەوە گەر…
دوای دابڕانێکی نزیک بە دوو ساڵە، وا جارێکی تر ماڵپەری تایبەتی من ” عەبدوڵا مەحمود” بە دیزانێکی نوێ و بە هەوڵی بێدرێغی هاوڕێی ئازیزم” ئارام عەلی” کەوتەوە گەر. کە هەر لیرەوە سوپاسی بێ کۆتای ماندوبوون و ستایشی دەست رەنگینیەکەی دەکەم….
بابەتەکانی ئەم ماڵپەرە، لەروانگەی سوسیالیستی و کۆمۆنیزمی کرێکاریدا، دەڕوانێتە پرس و مەسەلە جۆراوجۆرەکانی کۆمەڵگای کوردستان و عێراق و ناوچەکە و پرسە چارەنووسسازەکانی دنیا… هیوادارم بە پێی توانایی و کاتی بەردەست، بتوانم لە دیدی چینی کرێکارو کۆمۆنیزمی کرێکاریدا، روانین و بۆچوون و لکێدانەوەو ڕیگەچارەو هەڵوێستەکانم بە ئێوە بگەیەنم و لەو رێگایەشەوە بتوانم، بێ دابران لەگەڵتان بم… ئامانجیش لەم مالپەرەو هەوڵەکانی من بۆ تەفسیرو لێکدانەوەی دنیا نییە بە تەنها، بەڵکو هەوڵ و تێکٶشانێکی بەنەخشەیە بۆ گۆرێنی دنیا، و بنیاتنانی کۆمەڵگایەی ئازاد و بەرابەرو ئینسانی. کۆمەڵگای کۆمۆنیستی یە… سوپاسی هاوکاری و سەرنج و پێشنیاراتی تەندروستی هەموو هاوڕێ و ئازیزێک دەکەم…

عەبدوڵا مەحمود
٢٠١٦ ئۆکتۆبەری

لینکی ماڵپەر….
www.abdullamahmud.com




توركیاو یاوه‌ره‌كانی له‌ شه‌ری موسڵدا … ئه‌حمه‌د ره‌جه‌ب

له‌م رۆژانه‌دا مقۆ مقۆیه‌كی خه‌ست و سه‌خت له‌ نێوان ئه‌مریكاو توركیاو یاوه‌ره‌كانی و عێراق و پێشمه‌رگه‌و حه‌شدی شه‌عبی له‌ ئارادایه‌و، هه‌ر یه‌ك له‌وانه‌ پلان و ئه‌جیندای تایبه‌تی خؤی هه‌یه‌و به‌ دوای به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانیان ئه‌گه‌رێن و، ئه‌مریكا به‌ قورسایی خۆی و هه‌موو تواناكانیه‌وه‌ ئه‌یه‌وێت به‌ زووترین كات ده‌ستبكرێت به‌ شه‌ری موسڵ و، ده‌رباره‌ی بوونی توركیا له‌ ناو خاكی عێراق برێت مەكگۆڕك نوێنه‌ری سه‌رۆك باراك ئۆباما رایگەیاند، كە هەموو ئۆپەراسیۆنە سەربازییەكان لەناو خاكی عێراق بەهەماهەنگی سوپای عێراق ئەنجامئه‌درێت، بەڵام ئەو هێزەی توركیا بەهۆی ئەوەی لەچوارچێوەی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی نییە، هیچ هەماهەنگییەكیشی لەگەڵ لایەنی عێراقی نەكردووە..
هۆنه‌رمه‌ندی عێراقی به‌ناوبانگ عه‌زیز عه‌لی به‌ ( مه‌نه‌لۆجیست) ناسراوه‌و، له‌ مه‌نه‌لۆجێكدا ئه‌ڵێت ( بژی و ببینه)‌ و، دیاره‌ شه‌ری موسڵ زۆر ئاڵۆزه‌و، هه‌ندێ له‌ یاریكه‌ره‌كان سه‌ركێش و گومران و، ناووناتۆره‌ی جۆراوجۆرو ناشیرین ئه‌خه‌نه‌ پاڵ یه‌كترو، له‌ لایه‌كه‌وه‌ توركیای شۆڤه‌نیستی داگیركه‌رو یاوه‌ركانی له‌ عه‌ره‌بی سووننه‌و به‌عسییه‌ هه‌ڵاتووه‌كان و ئیخوان ئه‌لموسلمین و، له‌ لایه‌كی تره‌وه‌ حكومه‌تی عێراق و حه‌شدی شه‌عبی شیعه‌كان و، ئه‌وانه‌ی پشتگیریان لێئه‌كه‌ن.
شه‌ر ده‌ستیپێنه‌كردووه‌و كێشه‌ی نێوان توركیاو عێراق كه‌مه‌ كه‌مه‌ گه‌وره‌ ئه‌بێت و، بابه‌تی سه‌ره‌كی بوونی هێزی سوپای توركیاو ره‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردۆگانه‌ له‌ سه‌ر خاكی عێراق و، توركیا ئه‌لێت به‌ ئاگاداری عێراق هاتوومه‌ته‌ به‌عشیقه‌ بۆ مه‌شقپێكردن به‌ پۆلیس و سوپای عێراق و، به‌رپرسانی عێراقیش ئه‌ڵێن بیانووه‌كانی توركیا دووره‌ له‌ راستی و، توركیا وه‌ك خاوه‌ن ماڵ ره‌فتاره‌ ئه‌كات و، خۆی كردووه‌ته‌ لایه‌كی سه‌ره‌كی و، ئه‌یه‌وێت سوننه‌ عه‌ره‌به‌كان و به‌عسیه‌ هه‌ڵاتووه‌كان كه‌ له‌ هه‌ولێر نیشته‌جێن و، چڵكاوخۆره‌كانی ئه‌نجومه‌نه‌كه‌ی ئیسته‌نبوڵ په‌لكێش بكات و، بچن به‌ گژ سوپای عێراق و حه‌شدی شه‌عبی شیعه‌كان و، جێی ئاماژه‌یه‌ عێراق توركیا به‌ داگیركه‌ر ناو ئه‌بات و، مه‌به‌ستی سه‌ره‌كی توركیا داگیركردنی ناوچه‌كانی تره‌و، به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك دژایه‌تی ده‌وڵه‌تی ئیسلامی ( داعش) ناكه‌ن.
توركیا له‌ هاتنی حه‌شدی شه‌عبی ئه‌ترسێ و، له‌ هه‌مان كاتیشدا به‌ پشتبه‌ستن به‌ سوپاكه‌ی و، چڵكاوخۆره‌كانی ئه‌نجومه‌نه‌كه‌ی ئیسته‌نبوڵ و “” سوپای ئازاد”” و سوننه‌كان وبه‌عسییه‌كان هه‌ره‌شه‌ی ئه‌وه‌ ئه‌كات كه‌ ته‌روو وشك ئه‌سوتێنی به‌ ناوی پارێزگاری له‌ خه‌ڵكی موسڵ و، هه‌موو هه‌وڵێك ئه‌ده‌ن خه‌ڵكی ده‌ره‌وه‌ی شاره‌كه نه‌رواته‌ ناو شارو، گۆڕان به‌سه‌ر دیمۆگرافیای شاره‌كه‌دا نه‌هێنن.
بەرپرسانی باڵای سەربازی ئەمەریكا‌و عێراق‌و هەرێمی كوردستان كۆبوونەوه‌و، ئەمەریكییەكان لەگەڵ بەرپرسانی عێراقی هاوڕابون لەسەر ئەوەی بەهیچ شێوەیەك رێگەنەدرێت سوپای توركیا لە شەڕی موسڵدا بەشداری بكات له‌ پێناو ئه‌وه‌ی گرژی و ئاڵۆزی دروست نه‌بێت، چونكه به‌رپرسانی حه‌شدی شه‌عبی خۆیان ئاماده‌ كردووه‌ بچن به‌ گژ هێزی سه‌ربازی توركیاو یاوه‌ره‌كانی و، توركیا وه‌ك داگیركه‌ر له‌ قه‌ڵه‌م ئه‌ده‌ن.‌
عێراق له‌ به‌ربه‌ره‌كانی ده‌وڵه‌تی ئیسلامی ( داعش) تووشی كێشه‌ی زۆر بووه‌ته‌وه‌و، وڵاتانی ده‌وروبه‌ری له‌ هه‌موو لایه‌كه‌وه‌ گه‌مارۆیانداوه‌و، له‌ كاتی ئازادكردنی شاری فه‌للوجه‌دا شه‌رێكی گه‌وره‌ كه‌وته‌ نێوان حه‌شدی شه‌عبی و عه‌ره‌بستانی سعودییه‌و، ئه‌وه‌تا هێشتا شه‌ری موسڵ به‌رپا نه‌بووه‌و، شه‌ره‌ قسه‌له‌ نێوان حه‌شدی شه‌عبی توركیاوه‌ دروست بووه‌و، ئه‌و له‌ كاتێكدایه‌ عێراق داوای له‌ توركیا نه‌كردووه‌ هێز ره‌وانه‌ی عێراق بكرێت و، وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریكا داوای له‌ وڵاتانی دراوسێی عێراق كردووه‌ كه‌ رێز له‌ ( سه‌روه‌ری‌ و خاكی عێراق) بگرن و، ته‌نها عێراق بۆی هه‌یه‌ رۆڵی توركیا له‌ شه‌ری موسڵدا دیاری بكات.
وڵاتانی ئه‌وروپاو ناتۆو ئه‌مریكاو نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتوه‌كان له‌ هه‌ڵسوكه‌وتی توركیا رازی نین و، ئه‌ڵێن هه‌ر یارمه‌تیدانێكی حكومه‌تی عێراق ئه‌بێ له‌ گه‌ڵ په‌یماننامه‌ی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان بگونجێت و، ئه‌بی توركیا له‌ پێش هه‌ركارێك له‌و جۆره‌، هه‌وڵبدات ره‌زامه‌ندی حكومه‌تی عێراق وه‌ده‌ستبێنێت و، برێت مەكگۆڕك نوێنەری باراك ئۆبامای سەرۆكی ئەمریكا لەهاوپەیمانی نێودەوڵەتی دژی داعش رایگەیاند، سوپای توركیا بەبێ‌ هەماهەنگی هاوپەیمانان لەناوچەی بەعشیقەی موسڵ جێگیركراون.
دوور نییه‌ به‌هۆی بار گرژی له‌ نێوان عێراق و توركیا شه‌ری موسڵ دووابكه‌وێت و، ئه‌مریكاو نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان ئه‌و پۆچوونه‌ پشتراست ئه‌كه‌نه‌وه‌و، ئه‌گه‌ر هه‌ردوولا توركیاو عێراق له‌ سه‌ر شه‌ری موسڵ كۆك نه‌بن، ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ هه‌یه‌ شه‌ری موسڵ گرێی زۆری تێبكه‌وێت و، نزیگ بوونه‌وه‌ی توركیا له‌ گه‌ڵ عه‌ره‌بستانی سعودیییه‌ بارگرژی و ئاڵۆزییه‌كه‌ی نێوان عێراق و توركیا زیاتر ئه‌كات و، هه‌ڵوێستی سعودیه‌ و توركیا دژ به‌ حه‌شدی شه‌عبی روون و ئاشكرایه‌و، ئه‌گه‌ر حه‌شدی شه‌عبی وه‌ڵامی ئه‌و دوو وڵاته‌ بداته‌وه‌ ئاگری شه‌رێكی مه‌زهه‌بی به‌رز ئه‌بێته‌وه‌و كه‌نترۆڵكردنی كوژاندمه‌وه‌ی ئاسان نییه‌و، كه‌س نازانێت رووداوه‌كان به‌ره‌و كوێ مل ئه‌نێن.‌
عەممار حەكیم سەرۆكی هاوپەیمانی نیشتمانی شیعەكانی عێراق هەڕەشە لە توركیا ئه‌كات بەوەی تا سەر دان بەخۆیاندا ناگرن‌و هێرش ئه‌كەنە سەر سوپای توركیا لەعێراق و، بزوتنه‌وه‌ی نوجه‌باء كه‌ باڵێكی گرنگه‌ له‌ ناو حه‌شدی شه‌عبی به‌ هێزه‌كانی توركیا ئه‌ڵێت وڵامدانه‌وه‌مان بۆمه‌له‌رزه‌ له‌ ژێر پێتان دروست ئه‌كه‌ین و، هه‌ر له‌ سه‌ر هه‌مان ئاوازو ریتمی باڵی نوجوباء، كتیبه‌كانی حزب الله و، عه‌سائبی ئه‌هل ئه‌لحه‌ق خۆیان ئاماده‌ كردووه‌ بۆ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ده‌ستدرێژی توركیا له‌ خاكی عێراقدا.
عەممار حەكیم، سەرۆكی گەورەترین هاوپەیمانی عێراقه‌ لەمیانی وتارێك رایگەیاند عێراق بەئاسانی پارێزگای نەینەوا نادات بەدەستەوەو ئەوانیش لەبەرانبەر سوپای توركیا بێدەنگ نابن و، هه‌روا راگەیاند، ئەوان ئه‌یانەوێت پەیوەندییەكی باشیان لەگەڵ توركیا هەبێت، بۆیە داوای كرد بەو هەڵوێستانەیاندا كه‌ بەرانبەر به‌ عێراق هەیانە بچنه‌وه‌و، توركیاش سوورە لەسەر نەكشانەوەی ئەو هێزانەی كه‌ لەو ناوچەیه‌ جێگیركردووە.
به‌ پێی سه‌رچاوه‌ی حكومه‌تی عێراق ئه‌م لێدوانانه‌ دژ به‌ به‌ حكومه‌تی توركیا له‌ پاش كۆبوونه‌وه‌ی هاوپه‌یمانی نیشتمانی و سه‌ركرده‌كانی حه‌شدی شه‌عبی و به‌رپرسانی باڵیۆزخانه‌ ئێران له‌ به‌غدا سه‌ریانهه‌ڵداو، دوواتریش به‌یننامه‌و رلگه‌یاندنی هه‌ره‌شه‌ ئامێز دژ به‌ توركیاو داگیركردنی خاكی عێراق به‌رز بووه‌وه‌و، هه‌ر له‌و باره‌یه‌وه‌و، به‌ پێی سه‌رچاوه‌كان باڵوێزخانه‌ی ئێران په‌یوه‌ندییان به‌ نووسینگه‌ی سه‌رۆك وه‌زیران حه‌یده‌ر ئه‌لعه‌بادی كرد. ‌.
پێنج فراكسیۆنی په‌رله‌مانی كوردستان : هەریەک لە فراکسیۆنەکانی گۆڕان و یەکێتی و کۆمەڵی ئیسلامی وحزبی شیوعی و بزوتنەوەی ئیسلامی ڕایانگەیاند، پێویسته‌ کوردستان نه‌یكه‌ینه‌ به‌شێك له‌ ململانێی ئیقلیمی و نێوده‌وڵه‌تیه‌كان و، شایانی باسه‌ ئه‌و پێنج فراكسیۆنه‌ی په‌رله‌مانی كوردستان به‌بێ فراكسیۆنی پارتی دیموكراتی كوردستان و یه‌كگرتووی ئیسلامی راگه‌یه‌ندراوه‌ هاوبه‌شه‌كه‌یان بڵاوكرده‌وه‌ و، داوایانکرد سوپای تورکیا بە زوویی لە هەرێمی کوردستان بکشێتەوە و بوونی ئەو هێزانەشیان به‌ نادەستوری و نایاسایی له‌قه‌ڵه‌مداوه‌.

10/10/2016




کورتەنامەی شیعریی … فەتاح حەسەن

بەشی پێنجەم

خۆشەویستێك و
دوو هاوڕیی راستەقینە و
پێکێك شەراب
و
لەتێك نانم هەبێت ..
ئەمن پاشام.

بەر لە، خەوتن
کە، بەخەبەردێم ..
کەسێك بە خەیاڵمدا دێت
ئەو کەسەش .. تۆی.

با هەر چوار وەرزەکە
خونچە بپشکوێ
کە، خونچەی دڵی من، نەپشکوێ ..
بەمن چی ؟!

ئەو کاتانە، زیاتر
خۆم خۆشدەوێ
کە بیر لە تۆ دەکەمەوە
ئەدی ئەتٶ؟

گرنگ نییە
خەڵك چی دەڵێ
تەنها خۆت بڵێ
هەستکردن .. ژیان
خۆشەویستی
بێ تۆ چییە؟

کە، زیزت دەکەم
رقم لەخۆم دەبێتەوە
بەخۆم دەڵێم
ئای چەن شێتم؟!

تۆ دەگرێی
چاوت پڕدەبێت لە فرمێسك
منیش رۆحم
دەبەس بگری
لێگەڕێ رۆحم .. ئاسودەبێ .

بەزەییم بەخۆمدا بێتەوە
یان .. قینم بێت
لە بێباکی تۆ
بەرامبەر بە من؟
منێک .. کە، خۆم کردە
بەردەبازی رێی تۆ

چۆن تۆ بێدەسەڵاتی
لەوەی خۆشمدەوێی
منیش
لەوەی خۆشتناوێم.

گەر ئەوە ترسنۆکیی بێت
کە نەتوانم،
دڵی کەسێك ئازار بدەم کە رۆژێك لە رۆژان
خۆشمدەویست
دەبا.. هەر، من ترسنۆك بم.

فەتاح حەسەن
دانیمارك/ ڤالبی

.
.




بابه‌ی شیرین …عه‌لی حه‌مه‌ڕه‌شید به‌رزنجی

سۆز و نازی بابه‌ی شیرین
توانا و تینن
سه‌رچاوه‌ن بۆ خۆشبه‌ختی ژین
پڕ ئه‌وینن
ئه‌و كاته‌ی باوكم ده‌مدوێنێ
دڵخۆش د یارم
خه‌نده‌ و خۆشیم بۆ ده‌هێنێ
زۆر به‌ختیارم
بۆیـــه‌ به‌هێز و بـــــڕواوه‌
هه‌نگاو ده‌نێم
بــه‌ دڵی پـــــڕ له‌ هیواوه‌
ســرود ده‌ڵێم
……………….
30/1/2016




(سه‌گوه‌ڕ )له‌به‌ر رۆشنایی زاراوه‌ی پێشبینی دا … د.فوئاد ره‌شید

كورته‌ رۆمانی (سه‌گوه‌ڕ) – كه‌یه‌كه‌مین به‌رهه‌می (محه‌مه‌د موكری)یه‌ له‌بواری رۆماننووسیندا – بۆ یه‌كه‌مین جار له‌ ساڵی 1982 له‌ دووتوێی (102) لاپه‌ڕه‌دا بڵاوكراوه‌ته‌وه‌ و یه‌كێك بووه‌ له‌بڵاوكراوه‌كانی چاپخانه‌ی كۆمه‌ڵه‌ی ره‌نجده‌رانی كوردستان (1) . ئه‌م تێكسته‌ تاساڵی 2015 حه‌وت جار چاپكراوه‌ته‌وه‌.
ئه‌گه‌ر چی ئه‌م كورته‌ رۆمانه‌ ده‌كرێت له‌ زۆر لایه‌نه‌وه‌ لێیبكۆڵدرێته‌وه‌، به‌ڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ی بابه‌تێكی گرنگ و زۆر هه‌ستیاری ورووژاندبوو كه‌ بریتییه‌ له‌ خستنه‌ رووی چه‌ند ئێش و ئاریشه‌یه‌كی نادیاری دۆخی نێوخۆی- ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی- بزوونته‌وه‌ی رزگاریخوازی كورد، بۆیه‌ هه‌ر له‌گه‌ڵ بڵاوبوونه‌وه‌ی یه‌كه‌مجاریدا،ناوه‌رۆكی هزریی و جیهانبینی ده‌قه‌كه‌،رووبه‌رووی ره‌خنه‌ی توند بووه‌وه‌و مشتومڕیكی زۆری لێكه‌وته‌وه‌ و ته‌نانه‌ت كار گه‌یشته‌ هه‌ره‌شه‌ی كوشتن له‌ نووسه‌ره‌كه‌یشی.
له‌م كورته‌ وتاره‌دا له‌به‌ر رۆشنایی زاراوه‌ی ((پێشبینی)) سه‌رنجێك له‌ دیدو تێروانینی تێكسته‌كه‌ ده‌ده‌ین، چونكه‌ ئه‌گه‌ر دوێنێ‌ ئه‌م تێروانینه‌ ببووه‌ مایه‌ی سه‌رنجراكێشانی هاوڕێكانی(موكری) به‌گشتی و قه‌ڵه‌م به‌ده‌ستانی ده‌وروبه‌ری به‌تایبه‌تی ، نووسه‌ره‌كه‌یشی خستبووه‌ به‌رده‌م هه‌ره‌شه‌ی مردنه‌وه‌ ، ئه‌وا ئه‌مرۆ ئه‌م تێكسته‌ له‌ رێگه‌ی هه‌مان تیروانینه‌كانی خۆیه‌وه‌ كه‌ له‌ئاست واقیعی ئه‌مڕۆ رایده‌گریت ، جارێكی دی زیندوویی گوتاری خۆی بۆ نه‌وه‌ی نوێی كورد دووپات ده‌كاته‌وه‌و له‌ گۆشه‌نیگایه‌كی جیا له‌وه‌ی دوێنێی، ده‌قه‌كه‌ خوێنه‌ر به‌ دیار خۆیه‌وه‌ راده‌گرێت و ده‌رگای گه‌نگه‌شه‌یه‌كی نوێ‌ ده‌كاته‌وه‌ .
• زاراوه‌ی پێشـــــــــــبینی :
له‌گوتاری ره‌خنه‌ی رۆماندا پتر له‌ زاراوه‌یه‌ك نزیكه‌ له‌ ماناو مه‌به‌ستی چه‌مكی (پێشبینی) یه‌وه‌ .له‌م چوارچێوه‌یه‌دا له‌نێو زاراوه‌كانی گێڕانه‌وه‌ناسیدا(علم السرد=narratology ) دوو زاراوه‌ زیاتر نزیكن له‌م چه‌مكه‌وه‌ : (prolepsis) و (foreshadow) كه‌ له‌ره‌خنه‌ی رۆمانی عه‌ره‌بیدا زیاتر زاراوه‌ی (الاستباق) به‌كار هێنراوه‌.(2)
مه‌به‌ست له‌ زاراوه‌ی ( prolepsis = الاستباق = ده‌ستپێشخه‌ری یان پێشبینی) * ته‌كنیكیكی گێڕانه‌وه‌یه‌ راسته‌وخۆ یان ناراسته‌وخۆ-پێش وه‌خته‌- باس له‌ رووداویكی داهاتوو ده‌كات كه‌هێشتا كاتی خۆی نه‌هاتووه‌ ، به‌و مانایه‌ی نزیكه‌ له‌ هه‌واڵدانی پێش وه‌خت و پێشبینیكردنی رووداوی ئاینده‌ی دۆخێكه‌وه‌ یان كاره‌كته‌رێكه‌وه‌.(3)

له‌به‌رانبه‌ر زاراوه‌ی (foreshadow ) (د.عدنان خالدعبدالله) چه‌مكی (التنبۆ القصصی ) داناوه‌و به‌م شێوه‌یه‌ش پێناسه‌ی كردووه‌((پێشبینی له‌ چیرۆكدا بریتییه‌ له‌ رێكخستن و پیشاندانی رووداوه‌كان له‌ چیرۆك و شانۆدا به‌ جۆرێ‌ خوێنه‌ر ئاماده‌ بكات بۆ خوێندنه‌وه‌ی یا دیتنی رووداوی دواتر)) (4) .
لێره‌دا پێویسته‌ بڵێین مه‌به‌ست له‌ چه‌مكی پێشبینی له‌م كورته‌ نووسینه‌دا په‌یوه‌ند نییه‌ به‌ پێشخستنی باسی رووداوێك له‌ نێو پرۆسه‌ی گێڕانه‌وه‌دا. به‌ڵكو زیاتر مه‌به‌ستمان له‌م چه‌مكه‌ پێشبینیكردنی دۆخێكی یان رووداوێكی واقیعییه‌ كه‌ رۆماننووس له‌ رۆمانه‌كه‌یدا – راسته‌وخۆ یا ناراسته‌وخۆ – پێشبینی به‌دیهاتنی كردووه‌ . به‌ ده‌ربرینێكی دی پێشبینیكردنی ( نووسه‌ر – ده‌ق) بۆ (ده‌ره‌وه‌ی ده‌ق- واقیع).
له‌م چوارچێوه‌یه‌دا سه‌رچاوه‌كانی ره‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی ئاماژه‌ بۆ دوو جۆر پێشبینی ده‌كه‌ن:
1- پێشبینی له‌ بواری زانستیدا(خه‌یاڵی زانستی).
ئه‌م جۆره‌ له‌و چیرۆك و رۆمانانه‌ به‌دی ده‌كرێت كه‌ نووسه‌ر تیایدا پێشبینی داهێنانێكی زانستی ده‌كات جا ئه‌م داهێنانه‌ به‌رهه‌مێكی ماددی بێت یان گۆڕینی تێڕوانین و هه‌ڵوێستی مرۆڤ بێت له‌ به‌رانبه‌ر ژیان و سروشت و گه‌ردوون، به‌ گشتیش به‌م به‌رهه‌مانه‌ ده‌گووترێ‌ (خه‌یاڵی زانستی =الخیال العلمی= Science fiction ) یاخود (ئه‌ده‌بی خه‌یاڵی زانستی). له‌ پێناسه‌یه‌كی كورتی ئه‌م جۆره‌ به‌رهه‌مانه‌(ئیزاك ئاسیمۆف 1920-1992) ده‌ڵێت((ئه‌ده‌بێكی چیرۆكئامێزه‌ كه‌ ده‌رباره‌ی ئاینده‌ی زانست و زانایانه‌)) (5). وه‌ك نمووه‌یه‌كی دیاری ئه‌م به‌رهه‌مانه‌ ئاماژه‌ به‌چه‌ند چیرۆك و رۆمانێكی نووسه‌ری فه‌ره‌نسی جۆن گابرییل ڤێرن(1828-1905) ده‌كرێت ، دیارترینیانیش بریتییه‌ له‌ رۆمانی (له‌ زه‌وییه‌وه‌وه‌ بۆ سه‌ر مانگ-1865).
2- پێشـــبینی لـه‌ بــواری هزرو كۆمــه‌ڵگه‌دا (خه‌یاڵی سۆسیولۆجی Sociological imagination =)**
مه‌به‌ست له‌ چه‌مكی (خه‌یاڵی سۆسیۆلۆجی) ئه‌و جۆره‌ پێشبینیكردنه‌یه‌ كه‌ نووسه‌ر له‌ رێگه‌ی ده‌قێكی ئه‌ده‌بییه‌وه‌ له‌باره‌ی داهاتووی دۆخێكی كۆمه‌ڵایه‌تی یا ره‌وتێكی سیاسی ده‌یخاته‌ روو، دواتر ئه‌م پێشبینییه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی واقیعی به‌دی دێت. به‌م حاڵه‌ته‌ش ده‌گووترێ‌((ئاینده‌بینیی ئه‌ده‌بی= الاستشراف الادبی = prospective literary) به‌ بۆچوونی نووســه‌ری كتێبی (الاسـتشراف فی النص) تێروانینێكی قووڵه‌ ، توێكڵ و رووپۆشی سه‌ر دیارده‌و رووداوه‌كان ده‌بڕێت و هه‌وڵده‌دات تیشك بخاته‌ سه‌ر دیوی نادیاری ئاینده‌ی دۆخێك.(6)

كه‌واته‌ مه‌به‌ست له‌ زاراوه‌ی (پێشبینی) له‌ (ئا ینده‌بینیی ئه‌ده‌بی) دا ئه‌و ته‌كنیكه‌ گێرانه‌وه‌ییه‌ نییه‌ كه‌ كار له‌سه‌ر پێشباسكردنی رووداوێكی نێو رۆمانێك بكات، به‌ڵكو په‌یوه‌نده‌ به‌ بوونی روانینێكی هزریی یا سیاسی نێو ده‌قێك كه‌ دواتر له‌سه‌ر ئه‌رزی واقیع دێته‌ ئاراوه‌ . ئه‌مه‌ مانای ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ئه‌م جۆره‌ پێشبینیكردنه‌ ته‌كنیكی خۆی نیییه‌ و رۆماننووس هه‌مووكات راسته‌وخۆ بۆچوونه‌كانی خۆی ده‌رده‌بڕێت ، نه‌خێر پێشبینكردنی ئاینده‌ ته‌كنیكی خۆی هه‌یه‌ زمان و شێوازی خۆی هه‌یه‌ ، بۆ نموونه‌ ده‌كرێت له‌ رێگه‌ی مه‌زراندنی خه‌ونبینینه‌وه‌ بێت.
وه‌ك نموونه‌ی رۆمانێك كه‌ پێشبینی داهاتووی كردبێت ، ره‌خنه‌گران -له‌ ئاستی جیهانییدا – ئاماژه‌ به‌ چه‌ندین رۆمان ده‌كه‌ن، وه‌ك رۆمانی(جیهانێكی نوێی ئازا-ئالدۆس هێكسلی ) ،( 1984جۆرج ئۆریل ) ، ( توانه‌وه‌ی یه‌فر-ئیلیا ئیهرینبۆرگ ) له‌م ده‌قانه‌دا پێشبینی چه‌ندین گۆرانكاری سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی كراوه‌ كه‌ دواتر هاتوونه‌ته‌ دی. بۆ نموونه‌ له‌ رۆمانی ناوبراروی(هێكسلی)پێشبینی جیهانگه‌رایی و هه‌یمه‌نه‌ی شاشه‌كان كراوه‌.
له‌رۆمــانی عه‌ره‌بییشدا ئاماژه‌ به‌ چــه‌ند رۆمانێك ده‌كرێت بۆ نموونه‌ له‌ رۆمانی ( یوم قتل الزعیم-1985) دا (نه‌جـیب مه‌حفوز 1911 – 2006) پێشبیتی دۆخی سیاسی میسری كردووه‌ له‌ باڵاده‌ستبوونی ره‌وتی سه‌له‌فییه‌كان. ره‌خنه‌گران ده‌ڵێن (نه‌جـیب گه‌یلانی 1931-1995) له‌ رۆمانی (شه‌وانی توركستان) دا پێشبینی هه‌ره‌سهێنانی كۆمۆنیزمی كردووه‌ وه‌ك سیستمی سیاسی یه‌كێتی سۆڤێتی پێشوو.
• چه‌مكی (پێشبینی) له‌ (سه‌گوه‌ڕ)دا:
كاتێ‌ كورته‌ رۆمانی (سه‌گوه‌ڕ) ده‌خوێنینه‌وه‌ و ته‌ماشایه‌كی دۆخی ده‌سه‌ڵاتی سیاسی باشووری كوردستان ده‌كه‌ین، ئینجا له‌ قۆناغی دوای راپه‌رینی 1991 ه‌وه‌ پێدا وه‌ره‌ تاده‌گاته‌ ئێستا، هه‌ست به‌وه‌ ده‌كه‌ین كه‌( موكری) پێشبینی ئه‌م واقیعه‌ی كردووه‌و وه‌ك بڵێیت ئه‌مرۆی له‌به‌ر چاو بووه‌,
ده‌كرێ‌ كرده‌ی پێشبینییه‌كه‌ له‌ دوو دیمه‌ندا به‌دی ده‌كرێت:
دیمه‌نی به‌كه‌م:- په‌نجه‌ خستنه‌سه‌ر چه‌ند نه‌خۆشییه‌كی تێو شۆرشی كوردی:
موكری زۆر وردبینانه‌ له‌ سیماو بنه‌مای بزووتنه‌وه‌ی رزگاریخوازی كوردی روانیوێتی و دروشمی سه‌ر كاغه‌زو په‌ڕۆ و وتاری حه‌ماسیی هه‌ست بزوێن ، نه‌یتوانیوه‌ راستییه‌كانی لێ‌ بشارێته‌وه‌ ، بۆیه‌ له‌ گۆشه‌نیگای هۆشمه‌ندیی خۆیه‌وه‌ – بوێرانه‌ – په‌نجه‌ی خستووه‌ته‌ سه‌ برینه‌كانی رۆح و جه‌سته‌ی بزووتنه‌وه‌كه‌ .
ئه‌م هۆشمه‌ندییه‌ به‌شێكی به‌رهه‌می بیركردنه‌وه‌ و رۆشنبیریی خودیی نووسه‌ر خۆیه‌تی ، به‌شێكی دیكه‌یشی ئه‌نجامی بینینی ئه‌زموونێكی تاڵو دژواره‌ له‌ نێو شۆرشی كوردیدا.كاره‌كته‌ری سه‌ره‌كی (سه‌گوه‌ر) پێشمه‌رگه‌یه‌كی دڵسۆز و خه‌باتكارو خاوه‌ن روانینی خۆی بووه‌ ، كه‌چی له‌به‌ر خیانه‌تی هاورێكانی خه‌باتی شاخ ، خۆی له‌ زیندانی دوژمن و له‌ ژووری له‌ سێداره‌داندا ده‌بینێته‌وه‌.((زانیت ،بۆت ده‌ركه‌وت ،ئێستا، ئه‌مرۆ،میلله‌ته‌كه‌ت له‌یه‌ك كاتدا برینداره‌و له‌خۆ چووه‌……… خۆتت هه‌ڵبژاردبه‌شداری كه‌یت له‌وه‌ی ئه‌م له‌خۆچووه‌ وه‌ئاگا بێنیته‌وه‌……..ئه‌م ره‌فتاره‌ت به‌دڵی ژ كه‌سێكی مه‌سئول نه‌بوو، ده‌یانداویان بۆ ته‌نیت …ئه‌نجام ..ئه‌وه‌یه‌ واخۆت ده‌بینی كه‌ ئێستا له‌ كوێدایت ل64-سه‌گوه‌ر)) .
موكری وه‌كو قه‌ناعه‌ت باوه‌ری به‌ نوخبه‌ی سیاسی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ نه‌بووه‌ و هه‌ر زوو كاره‌كته‌ره‌ سیاسییه‌كانی به‌ كه‌سانی هیچ له‌بارا نه‌بوو له‌قه‌ڵه‌م داوه‌ (( ئای كه‌ پێكه‌نینت به‌ خۆت و به‌ قوڕبه‌سه‌ری میلله‌ته‌كه‌ت ده‌هاته‌وه‌ ، كه‌ ده‌تبینی زۆربه‌ی زۆری (سكرابه‌كه‌ سیاسیه‌كان) هه‌ر یه‌كه‌وحیزبێكی دامه‌زراند….هه‌موویش هه‌ر ده‌یووت حوكمی زاتی حه‌قیقی!له‌سه‌ر رێبازی ماركسی- سه‌گوه‌ر ل55)).
لێره‌وه‌ (موكری) له‌سه‌ر زاری كاره‌كته‌ری سه‌ره‌كی ده‌قه‌كه‌یه‌وه‌ ترس و خه‌می خۆی له‌دووباره‌بوونه‌وه‌ی نه‌خۆشییه‌كانی نێو شۆرشی كوردی ده‌خاته‌روو ، هه‌ر لێره‌یشه‌وه‌ پێشبینییه‌كانی
ده‌رده‌بڕێت(( …خه‌میی ئه‌وه‌ت هه‌بوو دیسانه‌وه‌ پاش ئاشبه‌تاڵ و ئه‌م تێهه‌ڵچوونه‌ هه‌رعه‌شیره‌تبازی و چاو پۆشین و ئاغایه‌تی له‌گۆڕدابێ‌…دیسانه‌وه‌ رێ‌ له‌ رۆشنبیران گرتن ده‌كه‌نه‌ ئامانج! – سه‌ گوه‌ڕل63)).
ئیستا سه‌رنجی هه‌ر كێشه‌و گرفتێك بده‌یت له‌مانه‌ی كه‌ خه‌م و ترسی موكری بووه‌، له‌گه‌ڵ واقیعه‌ی ئه‌مڕۆی ده‌سه‌ڵاتی كوردی به‌راوردی بكه‌یت ، ده‌بینیت نه‌ك هه‌ر هاتووه‌ته‌ دی به‌ڵكو گرفته‌كه‌ قووڵتر بووه‌و لق و پۆپی جیاشی لێكه‌وتۆته‌وه‌. ته‌نها بۆنموونه‌ بابه‌تی رۆڵ و پێگه‌ی (عه‌شیره‌تگه‌رایی) له‌ ژیانی سیاسیدا.

• روویه‌كی دیكه‌ی عه‌شیره‌تبازی:-( (هه‌ڵبژاردن و په‌نا بردن بۆ خێڵ و عه‌شیره‌ت)) ماڵپه‌ری ده‌نگه‌كان 29/7/2009رووناك شوانی.
دیمه‌نی دووه‌م:- پێشبینی (موكری) بۆ شۆرشی نوێی كورد له‌وه‌دا ده‌بینرێت ، كه‌ كاره‌كته‌ری سه‌ره‌كی (سه‌گوه‌ڕ) كۆی دروشم و گوتاری ئه‌زموونی ئه‌م شۆرشه‌ به‌ جۆرێك له‌ وه‌ڕینی سه‌گ ده‌شوبهێنێت ، بۆیه‌ وشه‌ی (سه‌گوه‌ڕ) له‌سه‌ر هه‌ر چوار لا دیواری ژووره‌كه‌ی هه‌ڵده‌كۆڵێت(ل9،14 –سه‌گوه‌ڕ) وشه‌ی سه‌گوه‌ریش زۆر شتی لێده‌خوێندرێته‌وه‌ وه‌ك(ژاوه‌ ژاوی قه‌ره‌باڵغییه‌كی بێ‌ پلانی تێكچڕژاو كه‌ هیچ ئاراسته‌و ئامانجێكی روونی نه‌بێت ، كه‌ ئه‌مه‌ش جۆرێك له‌ بێ‌ مانایی و بێهوده‌یی ده‌گه‌یه‌نێت) .لێره‌وه‌ رۆماننووس دوا وشه‌یه‌ك له‌ ژووری زینداندا له‌ دوای خۆی به‌ جێیده‌هێڵێت وشه‌ی (سه‌گوه‌ره‌) ئه‌مه‌ش – هه‌روه‌كو( د.ئازاد حه‌مه‌ شه‌ریف) یش ئاماژه‌ی بۆ كردووه‌ په‌یامێكه‌ ئاراسته‌ی نه‌وه‌ی دوای خۆی كردووه‌ ، كه‌ چیتر نه‌وه‌ی دوا رۆژ به‌ دروشمی سیاسییه‌كان هه‌ڵنه‌خه‌ڵه‌تێن.(7)

ئه‌مرۆ به‌گشتی كه‌سه‌رنجی ئه‌و هه‌موو قه‌یرانه‌ی هه‌رێمی كوردستان بده‌ین ، ئه‌مه‌ له‌لایه‌ك ئه‌نجامی ئه‌و ((پاشا گه‌ردانی و چاوپۆشینه‌وه‌ یه‌)) كه‌ زۆر زوو (موكری ) پێشبینی كردووه‌. له‌ لایه‌كی دیكه‌شه‌وه‌ له‌وه‌ تێده‌گه‌ین كه‌ موكری بۆچی وشه‌ی سه‌گوه‌ر ی بۆشۆرشی كورد به‌كارهێناوه‌. له‌م لایه‌نه‌وه‌ د.ئازاد حه‌مه‌شه‌ریف له‌ ساڵی (2008) وه‌ك ئاماژه‌یه‌ك بۆ به‌دیهاتنی پێشبینییه‌كانی موكری ده‌ڵێت(( ئَێستا موكری وه‌ڵامی خۆی بۆ هه‌موو ئه‌و قسانه‌ی ناو رۆمانۆكه‌كه‌ی پێیه‌)) (8)
ده‌توانین پوخته‌ی مه‌به‌ست له‌م دوو خاڵه‌دا :-
1- برین و نه‌خۆشییه‌كانی نوخبه‌ی سیاسی كوردی له‌ سه‌گوه‌ڕدا ده‌خوێنینه‌وه‌ واقیعی ئێستای كوردستانمان دێته‌ به‌ر چاو ، كه‌ سه‌رنجی ئه‌م واقیعه‌ش ده‌ده‌ین وته‌كانی موكریمان بیر ده‌كه‌وێته‌وه‌. ئه‌مه‌ش نیشانه‌ی زیره‌كیی و هۆشمه‌ندیی رۆماننووس ده‌گه‌یه‌نێت.
رۆمانننووسی رووسی به‌ناوبانگ ایلیا أهرنبورغ ( 1891 – 1967) ده‌ڵێت (كاتێ‌ نووسه‌ر راستییه‌ك پێش په‌نجا ساڵ یاخود به‌ر له‌رۆژێك له‌ خه‌ڵكی بدركێنێت، ره‌خنه‌باران ده‌كرێت …به‌ڵام هه‌ستێكی خۆشه‌ به‌ر له‌ كه‌سانی دی په‌ی به‌ راستییه‌كان به‌ریت گه‌ر له‌سه‌ری سه‌رزه‌نیشتیش بكرێیت) دیاره‌ موكری به‌ر له‌ زۆر كه‌س چه‌ند راستییه‌كی تاڵی دركاندووه‌ و له‌سه‌ریشی نه‌ك هه‌ر لۆمه‌ هه‌ڕه‌شه‌شی لێكراوه‌ ،
2- كاتی خۆی (چۆمسكی) سه‌رنجی دروشم و سه‌ره‌نجامی پرۆسه‌ی (گه‌رده‌لوولی بیابان) ی (ئه‌مریكا) ی داوه‌و به‌ ره‌خنه‌گرتنه‌وه‌ گوتوویه‌تی ( (ئه‌رێ‌ ئه‌مه‌ چ گه‌رده‌لوولێك بوو كه‌ هه‌موو شتێكی راماڵی ته‌نها دكتاتۆره‌كه‌ نه‌بێت؟؟!!!!)) ئێمه‌ش له‌چه‌مكی (سكرابه‌ سیاسییه‌كان) ی (سه‌گوه‌ڕ) و دۆخی ئێستای ده‌سه‌ڵاتی كوردی وردبینه‌وه‌ ، ده‌بێ‌ بپرسین ئه‌رێ‌ ئه‌مه‌ چ شۆڕشێك بوو كه‌ دواتر (كۆچی گه‌نجان و تاڵانكردنی سامانی خاك و خه‌ڵك و قه‌یرانی نان و ئاوو ده‌رمان و سووكایه‌تیكردن به‌مرۆڤ و ره‌شكردنی ۆینه‌ی نیشتمانی لێكه‌وته‌وه‌؟؟!!!!! پرسیارێكه‌ ده‌بوو زۆر زووتر بكرایه‌…پرسیارێكی چاره‌نووسسازه‌، وه‌ڵامی وردو بابه‌تییانه‌ی ده‌وێت.

————————-
په‌راوێزه‌كــــــــــــان:
ـــــــــــــــــــــــــ
(1) ئازاد خانه‌قینی، مادێنا،چ1 ،چاپخانه‌ی خاك،سلێمانی،2000،ل69.
(2) بۆنموونه‌بڕوانه‌: – لگیف زیتونی، معجم مصگلحات نقدالروایه‌،ص15.
– محمد الفاچی (اشراف)نعجم السردیات،ص21.
(*) د . ئیبراهیم قادر له‌ نامه‌ی دكتۆراكه‌یدا(لیكۆلینه‌وه‌ی كورته‌چیرۆكی كوردی) بۆ وشه‌ی(استباق)وشه‌ی (ده‌ستپێشخه‌ری) به‌كارهێناوه‌، به‌ڵام (د.نه‌جم ئه‌ڵوه‌نی) له‌ نامه‌ی دوكتۆراكه‌یدا(بینای كات له‌ سێ‌ نموونه‌ی رۆمانی كوردیدا) وشه‌ی(پێشخراو) و دواتریش وشه‌ی (پێشبینی) به‌كارهێناوه‌ .
(3) معجم مصگلحات نقدالروایه‌،ص15.
(4) د.نه‌جم ئه‌ڵوه‌نی)، بینای كات له‌ سێ‌ نموونه‌ی رۆمانی كوردیدا، ل 230.
(5) ادب الخیال العلمی ، (كتاب الپقافه‌ الاجنبیه‌)، دار الشۆون الپقافیه‌، بغداد، ص14.
(**) ئه‌م چه‌مكه‌ له‌ بۆچوونه‌كان و ناویشانی كتێبه‌كه‌ی (رایت میلز) ه‌وه‌ (الخیال السوسیولوجی – ترجمه‌ صالح جواد كاڤم ) وه‌رگیراوه‌..
(6) عبدالرحمن العكیمی، الاستشراف فی النص ،ص17.
(7) گۆڤاری نه‌وشه‌فه‌ق ژ(63)2008، ل19.
(8) گۆڤاری نه‌وشه‌فه‌ق ژ(63)2008، ل19.
سه‌رنج:- له‌م وتاره‌دا پشت به‌ ده‌قی (سه‌گوه‌ڕ) چاپی چواره‌م 1998،چاپخانه‌ی داناز به‌ستراوه‌ .




هه‌ڵاڵه‌ی ڕه‌ش ڕۆمانێك پڕله‌ ململانێ و ئومێدو عه‌شق … شاخه‌وان سدیق.


نوری عه‌شق تاریكی گوناه ده‌ڕه‌وێنێته‌وه‌، له‌وانه‌یه‌ عه‌شق شێوازێكی نه‌ناسراوی جه‌نگان بێت”
(پاولۆ كۆیلۆ(

له‌ كتێبی (12 نامه‌ بۆ ڕۆمان نوسێكی لاو)دا (بارگاس یۆسا) ئاماژه‌ به‌ گرنگی نووسینی ڕۆمان له‌لایه‌ن نووسه‌ره‌وه‌ ده‌دات و ده‌ڵێت” ڕۆماننووس ئه‌زموونی ژیانی تایبه‌تی خۆی ده‌پشكنێ‌ و به‌شوێن پایه‌ و پێگه‌كاندا ده‌گه‌ڕێت تا چیرۆك دابهێنێت، ئه‌مه‌ش هه‌ر به‌ته‌نیا بۆ خاتری ئه‌وه‌ نییه‌ ئه‌و كه‌س و ڕووداو و دیمه‌نانه‌ دووباره‌ بكاته‌وه‌ له‌و كه‌ره‌سته‌ سه‌ره‌تاییانه‌ی یاده‌وه‌رییه‌كانی بۆی دابین ده‌كه‌ن، به‌ڵكو له‌به‌ر ئه‌وه‌شه‌ له‌ نێو دانیشتوانی یاده‌وه‌رییه‌كانیدا ئه‌و سووته‌مه‌نییه‌ ده‌دۆزێته‌وه‌ كه‌ پێویستێتی تا ئه‌و پرۆسه‌ درێژ و قورسه‌ كه‌ (داڕشتنی ڕۆمانه‌) به‌سه‌ركه‌وتوویی كۆتای پێبهێنێت”
ئه‌گه‌ر له‌م تێڕوانینه‌ی (بارگاس یۆسا) وه‌ بڕوانینه‌ ڕۆمان وه‌ك ژانرێكی گرنگی ئه‌ده‌ب په‌یوه‌ست به‌ژیانه‌وه‌، ئه‌وا تێده‌گه‌ین نووسه‌ر بۆ ده‌یه‌وێت ڕۆمان بنووسێت. یان ئه‌و هه‌سته‌ قووڵه‌ چییه‌ كه‌ وا له‌ مرۆڤ ده‌كات یاده‌وه‌ری به‌گه‌ڕبخات و بیر بكاته‌وه‌، تا له‌ ڕێگایه‌وه‌ ببیستێ‌ و ببینێ‌ و بگێڕێته‌وه‌، نووسینی ڕۆمان ده‌كرێت ته‌نها وه‌ك دروستكردن و گێڕانه‌وه‌ی چیرۆك لێی بڕوانین؟ یان نه‌خێر له‌ودیو دیواره‌كانی ڕسته‌وه‌ نووسه‌ر به‌دوای جیهانێكی نه‌بینراوی نوێدا ده‌گه‌ڕێت و له‌ هه‌وڵی دۆزینه‌وه‌یدایه‌. هه‌ر وه‌ك ئه‌وه‌ی (هاشمی ئه‌حمه‌دزاده‌) ده‌ڵێت “كاتێك ڕۆماننووس، ڕۆمانێك ده‌نووسێت، ئه‌و جیهانێكی جیاواز و نوێ‌ ده‌ئافرێنێت، جیهانێك كه‌ دانیشتوان و داموده‌زگای تایبه‌ت به‌خۆی هه‌یه‌” بۆیه‌ به‌بڕوای من ئه‌گه‌ر ڕۆمان وه‌ك گرنگترین ژانری ئه‌ده‌بی سه‌یر بكرێت هه‌ڵه‌ نییه‌ و مرۆڤ له‌ خوێندنه‌وه‌ی هه‌ر ڕۆمانێكدا بێ‌ ویستی خۆی به‌سه‌ر دنیایه‌كی نوێ‌ و جیاوازدا ده‌كه‌وێت، ئیتر ئه‌و دنیایه‌ واقیعی بێت یان خه‌یاڵی، گێڕانه‌وه‌ و باسكردن له‌ ڕووداوه‌كانی كۆنبن یان نوێ‌، هی كام سه‌ده‌ و وڵات ‌و نه‌ته‌وه‌بن گرنگ نییه‌، گرنگ ئه‌وه‌یه‌ تۆ ڕۆمانێكی شیاو بخوێنیته‌وه‌، هه‌ر وه‌ك ئه‌وه‌ی كاتێك ڕۆمانی (هه‌ڵاڵه‌ی ڕه‌ش)ی نووسه‌ری فه‌ڕه‌نسی (ئه‌لێكسانده‌ر دۆما) ده‌خوێنیته‌وه‌ به‌ر ئه‌م دنیا نوێیه‌ ده‌كه‌ویت و هه‌ست ده‌كه‌یت به‌ڕاستی كتێبێكی ناوازه‌ و جیاواز ده‌خوێنیته‌وه‌. به‌ جۆرێك كه‌ هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای ڕۆمانه‌كه‌وه‌ نووسه‌ر گه‌مه‌ی گێڕانه‌وه‌ی خۆی له‌گه‌ڵ خوێنه‌رانیدا ده‌ستپێده‌كات و واده‌كات له‌ یه‌كه‌م به‌ریه‌ككه‌وتنتدا و له‌گه‌ڵ خوێندنه‌وه‌ی یه‌كه‌م لاپه‌ڕه‌یدا ئیتر تۆ ببیته‌ دیلی ده‌ستی ڕۆمانه‌كه‌ و به‌دوای دێربه‌دێڕی گێڕانه‌وه‌ی چیرۆكه‌كه‌ی بكه‌ویت. (دۆما) ڕۆمانی (هه‌ڵاڵه‌ی ڕه‌ش) به‌م سه‌ره‌تا سه‌رنجڕاكێشه‌ ده‌ستپێده‌كات” هه‌میشه‌ شادبه‌ و چێژ له‌ ژیانت وه‌ربگره‌، كاركردن له‌ فه‌رمانگه‌یه‌ك و بوونه‌ كارمه‌ند، به‌س نییه‌ و ژیانێكی خۆشت بۆ دروست ناكات. ژیان واته‌ ئارامی و به‌خته‌وه‌ری و له‌ سه‌روو هه‌موو ئه‌مانه‌شه‌وه‌ ژیان واته‌ شادیی، كه‌واته‌ به‌ڕاستی شاد به‌” (ئه‌لێكسانده‌ر دۆما) له‌ (24)ی ته‌موزی ساڵی (1802) دا له‌ گوندێكی نزیك شاری پاریس به‌ ناوی (ویلر كۆتره‌) له‌ دایكبووه‌، له‌ ماوه‌ی ته‌مه‌نیدا جگه‌ له‌ نووسینی ڕۆمان، شانۆنامه‌نووسێكی گه‌وره‌ش بووه‌ و ناسناوی (سوڵتانی پاریسی) به‌هۆی كاره‌كانییه‌وه‌ پێبه‌خشراوه‌، (دۆما) به‌هۆی ڕۆمانه‌ پڕ ڕووداو و سه‌ركێشییه‌كانییه‌وه‌ به‌ یه‌كێك له‌ نووسه‌ره‌ به‌ناوبانگه‌كانی سه‌رده‌می كلاسیكی فه‌ڕه‌نسی داده‌نرێت، ئه‌و خاوه‌نی هه‌ریه‌كه‌ له‌ ڕۆمانه‌كانی (كۆنت مۆنت كریستۆ، سێ‌ تفه‌نگدار، بیست سالا دواتر، هه‌ڵاڵه‌ی ڕه‌ش، مادام كاملیا و دڵی ژنێك)كه‌ ئه‌م نووسه‌ره‌ ساڵی (1870) كۆچی دوای كردووه‌. ئه‌گه‌رچی له‌ ماوه‌ی ژیانیشیدا چه‌ندین به‌رهه‌می ناوازه‌ی بڵاوكردۆته‌وه‌ له‌ ڕۆمان و شانۆنامه‌. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا كاری هه‌واڵنێری كردووه‌ و زۆریش سه‌ركه‌وتوو بووه‌ تیایدا، ڕۆمانی (هه‌ڵاڵه‌ی ڕه‌ش) یه‌كێكه‌ له‌ ناسراوترین كاره‌كانی ئه‌و، ئه‌م ڕۆمانه‌ كتێبێكی (160) لاپه‌ڕه‌ی قه‌باره‌ نیو (A4) و ڕووداوه‌كانی به‌پێی گێڕانه‌وه‌ دابه‌شكراوه‌ به‌سه‌ر (33) به‌شدا كه‌ هه‌ریه‌كێك له‌ به‌شه‌كان خاوه‌نی ناونیشانێكی كورته‌ له‌وانه‌ (پیاوێكی خۆشحاڵ، به‌ڵگه‌نامه‌ی نهێنی، ناردنی په‌یام، مردن له‌سه‌ر شه‌قام و ….هیتر) كه‌ هه‌ریه‌كێك له‌م ناونیشانانه‌ وه‌ك كلیله‌ بۆ كردنه‌وه‌ی ده‌سپێكی چیرۆكه‌كه‌ و خوێندنه‌وه‌ی ڕووداوه‌كانی ئه‌و به‌شه‌، بۆ خۆشی چیرۆكی ڕۆمانه‌كه‌ گێڕانه‌وه‌ی به‌سه‌رهاتی كوڕی بازرگانێكی گوندی (دۆرت) ه‌ له‌ وڵاتی (هۆڵه‌ندا) به‌ناوی (كرنلیۆز ڤان بارل) كه‌ مێژوی چیرۆكی ڕۆمانه‌كه‌ باسكردنه‌ له‌ ساڵی (1672)، كه‌ كورتكراوه‌ی چیرۆكه‌كه‌ش به‌م شێوه‌ییه‌، له‌ وڵاتی هۆڵه‌ندا و له‌یه‌كێك له‌ شاره‌كانی ئه‌و وڵاته‌دا ساڵانه‌ فیستیڤاڵێكی گه‌وره‌ بۆ نمایشكردنی گوڵی جۆراوجۆری ده‌گمه‌ن و تایبه‌ت ڕێكده‌خرێت، كه‌ پاشای وڵات خۆی سه‌رپه‌رشتی ده‌كات و ئاماده‌ ده‌بێت، له‌ یه‌كێك له‌ فیستیڤاڵه‌كانی ساڵی (1672) خه‌ڵاتێكی گرانبه‌ها به‌بڕی (سه‌د هه‌زار له‌پاره‌ی زێڕ) ته‌رخانده‌كرێت بۆ هه‌ر كه‌سێك كه‌ بتوانێت (هه‌ڵاڵه‌ی ڕه‌ش) به‌رهه‌م بهێنێت، هه‌ر له‌ یه‌كه‌م ڕۆژیشه‌وه‌ كاره‌كته‌ری سه‌ره‌كی چیرۆكه‌كه‌ به‌ ناوی (ڤان بارل) ده‌ست ده‌كات به‌ به‌خێوكردنی (خلیسكی) هه‌ڵاڵه‌ی ڕه‌ش. به‌مه‌به‌ستی بردنه‌وه‌ی خه‌ڵاته‌كه‌، هه‌روه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ لاپه‌ڕه‌ (24) ڕۆمانه‌كه‌دا ده‌ڵێت” من دڵنیام ده‌توانم هه‌ڵاڵه‌ی ڕه‌ش په‌روه‌رده‌ بكه‌م و خه‌ڵاتی سه‌د هه‌زار له‌ پاره‌ی زیڕیش ببه‌مه‌وه‌ و بۆ خه‌ڵكی هه‌ژارو نه‌داری خه‌رج بكه‌م. من له‌ دنیادا ئه‌ناسرێم و له‌ بیری هه‌موو به‌خێوكه‌رانی هه‌ڵاڵه‌دا ده‌مێنمه‌وه‌، ئه‌مه‌وێ‌ ناوی هه‌ڵاڵه‌كه‌م بنێم هه‌ڵاڵه‌ی ڕه‌شی (ڤان بارل)” به‌ڵام دواتر ئه‌م پیاوه‌ به‌هۆكاری وه‌رگرتنی نامه‌یه‌ك له‌ گروپێكی ڕێگه‌ پێنه‌دراو به‌ ناوی (برایانی دی ویته‌) و شاردنه‌وه‌ی له‌ ده‌سه‌ڵاتداران له‌ ماڵه‌كه‌یدا، ده‌خرێته‌ زیندانه‌وه‌ و نزیكده‌بێته‌وه‌ له‌ له‌ ده‌ستدانی خه‌ونی په‌روه‌رده‌كردن و به‌رهه‌مهێنانی (هه‌ڵاڵه‌ی ڕه‌ش) به‌ڵام دواتر زیندان چۆكی پێدانادات و گه‌وره‌ی خه‌ونه‌كه‌ی هیچ ڕێگریه‌ك نازانێ‌، هه‌ربۆیه‌ ده‌یه‌وێت له‌ڕێگه‌ی كچی ده‌رگاوانی زیندانه‌كه‌وه‌ كه‌ كچێكی گه‌نجه‌ به‌ ناوی (ڕۆزا) كاره‌كه‌ی جێبه‌جێ‌ بكات. هه‌رچه‌نده‌ باوكی كچه‌كه‌ به‌ توندی دژی كاره‌كه‌ ده‌وه‌ستێته‌وه‌، به‌ڵام كچه‌ به‌رده‌وام ده‌بێت له‌ یارمه‌تیدانی زیندانییه‌كه‌ سه‌ره‌تا به‌ هاوكاری كردنی ده‌ستپێده‌كات بۆ به‌رهه‌مهێنانی هه‌ڵاڵه‌كان له‌ باخچه‌ی زیندانه‌كه‌دا به‌ ڕێنمونی (ڤان بارل) تا ده‌گاته‌ ئه‌وه‌ی ورده‌ ورده‌ كچه‌ عه‌شقی كابرای زیندانیكراو ده‌بێت، ئه‌گه‌رچی جیاوازی ته‌مه‌نیشیان زۆره‌، له‌ سه‌ره‌تاشدا كابرا عه‌شقه‌كه‌ ڕه‌ت ده‌كاته‌وه‌، چونكه‌ خه‌می گه‌وره‌ و عه‌شقی یه‌كه‌می ئه‌و ته‌نها هه‌ڵاڵه‌كانه‌، به‌ڵام دواتر ئه‌ویش عه‌شقی (ڕۆزا) ده‌بێت، وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ درێژه‌ی چیرۆكه‌كه‌دا و له‌ لاپه‌ڕه‌ (65)دا ده‌ڵێت” (ڤان بارل) شه‌وان نه‌یئه‌توانی بنوێ‌، بێخه‌وی ئه‌و له‌به‌ر هه‌ڵاڵه‌كانی نه‌بوو، به‌ڵكو هه‌ستی ئه‌كرد خه‌می له‌ ده‌ستدانی ڕۆزا، له‌ خه‌می له‌ ده‌ستدانی هه‌ڵاڵه‌كانی زیاتره‌. كاتێكیش كه‌ خه‌وی لێده‌كه‌وت به‌رده‌وام خه‌ونی ڕۆزای له‌سه‌ردابوو”
ئه‌گه‌رچی ئه‌م چیرۆكه‌ دورو درێژو پڕ له‌ ڕوداوی خۆش و ناخۆشه‌. به‌ڵام پڕتاموچێژه‌ و له‌كۆتای ڕۆمانه‌كه‌شدا شادی و خۆشی ده‌ستپێده‌كات، ئه‌ویش دوای به‌رهه‌مهێنانی هه‌ڵاڵه‌ی ڕه‌ش و دزینی له‌لایان كه‌سێك به‌ناوی (ژانكوپ)وه‌ و دواتر گه‌رانه‌وه‌ی بۆ خاوه‌نه‌ ڕاسته‌قینه‌كه‌ی له‌لایان پاشای وڵات و جگه‌ له‌ وه‌رگرتنی خه‌ڵاتی سه‌د هه‌زارپاره‌ی زێر به‌ به‌یه‌كگه‌یشتنی دوو عاشقه‌كه‌ كۆتای به‌ چیرۆكه‌ تراژیدیه‌كه‌ دێت و ناوی هه‌ڵاڵه‌كه‌ش ده‌نرێت، هه‌ڵاڵه‌ی ڕه‌شی ( ڕۆزا ڤان بارل).
ئه‌م شاكاره‌ی (دۆما) به‌ زمانێكی كوردی جوانی پاراو له‌ لایه‌ن هاوڕێی وه‌رگێر(جه‌بار سابیر)ه‌وه‌ كراوه‌ به‌ كوردی و بڕیاره‌ له‌ ئاینده‌یه‌كی نزیكدا چاپ و بڵاوبكرێته‌وه‌، بۆ خۆشی ڕۆمانه‌كه‌ به‌ شێوه‌ی دیالۆگی كورت و به‌رده‌وام له‌ لایه‌ن كه‌سی یه‌كه‌می تاكه‌وه‌ و له‌ ڕێگه‌ی گێڕه‌ره‌وه‌ی هه‌موو شتزانه‌وه‌ چیرۆكه‌كه‌ ده‌گێڕدرێته‌وه‌ و ئه‌ویش به‌ شێوه‌ی ڕسته‌ و ڕووداوی كورت بۆ ئه‌وه‌ی خوێنه‌ر نه‌ك بێزار نه‌بێت له‌ خوێندنه‌وه‌ی، به‌ڵكو هۆگری به‌سه‌رهاته‌كانی خۆی بكات، من له‌م نووسینه‌مدا ده‌مه‌وێت له‌سه‌ر دوو ئاست باس له‌ گرنگی ئه‌م ڕۆمانه‌ بكه‌م.

یه‌كه‌م/ قووڵی تێمای چیرۆك و ئاستی به‌رزی گێڕانه‌وه‌.

به‌ بڕوای من هه‌موو مرۆڤێك گه‌ر نووسه‌ریش نه‌بێت و توانای داڕشتن و خوڵقاندنی تێكستیشی نه‌بێت، ئه‌وا خاوه‌نی چیرۆكگه‌لێكه‌ كه‌ هه‌ركات ده‌رفه‌تی بدرێت ده‌توانێت بیگێڕێته‌وه‌. هه‌ر وه‌ك ئه‌وه‌ی (ماركیز)یش ده‌یوت” من ده‌ژیم بۆ ئه‌وه‌ی دواتر بگێڕمه‌وه‌” به‌ڵام پرسیاره‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ تۆ ده‌ته‌وێت (چی و چۆن) چیرۆكه‌كانی خۆت ده‌گێڕیته‌وه‌، به‌تایبه‌ت ئه‌وكاته‌ی به‌رامبه‌ر كاغه‌ز و قه‌ڵم دۆشداده‌مێنیت و له‌ به‌رده‌م مێزی نووسینێكدا بڕیارده‌ده‌ی ببیته‌ نووسه‌ر و بنووسیت. به‌ بڕوای من له‌مه‌دا (دۆما) زۆر سه‌ركه‌وتووبووه‌ هه‌م له‌ شێوازی هه‌ڵبژاردن و دروستكردنی چیرۆكه‌كه‌دا و هه‌م له‌ شێوازی ته‌كنیكی گێڕانه‌وه‌یدا. كه‌ زۆر شاره‌زایانه‌ هه‌ر دووكیانی پێكه‌وه‌ به‌ستووه‌، بۆخۆشی ئه‌م نووسه‌ره‌ به‌ نووسه‌ری درامی پڕ ڕووداوی سه‌ركێش ناسراوه‌ له‌ كاره‌كانیدا و له‌ كه‌مترین گێڕانه‌وه‌دا زۆرترین ڕووداو ده‌خوڵقێنێت و چاره‌سه‌ریان بۆ ده‌دۆزێته‌وه‌، بۆیه‌ هه‌میشه‌ چیرۆكه‌كانی ئه‌م نووسه‌ره‌ بۆ خوێنه‌رن و جگه‌ له‌ گێڕانه‌وه‌ی ئاسایش هه‌میشه‌ په‌یام له‌ نووسینه‌كانیدا هه‌یه‌. ڕه‌نگه‌ ئه‌مه‌ش په‌یوه‌ندی به‌وه‌وه‌ هه‌بێت كه‌ خۆی هه‌واڵنێربووه‌ و له‌و بواره‌دا كاری كردووه‌. بۆیه‌ كاره‌كانی ئه‌م نووسه‌ره‌ خاوه‌نی چه‌ندین تایبه‌تمه‌ندین و خوێنه‌ر هه‌ر زوو له‌ په‌یامی پشت ناوه‌رۆكی كاره‌كانی ده‌گات وه‌ك ئه‌وه‌ی (ئه‌دگار ئالان پۆش ده‌یوت: ” له‌ ده‌ستپێكی چیرۆكدا خوێنه‌ر تێده‌گات ئه‌و چیرۆكه‌ چی له‌ هه‌گبه‌كه‌یدایه‌ بۆ خوێنه‌ره‌كه‌ی”.

