بەشی یەکەم

“جەهەنەم خاڵیە چونکە هەموو شەیتانەکان لێرەن” ولیام شکسپیر

کاریگەری قەیرانی دارایی و دابەزینی نرخی نەوت لە ساڵی ٢٠١٤پارتی و یەکێتی فێرکرد کە کەڵەکەکردنی سەرمایە پێویستی بە نەخشە و سیاسەتی ئابوری یە و ناکرێت وەک ٢٥ ساڵی ڕابردوو بە ڕاوڕوتی گومرگی یان بە قاچاغ فرۆشی تەنکەری نەوت ئابوری کوردستان بەرن بەڕێوە. هەربۆیە نێچیرڤان بارزانی لە شوباتی ٢٠١٦دا داوای لە بانکی جیهانی کردوە کە نەخشە ڕێگایەکی بۆ ڕیفۆرمی ئابوری کوردستان بۆ ئامادەبکا.*١ئەم نەخشەیە بریتیە لەو هەنگاوانەی کە بازاڕی کوردستان لە چوارچێوەی نەخشەی جیهانی بازاڕی سەرمایەدا ڕێک دەخا و دەیەوێ وەڵام بەو کێشانە بداتەوە کە لەبەردەم ئابوری سەرمایەداری لە کوردستاندایە. بەرنامەی حکومەتی هەرێم ” تێڕوانین بۆ ئایندەی کوردستان لە ٢٠٢٠”*٢ یش لەسەر هەمان بنەماکانی ئەم نەخشە ڕێگایەی بانکی جیهانی دانراوە.

لەم وتارەدا لەسەر پێویستی ئەم بەرنامەیە بۆ حکومەتی هەرێم و بانکی جیهانی و کاریگەری لەسەر ئاستی ژیانی خەڵک و ئابوری کوردستان قسەدەکەین وئاماژە بە تەجروبەی ولاتانی تر دەکەین کە ئەم بەرنامانەیان بەسەردا سەپاندون.گرنگی ئەم باسە لەوەدایە کە دەسەلاتدارانی کوردستان دەیانەوێ بەپێی ئەم نەخشەوسیاسەتانە ئایندەی ئابوری کوردستان دیاری بکەن وتاکو سالی ٢٠٢٠کۆمەلێک هەنگاوبنێن کە دۆخی ئابوری و سیاسی کوردساتن دەگۆڕێ و چوارچێوەیەکی نوێ بۆ ململانێ سیاسیەکان وخەباتی جەماوەری دیاری دەکا.

ڕیفۆرمی ئابوری پێشنیارکراوی بانکی نێودەوڵەتی

پێشتر لەکانونی دوەمی ٢٠١٦دا لە وتارێکدا “خوێندنەوەیەک بۆ قەیرانی ئابوری” * ٣سەرچاوەکانی ئەم قەیرانە و ئایندەکەی و هەنگاوەکانی حکومەتی هەریـم لە بڕینی موچە و قەرز و کەرتی تایبەتمان کرد. لێرەدا لەسەر ئەم نەخشە ڕێگایەی بانکی جیهانی و بەرنامەی حکومەتی هەرێم ” تێڕوانین بۆ ئایندەی کوردستان لە ٢٠٢٠”*٣دا بۆ چارەسەری ئەو قەیرانە قسە دەکەین.

خاڵە سەرەکیەکانی ڕیفۆرمی پێشنیارکراوی بانکی نێودەوڵەتی بریتیە لە:

١- کەمکردنەوەی مەسرەفی حکومەتی هەرێم لەڕێگای کەمکردنەوەی فەرمانبەران و کرێکارانی دامودەزگاکانی حکومەت و کەمکردنەوەی خانەنشینی حکومی
٢-کۆمەک نەکردنی حکومەت بە نرخی کاڵاکان لەوانە مادە خۆراکیەکان، بەنزین
٣- کردنی خزمەتگوزاریەکانی کارەبا و خزمەتگوزاریە گشتیەکان بە موڵکی سەرمایەدارانی تایبەت لە جیاتی حکومەت
٤- ریفۆرمی کەرتی دارایی گشتی و بانک
٥- دانانی ئەوەویەتی نەخشە و بودجەی حکومەت بە دابینکردنی پێداویستی پڕۆژە سەرمایەداریەکان

بانکی جیهانی تایتڵی پڕۆژەکەی “ریفۆرمی ئابوری لە پێناو دابەشکردنی بەرهەمی سەرکەوتویی و گەشە و پاراستنی لێقەوماوان و هەژاران” ە ،بەڵام ناوەرۆکەکەی بەرنامەی کەمکردنەوەی بەشی کرێکار وفەرمانبەر و چینە کەم دەرامەتەکانە(خالەکانی ١و٢و٣) و زیادکردنی بەشی سەرمایەدارانی دەسەلاتە(خالەکانی ٣و٥) . ئەمە شێوازی نوسینی سەر چەرمە پاڵمپسیستەکانی سەدەکانی ناوەڕاستە کە دەبوایە نوسینی سەرەوە بسڕیتەوە تا نوسینە ئەسڵیەکەی ژێرەوە ببینی . ئەمە هەمان نەخشەی ٢٠٢٠ حکومەتی هەرێمە بە بێ درێژدادڕیە پڕ درۆ و فریوکاری کە باسی مەبدەئی ئەم حکومەتە بە لەپێشەوە دانانی گەشەپێدان و مافی مرۆڤ کە لە ٦٦ پەڕەدا وەک ڕیکلامی بازرگانی ڕوبەدەرەوە بلاوکراوەتەبوە بۆ ڕازاندنەوەی جەهەنەمی ٢٠٢٠ وفرشتنەوەیەتی بە بەخەلک بەقیمەتی هەشتی ئایندە.

لە ڕێگای ئەم نەخشە و ریفۆرمەوە دەردەکەوێ کە کێشە و قەیرانی ئابوری و دارایی بەلای بانکی جیهانی و حکومەتی هەرێمەوە ئەوە نیە کە نەوت و سەرچاوەکانی وزە و داهاتی کوردستان کراوەتە موڵکی چەند بنەماڵەیەکی حزبی و زۆربەی خەڵکیش موچەیەکی مەمرەو مەژیان هەیە و خزمەتگوزاریەکان لە نزمترین ئاستدایە. بەڵکو کێشەی ئەوان چۆنیەتی کەمکردنەوەی ئەو بەشە کەم و ناچیزەیە کە بە موچە و خزمەتگوزاریەکان دەدرێ. ئەم خاڵی هاوبەش و بەرژەوەندی هاوبەشی ئەم دوو لایەنەیە کە دەیانەوێ ئابوری کوردستان بۆ کەڵەکەی سەرمایە لەسەر حسابی هەژارترکردنی کرێکار و فەرمانبەر و هاوڵاتی کوردستان ریفۆرم بکەن. ئەم پرۆژەیە بەئاشکرا دەلێ حکومەتی هەرێم دەبێ لەموچە و خزمەتگوزاریەکان کەمبکاتەوە تاکو پارەی کۆمپانیاکان بدات!

بانکی جیهانی ماوەی ٣ ساڵی بۆ حکومەتی هەرێم دەست نیشانکردوە بۆ جێبەجێکردنی ئەم هەنگاوانە واتە تا ٢٠٢٠ ،بەڵام دەڵێ حکومەتی هەرێم توشی سەرسوڕمانی کردوین کە “هەنگاوی خێرای وای ناوە لە یەکساڵی ڕابردودا کە %٣٧ سەرفیاتی کەمکردۆتەوە لە ڕێگەی کەمکردنەوەی موچە و ریفۆرمی پشتیوانی نرخ و خزمەتگوزاریەکان(واتە گرانکردنیان)”*(سەرچاوەی ژمارە ١ لاپەڕە ٧). واتە خەڵکی موچەخۆر و کرێکار و کارمەند و خانەنشین و خەڵکی کەم دەرامەتی کوردستان لە ساڵێکدا ئاستی ژیانیان بۆ زیاتر لە ٢/٣ پێشتریان دابەزیوە و بێگومان نەخشە و سیاسەتی ٢٠٢٠ ی حکومەتی هەرێم کە بڕینی موچە و گواستنەوەی موڵکایەتی کارەبا و خزمەتگوزاریەکانە لە ناونیشانی حکومەتی هەرێمەوە بۆ موڵکی ئاشکرای بەرپرسە حزبیەکان تەنیا هەنگاوەکانی سەرەتایە لە ڕاڕەوی ئەو ڕێگایەدا کە بە جەهەنەمێک دەگات کە لە ٣ ساڵی داهاتودا هەمو ئاکامەکانی دەبینین.

ئەم بەدڵ بون و چەپڵە لێدانەی بانکی جیهانی*٤ بۆ “ئەولەویاتی سیاسی لە تێڕوانین بۆ ساڵی ٢٠٢٠”ی حکومەتی هەرێم ،کە مامی بچوک و بارزانی بچوک بۆ دەسەڵاتی میلیشیایی نەوتی یەکێتی و پارتی دایانناوە، لەبەر ئەوەیە کە هەمان نەخشەی ڕیفۆرمی ئابوری بانکی جیهانیە بەڵام بە میکانیزمی چەک و فریودان. بانکی جیهانی دەڵێ بۆ جێبەجێکردنی ئەم بەرنامەیە زۆر دەمێکە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا چاوەڕێی بون*(سەرچاوەی ژمارە ١ لاپەڕە٣) بەڵام هیچ دەوڵەتێک نەیتوانیوە بە ئاسانی بڕیاری بە جەهەنەم سپاردنی خەڵک بدا و هەربۆیە توشی شۆک بون لە کوردستاندا لەبەرئەوەی لەوانەیە لەهیچ شوێنێکی دنیا کۆمەڵێک چەتەی دەسەڵاتداریان بەم شێوەی یەکێتی و پارتی کە دوژمنە بەگیانی خەڵکەکەی نەبینیبێ. بۆ سەلماندنی ئەم ڕاستیە سەیرێکی ئەم ڕاپۆرتەی سندوقی دراوی نێودەولەتی*٥ بکەن کە دەلێ ماوەی ٣٠سالە ئەم بەرنامەی ریفۆرمە ئابوریانە لەڕۆژهەلاتی ناوەراست نەیتوانیوە لەلایەن حکومەتەکانی ناوچەکەوە بچێتەپێشەوە وسەرەای ئەوەش لەبەرامبەر سیاسەتی برسیکردن و هەژاری وبێکاریدا وەک بینیمان بەهاری عەرەبی وڕاپەڕینی دژی ئەم دەسەلاتدارانەی ناوچەکەی لێکەوتەوە.

حکومەتی هەرێم دەستی کرد بە بڕینی موچە و دواتر بەناوی پاشەکەوتەوە بەڕەسمی موچەی کرد بە نیوە و چارەک و نەدانی بۆ چەند مانگ ، ئەمانە بەشێکی بەمەبەستی وازهێنانی فەرمانبەرانە لە کارەکانیان و خۆ بێکارکردنیان کە ئێستا ڕێژەی %٢٤ ‌هیزی کار پێک دەهێنێ. بەپێی ئاماری بانکی جیهانی %٨٥ داهاتی کوردستان لە فرۆشتنی نەوتە بەڵام ڕێژەی کرێکاران و کارمەندانی هەرێم لەم بەشەدا بریتیە%١.* (سەرچاوەی ژمارە ١ لاپەڕە ٣)

کەواتە بەشەکانی تری کەرتی ئابوری پێویستی بەو هەموو ژمارەیەی هێزی کار نیە و نابێت داهاتی کوردستان خەرجی موچەی ئەو فەرمانبەرانە بکرێ کە لەبەرهەمهێناندا بەشداری ناکەن. هاوکات بانکی جیهانی هاواری ئەوەدەکا کە “لە ساڵی ٢٠١٤دا معاشی خانەنشینی نزیک بە ملیارێک دۆلار بوە (یان لە %٢.٨ کۆی بەرهەمهێنانی ناوخۆیی) وە ئەمە ئاستێکی بەرزە” و “ئەم سیستەمەی موچەی خانەنشینی و دابینکردنی کۆمەڵایەتی ناتوانێ بەردەوام بێ”.
کەواتە دەبێ موچەی خانەنشینی کەمبکرێتەوە و حکومەت ڕزگاربکرێ لەو ژمارە زۆرە لە خانەنشین و کرێکار و کارمەند لە کەرتی حکومی دەرکرێن تاکو ئەم ژمارەیە کەم ببێتەوە.بەشێکی تر لە ئامۆژگاریەکان بریتین لە کۆمەک نەکردن بە نرخی کەلوپەلە سەرەکیەکان وەک خۆراکی سەرەکی و سوتەمەنی و سپاردنی نرخ بە بازاڕ٠* (سەرچاوەی ژمارە ١ لاپەڕە ١٠). قەیرانەکانی بەنزین و سوتەمەنی و گرانی ڕۆژبەڕۆژی خۆراکی و دەرمان کە توشی بازاڕەکانی کوردستان دەبێ نمونەیەکن لەم سیاسەتە کە حکومەتی هەرێم دەستی بۆدەبا.

کەمکردنەوەی ڕێژەی مەسرەفەکانی حکومەت کە لە ئێستادا بە (%٥٠) ی کۆی داهات دادەنرێ کێشەی سەرەکیە بەلای بانکی جیهانیەوە هەربۆیە پێشنیاری ئەوە دەکا کە ئەم ڕێژەیە دەبێ کەمکرێتەوە لە ڕێگای ئەو هەنگاوانەی لەسەرەوە باسکرا وە باشترین ڕێگا بۆ جێبەجێکردنی ئەو ڕیفۆرمانە بەوە دادەنێ کە کەرتە ئابوریەکان بدرێتە دەست کەرتی تایبەت و ئەو سەرکرادیەتی بکا. *( سەرچاوەی ژمارە ١ لاپەڕە ٢و ٨)

کەواتە ئاشکرایە کە ئەم جادوەی کەرتی تایبەت دەیکا لە ئابوری کوردستان بریتیە لە:

١- دەرکردنی کرێکار و کارمەند تیایدا لە کەرتی تایبەتدا ئاسانە و دەرکردنی دامەزراوانی حکومی کە لەپێناو دەنگدان و خزمەتی حزبی دەسەڵاتداردایە لەم کەرتەدا نیە. کەواتە ئەو ڕێژەی بێکاریەی کە ئابوری رەیعی کوردستان بەناچار بەرهەمی دەهێنێ دەتوانرێ بەپێی ئەوەی کە کەرتی تایبەت دەسەڵاتدارە کێشە نابێ و دەبێ خەڵک بێکاری قبوڵ بکا و چاوەروانی لە دامەزراندنی حکومی نەبێ.
٢- خانەنشینی کەم دەبێتەوە و لە ئێستادا موچەی خانەنشینی کەرتی تایبەت نیە
٣- کۆمەکی نرخ نامێنێ و بازاڕ و کەرتی تایبەت نرخی کاڵاکان بەپێی قازانج و هاوکێشەی داوا و خستنەڕوو دیاری دەکەن. گەنم وبرنج و ڕۆن و دەرمان و پێداویستیە سەرەتاییەکانی تر لە ڕێگای حکومەت یاخود بە نرخی حکومەت دابین ناکرێن.
٤- کەرتی کارەبا و وزە و تەندروستی بەپێی بازاڕ نرخەکان دیاری دەکەن و هیچ کۆمەکێک بە هاوڵاتیان ناکرێ بۆ دابینکردنی ئەو پێداویستیە سەرەکیانە و هەمو کەس دەبێ پارەبدا بۆ دەستەبەرکردنیان و بەپێی بازاڕ نرخەکانیان دەچێتە سەر.

دوالیزمی کەرتی تایبەت و کەرتی حکومەت

لەپڕۆژەی بانکی جیهانی دا کەرتی تایبەت بریتیە لە هاندانی کۆمپانیا گەورە بیانیەکان بۆ بەشداری و شەریک بون لەم پڕۆژانەی کەرتی تایبەتدا .*( سەرچاوەی ژمارە ١ لاپەڕە ٨خالی ١٢) بێگومان هەروەک لە بواری نەوتدا پشکی ئەم کۆمپانیانە %٨٠ و پشکی حکومەتەکەی یەکێتی وپارتی %٢٠ بەهەمان شێوە لەم کەرتە تایبەتەشدا باڵادەستی هەر بۆ کۆمپانیا گەورەکانە . بەم پێیە پێداگری بانکی جیهانی لە سەر گەشەپێدان و باڵادەستی کەرتی تایبەت بۆ نەهێشتنی مۆنۆپۆلی دەسەڵاتی ناوخۆییە بەسەر بەرهەمهێنان و بازاڕی کوردستاندا نەک گەشەی ئابوری.

بەڵام بۆچی حکومەتی هەرێمیش هەمان بەرنامەی تایبەتی کردنی موڵکی ئەم کەرتانەی ئابوری هەیە؟

ئابوری کوردستان خۆی ئابوری موڵکایەتی تایبەتی چەند بنەماڵەیەکی حزبی دەسەڵاتدارە و لەڕاستیدا ئەوەی بەناوی حکومەتەوەیە بەپێی تەوازنی هێزی میلیشیایی و حزبی بەسەر کەس و بنەماڵە و گروپە چەکدارەکاندا دابەشکراوە. گۆڕینی موڵکایەتی حکومەت بۆ موڵکایەتی تایبەتی کۆمپانیاکان ڕەسمیەت پێدانی موڵکایەتی ئەو بەرپرس و بنەماڵانەیە کە تائێستا لەژێر ناوی حزب و وەزارەت و دامودەزگا فەرمیەکاندا داهاتەکانیان بۆ خۆیان پاوان کردوە. بازرگانی نەوت وخۆراک و دەرمان و جگەرە و هەر شتێکی تر ئەگەر ڕاستەوخۆ لەژێر دەستی بنەماڵە چەکدارەکاندا نەبێ ئەوا پشکی سەرەکی هی ئەوانە.

تایبەتی کردنی موڵکایەتی کەرتە ئابوریەکان بۆ یەکێتی و پارتی واتە ڕزگاربون لەوەی بەشێک لەداهاتی کوردستان مەسرەفی موچە و خزمەتگوزاری پێ دابین بکەن و بەرپرس بن لە دابینکردنی گوزەران و تەندروستی و خوێندنی خەڵک. خسوسی کردنی دامودەزگاکانی حکومەت پڕبەپێستی دەسەڵاتێکە کە کەرتی سەربازی و سیاسی و دیبلۆماسی خسوسی کردوە و موڵکایەتی تایبەتی ئابوری مونۆپۆلی سەرجەم بوارەکانی حوکمڕانی تەواو دەکا.بۆ بانکی جیهانی و سندوقی دراوی نێودەولەتیش کەرتی تایبەت بریتیە لە ڕیگەدان بە مۆنۆپۆلی کۆمپانیاوسەرمایەی مالی ئیمپریالیستیان. هەربۆیە دروست وەک شکسپیر دەلێ لە کوردستانیش شەیتانەکانی هەرێم وبانکی جیهانی کۆبونەتەوە و جەهەنەمیان چۆل کردوە.
لەبەشی دوەمدا لەسەر گەشەی ئابوری و ئایندەی ٢٠٢٠بەپێی ئەم نەخشەڕێگایە وسیاسەتە ئابوریەکانی حکومەتی هەرێم وکاریگەریە ئابوری وسیاسیەکانیان دەکەین.

———————–
*١-PUBLIC-EXECUTIVE-SUMMARY-of-KRG-Economic-Reform-Roadmap-post-Decision-Review-5-30-2016.pdf
*٢ http://www.ekrg.org/files/pdf/KRG_2020_last_english.pdf
*٣http://www.nrttv.com/birura-details.aspx?Jimare=2413
*٤ http://www.worldbank.org/en/news/press-release/2016/05/30/economic-reforms-will-help-achieve-sustainable-and-inclusive-growth-in-the-kurdistan-region-of-iraq
*٥ https://www.imf.org/external/pubs/ft/med/2003/eng/abed.htm

كوشنده‌ترین شت له‌ كۆمه‌ڵگه‌كانی ئێمه‌دا حزبایه‌تیكردنه‌؛ چونكه‌ تۆ زۆر جار به‌ ڕاستی ده‌ڵێی درۆ و به‌ درۆش ده‌ڵێی ڕاستی (به‌ تایبه‌تیش له‌ناو حزبه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌ ته‌قلیدییه‌كاندا).
ئیلتیزامی حزبایه‌تی وا ده‌كا، كه‌ تۆ (چ له‌به‌ر خۆشه‌ویستی سه‌رۆكه‌كه‌ت بێ، یان له‌به‌ر به‌رژه‌وه‌ندی حزب و به‌رژه‌وه‌ندی تایبه‌تی خۆت بێ) هه‌ڵه‌ و تاوانی خۆت (حزبه‌كه‌ت، سه‌ركرده‌كه‌ت، خودی خۆت) نه‌بینی و حاشای لێ بكه‌ی و پاساو و بیانووی بۆ بهێنیته‌وه‌ و هه‌وڵ ده‌ی وه‌ك ڕاستی و مافی ڕه‌ها نیشانی خه‌ڵكی بده‌ی، كه‌چی كه‌س و لایه‌نی ڕاست و مافخوراو به‌ هه‌ڵه‌ و ناحه‌ق وه‌سف بكه‌ی و هێرشی بێ بنه‌ما و ناڕه‌وایان بكه‌یته‌ سه‌ر و ڕاستی ئه‌وان بكه‌یته‌ درۆ و درۆكانی خۆشت بكه‌یته‌ ڕاستی.

حزبایه‌تی له‌م حاڵه‌ته‌دا ڕك و كینه‌یه‌، نه‌ك سیاسه‌تكردن؛ ڕك و كینه‌یه‌ك هه‌موو شتێك ناشیرین ده‌كا و هه‌نگاو به‌ره‌و دیكتاتۆرایه‌تی هه‌ڵده‌نێ. من پێشتریش زۆر جار گوتوومه‌، هه‌میشه‌ (قاعیده‌) ی حزب ڕۆڵی سه‌ره‌كی ده‌بینێ له‌ به‌ دیكتاتۆریكردنی سه‌ركردایه‌تی هه‌ر حزبێك و هه‌ر سیستم و ده‌سه‌ڵاتێك. ئه‌و جه‌ماوه‌ره‌ی هۆشیارییه‌ حزبییه‌ كوشنده‌كه‌ی پاساوان (به‌ هه‌ر ناوێك‌ بێ) بۆ تاوانی حزبه‌كه‌ی (له‌ ناعه‌داله‌تی و له‌ سته‌م و له‌ تیرۆركردن) ده‌هێنێته‌وه‌، ئه‌وه‌ ئه‌م جه‌ماوه‌ره‌ به‌ خۆشحاڵییه‌وه‌ ئیجازه‌ی به‌ پرۆسه‌ی تاوانكاریی حزبه‌كه‌ی داوه‌ و خۆشحاڵه‌، كه‌ نه‌یاره‌كانی حزبه‌كه‌ی بكوژرێن و تیرۆر بكرێن و له‌ناو ببردرێن. ئه‌م ڕك و كینه‌یه‌ جه‌وهه‌ری فه‌لسه‌فه‌ی فاشیاتی (فاشیزم) پێك ده‌هێنێ.

ڕاسته‌ سه‌ركرده‌ی كاریزمای دیكتاتۆر هه‌میشه‌ جه‌ماوه‌ره‌كه‌ی له‌سه‌ر ملكه‌چی و خۆشه‌ویستی ڕه‌ها بۆ كه‌سایه‌تی خۆی و بۆ حزبه‌كه‌ی ڕادێنێ و په‌روه‌رده‌ ده‌كا، به‌ڵام سه‌ركرده‌ هه‌میشه‌ بێ ئیراده‌یی و خۆشه‌ویستییه‌كی كوێرانه‌ (هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌) له‌ جه‌ماوه‌ره‌كه‌ی ده‌بینێ و به‌دی ده‌كا؛ بۆیه‌ ئه‌ویش (له‌ ڕێگه‌ی ده‌زگا حزبیه‌كانییه‌وه‌) ئیش له‌سه‌ر قووڵتركردنه‌وه‌ی ئه‌م بێ ئیراده‌ییه‌ و ئه‌م خۆشه‌ویستییه‌ ڕه‌هایه‌ كوێرانه‌یه‌ ده‌كا.
ده‌بێ له‌بیر نه‌كه‌ین، هه‌موو دیكتاتۆرایه‌تییه‌ك به‌های (سیفه‌تی) پیرۆزیی و پرۆسه‌ی ده‌روونیی پیرۆزكردنی له‌ پشته‌وه‌یه‌. هه‌موومان له‌م ڕۆژانه‌ گوێمان له‌ بڕیاره‌ سه‌یر و سه‌مه‌ره‌ (له‌ جه‌وهه‌ردا ئایینییه‌كه‌ی) سه‌رۆكه‌ دیكتاتۆره‌ ڕه‌هاكه‌ی كۆریای باكوور بوو، كه‌ ئاهه‌نگی جه‌ژنی سه‌ری ساڵی قه‌ده‌غه‌ كرد و داوای په‌رستنی داپیری خۆی كرد (ئه‌مه‌ له‌ ئیمپراتۆره‌ كۆنه‌كان ده‌چێ، كه‌ داوایان له‌ خه‌ڵك ده‌كرد بیانپه‌رستن‌). له‌م نموونه‌یه‌دا حاڵه‌تی پیرۆزكردن ده‌گاته‌ چڵه‌پۆپه‌ی خۆی. ئایا له‌ پشت هه‌موو پیرۆزكردنێكه‌وه‌ ترساندن و تۆقاندنیش نییه‌؟ هه‌موو كه‌سێك ده‌بێ له‌ سه‌ركرده‌ی دیكتاتۆر بتۆقێ. لێره‌ خۆشه‌ویستی و تۆقاندن تێكه‌ڵی یه‌كدی ده‌بن، به‌ڵام له‌ ئاكامدا تۆقاندن به‌سه‌ر هه‌موو شتێكدا زاڵ ده‌بێ. به‌ نموونه‌: له‌ ئه‌ڵمانیای هیتله‌ر و له‌ ڕوسیای ستالین و له‌ عێراقی سه‌ددام و له‌ كۆریای باكووری (كیم جۆنگ ئۆن) و باب و باپیرانی، ئه‌م ترس و تۆقاندنه‌ پیرۆزه‌ ڕه‌هایه‌ به‌سه‌ر هه‌موو شتێكدا زاڵ بووه‌ و زاڵه‌.

