دەوڵەت، ڕێکخراو و ڕژێمەکان کە لە ڕووی ئەخلاقی، سیاسی و داهێنانەوە ئیفلاس دەکەن پەنا بۆ دو شت دەبەن: یەکیان پیرۆز کردن، دووەمیان تابووکردنە. لەو دو ڕێگایەوە، ڕژێمە ئیفلاسبوەکان لە لایەنگرانی خۆیانەوە تا دەگاتە ڕکەبەرانیان دەمکوت و سەرکوت دەکەن، بەڵام هیچ کامێک لەمانە هەتا هەتایی نین و هەر هەموویان وەک ئیمپراتۆریەکەی ڕۆما چارەنوسیان ڕوخان و ماڵەکانیان دەکرێن بە مۆزەخانە.
لە باشووری کوردستاندا ٢٥ساڵە لە ژێرناوی پێشمەرگەدا سیستێمی گەندەڵی، ماکینەی دزی و بەتاڵانبردنی کوردستان ئەپارێزن. پارتی دیموکراتی کوردستان ئەندازیاری ئەو یارییەی پێشمەرگەیە، بەڵام یەکێتی و گۆڕان و ئەوانی دیکە کە فێرن بەوەی لە پەراوێزی پارتی سیاسەت بکەن، لە جیاتی هەڵدانەوەی دەمامکەکە، خۆیان هەمان کار دووبارە دەکەنەوە. لە ڕاگەیاندنی ڕێفراندۆمەوە بگرە تا پیرۆزکردنی پێشمەرگە، لەوێشەوە تا دەگاتە دەوڵەتی کوردی، جگە لە لاساییکردنەوەی پارتی و سیاسەتکردن لە سێبەری ئەودا هیچی دیکە نیە.

بەڵێ پێشمەرگە لە کۆنەوە تا ئێستا خاوەنی چەند کەسانێکی دڵسۆز و بەئەمەک بوە و ئەوانە هەرگیز سڵیان نەکردۆتەوە لە مردن، بریسیەتی و سەرمابوون، بەڵام لە کۆتاییدا خراونەتە خزمەتی ماکینەی کوردایەتی خێڵەکی و وەک ڕۆن و بەنزیک بۆ ئەو ماکینەیە سوتێندراون کە ٢٥ ساڵە ئەوە بەرهەمەکەیەتی. لە ساتەوەختی شەڕو پێکدادان، ئاژیتەی شەڕکەرانەی پڕ لە کەف و کوڵی کوردایەتی و ڕەوشی هەستیاردا سەختە مرۆڤ بتوانێ بە لۆژیکی بیربکاتەوە و بنوسێ یان قسە بکات، بەڵام با لەخۆمان تێکنەدەین بە شێکی گرینگ لەو کوردستانە بەناو ڕزگارکراوەکەی باشوور لە لایەن داگیرکەران بەڕێوە ئەبرێ. چەند ڕۆژێک بەر لە ئێستا چەند هاوڕێیەکی نزیک لە یەکێتی و گۆڕانم بینین خۆیان ئەیانگوت بەتەنیا وڵاتی مسڕ زیاتر لە ١٠ بارەگای ئیستیخباراتی لە سلێمانی هەیە. باشە ئەگەر مسڕی داماو ئەو هەمو بەرەگاییەی لە سلێمانی هەبێ، دەبێ ئێران، تورکیا، ئۆردون، سعودیە، قەطەر و سوریا چەند بارەگای ئیستیخباراتی و نهێنیان لە بادینان و هەولێر هەبێ؟ ئەی کەواتە پێشمەرگەی “پیرۆز” لە کوێیە؟ ئایا پێشمەرگە لەسەدا چەند شەڕی داگیرکەران و لە سەدا چەند شەڕی ناوخۆی کردوە؟ بەر لە ڕاپەڕین و دوای ڕاپەرین پێشمەرگە توانیویەتی یەک بستێ خاکمان بپارێزێ ئەگەر وڵاتێکی زلهێز بە تانکو فڕۆکە و پارە لە پشتیەوە نەوەستابێ؟

پێشمەرگە لای کێ بەکاردەهێنرێ؟

سەیر لەوەدایە کاتێک باسی پێشمەرگە دەکرێ، بەر لە پێشمەرگە دڵسۆزە قوربەسەرەکان، ئەو کەسانە دەمیان دەکەنەوە کە لە ڕاستیدا ڕۆژێک پێشمەرگە نەبونە، مەگەر لە ترسی سەربازی، یان لەبەر ئەوەی بیرەیەکی خواردۆتەوە و باوکی دەریکردوە، یان لە برسان بۆتە پێشمەرگە و کەینێ بۆی نەسوڕابێ خۆی تەسلیم کردۆتەوە یان وەکو کوردی باشوور گوتەنی “سەنگەری گۆڕیوە”. واتە ئەوان داکۆکی لە پێشمەرگە ناکەن، بەڵکو لە ژێرناوی پێشمەرگە و خانەوادەی شەهیدان داکۆکی لەو لەوەڕگایەی باشوور دەکەن کە ئەقڵیەتی خێڵەکی کوردایەتی داهێنەرەکەیەتی. مەلا مستەفاو ئیدریس بارزانی کە خۆیان بە ئەندازیاری پێشمەرگە دەزانن، بەر لەوەی سنگیان بدەنە داگیرکەران، ڕووی لولەی تفەنگەکانیان داوەتە دوژمنە ناوخۆییەکانیان. شەڕی زێباریەکان، ڕێکانی و برادۆستیەکان تا دەگاتە شەڕی جەلالی – مەلایی، یەکێتی و بەرەی جووت، شەڕی پکک و خۆیان گوتەنی “جەماعەتی قاسملۆ” بە دەستی پێشمەرگە کراوە، ئیتر بۆ پێشمەرگە پیرۆز دەکەن؟ بۆ نابێ کەس باسی پێشمەرگە بکات؟

پێشمەرگە و ماکینەی پێشمەرگە

هەروەکو لەسەرەوەدا باسکرا کێشەکە لە خودی پێشمەرگە نیە، بەڵکو لە ماکینەی پێشمەرگەدایە کە هەر لە سەرەتاکانی یەکەمین دامەزراوەی سیاسی مۆدێرنی کوردی کە پارتی دیموکراتی کوردستانە بە سەرۆکایەتی بنەماڵەی بارزانی، پێشمەرگە وەک دەزگایەکی چەکداری پاراستنی بنەماڵە بەکار هێنراوە بەڵام لە ژێر ناوی کوردایەتی و شۆڕش. دوای جیابونەوەی چەندین حیزبی دیکە لە پارتی دیموکراتی کوردستان، درێژەیان بە بەشێک لەو ئەقڵیەت و کولتورە داوە. ئەگەرچی پێشمەرگەکانی یەکێتی و شیوعی و…هتد، لە هەندێک شوێندا، ئازا و فیداکار دەرکەوتبن، بەڵام لە بنچینەدا لەبەر ئەوەی ماکینەکە نیشتیمانی نیە و حیزبیە، لەبەر ئەوەی لە ڕێگای حیزبەوە یان لە سێبەری حیزبەوە دەزگاکە بەخێڵەکی کراوە، لەبەر ئەوەی پێشمەرگە لە غیابی ئەقڵ، خوێندن و فکر چەکدار کراوە، لەو ڕۆژەوە تا ئێستا کە ٢٥ ساڵە دەوڵەتۆکەمان هەیە، نەک بەدامەزراوەیی نەکراوە، بەڵکو بێ پەروەردە، نەزان، گەندەڵ و بێ ئیرادە کراوە تا ئێستا کە پێشمەرگەکانی بەرەی جەنگ بونەتە سواڵکەر بۆ ئەوەی لە بەرەوە بچنە ماڵە سارد و سڕەکانیان دەستێک بەسەری منداڵە بێنازەکان و بەبە بێ شیرەکانیان دابێنن. بەڵام ئەوڕۆ لەلایەن هەندێک ناوەندی بڕیار و ئەلیتی ماکینەی پێشمەرگەدا، شەڕەکە بە کۆمەڵێک گەوج دەکەن بۆ هێشتنەوەی ماکینەکانیان. یەکێک لە کێشەکانی ئێستای یەکێتی کە ئەڵێن شەڕکەرترین پێشمەرگە هی یەکێتیە، ئەو بەرپرسە نەخوێندەوارە سەربازیانەن کە ڕۆڵی شێف لە فابریکەی پێشمەرگەدا دەبینن.

تاقە چارەسەری ئافراندنی کولتورێکی نوێی سیاسی و هزرییە نەک شەراکەتکردن لە سیستێم

کێشەکانی باشووری کوردستان هەروەکو بە کورتی باسمانکردن کێشەی فکری، ئەخلاقی، کولتوری گەورەن کە لە سەرەتای دروستبوونی بزووتنەوەی سیاسی کوردی سەریان هەڵداوە. ئەو کولتورە حیزبیە نەریتیە چۆتە ناو قوڵایی کۆمەڵگە، تاک و بەشەکانی دیکەی کوردستان. جگە لە پکک و نزیکەکانی سەرجەم ڕێکخراوەکانی دیکەی کوردستان بەدەست نەخۆشی کوردایەتی سیاسی ئەناڵێنن. نەبوونی سەرکردایەتیەکی هۆشیار و خاوەن فکر وایکردوە حزبە ڕکەبەرەکانی پارتیش لە دواییدا سازش لەگەڵ ئەو لۆژیکە نەریتیەدا بکەن و ببنە بەشێک لە سیستێمەکە. بەهۆی نەبوونی فکرێکی ڕۆشن، ڕکەبەرەکانیش بڕوایان بە ڕزگاربوون لەو دۆزەخەدا نیە و لە دواییدا تەسلیمی واقیعەکە دەبن. هەر ڕکەبەرێکی پارتی ئاڵودە بە نەخۆشیەکانی گەڵاڵە دوای قیرەقیرێکی زۆر، خەڵکەکە گەرم ئەکات و چەند پارلمانتارێک لەسەر گیرفانی دەوڵەت بە هەزاران دۆلار خانەنشین دەکات و خەڵکی نوێ دەکاتە پارلمان و گیرفانیان پڕ ئەکات.

ئێمە لە سەردەمی پۆست مۆدێرنە، پۆست ناسیۆنالیزم و پۆست مارکسیزم دەژین. ئەوڕۆکە دەوڵەت نەتەوە لە تەواوی جیهان لە قەیراندایە. مارکسیزم و خەباتی چینایەتی وەڵامی زۆر پرسیاری ئەو ڕۆژگارە و کۆمەڵگەی نوێ ناداتەوە. لیبرالیزمی دیموکراتی و بە موطڵەقکردنی تاک و دابڕانی لە زۆر شت نەک لە کۆمەڵگەی ئێمە بەڵکو لە خۆرئاواش لەژێر ڕەخنەی توند دایە. لیبرال دیموکراتەکان دەوڵەتیان لە ژێرناوی کەرتی تایبەتدا بێ ناوەڕۆک کردوە و دەوڵەتی خۆرئاوا ئیتر لە دەستی کۆمپانیاکان دایە. سۆسیالیستەکانی خۆرئاوا، کە ٢٥ ساڵە سازش لەگەڵ لیبرالیزم دەکەن، کۆتاییان بەخۆیان هێناوە. ئەوڕۆ ناسیۆنالیزم جگە لە شێرپەنجە هیچی تر نیە بۆ کۆمەڵگە نافەرمیەکان. ئیتر سەردەم سەردەمی ناسنامەکانە و ناسنامە جیاوازەکان جێگای نەتەوە، چین و موطلەقیەتی تاکەکانیان گرتۆتەوە. لە غیابی هزرێکی نوێدا، ئایدیۆلۆژیای ئیسلامی سیاسی بە شیعەو سوننە وە تەواوی ناوچەکەی پەرێشان کردوە. شەڕی شیعەو سوننە جگە لە کاولکردن و داڕزاندنی شار، کۆمەڵگە و سروشت هیچی دیکەی لێ بەرهەم نەهاتوە و چاوەڕوانی هیچی دیکەی لێ ناکرێ. هەر لایەنێک لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، خاوەن بیرێکی نوێ نەبێ کە مارکسیزمی کلاسیکی، لیبرالیزم، ئیسلامی سیاسی، نەتەوەپەرستی و دەوڵەت نەتەوە تێبپەڕێنێ، ناتوانێ خۆی لە تەڵەی شیعەو سوننە ڕزگاری بکات.

کۆمەڵگەی کوردستان کۆمەڵگەیەکی فرە ڕەنگ، کولتور، ئەتنیک، ئایین، دیالێکت و زمانە. هیچ کامێک لەو ئێدۆلۆژیانە ناتوانن سەرجەم پێکهاتەکانی کوردستان لە ئامێز بگرن. ئەگەر نەتەوەیی بووین چی لە “تورکمەن، مەسیحی، عەرەب” و هتد بکەین؟
ئەگەر مارکسیست و چینایەتی بووین، چی لە چینەکانی دیکە بکەین؟ ئەگەر لیبڕاڵ بووین چی لە ناسنامە جیاوازەکان بکەین؟ ئەگەر ئیسلام بووین کام تەریقەت هەڵبژێرین و چی لە ئەوانی دیکە بکەین؟
لە ڕاستیدا بزووتنەوەی نەریتی کوردی کە لە ژێر کاریگەری پارتی دیموکراتی کوردستان دایە، بە یەکێتی و گۆڕان و یەکگرتو و شیوعی و دیموکرات، کۆمەڵە و….هتد ەوە هیچ وەڵامێکیان بۆ ئەو پرسیارانە پێ نیە. کەمەنەتەوەکان تا ئێستا یان لێیان دراوە، یان کراونەتە دوژمن یان بە پارە و ترس بێدەنگ کراون. بزووتنەوەی کوردی لە غیابی ئافرەت و نیوەی کۆمەڵ ٧٠ ساڵی بە دواکەوتویی بەڕێکرد. ژمارەی ئەو ژنانەی لە ژێر سێبەری ئەو دەستەڵاتە کوردیە سوتان یان سوتێندران، زۆر لە ژمارەی قوربانیانی هەڵەبجە زیاترە. ئەوڕۆ قیرەقیری نەتەوەپەرستی نەریتی کورد کە هەوڵی سڕینەوەی ناسنامەی بادینی، هەورامی، کاکەیی، کوردی هەندەران و ئێزیدیەکان دایە و هەموویان لە قاڵبی ڕووتی کوردێنی ئەدات هیچ واتایەکی نەماوە و ئەوان داوای ناسنامەی تایبەتی خۆیان دەکەن. ئەوان حەزئەکەن لە ناوچەی خۆیان بە زمان و دیالێکتی خۆیان بخوێنن و دان بە ناسنامەی ئێتنیکی، ئایینی و ڕەگەزی بنرێ. دەیان ساڵ بە پارە، ترس و سەرکوتکردن ئێزیدیەکانمان ناچارکردن بڵێن کوردین، بەڵام ئامادە نەبووین یەک ڕۆژ بیانپارێزین.

دوای ئاوابونی خۆری کۆمۆنیزم، لە سەرجەم وڵاتە سەرمایەداریەکانەوە ڕاستڕەوە لیبڕاڵەکان دێنە سەر دەستەڵات و شەقێک لە بانگەشەی لیبرالیزمی خۆرئاوا هەڵدەدەن کە باسی عەداڵەتی کۆمەڵایەتی ئەکات. لە سیستێمی لیبرالی خۆرئاوادا، تادێت جێگای کۆمپانیاکان فراوان و جێگای پەنابەران، گروپە نافەرمیەکان و ناسنامە جیاوازەکان لەق دەبێ. لە ژێرناوی ئازادی تاک، سەرجەم کۆمەڵگەیان بێ ڕوح کردوە. ئەی ئەگەر ئەو بیردۆزە تاڵانکاریەی نەوتفرۆشەکانی ڕۆژهەڵات کە بانگەشەی بازاڕی ئازادی لیبرالیزم ئەکەن سەرکەوێ کە هیچ ئەسڵێکیان نیە، دەبێ چی بەسەر خەڵکی هەژار، ژینگە و کۆمەڵگەی ڕۆژهەڵات بە کوردستانیشەوە بێنن؟ دەبێ چاوەڕێی چەند کارەساتی دیکەی وەک حەلەب، شرناخ، ئیدلیب، سەنعا و غەزە بکەین؟
بە کورتی ئەگەر دەمانهەوێ کێشەکانی باشوور بە پێشمەرگەشەوە چارەسەر بکەین و خۆمان لەو زڵکاوەی بزووتنەوەی کوردایەتی ڕزگار بکەین، ئەبێ سەرەتا شەقێک لە نەتەوەبونی بارزانی، سۆسیال دیموکراتی تاڵەبانی، ئیسلامی سیاسی و بێفکری گۆڕان هەڵبدەین کە ڕاست و چەپی دیارنیە.
ناوەکەی هەرچی دەبێ گرینگ نیە، ئێمە پێویستیمان بە ڕۆشەنفکریەکە کە وەڵامی سەرجەم ئەو پرسیارانەی سەرەوە بداتەوە، سەرجەم ناسنامەکان لە باوەش بگرێت و خۆی لە زڵکاوی نەتەوەیی و ئایینی ڕزگار بکات.

——————————————————
سەرچاوەکان:

Terror and Taboo: The Follies, Fables, and Faces of Terrorism By Joseba Zulaika, William Douglass

Taboo: Why Black Athletes Dominate Sports And Why We’re Afraid To Talk About It By Jon Entine

http://socialistregister.com/index.php/srv/article/viewFile/5360/2261

A Taoist Politics: The Case For Sacredness Paperback – October 2, 2007 by Deena Stryker

Hegemony and Socialist Strategy: Towards a Radical Democratic Politics By Ernesto Laclau, Chantal Mouffe

جەنگێک کە لەناوچەکەدا لەئارادایە، درێژەی هەیە و بەردەوامە. لەماوەی مانگێکی ڕابوردوو یان لە کاتی دەستپێکردنی شەڕی موسڵ و توندبونەوەی شەرێ ئەلیبۆوە، چەند ڕوداوێکی گەورەو گرینگ لە ئاستی جیهانیدا ڕوویان داوە، کە پێویستە هەم سەرنچ بدرێت و ببێتە جێگای باس و هەم بەدەوری خۆیان کاریگەری دەکەنە سەر چۆنیەتی بردنەپیشەوەی جەنگ لە ناوچەکەدا. ڕوداوەکان بەم شێوەی خوارەوەن:
یەکەم: هەڵبژاردنی ترامب لە ئەمریکا، ئاڕاستەیەکی سیاسی راستڕەوانەوفاشی کە دیاردەی ترامبی گەیاندە لوتکەی دەسەڵات لە ئەمریکا. دانپیانانی ئۆباما بە :” هەڵەکانی ئەمریکا لە عیراق ڕۆلیان هەبوە لە پەیدابونی داعشدا” لە رۆژی ٧ی دێسمبەردا لە پایەگای”ماکدیل” ی ئاسمانی لە فلۆریدا.
دووەم: ڕاگەیاندنی یەکێتی ئەوروپا بۆ هەڵپەساردنی گفتوگۆکانی لەگەڵ تورکیا سەبارەت بە بوون بە ئەندام لە یەکێتی ئەوروپا لە ٢٤ی نۆڤمبەردا.
سێهەم: بڕیاری پەرلەمانی ئەوروپا دژ بە میدیای روسیا لە ٢٣ی نۆڤمبەرو، هەروەها بڕیاری داخستنی کەمپی کالێیە لە فەرەنسا لە ١ی نۆڤمبەردا.
چوارهەم: “یەکێتی ئەوروپا پێشنیازی، پێدانی پارەی کردوە بۆ رژێمی ئەسەد بەرانبەر بە گرێبەستی ئاشتی لە سوریادا”(ریتشارد سبنسەر/ تایمزی بەریتانی- ٣ی دیسمبەر٢٠١٦). ئەم بابەتە وتاری رۆژنامەیەکە بەلام حەقیقەتی باسەکە ئەوەیە کە داواکردنی ڕوخانی یان گۆڕینی ئەسەد، خواستێکی واقعی نەماوە لە ڕوانگەی بەرپرسانی یەکێتی ئەوروپاوە. ناوەرۆکی پێشنیارەکە لەلایەن مۆگرینی بەرپرسی پەیوەندییەکانی دەرەوەی یەکێتی ئەوروپا لەگەل بەرپرسانی ” ئۆپۆزسیون”ی سوریادا باسکراوە کە پێکهاتوە لە کەمکردنەوەی دەسەڵاتی ناوەند و زیادکردنی دەسەلاتی پارێزگاکان و ئینتیگەریتەکردنی چەکدارە تیرۆریستەکان” ئۆپۆزسیۆن” لەنیو ‌هێزی ئەمنی پارێزگاکان. بۆ ڕازیکردنی هەردوولای هاوکێشەکە یەکێتی ئەوروپا ئامادەیە کۆمەکی مالی هەم بە رژێمی ئەسەد و هەم بە ئۆپۆزسیۆن بکات. هەمان پێشنیاز لە لایەن جۆن کیریەوە لە ٥ی دیسمبەر دا بەشێوەیەکی دیکە لە ئەمریکا دوبارە کرایەوە.
پێنجەم: گرتنەوەی ئەلیبۆ، و دەرچونو ڕاماڵینی لە ‌هێزە تیرۆریستەکان لەلایەن روسیاو سوپای سوریاو حزب اللەو میلیشیاکانی دیکەوە. ئەلێبۆ یان ڕۆژهەڵاتی ئەلیبۆ کە ٤ ساڵ زیاترە بەدەست تیرۆریستەکانەوەیە، زۆربەی زۆری پاککراوەتەوە زیاتر لە ٩٠٪ی هاتۆتەوە ژیر دەستی حکومەتی سوریاو بەگشتی لەباری سەربازییەوە بەتەواوی بەقازانجی حکومەتی سوریا شکاوەتەوە. لە موسڵ بریک ئاراستەکە پێچەوانەیەو شەڕەکە نێو شاری موسڵدا هێواش دەڕواتە بەرەوە.
ئەم ڕوودانە بەشێکی زۆریان ئەنجامی ڕاستەوخۆی سیاسەتەکانی ئەمریکاو ڕۆژئاوان و ئەمرۆ وەک کۆمەلێک پەرچەکرداری ڕاستڕەوانە لە لایەک و فاشل بونی سیاسەتەکانیان لە لایەکی ترەوە دەردەکەون، بەڵام لە هەمانکاتدا پێویستیەکی سەرمایە و سەرمایەدارین لە رۆژئاوادا. پەرچەکردارێک کە هۆی سەرەکی لە نەبوونی ئەلتەرناتیڤی چینایەتی کرێکاردا لە ئاستی سیاسی ودەسەلاتی سیاسی دا کورت دەبێتەوە. تەنانەت ئەو سیاسەتە ڕاستانەی کە ئەمڕۆ چەپی بورژوای پیادەی دەکات کە تا دوینێ شنەبای کۆمۆنیزم ناچاری کردبون دەوڵەتی خۆشگوزەران ڕابەری بکەن، دەگەڕیتەوە بۆ هەمان هۆ. کۆسپی سەرەکی نەک تەنها چینی کرێکار وەک چینێکی جیهانی، بەڵکو کۆمەلگای بەشەری، ئامادەنەبوونی بزوتنەوەی چینایەتی کرێکارە وەک هێزێکی سیاسی بەتوانا.
بەشیکی دیکەی ڕاستەوخۆ ئەنجامی لاوازبوون و هاتنە خوارەوەی پێگەی ئەمریکاو ڕۆژئاوایە لە ئاستی دونیاو ڕوداوەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەراستدا. هەلومەرجی ئەلیبۆ لە سوریاو دەرکەوتن و بەرزبونەوەی پێگەو توانای بزوتنەوەیەک کە جەنەراڵ حەفتەر ڕابەری دەکات لە لیبا، ڕاوەستانی حۆسیەکان لە یەمەن و…بە شیوەیەکی ڕۆشن ئەو ڕاستیە نیشان دەدەن.

