زیكهزیك … فهرمان احمد
لەوەتەی ڕۆمان وەک ژانرێکی ئەدەبی سەری هەڵداوە، ڕۆژبەڕۆژ زیاتر جێگەی خۆی قایم کردووەو ئیدی وەکی یەکێک لە باڵاترین ژانرە ئەدەبییەکان، بووەتە کەناڵێکی زیندووی گوزارشتکردن لە خەمە مرۆییەکانی سەردەم(1)، بۆیە لێرەشەوە ڕۆمان وەک ژانرێکی ئەدەبیی زیندوو، بەردەوام لێکۆڵینەوەو ڕانانیشی بەدووی خۆیدا هێناوه بۆ دەرخستنی لایەنە ئیستاتیکیەکانی یان ڕەخنە یاخود قسەکردن لەسەر پەیامەکەی.
لە دیدی ئورهان پامووکیشەوە ڕۆمانەکان ژیانی دووەمن(2)، لە هەر کۆمەڵگایەکەوە بێن واقیعی (ڕەنگ و ڕووخسارو کەس و جەنجاڵییەکان و عەقڵیەت )ی ئەو کۆمەڵگایە وێنا ئەکهن .ڕۆمانی زیکزیکە کە نووسهری ئێرانی ئەحمەدی غوڵامی بنووسێتی و مەریوان هەڵەبجەی کردوویەتی بەکوردی ،ڕۆمانێکی قەبارە بچووكهو لە توێی نەوەد ڕووپەلدا، ململانێی نهوهكان،یان چیرۆكی عیشقهناكامهكانمان بۆ دهگێڕێتهوهو پێمان ئێژێت کە عەقڵیەتی دەسەڵاتداری لەو كۆمهڵگایهی كه ڕۆمانهكهی لێوه هاتووه، ئاوێنەی عەقڵیەتی تاکەکانێتی واتە عەقڵیهتێكی (کۆنەپارێزی و بابسالاری)، کە لە هەوڵی ئەوەدایە تاك له جڤاتدا بتوێنێتهوهو تۆ بكات به خۆی و چ بکەی و چ نەکەی ئەوانی دی بۆتی دیاری بکەن، بەردەوامیش ئەیەوێت شوناسی تاکگەرایت لهتاك بسێنێتەوە، و ئازادییەکانت سنورداربکات و نەهێڵێت خۆت بیت بەجۆرێک کە ئەبێت هەمووان ئەوەبن کە سیستەم ئەیەوێت لێیان، واته بهههمان نهزمی ههڵپهڕكێكه ههڵپهڕن و له ڕیزهكه دهرنهچن. دەنا دواجار سیستەم ڕێگەی خۆی هەیە بۆ توانەوەی تاک لە چڤات و كپكردنی دهنگی ئهو زیكهزیكانهی ئێرهوئهوێ كه لێ ناگهڕین به ئهرخهیان بنووێ و خهوی نهزڕێ، خودی مرۆڤیش کە ئەو سیستەمەی دروست کردوە شارەزاترین و بەد ترین دوژمنی خۆیەتی، کە چۆن سزاگەلێکی وەکی ژووری انفرادی ئەخوڵقێنێ و وادەکات تاکی یاخی لە سایەیدا ڕۆژێ گوێیەک ڕۆژێ پەنجەیەک هتد … هەڵوەرێنێ و خۆی بخواتەوە.
لە ڕۆمانەکەوە :((ڤانکوخ گوێی لێکردبووەوە بۆئەوەی بیخوات، بەڵام بەنەوشە دەیگوت ئەم قسە هەلەق و بەلەقانە چییە لەتاوعیشقەکەی وایکرد)).
لە هونەری ڕۆماننووسیندا، دەسپێک هەم بۆ خوێنەر هەمیش بۆ نووسەر زێدەتر جێی بایەخە. بەشێوەیەک ئەبێت ئەو چەند دێڕەی سەرەتا وا بکات خوێنهر بە تاسوقەوە تا کۆتایی لەگەڵ ڕۆمانەکە بچێت و دەرخەری چەقی ڕۆمانەکەش بێت.هەربۆیەشە سەروەختی نووسین، نووسەرانیش زۆر بۆیان گرنگەو دڵیان لە مشتیانەو نیگەرانن لەوەی کە لە کوێوەو بەچی دەست پێ بکەن. بنووس لە زیکزیکەدا بەم پهرهگرافه سەرنج ڕاکێشەی كه لێرهوبهدواوه دێ دەست پێ دەکات کە خوێنەر کەمەندکێشی نێو دنیای ڕۆمانەکە دەکات و چاوی خوێنەر هەر کە دەچێتە سەر ئەم دێڕانە بایەخ و جوانی ڕۆمانەکە هەست پێ ئەکا.((کۆتایی هەرشتێک واتە مەرگ و مەرگیش شتێکە تا کەسێک ئەزموونی نەکات، تێیناگات و کاتێکیش کە ئەزموونی کرد ئیدی ئەزموون کردنی بۆ خۆی و کەسانی تریش سوودی نیە، باوکم مەرگی بە خراپترین شێوە ئەزموون کرد. لەسەر محاجەرەی هۆڵی فوتساڵەکە دانیشتبوو تۆپێک بەر سەری کەوت، سەری بەر دیوارەکە کەوت و کەوتە سەر زەوی و مرد)).
ئەم پەرەگرافە بە جۆرێک جێی خۆی گرتووە، زیادەگۆیی نییە ئەگەر بڵێین هەموو ڕۆمانەکەیە یاخود هەموو ڕۆمانەکە لەمەدا کۆبوەتەوە.لە باسی مەرگی باوکیدا گێڕەرەوە کە بابەک ڕەزایی کارەکتەری سەرەکییە مەرگی باوکی تەنزاندووە، پوچی و بێ مەعنایی ژیان و لاوازی مرۆڤ لەبەرامبەر مەرگدا باڵی بەسەر ئاسمانی ڕۆمانەکەدا کێشاوە.
ئەز نازانم بۆ ئەم دواییانە هەرچی ڕۆمانێکی ئێرانی ئەخوێنمەوە تەمی ڕەش ئاسمانەکەی گرتوەو لە مەرگ یا هەڵوەرینی خەونەکان ئەدوێ.وەک لە پەرەگرافی یەکەمدا باوکی گێڕەرەوە، مەرگ کۆتایی بە خەونەکانی ئەهێنیت و ناهێڵێ ئەوەی ئەیەوێ کە ئەنجامی یارییەکەیە بی بینێت و چەند دێڕێک دواتر و لە هەمان پەرەگراف خودی گێڕەرەوەش دوای باسکردنی مەرگی گاڵتەجارانەی باوکی، مەرگی خۆیشی ڕادەگەیەنێ،هایتە ئێژێ(( بێزار بووم لە تۆپ و دواجاریش تۆپێک دای لە ناوەڕاستی خەونەکانم.کاتێک ئەنجامی هەڵبژاردنەکانی خولی نۆیەمی سەرۆک کۆمارییان ڕاگەیاند……..وەک بڵێیت هەموو شتێک وێران بوو )).
ڕۆمانەکە کە لەسەر سێ هێڵی سەرەکی دەچێت ئەو سێ هێڵە سەرەکیەش لە دەرەوەی واقیع نین چیرۆکەکانی لە واقیعەوە سەرچاوەی گرتوە. یەکێکی دیکەش لە چیرۆکەکانی نێو ڕۆمانەکە کە باسکردنە لە چیرۆکی خۆشەویستیی بابەکی گێڕەرەوە، هەر ئاوێتەکراو گرێدراوی باس و چیرۆکەکانی تری نێو ڕۆمانەکەیەو بە هەمان شێوە ئاکامهكهی هەڵوەرێن و نائومێدییە، دوای ئەوەی لەگەڵ بەنەوشە لەسەر کاری ڕۆژنامەوانی دەگیرێت و دەخرێتە زیندان .
ئەگەر تۆزێ بێینە دەر لەو باسە، پانزە شانزە ساڵێک ئەبێ( زیکزیکەم) نەژنەوتگە ، بۆ من گەڕانەوەیەکی جوان و بیرهێنانەوەیەکی چێژ بەخش بو، بە منداڵی لە نێو دڕکوداڵەکاندا گوێمان ڕائەدێرا تا دەنگی زیکەزیکی ئەو مێشولە ببیستین و لە بۆسەدابوین تا بیگرین و لە نێو دەستمان حەپسی کەین، تا بەتەنێ بۆ ئێمە بخوێنێ، بەس نەمان ئەزانی لە سروشتی خۆی دایماڵی ڕەنگە درەقەتی ئەوە نەیە لە نێو دەستاندا بێ و بمرێ، بۆیە دواجار باڵێ یا کلکێ یا گوێیەکی لێ ئەبووەوەو ئەمرد، ئێمە چێژمان لە گرتنی ئەو چشتە جیاوازە وەرئەگرت ئاخر ئەو بەتاریکی شەودا کە هەناسەی ئەدا ڕوناکییەک بە پاشیەوە دادەگیرسا و ئێمەش بە دووی ئەکەوتین تا خامۆشمان ئەکرد، ئەو وەخت پێیان ئەگوت گۆهەسارە،هەتا زێدەتر بیر لە تایبهتمهندی ئەو مێشولەیە بکەینەوە، چاکتر بۆمان دەردەکەوێ ئەو ڕۆمانە لە چی ئەدوێ و بۆ بەوناوەوەیە.
خوڵاسە ڕۆمانەکە ئەگەر چی کلک و گوێ کراوە و سانسۆرکراوە لێ کەوی نەکراوەو پەیامەکەشی گمنەبووە.ئەمەش دیالۆگێکی تری نێو ڕۆمانەکەیە دوای ئەوەی بابەک ئەچێتە بەرهکانی جەنگ لەگەڵ فەرماندەکەی ئاشنایەتی پەیدا دەکات، کە مامۆستا بوە و دورخراوەتەوە بۆ بەرەکانی جەنگ.
((وتی “تۆ تا ئێستە کەرێتیت کردوە
وتم “نەخێر قوربان
وتی:کەواتە دەیکەی،دەزانی چی
وتم”چی قوربان
وتی :تۆش لەو کەسانەی کەرێتی لەگەڵ ئازادیدا تێکەڵ دەکەی)).
سوپاس بۆ کاک مەریوان هەڵەبجەیی وەرگێڕانێکی جوانی بۆ ڕۆمانەکە کردوە.
————————————————-
پهراوێزهكان:
(1)بنیاتی ڕووداو- ئاری عوسمان خهیات
(2)ڕۆماننووسی سادهو هی بیركهرهوه – ئورهان پامووك
چەمكە بكوژەكانی تاك … ئەرسەلان مەحمود
-1-
لەنێوان چەمك و چەكە بكوژەكاندا، جیاوازییەك ئەگەر هەبێ، لەشێوازی كوشتنەكەدایە، ئەگەر نا لەواقیعدا هەڵگری یەك ئامانجن، ئەویش تێكدانی ژینگەو مرۆڤ كوشتنە. زۆرن ئەو چەك و چەمكە كۆكوژو ڕستكراوانەی ملیۆنەها مرۆڤ لەژێریاندا، بوونەتە قوربانی و قەرەبروت.
“بەرژەوەندی گشتـ”ی، وەك یەكێك لەم چەك و دەستەواژە بكوژانەی مرۆڤ وەك تاك و، میحوەری ئەم باسەی ئەمجارەی ئێمە بەدیاریكراوی، هەرچەندە دوراییە مێژوییەكەی لەئەدەبیاتی سیاسیدا، دەگەڕێتەوە سەردەمی سەرڵهدانی دەوڵەت نەتەوە، بەڵام تا ئێستایش بازاڕو هەژمونگەرایی خۆی، تایبەت لەناو گەلانی خۆرهەڵات و میللەتانی لەمەڕ خۆماندا، نەك هەر لەدەست نەداوە، تا دێ بەڕمێنتر دەبێت.
هەستیار نەبوونی تاك، لەهەمبەر هێزە بكوژە شاراوەییەكەی ئەم چەمكە، ڕاستییەكەی نامۆیی نیە لەبەرگوێكەوتندا، بەڵكە ناهۆشمەندییە لەپژانە واتاگەرییەكەیدا.
بەدڵنیاییەوە، زۆر وتنەوەی ئەم چەمكە لەوتاردانی سیاسیەكان و بانگەوازی دەستەجەمعیگەراییدا، وایكردوە كەسێك نەمابێ دورو نزیك ئاشنای ئەو چەمكە نەبووبێت، بەڵام لەواتا_ناوەرۆكدا، وەها هەستیاری و هۆشمەندییەك نا ڕون و زۆریش سیحراوی و تەمومژاوییە. ئەمە تۆمەتباركردنێك نیە بێمروەتانەو نائاگایانە، فەرموو با بەیەكەوە ئەمە ڕونیبكەینەوە:
ئێستا وا ئەژمار بكەو بهێنە پێش چاوی خۆت، بەیەكەوە گفتووگۆمانە: تۆ وەك تاكێك، ئایا هەرگیز پرسیاری ئەوەت لەخۆتكردوە ئاخۆ خودی “بەرژەوەندی” چیەو لەچیدایە؟ ئایا دەزانی مەبەست لە”گشت”و، “گشتاندنی بەرژەوەندی”، پاڵنەرەكە چیەو بۆچیە؟ باشە هەرگیز دەردەشەی ئەوەتكردوە لەخۆتدا، ئاخۆ ئەوەی دەبێت دەستنیشانی”بەرژەوەندی”و سیاغەی”بەرژەوەندیـ”یەكان بكات، وەك ماف، وەك ئەرك، ئەو شتە، یا ئەو كەسە دەبێت كێبێت؟ یەكە پێكهێنەرە بنەڕەتیەكەی كۆمەڵگەی مرۆیی،” بەمانا مەدەنی و مۆڕاڵەكەی ” كێیە؟ مرۆڤە وەك تاك، یا یەكە دەستە جەمعییەكە؟ یا بەنمونە كاتێك دەگوترێت: سازانی نیشتمانی لەبەرژەوەندی گشتیدایە. بەهای ئەو سازانە لەچیدایە؟ لەسازشكاری یەكە دەستە جەمعییەكاندا بەخاتری ماف و ئازادییەكانی تاك یا لەسەر لەماف و ئازادییەكانی تاك بەخاتری یەكە دەستە جەمعییەكە؟ هەر بەڕاست بێدەنگبوونی تاك لەهەمبەر پرسە چارەنووسسازەكاندا، سازشكردنی لەسەر ماف و ئازادییە فەردییەكان، لەبەرژەوەندی گشتیدایە؟ یا بەپێچەوانەوە، بەرژەوەندییە گشتییەكە لەدەنگ و هاتنە سەر هەست و جوڵانی تاكدایە؟
راستیەكەی، پێگەو رۆڵە بنەڕەتییەكەی تاك لەبەرژەوەندی گشتیدا، ونە. چونكە ئەوەی ئەو بەرژەوەندییە گشتیە سیاغەو دیاریدەكات، لەبنەمادا تاك نیە، لەبوعدە كۆمەڵایەتییەكەدا یەكە دەستەجەمییەكەو، لەڕوانینە سیاسیەكەیشدا حكومەت یا دەوڵەتە. كاتێك دەگوترێت” بەرژەوەندی گشت” واتا تاكەكانی كۆمەڵگە، دەبێ یەك ئاڕاستەو، یەك میكانیزم و، یەك ئامانجیان هەبێت، بەدیهێنەری ئەو ئامانجەیش، تەنهاو تەنها ” یەكە دەستەجەمعیەكە یا دەوڵەت & حكومەت”ـە، بەڵام ئایا وەها بڕیاردانێك بەبێ گەڕانەوە بۆ تاك، دروستە؟ ئەمە بەڕەهاییەوە زەوتكردنی ماف و ئازادی تاك نیە؟ ئایا دەوڵەت و حكومەت لەبنەمادا، یانی مرۆڤ؟ ئایا مافی وەها ڕەها لەخاوەندارێتیكردندا، زەوتكردنی مافەكانی مرۆڤ و ئازادی تاك نییە وەك یەكە پێكهێنەرەكەی كۆمەڵگە لەبنەڕەتدا؟ مەگەر دواجار هەر هیچ نەبێت تەتەڵەی تایتڵەكە، لەهەڵسەنگاندنی بەرژەوەندییەكان و بەهای ئەو بەرژەوەندییە گشتیانەدا، ماف و ئەركی تاك نیە؟
لەفەلسەفەی ئازادیخوازیدا، تەنها تاكەكان مافی ئەوەیان هەیە، بەرژەوەندی و ئامانجەكانیان، دەستنیشانبكەن و، چۆنیەتی دەستەبەركردنیشیان هەڵبژێرن، نەك بەناوی بەرژەوەندی گشتیەوە، دەسەڵات” بەمانا كۆمەڵایەتی و سیاسیەكەی” ئەم چەمكە وەك ئامرازێك بەكار بەرێت تا لەو ڕێگەیەوە ئەو ماف و ئازادییە لەتاك بستێنێت.
مێژوی كورد، تایبەتیش لەم دو دەیەی ڕابردویدا، بەدیاریكراویش لەم بەشە ڕزگاركراوەیدا، تەژییە لەوەها گشتاندن و خەساندنی ماف و ئازادی تاكەكانی، تەنانەت هەر كەسێك دەرچووبێ لەوەها بانگەوازو تەبلیغاتێك، بەدژە كوردو، دژە نەتەوەو، دژە نیشتمان و، خیانەتكارو، بەرژەوەندیگەراو، خۆپەسندو، خۆبەزۆرزان و، سەدەها لەناوو ناتۆرەی تری پڕوو پووچ، ئەژمارو پێناسەو تۆمەتبارو لەقەڵەم دراوە!
ئێمە پارلمانمان هەیە، بەڵام بەناوی بەرژەوەندی گشتییەوە، پەك دەخرێت، حكومەتمان هەیە، بەڵام بەناوی بەرژەوەندی گشتییەوە ئەتك دەكرێت، دامەزراوەی دادوەریمان هەیە، ماچێك بەلادان لەئاداب و بەرژەوەندییە گشتیەكە ئەژمار دەكات، بەڵام بێدەنگبوونی خۆیی و بێدەنگكردنی تاك لەبەرامبەر فەرهوتكردنی سەرخان و ژێرخانی نیشتمانی و بەهەدەردانی سەرمایی مرۆیی، لەبەرژەوەندی گشتیدا دەبینێت!
ئەگەرچی هەڵبژاردنی پاڕلمان، هەڵبژاردنی بەرژەوەندی گشتینیە، لەڕاستیدا ئەوە هەڵبژاردنی دامەزراوەی یاسادانان و چاودێرییە، دامەزراندنی حكومەت، دامەزراندنی دامەزراوەی بڕیادانی بەرژەوەندی گشتینیە، لەبنەمادا ئەوە دامەزراندنی ئامرازی جێبەجێكردنە، مافی ئەوەیان نیە لەبری تاك سیاغەی بەرژەوەندی بكەن و بەناوی بەرژەوەندی گشتییەوە بڕیار بدەن، بەرژەوەندی گشتی ڕای گشتی دەبێ سیاغەی بكاو بیكاتە بژاردەو بەربژێری خۆی.
هەڵگرساندنی جەنگەكان، پشتكردنە میللەتكەت و ڕوكردنە بێگانەكان، زەوتكردنی ئازادییە فەردییەكان، لەكوێی بەرژەوەندیە گشتیەكاندان؟ بەشینەوەی فەلسەفەی مشەخۆری و شڕە خۆری، لەهەڵبژاردن بێبەها تر كردنی دەنگدەر، بەحزبیكردنی كۆمەڵگەی مرۆیی، تاك ڕەهەندگەرایی لەبڕیاردان و دەركردنی ڕاسپاردە هەستیارەكاندا، بەحەوت پشت ناچنەوە سەر ئەو چەمكە ڕستكراوەو فڕیان بەسەر بەرژەوەندییە گشتییەكانەوە نیە، بەرژەوەندی گشت مافێكە مەدەنی و فەردی.
هەموو ئەو هێزو دەسەڵاتە حكومی و هەمەكیانەی بەناوی بەرژەوەندی گشتییەوە بانگەوازو بریار ئەدەن، لەبنەمادا شمولی و دژی بەرژەوەندی گشتین، ئەمە دەبێ بەیاسا ڕێكبخرێت، لەوەیش بەولاوە دەبێ لەچوارچێوەی دەستورو سیستمێكدا ئەوپەڕی دیمۆكراس، نووسرابێ و، پەسەندكرابێ و جێگر كرابێت.
—–
تێبینی: ئەگەر ژیان بوار بدا، زنجیرە وتارێكى ترمان سەبارەت بە” چەمكە بكوژەكان ” بڵاودەكەینەوە.
پەرلەمانتاران لە کوێن؟!… شێرزاد وڵاتدۆست
زۆر و زەوەندنی قەیرانەکان لەم هەرێمە زۆربەی چین و توێژەکانی هێنانەوەتە ناڵە و هاوار ، کە ئەمەش بەرەنجامی حکومڕانیەکی شکستخواردی 25 ساڵەی ڕابردووە ، لەگەڵ ئەوەی دەنگی ناڕازی لە هەموو لەیەکەوە دەبیسترێت و جاروبار چین و توێژێکی کۆمەڵگا ڕۆژانە چەند کاتژمێرێک دێنە سەرشەقام بۆ داواکارکردنی مافە سەرەتایەکانیان ، گەرچی باش دەزانن دەسەڵاتدارانی دوو حزبی دەسەڵاتدار هیچ گوێ بەوەنادەن و ناچنە ژێر باری داوەکانیان ، بەڵکو دەزانن لە کۆشک و تەلارەکانیان پێکەنیان بەم شتانە دێت ، هەربۆیە دوای چەند کاتژمێرێک لە شەقام پێوان و وتنەوەی چەند دروشمێکی سواو کۆتایی بە خۆپیشاندانەکانیان دێنن و هەمدیسان ڕێگای ماڵەوە بە نائومێدی دەگرنەوەبەر.
لێ ئەوەی من لێرەدا دەمەوەێت باسی لێوە بکەم بوونی ئەو 111 ئەندام پەرلەمانتارەیە ، کە بە دەنگی هاوڵاتیان گەیشتوونە ئەم ئاستە لێ زۆرینەیان کڕومات لێی دانیشت و دەستیان بە کڵاوی خۆیانەوە گرتووە تا با نەیبات ، گەرچی ژمارەیەکی زۆر کەمیان نەبێت کە ژمارەیان لە پەنجەکانی دەست تێپەرناکات جاروبار لە سەرشاشەی تیڤیەکان سوکە گلیەک لەو دەسەڵاتە دەکەن کە وای کرد لە ماڵ دابنیشن وببن بە موچە خۆری بنیدوار ،بە موچەیەکی چەند ملیۆنی و خانوی باش و ترومبێلی گرانبەها ڕۆژگاری پڕ لە قەیران بەڕێبکەن! ، جگە لە بوونی ئەو سەدان پارلەمانتارە خانەنیشینکراوەی کە ساڵانە بوجیەکی زەبەلاح بۆ ماندوو بوونی سەرکورسی 4 ساڵای ئەندام پەرلامانتاریان خەرج دەکرێت ، کە لە سایای دەرکردنی کۆمەڵێک یاسا لە بەرژەوەندی گەندەڵکاران و گوێرایەلی تەواویان بۆ دەسەڵات بەم ڕۆژی ئەمڕۆیان گەیاندن و توشمان بە ڕۆژگەلێک کە قەیران و گیروگرفت بەرۆکی هەموومانی گرتووە و دیار نیە ئاخۆ کەی دەستمان لێ هەڵدەگرێت.
ئەگەر ڕۆژانی بەر لە هەڵبژاردن وەبیرخۆمانن بێنینەوە دەبینن ئەو ئەندام پەرلەمانتارە کڕوماتەنەی ئێساتا ، ئەوسا بولبولی سەرتیڤی و سواڵکەری کوچە وکۆلانەکانی شار و لادێکانی ئەم مەملەکەتە بوون بۆ کۆکردنەوەی چەند دەنگێکی زیاتر بە بەڵێنی باقوبریق و درۆینە ، ناونانی ئەو ئەندام پەرمانەنە بە (پارلەمانتاری بندیوار) هاوشێوەی هەزاران موچەخۆری دەستکردی دوو حیزب زۆر شیاو دەبێت ، چونکە هاوشێوەی ئەوموچە خۆرانەی کە دەسەڵات تەنیا بۆ دەنگدان و لایەنگری حزبی کردبوونی بە موچە خۆر بێ هیچ ئەرک و ئەجامدانی خزمەتێک بۆ لە هیچ داەمەزراویەکی حکومی ، ئەمانیش ئێستا بێ بوونی هیچ ئەرک و بوونی هیچ پەرلەمانێک موچەیەکی باش دەچێتە سەر ژمارەبانکی و گیرفانیانەوە.
ئەگەرچی لەم خولەی پەرلەمان هەوڵدەدرا پەرلەمانێکی چالاکتر و کاریگەرتر بێتە ئاراوە ، بەڵام دیارە بوونی پەرلەمانێکی بەوجۆرە لە بەرژەوەندی دەسەڵاتیکی گەندەڵ و شکستخواردوو دا نیە ،هەر لەبەر ئەم ئاقیبەتی پەرلەمان بەڕۆژی ئەمڕۆ گەیشت ،بەڵام ئەوەی جێی تێرامانە بێ هەڵوێستی زۆرینەوی ئەندام پەرلەمانتارانە کە لە دوای ناردنەوە ماڵەوەیان تەنیا لە پێناو بەرژوەندی خۆیان ئامادەنەبوون و نین بۆ بۆ دەربڕنی هیچ گلەیی و گازندەیەک ، هەرنەبا چەند کاتژمێرێک کەوتبانە ناوڕیزی خۆپیشاندەرانی بەش مەینەتی ئەم هەرێمە و لە ژێر لێویانەوە بە کزی وتبایان “نا” ، لەکاتێکدا خۆی وا دەشیا هەر 111 پەرلەمانتار کەوتبانە جۆرێک لە مانگرتنی بەردەوام لە ناو تەلاری پەرلەمان بۆ بەگەڕخستنەوەی ئەم دەزگایە ، ئەگەر ئەمەیان بۆ لابردنی ئەو گلەیی بێدەنگ بوونە و رازی کردنی دەنگدەرەکانیشیان کردبا هەر گونجاو دەبوو ، بەڵام کاتێک پەرلەمانتارگەلێک ئەلقە لە گوێی حزب و چەند بەرپرسێکی گەندەڵبێت ، بێگومان هیچ کات شتێکی وا ڕوو نادات و دەبێ هەر چاوەڕێی سەرکردەکانیان بن کە لە غروری دەسەڵات بێنە خوار و ببینن کە کورسی و مێزی شوێنی یاسا دانان و چاودێری حکومەتی ئەم هەرێمە تۆزی لەسەر نیشتووە.
خۆپیشاندانی ناڕهزایهتی دژی ترهمپ وتریزا مهی لهبهریتانیا … نوری بهشیر:
بهجیا لهناڕهزایهتیهکی زۆر بهدوای ههڵبژاردنی ترهمپی سهرۆکی ئهمریکادا، که به سهرۆکێکی راسیست و دژی ژن و دژی خارجی و سهرمایهدارێکی مشهخۆر و دژی ئینسانی دهناسرێت. بهدوای سهردانهکهی تریزا مهی سهرۆک وهزیرانی بهریتانیا بۆ ئهمریکا، ناڕهزایهتیهکان دژی ترهمپ و مهی زیادی کردوه. وه بهدوای ئهوهی که خهبهری ئهوه بڵاوبۆوه که ترهمپ سهردانی بهریتانیا دهکات ناڕهزایهتی زیادی کردو داوا دهکرێت هاتنی ترهمپ بۆ بهریتانیا قهدهغه بکرێت و بۆ ئهمهش نزیکهی یهک ملیۆن نیو ئیمزا کۆکراوهتهوه کهرێگا نهدرێت ترمپ بێته بهریتانیا.
هاوکات ئهمڕۆ خۆپیشاندانی ناڕهزایهتی لهبهریتانیا دژی هاتنی ترهمپ ههبوو، بهتایبه لهلهندهن که لهکاتژمێر 6ی ئێوارهوه دهستی پێکرد، ههزاران کهس لهناوهندی شارو لهبهردهم ماڵی سهرۆک وهزیران تریزا مهیدا کۆبونهوه، که ئهو شهقامه سهرهکیه لههاتوچۆی پاس و سهیاره وهاتووچۆ بهسترا، کهخۆپیشاندان لهسهری تراڤڵگار سکوێرهوه بهرهو ده داونین ستریت و بهرهو پهرلهمان بهپڕی ئهمبهرو ئهوبهری شهقام و سهر محاجهرهکان بهخۆپیشاندهر و بهرزکردنهوهی لافتهو پلاکارتی دژی ترهمپ و مهی و وتنهوهی شیعارهکانی دژی ترهمپ ئهوه بوو که به دهنگی بهرزو بهئاشکرا ههموو بڵێن پهنابهر بهخێر بێی، ههروهها شیعارێکی که بهدهنگی بهرزو بهئاشکرا نا بۆ ترهمپ و ترهمپی راسیست و زۆر شیعاری تری دژی لهترهمپ و حکومهتهکهی بڕیاریان لهسهر داوه دهوترانهوه.
ئهگهرچی ئهم خۆپیشاندانهش وهک خۆپیشاندانی ژنان له 21 ی کانونی دوهمدا کهلهلهندهن سهد ههزار کهس بهشداری کردو هاوکات له زیاتر له 670 شاری ئهمریکاو دنیادا خۆپیشاندانی چهند ملیۆن کهسی کرا، که به خۆپیشاندانی ژنان ناسرا دژی ترهمپ، لهسهر بانگهوازی حزبهکانی ئۆپۆزسیۆن و ئهمهی بهریتانیاش بهههمانشێوه حزبی لهیبهری ئۆپۆزسیۆنی کۆنسێرڤهتیف لهپشتیهتی وهک لایهنی سهرهکهی، بهڵام هاوکات بزوتنهوهیهکی کۆمهڵایهتی فراوان لهکۆمهڵگاداههیه بهژی ترهمپ و ئهم کارهی دوایی تریزا مهیش بهتایبهتی، که ئۆپۆزسیۆن بههرهبهرداری خۆی لێدهکات.
بهجیا لهوهی پلاکارتی جۆراوجۆری ئینسانی و دیفاع لهپهنابهر بهرزکرابۆوه، بهڵام شیعارهکانی دژی ترمپی راسیست و فاشیست و ههتا لافتهی سور که ساڵی 1917 ی لهسهر نوسرابوو کههێمایه بۆ شۆڕشی ئۆکتۆبهری 1917ی روسیا، کهکۆمهڵگا جارێکی که پێویستی به شۆڕشه بۆ وهڵام بهو ههلومهرجه لهجیهان و دژی ترهمپهکان.
وه قهراره خۆپیشاندانی تر بهردهوام بکرێت و ئیمزاکان ئیدامهی ههیه تا رێگاگرتن لهترهمپ بۆ بهریتانیا و خۆپیشاندانی داهاتوویان داناوه لهبهردهم سهفارهتی ئهمهریکادا بکرێت، وه خهڵکهکه قسهیان لهوه دهکرد که ئهو باسه چۆته ناو پهرلهمانی بهریتانیا و کۆنسێرڤهتیف ههر سوره لهسهر هاتنی ترامپ و دهیانوت ئهگهر رێگایشی بدرێت بێت ئهوه ههر خۆپیشاندان بهردهوام دهبێت راستهوخۆ دژی ترهمپ و یهخهی ئهویش و مهی دهگیرێت.
خۆپیشاندانهکه بهسهدان میدیای جۆراوجۆری بهریتانی و دنیایی لێبوو کهڕوماڵی خۆپیشاندانهکهیان دهکرد.
30-1-2017
دیسان مهرگی تاڵی كۆڵبهران..دیسان قوربانیانی دهستی نیزامی سهرمایه … نهجم محهمهد
بهداخهوه كۆمهڵێ كۆڵبهری ههژارو دهست كورت وزهحمهتكێش لهم وهرزی سهرمایهدا له سنووره بێ ڕهحم ودروستكراوهكانی (سهردهشت ) ی ڕۆژههڵاتی كوردستان بههۆی ههرهسی بهفرهوه گیانیان لهدهست دا…ئهم ئینسانه زهحمهتكێشانه بۆسهیران وسه فاو گهشت و سێڵفی وێنهگرتنی جوانی سروشت لهكاتی بهفرباریندا ڕوویان نهكردبویه ئهوچیاودۆڵه بهڵكو بهدوی بژێوی و گهڕان بهدوی ناندا ڕویان كردبویه ئهوێ…ئهوان بهچلهی سهرما بهگڕهی گهرما..لهجوانی بههارو ماتهمی پایزدا بهردهوام ههمیشه لهوێبوون وهیلاك و ماندووی ڕهنج بوون تاسفرهی ماڵهكانیان خاڵی نهبێ..تاماڵ ومناڵهكانیان بێ بهرگ نهبن..ئهوان لێره ئازارو ناڕهحهتیان دهچێشت تا گوڵی بزه لهسهرلێوی مناڵهكانیان گهشاوهبێ …تاژیانی ووردیلهكانیان حهساوهبێ ئهوان لێره وهك ئاگر دهسوتان .وهك بهفردهتوانهوه تاوهكو ژیان ببهخشنه ئازیزهكانیان
.ئهم كۆڵبهره ئازیزانه قوربانیانی دهستی نیزامی سهرمایهن ئهم نیزامه نائینسانیه ئهم ئینسانه ئازیزانه و ملیۆنهها ئینسانی تری لهسهرگۆی ئهم زهمینه موحتاج بهپاروه نانێك كردووه تاژیانی خۆی وهێزی كاری خۆی لهپێناویدا بفرۆشێت تاوهكو نان بهدهست بهێنێت ئهمه لهكاتێكدایه بهبارتهقای گهورهیی ئهم دونیا نابهرابهره سهروهت وسامان ههیه كهبهشی ههموان بكات و لهههموانیش زیاد بێت بهڵام سهرمایهداران لهپێناو قازانج پهرستی وكهڵهكهكردنی سهرمایهدا ژیانێكی ئینسانیانه و خۆشگوزهرانه بهم ئینسانانه ڕهوا نابینن وئینسان لهژیانێكی سهخت و مهمره مهژیدا ڕادهگرن وموحتاج بهكارو پاروه نانێكی دهكهن وخۆشیان لهژیانێكی شاهانهو خۆشگوزهرانهدا ژیان دهگوزهرێنن..ئهم كۆڵبهرانهش ئینسانن و شایهنی ژیانێكی ئینسانیانه و خۆشگوزهرانهن كهشیاوی ئینسان بێ بۆ گهیشتنی ئینسانهكانیش بهژیانێكی ئینسانیانه و خۆشگوزهرانانه پێویسته خهبات بكهین دژی نهزم ونیزامی سهرمایهداری …پێویسته یهكگرتوو وڕێكخراو بین ..بژی ژیان ..بژی ئینسان …بژی كۆمهڵگای یهكسان ..بمرێ نیزامی سهرمایهداری كهسهرچاوهی ههموو مهینهت و دهردوئازاری..
غەوار … پشکۆ ناکام
– هەلەو، بەڵێ فەرموو…………………………………………
– ڕۆڵە گیان من باوکتم،لە بەهەشتەوە قسەت لەگەڵ ئەکەم……………………..
-بابە گیان ، ببورە دەنگتم نەناسییەوە، لە هەشتاکانەوە، لەو کاتەی شەهید بویت دەنگت نەبوە ،،،،،
– ڕۆڵە چیبکەم، منیش سەر قاڵی ڕۆتینی ڕۆژانەی بەهەشتم، تۆ پێم بڵێ : ئەو جاشانەی منیان شەهید کرد چییان بەسەر هات و هەقی منیان لێکرایەوە!
– ئەی چۆن بابە گیان، یەکێکیان ئامر لیوایە، دوانی تریان زابتی گەورەن، یەکێکی تر تاجیرە و لەسەر پارە سەرخەو ئەشکێنێ،،وابزانم دانەیەکیشیان ڕاوێژ ک…..ئا ..ئەوەیە،،یەکێکی تریان لە بەینی تورکیا و یۆنان خنکا..وابزانم ئەو چوو بۆ جەهەننەم بۆیە تۆ سودفەت نەکردوە…..
– یەعنی چی ! ئەوان دەستیان بە خوێنی من سوور بوو،،،!…………………………
– ئەوە شیعاراتی کۆن بوو،، ئەمڕۆ کوڕ ئەوەیە دەستی زەرد یان سەوز بکات………..
– دەک بەزیا نەبێ، کار وا بڕوات قەت سەربەخۆ نابین ………………………………
– خەمت نەبێ بابە گیان، دەمێکە سەربەخۆین، ڕەنگە ئاگات لێ نەبێت لە ٣١/ی ئابەوە سەربەخۆین،،…….
-سی و یەکی ئاب چیە ڕۆڵە ؟…………………………………………….
– ئەو ساڵە لەسەر هەولێر شەڕ بوو، حیزبێک کارتی سووری وەرگرت و کرایە دەرەوە
… کە ویستی بگەڕێتەوە سەیری کرد فیشەکی لێ بڕاوە، ئیتر لەگەڵ جەیشی”زێڕە”
ڕێککەوت و لەسەر نەزەرییەی برایەتی کورد و عەرەب خۆیان کردەوە بە شارا و تا ئێستا دای کوتاوە…
– کەواتە کوردستانی گەورە فت……………………………………………….
.- ……….نا بابە گیان وامەڵێ، ئێستا لە بەینی دوو پارچەی کوردستانا چاڵی وا گەورە هەڵکەنراوە هەر مەپرسە…لە هەردوو شەڕی عالەمییا ڕوی نەیاوە……
– جا ڕۆڵە چاڵ بۆ چیە ؟………………………………………………….
– بۆ ئەوەی ناحەزانی کورد ئەم دیو و ئەو دیو بە ئاسانی نەکەن …………………….
– ئەمە مەهزەلەیە کوڕم، ئەی مەسەلەی دیموکراسی کە زۆر باس ئەکرێت ..!…….
– بڕگە بە بڕگەی هاتۆتە دی، دیموکراسی ئەوەنە بە هێزە ئەبێت سەرۆکی پارلەمان و
خەڵکی تریش ئیحترامی ڕای ئازادی سەیتەرەکان بگرن و بەرەو ماڵەوە بەگ دابنێن..
– دەک خوا بیبڕێت، پێم بڵێ ئێستا وەزع و گوزەرانی ژیانتان چۆنە، بیستومە شوکر ئێستا نەوت هەیە و هەرێم دەوڵەمەنە..جگە لەوەش باسی گاز یش ئەکرێت…..
– بەڵێ..بەڵێ..هەرێم لە ڕیزی یابان و نەرویجە..حکومەتەکەشمان ئەوەنە ئاقڵە…..
بیری لە ڕۆژی تەنگانەش کردۆتەوە، بۆیە پاشەکەوت ئەکات و چوار مانگ مساویە بە یەک مانگی معاش، جگە لەوەش نەوەک”مالکی” شەڕی هەرێم بکات چەن ملیاردە دۆلارێک لە خاریج شاردراوەتەوە تا لە شەڕی هەرێم و مالیکیا فریامان بکەوێت، نابێ کەسیش ! بزانێ ئەو پارانە لە کوێن، نە بادا زەفەری پێ بدرێت……
– ئێ..ئێ..تێئەگەم ڕۆڵە، یەعنی نەبوونی هەموتانی گرتۆتەوە…………………………
– بەڵێ، ڕێک وایە، سەرۆکی حکومەت بە پاسکیل دەوام ئەکات، وەزیرەکان بە ..
هەروەڵە.. سەرکردایەتی حیزبەکان بە پاس، خواپیاوەکان ئیجازەن لە ماڵەوە……..
سەرۆکایەتی هەرێم بە پارەی ئەوقاف ئەژی! تەنانەت ئەو پارەیەی بە ناوی داعیشەوە وەرئەگیرێت، ئەخرێتە ئەو لاوە نەوەک داعیش حەلقەی دووەمی هەبێت .. ………
– کوڕی خۆم وادیارە ماڵی کورد تێکچوە…………………………………..
– واللە بابە گیان ماڵی کورد دەرگا و پەنجەرەیشی پێوە نەماوە،،……………………..
– بۆ وا کوڕی خۆم ؟ …..
– لەبەر خاتری کورسی و نەفەرێک..
– کام کورسی و کام نەفەر ؟
– بابە گیان، ئەو سوئالە تەرک بکە، دەستیان ناگاتە تۆ دەستیان ئەگاتە من،،تۆ پێم بڵێ ، بەهەشت خۆشە ..؟ .
– خراپ نیە ،، بەس خەمی ئێوەمە..
– خەمی ئێمەت نەبێت، وەعدیان یاوە ئێرە بکەن بە “دوبەی”..
– کوڕم دوبەی وا نایەتە دی..
– یەعنی بابە ئێوە لەو دوورەوە ئەزانن یان ئەمانەی هەرێم.!.
– ڕۆڵە گیان ئەبێ بڕۆم مەوعیدێکی زەروریم هەیە.. دواتر بە تەفسیڵ قسە ئەکەین
– زۆر باشە بەس هەوڵ بە زۆر بەزەقی قسە مەکە و بە “جفرە” بێت، باشترە………
– بۆ کوڕی خۆم ؟
– نەوەک ئاس….ئاسی..ئا..خراپ لێکی باتەوە..
– زۆر باشە کوڕی خۆم با لەسەر من تووشی گێچەڵ نەبیت.. جارێ خوا حافیز..
– خوا حافیز بابە گیان، سڵاو بگەیەنە بە ئەهلی بەهەشت..
– تۆش بە بەهەشتەکەی لای خۆتان..
====================================================
سەرچاوەی ئەم تەنزە ، سکێچێکی هونەرمەندی بەناوبانگی سوری”غەوار/ درید
كۆڵان كۆڵان گێڕانهوه … كهریم كاكه … 59
59
دهڵێی ئێستایه، دایكم به كاخهز و پێنووسهوه له تهنیشت خۆی دانام، كات بهره بهری بوونهوهی رادیۆی شۆڕشه، رادیۆی ((ئێره دهنگی ..)) دهنگێگ ئهو رستهی به دنیادا بڵاودهكردهوه، له گوێ دهتگوت كانیی بههارانهیه و لهپڕ له بن كهپكه شاخێ دهتهقێتهوه و بهسهر ئهشكهفتێكدا تاڤگهیهك به سهر دۆڵدا دهپرژێنێ، ئهو لێكچوونه له خۆوه نیه، من كانی بههارانهم به دهنگ و رهنگهوه دیتووه، ئێستا كاتی كانیی بههارانه نیه، رادیۆی (ئێره..) به قسهی ژنهكهی كۆڵانی پشتمان بێت، شار ههر ههموو شار به جاش و پۆلیس و جهرده و دز و شێتیشهوه گوێیاندهدایێ..
له تهنیشت دایكم دانیشتووم، باشه بۆچی ئهو كاتهی بۆ نووسینی نامه ههڵبژارد؟ تێنهگهیشتم، بهڵام لهوه گهیشتبووم كاتێ دایكم حهزی دهچێته شتێ ئیسترهم دهبێ بیگاتێ، جار ههبووه دهستی له ههویر بووه، خولیای بازاڕ له سهری گهڕاوه، ههویری وهلا ناوه، عهبای به سهر داداوه و رێی بازاڕی گرتۆتهبهر..
ئێ، به خوێنهری خۆم بڵێم، دایكم دهڵێ و من دهینووسم، نامه بۆ خاڵه عهریفهكهم دهنووسم، لهوانهیه له دهڤهری شهنگال و ئهولا بووبێت، وا بزانم نامه تهواو نهببوو رادیۆ بۆوه، دیاره ساتی ههناسه له خۆبڕینه، پیری سوارچاكان یهك دوو جار گۆچانهكهی به زهوی دادا، واته قڕوقهپ، دهمانزانی دهڵێ:
ئهوهی قسه بكات ئهو گۆپاڵهی تێدهبڕم..
پیری سوارچاكان به قسهی خهڵك بێت دهوی زۆر پیس بوو، بهڵام له جوێنهكانی پیسیم نهدهدیت و بۆنم نهدهكرد، ئا، ئهوه بڵێم باشه، لهو سهر و بهنده نانی ئێوارهمان دهبرده ژوورهكهی پیری سوارچاكان و گوڵی كۆساران تا درهنگی شهویش له كنیان دهماینهوه، رادیۆی شۆڕش لهو سهرهتای شۆڕشه ههر پێشمهرگهیێ شههید با ناوی دهخوێندهوه، ههر جاشێ، سهربازێ پهیوهندی بههێزی پێشمهرگهوه كردبا، ناوی دهخوێندهوه، ههر دهڵێی ئێستایه رادیۆ گوتی:
عهریف شهفیق… به خۆی ….سهربازهوه هاته رێزی پێشمهرگهی كوردستانهوه…
ژمارهی سهربازهكانم له یاد نیه، بهڵام له یادمه، دایكم مستێكی له سینگی خۆی دا و گوتی:
براكهم، ئهوه تۆی، گهیشتیه ئهوێ، خۆ من …
بابم گوتی:
دهك ئافهرم، ههر ئهوهم لێ چاوهڕوان دهكردی..
پیری سوارچاكانی باپیرم شتێكی نزیك لهوهی گوت:
چۆتهوه سهر كوێخا مهحموودی باپیره گهورهی، خزمهتی بێگانه ناكات..
ئهو خاڵهم، یهكێ بوو له ههمهدانیهكان، ئهوانهی وهختی خۆی له مهلا مستهفا تووڕه بوون و له ههمهدان گیرسانهوه و لهوێ رۆژی دوو درههمیان ههبوو، دوایوهی گهڕانهوه و شتێك پاشتر له بهغدایان كردهوه، ئهو پیاوه گۆتبوویه دوو برا گهورهكهی كه ئهوانیش جهلالی بوون و به جهلالی گهیشتنه قیامهت:
من لهگهڵ ئێوه و ئهوان نایهمهوه ناو حكومهت، به تهنێ دهچمهوه..
به تهنێ هاتبۆوه و چووبۆوه ریزی سهربازی، له سهربازی مایهوه تا له رادیۆ ناوی خوێندرایهوه، دێتهوهبیرم دایكم خهمی له نامهكهی دهخوارد، هێندهی پێوه ماندوو بووه، كهچی ناگاته براكهی، راسته من نامهكهم دهنووسی بهڵام رستهكان ههمووی هی دایكم بوون، یهك وشهم نهدهگۆڕی و نهدهقرتاند، دایكم تا رستهیهكی دهگۆت، تهواوێك رادهوهستا، جاروبار بابم دهیویست له راستكردنهوه یان جوانكردنهوهی رستهیهك یارمهتیبدات، دایكم لێیوهرنهدهگرت، رستهی له كهس وهرنهدهگرت، رستهی خۆی له رستهی ههقایهتبێژ و رستهكانی ناو (مهم و زین) لا جوانتر و شیرینتر بوون..
دایكم وهك بڵێی شتێكی گهورهی به سهردامابێتهوه، گوتی:
ئهوجا، ئهو كاخهزه چ لێبكهم!
بابم به بزهیهكهوه كه لهوێوه زانیم بزهی بابم بزهی بن سمێڵی بهفریی له بزهی ههموو كهسێ جوانتره، گوتی:
حهوشهیهك دابهستهی به سهردا ماوهتهوه!
باش بوو قسهكهی گوڵی كۆسارانم بیركهوتهوه:
كچم، بهسێ، كاخهزهكهت ههڵگره، زۆرنابا براكهت و ههموو ئهوانهی به چیا كهوتوون دێنهوه..
بهڵام كهس ئهو قسهیهی گوڵی كۆسارانی نهنكمی به ههند ههڵنهگرت، ئاخر له سهر لێواری تێكچوون بوو، له سهر بهرماڵ تێكچوو، بهرماڵی پاڕانهوه بۆ گهڕانهوهی بینایی پیری سوارچاكان، پاشان گوڵی كۆساران ورد ورد دهگێڕمهوه، ئێستا به دیار رادیۆوهین و ههواڵی ناخۆش دهبیستین..
له رادیۆوه كارهساتهكهی ئهودیوی كهسنهزان، ئهو كارهساتهی ئێستاش پێوه كهس نهیزانی ئهو ئاگره چۆن كهوتهوه كه ئهو ههموو خوێنهی لێكهوتهوه، ئاگرهكه له ئاقاری (پهلكه رهش) و (باخچه) و ئهو ناوه بوو، دیاره ژنهكهی سهعید ناوی لهو كارهساته نا ئاگر، له شیوهنهكه دهیگۆ:
ئاگر له باخچهی سینهم بهربوو، پهلكی جهرگ و دڵم رهش رهش ههڵگهڕا..
له بارهی ئاگرهكهی سهر سینهی ژنهكهوه رادیۆ شتهكی كهمی گۆ، لێ له پشت كهسنهزانهوه كه هێنده له بهلاشاوهوه دوور نهبوو، ههواڵ له گولله خێراتر دهگهیشته كۆڵانێ:
((پۆلێ پێشمهرگه، له پڕ دهوریان دهگیرێ، دیاره دهستێك له پشت ئهو دهورگیرانه ههیه، پێدهچێ بهرپرسێ له پشتهوه ئهو هێزهی به حوكمهت فرۆشتبێ، نا، كهسێ له ناو هێزهكهوه دهستی لهگهڵ حوكمهت ههبووه و به بێتهل پهیوهندی كردووه، نا به رێكهوت وا كهوتهوه، نا…..ئیدی دهوریان دهگیرێ و شهڕ گهرمه و درێژهدهكێشێ و رێی دهرچوون نیه و هێزی پشتیوانیان ناگاتێ، حهیف لهو دهسته دوازدهییه تاقه پێشمهرگهیهك بۆ گێڕانهوهی شهڕهكهش دهرناچێ!))
ئیدی پشت كهسنهزان بۆ پێشمهرگه دهبێته كوشتارهگهیێ، كهلوكڵۆم، كهس تهرمی كوڕ و برا و باب و مێرد ناناسێتهوه، دهبابه به سهریان كهوتبوو، لهگهڵ زهوی پانببوونهوه جگه له ژنهكهی سهعید، ئهویش به هۆی جهمدانیه گوڵینگدارهكهی سهری كهئهو شهوهی شار رووی له چیا كرد، له بن دهستی بوو، بۆی گوڵینگ دهكرد، دهست و پهنجهی خۆی ناسییهوه، ئاخر له لایهكیهوه كهمتر له قولانجێكی تهواونهكرابوو، ژنهكهی بهو جێ قولانجه جهمهدانیی گوڵینگداری دهستچنی خۆی ناسیهوه و له رێی جهمهدانیهكشهوه مێردهكهی خۆی ناسیهوه، كه ههشت نۆ ده ساڵ دهبوو ژن و مێرد بوون…
دهڵێن ئێستاس جهمهدانیه خوێناویه گوڵینگداره تهواو نهكراوهكه، ههڵگیراوه، له ناو باولێكی داخراوه..
پاشترێ ئهكرهم بڕنۆ دیمهنێكی شهڕهكهی وا نیشاندایهوه:
(( نهماندهزانی شهڕ دهبێ، فڕۆكه هێند لهپڕ ئاگری باراند، لهشكر هێند خێرا دهوری گرتین، دهبابه هێند تیژ گهیشت، ئهوهی له سهر پێشاو بوو به دۆخین توند كردنهوه رانهگهیشت، دهبابه رێچكهیان بهستبوو، كهلكی دهستكردنهوهی نهبوو، ئازا ئهوه بوو ههڵێ و خۆ دهربازبكات، دهبینم سهعید و دهستهكهی چهقین و شهڕیان كرد، هاوارمانكرد:
شهڕی خۆتڕێنه، ههڵێن…
به قسهی نهكردین، له ئاوڕدانهوه دیتم دهبابه گهیشتبووه سهریان..))
سهعدی گهورهش وای گێڕابۆوه:
(( من كهوتمه بن زنجیری دهبابهیهك لهو دهبابانهی دوازده پێشمهرگهكهیان پانكردهوه، له ناو ئاودڕێكی تهسكی قووڵ خۆم كرده مردوو، دهبابه به سهرمدا تێپهڕی، له تاریكیی شهو خۆم زیندوو كردهوه و دهرباز بووم، ئهو ئازایهتیهی سهعید و دهستهكهی كردیان له دهست كهس نایه..))
ئێمه له دهموساتی رادیۆ، قڕوقهپ به دیار رادیۆوهین، له ههر كوێ پێشمهرگهیێ شههید با، دهمانزانی، رادیۆ ناوی دهخوێندهوه، بۆیه له ساتی خوێندنهوهی ناوی شههید ههموو دهستیان له سهر دڵیان بوو، جاری وا ههبوو به بیستنی ناوی یهكهمی ناوێك، زۆر نزیك بوو خهریك بوو ههناسه بوهستێ، بهڵام هاتنی ناوی دووهم یان سێیهم دوور دهكهوتهوه و ههناسه ئاسایی دهبۆوه، لهبیرمه رادیۆ گۆتی (حوسێن….)، دایكم تا مست بوو له سینگی خۆی دا و گوتی: ههیڕۆ حوسێنی برازامه..
باش بوو به ناو هێنان و باب و باپیری شههیدبوون له كوڕه خاڵ دووركهوتهوه..
ههر له رادۆیوه ناوی كوڕه قوزهكهم بیست، ئهو كوڕهی نامهی دڵداریی پێدهنووسیم و پێیدهخوێندمهوه، ئهو كوڕهی به شههیدبوونی كچێكی شێت كرد و دواتر به شێتایهتی ترومبێل شێلایی و گهیشته گۆڕستان…
ههر له رادیۆوه ههواڵی برینداربوونی ئهو خاڵه هات كه هێشتا ئهو نامهی دایكم به دهست و پێنووسی من بۆی نووسیبوو، دهقی نهشكاوه، نهنووشتاوهتهوه، له ناو باول ههڵیگرتووه، ئیدی له ماڵی ئێمه شین و رۆرۆیه، دیاره كهسیش ناوێرێ به دهنگی بڵند بگریێ، ئاخر جاش و پیاو خراپ به كۆڵانێدا دهسووڕێنهوه و گریان له ههر ماڵێكهوه بهرزبێتهوه دهگهنه سهری، ئهگهر مردووهكه پێشمهرگه بێ، یان له ئاقاری پێشمهرگه بێ، زیندووهكان رادهپێچن..
دایكم رۆژانه باولهكهی دهكردهوه، نامهكهی كه له بن كڵاوهكهی عوسمان دانابوو، دهردههێنا و تێڕوپڕ به سهریدا دهگریا، هێند به سهر نامه نهناردراوهكهدا گریا هێند گریا، وهخته بڵێم ههر هێندهش به سهر كڵاوه بهجێماوهكهدا گریاوه، لهبیرمه دایكم دهیگۆته گوڵی كۆساران:
مامۆژن، ئهدی نهتگۆ، بهو زوانه به پێی خۆی دێتهوه، كوا؟ خۆ مهبهستت ئهوه نهبوو، به مردوویی …؟!
بهڵام گوڵی كۆساران……
باش بوو لابهلایی ههواڵێك گهیشت كه برینهكه سووك بوو، ئێستا گهڕاوهتهوه بهرهی شهڕ و له جاران جوانتر شهڕدهكات
بیرمه له پڕ رادیۆوه ناوی شههیدمان نهدهبیست، ئۆخهیش دیاره چیدی پێشمهرگه شههید نابن، من وای بۆ چووم، بهڵام به قسهی پیری سوارچاكان بێ، سهرچیخچووم، دهیگوت:
باش دهكهن ناوی شههید ناخوێننهوه، ئاخر خهڵك دهپسێنن، باش دهكهن بۆ دوایی ههڵدهگرن..
بهوه زانیم من سهرچیخم و قسهی پیری سوارچاكان لهجێیه، ههواڵی مهرگی قادر شۆڕهبی كهند و كهند و دوای حهفتهیهكیش له كوشتنی گهیشته ماڵی ئێمه، لهو حهفت رۆژهش رادیۆ نه له ریزی مردووان نه لهریزی زیندووان ناوی قادری به زاریدا نههاتبوو، به بیستنی سهربردهی مردنی شۆڕهبی گهڕهك تاسا، پیری سوارچاكانیش رسته ترسناكهكهی گۆتهوه، كه كهس چاوهڕێی ئهوهی نهدهكرد له زاری ویهوه رستهیهكی وا دهرچێ:
پیاو كهربێ، كورد نهبێ
ئهوهشی گوت:
رهزای كوڕه ئامۆزام به ناوی منهوه ئهو كوڕهی ناو نا قادر، لهوهودوا با كهس ناوی من ههڵنهگرێ، دهزانم تهمهنی كورت دهبێ، له ناو قادران تهنێ من بڕهك تهمهنم كرد، له بڕكه گندۆرهك بڕهك پتر ژیام..
رسته سوارهكهی خۆشی گۆتهوه، ئهو رستهیهی لهو ساتانه دهگوتهوه كه بارودۆخ روو له خراپی دهبوو:
تهرهس تهرسی تێكرد..
دوای ئهو ههموو ساڵه سهربردهكهم به رسته و وشهوه وهك خۆی لهبیرماوه كه كهسی دووهمی ناو سهرهاتهكه گێڕابوویهوه:
(( ههرسێكمان بووین، ئهو گوتیه من و قادر: پیاوی چاكبن وهرن پێكهوه خۆمان رادهستبكهینهوه، ئهو شۆڕشه بهو تینوێتی و برسێتی و دوور له كهسوكار به ئێمه ناكرێ.
قادر لێی تووڕهبوو: تۆ شهڕهفت نیه، باسی چوونهوه دهكهیت!
منیش گوتم: ئێمه شتی وا ناكهین..
ئهو تهواوێك داما، به دهنگێك وهك تازه له خهو رابێ:
وایه، وهڵلا خۆ منیش ناچمهوه، بهڵام له بێزاری وادهڵێم..
شهو بهسهرداهات نهگهیشتینه ئاوایی، له بن درهختێكی ناو گۆڕستانێكی نزیك جادهی كۆیه ماینهوه و خهوتین، له ئاخر زهمانێك له سهرم بهگاهاتم، له دۆزهخێك له چۆكم بهئاگاهاتم، له دوو یان سێ دهسڕێژی نزیك، له سهر سینگ نزیكتر بهگاهاتم، بهئاگاهاتنێكی گێژ و وێژی وا بزانم ماوهیهك ههر له جێی خۆم له سهر قوون دهسووڕام، دنیا تاریك بوو، نازانم دهستم بۆی گێڕا، یان خۆی هاته ناو دهستم، ئهلهتریكهكهم ههڵكرد، خوێن له رانم رێچكهی بهستبوو، ئهلهتریك كهوته سهر قادر كه شهقاوێ لهو لاوهی من راكشابوو، وهیش له خوێن گهوزابوو، لهبیرمه تیشكی ئهلهتریكم خسته سهر جێی ئهو كه دهبوو لهولای قادرهوه بێت، نهمابوو، جهمهدانیهكهمم توند له رانم بهست، به قوونهخشكێ له قادر نزیكبوومهوه، تاهو واه! سهراپا خوێنه، ههناسهی تێدانهمابوو، ئهویش دیاره ههر دهبێ لهو نزیكانه بێت، بهڵام به برینداری بێ تفهنگ چیم پێدهكرێ، ئهو رۆیشت به خۆو سێ تفهنهگهوه له دهستدهرچوو، بهڵام من من بم، له بن پهڕهی ههوریش بێت، تۆڵی قادری لێدهكهمهوه))
پیری سوارچاكان له ههمووان پتر به مهرگی قادری شۆڕهبی تێكچوو، منیش زۆر بۆی گریام، گهڕهك ههموو بۆ ئهو شۆڕهبیه گریانَ، پلكه بهندبێژیش بهندهكی دیرێژی پێداههڵگۆ:
ههی ناكهسبهچهی پێش دهركێ
دهك خودا ههردوو دهستت بشكێ
كوو لۆ پاره دهستتچووه
شۆڕهبیی بهژن شلكێ
………………
له بیرمه دوو سێ ژن به دزیهوه سهردوولكهی وایان به سهردا دهگۆ بهردی دهتواندهوه، با پێكهوه گوێ له ههندێكی بگرین:
كۆره و مجرۆ بی لۆ خاتری نهبی
كوو دهستت چووه قادری شۆڕهبی
قادر قادره، قادره لاوۆ
تهرمێ قادرم له وڵاتی كۆ
له ههولێرهوه كوو بگهمه تۆ!
كۆره و مجرۆ بی لۆ خاتری نهبی
كوو دهستت چووه قادری شۆڕهبی
قادر قادره، قادرێ داكی
چهقی له دڵی گوللهی ناپاكی
گوری ساوابوو چووه بن خاكی
كۆره و مجرۆ بی لۆ خاتری نهبی
كوو دهستت چووه قادری شۆڕهبی
قادر قادره، قادرێ خوشكی
پشتێن قهفقهف و سهریش به مشكی
چاوم نابینن قهت قهت به هیشكی
كۆره و مجرۆ بی لۆ خاتری نهبی
كوو دهستت چووه قادری شۆڕهبی
قادر قادره، قادرێ بابی
له چاوی بابێ قهد ئاوا نابی
مردنی شێران كوو دهبی وابی!
كۆره و مجرۆ بی لۆ خاتری نهبی
كوو دهستت چووه قادری شۆڕهبی
قادر قادره، قادری دۆستی
لهگهڵ قادری خۆ سۆزم بهستی
له ناو گۆڕیش دهستم له بهستی
كۆره و……….
} من سهردوولكهمهم لهبیرنهمابوو، دوای ئهو ههموو ساڵه له زاری ژنێكی خزمیانهوه بیستمهوه{
ئێ بگهڕێمهوه كن رادیۆی(ئێره..)، ههر رۆژ لهگهڵ رۆژاوابوون، ماڵی ئێمه به باب و دایك و باپیر و نهنك و خوشك و براو زۆر جار ئامۆزاكانیش گوێیان خاوێندهكردهوه بۆ جوانتر و سووكتر بیستنی دهنگی رادیۆ، دهرگای حهوشهیان دادهخست، ئهگهر فریشتهش له دهرگای دابا كهس لێی نهدهكردهوه، دیاره له دهموساتی رادیۆ كهس به سهر كهسهوه نهدهچوو، ئاخر شار ههموو گوێیان دهدایه رادیۆی شۆڕش، ئهو رادیۆیهی پیری سوارچاكان زۆر خۆشیدهوهیست، بهڵام له دوای مهرگی قادری شۆڕهبی، ساردبۆوه، له رادیۆ له شۆرش ساردبۆوه، لهبیرمه زۆر گوێی له( كورد خائینۆ)ی كاوێساغا دهگرت..
ههر لهو سهروبهنده گوڵی كۆسارانی به سهرداهات، ئیدی پیری سوارچاكان ههر له رادیۆ نا له زۆر شت ساردبۆوه، له ژیان ساردبۆوه، دهبێت بڵێم تهمهنی من به دیار رادیۆی شۆڕشهوه، رادیۆی (ئێره..)وه لهو رۆژهوه كۆتایی هات كه پیری سوارچاكان كۆتایی پێهێناو دهیگوت:
له نزیك من مهیكهنهوه، بهڵام دواتر سهركهوتنهكانم بۆ بگێڕنهوه
ئیدی منیش زۆر جار له كاتی بوونهوهی رادیۆ، دهچووم وانهیهكم دهوردهكردهوه، دهبێت بڵێم من لهو دهمه پۆلی چوارهمی سهرهتایی بووم، یان دهچوومه لای دهلاقهی مهم و زین، له بهرگه شینهكهم دهردههێناو چهند دێرێكم لێی دهخوێندهوه، ئێستا له خۆم دهپرسم، باشه من له بارهی رادیۆوه بۆچی وا وابهستهی پیری سوارچاكان بووم؟ كاتێ حهزی لێبوو، حهزم لێبوو، حهزی لێبڕا، حهزم لێبڕا! تێنهگهیشتم، ئێستاش تێنهگهیشتم..
بهر لهوهی بگهمه سهربردهی پڕ له كول و كهسهری گوڵی كۆساران و پیری سوارچاكان، كهمێكیدی به دیار رادیۆوه دهمێنمهوه، سبهینان له قوتابخانه، پێشهوهی مامۆستا بێته پۆلێ، رادیۆ چی گوتبوو، ههر ههموو له ناو پۆلێ دهگوترایهوه، خۆ خورشید كاتێ دهنگی وهكو پیاوهكهی ناو رادیۆ لێدهكرد دهیگوت( ئێرهی دهنگی كوردستانی ئێراقه…. پێشمهرگه قارهمانهكانی هێزی سهفین….) ههر دهتگوت پیاوی ناو رادیۆیه.، شوكر لهولاوه چالاكیهكی دهگێڕایهوه، ئهویدی چالاكیهكیدی، ههر شوكر سروودی( پێشمهرگهی به ههڵمهتین..) دهگوتهوه، ئیدی رادیۆیان ههموو دهگوتهوه، له پڕ قڕوقهپ، مامۆستا گهیشت، بهرێوهبهر جارێك گوتی:
ئێوه ههر سهری خۆتان نا، سهری ئێمه و قوتابخانهكهش دهخۆن..
كهسێ ههیه، له ههمی باس و سهرهباسێ ههیه، له تهكمه و قسهی ههیه، بهلاشاوه، منداڵی بێ وی چیه و چی ناوه! دیاره له رادیۆی (ئێره…)ش ههر دهبێ دهنگی ههبێ، كێ دهزانێ ئَهو كهسه كێیه؟! دهزانم له ههر خوێنهرێكی كۆڵان كۆڵان بپرسی ئهو كهسه كێیه؟ وهڵامی پێیه: كهویار، كهویار..
جگه له كهویار كێیه! فازیل رێحانهش لهبیرناكهم، له ههموو سهره كۆڵانێ راوهستایه و دهنگی ههیه، ههر دهبێ
شتێ له كهویار و رادیۆ و رێحانه بگێڕمهوه، دوایوهی رادیۆ له ناو غژهغژو غڕهغڕ له پڕ سلاوی دهدایهوه كۆتایی به بێدهنگیی ماڵ دههێنا، ههر یهكهو شتێكی دهگۆت و قسهیهكی ناو رادیۆكهی دهگوتهوه، من یهكسهر لۆ دهرێ، زۆر جار كهویار و رێحانه له پێشه من له كۆڵان راوهستابوون و چاوهڕێی منیان دهكرد، خڕبوونهوهی دوای رادیۆ به (ئهی رهقیب) دهستیپێدهكرد، به (ئێره دهنگی…) دهڕۆیشت و (نابهزین و نابهزین و)یشی تێدهكهوت، لهبیرمه شهوێك پێنج شهش منداڵ، له بن نمهی باران له بهر تیشكی گلۆپه كزهكهی سهر دهرگای ماڵی نهنهخان (شههیدان)مان دهگوتهوه، لهپڕ سێ چوار چهكدار پهیدابوون، كهویار یهكسهر (ئهی شههیدان)ی گۆڕی بۆ (ههیاران و مهیاران ، یاخوا داكاته باران) ئێمهش لهگهڵی گوتمانهوه، چهكدارێكیان گوتی:
مهترسن، شههیدان بڵێنهوه، عهرد تێر بارانه..
ئێمه دامانه بێدهنگی و چهكدارهكانیش تیژ گهیشتنه كۆڵانه تهسكهكهی نێوان حهساره گهورهكهو ماڵی پیرخدر، ئهو چهكدارانه چ بوون؟ یاسینی پیر خدر پێیوابوو جاشن، بهڵام فازیل رێحانه سووربوو لهوهی پێشمهرگهن و دهنگهكهشی ناسیهوه، سوێندیخوارد: ئهوه گرده بوو، به بهژن و دهنگ دهیناسمهوه
من ئهو گردهیهم دیتبوو، له بهژن ههر نیو بهژنی ژنێكی كهڵهگهتی ههبوو، دهنگیشیم بیستبوو، دهنگێكی گهورهی پڕ له دهنگدانهوه و دهتگوت له زاری ئهشكهفتهوه دێ، بهڵام لهو شهوه رهنگه له ترسان بووبێت نه به بهژن نه به دهنگ نهمناسیهوه، دواتر ماڵی ئهو گردهیه هاته كۆڵانی ماڵی شووشه، ئهگهر (كۆڵان كۆڵان..) كۆڵانیدی لێبۆوه، سهربردهیهك له كۆڵانی شووشه و شووشه دهگێڕمهوه..
ئێ، دوای گهڕانهوه و دیتنهوهی گرده، دهنگ و شهوهكهمان لهبیرمابوو، زۆر مهراقمان بوو، بزانین ئهو بووه یان نا، بهڵام شهرم زاری بهستبووین، زمانی پرسیارمان نهدهگهڕا، كهویار گۆتی:
لۆ منی لێگهڕێن، پێدهكهوم
چووبوو به كوڕهكهی گردهی گوتبوو، كه پرسیار له بابی بكات و وهڵامهكه بێنێتهوه، وهڵام له زاری گردهوه بهو شێوهیه هاتهوه:
من لهو ساڵهی شۆڕش دوو سێ جار هاتمهوه ناو شار، رێم به كۆڵانهكانی بهلاشاوهش كهوتووه، بهڵام (شههیدان و (ههیاران و مهیاران) و ئهو منداڵانهم لهبیرنیه..
دوای ئهو وهڵامه، رێحانه گوتی:
لهبیریبێ و لهبیرینهبێ دهنگهكه دهنگی وی بوو..
كهویار گۆتی:
دهنگ ههیه به دهنگ دهچێ..
بهڵام وا بزانم دهنگی گرده له چ دهنگان نهچوو..
دەوڵەتی مافیا — کرس هێجز … وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە: گۆران عەبدوڵڵا
ئەو دەسەڵاتەی لە لایەن گروپێکی شەقاوەوە دەستی بەسەردا بگیرێ، دەبێتە دەوڵەتێکی مافیا. لە ساڵانی ڕابردوودا هەریەک لە ڕۆناڵد ریگن و بێڵ کلنتن باسیان لە جێبەجێکردنی بەڵێنەکان دەکرد بە قازانجی هەموان. ساڵانی دوای ئەوانیش جۆرج دەبڵیو بۆش و باراک ئۆباما وایان پیشان دەداین کە بارودۆخەکە باشتر دەبێت، بەڵام لە ڕاستیدا خراپتر بووە. ساڵانی دۆنەڵد ترامپیش ساڵانی ڕاووڕوت و مشەخۆری و موئامەرەو گەندەڵی دەبێت .
دەوڵەمەندەکان هەرگیز تێر نابن، چەندەیان دەستبکەوێت ئەوەندەی تر زیاتریان دەوێت، ئەوە نەخۆشییە. کرێی بەڕێوبەرە کانی دەستەی کارگێڕی ئەوەی داوای دەکەن و دەستیان دەکەوێت دوو سەد جار زیاترە لەو کرێیەی کرێکارەکان دەستیان دەکەوێت. کاتێک ئەو بەڕێوبەرە جێبەجێکارانە کاری تەزویر دەکەن لە ئاستێکی فراواندا لە و ڕسیدانەی کە بەهاکەی سەدان هەزار دۆلارە لەگەڵ کریارەکانی ویڵز فارگۆدا لەحساباتێک کە هەرگیز نەکراوەتەوە، کەچی بە قازانجێکی زۆرەوە بێ سزا لێیدەردەچن.
جۆن ستامف بەڕێوەبەری گشتی واڵس فارگۆ کاتێک کارەکەی جێ هێشت بە پاکجێکی ساڵانەی پازدە ملیۆن دۆلاریەوە. ڕیچارد فاڵد نیو بلیۆن دۆلاری وەرگرت لەوکاتەی لێهمان برازەرس ئیفلاسی کردبوو.
لیستی ساماندارە گەورەکان، بە ترامپیشەوە سەر سورهێنەرانە سوودمەند بوون لەو سیستەمی مالیە پڕ لە فێڵ و تەڵەکەیە کە هیچ کۆتایی نییە. ئەو یەک لە سەدای کۆمەڵگەیە پارە درووست دەکات لە ڕێی لۆبی و سیاسیەکانەوە فشار دەخەنە سەر نووسینی یاسا و بڕیارەکان لە خزمەتی خۆیاندا بۆ مۆنۆپۆلکردنی بازار و بە ئارەزووی خۆیان نرخی کاڵاکان و بوارەکانی خزمەتگوزاری دەبەنە سەرێ. یان قەرز دەدەنە نەوەدو نۆ لە سەداکەی کۆمەڵگە بە ڕێژەیەکی بەرز لە قازانج. یان لە ڕێی کۆنترۆڵکردنیانەوە بۆ حکومەت و دادگا، کارگەکانیان دەگوازنەوە بۆ مەکسیک و چین، کە لایەنی کەمی کرێ بیست و دوو سەنتە لە کاتژمێرێکدا، لەم لاشەوە کرێکارانی ئەمریکا لە نەداریدا بە جێدێڵن. نیو لیبراڵیزم کە لەلایەن دەوڵەتەوە پشتیوانی لێدەکرێت، ئۆرکسترایەکی نیشتمانین لە قۆڵبریندا.
ئەم خەرمانی نایەکسانییە لە لایەن هەردوو پارتە دەسەڵاتدارەکەوە درووست بووە. هەموو ئەو پەیام و میکانیزمە دیموکراتییەی کە خزمەتی بە کرێکاران دەکرد داڕزاند و وێرانیان کرد. سیاسەت هەر لە ریگن ەوە ئەوە بووە کە بەخشندانە دەنگدەرە ساویلکەکانیان بە خشیوە بە قەسابخانەی کەمپانیەکان، ئەو کەمپانیانەی کە مافیایی کەپیتالیزم درووست دەکەن. ئەم مافیایی سەرمایەدارییە وەک ئەوەی ئابوریناسان کارل پۆلانی و جۆزیف ستێگلتز هۆشدارییان دا کە ئەمە دەبێتە هۆی لە دایک بوونی سیستمێکی سیاسی مافیایی.
ئادم سمث نووسیتی “زۆرجار دەوڵەت لە وکاتانەی لە لێواری داکەوتنی ئابوریدایە قازانجی زیاتر دەبێت، وە ئەم قازانجەش زیاتر لەڕێی دانی قەرزەوە دەبێت.” پۆلێک لە قەرزدەر، وەک بەرێوەبەرانی بانقەکان و کەمپانیا داراییەکان و تایبەتیەکان، پارەیەکی زۆر لە خەڵکی دەکەنەوە نەک لە ڕێی وەبەرهێنانەوە، بەڵکو لە ڕێی کۆنترۆڵکردنی قەرزی ئابورییەوە. بۆ وەدەستهێنانی قازانجی زیاتر پەنا دەبەنە بەر بەهای سەر قەرز، کرێدیت کارتەکانی کەمپەنییەکان و شێوەکانی تری بەهای قەرز زیاتر و زیاتر دەکەن، یان لە ڕێی قۆرخکردنەوە خەڵکی زیاتر دەگوشن. کەمپانیای دەرمانسازی میلان نرخی دەرمانێک کە بۆ حەساسیە بە کار دێت لە 57$ وە لەساڵی 2007 وە بۆ 500$ زیاد کرد.
ئەم شێوە کارانە وەکو گەمەی گەشەی ئابوری پیشان دەدرێن، وەکو ئاماری ڕێژەی بێکاری، یان نرخ و ڕێژەی بەرخۆری. هەموو ئەمانە بۆ پەردەپۆشکردنی ناوەڕۆکی گەمەکانیان بەکاردێنن.
کاتێک گۆڵدمان ساکس سەری هێنایە دەرەوەو وتی ” کرێکارانی گۆڵدمان ساکس زۆرترین بەرهەمیان هەبووە لە جیهاندا.” ئابوری ناس مایکل هادسن پێی وتم ” ئیتر بۆیە بەو پێیەی هەن، بەو پێیەش پارەیان داوە. تێگەیشتن بۆ وەبەرهێنان لە ئەمریکا داهات دابەشدەبێت بەسەر کاردا. کەواتە ئەگەر تۆ “گۆڵدمان ساکس” بیت و بیست ملیۆن دۆلار لەگەڵ بەخشیشدا وەکو کرێ بدەیت بەخۆت، ئەمەش ئاوا ئەژمار بکەیت کەوا بیست ملیۆن دۆلار خراوەتە سەر کۆی وەبەرهێنانی ناوخۆیی، ئەمەشیان بە کارێکی باش بناسێنی!.
“ئێمە ئاسنی سارد دەکوتینەوە” ئەمە قسەی مایکڵ هدسن بوو نووسەری کتێبی ” بکوژی خانە خوێ: چۆن دارایی مشەخۆر و کۆیلە بوونی قەرز ئابوری جیهان دەشێوێنێ.” ئیمە لێرە لەگەڵ بیرکردنەوەیەکی داخراودا قسەدەکەین. ئاخۆ پێشهاتەکە هەر ئەوەندەیە کەوا گۆڵدمان ساکس، وۆل ستریت و کەمپانیا دڕندەکانی دەرمان سازی خەریکی وەبەرهێنانن یان چەوساندنەوەی خەڵک. هەر بۆیە وشەی مشەخۆریم وەک ناونیشانی کتێبەکەم هەڵبژاردووە. خەڵک وا بیر دەکەنەوە کە مشەخۆر هەر بە ئاسانی پارەی دەستدەکەوێت، خوێنی خەڵک دەمژێ یان پارە لە ئابوری دەردەهێنێت، بەڵام لەڕاستیدا زۆر لەوە ئاڵۆزترە. مشەخۆر هەروا بە ئاسانی نایەت و شتێک ببات. لە پێش هەموشتێکدا پێویستی بە بێهۆشکردنی خانەخوێ هەیە، بەشێوەیەک خانە خوێ هەست بەو مشەخۆرییە نەکات، هەروەها بە ڕێگایەکی تریش کۆنترۆڵی مێشکی خانە خوێ دەکات. ئەمە وا دەکات کە خانە خوێ وا هەست بکات مشەخۆرەکە بەشێکە لە گیانی خۆی، لە ڕاستیدا ئەمە وا دەکات کە بپارێزرێت. وۆڵ ستریت لەسەر ئەو بنەمایە کاری کرد و وا خۆی نیشاندا کە بەشێکە لە ئابوری. نەک وەک ئەوەی خۆی پێوە بئاڵێنێ یان لەدەرەوەی بێت، لە ڕاستیدا یارمەتیدەر بوو بۆ گەشەی ئەو لاشەیە، وە بەرپرسە لە زۆربەی گەشەکردنەکان، بەڵام مشەخۆرێکە دەستی بەسەر گەشەکردنەکەدا گرتووە.
هادسن وتی ” ئەنجام ئاوەژوبوونەوەی ئابوری کلاسیکە، وە تیۆرییەکانی ئادەم سمث لینگەو قوچە. دەڵێن ئابوری کلاسیک ئابورییەکی چالاک نییە بۆ مشەخۆری لە ڕاستیدا ئەوە ئابوری ڕاستەقینەیە. ئەو مشەخۆریانەی کار و پیشەسازی کەدێنە سەر ڕێ و مشەخۆر خوازیاریەتی، هەمیشە خۆی بەرهەم دێنێتەوە، ئەمە هەرگیز یارمەتیدەری خانە خوێ نییە، ئەمەیە کار و سەرمایە.”
ئڵیتی دامەزراو حەزیان بە ترامپ نییە چونکە دەبەنگە، بێ ڕێز و قسە ڕەقە. ئەو بەشێک نییە لەو کۆمەڵەی کە وەک دەوڵەمەندێک کاریان لەسەر دەکرێت و ئامادە دەکرێن لە لایەن (Ivy League universities ) و قوتابخانە بازرگانییەکانەوە. ئەو هەرگیز نەیتوانی وەک مامۆستایەک بەشێوەیەکی ڕەوان و بە هۆشمەندییەوە بە زمانی چینەکەی وتار بدات.
ترامپ و دەستە نیوە زیرەکەکەی، تاوانباران، ڕەگەزپەرستەکان و لادەرەکان ڕۆڵی خێڵی سنۆپس دەبینن لە ڕۆمانی وڵیەم فۆڵکنەر و “هامڵێت”، ” شارۆچەکە”، ” کۆشک”. سنۆپسێکان لە ئەنجامی بۆشایی دەسەڵاتدا لە باشورەوە سەریان هەڵدا و لە لایەن ئلیتێکی ئوروستوکراتە وە کۆنترۆڵکرا. فڵم سنۆپس و کەسوکارەکەی لەگەڵ تاوانبار و مناڵباز، پیاوانی دووژن، ئەو عەقڵ نەخۆشانەی لەگەڵ ئاژەڵ جووت دەبن، ئەوانەی کاریان سووتاندنی بە ئەنقەستە و یان ئەو خزمەی کە تکتی فلیمە ڕووتەکان دەفرۆشن. ئێستا زۆرێک لەم گەندانە بەرزبونەتەوە بۆ بەرزترین ئاستی دەسەڵاتی حکومەتی فیدراڵی. ئەمانە کاپیتاڵیزمی سەردەم پێک دەهێنن، ئەوەی فۆڵکنەر ئاگاداری کردینەوە لێی.
ڕەخنەگر ئارڤینگ هاو ئاوای نووسی لەسەر سنۆپسەکان ” ئاماژەی باوی پاڵپشتیکەری نامۆراڵەتی بە وردی ڕێگرە لە پێش دانانی پێویستییە جیاوازەکان لە ساتە مێژوویەکەیدا.” لەوانەیە باشترین شتێک کە بوترێت ئەوەیە چ شتێک پاشان دێت: ئەو مەخلوقاتەی کە لەناو وێرانەدا سەرهەڵدەدەن، لەگەڵ ئەو قوڕەی هێشتا بەسەر لێویانەوەیە.
” لێگەڕێ با جیهان داکەوێ، لە باشورەوە یان لە ڕوسیاوە، ئەو کاتە ئاواتە گەورەکان لەخوارەوەی کۆمەڵگەوە سەردەردێنن. پیاو کاتێک قسە لە ڕەوشت دەکات نابێت ئەوەند بێ ماناو ئاڵۆزبێت.
کوڕانی پاڵەوان بازێکان یان خزمەتکارەکان لەهەر لایەک بیانەوێت لادەدەن و لە ڕێی هێزەوە ئازادنە دەستی بەسەردا دەگرن.” هەروەها نووسیتی ” دەبن بە بەڕێوەبەری بانکێکی ناوخۆیی یان سەرۆکی پارتێکی ناوچەیی و لە کۆنگرەکاندا سنگی خۆیان دەردەپەرێنن و شارەزاو ئاگاداری داخوازێکانی خەڵکیش نین، لە ڕاستیشدا پێویستیان پێی نییە. ئەوەی گرنگ بێت بۆ ئەوان لاسایی کردنەوەی دەنگەکانە.”
عەقڵیەتی سەرۆکی هەڵبژێردراومان لە سنۆپسێکان دەچێ لە فیلمی بەڵگەنامەیی ” شاژنی ڤێرسای” لەم فلیمەدا و لە ڕێی ” لۆرین گرینفێڵد”ەوە باس لە چاوچنۆکی و چڵێسی دەیڤد سیگڵ و ژنە گرنگە گێلەکەی دەکات. جاکی کە سی ساڵ مناڵتر بوو لە مێردەکەی ، کاریکرد بۆ بنیاتنانی گەورەترین کۆشکی تایبەت لە ئەمریکادا کە پێوەرەکەی نەوەد هەزار فووت دەبوو لەسەر شێوەی کۆشکی ڤێرسای. سیگڵ و ژنەکەی شوێن کەوتوی ترامپن و بە پەرۆشەوە سەپۆرتی دەکەن. سیگڵ وەکو ترامپ کەسێکی ناڕۆشنبیرە. ئەمیش وەکو سەرۆکی هەڵبژێردراو پشتیوانیکەری شاجوانانە و تاوانبارکراوە بە کاری دەستدرێژی سێکسی، پارەکانیشی لە ڕێی فڕو فێڵی فرۆشتنەوە دەستکەوتوەو توانای دەست ڕاگەیشتنی هەیە بەسەدان ملیۆن دۆلار لە بانکەکان. ئەمیش وەک ترامپ لە ڕێی مایەپوچییەوە، یان هەڕەشەی مایە پوچییەوە سەروەتەکەی دەپارێزێت. ئەمیش هەر وەک سەرۆکی داهاتومان هەڵجویەکی شەڕانییە.
“هەردوو مێژونووسی ڕۆمانی لایڤی و پلوتارک سەرچاوەی داڕوخانی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانیان گەڕاندەوە بۆ چینی دەست ڕۆشتوو دەرەبەگەکان”، وەکو هادسن وتی “هەرچی پارەو پول هەبوو بە شێوەی قەرز بەکاریان هێنابو بۆ کڕینی زەوی و زاری زیاتر و دەربەدەرکردنی خەڵکانی تر. ئاکامەکەشی ڕۆژگارێکی ڕەش بوو بۆ ڕۆما، کە دەکرێت بۆ ماوەیەکی زۆر درێژە بکێشێت. چاخی تاریکی ڕودەدا ئەوکاتانەی دەوڵەمەندەکان دەست بەسەر هەموو شتێکدا دەگرن.”
ئەگەر ئاوڕێک بدەینەوە بۆ ساڵانی١٩٣٠ کان لیۆن ترۆتسکی دەڵێ ” دەرکەوتنی فاشیزم لە ئاکامی لاوازی پارتە سۆشیالیستەکانەوە بوو”، هەروەها هادسن دەڵێ ” ئەگەر پارتە سۆشیالیستەکان و میدیا ئەلتەرناتیڤیان نەبێت بۆ دەرەبەگایەتی نوێ، ئەوا دەگەڕێنە دوواوە بۆ دەرەبەگایەتی، بەڵام لە جیاتی ئەوەی هێزی سەربازی دەست بەسەر زەوی و زارەکاندا بگرێت وەک داگیرکارێکانی نۆرماند. تۆ لە ڕێی قەرزەوە دەستی بەسەردا بگرە. قەرز بۆتە شێوەیەکی نوێی شەڕکردن.
ئەتوانی دەست بەسەر خاک و کەمپانیاکاندا بگریت لە ڕێی بردنە ڕێوەیان. وۆڵ ستریت یەکێکە لە ئامرازەکانی داگیرکاری و سڕینەوە. تۆ ئەمڕۆ لە ڕێی قەرزەوە ئەتوانی داگیرکاری بکەیت، دەرەبەگایەتیش لە ڕێی سەربازییەوە ئەنجامی دەدا.”
پاش ئەمانە چی دێت، مێژوو دەریخستووە کە باش نابێت. ئلیتێکی دڵڕەقی داشۆراو لە ڕەوشت کە پاڵپشتیدەکرێن لە لایەن یاسا و دام و دەزگاکانی ئاسایشی دەوڵەتەوە هەروەکو دەسەڵاتی ئەسینا لە سەدەی شەشی پێش زایندا لەڕێی دزی و ڕاوڕوتکردنەوە بەسەرپەرشتی دەوڵەت هاونیشتمانیانیان توشی ئیفلاسی کرد لە ڕێی شەڕ و دەستپێوەگرتن و کاری سوغرەوە لە بری قەرز. باری گوزەرانی کرێکارانیان تا ئاستی کۆیلە و کۆیلەی زەوی هێناوەتە خوارەوە. نەرمترین بەرهەڵستیکەر بە دوژمن دەکرێت و لە ناوی دەبەن.
ئەم سنۆپسە ئەمریکیانە وەکو ئڵیتێک هیچ پابەندبونێکیان نییە چ ڕووبەدەرەوە یان ناوەوە. ئەمانە کێوین.
یان دەبێت لایان بەرین لە دەسەڵات، یان دەچینە دۆخێکی ڕەشترەوە.
سەرچاوە:
http://www.truthdig.com/report/item/the_mafia_state_20161204
کوردبوون لەمەنگەنەی حەتمیەتی مێژوویی و تەڵەزگەی جوگرافییدا … نەوزاد جەمال
کوردبوون سەختە، ئەگەر هەندێکجاریش ئەستەم دەرنەکەوێت. ئەمە فاکتێکە رۆژانە بەئەزموونکردن درکی پێدەکەین. هەڵبەت، ناڵێم کوردبوون لەخۆیدا شکستێکی بوونەکییە(وجودی)، بەڵکو فاکتەرە شکستهێنەرەکان تەنگەژەکەیە. پرسیارە بنەڕەتیەکە ئەمەیە: ئاخۆ ئەم سەختییە دەرهاویشتەی حەتمیەتی (ناچاری)مێژووییە یا جوگرافیایە؟ جوگرافیا چارەنوسی ئێمەی دەستنیشانکردووە یا مێژوو؟ پرسیاریکی بونیادی، بەڵام گشتی.
هەڵبەت، لێرەدا ئامانجم وەڵامدانەوەیەکی پاکێجی و رەچەتەئاسا نییە، بەئەندازەی وروژاندنی پرسیارەکە. هەندێکجار پێویستدەکات، توێژەری ئەکادیمیست، روناکبیرو نوسەران پرسیاری گەورەو گرانی لەوجۆرە تاوتوێکەن. چونکە، ئاسۆی بیرکردنەوەو خۆناسی بەوجۆرە پرسیارانە فراوانتردەبێت. بەجۆرێکیش روونکردنەوەیەکیشە کە چۆن و بۆچی گەلی کوردو چارەنوسی کوردستان لەم وێستگەیەدایە.
ئێمە دەرگیری ئەو راستیەشین کە بۆ رەفتاری بیرکردنەوە، هەڵسوکەوتی سیاسی و زمانی و ئابوریمان بەجۆرێکە کە لەبەرژەوەندی خۆماندانییە. ئایا؛ ئەم رەفتارانە جوگرافیا(ژینگە)کردە یا مێژوو بۆی بڕوینەتەوە؟ بەسادەیی، بۆچی کوردوکوردستان بەم دەردە درێژخایەنە گەیشتووە؟ ئەم پرسیارانە، لەخۆیدا وەڵامدەرەوەی پێگەی ئێمەشە لەسەر نەخشەی سیاسی و ئابوری و هێزو زانست و شارستانیەت و فەلسەفەو هونەر. ئیتر، کوردستان وەک بکەرێکی سیاسی و ئابوری و کولتوری، پێدراوێکی سروشتی و دیاردەیەک نییە کە لەخۆڕابێتەدی.
لەکاتێکدا، وەک زۆربەی گەلانی خۆرهەڵات، زۆرجار کەموکورتیەکانی خۆمان دەبەینەوە سەر جوگرافیا یا مێژوو. یا دەیخەینە ئەستۆی زلهێزەکان و پیلانگێری نێودەوڵەتی. ئەی ئەوەی لەچوارچێوەی ماڵەکەی خۆماندا روودەدات، دەستی کێی تێدایەو کێ لێی بەرپرسیارە؟ کەواتە، گێڕانەوەی داستانی ‘بوونی ئێمە’ لەکوێوەو لەچییەوە شکستدەخوات؟ یەکێک لەتێزەگرنگەکان سەبارەت بەشکست و سەرکەوتنی گەلان، زەمینەسازی جەنگ و ململانێکان، هی نوسەری ناسراو ‘رۆبەرت کاپلان’ە کە لەکتێبی ‘تۆڵەی جوگرافیا’دا باسیکردووە. ئەو پێیوایە لەڕێگەی پاڵنەرە جوگرافیەکانەوە، نەک هەر دەتوانین هۆکاری جەنگوشەڕوشۆرەکانی میژوو راڤەکەین، بەڵکو پێشبینی سەرهەڵدانی جەنگەکانی داهاتوش بکەین.
بێگومان، بەڵگەنەویستە کە کارلێکی راستەوخۆ لەنێوان ژینگەو مرۆڤدایە. مرۆڤ کارکردی جوگرافیاو مێژووشە. بۆیە، نکولی لەوەناکریت کە جوگرافیاو ژینگە کاریگەربووە لەسەر شێوازی بەرهەم و ئابوریمان. شکستی ‘ئیکتیفای زاتی’ ئێمە لەسەردەمانێکداو لەبەرڕۆیشتنی ئابوری (لای مەسعود محەمەد)، هۆکارگەلێکی داگیرکردن بووە. ئیدی، جوگرافیا قەدەرێکە کەئێمەی رادەستی ژینگەکەمان کردووە. ئەمەش، لەشێوازی تەلارسازیدا ، لەپۆشینی جلوبەرگەوە تا رژێمی سیاسیش رەنگیداوەتەوە.