دووه‌م/ ئاستی به‌رزی زمان گرنگیدان به‌ ناونیشان.

بیگومان یه‌كێك له‌ پایه‌ گرنگه‌كانی ڕاكێشانی خوێنه‌ر بۆ هه‌ر كتێبێك به‌ بڕوای من و بۆ من دوو خاڵی زۆر گرنگ و سه‌ره‌تایین كه‌ ئه‌وانیش (ناونیشان و ده‌ستپێكن) چونكه‌ هه‌ر دوو ئه‌م لایه‌نه‌ ده‌بنه‌ گرێبه‌ستی سه‌ره‌تای نێوان نووسه‌ر و خوێنه‌ر له‌ هه‌ر كتێبێكدا. (پی.دی.جێمز) له‌ باره‌ی گرنگی ناونیشانی كتێبه‌وه‌ ده‌ڵێت” به‌بڕوای من ناونیشانی كتێب زۆر گرنگی هه‌یه‌ و دۆزینه‌وه‌ی ناوی گونجاو كارێكی سه‌خته‌، من ناونیشانی كتێب، یان زۆر زوو بێ‌ هیچ گرفتێك ده‌دۆزمه‌وه‌، یان زۆر درێژه‌ ده‌كێشێت و به‌زه‌حمه‌ت ده‌یدۆزمه‌وه‌” لێره‌وه‌ ئه‌گه‌ر سه‌یری ناونیشانی ڕۆمانه‌كه‌ی (دۆما)ش بكه‌ین (هه‌ڵاڵه‌ی ڕه‌ش) ئه‌گه‌رچی ناوێكی ساده‌یه‌، به‌ڵام زۆر سه‌رنجڕاكێش و جوانه‌ و هه‌ر زوو هه‌ستی خوێنه‌ر بۆ خۆی ڕاده‌كێشێت، ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕای بوونی ئه‌و زمانه‌ بێگروگۆڵه‌ی كه‌ نووسه‌ر به‌كاری هێناوه‌ له‌ گێڕانه‌وه‌ی چیرۆكه‌كه‌یدا و خۆشبه‌ختانه‌ش دووباره‌ وه‌رگێڕی ئه‌م كتێبه‌ (جبار سابیر) سه‌ركه‌وتووبووه‌ له‌ زیره‌كانه‌ گواستنه‌وه‌ی ئه‌م زمانه‌ جوان و شیعری و پاراوه‌ی (ئه‌لكسه‌نده‌ر دۆمادا)، چونكه‌ وه‌ك (كاروان كاكه‌سور) ده‌ڵێت” زمان مه‌رجی یه‌كه‌می داهێنانه‌ بۆ هه‌ر نووسه‌رێك”

ده‌ره‌نجام:
خوێندنه‌وه‌ی هه‌ر ڕۆمانێكی سه‌ركه‌وتوو بۆمن، گه‌یشتنه‌ به‌ تامی ئه‌و چێژه‌ ڕاسته‌قینه‌ی كه‌ ته‌نها خۆم له‌ كاتی مژین و كرماندنی دێڕه‌كانیدا وه‌ك نوقڵ هه‌ستی پێده‌كه‌م،(هاشمی ئه‌حمه‌دزاده‌) له‌ كتێبی (جیهانی ڕۆمان)دا به‌م جۆره‌ وه‌سفی ڕۆمانی سه‌ركه‌وتوو ده‌كات” ڕۆمانی سه‌ركه‌وتوو تێگه‌یشتنی ئێمه‌ له‌مه‌ڕ جیهانی واقیع، به‌شێوه‌یه‌كی به‌رچاو و كاریگه‌ر، قووڵتر و تیژتر ده‌كات” كه‌ ده‌كرێت بڵێم خوێندنه‌وه‌ی ئه‌م ڕۆمانه‌ی (دۆما)ش بۆ من یه‌كێك بوو له‌ هۆكاره‌كان به‌ گه‌یشتن به‌و چێژه‌ ڕاسته‌قینه‌ی كه‌ ده‌كرێت هه‌ر خوێنه‌رێك له‌ دوای خوێنده‌وه‌ی هه‌ر كتێبێكی باشه‌وه‌ پێی بگات. چیرۆكی ئه‌م ڕۆمانه‌ پڕه‌ له‌ وانه‌كانی (ساده‌ی، بڕوابه‌خۆبوون و كۆڵنه‌دان، ڕاستگۆیی و گه‌وره‌یی عه‌شق و گه‌یشتن به‌ خه‌ونه‌ گه‌وره‌كانی مرۆڤ) ئه‌گه‌ر مرۆڤ خۆی ئیراده‌ و بڕوای به‌ گه‌یشتن به‌ خه‌ونه‌كانی هه‌بێت. ده‌رباره‌ی ئه‌مه‌ وته‌یه‌كی (پاولۆ كۆیلیۆ) هه‌یه‌ كه‌ ده‌ڵێت” له‌ ژیاندا چه‌ندانجار خه‌ونه‌كانمان هه‌ره‌سیان هێناوه‌ و ئاره‌زووه‌كانمان به‌ ناكامی ده‌بینین، به‌ڵام ده‌بێت درێژه‌ به‌ خه‌ونبینین بده‌ین، ئه‌گه‌رنا ڕۆحمان ده‌مرێت و عه‌شق ناتوانێت به‌فریای بگات” ماوه‌ته‌وه‌ بڵین دووباره‌ سوپاس بۆ هاوڕێی وه‌رگێڕ(جه‌بار سابیر) بۆ وه‌رگێڕانی ئه‌م شاكاره‌ی (ئه‌لێكسانده‌ر دۆما) و ناساندنی به‌ خوێنه‌رانی كتێبخانه‌ی كوردی، به‌هیوام ئێوه‌ش پاش بڵاوبوونه‌وه‌ی ئه‌م ڕۆمانه‌، وه‌ك من چێژ له‌ خوێندنه‌وه‌ی ببینن.

بۆ ئه‌م نوسینه‌ سودم له‌م كتێبانه‌ وه‌رگرتووه‌.
1- 12 نامه‌ بۆ ڕۆمان نوسێكی لاو_ فارگاس یۆسا_ وه‌گێڕانی_ شیرین.ك
2- جیهانی ڕۆمان _ كۆمه‌ڵه‌وتار _ هاشم ئه‌حمه‌د زاده‌
3- ستاتیكای گێڕانه‌وه‌_ لێكۆلینه‌وه‌ی ئه‌ده‌بی_ ئارام سدیق
4- حه‌كیمانه‌ _ پاولۆ كۆیلیۆ_ وه‌رگێڕان _ كارا فاتیح.




ڕۆژنامەگەری کوردی – لێکۆلینەوەو بیبلیۆگرافیا … یووسف منتک

ڕۆژنامەی سەرخۆبوون ئۆرگانی ڕێکخستنەکانی پەکەکە لە ئەوروپا
گۆڤاری کوردستان ڕاپۆرت
گۆڤاری بەرخۆدان

یووسف منتک- ئەلمانیا

١ – (SERXWEBUN – سەرخۆبوون ): کۆڵن- ئەلمانیا- ١٩٨٢:

ئۆرگانی ڕێکخستنەکانی پەکەکەیە لە ئەڵمانیا دەردەچێت. لە وڵاتانی دیکه‌ی ئەورووپایش بڵاودەبێتەوە. لە لاپەڕەی یەکەم لە بەشی سەرەوە لەژێر ناوی سەرخۆبوون درووشمی: لە سەربەخۆیی و ئازادی بە ڕوومەتتر تشتێک نینە، نووسراوه‌. بە شێوازێکی جوان و ستانداری هونەری ڕۆژنامە دیزاین و دابەشکردنی بابەتەکانی دەرهێنراوە. جێدەستی کادر و ڕۆژنامەنووسی کارامە و شارەزای پێوەدیارە. سەرەتا لە شاری کۆڵنی ئەڵمانیا دەرچووە، جێگۆرکێی ناونیشانی پێوەدیارە، زیاتر لەشاری کۆڵن بووە. شوێنی چاپکردنی بەرلین بووه‌، دواتر کۆڵن. لە وڵامی پرسیارێکمدا، هەڤاڵ “هۆزان” ئەندامی کۆمەڵەی کوردی- ناوەندی جڤاتی دیموکراتی کوردان لە ئەڵمانیا گوتی: لە دوای قەدەغەکردنی چالاکی ڕێکخراوی پەکەکە لە ئەڵمانیا، نووسینگەی چاپ و بڵاوکردنەوەی ڕۆژنامەی (سەرخۆبوون) چۆتە هۆڵەندا و ناونیشان و شوێنی چاپکردنی دیار نییە. هاوکات چەند ژمارەیەکی ئۆرگیناڵی ڕۆژنامەکەی پێدام. ئەوەیش پێدەچێت هۆکاری خۆی هەبێت، ژمارە حیسابی بانکی هەیە دواتر ئەویش نامینێت. لە فۆرمی گۆڤار و ڕۆژنامە کە بە قەبارەی (٤٧x٣١،٥سم) دەرچووە، کە قەبارەیی ئاسایی ڕۆژنامەیە. زمان : تورکی، لە هێندێک ژمارەدا لاپەڕەیەک یا دووانی بە زمانی کوردی (کرمانجی ژوروو) ئه‌لفابێی لاتینییە، لەم ژمارانەی بەردەستدا ڵاپەڕە کوردییەکان ئاماژەیان پێدەدەین. بۆ ماوەی (٣٤) ساڵە بە بەردەوامی مانگانە لە کاتی دیاریکراوی خۆیدا دەردەچێت. لە هێندێک ژمارەدا تایتل و بابەتی لە ڕۆژنامە عەرەبی و جیهانییەکان، کە لەباره‌ی کورد و ڕەوشی سیاسیی کوردستان و سیاسەتی سەرکوتگەرانەی تورکیا لە بەرانبەر کورددا بڵاوکراونەتەوە وێنەی وەرگرتوون و ئاماژەی پێداون.
١– ژمارە (١) لە ( کانوونی دووەمی-١٩٨٢) بە (٢٠) لاپەڕە و تیراژی (٨٠٠٠) دانە دەرچووە. تەنێ لاپەڕەی (١٧) بە زمانی کوردی ئه‌لفابێی لاتینییە، تێیدا باسی کۆنفرانسی یەکەمی پەکەکە، کە لە ڕێکەوتی (١٥ تا ٢٦ ی- ٧- ١٩٨٢ ) بەستراوە، کراوه‌. نرخ یەک مارک و نیو.
٢– ژمارە (٢) لە (شوباتی-١٩٨٢) بە (٢٠) لاپەڕە و تیراژی (٨٠٠٠) دانە دەرچووە. لاپەڕەکانی (١٤و١٥) بە زمانی کوردی ئه‌لفابێی لاتینییە.
٣– ژمارە (٣) لە (مارتی-١٩٨٢) بە (٢٠) لاپەڕەو تیراژی (٨٠٠٠) دانە دەرچووە. لاپەڕەکانی (١٦و١٧) بە زمانی کوردی ئه‌لفابێی لاتینییە.
٤– ژمارە (٤) لە (نیسانی-١٩٨٢) بە (٢٠) لاپەڕە و تیراژی (٨٠٠٠) دانە دەرچووە. لاپەڕەکانی (١٦و١٧) بە زمانی کوردی ئه‌لفابێی لاتینییە.
٥– ژمارە (5) لە (مایسی-١٩٨٢) بە (٢٠) لاپەڕە و تیراژی (١٠،٠٠٠) دانە دەرچووە. لاپەڕەکانی (١٦و١٧) بە زمانی کوردی ئه‌لفابێی لاتینییە.
٦– ژمارە (٦) لە (حوزەیرانی-١٩٨٢) بە (٢٤) لاپەڕە و تیراژی (١٠،٠٠٠) دانە دەرچووە. لاپەڕەکانی (٢٠و٢١) بە زمانی کوردی ئه‌لفابێی لاتینییە، لەم ژمارەوە نرخ بۆتە (٢) مارکی ئەڵمانی.
٧– ژماره‌ (٧) لە (ته‌مموزی-١٩٨٢) بە (٢٠) لاپەڕە دەرچووە. لاپەڕەکانی (١٦و١٧) بە زمانی کوردی ئه‌لفابێی لاتینییە.
٨– ژمارە (٨) لە (ئۆگستی-١٩٨٢) بە (٢٠) لاپەڕە دەرچووە. لاپەڕەکانی (١٦و١٧) بە زمانی کوردی ئه‌لفابێی لاتینییە.
٩– ژمارە (٩) لە (ئەیلوولی-١٩٨٢) بە (٢٠) لاپەڕە دەرچووە. لاپەڕەی (١٦) بە زمانی کوردی ئه‌لفابێی لاتینییە، لە دوالاپەڕەدا تەنێ شیعرێک بۆ شەهیدانی کوردستان، بە زمانی کوردی، ئه‌لفابێی لاتینی هەیە.
١٠– ژمارە (١٠) لە (ئۆکتۆبەری-١٩٨٢) بە (٢٤) لاپەڕە دەرچووە. لاپەڕەکانی (٢٠و٢١) بە زمانی کوردی، ئه‌لفابێی لاتینییە.
١١– ژمارە (١١) لە (نۆڤێمبه‌ری-١٩٨٢) بە (٢٠) لاپەڕە دەرچووە. لاپەڕەکانی (١٤و١٥) بە زمانی کوردی، ئه‌لفابێی لاتینییە.
١٢– ژمارە (١٢) لە (دیسێمبه‌ری-١٩٨٢) بە (٢٠) لاپەڕە دەرچووە. لاپەڕەکانی (١٤و١٥) بە زمانی کوردی، ئه‌لفابێی لاتینییە، باسی کۆنگرەی دووەمی پەکەکە تێدا هاتووه‌. لە ڕێکەوتی (٢٠- ٢٥/ ٨/١٩٨٢) بەستراوە. سەبارەت بە بەشی کوردییەکەی ئۆرگانی سەرخۆبوون، لە دیدارێکدا لە ڕێکەوتی ٢٥-٥-٢٠١٥ لەگەڵ هونەرمەند (شڤان پەروەر) گوتی: من لە ژمارە یەکەوە تا ژمارە دوازدە بەشی زمانی کوردییەکەم سەرپەرشتی دەکرد
١٣– ژمارە (١٣) لە (یه‌نیوەری-١٩٨٣) بە (٢٤) لاپەڕە دەرچووە. لاپەڕەکانی (١٨و١٩) بە زمانی کوردی، ئه‌لفابێی لاتینییە.
١٤– ژمارە (٢٤) لە (دیسێمبه‌ری-١٩٨٣) بە (٢٠) لاپەڕە دەرچووە. لاپەڕەکانی (١٦و١٧و١٨) بە زمانی کوردی، ئه‌لفابێی لاتینییە.
١٥– ژمارە (٢٥) لە (یه‌نیوەری-١٩٨٤) بە (٢٠) لاپەڕە دەرچووە. لاپەڕەکانی (١٦و١٧) بە زمانی کوردی، ئه‌لفابێی لاتینییە.
١٦– ژمارە (٣٦) لە (دیسێمبه‌ری-١٩٨٤) بە (٢٤) لاپەڕە دەرچووە. لە لاپەڕە (5)دا ته‌نێ شیعرێک بە زمانی کوردی، ئه‌لفابێی لاتینی بە ناوی (هەی لێ دایی هەی لاۆۆ)٤-٩-١٩٨٤ ڕووبار، هه‌یه‌.
١٧– ژمارە (٣٧) لە (یه‌نیوەری-١٩٨٥) بە (٢٤) لاپەڕە دەرچووە. لە لاپەرە (نۆ)دا تەنیا پیرۆزبایی ساڵی نوێ بە زمانی کوردی، ئه‌لفابێی لاتینی هه‌یه‌.
١٨– ژمارە (٤٨) لە (دیسێمبه‌ری-١٩٨٥) بە (٢٤) لاپەڕە دەرچووە. لە لاپەڕە (١١)دا ته‌نێ شیعرێک بە زمانی کوردی، ئه‌لفابێی لاتینی هەیە. بە ناوی (حەیران لاۆ) له‌لایه‌ن “حه‌مید ئاڤاجی” لە ٤-٩-١٩٨٤ نووسراوە.
١٩– ژمارە (49) لە (یه‌نیوەری-١٩٨٦) بە (٢٤) لاپەڕە دەرچووە.
٢٠– ژمارە (٣٩٦) ساڵی سیوسێیه‌م، لە (کانوونی یەکەمی-٢٠١٤) بە (٢٤) لاپەڕە دەرچووە.
٢١– ژمارە (٣٩٧) ساڵی (٣٤)سیوچواره‌م، لە (کانوونی دووەمی- ٢٠١٥) بە (٢٨) لاپەڕە دەرچووە.
٢٢– ژمارە (٣٩٨) ساڵی سی وچواره‌م، لە (شوباتی- ٢٠١٥) بە (٢٨) لاپەڕە دەرچووە.

٢- کوردستان ڕاپۆرت (KURDISTAN REPORT) ئەڵمانیا- کۆلن –١٩٨٢:

گۆڤاری کوردستان راپۆرت ، گۆڤارێکی کوردییە، بە زمانی ئەڵمانی دوو مانگ جارێک، واتە ساڵی (٦) ژمارەی لێدەردەچێت. تا ئێستایش بەردەوامە لە بڵاوبوونه‌وه‌. لە کاتی خۆیدا لە سەره‌تای هه‌رساڵێک مانگی (١و٢) بە یەکەوە دەرده‌چوو، تاکو کۆتایی ساڵ شەش ژمارەی بڵاودەکرێتەوە. دواژمارەی (١٧٥) هەردوو مانگی سێپتێمبه‌ر و ئۆکتۆبەر(٩و١٠- ٢٠١٤) بە (٦٦) لاپەڕە دەرچووە. ئه‌م گۆڤاره‌ لەلایەن ڕێکخراو لایەنگرانی نێزیک لە پەکەکە وەک: ڕێکخراوی زانیاریی کوردستان لە هامبۆرگ، بڵاوده‌کرێته‌وه.‌ دەستەی نووسەرانی بە پێی ژمارەکانی ئەم دواییانه‌ی بریتیین له‌: و.شتروڤە، سی.کارابلوت، دەرویش چیمەن، ب.ڕوبرێخت، ئێ.میلیش. ژمارەی لاپەرەکانی لە سەرەتادا کەم بووە دواتر زیادیان کردووە. درووشمی گۆڤار لەسەر بەرگی پێشه‌وه‌دا نووسراوه‌: بۆ کوردستانێکی ئازاد، لە ڕۆژهەڵاتێکی ناوینی دیموکرات. لە ئێستادا ڕێکخراوی زانیاریی کوردستان له‌ هامبۆرگ ئه‌رکی بڵاوکردنه‌وه‌ی له‌ ئه‌ستۆدایه‌. لە ژمارە (١٦٤)ی مانگەکانی( ١١و١٢/ ٢٠١٢) دا یادی (٣٠) ساڵەی دەرکردنی گۆڤاری کوردستان ڕاپۆرت کراوەتەوە. سەرەتا لە ژمارە (١)ی مانگی (تشرینی دووەم /١٩٨٢) لە کۆلن لە دەزگه‌ی چاپەمەنی سەرخۆبوون دەرچووه‌. مەبەست لە دەرکردنی ئەم گۆڤارە، گەیاندنی دەنگی گەلی کورده‌ بە جیهان، وەکو: ئەو پێشێلکاریانەی، کە ڕژێمە داگیرکەرەکانی چوارپارچەی کوردستان له‌ هه‌مبه‌ر گەلی کورد و مافه‌کانی دەیکەن. هه‌وڵیکه‌ بۆ گه‌یاندنی بە ڕای گشتی جیهان. هاوکات گەیاندنی دەنگی دلێرانەی شۆڕشگێرانی کوردستان. لە ژمارە یەکدا مەبەست لە دەرکردنی گۆڤارەکەیان ڕاگەیاندووە: باس لە ژیانی کوردان و دڕندەیی ڕژێمەکانی تورکیا، عێراق، ئێران و سوریا بەرانبەر بە گەلی کورد دەردەخات. چۆنیەتی کوشتاری لاوانی کورد لەلایەن سوپا و دەزگه‌ داپلۆسێنەرەکان و قەدەغەکردنی مافی کولتووریی و زمانی دایک.

١ – ژمارە (١) مانگی (تشرینی دووەم -١٩٨٢)، ساڵی (١)، بە (٣٠) لاپەڕە، قەبارەی (4A) دەرچووە. نرخ (٢) مارک. ناونیشان بۆ پەیوەندی: دەزگه‌ی سەرخۆبوون بۆ چاپەمەنی لە کۆلن. دوو ژمارەی حیسابی بانکی شاری کۆلنی لەسەر نووسراوە. ناونیشانی کوردستان ڕاپۆرت بەرلینی لەسەر نووسراوە.
لەسەر بەرگی پێشه‌وه‌دا: سێ وێنە هەن: وێنەی هاووڵاتیانی کورد لە دادگەیەکی تورکیادا، سەباز بە دیاریانەوە وەستاون. وێنەی دووەم جووتیارانی گوند، ئەفسەرێکی تورک بە بەرچاویانەوە جووتیارێکی خستۆتە سەر زەوی و ئەشکەنجەی دەدات. وێنەی سێیەم ژنە کوردێک منداڵێکی بە کۆڵەوەیە، ئەفسەرێک پاسەوانی دەکات.
چەند بابەتێکی ژمارە(١):- وتارێک سەبارەت بە هۆکاری دەرکردنی کوردستان ڕاپۆرت. وتارێک بۆ دیموکراتییەتی ئەورووپا. ڕاپۆرتێک لەسەر فاشیزمی تورک سەبارەت بە کوشتنی هاووڵاتیانی کورد لە کوردستانی باکوور. ڕۆژنامەکانی ئەڵمانیا وەک (Tag zeitung) ئەشکەنجەدانی هاووڵاتیانی کورد لەلایەن ڕژێمی تورکیا بەرباس دەدات. ژیانی چەند کەسێک لە زیندانەکانی تورکیا. ئۆپەراسیۆنی سەربازی تورکیا لە گوندەکانی کوردستانی باکوور. لە کوردستان داکۆکیکردن لە ماف تێکدەشێکندرێ. ژیانی شەهید مەزلووم دۆغان لە زیندانەکانی تورکیا تا شەهید بوونی.
وێنە:- وێنەی زیندانی سەربازی تورک لە شاری دیاربەکر. وێنەی ژیانی مەڕداری کورد. منداڵێک، منداڵێکی کوردی لە باوەش گرتووە. لە بەرگی پشتەوە شیعرێک بە ناوی (فورات) هەیە .

٣ – ( BERXWEDAN – بەرخۆدان): سوێد- ئەڵمانیا- ١٩٨٣:

گۆڤارێکی کوردی سیاسی- کولتووریی بوو. تا ژمارە (٤) بە خاوەندارێتی فیدراسیۆنی دیموکراتی کۆمەڵەکانی کورد لە ستۆکهۆڵم- سوێد دەردەچوو. نووسراوە: گۆڤارێکی دیموکراتییە لەسەر پرسی پەنابەرانی کورد. لە ژمارە (٥)ەوە، لە شاری کۆڵن- دواتر لە شاری بۆن- ی ئەڵمانیا، لەژێر بەرپرسیارێتی مانگنامەی ( ڕۆژنامەی سەرخۆبوون) دەرچووە. هەردووکیان سەر بە ڕێکخراوی پەکەکەن. لە دوا ژمارەکاندا ئەدرێسی نییە، پێدەچیت لەبەر پاراستنی گیانی ستافەکە بێت. نرخ لە سوێد: پێنج کرۆنی سوێدی بووە. لە ئەڵمانیا: یەک مارک و نیو، دواتر تا دوا ژمارە دەبێتە دوو مارک و نیو.
بە گشتی (١١٦) ژمارەی لێدەرچووە. ژمارە سەرەتاییەکانی لە فۆرمی گۆڤاردا بووە، لە ژمارە (١٠)ەوە لە فۆرمی ڕۆژنامەدا بە قەبارەی ئاسایی ڕۆژنامە (3A) دەرچووە، هەر لەو ژمارەیەشدا درووشمی گۆڕاوە. درووشمی گۆڤار لە ژمارە (١-٩) نووسراوە: بەرخۆدان ژیانە. لە ژمارە (١٠)ەوە دەبێتە: هەر تشت ل بۆ ئانیا ڕزگاری نەتەوەیی کوردستان. هەموو ژمارەیەک لە کاتی خۆیدا دەرچووە. لە ژمارە (١- ٣٧) مانگانە بووە، لە ژمارە (٣٨)ەوە تا دوا ژمارە مانگی دووجار، واتە (١٥) ڕۆژ جارێک دەرچووە.
زمانی گۆڤاری بەرخۆدان: لە ژمارە (١- ٥) کوردی (کرمانجی ژوور) بە تیپی لاتینی. ژمارە (٦) بە زمانی کوردی (کرمانجی ژوور) و تورکی ئەلفابێی لاتینی. لە ژمارە (٧- ٢٨) دەبێتە هەر سێ زمانی کوردی (کرمانجی ژوور) و تورکی تیپی لاتینی لەگەڵ عەرەبی تیپی ئارامی. لە ژمارە (٢٩) دەبێتەوە کوردی (کرمانجی ژوور) و تورکی ئەلفابێی لاتینی. لە ژمارە یەکەوە تا دوا ژمارە لە هەر ساڵێک چەند ژمارەیەک وەردەگرین.
١ – ژمارە(١) لە مانگی ( نیسانی- ١٩٨٣) بە (٢٨) لاپەڕە دەرچووە.
٢– ژمارە (٢) لە مانگی ( گوڵانی- ١٩٨٣) بە (٢٣) لاپەڕە دەرچووە.
٣– ژمارەکانی (٣و٤ جمکن) بە یەکەوە بۆ هەردوو مانگەکانی (حوزەیران و تەمموزی- ١٩٨٣) بە (٢٦) لاپەڕە دەرچووە.
٤– ژمارە (٥) لە مانگی ( شووباتی- ١٩٨٤) بە (٣٨) لاپەڕە دەرچووە.
٥– ژمارە (٦) بۆ ساڵی نوێ، نووسراوە ژمارە یەک، لە مانگی ( یەنیوەری-١٩٨٥) بە (٢٤) لاپەڕە دەرچووە.
٦– ژمارە (٧) بۆ مانگی (شووباتی- ١٩٨٥) بە (٣٢) لاپەڕە دەرچووە.
٧– ژمارەکانی (١٨و١٩ جمکن) بە یەکەوە بۆ هەردوو مانگەکانی (یەنیوەر و شووباتی- ١٩٨٦) بە (٤٤) لاپەڕە دەرچووە.
٨– ژمارە (٢٤) لە مانگی (تەمموزی-١٩٨٦) بە (٣٢) لاپەڕە دەرچووە. قەبارەی (3A) یە .
٩– ژمارە (٢٨) لە مانگی (نۆڤێمبەری- ١٩٨٦) بە (٣٢) لاپەڕە دەرچووە.
١٠– ژمارە (٢٩) لە مانگی (کانوونی یەکەمی- ١٩٨٦) بە (٣٦) لاپەڕە دەرچووە.
١١– ژمارەکانی (٣٠و٣١) بۆ هەردوو مانگەکانی (یەنیوەر و شووباتی- ١٩٨٧) بە (٢٠) لاپەڕە دەرچووە.
١٢– ژمارە (٣٨) لە ڕێکەوتی (١٥ی ئەیلوولی- ١٩٨٧) بە (٢٤) لاپەڕە دەرچووە.
١٣– ژمارە (٤٤) لە ڕێکەوتی (١٥- ١٢- ١٩٨٧) بە (٢٤) لاپەڕە دەرچووە.
١٤– ژمارە (٤٥) لە ڕێکەوتی (٣١- ١٢- ١٩٨٧) بە (٢٤) لاپەڕە دەرچووە.
١٥– ژمارە (٤٦) لە ڕێکەوتی (١٥- ١- ١٩٨٨) بە (٢٤) لاپەڕە دەرچووە.
١٦– ژمارە (٦٩) لە ڕێکەوتی (٣١- ١٢- ١٩٨٨) بە (٢٤) لاپەڕە دەرچووە.
١٧– ژمارە (٧٠) لە ڕێکەوتی (١٥- ١- ١٩٨٩) بە (٢٠) لاپەڕە دەرچووە.
١٨– ژمارە (٩٢) لە ڕێکەوتی (٣١- ١٢- ١٩٨٩) بە (٢٠) لاپەڕە دەرچووە.
١٩– ژمارە (٩٣) ساڵی هەشتەم، لە ڕێکەوتی (١٥- ١-١٩٩٠) بە (٢٤) لاپەڕە دەرچووە.
٢٠– ژمارە (١١٦) دوا ژمارە بووە، لە ڕێکەوتی (٣١- ١٢-١٩٩٠) بە (٢٤) لاپەڕە دەرچووە.

ئەم بابەتە بەبۆنەی ١١٨ ساڵەی ڕۆژنامەگەری کوردی لە ژمارە – ٣٥-٣٦- ی گۆڤاری ڕۆژنامەنووس لەبەهاری ٢٠١٦ دا بلاوبۆتەوە.




چۆن بووم به‌ حه‌مید ڤانكووخ؟ …. عه‌بدولڕه‌حمان فه‌رهادی

زۆرم مه‌راق بوو ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ سیاسییه‌ی پێشوو بگۆڕدرێت، كه‌چی ئێستا خه‌ریكه‌ په‌شیمان ده‌بمه‌وه‌، ئاخر ئه‌وانیش زۆریان ئه‌زیه‌تی خه‌ڵك ده‌دا و هیچ مافێكی هاووڵاتییان ده‌سته‌به‌ر نه‌ده‌كرد، ته‌نیا متووی دزی و به‌ تاڵان بردنی داهاته‌كانی وڵات بوون و كه‌ مامۆستا بووین، حسێبی سه‌گێكی‌ تۆپیویان بۆ نه‌ده‌كردین، بۆیێ زۆرم ڕق لێ ده‌بوونه‌وه‌ و خۆشیم به‌ چه‌هره‌ی دزێویان نه‌ده‌هات، كه‌ له‌و ده‌شت و كێوانه‌ دابه‌زین، ده‌تگوت به‌رازن بیستانان ده‌ڕنن، به‌راز كه‌ ده‌كه‌وێته‌ ناو باخچه‌، هه‌رچیی ساغه‌ به‌پێوه‌ی ناهێلێ، ئه‌مانیش وابوون، گۆریه‌ جێ په‌نجه‌ كونه‌كانی خۆیان له‌بیرچۆوه‌ و فێری ناوی ماركه‌ جیهانییه‌كانی بۆن و قات و قۆنده‌ره‌ و تیشێرت بوون، یه‌كسه‌ر كه‌روباریان كردن به‌ جوانترین مۆدیلی فۆرد و مارسیدیس و دۆج. بۆیێ ڕقمان لێ ده‌بوونه‌وه‌، ده‌نا به‌ به‌راورد به‌م ڕدێن مووچكه‌ سه‌گانه‌، خه‌ریكه‌ له‌ هۆڕژنی گریانێ ده‌ده‌م و ده‌ڵێم ئه‌ی هه‌زار ڕه‌حمه‌تت لێ بێ كفن دز.
ئاخر ئه‌و ڕدێن ته‌پشوولانییانه‌، سمێڵ قووتی ده‌لینگ هه‌ڵكشاوی ناشیرینن، ئه‌رێ بۆنی ده‌میان بۆ وا گه‌نیوه‌؟ تۆ بڵێی بزانن ددان شووشتن چییه‌؟ هه‌ر هه‌موو شتێكیان به‌لاوه‌ حه‌رام و گوناهه‌، چۆن زه‌نده‌قم لێیان نه‌چێ؟ گوتیان خواردنه‌وه‌ حه‌رامه‌، گوتمان ئامه‌ننا، ئه‌گه‌رچی زۆر خه‌مبار نه‌بووم، به‌ڵكوو ته‌نیا مانگی جارێ له‌ یانه‌كه‌ی فه‌رمانبه‌ران خۆم و چه‌ند نه‌گبه‌تێ به‌ خۆشییه‌وه‌ خه‌مه‌كانمان به‌با ده‌كرد و تا مڕ ده‌بووین هه‌ڵمانده‌قوڕاند، ئه‌وه‌شیان ڕۆیی، كه‌چی ئێستا خه‌ریكه‌ هه‌موو شتێكی جوانمان لێ ده‌ده‌نه‌ به‌ر بڕیاره‌ دزێوه‌كانیان گوایه‌ حه‌رامن.
جا ئوتووكردنی جلوبه‌رگ كه‌ی له‌ كتێبه‌ پیرۆزه‌كاندا به‌ حه‌رامی هاتووه‌؟
ئه‌ی قژ داهێنان چ پێوه‌ندییه‌كی به‌ ئیرتیداد و میرتیداده‌وه‌ هه‌یه‌؟
توخوا وڵات هه‌یه‌ له‌ دونیادا شانه‌ی قژی تێدا مه‌منووع بێ؟
! زۆر سه‌یره‌ هه‌رچیی دێ ده‌مانخێوێنتێ
ئه‌وه‌ مانگێكه‌ بۆیه‌ی قژیان قه‌ده‌غه‌ كردووه‌، چ كون و قوژبنێكی ئه‌م شاره‌ نه‌ما بۆی نه‌گه‌ڕێم، چابوو ئه‌مجاره‌ سدیقه‌فه‌ندیی نۆغه‌رانێ به‌ هانامه‌وه‌ هات و تیووبێكی ڕه‌نگ كردنه‌وه‌ی قژی دامێ، باش بوو ئه‌مجاره‌شیان چه‌رموویی قژمم له‌كۆڵ كرده‌وه‌، ئه‌ی بۆ جارێكی دیكه‌ چیم چاره‌یه‌؟
مانگێك دواتر خه‌ریك بوو ته‌واوی قژم ڕه‌نگی به‌فر داگرێ، ئێواره‌یه‌كیان بۆی هاتمه‌ ده‌ره‌وه‌ تا پاكه‌تێك له‌ هه‌رجۆره‌ بۆیه‌یه‌ك بێت له‌م شاره‌ زل و زه‌به‌لاحه‌ په‌یدا بكه‌م، ئێ ئاخر ئه‌وانه‌ وا بۆ ساڵێك ده‌چێ دینارێكی خانه‌نشینییه‌كه‌یان نه‌داوینه‌تێ، زۆر سه‌یره‌، جاران ده‌مانگوت، ئه‌وان مووچه‌ ناده‌ن و ده‌مانچه‌وسێننه‌وه‌، ئاخر به‌ڕاستی له‌ تامێیان ده‌ركرد. له‌ ده‌ركی قه‌یسه‌ری تووشم به‌ تووشی (شه‌مه‌ دمبرلۆز)ی هاوڕێی دێرینم بوو كه‌ چه‌ند مانگ بوو نه‌مبینیبوو، شه‌مه‌ زه‌لامێكی كه‌ته‌ی وه‌رزشوان بوو و براده‌ری جارانی یانه‌ی فه‌رمانبه‌رانم بوو، دین و دیانه‌ت به‌لایه‌وه‌ بایه‌خێكی نه‌بوو، ئه‌و قه‌ت نه‌یده‌هێشت تاڵێكی قژه‌ بۆزه‌كه‌ی به‌لای سپیپاتییه‌وه‌ بڕوانێ، وه‌ستای ڕه‌نگكردنه‌وه‌ بوو و ناوی ئه‌نواع و ئه‌شكال بۆیه‌ی قژی ده‌زانی، كه‌چی ئه‌مڕۆ شه‌مه‌ به‌و سپێتییه‌ی قژیه‌وه‌ ده‌بینم. سه‌رده‌مێكی سه‌مه‌ره‌یه‌، توخوا ئاخر بۆیه‌ی قژ بۆ مه‌منووع بێ؟ ئه‌رێ هیی هه‌ندێیه‌ پیاو شه‌ش مانگی له‌ پایین پێ بچێته‌ ژووه‌ره‌وه‌؟ سه‌رم له‌بن گوێی شه‌مه‌ نا و گوتم:
شه‌مه‌، بزانه‌ قه‌ت عیلاجێكم بۆ نابینییه‌وه‌؟
گوتی: هااا مامۆستا حه‌مید چیته‌؟ من له‌ خزمه‌تتدام.
توخوا شه‌مه‌ گیان تیووبێ بۆیه‌م بۆ په‌یداكه‌، شه‌مه‌ گیان دونیا مه‌رگ و مردنه‌، قه‌ت نامه‌وێ به‌ قژی چه‌رموو سه‌ر بنێمه‌وه‌، شه‌مه‌ منت له‌ بیره‌؟ توخوا قه‌تت به‌م بێزه‌وه‌رییه‌ دیوم؟ بریقه‌ی قۆنده‌ره‌ و لووسوپووسیی جل و به‌رگ و بۆنی خۆشی منت نایه‌ته‌وه‌ یاد؟
شه‌مه‌ لێی بادامه‌وه‌ تومه‌ز عه‌قڵی بۆته‌ عه‌قڵی كێشكه‌ی سه‌ر سواندووكان. ئێ ئاخر من چوزانم، شه‌مه‌ی زه‌ندیق له‌ ئه‌سته‌غفیرولڵایێ ده‌دات و باسی حه‌رام و حه‌ڵاڵیم بۆ ده‌كا، داخێكی زۆرم لێی خوارد و هه‌ر به‌ په‌له‌په‌ل خۆیم لێ قورتار كرد.
ئه‌و بازاڕه‌ گه‌ڕام سه‌ری دۆسته‌ دوكانداره‌ نزیكه‌كانیشمم دا، كه‌چی بۆیه‌م ده‌ست نه‌كه‌وت و نه‌كه‌وت. بۆیه‌ی قژیان لێ كردبووینه‌ حه‌شیشه‌ و تلیاك، به‌و خودایه‌ی بێ شه‌ریك و لامه‌كانه‌، ئه‌وانت ئاسانتر ده‌ست ده‌كه‌وت.
شه‌و له‌سه‌ر دۆشه‌گه‌كه‌م وه‌ركه‌وتبووم و داڵغه‌ی بۆیه‌ و بیركردنه‌وه‌ له‌ چۆنیه‌تیی په‌یداكردنی خه‌ریك بوو مێشكم كونبه‌ده‌ر بكات، هه‌ر بیرم كرده‌وه‌ و له‌ خه‌یاڵی سه‌یر ڕاده‌چووم و یه‌كسه‌ر حسقیلی حامیده‌ بنجووم بیركه‌وته‌وه‌ كه‌ خمچییه‌كی ناوداری سییه‌كانی هه‌ولێر بوو. به‌یانییه‌كه‌ی سه‌ردانی ماڵه‌وه‌یم كرد كه‌ كه‌وتبووه‌ به‌رانبه‌ر مه‌زاره‌كه‌ی سه‌عدووناوا.
حسقیلم له‌مێژ بوو نه‌دیبوو، ئه‌و كاتی خۆی له‌ مه‌كته‌بی (ئه‌ربیل ئوولا) هاوپۆلم بوو، دواتر به‌هۆی ته‌نبه‌ڵییه‌وه‌ وازی له‌ مه‌كته‌ب هێنا و له‌گه‌ڵ بابی له‌ دوكانه‌كه‌یان له‌ناو خمچییه‌كان كه‌وته‌ كار، دواتر چه‌ند ساڵێك به‌ر له‌ ڕاپێچ كردنی جووله‌كه‌كان، بابی له‌ دین وه‌رگه‌ڕا، ئه‌و تا ئێستاش هه‌ر خه‌ریكی خمكاری و خمچێتییه‌. گه‌رمای ئاب به‌ هانكه‌هانكی خستبووم.
حسقیل چاوی پێم كه‌وت، گه‌شایه‌وه‌ و بردمیه‌ ژووره‌وه‌ و جامه‌ ئاوێكی كه‌دینه‌كه‌ی بۆ هێنام. ئاوه‌ فینكه‌كه‌م له‌ گه‌روو ئاودیو بوو و باسی بۆیه‌ی قژم له‌گه‌ڵیدا هێنایه‌ گۆڕێ، حسقیل سه‌ری سوڕما و نه‌یده‌زانی چۆنم وه‌رام بداته‌وه‌، ئه‌و ده‌یگوت: برایێ من، ئه‌و خمه‌ی من هه‌مه‌ هیی خام و جورجێت و كوده‌ری و ئه‌نگۆره‌ و سووف و بازه‌ و چیت و كشمیر و خوری و جۆری دیكه‌ی قوماشه‌، ترسێكه‌م بڕكۆكه‌كت بده‌مێ ئه‌و قژه‌ خاوه‌ت بسۆتینی، یان وه‌ك قوماشی داڕزاوی عه‌مباران، قژت ببێته‌ عه‌مباره‌سۆت و ئه‌وه‌نده‌ی هه‌ته‌، ئه‌ویشت نه‌مێنێ. نا نه‌خێر چاره‌ی تۆ لای من نییه‌، به‌ڵكوو ده‌تنێرمه‌ لای یووسف یاقوو كه‌ بندیانێكی لێزانی گه‌وره‌ی ڕه‌نگ و بۆیه‌یه‌ و مامۆستای ئه‌و زانستانه‌یه‌ كه‌ پێیده‌ڵێن كیمیك.
ماڵی یووسفم له‌ كۆڵانی عاره‌بان دیته‌وه‌ كه‌ ده‌كه‌وته‌ پشت مزگه‌وتی مه‌ردان پاشا. یووسف له‌من به‌ ته‌مه‌نتر دیاربوو، نه‌یده‌هێشت تاڵه‌ مووێكی سپیی قژه‌ گروازه‌كه‌ی سه‌رده‌رێنێ، بۆیه‌كه‌ره‌وه‌ و بۆیه‌گره‌وه‌یه‌كی مه‌علان بوو، كه‌ باسه‌كه‌م له‌گه‌ڵی كرده‌وه‌، وه‌رامی ده‌موده‌ستی هه‌بوو و به‌لایه‌وه‌ كارێكی ئاسان بوو و ڕێگه‌ چاره‌یه‌كی شیاوی بۆ دانام، به‌ مه‌رجی ئه‌وه‌ی لای كه‌س باسی نه‌كه‌م. ناردمیه‌وه‌ لای حسقیل و جۆڕكێكی یه‌ك وه‌قه‌یی پڕ خمی ڕه‌شم لای هێنا و گه‌ڕامه‌وه‌ لای یووسف و ئه‌ویش چۆنیه‌تیی گرتنه‌وه‌ی بۆیه‌كه‌ی جوان جوان بۆ ڕاڤه‌ كردم:
حه‌مید گیان گوێ بگره‌، هه‌موو كیسه‌كانم له‌سه‌ر نووسیون، پێویسته‌ قاپێكی به‌تاڵی قوڕ بێنی و دوو مست له‌ خمه‌كه‌ی حسقیلی تێبكه‌ی و پاشان ئه‌م كیسانه‌ی كه‌ مادده‌ی كیمیایی جۆراوجۆریان تێدایه‌، دێنی و بایی یه‌ك كه‌وگیر له‌م بۆیه‌ كانزایه‌ی كه‌ له‌سه‌ری نووسراوه‌ خوێی قورسی كانزا تێده‌كه‌ی، پاشان بایی دوو كه‌وگیر له‌ پارافینیلین (پی پی دی) و پاشتر یه‌ك مست سركه‌ی قورقوشمی تێكه‌ڵ به‌ كبریت تێده‌كه‌ی، به‌ برایێ خۆم بڵێم، دواتر گۆلمێك له‌ خوێی بزمۆسی تێده‌كه‌ی، ئینجا ئۆكسیدی ئاسن و كاربۆناتی مه‌گنیسیۆم و ئۆكسیدی ئامۆنیا و مه‌نگه‌نیز و كبریتاتی سۆدیۆم هه‌ریه‌كه‌یان بایی كه‌وگیرێكیان تێده‌كه‌ی، پاشان جامیلكه‌یه‌ك له‌ هه‌ریه‌كه‌ له‌ هاڕاوه‌ی ڕه‌ژووی ناو پاتری و تۆزی ورد و ڕنراو له‌ تایه‌ی تڕومبێل و چنگێ له‌ ته‌نیی بن مه‌نجه‌ڵی دانووی تێده‌كه‌ی، شه‌ش جامه‌ ئاوی ته‌واو كوڵاویش دێنی و هه‌موویان ده‌گریه‌وه‌ و به‌ ده‌وه‌خاكه‌ناس تێكه‌ڵوپێكه‌ڵیان ده‌كه‌ی و بۆ ماوه‌ی سه‌عاتێك ده‌یانخه‌یه‌ سه‌ر ئاگرێكی كز، پاشان ده‌یهێنییه‌ خواره‌وه‌ و تا به‌یانی له‌ هه‌یوانه‌كه‌ جێی دێلی، بۆ به‌یانییه‌كه‌ گیراوه‌كه‌ ده‌خه‌یته‌ ناو شووشه‌ی گه‌وره‌ی سه‌ر گیراو و پاشان ده‌توانی به‌ شانه‌ی دار، ئی جارانی خۆمان كه‌ ئێستا ده‌ست ناكه‌ون، بۆخۆت به‌كاری بێنی.
ڕوپییه‌كم دایه‌ یووسف بندیان و خۆم و زه‌مبیلی پڕ له‌ كیسه‌ كیمیام، به‌ره‌و ماڵ بوومه‌وه.‌ یووسف چۆنی گوت وامكرد، شووشه‌ گه‌وره‌ سه‌رگیراوه‌كانم هێنان و له‌ هه‌یوانه‌كه‌م به‌جێهێشتن. خه‌ریك بوو پاڵده‌كه‌وتم، ئه‌و ڕۆژه‌ زۆر ماندوو بووبووم، كه‌ پاڵكه‌وتم، خه‌ریكی وه‌نه‌وزدان بووم و له‌ چركه‌ساتی خه‌وبردنه‌وه‌م، له‌ ده‌رگاكه‌ درا و كه‌ كردمه‌وه‌، شه‌وكه‌تی برازام خۆی په‌ستایه‌ ژووره‌وه‌ و پێیڕاگه‌یاندم كه‌ سبه‌ی بۆ ئێواره‌كه‌ی له‌ ئه‌گله‌نجه‌ی كوڕه‌كه‌ی ئاماده‌ بم، پێیگوتم به‌ دزییه‌وه‌ ده‌یكه‌ین و بۆ چه‌ند كه‌سێكی تایبه‌ته‌. پیرۆزباییم لێی كرد و خۆشحاڵیی خۆم نیشاندا و ڕازیبوونی خۆمم به‌ چوونه‌ بۆنه‌كه‌یان بۆ ده‌ربڕی. دوای نیوه‌ڕۆی ڕۆژی پاشتر، خۆم به‌ بۆیه‌كردنه‌وه‌ی قژی چه‌رموومه‌وه‌ خه‌ریك كرد كه‌ به‌ڕاستی شێوازێكی هیلاككه‌ر و ئه‌ركێكی زۆر بوو بۆ من، تا لێبوومه‌وه‌، هه‌موو شانوپیلم كه‌وت، دواتر ڕوومكرده‌ باخچه‌كه‌ و به‌ چاوه‌نۆڕیی وشكبوونه‌وه‌ی بۆیه‌كه‌وه‌ كه‌وتمه‌ داڵغه‌ لێدانه‌وه‌، له‌و ماوه‌یه‌دا داڵغه‌ خه‌ریك بوو ته‌واوی ژیانم بگرێته‌وه‌.
عه‌سرێكی دره‌نگ به‌ قژی قه‌ترانیمه‌وه‌ به‌ره‌و ماڵی شه‌وكه‌ت هه‌نگاوم نا كه‌ ته‌واوێك له‌ ده‌ره‌وه‌ی شار بوو و له‌وێ به‌ شه‌وق و زه‌وقێكی زۆره‌وه‌ پێشوازییان لێ كردم و چه‌ند دۆستێكی خۆمم له‌وێ دیتنه‌وه‌ و شادمان بووم به‌ دیداریانه‌وه‌، حه‌وشه‌ گه‌وره‌كه‌ له‌ خه‌ڵكانی شارستان و دونیا دیته‌ جمه‌ی ده‌هات و نزیكه‌ی شه‌ست حه‌فتا كه‌سێك ده‌بوون، گوایه‌ ئاهه‌نگه‌كه‌یان به‌ دزییه‌وه‌یه‌ نه‌وه‌كا بزانرێته‌وه‌، چونكه‌ ئاقیبه‌ت خراپ ده‌كه‌وێته‌وه‌، تینی گه‌رماكه‌ش هه‌مووانی هه‌راسان كردبوو. كاریگه‌ریی گه‌رماكه‌ خه‌ریك بوو له‌ پێستی خۆمم بێنێته‌ ده‌ر، هه‌ستم كرد به‌خۆم و چاكه‌ته‌وه‌، شه‌ڵاڵی ئاره‌قه‌ ده‌بووم، ده‌ستێكم به‌ هه‌نیه‌م داهێنا، بینیم ڕه‌شكاوێك له‌ خم و ڕه‌ژوواو ته‌واوی سه‌ر و ڕوخساری گرتووم، به‌ره‌و لای سۆنده‌یه‌ك چووم كه‌ له‌ دووره‌وه‌ دیار بوو و كه‌مێك ده‌موچاوم دایه‌ به‌ر ئاو و گه‌ڕامه‌وه‌، هه‌ستم كرد خه‌ڵك به‌ لاچاوێكی سه‌یره‌وه‌ ته‌ماشام ده‌كه‌ن و له‌گه‌ڵ یه‌كتردا ده‌كه‌ونه‌ پسته‌پست و پێكه‌نین، ئاره‌قه‌ ته‌واوی له‌شی داگرتبووم، تك تك به‌ پشتی ملمدا ده‌چووه‌ خواره‌وه‌، ناچاری فڕێدانی چاكه‌ته‌كه‌م بووم و بینیم له‌ دواوه‌ قاقای پێكه‌نینیانه‌ و ئاوڕێكم دایه‌وه‌، هه‌ستم كرد له‌ دواوه‌ به‌ ڕه‌شایی و په‌ڵه‌ و پیسیی كراسه‌ سپییه‌كه‌م پێده‌كه‌نن، به‌سه‌رخۆم نه‌هانی و كراسه‌كه‌شم داكه‌ند و ته‌ماشایه‌كی لای پشته‌وه‌یم كرد، ببوو به‌ یه‌ك پارچه‌ ڕه‌شاوی په‌ڵه‌په‌ڵه‌داری پر له‌ خاڵی زه‌رد و مۆر، ده‌تگوت نه‌خشی گیراوه‌ی فنجانه‌ قاوه‌كانی جارانی دایكی ڕه‌حمه‌تیمه‌، ڕه‌شاو ڕوخساری نه‌هێشتبووم، ڕه‌شاوی تێكه‌ڵه‌ی مادده‌ جۆراوجۆره‌ كیمیایییه‌كان و زفت و قیڕ و هاڕاوه‌ی ڕه‌ژوو تك تك به‌ ده‌موچاومدا جۆگه‌له‌ی ده‌به‌ست، كراسه‌كه‌م كه‌وتبووه‌ ده‌ست یه‌كدوو چاوه‌ش كه‌ بۆ هه‌ڵپه‌ڕكێ هاتبوونه‌ ئه‌و ناوه‌ و ده‌یانڕوانیێ و خه‌ریكی پێكه‌نین و گفتوگۆ بوون و گوێم لێ بوو ده‌یانگوت نه‌خشی كراسه‌كه‌ی حه‌میده‌فه‌ندی كتومت تابلۆكانی ڤانكووخن، پێكه‌نین و قاقایان له‌ هه‌رچوار لاوه‌ ده‌بیسترا، حه‌مید ڤانكوووخ.. ڤانكوووخ، بانگیان ده‌كردم.
به‌ په‌له‌ گۆچانه‌كه‌م دایه‌ به‌ر خۆم و تا وزه‌م تێدا بوو ته‌كانمدا و ئه‌وناوه‌م جێهێشت، له‌ لاكه‌ی تره‌وه‌ خزمه‌كانیشم به‌م به‌زمه‌ قاقایان ده‌هات. سه‌رسه‌رییه‌كانی ئه‌وناوه‌ش تا له‌ چاوان بزر بووم، هه‌ر هاوار هاواری حه‌مید ڤانكووخیان بوو. له‌وێ ڕۆژێوه‌ ناوی حه‌مید ڤانكووخم به‌سه‌ردا سه‌پا. كه‌ ده‌رگای ماڵه‌وه‌م كرده‌وه‌، یه‌كسه‌ر خۆم له‌ گه‌رماوه‌كه‌ په‌ستا و به‌ ته‌شتان ئاوم ده‌كرده‌ سه‌ر ‌خۆم و جۆگه‌له‌ی خم و ڕه‌شكاو بنی نه‌ده‌هات و نه‌ده‌بڕایه‌وه‌.




شانۆو بوون …. نووسینی : ڕێباز محەمەد جەزا

بەكێشەنەكردنی (بوون) لە (شانۆ)دا چەند ئاستێكی هەیە و زۆر جارئەم گرفتانە بزردەبن و جاریش هەیە كە دەیدۆزینەوە زوو لێمان ووندەبێت و نادیدەدەبێت ، كێشە لەهەر ژانرێكدا هەبێت چەند گەورەبێت ئەوەندە (ئەوژانرە) گەورەدەكات و دەمانبات بۆ مانا گەورەكەو باسەكە هەستیارتر دەكات , واتا كیشەیبونو نەبونی(شانۆ)وەكو ژانرێك دروست دەبێت,بەدیوێكی تردا نەبینیی وەكوكێشەوبایەخ پێنەدان و پشت گوێخستنی دەبێتە بەشێكی تری گرفتەكە و بەهەردووكیشیان بەدوای خۆیاندا قەیران دەهێنن , بۆیەلێرەوە دەبێت بگەڕینەوە بۆ ڕۆڵە سەرەكییەكەی (شانۆ) خۆی كەگومان و قەلەقی لەسەر ئاستی (بوون ) بە دیار دەخات .
هەرچەندە مێژووی ئەم كێشەیە تازە نیە ، بەڵام بەپێی قۆناغە جیاوازەكانی مرۆڤایەتی گۆرانی بەسەردا هاتووە بۆنمونە هەندێك لە توێژەران كێشەی بوون لە ئەدەبدا وشانۆدا بۆ (هۆمیرۆس و هزیۆدو هونەری شیعری ئەرستۆ) دەگەڕێننەوە وەك دەزانین < شێوەی شانۆیی ئەم سەردەمە> كە هەبوونی مرۆڤ لە پێشەوە پڕاو پڕە لەماناو بەهرەیەك كەدەتوانێت لەدەقی جۆراو جۆرو تۆكمەی هەستیەوە، فەزیلەت یاخود بەختەوەری بگۆڕێت . (هیراكڵیتس ) دەڵێت : (شتی گۆراو شتێكی جێگیر نییە)، ئەمەش بۆ ئەم پەرێزە بەواتای ڕەهابوونی(بوون) دێت . پاشان ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ فەلسەفەی ئیسلامی لای ئیبن سینا هەموو هەبوونێك واجبی بوونە لە خۆیدا یان توانای بوون خۆیەتی لای فارابی (وادادەنرێت لەگرنگترین گوتەزا فەلسەفیەكان ، ئەوەیە كە بینای فكری ڕوخسارێك بەدیار بخات بۆدۆزی چییەتی و بوون لەمێژووی گەشەی فەلسەفەی ئیسلامیدا بەڵام لەفەلسەفەی هاوچەرخدا بەتایبەتی لەسەدەی بیستەمدا(بوون) وەكو قوتابخانەو شێوازی جۆراوجۆر مانیفێستێك دەبێت تاڕادەی جیاكردنەوەی (بون) لە(ئارایی) . كێشەكە لای ئەفڵاتون لە ئایدیاڵ دا واتە جیهانی ئایدیاڵ دەبێتە هۆو سەبەبی پەیدابوونی شتەكان. بەڵام ئەرستۆ باوەڕی وایە (مەحاڵە بوونێك لەنەبوونەوە ، بەرەو بوون پەلكێش بكرێت ) بەڵام لە ڕووی بنیات و لە جیهانی مۆدیرندا و خویندنەوە وەكو”دۆكترینیكی – عقیدە”یەكی شایان بەخوڵقاندندنی فۆڕم و شیوازی جۆراوجۆر. یان بە مانایەكی تر بەخویندنەوەی كێشەكان دەتوانین لێكدانەوەی درووست بۆ (شانۆ) بكەین، واتە كاتێك شانۆ دەبێتە كێشە و ئاوس دەبێت بە یەكەكانی فەلسەفە و تەكنیك و مێژو…هتد. ئیترلێرەوە مانا راستەقینەكانی بوونی شانۆ دەردەكەون و خوێندنەوەیش دەبێتە دیار خەری ئەو لایەن و نهێنیە شاراوانەی (دەق و نمایش )و گەیشتنە هەناوی داهێنان- لەمەوە پرسەكە بەرە و شوێن و بابەت دەڕوات. (خەمە) كەسی و هەستپێكراوەكانی تاك وەكو(نوسەر و بكەری شانۆ)بەدی دەكرێت بە هەندێك جیاكاری كە زۆرجار ڕێژەیەكی زۆر لە خەیاڵ. یەكێك لە دروشمەكانی (جۆرج باتای) ئەوە بو كە دەیگوت:”پەسەند كردنی ژیان تا سەرە مەرگ”. لەم ئاستەیدا شانۆ دەبێتە (خەم ) خەمێكی وجودی و قورس و خاڵی لە مانا سایكۆلۆژیەكەی، پەژارەیەك وەكو ئەدەب هەڵگری پەسەند كردنی خەمەكانی بوون خۆیەتی كە لە ئێستادا چەندان بابەتی گرنگ و ڕیشەیی هەن فەرامۆش كراون و پەراوێز كەوتون ، ئەدەب كە دەمانخاتە سەركەڵكەڵەی (بوون) وەكو بابەتێكی گرنگ و پڕ لە بەرپرسیارێتی، لەم كاتەدا(شانۆ) دەبێتە نمونەیەكی بەرجەستەی پڕ لە كێشە. كەواتە (شانۆو بوون ) دووانەیەكی پڕلەگریمانەو پرسیارێكی جدی ئەوهونەرەیە .




دیدارێك له‌گه‌ڵ رۆماننووس ئیزابێل ئه‌لیندی.. وه‌رگێڕانی: به‌هزاد حه‌وێزی

ئیزابێل: گشت ئه‌و شتانه‌ له‌ كاراكته‌رو رووداوه‌كان
له‌ ئانوساتی نووسینه‌وه‌ دێن و سه‌رهه‌ڵده‌ده‌ن..
((نووسین بریتیه‌ له‌ سوسه‌كردنێكی دوورودرێژی قووڵایی ده‌روون، گه‌شتێك به‌ره‌و هه‌ره‌ تاریكترین ئه‌شكه‌وته‌كانی هۆشیاریی))ئیزابێل ئه‌لیندی
– ماوه‌ی نووسین و ئه‌نجامدانی كتێبێكت چه‌نده‌؟
+ بیروباوه‌ڕ وه‌ك تۆو وایه‌ له‌ ناخمداو پێشم وایه‌ تۆوه‌كی زۆرم لایه‌، هه‌ندێكیان له‌ ناخمدا نه‌شونما ده‌كه‌ن و بێزاریشم ده‌كه‌ن و وه‌ك هاجسێك ده‌كه‌ونه‌وه‌، ئه‌و كات ده‌زانم كه‌ من به‌زۆری له‌سه‌ریان ده‌نووسم، لێ ((شێوه‌ی كۆتایی كتێبه‌كه‌ چۆن چۆنیه‌)) یا ((چیرۆكه‌كه‌ چۆن ده‌بێ)) ئه‌وه‌ نازانم…گه‌ر رۆمانه‌كه‌ مێژوویی بێ ئه‌وا ده‌گه‌ڕێم، به‌ڵام گه‌ر هاتوو ((بیرۆكه‌یه‌كی دیاریكراو)) بێ ئه‌وه‌ له‌ (8)ی كانوونی دووه‌م بۆی داده‌نیشم و بۆ نووسین قۆڵی لێ هه‌ڵده‌ماڵم، جاروبار له‌ (8 – 14) سعات ده‌نووسم ((نووسینه‌كه‌ چه‌ند ده‌خایه‌نێ))گه‌ر هاتوو لێكۆڵینه‌وه‌ و گه‌ڕانه‌كه‌ كاتێكی زۆری ویست ئه‌وه‌ ته‌نانه‌ت كاته‌كه‌ش حسێب ناكه‌م ده‌كرێ بڵێین له‌ ماوه‌ی ساڵێكدا له‌و كتێبه‌ بوومه‌ته‌وه‌، لێ ((چه‌ند تاقه‌ت و توانام خه‌رجكردووه‌)) ئه‌وه‌ نازانم..زۆره‌.
– ئایا له‌یه‌ككاتدا كار له‌سه‌ر زیاتر له‌ پرۆژه‌یه‌ك ده‌كه‌ی؟
+ كارده‌كه‌م له‌سه‌ر نووسینی یه‌ك پرۆژه‌ له‌یه‌ك كاتدا، لێ بۆ نموونه‌ ره‌نگه‌ یاده‌وه‌ری بنووسمه‌وه‌ و له‌ هایتی دا بگه‌ڕێم بۆ نووسینی(دوورگه‌یه‌ك له‌ ژێر ده‌ریادا)له‌راستیشدا له‌ دوا كتێبم هه‌ر ئه‌وه‌م كرد، من پێویستم به‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی زۆر بوو بۆ نووسینی كتێبه‌كه‌، دوو ساڵ گه‌ڕام و سووڕام وام زه‌ن ده‌كرد ئیدی من ئاماده‌م له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا دركم كرد كه‌ له‌ (8)ی كانوونی یه‌كه‌م هێشتا ئاماده‌ نیم بۆ نووسین، له‌و ماوه‌یه‌دا یاداشتم نووسیه‌وه‌ و به‌رده‌وامیش بووم له‌ گه‌ڕانه‌كه‌م.
– ئایا راسته‌ بۆ هه‌ر كتێبێكی تازه‌ له‌ 8ی-جه‌نیوه‌ری ده‌ست پێده‌كه‌ی؟
+ یه‌كه‌مین رۆمانم(ماڵی روحه‌كان)له‌ (8جه‌نیوه‌ری 1981)نووسی، چونكه‌ من له‌ تاراوگه‌(ڤه‌نزوێلا) ده‌ژیام، باپیره‌شم له‌ چیللی له‌ نێو پێخه‌فی مه‌رگا بوو، جا نه‌متوانی بۆ وڵاته‌كه‌م بگه‌ڕێمه‌وه‌ تا له‌گه‌ڵیا بم، ده‌ستم به‌ نووسینی نامه‌ كرد بۆی تا دواجار بوو به‌(ماڵی روحه‌كان)یه‌كه‌مین رۆمانم، كتێبێكی زۆر سه‌ركه‌وتوو بوو، جا له‌ سونگه‌ی بیروباوه‌ڕه‌ خورافیه‌كانیشه‌وه‌ له‌هه‌مان به‌رواردا ده‌ستم به‌ نووسینی دووه‌مین كتێب كرد، به‌ڵام دوای ئه‌وه‌ ژیانم ئاڵۆز ده‌بێ له‌گه‌ڵ گه‌شته‌كانی بازاڕگه‌ریی كتێب و رۆژنامه‌گه‌ریی و وه‌ڵامدانه‌وه‌ی نامه‌ی خوێنه‌رانی كچ و كوڕان، هه‌روه‌ك ده‌زانی ئیتر به‌م شێوه‌یه‌ كاره‌كه‌ ئاڵۆز كه‌وته‌وه‌، ئێستاكه‌ش ده‌زگایه‌كم هه‌یه‌ و خانه‌واده‌و نووسینگه‌، جگه‌ له‌ نووسین كاروباره‌كانم هه‌ر خۆم به‌ شێوه‌یه‌كی (شیزۆفرێنی)یانه‌ ده‌یانكه‌م، ساڵ ده‌كه‌م به‌ دوو به‌ش به‌شی یه‌كه‌م كه‌ له‌ (8جه‌نیوه‌ری) ده‌ست پێ ده‌كات ئه‌وه‌ كاتی تایبه‌تی خۆمه‌، كاتی نووسین، كاتی بێده‌نگی و گۆشه‌گیریی، نیوه‌كه‌ی دیكه‌ ئه‌وه‌ی پێویسته‌ بیكه‌م ده‌یكه‌م.
– كاتی رۆنیشتنت بۆ نووسین خه‌یاڵی چی ده‌كه‌ی؟
+ چیرۆك، حه‌ز له‌ چیرۆك ده‌كه‌م، له‌ نێو دووتوێی دواكتێبه‌كه‌م(دوورگه‌یه‌ك له‌ ژێر ده‌ریادا)ده‌گه‌ڕێم، لێكۆڵینه‌وه‌م له‌باره‌ی هایتی و دوورگه‌ی كاریبی ئه‌نجام داوه‌، ئه‌مه‌ش وای لێكردم به‌دوای شۆڕشی ئه‌مریكی و شۆڕشی فه‌ره‌نسی دا بگه‌ڕێم، هه‌روه‌ها چی به‌سه‌ر چه‌ته‌ ده‌ریاوانه‌كانی كاریبی داهاتووه‌وروویداوه‌، شته‌كه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ وایه‌ به‌شبه‌ش بێ، كه‌ من كۆیان ده‌كه‌مه‌وه‌، ئیدی له‌ (8جه‌نیوه‌ری) كاتێ داده‌نیشم له‌گه‌ڵ ئه‌و هه‌موو لێكۆڵینه‌وه‌و((به‌شانه‌)) ده‌زانم نووسینه‌كه‌م له‌سه‌ر (ئومه‌)یه‌، ئا ئه‌وه‌یه‌ گشت ئه‌وانه‌ی بیریان لێده‌كه‌مه‌وه‌، جا به‌جۆرێك وه‌كو بڵێی من ئافره‌ته‌كه‌م دیوه‌و ده‌شزانم كێیه‌، به‌ڵام ده‌رباره‌ی ئه‌وه‌ی چی به‌سه‌ردێ؟ چیرۆكه‌كه‌ی؟ له‌راستیدا نازانم، كاتێك كه‌ ده‌نووسم ئه‌وكات شته‌كان سه‌رهه‌ڵده‌ده‌ن، ده‌رده‌كه‌ون، جا ئه‌وكات گه‌رهاتوو كه‌سایه‌تیه‌كان كارێكی ئاوای چاوه‌ڕوان نه‌كراویان كرد سه‌باره‌ت به‌ من، ئه‌وكات ده‌زانم كه‌ چیرۆكه‌كه‌ رێره‌وی تایبه‌تی خۆی وه‌رگرتووه‌، كاراكته‌ره‌كانی دیكه‌ش چۆن دێن؟ به‌قه‌د پێویستیم پێیان، جا گه‌ر كۆیله‌یه‌كم هه‌بێ ئه‌وه‌ هه‌ڵبه‌ته‌ پێویستم به‌ سه‌یدیشه‌، پێوستم به‌ خانه‌واده‌شه‌ پێویستم به‌كۆیله‌ی دیكه‌شه‌، هه‌روه‌ها خه‌ڵكانێك یارمه‌تی كۆیله‌كان بده‌ن بۆ رزگاركردنیان له‌ كۆیلایه‌تی، هه‌روه‌ها پێویستم به‌ كه‌سێكه‌ بكه‌وێته‌ داوی خۆشه‌ویستی ئه‌وه‌وه‌، گشت ئه‌و شتانه‌ له‌ ئانوساتی پرۆسه‌ی نووسینه‌وه‌ دێن.
– داخوا ئۆفیسه‌كه‌ت چۆن چۆنیه‌؟
+ ئۆفیسه‌كه‌م وه‌ك پیتی(U) وایه‌، كۆمپیوته‌رو چه‌ندین فه‌رهه‌نگم هه‌ن، چونكه‌ من به‌ ئیسپانی ده‌نووسم و به‌ ئینگلیزیش ده‌ژیم، له‌ حاڵه‌تی دوا كتێبه‌كه‌م هه‌موو شتێك به‌ فه‌ره‌نسیه‌، چونكه‌ رووداو و به‌سه‌رهاته‌كان له‌ كۆلۆنیێكی(موسته‌عمه‌ره‌) فه‌ره‌نساییه‌، ئینجا فه‌رهه‌نگی فه‌ره‌نسایی و ئینگلیزی و ئیسپانیشم هه‌یه‌، ئیتر ئاواهی كارده‌كه‌م و ده‌ورانده‌ورم لێكۆڵینه‌وه‌كانمه‌و دیواری كتێبخانه‌كه‌شم رووپۆشكراوه‌ به‌ گشت هه‌وه‌ڵین به‌رگی بڵاوكراوه‌كانم و وێنه‌ی ئه‌و خه‌ڵكانه‌ی خۆشم ده‌وێن له‌ زیندووه‌كان و مردووه‌كان.. ئا ئه‌مه‌ هه‌موو شتێكه‌..ئیدی ئاژاوه‌یه‌ – فه‌وزایه‌- !.