لەپاڵ ئەو ڕوداوانەدا چەندین ڕوداوی سیاسی و ئابوری و جێگۆرگی نیوان ‌هیزەکان و قوڵبونەوەو قلشتی سیاسی نیوان ووڵاتان و نزیکبونەوەی زیاتری هەندێکی دیکەیان ڕوی داوە چ لەئاستی جیهانی و چ ناوچەیی و ناوخۆیی وولاتەکانی ناوچەکەدا. نزیکبونەوەی زیاتری میسر لە قوتبی روسیا و هەروەها ووڵاتی ئێران و دورکەوتنەوەی لە سعودیە، دورکەوتنەوەی زیاتری تورکیا لە یەکێتی ئەوروپاو نزیکبونەوەی لە روسیا، توندبونەوەی قڵشتی نێوان ئیسلامی سیاسی دەسەڵاتداری عیراق بەرابەری ئەلعەبادی لە یەکێتی هێزە نیشتمانیەکان، واتە قوڵبونەوەی زیاتری نیوان ‌‌هێزگەلی قەومی ئیسلامی عەرەبی و ئیسلامی سیاسی شیعەگەر، قوڵبونەوەی کێشەی نیوان پارتی دیموکراتی کوردوستانی عیراق لەگەڵ چوار لایەنەکەی دیکەی دەسەلات….
لەم وتارەدا کە تایبەتە بە جەنگ بواری ئەوەنیە کە لەسەر ئەو ڕوداوو تەوەرە جیاوازانە باس بکەین، جگە لە خاڵی پئنجەم. ئەو روداوانە بە بروای من گرینگی هێجگار زۆریان هەیە بۆ تیگەیشتن وڕۆشنکردنەوەی ئاراستە وئیستراتیژی سیاسی بورژوایی ئەمریکاو رۆژئاواو هەروەها هێز‌ەکانی بەرانبەریان لەم قۆناغە ڕاگوزەرەی سەرمایەداری دونیادا، بەم پێیە، کاریگەری دەبێت لەسەر دارشتنی سیاسەت و تەکتیکی کرێکاری لەم قۆناغەدا. بەلاـ بەشیوەیەکی گشتی لەم وتارەدا و لە پەیوەند بەم ڕوداوانەوە پێویست بە ئاماژە کردن بە دوو تەوەرەی سەرەکی دەکات. ئاماژەکردن نەک باسکردن.

یەکەم: ئاراستەی سیاسی ڕەوتێک کە گالتەجارێکی ڕاسستی وەک ترامبی گەیاندە لوتکە لە ئەمریکا، بارانێکی بێ هەور نەبوو. بزوتنەوەو ئاراستەیەکی سیاسی مێژوویەکی هەیە و لایەنی کەم دەگەرێتەوە بۆ سەرەتای سەرهەڵدانی ئەزمەی ئابوری جیهانی سەرمایە کە لەئەمریکاوە چەخماخەی داو تائێستا بورژوایی دونیا نەیتوانیوە بەتەواوی دەرباز بێت لێی سەرەرای سیاسەتی دژی کرێکاری و بیکارکردن و سیاسەتێکی توندی ڵێگرتنەوەی ئابوری “austerity- تەقەشوف”و جەنگە جیاوازەکان. ئاراستەیەکی سیاسی کە دەتوانین بلێین گەرانەوە بۆ قەومگەرایی ئەمریکی، لەسەرپایەی پۆست پۆپۆلیزمێکی ڕاست، کە خۆی لە خلوسیەتی ئەمریکایی بوون و وەستانەوە بەرانبەر بە ” بێگانە” بەتایبەت مەکسیکیەکان و هەروەها بەرانبەر بە ئاینەکانی دیکە بەتایبەت “ئیسلام”دا خۆی دەبینێتەوە. بەشی زۆری ئەم ئێمەیج و تێڕوانینە لە بزوتنەوەی “چا”دا بینیمان کە سەرەتاکەی دەگەرێتەوە بۆ ناڕەزایەتیەکانی ئەم بزوتنەوەیە لەساڵی ٢٠٠٩لە پیناو کەمکردنەوەی مەسرەفی خزمەتگوازی دەولەتی و کەمکردنەوەی باج… بەلام بناغەی ئەم ڕەوتە لەمڕۆدا مانای شکاندنی چوارچێوەی ئاراستەیەکی سیاسی و ئابوری ئەمریکایە لە ٤ دەیەی ڕابوردودا و بەتایبەت حزبی جمهوری. ئەم رەوتە ڕاگەیەندراوە دژبە بەشێک بەو بەرژەوەندیانەیە کە کۆمپانیا جیهانیەکانی ئەمریکا تا ئێستا لێی بەهرەمەند بوون. دانانی سیاسەتی ” حمایەی گومرگی” نایەتەوە نەک لەگەڵ نیولیبرالیزمدا، بەلکو بەگشتی لە گەڵ لیبرالیزمدا، بەڵام بورژوای دەسەڵاتدار هیچ کاتێک خەتی سوری دانەناوە بۆ بردنە پێشەوەی کارەکانی. کار بۆ ئەمریکیەکان، نا بۆ چونە دەرەوەی کۆمپانیا جیهانیەکان و نا بۆ داخستنی کارگەکانی ئۆتۆمۆبێل سازی …. هەموو ئەمانە پڕوپاگەندەی گالتەجارێکن کە لە چوارچیوەی ئالۆگۆریکی گەورەتری پایەکانی سیاسەتی ئەمریکادا ڕویانداوە و بواری دا کە دیاردەیەکی نوێ بخولقێنیت. گەڕانەوە بۆ قەومگەرایی لە ئەمریکا وەک رابەڕیکی گلۆبالی سەرمایە ناتوانێت بزوتنەوەیەکی کۆنەپەرستانەو گەرانەوە بۆ دواوە نەبێت، بەلام پیویستی سەرمایەی ئەمریکا لەم قۆناغەدا ئەم دیاردەیەی هێنایە بوون، حەقیقەتێک کە دژایەتی نێو خۆی سەرمایەو سیستەمەکەی نیشان دەداتەوە.

ئەم چونەوە ناوخۆیە لەباری سیاسیەوە زیاتر مانای هەیە بە گۆرینی ئاراستەی سیاسی نیولیبرالیزم لە ئاستی دەرەوەدا کە خۆی دەبینێتەوە لە تەجاوزکردنی سیاسەتی ” ڕژێم چەینج” و دەخالەتی ” تاقانەی ئەمریکی” بۆ کێشە جیهانیەکان، کەمکردنەوەی بودجە لە پرۆژە سەربازی و هاوپەیمانیە نیودەوڵەتیەکاندا… ئەمە پیش هەر مەسەلەیەک نیشاندانی لاوازبونی بناغەی ئابوری ئەمریکایە لە بەرانبەر نەیارەکانی، وەک چین و هند و تەنانەت ئەلمانیادا وهەروەها کەمبونەوەی توانای بەرپەرچی سەربازییە لە بەرانبەر روسیادا. بەشی زۆری ئەم سیاسەتە ڕاگەیەندراوانە پوچ و بێ ناوەرۆکن وبواری جێبەجێکردنیان نیە چونکە دژ بە ئاراستەی بەرەوپیشچونی سەرمایەیە لە جیهانی گلۆپالێ ئەمرۆدا. بەلام کۆی ئامانج و ئیمەیجێک کە دیاردەی هەڵبژادنی ترامبی هێنایە پێشەوە ئەوە نیشان دەدات کە سەرمایەداری جیهان وەک سیستەمێکی ئابوری-سیاسی لەگەڵ کۆسپی بناغەی بەرەو ڕوەو هەر سیستەمەکە خۆی ڕیگرە لەبەردەم گەشەو کرانەوەی ئابوری و شۆرشیک لە سەروەتو سامانی کۆمەلایەتی دا.

دیاردەی ترامب دیاردەیەکە بە تەواوی سیاسی. سیاسی بەو مانایەی کە بازاڕو جوڵانەوەو قانمونمەندییەکانی جموجۆڵی بازاڕ لە پشتی ترامپەوە نەبوو وە پێشتریش لە پشت برێکسەوە نەبوو…. بۆیە هەم بازارو هەم میدیای نۆکەری بازاڕ لە هەردوو بارەکەدا وڕو گێژ و حەپۆل دەبن. تەواوی پرۆسیسەکانی دەنگدان پوچ دەردەچن لە هەردوو دیاردەکەدا، تەواوی دەزگاکان و سەنتەرە فکریەکانی لێکۆلینەوەو سیاسەت پوچ و هەڵە دێنە دەرەوە، میدیای بەریتانیاو ئەمریکا هەرەس دەهێنێت. تێگەیشتن لەم دیاردەیە پیویستی بە تێگەیشتنە نەک لە بزوتنەوەی قانونمەندی ئابوری سەرمایە بەلکو لە قانونمەندی بزوتنەوەی مێژوو لە قۆناغی ڕاگوزەردا، کە چۆن ئابوری جێگای خۆی دەدات بە سیاسەت. سیاسەت دەبێتە ئەمرێکی فەوری تر لە ئابوری.

ئەم ڕەوتە پێشتر لە برێکستدا و دواتر لە دیاردەی هەلبژاردنی راستی فەرەنسادا بینیمانەوە کە بەگشتی راستی فەرەنسا چوە پشت ئاراستەیەکی سیاسی کە زیاتر ڕووی لە ” چونەوە نیوخۆیە”. لە هەمانکاتدا هەلپەساردنی گفتۆگۆکان لە گەڵ تورکیادا کە لەڕوانگەی منەوە داخستنیەتی، ئەگەرچی لەوانەیە چەند جارێکی دیکە گفتوگۆکان بکرێنەوە، بەلام ئەوە داخراوە کە تورکیا ببێتە ئەندام لە یەکێتی ئەوروپا و خودی یەکیتی ئەوروپا لایەنی کەم بەم چوارچیوەی ئێستایەوە لە ژیر پرسیاری گەورەدایە. لە روانگەی منەوە یەکیتی ئەوروپا بەم شیوەو ناوەرۆکەی ئیستایەوە بەرەو تەواو بوون دەچێت و توانای خۆگرتنی نەماوە لەبەردەم ئاڵوگۆڕە گەورە جیهانیەکاندا. بەلام ئەم هەلپەساردنە نیشانەی ” چونە نێوخۆی” ئەوروپایە لەبەرانبەر ئالۆگۆرە گەورەکانی دونیائ ئەمرۆدا و قبولنەکردنی موخالیفینە، وە لەمبارەوە “ئیسلام” کراوەتە ڕێگرییەکی گەورە. لە هەمانکاتدا هەلبژاردنی “فیون” ئەوە نیشان دەدات کە ئەمریکاو غەرب بە گشتی ئەژنۆ دەکوتن لە فەشلی سیاسی دا بەتایبەت لە بەرانبەر جیهانی عەرەب و دیاردەی ” بەهاری عەرەبی “دا. فەرەنسا بۆ فەرەنسیەکان، هەمان ئەمریکا بۆ ئەمریکیەکانی ترامبە. لیرەوە باسی من سوریاو جەنگە. هەلومەرجی ئێستاو سەرکەوتن یان چونە پێشەوەی روسیا و سوریا و ئێران لە ئەلیبۆ لە چوارچیوەی ئەو هەلومەرجەدا پیویستە لێک بدرێتەوە.

ترامب وە فیون ، ئەمریکاو فەرەنسا. بەرۆشنی باسی ئەوەدەکەن کە کۆسپی سەرەکی ئەوان لە سوریا تیرۆرو داعشە. دواین پێشنیازی یەکێتی ئەوروپا کە لەسەرەوە باسمان کردوەو لە لایەن مۆگرینی یەوە پیادە کراوە، بەڕؤشنی ئاراستەیەک نیشان دەدات کە ‘میانەڕەوە” واتە لە نێوان قۆناغی پێشوو کە ڕوخاندنی ئەسەد بوو لە گەل قۆناغیك کە گریمانەیەکە بێتە پێشەوە ئەویش هاوکاریکردن و دوبارە پەیوەندی دیبلوماسی لەگەل نیزامی ئەسەدە. ئەم ئاراستەیە بۆ ئەوەیە کە ڕۆژئاوا بێ ئەمریکا” ئەمریکای ترامب” لە ئاستی ئالوگۆڕەکانی ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا پێگەی لاوازتر نەبێت و لایەنی کەم بلێ ئێمەش هەین. ئیستراتیژی ترامب و ئاراستەی بورژوایی ئەمریکا لەم قۆناغەدا بەناچار رووی لە باسفیکو دەریای چینە، باسی هێنانە پیشەوەی کێشەکان لە گەل ئیران، لەوانە هەلوەشانەوەی ڕیکەوتنی ئەتۆمی پیویستە لەم ڕوانگەیەوە سەرنج بدریت. واتە لە ڕێگەی کیشە دروستکردن بۆ ئێران، ئەمریکا دەیەوێت پیش بە روسیاو چین بگرێت، پێش بەخەتی ” حەریر” و ڕێکەوتنە سەربازییەکان بگریت لەگەڵ چیندا، کاریگەری بخاتە سەر روسیا لە رۆژهەلاتی ناوەراست و سوریادا. بڕیاری هەرئێستای گۆنگرێسی ئەمریکی بۆ تازەکردنەوەی سزا ئابورییەکان بۆ سەر ئێران، ئەوە نیشان دەدات، کە ئەمریکا شەری خۆی لە بەرانبەر روسیاو چیندا بە چەندین شیوە دەکات و لایەنی کەم لەمبارەوە سەرۆکایەتی ئێستای ئەمریکا کێشە بۆ سەرۆکایەتی داهاتووی ئەمریکا بەجێبهێلێت. دواین بڕیار لەمبارەوە کە ئۆباما ئیمزای کردوە لە رۆژی ٨ی دیسمبەردا بریاری پیدانی ساروخی سەرشانی دژی فرۆکەی جەنگی یە بە تیرۆرسیتەکانی سوریا. ٤ ساڵە هەموو خەلیج و تورکیا داوا دەکەن کە ئەمریکا ئەم کارە بکات. ئێستا کە ئۆباما ڕؤلی نەماوە تازە ئیمزای دەکات و لەبەرانبەر شکانی ئەلیبۆدا.

بەڵام ئایا بەجێهێشتنی رۆژهەلاتی ناوەراست مەسەلەیەکی بڕاوەیە؟! بە بروای من نا. ئەگەرچی بۆتە ئاراستەیەکی باو وزاڵی نێو فۆنکسیۆنی سیاسی بڕیاردەری ئەمریکا بەلام لیرەوە، بە جیا لە مقاوەمەتێک کە دێتە بەرەوە لەلایەن ڕەوەتی سیاسی پێشوەوە، کاتی بەجێهێشتن و شێوازی بەجێهێشتن مانا پەیدا دەکات، کە هیچیان دیارنین. بەجێهێشتنی کۆسپەکان و تەنانەت ڕاگرتنیان وەک مانەوەی “موسڵ” لە رۆژهەڵاتی ناوەراست ، پیدانی ساروخی دژە فڕۆکە بە تیرۆرسیتەکانی سوریا. مانەوەی ڕەقە بەدەست داعشەوە…ئەوە نیشان دەدەن کە ئەمریکا لەم ناوچەیەدا هێشتا ماویەتی.
بەگشتی ئاراستەیەک کە سیاسەتی ترامب نیشانی دەدات لە بەرانبەر کێشەکانی جیهاندا ئەوەیە کە دەیەوێت، ئەو هاوپەیمانیەی یان ئەو نزیکایەتیەی نێوان ڕوسیاو چین و ئیران تێک بشکێنێت بەبێ ئەوەی کێشەکە لەگەڵ هیچ لایەکیان بگاتە جەنگ. سیاسەتەکانی تا ئێستای وە کۆی سیاسەتەکانی ئەم ماوە ڕاگوزەرەی ئەمریکا( لە ئۆباماوە بۆ ترامب)، ئەوە نیشان دەدات کە ئەمریکا بە سەرۆکایەتی ترامب دەیەوێت بە جۆرێک نزیکایەتی لە گەڵ ڕوسیا بکات و لە ژێر پەردەی دژی تیرۆردا کاری هاوبەش بکات. ، لە ڕوانگەی خۆیانەوە دەیانەوێت ڕوسیا بیدەنگ بکەن لە بەرانبەر بە توندکردنەوەی سزای ئابوری و فشاری زیاتر بۆ سەر ئێران، هەروەها هەولدان بۆ لاوازکردنی پەیوەندی نیوان ڕوسیاو چین لە ڕیگای نزیکایەتیکردنی ڕوسیاوە. بەڵام ئەم سیاسەتەی ئەمریکا لەهەمانکاتدا هەوڵدانی تێدایە بۆ ڕاکێشانی ئیران بۆ ژێر سایەی قوتبی ئەمریکی. هەوڵدان بۆ دەستەمۆکردنی ئیران، لە رێگای هەڕەشەی جۆراوجۆرەوە.

بەلام بەگشتی لە ڕوانگەی منەوە دیاردەیەک کە ترامب و فیۆن هێنایانە پیشەوە لە باری سیاسی یەوە وە تەنها لەمبارەوە ئەوە نیشان دەدات کە دانپیانانێکی ‘ غەیرە ڕەسمی” هەیە بە جیهانێکی چەند قوتبی و بەتایبەت لە ئاراستەی ترامبدا ئەم مەسەلەیە رۆشنترە. بەڵام ئایا ئەمە نیشانەی تەواو بونی کێشەکانی نێوان ووڵاتانی گەورە سەرمایەداری دونیایە؟! بێگومان نا. کیشەکان تازە خەریکن توند دەبنەوە.
دووەم: ئەگەر نیولیبرالیزم لەباری ئابوری و سیاسیەوە شکستی خواردوە، کە خواردویەتی، وە ئەگەر “گلوپالیزم بەمانا لیبرالیزمە نوێیەکەی” لە ووڵاتانی ئەمریکاو رۆژئاوا دا بەرژوەندییەکی ئابوری نەبوو بۆ کریکاران وفەرمانبەرانی ئاستەکانی خوارەوە،… ئەگەر ئەم ژیرخانە ئابورییە دژ بە کۆمەلگای بەشەری ودژە کریکارە، ئەوە سەرخانەکانی کە ئایدۆلۆژیاو مافەکان و سیاسەت و رۆشنبیری و نەریتەکانە ناکریت کۆنەپەرستو کۆنە پاریزو دواکەوتوو دژی مافی گلۆبالی ئینسان وە بەتایبەت کرێکار نەبیت و لەهەمانکاتدا رووی راستەقینەی خۆی نیشان نەدات.