سیستمی سیاسی کراوە، لەژینگەی داخراودا نایەتەدی. جگەلەوەی ستەمکاری ودیکتاتۆریەتیش لەو وڵاتانەی سەرچاوەی سروشتیان زەبەندەیە، دیاردەیەکی بەرچاوە. بەرای من، کورد زیاتر بوونێکی جوگرافی هەیە تا مێژوویی. سەردەمانێکی زۆر، کوردگەل کۆتوبەندی ژینگەو جوگرافیاکەیەتی. بۆیە، ئەگەر بپرسین: تاچەند هەلومەرجی جوگرافی لەمپەرێکە لەسەر چارەنوسی گەلی کورد، خاپ ناکەین. هاوکات، گەورەیی و هەستیاری پرسی کورد لەئاستی ناوچەیی و نێودەوڵيتیش، بەدیوێکدا بەندە بەدیمۆگرافیاوە. زۆری رێژەی دانیشتوانەکەی، قەبەیی پرسەکەی دەستنیشاندەکات. جگەلەوەی، زیادبوونی دانیشتوان، بەجۆرێک میکانیزمی قەرەبووکردنەوەی ئەو قڕکەوتنە بووە کە بەهۆکاری پەتاو نەخۆشی و جەنگەوە لێیکەوتووە.
بەستنەوەی فاکتەرەجوگرافیەکان بەسیاسەت و شارستانیەتەوە، لەو سۆنگەیەوە: ئایا بۆ سەرهەڵدانی شارستانیەتێک، ژینگەیەکی پێرفێکت مەرجە یا لەبار پێویستە؟ چیدەبوو ئەگەر ‘نالی’ و ‘حاجی قادر’و ‘پیرەمێرد’و مەولانا روناکبیرانیتر لەباتی مانەوەیان لەئەستامبول، بڕۆیشتنایەتە پاریس یا پایتەختێکیتری ئەورپا؟ ئەگەر، مەولاناخالید لەسلێمانیدا بمایەتەوە، هەمان مەولانا دەبوو؟ ئەگەر، شەرەفخانی بەدلیسی کوری جوتیارێک بایە، دەبووە مێژوونوس؟ ئەی ئەو هەموو مەلاو خوێندەوارانەیتر کە پەرتەوازەی ناوەو دەرەوەی کوردستان بوون، بەچی دەگەیشتن؟ رەنگە، زۆربەیان کە زیرەکتربووبن لەناوەدیارەکانی دونیای ئەدەب و عیرفان، کەچی، خۆری ناوبانگیان هەڵنەهات؟
رەنگە، بیرمەندی فەرەنسی ‘فێردیناند بۆردێل’ (1985–1902)لێرەدا بەتەنگمانەوەبێت. نهێنی ئەو پەیوەندی دیالیکتیی کات/مێژووە بەجوگرافیایەوە. بەڕای ئەو، مرۆڤ ملکەچی جوگرافیایەو مێژوو بەتەنها دەستنیشانی چارەنوسی گەلان ناکات. زۆرجار مرۆڤەکان بەهۆی جوگرافیاوە لەگۆڕینی ئاراستەی مێژووەکەیان دەستەوسان دەبن. کەواتە، هەڵسوڕێنەری جوڵەی مێژوو جوگرافیایە، نەک بەتەنها مرۆڤ/کات. خاڵی جیاکەرەوەی ‘برۆدێل’ لەمێژوونوسەکانیتر، دۆزینەوەی سەرەداوەکانی فاکتەرەجوگرافیەکانە لەپرۆسەی مێژووییدا. گرێدانەوەی مێژوو بەفاکتە جوگرافیاکانەوە، زۆر روونکردنەوەمان پێدەدات. ئەگەر، سەردەم/کات نەخرێتە چێوەی جوگرافیاوە، دەبێتە بابەتێکی پەتی. مێژوو هەر مرۆڤ ناگریتەوە، بەڵکو کۆی سروشت و ژینگەش لەمێژووی مرۆڤایەتیدا رۆڵدەگێڕت. کەواتە، تەنها بکەرە تاکەکەسی و خودی روداوەکان کاریگەر نیین، بەڵکو چیا، دۆڵ، روبار، پێدەشت و ژینگە بەگشتی. لێرەوە، بەجۆرێک حەتمیەتی مێژوویی بۆتە حەتمیەتی جوگرافی.
باشە، مێژوو مرۆڤ دروستدەکات یا بەپێچەوانەوە؟ نیوەی راستیەکە ئەوەیە مرۆڤ مێژووسازە. بەڵام، جوگرافیا تاکەی تری شارستانیەتسازییە. شوێنگەی جوگرافی، هەناوی شارستانیەتە. لەبەرئەوەی، شارستانیەت بۆتەیەکی داخراونیییە، بەڵکو سروشتێکی دینامیکیی هەیەو لەسەر یەک هێڵی تەریبی پەرەسەندن گەشەناکات. دیالیکیتی شارستانیەت، کاروانێکە کە دووفرسەخ دەڕواتەپێش، فرسەخێکیش پاشەکشەدەکات! ئیدی، جوگرافیا ئامرازێکە کە پرۆسەی گەشەوپەرەسەندنی مێژوویی خاودەکاتەوە. چونکە، هەموو شارستانیەتێتک لەسەر پەیوندییەکی تێکچڕژاوی کات و شوێن برەودەسێنێت. لەبەرئەوە، رۆڵی دەریاو زەریاکان، کاریگەرە لە پێشکەوتنی کەشتیەوانی و سەرهەڵدانی ئەنگیزەی کۆلۆنیالیزمدا. ژینی شارنشینی، پێویستی بە رووبەرە نزم و پێدەشتەکانە، نەک دۆڵ و چیاکان.
دیارە، وەکچۆن چیاکان ئامێزی بزاڤی چەکداری کورد بوون، هاوکات لەمپەری شارستانیەت و ژینی شارنیشینیش بوون. پێویستە ئەوەش بووترێت؛ ئەگەر کورد لەکۆتبەندی جوگرافیاو مێژوودابووبیت. ئێسە بەسایەی تەکنەلۆجیای پەیوەندیو زانیاریەوە، ئاودیوی سنورەکان و رێگرە باوەکان بووە. بۆیە، ناکرێت بیرو ژیری ئێمە بۆ هەتا هەتایە خۆی قەتیسی کۆتوبەندی جوگرافیا یا مێژوو بکات. بێگومان، فاکتە جوگرافی و مێژووییەکان، رۆڵیان لەروونکردنەوە هۆکارە خۆکردو دەوروبەرکردەکاندا هەیە. بەڵام، کێ ئەوانە دەکاتە چارەنووس و ئایندەی ئێمە، ئەگەر کارلێکی زاتی ژیری و ئامادەیی سایکۆلۆجی خۆمان نەبێت؟
چاوپێکەوتنی کۆمەڵە تیڤی لەگەڵ گۆران عەبدوڵڵا سەبارەت بە بارودۆخێ ڕۆشنبیری لە کوردستان – بەشی یەکەم و دووەم
وتو وێژی سەلام قادری لە گەڵ گۆران عەبدوڵا سەبارەت بە
بارودۆخی ڕووناکبیریی (به شی یەکەم(
وتو وێژی سەلام قادری لە گەڵ گۆران عەبدوڵا سەبارەت بە
بارودۆخی ڕووناکبیریی (به شی دووهه م و کوتایی
پیاوى سپى بۆ ڕۆژى ڕهش … فەیسەل محەمەد
لهپاش پهیامهكهى بارزانى، كه داواى كردبوو كهسێك بۆ شوێنهكهى دیاریی بكهن، تا ههڵبژاردن دهكرێتهوه، لهناوهندى سیاسى و میدیایى دا، ناوى چهند كهسایهتییهكى سیاسى و ناسراوى كوردستان بۆ (پۆستى سهرۆكى ههرێم) كهوته بهرباس، یهكێك لهو ناوانه، كاك (جهلالى سام ئاغا)یه، كه كهسایهتییهكى ناسراو و نیشتمانى و پسپۆرٍێكى دیارى بوارى دارایى و ئابورییه و دوا پۆستیشى لهحكومهتدا، بهرله خانهنشینبونى (سهرۆكى دیوانى چاودێرى دارایى) سلێمانى بووه، ئهو وهك كهسێكى بێلایهن و خاوهن ئهزمونى دهیان ساڵه له پۆستى ئیداریى و حكومى، توانیویهتى له ماوهى كاردنیدا، متمانهیهك لهنێوان خۆیى و خهڵكدا دروستبكات و سهربهرزانه و بێ منهتانه ماوهى كاركردن و بهرپرسیارێتى وهك سهرۆكى چاودێرى دارایى تهواوبكات و له دواجاردا دهستلهكاركێشانهوهى لهو كاره ڕابگهیهنێت..پاش ئهمهش چهندینجار لهلایهن (مهسعود بارزانى و جهلال تاڵهبانى و نهوشیروان مستهفا و نێچیرڤان بارزانى) و چهندان سهركرده و بهرپرسى دیكهوه، داواى لێكراوه كه بگهڕیتهوه سهر وهزیفه و پۆستێك وهربگرێت و هاوكاریانبێت لهحكومهت، بهڵام ئهو ڕهتیكردوهتهوه، ئهوهى گرنگه بوترێت: ئهوهیهكه ههروهك چۆن له ڕابردودا دهستلهكاركێشانهوهكهى له دیوانى چاودێرى دارایى، شۆكێك بوو بهشێك لهخهڵكى نیگهرانكرد، (روونكرنهوه)كهى (١٠ كانونى دووهمى ٢٠١٧)و چهند رۆژى پێشوشى به پهسهندنهكردنى ئهو پێشنیارهى بۆ پۆستى سهرۆكى ههرێم، دیسانهوه بهشێكى باش له گهندهڵكاران دڵخۆش دهكات و خهڵكانى خهمخۆر و دڵسۆزیش نیگهران، چونكه بهدرێژایى مێژوو دووركهوتنهوهى خهڵكه دڵسۆزو خهمخۆرهكه، ههمیشه زهمینهیهك بووه بۆ هاتنه پێشهوهى مرۆڤه مشهخۆرو گهندهڵكارهكان، بۆیه بهبڕواى من خهڵكانى وهك جهلالى سام ئاغا و هاوشێوهكانى، نابێ بێدهنگ و دورهپهرێز و تهماشاكهربن، بهڵكو دهبێت، بهشدارو خاوهن بڕیارو بوێرو كاریگهربن، چونكه كاك جهلال بهئهزموون سهلماندویهتى كه تاچهند ئهمین و بهخشندهیه، ئهو لهماوهى (٩) ساڵ كاركردنى وهك (سهرۆكى دیوانى چاودێرى دارایى) سلێمانى، توانیویهتى ناو و دۆسییهى (٨٦) كهس رادهستى داواكارى گشتى ههرێمو (٢٧٢٥) راپۆرتیشى رادهستى لایهنه پهیوهندیدارهكان بكات، كه (سهدان ههزار) دۆلارى دزراو ههزاران پارچه زهوى و موڵك و ماڵى گشتى تاڵانكراویان لهخۆگرتبو، ئهمه جگهلهوهى (خانوهكهى سهرچنار)ى كه لهكاتى خۆیدا به (٧٠٠) ههزار دۆلار خهمڵێنراوه، له (٢٠٠٢)وه، بهخشیویهتى به (وهزارهتى تهندروستى) تا دواى خۆى بكرێته بنكهیهكى تهندروستى بۆ خزمهتى هاوڵاتیان و ئاخر موڵك و ماڵیشى، كه پارچه زهوییهك بوو له سلێمانى، فرۆشتوه و پارهكهى خستوهته بانكهوه بهناوى (دهزگاى چاودێرى دارایى)یهوه، تا ساڵانه سودهكهى وهك رێزلێنان پێشكهشى فهرمانبهرانى سهركهوتوى دیوان و خانمه سهلارهكانى ئهو دهزگایه بكرێت، پێش خانهنشینبونیشى بهپلهى وهزیر، پێشنیارى بۆ (د. بهرههم ساڵح سهرۆكى ئهنجوومهنى وهزیران) كردوه، كه مووچهى مانگانهى خانهنشینییهكهى ببهخشرێته (دهزگاى شههیدانو كهمئهندامان)، لهكاتێكیشدا كه بریكارى وهزارهتى ئابورى و دارایى و پاشانیش سهرۆكى دیوانى چاودێریش بووه، بهنوسراوى فهرمى داواى له (ئهنجوومهنى وهزیران) كردووه، كه مووچهى مانگانهكهى كهمبكرێتهوه لهبهر دۆخی ئابوری ئهوكاتی كوردستان، ئهم پیاوه نهك ههر لهشار بهڵكو لهشاخیش، ههڵگرى ههمان ئهخلاقیات و دهسپاكى و دڵسۆزیى بووه، ئهو رۆژگارێك رووبهڕووى گهندهڵى بووهتهوه، كه گهندهڵى نه ناو و بووه و نه باو، له ساڵى (١٩٧٤) وهك پێشمهرگهیهكى شۆڕشى ئهیلول، كاتێك بهرپرسى مالییهى دهزگاى ڕاگهیاندنى شۆرش بووه، لهشاخیش بهلیستێكهوه بهدواى ناوى ئهو پێشمهرگانهدا گهڕاوه، كه لهشار فهرمانبهرى حكومى نهبوون و لهشاخ خۆیان وهك فهرمانبهرى شار ناونوس كردوه، تا بڕێك مووچهى زیاد لهوهى خۆیان وهربگرن.
خاڵێكى دیكهى بههێزى ئهم كهسایهتییه و هۆكارێكى دیكهى پێویستبوونى ئهم پیاوهسپى یه، بۆ ئهم ڕۆژه ڕهشه، ئهوهیه كه: موڵكى هیچ حیزب و لایهنێكى سیاسى دیاریكراو نییه و كایگهریى هیچ خێزان و بنهماڵهیهكى لهسهر نییه و دوور له ڕۆحى شارچێتى و ناوچهگهرێتى و تهكهتول و باڵ، وهك كهسێكى سهربهخۆ بهیهك دووریى و مهسافه لههێزو لایهنهسیاسییهكان وهستاوه.. بۆیه لهسهر ئاستى ناوخۆدا ههموان شاهێدى بۆ دهدهن و داواى لێدهكهن و لهمسهرى راستهوه بۆ ئهوسهرى چهپ، دۆست و دوژمن و یارو نهیار، لهسهرى كۆك و تهبان..ئهوهتا كاتێک كه جهلالى سام ئاغا، له رۆژى جیهانى بهرهنگاربونهوهى گهندهڵى، لهلایهن (رێكخراوى گهشهپێدانى ئابورى- كیدۆ) خهڵاتى كهسایهتى ساڵى پێدهبهخشرێت، كۆسرهت رهسوڵ لهپهیامێكدا بهوبۆنهیهوه دهڵێت: ئهو ماوهیهى لهگهڵ كاك جهلالى سام ئاغا كارمكرد، بهڕاستى نمونهى سهرۆكێكى دهستپاك و جوامێره و ئهوماوهیهى كه له وهزارهتى دارایى و ئابووریى بوو، خزمهتێكى زۆرى كرد و بههیچ شێوهیهك قبوڵى نهكردوه، كارێكى بێ قانونى ئهنجام بدرێت.
ههرلهم بۆنهیهدا، د.بهرههم ساڵحیش، دهڵێت: من وهك سهرۆكى حكومهت سودمهند بووم له ڕاوێژو بیروبۆچون و راپۆرتهكانى كاك جهلالى سام ئاغا، لهبوارى دارایى و بهڕێوهبردن و دهستگرتن به سهرچاوهكانى داهاتهوه، رێگرى له زیادهڕۆیى و خهرجى حكومى و بهفیڕۆدانى داهاتى گشتى، لهسهرجهم وهزارهت و دامودهزگا فهرمیهكان، نیشانهى خهمخۆرى و بهدهنگهوههاتنى كاك جهلالى سام ئاغا بوون بۆ كارهكهى و بهرژهوهندى گشتى میللهتهكهى و چهسپاندنى بنهماكانى دهستپاكى و حكومهتێكى دروست.
عهدنان موفتى، لهههمان بۆنهدا دهڵێت: من جهلالى سام ئاغام لهنزیكهوه ناسیوه و بهرپرسیاریى هاوبهشمان ههبووه، له (٣) ساڵى كاركردنم لهگهڵى، بهڕاشكاوى دهیڵێم: وهك جێگرى وهزیرى دارایى هاوكاریى زۆرى كردووم و سودێكى زۆرم له ئهزمون و شارهزاییهكانى بینیوه لهبوارى بهڕێوهبردن و داراییدا و جێ پهنجهى بهسهر بهڕێوهبردنى وهزارهتهوه دیاربوو، جهلالى سام ئاغا ههر لهكارى وهزیفیدا كهسێكى خۆنهویست نهبووه، بهڵكو لهسهر ئاستى كۆمهڵایهتى و مرۆڤدۆستیش كهسێكى بهخشندهبووه و ههموو موڵك و ماڵهكهى بهخشیوه.
قوباد تاڵهبانیش، له پهیامێكداو بۆ ههمان بۆنه دهڵێت: وهك جێگرى سهرۆكى حكومهتى ههرێم، جێى شانازیمه، كهلهم ڕۆژهدا، وهك وهفایهك بۆ ههوڵ و ماندوبوونى كهسایهتى ناسراو و دڵسۆزى كوردستان و شارى سلێمانى، ڕێز له كاك جهلالى سام ئاغا دهنرێت..چونكه كاك جهلال لهتهمهنى پڕبهرههمى خهباتى كوردایهتى و لهتهمهنى پڕ كۆششى كارى حكومهتدا، یهكێك بووه لهو پیاوه ئازاو تێكۆشهرانهى كه ههمیشه بهبڕواى تهواوه كارى بۆ زیادكرنى شهفافیهت و دژایهتى گهندهڵى و خراپ بهكارهێنانى موڵك و ماڵى میللهت كردوه و لهم پێناوهشدا زۆر ماندووبووه.
ههروهها لهساڵى (٢٠١٣)دا،نەشیروان مستهفا له پرسى سهرۆكایهتى ههرێم، چهندینجار پێشنیارى جهلالى سام ئاغاى كردووه بۆ ئهو پۆسته، لهبهرئهوهى پیاوێكى بێلایهن و بوێره و لاى ههموان قبوڵكراو و دهستپاكه، ئهمه جگهلهوهى پێشوتریش، لهلایهن نهوشیروان مستهفاوه راسپێردرابوو، كه (وهزارهتى دارایى ههرێم) وهربگرێتو لهدوا پهیوهندى تهلهفونیشداو له مانگى (١٢/٢٠١٦) دا، نوشیروان مستهفا سهبارهت به پۆستى سهرۆكى ههرێم، لهدهرهوهى وڵاتهوه، بهدرێژى قسهى لهگهڵ كردووه.
ههروهها سیاسهتمهدارى ناسراو (بههادین نورى) لهمبارهیهوه وتویهتى: لهدڵهوه بهبیستنى ئهم ههواڵه خۆشحاڵ بووم، كه ناوى ئهو كهسایهتییه هاتوه بۆ ئهو پۆستهمن به ههر ده پهنجهكهم ئیمزا بۆ ئهم پیاوه دهكهم بۆ ئهم پۆستهو داوادهكهم كه ئهركێكى لهوشێوهیه رهتنهكاتهوه، لهدانیشتنێكى رووبهڕووشدا به جهلالى سام ئاغاى وتووه: ئێوه كهسێكى شیاون بۆ ئهو جێگهیهو دهتوانن كاریگهریتان ههبێت، چونكه ئهوكاره بهكهسێك دهكرێت، كهله گرێى فیكرى نهتهوهیى رزگارى بووبێت و كهسێكى نیشتمانىو لیبراڵ و دیموكرات و مهدهنى و دهستپاك و ئهمین و بهئهزمون بێت..ئهم سیفهتانهش لهئێوهدا بهدیدهكرێت.
ئهمه لهسهر ئاستى فهرمى و حكومى، لهسهر ئاستى خهڵك و شهقامى كوردیش، نازناوى (پیاوه سپى)یهكه، كه گهورهترین پۆسته لهلایهن خهڵكهوه بهخشراوهته ئهم كهسایهتییه.
ئهمه لهسهر ئاستى ناوخۆى كوردستان، لهسهر ئاستى دهرهوهش سام ئاغا كهسایهتییهكى ناسراوو متمانهپێكراوهو ناوبانگى گهیشتوهته دهرهوه، ههربۆیه لهلایهن (یهكێتى ئابوریناسانو كارگێڕیناسان)ى وڵاتانى ئهوروپاوه رێزى لێنراوهو پاداشتى ساڵانهى لهبوارى دهستپاكیدا پێبهخشراوهو وهك كهسایهتى ساڵ دهستنیشانكراوه.
ئهمه جگهلهوهى كه ساڵانێكى زۆره، سوود لهو میراته مهعنهییهى كهله راپۆرته ئامادهكراوهكانی پاش خۆى جێیهێشتوه، دهبینرێتو راپۆرتهكانى سام ئاغا بوونهته چهكى دهست و بهڵگهى حاشاههڵنهگرى دهستى پهرلهمانتاران و میدیاكاران و خۆپیشاندهران، چونكه پێش دروستبونى ئۆپۆزسیۆنیش لهكوردستان ئهم ڕچهشكێن بوو لهچاودێریكردنى وردى خراپ بهكارهێنانى دهسهڵات.
پیاوێك، كه ئهم ههمو شاهێدى و گهواهیهى لهسهر ئاستى خهڵك و حكومى و فهرمى و ئیداریى و حیزبى و سیاسى و دهرهوه و ناوهوه و لهلایهن یارو نهیارو دۆست و دوژمنهوهى بۆبدرێت و لهم زهمهنى بێ متمانهییهدا ئهو خاوهنى ئهم ههمو متمانهیه و ئهو ههموو ئهزمون و دهستپێشخهرییه بێت، كوڕى ئهم رۆژه رهشه نییه و بابهتێكى لهمجۆره جێگهى بایهخ و ههڵوهسته لهسهركردن نییه؟
من شتێكى زیادم لهسهر ئهم پیاوه نهوتووه و رهنگه زۆرێكیش نهوترابێت و ساڵانێكیشه هیچم نهنوسیوه و لهسهر هیچ كهسیش قسهم نهكردووه، بهڵام لهئاوا دۆخێك و بابهتێكى ئاوا گرنگ و چارهنوسساز و نیشتمانیدا، (روونكردوه)كهى جهلالى سام ئاغا رایچڵهكاندم، بۆیه وهك ئهركێكى ئینسانى و نیشتمانى و رۆژنامهوانى و بهحوكمى نزیكى و ناسینم لهگهڵ ئهم كهسایهتییهو وهك وهفایهك بۆ ئهو ههموو بوێرى و لهخۆبردوویى و خزمهتهى به پێویستم زانى شتێك بڵێم، چونكه ئهم پیاوه وهك خۆى بهو ههموو گهورهیى و بهخشین و ئهزمون و خزمهت و بوێرییهوه، پیاوێكى بێدهنگه و بۆ رۆژێك ئامادهنهبووه، لهشاشهى تیڤى و رووپهڕى رۆژنامهیهكهوه سنگ دهرپهڕێنێ و كهمترین قسه لهسهر خۆى بكات و كارهكانى خۆیمان پێ بفرۆشێتهوه و تهنانهت بۆ جارێكیش رێگهى بهخۆى نهداوه بچێته هۆڵى مهراسیمهكانو دهركهوێت و خهڵاتهكانى وهربگرێت، ههر لهبهر ئهمهشه ههندێجار رۆژنامهنوسان به جهلالى سام ئاغا، دهڵێن: (ئهو پیاوهى قسهناكات(.
دهبێ بشپرسین: پاش دووركهوتنهوه و دهستلهكاركێشانهوهى سام ئاغا، چهند ههنگاوى عهمهلى و جدى و بوێرانه نراوه، بۆ رووبهڕووبونهوهى گهندهڵى و پاراستنى موڵكى گشتى؟ ئهى پێش ئهو و دواى ئهویش چ كارێكى گهوره كراوه لهملایهنهوهو لهغیابى ئهودا چهند كارهساتى تر خولقاوه؟ ئهو لهكاتێكدا دهست بۆ قوتى خهڵكى دهبرێ و خهڵكى نانبڕاو دهكرێت، ئهو قوت و تیكهى دهمى خۆى بهخهڵكى دهدا، ئهمهش ئاسمان و رێسمانه.
ئهوهى رایچڵهكاندم و ههستى بێ ئومێدى زیاترى لادروستكردم، ئهو پرسیارهبوو كه: ئاخۆ پیاوێك (٤٧)ساڵ كارمهندى دهوڵهت و نیوسهده لهوهزیفهى ئیداریى و قانونى و پێشمهرگایهتیدا بوبێت و بهم ههموو ئهزمون و خهبات و ناسراویى و متمانه و دهسپاكى و دڵپاكى و پشتیوانییهوه، ترسى ههبێ لهچارهسهرى ئهم دۆخهو زات نهكات بچێته ژێربارى ئهم ئهرك و بهرپرسیارێتى یهوه..دهبێ كێ دنیاى ئێمه بگۆڕێ بۆ رۆژگارێكى روونتر؟؟
ئهوێك كه توانیبێتى ساڵانێك لهمهوبارو لهودۆخهدا، وهك سهرۆكى دیوانى چاودێریى، چهندین بهرپرسى سیاسى و حكومى گهورهو بهدهسهڵات، راپێچى دادگاو بهردهم قهفهزى توهمه و تاوان بكات و چهندهها ملیۆن دۆلار لهقوڕگیان دهربێنێتهوه، دڵنیام لهم پۆستهشدا دهتوانێ ههنگاوى گهوره بنێت، با رێگرییهكانیش زۆربن، ناگهنه ئاستى ئیراده و بوێرى و دڵسۆزى ئهم پیاوه، ئهمه سهربارى ئهوهى كه لهمكارهدا بهشێكى باش لهخهڵك و كهسایهتى و سیاسیهكانیش پشتیوانى لێدهكهن و رهنگه لهسهر ئاستى دهرهوهش هاوكاریى بكرێت، خۆ ئهگهر رێگریشى كراو هیچیشى پێنهكرا، با وهك پیشهى ههمیشهیى و سهربهرزانه و بێمنهتانه، دیسانهوه و جارێكیتر بڵێ: “شهرهفمهندنیم به وهزیفهكهتان و من جسمێكى غهریبم لهناوتانا” ئهمهش دهبێته سهروهرییهكى دیكه بۆت و لاى خهڵك و خواو مێژووش وننابێت، بۆیه سام ئاغا لهم دۆخهدا ئهگهر ههنگاوێكى كهمیش بنێت بۆ چارهسهر، باشتره لهوهى ئهو شوێنه چۆڵبكات بۆ كهسانێك، كه دڵنیانین، له ئاستى ئهو بهرپرسیارێتیهدایه یان نا، چونكه بێدهنگى و دوورهپهرێزی و بێباكى و كهمتهرخهمیشیان، بهدیوێكى دیكهدا، ئهم كهسانه دهخاته بهردهم بهرپرسیارێتى خهڵكو مێژوهوه، بهوپێیهى كه ئهمجۆره كهسایهتیانه بوونهته موڵكى گشتى، ههربۆیه ئهگهر ئهو لهنوخبهى سیاسى دهسهڵاتدار بێ ئومێد بوبێت، دهبێ ئهو خهڵكهى كه ههموو ژیان و سامانى خۆى پێبهخشین، به خاڵى بههێز و بهپشتیوان و جێگهى ئومێدى خۆى بزانێت، هیچ شتێكیش هێندهى ئیرادهى خهڵك و پشیوانى جهماوهر بههێزنییه، مێژوو وادهڵێ.
چۆن حكومهتهكهى شێخ مهحمودى مهلیك، پێویستى به (كهریمى عهلهكه)یهك ههبوو بۆ خهزێنهى دهوڵهت، خهڵكو حكومهتى ههرێمیش پێویستى بهم پیاوه سپى یهو (كهریم) ێكى دیكهیه.
من بهحوكمى دۆستایهتى و نزیكیم لهم پیاوه، دڵنیام وهك چۆن ههمیشه پۆست و پله و پایهى رهتكردوهتهوه، لهوهش دڵنیام كه جهلالى سام ئاغا، پێویستى بهم پۆسته نییە، بهڵكو خهڵك و دۆخهكه و پۆستهكه پێویستیان به ئهوه..
سام ئاغا..ئهوهى ههیبوو بهخشى، لهتهمهن و له ئهزمون و لهتوانا و بوێرییهكانى له بهگژاچونهوهى گهندهڵى و له بێمنهتى لهپۆست و پایه، ئهوهش فهلسهفهى ژیانییهتى، وهك (حهمدى) شاعیر دهڵێ: “وهره حهمدى، ئهوى ماڵه لهپێش خۆتا رهوانهی كهى…..ئهوى رۆیى ئهوا رۆیى، ئهوى جێید ێڵى كهى ماڵه”.
دواجا دهڵێم سام ئاغا پێویسته لهنێوان (ئومێدو بێ ئومێدی)دا، ڕێگایهكی دیكه بدۆزێتهوه و ههنگاوێكی دیكه بنێت .. چونكه لهزهمهنی بێ ئومێدیدا، تهنها ئهمجۆره مرۆڤانه دهتوانن ئومێدێك بگێڕنهوه .. نهك ئهوانهى كه بێ ئومێدیان كردین .. لهخۆمان و بێ ئومێدیان كردین له نیشتمان و له ژیان.
‘ڕەچەڵەکی چەشن’ی داروین دەکرێت بە کوردی … بێریڤان جهمال حەمەسەعید
ئەمە خەوێک بوو، ئاواتی دەیان خوێنەری ڕۆشنبیری ساڵەکانی حەفتاکان و هەشتاکانی سەدەی ڕابوردو بوو، کە لەپاش خوێندنەوەی ئەم کتێبە، ڕەچەڵەکی چەشن ــ چارلز داروین On the Origin of Species – Charles Darwin، پڕ بەدڵ حەزیان دەکرد وەریگێڕنە سەر زمانی کوردی، تا خوێنەرانی کوردی زمان لێیبێبەش نەبن. هەندێکیان هەوڵیان دا، بەڵام بێئاکام بوون. نوری کەریم ئێستا خەریکی وەرگێڕانی ئەم کتێبەیە.
نوری کهریم یهکێکه لهو وهڕگێره سهرکهوتوانهی که لهماوهیهکی کورتدا چهندین کتێبی به عیشق و بایهخی زۆرهوه، وهرگێڕاوهتە سهر زمانی کوردی. وهرگێڕ جیا لهوهی شارهزایییهکی باشی له زمانی عهربی، فارسی، ئینگلیزی و سویدیدا ههیه، ههوڵی داوه بهزمانێکی پوخت و ساده، خوێنهر لهکارهکانی نزیک بکاتهوه و پهلکێشی خوێندنهوهیان بکات، که ئەمهش خۆی لهخۆیدا رێخۆشکردنێکە بۆ خوێندنەوهی بهرههمی نوسهران و ڕۆشنبیرانی گهلانی تر. که دیسانهوه دهوڵهمهندکردنی زمان و گهشهسهندنی ڕۆشنبیری کۆمهڵگای کوردی دهگرێتهخۆ. لەسەر وەرگێڕانی ئەم کتێبە پڕ بەهایە، پێمباشە لەگەڵ وەڕگێڕ ئەم دیمانەیە بکەم، تا لە نزیکەوە بیروبۆچوونی بزانین لەسەر کاری ئەم وەرگێڕانە تازەیەی.
پرسیار: دەکرێت زۆر بەکورتی پێمانبڵێیت ناوەڕۆکی ئەم کتێبە چییە؟
نوری کەریم: تەواوی ئەم کتێبە وەڵامە بە پرسیارێکی دیاریکراو، ئایا ئەم هەموو جۆراوجۆرییەی کە لە ناو زیندەوەراندا هەیە، لە چییەوە سەرچاوە دەگرێت. وەڵامی داروین ڕۆشنە، بە بەڵگە و توێژینەوەیەکی قووڵ دەیسەلمێنێت، کە هەمەجۆریی تەواوی زیندەوەران، بە جیهانی ئاژەڵ و ڕووەکەوە، ڕەچەڵەکیان دەگەڕێتەوە بۆ پەیدابوونی یەکەم شانەی ئورگانی. هەر هەموومان وەک زیندەورانێک، سەرەڕای ئەوپەڕی جیاوازیمان، لە جیاوازی نێوان ئاژەڵ و ڕووەکەوە بگرە تا جیاوازی نێوان دایباب و ڕۆڵەکەی، نــەوەی ئەو زیندەوەرە یەکشانەیییەین. ئەم زیندەوەرە یەکشانەیییە نەک هەر ژیانی کردووە بەڵکو نەوەشی خستۆتەوە، ئەم نەوە تازەیە نەک هەر ژمارەی زۆر بووە، بەڵکو هەموو ئەو سیفەتە بۆماوەیییانەی لە دایبابەوە بۆ ماوەتەوە، کە پێویست بوون بۆ ژیان بەدەربردن و زاوزێکردن. لەم پەیوەندەدا، بەپێی هەلومەرجی ژیان، هەر سیفەتێکی بۆماوەیی کە زێتر یارمەتیدەری بووە، کەڵکە بووە و ئەوانی تر خراوەتە لاوە، بەو پێیە گۆڕانی بەسەردا هاتووە، هەرچی زێتر جیاوازی کەوتۆتە نێوان تاکەکانی نەوە لەدوای نەوەوە. ئەمە پرۆسەیەکی بەردەوامی سرووشتییە، بەدەرە لە ویستی هەر زیندەوەرێک.
پرسیار : تایبەتمەندی ئەم کتێبە لە چیدایە، کە وای کردووە بە نەمری بمێنێتەوە، سەرەڕای ئەوەی کە لەمێژە نووسراوە؟
نوری کەریم: ئەم کتێبە لە ساڵی 1859دا لە بەریتانیا بڵابۆتەوە، لە هەلومەرجێکدا کە بیروبۆچوونی گشتی کۆمەڵگای نەک هەر بەریتانیا بەڵکو زۆربەی سەرتاسەری جیهانش، بیروبۆچوونی ئاینیی ‘کتێبی پیرۆز’ بووە لەسەر چۆنییەتی پەیدابوونی مرۆڤ و زیندەوەران. بۆ نموونە، بەپێی ئەم جیهانبینییە ئاینییە، خوا پیاوی لە سەر وێنەی خۆی لە خۆڵ دروستکردووە و پاشان فووی کردووە بە کونەلووتیدا و ڕۆحی بەبەردا هاتووە. پاشان کە ئەم پیاوە لە خەودا بووە، پەراسوویەکی دەرهێناوە و ئافرەتێکی لێدروستکردووە، بۆئەوەی ئەم پیاوە بەتەنیا نەبێت. داروین لەبەرامبەردا جیهانبینییەکی تەواو جیاوازی هێنایە کایەوە لەسەر پەیدابوونی زیندەوەران، کە هیچ جێگەیەکی بۆ بوونی خوا نەهێشتەوە. تائیمڕۆ هەر دەستکەوتێکی زانستی لە مەیدانی زیندەزانیدا هاتبێتە کایەوە، بۆچوونەکەی داروینی سەلماندووە. تائیمڕۆش کێشمەکێشی نێوان ئەم دوو جیهانبینییە بەردەوامە، لەناو گەلێک لە کۆمەڵگاکاندا شێوازێکی خوێناوی بە خۆیەوە گرتووە.
پرسیار: ئایا بۆ ناکرێت بیروبۆچوونی ئاینی لەگەڵ داروینزم وەکو بیردۆزێکی زانستی، پێکەوە هەڵبکەن؟
نوری کەریم: نەک هەر پێکەوە هەڵناکەن، بەڵکو تەواو بەدژی یەکترین. دوو جیهانبینیی جیاوازن، لە یەکەم بەردی بناغەوە. تەواوی بیروبۆچوونی ئاینی، کۆمەڵێک بانگەشەی بێبەڵگەی چەقبەستوون، هیچ لێکدانەوەیەک هەڵناگرن. خوا یەکە نابێت بە دوو؛ خوا تەواوی سرووشتی لە شەش ڕۆژدا درووستکردووە؛ بــۆچی؟ وەڵام نییە؛ یان ئەوەتا باوەڕەت پێیەتی یان نەء. بەڵام بیرباوەڕی زانستی لەسەر هەر دیاردەیەک، شتێکی نەگۆڕی نییە. لەسەر هەر شتێکی سرووشتی، زانیاری تەواو و کۆتایی نییە. یەک زاید دوو، هەر مەرج نییە دەبێت بکاتە سێ. ئیمڕۆ مرۆڤ لە پیتاندنی هێلکە بە تۆماوەوە لە منداڵدانی ئافرتدا دروستدەبێت، دەکرێت سبەینێ لە تاقیگەدا درووستبکرێت. چارلز داروین دەیزانی جیهانبینییەکەی تەواو دژی بیروبۆچوونی زاڵی کۆمەڵگایە، لێی ڕۆشن بوو کە چ کفرێکی گەورە دەکات و ئامادە بوو لەپێناوی بەرزڕاگرتنی ڕاستیدا، باجەکەی بدات. بۆیە بۆ ماوەی شەش حەوت ساڵ دەستی ڕاگرت لە چاپکردنی کتێبەکەی. کاتێکیش کە بڵاوی کردەوە، لە هەموو ‘ناز و نیعمەت’ێکی دەرباری پاشایەتی بەریتانیا بێبەش کرا، کە لەو کاتەدا نوێنەرایەتی سیاسی کڵێسای دەکرد و دەسەڵاتی تەواوی بەدەستەوە بوو. تا لەم ساڵانەی دواییدا، دەرباری پاشایەتی ئەم پەڵە ڕەشەی بە ناوچەوانی خۆیەوە کاڵ کردەوە و لە مەراسیمێکی گەورەدا، ئەو ڕێزلێنانەی کە شایەنی زانایەکی وەها مەزنە، بۆی گەڕاندەوە و بەڕەسمی داوای لێبوردنی لە نەوەکانی داروین کرد.
پرسیار : چۆن بوو وا ئەم کتێبەت هەڵبژارد بۆ وەرگێڕان؟
نوری کەریم: منیش وەکو یەکێک لە خوێنەرانی ئەو کتێبە، بەهۆی ئەو بەها زانستییەی کە هەیەتی، هەمیشە ئەو خەیاڵەم لەسەردا بووە، کە بیکەم بە کوردی. بەڵام کاتێک کە کتێبە بەناوبانگەکەی زانای زیندەزانی ڕیچارد دواکینزم بەناوی ‘وەهمێک’، وەرگێڕایە سەر زمانی کوردی، کە ڕەخنەیەکی کەمەرشکێنە لە بیربۆچوونی ئاینی لە گۆشەنیگای داروینزمەوە، ئەم خەیاڵەمی دەمەزرد کردەوە و ئیتر لەوە زێتر نەمدەتوانی وەرگێڕانی دوابخەم.
پرسیار : گەلێک هەوڵیان دا ئەم کتێبە وەرگێڕنە سەر زمانی کوردی، بەڵام بێئاکام بوون. ئەم توانایییەی تۆ لە چیەوە سەرچاوە دەگرێت؟
نوری کەریم: بەڵێ گەلێک هەوڵیان دا و گەلێکیان بەو ئاواتەوە سەریاننایەوە. جێگەی داخە بۆ ئەوانە و مایەی خۆشحاڵییە بۆ من، کە دەتوانم ئەو ئاواتە بهێنمەدی. وەرگێڕانی کتێبێکی وەها زانستی، بەتایبەتی بۆ سەر زمانی کوردی، لە توانایی کەسی ئەو ڕۆشنبیرانەی ساڵەکانی حەفتاکان و هەشتاکان بەدەر بووە، بەڵام بۆ من هەلومەرجەکە تەواو جیاوازە و ئەمەش هێشتا بەواتای ئەوە نایەت کە کارێکی ئاسانە. ‘ڕەچەڵەکی چەشن’ یانزەهەمین کتێبە کە خەریکم وەریدەگیڕمە سەر زمانی کوردی. تاکو ئێستا نۆ کتێبم لە زمانی ئینگلیزییەوە وەرگێڕاوە و یەک کتێبیشم لە زمانی سویدییەوە، کە بەشێکیان کتێبی زانستی بوون، بەتایبەتی ئەوەی ڕیچارد داوکینز، کە بەهای زانستی و ئاستی زمانە ئینگلیزییەکەی، ئەگەر لە کتێبەکەی داروین زۆر زێتر نەبێت بەدڵنیاییەوە کەمتر نییە. ئەم کارانە بۆ من هەمووی ئەزمونگەلێکی وەرگێڕانی گەورەن. هەروەها زمانی ئینگلیزییەکەی داروین، کە کتێبەکەی پێنووسیوە، زمانی ئینگلیزی ڤیکتۆریانییە، زمانی نووسینی تۆێژێکی دەرباری باڵای کۆمەڵگای ئەو سەردەمەیە، کە لەگەڵ زمانی ئینگلیزی ئێستادا جیاوازی زۆر هەیە، هەتا بۆ ئینگلیزیزمانێک ئاسان نییە. ئینجا بۆ وەرگێڕانیشی پێویستی بە تێگەیشتنێکی تەواو هەیە، لەم پەیوەندەدا زانینی زمانێکی ئەوروپی تر، کە هەموو بوارەکانی زانستی پێنووسراوە، پێویستییەکە کە ناکرێت چاوی لێبپۆشرێت. من زمانی سویدی دەزانم، ئەمە یارمەتیدەرێکی لەبننەهاتووە بۆ تێگەیشتنی تێکستە هەرە سەختەکانی ئەو کتێبە.
پرسیار: گرفتی وەرگێڕانی کتێبێکی وەها زانستی بۆ سەر زمانی کوردی لە چیدا دەبینیتەوە؟
نوری کەریم: زێتر لە 155 ساڵ بەسەر دەرچوونی ‘ڕەچەڵەکی چەشن’دا تێپەڕیوە، کەچی هێشتا هەر زۆر زووە بۆ زمانی کوردی کە بتوانێت خۆی لە قەرەی وەرگێڕانی کتێبێکی وەها بدات. وەرگێڕان لە زمانێکەوە بۆ زمانێکی تر، بەشێوەیەک لە شێوەکان بەواتای بەراوردکردنی دوو زمانەکەیە، بەڵام دوو شت شایەنی بەراوردکردنن کە لەیەکەوە نزیک بن. بەداخەوە کە دەچیتە پای وەرگێڕانی کتێبێکی وەها زانستی، ئەوسا بەتەواوی دەزانیت، کە زمانی کوردی چەند بێخاوەنە، چەند لە کاروانی پێشکەوتنی زانستی لەدوایە، هەتا ئەوەشی کە بۆی کراوە زۆر پڕ کەموکورتین. بۆ نموونە، تەواوی ئەو فەرهەنگانەی کە بۆ بوارە زانستییەکان نووسراون و بە چاپ گەیەنراون، دەکرێت تا ئاستی خوێندنی ناوەندی و ئامادەیی وەڵامدەرەوە بێت، بەڵام زۆر ئاستەمە بە پشتبەستن بەم فرهەنگانە دەستبدەیتە وەرگێڕانی کتێبێکی وەها زانستی. گرفتەکە لەوە دایە، کە زمانی کوردی نەکراوە بە زمانێکی زانستی، لە کۆمەڵگاکەماندا هیچ هەوڵێک بەدی ناکرێت، کە ڕۆژێک لە ڕۆژان زانست جەماوەری بکرێتەوە، تا هەموو کەس بتوانێت لە هەر بوارێکی زانستیدا، ئەوەی هەیە بە زمانی کوردی بیخوێنێتەوە.
ئەوەندەی دەگەڕێتەوە بە باری زاراوەزانی وەرگێڕانی ئەم کتێبە، هەوڵدەدەم لە ڕێگای وشەداهێنان بۆ زاراوە بناغەیییەکان و پەڕاوێزنووسینەوە، واتاکان بگەیەنم. ئەوەندەی دەگەڕێتەوە بەناوی ئەو ڕووەک و ئاژەڵانە کە بۆ ئێمە نائاشنان، کە زۆربەیان دەگرێتەوە، بە ئینگلیز و عەربیش نووسیمن، بۆئەوەی ئەگەر خوێنەر ویستی، بەدوایاندا بگەڕێت. ئەگەر ئەم کارانە نەکەم، دەبێت دەست لە وەرگێڕانی هەڵگرم. بێهـۆ نییە، زمانی کوردی لەو زمانە هەرە دەگمەنانەیە کە تاکو ئێستا ئەم کتێبەی بۆ وەرنەگێڕدراوە.
پرسیار: گەورەترین ئاستەنگی وەرگێڕانی کتێب تا دەگات بە دەستی خوێنەر بەشێوەیەکی گشتی لە چیدایە؟
نوری کەریم: بەپێی ئەزمونی ئەو کتێبانەی کە وەرمگێڕاون و بە چاپم گەیاندون، گەورەترین ئاستەنگ بێمەیلی دامودەزگا پەیوەندیدارە حوکمییەکانە بەرامبەر بە کاری ڕۆشنبیری. دەچیت بۆ لای هەر دامودەزگایەک، چ حکومی بێت یان ناحکومی، ڕێنووسێکی زمانی کوردی تایبەت بە خۆی هەیە. زێتر لە سەدە و نیوێک بەسەر ڕۆژی مێژووییی بیست و پێنجی تشرینی دووەمی ساڵی 1859دا تێدەپەڕێت، ئەو ڕۆژەی کە لە کازێوەی بەرەبەیاندا ‘ڕەچەڵەکی چەشن’یان بە سەر کتێبفرۆشەکانی شاری لەندەندا دابەش کرد و بۆ ئێوارێکەی یەک دانەی لێنەمایەوە. ڕۆشنبیران و خەڵک وەڵامێکی ددانشکێنیان دایەوە بە دەرباری بنەماڵەی دەسەڵاتدار. لەپاش یەک سەدە و نیو، لەوە دەچێت هێشتا هەر زۆر زوو بێت، ئەو چاوەڕوانییەمان هەبێت لە ڕۆشنبیرانمان کە ئەوەندە ڕۆشنبیر بن و لە خەڵکەکەمان کە ئەوەندە تینوی زانست بن. ئەم ئاستەنگە ئاستەنگێکی کوشندەیە، ڕوو لە هەر کۆمەڵگایەک بکات، بەرەو داڕمانی دەبات.
کتێبێک بۆ پێشوازیکردن لە ژاک لاکان … هەندرێن
ناساندنی تیۆریی دەروونشیکاریی لاکان بۆ خوێنەری نائاشنای کورد بە بەرهەم و پاشخانی هزری ئەو، کارێکی ئاسان نییە، چونکە وەک دەزانرێت، هێشتا لە ناوەندی رۆشنبیریی و ئەکادیمیی کوردستاندا نەک هەر بەرهەمەکانی لاکان خۆی نائاشنان، بەڵکە پاشخانی ئەو رۆژگارە کولتوورییەی فەڕەنسا و رۆژئاواش کە لاکان و دەروونشیکاریی تێیدا سەریانهەڵدا، بە پووختی بە زمانی کوردیی نەخوێنراونەتەوە.
کاتێک لە حەفتایەکانی سەتەی رابردوو لە زانستگەدا بابەتەکانی وەک مێژووی ئەدەب و مێژووی هونەر کران بە زانستی ئەدەب و زانستی هونەر، بابەتی تیۆریش بایەخدارتر بوو. هەروەک لە حەفتایەکانیشدا مارکسیزم وەک تیۆرییەکی باڵا سەیر دەکرا. لە هەشتایەکانیشدا کە مارکسیزم وەک تیۆرییەکی بەسەرچوو دەبینرا، دەروونشیکاریی وەک تیۆرییەکی سەرنجڕاکێش ئەو بوارە چۆلەی مارکسیزمی گرتەوە. بەمجۆرە لە پاڵ فرۆیددا ژاک لاکان بوو بە بایەخدارترین سەرچاوەی تێۆریی.
بە هەڕمێنبوونی روانگەکانی لاکان لەو دۆخەدا، بۆ پەیوەندی لاکان بە بونیادخوازیی و لیوس ئالتۆسێری مارکسیی و کلاود لیڤی شتراوسەوە هەبوو. هاوکاتیش دەروونشیکاری، بە رێگەی قوتابخانەی فرانکفۆرتەوە، جۆرە مۆدێلێکی لە مارکسیزم و دەروونشیکاری دروستکرد. لاکان سێ لایەنی باشی هەبوو: خوێندنەوەی نووسینەکانی سەخت بوون، بۆیە خوێندنەوەی بابەتەکانی رۆشنبیرییەکی باشی گەرەک بوو. جەختکردنەوەی ئەو لەسەر زمان و بایەخی سیمبوول، کە دیارە ئەمەش بۆ رووناکبیران جێگەی سەرنج بوو. دواجاریش تێزەکانی ئەو هێدی هێدی بوو بە دەروازەیەک بۆ چەمکی “مەیل”، “ئەویتر” و … تاد، کە پاشان ئەو چەمکانە لای فەیلەسووفانی فەڕەنسیی وەک ژیل دۆلوز، لیۆتار و … ئەوانی دیکە، بوون بە سەرچاوەی تیۆرییەکانیان.
هەڵبەت ژاک لاکان ئەو دەروونناسەیە کە هەڵگری گەلێک خوێندنەوەی تیۆرییە، بەڵام ئەوەی جێگەی سەرنجە، ئەو شێوازە زمانییەی لاکانە لە تێگەیشتنی جیهان. لاکان وەک زمانێک لە جیهان دەپەیڤێت. بە رای لاکان، ئێمە هەر لەگەڵ لە لەدایکبوونمانەوە، لەناو راڕەوی زماندا جێنشینین، ئەمەش مانای وایە کە ئەوە ئێمە نین کە زمان دادەهێنین، بەڵکە ئەوە زمانە ئێمە دادەهێنێت.
وەک لاکان دەیگوت، مرۆڤ وا دەزانێت کە ئێمە خۆمان فێری ئاخافتن دەکەین و بڕیاریش لەسەر ئەوە دەدەین کە چۆن قسە بکەین و چیش بڵێین. لێ راستییەکەی ئەوە زمانە کە رێنیشاندەرەی بەها، هزر و نەریتەکانمان دەکات، کە ئێمەش بە گوێرەی ئەو دۆخەی کە تێیدا لە دایکبووین، لەگەڵ خۆماندا دەیانهێنینە ژیانمانەوە.
تێگەیشتنی ئەو بۆ زمان بەوە دەناسرێتەوە کە “نائاگایی وەک زمان بونیاتنراوە”.
بۆیە لاکان هەمیشە بەرەو زمان دەگەڕێتەوە. وەک دەروونشیکارێک هەمیشە چەمکی ئەوانیدیکەی وەردەگرت و مانای خۆیشی بەو چەمکانە دەبەخشی.
کاتێک لاکان لە ئەمەریکادا سێمینارێکی هاوبەشی لەگەڵ نوام چۆمسکی پێشکەش کرد، لەوێدا لاکان گوتی، من بە مێشکم بیرم نەکردەوە، بەڵکە بە پێیەکانم، کە ئەو قسەیەی لاکان وای لە ئەمەریکییەکان کرد کە وەک شێت سەیری بکەن.
خوێنەر دەتوانێت ئەو دیدەی لاکان بۆ زمان لە بەشێکی ئەم کتێبەدا بخوێنێتەوە، کە لەوێدا لاکان بە رێگەی سۆسێر، یاکۆبسۆن، بونیادخوازیی، “نامەی دزراوی” ئالان پۆ و … تاد، بە وردی ئەو تێگەیشتنەی خۆی بۆ زمان شیدەکاتەوە.
لاکان، وەک هەر نووسەر و رووناکبیرەکانی تری فەڕەنسیی، کاتێک لە پاریس لە حەفتایەکاندا سێمینارەکانی پێشکەش دەکرد، هەموو چین و توێژەکان، لە خوێندکارەوە بیگرە تا دەگاتە رووناکبیرە ناسراوە فەڕەنسییەکان، گوێیان بۆ دەگرت.
بەمجۆرە لاکان بە رێگەی ئەو سێمینارە ناسراوانەوە ناوەندی رۆشنبیریی فەڕەنسیی تەنییوە، دواجار توانی زۆرێک لە رووناکبیرەکانی پاریس لە دەوری خۆیەوە کۆبکاتەوە، بەمەش تێگەیشتنێکی تایبەت بە خۆی لە دەروونشیکاریی کە بە “ئۆبژەی نێردراو” ناودرێکرد، بسازێنێت.
تیۆرییەکانی لاکان هەڵگری جۆرێک لە بزێوی، شیعریی و هاوکاتیش لاساریین ، بۆیە تێگەیشتن لێیان ئاسان نییە.
لاکان هەر تەنێ نووسەر و دەروونناسێکی ناسراوی شەست و حەفتایەکانی فەڕەنسیی نەبوو، بەڵکە لە نەخۆشخانەی دەروونیی ” Sainte Anne”، دکتۆرێکی دروونشیکاریش بوو.
هەر بۆیە رەنگە بە هۆی ئاڵۆزی زمانەکەیەوە بێت، کە لاکان دوای ماوەیەکی زۆر توانی لە دەرەوەی فەڕەنسادا ناسراو بێت، بەڵام لە هەشتا و نەوەتەکانی سەتەی بیستدا بوو بە جێگەی سەرنجی رووناکبیرانی رۆژئاوا. بەمجۆرە زوو لە ناوەندی رووناکبیراندا کاریگەری سازاند. ئەوەتا لە کوردستاندا لاکان نەک هەر لە بەشی دەروونناسی زانستگەکاندا ناخوێنرێت، بەڵکە قوتابیانی دەروونناسیش تاک و تەرا نەبێت نایناسن، بەڵام لەو یەک دوو ساڵەدا تەنێ چەند نووسەرێکی کورد نەبێ قسەیان لەسەر کردووە، ئەو چەند نووسەر و خوێنەرەش راستەخۆ لاکانیان نەناسی، بەڵکە بە هۆی کاریگەری فەیلەسووفی بەلکانی، ژیژاک بوو.
هەر بۆیە لێرەوە ئەوم کارەی غەریبە حوسێن، کە دەرچووی بەشی دەروونناسی زانستگەی سۆرانە، جێگەی دەست خۆشییە.
ئەو کتێبە وەرگێڕدراوەی خاتووو غەریبە، وەک دەروازەیەکی بەسوود بۆ تێگەیشتن لە دەروونناسیی لاکان، دەکرێت ببێت بە سەرچاوەیەک بۆ نووسەر و دەروونناسانی کورد.
وەرگێڕبە هۆی ئەوەی هەم دەرچووی دەروونناسین و هەمیش بە زانینەوە کاری لەگەڵ ئەم کتێبەدا کردووە، بۆیە وێڕای زمانێکی روون و چاکی وەرگێڕانەکە، پەراوێز و روونکردنەوەی چەمک و ناوەکانانی ناو کتێبەکەش، هاوکارییەکی باشی زمانی ئاڵۆزی تیۆرییەکانی لاکانی کردووە کە خوێنەر بتوانێت، وێڕای تێگەیشتن لە جیهانی لاکان، چێژ لە ئاڵۆزییەکانیش وەربگرێت.
عوزێر، وەهاب نیە، عەزیزە ! مستەفا، هاشم نیە، فەرەجە … عومەر محەمەد
ڕستکردنەوەیەک دەربارەی شێواندنی ناوی دەربازبوانی کۆمەڵکوژی ئەنفال
لەکتێبەکەیدا جینۆسایدی گەلی کورد(پشکنین، ئامارو زانیاری، دیکۆمێنت) تەها سلێمان کەوتووەتە هەڵەی زۆر زەقەوە، ئەم کورتە نوسینەم , تەنها راستکردنەوەی ئەو بەشەی کتێبەکەیەتی .
گەڕانەوە لە گۆڕە بەکۆمەڵەکانەوە، تایتڵی پێشەکی و دەروازەی ئەو بەشەیە، کە بۆ دەربازبوانی گۆڕی بەکۆمەڵ نوسیوێتی، بەڵام چۆن پێشەکی و نوسینێک ؟! نەک هەر دۆسێکانیان بەڵکو ناوەکانیشیانی شێواندەوەو هەموویانی تێکەڵ کردوون، ناوی خوازراوی ئەم دەربازبووی بردووە بۆ ئەو دەربازبوو، ناوی باوکی دەربازبوویەکی کردووەتە ناوی دەربازبووەکە، ناوی راستەقینەی دەربازبوویەکی کردووەتە ناوی خوازراوی دەربازبوویەکی تر، ناوی دوانیانی هەر نەبردووەو فەرامۆشی کردوون .
زەقترین هەڵەکانی بریتین لەمانەی خوارەوە :
1. عوزێر ناوی ڕاستەقینەی (عەزیز وەهاب محەمەد سڵێمان)ە بەڵام لە کتێبەکەی مێدیل ئێست ۆچدا، یوست هێڵتەرمان لەبەر سەلامەتی و ئاسایشی ژیانی، بەسەرهاتەکەی بەناوی خوازراو بڵاوکراوەتەوەو ناوی (عوزێر) بۆ داناوە. بۆیە لەکتێبەکەیاندا (جینۆساید لەعێراق و پەلاماری ئەنفال بۆسەرکورد) ئاوا نوسراوە (بەسەرهاتی عوزێر). عارف قوربانیش بەهەمان ناو دیدارەکەی لەگەڵ عوزێردا کردووەو لەکتێبێکدا چاپ و بڵاوی کردووەتەوە. بۆخۆشم هەرچیم لەبارەوە نوسیبێ هەربەناوی (عوزێر) ناویم هێناوەو لەبەر ئەوە ناوی راستەقینەیم فەرامۆش کردووە. لەمێژە (عوزێر) بووەتە ناوێکی سومبلی و ناسراوی ناوکۆمەڵگەی کوردی، بۆیە هیچ ڕەوا نیە کەسانێک لەبارەی ئەنفالەوە بنوسن و ناوی کەسایەتیە رەمزییەکانی دۆسێی ئەنفال نەناسن، یان لەبارەیانەوە بنوسن و نەک دۆسێکانیان بەڵکو ناویان تێکەڵ بکەن و لێکیان جیا نەکەنەوە، کەچی بەداخەوە کاک تەها سلێمان، ناوی رەمزی و راستەقینەی عوزێری فەرامۆش کردووەو بە (وەهاب) ناوی هێناوە، ئاخر سەلامەت بیت (وەهاب) ناوی باوکێتی نەک هی خۆی ! بەو شێوەیە سەردێری بەسەرهاتەکەی کردووە بە (وەهاب محەمەد سلێمان) (عوزێر) . یەکێک شارەزا نەبێت عوزێرو وەهابی بۆلێک جیاناکرێتەوە .
2. محەمە عەلی ئەحمەد ناسراوە بەحەمە عەلی عالیان، لە کتێبەکەی میدڵ ئێست ۆچدا لەبەر سەلامەتی ژیانی ناوی (محەمەد) بۆ داناوە (بەسەرهاتی محەمەد) بەش بەحاڵی خۆم هەمیشە بەناوی حەمە عەلی عالیان لەبارەیەوە نوسیومە . کەچی کاک تەها شێواندویەتی و ناوی (هاشم) بەناوی خوازراوی حەمە عەلی عالیان زانیوە. ئەم بەدحاڵی بوونە لەکاتێکدایە کە (هاشم) ناوی ڕاستەقینەی خۆیەتی نەک خوازراو! سەیر لەوەدایە (هاشم محەمەد رەشید) دەربازبوی کۆمەڵکوژی گوندی کورێمێ یە و لەکتێبەکەی میدل ئیست ۆچدا هەر باس نەکراوە، نەبە ناوی خوازراو نەبە ناوی راستی خۆی ناوی نەهاتووە.
3. فەرەج محەمەد یاخود فەرەجی تۆپخانە لە کتێبەکەی مێدڵ ئێست ۆچدا بە (مستەفا) ناوی هاتووە، کەچی کاک تەها سڵێمان هەستی پێنەکردووە، بۆیە ناوە خوازراوەکەی بۆ دانەناوە.
4. هاشم محەمەد رەشید (مستەفا) نیە بەڵکو ناوی ڕاستەقینەی خۆیەتی (هاشم محەمەد ڕەشید) منیش دیدارەکەم لەگەڵ هاشمدا لەکتێبێکدا بەناوی (هاشم) بڵاوکردووەتەوە، بەکاک تەهای بەرێز دەڵێم مستەفا کاک فەرەجە. کە ناسراوە بەفەرەجی تۆپخانە.
5. ئەنوەر تەیارە لە دایکبوی (١٩٥٤)ە نەک ١٩٤٥، ناوی گوندەکەشی چەم سورخاوە نەک (چەمی سورخای) .
ئەمانە کۆمەڵێک هەڵەی زەقن لەو بەشەی کتێبەکەیدا کە پێمباش بوو ڕاستیان بکەمەوە، سەیر لەوەدایە کۆی ئەم زانیاریانەی لەژمارە (٨)ی گۆڤاری ئەنفالستان وەرگرتووە بەبێ ئەوەی ئاماژە بەسەرچاوەکەی بکات، وتا لاپەرە (٨٥ هەتا ١٠٦) کە دەکاتە (٢٠) لاپەرەی کتێبەکەی هەمووی لە گۆڤاری ئەنفالستان وەرگیراوە کە بۆ دەربازبوانی گۆرە بەکۆمەڵەکانم ئەنجامداوە، هەموو جیاوازیەکەی نێوان ئەم بەشەی کتێبەکەی کاک تەها سلێمان لەگەڵ ئەوەی لەئەنفالستاندا بڵاوکراوەتەوە تەنها ئەو کەمە دەستکاریانەیە کە هەڵەی تێداکردوون و لەسەرەوە راستمکردنەوە. بڕوانە (جینۆسایدی گەلی کورد – پشکنین.. ئامارو زانیاری.. دیکۆمێنت.
بەڵام نازانم بۆچی ناوی چوار لە دەربازبوانی گۆڕی بەکۆمەڵی هەڵاواردووەو ناوی هیچ کامیان (ئەبابەکرعەلی و سدقی عەبدلقادرو فەتاح عەبدولقادرو بەنگین مستەفا)ی نەهێناوە ؟
کۆبوونهوهی ئهستانه درێژهی پێشڕهویهکانی روسیایه لهسوریا … نوری بهشیر
رۆژهکانی 23و24 کانونی دووهم، نوێنهری دهوڵهتی سوریا و ئۆپۆزسیۆن بهسهر پهرشتی سێ لایهنی ” روسیا، تورکیا و ئێران” لهشاری ئهستانهی کازاغستان کۆبوونهوه بۆ گفتوگۆ لهسهر دریژهی وهستانی جهنگ که لهکۆتایی کانوون یهکهمی ساڵی پارهوه دهستی پێکردووه.
ئهم کۆبوونهوهیه بهسهرپهرشتی و تهرحی روسیا کراوه، ئهگهرچی ناوی سهرپهرشتی سێ لایهنهوه دهبرێته ڕێوه، بهڵام پایهی ئهساسی روسیایه، ههروهک چۆن بهسهرپهرشتی و پێشڕهوی و هێزی ئاسمانی و زهوی روسیا شاری حهڵهب بهتهواوی گهڕێنرایهوه ژێر دهسهڵاتی بهشار ئهسهد، کهبهدوای سهرکهوتنی روسیا لهئۆکرانیادا لهبهرامبهر ئهمریکاو هاوپهیمانهکانیدا، حهڵهب دووهمین سهرکهوتنیهتی و بۆ ئهمهش هاوپهیمانیهکی ناوچهیی و جیهانی لهدهوری خۆی وهک تهوازنی هێز کۆدهکاتهوه، وه دهرکهوتن و قوڵبونهوهو بهرزبونهوهی کێشهکانی ناو باڵهکانی ئیمپریالیزمی جیهان و دهرکهوتنی وهک قوتبی مخالف لهبهرژهوهندی جیاواز بۆ بهشی زیاتر لهئاستی جیهان و ناوچهکهدا، بهتایبهت رۆژههڵاتی ناوهڕاست که ئێستا ناوچهیهکی ناجێگیرو پڕکێشهیه، کهلهبهرامبهریدا دهبێت دهورهیهکی تازه دهست پێبکهن بهتایبهت بهدوای گۆڕینی تهوازنی هێزو پێشڕهویهکانی روسیا لهسوریادا.
ئهم کۆبونهوهیهی ئهستانه، زۆربهی لایهنهکانی بهشداربوو له؛ روسیا، تورکیا، ئێران، کازاغستان، نوێنهری بهشار ئهسهد ههتا ستیڤان دیمستۆرا نێردەی نەتەوەیەكگرتووەكان و باڵیۆزی ئەمریكا لە كازاغستان کهبەشداربوون، بهئهرێ وهسفی کۆبوونهوهکه دهکهن، وه ههرسێ لایهنی ” روسیا، تورکیا و ئێران” سهرپهرشتی ئیدامهی شهڕ وهستانهکه دهکهن. وه قهراره ههینی داهاتوو ژماریهکی زیاتر له ئۆپۆزسیۆن له روسیا لهگهڵ سهرانی روسیا دا ههر بۆ گفتوگۆ لهسهر درێژهی شهڕ وهستان و پڕۆژهیهک کهروسیا خستویهتیه بهردهم بۆ چارهسهری وهزعی سوریا قسهی زیاتر و ئامادهیی زیاتر بکهن بۆ کۆبونهوهی تری ئهستانهو ههروهها قهراره له شوباتی مانگی داهاتوشدا له جنێف کۆبوونهوه بکرێت لهسهری. ئەلكساندەر لاڤرینتیڤی سەرۆكی شاندی رووسیا لهدووهم رۆژی کۆبوونهوهکهدا تاکیدی لهوه کردهوه که چاوهڕوانی وهڵامی لایهنهکانی ئۆپۆزسیۆن دهکهن بۆ کۆبوونهوه لهروسیا و بهشداری ههرچی زیاتری ژمارهیهکی زۆرتری ئۆپۆزسیۆن.
لهم کۆبونهوهیهی ئهستانهدا دهرکهوت، بهجیا لهبهشداری نوینهرانی بهشارو ئۆپۆزسیۆن و وهزیری دهرهوهی کازاغستان و نێردەی نەتەوەیەكگرتووەكان و باڵیۆزی ئەمریكاو ههروهها بهسهرپهرشتیاری روسیاو تورکیا و ئێران، بهڵام دهوری سهرهکی روسیاو بهرنامهیهک کهروسیا دایناوه بۆ سوریا ههموویانی لهدهوری کۆ کردۆتهوه، بهڵام ئهمه یهکهم کۆبونهوه نابێت و لهقسهوباسهکان و تاکیدی دیمستۆرا دهردهکهوێت کهمهسهلهی کۆبونهوهی تری جنێف گرنگه بۆ بردنه پێشهوهی پرۆسهی گفتوگۆکهو ریکهوتنی زیاتر. بهو دهلیله کۆبوونهوهی تری جنێف گرنگه که ژمارهیهکی زۆر لایهنی تر لهئۆپۆزسیۆن و وڵاتانی ناوچهکه لهچهشنی سعودیهو قهتهر و ههتا وڵاتانی غهربی و خودی ئهمریکا، که لایهن گهلێکی ترن لهدهخالهتیان لهههلومهرجی سوریا و کۆبونهوهکانی جنێفی پێشوودا بوون و لهم کۆبونهوهی ئهستانهدا نهبوون، زهروره بۆ بردنه پێشهوهی ئهو پرۆسهیهی که روسیا و تورکیا و ئێران دهستیان پێکردوه بهشدار بن و کهتا ئیستا روسیا قسهیهکی پێچهوانهی لهسهر ئهمه نیه.
ئهوهی بهرچاوه، بهدوای گرتنهوهی حهڵهبهوه، دهوری ئهمریکا لهسوریادا، جگه لهناوچه کوردیهکان، روو لهپاشهکشهو داشکانهو روسیا روو لهسهره، کهئهم کۆبوونهوهیهی ئهستانه تاکید لهوه دهکاتهوه. لهبهرامبهردا ئهمریکا کاردانهوهکانی زیاتر لهعێراق چڕ کردۆتهوه، لهرێگای دهوڵهتی مهرکهزی و گرتنهوهی موسڵ و کار لهگهڵ ناوچه کوردیهکانی ژێر دهسهڵاتی حکومهتی ههرێمداو قهراره کهسهفارهتێکی گهورهی لێبکاتهوه. بهڵام ئهوهی دهردهکهوێت کهمهسهلهی سوریا کهله 2011 وه دهست پێکردوهو زیاتر له 11 ملیۆن ئاوارهو نزیکهی 400 ههزار کوژراو کاولکردنی ئهو کۆمهڵگایه، بووته پهڵهیهکی شهرمهزاری بهنیوچهوانی ههموو دهوڵهتانی سهرمایهداری جیهانی و بهتایبهت ئهمریکاو هاوپهیمانه غهربی و ناوچهییهکانهوه، وه بنهبهستیان لهرێگاچاره بۆ سوریا بهتایبهت ئهمریکا، ئهمه بهزهرور ئهیسهپێنێ بهرسهر ئهمریکاو روسیا و ههتا وڵاتانی ناوچهکهش کهههریهکهیان له گێژاوێکی ئهزمهی ههمهلایهنهدان، کهرێگایهک بۆ کۆتایی هێنان بهو ههلومهرجه بدۆزنهوه.
بهڵام بهههردهرهجهیهک و بهههر سیاسهتێکی سهرمایهداری و بۆرژوزایانهوهش بێت، وهستانی بهڵای ئهو جهنگهی بهرێیان خست و دایانسهپاند بهسهر سهری خهڵکی سوریادا، بۆ ههموو خهڵكی سوریا و ناوچهکهش بهسوده، ههتا خهڵکی سوریا لهههلومهرجێکی ئارمدا باشتر دهتوانن بیربکهنهوهو رێگای گونجاو بۆ ژیانێکی باشتر ببیننهوه وهک لهو جهههنمهی کهئێستا تێیدا ژیان بهسهر دهبهن، کههیچ روخسارێکی کۆمهڵگایهکی مهدهنی پێوه نهماوه، هیچ ئیرادهیهکیان بۆ ئینسانهکان نههێشتۆتهوه تا بیربکاتهوهو هێزی خۆی رێکخراو بکات، وه دهنگێ دهربێت و بهرنامهیان بۆ ئایندهیان ههبێت.
25/1/2017
شەڕی ئاوو..! ئامدەکردنی : ڕۆشنا ڕەزا
ئاو یەكێكە لەگرنگترین هۆكاری مانەوەی ژیان لەسەر گۆی زەوی, هاوكات یەكێكە لەگرنگترین ئەو باسانەی كە كاریگەری زۆریان لەسەر ئاسایشی نەتەوەیی هەر دەوڵەتێك هەیە. ئەمە جگە لەوەی ئاو پێكهاتەیەكی گرنگە لەپێكهاتەی زیندەوەراندا, بەجۆرێك (75%)ی جەستەی مرۆڤ و (90%)ی جەستەی گیانداران لەئاو پێكهاتووە، هاوكات ئاو زیاتر لە (70%)ی گۆی زەوی دادەپۆشێت.
ئاوجێگرەوەینییەلەگەڵ ئەوەشدا، بەڕێژەی (97%)ی ئاو لەئۆقیانوسەكاندایە، كە بۆ خواردنەوەو كشتوكاڵو بەكارهێنان دەست نادات، تەنها رێژەی (3%)ی ئاوی جیهان بۆ خواردنەوە بەكاردەهێنرێت. بەوتەی پسپۆڕانی بواری ئاوی سەرزەوی، چاوەڕوان دەكرێت لەدواڕۆژدا شەڕی وڵاتان لەسەر ئاو بێتو بەهۆیەوە جەنگی جیهانی لەسەر ئاو رووبدات، چونكە ئاو وەك یەكێك لەگرفتەكانی جیهان دەركەوتووە، وەك چۆن نەوت بەشێوەی ناڕێك دابەش بووە، ئاویش بەهەمان شێوە.
پسپۆڕەكان ئاماژە بەوە دەكەن، ئەگەر نەوت وەك وزە جێگرەوەی هەبێ لەبابەتی وزەی خۆرو وزەی ئەتۆمی، ئەوا ئاو وەك كەرەسەیەكی پێویست بۆ بەردەوامی ژیان، هیچ جێگرەوەیەكی نییە.
ئەمە لەكاتێكدا رێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان هۆشداریاندا لەكەمبوونەوەی ئاوی سەرگۆی زەویو رایانگەیاند، ئەو بڕە ئاوە شیرینەی كە هەیە لەداهاتوودا بەشی دانیشتووانی سەر زەوی ناكات.
بەپێی دوایین ئامارەكان، ئێستا ژمارەی دانیشتووانی گۆی زەوی بەحەوت ملیار كەس دەخەمڵێنرێتو بەپێی پێشبینییەكان بۆ ساڵی (2050) ئەم رێژەیە بەرزدەبێتەوە بۆ (9.3) ملیار كەس، ئەو زیادبوونەش بەتێكڕای (90) ملیۆن مرۆڤ لەساڵێكدا، كە هەر تاكێك ئەگەر لەساڵێكدا پێویستی بە(1000)م3 ئاو هەبێت، كەواتە بۆ ئەو (90) ملیۆن كەسە داخوازی لەسەر ئاو ساڵانە بڕی (90) ملیار م3 زیاد دەكات كە ئەم بڕەش یەكسانە بەبڕی ئاوی هەموو رووباری نیل لەساڵێكدا.
ئاوی كوردستان لەمەترسیدایە
هاوكات بەپێی توێژینەوەیەك كە بەناونیشانی سەرچاوەكانی ئاوی كوردستان كە لەلایەن ئەنیستتیوتی نارین بۆ توێژینەوەو بڵاوكردنەوە بڵاوكراوەتەوە، ئاوی كوردستان لەژێر هەڕەشەدایە، ئەگەرچی هێشتا نەگەیشتۆتە ئاستێكی مەترسیدار ئەگەر پلانی پێشوەخت بۆ رووبەڕوو بوونەوەی ئەو كێشەیە نەبێت، ئەوا قەیرانی كەم ئاوی كوردستان دەگرێتەوە. هاوكات لەكوردستاندا پێنج رووباری سەرەكی هەن، كە بڕی ساڵانەی كۆكردنەوەی ئاویان (29.77) ملیار مەتر سێجایە. ئەوانیش (رووباری خابوور كە ساڵانە نزیكەی 1.6 ملیار مەتر سێجایە، زێی گەورە كە ساڵانە 14 ملیارو 32 مەتر سێجایە، زێی بچووك كە ساڵانەی 7.2 ملیار مەتر سێجایە، رووباری سیروان كە ساڵانەی 5.86 ملیار مەتر سێجایە، ئاوە سپی كە ساڵانەی 0.79 ملیار مەتر سێجایە) ئاو گل دەدەنەوە.
دیجلەو فوراتو نیلو ململانێی سیاسی
د.دیار عەلی محەمەد پسپۆڕی هایدرۆلۆجیكو سەرۆكی بەشی جیۆلۆجی دەڵێت:»زیادەڕۆیی لەبەكارهێنانی سەرچاوەكانی ئاودا دەكرێتو تائێستا یاسا نەیتوانیوە ئەمە كۆنترۆڵ بكات، هاوكات تائێستا نەتوانراوە لەلایەن پۆلیسی دارستانەوە كەنار ئاوەكان لەپیسبوونی ئاو بپارێزێت، نەك هەر لەناو كوردستاندا، بەڵكو لەوڵاتانی دەوروبەریش چەندین كارگە لەسەر سەرچاوەكانی ئاوی كوردستان دانراونو پاشماوەی ئەو كارگانە تێكەڵ بەئاوەكە دەبن».
ئەو پسپۆڕە باسی لەوەكرد، پێشبینی دەكرێت بەهۆی ئاوەوە لەسەدەی بیستو یەكدا جەنگ هەڵبگیرسێت، زۆر هۆكاری تریش بۆ جەنگ هەن هەر لەهۆكارەكانی قەیرانی خۆراكەوە تاقەیرانی وزە، چونكە لەبیست ساڵی داهاتوودا رەنگە كەمی ئاو ببێتە هۆكارێكی سەرەكی بۆ كەوتنەوەی پشێوی سیاسیو كۆمەڵایەتی لەڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، چونكە بەشی تاكە كەسی ئاو لەم ناوچەیەدا بەراورد بەساڵانی هەشتاكانی سەدەی رابردوو ساڵانە (50% – 70%) كەمی كردووە، چونكە ئاو بۆتە ململانێی نێوان وڵاتانی دراوسێو قەیرانی سیاسی بەدوای خۆیدا هێناوەو چەندین وڵات بەهۆی ئاوەوە بەیەكەوە دەبەستێتەوە ئەوانیش دیجلەو فورات لەنێوان عیراقو سوریاو ئێران، رووباری نیل كە چەندین وڵات بەیەكەوە دەبەستێتەوە لەئێستادا ململانێ دروست بووەو كێشە لەنێوان وڵاتان بەهۆی كەم بوونەوەو گرتنەوەو دروستكردنی بەنداو هاتۆتە ئاراوە.
بەفیڕۆدانی ئاو
د.دیار عەلی ئاماژەی بەوەشدا، بەهۆی گۆڕانكارییەكانی كەشو هەواوە، ئاوی سازگار كەمی كردووە بەتایبەتی لەكوردستان كە چەندین كارێزو كانی وشكیان كردووە، ئەوەش مەترسی دەبێت بۆ داهاتوو كە پێویستە هاووڵاتیان بەشێوەیەكی تەندروست مامەڵە لەگەڵ ئاودا بكەنو بەفیرۆی نەدەن، چونكە لەزۆرێك لەوڵاتان نرخی ئاو نزیك دەبێتەوە لەنرخی سووتەمەنی.
خواست لەسەر ئاوی شیرین زیاد یكردووە
خالید سلێمان نووسەرو رۆژنامەنووس، كە چەندین لێكۆڵێنەوەی لەسەر سەرچاوەكانی ئاو ئەنجامداوە بۆ كوردستانی نوێ وتی:»ژمارەی دانیشتووان لەسەدەی رابردوودا بەڕێژەی سێ ئەوەندەی جاران زیادی كردوە، رێژەی بەكاربردنی ئاو شەش ئەوەندە بەرزبۆتەوە، گەشەی ساڵانەی دانیشتووانیش كە 83 ملیۆن كەسە ساڵانە پێویستی بە 64 ملیار مەتر چوارگۆشە ئاو هەیە، ئەمە لەكاتێكدا لە 97.5%ی ئاوی گۆی زەوی ئاوێكی سوێرە، واتا تەنیا 2.5 %ی ئاوی سازگارە، ئەوەش وایكردووە سێ بەشی ئاوی سازگار بۆ بەرهەمهێنانی بەروبوومی كشتوكاڵیو دابینكردنی خۆراكی جیهانی بەكاربهێنرێت.
ئەو رۆژنامەنووسە باسی لەوەشكرد، لەگەڵ زیادبوونی ژمارەی دانیشتووانی جیهان، داواكاری لەسەر ئاوی سازگارو خاوێن زیاد دەبێت، ئەم زیادبوونەش دۆخێكی مەترسیداری لێدەكەوێتەوە ئەگەربێتو شێوازی بەكارهێنانو مامەڵەكردنمان بەرامبەر ئەم سەرچاوە سروشتییە نەگۆڕین، ئەوا مەترسییەكی گەورە روودەدات.
نەبوونی هۆشیاری بەكارهێنانی ئاو
خالید سلێمان وتیشی:»یەكێك لەو گرفتانەی كە لەكوردستانو عیراقو ناوچەكەدا هەیە، نەبوونی هۆشیاری خەڵكە، كە ئەوەش وایكردووە رۆژانە بڕێكی زۆری ئاو لەلایەن بەكارهێنەرانەوە بەفیڕۆبچێتو كێشە دروست ببێت». ئەو دەڵێت:»بەرزبوونەوەی رێژەی دانیشتووانیش یەكێكی دیكەیە لەو كێشەنە كە دەبێتە هۆی كەم بوونەوەی ئاو، بۆیە پێویستە ئاو بەفیرۆ نەڕوات، پێویستە حكومەتو لایەنە پەیوەندیدارەكان بەرنامەی پتەویان هەبێت بۆ بەكارهێنانی ئاو، كە بەداخەوە تائێستا پرسی ئاو نەكراوە بەپرسێكی رای گشتیو لەڕێگەی هۆشیاری كۆمەڵایەتیو ئاینییەوە رێگە لەبەفیرۆدانی ئاو بگیرێت، چونكە هیچ كەسێك ناتوانێت بەبێ ئاو بژی، كە زۆر شارستانی هەبووە بەهۆی نەبوونی ئاوەوە لەناوچوون».
كوردستان خاوەنی زۆرترین سامانو سەرچاوەی ئاوی شیرینە. بێجگە لەو سەرچاوانەی لەسنوورە شاخاوییەكانی كوردستانی ئێرانەوە دەڕێژنە ئەمدیو، سەدان هەزار كارێزو چۆمی هەیەو هەموویان ئاوی شیرینن.
ئەمەش لەكاتێكدایە كە توێژەرانی نێودەوڵەتیو رێكخراوە ژینگەییەكان هۆشدارییان داوە، تاساڵی ٢٠٢٥ قەیرانی كەمبوونەوەی ئاوو وشكاییهاتنی بەشێكی زۆری سەرچاوەكانی ئاوی شیرین سەر هەڵدەدات لەگشت جیهاندا. هەر بۆیە پێشبینی كرا ئەم سەدەیە، سەدەی ململانێو شەڕبێت بۆ دابینكردنی ئاوی شیرینو لەبایەخی ئەو شەڕەی لە سەد ساڵی رابردوو بۆ نەوت كرا، كەمدەكاتەوە، چونكە دەركەوت نەوتو وزە بەدیلیان هەیە، بەڵام بەدیلی ئاو هەر ئاوەو هیچی تر.
30 بەنداو دروست دەكرێن
چوار رووباری سەرەكی كە بریتین لەزێی گەورە، زێی بچووك، سیروان، ئەڵوەن لەخاكی ئێرانەوە دەڕژێنەوە ناو هەرێمی كوردستانەوە. ئێستا لەسێ پارێزگای ئەم هەرێمە، سێ بەنداوی سەرەكی هەن (دوكان، دەربەندیخان، دهۆك) لەگەڵ هەشت بەنداوی بچووكو 65 ئەستێرك (پۆند) كە لەبەنداو بچووكترەو ئاوی تێدا گل دەدرێتەوە. هەروەها ئێستا پڕۆژەی 30 بەنداوی دیكەی گەورەو بچووك لەلایەن حكومەتی هەرێمی كوردستانەوە لەژێر جێبەجێكرندان.
بەنداوی دەربەندیخانو دوكان لەپارێزگای سلێمانی، توانای دابینكردنی ئاوی شیرنیان هەیە بۆ رووبەرێكی زۆری هەرێمە عەرەبییەكانی عیراق، بۆیە لەهەر ناكۆكییەكی سیاسی نێوان بەغداو هەولێردا، هەرێمی كوردستان دەتوانێ وەكو كارتێكی سیاسی ئەوە بە كاربێنێو تەنگ بە بەغدا هەڵبچنێ. بەپێی راپۆرتێكی سایتی نیقاش هەرچەندە لەهەرێمی كوردستان ئەو هەموو سەرچاوەو كارێزانە هەن، بەڵام شارەزایان دەڵێن سەرباری هەوڵەكان بۆ دروستكردنی بەنداوی تازە، وەكو پێویست كەڵك لەو ئاوە زۆرە وەرنەگیراوە كە لەكوردستان هەیەو ساڵانە ملیاران لیتر ئاو بە فیڕۆ دەچێ.
ئەكرەم ئەحمەد بەڕێوەبەری گشتی بەنداوو كۆگانی ئاوی كوردستان رایگەیاند، ئەو بەنداوانەی كە ئێستا لەهەرێمی كوردستاندا هەن، توانای گلدانەوەی نزیكەی ٥٠٠ ملیۆن مەتر سێجا ئاوییان هەیەو مەترسی هەرە سەرەكی بەردەم ئەو بەنداوانە، دروستكردنی بەنداوە لەوڵاتانی ئێرانو توركیا كە بەشی هەرەزۆری ئاوی كوردستان لەو سەرچاوانەوە دەڕژێن.
وشكبوونی سەرچاوەكانی ئاو
كۆماری ئیسلامی ئێران لەپارێزگاكانی سنەو كرماشان لەكوردستانی ئێران، خەریكی دروستكردنی زیاد لەسێ بەنداوو تونێلی گەورەن، بەتەواوبوونی ئەو بەنداوو تونێلانە، ئاوی كوردستانیش دەكەوێتە بەر مەترسی وشكبوون.
رەحمان خانی بەڕێوەبەری بەنداوی دەربەندیخان هۆشداری ئەوەی داوە، دوای تەواوبوونی ئەو بەنداوانە، سێ لەسەر چواری ئاوی دەریاچەی دەربەندیخان كەم دەكات كە ئەمەیش بڕێكی زۆرە بۆ بەنداوی پڕ بایەخی دەربەندیخان.
كاروان عوسمان ساحێبقران هەڵگری بڕوانامەی ماستەرە لەبواری جیۆلۆجیو ئاوی ژێر زەوی. گەشبینە بەوەی هەرێمی كوردستان لەو مەترسیانەی لەداهاتوو لەسەر ئاو دروست دەبن، زۆر ناكەوێتە بەر مەترسی. چونكە ئەم هەرێمە بۆ خۆی توانای دابینكردنی ئاوی شیرینی هەیەو پێویستی بەوە نییە لەوڵاتانەوە بۆی هاوردە بكرێت.
ساحێبقران وتی: «كوردستان بەگشتی لەتوركیاو ئێرانو عیراقیش، بۆ خۆیان سەرچاوەی گەورەی دابینكردنی ئاوی شیرینن، بەرچاوترین سەرچاوە دیجلەو فوراتە كە ئێستا لەبن دەستی توركیادان. هەرێمی كوردستانیش بۆ خۆی سەدان هەزار سەرچاوەو كانیاوی هەیە كە توانای دابینكردنی بڕێكی زۆر ئاویان هەیە. ئەم هەرێمە وەكو ئیسرائیلو ئوردن نییە تا ئاو هاوردە بكات. بەڵكو دەتوانێ ئاو بۆ بەشێكی زۆری عیراقیش دابین بكات».
مامەڵەكردنی ژیرانە
كاروان وتیشی: «بەڵام گرنگ ئەوەیە بە ژیرانە مامەڵە لەگەڵ ئەو سەرچاوەو كانیاوە زۆرانەدا بكرێتو لەبەنداوو (پۆند)دا كۆ بكرێنەوەو بەسیاسەتێكی ژیرانە كەڵكی لێوەر بگیرێت. ئەگەر حكومەتی هەرێمی كوردستان بەباشی مامەڵە لەگەڵ ئەو سەرچاوانەدا بكات، سبەینێ دەتوانێ بۆ فشاری سیاسی لەگەڵ حكومەتی عیراقدا بەكاریبهێنێ».
ئێستا ئەم هەرێمە خاوەنی ١٢ بەنداوی گەورەو بچووكەو زیاتر لە ٣٠ بەنداوی دیكە لەكاتی جێبەجێكردنو دروستكردندانو تاچەند ساڵی داهاتووش دەبێتە خاوەنی ٤١ بەنداوی جۆربەجۆرو هەروەها ٦٠ ئەستێرك (پۆند) كە لەبەنداو گچكە ترەو ئاوی تێدا گلدەدرێتەوە.
وەك هەندێ لەچاودێران دەڵێن ئەمانە ژمارەو رێژەیەكی باشن بۆ ئەوەی هەرێمی كوردستان لەو شەڕەی پێشبینی دەكرێت لەسەر مسۆگەركردنی ئاو بەرپابێت، بەچەكێكی بەهێزەوە بەرگریی بكات.
دوور ناخایەنێت جەنگی ئاو باوکی جەنگەکان دەبێت، ئەو جەنگە جەنگێکی ئاینی، مەزهەبی، ئایدۆلۆژی، فراوانخوازی(خاک) نابێت، بەڵکو جەنگێکە شەرعیەت لە تێنوێتی وەردەگرێت، ئەو جەنگە هێزەکەی سەد بەرامبەری ئەو هێزە دەبێت کەخوداکان و ئایدۆلۆجیاکان بۆ ڕشتنی خوێنی ئەوانی تر بە جەنگاوەرەکانیان دەیبەخشن.جەنگێک کە تیایدا مرٶڤەکان لەپێناو مانەوەدا شەڕدەکەن بە ویژدانێکی ئاسودەوە، وەک چۆن پڵنگێک ئاسکێک قوت دەدات و هیچ مەسەلەیەکی ئەخلاقیش لەگۆڕێ نییە!چونکە ئەگەر بۆ جەنگەکانی ڕابردوو بەدیلێک هەبوبێت، کە لەسەر بەدەستهنانی خاک یا نەوت بوبێتن، ئەوا شەڕی ئاو، شەڕێکە ڕێگەی دووەمی نییە ،بەنمونە ئەگەر نەوت تەواو ببێت ، ئەوا ئەتوانرێ سود لەسەرچاوەیەکی تر وەربگیرێت، وەک وزەی خۆر،بەڵام کەم بونی ئاو سەرچاوەیەکە بەدیلی نییە .
ئەگەرچی ئاو زیاتر لە ٧٠%ی گۆی زەوی داپۆشیوە، بەڵام٩٧ %ی ئاوی دەریاو زەرێەکانە و بەکەڵکی خواردنەوە نایەت و لە٣ %ی بۆخواردنەوە دەشێ و سازگارە. دیسان ئەم رێژە سازگارەش بەشێوەیەکی یەکسان دابەش نەبوە، بۆیە ئەو وڵاتانەی کە رێژەیەکی کەمئاوی سازگاریان هەیە، دەبێ پارەیەکی زۆر خەرج بکەن بۆ دەستخستنی ئاوی سازگار و پاککردنەوەی لە ئاوی سوێر.
لەئێستادا بە هۆی کەم ئاوی،یان نەبونی ئاوی خاوێن لە هەر دەقیقەیەکدا -٧-کەس دەمرن،بە پێی ئاماری (سندوقی گەشە پێدانی ڕێكخراوی نەتەوەیەکگرتووەکان)،%١٨ی دانیشتوانی جیهان ئاوی خاوێنیان دەست ناکەوێت و پێشبینی دەکەن بۆساڵی(٢٠٢٥)ڕێژەکە بەرزببێتەوە بۆ لەسەدا سی و سێ ،واتە یەک لەسەر سێی دانیشتوانی جیهان.
بۆیە شارەزایان دەڵێن”سەدەی بیست ویەک، سەدەی ئاو دەبێت” و ئاو وەک بزوێنەری جەنگ بەخێرایی جێگای نەوت دەگرێتەوە. ئێستا جیهان لەلێواری جەنگی ئاودایە، وەلێ جەنگی ئاو جەنگێکی پەنهانە و زۆربەی کێشمەکێش و ئاڵۆزییەکان لەنێوان دەوڵەتان پەیوەندی بەدەست بەسەرداگرتی سەرچاوەکانی ئاوەوە هەیە و لەپەنجا ساڵی ڕابردو ٣٠٠ حاڵەتی گرژی لەنێوان دەوڵەتان ڕوویداوە.
لەهەمانکاتدا سەدەی بیست ویەک سەدەی بەنداویشە ، وڵاتان لە پێشبڕکێیەکی مەزندان بۆدەستگرتن بەسەر ئاوی ڕووبارەکاندا و ئەمەش دەبێتە هۆی ڕودانی جەنگی ئاو.
بۆچی دەڵێێن سەدەی دروستکردنی بەنداوەگەورەکان دە بێت؟چونکە ئەو بەنداوانە کە بەرزییان لە ١٥میتر زیاترە تائێستا(٤٠٠٠٠)بەنداوی گەورە دروستکراوە لەجیهاندا، بەڵام لەئێستادا ٤٥٠٠٠هەزار سەد لەجیهاندا پڕٶژەی پێشنیارکراون و یاخود کاریان تێدادەکرێت و لە پەنجاساڵی ڕا بردودا ٨٠ ملیۆن کەس بەهۆی دروستکردنی بەنداوەکان گوندەکانیان چٶڵکردووە. لەگەڵ کەمتر بونی ئاو کێشمەکێشەکان زیاتر دەبن و دەمامکی شەڕی ئاو لادەدرێت .
لەئێستادا لەکیشوەر(قاڕە)ی ئاسیادا هەریەکە لە وڵاتانی(چین ،نیپاڵ، هیند، بەنگلادش)کێشەیان لەنێواندایە لەسەر دەستگرتن بەسەر ئاوی ئەو ڕووبارانەی لە چیای (هیمالایا)وە سەرچاوەدەگرن.
لە ئەفریقا کێشەی دەستگرتن بە سەر سەچاوەکانی ئاودا لەنێوان( كینيا،سومال، نيجیريا ،مالی و چاد )دا هەیە.
کێشەی کەمبونی ئاو، بەتایبەت ئاوی خاوێن کێشەیەکی جیهانییە، نەک تەنها پەیوەندی بە ئاسیا و ئەفریقاوە هەبێت،یاخود بە ڕۆژ هەڵاتی ناوەڕاستەوە.