پێچه‌وانه‌ی ئه‌م نموونانه‌ له‌ جیهانی هاوچه‌رخدا ماندێللا و كۆمه‌ڵگه‌ی ئه‌فه‌ریكای باشووره‌. ماندێللای مرۆڤدۆست و دیموكراسیخواز، نه‌ك هه‌ر نه‌بووه‌ ڕه‌مزێكی پیرۆزی دیكتاتۆر، به‌ڵكو هه‌موو بته‌كانی پیرۆزایه‌تی سیستمی ڕه‌گه‌زپه‌رستیی (ئه‌پارتایدی) ئه‌وسای ئه‌فه‌ریكای باشووری تێك شكاند و ئه‌و بووه‌ هێمای خۆشه‌ویستی و دیموكراسی و به‌های لێبوورده‌یی و دڵنیایی له‌م كۆمه‌ڵگه‌ شڵه‌ژاو و پڕ له‌ سته‌م و دواكه‌وتووه‌. پێده‌چوو، نه‌ جه‌ماوه‌ره‌كه‌ی ماندێللا ویستیان وه‌ك خوا بیپه‌رستن، نه‌ ئه‌ویش هه‌رگیز بڕوای به‌ پیرۆزكردن و به‌ پیرۆزكردنی خۆی هه‌بوو. له‌مه‌وه‌ ئه‌و مێژوویه‌كی نوێی له‌ لێبوورده‌یی و ئاشتی و پێكه‌وه‌ ژیان بۆ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی ڕه‌گه‌زپه‌رست به‌دی هێنا و بووه‌ هێمای خۆشه‌ویستی و ئازادی هه‌موو جیهان.
ماندێللا هه‌موو خه‌ڵك خۆشیان ده‌وێ، به‌ڵام دیكتاتۆران هه‌موو خه‌ڵك لێیان ده‌ترسن. ئا ئه‌مه‌یه‌ جیاوازی جه‌وهه‌ری و سه‌ره‌كی نێوان سه‌ركرده‌ی كاریزمای دیموكراسیخواز و سه‌ركرده‌ی كاریزمای دیكتاتۆر.

له‌نێوه‌ندی رۆشنبیری كوردیدا، زیاتریش له‌میانی چاوپێكه‌وتنه‌ رۆژنامه‌وانییه‌كاندا و له‌رێگای پرسیاركردن له‌ نووسه‌رو رۆشنبیرانی كورده‌وه‌، زۆرجار قسه‌ له‌چۆنێتی و چه‌ندایه‌تی جیهانیبوون و نه‌بوونی ئه‌ده‌بی كوردی كراوه‌ و ده‌كرێت و ئه‌م جۆره‌ پرسیارانه‌ ده‌ورووژێنرێت:
ـ ئایا شیعری كوردی یا چیرۆكی كوردی گه‌یشتۆته‌ ئاستی ئه‌ده‌بی جیهانی؟
ـ ئایا ده‌قی كوردی بۆچی نه‌یتوانیوه‌ (به‌پێی پێویست) سنووری نه‌ته‌وایه‌تیی خۆی بپه‌ڕێنێت و جێگایه‌ك بۆخۆی له‌نێو خوێنه‌رانی میلله‌تانی دیكه‌دا بكاته‌وه‌؟
ـ ئه‌ده‌بی كوردی به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵا ئه‌ده‌بیاتی جیهاندا له‌چی ئاستێكدایه‌؟
ئه‌م پرسیارانه‌و هاوشێوه‌كانی به‌ده‌ربڕین و له‌ڕوانینی جیاوازه‌وه‌ وه‌ڵامدراونه‌ته‌وه‌ و زۆرجاریش وه‌ڵامه‌كان به‌شێوه‌یه‌كی نێگه‌تیڤییانه‌ بووه‌، به‌تایبه‌تی كاتێك تایبه‌تمه‌ندێتی ژین و ژینگه‌ی نووسه‌ری كورد له‌لایه‌ك و تایبه‌تمه‌ندێتی ئه‌زموونی ئه‌ده‌بیی ده‌قی كوردی له‌لایه‌كی دی، ره‌چاو ناكرێت و به‌چاوێكی كه‌م ته‌ماشای ده‌قی خۆماڵی ده‌كرێت و چه‌ند تێكستێكی بیانی ده‌كرێته‌ نموونه‌ی باڵاو پێوه‌ری هه‌ڵسه‌نگاندن.
ئێمه‌ لێره‌دا به‌نیازنین ئه‌م وه‌ڵامه‌ جیاوازانه‌ پۆلێن بكه‌ین و هه‌ڵیانبسه‌نگێنین، به‌ڵكو ده‌مانه‌وێت جه‌خت له‌وه‌ بكه‌ینه‌وه‌، كه‌ به‌ر له‌وه‌ی ئه‌ده‌بی كوردی له‌به‌رامبه‌ر ئه‌ده‌بی جیهانی رابگرین و پرسیار له‌چۆنێتی و چه‌ندایه‌تی جیهانیبوون و نه‌بوونی بكه‌ین، پێویسته‌ بزانین مه‌به‌ست و ماناكانی چه‌مك و زاراوه‌كانی (ئه‌ده‌بی جیهانی) و (ئاستی جیهان) و (جیهانیبوون، عاله‌مییه‌ت) چین؟ زانینی ئه‌م زاراوانه‌ به‌گرنگ ده‌زانین، چونكه‌ له‌لایه‌ك ئه‌م چه‌مك و زاراوانه‌ به‌ماناو مه‌به‌ستی جیاواز به‌كارهێنراون و له‌لایه‌كی دیكه‌شه‌وه‌ دیاریكردنی وردو بابه‌تیانه‌ی هه‌ر چه‌مك و زاراوه‌یه‌ك كاریگه‌ریی خۆی ده‌بێت له‌چۆنێتی وه‌ڵامی هه‌ر پرسیارێك له‌و پرسیارانه‌ی ئاماژه‌مان پێدا.

* ئه‌ده‌بی جیهانی:

له‌ژێده‌رو سه‌رچاوه‌كانی ئه‌ده‌بی به‌راوردكاریدا، به‌چه‌ند مه‌به‌ستێكی جیا قسه‌ له‌سه‌ر چه‌مكی (ئه‌ده‌بی جیهانی) كراوه‌:
+ شاعیر و فه‌یله‌سوفی ئه‌ڵمانی (گۆتێ‌ 1749 – 1832) زاراوه‌ی (ئه‌ده‌بی جیهانی) به‌و مانایه‌ به‌كارهێناوه‌ كه‌ رۆژێك له‌رۆژان ئه‌ده‌به‌ جیاوازه‌كانی هه‌موو جیهان ـ له‌ڕووی هونه‌ریی و به‌های مرۆڤایه‌تییه‌وه‌ ـ ببنه‌ یه‌ك ئه‌ده‌ب. به‌و مانایه‌ی جیاوازی زمانی لێ‌ بترازێت، ئیدی له‌هه‌موو شتێكدا هاوشێوه‌بن و هه‌موو میلله‌تانی دونیاش به‌شداری له‌داڕشتن و داهێنانی بكه‌ن(1).
دیاره‌ به‌دیهاتنی ئه‌ده‌بێكی له‌م شێوه‌یه‌ ـ هه‌ر وه‌ك (گۆتێ‌) خۆشی ئاماژه‌ی پێداوه‌ كارێكی دژوارو ئه‌سته‌مه‌، چونكه‌ هه‌ر كۆمه‌ڵگه‌و ژینگه‌و میلله‌تێك تاڕاده‌یه‌ك تایبه‌تمه‌ندیی خۆی هه‌یه‌، خودی تێكستی ئه‌ده‌بیش به‌ر له‌هه‌موو شتێك سیماو مۆركی ناوخۆیی بنكه‌و لانكه‌ی واری خۆی هه‌ڵده‌گرێت، ئه‌مه‌ زێده‌باری ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌ر نووسه‌رێكیش شێوازو جیهانبینی خۆی هه‌یه‌.
+ رێنێی وێڵك و ئۆستن وارین:
هه‌ندێجار زاراوه‌ی (ئه‌ده‌بی جیهانی) بۆ ئه‌و به‌رهه‌مه‌ ئه‌ده‌بیانه‌ به‌كاردێت، كه‌ وه‌كو شاكارێكی ئه‌ده‌بی له‌ ئاستێكی جیهانیدا ناسراوه‌ و ناوبانگی ده‌ركردووه‌. (رێنیێ‌ وێڵك) و (ئۆستن وارین) پێیانوایه‌ زاراوه‌ی (ئه‌ده‌بی جیهانی) پتر ئه‌م مه‌به‌سته‌ ده‌گرێته‌وه‌ و له‌میانه‌شدا ئاماژه‌ به‌ به‌رهه‌می شاعیر و نووسه‌رانی وه‌ك (دانتی و شكسپیر و گۆتێ‌) ده‌كه‌ن، هه‌ڵبه‌ته‌ لێره‌دا ئاماژه‌ به‌وه‌ش ده‌كرێت كه‌ ئه‌مجۆره‌ به‌رهه‌مانه‌ له‌خۆڕاو هه‌ڕه‌مه‌كییانه‌ به‌و پله‌و پایه‌یه‌ نه‌گه‌یشتوون، به‌ڵكو به‌های ئیستاتیكی و ره‌هه‌نده‌ مرۆییه‌كانی ناوه‌ڕۆكه‌كانیان رێگایان بۆ شاكاربوونیان خۆشكردووه‌(2).

+ ئه‌له‌سكه‌نده‌ر دیما:

(ئه‌له‌سكه‌نده‌ر دیما) له‌كتێبه‌كه‌ی خۆیدا (شه‌نگسته‌كانی زانستی ئه‌ده‌بی به‌راوردكاری) به‌چه‌ند شێوه‌یه‌ك قسه‌ی له‌سه‌ر چه‌مكی (ئه‌ده‌بی جیهانی) كردووه‌.
جارێك ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات كه‌ چه‌مكی (ئه‌ده‌بی جیهانی) ته‌نها ئه‌ده‌بیاتی میلله‌ته‌ مه‌زن و پێشكه‌وتووه‌كان ناگرێته‌وه‌، به‌ڵكو به‌رهه‌می ئه‌ده‌بی نه‌ته‌وه‌ بچووكه‌كانیش ده‌گرێته‌وه‌. جارێكیش ئاماژه‌ به‌جیاوازیی و هاوبه‌شی چه‌مكی (ئه‌ده‌بی جیهانی) له‌گه‌ڵا (زانستی ئه‌ده‌بی به‌راوردكاری) ده‌كات و جارێكی دیكه‌ش ئه‌دگاره‌كانی (ئه‌ده‌بی جیهانی) دیاریده‌كات و له‌میانه‌دا ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات كه‌ ئه‌ده‌بی جیهانی ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ی له‌خۆ گرتووه‌ كه‌ ئاراسته‌یه‌كی فیكریی باڵاو ره‌خنه‌یه‌كی به‌هێزی كۆمه‌ڵایه‌تییان تێدایه‌(3).
هه‌ر له‌م چوارچێوه‌یه‌دا (دیما) ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات كه‌ باڵایی ئه‌ده‌بی جیهانی له‌سه‌ر به‌های هونه‌ریی ره‌گه‌زه‌ پێكهێنه‌ره‌كانی راده‌وه‌ستێت(4).
ده‌كرێت كۆی بیروبۆچوونه‌ جیاوازه‌كان سه‌باره‌ت به‌ چه‌مكی (ئه‌ده‌بی جیهانی) له‌سێ‌ ئاراسته‌دا كورت بكرێته‌وه‌(5):
1ـ ئاڕاسته‌یه‌ك چه‌مكی (ئه‌ده‌بی جیهانی) بۆ تێكڕا ئه‌ده‌بیانی میلله‌تانی سه‌ر ڕووی.
زه‌وی به‌كارده‌هێنێت، به‌م پێیه‌ش ئه‌ده‌بی هه‌ر نه‌ته‌وه‌یه‌ك به‌شێكه‌ له‌مێژووی ئه‌ده‌بی جیهانی.
2ـ هه‌ندێكجار چه‌مكی (ئه‌ده‌بی جیهانی) بۆ چه‌ند به‌رهه‌مێكی ئه‌ده‌بی به‌هێزی هه‌ڵبژارده‌ی نێو ئه‌ده‌بیاتی جیا جیا به‌كارده‌هێنرێت.
3ـ هه‌ندێكجاریش (ئه‌ده‌بی جیهانی به‌و مانایه‌ به‌كاردێت كه‌ كۆمه‌ڵێك به‌رهه‌می ئه‌ده‌بی ده‌گرێته‌وه‌ كه‌ له‌چه‌ند روویه‌كه‌وه‌ هاوبه‌شن و پێكه‌وه‌ گرێدراون و نموونه‌ی ئه‌مجۆره‌ به‌رهه‌مانه‌ش له‌ئه‌ده‌بی نه‌ته‌وایه‌تی میلله‌تاندا به‌رچاوده‌كه‌وێت.

* (جیهانیبوون = عاله‌مییه‌ت)ی ئه‌ده‌ب**:

له‌سه‌رچاوه‌كانی ئه‌ده‌بی به‌راوردكاریدا، چه‌مكی (جیهانیبوونی ئه‌ده‌ب) پتر به‌دوو مانا به‌كارهێنراوه‌:
1ـ به‌و مانایه‌ی كه‌ ئه‌ده‌بێك له‌ده‌ره‌وه‌ی سنووری نه‌ته‌وایه‌تی خۆی كۆمه‌ڵێك شێوازو به‌های هونه‌ریی و نوێ‌ بهێنێته‌ نێو خۆیه‌وه‌، به‌مه‌به‌ستی پتر ده‌وڵه‌مه‌ندكردن گه‌شه‌پێدانی ئه‌ده‌بی نه‌ته‌وایه‌تی(6). لێره‌دا مۆركێكی جیهانی به‌ئه‌ده‌بی نه‌ته‌وایه‌تی ده‌به‌خشرێت له‌رێگای كاریگه‌ربوون به‌فۆرم و بابه‌تی میلله‌تانی دیكه‌وه‌.

2ـ جیهانیبوونی ئه‌ده‌ب: به‌و مانایه‌ش به‌كاردێت كه‌ ده‌قێكی ئه‌ده‌بی، له‌به‌ر به‌پێزی و به‌هێزیی لایه‌نه‌ جیاوازه‌كانی، سنووری ئه‌ده‌بی نه‌ته‌وایه‌تی خۆی بپه‌ڕێنێت و خۆی بگه‌یه‌نێته‌ به‌ر دیده‌ی خوێنه‌رانی میلله‌تانی دیكه‌(7).
هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌م سنوور تێپه‌ڕاندنه‌، چه‌ند هۆكارێك رێگای بۆ خۆشده‌كات، هه‌ندێكی دیكه‌ش ئاسته‌نگی بۆ دروست ده‌كات:
(ئه‌له‌كسه‌نده‌ر دیما) ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات كه‌ ناوه‌رۆكێكی سه‌رنجڕاكێشی به‌پێزو زمان و شێوازێكی سروش ئامێزو نوێكارییه‌كی هونه‌رییانه‌ی به‌هێز(8)، ئه‌مانه‌ زه‌مینه‌سازیی ده‌كه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی ده‌قێكی ئه‌ده‌بی به‌ناو وڵاتانی جیهاندا بڵاوبێته‌وه‌.
هه‌رچی ره‌خنه‌گرو توێژه‌ری هه‌نگاریی (لاسلۆكاردۆش)ه‌ له‌ده‌ره‌وه‌ی خودی ده‌قی ئه‌ده‌بییه‌وه‌ ئاماژه‌ به‌چه‌ند هۆكارێك ده‌كات كه‌ رۆلێكی كاریگه‌ر ده‌بینن له‌رێگادان و نه‌دان به‌جیهانیبوونی ده‌ق، ئه‌م هۆكارانه‌ش وه‌ك (بوون و نه‌بوونی قه‌واره‌یه‌كی سیاسی و رۆڵا و كاریگه‌ریی ده‌زگاكانی راگه‌یاندن و به‌هێزی و لاوازیی بزاڤی وه‌رگێڕان و كه‌م و زۆریی ژماره‌ی دانیشتوانی وڵات و راده‌ی به‌ربڵاویی زمانی ده‌ق)(9).

* ئه‌ده‌بی كوردی و جیهانیبوون:

ئاشكرایه‌ ئه‌ده‌بی كوردی له‌ڕووی ناوبانگی و ناسراوی و به‌ربڵاوییه‌وه‌، له‌ ئاستێكی جیهانیدا ئاماده‌بوونێكی ئه‌وتۆی نییه‌، بۆچی؟
ئایا له‌به‌ر نزمی ئاستی هونه‌ری و بابه‌تییانه‌ی ده‌قی كوردییه‌، یان به‌ر له‌م هۆكاره‌، چه‌ند هۆكارێكی ده‌ره‌كی دی ـ له‌ده‌ره‌وه‌ی ده‌قه‌وه‌ ـ له‌پشته‌وه‌ی ئه‌م كێشه‌وه‌یه‌ن؟
بێگومان ئه‌ده‌بی كوردی خاڵیی نییه‌ له‌ شاكارو به‌رهه‌می جوان و سه‌رنجراكێش و داهێنه‌رانه‌، ئه‌وانه‌ی سه‌رنجی شیعری كلاسیكی كوردییان داوه‌، دركیان به‌هه‌بوونی ده‌قی جوان و شاعیری داهێنه‌ر كردووه‌، بۆ نموونه‌ له‌میانه‌یه‌دا (د. مارف خه‌زنه‌دار) ده‌ڵێت: (مینۆڕسكی به‌چاوێكی به‌رز ته‌ماشای ئه‌ده‌بی كوردی ده‌كات، به‌ڕاستی ده‌گاته‌ هه‌ندێ‌ تێبینی، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ نه‌بوونی لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ ئه‌ده‌بی كوردی بۆته‌ هۆی ئه‌وه‌ی نرخی ته‌واوی دیاری نه‌كرێت، هه‌روه‌ها بووه‌ته‌ هۆی ئه‌وه‌ی ده‌وری ئه‌ده‌بی كوردی له‌ ئه‌ده‌بیاتی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌راست روون نه‌بێت..)(10).
كه‌واته‌ ئه‌ده‌بی كوردی به‌پێی پێویست و وه‌كو ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌یه‌ له‌ ئاستێكی جیهانیدا نییه‌ و میلله‌تانی دی ـ به‌راده‌یه‌كی زۆر ـ پێی ئاشنانین. هۆكاره‌كه‌ی بۆ ئه‌وه‌ ناگه‌ڕێته‌وه‌ كه‌ ده‌قێكی جوانمان نییه‌ كه‌ له‌توانایدا بێت ببێته‌ جێگای سه‌رنجی خوێنه‌رانی میلله‌تێكی دی، نه‌خێر، به‌ڵكو چه‌ند هۆكارێكی ده‌ره‌كی ـ له‌ده‌ره‌وه‌ی ده‌قه‌وه‌ ـ بوونه‌ته‌ ئاسته‌نگ له‌به‌رده‌م بڵاوبوونه‌وه‌ی ده‌قی كوردی و ناسینی وه‌كو شاكارێكی ئه‌ده‌بی له‌ ئاستێكی جیهانیدا.

(مینۆڕسكی)یش ده‌ركی به‌م مه‌سه‌له‌یه‌ كردووه‌، بۆیه‌ له‌ باسكردنی پایه‌ی ئه‌ده‌بی
كوردیدا، به‌ ئاماژه‌یه‌كی كورت ده‌ڵێت (هۆی ده‌رنه‌كه‌وتنی نرخی راسته‌قینه‌ی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ به‌رهه‌می له‌ژێر ده‌ستدا نییه‌، هه‌روه‌ها لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی ته‌واویش له‌زمانی كوردیدا نه‌كراوه‌(11)).
كه‌واته‌ ئه‌و بارودۆخه‌ سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی و رۆشنبیرییه‌ دژواره‌ی كه‌ میلله‌تی كوردی تێدا ژیاوه‌، له‌چه‌ندین لاوه‌ كاریگه‌رییه‌كی خراپی كردووه‌ته‌ سه‌ر ده‌ركه‌وتنی ئه‌ده‌بی كوردی، چونكه‌ له‌ناوچوون و فه‌وتانی به‌رهه‌م، نه‌بوونی لێكۆڵینه‌وه‌ی تێروته‌سه‌ل له‌سه‌ر زمان و ئه‌ده‌بی كوردی له‌كات و ساتی خۆیدا، هه‌موو ئه‌مانه‌ پێوه‌ندن به‌نه‌بوونی ده‌وڵه‌ت و قه‌واره‌یه‌كی سیاسیی سه‌ربه‌خۆوه‌.

ئه‌گه‌ر بۆ نموونه‌ قسه‌ له‌سه‌ر هۆكاری (زمان) بكه‌ین، ده‌بینین شاره‌زایان له‌چه‌ند روویه‌كه‌وه‌ ئاماژه‌یان به‌گرنگیی (زمان) كردووه‌.
ئه‌وه‌تا (مینۆڕسكی) نه‌بوونی لێكۆڵینه‌وه‌ی تێروته‌سه‌ل له‌سه‌ر زمانی كوردی، به‌هۆكاری ده‌رنه‌كه‌وتنی پایه‌ی راسته‌قینه‌ی ئه‌ده‌بی كوردی داده‌نێت.
(لاسلوكاردوش) راده‌ی به‌ربڵاوی هه‌ر زمانێك به‌هۆكارێكی گرنگ ده‌زانێت له‌وه‌ی به‌رهه‌مه‌ ئه‌ده‌بییه‌كانی سه‌ر به‌و زمانه‌، وه‌كو ئه‌ده‌بێكی جیهانیی له‌قه‌ڵه‌م بدرێن و خۆیان به‌جیهان بناسێنن(12).
ناله‌باریی باری سیاسی میلله‌تی كورد، نه‌ك هه‌ر رێگای له‌به‌رده‌م بڵاوبوونه‌وه‌ی زمانی كوردی گرتووه‌، به‌ڵكو له‌چه‌ندین لایه‌نه‌وه‌ كێشه‌ی بۆ خوڵقاندووه‌، وه‌ك نه‌بوونی زمانێكی ئه‌ده‌بیی یه‌كگرتوو، نه‌بوونی رێنووسێكی یه‌كگرتوو، له‌مه‌ش زیاتر زمانی كوردی له‌چوارچێوه‌یه‌كی وادا سنووربه‌ند كردووه‌، تا ئه‌و راده‌یه‌ی به‌لای هه‌ندێكه‌وه‌ به‌یه‌كێك له‌و زمانانه‌ دابنرێت كه‌ له‌به‌رده‌م هه‌ڕه‌شه‌ی له‌نێوچووندان***.
جا ئه‌گه‌ر شاره‌زایانی بواری ئه‌ده‌بی به‌راوردكاریی ئاماژه‌ به‌گرنگی به‌ربڵاوی زمان و كاریگه‌ریی پێگه‌ی نێوده‌وڵه‌تیی هه‌ر وڵاتێك بكه‌ن، له‌وه‌ی كه‌ ئه‌ده‌به‌كه‌ی سنووری ئه‌ده‌بی نه‌ته‌وایه‌تی خۆی ببه‌زێنێت و به‌نێو وڵاتانی جیهانیدا بڵاوبێته‌وه‌ و خوێنه‌رانی میلله‌تانی دی پتر ئاشنای بن، ئه‌وا سه‌یر و سه‌مه‌ره‌ نییه‌و شتێكی چاوه‌ڕوانكراویشه‌ كه‌ ئه‌ده‌بی كوردی له‌م جیهانیبوونه‌، بێبه‌ش بێت.

كه‌واته‌ دژواریی باری سیاسی و رۆشنبیریی كاریگه‌رییه‌كی زۆر خراپی كردووه‌ته‌سه‌ر پرۆسه‌ی (عاله‌مییه‌تی) ئه‌ده‌بی كوردی، ئه‌م قسه‌یه‌شمان مانای ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ تێكڕای ده‌قه‌كانی ئه‌ده‌بی كوردی شاكارو چڵه‌پۆپه‌ی داهێنانن و سیاسه‌ت و مێژوو غه‌دری لێكردوون، نه‌خێر، به‌ڵام هێنده‌ هه‌یه‌ ئه‌ده‌به‌كه‌مان چ كۆنی و چ نوێیه‌كه‌ی، ده‌قی وای تێدایه‌ رووی مه‌جلیسی ئه‌ده‌بی میلله‌تانی دیكه‌ی هه‌بێت، به‌ڵام ده‌لیڤه‌ی ئاماده‌بوونی نێوده‌وڵه‌تیی بۆ نه‌ڕه‌خساوه‌.
له‌سه‌رێكی دیكه‌شه‌وه‌، راست نییه‌ له‌سۆنگه‌ی گرێی هه‌ست به‌كه‌مییكردن و په‌رستنی رۆژئاواوه‌، هه‌رچی ئه‌ده‌بیاتی خۆمانه‌ به‌ (ساكار) و هه‌موو به‌رهه‌می ئه‌وانیش به‌ (شاكار) بزانین، چونكه‌ له‌راستیدا به‌رهه‌مه‌كانی رۆژئاواش هه‌موویان به‌و شێوه‌یه‌ نین.
پوخته‌ی قسه‌كان ئه‌وه‌یه‌، ئه‌گه‌ر مه‌به‌ستمان له‌جیهانیبوون، ناسراوی و ناوبانگیی نێوده‌وڵه‌تی بێت، ئه‌وا دیاره‌ ئه‌ده‌بی كوردی نه‌گه‌یشتووه‌ته‌ ئه‌م پله‌و پایه‌یه‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ر مه‌به‌ست له‌ (جیهانیبوون) ئه‌و بنه‌ماو ئه‌دگاره‌ ئیستاتیكی و به‌ها مرۆییانه‌ی ده‌ق بێت، كه‌ مۆركێكی مرۆڤایه‌تییانه‌ی به‌رفراوانی هه‌یه‌و هه‌ر ئه‌م خاسیه‌ت و تایبه‌تمه‌ندییانه‌ش ـ گه‌ر ده‌رفه‌ت هه‌بێت ـ رێگا بۆ بڵاوبوونه‌وه‌ی له‌ ئاستێكی جیهانیدا خۆش ده‌كه‌ن، ئه‌وا به‌م مانایه‌ ئه‌ده‌به‌كه‌مان چ كلاسیك و چ نوێ‌ و چ هاوچه‌رخه‌كه‌ی ده‌قی وای تێدایه‌، ئه‌م تایبه‌تمه‌ندییانه‌ی له‌خۆ گرتبێت.