ئەمرۆ ئایدۆلۆژیایەک وە کۆمەلە مافیکی ئابوری وسیاسی و مافی ڕادەربڕین و مافی ڕۆژنامەگەری و مافی پەنابەری، کە بەگشتی لە چوارچیوەی دیموکراسی رۆژئاواییدا لە قاڵب دەدراو وا لێک دەدرایەوە کە نەریتو بەهای دیموکراسی رۆژئاوای بن، ئەوە ئێستا بۆ هەموو کەس دەرکەوت کە دەسەلاتی بورژوایی بە راست و چەپەوە لەم ووڵاتانەدا خاوەنی ئەم مافە سیاسی و ئابوری و کۆمەلایەتیانە نین، وە نەریت و ئاسۆی سیاسی ئەوان نیە، بەلکو ئەوە سەپێندرابوو بەسەریاندا لەلایەن بزوتنەوەی کرێکاری و شۆرشە کرێکارییەکانی سەدەی ڕابوردوەوە. نەریتی هەموو ئەو سیستەمە سەرمایەداریانە، هەمان بەهاو نەریتی سیسەتەمی کۆنەپەرست و داڕزیوی چینە. هەموو ئەوروپا هەلپەیەتی بۆ پیادەکردنی ئەلگۆی چینی. سەرمایەو سەرمایەداری یەک بەهاو نەریت و ئەخلاقیەتیان هەیە. لە چینەوە تا بەریتانیاو لە ئەمریکاوە تا روسیا. بەریتانیا هەموو هەوڵی ئەوەیە کە مەسەلەیک نەبێت نیوی ” مافی کرێکار” وە مافی سیاسی وکۆمەلایەتی و ئابوری کۆمەلگا بێت، مەگەر برێکست بەشێکی بۆ ئەمە نەبوو.

بۆ هەموو پەنابەرێک و رۆژنامەنوسیکی بە ویژدان و کەسێکی ئاسایی دەرکەوت کە دیموکراسی ئەوەیە کە پەرلەمانی ئەوروپا بڕیار دەدات کە میدیای روسیا سانسۆری بخرێتە سەر و بایکۆت بکریت و بەهەرحال هیواش هێواش ئەگەر بۆیان بکریت قەدەغەی بکەن، نەک لەبەرئەوەی میدیای روسیا ” ئارتی و سبۆنتیک و…” میدیاکارێکی رادیکال و بەویژدانی ئەم سەردمەن و پاریزگاری لە مافی کریکارو خەلک دەکەن، بەلکو تەنها لەبەر ئەوەی کە موخالیفی خۆیانە و هەندیک لە درۆو دەلەسەکانیان ئاشكرا دەکات. بۆ ئەوەیە کە جێگایان بگرێتەوە. ئەم بڕیارە و داخستنی کەمپی پەنابەرانی کالییە لە ووڵاتی شۆرشدا” فەرەنسا” لە لایەن سەرۆکێکی ” چەپەوە” بەشیوەیەکی رۆشن ناوەرۆکی ڕاستەقینەی دیموکراسی نیشان دەدەن. ئەمریکاو رۆژئاوا بێ ئەلتەرناتیڤن لە باری ئایدۆلۆژییەوە، ناچارن پەنابەرن بۆ ئاینەکان… لێرەوە ئیسلامی سیاسی بۆ وولاتانی رۆژهەلاتی ناوەراست و جیهانی عەرەب لای بوژوایی مانا پەیدا دەکات، لەباری سەرخانی سیاسیەوە.
دیموکراسی ئیتر توانای گەوجکردن و گێژکردن و بەلاڕێدا بردنی نەماوە. هەولێکی لە ڕادەبەدەر لە ئەمریکاو وولاتانی رۆژئاوا لە ئارادایە بۆ ئەنتیگریتە کردنی مەزهەبە جیاوازەکانی مەسیحی لەگەلە دیموکراسی و بنەماکانی دیموکراسی و دوبارە دارشتنەوەیان لە چوارچێوەیەکی تازەدا، لەمبارەوە چین و روسیا هەمان ئاراستەیان هەیە و بەتایبەت لە ڕوسیادا ئەم پرۆسێسە بە ئەنجام گەیشتوە.

شەڕی ئەلیبۆ تەواو، جەنگ بەردەوامە

لەباری تیروانینی سەربازییەوە ئەلیبۆ “شکاوە” واتە لە ژیر دەستی تیرۆریستەکان و ئەمریکاو هاوپەیمانانی هاتۆتە دەرەوەو کەوتۆتە ژیر دەسەڵاتی رژێمی سوریاو هاوپەیمانەکانی روسیاو ئیران. زیاتر لە ٩٠٪ ئەلیبۆ تیرۆریستە ئیسلامیەکانی تیدا نەماوە، ئەوەی کەماوە ٣ گەرەکی بچوک و بەرتەسکە و ئابلوقە دراوەو زیاتر بۆ بێدەنگ کردنی ئەمریکاو رۆژئاواو رەئی گشتی دونیایە لەبەرانبەر کاولکاری وکوشتارێک کە کەکراوە وهەروەها گوایا دانوسانێک هەیە لەگەل ئەمریکا. ئەلیبۆ کاول بوە وە بەشێکی خەڵكەکەی ئاوارەو دەربەدەر بوە. ئاڕاستەی شەرەکە لە ئەلیبۆدا وا نیشانی دەدەن کە لە چەند رۆژی داهاتودا ئەلیبۆ بەتەواوی دەکەوێتەوە دەست رژێمی ئەسەد. هەرواوهوریای ئەمریکاو رۆژئاوا لە دژی کوشتکارگەی ئەلیبۆ و کاولکاریەکەی، لە ڕاستیدا بۆ ئەوەیە کە دەلێن: ئێمە خۆمان ئەو قەتلوعامە ناکەین بۆیە قەدەغەیە، هەموو باسەکەیان هەر ئەوەیە و لەوە زیاتر نیفاق و درۆیە.

بەو گریمانەوە دەلیم کە ئەلیبۆ، بەتەواوی بێدەنگ بێت و تەقەی تێدا نەمێنێت، دیسان مانای وەستانی جەنگ نیە. شەر لەسەنتەری جەنگەکەدا کپ بوەو نەماوە، بەلام جەنگ بەردەوامە نەک تەنها لە ڕەقەو دێرئەلزۆرو ئەدلب و باب .. بەڵکو لە شارەکانی لیبیاو لە دەوروبەری موسڵ و نێو موسڵ ولە شارەکانی یەمەن… جەنگ بەردەوامە. ئامانجی جەنگ ئامانجێکی جیهانی ترە ویەکلایکردنەوەی مەسائیلەکانی پشتی ئەم جەنگە ڕاستەخۆ بۆ دووبارە دابەشکردنەوەی دەسەڵات و نفوزی ووڵاتانی زلهێزو ناوچەییە. ئامانجی ئەم جەنگە و بەتایبەت چونکە جەنگەکە بە وەکالەتە، هیواش هێواش و لەسە کاولکردنی ناوچەکە و کوشتارگایەک بۆ خەڵکەکەی دابین دەکرێت. ئامانجەکە ماویەتی و زلهێزەکان تا ئێستا نەگەیشتونەتە ڕیکەوتن لەسەر بەشی خۆیان!

جەنگ بەردەوامە، بە ڕەوالیک ئەم جەنگە دەچیتە پێشەوە، کە تەواوی پڕۆسەو ڕوداوەکان هەم بەگشتی لە ژیر کۆنترۆلدایە، کۆنترۆلی گشتی زلهێزەکانی جەنگ، لە پێشیانەوە ئەمریکاو روسیا و چین و دواتر فەرەنسا و بەریتانیا و ئەلمانیا… کۆنترۆڵیک تا ئەم چرکە ساتانە هەم ئاماژەیەکە بۆ هێز هاوسەنگی دیاریکراوی نێوان ئەو هیزانە لەلایەک وە هەم ئاماژەیەکیشە بۆ ئەوەی کە ئەم هیزانە لایەنی کەم لە قۆناغی ئێستادا لە بەرانبەر هەلومەرجی تا ئێستای رۆژهەلاتی ناوەراستدا نایانەوێت بە شیوەیەکی ڕاستەوخۆ بکەونە بەرانبەر یەک. ئەم جەنگە بەشیوەیەکی ناڕاستەوخۆ جەنگێکی تەواو جیهانیە. جەنگێکە کە هەموو ئەو سیماو تایبەتمەندیانەی گرتۆتە خۆ کە جەنگی یەکەم و دووەمی جیهانی بویان، چ لەباری ناوەرۆکی سیاسی و ئامانجی جەنگەوە کە ئەمە گرینگترین پۆینتە وە چ لە باری هاوبەشی وولاتانی دونیاوە لەجەنگدا. لەباری ئامانجی سیاسیەوە، ئەم جەنگە بۆ یەکلاکردنەوەی مەسەلەی دەسەڵات و نفوزە یان دوبارە دابەشکردنەوەی دەسەڵات و نفوزە لایەنی کەم لە رۆژهەلاتی ناوەراستدا لە نێوان زلهێزەکانی سەرمایەدا.

هەر ئێستا و پاش ئەوەی کە ئەلیبۆ لەباری سەربازییەوە کەوتۆتەوە دەست رژیمی ئەسەد و بەم پێیە لە سەنتەری سەرەکی جەنگدا روسیاو هاوپەیمانانی سەرکەوتنیان بە دەستهێناوە” ئەگەرچی تائێستا ئەلیبۆ ماویەتی / ٩ی دیسمبەر” . سەرکەوتنی روسیاو هاوپەیمانانی مانی فاشل بونی سیاسەتی ئەمریکاو رۆژئاوایە. ئەمە تەنها قسەی من نیە، رۆژنامەکانی ئەمریکاو ئەوروپاو لەسە ئەمە دەکوتن و “میرکل” لە ژیر ناوی مەسائیلی ئینسانی دا شین و ڕۆڕۆیەتی. فاشل بونی سیاسەتی ئەمریکاو رۆژئاوا بەواتای ئەوەی کە سوریا ئیتر قابیلی دابەشکردن نیە لەسەر بناغەی تائیفەو ئاینەکان. پێدەچیت ترامب لەم حەقیقەتە گەیشتبێت بۆ یە باس لەوە دەکات ” رژێمەکان ناگۆڕین”. پرۆژەی سیاسی رۆژئاوا فەشلی هێناوە، بەلام هێز هاوسەنگی ئەمریکا تا ئێستا لە هەموو نەیارانی بەهیزترە بەجیاجیا، ئەگەرچی زۆر هاتۆتە خوارەوە. لیرەوە ئەمریکا بەشی خۆی دەوێت لە سوریا. رەقە و ئەدلب ماوە جارێ… . بەلام فاشل بونی سیاسەتی ئەمریکاو رۆژئاواو هاوپەیمانەکانیان لە ئەلیبۆ، ئەگەرچی بەمانای فاشل بونی سیاسەتی ئەوانە لە کۆی جەنگەکەدا و ئامانجی سەرەکی جەنگەکەیان لەدەستداوە بەڵام لەنێوان نەمان و بەشکردنی نفوزی ناوچەکەدا جیاوازییەکی گەورە هەیە. بۆیە جەنگەکە بەردەوامە. هێشتا ئەمریکا توانای گەورەو ئیمکاناتی گەورەی لەبەردەستدایە لە چاو نەیارەکانی دا، بۆ وەرگرتنی بەشی گەورەی خۆی. بڕیاری لابردنی نەدانی چەک بە تیرۆریستەکانی سوریا لێرەوە قابیلی درک کردنە. لە ڕویەکیەوە بۆ ئەوەیە کە جەنگەکە درێژ بێتەوەو ڕازی نیە بەم دۆڕاندنەی لە ئەلیبۆ و ڕازی نیە کە فاشل بوە، لە لایەکی دیکەشەوە دەیەوێت کە ڕیگریەک بۆ هەنگاوەکانی سەرۆکی داهاتوو دابنێ.

ئەم جەنگە ناڕاستەوخۆو جیهانیە. جەنگی ناڕاستەوخۆی جیهانی لەگەل جەنگی ڕاستەوخۆکەی دا جیاوازیەکەی لەوەدایە. کە زلهێزەکان ڕاستەوخۆ بە هیزی خۆیانەوە لەبەرانبەر یەکدا ناوەستن و هێزەکانی یەکترو شارو ووڵاتی یەکتر موشەک باران ناکەن، دووەم: تەواوی توانای تەکنۆلۆژی جەنگی و چەکە ئەتۆمی بەکار نابەن. سەرەرای ئەوانە ئامانجی شەرێکی ڕاستەوخۆی جیهانی، ئەگەر بوار بمێنێت کە ئامانجیک جێبەجیببێت، ئامانجیکی جیهانیەو گشت جیهان دەگرێتە خۆ. پیدەچیت زلهێزەکان تا ئێستا جەنگی ناڕاستەوخۆ بەقازانجیان بێت. بەتایبەت کە جەنگێکی جیهانی ڕاستەوخۆی نێوان زلهێزەکان مەترسیەکی گەورەیە بۆ سەر گشت کۆمەلگای بەشەری و دەیخاتە بەردەم مەترسی لەناوچونی زۆربەی زۆری دانیشتوانی گۆی زەوی. بەمانایەک و بە گریمانەیەکی گەورە سەرکەوتویەک نامێنێت تا دونیا دوبارە دابەش بکاتەوە.

باسی ئەلیبۆ باسی هەلبژاردنی ئارەزومەندانە نیە. بەلكو پیش هەر مەسەلەیەک، چونکە سەنتەری ڕوبەڕوبونەوەکە لەوێیە لە سوریا. سەنتەری ڕوبەڕوبونەوە لە نیوان ئەمریکاو ڕۆژئاوا لە لایەک و روسیاو چینو ئیران لەلایەکی دیکەوە… لە بەرەکانی دیکەدا وانیە. لە لیبیا روسیاو میسرو هاوپەیمانانی ژەنەرال حەفتریان هەیە و ئەمریکاو رۆژئاوا حکومەتی سەراج. لە عیراق ئەمریکا بە ڕواڵەت باڵادەسترەو هەندی هێزی لەگەڵە لەوێ روسیا هەم بەهۆی ئێرانەوە رۆلێ خۆی دەگێری هەم بەهۆی نفوزێکی مێژوویەوە کە هەیەتی. لە یەمەن ئەمریکاو روسیا هیچیان ئامادەنین وەکو سوریاو عیراق، بەلکو بەهۆی سعودیەو ئێرانەوە لەوێ هەن. تاکە جیگایەک کە ئەمریکاو تەواوی هاوپەیمانەکانی و روسیاو تەواوی هاوپەیمانەکانی بەرانبەر بەیەکتری دەجەنگن بەشیوەیەکی ناڕاستەوخۆ و هەروەها هەردوولایان بونیان هەیە لە سوریایە. بەم پێیە سوریا دەبێتە سەنتەر. لە نێو سوریادا ئەلیبۆ بۆچێ ئەو پێگەی هەیە؟! هەموو دونیا قسەی لەسەر دەکات، دەلێن یەکلایکردنەوەی ئەلیبۆ وەک یەکلایکردنەوەی تەواوی جەنگەکە وایە لەسوریادا. دەلێن کەوتنی ئەلیبۆ لەلایەن رژێم و روسیاوە مانای فاشل بونی ئەمریکاو هاوپەیمانەکانیەتی بۆ وا دەلێن؟!. مەگەر دەیان و سەدان وتار لەمبارەوە ناخوێنینەوە لە نێو رۆژنامەکانی ئەمریکاو رۆژئاوادا لە گاردیانەوە بگرە تا تایمزو تا دەگاتە ڕۆیتەرز و ئیکۆنۆمیست!!.

ئەم مەسەلەیە دەگەرێتەوە بۆ سیاسەتی ئەمریکاو هاوپەیمانەکانی، سیاسەتێک کە رووی لە دابەشکردنی سوریا بوو لە سەر بناغەی تائیفە ئایینیەکان. دابەشکردنەوەی ناوچەکە لەسەر پایەی ئاینی و تایفی نەک نەتەوەیی. لەسەر ئەم پایەیە بڕیار بوو ” شۆرشی سوریا!!” بەرابەری ئەمریکاو سعودیەو تورکیاو قەتەر، هەمان کار بکات و سوریا ئەگەر دابەش نەکات وپێی نەکرێت دابەشی بکات بەسەر چەند ووڵاتێکی وەک عەلەوی و سوننەو دورزو مەسیحیەکان، ئەوا حەتمەن وەکو عیراق لەسەر پایەی نەتەوەو ئاینو تایفە” دابەش بکاتەوە. لەسەر ئەو پایەیەو بەپێی ئەو ڕوانگەو ئامانجە سیاسی یە، ئەلیبۆ پێگەی سەنتەری جەنگەکە پەیدا دەکات. بڕیار بوو لە سوریا مورسی یەکی دیکە سەرۆک بیت، مۆری ئایدۆلۆژی نەتەوەیی و نیشتمانی و سوپایەک کە لەسەر ئەم باوەڕە پێکهاتوە نەمێنێت وەکو عیراق. وە ئیسلامی سیاسی وەک پایەی دەسەلاتی سیاسی ناوچەکە پێناسە بکرێتەوە. ئەمە فەشلی هێنا.
ئەلیبۆ گەورەترین شاری سوریاو کۆنترین شاری دونیایە. سەنتەری پیشەسازی ئەو وولاتەیە، بە دانیشتوانێکی پێنچ ملێونیەوە کە مۆری” سوونە مەزهەب” دراوە بە نێوچاوانیانەوە، لەجیاتی دەیان مۆری دیکەی وەک: پشەسازی شیرەمەنی و مەحشی و کوبە و کەباب و صابون کە ئەمشارە بەهەموویان زۆر بەناوبانگە لە ئاستی جیهانیدا یان بە مێژوە کۆنەکەی و تێکەلەیەکی هێجگار فراوان لە زمانی جیاوازو “نەتەوەی”تواوەی جیاواز لەمشارەدا… هەروەها پێگەی جوگرافیایی ئەم شارەو نزیک بونی لەتورکیاوە، بەجیا لەوەی کە ٤ساڵ زیاترە بەشی رۆژهەڵاتی بەدەست تیرۆریستەکانەوەیە، لایەنگرانی ئەمریکاو دیموکراسی!!….هەموو ئەمانە پێکەوە کردویەتیە پایەی سەرەکی جێبەجێکردنی سیاسەتەکانی ئەمریکاو هاوپەیمانانی بەتایبەت تورکیا. بەم مانایە کەوتنی ئەلیبۆ لەلایە رژیم و روسیاوە دەیکاتە ئەوەی کە پایەی سەرەکی سیاسەتی ئەمریکاو رۆژئاوا، پوچەڵ بێتەوەو ئامانجی ئوردوگانیش هەرەس بهێنێت لەمبارەوە. ئوردوگان وئەمریکاو بەنیاز بون کە موسڵ گرێ بدەنەوە بە دێرئەلزۆرو ئەویش بە رەقەو ئەمیش بە ئەلێبۆوە، واتە ناوچەیەکی فراوانی پێکەوە بەستراوی ” سوننەمەزهەب” پیکەوە گڕی بدەن، لە بەرانبەر یان بە دژی ” هیلالی شیعی”. ئەمەش فەشەلی هێنا. حەشدی شەعبی و گرتنەوەی ئەلیبۆ، رستەکەی لێکردنەوە بەخوری.

گرتنی رۆژئاوای موسڵ لەلایەن حەشدی شەعبی یەوە، تەواوی ئامانجی شەری موسڵی بۆ ئەمریکا کردە هیچ. ئەمریکا شەری موسڵی بۆ ئەوەبوو کە فشار بخاتە سەر روسیاو چین و ئێران… ئەگەر نا، ” موسڵ” بەبێ سوریا بۆ ئەمریکا کارێکی ئاسانە، بە مانایەک گرتنەوەی موسڵ بەتەنها و جیاکردنەوەی لەکۆی جەنگی ناوچەکە بۆ ئەمریکا کارێکی ئاسان بوو، وە ئاسانە. بەلام ئەمریکا ئامانجی دیکەی هەبوو کە سەرکەوتوو نەبوو تیایدا. هەر بۆیە دەبینین کە ئیستا شەڕی موسڵ لە جێگای خۆیدا ڕاوەح دەکات، ئەمریکا بە ئاشکرا رایگەیاندوە کە شەرەکە گران دەچیتە پێشەوە. بە ئاشکرا درۆ دەکات و کار بەوە گەیشتوە عەبادی وەڵامیان بداتەوە. دوونوسەری سەر بە پەیمانگای واشنتونی ئەمریکی بە ناوی مايكل نايتس و ماثيو شفايتزر وتارێکیان بەنیوی ” میلیشیاکانی شیعە مشەخۆری دەکەن بەسەر شەری موسلەوە” بڵاوکردۆتەوە لە (١٨ی نۆڤمبەر ٢٠١٦- ) بە شیوەیەک ئەم ڕاستی یە بەیان دەکەن!!. ئەمە حەقیقەتێکە بۆ هەموو ئەو کەس و لایەن و نوسەرانەی کە پێیان وایە شەری موسڵ روسیای لێ نیە، یان شەری موسڵ شەری نیوان داعش و ئەمریکایە. یان شەڕی موسڵ شەڕێ نێوان تیرۆریزمی ئیسلامی سیاسی و ئەمریکایە… واقعیەتی ڕوداوەکان هەموو ئەو تێز گەلانەی پوچ نیشان داو خستنیە لاوە.