بەڵام ئەوەی کێشەکەی قوڵترکردۆتەوە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باکوری ئەفریقا ئەوەیە، کە ١%ی ئاوی سازگار لەم ناوچانە هەیە لەکاتێکدا لە ٥%ی دانیشتوانی جیهانی هەیە. شەڕی دەست بەسەرداگرتنی سەرچاوەکانی ئاو دەمێکەدەستی پێکردووە.ئەگەری ئەوە هەیە کە لە داهاتوودا ئیسرائیل و تورکیا هۆکاری هەڵگیرسانی جەنگی ئاوبن. لەهەمانکاتدا براوەشبن. هەریەک لەم دو وڵاتە (ئیسرائیل و تورکیا) دەمێکە یاریەکەیان دەست پێکردوە و توانیویانە، لەم مەیدانەدا ئەسپی خۆیان تاوبدەن. ئیسرائیل – کە بە دەوڵەتی تینوی ئاو ناوی دەرکردوە، لەبەرئەوەی ٢/١ی ئاوی ئەم وڵاتە هی خۆی نییە و ناکەوێتە ناو سنوری دەوڵەتەکەی. بۆیە (ئیسرائیل) لەدوای شەڕی شەش رۆژە (ساڵی ١٩٦٧)، دەستی بەسەر سەرچاوەی ئاوی بەرزایەکانی جۆلان(لە سووریە) داگرتوە، کەسەر چاوەی ڕوباری ئەردەنە.هەروەها تورکیاش بەدروستکردنی “پڕۆژەی گاپ” (کە دروست کردنی ژمارێک بەندئاوە) شەڕی ئاوی دەستپێکردووە کە پڕٶژەی ئەتاتورکە لەسیەکانی سەدەی ڕابردوو.بەپێی لێکۆڵینەوەیەکی خوێندکارانی سۆسیالیستی کورد لە ئەوروپا (سۆکسە) وڵاتی تورکیا لە ناوەڕاستی حەفتاکانەوە کار لەسەر پڕۆژەی خواروی ئەنادۆڵ دەکات کە بە (گاپ) ناسراوە. ئەم پڕۆژە گەورەیە پێکهاتوە لە ٢١ بەنداو، ١٧ وێستگەی بەرهەمهێنانی کارەبا، ٣٠ی سیستەمی ئاودێری، لە ١٣ پڕۆژە پێکهاتوە، کە بۆتەهۆی ژێرئاوکەوتنی ١٥٥ گوند و کەم کردنەوەی سەوزایی و لەناوچونی ٥ ملیۆن سەر مەڕ و ٢ ملیۆن سەر بزن .
بێگومان ئەم پڕۆژەیە دەبێتە هۆی پاراستنی ئاسایشی نەتەوەیی تورک، لەسەر حیسابی نەتەوەی کورد و دروستکردنی مەترسی ئاسایشی نەتەوەی بۆ گەلی کورد لە داهاتودا.
لەگەڵ ئەوەی خواست بۆ ئاوی خاوێن زیاد دەکات و رۆژ بەڕۆژ ژمارەی دانیشتوان لەزیاد بوندایە و بەشێکی خاکی وڵاتان مەترسی بەبیابان بونی لێدەکرێت و رێژەی ئاویش بەرەبەرە کەم دەکات؛ بۆیە تادێت لەمەترسی شەڕی ئاو نزیک دەبینەوە و رەنگە لە ئایندەدا ببیتە هۆی پێکدادانی چەکداری و شەڕێکی خوێناوی و کارەساتی مرۆیی گەورەی لێبکەوێتەوە.
رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەنێوان “زێڕی رەش” و “زێری سپی”دا
مەبەست لە زێڕی رەش و زێڕی سپی لە نەوت و (ئاو)ە . وەک دەزانین کێشمەکێش و جەنگەکانی رابردو ئەگەرچی بۆ وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست کارەسات و وێرانی و .. یان بەدواوە بوە، بەڵام “زێڕی رەش” واتا “نەوت” فاکتەری سەرەکی چاوتێبڕینی وڵاتانی رۆژئاوا و ئەوروپا بوە، بەرامبەر وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست. بەڵام وەک چاودێران پێشبینی دەکەن جەنگ و کێشمە کێشەکانی داهاتو لەنێوان وڵاتانی رۆژهەڵات دا، لەسەر زێڕی سپی دەبێ و پێدەچێ جەنگی خوێناوی لێبکەوێتەوە، نەک لە بەرئەوەی ئەم وڵات یان ئەو وڵات ببێتە دەوڵەتی سەربەخۆ، بەهۆی سامانی (ئاو)ەوە؛ بەڵکو لەبەرئەوەی سەربەخۆیی لەدەست نەدەن و نەخنکێن. واتە کێشە کە لەوە گەورەترە، کە لە راستیدا کێشەی مان و نەمانە.
ئاخۆ کورد لەکوێی شەڕی ئاودایە؟چی کردووە و چ ستراتیجێکی هەیە بۆجەنگی ئاو؟ ئەوەش کاتێک بایەخی هەیە کە بزانین دوو رووباری گەورەی ناوچەکە (دیجلە و فورات) لە کوردستان و شاخەکانی کوردستانەوە سەرچاوە دەگرن.
سەرچاوەکان :
کوردستانی نوێ ڕاپۆرتی : هێرۆ یاسین .
سایتی هەڵوێست: جەنگی ئاو ..نوسینی ..محمود عبدوڵا .
دە بێت ترافیکی سوور بە ڕووی پارتی و یە کێتی هە ڵبکرێت … بێستون کافرۆشی
لە دوای مێژووی ڕاپەڕینەکەی گە لی کورد لە ساڵی ۱۹۹۱ لە باشووری کوردستان و پێکهێنانی پە رلەمان و دامە زراندنی حوکمە تی هە رێمی کوردستان لە لایە ن سە رجە م لایەنە سیاسیە کانی کوردستان هەر لە سەرەتاوە بە رێوبردن و دە سە ڵاتە کان لە لایە ن دووهێزی سیاسیەوە پاوان کران ، هیچ شتێک نەما بەرامبەر بە یەکتری و بەرامبەر بە هاوڵاتیان و دە ستکە وتە کانی گە لی کوردستان نەیکە ن ئە وانیش یە کێتی و پارتی بوون ، ئە م دوو پارتە بە هۆی ململانێ و دژبەیەک و پەیرە وکردنی سیاسەتی چەوتانە وە باردۆخی هەرێمی کوردستانیان بە رە و ناسەقام گیری و نائارامی برد ، لە یەکەم هە نگاوی ئە م دوو لایەنە و لە یەکە م بەرجەستە کردنی پرۆسە ی دیموکراتی کە دروست کردنی پەرلە مان و هە ڵبژاردن بوو ، لە بەر هەزم نەکردنی ئە نجامی پرۆسە کە و قبوڵ نە کردنی یە کتری وە ک برا گە ورە کەوتنە ململانێ و گرتنی یە خە و گە ردنی یە کتری ، یەکەم هەنگاویشیان بریتی بوو لە بەرپاکردنی جەنگی ناخۆی کوردستان ، کە بە هۆی شە ڕی ناخۆییە وە هە زاران ڕوڵە ی نیشتیمانی کردە بە رژە وە ندی و خواست و ئا رەزووە تاک لایانە ی خۆیان ، هە روەها چە ندین ماڵ وێرانیان بە سە ر ماڵی کوردا هێنا ، لە جیاتی یەک ریزی ماڵی کوردی و دیاری کردنی سنوری کوردستان ماڵی کوردیان پە رت کردو سنوری دێگە ڵە یان دروست کرد ، ئە مە ش کاریگەرهۆکاربوو لە سە ر دواکە وتن و لە دە ستدانی تە واوی دە ستکە و تەنەتەوەی و نیشتمانیەکانی گە لی کورد لە هە رێمی کوردستان ، ململانێ و هەنگاو خراپە کانی ئە م دووهێزە سیاسە ی ناو کایە ی سیاسی کوردستان پە رەی سە ندو باردۆخە که بە رە و لوتکە ی ناجێگیر ی و نائارامی و چە ق بە ستووی بەردە وامی پێدرا تاکو ێیستاش بە ردە وامی هە یە ، بە تایبە تی باردۆخی ناوخۆی و ژیان و گوزەرانی دانیشتوانی کوردستان لە و پەڕی نائارامی و ناجێگیردا گوزەر دەکات ، چاوەڕوانیەکانی هاوڵاتیش گەیشتۆتە ڕادەیەک کە هیچ ئومێدی بە چارسەری بۆ باردۆخە نەماوە ، چونکە پارتی و یە کێتی هیچ شتێک و هیچ هەنگاوێک خراپ نە ماوە نە یکە ن دە رحە ق بە هاوڵاتیانی کورستان هیچ هەنگاوێکی خراپ و دە ست درێژیەک نە ماوە کە دە رباری ژیانی تاک بە تاکی کوردستان نەیکەن ، ئە وە ش مۆدێلی دەوڵەت داری و بە رێوبردنی ڕابردوو و ئێستا و داهاتووی پارتی و یە کێتی کە پیادەی دە کە ن ، بە تایبە تیش پشکی شێر لەم جۆرە دە وڵە تدارییە و تێکچونی باردۆخە کە بە ر پارتی دە کە وێت ، چونکە ڕوون و ئاشکرایە لای تاک بە تاکی کورد و نەتەوەی کورد لە هە ر چوار پارچەی کوردستان مێژوو گەواهیدەری ئەو راستی یە کە مێژووی پارتی لێوان لێوە لە شەری برا کوژی و خوێن رشتن و دزین و بە تاڵان بردن و سەروەت و سامانی میللەت و قۆرخ کردنی دەسەلات و شکستپێهێنانی شۆرش و بزتنەوەی رزگاریخوازی گە لی کورد و لێکترزانی ماڵی کورد ، هیچ سەرکەوتنێک و دەست کەوتێکی نەتەوەیی و نیشتیمانی لە مێژووی پارتیدا نابینیت. لە رابردو و ئێستاشدا پارتی هۆکاری سە رە کی تێکچون و ئاڵۆزبوون و خراپ بوونی ژیان و گوزەرانی هاوڵاتیانە ، چونکە ئەگەر بێین باس لە دە وڵە تداری پارتی لە دوای راپە رینە وە بکە ین گەواهیدەر دە بن ، کە پارتی هۆکاری سە رەکی بو تێکچونی باردۆخە کە ، ڕاستییەکان ڕوون ئاشکرایە کە پارتی:
1. ۱ – لە یە کە م هە نگاویدا لە گە ڵ یە کێتی پێکە وە شە ری برا کوژیان بەرپا کرد و دواتر دە ست بە سە رگرتنی داهاتی گومرگی ابراهیم خە لیل.
2. ۲-پارچە پارچە کردنی هە رێمی کوردستان و دانانی سنوری دێگە ڵە پێکە وە لەگەڵ یە کێتی .،
3. ۳-بەرپاکردنی شەڕی براکوژی لە گە ل پارتی پارێزگاران کوردستان .
4. ٤-بووە سوورە ی بەر لەشکر و سوپای عێراق بۆ سەرپەرلەمانی کوردستان کە دوژمنی سەرسەختی گە لی کوردە لە باشوری کوردستان.
5. ٥-دوبارە بووە سوورەی بەر لەشکری تورکیا و هێنانی سوپای تورکیا بۆ ناو خاکی کوردستان کە دوژمنی سەرسەختی دۆزی خە باتی نە تە وە ی کوردە.
6. دەرکردن و دەربە دەرکردن لە ماڵ و شوێنی نیشتە جێبوونی خۆیان وهەرەشە و بە دیل گرتن وزیندانی و کوشتنی لایە نگرانی یە کێتی لە هە ولێرو کە بە هە مان شێوە یە کێتیش ئە و سیاسە تە ی ئە نجامدا لەزۆنی خۆی، کە ئەمەش سیاسەتی (تە رحیل و تە بعیس)ی رژێمی رووخاوی سە دام بوو ، کە ئەمانیش کردیان.
7. -فڕاندن و کوشتن وکپکردنی دە نگی ئازاد و نارە زایە تیە کان لە هە ردوو زۆنی زە رد و سە وزدا بە تایبە ت لە زۆنی زە رد.
8. -هە ڕەشەکردن و فڕاندن و کوشتنی رۆژنامە نووسانی ئازاد و دواتر دارشتنی سیناریۆی نابەجێ و تۆمە ت دروست کردنی ناڕەوا بۆیان.
9. -هێرشکردن و سوتاندنی بارەگای لایەنە سیاسیە کانی ئۆپۆزسیون لە زۆنگی زە رد.
10. -ساختەکردنی هە ڵبژاردن و یاریکردنی بە ئە نجامی هەڵبژاردنە کان ، کە گە ورەترین پرۆسە ی دیموکراسیە بۆ دەستا و دەستکردنی دەسەڵات لە نێو گەلانی جیهان .
11. -هێرش کردنە سە رخۆپیشاندەران و دە نگی نارەزایی شە قام بە چەک وکوشتن وبریندارکردن و دەستگیرکردن و زیندانی کردنی خۆپیشاندەر بە مناڵ و گە نج و ژن و پیاو و گاڵتە پێ کردن بە هەست و داوا و مافە رەواکانیان.
12. – دابە شکاری و قۆرخ کردن و پاوانکردنی سەرجەم جومگە گرنگەکانی دە سە ڵات لە لایە ن یەکێتی و پارتی و هە ردوو بنە ماڵەوە.
13. شکاندن و هێرش کردنە سە ر مزگەوت و شوێنە ئاینی و لابردن و دوورخستنەوەی مامۆستایانی ئاینی لە کارە کانیان لەکەدارکردنی هە ستی و تێرۆرکردنی مامۆستای ئایینی کە ئەمە هێڵی سوورە لای کۆمەڵگا.
14. -دزینی نەوت و بە تاڵان بردن و بەهەدەردانی داهات و سەروەت سامانی گشتی ووڵات لە لایە ن پارتی و یە کێتی یەوە.
15. بڕینی قوتی هاوڵاتیان و پیادە کردنی سیستەمی نیوموچە و نەدانی موچە بە پێشمەرگە و فەرمانبەران و هاوڵاتیانی کوردستان ، کەمترخەمی و بێ باکی لە بەرامبەر بە جێهشتن و کۆچی بە لێشاوی گەنجان و بوونە قوربانی ئە وتوێژە ی کومە ڵگا کە بە هۆی بێ کار ی و بێ ئومیدییەوە ئەو بارودۆخە ناجیگیر و ناسەقام گیری ئەو دوو لایە دروستیان کردووە لە کوردستان.
16. دە رکردن و ناردنە وە ی وە زیرە کانی گۆڕان و دەرکردن و ڕێگری کردنی سە رۆک و ئە ندام پەرلەمانەکانی لایە ئۆپۆزیسون و هەندێ لایە نی تری کوردستان و داخستنی دە رگای پە رمان و شکاندنی یاسا و حەرەمی پەرلەمان کە ئەویش یەکێکە لە هیڵە سوورەکان لای کۆمەلگا لە لایە ن پارتی و بنە ماڵە ی بارزانیە وە.
17. – دەست تێکەڵاو کردن و پە یوەندی ژێر بە ژێر لەگەڵ دوژمنان و نەیارانی سەرسەختی خەباتی رەوای نەتەوەی کورد لە هە رچوار پارچە ی کوردستان.
ئەمە خەرواری مۆدێلی دە وڵە تداری پارتی و یە کێتی یە ، ئە وە مێژووی پارتایەتی و دە وڵە تداری پارتی و بنە ماڵەی بە رزانیە لە ڕابردوو لە دوای ڕاپە رینە وە ، پارتی هەموو سنوورەکان و هێڵە سوورەکانی یاسا و کۆمەڵگای شکاند بە بێ هیچ بە ربە ستێک هیچ بە ربە ستێکی ئەو تۆ نەبوو بۆ رێگری کردن لێ ی چونکە شەریکێکی بەهێزی هە بوو لە دە وڵەتداریە کە دا هە روەها ش تاکو ئێستاش نە لایەنە سیاسیە کان و نە رێکخراوەکانی کۆمە ڵگای مەدەنی و نە سەرجەم چین و تۆێژەکانی کۆمەڵگا بە باوە ڕێکی تۆکمە و پێکە وە بە یکگرتووی و یە کڕیزی رێگا لە پارتی و بنە ماڵەی بەرزانی بە نمونەیەک ڕێ لە پارتی لە کایە ی سیاسی بگرن ، ئەوەشی هەبوو تە نها خە لکی نارەزایی شوێنیک یان چە ند پارێزگا یە ک بوو کە زۆنی سەوز دابووە ئە وە ی پارێزگاکانی شیوازی پەرچەکردار بوو بێ ئە نجام بووە. بۆیە ئێستا کات و ساتی ئە وە هاتوو ە کە سە رجە م رێکخراوە کانی کۆمە ڵگای مەدەنی و لایەنە سیاسیەکانی تری ناو کایەی سیاسی هەرێمی کوردستان و سە رجە م چین و تۆێژە کانی کۆمە ڵگا بە گشتی بە یە کەوە بگرنە بەر بۆ وەستاندنی هە نگاوە خراپە کانی و ئەو جۆرە دەوڵەتدارییە ی پارتی و هاوپەیمانەکانی بڵێن لێرە ئە و شێوازەتان لەدەوڵەتداریە کۆتایی پێ دێت ، ترافیکی سووری هە میشە یی بە ڕووی پارتی و بنەماڵەی بەرزانی و شێوەکانی ئە وان هە ڵبگیرسێنن ، چیتر رێگا بە هەنگا و خراپەکان نەدرێت بۆ خراپ کردنی باردۆخی سیاسی و ئابوری و کۆمەڵایەتی ناوخۆ و دەرەکی هەرێمی کوردستان و لە باربردنی دەستکەوتەکانی خەباتی چەند ساڵە یی گە لی کورد لە باشووری کوردستان.
بەرۆحم گەرم داتدەپۆشم ………..ستار ئەحمەد
بەیانییە
باسكم لەتەم هەڵدەكێشم
هەور دەكەم بەكراسێك
لەئاورێشم
پەلی نەرمە بایەك دەگرم
پێم خۆشە لەكۆشی نەرمی
ژیلە ژنی چیا بمرم
هەنگاوەكانم دەشكێنم
ریچكەیەك لەنوور وەردەدەم
ماچێك لەنێرگز دەسێنم
لەگەڵ شەكرە شیعرو بەفرا
بەتاریكی دەیپێچمەوە
شەوێك درەنگ بۆتی دێنم
رووناكی مانگ دەچنمەوە
لەتیلەی وردە ئەسرينما
بۆتەنیایی و بێداربوونت
لەژوور سەرت دەیسووتێنم
ترست نەبێت لەزرزیان و
دەستی سەرما
بەرۆحم گەرم داتدەپۆشم
چ مەشخەڵێكی گوڵڕهنگه
گڕكانی سەراپای لەشم
دهربارهی ڕێکخراوی “یهکێتیی بێکاران” (گفتوگۆ لهگهڵ نهوزاد مهدحهت (گۆران عهبدوڵا)
ئامادەکردنی: سالار ڕەشید
: ئەم گفتوگۆیە لە کتێبی
مێژوویهک له یادهوهریدا (دیدار سهبارهت به مێژووی چهپ و کۆمۆنیزمی نوێ له کوردستاندا)
بڵاوکراوەتەوە ……
” یهکێتیی بێکاران لە کوردستان ” یهکێک بوو لهو ڕێکخراوه جهماوهرییانهی دهیهی نهوهتی سهدهی ڕابردوو، که به دهسپێشکهریی ئهفرادی کۆمۆنیستیی هاته دامهزراندن و سهرباری ههر کهموکوڕییهک که ههیبووبێ، خاوهن کێش و قورساییهکی بهرچاو بوو له کۆمهڵگای کوردستاندا و خاوهنی 20000 ئهندام بوو. ئهم ڕێکخراوه تهنانهت له هاوکێشهی حیزبه دهسهڵاتدارهکانی کوردستانیشدا جێگای ههڵوێسته و لهسهر وهستان بووه و له ئاستی باڵای ئهو حیزبانهدا قسه و باس لهسهر چۆنیهتی مامهڵهکردن لهگهڵیدا و چۆنیهتی پیلان دانان لهدژی بووه به مهسهله.
بۆ تاووتێکردنی ئهم ڕێکخراوه، گفتوگۆیهکی ههمه لایهنه لهگهڵ یهکێک له ڕابهران و ههڵسووڕاوانی ئهم ڕێکخراوه “نهوزاد مهدحهت” ساز ئهکهین.
پرسیار: له چاوپێکهوتنی هاوڕێیانێکی ئاگادار لهم ڕێکخراوه، باسی ئهوه کراوه، که ناوکی سەرەتایی “یهکێتیی بێکاران” لە شاری هەولێر له یەکەمین کۆبوونەوە لە باخچەی گڵکەند لەڕۆژی 30. 06. 1992 دروست بووه، که نزیکهی 50 کهسێک تێیدا بهشدار بووه. واته، ئهو مێژووه به ڕۆژی دامهزراندنی ئهو ڕێکخراوه دهدرێته قهڵهم. بهڵام ئهوهندهی تۆ ئاگادار بیت، پێش ئهوهی ئهم کۆمهڵه خهڵکه له گڵکهند بۆ دامهزراندنی ئهو ڕێکخراوه کۆ ببنهوه، بیرۆکهی ئهم کاره چۆن چهکهرهی کرد و کێ بوون ئهوانهی ئهم کۆمهڵه خهڵکهی بۆ ئهو کۆبوونهوهیه ئاگادار کردهوه؟
وهڵام:
من بەدیاریکراوی نازانم پێش ٣٠/٦/١٩٩٢ چەند گروپ و کەسایەتی لەبارەی درووستکردنی وەها ڕێکخراوەیەک قسەیەکیان هەبووبێت یان لەو بارەوە کارێکیان ئەنجام دابێت.من بۆ خۆم لە ڕێی هاوڕێیەکەوە ئاگادارکرامەوە کەوا بڕیارە کۆبونەوەیەکی کراوە سەبارەت بە دیاردەی بێکاری ببەسترێت لە باخی گڵکەندی شاری هەولێر.
بەڵام دڵنیام لەوەی دروستکردنی هەر رێکخراوێک ، گروپێک، حزبێک یان هەر کارێکی تری بە کۆمەڵ، خەڵکانێک هەبوونە ئەگەر خاوەن بیرۆکەکەش نەبوبن، بەڵام سەرەتایەک بوونە بۆ گەیاندنی ئەو بیرۆکەیە، خەڵکیان کۆکردۆتەوە ، شوێنێکیان دیاری کردووەو…. تاد.
سەبارەت بە مێژووی ٣٠/٦ و کارەکانی پێش ئەو مێژووە، وەکوو کێشەیەک لە ئامادەکردنی یەکەمین ڕاپۆرتی یەکێتی بێکارانی هەولێر کە بۆ یەکەمین کۆبونەوەی گشتی ڕێکخراوەکە ١ ئامادەکرابوو . لەنووسینەوەی ئەو ڕاپۆرتەدا کاک عەبدوڵڵا سلێمان ئاماژەی بەوە دابوو کەوا ئەوو چەند کەسانێکیتر خاوەنی بیرۆکەی وەها رێکخراویك بوون.هەروەها ٢/٦/١٩٩٢ وەکوو دەستپێکی ئەو کارە نیشان کردبوو، بەڵام لیژەنی باڵای یەکێتی بێکاران بە زۆربەی دەنگ ٣٠/٦/١٩٩٢ بە رۆژی دامەزراندنی یەکێتی بێکارانی هەولێر دایە قەڵەم. بۆیە تەئکید لە پاشناوی هەولێر دەکەمەوە چوونکە تا ئەو کاتە هیچ ڕێکخراوێکی تری بێکاران لە کوردستان دروست نەبوبو. من بۆ خۆم بروام بەوە نییە قسەو کارە لاوەکییەکانی خۆمان بکەینە بار بەسەر شانی مێژووەوە، ئەکرێت هەموو کەسێک لەو بارەوە یادەوەری و کارەکانی خۆی بنوسێتەوە ، بەڵام ئەوانە نابنە مێژووی بزوتنەوەکە، چوونکە دڵنیام کاری ترو کەسانی تریش هەبوونە قسەیەک یان کارێکیان کردبێت لەو بارەوە.
پرسیار: یەکێتی بێکاران لە کوردستان کەی و چۆن پێکهات؟
وەڵام:
پاش درووست بوونی یەکێتی بێکارانی هەولێر، لە سلێمانیش هەوڵەکان بەردەوام بوون بۆ درووست بونی وەها ڕێکخراوێک، ئەوەبوو لە ٦/١١/١٩٩٢ بەیانی دروست بونی یەکێتی بێکارانی سلێمانی بڵاوکرایەوە. هەردوو یەکێتێکە پەیوەندی توندوو تۆڵ و بەردەوام لە نێوانماندا هەبوو.
پاش گەشتن بەو بروایەی کە دەبێت هەردوو یەکێتێکە لە ڕێکخراوێکی سەرتاسەری رێکبخرێت، لیژنەی باڵای یەکێتی بێکارانی سلێمانی کە پێک هاتبوون لەم بەڕێزانە ( حاجی ئەنوەر، ئەنوەرساڵح ، ئەکرەم چاوشین،وەستا سابیر و دیدار) سەردانی هەولێریان کرد و لەگەڵ لیژنەی باڵای یەکێتی بێکارانی هەولێر کۆبونەوە کە پێکهاتبوون لەم کەسانە( جەمال چاوشین، عەبدوڵڵا سلێمان، عەبدولرەحمان مەولود، گۆران عەبدوڵڵا ،وەستا محەمەد،سالار سۆفی،سیروان عەلی،یوسف بەکر، جاسم محەمەد) پاش سێ ڕۆژ لە گفتوگۆکردن لەسەر میکانیزم و چۆنیەتی سەرتاسەری بونەوەی رێکخراوەکەو کارەکانی، ئەوەبوو لە ٦/١/١٩٩٣ بە هەڵبژاردنی ٩ ئەندام بۆ لیژنەی باڵا، یەکێتی بێکاران لە کوردستان پێکهات و لە ١٠/١/١٩٩٣ راگەیاندنەکە بڵاو کرایەوە.
پرسیار: ئهوهندهی من بزانم، بنیاتنانی ئهم ڕێکخراوه نهخشه و پرۆژهی هیچ سازمان گرووهێکی چهپ و کۆمۆنیستی ئهو دهمه نهبوو، بهڵام دواتر ههر یهکه لهوانه له ههوڵی ئهوهدا بوو، که نفووزی خۆی لهنێویدا پهره پێ بدات و بهجۆرێک کاریگهریی لهسهر دابنێ که خۆی مهبهستێتی. ڕا و بۆچوونی تۆ لهم ڕووه چییه؟
وهڵام:
گروپ و ڕێکخراوە چەپەکان وەکوو ڕێکخراو لە سەیرکرێک زیاتر نەبوون لە سەرەتادا، وەخاوەنی هێچ پرۆژەو پلانێکیش نەبوون لەو بارەوە، تەنانەت هەندێک لە کەسایەتییە باڵاکانی ئەو گروپانە پێیان وابوو ئەوەی دەکرێت هێزوکات بە فیرۆ دانە، چونکە کەسی بێکار بەو پێیەی خاوەنی کارێک نییەو کەوتۆتە دەرەوەی پرۆسەکانی بەرهەمهێنانەوە بۆیە هێزێکی بێکاریگەر و پرشو بڵاون لە کۆمەڵگەدا.
وەکوو تاکی سەربەخۆ لەهەموو گروپە چەپو کۆمۆنیستێکان بەشادارییان هەبوو. بەتایبەت رەوتی کۆمۆنیست کەلەو سەردەمەدا خاوەنی تەشکیلاتی عەلەنی خۆی بوو. ئەو کاتەی رێکخراوەکە گەشەی کردوو بوبەهێزێکی دیارو بەرچاو لە کوردستاندا، ئیتر بوبە جێگای ساغکردنەوەی هەموو ئەو تیۆرو قسەو باسانەی کە ساڵانێک بوو کرابوون، یان لە کتێبەکان خوێندرابوونەوە، ئەوە سەرباری گواستنەوەی مەحفەلیزم بۆ ناو رێکخراوەکە. بە کورتێکەی بووبە حەقلی تەجروبەی بێ تەجروبەکان.
پرسیار: ڕایهک ههیه، پێی وایه، هاتنهکایهوهی ئهم ڕێکخراوه بهرههمی بزووتنهوهیهکی جهماوهریی کرێکارانی بێکار نهبووه. ڕهنگه ئهم بۆچوونه سهرهنجام بهوه بگات، که پێکهێنانی ئهم ڕێکخراوه زهمینهی بابهتیی نهبووه! ئایا تۆش ههمان بۆچوونت ههیه، وهیان پێت وایه زهمینهی بابهتیی بۆ پهیدابوونی ئهو ڕێکخراوه له ئارادا بووه و ئهوه ئهسڵه که کێشهیهک لهئارادا بووه یان نا، تهنانهت ئهگهر ئهو کێشهیه نهگهییشتبێته ئاستی بزووتنهوهیهکی بهرچاو و ههستپێکراویش؟
وهڵام:
ئەوە ڕاستە یەکێتی بێکاران لە ئەنجامی بزووتنەوەیەکی جەماوەری بێکارییەوە کە خاوەنی دەیان خۆپیشاندان ونارەزایەتی جۆراو جۆر بوبێت نەهاتە بوون، بەڵام بە دڵنیایەوە ئەوە دەڵێم دروسترین و جوانترین بریارێک کە مارکسیستە نوێیەکانی کوردستان دابێتیان لە پەیوەند بە زیندوترین و بەرچاوترین کێشەکانی کۆمەڵگەی کوردستانەوە، دوو بریار بووە کە بە کرداریش چوونە پشتی، یەک کێشەی کوشتنی بەلێشاوی ژنان بوو، دوو کێشەی بێکاریبوو . دەکرێت وەک دوو خاڵی پرشنگدار لە مێژووی مارکسێکانی کوردستان تۆماربکرێت.
بێکاری تا ئەوپەری دڵرەقی خۆی دەستی نابووە بیناقاقای زۆربەی خەڵکی کوردستان. کۆمەڵگە هەمووی بەسەریەکدا کەوتبوو، نەک هەر کارگەکان، زۆربەی دام و دەزگا خزمەتگوزارێکان یان داخرابوون یان بە چوار پێنج مانگ جارێک مووچە دەدرایە کارمەندەکانی. دەسەڵاتی کوردی نەک هەر خەریکی چارەسەرکردنی ئەو ئەزمە قوڵە نەبوو، بەڵکوو بەشێک بوو لە قوڵکردنەوەی ،چ بە ئاودیووکردنی کارگەو ئامێرەکان، چ بەتاڵانبردنی سەروەتو سامانی گشتی بۆ پرکردنی گیرفانی بەرپرسەکان و چەکدارکردنی حزبەکانیان.
ئەگەر ئەم لەشکرە لە بێکاران خۆی رێک نەخستبوو یان پەرچەکرداری بە کۆمەڵی نەبوو، دەبێت ئەوەمان لەبەر چاوبێت کە دەیەی هەفتاو هەشتاکان لە عێراقدا نەک هەر سرینەوەی شێوەکانی رێکخراوبوون بوو لە دەرەوەی دەسەڵات، بەڵکو سرینەوەشی بوو لە عەقڵیەتی بەشرەکان. بارودۆخێک سیاسەتی بەعس خوڵقاندبووی لە نێو خەڵکدا کە هەمیشە وەک و تاک بیر لە چارەسەرو وەڵام بە کێشەکان دەکرایەوە. یەکێتی بێکاران سەرباری ئەوەی هەوڵی خۆی خستبووەگر بۆ چارەسەرکردنی ژیانی بێکاران ، لە لایەکیتریشەوە دەیویست ئەو ئەقڵیەتی نارێکخراوبونە تێک بشکێنێت و وەسیلەیەکی نوێی خەباتکردن بخاتە بەردەستی کۆمەڵگەی کوردستان. هیچ کەسانێکی ئازادیخوازو مرۆڤ دۆست ناتوانێ بێدەنگ و دەستەوەستان دابنیشیت لە بەرانبەر مەرگی لەسەرخۆی کۆمەڵگەکەی. ئێمەش لەو بەرەیەبووین کە نەمانتوانی بێدەنگبین.
پرسیار: ئهگهر ئامانجی بنهڕهتیی ئهم ڕێکخراوه بریتی بووبێت له: “کار یان بیمهی بێکاری”، ئایا لهو بار و دۆخهدا که حکوومهتی بهعس له کوردستان پاشهکشهی کردبوو، کارگا و کارخانهکان لهکار کهوتبوون، کوردستان دوو جار لهژێر گهمارۆی ئابووریدا بوو، دهسهڵاتێکی دواکهوتوو، یانی، بهرهی کوردستانی ژێرخانی کوردستانی تاڵان و ئاودیو ئهکرد… چهند زهمینهی گونجاو و لهبار بۆ ئهو ئامانجه فهراههم بوو؟ پاشان دهپرسم: ئهم ڕێکخراوه توانی کارێک بۆ کرێکارانی بێکار بکات؟
وهڵام:
کاری گونجاو یان بیمەی بێکاری زۆرتر وەک دروشمێکی ستراتیژیانەی بێکاران نمایش دەکرا ، کەئەوە خواستی هەموو کۆمەڵگەیەکی تەندروستە. یەکێتی بێکاران کاری خۆی لە چوار چێوەی ئەو دروشمە قەتیس نەکردبووەوە. ئێمە بۆ کەمترین دەسکەوت بۆ بێکاران دەرگای زۆرێک لەو ڕێکخراوە خێرخوازیانەی دەهاتنە کوردستان دەکوتا، کەم تا زۆرێک دەستکەوتمان هەبوو بۆ خەڵکی بێکار. بەڵام لە بەرانبەر ئەو هەموو خەڵکەی خۆی ناونوس کردبوو وە چاوەروا نیان هەبوو، دەتوانین بڵێین دەستکەوتەکان هیچ نەبوون.
ئێمە بۆ بۆ باشترکردنی ژیان و گوزەرانی خەڵکی بێکار لە ١٩/٦/١٩٩٣ بریاری خۆپیشاندانمان دا لەسلێمانی وە لە هەولێریش بەڕێخستنی کۆبونەوەی نارەزایەتی.
ئەو بانگەوازەمان تەواو دەسەڵاتی حکومەتی هەرێمی سەغڵەت کردبوو، هەواڵی خۆپیشاندانەکەمان بە شێوەیەک دەنگی دابووەوە ،ڕۆژنامەی عراق لە ژمارە ٥٢٦٣ لە ١٨/٦ بە سەردێرێکی دیار نووسیبوی (سبەی یەکێتی بێکاران دژ بە پارتە بە کرێگیراوەکانی ئەمریکا لە کوردستان خۆپیشاندان دەکات) . لە سلێمانی لە رۆژەکانی ١٦ و ١٧/٦ دانیشتن لەگەڵ مەڵبەندی یەکێتی و بەرەی کوردستانی و پارێزگاری سلێمانی كاک جەمال عەبدول کرا ، مەڵبەند رایگەیاند کە مل بە داواکاری بێکاران نادات، سەرباری فشارێکی زۆر بۆ سەر ئەندامانی بێکاران ، دەستەیەک لە هاورێیانی لیژنەی باڵایان پاش دەرچونیان لای پارێزگاری سلێمانیەوە رفاندبوو،پاش ئەوەی ئاگادار کرابوونەوە کەوا خۆپیشاندانەکە ناکرێت ،لە پاش چەند کاتژمێرێک لە گلدانەوە ئازادکرابوون.
لە هەولێریش دەزگای ئاسایش تەواوی شاری چنیبوو چەندین ئەندامی یەکێتێکەمان لە کاتی بڵاوبوونەوەی بەیانامەدا لە لایەن ئاسایشەوە دەسگیرکرابوون،لە دانیشتنمان لەگەڵ پارێزگاری هەولێر(کاک عەبدولموهەیمەن بارزانی) من و کاک عەبدولرەحمان وەکوو لیژنەی سەرپەریشتکەر ، پاش ٢ سەعات لە گفتوو گۆو بەڵیندان لەلایەن پارێزگارەوە، بەوەی ئەگەر گەنم مایەوە لە پاش ئەو ناوانەی کە مەجلیسی وزەرا رەوانی کردووە ئەوە بەڵێن بێت لە (١ – ٧٠٠٠) بەش بیدەم بە بێکاران، تەنانەت لە قسەکانیدا چەندین جار تەئکیدی دەکردەوە کەوا درۆ ناکات. دیارە ئامادەییەکی باش هەبوو بۆ خۆپیشاندان، بەڵام بە هۆی ئاڵۆزی بارو دۆخەکەوە لە دانیشتنێکدا بە ئامادە بوونی ئەم هاورێیانە ( شاپور عەبدولقادر ، قابیل عادل ، سیروان عەلی، د.ئەمین ، سەردار حەمید، عەبدوڵڵا سلێمان، عەبدولرەحمان مەولود و من )بریاری دواخستنی خۆپیشاندانەکەمان دا،دیارە پێش ئێمە هاورێیانمان لە شاری سلێمانی ئەو بریارەیان دابوو. رۆژی ١٩/٦ کۆمەڵێکی بەرچاو لەو بێکارانەی ئاگاداری دواخستنی خۆپیشاندانەکە نەبوبون لای بنکەی بێکاران ئامادە ببون.
لە درێژەی هەوڵدانمان بۆ چارەسەری کێشەی بێکاری و رێگرییەکانی حکومەتی هەرێم لە پێش رێکخراوەکەمان، لیژنەیەکی سێ کەسی کە پێکهاتبوو لە ( جەمال چاوشین ، عەبدولرەحمان و من ) دانیشتنێکمان لەگەڵ کاک کۆسرەت رەسوڵ سەرۆکی حکومەتی هەرێم لە ٢٣/٧/١٩٩٣ ئەنجام دا ، لەو دانیشتنەدا سێ داواکاریمان خستە بەردەستی کاک کۆسرەت ١- وەزیری ناوخۆ کاک (یونس مەولود ڕۆژ بەیانی) مۆڵەتی هۆڵ گرتنی پێنەدەداین بۆ یادکردنەوەی یەکەمین ساڵ ڕۆژی یەکێتی بێکاران . سەبارەت بە خاڵی یەکەم، راستەو خۆ لەبەرچاوی ئێمەدا تەلەفۆنی بۆ کاک یونس کردو مۆڵەتی هۆڵەکەی بۆ وەرگرتین. خاڵی دووەم پەیوەست بوو بە قانونی جەمعیاتەوە کە پەیوەند بو بە مۆڵەتپێدانی کاری رۆژنامەو رێکخراوەکانەوە . بۆ ئەو خاڵەش دوو هەزار دیناری پێداین بۆ وەرگرتنی مۆڵەت بۆ رۆژنامەی دەنگی بێکاران . خاڵی سێیەم کێشەی کار پەیداکردن بوو بۆ بێکاران . سەبارەت بەم خاڵە بەڵێنی گەرانەوەی(٢٣٣) کرێکاری پێداین بۆ سەرکارەکانیان کە لەسەردەمی بەعس بە بیانۆی جۆراو جۆر لەسەر کارەکانیان دوورخرابونەوە ،وە دامەزراندنی ٣٠ بێکار.( بەڵام ئەم بەڵێنانە هەر لە خانەی بەڵێن مانەوە و نە چوونە خانەی کردارەوە). هەروەها داوای ئەوەی لێکردین کەوا پێشنیاری خۆمان لە مەر کێشەی بێکارییەوە پێشکەشبکەین، ئەوەبوو لە ١/٩/١٩٩٣ عەبدولرەحمان مەولود و من یاداشتنامەیەکان ئامادەکردو لە دانیشتنێکدا بە بەشداری هاورێیانی سلێمانی (کاژاو جەمال و فەرەیدون حەمە ساڵح) پێشکەشی کاک “کۆسرەت ڕەسوڵ”مان کرد. دیارە زۆری پێباشبوو وە بەڵێنی ئەوەی دا کەوا بیخاتە بەردەستی مەجلیسی وزەرا. بەڵام ئێستاشی لەگەڵدابێت هەواڵێکمان لەو یاداشتە نەبیستەوە. ئەم کارانەو چەندین پرۆژەی ترمان خستە بەر دەستی نەک هەر دەسەڵاتدارانی کوردستان ، بەڵکوو ئەو ڕێکخراوە خێر خوازییانەی کە لە کوردستان کاریان دەکرد. بەڵام ئەنجامەکەی وەڵام نەدانەوەو خۆ دزینەوەبوو لە داخوازێکانمان.
پرسیار: زۆر جار ڕهخنه له سازمان و گرووههکان، پاشانیش له حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی عێراق ئهگیرێ، که دهخاڵهتیان له کاروباری ئهم ڕێکخراوهدا کردووه! به بڕوای تۆ، سازمان و حیزبهکان مافی دهخاڵهتکردنیان نییه؟ ئهگهر نییانه، بۆچی؟ ئهگهر ههیانه، چۆن؟
وهڵام:
وشەی دەخاڵەت خۆی لە خۆیدا مانای هێز دەبەخشێت، یان بە مانایەکیتر هەست بە وجودی هێز دەکەیت لە پشتیەوە و خۆشت لێدەبێتە ژمارەیەکی بێحیساب. ئەوە دەسەڵاتە دیکتاتۆرەکانە بە مافی خۆیانی دەزانن کەی و چۆن بیانەوێ دەخاڵەت لە وردو درشتی کۆمەڵگە بکەن. هەرچی شتە بە عەقڵی بەشەرەکانیشەوە لە دەرەوەی دەستێوەردانی ئەوان نییە ،دیارە ئەوکارەش لە ژێر ناوی جۆراو جۆردا ئەنجام دەدەن، کۆتایەکەشی بە رۆبۆتکردنی کۆمەڵگەیە لە خزمەت ستراتیژییەکی تایبەتدا.
من بروام بە هیچ شێوەیەک لە دەخاڵەتکردن نییە ، ئەوەش نەک هەر بۆ ئەحزاب و گروپەکان ، تەنانەت بۆ دەوڵەتیش. لەهەر وڵاتێکدا کە پابەندی بنەماکانی دیموکراسیبێت ڕێ بە خۆی نادات دەخاڵەتی کاری رێکخراوەکان بکات،تەنها ئەو رێکخراوانەی کە بودجە لە دەوڵەت وەردەگرن ، دەوڵەت بۆی هەیە تەنها داوای لیستی ئەو کارانەی کە ئەنجام دروان لەگەڵ چۆنیەتی سەرفکردنی بودجەکە. بۆی نییە ئۆرگان دروست بکات و ئۆرگان هەڵبووەشێنێتەوە.
من کە رێکخراوەیەکی سەربەخۆم بۆ هیچ لایەنێک نە رەوایە و نە مافی ئەوەشی هەیە دەخاڵەت لە کارەکانمان بکات. ئەگەر خۆیان بە هاوخەبات و هاوبیر دەزانن، یان هەر نزیکایەتییەکی تری هەیە، دەتوانێت بە شێوەیەکی رەسمی و لە کەناڵەرەسمێکانی خۆیەوە کۆمەک بکات یان پێشنیارو بۆچوونەکانی خۆی بگەیەنێت. نەوەکوو بێتە ناو رێکخراوەکەت و لەژێر پەردەی یارییە دیموکراسێکاندا نەیارە فیکرییەکانی خۆی وەلابنێت. ئەگەر نا ئەوا ئەم رێکخراوە قەتیس دەمێنێتەوە لە نێوان کۆمەڵێ خەڵکی تایبەت و هاوفکردا، لە کۆتایشدا بە گوێرەی گەورەو بچوکبونەوەی گروپ و سازمانە سیاسێکە ئەمیش گەورەو بچوک دەبێتەوە ، واتە ئەو ئامانجەی بۆی دروست بووە لە بنەرەتدا ، لەدەستی دەدات.
پرسیار: زۆر جار باسی سهربهخۆبوونی ڕێکخراوێک ئهکرێت، به باوهڕی تۆ سهربهخۆبوونی ڕێکخراوێک دهبێ چۆن بێت؟ ئایا دهکرێ بڵێین، “یهکێتیی بێکاران” ڕێکخراوێکی سهربهخۆ بوو؟
وهڵام:
پێم وایە وەڵامی بەشی یەکمی ئەم پرسیارەم لە وەڵامی پرسیاری پێشوتردا داوەتەوە. بەڵام بۆ وەڵامی بەشی دووەمی پرسیارەکە دەڵێم ، یەکێتی بێکاران رێکخراوێکی سەربەخۆبوو لە دەسەڵات و پاشکۆی هیچ حزبێکی سیاسی نەبوو بە شێوەیەکی فەرمی. بەڵام بەو پێیەی کە زۆربەی هەڵسوراوەکانی کەسانی مارکسی و چەپ بوون بۆیە هەر زوو دەسەڵات و کۆمەڵگە ئێمەیان بە بەشێک لە رەوتی کۆمۆنیست و پاشان حککع دایە قەڵەم. دیارە دەسەڵات بە مەبەستەوە ئەو کارەی دەکرد، ئەوەش بە مەبەستی دابرانمان لە کۆمەڵگە. ئێمە سەربەخۆبوونی خۆمان لە هەموو دەزگایەک پاراستبوو بەڵام نەمانتووانی سەربەخۆیبوونی خۆمان لە دەخاڵەتەکانی حککع بە شێوەیەکی ئسوڵی بپارێزین. دیارەئەو بۆچونەی کە لەپشت دەخاڵەتکردنی کادرەکانی حککع وەستابوو دوو خاڵ بوو:
١- ئەم حزبە خۆی بە حزبی کرێکاران دەزانی، هەر بۆیە حەقی مامۆستایی بوونی خۆی بەسەر هەموو تەیفەکانی تری کۆمەڵگەدا بە رەوا دەزانی.
٢- ئەو تەسەورەی کە پێی وابوو رێکخراوە کرێکارێکان لە دەسەڵاتی بۆرژوازی سەربەخۆن نەک لە ئەحزابی کرێکاری.
لە سۆنگەی ئەو خاڵانەوە رەوایەتی بە خۆی دابوو دەخاڵەت لە وردو درشتی کارەکانمان بکات، هەر لە دروستکردنی ئۆرگانەکانمانەوە تا دەگاتە هەڵبژاردنەکان و گێرانی مەراسیمەکان.
دیارە لەلایەکی تریشەوە خودی کەسە ناسراوەکانی رێکخراوەکەمان زمانی نووسین و وتاردانمان هیچ جیاوازییەکی نەبوو لەگەڵ وتارە سیاسییەکانی حککع.
ئەم بەد حاڵیبوونە لە سەربەخۆبوون و پایەکانی کاری رێکخراوەی جەماوەری ،لەو لاشەوە بەربەست و پلانەکانی دەسەڵات لەبەرانبەرمان و وەڵام نەدانەوە بە داخوازێکانمان، کێشەکانی ناو رێکخراوەکەی گەورەتکردەوە، تاگەیاندی بە دوولەت کردنی یەکێتی بێکارانی سلێمانی.
پرسیار: ئهگهر کرێکارێکی بێکاری کارا و دڵسۆز، ئهگهر بهاتبایه کۆمۆنیست یان سهر به یهکێک له سازمانه کۆمۆنیستییهکانی ئهو دهمه نهبووایه، نهخشهی له پشتهوه بۆ دانراو بۆئهوهی دهنگ نههێنێ و نهتوانێت بچێته ڕابهرایهتیی ئهو ڕێکخراوهوه، ساز ئهکرا؟
وهڵام:
لە هەولێر هیچ کەیسێکی لەو بابەتەمان بۆ نەهاتە پێش، کەس هەبوو هیچ پەیوەندییەکی بە دونیای کۆمۆنیستییەوە نەبوو کەچی ئەندامی لیژنەی باڵا بوو.
پرسیار: گۆڤار و بڵاوکراوهکانی “یهکێتیی بێکاران” چی بوون؟ چهند ژمارهی لێ دهرچوو؟ نووسهرانی کێ بوون؟ باسه بنهڕهتییهکانی چی بوون؟ چۆن دهنووسرانهوه، بهدهست یان به چاپ؟ تیراژیان چهند بوو؟ شێوازی بڵاوکردنهوهیان چۆن بوو؟ ئایا ئهوانه شتێکی وهک ئهرشیف لێ ماوهتهوه؟
وهڵام:
یەکێتی بێکارانی هەولێر رۆژنامەیەکی مانگانەی هەبوو بەناوی دەنگی بێکاران، یەکەمین ژمارەی لە ئابی ١٩٩٢ بڵاو کرایەوە و لە ژمارە ٧ وە بو بە زمان حاڵی یەکێتی بێکاران لە کوردستان ، ١٨ ژمارەی لێدەرچوو لەگەڵ چەند پاشکۆیەک. دەستەی نووسەرانی لەسەرەتادا ئەم کەسانە بوون ( جەمال چاوشین، عەبدوڵڵا سلێمان، عەبدولرەحمان مەولود ، جاسم محەمەد و من) . پاش سەرتاسەریبوونەوە هاورێیانی سلێمانیش بەشداربوون لەو هاورێیانەی کە لەیادمدا ماون فەرهاد فەرەج ، ئازاد، سەلام مارف و چەندان هاورێی تر ، بەڵام زیاتر وەک نووسین. تایپکردنی هەموو ژمارەکان لەسەر شانی من بوو. وەکوو نووسین زۆربەی هەڵسوراوانی بێکاران بەشدار دەبوون لە نووسین و دارشتنی هەواڵدا، دەکرێت لەو بارەوە بۆ زانیاری زیاتر بگەرێینەوە بۆ ژمارەکانی دەنگی بێکاران.
بەرەو ئایار:
بەناوی کۆمیتەی مەراسیمی یەکی ئایارەوە دەرمان دەکرد. لە ١٤/٤/١٩٩٣ یەکەمین ژمارەی دەرچوو، پاشان چەند ژمارەیەکی تریشی بەدوادا هات . دەستەی بەرێوەبردنەکەی پێکهاتبوو لەم کەسانە: ( یوسف ، سەڵاح ، گۆران). لە نیسانی ١٩٩٤ بەهەمان شێوەی ساڵی رابردوو بەرەو ئایارمان دەرکرد، دەستەی بەرێوەبردنەکەی پێکهاتبوو لەم کەسانە:(عەبدولرەحمان ، سەردار،گۆران).
هەواڵنامەی خۆپیشاندان:
لەلایەن یەکێتی بێکارانی سلێمانییەوە دەردەکرا، تایبەت بوو بە خۆپیشاندانی ١٩/٦ کە بریاربوو بکرێت. دڵنیا نیم چەند ژمارەی لێدەرچوو ،بەڵام یەکەمین ژمارەی لە ٢١/٦/١٩٩٣ بڵاوکرایەوە. نووسەرەکانی (سەڵاح، ئەنوەر، کاژاو، عەبدولرەحمان) دەستەی بەرێوەبردنی دیاری نەکرابوو.
ڕێگای کرێکاران:
زمانحاڵی (یەکێتی کرێکاران لە کوردستان”فدراسیۆن”) بوو، ئەم رێکخراوە لە ٨/٧/١٩٩٤ لەئەنجامی یەکگرتنی چەند رێکخراوەیەکی تری کرێکاران لەگەڵ یەکێتی بێکاران، ئەم رێکخراوەیە پێکهات. ژمارە ١-٢ی رێگای کرێکاران لە نۆڤەمبەری ١٩٩٤ بڵاو کرایەوە، بەو پێیەی ناوی دەستەی نووسەران نەنوسراوە دڵنیا نیم لەوەی دەستەی نووسەرانەکەی لە کێ پێکهاتبوو، بەڵام سەرنووسەرەکەی کاک عەبدولرەحمان مەولود بوو.
پرسیار: لایهنه بههێز و لاوازهکانی پهیوهندییهکانی ئێوه لهگهڵ دهسهڵات، حیزبهکان و ڕێکخراوه جهماوهرییهکان چی بوون؟
وهڵام:
لە هاوکێشە سیاسییەکاندا ئەگەرخاوەن هێزبیت، لایەنی بەرانبەر ئامادەی دانیشتن و گفتوگۆکردنی هەیە لەگەڵت. کە هێزت نەبوو دەبێت ئاستێکی باڵا لە دبلۆماسیەت لە خۆت پیشان بدەیت. ئەو کاتەی هێزمان روولەسەر بوو کۆمەڵێ دەرگا بەروماندا کرابوونەوە،چ وەک دەسەڵات ، یان حیزبە نزیکەکانی بە دەسەڵات. ئێستاش لەو بروایەدام دەکرا سودی زیاتر لەو پەیوەندیانە وەربگرین، بەڵام بەو زمان و دونیابینیەیی هەمان بوو، زۆر زوو وامان کرد دەرگاکان دابخرێن بەرووماندا، بەشێک لە کێشەکانمان ئەوە بووە نە جێگاو و رێگای خۆمان دەزانی لە نێوەندی سیاسی، نە زمانی گفتوو گۆو سیاسەتکردنمان گۆرانی بەسەردا دەهات،ئەوەندەی ببوینە کۆیلەی موفرەداتە سیاسێکان ئەوەندە زمانمان نەکردبووە ئامرازێک بۆ چوونە پێشەوەی کارەکانمان.سەبارەت بە ریکخراوە جەماوەرێکانیش بە شێوەیەکی گشتی پەوەندێکانمان باش بوو، بە تایبەتی کۆمەڵەی ئاوارەکانی کورستان لە هەولێر کە لەسەر دەستی هاورێیان شاپور عەبدولقادر و قابیل عادل تەیب ٢ و شوان داودی لە ساڵی ١٩٩١ دامەزرا. ئەم هاورێیانە دەورو نەخشێکی زۆریان هەبوو لە ناساندنی رێکخراوەکەمان بە خەڵکانی ئاوارەو دەوڵەمەندکردنمان بە دەرس و تەجرەبەکانی خۆیان سەبارەت بە کاری رێخراوەی جەماوەری. دەتوانین بڵێین کۆمەڵەی ئاوارەکان یەکەمین رێکخراوەی جەماوەری سەربخۆ بوو لە کوردستان درووست بوو.
پرسیار: شهڕی ناوخۆ بۆ بزووتنهوه ئیسلامییهکان خێری دایهوه، ئهی بۆ “یهکێتیی بێکاران” چۆن بوو؟
وهڵام:
شەڕ گەرانەوەی کۆمەڵگەیە بۆ خاڵی سفر، دابەشکردنی کۆمەڵگەیە بەسەر بەرەکانی خێر و شەردا. لە شەڕدا بەشەرەکان حەوسەڵەی گوێگرتنیان نییە، تورەو خۆپەرست دەبن ، عەدالەت و عەدالەت خوازی دەبێتە مەقوەلەیەکی سواو بێناوەرۆک. دوو شت دەتوانێت لەو سەردەمەدا جێگاو ڕێگات پتەوبکات لە ناو کۆمەڵگەدا ،ئەویش چەک و پارەیە. ئێمە هیچ یەک لەوانەمان نەبوو. سەروەتی ئێمە قسەکردن و ئەو ئۆتۆریتەیە بوو کە لە ئاکامی کارەکانمانەوە لە کۆمەڵگە پەیدامان کردبوو. خێر بۆ ئێمە ئاسودەیی و خۆشگوزەرانی خەڵک بوو، رۆشنە لە شەردا ئەوانە نەک هەر لەدەست دەچن ، بەڵکوو بە چەند فرسەخیش کۆمەڵگە لەو ئاسۆیە دوور دەکەوێتەوە.
ئێمە لەکاتی شەڕی ناوخۆدا سەرباری لە دژ وەستانەوەی ئەو شەڕە بە نووسین و کۆرو کۆبوونەوەکانمان ، بە بەشداری لەگەڵ کۆمەڵەی ئاوارەکانی کوردستان، حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری عێراق، پارتی کاری سەربەخۆ، حزبی زەحمەتکێشانی کوردستان و رێکخراوەی تێکۆشان ، دوو خۆپیشاندانی شکۆدارمان دژ بە شەری ناوخۆ بەرپا کرد لە شاری هەولێر .لە دووەم رۆژی خۆپیشاندانەکە ،زیاتر لە پێنج هەزار خەڵک ئامادەبوون و بە شێوەکی زۆر مۆدێرنانە لای بنکەی بێکارانەوە دەستی پێکرد و بەناو بازاری شێخ ئەڵڵادا تێپەری و لای کۆتری سەلام وەستا، بریار بوو هەر لەوێدا نوێنەری لایەنەکان قسە بۆ خۆپیشاندەران بکەن. پاش خوێندنەوەی ناوی لایەنەکانی بەشداربوو لە خۆپیشاندانەکە لە لایەن لیژنەی بەرێوەبردنی خۆپیشاندانەکە، لە پڕ خۆپیشاندەران درایە بەر دەستڕێژی گولەی بیکەیسی و هەر لەوێدا دوو هاوڵاتی بە ناوەکانی (خالد خەلیل حەمەد ئەمین و حەمید حوسێن) گیانیان لە دەستدا و ( رەفعەت ساڵح ، خزر سۆفی مامەند ، جەوهەر ئەنوەر عەبدولجەبار، عومەر قاسم قادر ، مەعروف سوارە مەولود و جەوهەر جەعفەر حوسێن) بە توندی بریندار بوون. بۆ مێژوش ئەوە دەڵێم هەر لەو کاتەدا کە خۆپیشاندەران خەڵتانی خوێن کرابوون ، رادیۆی حزبی شوعی لە هەولێر و لەسەر زمانی کاک کەریم ئەحمەدەوە خۆپیشاندەرانیان بە ئاژاوەگێڕ لە قەڵەم دا.
پرسیار: لهناوچهی بادینان نهتان توانی کارێکی ئهوتۆ بکهن! هۆکارهکهی چی بوو؟
وهڵام:
بادینان بۆتە حەسارەکەی شێرزاد حەسەن و پارتیش دەوری باوکەکە دەگێڕێت ، وەک چۆن لە شوێنێکی ئەو رۆمانەدا باوک دەڵێت (گوێ بگرن… بۆ دوا جار… لێره لهم حهسارهی من، نه کوڕ ژن دێنێ و نه کچ دهتوانێ شوو بکا، ئهوهی خۆی به کچی من دادهنێ دهبێ لهنێو تاریکی ژوورهکهشی دا حورمهتی خۆی و من و ئهم حهساره رابگرێت… )٣ نە ئەوانەی پێش ئێمە توانیان کارێک لە دەرەوەی بەرژەوەندێکانی پارتی بکەن لە ناوچەی بادینان، وە نە ئەوانەی دوای ئێمە. پاش هەوڵ و تێکۆشانەکانی هاورێ ” نەزیر عومەر”و کۆمەڵی هەڵسوراوی تر لە دەڤەری بادینان بۆ دروستکرندی رێکخراوەیەک بۆ بێکاران ،توانرا لەو بارەوە بەیاننامەیەک دەربکەن بە ناوی ” لیژنەی کاتی یەکێتی بێکارانی دهۆک” لە ٢٢/٥/١٩٩٣(بەیاننامەکە بە زمانی عەرەبی بوو). ئەوە بوو پاش ماوەیەکی کورت و لە ٢٥/٨/١٩٩٣ هاورێ نەزیر دەرفێندرێ و لە ٢٨/٨/١٩٩٣ تەرمەکەی لەسەر ڕێی سمێڵ زاخۆ دەدۆزرێتەوە. بۆیە هیچ کارێکمان لەو بارەوە نەچووە پێشەوە لەو ناوچەیە.
پرسیار: ئهو دهمه “یهکێتیی بێکاران” لهگهڵ مام جهلال کۆبوونهوهیهکیان ساز کرد، ئهو کۆبوونهوهیه لهسهر داوای کێ بوو؟ لهلایهن “ی. ب” کێ بوون ئهوانهی بهشدارییان تێدا کرد؟ ئایا بهشدارییهکه به ڕهزامهندیی ڕابهرایهتیی ئهم ڕێکخراوه بوو؟ باسهکانی ئهو کۆبوونهوهیه چی بوون؟
وهڵام:
یەکێتی بێکاران لە هەوڵی بەردەوامی خۆیدا بۆ لابردنی تەنگەژەکانی پێش کاری ڕێکخراوەکە و چاککردن و باشتر کردنی ژیان و گوزەرانی بێکاران، هەوڵی جۆراو جۆرمان دەخستە گر لەو بارەوە. ئێمە نامەمان بۆ زۆربەی کەسایەتی و حزبە سیاسێکان رەوان کرد، وە زۆرێکیش لەو لایەنانە لە ئاستی باڵادا دانیشتنیان لەگەڵ کردین.یەکێتی نیشتمانی پێش ئەو دانیشتنەی مام جەلال ئێمە چەندین دانیشتنی ترمان لە ئاستە جۆراو جۆرەکاندا کردبوو لەگەڵیان. لەوەڵام بە نامەکەماندا مام جەلال وەڵامی داینەوەو خۆی کاتێکی بۆ دیاریکردین. ئەم هاورێیانە بەشداربوون لە دانیشتنەکەدا( حاجی ئەنوەر، عەبدولرەحمان مەولود، ئەکرەم چاوشین، کاژاو جەمال و فەرەیدون حەمە ساڵح) قسەکانی مام جەلال بە شێوەیەکی تووند و یەکلایەنە لەسەر سەربەخۆبوونی یەکێتی بێکاران ببوو، ئەو پێیوابوو کە ئەم رێکخراوە سەبەخۆ نییەوە سەربە کۆمۆنیزمی کرێکارییە. لە قسەیەکیدا وتبووی ئەگەر ئێوە سەربەخۆبن من ئامادەم کۆمەکتان بکەم تا ئەوەی چەکیشتان بدەمێ. لای هاورێیانی ئێمەوە زیاتر هەوڵدرابوو دۆخی قسەو باسەکان بەلای بارو گوزەرانی بێکاراندا بروات، بەڵام مام جەلال کەمتر دەرفەتی بە هاورێیانی ئێمە دابوو بۆ قسەکردن.
پرسیار: سهرهنجام ئهم ڕێکخراوه دوولهت بوو، هۆی دوولهتبوونهکهی چی بوو؟ ئایا کاریگهریی ئهو کۆبوونهوهیه یان کاریگهریی عهبدوڵای موهتهدی و کۆمهڵه بوو؟ وهیان نهخێر، ئهوانه سهربار بوون و خۆی له خۆیدا زهمینهی دوولهتبوونی ئهو ڕێکخراوه فهراههم بوو؟
وهڵام:
لە پرسیارەکەتدا، ئەو ناوو لایەنانەی وەک کاریگەری نەگەتیڤانە لەسەر رێکخراوەکە ناویانت ریز کردووە، دەبوایە ناوی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاریش لەو ریزەدا بووایە، چوونکە لە راستیدا ئەوانیش تەرەفێکی کاریگەر بوون لەو کێشەیە و قوڵکردنەوەی نەک چارەسەر کردنی. ئەوان تا مەنسوری حیکمەت رەخنەی توندی لە هاورێیانی حككع نەگرت بەهۆی تەرفداریان بۆ بەشێک و دژایەتی بەشەکەی تر و بە ئایدیلۆژیکردنی کێشەکان، بە نەفەسێکی درێژەوە خەریکی قوڵکردنەوەی کێشەکان بوون.
دیارە بە دڵنیاییەوە دەڵێم ئەو خەتەی کە بەخەتی کۆمەڵەی دەزانن خەتێکی زۆر لاوازبوو پێشم وانییە توانای ئەوەی هەبوایە بێکارانی سلێمانی دوولەت بکات، بەڵام دونیای سیاسەت وایە کاتێک خۆت لە ئەزمەدا بیت دوژمنەکەت هەرچەندە بچوکیشبێت ، تۆ گەورەی دەکەیت بۆ رەوابوونی شەرەکەت، لەوکێشەیەشدا هەروا کرا. بەشێک لە کادرەکانی حککع بە لاسایکردنەوەی مەنسوری حیکمەت لە جیابوونەوەکەی لەگەڵ حزبی کۆمۆنیستی ئێراندا، چۆن سێ هێڵی دیاریکرد لە ناو حیزبدا ئەمانیش سێ هێڵیان لە ناو “ی ب ک” دیاری کرد وەک ( ١- هێڵی کۆمۆنیزمی کرێکاری ٢- هێڵی ناوەند ٣- ناسیونال چەپ) ئیتر دەبوایە خۆت یەکلابکەیتەوە، وەک ئەوەی کادرێکی باڵای حککع بە منی وت (تا ئێستا تۆ لەبەرانبەر کێشەی نێوان هەڵسوراواندا وەسەتییت دەبێت خۆت یەکلا بکەیتەوە لەگەڵ کام تەرەفیت!).
کاریگەری کۆبونەوەکەی مام جەلال ئەوە بوو، کاتێ لە چاوپێکەوتنی برادەرانی ئێمە لەگەڵیدا ، راستەوخۆ پێیوتبون کە ئێوە سەربە کۆمۆنیزمی کارگەرین ، ئەگەر سەربەخۆبن من ئامادەم یارمەتیتان بکەم ، ئەو قسەیە بیانوویەکی زیاتری دایە دەستی بەشێک لە هەڵسوراوانی”ی ب ک” بۆ دژایەتیکردنی “حککع”و قوڵکردنەوەی کێشەکان تا چوونە دەرەوەی بەشێکیان لە یەکێتی بێکارانی سلێمانی ٤ و دروستکردنی رێکخراوەیەکی تر بە ناوی : ” رێکخراوەی بێکاران”.
بەڵام بەڕای من هەموو رێکخراو و ئۆرگانێکی سیاسی و جەماوەری، ئەو کاتەی لە پایە کۆمەڵایەتێکەی خۆی دادەبرێت و پێشرەوی ناکات لەکارەکانی و دەکەوێتە دۆخێکی بەستەڵەکییەوە لە ڕووی پایەکۆمەڵایەتیکەیەوە، ئیتر دەکەونە وێزەی یەکترو تاوانبارکردنی یەکتر بە تۆمەتی جۆراو جۆر. کێشەو بێتەجروبەییەک لە مەر سەربەخۆبوون و ناسەربەخۆبوون و چۆنیەتی میکانیزمی رێکخستنی رێکخراوەیەک بۆ بێکاران و شێوەی کارکردنی لەگەڵ دەسەڵاتدا یەخەی پێگرتبووین وای کردبوو لەشوێنێکیتر و جیاوازتر لەو سەنگەرەی کە بریار بوو لێوەی شەربکەین خەریکی شەر بوین لەگەڵ یەکتر. ئێمە بەهەمان سونەتی حزبەکانی ناو بەرەی کوردستانییەوە خەریکی دابەشکردنی کۆمەڵگە بووین لەسەر بنەمای ئایدیۆلۆژییەت. ئێمە ساڵانێکی پێشتر لەگەڵ بوونی رای جیاواز و ململانێی فکریشەوە ، چوونکە لە حاڵەتی هەڵکشاندا بووین ، جیاوازە فکرێکان دەست و پێی نەدەگرتین و کەسیش بیری لە جیابونەوە نەدەکردەوە.
پرسیار: ئهو بهشهی که جیابوونهوه “ڕێکخراوی بێکاران”یان پێک هێنا. ئایا ئهم هاوڕێیانه توانییان نموونهیهکی باشتر پیشان بدهن؟ وه سهرهنجام دهسکهوتێکی زێتر بۆ کریکارانی بێکار بهدهست بهێنن؟
وهڵام:
من زۆر ئاگاداری وردەکارییەکانی کاری ئەو رێکخراوەیە نەبووم ، بەڵام وەک لۆژیک لەوە دڵنیام ئەگەر کارێکی باشتر و زیاتریان لە یەکێتی بێکاران بکردبایە ئەوا لە ١/٩/١٩٩٥ بە دەرکردنی بەیاننامەیەک ئیعلانی یەکگرتنەوە نەدەکرا لەگەڵ یەکێتی بێکاران لە کوردستان، واتە گەرانەوەیان جارێکیتر بۆ ناو هەمان رێکخراوەی پێشوو.
پرسیار: سهرهنجام ههردووک ڕێکخراو پووکایهوه! بۆچی؟
وهڵام:
وەک وتم ئەو دوورێکخراوە لە ١/٩/١٩٩٥ یەکیانگرتەوە .
ئەو واقیعەتە سیاسی و ئابورییەی لەسەردەستی یەکێتی و پارتی لە کوردستان زاڵکراوە ، وەزیاتر لە دوو دەیەیە دەستیان بەسەر وردوو درشتی سەرچاوە ئابورییەکانی کۆمەڵگەی کوردستاندا گرتووە ،بۆ بەرژەوەندی بنەماڵەیی و حیزبی خۆیان. کاردانەوەی کارەکانیان واقیعەتێکی نالەباری لەسەر زەمینەی کوردستان بەرهەم هێناوە ،بونی ئەو سیاسەتە نەخوازراوە وایکردووە کارکردن لەدەرەوەی بازنەی ئەو دوو حیزبە ئاسان نەبێت .یەکێتی بێکارانیش وەک دەیان رێکخراو و رۆژنامە و گروپی تر کە بە هیواو ئومێدی دروستکردنی کۆمەڵگەیەکیی تەندروست و یەکسان ، بە شۆرو شەوقێکی بێ وێنەوە ،لەسەر ئەرکو ماندوبوونی خۆیان دەستیان دایەکار، کەچی دەسەڵات بەوپەری خوێن ساردییەوە مامەڵەیان دەکات ، سەرکوتیان دەکات یان پشتگوێیان دەخا. لەدەستێکی تریشەوە دەیان ڕێکخراوەی بێناوەرۆکی خۆی بە پارەو ئیمکاناتی بە تاڵانبراوی کۆمەڵگە ، بۆ بەلارێدابردنی خەڵک قوت کردۆتەوە.
پرسیار: دهرس و ئهزموونهکانتان بۆ بێکارانی ئێستا چین؟ ئایا پێت وایه، له ئێستادا پێویستی ڕێکخراوێکی هاوشێوهی ئهو دهمه لهئارادایه؟
وهڵام:
من بەکورتی چەند خاڵێک سەبارەت بە بەشی یەکەمی پرسیارەکەت دەستنیشان دەکەم . پێم وایە خاڵگەلێکی گشتگیرو بنەرەتین بۆ هەموو رێکخراوەیەکی جەماوەری فرە بۆچوون و فکری جیاواز ئەم چەند خاڵە وەک بنەمایەک لەبەر چاوبگرێت لە پرۆسەی کارکردنیدا:
١- خۆپاراستن و خۆ دورگرتن لە ئایدیۆلۆژیگەرایی لە کاری رێکخراوەکەدا.
٢- هەمیشە لە سۆنگەی بەرژەوەندێکانی ڕێکخراوەکەوە مامەڵە لەگەڵ کێشەو رێگرییەکانی بەردەم رێکخراوەکە بکرێت.
٣- بارنەکردنی ڕێکخراوەکە بە کارگەلێک کە ئەرکی ئەو نییە.
٤- پاراستنی بنەماکانی دیموکراسی لە بریارو هەڵبژاردنەکاندا.
٥- قبوڵکردنی ڕای جیاواز و گەڕان بە دوایی خاڵی هاوبەشدا لە پێناو کاری باشتر و راگرتنی یەکگرتوویی ریزی ڕێکخراوەکەدا .
٦- رێگەگرتن لە هەموو رێکخراوو لایەنێک لە دەخاڵەتکردن لە کاری رێکخراوەکەدا ،ئەوەش لە پێناو راگرتنی سەربەخۆی تەواوی رێکخراوەکە و لەبەر یەکنەترازانی.
سەبارەت بە بەشی دووەمی پرسیارەکەت دەڵێم: بەو شێوازەی پێشومان نا ، بەڵام بە جیاواز لەو شێوەو میکانیزمەی لە زهنیەتی ئێمەدا بوو بۆ کاری وەها رێکخراوێک. ئێمە ئەوکاتەی ی ب ک درووستکرد، بێتەجروبەییەکی زۆرمان هەبوو لەو مەیدانەدا، چوونکە رێکخراوەیەکی لەو شێوەیە بۆ بێکاران ئەزموونێکی زۆر نوێ بوو ، نەک هەر لە کوردستاندا بەڵکو لە ناوچەکەشدا بەگشتی. هەر وەهاکوردستان لە بارودۆخێکی زۆر نالەباردابوو ، چ لە رووی سیاسییەوە وە چ لە رووی ئابورییەوە.
کێشەیەک لە دونیایی بیرکردنەوەی ئێمە هەبوو، وە تا رادەیەک ئێستاش بەردەوامی هەیە ئەوەیە، هەر ڕێکخراوەیەک درووست دەکەین ، جا ئەو رێکخراوە لەهەر بوارێکدا بێت زیاتر بارگاوی دەکرێت بەکاری سیاسی ، پێیوایە دەبێت لەهەموو بوارەکانی کۆمەڵگە قسەی هەبێت وە گوتارەکانیشی هیچ جیاوازییەکی نابێت لەگەڵ حزبێکی سیاسیدا. بۆیە ئەگەر ئەمرۆ رێکخراوەیەک بۆ بێکاران دروست بکەم لە کوردستان، راستەوخۆ پشت بە ئەزموونی وڵاتێکی وەک کەنەدا یان هەر وڵاتێکی تری ئەوروپا دەبەستم کە بیمە کۆمەڵایەتییەکان تێیدا جێگیرکراوە ، لەگەڵ چۆنییەتی کارکردنیان لەو بوارەدا . بوونی رێکخراوەیەک بۆ بێکاران تا ئەو کاتەی کار و سەرمایە لە ئارادایە، زەرورەتێکی حەیاتییە بۆ کرێکاران و بێکاران . بێکار ئەوکاتەی بێکارە واتە کارەکەی لەدەست داوە یان تازە بەدووای کاردا دەگەرێت، لەهەردوو بارەکەدا پێویستی بە ئۆرگانیزاسیۆنێک هەیە رووی لێبکات:
١- بۆزانینی هۆی لەدەست دانی کارەکەی.
٢- دەستنیشان کردنی توواناییەکانی.
٣- ئاسانکاری لە چۆنییەتی گەران بە دووای کاردا.
رێکخراوێکی لەم چەشنەش راستەوخۆ دەبێت پەیوەندی هەبێت بەدەوڵەتەوە، بۆ کار ئاسانی کاری رێکخراوەکە و پاڵپشتیکردنی لە بوارە جیاجیاکاندا، بۆ نمونە کرێکار بۆ ئەوەی بیمەی هەبێت دەبێت دەوڵەت بە یاسایەک هەموو بوارەکانی کارکردن ناچار بکات کەڕێژەیەکی دیاری کراو لە کرێی کرێکار بگەرێتەوە بۆ سەندوقی بێکاری کە ڕاستەو خۆ لە لایەن دەوڵەتەوە هەم پشتیوانی لێبکرێت و هەم بەڕێوە ببرێت.
————————————-
نەوزاد مەدحەت (گۆران عەبدوڵڵا) لە ساڵی 1964 لە شاری کەرکوک لە دایک بووە. لەسەرەتای ساڵی 1980 دا دەبێتە ئەندامی کۆمەڵەی ڕەنجدەرانی کوردستان و پاشان ئەندامی ڕێکخراوی ڕەوتی کۆمۆنیست. یەکێک بووە لەو دەیان کۆمۆنیستەی کە “حککع”یان پێک هێناوە و لەساڵی 2002 دەستلەکار دەکێشێتەوە.
بڕوانامەی دیپلۆمی لە ( وێب پەیج دیزاین) هێناوەو لەساڵی (2002)ەوە ماڵپەڕی دەنگەکانی دامەزراندووە. ئەندام و دامەزرێنەری ڕێکخراوی پەیوەندی کوردی دژی جینۆسایدە. ئێستاش دانیشتووی شاری تۆرۆنتۆیە لە کەنەدا.
————————————-
پەراوێز:
١-
لە ١١/١٢/١٩٩٢ یەکەمین کۆبوونەوەی یەکێتی بێکارانی هەولێر لە قوتابخانەی ئەیوبیەی سەرەتایی بەسترا
٢-
هاورێیان قابیل عادل تەیب و شاپور عەبدولقادر لە ٢٨/٤/١٩٩٩ لە ناو بنکەی یەکێتی بێکاران لە شاری هەولێر بەدەستی چەند چەکدارێکی ئیسلامی تووندرەو تیرۆرکران.
٣-
ڕۆمانی “حەسار و سەگەکانی باوکم” نووسینی : شێرزاد حەسەن
٤-
یەکێتی بێکاران لە کوردستان دوولەت نەبوو ، ئەوەی دوولەت بوو یەکێتی بێکارانی سلێمانی بوو. چوونکە لە راستیدا ئەوکێشەیە بەو گەرموو گوریەی سلێمانی نەگەشتە هەولێر.
بچوكبوونهوهی ئهدۆنیس وگهورهبوونی سهرۆك … نووسینی: یوسف عزهدین
( دیموكراسییهت چانسی ئهوهت دهداتێ، ببیته كۆیلهی ئهو كهسهی بۆ خۆت ههڵیدهبژێریت) كاڕڵ كراوس
كردهیهكی ئاساییه نهك ههر ئهدۆنیس-ێكی گهورهكراو، بهڵكو ههر بابایهك، ئهگهر نهناسراو و كرده نادیار و كهم فهرههنگ و خاوهنی هیچ بهرههم و عیلم و عیرفانێكی بهرچاویش نهبێت، لیژنهیهكی ههواداری لهبهر ههر هۆكار و مهسهلهیهك خهڵاتی پێببهخشن. ئهگهر بهخشینی ئهو خهڵاتهش بۆ خۆی ببێته مایهی سهیر و سهمهرهیی، وهك بهخشینی خهڵاتی نۆبڵی ئهدهبیاتی ساڵی 2016به “پۆپ دیلان”ی سترانبێژ و گیتارژهن. باشه كهحاڵ و مهسهله وایه، ئهدی بۆ بهخشینی خهڵاتی ئاشتی”ئیریش ماریا ریمارك” لهبهرواری 19 فێبرایری2016 به ئهدۆنیس، ههر پێشوهخت و پێش بهخشینهكهیی و دواتریش زۆرترین مشت و مڕ و ناڕهزایی لێكهوتهوه؟ ههر له لێكۆڵهر و نووسهر “نافید كرمانی”یهوه كهپێشتر ئهو خهڵاتهی پێبهخشرابوو، ناقایل بوونی خۆی بهخوێندنهوهی وتارێك لهمهراسیمی وهرگرتنی خهڵاتهكهی ئهدۆنیس-دا ڕاگهیاند و تا كار گهیشته وهرگێڕی سهرجهم بهرههمهكانی ئهدۆنیس بۆ ئهڵمانی، “شتیڤان ڤایدنهر” سهبارهت به ئهدۆنیس-ێك كهساڵانێكی لهتهمهنی خۆی بۆ وهرگێڕانی كارهكانی تهرخانكردووه، بڵێت: “پێم وا نییه ئهدۆنیس بگاته ئاست وهرگرتنی خهڵاتی ئاشتی، چونكه ئهو ههڵوێستهكانی ناسراوه بهوروژاندنی…”*
لهلایهكی ترهوهو ههر لهسهرهتاوه خاتوو “جۆزیبینا ماریا نیكولینی” سهرۆك شارهوانی دوورگهی “لامبیدۆزا” ئامادهنهبوونی خۆی دهربڕی، بهوهرنهگرتنی ئهو خهڵاتهی هاوكات بهویش دهدرێت، ئهگهر لهتهك ئهدۆنیس-دا بێت. ئهمه جگه لهو ههموو وتار و نوسین و دژایهتی و ڕێگریانهی كههۆكاره سهرهكییهكهی بهدهر لهههموو شتێكی دیكه، له نامهكهی ئهدۆنیس-وه بۆ سهرۆكی سوریا سهرچاوهی گرتبوو.**
ئهدۆنیس پێش ئهوهی لهبهرواری 28یئۆگستۆس-ی2011دا خهڵاتی گۆته-ی پێبهخشرێت، بهپهلهپروزێ و لهنامهیهكی كاڵا و كرچی خاڵیی لهو بههایانهی كهخۆی ساڵانێك باسی لێوهكردبوو، بهمهبهستی قۆزتنهوهی ههلهكهو سواربوونی شهپۆلهكان و زیادبوونی شوهرهت و سهركهوتن بهپێپلیكانهكانی خهڵاته جۆراو جۆرهكاندا، هات و خۆی تێكهڵا بهدنیای گهمه سامناكهكان كرد.
ئیدی ئهو پیاوهی كهسانێك دهمیان لهحزوریدا تهتهڵهی دهكردو بهشهوق و تاسهو جدییهتهوه گوێبیستی هۆنراوهكانی دهبوون. نازانم چی بهو كهسانه دهڵێن؟ لهئێستادا بهكهمێك تهوس و جار جاره بزهو گاڵتهجاڕییهوه نامهكهی ئهدۆنیس دهخوێننهوه!
نامهكهی “ئهدۆنیس” بهسهیدولڕهئیس دهست پێدهكات و بهحیكایهتی دیموكراسییهت بۆ سهرۆك داخڵ بهنامهكهی دهبێت و دهڵێت:
“دیموكراسییهت لهسوریادا، تهنها پاش خهباتێكی درێژخایهن دێتهدی، بهپێی شهرت و شهرایت و پرهنسیپگهلێك، دهبێت دابمهزرێت..ئهمهش ههر لهمڕۆوه، نهك لهسبهینێوه”
لهكاتێكدا وهك كاڕڵ كراوس دهڵێت:
“دیموكراسییهت چانسی ئهوهت دهداتێ ببیته كۆیلهی ئهو كهسهی بۆ خۆت ههڵیدهبژێریت” و ئهمه لهلایهكهوهو لهلایهكی دیكهشهوه ئهگهر دیموكراسییهت چارهسهر و شتێكی باشیش بێت، ئهدۆنیس لهكهیداو بۆ كێی باس دهكات ؟!
لهبهشی 2-ی نامهكهیدا داوا لهسهرۆكی “بهقهولی خۆی ههڵبژێردراوی “سوریا دهكات، ههر لهسهرهتاوه بهر بهناڕهزایی خهڵك بگرێت، ئهویش بهوهی كۆمهڵگه لهڕووی كلتووری و سیاسییهوه لهزهمهنی ئاسمانی و ئیلاهییهوه بهێنێتهوه بۆ زهمهن و زهمینی مرۆڤانه. ئهمه لهكاتێكدا جهنگ و ئاشوب و ململانێی خوێناویی و ڕاپهڕین و ناڕهزایهتی و ئیعتیسامهكان، لهسهر زهمین و لهزهمهنی مرۆڤانهدا ڕوودهدهن! ئهو سهرۆكهی ئهویش موخاتهبهی دهكات، دواجار خوێندكارێكی مهدرهسهكهی میشێل عهفلهق-هو باوهڕی بهئایدۆلۆژیایهكی ئیمانیی ههیه، نهك ئیمانێكی لاهوتی و ئیلاهی و ئاسمانی، ههر بۆیه
لهكتێبی”فی سبیل البعث”دا “عهفلهق”دهڵێت:
( ئێمه دهمانهوێت ئهوانهی ئێمهیان قبووڵهو كاریش دهكهنه سهر ئهوانهی تر، تهنها بهبیستنی دهنگمان و تهماشاكردنی جووڵه ئاساییهكان و ههڵسوكهوتی ڕۆژانهمان بكهونهگهڕ. دهمانهوێت بزانین كێن ئهوانهی بهغهریزه وهدوومان دهكهون…بهبێ ئهوهی پێویستمان بهبهڵگه هێنانهوهو زانست و سهلماندن و ژمارهكان بێت…).
چۆن دهبێت، ئهدۆنیس-ێكی دهرچووی فهلسهفهو تهماشاچی دوو سهده، لهوه حاڵی نهبووبێت، سهرۆك تهنها پێویستی بهوهلائی كوێرانهو ئیمانی ئایدۆلۆژی و كهسه گهوجهكانه و وهك خودی میشێل عهفلهق ئاماژهی پێداوه:
“ئیمان پێش مهعریفهیه”، واته ئیمان بهعروبهو بهعسیزم، نهك ئیمانی ئاسمانی و لاهوتی.
لهههمان بهشدا ئهدۆنیس ئاماژه بهوه دهكات، ههر لهسهرهتاكانی دهوڵهتی ئیسلامییهوه بیرمهند و شاعیرانێكی عهرهب ههبوون، ویستویانه بهتهواویی ئایین و دهوڵهت لێك جوودا بكهنهوه؟!
لهبهشی 3-دا پاش ئهوهی سهیدولڕهئیس دووباره دهكاتهوه، دهڵێت:
( دامهزراندنی دیموكراسییهت بهجیاكردنهوهی تهواوی نێوان ههموو شتێكی ئایینی لهلایهك و لهلایهكی تریش ههموو شته سیاسی و كۆمهڵایهتی و ڕۆشنبیرییهكان دهبێت… ئهمهش ئهوه بوو”حزبی بهعسی عهرهبی ئیشتیراكی” نهیكرد، وهك چاوهڕوان دهكرا لێی…).
دیاره ئهدۆنیس چاوهڕێی زۆر شتی ئیجابیی له حزبهكهی سهرۆك كردووهو لهمیانی نامهكهیدا دهگهیته ئهو ڕاستییهی هێشتاكه ههر بهتهمایه.
ماوهتهوه بڵێین، بهر لهوهی ئهدۆنیس خهڵاتهكهی وهربگرێت، بهر لهدوو ههفته، گۆڤاری “دێر شبێگڵا” چاوپێكهوتنێكی لهگهڵا سازكردو ئهنجامدهری دیالۆگهكه توانی ئهدۆنیس لهگۆشهیهكی كوشنده-دا تهنگهتاو بكات، كاتێك بهئهدۆنیس-ی گوت:
( بهڵام تۆ پاش ڕاپهڕینی گهلانی سوریا، بهچهند مانگێك، نامهت بۆ ئهسهدد ناردووهو بهشكۆمهندیی و ڕێزهوه وهسفی دهكهیت كهئهو سهرۆكی ههڵبژێردراوی وڵات و گهله، تۆ ئهو شهرعییهتهی پێدهبهخشیت كهشایانی نییه).
——————————–
سهرچاوهكان
*http://www.aljazeera.net/news/cultureandart/2015/9/ %8A%D8%A9
**http://www.ahewar.org/debat/show.art.asp?aid=263205
گفتوگۆ لەگەڵ نووسەر بەیان سەلمان …. سازدانی / شاخهوان سدیق
بهیان سهلمان:
له كۆنهوه تا ئهمڕۆ، گێرانهوه بهشێكی تهواوكهری گرنگی ژیانه
ژنه ڕۆژنامهنووس (بهیان سهلمان) یهكێكه له ناوهدیارو دهنگه جدیهكانی ناو دونیای ئهدهبی كوردی و وهرگری خهڵاتی ئهم ساڵی ئهندێشهیه بۆ ڕۆمان له ئێستادا خاوهنی ههریهكه له ڕۆمانهكانی (شهوانی ئادهم و بهرزایی شوراكان و نهوهكانی مادائی) و له ئێستاشدا سهرقاڵی نوسینی ڕۆمانێكی نوێیه كه تایبهته به شاری كهركوك، بۆ زیاتر ئاگاداربوون له تێڕوانینی ئهو بۆ ئهدهب، ئهم دیدارهمان لهگهڵ سازدا.
پ1/ (كۆڵن وڵسن) له كۆندا وتویهتی ” كاریگهری ڕۆمان لهسهر كلتوری مرۆڤایهتی له تێكڕای تێزهكانی (داروین و فرۆیدو ماركس) زیاتر بووه. ئهمڕۆ بههۆی پێشكهوتنی تهكنهلۆجیاو، بهتایبهت هاتنی ئینتهرنێت، زۆرێك پێیان وایه، بایهخ و گرنگیی ڕۆمان له ئێستادا وهك جاران نهماوه، ئێوه پێتان وایه تا چهند ئهم بۆچوونه ڕاسته؟
بهیان سهلمان/ با له وتهیهكی پۆل ڤالێری دهست پێ بكهم كه له ساڵی 1937 وتویهتی ”كاتی كۆتای دنیا وا دهست پێ دهكات.”. كه ڤالێری ئهوهی گوتوه، ماوهی دوای شهڕی جیهانی یهكهم و دوو ساڵ پێش دهسپێكی شهڕی جیهانی دووههمه. ئاساییه كه مرۆڤ ڕهشبین بێت. دیاره ڤالێری بهو ڕستهیه، باس له ”بهیهك رهنگكردنی” دنیا دهكات. وهك یهك بهرگ، ههموو كهسێك یهك بۆچوونیان دهبێت و دهیانهوێت وهك یهكیان لێ بێت و وهك ئهویان ههبێت. له كوردستانیش، ئهو ڕهشبینییه به بارو دۆخی ناوچهكهوه پابهنده. بێ گومان ئهوه كاریگهریی له سهر بۆچوونی ئهو كهسانهشه كه تاقهتی خوێندنهوهیان نییه. ئهدهب ههر دهمێنێت. ڕۆمانیش وهك بهشێك لهو، به تایبهتی بهرگریی دهكات، جۆرێكه له ”ئهنتی بایۆتیكی” سروشتیی، كه دژ به ئایدیۆلۆژیا بهرگرییت پێ دهكرێت. ساتێكیش دێته پێشێ، كهسهكه خۆی له تهوژمی تهكنهلۆجی بێ تاقهت و وهڕس دهبێت، ئهوجا دهست به خۆ ڕیكخستنهوه دهكات. له جێیهكدا، تهكنهلۆجیاش دهبێته ئایدیۆلۆجی و دهسهێندرێته سهر تاكهكان. دهبێ تاك دژی ئهو سهپاندهنه بهرگریی بكات.
كێشهش له خودی تهكنهلۆجیادا نییه، بهڵكو لهگهڵ شێوهی بهكارهێنانێتی، له چاولێكردن له بهكارهێنانی، وهك له ناوهڕۆكی رستهكهی ڤالێری تێ دهگهین. كه بزانین: بۆ، كهی، له كوێ، بهكاری دههێنین، هیچ گرفتێك دروست ناكات و ناتوانێت وهك ئامرازێك تۆ بهكار بهێنێت، بهڵكو تۆ، دهسهڵاتت بهسهر ئهو ئامرازهدا دهشكێت و سوودی لێ وهر دهگریت. تهكنهلۆجیا لهگهڵ داهێنانیدا، لهسهرهتاوه، تاكو گهشهی كۆمپیوتهر له ئهمڕۆدا، ئهگهرچی زۆر ئالۆزیی جیهانی ئهمڕۆ و تاكێتیی و دووركهوتنهوه وبگره چوونه كهنار به ویستی تاك خۆی، بهرجهسته دهكات، هاوكات بهشێكیشه له گهشهی ژیان. بمانهوێت و نهمانهوێت ئاسانكاریی داهێناوه، كهسایهتی تاكهكان و تهنانهت چهرخی فیكریشی گۆڕیوه. وێرای ئهوهش، ئێمه چیتر ناتوانین پشتگوێی بخهین، بهڵام دهكرێت، زۆر به چاكیی خۆمانی لهگهڵ بگونجێنین، به باشیی كاری پێ ئهنجام بدهین، بێ ئهوهی له داهێنان و ههوڵی تاكێتمان كهم بكاتهوه. به تایبهتی نابێت له دنیای ناوهوهی خۆمان دامان ببڕێت. كێشه لهو دابڕانهیه لهگهڵ خود، ئهگهر زۆر سهر بكهینه سهر بهكارهێنانیان. بێجگه لهوهی، بۆچوون و نووسین دهبنه دهستكرد و بههایان نامێنێت، وهك نووسینی خێرای لاپهڕهیهكی فهیسبووكی لێ دێت. كه كهس به ڕاستیی و به قوڵیی نایان خوینێتهوه و به ”لایكێكی” ڕێزلێنان كۆتاییان پێ دێت!
با سهیری ئهو لایهنهی تهكنهلۆجیاش بكهین، كه له جێی خۆمانهوه، ههزاران ڕۆمان له ناو بهرزترین رهفهی كتێبخانه گهورهكانهوه دههێنیننه سهر شاشهیهك و دهیان خوێنینهوه. ئهوه له ساییهی گهشهی كۆمپیوتهرو هاتنی ئینتهرنێت هاتۆته دی. گرنگه كهسانی ”ساغ” ئهندام كهمێك بیر له ”كهم” ئهندامێكیش بكهنهوه. ئهوهی نابینا و تهنانهت نهخهوێندهواریشه، ئهمڕۆ دهتوانێت به ئاسانیی گوێ له ههزاران كتێب بگریت. لهبری ئهوهی دهیان ڕۆمان و كتێب لهگهڵ خۆتدا بۆ سهفهر بهریت، كلیلێكی (یو ئیس بی) و تابلێتێك سهدان كتێبت بۆ دهگوازێتهوه. به ڕاستیی لهگهڵ ئهو جۆره ڕهشبیینیانه نیم كه بهزۆر پێمانی دهفڕۆشن. به كورتیی، كهوتۆته سهر ئهوهی، چۆن مامهڵهی لهگهڵ دهكرێت. دواجار، خوێندنهوه بهشێكه له ههوڵی تاك خۆی، خۆشهویستییه، پهیوهندی مرۆڤ به خوێندنهوه و كتێب، پهیوهندییهكی ئیشقی ئهزهلیی سهیره.