_______________________________________________
سه‌رچاوه‌: دیدارێكی ئاخاوتن له‌ youtube) )به‌ناوی(پرۆسه‌ی نووسین)




كێشه‌ی میتۆد له‌ ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی كوردیدا … د. فوئاد ڕه‌شید

(ڕه‌خنه‌ی ڕه‌خنه‌):

كتێبی (ده‌سه‌ڵاتی حه‌كایه‌تخوان له‌ چیرۆكدا…) وه‌ك نموونه‌.

د. فوئاد ڕه‌شید
كۆلێژی په‌روه‌رده‌ی بنه‌ڕه‌تی ـ زانكۆی سه‌ڵاحه‌ددین

بابه‌تی میتۆد و میتۆدگه‌رایی، بابه‌تێكی گرنگی نێو بزاڤی ڕه‌خنه‌یی هه‌ر میلله‌تێكه‌، چونكه‌ چۆنێتی و چه‌ندایه‌تی ئاماده‌بوونی میتۆدی ڕه‌خنه‌یی (المنهج النقدی Critical Method) له‌ گوتاری ڕه‌خنه‌ییدا، ئاماژه‌ و ده‌لاله‌تی خۆی هه‌یه‌ له‌سه‌ر ڕوانین و ئاستی هۆشمه‌ندیی ئه‌م بزاڤه‌ له‌ به‌رانبه‌ر پرۆسه‌ی داهێنانی ئه‌ده‌بی و كاری ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بییشدا.
هه‌ڵبه‌ته‌ بابه‌تی میتۆدی ڕه‌خنه‌یی، بابه‌تێكی فره‌ لایه‌نه‌ و ده‌ركه‌وته‌ی جیاوازی هه‌یه‌، هه‌ر له‌ ئاماژه‌دان به‌ جۆری میتۆدێكه‌وه‌ تا ده‌گاته‌ ئه‌و تێڕوانینه‌ی كه‌ پێیوایه‌ (نامیتۆدبه‌ندیی)ش بۆ خۆی له‌ خۆیدا جۆرێكه‌ له‌ (میتۆدبه‌ندیی).
ئه‌وه‌ی له‌م نووسینه‌دا زیاتر مه‌به‌ستمانه‌ كرده‌ی ئاماژه‌دانه‌ به‌ میتۆدێكی ڕه‌خنه‌یی دیاریكراو له‌نێو توێژینه‌وه‌یه‌كی ڕه‌خنه‌ییدا، له‌م چوارچێوه‌یه‌دا كتێبی [ده‌سه‌ڵاتی حه‌كایه‌تخوان له‌ چیرۆكدا به‌ نموونه‌ی كۆچیرۆكی (كێ‌ وه‌ستا كه‌ریمی كوشت؟) ]* ده‌كه‌ینه‌ نموونه‌ی نووسینه‌كه‌مان، به‌ڵام ته‌نها له‌ ئاستی میتۆدۆلۆژییه‌وه‌ و په‌یوه‌ندیمان به‌ چیرۆكه‌كانه‌وه‌ نییه‌.
نووسه‌ری ئه‌م كتێبه‌، له‌سه‌ر به‌رگی كتێبه‌كه‌ی نووسیوێتی:
(شیكردنه‌وه‌یه‌كی ڕه‌خنه‌ییه‌ له‌ ڕوانگه‌ی بنیاتگه‌ری سۆسیۆلۆجیه‌وه‌). هه‌ر له‌م لایه‌نه‌وه‌، نووسه‌ر له‌لاپه‌ڕه‌ (7)دا ده‌رباره‌ی میتۆدی توێژینه‌وه‌كه‌ی ڕوونكردنه‌وه‌ی زیاتر ده‌خاته‌ به‌رده‌ستی خوێنه‌ر و نووسیوێتی ((بۆ نووسینی ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ په‌یڕه‌وی میتۆدی بنیاتگه‌ری سۆسیۆلۆجیمانكردووه‌ كه‌ لووسیان گوڵدمان به‌سوود وه‌رگرتن له‌ بۆچوونه‌كانی بلیخانۆف و جۆرج لۆكاش بناغه‌ی بۆ داناوه‌ و په‌ره‌ی پێداوه‌، چونكه‌ له‌م میتۆده‌دا جگه‌ له‌ بایه‌خدان به‌لایه‌نی هونه‌ری چیرۆك له‌ هه‌مان كاتدا بایه‌خ به‌لایه‌نی هزری و په‌یوه‌ندی نێوان ده‌ق و ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی دراوه‌..)).
ئه‌گه‌رچی ئاماژه‌دان به‌ جۆری میتۆدی ڕه‌خنه‌یی له‌ توێژینه‌وه‌ی ڕه‌خنه‌ییدا، به‌ هه‌نگاو و ئه‌دگارێكی زانستییانه‌ی هه‌ر توێژینه‌وه‌یه‌ك ده‌ژمێردرێت، به‌ڵام له‌هه‌مان كاتدا (ڕه‌خنه‌گر) ده‌خاته‌ به‌رده‌م به‌رپرسیارێتییه‌وه‌. به‌رپرسیارێتی ڕاده‌ی پابه‌ندبوون و په‌یڕه‌وكردنی ئه‌و میتۆده‌ی كه‌ ئاماژه‌ی پێداوه‌، چونكه‌ لادان له‌م په‌یڕه‌وكردنه‌ یان هه‌ڵه‌كردن تێیدا، توانا و ئاستی هۆشمه‌ندیی ڕه‌خنه‌گر ده‌خاته‌ ژێر پرسیاری (خوێنه‌ر ـ ڕه‌خنه‌گر)ه‌وه‌ و هه‌ر لێره‌شه‌وه‌ په‌نجه‌ خستنه‌ هه‌ڵه‌ میتۆدۆلۆژییه‌كانی نێو كاره‌ ڕه‌خنه‌ییه‌كه‌، ده‌بێته‌ ئه‌ركی (ڕه‌خنه‌ی ڕه‌خنه‌).
ئێستا با وردبینه‌وه‌ و بزانین له‌ كوێی كتێبی (ده‌سه‌ڵاتی حه‌كایه‌تخوان له‌ چیرۆكدا…) باسی چه‌مك و بنه‌ماكانی (بنیاتگه‌ری سۆسیۆلۆجی) كراوه‌ و له‌ كوێدا ڕوانین و زاراوه‌كانی میتۆده‌كه‌ی (لوسیان گۆڵدمان) پراكتیك كراوه‌؟؟
له‌سه‌ره‌تادا ئه‌گه‌ر ته‌ماشایه‌كی پێرستی بابه‌ت و بڕگه‌كانی كتێبه‌كه‌ بكه‌ین، كه‌ به‌م شێوه‌یه‌ نووسه‌ر له‌ لاپه‌ڕه‌ (4)دا تۆماری كردووه‌:
به‌شی یه‌كه‌م: ده‌سه‌ڵاتی حه‌كایه‌تخوان له‌ڕووی تیۆرییه‌وه‌
أ ـ پێناسه‌ی حه‌كایه‌تخوان.
ب ـ جۆره‌كانی حه‌كایه‌تخوان:
1ـ حه‌كایه‌تخوانی هه‌مووشتزان.
2ـ حه‌كایه‌تخوانی كه‌مشتزان.
3ـ حه‌كایه‌تخوانی هه‌مانشتزان.
به‌شی دووه‌م: ده‌سه‌ڵاتی حه‌كایه‌تخوان له‌ چیرۆكه‌كاندا:
ته‌وه‌ری یه‌كه‌م: ده‌سه‌ڵاتی حه‌كایه‌تخوان له‌ چیرۆكی (كێ‌ وه‌ستا كه‌ریمی كوشت؟).
ته‌وه‌ری دووه‌م: ده‌سه‌ڵاتی حه‌كایه‌تخوان له‌ چیرۆكی (مه‌رگه‌ساتی جه‌نگ)دا.
ته‌وه‌ری سێیه‌م: ده‌سه‌ڵاتی حه‌كایه‌تخوان له‌ چیرۆكی (ئه‌نفال و پووره‌ زه‌ینه‌ب)دا.
ته‌وه‌ری چواره‌م: ده‌سه‌ڵاتی حه‌كایه‌تخوان له‌ چیرۆكی (كوژراوێكی بێ‌ تاوان)دا.

ئه‌نجام
لیستی سه‌رچاوه‌كان.
دیاره‌ له‌م پێرسته‌دا تاقه‌ وشه‌یه‌ك به‌دی ناكرێت كه‌ سه‌ر به‌ میتۆدی (گۆڵدمان) بێت.
نووسه‌ر به‌شی یه‌كه‌می كتێبه‌كه‌ی ته‌رخانكردووه‌ بۆ لایه‌نی تیۆریی (ده‌سه‌ڵاتی حه‌كایه‌تخوان)، ئه‌مه‌ خۆی له‌خۆیدا كارێكی باشه‌ كه‌ خوێنه‌ر ئاشنا ده‌كات به‌ بۆچوونه‌ تیۆرییه‌ جیاوازه‌كان ده‌رباره‌ی ئه‌و چه‌مكه‌ ڕه‌خنه‌ییه‌ی كه‌ ڕه‌خنه‌گر كاری له‌سه‌ر ده‌كات، به‌ڵام هه‌ر ڕه‌خنه‌گرێك كاتێ‌ ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌دات كه‌ فڵانه‌ میتۆد له‌ كاره‌كه‌یدا په‌یڕه‌و ده‌كات، به‌لایه‌نی كه‌مه‌وه‌ ئاماژه‌ به‌ بنه‌ما بنچینه‌ییه‌كانی ئه‌م میتۆده‌ ده‌كات و ئه‌وه‌ش ڕوون ده‌كاته‌وه‌ كه‌ كار له‌سه‌ر چی چه‌مك و بڕگه‌یه‌كی ئه‌م میتۆده‌ ده‌كات. جێگای سه‌رنجه‌ له‌م به‌شه‌ تیۆرییه‌دا جگه‌ له‌ شرۆڤه‌كردنی چه‌مكی (ده‌سه‌ڵاتی حه‌كایه‌تخوان) به‌هیچ شێوه‌یه‌ك باسی میتۆدی (لوسیان گوڵدمان) نه‌كراوه‌!! نه‌ك هه‌ر ئه‌مه‌نده‌، به‌ڵكو هه‌ندێ‌ بیروبۆچوونی ئه‌ده‌بناسانی وه‌ك (تۆدۆرۆف) و (ژیراژینیت) و (ژان بۆیۆن) خراونه‌ته‌ڕوو، كه‌ بۆچوونه‌كانیان تێڕوانین و ژێده‌رێكی زۆر جیاوازیان هه‌یه‌ له‌گه‌ڵا میتۆده‌كه‌ی (گۆڵدمان).
ڕاسته‌ نووسه‌ر له‌ پێشه‌كی كتێبه‌كه‌یدا ئاماژه‌ی به‌وه‌ كردووه‌ كه‌ میتۆده‌كه‌ی گۆڵدمان، جگه‌ له‌ بایه‌خدان به‌لایه‌نی هونه‌ری چیرۆك له‌ هه‌مان كاتدا بایه‌خ به‌لایه‌نی هزری و په‌یوه‌ندی نێوان ده‌ق و ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی داوه‌، ئه‌مه‌ وته‌یه‌كی هه‌ڵه‌ و خراپ نییه‌، به‌ڵام له‌ ئاست (میتۆدی گۆڵدمان) وته‌یه‌كی تا بڵێی ساده‌ و ساكاره‌.
هه‌ر میتۆدێكی ڕه‌خنه‌یی خاوه‌نی تێڕوانینی تایبه‌تی خۆیه‌تی له‌به‌رانبه‌ر چه‌مكی ئه‌ده‌ب (سروشت و ڕۆڵا و ئه‌رك) هه‌روه‌ها له‌به‌رانبه‌ر گوتاری ڕه‌خنه‌ییشدا. جۆرو چۆنێتی ئه‌م تێڕوانینه‌، میكانیزم و ئامانجی هه‌نگاوه‌ ڕه‌خنه‌ییه‌كانی میتۆده‌كه‌ دیاری ده‌كات.
میتۆده‌ ڕه‌خنه‌ییه‌كه‌ی لوسیان گۆڵدمان (1913 ـ 1970) كه‌ به‌ میتۆدی بونیادگه‌ری پێكهاتوویی (البنیویه‌ التكوینیه‌ = Genetic Structuralism) ناسراوه‌، ناوبراو ئه‌م میتۆده‌ی له‌و گۆشه‌نیگایه‌وه‌ داڕشتووه‌ كه‌ ئه‌ده‌ب و فه‌لسه‌فه‌، له‌چه‌ند ئاستێكی جیاوازدا، گوزارشت له‌ جیهانبینی ده‌كه‌ن و ئه‌م جیهانبینییه‌ش پتر كۆمه‌ڵایه‌تییه‌، نه‌ك تاكه‌ كه‌سی(1)، هه‌ر بۆیه‌شه‌ (گۆڵدمان) ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات كه‌ ڕه‌خنه‌ی سۆسیۆلۆژی یان بونیادگه‌ری پێكهاتوویی له‌و بنچینه‌یه‌وه‌ كار ده‌كات كه‌ په‌یوه‌ندیی جه‌وهه‌ریی له‌نێوان ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی و داهێنانی ئه‌ده‌بییدا، په‌یوه‌ست نییه‌ به‌ نێوه‌ڕۆكی ئه‌م دوو لایه‌نه‌وه‌یه‌وه‌، به‌ڵكو له‌ بنه‌ڕه‌تدا په‌یوه‌سته‌ به‌ بنیاتی عه‌قڵیی و زه‌ینییه‌وه‌ و ده‌كرێت ئه‌مه‌ به‌چه‌ند كه‌تیگۆرییه‌ك (Category) ناوبنرێت، كه‌ له‌هه‌مان كاتدا هۆشیاریی كرده‌یی ده‌سته‌و توێژێكی كۆمه‌ڵایه‌تی دیاریكراو ڕێك ده‌خات، له‌به‌رانبه‌ر ئه‌و جیهانه‌ خه‌یاڵییه‌ی كه‌ نووسه‌ر دایده‌هێنێت(2).
به‌ كورتی و به‌ گشتی میتۆدی بونیادگه‌ری پێكهاتوویی له‌سه‌ر چوار چه‌مكی سه‌ره‌كی دامه‌زراوه‌:
1ـ جیهانبینی. 2ـ بنیاتی نیشانكار.
3ـ هۆشیاریی شیاو هۆشیاریی كرده‌یی. 4ـ تێگه‌یشتن و لێكدانه‌وه‌.
هه‌ریه‌ك له‌م چه‌مك و زاراوانه‌، به‌لای گۆڵدمانه‌وه‌ ماناو مه‌به‌ستێكی تایبه‌تی و دیاریكراوی خۆی هه‌یه‌. گۆڵدمان له‌ نووسینه‌كانی خۆیدا ماناو ڕامانی خۆی ده‌رباره‌ی ئه‌م چه‌مكانه‌ ڕوونكردووه‌ته‌وه‌. بۆ نموونه‌ له‌ كتێبی (خودای نادیار) و (ده‌روازه‌یه‌ك بۆ سۆسیۆلۆژیای ڕۆمان) و (میتۆدبه‌ندیی له‌ سۆسیۆلۆژیای ئه‌ده‌ب) و (زانسته‌ مرۆڤایه‌تییه‌كان و فه‌لسه‌فه‌).
شرۆڤه‌كردنی چه‌مك و زاراوه‌كانی بونیادگه‌ری پێكهاتوویی (گۆڵدمان) نووسینی سه‌ربه‌خۆی ده‌وێت و ئێره‌ جێگای نییه‌.
دوای ئه‌وه‌ی ئاماژه‌مان به‌ ڕوانین و گرنگترین چه‌مك و زاراوه‌كانی میتۆده‌كه‌ی (گۆڵدمان) كرد، ئێستا ته‌ماشای لاپه‌ڕه‌ (7) كتێبی (ده‌سه‌ڵاتی حه‌كایه‌تخوان….) ده‌كه‌ین كه‌ نووسه‌ر تیایدا ده‌ڵێت: ((بۆ نووسینی ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ په‌یڕه‌وی میتۆدی بنیاتگه‌ری سۆسیۆلۆجیمان كردووه‌ كه‌ لووسیان گۆڵدمان… بناغه‌ی بۆ داناوه‌…)).
لێره‌دا (خوێنه‌ر) جێی خۆیه‌تی به‌ وردیی له‌ كتێبه‌كه‌ی (د. نه‌جم) ڕابمێنێت و بپرسێت له‌ كوێی ئه‌م كتێبه‌دا په‌یڕه‌وی له‌ چه‌مك و زاراوه‌ ڕه‌خنه‌ییه‌كانی (گۆڵدمان) كراوه‌؟؟! یان نووسه‌ر كاری له‌سه‌ر كامه‌ چه‌مكی میتۆده‌كه‌ی (گۆڵدمان) كردووه‌؟؟
له‌ سه‌رجه‌م بڕگه‌كانی نێوه‌ڕۆكی كتێبی ناوبراودا چه‌مك و روانینێكی ره‌خنه‌یی میتۆدی گۆڵدمان به‌دی ناكرێت !!
(ئه‌نجام) هه‌نگاوێكی ستراتیژی هه‌ر توێژینه‌وه‌یه‌كی بابه‌تییه‌، ده‌كرێت له‌ رێگای ئه‌نجامی هه‌ر توێژینه‌وه‌یه‌كه‌وه‌ ، ده‌رك به‌ سیماوسروشتی توێژینه‌وه‌كه‌ بكرێت.(ئه‌نجام) ره‌نگدانه‌وه‌ی ئه‌و میتۆده‌یه‌ كه‌ توێژه‌ر له‌ توێژینه‌وه‌كه‌یدا په‌یڕه‌وی كردووه‌ .
نووسه‌ری كتێبی (ده‌سه‌ڵاتی حه‌كایه‌تخوان له‌ چیرۆكدا….) كارێكی باشی كردووه‌كه‌ بۆ هه‌ر به‌ش و ته‌وه‌رێكی توێژینه‌وه‌كه‌ی چه‌ند ئه‌نجامێكی دیاریكردووه‌، به‌ڵام هیچ خاڵێكیان زاده‌و به‌رهه‌می میتۆده‌كه‌ی گۆڵدمان نییه‌ .
له‌ ڕاستیدا په‌یڕه‌وكردنی میتۆده‌كه‌ی (گۆڵدمان)، میكانیزم و ئامانجی دیاریكراوی خۆی هه‌یه‌ و زۆر له‌وه‌ وردترو زیاتریشه‌ كه‌ یه‌ك دوو قسه‌ی گشتی بكه‌یت یاخود ته‌نها بڵێی ئه‌م كاره‌كته‌ره‌ باسی جه‌نگ ده‌كات یان له‌ فڵانه‌ دیالۆگدا باسی كێشه‌ی ژیان كراوه‌…
به‌ڵگه‌یه‌كی دیكه‌ی ئاماده‌ نه‌بوونی میتۆدی گۆڵدمان له‌ كتێبی (ده‌سه‌ڵاتی حه‌كایه‌تخوان له‌ چیرۆكدا…) ئه‌و سه‌رچاوانه‌یه‌ كه‌ نووسه‌ر له‌ نووسینی توێژینه‌وه‌كه‌یدا سوودی لێبینیوه‌. هه‌ڵبه‌ته‌ هه‌ر نووسه‌رێك ئازاده‌ سوود له‌چی سه‌رچاوه‌یه‌ك ده‌بینێت، به‌ڵام جێگای پرسیاره‌ كه‌ كه‌سێك له‌ توێژینه‌وه‌كه‌یدا گوایه‌ (په‌یڕه‌وی میتۆدی گۆڵدمان) ی كردووه‌، كه‌چی یه‌ك سه‌رچاوه‌ی (گۆڵدمان) خۆی به‌كارنه‌هێنێت؟!!
هێنده‌ی من ئاگاداربم چه‌ندین كتێب و توێژینه‌وه‌ی (گۆڵدمان) وه‌رگێڕدراونه‌ته‌ سه‌ر زمانی عه‌ره‌بی، وه‌ك:
ـ لوسیان غولدمان، مقدمات فی سوسیولوجیه‌ الروایه‌، ترجمه‌ (بدرالدین عرودكی).
ـ لوسیان غولدمان، المنهجیه‌ فی علم الاجتماع الادبی، ترجمه‌ مصگفی الشناوی.
ـ لوسیان غولدمان، العلوم الانسانیه‌ والفلسفه‌، ت. د. یوسف الانگاكی.
ـ النبیویه‌ التكوینیه‌ والنقد الادبی ، ( كتێبێكه‌ سێ‌ نووسینی گۆڵدمانی تێدایه‌).
خۆ ئه‌گه‌ر نووسه‌ر سه‌رچاوه‌كانی خودی (گۆڵدمان)ی له‌به‌رده‌ست نه‌بووبێت، ده‌كرا سوود له‌ چه‌ندین سه‌رچاوه‌ی دیكه‌ ببینێت كه‌ نووسه‌رانی تر ته‌رخانیان كردووه‌ بۆ شرۆڤه‌كردنی میتۆده‌كه‌ی گۆڵدمان هه‌ر بۆ نموونه‌.
ـ د. جمال شحید، فی البنیویه‌ التكوینیه‌.
ـ محمد ندیم خشفه‌، تاصیل النص (المنهج البنیوی لدی لوسیان غولدمان).
ـ عوسمان یاسین، بونیادگه‌ری پێكهاتوویی(میتۆدی لوسیان گۆلدمان)، هه‌ولێر، 1999.
جا كاتێ‌ نووسه‌ر سه‌رچاوه‌كانی خودی (گوڵدمان) خۆی و ئه‌وانه‌یشی میتۆده‌كه‌یان شرۆڤه‌كردووه‌، به‌كارناهێنێت، ئه‌ی ئیتر چۆن ده‌توانێت میتۆده‌كه‌ی په‌یڕه‌و بكات؟؟!!
ئه‌م كتێبه‌ی (د. نه‌جم) وه‌كو توێژینه‌وه‌یه‌كی ڕه‌خنه‌یی، له‌ڕووی میتۆدبه‌ندییه‌وه‌، ده‌كرێت تا ڕاده‌یه‌كی زۆر له‌نێو بازنه‌ی (ڕه‌خنه‌ی ته‌كنیكی گێڕانه‌وه‌) پۆلین بكرێت، له‌م جۆره‌ ڕه‌خنانه‌دا زیاتر گرنگی به‌ ئه‌دگاره‌ زمانییه‌كانی گوتاری گێڕانه‌وه‌ ده‌درێت و تیایدا بابه‌ته‌كانی شێوازی گێڕانه‌وه‌ و په‌یوه‌ندی نێوان گێره‌ڕه‌وه‌ (الراوی) و بۆ گێڕاوه‌ (المروی له‌) و ئه‌رك و جۆره‌كانی گێره‌ڕه‌وه‌ش تاوتوێ‌ ده‌كرێت.
توێژینه‌وه‌كانی ڕه‌خنه‌گر و تیۆریزه‌كارانی گێڕانه‌وه‌ناسی (Narratology) وه‌ك (ژیراژینیت) و (ڕۆلان بارت) و (تۆدۆرۆف) نموونه‌ی ئه‌م جۆره‌ ڕه‌خنانه‌ن(3).
له‌م لایه‌نه‌وه‌ تێبینی ده‌كرێت (د. نه‌جم) گرنگییه‌كی زۆری به‌ ده‌ركه‌وته‌ و جۆره‌كانی گێره‌ڕه‌وه‌ داوه‌ و تاڕاده‌یه‌ك ده‌ستی بۆ بابه‌ت و سه‌رچاوه‌ی باشیش بردووه‌ و سوودیشی له‌ بۆچوونه‌كانی (بارت و ژینیت و تۆدۆرۆف) بینیوه‌(**).
له‌ كۆتایی ئه‌م نووسینه‌دا به‌ پێویستی ده‌زانم ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ بكه‌م، ئه‌م نووسینه‌ نایه‌وێت بڵێت (د. نه‌جم) له‌م كتێبه‌یدا خۆی ماندوو نه‌كردووه‌ و هیچی نه‌كردووه‌، نه‌خێر ئه‌م نووسینه‌ ده‌ڵێت، كتێبی (ده‌سه‌ڵاتی حه‌كایه‌تخوان له‌ چیرۆكدا….) به‌ هه‌بوونی ئه‌و ڕسته‌یه‌ی سه‌ر به‌رگه‌كه‌ی كه‌ نووسراوه‌. (شیكردنه‌وه‌یه‌كی ڕه‌خنه‌ییه‌ له‌ ڕوانگه‌ی بنیاتگه‌ری سۆسیۆلۆجییه‌وه‌) وه‌ ئه‌و وته‌یه‌ی نووسه‌ره‌كه‌ی كه‌ له‌لاپه‌ڕه‌ حه‌وتدا تۆماریكردووه‌ و گوایه‌ (په‌یڕه‌وی له‌ میتۆدی لوسیان گۆڵدمان كردووه‌) ئه‌م كتێبه‌ به‌م ڕستانه‌ خۆی خستووه‌ته‌ نێو قه‌یرانێكی میتۆدۆلۆژییه‌وه‌، چونكه‌ كتێبه‌كه‌ له‌ڕووی زانستی و بابه‌تییه‌وه‌ ، نه‌ (شیكردنه‌وه‌یه‌كی بنیاتگه‌ری سۆسیۆلۆجییه‌) و نه‌ (په‌یڕه‌ویشی له‌ میتۆدی گۆڵدمان) كردووه‌. ده‌رچوون له‌م قه‌یرانه‌ش به‌وه‌ ده‌بێت ، نووسه‌ری كتێبه‌كه‌ ئه‌و ڕستانه‌ی سه‌ر به‌رگ و نێو كتێبه‌كه‌ لابه‌رێت كه‌ گوایه‌ توێژینه‌وه‌كه‌ سه‌ر به‌ بنیاتگه‌ری گۆڵدمانه‌، یاخود له‌ چاپی دووه‌می كتێبه‌كه‌یدا، دووباره‌ پێیدا بچێته‌وه‌ و سه‌ر له‌نوێ‌ له‌به‌ر ڕۆشنایی بۆچوونه‌كانی یان چه‌مكێك له‌ چه‌مكه‌كانی لوسیان گۆڵدمان دایڕێژێته‌وه‌.

————————
په‌راوێزه‌كان:
(*) پ. ی. د. نه‌جم ئه‌ڵوه‌نی، ده‌سه‌ڵاتی حه‌كایه‌تخوان له‌ چیرۆكدا به‌ نموونه‌ی كۆچیرۆكی (كێ‌ وه‌ستا كه‌ریمی كوشت؟) له‌ نووسینی (موحسین چینی)، چاپی یه‌كه‌م، چاپخانه‌ی زانكۆی سه‌ڵاحه‌ددین، هه‌ولێر، 2015.
(1) جان إیف تادیه‌، ت: د. قاسم المقداد، النقد الادبی فی القرن العشرین، ص 239.
(2) لوسیان غولدمان، المنهجیه‌ فی علم الاجتماع الادبی، ت مصگفی الشناوی، ص 10.
هه‌روه‌ها : د. الشریف حبیله‌، البنیویه‌ التكوینیه‌ والنقد الروانی ـ رۆیه‌ لوسیان غولدمان: Elkitab.blogspot.com
(3) د. عبدالله ابراهیم، السردیه‌: المفهوم والاتجاهات، گۆڤاری (أفاق عربیه‌) ژ (4) 1992، لاپه‌ڕه‌ (114).
(**) ئه‌م سه‌رنجه‌مان په‌یوه‌سته‌ به‌ مه‌سه‌له‌ی میتۆدبه‌ندییه‌وه‌، ئینجا (د. نه‌جم) له‌ورده‌كاریی توێژینه‌وه‌كه‌یدا و له‌ ئاست چیرۆكه‌كاندا چه‌نده‌ پێكاویه‌تی، ئه‌مه‌یان بابه‌تێكی دیكه‌یه‌و نووسینی سه‌ربه‌خۆی ده‌وێت.




بۆنی سێو لە قەڵا سێوکە …. بەیان عەسکەری

بۆنی سێو
بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن …..




ناڕەزایەتی بەرفرانتر و رادیكاڵتر دەكەن؟! … سەلام عەبدوڵڵا

ئەمڕۆ حكومەت لە غیابی خیتاب، رۆشنبیری و ناڕەزایەتی و درووشمی رۆشن دژ بە وەحشیگەری ئابووری لیبرالیزمی نوێ، هەستا بەشێوەیەكی صدامیانە بەسەر خەڵكی كوردستان سەپاند. ئەم مڵهوڕیە بە ئامادەیی بانقی جیهانی، سەرمایەداران، سەفیر و قونسوڵی ئەمریكی و صندوقی دراو و هەڵویستی سەرۆكی نایاسایی ماوە بەسەرچووی هەرێم بە كردەوە سەلماند كە وتی: ئێمە پابەندنی بە بەڵێنەكانمان بۆ بانقی نیودەوڵەتی. حكومەتی بۆرژوا مشەخۆر و كویلەی بانقی جیهانی بە شێوەیەكی رادیكاڵتر لەجاران بەرنامە ئابوورییەكەی راگەیاند: (كەرتی خزمەتگوزاری گشتی هەنگاو بە هەنگاو دەدەین بە كەرتی تایبەت) و لەمەودوا بەرنامەی جیهانی سەرمایەداری جیهانی بە بڕیار و یاسای حكومەت، ژیانی ئابووری دیاری دەكات. ئەم بەرنامەیە دەمێكە جێبەجێكرداوەو ئیتر لەمەودوا دوا كەرتی خزمەتگوزاری گشتی دەخاتە خزمەت كەرتی تایبەت و نیشتمانیش بە كردەوە دەبێت بە نیشتمانی خاوەن كۆمپانیا و بانقە بیانیەكان و بەشی هێزی بیرو بازووی كاریش هەر خزمەتچێتی بە كرێی هەرزان و بێ ماف . وەك دەڵێن(مردوو لەمە باشتر ناشۆردرێت): ئایا ئێستا ئیتر تێدەكەن لەوەی كە كێشەكە تەنها موچەی مامۆستا و كارمەندانی كەرتە گشتیەكان نیە؟ ئایا ئیتر پشت لەو حزبانە دەكەن كە بازرگانی بە ناڕەزایەتییەكانمان دەكەن؟ ئەوە هاتووە هێزی لەبننەهاتووی خەڵك بەگشتی بۆ بەرگری لە مافی خۆی، دەرژێتە سەر شەقامەكان؟ بەرەی دژ بە لیبرالیزمی نوێ دادەمەزرێنن؟ تۆ بۆ بژێوی خۆت و منداڵ و مافی خانەنشینیت ناڕەزایەتی دژ بە فرۆشتنی كەرتە خزمەتگوزارییە گشتیەكان دەدەبڕیت!
ناڕەزایەتی بەرفرانتر و رادیكاڵتر دەكەن؟! ئەمڕۆ حكومەت لە غیابی خیتاب، رۆشنبیری و ناڕەزایەتی و درووشمی رۆشن دژ بە وەحشیگەری ئابووری لیبرالیزمی نوێ، هێرشی بەرفراوانی خۆی كرد و هەستا بەشێوەیەكی صدامیانە بەسەر خەڵكی كوردستان سەپاند. ئەم مڵهوڕیە بە ئامادەیی بانقی جیهانی، سەرمایەداران، سەفیر و قونسوڵی ئەمریكی و صندوقی دراو و هەڵویستی سەرۆكی نایاسایی ماوە بەسەرچووی هەرێم بە كردەوە سەلماند كە وتی: ئێمە پابەندنی بە بەڵێنەكانمان بۆ بانقی نیودەوڵەتی. حكومەتی بۆرژوا مشەخۆر و كویلەی بانقی جیهانی بە شێوەیەكی رادیكاڵتر لەجاران بەرنامە ئابوورییەكەی راگەیاند: (كەرتی خزمەتگوزاری گشتی هەنگاو بە هەنگاو دەدەین بە كەرتی تایبەت) و لەمەودوا بەرنامەی جیهانی سەرمایەداری جیهانی بە بڕیار و یاسای حكومەت، ژیانی ئابووری دیاری دەكات. ئەم بەرنامەیە دەمێكە جێبەجێكرداوەو ئیتر لەمەودوا دوا كەرتی خزمەتگوزاری گشتی دەخاتە خزمەت كەرتی تایبەت و نیشتمانیش بە كردەوە دەبێت بە نیشتمانی خاوەن كۆمپانیا و بانقە بیانیەكان و بەشی هێزی بیرو بازووی كاریش هەر خزمەتچێتی بە كرێی هەرزان و بێ ماف . وەك دەڵێن(مردوو لەمە باشتر ناشۆردرێت): ئایا ئێستا ئیتر تێدەكەن لەوەی كە كێشەكە تەنها موچەی مامۆستا و كارمەندانی كەرتە گشتیەكان نیە؟ ئایا ئیتر پشت لەو حزبانە دەكەن كە بازرگانی بە ناڕەزایەتییەكانمان دەكەن؟ ئەوە هاتووە هێزی لەبننەهاتووی خەڵك بەگشتی بۆ بەرگری لە مافی خۆی، دەرژێتە سەر شەقامەكان؟ بەرەی دژ بە لیبرالیزمی نوێ دادەمەزرێنن؟ تۆ بۆ بژێوی خۆت و منداڵ و مافی خانەنشینیت ناڕەزایەتی دژ بە فرۆشتنی كەرتە خزمەتگوزارییە گشتیەكان دەدەبڕیت!




لە نێوان هابیتوس و ئیرۆسدا، مانایەک… ئەحمەد ڕەزا:

لە سیما دیارەکانی هابیتوس وەک پیێر بۆردیۆ دیاری ئەکا: بەردەوام بوون و گشتگیریی و توانای گونجاندن و گۆڕانکارییە..Transposable – کاتێ هابیتوس لە قۆناغە جیاوازەکاندا وەک ” بەردەوام بوون” وەزیفەی خۆی پیادە ئەکا- مانای کاردانەوە زەینیی و سۆزیی و هەستییەکان ئەگەیەنێت، کە بەردەوامیی پێوە دیارە. بەڵام بەو پێیە گشتگیرە، کە هیچ جێکەوتەو پێدراوێک جێناهێڵێت لە لۆژیکی ناوەکیی خۆی دەربچێت، بەو مانایەی کە ناهێڵێت هیچ لۆژیکێک لە خولگەی گشتیی زەمەنیی خۆی بترازێت. ئەوەندەی پەیوەندیی بە گۆڕانکاریشەوە هەیە، هابیتۆس ئەتوانێ چەند ڕۆڵێک ببینێت لە چەندین وێستگەی کۆمەڵایەتی جیاوازو کەرتە پێکهاتووە کۆمەڵایەتییە دژ بە یەکەکاندا.. کەواتە “ سیمای نەستیی” چەمکی هابیتوسی بۆردیۆ پێک ئەهێنێ، بە پێی ئەم تایبەتمەندێتییە نەستییەش سیستمی پێدەرە زەینییەکان پێکهێنەری مومارەسە کردنی ژیاویی مرۆڤە، هەروک پێکهێنەری ئەو وێنا کردنانەیە، کە وەک بنەڕەت لەگەڵ ئامانجەکانی تاکدا ئەگونجێت.
هابیتوس بریتییە لە هەموو ئەو دال و ڕەفتارو ئاماژەو سیمبۆلانەی، بە درێژایی ژیانی مرۆڤ هەر لە منداڵیەوە سەرەتاو دواتر لە ژینگەکەیەوە پێی ئەگات، بەو پێیەش ڕەفتارو کرداری ئەو دەرئەکەوێت. ئەتوانین بە کورتی ئەم زاراوەیە کورت بکەینەوە بۆ مۆرک دەرکەوتن، یان ئەو مێنتەلێتییەی مرۆڤ لەخۆوە ئاراستە ئەکات.
قەسیدەی ” دوای مردنم” دەقێکی ترە، بە دیدێکی نوێ و دوور لە فشارخستنە سەر وێنە شیعرییەکان و ئامرازە زمانەوانییەکان، نوسراوەتەوە.. لەم دەقەدا ئەوی پێویستە وەک دێڕبەندییەکان بۆ ئەوەی کۆی گوتارەکەمان پێ بگەیەنێت، واتە بنەڕەتی مەبەستگەرایی دەقەکە لە بەرهەمهێنانەوەی مانادا، کێشەی مردنە.
ئەم کێشەیە وەک لای سۆفیستەکان جۆرێکە لە ئیرۆسیەتێکی یۆتۆپیی، بۆ بەدیهاتنی نەمریی، بە هەمان شێوەی لای گنۆسیزمەکانیش، بەدیهێنانی گەڕانەوەیە بۆ بوونەوە بە بەشێک لە یەزدان. بەڵام لای حەکیم میرزا، بوونەوەیە بە ئەوی تەواوکار، ئەوی ئامادە لە وردەکارییەکانی ژیانکردن.
وێناکردنی مەرگ لای میرزا وێنایەکی راستەقینە نییە بۆ مردن، هەرچەند کۆی گوتارەکە لە ڕەواڵەتدا خۆبەدەستەوەدانەو وێناکردنەوەیە لە نەبوون ” عدم”ەوە. بونیادی دەق لەسەر پایەکانی مردن داڕێژراوە، کە لە بنەڕەتدا خۆی لە شێوەی وەسێتنامەیەکدا ئەبینێتەوە، نەک لێگەڕان لە ژیان.. ئەو کۆدانەی لە دەقی میرزادا بەدی ئەکرێ، کۆدگەلێکن بەرەو کرانەوەو ئازادی، لەبەرئەوە ناشێ والێکی بدینەوە کە میرزا بیەوێت دەست بەسەر دیزاینی ژیانی ئەویتردا بگرێت و خۆی نەخشەڕێی ژیانی دوای ئەوی بکێشێ، ئەم پارادۆکسە، تەنها لێکدانەوەیەک بۆ وەرگر ئەهێڵێتەوە، ئەویش وێنانەکردنی ئەسڵی مردنە، بەڵکو تێڕامانێکی سەرەتاییە لە نائامادەیی خۆیدا، ئەو پێی وائەبێ، کە ڕەنگە بەمجۆرە بگوزەرێ، وەک ئەوەی دوای مردنی زۆرێکی تر، ئەو ئەگەرانە کراوەترن.
ئەو دالانەی لەم دەقەدا هەن، وەک ” ڕەنگ، ڕیتم، شوێن، زەینییەکان” هیچیان دەلالەت لە هەستی مردن ناکەن، تەواو بە پێچەوانەوە ڕێنوێنی ژیانێکی ئازادو دەستپێکردنەوەی نوێ ئەکەن.. بۆ نمونە دالی ڕیتم زۆر هێمن و ڕەوانە، لەسەر ئاستی جیاواز خۆشڕەویی دروست ئەکات، کە چ جۆرە نیگەرانییەکی پێوە دیار نییە.. رەنگەکان لە جێگۆڕکێدان:
” ئەو مێزەی بەیانیان قاوەمان لەسەر دەخواردەوە
لایدەبەیت
كوپی قاوەكەی من فڕێدەدەی
كورسیەكەی من دەبەخشیتە
پیاوەكەی دراوسێمانڕەنگی ژووری نوستنەكەمان دەگۆڕی”
تا کۆتایی لە هەردوو بەشی قسەیدەکەدا هەر بەوجۆرە گۆڕانکارییەکان بەردەوام ئەبن.
شوێن بەردەوام لە جوڵەدایە، وەک ئەوەی نیازێک بۆ گۆڕانکارییەکی ڕیشەیی هەبێت، نەک بەرەو عەدەم ڕۆشتن. دالە زەینییەکانیش بە هەمان شێوە:
” كە من ڕۆشتم
چەكمەجەی مەكتەبەكەم دەكەیتەوەو
شیعرەكانم
دەردەهێنیت و
یەكە یەكە بڵاویان دەكەیتەوە
هەر شەوەی یەكێكیان دەسوتێنی
دوایش سوتووەكەی
دەدەی بەدەم باوە”
ئەمە لە تێڕوانینێکی پوچگەرایانە زیاتر نییە بۆ شیعر، نە وەسیەتەو نە وێناکردن.. لە جیهانبینی میرزادا وەزیفەی شیعرو مانەوەی وەک تێزی زیندوو، تەنها لەوێدایە کە بڵاونەکراوەتەوە، ئیتر دوای بڵاوکردنەوە ئەبێت بە بەشێک لە هەموو ئەو پێکهێنەرانەی تری بوون، کە پەیوەندییە ئۆرگانیەکانی لەدەست ئەدات و تێکەڵ بە کۆیەکی گشتگیرکراوی تر.
ئەو مانایەی لەم دەقەدا لە نێوانی هابیتۆس و ئیرۆسدا بەرهەم دێت، پێچەوانەیە، بە ماوەی نێوان زەینیەتی هابیتۆس و تاناتۆسدا، پێشتر دووری مەودای نێوان مەرگدۆستیی/ تاناتۆس و ئەم دەقەم شیکردەوە،پەیوەندییە بە ڕۆشنایی ژیاندۆستیی/ئیرۆس بەرهەمهاتووە،لەگەڵ خەسڵەتی بنەڕەتیی هابیتۆسدا.
(( دوای مردنم ))
كە من ڕۆشتم
تۆش دەگەڕێیتەوە بۆ ئێرەو
ئەو مێزەی بەیانیان قاوەمان لەسەر دەخواردەوە
لایدەبەیت
كوپی قاوەكەی من فڕێدەدەی
كورسیەكەی من دەبەخشیتە
پیاوەكەی دراوسێمان
ڕەنگی ژووری نوستنەكەمان دەگۆڕی
جێگە دوو كەسیەكەمان دەگۆڕی بەیەك
پەردەی پەنجەرەكان دادەگری و
تۆزی سەر دیوارەكانی پێدەسڕی
ئەو چرایەی بەسوچێكی ژوورەكەمدا هەڵمواسیبوو
دوور لە ماڵەكەی خۆمان.
دەینێژی
ئەوكاتەی كە من دیار نامێنم
تۆ ئازاد دەبی
هێلانەی ئەو چۆلەكانە دەڕوخێنی
كە من لە گەڵای شیعرو
فرمێسكی چرا بۆم دروست كردبوون و
لقی ئەو باوەشانە دەشكێنیتەوە
كە لەبەر دەرگاكە بۆم كردبوونە جۆلانەو
شەوانە لەسەری دەنوستن
كە من ڕۆشتم
چەكمەجەی مەكتەبەكەم دەكەیتەوەو
شیعرەكانم
دەردەهێنیت و
یەكە یەكە بڵاویان دەكەیتەوە
هەر شەوەی یەكێكیان دەسوتێنی
دوایش سوتووەكەی
دەدەی بەدەم باوە
من دەڕۆم و
تۆش دەگەڕێیتەوە بۆئێرەو
دەستێكیش بەسەر وەسێتنامەكەما
ناهێنیت و
لەسەر سوچی هیچ كۆڵانی ووشەیەكم
ڕاناوەستی
دوای من
تۆ ئازادی ئازاد
ئەتوانی ماڵەكەت بگوێزیتەوەو
ئەدرێسەكەشت بگۆڕی

———————————-
سەرچاوەکان:
بصدد ” جمالیات الموت في شعر محمود درویش”/ عبداللطیف الوراري/ موقع ایلاف ٤/٩/٢٠٠٩
هاجس الموت في شعر کاظم اسماعیل الکاطع/ شهید الحلفي/مۆسسة النور في ٢٤/١/٢٠١٣
نظریة الهابیتوس والرأسمالرمزي/ د. زهیر الخویلدي/ arab times blogs
الهابیتوس في سوسیولوجیا بوردیو/ ت: د. علي اسعد وطفة/ مجلة مصر المدنیة/ ١٩/٣/ ٢٠١٢




ئایا ناكرێت ڕاپەڕین وەك مێژوویەكی دزێو نیشان بدەین؟ … کارا فاتیح

دەسەڵاتی كوردی هاوشێوەی هەر دەسەڵاتێكی ستەمگەر، كۆمەڵێك ئەفسانەی موقەدەسی هەیە كە لە سەری دەژی: خوێنی شەهید، جەنگ و ڕاپەڕین، بۆنەی دینی و نەتەوەیی و ڕێكخراوەیی و هتد، كە زوو زوو دەیانهێنێتەوە سەر شانۆی كۆمەڵایەتی و دەیانكاتە ماسكێك بۆ جوان نواندنی خۆی و درێژكردنەوەی تەمەنی، كاری جیدی و كاریگەر بۆ لێدان لە دەسەڵات، لێدانە لە موقەدەساتی، نەك نواندنی دڵسۆزیی فرەتر لە دەسەڵاتداران بۆ ئەو موقەدەساتە، تێگەییشتن لە هۆیەكەش زۆر ساكارە، چونكە ئەو ڕاپەڕین وەك دەلاقەیەك بۆ ڕزگاری پێناس دەكات و ئەوەمان بیر دەباتەوە، كە ئێستا لە چ كۆیلەیەتییەكدا دەژین، وەهمی ئەوەی ڕاپەڕین ڕۆژێكی پرشنگداری مێژوومانە، نایەوێت قەناعەت بەوە بهێنین، كە ئێمە ئێستا لە چ شەوەزەنگێكدا دەژین، ئەوانەی دەڵێن ڕاپەڕین خاڵی وەرچەخان بوو، دەیانەوێن ڕێ لەوە بگرن، ئەم دۆخەی ئێستا وەرچەخێت، ڕاپەڕین نە دەلاقەیەك بوو بۆ ڕزگاری و نە ڕۆژێكی پرشنگداری مێژوومانە و نە خاڵی وەرچەرخان، ڕاستە خەونێكی گەورەی جەماوەری بوو بۆ ئازادی، بەڵام هەر لە سەرەتای سەرەتاكانەوە ئەم خەونە جەماوەرییە لە گۆڕ نرا، ئەوەیش بەوەی تەنها سیمای كۆمەڵێك ستەمگەر گۆڕرا، نەك تەواوی سیستمەكە، ڕۆژگاری دوای ڕاپەڕین هەر بە زووی دەروازەكانی خۆشگوزەرانی لە سەر خەڵك داخست و تەنها دەرگای قاچاخەڕێ و مەرگ و سەفەری بۆ خستنە سەر پشت، دونیای تازەی دوای ڕاپەڕین بە زوویی ئالوودەی ژن كوشتن بوو، سەرهەڵدانی ئیسلامیی توندەڕەو، هەڵبژاردنی تڕۆهات و ساختە، هەڵتەكاندنی كشتوكاڵ، بە مێگەلكردنی خەڵك و چاولەدەستیی حیزب بۆ مووچە و ئیمتیاز، بێ بەهاكردنی خوێندن و تاقەی گەنج و نەوەی نوێ، شەڕی ناوخۆ و بە میلیشیاكردنی كۆمەڵگا و هێنانی ئەم دەوڵەت و ئەو دەوڵەت و ئاوارەكردنی سەدان هەزار كەس لە دەست و دیارییەكانی سەردەمی دوای ڕاپەڕین بوون، كەچی دەسەڵات و خەڵكانی بێ ئاگا هێشتا سوورن لە سەر ئەوەی بڵێن ڕاپەڕین دەلاقەی ڕزگاری بوو بۆ كورد.
كە هیچ خەونێكی خەڵك لە دوای ڕاپەڕین نەهاتبێتە دی، كە دونیای دوای ڕاپەڕین پڕبوو بێت لە وەحشیگەری و ژنكوشتن و دەرپەڕاندنی سەدان هەزار گەنج و هەڵتەكاندنی بنەمای ئابووری و شەڕ و ژیانی ناشایستە، لەم لایشەوە كۆمەڵێك مافیا و چەتە هەر لە سەرەتاكانەوە كەوتبێتنە تاڵانی و خۆدەوڵەمەندكردنی نائاسایی و گەیاندنی زوڵم و نادادپەروەری و بە ئاستی ترسناك و ئێجگار بەرز، ئیتر پێویستە سڵ لەوە نەكەینەوە بڵێین، كە ڕاپەڕین نەك هەر لە ڕۆژە پیرۆزەكانی مێژوومان نییە، بەڵكو لە ڕۆژە دزێوەكانە و تێیدا بە ناهۆشیاری لێشاوێك خوێنمان بە فیڕۆ دا بۆ لابردنی كۆمەڵێك ستەمگەر بە كۆمەڵێكی تر، كە بە هەموو ئامار و پێوانەیەك، ئەگەر زوڵم و نادادییەكانی ئەمانی دوای ڕاپەڕین زۆرتر نەبن لەوانەی پێش ڕاپەڕین، ئەوا كەمتر نیین، هێندە نەبێت ئەو حیزبی بەعس بوو، ئەو مافیای كوردی.
دەبێت ڕاپەِڕین لە پیرۆزی بخرێت، بۆ ئەوەی دونیای دوای ڕاپەڕین هێندە درێژە نەكێشێت و ڕاپەڕینی تر ڕوو بدات، دەبێت بزانین ڕاپەڕین ڕۆژێكی پرشنگدار نەبوو، بۆ ئەوەی هۆشیار بین لەوەی ئێمە لە چ شەوەزەنگێكدا دەژین، پێویستمان بە پرشنگی ڕاپەڕینی تر هەیە، لێدان لە دەسەڵاتی ستەمگەری ئێستا، بە دەستبردن بۆ كۆڵەكەكانی دەبێت، كە یەك لەوان ڕاپەڕینە و تا ئێستا بەهۆیەوە شەرعیەت بە خۆی دەدات و تەمەنی خۆی درێژ دەكاتەوە.




لەپێناو کام ئامانجدا شۆڕوشەوق دەدرێت بەکەرتی تایبەت لەهەرێمدا؟ … تاهیر حاجی حەسەن

(سێیەمین کۆنگرەی ئابوری ڕۆڵی کەرتی تایبەت لەپەرەپێدانی ئابوریدا).ئەمە ناونیشانی ئەو کۆنفرانسە بوو لەنێو میدیاکانی هەرێمدا دەربارەی ئەو ڕۆڵەی کەرتی تایبەت دەیگێڕێت لەبەرەو پێشچون و بوژاندنەوەی ژێرخانی ئابوری لەهەرێمدا.
قۆناخێکە حکومەتی هەرێمی کوردستان سەرقاڵی بەرنامە و پلانێکە بۆ فرۆشتنی کەرتی گشتی بەکەرتی تایبەت و پاساوی جۆراو جۆر دەهێنێتەوە کە ئەو ڕێگایە چارەسەرێکی گونجاوە بۆ لانی کەمی دەرباز کردنی حکومەت لەو قەیرانە دارایەی تێی کەوتوە،وەتالەو ڕێگایەشەوە جۆرێک لەخەم و ئازاری خەڵکە هەژار کراوەکە کەم بکاتەوە. ئەو ڕێگاچارەیەی کەلەداهاتودا هێندەی تر بێکاری زیاتر دەکات، بەشۆڕوشەوقەوە حکومەت و سەرانی ئەو حکومەتە کوردیە شیکاری بۆ دەکات،تا بەجۆرێک بڕواییەک لەنێو کۆمەڵگەدا دروست بکات و دواجار بشبێتە مایەی دەست خۆشی لێ کردن لەلایەن کۆمەڵگەوە.
(ڕوخانی دەسەڵاتە دیکتاتۆرەکان لەوڵاتانی ڕۆژهەڵاتدا،ئەگەرچی خواستی زۆرینەی چینوتوێژە ستەم لێکراوەکان بوو وە بەئەندازەیەکی زۆریش ئەو چینوتوێژانە قوربانی زۆریان دا،تائەو دەسەڵاتانە بڕوخێنرێت و لەجێیدا نەک دەسەڵاتێکی دیکەی چەوسێنەر جێگەیان بگرێتەوە،بەڵکو هێزوتوانا و ئیرادە بۆئەو زۆرینەیە بگەڕێتەوەو کۆمەڵگەکان ببنە خاوەن ژیانێکی شەرافەتمەندانەو ئازادی و کەرامەتیان پارێزراو بێت،بەڵام ئەم بۆچونو داوایانە لەلایەن زلهێزانی سەرمایەداریەوە مایەی گەڵتەجاڕی بوو.چونکە ئەوان کاتێک هاتن دەستیان وەردایە جەنگ و ڕوخاندنی ئەو دەسەڵاتە دیکتاتۆرانە،بۆئەوە نەهاتن تاکۆمەکی ئەو کۆمەڵگایانە بکەن تاژیانێکی باشتر وەدەست بهێنن،بەڵکو بۆئەوە هاتن تائەو جۆرە ژیانەش هەیانە ئەوەیشیان لێ بستێننەوە. دەسەڵاتە دیکتاتۆرەکان لەوڵاتانی ڕۆژهەڵاتدا بەرهەمی سەردەمی دوو بلۆکی جیهان بوون و ئیلهامیان لەو دوو جەمسەرگیریە بەدەست دەهێنا. بەپێچەوانەوە،هاتنی دەوڵەتی ئەمریکاو هاوپەیمانەکانی لەکاتی جەنگی یەکەم و دوەمی کەنداودا،بۆ کۆتایهێنان بەو جۆرە دەسەڵاتانە بوو کە بەرهەمی ئەو سەردەمەی ململانێکانی نێوان بلۆکی سۆڤیەتی و ئەمریکای بوون.یانی کۆتای هێنان بەقۆناخی ئەرکی دەوڵەت لەبەرانبەر کۆمەڵگەداو سپاردنی ئەو ئەرکە بەجۆرە دەسەڵاتێکی هێجگار دڕندەتر کەلەژێرەوە خاوەندارانی کەرتی تایبەت بەڕێوەی دەبەن.ئێستا لەکۆی ئەو دەوڵەتانەی جەنگی تێدایەو ئەوانەیشی هێشتا جەنگی تێنەکەوتوە،ژیان و گوزەرانی چینی کرێکار و بەرهەمهێنەرەکان ڕۆژ بەڕۆژ قورسترو داڕوخاوتر دەبن،وەئەو چینەیەشی کەدەستی گرتوە بەسەر ژیان و گوزەرانی کۆمەڵگەکاندا تادێت دەوڵەمەندتر دەبن و بەئەندازەیەک پێناسەی مافیاگەریشیان تێپەڕاندوە).
شۆڕوشەوقدان بەکەرتی تایبەت لەپێناو ئامانج و خواستی گەورە سەرمایەدارەکاندایەو لەوڕێگایەوە دەست دەبەن بۆ لێسەندنەوەی ئەو بەشانەی کەتایبەتیشە بەگشتێتی کومەڵگەوە،ئیتر کەرتی تەندروستی بێت یان کەرتی پەروەردە یان کەرتی کارەباو خزمەتگوزاریەکان بێت تا دەگات بەکەرتی کشتوکاڵ.یانی ئیتر هەموو شتێک بەپارە دەبێت و دەشبێت ئەو پارەیە بدەیت ئەگەر دەتەوێت مناڵەکەت بخەیتە بەرخوێندن یان نەخۆشیت و پارەیشت نیە ئەوکات دەرگای نەخۆشخانەکان کراوە نابن لەبەردەمتدا ئەگەر پارەی پێویستت پێنەبێت بۆ چارەسەریەکەت،یان کاتێک دەست دەبەیت بۆئەوەی گڵۆپێک پێ بکەیت یان تێڤیەکەت ڕۆشن کەیتەوە دەبێت ڕاستەوخۆ سەری مانگت لەیاد بێتمکەخاوەنی کارەباکە دێت و داوای پارەکەت لێدەکات کەتۆ کارەباکەی ئەوت بەکارهێناوە،خۆگەر پارەت نەبوو ئەوکات زۆربەئاسانی کارەباکەت دەبڕێت ،ئاوایە ئەو کەرتە تایبەتەی بەشۆڕوشەوقەوە باسی لێدەکەن.یانی حکومەت خۆی دەدزێتەوە لەو ئەرکانەی لەسەرشانیەتی کەدابین کردنی ژیان و کار و گوزەرانی هاوچەرخانەیە بۆ تاک بەتاکی دانیشتوانەکەی،وەئەو ئەرکە دەسپێرێت بەخاوەن سەرمایەدارێکی دڕندەی تاکڕەو کەقازانجەکانی خۆی نەبێت هیچ شتێکیتر ناناسێت.بۆیە ئەرکی سەرجەم چینوتوێژە بەرهەمهێنەرەکانە لەو مەیدانەدا بەئاگابن و ڕلگانەدەن بەو پلانەی حکومەت سەربگرێت.(لەسەدەی نۆزدەیەمدا دەوڵەتی بەریتانیا لەڕێی گەورە سەرمایەدارەکانەوە هەلومەرجێکی وا زەحمەتیان دروست کرد بۆ چینی کرێکار و چینی جوتیار لەو وڵاتەدا،کەبەشێکی زۆریان ناچار کران کە وڵات بەجێ بهێڵن و لەڕێگای زۆرەملێوە ڕەوانەی ئەو مەملەکەتانە کران کەدەکرانە داگیرکەی ئیمپراتۆریەتی بەریتانیا،لەوڕێگایەشەوە گەورە سەرمایەداران دەستیان گرت بەسەر زەویوزاری جوتیارەکاندا و بۆخۆیان قۆرخیان کردو بەڕۆژانەکاری تاقەت پڕوکێنو بەدانی هەق دەستێکی زۆر کەم بەکرێکاران بۆخۆیان سەرمایەگوزاریان تێدا دەکردوقازانجی زۆریان وەدەست دەهێنا،پەرتوکی سەرمایەی مارکس.)ٚ
فرۆشتنی ئەو کەرتە گشتیانە بەکەرتی تایبەت لەپێناو باشترکردنی ژیان و گوزەرانی ئەو چینوتوێژە کرێ وەرگرانەدا نیە کەلەهەرێمدا ڕۆژانە کار دەکەن،بەڵکو لەپێناو وەدەست خستنی قازانجی زەبەلاحی ئەو کۆمپانیایانەدایە کەدەست دەبەن بۆ ئەو کارە.لەبیرمان نەچێت،دروست کردنی بزوتنەوەی توندڕەوی ئیسلامی داعشیش پەیوەستە بەو ئامانجەوە،پێش ئەوەی داعش دروست بکرێت،لەعێراق و هەرێمدا،چینوتوێژە بەرهەمهێنەرو کرێ وەرگرەکان جۆرێک لەژیانیان هەبوو،کەسروشتی مرۆڤیش وایە تائەوکاتەی ژیان باشتر ببێت،مرۆڤ توانای بیرکردنەوەی باشتری دەبێت و وەلەشوێن خۆناسینی زیاتری ئیرادەو هۆشیاری سیاسی خۆیدا دەبێت،ئەوەیش دەیتوانی ببێتە جۆرێک لەوەی ئەو چینتوێژانەی عێراق و هەرێم ببنە خاوەن هۆشیاری سیاسی چینایەتی خۆیان.بەڵام خواستی دەوڵەتانی زلهێزی سەرمایەداری بۆ ئەو ئامانجە نیە لەو وەکیلانەی دایناون لەوڵاتانی ڕۆژهەڵاتدا،بەڵکو بۆ لێسەندنەوەی زیاتری ژیانو گوزەرانی ڕیفاهیانەیە.چونکە گەر ژیانی کۆمەڵگەکان بەگشتی بەرەو سەرتر بڕوات ئەوکات قازانج بۆ زلهێزان و شەریکاتەکانیان کەم دەبێتەوە یان نامێنێت. بەرهەمهێنانی داعشیش بەئەندازەیەک پەیوەستە بەو ئامانجانەی زلهێزان و وەکیلەکانیانەوە.ئێستایش بەمەرجێک داعش کۆتای پێدێنن کەبتوانرێت گەرەنتی بۆ ئەو گەورە سەرمایەدارانە دابین بکرێت تادەست بکەن بەکۆکردنەوەی قازانجەکانیان.
لەوڵاتانی ئەوروپادا زۆرێک لەکومپانیاو کارگەو شەریکاتە جۆراوجۆرەکان بارگەوبنەی خۆیان پێچایەوەو ڕویان کردە ئەو وڵاتانەی کەهێزی کار تێیاندا هەرزانە،لێرەیشدا دەوڵەت نەیتوانی هیچ ڕێگریەک دروست بکات لەو پێناوەدا کە بەهەزاران کرێکار بێکار کران.چونکە خواستی دەوڵەتی سەرمایەداران تەنها وەدەستخستنی قازانجی زیاترە.دیارە لەوڵاتانی ئەوروپادا کەم کەم دەوڵەت دەست دەبات بۆلێسەندنەوەی ئەو خواستانەی کەلەلایەن بزوتنەوە کرێکاری و پارتە سۆسیالیستەکانەوە بەدەست هاتبوو لەسەدەی ڕابردودا،وەبرەو بەکەرتی تایبەت دەدات و باج و خەراج زیاتر دەکات لەسەر زۆرینەی تاکەکانی کۆمەڵگە.
ئەم سەدەیە بۆ دەوڵەتانی سەرمایەداری ئیتر بەسەدەی هاربونی تەواوەتی دەناسرێت و تاکڕەوێتی سەرمایەدار تەواو بێئامان دەبێت. وانەزانین جەنگەکانیش پەیوەست نیە بەخواست و مەیلەکانی کەرتی تایبەتەوە،بەڵکو ئەو جەنگانەیش دەرئەنجامی خولیاو ئامانجەکانی کەرتی تایبەتی سەرمایەدارانن. ببینن سوریا بەچ ئەندازەیەک کاول کراوە،ئاخۆ ئەوە لەپێناو بەرژەوەندی کام چینی کۆمەڵایەتیدایە؟ ئاخۆ گەر ئامانج ڕوخانی ڕژێمەکەی ئەسەد بوایە،چ پێویستی دەکرد کۆی شارو گوندەکان کاول بکرێت و ملێۆنان مرۆڤی سیڤیل بکوژرێت و ئاوارە بکرێن؟ یان لەعێراقدا ئەو کاول کاریە لەپێناو بەرژەوەندی کام چینی کۆمەڵایەتیدایە؟ لەبیرمان نەچێت کاتێک باس لەئاوەدانی و بنیات نانەوە دەکرێت لەدوای نەمانی داعش،ئەوە تەنها لەپێناو وەگەڕ خستنی کەرتی تایبەتدایە. ئامانج لەهێنانی داعش بۆشکست پێدانی ئیرادەی جەماوەریانەی ئەو چینەبەرهەمهێنەرە بوو،چونکە کاتێک ئاستی هۆشیاری سیاسی چینایەتی لاواز بوو ئەوکات بواری دزینی سامانی کۆمەڵگە زۆر ئاسان دەبێت،لەوڵاتانی ڕۆژهەڵاتیشدا،ئامانج ئەو کارەیە کەدەوڵەتانی زلهێزی سەرمایەداری بەشوێنیەوەن.ئێستایش بەئەندازەیەک ئەو ئامانجانە وەدەست هێنراون و ئاستی هۆشیاری سیاسی چینە هەژارکراوەکە هێنراوەتە ئاستێک کەبڵێین لەو قۆناخەدا نیە کەدەوڵەتمەداران ترسی بەرپاکردنی شۆڕشی کۆمەڵایەتیان هەبێت لەو چینە کۆمەڵایەتیە.ئەو گەرەنتیەیش بۆخۆی دوائامانجی خاوەن سەرمایەدارە زەبەلاحەکانە. کاتێک هێزی کاری هەرزانو ئامادە هەبێت،ئەوکات بەڕۆژانە سەعاتی زۆر و بەپێدانی کرێیەکی کەم دەتوانرێت قازانجێکی زۆر وەدەست بهێنرێت بۆ خاوەن سەرمایەدارەکان. لەم نێوەدا حکومەتەکانیش قازانجی باشتر دەکەن.چونکە لەوێدا،هەروەک چۆن لەم بیستوپێنج ساڵەی ڕابردودا دزی بێشوماریان کردوە،بەهەمان شێوە بەردەوام دەبن لەو دزی کردنانەیان لێرەیشدا دەبێت چاوەڕێی ڕوت و ڕەجاڵ بونی زیاتر چینە هەژارکراوەکە بین. بەگشتی برەودان بەکەرتی تایبەت لەهەر بوارێکدا بێت،بۆبردنە پێشی بەرهەمهێنانی کۆمەڵایەتی نیە کائامانج لێی خۆش گوزارانی بێت بۆ گشت کۆمەڵگە،بەڵکو بردنەپێشی کەرتی تایبەت بۆ وەدەست خستنی قازانجی بێشومارە بۆخاوەنانی شەریکاتەکان و هێنانی هەژاری زیاتریشە بۆ زۆرینەی کۆمەڵگەکان. کاتێک ژیان بکەوێتە دەستی بەرهەمهێنەرانی ڕاستەقینە لەکۆمەڵگەدا،ئەوکات لەبری برەودان کەرتی تایبەت برەو بەکەرتی گشتی دەدرێت و بەهەرەوەزی کردنی بەرهەمێنان جێگای خۆی دەگرێت لەنێو گشت کایەکانی کۆمەڵگەداو کۆتای دەهێنرێت بەو خاوەندارێتی تایبەتە کەئێستا خۆی سەپاندوە بەسەر گشت ئامرازەکانی بەرهەمهێنان و گشت کایەکانی ژیاندا.زۆرجار وادێتە پێش چاو کەژیانێکی وامەحاڵ بێت و مرۆڤ ناتوانێت برەو بدات بەژیان لەکاتێکی وادا.بەڵام ئاخۆ ناکرێت ئێمە پرسیارێک لەخۆمان بکەین و بڵێین:ئەگەر لەبری ئەم بێکاری و هەژاریە زۆرەی یەخەی بەسێ بەشی دانیشتوانی ئەم سەرزەمینەگرتوە،ڕۆژانەکار بۆ پێنج کاتژمێر کورت بکرێتەوە لەڕۆژێکدا،ئایا ئەوکات ناتوانرێت کۆتای بەبێکاری و هەژاری بهێنرێت؟ ئەو قازانجە خەیاڵیەی ئێستا لەژێر دەستی چینێکی کەمایەتیدایە،ئەوکات ئاوا چینێک جێگای نابێتەوە لەنێو کۆمەڵگەیەکی خۆبەڕێوەبەرداو ئەوانیش دەبێت لەهەربوارێکدا بێت کاری ڕۆژانەی خۆیان بکەن و نابنە خاوەن قازانج،بەڵکو وەک مرۆڤێکی بەرهەمهێنەر مافی ژیانیان دەبێت.ئاخۆ ناکرێت ژیانێکی وا جێگەی ببێتەوە لەنێو دیدی کۆمەڵگادا؟

تاهیر حاجی حەسەن
09/10/2016




خۆپیشاندانی هەربەئاشتی..! … سەروەر کەریم

دەبێت خەلکی کوردستان لەمانای توڕەیی تێبگات و چەمکی ئاشتی لەشوێنی خۆی دابنێت،خۆپیشاندانی ئاشتیانە مانای چی؟ خۆپیشاندان مانای ناڕەزایەتی بەنیزامی مەوجود کاتێک باسی خۆپیشاندانی ئاشتیانە دەکەن ،بەمانای سولح دێت ئەوەش خۆپیشاندان نی یە ..بەڵکو شتێکی ترە هەرناوێکی لێدەنێن ، کاتێک دەڵێن دەبێت خۆپیشاندانێکی زۆر بێدەنگ و ئاشتیانە بەڕێ بخەین ،چونکە نابیت بەرپرسەکان دووچاری دڵگرانی بکەین ..دەبێت پێیان بڵێن هەر بەئاشتی ئێوە داهاتی خەڵکی کوردستان بدزن و تیرۆری دەنگەناڕازیەکان بکەن و ئێمەش بەمەعالی جەنابتان بەئاشتی دەڵێین ،ئاخر قوربان نابێت توڕەببن خۆئێمە هەر بەئاشتی دەڵێن وامەکەن ئاخر خەڵکی کوردستان گوناحن ،ئاویان نی یە ،کارەبایان نی یە ،موچەیان نی یە
،ئازادیان نی یە ،ئاخر مەرحەمەتان هەبێت خەلک قبوڵیەتی ئێوە سەردارو سەرویان بن ،بەلام جارجارەو بەچەند مانگێک روبعە مووچەیەکیان بدەنێ و ئێوەش لەقومارخانەکانی ئەوروپا پارەی میللەت بدۆڕێنن ،قەینکا ئەوە گەورەی مەعالیتان دەبێت چاوێکتان لێمان بێت ،چونکە ئێمە هەموو داواکاریەکانمان بەئاشتی یە ،ئەگەر توڕەش بوون ،تەنها مەمان کوژن قەینا بمانگرن و حەسیرمەیدانمان بکەن ،چونکە ئێمەی بەئاشتی ،زۆر باش لە ئێوەی خاوەن هەست و شعور تێدەگەین. لەدوێنێ وە کەناڵەکانی بەحساب بەرەی پشتیوانی لەناڕەزایەتی یەکانی خەڵک خەریکی ئەو ماستاو کردنەن و دەیانەوێت خەڵکی کوردستان لێیان بپاڕیتەوە ،چەند گەمژەییە تۆ داوالەمافیا بکەیت مافت بداتێ و پێشی بڵێت بەئاشتی ،ئەوان لەسەر ووتارێک
تیرۆرت دەکەن ،ئینجا سەدان کەس بێتە سەرجادەو خەڵتانی خوێنی نەکەن ،ئەوان لەبۆسەدان بۆ ڕشتنی خوێنی خەڵکی کوردستان و خؤپیشاندانێکم پێ بڵێن سەرانی مافیای دزو چەتەی کوردایەتی خەڵتانی خوێنی نەکردبێت .ئیتر نازانم ئەو هەموو گاڵتەجاڕی و بەئاشتی یە چی یە.
هەر هاتنە سەرشەقام لەلای سەرانی مافیای بزووتنەوەی کوردایەتی هێڵی سورە ،ئەو دەسەڵاتەمافیا گەریە هیچ ئاشتی یەکی ،لەگەڵ خەڵکی کوردستان دا نی یە ،ئەوان خوێن خۆری خەڵکی کوردستانن و بەخوێن ڕشتن و تۆقاندن و تیرۆماونەتەوە ،ئەوان چی مانایەک لەئاشتی و ئازادی و ماف دەزانن .بۆیە هەرگیز چاوەڕی مەکەن ئەو دەسەڵاتە تیرۆریستەی کوردایەتی باوەڕێ بەداخوازی خەڵکی کوردستان هەبێت و هەرخۆپیشاندانیک بە هەوڵی رووخانی خۆی دەزاةیت و بەئاگرو ئاسن سەرکوتی دەکات ،بۆیە دەبێت خەڵکی کوردستان ئەو ڕاستیە بزانن ،کەسەرانی مافیای کوردایەتی تیرۆرستن و ووشەی ئاشتی لەلای ئەوان بوونی نی یە.بۆیر بەئاشتی دەىیتە ماستاو مەرایی بۆ سەرانی مافیای بزووتنەوەی ڕەنگاوڕەنگی کوردایەتی ..خۆپیشاندان نیشاندانی هێزە بۆگەیشتن بە ئامانجەکان کۆتایی هێنان بەنەهامەتیەکات ،کاتێک ئەوە پەرچەمی خۆپیشاندانەکان نەبێت .دووچاری گومان دەبین ،لەوەی ئامانجی ماف و ئازادی بێت بەقەدەرئەوەی دەچێتە خزمەتی سەرانی مافیای کوردایەتی و مانەوەیان.