جەنگ بەردەوامە، لە سوریا و لەعیراق و لەیەمەن ولیبیا…. ئەم جەنگە جەنگێکی کۆنەپەرستانە وە دژی بەشەری یە. ئەم جەنگە هیچ پەیوەندییەکی بە بنەبڕکردنو لەناوبردنی تیرۆر و تیرۆریزمەوە نیە. بەپێچەوانەوە لێدانی ئەم هێزانە بە هەردوو قوتب و هاوپەیمانەکانیانەوە، لە تیرۆر و هێزە تیرۆریستەکانی ئیسلامی، دەبێتە هۆی زیاتر پان بونەوەو بلاوبونەوەی و گەورەتری دەکات. ئەمە تەجروبەیەکی گەورەی مێژووی ١٦ ساڵی ڕابوردوە لە ئەفغانستانەوە تا ئیستا. بەو ئاستەی جەنگ دژی ” تیرۆر” ڕاگەیەندرابێت، بەو ئاستەی گوایە جەنگێکی گەورەو فراوانە، بەهەمان ئاست تیرۆرو تیرۆریزم گەورەو فراوان بۆتەوە. پێم وایە ئەمە ئێتر پێویستی بە تیۆر نیە. مێژوویەکی تەواوە کە خۆمان بینیومانە. ئەم جەنگە پێویستە بوەستێت. هیچ نیوەندگیریەک لەم نێوەدا نیە. خەڵکی ناوچەکە لەژێر دەسەلاتی داعش و بۆمبارانی ئەمریکادان. لە ژیر دەسەڵاتی تیرۆریستەکان و بۆمبارانی روسیادان. لە موسڵ لەبەرانبەر دوو لایەنی تیرۆریستی دا گیانیان ئەسیرە. لایەکی کە تیرۆریزمی دەولەتی یە خانوەکەیی و قوتابخانەی مندالەکەی، خەستەخانەی گەرەکی، و پردەکانی سەر دجلەی، بۆ دەروخینێت و دەیان کەس دەکاتە قوربانی، ئەو لای تریان کە داعشە ئەگەر شانسی مانەوەی هەبێت رۆژانە دۆزەخێکی بۆ دادەخات. لەناخەوە خواستی واقعی ئەوەیە کە لە هەردوو جۆرە تیرۆرەکە رزگاری بێت. ئەلیبۆ هەلومەرجی کاولکارییەکی هێجگار زیاترە.

ئەم جەنگە پێویستە بوەستێت. باسی ئێمە لە شەش مانگی ڕابوردوەوە هەر ئەم جەنگە بوە. جەنگ بەشیکە لەسیاسەت. وە جەنگ کێ پیادەی دەکات مەسەلەی سەرەکیە. ئەم جەنگە باسی ئیمەیە، نەک جەنگی چینەکان، نەک جەنگی کریکار بەرانبەر بەسەرمایەو دەسەڵاتەکەی وەنەک جەنگی هیزێکی جەماوەری و پێشکەوتنخواز لە بەرانبەر هێزێکی تیرۆرسیت یان دەسەڵاتیکی کۆنەپەرست. ئەم جەنگەی ئێستای ئەمریکاو روسیاو بەریتانیا و فەرەنسا و تورکیاو سوریا و عیراق و بارزانی و حزب اللە و حۆسیەکان و حەشدی شەعبی، تیرۆریستەکان و داعش و قاعیدەو نەسرەو سوپای شام وئۆزبەکی …. لایەنەکانی ئەم جەنگەن. سیاسەت ئامانجی هەیە وهەموو ئامانج و ڕیبازێکی سیاسی ، سوننەت” نەریت” و شیوازی کاری خۆی و ئەخلاقیاتی خۆی هەیە. جەنگ سیاسەتە، وە بۆ ئەو هێزانەی لەم جەنگەی ئێستاو شەرە جیاوازەکانیدا بەشدارن، ئەمە جیاناکرێتەوە لە شیوازی کاریان، شیوازی جەنگیان. لە بوردومان و کاولکردنی خەستەخانە و قوتابخانەو دامودەزگای ئاوو کارەبا، جیاناکرێتەوە لە کاولکردنی خانوبەرەو ماڵی هاوولاتیان، جیاناکرێتەوە. سەیری ئەلیبۆ بکەن و ئینجا پردەکانی موسڵ.

جەنگ سیاسەتە وە بۆ ئەم هێزانە شیوازی کارەکەی ئەوەیە کە دەیبینین، کوشتنی مندالان و دەیان هەزار بی تاوان وبێ چەک، سەربڕین و کوشتن و ئیعدامکردن، ڕامالینی و گۆڕینی دیمۆگرافیا و پاککردنەوەی نەژادی وتایفی هەموو ئەمانەمان بینی لەدەوروبەرت موسڵ و کەرکوک و شوێنەکانی دیکە وە دەیبینین. ڕەخنە ناتوانیت بەر بە شیوازی کارو سیاسی ئەمریکا و روسیاو داعش و حەشدو تورکیا بگرێت. یان جەنگ دەبێت بوەستێت یان ئەو کاولکارییە بەردەوامە. خۆشباوەرییە داوا لە ئەمریکاوحەشدی شەعبی و تورکیاو روسیاو سوریا… بکەیت کە کاولکاری نەکەن و لەسەرخۆبن و دەست بپارێزن. ئەگەر ئەلیبۆ لە فلمدا ببینین دەڵین زیادەرۆیان کردوە لە فەنتازیای کاولكاری و قەتلدا. واقعیەتی جەنگەکە بەڕۆشنی ئەوەمان پیدەلێ کە درەنگە دونیا کاول بوو، دەبێت پیش بەم کاولکارییە بگیرێت.

هەریەک لە دوو لایەنی بەرانبەری ئەم جەنگە، یان سێ لایەنی بەرانبەری ئەم جەنگە، بەپێی هێزهاوسەنگیان لە بەرەیەکی جەنگدا داوادەکەن کەجەنگ بوەستێت بە شیوەیەکی کاتی، مەسەلەی ئەوان خۆکۆکردنەوەیە بۆ جەولەیەکی دیکەی بۆکسێن، چەند جار ئەوەمان بینی لە سوریا. بەلام بەگشتی هەرلایەک هیز هاوسەنگی بە قازانجی نەبێت دوای وەستانی چەنگ دەکات و ئەم دیاردەیە زیاتر لە سوریا و لیبیا و یەمەن دەردەکەوێت. باسی ئێمە وەستانی جەنگ نیە بۆ دوبارە هەستانەوە بەڵکو باسی ئیمە ئەوەش نیە کە داوایان لێ بکەین جەنگ بوەستێنن. باسی من هەروەک لە وتاری پێشودا “ئەم جەنگە پێویستە بوەستێت! ئاوابونی خوێناوی “سیستەمی نوێی جیهانی”ئەمریکا!” وتومە ئەوەیە کە : (پێویستە جەنگ بوەستێت” تەنها بەمانای وەستانی” تەقە” نیە. بەڵکو بەمانای نەمانی تەواوی کەشتی یە جەنگی و سەربازییەکانی ئەمریکاو ڕوسیا و ووڵاتانی دیکەیە لە ناوچەکە و دەریای سپی ناوەراست و تەواوی پێگەو بنکە سەربازییەکانیان. جیهانی ئەمرۆ نە پێویستی بە بارچاوەشی ئەمریکایە وە نە بە حەیتەی ڕوسیا. هەروەها بەمانای وەستانی ناردنی ” جیهادییەکان” و وەستانی فێرکردن و پەروەردەکردنیانە، وەستانی کۆمەکی مالی و مرۆیی و، هەواڵگری و سەربازییە بەم هیزانە، بڕینی کەناڵەکانی ڕاگەیاندیانە لە کەناڵە ئاسمانیەکانەوە بگرە تا دەگاتە فەیسبوک و تویتەرو لە هێزە تیرۆرسیتەکان و فەتواچیەکانیان. قەدەغەکردنی موتلەقی رەوانەکردنی چەکە بۆ ڕێکخراوو هیزو گروپە تیرۆر یست و میلیشیا جیاوازەکانیان. جەنگ دەبیت بە فەوری بوەستێت. هەموو دونیا تەنانەت ئەوانەش کە زۆر گوێندانە بیستنی هەوالەکان یان ئەوانەی کە ئاگری شەڕەکانیان زۆر لێدورە لە نیوزلاندەوە بگرە تا دەگاتە ئالاسکا… لە جیهانێکی ئامن و ئارامدا گوزەران ناکەن. وەستانی جەنگ بەرژەوەندی هەموو ئەوانەش دابین دەکات چ جا بگات بە ملیارەها ئینسان کە لە ڕۆژهەلاتی ناوەراست و جیهانی عەرەب و ئەوروپاو روسیاو ئەمریکا دەژین. واتە ئەوانەی لە ناوجەرگەی جەنگ و دەوروبەرەکەیدا گوزەران دەکەن، یان وولاتەکانیان دەرگیرە لەم جەنگەدا.).

ئەمکارو سیاسەتە دەبێت بسەپینرێت، دەبێت بە سەر زلهێزەکان و حکومەتەکانی ناوچەکەدا فەرز بکرێت، کە ئەم جەنگە ڕابگرن. چونکە ڕۆشنە ئەوان بە ئاسانی جەنگ ڕاناگرن تا سیاسەتەکانیان جێبەجینەبیت. ئەمکارە سیاسەتە وە پیویستی بە هێنامەیدان وڕیکخستنی بزوتنەوەیەکی فراونی نێو نەتەوەیی هەیە. هەم لە نێوخۆی ئەو وولاتانە بەهەموو ڕیگایەکی گونجاو ولەوانە رێکخستنی هێزی چەکداری، تادەگاتە سازدانی بزوتنەوەی ناڕەزایەتی گەورە لە ئاستی جیهانیدا. بزوتنەوەیەکی ئاوەها کاریکی سەختە بەتایبەت لە هەلومەرجی ئەمرۆی دونیادا. بەڵام ڕیگەی دیکەمان نیە. لەئاستی ناوخۆدا مانای پاککردنەوەی ناوچە، شار، شارۆچکەیە لە دەسەلاتی تیرۆرو بورژوای، هەر جۆرە بورژوایەک کە دەسەلاتدارە. ئەگەر نا دوبارە دەمەزەردکردنەوەی هیزە تیرۆریستەکان کارێکی سەخت نیە بۆ وولاتانی زلهێزی سەرمایە و ووڵاتانی ناوچەکە. مەسەلەی بنەبرکردنی تیرۆر لە هەلومەرجی ڕاگوزەری جیهاندا، لە ناوچەی رۆژهەلاتی ناوەرست و جیهانی عەرەبدا، راستەوخۆ بەستراوتەوە بە دەرکێشانی دەسەلات لە ژیر چنگی بورژوایی، جا هەر جۆرێکی بیت.

ئایا ئێمە وە خەلکی ناوچەکە لەگەڵ جەنگی دژی داعش و تیرۆریزمی ئیسلامی سیاسی بەرەو رونین؟! ئایا دوو لایەنی جەنگی ئێستا تەنها ئەو دوو قوتبەو هاوپەیمانەکانیان؟! تەنها جەنگی نێوان ڕوسیاو چین و سوریاو ئیرانە لە بەرانبەر ئەمریکاو ڕۆژئاواو سعودیەو تورکیاو قەتەرو ئوردون دا…؟! یان نەخێر لە حەقیقەتدا ئێمە لە گەڵ جەنگێکی دیکەش بەرەو رووین و ئەویش جەنگە دژ بە تیرۆر وە تیرۆریزمی ئیسلامی. بەڵی، ئێمە لەگەل ئەو جەنگەش بەرەو رووین. بەلام ئەو جەنگە . جەنگی ئیمەیە، وە جەنگی خەڵکی ناوچەکەیە ، وەهی کرێکارو زەحمەتکێشی ناوچەکەیە. ئەم جەنگە جەنگی خەڵکی هوشیارو موتەمەدنی هەموو دونیایە، جەنگی هەموو سکولارو پێشکەوتنخوازێکی دونیایە. ئەم جەنگەی ئێستا لە ئارادایە بەهیچ جۆریک و بەهیچ مانایەک جەنگ نیە دژی داعش تەنانەت بۆ روسیا و سوریاش، کە ئەوان روبەڕوی دەبنەوەو ، کە بەفعلی روسیا زەربەی کوشندەیان لێ دەدات لە داعش و نەسرەو تیرۆریستەکانی دیکە. ئەو نوسەرو لایەنانەی کە لە عیراق دەڵین ئەوانەی کە داعشیان دروستکردوە، لێ گەرێن با سەری پان بکاتەوە، ئەوانە لە سوریا هیچ سیاسەتێکیان پێ نامێنێت مەگەر دوای ئاغای بۆتین بکەون، دروست وەک حزبی شیوعی سوریا.

جەنگی خەڵک، دژی تیرۆر وتیرۆریزمی ئیسلامی

جەنگی خەڵک لە ناوچەکەدا ئەگەرچی ئیرادەی زەوتکراوە و بەلاڕیدا براوە، بەلام بەردەوامە لەئاستی هەرە لاوازی خۆیداو تەنانەت لەدەرەوەی وولات دەیبینین بەلام هێجگار لاواز. کۆسپی خەڵک لە وەدایە کە لەنێو دووجەنگدا دەژی کە لە چوارچیوەی جەنگێکدا دەچیتە پێشەوە. گوایا کیشەی روسیا و ئەمریکاو ئەو هەموو هێزەی هێناویانەتە سوریاو عیراق بۆ لێدانی تیرۆریزمی داعش وتیرۆریزمی ئیسلامی یە. جەنگی ئەوان لەبەرانبەر یەک و خەلکی ناوچەکەدا تیرۆریزمێکی دەوڵەتی تەواوە. لەنێو تۆپباران و ساروخباران وشەڕەجیاوازەکانی ئەم جەنگە گەورەیەدا، لەنێو پاکتاوکردنی نەتەوەیی و تایفی و ئاینی دا، وە لە نێو کۆمەلکۆژی جەنگی زلهێزەکان و کاولبونی شارەکاندا، وە لەنێو هەلومەرجی ژیانی برسێتی و بێ موچەیی و گرانبونی کەلوپەلدا، خەڵک دەرگیر بوە لەگەڵ سەرەگێژەیەکی هێجگار فراواندا، تا ئاستی ئەوەی کە بەهۆی میدیای ئازادی بەکرێگیراوی سەرمایەوە، خەڵکیان دابەشکردوە بەسەر دوو بەرەی زلهێزەکان و هاوپەیمانەکانیاندا. گوایا ئەوان شەری دژی تیرۆر دەکەنو لە هەمانکاتدا ڕۆلی خەلک بەگشتی لەم جەنگەدا ناکام کراوەتەوە، لەسایەی فوتێکردن لە داعش و گەورەکردنی و پێکهێنانی فەزایەکی ترسناک و تۆقێنەر لە بەرانبەری دا.
خەڵكی ناوچەکە دەتوانیت وە دەکرێت بەر بەداعش و تەواوی تیرۆریستەکانی برادەری بهێنێت، کوردوستان و عیراق و سوریاو لیبیان لێ بکاتە کۆبانی. لە کۆبانی ئەو کارە کرا، چونکە خەلک بە دەوری هێزێکدا ڕیکخراو بوو کە دژی تیرۆریزمی ئیسلامی سیاسی بوو. لەمبارەوە من نامەوێت تەواوی باسەکانی پێشووم دوبارە بکەمەوە، خوێنەر دەتوانێت بگەرێتەوە بۆ باسی ” پەتای تیرۆریزم و چۆنیەتی ڕوبەڕوبونەوەی!”( حوزەیرانی ٢٠١٦). لەو نوسینەدا کە زۆر پێش دەستپێکردنی شەری موسڵ و ئەلیبۆ نوسراوە، بۆ ڕوبەڕوبونەوەی تیرۆریزم ئەم هەنگاوانە دەست نیشان کردو لیرەدا دوبارە دایدەنێمەوە:

یەکەم: ‌‌ڕێکخستنی بزوتنەوەی ئازادیخوازی جیهانی: ئەمکارە و بە پراتیک دەرهێنانی لە رێگای ڕابەرانی کرێکاری و کەسایەتیە سیاسی و رۆشنبیرەییەکان کە دژ بە تیرۆریزمی دەوڵەتی و ئیسلامین مەیسەر دەبێت. هەروەها لەڕیگای ئەو بزوتنەوانەوە کە هەر ئێستا لە مەیدان دان لە پێناو خواستی جۆراوجۆرو بەرحەقدا لە ئەمریکاو ووڵاتانی ئەوروپا. مەسەلەی سەرەکی لەم نێوەدا ئەوەیە کە دەنگی ڕێخەرانی ئەم بزوتنەوەیە بگاتە رەئی گشتی بەتایبەت لە ئەوروپاو ئەمریکا. ئەمکارە دەکرێت هەر ئیستا لە لایەن کۆمۆنیستەکانەوە دەست پێ بکرێت. لەم پراتیکەدا کۆمۆنیستەکان تەنها نین، بەڵام مەسەلەی سەرەکی ڕابەریکردنی بزوتنەوەیەکی لەم چەشنە ئەوەیە کە هەڵسوران و ڕابەرانی سەرەکی بزوتنەوەکە دژ بە هەردوو تیرۆریزمەکە بن. مەسەلەی سەرەکی ئەوەیە کە چۆن تیرۆریزمی دەوڵەتی ئەمریکاو فەرەنساو بەریتانیا و هاوپەیمانەکانیان ئاشکراو ڕیسوا بکرێت، هەروەها تیرۆریزمی ئیسلامی سیاسی وەک هێزو بزوتنەوەیەکی سیاسی ڕیسوا بکرێت و باسەکە لێرەدا پێویستە بە ڕۆشنی لە ” مافی هەڵبژاردنی ئایین” یان باسی ” ئایینی موسڵمان ” جیابکرێتەوەو تێکەل نەکرێت. بەلكو هەردوو تیرۆریزمی دەولەتی و ئیسلامی لە چوارچیوەی دوو‌هێزو جەنگێك کە لەسەر پێگەو نفوزی سیاسی دەچێتە پێشەوە، باس بکرێت و خەڵک وە ڕیکخراوەو کەسایەتی جیاوازی بە دەوردا رێکخراو بکرێت.

دووەم: پەکخستن و ڕاماڵینی تیرۆریزم لە نێو خۆدا: ئەم تەوەرەیە دوو بەش لە ووڵاتانی جیا دەگرێتەوە.
ئەلف: پەکخستن و وەدەرنانی تیرۆریزمی ئیسلامی سیاسی و دەوڵەتی لە وولاتانی ئەوروپاو ئەمریکادا: گۆڕینی سیاسەت و یاساو ڕیساکانی مالتیکالچەر لە هەر ووڵاتیکدا، وەک دروشم و خواستێکی سەرەکی ببێتە دواکاری بزوتنەوەکە و خەڵکی بەدەوردا ڕێکخراو بکرێت. جیاکردنەوەی ئینسانەکان و دابەشکردنی کۆمەل لە سەر بناغەی ئایین، تایفەی ئاینی، نەتەوەو ڕەگەزو ڕەنگی پێست، یان ئاسیایی و ئەوروپایی و ڕۆژئاواویی و ڕۆژهەلاتی و باکورو باشور، پێویستە قەدەغە بکرێت و بخرێتە زبڵدانەوە، حەقارەت و بۆگەنی ئەم نەریتە سیاسی یە لە پێوانە نایەت. داخستنی مزگەوتەکان وەک جێگای پەروەردەکردنی فکری و سیاسی تیرۆریزم و ئیسلامی سیاسی، ئەمکارە کارێکە کە بە خێرایی پێویستە دەست پێبکرێت و زەمینەی کۆمەلایەتی بە هێزی هەیە بە مەرجێک خۆی جیابکاتەوە لە ڕاسیزم لە ئاستی سیاسی دا. هەڵوەشانەوە یان قەدەغەکردنی فەوری هەر یاساو ڕێسایەکی ئیسلامی کە لەم ووڵاتانە لە گیتۆو مزگەوتەکان بەرێوە دەچێت لە پەیوەند بە یاساکانی باری کەسێتیەوە، دیاریکردنی ئەمکارانە وەک تاوانێکی گەورە. ڕیگرتن لە شەڕی یان هاوبەشی شەر لە گەڵ ئەمریکا یان فەرەنساو بەریتانیا لە ووڵاتانی عێراق و لیبیا و یەمەن و سوریا…. کشانەوەی دەست بەجیێ هێزەکان یان وەستانی فەوری هەر جۆرە کۆمەکێک بە هاوپەیمانی ئەمریکاو جەنگە گاڵتەجارییەکەی دژ بە تیرۆر وە وەستانی فەوری جەنگی ئەمریکاو هاوپەیمانەکانی. ئابڕوبردنی تیرۆریزمی دەوڵەتی ئەمریکاو وڵاتانی دیکەی ئەوروپایی و هەروەها پەردە هەڵدانەوە لەسەر ناوەرۆکی تیرۆریزمانەی ئەم جەنگە.

با: وەدەرنان و بن برکردنی تیرۆریزمی دەوڵەتی و ئیسلامی، لە ووڵاتانی ڕۆژهەلاتی ناوەراستدا: بەڕێکخستنی بزوتنەوەیەکی سیاسی بۆ پاککردنەوەی تیرۆریزمی ئیسلامی سیاسی و دەستکۆتاکرنی هێزەکانی لە دەسەڵات.
ئەم سیاسەتە لە هەمانکاتدا ناتوانیت بێدەنگ بێت بەرانبەر بە تیرۆریزمی دەوڵەتی ئەمریکاو هاوپەیمانەکانی و هەروەها هەموو ئەو هیزانەی کە لە نیوخۆدا ڕۆڵیان هەیە لە کۆمەک کردنی هەردوو لای تیرۆریزمی دەوڵەتی و ئیسلامی دا… بەڵام لەهەمانکاتدا تەوەرەی سیاسەتی خۆی لە بەرچاوەو ئەولەویەت و و ئاسۆی سیاسی لەم هەلومەرجەدا بۆ بنەبڕکردنی تیرۆریزمی ئیسلامی یە.