پ2/ مرۆڤ بهدرێژای مێژوو له ڕێگهی (ئهفسانهو حیكایهت و چیرۆك)هوه دهماودهم شتی گێڕاوهتهوه، وهك ئهوهی (عهتا محهمهد)یش دهڵێت “ئهوهی مرۆڤی دروستكرد گێڕانهوه بوو”، مهبهستمه بپرسم، تۆ له نوسیندا دهتهوێت چی بگێڕیتهوه، یان مرۆڤ بۆ ههمیشه خهمیهتی بگێڕێتهوه؟
بهیان سهلمان/ له كۆنهوه بۆ ئهمڕۆ، گێرانهوه بهشێكی تهواوكهری ژیانه. ئهو بهشهیه كه پێویسته تێیدا به وردهكاریی ڕۆژانهدا بچینهوه. ژیان بریتییه له هێماو نهێنی، تێكهڵهیهكه له سهیروسهمهره، پڕه له بوونهوهر، له شوێن، له ڕووداو، له توندوتیژیی و له جوانییش. له ههموو چركه ساتێكدا پێویسته باسیان بكرێت. ئیتر ئهو كهسهی چیرۆك دهگێڕیتهوه، وهك ئهوهیه كه كۆمهڵێك كۆد له دهوروبهری بێت و ئهو به گێڕانهوه یهك به یهكی جفرهكانی بكاتهوه.لهلام، ئهوه مڕۆڤه كه زادی فهیلهسووف و ڕۆماننووس دابین دهكات، نهك به پێچهوانهوه. له میتۆلۆژیادا، ڕچهڵهكی گهردوون سهرهتا به دروستكردنی ئاسمان و زهوی و بوونهوهرهكانی تر بوو، له كۆتاییدا مرۆڤ. بۆ ئهوهی مرۆڤ ههموو ئهوانه له ڕێگای پرسیاركردن بگێڕێتهوه؛ ههر خودی میتۆلۆژیا كه مرۆڤ دایهێناوه، ئهو پرسیاركردنه دهسهلمێنێت. ئهوه مرۆڤه لهبری سروشت و سهرجهمی بوونهورهكان و گیان لهبهرهكان قسه دهكات، پرسیار له وجودی خۆی دهكات و دهیگێرێتهوه. گێڕانهوه، گهڕانه به دوای شتی نادیار تا بیكهینه دیار. ههندێك جار، شتی زۆر ساده و ئاساییه، بهڵام نهبیندراون. دهتوانم بڵێم، ئهو بهههشتهیه كه ههموومان به دوایدا دهگهڕێین، ئهوهی لێی نزیك دهبێتهوه، ناشڵێم پێی دهگات، تا ڕادهیهك دهستی دهچێته ناو نادیار و زمانهكهی وهر دهگێڕێت و دووباره به زمانێكی تایبهت كه خۆی دای دههێنێت، شتهكانی پێ دهگێڕێتهوه. لهبیرشمان نهچێت، كه خودی زمان، ئامرازێكی هاوپهیوهندییه، كه به نێوهندی ئاماژه ئهنجام دهدرێت، ئهوه كه سهر له شته نادیارهكان ههڵ دهداتهوه.
پ3/ بهدرێژای مێژووی نوسین جگه له وهزیفهی گێڕانهوه، چیرۆك و ڕۆمان، بهپێی قۆناغه جیاوازهكان ئهركی جۆراو جۆریشیان ههبووه. وهك ئهوهی (باختین) دهڵێت” ئهوهی كه دوێنێ ئهركی ڕۆماننووس بوو، ئهمڕۆ ئهركی كارهكتهری سهرهكیی ڕۆمانه” مهبهستمه بپرسم، ئهركی سهرهكی ڕۆمان پاش گێڕانهوه چییه؟ تا چهند نووسهر له ڕێگهی كارهكتهرهكانیهوه، دیوی شاراوهی واقیع دهگوازێتهوه؟
بهیان سهلمان/ با لهوهوه دهست پێ بكهم كه باختین دهڵێت ”ڕۆمان جهندهرێكه كه له پرۆسهی به بوونه” بهم واتایه، ههمیشه له گۆڕاندایه. ئهمهش ئهو ئازادییه بێ سنوورهی ڕۆمان دهسهلمێنێت كه بهردهوام له ههڵسهنگاندنه. له داهاتوودا فهلسهفه له ڕۆمان زیاتر، ههڵسهنگاندن بهخۆیهوه دهبینیت. ئهوه یاسای ئاڵۆزیی دنیاییه، كه جهغهت دهكاته سهر فیكر و ههڵسهنگاندنی. من وشهی ”كارئهكتهر” caractère بهكار نابهم، ئهوه بۆ خهسڵهتهكانی كهسایهتییهكی ناو شانۆیه، وشهی ”كهسایهتی” personnage ڕاستره، ههر بۆیه له تیۆری ئهدهبیی فهرهنسیدا لهگهڵ ”كهسێك” personne جیایان كردۆتهوه. لێرهوه، ئهو كهسایهتییهی دهخرێته ناو كارێكی ئهدهبیی، ههڵگری بۆچوون و ڕوانینێكه له بارهی مرۆڤ و دنیا. بێ گومان ههرچی دهیزانێت، یاخود پێی ههڵ دهسێت و به نیازه بیكات، له ڕێگای گێڕانهوه ئێمه پێی ئاشنا دهبین و دیزانین. ئیدی ئهمه لهسهر نووسهر كهوتووه، چۆن چیرۆك و ڕووداوهكان دهخاته بهر چاو خوێنهر. كه باس له ڕاستیش دهكهین ”واقع”، ئهوه ڕاستی ژیان دهگوازینهوه، بهڵام به نێوهندی داهێنانێكی خهیاڵیی. لهوانهیه ئهو ”دیوه شاراوهیهش” كه لهلای تۆ پرسیاره، وهها شاراوه نهبێت، بهڵام كهسایهتییهكی دهستنیشانكراو ئامانجی ئهوهی له دوایه ببێته زمان حاڵی ئهو كۆمهڵهی تێیدا دهژی، یاخود ببێته ههڵگری ههستی كهسێك، بۆچوونی، تێگهیشتنی بۆ شتهكان، مامهڵهكردنی لهگهڵ كێشه و ڕووداو و ئهو كۆمهڵهی دهوروبهرهكهیشی.
پ4/ ئهوهی ڕۆمانهكانی تۆ بخوێنێتهوه زوو لهوه تێدهگات كه ڕهگێكی گهورهی كاركردنی تۆ لهناو مێژوو دایهو دهتهوێت ههمیشه مێژوو وهك تێمایهكی سهرهكی لهناو كارهكانتا وجودی ههبێت، قسهك ههیه دهڵێت “مێژوونووس مێژووی كۆمهڵ دهنوسێتهوه نهك مێژووی مرۆڤ، بهس ڕۆمان مێژووی مرۆڤ دهنوسێتهوه. تۆ دهتهوێت كامیان بنوسیتهوه مێژوو بۆ بۆتۆ گرنگه؟
بهیان سهلمان/ مێژوونووس ئیشی نووسینهوهی مێژووی مرۆڤیشه! مێژووی شارستانییهتێك بۆ نموونه، مێژووی مرۆڤهكانیشه. هیچ كۆمهڵێك، شارستانییهتێك بێ مێژووی مرۆڤهكانی بههای نییه. كه باس له شارستانییهتی میزۆپۆتامیا و گرێك دهكهین، ئهو مێژووه، بێ مرۆڤهكانی كه لهو سهردهمهی ژیاون و ئهوانن كه خودی شارستانییهتهكهیان دروست كردووه، بوونی نییه! له ڕۆمانهكانمدا، دیوێكی مێژووم نووسیوهتهوه، نهك ههموو مێژوو. تێڕامانم له مێژوویهك، ڕوانگهم له ئاستی ڕووداوی ئهو مێژوودا هێناوهتهوه. مێژووی ڕاستی سهردهمێكم دهقاودق زیندو نهكردۆتهوه. وهك ڕۆماننووسێك، ئهمه ئیشی من نییه. جاری وههاشه، دهبیستم، ئهمهش ههر لهبهر ئهوهی ژنه ڕۆماننووسم، پێم دهڵین، ههموو دهقهكانی لهسهر ژنن. ڕۆمانهكانم باسی ههموو مرۆڤێك دهكات. پیاو وهك ژن جێی خۆیان ههیه. پاشان ئهوه پێویستیی ڕووداوهكانه كه كهسایهتییهكی سهرهكی ژن بێت یان پیاو، یان منداڵ. خۆ شاڕڵ دیكنز كه ” ئۆلیڤهر تویستی” نووسیوه، منداڵ نهبووه، پیاوه! ژاك لهندن ”دان چهرمۆ”ی نووسیوه، كه باس له ئاژهڵێكی نیوچه سهگ و نیوچه گورگ دهكات!
پانتایی ڕۆمان بریتی نییه لهوهی تهنها پیاو، یان ژنی تێدا بهكار ببرێت. نووسهر باس له پێكهاتهی كۆمهڵێك، یاخود شارستانییهتێك دهكات، كه گرنگه ههموو ڕهگهزی مرۆڤ و بوونهوهرێكیشی تێدا بێت. له ”بهسهرهاتهكانی خهزنه مهملووك” بۆچوونێكم لهبارهی مێژویهكی كۆیلایتییهوه هێناوهتهوه و كهسایهتی سهركیش پیاوه، خودی گێڕانهوهكهش به زمانی پیاوه. له ”شهوانی ئادهم” كهسایهتی سهرهكی ئادهم و مهردۆخ و ژینۆ و سهكینه و بێڤهره، كهسایهتییهكی نێرهمووكیشی تێدایه. له نهوهكانی مادایی كۆمهڵه خهڵكێكن، ژن و پیاو و منداڵ. بهدهر لهوهی، ئهمانه ڕێگهر نین له لێكدانهوهی ههندێك كێشهی كۆمهڵایهتی و وجودیی و فیكریی، كه پێویستیان به چوونهوه سهر مێژووییهكی تایبهتی خهڵكانێك، شوێنێك، ههیه و لهو ڕوانگهیهوه لێكی بدهینهوه، وهك ئهوهی ”له بهرزایی شوراكان”دا هاتووه. ئهو جۆره كاركردنه پێوستییه، دهستكرد نییه.
پ5/ له ساتی گێڕانهوهی چیرۆكی ههردوو ڕۆمانی (خهزنه مهملوك و بهرزایی شوراكان)دا زۆر به وردیی كار لهسهر كێشه بهردهوامهكانی ئینسانی ئێمه دهكهیت. پێت وایه مرۆڤی ئێمه بهردهوام گیرۆدهی كۆمهڵێك گرێی دهروونی تایبهته، كه خۆشی شهرم له باسكردنیان دهكات؟ لێرهشهوهیه كه تاكی ئێمه خاوهنی زیاتر له دهموچاوێك و كهسێتیهكهو بهردهوام به چهندین ماسك ڕوخساری داشارێتهوه. دهمهوێت بپرسم، تۆ دهتهوێت چۆن لهم بابهته بڕوانی؟ تا چهند ڕۆمان دهست و پهنجه لهگهڵ كێشه ناوخۆیی و دهرهكییهكانی مرۆڤدا نهرم دهكات؟
بهیان سهلمان/ مرۆڤ له ههموو جێیهك دروستكهری ژیانه. ڕووی ئهودیوی خودی ژیانه. كه دهڵێین ژیان پڕ له نێهنی و هێما و كۆده، واته مرۆڤ ڕوویی ئهودیوێتی. لهبهر ئهوهی ئهقڵ و بیركردنهوه و زمانی دهربڕینی پێیه. واته، بوونهوهرێكی ئاڵۆزه، خاكیترین تاك، بێ ئاڵۆزیی نییه. لهلای خۆمان و له ههموو شوێنێكی دنیاش، مرۆڤ سهدان كێشهی دهروونیی ههیه. جیاوازیی له نێوان ئێره و ئهوێ، له جۆری شاردنهوهیهتی. چونكه كهسی نهخۆش ههوڵ دهدات كێشه دهروونییهكانی بشارێتهوه، ئهوه ئهگهر هۆشی پێیان ههبێت. ئهو دهمامكانهی ئاماژهشی پێ دهكهیت، لهو ڕاستییهوه هاتوون، كه مادهم مرۆڤ زمانی دهربڕینی ههیه، كهواته پێویستی به ماسكه و بهكاریان دهبات، دهنا ناتوانیت ژیانی رۆژانهی بهسهر بهرێت. بگره بێ ماسك له دۆزهخدا دهژی. بێگومان دهمامكهكان به ڕووی ئیجابی و سهلبی جودان. خهزنه دهمامكی شهرم و نهخوێندهواریی بهكار دهبات، تاكو له دهسهڵاتی زۆرداران خۆی رزگار بكات. خاوهنهكهی دهمامكی چوونه مزگهوت بهكار دهبات، تاكو بازرگانهتێكهی ههر له گهشهدا بێت. له ”بهرزایی شوراكان” ئهو كهسانهی لاقهی زهكیه دهكهن، گشتیان، رۆژانه ماسكیان ههڵگرتووه و دواییش ئاسایی بۆ سهر ئیشی خۆیان دهچن. له ”شهوانی ئادهم” پیاوهكانی ناو كۆشك گشتیان ماسكهكانیان لاداوه، بۆیه چیتر ناتوانن له ناو كۆمهڵ بژین و له چۆلهوانییدا جێی خۆیان دهكهنهوه. ئهوه كۆمهڵه كه ماسكی ههمه جۆر دهسهپێنێته سهر خهڵك. ڕۆمان ئیشیش لهناو ئهو دوو فاقهی ئاڵۆزیی كهسایهتییانه دهكات، كه كۆمهڵێك پێك دههێنن، یاخود تاكێكی لێ بهرههم هاتووه.
پ6/ زۆر جار باس لهوه دهكرێت، كۆتای ڕۆمانهكانت كۆتای كراوهن و ههمیشه كهمتر خۆت له چارهسهری كێشهی كارهكتهرهكانت دهدهیت، بهجۆرێك كۆتاییهكان بۆ خوێنهرهكانت جێدێڵیت، تا چهند ئهم بۆچونه ڕاسته؟ ئهمه به مهبهست دهكهیت یان نا، ئهوه تهنها بۆچونی خوێنهرهو كاری ڕێكهوته؟
بهیان سهلمان/ من دیسان دێمه سهر ژیان. دهڵێم بهرابهر به مردن كه دۆخێكی داخراوه، ژیان تهواو كراوهیه. ئیتر بهو شێوهیه ئیش له ڕۆمانهكانم دهكهم. تا ئهو جێیهی كه ”كۆتاییهكانی”، ههر وهك له ژیانی ڕاستیدا، كراوه بێت و له شوێنێكدا، كه ئێمه نازانین بهرهو كوێیه، ناشزانین له كهیه، واته كاتیشی نازانین، ئهوه مرۆڤهكان بڕیاری خۆیان دهدهن، ههر وهك ڕاستیی له ژیاندا. ئێمه ناچین بڕیار بۆ كهسێك بدهین چی بكات. ڕۆمان چیرۆكی كۆن نییه، تاكو زهمانی شازاده و كچه پاشا بگێڕێتهوه، كه كۆتاییهكهی به ”ههپی ئێند” تهواو دهبێت و ”ههموو به یهك شاد دهبنهوه”! ڕۆمان خودی پێناسهی ژیانه، ڕۆماننووسیش به زمانێكی تایبهت ڕووداوهكانی دهگێڕیتهوه. ئهوه لهگهڵ بۆچوونی خوێنهری ههمهجۆریش دهگونجێت. لهوانهیه خواستی خوێنهری زۆر ساده نهپێكێ، كه ههمیشه بهدوای چارهسهر دهگڕێت. ده بپرسین: كێ چارهسهری ڕاستیی لهلایه؟ چارهسهر خۆی بریتیه له چی؟ ئهوهی كهسێك به چارهسهر دای دهنات، یهكێكی دیكه به سهرچاوهی كێشه سهیری دهكات. واته ئێمه لێره، له بهرامبهر دۆخێكی ڕێژهیین ”نسبی”.
پ7/ باس لهوه دهكرێت له ئێستاداو دوای بڵاو بونهوهی ڕۆمانی (شهوانی ئادهم) كار لهسهر ڕۆمانێكی نوێ دهكهیت. دهكرێت ههندێك زانیاری گرنگ دهربارهی ڕۆمانهكهو بیرۆكهكهی به خوێنهران بدهیت؟
بهیان سهلمان
ههڵقوڵانی نهوت له سهدهی ڕابردوو، له گوندهكانی سهر به كهركووك، دهركردنی خاوهن عهردهكان، شیرازهی بنهماڵهی باجه و مێژووی كوردیش له ناوچهكه، بهره بهره ههڵ دهوهشێتهوه. لهو ڕۆمانهدا، تا قوڵایی بنچینهی شار و پێكهاتهكانی دهچین. چۆن سهیری بهردهوامبوون له شوێندا دهكرێت؟ خودی شار موڵكی كێیه؟ مرۆڤی هۆشمهند ئهوهیه كه پلهیهكی بهرزی خوێندهواریی ههیه، یاخود كهسێكی ئهقڵانییه؟ لهههناوی ئهو مێژووه پڕ ئازاره، له ڕێگای چارهنووسی (باجه گهوره)، بێ ئهوهی زۆر جێ گۆڕگێ بكات، چهرخی ڕووداوهكان دهسوڕێت. ئهو گهوره-كچه نهخوێندهواره، باش دهزانێت، له ههر قۆناغێكی ژیانی، كه به ههڵسهنگاندنی مێژوویی و سیاسیی و فیكری كهسایهتییهكان گرێ دراوه، جڵهوی كهسایهتی خۆی و ئهوانهی به دهوریشییهوهن، بگرێته دهست. كۆمهڵێك كهسایهتی زۆر له دهوری (باجه)ن. ئیشكهرهكانی ماڵهكه، (سپارده)، (دهوڵهت) كه له ههرزهكارییهوه لهو ماڵهیه و جێی متمانهیهتی، خزم و كهسهكانی، هاتوچۆكهرانی دیوهخانهكهی. ئهگهر دیوهخانهكهی به پێی سهردهم ههر له شوێن خۆیهتی، ئهوه دۆخی كهسهكان و ڕووداوهكان نییه، كه ههمیشه له گۆڕاندان. كاتی خۆی، چوار كچ دهچنه لای باجه؛ لهم سهردهمهی ئێستاش، چوار كچی جیاواز كه پڕ پهنهانیین و جێی گومانن دهچنه لای. له ههردوو سهردهمدا، ئهو كچانه چییان لهبن سهره؟ ڕۆژێكیان، داستان، خوشكهزای باجه، بۆ وڵات دهگهڕێتهوه. ئهو هاتنهوهیه ڕووداوی زیاد له نیو سهده زیندوو دهكاتهوه. داستان بهدوای خۆشهویستهكهی (سپارده) وێڵه. نهبوونی هیچ ههواڵێكی، نهێنیی چی شاردۆتهوه؟ قین و خۆشهویستی، چ ئاكامێكیان لێ دهكهوێتهوه؟ له ڕێگای باجه، چارهنووسی ههموو كهركووك، له ناو ئهو ڕۆمانه نوێییه. چارهنووسێك، كه ههتا بڵێی لایهنی بههێزیی دهرهخات، هاوكات ناسكییشیی، واته ههمیشه جێی گرهوه.
بەد وەرگێڕان … ئازاد ئەحمەد ئەسوەد
لە ژمارە 235ی گۆڤاری (ڕامان) 05/12/2016 جەلال بەرزنجی دوو شیعری (دێریك واڵکۆت)ی شاعیری ترینیدادی لە ئینگلیزییەوە وەرگێڕاوە. لێرەدا هەوڵ ئەدەم ئەو هەڵانە دەستنیشان بکەم کە وەرگێڕ تێی کەوتووەو لەگەڵ دەقی ڕەسەندا بەراوردی ئەکەم.
خۆشەویستی دوای خۆشەویستی
Love After Love
The time will come
when, with elation
you will greet yourself arriving
at your own door, in your own mirror
and each will smile at the other’s welcome,
and say, sit here. Eat.
You will love again the stranger who was your self.
Give wine. Give bread. Give back your heart
to itself, to the stranger who has loved you
all your life, whom you ignored
for another, who knows you by heart.
Take down the love letters from the bookshelf,
the photographs, the desperate notes,
peel your own image from the mirror.
Sit. Feast on your life.
وەرگێڕانەکەی جەلال:
کات دێت کە لەگەڵ خۆشییە
لە دەرگاکەت، لەناو ئاوێنەی خۆت،
پێشوازی لە گەیشتنی دەکەیت
هەر یەکەو خەندەی بۆ بەخێرهاتنی ئەوەی دی دێت
لە وەرگێرانەکەی جەلال دا، بەهۆی خۆبەستنەوە بە وشە بە وشەی شیعرەکەو پشتبەستن بە فەرهەنگەوە جۆرێك لێك حاڵی نەبوون دروست بووە خوێنەر تووشی چەواشە ئەکات. بۆ نموونە؛ “لەگەڵ خۆشییە” with elation، “لەناو ئاوێنەی خۆت”in your own mirror ، “پێشوازی لە گەیشتنی دەکەیتyou will greet yourself arriving..
وشەی with ی ئینگلیزی هەموو دەمێ بەمانای “لەگەڵ” نایە، بەڵکو بەگوێرەی کۆنتێکستی ڕستەکە ئەگۆڕرێ. کورد ناڵێ “لەگەڵ خۆشییە”، بەڵکو ئەڵێ “بە خۆشییەوە”.. هەروەها دێڕی at your own door، ئەبێتە “لەبەر دەرگاکەت” یان “لەبەر دەرگای خۆت” نەك لە دەرگاکەت. بە هەمان شێوە دێڕی in your own mirror ئەبێتە “لە ئاوێنەکەتدا” یان “لە ئاوێنەکەی خۆتدا”، لەبەر ئەوەی ئینگلیز لەگەڵ وشەی mirror پریپۆزیشنی in بەکار ئەهێنن، بۆ نموونە ئەڵێن: I looked in the mirror کە لە کوردیدا ئەبێتە “ڕوانیمە ئاوێنە” یان “لە ئاوێنەدا ڕوانیمە خۆم”.. هەروەها دێڕی “پێشوازی لە گەیشتنی دەکەیت”، کە نازانین مەبەستی لە گەیشتنی کێیە. بەڵام لە دەقە ئینگلیزییەکەدا You will greet yourself arriving بۆمان دەرئەکەوێ کە مەبەستی لە گەیشتنی خۆتە، بەم جۆرە ئەبێتە ” پێشوازی لە گەیشتنی خۆت ئەکەیت”… دێڕی who knows you by heart کە جەلال حەرفی وەریگێڕاوەو کردوویەتی بە ” بە دڵ دەتناسێت”، واتە “ئەوەی ئەزبەری کردووی/لەبەری کردووی”، کە مەبەستی لەوەیە بەباشی ئەتناسێت. ئینگلیز ئەڵێن I knew it by heart یان I memorised it واتە ئەزبەرم کردووە.
ئۆگەستی تاریك
Dark August
So much rain, so much life like the swollen sky
of this black August. My sister, the sun,
broods in her yellow room and won’t come out.
Everything goes to hell; the mountains fume
like a kettle, rivers overrun; still,
she will not rise and turn off the rain.
She is in her room, fondling old things,
my poems, turning her album. Even if thunder falls
like a crash of plates from the sky,
she does not come out.
Don’t you know I love you but am hopeless
at fixing the rain? But I am learning slowly
to love the dark days, the steaming hills,
the air with gossiping mosquitoes,
and to sip the medicine of bitterness,
so that when you emerge, my sister,
parting the beads of the rain,
with your forehead of flowers and eyes of forgiveness,
all with not be as it was, but it will be true
(you see they will not let me love
as I want), because, my sister, then
I would have learnt to love black days like bright ones,
The black rain, the white hills, when once
I loved only my happiness and you.
باران زۆرە، ژیان زۆرە وەك ئاسمانێکی
قووت دراوی ئەو ئۆگەستە تاریکە
وەرگێڕ لێرەدا بە هەڵە وشەی swollen ی بە قووتدراو وەرگێڕاوە، پێم وایە لەگەڵ وشەی swallow دا لێی تێکەڵ بووە. وشەی swollen کە پاست پارتیسپڵ-ی وشەی swell ە واتە ئاوسان یان هەڵئاوسان. بەڵام swallow واتە قووتدان. کەواتە swollen sky واتە ئاسمانی ئاوساو.
دێڕی My sister, the sun, broods in her yellow room and won’t come out
وەرگێڕ بەم جۆرەی لێ کردووە:
رۆژی خوشکم باڵندەیەکە نایەوێت لە ژوورە
زەردەکەی بێتە دەرەوە
بە لەبەرچاو گرتنی وشەی ڕۆژ کە چەند مانایەك بەدەستەوە ئەدات؛ ڕۆژ [“یوم” و “نهار”ی عەرەبی]، هەروەها خۆر، خوێنەری کورد تووشی چەواشە ئەبێ لەوەی ئاخۆ مەبەستی شاعیر ئەو ڕۆژەیە کە خوشکم بەسەری ئەبات یان مەبەستی لە خۆری خوشکمە، کە دیسان ماناکەی ڕوون نییە. بەڵام بە چوونەوە سەر دەقی ئەسڵی بۆمان ڕوون ئەبێتەوە کە شاعیر خۆری بە خوشکی خۆی چوواندووە. جگە لەوە، وەرگێڕ وشەی “باڵندە”ی بۆ ئەو دێڕە زیاد کردووە، کە لە دەقە ئینگلیزییەکەدا نییە. لە فەرهەنگی Oxford دا هاتووە:
Brood: (of a bird) sit on (eggs) to hatch them
واتە کڕ کەوتنی باڵندە لەسەر هێلکە بە مەبەستی هەڵهێنان
بەڵام ئەمە مەبەستی شاعیر نییە، بەڵکو مەبەستی لە گۆشەگیرییە، چونکە مانایەکی دیکەی وشەی بروود لە فەرهەنگی ئۆکسفد:
Brood: think deeply about something that makes one unhappy
بە قووڵی بیرکردنەوە لە شتێك کە خەمبارو دڵتەنگی کردووی. کە ئەمەیان مەبەستی شاعیرە.
Rivers overrun; still,
She will not rise and turn off the rain.
ڕووبار دەڕوا
هەڵناسێتەوە باران بکوژێنێتەوە
لە زمانی ئینگلیزیدا ئەو کردارانەی لەگەڵ ڕۆیستنی ڕووبار river بەکار ئەهێنرێن ئەمانەن: flow, run بەڵام کە بوو بە overflow, overrun ئەوا مەبەست لێیان هەڵچوونی ڕووبارە بەجۆرێك کەنارەکانی داپۆشێ.. هەرچی دێڕی دووەمە ئیحای ئەوە بە خوێنەری کورد ئەدا کە ئەوە ڕووبارەکەیە هەڵناسێتەوە باران بکوژێنێتەوە، بەڵام بە لەبەرچاوگرتنی ڕاناوی She کە پێشتر ئاماژەی بۆ کراوە، بۆمان دەرئەکەوێ کە مەبەستی شاعیر خۆرە نەك باران.
She is in her room, fondling old things,
my poems, turning her album. Even if thunder falls
like a crash of plates from the sky,
she does not come out.
لە ژوورەکەی ئەوە، لە شتە کۆنەکان دەگەڕێ
شیعرەکانم ئەلبوومەکەی ئەو دەگۆڕن
ئەگەر هەورە تریشقە وەك تەنێکی ناسک
لە ئاسمان چەخماخە بدات
ئەو لە ژوورەکەی نایەتە دەرەوە
وەرگێڕانە کوردییەکە هەندێ ناڕوونە نازانرێ کێ لە ژووری کییە؟، مەبەست چییە لە “شیعرەکانم ئەلبوومەکەی ئەو دەگۆڕن”؟. بەڵام لە دەقە ئینگلیزییەکەدا ئەو، کە مەبەستی لە خۆرە، لە ژوورەکەی خۆیدایە، دەست بەسەر شتە کۆنەکان و شیعرەکانمدا ئەهێنێ (نەك ئەگۆڕێ) و ئەلبوومەکەی خۆی بەسەر ئەکاتەوە. تەنانەت گەر هەورە تریشقەش بکەوێتە خوارێ (یان چەخماخە بدات) وەك شکانی قاپ و قاچاغ، ئەو لە ژوورەکەی خۆی نایەتە دەرەوە.
Don’t you know I love you but am hopeless
at fixing the rain?
نازانێ بۆ خۆشم دەوێت
لە باران چاکردنەوە بی هیوام،
وەرگێڕ وشەی fix ی بە چاککردنەوە وەرگێڕاوە، کە ئەوە تەنیا یەکێکە لە ماناکانی، بەڵام مەبەستی شاعیر لە چەسپ بوون یان وەستانی بارانە هەروەك پێشتر ئاماژەی بۆ کردووە. ئەمە سەرەڕای دێڕی یەکەم کە لە دەقە ئینگلیزییەکەدا لە شێوەی پرسیار نووسراوە.
(ئەی) نازانی خۆشم ئەوێی بەڵام من بێ هیوام
لە وەستانی باران؟
But I am learning slowly
to love the dark days, the steaming hills,
the air with gossiping mosquitoes,
and to sip the medicine of bitterness,
لەسەرەخۆ فێر دەبم
بۆ ئەوەی ڕۆژیکی تاریک و
گردێکی سەر بە تەمت خۆش بوێت
بۆ ئەوەی دەرمانی بەختەوەری بخۆیتەوە
مەبەستی شاعیر:
بەڵام لەسەرخۆ فێر دەبم
بۆ ئەوەی ڕۆژە تاریکەکان و، گردە هەڵمینەکان و
هەوای پڕ لە ویزەویزی مێشوولەم خۆش بوێت و (وەرگێڕ ئەم دێڕەی پەڕاندووە)
دەرمانی تاڵیی هەڵقوڕێنم (نەك بەختەوەری)
so that when you emerge, my sister,
parting the beads of the rain,
with your forehead of flowers and eyes of forgiveness,
کە سەرنجی خوشکم دەدەیت
دڵۆپە باران دابەش دەکەیت
بە نێوچەوانێک لە گوڵ
دوو چاو لە لێبوردەیی
کاتێ، خوشکم، تۆ دەرئەکەویت و
بە نێوچەوانێک لە گوڵ و دوو چاوی لێبوردەیی
زەنگیانەی باران جیا ئەکەیتەوە
all with not be as it was, but it will be true
(you see they will not let me love
as I want), because, my sister, then
(وەرگێر ئەم کۆپلەیەی پەڕاندووە)
شتەکان وەکو خۆیان نامێننەوە، بەڵام ئەبن بە شتی ڕاستەقینە
(وەك ئەزانی لێم ناگەڕێن بە ئارەزووی خۆم
خۆشەویستی بکەم)، لەبەر ئەوەی، خوشکم، ئەوکاتە
I would have learnt to love black days like bright ones,
The black rain, the white hills, when once
I loved only my happiness and you.
وەرگێڕانەکەی جەلال:
من فێر بووم ڕۆژە تاریکەکانم وەک
پڕشنگدارەکان خۆش بووێت
بارانی ڕەش، گردی سپی
کاتێ جارێک تەنیا ئاسوودە بم و
تۆم خۆش ویست
مەبەستی شاعیر:
من فێر ئەبم ڕۆژە تاریکەکانم وەك رۆژە پڕشنگدارەکان خۆش بوێ
بارانی ڕەش و، گردی سپیم خۆش بوێ
وەک ئەو کاتەی، تەنیا ئاسوودەیی خۆم و تۆم خۆش ئەویست.
لە کۆتاییدا؛
ڕاستکردنەوەی هەندێ زانیاریی کەسیی لەبارەی شاعیر؛ ناوی دێرێك ئاڵتن واڵکۆت (بە ئەمێرکی: وۆڵکات)ە، لە سەینت لووشە (نەك سانت لوسا) لە دایک بووە، کە دوورگەیەکی سەربەخۆیە لە دەریای کاریبی. ئەو 14 خەڵاتەی بەدەستی هێناوە هەمووی شیعری نییە، بەڵکو بۆ شیعرو شانۆگەری و کتێبەکانی دی و، یاخود بۆ سەرجەم بەرهەمەکانیەتی. خەڵاتی گریفین نەك گریفنی. خاوەنی 24 کۆمەڵە شیعرە نەك 14. ساڵانی 2010 تا 2013 پرۆفێسۆری شیعر بووە لە زانکۆی ئێسیکس-ی بەریتانی.
ناسینی بوونی شیعر و خۆ دهستنیشانكردن (مانیفێستی شیعری) … سهباح ڕهنجدهر
بۆ عهبدۆڵڵا تاهیر بهرزنجی، یهكهم كهس بوو، ههستی به گرینگی، یان ناگرینگی ئهم مانیفێسته كرد.
1
بهرپرسیارییهتیی شاعیری ڕاستهقینه ئهوهیه، شیعری بێگهرد بگهیهنێته كۆمهڵگای مرۆڤایهتی. له كۆتایی حهفتایهكاندا، بووم به خوێنهرێكی تامهزرۆی شیعر، شیعرپهروهریش به شێوازێكی سهرسوڕهێنهر له ژیانمدا دهركهوت و پهرهی سهند، هیچم نهدهبینی جگه لهو جوانییانهی لهناو شیعردا دهكرانهوه و جووڵهدار بوون، تهنانهت له ڕۆیشتنی ناو شهقام و دانیشتنی ناو پۆل و لهسهر خوانی خێزانیشدا، شیعر وڕێنهی چێژداری پێ دهكردم. ژیانی من، قهرهباڵغ نهبوو به پله و پایهی فهرمانبهری و باڵهخانه و خانووی گهوره و دهوڵهمهندبوون و ….. تاد، تهنیا به شیعر قهرهباڵغ بوو، باس و بابهتی سهرهكیم لهگهڵ هاوڕێكانم و ژیان، شیعر بوو بهس، واش تێدهگهیشتم ئهگهر دوو دوژمنی ڕهچهڵهك كوشتهی سهرسهختی یهكتری لهناو كرانهوهی شیعریدا گفتوگۆ بكهن، دهماری گرژیان خاو دهبێتهوه، تا ڕادهی پاكبوونهوه، یهكترییان خۆش دهوێت و پشت دهدهنه یهك.
بنچینهی ئهم خۆشهویستی و پشتدانه یهكترییهش ئهفسوونی شیعره، لهپاڵ ئهم بڕواهێنانه كهڵكهڵهی شیعرنووسین ناخی به توندی ڕاتهكاندم.
بڕواهێنان جوانترین و بههێزترین شیعرییهتی تێدایه، بانگی وشهشم هاته بهرگوێ، بمهێنه ناو ژیان.
هێزم تێدایه خهونه نهبڕاوهكانت به ئومێد و ناوهند بگهیهنم، ئهم بانگكردنی وشهیه، به یهكهمین و گرینگترین هۆكار و پهیام دهزانم.
دوای ئهم ناخ ڕاتهكاندنه، ناوه ناوه دهقی شیعریم دهنووسی و بوێرانه بڵاوم دهكردنهوه، بهتهواوی بار و بواری بیركردنهوهش بهدوای كهشوههوای سهربهخۆ وێڵ بووم و به هێڵی ئهفسوونیدا ڕۆیشتم تا به ئێستاكه گهیشتووم، لهناو بهههشتی نووسین له پانتایی خهوندا كار دهكهم.
خهون كاریگهری بوون به شیعری تێدا بههێزه، جیهانبینیی منی لێوه ڕوون بووهتهوه و بووهته پهیوهستێكی پتهو لهگهڵ پرسیارهكانی ژیان.
مرۆڤ، ئێستای له نهماندایه، ڕابردوو و داهاتووی ههیه، شیعرێك لهسهر بنهما و جیهانبینیی ڕوون بنیاد نهندرابێت، نه به كهڵكی ئهمڕۆ دێت، نه هیچ سهردهمێكی دیكهیش وهك دهقی پتهو و پهتیی ئهدهبی قبووڵی دهكات.
ڕابردوو بهشی ههره گهورهی ژیانی نووسهر پێكدههێنێ و پێكهاتهی دهقیشه، چونكه ئێستا، كه خهریكی كار و كردهی نووسینی، دوای قاوه خواردنهوهیهك چركهی كار و كردهی نووسینهكهت دهبێته ڕابردوویهكی زیندوو، كهواته: ئهو كاتهی كار و كردهكهی تێدا ئهنجام دهدهیت ئێستایه، بهشی ههره گهورهی پێكهاتهكهی ڕابردووه. ئاینده تهنیا لهناو دهقدا دهبیندرێت و ئهندێشهیهكی تێكهڵ به فهنتازیا بهگهڕ دهخات. ئهو ئهندێشه تێكهڵ به فهنتازیایه بیرۆكه و خاڵی تێڕوانینه. ژیانبینی به ئایندهبینییهوه تهواو دهبێ و بهبێ ئایندهبینی ناتهواوه. كرۆك و دیوی نهێنیی ژیان، ئایندهیه. ئایندهش خاڵی تێڕوانین و له ههموو بهشهكانی دیكه چالاكتره، چونكه بهردهوام ههوڵی بۆ دهدرێت و ههستی قووڵاییی ژیانبینی سهر دهخات. ئهم ههوڵ و دهربڕینهش مایهی داهێنانی ئهدهبین.
تایبهتكاریی من ئهوهیه، شیعرم گهڕاندهوه بۆ خهون. خهونیش پاكییهتی ژیان ڕادهگرێت. ههموو دهقهكانیشم، دهقی بیركردنهوهیی و درێژن، ئاسۆ و دووریی ئهفسانهیییان تێدا سهربهخۆ و گونجاوه بۆ پڕ نهێنی و ئهزموونكردنیان، به شێوازی ههمهجۆر كارم لهناو كردوون، تا ئهو شوێنهی دهقهكه دهخوازێت خۆی بهكۆتایی بگهیهنێت لهگهڵیدا تهبا دهبم و دهڕۆم.
زمانی بێدهنگكراوم له دهقهكاندا به دهنگ هێناوهتهوه، به ئاسانیش دهتواندرێت هێڵه جیاكارهكان لهم بهدهنگهێنانهوهیهدا دهستنیشان بكرێت.
شیعر ناوهنده، ههموو ڕهگهزهكانی دیكهی ئهدهبی بهرهو ناوخۆی بهكێش دهكات و چارهنووسی ڕاستهقینهیان به ڕوونی دهداته دهست، له ژیانی شیعریدا سوودی گێڕانهوه و تهوژمی هۆش و گفتوگۆ له هونهری ڕۆمان و پهخشان و شانۆنامه و ئۆپێرا و ئۆپهرێت و سینهما و چیرۆك ….. تاد، وهردهگرم. له ڕهگهزی خۆیان دهریاندههێنم و هێزی كرانهوه و جووڵاندنیان پێدهدهم، پتهوتر و كاریگهرتر و سهیرتر و بهپیتتریان دهكهم، له ئامادهكردنیان بۆ دامهزراندنی دهقی شیعری. دهقیش خوێندهوارانی دڵنیا دهكات له چێژ وهرگرتنی شیعرییهت و خواست، چاوهڕوانییان دههێنێته دی.
من بهرپرسیارییهتی دهنووسم، لهبارهی بهرپرسیارییهتییهوه نانووسم.
2
یهك له دڵهڕاوكێی من ئهوهیه، شاعیرێك، یان گرووپێك كارێكی نایابیان بهرههم هێنابێت، ههوڵ دهدهم باش له چۆنیهتی و ڕهگی ههقیقهتی سهركهوتنی كارهكهیان بگهم.
له ڕووی هیچ ڕهگهزێكی ئهدهبی حهزم نهكردووه وهك كهس بم، كهسیشم لهبهرچاو نهگرتووه، هاوڕێی ههموو ئهو شاعیرانهم، كه پێش من پرۆژهی داهێنانیان ههبووه، ئهوانهی هاوچهرخن، ئهوانی دوای منیش دێن و دهبن به شاعیری خاوهن پرۆژه.
خۆم له دهرهوهی ههموو نهوهیهكدا دهبینم، تهنانهت له ههندێ شیعردا سهر به شیعری له پێشتری خۆشم نیم، سهر به ئهزموون و ئهفسانهی ئهو شیعرهم، كه دوا شیعرمه و له نووسینیدام، زهمینهی ئهفسانهیی پێش ئهوهی له هیچ ڕهگهزێكی ئهدهبیدا كاری پێكرابێ و ههبووبێت له شیعردا كاری پێكراوه و ههبووه.
ناچمه ناو هیچ گرووپێكی ئهدهبی، خۆشم به هیچ گرووپێك نهزانیوه، له بنهڕهتدا ئهدهب و داهێنان كاری تاكه كهسییه، چوونه ناو بازنهی گرووپ، دهركردن و چهواشهكردنی ئهم تاكه كهسییهیه له بازنهی ئهدهب و داهێناندا.
خانهخانهیی و قۆناخبهندكردن، ههڵهیهكی كوشندهیه، شیعر تهنیا به گهیشتن به باری دهروونڕۆشنی پێوانه دهكرێت، ئهمه بۆچوون و بیركردنهوهی كۆمهڵێك خودی وریایه، دهق قسهیان بۆ دهكات و دهق قسهشیان پێدهكات.
بێوچان لهگهڵ خۆمدا له جهنگی بێ ئاماندام بۆ ئهوهی بگهم به باری دهروونڕۆشنی تا بهسهر تهمهن و كاتدا زاڵبم، خۆشم به تهلیسمی لێڵیی ساختهوه ههڵنهواسیوه، ههوڵم داوه ئاست و ئاراستهكانی توانا و بیركردنهوهی ئهمڕۆ بم.
لهمڕۆدا بزواندن و پێشبینیكردنی ئاینده دهردهكهوێت، له جیهانی خۆمدا ئارامی دروست دهكهم و بارێك دههێنمه بهر زهین و تێیدا نیشتهجێ دهبم و دهنووسم، پهیوهندیشم لهگهڵ سۆراخكارانی بهرههممدا بهردهوام و پتهوه، ناشزانم تا كوێ بڕ دهكهم، بهڵام خۆم لهوه دڵنیا كردووهتهوه له شیعرهوه بهرهو ژیان و ئاینده دهڕۆم.
لهسهر ههموو ئاست و ئاراستهكانی ژیان لایهنگیری گۆڕان و جێگیرنهبوونم، شیعری كوردی له كلاسیكهوه تا به ئهمڕۆی گهیشتووه لهباری وهستاو نهماوهتهوه، بگره قۆناخ به قۆناخی بڕیوه، ئهگهر گۆڕانی ڕیشهیی و داڕشتنی قووڵیشی پهیدا نهكردبێت، ئهوه بۆچوونی هاوچهرخ و ڕهسهنی له ئاست شارستانییهتی وڵاتهكهیدا، هێندێك ناوكی بنهمای دۆزیوهتهوه. كاری زمان و شێواز و شیعرییهتی قۆناخهكهی لهسهردا كردووه.
چهند قۆناخێكی دانپێداندراوی شیعری كوردی له ئارادان و لێتۆژینهوهیان لهبارهوه دهنووسرێ، بهڵام قۆناخهكان قۆناخی درهوشاوه نین، بگره ههر یهك له قۆناخهكان دهنگێكی درهوشاوه نوێنهرایهتی قۆناخهكهی كردووه.
ڕهخنهی كوردی، نههاتووه تهواوی قۆناخێك به ئاستی دهنگهكان وهربگرێ و خوێندنهوهیهكی وشیاری بۆ بكات، گرینگییهتی سهربهخۆیی و هاوبهشی كاركردنیان و بنهما دۆزراوهكانی قۆناخهكه دهربخات.
بگره یهكه یهكه نوێنهره بههێز و درهوشاوهكانی وهرگرتوون، ئهم یهك یهك وهرگرتنهش وای كردووه قۆناخهكان كاركردنی هاوبهشیان به نهدۆزراوهیی بمێنێتهوه.
من ژیان دهنووسم، لهبارهی ژیانهوه نانووسم.
3
ههست دهكهم، ژیان له دۆخگۆڕیندا جۆره بهرزی و نزمییهكی ناڕێكی تێدایه، دهمهوێ لهم دۆخگۆڕین و بهرزی و نزمییه ناڕێكهدا ڕزگارم ببێت، لهناو شیعری پهتیدا بژیم و مانایهك به ژیان و دادپهروهری بدهم، شاعیر ئهگهر خۆی خسته خزمهت دهسهڵات و سیستمی دیكتاتۆریی سیاسییهوه، هاوپهیمانی بوو، بێگومان ڕۆڵ و ئامادهیی گهشهكردن و پهرهسهندنی جیاكاری له بهین دهچێت، ناتوانێ توانای بههێزی داهێنان ڕابگهیهنێت، بهڵام ئهگهر دوور له هێزی شهڕخوازی، جۆرێك باوهڕی سیاسی ههبێ بۆ تێگهیشتن له هۆكارهكانی ڕوودان، چالاكییهكی هۆشمهندییه لێیهوه كاریگهریی خۆی بهدی بهێنێ و تێڕوانینهكانی نیشان بدات و بیانچهسپێنێت. چركهساتی نووسین، چركهساتی تێكۆشانی گیانییه.
شیعری داهێنراو، وشهكانی جهنگاوهری سهربهخۆییخواز و سهرلهشكری بهرهنگاربوونهوهن دژی دیكتاتۆریهتی به زهبری هێز خۆسهپێنهر، كه ههستم بۆ خۆشییهكانی ژیان جۆشا، ژیان زۆر به ئاڵۆزی و گرانی خۆی پیشاندام، لهم كاردانهوهیهدا دهمهوێ له ڕێگای شیعرهوه ئاڵۆزی و سهختییهكانی ژیان بهتاڵ بكهمهوه، ژیان بهێنمه ناو زمان و نووسین، بۆیه ئاوا هۆگری شیعر بوویمه، ههموو ژیانی لێ سهندووم.
بۆ ئهم داوایه له ژیان. شیعر پێویستییه، له چركهساتی چاوهڕواننهكراو و نهبیندراو و خهونئامێزدا، بار و كهشێكی پیرۆز سهر تا پێم دادهگرێ و دهڵێت: خودی بهرپرسیار بهرانبهر بزواندن، پهیامی شیعر بهرز بكهرهوه.
شیعر حهوشه و ماڵی خودایه، گوناهی ههموومانی لێ پاك دهبێتهوه و تێیدا دهبین به فریشته و خوداوهند.
شیعر ئامانجی بهختهوهری و جێگای ههموو هیوا و خۆشادمانكردنێكه بۆ من، له ڕێگایهوه دهتواندرێت پهیوهندی به جیهانی فریشته و خوداوهندانهوه ببهستی، ههروهها خهونهكانت كۆ دهكاتهوه، ئهگهریش زانیارییهكی گشتیت لهبارهی كهرهسته و ئامرازهكانهوه نهبێت، ناتوانی ههڵگری خهونهكانت بیت.
من خهون دهنووسم، لهبارهی خهونهوه نانووسم.
4
بێ بههرهكان، به چالاكی و پڕ بهرههمیم جۆرێك شڵهژاوییان كهوتووهتێ و نائاسووده و سهغڵهتن، بهئاشكرا و ژێراوژێر له پلان و پیلاندانانن دهمبهستم بكهن و بمچهوسێننهوه، یان ئهو ڕووناكییهی لێمهوه دروست بووه، ئهگهر بۆ ماوهیهكی كاتیش بێت، بیكوژێننهوه، یان بیشارنهوه، ئهگهرنا بیشێوێنن و گومانی بخهنه سهر.
لهم دژایهتیكردنهدا ههست به هیچ زیانێك ناكهم، بایی ئهوهنده گوێیان لێ ڕادهگرم بزانم چی دهڵێن، ئاست و ئاراستهكانیان چین، هێنده كاتیان نادهمێ بیریان لێ بكهمهوه، گیانی لهخۆبوردن و بێبایهخكردنی دوژمنهكانم لهمندا بههێزه، ئهمهش له ڕێگای گیانپهروهردهكردنێكی بهردهوام و دۆزینهوه و خۆناسینهوه پێی گهیشتووم.
شیعر بۆ من پهیامی ڕاچڵهكاندن و ئهو ئاگرهیه قهت ڕووی له خامۆشی نییه، تهواو بڕوام پێی هێناوه و ئهمهكدارم بۆی، دوژمنهكانم لهناوهوهیاندا له ئاست ئهم ئهمهكدارییهی من داتهپیون، خۆیان به گوڕنهتهڵه و چهوساوهی دهقهكانم دهبینن، منیش له شهڕه بێفهڕهكان خۆم پاراستووه و فهرامۆشیان دهكهم.
له گردهنشینی دهروونی ئامانجدارم، خهریكی بهرزكردنهوهی ئهو شته پیرۆزه دهبم، كه بڕوام پێ هێناوه، بڕواهێنان جوانترین و بههێزترین شیعرییهتی تێدایه، ههلومهرج و ئارامیی تهواوم بۆ دابین دهبێت وهك منداڵێك خهون دهبینم، ژیان لهناو خهوندا مشتوماڵ بكهم.
شاعیری ڕاستهقینه ههموو كات وهك منداڵێك ههڵسوكهوت دهكات، ههركاتێك ڕێگای دا ئهو منداڵییهی ناوهوهی وهك گهورهیهك فهرمانی پێبدا و ههڵیسووڕێنێت، ئهوه لهم چركهیهدا جاڕی بهتاڵبوونی خۆی دهدا، چونكه گهوره له ههڵسوكهوتیدا تاكتیك بهڕێوهی دهبات و تاكتیكیش بهڕێوه دهبات، داهێنهریش پاكی و یهكڕوویی فهرمانڕهوایهتی، پاكی و یهكڕووییش تهنیا له منداڵییهتیدا دهست دهكهوێت، له پاكی و یهكڕووییدا دهگهیت به دهروونڕۆشنیی خودایی.
پهره به خهونبینین دهدهم، خهون له دهربڕیندا بنهڕهتی واقیع ون ناكات، ملكهچی دهسهڵاتیش نابێ، بهرههمهێنهری ترپه و ئاوازی نوێیه بۆ دهربڕین لێكردن و بهڕێوهچوونی واقیع لهناو دهقی فهنتازیادا.
من پاكی دهنووسم، لهبارهی پاكییهوه نانووسم.
5
شاعیری دامهزرێنهری گهورهمهند به ڕهخنه لێگرتنی نابهجێش بڕوای به دامهزرێنهری و گهورهمهندی خۆی لهق نابێت، پتهوتر و كاریگهرتر و پهتیتر دهبێته هێمای ڕوونبوونهوهی زمان و نووسین. مێژووی لهناو دادهمهزرێ، ئهو بڕوا پتهوتربوون و كاریگهرییه و پهتییهشی هێزی ڕزگاركهر و ڕزگاركردنی دهقه له پاشماوه جێماوهكان و پاشخاپهرۆكهكانی زمان و نووسین.
من ڕزگاركردن دهنووسم، لهبارهی ڕزگاركردنهوه نانووسم.
6
هیچ وشهیهك له ژیان و مردن كۆنتر نییه، وشهش لهسهر كۆنی و نوێیی نهكهوتووه، بگره لهسهر تێگهیشتنی نووسهر كهوتووه چۆن بهكاری دههێنێ و ئاست و ئاراسته و ئاسۆی لێ دهدۆزێتهوه.
نهمویستووه جیهانی كۆن بڕووخێنم و جیهانی نوێ بنیاد بنێم، تێكۆشاوم لهناو جیهانی كۆندا جیهانی دیكه بدۆزمهوه و بیكهم به نموونهی ڕوونی و خاوێنیی بهههشتی تا ههتایه.
شاعیر دهتوانێ كهڵك له تهواوی وزه سروشتییهكان وهربگرێ بۆ بنیاد و پێكهاتهی شیعری.
شیعر، به پهیوهندییهكی پێداگر و زیندووی ژیان دهزانم، هێندێك كاری سهرهتاییم ساده بوون، كه له ڕۆژنامه و گۆڤارهكاندا به ناوهندی ڕۆشنبیری كوردیم ناساندوون، به شایستهی ئهوهیان نازانم له كتێبێكدا بیانهێنمهوه ناو جیهانی زمان و نووسین، دووباره پیشانیان بدهمهوه، یان جۆره یهكترناسینێك بوون لهگهڵ خهیاڵی به پیتی شیعر و ههڵڕشتنی مانادا. كاركردن لهپێناو مانادا لهناو ڕهگهزه شیعرییهكاندا ڕهگهزێكی بنچینهیی نییه.
وهك دهسپێك و زهمینه له هێندێكیاندا جیهانبینیی شیعریم سهرهتایییه، لهگهڵ ئهوهشدا به ههموو هێز و توانای دهربڕینم له تهواوی ژیان و بوونم ڕوانیوه، ئهو ڕوانینانهی لێیانهوه دهگهی به قووڵایی ئومێده پهیامداره ڕاستهقینهكان.
ههوڵم داوه ئهوهی له گیان و ناخی من جێگیر بووه، بیگوازمهوه بۆ گیان و ناخی كۆی ئادهمیزادهكان بهو حیكمهتهی شیعر پاكییهتی ژیان ڕادهگرێت.
من دۆزینهوه دهنووسم، لهبارهی دۆزینهوه نانووسم.
7
پێشبینی له بیری مندا بههێزه، زۆر جاران شهو خهونم بینیوه بۆ بهیانی، یان له ماوهیهكی كورتدا ڕووداوی خهونهكه به واقیعی هاتووهته ناو ژیانم و بووهته ڕووداوێكی بیندراو.
شیعر دهكهم به ژیان، شیعریش دهوری ئهم چهتره دهبینێ ههموو چالاكییهكانمی له سێبهردا یاداشت دهكهم.
شیعر وهك خهون وایه، ئهگهر نهیبینم ههست دهكهم وهك مرۆڤ تهواو بوویمه و شوێن و ئهركم له ژیاندا نهماوه.
ترپه و خورپهیهكی شاراوهی ناخه، دێت و دهستم دهگرێ، دهمباته ناو ژیانێكی جوان و بهههشتی تا ههتایه، لهم گهشته جوانهشدا به نهرمه گۆرانی گوتنهوه، شته ههره جوانهكان دهكهم به هاوڕێی گیانی به گیانیی خۆم و دهیانهێنمهوه ناو ماڵی ههمیشه دڵخۆش و فهرامۆشبهخشی زمان و نووسین.
من پێشبینی دهنووسم، لهبارهی پێشبینییهوه نانووسم.
8
شاعیر له شیعرهوه ههستیاری خۆی دهگهیهنێ، شاعیری داهێنهریش كهللهسهر و چاوی ڕوونی میللهته، له ههر شیعرێكیشدا ڕاستییهك له كهللهسهر و چاوڕوونیدا دهدۆزێتهوه.
كۆمهڵێك دهقی پهتیم نووسیوه له پانتایی خهون بوونهته شێواز و بهرگری له مانای جوان دهكهن، پێناسهی ئهدهبیی منیان پێكهێناوه، به ئهدهبیاتبوونی خهونم لێیانهوه ناساندووه، تا ڕادهیهكی بهرچاویش سهر به گۆبهندبوونه و لهرزهیهكی نوێبهخشیان خستووهتهوه، بههۆی خۆ دامهزراندن و گورج هاتنه پێشهوه و بڕوا بهخۆبوونم له بهردهوامیی بهخشیندا كاردانهوه و بهدگۆیی و ئیرهیی و نیازخراپی و دڵڕهشی و كهمسهری و ناكهسبهچهیی دوژمنه گوڕنهتهڵهكانم گهیشت به پلهیهك ههڕهشهی زۆر ناشارستانیم لێ بكهن.
له دهقهكانمدا سهرچاوه ئێستێتیكییهكانی ژیان له ههموو شتێك بهرزترن، پهیوهندیشم لهگهڵ شوێندا، پهیوهندییهكی گیانییه، یهكهم خهیاڵگهی بهپیتمه ههموو یادهوهرییهكانم له شوێنێكدا خهوتوون، كه چاو بواری نییه كۆیان بكاتهوه و بیانگرێت، مهگهر له ڕێگای خهونبینینهوه به ئاگایان بهێنمهوه و ئاوی چاوی تیشكهاوێژم بدهم، بیانخهمه ناو چالاكییه ههستی و خهونییهكانم.
ئهگهر ڕۆژێك به ههست، دهستی نیانی ههتاوی شوێن له خهو به ئاگام نههێنێت، وا دهزانم ئهو شهوه چالاكیی ههستی و خهونی تێدا نهبووه.
شوێن له دهقدا خهیاڵ و ڕوانین و خهونی شاعیر دایدهمهزرێنێ، جیاكاره لهو زهوییهی ڕۆژانه بهسهریدا گوزهر دهكهیت. جیهانی خهونیش بهلای منهوه سهرنجڕاكێشترین جیهانی شیعرییه، لهبهر ئهوهی باسی ژیانی تهواو داماڵدراو له فرت و فێڵ و بهدگۆیی و ئیرهیی و نیازخراپی و دڵڕهشی و كهمسهری و ناكهسبهچهیی و تهواو ئازاد به گشتگیری دهكات.
من شوێن دهنووسم، لهبارهی شوێنهوه نانووسم.
9
ژیانی ڕاستهقینه، ئهو شتهیه، كه دهسهڵات و سیستمی دیكتاتۆریی سیاسی لێی سهندووین، ئهم لێسهندنهوهیهش له دهسهڵات و سیستمی دیكتاتۆریی سیاسی تهنیا له ڕێگای خهونهوه دهبێت، كهواته: ژیانی ڕاستهقینه تهنیا له خهوندا هی خۆمانه، ئازادیی تهواوی لێ وهردهگیرێت.
شێوازی خهونیم پهیڕهو كردووه، له دهقی خهونیدا دهتواندرێت خودی شاعیر بناسرێ و ڕهنگهكانی ببیندرێن.
خهون، یاخیبوونی به جهرگانه و دهنگی ناڕهزایییه لهكار و ڕووداوه نابهجێیهكانی دهسهڵات و سیستمی دیكتاتۆریی سیاسی.
له خهوندا شاعیر پرسیار ئاراستهی ژیان و كۆمهڵگا و دهسهڵات دهكات، له ڕێگای ئهم پرسیاركردنهشهوه دهگات به دۆزینهوهی گهوههری مرۆڤ.
جووڵهی بههێزی ناوهوهی شیعر له توانایدایه ڕاستهوخۆ كار بكاته سهر ژیان و بیگۆڕێت.
خهونی نایاب دهبێته زمان و شێواز و بابهتی نایاب، دهقهكانم دهقی خهونین، خهونیش وهك گیان و هاندهر، ههمیشه تێكهڵ به شیعرییهتی دهقم دهبێت و ههستی شكۆمهندی له مندا ڕسكاندووه و دهڕسكێنێ.
ڕوانینهكانم دهخهمه ناو بازنهی خهونهوه، خهونه بهرجهستهكراوهكانیش پێویستییان بهوهیه دووباره بیانهێنیتهوه ناو ژیان تا ڕۆڵ و كار و چالاكیی خۆیان ببینن و پتهوتر هاوبهشی له گۆڕان بكهن.
له بواری خهونبینیندا پشت به چاودێری و سهرگهرمیی خۆم دهبهستم له پێكهاتهی دهقیشدا خهون ڕۆڵی بنچینهیی دهبینێت، ئامادهبوونی بهردهوامیشی له ژیانی كهسایهتیمدا بهدیار كهوتووه.
خهون ههڵوێست و بۆچوونی ڕوونه بهرانبهر به دیمهنی شڵهژاو و دیكتاتۆریهتی ژیان.
من پرسیار دهنووسم، لهبارهی پرسیارهوه نانووسم.
10
نووسین كاتی ههستیاریی تهمهنه، له درهوشانهوهی شیعریی دۆنایدۆنی كهشوههوای ئازادیی بیركردنهوه و خهونبینین دهبم، خهیاڵ و خهون و چهمكی سهرلهنوێ ژیانهوه له پلهیهكی ئهفسوونیدا یارمهتیدهرمن بۆ كێشانی ئهو شتانهی كه چاوم نهیدیبوون.
لهناو شیعردا دهجووڵێم و بارودۆخی گیانیم ئارام دهبێت، سهیری تهواوی جیهان دهكهم، لهم سهیركردنهمدا هیچ دهسهڵاتدارێك بوونی نییه، تهنیا ئهو خودایه نهبێت، كه پهیوهندیم پێوهی بههێزه و ههڵسووڕێنهری گیانیمه، ئامۆژگارییه ئاسمانییهكان ههمیشه لهبیرمدان و فهرامۆشیان ناكهم، ههستی ئایینیم بهرجهستهكردووه. نهك بابهتی ئایینی، تا سنووری ڕهوا له نووسهره گهورهكان نزیك دهبمهوه و بههره و سرووشیان لێ وهردهگرم، بهڵام ناچمه ناو ئهو بازنهیهی تایبهته به جیهانبینی و بڕوای ئهوان. خودی ساده و ساكار ژیاوی متهسهووف و سروشتخواز و خهونبین وهك بوونێكی گشتی تهماشای دهوروبهر دهكهن و لهناو جوانییهكاندا دهتوێنهوه. لهم توانهوه دڵئاگایییهدا ههست به شتهكان دهكهن و دهگهن به خود و غوربهتی ناخ و گیانی باڵا، له ڕێگای ئهم گهیشتنهشهوه شاد دهبن به دوایین پلهی دهروونڕۆشنی و شینایی سهرهتا و بێگهردكردنهوهی تا ههتایهی ههموو شتهكان.
من بێگهردی دهنووسم، لهبارهی بێگهردییهوه نانووسم.
11
له دهقی خهونیدا دهستهواژه له ئازادكردنی مانا و بنیادی ڕستهدا ههمیشه له سنووربهزاندندایه.
دهقی خهونی دهستكهوتێكه له ئهوپهڕی زمان و جیهانبینیی ڕوون، دهربڕینه خهونییهكان پهنجهمۆری لهسهر داناون، شێوازی ههمهجۆر له دهقی درێژدا بهكار دههێندرێ، جۆرێك له دهستكرد و دروستكردنی تێدا ڕهوایه، لهبهر ئهوهی پشت نابهستێت به چركهی تهقینهوهیهك، بگره زنجیره تهقینهوهی یهك لهدوای یهك و جووڵاندنی ڕابردوو و تێڕامانی له مێژینهن له كهشی نووسین دهگهڕێیتهوه سهریان و جیهانبینی تێدا دهجۆشێت.
گونجاندن و لێك نزیككردنهوهی شێوازی شیعری ئازاد و شێوازی پهخشانهشیعر ئاست بۆ سنووربهزاندنهكان دهدۆزێـتهوه. ماناكان له ههناوی زمانهوه دهرپهڕیون، وێنه ڕاستهقینهكان له ههست دهچن، ههندێ جار خۆیان ئاشكرا دهكهن، ههندێ جاری دیكهیش ون دهبن.
لهم ونبوونهدا ژیان یهكپارچه دهبێته گومان، لهو گومانهشدا شیعرییهت دهبێته خوداوهندی سهرزهمینێكی لێوانلێو له ڕازی نوێبهخش و جیهان به باشی و چێژ وهرگرتنهوه دهبینێت.
من گومان دهنووسم، لهبارهی گومانهوه نانووسم.
12
كهلهپوور بازنهیهكی نیمچه داخراوه، داهێـنهر ههمیشه پانتایییهكی ڕوون و ئاماژهیهكی گرینگی تێدا دهكاتهوه بۆ پرسیار، پرسیار دروستكردن له دهقدا، پهیوهندییهكانی شاعیره به زمان و ههستهكانی ژیانهوه.
دهقی خهمڵیو له ئهزموونی مرۆڤی وریا له ئاست چارهنووسدا، خۆی لهو بیر و مانایانه دادهماڵێت، كه لهناو دهقدا یهقین دروست دهكهن، دڵهڕاوكێ و گومان دهستمایهی دهقی ئاستدار و خهونین.
كهلهپوور ئهگهر پانتایییهكی ڕوون و ئاماژهیهكی گرینگی تێدا نهكرابێتهوه بۆ پرسیار، یانی ڕابردوو، ڕابردووش وهستاوه و یهقینی تێدا زاڵه، به ههموو توانامهوه ههوڵ دهدهم كهلهپوور وهك ڕابردوو وهرنهگرم، مهبهستمه بیكهم به خهڵكی جیهانی ئهمڕۆ، خهڵكی جیهانی ئهمڕۆ بم، ئهمڕۆ شتێكی تهواو بیندراو و زاندراو و وتراو نییه. ئاینده بێئامانترین سهرچاوهی نیگهرانی و دڵهڕاوكێی ئهمڕۆیه، ئهو ئهمڕۆیهی ئاینده تێیدا كهرهستهیهكی خاوه، ملكهچی توانایهكانمان نییه.
من ئاماژه دهنووسم، لهبارهی ئاماژهوه نانووسم.
13
نووسینی واقیعی بیندراو لێكهوتنهوهی زهینی ئارام و خۆشنوودییه، بهڵام دهقی خهونی، لێكهوتنهوهی زهینی شڵهژاوه. زهینی ئارام حهز به خوێندنهوهی ئهو نووسینه دهكات، زهینی ئارام نووسیویهتی، زهینی شڵهژاویش حهز به خوێندنهوهی ئهو نووسینه دهكات، زهینی شڵهژاو نووسیویهتی.
له دهقی خهونیدا ههست دهدۆزرێـتهوه، ههستیش زهمینهیهكی لهباره بۆ بهرههمهێنانی شیعرییهت، خهون كردهیهكی ههستییه لهوهی كردهیهكی عهقڵی بێت، لهگهڵ ئهمهشدا بنچینهی خهون ههست و واقیعه، بهڵام واقیع بهو شێوازه نا، كه دهبیندرێت، واقیع بهو شێوازهی ههست له دهقی پهتیدا ئامادهی دهكات، لهم بار و كهشهدا خهون هێزی خهیاڵ له نووسیندا بهرز دهكاتهوه و كار لهسهر لایهنه شاراوهكانی چارهنووسی مرۆڤ دهكات.
من شاراوه دهنووسم، لهبارهی شاراوهوه نانووسم.
14
ژیان له ههموو دنیادا، جۆرێك چوونیهكی تێدایه، دهگونجێ شاعیر نهریتی ههموو دنیا له دهقدا بكات به هی خۆی، وهك بیر و ماناش له شیعردا نیمچه نزیكییهك له نێوان نهتهوهكاندا ئهگهر ههبێت ڕهوایه، بهڵام شیعرییهت له زمانی نهتهوایهتیدایه. مانای وێنهی شیعری له ترپه و ئاوازدا كۆ دهبێتهوه و له ئهوپهڕی زماندا دهڕسكێ، شیعر تهنیا له زمانی خۆیدا شیعره، له هیچ زمانێكی تردا شیعر نییه. واته: له وهرگێڕاندا ناوێكی تر وهردهگرێت. ئهدهبێكی جوانه، بهڵام شیعر نییه. لهبهر هۆیهكی بنچینهیی، چونكه ههستی زمان و ههستی شێواز و ههستی فۆرم له وهرگێڕاندا له بنیادی یهكهمهوه ناگوازرێنهوه بنیادی دووهم، ئهگهر شیعریش ئهم سێ ههستهی تێدا بههێز نهبوو، شیعر نییه پهیوهندییهكی شیعرییه.
زمان ههڵگری بیر و ڕاكانی نهتهوهیه، شاعیریش له ڕێگای زمانهوه جوانییهكانی نهتهوه ڕادهگهیهنێت، نووسین به زمانی نهتهوه ئینتیمای نووسهره بۆ نهتهوهكهی، بهكارهێنانی زمان دهبێته ناوهند و سهربهخۆیی داهێنان و ئینتیمابوون وهردهگرێت، زمانی درهوشاوه و جووڵهدار له دهقدا یانی گهشهسهندوو و داهێندراو و درهوشاوه و ڕسكاو.
دۆزینهوه له ڕێگای خوێندنهوهوه، به بههرهمهندی نووسهر وهردهگیرێ، من كه له دایك بووم و هاتمه ناو قسهكردن، وشهی مردنم نهدهناسی و نهمدهزانی واتای چی دهدات، له خوێندنهوهدا گهیشتم به كرۆكی واتایی و ئاسۆكانیم ناسی و بههرهم لێ وهرگرت، چوومه ناخی وشهكه و وشهكهش هاته ناو ناخی من و بووین به هاوتای یهكتری.
ئهو به چاوی منی ڕوانی و منیش به چاوی ئهو جوانییهكانی ژیانم بژارد، دواتر لهگهڵ بینینی مهرگی باوكم گونجاندم و هێنامه ناو زمان و نووسین.
وشهی دایه و بابه گهشترین و بههێزترین شیعرییهتیان تێدایه، واتایهكی ڕاستهقینهی بهردهوامین، ژیان به ئهمانهوه خۆشحاڵ و پهیوهسته، لهوێوه دهست پێدهكات. واته: له شیعر خۆیهوه، ژیان خۆی جووڵێنهری خودی شیعره.
من ناسین دهنووسم، لهبارهی ناسینهوه نانووسم.
15
ئهركی شاعیر ئهوهیه گۆڕان له ڕوانین و نهریتی باوی كۆمهڵگا دروست بكات. واته: شۆڕشگێڕبێ له ڕوانین و گۆڕینی چێژ بۆ جوانی. كه جوانیشی خۆشهویست كرد لهناو كۆمهڵگادا، واته: تهواوی ژیانی خۆشهویست و پهسند كردووه.
شۆڕشگێڕیش بهشێكه له ژیانی پهسندكراو، بهڵام بیری توندوتیژیی ناڕهوا، یان سیستمی دیكتاتۆریی سیاسی له دهقی شیعریدا هۆی خنكێنهری فهزا و هونهری پهتییه.
بیری توندوتیژیی سیاسی شیعری ههڵچووندار بهرههم دێنێت، ههڵچوونیش گرینگی بههۆیهكانی لێكدانهوهی توندوتیژی و زهبروزهنگ نادات، بگره دهیانخاته ڕوو. قسهمان له ههڵچوونی گیانی نییه، كه سووتان دروست دهكات و دهبیـَته بهرههمهێنهری شیعری ڕۆمانسیی ههستی و دهروونڕۆشنیی تهسهوف.
شیعری تێڕامان، بهرههمی بارودۆخی ئارامه، كه جوانی تێدا خهمڵێندراوه.
شیعری ههڵچووندار، بهرههمی بارودۆخی شڵهژاوه، كه جوانی تێدا بزر كراوه.
شیعری هیچ نهتهوهیهكیش به ههڵچوونداری ناگا به غوربهتی ناخ و گیانی باڵای خۆی و مهزنایهتی وهرناگرێت.
من تێڕامان دهنووسم، لهبارهی تێڕامانهوه نانووسم.
16
هیچ ئاستێكی جیاكار له نێوان ههقیقهتی گهوره و داهێنراوی گهورهدا نابیندرێت، ههمیشه نووسراوی داهێندراو له باسكردن و ڕووداوی بیندراو و بیستراو بههێزتر و كاریگهرتره.
بهشێك له بهشه كاریگهرهكانی ئهدهب، ڕهخنهیه، ڕهخنهش له كرۆكدا هۆیهكه بۆ گهیشتن به ئاكامی بیری پێگهیشتووی دهق و خستنه ڕووی پێكهاته زیندووهكانی بهرزی شێواز، ههروهها ناوهندی كاركردنی دۆزینهوهی داهێنانیشه، ئهو بۆچوونانهی له بیر و شێوازی دهقهكهدا بهدهستیان دههێنێت، ئاراستهی دهقهكهیان دهكاتهوه و گوتاری خۆی دادهمهزرێنێ، ئهو ڕهخنهگرهی توانی گوتاری تهریبی خۆی لهگهڵ كاره ئهدهبییه داهێندراوهكاندا دابمهزرێنێت، دهروونێكی بێگهرد و ئاشقه.
ڕهخنه، دهق به ناسنامهی كراوهی ڕوون لهسهر بهرزایییهكی دۆزراوهی ناوهند ڕادهگرێت و پرۆژهی دامهزراندنی پێشنیاز دهكات، پێویسته دهروونی بێگهرد و ئاشق بهجێی بهێنێ و كاری لهبارهوه بكات، نهك دهروونی لێخن و نهخۆش.
دهروونی بێگهرد و ئاشق، بینینی ڕهخنهیی تێیدا ئاشكرایه، سۆراخكهری نووسین یارمهتی دهدا و ئامانجه بۆ ئاشناكردنی.
دهروونی لێخن و نهخۆش، بینینی ڕهخنهیی تێیدا بزره، سۆراخكهری نووسین چهواشه دهكات و هۆیه بۆ بهلاڕێدا بردنی.
من پێكهاته دهنووسم، لهبارهی پێكهاتهوه نانووسم.
17
خۆمم وهك خودێكی بیركهرهوه لهناو خهیاڵ و فهنتازیای دهقهكانمدا، ههموو بنهماكانی ئهم خۆدهربڕینهشم له جووڵهی دهقهكانی خۆمدا دۆزیوهتهوه. دیتنی منی بۆ شیعر بهڕوونی تێدا دهبیندرێت، شێوازی گێڕانهوهی خهونم وهك بنیاد و جووڵێنهری نووسین وهرگرتووه، زمانیش وهك دامهزرێنهر و بهشێكی زیندووی دهقی ئاستدار و خهونی.
هونهری كۆلاژ و ههڵڕشتن و بهدوایهكداهێنانی وێنهی جۆراو جۆر، یان هێنانهوهی وێنه لهدوای وێنه دهبێـته هۆی ئارامی و ئاگری زیندووی گیانی و زهینیی خوێنهر.
جۆرێك پهرتی و بایهخنهدان به یهكێتی بابهتم وهك ڕهگهزی كتوپڕی پهیڕهو كردووه، ئهم هونهرهش له شیعری كلاسیكی كوردییهوه فێربووم، لهشیعری كلاسیكی یهكێتی بابهت نییه، بگره یهكێتی دێڕِ ههیه، من ئهم یهكێتی دێڕهم گۆڕیوه بۆ یهكێتی وێنه، لێچوون و لهوچووشم گۆڕیوه بۆ هێما و ئاماژه، ههروهها مۆسیقا و ترپه و ئاواز له شیعری كلاسیكیدا له كێش و سهروا و بڕگهوه دهبینرێت، لای من جووڵهی وشه تێكهڵ بهیهكتر دهبن. مۆسیقا و ترپه و ئاواز پێكدههێنن.
من ڕهگهزی كتوپڕی دهنووسم، لهبارهی ڕهگهزی كتوپڕییهوه نانووسم.
18
سهرنجدانی هیچ شتێك بۆ بههرهمهند له سوودوهرگرتن بێبهش نییه، ههر شاعیرێكیش له ژیانی ڕۆژانهیدا زۆربڵێ بوو، زوو سهرنجهكانی دهربڕی نهیهێشت بارهكانی بگهن به باری تێڕامان و ناخ ڕوونبوونهوه و جیهانبینی و بههره خهمڵاندن، دركاندنی. بێگومان كارهكهی وهك نووسراوی ئاسایی پڕه، بهڵام وهك نووسراوی داهێندراو بهتاڵه، چونكه نووسراوی داهێندراو تهنیا به تێڕامان و ناخ و ڕوونبوونهوه و جیهانبینی و بههره خهمڵاندن، مهزنایهتی وهردهگرێت. شته بیندراو و ههستپێكراوه بهسوودهكان پێش ئهوهی له نووسین جێگایان بكاتهوه بهسهر قسهكردن دابهشیان دهكات. لهم بارهدا بههۆی قسهكردنهوه هۆشیارمهندیی نووسین لهدهست دهدات، یان بهردهوام بهپهله قسه بۆ دیارده سروشتییهكان ههڵدهڕێژێت، كه شیعر بێدهنگییهكی خودایییه، ناهێڵێت ئهم بێدهنگییه خودایییه ئهم به قسه بێنێ، یان به ئاماژه و نهرم نادوێت، بگره به تهواوی هێزی دهمی بهڕهڵڵا دهكات و بارهكانی بێدهستمایهی نووسراوی داهێندراو بهتاڵ دهبن.
من بێدهنگی دهنووسم، لهبارهی بێدهنگییهوه نانووسم.
19
كتێبخانه كهسایهتی نووسهره، من وهك بارستایییهك هێنده بهفری كتێبم لهسهر كهوتوون، بههرهی ئهو كتێبانهم چۆڕاوهته هۆشیاری و كهللهسهر، تا وهك كانییهك لهژێر گرانایی ئهم بهفرهدا، كه هاندهری گیانه دهربووم و جۆگهلهم هاوێشت.
له دژوارترین كاتدا، كه زهبر و زهنگی واقیع و دهسهڵات و سیستهمی دیكتاتۆری سیاسی ویژدانم دهڕهنجێنن. وهك منداڵێكی ههست به شاڵاوی تۆقێنهركردوو، كتێبخانهكهم به دڵنیاترین قهڵای پارێزگاركار دهزانم، لهناویدا ئاهی پشتیوانی و بهرگریم پێدا دێت و پشووی ویژدانم خۆش دهبێت، ههست دهكهم پارێزراوم، ههروهها وهفادارترین و جێی بڕواترین ئهنوا، ئهنوای خهونه، ههر فهرامۆشی ئهو ئهنوایه بوو، ههڵیبژاردم بۆ نووسین.
خهون له چارهنووس دهپرسێت، بۆ ئهوه خهون دهبینم ڕووبهڕووی ئهو پرسیاره گرینگه ببمهوه سهرسامی چییه، یان من كێم، یان كهسهكانی ناو بهههشت و دۆزهخ خۆشی و ئازارهكانیان چین.
پتر له ههر كتێبێك قهرزاری خهونبینینی خۆمم، خهونبینینیشم تاكه بهشێوازی كۆ، ههمیشه له نووسیندا من كاتی نووسینم، نووسین كاتی من نییه، كه كاتێكی زۆر بزر و تایبهت و ههستیاره، بهردهوام خهونهكانم دێنه ناو چركهكانی نووسین، فریشتهی پهیامگهیهنهر هاوڕوانین و هاونووسین و هاوخهونبینینم دهبێت و ڕێنوێنی ڕژانی گیانم دهكات.
دوای تهواوبوونی یهكهمین ڕهشنووسیش بۆ ماوهیهكی دوورودرێژ ڕادهمێنم و بیر دهكهمهوه بۆ چهند ههفتهیهك پشوو دهدهم، دواتر دهگهڕێمهوه سهر ڕهشنووسهكه و پاكی دهكهمهوه، ناونیشانی بۆ دادهنێم، ناونیشان وهك ڕووناكییهكی تیژ تێپهڕه بۆ ڕۆشنكردنهوهی پانتایی و بنیاد و جووڵهكانی ناوهرۆك و ناساندنی دهق، چونكه بههۆی ناونیشانهوه نووسین و بینینی نووسهر پێشكێش دهكرێت، واتا و كرۆكی دهقهكه دێته بهر بیر و خهیاڵی خوێنهر.
من چارهنووس دهنووسم، لهبارهی چارهنووسهوه نانووسم.
20
كۆمهڵێك حیكمهت و گیانی پهتی و بیر و مهودای ئێستێتیكیم له كهلهپوور و ڕۆشنبیریی كوردی بۆ ماوهتهوه، نموونه: له حهیراندا خاڵبهندی پهیڕهو نهكراوه، سهربهند و ناوبهند و كرانهوهی دوابهند ههیه. به گوێگرتن و هۆشیارییهكی ڕاستهقینهی ترپه و ئاواز ههستی خاڵبهندی لای حهیرانناس دروست دهبێت، ههروهها له شیعری میللیی كوردی و شیعری كلاسیكی خاڵبهندی پهیڕهو نهكراوه، پهیڕهو نهكردنی خاڵبهندی لای من نهزانین نییه، بگره وهك مهبهست و هونهر گهڕانهوهیه بۆ ههستی سهرهتایی كوردی و ڕهسهنایهتیی كهلهپوور.
له سپێتی كاغهز و دابهشكردنی وێنهدا ههست و نیشانهكانی خاڵبهندی له ئاستهكانی دهربڕین له خهیاڵ و زهینی خوێنهری خود وریا دهستنیشان دهكهم.
نموونه: ڕستهی بۆ كوێ دهچیت. ئهم ڕستهیه ئهگهر نیشانهی پرسیار، یان سهرسوڕمانم بۆ دانا. ئهوه بێگومان ڕستهكه دهستنیشان دهكهم. پرسیاره، یان سهرسوڕمان. ئهگهریش هیچ نیشانهیهكم بۆ دانهنا و به كراوهیی هێشتمهوه لهم بار و بوارهدا ڕستهكه دهبێته ڕستهیهكی ئاستدار و دۆخگۆڕ و زهینی.
من زهین دهنووسم، لهبارهی زهینهوه نانووسم.
21
تێگهیشتن و تێنهگهیشتن هیچ له ئارهزووی من ناگۆڕێ بۆ ئهدهب، له هێڵه گشتییهكانی هونهری خودایی و سامانی ژیان و ڕهگهزهكانی شێوهكاری ….. تاد، خهیاڵ ئاماده دهكهم، لهسهر ههر شهش ههست كاری پێدهكهم و دهیخهمڵێنم. شێوهكاری بهشێك نییه له سامانی جوانی، بگره خاوهنی سامانی جوانییه، شێوازیشی ناوهندی سرووش و ئاماژه وهرگرتنه بۆ تهواوی هونهره جوانهكان. هێڵ و خاڵ و بۆشایی و سێبهر و ڕووناكی و دووری و نزیكی و گونجاندنی ڕهنگهكان له بهرههمی ئهدهبیی مندا دیار و نادیار ئهدگاریان درهوشاوهیه و بهكاربردراون.
شیعریش گهیشتووه به چڕبوونهوه له ڕۆشنایی و سهداسهد كردارێكی بهرههمهاتووی جوانییه، جاروبار ڕووبهڕووی ئهم باره بوومهتهوه لهكاتی گهرمهی نووسیندا مهبهست و نیازهكان دژوار دهبن، ڕوون و ئاشكرا دۆخی نووسین وهرناگرن، دادهمێنم، سكێچ دهكێشم به سرووش و ئاماژه وهرگرتن له سكێچهكان دهگهڕێمهوه دۆخ و باری سهرهتایی نووسین. مهبهست و نیازهكان به ڕوونی و ئاشكرا دهدوێنم و شێوازێك بۆ ئهوپهڕی زمان و ئامرازهكانی دهربڕین پێشنیاز دهكهم.
من جوانی دهنووسم، لهبارهی جوانییهوه نانووسم.
22
له تاكیدا نووسهر له ههقیقهتی ژیان دهپرسێت و سهربهخۆیه، سهربهستی تهواوی له جۆری بیركردنهوه و خۆ دهربڕیندا دهستكهوتووه، ویژدانی لهبڕیاری گوتن و هێزی شێوازدا ئاسوودهیه، سهرچاوهكانی دهگهڕێتهوه بۆ ئهو ئازادی و ئازایییهی خۆی به خۆی داوه، پرسیویهتی: من بیركهرهوهیهكم، شوێنم له ژیاندا چییه. نابم به داماوی هیچ شێواز و گرووپێك، سهردهمی گرووپ و قوتابخانه شیعرییهكانیش بهسهرچوون، ئێستا سهردهمی شاعیری تاكه.
من سهرچاوه دهنووسم، لهبارهی سهرچاوهوه نانووسم.
23
شاعیری ئهزمووندار كار لهناو مانای ئامادهكراو ناكات، ئاماژهكان دهجووڵێنێ تا ئاستی پهرجوو دروستكردنیش ساده دهبێتهوه، له سادهبوونهوهیدا دهگات بهخۆ دهربڕین و چێژی بوون، تهنیا مرۆڤه ههستیارهكانی ناو كۆمهڵگا بایهخ به شیعر و درهوشانهوهی گیانی دهدهن، ههستیارهكان خاوهنی دهروونێكی ڕهنگاو ڕهنگی ئاشتی ویستن.
دهڵێی بهندهیهكی خودایی و سووتاوێكی پاكبووهوهم له ههموو شتهكاندا، خهونی ساده دهبینم، سروشتی كهسایهتیم وا ههڵكهوتووه له دانیشتندا كهم بدوێم، گوێ بۆ گفتوگۆی دهوروبهر ڕابگرم، بێ ئهوهی خۆم ئهو بێدهنگییهم وهك پلان بۆ ژیانم نهخشهڕێژ كردبێت، خۆی لهگهڵ قۆناخهكانی ژیانم هاتووه و لهدایكبوون و خودا بهخشیویانه.
بێدهنگی و كهمدوویی بووهته بهشێكی سهرهكی له ژیانم. زۆر گرفتیشی بۆ ناومهتهوه، چاوناسی وام لێ ڕاست هاتووه. دوور، زۆر دوور لهوهی ههڵسوكهوتی لهگهڵمدا ههبێت و تێكهڵ به كهسایهتیم بووبێت، تهنیا بههۆی ئهم كهمدوویییهوه ڕقی ئهستووری لێم ههڵگرتووه و قسهی لهبارهمهوه ههڵبزڕكاندووه، بێ ئهوهی هیچ بار و بوارێكی بۆ ههقیقهتیش هێشتبێتهوه.
وا ههست دهكهم له بێدهنگیدا به كرۆكی بوون دهگهم، یان بوون نهێنییهكانی خۆیم بۆ دهدركێنێ، خهونیش به ئامرازێك دهزانم بۆ باش حاڵیبوون له ههقیقهت و واقیع.
من كرۆك دهنووسم، لهبارهی كرۆكهوه نانووسم.
24
شیعری نهوهی پێشه من ههرچییهك بووبن، بهڕێزهوه له كتێبخانهكهمدا پاراستوومن، كه زۆرینهشیان یهكبینی و یهك ههستپێكردن و واقیعی ههڵچووندارن، بهلای منهوه جێگای مانهوهن، وهك نووسین و بهرههمی نهتهوه شیاوی به گهورهیی تهماشاكردنن، ئهگهرچی له بیری مندا كاریگهرییهكی وایان جێ نههێشتووه و نهبوونهته ناوهند و مایهی سوودبهخشین و جووڵاندنی یادگه تا بهردهوام وهك خهیاڵی جوانی گهشتی گهڕانهوهم بۆ لایان دووباره بكهنهوه.
ئهوان شیعریان ستوونی بینی، یان به ئاست و ئاراستهی بهرزبوونهوه، یان به ئاست و ئاراستهی نزمبوونهوه، بۆ جیاكاربوون و خۆتازهكردنهوه به لێزیادبوونی ستوونی و ئاسۆیی و بازنهیی بینیم، به یهكهم بینین و ههستپێكردنێكی تهنك كهشی نووسینم بۆ ناڕهخسێ و ناچمه ناوی.
بینین و ههستپێكردن لهگهڵ فهنتازیا و خهون دهخهمڵێنم، دواتر وهك ئهزموونێك له ههناوی گشتی سهر ههڵدهدا و دهبێت به بوونێكی خاوهن قهبارهی شیاو، تهبایی و گونجاندن و هێز دهبهخشێـته كارهكانی دیكهم.
من كهش دهنووسم، لهبارهی كهشهوه نانووسم.
25
شاعیرانی كلاسیكی كوردی، به تێگهیشتنی ڕاستهقینهی شیعر، ڕوونتر و داهێنهرانهتر له شاعیرانی ئێستا بایهخیان به ئهوپهڕی زمان، ئێستێتیكای زمان داوه، تهماشای هۆگربوونیان به ئهوپهڕی زمان و ئێستێتیكای زمانهوه بكه، گهیشتوون به ئاستی دهروونڕۆشنی و تێگهیشتنی ڕۆڵی زمان له دهقی ئهدهبیدا.
زمانی كهم وێنه و دهسهڵاتداری شیعری كلاسیكی منی بهكێشی ناوچهقی زهمینهی به پیت و ههوایهكی نوێ كرد، ئهزموونی خۆی له ئامادهبوونێكی ڕۆشن و سروشتی و پڕ ڕهنگتر پێ تاقی كردمهوه.
كرۆكی ژیان و مردن به نهدۆزراوهیی ماوهتهوه، ههروهها زمانی شیعری كلاسیكی كوردیش.
زمان له شیعری كلاسیكیدا ئاست و ئاراستهی لهباری وهرگرتووه به تهواوی لایهنگیریم، شاعیری هاوچهرخ لهناو زمانی شیعری كلاسیكی قاڵ نهبووبێتهوه، ببڕای ببڕ ناگاته هیچ سهركهوتن و پێشكێشكردنێكی هۆشمهندانهی زمانهوه.
دهمهوێ له وشیاریی نووسیندا، كه دهربڕین له خهم و هونهر و دهروونی كوردی دهكات، زمانێكی نزیك له شیعری كلاسیكیی ڕیشهدار و فره ئاسۆیی، ئهگهر بتوانم دابهێنم، یان بهكاربهێنم. وهك شێواز نا، وهك گیان و زمان و سرووش و پرسیاره گهردوونی و چارهنووسسازهكان. دهچمه ناو كلاسیك و خاڵی دهرچوون دهدۆزمهوه. واته: ئهوپهڕی زمان و خهیاڵی بینین.
له دهقی خهونیدا زمان ڕسته دهكاتهوه و كهشوههوای تهسهوف دادهكشێنێته ناوهوهی تاك و مانا چهسپاوهكان ڕادهكێشێته ئاقاری گۆڕان و بارگاوییان دهكات بۆ جووڵاندن.
ئهمهش به لووتكه گهیشتنی شیعرییهت و جێبهجێكردنی ڕاسپاردهی جوانی و به پیتكردنی ڕێڕهوهكهیهتی. جوانییهكان قهوارهیهكن بۆ ئازادكردنی مرۆڤ و ئهندێشهی ئهفسانهیی و نووسینی ئازاد.
له دهقی خهونیدا مانا ههمهچهشنهیه، خهیاڵ پهرێشان ناكات و بانگهوازه بۆ خوڵقاندنی جوانییه ههمیشهیییهكان و بهڕێز ڕاگرتنی بهها تا ههتایییهكانی ژیان.
من ئهفسانه دهنووسم، لهبارهی ئهفسانهوه نانووسم.
26
من سهر به هیچ ئایدۆلۆژیایهك نیم و لایهنگری هیچ حزبێكیش نابم. به نان و ئاوی، ویست و خۆبوونی خۆم دهژیم، ئهم خۆڕاگهیاندنه دڵی شێری دهوێ، شیعری بێگهرد دڵی شێره. داهێنهری ڕاستهقینه له سروشتی خۆیدا كهسێكی یاخی و دژه دهسهڵاته. من شیعری بێگهرد بهرههم دههێنم، شیعری بێگهردیش پشت به نوێبهخشی كۆمهڵگا دهبهستێت. كۆمهڵگا له نوێبوونهوهیدا دڵی شێر دهدۆزێتهوه و دهیبهخشێته داهێنهری ڕاستهقینه.
نووسهری ئایدۆلۆژیست بهوه تاوانبارم دهكهن، كه دوورم له كێشه و مهسهله كۆمهڵایهتییهكانهوه، منیش بهههموو ئاست و ئاراستهیهك خۆم پاراستووه له فریوی ئایدۆلۆژیا و ههراسانكردنی ئهم جۆره تاوانباركردنه. ئهدهب به گیانی پهتی و جوانی دهزانم، خۆ بهدوورگرتنیش له ئایدۆلۆژیا به ههقیقهتی ئهدهب، له ڕێگای ههقیقهتی ئهدهبیشدا بیر له جیهان دهكهمهوه. گرفتهكانی له خاڵێكدا كۆ دهكهمهوه ئهمیش خاڵی هێزی نووسین و درهوشانهوهی خهونییه. ئهو چهمكهی مهبهستیشمه بیگهیهنم پهراوێزی ناكهم، بێ دوودڵی وهك بهرزایییهك پیشانی دهدهم و دهریدهبڕم. ویستوومه خهون بكهمه كهسایهتی چالاك و ڕووبهڕووی ژیانی بكهمهوه، درهوشانهوهی خهونبینین له كوێوه دێت، من بهبێ خهونبینین له نووسیندا هیچم پێ ناكرێ و هیچ به هیچ ناكهم، ههمیشه بهدوای ناوهندی درهوشانهوهی نووسین وێڵ و ماندووم، ئهی خودایه من مرۆڤێكی به باوهڕم، بمگهیهنه دهروونڕۆشنی نووسین، پهیامبهرهكانیش مرۆڤی به باوهڕ و گهورهترین خهونبین بوونه.
من گیانی پهتی دهنووسم، لهبارهی گیانی پهتییهوه نانووسم.
27
ئهدهب به سهرجهم شتهكانی ناو كۆمهڵگا پێوهندداره، بهوانهوه بوونێكی درهوشاوهیه، ناتوانێ لهناو دواكهوتوویی كۆمهڵگا دهرپهڕێ و خۆی وهك دهقی شارستانیی ئهزمووندار پیشان بدات، لهگهڵ گهشهكردنی كۆمهڵگا گهشه دهكات و ئهزموونی هاوتای شارستانی بهدهست دههێنێ، پهیوهندییه جێگیرهكان ههڵدهوهشێنێتهوه، پهیوهندیی نوێ دادهمهزرێنێ بۆ بهڕێوهچوون.