هۆڵەندا




سەری کێشەکان: پارتی، چارەسەرنەکردنیان: یەکێتی …. د.هەژار مەعروف

بزوتنەوەی گۆڕان تا ئێستا بەرامبەر هەردو باڵەکەی یەکێتی سیاسەتێکی هاوسەنگ و دۆستانەی بەڕێوەبردوە. سەردانی کۆسرەت ڕەسول و مەلابەختیار وەک نوێنەرانی هەردو باڵەکەی یەکێتی لەگەڵ مەسعود بارزانی بۆ بەغدا بە بێ ڕاوێژکردن لەگەڵ گۆڕان زەنگێکی ترسناکە بۆ گۆڕان چونکە دیارە نەوشیروان مستەفا هەر زو گومانی لە ڕاستگۆیی سەرکردەکانی یەکێتی هەبو بۆیە لە ئاهەنگی واژوکردنی ڕێکەوتنی سیاسی نێوان یەکێتی و گۆڕان لە (شاری جوانی) وتی گرنگ پیادەکردنی ڕێکەوتنەکەیە، ئاشکرایە ئەو چونەیان پێشێلکردنی ڕێکەوتنەکەیە. گۆڕان تا ئێستا هەم وەک سەرکردایەتیەکەی هەم وەک ئەندام و دۆست و لایەنگرەکانی بە پاکی و دڵسۆزی ماوەتەوە و لە پێشی پێشەوەی سەنگەرە مەدەنیە ئاشتیخوازەکانی بەرگریدایە لە مافەکانی خەڵکی کوردوستان، بۆیە هێشتا هێز و توانای مەعنەوەیی لە حیزبەکانی تر زیاترە، کەواتە ئیتر کاتێتی لە کۆبونەوەکانیدا لەگەڵ دو باڵەکەی یەکێتی داوای ڕون و کۆنکرێتیان لێبکات بۆ پیادەکردنی ڕۆحی ڕێکەوتنە سیاسیەکەی نێوانیان چونکە هەردو باڵەکە بە دەم دەڵێن پابەندین بە ڕێکەوتنەکەوە، فەرمون لە مە ڕۆژی تەنگانەتری خەڵک ئیتر کەیە بۆ هەنگاوی سیاسیی گەورە و یەکلاکەرەوە؟ گۆڕان دەتوانێ ڕەخنەی توند لە (ناوەندی بڕیار) بگرێ کە بۆچی دەرفەتێکیان نەدا بە ناوبژیوانیی گۆڕان و ئەنجومەنی ناوەندی یەکێتی کە نوێنەری جەماوەری یەکێتیە، بۆ چارەسەرکردنی کێشە ناوخۆییەکانی یەکێتی و لەت وکوت نەکردنی ؟ خۆ کێشەکان تازە نەبون کەواتە بۆچی لە پڕ ڕێک پێش پیادەکردنی ڕێکەوتنی سیاسیی لە گەڵ گۆڕان و بێ ڕاوێژکردن و ئاگاداریی گۆڕان جیابونەوەی خۆیان ڕاگەیاند؟ پێیان کردن؟ کێ و بۆ پێیانکردن؟ باشە کە مەلا بەختیار دوای مەسعود بارزانی کەوت بۆ بەغدا با کۆسرەت ڕەسوڵ دوای نەکەوتایە، بەشەکەیان دەخورا ئەگەر نەچوایە؟ گۆڕان دەبێت لە باڵی تاڵەبانی بپرسێ کە سیاسەتی ئابوریی هەرێم هۆی برسیکردنی خەڵکی کوردوستانە ئیتر (قوباد تاڵەبانی) ی جێگری نێچیروان بۆ واز لە پۆستەکەی ناهێنێ؟ گۆڕان دەبێت داوا لە هەر دو باڵەکە بکات کە پشتگیریی تەواوی کارە هاوبەشەکانی فراکسیۆنی هاوبەشی یەکێتی و گۆڕان بکات لە پەرلەمانی عێراق و شەڕەکانی خۆیان نەگوازنەوە بۆ ناو فراکسیۆنەکە و لەکاری نەخەن. گۆڕان دەبێت داوا لە هەردو باڵەکە ی یەکێتی بکات تەحریمی سەرکوتکردنی خۆپیشاندانەکانی کوردوستان بکەن و ئەزمونی تاڵ و تاوانی خۆپیشاندانەکانی ١٧ ی شوباتی ٢٠١١ دوپات نەکەنەوە کە ئەوسا پێکەوە کردیان! نابێت و شورەییە جارێکی تر لە ژێر هیچ بەهانەیەکدا کوتەک بەدەست و چەکداران بەدەمامکەوە خۆپیشاندەران لە شاری هەڵمەت و قوربانی و لە هەمو شارەکانی کوردوستان سەرکوتبکەن و بیانکوژن. ئەگەر هێشتا تەواو کارلەکار نەترازاوە گۆڕان دەبێت ناوبژیوانی بکات بۆ یەکگرتنەوەی هەردو باڵەکە.تەنیا گۆڕان و یەکێتیەکی یەکگرتو دەتوانن یەکگرتوی ئیسلامی و کۆمەڵی ئیسلامی و حیزبە بچوکە کانی تر بە دوای خۆیاندا ڕاکێشن و پارتی لەکەلی شەیتان بهێننە خوارەوە!




توركیاو یاوه‌ره‌كانی له‌ شه‌ری موسڵدا ئه‌حمه‌د ره‌جه‌ب

له‌م رۆژانه‌دا مقۆ مقۆیه‌كی خه‌ست و سه‌خت له‌ نێوان ئه‌مریكاو توركیاو یاوه‌ره‌كانی و عێراق و پێشمه‌رگه‌و حه‌شدی شه‌عبی له‌ ئارادایه‌و، هه‌ر یه‌ك له‌وانه‌ پلان و ئه‌جیندای تایبه‌تی خؤی هه‌یه‌و به‌ دوای به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانیان ئه‌گه‌رێن و، ئه‌مریكا به‌ قورسایی خۆی و هه‌موو تواناكانیه‌وه‌ ئه‌یه‌وێت به‌ زووترین كات ده‌ستبكرێت به‌ شه‌ری موسڵ و، ده‌رباره‌ی بوونی توركیا له‌ ناو خاكی عێراق برێت مەكگۆڕك نوێنه‌ری سه‌رۆك باراك ئۆباما رایگەیاند، كە هەموو ئۆپەراسیۆنە سەربازییەكان لەناو خاكی عێراق بەهەماهەنگی سوپای عێراق ئەنجامئه‌درێت، بەڵام ئەو هێزەی توركیا بەهۆی ئەوەی لەچوارچێوەی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی نییە، هیچ هەماهەنگییەكیشی لەگەڵ لایەنی عێراقی نەكردووە..
هۆنه‌رمه‌ندی عێراقی به‌ناوبانگ عه‌زیز عه‌لی به‌ ( مه‌نه‌لۆجیست) ناسراوه‌و، له‌ مه‌نه‌لۆجێكدا ئه‌ڵێت ( بژی و ببینه)‌ و، دیاره‌ شه‌ری موسڵ زۆر ئاڵۆزه‌و، هه‌ندێ له‌ یاریكه‌ره‌كان سه‌ركێش و گومران و، ناووناتۆره‌ی جۆراوجۆرو ناشیرین ئه‌خه‌نه‌ پاڵ یه‌كترو، له‌ لایه‌كه‌وه‌ توركیای شۆڤه‌نیستی داگیركه‌رو یاوه‌ركانی له‌ عه‌ره‌بی سووننه‌و به‌عسییه‌ هه‌ڵاتووه‌كان و ئیخوان ئه‌لموسلمین و، له‌ لایه‌كی تره‌وه‌ حكومه‌تی عێراق و حه‌شدی شه‌عبی شیعه‌كان و، ئه‌وانه‌ی پشتگیریان لێئه‌كه‌ن.
شه‌ر ده‌ستیپێنه‌كردووه‌و كێشه‌ی نێوان توركیاو عێراق كه‌مه‌ كه‌مه‌ گه‌وره‌ ئه‌بێت و، بابه‌تی سه‌ره‌كی بوونی هێزی سوپای توركیاو ره‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردۆگانه‌ له‌ سه‌ر خاكی عێراق و، توركیا ئه‌لێت به‌ ئاگاداری عێراق هاتوومه‌ته‌ به‌عشیقه‌ بۆ مه‌شقپێكردن به‌ پۆلیس و سوپای عێراق و، به‌رپرسانی عێراقیش ئه‌ڵێن بیانووه‌كانی توركیا دووره‌ له‌ راستی و، توركیا وه‌ك خاوه‌ن ماڵ ره‌فتاره‌ ئه‌كات و، خۆی كردووه‌ته‌ لایه‌كی سه‌ره‌كی و، ئه‌یه‌وێت سوننه‌ عه‌ره‌به‌كان و به‌عسیه‌ هه‌ڵاتووه‌كان كه‌ له‌ هه‌ولێر نیشته‌جێن و، چڵكاوخۆره‌كانی ئه‌نجومه‌نه‌كه‌ی ئیسته‌نبوڵ په‌لكێش بكات و، بچن به‌ گژ سوپای عێراق و حه‌شدی شه‌عبی شیعه‌كان و، جێی ئاماژه‌یه‌ عێراق توركیا به‌ داگیركه‌ر ناو ئه‌بات و، مه‌به‌ستی سه‌ره‌كی توركیا داگیركردنی ناوچه‌كانی تره‌و، به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك دژایه‌تی ده‌وڵه‌تی ئیسلامی ( داعش) ناكه‌ن.
توركیا له‌ هاتنی حه‌شدی شه‌عبی ئه‌ترسێ و، له‌ هه‌مان كاتیشدا به‌ پشتبه‌ستن به‌ سوپاكه‌ی و، چڵكاوخۆره‌كانی ئه‌نجومه‌نه‌كه‌ی ئیسته‌نبوڵ و “” سوپای ئازاد”” و سوننه‌كان وبه‌عسییه‌كان هه‌ره‌شه‌ی ئه‌وه‌ ئه‌كات كه‌ ته‌روو وشك ئه‌سوتێنی به‌ ناوی پارێزگاری له‌ خه‌ڵكی موسڵ و، هه‌موو هه‌وڵێك ئه‌ده‌ن خه‌ڵكی ده‌ره‌وه‌ی شاره‌كه نه‌رواته‌ ناو شارو، گۆڕان به‌سه‌ر دیمۆگرافیای شاره‌كه‌دا نه‌هێنن.
بەرپرسانی باڵای سەربازی ئەمەریكا‌و عێراق‌و هەرێمی كوردستان كۆبوونەوه‌و، ئەمەریكییەكان لەگەڵ بەرپرسانی عێراقی هاوڕابون لەسەر ئەوەی بەهیچ شێوەیەك رێگەنەدرێت سوپای توركیا لە شەڕی موسڵدا بەشداری بكات له‌ پێناو ئه‌وه‌ی گرژی و ئاڵۆزی دروست نه‌بێت، چونكه به‌رپرسانی حه‌شدی شه‌عبی خۆیان ئاماده‌ كردووه‌ بچن به‌ گژ هێزی سه‌ربازی توركیاو یاوه‌ره‌كانی و، توركیا وه‌ك داگیركه‌ر له‌ قه‌ڵه‌م ئه‌ده‌ن.‌
عێراق له‌ به‌ربه‌ره‌كانی ده‌وڵه‌تی ئیسلامی ( داعش) تووشی كێشه‌ی زۆر بووه‌ته‌وه‌و، وڵاتانی ده‌وروبه‌ری له‌ هه‌موو لایه‌كه‌وه‌ گه‌مارۆیانداوه‌و، له‌ كاتی ئازادكردنی شاری فه‌للوجه‌دا شه‌رێكی گه‌وره‌ كه‌وته‌ نێوان حه‌شدی شه‌عبی و عه‌ره‌بستانی سعودییه‌و، ئه‌وه‌تا هێشتا شه‌ری موسڵ به‌رپا نه‌بووه‌و، شه‌ره‌ قسه‌له‌ نێوان حه‌شدی شه‌عبی توركیاوه‌ دروست بووه‌و، ئه‌و له‌ كاتێكدایه‌ عێراق داوای له‌ توركیا نه‌كردووه‌ هێز ره‌وانه‌ی عێراق بكرێت و، وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریكا داوای له‌ وڵاتانی دراوسێی عێراق كردووه‌ كه‌ رێز له‌ ( سه‌روه‌ری‌ و خاكی عێراق) بگرن و، ته‌نها عێراق بۆی هه‌یه‌ رۆڵی توركیا له‌ شه‌ری موسڵدا دیاری بكات.
وڵاتانی ئه‌وروپاو ناتۆو ئه‌مریكاو نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتوه‌كان له‌ هه‌ڵسوكه‌وتی توركیا رازی نین و، ئه‌ڵێن هه‌ر یارمه‌تیدانێكی حكومه‌تی عێراق ئه‌بێ له‌ گه‌ڵ په‌یماننامه‌ی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان بگونجێت و، ئه‌بی توركیا له‌ پێش هه‌ركارێك له‌و جۆره‌، هه‌وڵبدات ره‌زامه‌ندی حكومه‌تی عێراق وه‌ده‌ستبێنێت و، برێت مەكگۆڕك نوێنەری باراك ئۆبامای سەرۆكی ئەمریكا لەهاوپەیمانی نێودەوڵەتی دژی داعش رایگەیاند، سوپای توركیا بەبێ‌ هەماهەنگی هاوپەیمانان لەناوچەی بەعشیقەی موسڵ جێگیركراون.
دوور نییه‌ به‌هۆی بار گرژی له‌ نێوان عێراق و توركیا شه‌ری موسڵ دووابكه‌وێت و، ئه‌مریكاو نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان ئه‌و پۆچوونه‌ پشتراست ئه‌كه‌نه‌وه‌و، ئه‌گه‌ر هه‌ردوولا توركیاو عێراق له‌ سه‌ر شه‌ری موسڵ كۆك نه‌بن، ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ هه‌یه‌ شه‌ری موسڵ گرێی زۆری تێبكه‌وێت و، نزیگ بوونه‌وه‌ی توركیا له‌ گه‌ڵ عه‌ره‌بستانی سعودیییه‌ بارگرژی و ئاڵۆزییه‌كه‌ی نێوان عێراق و توركیا زیاتر ئه‌كات و، هه‌ڵوێستی سعودیه‌ و توركیا دژ به‌ حه‌شدی شه‌عبی روون و ئاشكرایه‌و، ئه‌گه‌ر حه‌شدی شه‌عبی وه‌ڵامی ئه‌و دوو وڵاته‌ بداته‌وه‌ ئاگری شه‌رێكی مه‌زهه‌بی به‌رز ئه‌بێته‌وه‌و كه‌نترۆڵكردنی كوژاندمه‌وه‌ی ئاسان نییه‌و، كه‌س نازانێت رووداوه‌كان به‌ره‌و كوێ مل ئه‌نێن.‌
عەممار حەكیم سەرۆكی هاوپەیمانی نیشتمانی شیعەكانی عێراق هەڕەشە لە توركیا ئه‌كات بەوەی تا سەر دان بەخۆیاندا ناگرن‌و هێرش ئه‌كەنە سەر سوپای توركیا لەعێراق و، بزوتنه‌وه‌ی نوجه‌باء كه‌ باڵێكی گرنگه‌ له‌ ناو حه‌شدی شه‌عبی به‌ هێزه‌كانی توركیا ئه‌ڵێت وڵامدانه‌وه‌مان بۆمه‌له‌رزه‌ له‌ ژێر پێتان دروست ئه‌كه‌ین و، هه‌ر له‌ سه‌ر هه‌مان ئاوازو ریتمی باڵی نوجوباء، كتیبه‌كانی حزب الله و، عه‌سائبی ئه‌هل ئه‌لحه‌ق خۆیان ئاماده‌ كردووه‌ بۆ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ده‌ستدرێژی توركیا له‌ خاكی عێراقدا.
عەممار حەكیم، سەرۆكی گەورەترین هاوپەیمانی عێراقه‌ لەمیانی وتارێك رایگەیاند عێراق بەئاسانی پارێزگای نەینەوا نادات بەدەستەوەو ئەوانیش لەبەرانبەر سوپای توركیا بێدەنگ نابن و، هه‌روا راگەیاند، ئەوان ئه‌یانەوێت پەیوەندییەكی باشیان لەگەڵ توركیا هەبێت، بۆیە داوای كرد بەو هەڵوێستانەیاندا كه‌ بەرانبەر به‌ عێراق هەیانە بچنه‌وه‌و، توركیاش سوورە لەسەر نەكشانەوەی ئەو هێزانەی كه‌ لەو ناوچەیه‌ جێگیركردووە.
به‌ پێی سه‌رچاوه‌ی حكومه‌تی عێراق ئه‌م لێدوانانه‌ دژ به‌ به‌ حكومه‌تی توركیا له‌ پاش كۆبوونه‌وه‌ی هاوپه‌یمانی نیشتمانی و سه‌ركرده‌كانی حه‌شدی شه‌عبی و به‌رپرسانی باڵیۆزخانه‌ ئێران له‌ به‌غدا سه‌ریانهه‌ڵداو، دوواتریش به‌یننامه‌و رلگه‌یاندنی هه‌ره‌شه‌ ئامێز دژ به‌ توركیاو داگیركردنی خاكی عێراق به‌رز بووه‌وه‌و، هه‌ر له‌و باره‌یه‌وه‌و، به‌ پێی سه‌رچاوه‌كان باڵوێزخانه‌ی ئێران په‌یوه‌ندییان به‌ نووسینگه‌ی سه‌رۆك وه‌زیران حه‌یده‌ر ئه‌لعه‌بادی كرد. ‌.
پێنج فراكسیۆنی په‌رله‌مانی كوردستان : هەریەک لە فراکسیۆنەکانی گۆڕان و یەکێتی و کۆمەڵی ئیسلامی وحزبی شیوعی و بزوتنەوەی ئیسلامی ڕایانگەیاند، پێویسته‌ کوردستان نه‌یكه‌ینه‌ به‌شێك له‌ ململانێی ئیقلیمی و نێوده‌وڵه‌تیه‌كان و، شایانی باسه‌ ئه‌و پێنج فراكسیۆنه‌ی په‌رله‌مانی كوردستان به‌بێ فراكسیۆنی پارتی دیموكراتی كوردستان و یه‌كگرتووی ئیسلامی راگه‌یه‌ندراوه‌ هاوبه‌شه‌كه‌یان بڵاوكرده‌وه‌ و، داوایانکرد سوپای تورکیا بە زوویی لە هەرێمی کوردستان بکشێتەوە و بوونی ئەو هێزانەشیان به‌ نادەستوری و نایاسایی له‌قه‌ڵه‌مداوه‌.

10/10/2016

.




ئەنارکیستە کوردەکان و چەند سەرنج و پرسیارێک … سەردار ئەمین

ئەوە من نیم، کە دەڵێت لە جەنگی ناوخۆی ئیسپانیادا ئەنارکیستەکان بەشێوەیەکی بەرنامە بۆداڕێژراو بەرمەبنای بیرو هزرو ئایدۆلۆژییان، بە سەدان کەنیسەیان (تەنها لە شاری بەرشەلۆنەدا ٤٠ دانەیان) سووتاند، ئەوە من نیم هەڵمبەستبێت بۆ میلیشیاکانی ئەنارکیستەکان، کە لە ساڵەکانی جەنگی ئەهلی ئیسپانیادا ١٩٣٦- ١٩٣٩ بە هەزارەها قەشە و پیاوی ئایینی وکۆلاک و سەرمایەدار و بزنسمان و ناسیۆنالیست و سۆشیالیست و کۆمەنیستیان کوشتووە، هەڵبەت ناسیۆنالیست و سۆشیالیست و کۆمەنیستەکانیش کەمتریان لە ئەنارکیستەکان نەکردووە، بەڵکو ئەوە شایەدحاڵەکان و مێژوونووسەکانن ئەم ڕاستییانەمان بۆ دەگێڕنەوە، سەرچاوەیەکی مێژووی زۆر لەبەردەستدایە لەسەر ئەو مێژووە، من نایڵێم، بەڵکو ئەوە پەیڤی مێژووە، لە کتێبەکاندا تۆمار کراوە و لە زاکیرەی دەستەجەمعی مێژووی ئیسپانییەکاندا پارێزراوە.
بەڵێ بە مافی خۆمی دەزانم پرسیارم هەبێت لەو برادەرانەی، کە ناوی خۆیان ناوە (ئەنارکیستەکانی کوردستان، ئازادیخوازان، سۆشیالیستە ئازادیخوازەکان ) و بەنیازن لە هەندەرانەوە ئەزموون و هزرو ئایدۆلۆجیای ئەنارکیست و ئەجێندە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکەی بگوازنەوە بۆ کوردستان، هەر چۆن ئەمان ئازادن لە بەڕێخستنی ئەم ڕەوتەدا، هەروەهاش مافی هەموو تاکێکی هۆشیار و نا هۆشیار و بەئاگا و بێئاگاشە کە چاودێری ئەم ڕێبازە تازەیە ( مەبەستم تازە بە کۆمەڵگای کوردی) بکات، چونکە زۆربەی ئەو ڕێبازە سیاسییانەی کە لە سەدەی ڕابوردوودا هێنرانە کوردستانەوە و گورزی گەورە و کوشندەی خۆیان وەشاند، لە سەرەتادا وەک ئەمان دەستیان پێ کرد، لەم سونگەوە من وەک هاونیشتمانییەکی ئەو وڵاتە ئەو مافە بە خۆم دەدەم، کە قسەم هەبێت لەسەر ڕەوتێک کە چاوی لە هەڵگێڕانەوەی دونیایە و بە نیازە بەپێی ئەو ئایدۆلۆجیایەی خۆی دونیاکەی ئێمە دروستکاتەوە. ناهەقم نییە ئەگەر ترسم لەم پرۆژە ڕادیکاڵە نوێیە هەبێت، چونکە لە سەرکەوتنیدا تەواوی ژیانی من و کۆمەڵگەکەم بە خراپ یان باش دەگۆڕێت؟! نابێ خەمسارد بین و پشتوێنی لێبکەینەوە و بە بەڵێنە سەوز وسوورەکانی بخەلەتێین، هەر چۆن بانگێشەکەرانی هەرچی ئەو ڕەوتانەی کە لە سەدەی ڕابوردوودا لەسەرزەمینی ئێمە دەرکەوتن، هەر هەمووی بە چەپکێك موژدە و بەڵێن و گولەوە خۆیان ناساند، بەڵام لەئەنجامدا چ کارەساتێکیان نایەوە! دەبێ بۆ مێژوو ئەو ڕاستییەش بڵێم، کە سەرباری هەموو ترس و دڵەڕاوکێیەکانم لەم ڕەوتە، بەڵام یەک زەڕە گۆمان لە نیازپاکی و دڵسۆزی ئەم برادەرانە ناکەم، ئەم برادەرانە بە تەواوی قەناعەتیانەوە، وا دەزانن کە تاکە ڕاستییەکن لەسەر ئەم ئەستێرەیە و دەتوانن چارەسەری کێشەکانی دونیامان بۆ بکەن، نابێ بە نیازپاکی کەس بخەڵەتێین، مێژوو پڕە لە پیاوچاک و نیازپاک، بەڵام دونیاشیان بەو خەسڵەتە پاکیزەیەی خۆیان لە دەریایەک خوێندا نوقمکرد و وێرانتریانکرد، نموونەی بەلشەڤیکەکان، کێ هەیە بتوانێ گومان لە جدییەت و ڕاسگۆیی و نیازچاکی کەسێکی وەک (لینین)لە دروستکردنی کۆمەڵگایەکی سۆشێالیستیدا بکات؟ بەڵام بەرئەنجامی خەباتی ئەو هەموو ئەو تێکۆشەرانەی ناو بزافی بۆلشەڤیک، بە لینینیشەوە بەچی کۆتایی هات؟
ڕەوتی ئەنارکیستەکانی کوردستان، کە سەکۆیەکیان هەیە بەناوی سەکۆی ئەنارکیستەکانی کوردستان، تا ئەو جێگەی من ئاگاداربم، دامەزرێنەرەکانی لە ئەوروپان و ژمارەشیان لە پەنجەی دەست تێپەڕ ناکات، ئەم ڕەوتە گوتارێکی یەکگرتووی نییە، زور سەتحییانە لە کێشەکانی کۆمەڵگەی کوردی دەڕوانن، هەندێکیان بە پێی ئجتیهادی خۆی بێ پابەندبوون بە سەوابیتی دامەزرێنەران و هزرمەندانی ئەنارکیستەوە بە ئارەزووی خۆیان قسان دەکەن و تەسریحات دەدەن، پە پێی ئەو زانیارییە کەمەی، کە من هەمە لەسەر مێژوو و ئایدۆلوجیا و بەرنامە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکەی ئەم بزوتنەوەیە(ئەنارکیسم) دەبینم هەندێک لەم برادەرانە ئیشکالێاتێکی زۆر و بەرچاویان لەگەڵ هزری ئەنارکیستدا هەیە. بۆ خۆم وەک پارادایمێک یان مۆدێلێکی نوێی ئەنارکیست دەیانبینم! تا ڕۆشنای زیاتر بخەمە سەر ئەم لایەنە کاک (زاهیر باهیر)، کە یەکێکە لە هەرە چالاکترین کاراکتەری ناو ئەنارکیستە کوردەکان ، کە من بیناسم، وەردەگرم و وەک نموونە و هەڵبژاردەیەک ئارگومێنتەکەمی لەسەر درووست دەکەم و دەیبەمە پێشەوە. ئەم بەڕێزە بە قەناعەتی خۆی، لە دید و دونیابینینی ئەنارکیستەوە نووسینگەلێکی زۆری نووسیوە و بەردەوامیشە لەسەر نووسین، کەم چەمک هەیە لەسەری نەدوابێت چ بە نووسین یان لەسەر تەلەڤزیۆن بە کوردی و بە زمانی ئینگلیزیش وەک، نەتەوە، ئازادی، خەباتی چینایەتی، حیزب، کۆمەنیست، چەپ و ڕاست، سۆشیالیست، مارکس و مارکسیزم، دەوڵەت و دەستەڵات، دین، سیاسەتکردن، هەڵبژاردن، دیموکراتی، سەرمایەداری، دەوڵەتی نەتەوەیی، دیکتاتۆریی پرۆلیتاریا، تەجروبەی ڕۆژئاوا و باکووری کوردستان و ئەزموونی گروپە خۆجێیەکانی گەڕەکی هارنگەی لە شاری لەندەن و گەلەک شتی دی…. بەڵام هێندەی من چاودێری نووسینەکانی ئەم بەڕێزە دەکەم و کردوومە (دەڵێم چاودێری نەک دواکەوتن و موراقەبەکردن) بە داخەوە خوێندنەوەیەکی قووڵ نابینم لە نووسینەکانیدا، تەنانەت ناکۆکییەکی زۆر لەنێوان خۆی و هزرمەندانی ناو مێژووی دووسەد ساڵەی بزووتنەوەی ئەنارکیزمیش دەبینم، لەم دەرفەتدا هەڵوێستەیەکی خێرا لەسەر دواوتاری کاک زاهیر دەکەم، کە ئەو وەک ئەنارکیستێک چۆن مامەڵە لەگەڵ چەمکی دیندا دەکات! نووسینەکەی لەسەر لاپەڕەی خۆی داناوە، دەڵێت: من لە گەڵ دیندا و لە گەڵ خوای ئاسماندا کێشەم نییە، دەڵێت کێشەی من سیستەمە، کاک زاهیر ئەوەی لە بیر چۆتەوە، کە مێژووی ئایین گەلەک کۆنترە لە مێژووی دەوڵەت و دەستەڵات و سیستەمی کۆمەڵایەتی، دواتر کە کۆمەڵگای مرۆڤایەتی گەشەدەکات وموڵکایەتی پەیدادەبێت و سیستەم و دەستەڵات دەردەکەوێت ئیتر ئایین دەبێتە ئایدۆلۆجیای دەستەڵات و خوداش لە ئاسمانەوە دادەبەزێت یان دایدەبەزێنن بۆ سەر زەوی، هەرچەندە ئەو هەمیشە هەر لە سەرزەوی بووە! دەبێت ئەو راستییە بڵێم، کە بۆ من دین بابەتێکی ئاڵۆزە و لە قەرەی نادەم . بەڵام ئەوەندە دەزانم، کە دین و خوا مرۆڤی بێ ئیرادە کردووە، هەر بۆیەش فەیلەسوفێکی گەورەی وەک (نیچچە) مەرجی پێشوەختی بۆ ئازادبوونی مرۆڤ، بەستۆتەوە بە کوشتنی خوداوە، ئەگەر وانییە بۆ( پرۆدۆن )یش، کە بە دامەزرێنەری بزووتنەوەی ئەنارکیسم ئەژمار دەکرێت، دەڵێ (خوا شەیتانە)؟ یان (ئەوگەست) کە دەڵێت ( نە خوا و نە دەسەڵات)، یان (باکۆنین) کە لە نووسینە بە ناوبانگەکەیدا بە ناونیشانی (خوا و دەوڵەت)، دین و دەوڵەت بە سەرچاوەی هەموو نەهامەتییەکانی مرۆڤ دەزانێت، یان ئەنارکیستێکی وەک (کرۆپۆتکین)، کە داوای هەڵوەشاندەوی کەنیسە و دەوڵەت و دین دەکات، سەرکردەیەکی دی ئەنارکیستەکان بە ناوی (مۆست)، خودا دەشوبهێنێت بە( تاعوون)، ڕاستە لە مێژووی تەیاری ئەنارکیستیدا هەندێک هەبوون، کە دین و ئایدۆلۆجیای ئەنارکیستییان، تێکەڵ بەیەک کردووە و لە هەمانکاتدا ئیماندار بووە و ئەنارکیستیش بووە، وەک (تۆڵستۆی)، بەڵام بە شێوەیەکی گشتی بزووتنەوەی ئەنارکیست بزووتنەوەیەکی دژەدین بووە و سەرکردەکانی ئەم بزووتنەوەیە زۆربەی هەرەزۆریان مولحید بوون و بەهیچ شێوەیەکیش نەیانشاردۆتەوە. بەلای ئەم بزووتنەوەوە کەنیسە و دین و دەوڵەت دوژمنی سەرەکی کۆمەڵگایە و، هەر لەم سونگەیەشەوە بووە، کە ئەنارکیستەکانی ئیسپانیا دژی کەنیسە و پیاوەکانی بوونە.
پرسیاری من لەم مۆدێلە نوێیەی ئەنارکیست، کە برای بەڕێزم کاک زاهیر بانگەشەی بۆ دەکات، پەیوەندی بەو کەمە زانیارییەمەوە هەیە، کە من لەسەر ئەم تەوژمە هەمە، نەک خوانەخواستە، گاڵتەکردن بێت بەم بزووتنەوەیە وشوبهاندنیبێت بە مۆدێلی سەیارە، بزووتنەوەی ئەنارکیست زۆر لەوە گرنگترە، کە کەسێکی وەک من بتوانێ بەکەم تەماشای بکات، بەڵام مافی هەموو کەسێکیشە ڕەخنەی لێ گرێت و لەکەمکردنەوەی پێگەی مێژوویشی، ئەوە ناکرێ و نەکردەیە، چونکە سەرباری هەموو ئەو ڕەخنانەی لەسەر ئەم بزووتنەوەیە هەیە، یەکێکە لە هەرەکاریگەرترین بزووتنەوە یاخیگەراکانی ناو مێژووی مرۆڤایەتی، جا بۆ ئەوەی ئەو گومانە بڕەوێنمەوە دەستەواژەی پاراداییمم لەم نووسینەکورتەدا بەکارهێناوە ، کە هەر بەمانای مودێل ، یان شێوازیکی تر دێت. من کە ئەم پرسیارەم ورووژاندووە بەڕاستی بڕوام وایە، ئەم دیدانەی کاک زاهیر وەک ئەنارکیستێک نایەتەوە لەگەڵ بنەما و مانیفێست و بۆچوونەکانی دامەزرێنەر و مێژووی فیعلی ئەم بزووتنەوەیەدا و هەڵوێستی ئەم تەوژمە فیکری و سیاسییە کۆمەڵاتییە بەرانبەر بە دین، تەمومژاوی نییە و نەبووە لە ڕابوردوودا.
هیوادارم توانیبێتم بەم نووسینە ڕۆشناییەکی کەمم خستبێتە سەر ئەم بزووتنەوە تازە بە کۆمەڵگای کوردی و دەرگای گفتووگۆیەکی دۆستانە و هیمنانەشم خستبێتە سەرپشت بۆ کەسانی دی.

٦/١٠/٢٠١٦




شۆڕشی تۆپز …. ده‌رسیم دیبه‌گه‌یی

بەر لە ڕاپەڕینی بەهاری ساڵی (١٩٩١)ی باشووری کوردستان، دەستەیەک لە هاوڕێیانی ڕێکخستنەکانی هەولێری کۆمەڵەی ڕەنجدەرانی کوردستان بە نیازی خۆئامادەکردن بۆ ئەم ڕۆژە لەدژی دامودەزگاکانی ڕژێمی سەدام و بەعس پێشنیاری کۆبوونەوەیەک دەکەن بەنیازی داڕشتنی بەرنامەیەک بۆ پەیداکردنی چەک و دامەزراندنی چەند شانەیەکی چەکداری.
دوای گفتوگۆی نێوانیان ڕێک دەکەون ڕۆژێک لە (باخچەی گڵکەند)، کە دەکەوێتە پشت شیراتۆن کۆبوونەوەیەک ئەنجام بدەن.
یەکێک لەو هاوڕێیانەی ڕێکخستن، هاوڕێیەکی هاوپۆلی کۆلێژی لەگەڵ خۆی دێنێ، کە هیچ پەیوەندی بە ڕێکخستنەکانەوە نابێ!
دوای قسەکردن بە مەبەستی نەخشەو پلان دانان بۆ کۆکردنەوەی هاوڕێیان، کەسانی دڵسۆزو نیشتمانپەروەرو ڕێکخستنیان لە شانەی چەکداری، نۆرە دێتە سەر گفتوگۆکردن کە ئەوان هیچیان نییە، چۆن و بە چی پەلاماری مونەزەمە، مقەڕاتی جەیشی شەعبی، دائیرەی ئەمن، پۆلیس و سەربازگەی فەیلەق بدەن، بۆیە دەبێ هەوڵی ئەوە بدەن کە بۆ ڕۆژی ڕاپەڕین هەموو پێداویستییەکان ئامادە بکەن.
ئەو کەسەی کە هیچ پەیوەندییەکی بە ڕێکخستنەکانەوە نەبووە، باسی ئەوەی کردووە کە ئەو دەمێکە بیری لەوە کردۆتەوەو غەمی خۆیی خواردووە و سەرسوڕمانی خۆی دەردەخات کە ئەوان تا ئێستاکە غەمی خۆیان نەخواردووەو هیچیان پەیدا نەکردووە، ئەو بۆ خۆی تۆپزەک (تێڵا)ی دروست کردووەو سەرەکەی قیڕو بزماری کلێپسی لێداوە، پێشنیاری ئەوەی کردبوو ئەگەر هاوڕێیانی دیکە هیچیان نییە بۆ پەلاماردانی بەعس، ئەوە ئەو مشوریان دەخواو (٣٠-٤٠) تۆپز بۆ ئەوانیش دروست دەکات!
ئەو هاوڕێیەی کە تۆپز دروستکەرەکەی لەگەڵ خۆی هێنابوو، ڕەنگی تێکدەچێ و شەرمەزار دەبێ، بۆیە دەڵێ: (جا ئەوە دەبێ ناوی بنێین شۆڕشی تۆپز. ئاخر چۆن دەکرێ بە تۆپز پەلاماری مونەزەمەو دائیرەی ئەمن بدەین؟).
تۆپز وەشێنەکە دەڵێ: (چۆن، گەییشتینە هەر بەعسیەک، ئەمنێک، جەیش شەعبییەک و ڕەفیق حزبییەک دەبێ تۆپزەکی لە ملی بدەین و دەیکەوێنین و دەیکوژین. ئێستاکە تۆپزەکی لە ملی هەر یەک لە ئێوە بدەم دەمودەست دەیکەوێنم و هەڵناستێتەوە)!
هاوڕێکەی پێی دەڵێ: (بەڵام هاوڕێ، ئەوان چەکیان پێیە، خۆ دەستەوەستان بۆت ناوەستن و ملی خۆیانت بۆ ناهێننە پێش تا لە ملیان بدەی، هەتا تۆ تۆپزی خۆتیان لێ بەرز دەکەیتەوە، ئەوان چەند فیشەکێکت لێ دەدەن و دەتکوژن. برا ئێمە پێویستمان بە چەک هەیە چەک، نەک تۆپز).
ئەو تۆپز وەشێنە، ئێستاکە دەزگایەک و ڕۆژنامەیەک بەڕێوە دەبات، هەروەها لە ئینسکلۆپیدیای یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان یەک لاپەڕەی تەواوی لەسەر نووسراوە، کە گوایە لە ڕۆژانی سەختی خەبات سەر بە ڕێکخستنەکانی کۆمەڵەی ڕەنجدەرانی کوردستان بووەو ڕۆڵی بەرچاوی لە گەشەکردنی ڕێکخستن و بەشداری ڕاپەڕینی ئاداری ساڵی (١٩٩١)دا هەبووە، بەڵام بیری چووە باسی شۆڕشی تۆپز بکات! بۆیە پێشنیاری ئەوەی بۆ دەکەم لە چاپی سێیەمی ئینسکلۆپیدیای یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، باسی شۆڕشی تۆپز بخاتە نێو ژیاننامە پڕ لە درۆینەکەی خۆی!
خەڵکێکی زۆری لەم چەشنەی (تۆپز وەشێن)، بەناڕەواو بەدرۆ هاتنە پێشەوە و کەسانی دڵسۆز و قوربانیدەریش بەلاوەنران، بۆیە حزبەکان و حکومەتی هەرێمی باشووری کوردستان بە پەندی زەمانە چوو!

05.10.2016 چوارشه‌ممه‌
دانـــــــــــمارک
ده‌رسیم دیبه‌گه‌یی
Darsim2006@hotmail.com




پەرلەمانی ئەوروپا داوای لێکۆڵێنەوەی نێودەولەتی دەکات لەسەر بەکارهێنانی چەکی کیمیایی لە دارفۆر

لە پەیامێکدا ڕۆژی 6/10/2016 پەرلەمانی ئەوروپا داوای کرد لێکؤڵینەوەیەکی نێودەولەتی بکرێت لەژێر چاودێری ڕێکخراوی قەدەغەکردنی چەکی کیمیایی دا (OPCW ) ،لەسەر دەنگۆی بەکارهێنانی چەکی کیمیایی لەلایەن سودانەوە دژ بە هاوڵاتیانی دارفۆر لە شاخی مڕە لە ڕۆژئاوای سودان.
لە پەیامەکەدا پەرلەمانی ئەوروپا ڕۆژی پێنج شەممە بلاویان کردەوە بەکارهێنانی چەکی کیمیایی دژی خەڵکی مەدەنی پێشێلی پێوەرو یاسا نێودەولەتیەکانە و ئەژمار دەکرێ بە تاوانی جەنگ.
هەروەها بیزاری خۆیان ئاشکرا کردوە دژ بە کوشتنی خەڵکی بێتاوان بە نایاسایی و فڕاندن و بێ سەروشوێنکردن و دستدرێژی سیکسی بەرامبەر خەڵکی دارفۆر لەسەر بناغەی جیاوازی ئەتنیکی، بەتایبەت لە دارفۆرو و باشوری کوردڤان و نیلی شین، هاوکات بەهۆی ڕودانی هەندێ حالەتی لەناکاو و ئاورەبونی هەزران خەڵكی لێ کەوتۆتەوە.
لەگەڵ ئەوەشدا پەرلەمانی ئەوروپا هانی شاندی نەتەوە یەکگرتوەکان و یەکێتی ئەفریکای (یونامید) دا کە لەناوچەکە بە بەردەوامی بمێنەوە و تاکو بتوانن راپۆرتێکی تێرو تەسەل لەبارەی پێشێلکاریەکانی مافی مرۆڤ و یاسای نێودەوڵەتی لەلایەن کەسانێک لە سوپای سودان و هێزەکانی ئۆپۆزیسۆن لە ناوچەی چیای مڕە.
پەیامی پەرلەمانی ئەوروپا ئیدانەی گرتن و بێ سەروشوێنگرتنی نە ناهەقی خەڵک و چالاکوانانی کرد ،وە هانی دەسەلاتدارانی سودانی دا کە ڕێز لە دەربڕینی رای ئازاد و دروستکردنی ڕێکخراوی مەدەنی بگرێت، هەروەها داوایان لە یەکێتی ئەفریکا و حکومەتی سودان کردوە کە لێکۆڵێنەوە لەهەموو ئەو پێشێلکاریانە بکرێت کە باس کراون .
پەرلەمانی ئەوروپا ڕەخنەی توندی لە حکومەتی خەرتوم گرت سەبارەت بە کۆت و بەندێک کە خراوەتە سەر ڕێکخراوە مرۆڤ دۆستەکان تاکو کۆمەک ویارمەتی مرۆڤانە نەگاتە خەڵکی لێ قەوماو، لەگەڵ ئەوەشدا بێزاری خۆیان پیشان داوە دەربارەی سەرکوت و ئەشکەنجە دانی خەڵک لەلایەن دەزگای ئاسایش و پۆلیسی دەوڵەتەوە ،داواشیان کردوە کە پێداچونەوە بە یاسای ئەمنی ولاتدا بکرێتەوە و چاکسازی لە دەزگای دادوەریدا بکرێ کە گونجاو بێت لەگەڵ یاساو پێوەرە نێو دەولەتیەکاندا.
لەکۆتایی پەیامەکەدا هاتوە ،داوا لەسودان کراوە کە ئەنجامی ئەو لێکۆڵێنەوە بلاو بکەنەوە کەلەلایەن سێ لیژنەوە ئەنجامدراوە سەبارەت بە قەبارەی کوشتن و سەرکوت کردنی خەڵك دژی تەقەشوف لەولاتدا لە ئەیلولی 2013 دا، لەگەڵ دادوەری بۆ قوربانیەکان ولابردنی پاریزبەندی تایبەت لەسەر تاوانبارن بەپێی یاسا نێودەوڵتیەکان.

س.سودان تریبون

د.ناجح گوڵپی 7/10/2016




گفتوگۆی ڕادیۆ دەنگی ئەمریکا لەگەڵ سەلام عەبدوڵا سەبارەت بە سەندوقی دراوی نێو دەوڵاتی


بۆ گوێگرتن لەم گفتو گۆیە کلیکی ئێرەبکەن …..




دەق و خوێندنەوە مرۆڤ لە نێوان بیرکردنەوە و بیرنەکردنەوەدا

دەق: محەمەد حوسێن رەسوڵ- موهەندیس
خوێندنەوە: عەبدولموتەڵیب عەبدوڵڵا

———————————-

(ئیدەکان)
کە بیر دەکەمەوە لەوەى بیرکەمەوە
مێشکم هەمووى بەیەکدادێ
نیگەرانى تووند دامدەگرێ
حەز دەکەم گۆرانى بڵێم
حەز دەکەم دەنگم هەڵبڕم
بڵێم ئاى چەندم خۆش دەوێیت
دەکەومە نێو بۆشاییەوە.

کە بیر دەکەمەوە لەوەى سەما بکەم
دەست و پێم لەیەکدەئاڵێن
زەوى لەژێر پێم نامێنێ
وەک گوللەى سارد بەلا دادێم
بەردەبمەوە.

کە بیر دەکەمەوە لەوەى
دەستى یارمەتى درێژکەم
بۆ منداڵێک کە چاوى دنیا نابینێ
هەر وەکو خۆم ژیان بێ مانا دەبینم
لە بەرانبەر کوشتن و بێ نرخکردن
لەبەر هەندێ
لە شیعرێکدا بزر دەبم.

بیر لە خودا دەکەمەوە
وەک دارستانێک هەڵدەقرچێم
سوکە خەوێک دەمباتەوە
ئاى داهاتوو
هیچ هەست بە داهاتوو ناکەم
نازانم داهاتوو چییە
چۆن هەست بە داهاتوو بکەم
قێزم لە سیاسەت دێَتەوە
دەڕشێمەوە.