وەستانەوە بەرانبەر بە تائیفەی سیاسی، خەبات دژی تیرۆرو هێزە تیرۆریستیەکان بەبی خەباتکردن و وەستانەوە دژ بە تایفەگەری سیاسی مەیسەر نابێت. سەرچاوەیەکی سەرەکی گەشەو فراوانبونەوەی تیرۆریزم و کالچەری “خۆکۆژی جیهادی” ئایدۆلۆژیای تایفەگەرییە، بەهەردوو بەشی سوننەو شیعەی سیاسی. بەڵام خەباتکردن دژ بە تایفەگەری لە نیو خۆی شارەکانی ناوەراست و باشوری عیراق یان شارەکانی سوریا یان لوبنان دا ئەولەویەتی گەورەترو فەوری تری هەیە بەبەراورد لەگەڵ ئیران یان کوردوستانی عێراق….

مەسەلەیەکی دیکە بەڕێکخستنی “بزوتنەوەیەکی سکولار” لەم ووڵاتانەدا بەشێکە لە سیاسەتی کۆمۆنیستی و لە بزوتنەوەیەک دژ بە تیرۆریزمی ئیسلامی سیاسی ئەگەرچی ئامانجەکانی تێپەر دەکات. باسەکە لێرەدا کەمپین نیە بەڵکو ئەمرۆ لە ڕۆژهەلاتی ناوەراستدا، کاری بزوتنەوەیەکی سیاسی گەورەو فراوانە کە ئامانجی جیاکردنەوەی دینە لە دەوڵەت و دەسەڵاتە نیوخۆییەکان” شورای شارەکان و ناوچەکانی خودمختارو فیدرال” وە لە پەروەردەو خوێندن. مەبەست ئەوەیە سکولاریزم بێتە بزوتنەوەیەکی گەورەو فراوان، خوێندنی وانە ئاینیەکان لە قوتابخانەکان تا کۆتایی قۆناغی ئامادەیی قەدەغە بکرێت، مزگەوتی نێو پەیمانگاو زانکۆکان دابخرێن، یاساکانی باری کەسیتی هەلبوەشێنەوە…. هەندی لەم خواستانە هەر ئیستا بەفەوری دەکرێت کاری لەسەر بکرێت و ئیمکانی بەدیهاتنی هەیە.

مەسەلەی سەرەکی لێرەدا ئامادەکردن و هێنانە مەیدان و رێکخستنی خەڵکە دژ بە تیرۆریزمی ئیسلامی سیاسی. کارێکی وا لە گەرەکێک یان زانکۆ یان کارگەیەکەوە مومکنە دەست پێ بکات… نەخشەکارێک بۆ بردنە پیشەوەی ئەم سیاسەتە لە ووڵاتێکەوە بۆ ئەوەی ترو تەنانەت لە کوردوستانی عیراق و عێراق و لە سوریادا لە شارێکەوە بۆ ئەوی دیکە دەگۆرێت و بە تایبەت لە سوریا جیاوازییەکی زۆری هەیە.

سێهەم: کاری فکری و تیۆری: ئەم ئەركێکە و خۆی بەشیکە لەسیاسەت و بەشێکە لە تەوەرەکانی سەرەوە. بەڵام من وەک خاڵیک جیام کردۆتەوە لە بەرئەوەی، وا بیر دەکەمەوە کە لاوازییەکی هێجگار گەورەمان لەم بوارەدا هەیەو پێویستی بەکاری هێجگار گەورەو فراوانە بۆ پڕکردنەوەی کەلێنێک لە کەلێنەکانی. مەسەلەی سەرەکی لێرەدا وەک ئامانجێک بۆ ئەم ئەرکە: بەدیهێنانی کەشێکی کۆمەڵایەتی گونجاوە بۆ فکرو کاڵچەری مارکسی و پێشکەوتنخوازو سکولارو یەکسانیخواز…..لێرەدا مەبەست کارو خەباتی فکری و تیورییە لە ئاستی کۆمەلایەتیداو وەڵام بە گەورە بیریارانی ئیسلامی سیاسی و مالتیکالچەریزم و…. ئەوەندەی کە پەیوەندی راستەوخۆی هەبیت بەم باسەمانەوە.

وا پێدەچیت کە ئێمە دوو ئەرکی جیاوازمان هەبێت، لە دوو مەیدانی جیاوازدا. لە باری ئەرک و کارەوە لەوانەیە هەندێک جیاوازی هەبێت. بەلام بەگشتی بۆ چینی کرێکار وە بۆ خەڵک لەم هەلومەرجەدا ، نان و ئەمنیەت بۆتە مەسەلەی سەرەکی. دابینکردنی ئەم دوو خواستە بەبێ دەستکۆتاکردنی دەسەڵاتی بورژوایی مەیسەر نابێت. دەستکۆتاکردنی دەسەڵاتی بورژوایی لە هەر شارێک یان ووڵاتێک یان ناوچەیەکی رۆژهەلات ناوەراستدا، کۆمەکێکی گەورەو هەنگاوێکی گەورەیە لە ڕاستی دەستبڕینەوەی تیرۆریزمی دەوڵەتی و هەروەها تیرۆریزمی ئیسلامی سیاسی و دابینکردنی ئەمنیەت و نان و هەروەها ئازادی. سێ ئامانجە: دەستکۆتاکردنی تیرۆریزمی دەوڵەتی، تیرۆریزمی ئیسلامی، وە دابینکردنی خواستەکانی خەلك . بەلام چینی کریکار بە ئامانجێک وەلام بە گشت خواست وئامانجەکان دەداتەوە. بە ئامانجیک پیویستە ئەم قۆناغە کورت بکرێتەوە: ئەویش دەرکێسانی دەسەلاتە لە ژیر دەستی دەسەلاتی بوژوایی لە هەر شوێن و شارو ناوچە و وولاتێک کە مومکن دەبێت.

بۆ “ئەم جەنگە پێویستە بوەستێت”؟!

وەستانی جەنگ مانای وەستانی کاولکارییە، وەستانی ویرانکردن و روخاندنی خانو و جێگا ژیانی خەلکە، وەستانی دارمانی قوتابخانەو خەستەخانەو تۆرەکانی ئاوو کارەبا و تەلەفۆنە، وەستانی وێرانکردنی پردو تۆڕەکانی جادەوبانە… لەهەموو ئەوانە گرینگتر وەستانی نەزیفی خوین و کوشتنی مندالان و ژنان و لاوانە، وەستانی کوشتنی ئینسانەکانە کە زۆربەی هەرەزۆریان چەکیان پێ نیە. لە هەمانکاتدا ڕاوەستانی ئاوارە بون و ڕاکردن و ماڵ بەجێهشتنە…. ئەگەر تەنها لەبەر ئەم هۆیانە بیت دەبێت جەنگ بوەستێت. تەنانەت وەک فەرزێک ئەگەر ئەم جەنگە بۆ بنەبرکردنی داعشە، دیسان دەبێت بوەستێت.

مەسەلەکە ئەوەنیە کە داعش لەناوببرێت، بەڵکو ئەوەیە کە وێرانکاری لەڕادەبەدەرو ئاوارەیی و بێ سەروشوێنی بکەنە ژیانێکی ئاسایی خەڵك. مەسەلەکە ئەوەیە کە هیچ دەرمانێکیان پێ نیە خەڵک ئارام رابگرن و سەرمایە بەباشی بچەرخێنن. شەرەکە وانیە یەک دوو مانگەو تەواو دەبێت، بۆیە دەبێت خۆی ڕابگرێت گوایا داعشمان بۆ لە ناو دەبەن. ماهیەتی ئەم جەنگە ولەم هەلومەرجە” راگوزەرە جیهانیەدا” ئەوەیە کە ناراستەوخۆ و درێژ خایانە. بۆ ئەوەی لەم دیاردەیە بگەین پێویستە لە چەند دیاردە بگەین: ئەزمەی قوڵی جیهانی سەرمایە و قوڵبونەوەی زیاتری ئەزمەکە. دووەم: دورخستنەوەی جەنگی راستەوخۆی نێوان زلهیزەکان. سێهەم: نەبونی ئەلگۆیەکی سەرمایە چ لەباری ئابوری ئابوری وە چ لە باری کالچەرو ئایدۆلۆژیاوە، بۆئەوەی بتوانن وەک سیسەتەمێکی کۆمەلایەتی ومەقبول بەڕێوەی بەرن. ئەوەی کەماوەتەوە لە ئامادەنەبونی چینی کرێکار، وەک هێزێکی شۆرشگێری سیاسی ، تەنها بەربەریەتە. بورژوای دونیا بەربەریەتی هەلبژاردوە بۆ هەلومەرجی ژیان و گوزەرانی داهاتوی کۆمەلگای بەشەری. باسەکە ئەوەیە قبول دەکرێت یان نا؟!

مەسەلەی جەنگی ئێستا و شەرەکانی ئەوەنیە کە جەنگ لە ئەلیبۆ نەما، ئیتر مانای ئەوەیە خەلكی ئەلیبۆ شەر نابینننەوە، یان ئەگەر شەر لە موسڵ نەما ئیتر تەواو عیراق شەری تێدا نامێنێت. ئەم شەڕانە لە چوارچیوەی جەنگی ئێستادا شەری دیکە بەرهەم دەهێنن. سروشتی سیاسی جەنگەکە لەم هەلومەرجەدا ئەوە دەخولقێنێ. لەهەر سەردەمیکدا بەکۆنکرێتی باسی جەنگ هەر ئەوەنیە درێژەی سیاسەتە، لەوە گرینگتر ئەو ئەوەیە کە هەلومەرجەکە بناسین و وە سیاسەتەکە لەو هەلومەرجە دیاریکراوەدا چی یە و ئامانجی چیە؟! لە ئەفغانستانەوە سەیر بکەین تا ئێستا تیرۆرو تیرۆریزمی دەولەتی و ئیسلامی هەدوولایان گەورەترو فراونتر بونەوە. ئێستا زیاترو زیاترو توندو تیژ ترە بە هۆی گەورەبونی هەردوو جۆری تیرۆریزمەکە. هەرئێستا شەر لە ئەلیبۆ خەریکە کۆتایی دێت. لە تەدەمرو لە باب شەرەکەیان گەرم کردوە. لە موسڵ ئەمریکا بە جۆرێک پشوی پیداوە، لە دەوروبەری تەلەعفەر حەشد گەرمی کردوە…. بەبێ ناسینی هەلومەرجی ڕاگوزەری ئەمرۆی دونیای سەرمایە، ناتوانین درکی ئەم مەسەلەیە بکەین. بەم مانایە پیویستە ئەم جەنگە بوەستێت.

دیسان دەبێت ئەم جەنگە بوەستێت، چونکە پاشا گەردانی فکری و سیاسی و کالچەری هێجگار دواکەوتوو کۆنەپەرست دوبارەو چەند بارە دەمەزەرد دەکاتەوە… ئەمرۆ داعش و حەشد، وە لە داهاتویەکی نزیک لەوانە لغاو بەربوو تر بەرهەم دەهێنن. وتمان کە بورژوای دونیا موفلسە و ئەلتەرناتتڤی ئایدۆلۆژی پێ نیە، مەگەر دینەکان و تائیفەکان زیندو بکاتەوەو بیان کات بەگژ یەکدا، مەگەر بیری دواکەوتو برەو پێ بدات. ئەوەنیە ترامب وبڕیکست و بەرزبونەوی پێگەی ڕاست رۆژبە ڕۆژ ڕوو لەسەرە، مەسەلە ئەوەیە کە ڕۆژئاوای جاران بە مافی مرۆڤ و مافە فەردی و کۆمەلایەتی و سیاسی و مەدەنیەکانەوە کۆتایی هات… ئەمرۆ لە ئەوروپادا دور نیە جارێکی دیکە بگەرێنەوە بۆ ئەحزابی مەسیحی سیاسی. هەر ئێستا ئەم جەنگە ئاستی قوڵبونەوەی کێشەو ململانێی تائفی نیوان شیعەو سوننەی بردۆتە ئاستێکی زۆر بەرزەوە، هەروەها کێشەی نەتەوەیی نێوان “کورد” و ” تورک” وە “عەرەب” و ” کورد لە ئاستی ناوچەکەدا.. ئەمە بەجیا لەوەی کە کالچەری میلیشیای و عەشیرەتگەری و فرانکردۆتەوەو لەوانەش مەترسیدارتر، مەرجەعیەتی ئیسلامی بەهەردوو تائفەکەیەوە توندترو پایەدار تر کردۆتەوە. بۆیە پیوسیتە ئەم جەنگە بوەستێت.

لە سەرەوە باسمان کردوە کە جەنگ سیاسەتەو وەستانیشی سیاسەتە، لەمبارەوە سیاسەتێکمان پێشنیاز کردوە. جەنگ لە خۆوە ناوەستێت، وە لایەنەکانی جەنگ لەم هەلومەرجەدا ئامادەنین چەنگ بوەستینن، هەرسێ لایەنەکە ئامادەیە جەنگەکە درێژە پیبدا. مەسەلە هەلومەرجی مێژووی ئەم قۆناغەیە. کەواتە دەبێت، ئێمە خەلكی دونیا، بیوەستێنیت. لیرە ئیمە دەرگیرین لە گەڵ گەورەترین کۆسپی ئەم قۆناغەدا، ئەویش نەبونی” ئەحزابی کۆمۆنیستی جەماوەرییە”، نەبونی ئەحزابی کۆمۆنیستی بەهیزە کە کاریگەری بکاتە سەر ئاڵوگۆرەکابی ئەم قۆناغە. حزبێک کە بتوانێت ناڕەزایەتی گەورەی جەماوەی و چەکداری بەڕووی ئەم هەلومەرجەدا ڕێكخراوو یەکگرتوو بکات. ئەم کۆسپە لە هەلومەرجی ئیستادا تەنها کۆسپێکی زاتی نەماوە، بەڵکو ئەمرۆ بۆتە کۆسپێکی بابەتی و مێژوویەک ئەم هەلومەرجەی خولقاندوە. ئێمە، کۆمۆنیستەکانی ئەم قۆناغە، هەردوو ئەرکەکە کەڵەکە بوە بەسەرمانەوە. ڕیگایەکمان نیە جگە لە چونە پێشەوە.

ئەم جەنگە بوەستێت لایەنی کەم خەڵک بیرێک لە ژیان و گوزەران و کارەباو نانو بیکاری دەکاتەوە، بیرێک لە ژیان و گوزەران و جانوبەرەکەی و شوێنی نیشتەجێبونی دەکاتەوە. خەباتی چینەکان بە ڕۆشنتر دەردەکەونەوە. هەروەها لە باری سیاسیەوە زەمینەیەک درەخسێت کە میلیشاکان و تیرۆرسیتەکان، زەمینەی کەمتریان دەبێت بۆ هاندانی خەڵک و کێشکردنیان بۆ نێو ڕیزەکانیان، زەمینەی کەمتر دەمێنی بۆ فراوانکردنەوەی قڵشتی نێوان ئاینەکان و تایفە جیاوازەکان…وەستانی شەڕ تەنانەت ئەگەر هەموو خواستەکانی خەلك جیبەجێ نەکات، ئەوە لایەنی کەم بەهێز کردنی تیرۆریزنی ئیسلامی لایەنی کەم بە چەک و بە ئەفراد و لایەنی لۆجیستیکی مانایەکی نامێنێت..لە کۆتایدا وە بەکورتی وەستانی جەنگ لێدانە لە سیاسەتی هەرسێ لایەنی جەنگە. لەبەر هەموو ئەم مەسائیلە گرینگانە. پیویستە جەنگ بوەستێت. ١١دیسمبەر٢٠١٦

Saman.karim5@gmail.com

ئه‌م قه‌یرانه‌ی كه‌ ڕوو به‌ڕووی هه‌رێمی كوردستان كرایه‌وه‌ زۆر شتی بۆ ڕونكردینه‌وه‌ یه‌كێك له‌و بابه‌تانه‌ بریتی بوو له‌ كێشه‌ی نێوان حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان و حكومه‌تی عێراقی فیدراڵ.
سه‌ركرده‌ سیاسیه‌كانمان ئێمه‌یان به‌وه‌ هه‌ڵده‌خه‌ڵه‌تاند كه‌ كێشه‌ی كورد له‌ گه‌ڵ به‌غداد له‌ سه‌ر پرسه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كانه‌ و ئه‌وان تا دوا هه‌ناس ده‌جه‌نگن له‌ پێناو ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان و به‌ دیهێنانی مافه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كانی كورد.
به‌ تێپه‌ڕبوونی كات ده‌ستی سه‌ركرده‌سیاسیه‌كانمان كه‌شف بوو كه‌ ئه‌وان بۆ پاره‌ و پۆست له‌وێن مه‌به‌ستیانه‌ كه‌ پرسه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كان ته‌نها وه‌ك كاڵایه‌ك و بیفرۆشنه‌وه‌ به‌ خه‌ڵكی هه‌رێمی كوردستان و ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان.
بۆیه‌ له‌ (2003 ) ه‌وه‌ ته‌نانه‌ت یه‌ك ناوچه‌ی جێناكۆكیش نه‌توانراوه‌ بگه‌ڕێنرێته‌وه‌ سه‌ر هه‌رێمی كوردستان و یه‌ك پرسی نه‌ته‌وه‌یش نه‌توانراوه‌ به‌ره‌و پێشه‌وه‌ ببرێت.

سه‌ركرده‌ سیاسیه‌كانمان له‌ به‌غداد نمونه‌یه‌كی ناشیرینیان پێشكه‌ش كرد چونكه‌ ئه‌وان ئه‌وه‌نده‌ی بۆ به‌رژه‌وه‌ندی تایبه‌تی خۆیان و بنه‌ماڵه‌كه‌یان ،یان حیزبه‌كه‌یان له‌وێ‌ بوون نیو هینده‌ بۆ خه‌می هاوڵاتیان نه‌چوبوونه‌ به‌غداد.
له‌پاڵ ئه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتداری كورد له‌ به‌غداد خه‌ریكی پاره‌ كۆكردنه‌وه‌ و به‌ده‌ست هێنانی پۆست بوون له‌ ناو خۆشیاندا هه‌میشه‌ له‌ ململانێیه‌ كی سه‌ختدا بوون بۆ ئه‌وه‌ی زۆر ترین پاره‌ و پۆست به‌ده‌ست بیه‌نن بۆیه‌ نه‌توانرا ئامانجی نه‌ته‌وه‌ی به‌ده‌ست بیه‌نرێت له‌ به‌غداد.
ئه‌ گه‌ر سه‌ركرده‌كانی كورد به‌ عه‌قڵیه‌تێكی واقعی و دور له‌ خۆپه‌رستی خۆیان و حیزبه‌كانیان بچونایه‌ته‌ به‌غداد ئه‌وه‌ بێگومان پێگه‌ی هه‌رێمی كوردستانیانی به‌ هێز ده‌كرد و ده‌یان توانی سود له‌ وداهاته‌ زۆره‌ی عێراق وه‌ربگرن بۆئه‌وه‌ی كه‌ ئابورییه‌ كی به‌هێز درست بكه‌ن بۆ هه‌رێمی كوردستان.
به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ سه‌ركرده‌ سیاسیه‌كانی كورد له‌ سه‌ره‌تای چونه‌ به‌غدادیانه‌وه‌ له‌ پاڵ ئه‌وه‌ی كه‌ داهاتوو پۆستی گرنگیشیان به‌ ده‌ست هێنا نه‌یاتوانی پرسی نه‌ته‌وه‌ی كورد به‌ره‌و پێشه‌وه‌ به‌رن له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی خه‌رقی گه‌نده‌ڵیه‌كی گه‌وره‌ بوو بوون.

كاتێك كه‌ بوین به‌ به‌شێك له‌ عێراقی فیدراڵ زۆر پۆستی گرنگ و پاره‌مان به‌ ده‌ستهێنا به‌ڵام له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی نه‌مانتوانی به‌ شێوه‌یه‌كی عاقڵانه‌ مامه‌ڵه‌ بكه‌ین پێیانه‌وه‌ ئه‌و پۆست وپارانه‌ بونه‌ مایه‌ی ماڵوێرانی بۆ خه‌ڵكی هه‌رێمی كوردستان.
سه‌ركردایه‌تی سیاسی كورد له‌پاڵ ئه‌وه‌ی بۆ پۆست و پاره‌ چونه‌ به‌غداد خه‌ڵكیان كرده‌ قوربانی چونكه‌ به‌ به‌رده‌وامی كاریان له‌ سه‌ر چه‌واشه‌كاری خه‌ڵكی هه‌رێمی كوردستان كردووه‌ كه‌ ئه‌وان بۆ ده‌ست كه‌وتی نه‌ته‌وه‌ی چونه‌ته‌ ئه‌وێ‌ .
كاتێك عه‌ره‌به‌كان به‌ سونه‌و شیعه‌وه‌ تێگه‌شتن كه‌ سه‌ركردایه‌تی سیاسی كورد سه‌ركده‌یه‌كی خۆپه‌رستی گه‌نده‌ڵن كه‌وتنه‌ په‌راوێز خستنی هه‌ریمی كوردستان ، به‌مه‌ش پێگه‌مان لاواز بوو و ئه‌و سه‌نگ و قورسایه‌ی كه‌ هه‌مان بوو له‌ده‌ستماندا.