توانای گۆڕان له ژیان ئاسان نییه، ههروهها گۆڕان له ئهدهبدا چهند باره گرانتر و دژوارتر، داهێنهری سهیر و سهرسوڕهێنهر، كه دهگهنه دوایین پلهی داهێنان و دهروونڕۆشنی. بابهت و هونهرهكهیان تهواو خۆماڵی و وهرگیراوی ناو ژیانی گهرم و قووڵایی بیركردنهوهن، بۆیه وهك دهقی سهرسامكهر خوێنهر قبووڵیان دهكات و به ئهزموونی بهردهوامی خۆی دهزانێ، له چاوگ و سهرچاوهی كولتووری پڕ جموجووڵی كۆمهڵگا نیشانهكانی هونهر و جوانی پێكاوه، كولتووریش ههمیشه شۆڕشگێڕه، بهردهوامیش لهگهڵ بوون و پهرهسهندن كهرهستهكانی بهڕێوهچوون بهرههمدار دهبێت.
بابهتی ئهدهبی ههرچهنده خۆماڵی و لهناو جهرگهی ژیاندا ههڵبژێردراو بێت و هونهری تێدا بدۆزێتهوه دهرگای به جیهانبوونی فراوانتر به ڕوودا دهكرێتهوه، به قهناعهتتریش وهردهگیرێ.
من گۆڕان دهنووسم، لهبارهی گۆڕانهوه نانووسم.
28
تهواوی ژیانم خستووهته خزمهت شیعرهوه، ههر بۆ شیعریش ژیانم دهوێ، بههۆی ئهم خۆ تهرخانكردنهشهوه زۆر گێچهڵم پێ كراوه، لهمهشدا خودا یارم بووه و دڵشادم بهوهی ئهوانهی گێچهڵیان پێ كردووم ههر ههموویان ئهوانهن، كه له پهراوێزی ئهدهبدا كارمهندن، یان خوێنهری تهمبهڵن.
داهێنهرم زۆر لهبهر چاون، له ژووری كتێبخانه و نووسینمدا وێنهی هێندێكیانم ههڵواسیون، له خهمه نیشتووهكانی سهر دهموچاویان ورد دهبمهوه سرووش و خهون و خهیاڵ و وشهیان لێ دهدۆزمهوه و له شیعردا بهكاریان دههێنمهوه.
نهشمویستووه ببم به كهس، بگره ویستوومه بهو ڕێگایانهدا بڕۆم، كه ئهوانهی لهبهرچاوم گرتوون پێی گهیشتوون به شیعرییهتی پهتی و دهروونڕۆشنی.
من دهروونڕۆشنی دهنووسم، لهبارهی دهروونڕۆشنییهوه نانووسم.
29
ڕهخنهی بنیادنهری كوردی نا، بگره پهراوێزهكانی ڕۆشنبیریی كوردین، تۆپهڵێك قسهی له هیچه و پهلاماری بێمانا و بێ بنهمان، دهنا یهكێك لهم پهلاماردهره ههڵبزڕكاوانه ئهو ههقیقهتبین و بوێرییهی لا دروست دهبوو ڕووبهڕووی دهقێكم ببێتهوه و گومان بخاته تانوپۆ و ڕایهڵی بوونی، لێكدانهوهكانی بڕوا به بهرانبهرهكهی بهێنێ بنیادی بهرههمهاتووی شڵهژاوه.
من بۆ خۆم زۆر ڕێزم له داهێنهرانی پێشه خۆم گرتووه، بهردهوامیش دهبم، بڕواشم بهوه ههیه ململانێ له ئهدهبدا ناتگهیهنێته هیچ و ڕهوایی تێدا نییه، بگره خودناسی و بهردهوامبوون و سووربوون و نیازپاكی دهتگهیهنێته ئهنجامێكی سهرنجڕاكێش، ئهوهی تا ئێستا من پێمزانیبێ و ئاگاداری بم له مێژووی شیعری كوردیدا، هیچ شاعیرێك بهقهد من تووشی شهڕ و گێچهڵ و قسهی له هیچه و دهمههڵبهست و پهلاماردان نههاتووه، بهڵام ههقیقهتبین بهسهر ئاژاوه و بێتوانایی پهراوێزهكان ڕهت دهبێت و خۆی دهسهپێنێ و دهدرهوشێتهوه.
ههڵبزڕكاوه بهسهرچووهكان پهلاماری ناشارستانی ئهزموونی پتهوی جواننووسهكان دهدهن، خۆ مێشوولهش تهنیا لهناو نێرگزهجاڕدا دهنگێكی نهشازی لێوه دێ، به خهیاڵی بهتاڵی بوونێكی كاتی بۆ خۆی دروست دهكات، دهشبیندرێ پهلاماردهره ههڵبزڕكاوهكان دهكهون و وهجاخكوێر دهمێننهوه، دهقی پتهویش وهك شمشێری ههڵكێشراو دێته ناو ژیان و تێكهڵ به جووڵانهوه كاریگهرهكان دهبێت، دواتریش دهبێته هێمای مهزنی و درهوشاوهی نهتهوهكهی.
لهگهڵ ئهمهشدا، ڕهخنهگرانی بنیادنهر ڕووبهڕووی ئهم پهلاماردهره بهسهرچووانه بوونهتهوه، ناچاری شهڕ و گێچهڵیش كراون لهپێناو پارێزگاریكردن له ئهدهبی پهتیدا.
بهسهر پلان و پیلانی دوژمنان و پهلاماردهره ههڵبزڕكاوهكان سهر دهكهوم، به ههوڵ و كۆششی له دڵهوهم بۆ شیعر به سزای داهێنانیان دهگهیهنم. به بینینی داهێنان قهڵهمی دهست و پێیان دهشكێ.
ڕهخنه دوو باوهڕی نییه لهگهڵ دهقه، یان لهگهڵی نییه، یهك باوهڕی به تینی ههیه ئهمیش كاركردن و بڕواهێنانه لهناو دهق.
ڕهخنهی خۆ نیشاندهر و مهبهستی دهرهكی و قسهی له هیچه و پهلاماری بێ مانا و بێ بنهما، جێگا و متمانهی لهناو ڕۆشنبیری پهتیدا نییه، بهتاڵكردنی ڕق و كینه و بێتوانایی و كهمسهری و ئیرهیی و خۆخهڵهتاندن و ویژدان كوێرییه.
هیچ نیازێكی هاوبهش و ئاماژهیهكی گرینگیش له نێوان قسهی له هیچه و پهلاماری بێ مانا و بێ بنهما و دهقی ئهدهبی پهتیدا نییه.
ههر كهسایهتییهك گیانی به ئهدهب و ههقیقهتبینین و پاكی و جوانی داگیرسابێت، به هیچ جۆرێك دهرگای ئاژاوه و ناشیرینی و دووڕوویی ناخاته سهر پشت، ههر كهسایهتییهكیش بۆچوونی ئاژاوهچێتی له دهرووندا ڕوابێت، هێشتان به ئهقڵی پاشكۆیی و داردهستی و دڵڕاگرتنی ئهم و ئهو بهڕێوه دهچێت.
بۆ شیعرییهت تێدهكۆشم و نایهمه سهنگهری قسهی له هیچه و پهلاماری بێ مانا و بێ بنهما، قهڵهمی لێ ناجووڵێنم، بهكارێكی بێهوودهشی دهزانم، جهنگان لهگهڵ جێماو و پهراوێز و بێبار و لێخنبیر و قۆپیهچی و خهمهگڕووی ئهدهبی و پاشخاپهرۆك و ویژدان كوێران.
من تانوپۆ دهنووسم، لهبارهی تانوپۆوه نانووسم.
30
ببڕای ببڕ بیرم بۆ ئهوه نهچووه بڵێم لهم كردار و بهكاربردنه یهكهم كهسم، یان ئهم هونهره له ڕوانینی منهوه خوڵقاوه، پێشڕهو و هێمای ئهو ڕووداو و دیاردهیهم، ئهم جۆره خهیاڵكردنانه، به نهخۆشی كوشنده و گران و لهناوبهر دهزانم، بگره ههموو خاڵهكانی گۆڕانكاری له درهوشانهوهی شیعرییهت دهبینم و بهس. شاعیری خاوهن دیدگای ڕوون و بههێز و جوانداڕێژهر بهئاماژه و ڕۆشنایی هیچ بڕیار و مهرجێكی سهپێندراو نانووسێت، ئهركی دهوڵهته ئیش بۆ كتێبی كۆمهڵایهتی و ئابووری و هزری و ئایینی و زانستی و پهروهردهیی و یاسایی و سهربازی و مێژوویی و فهلسهفی ….. تاد، بكات و به تیراژی زۆر بڵاویان بكاتهوه، كهناڵهكانی ڕاگهیاندنیش بخاته خزمهتیان.
ئهركی شاعیر یهك شته، پهیوهندییهكانی مرۆڤ و ژیان و جیهان بدۆزێتهوه، ئهم دۆزینهوهیهش جوان بنووسێت و بیگهیهنێت، ڕادهی ئاگاداركردنهوهی هێزی وشهی كاریگهریی و شوێن جێ بهێڵێت لهسهر ههست و ئاراستهی ئێستێتیكای كۆمهڵگاوه. پرسیاره كاریگهرهكان بكات و ئامادهبوونی تاقانهی خۆی بپارێزێ.
ژیان بهرگهی مانهوهی گرتووه و دهگرێت، شیعریش نهگهڕێـتهوه بۆ منداڵدانی ڕۆشنبیریی پهتی و بهسووڕی سروشتی تێ نهپهڕێت دهبێته لاساییكهرهوهیهكی یهكجار بێ بایهخ، یان كهناڵی ڕاگهیاندنی پڕوپاگهندهی پووكاوه.
ههرچی هۆی بهختهوهری ههیه، دهسهڵات و سیستمی دیكتاتۆری سیاسی له مرۆڤی دهروونڕۆشنیان داگیركردووه. مرۆڤی دهروونڕۆشنیش ئهم لهدهستچوونهی له خهوندا بهدهست دههێنێتهوه.
پێویسته ئێمه خهون بهجۆرێك لهناو دهقی ئهدهبیدا بهكار بهێنین پهیاموهرگر بڕوای پێ بهێنن و لێمان وهرگرن، توانای بیركردنهوه و ڕووبهڕووبوونهوهیان له ناخدا دروست بكهین.
له پێناوی بهجوانی ڕاگرتن و هێشتنهوهی بههای شتهكاندا، شاعیر به دادپهروهرێكی دانا دهزانم، پێویسته لهم دۆخهشدا بژی و بمێنێتهوه، مهشقی مهیدانخوازیی شایسته بكات.
شوێنی ڕاستهقینهش بدا به شیعری پهتی و بێگهرد، كه خهون و جوانی و مانا و ناڕهزایییه له كرداره ناجۆرهكان، دهنگ ههڵبڕینه له بێدهنگییه گشتییهكان، جوانییهكیش ڕهت دهكاتهوه مانای تێدا ئاوهژوو كرابێتهوه.
من بهها دهنووسم، لهبارهی بههاوه نانووسم.
31
ههموو بوونهوهرێك خاكێكی خۆگونجاندنی خودی ههیه، بۆشی ههیه بۆ خۆگونجاندنی لهم خاكهیدا تایبهتكارییهكانی خۆی بپارێزێت.
من تایبهتكاری دهنووسم، لهبارهی تایبهتكارییهوه نانووسم.
32
پهیامی ڕاستهقینهی ئهدهب دهسهڵاتی دهقی خهونی بههێز دهكات و دهیكات به ڕهگهزێكی گرینگی پرسیاركردن له ژیانی جوان، كه بوونی مرۆڤ پرسیارێكی كاریگهره لهناوكی بوون دهكرێت.
مهسهلهی گیانی و جوانی له هونهرهكانی نووسیندا ههمیشه خهبات و جۆشی ژیانی كهسی جوانیبینه، له دهقی خهونیدا ژیان بههای پێكهاتهی جوانی وهردهگرێت.
شیعری بیركردنهوهی پڕ له جووڵهی هاوتا به جوانی، ڕوانین و درهوشانهوهی له گیان و خهونهوه داڕژاوه، كه جووڵه و مانا و بههاكان له گهردوون و ژیان و مرۆڤ به چهند ئاست و ئاراستهیهك وهردهگرێت، فره پاڵهوانییهتی لهیهك پاڵهوانیدا ئاماده دهكات، دهیهێنێته ناو ململانێ و جهنگی توندوتیژی ههمیشهیی، تا خودی شاعیر دهرباز بێت له تاكییهوه بۆ ناو ڕۆشنایییه پڕ تهلیسمهكانی هاوتابوون، یان حهز و ئارهزووی ڕوو له زیادبوون و چاوه نهسرهوتووهكانی بهردهوام له گۆشه لهبیركراوهكاندا داگیرساوه، خودی شاعیری خاوهن ڕوانین و جیهانبینی بههۆی بارستی كاغهزهوه ههست پێدهكرێت و وهك ژیانی جوان دهبیندرێت.
له دهقی خهونیدا شیعر نه بۆ ئاینده دهچێ، نه بۆ ڕابردوو، بگره ههموو كاتهكان ڕووگهنمان بۆ دۆزینهوه. بێگومان ههر شاعیرێك بیهوێت بهو شێواز و ئاست و ئاراستهیه بنووسێت، پێویسته ئهوه لهبهر چاو بگرێت، كه قووڵبینییهكهی له ئاست كێشه ههبووهكانی ئهو ڕۆژگارهدا بێت، كه دهبێته خوڵقێنهری باره ناههموارهكان، یان باره جوانهكان.
لهباری یهكهمدا ناههمواری دهبێته مایهی ههڵچوون و توندوتیژیی نووسین.
لهباری دووهمدا جوانی دهبێته مایهی ئارامیی بیركردنهوه و خوڵقاندنی نووسین.
ئهوهی پێویستی به قسه لێ نهكردنه، ئهمڕۆی شارستانی و ڕووناكبیری له ههموو بار و دۆخهكانی پێشتردا سهرسوڕهێنهرتره، شارستانییهت و تهكنهلۆژیا بیری جوانی ناشێوێنێت، به پێچهوانهوه گهشهپێدهری بیری جوانی و مۆتیڤ و وێنه و خهیاڵ و گفتوگۆ و بهختهوهریی خهونه.
له دهقی خهونیشدا یهكگرتنهوهی گشتی بهشه جیا جیاكان دهدۆزرێتهوه. ململانێی ڕوانین شڵهژاو و بارمردوو، لهگهڵ ڕوانین ڕوون و بار زیندووی نوێزادهی دۆزهرهوه له گفتوگۆی له یهكنهگهیشتنن. له دهقی خهونیدا، له جهنگی توندوتیژی لهگهڵ خۆتدا، دهتوانیت خۆت ڕهت بكهیت، ئهو شێواز و ئاراسته باوهی پێت نووسیوه، فڕێی بدهیته پشت نووسینهكانی له پێشترت، به شێواز و ئاراستهیهكی تهواو جیاكار و نوێبهخش بێیته ئاخاوتن و گۆڕانێك له ڕابردووی خۆت بهرههم بهێنیت، بهڵام ئهو گۆڕانه چۆن بهرپا دهبێت، كام هۆ و شێوازی دهربڕین فڕێی داونهتهوه له نهناسراوییهوه بۆ ناسراوی، له دۆخی وهستاو بۆ دۆخی پڕ بزاوت.
له نووسینی ئهدهبی ڕاستهقینهدا پێویسته به تهنیا جوانی ببیندرێت.
شیعری سهردهمێك لهمهوپێشی كوردی ڕۆمانسییانه بیری له گهردوون و ژیان و مرۆڤ كردووهتهوه، له ناوهرۆكدا لهگهڵ ههلومهرجی واقیعی ساده و ساكاردا زۆر گهرم و گوڕ و ههڵچووندار بوون، كهچی له شیعرییهتی زمان و مۆركی شێوازدا به پێچهوانهوه ساردوسڕ بوون، نهیانتوانی مۆركی شێواز و شیعرییهتی زمان ئاوێتهی زهین بكهن و بیكهنهوه، بیركردنهوهكانیان بهشێوازی خهونی بخهنه ناو نووسینهكانیان، كه گهورهترین هۆش ئهمه بوو بۆ ئهوهی نووسینهكانیان وهك نووسینی داخراو بمێننهوه، نهگهن به ئاستی دهقی فره ئاست و ئاراستهیی.
وشه له شیعرهكاندا یهك ئاسۆی دراوهتێ، ئهمیش ئاسۆی ڕووكهش و یهك مانایی وشهكهیه، له ساكارترین شێوازدا جێیان هێشتووه، ئاماژه ستوونی دادهبهزێت، بهههمان شێوازی ستوونیش دێته ناو بوونی یهك ئاسۆی نووسین.
ئاسۆی فهنتازی و دهستوهشاندنی داهێنانی بلیمهتی تێدا ههڵبزڕكاو و گهشهنهكردووه. واته: وهك چێژ بهكاربردراون نهك وهك دۆزینهوه، ڕهنگه هۆكارێك، یان یهك له هۆكارهكان ئهوه بێت، كه واتا و هێزی وشهیان ون كردووه، نهیانتوانیوه كهڵكی باش و داهێنهرانه له ئهزموون و مۆركه زمانییهكانی قۆناخی شیعری كلاسیكی وهربگرن.
دهقی خهونی له منداڵدانی مێژووی مردوو له دایك نابێت، ههست بهوه دهكرێت سهختی و دژواری سروشت و زهبرو زهنگ، نووسهر دهترسێنێت، ههمیشه ههوڵی جووڵاندنهوهی دیمهنه پڕ كێشمهكێشمهكان دهدات، باره به پیتهكان به وریایی و زیندوویی وهردهگرێت به زمانێكی تهواو ئهفسوون و جادوویی دابڕاو له زمانی كارهكانی پێشووی خۆی ناخی پێشكێش دهكات، وهك خودێكی هۆشمهند و سهرچڵ ئهم و ئهو له بیركردنهوهكانی خۆی دهسڕێتهوه، شته زیندووهكانی جیهان له دهقدا دهكات به هی خۆی، خوێنهریش بازنهیی دهیخوێنێـتهوه و ستوونی له ئهزموونی خهونهكه نزیك دهبێتهوه. پاشان دهچێته ناو كهشوههوا و لێكدانهوهی ئاسۆیی، چونكه دهقی خهونی له خولانهوهی بهردهوامدایه، شیعرییهتی زمانیش ڕۆڵێكی ئێجگار گهوره و سهرهكی دهبینێت له پێكهاتهی وێنهی سهرسوڕهێنهر. كه ههموو ههبووهكانی زهمینی قۆزتبێتهوه و ئاسۆكانی نادیاریشی دووچاری ڕاوهشاندن كردبێت، بههۆی ئهوهی تاكی لهجیاتی كۆ بهكارهێناوه.
من ناوكی بوون دهنووسم، لهبارهی ناوكی بوونهوه نانووسم.
33
شیعر له ژیان و بینینی كورددا ڕۆڵ و ئامادهیی و كاریگهریی خۆی سهلماندووه و خاوهنی شوێنی ناوهنده، لهبهر ئهمهشه وهك دیاردهیهكی پێویست و دامهزرێنهر تهماشای دهكرێت، ئهم تهماشاكردنهش وای كردووه له چالاكییهكانی بیركردنهوهی كۆمهڵگای كوردیدا، شیعر پێشهنگی وهربگرێت و زۆرینهی شتهكانی لهسهر دابمهزرێندرێت، ئهم دامهزراندنهش دهگوازێتهوه ناو ژیانی شیعر، شیعریش پرۆژهیهكه لهمێژه بهردهوامه، ئهم ههوڵانهی لهمهودواش دهدرێن، تێكهڵ بهو ههوڵانه دهبن، كه لهمهوپێش پرسیار بوون و له ژیان كراون، بهردهوامیش پرۆژهی شیعری پرسیاری ترسناك و ورووژێنهر له ژیاندا دهكات و مهرگ له ژیاندا ئاماده دهكات.
مهرگیش ترسناك و سهرهكیترین هۆیه بۆ دڵهڕاوكێی داهێنان، ئامادهكردنی ئهم مهرگهش هێزی شیعره بۆ ڕووبهڕووبوونهوهی لهگهڵ گرفتهكانی ژیان و مان.
ژیان و بوون چییه. پرسیارێكه و چهندان بیرمهندی دووچاری بهدواداچوون و سهرگهردانی كردووه، ئهگهرچی له ڕێگای ئهم پرسیاركردنهوه گهلێك بهرههمی سوودبهخشیان خستووهتهوه، بهڵام گهوههری پرسیارهكه پڕ سرووش و خهیاڵ و تێڕامان و خهون و سهرسامییه، ههر بیرمهندێك شێواز و ئاستێكی بۆ داناوه، له بهرزایییهكهوه وهڵامهكهی دهبینێ، ئهو پرسیارانهی له دهقدا له ژیان كراون، له زهینی خوێنهردا جێگیر دهبن، دواتر ئهم پرسیاره دهبێـته هۆ و ئامانجی پرسیاركردن لای خوێنهر و نزیكایهتییهك دروست دهكهن له نێوان نووسهری پرسیاركهر و خوێنهری پرسیارلێكراو و پرسیاركهر، كه بوونی مرۆڤ پرسیارێكی كاریگهره لهناوكی بوون دهكرێت.
له دهقی خهونیدا پهیوهندییهكانی نێوان ههست و وێنه دهدۆزرێنهوه، پهیوهندییهكانیش لهسهر بنچینهی خهوندا دامهزراون، واته: ئهو وێنانهی له دهقی خهونیدا دروست كراون، زیاتر ئهو وێنانهن، كه له ژیانی سهخت و یاخیی ڕۆژانهماندا ئامادهیییان وهك شتێكی دوور ههیه و بهرههست نین، خهون بوونی نییه لهناوهوهی خۆت نهبێت، ههروهها شیعریش.
من سرووش دهنووسم، لهبارهی سرووشهوه نانووسم.
34
نوێبهخشی بار و بوار و كار و كردهی خوڵقاندنه، بهردهوام له زهمینهی به بڕوادا گهشه دهكات و كهرهستهكانی دهگۆڕێت به مهبهستی جیهانبینی و دۆزینهوهی پهیوهندیی نێوان بارهكانی ههست و بیركردنهوه و خهون، خودی هۆشمهندیش ههموو جووڵانهوهیهك لهم گۆشه ڕووناكهوه دهبینێ و ههوڵ دهدا بیخهمڵێنێ، بهڵام به چ هێز و ئهفسوون و جادوویهك ئهم بینینانه دهگۆڕێت بۆ دهقێكی ئهدهبی و هاوچهرخی و ڕهسهنایهتی تێدا دهپارێزێت، ئهمه خاڵی كاركردن و بهجێهێنانی داهێنانه، له هیچ بار و بوارێكیش چهمكی نوێبهخشی نابێته واقیعێكی دانپێدانراو بهبێ ئاكارێكی بیری و فهلسهفی و كولتووریی ڕوون.
لهگهڵ ئهمهشدا به من وایه بۆ شیعر زاراوهی شیعرییهت پهسند و گونجاو و پڕ هێما و سرووشتره، چونكه ناتواندرێ بڕوا بهوه بهێندرێ شاعیری نوێبهخش تا قووڵایی مانا و فهزا و ڕاچڵهكاندنی وشه له بابهت و مۆركه زمانییهكانی خۆیدا شۆڕشگێڕ نهبێ و جهنگی توندوتیژی ڕانهگهیاندبێ بهرانبهر ئهوانهی له زمان و نووسین و داهێنان گلاون، بهرهو ڕووبهرێكی سامناك مل دهنێن، یان ناتوانن لهناو گهرمایی گیان، گهوههری خۆبوونیی بدۆزنهوه، كه خۆبوونی سهروهری شیعرییهته، ئهگهرچی نوێبهخشی ئهنجامێكی دیاریكراوی نییه، بهردهوامیش گیروگرفت دهنێـتهوه لهبهر ئهوهی كهرهستهكانی دهربڕین دهگۆڕدرێن و فهنتازیای ههمهجۆری لێ دهخوڵقێندرێت، بهمهیشهوه نوێبهخشی سادهترین مافی مرۆڤه، كه تۆ له ماڵهوه دهردهچیت بۆ سهر كار بهشدارییهكی ڕاستهوخۆیه له كار و كردهی نوێبهخشی، كه له كار دهگهڕێیتهوه بۆ ماڵهوه خۆ ئاماده دهكهی بۆ پیاسه، یان سهردانی پێشانگایهك، یان ئاودان و بژاركردنی باخچهكهت، یان بینینی شانۆگهرییهك ….. تاد، بهشدارییهكی دیكهیه له كار و كردهكهدا، چونكه هیچ یهكێكیان سهداسهد به شێوازێكی نهگۆڕ خۆیان دووباره ناكهنهوه، بوونی تۆ وهك مرۆڤێك پهیوهندییهكی پتهوی به جووڵانهوه و گهشهی ئهمڕۆوه ههیه، تۆ تاكێكی له نوێبهخشی، نوێبهخشیش به گۆڕان له بنیادی ههموو كۆمهڵگا وهك ڕووداوێك ڕوو دهدات و دهچهسپێت. قهوارهیهكی دانپێداندراو بۆ خۆی دهستهبهر دهكات، ههریهك له شاعیرانیش به ئهزموون و شێواز و قهبارهی جیای خۆی ڕۆڵی تێدا وهردهگرێت.
نوێبهخش له كاتی خۆ هاتنهبهر چاو و ڕووبهڕووبوونهوهی لهگهڵ خودی بوێریی خۆی مهرگی بهدواوهیه، یان شێتبوون، بهو واتایهی ڕاوی خۆی و سهرجهم بوون دهنێت، لهم پێشبڕكێیهدا پێویسته قووڵبین و شێواز ڕاچڵهكێنهر بێت و بوێریی ئهوه بكات، ئهم بڕیاره خودییه بدات، ههر ههموو شاعیرێك بهو نیازه دهنووسێت كارهكهی بگهیهنێته ئاستی دهق، بهڵام ئهوهی ڕوانین و جیهانبینییان تێدا نهبێ و ژانێك خاڵی دهرچوونی نهبووبێت، هێزی ئهوهی تێدا پهیدا نابێت كارهكهی بگهیهنێته ئاستی دهق، گلاوه بهرانبهر مهرگ و سڕینهوه.
بوێری ئهوهی تێدا ئاماده نابێت جهنگی توندوتیژی خۆی ڕابگهیهنێ، ئهگهر ئهدهبێكیش هێزی بهرگری بهرانبهر مهرگ و سڕینهوهی تێدا پهیدا نهبووبێت، ناسنامهی بوون به دهقی بهرناكهوێت، بوون به دهقیش له دۆخگۆڕین و جیهانبینییهوه دهستهبهر دهبێت، له دهرهوهی دۆخگۆڕین و جیهانبینی ههر ههوڵێك لهم بارهیهوه بهرچاو بكهوێ ههوڵێكی ناكامڵ و زڕ و بهتاڵه.
پهراوێز بۆ شیعركردن، یان شیعر نووسین به مهبهستی لێكدانهوهی وشهكان، لهم كاروكردهیهشدا ناوهرۆكهكه ڕوون بكهیتهوه و ڕاستهوخۆ بیرهكهی بگهیهنی، یهكهم نیشانهیه شاعیر ڕوانین و جیهانبینی توانای ئهوهی نییه مانا و هێزی وشه لهناو شیعرهكهدا ڕاچڵهكێنێ و ئاسۆیهك بداته ڕاچڵهكاندنهكه، كهواته: وشهكه وهك بارستێكی بێ گیان و مردوو له جهستهی شیعرهكهدا باره، هیچ دهور و كردارێك له گهشهكردنی جهستهی شیعرهكهدا نابینێت.
شیعری لهم جۆره، ههوڵدانیشی وهك دهقی یهك ئاست و بێ دووری و یهك ئاراسته دهمێنێتهوه، نابێته دهقی ئاستداری فره دهنگ و فره پهیوهندی، لهوانهیه كۆمهڵێك شاعیر له سهردهمێكدا كاربكهن، تهنیا تاكێكیان هێز و ئهفسوون و جادووی ئهوهی تێدا بێت دهق بكاته بوونێكی دیار و بیدرهوشێنێتهوه، جووڵهكانی ڕابردوو بكاته پاڵنهرێكی سوودبهخش بۆ بهئاگایی بیركردنهوه، ئهگینا ئهوانهی دی پهیوهندییان به جووڵهكانی ڕابردوو وهك ڕابردوو ههیه، له ئامادهكردنی ئێستای نوێبهخشدا دهست و پێ سپین.
بلیمهتهكانی قۆناخی شیعری كلاسیكی ڕوانین و جیهانبینیی خۆیان پێشكێش كرد و بڕوایی ئهدهبی ڕاستهقینهیان وهرگرت، كهچی چهندان وهچه دوای ئهوان هاتن و تێپهڕین، قهوارهیهكیان دهستهبهر نهكرد، له ههمان كاتدا ئهوان ههروهك دهق و خاوهن قهواره ماونهتهوه و جهنگی توندوتیژیی خۆیان بهرانبهر مهرگ و سڕینهوه ڕاگهیاندووه.
بهردهوامیش وهك دهقی ئاستدار و فره دهنگ و فره پهیوهندی خۆیان پێشكێش دهكهنهوه، هاوچهرخی ههموو ئهوانهن، كه له پرۆژهی گهورهی دهقی شیعری هاوبهشن و ژانیان تێدا گهرمه، بهدهقبوونیش پهیوهندی به ئهزموونی ژیان و چركهساتی مهستیی نووسهرهوه ههیه، دهقی ئاستدار و فره دهنگ و فره پهیوهندی زیاتر له پانتایی زمان كارهكانی بهجێ هێناوه و جووڵه و بیری زمان بیری دهقهكه ڕادهگهیهنن، بۆ نموونه: شاعیرێك توانیویهتی تهنیا یهك بهرههم بگهیهنێته دهقێكی ئهدهبی ئاستدار و فره دهنگ و فره پهیوهندی.
بهو پێوهرهی ههر شیعرێك توانی بگاته ئاستی دهقێكی ئهدهبی ئاستدار و فره دهنگ و فره پهیوهندی بهبێ هیچ گریمانهیهك، دهقێكی نوێبهخشه، ڕهنگه هۆكارهكهشی ئهوهبێ لهم دهقهدا ئهزموونی ژیان له چركهساتی سۆفییانه و مهستی گهیاندبێتییه ڕژانی گیان و ڕاچڵهكاندن و درهوشانهوهی زمان و نووسین.
من خۆبوونی دهنووسم، لهبارهی خۆبوونییهوه نانووسم.
35
له چالاكیی جووڵهداری شیعری كوردیدا، ئهم جۆره شیعرهی لهپێناو هاوسهنگكردنی شیعر و شۆڕشدا نووسراون، تهنیا بۆی كرا ترپه و ئاواز بگۆڕێ و جووڵه و ئاگایی بۆ چهند هێمایهكی دیاریكراو دهستهبهر بكات، بهڵام بۆی نهكرا ئهم هێمایانه به قۆناخی گهشهپێدان و گهیاندن به بنهڕهتی گۆڕان بگهیهنێت، لهگهڵ ئهوهشدا چهند شاعیرێكی دواتر، كه ویستی هێزی جوانی دهربڕین و دلێریی داهێنانیان له ههڵچوونی شاعیرانهیان هێزدارتر بوو، بۆیان كرا هێماكانی ئهم جۆره شیعرهی له پێناو هاوسهنگكردنی شیعرو جوانی نووسراون، به قۆناخی جووڵه و نیمچه گۆڕانێك بگهیهنن، دوای ئهوهی ئهم توندوتیژییه شۆڕشگێڕییهی شیعر هاوسهنگكردن به شۆڕش نیشتهوه، جۆرێك تێڕامان و خهونبینین بوو به بنهمای هونهری، پرۆژهی نوێبهخشی قهوارهیهكی بۆ كاركردنی خۆی دیاری كرد.
خودی هۆشمهند كهرستهكان به سهنگایی ژیان دهپێوێ، ژیانیش به گرانایی شیعر، دهقهكان توانای پێشنیاز و پرسیاركردنیان له بنیادیاندا ههڵگرت، بۆیان كرا خاڵی جیابوونهوهی تهواو ههڵدهنه ناو پانتایی بار و بوارهكانی ژیان.
دهقێك توانیبێتی دوێنێ ڕابچڵهكێنێ، كهواته: بوونی قهوارهیهكی ههستپێكراو و بهرچاوی ههیه، بوونی ئهم جۆره دهقهش تێڕامان و خهون خاڵی هێنانه بوونیهتی، ڕوونتر له پانتایی نوێبهخشی سهلماوه، هێماپێكراوهكانی پڕ كراوه به جووڵهی نوێبهخشی، هێما له كاركهوتووهكان دادهپۆشێ، هێمای سڕ و مهییو و له كاركهوتوو ناتوانێت له ئێستای پڕ جووڵهدا ئاخاوتنی كاریگهری ههبێت.
نوێبهخشی بهردهوامی وهجاخی ڕوونی ئادهمه، ئهو میوهیهی ئادهم خواردی نوێبهخشی بوو، نوێبهخشی پرسیارێكه نوێبهخش لهخۆی كردووه، ئایه دهتوانێت لهناو كۆمهڵگای سهرهتایی و دواكهوتوودا له ههموو ئاستهكاندا شكانێكی ههبێت، ئهم شكانه ویستی خودی هۆشمهند و ئازا دهسهپێنێ و خۆبوونیی دادهمهزرێنێ. داهێنان بڕیارێكی خودی كهسی ئازا و هۆشمهنده، ههر كاتێك نووسهر بوێریی ئهوهی كرد ئهم بڕیاره خودییه بدا، درهوشانهوه و داهێنان و گۆڕان بهرپا دهكات.
من ڕاچڵهكان دهنووسم، لهبارهی ڕاچڵهكانهوه نانووسم.
36
كار و كردهی داهێنان له خودی شیعردا كهشوههوای ئهمڕۆیه بهلێزیادبوونی كهشوههوای خهونی، ئهمڕۆش له خهونی سبهی ئامادهیی ههیه و هۆ و یارمهتیدهره، ئهگهر ئهمڕۆ داهێنان بێت ههموو ڕۆژ و ڕۆژگارهكان ڕادهكێشێته ناو خۆی، داهێنهر لهكاتی كار و كردهی نووسیندا ناكهوێته دهرهوهی ڕۆژ و ڕۆژگار، لهو ڕۆژ و ڕۆژگارهدا دهبێته بوونێكی سهربهخۆ، كه بوونی ئهمی نووسهر قهرهباڵغ و بارگاوی و دڵبهرز و جووڵهداره، بهڵام كه لهكار و كردهی نووسین بووهوه، نووسینهكه بوونێكی سهربهخۆی وهرگرت، دهكهوێته دهرهوهی ڕۆژ و ڕۆژگار. ههموو پهیوهندییهكان دهسڕێنهوه كاتێك دروست دهبێت، دهبێـته كاتی داهێنان و خهونبینین و درهوشانهوه.
من درهوشانهوه دهنووسم، لهبارهی درهوشانهوه نانووسم.
37
دهقی شیعری لهناو پرسیاركردن ئامادهی لهدایكبوون دهبێت، ههر لهناو پرسیاركردنیشدا شیعرییهتی خۆی له ههقیقهتی شتهكاندا وهردهگرێت.
پرسیار زانسته گشتییهكانی بوونه، بوونی خهون و سروشت و كۆمهڵگا.
شاعیریش وهك تاكێكی ههمیشه خهونبین و چاونهسرهوتوو و گوێ زرینگاوه و خهیاڵ گهرمی ههستكهر به گرفتهكانی ململانێ لهناو كۆمهڵگادا ههڵسوكهوت دهكات. دهچێته ناو ئاژاوه و هێمنیی كۆمهڵگا و كاریگهری جێ دههێڵێ، پێوهری بۆ ئهو شتانه لا دروست دهبێ، كه دهیانبینێت، یان دهیانبیستێ، یان خهونیان پێوه دهبینێ.
ئهم بینین و بیستن و خهونبینینهش له دهرهوهیهتی. لهناوهوهی خۆیدا ئامادهیان دهكاتهوه و ڕۆڵێكی دیكهیان پێ دهسپێرێ، دهیانكاته بابهتی جوانی و شیعر بههۆی دهستهواژهی سهخت و یاخی و ئامانجی زمان شیعرییهتیان پێدهدا، كهواته: خودی شاعیر سهرچاوهی بابهته بههۆی ئامانجی زمان و خهونبینین.
جیهانی بیركردنهوه و پرسیاركردن ئهو خودهیه، كه بڕیار لهسهر شته بیستراو و بیندراو و خهونی و خهیاڵییهكان دهدا و بههێز و گوڕ دهیانجووڵێنێ، تا بههۆی ئامانجی زمان بیانكات به بابهتی جوانی و شیعر، له ئاسۆ بینییهك كاریان پێ بكاتهوه، كه داهێنان و لهدایكبوون و دهروونڕۆشنی و شیعرییهته، لهدایكبوونهوهكهش باوهڕ بهێنێ به ههقیقهتی ئهفسوون و جادوویی و له گهشتی ڕوانین نزیكی بكاتهوه، بیخاته ئاستی تێڕامان، لهسهر زمانی كهسایهتییه لهدایكبووهكهی دهق بدوێت، پاشان به بڕیاری شیعری ههڵوێستی خۆی لهبارهی سروشت و بوون و كۆمهڵگا و جوانی دهربڕێ، ڕووبهڕووبوونهوهی ناوهوهی شاعیر له شێواز و ئاراستهدا، ئهو پهیوهندییه به هات و پڕ هاواره هێما دهیگهیهنێ، فراوانكردنی جهنگی ههسته له بهبیرهێنانهوهی یادگارییهكان و ئامادهكردنی یادگاری ڕابردووه لهدهستچووهكانی له ئێستای بهرههست و ئاماده بۆ ههموو جووڵهیهك.
له قۆناخی سست و سڕ، دۆخگۆڕینی بۆ قۆناخی گهشه و جووڵهكردن.
له قۆناخی لهدهستچوون و بیرچوونهوه، دۆخگۆڕینی بۆ قۆناخی دهستهبهركردن و بیرهاتنهوه.
دۆخگۆڕین بهها و بهخششی خودی هۆشمهنده، بهو پێوهرهی چركه به دهقكراوهكان خهمڵیوی خودی هۆشمهندن، لهم خهمڵینهشدا گهشتی ههمیشهیی پاڵهوان ڕۆڵی كاریگهر دهگێڕێت بهرهو قووڵایی پهیوهندییه كۆمهڵایهتییهكان، زۆر جاریش قووڵایی پهیوهندییهكان قووڵایییهكی خنكێنهره، یان ڕزگاركهره.
من دۆخگۆڕین دهنووسم، لهبارهی دۆخگۆڕینهوه نانووسم.
38
ههر كار و كردهیهكی هونهری له ڕوانین و جیهانبینیی خودی هۆشمهندهوه بكرێـت ئاراستهكهی له ئهزموون و ژیانی ڕۆشنبیریی نووسهری چالاكهوه ئاستی وهرگرتووه، هاوارێكی هێمن و بڕواهێـنهر و قهناعهتپێكهر. بهبڕوا بهخۆبوونهوهش خۆی پێشكێش دهكات و دهڵێت: ئهمه شێواز و ئاراسته سهربهخۆیهكانی منه له ئاراستهی زمان و مۆركی شێواز و كار و كردهی چوونه ناو جهرگهی ژیان و خهون. دوای كارلێكردن و مانهوه، ژیان و خهون ههڵیداونهتهوه سهر ڕووبهری سپیی كاغهز، دۆستایهتی، یان ململانێ له نێوان دهق و خوێنهری قووڵبین و داهێنهر بهرپا بكهن. زمانی پاراوی نووسین جیاكاره له زمانی ئاخاوتنی كۆمهڵگا، زمانی خهونیش جیاكاره لهگهڵ زمانی گفتوگۆی واقیعی بهئاگای ڕۆژانهدا. ئهگهرچی ههست به گهرمیی ههناسهی واقیعی ڕۆژانهش دهكرێت لهناو خهون، له هیچ داهێندراوێكی گهورهشدا نووسهر پهیوهندی لهگهڵ واقیعدا كۆتایی پێ نههێناوه.
لهناو ههموو مۆركه هونهرییهكانی له ڕوانین و جیهانبینیی خودی هۆشمهندهوه به ئهنجام دهگهیهندرێن، فهزا و ئاكارێكی هزری لهپشتییهوه نوێبهخشی و ڕهسهنایهتی دهپارێزێت، خاڵی دهستپێكردنیشی له ڕوانین و جیهانبینییهوه ئاراستهكراوه، بهڵام با به مۆركی شێوازی بهتاڵ فریو نهخۆین، ڕێزی شێوازێك بگرین بزانێت خوێنهر به چی ئاراستهیهك و بۆ كوێ دهبات. مۆركی شێواز ئاراستهكانی ڕوونی زمان له ڕوانین و جیهانبینی و ئهزموونهوه وهرگیراو بێـت، ڕێزگرتنه له خوێنهر، بههۆی ئهم ڕێزگرتنهش خوێنهری قووڵبین پێشینهیهكی دهست دهكهوێ، دهتوانێ ببێته هاوڕا و نزیكی كهسایهتی ناو دهقهكه، یان نا.
ئاڵۆزكردنی ڕستهی شیعری بێ قووڵبینیی ڕوانین و جیهانبینی، تهنیا سهر لێشێواندنی شاعیری لهپشتهوه دهبیندرێ و چیتر نا، ئهوهی له زهینهوه ههستی پێ دهكهی بینووسیت كهشوههوایهك بهرههم دێ، كه جێگای ههموومانی تێدا دهبێتهوه. ئاستداری و شیعرییهتی زمان، كه ڕابردووی ئهدهبی كوردی لێی بێبهش نییه، گهورهترین ئاستداری و شیعرییهتی زمان له قۆناخی شیعری كلاسیكی ئهنجام دراون.
شیعر نه ئهركه، نه ئامانجه، نه هۆیه، كاركردن و چالاكییه لهناو ئهوپهڕی زماندا، بهههموو دوورییهكانیهوه ئهوكاتهش زمان له دهقدا دهگاته لووتكه هارمۆنییهتی كۆمهڵێك وشه سهمفۆنیایهك پێكدههێنن و ههستێك دهبهخشن، مرۆڤ دهگهیهنێته دوایین پلهی مهستی و تهسهوف و فهنتازیای نووسین. گهردوون هێزێكی نادیاری ههڵگرتووه، له كاتی خهونبینین و سرووشدا دهیدات به شاعیری نوێبهخش.
من فهنتازیا دهنووسم، لهبارهی فهنتازیاوه نانووسم.
39
نووسهر بهدرێژی و ستوونی و ئاسۆیی و بازنهیی، گفتوگۆی له دڵهوهی لهگهڵ ژیان بهمانا گشتگیرییهكهی، بهردهوامه. مهرگیش وهك دهرخستنی جوانكاریی دهق لهو شێوازهی، كه دهینووسێ تهماشا دهكات. كهواته: نووسین پێویستییهكی زهینی و جووڵانهوهی چالاك و ئومێده. كه دهنووسیت ههست به ئومێد و بهرگری دهكهیت. ئهو هێزه له گیانتدا دهگهڕێ و ئاماژهپێكردن و پشتیوانه بۆ زاڵبوون بهسهر ململانێدا. وهك بوونێك تێكهڵ به چركهكانی بیركردنهوهت دهبێتهوه. چركهی ئهو بیركردنهوانهی ههستت كردووه، گفتوگۆت لهگهڵ ژیان بهمانا گشتگیرییهكهی بهردهوامه. چییهتی نووسین و دهسهڵاتی وشه دواندن و گفتوگۆیه لهگهڵ ژیاندا.
نووسهری ئاگردز، نیمچه خواوهندێكی پڕ نادیارییه له شێوازی گونجاوی دهقهكانیدا. ژیان به مانا گشتگیرییهكهی بهرههم دههێنێتهوه. پێویستییه جوانییهكانی بهلێزیادبوونی خهیاڵپهروهری نواندووه، كه واقیع به شێواز و ئاراسته و كهشوههوا و ڕێكخستنێكی دیكه نواندوویهتی.
له ههمان ئاست و ئاسۆكاندا واقیع به ئاستداری دهبینێت. به لێزیادبوونی واقیعی گیانی و هێزی فهنتازی بهسهر ڕسته نووسراوهكاندا، كه له پانتایی كاغهزی نووسراودا دهبن به واقیع و جیهانی نووسین دادهمهزرێنێت.
مانا و فهزای ئهو نووسینهی، كه لهسهر پانتایی كاغهز دهبێته واقیع پێویسته له ڕێگای ئاسۆكانی زمانهوه ئاست و ئاراستهكانی بدۆزرێتهوه، نووسین، كه داخوازییهكی شیاوه تهنیا ڕۆشنایی و درهوشانهوهكانی زمان وهك جووڵه و بزاوت تێیدا دهسهڵاته. كهسایهتی دوور و نزیكی ئهفسانهش دهبێته گیانمایه و تانوپۆی له كامڵترین شێوازی ساكاریدا.
داهێنهر پێویسته ڕووبهڕووی سیستمی دیكتاتۆری سیاسی ببێتهوه و به توندی دژایهتی بكات. مهرجیش نییه بهرانبهر دهسهڵاتی وڵاتهكهی، تهنانهت ئهو وڵاتهی كه میللهت دهسهڵاتهكهی ههڵبژاردووه و پێی ڕازییه، مولتهزیم بێت. بگره پێویسته لهپێناو شیعرییهت و دامهزراندنی جیهانی نووسینی خۆی، كه ئومێد و بهرگرییه مولتهزیم بێت، كه گهوههری داهێنانیشی خسته ناو كتێبخانهی نهتهوهكهیهوه. دهبێته مهزنترین هێمای درهوشاوه و مولتهزیمترین كهسایهتیی وڵاتهكهی.
داهێنان یانی ڕهسهنی و شارستانییهت و ههمیشهییترین ئیلتیزام و نوێنهرایهتی. ئهوانهی به داهێنانهوه مولتهزیم نین، زیاتر كارمهندی ڕۆشنبیری و هۆكارێكی یارمهتیدهرن. بهرپرسیارییهتی شاعیری ڕاستهقینه ئهوهیه، شیعری بێگهرد بگهیهنێته كۆمهڵگای مرۆڤایهتی.
ڕۆشنبیری كوردی زیاتر ڕۆشنبیرییهكی شیعرییه. تهنیا شیعریشی ڕۆشنبیرییهكی به ئهزموونه و خاوهنی شوێنی ناوهنده.
قۆناخی شیعری كلاسیكی تا ئێستاش تاقانهی ڕۆشنبیری كوردییه.
چهقی نهبیندراوی دهقی پڕ شیعرییهت، ههم دهتوانێت جیهانی خود و خهیاڵ و خهون و منداڵییهتی شاعیر بنوێنێت. ههم پهیوهست بهواقیعی كراوهش بێت، چونكه خود و خهیاڵ و خهون و منداڵییهتی بهشێك له سهرچاوهیان واقیعه. واقیعی قووڵ بهمانا گشتگیرییهكهی. پێچهوانهی واقیعی ڕووكهش و ڕووتی سڕ. واته: ناتوانێت له سهرچاوه ههڵبێت. كهواته: واقیعی قووڵ ناوهندێكی فراوانه بۆ دهربڕینكردن لهگهڵ ئهوهشدا پێویسته دهمامكه ئایدیۆلۆژییهكان دابماڵدرێن. نیازهكانی سیاسهت و مێژوو وهك تاكتیك و تۆمار له جهستهی شیعری پهتی فڕێ بدرێنه دهرهوه، بهڵام ماك و بیری سیاسی و هێمای مێژوویی، ئهگهر له جهستهی شیعردا ڕوون خۆی بنوێنێ، خهون بۆ ههمیشه ڕابهرایهتی بكات. چالاكی شاعیره لهو پهرستگایهدا خهڵوهتكێش بێت، كه وێرد و سرووتی جوانی و خهون دهستهڵاتیهتی.
له شیعردا خۆم دهكهم به واقیع و سهرلهنوێ پێكیدههێنمهوه. واته: واقیعی ناو نووسین، یان ئهو واقیعهی نووسین پێشنیازی دهكات، پهیڕهوكردنی چۆنیهتی واقیع لهم بارهدا دهناسرێت، یان پێناسه دهكرێت بۆ ناسین.
پێویسته ئهوه به ههقیقهت بزانین، شیعر گیانی ئێشكگری ههموو نووسینهكانی دیكهیه. ڕهگهز و جهستهیهكی سهربهخۆیی گرینگه له پێكهاتهی ئهدهبی نووسراودا. كتێبی پیرۆزی پێغهمبهران ههموویان شێوازی شیعر و شیعرییهتیان تێدا لێوانلێوه. تهنانهت بۆ بڵاوكردنهوه و قهناعهت پێكردن و جۆری قسهكردن و تێگهیشتنیان لهگهڵ كۆمهڵگادا، فهنتازیا و شیعرییهتی وهك هێزێكی قهناعهت پێكردن تێدا بهكار بردراوه.
بهم تێگهیشتنه شیعر فهنتازیای نووسینهكانی دیكهیه، كهچی بهدهستی چهند ئاگر لێ ههڵبزڕكاوێك خهریكه دهبێته هونهرێكی مردوو. ئهو ئاگر لێ ههڵبزڕكاوانه ههوڵ دهدهن دهقی نوێبهخش بنووسن. نوێبهخشی بنیادی بهشێكی بچووكی دهقهكهیه. لهپڕ ههست دهكهیت بنیادهكه له بنیادی نوێبهخشی بۆ بنیادی واقیعی ڕووكهش و بهستووی سڕ و شڵهژاو دهگۆڕدرێت و بنیاده نوێبهخشییهكه به ناكامڵی جێ دهمێنێ و تهواو ناكرێت. ئهم تهواو نهكردنه ڕهگهزی كتوپڕی نییه، بگره ونبوونی ڕوانین و جیهانبینیی شاعیره، ئهگهر شاعیر جیهانبینیی بههێز و خهیاڵی گهرم پاڵنهری گیانی بێت، دهتوانێت كهسایهتی دهقهكهی وا ڕابهێنێ قسهكانی واقیع له خهون بكات. بنیادهكهشی وهك بنیادی بههێز و پتهوی خهونی ڕابگرێت.
ڕۆشنبیریی كوردی زیاتر ڕۆِشنبیرییهكی شیعرییه، تهنیا شیعریشی ڕۆشنبیرییهكی بهئهزموونه و خاوهنی شوێنی ناوهنده.
قۆناخی شیعری كلاسیكی تائێستاش تاقانهی ڕۆشنبیری كوردییه.
من دامهزراندن دهنووسم، لهبارهی دامهزراندنهوه نانووسم.
40
جیهان له ڕوانین و جیهانبینینی داهێنهردا ههمیشه ناتهواوه، ناوهندی بیركردنهوهی داهێنهر، خهونی ئهم ناتهواوییهیه دهیبینێت. خهونهكه دهكاته سهرچاوهیهكی پاراو و ڕووبهر و پانتایی تهواوكهری ئاینده، كه دڵنیاشه به هیچ جۆرێك ناگات به ئاینده. ئهم نهگهیشتنه هۆ و یارمهتیدهره بۆ بینینی خهون و بهردهوامی بهرههمهێنانی دهقی خهونی. تهنیا له خهونیشدا دهتوانێت دهسهڵاتی سیستمی دیكتاتۆری سیاسی تێكبشكێنێ و پهیوهندییه پهرتبووهكان بهشێوازێكی ئێستێتیكی دروست بكاتهوه، ژیان بهمانا زیندووهكانیهوه وهك پرتهقاڵێكی بهدارهوهی بهباران شۆراوه ببینێ. ئازادی تهواو و گیانی یاخیبوون و دووربینین و بیستن و ئاماژهی لهناو خهوندا ئێجگار بههێزه و ڕووداوهكان ئاراسته دهكات.
ساتی نووسینهوهی ڕووداوهكانی خهون. پرۆژهی بهردهوامییه له نێوان دووریی بیر و ههست، به یارمهتی خهونبینین و ئهزموونی ڕهسهنی خودی هۆشمهند. خهون و زمان له شیعردا دوو دیارده و ڕهگهزی بنچینهیین. من له ڕێگای زمانهوه بیر دهكهمهوه. ههر له ڕێگای زمانهوهش شیعر دهنووسم، دهشمهوێ ههموو ژیان بههۆی خهونبینین بكهم به شیعر و شیعرییهتی پێبدهم. دهقی شیعری له پانتایی زماندا كار دهكات، نهك له پانتایی بابهتدا، كهچی له شیعری كوردیدا ڕابردوو وهك كهلهپوورێكی تۆماركراو مڵۆزمه و ههمیشه لهناو دهقهكاندا بابهته. ئێستاش به مڵۆزمی ڕابردوو ترسێندراوه. شاعیرهكان له ساتی نووسینی دهقدا بوێرنین، نهوێراون، یان نهیانتوانیوه ڕابردوو وهك بوونێكی كارپێكراو بهێننه ناو ئاخاوتن. بهتهنیا لایهن و بهشه گهش و درهوشاوهكهیان پێشكێش كردووه بۆ ئهوهی ڕابردوو وهك ژیانی كۆمهڵگای كوردی بێته پێشهوه، پێویسته وهك گشتێكی سهربهخۆ بپێورێ و قهوارهی بۆ دابندرێ، تا لهسهر ئاستی كۆمهڵایهتی و ئابووری و بوونی شارستانی و بنیادی شێواز پهرهی پێبدرێت.
ئاخاوتنی ئێستا كراوهیه، دهچێته ناو ئاخاوتنی نادیاری ئایندهوه. دهقی خهونی ڕزگارمان دهكات له ئیشكردن لهناو مێژوو و واقیعی دهسهڵاتدار و تۆقێنهردا، یان تووشبوونی ههڵهی مێژوویی، له پهراوێزی مێژوو دێته دهرهوه، دهچێته ناو خهون، كه ههقیقهتی زمان و نووسینه، كهچی لهوهش دڵنیانین دیوانی شیعری كوردی دهقی خهونی تێدایه، یان نا.
له دهقی خهونیدا ههقیقهتی ژیان و كهسایهتی نووسهر ئاماده و ئارام و زاڵه. دهقی ئاسایی ڕێسا و زانستی ناو كتێبهكان دهتوانێت ههڵیسهنگێنێت، بهڵام دهقی خهونی بهتهنیا ناخ و قووڵایی گیان ههڵیدهسهنگێنێ. خوێنهر بۆ خوێندنهوهی ههر دهقێكی ئهدهبی چوارچێوهیهكی زهینی ههیه. ئهم چوارچێوهیهشی بهپێی باری دهروونی بهردهوام له فراوانبوون و بچووكبوونهوهدایه.
ساتی نووسینهوهی ڕووداوهكانی خهون چالاكییهكی زمانهوانی و وشیارییهكی ڕهسهن و ڕوونبوونهوهی ڕوانین و جیهانبینییه لهناو ڕووداوهكانی كولتوور و كۆمهڵگا و خهونبینیدا. له ئاستێكی گشتگیری سهیری ساتی نووسینهوهی ڕووداوهكانی خهون بكهیت، سهیركردنێكی دامهزرێنهره. تا نووسراوه بهرههمهاتووهكه بچێته ناو كۆمهڵگا و شوێن نیشانه وهربگرێت، وهك ڕووداوێكی به ئهنجام لهناوهوهی ڕووداوی كۆمهڵگادا كاریگهری و جووڵانهوهی ئاشكرا بهدهستهوه بدات. بچێته ناو بیر و بیركردنهوهی ڕۆشنبیری كۆمهڵگای كوردی و ئاسۆی هاوچهرخی و ڕهسهنایهتی بهسهردا بكرێتهوه، كه ئاسۆی هاوچهرخی و ڕهسهنایهتی بهسهردا كرایهوه بههای ڕاستهقینه وهردهگرێت. له چێژی میللی دوور دهكهوێتهوه و دهچێته ناوهوهی ئهدهب، ناوهوهی ئهدهبیش چێژی دهستهبژێری كۆمهڵگایه.
ههر ئهدهبێكی نووسراویش نهیتوانی بچێته ناوهوهی دهستهبژێری كۆمهڵگاوه، پێویسته گومان له زهمینه و مهبهست و ئاست و ئاراستهكانی بكرێت. ڕهگهزی سهرهكی لهناو ڕۆشنبیری و كولتووری كوردی ههبووه، كهچی نهتوانراوه بۆ ساتی نووسینهوهی ڕووداوهكانی خهون كاری پێبكرێت، بهسوود وهرگرتن، خهونبینین بهێنێته پێشهوه. نموونه: خۆدواندن و دواندن و گهڕانهوهی ڕابردوو له ڕێگای بیرهاتنهوهی كتوپڕ و هونهری پهخشانهشیعر، ئهم ڕهگهزانه له حهیران و لاوك و بهیته خۆماڵییهكاندا بهزهقییهوه دێنه ناو زهینمانهوه، كهچی له نووسینی شیعری كوردی، ئهم ڕهگهزانهمان له ڕۆشنبیری و كولتووری بێگانهوه وهرگرتووه. نهمانتوانیوه بگهڕێینهوه بۆ ماك و ڕهگی ڕۆشنبیری و كولتووری خۆماڵیمان، لهگهڵ ئهوهشدا ئهوانه بنچینهن، دهبووایه لهوانهوه بكهوتبووینایه ڕێ و ههنگاو ههڵگری خۆمانبین.
وڕێنهكردن بهناوی نووسینهوه لهناو ئهدهبی كوردی دهركهوتووه، لهههمان كاتیشدا گومانی لێ دهكرێت، چونكه بهپێوهر و ڕێسا و بنهمای ناو كتێبان بهڕێوه دهچێت. بهتاڵه له سهرچاوهی كوردی و ئاسۆ و ئاستداریی زمان.
بهم جۆره كاركردن ڕوخساری نووسینی كوردی ڕاستهقینهی لهكهدار و ئاوڵاوی كردووه، ئاسانه لاساییكردنهوهی بلیمهتانی بێگانه، ئاخۆ چهند له گهورهیی ئهوان بهر منی كورد دهكهوێت. خۆ بوونی منی كورد لهم شێوازه نووسینه له چیدایه.
ڕهنگه ئێمه له بیناسازی و دیمهنی شهقام و باخچه گشتییهكان ….. تاد، نوێ ببینهوه، بهڵام له گیان و خهونبینین نوێ نابینهوه، چونكه له گیان گهمارۆی ئایینمان لهسهره. تهنیا له ئایینیشدا بینین جێگیر و نهگۆڕه و كڵێشه بهندی وهرگرتووه.
دهقی خهونی له كۆمهڵێك هێما و هێماپێكراوی زمان و ڕوانین و جیهانبینین پێكهاتووه، ههمیشه گیان له پلهیهكی ئهفسوون و جادووییدا یارمهتیدهریهتی بۆ چركهساتی نووسین و چوونه ناو گیانی مانا زیندووهكان، له ئازادكردنی شێواز و مۆركه زمانییهكاندا. ههم له وێنه و ههم له ماناشدا پشت به ڕهگهزی كتوپڕی و جیاكاری دهبهستم.
دهقی خهونی له بنیادی گشتیی ڕستهكانیدا سنوور دهبهزێنێ، دهستكهوتێكه بههۆی لێكدانی پیت و دروستبوونی وشه و ڕستهدا، بارهكان دهكرێنه ههست و دهخرێنه ڕوو. ئهو پرسیارهمان ڕووبهڕوو دهكهنهوه، نهێنی و ئهفسوونی مرۆڤبوونمان چییه.
بارهكانی دهقی خهونی هاوسهنگییهك له نێوان هێما و هێماپێكراو دروست دهكات، ئهم دروستبوونهش كاكڵهی ئهزموون و سهرچاوهی كار و كردهی دامهزراندنی دهقی خهونییه له دهستنیشانكردنی جۆر و ئاستی ئهو پهیوهندییهی نێوان هێما و هێماپێكراو.
دهقی ئاسایی لهسهر ئهم ڕێسایه دامهزراوه: نووسهر، دهق، خوێنهر، كات، شوێن. ئهمانه ئاماژهن بۆ سنووربهندكردن و یهك دووریی زمانی دهق، زمانی دهقی سنووربهندكراویش ناتوانێت ههموو ههست و خۆزگه و چالاكییهكانی مرۆڤ لهخۆ بگرێت، یان لهخۆی نزیك بكاتهوه، كه بوونی مرۆڤ پرسیارێكی كاریگهره له ناوكی بوون دهكرێت.
من زمان دهنووسم، لهبارهی زمانهوه نانووسم
ئیسلام و نهتهوهی كورد … ژیلوان شۆڕش محمد صالح
ئایین یهكێكه لهو كۆڵهكانهی نهتهوهی لهسهر ڕاگیراوهلهپاڵ كۆڵهكهی مێژوو و جوگرافیاو زمان و كولتوور,نهبوونی ههریهك لهم كۆڵهكانه دهبێته هۆی لاوازبوونی نهتهوه,له دواییدا دهبێته هۆی لاوازی ههستی نهتهوایهتی,لابردنی ههریهك لهم كۆڵهكانهو دانانی كۆڵهكهی تری هاوشێوهی خۆی له نهتهوهیهكی تر له جیاتی,دیسانهوه دهبێته لاوازی ههستی نهتهوایهتی.
كۆڵهكهی پتهوی ئاینی نهتهوهی كورد ئاینی زهردهشتیه,ئاینی ئێزیدی بهشێكه لهو ئایینه,به زۆر سهپاندنی ئاینی عهرهبی ئیسلامی له جێگای ئاینی زهردهشتی,بووه هۆی لاوازی ههستی نهتهوایهتی لای تاكی كوردی,ههستی نهتهوایهتی مانای ڕهگهز پهرستی و نهژاد پهرستی ناگرێتهوه وهكو نهژاد پهرست و ڕهگهزپهرستی عهرهب و تورك و فارس.
مرۆڤ دهتوانێت له یهك كاتدا ههستی نهتهوایهتی ههبێت و كۆمهنیست یان سهر به ئاینێك بێت,بهڵام ناكرێت ئیسلامی سیاسی بێت و له ههمان كاتدا بۆ نهتهوهی كورد كار بكات,چونكه دوو كاری جیاواز و دژ به یهكن,ڕهنگه كهسێكی ئیسلامی له ناخیدا ههستی نهتهوهیی ههبێت وهكو كورد,بهڵام بیهوێت یان نهیهوێت له كۆتاییدا دژ به نهتهوهی خۆی كار دهكات,ئهمه مانای ئهوه ناگهیهنێت كه مرۆڤ ئازاد نیه لهوهی چی ئایینێكی ههبێت,به پێچهوانهوه مرۆڤ كاتێك ههستی نهتهوهیی بههێز دهبێت ئازاد بێت لهوهی چی ئایینێك یان بیروباوهڕێك ههڵبژێرێت,بهو مهرجهی ئهو ئایینه یان بیروباوهڕه پێچهوانهی مافهكانی مرۆڤ نهبێت.
به داخهوه ئایینی ئیسلام دژی ئازادی و یهكسانی مرۆڤهكانه,لهبهر ئهوه ئیسلام ترسناكه بۆ سهر ژیانی خهڵكی ههروهها ترسناكه لهسهر ههستی نهتهوایهتی.
مێژووی گهلی كورد بۆ ههموو نهتهوهیهكی سهر گۆی زهوی ڕوون و ئاشكرایهو نامۆ نیه,گهلی كورد خاوهنی مێژوویهكی دهوڵهمهنده له بواری فهرههنگ و كولتوورو ئایینهوه كه پێشینهكهی دهگهڕێتهوه بۆ زیاتر له 4000ههزار ساڵ لهمهو پێش,ئهگهر چاوێك بهسهر مێژووی كتێبی ئایینی نهتهوهی كورد واته كتێبی ئاڤێستا كه نوسینی زهردهشتی پێغهمبهری كورد و ئێرانیدا بخشێنین,زیاتر بۆمان ڕوون دهبێتهوه كه چ جیاوازییهكی لهگهڵ ئایینی ئیسلامدا كه بهسهرماندا سهپاوه ههیه.
لێرهدا دهمهوێت ئاماژه به خاڵێكی گرنگ بكهم كه دهگهڕێتهوه بۆ دیانهتی یههوود كه له كتێبی ئایینی به ناوی (زهبوور)و ئێستاش بهناوی(تهورات)ناوی لێ دهبهن و له ههموو بوارێكدا كهڵكی لێ وهردهگرن و ئایینێكی پیرۆزه.
ئهم دیانهته تا ڕادهیهك لهگهڵ دیانهتی (زهردهشت)دا یهك دهگرنهوهو دهلالهت لهوه دهكات كه نهتهوهی كورد و نهتهوهی یههوود له بواری مێژوویدا یهك دهگرنهوه.
ئێستا دهگهڕێمهوه بۆ زاڵبوون و سهپاندنی دیانهتی ئیسلام كه چهندین سهدهیه لهمهو پێش به سهرماندا سهپاوه,گهلی كورد به هیچ شێوهیهك ئاماده نهبووه ئایینی ئیسلام قبوڵ بكات و له جێگای ئایینی پیرۆزی (زهردهشت)دای بنێت,ههر بهو هۆیهشهوه شاخهكانی كوردستانی ههڵبژارد بۆ بهرهنگاری كردن له فهرههنگ و ئایینه پیرۆزهكهی خۆی,له كۆتاییدا زۆربهی مهزههب و ئایین و ئایین زاكانی ڕۆژههڵاتی ناوهڕاست كهوته ژێر ڕكێفی ئایینی ئیسلامهوه,به تایبهتی نهتهوهو گهلانی دراوسێی كوردستان واته,ئێران,عێراق,توركیا,سوریا,لهو كاتهدا كورد توانای بهرگری كردنی لاواز بووه,سهرهنجام ئایینی ئیسلام جێگای ئایینی پیرۆزی (زهردهشت)ی گرتهوه و كێشهیهكی گهورهی ئایینی و مێژوویی بۆ نهتهوهی كورد نایهوه,كورد دوایهمین نهتهوه بوو كه به زهبری شمشێر دیانهتی ئیسلامی به سهردا سهپا.
ههموومان باش ئهو ڕاستیه دهزانین كه ئایینی ئیسلام دوایهمین ئایینه كه به زمانی عهرهبی بۆ نهتهوهی عهرهب هاتووه.
ئازاد صالح مۆزارتەکەی هەڵەبجە … درەو مهدی
ساڵە هایە سەربازێکی ون بە ژەنینی کەمانچەکەی درەختی هونەر ئاو دەدات.
ئەو زیاد لە چل ساڵە ئاوازی ژیان ئەژەنێت،نزیکەی دوو چارەکە سەدەیە پانتایی گەردوونی پڕکردووە لە نۆتەی مۆسیقا و بە مۆسیقا ژیانی بۆ ڕەنگڕێژ کردووین.
ئەو،ئالەتی کەمانچی بۆ ژەنینی ئاوازەکانی هەڵبژاردووە.
ڕۆماننوسی فەڕەنسی”ماکس فێرمن” لە ڕۆمانی”کەمانچە ڕەشەکە”دا، ئەڵێت:”نەوای هیچ سازێک هێندەی کەمانچە لە دەنگی ئادە میزاد ناچێت”.
ڕەنگە هەر ئەمەش بێت وای لە”ئازاد صاڵح” کردبێت کە ئامێری کەمانچ بکاتە فڵچەی دەستی بۆ ڕەنگ کردنی ژیان بە ڕەنگە جیاوازەکانی نۆتەی مۆسیقا.
ئەگەر شاری سالسبۆرگ و کۆشکە شاهانەییەکەی ماڵەوەیان لەو شارە و هەبوونی ئامێرەکانی مۆسیقا لە ماڵەوەیاندا بۆ مۆسیقاری بە ناو بانگی نەمساوی”مۆزارت” بوو بێتە زەمینەیەکی گونجاو بۆ بڵاو بوونەوەی ناو بانگی ئەو مۆسیقارە نەمساویە بە جیهاندا، ئەوا لە بەرامبەردا هەڵەبجە و ژیانێکی ئاسایی لە چینێکی مام ناوەنددا بۆ ئازاد صاڵح بووە زەمینەیەکی گونجاو بۆ بڵاو بوونەوەی ناو بانگی ئەم مۆسیقارەی هەڵەبجە بە کوردستان و هەموو عێراقدا،ناوی ئەو توانی سنوری عێراق ببڕێت و وەک گەڕیدەیەکی هونەری لەڕێگەی کۆنسێرتە زۆرە کانیانەوە لە تیپی مۆسیقای شنروێ کە خۆی یەکێک بوو لە دەستەی دامەزرێنەری گروپەکە،سنوری وڵاتانی خۆر ئاوا ببڕێت.
ناو براو،دوای هەبوونی حەز و خولیایەکی بۆ مۆسیقا و لەسەر پێی خۆ ڕاوەستانی لە شارەزایی و کارامەیی ئەو لەو هونەرەدا سەرەنجام لە تافی لاویدا و لە تەمەنی 17 ساڵیدا،لە 26/4/1973 خۆی و سێ هاوڕێی تری تیپی مۆسیقای شنروێ لە هەڵەبجە دادەمەزرێنن.
نوسەری کورد”بەختیار علی”لە ڕۆمانی “شاری مۆسیقارە سپیەکان”دا دەنوسێت:”مۆسیقا سەفەرێکە لەو دیو دەنگەوە، سەفەرە بە بێدەنگیدا”.
هەر بۆیە مۆزارتەکەی هەڵەبجە،ئەیەوێت لە ڕێگەی مۆسیقاوە لە بێدەنگی تێبگەین و هەموو نەوتراوەکانی ناو جیهانی بێدەنگیمان بێنینە سەر زمان و بۆ ئەوانی تری گۆ بکەین. هەر بە هۆی مۆسیقاوە لەو بێدەنگیە بتوانین هەزاران ئاوازی نەبیستراو ب ئەفرێنین.
تیپی مۆسیقای شنروێ، کە ئازاد ساڵح،دامەزرێنەری بوو بۆ هەڵەبجەییەکانی نەوەی حەفتا و هەشتاکانی سەدەی ڕابردوو ناوێکی جێگیر و چەسپاوە لە بیرکردنەوەی هونەریاندا و پێیان وایە ئەم تیپە مۆسیقیە خزمەتێکی نا کۆتایی بە ڕازاندنەوەی باخچەی هونەری کوردی کردووە.
نموونەی ئەمەش لە جەخت لێکردنەوە بەردەوامەکانی خوا لێخۆشبووی باوکمدا دەخەمە ڕوو کە لەسەر توانا و لێهاتووی ئازاد ساڵح بۆ هونەری مۆسیقا کە هاوڕێی منداڵی باوکم بوو. زۆر باش شارەزابوو.
جارێکیان لە سەردەمی هەرزەکاریمدا، ئەوکاتەی حەزی جۆراوجۆر بۆ شتەکانی دەور و بەرمان هەر جارەی بەسەر شتێکەوە دەنیشێتەوە،ئەوکات شمشاڵێکم کڕی بوو جار جار لە ماڵەوە بۆ خۆشی و کات بەسەر بردن شمشاڵم دەژەند، لەو کاتانەدا باوکم پێی دەوتم بەردەوامبە دواتر ئەتنێرمە لای ئازاد صاڵح ی تیپی شنروێ بۆ ئەوەی فێری مۆسیقاتان بکات.
لەبەر گرنگی هونەر و مۆسیقا،ڕۆمانتیک خوازە ئەڵمانیەکان، هونەرمەندیان بە بەیانکەری مرۆڤایەتی ناسی و یەکێک لە ئەوان ووتی: “دەبێت وەها بنوسین وەک بڵێیت خەریکی دروستکردنی کۆپلەیەکی مۆسیقاین” پاشان ووتی:”گیانی ئێمە بۆ درکی مۆسیقا دەبێت ئەفسون ببێ”.
لەبەر ئەم گرنگیەی مۆسیقا و هەبوونی هەژمونێکی کاریگەر و فراوانی ئەم هونەرە بەسەر پانتاییەکانی ڕۆحی مرۆڤەوە،”ئازاد ساڵح”نزیکەی دوو چارەکە سەدەیە بێدەنگ بێدەنگ زۆر موحافیزکارانە[بەواتای پارێزگاری لە هونەرەکەی]دەستی بە هونەرەکەیەوە گرتووە و بە بێ هیچ هەوڵێک بۆ بەدەستهێنانی ناو بانگ و خۆنزیک کردنەوە لە دەسەڵاتداران و خۆ بەدەربار کردنیان بە کەمانچەکەیەوە ئاوازی نەوعاونەوع بۆ ژیان دەژەنێت.
ئەتوانم بڵێم ئازاد ساڵح،وەک نەخشی سەر بەرد ئەو وتەیەی”بەختیار علی” هێناوەتە دی کە لە ڕۆمانی شاری مۆسیقارە سپیەکاندا،دەڵێت:”مۆسیقا پێویستی بە پاشاکان و نۆکەرەکانیان نیە کە نەمر بێت، مۆزارت بە بێدەنگی وەک فەرهادێکی زامدار ئیش دەکات”.
نە خۆشی ڕێگەی بە مۆزارت مۆسیقاری بە ناو بانگی نەمساوی نەدا کە خزمەتێکی زۆر بە هونەری مۆسیقا بکات.
بەڵام خودا ئەو دەرفەتەی بە مۆزارتەکەی هەڵەبجە داوە کە هێشتا چەندین ئاوازی نەبیستراومان بۆ عەزف بکات.
ئەو بەردەوامە لە خزمەتی هونەری مۆسیقا ئێستاش بەنیازی دامەزراندنی ئەکادیمیایەکی مۆسیقایە لە هەڵەبجە.
بەهیواین بەرپرسانی حکومی و خەمخۆرانی هونەر هاوکاری بکەن بۆ دامەزراندنی ئەکادیمیاکەی.
تهلارساز و ههندێك له زیندهخهونهكانی…. نەژاد عزیز سورمێ
چی خهم ههبوو
له (مهرگ)م داكهلاند و
به گوڵستانم سپارد..
شهو له من نابێتهوه
شهو كڕێوهی كانوونه
تێم ئاڵاوه..
ڕهنگی بهیانیانی
له بیر بردوومهتهوه..
جلهكانم ،
قهڵهم و پڕگالهكهم
كه هاوشانی (نان) بوون ،
خرانه كارگهی ئالوودهیی..
پرسیارهكانم ،
به ڕووتی
له نهخشهی شێوێندراوی
گۆڕهپانی سهردهمدا دیتهوه..
* *
به خۆم باخچهم نهبوو
سهوزایی ماڵئاوسێ
چاوی ڕوون دهكردمهوه..
گۆڕستانم ،
له سهربانهوه لێ دیار بوو
شهوانه
كه خهمم
له مهرگ دادهكهلاند ،
مردوو
ئاههنگیان دهگێڕا ..
سهمایهكیان دهكرد
پێشتر نهمدیبوو ..
شاییهكیان دادهبهست
له باڵكوتانی پهڵهههوران دهچوو ،
له باتی دهسماڵ
خامۆش خامۆش
مێژوویان بادهدا
وێنهی ئهو ههناسه سارده
گوڵگوڵییانهی ،
بێ خاوهن
لهسهر سنووران كهوتوون ..
* *
وهك (نهی)یهكم
له گۆشهیهكی خهرابات ههڵپهسێردراو..
ڕۆژگاری مێش و مهگهز
دیمهنهكانی ،
له بیر بردوومهتهوه ..
دیمهنی دایكم ،
چاوهڕوانی ههمیشه چاوهڕوان ..
دیمهنی پهیژهی قوتابخانه
تۆی لێ دهوهستای بتبینم ..
دیمهنی باوهشه به پهلهكانی
پاڵ داران ..
* *
به تهققهی بووكنیان،
كه شهپۆلیان
به بووك بۆ ڕووبار دههێنا ،
بێدار بوومهوه
پهشێو.. پڕ
چاكهته بێبهرهكهمم پۆشی
كه پار له لهنگهم كڕیبوو
هێشتا تۆزی بهختیاری
پێوه مابوو ..
ئاسووده ..
شاد بهوهی ،
له كۆڵ زنجیرهی مۆتهكان بوومهتهوه …
ڕووم كرده مهیخانه ..
شوشه و پهرداخی مهیخانه
پڕ بوون له نیشتيمان ..
ساقی بهشهوقهوه
له پێشی دادهناین ..
(نیشتيمان)ی ئهوێ
له مهستی و خۆشخوانی زیاتری
نهدهزانی ..
ئاگر و
ڕووباری شهرابی حهفتڕهنگی
بهههشتی تیا تێكهڵ دهبوو..
به پێكێكی موقهددهس ،
ئاسمانی كهیل دهكرد ..
* *
مه یزە ده ،
له پهنچهرهی ژووره ههڵایساوهكانهوه ،
تهماشای
كۆڵانه تێكچڕژاو و
شهقامه قوماشییهكانی
بهههشتمان دهكرد ..
جارجار
شهڕی بهههشتییانمان دهدی
كه لهسهر جوێبارهكانی مهی و
كهژاوهی (حۆری)یان بهرپا دهبوو ..
تهلارساز،
له شووره کڵپه گرتووهكانهوه
تهنتهنهی ،
چیا بهرزه له حیكایهتی سیزیف شۆراوی ،
بهههشتی دهدی ..
نووریان لێ دهكوژایهوه ..
ڕهنگیان تێدا ون دهبوو ..
تهلارساز ،
لهنێوان مهستی و زیندهخهودا ،
ئهو ژنانهی بهبیر دههاتنهوه
ئێوارهیهكی ڕاكشاو باڵیان گرت و
مهمكیان به با سپارد و
له نهخشهدا ڕهش بوونهوه ..
ئهو ژنانهی ،
چاویان له زریان دهتروکاند ..
نووریان لێ دهبووهوه ..
ههندێ سهربازی كهڤڕان بوون
ههندێ پاسهوانی باران ..
دهیانویست بهرهو لوتكهیهك بفڕن
مهرگی نهبینیبێ ..
ڕهنگی خۆیان ،
له ئاوێنهدا دهدیتهوه ،
هێشتا باڵیان نهگرتبوو
نهێنیی پڕشنگه كاڵه چویتییهكان بوون ،
سۆزی پیاوانیان گڕ دهدا ..
* *
تهلارساز،
بازنه و سێگۆشهی
لێ تێكهڵ بووبوو
بهدوای سێبهری بهفردا وێڵ
پڕ ببوو له بۆشایی..
* *
لهودیو پهرژینه كهسكهكانهوه
تهلارساز چی بكا ؟
خاك دهبینێ
خهو لێ زڕاو،
بێهوده .. كهلهكان دهگۆڕێ..
كهس نییه بیلاوێنێتهوه..
ههموو
ئهسپێ و كولله ی بهسهردا
بڵاو
دهكهنهوه ..
تهلارساز چی بكا ؟
ڕۆژی سێ جار
چوار جار.. ده جار
دهیكوژن و
له وێنهی ئیسفهنجێكی پانبووهوهدا
زیندووی دهكهنهوه..
لهودیو پهرژینهوه دهیبینم
له داخا ،
به داره ڕهق و وشكهكان
خۆی نههێشتووه
له تاوان
دهقیژێنێ و ڕوومهتی دادهڕنێ ..
* *
شهو درێژ بووهوه
با ناهێڵێ
پێكێك ههڵدهین
جگهرهیهك داگیرسێنین ..
گهڕاین ..
تا لێمان بڕا گهڕاین ..
مرواریی بهختمان نهدۆزییهوه..
خاك ،
مهحكوومه به بێمانایی ..
به ترسی لهناكاو ..
دهماری گهنجیهتییان بڕیوه ..
دڵی ،
له دڵی مهلۆتكهیهكی پیر دهچێ
بێ لۆچ ، بێ یادگاری ..
تهلارساز چی بكا ؟
چرا هاوسهنگیی لهدهست داوه
نه ڕووناكی دهدا
نه دهكوژێتهوه!
گهڵای كهناران ،
له ههموو لایهك
سهنگهریان لێ گیراوه ..
هاوارێكی كپكراو
له دووڕا دهبیسترێ
ئازاد.. بهڵام زهلیل ..
* *
ههزاران ساڵه ههی ،
چهنگه ڕووناكییهكهت
بۆ ڕۆژه تاریكهكان ههڵنهگرت! ..
بستێكت له هاوین ،
بۆ زستانه درێژهكان
گل نهدایهوه!..
ڕێژنهیهكت ،
بۆ وشكهساڵه یهك بهدوای یهكهكان
دا نهكرد!..
تهلارساز چی بكا ؟
وڵاتایهتی وا دهبێ
خاكی زامە كراوهكان ؟
به بهرچاوی تۆوه ،
ئاگر بسووتێنرێ ؟
شهخته له سهرما ،
ههدادانی نهمێنی ؟
وا دهبێ ؟
وڵاتایهتی وا دهبێ ؟!
* *
به لێوارهكانی (ئاسیا)دا
دێمه خوارێ ..
شارستانیهتی ههموو دونیایان
لێ بار كردووم ..!
له گوندی ههزارەم ..
له شاری ههزارەم ..
له كهناره بهردهڵانهكان
له باسكه ڕووتهنهكان ..
شهوی ههر ههریم
بهسهردا دهدهن و
بهجێم دێڵن!
ڕێگام ،
به ههنیهی نوورانی فریشتانیش پێ
نادۆزرێتهوه.
به ژێر تهوژمی دڵڕهقی بادا تێ دهپهڕم
دڵم به نۆستالیژیای
هیواوه خۆش دهكهم
كه دێت و نایێ……
تشرينى دووەمى 2016
كۆدەكان! … ئەرسەلان مەحمود
كێ
دەزانێ…
باڵای ئاو درێژ تـرە، یا بەژنی با !
خوڕە خوڕی ئاو بەناوبانگترە، یا گڤە گڤی با !
سەركێش ئـاوە، یا گێژەن و گەردەلولی بـا !
بۆنی ئاو تەڕترە، یا تۆو توخماتی با !
ئەوەی دەڕوا، لەنایە یا لەبا !
رێی دێڕێك چیە نەدەما،
لاڕێ نەبا “تـۆی”
نەبا !
كوێرستانە!
چاو لەیەكتربڕین بشۆن،
دەست بەڕوتانەوە مەگرن، شەق لەبۆشایی هەڵمەدەن،
“تف بەڕوووووی با دا،
هەڵمەدەن”!
دڵم
لەپەرتبوون شكاوە،
جەم نابمەوە، نەلەخۆم و نەلەهیچدا !
دەنگی بەربوونەوەی باران كۆنترە، یا كەوتنی بەفر!
ئەرێ كێ لەكێ ناگا، نمەنمی باران، یا تنۆكە تنۆكی بەفر!
چی ئـاوڕ لەچی ناداتەوە، ڕشێنە بـاران، یا ورشـە بەفر!
هیچ بەچی ناگا، چڕی باران، یا شەفافی بەفر!
چ لەچ نیان تر دەبارێ، باران، یا بەفر!
ئەوەی خۆشیناكاتەوە، چیە؟
ئەشكی بارانە، یا وشكە
پێكەنینی،
بەفر !
شیعریەت،
تفەنگەكان، ناوەستێنێ،
نەبوونی لەناو جەنگاوەرەكاندا، جەنگ دەخوڵقێنێ،
وەك نەقڵی بەد حاڵیبوونەكان، لەدڵی دو تاشە بەرددا،
وەك پێكدادانی جیاوازییەكان، لەغیابی عەقڵدا،
ئەرێ كێیە لەكێدا، ژیان لەجیاوازیدایە،
یا جیاوازززززززی
لەژیاندا !
قسە زۆرەو،
بێدەنگیش نازانم وەك چ بڵێم كەم!
تۆ بڵێ، ژیان بەتوێكڵەوە خۆش ترە، یا وەك توتی!
بەهار بەگیاوە ڕۆمانسی ترە، یا وەك پایز بەڕوتی!
ئاسمان خوێبكەی بەتام ترە، یا بێگەرد،
وەك نانننننننننننننن و،
ئازادی!
تۆ بڵێ،
گوژاڵكی ژیان تاڵ ترە،
یا ئەتك كردنی هەنجیرێكی نارنجی!
گو بكەیتە wc ئاسان ترە،
یا بەناوی نیشتمانەوە،
خواردنی !!
گهڕانهوه بۆ ئاسوودهیی … ڕزگار حەمە ڕەشید
١
ههڵوێسته نوێکانی بهشێک لهو ڕۆشنبیرانهی که له ڕابردوودا خاوهن پرۆژهی گرنگ بوون, پێویستی به پێداچوونهوه و ههڵوێسته کردنێکی جددی ههیه. چونکه مهترسی سهرهکی بهتهنیا ئهوه نیه که حیزبهکان و سیاسیهکان چۆن بێباکانه چارهنووسی نهتهوهیهک بۆ بەرژەوەندی خۆیان بهکار دههێنن، بەڵکو بهههمان ئهندازهش مهترسیداره کاتێک ڕۆشنبیران دهکهونه ناو یاریهکانی دهسهڵاتهوه.
له کاتێکی پڕ له شپرزهیی وهک ئێستای ئهو کایه رۆشنبیری و سیاسیهی ئێمهدا، سیاسیهکان بهمهبهستی لهبارکردنی زۆرترین زهمینه بۆ کۆنترۆڵکردنی ئهو شتومهکانهی خۆیان، که ئێمه پێیاندهڵێین کۆمهڵگا، ههموو ئهزمونێکی دیموکراسی و نادیموکراسی تاقیدهکهنهوه. ئەمەش بۆ ئەوەی زۆرترین شهرعیهت به قامچیهکانی خۆیان بدهن بۆ ڕامکردنی پهنهانترین جیهانهکانی تاک وهک بوویهکی دهستهمۆکراو. ڕۆشنبیرانیش زۆرترین نوسینهکانی خۆیان کهدهرهنجامی خوێندنهوهو ڕاڤهو ڕامانهکانیانه دەخەنە پێناو ئەو سیاسیانەوە کە هیچ ئومێدێک لە کارو پرۆژەکانیاندا نادۆزیتەوە بۆ ئایندە.
کاری ئەو ڕۆشنبیرو نوسەرو هونەرمەندە حیزبیانە، ئەوەندە سادەو لاوەکی نییە وەك ئەوەی دەبینرێت، یان خۆیان پێیانخۆشە نیشانی بدەن. بەڵکو زۆر کاریگەرە. لە مێژووی دوورو نزیکی حیزبەکاندا هەمیشە بینیومانە ڕۆشنبیرەکان ڕێنیشاندەرو دەستپێشخەر بوون بۆ دروستکردنی کاریزماکان، ئەو کاریزمایانەی لەئەنجامدا بوونەتە میرو ئاغاو دیکتاتۆرو هەمیشەش تێکڕای دەستکەوت و قوربانیەکانیان خستۆتە پێناو بەرژەوەندیەکانی خۆیان و خانەوادەو بنەماڵەکانیانەوە. هەمیشە بە بڕیارە تاکەکەسیەکانیان گەورەترین زیانیان بە بوونی مرۆڤی ئێمە گەیاندووە. کارەساتەکە ئەوەیە، ئەم هاوڕێ ڕۆشنبیرانە، وەك سیاسیەکان، هەرگیز وانە لە ئەزموونەکانی پێشخۆیان و دەوروبەریان نابینن.
سەرەتا کە دەچێتە لای “سەرۆك” یان “ڕابەر” پێیوایە کە توانای دەستکاریکردنی نەخشەی بیرکردنەوەکانی ئەوی هەیە، دەتوانێت پرۆژەکانی خۆی تێکەڵ بە پرۆژەکانی حیزب بکات و خەونە شاعیریانەکەی خۆی و هاوڕێکانیشی لەڕێگەی سەرۆکەوە بێنێتە دی. بەڵام هەمیشە ئەو ڕۆشنبیرانە بوونەتە بەشێك لە پرۆژەکانی سەرۆك و لەو پێناوەدا، نەك قوربانییان بە خەونەکانی خۆیان و هاوڕێکانیشیان داوە، بەڵکو بوونەتە پایەیەکی سەرەکیش بۆ گەشەکردنی دیکتاتۆر. زۆر جار بەناوی بێلایەنیەوە، گەورەترین گورزیان لە هەر پرۆژەیەکی سەربەخۆ وەشاندووە. بەناوی ئامانجەکانی شۆڕش و عەدالەتی کۆمەڵایەتی و سەروەری نیشتمانی و ترس لە پیلانی دوژمنان و…هتد دژی هەر دەنگێك کاریانکردووە کە ڕەخنەی بنەڕەتی لە سیستەم دەگرێت. بۆ ئەوان، باڵێکی خلیسکاوی ناو دەسەڵات لە هەر پرۆژەیەکی دەرەوەی ئەو باشترە. ڕازیکردنی دڵی ڕەوتە ئیسلامیەکانیان بەلاوە گرنگترە لە گوێگرتن لە گەنجێك کە تا ئاستی نەفرەت لە هەموان بێزارو ناڕازیە، کە دەستبەرداربوون و گەڕیدەبوونی ناو سنوورەکانی پێ شیاوترە لە ژیانێکی سەرشۆڕانەی بێمانا. ئەو ڕەوتە ئیسلامیانەی، کە قوربانییان بە هەموو بەها مرۆڤایەتیەکانیان داوە بۆ بەرژەوەندیە تایبەتی و سیاسیەکانی خۆیان. ئەو ڕەوتە ئیسلامیانەی کە هەر ئەوەندەی دەرفەتێکیان بۆ ڕەخسا، دەنگێکی ئازاد تیرۆر دەکەن. کە لەپێناو بەرژەوەندیەکانی خۆیان و حیزبە دەسەڵاتدارەکاندا، کۆمەڵگا لە تاریکی و بێئاسۆیی و نائومێدی و نەخوێندەواریدا نغرۆ دەکەن.
٢
هەرچەندە دواکەوتنی مووچە سووکاتیکردنێکی ڕاستەوخۆیە بە ئیرادەو ژیانی یەك بە یەکی کۆمەڵگەی ئێمە، بەوانەشەوە کە مووچەخۆر نین، بەڵام مژدەی گەیشتنی مووچە سووکایەتیپێکردنێکی زۆر لەوە ڕوخێنەرترو کارەسات ئامێزترە . ئەو برادەرە لووتبەرزانەی کە لەو بانەوە فەرمانڕەوایی دەکەن، بچووککردنەوە و لووتشکاندنی هاوڵاتیانیان کردۆتە ئامانجێکی سەرەکی، چونکە ئەوە تەنیا ڕێگایانە بۆ درێژەدان بەو دەسەڵاتە نا مرۆڤانەییەی خۆیان. ئەوان بەوەوە ناوەستن کە بێشەرمانە و بەبەرچاوی هەموانەوە دزی لە پارووی سەرجەم منداڵان و هاوڵاتیانی ئەم دەڤەرە دەکەن، هەڵیشدەکوتنە سەر کارەکتەر و بوونی تێکڕای تاکەکان و ڕۆژانە بیریاندەخەنەوە کە لەم نیشتمانەدا لە کۆیلەو کۆتکراو زیاتر نین.
ئەم دەسەڵاتە فاشیستە، زۆرترین توانای خۆی لە ڕامکردنی تاکەکاندا بەکاربردووە. بۆ ئەمەش، پەنای بۆ هەموو شێوازەکانی سیخوڕی و سەرکوتکردن و تیرۆر بردووە. جگە لەوەی لەشکرێکی بەربادی میدیایی پێکهێناوە تا چاوبەستراوانە داکۆکی لە حیزب و فەرماندەو سەرۆکەکانی بکەن. تا خیانەتەکانیانمان بە نرخی دەستکەوت و خەبات پێبفرۆشنەوە، تا سەرلێشێواندنێك بنێنەوە کەس نەتوانێت بگاتە کرۆکی ڕاستیەکان. بۆ ئەمەش جگە لەو هەموو کەناڵ و پرێس و لینکانەی بەناوی حیزب و حکومەت و بێلایەنەوە دەستگیرۆیی دەکرێن، سیاسەتی کارکردنیان بۆ دا دەڕێژرێت و لە کاروانی کۆیلەکردنی کۆمەڵگەدا ئەرکی گرنگیان پێدەسپێردرێت؛ ئێستا ئەوەشی هاتۆتە سەر کە ئەندامەکانی خۆیان بەرداوەتە تۆڕە کۆمەڵایەتیەکان و لەوێش هەمان ئاژاوەیان ناوەتەوە. ئەو ئەندامە بەڕێزانەش، وەك ئەوەی ڕۆژێك لە ڕۆژان، نەك بەهای کۆمەڵایەتی، بەڵکو بەهایەکیان بۆ خودی خۆشیان نەبووبێت، بێباکانە درێژە بەو یاریە دەدەن.
