كۆڵان كۆڵان گێڕانه‌وه‌ … كه‌ریم كاكه‌ … 59

59

ده‌ڵێی ئێستایه‌، دایكم به‌ كاخه‌ز و پێنووسه‌وه‌ له‌ ته‌نیشت خۆی دانام، كات به‌ره‌ به‌ری بوونه‌وه‌ی رادیۆی شۆڕشه‌، رادیۆی ((ئێره‌ ده‌نگی ..)) ده‌نگێگ ئه‌و رسته‌ی به‌ دنیادا بڵاوده‌كرده‌وه‌، له‌ گوێ ده‌تگوت كانیی به‌هارانه‌یه‌ و له‌پڕ له‌ بن كه‌پكه‌ شاخێ ده‌ته‌قێته‌وه‌ و به‌سه‌ر ئه‌شكه‌فتێكدا تاڤگه‌یه‌ك به‌ سه‌ر دۆڵدا ده‌پرژێنێ، ئه‌و لێكچوونه‌ له‌ خۆوه‌ نیه‌، من كانی به‌هارانه‌م به‌ ده‌نگ و ره‌نگه‌وه‌ دیتووه‌، ئێستا كاتی كانیی به‌هارانه‌ نیه‌، رادیۆی (ئێره‌..) به‌ قسه‌ی ژنه‌كه‌ی كۆڵانی پشتمان بێت، شار هه‌ر هه‌موو شار به‌ جاش و پۆلیس و جه‌رده‌ و دز و شێتیشه‌وه‌ گوێیانده‌دایێ..
له‌ ته‌نیشت دایكم دانیشتووم، باشه‌ بۆچی ئه‌و كاته‌ی بۆ نووسینی نامه‌ هه‌ڵبژارد؟ تێنه‌گه‌یشتم، به‌ڵام له‌وه‌ گه‌یشتبووم كاتێ دایكم حه‌زی ده‌چێته‌ شتێ ئیستره‌م ده‌بێ بیگاتێ، جار هه‌بووه‌ ده‌ستی له‌ هه‌ویر بووه‌، خولیای بازاڕ له‌ سه‌ری گه‌ڕاوه‌، هه‌ویری وه‌لا ناوه‌، عه‌بای به‌ سه‌ر داداوه‌ و رێی بازاڕی گرتۆته‌به‌ر..
ئێ، به‌ خوێنه‌ری خۆم بڵێم، دایكم ده‌ڵێ و من ده‌ینووسم، نامه‌ بۆ خاڵه‌ عه‌ریفه‌كه‌م ده‌نووسم، له‌وانه‌یه‌ له‌ ده‌ڤه‌ری شه‌نگال و ئه‌ولا بووبێت، وا بزانم نامه‌ ته‌واو نه‌ببوو رادیۆ بۆوه‌، دیاره‌ ساتی هه‌ناسه‌ له‌ خۆبڕینه‌، پیری سوارچاكان یه‌ك دوو جار گۆچانه‌كه‌ی به‌ زه‌وی دادا، واته‌ قڕوقه‌پ، ده‌مانزانی ده‌ڵێ:
ئه‌وه‌ی قسه‌ بكات ئه‌و گۆپاڵه‌ی تێده‌بڕم..
پیری سوارچاكان به‌ قسه‌ی خه‌ڵك بێت ده‌وی زۆر پیس بوو، به‌ڵام له‌ جوێنه‌كانی پیسیم نه‌ده‌دیت و بۆنم نه‌ده‌كرد، ئا، ئه‌وه‌ بڵێم باشه‌، له‌و سه‌ر و به‌نده‌ نانی ئێواره‌مان ده‌برده‌ ژووره‌كه‌ی پیری سوارچاكان و گوڵی كۆساران تا دره‌نگی شه‌ویش له‌ كنیان ده‌ماینه‌وه‌، رادیۆی شۆڕش له‌و سه‌ره‌تای شۆڕشه‌ هه‌ر پێشمه‌رگه‌یێ شه‌هید با ناوی ده‌خوێنده‌وه‌، هه‌ر جاشێ، سه‌ربازێ په‌یوه‌ندی به‌هێزی پێشمه‌رگه‌وه‌ كردبا، ناوی ده‌خوێنده‌وه‌، هه‌ر ده‌ڵێی ئێستایه‌ رادیۆ گوتی:
عه‌ریف شه‌فیق… به‌ خۆی ….سه‌ربازه‌وه‌ هاته‌ رێزی پێشمه‌رگه‌ی كوردستانه‌وه‌…
ژماره‌ی سه‌ربازه‌كانم له‌ یاد نیه‌، به‌ڵام له‌ یادمه‌، دایكم مستێكی له‌ سینگی خۆی دا و گوتی:
براكه‌م، ئه‌وه‌ تۆی، گه‌یشتیه‌ ئه‌وێ، خۆ من …
بابم گوتی:
ده‌ك ئافه‌رم، هه‌ر ئه‌وه‌م لێ چاوه‌ڕوان ده‌كردی..
پیری سوارچاكانی باپیرم شتێكی نزیك له‌وه‌ی گوت:
چۆته‌وه‌ سه‌ر كوێخا مه‌حموودی باپیره‌ گه‌وره‌ی، خزمه‌تی بێگانه‌ ناكات..
ئه‌و خاڵه‌م، یه‌كێ بوو له‌ هه‌مه‌دانیه‌كان، ئه‌وانه‌ی وه‌ختی خۆی له‌ مه‌لا مسته‌فا تووڕه‌ بوون و له‌ هه‌مه‌دان گیرسانه‌وه‌ و له‌وێ رۆژی دوو درهه‌میان هه‌بوو، دوایوه‌ی گه‌ڕانه‌وه‌ و شتێك پاشتر له‌ به‌غدایان كرده‌وه‌، ئه‌و پیاوه‌ گۆتبوویه‌ دوو برا گه‌وره‌كه‌ی كه‌ ئه‌وانیش جه‌لالی بوون و به‌ جه‌لالی گه‌یشتنه‌ قیامه‌ت:
من له‌گه‌ڵ ئێوه‌ و ئه‌وان نایه‌مه‌وه‌ ناو حكومه‌ت، به‌ ته‌نێ ده‌چمه‌وه‌..
به‌ ته‌نێ هاتبۆوه‌ و چووبۆوه‌ ریزی سه‌ربازی، له‌ سه‌ربازی مایه‌وه‌ تا له‌ رادیۆ ناوی خوێندرایه‌وه‌، دێته‌وه‌بیرم دایكم خه‌می له‌ نامه‌كه‌ی ده‌خوارد، هێنده‌ی پێوه‌ ماندوو بووه‌، كه‌چی ناگاته‌ براكه‌ی، راسته‌ من نامه‌كه‌م ده‌نووسی به‌ڵام رسته‌كان هه‌مووی هی دایكم بوون، یه‌ك وشه‌م نه‌ده‌گۆڕی و نه‌ده‌قرتاند، دایكم تا رسته‌یه‌كی ده‌گۆت، ته‌واوێك راده‌وه‌ستا، جاروبار بابم ده‌یویست له‌ راستكردنه‌وه‌ یان جوانكردنه‌وه‌ی رسته‌یه‌ك یارمه‌تیبدات، دایكم لێیوه‌رنه‌ده‌گرت، رسته‌ی له‌ كه‌س وه‌رنه‌ده‌گرت، رسته‌ی خۆی له‌ رسته‌ی هه‌قایه‌تبێژ و رسته‌كانی ناو (مه‌م و زین) لا جوانتر و شیرینتر بوون..
دایكم وه‌ك بڵێی شتێكی گه‌وره‌ی به‌ سه‌ردامابێته‌وه‌، گوتی:
ئه‌وجا، ئه‌و كاخه‌زه‌ چ لێبكه‌م!
بابم به‌ بزه‌یه‌كه‌وه‌ كه‌ له‌وێوه‌ زانیم بزه‌ی بابم بزه‌ی بن سمێڵی به‌فریی له‌ بزه‌ی هه‌موو كه‌سێ جوانتره‌، گوتی:
حه‌وشه‌یه‌ك دابه‌سته‌ی به‌ سه‌ردا ماوه‌ته‌وه‌!
باش بوو قسه‌كه‌ی گوڵی كۆسارانم بیركه‌وته‌وه‌:
كچم، به‌سێ، كاخه‌زه‌كه‌ت هه‌ڵگره‌، زۆرنابا براكه‌ت و هه‌موو ئه‌وانه‌ی به‌ چیا كه‌وتوون دێنه‌وه‌..
به‌ڵام كه‌س ئه‌و قسه‌یه‌ی گوڵی كۆسارانی نه‌نكمی به‌ هه‌ند هه‌ڵنه‌گرت، ئاخر له‌ سه‌ر لێواری تێكچوون بوو، له‌ سه‌ر به‌رماڵ تێكچوو، به‌رماڵی پاڕانه‌وه‌ بۆ گه‌ڕانه‌وه‌ی بینایی پیری سوارچاكان، پاشان گوڵی كۆساران ورد ورد ده‌گێڕمه‌وه‌، ئێستا به‌ دیار رادیۆوه‌ین و هه‌واڵی ناخۆش ده‌بیستین..
له‌ رادیۆوه‌ كاره‌ساته‌كه‌ی ئه‌ودیوی كه‌سنه‌زان، ئه‌و كاره‌ساته‌ی ئێستاش پێوه‌ كه‌س نه‌یزانی ئه‌و ئاگره‌ چۆن كه‌وته‌وه‌ كه‌ ئه‌و هه‌موو خوێنه‌ی لێكه‌وته‌وه‌، ئاگره‌كه‌ له‌ ئاقاری (په‌لكه‌ ره‌ش) و (باخچه‌) و ئه‌و ناوه‌ بوو، دیاره‌ ژنه‌كه‌ی سه‌عید ناوی له‌و كاره‌ساته‌ نا ئاگر، له‌ شیوه‌نه‌كه‌ ده‌یگۆ:
ئاگر له‌ باخچه‌ی سینه‌م به‌ربوو، په‌لكی جه‌رگ و دڵم ره‌ش ره‌ش هه‌ڵگه‌ڕا..

له‌ باره‌ی ئاگره‌كه‌ی سه‌ر سینه‌ی ژنه‌كه‌وه‌ رادیۆ شته‌كی كه‌می گۆ، لێ له‌ پشت كه‌سنه‌زانه‌وه‌ كه‌ هێنده‌ له‌ به‌لاشاوه‌وه‌ دوور نه‌بوو، هه‌واڵ له‌ گولله‌ خێراتر ده‌گه‌یشته‌ كۆڵانێ:
((پۆلێ پێشمه‌رگه‌، له‌ پڕ ده‌وریان ده‌گیرێ، دیاره‌ ده‌ستێك له‌ پشت ئه‌و ده‌ورگیرانه‌ هه‌یه‌، پێده‌چێ به‌رپرسێ له‌ پشته‌وه‌ ئه‌و هێزه‌ی به‌ حوكمه‌ت فرۆشتبێ، نا، كه‌سێ له‌ ناو هێزه‌كه‌وه‌ ده‌ستی له‌گه‌ڵ حوكمه‌ت هه‌بووه‌ و به‌ بێته‌ل په‌یوه‌ندی كردووه‌، نا به‌ رێكه‌وت وا كه‌وته‌وه‌، نا…..ئیدی ده‌وریان ده‌گیرێ و شه‌ڕ گه‌رمه‌ و درێژه‌ده‌كێشێ و رێی ده‌رچوون نیه‌ و هێزی پشتیوانیان ناگاتێ، حه‌یف له‌و ده‌سته‌ دوازده‌ییه‌ تاقه‌ پێشمه‌رگه‌یه‌ك بۆ گێڕانه‌وه‌ی شه‌ڕه‌كه‌ش ده‌رناچێ!))
ئیدی پشت كه‌سنه‌زان بۆ پێشمه‌رگه‌ ده‌بێته‌ كوشتاره‌گه‌یێ، كه‌لوكڵۆم، كه‌س ته‌رمی كوڕ و برا و باب و مێرد ناناسێته‌وه‌، ده‌بابه‌ به‌ سه‌ریان كه‌وتبوو، له‌گه‌ڵ زه‌وی پانببوونه‌وه‌ جگه‌ له‌ ژنه‌كه‌ی سه‌عید، ئه‌ویش به‌ هۆی جه‌مدانیه‌ گوڵینگداره‌كه‌ی سه‌ری كه‌ئه‌و شه‌وه‌ی شار رووی له‌ چیا كرد، له‌ بن ده‌ستی بوو، بۆی گوڵینگ ده‌كرد، ده‌ست و په‌نجه‌ی خۆی ناسییه‌وه‌، ئاخر له‌ لایه‌كیه‌وه‌ كه‌متر له‌ قولانجێكی ته‌واونه‌كرابوو، ژنه‌كه‌ی به‌و جێ قولانجه‌ جه‌مه‌دانیی گوڵینگداری ده‌ستچنی خۆی ناسیه‌وه‌ و له‌ رێی جه‌مه‌دانیه‌كشه‌وه‌ مێرده‌كه‌ی خۆی ناسیه‌وه‌، كه‌ هه‌شت نۆ ده‌ ساڵ ده‌بوو ژن و مێرد بوون…
ده‌ڵێن ئێستاس جه‌مه‌دانیه‌ خوێناویه‌ گوڵینگداره‌ ته‌واو نه‌كراوه‌كه‌، هه‌ڵگیراوه‌، له‌ ناو باولێكی داخراوه‌..
پاشترێ ئه‌كره‌م بڕنۆ دیمه‌نێكی شه‌ڕه‌كه‌ی وا نیشاندایه‌وه‌:
(( نه‌مانده‌زانی شه‌ڕ ده‌بێ، فڕۆكه‌ هێند له‌پڕ ئاگری باراند، له‌شكر هێند خێرا ده‌وری گرتین، ده‌بابه‌ هێند تیژ گه‌یشت، ئه‌وه‌ی له‌ سه‌ر پێشاو بوو به‌ دۆخین توند كردنه‌وه‌ رانه‌گه‌یشت، ده‌بابه‌ رێچكه‌یان به‌ستبوو، كه‌لكی ده‌ستكردنه‌وه‌ی نه‌بوو، ئازا ئه‌وه‌ بوو هه‌ڵێ و خۆ ده‌ربازبكات، ده‌بینم سه‌عید و ده‌سته‌كه‌ی چه‌قین و شه‌ڕیان كرد، هاوارمانكرد:
شه‌ڕی خۆتڕێنه‌، هه‌ڵێن…
به‌ قسه‌ی نه‌كردین، له‌ ئاوڕدانه‌وه‌ دیتم ده‌بابه‌ گه‌یشتبووه‌ سه‌ریان..))
سه‌عدی گه‌وره‌ش وای گێڕابۆوه‌:
(( من كه‌وتمه‌ بن زنجیری ده‌بابه‌یه‌ك له‌و ده‌بابانه‌ی دوازده‌ پێشمه‌رگه‌كه‌یان پانكرده‌وه‌، له‌ ناو ئاودڕێكی ته‌سكی قووڵ خۆم كرده‌ مردوو، ده‌بابه‌ به‌ سه‌رمدا تێپه‌ڕی، له‌ تاریكیی شه‌و خۆم زیندوو كرده‌وه‌ و ده‌رباز بووم، ئه‌و ئازایه‌تیه‌ی سه‌عید و ده‌سته‌كه‌ی كردیان له‌ ده‌ست كه‌س نایه‌..))
ئێمه‌ له‌ ده‌موساتی رادیۆ، قڕوقه‌پ به‌ دیار رادیۆوه‌ین، له‌ هه‌ر كوێ پێشمه‌رگه‌یێ شه‌هید با، ده‌مانزانی، رادیۆ ناوی ده‌خوێنده‌وه‌، بۆیه‌ له‌ ساتی خوێندنه‌وه‌ی ناوی شه‌هید هه‌موو ده‌ستیان له‌ سه‌ر دڵیان بوو، جاری وا هه‌بوو به‌ بیستنی ناوی یه‌كه‌می ناوێك، زۆر نزیك بوو خه‌ریك بوو هه‌ناسه‌ بوه‌ستێ، به‌ڵام هاتنی ناوی دووه‌م یان سێیه‌م دوور ده‌كه‌وته‌وه‌ و هه‌ناسه‌ ئاسایی ده‌بۆوه‌، له‌بیرمه‌ رادیۆ گۆتی (حوسێن….)، دایكم تا مست بوو له‌ سینگی خۆی دا و گوتی: هه‌یڕۆ حوسێنی برازامه‌..
باش بوو به‌ ناو هێنان و باب و باپیری شه‌هیدبوون له‌ كوڕه‌ خاڵ دووركه‌وته‌وه‌..

هه‌ر له‌ رادۆیوه‌ ناوی كوڕه‌ قوزه‌كه‌م بیست، ئه‌و كوڕه‌ی نامه‌ی دڵداریی پێده‌نووسیم و پێیده‌خوێندمه‌وه‌، ئه‌و كوڕه‌ی به‌ شه‌هیدبوونی كچێكی شێت كرد و دواتر به‌ شێتایه‌تی ترومبێل شێلایی و گه‌یشته‌ گۆڕستان…
هه‌ر له‌ رادیۆوه‌ هه‌واڵی برینداربوونی ئه‌و خاڵه‌ هات كه‌ هێشتا ئه‌و نامه‌ی دایكم به‌ ده‌ست و پێنووسی من بۆی نووسیبوو، ده‌قی نه‌شكاوه‌، نه‌نووشتاوه‌ته‌وه‌، له‌ ناو باول هه‌ڵیگرتووه‌، ئیدی له‌ ماڵی ئێمه‌ شین و رۆرۆیه‌، دیاره‌ كه‌سیش ناوێرێ به‌ ده‌نگی بڵند بگریێ، ئاخر جاش و پیاو خراپ به‌ كۆڵانێدا ده‌سووڕێنه‌وه‌ و گریان له‌ هه‌ر ماڵێكه‌وه‌ به‌رزبێته‌وه‌ ده‌گه‌نه‌ سه‌ری، ئه‌گه‌ر مردووه‌كه‌ پێشمه‌رگه‌ بێ، یان له‌ ئاقاری پێشمه‌رگه‌ بێ، زیندووه‌كان راده‌پێچن..
دایكم رۆژانه‌ باوله‌كه‌ی ده‌كرده‌وه‌، نامه‌كه‌ی كه‌ له‌ بن كڵاوه‌كه‌ی عوسمان دانابوو، ده‌رده‌هێنا و تێڕوپڕ به‌ سه‌ریدا ده‌گریا، هێند به‌ سه‌ر نامه‌ نه‌ناردراوه‌كه‌دا گریا هێند گریا، وه‌خته‌ بڵێم هه‌ر هێنده‌ش به‌ سه‌ر كڵاوه‌ به‌جێماوه‌كه‌دا گریاوه‌، له‌بیرمه‌ دایكم ده‌یگۆته‌ گوڵی كۆساران:
مامۆژن، ئه‌دی نه‌تگۆ، به‌و زوانه‌ به‌ پێی خۆی دێته‌وه‌، كوا؟ خۆ مه‌به‌ستت ئه‌وه‌ نه‌بوو، به‌ مردوویی …؟!
به‌ڵام گوڵی كۆساران……
باش بوو لابه‌لایی هه‌واڵێك گه‌یشت كه‌ برینه‌كه‌ سووك بوو، ئێستا گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ به‌ره‌ی شه‌ڕ و له‌ جاران جوانتر شه‌ڕده‌كات