کە بیر دەکەمەوە لەوەى
چیدى هەر بیر نەکەمەوە
چێژێک هەستم دادەگرێ
چێژى سڕبوون.
پرسیارەکە ئەوە نییە کە مرۆڤ بوونەوەرێکى بیرکەرەوەیە، بەڵکو ئەوەیە بۆ بیردەکاتەوە؟ ئایا (من)ى دیکارتى تەنها منێکى بیرکەرەوەیە و هەوڵدەدات خۆى هاوشێوە و یەکسانى بیرکردنەوە بکات، بیرکردنەوە لە خۆى بە گەورەتر دەزانێت؟ کاتێک من خۆى یەکسانى شتێک لە خۆى گەورەتر دەکات، ئارەزووى بۆ دەسەڵات دەخاتە روو، یان ئەویدیکە دەخاتە پەراوێزەوە؟ بیرکردنەوەکانى دیکارت ئاشتى بۆ دنیا فەراهەم نەکرد.
بیرکردنەوە لە نێوان پانتاییەکانى زانین و نەزانیندا جولەى عەقڵ نیشان دەدات، ئەو پێناسەیە پێماندەڵێت (دەرککردن، هوشیارى، هەست، فیکر، خەیاڵ) کۆمەڵێک رەگەزن لە جولەى عەقڵدا بەشدارن، هەموو ئەو رەگەزانەش لە پرۆسەى بیرکردنەوەدا پەیوەندییەکى دینامیکییان بەیەکەوە هەیە… بیرکردنەوە زۆر شێوازى هەیە، دەتوانین بڵێین ئەو شێوازانەى دەقى (ئیدەکان)ى (محەمەد حوسێن رەسوڵ)ى لەسەر بونیاد نراوە، لە شێوازى سۆزئامێز و شێوازى رەخنەئامێزەوە نزیکە، سۆز (خۆشەویستى) بەرهەم دەهێنێ و رەخنەش (خود) بەرجەستە دەکات، لە نێوان خود و خۆشەویستى دەتوانین ئاراستەى بیرکردنەوەى ئەو دەقە بە (بیرکردنەوەیەکى رووت) لە قەڵەم بدەین! بە کورتى دەرئەنجامى کۆى خۆشەویستى هانا بردنە بۆ خەونى بێدارى و خەونى بێداریش رووییەکى دەق پێکدەهێنێ، بە دیوەکەى دیکەش دەرئەنجامى کۆى هەوڵەکانى خود لە رێگاى بەبیرهێنانەوەى رابردوو و رەخنەگرتن و رێکخستنەوە جێکەوتەى خۆى بەسەر بەشێکى واقیعدا دیارى دەکات و رووى دووەمى دەقى لەخۆ گرتووە!
بەشێک لە بیرکردنەوەکان لەو دەقەدا لە پێگەى رەخنەگرتن و رێکخستنەوە هەوڵى کۆنترۆڵکردنى واقیع دەدەن و لە واقیع ورد دەبنەوە و زانیارییەکان بەراورد دەکەن و کەموکوڕییەکان بەرجەستە دەکەنەوە! بەڵام ئایا بیرکردنەوە وەک ئەوەى بە بەبیرهێنانەوەى رابردووە بەندە، هیچ لە گرفتەکانى ئەمڕۆ چارەسەر دەکات؟ چارەسەر نابێت. ئایا عەقڵ وەک بەرهەمى رابردوو گرفتەکانى ئەمڕۆ دەبینێ؟ گرفت لە کارى عەقڵدا نییە، لە خودى بیرکەرەوەدایە. ئایا دەتوانین رەوتى بیرکردنەوە لە یادەوەرى و دەمارگیرى بەتاڵ بکەینەوە، ئایا حەقیقەت لە رێگاى خودەوە دەناسرێت؟!… کەواتە (ئیدەکان) جگە لە پێکهێنەرى هونەر و جوانى، ناتوانن چارەسە بن، شیعر ناکەوێتە چوارچێوەى چارەسەرییەوە، چارەسەرى جوانى بەرتەسک دەکاتەوە! کاتێک خود ئیدەیەک جێبەجێ دەکات، هەرگیز جوانى رزگار ناکات، بەڵکو ئەوە ئەدەب و هونەرە مرۆڤ بەرەو پەیوەندى و خۆشەویستى هان دەدات. بەو مانایەش کۆى گرفتەکان لێرەن لە (خود، من)ێک کە وەک دیکارت ئارەزووى دەسەڵات و هێشتنەوەى وەک خۆى دەکات، خود گرفتەکەیە و شیعر جوانى و چێژە، شیعر چارەسەر نییە.
وەک دەردەکەوێت ئەو بەشەى دەکەوێتە نێو خەونى بێدارییەوە بەرەو رەشبینى و گومان و بۆشایى دەبێتەوە، وەک چۆن بەشە رەخنەئامێزەکەى بەرەو تێگەیشتن و راڤەکردن و جێبەجێکردنمان دەکاتەوە. دەمەوێ بڵێم گرفتەکە لە بیرکردنەوە و بیرنەکردنەوەدا نییە، وەک شاعیر بۆى دەچێ، بەڵکو لە سەپاندنى (خود) دایە… لێرەدا هەوڵدەدەم شیعرەکە لە پێنج دیمەنى جیاوازى (سۆزئامێز) و (خودئامێز)دا بخوێنمەوە.
بیرکردنەوە/ خود
(دیمەنى یەکەم)
کە بیر دەکەمەوە لەوەى بیرکەمەوە
مێشکم هەمووى بەیەکدادێ
نیگەرانى تووند دامدەگرێ
حەز دەکەم گۆرانى بڵێم
حەز دەکەم دەنگم هەڵبڕم
بڵێم ئاى چەندم خۆش دەوێیت
دەکەومە نێو بۆشاییەوە.
زۆر بە سادەیى مێژووى مرۆڤایەتى لە هەموو ئاستەکاندا مێژووى ململانێى دەسەڵاتە… ئەوەى لەو هەموو خوێنەدا جوانییەک بە مرۆڤ دەبەخشێ ئەدەب و هونەرە، مرۆڤ لەو هەموو خوێنە بێزارە و مێشکى ئازار دەچێژێ، ئەوەى ئارامى دەکاتەوە، سەمایە، ئەوەى دڵ دەکاتەوە گۆرانى گوتنە، ئەوەى پەیوەندییەکان ئاسایى دەکاتەوە خۆشەویستییە! لەو دیمەنە رەخنەئامێزەدا شاعیر دەیەوێ بیر بکاتەوە و بوێر بێ، بەڵام هەست بە بۆشایى دەکات؟!
لەو دیمەنەدا پرسیارى (من کێم) پرسیارێکە هەر تەنها بە بیرکردنەوەکانەوە نەبەستراوەتەوە، بەڵکو بە سۆز و مامەڵەکردن لەگەڵ ئەویدیکەوە بەندە، لەسەر پەیوەندى وەستاوە، بە ئازادى و خۆشەویستییەوە دەلکێ (حەز دەکەم دەنگم هەڵبڕم، بڵێم ئاى چەندم خۆش دەوێیت) بەڵام گرفتەکە ئەوەیە فەزاى بیرکردنەوە ئازاد نییە، دنیایەک بۆ پەیوەندى خۆشەویستى بوونى نییە… بیرکردنەوە پرۆسەیەکى عەقڵییە دەوروبەر رۆڵى گرنگى تێدا دەگێڕێ، وەک چۆن دەرککردن و هوشیارى و هەست و خەیاڵ بەشدارى تێدا دەکات. پرۆسەى بیرکردنەوە چارەسەرى زانیارییەکان دەکات، بەڵام کارى شیعر چارەسەرکردن نییە، بەڵکو دۆزینەوەى گۆشەیەکى دیکەى جیاوازە، بۆ بینین و کردنەوەى پەنجەرەیەکى دیکەى جیاوازە، بۆ تەماشاکردن. لەو دیمەنەدا گۆشە و پەنجەرەکانى خودى (رەخنەئامێزى شاعیر) بەسەر بۆشاییدا دەڕوانن.
ئەگەر هەستکردن بە بۆشایى دەرئەنجامێکى لۆجیکانەى ئاراستە رەخنەئامێزەکە بێت و پەیوەندى بە تێگەیشتن و راڤەکردن و جێبەجێکردنى خودەوە هەبێت، ئەوە پرۆسەى بیرکردنەوە توانیویەتى لە رێگاى پێدراوەکانەوە (خودى خۆى) لەنێو واقیعێکى دیاریکراو بونیاد بنێ، بەڵام ئەگەر هەستکردن بە بۆشایى هەنگاونان بێ بەرەو نادیارى و پەیوەندى بە سەما و سۆزى گۆرانى و خۆشەویستییەوە بکات، ئەوە (شیعرییەت) دەخاتەوە. هەڵبەتە هەوڵى شاعیر وەک لە دیمەنى دووەم درێژ دەبێتەوە بەرەو شیعرییەتە، بەو مانایەش کەوتنە نێو بۆشایى شاعیر، ئەو فەزا خۆکردەیە کە لە ساتەوەختى نوسینى شیعر دروست دەبێت، ئیدەکان ئاراستەیان دیارى نەکردووە! بەڵام شیعرییەت هەڵاتن نییە لە مانا، شیعرییەت سنورەکانى دیار نییە و پارێزگارى لە چێژى هونەرى دەکات. هێزى خەون و خەیاڵ تەرجەمەى نیگەرانییەکانى شاعیر دەکات. ئیدەکان پارێزگارى لە بوێرى خود دەکەن و تواناى خود دەسەپێنن. لە پشت ئیدەکان کۆمەڵێک پێدراوى واقیعى ئامادەن، لە پشت شیعرییەت فەزایەکى نەبینراو هەیە، خودى شاعیر لەو دیمەنە رەخنەئامێزەدا هەست بە بۆشایى دەکات…
بیرکردنەوە/ ئازادى
(دیمەنى دووەم)
کە بیر دەکەمەوە لەوەى سەما بکەم
دەست و پێم لەیەکدەئاڵێن
زەوى لە ژێر پێم نامێنێ
وەک گوللەى سارد بەلا دادێم
بەردەبمەوە.
ئەو دیمەنە رەخنەئامێزە بەلاى شیعردا دەکەوێتەوە، چونکە بیرکردنەوە بە ئازادى یەکسانکراوە، خەیاڵ یەکسانە بە شیعر، مرۆڤى ئازاد مرۆڤێکە لە خەیاڵ بەردەبێتەوە، بەڵام ناکەوێتە هیچ لایەکەوە، ئەوە شیعرە سەما دەکات و جوانى دەنەخشێنێ، شیعر رەنگکردنى دنیایە بە فرە رەنگى و فرە رەهەندى و فرە دەنگى… بەڵام بیرکردنەوەى ئاراستەکراو بە لایەکدا دەکەوێت، دەرگاکان دادەخات، رەنگێک دەسەپێنێ، رەهەندێک زاڵ دەکات، لە واقیعى نەخوازراو رادەکات (دەست و پێ لەیەکدەئاڵێنێ، لە زەوى رادەکات)… لە جاڕى گەردوونى مافى مرۆڤ بەندى (18)دا دەڵێ: هەموو کەسێک مافى ئازادیى بیرکردنەوە و ویژدان و ئایینى هەیە، ئەو مافە ئازادى گۆڕینى ئایین و بڕوا دەگرێتەوە و مرۆڤ لە دەربڕینى ئەو ئازادییەشدا، بە فێربوون و خەریکبوون و ئەنجامدان و پەیڕەوکردنى داب و دەستورى ئەو ئایین و بڕوایە بە پەنهانى یان بە ئاشکرا، بە تەنێ یان بە کۆمەڵ، ئازادە.
مرۆڤ بە ئازادى لە دایک دەبێت، شیعر لە خەون و خەیاڵ دێتەوە! ئازادى نابەخشرێت، شیعر داهێنانە، لە نێوان جوانى و ئازادیدا (محەمەد حوسێن رەسوڵ) رەخنەئامێزانە بیر دەکاتەوە و بەردەبێتەوە، شاعیرانە سەما دەکات و شیعر دەڵێ، لە نێوان بیرکردنەوە و شیعردا پەیوەندییەکى هارمۆنى هەیە، بەڵام نە وەزیفەى شیعر هوشیارکردنەوەیە و نە وەزیفەى فیکر لە جوانیدا کورت دەبێتەوە، تێگەیشتن بەبێ جوانى لاوازە، بە هەمان شێوەش شیعر بەبێ تێگەیشتن کەمخوێن دێتە بەرچاو! لە نێوان مرۆڤ و واقیعدا خۆگونجان لەگەڵ ئەویدیکە و هەڵاتن لە ئەویدیکە هەیە، راستە تێگەیشتن بەبێ ئەویدیکە لەنگە، بەڵام واقیعیش بەبێ مرۆڤى هوشیار، بیابانە، مرۆڤ لە بیابان رادەکات!
لە کۆى ئەو دیمەنە رەخنەئامێزەدا واقیع وەک تەگەرە وێنا دەکرێت، هەڵبەتە کاتێک قسە لە قەیرانى بیروڕا و مافى تەعبیرکردن دەکرێت، ناتوانین قسە لە قەیرانى سیاسى و گرفتەکانى واقیع نەکەین، هەر چەندە بەشێکى گەورەى ئەو قەیرانە بە خۆناسى و پەیوەندى و راستییەوە بەندە، وەک چۆن بەشێکى بە ئاستى هوشیارى واقیعى کۆمەڵایەتى و سیاسى و ئابورییەوە دەلکێت… هەموو ئەوانەش تا ئەندازەیەک کاریگەرییان بەسەر فەزاى شیعر و بیرکردنەوەدا هەیە، بەڵام لە نێوان شیعر و بیرکردنەوەدا راستى (لەوەى هەیە) دەردەکەوێت، جوانیش لەوەدایە! بە دیوەکەى دیکە مرۆڤ کە هەوڵى بە دەستهێنانى بیرۆکەکانى دەدات، مرۆڤ کە لە پێناو شتێ بیر دەکاتەوە و دەسەڵاتى خۆى دەسەپێنێ، تواناى خۆى لە دەرکەوتنى خود تاقى دەکاتەوە، دەکەوێتە نێو ئایدیۆلۆجیاوە، کاتێک ئایدیۆلۆجیا سنورەکانى مرۆڤ دیارى دەکات، مرۆڤ ناتوانێ بە جوانى تێبگات، مرۆڤ بۆ ئەوەى بە جوانى تێبگات، دەبێ سەرفراز بێت، دەبێ هوشیار بێ، خۆى بناسێ و ئەویدیکە بناسێ و سنورەکان تێکبشکێنێ، مرۆڤ دەبێ داهێنەر بێ…
شیعر خەون و خەیاڵە، شیعر خۆشەویستییە، شیعر داهێنانە، شاعیر ناتوانێ لە خەیاڵ، خۆشەویستى، داهێنان بگات، بۆیە دەست و پێى تێکدەئاڵێ، شیعر بە بڕیاردان بە دەست نایەت، شیعر ئازادییە… راستى کاتێک دەدۆزرێتەوە کە ئەویدیکە بناسین، راستى کاتێک دەدۆزرێتەوە کە بتوانین لە خۆمان و واقیع بگەین! شاعیر لە دیمەنى یەکەم هەست بە بۆشایى دەکات و لە دیمەنى دووەم دەکەوێتە نێو بۆشاییەوە، دەسەڵاتى خود تێکدەشکێ و هەنگاو بەرەو دیمەنى سێیەم دەهاوێژێ.
بیرکردنەوە/ هەست
(دیمەنى سێیەم)
کە بیر دەکەمەوە لەوەى
دەستى یارمەتى درێژکەم
بۆ منداڵێک کە چاوى دنیا نابینێ
هەر وەکو خۆم ژیان بێ مانا دەبینم
لە بەرانبەر کوشتن و بێ نرخکردن
لەبەر هەندێ
لە شیعرێکدا بزر دەبم.
شیعر داهێنانە، لە ناکاو دێت! شیعر دەردەکەوێت، دەدۆزرێتەوە… بەشێکى گەورەى پرۆسەى ئازادى نوسینى شیعر پەیوەندى بە خەیاڵ و نەستەوە هەیە، بەشێکى بە بیرکردنەوە و تێگەیشتن و بوێرى، لە داهێنانى شیعرییدا خود دیار نییە، ئەوەى خود بەرجەستە دەکات بەکارهێنانى توانایە، ئەوەى لە داهێناندا شوێنى حەپەسانە دۆزینەوەى فیکرە، ئەوەى لە بەکارهێنانى توانادا شوێنى سەرنجە هێزى دەربڕینە، داهێنان خاوەندارى ناکرێت، توانایى خاوەندارى دەکرێت، نیازێکى دیاریکراو لە داهێناندا بوونى نییە، لە بەکارهێنانى توانادا نیاز دیاریکراوە.
دیمەنى سێیەم، دیمەنێکى رەخنەئامێزى سۆزئامێزە لەسەر بەراوردکردنى واقیع و بەهاى مرۆیى خۆى راست دەکاتەوە، خۆناسین بە واقیع دەسپێرێ، خۆناسین بە دیار دەنەخشێنێ، خۆناسین بە زانراو پشتڕاست دەکاتەوە! جوانى ئەو دیمەنە لەوەدایە کە خۆى رادەستى شیعر دەکات، دەکەوێتە نەزانراوەوە، لە تاریکى بزر دەبێت، نادیارى دەیبات… ئەوەش جیاوازى نێوان هەست و نەستە، جیاوازى نێوان دیار و نادیارە… بێگومان پانتاییەکانى زانراو سنوردارن، پانتاییەکانى نەزانراو بێ سنور و رەهان! ئەوە جیاوازى نێوان بیرکردنەوە و شیعرە، جیاوازى نێوان داهێنان و بەکارهێنانى توانا، شیعرییەت و هێزى دەربڕین…
مرۆڤ دەشێ ناز بە هوشیارى خۆى بکات، لەسەر ئەوەى کە لە واقیع بە دەستى دەهێنێ، لە وردى بیرکردنەوەکانى، لە داڕشتنى بەرنامە بۆ ناوەوەى خۆى، لەسەر لۆجیک و شیکردنەوەکانى، هێزى بیرکردنەوە و لۆجیکەکانى… بەڵام لە بیرمان نەچێ نەست و ناهوشیارى و عەقڵى ناوەکى لە (90%)ى مرۆڤە! کەواتە هەمیشە جیاوازییەکان بەلاى نەست و نەزانراو و ناوەوە و لە بەرژەوەندى عەقڵى ناوەکیدایە، عەقڵى ناوەکى بنکەى زانیارییەکانە… مرۆڤ بوونەوەرێکە بە پێى عەقڵى ناوەکى دەگۆڕێت، بە پێى هەنگاونان بەرەو نادیار و نەزانراوەکان… مرۆڤ بوونەوەرێکە بەپێى دۆزینەوە و داهێنانەکان هەمیشە لە گۆڕاندایە، ونبوونى شاعیر لەو دیمەنە شیعرییەدا هەنگاونانە بەرەو گۆڕان و کرانەوە و فرەڕەنگى، هەنگاونانە لە خودى رەخنەئامێزەوە بەرەو سۆز و خۆشەویستى… هەموو هەنگاونانێک بەرەو شیعر بەشێکى بە پرۆسەى نوسین و یادەوەرییەوە بەندە، بەشێکى دەکەوێتە نێو سۆز و نەستەوە…
لەگەڵ هەموو بەرەوپێشچوونێکدا، لەگەڵ هەموو گۆڕانێکدا مرۆڤ دووبارە خۆى رێکدەخاتەوە، یادەوەرییەکانى بەپێى پێدراوە نوێیەکان رێکدەخاتەوە، مرۆڤ لەگەڵ هەموو گۆڕانێکدا وەک جەستە دەجولێ و پارێزگارى لە خۆى دەکات، پارێزگارى لە بەها مرۆیى و بیرکردنەوە و زانیارى و هەستەکانى دەکات…
هەمیشە هەست و واقیع فۆرمى باو بەرجەستە دەکەن، هەمیشە هەست و واقیع لە زانراوەکانى دەوروبەر و ناوەوەى مرۆڤ خۆیان بونیاد دەنێنەوە، زانیارییەکان لە یادەوەرى دەچێنن، مرۆڤ بەپێى بەرژەوەندییەکانى خۆى پەیوەندییەکان هەڵدەسەنگێنێ، بەپێى کار و کردەوەکانى خۆى بڕیار دەدات… هەستى مرۆڤ، هوشیارى مرۆڤ بەپێى نەخشەکانى (دەرککردن) و (پەیوەندى) و (هەڵسەنگاندن) و (بڕیاردان) دەجولێتەوە، مرۆڤى هەستیار، مرۆڤى هوشیار بە پشتبەستن بە زانیارییە پێدراوەکان دەجولێتەوە. لێرەوە دووبارە بە بیر خوێنەرى دەهێنمەوە کە جوانى ئەو دیمەنە لە بزربوونى شاعیردا بەرجەستە دەبێت، ونبوونى شاعیر لە خودەوە بەرەو سۆز و خۆشەویستى، ونبوونى شاعیر لەو دیمەنەدا بەرەو دیمەنى چوارەممان دەکاتەوە.
بیرکردنەوە/ نەست
(دیمەنى چوارەم)
بیر لە خودا دەکەمەوە
وەک دارستانێک هەڵدەقرچێم
سوکە خەوێک دەمباتەوە
ئاى داهاتوو
هیچ هەست بە داهاتوو ناکەم
نازانم داهاتوو چییە
چۆن هەست بە داهاتوو بکەم
قێزم لە سیاسەت دێَتەوە
دەڕشێمەوە.
نەستى مرۆڤ کۆگاى ئەزموونە سەرکوتکراوەکانە، کۆگاى ئەزموونە دەروونییەکانە، نەستى مرۆڤ بە یادەوەرییەکان ناگات! نەستى مرۆڤ وەک ئەوەى فرۆید پێماندەڵێت بنکەى هێزى غەریزەى سێکسى و دەروونییە، وەک چۆن بنکەى شارەزاییە چەپێنراوەکانە، زانیارییە نەزانراوەکانە، هێزە شاراوەکان… ئەگەر لە رێگاى هەستەکانى (بیستن و دیتن و بۆنکردن و تامکردن و چێژتن و دەستلێدان)ەوە بە مرۆڤ بگەیین، ئەوە لە رێگاى (زمانى گوتن و نەگوتن و جولە و رەفتار و نیگاکان)ەوە دەشێ ناوەوەى مرۆڤ بخوێنینەوە.
خەون و خەیاڵ و دووبارەکردنەوە لە رەگەزەکانى نەست دێنە ژماردن و شیعریش لە دەرەوەى نەست هەژارە، لە شیعردا دەتوانین پشت بە خەون ببەستین، شیعر بە تیشکى خەیاڵ دەدرەوشێتەوە، شیعر هەمیشە هەنگاونانە بەرەو وزە شاراوەکانى نەست… دیمەنى چوارەم، دیمەنێکى سۆزئامێزە، خود لە نێو دنیا تاریکەکانى نەستدا سووک سووک خەو دەیباتەوە… بیرکردنەوە لە خودا بیرکردنەوەیە لە میتافیزیکا، بیرکردنەوەیە لە دەسەڵاتى پانتاییە شاراوەکان و نەگوتراوەکان و نەزانراوەکان… لەو بیرکردنەوەیەدا دەکەوینە پێش ناسینى دنیا و کێشەى مرۆڤ، کێشەى داننان بەو بۆشاییانەى کە لە زانیارییەکان و گوتراوەکاندا هەیە! پرسیارى شاراوەى ئەو دەقە ئەوەیە (مرۆڤ ئەوەیە کە هەیە) نەک مرۆڤ دەتوانێ زێتر بێت؟ لە پشت (مرۆڤ ئەوەیە کە هەیە) فۆرم و کلتورێک هەیە و نادیارەکان رەنگ دەکات، لە پشت (مرۆڤ دەتوانێ زێتر بێت) هێز و سەرکێشییەک، خەونەکان دەنەخشێنێت، یەکەمیان پێماندەڵێت لە نێو بیرکردنەوەیەکى سنوردار و کلتورێکى دیاریکراو و واقعێکى تاڵدا دەژین، دووەمیان پێماندەڵێت ژیان لە پێشمانە، ژیان هەنگاونانە بەرەو نەزانراوەکان…
مرۆڤ هەر تەنها ئەوە نییە، چونکە دەتوانێت زێتر بێت، ئەوەیە کێشەى نێوان مرۆڤى ئاراستەکراو و مرۆڤى یاخى، مرۆڤى دڵنیا و مرۆڤى گومانکار، شیعرییەت و بیرکردنەوە، زانراو و نەزانراو، هەست و نەست… دەمەوێت بپرسم پەیوەندى (چێژ) و (بە ئامرازکردنى دنیا) چ توانایەک بەرێوەى دەبات؟! دەمەوێت بڵێم مرۆڤ هەر تەنها ئەوە نییە، چونکە دەتوانێت زێتر بێت… هەر ئەوەشە وادەکات بڕوامان بە دوا حەقیقەت و دوا تەفسیر و دوا فۆرمى عەقڵانى هەمیشە کەمى بهێنێت، هەر ئەوەشە پێماندەڵێت مرۆڤ لە گەشتێکى بەردەوامى دۆزینەوەى مەعریفە و حەقیقەتدایە، مرۆڤ لە هەر قۆناغێکدا بە شێوەیەکى جیاواز خۆى نوێ دەکاتەوە، مرۆڤ لە شوێنێکى بێ متمانەوە بەرەو دەرەوە هەنگاو دەنێ، بێ ئەوەى بزانێ بەرەو کام و کوێ و چ …
مرۆڤ خەون و خەیاڵە، واقیع شوێنى قێزلێبوونەوەیە، سیاسەت ئەولاتر، هەموو ئەو سەبتایتڵانە دەکەونە ژێر یەک تایتڵى شیعرى: مرۆڤ بوونەوەرێکە بۆ بەرهەمهێنانى شیعر، جوانى مرۆڤ لە خۆناسى و خۆشەویستى و پەیوەندیدایە.. هەموو ئەو هەوڵە لە بننەهاتووانەى مرۆڤ بۆ ژیان و نوێبوونەوەیە، هەموو راڤەکردنەکانى نێوان مرۆڤ و مرۆڤ، مرۆڤ و زمان، مرۆڤ و زەوى، بە قەد ئەوەى راستەوخۆ پەیوەندى بە خەیاڵى ئیبداعى و چێژەوە هەیە، بە قەد ئەوەى پەیوەندى بە گومان و نیگەرانیەکانەوە هەیە، بە قەد ئەوەى پەیوەندى بە تێگەیشتن و راڤەکردنەوە هەیە… ئەوەندەش زانراوەکان و ئەوەندەش بیرکردنەوەى ئاراستەکراو جێدەهێڵێت! کەواتە پێویستە هەمیشە هەنگاو بەرەو داهێنان بنێین، بیرکردنەوەى دیاریکراو و واقیعى سیاسى چوارچێوە بۆ داڕێژراو بەجێ بهێڵین، گرنگ ئەوەیە مرۆڤ چۆن بوونى خۆى پرۆسیسە دەکات، مرۆڤ چۆن خۆى بۆ دنیا و زمان دەکاتەوە؟! بێگومان هەمیشە مرۆڤ لە خواستى دۆزینەوەى مانایەکى دیکە و بەکارهێنانێکى دیکە و تێڕوانێنیکى دیکەدا دەژى، بەڵام ژیان هەرگیز چارەسەرى نەزانینمان ناکات… هەر ئەوەشە بەرەو دیمەنى پێنجەمان دەکاتەوە.
بیرکردنەوە/بیرنەکردنەوە
(دیمەنى پێنجەم)
کە بیر دەکەمەوە لەوەى
چیدى هەر بیر نەکەمەوە
چێژێک هەستم دادەگرێ
چێژى سڕبوون.
مرۆڤى سیزیفى، مرۆڤى ئاراستەکراو، مرۆڤى کۆڵنەدەر، مرۆڤى گومانکار، مرۆڤى دڵنیا… هەموو ئەو جۆرانەى مرۆڤ و زێتریش هەمیشە وەک شێوازێکى دیکەى ئەزموونە جیاوازەکانى ژیان خۆیان دەنوێنن، لە بەرانبەر ئەو هەموو جیاوازییانەش دەڵێم هەرگیز ژیان چارەسەرى نەزانینمان ناکات! بەڵکو توانایەکە بۆ گەیشتن بە مەعریفە و چێژ و جوانى، راستە مرۆڤ بوونەوەرێکى بیرکەرەوەیە، وەک چۆن مرۆڤ بوونەوەرێکى چێژخوازە، تەنها بە مردن نەبێ نە لە بیرکردنەوە دەبێتەوە، نە تێر چێژى ژیان دەبێت.
کۆى ئەو دیمەنە، وەک دوا دیمەنى دەقى ئیدەکان خۆى لە خاڵى سڕبوون و چێژى سڕبوون کورت دەکاتەوە، نەک مرۆڤى کۆڵنەدەر و گومانکار، دیمەنى پێنجەم وێنەى مرۆڤى تێکشکاو و وەستان (وێنەى چێژى مردن) دەکێشێ، نەک جولە و هەڵسانەوە (چێژى داهێنان)! ئەو دیمەنە خودێکى ماندوو لە ژیان وێنا دەکات و لە رێگاى ئەو وێناکردنەوە بێزاربوونى خۆى لە بیرکردنەوە و واقیع نیشان دەدات، ئەو دیمەنە دەچێتە پاڵ دیمەنە رەخنەئامێزەکانى دیکەوە و پێماندەڵێت هەموو فەزایەک، فەزاى بیرکردنەوە نییە، بە راشکاوى پێماندەڵێت مرۆڤ بیرکردنەوە دەیکوژێ و چێژى ژیان لە بیرنەکردنەوەدایە… بەڵام من دەڵێم مرۆڤ دەتوانێ زێتر بێت، مرۆڤ هەنگاونانە بەرەو جولە و هێزى سەرکێشى، مرۆڤ خەون و خەیاڵە، ژیان لە پێشمانە، ژیان هەنگاونانە بەرەو نەزانراوەکان، چێژى ژیان لە بەرهەمهێنانە و کەشفکردندایە…
دەرئەنجام:
دەقى (ئیدەکان)ى شاعیر (محەمەد حوسێن رەسوڵ- موهەندیس) پێنج دیمەن دەنوێنێ و ئەو پێنج دیمەنەش دوو ئاراستە لە شێوازى بیرکردنەوە بەرێوەى دەبات، ئاراستەى خودئامێز و ئاراستەى سۆزئامێز، ئاراستەى یەکەمم بە بوێرى و رەخنەگرتن لە واقیع و سیاسەت و مەسەلە کۆمەڵایەتییەکانەوە بەستۆتەوە، پێموایە(خود) بەرجەستە دەکات. ئاراستەى دووەمم بە سۆز و خۆشەویستى و پەیوەندییە مرۆییەکانەوە پەیوەست کردووە، پێموایە (خۆشەویستى) بەرهەم دەهێنێ.
لە پرۆسەى نوسینى ئەو دەقەدا کاتێک خودى رەخنەئامێز بیرکردنەوەکانى ناتوانێ ژیان بگۆڕێت، کاتێک بە دەسەڵات ناگات، خۆى بە شیعر دەسپێرێ، راستە شیعر لەسەر پەیوەندى نێوان خود و خۆشەویستى دەژى، بەڵام لە دەقى (ئیدەکان)دا ئەو پەیوەندییە بەلاى خود و رەخنەگرتن لە واقیعدا دەشکێتەوە و دەقێکى رەخنەئامێز و خودێکى تێکشکاو دەخاتەوە!
لە کۆى ئەو نوسینەدا دەمەوێت بە شێوەیەکى ناڕاستەوخۆ بڵێم خودى رەخنەئامێز، بیرکەرەوە (کە زۆرترین پانتایى لە دەقى ناوبراودا داگیر کردووە) لەسەر پێدراوەکانى واقیع و زانراوەکان دەژى، بەڵام خودى سۆزئامێز و چێژ (کە بەشێکى کەمى پانتاییەکانى بەردەکەوێت) هەنگاونانە بەرەو ئەودیو واقیع و نەزانراوەکان، هەر لەسەر ئەو لێکدانەوەیەش پرسیارى (مرۆڤ ئەوەیە کە هەیە) یان (مرۆڤ دەتوانێ زێتر بێت لەوەى هەیە) بەرزکردۆتەوە و بڕواى خۆم بە پێچەوانەى دەقى ناوبراو بە لاى دووەمدا خستووە.

—————————-
پەراوێز و سەرچاوەکان:
– (ideas) بيركردنةوةكان، بيرؤكةكان، عةبدولموتةلَيب عةبدولَلآ، لة عةرةبييةوة بة دةستكارييةوة كردووية بة كوردى. لة ئةكاونتى فيَسبوكى شاعير (محةمةد حوسيَن رةسولَ) وةرطيراوة.
– بيركردنةوةى رووت (ئةبستراك) شيَوةيةكة لة شيَوةكانى بيركردنةوة، كة لة ريَطاى ثيَدراوةكانى واقيعةوة هةولَى بيركردنةوةيةكى طونجاو دةدات، بيركردنةوةى طونجاو لةسةر داواكارى و ثيَوانة و ثةيوةندى وةستاوة، بؤ ئةوةى بتوانىَ لة ريَطاى ضةمكى رووتةوة (بؤ نموونة ئازادى، شيعر) خؤى لة قةيرانةكان دةرباز بكات.




لە چوار سندوقەوە بۆ نمایشی مێژووی با …1 … ڕزگار حەمە ڕەشید

…بەشی یەکەم…

شانۆگەری (مێژووی با)، بەرهەمی بەڕێوەبەرێتی هونەری شانۆ و پەیمانگای هونەرەجوانەکانی سلێمانی لە نوسینی بەهرامی بەیزایی، دەرهێنانی هونەرمەند دێرین حامید، نواندنی هونەرمەندان: ئالان هادی، لینا عوسمان، کاردۆ عەزیز، نەهرۆ محەمەد و ئەژین حەمە نوری لە ڕۆژانی ٢٤/٥ – ١/٦/ ٢٠١٦ لە هۆڵی ڕۆشنبیری سلێمانی نمایشکرا.
مێژووی با لە تێکستی چوار سندووقی نوسەری ئێرانی بەهرامی بەیزاییەوە وەرگیرابوو، وە هەوڵدرابوو بە لۆژیکی ئێستا- ئێرە بخوێنرێتەوەو دابڕێژرێتەوە. ئەم نوسینە هەوڵدانێکە بۆ قسەکردن دەربارەی چۆنیەتی گواستنەوەی گوتار لە تێکستەوە بۆ نمایش. چونکە لە مێژووی با دا لە زۆر شوێندا دەستکاری تێکستەکە کرا بوو، بەڵام ئەوەی بەلای منەوە گرنگە، جەوهەری پەیامە جیاوازەکانی دەق و نمایشە. زۆر جار ڕوودەدات گرووپێکی شانۆیی تێکستێك هەڵدەبژێرن چونکە جگە لەوەی لە ڕووی تەکنیکەوە کۆمەك بە پرۆژە هونەریەکەیان دەکات، وەك بیرۆکەش جیهان بینی و لێکدانەوەکانی نوسەر نزیکایەتی هەیە لەگەڵ دید و ڕوانینی گرووپەکەدا. بەڵام ئەوەی لەم نمایشەدا بەرچاو دەکەوێت تا ڕاددەیەك ناکۆکە لەگەڵ ستراکچەری گشتی گوتار و جیهانبینی نوسەردا.
تایتڵ لە “چوار سندوق” ەوە بۆ “مێژووی با”:
لە تێکستەکەی بەیزاییدا، “چوار سندوق” ئاماژەیەکی ڕاستەوخۆیە بۆ سندوقەکانی ئەو توێژە کۆمەڵایەتیانەی هەڵیبژاردوون، ئەو توێژە کۆمەڵایەتیانەی شەپۆلی ئیندیڤیجوالیزم( تاکگەرایی)، کە پلانێکی وردی دەسەڵاتە بۆ سەرقاڵکردنی مرۆڤەکان بە ژیانی تایبەتی خۆیانەوە، دایبڕاندوون لە هەر ئەگەرێکی کاری دەستەجەمعی و پێکەوە بیرکردنەوە لە ئایندە. قسەکردن دەربارەی ئەم حاڵەتانە زۆرجار بەستراوەتەوە بە چۆنیەتی لێکدانەوەو ڕەخنەکردنی سیستمی تۆتالیتاریزم و کۆلێکتیڤیزمەوە. کارەکتەرەکانی چوار سندوق هەریەکەیان نوینەرایەتی دیدو بەرخوردی توێژە کۆمەڵاتیەکانی خۆیان دەکەن: ئایین، بازرگان، ڕەشەخەڵك و ڕۆشنبیر. لای بەیزایی دواجار ئەوەی بەتەنیا دەمێنێتەوەو پێ لەسەر درێژەدان بە ناڕەزایەتی دەدات و خەون بە ژیانێکی باشترەوە دەبینێت خەڵکە بەشمەینەتەکەیە. لە دیمەنی بەسەرکردنەوەی نوێنەری سندوقەکاندا لە لایەن داهۆڵەوە، تەنیا نوێنەری بەشخوراوەکان ئیرادەی بەرەوڕووبوونەوەی تیادا بەدیدەکرێت، کە بە شێوازێکی تەنزئامێز وەڵامی داهۆڵ دەداتەوە، هەرچی سیانەکەیترن بەتەواوی خۆیان ڕادەستی ئەو چارەنوسەی ئێستایان کردووە. بۆیە لە کۆتاییشدا دەبینین تەنیا ئەو توانای شکاندنی سندوقەکەی خۆیی هەیە، دواتر کەمێك زیاتر لەم بارەیەوە قسە دەکەم.
بەڵام گۆڕینی ناوی نمایشەکە لە چوار سندوقەوە بۆ مێژووی با، ڕەنگدانەوەی ئەو جیهانبینییە جیاوازەیە کە نمایشەکەی لەسەر بونیاد نراوە، هەرچەندە لە ناو تێکستەکەشەوە وەرگیراوە. مەبەستم ئەوەیە ناوی مێژووی با لە تێکستەکەو نمایشەکەشدا ئەو کاتە بەدی دەکرێت کە لە دیمەنی بەسەرکردنەوەی نوێنەری سندوقەکاندا لە لایەن داهۆڵەوە، کاتێك دێتە لای سەوز، نوێنەری کەسە ئایینیەکان، لێی دەپرسێت دوایین بەرهەمتان چییە؟ ئەویش دەڵێت:قوربان، خەریکم مێژووی با دەنووسمەوە. ئەمە تەنیا ئاماژەیەکە لە تێکستەکەش و لە نمایشەکەشدا بۆ مێژووی با کە کراوە بە تایتڵی نمایشەکە. ئەم ئاماژەیە دەمانگەیەنێتە دەرەنجامێکی تەواو جیاواز لە گوتار و جیهانبینی نوسەر و ڕەنگە بەشێك لە بەشدارانی نمایشەکەش. ئێمە تێکستی دووەممان لە بەردەستدایە کە ناوی مێژووی بایە. کارەکتەرێکیشمان هەیە کە دەڵێت خەریکی نوسینەوەی مێژووی بام. کەواتە ئەم تێکستەی دووەم دەکرێت بەرهەمی کارەکتەری سەوز بێت کە نوێنەرایەتی مەزهەب و کەسانی ئایینی ڕیاکار و هەلپەرست و خۆویست و ئۆپۆرتۆنیست دەکات. لێرەوە ئەم گریمانەیە دەمانگەیەنێتە ئەوەی بە چاوێکیترەوە نمایشەکە بخوێنینەوە. لە تێکستەوە تا ڕوناکی سەر پارچە ئەبستراکتەکانی سینۆگرافیای نمایشەکە. بە گشتی دەبینین ڕەنگەکان لەسەر ئەو پارچانە بەرجەستە دەکرێن، زۆرجاریش هەر لەڕێی ڕوناکییەوە تێکڕای پانتاییەکە دەبێتە ڕەنگی سپی. دواتر باسی ئەوە دەکەم کە چۆن وەزیفەی ڕەنگەکان لەم نمایشەدا سادەتر کراونەتەوەو گۆڕاون بۆ ڕەنگی حیزبە سیاسیەکان. لە نمایشەکەدا ئەوە ڕەنگی سەوز نییە کە نوێنەرایەتی مەزهەب و باڵی ئیسلامی و ئایینی کۆمەڵگا دەکات، بەڵکو لەم نمایشەدا ئەوە ڕەنگی سپییە، وەك هەموومان دەزانین ئەوانی پێدەناسرێتەوە. هەر بۆیە کاروانی بەرەو پێشچوونی ڕوداوەکانیش چیدی بە ئاراستەی چنینەکانی نوسەری یەکەم ناڕوات، بەڵکو نوسەری دووەم کە مەزهەبیەکانن ڕوداوەکانمان بۆ دەگێڕنەوە: قوربان خەریکی نوسینەوەی مێژووی بام.

لە تێکستە ئۆریژیناڵەکەی بەهرام بەیزاییدا پێنج کارەکتەرمان هەیە کە چواریان بەناوی چوار ڕەنگەوە: سور، سەوز، زەرد، ڕەش دەستنیشانکراون و پێنجەمیش داهۆڵێکە. چوار ڕەنگەکە دابەش بوون بەسەر بازرگان و ڕۆشنبیر و پیاوی ئایینی و ڕەشەخەڵک دا. هەوڵدەدەن بۆ خۆپاراستن لە هەڕەشەی چاوەڕوانکراو داهۆڵێك دروستبکەن تا بیانپارێزێت. داهۆڵەکە ئامادە و پڕچەك دەکەن، دواتر داهۆڵەکە دەبێتە گیانلەبەر و فێری قسە دەبێت، سەرەتا ئەم حاڵەتە هەر چواریان دڵخۆش دەکات و ئاگاداری ئەوە نین کە داهۆڵ وردە وردە دەسەڵاتی خۆیی فراوان کردووە و لە دواجاردا دەست بەسەر هەموو وردەکاریەکانی ژیانیاندا دەگرێت و بۆ مانەوەی دەسەڵاتی خۆی ناچاریان دەکات هەر یەکێکیان سندوقێك بۆ خۆیان دروس بکەن و بچنە ناوی و هیچ پەیوەندیەکیان بە جیهان و یەکتریشەوە نەمێنێت. بەڵام لە درێژەی ئەو ژیانەدا ڕۆژێك لە سندوقەکانیان دێنە دەرەوە و بڕیار دەدەن دژی داهۆڵ بووەستنەوەو سندوقەکانیان بشکێنن. بەڵام تەنها کارەکتەری ڕەش کە بەشمەینەتەکانی کۆمەڵگا بەرجەستە دەکات، سندوقەکەی خۆی دەشکێنێت و بەرامبەر داهۆڵ دەوەستێتەوە. سیانەکەیتر بە دەلیلی شوێن و بەرژەوەندی ئابووری و ژیانی تایبەتی خۆیان پاشگەز دەبنەوە. بەڵام بەر لەوەی کارەکتەری ڕەش جێبهێڵن و بگەڕێنەوە ناو سندوقەکانی خۆیان، بۆ دواجار ئامۆژگاری ڕەش دەکەن و داوای لێدەکەن تا داهۆڵ پێینەزانیوە سندوقەکەی خۆی دروست بکاتەوە. ( ئەوان دەچنە ژوورەوەو هەریەك دەرگای سندوقەکەی خۆی دادەخات، ڕەشیش لە تاریکیەکەدا دەست بە گریان دەکات. قاقایەکی ترسناك دەبیسترێت، ڕەش شێتانە تەورەکە هەڵدەگرێت و بەرەو تاریکیەکە دەنەڕێنێت: من هێشتا هەم، من لێرەم. داهۆڵ دێتە پێشەوەو ڕەش دەبینێت و تفەنگەکەی لێ بەرز دەکاتەوەو داوای لێدەکات کڕنووشی بۆ ببات، بەڵام ڕەش ئامادە نییە. شانۆگەریەکەی بەیزایی بە هاواری ڕەش تەواو دەبێت کە هاوار دەکات : خۆرەتاو، خۆرەتاو.
ئەم تێکستەی بەیزایی هاوکاتە لەگەڵ شۆڕشی بەناوبانگی قوتابیان کە لە ١٩٦٧ ەوە دەستی پیکرد و دواتر زۆربەی بوارەکانی تری کۆمەڵگاکانی گرتەوە، بە تایبەتی لە ئەوروپا. نیگەرانی قوتابیان بوو لە بەرامبەر بابەتە ئەکادیمی و سیاسیەکاندا و جوڵاندنی ئەم بابەتانە بەرامبەر دەسەڵات( زانکۆ و دەرەوەی زانکۆ) و بەگشتی کۆمەڵگا تا ئەو کێشە و گرفتانە چارەسەر بکەن. فۆرمی ناڕەزایەتیەکان بریتی بوون لە دانیشتن لەسەر شەقامەکان و داگیرکردنی ئۆفیس و بینای زانکۆ و مانگرتن و..هتد جگە لە هەندێك فۆرمی توندڕەوی وەك خۆکوشتن. بەناوبانگترینی ئەو ناڕەزایەتیانەش ئەوەی ئایاری ١٩٦٨ی فەرەنسا بوو، زۆر جار ئاماژە بۆ ئەم ڕۆژە دەکرێت وەك خاڵی وەرچەرخانی ڕۆسنبیری و کۆمەڵایەتی و ئەخلاقی لە مێژووی ئەو ووڵاتە دا. ئالان گەیزمەر، وەك یەکێك لە سەرکردەکانی ئەو کاتە ڕوونیدەکاتەوە کە ئەو بزوتنەوەیە وەك شۆڕشێکی کۆمەڵایەتی سەرکەوتنی بەدەست هێنا نەك وەك بزوتنەوەیەکی سیاسی.
لە زۆر شوێندا هەست دەکەم بەیزایی لە نوسینی چوار سندووقدا کاریگەری ئەو ڕوداوانەی نیوەی دووەمی شەستەکانی بەسەرەوەیە . چونکە ئەو ناڕەزایەتیانە بەرز بوونەوەی ئاستی ململانێ کۆمەڵایەتیەکان بوو لە جیهاندا، تا ڕاددەیەکی زۆریش لەلایەن خەڵکی یاخیەوە بەڕێوەچوو دژی ئێلیت ( نوخبە) ی عەسکەری و بیرۆکرات، ئەوانەی بە زیادکردنی سەرکوتی سیاسی وەڵامی داخوازیەکانیان دەدایەوە. ناڕەزایەتیەکان تەنیا ئەمەریکا و وڵاتە کەپیتالیستەکانی نەگرتەوە، بەڵکو لە ووڵاتە سۆشیالیستەکانیشدا دژی ڕێگریەکان لە ئازادی قسەکردن و مافە مەدەنیەکان ناڕەزایەتی فراوان بەڕێخران. بەشی هەرە زۆری ئەم ناڕەزایەتیانەش بە بێ ئاراستەکردنی حیزبی و ڕێکخراوی سیاسی بەڕێوە دەچوون.
بەیزاییش لە چوار سندوقدا بەو ئاراستەیە بیر دەکاتەوە، ئەوانەی ناڕەزایەتییە فیعلیەکان بەڕێدەخەن، خودی خەڵکە بەشمەینەتەکەیە نەك بازرگان و ڕۆشنبیرە ئۆپۆرتونیستەکان و کەسە ئایینیەکان. دواتر دێمەوە سەر ئەم ئاراستەیەی بەیزایی.




سه‌رکه‌وتنی باڵی چه‌پی ناو حزبی کاری به‌ریتانیا و کاریگه‌ریه‌کانی! … نوری به‌شیر:

پێشه‌کی:

پاش له‌ساڵێک له‌کێشه‌ ناوخۆییه‌کانی باڵی چه‌پ و راست له‌ناو حزبی کار ( له‌یبه‌ر پارتی ) ی ‌به‌ریتانیا، له‌سه‌ر سه‌رۆکی ئه‌و حزبه‌، له‌ئاخرین کۆنفراسیاندا که‌له‌رۆژه‌کانی نێوان 24/9 تا 28/9 ی خایاند، که‌ڕۆژی یه‌که‌م تایبه‌ت بوو بۆ ده‌نگدان بۆ سه‌رۆکی حزب، له‌شاری لێڤه‌رپوڵ به‌به‌شداری زۆربه‌ی ئه‌ندامانی ئه‌و حزبه‌، کۆتایی ته‌وازنی هێز و ده‌نگهێنان له‌به‌رژه‌وه‌ندی جێرمی کۆربین وه‌ک باڵی چه‌پی ناو حزبه‌که‌ی بۆ سەرۆکی پارتی کار به‌زۆربه‌ی ده‌نگ کۆتاییهات. بۆ حزبی کار وه‌ک یه‌كێک له‌حزبه‌ بۆرژوازیه‌ گه‌وره‌کانی به‌ریتانیا که‌زۆرترین ئه‌ندامی هه‌یه‌ که‌خۆی له‌نیو ملیۆن ئه‌ندام ده‌دات، له‌پاڵ حزبی پارێزگاراندا ( کۆنسێرڤه‌تیف پارتی ) که‌له‌ده‌سه‌ڵاتدان حسابی بۆ ده‌کرێت. ئه‌م حزبه‌ کێشه‌ی ناوخۆی هه‌بووه‌ به‌تایبه‌ت له‌سه‌ر ئه‌و سیاسه‌تانه‌ی باڵی ده‌سه‌ڵاتدار هه‌یبووه‌ وه‌ک سیاسه‌تی راستڕه‌وانه‌، له‌گه‌ڵ ژماره‌یه‌ک که‌سایه‌تی ناسراو که‌مخالفی سیاسه‌تی ره‌سمی حزب بوون و به‌چه‌پ ده‌ناسرێن، له‌م چه‌ند ده‌یه‌یه‌ی دواییدا به‌ تۆنی بین، جێرمی کۆربین و جۆن ماکدۆناڵد ده‌ناسرێن ( ‌تۆنی بین له‌ مارتی 2014 دا له‌ژیاندا نه‌ما)، ئه‌گه‌رچی باڵی ده‌سه‌ڵات نه‌بوون به‌ڵام که‌سانی دیاربوون، که‌جیاوازیان هه‌بوو له‌گه‌ڵ باڵی راستی ناو حزبی کار له‌زۆرێک لایه‌وه‌نه‌وه‌ به‌تایبه‌ت له‌سه‌ر سیاسه‌ته‌کانی جه‌نگی ئه‌فغانستان و ‌عێراق و به‌رده‌وام دژایه‌تیان هه‌بوو به‌سیاسه‌ته‌کانی ئه‌م دواییانه‌دا هه‌م به‌باڵی راستی ناو حزبه‌که‌یان و هه‌م به‌حزبی پارێزگاران، له‌سه‌ر لێدان له‌لیبیا، سیاسه‌تی دژی په‌نابه‌ری و کۆچکردوان، له‌سه‌ر خوێندن، ته‌ندروستی، بێکارکردن و له‌سه‌ر چه‌کی نه‌وه‌وی، نه‌زه‌رو ناکۆکیانه‌یان له‌په‌رله‌ماندا به‌رچاو بوو.
هه‌لومه‌رجی جیهانی و هه‌وڵی ئه‌مه‌ریکادا بۆ باڵا ده‌ستی وه‌ک هێزی گه‌وره‌ی سه‌رمایه‌داری جیهانی و راکێشانی وڵاتانی ئه‌وروپا وه‌ک هاوپه‌یمانی خۆی و بڕیاردان و ده‌ستبه‌سه‌راگرتنی بازاڕی سه‌رمایه‌داری جیهانی، جه‌نگ و هێرش و کوشتار بۆ سه‌ر هه‌موو شوێنێک که‌له‌جیهاندا بیانه‌وێت، که‌له‌و نێوه‌دا وڵاتی به‌ریتانیا یه‌كێک له‌و وڵاتانه‌ بوو له‌جه‌نگی ئه‌فعانستان و عێراق و دواتری جه‌نگه‌کان، له‌پاڵ سیاسه‌تی ئه‌مریکادا راوه‌ستابوو، تۆنی بلیری سه‌رۆک وه‌زیران و سه‌رۆکی پارتی کار له‌پێشه‌وه‌ی سیاسه‌تی راستی ئه‌م حزبه‌دا بوو،‌ وه‌ هه‌میشه‌ له‌پاڵ ئه‌مریکادا ده‌ستی راست بوو. ‌باڵی راستی ناو ئه‌م حزبه‌ به‌باڵی تۆنی بلێر ده‌ناسرێت، به‌رده‌وام باڵی زاڵی ناو له‌یبه‌رو سیاسه‌تی راستی بۆرژوازیانه‌ی ده‌برده‌ پێشه‌وه‌و پیاده‌ی ده‌کرد، ئه‌م که‌سه‌ چه‌پانه‌ی ناو حزبی کار، که‌مایه‌تی بوون و له‌ئاستی سیاسه‌ته‌کانی حزبه‌کانیاندا وه‌ک تاکه‌ که‌س هه‌ڵوێستیان ده‌نواندو مخالفی ئه‌و سیاسه‌تانه‌ بوون، به‌ڵام به‌هۆی که‌مایه‌تی ئه‌مان و‌ بوونی ده‌سه‌ڵات له‌ده‌ستی راستدا نه‌یانده‌توانی ئه‌و سیاسه‌ته‌ی ده‌یانه‌ویست بیبه‌نه‌ پێشه‌وه‌.
هه‌روه‌ها له‌سایه‌ی ‌زاڵبوونی باڵی راستی بۆرژوازی له‌دنیادا و هه‌روه‌ها پاشه‌کشه‌کانی حزبه‌ چه‌پ و سۆسیال دیموکرات و لیبراڵ و هه‌تا زۆرێک به‌ناو کۆمۆنیسته‌کان و باشه‌کشه‌و شکستی بلۆکی شوره‌وی به‌ناوی سۆسیالسیته‌وه‌ فرسه‌تی زیاتری دایه‌ ئه‌مریکاو هاوپه‌یمانانی که‌ هێرش بۆ سه‌ر کۆمۆنیزم و مارکسیزم بکه‌ن و زۆرێک له‌و ده‌ستکه‌وتانه‌ی‌ که‌چینی کرێکار ‌به‌خه‌باتی خۆیان به‌ده‌ستیان هێنابوو بسێننه‌وه‌. هه‌روه‌ها هێرش بۆ سه‌ر مه‌ده‌نیه‌تی کۆمه‌ڵگاو زاڵی سیاسه‌ت و ئایدۆلۆژی باڵی راستی بۆرژوازی له‌دنیادا، وه‌ یه‌کده‌ستبوونیان له‌پاڵ سیاسه‌تی جه‌نگخوازی و دژی ئینسانی و دژی کرێکاری ئه‌مریکادا وه‌ستان و کارکردن له‌به‌رژه‌وه‌ندی سه‌رمایه‌داران و بۆرژوازیداو ده‌ستگرتنی کۆنه‌په‌رسترین هێزی قه‌وپه‌رست و ئیسلامی و زاڵکردنی سیاسه‌تی فره‌ فه‌رهه‌نگی (مه‌ڵتی که‌ڵچه‌ریزم ) و راوه‌ستان له‌پاڵ حکومه‌ت و هێزو ده‌سه‌ڵاته‌ میلیشیایی و قه‌ومی دیکتاتۆرو ئیسلامیه‌کانی دنیادا به‌زه‌ره‌ری خه‌ڵکی کرێکارو که‌مده‌رامه‌تی کۆمه‌ڵگا.

به‌ڵام پرسیارێک که‌خۆی مه‌تره‌ح ده‌کات له‌ئاوها هه‌لومه‌رجێکدا ئه‌مڕۆ زه‌مینه‌کانی به‌رزبوونه‌وه‌ی جێرمی کۆربین و ده‌نگهێنانی بۆ سه‌رۆکی حزبی کار و ده‌رکه‌وتنی وه‌ چه‌پ و سۆسیالسیت و وه‌ک نوێنه‌ری باڵی چه‌پی ناو حزبی له‌یبه‌ر له‌به‌رامبه‌ر راستدا که‌زۆربه‌ی ئه‌ندامانی په‌رله‌مان پێکده‌هێنن چیه‌و چ ده‌رگایه‌ک به‌ڕووی کۆمه‌ڵگادا ده‌کاته‌وه‌ به‌پێچه‌وانه‌ی ده‌وره‌ی پێشوو له‌به‌رژه‌وه‌ندی چینی کرێکارو کۆمۆنیزمدا.
سه‌ره‌تا ده‌بێت له‌وه‌وه‌ ده‌ست پێبکه‌ین، که‌ئه‌و زه‌مینه‌و هه‌لومه‌رجانه‌ بزانین که‌جێرمی کۆربینی له‌ناو حزبی له‌یبه‌ردا هێنایه‌ سه‌ره‌وه‌و له‌دوو هه‌ڵبژاردندا وه‌ک سه‌رۆکی ئه‌و حزبه‌ هه‌ڵبژێرێت، ‌له‌چه‌ند فه‌ردێکی ‌که‌مایه‌تی و ده‌رکه‌وتن و ناسینیان وه‌ک که‌سانی سه‌ر راست و شه‌خسیه‌تی هێمن و خۆشه‌ویست و ده‌ستپاک، کرده‌ سه‌رۆکی ئه‌و حزبه‌و به‌دوایدا ببنه‌ باڵی زۆرایه‌تی و وه‌ک چه‌پ ده‌رکه‌ون و به‌دوایدا باسی سۆسیالیزم له‌قسه‌ی خۆی و جۆن ماکدۆناڵ و چه‌ند ئه‌ندام په‌رله‌ماندی تردا، زه‌ینی زۆربه‌ی ئه‌ندامانی راکێشێت. هه‌روه‌ها تاکیدکردنه‌وه‌ له‌باسی یه‌کێتی ناو پارتی کارو گۆڕینی سه‌نگه‌ری شه‌ڕی ناوخۆی پارتی کار بۆ شه‌ڕ له‌گه‌ڵ حزبی پارێزگاران و قسه‌کردن له‌خۆئاماده‌کردن بۆ هه‌ڵبژاردنی داهاتوو تا ده‌سه‌ڵات بگرن له‌به‌ریتانیا. ئایا ئه‌م چه‌په‌ی ناو له‌یبه‌ر ده‌توانێت هه‌نگاوێک زیاتر له‌و به‌رنامه‌ رێفۆرمانه‌ی که‌دایانناوه‌ به‌رێته‌ پێشه‌وه‌، پێشره‌وی رێگریه‌کان چیه‌و چه‌نده‌ فرسه‌ت له‌به‌رده‌م روهێنانیان هه‌یه‌ بۆ کۆمۆنیزم و چینی کرێکارو هه‌نگاو به‌ره‌و ده‌سه‌ڵات و ئاڵوگۆڕی ریشه‌یی له‌کۆمه‌ڵگادا.
زه‌میه‌نه‌کانی هاتنه‌ پێشه‌وه‌ی جێرمی کۆربین!
له‌پاڵ ده‌یان هۆی جۆراوجۆردا له‌سایه‌ی نه‌زمی نوێی جیهانی سه‌رمایه‌داری و بازاڕی ئازاده‌که‌یدا، له‌سایه‌ی ده‌سه‌ڵاتی سه‌رمایه‌داران و حکومه‌ت و داموده‌زگای جۆراوجۆری بۆرژوازیدا بۆ هه‌ڵگیرسانی جه‌نگ، کاولکاری، ئاواره‌یی، کوشتاری ملیۆنی خه‌ڵک، تیرۆریزم، بێکاری، برسێتی و هاوکاری هێزه‌ تیرۆریسته‌ ئیسلایه‌کانی له‌چه‌شنی داعش، که‌سیمای ده‌سه‌ڵاتی ئه‌مڕۆی سه‌رمایه‌داری و ده‌سه‌ڵاتی بۆرژوازیه‌ له‌جیهاندا، که‌ هۆکاری سه‌ره‌کی زه‌مینه‌ی سه‌رهه‌ڵدان و به‌‌هێزبوونی ناڕه‌زایه‌تی کرێکاری و جه‌ماوه‌ری به‌شمه‌ینه‌ته‌ له‌جیهاندا. دوو هۆکار که‌هێزو که‌سایه‌تی چه‌پ، ریفۆرمیست و سوسیالسیت، سه‌ریان ده‌رهێنا یان چالاکتر بوونه‌وه‌، ئه‌وه‌ش یه‌که‌م ئه‌زمه‌یه‌کی سه‌رمایه‌داری که‌له‌ 2008 وه‌ سه‌ریهه‌ڵدا، دووه‌م فشاری بزوتنه‌وه‌ کرێکاری و جه‌ماوه‌ریه‌کان بوو به‌تایبه‌ت بزوتنه‌وه‌ ناڕه‌زایه‌تیه‌کانی کرێکاران و جه‌ماوه‌ری مه‌حرومی یۆنان و سه‌رهه‌ڵدانی حزبی سیریزا بوو.
یه‌که‌م، ئه‌زمه‌ ده‌وره‌ییه‌کانی نیزامی سه‌رمایه‌داری که‌جار له‌دوای جار قوڵترو فراوانتر ده‌بێته‌وه‌، به‌تایبه‌ت ئه‌زمه‌ی ئێستا خه‌ریکه‌ به‌ره‌و یه‌ک ده‌یه‌ ده‌ڕوات، که‌دامنه‌ی هه‌موو سیسته‌می سه‌رمایه‌داری له‌حکومه‌ت و سه‌رمایه‌داران و حزبه‌کانی گرتۆته‌وه‌. حزبه‌کانی ده‌سه‌ڵات به‌باڵی راست و چه‌پیه‌وه‌، له‌به‌رامبه‌ر ئه‌و هه‌لومه‌رجه‌دا توشی قه‌یران بوون، ده‌یانه‌وێت هه‌موو ئه‌زمه‌که‌ به‌سه‌ر کرێکاران و بێبه‌شانی کۆمه‌ڵگادا بشکێننه‌وه‌، له‌گرانی، بێکاری، داسه‌پاندنی شه‌ڕو کوشتارو کاولکاری، بێئاسۆیی سه‌رمایه‌داری و ئه‌مریکاو هاوپه‌یمانانی له‌ئاست نه‌بوونی ئه‌لته‌رناتیف بۆ وڵاتانی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و ئاسیاو ئه‌فریقادا، له‌وڵاته‌کانی وه‌ک سوریاو یه‌مه‌ن جه‌نگی به‌وه‌کاله‌ت سه‌پاوه‌، به‌ئاشکرا سه‌رانیان له‌ترامپ و هلاری کلتتۆنه‌وه‌ بگره‌ تا سه‌رانی تری وڵاتانی غه‌رب و تا ده‌گاته‌ روسیا، نه‌ک هه‌ر هاوکارن له‌ده‌می خۆیانه‌وه‌ دان به‌هاوکاری و ده‌ستگرتنی جۆراوجۆری سه‌رانی دکتاتۆرو کۆنه‌په‌رستی وه‌ک حافز ئه‌سه‌دو عه‌بادی، سیسی، وڵاتانی سعودیه‌و ئێران وحزبوڵای لوبنانی و یه‌مه‌نه‌ به‌حکومه‌ت و حوسیه‌کانه‌وه‌ و تورکیا، تا ده‌گاته‌ مه‌سعود بارزانی، به‌ڵکو دان به‌یارمه‌تی و هاوکاری هێزه‌ تیرۆریستیه‌کانی وه‌ک قاعیده‌و داعشدا وه‌ک ده‌وڵه‌تی خه‌ڵافه‌تی ئیسلامیدا ده‌نێن، که‌هه‌موویان هێزی دژی کرێکارو ژنان و خه‌ڵکی به‌ش مه‌ینه‌تی کۆمه‌ڵگان. هه‌موو ئه‌و حکومه‌ت و لایه‌نه‌ بۆرژوازیانه‌ به‌قه‌ومی ئیسلامیه‌وه‌ چاوه‌ڕوانی ده‌وره‌یه‌کن که‌بتوانن ده‌سه‌ڵاتی خۆیان له‌تێپه‌ڕاندنی ئه‌زمه‌ی ئێستادا، سازو ئاماده‌ بکه‌ن، له‌چوارچێوه‌ی سیاسه‌ت و به‌دیلی زلهێزه‌کانی وه‌ک ئه‌مریکاو روسیا و هاوپه‌یمانه‌کانیاندا بۆ ته‌قسیم و سازدانه‌وه‌ی جیهان به‌پێی به‌رژه‌وه‌ندی خۆیان و سه‌رمایه‌داران.
ئه‌و هه‌لومه‌رجه‌دا زه‌مینه‌یه‌کی وای دروستکردوه‌، ماهیه‌تی سه‌رمایه‌داری و بازاڕی ئازادی ئه‌مریکاو هاوپه‌یمانانی له‌لایه‌ک و روسیاو هاوپه‌یمانانی له‌لایه‌کی تره‌وه‌ رۆشنتر کردۆته‌وه‌و ناڕه‌زایه‌تیه‌ جیهانیه‌کان به‌دژیان به‌شێوه‌ی جۆراوجۆری له‌جیهاندا ده‌بینرێت، به‌تایبه‌ت بزوتنه‌وه‌ کرێکاریه‌کانی یۆنان، فه‌ره‌نسا، به‌ریتانیا، هندستان، ئه‌ڵمانیاو وڵاتانێکی جۆراوجۆر له‌شێوه‌ی بزوتنه‌وه‌ی ناڕه‌زایه‌تی جه‌ماوه‌ری له‌به‌رامبه‌ر ژیان و گوزه‌ران و به‌دژی جه‌نگ و ئاواره‌یی و کوشتارو کاولکاری و بۆ موچه‌و ماف و پێداویستیه‌ سه‌ره‌تاییه‌ رۆژانه‌ییه‌کانی ئینسان، سیمای رۆژانه‌ی ناڕه‌زایه‌تیه‌کانه‌ له‌جیهاندا.
ئه‌م هه‌لومه‌رجه‌ له‌گه‌ڵ خۆیدا جارێکی که له‌گه‌ڵ ئه‌و ناڕه‌زایه‌تیه‌ کرێکاری و جه‌ماوه‌ریانه‌دا، ‌روهێنانی زیاترو زه‌مینه‌ی سازکرد که‌ کۆمه‌ڵگا روو به‌چه‌‌پ و سۆسیالیزم، زیاتر کرد به‌گشتی له‌یۆنان و ئیسپانیاو به‌ریتانیا، که‌دیاری ترینیان کۆمه‌ڵگای یۆنان بوو، که‌حزبی سریزای به‌ماوه‌یه‌کی کورت هێنایه‌ ده‌سه‌ڵاته‌وه‌، وێنه‌ی مارکس و ئاڵای سورو له‌چاپ دانه‌وه‌ی سه‌رچاوه‌کانی مارکس و مارکسیزم و باسی مارکس له‌سه‌ر حه‌ق بووه‌ دێته‌وه‌ ناو میدیاکان، له‌وڵاتانێکی تری دنیادا له‌نموونه‌ی کوردستان ده‌یان که‌سایه‌تی وگروپ و ده‌سه‌ته‌جاتی چه‌پ سه‌ر ده‌رده‌هێنێت و سه‌رچاوه‌کانی ماکس و مارکسیزم چاپ ده‌کرێنه‌وه‌.

بزوتنه‌وه‌ی کرێکاری و جه‌ماوه‌ری یۆنان به‌دژی سه‌رجه‌م داموده‌زگای حکومه‌ت و ده‌سه‌ڵاته‌که‌ی و پاش چه‌ند ساڵ ئه‌زمه‌ی حکومه‌ت و راگرتنی وه‌ک حکومه‌تێکی سه‌رمایه‌داران له‌لایه‌ن حکومه‌تانی سه‌رمایه‌داری ئه‌ورپاوه‌، له‌کۆتاییدا له‌ژێر فشاری ناڕه‌زایه‌تیه‌ کرێکاریه‌کاندا داڕماو رێگای بۆ حزبی سیریزاو رابه‌ره‌که‌ی ئه‌لكسيس تسيبراس وه‌ک چه‌پ کرده‌وه‌ بێته‌ سه‌ر ده‌سه‌ڵات، که‌ نه‌ک له‌ئاستی یۆنان به‌ڵکو له‌ئاستی ئه‌وروپاو ده‌نگدانه‌وه‌ی له‌جیهاندا ره‌نگی دایه‌وه‌، وه‌ ترسی له‌به‌رده‌م حکومه‌تانی ئه‌وروپا دانا و ئه‌وانیش له‌ژیر فشاری بونی قه‌رزدا، توانیان پاشه‌کشه‌ به‌سیریزاو رابه‌ره‌که‌ی بکه‌ن.
دووه‌م: تاسیراتی حزبی سیریزا یه‌کێکی تر بوو له‌و کاریگه‌ریانه‌ی که‌سایه‌تی خۆ به‌چه‌په‌کانی ناو حزبه‌کانی ئه‌وروپای خسته‌ به‌رده‌م دوریانی رادیکاڵبوونه‌وه‌و هاتنه‌ سه‌ر مه‌یدانی پێشه‌وه‌ی سیاسی و حزب و کۆمه‌ڵگا، له‌وانه‌ حزبی پۆدیمۆسی ئیسپانیا و رابه‌ره‌که‌ی بابلۆ ئه‌غليسياس، وه‌ جێرمی کۆربین و جۆن ماکدۆناڵد له‌ناو حزبی کاری به‌ریتانیدا، هه‌روه‌ها کاریگه‌ری له‌سه‌ر ‌ژماره‌یه‌کی زۆری به‌رچاوی ئه‌حزابی چه‌پی جۆراوجۆری خۆ به‌سۆسیالست و رادیکال و ترۆتسکیست، ستالینیزم، سۆسیال دیموکرات و لیبرال، ئه‌گه‌ر چی بچوک حاشیه‌یی له‌کۆمه‌ڵگادا، له‌چه‌شنی پارتی سۆسیالست، ورکر لیبرتی، پارتی کرێکارانی سۆسیالیست، حزبی کۆمۆنیستی به‌ریتانیای گه‌وره‌، ئه‌مانه‌ له‌به‌‌ریتانیاو زۆرێکی تریش له‌وڵاتانی تری ئه‌وروپای چالاک کرده‌وه‌، تا ده‌گاته‌ سه‌رهه‌ڵدانی مه‌یلی جۆراوجۆری تر له‌وڵاتانی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا له‌چه‌شنی ترۆتسکیزم و خۆ به‌ماکسیزم زان و گروپی رۆشنگه‌ری مارکسیستی و ده‌ست بردن بۆ بڵاوکردنه‌وه‌ی سه‌رچاوه‌کانی مارکس و ماکسیسته‌کانی تر، تا ده‌گاته‌ تاسیراتێک له‌سه‌ر رۆژنامه‌و گۆڤاره‌کانی ئه‌وروپا قسه‌کردن له‌سه‌ر مارکس و زه‌روره‌تی جیهانی جارێکی تری مارکس و کاپیتاڵی مارکس و ته‌فسیرو داواکاری به‌شێوه‌ی جۆراوجۆر.
هاتنه‌ پێشه‌وه‌و کردنی جێرمی کۆربین به‌سه‌رکرده‌ی حزب له‌ ساڵێک له‌مه‌و به‌ره‌وه‌، زاده‌ی ئه‌م هه‌لومه‌رجانه‌‌ بوو، به‌تایبه‌ت به‌دوای هاتنه‌ سه‌رکاری حزبی سیریزا له‌یۆنان، ئه‌وه‌ بوو له‌ساڵێک له‌مه‌وبه‌ره‌وه‌ واته‌ له‌سێپتێمبه‌ری 2015 دا، که‌حزبی کار وه‌ک باقی حزبه‌ راسته‌کانی تر له‌ئه‌زمه‌دا بوو، فرسه‌ت بۆ جێرمی کۆربین کرایه‌وه‌ که‌خۆی ته‌رح کات بۆ رابه‌رایه‌تی وسه‌رکرده‌ی حزبی کار، ئه‌وه‌بوو له‌سه‌ره‌تاوه‌ باڵی راست به‌جدی نه‌یگرت و ده‌نگی هێنا، له‌گه‌ڵ ده‌نگهێنانی جێرمی، چه‌په‌کانی به‌ریتانیاشی به‌گشتی چالاک کرده‌وه‌و له‌و حزبانه‌ی له‌سه‌ره‌وه‌ ئیشاره‌م پێدا پاڵپشتیان له‌جێرمی کرد، که‌زۆریان وه‌ک ئه‌ندامانی حزبی کار هه‌ڵسوڕانیان ده‌رده‌که‌وت و ئه‌ندامگیریان بۆ ده‌کرد. ئه‌مه‌ ‌ده‌رگایه‌ک بوو به‌ڕویاندا کرایه‌وه‌ که‌چالاک بنه‌وه‌و ‌هه‌ڵسوڕان و ته‌بلیغ بۆ جێرمی و حزبی کار بکه‌ن. ئه‌وه‌بوو جێرمی و هاوڕێکانی ده‌ستیان کرد به‌ته‌بلیغ بۆ خۆیان و ئه‌ندامگرتن بۆ له‌یبه‌ر و روهێنان بۆ ‌جێرمی زیادی کرد، به‌‌هێزکردنی باڵی خۆیان وه‌ک چه‌پ له‌ناو له‌یبه‌ردا ده‌برده‌ پێشه‌وه‌، به‌ڵام باڵی راست زۆر به‌توندی رووبه‌ڕووی جێرمی بوونه‌وه‌و زۆربه‌ی ئه‌ندام په‌رله‌مانه‌کان به‌دژی بوون، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هه‌م نوێنه‌رایه‌تی راسته‌وخۆی سه‌رمایه‌دار و خاوه‌ن کۆمپانیا و باڵی راستی بۆرژوزایان به‌ئاشکرا ده‌کرد و ترسی له‌ده‌ستدانی جێگاو رێگاو به‌رژه‌وه‌ندیه‌کانیان هه‌بوو بکه‌وێته‌ مه‌ترسیه‌وه‌.
ئه‌گه‌رچی کۆربین وهاوڕێکانی نه‌خشه‌و پلانێکی رۆشنیان نه‌بوو که‌خه‌تێکی جیاکه‌ره‌وه‌ی ته‌واویان هه‌بێت له‌گه‌ڵ باڵی راستی ناو له‌یبه‌ر جیا له‌قسه‌وباس و به‌رگری له‌خواسته‌کانی جه‌ماوه‌رو داواکاری و ناڕه‌زایه‌تیه‌کانی کۆمه‌ڵگا که‌مه‌وجود بوون، به‌ڵام هه‌لومه‌رجی کۆمه‌ڵگاو ناڕه‌زایه‌تیه‌کان له‌به‌رامبه‌ر باڵی راستی ناو له‌یبه‌ر و له‌به‌رامبه‌ر حزبی پارێزگاران و لاوزبونێکی پارێزگاران به‌دوای ده‌رچونی به‌ریتانیا له‌یه‌کێتی ئه‌وروپاو وازهێنانی ده‌یڤید کامیرۆن له‌سه‌رۆکی وه‌زیران وه‌ک که‌سیکی چالاک و هه‌ڵسوڕاوی کۆنسێرڤه‌تیف و ده‌وڵه‌ته‌ سه‌رمایه‌داریه‌که‌ی، که‌هیچ کات ئه‌م حزبه‌ هێنده‌ لاوازی به‌خۆیه‌وه‌ نه‌بینیبوو، ئه‌مانه‌ هه‌مووی شانسیان دایه‌ جێرمی ئه‌ندامێکی زۆر بگرێت و له‌کۆمه‌ڵگادا لایه‌نگری بۆ په‌یدا ببێت. هاوکات له‌گه‌ڵ دژایه‌تی گه‌وره‌ی باڵی راستی ناو له‌یبه‌ر و بڕیاردانیان که‌ئه‌گه‌ر جێرمی کۆربین له‌ڕابه‌ری حزبی کاردا بمێنێته‌وه‌ ئه‌وا ئه‌وان قبوڵی ناکه‌ن. 172 له‌ئه‌ندامانی په‌رله‌مان که‌زۆربه‌ی ئه‌ندام په‌رله‌مانی له‌یبه‌ر ده‌کات له‌کۆی 231 ئه‌ندامیان به‌دژی جێرمی بوون و هه‌تا هه‌ڕه‌شه‌ی جۆراوجۆریان ده‌کرد، تا ئاخرین کۆنفراسی چه‌ند رۆژ له‌مه‌وبه‌ریش.
به‌ڵام کۆنفراس هاوکێشه‌که‌ی پێچه‌وانه‌ کرده‌وه‌و به‌ته‌واوی له‌به‌رژه‌وه‌ندی جێرمی کۆربین و چه‌پی ناو حزبی کار کۆتایی هات. به‌ڵام بۆ جێرمی و چه‌پی ناو حزب ئه‌مه‌ کۆتایی کارێک و سه‌ره‌تای کارێکی تربوو. بۆیه‌ بۆ جێرمی ده‌ستپێکردنی ده‌وره‌یه‌کی تازه‌ له‌باسی سۆسیالیزم و له‌سیاسه‌تی راگرتنی وه‌زعی ناو حزبه‌که‌ی و داوای یه‌کێتی ناو حزبه‌که‌ی و نیشاندانی دژایه‌تی حزبی کار له‌گه‌ڵ حزبی ده‌سه‌ڵاتدا حزبی پارێزگاراندا بوو، واته‌ داوای کرد سه‌نگه‌ری جه‌نگیان له‌ناوخۆوه‌ بگویزنه‌وه‌ بۆ ده‌ره‌وه‌ به‌دژی حزبی پارێزگاران و گرتنه‌ ده‌ستی ده‌سه‌ڵات له‌هه‌ڵبژاردنی داهاتودا.
کۆنفراس و گۆڕانی ته‌وازن له‌به‌رژه‌وه‌ندی جێرمی کۆربین و چه‌پ به‌ره‌وکوێ؟
ئه‌مه‌ دووه‌م هه‌ڵبژاردنی جێرمی کۆربین بوو، یه‌که‌م ساڵێک له‌مه‌وبه‌رو دووه‌م کۆتایی سێپتێمبه‌ری ئه‌مساڵ بۆ سه‌رۆکی حزبه‌که‌. ئه‌مه‌ یه‌که‌مجاره‌ ته‌وازنی هێز له‌ناو حزبی کاردا به‌م ئارسته‌یدا ده‌ڕوات، له‌کاتێکدا 138000 ده‌نگی ئه‌ندامانی تازه‌ به‌هۆی جێرمیه‌وه‌ که‌له‌دوای مانگی شوباته‌وه‌ بووبوونه‌ ئه‌ندام حساب نه‌کرا، به‌ڵام رۆژی 24/9 له‌کۆنفراسێکی تایبه‌دا به‌زۆرینه‌ی ده‌نگ که‌نزیکه‌ی %62 بوو جێرمی کۆربین ده‌نگی هێنا، له‌به‌رامبه‌ر %38 بۆ ئۆون سمیت وه‌ک نوێنه‌ری باڵی راست. ته‌وازنی هێز له‌به‌رژوه‌ندی جێرمی و و چه‌پی ناو حزبی کار، توانی به‌دوایدا قسه‌وباسه‌کانی جێرمی و جۆن ماکدۆناڵدو چه‌ند ئه‌ندام په‌رله‌مانی تر بگۆڕێ و فه‌زای کۆنفراسیش به‌هه‌مانشێوه‌و هێنانه‌ ناوه‌وه‌ی باسی سۆسیالیزم بوونیان و قسه‌کردن له‌سه‌ر ئه‌و کێشه‌و گرفتانه‌ی کۆمه‌ڵگاو شیعاری سه‌ره‌کی پێکه‌وه‌ کار بکه‌ین بۆ گۆڕانکاری دروست، گواستنه‌وه‌ی جه‌نگی ناوخۆی له‌یبه‌ر بۆ جه‌نگ به‌دژی حزبی پارێزگاران، فه‌زای کۆنگره‌و ئاماده‌بوانی به‌چه‌پڵه‌لێدان و شادیه‌وه‌ ده‌برده‌ پێشه‌وه‌، ئه‌مانه‌ هێزو ئومیدی خسته‌به‌رده‌م جێرمی و ئه‌ندام په‌رله‌مانه‌کان و ده‌رکه‌وتنی پاشه‌کشه‌یه‌ک به‌ ئه‌ندام په‌رله‌مانه‌کانی باڵی راست و بێده‌نگی ژماره‌یه‌کی ترو هه‌تا روو هێنانی ژمایه‌کیان بۆ لای جێرمی. ئه‌گه‌رچی جێرمی وه‌ک نوێنه‌ری باڵی چه‌پ سه‌رکرده‌ی حزبه‌که‌ی گرت، به‌ڵام به‌مانای کۆتایی کێشه‌ی ناوخۆیی نیه‌!، خۆ ئاماده‌کردن بۆ ده‌سه‌ڵات له‌ساڵی داهاتوودا و کارکردن بۆی، زیاتر پاشه‌کشه‌ به‌سه‌ر‌ باڵی راستی ناو لیبه‌ردا ده‌سه‌پێنێت، به‌ڵام ئایا جێرمی توانای یه‌کده‌ستی حزبی له‌یبه‌ری هه‌یه‌، ئایا شانسی هاتنه‌ ده‌سه‌ڵاتیان له‌هه‌ڵبژاردنی داهاتوودا هه‌یه‌، وه‌ چه‌پ و سۆسیالیستی جێرمی چ کاریگه‌ریه‌کی ده‌بێت له‌سه‌ر کۆمه‌ڵگا، که‌زۆرێکی تر پرسیارو گرفت و پێشره‌وی له‌کاره‌کانی داهاتوودا رووبه‌ڕوویان ده‌بێته‌وه‌ دێته‌ پێێشه‌وه‌ هه‌رهوه‌ها‌ جۆری چه‌پ و سۆسیالسیتی حزبی کارو جێرمی له‌کۆمه‌ڵگادا ده‌خاته‌ به‌رده‌م لێکدانه‌وه‌وه‌.