ڕۆژانە دەیانبینیت بە چەندین شێوە ماکیاژی خیانەت و گەندەڵیەکان دەکەن و خۆیان قوربانی سەرۆك و سەرکردە حیزبیەکانیان دەکەن، لەو لاشەوە هێرشدەکەنە سەر هەر دەنگێك کە بە ئاوازەکەی ئەوان نایژەنێت. ئەم کارەش بە زمانێکی ئەقڵانی و ڕەخنەگرانە نا، بەڵکو بە زمانێکی زبر کە تا ئاستی هۆنینەوەی جنێونامە پەلدەهاوێت، وەك ئەوەی ئەو بڕە پارەیەی لە بەرامبەر کۆمێنت و پیاهەڵدان و هێرشەکاندا وەریدەگرن، بە نانەوەی زۆرترین ئاژاوەی لاوەکی بپێورێت. دەست ئاوەڵاکردنی ئەو هەموو چالاکانە لە تۆڕە کۆمەڵایەتیەکانداو بوونی ئەو هەموو دەزگایانەی ڕاگەیاندن، جگە لەوەی مانەوەی ئەوانی فەرمانڕەوا مسۆگەر دەکات، باشترین ڕێگەی گەیشتنیشە بە بچووکترین خانەی کۆمەڵایەتی. هەروەها ئاسانترین ڕێگایە بۆ سەرلێشواندن و لەبیربردنەوەی ڕوداوو کارەساتە گەورەو سەرەکیەکانی ژیانی ئێمە. ئەمە جگە لە هەزاران ڕێکخراوی بەناو مەدەنی و حیزبی کە لەژێر چەندین ناوی جیا جیادا ئەرکی بەرپا کردنی کەرنەڤاڵەکانیان گرتۆتە ئەستۆ، کەرنەڤاڵی گردبوونەوە بێبەرهەمەکانی وەك داکۆکی لە ژنان و ڕۆژنامە نوسان و بەدواداچوونی دۆسیەکانی تیرۆرو پێشێلکاریەکان و چەندین ناوی گرنگیتر. ئەمانە نەك بەو ئەرکەی خۆیان هەڵناستن و نایگەیەننە ئەنجام، بەڵکو لە کۆتاییدا لە چوارچێوەی ئاهەنگ و کەرنەڤاڵەکاندا، ڕوداوەکە لە بارگەکانی خۆی بەتاڵ دەکەنەوە. بەمەش ڕوداوە بارگە لێداماڵراوەکە، تەنیا بۆ ماوەیەکی کەم لەیادەوەریدا دەمێنێتەوەو هیچ کاریگەریەکی لەدوا بەجێنامێنێت. لە باشترین حاڵەتدا، ڕەنگە تا چەند ساڵێك مەراسیمی یادکردنەوەی بۆ بگیرێت و ئیتر وەك بەسەرچوویەك، وەك جەستەیەکی بێگیان، وەك مردوویەك هەڵسوکەوتی لەگەڵدا دەکرێت.
٣
ئەرکێکیتر کە ئەم دەسەڵاتە فاشیستە خستوێتیە ئەستۆی ئەو لەشکرەی میدیا، بریتیە لە داماڵینی مانا لە چەمك و زاراوە گرنگەکان، دابەزاندنی ئاستی گفتوگۆ و لێوردبوونەوەکان، بەڕووکەشکردنی بینینی دیاردەکان. بۆ ئەم مەبەستەش سوودی لە نزمترین شێوازەکانی گوزارشتکردن و نوسین بینیوە، چەندین بۆشایی فیکری و تێزی ناڕۆشن دەکاتە دیاردەی گرنگ و، سەرجەم کەناڵە میدیاییەکانی پێوە سەرقاڵ دەکات. چەندین ڕۆشنبیری کردۆتە لێبووك و بە نرخی داهێنان بە کۆمەڵگەیان دەفرۆشێت. لە بەرامبەریشدا چەندین سایکۆپاتت هەیە کە چێژ لە بینینی ئەو ڕۆڵە وەردەگرن، چونکە جگە لەوەی ئاسانترین ڕێگایە بۆ ناوبانگ، ئاسانترین شێوازی دابینکردنی بژێویشە. ئەو بەڕێزانەی ئەو ڕۆڵە وەردەگرن، تەنها بەوەوە ناوەستن بە باشترین شێوە داخوازی سەردارەکانیان جێبەجێ بکەن، بەڵکو داهێنانەکانی خۆشیانی تێکەڵ دەکەن. بەمەش تا ئاستی ئاوێتە بوون لەگەڵ کارەکتەرە لێبووکئاساکەیاندا دەڕۆن و دەیانەوێت درۆکانمان بە حەقیقەت پێبگۆڕنەوە. کە دەیانبینیت، پێتخۆشە بڕوا بهێنیت کە ئەوانە گێلن، کەچی وەك تلیاك تێکەڵ بە مولوولە خوێنەکانی جەستەی کۆمەڵایەتیمان دەبن ، بە باشترین شێوە گەراکانیان لەو جەستەیەدا دادەنێن.
بەجۆرێك ئەگەر لە ئان و ساتی خۆیشیدا کاریگەریەکانی نەبینرێت، ئەوا بێگومان لە ئایندەیەکی نزیکدا نیشانەکانی دەردەکەون. چونکە ڕمەکانیان ڕێك بە ئاراستەی فەنتازیا و خەیاڵی لاوان و گەنجان دەهاون، ئەو ڕمانەی برەو بە ئاژاوەکانی بیرکرنەوەو سەرلێشێواندن دەدەن، تا لە ئەنجامدا یان بیانکەنە ملکەچێکی بێمێشکی دەسەڵاتە بێبەزەییەکانی ئەوان، یان ببنە موریدێکی نابینای ئیسلام و گرووپە ئیسلامیەکان. بەمەش جگە لەوەی مانایەك بۆ ئازادی و دادپەروەری و مافی تاك و هەڵبژاردن ناهێڵنەوە، هەر دەرفەتێکیش لەناو دەبەن ” ئەگەر هەبێت” بۆ شیکار و خوێندنەوەی قووڵی ژیان و بارودۆخەکان. ئەوان بە باشی ئەوە دەزانن ئەگەر بیرکردنەوە لە ڕووکەش تێپەڕێت، ئەگەر دیاردەکان هەڵکۆڵینیان لەسەر بکرێت و هەڵبوەشێنرێن و شیبکرێنەوە، ئەوا ئەو ژیانە شاهانەییەی ئەوان هەنگاوێك نزیکتر دەبێتەوە لە کۆتایی. بۆیە هەوڵدەدەن ڕێککەوتن لەگەڵ دوژمنترین و گێلترین مرۆڤەکاندا بکەن و بیانکەنە کاریزماو شیکاری بارودۆخەکانیان پێبنووسن. ئەو جۆرە لە شیکار کە تەنها خزمەت بە بەرژەوەندی دەسەڵاتداران دەکات. ئەو جۆرە لە نووسین، کە ئەگەر ڕەخنە ئامێزیش بێت، ئەرکی سەرەکی ئەوەیە کە ڕەخنە بێبەها بکات. لە دووبارەکردنەوەی چەمکەکاندا بە چەندین شێوازی ناقۆڵا و بۆ چەندین جار و چەندین مەبەست، ژیان لە واتا قووڵەکانی چەمکەکان دادەماڵێت، دەیانکاتە بابەتی وتراوو کول و دووبارە. بەمەش ئەو زەمینەیە فراوان دەکات کە دیاردەکان تەنها لە ڕووکەشدا دەهێڵێتەوە، کە دەرفەتی پرسیار و بەدواداچوون و لێکۆڵینەوە لەبار دەبات. ئیتر دەبێت هەمووان بەیەك چاوو لەیەك گۆشەنیگاوە بڕواننە دونیا و ڕوداوو دیاردەکان، دەبێت هەمووان لە چوارچێوەی بەرژەوەندیەکانی دەسەڵاتەوە ڕەخنەو خوێندنەوەکانیان دابڕێژن.
ڕادێوی کوبانی ڕۆڵە لهدایکنهبووەکەم … بێریڤان جهمال حهمه سهعید
“ڕادێوی کوبانی”، یەکێک بوو لە فلیمە دۆکۆمێنتییەکانی ڤێستیڤالی جیهانی دووههزار و شانزه له شاری ئهمستردامی پایتهختی هۆلهندا، کە به باشترین فلیمی دۆکۆمێنتی هۆلهندی ههلبژێردرا و خهڵاتی پێبهخشرا. هەر لەو پەیوەنددا، ئهم فلیمه یانزه جار له هۆلی سینهماکانی ئهمستردامدا، نمایش درا.
ئەم فلیمە لە دەرهێنانی ڕێبەر دۆسکییە (٤١ ساله) و بابەتەکەی لەسەر هێرشی داعشە بۆ داگیرکردنی کۆبانی و بەرەنگاربوونەوەی جەماوەری خەڵکەکەیەتی لەبەرامبەر ئەم هێرشەدا و ڕزگارکردنی. لهلایهک سیمای دیمهنی دڵتهزێنی شارێکی وێران و کاولکراو پیشان دەدات، که چۆن لاشەی شێواو و پارچه پارچه کراو لهناو داروپهردووی ئەم شارە وێرانەدا به شۆفل دهردههێنرێن، لهلایهکی تریشەوە، هێزو توانای لەبننەهاتووی دانیشتوانی بەیان دەکات، کە چۆن زاڵ دەبن بەسەر ئهم بارودۆخه پڕکارەساتە و چ هەوڵ و کۆششێکی پڕزەحمەت دەدن بۆ دەستپێکردنەوە ژیان و ئاوەدانکردنەوەی شارەکە لەپاش ئەم هێرشە.
له دیمانەیەکدا بۆ ئاوێنه، ڕێبهر دۆسکی ئاماژه بەوە دەکات، “که دهیهوێت لەڕێگای ئەم فلیمەوە، کۆبانی لە دوای کارهساتی جهنگ به جیهان بناسێنیت، جێگەیەک کە لەکاتی ڕوودانی جەنگەکەدا، تەواوی زۆمی کامێراکانی جیهان ڕووی تێکردبوو، سات بەسات ڕووماڵی ڕووداوە پڕ تراجیدییەکانی دەکرد، کەچی کۆبانی دوای جەنگ، کاتێک کە خەڵکەکەی بۆ ئاوەدانکردنەوەی پێویستی بەوپەڕی هاوکارییە، کامێرەکان باریان کردووە و جیهان لێی بێئاگایە.”
کچێکی گەنجی کوردی تەمەن بیست و دوو ساڵ، دیڵۆڤان کۆکیی ههواڵنێر و بێژهری وێستگهی ڕادێوی کۆبانی لهگهڵ هاورێیهکیدا پرۆگرامهکانی پێشکهش دهکات. ‘ڕادیوی کۆبانی’ لە زمانی ئەم بێژەرەوە، هەواڵی ڕووداوەکانی ڕۆژانەی شەڕ، پێشڕەوی جهنگاوهرانی کوبانی، هەلومەرجی ژیانی ئاوارهکان، خەڵک و جەنگاوەران دەڵێن چی، بڵاو دهکاتهوه و جیهانی لێئاگادار دەکاتەوە و هەروەها لەگەڵ موزیک. لەپاش جەنگیش ‘ڕادێو کۆبانی’ ڕۆلی خۆی دەگێڕێت له ئاوهدانکردنهوهی شارهکه و دەبێتە هۆکارێکی ئەرێنی بۆ یەکڕیزی وسەرەتای دەستپێکردنەوەی ژیانێکی نوێ خەڵكەکەی.
دۆسكی له چاوپێکهوتنهکەیدا دهڵیت: “لهم فلیمه دکومێنتییەدا، ژن کارهکتهری سهرهکییە، ژن لەناو جهنگ، ژن لە سەنگەرەکانی هەرە پێشەوەی بەرگریدایە لەبەرامبەر شاڵاوی سوپایەکی دڕەندە، هەروەها ژن لە ڕێزی پێشەوەی خەباتی یەکسانیخوازیدایە لەبەرامبەر کەلتووری پیاوسالاری. بەرگری لە باژێڕی کوبانی، ئیتر بهتهنیا کاری پیاوه جوامیر و ئازاکانی گهل نییه. بهڵکوو هاوکات و هاوشان، ئەرکی ژنە دلێر و نهبهردەکانیشە.
ژنانی چەکبەدەستی کوبانی بوون بە سیمبول، سیمبولێک کە هەموو ژنانی کۆمهڵگایەکی پیاوسالاری لە وڵاتانی خۆرههلاتی ناوهراست، چاویان لێیەتی.”
دیڵۆڤانی کۆکیی بێژەر خەیاڵی لەلای منداڵە لەدایکنەبووەکەیەتی، بەو وشانەی کە بوون بە وشەی سەردەم، نامەی بۆ دەنووسێت و له پرۆگرامی ڕادێوکەیدا دهیخوێنێتهوه. چیرۆکی جهنگاوهران و شەڕی خوێناوی کۆڵان بە کۆڵانی داعشی بۆ باس دهکات. لێرهدا دیڵۆڤان دەبێت بە دیڵۆڤانی تەواو، دهروونی پڕ له ناسۆر و برینداری خۆی، یادهوەرییە پڕئازاراوییەکانی و ههستی مرۆڤدۆستی به جوانییەکی بێوێنە و زمانپاراوانە دهردهبڕێت. دهنگی هێمن و ماتی، گۆمێکه پر له ئازار و حهسرهت، هاوکات ههر ههمان دهنگه که ئومیدبهخش و کۆڵنهدهرە. پێدهچێت لهو رێگایەوە بیهوێت زاڵ بێت به سهر بارودۆخەکەدا، ئەمەش پرۆسهی هێوربوونەوەی خۆیهتی، له یهک کاتدا خۆی تیغه و خۆشی برینه، دهروونبرینداره و ساڕێژی برینی خۆشی دهکات … له پرۆگرامهکهیدا ڕابوردووی خۆی، مێژووی شارهکهی و چیرۆکی ڕادێوی کوبانی بۆ ڕۆڵه لهدایکنهبووهکهی دهگێڕێتهوه:
“ڕۆڵهی من! ڕۆڵە لهدایکنهبووەکەم! له پانزهی ئهیلولی دوو ههزار و چواردهدا، داعشی چهته، وهک پهڵه ههوڕێکی ڕهش، کەوتنە گیانی شارەکەم، دهستی چهپهڵیان بۆ درێژکردین، ههزارانیان لێئاواره کردین. براکهم و باوکم لهگەڵ هەزاران برا و باوکی تر له بهرهکانی جهنگدان.
“ئهم چیرۆکه، چیرۆکی من و سهدانی وهکو منه، هاورێی منداڵیم شیرین حهسهن له جهنگی بەرگری کوبانیدا، کهوته دهست تیرۆریستهکانی داعش، سهریان پهڕاند و له مهیدانی جرابلس Jarablus ههڵیانواسی، ئیتر لهو رۆژهوه مرۆڤایهتی بۆ من مرد و نهما، پێکهنینی ئهو، چاوهکانی، قژه جوانهکهی … من و شیرین بهلێنمان به یهکتری دابوو، کە کوبانی ئازاد کرا، بۆ چاوبڕكێ لهگهڵ کوڕان بچین بۆ پارکی شار”
“ڕۆڵهکەم! گهر بێته دنیاوه، ههنگاو به ههنگای خاکی من، دڵۆپی خوێنی هاورێی منی به سهرهوهیه … ڕۆڵهکهم ئومێد دهکهم ژیانی تۆ لهم جیهاندا، پڕ خۆشی و شادی بێت” .
ههر چهنده شارهکه وێرانه و کهلاوهیه، دیڵۆڤان لهناو ئهم ههلومهرجهشدا گهشبینه و بیر له داهاتوو دهکاتهوه. لهگهڵ کچێکی تری هاوڕێی سهردانی پارک دهکات، لهگهڵ ئهو کوڕهی که ئاشقی یهکتر بوون، ژیانی هاوسهرگیری پێکدەهێنێت.
ههر وهکو ئەوەی ڕێبەر دهڵێت: “لهم فلیمە دۆکۆمێنتییهدا، دیوێکی تر وێنهی مرۆڤ دەبینین. چاومان بە مرۆڤێک دەکەوێت لە کۆمهڵگایەکدا، که لهوپهڕی ستهمدیدهییشدا ههستی متمانه بهخۆبوونی نهدۆڕاندووه و بڕوای تهواوی به خۆی و ئیرادهی پۆڵایینی خۆی، به خهون و تواناکانی و به خهبات و تێکۆشانی خۆی ههیه.”
ڕێبهر دۆسکی، جیا لهم بهرههمه، چهند بهرههمێکی تری هەیە:
mijn geluk in auschwitz(2012)،
lokroep(2013)
4Ever(2014)
One happy day (2015)
Paardenkracht(2015)
The Sniper of Kobani(2015)
Yezidi Girls(2016)
Meryem de Commmandante (2016)
دلاوهر رهحیمی راست دهکات … گوڵاڵه ماجید
لهمڕۆژانهدا له وتهیهکی نووسیارو هزرمهند (دلاوهر رهحیمی) رادهمام که بنی گۆمێکی بۆگهنی شڵهقاند، که ئازارهکانمی توێ توێ دهکرد، له لایهکی تریش که خهنی دهکردم به حهقبێژیهکهی، ئهو دهڵێت:
” خوێنەرانی باشوور نە دەزانن ڕۆمان بخوێننەوە و بناسن و هەر دوای ناو دەکەون، نە دەزانن سەیری فیلم بکەن و فیلم بناسن…..
کە وا دەڵێم مانای نەخوێندەواری نییە. بەڵام دڵنیام نازانن ڕۆمان چییە. بە سەلیقەتاندا دیارە.. ئینجا کەسێک و دە کەس بزانن ئەوە ئیستسنایە..”
ئهم گوتهیه رهنگه تهرمۆمهتری غیرهی ههندێك کهسانی کهلـله بۆش بڵند بکات، وهکو گای ئیسپانی که خۆی بۆ زۆران ئاماده دهکات ههڵم له کونه لوتهکانیانهوه بێته دهر، بهڵام ئهمه حهقیقهتێکهو پێویسته لهگهڵ تاڵیهکهیدا دانی پێدا بنێین، گهورهیی مرۆڤ لهوهدایه دان به ڕاستیدا بنێت ئهگهر دژی خۆشی بێت، ئهوه یهکهم خاڵی گۆڕانکاری راستهقینه دهبێت له شۆڕشی هزرو مهعریفه که نهخشهسازی کۆمهڵگایهکی ژیر و داددپهروهرو هوشیاری لێ به ئاکام دهگات.
چونکه ئهلفوبێی ئهو کۆمهڵگایه دهیان ساڵه له شوێنی خۆیدا نهماوهو شێوێنراوه، ئهوانهی که له شاخ هاوهڵه دڵسۆزو شۆڕشگێڕهکانیان دهناردهوه شار بۆ ئهنجامدانی چالاکی و لهولاشهوه ڕژێمی داگیرکاریان له شوێن و کاتی چالاکوانهکه ئاگادار دهکردهوه، ههر ئهوانهن ئهمڕۆ به 3 مانگ چارهکه موچهیهك دهدهن به هاوڵاتیانی ژێر ڕکێفیان و ههروهها له شهووڕۆژێکدا 3 سهعات ئهلیکتریکیان پێ دهدهن و لهولاشهوه وهکو دهوڵهتێکی رۆژئاوایی که مافهکانی مرۆڤی تیادا بهرقهراره و منداڵی ناو لانکهش موچهی ههیه، دهیانهوێت چاو لهوان بکهن و پارهی ڕشتنی خۆڵ و خاشاکیش له خهڵکی چهوساوهو بێ موچه بسێنن. ئهمهیه لۆژیکی ئاغاو دهرهبهگ، مرۆڤهکان به جڕوجانهوهر تهماشا دهکهن و خۆشیان به گیڤاراو ماوتسی تونگ.
ئهوانهی له ژێر سێبهری حوکمڕانی ئهو فیرعهونانهدا کتێب دهخوێننهوه دهبێ چی لێ تێبگهن و چۆن ههڵیبژێرن؟! فیرعهونانێك کۆشکهکانیان لهسهر شێوهی (زهکهر) دروست دهکهن و قاتی سهرهوهش دهسوڕێتهوه، ئهمهیه سفرکردنهوهی بههای شارنشینانی دهوری کهشکهڵانهکانی فهرخه فیرعهونهکان! ئهمهیه مۆدی عهقڵی هاوچهرخی کورد له کوردستانی باشوور، دلاوهر رهحیمی راست دهکات و گهله کۆمهی لێ مهکهن، بهسه ئیتر ئهو غیره ههڵخهڵهتێنه تووڕ بدهن و به نهفرهتی بکهن، با وهکو باڵۆنهکهتان لێ نهکات که به دهرزیهك له ئاسمانهوه کهوته بن پێی جوتیارێکی گوند نشینی به ویژدان و پاك.
ئهوهی چاپ دهکرێت و بڵاودهکرێتهوهو ریکلامی بۆ دهکرێت لهم فوتێکراوانهن، ئهوهش رهسهن و جیاوازو ئهفرێنهر بێت له کونجی زیندانی دهزگاکانی راگهیاندنه وێژهییهکاندا له گیانهڵای مهرگدا سیس و زهردو بێ ههناسه دهخنکێنرێن، ئهوانهش خاوهندارێتی و سهرپهرشتی کۆمهڵه وێژهیی و دهزگاکانی راگهیاندن دهکهن ههر عهقڵیهته شۆڤینی و حیزبیهکهی شهڕی ناوخۆیهو خهریکن به شان و باڵای یهکتردا ههڵدهدهن و خۆیان به سارتهرو کافکاو کامۆ نادهگۆڕنهوه، تا مردن ههر موراهیقن و باشترین دهق لایان ئهوهیه باسی دڵداری و پۆرن بکات، ههموو شتێکیش ههر له سۆنگهی رهنگی خوێنی دهمارهکانی حیزب و مهنسولهکانهوه دهبینن، ههر ئهو نووسهره وههمیانهش خهڵات دهکهن که وهکو ههموو مۆدهکانی تر زۆرترین تیشکیان دهخرێته سهر، له کاتێکدا بۆ ههڵبژاردنی نووسهرانی شایستهی جیهانی بۆ ههر خهڵاتێك ، ئهوا پێوهره ئهکادیمیهکان وایه که خهڵات دهدرێت بهو داهێنهرانهی تهنانهت زۆر خوێنهران نایانناسن و له گۆشهیهکی لاتهریکی کوخهکانیاندا بهرههمی رهسهن پێشکهشی شارستانی مرۆڤایهتی دهکهن.
منیش لهگهڵ دلاوهردا دهڵێم ئێستاش نهچووه بچێت با خۆمان خۆمان بین ، با خۆمان فۆرمات بکهینهوه،ئێمه خهڵهتێنراوین و خۆشمان ههڵخهڵهتاندووه، ئیتر بهسه کۆیلایهتی، با ببینه ههڵگری هزرێکی پێشکهوتوو و بابهتییانه، نهك چاولێکهری چهقبهستوو، خۆ ئێمه بهرد نین.. شهرمه ئیتر بهسه، ههرچی شتێك دهمامکدار بکرێت ئهوا ناتوانرێت ئهدهب و هونهر کۆت و دهمامک و لغاو بکرێت، با بزانین خوێنهرانی راستهقینهی جیهانی و شهیدایانی پهڕتووك و داهێنان و شاکاری رهسهن له جیهانداو له ناو کۆمهڵگاکانی تردا کێن و چۆنن، با چاو لهوان بکهین و ئهمه شهرم نییه، ئهو چاولێکهریه شهرمه له پۆشاك و رووکهش و شێوازی ژیاندا له مهسئولهکان دهکرێت و قهدیش ناتوانن بگهن بهوان، چونکه ئهوان تاکه ئارهزوویان کۆکردنهوهی ملیارهها دۆلارهو قومارکردنی پێشبڕکێی ئوتومبێلهکانی پێشبڕکێ جیهانیهکانه.
کێ ناچێت بۆ دەنگ دان ؟؟!! … ئامانج کەریم
لەدوای ئەم چەند ساڵەی ڕابردو کە دانیشتوانی هەرێمی کوردستان کەوتنە بەر لێشاوی قەیرانی سیاسی و قەیرانی سیاسیش دۆخی نا هەمواری ئابوری خولقاند و حیزبە کوردستانیەکان بەتایبەت پارتی لەژێر دەمامکی کوردایەتی و دروست کردنی دەوڵەتی کوردیدا بۆ درێژەدان بە حوکمی ناڕەوای بنەماڵەی بارزانی و مانەوەیان لە کورسی دەسەڵاتدا بۆ ئاچوغ کردن و دیزە بەدەرخۆنە کردنی سەروەت وسامانی نیشتیمان لەژێر زەبری قەڵەم ڕۆی حوکمڕانی و پەرژینی هێزی چەکدار بە پەکخستنی پەڕلەمان ئینتیمای تاکی کوردیان لاواز کرد بە پڕۆسەی دیموکراتی و بەتایبەت تر لە سنوری قەڵەم ڕەوی یەکێتیدا و دەرچونی کاندیدی بزوتنەوەی گۆڕان بۆ پارێزگای سلێمانی و هێنانی ڕێژەیەکی بەرچاو دەنگ و متمانەی جەماوەر بە لیستەکەو بە کاندیدەکەی کە دکتۆر (هەڤاڵ ابو بکر ) بو وە بە حوکمی چەق بەستویی سیاسی و پێداگری یەکێتی و نەدانی پارێزگاری سلێمانی بە کەسی براوەی یەکەمی هەڵبژاردن و پاش سازانی سیاسی و ڕێکەوتن لە نێوان گۆڕان و یەکێتیدا بە دووساڵ و دواتر بە بڕو بیانوی بۆشای یاسای و کێشەی کورسی سەرۆکایەتی هەرێم کەلەلایەن بزوتنەوەی گۆڕانەوە بە ماوە بەسەر چو ناوزەند دەکرێت کە دەبو پارێزگاری سلیمانی لە دوای تێپەڕ بونی دوساڵی یەکێتی فەرمانی سەرۆکایەتی هەرێمی بۆ دەربکرێت و بزوتنەوەی گۆڕانیش سەرۆکی ماوە بەسەرچوی هەرێمی کوردستان کە مسعود بەرزانییە و لەهەمان کاتدا سەرۆکی پارتیشە بە سەرۆکی هەرێمی نازانێت دوبارە لەو نێوەندەدا مافی کاندیدەکەی بزوتنەوەی گۆڕان کە دەرچوی یەکەمی پارێزگای سلێمانی بو بۆ جاری دوهەم ماف خوراو کراو نەکرایە پارێزگار لەم دیدانەوە خەڵکانێکی زۆر کە دەتوانم بڵێم بەڕێژەی دەنگەکانی پارێزگارە دەرچوەکەی هەڵبژێردراوی سلیمانی کە نەکرایە پارێزگار لە پڕۆسەی هەڵبژاردن و بنەماکانی دیموکراتی و ئاڵو گۆڕ کردن و دەستاو دەست کردنی ئاشتیانەی دەسەڵات مەئیوس و نا ئومێد بون و تۆراون لە هەڵبژاردنی ئایندە لای هەموان ڕونە دابەزینی ڕێژەی دەنگدەر و بەشداری نەکردن هەمیشە لە بەرژەوەندی دەسەڵاتە خۆسەپێن و دیکتاتۆرەکانە و بە بەژداری نەکردنی خەڵکانی سادە و دەنگە خۆڵەمێشیەکان و دەنگە ناڕازیەکان (ئۆپوجسێون) کێرفی دەنگە کۆنکرێتیە بەستراوەکانی حیزبە دەسەڵات دارەکان بەرز دەکاتەوە و تەواوی ئەوانەی کە بەرژەوەندیان لە لایەن حیزبەوە پارێزراوە وەک موچەی حیزبی و ئیمتیازات و ڕای کردنی مامەڵەی ڕۆژانە و ڕۆتین چی و تەندەر چی حیزبی و مقاولی حیزبی و کۆمپانیای حیزب و هەمو ئەوانەی کە لەڕێگەی حیزبەوە بەرژەوەندیان پارێزراوەو بونەتە دەنگی کۆنکرێتی دەسەڵات بەشداریەکی بەرچاوی پڕۆسەکەدەکەن .. لەو نێوەندەدا دەنگی کام لایەن دا دەبەزێت ؟؟ بیر کردنەوەو ڕێگا چارە چییە بۆ گەڕاندنەوەی متمانەی ئەو خەڵکانەی کە وا هەست دەکەن دەنگەکانیان بە فیڕۆ چو کە داویانە بە لایەنێک و کاندیدەکەیان بۆ کردۆتە کەسی یەکەمی هەڵبژێردراو و سیاسیەکان و خاوەن بڕیارەکانی ئەو لایەنە نەیان توانی ئیستیحقاقی کەسی دەرچوی هەڵبژاردن و دەنگی هاوڵاتی بچەسپێنن ؟؟!! وەڵامەکەی بۆ سیاسیە باڵاکانی ئەو لایەنە جێ دەهێڵم
زیندووکردنەوەی ڕێککەوتنامەی ستراتیژی وگەڕانەوە بۆخاڵی سفر …. ئەرکان محمد
وەک هەموان دەزانین لەدوای شەڕی ناوخۆی نێوان یەکێتی وپارتی وبە کوشتدانی زیاد لە (30 )هەزارهاوڵاتی وبرینداربونی دەیان هەزارکەس و بێسەر و شوێن بونی هەزارەها هاوڵاتی وئاوارە بونی هەزارەها خێزان کە تاوانیان ئەوە بوو حەزیان لەڕەنگی زەرد یاخود ڕەنگی سەوزبووە لە ژێرفشاردا پارتی لایەنگرەکانی یەکێتی ناچاردەکرد بێنە زۆنی سەوز و بە پێچەوانەشەوە ئەمەش لە پێناو داهات و کورسی و دەسەڵات, بەڵام دواجار ئەم دوو پارتە ڕێککەوتنێکیان ئیمزاکرد بەناوی ( ڕێکەوتنامەی ستراتیژی) کە بۆ هەردوو حیزب بوە هۆکاری سەرمایەداربونی سەرکردەکانی هەردوو حیزب و هەژاربونی میللەت، چونکە لە سایەی ئەم ڕێکەوتنە کەوتنە تاڵانکردنی نەوتی ژێر زەوی و دابەشکردنی دەسەڵات و دزینی داهاتی ئەم وڵاتە بە هاوبەشی و کەوتنە دروستکردنی پەیوەندی ژێربە ژێر لەگەڵ دەوروبەر بۆ بەکارهێنانیان بەرامبەر نەیارەکانیان لە هەرکات پێویست بکات ئەوەی جێگەی باسە ئەم قەیرانەی کە لە ئێستادا بونی هەیە دروستکراوەو سەپێنراوە بەسەرهاوڵاتیان وموچەخۆراندا لە ئەنجامی ئەم ڕێکوتنە شومەیە کە چەندین ساڵە کاری پێدەکرێت ئەوەشی سەیرە هەرکات سەرکردەکانی ئەو دوو حیزبە دەدوێنێت پێت دەڵێن “سوپاسگوزاربن کە ئێمەڕێکەوتین چونکە ئارامیمان بەرقەرارکردوو کۆتایمان بەجەنگ هێناو چیتر کوڕی خەڵک بەکوشت نادرێت” وەک منەتێکیش کۆتای هاتن بەشەڕی نێوانیان دەدەنەوە بەڕوی هاوڵاتیاندا لەکاتێکدا دەبێت داوای لێبوردن بکەن لەم گەلە لە بەرامبەر ئەو هەزارەها سوکایەتیەی لەسەردەستی ئەم جووت حیزبە بەم گەلە کراوە لە ڕابردوودا.
یەکێتی لە ڕابردوودا ویلایەتی بارزانی درێژکردەوە بەنایاسای وهێشتنەوە ی لەسەرکورسی دەسەڵات بە ناشەرعی لە ئێستاشدا لە پلانی هەردوو لایەندایە کە بۆ جارێکی دیکە بارزانی بهێڵنەوە لەسەرکورسی دەسەڵات وهەنگاونان بۆچەسپاندنی سیستەمی دیکتاتۆری لەهەرێ
یەکێتی وپارتی لە ئێستاشدا بە هاوبەشی پڕۆژەیەکیان ئامادەکردووە بەنیازن نێچیرڤان بارزانی و مەسعود بارزانی بهێڵنەوە لەسەرکورسی وەک هەمیشەش یەکێتی پاشکۆبێت وجێگری سەرۆکی هەرێم وجێگری سەرۆکی حکومەت وسەرۆکی پەرلەمان بدرێت بەیەکێتی ولە گۆڕان وەربگێرێتەوە ولەبەرامبەردا جێگیرێکی تربۆسەرۆکی حکومەت زیادبکرێت وبدرێت بەگۆڕان ئەگەر گۆڕان وەری نەگرت ئەوپۆستەئەوا دەدرت بەتورکمانەکان کەئەمەش سوکایەتیە بەگۆڕان لەساڵی ڕابردووشدا یەکێتی ڕێکەوتنێکی لەگەڵ گۆڕان ئیمزاکردوپاش تێپەڕبونی هەشت مانگ بەسەرئەوڕێکەوتنەدا تائێستایەکێتی ئامادەنیەیەک خاڵی جێبەجێ بکات چونکە هەمیشە چاوی لەوەبوە بەرژەوەندیەکانی کەبریتین لەداهاتی نەوت وداهاتی ناوخۆ وداهاتی گومرگ لەگەڵ کۆنەهاوبەشەکەی بپارێزێت وسیاسەتی دووفاقی پەیڕەوکردووە لەڕابردووشدا کەواتە لەدوای ئاشکرابونی ئەم یارییەی نێوان یەکێتی وپارتی دەبێت گۆڕان چیترڕۆژوی بێدەنگی بشکێنێت وقسەی جدی هەبێت وچیترئاوابێدەنگ لەدوورەوەوەک منداڵێکی بێدەسەڵات تەماشانەکات کاتێک یاریەکەی دەستی دەشکێندرێت دەسەڵاتی نیە و بەس تەماشادەکات ودەگری.. ئێستاکەباسیڕۆژانەدەکەین کەئەو ڕێکەوتنەی تێدائیمزاکرا دەڵێن “ئەوڕۆژانەی ئەمڕۆیان وێران کردبەڵام بەم ڕێکەوتنەنوێیەدەڵێن ” ئەوڕێکەوتنەی ئومێدوهیواشی کوشت”
ئاگر پهرستیم پلدانمه … دهقی : نهجاح ئیبراهیم … وهرگێڕانی : سهردار جاف
نكوڵی له تاودانی تینوێتیم ناكهم
ههموو پانتاییهكان بێ ئاون
تهنانهت ئارامیش هیشك ههڵگهڕا
گهواڵه تهڕی شاراوهی ناخم
دڵی شهیدا بوونی نهبوو
له حهوشهیهكدا
مهیلهكانی نهدایه بهر دارخورمایهك
شههێنیی حهسرهتهكان ناشارمهوه
سوتانی له خوێنبهرانه
( هۆما ) و رۆشنایی رۆژ
زهیوانی پهنهانیم گوتی
تینوێتییهكی سهوز بهڕێوهیه
ههر دهبێ بێت
له بوونی ههورێكی پڕ باران
ساتهكه سایهقهیه
ئاگر پهرستی ترس پلدانمه
دانهی كهسك شكۆ به تینوێتی دهدا
وشكایی له بوونی بۆندا دهكوژێتهوه
ساتهكه ژیایهوه
له گهڵ یهكهم تێپهڕبوونم
له سهر مهچهكی رهشتاڵه
پیادهی شهیدایی دهكهم
ئای بۆ مناڵی ئاونگ
قامهتی ئهفسانهیی ئهرخهوان راست دهكهمهوه
له رێژنه بارانی ههورا
به خۆدا نهچوومهوه بزانم چیمه !!؟
شۆڕشێك له نهعنا
كه رابوونێك له ناو بوون و له بۆندایه
له مێینه زینده بهچاڵكردن نییه
له گومڕاكانایه
ئهی بوون
چۆن ئاو دهكڵپێ
له پاش و پێشی تینوێتی دایدهبڕێ
ئاخۆ سهرگوزشتهی پلدانمت بۆ هات ؟
تینوێنیییییی
چهخماخه زمانی كردهوه ؟!
مەست بوون تاساتی بێ هیوایی..! … سەروەرکەریم
گوڵی خاش خاش زیاد بڕوێنن
تاهەموومان مەست بین.
ئەم زەمەنە هەمووی نائومێدی یە؟
لەم سەری شەقام ،تاکۆتایی و بە هەڵگەڕاوەیش
تەژیە بە ئازاری روح.
هەموو گەڕانەکان بێ هەڵوەدایە!
بستێک باخچە نابینین هەناسەی گوڵی لێ بێت
هیچ بارانێک نامانشواتەوە..
زەمەنی بارینی ئاونگ بەسەرچوک..
هیچ ڕەنگێک بۆنی ژیانی لێ نایە.
ئەستەمە نیگای زنار بکەین ،
کەچاوانمان هەمیشە تەڵخ و تاریکە.
هەموو ڕێگاکانمان بزرکردووە،
ناگەینەوە بەئاستانەی خەون.
هەموو کۆلکە هاوبەشەکان جیابوونەوە
ماتماتیکی ژیانمان بۆ تەفسیرناکرێ .
دەمێکە فیزیای ژیان ئیدمانی مەی بووە،
شیکاری هیچ گەردیلەیەکمان پێی ناکرێ.
ئەندێشەمان تەژیە بەبیری مەستبوون .
هیچ بۆنێک ناناسین مادەی هۆشبەر نەبێت .
خوێنمان خڕۆکەکانی بوون بە تلیاک و مەی!
کاسبووین وبێ مروەت هەنگاو دەنێین.
هەموو ڕیگاکان دەمانبەنەوە باخی گوڵە خاش خاشەکان.
ناوی هەموو جۆرەکانی مەستیمان ئەزبەرکردوە..
بەس نازانین چۆن بگەڕینەوە ماڵی ناخمان .
لەم زەمەنی داڕووخانی بوونەدا
چاوەڕوانی هاتنی هیچ بۆن و ڕەنگێک ناکەین .
رووحمان تەژی بکات بەئومێد.
هۆڵەندا
٢٠/١/٢٠١٧
گهورهترین ناڕهزایهتی ژنان ورێپێوانی جیهانی لهدژی ترهمپ سهرۆکی ئهمریکا! … نوری بهشیر:
ئهمڕۆ شهممه 21/1/2017 جیهان شاهیدی یهکێک لهگهورهترین رێپێوان و خۆپیشاندانی ناڕهزایهتی ژنان وخهڵکی ئازادیخواز، بهدژی ترهمپی سهرۆکی ئهمریکا بوو. دوێنێ هاوکات لهگهڵ مهراسیمی سوێندخواردنی یاسایی ترهمپ و دهساودهستپیکردنی دهسهڵات خۆپیشاندان وناڕهزایهتی جهماوهری بهڕووی هاتنهسهرکاری ترهمپ 45 ههمین سهرۆکی ئهمریکا، ناوهندی شارهگهورهکانی وهک نیورکو واشنتۆنی گرت و وخهڵکی ناڕازی جارێکیتر دهنگی ناوتنیان بهترامپ بهگوێی کۆمهڵگای بهشهریدا دایهوه. بهڵام ناڕهزایهتیهکانی ئهمڕۆ زۆر بێوێنهو گهورهتر هاوکاتی هاتنهمهیدانی خهڵکی ناڕزای لهواشنتۆن کهنیو ملیۆن کهس بهشداربوون لهخۆی نمایشکردهوه وزیاتر له 600 شاری تر لهئهمریکاو وڵاتانی جیهانی گرتهوه. ئهگهرچی ئهم خۆپیشاندانانه لهژێر ناونیشانی رێپێوانی ژنان دا راگهیهنرا، بهڵام هاوکات پیاوانی یهکسانی خوازو ئازادیخواز بهشداریان تێدا کرد.
شایانی باسه خۆپیشاندان وناڕهزایهتیهکان، بهجیا لهواشنتۆن کهنیو ملیۆن کهس بهشداری تێدا کرد، لهشارهکانی بۆستن، نیویۆرک، شیکاگۆ و لۆس ئهنجلوس بهڕێپێوانی گهورهوه دهرکهوت وه لهزۆریکی تر لهشارهکانی ئهمریکادا خۆپیشاندانی ناڕهزایهتی و رێپێوان ئهنجامدرا. ههروها لهزۆرێک لهشارهکانی تری وڵاتهکانی دنیادا رێپێوان و ناڕهزایهتی سازدراو لهم شارانهی تری دنیادا بهگهورهیی رێپیوان خۆی نیشاندا وهک ” لهندهن، سدنی، بهرلین، تۆکیۆ، پاریس و باشوری ئهفریقا. ههروهها رێپێوانی لهندهن سهد ههزار کهس بهشداری تێداکرد که لهدوانزهی نیوهڕۆوه کۆبونهوهو رێپیوانی ناڕهزایهتی دهستی پێکرد تا دوای نیوهڕۆیهکی درهنگ 3:30 ی دوانیوهڕۆ کهخۆپیشاندانهکه لهناوهندی شاری لهندهن له کاتژمیر 2 وه سهرهتاکهی گهشتبوو، کۆتایی رێپیوانهکه کۆتاییهکهی نهگهشتبووه ناوهندی شاری لهندهن.
ئهوهی لهم رێپێوان و ناڕهزایهتیانهدا دهرکهوت و بهرچاو بوو، راگهیاندنی رێپێوانهکان لهلایهن رێکخراوهکانی ژنانو لهژیر ناونیشانی رێپیوانی ژناندا بوو، بهڵام بهملیۆن لهپیاوانی یهکسانیخوازو ئازادیخوازو سۆسیالسیت بهشداریان تێداکرد. به ههزاران له کهسایهتی بهرچاوی جیهانی لهئهکتهرو نوسهرو رابهرانی کرێکاری و کۆمۆنیست و ئینساندۆست و فمینست بهشدریان تێداکرد.
ئهمڕۆ فهزای ئهو شاره گهورانهی دنیا فهزای ژنانی ناڕازی بهترهمپ و دنیای سهرمایهداری دهسهڵاته نا یهکسان و دژی ئینسانی بۆرژوازی و حکومهتهکانیان بوو، لهوتنهوهی شیعارهکانیان، بهرزکردنهوهی پلاکارتهکانیان و قسهوباسی رابهرانی ژناندا لهکۆبونهوهکانیاندا لهناوهندهکانی شاردا ئیشارهیان پێدا، کهبهدهیان ههزار پلاکارت بهشیعاری دژی راسیستی و دژی ژن و دژی پهنابهری ترهمب بهرزکرابوونهوه.
رێپێوانی ناڕهزایهتی ژنان لهمڕۆدا دژی ترهمپ و دهسهڵاته بۆرژوازی و سهرمایهداریهکهی خۆی و سهرجهم نههامهتیهکانی کهئهمجۆره دهسهڵاتانه بهسهر کۆمهڵگای ئینسانیدا هێناویانه، ئهمه پهیامی بهرهی ئازادیخوازو مرۆڤ دۆسته بهدژی زهلکاوێک لهسیستهمی سهرمایهداری دروستیان کردوه، ئهم رێپێوانانه راستی ئهوه دهسهلمێنێت کهدنیای سهرمایهداری ئهمڕۆ بهدهست کهمایهتیهکی مافیاو تاڵانچی و لۆمپێنی وهک ترهمپهوهیه، کهبهدژی زۆری زۆری کۆمهڵگان، کهئهوانه دورونزیک دیفاع لهترهمپ دهکهن دهبێ بڕۆن. رێپیوان و خۆپیشاندانی ناڕهزایهتی ئهمڕۆ تهنیا پهیام نهبوو بۆ ترهمپ و دهسهڵاتێک وهریگرتووه، بهڵکو بۆ سهرجهم نیزامی سهرمایهداریه کهکۆمهڵگای ئینسانی لهشهڕو کوشتارو برسێتی و کاولکاری و تیرۆردا راگرتووهو دهبێ بڕوات. رۆشتنی ههموو ترهمپهکان و دهسهڵاتهکانیان بهستراوه بههێزی رێکخراوی چینی کرێکارو وشیاری چینایهتیهوه لهژێر سایهی بیرو بۆچونی سۆسیالیزم و کۆمۆنیستیدا.
ئیشی من ئەوەیە بگەرِێمەوە بۆ رابردوو … ئازاد بەهین
1
ئیشی من ئەوەیە بگەرِێمەوە بۆ رابردوو
پشت لە رۆژە تاریكەكانی مۆدێرِنیتە بكەم
لە ماڵەكەماندا چرا هەڵبكەم
كەمتر بچمە دوكتۆر و بەر ئاوێنە
خەم كەم بخۆم، پرِتەقاڵ و بەستەنی زۆر
2
ئیشی من ئەوەیە بگەرِێمەوە بۆ مناڵی
بتوانم زیاتر هەڵە بكەم، خۆم بدەمە دەست قەدەر
زیاتر سەیری مردنی هەتاو بكەم، مرۆڤەكان كەمتر
هالآوی جەنگەكان كەمتر ببینم، ددانەكانی دونیا كەمتر بژمێرم
3
ئیشی من ئەوەیە بگەرِێمەوە بۆ رابردوو
دڵنەوایی ئەو گەلآیە بدەمەوە كە پاییز زەرد نەبوو
لەو مراوییە خەواڵوانە برِوانم كە بە لای خانووە رووخاوەكاندا تێدەپەرِین
نیگەران بم بە سەفەری گەرمێنی باڵندەكان…
نیگەران بم بە سەفەری دووری گەلآیەك لە ئاودا!
4
ئیشی من ئەوەیە بچمەوە دەشتەكان
سەیری ئارام رۆیشتنی دانە گەنمێك بە كۆڵ مێروولەیەكەوە بكەم
ئاسمان بجوڵێنم لە گۆماوەكاندا
شەوان لە سەر باقە گەنمەكانی باوكم ئەستێران بژمێرم
بە خشپەیەك كۆتایی بە جریكە جریكی سیسركەكان بێنم!
5
ئیشی من ئەوەیە بەیانیان بچمە قوتابخانە
ئێواران لە مەزرا بێمەوە
بە مەسینەیەك ئاو بكەم بە دەستە قڵیشاوەكانی باوكمدا
نەهێڵم گۆچانەكەی لە دەست بەر بێتەوە
نەهێڵم ئەو حەبانە
درەنگ بە دایكم بگەن!
6
ئیشی من ئەوەیە راهیبەیەك بم لە كەنیسە
لە گەلآی وەریوی موقەدەسات پەنجەرە بهۆنمەوە
شەو خەون بە ریشۆڵەكانی ستیانەكەتەوە ببینم
بەیانی حوكمی دەركرانم ببینم!
7
ئیشی من ئەوەیە بزانم كاتێك
پێلآوەكانم رەشە
جلەكانم رەشە
ژیانم رەشە
بیركردنەوەم رەشە،
بۆچی سەروریشم سپی بووە؟!
8
ئیشی من ئەوەیە بگەرِێمەوە بۆ مناڵی
لە مانای كات بێ ئاگا بم
لە قاتی سەدەمی خەیالأ دەستت بگرم
پەنجەی بچووكی دەستم بخەمە پەنجەتەوە
خاك بم لە گەڵت!
9
ئیشی من ئەوەیە بچمەوە جەنگ قاچەكانم بدۆزمەوە
بچمەوە سەنگەر بە دووربین سەیری بەختم بكەم
كە پێك گەیشتین نەهێڵم رێگا رۆیشتنم بیر بچێتەوە
نەهێڵم ئاوێنەكان پێچەوانە نیشانم بدەن.
ئایا كیشهی دهولهتی كوردی تهنیا نهبونی بشتیوانیه? … ئانیا احمدبور
بریاری حزبهكان بۆ كهرانهوه بۆ حكومهتی ناوهند بۆ سالی 2017, وه دوباره دانانهوهی بهرلهمان ههنكاویكی نزیك بو له بهدیهاتن, بهلام ریكر لهبهردهمی ئهم بریاره ویستیكی تاك لایهنهبو بۆ دروست بونی دهولهتی كوردی.
وهك خۆیان دهلین كهیشتن به ئامانج جاكتره وهك له تیر بون و زیانكردن,ئهم بیداكری تاك لایهنه لهكاتیكدایه كه دروست بونی دهولهت دوای كهیشتن به ئامانج بهردهوامه له روبهروبونهوهی شكست, جونكه كوردلهسهرهتای دروست بونیهوه خاوهن بناغهیهك نیه, لهم بارهدا وهكو قۆناغهكانی بیشتر كۆمهلیك ئازاوه و ریك نهكهوتن و تیاجونی خهلكی تیادهكهویتهوه.
میزو و له لایهك و لهلایهكی تر نهبونی بناغه دهریانخستوه كه ههریمی كوردستان ههریمیكه ههمیشه ههرهشهی لهناوجونی لهسهره,جیكای برسیاره كه بناغه ج رۆلیكی دهبی له بیشكهوتن?! بناغهی بتهوی ههمو دهولهتیك لهسهر بنجینهی جینایهتی كۆمهلكه بنیاد دهنری, ئهمه لهكاتیكدایه لهههریم هیج جینیك بهشیوهیهكی ریكخراو بونی نیه. سالانه ملیۆنهها خویندكاری دهرجوی قۆناغهكانی خویندن بونی ههیه كه زۆربهیان له كۆلیزهكان وهرناكیرین لهبهرامبهردا خویندنكا ئههلیهكان ریكایهكی بۆ كیشهسهندنی خویندن نههیشتوه,برۆسهی خویندن بۆته برۆسهیهكی بازركانی.ئهمه و نهبونی توانای خویندكار,زۆربهی خویندكاران لهزیر هیلی توانای
خویندنن,بهلام خویندنكای ئههلی ئهم توانایانه جاوبۆش دهكات و دهیشاریتهوه,كهواته لهخویندنكاكان توانادار و بی توانا ههمان بلهیان ههیه,جكه لهمانه لهماوهی رابردودا ریزهی دهرجوانی مامۆستایان سال لهدوای سال رو لهزیادبونن و دانهمهزراندن و نهبونی توانای دارایی بۆیان بهشیكی كهورهی دامهزراوان دهكریتهوه.بهلام لهكهل ئهمهشدا خویندنكا ئههلیهكان دهركایان كراوهیه بهرهو رووی مامۆستایانی دانهمهزراو ئهمهش ریزهی توانای خویندنی بیشكهوتو لهخویندنكا حكومیهكان كهم دهكاتهوه.
لهلایهكی ترهوه جینهجیاوازهكان بونهته كاركردنیك تایبهت به غهیره كورد لهبوارهكاندا زیاتر هاونیشتمانیانی عهرهب بهدیار دهكهون ,كه بهشیكی ئیكجار كهورهی داكیركردوه و ههلی كاری بۆ تاكی.كورد نههیشتوه.
له زۆربهی ولاته بیشكهوتنخوازهكان كهرتی كشتوكال و زینی لادی كرنكیهكی تایبهتی ههیه و بایهخیكی ئهوتۆی بیدهدری, خهلك لهبری زیان كردن لهشار و بهكارهینانی ئۆتۆمبیل و بیس بونی زینكه رودهكهنه زیانی لادییهكان,و زۆربهیان بواری كشتوكالی ههلدهبزیرن لهبهر بونی ئاوهدانیهكی تایبهت.بهلام له ههریم هاوكیشهكه بیجهوانه دهبیتهوه,ریزهی شارنشین بهجۆریك روو لهزیادبوندایه كه لادییهكان بهتیبهربونی كات ببن به شاری كهوره و كاری كشتوكالی ببیته یادكارییهكی مردو,ههر ئهمهش هۆی زیادبونی هینانه بهرههمه كشتوكالیهكانه لهدهرهوه بۆ ناو ههریم.
لهكاتی نهبونی كۆمهلیك جینی كۆمهلایهتی بهشیویهك دهكهویته كۆمهلكه كه دهرئهنجامی ریك نهكهوتن و دیارنهمانی جهندین داهاتی هاونیشتمانیانی لیدهكهویتهوه,بیداكری دهسهلات لهسهر دانبیدانهنانی ئهم بهشیویه هیج دهستكهوتیكی بۆ خهلكی كوردستان تیدا نیه,جونكه سیستمی ئهمرۆ ویستیكی دهسهلاتیه و دوره له دهستكهوتی نیشتمان,لایهنی ئابوری بهلكهی ترن لهسهر ههله دروست بونی یاخود نهبونی خاوهنداریتی بناغهیهكی بتهو,كوردستان لهلایهنی دارایی دابهشبوه بهسهر دوو ئاستی دیاریكراو,ئاستیكی ههزار كه خهلكی ئاسایی دهكریتهوه,ئاستیكی دهولهمهند كه دهسهلاتداران و سیاسی دهكریتهوه.لهم نیوهندهدا ئاستی مامناوهند كه مهرجه بالادهست بی بۆ بناغه بونی نیه,دورنیه كوردستان وهك یهكیك لهناوجه ههزارهكانی جیهان ناوبنریت, بهكخستنی جاكسازیهكان لهم بارهیهوه ههم زیان به برۆسهی سیاسی دهكهیهنی,ههم خهلكی متمانهی كهم دهبیتهوه,لهم بارهدا دهسهلاتداران وهك دكتاتۆرانی جیهان دهردهكهون.
لالیكردنهوهی یهكجارهكی بۆ ئهم بابهتانه ههمان دهرئهنجام بۆ بتهوبونی كورد دینیته ئاراوه,لهكهل ئهمهش بارجهكانی تری كوردستان بهندن لهسهر ئهم لالیكردنهویهدا,كۆرینی سیستمی سیاسی ولات له دو ئاستی نهفام دهكۆری بۆ ئاستیكی مامناوهندی تیكهیشتو,لهكهل ههر ههنكاویكی جاكسازی كوردستانی باشور ههل بۆ بارجهكانی تر دهرهخسی لهلایهنی
رۆشنبیری كه بارجهكانی تر ببن به خاوهن بناغهی بتهو,بهلام لهكاتی فهرامۆشكردنی جاكسازیهكان له رهكهوه كوردستان وهكو هیلیكی ناكۆتا دهبی,كه ناونیشانی بۆته ئازادی به خوینی شههیدان,بهلام راستیه تالهكه لهم كۆرهبانهدا ئهوهیه كه لهكاتی مانهوهی كوردستان بهم خالانهی كه باسكران ئهوا خوینی شههیدان تهنیا بهفیرۆ جونه و هیج ریكایهك ناكاتهوه,وه كهر سهربهخۆیی بهدهست بی ئهوا دوباره كوردستان دهكهویته ئهم خاله ناكۆتایه كه رهنكه دوای سهدان سال كورد بونی نهمینی,یاخود ببیتهوه زیردهسته و بكهریتهوه ههمان خالی دهستبیك,بۆیه كوردستان ههمیشه لهزیر مهترسیدایه تهنانهت بهر له ئازاوه و شهری داعش و تهنانهت دوای ئیمانهش كوردستان له باری ئارامیدا لهكهل نهبونی بناغه له مهترسیدایه.
لهكاتی كهراندنهوهی جینایهتی بۆ كۆمهلكه رادهی مهترسی كهم دهبیتهوه,یهكیكی تر له سیماكانی كیشهی دارایی دابهشنهكردنی كارو باری كۆمهلكهیه بهسهر هاونیشتمانیان,ریزهی بیكاران سال لهدوای سال روو له زیادبونن,ئهمه هاوكات لهكهل بونی فرهكار لهلایهن تاكیكهوه,فهرمانبهران كاری دهرهوه دهكهن و ئهو هاونیشتمانیانهی كه بیبهشن له بروانامهكان كاریان بهدهست ناكهوی,لهههلومهرجی دانانی یاساییكی دیاریكراو بۆ قهدهغهكردنی فرهكار لهلایهن تاكیكهوه و دابهشكردنی كارهكان بهسهر هاولاتیان بهجۆریك ههر هاولاتیهك بتوانی بهریكهیهكهوه بزیوی زیانی دابین بكات
ئهوا باری دارایی هاوسنهكیهك بهدی دینی و ئاستی مامناوهند بهرز دهبیتهوه,وه ههر دو ئاستی دهولهمهند و ههزار بهبیجهوانهوه دادهبهزن.
لهباری ئهم كهمتهرخهمیانه هیج یاسایهك و هیج حكومهتیك باریزكاری كردن له كورد ناجهسبینی ,وهههر دهولهتیك بنیادبنری ئهوا دهولهتیك دهبی كه رهك و ریشهی كهندهلی و نارونی و ناتهواوی له خۆ دهكری.
گفتوگۆ لەگەڵ هونەرمەند دانا ڕەئوف … سازدانی/ شاخهوان سدیق
دانا ڕهئووف:
دهقی خۆماڵی ههمیشه ڕۆڵێكی گهورهی گێڕاوه له دروستكردن و بونیادنانی شانۆدا.
سازدانی/ شاخهوان سدیق
شانۆ یهكێكه له ههره زیندوترین هونهرهكانی دونیاو، ڕۆژانه له شارهگهورهكانی دونیادا چهندین نمایشی جدی به چهندین شێوازو ڕێبازی جیاجیاوه پێشكهش دهكرێت، له ههرێمی كوردستانیش تاڕادهیهكی باش گرنگی بهم بواره دراوه، ههربۆیه به پێویستمان زانی لهگهڵ هونهرمهند(دانا ڕهوف) دهربارهی گرنگی شانۆ ئهم دیداره سازبدین.
شاخهوان سدیق/ ساڵانی ڕابردوو كۆمهڵێك نمایشكران، كه زیاتر نمایشی شانۆیی كلاسیكی بوون و دهقهكانیان زیاتر دهقی وهرگێڕاو بوون، ئهم كارانه له سهرهتادا بینهرێكی زۆریان ههبوو، بهڵام وردهورده ئهم بینهره نهما تا ئهوكاتهی كۆڕی شانۆی با دهقی خۆماڵیان دروست كرد، دهقێك كه پێشتر نه بووه و خۆیان دروستیان كرد، بهستیانهوه به بابهته كۆمهڵایهتیهكانهوه وه دهقهكانیان باسكردن بوو له ئهمڕۆو ئێستای ژیانی ڕۆژانهی خۆمان. ئهم كارانه بینهرێكی زۆریان ههبوووه و بۆ چهند ڕۆژێكی زۆر نمایشكران، ههست ناكهی تۆرانی بینهری ئێمه پێوهندی ههبووه بهوهی كه ئهو دهقه وهرگێڕاوانه پێوهندیان نه بووه به ئێستای كۆمهڵگای ئێمهوه؟ ههست ناكهن بینهری ئێمه شانۆیهكی دهوێت بیبهستێتهوه به واقیعی ژیانی خۆیانهوه؟
دانا ڕهئووف / پێش ههموو شتێك دهقی وهرگێڕاو و شانۆی كلاسیكی، سهرچاوهیهكی گرینگ و پێویستی ههموو شانۆ و بزووتنهوهیهكی شانۆییه، بهبێ شانۆی كلاسیكی یان ههر دهقێكی تری وهرگێڕاو شانۆ كهلێنێكی گهورهی تێدایه، ئهو كهلێنهیش ههرگیز به دهقی خۆماڵی پڕناكرێتهوه. له ههموو دونیادا شانۆ تهنها شانۆی خۆماڵی نییه و شانۆ پرۆسهیهكی پێكهوه بهستراوه و شتێكه ههموو مرۆڤایهتی پێكهوه دهبهستێتهوه؛ ئهمهیش هۆكارێكی زۆر ساكاری ههیه، لهبهر ئهوهی شانۆ ههمیشه پهیوهسته به مرۆڤ و خهون و هیوا و ئازارهكانی مرۆڤ و پێوهندییهكانی مرۆڤ به یهكترییهوه. ئهگهر نهمایشكردنی دهقی وهرگێڕاو و كلاسیكی بینهری له شانۆ تهكاندبێتهوه، ئهوه بهبێ هیچ گومانێك ههڵهی ئهو دهقه وهرگێڕاوه یان كلاسیكییه نهبووه و نییه، بهڵكو ههڵهی ئهو كهسانهیه، كه نهمایشی دهكهن. شانۆنامه تازه و مۆدێرنهكان، له پاڵ دهقهكانی شانۆی كۆنی گرێكی، شهكسپیر، مۆلییر، ستریندبێرگ، چێخهف، برێشت، پینتهر… و ههزارههای تریش، كه بهردهوام لهسهر شانۆكانی دونیا نهمایش دهكرێن، نهك ههر بینهریان له شانۆكان نه تهكاندۆتهوه، بهڵكوو وزهیهكی گهورهبوون بۆ شانۆ، شانۆكارهكان و بینهریان بێشوومار له دهوری خۆیان كۆكردۆتهوه. دهبێ ئێمه ئهو پرسیاره له خۆمان بكهین، چۆن و بۆچی ئهو ههموو دهقه كلاسیكییه تا ئێستا به بهردهوامی پێشكهش دهكرێن. گرفتهكه ئهوه نییه، كه ئێمه دهقی وهرگێڕاو یان شانۆی كلاسیكی پێشكهش دهكهین، گرینگ ئهوهیه چی ههڵدهبژێریت و چۆنی پێشكهش دهكهیت.
ههر ئێستا، كه من وهڵامی ئهم پرسیارهی تۆ دهدهمهوه، ههر كۆڕی شانۆی با-یش نهمایشێكی گهلێك سهركهوتوویان له شانۆی جیهانی و دهقێكی وهرگێراوهوه پێشكهش كردووه، كه ئهویش (مارا/ساد-ه. مارا/ساد) له ماوهی ئهم سی چل ساڵهی ڕهوت و بزووتنهوهی شانۆی كوردیدا، له چهند ههل و مهرجی جیاوازی وڵات و شارهكهماندا نهمایش كراوه، بۆ نموونه، كه ئێمه له ههشتاكاندا و له كاتی جهنگی عێراق/ئێران و له تیپی شانۆی ئهزموونگهری مارا/سادمان نهمایش كرد، ههمان ئهم نهمایشهی ئێستا نهبوو، ههروهها كه كۆمهڵێك برادهری تر و له كهلاوهكانی ئهوسای ئوتێل حسیب ساڵح، دوای شهڕی عێراق/ئێران مارا/سادیان نهمایش كرد، ههمان نهمایشهكهی ئێمه نهبوو. كهواته گرفتهكه دهقی وهرگێراو یان شانۆی كلاسیكی نهبووه و نییه، بهڵكوو ههڵبژاردن و چۆنییهتی نهمایشكردن و چارهسهره هزری، هونهری و ئێستاتیكییهكانه. كه له دونیایشدا به بهردهوامی دهقی كلاسیكی نهمایش دهكرێت، له فۆرم و شێواز و ستایله كلاسیكییهكهیدا نهمایش ناكرێت، گهر وا بوایه شانۆ دهمێ بوو مردبوو. كاری شانۆكار و شانۆ ئهوهیه پرسیارهكانی ئهمڕۆ و ههناسهیهكی نوێ لهو دهقانهدا بدۆزێتهوه: گرینگ نییه چی نهمایش دهكهیت، كلاسیك، مۆدێرن یان دهقێك خۆتان له كاتی پرۆڤه و بهكاری ڕاگوزاری و هاوبهش دهینووسن، گرینگ ئهوهیه به ههوای ئهمڕۆ و ئهم ساته ههناسه بدات و بژی. كاری شانۆ و شانۆكار ڕازاندنهوه و دروستكردنی مۆزهخانه نییه لهسهر شانۆكان، هاوكات وهڵامدانهوهی پرسیاریش نییه، بهڵكوو وروژاندنی پرسیارهكانه، دهرخستنی ڕاستییهكانه و بێزاركردنی بینهرانه.
من لهو بڕوایهدانیم كۆڕی شانۆی با یان ههر شانۆیهكی تر چ له كوردستان یان له ههر سووچێكی تری ئهم دونیایهدا بتوانێت پشت بكاته ئهو كولتووره دێرین و گهورهیهی شانۆی جیهانی و تهنها خۆی دهقی خۆی بهرههمبهێنێت. لهو كاتهدا زۆر كهموكووڕی تێدا دهبێت؛ نه شانۆ گهشه دهكات، نه تواناكانی ئهكتهر و نه دیدی ریژیسۆر. نووسینی دهقی خۆت و به كاری ههرهوهزی و پرۆسهیهكی ڕاگوزاری، له قۆناخ و ڕهوشێكی دیاریكراودا ئهزموونێكی باش و دهوڵهمهنده و زۆربهی شانۆكارهكانی دونیایش، بۆ نموونه (ئاریان موشكین و پیتهر برووك)، كاری وایان كردووه، بهڵام پشتكردنه شانۆی جیهانی و دهقی وهرگێڕاو و كلاسیكی و تهنها و تهنها خۆت به كاری ههرهوزی دهقی تایبهت به خۆت بهرههمبهێنیت، ئهوا بێگومان تێنهگهیشتنێك ههیه. دهكرێت شانۆنامهنووسێك به بهردهوامی لهگهڵ گروپێك كار بكات و ئهو گروپه تهنها دهقهكانی ئهو شانۆنامهنووسه بهكاربهێنن و نووسهرهكهیش له پرۆسهیهكی گهشهكردوودا، له دیدی ریژیسۆرهوه دهقهكانی نووسێت. ئهم جۆره كارانهیش نموونهیان له شانۆی جیهانیدا زۆره و ئهزموونێكی گهلێك دهوڵهمهنده. مولییر بۆ ئهو شانۆیهی دهنووسی، كه خۆی كارهكانی تیا پێشكهش دهكرد، چێخهف به تهواوی خۆی تهرخانكردبوو بۆ شانۆی هونهری مۆسكۆ، داریۆ فۆ نموونهیهكی تری دانسقهیه، كه خۆی نووسهر، ئهكتهر و ریژیسۆر بوو… هتد. ئێستایش زۆر شانۆنامونووس ههن، كه پێوهندییان به شانۆیهكهوه یان ریژیسۆرێكهوه ههیه و پێكهوه كار دهكهن، ئهو دهینووسێت، ریژیسۆرهكهیش لهگهڵ ئهكتهرهكانی تاقی دهكهنهوه و له گهشهیهكی دراماتۆرگی گرینگدا چ دهقهكه بهرهوپێشهوه دهچێت و چ دیدی ریژیسۆر و ههروهها ئهكتهرهكانیش.
شاخهوان سدیق/ نهبونی دهقی كوردیه وای كردووه شانۆكارهكان دهقی وهرگێڕاوی ئهوروپی بهكاربهێنن بۆ بهرههم هێنانی كارێكی شانۆیی یان چی؟ ههست ناكهی بینهری دهقی شانۆیی كوردی زیاتربێت؟
دانا ڕهئووف / ئهدهبی كوردی بنهماكانی لهسهر شیعر ڕۆناوه، شیعری كلاسیكی كوردی له مهولهوی-یهوه بۆ شێركۆ بێكهس سامانێكی گهوره و دهوڵهمهنده و ڕۆڵێكی گهورهیشی له پارێزگاریكردن و گهشهی زمانی كوردیدا گێڕاوه. به پێچهوانهوه ژانرهكانی تری ئهدهب، ڕۆمان و تهنانهت كورته چیرۆك و دهقی شانۆیی ئهو مێژووه درێژهیان نییه و تا ڕادهیهك به ئهدهبی كوردی نامۆن. خۆ ئهگهر كورته چیرۆك له حهفتاكانهوه ههندێك ههنگاوی جدی نابێت، ئهوه ڕۆمان له كۆتایی ههشتا و سهرهتای نهوهدهكانهوه زیاتر دهركهوتوه و برهوی به ئهدهبی كوردی داوه. نووسینی دهقی شانۆیی تا ئێستا نهبووه به كولتوور و نهیتوانیوه وهك ژانرێكی سهربهخۆ دهربكهوێت و خۆی بسهپێنێت، ههرچهنده چهندین ههوڵی زۆر جدی ههن و بهر له ڕۆمانیش چهندان قهلهمی بهپێز و به توانا دهقی شانۆییان نووسیوه، بۆ نموونه (عهبدلڕهحیم ڕهحیمی ههكاری، پیرهمێرد، ئهلف با ههوری و تا دهگاته ئهنوهر قادر ڕهشید، فهتاح خهتاب، ئهحمهد سالار، دڵشاد مستهفا)… هتد كه جێگا پهنجهیان دیاره و ههنگاوی گرینگ و پێویستیان ناوه، بهڵام لهگهڵ ئهوهیشدا نووسینی دهقی شانۆیی نهبووه به كولتوور و نهیتوانیوه جێگای خۆی بگرێت. هیچ كهسێكیش تا ئێستا سهت له سهت خۆی بۆ ئهم ژانره تهرخان نهكردووه. به ڕای منیش یهكێك له هۆكارهكان گهشهنهكردن و بێهێزی شانۆی كوردییه، كه نهیتوانیوه چ له ڕووی ریژی و چ له ڕووی دراماتۆرگییهوه برهو به توانای ئهو شانۆنووسانهی خۆمان بدات، ئهوهی ئهوان نووسیویانه لهسهر شانۆكان بهرجهستهی بكات. كاری شانۆنووسهكانی ئێمه بهو پرۆسه هاوبهش و هاوكارییه گرینگهی نێوان ریژیسۆر/شانۆنامهنووس، شانۆنامهنووس/ئهكتهردا نهڕۆیشتوه و سوودیان له ئهزموونی یهكتری وهرنهگرتووه و بهركهوتنێكی قووڵ و تێگهیشتنێكی دوولایهنه بۆ پرۆسهكه نهبووه. بێگومان لهم بارودۆخهیشدا شانۆكارهكان به دهقی وهرگێڕدراو ههوڵی پركردنهوهی ئهو بۆشاییهیان داوه.
لهلایهكی تریشهوه دهقی خۆماڵی ههمیشه ڕۆڵێكی گهورهی گێڕاوه له دروستكردن و بونیادنانی شانۆدا، ئهوهی ڕاستی بێت دهقی سهركهوتوو، هاریكاری نێوان شانۆ، ریژیسۆر و شانۆنامهنووسهكان دروست دهكات، نهك به پێچهوانهوه. چێخهف ڕۆڵێكی بێهاوتا و گرینگی له دروستكردنی شانۆی هونهری مۆسكۆدا بینیوه، ستانیسلاڤسكی ههرگیز بهبێ چێخهف نهیدهتوانی ئهو شانۆیه دروست بكات، كه ڕۆڵێكی گرینگی له مێژووی شانۆی جیهانیدا بینیوه؛ شانۆی هونهری مۆسكۆ چێخهف دهكات به شانۆنامهنووسێكی پله یهك، بهههمان شێوه چێخهف-یش شانۆی هونهر دهكات به شانۆیهكی هونهری، كه ناوبانگهكهی سنوورهكانی ههموو دونیا دهبهزێنێت.
بێگومان لهم بارهیشدا بینهر زیاتر له شانۆكان كۆدهبنهوه، به شێوهیهكی ئاسانتر خۆیان لهسهر شانۆكان و لهنێو ئهكتهرهكاندا دهدۆزنهوه، ئهوهی دهیبینن ڕاستهوخۆتر پهیوهسته پێیانهوه، ریژیسۆریش به شیوه و فۆرم و ڕێگایهكی تر ههوڵی چارهسهركردنی دیمهنهكان دهدات و ئهو تهكنیكهی بهكاری دههێنێت زیاتر له واقیعی ژیانی ڕۆژانهی خۆمانهوه سهرچاوه وهردهگرێت. دهمهوێت سهرلهنوێ ئهوهیش دووپات بكهمهوه، كه ئهوهی پێشكهش دهكرێت، بۆ ئهوهی شتێكی زیندوو و نزیك له واقیعی مرۆڤی هاوچهرخ و مۆدێرنی خۆمانهوه بێت، دهبێت به ههوای ئهمرۆ بژی و ههناسه بدات. دهبێت شانۆی كلاسیكی، مۆدێرنی وهرگێراو و دهقی خۆماڵی له جووڵهیهكی دیالێكتیكی دا یهكتر تهواو بكهن و سوود له ئهزموونی یهكتر وهربگرن.
شاخهوان سدیق/ ئهمڕۆ ساردو سڕیهكی زۆر له ناو دنیای هونهری ئێمهدا له ڕوی نهبوونی ڕهخنهوه ههیه، بهتایبهت ڕهخنهی هونهری و شانۆیی. بهجۆرێ ئهو ههموو كار و نمایشه تێدهپهڕێت كهس تهنها دوو دێڕی له سهرناڵێت، تۆ ئهمه بۆ كهمتهرخهمیی هونهرمهندان دهگێڕیتهوه، كه گرینگی به بواری نوسین نادهن یان ئهمهیش وهك ههموو كێشهكانی تر پهتای نهبوونی نوسهری ڕهخنهی هونهرییه؟
دانا ڕهئووف / دهبێت ئێمه ئهوه باش بزانین، ڕهخنهی شانۆیی یان ئهدهبی لهخۆوه دروست نابێت، ههر بۆ نموونه، گهر تۆ رۆمانی كوردیت نهبێت و هیچ ڕۆمانێك نهكهوێته بازاڕهوه، ڕهخنهی ئهدهبیشت نابێت و كهس قسه لهسهر ڕۆمان ناكات. شانۆیش ههمان هاوكێشهیه، ئهگهر نهمایشی باش پێشكهش نهكرێت و شانۆ نهبێت و هیچ ڕێپرتوارێكی شانۆیی له ئارادا نهبێت، بێگومان ڕهخنهی شانۆیشمان نابێت. بزووتنهوهی شانۆی كوردی سسته و ڕێپۆرتوارمان نییه. بهڵام ئهوهی بهڕێزیشت له پرسیارهكهتدا ئاماژهت پێكردووه، ڕاست نییه. لهم یهك دوو ساڵهدا، چ له ههولێر و چ له سلیمانی كۆمهڵێك كاری باش پێشكهش كراون و لهسهریشیان نووسراوه و تهنانهت له شوێنه گشتیهكاندا دانیشتن و گفتوگۆیشیان لهسهر كراوه. ههندێك قهڵهمی باشیشمان ههیه، كه له شانۆ دهگهن و ئهوهی دهینووسن، له خودی پرۆسه شانۆییهكهوه سهرچاوهی وهرگرتووه. من بۆ نموونه چهند ناوێك دهڵێم، كه بهڕاستی ههوڵی جدییان لهم بوارهدا ههیه؛ (حهمهسوار عهزیز، حیدهر عهبدرهحمان و ههندێك تهقهلای ڕهخنهیی نیهاد جامی-یش).
لهم ڕۆژانهدا، كه له سلیمانی مارا/ساد نهمایش كرا، چهندین گوتاریی ڕهخنهی جدیشی به دوای خۆیدا هێنا، ههروهها ماوهیهك لهمهوبهر، كه (شوان عهتوف) كارێكی مۆنوداراما، هاوكات شانۆنامهی (سێ خوشك)ی چێخهف ههر له سلێمانی نهمایش كران، بهههمان شێوه كۆمهڵێك گوتاری ڕهخنهییان به دوای خۆیاندا هێنا. كاری جدی ههمیشه، كاردانهوهی جدیشی لێ دهكهوێتهوه.
ڕهخنهگری شانۆیی بههایهكی گرینگی ههیه و ڕۆڵی ئهو تهنها ئهوه نییه، وهك ڕاوێژكارێكی بهسهلیقه، ڕێنمایی بینهر بكات، تا كارێكی باش ببینن و كارێكی خراپ نهبینن. ههروهها كاری ڕهخنهگریش ئهوه نییه، دوای بینینی نهمایشێك خاڵه باش و خراپهكان دهستنیشان بكات؛ ڕهخنهی شانۆیی زۆر لهوه گرینگتر و پرۆسهیهكی ئاڵۆزتریشه. ههموو فۆرمهكانی هونهر، شانۆ، مۆسیقا، وێنهكێشان… هتد، بهبێ ڕهخنه و ڕۆڵی ڕهخنه، بهڕای من لهژێر ههرهشهدایه. هونهری مۆسیقا و وێنهكێشان به تهواوی لهم بوارهدا فهرامۆش كراون و هیچ شتێك لهسهر پێشانگا و كۆنسێرته مۆسیقییهكان ناوترێت و نانووسێت، به ڕاستی ئهمه كارهساته.
شانۆ هونهرێكی گرانه، هونهرێكه به ئاسانی ناگهیته دوا ئهنجامهكان، ڕهخنهگری شانۆیش دهبێت ئهم ڕاستییه بزانێت، ئهو توانا و جورئهتهی ههبێت، پهرده لهسهر نهك تهنها ههڵهكان، بهڵكوو لهسهر توانای هونهرمهندهكانیش ههڵماڵێت. باشترین ڕهخنهگرهكانی شانۆیش ئهوانهن، كه ڕۆژانه له هۆڵی پرۆڤهكاندا دادهنیشن و چاودێری پرۆسهی داهێنان و ههنگاو به ههنگاوی كاری ئهكتهر و ریژیسۆر دهكات. ڕهخنهگر چاوی سێیهم و خوێنهری سێیهمی نهمایشهكهیه، دوای ئهكتهر و ریژیسۆر، ئهو نهمایشكه دهگهیهنێته ئاستی گهشه و تهواوی پرۆسه پراكتیكی و كردهییهكه شیدهكاتهوه و توانای كردنهوهی كۆدهكانی ههیه. من لهو بڕوایهدام، ههندێك یان چهند ڕهخنهگرێكی دیاری كراو تا ئاستێكی باش ئهو توانایهیان ههیه. بێگومان بینهر یاخود ریژیسۆر و ئهكتهرهكان چهند هاوڕان لهگهڵ ئهوهی ڕهخنهگر دهینووسێت، ئهوه شتێكی تره و گرینگیش نییه.
شاخهوان سدیق/ ڕهخنهگری شانۆیی تا چهند پێویستی به تیۆری شانۆ ههیه بۆ ئهوهی رهخنهگرێكی باش بێت؟ ئایا بنهمایهكی تیۆری بۆ ڕهخنهگر پێویسته؟
دانا ڕهئووف / ڕهخنهگرێكی باشی شانۆیی دهبێت له شانۆ بزانێت و له هونهری شانۆ بگات، شانۆ ئهدهب نییه و ئهو كهسهی ڕهخنهی شانۆیی دهنووسێت به شێوهیهك له شێوهكان پێوهندی به شانۆوه ههبێت. كاتی خۆی ئهو كهسانهی ڕهخنهی شانۆییان دهنووسی كهسانی پسپۆر نهبوون، بهڵكوو زیاتر ئهو كهسانهبوون، كه سهرقاڵی ئهدهب و ڕهخنهی ئهدهبی بوون، وهك كارێكی ئهدهبی باسی ناوهڕۆك و بنهما هزرییهكان و دهقه شانۆییهكهیان دهكرد، نهك لایهنه كردهییهكه و ئێستاتیكای شانۆ. له ههشتاكانهوه ئهم ڕێچكهیه گۆڕاوه و ئهوانهی ڕهخنه دهنووسن بهشێكن له شانۆ و كاره شانۆییهكان. من خۆم، بهرلهوهی بنووسم چ وهك ئهكتهر و چ وهك ریژیسۆر كارمكردووه، ئهزموونی شانۆ و لایهنه كردهیی و پراكتیكییهكهم گواستۆتهوه بۆ نێو گوتاره ڕهخنهیی و شانۆییهكان.
تیۆری شانۆیی و شیكردنهوهی دهق و تێگهیشتن له پێكهێنهرهكانی تری نهمایشی شانۆیی، رهخنهگر له نهمایش و سروشتی كارهكه زیاتر نزیك دهكاتهوه و دیده ئێستاتیكییهكهی له ڕاڤهی ریژیسۆر و خوێندنهوهی نهمایشهكهدا دهردهكهوێت. ئێمه نامانهوێت رهخنهگر ریژیسۆ و ئهكتهر بێت، بهڵام پێویسته له كاری ریژیسۆر و ئهكتهر بگات، زانیاری له مێژووی شانۆدا ههبێت و له بنهما دراماتۆرگییهكانی دهق/نهمایش بگات.
ڕهخنهیش چهندین ڕێباز و تهوژمی تایبهتمهندی خۆی ههیه و دهبێت ڕهخنهگر بزانێت له چ بنهمایهكی فهلسهفی، دهروونی، جوانكاری یان ههر ڕیبازێكی ترهوه، نهمایشهكان دهخوێندێتهوه. ئهمهیش پێویستی به ڕۆشنبیرییهكی قووڵ و گشتگر و ههمهلایهن ههیه. لهبهر ئهوه ڕهخنهگرێكی باش بهبێ بنهمایهكی تیۆری نابێت به رهخنهگرێكی باش و ههرگیز ناتوانێت كۆد و سمبۆلهكانی نهمایش بدۆزێتهوه و نووسینهكانیشی بریتی دهبێت له داڕشتن و وشه ڕیزكردن.
ئۆفیلیای شهکهسپیرو ئۆفیلیای ماردین ئیبراهیم … ههردهوێڵ بارامی
ههڵبژاردنی کهسایهتی ناو شیعری داستانئامێز گرنگییهکی تایبهتی ههیه و دادهنرێت به یهکێك له کۆڵهکه سهرهکیهکانی ناو بینای ئهو جۆره قهسیدهیه، جا ئیتر ئایا ئهو پاڵهوانه یان راستر بڵێین ئهو کهسایهتییه هێزی بوونی له ناو ئهو قهسیدهیهدا له کوێوه هێناوه، له کهلتووری کوردیهوه، له کهلتووری گهلانهوه، یان له خهیاڵدانی شاعیرهوه؟ تا چهندێك کاریگهره لهسهر بوون و ههستی خوێنهر؟ ئایا وهکو نوێگهری کهسی تر پێش ئهم بهکاریهێناون یان نا؟ پاشان ئایا تا چهند گرێ و زنجیرهی کۆپلهکان له خۆ دهگرێت و مانای شاراوهو ئاشکراکانی دهقهکهی پێ دێته دی به شێوهیهکی سهرکهوتوو؟! ئهم پرسیارانه دهبێت لای ئێمه گرنگییهکی زۆری ههبێت چونکه وهك پێویست تا ئێستا نهخراوهته ژێر تیشکی لێکۆڵینهوهی زانستییهوه.
لهم دهرفهتهدا و بۆ زیاتر نزیک کردنهوهی ئهم باسه دهمهوێت نموونهیهكی پراکتیکی بهێنمهوه له ناو شیعری شاعیرانهوه. ئهو نموونهیهش کهسایهتی ( ئۆفیلیا) یه.
……………..
بۆ ئهوهی بزانین ئهم کهسایهتییه کێیه پێویسته بگهڕێینهوه بۆ ساڵانی 1602و چاوێك بخشێنین به شانۆنامهی (هاملێت)ی نووسهری بهناوبانگی جیهانی (شهکسپیر)دا:
هاملێت باسی بە سەرهاتی شازادەیێکی دانیمارکییە کە لە سهفهرەکەی لهئهڵمانیاوه دەگەڕێتەوە بۆ کۆشکەکەی خۆی تاکو لە ڕێوڕەسمی ناشتنی باوکیدا، کە بە شێوەیەکی ناڕوون مردووه بەشداری بکات. چۆنیەتی مردنی پاشا نادیارە. دوای ماوەیەک هاملێت دەبینێت کە دایک و مامەی بوون بە هاوسەر و پێکەوە خەوتوون. ئینجا لە شەوێکدا ڕۆحی باوکی هاملێت دێتە خەوی و پێی دەڵێت کە چۆن مامەی هاملێت کوشتنهکهی ئهنجامداوهو داوا لە کوڕەکەی دەکات تۆڵەی بسەنێت. هاملێت دوای ئەو شەوە دەست دەکات بە لێکۆڵینەوە و دەزانێت کە باوکی خۆشەویستەکەی خۆیشی ( واتە ئۆفێلیا) لەم قەتڵەدا بەشدارە. ئۆفیلیا بە نەخشەکانی هاملێت بۆ کوشتنی باوکی دەزانێت و دوای ئەوە کە باوکی دەکوژرێت، شێت دەبێت و خۆی لە ناو ڕووبارێکدا دەخنکێنیت. لە ئەنجامی شانۆکەدا هاملێت مامەی دەکوژێت و خۆیشی دەمرێت.
………….
به کارهێنانی ناوی (ئۆفیلیا) چهند جارێك له شیعری (رافایل)ی ماردین ئیبراهیمدا هاتووه، لهم شیعرهدا 3 کهسایهتی بوونیان زاڵه بهسهر سێبهری دهقهکهداو له زۆر شوێندا جڵهو دهگرنه دهست:
1- من / شاعیر/ بێژهر/ خوێنهر
2- رافایل
3- ئۆفیلیا
جا به حوکمی ئهوهی له زۆر له شیعرهکانی شاعیردا سوود له تیۆلۆجی(1) و داستانه مێژوویهکان و چیرۆکه ئاینیهکان وهرگیراوه، جێی خۆیهتی یهکهم ناساندمان بۆ رافائیل(2) سوود وهرگرتن بێت له تهورات که دهڵێت رافایل سێههم فریشته یه له نێوان 7 فریشته پایه بڵندهکان، ههروهها به زمانی عیبری رافایل مانای (خودا شیفابهخشه) دهگهیهنێت.
گهر کهمێك دوورتر بکهوینهوهو بچینه نێو دنیای ناودارانی هونهریی جیهانی ئهوا دهتوانین بڵێین (رافائیل سانزیۆ)(3) وێنهکێشی ئیتالی 1483-1520 سهردهمی نههزه بوو، که باوهڕ ناکهم مهبهستی شاعیر ئهمهیان بێت.
بهڵام ئهوهی جێی باسه و ڕێنمونی خوێنهرانی پێ دهکهم ئهوهیه ماردین ئیبراهیم دهسکاری کهسایهتیه مێژوویی و تیۆلۆژیهداستان و ئهفسانهکان دهکات و له خزمهت مانای دهقدا تهوزیفیان دهکات و جارانێکیش تێکهڵیان دهکات و شتی تریان لێ دروست دهکات، ئیتر ئایا تا چهند لهم گهمهیهدا سهرکهوتووبوووه ئهوا ئهو بڕیاره بۆ خوێنهران جێدهمێنێت.
………….
ئێستا با چهند نموونهیهك بهێنینهوه له بهکارهێنانی کهسایهتی ئۆفیلیا لای ماردین ئیبراهیم له شیعری (رافایل)دا:
( بۆ تۆ بوو ئۆفیلیا بۆ تۆ بوو
بۆ تۆ بوو بابی من شهڕی لهگهڵ تاتارهکاندا ههڵگیرساند
لهبهر تۆ ئاگری بهردایه ڕۆما
به هه ڵمی ده ریا سوێند دهخۆم،
) لهبهر چاوی تۆ سێ جار دهست دهدهم بەههتاوی زستاندا
……
( بێشکهی ئۆفیلیام بۆ رانهدهژێنرا)
…….
تۆ له کوێی رافایل
ساڵی دڵیهشه گهورهکان
بۆ ساتێکی کهم غافڵ بووم و
له ناو دوکهڵدا رافایلم ون کرد
ئیتر کاتێکمزانی من له وڵاتی تیمساحهکاندا بووم
………………
بهو دهستانهی خۆم رافایلم ناشت
قهبرێکم لهسهر رێگای ماڵی ئۆفیلیا بۆ لێدا
………………
به ههر خاکێکدا رهت بووبا
ههزار ساڵ باران نهدهباری
بهڵام ههر که ناوی ئۆفیلیایان دههێنا
ئهو مات دهبوو
سهری لهبهر خۆی دهناو دهیگوت
عهزابم مهده ئۆفیلیا خۆ من کۆیلهی تۆم
چۆن وا دهبێت ئۆفیلیا
دهردم گرانه ئۆفیلیا
…….
له لایهکی ترهوه، لهم کۆپلانهوه تێدهگهین چۆن شاعیر دهیهوێت پهلکێشی کاریگهریی کهسایهتی مێینهمان بۆ بکات له سهرانسهری مێژووداو ڕۆڵی له گۆڕانکاریهکان و کاریگهریی لهسهر رهگهزی نێر چهنده، ههرچهنده به بازوو زۆر بههێز نهبێت بهڵام جۆرێك له هێزی تریان ههیه و بهو خاوهنداریهتیهش دهتوانێت تهواوکاری مانای پیاوبوون و بهردهوامی رهوتی ژیان ڕێکبخات، بهڵام ههموو کات ئهم کاراکتهره به دڵی نووسیارو شاعیران له واقیع و دهقهکاندا رۆڵ نابینن، وهك لای شهکسپیرو ماردین کهوتووهتهوه.
………..
له کۆتاییدا دهمهوێت ئاماژه بهوهش بکهم که نووسهرانی تری کوردیش سوودمهند بوون له شاکارو داستانه جیهانیهکان و سوودیان له کهسایهتیهکانی ناویان وهرگرتووهو دایانڕشتوونهتهوه، وهك چون (شێرزاد حهسهن) له دهقێکدا ناوی (ئۆفیلیا)ی بهکارهێناوهو دهڵێت:
(ئۆفیلیای جوان
ماڵئاوا لەتۆش، ماڵئاوا
لەکوێ پاکیزەیی خۆت وەک کاژی مار فڕێدا
)! ئەی یاری رۆژانی دڵساردی و شەوانی دڵگوشران
…………………….
پهراوێز:
Theology(1)
RAPHAEL(2)
Raffaello Sanzio(3)
ماردین ئیبراهیم سێبهرهکهی خۆی نهدیتوه؟! … نهجمهدین سادق شێخانی
ماردین ئیبراهیم له ساڵانی نهوهدهکانهوه دهنووسێت، خاوهنی گیانێکی پڕ ئهشکهنجهی نهوهیهکی خێرلهخۆ نهدیوی تاکی کورده، زایهڵهیهکی نووساوه به ڕووی ئهو جهندرمه تارماییپهرستانهی سهردهمانێك دهوهڕین به چناره باڵا بهرزهکان و له بازگهکاندا خاوهنی گیانه بێتاوانهکانیان دائهگرت و به گومانی سیاسهتکردن لهگهڵ گوڵاڵه ههڵوهریوهکاندا تیربارانیان دهکردن، سامان و باج و خهراجی دوورو نزیکیان به تاڵان دهبردو به زمانێکی بادهنۆشانهوه فهرمانی دهسگیرکردنی ههتاویان دهردهکردو لهگهڵ چهقهڵهکاندا مهزهیان ساز دهداو (10) دیناره سویسریهکانیان دهکرد به بهرۆکی سۆزانیه سهماکارهکانهوه، شاعیرهکانیان راو دهناو ئاواره و شاربهدهریان دهکردن، تا سهری خۆیان ههڵگرن و شتێك له فهرههنگیاندا نهبێت ناوی نیشتیمان بێت، خاکێك دڕکه بێبهزهییهکانیشی ههر ئازاری دابن و ههڕهشهی مهرگی لێکردبن، بهڵام سهرفرازانه ویژدانی خۆیان لهدهست نهدابێت و نه نوشتابێتنهوه بهسهر باڵای قهزهمی بێمۆڕاڵ و ناپاك و بازرگانهکانی نهتهوهدا.
له بهرانبهریشدا ئاکار محهمهد لە سەرەتاکانی 2009 دا دەستی بە نووسین و ئەدەبیات کردووە. خاوەنی خەڵاتی فیستیڤاڵی (ئەستان أسفهان) لە تارانه کە وەک شاعیرێکی شاری سلێمانی پلەی یەکەمی فیستیڤاڵەکەی بە دەست هێناوە!
لە ڕۆژنامەی (چاودێر) و (کوردستانی نوێ) بەشی ئەدەب و هونەرەکەی تێکستەکانی بڵاودەبنەوە! خەڵاتی دووەمی (دەزگای ڕۆشنبیری پارتی دیموکراتی کوردستان) بوو بە ناو نیشانانی ((شاعیرێک لە مۆدێرنە هەڵدێت))!
ههروهها یەکێتی نوسەران لقی سلێمانی خەڵاتی ڕێزلێنانی پێبەخشیوە لە 2016 دا؟ خاوهنی کتێبه شیعری (هەزار خەون و یەک نیشتیمان) ـه.
بۆ ئهم زانیاریانه بنواڕه ماڵپهڕی:
www.kurdipedia.org/ئاکار محەمەد
تا ئێره جێی سهرسوڕمان نییهو شتێکی ئاساییه بهمجۆره له ههر شاعیرێك بدوێیت، بهڵام لهگهڵ خوێندنهوهی دهقی ( یەهوودا، ئەو بەردانە یەهوودا) ی ئاکار محهمهد دا تارماییهکی رهش بهرچاومی تهنی و نزیك بوو له هۆشخۆ بچم، نهمزانی من دهقی ماردین ئیبراهیم دهخوێنمهوه یان ئاکار محهمهد؟! له دڵی خۆمدا وتم چۆن شاعیرێکی وهك ماردین ماندوو بوو بێت و له ئاکامی ئهزموونی ژین و نووسین و خۆماندووکردن بووبێته خاوهنی ئهو شێوازهو شاعیرێکی تر بێت به ههمان کهرهسهو بابهت و سیمبوڵ و روئیایهوه شیعرێك بنووسێت و به ناوی خۆیهوه بڵاوی بکاتهوهو شانازی بهوهوه بکات داهێنهری بێ نهزیرهو به دوکهڵی جگهرهیهکهوه وێنه بگرێت و جانتایهك بکاته شانی وهك ئهوهی پڕ بێت له مهعریفهو فهلسهفهو خهم.