بیرمه‌ له‌ پڕ رادیۆوه‌ ناوی شه‌هیدمان نه‌ده‌بیست، ئۆخه‌یش دیاره‌ چیدی پێشمه‌رگه‌ شه‌هید نابن، من وای بۆ چووم، به‌ڵام به‌ قسه‌ی پیری سوارچاكان بێ، سه‌رچیخچووم، ده‌یگوت:
باش ده‌كه‌ن ناوی شه‌هید ناخوێننه‌وه‌، ئاخر خه‌ڵك ده‌پسێنن، باش ده‌كه‌ن بۆ دوایی هه‌ڵده‌گرن..
به‌وه‌ زانیم من سه‌رچیخم و قسه‌ی پیری سوارچاكان له‌جێیه‌، هه‌واڵی مه‌رگی قادر شۆڕه‌بی كه‌ند و كه‌ند و دوای حه‌فته‌یه‌كیش له‌ كوشتنی گه‌یشته‌ ماڵی ئێمه‌، له‌و حه‌فت رۆژه‌ش رادیۆ نه‌ له‌ ریزی مردووان نه‌ له‌ریزی زیندووان ناوی قادری به‌ زاریدا نه‌هاتبوو، به‌ بیستنی سه‌ربرده‌ی مردنی شۆڕه‌بی گه‌ڕه‌ك تاسا، پیری سوارچاكانیش رسته‌ ترسناكه‌كه‌ی گۆته‌وه‌، كه‌ كه‌س چاوه‌ڕێی ئه‌وه‌ی نه‌ده‌كرد له‌ زاری ویه‌وه‌ رسته‌یه‌كی وا ده‌رچێ:
پیاو كه‌ربێ، كورد نه‌بێ
ئه‌وه‌شی گوت:
ره‌زای كوڕه‌ ئامۆزام به‌ ناوی منه‌وه‌ ئه‌و كوڕه‌ی ناو نا قادر، له‌وه‌ودوا با كه‌س ناوی من هه‌ڵنه‌گرێ، ده‌زانم ته‌مه‌نی كورت ده‌بێ، له‌ ناو قادران ته‌نێ من بڕه‌ك ته‌مه‌نم كرد، له‌ بڕكه‌ گندۆره‌ك بڕه‌ك پتر ژیام..
رسته‌ سواره‌كه‌ی خۆشی گۆته‌وه‌، ئه‌و رسته‌یه‌ی له‌و ساتانه‌ ده‌گوته‌وه‌ كه‌ بارودۆخ روو له‌ خراپی ده‌بوو:
ته‌ره‌س ته‌رسی تێكرد..
دوای ئه‌و هه‌موو ساڵه‌ سه‌ربرده‌كه‌م به‌ رسته‌ و وشه‌وه‌ وه‌ك خۆی له‌بیرماوه‌ كه‌ كه‌سی دووه‌می ناو سه‌رهاته‌كه‌ گێڕابوویه‌وه‌:
(( هه‌رسێكمان بووین، ئه‌و گوتیه‌ من و قادر: پیاوی چاكبن وه‌رن پێكه‌وه‌ خۆمان راده‌ستبكه‌ینه‌وه‌، ئه‌و شۆڕشه‌ به‌و تینوێتی و برسێتی و دوور له‌ كه‌سوكار به‌ ئێمه‌ ناكرێ.
قادر لێی تووڕه‌بوو: تۆ شه‌ڕه‌فت نیه‌، باسی چوونه‌وه‌ ده‌كه‌یت!
منیش گوتم: ئێمه‌ شتی وا ناكه‌ین..
ئه‌و ته‌واوێك داما، به‌ ده‌نگێك وه‌ك تازه‌ له‌ خه‌و رابێ:
وایه‌، وه‌ڵلا خۆ منیش ناچمه‌وه‌، به‌ڵام له‌ بێزاری واده‌ڵێم..
شه‌و به‌سه‌رداهات نه‌گه‌یشتینه‌ ئاوایی، له‌ بن دره‌ختێكی ناو گۆڕستانێكی نزیك جاده‌ی كۆیه‌ ماینه‌وه‌ و خه‌وتین، له‌ ئاخر زه‌مانێك له‌ سه‌رم به‌گاهاتم، له‌ دۆزه‌خێك له‌ چۆكم به‌ئاگاهاتم، له‌ دوو یان سێ ده‌سڕێژی نزیك، له‌ سه‌ر سینگ نزیكتر به‌گاهاتم، به‌ئاگاهاتنێكی گێژ و وێژی وا بزانم ماوه‌یه‌ك هه‌ر له‌ جێی خۆم له‌ سه‌ر قوون ده‌سووڕام، دنیا تاریك بوو، نازانم ده‌ستم بۆی گێڕا، یان خۆی هاته‌ ناو ده‌ستم، ئه‌له‌تریكه‌كه‌م هه‌ڵكرد، خوێن له‌ رانم رێچكه‌ی به‌ستبوو، ئه‌له‌تریك كه‌وته‌ سه‌ر قادر كه‌ شه‌قاوێ له‌و لاوه‌ی من راكشابوو، وه‌یش له‌ خوێن گه‌وزابوو، له‌بیرمه‌ تیشكی ئه‌له‌تریكم خسته‌ سه‌ر جێی ئه‌و كه‌ ده‌بوو له‌ولای قادره‌وه‌ بێت، نه‌مابوو، جه‌مه‌دانیه‌كه‌مم توند له‌ رانم به‌ست، به‌ قوونه‌خشكێ له‌ قادر نزیكبوومه‌وه‌، تاهو واه! سه‌راپا خوێنه‌، هه‌ناسه‌ی تێدانه‌مابوو، ئه‌ویش دیاره‌ هه‌ر ده‌بێ له‌و نزیكانه‌ بێت، به‌ڵام به‌ برینداری بێ تفه‌نگ چیم پێده‌كرێ، ئه‌و رۆیشت به‌ خۆو سێ تفه‌نه‌گه‌وه‌ له‌ ده‌ستده‌رچوو، به‌ڵام من من بم، له‌ بن په‌ڕه‌ی هه‌وریش بێت، تۆڵی قادری لێده‌كه‌مه‌وه‌))
پیری سوارچاكان له‌ هه‌مووان پتر به‌ مه‌رگی قادری شۆڕه‌بی تێكچوو، منیش زۆر بۆی گریام، گه‌ڕه‌ك هه‌موو بۆ ئه‌و شۆڕه‌بیه‌ گریانَ، پلكه‌ به‌ندبێژیش به‌نده‌كی دیرێژی پێداهه‌ڵگۆ:
هه‌ی ناكه‌سبه‌چه‌ی پێش ده‌ركێ
ده‌ك خودا هه‌ردوو ده‌ستت بشكێ
كوو لۆ پاره‌ ده‌ستتچووه‌
شۆڕه‌بیی به‌ژن شلكێ
………………
له‌ بیرمه‌ دوو سێ ژن به‌ دزیه‌وه‌ سه‌ردوولكه‌ی وایان به‌ سه‌ردا ده‌گۆ به‌ردی ده‌توانده‌وه‌، با پێكه‌وه‌ گوێ له‌ هه‌ندێكی بگرین:
كۆره‌ و مجرۆ بی لۆ خاتری نه‌بی
كوو ده‌ستت چووه‌ قادری شۆڕه‌بی
قادر قادره‌، قادره‌ لاوۆ
ته‌رمێ قادرم له‌ وڵاتی كۆ
له‌ هه‌ولێره‌وه‌ كوو بگه‌مه‌ تۆ!
كۆره‌ و مجرۆ بی لۆ خاتری نه‌بی
كوو ده‌ستت چووه‌ قادری شۆڕه‌بی
قادر قادره‌، قادرێ داكی
چه‌قی له‌ دڵی گولله‌ی ناپاكی
گوری ساوابوو چووه‌ بن خاكی
كۆره‌ و مجرۆ بی لۆ خاتری نه‌بی
كوو ده‌ستت چووه‌ قادری شۆڕه‌بی
قادر قادره‌، قادرێ خوشكی
پشتێن قه‌فقه‌ف و سه‌ریش به‌ مشكی
چاوم نابینن قه‌ت قه‌ت به‌ هیشكی
كۆره‌ و مجرۆ بی لۆ خاتری نه‌بی
كوو ده‌ستت چووه‌ قادری شۆڕه‌بی
قادر قادره‌، قادرێ بابی
له‌ چاوی بابێ قه‌د ئاوا نابی
مردنی شێران كوو ده‌بی وابی!
كۆره‌ و مجرۆ بی لۆ خاتری نه‌بی
كوو ده‌ستت چووه‌ قادری شۆڕه‌بی
قادر قادره‌، قادری دۆستی
له‌گه‌ڵ قادری خۆ سۆزم به‌ستی
له‌ ناو گۆڕیش ده‌ستم له‌ به‌ستی
كۆره‌ و……….
} من سه‌ردوولكه‌مه‌م له‌بیرنه‌مابوو، دوای ئه‌و هه‌موو ساڵه‌ له‌ زاری ژنێكی خزمیانه‌وه‌ بیستمه‌وه‌{

ئێ بگه‌ڕێمه‌وه‌ كن رادیۆی(ئێره‌..)، هه‌ر رۆژ له‌گه‌ڵ رۆژاوابوون، ماڵی ئێمه‌ به‌ باب و دایك و باپیر و نه‌نك و خوشك و براو زۆر جار ئامۆزاكانیش گوێیان خاوێنده‌كرده‌وه‌ بۆ جوانتر و سووكتر بیستنی ده‌نگی رادیۆ، ده‌رگای حه‌وشه‌یان داده‌خست، ئه‌گه‌ر فریشته‌ش له‌ ده‌رگای دابا كه‌س لێی نه‌ده‌كرده‌وه‌، دیاره‌ له‌ ده‌موساتی رادیۆ كه‌س به‌ سه‌ر كه‌سه‌وه‌ نه‌ده‌چوو، ئاخر شار هه‌موو گوێیان ده‌دایه‌ رادیۆی شۆڕش، ئه‌و رادیۆیه‌ی پیری سوارچاكان زۆر خۆشیده‌وه‌یست، به‌ڵام له‌ دوای مه‌رگی قادری شۆڕه‌بی، ساردبۆوه‌، له‌ رادیۆ له‌ شۆرش ساردبۆوه‌، له‌بیرمه‌ زۆر گوێی له‌( كورد خائینۆ)ی كاوێساغا ده‌گرت..
هه‌ر له‌و سه‌روبه‌نده‌ گوڵی كۆسارانی به‌ سه‌رداهات، ئیدی پیری سوارچاكان هه‌ر له‌ رادیۆ نا له‌ زۆر شت ساردبۆوه‌، له‌ ژیان ساردبۆوه‌، ده‌بێت بڵێم ته‌مه‌نی من به‌ دیار رادیۆی شۆڕشه‌وه‌، رادیۆی (ئێره‌..)وه‌ له‌و رۆژه‌وه‌ كۆتایی هات كه‌ پیری سوارچاكان كۆتایی پێهێناو ده‌یگوت:
له‌ نزیك من مه‌یكه‌نه‌وه‌، به‌ڵام دواتر سه‌ركه‌وتنه‌كانم بۆ بگێڕنه‌وه‌
ئیدی منیش زۆر جار له‌ كاتی بوونه‌وه‌ی رادیۆ، ده‌چووم وانه‌یه‌كم ده‌ورده‌كرده‌وه‌، ده‌بێت بڵێم من له‌و ده‌مه‌ پۆلی چواره‌می سه‌ره‌تایی بووم، یان ده‌چوومه‌ لای ده‌لاقه‌ی مه‌م و زین، له‌ به‌رگه‌ شینه‌كه‌م ده‌رده‌هێناو چه‌ند دێرێكم لێی ده‌خوێنده‌وه‌، ئێستا له‌ خۆم ده‌پرسم، باشه‌ من له‌ باره‌ی رادیۆوه‌ بۆچی وا وابه‌سته‌ی پیری سوارچاكان بووم؟ كاتێ حه‌زی لێبوو، حه‌زم لێبوو، حه‌زی لێبڕا، حه‌زم لێبڕا! تێنه‌گه‌یشتم، ئێستاش تێنه‌گه‌یشتم..
به‌ر له‌وه‌ی بگه‌مه‌ سه‌ربرده‌ی پڕ له‌ كول و كه‌سه‌ری گوڵی كۆساران و پیری سوارچاكان، كه‌مێكیدی به‌ دیار رادیۆوه‌ ده‌مێنمه‌وه‌، سبه‌ینان له‌ قوتابخانه‌، پێشه‌وه‌ی مامۆستا بێته‌ پۆلێ، رادیۆ چی گوتبوو، هه‌ر هه‌موو له‌ ناو پۆلێ ده‌گوترایه‌وه‌، خۆ خورشید كاتێ ده‌نگی وه‌كو پیاوه‌كه‌ی ناو رادیۆ لێده‌كرد ده‌یگوت( ئێره‌ی ده‌نگی كوردستانی ئێراقه‌…. پێشمه‌رگه‌ قاره‌مانه‌كانی هێزی سه‌فین….) هه‌ر ده‌تگوت پیاوی ناو رادیۆیه‌.، شوكر له‌ولاوه‌ چالاكیه‌كی ده‌گێڕایه‌وه‌، ئه‌ویدی چالاكیه‌كیدی، هه‌ر شوكر سروودی( پێشمه‌رگه‌ی به‌ هه‌ڵمه‌تین..) ده‌گوته‌وه‌، ئیدی رادیۆیان هه‌موو ده‌گوته‌وه‌، له‌ پڕ قڕوقه‌پ، مامۆستا گه‌یشت، به‌رێوه‌به‌ر جارێك گوتی:
ئێوه‌ هه‌ر سه‌ری خۆتان نا، سه‌ری ئێمه‌ و قوتابخانه‌كه‌ش ده‌خۆن..
كه‌سێ هه‌یه‌، له‌ هه‌می باس و سه‌ره‌باسێ هه‌یه‌، له‌ ته‌كمه‌ و قسه‌ی هه‌یه‌، به‌لاشاوه‌، منداڵی بێ وی چیه‌ و چی ناوه‌! دیاره‌ له‌ رادیۆی (ئێره‌…)ش هه‌ر ده‌بێ ده‌نگی هه‌بێ، كێ ده‌زانێ ئَه‌و كه‌سه‌ كێیه‌؟! ده‌زانم له‌ هه‌ر خوێنه‌رێكی كۆڵان كۆڵان بپرسی ئه‌و كه‌سه‌ كێیه‌؟ وه‌ڵامی پێیه‌: كه‌ویار، كه‌ویار..
جگه‌ له‌ كه‌ویار كێیه‌! فازیل رێحانه‌ش له‌بیرناكه‌م، له‌ هه‌موو سه‌ره‌ كۆڵانێ راوه‌ستایه‌ و ده‌نگی هه‌یه‌، هه‌ر ده‌بێ
شتێ له‌ كه‌ویار و رادیۆ و رێحانه‌ بگێڕمه‌وه‌، دوایوه‌ی رادیۆ له‌ ناو غژه‌غژو غڕه‌غڕ له‌ پڕ سلاوی ده‌دایه‌وه‌ كۆتایی به‌ بێده‌نگیی ماڵ ده‌هێنا، هه‌ر یه‌كه‌و شتێكی ده‌گۆت و قسه‌یه‌كی ناو رادیۆكه‌ی ده‌گوته‌وه‌، من یه‌كسه‌ر لۆ ده‌رێ، زۆر جار كه‌ویار و رێحانه‌ له‌ پێشه‌ من له‌ كۆڵان راوه‌ستابوون و چاوه‌ڕێی منیان ده‌كرد، خڕبوونه‌وه‌ی دوای رادیۆ به‌ (ئه‌ی ره‌قیب) ده‌ستیپێده‌كرد، به‌ (ئێره‌ ده‌نگی…) ده‌ڕۆیشت و (نابه‌زین و نابه‌زین و)یشی تێده‌كه‌وت، له‌بیرمه‌ شه‌وێك پێنج شه‌ش منداڵ، له‌ بن نمه‌ی باران له‌ به‌ر تیشكی گلۆپه‌ كزه‌كه‌ی سه‌ر ده‌رگای ماڵی نه‌نه‌خان (شه‌هیدان)مان ده‌گوته‌وه‌، له‌پڕ سێ چوار چه‌كدار په‌یدابوون، كه‌ویار یه‌كسه‌ر (ئه‌ی شه‌هیدان)ی گۆڕی بۆ (هه‌یاران و مه‌یاران ، یاخوا داكاته‌ باران) ئێمه‌ش له‌گه‌ڵی گوتمانه‌وه‌، چه‌كدارێكیان گوتی:
مه‌ترسن، شه‌هیدان بڵێنه‌وه‌، عه‌رد تێر بارانه‌..
ئێمه‌ دامانه‌ بێده‌نگی و چه‌كداره‌كانیش تیژ گه‌یشتنه‌ كۆڵانه‌ ته‌سكه‌كه‌ی نێوان حه‌ساره‌ گه‌وره‌كه‌و ماڵی پیرخدر، ئه‌و چه‌كدارانه‌ چ بوون؟ یاسینی پیر خدر پێیوابوو جاشن، به‌ڵام فازیل رێحانه‌ سووربوو له‌وه‌ی پێشمه‌رگه‌ن و ده‌نگه‌كه‌شی ناسیه‌وه‌، سوێندیخوارد: ئه‌وه‌ گرده‌ بوو، به‌ به‌ژن و ده‌نگ ده‌یناسمه‌وه‌
من ئه‌و گرده‌یه‌م دیتبوو، له‌ به‌ژن هه‌ر نیو به‌ژنی ژنێكی كه‌ڵه‌گه‌تی هه‌بوو، ده‌نگیشیم بیستبوو، ده‌نگێكی گه‌وره‌ی پڕ له‌ ده‌نگدانه‌وه‌ و ده‌تگوت له‌ زاری ئه‌شكه‌فته‌وه‌ دێ، به‌ڵام له‌و شه‌وه‌ ره‌نگه‌ له‌ ترسان بووبێت نه‌ به‌ به‌ژن نه‌ به‌ ده‌نگ نه‌مناسیه‌وه‌، دواتر ماڵی ئه‌و گرده‌یه‌ هاته‌ كۆڵانی ماڵی شووشه‌، ئه‌گه‌ر (كۆڵان كۆڵان..) كۆڵانیدی لێبۆوه‌، سه‌ربرده‌یه‌ك له‌ كۆڵانی شووشه‌ و شووشه‌ ده‌گێڕمه‌وه‌..
ئێ، دوای گه‌ڕانه‌وه‌ و دیتنه‌وه‌ی گرده‌، ده‌نگ و شه‌وه‌كه‌مان له‌بیرمابوو، زۆر مه‌راقمان بوو، بزانین ئه‌و بووه‌ یان نا، به‌ڵام شه‌رم زاری به‌ستبووین، زمانی پرسیارمان نه‌ده‌گه‌ڕا، كه‌ویار گۆتی:
لۆ منی لێگه‌ڕێن، پێده‌كه‌وم
چووبوو به‌ كوڕه‌كه‌ی گرده‌ی گوتبوو، كه‌ پرسیار له‌ بابی بكات و وه‌ڵامه‌كه‌ بێنێته‌وه‌، وه‌ڵام له‌ زاری گرده‌وه‌ به‌و شێوه‌یه‌ هاته‌وه‌:
من له‌و ساڵه‌ی شۆڕش دوو سێ جار هاتمه‌وه‌ ناو شار، رێم به‌ كۆڵانه‌كانی به‌لاشاوه‌ش كه‌وتووه‌، به‌ڵام (شه‌هیدان و (هه‌یاران و مه‌یاران) و ئه‌و منداڵانه‌م له‌بیرنیه‌..
دوای ئه‌و وه‌ڵامه‌، رێحانه‌ گوتی:
له‌بیریبێ و له‌بیرینه‌بێ ده‌نگه‌كه‌ ده‌نگی وی بوو..
كه‌ویار گۆتی:
ده‌نگ هه‌یه‌ به‌ ده‌نگ ده‌چێ..
به‌ڵام وا بزانم ده‌نگی گرده‌ له‌ چ ده‌نگان نه‌چوو..




دەوڵەتی مافیا — کرس هێجز … وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە: گۆران عەبدوڵڵا

ئەو دەسەڵاتەی لە لایەن گروپێکی شەقاوەوە دەستی بەسەردا بگیرێ، دەبێتە دەوڵەتێکی مافیا. لە ساڵانی ڕابردوودا هەریەک لە ڕۆناڵد ریگن و بێڵ کلنتن باسیان لە جێبەجێکردنی بەڵێنەکان دەکرد بە قازانجی هەموان. ساڵانی دوای ئەوانیش جۆرج دەبڵیو بۆش و باراک ئۆباما وایان پیشان دەداین کە بارودۆخەکە باشتر دەبێت، بەڵام لە ڕاستیدا خراپتر بووە. ساڵانی دۆنەڵد ترامپیش ساڵانی ڕاووڕوت و مشەخۆری و موئامەرەو گەندەڵی دەبێت .

دەوڵەمەندەکان هەرگیز تێر نابن، چەندەیان دەستبکەوێت ئەوەندەی تر زیاتریان دەوێت، ئەوە نەخۆشییە. کرێی بەڕێوبەرە کانی دەستەی کارگێڕی ئەوەی داوای دەکەن و دەستیان دەکەوێت دوو سەد جار زیاترە لەو کرێیەی کرێکارەکان دەستیان دەکەوێت. کاتێک ئەو بەڕێوبەرە جێبەجێکارانە کاری تەزویر دەکەن لە ئاستێکی فراواندا لە و ڕسیدانەی کە بەهاکەی سەدان هەزار دۆلارە لەگەڵ کریارەکانی ویڵز فارگۆدا لەحساباتێک کە هەرگیز نەکراوەتەوە، کەچی بە قازانجێکی زۆرەوە بێ سزا لێیدەردەچن.

جۆن ستامف بەڕێوەبەری گشتی واڵس فارگۆ کاتێک کارەکەی جێ هێشت بە پاکجێکی ساڵانەی پازدە ملیۆن دۆلاریەوە. ڕیچارد فاڵد نیو بلیۆن دۆلاری وەرگرت لەوکاتەی لێهمان برازەرس ئیفلاسی کردبوو.
لیستی ساماندارە گەورەکان، بە ترامپیشەوە سەر سورهێنەرانە سوودمەند بوون لەو سیستەمی مالیە پڕ لە فێڵ و تەڵەکەیە کە هیچ کۆتایی نییە. ئەو یەک لە سەدای کۆمەڵگەیە پارە درووست دەکات لە ڕێی لۆبی و سیاسیەکانەوە فشار دەخەنە سەر نووسینی یاسا و بڕیارەکان لە خزمەتی خۆیاندا بۆ مۆنۆپۆلکردنی بازار و بە ئارەزووی خۆیان نرخی کاڵاکان و بوارەکانی خزمەتگوزاری دەبەنە سەرێ. یان قەرز دەدەنە نەوەدو نۆ لە سەداکەی کۆمەڵگە بە ڕێژەیەکی بەرز لە قازانج. یان لە ڕێی کۆنترۆڵکردنیانەوە بۆ حکومەت و دادگا، کارگەکانیان دەگوازنەوە بۆ مەکسیک و چین، کە لایەنی کەمی کرێ بیست و دوو سەنتە لە کاتژمێرێکدا، لەم لاشەوە کرێکارانی ئەمریکا لە نەداریدا بە جێدێڵن. نیو لیبراڵیزم کە لەلایەن دەوڵەتەوە پشتیوانی لێدەکرێت، ئۆرکسترایەکی نیشتمانین لە قۆڵبریندا.

ئەم خەرمانی نایەکسانییە لە لایەن هەردوو پارتە دەسەڵاتدارەکەوە درووست بووە. هەموو ئەو پەیام و میکانیزمە دیموکراتییەی کە خزمەتی بە کرێکاران دەکرد داڕزاند و وێرانیان کرد. سیاسەت هەر لە ریگن ەوە ئەوە بووە کە بەخشندانە دەنگدەرە ساویلکەکانیان بە خشیوە بە قەسابخانەی کەمپانیەکان، ئەو کەمپانیانەی کە مافیایی کەپیتالیزم درووست دەکەن. ئەم مافیایی سەرمایەدارییە وەک ئەوەی ئابوریناسان کارل پۆلانی و جۆزیف ستێگلتز هۆشدارییان دا کە ئەمە دەبێتە هۆی لە دایک بوونی سیستمێکی سیاسی مافیایی.

ئادم سمث نووسیتی “زۆرجار دەوڵەت لە وکاتانەی لە لێواری داکەوتنی ئابوریدایە قازانجی زیاتر دەبێت، وە ئەم قازانجەش زیاتر لەڕێی دانی قەرزەوە دەبێت.” پۆلێک لە قەرزدەر، وەک بەرێوەبەرانی بانقەکان و کەمپانیا داراییەکان و تایبەتیەکان، پارەیەکی زۆر لە خەڵکی دەکەنەوە نەک لە ڕێی وەبەرهێنانەوە، بەڵکو لە ڕێی کۆنترۆڵکردنی قەرزی ئابورییەوە. بۆ وەدەستهێنانی قازانجی زیاتر پەنا دەبەنە بەر بەهای سەر قەرز، کرێدیت کارتەکانی کەمپەنییەکان و شێوەکانی تری بەهای قەرز زیاتر و زیاتر دەکەن، یان لە ڕێی قۆرخکردنەوە خەڵکی زیاتر دەگوشن. کەمپانیای دەرمانسازی میلان نرخی دەرمانێک کە بۆ حەساسیە بە کار دێت لە 57$ وە لەساڵی 2007 وە بۆ 500$ زیاد کرد.

ئەم شێوە کارانە وەکو گەمەی گەشەی ئابوری پیشان دەدرێن، وەکو ئاماری ڕێژەی بێکاری، یان نرخ و ڕێژەی بەرخۆری. هەموو ئەمانە بۆ پەردەپۆشکردنی ناوەڕۆکی گەمەکانیان بەکاردێنن.

کاتێک گۆڵدمان ساکس سەری هێنایە دەرەوەو وتی ” کرێکارانی گۆڵدمان ساکس زۆرترین بەرهەمیان هەبووە لە جیهاندا.” ئابوری ناس مایکل هادسن پێی وتم ” ئیتر بۆیە بەو پێیەی هەن، بەو پێیەش پارەیان داوە. تێگەیشتن بۆ وەبەرهێنان لە ئەمریکا داهات دابەشدەبێت بەسەر کاردا. کەواتە ئەگەر تۆ “گۆڵدمان ساکس” بیت و بیست ملیۆن دۆلار لەگەڵ بەخشیشدا وەکو کرێ بدەیت بەخۆت، ئەمەش ئاوا ئەژمار بکەیت کەوا بیست ملیۆن دۆلار خراوەتە سەر کۆی وەبەرهێنانی ناوخۆیی، ئەمەشیان بە کارێکی باش بناسێنی!.