————————
په‌راوێزه‌كان:

* بیرۆكه‌ی ئه‌م نووسینه‌و ناونیشانه‌كه‌شی له‌ پرسیارێكی (د. مارف خه‌زنه‌دار)ه‌و سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌، پرسیاره‌كه‌شی له‌میانی ئه‌زموونی كۆتایی كۆرسی دووه‌می خوێندنی دكتۆرا (2000 – 2001) بوو، له‌بابه‌تی (ئه‌ده‌بی بیانی)دا.
1ـ اوستن وارین، رینیه‌ ویلك، نڤریه‌ الادب، ت: محی الدین صبحی، ص60.
جێی ئاماژه‌یه‌ زاراوه‌ی (ئه‌ده‌بی جیهانی) زاراوه‌یه‌كه‌ له‌لایه‌ن (گۆتێ‌)وه‌ داڕێژراوه‌.
2ـ د. جمیل نصیف التكریتی، د. داود سلوم، الادب المقارن، ص 26 – 27.
3ـ الكساندر دیما، مابدئ علم الادب المقارن، ت د. محمد یونس، ص 17 – 21.
4ـ هه‌مان سه‌رچاوه‌، ل 19.
5ـ د. جمیل نصیف، سه‌رچاوه‌ی پێشوو، ل 23.
**ـ ئه‌م چه‌مكه‌ جیاوازه‌ له‌چه‌مكی جیهانگه‌رایی ئه‌ده‌بی (العولمه‌ الادبیه‌) كه‌ ئه‌مه‌یان زیاتر نزیكه‌ له‌ چه‌مكی ئه‌ده‌بی جیهانی به‌ بۆچوونه‌كه‌ی گۆتێ‌.
6ـ د. محمد غنیمی هلال، دور الادب المقارن، ص 27.
7ـ هه‌مان سه‌رچاوه‌، ص 28.
8ـ د. جمیل نصیف، سه‌رچاوه‌ی پێشوو، ل 23.
9ـ لاسلوكاردوش، الادب العلمی مفهومه‌ وقچایاه، ت: جودت بلال اسماعیل، مجله‌ (الادب المعاصر)، العدد (22 – 23) 1977، ص 7 – 9.
10ـ د. مارف خه‌زنه‌دار، مێژووی ئه‌ده‌بی كوردی، به‌رگی یه‌كه‌م، ل 102.
11ـ هه‌مان سه‌رچاوه‌ و لاپه‌ڕه‌.
12ـ لاسلۆكاردوش، سه‌رچاوه‌ی پێشوو، ل 11.
**ـ ئه‌وه‌تا له‌سه‌رده‌می بیست و یه‌كدا (سه‌نته‌ری لێكۆلینه‌وه‌ی ئیتنیكی جۆراوجۆر) له‌چوارچێوه‌ی (زنجیره‌ی ئه‌و زمان و كلتوورانه‌ی مه‌ترسی له‌ناوچوونیان هه‌یه‌) كتێبێكی له‌سه‌ر شیعری كوردی بڵاوكردۆته‌وه‌، بڕوانه‌: گۆڤاری (ئاینده‌)، ژ (68)، 2006، ل 209.

٤-٤

(نمایشی مارا ساد بەرهەمی کۆڕی شانۆی با، بە هاوکاری بەڕێوەبەرێتی هونەری شانۆ و پەیمانگای هونەرە جوانەکانی سلێمانی؛ نوسینی پیتەر ڤایس، وەرگێڕانی شێرزاد حەسەن، دەرهێنانی هیوا فایەق، لە ٦/١١/٢٠١٦ و ڕۆژانی دواتر لە هۆڵی ڕۆشنبیری سلێمانی نمایشکرا. )

بۆ خوێندنەوەی بابەتەکە بە فۆرماتی پیدی ئێف کلیکی ئێرەبکەن …..

بەشەکانی تر:

بەشی یەکەیم …..

بەشی دووەم ….

بەشی سێیەم …..

خوێندنەوەكردن بۆ كتێب گرنگیو كاریگەری هەیە لە سەر خوێنەر، بەتایبەتی خوێندنەوە بۆ هەندێك لە کتێبە قەدەغەكراوەكان هەمیشە توانیویەتی ببێتە سەرچەشنی گۆڕانو تێفكرینی زیاتری مرۆڤایەتی بۆ مێژووی خودی مرۆڤ و پرۆسەی ژیان. ئەم كتێبەش بەجۆرێك لە جۆرەكان هەوڵی داوە دەست بەرێت بۆ قەدەغەكراوەكانو راستیەكان لە گۆشەنیگای زانستیو لە ژێر تیشكی زانستی سەردەمو بەراوردكردنی لەگەڵ سەردەمە كۆنەكان هەڵسەنگێنێت. بۆیە پاش خوێندنەوەی بە شیاوم زانی بەو رادەیەی پێم دەكرێت خوێنەری كوردیشی لێبێبەش نەكەم. باسكراوەكان لەم كتێبەدا لەگەڵ خوێندنەوە جۆراوجۆرەكان لە محەمەدو مێژووەكەی لەلایەن لایەنگرانی، ناتەبایی زۆری تێدایەو وەك باسم كرد زانستو كەڵك وەگرتنی نووسەرو پشت بەستن بەتێزە زانستییەكان هاوكاری بووە لە دەبڕینی راستەقینەو هەروەها راست كردنەوەی دەیان هەڵەی مێژووی كە بەداخەوە ئێستاكە بۆ زۆر كەس پیرۆزییەتی هەیە.

بەشی یەكەم

ئەم كتێبە ژیانی محەمەد و ئایینەكەی لە دونیای میتۆلۆجیەوە دەگوازێتەوە بۆ ناو كایەی مێژوو. مێژوویەك كە رووداوەكانی چۆن لە دوایدا كاریگەری لەسەر كۆمەڵگای عەرەب و دونیایی ئیسلام دانا.
ئایەتەكانی قورئان پەیوەندیەكی قوڵیان بە روداوەكانی ژیانی محەمەد هەیە، تەنانەت بەشێكیان پەیوەندی بە ژیانی مناڵی، هێشتاكە لە سكی دایكیدا بووە باوكی مردووە، وەك مناڵیك سەرخۆرە ناوزەدكراوە. بەعەرەبی پێی دەڵێن:( احرف) لە كۆمەڵگای دەشتەكی یان راستر بڵێین، كۆمەڵگای باوكسالاری مناڵی سەرخۆرە خۆشەویست نەبووە. هەروەها پیاوێك كوڕی نەبێت لە كۆمەڵگای دەشتەكی جێگای شەرمەزاریی بووە، گەر خاوەنی چەندەها كچیش بێت هەر پێێ دەڵێن وجاخكوێر! مەحەمەدش کوڕی نەبووە! ئەمەش بێ گومان كاریگەری لەسەر باری دەروونی هەبووەو لە ئایەتەكاندا رەنگیداوەتەوە.

خاڵێكی گرنگی تری ئەم كتێبە لێكدانەوەی بەشیكی ئایەتەكانە لە رووی دەروونناسیەوە. محەمەد هەرچەندە سەر بە بنەماڵەیەكی ئۆرستوكرات بووە، بەڵام وەك وترا بەهۆی ئەوەی سەرخۆرە بووە لەسكی دایكی بووە باوكی مردووەو هەر لە تەمەنی منداڵیشیدا دایكی مردووە. لەم ماڵ وئەوماڵ بەخێوكراوەو ئەوەش كاریگەریی لەسەر باری دەروونی هەبووە. وەك بخاری باسیدەكات محەمەد چەندجارێك هەوڵی داوە خۆی بكوژێت.

ئایەتە توندوتیژەكان وەك سەربڕین و قاچبڕین، ملپەڕاندن، گوێبڕین و چاو و دان هەڵكۆڵین تاوەكوو نەزاو جوێنەكان، پەیوەندی بەو بارە دەروونیوە هەیە كە محەمەد تێیدا ژیاوە.
لە سیرە ابن هاشم ل 246 باسی ئەوە دەكات : لەشەڕی حەنین ژنێك بەناوی شەیما وەك جەنگاوەرێك بەرگری لە هۆزەكەی دەكرد، لەلایەن شەڕكەرەكانی محەمەد بە دیل دەگیرێت دەڵێ : من خوشكی پێغەمبەرم بە شیری. دەیبەن بۆ لای محەمەد، ئەویش دەڵێت بەچ هۆكارێك ونیشانەیەک دڵنیابم تۆخوشكی منی ؟ شەیما پشتی پیشان دەدات دەڵێت لە بیرتە بە مناڵی بەتووندی گازت لە پشتمگرت؟ ئیتر محەمەد بە نیشانەی گازكردنەكە دەكەوێتە بیری كە شەیما خوشكی شیری بوو لە ماڵیك پێكەوە بەخێوكراونو بەم بۆنەوە ئازادی دەكات.
بەم گێڕانەوانە روون دەبێتەوە كە محەمەد بەهۆی ئەوەی هەر لە منداڵیەوە خاوەن دایكو باوك نەبووە، وەك مناڵیكی هەتیوو لەماڵان گەورە بووە، هەروەها خودی محەمەد پاش هێنانی 18 ژن كوڕی نەبووە، تەنیا كوڕێك نەبێت كە ئەویش لە ژنەكانی نەبوو، بەڵكوو لەمارییەی قوتبی كە كۆیلەی بوو، ئەو مناڵبوونەش دوایی بووە جێگای گومان ! محەمەد ویستی ماپوری ئامۆزای (ماریە قوتبی) بكوژێت ، پاشان ئاشكرابوو ماپور لەو كۆیلانە بووە كە خەسێنراوەو توانایی سیکسکردنی نییە. بەم جۆرە ئیتر واز لە ماپور دەهێنیت.

بەراوردكردنی قورئان لەگەڵ زانست
خوێنەر لە خاڵی كۆتایی ئەم كتێبەدا بەراوردكردنێك لەنێوان قورئانو زانستدا دەخوێنێتەوە كە بەشێوەیەكی گشتی نووسەر باوەڕی وایە: قورئان نەستی محەمەدە، كە بە كۆمەڵێك گرژی دەروونی و چەپاندن داپۆشراوە.
بەشێكی تری ئەم كتێبە باس لە چۆنییەتی كاریگەری كەسەكان وەك وەرقەی كوڕی نوفل لە شاری مەكە و سلمان فارسی لە شاری مەدینە دەكات و تێیدا بە چەشنێك وەیكچوونێكی زۆر لە نێوان قورئان و تەورات ، قورئان و ئاڤێستادا پیشان ئەداتو هەروەها هەندێك كاریگەری شاعیرەكان تەنانەت خەلیفەكان وەك ئەبوبەكرو عومەر لە ئایەتەكاندا رەنگ ئەداتەوەو دەبینرێت.

لە كاتی خوێندنی ئایەتێكدا هەندێك جار ئامادەبووان كاریگەریان لەسەر ئایەتەكان هەبووە وەك سیوطی لە كتابی (الدر المنثور فی تفسیر الماثور) باس لە سورەتی ژن/ نساء دەكات كە دەڵێت ئەوانەی كە دانیشتوون نارۆن بۆ جیهاد. كوێرێك بەناوی ابن مكتوم دەڵێت ئەی پێغه مبەری خوا منیش؟ ئیتر ئایەتەكە ده ست به جێ له وێدا گۆڕانی بەسەردا دێت!! و دەڵێت بێجگە لەوانەی شەل وكوێرن( بڕوانە تەفسیری تەبری ل 175 بۆ سورەتی فتح ئایەتی 17)
هەندێك جار بەكۆ كاریگەریان لە دابەزین! یان گۆڕینی ئایەتەكان هەبوو، وەك سورەتی ئەنفال ئایەتی 66.65 كە سەرەتا دەڵێت: هەر یەكێك لە ئێوە توانای شەڕكردنی بەرامبەر دە كەسی هەیە. بەڵام جەنگاوەرەكانی محەمەد وتیان چۆن دەتوانین هەریەك لە ئێمە بەرامبەر دەكەس بگرێت. ئینجا لە ئایەتی 66دا دەڵێت: كە خوا زانی ئێوە لاوازن توانای هەریەكێك لە ئێوە بەرامبەر دووكەسە!
زۆربەی ئایەتەكان لەیەكدەچن و یان دووبارە بووەتەوە، تەنیا لە سورەتی مرسلات ویل للمکذبین 10 جار دووبارەیە یان ئایەتی فبأي آلاء ربكما تكذبان لە سورەتی رحمن 31 دووبارە بووەتەوە. سیوطی لە کتێبی الاتقان فی علوم القران لە 6236 ئایەت تەنیا 400 ئایەتی هێشتووەتەوە کە لەیەک ناچێت، کە بە ئایاتی مەحکەم ناسراون. به م جۆره دەتوانرێت لاپەرەکانی قورئان کەم بکەینەوە.
زکی امین نووسەری کتێبی رزقی تحت ضلال رمحی دەڵێت: قورئان تێکەڵ و پێکەڵترین کتێبە ، چوونکە ئایەتەکان بەپێێ ناوی سورەتەکان رێکنەخراوە وەک سورەتی یونس باسی زۆر شتی تێدایە، بەڵام باسی یونس ناکات و ناوی ناهێنێت بەڵام لە سورەتەکانی تردا باسی دەکات.
سورەتەكان وئایەتەكان بەپێی شوێن وكات لە قورئاندا ریزنەكراوە، ئایەتی مەكی تێكەڵ بە ئایەتی مەدینە كراوە. لەسورەتێكدا باسی چەند بابەتێك دەكات كە هیچ پەیوەندی بەیەكتر نییە یان لە ئایەتێك باسی دوو شت جیاواز دەكات، یان هەندێك ئایەت لە قورئان هیچ پەیوەندیەكی بە ئەمرۆوە نییە وەك سورەتی احزاب 53.

هەندێك لە چیرۆكە ئەفسانیه كانی ناو قورئان وەك مریم هیچ پەندێكی بۆ مرۆڤ تێدا نییە، بەڵام كتێبێكی وەك كلیلەو دمنەی هندی لەگەڵ گێرانەوەی هەر كورتە چیرۆكێكدا دەیان پەندو ئامۆژگاری بۆ لێفێربوون تێدایە.
نووسەر باس هەندێک هەڵەی مێژووی دەکات لە قورئان کە لە مێژوونووس مونتغمری واط( 1909_ 2006) کە بیوگرافی محەمەدی نووسیوە وەریگرتووە: لە قورئان شەش جار باسی (هامان) دەکات وەک وەزیری فرعون، بەڵام لەراستیدا هامان کەسایەتییەکی فارس بوو، لەلای خسرو کە پێنج چەرخ پ.ز وزیر بووە. بەڵام چیرۆکی فرعون و موسا پێش 15 چەرخ پ.ز بووە . لە قورئان دەڵێت مریم خوشکی هارۆنه، بەڵام هارۆن پێش مریم کە کەسایەتییه کی رەمزییە 1500 ساڵ پێش چیرۆکی مریەم بووە بەپێی گێڕانەوەی تەورات.
هۆکاری ئەم هەڵانەش ئەوه یە محەمەد ئەم چیرۆکانەی بیستووە، نەک خوێندبێتیەوە. گێڕانەوەی چیرۆک لەیەکێک بۆ یەکێکی تر زۆر گۆڕانی بەسەردێت هەروەک حەدیسەکانی بخاری 600 هەزار حەدیسە! کەخودی زانا ئیسلامییەکان لەسەر حەدیسەکان کۆدەنگ نین، چوونکە بخاری زیاتر لە دووسەدساڵ دوای سەرهەڵدانی ئیسلام لەدایک بووە و پاش 105 ساڵ دوای مردنی بخاری حەدیسەکان نووسراوە. هەرچەندە بە هۆی ئەم حەدیسانەوە ملیۆنەها موسڵمان یەکتر کافردەکەن ویەکتر دەکوژن.

* / نووسەری ئەم کتێبە عفیف اخضر(1934 – 2013) لە تونس لەدایک بووە دەرچووی زانستگای زیتونەی ئایینیە، بە ئەزهەری تونس ناسراوە، دوایی یاسای خوێندووە و ماوەیەکش لە پاریس ژیاوە و هەرلەوێش مردووە. خاوەنی کۆمەڵێک کتێب و وتارو چاوپێکەوتنە بەیەکێک لە بیرمەندو رۆشنفکرەکانی عارەب دادەنرێت.

تێبینی: ئەم کتێبە لەکەرکوک دەستدەکەوێت
چاوەروانی بەشی دووەم بن

( یوسف عزه‌دین یه‌كێكه‌ له‌ ده‌نگه‌ جیاوازه‌كانی ناو دنیای فیكر له‌ دنیای رۆشنبیری كوردیدا. ئه‌و خاوه‌نی تایبه‌تمه‌ندی خۆیه‌تی له‌نوسینداو هه‌ر ئه‌وه‌شه‌ كه‌ ره‌سه‌نایه‌تی پێبه‌خشیوه‌. له‌م دیداره‌دا گۆڤاری لڤین گفتوگۆیه‌كی تایبه‌ت له‌گه‌ڵا ئه‌م نوسه‌ره‌ ره‌خنه‌گره‌دا ده‌كات)

لڤین: بۆ ده‌بێت هه‌ر له‌سه‌ره‌تاكانی مێژووی مرۆڤایه‌تییه‌وه‌، جه‌نگ و كوشت و كوشتار و توندوتیژییه‌كان، گه‌وره‌ترین پشكی هه‌بێت له‌مێژووی ده‌سه‌ڵاته‌ جیاجیاكاندا؟ به‌ڕای ئێوه‌ وه‌ك روناكبیر و نووسه‌ر، ئایا هیچ ده‌سه‌ڵاتێكی نه‌رم و نیان له‌مێژوودا ده‌بیننه‌وه‌؟

یوسف عزه‌دین: ئه‌گه‌ر سۆمه‌رییه‌كان وه‌ك شارستانیه‌تێكی دێرین و سه‌رنج راكێش له‌مێژوودا بكه‌ینه‌ نموونه‌، ده‌بینین داهێنه‌ری شێوازه‌ نووسینی “مێخی”بوون و چه‌ندین سه‌ده‌ له‌نێو وڵاتانی رۆژهه‌ڵاتی ناڤیندا به‌كارهاتووه‌و توانیویانه‌ له‌ڕێی نووسینه‌وه‌، گه‌لێك رووداوی ریالیستی و هه‌ندێك جاریش به‌سه‌رهاتی سه‌یر و سه‌مه‌ره‌مان پێ بگه‌یه‌نن.. لای سۆمه‌رییه‌كان دوو جۆر مێژوو هه‌بووه‌، مێژوویه‌كی پێش تۆفان و مێژوویه‌كی دوای تۆفان. لای ئه‌وان خوداوه‌ندی سه‌ره‌كییان له‌یه‌كێك له‌گه‌ڕۆكه‌كان نیشته‌جێیه‌و ناوی گه‌ڕۆكه‌كه‌ش نیبرۆ-یه‌و ئیتر له‌وێوه‌ نه‌وه‌ی خوداوه‌نده‌كان به‌ره‌و زه‌مین چوون و به‌پێی بڕوای ئه‌وان، ته‌نها ساڵێكی سه‌ر گه‌ڕۆكی نیبرۆ سێ‌ هه‌زار و شه‌ش سه‌د ساڵی سه‌رزه‌مین بووه‌و به‌ “سار” ناویان بردووه‌..به‌ڕای ئه‌وان ته‌مه‌نی مرۆڤی پێش تۆفان گه‌یشتۆته‌ هه‌زار ساڵ و دوای تۆفانیش كورتكراوه‌ته‌وه‌ بۆ سه‌د ساڵ و قسوور.. سۆمه‌رییه‌كان شاره‌زاییه‌كی سه‌رسووڕهێنه‌ریان هه‌بووه‌ له‌به‌كارهێنانی زێڕ و زیوداو به‌چه‌شنێك كه‌له‌ئێستاشدا لاسایی كردنه‌وه‌ی كه‌لوپه‌له‌ ناوازه‌كانیان ئاسته‌مه‌، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌زانین و خستنه‌ڕووی زانیاری سه‌باره‌ت به‌هه‌ساره‌ و گه‌ڕۆك و ئه‌و ئه‌ستێرانه‌ی بینینیان به‌چاو ئاسان نییه‌.. تاساڵانێكی زۆریش مێژوونووسان پێیان وابوو، سۆمه‌رییه‌كان ئاشتیخواز و نه‌رم و نیان بوون و وه‌ك شارستانێتییه‌كانی تر دڕنده‌و خوێناویی نه‌بوون، به‌ڵام دۆزینه‌وه‌ ئه‌ركۆلۆژییه‌كانی “جۆن ئه‌لده‌ر” پێچه‌وانه‌ی ئه‌مه‌ی سه‌لماند، وه‌ك له‌كتێبی “به‌رده‌كان ده‌دوێت”دا پێیوایه‌..سۆمه‌رییه‌كان حه‌زیان به‌زیاده‌ڕه‌وی بووه‌ له‌پێشكه‌شكردنی مرۆڤ وه‌ك قوربانی، به‌تایبه‌تیش كاتێك پاشاو میره‌كانیان ده‌مردن، له‌یه‌كێك له‌گۆڕستانه‌ تایبه‌ته‌كانی یه‌كێك له‌پاشاكانیاندا، ئێسك و پرووسكی تیمێكی سه‌ربازی به‌جلی فه‌رمییه‌وه‌ دۆزرایه‌وه‌ كه‌له‌ئاماده‌باشیدا رمه‌كانیان به‌ده‌سته‌وه‌ بوو.. سه‌رباری دۆزینه‌وه‌ی نۆ مێینه‌ی كۆشك ، به‌تاجه‌ ئاڵتوونییه‌كانیانه‌وه‌ و له‌زاركی گۆڕستانه‌كه‌شدا دوو عه‌ره‌بانه‌ی چوار پێچكه‌ دۆزرانه‌وه‌.. هه‌ر یه‌كێكیان سێ‌ گوێره‌كه‌ رایكێشاون.. جل و به‌رگی عه‌ره‌بانچی و هاوه‌ڵه‌كانیشی دۆزرانه‌وه‌.. هه‌روه‌ها له‌گۆڕستانی شاژن “شوباد”یشدا، دوو ریز مێینه‌ی كۆشك دۆزرانه‌وه‌.. دواهه‌مینیان مێینه‌یه‌ك بوو ئامێرێكی میوزیكی له‌باوه‌ش گرتبوو، له‌گه‌ڵ دوو كۆیله‌ی سوژده‌بردووشدا كه‌له‌پاڵیاندا نێژرابوون…

لڤین: مه‌به‌ستان له‌وه‌یه‌ بڵێن شارستانییه‌تێكی پێشكه‌وتووی وه‌ك سۆمه‌رییه‌كان ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ حاڵی بووبێت له‌گه‌ڵ دۆستان و ئه‌حباب و هه‌ڵسووڕاوانی مه‌مله‌كه‌ته‌كه‌ی و هه‌ر به‌زیندوویه‌تی زینده‌به‌چاڵی كردبێتن، ئه‌ی ده‌بێت چی له‌ دوژمن و نه‌یاره‌كانی كردبێت!؟

یوسف عزه‌دین: ئه‌گه‌ر گه‌شتێك به‌نێو نه‌خش و نیگار و وێنه‌و ریلیف و په‌یكه‌رسازیی شارستانییه‌ته‌ كۆنه‌كاندا بكه‌ین.. به‌شێكی زۆری ماجه‌راو به‌سه‌رهاته‌كانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ت دێته‌ پێشچاو.. چۆنیه‌تی جلوبه‌رگ و خۆ نمایشكردنیان له‌مه‌راسیمه‌ ره‌سمییه‌كانیاندا.. چه‌شن و چۆنیه‌تی كوشت و كوشتاریان، چه‌شنی زه‌لیلكردنی ئه‌سیر و دوژمنه‌كانیان، هه‌ر له‌به‌قامچی لێدان و ئه‌شكه‌نجه‌دانیان و ته‌جاوزكردنه‌ سه‌ر مێینه‌كانیشیان.. ده‌رخستنی چۆنیه‌تی راوكردنیان و به‌تایبه‌تیش راوكردنی شێر وه‌ك له‌هه‌ڵكۆڵینه‌ ئاشوورییه‌كاندا به‌زه‌قی ده‌یبینینه‌وه‌و به‌تایبه‌تیش كاتێك یه‌كێك له‌پاشاكانیان ته‌نها به‌ده‌ستێكی و بێ ترس ده‌ستی داوه‌ته‌ بینه‌قاقای شێرێك و خه‌ریكی خنكاندنیه‌تی..له‌یه‌كێك له‌ریلیفه‌كانی ئاشوورییه‌كاندا، دیمه‌نی هێرشێكی خۆیان بۆ سه‌ر قه‌ڵایه‌ك نه‌خشاندووه‌و ده‌بینین چۆن دوژمنه‌كانیان سه‌رده‌بڕن و له‌شوێنێكی تریشدا سێ‌ كوژراویان به‌سه‌ره‌ رم به‌رزكردۆته‌وه‌.. له‌ریلیفێكی تریشیاندا سه‌ربازێكی ئاشووری ده‌بینیت، سه‌رێكی سه‌ربڕدراوی به‌ده‌سته‌وه‌یه‌و خه‌ریكی فڕێدانییه‌تی بۆ سه‌ر كۆمه‌ڵێك سه‌ری سه‌ربڕدراوی تری له‌عه‌ردا كه‌وتوو.