دڵی خۆمم بهوه دایهوه که ههموو شتێك ساخته دهکرێت لهسهر ئهم پارچه زهویهو لهم زهمهنه بێ سهروبهرهیهدا که زۆربهی مرۆڤهکانی به بێ سهر دهژین و هاتووچۆ دهکهن و دهخۆن و دهخهون، تهنانهت ئهوانهش خۆیان به شۆڕشگێرو پێشڕهو و کاربهدهست و خاوهن بڕوانامه دادهنێن ساختهن، ئیتر بۆچی سهرسام دهبیت به ساخته کردنی شیعر و شاعیر؟!
پاشتر بڕیارمدا بۆ ڕێگرتن لهم جۆره ساختهکردنه مهعنهویه ئهم گوتاره بنووسم و خوێنهرانی سادهو چهواشهکراوی پێ ئاگاداربکهمهوه، که نازانم چۆن تا ئێستا ئهم نموونهیهو دهیان نموونهی تری ئاوها بهسهر خوێنهراندا تێپهڕ دهبن و کهس نوتقی لێوه نایهت؟ مهگهر له 21/12/2016 شدا له ماڵی وهفایی کۆڕێك بۆ ئهم شاعیره ساز نهکرا؟ دهبێت بڕیاردان به ههڵبژاردنی بێدهنگی بهرانبهر ستهم و گهندهڵی دهسهڵات ههموو گهندهڵیهکی تری شاردبێتهوهو خهڵکانی بێدهنگ کردبێت؟! یان له فهرامۆشکردن و رووکهشگرتنی ئهدهبدا وا خوێنهران چاوپۆشی لهم دیاردانه دهکهن؟!
ئێستا من دێمه سهر بهراوردکردنی شێوازو نموونهی دهقهکانی ماردین و له بهرانبهریشدا هێنانهنهوهی نموونه له دهقی (یەهوودا، ئەو بەردانە یەهوودا) ی (ئاکار محهمهد).
ماردین ئیبراهیم به کارکردن لهسهر کهسایهتی و رووداوهکانی مێژوو، ئازارو خهمهکانی خۆی بهرجهسته دهکات بۆ جێهێشتنی زۆرترین کاریگهریی لهسهر ویژدان و ههستی خوێنهر، وێنهکان تراژیدین و جانهوهرهکانی ناویشیان لاوازن، زمانهکهی نزیکه له ناو واقیع و دهربڕینی راشکاو بۆ گۆڕانکاریهکانی دهوروبهر، پاشوپێشکردنی کۆپلهکان هیچ ناتهبایی لهزنجیرهی پێکهوهبهستنی کۆپلهکان لهق ناکات.
ئهم تهوژمهش له بهختیار عهلیهوه درێژ دهبێتهوهو زمانێکی داڕشتنی پهخشانی له خۆ دهگرێت و به دهیانی وهکو ( ئاکار محهمهد) دوایی دێت. بهڵام ئهوهی نابێت باسی نهکهین ئهوهیه که ههرچهنده له ناواخندا گیانی مهزڵومی و لاوازیی و چهوساندنهوه دهنوێنێت، بهڵام تا سهر ئێسکیش نهفرهتکردنه له پیاوکوژان و ستهمکاریی و مافیاکانی مهنزومهی دهرهبهگایهتی و جههالهت، گیانی بهرهنگاربوونهوه له خوێنهردا دهجوڵێنێت، که شایستهی ستایشه.
ئێستا بابێینه سهر بهرواردکاریهکانی نێوان ئهم دوو شاعیرهو بڕیاری کۆتایی بۆ خوێنهران جێ بهێڵین.
ماردین ئیبراهیم/ له دهقی (خهدیجه، یاسهمینهکانی مردن) دهڵێت:
ئهو ههموو یههودایه
ماچی یههوودا به لێوتانهوهیه
نه بادا یههودایهکی خهوتوو.
* ئاکار محهمهد/ دهقی (یەهوودا، ئەو بەردانە یەهوودا):
لهم شیعره کورتهدا (17) جار وشهی یههوودای بهکارهێناوه، لهو بڕوایهشدام نازانێت یههودا چیهو کێیه.
بۆ نموونه دهڵێت: ئاخ یههوودا، یههوودا ماوه، یههوودای من…. هتد
* ماردین ئیبراهیم، دهقی (یاسهمینهکانی مردن):
بۆنی بخوردهکانی بهرائهت
* ئاکار محهمهد/ دهقی (یەهوودا، ئەو بەردانە یەهوودا):
بخوردەکان داگرسێنە
* ماردین ئیبراهیم، دهقی (پێکهوه پاڵمان به جۆلانهی مناڵێکهوه نا):
له دهشتی کهنعانیش نهبێت، رۆژێك گورگێك ههر دهمانخوات
* ئاکار محهمهد/ دهقی (یەهوودا، ئەو بەردانە یەهوودا):
بە ناو بیابانەکانی کەنعاندا… گورگیان تێبەردەداین
* ماردین ئیبراهیم، دهقی (پێکهوه پاڵمان به جۆلانهی مناڵێکهوه نا):
قورئان ئهبا بۆ ئۆرشهلیم
تهورات ئهبا بۆ مهدینه
* ئاکار محهمهد/ دهقی (یەهوودا، ئەو بەردانە یەهوودا):
بۆ سەرخەوێک لە حیجازەوە،
دەگەیشتینە ئۆرشەلیم
* ماردین ئیبراهیم، دهقی ( رافایل، خهدیجه):
– گوێی له ناڵهی ئیبلیسێکی زامدار نهبێ
– ئیبلیسهکانی ناو سهرم
* ئاکار محهمهد/ دهقی (یەهوودا، ئەو بەردانە یەهوودا):
ئیبلیسە غەمبارەکان (2 جار)
* ماردین ئیبراهیم، دهقی (فلاورا):
حهجاجهکان حوشترکانیان له حیجازهوه دهبرد بۆ یهمهن
* ئاکار محهمهد/ دهقی (یەهوودا، ئەو بەردانە یەهوودا):
سەری خۆی هەڵگرتووە بۆ حیجاز
لە یەمەن ڕەجمی براکانم دەکرا
* ماردین ئیبراهیم، دهقی (خهدیجه، یاسهمینهکانی مردن):
– یوسف بۆ له بیرهکهی ئێوهدایه…
– بهرامبهر کراسه خوێناویهکان
* ئاکار محهمهد/ دهقی (یەهوودا، ئەو بەردانە یەهوودا):
بە دوای کراسەکەی “یوسف”دادەگەڕێم
* ماردین ئیبراهیم، دهقی (رافایل):
مارمێلکهیهکم بۆ ئاو نهدهدرا
* ئاکار محهمهد/ دهقی (یەهوودا، ئەو بەردانە یەهوودا):
یارییم بە کلکی مارمێلکەکان دەکرد
* ماردین ئیبراهیم، دهقی (رافایل):
کۆتر له گیرفانهکانیانهوه نه دهفڕی
* ئاکار محهمهد/ دهقی (یەهوودا، ئەو بەردانە یەهوودا):
دڵنەوایی کوکوختییەکانم ئەدایەوە
ئهمهو جگه له زۆربهی زاراوهکانی تری ناو ئهم شیعرهی ئاکار له زۆربهی شیعرهکانی تری ماردیندا هاتوون وهك:
کۆڵان، دایك، ساحیرهکان، کاروانچیهکان، ئای لهو ئازارهی، وای له زامی، خوێن….هتد
له کۆتاییدا دهپرسم گهر ئهم ههموو هاوشێوهییه ههبێت له ناو یهك شیعری تازه شاعیرێکدا لهگهڵ شاعیرێکی تری پێش خۆیدا، ئایا چی بۆ ئهم شاعیره دهمێنێتهوه لهناو ئهم شیعرهدا که هی خۆی بێت؟ بهڵێ ئاساییه ههندێك له دهستکورتیدا ناراستهوخۆ چاولێکهریهکی کهم دهکات له کهسانی تر، بهڵام قهد بهم جۆره نابێت به چوار پهله بکهوێته ناو و وای دابنێت شتێکی باشی کردووهو خوێنهرێکی هوشیاریش نابێت پێی بزانێت؟!
کتێبی دەوڵەت لە نووسینی سمکۆ محەمەد لە چاپ هاتەدەر
كتیبهكه قهباره مامناوهندیه و بریتیه له 300 لابهره و موناقهشهی جهمكی دهولهتی كردووه، دهوڵەت له رووی میزووی و مودیرن و شیوازهكانی دهولهتی نهتهوهیی، دهولهتی فرهیی له كولتوور و موڵتی كەڵجهر و هتد و رهخنهی له دهولهتی مودیرن كرتووه
ئەم کتێبە دەست دەکەوێت لە کتێبخانەکانی کوردستان
ئەمەی خوارەوە پێشەکی کتێبەکەیە:
پێشهكی
مهسهلهی دهوڵهت بهدرێژایی مێژوو ههم لهرووی مهعریفیهوه بۆته جێگهی بایهخی میتۆدی كۆمهڵناسی سیاسی له زانكۆكانی جهان دهخوێنرێ، ههم لهرووی تیۆری سیاسیهوه بایهخی پێدهدرێت كهههریهك له تۆماس هۆبز و ژان ژاك رۆسۆ و هیگڵ و ماركس و هتد بهزانستیانه قسهیان لهسهر كردووه، ههم لهڕووی جوگرافیی و نهتهوهیی و قهوارهییهوه بۆ كۆمهڵگهیهك، یان ئاینهكان یان نهریته جیاوازهكان كه لهرووی مێژووییهوه لهرێگهی هێزو سوپاوه وهدهستهاتووه موناقهشهی كراوه و ئهنجامێكی بهدهستهێناوه كه مافی ههر نهتهوهیهك یان كۆمهڵگهیهكه ئهگهر داوا بكات خاوهن قهوارهیهكی سیاسی لهو شێوهیه بێت، ئهمهش بۆ نههێشتنی ئهو گرێ سایكۆلۆژیه سیاسیهیه ماوهتهوه، بۆیه تائێستاش ههمان كهشوههوای سیاسی پێوهدیاره كه بهئاسانی بۆ نهتهوهكان بهدهست نایات و بۆ هێزه گهوره و خاوهن دهسهڵاتهكانیش ئاسان نییه دهستبهرداری ئهو جوگرافیاییانه بن، بهتایبهتی ئهو نهتهوانهی كه تائێستا فرهستیان بۆ نهڕهخساوه ببن به دهوڵهت و نوێنهریان ههبێت له نهتهوه یهكگرتووهكان.
دهوڵهتی نهتهوهیی ئهگهرچی پێشتر داواكارییهكی گشتی بوو و لهڕووی نێودهوڵهتیشهوه رهوایهتی سیاسی وهرگرتبوو، بهڵام زیاتر لهدوای شكستی سۆڤیهت و نهمانی دوو جهمسهری و نهمانی چهمكی ناسیونالیزم بۆ بهدهستهێنانی دهوڵهت لهلایهن نهتهوهوه، بۆته مهسهلهیهكی لاوهكی و چۆته دهرهوهی ئامانجی نهتهوهكان، چونكه نهمانی دهوڵهت جگه لهوهی هیچ بههایهكی نهماوه دوای ئهوهی رۆژئاوا دهوڵهتی فرهیی له مهزههب و ئاین و نهتهوه و كولتوور و ئهوانی دیكه، لێرهوه ئهم قهوارهیه بهخاتری ئهوانی دیكه كه لهپهنای نهتهوه بێ دهوڵهتهكانن تاكو نهبنه پهراوێز و جارێكی تر نهتهوهی سهردهست و ژێردهست دروست نهبێت، ناو و شوناسی دهوڵهتی نهتهوهیی گۆڕا، نمونهش ئهوهیه كه داواكاری دهوڵهتی كوردی گۆڕا بۆ دهوڵهتی كوردستان، چونكه لهپهنا كورد سریانی و كلدانی و توركمان و پاشماوهكانی عهرهب، كولتووری غهیره كوردی له كوردستان ههن، بۆیه ئهو پێشنیاره قهبوڵ كرا كه دهوڵهت بهناونیشانێكی دیاریكراوی نهتهوهییهوه نهمێنێت، بهڵام شوناسی نهتهوه لهدهست نهدات.
بهههرحاڵ ئێمه لهم تێكستهدا موناقهشهی ههموو لایهنه میتۆدی و سیاسی و مێژووییهكانی ئهم چهمكهمان كردووه بهپێی سهرچاوه باوهڕپێكراوهكان، بهڵام ئامانجهكه خودی ئهو مانا نوێیهیه كه لهدوای هاتنی چهمكی جهانگهرایی هاته ئاراوه، بۆیه مانایهكی دیكهی موناقهشهی نوێ بۆ دهوڵهت، ئهو فهزا ئابورییهیه كه لهجیاتی ئهوهی وهكی جاران دههوڵهوتی گهوره كۆمپانیا بباتهڕێوه، ئێستا بهپێچهوانهوه بۆ رزگاربوونی دهوڵهت له ئهركه قورسهكانی، ههروهها بۆ گۆڕینی گرێبهستی نێوان هاوڵاتی و دهوڵهت كه دیاریكردنی ئهرك و ماف بوو لهنێو دهستووردا، ئێستا كۆمپانیاكان جێگهی سیاسهتی دهوڵهتیان گرتهوه و خهڵك بهڕێوهدهبهن، یان ئهسڵهن ههندێكجار دهوڵهت بۆ نهتهوه ژێر دهستهكان دروستدهكهن لهرێگهی ئهو سامانهی ههیانه، نمونهش هاتنه پێشهوهی بهدهوڵهتبوونی ئهمازیغی و سكۆتلهند و كوردستان و كهتهلۆنیا و قرمی ئۆكراینا و هتد. ههروهها ئهو دهوڵهتۆچكانهی كه له نهخشهی رۆژههڵاتی ناوهڕاستدا ناویان هاتووه كه لهرووی جوگرافیایهوه سهر بهدهوڵهتی گهورهی وهكو ئێران و توركیا و سعودیه و لیبیا و جهزائیر و تهواوی وڵاتانی عهرهبیین.
ئامانج لهم كتێبه ئهوهیه كه كورد و ئهو نهتهوانهی وهكو كوردن و ههمیشه ستراتیژی سیاسیان بهئاڕاستهی دهوڵهته، ئهوهیه كه درهنگ فریای ئهوه كهوتن بچنه نێو هاوكێشهی سیاسی و ببن به لۆگۆیهك و لهرێگهی ئهو لۆگۆ سیاسیهوه بناسرێن، ئهم بۆچوونهش ئهگهر نیگهتیڤ نهكهوێتهوه، ئهوهیه كه دهوڵهت لهم سهردهمهدا دهسهڵاته سیاسی و ئابوریهكهی هێنده سنووردار نهكرابا، تائهو جێگهیهی كه دهوڵهتی نهتهوهیی بههای جارانی نهمێنێ، چ لهناو مهحفهلی نێودهوڵهتی و چ لهئاستی نێوخۆ، چونكه بهگشتی ئهو ویسته گشتیهی جاران ههبوو بۆ دروستكردنی دهوڵهت لهرێگهی ئامانجێكی سیاسی و سهركردهكانیهوه، ئێستا ئهو ویسته بهشێوهیهك لهشێوهكان كه سیاسیهت تارادهیهك شهفاف بووه و بووهته كردهیهكی ناشیرین، بهوپێیهی كه لهنێو خۆشدا ئهو بههایهی نهماوه، بهقهد ئهوهی خهڵك ویسته گشتیهكهی بۆ خۆشگوزهرانی و پێكهوهژیانی نهتهوه و ئاینهكان زیاتره، ئهمه كاریگهری لهسهر بوونی فكری ناسیونالیزمیش كردووه بهرامبهر به ئهوانی تر، مهبهستم نهتهوهیهكی وهكو كورد دوای شاهیدی ئهوهبوون سیاسهت رادهستی بازاڕ و ئابوری كرا، ئیدی نهتهوهخوازی وهكو ئامانجێك بههایهكهی جاران نهما. ئێمه لێرهدا تائهو جێگهیهی فریای چهمكه سیاسیهكانی پهیوهست به چهمكی دهوڵهت دهگات، ههموو لایهنهكانمان موناقهشه كردووه چ بهپێی لایهنه فهلسهفیهكه بێت چ لایهنه مێژووییهكه بێت، چ ئهوهی ئهو ستایله نوێیه پێناسهیهكی نوێی به چهمكی دهوڵهت داوه، بههیوای ئهوهی ئهم كتێبه بتوانێ موناقهشهیهكی فكری بهرههمبهێنێ.
سمكۆ محهمهد
20/4/2015
گوڵێكی پیر بهیانیان بۆنی ههژاری لێ دێ … بهختیار محهمهد
لهوانهیه تهمهنی (70) تێپهڕیبێ
تهنها هاودهمهكهی بزنێكه:
بزنێكی ڕهش و سپی قهڵهو
پاك ههر له ژنێكی جوان دهچێ:
ژنێكی سپی قهڵهو
كه له جلێكی ڕهشدا بێ.
ههموو بهیانیهك
لهگهڵ خۆی دهیگێڕێ.
ئهو پیاوێكی ههژاره
وتی: ((7 سهر خێزانین،
تهنها ئهم بزنه
بژێویمان دابین دهكا)).
ههموو بهیانیان
زوو زوو،
خۆی و بزنهكهی
له كۆڵانهكان دهبینم.
پێدهچێ ئهم بزنهی
زۆر خۆشبوێ
ئاژهڵهكهش بهختهوهر دیاره،
كهیفخۆش لهسهر گژ و گیا و
گهڵای لكه درهختی بڕاوی بهرماڵان
دهڵهوهڕێ.
×××
ئهو پیاوێكی پیره،
بهڵام گورج و گۆڵ دیاره
بزنهكهش وهك ئاسكێكه ههر لهو دهچێ.
باشه گریمان بزنهكهی بمرێ
ئهو چۆن دهژێ و چ دهكا؟
بێ گومان ههست به تهنیاییهكی قووڵ دهكا.
بژێوی ماڵهكهش
وهك كوخی دڵی بێوهژنێك دادهتهپێ.
ئهی ئهگهر پیرهمێردهكه مرد،
ئهوسا كێ هاودهمی بزنه بهختهوهرهكه دهبێ؟
ئهمهیان كهس نایزانێ…
ئای ژیان لێره چهند سادهیه!…
ئای چهند تاڵه،
كه ههژاری بهسهر ژیاندا
سهردهكهوێ!
لەیلا کۆڤەن پەیامەکەی چیبوو بۆ باشورو بارزانی؟ ؟ … شوانە حەسەن ئەبوبەکر
لەیلا گۆڤەن كە یەك لە پەرلەمانتارانی مەزهەب پەكەكەی سەر بە حزبی هەدەپەیە دەڵێ: دەبێ بارزانی و دەسەڵاتدارانی هەرێم خاكی باشور بۆ توركیا نەكەنەوە و ئێمە لە ئاست هەڵەی لەو جۆرەدا تەماشاكەر نابین.
سەیرە .. پەكەكە لە كاتێكدا ئەم داوایە لە دەسەڵاتی باشور دەكات و چاوەڕوانی ئەوەی لێ هەیە رێ لە لەشكركێشی توركیا بگرێ، كە خۆی هیچ ئیعتبارێكی بۆ ئەو دەسەڵاتە دانەناوە و نە ئیعترافی پێدەكات و نە رێزی دەگرێ، یاسا و سەروەری و شەرعییەتی پێشێل دەكا، وەك ماڵی بێ ساحێب لە باشور دەڕوانێ و تەراتێنی تێدا دەكا، سوپای توركیای بۆ پەلكێش دەكا و بێ دەربەست شەڕ و زەرەرو زیان توشی خەڵكەكەی دەكات. كاتێكیش سوپای تورك راوەدوویان دەنێ، داوا لەو دەسەڵاتەی هەرێم دەكات كە خۆی قەت ئیعتباری بۆ دانەناوە، رێگری لە سوپای توركیا بكات.
لە راستیدا بەر لەوەی سوپای توركیا سنوری هەرێمی بەزاندبێ، ئەوە پەكەكەیە سنور و دەسەڵات و شەرعیەتی هەرێمی پێشێل كردووە و خۆی كردۆتە كەڵەگا و باشوری كردۆتە شەڕگەی ململانێیەكی بێ سەمەر لە گەڵ توركیا. ئەوەی خاكی باشوری بۆ توركیا كردۆتەوە پەكەكەیە نەك حكومەتی هەرێم، ئەوەی سوپای توركیا بۆ باشور پەلكێش دەكات پەكەكەیە نەك دەسەڵاتدارانی هەرێم، ئەوەی ئیجازەی داوە بە توركیا لەشكركێشی بكاتە سەر باشور، راكردنی پەكەكەیە لە گۆڕەپانی راستەقینەی خۆی و خۆ مەڵاسدانیەتی لە باشور، باشترین رێگرییش لە لەشكركێشیی تورك، بەخۆداچونەوەی پەكەكە و گەڕانەوەیەتی بۆ گۆڕەپانی راستەقینەی خۆی و كۆتاییهێنانە بەو خۆسەپاندن و كەڵەگاییەی لە باشور دەیكات، رێزگرتنی دەسەڵاتی شەرعیی هەرێم و لەبەرچاوگرتنی ژیان و ئەمنیەتی خەڵكەكەیەتی كە بەهۆی پەكەكەوە لە مەینەتدان. سوپای تورك بە بەهانەی پەكەكە دێتە باشور، هەر پەكەكەشە دەتوانێ ئەو بەهانەیە ببڕێ.
پەكەكە لە كاتێكدا بە هەنجەتی ئەوەی كە باشور تەنیا خاكی باشورییەكان نییە و دەبێ بۆ خەباتی هەموو لایەك كراوە بێت، شەرعییەت بە وجودی چەكدارانەی خۆی دەدات، كەچی خۆی لە رۆژئاوا نەك رێگە بە كوردی پارچەكانی دیكە، بەڵكو رێگە بە كوردانی رۆژئاوایی غەیرە پەكەكەش نادات كە نەك هەر وجودی چەكدار بەڵكو هەڵسوڕانی سیاسییشیان هەبێت. لە پارچەكانی دیكەش شەڕ بە حزبە رەسەن و خۆماڵییەكان دەفرۆشێ و جگە لە خۆی كەسی قبوڵ نییە. سەیرتریش ئەوەیە پەكەكە كاتێ بەم موزایەدە نەتەوەیی و كوردستانییە باشور خەتابار دەكات، خۆی تا سەر ئیسقان دژی خیتابی نەتەوەیی و كوردستانییە و بە شۆڤێنیزم و رەگەزپەرستی دەزانێ.
پەكەكە دەبێ بزانێ باشور بە هیممەتی بارزانی و گیانفیدایی پێشمەرگە و خۆڕاگریی خەڵكەكەی، ئازاد و دانپێدانراو و پارێزراوە، بۆ لەشكری هیچ لایەك كراوە نەبووە و نییە، ئەگەر پەكەكە بەهانە نەدات بە دەست سوپای توركیاوە و باشور نەكات بە شەڕگە، نە توركیا و نە هیچ سوپایەكی دیكە ناتوانن بێنە ناوی.
۲۰۱۷ / ۱ / ۲۰
گەورە بون یان بچوکی گۆڕان و یە کێتی لەئاست پارتیدا … هونەر جەمیل
. ڕەگی لەت بوون لێکترازان (دابەش بون ) مێژوی دابەش بون و لەت بون لەدونیای کۆنەوە باو بووە ،. سەرەتا لە کەنیسەو ڕەوتە ئاینییە کانەوە دەستی پێکرد تا دەگات بە ئێستا ..ئەم دابەش بونانە لە پاڵیا کەم یا زۆر لایەن گریو پاشکۆیەتی دروست دەکات هەنێ جار حیزبێک یاخود گروپێکی پاوەن خواز دەست بەسەر تەواوی جومگەو پێگە ئەساسیە کانی دەوڵەت دا دە گرێت .. بۆمانەوەو بەردەوامی دان بەم پاوان خوازییە یان چەواشە کاریو خەڵەتاندنە ، بانگەشەی نەتەوایەتی دەکات دروشمی نەتەوایەتیو بزواندنی سۆزی خەڵکو دروست کردنی خۆفی سیاسی بەوەی هەڕەشەی دەرەکی لەسەر وڵاتە .
بەم ڕێگایە دەسەڵاتی قۆرغ کاردەیەوێ درێژە بەمانەوە خۆی بەدەسەڵات بدات .. زانای ئەمریکی (مێنگن)بەم جۆرە پێناسەی ئەم ڕەوتە دەکات کەسی دیما گۆژ یاخود گروپی قۆرغ کار : ئە و کەسەیە کەڕێبازێک دە گرێتە بەر خودی خۆی دەزانێت کە نادروستە . بۆ ئەو کەسانەشی ئاڕاستە دەکات کە دەزانێت گێلو نە فامن ..کەواتە سیاسەتی گەو جاندن لەسەر بنەمای درۆو بەڵێنی بەتاڵ دا دەڕێژرێت .. مەبەستم بو لە پاڵ بە پێویست زانینی یەک گرتنی گۆڕانو یە کێتی . کورتە باسێک لە مێژوی جیابونەوە بکەم ..ئەگەر جیابونەوەی گۆڕان لە یە کێتی بە هۆی چەند هۆکارێکەوە کە لەو کات واتا لە ساڵی ۲۰۰۸ پێویست بوبێت .
ئەوا ئێستا یە ک گرتنو لێک نزیک بونەوەی ئەم دو هێزە زۆر پێویستە لە بەر چەن خاڵێک . ۱) بۆهاوسەنگی هێزو گەڕانەوەی شکۆ بۆ یە کێتیو گۆڕان چونکە لە ئێستا دا چی گۆڕان چی یە کێتی بە تەنیا ناتوانن یارییەکی هاوسەنگ بکەن لە گەڵ پارتی جیابە جیا .. ۲) بۆ کردنەوەی یەک دۆسیەو یەک پاکیج سەبارەت بە مامە ڵە لە گەڵ تەواوی هێزە ئێراقیو کوردیە کاندا ..هەرچەندە خۆیان ئەم خاڵەیان کردۆتە ناو ڕ ێکەوتنەکە بەس بێ ئەوەی پابەند بن پێوەی . ۳) بۆ گەورە بونی پەیوەندییە نێو دەوڵە تییە کانی دو حیزب گرنگە چونکە هەمومان ئەزانین پەیوەندی ئەم دو هێزە لە گەل وڵاتان لە ئاستێکی کەم و بچوکدایە ئەشتوانین بڵێین پەیوەندی ئەم دو هێزە تەنیا لە گەڵ ئێرانو حوکومەتی ناوەندا بە هێزە . ٤) لە پێناو سلێمانیدا . ۵) بۆئاشتبونەوەی کۆمەڵایەتی هەموان دەزانین لایەن گرانو دەنگ دەرانی گۆڕانو یە کێتی پەیوەندی هاوبەشی سیاسیو شارو کەسێتیو هاوڕێ یەتی بەیە کییەوە بە ستونیە تییە وە هەر لە خودی ڕێخەرو سکرتێری دوحیزب تادەگات بە بچوک ترین ئەندامی دو حیزب .
لەگەڵ ئەوەی من تاڕادەیکی زۆر گومانم لە وەیە یە کیێتی پابەندی بڕگە کانی ڕێکەوتنەکە بێت بەڵام ئەو ڕێکەوتنە پێویستە هەرچی زووە بڕگە و خاڵە کانی بچنە بواری جێ بەجێ کردنەوە چونکە لە ئێستا دا بە هۆی لە کار کەوتنی شەرعی ترین مو ئەسە ساتی هەرێم باری سەر شای هاوڵاتیان لە دۆخێکی ناهەمواردایە هەرواها پاوەن خوازێکانی پارتی ئەگەر سنوردار نە کرێت دەچێتە حاڵەتێکەوە کە ئەشی دەرئەنجامە کانی قورس ترو کارەسات بار تر بن . دەبێت گۆڕانو یەکێتی دو ڕاستی بزانن یان دەبێت ئاوا جیا بەجیا مامەڵە لەگەڵ پارتیدا بکرێت . کە ئاوای نە گۆڕان نە یە کێتی جیابەجیا توانای بردنەوەی هیچ یارییەکیان نابێت لەگەڵ پارتی یان ئەوەتا دەبێت بەدەنگی بەرز بڵێن ئەوە ئێمەین بە پڕۆژەو بەرنامەوە بە یەک دیدی سیاسیو یەک باگاراوندی سیاسییەوە مامەڵە لە گەڵ پارتی دا دە کەین و لە هێزی دووەمو سیێەمەوە دەبینەوە بە هێزی یەکەم. یان دەبێت بەم بچوکییە. یە کێتی بە پاشکۆی پارتیو گۆڕانیش بە تەنیا لە ساحەکەدا شەڕی پارتی بکەن بێ ئەوەی بتوانن هیچ کاری گەرییەک دروست بکەن
چی وام لێدەکات دەوڵەتی کوردیم پێ خەون بێ! …. چالاک ئەغجەلەریی
پێش ھەر شتێ ناوێک یان قەوارەیەک لە دونیای زانستی سیاسیدا نەبووە بە ژێر نوسی دوەڵەتی کوردی ، ئـەگەر بگەڕێنەوە بۆ مێژوو تەنھا دەوڵەتی میدیەکان ( ماد ) کەمێژوو نوسان بە تایبەت کوردەکان ، بە ھەندێ بەڵگە پشتڕاستی ئـەم کیانە سیاسیە دەکەنەوە ھەرچەندە بۆ خۆی ئـەم پرسەش مشتومڕی لەسەرە، بەدوای ئـەمەدائـەوەی چەکەرەی کردبێ و ڕسکا بێت لە چەند ئـەمارەتێک بەولاوە ھیچی دیکە نەبۆتە ئـەو بەھارەی کە ئـەمڕۆ بتوانین وەکو بەڵگەیەکی مێژوویی جوگرافی سیاسی بۆدۆست و نەیارانی بسەلمێنین و بەرامی گوڵەکانی لە خۆمان بدەین ، ھەرچەندە لە ئـاستی چەندایەتیدا زۆرترین نەتەوەین کە خاوەنی دەوڵەتی نەتەوە نین لە کاتێکدا دروستدروست بوونی دەوڵەتی نەتەوە مێژوەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی شازدە.
یەک لە پرسیارە زۆر سادە و جدیەکان ئـەوەیە بوونی ئـێمە بەو چەندایەتیە زۆرەوە بۆ لەماوەی ئـەم چەند سەدەیەی بەسەرمان تێپەڕی کرد نەتوانرا وەکو تەواویگەلانی دونیا لە دونیای جیوپۆڵێتیکدا بوونی سیاسی وەکو دەوڵەت بوونمان ھەبێت؟
بۆ وەڵامی ئـەم پرسیارە دەگەڕێمەوە بۆ ئـەم ساتانە و ئـەو مێژوە بەردەستەی وەک بەڵگە پشتڕاستی وەڵامەکەمان دەبێت، یەکەم ھۆکارە دەرەکیەکان و بەرژەوەندیووڵاتانی زلھێز بۆ دوێنێ و ئـەمڕۆ ، ھەرچەند بۆ ئـەم ھۆکارەش کە دەڵێن سیاسەت ھۆنەرێکە دەبێت بە ھوشیاریەوە مامەڵەی لەگەڵ بکەیت ، بە دڵنیاییەوە نە ئـەوکات وبە ئـێستاشەوە بوونی نەبووە نیە.
دووەھەم ھۆکاری ناخۆییە، کۆمەڵگەیەک بە درێژایی مێژوو پڕ بێت لە قین و دووبەرەکی ، ھەرلە دژایەتی ئـەمارەتە کوردیەکانەوە تا چەرخی بیستەم و خۆناساندنی پارتیسیاسی بە شێوەکی عەمەلی ، لە شەڕی شاخ بەرامبەر بە یەکتر و نۆکەرایەتی ئـەم بۆ دەوڵەتێکی دی دژ بە پرسی کورد لە پێناوی ھەندێ دەسکەوتی حزبی ، لەئـاستی کۆمەڵایەتیشدا جاشایەتی و دوپاتکردنەوەی وەلا بۆ دەسەڵاتی سەردەست دژ بە پرسێک کە تەنھا وتەنھا خۆی و ھاوخوێنەکانی زەرمەندی سەرەتا وکۆتایی بوون ، جیالە ھەمووی خۆشەویستیەکی لە ئـەندازە بەدەر بۆ پارە و سامان لە کاتێکدا ھەرچی ئـەخلاقی سیاسی و فەرھەنگی وکۆمەڵایەتیە کرایە ژێر پرسیارەوە.
سێھەم ، ئـەگەر ئـەمڕۆی ھەرێم بە نموونەیەکی بەرجەستەی پراکتیکی پێش بوون بە دەوڵەت وەرگرین ، بە پێش چاوی ھەموومانەوە دەبینین ئـاستی سیاسی وئـیداری و ئـابوریمان لە کوێی پێوەرەکانی بە دەوڵەت بووندایە، بە شێوەیەکی گشتی کۆمەڵێ حزبی تۆتالیتاریی قەومی و مەزھەبی ئـاوێزانی یەکتر بوونە ھەرکام لەمڕەوتە ببنە خاوەن دەوڵەتێکت سیاسی سەربەخۆ ، ئـەو جوجەڵە کیانەی لەم ھێلکەیە سەر دەردەھێنێت (کە بەلای منەوە ھێلکەیەکی بۆگەنە ئـیمکانی تروکانی نیە ) ھەرشێوەی وەک دەوڵەتێکی سعودی ، عێراقی سەدام حسین یان ئـێرانی ئـیسلامی زیاتر نابێت، وەک چۆن ئـەم دەستە و تاخمەی کە لە چلەکانەوە ڕشمەی ئـەسپی سیاسیگەلی کوردیان گرتوە و دەستبەرداری نابن ، ئـەوکاتە پێویستمان بە بەھارێکی کوردیە بۆ ھێنانە خوارەوەیان لەسەر زینەکە .
ناھوشیاری خەڵکی کوردستان بۆ نەتەوە لە ئـاستێکی بەرزدایە ، چونکە ھوشیاری حزبی بەئـەندازەیەک تێکەڵ بە خوێنی تاکەکان بووە ئـیمکانی بیرکردنەوەیەکیفرەیی نیە بۆ تەواوی ئـەگەرەکانی بوون بە دەوڵەت و ڕاگرتنی پێگەی ئـەو کیانە بەشێوەیەکی مەحکەم، یەک لە پێگە ئـابوریەکانی دەوڵەتی سەقامگیر لە دونیایئـەمڕۆدا پێدانی باجە بە دەوڵەت بەڵام بە پێچەوانەوە حزب خەڵکی بە چۆرێکی وەھا ئـەکتیڤ کردوە کە حزب و دەوڵەت سەرچاوەی بژێوی خەڵک بن ، لە کاتێکداپێویست بوو چەندین گارگە و کۆمپانیای بەرھەم ھێن و پرۆژەی کشتوکاڵی بوونی ھەبوایە بۆ ھەرچی خستنە ڕێی شەمەندەفەری ئـەو کیانەی خەڵکی پێویستیان پێیەتینەبادە ئـەو جیھانە ماکیاج کراوە دەوڵەتیەی ھەندێ کەس بۆ درێژەدان بە قازانجی شەخسی و حزبی شینی درۆیینەی بۆ دەکات.
ئـەنجام کیانێکی بەھێز و سەرکەوتوو پێویستی بە ئـابورییەکی پتەو و ڕایەڵەیەکی بەھێزی دیبلۆماتی بە ھێز ھەیە لەگەڵ تەواوی دونیا، بەڵام ھەرێمی کوردستانی عێراقبە ھەموو لێکدانەوەکان توانای بوون بەدەوڵەتی سەربەخۆ بەم ستایەڵی کار و پەیوەندیە لەرزۆکەکانی لەگەڵ ووڵاتانی دەورووبەر و جیھاندا گەیشتن بەو ئـامانجەسیاسیە لە خەون زیاتر سنور نابەزێنێت ، ھەڵەی مێژوویش بۆ سەرانی ئـەم گەلەیە ھەرچەند کاڵفامی خەڵکیش بەشێکی دانەبڕوای نەگەیشتن بەخواستەکانیانە.
هاتنی سوپای ئیسلام بۆ كوردستان … 2… ژیلوان شۆڕش محمد صالح
بهشی دووههم::-
ڕۆژی دوو شهممه بوو لهشكرهكهی خالیدی كوڕی وهلید گهیشته سنوری شاری ههولێر,خێوهتیان ههڵداو كه ژمارهیان 40000ههزار سهرباز دهبوو,پاشای ههولێر ناوی چاتلیس بوو ئهم پاشایه زۆر سوار چاك بوو دهڵێن له شهڕدا زۆر فێڵباز بووه ئهم پاشایه خاوهنی 14000ههزار سواره و پیاده بوه زۆر جار یارمهتی كیسرای فاارسی داوه دژی ههرقلی ڕۆم.
یهكهم ڕوو بهڕوو بوونهوهی سوپای چاتلیس و خالیدی كوڕی وهلید,كاتێك چاتلیس بینی سوپای عهرهب له نزیك قهڵای ههولێر خێوهتیان ههڵداوه,هێرشی كرده سهریان و شهڕ له نێوانیاندا ڕوویدا,خالیدی كوڕی وهلید دهڵێت ئهمه یهكهم شهڕه ئێمه دهیكهین لهگهڵ نهتهوهی كورد,داوام كرد له سوپاكهم دهستیان لێ نهپارێزن ئهگهر كوژراین شههیدین جیگهمان بهههشته,ئهگهر سهركهوتین سهرو ماڵیان بۆ ئێوهیه ئێمه چهند ساڵێكه له شهڕداین تهواو شارهزای شهڕین,سوپای كورد له سوپای كیسراو ڕۆم زیاتر نییه,دهڵێن شهڕێكی ئێكجار گهوره دهستی پێكرد تهپوتۆزی سمی ئهسپهكان بهری خۆری گرتبو,به ههزارهها مرۆڤ كوژران چهندهها دهست و قاچ بڕان چاوهكان كوێر كران,خوێن و خۆڵ تێكهڵ بوو,ئهم شهڕه چهند ڕۆژێكی خایاند,ههولێریهكان تا دوا سهرباز جهنگان پاشا چاتلیس به دهستی زرار كوڕی ئهزوهر كوژرا.
جا با بزانین زرار كوڕی ئهزوهر كێ یه:زرار له دوای فهتحی مهككه موسوڵمان بوو شاعیر بوو یهكێك بوو له پیاو كوژهكان زۆر حهزی له شهڕكردن بوو دهڵێن زۆر بێ بهزهیی بوه,ههر نهیارێكی خۆی بهردهست كهوتبێت بێ دوو دڵی سهری بڕیوه,خۆشهویستی محمد بوه,محمد ووتویهتی زرار جیگهی له دڵی مندایه دهڵێن ناو هێنانی بهس بوه بۆ ئهوهی ترس بچێته دڵی دوژمنهكانی.
شهو بوو شهڕهكه كۆتایی پێ هات 1000 كوردی ههولێری به دیل گیراو بۆ ڕۆژی دوایی هێنایانه بهردهم خالیدی كوڕی وهلید پێی وتن ئیسلام بن,ئهوانیش ڕازی نهبوون ووتیان دینی خۆمان ههیه بۆیه خالید فهرمانی كرد ههموویان سهربڕن,دوایی سوپای ئیسلام سهركهوتن بۆ ناو قهڵای ههولێر,كهوتنه تاڵانكردنی سهرو ماڵیان و له پارهو ژن و كچ و منداڵ بێ ئهوهی تۆزێك مرۆڤایهتی لهبهر چاو بگرن,وهك دهستكهوتی شهڕ ئهم كاره نا مرۆڤانهیان دهرههق به خهڵكی ههولێری به شهرهف كردوو ناموس و شهرهفیان لهكهدار كردن,ههروهها ههرچی ژن و كچی كورده وهك كهنیزهو غولام دهفرۆشران و دهكڕدران له بازاڕهكانی مهككهو مهدینهدا.
خالید دوایی خۆی ڕوی كرده قهڵای ههولێر و ڕۆشته ناو خهڵكهكهوه پێی وتن ئهوهی ئیسلام نابێت دهبێت جزیه بدات یان ههمووتان دهكوژین,ئیتر خهڵكهكه ڕازی بوون به جزیه دان,وهك و مێژوو نوسان دهگێڕنهوه دهڵێن خالید زۆر دڵخۆش بووه به موسوڵمان نهبونیان به جزیه لهبهر ئهوهی جزیه وهك سهرمایهیهكی ههمیشهیی وابوه بۆیان خهرجی شهڕو ڕابواردنی خۆیانیان پێ دابین كردوه,دوای تاڵانكردن و سوتاندن و لهكهدار كردنی شهرهف و ناموسی تاكی كوردی ههولێری ڕوو دهكاته عبداللهی جندلی كه سوپایهك بهرێت و ڕووبكاته ههرمۆته بۆ داگیركردنی.
سهرچاوهی ئهم نووسینانه له گێڕانهوهی ئهبو تهبهریه:المستدرك لحاكم,ج3,حدیس رقم
ههر تاكێكی كورد گومان ئهكات لهم مێژووه خوێناویهی سوپای ئیسلام ئهتوانێت خۆی بهدوادا چوونێك بكات بۆ مێژووی ئیسلام له نووسینهكانی مێژوونوسه بهناو بانگهكانی ئیسلام كه ههموو موسوڵمانێك شانازی به بوونی ئهم مێژوو نووسانهوه دهكهن,بهڵام گهورهترین كێشهی تاكی موسوڵمان ئهوهیه ناگهڕێت و توێژینهوهیهك له ئاینهكهی خۆی ناكات,خوێنهر نین و تهنها گوێگرن و ئهوهی دهیبیستن و دهیزانن,تهنها ئهوهیه كه له سهر زمانی مهلا دهنگ دڕاوهكان له میمبهری مزگهوتهكانهوه ئهیبیستن,زۆر دڵنیا بن تهواوی نووسینهكانم له سهرچاوهی ئیسلامییهوه وهرگرتووه و ئهتوانن خۆشتان به دوادا چوون بكهن و گوێگر نهبن و خوێنهر بن,ئێستاش كتێبێكم نووسیوه له سهر ژیانی تهواوی خهلیفهكانی ئیسلام تهواوی سهرچاوهكانم له كتیبه ئیسلامییهكانهوه وهرگرتووه,ئێستاش كتێبهكهم له كتێبخانهی گشتی سلێمانییه حهفتهی داهاتوو ژمارهی سپاردهی ئهدهنێ و به خۆشحاڵییهوه بڵاوی ئهكهمهوه,باس له دڕندهیی و نا مرۆڤانهی زۆرینهی خهلیفهكانی ئیسلام دهكات,تهمهن ڕێگهمان بدات تهواوی نووسینهكانم له سهر مێژووی ئیسلام بوونی كوردیش تهواو ئهكهم,تاكو تاكی كوردی بزانێت ئیسلام چهندێ زیانبهخش بوه بۆ نهتهوهكهمان.
ئەم سیاسەتە دوفاقیە بۆ؟! … ئارام عزیز عبدالله
ئەگەر وردبونەوەیەک بۆکردارو گوتاری سیاسی بزوتنەوەی گۆڕان بکەین لەڕابردوودا.. ڕاستەوخۆ دەگەینە ئەوبڕوایەی لەدوو روانگەی((خەباتی چاکسازی، حەزی دەسەڵات خوازی))لەڕاگەیاندنەکەیەوە چرکراوەتەوە و زۆرترین ماف و دەسەڵاتیش لەڕاگەیاندنەکەوە تعمیم زەینی خەڵکی کردووە.. ئەمەش بە ڕادەیەک لە سیاسەتی بزوتنەوەی گۆڕاندا وەک یەقین و بنەمایەکی سیاسی نەگۆڕ لە هەست و خواستی جەماوەر و هەوادارانی بزوتنەوەی گۆڕان چەسپی و هاوکات ڕەنگ دانەوەیەکی بێ سازشی هەبووە چونکە گۆڕان لە بنەڕەتدا ئەمەشی مەبەست و ئامانج بووە.. بە واتایەکی تر گۆڕان بە ڕادەیەک یەقین بە سەرکەوتنی پڕۆژەکەی هەبووە بە ڕادەیەکی زۆر مەجالی سازش و گەڕانەوەی بۆهەر هەل و مەرجێکی سیاسی نەخوازراو لەخۆی گرت لێرەشەوە گۆڕان ڕوبەڕوی واقیعکی سیاسی نەویستراو دەبێتەوە.. ئەو تێۆرەی بەسەردا دەچەسپێ کە دەڵێ لەسیاسەتدا دوو زائید دوو (2+2) ئەشێ نەکاتە چوار .. چونکە لەبنەڕەتدا بە ڕادەیەکی زۆر کەم توانیویەتی خەباتی هاوتەریبی سیاسی نێو دەوڵەتی بکات و کرداری سیاسیەکی لە ئاستی نێودەوڵەتی ئەو بڕشتەی نەبێت هاوکات لەسەر ئاستی ناوخۆشی وەک ئاماژەمان پێدا خۆی توشی نەگەڕانەوەی چەق بەستوی کرد.. ئیتر بزوتنەوەی گۆڕان بۆ خۆ دەربازکردنی لەهەر ئەزمەیەکی سیاسی زیاتر ڕۆئەچێتە هەڵەی دووفاقی و بێ متمانەی سیاسی .. بەنمونەش چڕکردنەوەی دژایەتی سیاسی و ئیعلامی لە ئیدارەی سیاسی و حوکمی سنوری سلێمانی و ماڵباتی مام جلال لەڕابردوودا .. دواتر گۆڕانکاری لەم گوتارەدا لەپاش ڕێکەوتنی یەکێتی و بزوتنەوەی گۆڕان خۆبواردن لە شەفافیەت و داهاتی سلێمانی و تەواوی کەم و کوڕیەکانی تری سنوری سلێمانی و چڕکردنەوەی ، دژایەتیەکان بەڕادەیەکی زۆر لەسەر پارتی .. دواتر نەچونەبواری کرداری ئەو ڕێکەوتنە تێهەڵچونەوەی گۆڕان بە نمونە کۆنەکەی پێش ڕێکەوتن بزوتنەوەی گۆڕان توشی شۆکی سیاسی و بێ متمانەی جەماوەر دەکاتەوە.. ئەوەی ئێستا دەگوزەرێ.. تێکڕای ئاماژەکان بەوەن کە گۆڕان لەئەزمەیەکی سیاسی قوڵدایە و خەریکە تەواو گوتارو خەباتی رابردووی توشی بێ متمانەی هەواداران و جەماوەر ئەبێتەوە جیا لەوەش هەر هەنگاوێکی لەبەرامبەر پارتی بەم شێوازە سیاسەت کردنە هەمان دەرئەنجامی لێ ئەکەوێتەوە .. ئەمەش لە کاتێکدا پارتە ئیسلامیەکان لەهەوڵی پێک هێنانی بەرەیەکی ئیسلامین کەدوو لەو پارتە ئیسلامیانە لە ئۆپۆزسیوندا هاوڕێی گۆڕان بون ، ئەمەش هەڵگری چەند مەسج و پەیامێکە کەهەندێکیان بۆبزوتنەوەی گۆڕانە کە ئەمانە ئەمان گەیەنە حەقیقەتێکی نەویستراو کەئەویش قەیرانی سیاسی بزوتنەوەی گۆڕانە… بەڵام پرسیاری جەوهەری ئەوەیە ئەمە کۆتای ڕێگاکەیە؟!بێگومان نەخێر! ئەی چۆن دەربازبێت لەوقەیرانە ئەمەش حیکمەتی پرسیارەکەیە.. وەڵامی دروست ئەوەیە پێویستەبزوتنەوەی گۆڕان .. بەرلەهەموو شتێک و شۆێنێک .. گۆڕانکاری و ئیعادە نەزەری لەتەواوی ((سیاسەت و پەیوەندیەکان ، ڕاگەیاندنەکانی))بکات دووبارە چۆن.. ئەوەیان بۆسەرکردایەتی بزوتنەوەی گۆڕان خۆیان جێدێڵم.
عـەشــقـم چـەنــد لەعــەشــقـی”نـالــی” ئـەچــێ ! … بۆتان لەتیف ماویلی
دڵی تەنیام کەوتۆتە سەر ڕێت..
سێبەرت لەجۆخینەی مانگ ئەولاترە لەجوانی..
دڵم ھات وڕەنگڕێژی ڕێی ھاتنت بکات
وەک بڵێی ھاتوویتە ناخمەوە..
تا بەبزەکانت ناو سینگم بکەیتە ئینجانەی دڵی گوڵاویت..
لەدەلاقەی دڵمدا ئەبی بەچراا..
چرای ڕەواندنەوەی تاریکی وتەنیاییم..
خانمەکەم..
ئێواران خەیاڵم بەدیار چاوەکانت دائەنیشێ و
پەنجەرەی ژوور واڵا ئەکا بۆ پێخوستەکانت
چۆڕاوکەی خوێنم؛ فەڕشی سوری بەر پێتە ڕەیحانی..
وەکو لەیلاکەی مەحوی چاوەڕێی وادەی لیقام حەیرانی..
کەھێشتا مانگ نەی ئەزانی لەکوێی شەودا ھەڵ بێت!؟..
کەھێشتا عارف نەی ئەزانی ڕووگەی عەشقی کوێیە!؟..
منیش نەم ئەزانی پیتی یەکەمی عەشقی ئەزەلم چیە!؟..
چڵە ڕەیحانەیێ لەبەر ھەنگاوم ڕواو باڵای کردو
یەکەم ئایەتی عەشقی منی لەپەڕەکانی نوسرابوو..
ئیتر ئەوەو ھەناری باخی بەختەوەریمە..
چیتر لەگۆشەی خانەقا کڕ ناکەوم..
ئەوە پەیکی عەشقی خوداییمە..
ئەوە ھەناری شکانی تامەزرۆیی خۆشەویستی و
ڕێژنە بارانی خاوبوونەوەی خەیاڵمە
ئەی لەو دەنگەی؛ وەکو “نەی” ەکەی مەولانا..
لێنەگەڕا لەم گەردووونە بێ بنەدا سەرپەڕ بم!..
ئەی کچی کوردەواری
داوەپرچەکانت وەکو ژێی ساز..
دەنگت؛ دەنگی سرودی سروشی ئیمانە..
ئەی یەکەم ئاوازی مۆسیقاریم..
چیتر ناڵێم، ئەوە نەبێ کەحەزرەتی”نـالــی” دەیگوت بۆ”حەبیبە:
” دەستم لەگەردنی خۆت ھەڵمەگرە ئەی حەبیبە
وابزانە خوێنی خۆتە یا منەتی ڕەقیبە
سەر بەردەبازی ڕێتە، تەن تەختەبەندی جێتە
دڵ مەیلی خاکی پێتە، ڕوح ماڵی خۆتە بیبە
ئەی گۆرانی ژیانم..
ئاوڕ مەدەوە، وەرە..
ئەدی ناڵێم:
چۆڕاوکەی خوێنم؛ فەڕشی سوری بەر پێتە ڕەیحانی..
ئەی خودایە..
عەشقم چەند لەعەشقی”نالی” ئەچێ!..
بۆتان لەتیف ماویلی”پـایــان”
٢٣/٧/٢٠١٦ هەولێر- خانزادی نوێ
دارا ئارام له پرۆژهی هونهرمهندانی تۆرنتۆ له هۆڵی بێتهر لیڤین سهنتهر بهشدار دهبێ
Better Living Centre
Thursday , February 23, 2017
To Sunday February 26 to
Better Living Centre
195 Princes’ Boulevard, Exhibition Place. Toronto
تاکو 2017,2,23 :بهروار کردنهوەی پیشانگا 23/2 ،رۆژی پێنجشهمه 7ی شهو – 10ی شهو. رۆژانی تر: ههینی 11ی نیوەرۆ – 8ی شهو، شهممه 11ی بهیانی – 8ی شهو، یهکشهمه11ی بهیانی – 6ی شهو. :ناونیشان پرۆژەی هونهری تۆرنتۆ،پیشانگایهکه که بریتیه له ههڵبژاردەیی باشترین هونهرمەندانی کهنهدیی و بیانیه ،که لیژنهی پرۆژەی هونهرمهندان بۆساڵی 2017 ههڵبژێردراوە،که بریتی دەبێت له 250 هونه رمه ندی هاوچهرخ دە گریته خۆی که به چه ندە ها کاری هونه ری ڕەسهن که به شێوازی پێکهوەنان )installation )و کاری جیاواز پیشانگاکه به رێوە دە چێت و دە بێته جێی گفتۆ گۆکردن و لێکۆ ڵینه وە له سه ر کاری هونه ری ئێمرۆ که له الیه ن هه ندێک رە خنه گری هونه ری و ئه کادیمی باکوری ئه مه ریکا بانگھێشت کراون. هه روە ها ئه م پیشانگایه، یه کێکه له وپیشانگایانه ی باکوری ئه مه ریکا که جێی سه رنج و کۆکردنه وە ی زۆری کریارە بازرگانه هونه ریه کانی باکوری ئه مه ریکا له خۆ دە گرێت که به دوای کاری هونهرمهندان دا دە گه رێن…له ماوە ی کردنه وە ی ئه و پرۆژە هونهریهدا ساالنه زیاتر 10 هه زار بینه ر دێن بۆ بینینی ئهم پێشانگایه…دارا ئارام به شدار دە بێت له م پرۆژە یه به 25 تابلۆی نوێی قه بارە ی جیواز که به ئه کریلیک و مادە ی تێکه ڵ و جێڵ و ئینکاستیک له سه ر جانڤاس )canvas)و تهخته به رهه می هێناوە و که به شێکه له و تابلۆ نوییانهی ناوەراستی ساڵی 2017 و 2015. هاتنه ژوورەوەی هۆڵی پیشانگا به تکت دەبێت ئهو چهند رۆژە.
گۆڤاری شیکار ژمارە ١٦
خورافاتی یەکڕیزیی کورد و ئیجماعی کوردیی … کامیار سابیر
رامان، لە خورافاتە نەژادییەکانی کورد، لە ریتۆریکەکانی(rhetoric زمانلووسیی و زۆربڵێیی ) کوردایەتیی، مرۆڤی عەقڵانیی تووشی سەراسیمە دەکات. گەلێک، پاش ئەو هەموو شکستەی ناسیۆنالیزم، لە جیهان و لە دەوروبەرەکەیدا، پاش ئەو هەموو شکستە سیاسیی، ئابووریی، عەسکەریی و کولتوورییەی بزوتنەوە ناسیۆنالیستییەکەی( کوردایەتیی) خۆی و لەسەروو هەموویشیانەوە، بێ فیکریی و بێ مەعریفەیی کوردایەتیی، کەچیی هێشتا بەشێکی زۆر لە هێزە سیاسییەکانی کوردستانی عێراق و ئێران، نوخبە سیاسیی و رۆشنبیرییەکەی لە ئاستێکی باڵادا، دەستیان پێوەگرتووە و تەقدیسی کولتوورە ( سیاسیی و زمانیی)ەکەی دەکەن!
یەکڕیزیی کورد و ئیجماعی کوردیی، چیی دەگەیەنێت؟ پێشوەخت ئەم دوو چەمکە زۆر مەطاطیین، بە حەزیای سیاسیی و بە ئیشتیهای ئایدیۆلۆژیی، دەتوانرێ رابکێشرێن و کورت، بکرێنەوە. ئەگەر تەبایی و هاودەنگیی زۆرینەی هێزە سیاسییەکانی کورد و تاکی کورد لەئاستی سەرجەم پارچەکانی کوردستاندا، ئەژمارد بکرێت، ئەوە تێڕامان لەم تەهلوکەیە ئەوەندەی تر بەرەو هەلاکی زیاتر و شۆڕبوونەوەی زیاترت دەبات کە لە دوورونزیکەوە، پێوەندیی بە واقیعی سیاسیی ناوچەکە، پارچەکانی کوردستان و پێوەندییە( ئیقلیمییەکان و نێودەوڵەتییەکان) ەوە نییە. ئەگەریش مەبەست لێی ئەوە بێت، هەموو کوردی کوردستانی عێراق، هەموویان یەکدەنگ و یەکڕەنگ، لەبەرامبەر هێزە عێراقییەکانی تر و گەلانی عێراقدا بووەستەوە، ئەوە عوذرەکەی لە قەباحەتەکەی، خراپترە. ئەمەیان، جەوێکی شاعیرانەی نەژادیی، جۆرێک لە دەردەدڵیی، خۆڕنینەوەی عاطیفییانە، حەماسییانە و و نووسینەوەی غەزەلی شاعیرێکی راسیست ونەژادپەرستە کە وەنەوزی طائیفیی و نەژادیی، دەیباتەوە.
چۆن دەکرێ بەرژەوەندیی و مەعاناتی گەنجێکی کەلاریی و ئاکرەیی کە بەتەواویی مەحرومن لەهەموو نیعمەتەکانی نەوت، جگە لە نەفرەت، شتێکی تریان بە نصیب نەبووە، لەگەڵ بەرژەوەندییەکانی نێچیرڤان بارزانیی و قوباد تاڵەبانییدا کە چەندین دەیان میلیارد دۆلاریان لە نیعمەتەکانی نەوت، بۆ خۆیان و بنەماڵەکانیان ، قاییم کردووە، یەکبگرنەوە؟ چۆن دەکرێ پیاوێکی پیری کەرکوکیی و بەساڵاچوویەکی باڵەکایەتیی کە هەموو ژیانیان، راونان، ماڵ سوتاندن و دەربەردەریی بووە، هەموو ژیانیان، ناسۆریی و کەمدەرامەتیی بووە، لەگەڵ مافیا پیروخەڵەفاوەکانی کوردایەتیی کە لاتترینیان خاوەنی صەدان میلیۆن دۆلارن، خاوەنی دەیان مەزرەعە، ڤێلای مۆدێرنی گرانبەها و پاڵاسی جۆراجۆرن، هەروەها خاوەنی دەیان پرۆژەی زەبەلاحی میلیارد دۆلاریین لە دەرەوەو ناوەوەی کوردستان، بەراورد بکرێن؟ بەکورتییەکەی، زۆرینەی رەهای خەڵکی کوردستان، نەک هەر مەحرومن لە نیعمەتەکانی ئەم ویلایەتە نەوتییە رەیعییە پرۆکسییە، بەڵکو ئەگەر دەرووی چوونە دەرەوەیان هەبێت، کوردستان بەجێدێڵن، ئیتر ئەم شیعاراتە ئایدیۆلۆژیی و نەژادییانە( ئیجماعی کوردیی) بەدەردی دزەکانی کوردایەتیی و تیجاڕەتە پۆغڵەکەیان نەبێت، بەدەردی کەسیتر ناخوات.
دیارە ئەم بەراوردکارییانە لە جوغزە ئایدیۆلۆژییە چینایەتییە مارکسییەکەوە نییە، بەڵكو لە جوغزی لای کەمی عەدالەتی کۆمەڵایەتیی و دادپەروەرییەوە، مەبەستە. چۆن دەکرێ ژنانی مەحرومی هەڵەبجە، چەمچەماڵ و ناوچەکانی شەنگال، لەگەڵ ژنانی لۆردەکانی نەوت و کچانی تاجیرە میلیاردێرەکانی کوردایەتییدا، بەرژەوەندییە نەژادیی و نەتەوەییەکانیان یەکبگرێتەوە؟ لەکاتێکدا زۆرینە، نە نیشتمانی هەیە، نە مافیشی هەیە بۆ دەیان ساڵی تر هەر بیر لەوە بکاتەوە کە نەوتی کوردستان، دەبێ بۆ هەموو خەڵکی کوردستان بێت؟ سەرەنجام چۆن دەکرێ، بەرژەوەندییەکانی زۆرینەی خەڵكی سلێمانیی و هەولێر، خەڵکی کوردستانی عێراق و پارچەکانی تر، لەگەڵ بەرژەوەندییەکانی بنەماڵە قاچاغفرۆشەکانی نەوت، لە دەباشان و سەری رەش، لەگەڵ موئەسەسەی پڕ لە عەمالەتی کوردایەتیی و موبایەعەچییەکانی کوردایەتیی لەناو حیزبەکانی تردا، هەمان شت بن؟
لە یەکچوونەکانی یەکڕیزیی کورد و وەحدەی عەرەبیی
ئەم دوو تێرمە سیاسییە ( یەکڕیزیی کورد یان ئیجماعی کوردیی) لەگەڵ وەحدەی عەرەبیی( یەکێتیی عەرەبیی) و وحدة الصف العربي( یەکڕیزیی عەرەبیی)، هەردووکیان لە دوو مانیفێستی سیاسیی و ئایدیۆلۆژییەوە، هێز وەردەگرن کە (کوردایەتیی و عوروبە)ن. جیاوازییەکە ئەوەیە، کوردایەتیی( پێشتر الکردیة- کوردییە بووە، وردە وردە بەهۆی زمانناسیی کولتوورییەوە، بۆ کوردییەت و سەرەنجامیش، بۆ کوردایەتیی، گۆڕاوە)، لەباری زمانیی، فەرهەنگیی، کولتووریی و سیاسییشەوە، لاسایی عوروبەی کردووەتەوە و شوێنپێی ئەوی هەڵگرتووەتەوە.
وەحدەی عەرەبیی، ئەو خورافاتە نەژادییە بوو کە قەومچییەکانی عەرەب، پێیانوابوو، گەلی عەرەب، نەتەوەی ( ئوممە)عەرەب و وڵاتە عەرەبییەکان، دەبێت یەکبگرن یان لای کەم، یەک هەڵوێست بن لەهەمبەر زایۆنیزم و هێزە کۆڵۆنیالیستەکاندا. بۆ ئەم ئەجێندایەش، پەنایان بۆ شیعاری وەحدەی عەرەبیی و تەلاحومی عەرەبیی دەبرد. وێڕای جیاوازیی سەردەم و ئاڵوگۆڕەکانی دونیای سیاسەت، کەچیی هێشتا بەهەمان میثۆد، بەهەمان مەغز و مێنتاڵیتییەوە، نوخبەکانی کوردایەتیی، مونەوەرە هەزیلەکانی کوردایەتیی و ئەکادیمستە قەومچییەکانی و سیاسییە خەڵەفاوەکانی، دەیانەوێ کورد، بەهەمان رێچکەی عوروبەدا ببەن کە چۆن کارەساتیان بەسەر نەتەوەی عەرەب و وڵاتە عەرەبییەکاندا هێنا؟ سیاسیی و نوخبەکانی عوروبە، ئەوکات درۆی ئەوەیان دەکرد کە وەحدەی عەرەبیی، هەر بەتەنیا، مەبەست لێی نەژادی عەرەب نییە، بەڵکو گەلانی (کورد و ئەمازیغیی، تورکمان و ئەفریقاییەکان) یش لەگەڵیاندا دەژیەن و ئەوانیش دەگرێتەوە.
ئەو درۆ گەورە نەژادییانەی عوروبە و قەومچییەکانی پانعەرەبیی، رێک هەمان قەوانی ناسیۆنالیزمی نەژادییە کە ئێستا نوخبەکانی کوردایەتیی دەیڵێنەوە و بە ئاشکرا درۆ دەکەن و دەڵێن، یەکڕیزیی کورد و ئیجماعی کوردیی …تاد، بۆ هەموو ئەو گەل، نەتەوە و نەژادانەن کەلەسەر خاکی کوردستان دەژیەن! لە رێگەی ئەم حەماقەتە سیاسیی و فیکرییەشەوە، دەیانەوێت بە ئیستیحمارییەکانی کوردایەتیی، ئاڵایەکی نەژادیی، سروودێکی قەومچەویی و نەژادیی وەکو ئەی رەقیب، بە زەبری کولتووری شاعیرانەی کوردایەتیی، بەسەر تەواوی نەژاد و سێکتە جیاوازەکانی کوردستاندا، تەعمیم بکەن وتەنانەت بە کەرایەتیی کوردایەتیی، دەیانەوێ گشتگیری بکەن بەسەر چوارپارچەی کوردستاندا( لە چوار وڵاتی جیاوازدا).
ئوممەی عەرەبیی، لە مانا مەجازیی و خەیاڵییەکەیدا، نزیکەی پێنجصەد میلیۆن عەرەب دەگرێتەوە، ئەگەر لەسەردەمی عوروبییەتی ئەمەوییەکانەوە پێیدا بێیت کە مەجازییانە( دوور لە لێکدانەوەی ثیۆریی ناسیۆنالیزم، بە مەغزا مۆدێرنەکەی) ناسیۆنالیزمی دینییان پێڕۆ دەکرد، تا گەیشتن بە یاخییبوونەکەی شەریفی مەککە، حوسێن بن عەلیی و تارکردنی عوثمانییەکان و سەرەنجامیش گەیشتن بە ‘حرکة القومیین العرب’ ، بزوتنەوەی ناصریی( ناصریزم) و عوروبەی بەعثییەکان( بە هەردوو ڤێرژنە صەدامیی و ئەسەدییەکەیەوە)، چییان بەسەر گەلی عەرەب و گەلانی ناوچەکەدا نەهێناوە؟ ئایا دەکرێ جارێکیتر، نەوەی نوێی گەلی کورد، جڵەوی عەقڵ و مەغزی خۆیان بۆ حەماقەتەکان و ئیستیحمارییەکانی کوردایەتیی شل بکەنەوە و رێگە بدەن، کورد بەهەمان قوڕوچڵپاوەکانی عوروبەدا، راکێش راکێشی پێبکرێت؟ ئایا کاتی ئەوە نەهاتووە، هەموو ساطیع ئەلحوصرییەکانی کورد و عەبدوڕەحمان عەزامەکانی کورد، بخرێنە کونەوە و پرۆژەیەکی نیشتمانیی، لەسەر بناغەی هاووڵاتییبوون ، چەمکی پێکەوەژیان و یەکترپەژراندن، لە دژی نەتەوەپەرستیی، نەژادپەرستیی و قەومچەوییەکانی کوردایەتیی، بهێنرێتەوە ئاراوە؟
ئەوەی کە جێگەی تێڕامانە، ئەوە هاندەران و بزوێنەرانی ناسیۆنالیزمی عەرەبیی، رائیدەکان و موفەکیرە نەتەوەییەکانی عەرەب نەبوون، بەڵکو فڕانس، بریتانیاو دەسگا موخابەراتییەکانیان بوون کە نوخبەکانی “عەرەب”یان، هان دەدا بۆ ئەوەی ناسیۆنالیزمی نەژادیی و وەحدەی عەرەبیی، لەهەمبەر هەژموونی عوثمانییەکاندا، بورووژێنن. بۆ ئەوەی لەم رێگەیەوە خەلافەتی عوثمانییەکان بەرەو بچووکبوونەوەی زیاتر بەرن. ئێستاش دەوڵەتی تورکیا و شەخصی ئەردۆغان، سپۆنسەری سەرەکیی ئەم ویلایەتە کوردییە مورتەزیقەیە و موفەکیرە بەتاڵەکانی کوردایەتیی دەکەن کە بڕیارە لە ژێر پەرچەمی ناسیۆنالیزمی نەژادییدا، یەکڕیزیی کورد و ئیجماعی کوردیی، مۆبەڵایز بکەن. بە ئیستیحمارییەکانی کوردایەتییش، نوخبەی لیوا و فەیلەقە بەیعەتچییەکان لەگەڵ ئەکادیمیستە مێشک قوفڵدراوە نەژادییەکاندا، وەکو قازە گێژ و عەلەشیشە( قەل) خرتەکان، قیڕەقیڕ و علیوەعلیوی بۆ بکەن.
ئەگەر، بە وردیی سەیری ئەدەبییاتی سیاسیی و فیکریی حیزبی بەعث و عوروبییەکان بکرێ، خاڵیی خاڵییە لە هەر تێکستێکی فیکریی و سیاسیی کە توانای ئەوەی هەبێت بۆ چەند ساڵێک بمێنێتەوە. هەموو ئەدەبییاتی بەعثییەکان، کۆمەڵێ وتاری میشیل عەفلەق و صەڵاح ئەلبەیطارن تا رادەیەکیش زەکیی ئەلئەرسوزیی کە بزوێنەری فاشیزمی عوروبیی و قەومچەوییەتی عەرەبیی بوون. وتارەکانی عەفلەق، حیزبە بەعثییە عێراقییەکە، کۆی کردوونەتەوە و بە کتێبی کردوون و بە سەرکردەی دامەزرێنەر( القائد المٶسس)، عەفلەقی ناساندووە. مەطاع صەفەدیی(مطاع صفدي) لە کتێبی” حزب البعث: مأساة المولد ومأساة النهاية”، لە شەستەکانی چەرخی رابردوودا، زۆر بە وردیی، باسی کارەساتە سیاسیی، عەسکەریی و کولتوورییەکانی دونیای عەرەب دەکات کە بەدەستی بەعثییە شەقاوەکان و موفەکیرە بەڵتەجییەکانی ناسیۆنالیزمی عەرەبییەوە، چییان بەسەرهات؟
ئەو پێیوابوو حیزبی بەعث، وڵاتی سوریا و عێراقی داگیرکرد و وەکو هێزێکی داگیرکار، مامەڵەی لەگەڵ حەڵەب، دیمەشق و بەغداددا کرد( لا ٣٦-٣٧ ). هاوکات باوەڕی وابوو کە ئەم حیزبە میلیتانتە ناسیۆنالیستییە، سەرچاوەی فیکریی، سیاسیی و تەغذییەی ثیۆریی نەبوو( لا 84)، هەروەها لە سەر روئیەی سیاسیی و جیهانبینیی، بەگشتیی پێیوابوو کە بەعثییەکان لەباری کولتووریی و ثەقافییەوە، ئەوەندە کۆڵەواربوون هەر بەگشتیی ثەقافەی سیاسییان نەبوو، ئەوەی هەیان بوو، کۆمەڵێ حیکایەتی سیاسیی، نەژادیی و وەهمی سیاسیی شەفەهیی بووە کە بەسەرپێوە( ارتجالي) بۆ بەعثییە لاوەکان، خوێندراوەتەوە یان بە هوتاف و دروشمی ئایدیۆلۆژیی، حەماسیان پێی بەرزکراوەتەوە( لا ١٨٤).
حیزبی بەعث و عوروبییەکان، بەراورد بکرێن بە حیزبەکانی رێبازی کوردایەتیی، وەکو مەنجەڵ و سەرقاپی یەکتر، بۆ یەک دەبن. کوردایەتیی، بەدرێژایی مێژووی بێفیکری خۆی، خاوەنی مەدرەسەیەکی فیکریی نەبووە. لە کۆماری کوردستانەوە، لە کاژیک و پاسۆکەوە بیگرە بۆ پارتیی و یەکێتیی، بۆ دێمۆکراتییەکانی Democratic ئێران، ، بۆ کۆمەڵەی رەنجدەران و ئاش، بۆ کۆمەڵە نەژادییەکانی کوردستانی ئێران، تەنانەت بۆ ئەو ئیسلامیی و چەپانەی، لە فەلەکی کوردایەتییدا دەسوڕێنەوە، جگە لە حەماسی شاعیرانە، دەردەڵیی- نەتەوەیی و موناجاتی نەژادیی زیاتر، شتێکیتر، بوونی نەبووە. هاوکات، سەرەتای پەکەکەش، تا ئەوکاتەی ئۆجەلان تێزە سیاسیی و فیکرییەکانی لەسەر ناسیۆنالیزم داڕشت و باوەڕی بە ناسیۆنالیزم و دەوڵەتی نەتەوەیی نەما، پەکەکەش، لە تەپۆتۆزی پاشماوە کولتووریی و ئایدیۆلۆژییەکانی کوردایەتییدا، فیکری سیاسیی دیار نەبوو.
ئەگەر عوروبە و ناسیۆنالیزمی عەرەبیی وێڕای هەموو ماڵوێرانیی و کارەساتەکانیان، بەڵام بە گشتیی دەیان موفەکیر و مونەوەری باڵادەستیان لە چەشنی ساطیع ئەلحوصریی، صەڵاح ئەلبەیطار، زەکیی ئەلئەرسوزیی،قوسطەنطین رەزیق و محەمەد دروزە …تاد، هەبووبێت، ئەوە ناسیۆنالیزمی کوردیی و کوردایەتیی، هەروەها گەلی کورد، جگە لە شینوشەپۆڕی شاعیر و رەئیس عەشیرەتی نەخوێندەوار، جگە لە غوڵام و سوخرەکێشی ( عوثمانییەکان و ئێرانییەکان)، شتێکی ئەوتۆیان نەبووە. هاوکات ئەگەر عەرەب، قائیدێکی سیاسیی و عەسکەریی وەکو شەریفی مەککەیان( حوسێن عەلیی) هەبووبێ، ئەوە لە پێش سەردەمی کۆماری کوردستانەوە تا ئەم قۆناغە( تا گەیشتن بە ناسیۆنالیزمی چەتەگەریی نەوت)، یەک سیاسیی و یەک قائیدت نییە( جگە لە ئۆجەلان کە لەبەرامبەر ناسیۆنالیزمدا ساغبووەتەوە)، نەک چوار دێڕ فیکری سیاسیی لەسەر ناسیۆنالیزم هەبێت و روئیای سیاسیی رۆشنی هەبووبێت، بەڵکو باشترین سیاسیی و نوخبە رۆشنبیرییەکانی، ئەو ئیڵیتە نەژادییە راسیستانەی لە هەندەرانیش دەژیەن، هێشتا لە کۆتوبەندەکانی موناجاتە نەژادییەکانی دڵدار و شیعرەکەی( ئەی رەقیب)، دەربازیان نەبووە و هەر بەو موناجاتانەشەوە، کە لەدوورونزیکەوە، خزمەتی کێشەی سیاسیی کورد ناکات، سەر دەنێنەوە.
لە راستییدا، لە ئاستی قوطرییدا( مەبەست لە وڵاتە عەرەبییەکانە، هەر وڵاتێک بە تەنیا)، واتە لە ئاستی هیچ وڵاتێکی عەرەبییدا، وەحدەی عەرەبیی و یەکڕیزیی عەرەبیی نە بوونی هەبووە و نەبوونیشی دەبێت. لە ئێران، هەرگیز وەحدەیەکی فارسیی نەبووە، بەڵکو پانئێرانیزم هەبووە( فارس، نەتەوە و نەژادە ئێرانییەکان، هەموویان دەگرێتەوە)، لە تورکیاش، جگە لە شۆڤینیزمێکی تورکیی، شتێک نییە ناوی ئیجماعی تورکیی و یەکڕیزیی تورکیی بێت. لە ناو خودی دەوڵەتی عێراقیشدا، شتێک نە بووە و نە دەبێت بەناوی یەکڕیزی عەرەب، ئەصڵەن ئەم یەکڕیزییە نەژادیی و نەتەوەییە هەر پێچەوانەی عەقڵی سەلیم، پێچەوانەی زۆربەی هەرە زۆری توێژینەوە سۆسیۆلۆجیی و کولتوورییەکانە کە لەسەر نەژاد و نەتەوە جۆراوجۆرەکان، کراون. ئەوە لە ئاستی قەومییدا( لە ئاستی وڵاتانی عەرەبیی بەسەریەکەوە)، لە ئاستی ئەو گەل و نەتەوانەی زمانیان، عەرەبیی، فارسیی و تورک نەژادن، شتێک، بەناوی یەکڕیزیی (عەرەب، فارس و تورک)، نەبوونی هەبووە و نەبوونی دەبێت. ئەوەی هەیە تەنیا بەرژەوەندییە و هەندێجاریش دەکرێ ناوی هاودەنگیی و هاوسۆزیی لێبنرێ.
ئەی بۆچی دەبێ بەهۆی ئیستیحمارییەکانی کوردایەتییەوە، ئێمە هێشتا بیر لە تێگەیشتنێکی نەژادیی، ناسیۆنالیستیی و نەتەوەپەرستانەی وەهمیی بکەینەوە؟ خێر و باشەی ئەم یەکڕیزییە وەهمییەی کورد، ئەم خورافاتی ئیجماعە کوردییە لە چییدایە، جگە لەوەی شەرعییەتی زیاتر بدرێ بە دزە گەورەکان و مافیاکانی کوردایەتیی، بۆ ئەوەی بیزنسی زیاتر و تیجاڕەتی باشتر و سەرمایەی زۆرتر، لەسەر حەماقەتی نەژادیی و نەتەوەیی ئێمە، کۆبکەنەوە؟ لەبەرامبەریشدا، ئەوان درۆی گەورەتر، خەیاڵی شاعیرانەتر و وەهمی ئەفسووناوییترمان بۆ ریز بکەن و باسی درۆی گەورەی دەوڵەتی کوردیی و سەربەخۆیی ئابووریی …تاد، بۆ عەوام بکەن.
ئیجماعە کوردییەکەی کوردایەتییە ئۆریجناڵەکە، لەسەر ئەرضی واقیع، بەکردەوە ئەوەی نیشانی گەلی کورد و گەلانی ناوچەکە و جیهان دا کە خەندەق لە دژی ئیرادەی سیاسیی کانتۆنەکانی کوردستانی سوریا لێبدات. ببێ بەهێزێکی “پرۆکسی” ی بە دەستی ئەردۆغان و فاشیزمی تورکییەوە، دژی خەباتی سیاسیی و عەسکەریی گەلی کورد لە هەردوو کوردستانی ( تورکیا و سوریا)دا. هەروەها ببێ بە خانەخوێیەک بۆ ئەوەی پێشمەرگەی کوردایەتیی مورتەزیقە بە پارەی نەوتی دزراوی خەڵکی کوردستان بەکرێ بگرێت و وەکو مورتەزیقە، لە خزمەتی ئەجێنداکانی میتی تورکیادا دایاننێت.
ئیجماعی کوردییش لە ئاستی ناوخۆی کوردستانی عێراقدا ئەوەیە کە بووە بەبەشێک لە ئەجێندا و هەژموونی طائیفییانەی ( تورکیا، قەطەر و سعودییە)، سەلەفیزم بەهێز دەکات و بەناوی بەرژەوەندییەکانی گەلی کوردەوە، گێچەڵی طائیفیی بە شیعە دەفرۆشێ و شەڕی هەژموونی ئێران بۆ حیلفی سوننیی-عەرەبیی-تورکیی دەکات. بە کردەوەش، وەکو مەئموری خەلیفە ئەردۆغان، هاوکاریی داعشی بۆ ئێثنۆسایدی ئێزیدییەکان، کرد. ئێستاش بەکردەوە، رێگریی لە سوپای عێراق دەکات کە نابێ هێلانەی داعشییەکان و بەعثییەکان لە حەویجە تێکبدرێ، بگرە مانەوەی تا ئێستای حەویجە، لەژێر دەستی داعشدا، ئەو گوتارە ئیستیحمارییەی کوردایەتیی لێی بەرپرسیارە کە دەیەوێ لە پەنای شیعاری سەربەخۆیی ئابوورییەوە، لە پەنای دراوسێیەتی دەوڵەتی ئیسلامیی داعشەوە، درێژە بەم چەتەگەرییەی ناسیۆنالیزمی نەوت بدات و ساڵانە چەندین میلیارد دۆلار زیاتر، بچێتە سەر حیساب و پرۆژە زەبەلاحەکانی عوظەماکان و ئەولیاکانی کوردایەتیی…
سەرەنجام، خەباتی سیاسیی گەلی کورد لە کوردستانی عێراقدا، پێویستی بە کەڕەنای نەژادیی و فاشیزمی کوردایەتیی نییە. لە عێراقدا، هیچ گەل و نەژادێکی تر،هیچ دەسەڵاتێک، ستەم لە کورد ناکات، جگە لە حیزبەکانی کوردایەتیی، پارتیی و یەكێتیی، بە پلەی یەکەم و دووەم، دواتریش حەپۆلیی و بێدەنگیی ئەو حیزبانەی کە نان و رانت( رێنت=کرێ) بە مەسەلەی سیاسیی کورد و ناسیۆنالیزمی نەژادییەوە دەخۆن. لە کۆتاییشدا، ناوەڕۆکی ئەم وتارە لەم چەند دێڕەدا، کورت دەکەمەوە: پاش ٢٥ ساڵ، فەشەل بەدوای فەشەلی حیزبی کوردیی و موئەسەسەی کوردایەتییدا، پاش ئەو هەموو قەرصەنە ئابوورییەی بە سامانی نیشتمانیی کوردستانەوە دەکرێ، پاش ئەو هەموو سووکایەتییەی ئەم حیزبانە و لۆردەکانی کوردایەتیی، بە گەلی کورد و خەباتەکەی کردوویانە، هەر کوردێک باوەڕی بە ئیجماعی کوردیی، بەتایبەت، بەو میثۆدە نەژادیی و حەماقەتە سیاسییانەی کوردایەتیی هەبێت، ئەوە گومانی تێدانییە، هێشتا لە ئەشکەوتەکانی ئیستیحماری کوردایەتییدا، لە خەڵوەتی نەژادییدا، یەق دەکاتەوە.
مطاع صفدي، “حزب البعث: مأساة المولد ومأساة النهاية. بيروت: دار الآداب، أكتوبر 1964
گریانی مامۆستا ناڕازییهكان ، هۆشمهندییهكی تاڵ! … ئیسماعیل حهمهئهمین
مامۆستاكان لهدوای شكاندنی بایكۆتهكهیان گریان، گریان چونكه لهپشتیانهوه شمشێرێكی نادیار لهسهر ملی خۆیان و خانهوادهكیانیان بهرزكراوهتهوه، دهنا مرۆڤ كۆیله نییه بهبێ بهرامبهر بچێت كاربكات. لهپشت ئهم گریانهوه (نائومێدییهكی تاڵ) ئامادهیه بهرامبهر كۆمهڵگهیهك لهناو (داڕزانی ئهخلاقی) گهورهدا گینگڵ دهدات. لهناو دیكادێنزی مۆڕاڵی گهورهدا لهگهڵ دوروونی خۆی و ژیانی خۆیدا خۆی كۆپیدهكاتهوه. دیكتاتۆرهكان بهردهوامی سیاسیان نابێت ههتاوهكو لهناو ماڵهكاندا، لهقوتابخانهكاندا، لهفهرمانگهكاندا، لهناو تاكسییهكاندا، لهناو ڕێكخروهكانی ژنان و نوسهران و هونهرمهندان و پزیشكهكاندا بوونیان نهبێت، ههتاوهكو لهناخی ههریهكێكدا لهكۆمهڵگهدا بههێمنی دانهنیشتبێت .
مامۆستا ناڕازییهكان لهدژی دهسهڵات و لهڕێگهی داواكردنی موچهوه دهیانهویست دژی ئهو ههموو دیكتاتۆرانه بوهستن كهلهههموو سووچ و پهنایهكدا خۆیان كۆپیدهكهنهوه، لهپهیوهندی نێوان نێرومێی ئهم كۆمهڵگهیهوه درێژدهبۆتهوه تاوهكو گهیشتۆته گهمهكانی سیاسهت و ئهكتهره سیاسییه پۆپۆلیسته گهندهڵ نمایشكارهكان .
مامۆستا ناڕازییهكان مهزندهیان دهكرد لهوانهوه، سهرهتای (كولتورێكی دیكه) و (ڕیفۆرمێكی دیكه) و گوتارێكی سیاسی دیكه ببێته پشت و پهنایان، مهزندهییان دهكرد كۆی (كۆمهڵگهی خهیاڵبۆكراو) پهیوهندییان پێوهبكات و لهگهڵیاندا ژیانیان بگۆڕن. بهڵام لهكاتێكدا ژنهكان لهم كۆمهڵگهیهدا بهشیش و بلۆك دهكوژرێن، ئیسلامییهكان ئۆپۆزیسێۆنن بهخۆیان و سهوابته ئاینیهكانیانهوه، پۆپۆلیستهكان نوسهری نمره یهك و ئهكتهری سیاسین، بازرگانهكانی شۆڕش دژهگهندهڵین و مێگهلی جنێوفرۆش كولتوری میدیای ههبوون … ئیدی هیچیتر نامێنتهوه بۆ ئهوهی دهسهڵاتی ههبوو بههێزتر نهبێت لهجاران .
گریانی مامۆستاكان نائومێدیهك بووو لهكۆی كۆمهڵگه ، پێشئهوهی نائومێد بن لهسهركهتن یان تێكشكاندنی بایكۆتهكانیان، لهو شهڕهی كهبهشێكی كۆمهڵگه لهدژی بهشه دیكتاتۆرییهكهی ناوخۆی بهرپای كردووه …
لهگهڵ ئهمانهدا گریانی مامۆستاكان كایهكهی دیكهی (هۆشمهندی كۆمهڵایهتی) گهورهیه ، وورده، وورده، ئهو هۆشمهنده نوێیه بینادهكات كهلهداهاتوودا، سهرهتا، فاشیستهكانی ناو ماڵهكان دهردهكات، پاشان دیكتاتۆرهكانی ناو ڕۆحی كۆمهڵگه فرێدهداته دهرهوه . لێرهوه ئهم گریانه، ،ئهم هۆشمهندییه تاڵه، ههڵگری ئهو ڕۆحه نوێیهیه كهكۆمهڵگهی كوردی (ناخود ئاگا) لێیی ڕادهكات و بهدوویدا دهگهڕێت .
ئهم گریانه بهختهوهری كردم ، چونكه ههڵگری ئومێدێكی گهورهیه، ههموو (هۆشمهندییه تاڵهكان) بهدرێژایی مێژووی مرۆڤایهتی ههڵگری ڕۆحێكی مهشقكاری جوان بوون لهدژی داڕزانێكی گهوره كه مرۆڤ دهیهوێت لهناخی خۆیدا فڕبداتهوه دهرهوه. كۆمهڵگه كاتێك دهگاته لێوارهكانی هۆشمهندی تاڵ ، ئیدی بهدوای بوونێكی دیكهی خۆیدا دهگهڕێت، لێرهوه كۆمهڵگه مهشقدهكات لهسهر دۆزینهوهی تاڵیهكانی ناو ههناوی خۆی، بۆ ئهوهی تاڵییهكانی دهرهوهی ڕۆحی فڕبداته تهنهكهخۆڵهكانی مێژووه وه. (هۆشمهندی تاڵ) ئهو گریانه بوو كهئهمشهو لهناو مامۆستایانی ناڕازیدا سێبهرهكانی خۆی پهرشكردهوه، وهك خێوهكهی ماركس و ئهنگلز وههابوو ، بهسهر ئهم ههرێمهدا و لهم گریانهدا خۆی نیشانداین .
تهواو
– مامۆستایانی ناڕازی له15.01.2017 كهبایكۆتیان شكاند ، لهدوای كۆنگره ڕۆژنامeوانییهكیان دهستیانكرد بهگریان.
https://www.youtube.com/watch?v=X328EMxHyy4&feature=player_embedded
گۆڕان و كاریگهری سیاسی له گۆڕهپانی كوردستاندا …. شاخهوان سهنگاوی
كوردستان له پێش بهرواری 25/7/2009 به چهشنێ بوو كه ههوڵدان بۆ ڕهخنگرتن و قسهكردن له سهر پارته سیاسیهكانی كوردستان و ئاراستهكردنیان بهرهو چاكسازی له بوارهكانی ئابوری و سیاسی و سهربازی و ئیداریدا قهتیس مابوو له چوارچێوهی چهند وتارێك كه ههندێ جار بهشێوهیهكی ترس ئامێزانه له پاكتاوكردنی گیانی نوسهرهكانی له پهرهی كۆتایهكانی رۆژنامه و گۆڤارهكانی ئهو دهمهدا بلاودهكرایهوه .
بهڵام كاتێك گۆڕان هاته نێو خهباتی سیاسی باشورهوه ههر له سهرهتاوه ئهو تهوقی بێدهنگیهی كه چارهكه سهدهیهك بوو ههردوو پارتی دهسلاتدار له ژێر ناوی نهتهوهی مێگهل پهروهردهیان دهكرد … ورد و خاشكرد و وه تاكی كوردی فێری ئهوه كرد كه بتوانێ به دهنگێكی بڵند قسه له سهر چاكسازی وگۆڕانكاری و گهڕانهوهی مافه كهلهپچهكراوهكان بكا كه ئهمه باشترین سهرتا بوو . چونكه گۆڕان له دهمێكدا هاته نێو خهباتی سیاسیوه كه كوردستان له كهناری داڕمانی سیاسی و ئیداری و ئهخلاقیدابوو ئهویش بهر ئهنجامی ئهو جۆره له ئیدارهدانهبوو كه له لایهن كهسه پله باڵاكانی ههر دوو پارتهوه پهیڕهو دهكرا له كۆی جومگهكانی حكومهتدار ئهم ههرێمهدا .
ههر بۆیه چهمكی چاكسازی و ڕیفرۆم بوو به ناسنامهیهك بۆ گۆڕان…. وه گۆڕانیش باش دهیزانی كه خواستی كۆمهڵگای كوردی به شێوهیهكی ئانی بریتیه له چاكسازی و ڕیفرۆم له سهرجهم سێكتهرهكاندا وه ئهم چاكسازیانهش نایهته دی ئهگهر له پارتهكانهوه دهست پێنهكات ، چونكه پارتهكان ( حزب) باشترین وهسیلهیه بۆ ڕیفرۆم و چاكسازی ، چونكه ترسان له چاكسازی ترسانه له پێشكهوتن و له دهستدانی كورسیهكان . هێشتنهوهی كوردستانه له نێو بازنهی ئهقلیهتێكی پاوهنخوازی جهمسهر بهندی . ههر ئهمش بوه پاڵنهرێك كه وا له گۆڕان بكا به پێشكهشكردنی پرۆژهی درێژ مهودا به پهرلهمان ، ههنگاوی كردهی بنێت بۆ ڕیفرۆم و چاكسازی له سێكتهرهكانی ئیداری و دارایی و سهربازی ههرێمی كوردستاندا ، والا كردنی ئهو دهرگا چاكسازیهی كه پارتهكان خۆیان چاركه سهدهیهك له سهر خۆیان كوڵمیان كردبوو چونكه پارتهكانیش پێویستیان به چاكسازی ریشهیی ههبوو له بهر ئهوهیه ههرچهنده پارت له كۆمهڵگاكهیدا كارابێت له پهروهردهكردنی كادر . دروستكردنی هاولاتیهكی وشیار بڵاوكردنهوهی ڕۆشنبیری سیاسی له پیادهكردنی بنهما سهرهكیهكانی دیموكراسی هێنده زوتر و زیاتر دهتوانین كهرهستهی ریفرۆم و چاكسایهكی ههمهلایهنه له كۆمهڵگاكهدا بنیات بنرێت چونكه حزب ههوێنی دروست بوونی ههیكهلی حكومهتداریه .
كاتێك گۆڕان وهكو پارتێك سهرهتای ههنگاوهكانی به ئاراستهی چاكسازیی ههڵدههێنا ، له پریاسكهكهشیدا خاوهنی ستراتیژیهكی دیاری كراوبوو . وهڵامی ئهو پرسیارانهش ئامادهگی ههبوو كه گوێی ئێمه پێی رانههاتبوو، چاكسازی بۆ ؟ ئامانج له چاكسازی چین ؟ كهرهستهكانی چاكسازی چین . چاكسازی له كوێ و چی پله و پۆستێكی ههرێمی كوردستاندا بكهین ؟
ئهویش له ڕێگایی ههوڵدان بۆ بنیاتنانی زهمینهیهكی له بار بۆ دهستهبهركردنی ئاسایشی نهتهوهیی كه خۆیی دهبینێتهوه له :
یهكهم : ئاسایشی سهربازی:
یهكێكه لهو مهسهله ههره ستراتیژیه گرنگهكان بۆ ههرێمی كوردستان ئهویش به هۆی ههڵكهوتهی جوگرافیهكهی و زۆر و زهوهندی ئهو رێكهوتنانهی كه بۆ پاكتاو كردنی كورد كراوه به ڕابهرایهتی دۆستهكانی ئهمڕۆمان له ناوچهكهدا ئهویش خۆیی دهبینێتهوه له .
• بنیاتنانی یهكه جۆراو جۆرهكانی سلكی سهربازی به بهرزترین ستاندارده سهربازیه جیهانیهكان و ههنگاو نانه بۆ بهنیشتمان كردنی و پێگهیاندنی هێزه چهكدارهكان و دهرهێنانی له ژێرچنگی پارت و تاكهكانی پارتهكان تا هێزهكانی پێشمهرگه ببن به خاوهنی ئیرادهیهكی سهربهخۆ …كه بهشێوهیهكی كردهی له لایهن سهركرده سهربازیهكانی خۆیانهوه دهردهچوێنرێت ، وه هیچ كهس و لایهنێك بۆیی نهبێت ئاراستهیان بكات بۆ بهرژهوهندی تاسكی تاك و حزبگهرایهتی تا كوردستان بهدووربگیرێت له دووباره ههڵگیرسانهوهی شهڕی ناوخۆ ، سڕینهوهی سنورهكانی زۆنی سهوز و زهرد.