“ئێمە ئاسنی سارد دەکوتینەوە” ئەمە قسەی مایکڵ هدسن بوو نووسەری کتێبی ” بکوژی خانە خوێ: چۆن دارایی مشەخۆر و کۆیلە بوونی قەرز ئابوری جیهان دەشێوێنێ.” ئیمە لێرە لەگەڵ بیرکردنەوەیەکی داخراودا قسەدەکەین. ئاخۆ پێشهاتەکە هەر ئەوەندەیە کەوا گۆڵدمان ساکس، وۆل ستریت و کەمپانیا دڕندەکانی دەرمان سازی خەریکی وەبەرهێنانن یان چەوساندنەوەی خەڵک. هەر بۆیە وشەی مشەخۆریم وەک ناونیشانی کتێبەکەم هەڵبژاردووە. خەڵک وا بیر دەکەنەوە کە مشەخۆر هەر بە ئاسانی پارەی دەستدەکەوێت، خوێنی خەڵک دەمژێ یان پارە لە ئابوری دەردەهێنێت، بەڵام لەڕاستیدا زۆر لەوە ئاڵۆزترە. مشەخۆر هەروا بە ئاسانی نایەت و شتێک ببات. لە پێش هەموشتێکدا پێویستی بە بێهۆشکردنی خانەخوێ هەیە، بەشێوەیەک خانە خوێ هەست بەو مشەخۆرییە نەکات، هەروەها بە ڕێگایەکی تریش کۆنترۆڵی مێشکی خانە خوێ دەکات. ئەمە وا دەکات کە خانە خوێ وا هەست بکات مشەخۆرەکە بەشێکە لە گیانی خۆی، لە ڕاستیدا ئەمە وا دەکات کە بپارێزرێت. وۆڵ ستریت لەسەر ئەو بنەمایە کاری کرد و وا خۆی نیشاندا کە بەشێکە لە ئابوری. نەک وەک ئەوەی خۆی پێوە بئاڵێنێ یان لەدەرەوەی بێت، لە ڕاستیدا یارمەتیدەر بوو بۆ گەشەی ئەو لاشەیە، وە بەرپرسە لە زۆربەی گەشەکردنەکان، بەڵام مشەخۆرێکە دەستی بەسەر گەشەکردنەکەدا گرتووە.

هادسن وتی ” ئەنجام ئاوەژوبوونەوەی ئابوری کلاسیکە، وە تیۆرییەکانی ئادەم سمث لینگەو قوچە. دەڵێن ئابوری کلاسیک ئابورییەکی چالاک نییە بۆ مشەخۆری لە ڕاستیدا ئەوە ئابوری ڕاستەقینەیە. ئەو مشەخۆریانەی کار و پیشەسازی کەدێنە سەر ڕێ و مشەخۆر خوازیاریەتی، هەمیشە خۆی بەرهەم دێنێتەوە، ئەمە هەرگیز یارمەتیدەری خانە خوێ نییە، ئەمەیە کار و سەرمایە.”

ئڵیتی دامەزراو حەزیان بە ترامپ نییە چونکە دەبەنگە، بێ ڕێز و قسە ڕەقە. ئەو بەشێک نییە لەو کۆمەڵەی کە وەک دەوڵەمەندێک کاریان لەسەر دەکرێت و ئامادە دەکرێن لە لایەن (Ivy League universities ) و قوتابخانە بازرگانییەکانەوە. ئەو هەرگیز نەیتوانی وەک مامۆستایەک بەشێوەیەکی ڕەوان و بە هۆشمەندییەوە بە زمانی چینەکەی وتار بدات.

ترامپ و دەستە نیوە زیرەکەکەی، تاوانباران، ڕەگەزپەرستەکان و لادەرەکان ڕۆڵی خێڵی سنۆپس دەبینن لە ڕۆمانی وڵیەم فۆڵکنەر و “هامڵێت”، ” شارۆچەکە”، ” کۆشک”. سنۆپسێکان لە ئەنجامی بۆشایی دەسەڵاتدا لە باشورەوە سەریان هەڵدا و لە لایەن ئلیتێکی ئوروستوکراتە وە کۆنترۆڵکرا. فڵم سنۆپس و کەسوکارەکەی لەگەڵ تاوانبار و مناڵباز، پیاوانی دووژن، ئەو عەقڵ نەخۆشانەی لەگەڵ ئاژەڵ جووت دەبن، ئەوانەی کاریان سووتاندنی بە ئەنقەستە و یان ئەو خزمەی کە تکتی فلیمە ڕووتەکان دەفرۆشن. ئێستا زۆرێک لەم گەندانە بەرزبونەتەوە بۆ بەرزترین ئاستی دەسەڵاتی حکومەتی فیدراڵی. ئەمانە کاپیتاڵیزمی سەردەم پێک دەهێنن، ئەوەی فۆڵکنەر ئاگاداری کردینەوە لێی.

ڕەخنەگر ئارڤینگ هاو ئاوای نووسی لەسەر سنۆپسەکان ” ئاماژەی باوی پاڵپشتیکەری نامۆراڵەتی بە وردی ڕێگرە لە پێش دانانی پێویستییە جیاوازەکان لە ساتە مێژوویەکەیدا.” لەوانەیە باشترین شتێک کە بوترێت ئەوەیە چ شتێک پاشان دێت: ئەو مەخلوقاتەی کە لەناو وێرانەدا سەرهەڵدەدەن، لەگەڵ ئەو قوڕەی هێشتا بەسەر لێویانەوەیە.

” لێگەڕێ با جیهان داکەوێ، لە باشورەوە یان لە ڕوسیاوە، ئەو کاتە ئاواتە گەورەکان لەخوارەوەی کۆمەڵگەوە سەردەردێنن. پیاو کاتێک قسە لە ڕەوشت دەکات نابێت ئەوەند بێ ماناو ئاڵۆزبێت.
کوڕانی پاڵەوان بازێکان یان خزمەتکارەکان لەهەر لایەک بیانەوێت لادەدەن و لە ڕێی هێزەوە ئازادنە دەستی بەسەردا دەگرن.” هەروەها نووسیتی ” دەبن بە بەڕێوەبەری بانکێکی ناوخۆیی یان سەرۆکی پارتێکی ناوچەیی و لە کۆنگرەکاندا سنگی خۆیان دەردەپەرێنن و شارەزاو ئاگاداری داخوازێکانی خەڵکیش نین، لە ڕاستیشدا پێویستیان پێی نییە. ئەوەی گرنگ بێت بۆ ئەوان لاسایی کردنەوەی دەنگەکانە.”
عەقڵیەتی سەرۆکی هەڵبژێردراومان لە سنۆپسێکان دەچێ لە فیلمی بەڵگەنامەیی ” شاژنی ڤێرسای” لەم فلیمەدا و لە ڕێی ” لۆرین گرینفێڵد”ەوە باس لە چاوچنۆکی و چڵێسی دەیڤد سیگڵ و ژنە گرنگە گێلەکەی دەکات. جاکی کە سی ساڵ مناڵتر بوو لە مێردەکەی ، کاریکرد بۆ بنیاتنانی گەورەترین کۆشکی تایبەت لە ئەمریکادا کە پێوەرەکەی نەوەد هەزار فووت دەبوو لەسەر شێوەی کۆشکی ڤێرسای. سیگڵ و ژنەکەی شوێن کەوتوی ترامپن و بە پەرۆشەوە سەپۆرتی دەکەن. سیگڵ وەکو ترامپ کەسێکی ناڕۆشنبیرە. ئەمیش وەکو سەرۆکی هەڵبژێردراو پشتیوانیکەری شاجوانانە و تاوانبارکراوە بە کاری دەستدرێژی سێکسی، پارەکانیشی لە ڕێی فڕو فێڵی فرۆشتنەوە دەستکەوتوەو توانای دەست ڕاگەیشتنی هەیە بەسەدان ملیۆن دۆلار لە بانکەکان. ئەمیش وەک ترامپ لە ڕێی مایەپوچییەوە، یان هەڕەشەی مایە پوچییەوە سەروەتەکەی دەپارێزێت. ئەمیش هەر وەک سەرۆکی داهاتومان هەڵجویەکی شەڕانییە.

“هەردوو مێژونووسی ڕۆمانی لایڤی و پلوتارک سەرچاوەی داڕوخانی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانیان گەڕاندەوە بۆ چینی دەست ڕۆشتوو دەرەبەگەکان”، وەکو هادسن وتی “هەرچی پارەو پول هەبوو بە شێوەی قەرز بەکاریان هێنابو بۆ کڕینی زەوی و زاری زیاتر و دەربەدەرکردنی خەڵکانی تر. ئاکامەکەشی ڕۆژگارێکی ڕەش بوو بۆ ڕۆما، کە دەکرێت بۆ ماوەیەکی زۆر درێژە بکێشێت. چاخی تاریکی ڕودەدا ئەوکاتانەی دەوڵەمەندەکان دەست بەسەر هەموو شتێکدا دەگرن.”
ئەگەر ئاوڕێک بدەینەوە بۆ ساڵانی١٩٣٠ کان لیۆن ترۆتسکی دەڵێ ” دەرکەوتنی فاشیزم لە ئاکامی لاوازی پارتە سۆشیالیستەکانەوە بوو”، هەروەها هادسن دەڵێ ” ئەگەر پارتە سۆشیالیستەکان و میدیا ئەلتەرناتیڤیان نەبێت بۆ دەرەبەگایەتی نوێ، ئەوا دەگەڕێنە دوواوە بۆ دەرەبەگایەتی، بەڵام لە جیاتی ئەوەی هێزی سەربازی دەست بەسەر زەوی و زارەکاندا بگرێت وەک داگیرکارێکانی نۆرماند. تۆ لە ڕێی قەرزەوە دەستی بەسەردا بگرە. قەرز بۆتە شێوەیەکی نوێی شەڕکردن.

ئەتوانی دەست بەسەر خاک و کەمپانیاکاندا بگریت لە ڕێی بردنە ڕێوەیان. وۆڵ ستریت یەکێکە لە ئامرازەکانی داگیرکاری و سڕینەوە. تۆ ئەمڕۆ لە ڕێی قەرزەوە ئەتوانی داگیرکاری بکەیت، دەرەبەگایەتیش لە ڕێی سەربازییەوە ئەنجامی دەدا.”
پاش ئەمانە چی دێت، مێژوو دەریخستووە کە باش نابێت. ئلیتێکی دڵڕەقی داشۆراو لە ڕەوشت کە پاڵپشتیدەکرێن لە لایەن یاسا و دام و دەزگاکانی ئاسایشی دەوڵەتەوە هەروەکو دەسەڵاتی ئەسینا لە سەدەی شەشی پێش زایندا لەڕێی دزی و ڕاوڕوتکردنەوە بەسەرپەرشتی دەوڵەت هاونیشتمانیانیان توشی ئیفلاسی کرد لە ڕێی شەڕ و دەستپێوەگرتن و کاری سوغرەوە لە بری قەرز. باری گوزەرانی کرێکارانیان تا ئاستی کۆیلە و کۆیلەی زەوی هێناوەتە خوارەوە. نەرمترین بەرهەڵستیکەر بە دوژمن دەکرێت و لە ناوی دەبەن.
ئەم سنۆپسە ئەمریکیانە وەکو ئڵیتێک هیچ پابەندبونێکیان نییە چ ڕووبەدەرەوە یان ناوەوە. ئەمانە کێوین.
یان دەبێت لایان بەرین لە دەسەڵات، یان دەچینە دۆخێکی ڕەشترەوە.

سەرچاوە:
http://www.truthdig.com/report/item/the_mafia_state_20161204




کوردبوون لەمەنگەنەی حەتمیەتی مێژوویی و تەڵەزگەی جوگرافییدا … نەوزاد جەمال

کوردبوون سەختە، ئەگەر هەندێکجاریش ئەستەم دەرنەکەوێت. ئەمە فاکتێکە رۆژانە بەئەزموونکردن درکی پێدەکەین. هەڵبەت، ناڵێم کوردبوون لەخۆیدا شکستێکی بوونەکییە(وجودی)، بەڵکو فاکتەرە شکستهێنەرەکان تەنگەژەکەیە. پرسیارە بنەڕەتیەکە ئەمەیە: ئاخۆ ئەم سەختییە دەرهاویشتەی حەتمیەتی (ناچاری)مێژووییە یا جوگرافیایە؟ جوگرافیا چارەنوسی ئێمەی دەستنیشانکردووە یا مێژوو؟ پرسیاریکی بونیادی، بەڵام گشتی.

هەڵبەت، لێرەدا ئامانجم وەڵامدانەوەیەکی پاکێجی و رەچەتەئاسا نییە، بەئەندازەی وروژاندنی پرسیارەکە. هەندێکجار پێویستدەکات، توێژەری ئەکادیمیست، روناکبیرو نوسەران پرسیاری گەورەو گرانی لەوجۆرە تاوتوێکەن. چونکە، ئاسۆی بیرکردنەوەو خۆناسی بەوجۆرە پرسیارانە فراوانتردەبێت. بەجۆرێکیش روونکردنەوەیەکیشە کە چۆن و بۆچی گەلی کوردو چارەنوسی کوردستان لەم وێستگەیەدایە.

ئێمە دەرگیری ئەو راستیەشین کە بۆ رەفتاری بیرکردنەوە، هەڵسوکەوتی سیاسی و زمانی و ئابوریمان بەجۆرێکە کە لەبەرژەوەندی خۆماندانییە. ئایا؛ ئەم رەفتارانە جوگرافیا(ژینگە)کردە یا مێژوو بۆی بڕوینەتەوە؟ بەسادەیی، بۆچی کوردوکوردستان بەم دەردە درێژخایەنە گەیشتووە؟ ئەم پرسیارانە، لەخۆیدا وەڵامدەرەوەی پێگەی ئێمەشە لەسەر نەخشەی سیاسی و ئابوری و هێزو زانست و شارستانیەت و فەلسەفەو هونەر. ئیتر، کوردستان وەک بکەرێکی سیاسی و ئابوری و کولتوری، پێدراوێکی سروشتی و دیاردەیەک نییە کە لەخۆڕابێتەدی.

لەکاتێکدا، وەک زۆربەی گەلانی خۆرهەڵات، زۆرجار کەموکورتیەکانی خۆمان دەبەینەوە سەر جوگرافیا یا مێژوو. یا دەیخەینە ئەستۆی زلهێزەکان و پیلانگێری نێودەوڵەتی. ئەی ئەوەی لەچوارچێوەی ماڵەکەی خۆماندا روودەدات، دەستی کێی تێدایەو کێ لێی بەرپرسیارە؟ کەواتە، گێڕانەوەی داستانی ‘بوونی ئێمە’ لەکوێوەو لەچییەوە شکستدەخوات؟ یەکێک لەتێزەگرنگەکان سەبارەت بەشکست و سەرکەوتنی گەلان، زەمینەسازی جەنگ و ململانێکان، هی نوسەری ناسراو ‘رۆبەرت کاپلان’ە کە لەکتێبی ‘تۆڵەی جوگرافیا’دا باسیکردووە. ئەو پێیوایە لەڕێگەی پاڵنەرە جوگرافیەکانەوە، نەک هەر دەتوانین هۆکاری جەنگوشەڕوشۆرەکانی میژوو راڤەکەین، بەڵکو پێشبینی سەرهەڵدانی جەنگەکانی داهاتوش بکەین.

بێگومان، بەڵگەنەویستە کە کارلێکی راستەوخۆ لەنێوان ژینگەو مرۆڤدایە. مرۆڤ کارکردی جوگرافیاو مێژووشە. بۆیە، نکولی لەوەناکریت کە جوگرافیاو ژینگە کاریگەربووە لەسەر شێوازی بەرهەم و ئابوریمان. شکستی ‘ئیکتیفای زاتی’ ئێمە لەسەردەمانێکداو لەبەرڕۆیشتنی ئابوری (لای مەسعود محەمەد)، هۆکارگەلێکی داگیرکردن بووە. ئیدی، جوگرافیا قەدەرێکە کەئێمەی رادەستی ژینگەکەمان کردووە. ئەمەش، لەشێوازی تەلارسازیدا ، لەپۆشینی جلوبەرگەوە تا رژێمی سیاسیش رەنگیداوەتەوە.

سیستمی سیاسی کراوە، لەژینگەی داخراودا نایەتەدی. جگەلەوەی ستەمکاری ودیکتاتۆریەتیش لەو وڵاتانەی سەرچاوەی سروشتیان زەبەندەیە، دیاردەیەکی بەرچاوە. بەرای من، کورد زیاتر بوونێکی جوگرافی هەیە تا مێژوویی. سەردەمانێکی زۆر، کوردگەل کۆتوبەندی ژینگەو جوگرافیاکەیەتی. بۆیە، ئەگەر بپرسین: تاچەند هەلومەرجی جوگرافی لەمپەرێکە لەسەر چارەنوسی گەلی کورد، خاپ ناکەین. هاوکات، گەورەیی و هەستیاری پرسی کورد لەئاستی ناوچەیی و نێودەوڵيتیش، بەدیوێکدا بەندە بەدیمۆگرافیاوە. زۆری رێژەی دانیشتوانەکەی، قەبەیی پرسەکەی دەستنیشاندەکات. جگەلەوەی، زیادبوونی دانیشتوان، بەجۆرێک میکانیزمی قەرەبووکردنەوەی ئەو قڕکەوتنە بووە کە بەهۆکاری پەتاو نەخۆشی و جەنگەوە لێیکەوتووە.

بەستنەوەی فاکتەرەجوگرافیەکان بەسیاسەت و شارستانیەتەوە، لەو سۆنگەیەوە: ئایا بۆ سەرهەڵدانی شارستانیەتێک، ژینگەیەکی پێرفێکت مەرجە یا لەبار پێویستە؟ چیدەبوو ئەگەر ‘نالی’ و ‘حاجی قادر’و ‘پیرەمێرد’و مەولانا روناکبیرانیتر لەباتی مانەوەیان لەئەستامبول، بڕۆیشتنایەتە پاریس یا پایتەختێکیتری ئەورپا؟ ئەگەر، مەولاناخالید لەسلێمانیدا بمایەتەوە، هەمان مەولانا دەبوو؟ ئەگەر، شەرەفخانی بەدلیسی کوری جوتیارێک بایە، دەبووە مێژوونوس؟ ئەی ئەو هەموو مەلاو خوێندەوارانەیتر کە پەرتەوازەی ناوەو دەرەوەی کوردستان بوون، بەچی دەگەیشتن؟ رەنگە، زۆربەیان کە زیرەکتربووبن لەناوەدیارەکانی دونیای ئەدەب و عیرفان، کەچی، خۆری ناوبانگیان هەڵنەهات؟

رەنگە، بیرمەندی فەرەنسی ‘فێردیناند بۆردێل’ (1985–1902)لێرەدا بەتەنگمانەوەبێت. نهێنی ئەو پەیوەندی دیالیکتیی کات/مێژووە بەجوگرافیایەوە. بەڕای ئەو، مرۆڤ ملکەچی جوگرافیایەو مێژوو بەتەنها دەستنیشانی چارەنوسی گەلان ناکات. زۆرجار مرۆڤەکان بەهۆی جوگرافیاوە لەگۆڕینی ئاراستەی مێژووەکەیان دەستەوسان دەبن. کەواتە، هەڵسوڕێنەری جوڵەی مێژوو جوگرافیایە، نەک بەتەنها مرۆڤ/کات. خاڵی جیاکەرەوەی ‘برۆدێل’ لەمێژوونوسەکانیتر، دۆزینەوەی سەرەداوەکانی فاکتەرەجوگرافیەکانە لەپرۆسەی مێژووییدا. گرێدانەوەی مێژوو بەفاکتە جوگرافیاکانەوە، زۆر روونکردنەوەمان پێدەدات. ئەگەر، سەردەم/کات نەخرێتە چێوەی جوگرافیاوە، دەبێتە بابەتێکی پەتی. مێژوو هەر مرۆڤ ناگریتەوە، بەڵکو کۆی سروشت و ژینگەش لەمێژووی مرۆڤایەتیدا رۆڵدەگێڕت. کەواتە، تەنها بکەرە تاکەکەسی و خودی روداوەکان کاریگەر نیین، بەڵکو چیا، دۆڵ، روبار، پێدەشت و ژینگە بەگشتی. لێرەوە، بەجۆرێک حەتمیەتی مێژوویی بۆتە حەتمیەتی جوگرافی.

باشە، مێژوو مرۆڤ دروستدەکات یا بەپێچەوانەوە؟ نیوەی راستیەکە ئەوەیە مرۆڤ مێژووسازە. بەڵام، جوگرافیا تاکەی تری شارستانیەتسازییە. شوێنگەی جوگرافی، هەناوی شارستانیەتە. لەبەرئەوەی، شارستانیەت بۆتەیەکی داخراونیییە، بەڵکو سروشتێکی دینامیکیی هەیەو لەسەر یەک هێڵی تەریبی پەرەسەندن گەشەناکات. دیالیکیتی شارستانیەت، کاروانێکە کە دووفرسەخ دەڕواتەپێش، فرسەخێکیش پاشەکشەدەکات! ئیدی، جوگرافیا ئامرازێکە کە پرۆسەی گەشەوپەرەسەندنی مێژوویی خاودەکاتەوە. چونکە، هەموو شارستانیەتێتک لەسەر پەیوندییەکی تێکچڕژاوی کات و شوێن برەودەسێنێت. لەبەرئەوە، رۆڵی دەریاو زەریاکان، کاریگەرە لە پێشکەوتنی کەشتیەوانی و سەرهەڵدانی ئەنگیزەی کۆلۆنیالیزمدا. ژینی شارنشینی، پێویستی بە رووبەرە نزم و پێدەشتەکانە، نەک دۆڵ و چیاکان.
دیارە، وەکچۆن چیاکان ئامێزی بزاڤی چەکداری کورد بوون، هاوکات لەمپەری شارستانیەت و ژینی شارنیشینیش بوون. پێویستە ئەوەش بووترێت؛ ئەگەر کورد لەکۆتبەندی جوگرافیاو مێژوودابووبیت. ئێسە بەسایەی تەکنەلۆجیای پەیوەندیو زانیاریەوە، ئاودیوی سنورەکان و رێگرە باوەکان بووە. بۆیە، ناکرێت بیرو ژیری ئێمە بۆ هەتا هەتایە خۆی قەتیسی کۆتوبەندی جوگرافیا یا مێژوو بکات. بێگومان، فاکتە جوگرافی و مێژووییەکان، رۆڵیان لەروونکردنەوە هۆکارە خۆکردو دەوروبەرکردەکاندا هەیە. بەڵام، کێ ئەوانە دەکاتە چارەنووس و ئایندەی ئێمە، ئەگەر کارلێکی زاتی ژیری و ئامادەیی سایکۆلۆجی خۆمان نەبێت؟




چاوپێکەوتنی کۆمەڵە تیڤی لەگەڵ گۆران عەبدوڵڵا سەبارەت بە بارودۆخێ ڕۆشنبیری لە کوردستان – بەشی یەکەم و دووەم

وتو وێژی سەلام قادری لە گەڵ گۆران عەبدوڵا سەبارەت بە
بارودۆخی ڕووناکبیریی (به شی یەکەم(

وتو وێژی سەلام قادری لە گەڵ گۆران عەبدوڵا سەبارەت بە
بارودۆخی ڕووناکبیریی (به شی دووهه م و کوتایی