ئه‌وه‌ پیاوه‌ سیاسیه‌نه‌ی كه‌ له‌دوای رووخانی حكومه‌تی به‌عسی عێراقیه‌وه‌ چونه‌ به‌غداد وه‌ك نماینده‌ی كورد نه‌یان توانی سیاسه‌تێكی دروست بكه‌ن به‌ ئاڕاسته‌ی خزمه‌ت كردنبێت به‌ پرسه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كان به‌تایبه‌تی له‌ به‌دێهێنانی خه‌ونی گه‌ڕانه‌وه‌ی ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان بۆ سه‌ر هه‌رێمی كوردستان.
بۆیه‌ خه‌ڵكی هه‌رێمی كوردستان و ناوچه‌ جێناكۆكه‌كانیش كرانه‌ قوریانی به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانی گروپێكی بچوك له‌سه‌ركرده‌ی هه‌ردوو حیزبی ده‌سه‌ڵاتدار كه‌ زۆر نه‌هامه‌تیان توشكردین.
له‌كۆتایدا ده‌گه‌ینه‌ ئه‌وڕاستیه‌ی كاتێك كێشه‌مان له‌ گه‌ڵ به‌غداد بووه‌ ئه‌وه‌ كێشه‌كانمان له‌ سه‌ر پۆست و پاره‌ بووه‌ نه‌وه‌ك له‌ سه‌ر پرسی نه‌ته‌وه‌ی ، هه‌میشه‌ پرسه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كان بۆ به‌رژه‌وه‌ندی تایبه‌تی به‌كار هێنراون له‌لایه‌ن سه‌ركرده‌ سیاسیه‌كانمانه‌وه‌.

پێویسته‌ مرۆڤ كه‌سێك هه‌بێت له‌ ژیانیدا خۆشی بوێت، ئه‌گه‌رنا هه‌ركارێك بكات، شتێكی هه‌ر كه‌مه‌. (له‌ ڕۆمانه‌كه‌وه‌)

له‌ كتێبی دووه‌می یاده‌وه‌رییه‌كانیدا (ئه‌لبێرت كامۆ) باس له‌ ڕۆڵی گرنگی نوسه‌ر ده‌كات و ده‌ڵێت” ئه‌و یه‌كه‌مین شته‌ی نووسه‌ر پێویسته‌ فێری ببێت، هونه‌ری گۆڕینی ئه‌و شتیه‌ كه‌ هه‌ستی پێده‌كات بۆ ئه‌وشته‌ی كه‌ ده‌یه‌وێت ئه‌وانی تر هه‌ستی پێبكه‌ن” ئه‌گه‌ر به‌وردی سه‌رنجی ئه‌م وته‌یه‌ی (كامۆ)بده‌ین له‌وه‌ تێده‌گه‌ین كه‌ له‌ دیدی ئه‌وه‌وه‌ (نوسه‌ر) كه‌سێكه‌ كه‌ جیاوازتر له‌وانیتر له‌ دونیاو ئه‌وه‌ی له‌ناویدا هه‌یه‌ ده‌ڕوانی و دواتر به‌ شێوازیتر ده‌یانگۆڕێت به‌ كه‌ره‌سته‌ گه‌لێك كه‌ خه‌ڵكانی تری نزیك له‌ ئه‌و بیبینن. واته‌ ئه‌و مرۆڤانه‌ی پێیان ده‌وترێت (نوسه‌ر) مرۆڤگه‌لێكن جیاواز له‌ توێژه‌كانی تر ده‌بینن و تێده‌فكرێن و پرسیار ده‌كه‌ن،وه‌ك (سوهراب) واته‌نی ” چاومان ده‌شۆن و به‌جۆرێكی كه‌ دونیامان پیشانده‌ده‌نه‌وه‌” به‌ڵام به‌بڕوای من بۆ ته‌واوكردنی وێنه‌ گه‌وره‌كه‌ی ئه‌م پڕۆسه‌یه‌ به‌ته‌نها نوسه‌ر گرنگنیه‌و ئه‌وه‌ی ڕوناكی به‌دیوه‌ گرنگه‌ی ئه‌م بابه‌ته‌ ده‌به‌خسَێت، بوونی (خوێنه‌ر) به‌واتای وه‌رگره‌، چونكه‌ به‌بڕوای من هیچ تێكستێك چه‌ند به‌هێزیش بێت له‌ واتاو ده‌ربڕیندا به‌بێ تێگه‌یشتنی خوێنه‌ری وشیار هێشتا ناكامڵه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی (ڕایمۆند فێده‌رمان)ده‌ڵێت” هه‌ندێك خوێنه‌ر تێكست پڕده‌كه‌ن له‌ مانا” كه‌واته‌ بۆ ئه‌وه‌ی به‌باشی له‌ گۆشه‌یه‌كی دیكه‌وه‌ له‌ ڕێگه‌ی تێكسته‌وه‌ له‌ دونیا بڕوانین و تێبگه‌ین ده‌بێت هاوكێشه‌ی (نوسه‌ر+ دیالۆگ + خوێنه‌ر = ڕه‌خنه‌گر) هاوسه‌نگ بكه‌ین، چونكه‌ به‌بێبوونی ئاماده‌ی هه‌ریه‌كێك له‌مانه‌ مومكین نییه‌، تێكست هیچ بایه‌خێكی هه‌بێت، چونكه‌ خوێنه‌ری باش، ده‌بێته‌ ڕه‌خنه‌گری باش و دوباره‌ مانا به‌ تێكست ده‌به‌خشێته‌وه‌، لێره‌وه‌ ئه‌گه‌ر بكرێت وه‌ك خوێنه‌رێك له‌ ژێر ڕۆشنای ئه‌و پێشه‌كییه‌ی سه‌ره‌وه‌دا ده‌مه‌وێت كه‌مێك ده‌رباره‌ی ڕۆمانی (مای نیم ئز له‌یلا)ی كچه‌ نوسه‌ری ئێرانی (بی تا مه‌له‌كوتی) بدوێم، كه‌ ئه‌م ڕۆمانه‌ به‌رهه‌می چاپكراوی ئه‌م ساڵی (بیسته‌هه‌مین ڤێستیڤاڵی گه‌لاوێژه‌) و له‌لایان هاوڕێی وه‌رگێڕ (مه‌ریوان هه‌ڵه‌بجه‌)ی یه‌وه‌ به‌ زمانێكی پاراو جوان وه‌رگێڕدراوه‌ته‌ سه‌ر زمانی كوردی. ئه‌م نوسینه‌ش له‌و سۆنگه‌یه‌وه‌یه‌ كه‌ ڕۆژانه‌ كتێبگه‌لێكی زۆر له‌ دونیای ئه‌ده‌بی ئێمه‌دا چاپ و بڵاوده‌كرێنه‌وه‌و له‌ ڕه‌فه‌كانی كتێبخانه‌ی كوردیدا به‌بێده‌نگی ده‌مێننه‌وه‌ و خوێنه‌ران كه‌ به‌بڕوای من به‌شه‌ گرنگه‌كه‌ی ڕۆحی تێكستن له‌ ئاستیاندا بێده‌نگن، بۆئه‌وه‌ی ئه‌م به‌رهه‌مه‌ش دوربێت له‌ دیواری ئه‌و بێده‌نگیه‌ ترسناكه‌،پێم خۆشبوو بۆچونی خۆم ده‌رباره‌ی بنوسم. چونكه‌ هاوڕام له‌گه‌ڵ قسه‌كه‌ی ڕۆمان نووس (ئه‌مبرتۆ ئیكۆ)دا كه‌ده‌ڵێت” خوێنه‌ر ته‌نیا ئه‌و كه‌سه‌ نییه‌ كه‌ كتێبێك ده‌گرێت به‌ ده‌سته‌وه‌و چاوه‌ڕوانی نوسه‌ره‌كه‌ ده‌كات شتێكی پێبڵێت، به‌ڵكو هێزێكه‌ له‌ پرۆسه‌ی به‌خشینی ماناو تێپه‌ڕاندنی ئاسۆكانی نوسه‌ردا به‌شداره‌، خوێنه‌ر ئه‌و مانایانه‌ ده‌دۆزێته‌وه‌ كه‌له‌ سنوری خه‌یاڵی نوسه‌ر تێده‌په‌ڕن، واته‌ كه‌سێك نییه‌ ئیشی ته‌نیا وه‌رگرتن بێت، به‌ڵكو كه‌سێكه‌ خۆی به‌ سه‌رچاوه‌ی ته‌فسیر و تێڕوانین ده‌بینێت”

چیرۆكی ڕۆمانه‌كه‌:
ئه‌م ڕۆمانه‌ باسكردنه‌ له‌ چیرۆكی ژیانی مرۆڤ گه‌لێك كه‌ به‌نه‌وه‌ی بینه‌ری ساته‌كانی شكست و بێهیوای شۆڕشی گه‌لانی ئێران له‌ ساڵانی هه‌شتاكانی سه‌ده‌ی ڕابردوودا ناوده‌برێن، ئه‌و شۆڕشه‌ی كه‌پاش ئازارو مه‌ینه‌تیه‌كان، ئێرانیه‌كان دژی سیستمی شانشینی و هێنانه‌كایه‌ی حكومه‌تێكی نوێ‌ به‌هیوای باشتربوونی ژیان ئه‌نجامیاندا ،به‌ڵام وه‌ زۆرێك له‌ شۆڕشه‌كانی تری دونیا و به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ شۆڕش و ئامانجه‌كانی بۆ زۆرێك له‌ ئێرانیه‌كان له‌و وڵاته‌دا ده‌بێته‌ دۆزه‌خ، ئه‌ویش دوای پێكدادانی گروپه‌ چه‌پ‌و ڕاست ڕه‌وه‌كان و له‌ سێداره‌دانی هه‌زاران لاوی ئازادیخواز به‌ناو تۆمه‌تی جۆراوجۆره‌وه‌، كه‌ ئه‌مه‌ش وای كرد كۆچی به‌لێشاوی ئیرانیه‌كان بۆ تاراوگه‌ ده‌ستپێبكات و جارێكی تر نیشتمان بۆ زۆرێك له‌وان ببێته‌وه‌به‌ زیندانێكی گه‌وره‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی (به‌ختیار عه‌لیش) له‌ وتارێك ده‌رباره‌ی شۆڕش پێی وایه‌” مێژووی مرۆڤایه‌تی هیچ نییه‌، جگه‌ له‌ قه‌سابخانه‌یه‌كی گه‌وره‌ به‌ناوی شۆڕشه‌وه‌” له‌م ڕۆمانه‌شدا خانمی (مه‌له‌كوتی) باس له‌ چیرۆكی ژیانی پڕ له‌ نه‌هامه‌تی هه‌ندێك له‌و هاوڵاتیه‌ ئێرانیه‌ تاراوگه‌ نشینانه‌ی وڵاتی (ئه‌مریكا) ده‌كات كه‌ خه‌م و دوریه‌كانی غوربه‌ت، هه‌ناوی كه‌رت و په‌رتكردون و یاده‌وه‌ری ته‌نگی پێهه‌ڵچنیون، به‌جۆرێك كه‌ له‌ چه‌ند شوێنێكی ڕۆمانه‌كه‌دا هه‌ندێك له‌ كاره‌كته‌ره‌كان له‌ خۆ ونكردن نزیك ده‌بنه‌وه‌، تا ده‌گاته‌ ئه‌وه‌ی سه‌ره‌نجام یه‌كێك له‌ كاره‌كته‌ره‌ سه‌ره‌كیه‌كانی ڕۆمانه‌كه‌ خود كوژی ده‌كات و له‌سه‌ر پردێكه‌وه‌ خۆی هه‌ڵده‌داته‌ خواره‌وه‌و كۆتای به‌ ژیانی خۆی دێنێَت. به‌گشتی ڕۆمانه‌كه‌ یاریكردنێكه‌ له‌ نێوان هه‌ردوو بلۆكی ڕۆژهه‌ڵات و ڕۆژئاواداو هه‌وڵێكه‌ بۆ پیشاندانه‌كانی نائومێدیه‌كانی ئینسان كه‌ ئه‌گه‌ر بیه‌وێت له‌ هه‌ركوێیه‌كی ئه‌م دونیایه‌دا بژی.

ته‌كنیك و زمان. وه‌ك دوانه‌ی به‌هێزی گێڕانه‌وه‌.
له‌ ڕاستیدا و بۆ من وه‌ك خوێنه‌رێك، چیرۆكی ئه‌م ڕۆمانه‌ حیكایه‌تێكی ساده‌و ساكار و ئاسایی بوو، وه‌ك زۆرێك له‌ چیرۆكی ئه‌و ڕۆمانانه‌ی كه‌ كه‌ڕۆژانه‌ ده‌یانبینین و ده‌یان خوێنینه‌وه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی جێگای بایه‌خ و له‌سه‌ر وه‌ستانه‌ له‌م ڕۆمانه‌دا بونی ته‌كنیكی به‌هێزی گێڕانه‌وه‌و زمانه‌ ئاست به‌رزه‌كه‌یه‌تی كه‌ بوه‌ته‌ هۆی جوان و به‌هێز داڕشتنی ڕسته‌كان و به‌ستنه‌وه‌یان به‌یه‌كه‌وه‌، ئه‌مه‌ش به‌هاوكاری و بوونی شیعریه‌ت له‌ ساتی گێڕانه‌وه‌ی ڕووداوه‌كاندا، كه‌ به‌دیلۆگی (پینگ پۆنگ)ی كورت و خێرا ڕسته‌كانی داڕێژاون، ئه‌ویش به‌جۆرێك له‌كاتی خوێنه‌وه‌دا هه‌رده‌ڵێی كورته‌ چیرۆك ده‌خوێنیته‌وه‌، نه‌ك ڕۆمان. كه‌ به‌ بڕوای من ئه‌مانه‌ش بۆ ئه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، كه‌ ئه‌م خانمه‌ نوسه‌ره‌ خۆی هه‌م (شانۆكارو شیعر)نوسه‌و كاریگه‌ری خوێندنه‌وه‌ی چیرۆكی جیهانیشی له‌سه‌ره‌ كه‌ به‌ ئاسانی له‌كاره‌كه‌یدا هه‌ستی پێده‌كه‌رێت، به‌تایبه‌ت چیرۆكه‌كانی نوسه‌ران (هه‌نگوای ئه‌مریكی و چیخۆفی ڕوسی) ئه‌م ڕۆمانه‌ له‌ ڕووی ته‌كنیكه‌وه‌ دابه‌شكراوه‌ به‌سه‌ر (حه‌ڤده‌) به‌شی جیاوازو سه‌ربه‌خۆدا، به‌جۆرێك هه‌ربه‌شه‌ی ده‌توانرێت وه‌ك چیرۆكێكی سه‌ربه‌خۆی ڕوداو ئامێز مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵدا بكرێت، واته‌ له‌م ڕۆمانه‌دا له‌ هه‌ربه‌شێكه‌وه‌ بته‌وێت ده‌ست به‌خوێندنه‌وه‌ بكه‌یت ده‌توانیت و تیمای سه‌ره‌كی ڕۆمانه‌كه‌ تێك ناچێت، ئه‌م ڕۆمانه‌ سێ‌ گێڕڕه‌وه‌ی سه‌ره‌كی هه‌یه‌و ده‌نگی هه‌ریه‌كێك له‌و حیكایه‌ت خوانانه‌ش سه‌ربه‌خۆو جیاوازن، به‌جۆرێك هه‌ریه‌كێك له‌وانه‌ به‌جۆرێكی جیاو تایبه‌ت چیرۆك و ڕوداوه‌كانی خۆی و به‌شێوه‌ی گرێچنی تایبه‌ت به‌خۆی چیرۆكه‌كه‌ی ده‌گرێته‌وه‌. ئه‌مه‌ش نیشانده‌ری تواناو لێهاتوی و شاره‌زای نوسه‌ره‌ له‌ چۆنێتی نوسینی ڕۆمان و شێوازه‌كانی له‌مڕۆدا.

سه‌رنج له‌سه‌ر ڕۆمانه‌كه‌:
بێگومان هه‌موو به‌رهه‌مێكی ئه‌ده‌بی چه‌ند به‌بایه‌خ و گرنگیش بێت، هێشتا به‌ ئه‌ندازه‌ی ئه‌وه‌ش لایه‌نی دیكه‌ ده‌مێنێته‌وه‌ بۆ قسه‌كردن ده‌رباره‌ی هه‌ندێك خاڵ لاواز تیایدا، به‌بڕوای من ئه‌مه‌ش یه‌كێكه‌ له‌ جوانیه‌كانی ئه‌ده‌ب كه‌ گۆشه‌ نیگای زۆر و جیاوازی بۆ بینین هه‌یه‌، من له‌ خوێنه‌وه‌ی ئه‌م ڕۆمانه‌دا به‌ر ئه‌م خاڵانه‌ی خواره‌وه‌ كه‌وتم كه‌ ناكرێت بوترێت كه‌موكورتین له‌ كاره‌كه‌دا ته‌نها تێبینین و به‌بڕوای من ده‌بوو نوسه‌ر باشتر كاری له‌سه‌ر بكردنایه‌.
یه‌كه‌م: زۆرێك له‌ ڕووداوه‌كانی ناو ڕۆمانه‌كه‌ ئاڵۆزن، به‌جۆرێك ئه‌گه‌ر خوێنه‌ری شاره‌زا نه‌بێت ڕه‌نگه‌ ئاسان نه‌بێت هه‌ندێك ڕوداو كاره‌كته‌ر به‌ئاسانی بۆت جیابكرێته‌وه‌، كه‌ ره‌نگه‌ ئالۆزی گێڕانه‌وه‌كه‌ نوسه‌ر له‌ خزمه‌ت ته‌كنیكه‌كه‌ی به‌كاری هێنابێت، به‌ڵام سه‌ره‌نجام هه‌رچۆنێك بیت خوێنه‌ر توشی مه‌له‌ل ده‌كات.
دووه‌م/ ته‌واوی ڕۆمانه‌كه‌ به‌ نه‌فه‌سی شانۆیی نوسراوه‌و كه‌متر نوسه‌ر توانیوێتی خۆی له‌ وێنه‌ی درامایی بپارێزێت، كه‌ ده‌كرا باشتر و له‌ ڕێگه‌ی دیالۆكی كاره‌كته‌ره‌كانه‌وه‌ خۆی له‌م حاڵه‌ته‌ بپاراستایه‌ و زیاتر له‌ سینه‌ما نزیك بكه‌وتایه‌ته‌وه‌.
سێیه‌م/ ئه‌گه‌رچی ڕۆمانه‌كه‌ له‌ وڵاتی فه‌ره‌نساو دوور له‌ سانسۆر چاپكراوه‌، به‌ڵام له‌ زۆرێك له‌ دیمه‌نه‌ (ئیرۆتیكیه‌)كاندا، نوسه‌ر خۆی سانسۆری كردوه‌و حه‌قی ته‌واوی به‌ گێڕانه‌وه‌ی ساته‌كانی ڕووداوه‌كه‌ نه‌داوه‌و شه‌رمێكی زۆر به‌ نوسینه‌كه‌وه‌ له‌و ساتانه‌دا دیاره‌، كه‌ خوێنه‌ر به‌ئاسانی هه‌ستده‌كات نوسه‌ر خۆی سانسۆرو ڕێگره‌ له‌ به‌رده‌م (ڕاوی) حیكایه‌ته‌كاندا. بۆ باشتر ته‌عبیركردنی ئه‌و ساتانه‌.
چواره‌م/ ئه‌گه‌رچی ڕۆمانه‌كه‌ باسكردنه‌ له‌ نائومێدی و نه‌هامه‌تیه‌كانی مرۆڤ به‌ هه‌ردوو ڕه‌كه‌زه‌كه‌یه‌وه‌، به‌ڵام ساته‌ تراژیدیه‌كانیش له‌م ئیشه‌دا زۆر نه‌رم و نیان گێڕاونه‌ته‌وه‌ به‌ زمانێكی ته‌واو كچانه‌، كه‌ به‌بڕوای من نوسه‌ر له‌ كاتی قسه‌كردنی كاره‌كته‌ره‌ پیاوه‌كاندا نه‌ی توانیوه‌ له‌ كچ بونی خۆی ده‌ربازببێتن، بۆیه‌ له‌كاتی خوێنه‌وه‌ی ڕۆمانه‌كه‌دا یه‌كڕاست به‌ر نوسین به‌ زمانی (فێمینستیان)ه‌ ده‌كه‌ویت.