لڤین: لێره‌دا پرسیارێك دروست ده‌بێت، چۆن ده‌بێت هه‌مان ئه‌و كوشت و كوشتاره‌ سامناكه‌، به‌تایبه‌ت ملپه‌ڕاندنی مرۆڤ له‌هونه‌ردا ره‌نگ بداته‌وه‌، به‌تایبه‌تیش له‌سینه‌ما-دا، چونكه‌ به‌شی هه‌ره‌ گرنگی زۆربه‌ی كاره‌ هونه‌رییه‌كانی سینه‌ما له‌نێوان و سێكس و توندو تیژیدا دێت و ده‌چێت و ئه‌مه‌ش بێ‌ سانسۆره‌و رێگه‌پێدراوه‌؟

یوسف عزه‌دین: ئاشوورییه‌كان وه‌ك نمونه‌ی شارستانییه‌تێكی دێرین و هاوشێوه‌ی گه‌لێك شارستانییه‌تی دیكه‌ به‌مه‌به‌ست ویستویانه‌، له‌ڕێی نه‌خشاندنی كوشت و كوشتاره‌كانیان، له‌یه‌ك كاتدا چ جه‌نگێكی ده‌روونی له‌گه‌ڵ ژێر ده‌سته‌و نه‌یاره‌كانیاندا بكه‌ن و چ مه‌به‌ستیان بووه‌ مێژووی خۆیان له‌ڕێی هه‌ڵكۆڵینه‌وه‌ وێنابكه‌ن.. به‌ڵام ئه‌گه‌ر هه‌موو ئه‌م هه‌ڵكۆڵین و وێنه‌ سامناكانه‌ی سه‌رده‌مانی پێشوو له‌ رووی قۆناغی مێژوویی و سه‌رده‌مه‌كه‌یه‌وه‌ له‌ئێستادا ئاسایی وه‌ربگیرێت.. ئه‌ی ده‌بێت چی بڵێین كاتێك ته‌ماشای زۆرێك له‌كاره‌ هونه‌رییه‌كانی هونه‌رمه‌ندی به‌توانای سه‌رده‌می رێنیسانس”كاراڤاجیۆ” ده‌كه‌ین و ده‌بینین له‌ئاستێكی هونه‌ری باڵای نیگاركێشاندا، سه‌ربڕینی مرۆڤی كردۆته‌ بابه‌تی تابلۆكانی و له‌یه‌كێك له‌تابلۆكانیشیدا مێینه‌یه‌ك به‌كرده‌ی سه‌ربڕینه‌كه‌ هه‌ڵده‌ستێت!؟

لڤین: كه‌واته‌ شیاوه‌ كاری هونه‌ری توندوتیژی بكاته‌ بابه‌ت و به‌تایبه‌تیش له‌سینه‌ما-دا؟

یوسف عزه‌دین: ده‌بێت پرسیار له‌وه‌ بكه‌ین، بۆ سه‌ره‌تاكانی سینه‌ما زیاتر مرۆڤ دۆستانه‌یه‌و تاڕاده‌یه‌كی زۆریش مه‌رگه‌ساته‌كانی چینی چه‌وساوه‌و كه‌م ده‌رامه‌تانی كردۆته‌ بابه‌ت.. ره‌نگه‌ زۆرێك له‌فیلمه‌كانی “چارڵی چاپڵن”یش نمونه‌یه‌كی زیندووی ئه‌م جۆره‌ ته‌رح و تێزه‌ مرۆڤ دۆستانه‌یه‌ بێت، كه‌هه‌رده‌م جیاواز له‌وه‌ی بۆته‌ ئاسایی و سانا ئه‌و دێت رووبه‌ڕووی ئیغتیراب و سه‌رسامی و پرسیاركردنمان ده‌كاته‌وه‌، تا بزانین ئه‌وه‌ی له‌دنیادا ده‌گوزه‌رێ‌ نائاساییه‌.. هه‌وڵه‌كانی ئه‌و و هاوشێوه‌كانی كه‌تۆكمه‌ترین نمونه‌ی ئیغتیراب لای “به‌رتۆڵد برێخت” ده‌گاته‌ باڵاترین ئاستی هونه‌ری و ته‌كنیكی و مه‌عریفی.. به‌ڵام مه‌خابن دواجار هه‌موو ئه‌م هه‌وڵانه‌ به‌به‌رنامه‌ ده‌خرێنه‌ په‌راوێزه‌وه‌و به‌بازرگانی كردنی هونه‌ریش ئه‌وله‌وییه‌تی پێده‌درێت.

لڤین: توندوتیژی له‌ ناخی مرۆڤدا، چۆن و له‌كوێدا جێی ده‌بێته‌وه‌؟

یوسف عزه‌دین: “جی.ئه‌یچ.وێڵز” پێی وابوو ده‌توانرێت ره‌گه‌زی مرۆڤ له‌ڕێی قه‌ناعه‌ت پێكردنه‌وه‌، ده‌ستبه‌رداری خوێن رشتن و كوشت و كوشتار ببێت.. ته‌نانه‌ت خۆشباوه‌ڕیش بوو به‌رانبه‌ر ئه‌و ده‌سته‌یه‌ی پاش جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌م، به‌ناوی ده‌سته‌ی گه‌لان بۆ پاراستنی ئاشتی دروست ببوو، پێی وابوو ده‌توانێت ئاشتی و ئارامی له‌دنیادا به‌رقه‌رار بكات.. به‌ڵام هێنده‌ی نه‌بردو له‌ده‌رئه‌نجامی بینینی كاروكرده‌وه‌ توندوتیژه‌ یه‌ك له‌دوای یه‌ك و به‌رده‌وامه‌كانی مرۆڤ، له‌بیروبۆچوونه‌كه‌ی پاشگه‌زبۆوه‌.. یه‌كێك له‌نمونه‌ زۆر ناشایسته‌و دزێوه‌كانی مێژووش، دڕندایه‌تی سوپای ژاپۆنی بوو له‌شارێكی چین-یدا.. بێجگه‌ له‌كوشتنی سه‌رجه‌م نێرینه‌كان.. ده‌ستدرێژی سێسكی كرایه‌ سه‌ر هه‌زاران مێینه‌، به‌منداڵ و گه‌وره‌وه‌، ته‌نانه‌ت مێینه‌ پیره‌كانیش له‌مه‌ ده‌ربازیان نه‌بوو، كۆمه‌ڵێكیان هه‌ر له‌كاتی سێكس كردن له‌گه‌ڵیاندا ورگیان هه‌ڵده‌دڕاو ده‌كوژران.. ئه‌وانه‌ی به‌زیندوویه‌تیش رزگاریان بوو، له‌كه‌شێكی به‌كۆمه‌ڵدا به‌ویستی خۆیان و پێكه‌وه‌ ئینتیحاریان كرد..

لڤین: كه‌واته‌ هیچ شارستانێتییه‌ك به‌بێ‌ به‌كارهێنانی زه‌بر و زه‌نگ، توانای مانه‌وه‌ی نییه‌؟

یوسف عزه‌دین: بڕوانه‌ شانۆنامه‌ی”بۆقه‌كان”ی “ئه‌ریستۆفانیس” ده‌بینیت له‌سه‌ر زاری پاڵه‌وانی شانۆنامه‌كه‌ ده‌ڵێت: ( هاوڕێم كاتێك به‌سه‌ر دوژمنه‌كه‌تدا زاڵ بوویت، به‌گوریس بیبه‌سته‌وه‌و پشتی به‌قامچی سووركه‌ره‌وه‌و پارچه‌یه‌ك ئاسنی داندار بكه‌ به‌كۆمیداو ئه‌گه‌ر له‌هۆش خۆشی چوو به‌شه‌راب به‌ئاگای بهێنه‌ره‌وه‌و پاشان قوومه‌ ئاوێكی بده‌رێ‌.. دێته‌وه‌ هۆش خۆی و پێی وایه‌ له‌ده‌ستت قورتاری بووه‌، به‌ڵام ئه‌مه‌ وه‌همه‌..ده‌بێت هه‌ر چوار په‌لی به‌گوریس ببه‌ستیته‌وه‌، به‌چوار ئه‌سپی سرك و رامنه‌كراوه‌وه‌..سركه‌ بكه‌ره‌ چاو و لوت و ده‌مییه‌وه‌.. دواتر به‌خه‌نجه‌رێكی تیژ ئه‌ندامی نێرینه‌ی ببڕه‌و ئینجا ئه‌سپه‌كان تاوده‌.. تا هه‌ریه‌كه‌یان به‌لایه‌كدا هه‌ڵبێن و لاشه‌ی پارچه‌ پارچه‌ بكه‌ن)..ئه‌مه‌ تێكستێكی به‌ناوبانگی شانۆنووسێكی كۆمیدی گریكه‌و بێگومان ئه‌مه‌ بابه‌تی كات به‌سه‌ربردن و رابواردن وپێكه‌نینی تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی گریكی به‌ناو مه‌ده‌نی بووه‌..پاش گریكه‌كان رۆمانه‌كانیش داهێنانی زۆر سه‌یریان له‌بواری ئه‌شكه‌نجه‌داندا كرد، ته‌نانه‌ت “ئۆكتافیۆس” لیژنه‌یه‌كی راسپارد تا باس و خواسی سه‌رجه‌م ئه‌شكه‌نجه‌دانه‌كانی كۆن و نوێی میلله‌تانی بۆ بهێنن، دواتر لیژنه‌كه‌ باسی فیرعه‌ونیه‌كانیان بۆ كرد كه‌له‌سه‌ر زینا لوتی ئافره‌تیان بڕیوه‌و پیاویشیان خه‌ساندووه‌.. باسی حیسییه‌كانیان بۆ كرد، سه‌باره‌ت به‌و كه‌سانه‌ی كه‌هه‌نگوینیان دزیوه‌، چۆن به‌ زیندوویه‌تی كه‌وڵكراون و خراونه‌ته‌ به‌ر پووره‌ هه‌نگ و ورووژانوویانن تا بیانگه‌زن.. باسی قارتاجییه‌كانیان بۆ كرد كه‌چۆن هه‌ردوو لاقی كۆیله‌ی هه‌ڵهاتوویان بڕیوه‌.. یان چۆن ئاشوورییه‌كان رمیان له‌كۆمی دوژمنه‌كانیان بڕیوه‌و جوله‌كه‌كانیش به‌سه‌رخستنه‌ ژێر ئاوی دوژمنه‌كانیان، به‌كاوه‌خۆ و به‌چه‌ند جارێك خنكاندوویانن. دواجار “ئۆكتافیۆس” بڕیاریدا ده‌بێت له‌مه‌ودوا سه‌رجه‌م ئه‌و ئه‌شكه‌نجانه‌ پێكه‌وه‌ له‌سه‌ر نه‌یاره‌ ده‌ستگیركراوه‌كان تاقی بكرێته‌وه‌.. بێگومان، بێشومار نمونه‌ی دیكه‌مان هه‌یه‌..هه‌ر له‌مێژووی كۆنه‌وه‌ تا ئێستاو..

لڤین: وه‌ك ده‌ڵێن جه‌نگ كاریگه‌ری زۆر وێرانكه‌ر و خراپی له‌سه‌ر منداڵان و هه‌رزه‌كاران هه‌یه‌، به‌به‌راورد له‌گه‌ڵا گه‌وره‌كان..ئێوه‌ له‌سه‌ره‌تاكانی جه‌نگی “ئێراق-ئێران”-دا و دواتریش تاكۆتایی جه‌نگه‌كه‌، چ یاده‌وه‌رییه‌كی لا جێ‌ هێشتوون؟

یوسف عزه‌دین: له‌سه‌ره‌تاكانی جه‌نگه‌كه‌دا، ئه‌وه‌نده‌ی كه‌فام و ئه‌قڵم به‌دنیا ده‌شكا، وه‌ك زاتێكی ته‌نها و دووره‌ په‌رێز ده‌مڕوانییه‌ هه‌موو ئه‌وه‌ی كه‌ڕوویده‌دا، واته‌ زۆر ئاگام له‌قسه‌و باسی نێو كۆڕ و كۆمه‌ڵه‌كان نه‌بوو، سه‌باره‌ت به‌و جه‌نگه‌ خوێناوییه‌.. یان ئه‌گه‌ر گوێشم لێ‌ ببایه‌.. پێنه‌ده‌چوو باش لێی حاڵی ببام.. وه‌ختایه‌ك بیر له‌و ده‌مانه‌ ده‌كه‌مه‌وه‌، نازانم بۆ زیاتر هه‌ست به‌هه‌ور و ته‌م و بارینی به‌رده‌وامی باران ده‌كه‌م، بارانێكی تێكه‌ڵا به‌بۆنی ریشۆڵه‌ی رزیوو، بارانێكی ره‌ش و نامۆ… بیرمه‌ له‌سه‌ره‌تاكانی ئه‌و جه‌نگه‌ شوومه‌دا، له‌یه‌كێك له‌و ئێوارانه‌ی كه‌له‌قوتابخانه‌ ده‌گه‌ڕامه‌وه‌.. پێم نا به‌كه‌لاكی تۆپیووی جرجێكی گه‌وره‌ی گه‌نیوودا.. چ قێزه‌وون و ناخۆش بوو..به‌تایبه‌ت كاتێك ناوه‌خن و هه‌ناوی جرجه‌كه‌ تاكێكی پێڵاوه‌كانمی سواغدا.. بڕێكی زۆری گۆشت و كلك و هه‌ناوی جرجه‌كه‌م له‌گه‌ڵ شه‌قاوه‌كانمدا، تامه‌ودایه‌كی زۆر بردو ماوه‌یه‌كی زۆر به‌لێواری شۆسته‌یه‌ك هه‌وڵی پاككردنه‌وه‌ی تاكه‌ پیسبووه‌كه‌ی پێڵاوه‌كه‌م دا…

لڤین: كه‌واته‌ هیچ ئاسۆیه‌كی گه‌شبینانه‌ بۆ نه‌مانی توندوتیژی له‌ئارادا نییه‌؟

یوسف عزه‌دین: ده‌ركه‌ی پرسیار و گه‌ڕان به‌شوێن هۆكاره‌كانی سه‌رجه‌م ئه‌و كوشت و كوشتارانه‌ی مرۆڤ پێی هه‌ڵده‌ستێت، چ به‌ته‌نها و چ به‌كۆمه‌ڵا، واڵا و له‌سه‌ر پشته‌!؟ ئاره‌زووكردنی توندوتیژی و حه‌ز و خواستی له‌ناوبردن، هه‌ندێك جار هێنده‌ سه‌یر و سه‌مه‌ره‌یه‌، نازانیت چی ده‌رحه‌ق بڵێیت!.. له‌ساڵی 1958-دا له‌یه‌كێك له‌شه‌قامه‌كانی “نیومه‌كسیكۆ”دا، پیاوێك به‌ناوی “نۆرمان فۆز” ئۆتۆمبیله‌كه‌ی راده‌گرێت و تفه‌نگی راوكردنه‌كه‌ی ده‌رده‌هێنێت و دوو منداڵی مه‌كسیكی ده‌كوژێت، له‌كاتێكدا له‌قه‌راغ شه‌قامه‌كه‌دا خه‌ریكی گه‌مه‌ كردن بوون.. كاتێك دادگاییان كردو لێیان پرسی بۆ ئه‌مه‌ت كرد، گوتی ویستوومه‌ ئاستێك بۆ به‌رزبوونه‌وه‌ی ژماره‌ی دانیشتووان دابنێم..لای خۆشمان ساڵانێك له‌مه‌وپێش مێردمنداڵێك سه‌رجه‌م ئه‌ندامانی خێزانه‌كه‌ی خۆی كوشت، به‌خوشكه‌ بچوكه‌كه‌شیه‌وه‌، كاتێكیش لێی ده‌پرسن بۆ كوشتت، له‌وه‌ڵامدا ده‌ڵێت، به‌زه‌یم پێدا هاته‌وه‌و نه‌مویست به‌ته‌نها بمێنێته‌وه‌.. له‌هه‌مووشی سه‌یرتر پاش ئازادبوونی ئه‌و بكوژه‌ مێردمنداڵه‌ له‌زیندان، به‌كوشتنی باپیری زنجیره‌ی كوشتنه‌كانی ته‌واو ده‌كات.. چه‌ند راسته‌ نازانم، به‌ڵام فرۆید پێی وابووه‌، هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ كرده‌ی بایۆلۆژی، كاریگه‌ری زۆری له‌سه‌ر خوو و ره‌وشتی مرۆڤ هه‌بووه‌، چونكه‌ به‌ڕای ئه‌و مرۆڤ له‌چاو ئاژه‌ڵه‌ شیرده‌ره‌ قه‌باره‌ گه‌وره‌كانی تردا، ماوه‌یه‌كی كه‌متر له‌منداڵدانی دایكیدا ده‌مێنێته‌وه‌.. واته‌ به‌ناكامڵی له‌ڕووی سایكۆلۆژییه‌وه‌ له‌دایك ده‌بێت وبه‌مه‌ش واقیع كاریگه‌ری زۆر توندی له‌سه‌ری ده‌بێت.

لڤین: تا چه‌ند سه‌رچاوه‌ مێژووییه‌كان، به‌درێژایی مێژووی كۆن و نوێ‌، به‌تایبه‌تیش له‌گوێزانه‌وه‌ی رووداو و به‌سه‌رهاته‌كاندا راستگۆ بوون؟

یوسف عزه‌دین: تۆ وه‌ره‌ بڕوانه‌ مێژوونووسێكی وه‌ك “هیرۆدۆت” كه‌ده‌رئه‌نجامی گه‌ڕانی به‌زۆر وڵات و كیشوه‌ردا، زانیارییه‌كی زۆری سه‌باره‌ت به‌ میلله‌تان و وڵاتان نووسیووه‌ته‌وه‌و له‌وانه‌ش خستنه‌ڕووی زانیارییه‌ سه‌باره‌ت به‌حوكمڕانی و بوونی مێژوویی ماده‌كان.. “ئیگۆر میخائیلۆڤیچ دیاكۆنۆف” له‌نووسینی كتێبی ماد-ه‌كاندا سوودی لێوه‌رگرتووه‌..به‌ڵام به‌درێژایی مێژوو، لێره‌و له‌وێ‌ كه‌سانێك به‌رپه‌رچی هیرۆدۆت-یان داوه‌ته‌وه‌و راستی و دروستی زانیارییه‌كانیان خستۆته‌ ژێر پرسیاره‌وه‌، تا ده‌گاته‌ “هیوزینگ” كه‌له‌سه‌ده‌ی بیسته‌مدا زۆر هه‌وڵیدا، باس و خواسی سه‌باره‌ت به‌ماده‌كان-ی هیرۆدۆت به‌درۆ بخاته‌وه‌.. كۆنترین هه‌وڵدانیش بۆ دژایه‌تی و به‌درۆ خستنه‌وه‌ی هیرۆدۆت، له‌لایه‌ن كتسیاس-ه‌وه‌ كراوه‌و به‌ناوبانگترین كتێبی مێژوویشی به‌ناوی “پرسیكا” نووسیوه‌..ئه‌م زاته‌ وه‌ك ده‌ڵێن پزیشك بووه‌و له‌پێش زاییندا له‌لایه‌ن ئێرانییه‌كانه‌وه‌ به‌دیل گیراوه‌و سه‌ره‌تا براوه‌ بۆ ده‌رباری داریوشی دووهه‌م و دواتریش حه‌ڤده‌ ساڵی له‌ده‌رباری ئه‌رده‌شێر-دا بردۆته‌ سه‌ر و بۆ گفتوگۆكردن له‌گه‌ڵا گریكه‌كان سوودی لێوه‌رگیراوه‌.. دیاكۆنۆف سه‌باره‌ت به‌كتسیاس ئه‌وه‌ ده‌خاته‌ڕوو، كه‌هیرۆدۆت هه‌ر شتێكی به‌سپی باس كردبێت، ئه‌وه‌ كتسیاس كردوویه‌تی به‌ڕه‌ش و به‌پێچه‌وانه‌شه‌وه‌، یان ئه‌گه‌ر به‌ته‌واوی له‌ڕووداوێك حاڵی نه‌بووبێت، ئه‌وه‌ له‌خۆیه‌وه‌ شتی نووسیوه‌و هه‌ر ناوێكیشی نه‌زانیبێت یان له‌بیری چووبێته‌وه‌، ئه‌وه‌ هه‌ر له‌خۆیه‌وه‌ ناوی شوێنێكی تری بۆ داناوه‌.. كتسیاس رك و كینه‌یه‌كی زۆری ده‌رحه‌ق به‌هیرۆدۆت هه‌بووه‌و به‌ناو و شوهره‌تی گه‌لێك قه‌ڵس بووه‌، بۆیه‌ هه‌رچییه‌ك ئه‌و وتبێتی، ئه‌م پێچه‌وانه‌كه‌ی وتووه‌.. لێره‌وه‌ بۆمان ده‌رده‌كه‌وێت، هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ نووسینه‌وه‌ی مێژوو، چه‌ند ناڕاست و خوار و خێچ بووه‌.. “پلوتارك” یش مێژوونووسی سه‌ده‌ی یه‌كه‌می زایینی، هه‌ر به‌تایبه‌ت كتێبێكی دژ به‌هیرۆدۆت نووسیوه‌و ناوی ناوه‌”به‌ربه‌رپه‌رست”.. چونكه‌ پلوتارك و هاوچه‌شنه‌كانی له‌سۆنگه‌و دیدگه‌یه‌كی ره‌گه‌زپه‌ستانه‌وه‌ مێژوویان داتاشیوه‌و گه‌لانی غه‌یره‌ گریكی و رۆمانییان به‌ به‌ربه‌ر و دڕنده‌ وه‌سفكردووه‌.. هه‌ن پێیان وایه‌ هیرۆدۆت بێلایه‌نانه‌ مێژووی نووسیووه‌ته‌وه‌و هه‌شن پێیان وایه‌ به‌ئاره‌زووی ده‌سه‌ڵاتدارنی ئاتن، مێژووی هۆنیوه‌ته‌وه‌.

لڤین: ئه‌مه‌ی تۆ باسی ده‌كه‌یت، وامان لێده‌كات هیچ باوه‌ڕێكمان به‌نووسراوه‌ مێژووییه‌كان نه‌مێنێت و به‌تایبه‌تیش كتێبه‌ دیراسییه‌كانی مێژوو، كه‌مه‌نهه‌جییانه‌ له‌قۆناغه‌كانی خوێندندا وه‌ك به‌ڵگه‌نه‌ویست ئه‌قڵی خوێندكارانی پێ‌ سیخناخ ده‌كرێت؟

یوسف عزه‌دین: به‌ڵی ساخته‌كارییه‌كانی نێو كتێبه‌ مێژووییه‌كان، گرفتێكی مه‌عریفی زۆر گه‌وره‌یه‌.. ئه‌مه‌ له‌بواره‌ زانستییه‌كانی تریشدا ده‌بینرێته‌وه‌، هه‌ر بۆ نموونه‌ ساڵانێكی زۆر هه‌وڵدرا له‌ڕووی فیزیكی و بایۆلۆژییه‌وه‌، ره‌گه‌زه‌كانی مرۆڤ جیابكرێته‌وه‌، كه‌كۆمه‌ڵه‌ زانایه‌ك پێیان وابوو، ره‌گه‌زی ئه‌فه‌ریقی هۆمۆسابیا-یه‌و ئاسیا-یه‌كانیش له‌ڕه‌گه‌زی هۆمۆ ئیریكۆس-ن و ئۆروپاییه‌كانیش له‌ڕه‌گه‌زی نیاندرتاڵ-ه‌وه‌ هاتوون..به‌ڵام ئه‌مه‌ تاساڵی 1987بڕیكردوو زانای بایۆلۆژی”بێركڵی”له‌”كالیفۆرنیا” به‌شیكاركردنی “دی.ئێن.ئه‌ی” ره‌گه‌زه‌ جیاوازه‌كان، سه‌لماندی كه‌هه‌ر هه‌موو مرۆڤایه‌تی له‌یه‌ك بنه‌چه‌ی مرۆڤه‌وه‌ هاتوون و سه‌رچاوه‌كه‌شی ئه‌فریقایه‌..شایانی باسه‌ له‌كۆتاییه‌كانی سه‌ده‌ی نۆزده‌شدا، له‌به‌شه‌ ئه‌ڵمانییه‌كه‌ی باشووری ئه‌فه‌ریقادا، به‌ڵگه‌نامه‌یه‌ك سه‌باره‌ت به‌ژماره‌ی ئاژه‌ڵه‌ شیرده‌ره‌ كوژراوه‌كانی ئه‌و سنووره‌ جوگرافییه‌ نووسراوه‌و جێی سه‌رنجه‌ كوژرانی چوارسه‌د مرۆڤی ئه‌فه‌ریقی له‌ژێر ناونیشانی”دانیشتووانی دارستانه‌كان” له‌هه‌مان راپۆرتداو وه‌ك توخمێك له‌ئاژه‌ڵ جێكراوه‌ته‌وه‌.

لڤین: بۆیه‌ ده‌بێت هه‌رده‌م له‌پێناو ساغكردنه‌وه‌ی راستییه‌ مێژووییه‌كاندا، له‌گه‌ڕانی به‌رده‌وامدا بین؟

یوسف عزه‌دین: ده‌بێت له‌گه‌ڕانی به‌رده‌وامدا بین، به‌ڵام جیاواز له‌و گه‌ڕانه‌ به‌رده‌وامه‌ی زانای دكۆمێنته‌ كۆنه‌كانی ئه‌ڵمان “كۆستانتین چیندرۆف” كردی، پاش چه‌ند سه‌فه‌رێكی بۆ میسر ساڵانی 1844و1853و پاش مایه‌پووچبوونی له‌دۆزینه‌وه‌ی تێسكته‌ كۆنه‌ ئاینییه‌كانی ته‌ورات و ئینجیل و هاوچه‌شنه‌كانی، دواجار له‌ساڵی 1869دا دنیای سه‌رسامكرد به‌دۆزینه‌وه‌ی ده‌ستنووسێكی كۆن له‌كڵێسایه‌كی میسر و به‌و پێیه‌ی كه‌نیسه‌كه‌ ئه‌رسۆزۆكسی بوو، له‌لایه‌ن تزاری روسیاوه‌ كۆمه‌ك ده‌كرا، هه‌ر بۆیه‌ ده‌ستنووسه‌كه‌ی پێشكه‌ش به‌تزار كردو ئیدی بووه‌ ئیعجابی هه‌موو ئه‌وانه‌ی بۆ سه‌یری ده‌چوونه‌ شاری پوتروسبۆرگ و تا دواجار به‌لشه‌فییه‌كان له‌ساڵی 1933دا به‌مه‌بله‌غێكی خه‌یاڵی به‌به‌ریتانیا-یان فرۆشت و ده‌ركه‌وت ئه‌و ده‌ستنووسه‌ ته‌نها بریتی نییه‌ له‌ته‌ورات و ئینجیل به‌ڵكو “ئینجیلی به‌رنابا”ش له‌خۆ ده‌گرێَت، كه‌ له‌لایه‌ن كڵێساوه‌ له‌سه‌ده‌ی سێیه‌می زایینییه‌وه‌ قه‌ده‌غه‌كرابوو.. له‌كاتێكدا ئه‌مه‌و چه‌ندین به‌ڵگه‌ی تر، راستی و دروستی ده‌ستنووسه‌كه‌ی ده‌سه‌لماند.. به‌ڵام زاتێكی وه‌ك “كاممایر” پاش گه‌ڕان و وردبوونه‌وه‌ توانی ساخته‌بوونی ده‌ستنووسه‌كه‌ كه‌شف بكات، كه‌ چیندرۆف له‌ڕێی قه‌شه‌یه‌كی گریكیی ته‌زویرچییه‌وه‌، به‌ناوی “سیمونیدس” ئه‌م ته‌زویراته‌ی كردبوو، ئه‌و زاته‌ یه‌كێك بووه‌ له‌و ته‌زویرچییه‌ زۆر شاره‌زایانه‌ی، كه‌بۆ به‌ده‌ستهێنانی پاره‌ ده‌یان تێكست و ده‌ستنووسی ته‌زویر كردبوو.. ماوه‌ته‌وه‌ بڵێین ” كاممایر” یه‌كێكه‌ له‌و ره‌خنه‌گره‌ به‌توانایانه‌ی كه‌له‌ساڵی 1889له‌دایك بووه‌و له‌ 1929دا كتێبی “ته‌زویری گه‌ردوونیی مێژوو”ی نووسی، به‌ڵام هیچ ده‌زگایه‌كی چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ بۆیان بڵاونه‌كرده‌وه‌.. چ نازییه‌كان دژایه‌تییان كردووه‌و چ دواتریش كاتێك له‌ئه‌ڵمانیای دیموكراتیدا ده‌ژیا، شیوعییه‌كان.. تا له‌ساڵی 1959دا به‌بێكاری و له‌برساندا سه‌ر نایه‌وه‌و مرد.. ئه‌م پیاوه‌ خاوه‌نی هیچ بڕوانامه‌یه‌ك له‌مێژوودا یان پسپۆڕییه‌ك نه‌بووه‌، به‌ڵام كاره‌كانی هه‌موو روناكبیرانی سه‌سامكردووه‌و بۆ خۆی وتویه‌تی:” له‌پێناو پاڵنه‌ره‌ رووناكبیرییه‌ ره‌سه‌نه‌كاندا ده‌نووسم، چونكه‌ مێژوویه‌كی ته‌زویركراو ترسناكه‌ بۆ شارستانییه‌ت و كلیلی هه‌ڵه‌مان ده‌داته‌ ده‌ست و ده‌بێته‌ مایه‌ی خوڵقاندنی مه‌عریفه‌و هۆشمه‌ندییه‌كی هه‌ڵخه‌ڵه‌تێنه‌ر، كه‌به‌خێرایی ده‌بێته‌ سووته‌مه‌نی كێشمانكێشه‌كانی داهاتوو”.