پیاوى سپى بۆ ڕۆژى ڕه‌ش … فەیسەل محەمەد

له‌پاش په‌یامه‌كه‌ى بارزانى، كه‌ داواى كردبوو كه‌سێك بۆ شوێنه‌كه‌ى دیاریی بكه‌ن، تا هه‌ڵبژاردن ده‌كرێته‌وه‌، له‌ناوه‌ندى سیاسى‌ و میدیایى دا، ناوى چه‌ند كه‌سایه‌تییه‌كى سیاسى ‌و ناسراوى كوردستان بۆ (پۆستى سه‌رۆكى هه‌رێم) كه‌وته ‌به‌رباس، یه‌كێك له‌و ناوانه‌، كاك (جه‌لالى سام ئاغا)یه‌، كه‌ كه‌سایه‌تییه‌كى ناسراو و نیشتمانى ‌و پسپۆرٍێكى دیارى بوارى دارایى‌ و ئابورییه ‌‌و دوا پۆستیشى له‌حكومه‌تدا، به‌رله‌ خانه‌نشینبونى (سه‌رۆكى دیوانى چاودێرى دارایى) سلێمانى بووه‌، ئه‌و وه‌ك كه‌سێكى بێلایه‌ن ‌و خاوه‌ن ئه‌زمونى ده‌یان ساڵه‌ له‌ پۆستى ئیداریى‌ و حكومى، توانیویه‌تى له ‌ماوه‌ى كاردنیدا، متمانه‌یه‌ك له‌نێوان خۆیى‌ و خه‌ڵكدا دروستبكات‌ و سه‌ربه‌رزانه‌ و بێ منه‌تانه‌ ماوه‌ى كاركردن‌ و به‌رپرسیارێتى وه‌ك سه‌رۆكى چاودێرى دارایى ته‌واوبكات‌ و له ‌دواجاردا ده‌ستله‌كاركێشانه‌وه‌ى له‌و كاره‌ ڕابگه‌یه‌نێت..پاش ئه‌مه‌ش چه‌ندینجار له‌لایه‌ن (مه‌سعود بارزانى ‌و جه‌لال تاڵه‌بانى ‌و نه‌وشیروان مسته‌فا ‌و نێچیرڤان بارزانى) ‌و چه‌ندان سه‌ركرده ‌و به‌رپرسى دیكه‌وه‌، داواى لێكراوه‌ كه‌ بگه‌ڕیته‌وه‌ سه‌ر وه‌زیفه ‌‌و پۆستێك وه‌ربگرێت‌ و هاوكاریانبێت له‌حكومه‌ت، به‌ڵام ئه‌و ڕه‌تیكردوه‌ته‌وه‌، ئه‌وه‌ى گرنگه‌ بوترێت: ئه‌وه‌یه‌كه‌ هه‌روه‌ك چۆن له‌ ڕابردودا ده‌ستله‌كاركێشانه‌وه‌كه‌ى له‌ دیوانى چاودێرى دارایى، شۆكێك بوو به‌شێك له‌خه‌ڵكى نیگه‌رانكرد، (روونكرنه‌وه‌)كه‌ى (١٠ كانونى دووه‌مى ٢٠١٧)‌و چه‌ند رۆژى پێشوشى به‌ په‌سه‌ندنه‌كردنى ئه‌و پێشنیاره‌ى بۆ پۆستى سه‌رۆكى هه‌رێم، دیسانه‌وه‌ به‌شێكى باش له‌ گه‌نده‌ڵكاران دڵخۆش ده‌كات ‌و خه‌ڵكانى خه‌مخۆر ‌و دڵسۆزیش نیگه‌ران، چونكه‌ به‌درێژایى مێژوو دووركه‌وتنه‌وه‌ى خه‌ڵكه‌ دڵسۆزو خه‌مخۆره‌كه‌، هه‌میشه‌ زه‌مینه‌یه‌ك بووه‌ بۆ هاتنه‌ پێشه‌وه‌ى مرۆڤه‌ مشه‌خۆرو گه‌نده‌ڵكاره‌كان، بۆیه‌ به‌بڕواى من خه‌ڵكانى وه‌ك جه‌لالى سام ئاغا ‌و هاوشێوه‌كانى، نابێ بێده‌نگ‌ و دوره‌په‌رێز و ته‌ماشاكه‌ربن، به‌ڵكو ده‌بێت، به‌شدارو خاوه‌ن بڕیار‌و بوێر‌و كاریگه‌ربن، چونكه‌ كاك جه‌لال به‌ئه‌زموون سه‌لماندویه‌تى كه‌ تاچه‌ند ئه‌مین ‌و به‌خشنده‌یه‌، ئه‌و له‌ماوه‌ى (٩) ساڵ كاركردنى وه‌ك (سه‌رۆكى دیوانى چاودێرى دارایى) سلێمانى، توانیویه‌تى ناو و دۆسییه‌ى (٨٦) كه‌س راده‌ستى داواكارى گشتى هه‌رێم‌و (٢٧٢٥) راپۆرتیشى راده‌ستى لایه‌نه‌ په‌یوه‌ندیداره‌كان بكات، كه‌ (سه‌دان هه‌زار) دۆلارى دزراو هه‌زاران پارچه‌ زه‌وى ‌و موڵك‌ و ماڵى گشتى تاڵانكراویان له‌خۆگرتبو، ئه‌مه‌ جگه‌له‌وه‌ى (خانوه‌كه‌ى سه‌رچنار)ى كه‌ له‌كاتى خۆیدا به‌ (٧٠٠) هه‌زار دۆلار خه‌مڵێنراوه‌، له‌ (٢٠٠٢)وه‌، به‌خشیویه‌تى به‌ (وه‌زاره‌تى ته‌ندروستى) تا دواى خۆى بكرێته‌ بنكه‌یه‌كى ته‌ندروستى بۆ خزمه‌تى هاوڵاتیان ‌و ئاخر موڵك‌ و ماڵیشى، كه‌ پارچه‌ زه‌وییه‌ك بوو له‌ سلێمانى، فرۆشتوه ‌و پاره‌كه‌ى خستوه‌ته‌ بانكه‌وه‌ به‌ناوى (ده‌زگاى چاودێرى دارایى)یه‌وه‌، تا ساڵانه‌ سوده‌كه‌ى وه‌ك رێزلێنان پێشكه‌شى فه‌رمانبه‌رانى سه‌ركه‌وتوى دیوان ‌و خانمه‌ سه‌لاره‌كانى ئه‌و ده‌زگایه‌ بكرێت، پێش خانه‌نشینبونیشى به‌پله‌ى وه‌زیر، پێشنیارى بۆ (د. به‌رهه‌م ساڵح سه‌رۆكى ئه‌نجوومه‌نى وه‌زیران) كردوه‌، كه‌ مووچه‌ى مانگانه‌ى خانه‌نشینییه‌كه‌ى ببه‌خشرێته‌ (ده‌زگاى شه‌هیدان‌و كه‌مئه‌ندامان)، له‌كاتێكیشدا كه‌ بریكارى وه‌زاره‌تى ئابورى‌ و دارایى ‌و پاشانیش سه‌رۆكى دیوانى چاودێریش بووه‌، به‌نوسراوى فه‌رمى داواى له‌ (ئه‌نجوومه‌نى وه‌زیران) كردووه‌، كه‌ مووچه‌ى مانگانه‌كه‌ى كه‌مبكرێته‌وه‌ له‌به‌ر دۆخی ئابوری ئه‌وكاتی كوردستان، ئه‌م پیاوه‌ نه‌ك هه‌ر له‌شار به‌ڵكو له‌شاخیش، هه‌ڵگرى هه‌مان ئه‌خلاقیات ‌و ده‌سپاكى ‌و دڵسۆزیى بووه‌، ئه‌و رۆژگارێك رووبه‌ڕووى گه‌نده‌ڵى بووه‌ته‌وه‌، كه‌ گه‌نده‌ڵى نه‌ ناو و بووه ‌‌و نه‌ باو، له‌ ساڵى (١٩٧٤) وه‌ك پێشمه‌رگه‌یه‌كى شۆڕشى ئه‌یلول، كاتێك به‌رپرسى مالییه‌ى ده‌زگاى ڕاگه‌یاندنى شۆرش بووه‌، له‌شاخیش به‌لیستێكه‌وه‌ به‌دواى ناوى ئه‌و پێشمه‌رگانه‌دا گه‌ڕاوه‌، كه‌ له‌شار فه‌رمانبه‌رى حكومى نه‌بوون ‌و له‌شاخ خۆیان وه‌ك فه‌رمانبه‌رى شار ناونوس كردوه‌، تا بڕێك مووچه‌ى زیاد له‌وه‌ى خۆیان وه‌ربگرن.

خاڵێكى دیكه‌ى به‌هێزى ئه‌م كه‌سایه‌تییه ‌‌و هۆكارێكى دیكه‌ى پێویستبوونى ئه‌م پیاوه‌سپى یه‌، بۆ ئه‌م ڕۆژه‌ ڕه‌شه‌، ئه‌وه‌یه‌ كه‌: موڵكى هیچ حیزب‌ و لایه‌نێكى سیاسى دیاریكراو نییه‌ و كایگه‌ریى هیچ خێزان‌ و بنه‌ماڵه‌یه‌كى له‌سه‌ر نییه ‌و دوور له‌ ڕۆحى شارچێتى‌ و ناوچه‌گه‌رێتى ‌و ته‌كه‌تول ‌و باڵ، وه‌ك كه‌سێكى سه‌ربه‌خۆ به‌یه‌ك دووریى ‌و مه‌سافه‌ له‌هێز‌و لایه‌نه‌سیاسییه‌كان وه‌ستاوه‌.. بۆیه‌ له‌سه‌ر ئاستى ناوخۆدا هه‌موان شاهێدى بۆ ده‌ده‌ن ‌و داواى لێده‌كه‌ن ‌و له‌مسه‌رى راسته‌وه‌ بۆ ئه‌وسه‌رى چه‌پ، دۆست‌ و دوژمن‌ و یارو نه‌یار، له‌سه‌رى كۆك ‌و ته‌بان..ئه‌وه‌تا كاتێک كه‌ جه‌لالى سام ئاغا، له‌ رۆژى جیهانى به‌ره‌نگاربونه‌وه‌ى گه‌نده‌ڵى، له‌لایه‌ن (رێكخراوى گه‌شه‌پێدانى ئابورى- كیدۆ) خه‌ڵاتى كه‌سایه‌تى ساڵى پێده‌به‌خشرێت، كۆسره‌ت ره‌سوڵ له‌په‌یامێكدا به‌وبۆنه‌یه‌وه‌ ده‌ڵێت: ئه‌و ماوه‌یه‌ى له‌گه‌ڵ كاك جه‌لالى سام ئاغا كارمكرد، به‌ڕاستى نمونه‌ى سه‌رۆكێكى ده‌ستپاك ‌و جوامێره‌ و ئه‌وماوه‌یه‌ى كه‌ له‌ وه‌زاره‌تى دارایى ‌و ئابووریى بوو، خزمه‌تێكى زۆرى كرد و به‌هیچ شێوه‌یه‌ك قبوڵى نه‌كردوه‌، كارێكى بێ قانونى ئه‌نجام بدرێت.

هه‌رله‌م بۆنه‌یه‌دا، د.به‌رهه‌م ساڵحیش، ده‌ڵێت: من وه‌ك سه‌رۆكى حكومه‌ت سودمه‌ند بووم له‌ ڕاوێژو بیروبۆچون ‌و راپۆرته‌كانى كاك جه‌لالى سام ئاغا، له‌بوارى دارایى ‌و به‌ڕێوه‌بردن ‌و ده‌ستگرتن به‌ سه‌رچاوه‌كانى داهاته‌وه‌، رێگرى له‌ زیاده‌ڕۆیى ‌و خه‌رجى حكومى‌ و به‌فیڕۆدانى داهاتى گشتى، له‌سه‌رجه‌م وه‌زاره‌ت ‌و داموده‌زگا فه‌رمیه‌كان، نیشانه‌ى خه‌مخۆرى ‌و به‌ده‌نگه‌وه‌هاتنى كاك جه‌لالى سام ئاغا بوون بۆ كاره‌كه‌ى‌ و به‌رژه‌وه‌ندى گشتى میلله‌ته‌كه‌ى ‌و چه‌سپاندنى بنه‌ماكانى ده‌ستپاكى ‌و حكومه‌تێكى دروست.
عه‌دنان موفتى، له‌هه‌مان بۆنه‌دا ده‌ڵێت: من جه‌لالى سام ئاغام له‌نزیكه‌وه‌ ناسیوه‌‌ و به‌رپرسیاریى هاوبه‌شمان هه‌بووه‌، له‌ (٣) ساڵى كاركردنم له‌گه‌ڵى، به‌ڕاشكاوى ده‌یڵێم: وه‌ك جێگرى وه‌زیرى دارایى هاوكاریى زۆرى كردووم‌ و سودێكى زۆرم له‌ ئه‌زمون‌ و شاره‌زاییه‌كانى بینیوه‌ له‌بوارى به‌ڕێوه‌بردن ‌و داراییدا ‌و جێ په‌نجه‌ى به‌سه‌ر به‌ڕێوه‌بردنى وه‌زاره‌ته‌وه‌ دیاربوو، جه‌لالى سام ئاغا هه‌ر له‌كارى وه‌زیفیدا كه‌سێكى خۆنه‌ویست نه‌بووه‌، به‌ڵكو له‌سه‌ر ئاستى كۆمه‌ڵایه‌تى ‌و مرۆڤدۆستیش كه‌سێكى به‌خشنده‌بووه ‌‌و هه‌موو موڵك‌ و ماڵه‌كه‌ى به‌خشیوه‌.

قوباد تاڵه‌بانیش، له‌ په‌یامێكدا‌و بۆ هه‌مان بۆنه‌ ده‌ڵێت: وه‌ك جێگرى سه‌رۆكى حكومه‌تى هه‌رێم، جێى شانازیمه‌، كه‌له‌م ڕۆژه‌دا، وه‌ك وه‌فایه‌ك بۆ هه‌وڵ‌ و ماندوبوونى كه‌سایه‌تى ناسراو و دڵسۆزى كوردستان‌ و شارى سلێمانى، ڕێز له‌ كاك جه‌لالى سام ئاغا ده‌نرێت..چونكه‌ كاك جه‌لال له‌ته‌مه‌نى پڕبه‌رهه‌مى خه‌باتى كوردایه‌تى‌ و له‌ته‌مه‌نى پڕ كۆششى كارى حكومه‌تدا، یه‌كێك بووه‌ له‌و پیاوه‌ ئازا‌و تێكۆشه‌رانه‌ى كه‌ هه‌میشه‌ به‌بڕواى ته‌واوه‌ كارى بۆ زیادكرنى شه‌فافیه‌ت ‌و دژایه‌تى گه‌نده‌ڵى‌ و خراپ به‌كارهێنانى موڵك‌ و ماڵى میلله‌ت كردوه‌ ‌و له‌م پێناوه‌شدا زۆر ماندووبووه‌.
هه‌روه‌ها له‌ساڵى (٢٠١٣)دا،نەشیروان مسته‌فا له‌ پرسى سه‌رۆكایه‌تى هه‌رێم، چه‌ندینجار پێشنیارى جه‌لالى سام ئاغاى كردووه‌ بۆ ئه‌و پۆسته‌، له‌به‌رئه‌وه‌ى پیاوێكى بێلایه‌ن‌ و بوێره ‌و لاى هه‌موان قبوڵكراو و ده‌ستپاكه‌، ئه‌مه‌ جگه‌له‌وه‌ى پێشوتریش، له‌لایه‌ن نه‌وشیروان مسته‌فاوه‌ راسپێردرابوو، كه‌ (وه‌زاره‌تى دارایى هه‌رێم) وه‌ربگرێت‌و له‌دوا په‌یوه‌ندى ته‌له‌فونیشدا‌و له‌ مانگى (١٢/٢٠١٦) دا، نوشیروان مسته‌فا سه‌باره‌ت به‌ پۆستى سه‌رۆكى هه‌رێم، له‌ده‌ره‌وه‌ى وڵاته‌وه‌، به‌درێژى قسه‌ى له‌گه‌ڵ كردووه‌.

هه‌روه‌ها سیاسه‌تمه‌دارى ناسراو (به‌هادین نورى) له‌مباره‌یه‌وه‌ وتویه‌تى: له‌دڵه‌وه‌ به‌بیستنى ئه‌م هه‌واڵه‌ خۆشحاڵ بووم، كه‌ ناوى ئه‌و كه‌سایه‌تییه‌ هاتوه‌ بۆ ئه‌و پۆسته‌من به‌ هه‌ر ده‌ په‌نجه‌كه‌م ئیمزا بۆ ئه‌م پیاوه‌ ده‌كه‌م بۆ ئه‌م پۆسته‌‌و داواده‌كه‌م كه‌ ئه‌ركێكى له‌وشێوه‌یه‌ ره‌تنه‌كاته‌وه‌، له‌دانیشتنێكى رووبه‌ڕووشدا به‌ جه‌لالى سام ئاغاى وتووه‌: ئێوه‌ كه‌سێكى شیاون بۆ ئه‌و جێگه‌یه‌و ده‌توانن كاریگه‌ریتان هه‌بێت، چونكه‌ ئه‌وكاره‌ به‌كه‌سێك ده‌كرێت، كه‌له‌ گرێى فیكرى نه‌ته‌وه‌یى رزگارى بووبێت‌ و كه‌سێكى نیشتمانى‌و لیبراڵ‌ و دیموكرات‌ و مه‌ده‌نى ‌و ده‌ستپاك ‌و ئه‌مین ‌و به‌ئه‌زمون بێت..ئه‌م سیفه‌تانه‌ش له‌ئێوه‌دا به‌دیده‌كرێت.

ئه‌مه‌ له‌سه‌ر ئاستى فه‌رمى‌ و حكومى، له‌سه‌ر ئاستى خه‌ڵك‌ و شه‌قامى كوردیش، نازناوى (پیاوه‌ سپى)یه‌كه‌، كه‌ گه‌وره‌ترین پۆسته‌ له‌لایه‌ن خه‌ڵكه‌وه‌ به‌خشراوه‌ته‌ ئه‌م كه‌سایه‌تییه‌.
ئه‌مه‌ له‌سه‌ر ئاستى ناوخۆى كوردستان، له‌سه‌ر ئاستى ده‌ره‌وه‌ش سام ئاغا كه‌سایه‌تییه‌كى ناسراوو متمانه‌پێكراوه‌‌و ناوبانگى گه‌یشتوه‌ته‌ ده‌ره‌وه‌، هه‌ربۆیه‌ له‌لایه‌ن (یه‌كێتى ئابوریناسان‌و كارگێڕیناسان)ى وڵاتانى ئه‌وروپاوه‌ رێزى لێنراوه‌‌و پاداشتى ساڵانه‌ى له‌بوارى ده‌ستپاكیدا پێبه‌خشراوه‌‌و وه‌ك كه‌سایه‌تى ساڵ ده‌ستنیشانكراوه‌.

ئه‌مه‌ جگه‌له‌وه‌ى كه‌ ساڵانێكى زۆره‌، سوود له‌و میراته‌ مه‌عنه‌ییه‌ى كه‌له‌ راپۆرته‌ ئاماده‌كراوه‌كانی پاش خۆى جێیهێشتوه‌، ده‌بینرێت‌و راپۆرته‌كانى سام ئاغا بوونه‌ته‌ چه‌كى ده‌ست‌ و به‌ڵگه‌ى حاشاهه‌ڵنه‌گرى ده‌ستى په‌رله‌مانتاران ‌و میدیاكاران ‌و خۆپیشانده‌ران، چونكه‌ پێش دروستبونى ئۆپۆزسیۆنیش له‌كوردستان ئه‌م ڕچه‌شكێن بوو له‌چاودێریكردنى وردى خراپ به‌كارهێنانى ده‌سه‌ڵات.
پیاوێك، كه‌ ئه‌م هه‌مو شاهێدى ‌و گه‌واهیه‌ى له‌سه‌ر ئاستى خه‌ڵك‌ و حكومى ‌و فه‌رمى ‌و ئیداریى ‌و حیزبى ‌و سیاسى‌ و ده‌ره‌وه ‌‌و ناوه‌وه ‌‌و له‌لایه‌ن یارو نه‌یار‌و دۆست‌ و دوژمنه‌وه‌ى بۆبدرێت‌ و له‌م زه‌مه‌نى بێ متمانه‌ییه‌دا ئه‌و خاوه‌نى ئه‌م هه‌مو متمانه‌یه ‌‌و ئه‌و هه‌موو ئه‌زمون ‌و ده‌ستپێشخه‌رییه‌ بێت، كوڕى ئه‌م رۆژه‌ ره‌شه‌ نییه ‌‌و بابه‌تێكى له‌مجۆره‌ جێگه‌ى بایه‌خ ‌و هه‌ڵوه‌سته‌ له‌سه‌ركردن نییه‌؟

من شتێكى زیادم له‌سه‌ر ئه‌م پیاوه‌ نه‌وتووه ‌‌و ره‌نگه‌ زۆرێكیش نه‌وترابێت‌ و ساڵانێكیشه‌ هیچم نه‌نوسیوه ‌‌و له‌سه‌ر هیچ كه‌سیش قسه‌م نه‌كردووه‌، به‌ڵام له‌ئاوا دۆخێك‌ و بابه‌تێكى ئاوا گرنگ‌ و چاره‌نوسساز ‌و نیشتمانیدا، (روونكردوه‌)كه‌ى جه‌لالى سام ئاغا رایچڵه‌كاندم، بۆیه‌ وه‌ك ئه‌ركێكى ئینسانى‌ و نیشتمانى‌ و رۆژنامه‌وانى ‌و به‌حوكمى نزیكى‌ و ناسینم له‌گه‌ڵ ئه‌م كه‌سایه‌تییه‌‌و وه‌ك وه‌فایه‌ك بۆ ئه‌و هه‌موو بوێرى‌ و له‌خۆبردوویى‌ و خزمه‌ته‌ى به‌ پێویستم زانى شتێك بڵێم، چونكه‌ ئه‌م پیاوه‌ وه‌ك خۆى به‌و هه‌موو گه‌وره‌یى ‌و به‌خشین‌ و ئه‌زمون‌ و خزمه‌ت ‌و بوێرییه‌وه‌، پیاوێكى بێده‌نگه ‌و بۆ رۆژێك ئاماده‌نه‌بووه‌، له‌شاشه‌ى تیڤى ‌و رووپه‌ڕى رۆژنامه‌یه‌كه‌وه‌ سنگ ده‌رپه‌ڕێنێ ‌و كه‌مترین قسه‌ له‌سه‌ر خۆى بكات‌ و كاره‌كانى خۆیمان پێ بفرۆشێته‌وه ‌‌و ته‌نانه‌ت بۆ جارێكیش رێگه‌ى به‌خۆى نه‌داوه‌ بچێته‌ هۆڵى مه‌راسیمه‌كان‌و ده‌ركه‌وێت‌ و خه‌ڵاته‌كانى وه‌ربگرێت، هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌شه‌ هه‌ندێجار رۆژنامه‌نوسان به‌ جه‌لالى سام ئاغا، ده‌ڵێن: (ئه‌و پیاوه‌ى قسه‌ناكات(.