ئه‌م ڕۆمانه‌ بۆ بیخوێنینه‌وه‌:
(هاشمی ئه‌حمه‌د زاده‌) له‌ كتێبی (جیهانی ڕۆمان)دا پێی وایه‌” ڕۆمان له‌جیاتی نوێنه‌رایه‌تیكردنی هه‌موو جیهان، ته‌نیا ڕووناكی ده‌به‌خشێته‌ سه‌ر هه‌ندێك خاڵ بۆ ده‌ستڕاگه‌یشتن به‌ جیهان” له‌ ئێستادا و به‌گشتی مرۆڤ له‌ هه‌ر شوێنێكی ئه‌م زه‌ویه‌دا بێت و هه‌رچۆ بژی بێهیوایه‌كی گه‌وره‌ بیركردنه‌وه‌ی ته‌نیوه‌، بۆیه‌ زۆر جار به‌م سه‌رده‌مه‌ ده‌وترێت چاخی مرۆڤه‌ نا ئومێده‌ گه‌وره‌كان، له‌م ڕۆمانه‌شدا نوسه‌ر هه‌وڵیداوه‌ باس له‌ ئێستای دۆخی مرۆڤ له‌ دوو جه‌مسه‌ر دونیادا بكات و بیبه‌ستێته‌وه‌ به‌ دوو كلتوری جیاوازوه‌، ئه‌ویش به‌ پیشاندانی ئه‌و نا ئومێدیه‌ قوڵه‌ی كه‌ له‌ ڕۆح و جسته‌ی مرۆڤدا سه‌ره‌ڕای بوونی ته‌كنه‌لۆژیاو پێشكه‌وتن مۆدێرنه‌ دروستی كردوون، نوسه‌ر ده‌یه‌وێت له‌ ڕێگه‌ی ئه‌م ڕۆمانه‌وه‌ باس له‌ نه‌هامه‌تیه‌كانی شۆڕش و خه‌مه‌كانی مرۆڤ له‌ ئاواره‌بون و ته‌نهای غوربه‌ت بكات، باس له‌ عیشق و ته‌نهای و جیابونه‌وه‌ و هه‌ستانه‌وه‌ی دواتری دوای شكست، باس له‌ ونبونی مرۆڤ له‌ شاره‌گه‌وره‌كاندا ده‌كات، كه‌ چۆن جۆرێكه‌ مرۆڤ بۆته‌ ڕۆبۆتێكی گه‌وره‌و له‌ قه‌ڵباڵخترین جێگادا هه‌ست به‌ ته‌نهای گه‌وره‌ ده‌كات، به‌جۆرێك ئه‌گه‌ر وشیاری نه‌بێت ئه‌سته‌مه‌ به‌ئاسانی خۆی بدۆزیته‌وه‌، نوسه‌ر بۆ ده‌ربڕین و داڕشتنی هه‌موو ئه‌مانه‌ش زمانێكی ته‌واو پڕله‌ هارمۆنیای مۆسیقی به‌كارهێناوه‌ كه‌ خوێنه‌ر په‌ره‌گراف په‌ره‌گراف به‌دوای خۆیدا ڕاده‌كێشێت، بۆیه‌ به‌بڕوای من خوێندنه‌وه‌ی ئه‌م ڕۆمانه‌ بۆ خوێنه‌رانی ئێستای ئێمه‌ گرنگه‌، چونكه‌ ڕۆمانه‌كه‌ جگه‌ له‌ ته‌كنیكه‌ به‌رزه‌كه‌ی خاوه‌نی چیرۆكێكیشه‌ كه‌ تاڕاده‌یه‌ك له‌ ژیانی ئێستای زۆربه‌مانه‌وه‌ نزیكه‌، وه‌ك نوسه‌ریش خۆی ده‌رباره‌ی ئه‌م ڕۆمانه‌ ده‌ڵێت” بۆ نوسینی ئه‌م كتێبه‌ خۆم ده‌سوتام و وشه‌كانی ڕۆمانه‌كه‌ یه‌ك یه‌ك داده‌گیرسان” من به‌هیوام له‌م نوسینه‌مدا ناهه‌قیم له‌ گێڕانه‌وه‌ی تیكسته‌كه‌ نه‌كردبێت و خۆتان به‌خوێندنه‌وه‌ی چێژی ڕاسته‌قینه‌ له‌ ڕۆمانه‌كه‌ وه‌رگرن و ئه‌م نوسینه‌ی منیش ته‌نها وه‌ك ناساندێكی كورت چاولێبكه‌ن. سوپاس بۆ وه‌رگێڕی ئه‌زیز(مه‌ریوان هه‌ڵه‌بجه‌ی) له‌پای ئه‌و وه‌رگێڕنه‌ جوانه‌ به‌و زمانه‌ پاراوه‌و ناساندنمان به‌م به‌رهه‌مه‌ ناوازه‌یه‌. به‌هیوام له‌ داهاتوودا به‌رهه‌می زیاتری (بی تا مه‌له‌كوتی) بخوێنینه‌وه‌.

—————————————
بۆ ئه‌م نوسینه‌ سودم له‌م كتێبانه‌ وه‌رگرتووه‌.

1- خوێنه‌ری كوشنده‌_به‌ختیار عه‌لی_ 2005
2- جیهانی ڕۆمان_ هاشم ئه‌حمه‌د زاده‌_2015
3- بیره‌وه‌ریه‌كانی ئه‌لبیرت كامۆ_وه‌رگێڕانی_پێشڕه‌و حسین.

ململانێی امریکا لە پێشەنگی ئابوری جیهانی ستراتیجیەت و ئامانجە کە بەشێوەیەکی زۆر باش توانیویەتی بازاڕ و پیشەسازی بەرەو پێش بەرێت و سەرچاوەی ووزەی جیهانی لەبەرژەوەندی ئابوری امریکادا بەکاربهێنێت .

ووڵاتی چین کە رکابەری امریکایە هەوڵ دەدات بۆ گەیشتن بە پێشەنگی ئابوری جیهانی و ململانێیەکی توند دەکات کە بەجۆرێک ڕۆژ لە دوای ڕۆژ نزیک دەبێتەوە لە ئامانجەکەی.
چین خاوەنی گەورەترین سەرچاوەی مرۆی جیهانی و جبەخانەیەکی گەورەو پێشکەووتوی سەربازی و ئابوریەکی گەشەکردووە بۆیە ڕووبەروبونەوەو ڕاگرتنی چین کارێکی ئاسان نیە بۆ امریکا .
بازاری ناوخۆی چین پشتی بە بەرهەمی ناوخۆیی سادەو پیشەسازی بچوک بەستوە بە جۆرێک بازاری چینی داپۆشیوە پێویستی بە هیچ بەرهەمێکی هاوەردە نیە .
چین خاوەنی پیشەسازیەکی گەورەیە کە لە توانایدا بەشێکی زۆری پێداویستیەکانی جیهان لە ئەلەکترۆنیات و پیشەسازی پەترۆکیمیاوی و چەک دابین بکات ، لە ڕوی کوشتوکاڵەوە بازاری ناوخۆیی تێردەکات .
خالی لاوازی ئابوری چین ووزەیە کە سەرەکی ترینیان نەوتە کە لە رۆژێکدا ١٢ ملیۆن بەرمیل هاوەردە دەکات تەواوی بەکاردەهێنێت بێ ئەوەی بتوانێت نەوت هەڵبگرێت بۆ کاتی پێویست.

امریکا جیاوارتر لە امپراتۆرە جیهانیەکانی پێش خۆی یاری دەکات بۆ پاراستنی بەرژەوەندیەکانی لە ڕووبەرووبونەوەی نەیارە کانی ، خۆی لە ململانێ سەربازیەکان بە دوور دەگرێت لەگەڵ وڵاتە زلهێزەکانی جیهان، فشارە ئابوریەکانی زیاد دەکات لەسەر چین بەتایبەتی لە بواری ووزەدا .
بۆیە دەستگرتن بەسەر سەرچاوەی نەوتی جیهانی و بەرزبوونەوە و نزمبونەوەی نرخی نەوت و تەواوی گۆرانکارییە جیهانیەکان وکێشە هەرێمایەتیەکانی ناوچەکە لە کاتی ئێستادا لەخزمەتی ستراتیجیەتی امریکایە بۆ لێدانی ئابوری چین .

لە نزمبونەوەی نرخی نەوتدا وڵاتانی بەرهەمهێن زیان لە ئابورییان دراو توشی کورت هێنانی بوودجەبوون کە امریکا رێژەیەکی زۆری نەوتی خاوی جیهانی دەکرێت کە دەکاتە ٢٢% بەرهەمی نەوتی جیهانی کە ڕێژەیەکی بەکاردەهێنێت و رێژەیەکی هەڵدەگرێت لە چاڵە نەوتە بەردینەکان و دەست کردەکانی امریکا .
بۆ لێدانی ئابووری چین امریکا لە داهاتوودا نرخی نەوت بەرزدەکاتەوە بەجۆرێک کاریگەریەکی بەرچاوی هەبێت لەسەر ئابووری چین بۆ بەدورکەوتنی امریکا لەزیانی زیادبوونی نرخی نەوت ، نەوتی هەڵگیراوی خۆی بەکاردێنێت کە بەهەرزان لەمڕۆدا دەیکڕێت .

بۆ بەرزبونەوەی نرخی نەوت دەبێت ڕێژەی نەوتی بەرهەمهێنانی جیهانی کەمبێتەوە کە لە ئێستادا ٩٢ ملیۆن بەرمیلە لە ڕۆژێکدا ، کە تەواوی وڵاتانی بەرهەمهێن خوازیاری بەرزبونەوەی نرخی نەوتن بەڵام کام وڵاتی جیهانی هەڵدەستێت بە کەمکردنەوەی ئاستی بەرهەمێنان !!
بۆ بەرزکردنەوەی نرخی نەوت امریکا سیناریۆی زۆر خراپی ئامادە کردوە بۆ وڵاتانی بەرهەمهێن کە چاوەرێی نەهامەتی زیاتر و جەنگی زیاتربین .
بەوپێیەی وڵاتانی ناوچەکە ( ووڵاتانی کەنداو عێراق ئێران ) رێژەی٣٠% نەوتی جیهانی بەرهەمدێنن و کێشەی مێژووی و ململانێ لەنێوانیاندا هەیە بە ئاسانی امریکا دەیانخزێنێتە شەرێکی کاولکارییەوە کە توانای هەناردەکردنی نەوتیان نەمێنێت کە لەهەمانکاتدا ئاسایشی اسرائیل پارێزراوتر دەبێت و نرخی نەوت بەەرز دەبێتەوە .

پێش بینی دەکەم نرخی نەوت تا چەند ساڵێکی تر بەوجۆرە بێت کە لە ٦٠$ تێنەپەرێت، تا ئەو کاتەی امریکا بەشی چەند ساڵێک ململانێی توند لەگەڵ ئابوری چین نەوتی پێوویست هەڵدەگرێت وە لەدوای ساڵی ٢٠٢٠ بچێتە زیاتر لە ٢٠٠$

زاهیر باهیر – له‌نده‌ن
10/12/2016

ئه‌و کاره‌ساتانه‌ی که‌ ئه‌مڕۆ له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوین-دا و له‌ ئه‌فگانستان و ڵاتانی دیکه‌ ده‌گوزه‌رێ ، ‌ ملێونه‌ها خه‌ڵکی بێچاره‌ی کردۆته‌ قوربانی، که‌ به‌شی زۆریان منداڵان و ئافره‌ت و پیر و په‌ککه‌وتوانن. ئه‌وه‌ی که‌ له‌ ئێستادا به‌ به‌رچاوه‌وه‌یه‌ و ڕۆژانه‌ میدیاکان ده‌یانهێننه‌وه‌ یادمان ، سوریا و یه‌مه‌نن.
ماوه‌ی چه‌ند ڕۆژێکه‌ له‌ بریتانیا به‌هۆی ئه‌و ڕاپۆرت و ده‌نگوباسانه‌ که‌ له‌سه‌ر یه‌مه‌ن ده‌گوترێت و کوشتنی خه‌ڵکانێکی زۆر و قوربانیبوونی ژماره‌یه‌کی زۆر له‌ منداڵان که‌ زۆرێکی ئه‌م قوربانیانه‌ به‌ فڕۆکه‌ و چه‌کی عه‌ره‌بی سعوودییه‌ . ئاماره‌کانی ڕۆژنامه‌ی گاردیان که‌ له‌ ده‌وڵه‌ته‌ یه‌کگرتووه‌کانی وه‌رگرتووه‌ نیشانی ده‌ده‌ن ، له‌ سه‌دا 60 ی ئه‌و2067 ی که‌ بوونه‌ته‌ قوربانی له‌یه‌مه‌ن له‌ مانگی ته‌موزی پاره‌که‌وه‌، خه‌ڵکانی سیڤلن. ( که‌ ئه‌م ئاماره‌ زۆر که‌متره‌ له‌ ئاماری حه‌قیقی ) بۆ ئه‌مه‌ش سعوودییه‌ به‌رپرسیاره‌. هه‌روه‌ها له‌ مانگی جێنیوه‌ری ئه‌مساڵدا هه‌ر ڕاپۆرتی ده‌وڵه‌ته‌ یه‌کگرتووه‌کان ده‌ڵێت، که‌ 119 هێڕشی ئاسمانی کراوه‌ته‌ سه‌ر یه‌مه‌ن هه‌ر هه‌موویان مافی مرۆڤی نێوده‌وڵه‌تی به‌زاندووه‌ ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی که‌ زیاتر له‌ یه‌ك ملێون که‌س ده‌ربه‌ده‌ربوون . ‌ هه‌موو ئه‌م هێڕشانه ‌و هۆکاری خه‌ستکردنه‌وه‌ی شه‌ڕه‌که‌ و کوژرانی خه‌ڵکانی زیاتر ، خودیی سعوودییه‌‌ ، چه‌که‌کانی سعودییه‌ش بریتانین ، سعودییه‌ به‌ تایبه‌تی و که‌نداو به‌ گشتی بازاڕێکی گه‌وره‌ی فرۆشتنی چه‌کن بۆ بریتانیا .

ئه‌مانه‌ هه‌مووی ده‌نگوباسێكی گه‌وره‌ی له‌ لایه‌ن میدیای ئێره‌وه‌ ( بریتانی) دروستکردووه‌ هاوکاتیش بوووه‌ته‌ سه‌ریه‌شه‌یه‌کی گه‌وره‌ بۆ حکومه‌تی ئێره‌ که‌ له‌م هه‌فته‌یه‌دا ‘ تیرێزه‌ مه‌ی ‘ سه‌ره‌کوه‌زیرانی ئێره‌ چوو بۆ سه‌ردانی که‌نداو و له‌وێ پاشای سعودییه‌ و ئه‌میری به‌حره‌ینی دیت و وه‌لای بریتانیای بۆیان دووباره‌ کرده‌وه‌ .
هه‌ر له‌م کاته‌شدا وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی بریتانیا ، ‘ بۆریس جۆنسۆن’ هه‌فته‌ی ڕابوردوو له‌ کۆنفرانسه‌که‌ی ‘ڕۆم ‘ پایته‌ختی ئیتالیا، باسی له‌ هه‌ڵسوکه‌وتی سعودییه‌و و ئێران کرد ، که‌ له‌وێدا شتێكی جاوه‌ڕوانننه‌کراو و نه‌شیاو ، بوو، که‌ بۆ که‌سێکی وه‌کو ئه‌و که‌ نوێنه‌رایه‌تی حکومه‌ته‌که‌ی ده‌کات. وتی ” سیاسیی هه‌ن که‌ دین ده‌شێوێنن و به‌خراپ به‌کاری ده‌هینن، په‌ڵه‌ی جیاوازی هه‌مان دین به‌کارده‌هێنن تاکو ئامانجه‌ سیاسییه‌کانیان فراوانتر بکه‌ن . ئه‌وه‌ش یه‌کێکه‌ له‌ گه‌وره‌ترین گرفته‌ سیاسییه‌که‌ی هه‌ر هه‌موو ناوچه‌که‌ ، تراژیدیاکه‌ش بۆ من ئه‌وه‌یه‌ که‌ لێره‌دا تۆ ئه‌م شه‌ڕانه‌ت به‌ وه‌کاله‌ت هه‌یه و هه‌موو وه‌ختێکیش هه‌ر شه‌ڕه‌ له‌و ناوچه‌یه‌دا – ئایا ئه‌مه‌ش له‌به‌رئه‌وه‌یه‌ که‌ سه‌رکردایه‌تییه‌کی به‌هێز له‌ناو خودی ئه‌و وڵاتانانه‌دا نییه.” درێژه‌ به‌ قسه‌کانی ده‌داو ده‌لێت ” هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌شه‌ که‌ سعوودییه‌ و ئێران و هه‌موو که‌سێک ده‌چنه‌ ناوه‌وه‌ و هه‌روه‌ها چه‌واشه‌کاریی ده‌که‌‌ن و کێشه‌کان ده‌شێوێنن و ڕۆڵی شه‌ڕه‌کان به‌ وه‌کاله‌ت ده‌گێڕن” ‌ ‌
گه‌رچی ‘بۆری جۆنسۆن’ ئه‌م قسانه‌ی کرد به‌ڵام نه‌ دانی به‌وه‌دا نا که‌ چۆن و سعوودییه‌ ئه‌و ئاگره‌ خۆش ده‌کات و به‌ چه‌کی کێش؟ نه‌ حه‌لێكیشی هه‌بوو و هه‌یه‌ بۆ ئه‌و کێشه‌یه‌ ، ته‌نها وه‌کو قسه‌ ده‌رپه‌ڕاندنێك بوو، نه‌ شتێکی دیکه‌. بێ گومان ئه‌م قسانه‌ پێچه‌وانه‌ی سیاسه‌تی حکومه‌تی بریتانی بوو که‌ هه‌رگیز ناخوازن به‌ ئاشکرا ڕه‌خنه‌ی هاوپه‌پیمانه‌کانیان بکه‌ن ، چونکه‌ ئه‌وه‌ی به‌لای ئه‌وانه‌وه‌ گرنگه‌ ” بزنس به‌رده‌وام بێت و بۆ ئه‌مه‌ش په‌یوه‌دنی له‌ ته‌کیانا ئاسایی بێت” ئیدی ئه‌وه‌ گرنگ نییه‌ چه‌ندێك له‌ دانیشتوانی بێتاوانی وڵاتان ده‌کوژرێت. ئه‌وه‌ی گرنگه‌ ده‌روازه‌ی کۆمپانیا چه‌كفرۆشه‌کان دانه‌خرێن و کرێکاره‌کانمان بێ کار نه‌بن تاکو سه‌ریه‌شه‌ بۆ حکومه‌ت دروستنه‌که‌ن و جارێکی دیکه‌ش ده‌نگیان بۆ بده‌نه‌وه‌ بییانکه‌نه‌وه‌ به‌مڵۆزمی گیانی خۆیان.

ئه‌وه‌ی گرنگه‌ لێره‌دا که‌ تێبینی بکرێت ، هه‌ر ئه‌وه‌ نییه‌ که‌ ده‌سه‌ڵات و کۆمپانیاکان بێ باك و بێ منه‌ت بن له‌ کوژرانی خه‌ڵکانێکی زۆر و وێرانکردنی وڵاتانی دیکه‌ و ژینگه‌که‌شیان ، به‌ڵکو هاوڕێ کرێکاره‌کانیشمان ده‌ستیان هه‌ر به‌و خوێنه‌ ، له‌ پێناوی بژێوی خۆیاندا و له‌ده‌ستنه‌دانی کاره‌کانیانا ، هه‌ر سووره‌.
کرێکاره‌کانمان که‌ له‌ ‌لایه‌ن چه‌پ و کۆمۆنیسته‌کانه‌وه‌‌ ده‌په‌رسترێن و ده‌یانه‌وێت جڵه‌وی شؤڕشیان بده‌نه‌ ده‌ست و بیانکه‌نه‌ مڵۆزمێکی دیکه‌ به‌سه‌رمانه‌وه‌ ، کاتێك که‌ ده‌سه‌ڵات ده‌گرنه‌ ده‌ست ، هه‌میشه‌ له‌ دامێنی بێ کاران و قوتابیان و خانه‌نشینکراوان و پیر و په‌كکه‌وتوانه‌وه‌ن له‌ هه‌ڵوێستی شؤڕشگێڕییانا و په‌رۆشییان و بایاخیان بۆ شۆڕش.‌. نه‌‌ك هه‌ر ئه‌مه‌ش ، به‌ڵکو جاری وا هه‌یه‌ ، به‌ چه‌ند میلێکیش له‌ دوای سه‌رکرده‌ و هه‌ندێك له‌ په‌ڕله‌مانتاره‌ ‌ چه‌په‌کانیشه‌وه‌ن.

نموونه‌ لێره‌دا، له‌ بریتانیا، زۆرن، به‌ڵام من ته‌نها هه‌ر دوو نموونه‌ ده‌هێنمه‌وه‌‌. یه‌که‌م: ئه‌مساڵ له‌ کۆنفرانسی پارتی کرێکارانی بریتانیا که‌ ‘جێرمی کۆربن’ سه‌رۆکێتی و کابرایه‌که‌ که‌ ڕابوردوویه‌کی زۆر پاك و پڕ له‌ خه‌بات و تێکۆشانی هه‌یه‌ و زۆریش دژی چه‌کی نوه‌وی و ئوستوله‌ حه‌ربییه‌کانی بریتانییه‌‌ و هاوکاتیش دۆستی ژینگه‌یه هه‌ر وه‌کو هه‌موو وه‌ختێکی دیکه‌ی دژی نوژه‌نکردنه‌وه‌ و چالاککردنه‌وه‌ی ئه‌وانه‌، وه‌ستایه‌وه‌.