*له‌ژماره‌”343″15-12-2016ی گۆڤاری لڤین-دا بڵاوبۆته‌وه‌.

ناساندن
یوسف عزه‌دین
رۆماننووس و نووسه‌ر
له‌ساڵی 1990-1991زیندانی بووه‌ له‌مودیریه‌تی ئه‌منی سلێمانی سه‌رده‌می ڕژێم”ناسراو به‌ئه‌منه‌ سووره‌كه‌”و پاش ئه‌وه‌ی خۆی و هاوڕێكانی فه‌رمانی گولله‌بارانكردنیان بۆ ده‌رده‌چێت ، كه‌ده‌بوو له‌21-3-1991دا له‌مه‌لعه‌به‌كه‌ی سلێمانی گولله‌بارانبكرێن..به‌ڵام ڕاپه‌ڕینی خه‌ڵكی كوردستان بووه‌ له‌مپه‌ر و له‌ به‌رواری 8-3-1991 پاش شاڵاوی خه‌ڵكی ڕاپه‌ڕیوو بۆ ئه‌منه‌سووره‌كه‌ ئازادكرا.

یه‌كێكه‌ له‌و ناوانه‌ی نه‌وه‌ی نووسه‌رانی پاش ڕاپه‌ڕینیان پێده‌وترێت و هه‌وڵی زۆر جدیی هه‌یه‌، چ له‌بواری رۆماننووسینداو چ له‌بواری ته‌رحی فیكری و بگره‌و به‌رده‌ فه‌لسه‌فییه‌كاندا وه‌ك له‌دیالۆگ و گفتوگۆكانیدا دیاره‌، ئه‌م سه‌رقافڵه‌و پێشه‌نگی ژماره‌یه‌ك ده‌نگ و ناوی جدییه‌.. به‌ڵام به‌پێچه‌وانه‌ی زۆر له‌و ده‌نگانه‌ی كه‌هه‌میشه‌ له‌به‌رچاوان و ده‌ور قه‌ره‌باڵغن.. نووسه‌رێكی ته‌نها و دووره‌په‌رێزه‌، هیچ تێكه‌ڵیی و خوڵقی نێوه‌نده‌ ئه‌ده‌بی و رۆشنبیری و سه‌نته‌ر و كایه‌كانی تری نییه‌.. ره‌نگه‌ ئه‌مه‌ له‌ڕوویه‌كه‌وه‌ باش بێت، چونكه‌ كه‌س هێنده‌ی نووسه‌ر پێویستی به‌ته‌نهایی و دووره‌ په‌رێزی نییه‌.. به‌ڵام مه‌خابن له‌ڕوویه‌كی تریشه‌وه‌ كارێكی خراپه‌ بۆ نووسه‌ر، به‌تایبه‌ت بۆ وه‌سه‌ته‌ ئه‌ده‌بی و رۆشنبیرییه‌كانی لای خۆمان.. چونكه‌ ناساندن و خۆ بردنه‌ پێش و پشتگیری ئه‌ملاو و ئه‌ولا، گه‌ره‌نتی به‌ره‌وپێش چوون و ناساندن و بره‌ودانه‌ به‌نووسه‌ر و به‌رده‌وامبوونی چاپكردن و ریكلام بۆكردنی كتێبه‌كانییه‌تی، ئیتر ئه‌گه‌ر زۆر له‌نووسه‌ران عه‌وداڵی ئه‌م گه‌مه‌یه‌ بن، نووسین پێپلیكانه‌ی چوونه‌ سه‌ره‌وه‌و زیادبوونی ئیعتیباری كۆمه‌ڵایه‌تی و به‌ده‌ستهێنانی ده‌ستكه‌وتی مادیی و هه‌ندێك شتی دیكه‌ بێت لای هه‌ندێك له‌نووسه‌ران.. ئه‌وه‌ لای “یوسف عزه‌دین ” به‌جۆریكی تره‌و لای ئه‌و نووسین و بیركردنه‌وه‌و خوێندنه‌وه‌، مانایه‌كی جوداو جیاوازتری هه‌یه‌، له‌و مانا سه‌رزاره‌كی و سه‌تحییانه‌ی كه‌نێوه‌نده‌ فه‌رمی و ته‌قلیدییه‌كانی رۆشنبیری و نووسین تێیدا چه‌قیوون.

ئه‌م نووسه‌ره‌ چه‌ند زمانێك ده‌زانێت، له‌وانه‌ زمانی توركی و عه‌ره‌بی به‌باشی ده‌زانێت، چ بۆ نووسین و چ بۆ وه‌رگێڕان.. كۆمه‌ڵێك بابه‌تی وه‌رگێڕدراوی له‌زمانی توركی و عه‌ره‌بییه‌وه‌ هه‌یه‌.. بابه‌تی نووسراو و بڵاوكراوه‌ی به‌زمانی عه‌ره‌بی هه‌یه‌، كه‌له‌ كۆمه‌ڵێك ڕۆژنامه‌و سایتی عه‌ره‌بیدا بڵاوكراونه‌ته‌وه‌.

نووسه‌ر و وه‌رگێڕی مه‌غریبی “سه‌عید بلغربی” كۆمه‌ڵێك تێكستی ئه‌م نووسه‌ره‌ی له‌زمانی عه‌ره‌بی-یه‌وه‌ كردۆته‌ ئه‌مازیغی و له‌دوو توێی كتێبێكی سه‌ربه‌خۆدا له‌مه‌غریب به‌چاپی گه‌یاندووه‌و شایانی باسه‌ ئه‌مه‌ یه‌كه‌مین جاره‌ تێكستی كوردی بكرێته‌ ئه‌مازیغی و له‌دوو توێی كتێبێكدا چاپبكرێت.. به‌تایبه‌ت مه‌غریب وڵاتی نووسه‌رانی به‌توانای وه‌ك “تاهیر بن جه‌لون”و “محه‌مه‌د زفزاف”و”محه‌مه‌د شوكری”یه‌و خاوه‌ن خوێنه‌رانێكی جدییه‌.. هه‌روه‌ها ئه‌م كتێبه‌ بۆته‌ ماته‌ڕیاڵی دیراسی كۆلێژی ئادابی یه‌كێك له‌زانكۆكانی مه‌غریب و وه‌ك وه‌رگێڕش له‌چاوپێكه‌وتنێكیدا ئاماژه‌ی پێداوه‌، ئه‌و خۆی له‌نێو كۆمه‌ڵێك تێكستی ئه‌ده‌بی وه‌رگێڕدراوی كۆمه‌ڵێك نووسه‌ری كورددا، به‌بێ‌ ناسینی خودی نووسه‌ر، ته‌نها تێكسته‌كانی یوسف سه‌رنجی ڕاكێشاوه‌و سه‌رسامی جدییه‌تی بووه‌و هه‌ر بۆیه‌ ماوه‌یه‌كی دوور و درێژی بۆ وه‌رگێڕان و پاشان به‌چاپ گه‌یاندنی ته‌رخان كردووه‌.

كتێبه‌ چاپكراوه‌كانی نووسه‌ر
دیوێكی دیكه‌ی حیكایه‌ته‌ نه‌نووسراوه‌كان/رۆمان/چاپخانه‌ی شڤان-سلێمانی2006
ته‌نها ڕۆژێكی سارد/رۆمان/ده‌زگای موكریان/هه‌ولێر/2008
پێخه‌فێك له‌خوێن/هونه‌ری گێڕانه‌وه‌/ده‌زگای ئاراس/هه‌ولێر/2008
ماجه‌راكانی سه‌لمانی فارسی/رۆمان/یانه‌ی قه‌ڵه‌م/سلێمانی2009
وێڵگه‌ی یاده‌وه‌رییه‌ گریمانكراوه‌كان/ رۆمان/به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ی سلێمانی/2009
وه‌هم و شوناس/ گفتوگۆو وتار/چاپخانه‌ی یاد/ سلێمانی/2012
كۆتاییه‌كان/ئه‌نفارار/ هونه‌ری گێڕانه‌وه‌-سردیات/به‌زمانی ئه‌مازیغی-دار كه‌به‌دانی-مه‌غریب2015

پاش تاقیکردنەوەکانی بواری نۆیرۆلۆژی لە مەڕ دەوری بیۆلۆژیکی مێشک سەبارەت بە ئاکاری مرۆڤ، ئەم پرسیارە کێشراوەتە ناو باسی فەلسەفە “کە ئایا مرۆڤ وەک تاک بەرپرسیارە لە ئەنجامی ئاکاری خۆی؟” ئایا هەر کام لە ئێمە کە بە پێی تێگەیشتنی فەلسەفی، بە مەنتقەوە گرێدراوین وبە مرۆڤی ئاگابەخۆ و ئاگالەخۆ، دەناسرێین و کەسایەتیمان لە وشەی “من”دا دەنوێندرێ، مرۆڤگەلێکی ئازادیین و “خۆمان” بڕیار دەدەین؟ یا لە ئێمەی مرۆڤیشدا چەشنێک ئۆتۆماتیسم، دەور دەگێڕێ و “من” لە مرۆڤدا، کەشفی ئینسان خۆیەتی کە بە ناوی فەلسەفە، دایهێناوە بۆ ئەوەی مانایەکی جیاواز لە زیندەوەرانی دی، بە خۆی ببخەشێ ؟
گەر ئەم تێگەیشتنە، کە مرۆڤ بە “ئاگابەخۆ و ئاگالەخۆ” دەزانێ، هەڵە بێ، کۆمەڵگای ئینسانی ڕووبەڕووی پرسیارێکی بنەڕەتی دەبێتەوە. ئینسان لە سەر ئەو تێگەیشتنە کە “مرۆڤ خاوەنی تێگەیشتنە و ئاگابەخۆ و ئاگالەخۆیە” و بەرپرسی کار و ئاکاری خاس و خراوی خۆیەتی، مامەڵەی لە گەڵ خۆی کردووە و دام ودەزگای داد و دام ودەزگای تری بۆ جەزادانی “من”کانی ئاگابەخۆ، دامەزراندووە. گەر لە سەرووی “من”ی ئاگابەخۆ و ئاگالەخۆ، دەزگایەکی تر هەبێ کە بڕیاردەری سەرەکی بێ، دوور لە “ئیرادەی من”، “من”ی “ئیرادە بەخۆ” چ دەورێکی بۆ دەمێنێتەوە، کە ئەو لە ئاژەڵ جیا کاتەوە؟!

گەر ئەم تێگەیشتنە بسەلمێندرێ، کە “من”ی ئاگابەخۆ و ئاگالەخۆ بوونی نییە، کێ لە “من”دا وەک ئینسانی جیاواز لە ئاژەڵ بوونی هەیە؟ گەر ئینسان و باقی زیندەوەران، بەستراوە بە ئۆتۆماتیسم بن، کە ڕەنگە بە “سرووشتی” لە قەڵەم بدرێ، بوونی فەلسەفە بۆچییە؟ ئەو ئۆتۆماتیسمەی کە لە ناو ئاژەڵاندا هەیە، شێر، بەبر، پڵنگ گەر هەمان بێت کە لە ئینساندا دەور دەگێڕێ، چ جیاوازییەک لە نێوان “ئینسانی بوێژ” و “گیانداری نەبوێژ”دا دەمێنێتەوە؟
ئەم پرسیارانە و پرسیاری تر، لە دەیەی هەشتای سەدەی بیستەوە بە سەر فەیلەسووفەکاندا دەبارێ، بە بێ ئەوەی وڵامیان بۆی هەبووبێ. فەلسەفە تا ئێستا توانای ئەوەی هەبووە، ئینسان جیاواز لە هەموو زیندەوەرانی تر بناسێنێ، ئێستا نۆیرۆلۆگی قسەیەکی تر دەکات و زانیاری و تێگەیشتنی نوێ دەخاتە بەردەست. وا چەند ساڵێکە فەلسەفە خۆی لە گەڵ زانیارییەکانی نۆیرۆلۆژی تازە کردۆتەوە و دەنگی نوێی جیاواز لە فەلسەفە و “نۆیڕۆفەلسەوە” دەبیسترێ.

“لە زانستگاکان باس لەوە دەکرێ کە فەلسەفە ئیتر بە یارمەتی کتێبخانەکان بەڕێوەنابردرێن. زانستکارانی بەشی زانستەکانی دەروونناسی لەوە گەیشتوون کە دەبێ خۆیان بە زانیارییەکانی لابراتواری نۆیرۆلۆگی تەیار بکەن، بۆ ئەوەی وەپاش نەکەون. ئەوان لەوە گەیشتوون کە لێکۆلەران و نۆیڕۆلۆگەکان بەو زانیاریانەی کە لە سەر مێشکی ئینسان پەیدایان کردووە، لە وڵامی پرسیارە فەلسەفییەکان کە ماوی ٢٥٠٠ ساڵە تاوتۆ دەکرێن، نزیک بوونەتەوە! ئێستا خوێندکاری فەلسەفە ئەم پرسیارە لە خۆی دەکات کە ئایا مرۆڤ خاوەنی -ویست و ئیرادەی ئازاد-ی خۆیەتی؟” ئایا مرۆڤ ئاگایانە هەڵسوکەوت دەکات و بڕیار دەدات؟ ئایا “من” کە لە فەلسەفەدا دەوری سەرەکی بۆ ئیسبات بوونی کەسایەتی “من” دەگێڕێ، بوونی هەیە، ئەو “من”ە کە فەلسەفە و زانستی دەروونناسی دەیناسێنن، چۆن دەسەلمێندرێ؟ “من” کێم؟

زانستی نۆیڕۆلۆگی، بەو تاقیکردنەوانەی کە لە سەر مێشک کراوە و دەکرێ، گومان دەخاتە سەر ئەم بۆچوونەی فەلسەفە کە”من”ی بڕیاردەر لە مرۆڤدا هەبێ، کە بەرپرسیار بێ لە بڕیاردان. نۆیڕۆلۆگی و نۆیڕۆفیلەسووفەکان پێیانوایە، بڕیاردەر مێشکە کە پرۆسەیەکی چڕوپڕ دەپێوێ. “پازدە میلیارد خانەی مێشک(نویرۆن) و ٥٠٠ بلیۆن سیناپس ئەو ئیمکانە دەڕەخسێنن، بۆ ئەوەی ئێمە بۆ پێکاندنی مەبەست بیربکەینەوە و وەبیربێنینەوە!” ئەمەش هەر بە پێی تاقیکردنەوەی نۆیڕۆلۆگی بەر لە دەربڕینی بڕیاری”من” لە مێشکدا سەر دەگرێ.
“پازدە میلیارد نۆیرۆن، هەزاران پێوەندیی لە نێوان خۆیاندا پێک دەهێنن و بەم چەشنە تۆڕێکی چڕیی پڕ لە پێوەندی ساز دەکەن. نۆیڕۆلۆگەکان بە یارمەتی بەهێزترین میکرۆسکۆپ کە یەک بۆ دەهەزار گەورەتر نیشاندەدەن، دەتوانن بینەری کاری نۆیرۆن و سیناپس و ئەو پێوەندیانە بن و تەنانەت مەودای پێوەندییەکان ئەندازە بگرن، کە بە ٥٠٠ هەزار کیلۆمەتر مەزەندە دەکرێ، واتە دوورتر لە مەودای نێوان مانگ و زەوی.”

نۆیرۆلۆگی بە پێی ئیمکانی زانستی، تەکنیکی، فەننی کە بەکاری دەهێنێ، زۆرترین زانیاری لە سەر کار و میکانیسمی میشک و دەور و ڕۆڵی دەداتە دەست، چ دەوری ئۆرگانیک و چ ماوەرای ئۆرگانیک، وەک هەست و بیر و تێگەیشتن و هەموو لێهاتووییەکان کە مرۆڤ هەیەتی. تاقیکردنەوە و پشکنین لە مەر ناسینی زۆرتری مێشک بەردەوامە، پرسیارە بێوڵامەکانی ئینسان کە لە فەلسەفەدا باس کراون، ئیمکانی وڵامدانەوە پەیدا دەکەن، بەڵام نە لە ڕێگای تێفکرین و تێگەیشتنی فەلسەفە و تێزەکانی فەلسەفەوە، بەڵکوو لە ڕێگای نۆیڕۆلۆگی و ناسینی بیۆلۆژیکی ئینسان خۆیەوە.

ئینسان لە ڕێگای هێنانە گۆڕێی پرسیار بۆ ناسیینی خۆی و تێگەیشتن لە بوون و نەبوون بە فەلسەفە و تێگەیشتنی فەلسەفی گەیشت و خۆی لە گەڵ فەلسەفە و پرسیارکردن و پەیداکردنی وڵام خەریک کرد. بەرپرسی ماکس پلانک ئینستیتۆتی فرانکفۆرت، ولف سینگەر دەبێژێ:” ئیدەی بوونی ویستی سەربەخۆ و ئازاد لە لای ئینسان، دەبێتە ئیلیزیۆن(تراویلکە) گەر مرۆڤ قەبووڵی بکات، کە هەموو ئەنجامەکانی مێشک لە سەر پرۆسەی نۆیرۆنەکان ساخ دەبێتەوە. لە ژێر تاقی کاسە سەری ئینسان، هەمان قانوون بەڕێوە دەچێ کە ئەستیڕەکان دەسووڕێنێ و دڵ وە گەڕ دەخات.”
بەو پێیە گەر تێزی سینگەر بسەلمێندرێ و کاریی مێشک و دڵ یەکسان بن و پەیڕەوی هەمان قانوونی نائیرادی بن کە ئەستێرەکان دەسووڕێنن و شەو و ڕۆژ بەدوای یەکدا دەهێنن، هیچ مرۆڤێك بەرپرس نابێ لە هەر کار وئاکارێک کە ئەنجامی دەدا.
هەرچەند بۆچوونی سینگەر و سینگەرەکان ڕەنگە ببنە هۆی وڵامی پرسیارگەلێک لە ڕێگای تاقیکردنەوەکانی نۆیڕۆلۆگی، بەڵام کۆمەڵێک پرسیاری نوێی فەلسەفی لە گەڵ خۆیان دەهێنن، کە ئینسان خۆی پێوە خەریک دەکات. ئیسپاتی تاقیکردنەوەکانی نۆیڕۆلۆگی، نەک بە تەنیا فەلسەفە، بەڵکوو بەیس وبنەوانی ئایین، باوەڕی ئایینی و خودایی هەڵدەتەکێنێ.

گەلێک تاقیکردنەوە ئەنجام دراوە بۆ ئەوەی بزاندرێ،کە ئایا مرۆڤ بۆ ئەنجامی جولەیەک، دەربڕینی هەست و هەڵوێست و کارێک، بە پێی”زەمیری خودئاگا”ی خۆی کە لە بوونی”من”دا خۆ دەنوێنێ، دەجولێتەوە، یان بەر لەوەی ویستی بەخۆئاگا، بڕیار بدات، مێشک بڕیاری داوە و “من”، نە بڕیاری ئیرادەی خۆی، بەڵکوو بڕیاری مێشک بەجێ دەگەیینێ؟
تاقیکردنەوەکانی مێشک لە ڕێگای سیستمی کامپیۆتێری و پرۆگرامی تایبەتەوە ئەنجام دراون و دەکرێ بە وردی و دەقیقی ئەنجامەکانی مێشک ببیندرێ و ئانالیز بکرێ، ئاکامی ئەم تاقیکردنەوانە ئەوە دەردەخەن کە نۆیرۆلۆگی باس لە دەستەڵاتی ئۆتۆماتیکی بڕیاردەر دەکات، واتە مەیل و ویستی ئازادانەی “من” دەربڕی بڕیار نییە!

گەر ئۆتۆماتیسمی گەردوون و کائینات، کە دەبێتە هۆی گەڕانی زەوی، سووڕانی ئەستێرەکان و تیک تاکی دڵ، هۆی ڕاستەقینە و مۆتۆڕی جولە و بڕیاردان و نەدان بێت، کەوابێ فەلسەفە دەبێ ڕەنگدانەوەی تاقیکردنەوەکانی نۆیڕۆلۆگی بێ! بەوەش فەلسەفەی ڕۆژئاوایی بنەمایەکی نوێ ماتریاڵگەرایی بەخۆیەوە دەگرێ و مێشک وەک ئۆرگانێک کە میلیاردها خانە و بلیۆن سیناپس لە خۆی دەگرێ، دەکاتە ناوەندی تێگەیشتن لە ئینسان و فەلسەفە!
“مرۆڤ دەتوانێ بە پێی وزە و مەنتقی خۆی لە بارودۆخی دیاریکراو، هەڵوێستی ئازادانەی جیاواز لە خۆی بنوێنێ. هەرچەند مەیدانی “ئۆتۆنۆمی سرووشتی” بۆ بڕیاردانی بەرپرسیارانەی مامەڵەکردنیشی هەبێ. لەم پێوەندییەدا، مرۆڤ بۆی هەبوو، لێهاتوویی ئازادانەی خۆی بەکار بهێنێ”
ئەمەی سەرەوە بۆچوونی هێنریک والتێر فەیلەسووف، دەروونناس و نۆیرۆلۆگ بوو، کە ئەڵبەت ئەو پێیوایە نۆیرۆلۆگی دەربڕینێکی “بابەتیانە”یە، نە فەلسەفی و ئەخلاقی. بەو مانایە کە “دزێو و خاس” دوو تەوەری تەواو وکەماڵ(موتڵەق) نیین. ئەو دەڵێ ” ئیمکانی ئەوەی ئێوە ڕۆژێک لە ڕۆژان کەسێک بکوژن، بەرانبەر سیفر نییە.” واتە ئەو ئیمکانە لە هەر مرۆڤێکدا هەیە.

ئەوەی کە ئایا بەکارهێنانی تووندوتیژی دژ بە کۆمەڵگا و کەسان پەیوەستە بە پاشخانی بیۆلۆژیکی و لە سرشت و سرووشتی ئینسانەوە سەرچاوە دەگرێ، با وەک پرسیارێکی ئاواڵە بمێنێتەوە، بەڵام گەر بسەلمێندرێ زۆر لەو چەمکە ئایینی-فەلسەفی- حقووقی- ئەخلاقی- کۆمەڵایەتیانە، مانایان نامێنێ.
تۆماس مەتسینگەر دەرسوێژی تئۆری فەلسەفە لە زانستگەی ماینز،دەبێژێ:” من بیرم لەوە کردۆتەوە، چ دەبێ، گەر ناوکی جێکەوتووی “من” بوونی نەبێ، بەڵکوو تەنیا وێنەیەک هەبێ لەوەی ئێمە خۆمان لێ تێکبچێ؟ ئەوجا ئێمە وامان پێدێ وەک نەخۆشی ئانتۆن() کوێر دەمێنینەوە لە بەرانبەر بوونی خوودی خۆماندا و تێگەیشتنی تەرسە لە خۆمان پەیدا دەکەین. ” واتە گەر بیرکردنەوەی مەتسینگەر بەڕاست دەربێ، “من”ێکی ئاگا بە خۆ، نامێنێ.
هەروەک دەبیندرێ، مەتسینگەر سەرەڕای ئەوەی بیر لە نەبوونی “ناوکی جێکەوتووی -من-” دەکاتەوە، لە بەرانبەردا باس لە “ئێمە” دەکات، کە کۆی”من”ەکانە، واتە “من” وەک “من”، “تۆ” وەک “من”، کە هەرکیان “من”ن. کە وایە پرسیاری بوون و نەبوونی “من” و بوونی” ئۆتۆماتیسم” بەردەوام دەمێنێ و ئەم باسەش درێژە پەیدا دەکات. هەرچەند زۆر نیشانە لە ژیانی ئەمڕۆدا بۆ ئیسباتی زاڵبوونی ئۆتۆماتیسم دەبیندرێ، هەتا زاڵبوونی ئۆتۆنۆمی “من”!

برایم فەڕشی
١/١/٢٠١٧

له‌م ووتاره‌مدا تیشك ده‌خه‌مه‌ سه‌ر ئه‌و هه‌ڕه‌شه‌ نا مرۆڤانیه‌ی كه‌له‌لایه‌ن موسوڵمانه‌ كۆنه‌ په‌رسته‌كانه‌وه‌ ده‌كرێته‌ سه‌ر نوسه‌رانی ئاینی و شاره‌زایان له‌ بواری ئاینه‌كاندا به‌ تایبه‌ت ڕه‌خنه‌گرانی دینی ئیسلام,كه‌ هیچ بوارێك بۆ بیرو و ڕای ئازاد و فكری جیاواز ناهێڵێته‌وه‌,ته‌نها بیرو باوه‌ڕی خۆیان ده‌سه‌پێنن به‌سه‌ر كه‌سه‌كاندا,ئه‌وه‌ی بیر و باوه‌ڕی جیاوازی هه‌بێت و ڕه‌خنه‌یان لێ‌ بگرێت و به‌ر په‌چیان بداته‌وه‌,كافر و مولحیده‌و كوشتنی حه‌ڵاڵ ده‌كه‌ن,به‌ بیر و بۆچوونی خۆیان ده‌سه‌ڵاتدار و فه‌رمانڕه‌واو خاوه‌نی هه‌ردوو دونیا هه‌ر خۆیانن به‌ڵام زوڵمیان لێ‌ كراوه‌و ئازادییان لێ‌ زه‌وت كراوه‌.
ئازادی لای ئه‌مان سه‌ربڕین و به‌ كۆیله‌ كردنی سێكسی ئافره‌ت و به‌ تاڵانبردن و ماڵوێران كردنی كه‌سانی غه‌یری خۆیانه‌,ئه‌مه‌یه‌ ئازادی و ماف لێتان زه‌وت كراوه‌, دیكتاتۆر و توندڕه‌وی ڕاسته‌قینه‌ حۆتانن,شاڵاو ده‌به‌ن بۆ عه‌لمانیه‌ت و ده‌وڵه‌تانی دیموكراسی خواز به‌ كافرو و زه‌وتكردنی مافه‌كانتان ناویان ده‌به‌ن,له‌ كاتێكدا زۆرێك له‌م كۆنه‌ په‌رستانه‌ له‌ ژێر ئاڵاو باوه‌شی عه‌لمانیدا خۆیان حه‌شار داوه‌,نمونه‌ش بۆ ئه‌مه‌ مه‌لا كرێكار ئه‌میری پێشووی ئه‌نسارولئیسلام كه‌ له‌ ئه‌وروپا نیشته‌جێیه‌و هه‌ر له‌ باوه‌شی ئه‌واندا قسه‌ی زل زل ئه‌كات له‌ به‌رده‌م شاشه‌ی كۆمپیته‌ردا,فتوا ده‌رده‌كات بۆ كوشتنی ئه‌م كه‌س و ئه‌و كه‌س و به‌ ئاشكرا پشتگیری تیرۆر ده‌كات,به‌ڵام له‌ ژێر ئاڵای عه‌لمانیه‌تدا ژیانی پارێزراوه‌ سه‌ره‌ ڕای ئه‌مانه‌ش پێیاندا ده‌ڕشێته‌وه‌, ئه‌مه‌یه‌ نمونه‌ی كه‌سانی ئیسلامیزم.