ده‌بێ بشپرسین: پاش دووركه‌وتنه‌وه‌‌ و ده‌ستله‌كاركێشانه‌وه‌ى سام ئاغا، چه‌ند هه‌نگاوى عه‌مه‌لى ‌و جدى‌ و بوێرانه‌ نراوه‌، بۆ رووبه‌ڕووبونه‌وه‌ى گه‌نده‌ڵى ‌و پاراستنى موڵكى گشتى؟ ئه‌ى پێش ئه‌و و دواى ئه‌ویش چ كارێكى گه‌وره‌ كراوه‌ له‌ملایه‌نه‌وه‌‌و له‌غیابى ئه‌ودا چه‌ند كاره‌ساتى تر خولقاوه‌؟ ئه‌و له‌كاتێكدا ده‌ست بۆ قوتى خه‌ڵكى ده‌برێ ‌و خه‌ڵكى نانبڕاو ده‌كرێت، ئه‌و قوت‌ و تیكه‌ى ده‌مى خۆى به‌خه‌ڵكى ده‌دا، ئه‌مه‌ش ئاسمان ‌و رێسمانه‌.
ئه‌وه‌ى رایچڵه‌كاندم ‌و هه‌ستى بێ ئومێدى زیاترى لادروستكردم، ئه‌و پرسیاره‌بوو كه‌: ئاخۆ پیاوێك (٤٧)ساڵ كارمه‌ندى ده‌وڵه‌ت ‌و نیوسه‌ده‌ له‌وه‌زیفه‌ى ئیداریى ‌و قانونى‌ و پێشمه‌رگایه‌تیدا بوبێت‌ و به‌م هه‌موو ئه‌زمون‌ و خه‌بات ‌و ناسراویى‌ و متمانه‌‌ و ده‌سپاكى ‌و دڵپاكى ‌و پشتیوانییه‌وه‌، ترسى هه‌بێ له‌چاره‌سه‌رى ئه‌م دۆخه‌و زات نه‌كات بچێته‌ ژێربارى ئه‌م ئه‌رك‌ و به‌رپرسیارێتى یه‌وه‌..ده‌بێ كێ دنیاى ئێمه‌ بگۆڕێ بۆ رۆژگارێكى روونتر؟؟

ئه‌وێك كه‌ توانیبێتى ساڵانێك له‌مه‌وبار‌و له‌ودۆخه‌دا، وه‌ك سه‌رۆكى دیوانى چاودێریى، چه‌ندین به‌رپرسى سیاسى ‌و حكومى گه‌وره‌و به‌ده‌سه‌ڵات، راپێچى دادگا‌و به‌رده‌م قه‌فه‌زى توهمه‌ و تاوان بكات ‌و چه‌نده‌ها ملیۆن دۆلار له‌قوڕگیان ده‌ربێنێته‌وه‌، دڵنیام له‌م پۆسته‌شدا ده‌توانێ هه‌نگاوى گه‌وره‌ بنێت، با رێگرییه‌كانیش زۆربن، ناگه‌نه‌ ئاستى ئیراده ‌و بوێرى‌ و دڵسۆزى ئه‌م پیاوه‌، ئه‌مه‌ سه‌ربارى ئه‌وه‌ى كه‌ له‌مكاره‌دا به‌شێكى باش له‌خه‌ڵك ‌و كه‌سایه‌تى ‌و سیاسیه‌كانیش پشتیوانى لێده‌كه‌ن ‌و ره‌نگه‌ له‌سه‌ر ئاستى ده‌ره‌وه‌ش هاوكاریى بكرێت، خۆ ئه‌گه‌ر رێگریشى كراو هیچیشى پێنه‌كرا، با وه‌ك پیشه‌ى هه‌میشه‌یى ‌و سه‌ربه‌رزانه ‌و بێمنه‌تانه‌، دیسانه‌وه ‌‌و جارێكیتر بڵێ: “شه‌ره‌فمه‌ندنیم به‌ وه‌زیفه‌كه‌تان‌ و من جسمێكى غه‌ریبم له‌ناوتانا” ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ سه‌روه‌رییه‌كى دیكه‌ بۆت‌ و لاى خه‌ڵك‌ و خواو مێژووش وننابێت، بۆیه‌ سام ئاغا له‌م دۆخه‌دا ئه‌گه‌ر هه‌نگاوێكى كه‌میش بنێت بۆ چاره‌سه‌ر، باشتره‌ له‌وه‌ى ئه‌و شوێنه‌ چۆڵبكات بۆ كه‌سانێك، كه‌ دڵنیانین، له‌ ئاستى ئه‌و به‌رپرسیارێتیه‌دایه‌ یان نا، چونكه‌ بێده‌نگى‌ و دووره‌په‌رێزی ‌و بێباكى ‌و كه‌مته‌رخه‌میشیان، به‌دیوێكى دیكه‌دا، ئه‌م كه‌سانه‌ ده‌خاته‌ به‌رده‌م به‌رپرسیارێتى خه‌ڵك‌و مێژوه‌وه‌، به‌وپێیه‌ى كه‌ ئه‌مجۆره‌ كه‌سایه‌تیانه‌ بوونه‌ته‌ موڵكى گشتى، هه‌ربۆیه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌و له‌نوخبه‌ى سیاسى ده‌سه‌ڵاتدار بێ ئومێد بوبێت، ده‌بێ ئه‌و خه‌ڵكه‌ى كه‌ هه‌موو ژیان‌ و سامانى خۆى پێبه‌خشین، به‌ خاڵى به‌هێز ‌و به‌پشتیوان‌ و جێگه‌ى ئومێدى خۆى بزانێت، هیچ شتێكیش هێنده‌ى ئیراده‌ى خه‌ڵك ‌و پشیوانى جه‌ماوه‌ر به‌هێزنییه‌، مێژوو واده‌ڵێ.
چۆن حكومه‌ته‌كه‌ى شێخ مه‌حمودى مه‌لیك، پێویستى به‌ (كه‌ریمى عه‌له‌كه‌)یه‌ك هه‌بوو بۆ خه‌زێنه‌ى ده‌وڵه‌ت، خه‌ڵك‌و حكومه‌تى هه‌رێمیش پێویستى به‌م پیاوه‌ سپى یه‌‌و (كه‌ریم) ێكى دیكه‌یه‌.

من به‌حوكمى دۆستایه‌تى ‌و نزیكیم له‌م پیاوه‌، دڵنیام وه‌ك چۆن هه‌میشه‌ پۆست ‌و پله ‌و پایه‌ى ره‌تكردوه‌ته‌وه‌، له‌وه‌ش دڵنیام كه‌ جه‌لالى سام ئاغا، پێویستى به‌م پۆسته‌ نییە، به‌ڵكو خه‌ڵك ‌و دۆخه‌كه ‌‌و پۆسته‌كه‌ پێویستیان به‌ ئه‌وه‌..
سام ئاغا..ئه‌وه‌ى هه‌یبو‌و به‌خشى، له‌ته‌مه‌ن ‌و له‌ ئه‌زمون ‌و له‌توانا‌ و بوێرییه‌كانى له‌ به‌گژاچونه‌وه‌ى گه‌نده‌ڵى ‌و له‌ بێمنه‌تى له‌پۆست‌ و پایه‌، ئه‌وه‌ش فه‌لسه‌فه‌ى ژیانییه‌تى، وه‌ك (حه‌مدى) شاعیر ده‌ڵێ: “وه‌ره‌ حه‌مدى، ئه‌وى ماڵه‌ له‌پێش خۆتا ره‌وانه‌ی كه‌ى…..ئه‌وى رۆیى ئه‌وا رۆیى، ئه‌وى جێید ێڵى كه‌ى ماڵه‌”.
دواجا ده‌ڵێم سام ئاغا پێویسته‌ له‌نێوان (ئومێدو بێ ئومێدی)دا، ڕێگایه‌كی دیكه‌ بدۆزێته‌وه‌ و هه‌نگاوێكی دیكه‌ بنێت .. چونكه‌ له‌زه‌مه‌نی بێ ئومێدیدا، ته‌نها ئه‌مجۆره‌ مرۆڤانه‌ ده‌توانن ئومێدێك بگێڕنه‌وه‌ .. نه‌ك ئه‌وانه‌ى كه‌ بێ ئومێدیان كردین .. له‌خۆمان و بێ ئومێدیان كردین له‌ نیشتمان و له‌ ژیان.




‘ڕەچەڵەکی چەشن’ی داروین دەکرێت بە کوردی … بێریڤان جه‌مال حەمەسەعید

ئەمە خەوێک بوو، ئاواتی دەیان خوێنەری ڕۆشنبیری ساڵەکانی حەفتاکان و هەشتاکانی سەدەی ڕابوردو بوو، کە لەپاش خوێندنەوەی ئەم کتێبە، ڕەچەڵەکی چەشن ــ چارلز داروین On the Origin of Species – Charles Darwin، پڕ بەدڵ حەزیان دەکرد وەریگێڕنە سەر زمانی کوردی، تا خوێنەرانی کوردی زمان لێیبێبەش نەبن. هەندێکیان هەوڵیان دا، بەڵام بێئاکام بوون. نوری کەریم ئێستا خەریکی وەرگێڕانی ئەم کتێبەیە.

نوری که‌ریم یه‌کێکه له‌و وه‌ڕگێره سه‌رکه‌وتوانه‌ی که له‌ماوه‌یه‌کی کورتدا چه‌ندین کتێبی به‌ عیشق و بایه‌خی زۆره‌وه‌، وه‌رگێڕاوه‌تە سه‌ر زمانی کوردی. وه‌رگێڕ جیا له‌وه‌ی شاره‌زایییه‌کی باشی له زمانی عه‌ربی، فارسی، ئینگلیزی و سویدیدا هه‌یه، هه‌وڵی داوه به‌زمانێکی پوخت و ساده‌، خوێنه‌ر له‌کاره‌کانی نزیک بکاته‌وه و په‌لکێشی خوێندنه‌وه‌یان بکات، که ئەمه‌ش خۆی له‌خۆیدا رێخۆشکردنێکە بۆ خوێندنەوه‌ی به‌رهه‌می نوسه‌ران و ڕۆشنبیرانی گه‌لانی تر. که دیسانه‌وه ده‌وڵه‌مه‌ندکردنی زمان و گه‌شه‌سه‌ندنی ڕۆشنبیری کۆمه‌ڵگای کوردی ده‌گرێته‌خۆ. لەسەر وەرگێڕانی ئەم کتێبە پڕ بەهایە، پێمباشە لەگەڵ وەڕگێڕ ئەم دیمانەیە بکەم، تا لە نزیکەوە بیروبۆچوونی بزانین لەسەر کاری ئەم وەرگێڕانە تازەیەی.

پرسیار: دەکرێت زۆر بەکورتی پێمانبڵێیت ناوەڕۆکی ئەم کتێبە چییە؟

نوری کەریم: تەواوی ئەم کتێبە وەڵامە بە پرسیارێکی دیاریکراو، ئایا ئەم هەموو جۆراوجۆرییەی کە لە ناو زیندەوەراندا هەیە، لە چییەوە سەرچاوە دەگرێت. وەڵامی داروین ڕۆشنە، بە بەڵگە و توێژینەوەیەکی قووڵ دەیسەلمێنێت، کە هەمەجۆریی تەواوی زیندەوەران، بە جیهانی ئاژەڵ و ڕووەکەوە، ڕەچەڵەکیان دەگەڕێتەوە بۆ پەیدابوونی یەکەم شانەی ئورگانی. هەر هەموومان وەک زیندەورانێک، سەرەڕای ئەوپەڕی جیاوازیمان، لە جیاوازی نێوان ئاژەڵ و ڕووەکەوە بگرە تا جیاوازی نێوان دایباب و ڕۆڵەکەی، نــەوەی ئەو زیندەوەرە یەکشانەیییەین. ئەم زیندەوەرە یەکشانەیییە نەک هەر ژیانی کردووە بەڵکو نەوەشی خستۆتەوە، ئەم نەوە تازەیە نەک هەر ژمارەی زۆر بووە، بەڵکو هەموو ئەو سیفەتە بۆماوەیییانەی لە دایبابەوە بۆ ماوەتەوە، کە پێویست بوون بۆ ژیان بەدەربردن و زاوزێکردن. لەم پەیوەندەدا، بەپێی هەلومەرجی ژیان، هەر سیفەتێکی بۆماوەیی کە زێتر یارمەتیدەری بووە، کەڵکە بووە و ئەوانی تر خراوەتە لاوە، بەو پێیە گۆڕانی بەسەردا هاتووە، هەرچی زێتر جیاوازی کەوتۆتە نێوان تاکەکانی نەوە لەدوای نەوەوە. ئەمە پرۆسەیەکی بەردەوامی سرووشتییە، بەدەرە لە ویستی هەر زیندەوەرێک.

پرسیار : تایبەتمەندی ئەم کتێبە لە چیدایە، کە وای کردووە بە نەمری بمێنێتەوە، سەرەڕای ئەوەی کە لەمێژە نووسراوە؟

نوری کەریم: ئەم کتێبە لە ساڵی 1859دا لە بەریتانیا بڵابۆتەوە، لە هەلومەرجێکدا کە بیروبۆچوونی گشتی کۆمەڵگای نەک هەر بەریتانیا بەڵکو زۆربەی سەرتاسەری جیهانش، بیروبۆچوونی ئاینیی ‘کتێبی پیرۆز’ بووە لەسەر چۆنییەتی پەیدابوونی مرۆڤ و زیندەوەران. بۆ نموونە، بەپێی ئەم جیهانبینییە ئاینییە، خوا پیاوی لە سەر وێنەی خۆی لە خۆڵ دروستکردووە و پاشان فووی کردووە بە کونەلووتیدا و ڕۆحی بەبەردا هاتووە. پاشان کە ئەم پیاوە لە خەودا بووە، پەراسوویەکی دەرهێناوە و ئافرەتێکی لێدروستکردووە، بۆئەوەی ئەم پیاوە بەتەنیا نەبێت. داروین لەبەرامبەردا جیهانبینییەکی تەواو جیاوازی هێنایە کایەوە لەسەر پەیدابوونی زیندەوەران، کە هیچ جێگەیەکی بۆ بوونی خوا نەهێشتەوە. تائیمڕۆ هەر دەستکەوتێکی زانستی لە مەیدانی زیندەزانیدا هاتبێتە کایەوە، بۆچوونەکەی داروینی سەلماندووە. تائیمڕۆش کێشمەکێشی نێوان ئەم دوو جیهانبینییە بەردەوامە، لەناو گەلێک لە کۆمەڵگاکاندا شێوازێکی خوێناوی بە خۆیەوە گرتووە.

پرسیار: ئایا بۆ ناکرێت بیروبۆچوونی ئاینی لەگەڵ داروینزم وەکو بیردۆزێکی زانستی، پێکەوە هەڵبکەن؟

نوری کەریم: نەک هەر پێکەوە هەڵناکەن، بەڵکو تەواو بەدژی یەکترین. دوو جیهانبینیی جیاوازن، لە یەکەم بەردی بناغەوە. تەواوی بیروبۆچوونی ئاینی، کۆمەڵێک بانگەشەی بێبەڵگەی چەقبەستوون، هیچ لێکدانەوەیەک هەڵناگرن. خوا یەکە نابێت بە دوو؛ خوا تەواوی سرووشتی لە شەش ڕۆژدا درووستکردووە؛ بــۆچی؟ وەڵام نییە؛ یان ئەوەتا باوەڕەت پێیەتی یان نەء. بەڵام بیرباوەڕی زانستی لەسەر هەر دیاردەیەک، شتێکی نەگۆڕی نییە. لەسەر هەر شتێکی سرووشتی، زانیاری تەواو و کۆتایی نییە. یەک زاید دوو، هەر مەرج نییە دەبێت بکاتە سێ. ئیمڕۆ مرۆڤ لە پیتاندنی هێلکە بە تۆماوەوە لە منداڵدانی ئافرتدا دروستدەبێت، دەکرێت سبەینێ لە تاقیگەدا درووستبکرێت. چارلز داروین دەیزانی جیهانبینییەکەی تەواو دژی بیروبۆچوونی زاڵی کۆمەڵگایە، لێی ڕۆشن بوو کە چ کفرێکی گەورە دەکات و ئامادە بوو لەپێناوی بەرزڕاگرتنی ڕاستیدا، باجەکەی بدات. بۆیە بۆ ماوەی شەش حەوت ساڵ دەستی ڕاگرت لە چاپکردنی کتێبەکەی. کاتێکیش کە بڵاوی کردەوە، لە هەموو ‘ناز و نیعمەت’ێکی دەرباری پاشایەتی بەریتانیا بێبەش کرا، کە لەو کاتەدا نوێنەرایەتی سیاسی کڵێسای دەکرد و دەسەڵاتی تەواوی بەدەستەوە بوو. تا لەم ساڵانەی دواییدا، دەرباری پاشایەتی ئەم پەڵە ڕەشەی بە ناوچەوانی خۆیەوە کاڵ کردەوە و لە مەراسیمێکی گەورەدا، ئەو ڕێزلێنانەی کە شایەنی زانایەکی وەها مەزنە، بۆی گەڕاندەوە و بەڕەسمی داوای لێبوردنی لە نەوەکانی داروین کرد.

پرسیار : چۆن بوو وا ئەم کتێبەت هەڵبژارد بۆ وەرگێڕان؟

نوری کەریم: منیش وەکو یەکێک لە خوێنەرانی ئەو کتێبە، بەهۆی ئەو بەها زانستییەی کە هەیەتی، هەمیشە ئەو خەیاڵەم لەسەردا بووە، کە بیکەم بە کوردی. بەڵام کاتێک کە کتێبە بەناوبانگەکەی زانای زیندەزانی ڕیچارد دواکینزم بەناوی ‘وەهمێک’، وەرگێڕایە سەر زمانی کوردی، کە ڕەخنەیەکی کەمەرشکێنە لە بیربۆچوونی ئاینی لە گۆشەنیگای داروینزمەوە، ئەم خەیاڵەمی دەمەزرد کردەوە و ئیتر لەوە زێتر نەمدەتوانی وەرگێڕانی دوابخەم.

پرسیار : گەلێک هەوڵیان دا ئەم کتێبە وەرگێڕنە سەر زمانی کوردی، بەڵام بێئاکام بوون. ئەم توانایییەی تۆ لە چیەوە سەرچاوە دەگرێت؟

نوری کەریم: بەڵێ گەلێک هەوڵیان دا و گەلێکیان بەو ئاواتەوە سەریاننایەوە. جێگەی داخە بۆ ئەوانە و مایەی خۆشحاڵییە بۆ من، کە دەتوانم ئەو ئاواتە بهێنمەدی. وەرگێڕانی کتێبێکی وەها زانستی، بەتایبەتی بۆ سەر زمانی کوردی، لە توانایی کەسی ئەو ڕۆشنبیرانەی ساڵەکانی حەفتاکان و هەشتاکان بەدەر بووە، بەڵام بۆ من هەلومەرجەکە تەواو جیاوازە و ئەمەش هێشتا بەواتای ئەوە نایەت کە کارێکی ئاسانە. ‘ڕەچەڵەکی چەشن’ یانزەهەمین کتێبە کە خەریکم وەریدەگیڕمە سەر زمانی کوردی. تاکو ئێستا نۆ کتێبم لە زمانی ئینگلیزییەوە وەرگێڕاوە و یەک کتێبیشم لە زمانی سویدییەوە، کە بەشێکیان کتێبی زانستی بوون، بەتایبەتی ئەوەی ڕیچارد داوکینز، کە بەهای زانستی و ئاستی زمانە ئینگلیزییەکەی، ئەگەر لە کتێبەکەی داروین زۆر زێتر نەبێت بەدڵنیاییەوە کەمتر نییە. ئەم کارانە بۆ من هەمووی ئەزمونگەلێکی وەرگێڕانی گەورەن. هەروەها زمانی ئینگلیزییەکەی داروین، کە کتێبەکەی پێنووسیوە، زمانی ئینگلیزی ڤیکتۆریانییە، زمانی نووسینی تۆێژێکی دەرباری باڵای کۆمەڵگای ئەو سەردەمەیە، کە لەگەڵ زمانی ئینگلیزی ئێستادا جیاوازی زۆر هەیە، هەتا بۆ ئینگلیزیزمانێک ئاسان نییە. ئینجا بۆ وەرگێڕانیشی پێویستی بە تێگەیشتنێکی تەواو هەیە، لەم پەیوەندەدا زانینی زمانێکی ئەوروپی تر، کە هەموو بوارەکانی زانستی پێنووسراوە، پێویستییەکە کە ناکرێت چاوی لێبپۆشرێت. من زمانی سویدی دەزانم، ئەمە یارمەتیدەرێکی لەبننەهاتووە بۆ تێگەیشتنی تێکستە هەرە سەختەکانی ئەو کتێبە.

پرسیار: گرفتی وەرگێڕانی کتێبێکی وەها زانستی بۆ سەر زمانی کوردی لە چیدا دەبینیتەوە؟

نوری کەریم: زێتر لە 155 ساڵ بەسەر دەرچوونی ‘ڕەچەڵەکی چەشن’دا تێپەڕیوە، کەچی هێشتا هەر زۆر زووە بۆ زمانی کوردی کە بتوانێت خۆی لە قەرەی وەرگێڕانی کتێبێکی وەها بدات. وەرگێڕان لە زمانێکەوە بۆ زمانێکی تر، بەشێوەیەک لە شێوەکان بەواتای بەراوردکردنی دوو زمانەکەیە، بەڵام دوو شت شایەنی بەراوردکردنن کە لەیەکەوە نزیک بن. بەداخەوە کە دەچیتە پای وەرگێڕانی کتێبێکی وەها زانستی، ئەوسا بەتەواوی دەزانیت، کە زمانی کوردی چەند بێخاوەنە، چەند لە کاروانی پێشکەوتنی زانستی لەدوایە، هەتا ئەوەشی کە بۆی کراوە زۆر پڕ کەموکورتین. بۆ نموونە، تەواوی ئەو فەرهەنگانەی کە بۆ بوارە زانستییەکان نووسراون و بە چاپ گەیەنراون، دەکرێت تا ئاستی خوێندنی ناوەندی و ئامادەیی وەڵامدەرەوە بێت، بەڵام زۆر ئاستەمە بە پشتبەستن بەم فرهەنگانە دەستبدەیتە وەرگێڕانی کتێبێکی وەها زانستی. گرفتەکە لەوە دایە، کە زمانی کوردی نەکراوە بە زمانێکی زانستی، لە کۆمەڵگاکەماندا هیچ هەوڵێک بەدی ناکرێت، کە ڕۆژێک لە ڕۆژان زانست جەماوەری بکرێتەوە، تا هەموو کەس بتوانێت لە هەر بوارێکی زانستیدا، ئەوەی هەیە بە زمانی کوردی بیخوێنێتەوە.
ئەوەندەی دەگەڕێتەوە بە باری زاراوەزانی وەرگێڕانی ئەم کتێبە، هەوڵدەدەم لە ڕێگای وشەداهێنان بۆ زاراوە بناغەیییەکان و پەڕاوێزنووسینەوە، واتاکان بگەیەنم. ئەوەندەی دەگەڕێتەوە بەناوی ئەو ڕووەک و ئاژەڵانە کە بۆ ئێمە نائاشنان، کە زۆربەیان دەگرێتەوە، بە ئینگلیز و عەربیش نووسیمن، بۆئەوەی ئەگەر خوێنەر ویستی، بەدوایاندا بگەڕێت. ئەگەر ئەم کارانە نەکەم، دەبێت دەست لە وەرگێڕانی هەڵگرم. بێهـۆ نییە، زمانی کوردی لەو زمانە هەرە دەگمەنانەیە کە تاکو ئێستا ئەم کتێبەی بۆ وەرنەگێڕدراوە.

پرسیار: گەورەترین ئاستەنگی وەرگێڕانی کتێب تا دەگات بە دەستی خوێنەر بەشێوەیەکی گشتی لە چیدایە؟

نوری کەریم: بەپێی ئەزمونی ئەو کتێبانەی کە وەرمگێڕاون و بە چاپم گەیاندون، گەورەترین ئاستەنگ بێمەیلی دامودەزگا پەیوەندیدارە حوکمییەکانە بەرامبەر بە کاری ڕۆشنبیری. دەچیت بۆ لای هەر دامودەزگایەک، چ حکومی بێت یان ناحکومی، ڕێنووسێکی زمانی کوردی تایبەت بە خۆی هەیە. زێتر لە سەدە و نیوێک بەسەر ڕۆژی مێژووییی بیست و پێنجی تشرینی دووەمی ساڵی 1859دا تێدەپەڕێت، ئەو ڕۆژەی کە لە کازێوەی بەرەبەیاندا ‘ڕەچەڵەکی چەشن’یان بە سەر کتێبفرۆشەکانی شاری لەندەندا دابەش کرد و بۆ ئێوارێکەی یەک دانەی لێنەمایەوە. ڕۆشنبیران و خەڵک وەڵامێکی ددانشکێنیان دایەوە بە دەرباری بنەماڵەی دەسەڵاتدار. لەپاش یەک سەدە و نیو، لەوە دەچێت هێشتا هەر زۆر زوو بێت، ئەو چاوەڕوانییەمان هەبێت لە ڕۆشنبیرانمان کە ئەوەندە ڕۆشنبیر بن و لە خەڵکەکەمان کە ئەوەندە تینوی زانست بن. ئەم ئاستەنگە ئاستەنگێکی کوشندەیە، ڕوو لە هەر کۆمەڵگایەک بکات، بەرەو داڕمانی دەبات.