له‌ کۆنفرانسه‌که‌ پێشنیازێکی پێشکه‌ش، کرد تاکو ‌ په‌ڕله‌مانتاره‌کانی حیزبه‌که‌ی دژ به‌و نۆژه‌نکردنه‌وه‌ ئه‌وانه‌ی سه‌ره‌وه‌ ده‌نگبده‌ن که‌ نزیکه‌ی 37 ملیار پاوه‌ندی تێده‌چێت و گه‌ر‌ ئه‌م پاره‌یه‌ش له‌ پرۆژه‌ی باشتردا سه‌رف بکرێت باشتره‌ . جێرمی کۆربن ویستی ئه‌مه‌ بکاته‌ بڕیارێك و یه‌که‌م: له‌ په‌ڕله‌ماندا ده‌رنه‌چێت ، دووهه‌میش: گه‌ر ده‌رچوو و جارێکی دیکه‌ که‌ حیزبه‌که‌ی ( حیزبی کرێکاران) هاته‌ سه‌ر حوکم په‌یوه‌ستی ئه‌م بڕیاره‌ بێت. به‌ڵام مه‌خابن، له‌بری پشتگیریکردنی، ‌ هێڕشێکی گه‌وره‌ی کرایه‌ سه‌ر، چونکه‌ گه‌وره‌ترین نقابه‌ی کرێکاران Unite له‌ بریتانیا، دژی وه‌ستایه‌وه‌ و که‌ گوایه‌ کرێکاره‌کانیان، ئه‌ندامه‌کانیان، بێ کار ده‌بن . دوای ئه‌وه‌ش زۆرێك له‌ په‌ڕله‌مانتاره‌کانیش به‌ جێگره‌که‌ی خۆشییه‌وه‌ ، دژی ‘جێرمی’ وه‌ستانه‌وه‌ ، له‌م حاڵه‌ته‌دا جێرمی ناچارکرا که‌ ئه‌ندامانی په‌ڕله‌مان ئازاد بکرێت له‌ ده‌نگدانا له‌سه‌ر ئه‌و‌ کێشه‌یه‌ له‌ په‌ڕله‌ماندا و هاوکاتیش بابه‌ته‌که‌ بۆ کۆنفرانسێکی دیکه، هه‌ڵبگیرێت تاکو‌ قسه‌ی له‌سه‌ر بکرێت.
دووهه‌م : ماوه‌یه‌کی زۆره‌ که‌ حکومه‌ت ده‌یه‌وێ پلاتفۆرمێكی دیکه‌ی هه‌ڵفڕین و نیشتنه‌وه‌ی فڕۆکه‌ له‌ گه‌وره‌ترین فڕۆکه‌خانه‌ی بریتانیا، هیسرۆ ( Heathrow ) بکرێته‌وه‌ ، که‌ ئێستا هه‌ر دوانه‌ و بزنس پێویستی به‌ زیاتر ‌ هه‌یه‌. له‌گه‌ڵ هه‌بوونی ئه‌م پێشنیاره‌شدا چه‌نده‌ گروپی خۆجێی له‌ دانیشتوانی ده‌و‌رو به‌ری فڕۆکه‌خانه‌که‌ دروستبوون بۆ دژایه‌تیکردنی کردنه‌وه‌ی پلاتفۆرمی نوێ، هه‌م له‌به‌ر پیسکردنی زیاتری ژینگه‌ و‌ هه‌م ده‌نگه‌ ده‌نگی زیاتری فڕۆکه‌کان، ئه‌مه‌ له‌ کاتێکدا له‌ لایه‌ن ژینگه‌ دۆستان و ‌ چه‌پ و سۆشیالیست و ئه‌نارکیسته‌کانیشه‌وه‌ ‌ پشتگیرییان لێده‌کرێت.

له‌م کێشه‌یه‌شدا ‘جێرمی کۆربن’ هه‌ر وه‌کو هه‌میشه‌ دژ به‌م جۆره‌ کارانه، ڕاوه‌ستایه‌وه‌ و ویستی ئه‌مه‌ش ببێته‌ بڕیارێك تاکو ئه‌ندام په‌رله‌مانه‌کانی پارتی کرێکاران ده‌نگ دژ به‌و پێشنیاره‌ بده‌ن و نه‌بێت به‌ یاساو جێبه‌جێ بکرێت. به‌ڵام دیسانه‌وه‌ له‌ لایه‌ن هه‌مان نقابه ‌و نقابه‌یه‌کی دیکه‌ و به‌هاوکاریی هه‌ندێك له‌ ئه‌ندام په‌ڕله‌مانه‌کان دژایه‌تی بڕیاره‌که‌ی سه‌رکرده‌ی پارته‌که‌یان کرا. ماوه‌یه‌ک له‌مه‌و پێش که‌ پێشنیاره‌که‌ چووه‌ وتووێژی نێو په‌ڕله‌مان و ده‌نگی له‌سه‌ر درا و بوو به‌ بڕیار و جێبه‌جێ ده‌کرێت . هۆکاری ئه‌وه‌ش که‌ نقابه‌کان له‌گه‌ڵ ئه‌م بڕیاره‌دا بوون چونکه‌ وتیان ئه‌مه‌ ده‌بێته‌ هۆی زه‌مانه‌تی پاراستنی کاری کرێکاره‌کان و دانانی کرێکاری دیکه‌ش‌ . ته‌نانه‌ت له‌م کێشه‌یه‌دا هه‌ڵوێستی ئه‌ندام په‌ڕله‌مانتاره‌‌که‌ی ئه‌و‌ گه‌ڕه‌که‌ که‌ خۆی له‌ بنه‌ماڵه‌یه‌کی‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌وه‌ هاتووه‌ و سه‌ر به‌ حیزبی موحافیزینیشه‌ ، چاکتر بوو له‌ نقابه‌کان ، که‌ ئه‌و له‌ دژی ئه‌وه‌ی که‌ ئه‌و پێشنیاره‌ بوو به‌ بڕیار و جێبه‌جێده‌کرێت ، ده‌ستی له‌کار له‌ وه‌زیفه‌که‌ی کێشایه‌وه‌.

Zaherbaher.com

(1)
هه‌ر چیمان كرد ،
به‌شی ئاره‌زووی
شازاده‌ ته‌نپه‌روه‌ره‌كانی نه‌كرد..
هه‌ر چیمان كرد بۆ (سبه‌ی) ،
(ئه‌مرۆ) له‌سه‌ر شه‌قامه‌ خواره‌كانی سه‌ده‌ی بیسته‌م
وه‌ك چۆله‌كه‌یه‌كی سڕ یاری پێ‌ ده‌كه‌ن…
وه‌ره‌ با په‌یمانێك له‌گه‌ڵ ئه‌شكه‌وته‌ كوێره‌كان مۆر بكه‌ین.
وه‌ره‌ با له‌ كۆته‌ڵی بێ‌ تارای ئه‌به‌دییه‌تدا بنووین.

(2)
ئێمه‌ ئاسمانمان ،
بۆ كۆته‌ڵی یادگاریی ئه‌وانه‌ .
ئێمه‌ خۆرمان ،
بۆ باخچه‌ هه‌ڵواسراوه‌كانی ئه‌وانه‌..
ئێمه‌ مانگمان ،
ئه‌ستێره‌كانمان
بۆ مه‌داری به‌تاڵی ئه‌وانه‌ ..

(3)
به‌ره‌و من بێی
هه‌موو شتێكت ده‌ست ده‌كه‌وێ‌
هه‌موو شتێك ،
به‌ (مردن)یشه‌وه‌..
كه‌ ئه‌وه‌ ساڵه‌هایه‌ له‌ شه‌ڕ به‌جێ‌ ماوه‌ !
به‌ره‌و من بێی ،
ده‌توانی به‌رامبه‌ری دابنیشی
یا له‌گه‌ڵی بئاخڤێی ..
حیكایه‌ت و سه‌ربرده‌ت بۆ بگێڕێته‌وه‌..
مه‌گه‌ر ئه‌و ته‌واوی چیرۆكی (پێشێل كردنی گوڵه‌كان)ت
بۆ باس بكا.

(5)
ئه‌و هه‌موو چاووانه‌..
ئه‌و هه‌موو گوێیانه‌..
ئه‌و هه‌موو زمانانه‌..
ده‌ستم بوو.. خواردیان .
قاچم بوو.. خواردیان .
چاوم بوو.. كۆڵیان .
ئه‌وه‌تا ته‌مه‌نی بێ‌ كڵاوڕۆژانه‌ و بێ‌ په‌نجه‌ره‌ و به‌ژواریشم .
شه‌ڕی پێدا دێته‌ خوار ..
ئاژاوه‌ی له‌به‌ر ده‌ڕوا ..
هاتبووم بڵێم :
ئه‌م دره‌خته‌ به‌شێكه‌ له‌ مێژووی
هه‌تاوو سێبه‌رمان
پێویسته‌ بمێنێ‌ .
ده‌ستم بوو ، خواردیان ..
قاچم بوو ، خواردیان ..
چاوم بوو ، كۆڵیان ..
ئه‌و هه‌موو چاوانه‌..
ئه‌و هه‌موو گوێیانه‌..
ئه‌و هه‌موو زمانانه‌..

(6)
له‌م ئه‌لبومه‌دا یادگاری مناڵیتان كوشت
لێره‌ ، له‌م سنووره‌دا :
گۆرانییه‌كانمان ،
له‌شه‌ڕێكی ده‌سته‌ویه‌خه‌ی نابه‌رابه‌ردا تیاچوون . .
له‌ تونێڵه‌ تاریكه‌كانی ئه‌م پایته‌خته‌دا ،
شیعره‌كان ،
شینیان بۆ پاڵه‌وانه‌كانمان گێڕا ..
پێمانه‌وه‌ دیاره‌
هه‌موو فریشته‌و شه‌یتانه‌كانمان تۆراندووه‌
تا له‌ ئه‌فسانه‌یه‌كی سیلاكبوودا ده‌ركه‌وین ..

(7)
به‌داخه‌وه‌ ڕایده‌گه‌یێنم :
گوڵه‌گه‌نمه‌كان پیر بوون
ده‌م و چاو لۆچ .. ماندوو ..
وه‌ك له‌شكرێك له‌شه‌ڕدا
به‌ دۆڕاوی گه‌ڕابنه‌وه‌ ..
له‌ گوێی ڕووباره‌كان كۆبونه‌ته‌وه‌
نوێژ بۆ شارای دزراو ده‌كه‌ن ..

8/1993

لە هەر كۆمەڵگەیەكی پێشكەوتوو بنواڕین یان لە پێشكەوتنەكانی سەراسیمە بووبین، ئەوە خاڵێك ئاماژەی پێبكرێت، رێخستنە، رێخستن پێوەندی بە زانینەوەیە، زانینیش لە رێگەی پرسیاركردن، فێركردن و گەیاندن دێتە دی، وێجا پێگەی مامۆستا گەلۆ لێرەدا بەرز و مەزن دەكەوێتەوە، لێ كەی مامۆستا لە ژوور چینەكانی تری كۆمەڵگە دەردەكەوێت؟ ئەم پرسیارە پێوەند بە ئاگایی و رەخنەگرتن لە خۆیە، ئەم خۆیە مامۆستاییە، چەندە نەخوێنەرو دەبەنگ بێت گەلحۆترو چەندەش ئاگایی لە زانست، مێژووی نەتەوەو ئەدەبیات، بەكورتی بخوێن بێت، ئەوەندەدوورنماتر و بەتەك پەروەردە، رەخنەگرتن و خۆخستە ژێر بەرپرسیارییەتییەوە،بەخەم دەبێت.

بۆیە دەبێت مامۆستا پێشەنگی كۆمەڵگە بێت، ئەم دەتوانێت وابكات رەخنە بگیردرێت و شتەكان بخاتە ژێر چنگی لێپرسینەوەوە، لێپرسینەوە وابەستەیە بە دادوەر، ئاخۆمامۆستا دادوەرە؟ سەرمەشقبوون بەسەر گشت، لە وانەگوتنەوە و چۆن راهێنانكردندایە، وانەگوتنەوە لەبەرانبەر بەیانییدایەو راهێنانكردنیش لە بەرانبەر چاودێرییكردندایە، كەواتە مامۆستا كە راهێنانكارە؛ چاودێرە، ئەم چاودێربوونەش سەرمەشقبوونە، كەواتە مامۆستا چاودێرە بەسەر راهێنانپێكراوانی دوێنێ، بۆیە بۆ وانە پێگوتراوانی دوێنێ، لە بەیانیییاندا دادوەرە، دادوەرە چونكە بەرپرسیان بووە، ئەگەر دوێنێ، خۆی نەكردبێتە بەیانیوان و چاودێر، ئەوە ئەم مامۆستایە مەحكوومو تاوانبارە،

كەسی سەرمەشقیی، درووستكاری بیری ئازادە، وابەستە نییە بەهیچكەس، زووڕنا بۆبەرژەوەندخوازان و بڕیار بەدەستانی نەخوێندەوار لێنادات و نەژەنە، نەژەنین خاوەنیبوونە بە خواست، خواستیش كۆمەڵگەی چالاك و نەوەی بەئاگا درووست دەكات،
تاكێكی كارا، كە وانەپێگوتراوێكی مامۆستای بەئاگا بووەو پێگەیێنراوێكی پڕ خواستە، ئەوە ئاگایی بەسەر خۆیەوە هەیە و دەوڵەمەندە بە ئەمڕۆ و هەست بە دوودڵی و ترس ناكات، سەر مەشقی ئەم تاكە، خودە ناسكردووەكەیەتی و ئازادیش نان و شەڕەفمەندییەتی، بۆیە لەسەر بناغەی وەها تاكێك كۆمەڵگە وەك ئەو دۆخە هیچخوازیی و بەها داڕووخاوە ناكەوێتەوە، پرس و شتەكان بەرەو بنبەست ناچن، بۆیە دوای ئەم گەشەكردنە پەروەردەییە، هزر و ئازادی لەدایك دەبن، هزر بۆ كۆمەڵگەیەكی شارەستانی و خاوەن كولتوور و ئازادیش ناسنامە.
تێكەوتنی كۆمەڵگە لە گەندەڵی و مافخووراوی، پێوەندی سەرەكی بە نەبوونی خواست و ئاگایی مامۆستاوە هەیە، چونكە مامۆستا بەرپرسیاری سەرەكی ئەم دۆخە رانەگوزەرە بەكیسەڵبووەیە، مامۆستا رێگری بەردەم گەشە و گۆڕان نییە، بەڵام زۆر بەداخەوە نەبوونی خواست و ئاگایی لە مامۆستاكانماندا ئەم دۆخەی ئەمڕۆی بەرهەم هێناوە، دۆخێك كە گەنج و وەچەیەكی تەنبەڵ، نەخوێندەوار، ترسەنۆك و بێدەنگ لە ماف و ئازادی پێ بەخشیوین.

بێمنەتبوونی سەرۆك و ئاراستەكردنی ئەم گەلەمێگەلە بەرە و هەڵپەڕین و نەزانین بردن، پێهیچنەبوون و كۆیلە سەیركردن، هیچ شتێك نییە لەوبەرهەمە، كەبوونی وێنەی كارەكتەرێكی دۆنكیشۆتییە، كە دواجار مامۆستاكانی ئەم سەرۆكە داستان خەیاڵاوییە، مامۆستایانی بێخواست و گەلحۆ بوون.
خەساندن یان كوشتنی خواست لە تاك خوێندكارانماندا، وادەكات پاشكۆیی، كۆیلەبوون و بێدەنگی بە مافی خۆیان بزانن، باڵاكردنی هەستی خۆ پێهیچنەبوون؛ دەرەتانە بۆ ئاییندەی كۆمەڵگەو نەتەوەیەكی بێ ناسنامەو دەوڵەت.
مامۆستای بێخواست و ئاگایی، ناتوانێت خوێندكارێكی ئازا پێ بگەیێنێت، بۆیە لەم وڵاتەدا هەیمەنەی حزبیی، باڵی كێشاوە و رابەری پەروەردەیە، لەژێرهەژموونی ترساندن و و كۆیلەكردندا، مامۆستای بێخواست و ئاگایی، دەستەمۆی چارەكە موچەیەك كراوە پێشی شەرەفمەندە،نەك شەرەفمەند كرابێت پێی.
لە كۆتاییدا گەرەكە بگوترێت: دەبێت مامۆستا، گۆڕانێكی بنەڕەتی لەژیانی خۆی دەستپێبكات و پەی بە خودە رەسەنەكەی خۆی ببات و بیدۆزێتەوە، ئەمەش لەپێناو وەگەڕخستنی ئەم گەلە وابەستە بە نەریت، نەزانی و رەوێنراوە لە ماف و ئازادیی.

کورتەی هەواڵەکان ، دەست بەتاڵ ..
پەرلەمانتارانی بەغداد ، دەست بەتاڵ ..
حوکمەت مۆڕە ئەکا و
ئەڵێ : ساڵێکی تریش ،
ئەبێ هەموو ئێوارەیەک ،
بە دەستی بەتاڵ بڕۆنەوە ..
مامۆستا بە دەستی بەتاڵ ، بڕوا بۆ مەکتەب ..
جەژن بە دەستی بەتاڵ ئەڵاهو ئەکبەر ..ئەڵاهو ئەکبەر ..
موعارەزە ئەڵێ : شتمان کردووە بۆتان ،
بەس ئامۆژگاریتان ئەکەین
کە واز نەهێنن لە دەستی بەتاڵ ..
دایک لە چێشتخانە ،
بە دەستی بەتاڵەوە بە مناڵەکانی ووت :
ئەمڕۆیش نەمتوانی ئاگر بکەمەوە ..
کەمئەندامێک بە دەستی بەتاڵەوە ،
بەسەر عەرەبانەکەیەوە ،
هاتەوە بۆ ماڵەوە ..
پێیان وتبوو : لیستی موچەی ئەم مانگە ،
کەم ئەندام و مناڵی شەهیدی تیا نیە ..
شەهیدێ بە دەستی بەتاڵەوە گەڕایەوە دیوانی خوا ..
پێیان ووت : ماندوو نەبی ….
ووتی : ئێستا قووتی مناڵەکانم ،
بە دەست نیشتمانفرۆشێکەوەیە ،
کۆنکەنی پێ دەکا ..
ماندووم ..زۆر ماندووم ..
شەهید نیم ، مردووم ..
بڕوانە ..
ئەو خەڵکە هەمووی دەستیان بە تاڵە ..
بڕوانە ..درەختەکان چەند بە دەست بەتاڵیی ،
تەماشای یەکتری ئەکەن و ئەڵێن :
بڕینەوە لە دەستبەتاڵیی باشترە …
پیرەمێردێکی حەوت گەز ڕیش ووتی :
ئەزانن چییە عیللەتی پەتای دەسبەتاڵیی ؟
فرۆشتنی قووتی میللەتێکە هەر بە کاڵیی ..

ئای پێڵاوی لاستیکی نەگبەت، بزانه بە ناوی تۆوە چی ئەگوزەرێ! ماوەیەکە لێرە و لەوئ ناوی تۆ بۆتە بنێشتە خۆرەی سەر زمانی چەن بازرگانێکی خۆ بە سیاسەت مەشغوڵکەرەوە کە هەر سەیری گیرفانیان کرا ، یەکسەر تۆ ئەکەن بە شایەتی ڕابردوویان وبێ دەنگ کردنی خەڵک بە جۆرێک وەک چۆن کەسانی سلکی دیبلۆماسی (حصانة) یان هەیە ، ئەوانیش ئەیانەوێت تۆ( پێڵاوی لاستیک ) بکەن بە حەصانەی خۆیان نە کەس بۆی هەبێت سەیری جانتاکانیان بکات، نە کەسیش بۆی هەبێت لێیان بکۆڵێتەوە… خۆ ئەگەر هەزار مەتر تۆ یان لە پێ کردبێت ،ئێستا سەدان هەزار دۆلاریان لە بری وەرگرتۆتەوە لەسەر پرینسیپی ” پێڵاوی لاستیک بەرامبەر دۆلار ” ، هەر چەنە گەر هەموو ڕەسمەکانی ئەو کاتانەی بە حساب تۆیان لە پێیا بوە نیشان بدەن ، دەرئەکەوێت چۆن بە ناوی تۆ وە شەرعیەت ئەیەن بە ئێستایان..چۆن بە دەم تۆ وە قسە ئەکەن بەمەش سنورێک لە نێوان زەمانی تۆ و ئێستای پێڵاوی چەرمی ئەوروپی ناهێڵن…. ………خەڵکانێک لە هەموو سەنگەرەکانیانا : کۆمەڵەبۆ ئاڵای شۆڕش ، لەوێوە بۆ زەحمەتکێشان ئینجا پێچێک بۆ ‘ کۆمەڵەی کەسکی کوردستان’ ، و لە بەنزین بڕانیشا لە ماڵە گەورەکە ! سلفەکەیان کوژانەوە بێ ئەوەی تۆ یان لە پیا بێت، ئیتر شیرین کردنی ناوی تۆ بۆ ! جا ئەگەر هەر کەسێک چەن مانگ و ساڵێک تۆ لە پێ بکا و دواتر دەڵەمەند بێ ، لام وابێت تۆ ” پێڵاوی لاستیک ” هێندە گران ئەبویت مەگەر هەر لە ئەوروپا و لە چەن کۆگایەکی تایبەت دەست بکەوتیتایە ….. ئەزانم تۆی داماو ئەی پێڵاوی لاستیک گەر’ زمان ‘ ت هەبوایە،چیت ئەووت……….