له‌ گرته‌یه‌كی ڤیدیۆیی ئه‌م كۆنه‌ په‌رسته‌ گوێ‌ بیستی بووم ده‌نه‌ڕێنێت و هاوار ده‌كات,هه‌ر كه‌سێك دژی ئیسلام قسه‌ی كرد پێویست به‌ فتوا ناكات بۆ كوشتنی,به‌ڵكوو هه‌ر موسوڵمانێك له‌ هه‌ر كوێی دونیا ده‌ستی پێ‌ گه‌یشت به‌ ته‌ورێك ملی بپه‌ڕێنێت و هیچ حسابێك بۆ پۆلیس و یاسا نه‌كات,دواتر با پۆلیس و حكومه‌ت بیكوژن,ئه‌مه‌یه‌ كرده‌وه‌كانی ئیسلام به‌م شێوه‌ بیرو و ڕای جیاواز قبوڵ ده‌كه‌ن به‌ سه‌ر په‌ڕینی ڕه‌خنه‌گرانی,یه‌كه‌م تیرۆری قه‌ڵه‌م موسوڵمانان كردیان كاتێك پێغه‌مبه‌ر فه‌رمانیدا به‌ كوشتنی كه‌عبی كوڕی ئه‌شره‌ف و محه‌مه‌دی كوری مه‌سله‌مه‌ش هه‌ستا به‌ تیرۆركردنی كه‌عب و سه‌ری بڕی و به‌ دیاری سه‌ره‌كه‌ی بۆ پێغه‌مبه‌ری موسوڵمانان برده‌وه‌.

نمونه‌ی تریشمان زۆره‌ بۆ تیرۆری قه‌ڵه‌م كه‌ له‌ مێژووی ئیسلامدا ڕوویان داوه‌ به‌ڵام ئه‌وه‌نده‌ قێزه‌وه‌ن و نا مرۆڤانه‌ن به‌ شه‌رمی ئه‌زانم باسیان لێوه‌ بكه‌م,به‌ڵام ئه‌وه‌ی سه‌یره‌ مه‌لا كۆنه‌ په‌رسته‌كان له‌ میمبه‌ری مزگه‌وته‌كانه‌ وه‌ ده‌نه‌ڕێنن و هاوار ده‌كه‌ن و جنێو ده‌ده‌ن و قسه‌ی ناشرین ده‌كه‌ن, به‌ شانازییه‌وه‌ باس له‌ كرده‌وه‌ ناشرین و قێزه‌وه‌نه‌كانی ئیسلام ده‌كه‌ن,كه‌سی كه‌م ئه‌قڵ و نه‌فامیش به‌دیاریانه‌وه‌ دائه‌نیشن و فرمێسك ده‌ڕژن و له‌ ناخی دڵیانه‌وه‌ ئه‌گرین,ئه‌مه‌یه‌ قه‌یرانی ئه‌قڵ و مه‌عریفه‌,ئه‌وه‌ی عه‌قڵ و ڕۆشنبیری بێت له‌ناو كۆمه‌ڵگای ئیسلامیدا بوونی نی یه‌,وه‌حشیگه‌رانه‌ و به‌ سه‌رده‌می ناو ئه‌شكه‌وته‌كان بیر ده‌كه‌نه‌وه‌.
له‌ ناو موسوڵماناندا ڕاده‌ی زوڵم و توندڕه‌وی گه‌یشتۆته‌ لوتكه‌ی بێشه‌رمی,به‌و ڕاده‌ی كه‌ منداڵێك تازه‌ له‌دایك ده‌بێت له‌ ساته‌ وه‌ختی له‌ دایك بوونیدا دینی ئیسلامی به‌ سه‌ردا ده‌سه‌پێنن,ناوی خواو پێغه‌مبه‌ری ئیسلامی به‌ په‌نا گوێیدا ده‌ڵێن,تووندو تیژی ئیسلام هه‌ر له‌ ساته‌ وه‌ختی له‌ دایك بوونماندا ده‌ست پێده‌كات.

سه‌رباری ئه‌وه‌ی زۆرێك له‌ نووسه‌ران و ڕه‌خنه‌گران له‌ میمبه‌ری مزگه‌وته‌كانه‌وه‌ ناویان و كه‌سایه‌تیان له‌كه‌دار ده‌كرێت به‌ هێرشبردنه‌ سه‌ریان به‌و په‌ڕی ڕاده‌ی به‌دڕه‌وشتی.
زیاتر له‌ 5200 مزگه‌وت بوونیان هه‌یه‌ له‌ كوردستان تێیدا په‌یامی ئیسلام بڵاو ده‌كرێته‌وه‌ و تیرۆر به‌رهه‌م دێنێت,سه‌ره‌ڕای ئه‌مه‌ش ده‌ڵێن ئازادیمان لێ‌ زه‌وت كراوه‌,وه‌ك و له‌ سه‌ره‌وه‌ ئاماژه‌م پێدا ئازادی لای ئه‌مان ئه‌وه‌یه‌ ڕێگه‌یان پێ‌ بدرێت له‌ ژێر ئاڵای ئیسلامدا كاری تیرۆرستی و كوشتن و بڕین ئه‌نجام بده‌ن,ئه‌مه‌ ئازادی ئیسلامه‌ لێیان زه‌وتكراوه‌,به‌ڵام به‌هۆی ئه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگای ئێمه‌یان ته‌واو كۆنترۆڵی بیری دووا كه‌وتوی خۆیان كردووه‌,ئه‌وه‌ی دژیان بوه‌ستێته‌وه‌ و ڕه‌خنه‌یان لێ‌ بگرێت ده‌ڵێن گومڕاو كافره‌ و كه‌سایه‌تی له‌كه‌دار ده‌كه‌ن,له‌به‌ر ئه‌مه‌شه‌ ڕه‌خنه‌ گرتن له‌ دینی ئیسلام له‌ كۆمه‌ڵگای ئیسلامیدا بۆته‌ هێڵی سوور و بڤه‌.

به‌ڵام دوای ساڵانی نه‌وه‌ده‌كان كرانه‌وه‌ی هه‌رێمی كوردستان به‌ڕووی ووڵاتانی ڕۆژئاوادا,به‌ خۆشحاڵیه‌وه‌ چه‌ندین نوسه‌ری زاناو به‌ جورئه‌ت هاتنه‌ گۆڕه‌پانه‌كه‌وه‌,به‌ شاره‌زاییان له‌ دینی ئیسلام توانیان چه‌ندین ڕه‌خنه‌ له‌ دینی ئیسلام بگرن به‌ بێ‌ سڵكردنه‌وه‌ له‌ كۆنه‌ په‌رستان,ئه‌مه‌ش دلێری و ئازایه‌تی ئه‌وێت له‌ ناو كۆمه‌ڵگایه‌كی دواكه‌وتوی ئیسلامیدا,هه‌ر زوو نوسینه‌كانی ئه‌م نووسه‌رانه‌یان پێ‌ هه‌زم نه‌كرا,كه‌وتنه‌ سه‌ر هێرشكردنه‌ سه‌ر كه‌سایه‌تیان و فتوای كوشتنیان بۆ ده‌ركردن.
یه‌كێك له‌و نوسه‌ره‌ زاناو دلێرانه‌ كاكه‌ مه‌ریوان هه‌ڵه‌بجه‌یی بوو كۆنه‌ په‌رستان لێی هاتنه‌ ده‌نگ و خۆپیشاندانیان له‌ دژی كرد و فتوای كوشتنیان بۆ ده‌ركرد,به‌ چه‌ندین ڕێگه‌ی نه‌شیاو و ناشرین هه‌وڵیاندا بۆ ناشرین كردنی كه‌سایه‌تی ئه‌و به‌ڕێزه‌,به‌ڵام ده‌ریا به‌ ده‌می سه‌گ پیس نابێت.

به‌ڕای ئێمه‌ مه‌ریوان هه‌ڵه‌بجه‌یی ده‌ریایه‌كه‌ له‌ زانست و زانیاری,جێگه‌ی ڕێزه‌ ئه‌م كه‌سه‌ زانایه‌,به‌ خۆشحاڵیه‌وه‌ كاكه‌ مه‌ریوان وه‌ك ئه‌ركێكی نه‌ته‌وایه‌تی هه‌ستاوه‌ به‌ دروست كردنی قوتابخانه‌یه‌ك له‌ زانست و زانیاری,وه‌ك و چه‌كێكی كوشنده‌ وایه‌ بۆ دڵی تیرۆستان,كاریگه‌ری نووسینه‌كانی له‌ سه‌ر تاكی كورد ڕه‌نگی داوه‌ته‌وه‌,به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌سانێكی زۆری ڕزگار كرد له‌ قه‌یرانی ئه‌قڵ,له‌ مودمینی بیر كردنه‌وه‌ی سه‌رده‌می جاهیلی ڕزگاری كردن.
ئه‌وه‌ی حكومه‌تی هه‌رێم دركی پێ‌ نه‌كردوو هه‌ڵنه‌ستا پێی مه‌ریوان هه‌ڵه‌بجه‌یی كردی,هیوام وایه‌ مه‌ریوان هه‌ڵه‌بجه‌ییه‌كان به‌رده‌وام بن و نه‌ترسن له‌ هه‌ڕه‌شه‌ی كۆنه‌ په‌رستان,ماوه‌یه‌ك له‌مه‌و پێش شه‌ڕواڵ كورتێكی ڕیش پیسی مه‌لا كرێكار ئاسایی نامه‌یه‌كی بۆ ناردم پێی ڕاگه‌یاندم كه‌ به‌ ده‌ستی خۆم خوێنی خۆمم حه‌ڵاڵ كردووه‌,ئاخر ده‌رپێ‌ كورتی ڕیش درێژی جاهیل خوێنی من حه‌ڵاڵه‌ یا كه‌م ئه‌قڵانێكی نمونه‌ی تۆو مامۆستا كرێكاره‌كه‌ت,ڕۆژانه‌ خه‌ریكی له‌ خشته‌ بردنی ئه‌م گه‌نج و ئه‌و گه‌نجن بۆ كاری تیرۆرستی,بوونی كه‌سانی وه‌ك ئێوه‌ خه‌ساره‌تێكی گه‌وره‌یه‌ بۆ كۆمه‌ڵگایه‌كی ته‌ندروست,ئیوه‌ سه‌رچاوه‌ی به‌رهه‌مهێنانی كه‌م ئه‌قڵین له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا,هیوام وایه‌ حكومه‌تی هه‌رێم به‌ زووترین كات به‌خه‌به‌ربێته‌وه‌,كاری جدی بكات بۆ بنه‌ بڕكردنی ئه‌م ده‌رپێ‌ كورتانه‌,بنه‌بڕكردنیشیان ته‌نها به‌ هێزوو چه‌ك نابێت,به‌ڵكوو ده‌بێت شه‌ڕ له‌گه‌ڵ بیرو و بۆ چوونیان بكرێت تاكوو له‌ ڕه‌گه‌وه‌ ووشك بێنن.

لە پێش هاتنی داعش ماڵی شیعی پەرت بونێکی دیاری هەبوو لە عێراق دا، کە ململانێکان بۆ دەسەڵات گەیشتبووە ئاستێکی مەترسیدار ، بە دەرکەوتنی داعش و مەترسیەکان لەسەر قەوارەی شیعی ماڵی شیعی یەکگرتووکرد و زۆر بەخێرای سوپایەکی بەهێزیان بە هاوکاری ئێران دروست کرد بۆ پاراستنی قەوارە و بەرژەوەندیەکانی خۆیان ، لە ژێر هەر فشارێکدا بیت ئاڵوگۆری دەسەڵات کرا لە بەغداد .
بە پێچەوانەوە ماڵی کوردی پێش هاتنی داعش ڕێکخستنێکی زیاتری هەبوو هیواکان زیاتربوون بۆ یەکڕیزی نیشتیمانی ، ماڵی کوردی دوای هاتنی داعش لێک ترازاندنی زیاتر و بێ ڕێزی کردنی زیاتر بە یاسا و پەکخستنی پەرلەمان ودروست کردنی بارێکی ئابووری سەخت و مانەوەی سەرۆکی هەرێم بە نایاسای لە پۆستەکەی بە بیانووی مەترسی لەسەر هەرێم و شەری داعش و پاراستنی دەستکەوتەکان ، کە لە هەمان کاتدا بێ ڕێزی کردن بە یاسا و پاساو هێنانەوە بۆ مانەوە لە کورسی دەسەڵات گەورەترین مەترسیە لەسەر دیموکراسی و پەرتبوونی ماڵی کوردی و لە دەستدانی دەستکەوتەکان چونکە پاراستنی دەستکەوتەکان بە یەکریزی وئیرادەی گەل دەبێت نەک دابەش بوون بەسەر دوو بەرەدا .

لە دوای شەری موسڵ چنینەوەی بەرهەمی شەری داعش کە کورد توانیوێتی زۆری خاکەکەی لە عێراق و سوریا بە دەست بێبێت ، کە پارێزگاری کردن لە سەرەکی ترین کارەکانێتی ، ئەوەی جێی نیگەرانیە نەبوونی پەیوەندیەکی دروست و تۆکمەیە لە نێوان کوردستانی رۆژئاوا و باشوردا کە هۆکارەکەی بنەماڵەی بارزانین کە ناتوانن پەیوەندی لەگەڵ هیچ هێزێکی کوردستانی دروست بکەن کە ئامانجیان دیموکراسی و حکومەتی یەکگرتووبێت بە مانای بەرژەوەندی هاوڵاتی و کوردسستان .

بەپێچەوانەی ئەو بۆچونە سیاسیەی کە دەڵین دوای داعش هەڵبژاردن لە عێراق و کوردستان دێتە ئاراوە و باروودۆخەکە ئاسای دەبێتەوە ، ئەوەی ڕوودەدات نەهامەتی زیاترە و جەنگی زیاترە ، چونکە هەڵبژاردن خزمەتی هێزە سەرەکیە بەهێزەکانی دوای داعش ناکات نە لە عێراق نە ک لە کوردستان ، بەو پێیەی لە کوردستان پارتی دیموکراتی کوردستان کە بەشێکی زۆری هێزوئەو چەکەی کە وەک هاوکاری هاتۆتە کوردستان دەست بەسەردا گرتووە وە بەشێکی زۆری نەهامەتیەکانی کوردستانی بەردەکەوێت لە بارودۆخی ئابووری و بێ ڕێزی کردن بە یاسا و زیندوو کردنەوەی دوو ئیدارەیی ، بۆیە هەڵبژاردن خزمەتی بنەماڵەی بەرزانی ناکات لە کاتی ئێستادا و بەرژەوەندیەکانیان دەکەوێتە مەترسیەوە .

پارتی ساڵانێکی زۆرە چاوەڕێ دەکات ناوچەکانی زۆنی سەوز بکەوێتە کێشەوە و تا بە هەر ڕێگەیەک بێت بتوانێت ئەو هەلە بقۆزێتەوە کە ناوچەی فەرمانڕەوای خۆی فراوان بکات .
لە عێراق بە هەمان شێوە هێزە شیعیەکان کە خاوەنی نەهامەتیەکانی باشوور و ناوراستی عێراقن کە ئەمڕۆ هەڵبژاردن خزمەتیان ناکات کە خەڵکی عێراق لە کاتی ئێستا دا ڕۆشنبیری سیاسیان زیاترە لە ڕابردوو دەنگ بەو هێزە تەقلیدیانە نادەن کە بەناوی دینەوە چەوساندویانەتەوە .

پاش شەری موسڵ ئەو هێزە زۆرەی حەشدی شعبی کە ئێران پشتگیریان دەکات کە ئامانجیان فراوان کردنی دەسەڵاتی شیعی و دەستگرتنە بەسەر نەوتی کەرکوک دا باشترین کاتە کە لە سنورەکانی کوردستان نزیک بوونەتەوە بە هۆی شەڕی موسڵەوە کە ئێران دەیەوێت دەسەڵاتیان فراوان بکات ، بە و پێیەی کەرکوک کە لە ژێر دەسەڵاتی یەکێتی دایە نزیکە لە ئێرانەوە دەکەوێتە دوڕیانێکی زۆر ترسناکەوە ..بەم شێوەیە :

یەکەمیان : دژی حەشدی شعبی بجەنگێت بە لایەنی کەمەوە ئێران لە خۆی بڕەنجێنێت کە هاوکاریەکانی ببڕدرێت لەلایەن ئێرانەوە هەروەها بەرژەوەندیە ئابووریەکانی بکەوێتە مەترسیەوە کە بەشێکی زۆری خۆی لەو نەوتەدا دەبینێتەوە کە لەڕێگەی ئێرانەوە دەینێرێتە دەرەوە لەم کاتەدا دەبێت تەسلیمی پارتی بێت بەو مانایەی نەک تەنها پاشکۆی بڕیاری یسیاسی پارتی بێت دەبێت تەنازوولی گەورە بۆ بنەماڵەی بەرزانی بکەن ، چونکە پارتی هێندە حیزبێکی ڕەسەن نیە کە کە یەکێتی بەو هەموو خەباتەوە کە هاوفکری پارتیە لە بنەماڵەکردنی زۆنی سەوز ببێتە نێچیرێک بۆ ئەوەی نەیخوات ( ساڵانێکە پارتی هەوڵ و بەرنامەی بۆ قوتدانی یەکێتی داناوە ) .

دووەمیان : ڕێکەوتنە لەگەڵ ئێران کە زۆنی سەوز بە سلێمانی و کەرکوکەوە بخاتە بەرژەوەندی ئێرانەوە دوو ئیدارەی بچەسپێنێت کە لەم کاتەدا لە بەرژەوەندی زۆنی سەوز نابێت ، کە دژایەتی ئەمریکا بکەیت کە دەیەوێت شریتێکی ئەمنی لە کوردستانی رۆژئاواوە درێژ بێتەوە بۆ کورستانی باشور تا سنورەکانی ئێران لە پێناوی پاراستنی ئاسایشی ئیسرائیل و دابڕانی حکومەتی سوری لە هەر چوار لاوە تا لە ئایندەدا لە سینارۆیەکی ترسناکی ئاسانتردا تێوەی بگلێنن .

هەروەها بونی پکک لە سنجار هۆیەکی باش بوو تا پارتی لە دوای شەڕی موسڵ بەکاری بێنێت بۆ دروست بوونی ئاڵۆزی تا خۆی لە دیموکراسی و هەڵبژاردن بدزێتەوە بەڵام بەهۆی ڕۆشبیری سیاسی پکک ودیدو تێگەشتنیان لە ڕووداوەکان و باروودۆخی ئێستای ناوچەکە هەوڵیان دا بە ڕێکەوتن بگەنە چارەسەر.

ئەگەر هیزە شیعیەکان هێرش نەکەنە سەر کوردستان و لە داهاتوودا ئاڵۆزی لە نێوان پکک و پارتی درووست نەبێت لە کوردستانی باشور پکک بکشێتەوە بە پێی ڕێکەوتنی نێوانیان هیچ ڕێگەیەک نەمێنێت بۆ خۆ دورخستنەوە لە هەڵبژاردن پارتی کارتەکانی دەسوتێت بۆیە پارتی بە هەر ڕێگەیەک بێت جەنگ هەڵدەگیرسێنێت .

ئیبۆ گیان
لەو ڕۆژەی ڕا تۆم دیت
پشتت وەدینگەی مزگەوتێ دابوو
لەو ڕۆژەی ڕا
لەپێش بێرایی مزگەوتێ
لەگەڵ منداڵانی گوندی بەدەورتا هەڵدەپەڕین؛ ئیبۆ شێت!..
دەزانم عەقڵ درۆزنە..
ژیری بێباکە!
ئای ئیبۆ گیان..
ئای لەشێتی وئای لەتۆو
ئای لەو پشتەدەستەی مام کەریم !..
وجود شێت و (کانت) شێت وئیبۆش هەر شێت!..
ئەو نامۆییەی لەدڵت بوو
هەموو جارێ دەبوە وەڵامی پرسیارێ..
ئیبۆ گیان بۆچی شێت بوویت؟!
– شەکرو تۆچا
چی تر؟…
– کچی خاڵم…
پێکەنینی عاقڵەکان !
– دایکت ناوی چیە؟!
بەشەرمەوە سەرت ئەخستە سەر چۆکت و
دەتگوت: گوڵچین!..
هەموو جارێ
کەدەهاتیەوە بۆ ماڵمان
زۆر پێم خۆش بوو دەستت ئەبردەوە باخەڵت و
کۆلن ویلسۆنت دەرئەهێنا بۆ چایە، پەرداخە پلاستیکیەکەت!..
پاشێ دەتگوت:
دایە گوڵچین هەر پێم دەرێ؛
سوقڕات شێت بیت ئەتو شێت نیت!..
گەلەک دڵم شاد ئەبوو گەلەک
وەختی دەهاتیەوە گوندی و دەستی (فرۆید)ت دەگرت
هەموو جارێ وەختی نوێژێ دەتهێنایە ناو مزگەوت و
لەگەڵ ئێمە نوێژپێ دەکرد نوێژ!..
چەند خۆش بوو ئیبۆ گیان!
کەلەکۆڵانی پشت ماڵی مام کەریم و
هەندێ جاریش پێش بێرایی ماڵی ئێمە
دووگوردت ڕادەخست دووگورد
دەتگوت ئەوە بۆ نیەتی (بوزا)یە!..
ئەدی وەختی توڕە بوویت و
نوشتەی وەضعیی ئۆگۆست کۆنتت جڕبەجڕ کرد!؟
کتێبەکەی مارکست سەروابن گرتوو دەتگوت:
وەها ڕاست تر دەخوێنمەوە!..
ئای ئیبۆ گیان! ئیبۆ شێت!
یارمەتیم دە..
با وێڕابگەم؛ گەشتەکانت ومناڵی خۆم بنوسمەوە
ئیبۆ کوی؟
چاکم.
بۆ کوێ؟
ژوانم هەیە لەگەڵ مەلەک، مەلەکی تاووس
ئای.. ئیبۆ شێت!
ئای کە وجود ئاوساوی شێتی وسەرگەردانیە!..
ئیبۆ گیان
ئەو رۆژە زۆر خۆش بوو
کە دەستی (کافکا)ت گرتبوو
لەگەڵ ئێمە هاتنە یاری خوش خوشانە!..
یاری لەگردی ڕواندزێ!!!
ئەها گوتت هاوڕێی (نیتشە) شێتەیە!؟…
ئای کە جوان بوو وەختی (هیگل)ت بەخەبەر هێنایەوە!
جاڕێکیشیان زۆر پێکەنیم کە گوتت:
حاموڕابی نازانێت یاری خەتخەتێن بکات هەتا سەدام لەحوکم بێت!
ئیبۆ گیان..
لەو ساوە دەزانم..
من شێت و
هیگڵ شێت و
کافکا شێت و
کانت شێت و
کۆلن ویلسۆن سەرگەردان و
نیتشە بێ عەقڵ و
بوزا ئاوارەو
ئۆگۆست کۆنت داماوو
سوقڕات شێت و
ئەفلاتون لەخەیاڵ پڵاوو حامورابیش شاگەشکە!!!..
تەنیا تۆی وبەس تەنیا تۆ
بەس تەنیا تۆی ئاقڵ وژیر، ئیبۆ شێت!..

بۆتان لەتیف ماویلی(پایان)
…………………………………………..

کە منداڵ بووین، لە قوتابخانەی سەرەتاییدا دەمانخوێند، لە کتێبی خوێندنەوەی ـ عەرەبی ـ و لە کتێبی خوێندنەوەی ئینگلیزیشدا، کۆمەڵە چیرۆکێکی کورتی ئەفسانەیی خۆشیان تێدابوون، چێژ و خۆشییەکی زۆرمان لە خوێندنەوەی ئەو چیرۆکانە وەردەگرت.. لەو چیرۆکانی کە لەیادمن (لەقلەق و رێوی، گورگ و بەرخۆلە، شێر و مشک، رێوی و کەڵەشێر، مێروولە و کولـلە، شوان و گۆزەڵەڕۆنەکەی، دوو مراوی و کیسەڵێک، کیژۆڵە لادییەکە و گۆزە شیرەکەی، ئاشەوان و کوڕەکەی و گوێدرێژەکەی، شوانە درۆزنەکە و گورگ، قەلەڕەش و رێوی، مریشکی هێلکەزێڕ، رێوی کلک بڕاو، دوو هاوڕێ و ورچێک، کەروێشک و کیسەڵ، کۆبوونەوەی مشکان، تیتیلە و بیبیلە، کۆتر و مێروولە، ماسییەکی بچکۆلە و راوکەر، هێز لە یەکێتی دایە،قەلەڕەش و گۆزە، چەقەڵ و قەلەڕەش،… تاد) لەو کتێبانەدا ناوی چیرۆکنووسەکان نەنووسرابوون، ئێمەش لەو تەمەنەدا مەراقی ناوی نووسەرەکانیان نەبووین، ئەوەشمان بە خەیاڵدا ناهات و لە مامۆستاکانمان ناپرسی کە چۆن (رێوی، لەقلەق، گورگ، چەقەڵ، قەلەڕەش، کەڵەشێر، کیسەڵ، شێر، کەروێشک، بەرخ، دار،… تاد) وەکو مرۆڤ قسەدەکن.