حزبی کار به‌سه‌رۆکی جێرمی کۆربین چ کاریگه‌ری و ئاڵوگۆڕێک ده‌توانێ بکات!

جێرمی کۆربن پێشتر زۆر ئێدعایه‌کی گه‌وره‌ی نه‌بووه‌ له‌سه‌ر سۆسیالسیت بوونی خۆی، خۆی وه‌ک چه‌پ نیشانداوه‌، تا به‌روونی له‌کۆنفراسدا ته‌عریفی خۆی له‌سۆسیالسیت بوونی خۆی کرد که‌له‌کوێوه‌ ئه‌م سۆسیالیسته‌ی هێناوه‌و وه‌رگرتووه‌‌، به‌وه‌ی که‌هه‌رکه‌س سۆسیالیزم له‌و جێگایه‌وه‌ دێنێت که‌لێی تێگه‌یشتوه‌و تاسیری له‌سه‌ری هه‌بووه‌،‌ نه‌ک سۆسیالیزم له‌زه‌روره‌تی خه‌بات و ناڕه‌زایه‌تیه‌کانی چینی کرێکارو ئه‌سڵی مارکس خۆیه‌وه‌‌. هه‌ربۆیه‌ سیاسه‌ت و به‌رنامه‌یه‌کیش له‌ئێستادا ‌دایناوه‌ له‌ئاستی کۆمه‌ڵگادا که‌خۆی و باڵی چه‌پی ناو له‌یبه‌ر که‌ئه‌م رابه‌رێتی بکات، به‌شێوه‌یه‌کی گشتی ئه‌و خواسته‌ جه‌ماوه‌ریانه‌و ره‌فاهێتانه‌یه‌ که‌له‌ده‌وره‌ی تۆنی بلیرو دوایی حزبی پارێزگارانداو هه‌تا له‌ده‌ورانی تانسۆ چیله‌ره‌وه‌ بڕاوه‌و هێرشی کراوه‌ته‌ سه‌ر‌، له‌ته‌ندروستی، خوێندن، ‌دژی راسیستی، بێکارکردن، مه‌سه‌له‌ی کۆچکردوان، خانووبه‌‌ره‌و قوتابیان، که‌ بۆخۆیان خواست و داواکاری جه‌ماوه‌رین له‌کۆمه‌ڵگاداو گرنگن.
واته‌ جێرمی کۆربین ده‌یه‌وێت ئاڵوگۆڕێک له‌و مه‌جالانه‌دا بکات ‌نه‌ حزبی کار که‌له‌ده‌سه‌ڵاتدا بوو نه‌ حزبی پارێزگاران ئێستا له‌ده‌سه‌لاتدایه‌ نه‌یانکرد، به‌ڵکو زیاتر فشاری زیاتریان ده‌خسته‌ سه‌ر کۆمه‌ڵگاو به‌تایبه‌ت کرێکاران و ده‌ست ته‌نگانی کۆمه‌ڵگاو لێگرته‌وه‌نه‌ی زیاتریان ده‌کرد، به‌تایبه‌ت ئه‌زمه‌یه‌ک که‌یه‌خه‌ی سه‌رمایه‌داری و ئه‌مانیشی گرتووه‌، بۆ ئه‌‌وه‌ی سودی سه‌رمایه‌داران دانه‌به‌زێت ده‌بێت ئه‌و ئه‌زمه‌یه‌ بشکێنه‌وه‌ به‌سه‌ر به‌شی خواره‌وه‌ی کۆمه‌ڵگادا، بۆئه‌مه‌ش کرێی که‌م، بێکارکردن، زیاترکردنی داهات له‌سه‌ر کرێکاران و که‌مده‌رامه‌تی کۆمه‌ڵگا، گرانی، زیاترکردنی پاره‌ی خوێندن له‌سه‌ر خوێندکارانی زانکۆ، لێگرتنه‌وه‌ی له‌بواری ته‌ندروستی و خوێندنگاکان و رێگری زیاتر له‌سه‌ر په‌نابه‌ران و کۆچکردوان…هتد . واته‌ سۆسیالیزمێک که‌جێرمی تاکیدی لێده‌کاته‌وه‌ گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ بۆ سۆسیال دیموکراتی ده‌ورانی ره‌فاهو ریفۆرمێک له‌هه‌لومه‌رجی فه‌لاکه‌تباری کۆمه‌ڵگادایه‌، له‌به‌رامبه‌ر بۆگه‌ناوی هه‌لومه‌رجێک که‌سه‌رمایه‌داری و ده‌سه‌ڵات و حکومه‌ته‌کانیان به‌سه‌ر جیهان و کۆمه‌ڵگادا سه‌پاندویانه‌.
به‌ڵام پرسیار ئه‌وه‌یه‌ له‌فه‌زای ئه‌زمه‌ی قوڵی سه‌رمایه‌داری ئه‌مڕۆو ناڕه‌زایه‌تی به‌رفراوانی جه‌ماوه‌ریدا، که‌ ده‌رگایه‌ک جێرمی به‌ڕووی چه‌پی ناو حزبه‌که‌ی و کۆمه‌ڵگادا کردویه‌تیه‌وه‌ بۆ باسی سۆسیالیزم له‌ناو ده‌سه‌ڵاتدا (له‌به‌ر ئه‌وه‌ی باسی سۆسیالیزم له‌کۆمه‌ڵگاو له‌ناو حزبه‌ چه‌په‌کانی به‌گشتی هه‌ر هه‌بوه‌، به‌ڵام حاشیه‌یی و باسیکی سۆسیالیزمی دانیشگایی و غه‌یره‌ کرێکاری و ترۆتسکیزم و ستالینیزم بووه‌)، ده‌کرێ تاسیراتی هه‌بێت، وه‌ هه‌ر به‌م تاسیراته‌وه‌ شانسی ئه‌وه‌ی له‌به‌رده‌مدایه‌ که‌له‌هه‌ڵبژاردنی داهاتوی به‌ریتانیا له‌یبه‌ر به‌و چه‌پ و سۆسیالیزمه‌ی که‌ئیدعای ده‌کات ده‌نگ بهێنێت و ده‌سه‌ڵات بگرێته‌ ده‌ست. بۆیه‌ خۆ به‌چه‌پ زانین و ئه‌و سۆسیالیزمه‌ی ناو حزبی کار که‌ قسه‌ی له‌سه‌رده‌که‌ن ئه‌گه‌ر بتوانێت دژایه‌تی باڵی راستی بۆرژازی ده‌سه‌ڵات بکات له‌سه‌ر ئه‌و خواستانه‌ی نێو کۆمه‌ڵگا کاریگه‌ری موسبه‌تی ده‌بێت. به‌ڵام به‌چه‌پێک و سۆسیالیزمێک که‌جێرمی ئیدعای ده‌کات ناتوانێت له‌وه‌ واوه‌تر بڕوات، ئه‌گه‌ر تاسیراتی له‌سه‌ر نه‌بێت هه‌م تاسیراتی بزوتنه‌وه‌ی کرێکاری و رابه‌رانی، هه‌م تاسیراتی کۆمۆنیزمی کرێکاری. جێگای خۆیه‌تی خاڵێک ئیشاره‌ بکه‌ین یه‌کێک له‌کاریگه‌ریه‌کان که‌جێرمی وه‌ک چه‌پ چالاک کرده‌وه‌، حزبی سیریزا بوو، ئه‌ویش به‌هۆی سیاسه‌تی چه‌پی زاڵی ئیستاو رانه‌وه‌ستان له‌پاڵ کرێکارو به‌دیلی کرێکاریدا به‌دیدێکی ماکسیستانه‌و کۆمۆنیستیه‌وه‌ و هه‌روه‌ها فشاری حکومه‌تانی سه‌رمایه‌داری وڵاتانی ئه‌وروپادا شکستی خوارد، بۆیه‌ ئومێده‌که‌ی جێرمی که‌متربۆ‌وه‌. به‌ڵام تاسیراتی کۆمه‌ڵگا له‌ناڕه‌زایه‌تی و له‌پاڵدا وه‌ستانی چه‌پ و رادیکالیزمی کۆمه‌ڵگاو له‌لایه‌کی تره‌وه‌ وه‌حشیه‌ت که‌ سه‌رمایه‌داری و حکومه‌ته‌کان به‌رامبه‌ر کۆمه‌ڵگا ئه‌نجامی ده‌دات، هه‌روه‌ها وه‌زعێکی شۆڕوشه‌وق به‌چه‌پ و سۆسیالیزم له‌کۆنفراسدا، ئومیدی دایه‌وه‌ به‌ر جێرمی و هاوڕێکانی و ده‌کرێ کار بکرێت ئه‌م ئومێده‌ زیاتر بێت.
چه‌پ و سۆسیالسیتی ناو حزبی کار ده‌رگا به‌ڕووی کرێکارو کۆمۆنیزمدا!
باسی سۆیالیزم له‌ناو حزبی کاردا ده‌کرێت له‌و تێڕوانینه‌ی که‌هه‌یانه‌ بۆ سۆسیالیزمێک له‌چه‌شنی سۆسیال دیموکرات یان ترۆتسکیزم بگۆڕیت، به‌تایبه‌ت بۆ چه‌پێکی کۆمۆنیستی و کرێکاری، چه‌پێک که‌ئێستا له‌دنیادا مه‌وجوده‌و کار و هه‌ڵسوڕان ده‌کات زیاتر چه‌پێکه‌ له‌ژێر کاریگه‌ریه‌کانی چه‌په‌کانی ده‌ورانی پێشودایه‌ که‌زۆربه‌یان پاشه‌کشه‌یان کردوه‌و ژماره‌یه‌کی تریان وه‌ک باڵی راستی بۆرژوازی کار ده‌که‌ن له‌ده‌سه‌ڵاتدا، واته‌ چه‌پێکه‌ هێنده‌ی فه‌زای باڵی چه‌پی بۆرژوازی و باڵی چه‌پی ناسیونالیزم و چه‌پی زۆرگه‌رایی و میلیشیایی به‌سه‌ریدا زاڵه‌ هێنده‌ فه‌زای مارکس و خه‌بات و خواستی چینی کرێکارو کۆمۆنیزمی کرێکاری به‌سه‌ریدا زاڵ نیه‌. که‌مه‌نسوور حیکمه‌ت له‌جیاوازیه‌کانمادا هه‌موو ئه‌و جۆره‌ چه‌پانه‌ ده‌داته‌ به‌ر ره‌خنه‌و جارێکی که‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ مارکس خۆی و بۆ کۆمۆنیزمی کرێکار.
ئه‌گه‌رچی چه‌پ و سۆسیالیزمی ناو حزبی کارو جێرمی ئه‌و چه‌په‌ زاڵه‌ی فه‌زای ئه‌مڕۆیه‌ که‌له‌جیهاندا مه‌وجوده‌، به‌ڵام وه‌ک حزبێکی ده‌سه‌ڵات نابێت ده‌ست که‌م بگیرێت، لایه‌نی ئیجابی و سه‌لبی خۆی هه‌یه‌. ئیجابی به‌و مانایه‌ی ده‌رگایه‌که‌ به‌ڕووی کۆمۆنیزم و چینی کرێکاردا له‌کۆمه‌ڵگادا که‌له‌ژێر فشاری راستی بۆرژوازیدا بوو ده‌کرێته‌وه‌، که‌بتوانێت له‌ئاستی کۆمه‌ڵگادا شته‌کانی خۆی به‌فراوانی بهێنێته‌ مه‌یدان و کۆمۆنیزمێک که‌له‌مارکس و چینی رێکاره‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتوه‌ و هه‌م تاسیریش له‌چه‌پی ناو له‌یبه‌ر بکات که‌حزبی ناو ده‌سه‌ڵاته‌ و ده‌یه‌وێت ده‌سه‌ڵات بگرێته‌ ده‌ست له‌هه‌ڵبژاردنی داهاتوودا زیاتر روو به‌کۆمۆنیزم و چینی کرێکار روو بنێت و ته‌جروبه‌ی شۆڕشی به‌لشه‌فیک و لینین بڕواته‌ ناویانه‌وه‌، به‌قازانجی ئاڵوگۆڕی ریشه‌یی له‌کۆمه‌ڵگا وه‌رچه‌رخێت.
سه‌لبیه‌ به‌و مانایه‌ی ئه‌گه‌ر چینی کرێکارو چه‌په‌کانی ئێره‌ش وریا نه‌بن ئه‌و شیوه‌ له‌ سۆسیالیزم که‌پۆپۆلیستیه‌، یان نزیکه‌ له‌سۆسیال دیموکراته‌کانی پێشوو که‌وه‌رچه‌رخان به‌ره‌و راست رۆیشتووه‌، به‌ژماره‌یه‌ک ریفۆرم نموونه‌یه‌ک‌ ده‌خاته‌وه‌ روو و ده‌یکاته‌ سومبل بۆ سۆسیالیزم که‌ دووره‌ له‌خواست و خه‌باتی چینی کرێکار و سۆسیالیزمی کرێكاری، به‌و مانایه‌ کاریگه‌ری مه‌نفی ده‌بێت.
به‌هێزبوونی کۆمه‌ڵایه‌تیانه‌ی سۆسیالیزمی کرێکاری ناو چه‌پی حزبی کارو باقی چه‌پ و کرێکاری کۆمه‌ڵگا، وه‌پێداگریان و کارکردن بۆ ئه‌و خواست و داواکاریه‌ جه‌ماوه‌ریانه‌ که‌ هه‌یه‌ له‌کۆمه‌‌ڵگادا، وه‌ داسه‌پاندیان به‌سه‌ر حزبی‌ پاریزگاراندا، که‌باڵی راستی بۆرژوازی زۆر توندڕه‌وه‌ به‌رابه‌رایه‌تی سه‌رۆک وه‌زیران تره‌یسی مه‌ی، هه‌م ئاڵوگۆڕی باشتر له‌ژیانی خه‌ڵی کرێکارو مه‌حرومی کۆمه‌ڵگادا دروست ده‌کات، هه‌م زه‌مینه‌ی به‌هێزبوونی بزوتنه‌وه‌ی کرێکاری و کۆمۆنیستی دروست ده‌کات. ئه‌مه‌ش له‌کۆمۆنیسته‌کان و رابه‌رانی کرێکاری ده‌خوازێت که‌ده‌خاله‌تی جدی و هه‌ڵسوڕانی جدی بکه‌ن له‌کۆمه‌ڵگادا به‌و ئاکاره‌دا.

30 سه‌پتێمبه‌ری 2016




لەبانەم هێناوە … عومەر محەمەد

ئەو پیاوەی لە تراژیدیادا سەرسامی کردم، هەردوای ئەوەی لە سڵێمان بەگی بانە بەخەمباری گەراینەوە، هەموومان بەماتەمی و دڵی پڕخەمەوە چووینەوە بەردەرگای ماڵی مام ئەحمەدی دڵشکاوو تەزیوو بەمەرگی ناوەختی هاورێ، هەرچەندە بۆ ئێمە زۆر زەحمەت بوو، بەڵام هەردەبوو، چاومان بە دایە عادیلە و خوشکە ڕەشپۆشەکانمان کەوتبا، هەتا لەم کۆستە ناوەختەش هەرهیچ نەبێت کەمێک لە روخساری رەش هەڵگەراوی یەکتری هەڵڕوانین ! لە دوای ئەوەی قەدەرێک پێکەوە دانیشتین، خوڵقیانکردین بۆ شوێنی خەوتن ئێمەش لەگەڵ هەموو ئەوپیاوانەی لەدەوریان خرببووینەوە هەستاین بۆ رۆیشتن، لەبەر دەرگا مامۆستا ناسری ڕەحمانی کە لەشاری سەقزەوە بۆ هاوخەمی هاتبوو، لەگەڵ یەک دوکەسی دی بەیەکی ناساندین، (ئەمە مامۆستا عومەر محەمەدە، بەدوای ئەنفالدا دەچێ و لەگەڵ تەهای کەریمی جوانەمەرگ هاورێ بوون و راوێژکاری دوو فیلمی بووە، لەو کاتەدا پیاوێک هاتە لامەوەو بە گەرمی بەخێرهاتنی کردین، پرسی :
– ئێوە لەودیووەوە هاتوون ؟
– بەڵێ لە باشورەوە هاتووین .
– کەی دەرۆنەوە ؟
– سبەینێ ئەگەر نەرۆین ئەوە دوو سبەی دەبێ بگەرێینەوە .
– پێشئەوەی برۆنەوە زۆر پێویستە بتان بینم ؟ من گومانێکم هەیەو دەمەوێ بگەمە یەقین
– باشە بەچاوان سبەینێ دەتبینمەوە، بەدلنیایی پێشئەوەی بڕۆین چاومان بەیەکدی دەکەوێتەوە، بەڵام من نەمدەزانی ئەم پیاوە چ پەیوەندییەکی بەبنەماڵەی کەریمیەوە هەیە .
– سەرلەبەیانی رۆژی دووهەم ئەو پیاوەم دیتەوەو چومە لای، گوتم فەرموو من لە خزمەتتدام هەتا گوێت لێبگرم، چونکە ئێمە دوو سەعاتێکی دی دەبێت بگەڕێینەوە . کابرا گوتی بابچینە دەرێ لەراستیدا من خۆم بۆ ئەوە ئامادەکردبوو لەبارەی مەرگی تەهاکەریمی و ئومێدی کەریمی جوانەمەرگەوە پرسیارم ێبکات، چونکە ئەوشەوە باسی (گومان)ی کرد، کەچووینە دەرێ قامکی راکێشاو گوتی مامۆستا ئەتۆ ئەوگردەت لێ دیارە ؟
– بەڵێ
– لەوێ کانییەک هەیە پێی دەڵێن چاوگی دوو برا، ئەمن هیچ سەرچاوەیەکی مێژووییم وەچنگ نەکەوتووە کە لەبارەیەوە نوسرابێت، وەلێ لە زاری پیرو ئختیارانم بیستووەو لەسنگی ئەواندا تۆمارکراوەو گەلێک جاران بۆیان باسکردووم و دەڵێن : ئەو چاوگە بۆیە پێی دەڵێن دوبرا چونکە لە کۆندا دوو برا هەبوون جوتیار بوون، ئەمما زۆر هەژاربوون، برا گەورەکەی ژن و منداڵی هەبوون، شەوێ کە براگچکەکەی دەنوست دەچوو ئاوی لە زرعاتەکەی خۆی دەبرێ و دەیخستە سەر زرعاتی براگچکەکەی، لەخودای دەپاڕایەوە بەشکو بەرهەمێکی باشی هەبێ و براکەم ژنی پێبهێنێ، وەلێ کەئەویش دەنوست و براگچکەکەی خەبەری ببوایەتەوە ئەویش دەچوو ئاوەکەی لە زرعاتی خۆی دەبرێ و دەیخستەوە سەر زرعاتی برا گەورەکەی و بەو نیازەی زرعاتەکەی کاکی بەرهەمداربێت ، لە خودای دەپارایەوە کە زرعاتەکەی کاکم بەرهەمداربێ چونکە ئەو منداڵی زۆرن بۆئەوەی ئحتیاج بەکەس نەبن و ژیانیان خراپتر نەبێ .
ئەو پیاوەی بەدوادا چوونی بۆ ئەم چیرۆکە دەوێ کاک حوسینی حەکیمی (بۆیەن)ە، خزمی نزیکی تەها کەریمی سینەماکارەو فەیمەی کەریمیش هاوژینی مامۆستا مەجیدی کوڕی کاک حوسێنە، کەلەناو ئەو کۆستەگەورەیەدا هێشتا خەمی ساغکردنەوەی چیرۆکێکی مێژوویی میللەتەکەیەوەیەتی و بەدوای سەرچاوەی مێژوویدا دەگەرێ ! ئەمە بۆمن گەلێک بایەخدارو جێگەی رێزە چونکە من لەم بەشەی کوردستان کە ئازادکراوەو زانکۆکانی بە پۆل دکتۆراو ماستەر دەبەخشن ئەو خەون و خولیایە بۆ بەدواداچوون و ساغ کردنەوەی مێژوویان لێ چاوەڕوان ناکەم .
بەهیوام ئێوەش هاوکارم بن لەپەیداکردنی سەرچاوەو زانیاری لەمەر چاوگی دووبرا لە نزیک گوندی بۆیەنی شاری بانە

٢ی ئەیلولی ٢٠١٦ – سلێمانی




تێگه‌یشتنی من له‌‌ ئه‌نارکیزم و هه‌ڵوێستی ئه‌نارکیسته‌کان له‌ به‌رانبه‌ر ئاین و هه‌ڵگرانی-دا:

زاهیر باهیر – له‌نده‌ن
03/10/2016

———————————-

ئاینه‌کان به‌ هه‌موو لقه‌کانیانه‌وه‌ وه‌کو هه‌موو دیاره‌دیه‌کی دیکه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی هیچیان ئه‌سڵی نه‌خۆشییه‌که‌ ، نین ، به‌ڵکو نیشانه‌ی نه‌خۆشییه‌کانن، که‌ له‌ جه‌رگه‌ی سیسته‌مه‌‌که‌دا، خۆیان مه‌ڵاسداوه‌ ، شتێکی دیکه‌ نین جگه‌ له‌ ئیفرازاتی سیسته‌مه‌که‌، چاره‌سه‌ری یه‌کجاره‌کیشیان ، گه‌ر بمانه‌وێت، هه‌ر ده‌بێت بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ چاره‌سه‌ری سیسته‌مه‌که‌.
جه‌نگی ئه‌نارکیسته‌کان له‌گه‌ڵ خوداکانی ئاسماندا نین، جه‌نگی ئه‌وان له‌ته‌ك خوداکانی سه‌ر زه‌میندان ، ده‌سه‌ڵات به‌ هه‌موو جۆره‌کانییه‌وه‌ ، کۆمه‌ڵی چینایه‌تی و هیراشی / قوچکه‌یی. جه‌نگی ئێمه‌ نه‌ جه‌نگی ئایدۆلۆجیه‌و‌ نه‌ سه‌پاندنی ئایدۆلۆجیشه‌ ، چونکه‌ خودی ئه‌نارکیزم خۆی ئایدۆلۆجی نییه‌، به‌ڵکو هزره‌ ، ئایدیایه‌ ، ئایدیاش شیاوی لیدوان و مشتومڕو زیاد و که‌می و گۆڕانکارییه‌ . جه‌نگی ئێمه‌ به‌ هاوکاریکردن و به‌شداریکردنی هه‌موو خه‌ڵکانی دیکه‌،‌ بۆ بیناکردنی کۆمه‌ڵی ناچینایه‌تی، کۆمه‌ڵی ناهیراشی / ناقووچکه‌یییه‌ ، که‌ ئه‌مه‌ش لای ئێمه‌ مه‌حاڵه‌ بێته‌ دی گه‌ر خه‌ڵکی له‌ هه‌موو کون و که‌له‌به‌ره‌کانی ژیانیاندا خۆیان ڕێکنه‌خه‌ن و نه‌ده‌ن له‌ ڕه‌گوڕیشه‌ی هیراشییه‌ت و له‌ جێی خۆیانه‌وه‌ هه‌روه‌زییانه‌ کار و خه‌بات له‌ هه‌ڵهێنانی هه‌نگاوی یه‌که‌مدا به‌ره‌و‌ ئه‌و کۆمه‌ڵه‌، نه‌نێن .
ئێمه‌ی ئه‌نارکیستان وه‌کو چه‌په‌کان و کۆمۆنیسته‌کان سه‌ره‌ڕمی خه‌باتمان دژی دینه‌کان و هه‌ڵگرانیان، نییه‌، ته‌نها له‌ حاڵه‌تێکدا نه‌بێت که‌ ئه‌وان ده‌سه‌ڵاتخواز بن یاخود له‌ ده‌سه‌ڵاتدا بن بیانه‌وێت که‌ ڕاو بۆچون و ئایدۆلۆجیای خۆیان و ئه‌حکامه‌ دینییه‌کانیان ، به‌سه‌رماندا بسه‌پێنن، به‌ واتایه‌کی دیکه‌ ئازادییه‌کانمان لێبسه‌ننه‌وه‌و به‌رده‌وامبن له‌سه‌ر پارێزگاری و گه‌شه‌پێدانی سیسته‌م و کۆمه‌ڵی مه‌و‌جود که‌ کێشه‌ی چینایه‌تی و هیراشییه‌ت تیایدا، له‌ پۆپه‌دایه‌.
ئازادی تاك لای ئه‌نارکیسته‌کان زۆر گرنگه‌ ، ئا له‌و حاڵه‌ته‌شدا گه‌ر هه‌ر تاکێك پراکتیزه‌ی ئاینی خۆی ، بۆ مه‌به‌ستی ئاسووده‌یی ده‌روونی که‌سیی خۆی ، بکات، لای ئه‌نارکیسته‌کان، ناسراوه‌ و کێشه‌یه‌ك له‌مه‌دا نابینێت . سه‌باره‌ت به‌ هه‌ڵوێستیشمان بۆ هه‌ڵگرانی دین هه‌ر هه‌مان هه‌ڵوێسته‌ بۆ هه‌ر تاکێکی دیکه‌ی ئه‌م کۆمه‌ڵه‌ . هه‌ر که‌سێک بنه‌ماکانی ئه‌نارکیزم قه‌بوڵبکات و کار له‌ پێناویدا بکات، ده‌بێت ئاماده‌ بین که‌ له‌ گه‌ڵیان هاوکارو کۆمه‌كکاربین، وێڕای هه‌بوونی هه‌موو جیاوازییه‌کان هه‌ر له‌ نه‌ته‌وه‌یی و ڕه‌گه‌زیی و جێنده‌یی وڕه‌نگ و پێست و ته‌مه‌ن و ئاینی و هتد.
من خۆم ئه‌زموونی باشم له‌گه‌ڵ خه‌ڵکی دینداردا لێره ‌ ( له‌نده‌ن ) له‌ناو گروپه‌کانی که‌ تیایدا کارده‌که‌م، هه‌یه‌. بۆ نموونه‌ له‌ گروپێکماندا که‌ ‘هارینگه‌ی سۆڵیدارێتی گروپه’‌ کابرایه‌کی‌ 84 ساڵه‌ی کۆنه‌ قه‌شه‌ کاری له‌ گروپدا ده‌کرد ئه‌و له‌ هه‌موو پرۆتێست و خۆپیشدانه‌کاندا نه‌ك هه‌ر ئاماده‌ ده‌بوو به‌ڵکو پێشوه‌خت که‌مپه‌ینی بۆ ده‌کرد ، کابرا به‌ ده‌ستێکی گۆچانه‌که‌ی به‌ده‌سته‌وه‌ بوو ، به‌ده‌سته‌که‌ی دیکه‌ی لفلێت و ڕۆژنامه‌که‌ی گروپی، دابه‌شده‌کرد و قسه‌ی له‌ته‌ك خه‌ڵکدا ده‌کرد ، که‌ به‌ مه‌رجێك له‌ لاپه‌ڕه‌ی کۆتایی ڕۆژنامه‌که‌دا ، هه‌میشه‌ 3 بۆ 4 په‌ڕه‌گرافێکی تیادایه‌ که‌ ده‌ڵێت : ئێمه‌ کێین؟’ که‌ له‌وێدا نوسراوه‌ ئێمه‌ دژی هه‌موو ده‌سه‌ڵات و هه‌بوونی هه‌موو جۆره‌ هیراشییه‌تێکین ، جالاکی و خه‌باتمان بۆ کۆمه‌ڵێکی ناچینایه‌تی و ناهیراشی و … گه‌لێکی دیکه‌. کابرایه‌ك که‌ وه‌کو من پررنسپه‌کانی ئه‌نارکیزمی به‌دڵ بێت و کاری بۆ بکات، بۆ ئیشی له‌ گه‌ڵدا نه‌که‌م؟! ، ئه‌سڵه‌ن هه‌ر شانازیشی پێوه‌ ده‌که‌م ، ئیدی با ئه‌و هه‌موو ڕۆژێک نوێژو ته‌قوای خۆی بکات. به‌داخه‌وه‌ ئێستا زۆر پیر بووه‌و توانای ئه‌و چالاکییانه‌ی نه‌ماوه‌ .‌




كورتەنامە بۆ هاوڕێیان! …. سەلام عەبدوڵڵا

ئێمە تەنها كێشەی موچە و فەرهەوودكردنی كەرتە گشتیەكانمان نیە. رەخنەی من لە خیتاب و كاری راگەیاندن و هووشیاركردن ئەمەیە: لە بەیاننامە و لێدوان و درووشم و لافیتەو كۆڕ و چالاكییەكانمان بەهیچ شێوەیەك ئاماژە بۆ(وێرانكردنی مەرجی كاركردن- گرێبەستی كاتی،+12كاتژمێر كار لە رۆژێكدا+ 6رۆژ كار لە حەفتەیەك+، داخوازی كرێكاران و ستەم لە جووتیاران- قەرەبوونەكردنی زەوییەكانیان+ دامەزراندنی خەڵكی ناوچەكان+ پشتگوێخستنی ئەركە كۆمەڵایەتییەكانی كۆمپانییەكان وەك چاككردنی رێگاوبانەكان+ سەوزكردنی دەوروبەری كۆمپانیەكانیان+ درووستكردنی بنكەی تەندرووستی+ قوتابخانە- و فەرهوودكردن و ژەهراویكردنی زەویوزار و بەرووبووم و پیسكردنی ژینگە)نەكراوە. تكایە ئەم ئاراستەیە لەبەرچاو بگرن، چونكە لەدواییدا هێرشی سەرەكی سەرمایەداران و بەرنامەی ئابووری(لیبڕالیزمى نوێ)كەی لەسەر ئاستی كوردستان، عیراق و جیهان دژ بە خەڵكی كاركەر، مەرجی كارو بژێوی و ژینگەیە.




راپۆڕتێک له یەکەمین خولی فیستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “سلێمانی”

…مەنسوور جیهانی …

بە ئامادەبوونی سینەماکارانی وڵاتانی جۆراوجۆری جیهان، یەکەمین فیستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “سلێمانی” لە هەرێمی کوردستان دەستی پێکرد
ڕێوڕەسمی دەسپێکردنی یەکەمین فیستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “سلێمانی” Slemani ، بە ئامادەبوونی “مەلا بەختیار” سەرۆکی بۆردی پشتیوانی فیستیڤاڵ و لە کەسایەتییە بەرچاوە سیاسییەکانی هەرێمی کوردستان، مامۆستا “مەزهەر خالقی” گۆرانیبێژی ناوداری کورد، “فوئاد جەلال” بەڕێوەبەریی فیستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “سلێمانی”، دکتۆر “سەلاحەالدین سەعید” سەرۆکی زانکۆی سلێمانی، ئەندامانی لێژنەی دادوەرانی بەشی جۆراودۆرەکانی پێشبڕکێی فیلمە بڵیند و کورتەکانی “سینەمای جیهان” و “سینەمای کوردی”، “عەبدولی حەمە جوان” سەرۆکی بۆردی فیستیڤاڵ، “ئەحمەد سالار” ئەکتەری ناوداریی سینەمای و تەلەڤیزیۆنی هەرێمی کوردستان، سینەماکارانی ناوخۆیی و بیانی بەشداربوو لە فیستیڤاڵ، “دانەر عومەر” بەڕێوەبەریی هونەریی فیستیڤاڵ و هەروەها ژمارەیەکی یەگجار زۆر لە هۆگرانی هونەریی سینەما، کاتژمێر 7ی ئێوارێی رۆژیی شەممە 1ی ئۆکتۆبەری 2016 لە هۆڵی کۆنگرەی زانکۆی شاری سلێمانی لە هەرێمی کوردستانی عێراق بەڕێوەچوو.
لە سەرەتادا میوانانی بەشداربوو لە یەکەمین خولی فیستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “سلێمانی” و هەروەها ئەکتەر و دەرهێنەرە ناودارەکانی سینەما، شانۆ و تەلەڤیزیۆنی هەرێمی کوردستان بە ئەسپ و داشقەوە کە یەکێک بووە لە کەرەستە کۆنەکانی گواستنەوە لە شاری سلێمانی، گواستراوە بۆ شوێنی ڕێوەڕەسمی مافوورەی سووری ئەم فیستیڤاڵە و لە بەرچاوی کامێڕای کەناڵە جۆراوجۆرە تەلەڤیزیۆنییەکان و هەروەها وێنەگرانی ئامادەبوو بەسەر مافوورەی سووری ئەم فیستیڤاڵەدا تێپەڕبوون.
لە درێژەدا، “شوان عەتووف” یەکێک لە ئەکتەرە ناودارەکانی سینەما و شانۆی هەرێمی کوردستان و عێراق و ناوچەکە بە وتەکانی خۆیی بووە کەسایەتیی دەسپێکی ڕێوڕەسمی کردنەوەی یەکەمین خولی فیستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “سلێمانی” لە هۆڵی کۆنگرەی زانکۆی ئم شارە و لە بەشێکی قسەکانیدا گوتی: ئەم فیستیڤاڵە ئێمە لەگەڵ خۆی بۆ ڕوانینێکی بەربڵاوتر دەبات کە لەسەر بنەمای “سینەما و شوناس” بونیادنراوە کە یەکەمین خولی ئەمڕۆ لە شۆنێکی ئاکادیمیا دەستپێدەکات و قسەی زۆریی بۆ ئاسۆکانی سبەی و داهاتوو و خولەکانی دواتری خۆی پێیە.
هەروەها گوتیشی: ئێمە لە فیلمەکانماندا بەشوێن سینەمای تێلۆرانسدا دەگەڕێین، دەبێت لە یەکتریی خۆش بین و تەحەمولی یەکتری بکەین، چونکە لەم رۆژهەڵاتە جەنجاڵی و خوێناوییەدا، ئێمە تەنیا لە ڕێگای هونەر و بە تایبەت سینەماوە دەتوانین پێ بنێینە ناو دنیایەکی دیکەوە. هیوادارم کە ئەم بەهارەی ئازادیی سینەما لە سینگی سلێمانییەوە بێتە دەرێی و بۆ هەمیشە ئێمە و ئێوەش بە شێوەی ئازادنە و بوێرانە لەم سکۆی ئازادییەدا کە سینەمایە، چیژیی لێوەربگرین، چونکە سینەما ئازادی، بوێری، بەردەوامی، ڕوانینی جیاواز، داهێنان و حەقیقەت بەشوێن خۆیدا دێنێت.
لە درێژەی ئەم ڕێوەڕەسمەدا “مەلا بەختیار” سەرۆکی بۆردی پشتیوانی یەکەمین خولی فیستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “سلێمانی” لە دوای بەخێرهاتنی میوانانی ئامادەبوو لە فیستیڤاڵدا ئاماژەی بە پێگەی سینەما لە شارستانییەتی مرۆڤایەتی ئەمڕۆکەدا کرد و گوتی: سینەما لە کۆنەوە و لە دەیەی 30ی زایینیدا لە عێراق و هەروەها لە شاری سلێمانی و بە تایبەت لە شاری خانەقین زێدی خۆم بوونی هەبووە، سینەما یەکێکە لە جوانترین لایەنەکانی شارستانییەتی مرۆڤایەتی و هیوادارم کە فیستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “سلێمانی” پێگەیەکی بەهێز بۆ داهاتووی سینەما لەم ناوچەیەدا بەدیبێنێت و لە داهاتوودا سەرکەوتنی زیاتر لە بواریی هونەر و بە تایبەت سینەمادا ببینین.
لە بەشێکی دیکە ڕێوڕەسمی دەسپێکردنی یەکەمین فیستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “سلێمانی”، “دانەر عومەر” بەڕێوەبەریی هونەریی ئەم فیستیڤاڵەش گوتی: بۆ بەشداریی لەم فیستیڤاڵە لە لایەن سینەماکارانی 105 وڵاتی جیهانەوە، 7200 فیلم ڕەوانەی نووسینگەی فیستیڤاڵ کرابوو کە لە یەکەمین هەنگاودا کاریی ئێمەی تووشی گرفت کرد و بووە هۆی ئەوەی کە بۆ ئەمساڵ و هەروەها ساڵانی داهاتووش بەرنامەیەکی ڕێکووپێکی بۆ دابڕێژین.
لە درێژەی ئەم مێهرەجانەدا گرووپی “سەمای نەتەوەیی سلێمانی” هاتنە سەر شانۆ و تابڵۆی “گولی خوێناوییان” پێشکەش کرد و پاشان فیلمی سینەمایی “بیرەوەرییەکانی ئەسپە ڕەش” لە دەرهێنانی “شەهرام عەلیدی” و بە ئامادەبوونی ئەم سینەماکارە کوردە، خاتوو “دیمەن زەندی” ئەکتەریی کورد و هەروەها “عەزیز چاپلووک” ئەکتەری کوردیی تورکیا لە بەشی پێشبڕکێی “سینەمای کوردی” فیستیڤاڵی فیلمی “سلێمانی” نمایشکرا.
ئەندامانی لێژنەی دادوەرانی بەشی پێشبڕکێی فیلمە بڵیندەکانی “سینەمای جیهان” و “سینەمای کوردی” یەکەمین خولی فیستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “سلێمانی” بریتین لە: دکتۆر “سەربەست رەسووڵ” Dr.Sarbast Raswool مامۆستای زانکۆ و دکتۆرای سینەما لە هەرێمی کوردستان / سەرۆکی لێژنەی دادوەران، “شەوکەت ئەمین کورکی” Shawkat Amin Korki دەرهێنەر و سیناریۆنووس لە هەرێمی کوردستان، “توورەج ئەسڵانی” Touraj Aslani بەڕێوەبەریی وێنەگرتن، دەرهێنەر و بەرهەمهێنەر لە وڵاتی ئێران، خاتوو “کوشلا دیلۆن” CUSHLA DILLON مونتێر لە وڵاتی نیووزلەندا و “کامڕان رەئووف” Kameran Rauf ئەکتەر و دەرهێنەر لە هەرێمی کوردستان.

هەروەها ئەندامانی لێژنەی دادوەرانی بەشی پێشبڕکێی کورتە فیلمە نێودەوڵەتییەکان واتە “سینەمای جیهان”ی ئەم فیستیڤاڵەش بریتین لە: دکتۆر “دڵشاد مستەفا” Dr.Dilshad Mustafa مامۆستای زانکۆ و دەرهێنەر لە هەرێمی کوردستان / سەرۆکی لێژنەی دادوەران، خاتوو “رۆتا نۆنیز” Ruth Núñez ئەکتەر لە وڵاتی ئیسپانیا، خاتوو “” NICOLE GUILLEMET بەڕێوەبەریی هونەریی لە وڵاتی ئەمەریکا.
ئەندامانی لێژنەی دادوەرانی بەشی پێشبڕکێی کورتە فیلمە نەتەوەتییەکان واتە “سینەمای کوردی” ئەم فیستیڤاڵەش بریتین لە: “ئاوات عوسمان عەلی” Awat Osman Ali دەرهێنەر لە هەرێمی کوردستان / سەرۆکی لێژنەی دادوەران، “باسیم کەهار” Basim kahar دەرهێنەر و ئەکتەر لە وڵاتی عێراق و “وەفا مەلا رەحیم” Wafa Mala Rahim بەڕێوەبەریی وێنەگرتن لە هەرێمی کوردستان.
لە لایەن ئەندامانی لێژنەی دادوەرانی ئەم فیستیڤاڵەوە 14 خەڵات، لەوانە: لە بەشی پێشبڕکێی فیلمە بڵیندەکانی “سینەمای جیهان” و “سینەمای کوردی” خەڵاتەکانی باشترین فیلم، باشترین دەرهێنان، باشترین سیناریۆ، باشترین بەڕێوەبەریی وێنەگرتن، باشترین مونتاژ و خەڵاتی تایبەتی ئەندامانی لێژنەی دادوەران بە هەڵبژێردراوان پێشکەش دەکرێت و لە بەشی پێشبڕکێی کورتە فیلمەکانی “سینەمای جیهان” و “سینەمای کوردی”یشدا خەڵاتەکانی باشترین فیلم، باشترین دەرهێنان و خەڵاتی تایبەتی ئەندامانی لێژنەی دادوەران بە براوەکان دەبەخشرێت و هەروەها لە لایەن کۆمپانیای “مەستی فیلم”یش خەڵاتێک بە باشترین سیناریۆ پێشکەش دەکرێت و بە بەرهەمهێنانی ئەم کۆمپانیا سینەماییە، ئەم پڕۆژەیە لە ساڵی داهاتوودا دەکرێتە فیلمی سینەمایی.
لە یەکەمین فیستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “سلێمانی”دا بەرهەمی وڵاتانی فەڕەنسا، ئێران، تورکیا، فینلەندا، بەریتانیا، ئەڵمانیا، هۆڵەندا، فەلەستین، بڕازیل، یۆنان، کەنەدا، ئاڕژانتین، چین، ئەمەریکا، سوید، سلۆڤانیا، ئیرلەندا، عێراق، رووسیا، ئیسپانیا، ژاپۆن، بەلژیکا، ئیتاڵیا، نۆڕوێژ، پورتوگال، هیندستان و هەرێمی کوردستان بەشدارن.
یەکەمین خولی فیستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “سلێمانی” لە لایەن کۆمپانیای سینەمایی “مەستی فیلم” بە بەڕێوەبەرایەتی “فوئاد جەلال” و بە بەڕێوەبەریی هونەریی “دانەر عومەر” و بە پێشکەشکردنی خەڵاتی “تەها کەریمی” و بە رێزگرتن لەم سینەماکارە کوردە، بە نمایشی 52 فیلمی بڵیندی سینەمایی و کورتە فیلم لە سینەماکارانی زیاتر لە 30 وڵاتی جیهان لە بەشە جوۆراوجۆرەکانی فیلمە بڵیند سینەمایی و کورتە فیلمەکان لە دوو بەشی پێشبڕکێی “سینەمای جیهان” و “سینەمای کوردی” و هەروەها کردنەوەی ڤۆرکشۆپی پسپۆڕانەی سینەمایی و چەندین کۆڕ و کۆبوونەوەی زانستی و ئاکادیمیک لە رۆژانی 1 تا 4ی ئۆکتۆبەری 2016 لە زانکۆی شاری سلێمانی لە هەرێمی کوردستان بەڕێوەدەچێت.

بۆ زانیاریی زیاتر:
http://www.slemanifest.com/

بەڕێوەبەرایەتیی یەکەمین فیستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “سلێمانی”.




دەنگمان لەگەڵ دەنگتانایە

ڕۆژ بە ڕۆژ ژیان و گوزەرانی خەڵکی کوردستان بەرەو خراپتر ئەڕوات، سەرکەتکردن و پەلاماری ئازادییەکان فراوانتر ئەبێت، تیرۆر، ئیهانە، سەر و برۆ تاشین، دەرکردن و زیندانی، بۆتە سیمایەکی دیار و بەرچاوی ژیانی ڕۆژانەی چینی دەستەنگ و خەڵکی ناڕازی.
چارەنوسی خەڵکی کوردستان قوماری پێوە دەکرێت لە لایەن حیزبە دەسەڵاتدارەکانەوە، یەکێتی و پارتی وەک دوو دەستەڵاتی ملیشیای و دوو کۆمپانیای بازرگانی، دەستیان بەسەر تەواوی جومگەکانی ژیانی کۆمەڵایەتی و سەرچاوەکانی ئابوریدا گرتوە، بازرگانەکانی سیاسەت بەردەوام سەرمایەکانیان گەورە دەبێت، خەڵکیش موحتاجی شیری منداڵەکەی و کرێی خانو پێداویستیە سەرەتاییەکان دەبێت.
دەسەڵاتدارانی هەرێمی کوردستان، نە بە حکومەتی ڕێکەوتنامەی ستراتیژی و نە بە حکومەتی بنکە فراوان نەیانتوانی وەڵام بە ژیان و گوزەرانی خەڵک بدەنەوە، لە کوردستان هیچ دەزگاو دامەزراوەیەک کە بەرپرس بێت لە ژیانی هاوڵاتیان وجودی نیە، هاوڵاتیانی کوردستان لە نێوان مەرگ و ژیاندا جۆلانە ئەکەن و ئایندەی سیاسی و ژیاریان دیار نیە.
خەڵکی کوردستان بەدەست ئەم ژیانەوە هیلاک و ماندووبوون،نیوە موچە هێزی بژێوی لە هاوڵاتیان بڕیوە، حیزبەکانیش هەر ڕۆژە و قیبلەنومای بەرژەوەندیەکانیان ڕوو لە وڵاتێک ئەکەن، ئەوەی بۆیان گرنگ نەبێت بژێوی و مافە سەرەتایەکانی خەڵکە، نەوت و کۆمپانیا ،گومرگ و پاڵاوتگە بۆ دەسەڵاتدار و مافیاکان بۆتە نیعمەت، بۆ هەژار و چین و توێژە مەحرومەکانیش عیلەتێکی بێچارەسەرە.
ئێستا خەڵکی کوردستان لەم بێمافیە بەدەنگ هاتوون، ناڕەزایەتی دەکەن و دەنگی داواکاری و داخوازییەکانیان بەرز کردۆتەوە، ٢٧/٩/٢٠١٦ ڕۆژی ناڕەازیەتی و هاتنە سەرشەقامی خەڵکی کوردستان بوو، بەشێوە و ڕێگای جۆرا و جۆر بۆ بەدەستهێنانی داخوازییەکانیان، ئێمەش ڕەوەندی کوردی لە دەرەوە پشتیوانی تەواوی خۆمان بۆ خۆپیشاندانەکان و داواکاریەکانی خەڵکی ناڕازی ڕادەگەیەنین، هەوڵەکانمان دەخەینەگەڕ بۆ گەیاندنی دەنگیان بە دەزگا و دامەزراوەکانی وڵاتان، خۆپیشاندان ڕێکەدەخەین و هاودەنگ و هاوئامانجی خواستەکانی خەڵکی کوردستان دەبین، هەوڵەکانمان دەخەینەگەڕ بۆ ئەوەی ڕەوەندی کوردی و ئازادیخوازن بەرەی ناڕەزایەتی و خواستەکان بەهێز بکەن.

کەمپینی بەرگری لە ئازادی و خواستەکانی خەڵکی کوردستان_دانیمارک
٢٩/٩/٢٠١٦




دوو بابەتی وەرگێڕدراو بۆ منداڵان ….. له‌ ئینگلیزیه‌وه‌/ ئازاد ته‌ها عه‌لی

حه‌زم له‌ كتێبه‌
نووسینی/ ئه‌نتۆنی بڕاون

…………..

من حه‌زم له‌ كتێبه‌
كتێبی خۆشی و پێكه‌نیناوی ………….
وه‌ كتێبی ترسناك و ترسێنه‌ر.
چیرۆكی فریشته‌و ئه‌فسانه‌یی…………
وه‌ هۆنراوه‌ی دایه‌نگه‌و منداڵان
كتێبی هه‌زه‌لی و گاڵته‌…………
وه‌ كتێبی ڕه‌نگكردن.
كتێبی قه‌ڵه‌و (ئه‌ستوور)……….
وه‌ كتێبی لاواز (ته‌نك)
كتێب ده‌رباره‌ی داینه‌سۆره‌كان……..
وه‌ كتێب ده‌رباره‌ی دڕنده‌كان.
كتێبی ژماردن (بیركاری) …………
وه‌ كتێبی ئه‌لفبێ.
كتێب ده‌رباره‌ی بۆشایی ئاسمان……..
وه‌ كتێب ده‌رباره‌ی چه‌ته‌ و جه‌رده‌كان.
كتێبی گۆرانی ………………..
وه‌ كتێبی نامۆ و بیانی .
به‌ڵێ,من به‌ڕاستی زۆر حه‌زم له‌ كتێبه‌.
…………………………كۆتایی…………………..

بێچووه‌ كه‌روێشكه‌كان
Bunnies
سه‌مپه‌ Thumper

چۆنن!من ناوم( سه‌مپه‌یه‌).من فه‌رووی ڕه‌ساسی,چاوی قاوه‌ی,لووتی په‌مه‌یم هه‌یه‌,له‌گه‌ڵ گوێچكه‌ی پان و نه‌رمۆڵه‌.هه‌ركاتێك خۆشحاڵ ده‌بم یان بیر له‌ شتێكی گرنگ ده‌كه‌مه‌وه‌,قاچم ده‌كێشم به‌زه‌ویدا-له‌به‌ر ئه‌مه‌یه‌ كه‌ پێم ده‌ڵێن سه‌مپه‌!(واتا ئه‌و كه‌سه‌ی قاچی به‌ تووندی ده‌كێشێ به‌ زه‌ویدا)من و خێزانه‌كه‌م له‌دارستانێكی گه‌وره‌دا ده‌ژین,وه‌ من و خوشكه‌كانم هه‌موو ڕۆژێك ده‌چین بۆ گه‌ڕان.

دارستان هه‌روه‌ها ماڵی ئه‌و هاوڕێ یانه‌مانن كه‌ له‌ناو دره‌خت یان له‌سه‌ر دره‌خت ده‌ژین. سوێسكه‌ خان و بێچووه‌كانی لێ یه‌,ئه‌پۆسم خان وخێزانه‌كه‌ی,سمۆره‌كان,سمۆره‌ پشت خه‌تخه‌ته‌كان,سه‌گڵاوه‌كان,باڵنده‌ شینه‌كان ,په‌پووله‌كان,مراویه‌كان, هه‌روه‌ها بۆقه‌كان.
ئێمه‌ حه‌زمان له‌ كات به‌سه‌ربردنه‌ له‌گه‌ڵ هه‌موویاندا.
من وخوشكه‌ بچكۆله‌كه‌م(تێسی) زۆرجار سه‌ردانی هاوڕێ ئه‌پۆسمه‌كانمان ده‌كه‌ین.

من بێچووه‌ كه‌روێشكێكی ته‌واو نه‌ گریس ونه‌گبه‌تم( زیانبه‌خشم به‌خۆم) و هه‌موو ووزه‌م له‌ده‌ست چووه‌.زۆربه‌ی رۆژه‌كانم به‌ یاری كردن له‌گه‌ڵ چوار خوشكه‌ بچووكه‌كانم به‌سه‌ر بردووه‌.من هه‌میشه‌ چاودیری یان ئه‌كه‌م چوونكه‌ من براگه‌وره‌یانم.هه‌ندێكجار,له‌گه‌ڵئه‌مه‌شدا,من حه‌زده‌كه‌م به‌بازبازێن دووربكه‌ومه‌وه‌ وسه‌ركه‌شی و نهێنی تایبه‌تی خۆمم هه‌بێت.

ناوی خوشكه‌كانم ئه‌مانه‌یه‌:تریكسی,ده‌یزی,ڕایا له‌گه‌ڵ تێسی.
تریكسی گه‌وره‌ترینی هه‌موویانه‌ وكلكێكی زۆر ئه‌ستووری هه‌یه‌ .وه‌ كو من,هه‌ندێكجار ده‌ڕوات بۆ سه‌ركه‌شی تایبه‌تی خۆی.
جارێكیان,تریكسی گاڵته‌یه‌كی خۆشی به‌ ئێمه‌كرد .له‌ژێر كۆته‌ره‌ دارێك خۆی حه‌شاردا,وكاتێك ئێمه‌ به‌وێدا تێپه‌ڕین خۆی هه‌ڵدایه‌ ده‌ره‌وه‌,.هه‌موومان زۆر ترساین!خوشكه‌كان هه‌ندێكجار دڵشكاو و بێزار ده‌بن!

ده‌یزی دووه‌م دانه‌ یه‌ له‌ خوشكه‌كانم و هه‌میشه‌ پێده‌كه‌نێت.كاتێك ده‌یزی دڵخۆش ده‌بێت ,به‌ چنگه‌كانی چه‌پڵه‌ لێده‌دات و به‌ جۆش وخرۆشه‌وه‌ هه‌ڵبه‌زودابه‌ز ده‌كات .
ده‌یزی حه‌زده‌كات گوڵێكی ده‌یزی زه‌رد(چاوه‌پشیله‌)بخاته‌ نێوان گوێچكه‌ پان ونه‌رمۆله‌كانیه‌وه‌.ئه‌و هه‌میشه‌ گوڵی ڕه‌نگاوڕه‌نگ لێده‌كاته‌وه‌,به‌تایبه‌تی كاتی به‌هاران كاتێك دارستان ده‌گه‌شێته‌وه‌ و پڕده‌بێت له‌ ڕه‌نگ وبۆ.

خوشكی سێیه‌مم,ڕایا,به‌ڕاستی بیچووه‌ كه‌روێشكێكی زیره‌كه‌.پینه‌یه‌كی له‌ فه‌روو دروستبووی سپی به‌سه‌ر پشتیه‌وه‌یه‌تی.
ڕایا ئه‌وه‌نده‌ زیره‌كه‌ كه‌ ناوی تاكه‌تاكه‌ی دره‌خته‌كان وگوڵه‌كان وئه‌و ڕووه‌كانه‌ی له‌دارستاندا ده‌ژین ده‌زانێت.هه‌ندێكجار حه‌زده‌كات به‌بێده‌نگی و به‌ ته‌نیایی دابنیشێت,سه‌یری ئه‌وشتانه‌ بكات كه‌له‌ ده‌وروبه‌ریدا رووده‌ده‌ن.
له‌به‌رئه‌مه‌یه‌ كه‌ ئه‌و هه‌موو شته‌ ده‌زانێت.

دوواین,خوشكم,تێسیه‌ بچكۆله‌یه‌,ئه‌ویش كه‌ گه‌نجترین بێچووه‌ كه‌روێشكه‌.كاتێ ئێمه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ین له‌دارستانه‌كه‌,حه‌زی له‌ كۆكردنه‌وه‌ی تووتڕكه‌.
تێسی وه‌ك سێبه‌ری من وایه‌,چونكه‌ بۆهه‌رشوێنێك بچم به‌دوامه‌وه‌یه‌.
بێگومان,من هه‌ریه‌كێك له‌ خوشكه‌كانمم خۆشده‌وێت(هه‌موویانم خۆشده‌وێت),
به‌ڵام هه‌میشه‌ بۆ تێسیه‌ چكۆل ده‌گه‌ڕێم كاتێك له‌ دارستان یاری ده‌كه‌ین

دایه‌ و بابه‌ دایك وباوكی ئێمه‌ن.دایه‌ هه‌میشه‌ بیرمانده‌خاته‌وه‌ كه‌ میهره‌بان بین له‌گه‌ڵ یه‌كتری. هه‌موو ڕۆژێك , دایه‌ ده‌ڵێت,:(ئێوه‌م خۆشده‌وێت, ڕۆڵه‌كانم) كه‌ وامان لێده‌كات هه‌ستبكه‌ین ئێمه‌ زۆر تایبه‌تین.
باوكه‌ كه‌روێشك ئامۆژگاری زۆرمان ده‌كات.یه‌كێك له‌ له‌ وانه‌ هه‌ره‌ گرنگه‌كانی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ :(ئه‌گه‌ر نه‌ت توانی ووته‌یه‌كی جوان بڵێیت,ئه‌واهه‌رگیز هیچ شتێك مه‌ڵێ.).

من و خوشكه‌كانم ڕۆژانیكی زۆر سه‌رقاڵمان هه‌یه‌ ,پڕه‌ له‌ خۆشی و سه‌ركه‌شی.
هه‌موو به‌یانیه‌ك هه‌ڵده‌ستین له‌خه‌و له‌ناو باوه‌شێكی گه‌وره‌ و به‌هێزی دایه‌ و بابه‌.پاشان وورگه‌كانمان پڕده‌كه‌ین به‌ نانی به‌یانی جۆراوجۆر,حه‌زمان له‌ كرمه‌كرم و مڵچه‌مڵچی گه‌ڵا ی دره‌خت و سێپه‌ڕه‌یه‌*,به‌ م هۆیه‌وه‌ ووزه‌ی زۆرمان تێدایه‌ بۆ یاری كردن به‌ درێژایی ڕۆژگار.
*سێپه‌ڕه‌ : ڕووه‌كێكی گه‌ڵاپانه‌ كه‌ كه‌روێشك ومانگا زۆریان حه‌زلێیه‌تی

پاش ئه‌وه‌ی نانی به‌یانیمان خوارد,هه‌ر پێنجمان ده‌ستی خواحافیزی ڕاده‌وه‌شێنین بۆ دایه‌وبابه‌,وبه‌ بازبازێن ده‌چینه‌ ناو كێڵگه‌كه‌وه‌ بۆ یاری كردن.تریكسی په‌پووله‌كان ڕاوده‌نێت, ده‌یزی گوڵه‌ كێویله‌كان لێده‌كاته‌وه‌,ڕایا سه‌یری هه‌موو ڕووه‌ك و دره‌خته‌كان ده‌كات,تێسی به‌دوای منه‌وه‌یه‌و له‌گه‌ڵمدایه‌.ئێمه‌ ئه‌وه‌نده‌ سه‌رقاڵین كه‌ عاده‌ته‌ن دوانیوه‌ڕوان له‌ژێر سێبه‌ری دره‌ختێكدا سه‌رخه‌وێك ده‌شكێنین * .بوون به‌ بێچووه‌ كه‌روێشك له‌وانه‌یه‌ هیلاكی و ناڕه‌حه‌تی بێت!
*سه‌رخه‌وشكاندن : كه‌ كه‌روێشكه‌خه‌ویشی پێده‌وترێت واتا خه‌وێكی ماوه‌كه‌م وسه‌رپێی له‌وكاتانه‌ی زۆر ماندووین

كاتێك له‌ سه‌رخه‌وشكاندنه‌كه‌مان هه‌ڵده‌ستین ,هه‌ندێكجار تووتڕك لێده‌كه‌ینه‌وه‌ و ده‌یكه‌ین به‌ به‌ركوڵێكی* خۆش.پاشان به‌ بازبازێن ده‌چین بۆلای گۆمه‌كه‌ بۆ ئه‌وه‌ی به‌ مراوییه‌كان بڵێین چۆنن.,زۆر خۆشه‌ سه‌یریان بكه‌یت كاتێك به‌ قواق قواق شڵپه‌ شڵپ به‌ ئاوه‌كه‌ ده‌كه‌ن!له‌ نزیك ئه‌وانیش باڵنده‌كان له‌سه‌ر دره‌خته‌كان ده‌جریوێنن,به‌مه‌ هه‌موومان هه‌ست به‌ خۆشی ده‌كه‌ین.بینینی هاوڕێیانی دارستانه‌كه‌مان دڵخۆشم ده‌كات,له‌به‌رئه‌وه‌ به‌تووندی قاچم ده‌ده‌م به‌ زه‌ویدا!
*به‌ركوڵ یان سووكه‌ ژه‌م ئه‌و خواردنه‌یه‌ كه‌ چێشته‌نگاو یان عه‌سران ده‌خورێت وشتێكی كه‌م وسووكه‌.

له‌ كۆتایی ڕۆژدا ,به‌بازبازێن ده‌ڕۆینه‌وه‌ ماڵه‌وه‌ بۆ نانی ئێواره‌.باسی سه‌ركه‌شییه‌كانمان بۆ دایك وباوكمان ده‌كه‌ین ,ماوه‌یه‌كی دوورودرێژ ناخایه‌نێت كه‌ ئاماده‌ ده‌بین بۆ خه‌وتن.ئێمه‌ بێچووه‌ كه‌روێشكی بچكۆلانه‌ی ماندووین .له‌به‌رئه‌وه‌ ئێمه‌ باوه‌شێكی گه‌وره‌ دروست ده‌كه‌ین(باوه‌ش ده‌كه‌ین به‌ یه‌كتریدا) و ده‌ڵێین(شه‌وشاد!

………… كۆتایی………………………..




یۆتۆپیا و فۆبیای خۆپیشاندان لە” هەولێر” …1 … کامیار سابیر

ماوەی چەندین ساڵە، بەردەوام زۆرینەی رەهای سیاسییەکان، حیزبەکان، چالاکوانەکان و تەنانەت بەشێکی بەرچاو لەوانەی پێیان دەگوترێ “نوخبەی کوردیی”، دەڵێن، تا لە هەولێر خۆپیشاندان نەکرێ، لە شارەکان و ناوچەکانی سلێمانیی، کەرکوک و گەرمیان، خۆپیشاندان و ناڕەزایەتیی، دژی دەسەڵاتی میلیشیای کوردیی، هەرچەند بکرێت، هیچ ئاکامێکی نابێت. ئەمە ئەگەر دیوێکی راستییەکان و واقیعی سیاسیی کوردستانی عێراق بێت، دەیان دیوی شاراوە و پەنهانی تری هەیە. درۆی گەورە و دزیی گەورەی تێدا دەشاردرێنەوە و راستییەکان و واقیعەکان، ژێراوژوور دەکرێنەوە.
ئەم فۆبیای سیاسییە بەرامبەر خۆپیشاندانی خەڵکی هەولێر و بەرامبەر یۆتۆپیای راستبوونەوەی هەولێر لە دژی دەسەڵاتی سیاسیی، دەیان هۆکاری مێژوویی، سۆسیۆسیاسیی، جیۆسیاسیی، کولتووریی و ئابووریی هەیە. راستییەکەی ئەم باسە، لێکۆڵینەوە و توێژینەوەی قووڵی مێژوویی، کولتووریی، ثیۆریی و مەیدانیی دەوێت و لێرەدا جێگەی نابێتەوە، بەڵام بۆ بەستنەوەی ئەم باسە بە درۆ گەورەکانی تاجیرە مونافیقەکانی یەکێتیی و هەلپەرستیی، جەبانیی و بێڕوئیایی گۆڕان و ئیسلامییەکانەوە، لە پێوەند بە هەموو ئەوانەی جورئەت ناکەن یان نایانەوێ واقیعی سیاسیی کوردستان، وەکو خۆی رەنگڕێژ بکەن و تەشخیصی بکەن، بەچەند دێڕێک، باسی ئەم یۆتۆپیا و ئەم فۆبیایە دەکەین کە ناوی نراوە( خۆپیشاندان لە هەولێر).