کتێبێک بۆ پێشوازیکردن لە ژاک لاکان … هەندرێن

ناساندنی تیۆریی دەروونشیکاریی لاکان بۆ خوێنەری نائاشنای کورد بە بەرهەم و پاشخانی هزری ئەو، کارێکی ئاسان نییە، چونکە وەک دەزانرێت، هێشتا لە ناوەندی رۆشنبیریی و ئەکادیمیی کوردستاندا نەک هەر بەرهەمەکانی لاکان خۆی نائاشنان، بەڵکە پاشخانی ئەو رۆژگارە کولتوورییەی فەڕەنسا و رۆژئاواش کە لاکان و دەروونشیکاریی تێیدا سەریانهەڵدا، بە پووختی بە زمانی کوردیی نەخوێنراونەتەوە.

کاتێک لە حەفتایەکانی سەتەی رابردوو لە زانستگەدا بابەتەکانی وەک مێژووی ئەدەب و مێژووی هونەر کران بە زانستی ئەدەب و زانستی هونەر، بابەتی تیۆریش بایەخدارتر بوو. هەروەک لە حەفتایەکانیشدا مارکسیزم وەک تیۆرییەکی باڵا سەیر دەکرا. لە هەشتایەکانیشدا کە مارکسیزم وەک تیۆرییەکی بەسەرچوو دەبینرا، دەروونشیکاریی وەک تیۆرییەکی سەرنجڕاکێش ئەو بوارە چۆلەی مارکسیزمی گرتەوە. بەمجۆرە لە پاڵ فرۆیددا ژاک لاکان بوو بە بایەخدارترین سەرچاوەی تێۆریی.
بە هەڕمێنبوونی روانگەکانی لاکان لەو دۆخەدا، بۆ پەیوەندی لاکان بە بونیادخوازیی و لیوس ئالتۆسێری مارکسیی و کلاود لیڤی شتراوسەوە هەبوو. هاوکاتیش دەروونشیکاری، بە رێگەی قوتابخانەی فرانکفۆرتەوە، جۆرە مۆدێلێکی لە مارکسیزم و دەروونشیکاری دروستکرد. لاکان سێ لایەنی باشی هەبوو: خوێندنەوەی نووسینەکانی سەخت بوون، بۆیە خوێندنەوەی بابەتەکانی رۆشنبیرییەکی باشی گەرەک بوو. جەختکردنەوەی ئەو لەسەر زمان و بایەخی سیمبوول، کە دیارە ئەمەش بۆ رووناکبیران جێگەی سەرنج بوو. دواجاریش تێزەکانی ئەو هێدی هێدی بوو بە دەروازەیەک بۆ چەمکی “مەیل”، “ئەویتر” و … تاد، کە پاشان ئەو چەمکانە لای فەیلەسووفانی فەڕەنسیی وەک ژیل دۆلوز، لیۆتار و … ئەوانی دیکە، بوون بە سەرچاوەی تیۆرییەکانیان.

هەڵبەت ژاک لاکان ئەو دەروونناسەیە کە هەڵگری گەلێک خوێندنەوەی تیۆرییە، بەڵام ئەوەی جێگەی سەرنجە، ئەو شێوازە زمانییەی لاکانە لە تێگەیشتنی جیهان. لاکان وەک زمانێک لە جیهان دەپەیڤێت. بە رای لاکان، ئێمە هەر لەگەڵ لە لەدایکبوونمانەوە، لەناو راڕەوی زماندا جێنشینین، ئەمەش مانای وایە کە ئەوە ئێمە نین کە زمان دادەهێنین، بەڵکە ئەوە زمانە ئێمە دادەهێنێت.
وەک لاکان دەیگوت، مرۆڤ وا دەزانێت کە ئێمە خۆمان فێری ئاخافتن دەکەین و بڕیاریش لەسەر ئەوە دەدەین کە چۆن قسە بکەین و چیش بڵێین. لێ راستییەکەی ئەوە زمانە کە رێنیشاندەرەی بەها، هزر و نەریتەکانمان دەکات، کە ئێمەش بە گوێرەی ئەو دۆخەی کە تێیدا لە دایکبووین، لەگەڵ خۆماندا دەیانهێنینە ژیانمانەوە.

تێگەیشتنی ئەو بۆ زمان بەوە دەناسرێتەوە کە “نائاگایی وەک زمان بونیاتنراوە”.

بۆیە لاکان هەمیشە بەرەو زمان دەگەڕێتەوە. وەک دەروونشیکارێک هەمیشە چەمکی ئەوانیدیکەی وەردەگرت و مانای خۆیشی بەو چەمکانە دەبەخشی.
کاتێک لاکان لە ئەمەریکادا سێمینارێکی هاوبەشی لەگەڵ نوام چۆمسکی پێشکەش کرد، لەوێدا لاکان گوتی، من بە مێشکم بیرم نەکردەوە، بەڵکە بە پێیەکانم، کە ئەو قسەیەی لاکان وای لە ئەمەریکییەکان کرد کە وەک شێت سەیری بکەن.
خوێنەر دەتوانێت ئەو دیدەی لاکان بۆ زمان لە بەشێکی ئەم کتێبەدا بخوێنێتەوە، کە لەوێدا لاکان بە رێگەی سۆسێر، یاکۆبسۆن، بونیادخوازیی، “نامەی دزراوی” ئالان پۆ و … تاد، بە وردی ئەو تێگەیشتنەی خۆی بۆ زمان شیدەکاتەوە.
لاکان، وەک هەر نووسەر و رووناکبیرەکانی تری فەڕەنسیی، کاتێک لە پاریس لە حەفتایەکاندا سێمینارەکانی پێشکەش دەکرد، هەموو چین و توێژەکان، لە خوێندکارەوە بیگرە تا دەگاتە رووناکبیرە ناسراوە فەڕەنسییەکان، گوێیان بۆ دەگرت.
بەمجۆرە لاکان بە رێگەی ئەو سێمینارە ناسراوانەوە ناوەندی رۆشنبیریی فەڕەنسیی تەنییوە، دواجار توانی زۆرێک لە رووناکبیرەکانی پاریس لە دەوری خۆیەوە کۆبکاتەوە، بەمەش تێگەیشتنێکی تایبەت بە خۆی لە دەروونشیکاریی کە بە “ئۆبژەی نێردراو” ناودرێکرد، بسازێنێت.
تیۆرییەکانی لاکان هەڵگری جۆرێک لە بزێوی، شیعریی و هاوکاتیش لاساریین ، بۆیە تێگەیشتن لێیان ئاسان نییە.

لاکان هەر تەنێ نووسەر و دەروونناسێکی ناسراوی شەست و حەفتایەکانی فەڕەنسیی نەبوو، بەڵکە لە نەخۆشخانەی دەروونیی ” Sainte Anne”، دکتۆرێکی دروونشیکاریش بوو.
هەر بۆیە رەنگە بە هۆی ئاڵۆزی زمانەکەیەوە بێت، کە لاکان دوای ماوەیەکی زۆر توانی لە دەرەوەی فەڕەنسادا ناسراو بێت، بەڵام لە هەشتا و نەوەتەکانی سەتەی بیستدا بوو بە جێگەی سەرنجی رووناکبیرانی رۆژئاوا. بەمجۆرە زوو لە ناوەندی رووناکبیراندا کاریگەری سازاند. ئەوەتا لە کوردستاندا لاکان نەک هەر لە بەشی دەروونناسی زانستگەکاندا ناخوێنرێت، بەڵکە قوتابیانی دەروونناسیش تاک و تەرا نەبێت نایناسن، بەڵام لەو یەک دوو ساڵەدا تەنێ چەند نووسەرێکی کورد نەبێ قسەیان لەسەر کردووە، ئەو چەند نووسەر و خوێنەرەش راستەخۆ لاکانیان نەناسی، بەڵکە بە هۆی کاریگەری فەیلەسووفی بەلکانی، ژیژاک بوو.

هەر بۆیە لێرەوە ئەوم کارەی غەریبە حوسێن، کە دەرچووی بەشی دەروونناسی زانستگەی سۆرانە، جێگەی دەست خۆشییە.
ئەو کتێبە وەرگێڕدراوەی خاتووو غەریبە، وەک دەروازەیەکی بەسوود بۆ تێگەیشتن لە دەروونناسیی لاکان، دەکرێت ببێت بە سەرچاوەیەک بۆ نووسەر و دەروونناسانی کورد.
وەرگێڕبە هۆی ئەوەی هەم دەرچووی دەروونناسین و هەمیش بە زانینەوە کاری لەگەڵ ئەم کتێبەدا کردووە، بۆیە وێڕای زمانێکی روون و چاکی وەرگێڕانەکە، پەراوێز و روونکردنەوەی چەمک و ناوەکانانی ناو کتێبەکەش، هاوکارییەکی باشی زمانی ئاڵۆزی تیۆرییەکانی لاکانی کردووە کە خوێنەر بتوانێت، وێڕای تێگەیشتن لە جیهانی لاکان، چێژ لە ئاڵۆزییەکانیش وەربگرێت.




عوزێر، وەهاب نیە، عەزیزە ! مستەفا، هاشم نیە، فەرەجە … عومەر محەمەد

ڕستکردنەوەیەک دەربارەی شێواندنی ناوی دەربازبوانی کۆمەڵکوژی ئەنفال

لەکتێبەکەیدا جینۆسایدی گەلی کورد(پشکنین، ئامارو زانیاری، دیکۆمێنت) تەها سلێمان کەوتووەتە هەڵەی زۆر زەقەوە، ئەم کورتە نوسینەم , تەنها راستکردنەوەی ئەو بەشەی کتێبەکەیەتی .
گەڕانەوە لە گۆڕە بەکۆمەڵەکانەوە، تایتڵی پێشەکی و دەروازەی ئەو بەشەیە، کە بۆ دەربازبوانی گۆڕی بەکۆمەڵ نوسیوێتی، بەڵام چۆن پێشەکی و نوسینێک ؟! نەک هەر دۆسێکانیان بەڵکو ناوەکانیشیانی شێواندەوەو هەموویانی تێکەڵ کردوون، ناوی خوازراوی ئەم دەربازبووی بردووە بۆ ئەو دەربازبوو، ناوی باوکی دەربازبوویەکی کردووەتە ناوی دەربازبووەکە، ناوی راستەقینەی دەربازبوویەکی کردووەتە ناوی خوازراوی دەربازبوویەکی تر، ناوی دوانیانی هەر نەبردووەو فەرامۆشی کردوون .

Anfalstan

زەقترین هەڵەکانی بریتین لەمانەی خوارەوە :
1. عوزێر ناوی ڕاستەقینەی (عەزیز وەهاب محەمەد سڵێمان)ە بەڵام لە کتێبەکەی مێدیل ئێست ۆچدا، یوست هێڵتەرمان لەبەر سەلامەتی و ئاسایشی ژیانی، بەسەرهاتەکەی بەناوی خوازراو بڵاوکراوەتەوەو ناوی (عوزێر) بۆ داناوە. بۆیە لەکتێبەکەیاندا (جینۆساید لەعێراق و پەلاماری ئەنفال بۆسەرکورد) ئاوا نوسراوە (بەسەرهاتی عوزێر). عارف قوربانیش بەهەمان ناو دیدارەکەی لەگەڵ عوزێردا کردووەو لەکتێبێکدا چاپ و بڵاوی کردووەتەوە. بۆخۆشم هەرچیم لەبارەوە نوسیبێ هەربەناوی (عوزێر) ناویم هێناوەو لەبەر ئەوە ناوی راستەقینەیم فەرامۆش کردووە. لەمێژە (عوزێر) بووەتە ناوێکی سومبلی و ناسراوی ناوکۆمەڵگەی کوردی، بۆیە هیچ ڕەوا نیە کەسانێک لەبارەی ئەنفالەوە بنوسن و ناوی کەسایەتیە رەمزییەکانی دۆسێی ئەنفال نەناسن، یان لەبارەیانەوە بنوسن و نەک دۆسێکانیان بەڵکو ناویان تێکەڵ بکەن و لێکیان جیا نەکەنەوە، کەچی بەداخەوە کاک تەها سلێمان، ناوی رەمزی و راستەقینەی عوزێری فەرامۆش کردووەو بە (وەهاب) ناوی هێناوە، ئاخر سەلامەت بیت (وەهاب) ناوی باوکێتی نەک هی خۆی ! بەو شێوەیە سەردێری بەسەرهاتەکەی کردووە بە (وەهاب محەمەد سلێمان) (عوزێر) . یەکێک شارەزا نەبێت عوزێرو وەهابی بۆلێک جیاناکرێتەوە .
2. محەمە عەلی ئەحمەد ناسراوە بەحەمە عەلی عالیان، لە کتێبەکەی میدڵ ئێست ۆچدا لەبەر سەلامەتی ژیانی ناوی (محەمەد) بۆ داناوە (بەسەرهاتی محەمەد) بەش بەحاڵی خۆم هەمیشە بەناوی حەمە عەلی عالیان لەبارەیەوە نوسیومە . کەچی کاک تەها شێواندویەتی و ناوی (هاشم) بەناوی خوازراوی حەمە عەلی عالیان زانیوە. ئەم بەدحاڵی بوونە لەکاتێکدایە کە (هاشم) ناوی ڕاستەقینەی خۆیەتی نەک خوازراو! سەیر لەوەدایە (هاشم محەمەد رەشید) دەربازبوی کۆمەڵکوژی گوندی کورێمێ یە و لەکتێبەکەی میدل ئیست ۆچدا هەر باس نەکراوە، نەبە ناوی خوازراو نەبە ناوی راستی خۆی ناوی نەهاتووە.
3. فەرەج محەمەد یاخود فەرەجی تۆپخانە لە کتێبەکەی مێدڵ ئێست ۆچدا بە (مستەفا) ناوی هاتووە، کەچی کاک تەها سڵێمان هەستی پێنەکردووە، بۆیە ناوە خوازراوەکەی بۆ دانەناوە.
4. هاشم محەمەد رەشید (مستەفا) نیە بەڵکو ناوی ڕاستەقینەی خۆیەتی (هاشم محەمەد ڕەشید) منیش دیدارەکەم لەگەڵ هاشمدا لەکتێبێکدا بەناوی (هاشم) بڵاوکردووەتەوە، بەکاک تەهای بەرێز دەڵێم مستەفا کاک فەرەجە. کە ناسراوە بەفەرەجی تۆپخانە.
5. ئەنوەر تەیارە لە دایکبوی (١٩٥٤)ە نەک ١٩٤٥، ناوی گوندەکەشی چەم سورخاوە نەک (چەمی سورخای) .

ئەمانە کۆمەڵێک هەڵەی زەقن لەو بەشەی کتێبەکەیدا کە پێمباش بوو ڕاستیان بکەمەوە، سەیر لەوەدایە کۆی ئەم زانیاریانەی لەژمارە (٨)ی گۆڤاری ئەنفالستان وەرگرتووە بەبێ ئەوەی ئاماژە بەسەرچاوەکەی بکات، وتا لاپەرە (٨٥ هەتا ١٠٦) کە دەکاتە (٢٠) لاپەرەی کتێبەکەی هەمووی لە گۆڤاری ئەنفالستان وەرگیراوە کە بۆ دەربازبوانی گۆرە بەکۆمەڵەکانم ئەنجامداوە، هەموو جیاوازیەکەی نێوان ئەم بەشەی کتێبەکەی کاک تەها سلێمان لەگەڵ ئەوەی لەئەنفالستاندا بڵاوکراوەتەوە تەنها ئەو کەمە دەستکاریانەیە کە هەڵەی تێداکردوون و لەسەرەوە راستمکردنەوە. بڕوانە (جینۆسایدی گەلی کورد – پشکنین.. ئامارو زانیاری.. دیکۆمێنت.
بەڵام نازانم بۆچی ناوی چوار لە دەربازبوانی گۆڕی بەکۆمەڵی هەڵاواردووەو ناوی هیچ کامیان (ئەبابەکرعەلی و سدقی عەبدلقادرو فەتاح عەبدولقادرو بەنگین مستەفا)ی نەهێناوە ؟




کۆبوونه‌وه‌ی ئه‌ستانه‌ درێژه‌ی پێشڕه‌ویه‌کانی روسیایه‌ له‌سوریا … نوری به‌شیر

رۆژه‌کانی 23و24 کانونی دووه‌م، نوێنه‌ری ده‌وڵه‌تی سوریا و ئۆپۆزسیۆن به‌سه‌ر په‌رشتی سێ لایه‌نی ” روسیا، تورکیا و ئێران” له‌شاری ئه‌ستانه‌ی کازاغستان کۆبوونه‌وه‌ بۆ گفتوگۆ له‌سه‌ر دریژه‌ی وه‌ستانی جه‌نگ که‌ له‌کۆتایی کانوون یه‌که‌می ساڵی پاره‌وه‌ ده‌ستی پێکردووه‌.
ئه‌م کۆبوونه‌وه‌یه‌ به‌سه‌رپه‌رشتی و ته‌رحی روسیا کراوه‌، ئه‌گه‌رچی ناوی سه‌رپه‌رشتی سێ لایه‌نه‌وه‌ ده‌برێته‌ ڕێوه‌، به‌ڵام پایه‌ی ئه‌ساسی روسیایه‌، هه‌روه‌ک چۆن به‌سه‌رپه‌رشتی و پێشڕه‌وی و هێزی ئاسمانی و زه‌وی روسیا شاری حه‌ڵه‌ب به‌ته‌واوی گه‌ڕێنرایه‌وه‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی به‌شار ئه‌سه‌د، که‌به‌دوای سه‌رکه‌وتنی روسیا له‌ئۆکرانیادا له‌به‌رامبه‌ر ئه‌مریکاو هاوپه‌یمانه‌کانیدا، حه‌ڵه‌ب دووه‌مین سه‌رکه‌وتنیه‌تی و بۆ ئه‌مه‌ش هاوپه‌یمانیه‌کی ناوچه‌یی و جیهانی له‌ده‌وری خۆی وه‌ک ته‌وازنی هێز کۆده‌کاته‌وه‌، وه‌ ده‌رکه‌وتن و قوڵبونه‌وه‌و به‌رزبونه‌وه‌ی کێشه‌کانی ناو باڵه‌کانی ئیمپریالیزمی جیهان و ده‌رکه‌وتنی وه‌ک قوتبی مخالف له‌به‌رژه‌وه‌ندی جیاواز بۆ به‌شی زیاتر له‌ئاستی جیهان و ناوچه‌که‌دا، به‌تایبه‌ت ‌رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست که‌ ئێستا ناوچه‌یه‌کی ناجێگیرو پڕکێشه‌یه‌، که‌له‌به‌رامبه‌ریدا ده‌بێت ده‌وره‌یه‌کی تازه‌ ده‌ست پێبکه‌ن به‌تایبه‌ت به‌دوای گۆڕینی ته‌وازنی هێزو پێشڕه‌ویه‌کانی روسیا له‌سوریادا.

ئه‌م کۆبونه‌وه‌یه‌ی ئه‌ستانه‌، زۆربه‌ی لایه‌نه‌کانی به‌شداربوو له‌؛ روسیا، تورکیا، ئێران، کازاغستان، نوێنه‌ری به‌شار ئه‌سه‌د هه‌تا ستیڤان دیمستۆرا نێردەی‌ نەتەوەیەكگرتووەكان و باڵیۆزی‌ ئەمریكا لە كازاغستان که‌بەشداربوون، به‌ئه‌رێ وه‌سفی کۆبوونه‌وه‌که‌ ده‌که‌ن، وه‌‌ هه‌رسێ لایه‌نی ” روسیا، تورکیا و ئێران” سه‌رپه‌رشتی ئیدامه‌ی شه‌ڕ وه‌ستانه‌که‌ ده‌که‌ن. وه‌ قه‌راره‌ هه‌ینی داهاتوو ژماریه‌کی زیاتر له‌ ئۆپۆزسیۆن له‌ روسیا له‌گه‌ڵ سه‌رانی روسیا دا هه‌ر بۆ گفتوگۆ له‌سه‌ر درێژه‌ی شه‌ڕ وه‌ستان و پڕۆژه‌یه‌ک که‌روسیا خستویه‌تیه‌ به‌رده‌م بۆ چاره‌سه‌ری وه‌زعی سوریا قسه‌ی زیاتر و ئاماده‌یی زیاتر بکه‌ن بۆ کۆبونه‌وه‌ی تری ئه‌ستانه‌و هه‌روه‌ها قه‌راره‌ له‌ شوباتی مانگی داهاتوشدا له‌ جنێف کۆبوونه‌وه‌ بکرێت له‌سه‌ری. ئەلكساندەر لاڤرینتیڤی سەرۆكی شاندی رووسیا له‌دووه‌م رۆژی کۆبوونه‌وه‌که‌دا تاکیدی له‌وه‌ کرده‌وه‌ که‌ چاوه‌ڕوانی وه‌ڵامی لایه‌نه‌کانی ئۆپۆزسیۆن ده‌که‌ن بۆ کۆبوونه‌وه‌ له‌روسیا و به‌شداری هه‌رچی زیاتری ژماره‌یه‌کی زۆرتری ئۆپۆزسیۆن.

له‌م کۆبونه‌وه‌یه‌ی ئه‌ستانه‌دا ده‌رکه‌وت، به‌جیا له‌به‌شداری نوینه‌رانی به‌شارو ئۆپۆزسیۆن و وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی کازاغستان و نێردەی‌ نەتەوەیەكگرتووەكان و باڵیۆزی‌ ئەمریكاو هه‌روه‌ها به‌سه‌رپه‌رشتیاری روسیاو تورکیا و ئێران، به‌ڵام ده‌وری سه‌ره‌کی روسیاو به‌رنامه‌یه‌ک که‌روسیا دایناوه‌ بۆ سوریا هه‌موویانی له‌ده‌وری کۆ کردۆته‌وه‌، به‌ڵام ئه‌مه‌ یه‌که‌م کۆبونه‌وه‌ نابێت و له‌قسه‌وباسه‌کان و تاکیدی دیمستۆرا ده‌رده‌که‌وێت که‌مه‌سه‌له‌ی کۆبونه‌وه‌ی تری جنێف گرنگه‌ بۆ بردنه‌ پێشه‌وه‌ی پرۆسه‌ی گفتوگۆکه‌و ریکه‌و‌تنی زیاتر. به‌و ده‌لیله‌ کۆبوونه‌وه‌‌ی تری جنێف گرنگه‌ که‌ ژماره‌یه‌کی زۆر لایه‌نی تر له‌ئۆپۆزسیۆن و وڵاتانی ناوچه‌که‌ له‌چه‌شنی سعودیه‌و قه‌ته‌ر و هه‌تا وڵاتانی غه‌ربی و خودی ئه‌مریکا، که‌ لا‌یه‌ن گه‌لێکی ترن له‌ده‌خاله‌تیان له‌هه‌لومه‌رجی سوریا و کۆبونه‌وه‌کانی جنێفی پێشوودا بوون و له‌م کۆبونه‌وه‌ی ئه‌ستانه‌دا نه‌بوون، زه‌روره‌ بۆ بردنه‌ پێشه‌وه‌ی ئه‌و پرۆسه‌یه‌ی که‌ روسیا و تورکیا و ئێران ده‌ستیان پێکردوه‌ به‌شدار بن و که‌تا ئیستا روسیا قسه‌یه‌کی پێچه‌وانه‌ی له‌سه‌ر ئه‌مه‌ نیه‌.