ئێستا دەزانین کە بەشێک لەو چیرۆکە ئەفسانەییانە لە نووسینی (ئیزۆپ ـ یۆنانی) و بەشە زۆرەکەشی لە نووسینی (لافۆنتین ـ فەرەنسی) یە، بەشێکیشیان چیرۆکی فۆلکلۆری و ئەفسانەیی کوردیمانن.
چیرۆکی ئەفسانەیی، جۆرێکە لە جۆرەکانی چیرۆک، رووداوەکانی چیرۆکە ئەفسانەییەکان راست نین و هەڵبەستراون و خەیاڵ دایڕشتوون.. خەیاڵیش هێندە بە جوانی و فەنتازی و چێژەوە رازاندوونێتەوە، گوێگر و خۆێنەر وا هەست دەکەن کە راستین.. چیرۆکە ئەفسانەییەکان بە زمانی ئاژەڵان و باڵندە و مێروو و درختەکانەوە نووسراون.. بەڵام لە راستیدا ئیلهامی ئەم چیرۆکانە لە خودی رەفتارەکانی مرۆڤەکانەوە وەرگیراون. چیرۆکنووس لە ترسی دەسەڵاتدارانی زۆردار و ستەمکار و سیاسەتمەداران و بەدکاران، بە زمانی ئاژەڵ و باڵندە و درختەوە، گوزارشتیان لێکردوون.

واتا چیرۆکی ئەفسانەیی جەڤەنگین، بۆ نموونە:( گورگ هێمای هارییە، چەقەڵ نەوسنی و چڵێسی، رێوی فێڵبازی، شێر زۆرداری و قورخکردنی دەسەڵات، مەڕ گەلێکی داما و بێدەسەڵات، سەگ ئەمەکی، مار بەدکاری، کوێدرێژ بێهۆشی، پشیلە سپڵەیی هەڵۆ ئازایی،… تاد).. بەڵام مەرج نییە کە ئەم خەسڵەتە جەڤەنگی و هێماییانە چەسپاونین، هەندێ جار رێوی دەبێتە هێما و مژدەی خێرخوازی، کە مرۆڤ بۆ کارێکی خێربچێت و گەشبینی و بەختیاوەریی بە دوادابێت، لە کوردەواری دا دەڵێن:(رێوی هاتووە بە پیرتەوە).. هەر لە ناوەڕۆکی ئەم چیرۆکە خەیاڵئامێزانەدا، گەلی رەخنە و توانج و پلار و تانە و تەشەر و لۆمە و قسەی بە توێکڵ هەن، رەنگە چیرۆکنووسانی چیرۆکی ئەفسانەیی نەیان وێرابێت کە بە راشکاوی ئەوەی دەیانەوێت دەریان بڕن و لە چیرۆکی ریالیستیدا ئەو رەخنە و توانجانە بە ئاشکرا بەو کەسانە بگەیەنن کە مەبەستیانە.. باشترین نموونەی چیرۆکە ئەفسانەییەکان، چیرۆکەکانی فەیلەسووفی هیندی (بەیدەبا)یە کە لەژێر ناوی(کلیلە و دیمنە)دان نووسراون.. هەروەها چیرۆکەکانی (هیزیودۆس ـ یۆنانی) و (ئیزۆپ ـ یۆنانی) کە چەند سەدەیەک بەر لە زایینی نووسیویانن، دووریش نییە ئەەوانیش لە دەمی خەڵکییەوە هەندێ لەو چیرۆکانەیان وەرگرتووبن و بە ناوی خۆیانەوە لە فۆرمێکی ئەدەبیدا نووسیویانن.. چەندین چیرۆکی ئەفسانەییش هەن کە بۆ سەردەمی فیرعەونییەکان(میسرییە کۆنەکان) دەگەڕێنەوە.

بێگومان گەلی کوردیشمان خاوەنی گەنجینەیەکی پڕ لە دەیان چیرۆکی ئەفسانەیی و فۆلکلۆری و میللی و هەقایەتە.
ئەفسانە و چیرۆکی ئەفسانەیی لە کولتووری هەموو گەلانی دنیادا هەیە، بووە بە بەشێکی نەمر لە کەلەپووری میللی و نەتەوایەتی.. هەندێ لە چیرۆکە ئەفسانەییەکان بوونە بە ئەفسانەی جیهانی و، هەر گەلێک رەسەنایەتییان بۆ خۆی دەگەڕێنێتەوە.
چیرۆکە ئەفسانەییەکان پڕ لە پەندی جوان و لە قسەی نەستەق و لە ئامۆژگاری بەسوود و لە چاکەخوازی و لە وانەی پەروەردەیی و کۆمەڵایەتی و لە رەفتاری راست و لە بەهای جوان .. هەروەها پڕن لە رەخنە و پلار و توانج و تانە و تەشەر و لۆمە و، پەردەهەڵماڵینی ستەمکاری و زۆرداری و چەوساندنەوە و نادادپەروەری.
منداڵان چێژ و خۆشییەکی زۆر لە خوێندنەوەی چیرۆکە ئەفسانەییەکان وەردەگرن، چونکە هەستیان دەبزوێنن و گەشە بە چێژ و حەزی ئەدەبی و هونەرییان دەکەن و ئاسۆی رۆشنبیرییان فراوانتر دەکەن و فەرهەنگی وشەکانیان دەوڵەمەنتر دەکەن.. تا ئەمڕۆش تام و چێژی ئەم چیرۆکە ئەفسانەییانە کاڵ نەبوونەتەوە و کاڵیش نابنەوە.. بۆیە بەشێکی زۆریان بوونەتە بابەتی کتێبەکانی خوێندنەوەی قوتابخانەی بنەڕەتی لە پرۆگرامی خوێندنی زۆربەی وڵاتدا.. چونکە چیرۆک هۆکارێکی گرنگی فێربوون و پەروەردەکردنە.. لە ئەمڕۆشدا بەشێکی زۆری چیرۆکنووسان و شاعیرانی ناسراوی منداڵان لە جیهاندا، چیرۆکەشیعری ئەفسانەیی یا بۆ منداڵان دەنووسن.. لە شاعیرانی ناسراوی کوردیشمان کە بێجگە لە شیعری ئاسایی، چیرۆکەشیعریش بۆ منداڵان دەنووسن نموونەیان کاک (لەتیف هەڵمەت)ە.

نووسەری بەناوبانگی فەرەنسی (جان دی لافۆنتین) گەورە نووسەرێکی چیرۆکەشیعری ئەفسانەییە بۆ منداڵان، کە لە جیهاندا بە (شای چیرۆکەشیعر و مەتەڵ و ئەفسانە) ناسراوە.. تا ئەمڕۆ لەم بوارەدا هێچ شاعیر و چیرۆکنووسێک لە جیهاندا نەگەیشتوونەتە ئاستی لافۆنتین.
(جان دی لافۆنتین) لە (٨ی/گەلاوێژ/١٦٢١) لە شارۆچکەی جوانی (شاتوتیری) لە هەرێمی (شامباین) لە فەرەنسا، لە خێزانێکی دەوڵەمەند لە داک بوو.. لە پاریس درێژەی بە خوێندنی باڵا دا، لە کۆلێژی یاسادا بڕوانامەی وەرگرت و مۆڵەتی ئەوەیان پێدا کە وەکو پارێزەرێک کاربکات.. لافۆنتین لە زمانی فەرەنسیدا زۆر زیرەک و شارەزابوو.. بە ئەندامی (ئاکادیمیای زمانی فەرەنسی) هەڵیان بژارد.. لافۆنتین لە ساڵی(١٦٤٧) لەگەڵ (ماریا هێریکارت) ی تەمەن چواردە ساڵان دا، هاوسەرگیری کرد.. لە ساڵی (١٦٥٣) دا (چارلز)ی کوڕیان لە دایک بوو، گەرچی نێوان خۆی و هاوژینەکەی ساردوسڕ بوو، بەڵام لەیەکتری جیانەبوونە، ماریا و چارلز لە (شاتوتیری) دەژیان، بەڵام لافۆنتین لە پاریس دەژیا.

لە راستیدا لافۆنتین بە داهێنەری چیرۆکەشیعری ئەفسانەیی دانانرێت، خۆشی نایشارێتەوە و دان بەوەدا دەنێ کە چیرۆکە ئەفسانەییەکانی (ئیزۆپ)ی یۆنانی و (بەیدەبا)ی هیندی و (ڤیدەر)ی لاتینی و چەند چیرۆکنووسێکی کەش کاری تێکردوون و سوودێکی زۆری لێوەرگرتوون.. تا ئەو رادەیەی کە بەشێک لە چیرۆکەکانی لە گەڵ چیرۆکەکانی ئێزوپ دا تێکەڵبوونە.. هەندێ لە چیرۆکەکانی ئێزوپ دراونەتە پاڵ لافۆنتین، یا بە پێچەوانەوە.

بەڵام ئەوەی کە جیاوازییان بە چیرۆکە ئەفسانەییەکانی لافۆنتین بەخشیون.. ئەوەیە کە لافۆنتین چیرۆکەشیعرەکانی بە شێوازێکی ئەدەبی و هونەریی هێندە ناسک و شیرین و جوان داڕشتوون.. کە شەقڵی جیاوازیان و تایبەتمەندییان پێوە دیارە.. چیرۆکەکانی کورتن و زیادەڕۆییان تێدا نییە.. بە زمانێکی ناسک و ساکاریش دایڕشتوون.. چیرۆکەکانی کەوتنە سەر زاری منداڵان و گەورەکان لە فەرەنسادا.. بۆ سەر زۆربەی زمانەکانی هەموو جیهان وەریان گێڕاون.. بەشێکیشیان وەرگێڕاون بۆ سەر زمانی کوردیمان، بۆ نموونە (پیرەمێرد)ی نەمر(رێوی و کەڵەشێر)ی لە شێوەی چیرۆکەشیعردا هۆنیوەتەوە.. تام و چیژی وەرگێڕانەکەی پیرەمێرد، لە دەقەکەی لافۆنتین گەر زیاتر نەبێت کەمتر نییە.. (فایق بێکەس)یش هەر بە چیرۆکە شیعر(دوو مراوی و کیسەڵێک)ی هۆنیوەتەوە، بە هامان شێوە (هـەژار موکریانی) (کۆبوونەوەی مشکان)ی هۆنیوەتەوە..

بە لای منەوە شانۆگەری(موحاکەمەی مام چەوەندەر) کە شاعیری گەورەی کوردمان (عەبدوڵڵا گۆران) کە بە چیرۆکەشیعر بۆ منداڵانی نووسیوە، کە زادەی بیری گۆران خۆیەتی، لە ئاستی چیرۆکە شیعرییە ئەفسانەکانی لافۆنتین کەمتر نییە
گەلێ لە شاعیر و چیرۆکنووسانی جیهانی سوودیان لە ئەفسانەکانی لافۆنتین وەرگرتوون و بوونە بە ئیلهام بۆیان، لەوانەش (ئیگناسی کراسیسکی)ی پۆڵەندی و (ئیڤان کریلۆڤ)ی روسی و میری شاعیرانی عەرەب(ئەحمەد شەوقی) ی میسری ـ کە بە رەچەڵەک کوردە.. چەندین شاعیر و چیرۆکنووسی کەش.. سوودیان لە ئەفسانەکانی لافۆنتین وەرگرتوون.. بە تایبەتیش (ئەحمەد شەوقی) کە خۆشی لە پێشەکیی دیوانەکەیدا، ئاماژەی بەم کارتێکردە کرردووە.

دەتوانین کارەکانی لافۆنتین بکەین بە سێ بەشەوە:(بەشی یەکەم: فابلیس) واتە (چیرۆکەشیعرە ئەفسانەییەکان)،
(بەشی دووەم: کۆنتیس) واتە (گەنجەفە و مەتەڵ و هەقایەتەکان)،(بەشی سێیەم) کارە ئەدەبییە هەمەڕەنگەکانی تری.. بەڵام لە جیهاندا زیاتر بە بەشی یەکەم ناسراوە، کە توانا و بەهرە و بلیمەتی و جیاوازی لافۆنتین دەردەخات.
لافۆنتین لە ماوەی(٢٦) ساڵدا، لە (١٦٦٨تا ١٦٩٤) لە دوانگزە کتێبی چاپکراودا (٢٤٣) چیرۆکەشیعری ئەفسانەیی بڵاوکردۆتەوە.. سێ لە کتێبەکانی لە دوای کۆچکردنی خۆی چاپکران.
چیرۆکەکانی بە زمانی ئاژەڵ و باڵندە و زیندەوەر و دار و درەختەوە نووسیون، لە هەندێ لە چیرۆکەکانی مرۆڤیش رۆڵیان هەیە.. لافۆنتین دەڵێ:” بۆ رێنمایی مرۆڤ ئاژەڵم بەکارهێنا” بە زمانی ئەم ئاژەڵ و باڵندە و درەختانەوە، رەخنە دەگرێت و توانج و پەلار لە: زۆرداران، ستەمکاران، فێڵبازان، ناپاکان، لەخۆباییبوان، نەزانان، بەدکاران، نادادپەروەران دەگرێت، ئامۆژگاریی ئەوەش دەکات کە: دڵسۆزی، سۆز، خۆشەویستی، بەزەیی، بەرجەستەبن.

چیرۆکەکەکانی لافۆنتین بە زۆری پەندێک یا بە ئامۆژگارییەک یا بە رستەیەکی رەوشتی کۆتاییان دێت، بۆ نموونە چیرۆکی: (گورگ و بەرخۆلە) دا مەبەستکەی ( کە زۆر هـات قـەواڵە بە تاڵە) لە چیرۆکی ( شـێر و مشک) دا مەبەستەکەی( زۆر جار هێز و لە خۆبایی بوون مرۆڤ لە تەنگانە رزگار ناکات، دەشی کەسێکی بچوک فریای بکەوێ و رزگاری بکات) لە چیرۆکی (قەلەڕەش و رێوی) دا مەبەستەکەی(نابێ مـرۆڤ بە هەڵـنان و بە ستایشی مەبەستدار فریوبخوات و بخەڵەتێت..ئەوەی هەیەتی لە دەستی بدات) لە چیرۆکی (مریشکی هێلکە زێر) مەبەستەکەی (چاونەزێڕی و تەماحکارییە) لە چیرۆکی (مێروولە و کولـلە) دا مەبەستەکەی( دەستی ماندوو لەسەر سکی تێرە) و (ئەوەی بۆ بەیانی کار نەکات بە برسێتی دەمێنێتەوە) لە چیرۆکی ( لەقلەق و رێوی)دا مەبەستەکەی (ئەوی فێڵ بکات فێڵی لیدەکرێت).. لافۆنتین لە بەشێکی زۆری چیرۆکەکانیدا مەبەستی چیرۆکەکەی بۆ خوێنەر بەجێهێشتووە.

لافۆنتینی شاعیر و چیرۆکنووس و شانۆنووس لە (١٣ی/گوڵان/١٦٩٥) لە لە شاری پاریس کۆچی دوایی کرد.
وەکو رێزلێنانێک بۆ (جان دی لافۆنتین) فەرەنسا لە ساڵی (١٩٩٥)دا کۆمەڵێک پوولی پۆستی چاپکرد کە وێنەی لافۆنتین و پاڵەوانی چیرۆکەکانی لەسەر بوون.. هەموو چیرۆکەشیعرەکانیشی لەژێر ناوی(ئەفسانەکانی لافۆنتین) لە کتێبێکدا چاپکرد.. لە شاری (پاریس)یش پەیکەرێکیان شایستەیان داناوە.. لە ساڵی (٢٠٠٧) دا فیلمێکی سینەمایی دەربارەی ژیانی لافۆنتین لە ژێر ناوی(جان دی لافۆنتینی چاونەترس) لە پاڵەوانێتی (لـۆرت دۆیتـش) کە رۆڵی لافۆنتین دەبینێ.. ئەم فیلمە لە پاریس نمایش کرا.

نەرویج: ٢٠١٧

-١-
لە هەرێمە کاولکراوەکەی خۆمەوە، دەڕۆم… تاکوو، ئەفریقانامە بنووسمەوە.
بێئەوەی خاک و ئاسمانی عەرەبستانی سعوودی بگرمەوە.
ناشمەوێت: بە لای کوێتی بێدەنگدا تێپەڕم،
وەک ئەو مارەی کیف لەسەر جادە بە جێدێڵێت و دەبریسکێتەوە.
یان، قەتەڕی سەرسووڕهێنەری پلاندانەری ئاژاوەگێڕ، ببینمەوە.
نە بەحرێنی دوو هەوێ و، نە یەمەنی دوو خەسوو و،
نە عومانیش، بە چاوێکی شانشینە بازرگانەکانی ئیماڕات ببینمەوە.
لە پەسابەندەری ئێرانەوە، بە بەلەمێکی بچووکی ئەسغەری هاوڕێم دەپەڕێمەوە.
یەکەم شوێنیش کە بۆی دەچم: جیبۆتی دەبێت و، ماوەیەک لێی دەمێنمەوە.
لەگەڵ منداڵەکانی وێ: بە هەردوو زمانی عەفاریی و سۆماڵی،’١’ ئاخاوتن دەکەمەوە.

-٢-
خۆ هێندە خۆشە، وەکوو ئەو دێهاتییانە، بە جلێکی سوننەتییەوە بگەڕێیت.
لە بری هۆڕنە: گوێت لە هۆقەی گامێش بێت.
شەوێکیش لە ئەسمارا نامێنمەوە.
لە دێهاتێکی نزیک وێ: سەرقاڵ دەبم بە پەمۆ چنینەوە.
بە تیگرینییەکی’٢’ پەتی، بەو کچە لیچ ئەستوورە دەڵێم:
با پێکەوە، قاوەیەک بە تامی وڵاتەکەت بخۆینەوە!.

-٣-
غلۆر بوومەوە بەرەو ئەسیوپیا،
لە دەرگای مرۆڤایەتییم دا:
کە چوومە ژوور، کۆنترین ئێسکوپروسکم تێدا دۆزیەوە.
دەستبەجێ، نامەیەکی مێژوویی، بە ڕێنووسی گەعزم’ ٣’ نووسی و،
بە جێمهێشت، بۆ وەی هەرکەس هات، لە یەکەم شارستانێتیی بکۆڵێتەوە.
ئەو وەختەش کە چوومەوە، هەندێکیان لە ڕقان،
پێیان دەگوتم : کاکی حەبەشە بەخێرێیتەوە!.

-٤-
هیچ خۆشییەک نابینم لەو مۆگادیشۆیە’٤’
چەتەکانی دەریا، وەک ئەوانەی لای خۆمان،
کەرامەتی نیشتمانەکەیان، بە بەرچاوی وڵاتانەوە شکاندووە.
گەر بڕوا ناکەن، سەیری چزدانەکەتان بکەن:
بزانە، لە سایەی نەوت و دەوڵەتەوە، چەندی تێدا ماوە!.

-٥-
لە شوێنی وەستانی شەمەندەفەرەکە بووم، لە مۆمباسا،’٥’
چاوەڕێم دەکرد: ئامینە کینیایی،’٦ ‘ بگەڕێتەوە لە ئۆگەندا.
تاکوو بچینە دامێنی شاخی کلیمانجاڕۆ،’٧’ باسی مۆسیقا بکەین.
کەچی چەکدارێک لە نێویاندا، هەمووی بە دیل گرتبوون.
ویستبووی شۆڕشی مائوو مائوو،’٨’ هەڵگیرسێنێتەوە، بۆ یاخیبووان.
کە ئامینەی بینی بوو، چەکی دانا و دەستیدایە گیتار،
دوای ماوەیەک بوو بە مۆسیقار!.
سێ قۆڵی چووینە ماسای،’٩’ لە بەردەم خەڵکانی وێدا:
بە تەنیا، دەستمکرد بە ژەنینی تار!.

-٦-
وەک زەنگباریی و تانگانیکایی،’١٠’
بە زمانی سەواحیلی، بە یەکدی دەڵێین: دادا و کاکا.’١١’
وەرن با لە تانزانیادا یەکبگرینەوە.
ڕابردوومان، وەک گەڵای تووتن بە شیشەوە دەخەین،
بۆ وەی وشک بێتەوە.
وەک سیگار دەیپێچینەوە و،
بە نۆرە مژی لێ دەدەین و، دوکەڵ بە با دەکەینەوە!.

-٧-
جارێک، چووم بۆ گەشت.
بە دیوانی گۆرانەوە: دیتم، سروشتی نێو چەمەن و بەندەن و دەشت.
بە مەقڵییەکەوە، لای کەناراوەکانی ڤیکتۆریا’١٢’ دانیشتم،
حزوورخواییم بۆ سادق هێنایەوە، بۆ دوو شیشە گۆشت.
دوایی، بە کەشتییەک، چوومە پۆرت لۆئیس،’ ١٣’ لە نێویدا:
شیعرەکانی لۆرکام خوێندەوە…
ڕێک “بەکر عەلی”م بیرکەوتەوە، کە شەهید کرا.
چەند شەوێک، لە ئەنتاناناریڤۆ،’١٤’
چوومەتە سەر گۆڕی ” ژان- ژوزێف”،’١٥’
شیعری “نامەیەک بۆ خوا”ی شێرکۆم بۆ خوێندۆتەوە.
بۆ سبەی دوا ئێوارەکەی، لە مۆرۆنی’١٦’ بووم.
بە یادی زەریای هیندی، ماسییەکم سوورکردبۆوە.
وەک ژەنەڕاڵی پاییز، بە یادی تانجەڕۆ،
قولابم خستبووە نێو ئاوەکەوە.
خۆشتر لەوە، ئەو خێڵەکییانەی وێ…
وایاندەزانی من بازرگانێکی شیرازییم،
هاتبم، بۆستان و گوڵستانی سەعدی، بە خەڵک بفرۆشمەوە.
دوایی زانیان کە من کوردێکم و، بۆ وە هاتووم،
لە گشت وڵاتانی ئەفریقادا:
هەردوو چامەکەی نالی و سالم بخوێنمەوە!.

-٨-
ڕەنگیش، لە جۆردا: پۆزی بە ڕەش و سپییەوە لێ دەدا.
وەک ئەو کوڕە ڕەشپێستەی مۆزامبیق،
کە بە تاقمەیەک ددانی سپییەوە، زاری دەکردەوە:
هەرچی ڕەنگ بوو، بەسەر لێوی ئەستووریدا دەڕژا و،
شینومۆر دەبۆوە، لە پێکەنیندا!.

-٩-
ئەو کچە مالاوییەی، بە شەبقەیەکی ھەسیرییەوە دەرکەوت:
یەکەم لێدوانی ئەوەبوو،
گوتی: ئەو کوڕەی وێنەی منی چرکاندووە:
لە حەمام، سەد دانەی لێ شۆردۆتەوە!.

-١٠-
بە تراکتۆرێکی شڕەوە، ڕۆژ تا ئێوارە:
ئەو دەشتە کشتوکاڵیانەی نێو زامبیام دەکێڵا.
چ جووتیار بوو، گەنمیان پێ دەکرد، تا قاتوقڕی ڕوو نەدا.
لەوان وابوو، من یوسفم و، هاتبم بۆ وەی:
بە تەفسیری خەونێکەوە، وڵاتیان بۆ بوژێنمەوە.
هەتا ڕاوچییەکان، دەست نەگرنەوە بەسەر وڵاتدا.
تاکوو مس و پۆڵا، ئاودیو نەکەنەوە، بەولا و لادا!.

-١١-
بەیانیان، لە تەڕەباری کارم دەکرد: بەس قارچکم دەفرۆشت.
لەوێ، کووزەڵەم، هەر وە چنگ نەدەکەوت.
ئەو ژنە مەمک چرچ و شۆڕانەی دەهاتنە لام:
داوای دوو دەسکە کەوەریان لێ دەکردم،
وەک ئەوەی هیچ دڵۆپە خوێنێک لە لەشیاندا نەبێت.
یەکیان: کچکەی، گوارەی شینی لە گوێدا بوون،
دەترسام، لەوەی وەها تووشم بکات:
تەڕەبارەکەشی بۆ هەڕاج بکەم: بەشی شەوێکی ئەوم نەکات.
لە هەرارێ،’١٧’ بەرگەم نەگرت و، ڕێم لە گابۆرۆن’١٨’ نا.
لەوێ سەرقاڵ بووم بە نیکڵ و پۆڵا.
دوای ماوەیەک، ڕێم کەوتە کیمبیرلی،’١٩’
لە چاڵە گەورەکەدا هەر ئەڵماسم دەردەهێنا.
دەگەڵ پاشای لیسۆتۆ’٢٠’ دانیشتم،
ڕێکەوتم جلوبەرگ و پێڵاوی وێ،
هەناردەی بکەم، بۆ نامیبیا.
کە ڕێشم کەوتە نیشتمانی سوایزلەندە: پاشای سێیەمم بینی،
گوتی، ئەوە بۆ نەهاتبووی، خۆ ژنی چواردەیەمیشم هێنا!.
منیش بە پێکەنینەوە، پێم گوت:
گەر لە کوردستان دەژیای،
دەمێک بوو، ڕەزگیان دەنای!.

-١٢-
بە بێدەنگی، ماوەیەکی زۆر لە کەرتی کابیندا’٢١’ دەژیام.
قووماشی پورتوگالیم لە سائۆتۆمێ’٢٢’ڕا دەهێنا:
ئیشی دوورینم دەکرد.
یەکێ، بە قەوچەقەوچی بنێشتەوە، دەیگوت:
با هی من شێوازی پەڕپەڕی بێت.
یەکێ، بە سەرپایەیەکی دڕاوەوە، دەیگوت:
من لە خێڵکەی ئەوبەرم، با سوننەتی بێت.
کچێکی ڕەشتاڵەش دەهاتە لام، کە کەمەرم دەگرت،
بزانم چەند سانتیمە: ڕێک پاڵ دەکەوت.
وەک ئەوەی من لە نێو هیندییە سوورەکان ڕا هاتبمەوە:
هەمیشە بە دوو پەلکە گەڵا، ستیانی دەبەست.
لە بری قووماش: ڕۆژنەبوو، پەنجەم بەر دەرزی مەکینە نەکەوێت.
لە باتی پشوو: شەونەبوو، چاوم بە مەمکی خڕ نەکەوێت!.

-١٣-
بەیانیان، ڕۆژنامەم دەگێڕا لە کینشاسا.’٢٣’
بە ڕێکەوت، ڕۆماننووسەکانی وێم دیتن، لە قاوەخانەیەکدا.
باسمان لەو ڕۆمانە کوردییە کرد:
کە محەمەدی دڵشووشە،
دەنکە هەناری، ڕژاندۆتە سەر سینیی هەموو ماڵێکی دونیا.
ئینجا لێی پرسیم: وەک بزانیت،
کەی وەڵامی نامەکەی شێرکۆ دەدرێتەوە، لە لایەن خودا؟!.
گوتم: جارێ ماویەتی، ئەوەنییە شەنگال و کۆبانێ،
بوونەتە سەردێڕی گشت ڕۆژنامەکانی دونیا!.