ئەنثرۆپۆڵۆجیست و جیۆگرافیست( نییڵ سمیث= Niel Smith ) لەسەر سازوئامادەکردنی بابەتێکی سیاسیی وکولتووریی، لە ئاست نوێنەرایەتیی بەهاکان و سروشتە کۆمەڵایەتییەکان، یان ئەوەی ئەو پێی دەڵێ{ ئیکۆلۆجیای سیاسیی= ژینگەی سیاسیی= political ecology }، دەربڕین و چەمکی ” میتابۆڵیزم=Metabolism = نوێنەرایەتیی تەغذییە”، بۆ ئەم دیاردەیە، بەکاردەهێنێت. ئەو میتابۆڵیزمەی ئەو کاری لەسەر دەکات، باوەڕی وایە کە رەدەڵ و بەدەڵی مەسەلە سیاسییەکان، بەها سیاسییەکان و بەردەوامییە کۆمەڵایەتییەکان، دەکات. جەختیش لەوە دەکاتەوە کە چەمکە ئاڵمانییەکەی میتابۆڵیزم(Stoffwechsel ) هەر بەردەوامییدان نییە بەو هێنان و بردنە سیاسیی و کولتوورییانەی کە بەردەوام دووبارە دەبنەوە و هابیتۆسی سیاسیی، مێژوویی و کولتوورییان وەرگرتووە. ئەو زیاتر دەڕوات و پێیوایە، ئاییندەی دوورمەودا و هەڵسەنگانی کورت مەودای رووداوە سیاسییەکان، دەبێت لە سروشتی لێکدانەوە و ئاڵوگۆڕە سۆسیۆسیاسییەکاندا، لە واقیعی سیاسیی و جیۆگرافیای سیاسییدا، بەهەند وەربگیردرێن(لە کتێبێ- لە سروشتی شارەکانەوە In the Nature of Cities، لە خوارەوە، لینک و لاپەڕەی کتێبەکە دادەنێم).

ئێستا، هەمووان دەزانین کە ژینگەی سیاسیی، مێژوویی، کولتووریی و تەنانەت جیۆگرافیای شاری هەولێر، تایبەتمەندییەکی مێژوویی دوورودرێژی هەیە. لای کەم ئەوەی ئەدەبی کوردیی و رۆژهەڵاتناسەکان نووسیویانەتەوە، چەند صەد ساڵێک دەبێت، ئەم کولتوورە سیاسییە، درێژەی هەیە. شارێکە، کولتووری بیزنس، کولتووری تیجاڕەت و پرۆفێشناڵیزمی تورکمانە ئەفەندییەکانی بەسەردا زاڵ بووە. لە جوغزی نەریتی کوردەکانیشەوە، کولتووری عەشایەریی و پاراستنی دابونەریتە کۆمەڵایەتییەکانی بەسەردا زاڵ بووە. گەڕەکەکانی بەناوی عەشیرەتەکان و ناوچە جیۆگرافییەکانەوە ناونراون. وەلائی خۆیی، خوێنیی و ناوچەیی، لە بورغووە سەرەکییەکانی ئەم ستراکتۆرە شارییەیە کە جومگە و لینکەکانی لەنێوان خانەکان و ئۆرگانیزمەکانیدا، توند توند، بەم میتابۆڵیزمە سیاسیی، کولتووریی و ناوچەییەوە بەستراوە.
حکومەتی بەعث( بەعس) لەسەردەمێکدا شاری هەولێری کرد بە پایتەخت، ویستی شکۆی سلێمانیی و کەرامەتی سیاسیی شاری سلێمانیی پێ بشکێنێت. ئەم جیاوازییە کولتوورییانەی نێوان هەولێر و سلێمانیی، نێوان هەولێر و کەرکوک، تەنانەت نێوان هەولێر و ( کۆیە، چۆمان، رەواندوز، شەقڵاوە…تاد) ش، باکگراوندی مێژوویی، جیۆگرافیی و کولتووریی هەیە و بەعثییەکان و رژێمی صەدام حوسێنێش لە رێگەی ئۆرگانە ئەمنیی، موخابەراتیی و سیاسییەکانەوە، کاریان لەسەر دەکرد. زانکۆی سلێمانیی، لە سلێمانیی داخست و وەکو ئەتککردن( هەتککردن) بردی بۆ هەولێر، دوو پەچە(شوێنی موڵدانی مەڕوماڵات)ی مەجلیسی تەشریعیی و تەنفیذیی لێکردووە و ئەم پەچانە سەرەنجام بوون بە دیوەخانی پارلەمان و حکومەتی هەرێم. مورتەزیقە کوردەکانی لەسەرتاسەری کوردستانی عێراقەوە( بەکەرکوکیشەوە)، بە مودەڕەبیی و بە وەلائێکی سیاسیی باشەوە، بۆ هەولێر، رەوانە دەکرد.

دوای راپەڕینیش، لەگەڵ دەستپێکردنی شەڕی ناوخۆدا و بەتایبەتتریش، دوای ٣١ی ئاب و زەواجەکەی صەدام حوسێن و مەسعود بارزانیی، ئیتر ئەم میتابۆڵیزمە شارچییەتیی، حیزبایەتیی و ناوچەگەرییەی نێوان هەولێر و سلێمانیی، بەئەنقەست و بەئەجێنداوە، تۆختر دەکرایەوە. لە مەودای کورتەوە بۆ مەودای درێژ، کاری لەسەر دەکرا. پارە و ئیمکانییاتێکی زۆری تێدا خەرجکراو تا ئێستاش بەردەوامە. ئەوە راستە، لە زۆر شوێنی دونیا، بگرە تەواوی دەسەڵاتە سیاسییەکان( بەوانەی رۆژئاوایشەوە)، هەمیشە دەیانەوێ پایتەختەکانیان ئارامیی و سەقامگیریی پێوە دیار بێت، دەنگی ناڕەزایەتیی و پرۆتێستی، زۆر تێدا کەم ببێتەوە، جەماوەر، بە ئیشی رۆژانەوە، سەرقاڵ بکەن و رێگە ئەمنیی و قانونییەکان، سەخت و سەختتر بکەن.

هاوکات، سروشتی کولتووریی و سیاسیی شاری هەولێر، لەمێژە، دەقی بەم دۆخەی ئێستاوە، گرتووە. لەسەردەمی بەعثدا، بەشێکی بەرچاو لەوانەی خەریکی خۆپیشاندان بوون دژی رژێمی صەدام حوسێن، لە تەرحیلکراوکانی کەرکوک و لە خوێندکارانی ناوچەکانی سلێمانیی و شارو شارۆچکەکانی تری هەولێر، بەتایبەتیی چۆمان، رەواندوز، سۆران، شەقڵاوە و ئاکرێ…تاد بوون. بەشێکی بەهۆی ئەوەوە بوو کە بەشێک لەو ناوچانەی هەولێر، تەرحیلکرابوون و کولتووری سیاسیی شارۆچکەکانی خۆیان، داینەمۆی خۆپیشاندانەکانی ناو هەولێر بوون. تەنانەت کولتووری دینداریی شاری هەولێریش، جیاوازیی هەیە لەگەڵ شوێنەکانی تردا. ئەمە لەسەردەمی دەسەڵاتی پارتیی و ٣١ی ئابەوە، بەتەواویی و بە ئەجێندای دوورمەوداوە کاری لەسەر کراوە. هەرچی مەلای مورتەزیقەو رانتخۆری ناوچەکانی تری کوردستانە، بە رانتی نەوت، بە تەشویقی ئایدیۆلۆژیی( سەلەفیزم، سوننەگەریی و ئیخوانیزم) بە تەشویقی مەذهەبیی، طائیفیی و ئیغرائاتی ماددیی، زۆربەیانی جڵەو کردووە و بەپێی ئارەزوو و ئیشتیها سیاسیی، ئابووریی و ئایدیۆلۆژییەکانی، بە گوێری بەرژەوەندییە تیجاڕیی و بیزنسە سیاسییەکانی، لەکات و شوێنێ پێویستدا، هەموویان وەکو جەڵەب، مۆبەڵایز دەکات. عاقیبەتیش ئەوەیە کە میتابۆڵیزمە سیاسیی، کولتووریی و عەسکەرییەکەی ئەم سەرکوتکارییەی لە شاری هەولێردا هەیە، شەرعییەتەکەی ئەو حوکمە مافیاییەی هەولێر، پشتڕاست دەکاتەوە.

هەروەها، هەرچی قەشمەری ئەکادیمیست هەیە، هەرچی نوخبەی نەفسنزمی چاوشۆڕ هەیە، هەرچی شاعیری فشەکار، ئێثێتیکنووس( جواننووس) و ئەدیبی دەیاب هەیە، هەرچی حیزبی چەکل و مەکل هەیە، هەرچی ئینسانی ساقیط و خوێڕیی هەیە لە هەموو ناوچەکانی کوردستانی عێراقەوە، بە زەبری رانتی نەوت و بە زەبری کولتووریی و سیاسیی حەماقەتەکانی دەوڵەتی کوردیی و سۆدوناسیۆنالیزمە ( ناسیۆنالیزمی موزەیەف) نەژادییە-کوردییەکەی پارتیی، هەموویانی وەکو مێگەل لە هەولێردا مۆڵ داوە و ئالیکیان دەداتێ. ئەمانەش بەسەریەکەوە، میتابۆڵیزمی ئەم سەرکوتکارییە دەستەبەر دەکات و سەرەنجامیش خزمەتی پرۆژەی والییەکەی ئەردۆغان دەکەن. ئەم هەموو گاڕانە سیاسیی، رۆشنبیر و نوخبانە، پێش ئەوەی بار بن بەسەر خەڵکی کوردستانەوە، بارن بەسەر خەڵکی هەولێر و شاری هەولێرەوە. بەردەوامیش، موئەسەسەی ئەصیڵی فاشیزمی کوردایەتیی، دەغدەغەی شارچییەتیی و ناوچەگەریی زیندوو دەکاتەوە، دژایەتیی سلێمانیی و کەرکوک، دژایەتیی ناوچەکانی دەرەوەی موستەعمەرەکەی ئەردۆغان دەکات و هەموو ئەم شەڕانەش بە قازانجی خۆی دەقۆزێتەوە. تەنانەت بەشێک لەو هەولێرییە دڵناسکانەی کە لە فاشیزمی کوردایەتییەکەی پارتیی پڕن و لێیان دەڕشێتەوە، جاروبار بە راستەوخۆ و بە ناڕاستەوخۆ، دەکەونە ناو گەمەکانی دەوڵەتی کوردیی و سیمبۆڵی پایتەختەکەی فاشیزمی کوردایەتییەوە، سەرەنجامیش دەکەونە ناو شەڕی شارچییەتیی و ناوچەگەرییەوە کە پارتیی و پایتەختی فاشیزمی کوردایەتیی، موستەفیدی یەکەمن.

بەڵێ، چۆن صەدام حوسێن و بەعثییەکان، سوننەی ناوچەکانی تری عێراقیان دەبرد بۆ بەغداد و نیشتەجێیان دەکردن، عەرەبی فەڵەسطین، میصر، یەمەن و ئوردنییان تێدا ئیستیطان دەکرد و بەرژەوەندییان بۆ دروست دەکردن، بۆ ئەوەی هەمیشە، دژی شیعە ناڕازییەکانی بەغداد، پاسەوانیی لە دەسەڵاتەکەی بکەن؟ بەهەمانشێوەش، پارتیی، هەرچی نۆکەر و جاشی سەردەمی بەعث هەیە، هەرچی کۆنە مەلایی و کۆنە جاش و کۆنە جەیشی شەعبیی و کۆنە شیوعیی و کۆنە ئیسلامیی و کۆنە دەعبا و تازە نوخبە و تازە ئەکادیمیست هەیە، لەشوێنەکانی تری کوردستانەوە( بەتایبەتیی لە ناوچەکانی سلێمانیی، گەرمیان و کەرکوکەوە)، بەتایبەتتریش لە تێکڵهەڵکێشە عەشایەرییەکانی عەشیرەتی بارزان و ناوچەکانیانەوە، تا بۆی کرابێت، لە هەولێری ئاخنیون و ئیستیطانی ئەو شارەی پێکردوون. دیارە لەسەردەمی گڵۆباڵیزەیشن و تێکەڵبوونی شارەکان و تێکەڵاوبوونی شارستانییەتی شار و لادێکاندا، ئەمە زۆر ئاساییە کە دێمۆگرافیای شارەکان لەسەرتاسەری دونیادا دەگۆڕێن و بەردەوامیش ئەم گۆڕانانە روودەدەن. ئەوەی لەماوەی بیست ساڵی رابردوودا لە هەولێر روویداوە، نەک هەر نۆرماڵ نییە، بگرە خەراباتێکی سیاسیی، دێمۆگرافیی و کولتووریی گەورەیشی بەدوای خۆیدا هێناوە.

٣١ی ئاب، بەشێکی زۆری ئەو هەولێرییانەی وەدەرنا کە مێنتاڵیتیی سیاسیی و کولتوورییان لەگەڵ پارتییدا نەدەهاتەوە. بەشێک لەمانە لە سلێمانیی و ناوچەکانی تر گیرسانەوە، بەشێکی تریشیان، بەرەو هەندەران رۆیشتن. سەرەنجام، بەهێنانی بەشێک لە بارزانییە ئەزبەنییەکان و ئەو عەشیرەتانەی وەلائیان بۆ موئەسەسەی خێل هەیە، بەهێنانی هەرچی خەڵکی گوێڕایەڵ و ئەزبەنیی ناوچەکانی ترە بۆ شاری هەولێر و بەدەرکردن و دەرپەڕاندنی ئەو هەولێرییانەی کە “بەڵێ”ێان بۆ پارتیی نە دەگوت، بە با و بە باران، هەر لە بەفر ( لە هەولێر) کەم بووەوە. بە کیتاب و بە حیساب، بە داتا و بەئامار، ئەوە ناعەدالەتییەکی گەورەیە بەرامبەر هەولێر دەکرێ و خەڵکی هەولێر بە جەبان دەچوێنن و ناوچەکانی تریش بە قارەمان! ئاخر لە سلێمانیی و گەرمیان، بەردەفڕکێ لەگەڵ مەقەڕەکانی پارتییدا، ئازایەتیی نییە، بەڵکو لەگەڵ جەبەروتی تاڵانچییەکانی یەكێتییدا ئازایەتییە. راستییەکەی ئەو دۆخە دەڵەمەیەی هەولێر، چەند عەنتەرییاتیی و مافیایی پارتیی نیشان دەدات، ئەوەندەش خوێڕییەتیی دزەکانی یەکێتیی و جەبانیی گۆڕان و ئیسلامییەکانیش نیشان دەدات.

ئەوە وێڕای ئەوەی یەکێتیی، شەریکە دزی نەوتە لەگەڵ پارتییدا و بەرژەوەندیی ماددیی و دارایی باڵەکانی ناو یەکێتیی، بەرژەوەندییە میلیارد دۆلارەکانیان، لەسەروو هەموو حیساباتێکەوە، ئەژمارد کراوە. بە گوێرەی داتاکانی عەلی حەمە صاڵح، جێگری سەرۆکی لێژنەی دارایی لە پارلەمانی هەرێم بێت، مانگانە بڕی ٥٠٠ میلیۆن دۆلار لە داهاتی نەوت، دیزە بەدەرخۆنە دەکرێ. ئەگەر ئەم دزییە نیوەیشی بەر یەکێتیی و باڵەکانی نەکەوێت، بەشێکی زۆر لەم پارەیە بۆ شەریکە دزەکانی یەكێتیی دەڕوات کە نەوتێکی زۆر لە ناوچەکانی یەكێتییەوە بە قاچاغ و بە رەسمیی، تاڵان دەکرێت.

بەو هۆکارانەی سەرەوە و بە دەیان هۆکاری تری سیاسیی و کولتووریی، شاری هەولێر، راناپەڕێت، خۆپیشاندان ناکات، دەسەڵات بەوپەڕی هەڵسوکەوتی مافیاییەوە سەرکوتی دەکات، هەزاران عەصابە و بەڵتەچیی شارەکانی تری تێدا بەسیج کردووە و بە موچەی رەیعیی و پارە بەخشینەوە، وەکو پاسەوانی خاوەن وەلائی عوظما، دڕی کردوون و پاسەوانیی بەرژەوەندییە سیاسیی و ئابوورییەکانی خۆی لە هەولێردا، بەمانە دەکات. ئێستا، خەڵکی سەرجەم کوردستانی عێراق ( بەهەولێریشەوە)، لەبەردەم ئەم واقیعە تاڵە سیاسییەدان کە هیچ هێزێکی سیاسیی، توانای مۆبەڵایزکردنی ناڕەزایەتییەکانی خەڵکی هەولێری نییە، بەڵام ئایا دەکرێت، سەرجەم خەڵکی کوردستان، بەتایبەتییش سلێمانیی، گەرمیان و کەرکوک و ناوچەکانیان، ئەم هەموو باجە قورسە سیاسیی و ئابوورییە، بۆ دەیان ساڵی تر و بگرە بۆ صەدان ساڵی تر بدەن؟ بە دڵنیاییشەوە، شاری هەولێریش، لەبەرامبەردا، باجی شەریکە دزەکانی یەكێتیی و جەبانیی و بێڕوئیایی، گۆڕان و ئەو هێزانەی تر دەدەنەوە کە جاروبار بۆڵەبۆڵ دەکەن.

راستییەکی تریش هەیە کە من ئەگەر بە رەچەڵەک هەولێریی بوومایە، ئەوە دەبووایە بە تۆلێرانسێکی کولتووریی گەورەوە باسی بکەم. دەبێ دڵم ناسک نەبێت و بە قسەی هەندێ خەڵکی ناڕازیی شاروشارۆچکەکانی کوردستان، لەسەر بێدەنگیی و دەستەوەستانی هەولێر، دڵم نەڕەنجێ و پارتیی و موئەسەسەی فاشیلی کوردایەتیی، موئەسەسەی تاڵانچییەکانی دەوڵەتی کوردیی، سەرمایەگوزاریی سیاسیی و کولتووریی لەسەر نەکەن. بەشێک لەو هەولێرییانەی کە لە پارتیی و دەسەڵاتەکەی پڕ بوونە، هیچ سیمبوڵ و کاریزمایەک شک نابەن، پەنای بۆ بەرن و نزای لا بکەن، جگە لەوەهمی شاعیرێکی رادیکاڵی پاننەتەوەیی pan-nationalism ، پاننەژادیی و موهەڕیجی کوردایەتیی وەکو “پەشێو” نەبێت. ئەوە لەکاتێکدایە، ئەم شاعیرە جگە لە کۆمەڵێ ریتۆرێکی عمومییات و قسەی شەعبیی، هەرگیز ، سنوور و تخوبەکانی موئەسەسەی بارزانیی( نە باپیر، نە باوک، نە کوڕ و کوڕەزاکانی) نەبەزاندووە.

لە کاتێکدا، بەئاشکرا و بەوپەڕی حەماسەتی شاعیرییەوە، ئەنتی جەلالییبوون و ئەنتی نەوشیروانییبوونەکەی بە دەیان جۆر تەغرید کردووە و راستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ، خزمەتی بە وەهمی پرۆژەی دەوڵەتی کوردیی و مافیاکانی کوردایەتیی، کردووە. لەباری ئاریستۆکراتییەتی فیکریی و سیاسییەوە، بەڕاستیی خەجاڵەتییە، شاعیرێک بکەم بە قدوەی شارەکەم، لەکاتێکدا، شیعر جگە لە قسەی قۆڕ و حەماسیی، جگە لە خۆخاڵییکردنەوەی باووبژ، بەدەردی هۆزەکانی ئەریتێریا، صۆماڵ و ئەفغانستانیش ناخوات. سەرەنجام، ئەگەر بە زەڕەبین بەدوای نوخبە و مونەوەرەکانی کوردایەتییدا بگەڕێی، ئەوە پەشێو، یەکێک لە چالاکترین و پڕتێکسترین( شیعر ) کەسەکانی ئەم مانیفێستە سیاسیی و ئابوورییە چەتەگەرییە کە ئێستا، دزە گەورەکانی ماڵی بارزانیی، ماڵی تاڵەبانیی، ماڵی ئیبراهیم ئەحمەد و ناوەندی بڕیارەکەی( یەکێتیی=پارتیی)، بە صەدان میلیارد دۆلاریان لەژێر ساباتی فاشیزمی کوردایەتیی و حەماقەتی ناسیۆنالیزمی کوردیی و خورافاتەکانی دەوڵەتی کوردییدا، بۆ ئەبەد، لە نەوەکانی ئێستا و ئاییندەی کوردستان، دزییوە و بەردەوامیشن.

لێرەدا کە ناوی “پەشێو” هێنراوە، رەخنە لە کەسایەتیی و ناوەڕۆکی ئینسانییبوونی ئەو نییە، کەسێکی تا بڵێی کۆمەڵایەتیی و شەعبییە و جەماوەرێکی زۆر زۆری هەیە. لێرەدا کە وەکو میتافۆرێک بەکارهێنراوە، خەڵکێکی زۆر لەم پیاوەدا، کاریزمایی، خاوێنیی و جەرائەتی تێدا دەبیننەوە. لەکاتێکدا هەموو گلەییەکانی ئەم شاعیرە لە خوزیعبەلاتەکانی دەوڵەتی کوردیی و مانیفێستەکەی( کوردایەتیی) ئەوەیە کە رادیکاڵ نیین، لەبەرامبەر عەرەب وعێراقدا توند نیین، ماڵی والیی بەڕاستیان نییە و جدیی نیین لەسەر پرۆژەی هەرێمی سوننیی( خەلانۆچکەی کوردیی) ، لە گەڵ کۆمەڵێ وردە گلەیی فۆرماڵیی و شیعریی و…تاد. سەرەنجامیش ئەم میتافۆرە کاریزمایەی کە هەندێک لە هەولێرییە ئەنتی پارتییەکانیش پێی موعجیبن، بە راستەوخۆ و بەناڕاستەوخۆ، دەڕژێتەوە ناو پرۆژەی ئیستیحماری کوردایەتیی.

دەردێکی تری هەولێرییەکان، نەبوونی شەخصییەتێکی سیاسیی ئۆپۆزیسیۆنە( ئەمە بۆ سلێمانییش، تا رادەیەک راستە). سەردەمانێک کۆسرەتیان هەبوو، بەڵام ئێستا ئەم بیزنسمانە میلیاردێرە، هەڵەی وا ناکات دژایەتیی داگیرکاریی ٣١ ی ئاب و برسییکردنی خەڵکی کوردستان و ئەوهامەکانی بارزانیی بکات، چونکە کۆمپانیاکانی، بیزنسەکانی، ئەقوام و ئەعوانەکانی زەرەرمەند دەبن. سەردەمانێک غروری سیاسیی و عەسکەریی ئەم پیاوە لە هەولێردا، لە لووتکەدا بوو. بە زمانی شەعبیی، مەثەلی ئەعلا( مثل الاعلاە) بوو. ئێستا بە وەفدێکی هاوبەش دەیبەن بۆ بەغداد و تاوێک گۆرانیی” مافی چارەی خۆنووسین”ی پێدەڵێن و تاوێکی تر حەیرانی توانەوەی بەستەڵەکی نێوان بەغداد و هەولێری پێدەڵێنەوە. دەردی هەرە گەورەی کۆمەڵناسیی سیاسیی شاری هەولێر، نەبوونی ئاگایی جەماعییە( ئاگایی کۆلێکتیڤ- collective consciousness ). ئەم ئاگاییە سیاسییە پێوەندیی بەوەوە هەیە، لەجوغزی مێژووییەوە، شاری کەسابەت و دەست بەکڵاوگرتنەوە بووە، لەبەرامبەردا کە سلێمانیی زرت و خورتە، پێوەندیی بەوەوە هەیە کە کۆمەڵێ بنەماڵە دروستیان کردووە و ئێستاش، چەمکی” خەڵکی شارەکە” برەوی هەیە. هاوکات، بە تەمەنی لەسەروو ٢٠٠ ساڵەوە، بەهۆی نزیکیی لەسنوورەوە، بەهۆی کاسبیی قاچاغ و قاچاغچییەتییەوە، ئابووریی سلێمانیی و ئابووریی هەولێر، تیجاڕەت لەم دوو شارەدا، زۆر جیاوازییان هەبووە و هەیە.

ئێوە سەیربکەن، لەسەر ئەتککردنی پێشمەرگەیەک لە بنەسڵاوە لەلایەن عەصابەکانی دەوڵەتی مورتەزیقەی کوردییەوە، ئەو هەموو داهێنەرەی هەولێر( بەهەزاران) ئەو هەموو تڕوتەشقەڵەیەی ناوی خۆیان ناوە شاعیر و ماعیر، ئەو هەموو نووسەرە رانتخۆر و ئەدیبە راپۆرتنووس و ژۆرناڵیستە جاسوسانە بکەن، تەنانەت ئەوانەی هەندەرانیش، بەشێک لەوانەی کە رەخنە بە زمانی گوڵ دەگرن و عەطری شەنێڵ chanel ی لێدەدەن، بە حوکمی ئەوەی لینکی تیجاڕیی و بەرژەوەندییان بە شاری هەولێرەوە هەیە، نایانەوێ قائیدی کوردایەتیی و حیزبەکەی، نیگەران بکەن و بەرژەوەندییەکانیان بخەنە مەترسییەوە. سەرەنجام دێن، بە زمانێکی پڕ لە لوغز، بە زمانێکی شاراوە و داپۆشراو، منگەمنگێکی گشتیی دەکەن و هەر زووش دەچنەوە سەر مەعدەنە ئەصڵییەکەی خۆیان.

بەو داتاو ئامارە مێژوویی و کولتوورییانەی لەبەردەستدان، بەو تەجرەبە سیاسییانەی رابردوو، نە یەکێتیی سەرمایەگوزارییەکانی خۆی لە هەولێر و لەگەڵ ماڵی والییەکەی تورکیادا دەخاتە مەترسییەوە، نە گۆڕان دەیەوێ هیچ جۆرە موجازەفەیەکی سیاسیی بکات، نە ئیسلامییەکانیش خەیاڵاتی دینیی و دونیاییان بەلای خۆپیشاندان لەهەولێردا دەڕوات و سەرەنجامیش نە چەپ و مارکسییەکانیش، توانای جوڵاندنی شەقامیان هەیە. ئەی دەبێ چیی بکرێ؟ بە چەمکی سۆسیۆسیاسیی، هەولێر لەماوەی دوو صەد ساڵی رابردووی خۆیدا، ئینتێگرەیشنی سیاسیی، کولتووریی و ئێستا، ئابوورییشی هاتووەتە سەر، لەگەڵ ناوچەکانی تری کوردستاندا بەتەواویی نەکردووە. ئایا دەبێ بێدەنگیی ئەم شارە و بێدەنگیی و هەلپەرستیی حیزبە میوان و دەستبەسەرەکانی ئەم شارە( جگە لە پارتیی و عەنتەرییاتەکانی)، باجەکەی هەموو خەڵکی کوردستان، بیدەنەوە. ئایا چارەسەری جدیی و واقیعیی، هەر بوونی نییە؟ ئایا ناتوانرێ سلێمانیی، کەرکوک و گەرمیان بکرێن بە مەشخەڵی سەرەتای ئازادبوونی هەولێر و شکاندنی ئەم هەموو طەوقە سیاسیی و کولتوورییە؟ ئایا ئەم وەهمە سیاسییەی حکومەتی چەتەکانی کوردایەتیی( حکومەتی هەرێم)، پشتیرە گەورەکەی ناونراوە ئەنجومەنی نیشتمانیی هەرێمی کوردستان، هیچ جیاوازییەکی لەگەڵ مەجیلسە تەشریعیی و تەنفیذییەکەی سەردەمی بەعثدا هەیە؟ ئایا مامەڵەکردنی ناوچەکانی تری کوردستانی عێراق، لەگەڵ دەوڵەتی عێراق و دوور لە هەژموونی والییەکەی ئەردۆغان، ئیمکانی نییە؟ ئایا تا کەی خەڵکی شاری هەولێر و زۆربەی ناوچەکانی تری کوردستان، بۆ چەند دەیەی تر چاوەڕوانی یۆتۆپیای خۆپیشاندان لە هەولێر بن؟ و سەرەنجامیش ئەم چەتەگەریی و قەرصەنە ئابوورییە لەسەری سەرەوە، درێژ بکێشێت؟ ئەم پرسیار وئارگیومێنتانە، لەبەشی دووەمی ئەم وتارەدا، بەدوای سەرە داوەکانیدا دەگەڕێم.


لاپەڕە ١٥ و ١٦ لەم کتێبەدا:

https://urbanforensics.files.wordpress.com/2012/09/inthenatureofcities.pdf

……………………………..




خه‌ونه‌كه‌ی تاڵه‌بانی بوبه‌ كابوس … كاروان ته‌یب

دوای كیمبابارانكردنی هه‌ڵه‌بجه‌ به‌چه‌ند رۆژێك، رۆژنامه‌نوس و كوردناسی دیاری فه‌ڕه‌نسی، كریس كۆچێرا، چاوپێكه‌وتنێك، له‌سه‌ر پرسی كورد، له‌گه‌ڵ جه‌لال تاڵه‌بانی، سكرتێری گشتی یه‌كێتی نیشتمانی كوردستان، ئه‌نجامئه‌دات و له‌ 25ی ئازاری 1988 رۆژنامه‌ی لیبراسیۆن-ی فه‌ڕه‌نسی بڵاویئه‌كاته‌وه‌.
تاڵه‌بانی له‌ چاوپێكه‌وتنه‌كه‌ جگه‌ له‌وه‌ی باس له‌ كیمیابارانكردن و هاوپه‌یمانێـتی نێوان فه‌ڕه‌نسا و رژێمی عیراق و كوژرانی پێنج هه‌زار له‌ دانیشتوانی هه‌ڵه‌بجه‌ ئه‌كات، ئاماژه‌ به‌ پرسی كورد و دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی كوردی ئه‌كات ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌و ناوی ناوه‌ “كۆماری كوردستان”، بۆ ئه‌وه‌ش تاڵه‌بانی بونی نه‌وت و سه‌رچاوه‌ی تری سروشتی له‌ كوردستان به‌ فاكته‌ری سه‌ره‌كی دائه‌نێت بۆ دمه‌زراندنی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌، به‌ڵام ئایا ئه‌و خه‌ونه‌ی تاڵه‌بانی چۆن ده‌چو؟
تاڵه‌بانی ئاماژه‌ به‌ خه‌ونه‌ گه‌وره‌كه‌ی كورد ئه‌كات له‌ كوردستانی عیراق كه‌ دروستكردنی كیانێكی سه‌ربه‌خۆیه‌. له‌ چاوپێكه‌وتنه‌كه‌ ئه‌ڵێت:”ئێمه‌ خوازیاری دامه‌زراندنی كۆماری كوردستانین. ئه‌و كۆماری كوردستانه‌یش ئه‌كرێت له‌گه‌ڵ عیراقدا بمێنێته‌وه‌، له‌ چوارچێوه‌ی سیستمێكی فیدراڵی، هاوشێوه‌ی وڵاتانی كۆماری یۆگۆسلاڤیا، به‌ڵام به‌و مه‌رجه‌ی عیراق ببێ‌ به‌ وڵاتیكی دیموكراسی، له‌م حاڵه‌ته‌یشدا ئه‌گه‌ر عیراق به‌و شێوه‌ دیكتاتۆرییه‌ بمێنێته‌وه‌ ئه‌وا جیائه‌بینه‌وه‌.”
له‌ درێژه‌ی وه‌ڵامه‌كانیدا بۆ رۆژنامه‌نوسه‌ فه‌ڕه‌نسییه‌كه‌، تاڵه‌بانی ئه‌ڵێت:”له‌به‌رئه‌وه‌ی (وڵاته‌كه‌مان) ده‌وڵه‌مه‌نده‌ به‌نه‌وت و سه‌رچاوه‌ی تری سروشتی و خاكێكی به‌پیتی هه‌یه‌ و هه‌روه‌ها خه‌ڵكی كوردستان كارامه‌ن، بۆیه‌ ئه‌توانین وڵاتێكی ده‌وڵه‌مه‌ند و گه‌شه‌كردو بنیادبنێین”.
تاڵه‌بانی ئه‌و كاته‌ داوا ئه‌كات كه‌ عیراق ببێ‌ به‌ دیموكراسی، به‌ڵام له‌ ئێستادا ئه‌و دیموكراسی و ده‌ستاوده‌ستكردنی ده‌سه‌ڵاته‌ی له‌عیراق هه‌یه‌ له‌ كوردستان نییه‌. له‌ عیراق له‌ دوای 2003 ه‌وه‌ سێ‌ سه‌رۆكی گۆڕیوه‌، به‌ڵام له‌ كوردستان له‌و ماوه‌یه‌ ته‌نانه‌ت یه‌ك سه‌رۆكیشی نه‌گۆڕیوه‌. واتا رێك پێچه‌وانه‌ی ئه‌وه‌ی تاڵه‌بانی وتویه‌تی له‌ ئێستادا هاتوه‌ته‌دی. ته‌ناته‌ هه‌مو روداوه‌كان ئه‌وه‌مان پێئه‌ڵێن تا ساڵی 2021 هه‌ڵبژاردن له‌ كوردستان ناكرێت، كه‌چی له‌ عیراق له‌كات و ساتی خۆی ئه‌كرێت، وه‌زیر لێپێچینه‌وه‌ی لێئه‌كرێت و متمانه‌ی لێوه‌رگیرێته‌وه‌، په‌رله‌مان و حكومه‌تێكی كارا هه‌یه‌، داهاتی نه‌وت شه‌فافه‌، بودجه‌ له‌كاتی خۆی په‌سه‌ند ئه‌كرێت…هتد ئه‌وانه‌ هیچی له‌ هه‌رێمی كوردستان ( كه‌ ئه‌و كۆماره‌ كوردییه‌یه‌ تاڵه‌بانی باسی كردوه‌) نییه‌.
سه‌باره‌ت به‌ سه‌روه‌تی هه‌رێمی كوردستانیش، له‌ دوای ساڵی 2008 ه‌وه‌، نه‌وتی هه‌رێمی كوردستان له‌لایه‌ن “هه‌ندێ‌ سیاسییه‌كانی سه‌ربه‌ یه‌كێتی نیشتمانی كوردستان و پارتی دیموكراتی كوردستان تاڵانئه‌كرێت یان به‌ قاچاخئه‌برێت”، له‌ دوای “رێككه‌وتنی سیاسی” یه‌كێـتی و گۆڕان، بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان چاوپۆشی له‌ یه‌كێـتی ئه‌كات، وه‌ك ئه‌وه‌ی ئه‌و حیزبه‌، له‌ماوه‌ی شه‌ورۆژێكدا، بوبێـت به‌ “نه‌زیه و پاك و بێگه‌رد”! به‌وه‌ش گۆڕان ئه‌بێته‌ به‌شێكه‌ له‌و سیستمه‌ گه‌نده‌ڵه‌ی كه‌ هه‌یه‌.
دیاره‌ ئه‌و نه‌وته‌ی كه‌ تاڵه‌بانی باسی لێكردوه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ركوكه‌. ئه‌وه‌تا له‌دوای 2014 ه‌وه‌ –دوای هاتنی داعش- ئه‌و شاره‌ به‌خۆی و نه‌وته‌كه‌یه‌وه‌ له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی كورده‌. “چه‌ند سیاسیه‌كی پارتی و یه‌كێـتی ئێستا خۆیان نه‌وتی كه‌ركوك و كوردستان ئه‌به‌ن”. بۆ پشت راستكردنه‌وه‌ی ئه‌مه‌ش ئاماژه‌ به‌ لێدوانێكی شاڵاو عه‌لی عه‌سكه‌ر، ئه‌ندامی سه‌ركردایه‌تی یه‌كێـتی ئه‌كه‌م كه‌ وتی:” ئیتیفاقی ژێربه‌ژێر له‌ نێوان (یه‌كێتی و پارتی) هه‌یه‌ بۆ بردنی نه‌وتی كه‌ركوك”. به‌ كورتی “رۆژانه‌ زیاتر له‌ 600 هه‌زار به‌رمیل نه‌وت له‌ كوردستانه‌وه‌ هه‌نارده‌ئه‌كرێت، به‌ڵام داهاته‌كه‌ی شه‌فاف و دیار نییه‌”، له‌ولایشه‌وه‌ “رۆژانه‌ به‌رده‌وام به‌ته‌نكه‌ر نه‌وت و گاز به‌ قاچاخ ئه‌برێن”.
كاتێك باش بۆمان رونئه‌بێـه‌وه‌ كه‌ سیاسییه‌كانی كوردستان چی كاره‌ساتێكیان به‌سه‌ر كوردستان هێناوه‌ كه‌ خۆیان ناكۆكی و ململانێ‌ بكه‌وێته‌ نێوانیانه‌وه‌ له‌سه‌ر سه‌روه‌ت و سامان و دابه‌شكردنی داهاتی نه‌وتی قاچاخ.
هه‌ر ئه‌وانه‌ش وائه‌كه‌ن كه‌ خه‌ونه‌كه‌ی تاڵه‌بانی ببێت به‌ كابوس. چونكه‌ نه‌ هه‌رێمی كوردستان له‌ به‌غدا دیموكراسی تره‌ نه‌ نه‌وت و سامانی سروشتی بون مایه‌ی خێر و خۆشی بۆ كورد.

karwantayib@gmail.com




ئاوازه‌ ماندووه‌كانی یه‌كته‌نی … نه ژاد عزیز سورمێ … به‌شی دووه‌م

-c-
نه‌ژاد ! خود له‌ بارێكدا نییه‌
ڕه‌هایی ده‌ربڕێ…
ئیتر نه‌ما ،
دیدار ئاخر بوون ، جێی سه‌رنج بێ…
به‌سه‌رچوون
ئه‌و ڕۆژگارانه‌ی ماسك و ڕووبه‌ند
هه‌ر له‌ دوور ڕا ده‌رده‌كه‌وتن…
نه‌ژاد ! پێم كه‌وتۆته‌ سه‌ر ڕه‌شانگ ،
كه‌چی هێشتا
به‌فر نایه‌ڵێ
ئاسووده‌ سه‌رخه‌وێ بشكێنم…
به‌فر نایه‌ڵێ چاوم بپشكوێ و
شه‌فه‌ق و بووڵێڵ بگه‌یێنمه‌وه‌یه‌ك…
هاوسه‌نگیی سرووشت
دڵساردی نه‌ده‌گه‌یاند…
ئه‌ندازه‌گیریی ،
كارێك نه‌بوو له‌ به‌رامبه‌ر هه‌ستدا كردیان…
مێرخاسی ،
ئیتر ناوكۆیی (هاتیی) نییه‌ ،
ختوكه‌ی ڕه‌هێڵه‌ بدا و
مه‌وسیمی چرۆ و نه‌وای هوزاران ده‌سته‌مۆ بكا…
با به‌ خه‌ونه‌كانماندا بچینه‌وه‌…
وه‌ختی هاتووه‌
بزانین چیمان له‌ بیر كردووه‌…
داوامان لێده‌كه‌ن :
شه‌باقه‌ی برینه‌كانمان كراوه‌تر بێ ..!
تا خوێنمان كه‌ژاوه‌ی ماریینز و
یاریه‌ خنجیله‌كانی ده‌سه‌ڵاتی پایته‌ختان ،
ڕه‌نگینتر بكا…
بۆ نا !؟
پاكدامه‌نی ،
كه‌ی له‌ ئه‌لف و بێی سیاسه‌ت
جێی بووه‌ته‌وه‌…
ئه‌و غه‌یبه‌
به‌ كام سۆز كه‌شف ده‌كرێ ؟

نه‌ژاد !
هه‌ڵه‌تێكه‌ ،
نازانی نه‌ بڕۆی ، نه‌ وچانێ بده‌ی…
نه‌ گیانی شه‌كه‌تت
بده‌یته‌ به‌ر ئاوهه‌ڵدێرێ
قیبله‌نمایێكت پێ نییه‌ ،
نازانی ڕووت له‌ كوێستانه‌
یا گه‌رمه‌سێر…

له‌م ڕه‌وه‌زه‌نه‌وه‌ ده‌یانبینم ،
چوارشانه‌ ،
به‌ ڕسكان ڕسكاون…
لێزمه‌ و گه‌واڵه‌ هه‌ورانیش ڕاده‌گرن ..
لێ چاوغایه‌نن ،
بڕوایان پێ مه‌كه‌ن…

ئه‌وه‌ ده‌مگۆ نییه‌ نه‌ژاد !
ئه‌وه‌ په‌رته‌وی نهێنیه‌ دره‌وشاوه‌كانه‌…
له‌م ڕه‌وه‌زه‌نه‌وه‌ ده‌یانبینم…
به‌ شه‌یدابوون، شه‌یدای خیانه‌ت و ده‌رهاورده‌كانین…
ئه‌وه‌ ده‌مگۆ نییه‌ نه‌ژاد !
ده‌مگۆ نییه‌…

8.7.2004

-D –
(( فڕین به‌ فڕین ده‌ست پیِ ناكا.
ئه‌وه‌ی ده‌یه‌وێ فڕین فێر بێ
دبێ له‌ پێشدا وه‌ستان و ڕۆیشتن و هه‌ڵاتن و سه‌ركه‌وتن فێر بێ…))
نیتچه‌

له‌ وه‌ته‌ی هه‌ین
هه‌وراز ده‌مانداته‌ ده‌ست نشێو و ،
نشیێو ڕوو به‌ ڕووی هه‌ورازمان ده‌كاته‌وه‌…
له‌و كۆسته‌وه‌ بۆ ئه‌و كۆست…
خانه‌گه‌ردان…
ماڵ به‌ كۆڵ…
به‌ ڕووباران خوێنمان داوه‌…
به‌ بڵندی چیایان كه‌لله‌سه‌رمان پژاوه‌…
ئێمه‌ فڕینمان به‌ فڕین
ده‌ست پێ نه‌كردووه‌…

لێره‌…

له‌سه‌ر خاكی خۆمان هێللانه‌مان چێ كردووه‌
له‌و سه‌ره‌وه‌ هاتوون
بێ ئه‌وه‌ی غه‌درێكمان لێكرد بن ،
یا سنووری باخچه‌كانیانمان به‌زاند بێ
لێیان تێكداوین…

ئێمه‌ فڕینمان به‌ فڕین ده‌ست پێ نه‌كردووه‌…
هیچ نه‌ما پێمان نه‌كه‌ن…
ڕێگه‌ی داهێنه‌رانه‌ی وایان له‌ ئازاردان و
كوشتن و
ڕه‌شكردنه‌وه‌مان داهێنا
كه‌سنه‌كرده‌…
به‌ڵام ئێمه‌ عاشقی چیان بووین ،
عاشقی هه‌تاو و خاك و باران بووین و
نه‌نووستین .
ئێمه‌ فڕینمان به‌ فڕین
ده‌ست پێ نه‌كردووه‌…

ئێمه‌ به‌رله‌وه‌ی
ده‌ستمان بگاته‌ ئه‌و هێشووه‌ ،
زۆر چڵمان له‌ ژێر پێدا شكاوه‌
خۆمان به‌ هی تر گرتۆته‌وه‌…
ئێمه‌ فڕینمان
به‌ خوێن و
فرمێسك و
به‌ تاوی گریان و
به‌ ته‌كانی هه‌ڵات هه‌ڵات و
به‌ چاوه‌ڕوانی زیندان و
گه‌رده‌لوولی ئه‌نفال و كیمیاباران و
به‌ زوڵمی مێژوو و جوغرافیاوه‌ ده‌ست پێ كردووه‌.
ئێمه‌ فڕینمان به‌ فڕین ده‌ست پێ نه‌كرده‌وه‌.
2004.3.8

-E –
زینده‌ خه‌ونن ،
ئه‌و هاوكێشه‌ ناهاوسه‌نگانه‌ی
وه‌ك ئینجانه‌یێكی گڵ له‌ ده‌ستمان گرتوون…
زینده‌ خه‌ونن..

ئێمه‌ گرێژنه‌ی ده‌رگا تێكشكاوه‌كانمان ،
هێشتا هه‌روا ماوه‌ته‌وه‌..
ئاهه‌نگێكمان به‌ بوونی ، نه‌بووی
ده‌ورو زه‌مانێكی زۆرمان نه‌داوه‌..
ده‌رچوو زۆربه‌مان ،
له‌ به‌رنامه‌ی زینده‌به‌چاڵكردنی خه‌ونه‌كان..
له‌ به‌دنیهادی بێ ئه‌ندازه‌ی
وه‌فا و شه‌رم نه‌گه‌یشتبووین.
ده‌رچوو ئێمه‌ سه‌هو بووین..
ده‌رچوو…(؟!)

زینده‌ خه‌ونن ،
ئه‌و كوانووانه‌ی
له‌ دووكه‌ڵ زیاتری لێ دیار نییه‌ ،
سه‌رسام..
حه‌په‌ساو..

براده‌ره‌كه‌م ، له‌ هه‌نده‌ران ده‌ژی..
گرفتی گه‌وره‌ی ئه‌وه‌یه‌ ،
وه‌رزه‌كانی ساڵی لێ تێكچووه‌ ،
براده‌ره‌كه‌م ،
گه‌نجینه‌ی به‌رده‌رگای ماڵی خۆیان نابینێ !
چووه‌ به‌ دوای ئه‌و گوڵانه‌دا ده‌گه‌ڕێ
كه‌ ( له‌وێ )
له‌سه‌ر ته‌رمی مردووانی داده‌نێن..
ئه‌و له‌وه‌ته‌ی سه‌ری هه‌ڵگرتووه‌ ،
سه‌یری ئاوێنه‌ی نه‌كردووه‌ و
ئادگاری خۆی نه‌دیوه‌..
دوای ئه‌و هه‌موو ماوه‌یه‌
هاتبوو به‌ په‌رۆشه‌وه‌
سیماو ئادگاری خۆی ببینێته‌وه‌ ،
ئه‌و تا خۆی نه‌دیبوو ،
نه‌یده‌زانی ئه‌وه‌نده‌ ماندووه‌..
ئه‌و تا خۆی نه‌دیبوو ،
نه‌یده‌زانی ئه‌ونده‌ ئومێد دزراوه‌..
ئه‌وه‌نده‌ هیچه‌..
زینده‌خه‌ونن..
ئه‌و مامڵه‌ت و سه‌روسه‌ودایانه‌..
وژه‌ی (با) ن
كاسیشی كردووین ،
دووكه‌ڵی كووانویش
كه‌ دیار نییه‌ له‌ ئاگره‌وه‌یه‌ ، به‌ ڕوودا ئه‌دا..
به‌ خێر له‌ به‌فرانباری ته‌مه‌ندا..
ڕه‌شانگمان لێ ده‌ركه‌وتبوو.
به‌خێر خه‌ریك بوو
هه‌نگاو هه‌ڵێنین..
زینده‌ خه‌ونن..
زینده‌..خه‌..و..ن..ن.
كانوونی دووه‌م 1995

-F-

ڕێگاكان به‌ره‌ و كوێمان ده‌به‌ن ؟
ڕه‌شه‌با به‌ زمانی ڵاَلمانه‌وه‌
ئاسۆی مێژوو
ئاسۆی جوغرافیا
ئاسۆی ڕه‌نگ و مردن ..
ئاسۆی سیاسه‌ت و قیامه‌ت ..
هه‌موو ئاسۆیه‌كان
ده‌كرێن به‌ پێكێك و :
له‌ شه‌وه‌ لاڵه‌كان
له‌ شه‌وه‌ كوێره‌كاندا هه‌ڵده‌درێن..

ئه‌و پێكه‌شتان نۆش !

به‌ ئێوه‌ چی
ژێیه‌كان ده‌پسێن ؟
به‌ ئێوه‌ چی
ڕوانینه‌كان هه‌ناسه‌ سوار ده‌كرێن ؟
به‌ ئێوه‌ چی
چیاكان خاكه‌شین بپۆشن ؟
به‌ ئێوه‌ چی
مه‌رگ و
ده‌نگ و
كوێرایی ؟
به‌ ئێوه‌ چی..؟

ڕێگاكان
به‌ره‌و كوێیان بردین نیشتمانه‌كه‌م؟
ئه‌وه‌ خه‌ون بوو یا مۆته‌كه‌ ؟
ئه‌و پرخه‌ بوو یا ئاوزنگ دان ؟
ئه‌وه‌ چه‌پڵه‌ی
گرگنه‌ حوجه‌كان بوو
یا فیكه‌ی سۆزانییه‌كان..؟
نیشتیمانه‌كه‌م..
چی ما نه‌یانده‌ییێ و
چی ما پێت نه‌كه‌ن ؟
ئه‌وه‌ی پێت نه‌كرابوو ، پێیان كردی…
ئه‌وه‌ی نه‌ت دیبوو ، پێیان دیتی..
ڕێگاكان ،
به‌ره‌و كوێیان بردین ؟
زمانی
چه‌كی ژه‌نگاوی قاچاخچییان..
ڕۆژگاری
سه‌ره‌تاتكێی
هه‌رچی و په‌رچی و
ماستاوچی و
كارخانه‌چی و
چی و چی.. بۆ كوێی بردین ..
نیشتیمانه‌كه‌م ،
نیشتیمانه‌ له‌ت له‌ت و
بێ ئاسمان و
چرا و
بێ ڕێگا و
بێ ئاسۆیه‌كه‌م..!

ئیتر شه‌وتان باش!
كه‌ خه‌ونی مناڵانتان
زینده‌ به‌چاڵ كرد و
دواڕۆژتان له‌ پێ كرد..
شه‌وتان باش !
شه‌هیده‌كانتان
جارێكی دی شه‌هید كرده‌وه‌…
شه‌وتان باش !
شه‌وتان با
شه‌وتان
شه‌و…
شوباتی/ 1995

-G-
خه‌زێنه‌ و ده‌وڵه‌ت ، له‌ به‌ر دره‌گای خۆته‌…
تۆ…
ده‌خوازێ هه‌وڵبده‌ی
به‌ هێزی دیماهینه‌هاتووی جوانی بچیته‌ مه‌یدان…
بۆنایێن (وه‌زاره‌تی جوانی) و
(به‌ڕێوبه‌رایه‌تی گشتیی جوانی) و
(كۆمپانیای سنوورداری جوانی) دابمه‌زرێنین ؟
كوردینه‌ ! وڵاته‌كه‌ی خۆتان نابینن ؟
وه‌رن ئه‌مجاره‌
به‌ چاوی ناخ ته‌ماشای كه‌ن…
ببینن چۆن مێژووتان نه‌خوێندۆته‌وه‌…
ببینن
چه‌ند كۆڵه‌وار و
چاوله‌ده‌ر و
بێ ئاراسته‌ن…
نیگاتان بۆچی په‌رت بووه‌…؟
ئه‌وه‌تا خه‌زێنه‌ و ده‌وڵه‌ت له‌ به‌رده‌رگای خۆتانه‌…
ئای له‌ ئێوه‌ !!
كه‌ به‌ خۆشتان ناوه‌ستن…
ئای له‌ ئێوه‌ ،
هه‌وڵناده‌ن جیهانبینییه‌كتان هه‌بێ…
ئای له‌ ئێوه‌ی
به‌ جارێ
پێتان
له‌ به‌ری خۆزگه‌ و مرازان بڕیوه‌…
بۆ كوێ ده‌چن؟
به‌ دوای چیدا ده‌گه‌ڕێن ؟
ئه‌وه‌تا خه‌زێنه‌ و ده‌وڵه‌ت
له‌ به‌رده‌رگای خۆتانه‌…
چارێكی دیكه‌تان كه‌ نه‌ماوه‌…
یا ده‌بێ هه‌بن ،
یا هه‌بن…
( ڕۆشنایی ناخه‌ تیشك داوێ…
نه‌ژاد بیانبینه‌، هه‌موو شتێكیان هه‌یه‌…
بیانبینه‌ نه‌ژاد !
له‌ هه‌موو شتێك بوونه‌ته‌وه‌ ،
ئیتر نازانن چی بكه‌ن…
ئه‌و خه‌مه‌ی یه‌خه‌ی گرتوون
تووشی كه‌س نه‌بێ…
تیا ماون له‌وه‌ی
بۆچی گوڵ بۆنی جارانی نه‌ماوه‌…
بۆ ناتوانن وه‌ك جاران
گوێ بۆ خوڕه‌ی ئاوهه‌ڵدێران ڕادێرن ،
كه‌ ده‌نگی هه‌ندێكیان
وه‌ك ده‌نگی وێككه‌وتنی
هێشوه‌ ترێیان وایه‌…
نه‌ تامی چا وه‌ك خۆی ماوه‌ ،
نه‌ دانیشتنی چایخانه‌ و
پیاسه‌ی ئێواران…
هه‌موو شتێكیان هه‌یه‌…
نه‌ زه‌رده‌ی سه‌ران…
نه‌ یه‌كه‌مین بارانی پایزان
سه‌رنجیان ڕاده‌كێشێ…
تیا ماون…
هه‌موو شتێكیان هه‌یه‌ و ،
له‌ هه‌موو شتێك بوونه‌ته‌وه‌..
نازانن چی بكه‌ن…
به‌ ڕاستی شایانی دڵنه‌وایین…
شایانی به‌زه‌یین…)
2004.7.24

-H –
نه‌ژاد سه‌یركه‌ !
ده‌فژن
به‌ چ ڕوانین و جیهانبینییه‌ك
له‌ مه‌داری كه‌شف و یه‌قیندا گیرساونه‌ته‌وه‌ ،
كه‌ له‌ من و تۆ ونه‌ !
نه‌ژاد !
بڵێسه‌ هه‌مان بڵێسه‌ بوو ،
تیشكی له‌ دره‌وشانه‌وه‌ی جیهانئاراوه‌
به‌ناو كۆڕی غه‌ریب و ئاشنایاندا ده‌پڕژاند…
ئای كه‌ نهێنیه‌كی گه‌واهیده‌ر بوو ،
هاتین (پاكی) مان به‌ ته‌رازووی لاسه‌نگ كێشا ،
كه‌چی
هه‌ڵه‌گۆیی به‌ ته‌رازوویه‌كی هاوسه‌نگ !
ژه‌هره‌ گوڵنار نه‌ژاد !
باده‌ی دوای نیوه‌شه‌وانی ده‌روێشی…
غه‌مزه‌ی وشكه‌ بڕواییه‌…
ڕاڕه‌وه‌ی یاساشكێنی…
له‌ نادانییان نه‌بوو ،
ده‌فژه‌ن به‌و ڕوانینه‌
وه‌همی دادڕه‌سیی
به‌ره‌و باره‌گای نوور به‌ كۆڵدا ده‌ده‌ن…
ژه‌هره‌ گوڵنار ،
شارای زه‌مانی(قاتیی) یه‌…
نه‌شئه‌ی باده‌نۆشی كه‌ناره‌كانه‌…
چ هه‌ڵپه‌یه‌كه‌
نیوسه‌ده‌ زیاتره‌، (دارا) دارێكی نه‌دی…؟
لێڕوانین
له‌ قه‌ڵه‌مڕه‌وی سرووته‌ ڕسكاوه‌كاندا كه‌نارگیره‌…
شاش بووه‌ ،
به‌ دوای چه‌شه‌یێكدا ده‌گه‌ڕێ
سه‌راپای له‌ خۆنووسانه‌…ونه‌…
ده‌فژه‌ن ئاشنان… نامۆ نین
چه‌می چاوان و
هۆشی مه‌ستی و
ڕوناهی دڵان ده‌بینن…
وه‌نه‌وشه‌كان كه‌ ڕازێكیان تێدا نه‌بوو…
ئه‌وه‌ ته‌بعی هه‌ڵبوون بوو
له‌ شه‌وێكی ده‌یجوور و نوته‌كدا…
ئه‌وه‌…
كانی زه‌مه‌ندێكه‌
ڕه‌نگ به‌ په‌لكه‌گیا ده‌دا و
بۆن به‌ عه‌تر ده‌به‌خشێ…
ئیتر چ به‌رگرێك هه‌یه‌
دارستان له‌گه‌ڵ بوڵێڵدا نه‌سووتێ…؟
ده‌فژه‌ن بێ په‌روایه‌ ،
ده‌خوێنێ و ده‌ڕوا…
خۆشخوانی ، كه‌ شۆخی نییه‌ براده‌ر…!
برینی بێشاڵانانه‌ ،
نیگاری سۆز
باڵنده‌ی به‌رزه‌فڕ و
سایه‌ی چیله‌مێو…
گه‌ڵا
گه‌ڵا
نه‌ژاد بڕوانه‌ !
گه‌ڵا چۆن بوون به‌ ئاوێنه‌ی وه‌رزه‌كان
ده‌فژه‌نیش به‌ گوڵی دیوان…
2004.6.26

-i-
چی بگێڕمه‌وه‌؟ به‌ ته‌نێ بووین…
بیابانێكی بێ پایان بوو ،
بێ داد ، بێ هانا…
گه‌رده‌لوول ، په‌یامی نیهانیی و
خه‌نده‌ی له‌سێداره‌دراو…
چی بگێڕمه‌وه‌؟
ڕێكه‌وت سرووشت به‌ده‌ر بوو ،
به‌هانه‌گر ، ڕاگواسته‌…دڵگه‌رم…
تۆ بڵێ خه‌ونی ڕه‌هێڵه‌…
ڕامانی باران…
ئاوڕدانه‌وه‌ی به‌فر و
فڕینی سێبه‌ر…
چی بگێڕمه‌وه‌ ، كاكه‌ نه‌ژاد !
كارخانه‌یه‌ك بوو بۆ خۆی ،
له‌ كزه‌بای به‌یانییان پشێوتر ،
سوخته‌ی دڵڕه‌شان…
چی بگێڕمه‌وه‌؟
ئه‌و وه‌ختی هه‌موو وه‌رزه‌كان
یه‌ك وه‌رز بوون
به‌ڵام نازانم…
به‌بیرم نه‌ماوه‌ كام وه‌رز بوو…
ئه‌گه‌ر بڵێم زستان بوو دڵنیا نیم…!
ئه‌گه‌ر بڵێم پایز بوو… دڵنیا نیم…!
ئه‌گه‌ر بڵێم به‌هار بوو… هاوین بوو
دڵنیا نیم…!!
له‌ بیره‌خه‌و ڕا چوو بووم ،
ئاگام لێ نه‌بوو
هاتبوو دڵی ماندوومی
له‌ جانتاكه‌ی هاوێشتبوو و
ڕۆیشتبوو…
كه‌ هۆشیار بوومه‌وه‌ ،
ده‌ستم له‌ سنگم كوتا، ئینجا زانیم…
لێ پاشی چی…؟ چی بگێڕمه‌وه‌ ؟
چی بگێڕمه‌وه‌.. كاكه‌ نه‌ژاد…!؟

2004.9.2




ناساندنی کتێب… کەوتنی ئاسمانەکان (رۆمان) جەبار جەمال غەریب

ناساندنی کتێب…
کەوتنی ئاسمانەکان (رۆمان)
جەبار جەمال غەریب
لە بڵاوکراوەکانی ناوەندیی رۆشنبیری و هونەریی ئەندێشە
چاپی یەکەم ٢٠١٦………………… ٣٠٧ لاپەڕە.
بە دوو مانگ و دوو رۆژ نوسراوە…

هەڵۆ بەرزنجەیی
١/١٠/٢٠١٦
<< دەشێ کۆترێک دەنووک لە گومبەزی ئاسمان بدات و کونی بکات،بەڵام بەرنامەکەی ئەوی پێ هەڵناوەشێتەوە>> یەکەم دێڕی،دەستپێکی رۆمانەکە.