ئه‌وه‌ی به‌رچاوه‌، به‌دوای گرتنه‌وه‌ی حه‌ڵه‌به‌وه‌، ده‌وری ئه‌مریکا له‌سوریادا، جگه‌ له‌ناوچه‌ کوردیه‌کان، روو له‌پاشه‌کشه‌و داشکانه‌و روسیا روو له‌سه‌ره‌، که‌ئه‌م کۆبوونه‌وه‌یه‌ی ئه‌ستانه‌ تاکید له‌وه‌ ده‌کاته‌وه‌. له‌به‌رامبه‌ردا ئه‌مریکا کاردانه‌وه‌کانی زیاتر له‌عێراق چڕ کردۆته‌وه‌، له‌رێگای ده‌وڵه‌تی مه‌رکه‌زی و گرتنه‌وه‌ی موسڵ و کار له‌گه‌ڵ ناوچه‌ کوردیه‌کانی ژێر ده‌سه‌ڵاتی حکومه‌تی هه‌رێمداو قه‌راره‌ که‌سه‌فاره‌تێکی گه‌وره‌ی لێبکاته‌وه‌. به‌ڵام ئه‌وه‌ی ده‌رده‌که‌وێت که‌مه‌سه‌له‌ی سوریا که‌له‌ 2011 وه‌ ده‌ست پێکردوه‌و زیاتر له‌ 11 ملیۆن ئاواره‌و نزیکه‌ی 400 هه‌زار کوژراو کاولکردنی ئه‌و کۆمه‌ڵگایه‌، بووته‌ ‌په‌ڵه‌یه‌کی شه‌رمه‌زاری به‌نیوچه‌وانی هه‌موو ده‌وڵه‌تانی سه‌رمایه‌داری جیهانی و به‌تایبه‌ت ئه‌مریکاو هاوپه‌یمانه‌ غه‌ربی و ناوچه‌ییه‌کانه‌وه‌، وه‌ بنه‌به‌ستیان له‌رێگاچاره‌ بۆ سوریا به‌تایبه‌ت ئه‌مریکا، ئه‌مه‌ به‌زه‌رور ئه‌یسه‌پێنێ به‌رسه‌ر ئه‌مریکاو روسیا و هه‌تا وڵاتانی ناوچه‌که‌ش که‌هه‌ریه‌که‌یان له‌ گێژاوێکی ئه‌زمه‌ی هه‌مه‌لایه‌نه‌دان، که‌رێگایه‌ک بۆ کۆتایی هێنان به‌و هه‌لومه‌رجه‌ بدۆزنه‌وه‌.

به‌ڵام به‌هه‌رده‌ره‌جه‌یه‌ک و به‌هه‌ر سیاسه‌تێکی سه‌رمایه‌داری و بۆرژوزایا‌نه‌وه‌ش‌ بێت، وه‌ستانی به‌ڵای ئه‌و جه‌نگه‌ی به‌رێیان خست و دایانسه‌پاند به‌سه‌ر سه‌ری خه‌ڵکی سوریادا، بۆ هه‌موو خه‌ڵكی سوریا و ناوچه‌که‌ش به‌سوده‌، هه‌تا خه‌ڵکی سوریا له‌هه‌لومه‌رجێکی ئارمدا باشتر ده‌توانن بیربکه‌نه‌وه‌و رێگای گونجاو بۆ ژیانێکی باشتر ببیننه‌وه‌ وه‌ک له‌و جه‌هه‌نمه‌ی که‌ئێستا تێیدا ژیان به‌سه‌ر ده‌به‌ن، که‌هیچ روخسارێکی کۆمه‌ڵگایه‌کی مه‌ده‌نی پێوه‌ نه‌ماوه، هیچ ئیراده‌یه‌کیان بۆ ئینسانه‌کان نه‌هێشتۆته‌وه‌ تا بیربکاته‌وه‌و هێزی خۆی رێکخراو بکات، وه‌ ده‌نگێ ده‌ربێت و به‌رنامه‌یان بۆ ئاینده‌یان هه‌بێت.
25/1/2017




شەڕی ئاوو..! ئامدەکردنی : ڕۆشنا ڕەزا

ئاو یەكێكە لەگرنگترین هۆكاری مانەوەی ژیان لەسەر گۆی زەوی, هاوكات یەكێكە لەگرنگترین ئەو باسانەی كە كاریگەری زۆریان لەسەر ئاسایشی نەتەوەیی هەر دەوڵەتێك هەیە. ئەمە جگە لەوەی ئاو ‏پێكهاتەیەكی گرنگە لەپێكهاتەی زیندەوەراندا, بەجۆرێك (75%)ی جەستەی مرۆڤ و (90%)ی جەستەی گیانداران لەئاو پێكهاتووە، هاوكات ئاو زیاتر لە (70%)ی‌ گۆی‌ زەوی‌ دادەپۆشێت‌.‏

ئاوجێگرەوەینییەلەگەڵ ئەوەشدا، بەڕێژەی‌ (97%)ی‌ ئاو لەئۆقیانوسەكاندایە، كە بۆ خواردنەوە‌و كشتوكاڵ‌‌و بەكارهێنان دەست نادات، تەنها رێژەی‌ (3%)ی‌ ئاوی‌ جیهان بۆ خواردنەوە بەكاردەهێنرێت. بەوتەی‌ ‏پسپۆڕانی‌ بواری‌ ئاوی‌ سەرزەوی‌، چاوەڕوان دەكرێت لەدواڕۆژدا شەڕی‌ وڵاتان لەسەر ئاو بێت‌و بەهۆیەوە جەنگی‌ جیهانی‌ لەسەر ئاو رووبدات، چونكە ئاو وەك یەكێك لەگرفتەكانی جیهان ‏دەركەوتووە، وەك چۆن نەوت بەشێوەی ناڕێك دابەش بووە، ئاویش بەهەمان شێوە.‏
پسپۆڕەكان ئاماژە بەوە دەكەن، ئەگەر نەوت وەك وزە جێگرەوەی هەبێ لەبابەتی وزەی خۆرو وزەی ئەتۆمی، ئەوا ئاو وەك كەرەسەیەكی پێویست بۆ بەردەوامی ژیان، هیچ جێگرەوەیەكی نییە.‏
ئەمە لەكاتێكدا رێكخراوی‌ نەتەوە یەكگرتووەكان هۆشداریاندا لەكەمبوونەوەی‌ ئاوی سەرگۆی‌ زەوی‌و‌ رایانگەیاند، ئەو بڕە ئاوە شیرینەی كە‌ هەیە لەداهاتوودا بەشی‌ دانیشتووانی‌ سەر زەوی‌ ناكات.‏
بەپێی دوایین ئامارەكان، ئێستا ژمارەی دانیشتووانی گۆی زەوی بەحەوت ملیار كەس دەخەمڵێنرێت‌و بەپێی پێشبینییەكان بۆ ساڵی (2050) ئەم رێژەیە بەرزدەبێتەوە بۆ (9.3) ملیار كەس‌، ‏ئەو زیادبوونەش بەتێكڕای (90) ملیۆن مرۆڤ لەساڵێكدا، كە هەر تاكێك ئەگەر لەساڵێكدا پێویستی بە(1000)م3 ئاو هەبێت، كەواتە بۆ ئەو (90) ملیۆن كەسە داخوازی لەسەر ئاو ساڵانە بڕی ‏‏(90) ملیار م3 زیاد دەكات كە ئەم بڕەش یەكسانە بەبڕی ئاوی هەموو رووباری نیل لەساڵێكدا.‏

ئاوی كوردستان لەمەترسیدایە

هاوكات بەپێی توێژینەوەیەك كە بەناونیشانی سەرچاوەكانی ئاوی كوردستان كە لەلایەن ئەنیستتیوتی نارین بۆ توێژینەوەو بڵاوكردنەوە بڵاوكراوەتەوە، ئاوی كوردستان لەژێر هەڕەشەدایە، ‏ئەگەرچی هێشتا نەگەیشتۆتە ئاستێكی مەترسیدار ئەگەر پلانی پێشوەخت بۆ رووبەڕوو بوونەوەی ئەو كێشەیە نەبێت، ئەوا قەیرانی كەم ئاوی كوردستان دەگرێتەوە.‏ هاوكات لەكوردستاندا پێنج رووباری سەرەكی هەن، كە بڕی ساڵانەی كۆكردنەوەی ئاویان (29.77) ملیار مەتر سێجایە. ئەوانیش (رووباری خابوور كە ساڵانە نزیكەی 1.6 ملیار مەتر سێجایە، ‏زێی گەورە كە ساڵانە 14 ملیارو 32 مەتر سێجایە، زێی بچووك كە ساڵانەی 7.2 ملیار مەتر سێجایە، رووباری سیروان كە ساڵانەی 5.86 ملیار مەتر سێجایە، ئاوە سپی كە ساڵانەی 0.79 ملیار ‏مەتر سێجایە) ئاو گل دەدەنەوە. ‏

دیجلەو فورات‌و نیل‌و ململانێی سیاسی

د.دیار عەلی محەمەد پسپۆڕی هایدرۆلۆجیك‌و سەرۆكی بەشی جیۆلۆجی دەڵێت:»زیادەڕۆیی لەبەكارهێنانی سەرچاوەكانی ئاودا دەكرێت‌و تائێستا یاسا نەیتوانیوە ئەمە كۆنترۆڵ بكات، هاوكات ‏تائێستا نەتوانراوە لەلایەن پۆلیسی دارستانەوە كەنار ئاوەكان لەپیسبوونی ئاو بپارێزێت، نەك هەر لەناو كوردستاندا، بەڵكو لەوڵاتانی دەوروبەریش چەندین كارگە لەسەر سەرچاوەكانی ئاوی ‏كوردستان دانراون‌و پاشماوەی ئەو كارگانە تێكەڵ بەئاوەكە دەبن».‏
ئەو پسپۆڕە باسی لەوەكرد، پێشبینی دەكرێت بەهۆی ئاوەوە لەسەدەی بیست‌و یەكدا جەنگ هەڵبگیرسێت، زۆر هۆكاری تریش بۆ جەنگ هەن هەر لەهۆكارەكانی قەیرانی خۆراكەوە تاقەیرانی وزە، ‏چونكە لەبیست ساڵی داهاتوودا رەنگە كەمی ئاو ببێتە هۆكارێكی سەرەكی بۆ كەوتنەوەی پشێوی سیاسی‌و كۆمەڵایەتی لەڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، چونكە بەشی تاكە كەسی ئاو لەم ناوچەیەدا ‏بەراورد بەساڵانی هەشتاكانی سەدەی رابردوو ساڵانە (50% – 70%) كەمی كردووە، چونكە ئاو بۆتە ململانێی نێوان وڵاتانی دراوسێ‌و قەیرانی سیاسی بەدوای خۆیدا هێناوە‌و چەندین وڵات ‏بەهۆی ئاوەوە بەیەكەوە دەبەستێتەوە ئەوانیش دیجلەو فورات لەنێوان عیراق‌و سوریاو ئێران، رووباری نیل كە چەندین وڵات بەیەكەوە دەبەستێتەوە لەئێستادا ململانێ دروست بووەو كێشە ‏لەنێوان وڵاتان بەهۆی كەم بوونەوەو گرتنەوەو دروستكردنی بەنداو هاتۆتە ئاراوە.‏

بەفیڕۆدانی ئاو

د.دیار عەلی ئاماژەی بەوەشدا، بەهۆی گۆڕانكارییەكانی كەش‌و هەواوە، ئاوی سازگار كەمی كردووە بەتایبەتی لەكوردستان كە چەندین كارێزو كانی وشكیان كردووە، ئەوەش مەترسی دەبێت بۆ ‏داهاتوو كە پێویستە هاووڵاتیان بەشێوەیەكی تەندروست مامەڵە لەگەڵ ئاودا بكەن‌و بەفیرۆی نەدەن، چونكە لەزۆرێك لەوڵاتان نرخی ئاو نزیك دەبێتەوە لەنرخی سووتەمەنی.‏

خواست لەسەر ئاوی شیرین زیاد یكردووە

خالید سلێمان نووسەرو رۆژنامەنووس، كە چەندین لێكۆڵێنەوەی لەسەر سەرچاوەكانی ئاو ئەنجامداوە بۆ كوردستانی نوێ وتی:»ژمارەی دانیشتووان لەسەدەی رابردوودا بەڕێژەی سێ ئەوەندەی ‏جاران زیادی كردوە، رێژەی بەكاربردنی ئاو شەش ئەوەندە بەرزبۆتەوە، گەشەی ساڵانەی دانیشتووانیش كە 83 ملیۆن كەسە ساڵانە پێویستی بە 64 ملیار مەتر چوارگۆشە ئاو هەیە، ئەمە ‏لەكاتێكدا لە 97.5%ی ئاوی گۆی زەوی ئاوێكی سوێرە، واتا تەنیا 2.5 %ی ئاوی سازگارە، ئەوەش وایكردووە سێ بەشی ئاوی سازگار بۆ بەرهەمهێنانی بەروبوومی كشتوكاڵی‌و دابینكردنی خۆراكی ‏جیهانی بەكاربهێنرێت.‏
ئەو رۆژنامەنووسە باسی لەوەشكرد، لەگەڵ زیادبوونی ژمارەی دانیشتووانی جیهان، داواكاری لەسەر ئاوی سازگارو خاوێن زیاد دەبێت، ئەم زیادبوونەش دۆخێكی مەترسیداری لێدەكەوێتەوە ‏ئەگەربێتو شێوازی بەكارهێنان‌و مامەڵەكردنمان بەرامبەر ئەم سەرچاوە سروشتییە نەگۆڕین، ئەوا مەترسییەكی گەورە روودەدات.‏

نەبوونی هۆشیاری بەكارهێنانی ئاو

خالید سلێمان وتیشی:»یەكێك لەو گرفتانەی كە لەكوردستان‌و عیراق‌و ناوچەكەدا هەیە، نەبوونی هۆشیاری خەڵكە، كە ئەوەش وایكردووە رۆژانە بڕێكی زۆری ئاو لەلایەن بەكارهێنەرانەوە ‏بەفیڕۆبچێت‌و كێشە دروست ببێت».‏ ئەو دەڵێت:»بەرزبوونەوەی رێژەی دانیشتووانیش یەكێكی دیكەیە لەو كێشەنە كە دەبێتە هۆی كەم بوونەوەی ئاو، بۆیە پێویستە ئاو بەفیرۆ نەڕوات، پێویستە حكومەت‌و لایەنە پەیوەندیدارەكان ‏بەرنامەی پتەویان هەبێت بۆ بەكارهێنانی ئاو، كە بەداخەوە تائێستا پرسی ئاو نەكراوە بەپرسێكی رای گشتی‌و لەڕێگەی هۆشیاری كۆمەڵایەتی‌و ئاینییەوە رێگە لەبەفیرۆدانی ئاو بگیرێت، چونكە ‏هیچ كەسێك ناتوانێت بەبێ ئاو بژی، كە زۆر شارستانی هەبووە بەهۆی نەبوونی ئاوەوە لەناوچوون».‏

كوردستان خاوەنی زۆرترین سامان‌و سەرچاوەی ئاوی شیرینە. بێجگە ‏لەو سەرچاوانەی لەسنوورە شاخاوییەكانی كوردستانی ئێرانەوە ‏دەڕێژنە ئەمدیو، سەدان هەزار كارێز‌و چۆمی هەیەو هەموویان ئاوی ‏شیرینن.‏
ئەمەش لەكاتێكدایە كە توێژەرانی نێودەوڵەتی‌و رێكخراوە ‏ژینگەییەكان هۆشدارییان داوە، تاساڵی ٢٠٢٥ قەیرانی كەمبوونەوەی ‏ئاوو وشكاییهاتنی بەشێكی زۆری سەرچاوەكانی ئاوی شیرین سەر ‏هەڵدەدات لەگشت جیهاندا. هەر بۆیە پێشبینی كرا ئەم سەدەیە، ‏سەدەی ململانێ‌و شەڕبێت بۆ دابینكردنی ئاوی شیرین‌و لەبایەخی ئەو ‏شەڕەی لە سەد ساڵی رابردوو بۆ نەوت كرا، كەمدەكاتەوە، چونكە ‏دەركەوت نەوت‌و وزە بەدیلیان هەیە، بەڵام بەدیلی ئاو هەر ئاوە‌و ‏هیچی تر.‏

‏30 بەنداو دروست دەكرێن

چوار رووباری سەرەكی كە بریتین لەزێی گەورە، زێی بچووك، سیروان، ‏ئەڵوەن لەخاكی ئێرانەوە دەڕژێنەوە ناو هەرێمی كوردستانەوە. ئێستا ‏لەسێ‌ پارێزگای ئەم هەرێمە، سێ‌ بەنداوی سەرەكی هەن (دوكان، ‏دەربەندیخان، دهۆك) لەگەڵ هەشت بەنداوی بچووك‌و 65 ئەستێرك ‏‏(پۆند) كە لەبەنداو بچووكترەو ئاوی تێدا گل دەدرێتەوە. هەروەها ‏ئێستا پڕۆژەی 30 بەنداوی دیكەی گەورەو بچووك لەلایەن حكومەتی ‏هەرێمی كوردستانەوە لەژێر جێبەجێكرندان.‏
بەنداوی دەربەندیخان‌و دوكان لەپارێزگای سلێمانی، توانای دابینكردنی ‏ئاوی شیرنیان هەیە بۆ رووبەرێكی زۆری هەرێمە عەرەبییەكانی عیراق، ‏بۆیە لەهەر ناكۆكییەكی سیاسی نێوان بەغداو هەولێردا، هەرێمی ‏كوردستان دەتوانێ وەكو كارتێكی سیاسی ئەوە بە كاربێنێ‌و تەنگ بە ‏بەغدا هەڵبچنێ. بەپێی راپۆرتێكی سایتی نیقاش هەرچەندە لەهەرێمی ‏كوردستان ئەو هەموو سەرچاوەو كارێزانە هەن، بەڵام شارەزایان دەڵێن ‏سەرباری هەوڵەكان بۆ دروستكردنی بەنداوی تازە، وەكو پێویست كەڵك ‏لەو ئاوە زۆرە وەرنەگیراوە كە لەكوردستان هەیەو ساڵانە ملیاران لیتر ‏ئاو بە فیڕۆ دەچێ.‏
ئەكرەم ئەحمەد بەڕێوەبەری گشتی بەنداوو كۆگانی ئاوی كوردستان ‏رایگەیاند، ئەو بەنداوانەی كە ئێستا لەهەرێمی كوردستاندا هەن، ‏توانای گلدانەوەی نزیكەی ٥٠٠ ملیۆن مەتر سێجا ئاوییان هەیەو ‏مەترسی هەرە سەرەكی بەردەم ئەو بەنداوانە، دروستكردنی بەنداوە ‏لەوڵاتانی ئێران‌و توركیا كە بەشی هەرەزۆری ئاوی كوردستان لەو ‏سەرچاوانەوە دەڕژێن.‏

وشكبوونی سەرچاوەكانی ئاو

كۆماری ئیسلامی ئێران لەپارێزگاكانی سنەو كرماشان لەكوردستانی ‏ئێران، خەریكی دروستكردنی زیاد لەسێ بەنداوو تونێلی گەورەن، ‏بەتەواوبوونی ئەو بەنداوو تونێلانە، ئاوی كوردستانیش دەكەوێتە بەر ‏مەترسی وشكبوون.‏
رەحمان خانی بەڕێوەبەری بەنداوی دەربەندیخان هۆشداری ئەوەی ‏داوە، دوای تەواوبوونی ئەو بەنداوانە، سێ‌ لەسەر چواری ئاوی ‏دەریاچەی دەربەندیخان كەم دەكات كە ئەمەیش بڕێكی زۆرە بۆ ‏بەنداوی پڕ بایەخی دەربەندیخان.‏
كاروان عوسمان ساحێبقران هەڵگری بڕوانامەی ماستەرە لەبواری ‏جیۆلۆجی‌و ئاوی ژێر زەوی. گەشبینە بەوەی هەرێمی كوردستان لەو ‏مەترسیانەی لەداهاتوو لەسەر ئاو دروست دەبن، زۆر ناكەوێتە بەر ‏مەترسی. چونكە ئەم هەرێمە بۆ خۆی توانای دابینكردنی ئاوی ‏شیرینی هەیەو پێویستی بەوە نییە لەوڵاتانەوە بۆی هاوردە بكرێت.‏
ساحێبقران وتی: «كوردستان بەگشتی لەتوركیاو ئێران‌و عیراقیش، بۆ ‏خۆیان سەرچاوەی گەورەی دابینكردنی ئاوی شیرینن، بەرچاوترین ‏سەرچاوە دیجلەو فوراتە كە ئێستا لەبن دەستی توركیادان. هەرێمی ‏كوردستانیش بۆ خۆی سەدان هەزار سەرچاوەو كانیاوی هەیە كە ‏توانای دابینكردنی بڕێكی زۆر ئاویان هەیە. ئەم هەرێمە وەكو ‏ئیسرائیل‌و ئوردن نییە تا ئاو هاوردە بكات. بەڵكو دەتوانێ ئاو بۆ ‏بەشێكی زۆری عیراقیش دابین بكات».‏

مامەڵەكردنی ژیرانە

كاروان وتیشی: «بەڵام گرنگ ئەوەیە بە ژیرانە مامەڵە لەگەڵ ئەو ‏سەرچاوەو كانیاوە زۆرانەدا بكرێت‌و لەبەنداوو (پۆند)دا كۆ بكرێنەوەو ‏بەسیاسەتێكی ژیرانە كەڵكی لێوەر بگیرێت. ئەگەر حكومەتی هەرێمی ‏كوردستان بەباشی مامەڵە لەگەڵ ئەو سەرچاوانەدا بكات، سبەینێ ‏دەتوانێ بۆ فشاری سیاسی لەگەڵ حكومەتی عیراقدا بەكاریبهێنێ».‏
ئێستا ئەم هەرێمە خاوەنی ١٢ بەنداوی گەورەو بچووكەو زیاتر لە ٣٠ ‏بەنداوی دیكە لەكاتی جێبەجێكردن‌و دروستكردندان‌و تاچەند ساڵی ‏داهاتووش دەبێتە خاوەنی ٤١ بەنداوی جۆربەجۆرو هەروەها ٦٠ ‏ئەستێرك (پۆند) كە لەبەنداو گچكە ترەو ئاوی تێدا گلدەدرێتەوە. ‏
وەك هەندێ‌ لەچاودێران دەڵێن ئەمانە ژمارەو رێژەیەكی باشن بۆ ‏ئەوەی هەرێمی كوردستان لەو شەڕەی پێشبینی دەكرێت لەسەر ‏مسۆگەركردنی ئاو بەرپابێت، بەچەكێكی بەهێزەوە بەرگریی بكات.‏

دوور ناخایەنێت جەنگی ئاو باوکی جەنگەکان دەبێت، ئەو جەنگە جەنگێکی ئاینی، مەزهەبی، ئایدۆلۆژی، فراوانخوازی(خاک) نابێت، بەڵکو جەنگێکە شەرعیەت لە تێنوێتی وەردەگرێت، ئەو جەنگە هێزەکەی سەد بەرامبەری ئەو هێزە دەبێت کەخوداکان و ئایدۆلۆجیاکان بۆ ڕشتنی خوێنی ئەوانی تر بە جەنگاوەرەکانیان دەیبەخشن.جەنگێک کە تیایدا مرٶڤەکان لەپێناو مانەوەدا شەڕدەکەن بە ویژدانێکی ئاسودەوە، وەک چۆن پڵنگێک ئاسکێک قوت دەدات و هیچ مەسەلەیەکی ئەخلاقیش لەگۆڕێ نییە!چونکە ئەگەر بۆ جەنگەکانی ڕابردوو بەدیلێک هەبوبێت، کە لەسەر بەدەستهنانی خاک یا نەوت بوبێتن، ئەوا شەڕی ئاو، شەڕێکە ڕێگەی دووەمی نییە ،بەنمونە ئەگەر نەوت تەواو ببێت ، ئەوا ئەتوانرێ سود لەسەرچاوەیەکی تر وەربگیرێت، وەک وزەی خۆر،بەڵام کەم بونی ئاو سەرچاوەیەکە بەدیلی نییە .
ئەگەرچی ئاو زیاتر لە ٧٠%ی گۆی زەوی داپۆشیوە، بەڵام٩٧ %ی ئاوی دەریاو زەرێەکانە و بەکەڵکی خواردنەوە نایەت و لە٣ %ی بۆخواردنەوە دەشێ و سازگارە. دیسان ئەم رێژە سازگارەش بەشێوەیەکی یەکسان دابەش نەبوە، بۆیە ئەو وڵاتانەی کە رێژەیەکی کەمئاوی سازگاریان هەیە، دەبێ پارەیەکی زۆر خەرج بکەن بۆ دەستخستنی ئاوی سازگار و پاککردنەوەی لە ئاوی سوێر.
لەئێستادا بە هۆی کەم ئاوی،یان نەبونی ئاوی خاوێن لە هەر دەقیقەیەکدا -٧-کەس دەمرن،بە پێی ئاماری (سندوقی گەشە پێدانی ڕێكخراوی نەتەوەیەکگرتووەکان)،%١٨ی دانیشتوانی جیهان ئاوی خاوێنیان دەست ناکەوێت و پێشبینی دەکەن بۆساڵی(٢٠٢٥)ڕێژەکە بەرزببێتەوە بۆ لەسەدا سی و سێ ،واتە یەک لەسەر سێی دانیشتوانی جیهان.