-١٤-
وەک گەلی تووا،’٢٤’هەمیشە من، خوێنم زیاتر لێ دەچۆڕا:
لە چاو، هوتوویی و توتسیییەکان،’٢٥’
کە قەساپەخانەیان دانابوو، لە بۆروندی و ڕواندا.
هەر جارەو یەکیان، بە بیانووی زۆرینەوە:
ئەوی دی دەسڕییەوە، منیش بەردەکەوتم: وەک گەلی تووا!.

-١٥-
لای بانگی شێوان، لە نێو دوورگەی بولاگۆی’٢٦’ زرێچەی ڤیکتۆریا:
چای ئۆگەندیم دەخوادەوە.
خۆشتر کە لەسەر پردە تەختەکە دادەنیشتم،
بە یادی گەمەی منداڵییم، هێندێک جیڕەجیڕم پێ کرد:
قوڵەڕەشێکی وێ، هێندەی پێبکەنێ، خەریکبوو دەپسا!.
دوایی گوتی: ئەها ئەوە ئێوە بوون، ئینگلیستان ناچار کرد:
چەند گەڕیدەیەکی ناردنە کوردستان و،
وشەیەکیان بە ئەو دەنگە دانا!.

-١٦-
بە ڕادیۆیەکی قیساڕەوە،
لە گوندی نگانگالا، خوار جوبا:’٢٧’
چەند سەرێک بزنم وێدرابوو،
بیانلەوەڕێنم، جگە لە مەڕ و مانگا.
هەم شوان و هەمیش گاوان بووم.
هەر خەریکی دۆشینی گوانیان بووم.
ئیدی ئەو ژنانەی وێ، هەموو شەوێ:
حەزیان دەکرد: مەمکیان، بخەنە بەر دەستانم!.

-١٧-
گوڵەبەڕۆژە، هەر خەریکی زیکرە.
بەردەوام بە دوای نوورەوەیە.
کە سێبەریش بدات لێی،
وەک عاریفێک دەچەمێتەوە.
کاهوو، کە حەز بە خرمەخرم دەکات،
بۆ وەی بە نێوی جوینەوە:
تەواف بە نێو ددانەکاندا بکات.
خەیاریش لە ڕقان،
لەسەر کوڵمەی کچان، خۆی قاش قاش دەکات.
وەک ئەو کچە بانگوئییەی،’٢٨’
بە بەرچاوی هەمووانەوە:
خۆی هەڕاج دەکات!.

-١٨-
وای… چەند سەختە بیستن، لە: کۆماری کۆنگۆ.
چەکدارە توندڕەوەکان،
دەستدرێژیان دەکردە سەر ژنان.
ماسیکا،’٢٩’ دەیگێڕایەوە: کیر و گونی پیاویان دەبڕی و،
دواتر دەرخواردی ژنەکانیان دەدران.
زمانم ڵاڵ بوو، مرۆڤبوونم شەرمەزاری نواند،
هێچ شتێكم پێ نەبوو بۆ گوتن:
ئەو ڕۆژە، هەر تفم بەخۆ دەکرد،
لە جیاتی، گشت پیاوە ئاژەڵییەکان!.
حەزم دەکرد؛ تێر بە دڵی خۆی، ئەنجن ئەنجنم بکات،
لە تۆڵەی گشت ناپیاوە زۆردارەکان!.

-١٩-
بەو چرقەی گەرمایە، ڕەشماڵێک هەڵدەدەم لە: گابۆن.
وەک قەرەجەکانی لای خۆمان،
بە زمانی فانگ،’٣٠’ گۆرانی واکا واکای شاکیرا دەڵێمەوە.
هێڵی ئیستوا، بەنێو دڵمدا تێپەڕ بووە.
گەر گۆرانی نەڵێم و تۆزێک خێڵەکییانە هەڵنەپەڕێم:
ئەی ئەو پلە گەرمییەی وێ، چۆن چۆنی دامرکێنمەوە!.

-٢٠-
سواری پاسێکی شین دەبم و، لە باتا’٣١’ دادەبەزم:
ڕێک بەرانبەر زەریا، شیعرەکانی “هیوا قادر” دەخوێنمەوە.
ئەتۆش، دەگەڵ دۆلفینێکدا گەمە بکە،
منیش، لەوبەرەوە: لە بری وێنەت بکێشمەوە،
گمەی کۆتر، دەخەمە نێو ڕستەیەکی شیعرەوە.
وەک دوو باڵی سەروادار، باڵندەکانی وێی، پێ هەڵدەفڕێنمەوە.
بۆ وەی کە لە گەمەکە وەڕەز بوویت،
دەگەڵ مندا، سواری پاسە شینەکە بیتەوە!.

-٢١-
لە نێو قوتابخانەیەکی سەرەتاییی شارۆچکەی مارۆوا’٣٢’ وانەم دەگوتەوە.
لەسەر تەختە ڕەشەکە:
بە تەباشیرێکی سپی، نەخشەی خوێنڕشتنی سوورپێستەکانم دەکێشایەوە.
یەکێ لە قوتابییەکان هەستا و، گوتی:
دەتوانی سەرەتای گشت ڕەنگەکانم بۆ شی بکەیتەوە!.

-٢٢-
کە ئەو کتێبەی “چینوا”م،’٣٣’ خوێندەوە،
ئەوسا زانیم، چ جەنگێکی سیاسیی هەڵگیرساوە.
چەندە ڕۆح لە نێجیریا تێکشکێنراوە.
ئەوەنییە ئێستاش، بۆکۆ حەرام، بە نێوی دیینەوە:
شمشێرێکی گرتۆتە دەست و، دژی هەموو ئایینێک ڕاوەستاوە!.

-٢٣-
بە دوای ئیشێکدا دەگەڕام، بوومە شاگردی دووکانێکی کۆمپیوتەر؛
وەها فێر ببووم، شەوانە دەچوومە سەر خەت، تا بوومە هاککەر.
شەوێکیان کامێرای لاپتۆپەکەی “ئیدریس دێبی”م،’٣٤’ کردەوە:
هەر مینگەمینگی بوو، کە لە دژی دەسەڵاتیی، هاوکاریی یاخیبووانیان داوە.
بەو هۆیەوە زانیم، کە دەگەڵ عومەر بەشیر، پەیوەندی دیپلۆماسییان پچڕاوە!.

-٢٤-
تۆڵەی مەیموون، لەو ئاژەڵە گۆشتخۆرانە دەکەمەوە:
کە لە نێو دارستانەکانی بێنین و بورکینا فاسۆ،’٣٥’
کەڵپیان لێ تیژ کردبوون و، کردبوویانە فلیمی سینەما.
نەیانزانی بوو، کە زەڕافە، ملی هێندە درێژە:
لە نێجەرەوە، سەری قیت کردۆتەوە و، تەماشایان دەکا!.

-٢٥-
هەموو لۆمەی ئەوەیان دەکرد، کە چوومەتە لۆمێ:’٣٦’
یاری گۆڵفم کردووە،
بە گۆچانی یەکێ لە پیاوە پیرەکانی وێ.
منیش بەو نیەتەوە تۆپە پەڕۆکەم،
بۆ دووری سێسەد یارد هەڵدەدا:
تاکوو لەوبەری چاڵەکەی گانا، تۆپەکە بێنمەوە دەرێ!.

-٢٦-
لە: سان پێدرۆ،’٣٧’ هەر خەریکی چنینی زەمبیلە و سەبەتە بووم.
هەندێكیان، بۆ وە دەهاتن، وەها گەورەی دروست بکەم:
ئەناناسی تێ ڕا بێنن.
دوو کورتەباڵاش وە ژوور کەوتن، بە دەنگێکی بۆڕەوە قسەیان کرد:
با ئەوەی مە، قووڵ بێت… لۆکەی تێ دەکەین.
ئەو هەتیوانە، بە دەنگیان ڕا دیاربوو،
شەو و ڕۆژ، هەر خەریکی پەڕین بوون!.

-٢٧-
لە: بووچانان،’٣٨’ لە شیرینی و ساردەمەنییەک کارم کرد:
ئەوانەی دەهاتن، زیاتر داوای شەربەتی مێووژیان دەکرد.
کچۆڵەیەکی باڵابەرزی چاوڕەشیش دەهاتە لام:
وەها مەستی کردوبووم، شەربەتەکەم لە شیرینی چاوی ئەو تێ دەکرد.
موشتەرییەکانیش، گشتیان ساختەچی بوون،
دوای زانیم، بە بێنووی چاوی ئەوەوە: گیرۆدەی شەربەتەکە بووبوون!.

-٢٨-
ئاسمان، هەوری چڕی هەڵبەست بوو،
هەورەبروسکەیەکی وەها هات: وامزانی دای لە تەپڵی سەرم.
کە ئاوڕمدایەوە: لە دارستانەکەی پشت فریتاونی’٣٩’ دابوو.
چووم، لە باتی: ئەڵماس دەرکەوێت، مامزێکی کوشتبوو.
دوای باران بارین، هەتاو، پڕژا…
پەلکەزێڕینە، لەسەر ملی مامزی داماو دەرکەوتبوو!.

-٢٩-
لە چەمەنزارەکەی بۆکێ،’٤٠’ بە دوای پوونگ و نەعنادا دەگەڕام.
تا چاو بڕی کرد، تێر سروشت بووم.
خانۆچکەیەک، لەوبەرەوە هەبوو: بە دار دروستکرابوو.
ئەو ماڵەی وێ: لە نێو تەشتە فافۆنیكدا خۆیان دەشرد.
تەنافیشیان، چەند دار دولکێکی گەورە بوو،
ڕێک هاتەوە یادم، وەختی خۆی، بە دانەیەکی بچووک:
سەری زۆربەی منداڵانی نێو گەڕەکەکەمان، پێ شکاندبوو!.

-٣٠-
بە چەنگێکی ماندایی،’٤١’ لە ناوچە خێڵەکییەکەی کاسەمێنسدا:’٤٢’
ڕۆچووبوومە نێو قووڵایی ڕۆحی مۆسیقا.
بە نێو دارستان و دێهاتی وێدا ڕۆیشتم.
ئەو خەڵکەی وێ: هەمووی نقوم ببوون لە ڕۆحدا.
وەک نەدیوبدییەک، جار جار، پەنجەکانم ماچ دەکردن:
کە چەنگی وێشم، وە ڕۆح هێنا!.

-٣١-
بە دونیابینینێکی دییەوە:
وەک هۆزی بۆزۆ،’٤٣’ چوومە نێو ڕۆحی دیینەوە.
هەندێک جار: وەک ئیسلامێکی سۆفیگەریی و،
هەندێک جاریش: وەک ڕۆحگەرایی دەجوڵامەوە.
جوانتر لەوە: ئەو پەڕەسێلکانەی وێ:
کەنەفتی ڕەنگییان دەکێشایەوە!.

-٣٢-
بۆ ماوەیەک، هاموشۆی نێجەر و چادم دەکرد:
بۆ وەی قوڕی باشم وە چنگ بکەوێت، کاری پەیکەرتاشی بکەم.
دوایی ملم لێنا بەرەو دارفوور، سەرقاڵ بووم بە پەیکەرتاشی و لەوێ گیرسامەوە.
لەو غەریبییەدا، دڵتەنگی وەهای لێ کردبووم:
لە پڕ کچێک، بە بەردەممدا تێپەڕی.
منیش، ئەم گۆرانییەم بە تێکەڵی بەسەر دەممدا هات:
“فاتیمە دوو چاوی مەستیت، پڕ لە غەریبیت، جوانییە.
بەژن و باڵات ئەفریقییە، هیچ فڕی بە سۆدانەوە نییە.” ‘٤٤’
کە گوێی لەم گۆرانییە بوو، گەڕایەوە و گوتی:
منیش ئەو کیژەم، دەک بەخێربێیت، کوڕە ڕۆژهەڵاتییەکە!.

-٣٣-
ناپەڕێمەوە بۆ: شەرم شێخ، جا چی شتێکم لەسەر نەبیستووە.
بەرپرسی کوردی وەهای بۆ چووە، بۆ تەڕە گان هەفتەیەکی پێ چووە.
لە بەردەم هەڕەمەکان، حزوورخوایی دەهێنمەوە.
نە خەونی یوسف دەگێڕمەوە،
نە وەک گەشتیار، بە ڕووباری نیلدا دەسووڕێمەوە.
تەنیا بۆ وە دەچم، هونەری بیناکاریی، بنووسمەوە!.

-٣٤-
بەسەر پشتی وشترێکەوە: ڕۆیشتم بە نێو خاکی لیبیا و توونس و جەزائیردا.
هیچ حیکایەتێکم نەنووسییەوە.
دەمزانی وەک خۆڵی وێ: با دەمبات و نامهێنێتەوە!.

-٣٥-
بە گەرووی جەبەل تاریقدا ناپەڕێمەوە.
لە مەغریبەوە، بە چەشنی مۆدێرنە:
بە بیابانی ڕۆژاوادا’٤٥’ دەسووڕێمەوە.
بە قوڕگێکی وشک و، چاوی ڕۆشنمەوە:
بە تەنیا، لە دەرەوەی یەکێتیی ئەفریقا، دەمێنمەوە!.
یان وەک بەربەرییەک، تاتۆیەک لە نێوان هەردوو برۆمدا دەکەم:
بۆ وەی بە ئاڵای نەتەوەکەم، بمناسنەوە!.

-٣٦-
وەختی بەرەبایانی زوو،
فریزوو، بە ئاونگ دەستنوێژی هەڵگرتبوو.
منیش، چوومە مزگەوتی نەوازیبۆو،’٤٦’ بۆ دوو ڕکات نوێژی بەیانیی،
کە هاتمە دەر، وەک لای خۆمان، جووتە پێڵاوەکەم دزرا بوو!.

-٣٧-
لە دوایین سەفەرمدا، لە: پرایا،’٤٧’ یاپراغم بە ویستی خۆم پێچایەوە.
لە چینی بنەوە: ماسییەکی بەندەریم ڕاخست، کەمێ ترشم پێ کرد.
چینی دووەم: لۆبیا، نەختێك دۆشاوی تەماتەم بەسەردا کرد.
لە بری: گەڵامێو، پەلکەگیای توورم هێنا:
لە جیاتی: برنجیش، ساوەرم بۆ خووساند و دە نێو وێم کرد.
کۆتا چینیش… مێشکی قڕژاڵم، بەسەردا ڕۆکرد.
ئیدی بە تامی خواردنەوە: ماڵاواییم، لە قاڕەی ئەفریقا کرد!.

——————————————————————-
” ١ / ٧ / ٢٠١٦ – ١٥/ ٨ / ٢٠١٦” قەڵادزێ

تێچنین: لە ژوورێکی ٣ بە ٤م، نووسراوە. بۆهیچ وڵاتێکی ئەفریقا نەچووم.

———————————————————————-

فەرهەنگۆک:-
—————————————-
‘١’. عەفاری و سۆماڵی: پێشتر خەڵکی جیبۆتی، بەو دوو زمانە ئاخاوتنیان کردووە، کە ئەم دوو زمانە، سەر بە هەردوو نەتەوەی عەفاریی و سۆماڵیین.
‘٢’. تیگرینی: زمانی نەتەوەی تیگرینیایە و، زمانێکە لە بنەماڵەی زمانە سامییەکان. لە ئێریتریا و ئەسیوپیا، قسەی پێ دەکرێت. یەکێکیشە لە زمانە فەرمییەکانی ئێریتریا.
‘ ٣’. گەعز: ڕێنووسێکی کۆنە و، بۆ زمانەکانی گەعزی و ئەمهەری و تیگرینی وەکار دێت.
‘٤’. مۆگادیشۆ: پایتەختی وڵاتی “سۆماڵیا”یە.
‘٥’. مۆمباسا: دووەمین شاری پڕ دانیشتوانی کینیایە. نێوەندی شاری پیشەسازیی و گەشتیارییە. بەسەر زەریای هینددا دەڕوانێت.
‘٦’. ئامینە کینیایی: پێشکەشکاری بەرنامەیەکی هونەرییە، تایبەت بە گۆرانی و مۆسیقا. لە: کینیا.
‘٧’. کلیمانجاڕۆ: بەرزترین لوتکەی شاخی ئەفریقایە. دەکەوێتە وڵاتی تانزانیا و، ئەو شاخەش، سنووری نێوان وڵاتی کینیا و تانزانیایە. کە بەرزییەکەی دەگاتە: ٥٨٩٥م.
‘٨’. مائوو مائوو: شۆڕشێکی چەکداری بوو، لە نێوان بەریتانیا و کینیا. لە ساڵانی (١٩٥٢-١٩٦٠). لەو شەڕەدا: نزیکەی: ١٢ هەزار کەس کوژرا. لە: ١٢/١٢/ ١٩٦٣ کینیا سەربەخۆیی وەرگرت لە بەریتانیا.
‘٩’. ماسای: ماسای یان ماسایی، دەستەیەکن لە خەڵکی دانیشتووی قاڕەی ئەفریقا، کە لە کینیا و باکووری تانزانیا دەژین. خەڵکی ماسای بە زمانی “ما” قسە دەکەن. لە ئێستادا: ١،٥٠٠،٠٠٠ کەس زیاترن. ماساییەکان زۆرتر بە ھۆی شێوازی تایبەتی جل و بەرگ و چاندەکەیانەوە ناسراون.
‘١٠’. زەنگبار و تانگانیکا: پێشتر، دوو وڵات بوون و، لە سالی ١٩٦٤ یەکیان گرت و، کۆماری تانزانیایان پێکهێنا.
‘١١’. دادا و کاکا: بە زمانی سەواحیلی، کە زمانی فەرمی تانزانیایە. واتە: خوشکێ/ دادە و، کاکە، کە لە زمانە ئێرانییەکانەوە وەرگیراوە.
‘١٢’. ڤیکتۆریا: مەبەست لە پایتەختی وڵاتی “سیشێل”ە. لە باکووری ڕۆژهەلاتی دوورگەی “ماهێ” هەڵکەوتووە، لە نێو زەریای هینددا.
‘١٣’. پۆرت لۆئیس: پایتەختی وڵاتی “مۆریس”ە. لە نێو زەریای هینددا.
‘١٤’. ئەنتانانایریڤۆ: پایتەختی وڵاتی “ماداگاسکار”ە. لە نێو زەریای هینددا.
‘١٥’. ژان-ژوزێف ڕابیاریڤیلۆ: شاعیرێکی ماداگاسکاری بووە. لە: ٤/٣/١٩٠١ لە ئەنتانانایریڤۆ، لەدایکبووە و، لە: ٢٣ /٦/١٩٣٧ ماڵاوایی کردووە و، لە هەمان شار، بە خاک سپێردراوە.
‘١٦’. مۆرۆنی: پایتەختی وڵاتی “دوورگەکانی قەمەڕ”ە، یان “کۆمۆرۆس”.
‘١٧’. هەرارێ: پایتەختی وڵاتی “زیمبابوی”یە.
‘١٨’. گابۆرۆن: پایتەختی وڵاتی “بۆتسوانا”یە.
‘١٩’. کیمبیرلی: ناوچەیەکە، دەکەوێتە وڵاتی ئەفریقای باشوور.
‘٢٠’. لیسۆتۆ/ لیسووتوو: وڵاتێکی شانیشینییە. لە نێو وڵاتی ئەفریقای باشووردایە.
‘٢١’. کابیندا: ناوچەیەکی دابڕاوە و، سەر بە “ئەنگۆلا”یە. لە نێوان: “کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ و کۆماری کۆنگۆ”دایە. بەسەر زەریای ئەتڵەسیدا دەڕوانێت.
‘٢٢’. سائوتۆمێ: پایتەختی وڵاتی “سائۆتۆمێ و پرینسیپی”یە. وڵاتێکی دوو دوورگەییە. کە نێوی وڵاتەکەش ئەو دوو دوورگەیە. لە نیو زەریای ئەتڵەسدایە.
‘٢٣’. کینشاسا. پایتەختی وڵاتی “کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ”یە.
‘٢٤’. تووا: گەلێکی کەمینەن، لە: ئۆگەندا و ڕواندا و بۆروندی، دەژین. قوربانی دەستی هوتوو وتوتسییەکانن.
‘٢٥’. هوتوو و توتسی: دوو گەلی جیاوازن. لە ڕواندا: هوتووەکان، زۆرینەن و، لە ساڵی ١٩٩٤ هەوڵی لە نێوبردنی توتسییەکانیان دا. هەروەها، لە بۆروندی: توتسییەکان، زۆرینەن و، ئەوانیش، لە ساڵی ١٩٧٢ هەوڵی لە نێوبردنی هوتووەکانیان دا.
‘٢٥’. بولاگۆ: دوورگەیەکە، لە نێو زرێچەی ڤیکتۆریا. بەشی وڵاتی ئۆگەندا. کە ئەم زرێچەیە، دەکەوێتە نێوان: تانزانیا و کینیا و ئۆگەندا.
‘٢٧’. نگانگالا: گوندێکە، لە خوار جوبای پایتەختی “سۆدانی باشوور.”
‘٢٨’. بانگوئی: پایتەختی “کۆماری ئەفریقای ناوەڕاست”ە.
‘٢٩’. ڕیبیکا ماسیکا کاتسوڤا: لە: ٢٦/٥/١٩٦٦ لە کۆماری کۆنگۆ لەدایک بووە و، کە بە دایکە “ماسیکا” ناسراو بوو. ئەو خۆشی یەکێک بووە لە قوربانییەکان. لە: ١٩٨٨ دەستدرێژی کراوەتە سەری و پیاوەکەیان بە بەرچیاوییەوە کوشتووە. لە: ٢/٢/٢٠١٦ ماڵاوایی کردووە.
‘٣٠’. فانگ: زمانێکە سەر بە خێزانی “نێجر- کۆنگۆیی”، لە زمانەکانی بانتۆ. نەتەوەیەکیشن، لە: وڵاتانی: “گابۆن و کۆماری کۆنگۆ و گینێی ئیستوایی و سائۆتۆمێ و پرنیسپی و کامیرۆن” دەژین. زیاتر لە ملیۆنێک کەس، بەو زمانە قسە دەکەن. کە زمانی فەرمی “گینێی ئیستوایی”یە، لە پاڵ ئیسپانی و پورتوگالی. هەروەها، وشەی “واکا واکا”، کە شاکیرا، بە گۆرانی گوتوویەتی: سەر بەو زمانەیە.
‘٣١’. باتا: شارێکی گەشتیاریی وڵاتی “گینێی ئیستوایی”یە، بەسەر زەریای ئەتڵەسدا دەڕوانێ.
‘٣٢’. مارۆوا: شارۆچکەیەکە، لە نێو وڵاتی “کامیروون”دا.
‘٣٣’. چینوا: ئالبێرت چینوالومۆگو ئاچەپێ، شاعیر و ڕۆماننووسی نێجریا و باوکی ئەدەبیاتی ئەفریقا. لە: ١٦/١١/١٩٣٩ لە نێجریا، لە دایکبووە و، لە ٢١/٣/٢٠١٣ لە ئەمریکا، ماڵاوایی کردووە. کتێبەکەی، بە نێوی: “هەموو شتێک لێک دەترازێت” کە ساڵی ١٩٥٨ بە چاپ گەیشتووە.
‘٣٤’. ئیدریس دێبی: لەدایکبووی ١٩٥٢یە. سەرۆک کۆماری وڵاتی “چاد”ە، لە ساڵی ١٩٩٠ تاکوو ئێستا.
‘٣٥’. بێنین و بورکیا فاسۆ و نێجەر: سێ وڵاتی دراوسێن، دەکەونە بەشی ڕۆژاوای ئەفریقا.
‘٣٦’. لۆمێ: پایتەختی وڵاتی “تۆگۆ”یە و، دراوسێی وڵاتی”گانا”یە.
‘٣٧’. سان پێدرۆ: شارۆچکەیەکە، لە وڵاتی “کۆتدیڤوار”، کە بەسەر زەریای ئەتڵەسیدا دەڕوانێت.
‘٣٨’. بووچانان: شارۆچکەیەکە، لە وڵاتی “لیبێریا”، دەکەوێتە سەر زەریای ئەتڵەسی.
‘٣٩’. فریتاون/ فری تاون: پایتەختی وڵاتی “سیڕالیۆن”ە.
‘٤٠’. بۆکێ: شارێکە لە ڕۆژاوای “گینیا”.نەتەوەتەیەکیشن، کە لە ڕۆژاوای گینینا و، هەندێکیشی لە “سێنیگال و گینێ بیساو”دا، دەژین.
‘٤١’. ماندایی: گرووپێکی نەتەوەییە، لە ڕۆژاوای ئەفریقا، نزیکەی ١١ ملیۆن کەسن. کە لەم ولاتانەدا هەن: گامبیا، گینیا، مالی، سیڕالیۆن، کۆتدیڤوار، سێنیگال، بورکینا فاسۆ، لیبێریا، گینێ بیساو، نێجەر و مۆریتانیا.
‘٤٢’. کاسەمێنس: ئەو ناوچەیەیە، کە دەکەوێتە نێوان: ” گامبیا و سێنیگال و گینێ بیساو.”
‘٤٣’. بۆزۆ: گرووپێکی نەتەوەیین. زمانی قسەکردنیان بۆزۆیە. کە زیاتر لە: “٢٣٠ هەزار” کەس، قسەی پێ دەکەن. لە وڵاتی “مالی” دەژین. بەشێکی کەمیش، لە: نێجەر.
‘٤٤’. دوو نیوە دێری شیعری “ست فاتیمە”ی، ‘ئەحمەد هەردی”یە. بە دەستکاری و داڕشتنەوە.
‘٤٥’. بیابانی ڕۆژاوا: وڵاتی “سەحرای ڕۆژاوا”یە.
‘٤٦’. نەوازیبۆو: مزگەوتی شاری “نەوازیبۆو”یە. لە وڵاتی “مۆریتانیا.”
‘٤٧’. پرایا: پایتەختی وڵاتی “کەیپ ڤەرد”ە. لە نێو زەریای ئەتڵەسدایە.

پێشكه‌شه‌ به‌ ئاسارۆك

لێ هه‌ناسه‌ی
یه‌كه‌م نیگا و تاسه‌ی دووری
من سه‌رمه‌ستی جوانی تۆ بووم
بۆ نه‌ده‌كرا
لێم ببووری ….!!؟
سه‌فه‌ری سه‌رمای وشه‌مه‌
له‌ رێگادا ره‌ه‌ق هه‌ڵاتوون
خۆ قسه‌ی من هه‌رگیز ره‌ق نین
پڕ له‌ سیحر و غه‌مزه‌ی جادوون
كچێ ئاسه‌
ده‌بمه‌ تۆزی گه‌ردی رێگات
له‌ نێو یه‌كا
بتوێینه‌وه‌
هه‌موو ده‌مه‌ ده‌می نۆبه‌ت
به‌ باڵاتا هه‌ڵده‌زنێم
به‌ره‌و جێ ژوان هه‌ر دێینه‌وه‌