لەم بەرهەمەدا، رووبەرووی دەقێکی ئەدەبی دەبینەوە،کە نووسەر،چ بوارێک بۆ خوێنەر ناهێڵێتەوە،چاوێ بنووقێنێ و پیاڵەیەک چا فڕ بکات و هەناسەی پشوودانێکی ئارامبەخش هەڵکێشێ..ئاخر نووسەر هێندە بە کارامەیی باس و دیمەن و رووداوەکان،بە سەلیقەوە پێکەوە گرێدەدات و تابلۆیەکی ئەمەندە وورد و جوان دەنەخشێنێ،خوێنەر ناتوانێ بەسانایی دەست لە خوێندنەوە هەڵگرێ،بەواتایەکی تر رووداوەکان هێندە ووروژێنەر و سەراسۆێکەرن، بەناچاری پەلکێشی دوای خۆیت دەکات.
بەڵێ لەگەڵ خوێندنەوەی هەر وشەیەک ئارەزوو دەکەیت خێرا چاوت بە وشەیەکی تر بکەوێ،پاش هەر رستەیەک،حەزدەکەیت بزانی رستەی داهاتوو چییە؟ هەر لاپەڕەیەک تەواو دەکەیت،مەراقتە زوو بزانی لاپەڕەی پاشتر چی تێدا نووسراوە و هەر بەند و ناونیشانێک بە کۆتایی دەگەیەنی، ماخۆلانتە تا دەگەیتە سەر ناونیشان و بەندێکی تر. ئەمەش هونەر و تەلیسمی سەرکەوتنی کاری ئەدەبی بەرز و باڵایە..
کوڕێکی خەڵکی گەرەکی سەرشەقامی شاری سلێمانی،کاری شۆفێریی لە نێوان سلێمانی و کەرکووکدا دەکات..رێکەوت و چارەنووس وا دەشکێتەوە،دڵی بە کچە ترکمانێکدا دەچێ و دوای بگرە و بەردەیەکی زۆر، کە کەسوکاری ژنەکە رازی نابن ئەم دوانە پێکەوە هاوسەرگیریی بکەن.
(فوئاد)،پاڵەوانی رۆمانەکە،لە سەرەڕێی ئەم عەشقەدا ئازار و لێدانێکی زۆر دەخوات تا بە دلبەرەکەی (یولدزنوور) بگات..لە ئاکامدا لە کەرکووک دەردەکرێت.
پاشان لە سلێمانی تووشی دەردێک دەبێت و ،دکتۆر ئامۆژگاری دەکات ژن بهێنێ… ئەویش بە رێکەوتێکی تری دراماتیکی ژنێک بەناوی ئەڵماس دێنێ…(فوئاد هات،بەبێ نامە و ئیشارەت و دڵداری ،هات و سلفێکی لە دڵی دا و بردی..ل ٢٨)..
فوئاد لە سلێمانی دەبێتە خاوەنی ژن و کچێکی خنجیلانە بە ناوی ئاسکۆڵ. لێ هەر دڵی بە سوێی عەشقی یولدزنوورەوە کزەی لێ هەڵدەستێ…

رۆژگار وا وەردەچەرخێ ،دواجار کچە لەدەست کەسوکار هەڵدێ و خۆی دەگەێنێتە فوئاد و بە خۆشەویستەکەی شاد دەبێت.ئەم جووتە، زەماوەند ئەنجام دەدەن و دەکەونە دنیای خۆشەویستی خۆیان و لە چرکەیەکی هەستیاردا جووت دەبن و منداڵێک دێننە دنیاوە و ناوی دەنێن زەینولعابدین/ زەینەڵ یاخود ئاسۆ..
ساڵانی نێوان ١٩٨٠ ـ١٩٨٨ ،شەڕی ئێران و ئێراق سەرهەڵدەدات و فوئادیش وەک هەزارانی دیکە دەبرێت بۆ ئاگری ئەو شەڕە نەفرەتییە…
رۆژێ فوئاد بە مۆڵەت دێتەوە بۆ ماڵەکەی کەرکوکی و دەکەوێت بەسەر کۆستی ژن و خەسویدا..گوایە لەماڵەوە بەگاز سووتاون!!… رێکەوت وایە، زەینەڵ لەو کارەساتەدا لای خەزووری دەبێت و نابێتە قوربانی ئەو کارەساتە دڵتەزێنە. فوئاد،کۆمەڵێ نیگەرانی و کێشە شاڵاوی بۆ دێنن و بەدڵشکاوی و خەمبارییەوە تێدەگات لێرە هەموو شت بۆ ئەو تەواوبووە. ئیدی چیرۆکێ بۆ خۆی ساز دەکات و زەینەڵی ساوا هەڵدەگرێ و دەیهێنێتەوە بۆ سلێمانی..لای ئاسکۆڵی ژنی بەم جۆرە باسەکە دەگێڕێتەوە: لەرێی گەڕانەوەمدا لە کەرکوکەوە بۆ سلێمانی، کارەساتێکی ئوتومبیل روویدابوو،دیار نییە دایک و باوکی ئەم منداڵە ساوایە،ماون یان نا،لێ ئەم مەلۆتکەیە لە دووری شوێنی کارەساتەکەوە بەجێمابوو، یان لەبیریانچووە، منیش لەرووی مرۆییەوە کاتێ ئەم منداڵەمە بەجێماوەم دۆزییەوە،هەڵمگرتۆتەوە و لە رێی خودا و مرۆڤایەتیدا هێناومەتەوە بۆ ئێرە و هەوڵ دەدەین بەخێوی بکەین. هەر لەوێدا ناوی (ئاسۆ)ی لێدەنێن. ئەڵماسیش پەیمان دەدات، وەک منداڵی خۆی گەورەی بکات.
فوئاد لەبەرەی بەدەستی ئێرانییەکان بەدیل دەگیرێ و بە قۆناخێکی پڕ لە ناخۆشی و دەردەسەریدا ژیانی دیلی بەسەر دەبات. ئەم دوورییەش رەوتی ژیانی ئاسکۆڵ دەگۆڕێ و زۆر بە کولەمەرگی خەریکی بەڕێکردنی خێزان و ژیان دەبێت.(مێردی دوور،وەک پشکۆی بێتینی بن خۆڵەمێشە.گەرمت ناکاتەوە،بەڵام دەتسووتێنێ.ل ٢٩)
دوای گەورەبوونی ئاسۆ لەتەک ئاسکۆڵدا،ئەڵماس بە کاریگەرێتی زولێخای درواسێیان، ئاسکۆڵ لە ئاسۆ مارە دەکات..بەرهەمی ئەم هاوسەرگیرییە، منداڵێک دەبێت ناوی لێ دەنێن ( هیوا). بە هیوای گەڕانەوەی فوئادی باپیرە…
دوای گەڕانەوەی فوئاد لە دیلێتی لە ئێران، زۆر تراژیدیائامێزانە، دەکەوێ بەسەر ئەم رووداوەدا و تووشی شۆک دەبێت و چەخماخەیەک بە مێشک و جەستەیدا، دێت و دنیای لەبەرچاو تاریک دەبێت و چیدی بۆی ناکرێ بەرگەی گوناهوهەڵەکانی خۆی بگرێ.
ساتەوەختێکیش ئاسۆ هەست بەوە دەکات،هاوسەرگیریی لەتەک خوشکی خۆیدا بۆ ئەنجام دراوە،رووبەرووی ئازارێکی دەروونی زۆر کوشندە دەبێتەوە،پڕ بە گەرووی نەفرەت لە خۆی دەکات و دەیەوێ بەهەر شێوازێک بێت، خۆی لەم گوناحە مەزنەی کردوویەتی/ پێی کراوە پاک بکاتەوە.
دوای هێنان و بردنێکی زۆر،بڕیار دەدات، بەرەو مزگەوتی مەلا شەفیقە کۆڵە، دەکەوێتە ڕێ، تاوەکو رێچارەیەکی لەم نەهامەتییەی تێیت کەوتووە بۆ دیاری بکەن و چرایەکی بدەنە دەست لەو شەوەزەنگەی ئاسۆی ژیانی داگیرکردووە، بێتە دەرێ.
چیرۆکەکە تا ئێرە لە خولگەیەکی کێشە کۆمەڵایەتییەکاندا خول دەخوا و بە تراژیدیایەکی کوشندەی بێ وێنەوە و بە هەموو توانای نووسینەوە و لە تەواوی رەهەندەکانەوە،بەخەستی باسەکان،ورووژێنەرانە، دەخاتە بەردەم خوێنەر.
لێرە بەدواوە، سیما و خەسڵەتێکی سیاسی بە خۆوە دەگرێ، دەچێتە نێو باسگەلێکەوە،کە تارمایییەکی رەشی چڵکن و هیواخەسێن،لە ئاکامی باڵادەستی گرووپێگەلێکی سیاسییەوە،بەناوی ئایین و جەنگ بۆ خوا کردن، وەک دیاردەیەکی نامۆی دێوزمە،لە ناوچەکانی کوردستاندا سەریان هەڵداوە.هاوشانی ئەمەش تیشکێک دەخاتە سەر رەفتاری پۆلیسی تۆقێنەری ئەم گرووپە،کە بە باوەڕی بەندە،زۆر کارامە و لێوەشاوانە،بە پەیکەری جەستەییاندا دەچێتە خوارێ و پێبەپێی کرادار و رەفتاریان وێنەکان بۆ خوێنەر رادەگوێزێ،بە شێوازێک، خوێنەر لە کردەوە و میتۆدەکانی ئەشکەنجەدان و ئازاردانی ئەم گرووپانە، موچڕکە بە لەشیدا دێت..
لێ ساتێ ،ئاسۆ هەر کە پێی دەخاتە نێو مزگەوتەوە، قاچی دەبێت بە تەڵەی حیزبی ئیسلامی سیاسیی کوردییەوە و ئەوانیش لە چاوتروکانێکدا، دەیگەێننە بارەگانی خۆیان لە بناری شارەزوور و چیای سوورێن. ئەم بارەگایانە تژین لە مەلا و موفتی و ئەمیری ئەفغانی و نێودەوڵەتی، وەک ناوەکانی ئەبودوجانە و قەندەهار.. پاشان بە کۆمەڵی فلتەری ئامادەکاریدا لە ژێر سەردێڕی (ریازەی رۆح)دا مەشقی پێدەکەن. ئەم ئاسۆ بەدبەخت و چارەڕەشە،وەک دەڵێن: بۆ ریشی دەچێ،سمێڵیشی دەنێتە بان و هەموو دەستگیرۆیی و رێنومایی و هەوڵی چارەسەرکردنی ئەو قەباعەتەی لەدەست ئاسۆ قەوماوە ـ دوای ئەشکەنجەدان و سزا و لێدان و تۆقاندن و سووکایەتی چەشتن و دەیان میتۆدی تریت ترسناکەوەـ دەقۆزنەوە بۆ ئەوەی ئاسۆ،وەک جەنگاوەرێکی خودا، جەستەی خۆی بکاتە بۆمبایەک و خۆی بتەقێنێتەوە. ئەمەش تاکە کارێکە خواوەنە/یاخود خواوەن رەزامەندی لەسەر بێت و بارتەقای ئەو گوناحەی ئاسۆ کردوویەتی تێهێنانەوەی لە بارەگای خودادا بۆ بکات و لە گوناهەکەی پاکی بکاتەوە.. شاری قەڵا و منارە،کۆنە هەولێری دێرینیش وەک ئامانجی شوێنی چالاکییەکە بۆ ئاسۆ دیاری دەکرێت.
دوای ئامادەکاریی و مەشقێکی باشی ئاسۆ، بۆ ئەنجامدانی کارەکەی،شوێن و کاتی بۆ دیاری دەکەن.ئیدی سەروەختێ ئاسۆ دەیەوێ بە کارەکەی هەڵسێ، دەچێتە بازاڕێکی میللی شاری هەولێر و بەرەو لای کۆتر فرۆشەکان.. ئا لەوێدا لووتی دەتەقێتەوە بە لووتی فوئادی باوکی و منداڵێکدا، قەفەزێکی کۆتری بەدەستەوەیە،کە هیوای کوڕێتی..ئیدی دەکەوێتە بەردەم لێکدانەوە و دووڕیانی بڕیاردانی ئەنجامدان یاخود نەدانی چالاکییەکە بۆ خودا…
لەئاکامدا نایەوێ کارەکە بکات..بەڵام مامۆستا و مەشقپێکەرەکانی بۆ زامنکردن و سەددەرسەدی ئەنجامدانی کارەکە،بە شێوازێکی نهێنی، دەستاوێژێکی تەقاندنەوە لای خۆیان دەهێڵنەوە،ساتێ دەزانن ئاسۆ دوودڵە، لە جێبەجێکردنی کارەکەی،بێ دوودڵی و سڵەمینەوە خۆیان پەنجە بە دوگمەکەدا، دەنێن و کوشتارەکە دەکەن. بەم جۆرە ئەوناوە خەڵتانی خوێن دەکەن و کۆمەڵێ رۆحی بێتاوان دەکەنە ئامانجی چڵکنی خۆیان،کە ـ گوایە لەسەر داواکاری خودا بۆ لای خودا ڕەوانەیان دەکەن ـ
ساتی روودانی تەقینەوەکە، هاوشانی فڕین رۆحی فوئادی باوک و هیوای کوڕ و کەسانی بەستەزمانی بێتاوانی دیکەی سڤیل،تاقە کۆترێکیش لەشەقەی باڵ دەدات، دەفڕێ بەرەو بەرزایی و شینایی ئاسمان…نووسەر بەم رستەیە کۆتایی بە رۆمانەکەی دێنێ:
(نەمزانی ئەو کۆترە بەسەر باڵی هەوردا خۆی لە مردن رزگار دەکات،یان رووحی ئاسۆ،تۆ بڵێ زەینەڵە و بۆ بەهەشت دەچێ.ل ٣٠٦) .
کارەکتەری کۆتر، کلیلی کردنەوە و داخستنی دەرگای رۆمانەکەیە…
تۆ بڵێ ئەوە رۆحی ئاسۆ بێت بۆ بەهەشتی بەڵێن پێدراو..؟؟؟؟..

رەنگە ئەو دەستەوتاقمەی لەم ژینگەیەدا پەروەردەبوون و دەکرێن، لەسەر سەرلوێنگی ئەم عەقڵێتە کاردەکەن، بتوانن بە ئاسۆ، فوئادی باوک و هیوای کوڕ بکوژن، لێ هەرگیز ناتوانن هیوای ژیان و باوەڕی پێشکەوتن بتاسێنن.
مامۆستا جەبار،وەک رۆماننووسێکی خاوەن ئەزموون، لێرەشدا جارێکی دیکە لە قاڵبی هونەرێکی بەرز و تەکنیکی سەرکەوتووانەدا،بەدەست پێک و کۆتاییەکی کاریگەر دێتە مەیدانەوە و پەردە لەدوای پەردەی باسەکان دروست پێکەوە تەقەڵ تێهەڵدەدات.
ئاسمان دەروخێ، زەوی شەق دەبات، ئەستێرەکان تار دەبن و رۆژ رووی خۆی دادەپۆشێ و مرۆڤەکان کەڕ و لاڵ و نا بینا دەبن،رۆژی حەشر بەرپا دەبێت…کەچی لەم رۆژگارە پڕ لە کوێرەوەرییەدا، نووسەرێکی بە سەلیقە و هیوابەخش و باوەڕ پتەو، بە ژیان و مرۆڤ و خۆشگوزەرانی، دێ و نایەڵێ چۆک دابدەین و نائومێد بین و زۆر جەربەزانە، بە قەڵەمەکەی دەستی دەکەوێتە راستکردنەوەی ئاسمان و پێکەوە بەستنەوەی زەوی و ئاشتکردنەوەی ئەستێرەکان و راماڵینی تەمی بەردەم خۆر و هەڵچنینەوە و خولقاندنی مرۆڤ وەک بوونەوەر بە (گوێ و چاو و دەم)ێکی دروست و تەواوەوە،تاوەکو هەموو پێکڕا هاوشانی لەشەقەی باڵدانی کۆترە رزگاربووەکەی دەستی، تاوان و نامرۆڤایەتی،دەست لە ملی ژیانێکی ئازاد و هەڵهاتنی ئاسۆیەکی نوێ و ئاییندەیەکی تژی لە بەختەوەریی و خۆشەویستی ببینەوە.
بەڵێ، گەر لەو کردەوە تیرۆریستی و دژە خوا و مرۆڤانەدا، تەنیا تاقە گیانێکیش قوتاری بووبێت و بێت، لەدەست ئەو خێڵی شمشێر و بکوژ و تاریکپەرستانە، هەر بەسە بۆ ئەوەی بێت بە تۆوی سەرلەنوێ شین بوونەوەی زەمینەی ژیان.. کەواتە، ئاسۆی ژیان هەر روونە. بە باوەڕی خۆم رەنگە کۆپلە شیعرێکی رەوانشاد، کامەران موکری،باشتر ئەم پەیامە بەرجەستە بکات،کە دەڵێ:
هەرچی درەختە گڕی تێ بەردەن
پەپوولەی هیوای من ناسووتێنێ
بای پاییز هەمووی بە جارێ هەڵ کەن
ئەم خونچە ووردەی من ناوەرێنێ
چۆن ئەوە رۆژە ئەیبینم هەڵات
ئاواش دڵنیام ئەگەین بە ئاوات

شایانی ئاماژە پێدانە، ئەم بەرهەمە هونەرییە نازدارە،دوای ئەو سەرکەوتنە،گەورەیەی لە نێوخۆی کوردستاندا بەدەستیهێنا،وا بڕیارە،دەزگای ئەندێشە خۆی، وەریبگێڕێتە سەر زمانی ئینگلیزی. دڵنیام،لە نێوەندە جیهانییەکاندا، پێشوازییەکی بێ وێنەی لێدەکرێت و دەبێتە مایەی شانازی کتێبخانە و ئەدەبی کوردی هەتیو و ژیکەڵە… ئاخر ئەم باس و رووداو و چارەنووس و دیاردە ترسناک و مەترسی و هەڕەشەیەی کەرەسەی ئەم رۆمانەن، گرێدراون بە ژیانی رۆژانەی هەمووان و لەم سەردەمەشدا بوونەتە باس و خواست و خەمی سەرتاسەری دنیا..
هاوسات،وەرگێڕانی ئەم بەرهەمە بۆ زمانە زیندووەکانی تری دنیا،ئەڵمانی و فەرەنسی و رووسی …هتد،ئەرکێکی پیرۆز و خزمەتێکی بێ هەژمارە..تکا لە نووسەرە زمانزانەکان دەکەم،ئاوڕی بە پەرۆش لەم بوارە بدەنەوە،چونکە سەنگ و پێگە و بایەخی رۆمان،لە دنیادا،هێشتا هەر لە برەودایە.. ئەم رۆمانەش پەیامێکی بە پێزی روون و بێگەردیی کوردییە.
قەڵەمەکەی مامۆستا جەباریش، بە بیری وورد و چاوی زیت و مرەکەبی خەستەوە، لە نێزیکەوە و لە جەرگەی رووداوەکانەوە، چاودێر و خەمخۆر و هیوابەخشێکی هەڵکەوتووی،تێکڕای باسەکانە…
جارێکی تریش دەستخۆشی،لە قەڵەمە بوێر و رەنگینەکەی مامۆستا جەبار و هیوای بەردەوامی لە خزمەتکردندا بۆ دەخوازم.. پیرۆزبایی لە کتێبخانەی کوردی دەکەم،کە لەسەر رەفەکانی جێگەیەکی شیاو بۆ ئەم بەرهەمە تەرخان دەکات…




دوای ٢٧ /٩ چی ؟ … ئاسۆکمال

“هونەر ئاوێنەیەک نیە ڕاستیت وەک خۆی پیشان بدا بەڕاوەستاوی
بەڵکو چەکوشێکە بۆ شکڵ پێدانی.” بێرتۆلت برێخت
….

ئەمە پرسیارێکە ئێستا لە زەینی زۆربەی موچەخۆران و لەڕیزی ناڕەزایەتیەکاندا دێت و دەچێ؟
هەر خۆپیشاندان و پراکتیکێکی جەماوەری بەدوای خۆیدا وشیاریەکی تایبەت بەو هەنگاوانەی خەڵک دژی دەسەڵات دەینوێنن ،وە هەروەها دەرکێک سەبارەت بەناوەرۆکی دەسەڵات لای خەڵک دروست دەکا.دوای نمایشی هێزی جەماوەری ناڕازی مامۆستا وکرێکار و کارمەند و هەژاری شاروشارۆچکەکانی سلێمانی لە ٢٧ سێپتەمبەردا ، زەمینەکانی دروست بونی واقعیەتێکی نوێ لە چاوەڕوانی و ئیرادە و تەجروبەی خەڵکی ناڕازیدا دەرکەوتون.

ئێمە شاهیدی دوو ڕوداوی گرنگ بوین لەم نێوەدا. یەکەمیان شکستی یەکێتی مامۆستایانی حزبەکانی دەسەڵات بوو لە ٢٥ مانگدا بۆ ئیحتیواکردنی ئەم شەپۆلی ناڕەزایەتیانە . دوەمیان شکستی دروشمی “گەڕانەوەی پەرلەمان و ڕێکەوتنی لایەنەکان” کۆکتێلی گۆڕان یەکێتی و ئیسلامیەکان بوو بۆ بەلاڕێدابردنی ناڕەزایەتیەکان. لەبەرامبەر ئەم دوو شکستەدا ، سەرهەڵدانی هێزێکی نوێ لەگۆڕەپانی ناڕەزایەتیەکاندا دەبینین کە خواستی ڕۆشنی دابینکردنی موچە و لابردنی بڕیاری پاشەکەوتی موچەی بەرزکردۆتەوە.

شکستی هەوڵەکانی یەکێتی مامۆستایان و حزبە نیوە دەسەڵاتدار و نیوە ئۆپۆزسیۆن گرنگە بەڵام هێشتا وەڵامی پرسیاری چی بکەین نیە؟ وەڵام لە بەشی دوەمی ئەو ڕوداوەدایە کە چی لە ٢٧ی مانگ فێربوین و بەم داواکاریە سەربەخۆیەی خەڵک و بەم هێزە جەماوەریەوە دەتوانین چی بکەین؟
مامۆستایانی ناڕازی بە پشتیوانی هێزێکی جەماوەری بە تەپەی پێیان لە سەر شەقامەکانی شاروشارۆچکەکان دەنگیاندا بە کۆتایی هاتنی دەوری ئەم نوێنەرایەتیە درۆزنەی یەکێتی مامۆستایان دا و هێزی خۆیان نیشاندا کە سەد بەرابەری هێزی لقەکانی ئەم ڕێکخراوەی سەربەدەسەڵاتە.ئەم ژمارە گەورەیە بەمانای ئەوەیە کە هێزی شاراوەی مامۆستایان لەم خۆپیشاندانەدا بۆخۆیان دەرکەوت و ئەمە ئەو وشیاریە دروست دەکات کە مامۆستایان ئەمڕۆ پێویستیان بەهێزی یەکێتی مامۆستایان نیە و خۆیان هێزێکی زیاتریان هەیە بۆ فشاردانان لەسەر دەسەڵات. لەمەش گرنگتر لەم ڕوداوەدا یەکێتی مامۆستایان دوو ڕۆژ پێشتر شکستیان هێنا لەوەی بەناوی مامۆستایانەوە داوایان دەکرد کە ئەوان پەیامیان بۆ حکومەت ناردوە ئیتر پێویست بە خۆپیشاندان ناکا.
بەڵام بۆچی دوای ٢٥ ساڵ لە تەجروبەی خزمەتکردنی ئەم یەکێتی مامۆستایانە بەدەسەڵات هێشتا کاتی قسەکردنی مامۆستایانە بەزمانی خۆیان نەهاتوە و خۆیان ڕێکخراوێکی جەماوەری سەربەخۆ بەرامبەر بە دەسەڵات دروست ناکەن؟ ئایا جێگای خەباتی یەکساڵی ڕابردووی مامۆستایان و خۆپیشاندانی ٢٧ سێپتەمبەر چیە؟

بێگومان هاوشانی مامۆستایان دەستەی ناڕەزایەتیەکنی خەڵک و بەرەی خەڵک و دەستەکانی شار و شارۆچکەکانی تر دروست بون ،بەڵام دیسان ئەم هەوڵانەش پەرژوبڵاون. خۆپیشاندانی جەماوەری ٢٧ ی سێپتەمبەر نیشانی دەدا کە ئەمڕۆ سەرکەوتنی ناڕەزایەتیەکان پێویستی بە ڕێکخراوێکی سەرتاسەری و فیدراسێۆنێکی ناوەندەکانە.بۆچی ئەم ڕێکخراوە سەراسەریە پێک نایەت سەرەڕای خاڵەهاوبەشەکانیان و بەشداریان شان بەشانی یەکتر لەخۆپیشاندانەکاندا؟


ڕێگریەکان چین؟

زۆر باس لە نەبونی سونەت و تەجروبەی ڕێکخراوبون لە نێو کرێکار ومامۆستا و کرمند و خەڵکی کوردستاندا دەکرێ،بەڵام وەک برێخت دەڵێ “هونەر ئاوێنەیەک نیە ڕاستیت وەک خۆی پیشان بدا بەڵکو چەکوشێکە بۆ شکڵ پێدانی.” دەرکی ئێمە لە میکانیزم و ناسینی زەمینە و پێداویستیەکانی ڕێکخراوبون لەکوردستان، ئەو هونەرەیە کە لەداهێنانی ڕێگاکانی دروستکردنی ڕێکخراوی جەماوەریدایە پێویستمانە.
پێش هەر شتێک جەماوەر کاتێک دەرک بە پێویستی ڕێکخراوبون دەکا کە ئایدیای ڕێکخراوبون لەلای دروست بوبێت.دروست بونی ئەم فکرەش خۆی بەرئەنجامی تاقیکردنەوەیەتی. بۆنمونە مامۆستایان کاتێک لە شەڕ لەگەڵ دەسەڵاتدان لەپێناو موچەدا پێویستیان بەهێزێکە تا فشار لەسەر حکومەت دابنێ مل بەخواستەکەیان بدا. بۆئەمەش یەکێتی مامۆستایانیان تاقیکردەوە و سەرنەکەوتن . دواتر لەدەرگای حزبەکانیان دا و لێرەش هیچ موچەیەکیان دەست نەکەوت. لێرەوە بەدوای بەدیلێکدا دەگەڕێن و لە ٢٧ سێپتەمبەردا دەرکیان بەوەکردوە کە هێزێکی گەورەیان هەیە بەڵام وەک لەشێکی گۆشتنی بێ ئێسقان و پەیکەر وایە کەناتوانێ باش بجوڵێ و هێزەکەی بەکاربێنێ. ئێستا ژانی لەدایک بونی ڕێکخراوێکی گرتوە .بەڵام تائەوکاتەی ئەم دەرکە، پێویستی ڕێکخراوی سەربەخۆ، نەبوە بە پڕۆژەیەکی عەمەلی کە بتوانێ بەسەر ئەو ڕێگریە سیاسی و سونەتانەدا زاڵ بێت کە لەناو ناڕەزایەتیەکاندا باڵادەستە ،ئەوا وەک دروشمێک دەمێنێتەوە.
ناسینی هەلومەرجی سیاسی و ئابوری کوردستان گرنگە بۆ دیاریکردنی میکانیزم و پێوسیتیەکان و پڕۆژەی عەمەلی ڕێکخراو بون .دواکەوتویی ئابوری و کۆمەڵایەتی کوردستان خۆی بەرهەمی ئەم سیستەم و مۆدیلەی حوکمڕانیە میلیشیاییەیە نەک بەپێچەوانەوە،ئەگینا فرسەت و زەمینەکانی گەشەی ئابوری و کۆمەڵایەتی لەم هەرێمەدا هەیە. واقعیەتی میرنشینی و ئیمارەتی بنەماڵەیی میلیشیایی زەمینەکانی پێکهێنانی ڕیکخراوی جەماوەری و گەشەی فکری و سیاسی و کۆمەڵایەتی بەرتەسک کردۆتەوە و ئەمە کاریگەری لەسەر دەرکەوتنی هێزی چینایەتی کرێکاران داناوە و بەشێکی گەورەی ئەم هێزەی کردۆتە چەکدار و ئەندام و کادری حزب وکۆمەڵگایەکی میلیتاریستی و نابەرهەمهێن و گەشەنەکردووی دروستکردوە. ئەمەش کاریگەری لەسەر ئاستی گەشەی فکری و کۆمەڵایەتی و فەرهەنگی کۆمەڵگەداناوە . وابەستەیی بەدەسەڵات و تەقدیسی ڕەمزی نەتەوەیی و ئاین ، بێ بەهایی بە مافی تاکەکەسی و ئازادیە فەردیەکان و ئازادی دەخاڵەتکردنی سیاسی و کرانەوەی کۆمەڵایەتی دروستکردوە. ئەم فاکتەرانە ڕێگرن لەبەردەم خەبات و دروستکردنی ڕێکخراوەی جەماوەری و پیشەیی و سەراسەریدا.

قورسایی ئەم وابەستەبونەی موچە و گوزەران بە پەیوەست بون بەحزبەکانی ناو دەسەڵات ڕێگرێکی سەرەکی دەرکەوتنی هێزی ڕێکخراوی جەماوەری سەربەخۆ و دژ بەدەسەڵاتە. هەرچەند پێویستی ڕوبەڕوبونەوەی دەسەڵات لەلایەن خەڵکی کەم دەرامەتەوە و بەتایبەت موچەخۆران بوەتە ناچاریەک بەڵام ئەوەی ئەم ناچاریە ناگەیەنێت بەوەی ببێتە سونەت و پراکتیکێکی خاوەن پڕۆژە و ڕێکخراو ،کاریگەری ئەو سونەت و پڕۆژانەیە کە هێزی ناڕەزایەتیەکان بەسەر حزبەکان و بەرە سیاسیە دژ بەیەکەکانی نێو دەسەڵاتدا و دەرەوەی دەسەڵاتدا دابەش دەکا.
لەنێو مامۆستایان و لەنێو دەستەکانی ناڕەزایەتیدا خاڵی هاوبەش بۆ پاشەکشە بەبڕیاری پاشەکەوتی موچەی حکومەتی هەرێم نەبۆتە میحوەری کۆکردنەوە و ڕێکخراوبون بەڵکو ڕێکخەرانی مامۆستایان وناڕەزایەتیەکان هێشتا لەقۆناغی نەبونی پڕۆژەی عەمەلیدان بۆ سەرخستنی ئەم خواستە و هێشتا لەژێر سایەی دابەشبونە سیاسی و ئایدیۆلۆژیەکانی ساحەی سیاسیدان. نمونەی ئەمە ،شەڕی شارچێتی و دابەش بون بەسەر بەرەی دژی پارتی و دژی گۆڕاندایە کە دەتوانێ ڕیزی ئەو مامۆستا و خۆپیشاندەرانە تێک بدا کە لەهەولێر بن یان لەسلێمانی یەک خواستی موچە و لابردنی بڕیاری پاشەکەوتی موچەیان هەیە.
ئەم هەلومەرجە کاتێک دەگۆڕێت کە ڕێکخەرانی ئەم ناڕەزایەتیانە بتوانن ئەم سنورانەی دەسەڵاتداران دروستیان کردوە ببەزێنن و خەڵکی ناڕازی لەدەوری خواستی هەڵوەشانەوەی بڕیاری پاشەکەوتی موچە یەکگرتوبکەن. لەهەر دەورەیەکدا خواستێک یان چەند داواکاریەک دەبێتە خاڵی هاوبەشی ناڕەزایەتیەکان کە ڕێکخراوبون لەگرەوی بەدەست هێنانی ئەو خواستانەدایە.
پێش هەنگاوێکی عەمەلی و سەرکەوتنی خواستێک ئەو ئیرادە و دەرکە لای خەڵک دروست نابێت کە ڕێگایەکی تر هەیە جگە لە وابەستەبون بە حزبەکانی دەسەڵات بۆ بەدەستهێنانی موچە و دابینکردنی گوزەران.هەنگاوی یەکەم بۆ ڕێکخراوبون لە ئێستادا لەدەوری سەرکەوتنی ئەم داخوازیە”هەڵوەشانەوەی بڕیاری پاشەکەوتی موچە” تەوەری بەستوە. ئەگەر ئەم هێزە ناڕازیە تەسلیم بە هەوڵەکانی پارێزگاری سلێمانی و یەکێتی مامۆستایان وحزبەکانی نێودەسەڵات نەبێ بۆ پاشەکشەکردن و سوربێت لەسەر داوای لابردنی بڕیاری پاشەکشەی موچە ئەوا باوەڕ بون بەهێزی جەماوەر دروست دەبێ و لێرەوە ڕێکخراوی جەماوەری ڕەگ دادەکوتێ و تەجروبەی خۆپیشاندان و ناڕەزایەتیەکانمان بەرهەمی دەبێ. هەرکاتێک ئەم سەرکەوتنە بەدەست هات خەڵک بە پراکتیکی خۆی ڕاستی فکرەی ڕێکخراوی سەربەخۆ و قازانجەکەی بۆدەردەکەوێ.ئەمە خاڵی کۆتایی نیە بۆ گەیشتن بە ڕێکخراوبون ودروست بونی ڕێکخراوی جەماوەری بەڵکو تەنیا تەجروبەیەکە کە سونەت و دەرکی وشیارانە لە ڕێکخراوبون دروست دەکا و خەڵک دەچێتە دەرەوەی سنوری حزبە دەسەڵاتدارەکانەوە و پەتی ناوکی موچەی لە دەستی حزبەکانی ناو دەسەڵات دەپچڕێنێ. ئەمە ڕێگایەکی دورودرێژە تا دەگات بەوەی خەڵکی کرێکار و مامۆستا و فەرمانبەر و هەژار بتوانن لەدەست سەرجەم وابەستەیەکانی تر ڕزگاریان ببێ وپڕۆژەی عەمەلیان بۆ ئەم شۆڕشە بەردەوامە هەبێ. ئێمە لەکوردستان لەگەڵ سیستەمێک بەرەو ڕوین کە دەیان یەکێتی مامۆستایان و بەرەی جۆراوجۆری دەسەڵاتی هەیە و دەیان پڕۆژەی سیاسی و ئابوری وابەستەکردنی خەڵکی بەدەسەڵاتەکەیەوە هەیە و لەبناغەدا ئەم سیستەمە میلیشیایە بنەماڵە و حزبیە پیوسیتی بە گۆڕینی ڕیشەیی یە.
بەکورتی ناڕەزایەتی ٢٧ سێپتەمبەر پێمان نیشان دەدا کە بەرگریەکی جەماوەری دژ بە برسی کردن و بردنە دواوەی چاوەڕوانیەکانی خەڵک لە ستانداردی ژیانێکی مۆدێرن هەیە. ئەم بەرگریە زەمینەی ڕێکخراوبونە جا لەژێرهەرناوێک و بەهەر شێوازێک بێت.
ئەمڕۆ بێ ئیعتیباری یەکێتی مامۆستایان و سەندیکاکانی دەسەڵات و نەکەوتنەژێرباری دروشمی “زیندوکردنەوەی پەرلەمان وڕێکەوتنی حزبەکانی ناو دەسەڵات” و بونی هەزاران خۆپیشاندەر و مانگرتو نیشانی دەدا کە زەمینەی سەرکەوتنی جەماوەری بۆ شکست پێهێنانی بڕیاری پاشەکەوتی موچە بە‌هێزەوە لەئارادایە .
ئێستا کاتی حەملەی وازهێنانی ئاشکرای مامۆستایانە لەم یەکێتیە حزبیە و لابردنی ئەم بوکە شوشانە و جێگرتنەوەیەتی بە ڕێکخراوی مامۆستایانی ناڕازی و سەربەخۆ. سەرکەوتنی مامۆستایانی ناڕازی کە لەڕیزی پێشەوەی خۆپیشاندان و مانگرتن و بایکۆتی ئێستادان کاریگەری گرنگی دەبێ لەسەر کارمەندان و کرێکاران و چینە کەمدەرامەتەکانی تریش کە هەمان هەنگاو بۆ ڕیکخراوکردنی ڕیزەکانیان بەرن.
ئێستا کاتی ئەوەیە کە دەستەی ناڕەزایەتیەکانی خەڵک و بەرەی خەڵک و دەستەکانی شار و شارۆچکەکانی تر یەکگرتوبن. نمونەی “سەندیکای هاوپشتی” کرێکارانی پۆلەندا لە کۆتایی هەشتاکانی سەدەی بیست تەجروبەیەکە لەو جۆرە ڕێکخراوانەی کە لەکاتی قەیرانی سیاسی و ئابوری سەراسەریدا نیشانی دا کە دەتوانرێ هێزێکی جەماوەری بۆ گۆڕانکاری گەورە بێنێتە مەیدان.


ئاسۆکمال




مایکرۆفۆن … پشکۆ ناکام

……گەرچی قەیرانی دارایی ئەمڕۆی هەرێم زۆر خەڵکی گرتۆتەوە، بەڵام ئەو مامۆستا و فەرمانبەرانەی ئەڕژێنە سەر شەقام و داوای بچوکترین مافی خۆیان ئەکەن کە مووچەیە، هەقی خۆیانە کە زۆر لەوە زیاتر بەرامبەر دەسەڵاتدارانی ڕژێمەکەی هەولێر بکەن ، چونکە ئەوان و چەندین توێژی تری کۆمەڵانی خەڵک بەشی هەرە زۆری ئەو نەهامەتیە داراییانەیان بەر ئەکەۆێت، بەڵام ئەوەی جێی سەرسوڕمانە کۆمەڵێک خەڵک کە تادوێنێ خۆیان جوق و مۆسیقا ژەنی پیا هەڵدانی دەسڵاتی بنەماڵە و پارتی بوون و هەردەم لە دزینی داهات و قوتی خەڵک گیرفانەکانیان قوورستر و قورستر ئەبوو ، لە شیرینی تەنیا یەک سەفقەی نەوت نیو ملیۆن !دۆلار بەخشیشیان وەرگرتووە، هەر ئەوان بوون بە دەرزی و دەزوی کودەتا ماوەی سەرۆکایەتی بنەماڵەیان تۆزێک کشان و درێژ کرایەوە، هەیان بوو ئەیووت ئێمە لە هەرێم مەسئولمان تەنیا کاک مەسعودە! ئەوی تریان ئەیووت: ئێمە جگە لە مەسعود بارزانی هیچ کاندیدێکی ترمان نیە ! ئێستا ئەوانە بۆ ڕاکێشانی سەرنج و عەتفی خەڵک بەلای خۆیانا ، دوو ئەوەنەی مامۆستا و فەرمانبەرانی لێقەوماو باس لە قەیرانی دروستکراوی ئابوری و جەردەییەکانی بنەماڵە و پارتی ئەکەن ، بەڵام پێمان ناڵێن کامیان بەم بێ مووچەییە تووشی گێچەڵ بوون ! لە نەبونیا چەن لە عیمارەکانی لەندەن و ئەوروپایان فرۆشتووە ؟ چەن لە هاتوچۆکانی سوید و هۆڵندا و بەریتانیا و .. و .. کەم کردۆتەوە؟ کامیان ئێستا بۆ دان دەرهێنان ناچن بۆ ئوردن و لای دانسازی خۆماڵی ئەو عەزێتە ئەکێشن ! کۆشک و تەلاری کامیان بچوک بۆتەوە و لە بێ پارەیی ئەمڕۆی هەرێم چەن ژووریان لێ یاوەتەوە بە کرێ تا مناڵەکانیان جل و بەرگی مەکتەبیان هەبێت ! کام لەوانەی بۆ قوتی خەڵک ئەگرین سەیارەیەکی حیماییەیان کەم بۆتەوە!.. ئەی کەسیان تەنیا ڕۆژێک بێ گۆشت سفرە ئەڕازێننەوە تا هەست بەو مناڵانە بکەن کە جەژنیش لە خواردن مەحرومن..هەیان بوو بۆ کتێب کڕین و خوێننەوە ئەچوو بۆ بەیروت ، نازانین ئێستا لە “حەدیقەی شەعب” ئەخۆێننەوە یان هەر لە لوبنان ؟… بۆ تەنیا جارێک پێمان بڵێن کامیان لە بە ناو حکومەتا چونەتەوە بەگژ درۆ و دەلەسەکانی وەزیر و مەسئولەکانی حاشیەی بنەماڵە …لە سلێمانی بە تۆنێک و لەولاش بە جۆرێکی تر قسە ئەکەن، لە بەینی ئەو دوو تۆنەشا خەڵکی قوڕبەسەری بێ مووچە تیاچووە،،،،بەناو نوێنەریان لە حکومەتا کەی بەرامبەر بەناو سەرۆکی حکومەت وەستاوەتەوە و ڕاستیەکانی وەزعی خەڵکی پێوتووە لە جیاتی موجامەلەی موزەیەف و پێکەنینی ئیزدیواجیانە، خەڵک ئەبێت تا ماوەیەکی زۆر باجی ئەو دوو سەنگەرەی ئەوان بات، باجێکی قورس و گران کە تەنها ئەو خەڵکە خۆی هەستی پێ ئەکا و پێوەی ئەتلێتەوە ، ئەگەر لەو سەنگەرەی هەولێر” عەتاد”تان پێ نەماوە فەرموون وەرنەوە سلێمانی و بچنە پاڵ ئەو خەڵکەی لێی قەوماوە و با ئەوێ هەر پیرۆز بە ڕژێمەکەی بنەمەڵە و کاسەلێسەکانی دەور و پشتیان بێت ، لە جیاتی لاوانەوە و خۆ دەربازکردن بە پاساوی قسەی قۆڕ ئاسا ، فەرموون با دوو مەکتەب سیاسیتان بچنە ناو مامۆستایانەوە و لەگەڵیانا ناڕەزایی دەربڕن ، خۆ ناخورێن ، ئێوە ڕۆژگارێک بوو ئەچوون بەگژ بەعسا ،ئەبێت دوو چڵیتی سەر بە بنەماڵە چیتان لێبکات ..!با دوو سەرکردایەتیتان قۆڵ بکەن بە قۆڵی دوو معەوەق” هاندیکاپ”ی بەدبەخت و وەک ئەوان و لەگەڵ دەنگی ئەوانا داوای ژیان و گوزەرانێکی باشتریان بۆ بکەن ، و زۆربەتان بە پاسپۆرت ئەوروپین و ئەزانن لە ئەوروپا سیاسیەکان پێش خەڵکی تر تێکەڵ بە ناڕەزاییەکان ئەبن، نەمان بینی خێزانی دوو بەرپرستان بچنە ناو خۆپیشاندانی دایکی شەهید و ئەنفالکراوەکان و هەر بە دەنگ و ناڵەی ئەوان داوای مافەکانیان بکەن ،، کوا دوو خەم خۆرتان وەک خانەنشین کراوەکان بچێتە سەرشەقام و هاواربکەن کوا ئەمڕۆ مووچەی پێشمەرگەی دێرین ؟ گەر پاساوتان ئەوەیە کە ناکرێت قاچێکتان لە هەولێر و قاچەکەی ترتان لە سلێمانی لە ناو خۆپیشاندەران بێت، باشترین لەحزەی هەڵبژاردنی بەرەی گەل ، بەرەی کۆمەڵانی خەڵکی لێقەوماو ، بەرەی ڕەوایەتی ناڕەزایەتیەکان هەڵبژێرن و ئەو بەناو حکومەتەی بنەماڵەی مافیای دەرەبەگایەتی کورد بە فڕێدانی حەوت بەرد بە جێبێڵن ، ئێوە زەمانێک لە شاخ بەرەی خەڵکتان هەڵبژاردبوو، ئەی ئێستا بۆ ناکرێت هەمان هەڵوێستی دیفاع کردن لەخەڵک بنوێنن..! ئەی لەبیرتان چووە شتێک هەیە پێی ئەڵێن “مێژوو” و هەموو کەسێک لە ئاستیا بەرپرسیارە، بڕوا بکەن هەر ئەو مێژووەیە کە وای لێکردن ببن بە پێشمەرگە ، ئەی ئێستا بۆ هەست بەو بەرپرسیارێتیە ناکەن ؟ ئەوە تەقلەکانتان کوا ؟ یان شانسی ئەو بە ناو فیلەیە تەقلەتان لەبیر چۆتەوە و ئێستا فێری کاراتیە بوون و کاراتیەش دوای زۆر خواردن قورسە و ناکرێت،،،
دیفاع کردن لەو خەڵکە بێ پەنایە بە چوونە پاڵێتی، پشتگیریی کردنێتی لە وجودتان لە ناویانا و لەگەڵیاناو تێکەڵ بە هەنگاوەکانی ئەوان بێت، یەک و یەک دوو ئەکات و بێ چەن و چون، لە ژوورە فێنک و سفرە ڕازاوە و گیرفانە قورسەکانی دەباشان و ژوورەکانی مەکتەب سیاسیەکان و سەرکردایەتیەکانەوە گلەییی و گازندە و دەنگ هەڵبڕین ناچێتەگیرفانی کەسەوە ،چوونە ناو خەڵک و دەنگ خستنە پاڵ دەنگی نارەزایی شەرت و گرنگ و هەڵوێستە، هیچ نەبێت لەبەر ئەوەی ئەو خەڵکە نارازییە باجی ئەو سیاسەتە سەقەت و تەماوییانەی دوێنێی ئێوە ئەیەن کە ئەمڕۆ ئەوانی نان بڕاو کردووە، خەڵکی داماو سەری لێتێکچووە کێ دۆستە و کێ دژە ، چونکە هەر ڕۆژەی لەگەڵ لیستی دراوەکانا لیستی دۆست و نەیاری ڕۆژ دائەبەزێت،، ئەو موعادەلەیە هەر ڕۆژەی ڕەنگێک و وەزنێکی هەیە..
پارێزگاری کردن لەشانازیەکانی دوێنێ و و دەستکەوتەکان لەو کاتەوە دەست پێ ئەکات کە پارێزگاری لە میتودەکانی پاراستنی ئەو دەستکەوتانە بکرێت، کە خۆپیشاندان و ناڕەزایی دەربڕین و داواکردنی مافەکان فەقەرەیەکی گرنگ و زیندووی ئەوە میتودانەیە، هەر حیزب و لایەنێکیش ڕاستەوخۆ بەشداری تیا نەکرد، سبەی ڕۆژ بۆی نیە خۆی بە خاوەنی هاتنه دی ئامانج و مەبەستەکانی ناڕەزایەتی خاڵک و خەباتی مەدەنیانەی شەقام بزانێت، هێندەی خۆتان بە مایکرۆفۆن و کۆنفراسەوە خەریک کردووە، نیو هێندە بچنە ناو ئەو خەڵکە و ببن بە مایکرۆفۆنی مافەکانیان و تا بەدی هێنانیان وەک خەم خۆرێک لە گەڵیانا بن و دوا تر خوا کەریمە بۆ مایک و کۆنفراس ، خوای ئەکرد لە حەمامەکانیشتانا یەکی سێ چوار مایکرۆفۆنتان دائەنا…………..




به‌راوردکردنی ئه‌وه‌ی که‌ له‌ ڕۆژاوا ڕویداوه‌ به‌ ئه‌وه‌ی که‌ له‌ ئیسپانیای سه‌رده‌می جه‌نگی ئه‌هلی، غه‌درێکی گه‌وره‌یه‌‌:

زاهیر باهیر – له‌نده‌ن……….
02/10/2016
……………..

چه‌ند ڕۆژێك له‌مه‌وبه‌ر له‌ ماڵپه‌ڕێکی ئه‌نارکستانه‌وه‌ ئیمه‌یلێك بۆ منیش هات که‌ وتارێکی هاوڕێیه‌کی ئه‌نارکیست له‌ ئیرله‌نده‌، بوو، که‌ به‌ دوورو درێژ له‌سه‌ر بزوتنه‌وه‌ی جه‌ماوه‌ری ڕۆژاوا، بوو . له‌و وتاره‌دا گه‌لێك خاڵی باشی ده‌رباره‌ی ڕۆژاو تیادایه‌ و هاوکاتیش په‌نجه‌ی خستۆته‌ سه‌ر هه‌ندێك خاڵی لاوازی . به‌ڵام له‌ هه‌مووی خراپتر ئه‌و به‌راوردکردنه‌یه‌ که‌ به‌یه‌کیان ده‌کات . هه‌ڵبه‌ته‌ ده‌ستنیشانکردنی جیاوازی نێوانی دوو شت ، زۆر جیایه‌ به‌ به‌راوردپێکردنیان.
پێشئه‌وه‌ی بێمه‌ سه‌ر خاڵه‌ جیاوازه‌کانی نێوانیان ، ده‌توانم بلێم ئه‌وه‌نده‌ی که‌ من له‌ ئه‌نارکیزم گه‌یشتبێتم، خودی به‌رواردکردن له‌ هه‌ر بوارێکدا بێت هه‌ڵه‌یه‌ ، چونکه‌ ئه‌نارکیزم ڕووداوه‌کان ، دیارده‌کان به‌ ڕه‌هایی و پێرفێکتی وه‌رناگرێت و شته‌کان له‌ نێوانی ڕه‌ش و سپیدا نابینێت و ڕوودان و ڕوونه‌دانی هه‌ر شتێك به‌ ژماره‌ هۆکارێکه‌وه‌ ، گرێده‌داته‌وه‌ ، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌شی که‌ کار که‌وته‌ سه‌ر به‌راوردکردن ئه‌وکات کێشه‌ی ته‌حه‌کوم و حوکمدان به‌سه‌ر ڕوداوه‌کاندا ، دیارده‌کاندا، ده‌کرێت و به هه‌ڵه‌ لێکده‌درێنه‌وه‌‌ . لای من هیچ جۆره‌ به‌راوردێك ڕاست نییه‌ ، ته‌نها ‌ به‌راوردکردنی کێشه‌یه‌کی دیاریکراو له‌ هه‌نووکه‌ و ڕابوردوودا، یاخود هه‌ڵسه‌نگانی خۆت یا که‌سایه‌تی خۆت ، بیرکردنه‌وه‌ و بۆچونت ، له‌ هه‌نووکه‌ و ڕابوردوودا ، نه‌بێت.
بۆچی به‌رواردکردنی نێوانی ئه‌و دوو بزوتنه‌وه‌ی سه‌ره‌وه‌ ، یا شۆڕشه‌ی سه‌ره‌وه‌ هه‌ڵه‌یه‌؟
• سه‌رده‌می ئیسپانیای جه‌نگی جیهانی 1936 بۆ 1939 ئه‌نارکیزم وه‌کو هزر و وه‌کو بزوتنه‌وه‌ش زۆر به‌هیز بوو. ماوه‌ی نێوانی سه‌رکوتکردنی ئه‌نارکیسته‌کان له‌ کرۆنشتان ، ئۆکرانیا له‌ سه‌رده‌ستی سوپای سوری به‌لشه‌فییه‌کاندا ، فه‌تره‌یه‌کی که‌مبوو وه‌ك له‌ ڕوودانی جه‌نگی ئه‌هلی 1936 -1939 تاکو 2014 ی ڕۆژاوا. دوای جه‌نگی ئه‌هلی ئیسپانی ، به‌ڕای من، بزوتنه‌وه‌ی ئه‌نارکیستی له‌ ‌ زۆربه‌ی ساڵه‌کاندا له‌ پاشه‌ كشه‌دا بووه‌ جگه‌ له‌و ساڵانه‌ی که‌ بزواتی ئه‌نارکیستانه‌ له‌ژیر ناوی ئه‌نتی کاپیتاڵیستی و دژ به‌‌ په‌یمان به‌ستنه‌ بازرگانییه‌کان و گڵۆبه‌زایشن و بانقی نێوده‌وڵه‌تی و صندوقی دراوی نێوده‌وڵه‌تی و شه‌قامه‌کان بۆ خۆمان و هه‌روه‌ها بزوتنه‌ی زاپێتێستا. ئه‌و‌ که‌لێنه‌ 75 ساڵییه‌ی که‌ له‌ نێوانی ئیسپانیا و ڕۆژاودا، که‌ زۆربه‌ی‌ وه‌خت خامۆش بووه‌ ، مایه‌وه‌،‌ بمانه‌وێت و نه‌مانه‌وێت کارایی خۆی له‌سه‌ر بزوتنه‌وه‌ی ئه‌نارکیستی داناوه‌ .
• له‌ ئیسپانیادا حیزبه‌کانی وه‌کو حیزبی کۆمۆنیست و ڕه‌وته‌کانی دیکه‌ ڕۆڵیان له‌سه‌ر هزر و بزوتنه‌وه‌ی ئه‌نارکیستانی ئه‌وێ نه‌بووه‌ ، واته‌ خۆیان ڕاسته‌وخۆ به‌شدارییان کرده‌وه‌ به‌ بۆچونی خۆیان و له‌ڕێگای کۆبونه‌وه‌ و به‌کارهێنانی دیمۆکراتی ڕاسته‌وخۆه‌ ، بڕیاره‌کانیان داوه‌ و کاریان بۆ کردوه‌‌. به‌ڵام له‌ ڕۆژاوا ، ئه‌وه‌ نکوڵی ناکرێت که‌ دوو حیزبه‌ سه‌ره‌کییه‌که، په‌که‌که‌ و په‌یه‌ده‌، ‌ ڕۆڵی دیاریکراویان له‌سه‌ر بزوتنه‌وه‌ی ڕۆاژاوا هه‌بووه‌و تا ئێستاش هه‌ر به‌رده‌وامه‌.
• هاریکاریی ده‌یه‌ها هه‌زار که‌س له‌ ئه‌نارکیسته‌کان و ئازادیخوازان و مارکسییه‌کان و نقابییه‌کان بۆ شۆڕشی ئیساپانیا. هاوکات ئه‌و هاریکارییه یه‌کجار هه‌ر یه‌کجار که‌مبووه‌ بۆ ڕۆاژاوا ، که‌ هاوکاریش ‌ ڕؤڵێکی گه‌وه‌ره‌ ده‌بینێت له‌ سه‌ر بزوتنه‌وه‌ی ڕۆژاوا و داهاتوشی .
• ئیساپانیای ئه‌و کاته‌ وڵاتێکی سه‌رمایه‌داری ئیمپریالی بوو ، واته‌ کرێکاران له‌وێ چینێکی پته‌و و کارامه‌ و خاوه‌نی نقابه‌ی وه‌کو سی ئێن تی (CNT ) بوون که‌ به‌ ده‌یه‌ها هه‌زار کرێکاریان هه‌بوو هاوکاتیش زۆر خۆڕێخراو بوون . هه‌رچیش ڕۆژاوایه‌ هه‌موومان ده‌زانیین به‌هۆی سیاسه‌تی حکومه‌تی سوریاوه‌ هه‌ر له‌ شه‌سته‌کانه‌وه‌ تا ئێستا به‌ به‌کارهێنانی سیاسه‌تی ” پشتوێنی سه‌وز” نه‌ك هه‌ر به‌ پیشه‌سازیکردنی کوردستانی ڕۆژاوا، به‌ ئه‌نقسه‌ت ، فه‌رامۆش کرابوو، به‌ڵکو دروستکردنی بیناش یاساخ کرابوو. که‌واته‌ به‌راوردی دوو وڵاتی ، دوو ده‌ڤه‌ری زۆر له‌ یه‌ك جیاواز ، که‌ یه‌کێکیان له‌ ڕوی پیشه‌سازییه‌وه‌ پێشکه‌وتوو ، ئه‌وی دیکه‌یان به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، زۆر هه‌ڵه‌یه‌.
• ئیساپانیا که‌ خۆی وڵاتێکی ئه‌وروپییه‌ له‌ زۆر ڕووه‌وه‌ : کۆمه‌ڵایه‌تی سیاسی و کوڵتوری و ڕۆشنبیری و پێگه‌ی جوغرافیشییه‌وه‌ زۆر نزیکتربوو ، نزیکتره‌ ‌ له‌ ئه‌وروپاوه‌ تاکو ڕۆژاوا . به‌ واتایه‌کی دیکه‌ ئه‌و نزیکبوونه‌ ، نزیکتریان ده‌خاته‌وه‌ و زانیارییه‌کان و ئه‌زموونه‌کانی ئه‌وروپا به‌ ڕوسیاشه‌وه‌ باشتر و ڕاسته‌وخۆیانه‌تر ده‌گوازرانه‌وه و ده‌گوێزرێنه‌وه‌ ‌ بۆ ئیسپانیا تاکو ڕۆژاوایه‌کی هه‌ژاری بنده‌ستی سوریا و که‌ ‌ زۆرینه‌یه‌ك له‌ خه‌ڵکه‌که‌ی ، نه‌خوێنده‌وارن.
• ئیسپانیا و ڕۆژاوا هه‌ردو‌کیان له‌ خاڵی جه‌نگی ئه‌هلی و داگیرکردن و یارمه‌تی ڕوسیا بۆ شیوعییه‌کانی ئیسپانیا، له‌ ڕۆژاوادا یارمه‌تی تورکیا و قه‌ته‌ر و سعودییه‌ بۆ داعش و زۆر خاڵی دیکه‌ ، هاو به‌شیتییان هه‌یه‌ ، واته‌ خاڵه‌ ناوکۆییه‌کانی هه‌ردوکیانن . به‌ڵام به‌ گوێره‌ی ئه‌و زانیارییه‌ی که‌ من له‌سه‌ر هه‌ردوو لایان، هه‌مه‌، دووژمنه‌کانی ڕۆاژاوا زیاترن، دڕنده‌ترن، هاوکاری مادی مه‌عنه‌وی زیاتریان له‌ دووژمنه‌کانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی ئه‌نارکیسته‌کانی ئیسپانیا ، هه‌یه‌. به‌رهه‌ڵستی یه‌په‌گه‌ و یه‌په‌ژه‌ له‌ به‌رانبه‌ر ده‌سه‌ڵاته‌کانی ناوچه‌که‌و هێزی داعش ، ڕه‌نگه‌ مێژو تا ئێستا ئه‌و گیانبه‌ختکردن و خۆنه‌ویستییه‌ی نه‌دیتبێت، هه‌ر بۆیه ش گیانبه‌ختکراوانی ئه‌مان به‌ چه‌نده‌ها جار له‌ گیانبه‌ختکراوانی ئه‌نارکیسته‌کانی ئیساپانیا ، زیاتره‌. دووژمنه‌کانی ئه‌نارکیسته‌کان له‌ ئیساپانیاندا له‌ جاو دووژمنانی خه‌باتکه‌رانی ڕۆژاودا ، به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك به‌راورد ناکرێت.
• پێش شۆڕشه‌که‌ی ئیسپانیا ، ئه‌نارکیسته‌کان خۆیان وه‌کو بزوتنه‌وه‌ به‌هێز بوون ، خاوه‌نئه‌زموون بوون، به‌ سه‌ده‌ها سه‌رچاوه‌ی ئه‌نارکیستییان له‌ به‌رده‌ستدا بوو ، ئاسۆی تێکۆشانیان ڕوون بوو، به‌هۆی هزری ئه‌ناکیستییه‌وه‌ که‌ هه‌یانبوو ده‌یانزانی چیده‌که‌ن و چیان ده‌وێت. به‌ڵام له‌ ڕۆژاوا ڕه‌نگه‌ به‌ ده‌گمه‌ن هه‌بووبێت که‌ هه‌ر ناوی ئه‌نارکیستیان/ ئه‌نارشییان بیستبێت ئیدی له‌ باقییه‌که‌ی دیکه‌ی بگه‌ڕێ. هه‌ر هه‌موو سه‌رچاوه‌کانی خۆپێگه‌یاندن و خۆڕؤشنبیرکردن و خۆڕێکخستن ، له‌ ڕؤژاوا، هه‌مووی له‌‌ کتێبه‌کان و نوسینه‌کان و موحازه‌ره‌ و ڕاسپاردراوه‌کانی به‌ڕێز ئۆجه‌لانه‌وه‌ وه‌رگیراوه‌ و وه‌رده‌گیرێ.
• له‌ ئیسپانیا بزوتنه‌وه‌ی ئه‌نارکیستی له‌ نێوانی دوو داهاتوودا بوو : سه‌رکه‌وتن یاخود تێشکانێك که‌ هه‌تا ئێستاش وه‌کو ئه‌ستێره‌یه‌کی گه‌ش له‌ ئاسمانی مێژوی تێکوشانی ئازادیخوازاندا ماوه‌ته‌وه‌و ده‌مێنێته‌وه‌، ئه‌زموونێکی گه‌وره‌ی گه‌لێك گه‌وره‌ی له‌ دووی خۆی به‌جێهێڵاوه‌ . هه‌رچیش ڕۆژاوا هه‌یه‌ له‌ نێوانی 3 هه‌لبژارده‌دایه‌ : یه‌که‌م: سه‌کوتکردن و تێشکانی ته‌واو چ له‌ ڕوی سه‌ربازی و چ له‌ ڕووی ئه‌وه‌ی که‌ به‌ده‌ستهێراوه‌ ( که‌ ئه‌مه‌ گریمانێكی یه‌کجار که‌مه‌) . دووهه‌م ڕۆیشتن له‌گه‌ڵ نه‌زمی نوێی سیاسه‌تی نیو لیبراڵ و بازاڕ- ئازاد به‌ دروستکردنی جۆرێک له‌ ده‌سه‌ڵاتی هاوشێوه‌ی ده‌سه‌ڵاته‌کانی دیکه‌ی ناوچه‌که‌. سێهه‌م: گرتنه‌به‌ر و خۆگرێدانه‌وه‌ به‌ هزر و داخوازیی و ئامانجه‌کانی ئۆجه‌لانه‌وه‌ و کارکردن له‌سه‌ر لاوازی ڕۆڵی حیزب و هه‌نگاونان به‌ره‌و کۆنفیدراڵیزم ، هه‌روه‌ها که‌متر ‌ باسکردن له‌ کوردایه‌تی و یه‌کگرتنی کوردان و موئته‌مه‌ری نه‌ته‌وه‌یی کورد‌.

‌




تیرۆریستانی ئیخوان ئه‌لموسلمین و كوشتن … ئه‌حمه‌د ره‌جه‌ب

مێژووی ئیسلام و رۆژانی ده‌سه‌ڵاتی خه‌لیفه‌كان، مێژوویه‌كی ره‌ش وخوێناویه‌و ، كوشتن و خوێنرشتن بوو به‌ باوو، به‌ربه‌ره‌كانی و شه‌ر له‌ نێوان خه‌لیفه‌كان زۆرجار رویداوه‌و، هه‌ر یه‌ك هه‌وڵیداوه‌ ئه‌وی تر له‌ ده‌سه‌ڵات دوور بخاته‌وه‌و، خۆی شوێنه‌كه‌ی بگرێته‌وه‌و، له‌ پاش ‌ كوشتنی خه‌لیفه‌كانی راشدی عوسمان بن عه‌فان و عه‌لی بن تاڵب و، كوشتنی ئیمام حوسه‌ێن، ئه‌مه‌وییه‌كان بوونه‌ خاوه‌ن ده‌سه‌ڵات و، له‌ پاش ئه‌وانیش عه‌باسییه‌كان و، ئینجا خه‌لافه‌تی عوسمانی درێژه‌ی هه‌بوو تا په‌یمانی سیڤه‌رو، هه‌ر به‌ مۆركردنی ئه‌و په‌یمانه‌ خه‌ڵافه‌ته‌كان له‌ناوچوون و نه‌مان.
له‌و ماوه‌یه‌دا له‌ هه‌ڵپه‌ی وه‌رگرتنی ده‌سه‌ڵات هه‌زاران هه‌زار كه‌س له‌ناوچوون و، له‌ ساڵی 1928 به‌ خه‌ونی زیندیكردنه‌وه‌ی خه‌لافه‌ت حه‌سه‌ن ئه‌لبه‌نا تووانی رێكخراوی ئیخوان ئه‌لموسلمین دامه‌زرێنێت و، له‌ رۆژه‌وه‌ مێژوویه‌كی دێزی قیزه‌وه‌نی تۆمار كردووه‌و، تا ئێستا به‌رده‌وامن له‌ سه‌رپه‌راندن و كوشتنی خه‌ڵكی بێتاوان به‌ تایبه‌ت نووسه‌رو رۆشنبیران و رۆژنامه‌نووسان و هه‌ندێ سیاسه‌تمه‌دار.
كۆنه‌په‌رستان و ئیخوان ئه‌لموسلمین ئامانجیان له‌ كوشتن و تیرۆری ڕۆژنامەنووسان و رۆشنبیران و ئازادیخوازان یه‌كئه‌گرێته‌وه‌و، لە كوردستان بە شێوەیەكی زۆر دڕندانە و لە ژێر ئەشكەنجەدا ژماره‌یه‌ك له‌و رۆژنامه‌نووس و رۆشنبیرانه‌ تیرۆر كران: سۆران مامه‌ حه‌مه‌، سه‌رده‌شت عوسمان، عه‌بدولسه‌تار شه‌ریف، به‌كر عه‌لی، كاوه‌ گه‌رمیانی و ودات حوسه‌ێن.
له‌ عێراقداو به‌به‌رچاوی به‌رپرساندا درنده‌كانی حزبی ده‌عوه‌ی ئیسلامی و، ئه‌فسه‌ره‌كانی نوری ئه‌لمالكی به‌ ده‌مانچه‌ی بێده‌نگ { كامل شیاع } یان شه‌هید كرد. كامل شیاع ئه‌ندامی پێشكه‌وتووی حزبی شیوعی عێراق و، نووسه‌رو لێكۆله‌رو ره‌خنگری ناسراوو، راوێژكاری وه‌زاره‌تی رۆشنبیری عێراق بوو، هه‌روا هادی ئه‌لمه‌هدی رۆژنامه‌نووس و شانۆكاری ناسراوو ده‌رهێنری به‌ناوبانگ.
ئیخوانه‌كان مێژوویه‌كی ره‌شیان له‌ كوشتن و خوێنرشتن هه‌یه‌و، ئامانجیان گه‌یشتنه‌ به‌ ده‌سه‌ڵات به‌ هه‌ر نرخێك بێت و، بازرگانی به‌ ئاینه‌وه‌ ئه‌كه‌ن و، به‌ ئاره‌زووی خۆیان و، به‌ پێی به‌رژه‌وندییان یاری به‌ وشه‌كانی ئاین ئه‌كه‌ن و، ئه‌یانه‌وێت هه‌رچی ره‌واڵه‌تی نویكردنه‌وه‌و شارستانییه‌ وردوخاشی بكه‌ن.
ئیخوانه‌كان ده‌ستیان خوێناویه‌ به‌ كوشتنی ژماره‌یه‌ك خه‌ڵكی ناودارو سیاستمه‌دارو رۆشنبیرو، یوسف قه‌رزاوی سه‌رۆكی به‌ناو (زانایانی موسڵمان) له‌ كوشتنی ئه‌لنقراشی پاشا خۆشخاڵی ده‌رئه‌بری و، بكوژه‌كه به‌ ئیمام ناو ئه‌بات و، به‌ شانوباڵی هه‌ڵئه‌دات‌ و، به‌ ئیمامی لاوان ناوزه‌دی ئه‌كات و، لێره‌دا ئه‌م “زانایه‌” یوسف ئه‌لقه‌ره‌زاوی سه‌رۆكی یه‌كێتی زانایانی جیهان له‌ بیر چوو ئاینی ئیسلام له‌ گه‌ڵ كوشتنی كه‌س نییه‌.
له‌ زه‌نجیره‌ی تاوانه‌كانی ئیخوانه‌كان كوشتنی ئه‌م كه‌ساییه‌تییانه‌ به‌دی ئه‌كرین: محه‌مه‌د ماهر پاشاسه‌رۆك وزیرانی میسرو، ئه‌حمه‌د خه‌زنه‌دار ( دادوه‌ر) و، ئیمام یه‌حیا بن حه‌مید ( حاكمی یه‌مه‌ن) و، ئه لنقراشی پاشا سه‌رۆك وه‌زیران و، ئه‌ندازیار سه‌ید فایزو، سه‌دان هه‌زارتریش و، كه‌س ناتوانێت بیانژمێرێت.
ئیخوانه‌كان به‌و هه‌موو كوشتنه‌ كۆڵیان نه‌داو ئه‌م تاوانانه‌شیان خسته‌ سه‌ر تاوانه‌كانی تریان و ده‌ستیان كرد به‌ كوشتنی: دكتۆر پێشكه‌وتنخواز فه‌ره‌ج فۆده‌، ناجی ئه‌لعه‌لی كاریكاریست، سه‌میر قه‌سیر رۆژنامه‌نووس و بیرمه‌ند، شیوعی به‌ناوبانگ حوسه‌ێن مرووه‌ نووسه‌رو بیرمه‌ند ته‌مه‌نی 77 ساڵ و له‌ سه‌ر جێگا كوژرا، یوسف ئه‌لسوباعی رۆمان نووس، تاهر جاعوت رۆژنامه‌نووس ونووسه‌ری جه‌زایری پێشكه‌وتوو هتد…..
ئیخوانه‌كان له‌ رێی دوو گه‌نجی ئیسلامی سه‌رلێشێواوی توندره‌و ویستیان به‌ چه‌قۆ ئه‌دیبی ناسراوو رۆماننووسی كه‌م وێنه‌ و برنده‌ی خه‌ڵاتی نۆبل نه‌جیب مه‌حفوز بكوژن، به‌ڵام به‌ چه‌قۆ ملیان به‌ سه‌ختی بریندار كردو، وتیان له‌ رۆمانی { كورگه‌لی گه‌ره‌كه‌مان } قسه‌ی به‌ (زاتی ئیلاهی) وتووه‌و، و، له‌ هه‌فته‌ی رابردوو هه‌مان ئه‌م قه‌وانه‌و سیناریۆیه‌ له‌ ئه‌رده‌ن له‌ به‌رده‌م كۆشكی داد له‌ ناوه‌ندی عه‌مانی پایته‌خت له‌ لایه‌ن ئیخوانێكی ئیسلامییه‌وه‌‌ نۆێكرایه‌وه‌، كاتێك سێ گولله‌ی به‌ ده‌مانچه‌ نا به‌سه‌ر شیوعی و چه‌پی ناوداری كریستیانی { ناهز حه‌تر} نووسه‌رو رۆژنامه‌نووس كاریكاریستی به‌ توانا، گوایه‌ قسه‌ی به‌ ( زاتی ئیلاهی) وتووه‌و، شایانی ئاماژه‌یه‌ بكوژه‌ ئیسلامییه‌كه‌ له‌لایه‌ن ئاسایش و پۆلیسه‌وه‌ ده‌ستگیر كرا.
تیرۆركردنی ئه‌و كۆمه‌ڵه‌ كه‌سایه‌تییه‌ ناودارانه‌ به‌ هۆی هه‌ڵوێستی سیاسی و بیركردنه‌وه‌و نووسین له‌ سه‌رده‌می ئه‌نته‌رنێت و فیسبوكه‌وه ‌رووداوێكی ریسواویی و شه‌رمه‌زارییه‌ بۆ ده‌سه‌ڵاتدارانی داپڵۆسێنه‌رو، ئیسلامییه‌كانی هه‌ڵگری بیری بۆگه‌نی سه‌له‌فی، وه‌هابی، ده‌عوه‌تی، جیهادی، ئیخوان ئه‌لموسلمین، ده‌وڵه‌تی ئیسلامی (داعش)، قاعیده‌ و به‌ره‌ی ئه‌لنوسره‌ “”فتح الشام””.
تیرۆركردنی سۆران و سه‌رده‌شت و كاوه‌ گه‌رمیانی و كامل شیاع و هادی ئه‌لمه‌هدی و ناهز حتر په‌ڵه‌یه‌كی ره‌شه‌ به‌ناوچه‌وانی ده‌سه‌ڵات و ئه‌نجامده‌رانی كاره‌ تیرۆریستییه‌كان و، رووداوێكی ئابرووبه‌رانه‌یه‌ بۆ ئیسلامییه‌كان و، ئه‌و كۆمه‌ڵگانه‌ كه‌ توندره‌وو تیرۆریستان له‌خۆ ئه‌گرن.‌

2/10/2016