بۆیە شارەزایان دەڵێن”سەدەی بیست ویەک، سەدەی ئاو دەبێت” و ئاو وەک بزوێنەری جەنگ بەخێرایی جێگای نەوت دەگرێتەوە. ئێستا جیهان لەلێواری جەنگی ئاودایە، وەلێ جەنگی ئاو جەنگێکی پەنهانە و زۆربەی کێشمەکێش و ئاڵۆزییەکان لەنێوان دەوڵەتان پەیوەندی بەدەست بەسەرداگرتی سەرچاوەکانی ئاوەوە هەیە و لەپەنجا ساڵی ڕابردو ٣٠٠ حاڵەتی گرژی لەنێوان دەوڵەتان ڕوویداوە.
لەهەمانکاتدا سەدەی بیست ویەک سەدەی بەنداویشە ، وڵاتان لە پێشبڕکێیەکی مەزندان بۆدەستگرتن بەسەر ئاوی ڕووبارەکاندا و ئەمەش دەبێتە هۆی ڕودانی جەنگی ئاو.
بۆچی دەڵێێن سەدەی دروستکردنی بەنداوەگەورەکان دە بێت؟چونکە ئەو بەنداوانە کە بەرزییان لە ١٥میتر زیاترە تائێستا(٤٠٠٠٠)بەنداوی گەورە دروستکراوە لەجیهاندا، بەڵام لەئێستادا ٤٥٠٠٠هەزار سەد لەجیهاندا پڕٶژەی پێشنیارکراون و یاخود کاریان تێدادەکرێت و لە پەنجاساڵی ڕا بردودا ٨٠ ملیۆن کەس بەهۆی دروستکردنی بەنداوەکان گوندەکانیان چٶڵکردووە. لەگەڵ کەمتر بونی ئاو کێشمەکێشەکان زیاتر دەبن و دەمامکی شەڕی ئاو لادەدرێت .
لەئێستادا لەکیشوەر(قاڕە)ی ئاسیادا هەریەکە لە وڵاتانی(چین ،نیپاڵ، هیند، بەنگلادش)کێشەیان لەنێواندایە لەسەر دەستگرتن بەسەر ئاوی ئەو ڕووبارانەی لە چیای (هیمالایا)وە سەرچاوەدەگرن.
لە ئەفریقا کێشەی دەستگرتن بە سەر سەچاوەکانی ئاودا لەنێوان( كینيا،سومال، نيجیريا ،مالی و چاد )دا هەیە.

کێشەی کەمبونی ئاو، بەتایبەت ئاوی خاوێن کێشەیەکی جیهانییە، نەک تەنها پەیوەندی بە ئاسیا و ئەفریقاوە هەبێت،یاخود بە ڕۆژ هەڵاتی ناوەڕاستەوە.
بەڵام ئەوەی کێشەکەی قوڵترکردۆتەوە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باکوری ئەفریقا ئەوەیە، کە ١%ی ئاوی سازگار لەم ناوچانە هەیە لەکاتێکدا لە ٥%ی دانیشتوانی جیهانی هەیە. شەڕی دەست بەسەرداگرتنی سەرچاوەکانی ئاو دەمێکەدەستی پێکردووە.ئەگەری ئەوە هەیە کە لە داهاتوودا ئیسرائیل و تورکیا هۆکاری هەڵگیرسانی جەنگی ئاوبن. لەهەمانکاتدا براوەشبن. هەریەک لەم دو وڵاتە (ئیسرائیل و تورکیا) دەمێکە یاریەکەیان دەست پێکردوە و توانیویانە، لەم مەیدانەدا ئەسپی خۆیان تاوبدەن. ئیسرائیل – کە بە دەوڵەتی تینوی ئاو ناوی دەرکردوە، لەبەرئەوەی ٢/١ی ئاوی ئەم وڵاتە هی خۆی نییە و ناکەوێتە ناو سنوری دەوڵەتەکەی. بۆیە (ئیسرائیل) لەدوای شەڕی شەش رۆژە (ساڵی ١٩٦٧)، دەستی بەسەر سەرچاوەی ئاوی بەرزایەکانی جۆلان(لە سووریە) داگرتوە، کەسەر چاوەی ڕوباری ئەردەنە.هەروەها تورکیاش بەدروستکردنی “پڕۆژەی گاپ” (کە دروست کردنی ژمارێک بەند‌ئاوە) شەڕی ئاوی دەستپێکردووە کە پڕٶژەی ئەتاتورکە لەسیەکانی سەدەی ڕابردوو.بەپێی لێکۆڵینەوەیەکی خوێندکارانی سۆسیالیستی کورد لە ئەوروپا (سۆکسە) وڵاتی تورکیا لە ناوەڕاستی حەفتاکانەوە کار لەسەر پڕۆژەی خواروی ئەنادۆڵ دەکات کە بە (گاپ) ناسراوە. ئەم پڕۆژە گەورەیە پێکهاتوە لە ٢١ بەنداو، ١٧ وێستگەی بەرهەمهێنانی کارەبا، ٣٠ی سیستەمی ئاودێری، لە ١٣ پڕۆژە پێکهاتوە، کە بۆتەهۆی ژێرئاوکەوتنی ١٥٥ گوند و کەم کردنەوەی سەوزایی و لەناوچونی ٥ ملیۆن سەر مەڕ و ٢ ملیۆن سەر بزن .
بێگومان ئەم پڕۆژەیە دەبێتە هۆی پاراستنی ئاسایشی نەتەوەیی تورک، لەسەر حیسابی نەتەوەی کورد و دروستکردنی مەترسی ئاسایشی نەتەوەی بۆ گەلی کورد لە داهاتودا.
لەگەڵ ئەوەی خواست بۆ ئاوی خاوێن زیاد دەکات و رۆژ بەڕۆژ ژمارەی دانیشتوان لەزیاد بوندایە و بەشێکی خاکی وڵاتان مەترسی بەبیابان بونی لێدەکرێت و رێژەی ئاویش بەرەبەرە کەم دەکات؛ بۆیە تادێت لەمەترسی شەڕی ئاو نزیک دەبینەوە و رەنگە لە ئایندەدا ببیتە هۆی پێکدادانی چەکداری و شەڕێکی خوێناوی و کارەساتی مرۆیی گەورەی لێبکەوێتەوە.

رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەنێوان “زێڕی رەش” و “زێری سپی”دا

مەبەست لە زێڕی رەش و زێڕی سپی لە نەوت و (ئاو)ە . وەک دەزانین کێشمەکێش و جەنگەکانی رابردو ئەگەرچی بۆ وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست کارەسات و وێرانی و .. یان بەدواوە بوە، بەڵام “زێڕی رەش” واتا “نەوت” فاکتەری سەرەکی چاوتێبڕینی وڵاتانی رۆژئاوا و ئەوروپا بوە، بەرامبەر وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست. بەڵام وەک چاودێران پێشبینی دەکەن جەنگ و کێشمە کێشەکانی داهاتو لەنێوان وڵاتانی رۆژهەڵات دا، لەسەر زێڕی سپی دەبێ و پێدەچێ جەنگی خوێناوی لێبکەوێتەوە، نەک لە بەرئەوەی ئەم وڵات یان ئەو وڵات ببێتە دەوڵەتی سەربەخۆ، بەهۆی سامانی (ئاو)ەوە؛ بەڵکو لەبەرئەوەی سەربەخۆیی لەدەست نەدەن و نەخنکێن. واتە کێشە کە لەوە گەورەترە، کە لە راستیدا کێشەی مان و نەمانە.
ئاخۆ کورد لەکوێی شەڕی ئاودایە؟چی کردووە و چ ستراتیجێکی هەیە بۆجەنگی ئاو؟ ئەوەش کاتێک بایەخی هەیە کە بزانین دوو رووباری گەورەی ناوچەکە (دیجلە و فورات) لە کوردستان و شاخەکانی کوردستانەوە سەرچاوە دەگرن.

سەرچاوەکان :
 کوردستانی نوێ ڕاپۆرتی : هێرۆ یاسین .
 سایتی هەڵوێست: جەنگی ئاو ..نوسینی ..محمود عبدوڵا .




دە بێت ترافیکی سوور بە ڕووی پارتی و یە کێتی هە ڵبکرێت … بێستون کافرۆشی

لە دوای مێژووی ڕاپەڕینەکەی گە لی کورد لە ساڵی ۱۹۹۱ لە باشووری کوردستان و پێکهێنانی پە رلەمان و دامە زراندنی حوکمە تی هە رێمی کوردستان لە لایە ن سە رجە م لایەنە سیاسیە کانی کوردستان هەر لە سەرەتاوە بە رێوبردن و دە سە ڵاتە کان لە لایە ن دووهێزی سیاسیەوە پاوان کران ، هیچ شتێک نەما بەرامبەر بە یەکتری و بەرامبەر بە هاوڵاتیان و دە ستکە وتە کانی گە لی کوردستان نەیکە ن ئە وانیش یە کێتی و پارتی بوون ، ئە م دوو پارتە بە هۆی ململانێ و دژبەیەک و پەیرە وکردنی سیاسەتی چەوتانە وە باردۆخی هەرێمی کوردستانیان بە رە و ناسەقام گیری و نائارامی برد ، لە یەکەم هە نگاوی ئە م دوو لایەنە و لە یەکە م بەرجەستە کردنی پرۆسە ی دیموکراتی کە دروست کردنی پەرلە مان و هە ڵبژاردن بوو ، لە بەر هەزم نەکردنی ئە نجامی پرۆسە کە و قبوڵ نە کردنی یە کتری وە ک برا گە ورە کەوتنە ململانێ و گرتنی یە خە و گە ردنی یە کتری ، یەکەم هەنگاویشیان بریتی بوو لە بەرپاکردنی جەنگی ناخۆی کوردستان ، کە بە هۆی شە ڕی ناخۆییە وە هە زاران ڕوڵە ی نیشتیمانی کردە بە رژە وە ندی و خواست و ئا رەزووە تاک لایانە ی خۆیان ، هە روەها چە ندین ماڵ وێرانیان بە سە ر ماڵی کوردا هێنا ، لە جیاتی یەک ریزی ماڵی کوردی و دیاری کردنی سنوری کوردستان ماڵی کوردیان پە رت کردو سنوری دێگە ڵە یان دروست کرد ، ئە مە ش کاریگەرهۆکاربوو لە سە ر دواکە وتن و لە دە ستدانی تە واوی دە ستکە و تەنەتەوەی و نیشتمانیەکانی گە لی کورد لە هە رێمی کوردستان ، ململانێ و هەنگاو خراپە کانی ئە م دووهێزە سیاسە ی ناو کایە ی سیاسی کوردستان پە رەی سە ندو باردۆخە که بە رە و لوتکە ی ناجێگیر ی و نائارامی و چە ق بە ستووی بەردە وامی پێدرا تاکو ێیستاش بە ردە وامی هە یە ، بە تایبە تی باردۆخی ناوخۆی و ژیان و گوزەرانی دانیشتوانی کوردستان لە و پەڕی نائارامی و ناجێگیردا گوزەر دەکات ، چاوەڕوانیەکانی هاوڵاتیش گەیشتۆتە ڕادەیەک کە هیچ ئومێدی بە چارسەری بۆ باردۆخە نەماوە ، چونکە پارتی و یە کێتی هیچ شتێک و هیچ هەنگاوێک خراپ نە ماوە نە یکە ن دە رحە ق بە هاوڵاتیانی کورستان هیچ هەنگاوێکی خراپ و دە ست درێژیەک نە ماوە کە دە رباری ژیانی تاک بە تاکی کوردستان نەیکەن ، ئە وە ش مۆدێلی دەوڵەت داری و بە رێوبردنی ڕابردوو و ئێستا و داهاتووی پارتی و یە کێتی کە پیادەی دە کە ن ، بە تایبە تیش پشکی شێر لەم جۆرە دە وڵە تدارییە و تێکچونی باردۆخە کە بە ر پارتی دە کە وێت ، چونکە ڕوون و ئاشکرایە لای تاک بە تاکی کورد و نەتەوەی کورد لە هە ر چوار پارچەی کوردستان مێژوو گەواهیدەری ئەو راستی یە کە مێژووی پارتی لێوان لێوە لە شەری برا کوژی و خوێن رشتن و دزین و بە تاڵان بردن و سەروەت و سامانی میللەت و قۆرخ کردنی دەسەلات و شکستپێهێنانی شۆرش و بزتنەوەی رزگاریخوازی گە لی کورد و لێکترزانی ماڵی کورد ، هیچ سەرکەوتنێک و دەست کەوتێکی نەتەوەیی و نیشتیمانی لە مێژووی پارتیدا نابینیت. لە رابردو و ئێستاشدا پارتی هۆکاری سە رە کی تێکچون و ئاڵۆزبوون و خراپ بوونی ژیان و گوزەرانی هاوڵاتیانە ، چونکە ئەگەر بێین باس لە دە وڵە تداری پارتی لە دوای راپە رینە وە بکە ین گەواهیدەر دە بن ، کە پارتی هۆکاری سە رەکی بو تێکچونی باردۆخە کە ، ڕاستییەکان ڕوون ئاشکرایە کە پارتی:

1. ۱ – لە یە کە م هە نگاویدا لە گە ڵ یە کێتی پێکە وە شە ری برا کوژیان بەرپا کرد و دواتر دە ست بە سە رگرتنی داهاتی گومرگی ابراهیم خە لیل.
2. ۲-پارچە پارچە کردنی هە رێمی کوردستان و دانانی سنوری دێگە ڵە پێکە وە لەگەڵ یە کێتی .،
3. ۳-بەرپاکردنی شەڕی براکوژی لە گە ل پارتی پارێزگاران کوردستان .
4. ٤-بووە سوورە ی بەر لەشکر و سوپای عێراق بۆ سەرپەرلەمانی کوردستان کە دوژمنی سەرسەختی گە لی کوردە لە باشوری کوردستان.
5. ٥-دوبارە بووە سوورەی بەر لەشکری تورکیا و هێنانی سوپای تورکیا بۆ ناو خاکی کوردستان کە دوژمنی سەرسەختی دۆزی خە باتی نە تە وە ی کوردە.
6. دەرکردن و دەربە دەرکردن لە ماڵ و شوێنی نیشتە جێبوونی خۆیان وهەرەشە و بە دیل گرتن وزیندانی و کوشتنی لایە نگرانی یە کێتی لە هە ولێرو کە بە هە مان شێوە یە کێتیش ئە و سیاسە تە ی ئە نجامدا لەزۆنی خۆی، کە ئەمەش سیاسەتی (تە رحیل و تە بعیس)ی رژێمی رووخاوی سە دام بوو ، کە ئەمانیش کردیان.
7. -فڕاندن و کوشتن وکپکردنی دە نگی ئازاد و نارە زایە تیە کان لە هە ردوو زۆنی زە رد و سە وزدا بە تایبە ت لە زۆنی زە رد.
8. -هە ڕەشەکردن و فڕاندن و کوشتنی رۆژنامە نووسانی ئازاد و دواتر دارشتنی سیناریۆی نابەجێ و تۆمە ت دروست کردنی ناڕەوا بۆیان.
9. -هێرشکردن و سوتاندنی بارەگای لایەنە سیاسیە کانی ئۆپۆزسیون لە زۆنگی زە رد.
10. -ساختەکردنی هە ڵبژاردن و یاریکردنی بە ئە نجامی هەڵبژاردنە کان ، کە گە ورەترین پرۆسە ی دیموکراسیە بۆ دەستا و دەستکردنی دەسەڵات لە نێو گەلانی جیهان .
11. -هێرش کردنە سە رخۆپیشاندەران و دە نگی نارەزایی شە قام بە چەک وکوشتن وبریندارکردن و دەستگیرکردن و زیندانی کردنی خۆپیشاندەر بە مناڵ و گە نج و ژن و پیاو و گاڵتە پێ کردن بە هەست و داوا و مافە رەواکانیان.
12. – دابە شکاری و قۆرخ کردن و پاوانکردنی سەرجەم جومگە گرنگەکانی دە سە ڵات لە لایە ن یەکێتی و پارتی و هە ردوو بنە ماڵەوە.
13. شکاندن و هێرش کردنە سە ر مزگەوت و شوێنە ئاینی و لابردن و دوورخستنەوەی مامۆستایانی ئاینی لە کارە کانیان لەکەدارکردنی هە ستی و تێرۆرکردنی مامۆستای ئایینی کە ئەمە هێڵی سوورە لای کۆمەڵگا.
14. -دزینی نەوت و بە تاڵان بردن و بەهەدەردانی داهات و سەروەت سامانی گشتی ووڵات لە لایە ن پارتی و یە کێتی یەوە.
15. بڕینی قوتی هاوڵاتیان و پیادە کردنی سیستەمی نیوموچە و نەدانی موچە بە پێشمەرگە و فەرمانبەران و هاوڵاتیانی کوردستان ، کەمترخەمی و بێ باکی لە بەرامبەر بە جێهشتن و کۆچی بە لێشاوی گەنجان و بوونە قوربانی ئە وتوێژە ی کومە ڵگا کە بە هۆی بێ کار ی و بێ ئومیدییەوە ئەو بارودۆخە ناجیگیر و ناسەقام گیری ئەو دوو لایە دروستیان کردووە لە کوردستان.
16. دە رکردن و ناردنە وە ی وە زیرە کانی گۆڕان و دەرکردن و ڕێگری کردنی سە رۆک و ئە ندام پەرلەمانەکانی لایە ئۆپۆزیسون و هەندێ لایە نی تری کوردستان و داخستنی دە رگای پە رمان و شکاندنی یاسا و حەرەمی پەرلەمان کە ئەویش یەکێکە لە هیڵە سوورەکان لای کۆمەلگا لە لایە ن پارتی و بنە ماڵە ی بارزانیە وە.
17. – دەست تێکەڵاو کردن و پە یوەندی ژێر بە ژێر لەگەڵ دوژمنان و نەیارانی سەرسەختی خەباتی رەوای نەتەوەی کورد لە هە رچوار پارچە ی کوردستان.
ئەمە خەرواری مۆدێلی دە وڵە تداری پارتی و یە کێتی یە ، ئە وە مێژووی پارتایەتی و دە وڵە تداری پارتی و بنە ماڵەی بە رزانیە لە ڕابردوو لە دوای ڕاپە رینە وە ، پارتی هەموو سنوورەکان و هێڵە سوورەکانی یاسا و کۆمەڵگای شکاند بە بێ هیچ بە ربە ستێک هیچ بە ربە ستێکی ئەو تۆ نەبوو بۆ رێگری کردن لێ ی چونکە شەریکێکی بەهێزی هە بوو لە دە وڵەتداریە کە دا هە روەها ش تاکو ئێستاش نە لایەنە سیاسیە کان و نە رێکخراوەکانی کۆمە ڵگای مەدەنی و نە سەرجەم چین و تۆێژەکانی کۆمەڵگا بە باوە ڕێکی تۆکمە و پێکە وە بە یکگرتووی و یە کڕیزی رێگا لە پارتی و بنە ماڵەی بەرزانی بە نمونەیەک ڕێ لە پارتی لە کایە ی سیاسی بگرن ، ئەوەشی هەبوو تە نها خە لکی نارەزایی شوێنیک یان چە ند پارێزگا یە ک بوو کە زۆنی سەوز دابووە ئە وە ی پارێزگاکانی شیوازی پەرچەکردار بوو بێ ئە نجام بووە. بۆیە ئێستا کات و ساتی ئە وە هاتوو ە کە سە رجە م رێکخراوە کانی کۆمە ڵگای مەدەنی و لایەنە سیاسیەکانی تری ناو کایەی سیاسی هەرێمی کوردستان و سە رجە م چین و تۆێژە کانی کۆمە ڵگا بە گشتی بە یە کەوە بگرنە بەر بۆ وەستاندنی هە نگاوە خراپە کانی و ئەو جۆرە دەوڵەتدارییە ی پارتی و هاوپەیمانەکانی بڵێن لێرە ئە و شێوازەتان لەدەوڵەتداریە کۆتایی پێ دێت ، ترافیکی سووری هە میشە یی بە ڕووی پارتی و بنەماڵەی بەرزانی و شێوەکانی ئە وان هە ڵبگیرسێنن ، چیتر رێگا بە هەنگا و خراپەکان نەدرێت بۆ خراپ کردنی باردۆخی سیاسی و ئابوری و کۆمەڵایەتی ناوخۆ و دەرەکی هەرێمی کوردستان و لە باربردنی دەستکەوتەکانی خەباتی چەند ساڵە یی گە لی کورد لە باشووری کوردستان.




بەرۆحم گەرم داتدەپۆشم ………..ستار ئەحمەد

بەیانییە
باسكم لەتەم هەڵدەكێشم
هەور دەكەم بەكراسێك
لەئاورێشم
پەلی نەرمە بایەك دەگرم
پێم خۆشە لەكۆشی نەرمی
ژیلە ژنی چیا بمرم
هەنگاوەكانم دەشكێنم
ریچكەیەك لەنوور وەردەدەم
ماچێك لەنێرگز دەسێنم
لەگەڵ شەكرە شیعرو بەفرا
بەتاریكی دەیپێچمەوە
شەوێك درەنگ بۆتی دێنم
رووناكی مانگ دەچنمەوە
لەتیلەی وردە ئەسرينما
بۆتەنیایی و بێداربوونت
لەژوور سەرت دەیسووتێنم
ترست نەبێت لەزرزیان و
دەستی سەرما
بەرۆحم گەرم داتدەپۆشم
چ مەشخەڵێكی گوڵڕه‌نگه‌
گڕكانی سەراپای لەشم