• جێبهجێكردنی سستهمی سهربازی چ بهشێوازی تجنید یاخود به شێوازی خۆبهخشی .
• جۆراو جۆری چهك و سهرچاوهكانی دابینكردنی چهك بۆ هێزهكانی پێشمهرگه بهبێ بوونی ئینتمای حزبگهرایهتی ….هتد .
دووهم : ئاسایشی ئابووری :
روون و ئاشكرایه ئابووری شادهماری سهرهكی كۆمهڵگایه بۆ دابینكردنی ئاسایشی ئابووری كه ئهویش به شێوهیهكی سهرهكی دهبێت پهیڕهوی ئهم بابهتانه بكرێت .
• پلاندانانی ئابووری به شێوهیهكی ئهكادیمی بهههرسێ ئاستی ( كورت مهودا ، مام ناوهند ، درێژ مهودا)
• سوود وهرگرتن له داهات و سامان و سهروهتی سهر زهویی و ژێر زهوی به شێوهیهكی ئهكادیمی و بایهخدان به داهاتی تاك ، چونكه ئهمه بناغهیه بۆ داهاتی نهتهوهیی ، كه ئهمیش خۆیی دهبینێتهوه له فره سهرچاوهكردنی بووجهی گشتی ههرێم ههوڵدان بۆ بنهبڕكردنی كورتهێنان له بووجهی گشتیدا .
سێیهم : ئاسایشی كارگێر و ئیداریی :
بنهماكانی ئاسایشی كارگێر و ئیداری
• له رێگای ههوڵدان بۆ نوسینهوهی دهستورێكی تایبهت كه خاوهندارێتیهكهی بگهڕێتهوه بۆ ههرێمی كوردستان ، مهرجێ كۆكهرهوهی سهرجهم پێكهاتهكانی ئهم ههرێمهبێت .
• دهزگاكانی دادوهری به شێوهیهكی بێ لایهن كارهكانی خۆی ڕاپهرێنێ ، خۆ بهدورگرتن له بهكارهێنانی مهتاتیهت له یاساكاندا.
• دهزگاكانی چاودێری به سهرجهم پێهاتهكانیانهوه كار بكات له سهر چاودێریی كردنی ئدای ئیداری و دارایی له كۆی جومگهكانی حكومڕانی دا .
• زهمینهسازی بكرێت بۆ پرۆسهكانی ههڵبژاردن بۆ پۆسته شایسته بووهكان له كات وجێگای خۆیدا به مهبهستی ڕێگری كردن له خواستی پاوهن خوازی بۆ دهستلات .ئهمهش كاتێك دهبێت له ژێر سهروهر بوونی ههیمهنهی یاسادابێت بهنموونهش :
له 23 ی حوزیراندا كاتێك پهرلهمان مهبهستی بوو به رێكاره یاسایهكهی یاسای سهرۆكایهتی ههرێم ههموار بكاتهوه بهبێ ههڵوێسته كردن و له بهرچاو گرتنی بهرژهوهندی تهسكی حزبگهرایهتی ، تا دهستهبهرێكیش بكات بۆ كردنهوهی دهلاقه داخراوهكان له سهر نووسینهوهی ڕهشنووسی دهستوری ههرێم و گهڕانهوهی ههیمهنهت بۆ دامهزراوهكانی تهشریعی و یاسادانان و تهنفیزی ئا لهم ساتهوهخته بهدواوه له ژێر فشاری ههندێك له حزبهكان ئهم ئیراده له پهرلهمان سهندرایهوه و به جۆرێكیش سهندرایهوه كه كار گهیشته ئهو رادهیهی كه له 12 تشرینی یهكهم ڕێگا به سهرۆكی پهرلهمان نهدرا نهك بچێته بینای پهرلهمانهوه بهڵكو شهقامێكی پایتهختیشهوه.
شاخهوان سهنگاوی
shaxewan.saed@gmail.com
کۆتایی بایکۆت، کۆتایی ناڕهزایهتیهکان نیه! … نوری بهشیر
ناڕهزایهتیهکانی مامۆستایان بۆ موچهکانیان، خواستی بژێوی خۆیان و خێزانهکانیانه، خواستی بهردهوامی سفرهی ههژارانهیانه، خواستی داواکاری مناڵه چاوگهشهکانیانه که له خوشی و پێدوایستیه ئینسانیهکانی کۆمهڵگا مهحرومن، خواستی ئیدامهکاری مامۆستایه بۆ وتنهوهی وانه بهقوتابیان. ههموو ئهم داواکاری و خواستانه لانی کهمی پێدوایستیهکانی ژیان بوو، که حکومهتی ههرێم و حکومهته بنکه فراوان و حزبهکانی دهسهڵاتدار نه بهڕهسمیان ناسی و نه وهڵامیان پێ دایهوه.
بهڵام مامۆستایان و بایکۆت و خواست و ناڕهزایهتیهکانیان، بووه قوربانی سیاسهتی حزبهکانی کوردایهتی و ئیسلامیهکان کهچاوهڕوانی رهحمهتی پارتی دهکهن، ههموو ئومیدو خواستی ناڕهزایهتی رۆژانهی مامۆستایان و وهڵامنهدانهوهیان، بووه رێکهوتن و ساتو سهودای گۆڕان و یهکێتی و ئیسلامیهکان و کێبڕکێیان بۆ شهریکه بهشی پارتی و لهناو خۆیاندا کهوتنه ملشکاندنی یهک، که کامیان شهریکه بهشی ئهساسی پارتیه و جێگای زیاتر دهگرێت لای پارتی، دانیشتنی ههفتهی رابردووی یهکێتی و پارتی و راگهیاندنی هاوبهشیان هێندهی تر گۆڕان و ئیسلامیهکانی تڕۆ کرد کهدهبێ لهدهوری سیاسهتی پارتی کۆببنهوه و یهکێتی کرده شهریکه بهشی زیاتر لهوان.
گۆڕان و ئیسلامیهکان کارنامهی گهوجاندن و خۆڵکردنه چاوی خهڵکی کوردستان و بهتایبهتی له پاشهکشه پێکردنی بایکۆتی ناڕهزایهتی مامۆستایاندا کردیان، دڵی پارتیان ڕازیکردو کردیان بهدهستکهوتی پارتی و یهکێتی و پارتی تیا باڵا دهستبوو. ههموو ئهوانه ئهو راستیهیان خسته بهردهم خهڵكی كوردستان که ئهو حزبانه چهنده کێشهو ململانێیان ههبێت، بهڵام لهبهرامبهر خواست و ناڕهزایهتیهکانی خهڵکدا یهک دهست و یهک ههڵوێستن بۆ پاشهکشه بهدواکاری خهڵکی کرێکارو بهشمهینهت.
بایکۆت بهجیا لهتهشخیسی دروست یان نا دروستی مامۆستایان بۆ خواستهکانیان، شێوهیهکی ناڕهزایهتی بوو لهبهرامبهر حزب گهلێکی کوردایهتی و ئیسلامیدا کهڕۆژانه پیرۆزی خاک و نیشتمان و ئاڵا و سهرۆک و پێشمهرگهو ماڵه شههید و ئایین و شهرهف دهرخواردی خهڵک دهدهن، بهڵام موچهو پاروی دهمی مناڵانی مامۆستایان و خهڵکی کوردستان و ههتا مناڵامی ئهوه پێشمهرگهو ماڵه شههیدانهی خۆیان تهپڵی پیرۆزی بۆ لێدهدهن، بهڕهوا نابینن و بۆیان گرنگ نیه.
گۆڕان، یهکێتی و ئیسلامیهکان، پاشهکشهیان سهپاند بهسهر ناڕهزایهتی بایکۆتی مامۆستایان بۆ موچهکانیان، بهڵام خواستی موچهی مامۆستایان لهجیگای خۆی ماوه و وهڵامی پینهدراوهتهوه، بهڵام ریسواییهکی تر چووه سهر کارنامهکانی ئهو حزبانهی شهریکی پارتی. وهڵامنهدانهوه و نهچوونه ژێر باری داواکانی مامۆستایان، ناڕهزایهتیهکانی لهسهر ئاستی کۆمهڵگادا فراوان و بهزیندویی لهناوهندهکانی کار و گهڕهک و قوتابخانهو زانکۆکاندا دههێڵێتهوه. حزبهکانی کوردایهتی شهریکه بهشی پارتی بهم ههنگاوهی بردنه دواوهی ناڕهزایهتی بایکۆتی مامۆستایان بۆ موچهکانیان، وهڵامیان بهداوای پارتی دایهوه بهدژی خواستهکانی مامۆستایان، بهڵام بهدڵنیاییهوه ههر دهبێ لهچوارچێوهی سیاسهت و بهرنامهکانی پارتیدا کارهکانیان بهرنه پێشهوهو ئهگهرچی پهرلهمانهکهشیان بۆ کارا بکاتهوه.
ناڕهزایهتیهکان لهکوردستاندا، لهجاران فراوانتر دهبێت، لهبهر ئهوهی ئهوه تهنها موچه نیه کهخواستی مامۆستایان و زۆر بهشی تری کۆمهڵگایه، خواسته سهرهتاییهکانی ئاو، کارهبا، خزمهتگوزاریهکانی رێگاو بان، خواستهکانی قوتابیان، ژنان، لاوان، کار بۆ بێکاران، وه ناڕهزایهتی لهبهرامبهر تایبهتیکردندا که نرخهکان دهباته سهرهوه، هاوکات بێوهڵامی حزبه میلیشیاکانی کوردایهتی، قڵشتی چینایهتی فراوان دهکاتهوه، لهبهرئهوهی کێشهکان کێشهی خواسته چینایهتیهکانی کرێکاران و خهڵکی کهمدهرامهته کهزۆربهی زۆری کۆمهڵگا پێکدههێنن لهبهرامبهر کهمایهتیهکی سهرمایهداری تاڵانکارو مافیاو دژی خهڵکیدا، بهڵام تهجروبهی ناڕهزایهتیهکان ئهوهی سهلماند کهدهبێ ناڕهزایهتیهکان لهدهرهوهی کارنامهو سیاسهت و چهواشهکاریهکانی حزبهکانی کوردایهتیدا بێت، کهئاسۆی ناسیۆنالیزم و ئیسلامی زاڵه بهسهریدا، کهبهرژهوهندی بۆرژوازیانهی لهپشتهوهیه. بۆیه دهبێ ناڕهزایهتیهکانی کوردستان، هاوکات که ناڕهزایهتی سیاسیهو دهبێ ئاسۆی سۆسیالسیتی بهسهریدا زاڵ بێت و ههر بهم دیدگایهشهوه رێکخراو بێت کهبۆخۆی دیفاعی شێلگیر لهخواستهکانی خهڵک دهکات و زامنی بهسهرکهوتن گهیاندنی خواستهکان دهکات.
16/1/2017
رۆڵی ساطیع ئەلحوصریی، لە فاشیزمی عوروبە و ناسیۆنالیزمی عەرەبییدا…. کامیار سابیر
رۆڵی ساطیع ئەلحوصریی، لە فاشیزمی عوروبە و ناسیۆنالیزمی عەرەبییدا
پەند و دەرسی زۆر، بۆ نەوەی نوێی کورد
کامیار سابیر
لەسەر تێکهەڵکێشییەکانی عوروبە و کوردایەتیی، لە کاتی خوێندنەوە و گەڕان بە دوای سەرچاوەی جۆراوجۆردا، رێگەم کەوتە سەر کتێبێک( الطائفية السياسية ومشكلة الحكم في العراق) واتە طائیفییەتی سیاسیی و گرفتی حوکمڕانیی لە عێراقدا، لەناو ئەم کتێبەدا، بەشی شەشەمی، بەناوی (دور ساطع الحصري في ترسيخ الطائفية)ە، واتە رۆڵی ساطیع ئەلحوصریی لە جێکەوتکردنی طائیفییەتدا کە لە خوارەوە، وەرگێڕانە کوردییەکەی دەخوێنیتەوە. ئەم کتێبە، لە نووسینی د. عەبدولخالیق حوسێنە کە جەڕاحێکی بەصراوییە( فاو- بەصرە). ئەو، دەمێکە لە لەندەن دەژیەت و ماوەیەکی زۆریشە، خەریکی لێکۆڵینەوەی فیکریی و سیاسییە. بەهۆی ناساغییەوە، دەستبەرداری پیشەی پزیشکیی بووە .
بەوردیی و بە پەلە کە ئەم بەشەم، خوێندەوە، حەزمکرد، بە تەواویی بۆ زمانی کوردیی وەریبگێڕم، بەڵام بەهۆی بێکاتییەوە،،هەموویم، بۆ نەکرا. هەرچۆنێک بێت، ئەمە پوختەیەکی کورتکراوەی بەشی شەشەمی ئەوە کتێبەیە کە بۆ زمانی کوردیی، وەرمگێڕاوە. دەکرێ بگوترێ، نزیکەی %٨٠ی بەشی شەشەمم وەرگێڕاوە. خوێندنەوەی ئەم بەشە، ئەو حەقیقەتەت بۆ پشتڕاست دەکاتەوە کە تێکستی کوردیی، چەند کۆڵەوارە لەسەر مەسەلەی ناسیۆنالیزم بە گشتیی ، ناسیۆنالیزمی نەژادیی و ناسیۆنالیزمی طائیفیی بەتایبەتیی؟ تێدەگەیت، نووسەری کورد و سیاسیی کورد، لەگەڵ ئەوەی ناوی نراوە حیزبە سیاسییە کوردستانییەکان، جوعبەیان چەند خاڵییە لە تێکستی فیکریی، مەعریفیی، کولتووریی و سەرەنجامیش سیاسیی بەگشتیی و بە تایبەتییش، لەمەڕ عیللەتی ناسیۆنالیزم ومەعریفەی سیاسیی ، هەروەها لەمەڕ تێکهەڵکێشییەکانی عوروبە و کوردایەتیی کە چۆن کوردایەتیی، لە هەژموونی عوروبەوە فۆرمەڵە بووە و چۆن “کۆپی”ی ئەوی کردووەتەوە؟
بەبێ تێگەیشتن و ئاشنابوون بە فیکری ساطیع ئەلحوصریی، ناتوانین لە فۆرمەڵەبوونی ناسیۆنالیزمی عەرەبیی و عوروبە، بەتەواویی تێبگەین. هەروەها بەبێ تێگەیشتن لەو فاشیزمە سیاسیی، ئایدیۆلۆژیی و فیکرییەی ئەلحوصریی، ناتوانین، لینکە بەهێزەکانی نێوان کوردایەتیی و عوروبە بدۆزینەوە، بەتایبەتییش، چۆن کوردایەتیی لە ئاستانەی فیکر و روئیای سیاسییدا، بە مووش، لە عوروبە، لاینەداوە؟ تەنانەت، خودی چەمکی کوردایەتیی، چۆن لە لە کوردییەت( کردیة) ەوە کە لە عەرەبییە( العربیة) وە بیراز کراوە و بووە بە کوردایەتیی؟ هەروەها، چەند لاساییکردنەوەیەکی زمانیی، کولتووریی، سیاسیی و فیکریی زۆر جاهیلانە و ئەحمەقانەیە؟ تەنانەت ئاکاری عەشایەرییانەی مونەوەرەکانی کوردایەتیی( دارکاریی و شەقکاریی خوێندکاران، لە پۆلەکانی خوێندندا)، لە ئوستاذەکانی فاشیزمی عوروبییەوە هاتووە و لە ماستەرمایندەکەیەوە( ئەلحوصریی)، هێنراوەتە ناو پرۆگرامی خوێندنی عێراقەوە و تێکەڵ بە مۆراڵی پەروەردە وخوێندن کراوە.
ئەمەی خوارەوە، پوختەی وەرگێڕانەکەیە:-
ساطیع ئەلحوصریی( ١٨٨٠-١٩٦٨ ) لە یەکەمین رائیدەکانی بزوتنەوەی ناسیۆنالیزمی عەرەبیی بوو. رۆڵێکی گەورەی لە جێکەوتکردنی طائیفییەتدا لە دەوڵەتی مۆدێرنی عێراقدا هەبوو. بەحەق، عەڕابی ناسیۆنالیزمی عەرەبیی بوو. لەبەشی پێشووی کتێبەکەدا، باسی ئەوەمان کرد لە شۆڕشی بیستدا، هەلومەرجێکی باش، بۆ نزیکبوونەوەی ئەهلی شیعە و ئەهلی سوننە، بەدیهات، بەڵام ئینگلیزەکان کە داگیرکاری عێراق بوون، ئەمە ناڕەحەتیکردن و بەشوێن تۆڵەوە بوون. هەندێک پێیانوایە کە ئینگلیزەکان ،بەتایبەتیی، ئەلحوصرییان ، بۆ مەبەستی طائیفیی، بەرەو عێراق، هێنا.
رۆڵی ئەلحوصریی، هەر بە سنوورەکانی عێراقەوە نەوەستا، بەڵکو تەشەنەی سەند بۆ زۆر بواری سیاسیی، فیکریی و پەروەردەیی، لە وڵاتانی عەرەبیی تردا.ئەو کە موفەکیرێکی پانوپۆڕ بوو، ژمارەیەکی زۆر کتێبی لەسەر فیکری ناسیۆنالیزمی عەرەبیی، هەیە. پاش ئەوەی لە ١٩٤١ دا، عێراقی بەجێهێشت، بە فەیلەسوفی عوروبە، ناسێنرا. بۆ ئەوەی مافی خۆی بدەینێ، شایەنی ئەوەی هەیە کە هەڵوێستە، لەسەر رۆڵی ئەو، لە جێکەوتکردن و هاندانی نەعرەتەی طائیفیی لە عێراقدا بکەین.
لەبەر گرینگیی بۆچوونەکانی ئەلحوصریی، پاش مردنی، بوو بە بابەتی توێژەران، لە چەندین توێژینەوە و ماستەرنامەی زانکۆییدا، نەک هەر لە وڵاتانی عەرەبیی، بەڵکو لە ئەمێریکا، روسیا و چەندین وڵاتی تریش، توێژینەوەی لەسەرکرا. یەکێک لەو توێژینەوە گرینگانە، کتێبێکی بەنرخی توێژەرێکی ئەمێریکییە بەناوی ویلیام ئێڵ( L) کلیڤلاند، مامۆستای زانکۆی Princeton بە ناونیشانی( ئەلحوصریی، لە فیکری عوثمانییزمەوە بۆ فیکری عەرەبییزم) ، هەروەها کتێبێکی تری توێژەرێکی روسیی بەناوی تیخۆنۆڤا، بەناونیشانی ( ساطیع ئەلحوصریی، رائیدی رەوتی عەلمانیی، لە فیکری ناسیۆنالیزمی عەرەبییدا). کتێبەکەی کلیڤلاند، لەم ئاقارەدا ، بەیەکێک لە گرینگترین سەرچاوەکان دەژمێردرێ.
کلیڤلاند، ژیانی ئەلحوصریی بۆ سێ قۆناغ، دابەش دەکات. قۆناغی یەکەمی لە خزمەتی دەوڵەتی عوثمانییدا خەرج کردووە. دیارە ئەلحوصریی، ویستوویەتی، بە بێدەنگیی و خامۆشیی دیزەبەدەرخۆنەی بکات. کلیڤلاند، توانیتی، رەزامەندیی حکومەتی تورکیا بەدەست بهێنێت، بۆ بەدەستهێنانی ئەو دۆکیومێنتە مێژووییانەی کە تایبەتن بە ژیانی ئەلحوصریی لەسەردەمی عوثمانییەکاندا، توێژەر، ئەم قۆناغە شاراوەیەی دۆزییەوە.
گومان، لەسەر رەچەڵەکی ئەلحوصریی، هەیە. خۆی بانگەوازی ئەوە دەکات ، گوایە لە سیلالەی ئیمامی عەلییە، نازناوی ئەلحوصرییش دەگەڕێتەوە بۆ شارۆچکەیەک لە یەمەن، بەلام محەمەد مەهدیی ئەلجەواهیریی لە کتێبەکەیدا( یادەوەرییەکانم ج ١ ) باسی ئەوە دەکات کە پرسیاری لە زۆرێک لەو یەمەنییانە کردووە کە بینیونی، لەسەر ناوی ئەلحوصریی، ئەوان، نکۆڵییان لێیکردووە کە شوێنێکی وا هەبێت.
ئەم قۆناغی یەکەمە لە ژیانی ئەو، چل ساڵ دەخایەنێت کە قۆناغی عوثمانییەکان بوو، لە ئیستانبوڵ و پاریس، ژیاوە و لەو ماوەیەشدا، خۆی تەثقیف کرد. لەم قۆناغەدا یەکێک لەهەرە داکۆکیکیارە ناودارەکان بوو کە داکۆکیی لە فیکری عوثمانییەکان دەکرد دژی ئەو روانگانەی کە داوای دابەشبوونی دەوڵەتی عوثمانییەکانیان، لەسەر بناغەی نەژادیی و نەتەوەیی، دەکرد. ئەم دژایەتییەشی لە جوغزی دینییەوە نەبوو، چونکە ئەو هیچ کاتێ، لە ئیسلامەوە نزیک نەبووە. تەنانەت لەو قۆناغەی لە تورکیا ژیاوە، عەرەبێکی ناسیۆنالیست، نەبووە. کاتێکیش جەمال پاشا لە سوریا، ناسراو بە جەمال سەفاح، ناسیۆنالیستە عەرەبەکانی لەسێدارە دەدا، لەناویاندا عەبدولغەنیی ئەلعریسیی ، هەروەها عەبدولکەریم خەلیل کە برادەری ئەلحوصریی بوو، تەنانەت بە وشەیەکیش بۆ پرسەی برادەرەکەی بەشداریی نەکرد. خۆی لە جەوانانی تورک بوو، لەگەڵ مۆدێرنکردنی عوثمانییەکاندا بوو، دژی ناسیۆنالیزمی عەرەبییش بوو. هەڵوێستی خۆی نەگۆڕی تا کەوتنی عوثمانییەکان لەجەنگی جیهانیی یەکەم کە بەشە عەرەبییەکانی لێ جیابووەوە و وڵاتانی عەرەبیی دروست بوون .
شایانی باسە، لە کۆتایی سەردەمی عوثمانییەکاندا، برای ساطیع ئەلحوصریی کە ناوی بەدیع بەگ بوو، موتەصەڕیفی لیوای ناصڕییە بوو. حکومەتی مەرکەزیی لە ئیستانبوڵەوە، پلانی تێرۆرکردنی طالیب نەقیبی داڕشت کە لە بانگهێشتکارانی ناسیۆنالیزمی عەرەبیی بوو. پلانی ئەم تێرۆرکردنە، درا بە سەرکردەیەکی عەسکەریی تورک، لە بەصڕە، بەناوی فەرید بەگ، بەڵام گرووپی نەقیب وریاتربوون و بە فێڵەکەیان زانی. هاوکات، طالیب نەقیب، بڕیاری دا، ئەوان بکات بە خۆراکی ژەمی نیوەڕۆ، پێش ئەوەی ئەوان، ژەمی ئێوارەی پێوەبخۆن. ئەم رووداوەش، پێدەچێ کاریگەرییەکی قووڵی لە ورووژاندنی ئەو حیقدەی ساطیع ئەلحوصرییدا هەبێت کە دژی عێراقییەکان، لە هەڵسوکەوتەکانی دواتریدا، هەیبوو.
کاتێ مەملەکەتی عەرەبیی سوریی دروست بوو، ئەلحوصریی، هەڵوێستی سیاسیی خۆی گۆڕی و گەشتی بۆ شام کرد. لە ساڵی ١٩٢٠ دا، کاتێ لە چل ساڵییدا بوو، پێوەندیی بە گرووپی شەریفی مەککەوە ( ئەمیر فەیصەڵ بن حوسێن) کرد و بە مودیری مەعاریف، دەستنیشانکرا. لێرەوە قۆناغی دووەمی ژیانی دەستیپێکرد. زمانی عەرەبیی نەدەزانی، بەهۆی ئەم عەرەبیینەزانینەوە، سورییەکان، رقیان لێیهەڵگرت. ئەو تورکیی وەکو زمانی زگماک دەزانی و زمانی فڕانسیشی وەکو دووەم زمان، دەزانی.
پاش کەوتنی مەملەکەتی سوریی، بەهۆی رووداوەکەی میسلۆنەوە ، گەڕایەوە بۆ ئیستانبوڵ، دواتر بۆ ئیتاڵیا و سەرەنجامیش بۆ قاهیرە، بەدوای کارێکدا لە وانەگوتنەوەدا، سۆراغی دەکرد. بەهۆی دەستەودائیرەی ئینگلیزەکانەوە ، گوێبیستی ئەوە بوو کە پلانێک هەیە بۆ دامەزراندنی مەملەکەتی عێراق و دامەزراندنی فەیصەڵ، بە مەلیکی عێراق، لێرەوە عەوداڵی هەلومەرجی عێراق و خەڵکەکەی بوو. خۆی بە شاعیری عێراقیی، عەبدولموحسین کاظمیی ناساند کە لە قاهیرە دەژیا ( تا مردنی لە ساڵی ١٩٣٥دا، هەر لە قاهیرە بوو). هەموو ئەوەی، ئەلحوصریی، گرینگیی پێدەدا کە طائیفەیەکی بەرینی شیعە هەن و لەلایەن عوثمانییەکانەوە، دەچەوسێنرانەوە. بڕیاری دا، بە گرووپی فەیصەڵی دووەمەوە، پێوەندیی بکات ( 2)
ئەلحوصریی گەیشتە بەغداد لە ئابی ١٩٢١ دا، لێرەوە، دەستیکرد بە مەترسییترین قۆناغی ژیانی کە بەشاراوەیی لای خوێنەری عەرەب، ماوەتەوە. لە کاتێکدا قۆناغی کۆتایی ژیانی، بە وردەکاریی زۆر بەنرخ، ناسراوە . پاش ئەوەی عێراقی بەجێهێشت، لە ساڵی ١٩٤١ دا و تا مردنی، کۆمەڵێ کتێب و بڵاوکراوی گرینگی نەتەوەیی بڵاوکردەوە.
حەسەن عەلەویی دەڵێ” ئەلحوصریی، هیچ پێوەندییەکی لەگەڵ هیچ تاکێکی عێراقییدا دروست نەکرد، لە ماوەی بیست ساڵ، لە ژیان و کارکردنی لە عێراق، دانی خێری بەعێراقدا نەنا، بەڵام زۆری لەسەر عەجەم نووسی. هەروەها باسی ئەوەیشی کردبوو کە دوژمنایەتییەکی زۆریان کردووە و موئامەرەی زۆری لێکراوە. لە ماوەی شەش مانگی یەکەم گەیشتنی، بە بەغداد، لەگەڵ ئینگلیزەکاندا ( کۆرنۆالیس، گاربرێت، واڵمس بیڵ، دواتریش لەگەڵ سمیثدا کۆمەڵێ پێوەندیی رۆحیی و دۆستانەی بەست” ( 3)
ئینگلیزەکان، پشتیان بە ئەلحوصریی دەبەست، بۆ جێبەجێبوونی سیاسەتەکانی بریتانیا ، وەکو عەڕابی ناسیۆنالیزمی عەرەبیی و بەستنەوەی بە طائیفییەتەوە، سوودیان لێی بینی. ئەمەش بۆ چەوساندنەوەی ٤/٥ ی عەرەبی عێراق و بێبەشکردنیان لە مافی هاووڵاتییبوون، لە وڵاتەکەی خۆیاندا، ئەمانە هەمووی خرایە بەرنامەوە. ئەو، زۆر بەباشیی هەوڵی بۆ جێکەوتکردنی ئەم نەخشە طائیفییە دا و لەو ماوەیەی لە عێراق، مودیری مەعاریف بوو. ئەلحوصریی، هیچ ئینتیمایەکی بۆ دەوڵەتێک نەبوو کە بیست ساڵ تێیدا ژیا، هاوکات هەستی دانیشتووانەکەی دەرهەق بە مێژووەکەیان و دابونەریتەکانیان، نە بەهەند وەردەگرت و نە دانیشی پێدا دەنا.
فەلسەفەی ئەلحوصریی،
کلیڤلاند، جەخت لەوە دەکاتەوە کە ئەلحوصریی، بەلای فیکری رۆشنگەریی چینی ناوەڕاستی( وردە بۆرژوازیی) ئەوروپییدا وەرچەرخا، نەک بەلای بۆچوونە چاکسازییەکانی جەمالەدینی ئەفغانیی و محەمەد عەبدە، رۆڵی چاودێریکی بیانیی دەبینیی کە لەبەرزاییەکانی ئەو باڵاخانە کۆمەڵایەتییانەوە ، بە چواردەوردا دەیڕوانی( ٤)…
ئەلحوصریی، کەوتبووە ژێر کاریگەریی فەلسەفەی فیختە و هیگلەوە، بۆیە فیکری ئەم دوو فەیلەسوفە ئاڵمانییەی وەرگرت و بۆ فیکری ناسیۆنالیزمی عەرەبیی، زیاد کرد.لەم روانگەیەوە، توێژەرێکی ئەمێریکیی ج.هایم، ئەوە باس دەکات کە ئەلحوصریی چۆن کەوتووەتە ژێر کاریگەریی ئەوانەوە کە حەقیقەتی مەسەلەکە ئەوەیە” پێشکەشکردنی فیختە و هیگل لە وێنەی عەلامەی فیکری عەرەبیی ئیسلامییدا” لە ئەستۆ گرتووە؟ لە شوێنێکی تر، دەڵێ” پەنابردنی ئەلحوصریی بۆ داڕشتنەوەی ثیۆرییەکەی لە قاڵبگەلێکدا کە لەگەڵ ئیسلامدا بگونجێن، ئەمەش وەکو” ئەوەی لە فیختەوە وەریگرتبێت نەک لە قورئانەوە کە سەرچاوەی ئیلهامی بێت”(٦). ئەمە شتێکی نامۆ نییە بۆ ئەلحوصریی، سەرسام بە فەلسەفەی ئاڵمانیی( هیگل و فیختە) کە فاشیزم بنیات بنێ لە تەنظیرە ناسیۆنالیستییەکەیدا، کلیڤلاندیش ئەم شتە لەسەر ئەلحوصریی جەخت دەکاتەوە و دەڵێ” ئەو سیستەمەی کە ئومێدەکانمانی پێوە بەستینەوە و هەوڵی بۆ بدەین، سیستەمێکی فاشییانەیە.” (٧)
ئەلحوصریی، نکۆڵی لە هەڵوێستی خۆی لەسەر دیین و رۆڵی خۆی لە عوروبەدا، ناکات. وێڕای ئەوەی کە جەخت لە” رۆڵی مەزنی بێ وێنەی دەرکەوتنی ئیسلام دەکات لە دروستبوونی ئوممەی عەرەبیی و فراوانکردنی مەوداکانی عوروبە” لەگەڵ ئەوەشدا، راستگۆیانە گوتی” لەگەڵ هەموو ئەوانەشدا، وای نابینم کە توێژینەوەکانم بواری ئەوەیان نەدا و پێویستیش نەبوو کە دیین ببێ بەیەکێک لە موقەوەماتە سەرەکییەکانی ناسیۆنالیزمی عەرەبیی”. وێڕای ئەمانەش” بزوتنەوەی ئیسلامیی، وەرچەخانێکی مەترسییداری بەسەر بارودۆخی عەرەبدا هێنا… کە بەتەواویی وابەستەی ناسیۆنالیزمی عەرەبیی نەما ، لەبەرئەوەی هەندێ گرووپ، تەعریب بوون، بێئەوەی ئایینی ئیسلام، وەرگرن. پێچەوانەی ئەوەش، هەندێ گرووپی تر، دیینی ئیسلامیان وەرگرت، بێئەوەی زمانی عەرەبیی وەربگرن.” ( ٨)
رۆڵی ئەلحوصریی لە “پەروەردە”دا
ئەلحوصریی، بە مودیری مەعاریف دامەزرێنرا، سەرەڕای ئەوەش راوێژکاری مەلیک بوو. لە رووداوەکانی دواتردا دەرکەوت کە قسەی لەسەروو قسەی وەزیری پەروەردەشەوە، بوو. تەنانەت هەندێجار لەسەروو قسەی مەلیکیشەوە بوو، لەبەرئەوەی لەلایەن ئینگلیزەکانەوە، پاڵپشتیی دەکرا، چونکە راسپێردرابوو، بەدەستوری ئینگلیزەکان، ئەرکەکەی بڵاوکردنەوەی طائیفییەت و دوژمنایەتیی شیعە بوو. هەروەها، گومانکردنە سەر عەرەببوونی شیعە و وەصفکردنیان بە عەجەمیی و شعوبیی( مەبەست لێی پۆپۆلیزمە= شەعبەوییەت- وەرگێڕ)
جێدەستی ئەلحوصریی بە پرۆگرامەکانی خوێندنەوە، لە ئاراستەکردنی خوێندکارانی قوتابخانەکان بۆ نامۆبوونی عێراقییەکان بە توراثی ئەدەبییان، لەو کتێبانەی تایبەت بوون بە ئەدەبی عەرەبیی و مێژوو، زۆر کاریگەر بوو. ئەو، ناوی یەک ئەدیب و شاعیری عێراقیی، نە لە دێرینەکان و نە لە نوێکان، نەهێناوە کە رەچەڵەکیان شیعە بووبێت. ئەمە، سەرەڕای ژمارەی زۆریان و رۆڵی گەورەیان لە خزمەتکردنی ئەدەبی عەرەبیی، لە نموونەکانیان، ئەلکومیت بن زەیدلئەسەدیی، موتەنەبیی، مەعەریی، هاوچەرخەکانیش، محەمە رەضا ئەلشەبیبیی، مەهدیی ئەلمەخزومیی، باقر ئەلشەبیبیی، فەقیهو شاعیری گەورە محەمەد سەعید ئەلحبوبیی و جەواهیریی، ئەم دۆخەش بەدرێژایی سەردەمی مەلیکیی درێژەی هەبووە. لەبەرامبەریشدا، جەختی خستبووە سەر ئەدیب و شاعیرانی عەرەب لە سوریا، میصر و وڵاتانی تر، جگە لە عێراقییەکان.
شایانی باسە، ئەوە ئەلحوصریی بوو کە سزای لێدان و دەرکردنی خوێندکارانی هێنایە ناو قوتابخانەکانەوە، ئەو سزا زەلیلەی کە زانستی دەروونناسیی سەلماندوویەتی کە شوێنەواری دەروونیی تێکشکێنەر لەسەر کەسایەتیی خوێندکار و ئاییندەی دروست دەکات و پاڵی پێوە دەنێت کە پەنا بۆ توندوتیژیی بەرێت لەگەڵ دەوروبەرەکەیدا.***
***
(((بەم بۆنەیەوە، پێشنیار بۆ بەرپرسانی سیستەمی پەروەردە ،لە عێراقی نوێدا، دەکەم، بۆ ئەوەی نەوەی ئێستا و نەوەکانی ئاییندە، بە پەروەردەیەکی زانستیی دروست، پەروەردە بکرێن، بۆ ئەوەی لە گرێی دەروونیی و لادانی مۆراڵیی بپارێزرێن، داوا لە دەسەڵاتی تەشریعیی دەکەم کە قانونێک دەربکەن، لەهەموو قۆناغەکانی خوێندندا، قەدەغەی سزادانی جەستەیی و دەروونیی بکات.)))
رۆڵی ئەلحوصریی لە بە طائیفییکردنی دەسەڵاتدا
ئەوەی باسکرا، دەزانین رۆڵی ئەلحوصریی لە بنیاتنانی دەوڵەتی عێراقی نوێدا، لەسەر بناغەی طائیفیی بوو کە حکومەتە یەک لەدوای یەکەکانی عێراق، دژی زۆرینەی گەلی عێراق، لە حکومەتەکەی عەبدولڕەحمان نەقیبەوە بۆ صەدام حوسێن، بە سەختیی دەستیان پێوەگرتبوو. جگە لەو ماوەیەی حکومەتی شۆڕشی ١٤ی تەمموزی ١٩٥٨ کە سەکردەی کۆچکردوو، عەبدلکەریم قاسم، سوور بوو لەسەر ئەوەی مامەڵەی عێراقییەکان بە یەکسانیی بکات، دوور لە هەڵاواردنی نەژادپەرستانە، طائیفیی، عەشایەریی و ناوچەگەریی…هەربۆیە بەوپەڕی شەڕانگێزییەوە، تۆڵەیان لێکردەوە.
کەمپەینەکەی ئەلحوصریی و حکومەتی” نوخبە” گومانیان دەخستە سەر ئەوەی شیعە، عەرەب بن کە تا ئەم ساتەش، درێژەی هەیە. ئەوەی زانراوە کە عەشائیرەکانی ناوەڕاست و باشوور، لە نەسڵی عەرەبن. هەر جێگەی مەهزەلەیە، پێداویستیی ئەوە باسبکرێ کە داکۆکیی لە عەرەببوونیان بکرێ، ئەوانیش عەشائیرەکانی تەمیم، خەزاعیل، زوبێد، رەبیعە، خەفاجە، ئال فتلە، جبوور، بەنی حەجیم، بەنی ئەسەد، ئەرزیرج، بەنی کەعب، بەنی لام، شەممەر، عەنزە…و تاد. هەموو ئەوانە، تێکەڵ بوون لەگەڵ نەتەوەکانی میزۆپۆتامیادا، لە سۆمەرییەکان، ئەکەدییەکان، بابلییەکان، ئاشورییەکان و کەلدانییەکان…تاد. بە تێپەڕبوونی کاتیش ئەم رەچەڵەکە جۆراوجۆرانەی مرۆڤایەتیی، تێکەڵبوونە لە بوتەقەیەکدا کە نەتەوەی عێراقیین.
حەسەن عەلەویی، هەڵوێستەکانی ئەلحوصریی لەسەر عێراق، کورت دەکاتەوە بەمشێوەیە( ١٠)؛-
ئەنتی نیشتمانپەروەرانی عێراقیی بوو تا رادەی قین، سوننە بووبێت، یان شیعە.
ئەنتی عێراقییە شیعەکان بوو، نیشتمانپەروەر بووبن یان بەکرێگیراو
ئەنتی کورد بوو، لەهەردوو بارەکەدا
فیتنەی ئەنیس ئەلنصولیی
هەرکاتێک بریتانیا ویستبێتی پەیماننامەیەکی ناڕەوا دەرهەق بە عێراق، واژۆ بکرێ، ئیعازی دەدا بە ئەلحوصریی کە هەستێ بەکارێک، بۆ ئەوەی یەکڕیزیی نیشتمانیی تێکبدات، ئەمەش بە نانەوەی فیتنەیەکی طائیفیی بۆسەرقاڵکردنی گەل و چەواشەکردنیان بە کێشەی لاوەکییەوە، تا پەیماننامەکە، تێدەپەڕێنرا. کاتێ بریتانیا، ویستی رێککەوتننامەی نەوت، واژۆ بکرێ، ئەلحوصریی وانەبێژێکی لوبنانیی هاوردە کرد بۆ وانەوتنەوە لە عێراقدا، ناوی ئەنیس ئەلنصولیی بوو. ئەم کابرایە هەستا بە بڵاوکردنەوەی کتێبێک، هێرشی کردبووە سەر ئیمامی عەلیی، بەسەر خوێندکارانی قوتابخانەکانیدا سەپاندبوو، ئەمەش کارێکی پیلان داڕێژراو بوو، تەحەدای هەستی عێراقییەکانی دەکرد و کۆمەڵێ ئاژاوەی زۆری نایەوە.
فیتنەیەکی طائیفیی تر
لە حوزەیرانی ١٩٣٣ دا، حکومەتی رەشید عالیی گەیلانیی دەرگیری کێشەیەکی طائیفیی بوو کە یەکەم بڵێسەکەی لەوێوە دەرکەوت کە کتێبێک بڵاوبووەوە بەناوی” عوروبە لە تەرازوودا”، کەسێک نووسیبووی بەناوی عەبدولڕەزاق ئەلحەصان کە لە وەزارەتی مەعاریفی عێراقیی ئیشی دەکرد و لەژێر فەرمانی حوصرییدا بوو. لە کتێبەکەیدا، باسی فیکرەیەکی کردبوو کە ناوەڕۆکەکەی ئەوەبوو گوایە شیعەکانی عێراق، عەرەب نیین، بەڵکو لە مەجوسییە کۆنەکانەوە هاتوون. ئەوانەی لە عێراقیشن،ئەوە پاشماوەی ساسانییەکانن، شیعەکانیشی وا وەصفکردبوو کە وەلائیان بۆ ئێران هەیە، مێژووەکەیشیان، هەمان مێژووی شعوبییەکانە.
ئەم کتێبە، توڕەییەکی زۆری لەنێوان شیعەکاندا لێکەوتەوە، بەتایبەتیی لەشارە پیرۆزەکان، مێژوو دووبارە دەبێتەوە، کاتێ هەمان تۆمەت، بوونی هەیە لە رۆژگاری ئەمڕۆدا کە روو لە شیعەکانی عێراق و سەرکردە سیاسییەکانیان دەکرێ. ناڕەزایەتییەکان گەیەندران بە دەسەڵاتداران لە نەجەف، کەربەلا، حیللە، کوفە، شار و شارۆچکەکانی تر، هەروەها، کاری توندوتیژیی و هێرشکردنە سەر دائیرەکانی حکومەتی لێکەوتەوە. سەرەنجام، حکومەت ناچاربوو، کتێبەکە بکێشێتەوە و دادگایی نووسەرەکەی بکرێ و بە زیندان بسپێردرێ ( ١٤). دانەری نامیلکەکە( عەبدولڕەزاق) لە دەستەودایەرەی نوریی سەعید بوو، دواتر دەرکەوت کە یاسین هاشمیی لەپشتیەوە وەستاوە و بە شەخصییش، طەها ئەلهاشمیی ، پەژراندبووی( قبوڵی کردبوو).
دەردەسەرییەکانی جەواهیریی بەدەست ئەلحوصرییەوە
شایانی باسە، ئەلحوصریی، شاعیر محەمەد مەهدیی ئەلجەواهیریی، لە سێکتی خوێندن و پەروەردە، فەصڵکرد، چونکە لە یەکێک لە قەصیدەکانیدا، ساڵی ١٩٢٧ وەصفی یەکێک لە هاوینەهەوارەکانی ئێرانی کردبوو. تاوانباری کردبوو بە شعوبییەت و بەوەی سەر بە ئێرانە. ئەلحوصریی سووربوو لەسەر فەصڵکردنی ئەلجەواهیریی، وێڕای ئەوەی مەلیک فەیصەڵی یەکەم، تەدەخولیشی کرد. ئەمەش مەلیکی ناچارکرد کە جەواهیری وەکو فەرمانبەر، لە بیلاط، تەعین بکات. جەواهیرییش، دەیان پەڕەی لە یادەوەرییەکانی تەرخانکردووە کە چۆن بە بیانووی طائیفییەوە بەدەست ستەمی ئەلحوصرییەوە، ئازاری چەشتووە.( جەواهیریی، بیرەوەرییەکانم ج ١)
ئەم تۆمەتی سەربەئێرانبوونە بە دوای کەسوکاری ئەلجەواهیرییەوە، مایەوە. بەشێکی زۆر لەنەوەکانیان، لە وەرگرتنی جنسییەی عێراقیی مەحروم بوون کە بێ ئەو جنسییەیە، رێگە نەدەدرا لە زانکۆکانی عێراق بخوێنن یان ئیشی دەوڵەتیی وەربگرن. لەماوەی خزمەتکردنم وەکو پزیشک لە ناوچە دوورە دەستەکانی قەضای ئەبی صخێر، ساڵی ١٩٧١، ئاشنایەتییم لەگەڵ زۆرێک لەو خێزانانە، پەیداکرد کە دەگەڕانەوە سەر بنەماڵەی ئەلجەواهیریی، لەوانەش، لاوەکانیان کە دەرچووی خوێندنگە ناوەندییەکان بوون. کاتێ لێمدەپرسین بۆچی نەچوونەتە زانکۆ و خوێندن تەواو بکەن؟ وەڵامەکەیان ئەوەبوو کە دەسەڵات داواکانیانی رەتکردووەتەوە بۆ وەرگرتنی دۆکیومێنتی جنسییەی عێراقیی، لەبەرئەوەی لە خزمانی گەورەترەین شاعیری عەرەب، محەمەد مەهدیی ئەلجەواهیریی، بوون.
ئایا لەوە بێدادیی زیاتر دەرهەق بە هاووڵاتییانێک کە باووباپیرانیان بەشدارییان لە شۆڕشی بیستدا کردووە، هۆکاری سەرەکیی و راستەوخۆی دامەزراندنی دەوڵەتی عێراق بوون، هەروەها رۆڵیان هەبوو لە دەوڵەمەندکردنی رۆشنبیریی عەرەبیی، لە عێراق و جهیانی عەرەبییدا کە بەو شێوەیە تەحریم بکرێن لە سادەترین مافی هاووڵاتییبوون؟ هێشتا ئازار، دەمگوشێت لەسەر ئەوەی ئەو لاوە شێتگیرانەی دەیانویست زانست و مەعریفە، فێربن، طموحیان بە ئاییندەیەکی گەش هەبوو لە وڵاتەکەی خۆیاندا، بەڵام پێیان رەوا نەبینرا، لەبەر هیچ نا، لەبەرئەوەی شیعە بوون و لە خزمانی محەمەد مەهدیی ئەلجەواهیریی بوون و بە بڕیاری مرۆڤێکی وەکو ئەلحوصریی کە ئەصڵەن، عێراقیی نەبوو.
هەڵوێستی ئەلحوصریی دەرهەق بە طائیفەکانی تر
قینی ئەلحوصریی تەنیا لەسەر شیعە، کورت نەدەبووەوە، بەڵکو دژی سەرجەم گەلی عێراق بوو، هەروەکو لە کارەکانی تریدا دەردەکەوێت. طائیفییەتیش شتێک نییە جگە لە هۆکارێکی کوشندە کە بەکاری هێنا بۆ جێبەجێکردنی پلانەکانی، دژ بە کاروانی ئاشتییخوازانەی گەلی عێراق، هەموو هەوڵێکی خۆی خستەگەڕ بۆ ئەوەی مرۆڤی عێراقیی تێکبشکێنێ و باوەڕی بەخۆی نەمێنیت، بۆچوونێکی لە هەناوی عێراقییەکاندا چاند کە عێراقیی بەکەڵکی هیچ نایەت. عێراقییەکان زۆر بەزەحمەت نەبووایە، ئیشیان لە وەزارەتی مەعاریفدا، دەست نەدەکەوت. ئەو زۆر جەختی لەوەدەکردەوە کە مامۆستا لەدەرەوە، لە سوریا، لوبنان و میصڕەوە هاوردە بکات و فەضڵیان بدات بەسەر عێراقییەکاندا. لە کاتێکدا هەزاران لە دەرچووانی قوتابخانە دینییەکانی، نەجەف، کەربەلا، کاظمییە ، بەغداد و سامەڕا هەبوون، بەكەڵکی ئەوە دەهاتن کە وانەی زمانی عەرەبیی، ئەدەب، بابەتی مێژوو و بیرکاریی بڵێنەوە.
کاتێ مەلیک فەیصەڵ، فەرمانی کرد بە کردنەوەی خانەی مامۆستایان لە حیللە و لە موصڵ، ئەلحوصریی، بە توندیی دژایەتیی ئەم پرۆژانەی کرد. دواتر لە یادەوەرییەکانیدا باسیکردوو ە کە بۆچی رەتیکردەوەتەوە، لەبەرئەوەی لە حیللە، سوودی بۆ شیعەکان دەبوو، لە موصڵیش بۆ مەسیحییەکان سوودی دەبوو. بە دەقیش ئەمەی گوتووە:” من دوودڵ نەبووم لەو بڕیارەم، چونکە جێبەجێبوونی پرۆژەی خانەی مامۆستایان لە حیللە و یەکێکتی تر لە موصڵ، یەکێتیی نیشتمانیی دەخستە بەردەم مەترسییەکی مەزنەوە، لەبەرئەوەی لەو سەردەمەدا، زۆر ئاسایی بوو کە زۆرینەی خوێندکارەکان لە موصڵ، مەسیحییەکان بن و لە حیللەش لە نەوەی جەعفەرییەکان بن.”( ١٦)
ئەو دانی بە دەرچووانی قوتابخانە جەعفەرییەکاندا نەدەنا، سووربوو لەسەر ئەوەی کە لەگەڵ باوەڕنامە(نەک بڕوانامە-وەرگێڕ)ی قوتابخانە ناوەندییەکاندا، نابێ بەرامبەر بن. لێرەشەوە، داوای خوێندکارە شیعەکانی بۆ وەرگرتن لە کۆلێژی حقوق، رەتدەکردەوە. کاتێ ناڕەزایەتییەکان زیادی کرد، مەلیک، ئیعازی دا کە پۆلێکی زیادە بۆ وەرگرتنی خوێندکارە شیعەکان لە دەرچووانی قوتابخانە جەعفەرییەکان بکرێتەوە. شایەنی باسە، ئەم ئیجرائاتەی مەلیک، بەرەنگاری ناڕەزایی بووەوە نەک هەر لەلایەن ئەلحوصرییەوە، بەڵكو لە بەرپرسانی تریشەوە،لە بەشی ئاییندەدە، دێینە سەری.
ئەو کتێبەی د. عەبدولخالیق حوسێن لەم بەشەدا ئاماژەی پێدەکات کە کتێبی کلیڤلاندە، ئەمە ناونیشانەیەکەیەتی بە ئینگلیزیی
The Making of an Arab Nationalist :Ottomanism and Arabism in the Life and Thought of Sati’ Al-Husri
by William L Cleveland
( بە کوردیی دەبێتە، چێکردنی ناسیۆنالیزمی عەرەبیی: عوثمانییزم و عەرەبییزم لە ژیان و فیکری ساطیع ئەلحوصرییدا)
سەرچاوەکانی بۆ ئەم بەشی شەشە، بەکارهاتوون، بە زمانی عەرەبیی، ئەمانەن:-
المصادر
1-علي الوردي، لمحات اجتماعية، ج3، دار كوفان- لندن، 1992، ص214-215.
2-حسن العلوي، الشيعة والدولة القومية في العراق، مطبوعات CEDI فرنسا عام 1989، ص 254-255.
3-حسن العلوي، نفس المصدر، ص 257
4-وليم كليفلاند، الحصري من المفكرة العثمانية إلى العروبة، ترجمة فكتور سحاب، دار الوحدة، بيروت، 1983، ص71.
5- وليم كليفلاند، نفس المصدر، ص 133
6- تيخونوفا، ساطع الحصري رائد المنحى العلماني في الفكر القومي العربي، دار التقدم، موسكو، 1985، ص14.
7- كليفلاند، نفس المصدر، ص142
8- تيخونوفا، نفس المصدر، ص53، مقتبس من أبحاث مختارة في القومية العربية، ج2، ص125-126، دار التقدم، موسكو، 1985.
9- حسن العلوي، نفس المصدر، ص 258، نقلاً عن مذكرات الحصري.
10- حسن العلوي، نفس المصدر، ص 258،
11- عبدالكريم الأزري، تاريخ في ذكريات العراق، ج1، مركز الأبجدي، بيروت، 1982، ص 30-31.
12-عبدالكريم الأزري، مشكلة الحكم في العراق، لندن، 1991، ص 237
13-د.سعيد السامرائي، الطائفية في العراق، ص 116، ط1، 1993، مؤسسة الفجر، لندن، عن ديوان الجواهري، المجلد الأول، ص 214
14- د.خالد التميمي، محمد جعفر أبو التمن، دار الوراق، لندن، 1996، ص320-321.
15- حسن العلوي، التأثيرات التركية، ص 12، دار الزوراء، لندن، 1988، نقلاً عن مذكرات الهاشمي، ج2 ص 244
16- حسن العلوي، نفس المصدر، ص 270، نقلاً عن مذكرات الحصري، ص 80.
17- تيخونوفا، نفس المصدر، ص30
18-اطع الحصري، حول القومية العربية، ص97
19- تيخونوفا، نفس المصدر، ص27
20- كليفلاند، نفس المصدر، ص 133
21- حسن العلوي، الشيعة والدولة القومية في العراق، ص 256.
22- حسن العلوي، نفس المصدر، ص 288
ئەمەی خوارەوە، لینکی بەشی شەشەمی کتێبەکەیە بە زمانی عەرەبیی
دهسهڵاتی پاره .. كارڵ ماركس … وهرگێڕانی له ئینگلیزیهوه: جهمال موحسن
دهستنووسه ئابوری و فهلسهفیهكان (ساڵی ١٨٤٤)، له كۆكراوهكانی ماركس ئهنگلس، بهرگی ٣ (لاپهڕهكانی ٣٢٤_٣٢٦). بڵاوكراوهی لۆرینس و وشهرت ساڵی ٢٠١٠.
دهسنووسی ٣، بهشی: دهسهڵاتی پاره
’’…. ئهو شتهی له ڕێی پارهوه بۆ منه، یانی ئهوهی كه ئهتوانم پارهی پێ بدهم (به واتایهكی دی، ئهوهی پاره ئهتوانێ بیكڕێ)، ئهو شته ههر خودی خۆمم كه خاوهنی پارهكهم. مهودای دهسهڵاتی پاره مهودای دهسهڵاتی منه. تایبهتمهندییهكانی پاره ههمان تایبهتمهندییهكان و دهسهڵاته ڕاستهقینهكهی منه، واته خاوهنی پارهكه. بۆیه به هیچ جۆرێك كهسێتی سهربهخۆی من دیار ناكات كه من چیم و چیم له توانادایه. من ناشرینم، بهڵام ئهتوانم جوانترین ژن بۆ خۆم بكڕم. ههربۆیه من ناشرین نیم چونكه كاریگهریهكانی ناشرینی و توانای كۆسپدانانهكهی به پاره پوچهڵ ئهكرێتهوه. من، به پێی سیفاته شهخسیهكهم، شهلم، بهڵام پاره ٢٤ قاچم بۆ دهستهبهر ئهكات. كهواته من شهل نیم. من كهسێكی خراپم، ناپاكم، بێ ویژدانم، بێ مێشكم بهڵام پاره ڕێزداره و ههر بهمجۆرهش خاوهنهكهی. پاره باشترینه، ههربۆیه خاوهنهكهشی باشه. لهگهڵ ئهوهشدا پاره ناهێڵێ كێشهی ناپاكیم ههبێ: بۆیه من به كهسێكی سهرڕاست دائهنرێم. من مێشكم لهسهردا نییه، بهڵام پاره مێشكی ڕاستهقینهی ههموو شتێكه، كهوایه چۆن خاوهنهكهی بێمێشك ئهبێ؟ لهگهڵ ئهوهشدا خاوهنی پاره ئهتوانێ خهڵكی زیرهك بۆ خۆی بكڕێ. كهواته ئایا ئهو كهسهی كه دهسهڵاتی بهسهر زیرهكهكهدا ههیه، زیرهكتر نییه لهو زیرهكه؟ ئایا منێك كه بههۆی پارهوه ههموو ئهو شتانهی دڵی مرۆڤ پێی خۆش بێ ههمبێ، خاوهنی ههموو تواناییه مرۆییهكان نیم؟ ههر بهمپێیهش ئایا پارهكهم ههموو ناتواناییهكانی من پێچهوانه ناكاتهوه؟
ئهگهر پاره ئهو لكێنهره بێ كه من به ژیانی مرۆڤهوه ببهستێتهوه و كۆمهڵگاش به منهوه و من پهیوهست بكات به سروشت و مرۆڤهوه، ئیتر ئایا پاره گرێبهستی ههموو گرێبهستهكان نییه؟ ئایا له توانایدا نییه ههموو گرێكان بكاتهوه و بیانبهستێتهوه؟ لهبهرئهوهش ئایا ههروهها هۆكاری سهرهكی جیابوونهوه نییه؟ ئهوه دراوه كه به ڕاستی ئهبێته هۆی جیابوونهوه و هاوكاتیش هۆكاری سهرهكی پێكهوه بهستنه، واته ئهو هێزی كیمیایی كۆمهڵگایه. (له دهقه ئینگلیزیهكهدا نووسراوه كه لێرهدا وشهیهك له دهستنووسهكهدا ناخوێنرێتهوه و پهڕیوه_ وهرگێڕی كوردی).
شكسپیر به تایبهتی پێداگری لهسهر دوو تایبهتمهندێتی پاره ئهكات:
١. پاره خودایهكی بینراوه، یانی گۆڕینی تهواوی سیفاته مرۆیی و سروشتیهكان بۆ دژهكانی خۆیان، شێواندن و تێكوپێكدانی شتهكان: شته نهشیاوهكان (موستهحیلهكان) به هۆی پارهوه پێكهوه ئهلكێندرێن.
٢. پاره قهحبه و گهوادی گشتی خهڵك و نهتهوهكانه.
توانای شێواندن و تێكوپێكدانی تهواوی سیفاته مرۆیی و سروشتیهكان، وه توانای پێكهوهلكاندنی شته نهشیاوهكان (موستهحیلهكان)، واته دهسهڵاتی خودایی پاره له جهوههری پاره خۆیدایه به وێنهی سروشتی جۆرێتی مرۆڤی نامۆبوو و نامۆكهر و خۆنامۆكهر. پاره توانای مرۆڤی نامۆبووه. ئهوهی كه من وهك مرۆڤێك ناتوانم بیكهم و بهوهۆیهشهوه ههموو دهسهڵاته جهوههریه تاكیهكانم بێتوانا ئهمێننهوه، ئهتوانم به پاره بیكهم. بهمجۆره پاره ههموو ئهم دهسهڵاتانه، كه خۆیان هیچ نین، ئهكات به شت واته ئهیانگۆڕێت به دژهكهیان.
ئهگهر حهزم له ژهمێكی دیاریكراو بێ یان بمهوێ گالیسكهی ئهسپ بگرم چونكه ئهوهنده هێزم نییه به پێ بڕۆم، پاره ژهمهكه و گالیسكهكهم بۆ دهستهبهر ئهكات. كهواته حهزهكانم له شتێكهوه كه له دونیای خهیاڵدایه ئهگۆڕێ و لهوهوه كه له دونیای خهون و خهیاڵ و ئارهزووكردندا بوونیان ههیه ئهگۆڕێ بۆ بوونێكی ههستپێكراو و ڕاستهقینه، له خهیاڵهوه بۆ ژیان، له بوونێكی خهیاڵییهوه بۆ بوونێكی ڕاستهقینهیی. پاره له ڕوودانی ئهم ناوبژیكردنهدا دهسهڵاته داهێنهره ڕاستهقینهكهیه.
هیچ گومانێك لهوهدا نییه كه داخوازیهكه بۆ ئهو كهسهش كه پارهی نییه له ئارادایه بهڵام داواكردنهكهی ئهو تهنها خهیاڵێكه و هیچ كاریگهری و بوونێكی نییه بۆ من، یان بۆ كهسی سێیهم، یان بۆ كهسی تر. ههر بۆیهشه تهنانهت بۆ منیش وهك شتێكی ناڕاستهقینه و بێئامانج ئهمێنێتهوه. جیاوازی له نێوان داخوازیهكی كاریگهر كه لهسهر پاره بهند بێ لهگهڵ داخوازیهك كه لهسهر پێویستی من، ههستی من، ئارهزووی من و… هتد بهند بێ جیاوازیه له نێوان بوون و بیركردنهوهدا، له نێوان شتێكدا كه بوونی له ناو مندا تهنها وهك بیرێك ههیه و ئهو بیرهی كه وهك شتێكی ڕاستهقینه له دهرهوهی من بوونی ههیه.
ئهگهر پارهم نهبێ بۆ سهفهر، كهواته پێویستم بهوه نییه سهفهر بكهم، واته پێویستی ڕاستهقینه و وهدیهاتووم بۆ سهفهر نییه. ئهگهر بگونجێم بۆ خوێندن بهڵام پارهكهیم نهبێ، كهواته گونجاو نیم بۆ خوێندن، واته گونجانی كاریگهر و ڕاستهقینهم نییه. له لایهكی تریشهوه، ئهگهر به ڕاستی هیچ نهگونجێم بۆ خوێندن بهڵام بمهوێ و پارهكهیم ههبێ، كهواته گونجانێكی كاریگهرم ههیه بۆی. پاره وهك ناوهندێك و توانایهكی دهرهكی و گهردوونی (كه له مرۆڤهوه وهك مرۆڤ یان له كۆمهڵگاوه وهك كۆمهڵگا نههاتبێ) بۆ گۆڕینی وێنهیهك بۆ واقع و واقع بۆ وێنهیهكی پهتی، دهسهڵاته ڕاستهقینه بنهڕهتیهكانی مرۆڤ و سروشت ئهگۆڕێ به تهنها مهفاهیمێكی موجهرهد و بهمجۆرهش بۆ ناتهواویهكان و خهونێكی بهدینههاتووی ئازاربهخش. ڕێك به ههمان شێوهی كه ناتهواویهكان و خهونه بهدینههاتووهكان، واته ئهو دهسهڵاته بنهڕهتیانهی كه له ڕاستیدا هیچ لهبارانهبوون و تهنها له خهیاڵی تاكهكهدا بوونیان ههیه، ئهگۆڕێ بۆ دهسهڵاته ڕاستهقینهكان و تواناییهكان. بهمجۆره پاره لهبهر ڕۆشنایی تهنها ئهم خاسیهتهیدا بریتیه له شێواندنی گشتی تاكهكان كه ئهیانكات به پێچهوانهی خۆیان و سیفاتی پێچهوانه ئهدات به سیفاتهكانی خۆیان.
بهمجۆره پاره به شێوهی ئهم دهسهڵاته تێكدهره دهرئهكهوێ كه له دژی تاكیش و بهستهرهكانی كۆمهڵگاشه، كه خۆیان وهك قهواره دێنه بهرچاو. پاره دڵسۆزی ئهگۆڕێ به نادڵسۆزی، خۆشهویستی به ڕق و ڕق به خۆشهویستی، چاكه به خراپه و خراپه به چاكه، خزمهتكار به سهرۆك و سهرۆك به خزمهتكار، بێمێشكی به زیرهكی و زیرهكی به بێمێشكی.
لهبهرئهوهی پاره، كه وهك مهفهومێكی چالاكی بهها بوونی ههیه، ههموو شتێك تێكئهدا و ئهیشێوێنێ، خۆی شێوێنهر و تێكدهری گشتی ههموو شتهكانه، جیهانه به ژێرهوژووری، شێوێنهر و تێكدهری تهواوی سیفاته سروشتی و مرۆییهكانه.
ئهو كهسهی كه ئهتوانێ ئازایهتی بكڕێ ئازایه ههرچهنده ترسنۆكیش بێ. لهبهرئهوهی پاره ناگۆڕدرێتهوه به ههر جۆرێتیهكی دیاریكراو، به ههر شتێكی دیاریكراو یان به ههر دهسهڵاتێكی بنهڕهتی مرۆیی دیاریكراو، بگره ئهگۆڕدرێتهوه به تهواوی جیهانی ئۆبجێكتیڤی مرۆڤ و سروشت لهبهرئهوه له ڕوانگهی خاوهنهكهیهوه ئهكهوێته پێناوی ئهوهوه كه ههر جۆرێتیهك ئهگۆڕێت به ههر جۆرێتیهك و شتێكی تر تهنانهت كه پێچهوانهكهشیهتی: پاره پێكهوهلكاندنی نهشیاوهكانه. پاره دژ بهیهكهكان ئهخاتهوه ئامێزی یهك.
وای دابنێ كه مرۆڤ مرۆڤ بێ و پهیوهندیهكهشی به جیهانهوه مرۆییانه بێ، ئهو كات ئهتوانی خۆشهویستی تهنها به خۆشهویستی بگۆڕیتهوه، متمانه به متمانه و …هتد. ئهگهر حهز بكهی خۆشی له هونهر ببینی، ئهبێ له باری هونهریهوه كهسێكی ڕۆشنبیر بی. ئهگهر بتهوێ كاریگهری لهسهر خهڵك دابنێی، ئهبێ كهسێكی خاوهن كاریگهریهكی بزوێنهر و هاندهر بیت لهسهر خهڵك. ههر پهیوهندیهكت به مرۆڤ و سروشتهوه ئهبێ دهربڕینێكی دیاریكراو بێ پهیوهست بێتهوه به ئامانجی ئیرادهتهوه، به ئامانجی ژیانی ڕاستهقینهی شهخسیتهوه. ئهگهر خۆشهویستی بكهیت به بێ ئهوهی لهبهرامبهردا خۆشهویستی وهربگریتهوه، واته ئهگهر خۆشویستنهكهت وهك خۆشویستن خۆشهویستی دوولایهنه بهرههمنههێنێ وه ئهگهر له ڕێی دهربڕینێكی زیندووهوه دهربارهی خۆت وهك كهسێكی ههستناسك نهتوانی خۆت بكهیت به كهسێكی خۆشهویست، ئیتر خۆشهویستیهكهت هیچ لهبارانهبووه، بهدبهختیه.‘‘
* ههموو هێڵی تهئكیدهكان هی ماركس خۆیهتی (وهرگێڕی كوردی)
دلاوەر قەرەداغی.. زیاد لە کەسێک…! …. ئیدریس عەلی
دنیای کلتووری و ئەدەبی ئێمە، لەم پنتە داخراو و دوورە شارستانییەتەی جیهاندا کە ناوی کوردستانە، زیاتر لەو منداڵە بێکەس و هەژارە دەچێت، کە چاوەڕێی دەستێکی ڕەحمەتە تێر و پۆشتەی بکات، لە ڕووی بەرهەمی ئەدەبی و داهێنانەوە، لە چەند هەوڵێکی لێرەولەوێ بترازێت، چ شتێکی ئەوتۆ نابینرێت، ئەم حاڵەتە تەواو لە کتێبخانەکانماندا بە زەقی ڕەنگی داوەتەوە و دەبینرێت و هەستی پێ دەکرێت.
بەڵام ڕەنگە لەڕووی کاری وەرگێڕانەوە، هێشتا شانسێکی ئەوتۆمان مابێت بۆ بەرگەگرتنی دڵڕەقی ژیان و وەستانەوە بەڕووی ناشرینییە زۆرەکاندا، لانیکەم بە وێنەی وڵاتانی دەوروبەرمان هەنگاو بنێین و وزە و ژیانێک بگەڕێتەوە بۆ نێو گیانی کلتوور و ئەدەبییمان، دیسان ئەم حاڵەتەش بە ڕوونی بە کتێبخانەکانمانەوە هەست پێ دەکەین و دەبینین، پێدچێت ئەمەش جۆرە خۆشبەختییەک بێت بۆ ئێمەی خوێنەر، کە لە ناو ئەم بێکەسیی و کەس بە کەسەدا، چەند وەرگێڕێک، بەوپەڕی پەرۆشی و عەشقەوە خەریکی کاری وەرگێڕانن لە ناو زمانە جیاجیاکانی دنیادا، وەرگێڕانی شاکارە زیندووەکانی نووسەرە گەورە و دیارەکان، لە لایەکەوە بوونەتە خەزنەیەکی دەوڵەمەند و بە بەها بۆ خوێنەران، لە لایەکی دیکەوە خۆری ئاوەدانین و تیشکەکانیان کەوتوونەتە سەر کتێبخانەکانمان، ئەوان بێوچان کاری وەرگێڕان دەکەن و لەو جوانیانەی خۆیان دەیبینن بەشی ئێمەشی لێ دەدەن.
بەشبەحاڵی خۆم، وەک خوێنەرێک کە سەروکارم لەگەل کتێبە ئەدەبییەکاندا هەیە و حەز بە خویندنەوە دەکەم، ئاشنای گەلێ وەرگێڕ و بەرهەمەکانیان بووم و تا سەر ئێسک بە کتێب و جوانی قەرزاریان کردووم، ڕەنگە لە ڕابردوودا لەسەر هەندیکیان لێرەولەوێ.. لەم ڕۆژنامە و گۆڤار، قسەیەکی خێرمانکردبێ، یاخوود بە ستوونێک و چەند وشەیەکی سادە، بەڵام هەڵقوڵاوی ڕاستگۆیی ناخ و دڵ، سوپاسیکمان کردبن، بەڵام هێشتا ئەم هەوڵانەی ئێمە لە کوێ و ئەو ماندووبوون و شەوننخوونی و عەشقە گەورانەی ئەوان لە کوێ؟.
یەکێک لەو وەرگێڕکارانەی کە ئەزموونێکی جوانی هەیە ( دلاوەر قەرەداغی)ە، ناوبراو لە پەنا ئەزموونە تایبەت و هێمنەکەی شیعردا، بە عەشقێکی ئەبەدییەوە، چەندین شاکاری مەزنی جیهانیی وەرگێڕاوە و بە زمان و کوردییەکی تەواو جیاواز و جوان ئاشنای کردووین، گەر لامسەلایی و بە خێرایی چاوێک بە کتێبخانەی کوردیدا بگێڕین. مومکین نییە نیگامان لەسەر چەنین کتێبی (دلاوەر) نەگیرسێتەوە، من بەوپەڕی دڵنیاییەوە دەڵیم کە ئەگەر ئەو نەبوایە ئێمەی خوێنەری کورد، مەگەر تەنها لە دوورەوە ناوی نووسەرەکانیان، یاخوود کتێبەکانیانمان ببیستایە.
ڕەنگە کاری ئەم نووسینە نەبێت ناوی یەک بەیەکی ئەو کتێبە گرنگانە بەرێت کە لەماوی ئەزموونی کاری وەرگێرانی دا پێشکەشی کردووین، چونکە بە دڵنیاییەوە خودی خوێنەران بۆ خۆیان ناوی سەرجەم کتێبەکانیان ئەزبەرە و بەریکەوتوون، کتێبخانەی ماڵەکانیان تژین لەو ڕۆمان و شانۆنامە و بیروەریانەی گەورە نووسەرانی جیهان، کە ئەم وەریگێڕاون، دیسان کاری ئەم نووسینە ستایش و مەدحێکی بێ بنەما و فووتێکردنێکی لە خۆوە نییە، چونکە نە نووسەری ئەم نووسینە بێ بنەما وەسف دەکات، نە ئەوەی ئەم نووسینەی لەبارەوە نووسراوە پێی خۆشە وەسف بکرێت، نە کاریشی پێیەتی، ڕازیبوونی خوێنەر لە کتێبەکانی بۆ ئەو هەموو شتێکە و پێزانینێكی خاکەرایانە سەرلەنوی دەیخەنەوە سەر نەغمەی کارکردن و ماندووبوونی لەبیر دەبەنەوە.
تازەترین کتێبی وەرگێرانی کاک دلاوەر، کتێبە بە نرخەکەی ( ئەندرێ مالرۆ)ی فەڕەنسییە، بە ناوی( نایادەوەری) ئەو کتێبە قەبەی کە ئێمە پێشتر تەنها ناویمان بیستبوو و لێرەو لەوێ باس لە گرنگی و بایەخی کرابوو، وەک خوێنەری کورد خەونمان بە وەرگێڕانییەوە دەبینی، من بیر لەوە دەکەمەوە چ ئازایەتی و عەشقێک لای دلاوەر هەیە کە دەست بەرێت بۆ کتێبێکی قەبارە گەورەی وەها؟ لە سەردەمیکدا کە دنیا بەرەو بەرژەوەندییە زۆر تایبەتییە تاکە کەسییەکان دەڕوات، ئەوە چ لە خۆبردووییەکە وا لە دلاوەر دەکات پشت بکاتە خۆی و چێژی ژیان و ڕووبکاتە خوێنەر عەزابی وەرگێران و ئازاری نووسینەوە و وەک کارگەیەکی چالاک پڕ بەرهەم بێت و جوانی پێشکەش بکات؟ لە نێوەندێکدا بە ناوی نێوەندی ئەدەبی کوردییەوە کە دەیان و زیاتریش خەریکی خۆبردنە پێشەوە و ئیمتیازات و هاتوهاوار و گیرفان گەرمکردنن، ئەو تایبەتمەندییە چییە وا لە دلاوەر دەکات بێدەنگ و بێ بانگەشە و دەنگەدەنگ، تاوناتاوی کتێبێکی نوێ و نووسەرێکی نوێمان پێ ئاشنا بکات؟ بێگوومان بوونی کەسانی وەک کاک دلاوەر و چەند هاوڕێیەکی دیکە لە نیوەندەکەدا، کتوومت لە کۆڵەکەی ئەو ماڵە هەژارە دەچن، کە شانیان داوەتە بەر ڕووخان و بە پێوە ئازار دەچێێژن بۆ ئەوەی جوانی نەکەوێت، ئەز دڵنیام ئەوەی ئەم هاوڕێ شاعیر و وەرگێرە بە تەنیا دەیکات، کاری دامودەزگایەکەی گەورەیە بە هەموو ڕەهەندەکانییەوە.
گفتوگۆ لەگەڵ نووسەر ئارام کاکەی فەلاح … سازدانی / شاخهوان سدیق
ئارام كاكهی فهلاح:
نووسهر بوونهوهرێكی ئاڵۆز و پهرش و بڵاوه، كتێب نهبێ هیچ شتێكی تر كۆی ناكاتهوه
له دونیای ئهدهبی ئێمهداو بهتایبهت له بواری نوسینی چیرۆكدا (ئارام كاكهی فهلاح) یهكێكه له ناوهدیارو دهنگه جدیهكانی ئهو بواره، بۆ ئهم ساڵیش و له چوارهمین ڤێستیڤاڵی ئهندێشهدا، خهڵاتی چیرۆكی پێبهخشرا، بۆ ئاگاداربوونی زیاتر له دونیای ئهدهبی ئهو نوسینهكانی ئهم دیدارهمان لهگهڵ سازدا.
پرسیاری یهكهم: له وتارێكدا ( شێرزاد حهسهن) دهڵێت:مومكین نییه مرۆڤ پاش خوێندنهوهی ههر كتێبێك بهشێك له دونیا بینییهكانی نهگۆڕڕێت. بهڕێزیشتان له نووسینێك دهربارهی ناسینی كتێبهوه دهڵێن:ئهوهی رۆژێ دهستی بردو كتێبێكی به چێژهوه خوێندهوه، ئیدی قهت وهك خۆی لێ نایهتهوه. مهبهستمه بپرسم:كتێب بۆ له ژیانی مرۆڤدا گرنگه؟، ئهم سیحره، ئهم جادووه چییه كتێب له مرۆڤی دهكات و دهیگۆرێ بۆ كهسێكی دیكه؟
ئارام كاكهی فهلاح: له چیرۆكی (ژنی ژێر باران)دا وتهیهكی ژنه نووسهری فهرهنسی تیایه به ناوی ( مادام دی سڤێنگه)، كه له ناوهڕاستی سهدهی حهڤدهههمدا ژیاوه و به نووسینی نامهكانی، به تایبهتی نامهكانی بۆ كچهكهی، زۆر بهناوبانگه و دهڵێ: ههتا كتێب ههبێ خۆمان ههڵناواسین.له ڕاستیدا لای من كتێب ئهو ماڵه ڕهمزییهیه كه مرۆڤ ههمیشه ههیهتی و دهتوانێ بچێتهوه ناوی و دهرگاكهی پێوه بدات وههست به ئارامیی بكات. ئهو ئاوێنه سیحرییانهیه له جیاتی سیمای دهرهوهت دهتوانی له خۆت بڕوانیت و ترس و هاوار و نائومێدییهكانتی تێدا بدۆزیتهوه. یان دۆستۆێڤسكی وتهنی ئهو نهێننیانهی تێدا بدۆزیتهوه كه مرۆڤ تهنانهت جورئهتی ئهوهی نییه لهگهڵ خۆشیدا باسیان بكات. كتێب ئهو زهوییهیه كه دهتوانی خهونهكانتی تێدا بچێنی. ئهو سهفهرانهیه كه ناتوانی خۆت بیانكهیت، ئهو سهفهرانه به نێو سهدهكاندا، به نێو وڵات و شارهكاندا. ئهو كهسانهی بێ ئهوهی بیانناسیت، دهبنه بهشێكی گرنگی ژیانت. كتێب چهندێ گرنگه بۆ ناسینی دونیا، هێندهش گرنگه بۆ ناسینی خۆت. كتێب دهستكاری ههندێ شوێن دهكات كه وا دهكات له خۆت زیاتر نزیكت بكاتهوهو زیاتر بهو مرۆڤهی ناو خۆتت ئاشنا بكات. بۆیه ئهوانهی پهیوهندییهكی قووڵیان به كتێبهوه نییه، به خۆیان زۆر غهریبن. ئهوانهی كتێب ناخوێننهوه، چونكه سهیری خۆیان زۆر ناكهن، زۆر قسه دهكهن و به گشتی كهسانی زۆره بڵێن.
پرسیاری دوو: زۆر جار دهوترێت كاتێك مرۆڤ دهستی به هێنانهدی خهونهكانی ناگات، پهنا بۆ نووسین دهبات. بهختیار عهلیش له دیدارێكدا دهڵێت( مرۆڤ كاتێك له ههموو شتهكان فاشیل دهبێت روو دهكاته نووسین و دهبێت به نووسهر). بهڕاستی نووسهر بوون دواكارتی فشاری مرۆڤه بۆ بهردهوام بوون له ژیان؟ یان نووسین بۆ دهستڕاگهیشتنی مرۆڤه بۆ ئاشنابوون به دیوێكی تری ژیان و كهشف بوونی دونیایهكی نوێیه؟مهبهستمه بپرسم تۆ بۆ دهنووسیت؟ نووسین وهڵامدهرهوهی چ پرسیارێكی تۆیه له ژیان؟
ئارام كاكهی فهلاح: نووسین وهك عهشق وایه، تهنها ئهو كاته ههستی پێ دهكهی كه لهناو زیندانهكهیدایت. لهمهوه دهمهوێ بڵێم كه نووسین بڕیارێكی پێش وهخت نییه. نووسهری راستهقینه ناتوانێ بڵێ ئیتر من له بهیانییهوه دهبم به نووسهر، یان گهوره بم دهبم به نووسهر. مرۆڤ كاتێ پێ دهزانێ نووسهره، كه ئیتر له ههموو شتێكی تر دهستی شتووه. رۆژێ ههست دهكهی تهواو به تهنیا ماویتهوه، یان لهناو دهیهها كهسدایت و تهنیایت. ههست دهكهی هیچ شتێكی تر سوودی نهماوهو كهس گوێ ناگرێت لاپهڕه سپییهكهی بهردهمت نهبێت. كتێب نووسین ئهو پهرچهكردارهیه بهرامبهر ناعهدالهتییهكانی دونیا، بهرامبهر برین و خواروخێچییهكانی. ئهو هاوارانهیه كه كهس ئاماده نییه بیبیستێت. من دهنووسم، چونكه ههست دهكهم بهشێكی زۆر زۆری من به نووسین نهبێت قسه ناكات. نووسهر بوونهوهرێكی ئاڵۆز و پهرش و بڵاوه، كتێب نهبێ هیچ شتێكی تر كۆی ناكاتهوه.
پرسیاری سێ: گوستاف فلوبێرله شوێنێكدا دهلێ:( مادام بۆڤاری خۆمم). منیش زۆر جار له خوێندنهوهی چیرۆكهكانی تۆدا، وێنهی خۆت دهبینم و ئامادهییتان وهك كاراكتهر لهناو چیرۆكهكاندا دیاره، به تایبهت لهناو چیرۆكی (باوكی ناو تهلهفۆن)دا. دهمهوێ بزانم تا چهند بۆچوونهكهم ڕاسته؟ تۆ دهتهوێت چیرۆكی خۆت بنووسیتهوه یان هی ئهوانی تر؟
ئارام كاكهی فهلاح: وهك له زۆر شوێنی تریش باسم كردووه، مرۆڤ ناتوانێ خۆی له نووسینهكانی بهێنێته دهرهوه. كه سهیری ژیانی گارسیا ماركیزو ئهو شوێنهی لێی دهژیا، دهكهین،ئهوسا تێدهگهین كه ژیانی ئهم نووسهره به چڕی لهناو ڕۆمان و چیرۆكهكانیدایه. من تا بیرهوهرییهكانی ئانا دۆستۆێفسكایام نهخوێندبووهوه، بڕوام نهدهكرد دۆستۆێفسكی هێنده لهناو كتێبهكانیدا بێت. تۆ ههر سهیری دوو رۆمانی بكه،(بیرهوهرییهكانی ماڵی مردووان هی ساڵی ١٨٦٤ و قومارچی هی ساڵی ١٨٦٦ ) ،ئینجا بۆت دهردهكهوێ سێبهری ئهم پیاوه لهههموو شوێنێكی ئهم دوو رۆمانهیه. من له پراگ ئهو كهلاوهو ماڵ و ژووره ڕووخاوانهم بینی كه كافكا تهمهنێكی زۆری ژیانی تێدا بهسهر بردبوو، ئهو شوێنانهی كه لێی دهژیا و دهنووسی، ئینجا له نووسینهكانی باشتر تێگهیشتم و زانیم كه زۆربهی چیرۆك و رۆمانهكانی باسی ژیانی پڕ برین و پهڕپووتی خۆیهتی. بێگومان ئهمانه ههموویان بێ ویستی نووسهر خۆی دێنه كایهوه. منیش وهك ههر نووسهرێكی تر بێ ویستی خۆم بهشێكی زۆرم لهناو چیرۆك و رۆمانهكانمدایه. بهڵام ئهم باس كردنه، باسكردنێكی بایۆگرافی و ژیانی تایبهتی نییه، هێنده ههیه دهبێ لهشوێنێكی تردا بۆی بگهڕێین، ئهم شوێنهش یادهورییه.دوایش ئهم خوده هێنده له نێوان دیڕهكان و ئهوانی تردا دهتووێتهوه كهههر باس كردنێكی خود، چهندهها كهسی تر خۆی تێدا دهبینێتهوه.
پرسیاری چوار: له دیدارێكدا خێزانی (مهحموود دهوڵهت ئابادی) باس لهسهر وهختی نوسینی رۆمانی( كلیدهر) دهكات و دهڵێ: شهوێك نیوهشهو خهبهرم بووهوه، مهحموود به كوڵ دهگریا، پێم وت خێره چی بووه بۆ دهگریت؟ وتی یهكێ له پاڵهوانهكانم مرد كه نهدهبوو بمرێت. تۆش له پێشهكی یهكێ له كتێبهكانتا دهڵێیت: زۆر به وردی وچڕی لهگهڵ پاڵهوانهكانم دهژیم ولاتان سهیر نهبێ گهر بڵێم لهگهڵ نووسینی ههر چیرۆكێكدا نهخۆش دهكهوم. مهبهستمه بزانم تا چهند رووداو وكاراكتهر له دهرهوهی ئیرادهی نووسهر له دهقدا خۆیان فهرز دهكهن؟
ئارام كاكهی فهلاح: دهزانی گارسیا ماركیز ههمان چیرۆك دهگێڕێتهوه كه مارسیدیسی ژنی شهوێك ههڵدهستێ و دهبینێ ماركیز دهگری و لێی دهپرسێ چی روویداوه؟ ئهویش دهڵێ : پاڵهوانێكی خۆمم له ناو رۆمانهكهدا كوشت. ناچار بووم، مێرسیدیسی ژنیشی تا بهیانی لای دادهنیشێ و دڵی دهداتهوه. ئهم قسهیه له كتێبێكدایه كه دیدارێكی دوورودرێژه لهگهڵ نوسهردا و ههموو كتێبهكه بۆ دیدارهكه تهرخان كراوه. بهههر حاڵ ئهوه لای من وایه كه لهدوای نووسینی ههر چیرۆكێك و رۆمانێك من تهندرووستیم تێك دهچێ و نهخۆش دهكهوم، هاوڕێ نزیكهكانم ئهوه دهزانن و من ههندێ جار به گاڵتهوه پێیان دهڵێم كه من دوای نووسینی ههر چیرۆكیك، چوار تا پینج كیلۆ كهم دهكهم ونووسینی چیرۆك لای من بۆ ڕێجیم باشه، بۆیه پیشنیار دهكهم ئهوانهی دهیانهوێ وهزنی خۆیان دابهزێنن، بێن و چیرۆك بنووسن و به چڕی و به قووڵی لهگهڵ كاراكتهری ناو چیرۆكهكانیاندا بژین، كاتێك نووسهر وا به قووڵی، بهو جۆرهی من مهبهستمه لهگهڵ چیرۆكهكهیدا دهژی، ئهوا نووسینی زهحمهتتر دهبێت، چونكه ئهرك و پێداویستی لهسهرت زیاتر دهبێ و گهر ئهوسا شتێكی واش هاته پێشهوه كه وای لێ كردی بڕیارێك بدهی بۆ نهمانی یهكێك له كاراكتهرهكان، ئهوسا وهك دهبینی كاراكتهری ناو چیرۆك و رۆمانهكان وهك كاراكتهرهكانی دهرهوهی تێكستی لێ دێ و نهمانی ئهوانیش ژانێكی گهورهت پێدهگهێنێت.
پرسیاری پێنج: له ئێستادا ڕۆژانه و له بڵاوكراوهكاندا بهر چهندین تێكست به ناوی چیرۆكهوه دهكهوین، بهڵام كاتێ بهدوای چیرۆكی جددیدا دهگهڕێن، چیرۆكی جددیمان زۆر كهمه. به بۆچونی بهرێزتان ئهم زۆر و بۆرییه هی چییه؟
ئارام كاكهی فهلاح: سارتهر له ساڵی ١٩٤٧ دا كتێبێكی ههیه به ناوی (ئهدهب چییه)، لهوێدا بهراوردێك دهكات لهنێوان نووسهر و دانهردا دهڵێ: مهرج نییه ههموو دانهرێك، نووسهر بێت. منیش لهسهر ههمان بۆچوونی سارتهر دهمهوێ بڵێم، دهبێ ئێمهش بهراوردێك بكهین لهنێوان نووسینی چیرۆك و چیرۆك نووسدا و به بڕوای من مهرج نییه ههموو ئهوانهی چیرۆك دهنووسن و تهنانهت كتێبی چاپكراویشیان ههیه وهك كۆمهڵه چیرۆك به چیرۆكنووس لهقهڵهمیان بدهین. با بێمهوه سهر زۆر و بۆرییهكهو لهچهند خالێكدا كۆیان بكهمهوه. یهكێ لهو خاڵانه ئهوهیه كه بهڕاستی نووسینی چیرۆكی جوان زهحمهته. ههر خۆی هونهری گێڕانهوه كارێكی سهخته و بههرهو لێزانین و ماندووبوونێكی زۆری دهوێ و كارێكی ههتا بڵیی پڕووكێنهره. دووم هۆ ئاستی خراپی ئهو گۆڤار و رۆژنامانهن كه زۆربهی ئهوانهی سهرپهرشتی دهكهن ئاگایهكی زۆر قووڵیان له ئهدهب نییه و شایستهی ئهو شوێنه گرنگه نین كه ڕای خۆیان لهسهر ئهو ژانره گرنگهی ئهدهب دهربڕن و زۆربهیان زمانێكی زیندووی بیانی نازانن و ئاگایان له ئاستی ئهدهبی جیهانی كهمه خوێنهرێكی تهمهڵن، بۆیه ههر تێكستێكیان به ناوی چیرۆكهوه بۆ بێت، به كارێكی ناوازهو داهێنهرانه لهقهڵهمی دهدهن و بڵاوی دهكهنهوه، بۆیه ئهوان لای من هۆكارێكی زیندووی ئهو زۆرو بۆرییهن و لێپرسراوی یهكهمی ئهو ناشرینییهن. هۆكاری سێیهم، دهتوانم ئهو گروپ چێتییهی ناو ئهدهبی كوردی دهستنیشان بكهم، كه هاورێیهتی و پیاههڵدانی درۆ زیاتر بوونهته هێنانه پیشهوهی ههندێ تێكستی خراپ، كه ماوهیهك سهرقاڵ و بێزارت دهكات و ئیتر بۆ خۆی ون دهبێت. بهڵام ئهوهیان لای من زۆر گرنگ نییه، چونكه هیچ تێكستێكی خراپ به مهدح و پیاههڵدان ناژی، بهڵام لهوه نیگهرانم كهئهم جۆره ئهدهبه تهواو ئهدهبی كوردی داپۆشیوهو بهخۆی و وههمهكانییهوه خوێنهری ئێمهی سهرقاڵ كردووه و ئاستی چێژی ئینسانی ئێمهی له تێكستی جوان دابهزاندووه و لهسهدا نهوهدی خوێنهری ئێمه نازانێ تێكستی جوان چییه؟ یهكێكی تر له هۆكارهكانی ئهم ده پازده ساڵهی دوایش، دهركهوتنی تۆڕێكی كۆمهڵایهتی وهك فهیس بووك و دهست خۆشییهكانێتی، نووسهرو خوینهری وا ساویلكه ههیه كه هێز و جوانی نووسین به لایك و دهست خۆشییه درۆكانی ناو فهیس بووك دهپێوێت و بهو جۆره خۆی لێ دهبێته نووسهری چیرۆك و له ههمان كاتدا رۆمان نووس و رۆژنامه نوس و وهرگێرو دهیهها شتی تر. هۆكاری تریش زۆرن، بهڵام ئهوهنده جارێ بهسه.
پرسیاری شهش: زۆر جار له چیرۆكهكانتا كۆتایی كراوه ههیه، خوێنهر چاوهرێی بهشی تری چیرۆكهكانت دهكات.وهك بۆ نموونه چیرۆكی (ژنی ژێر باران). به ڕاستی نهدهكرا كۆی بهشهكانی ئهم چیرۆكه و ههندێ لهوانی تریش پێكهوه وهك ڕۆمان بنووسرانایه؟ ئهمه ویستی خۆته خوێنهر تامهزرۆ بكهیت و وای لێ بكهیت چاوهڕێ بكات تا بهشێكی تری چیرۆكهكه؟ یان بێ ویستی خۆت ئهمه روودهدات؟
ئارام كاكهی فهلاح: بێگومان زۆربهی زۆری ئهو چیرۆكانهی من نووسیوومن، دهمتوانی بیانكهم به رۆمان و ئێستاش دهتوانم به شێوهی ڕۆمان بیاننووسمهوه، تۆ باسی(ژنی ژێر باران ) دهكهیت، منیش نهك تهنها ئهو چیرۆكه كه سێ بهشیم لێ نوسیووه و بهشی سێیهمیم تێكهڵاوی چیرۆكی نووسینهوهی دڕك كردۆتهوه، بهڵام ههموو چیرۆكهكانی تریشی وهك (گوڵهكانی دۆزهخ، نووسینهوی دڕك،من و كامێراكهم،باوكی ناو تهلهفۆن،ئهو كوڕهی له زۆر كهس دهچێت،دزینی خهونهكان و من به بووكێكی گهورهوه) به رۆمان بنووسیایه، بهڵام ڕاستت بوێ، من ههر رۆمانێك بتوانم به چیرۆك بنووسم، ئهوا وا دهكهم و به چیرۆك دهیاننووسم با چهند بهشێكیش دهرچن. ئهوه بۆ من گرنگ نییه خاوهنی چهند رۆمان دهبم، بهڵكو ئهوه بۆ من گرنگه خاوهنی چهند چیرۆكی جوانم. چیرۆكێكی جوان، به ده رۆمان ناگۆڕمهوه، بهڵام ئهم رۆمانهی دوایم( سیزیف، ئهو كوڕهی دوو دڵی ههیه)به چیرۆك بۆم نهنووسرا بۆیه بێ ویستی خۆم درێژ بووهوه بۆ رۆمان. ههر چهند پێشم خۆش بوو بوو به رۆمان، بۆ ئهوهش خۆم بڕیار نادهم، بهڵكو نووسینهكه خۆی بڕیار دهدا، قهت ئهو بهشانهی چیرۆكهكانم، كه له یهكهوه دهبنه دووان سیان، بۆ تامی ..تامی و تامهزرۆیی خوێنهر نایاننووسم، بهڵكو پێویستییهكهی رۆحی خۆمه وا دهكات درێژ ببنهوه تا ناكۆتا.جۆر و كاراكتهری ئهو چیرۆكانهی من دهیانووسم وا فهرز دهكاست تا ناكۆتا درێژ ببنهوه.، من تهنانهت رۆمانی (سیزیف ئهو كوڕهی دوو دڵی ههیه)، لهناو خۆیدا چهندهها رۆمانی تری ههڵگرتووه، چهندهها بهشه رۆمانی نهنوسراوی تیایه، ههر كاتێ بیهوێ بانگم دهكات تا بینووسمهوه. هیچ شتێ سنوور بۆ ئهو خهیاڵ و نوسینانهی من دانانێت مهرگ نهبێ، بۆیه تا من بژیم و توانای نووسینم ههبێ ئهوانیش دریژ و درێژتر دهبنهوه و بهشی تر لهدایك دهبێت.
پرسیاری حهوت: له ئێستادا ئێوه یهكێكن له دهنگه جددییهكانی ناو چیرۆكی كوردی و خاوهن خوێنهری تایبهتی خۆتانن.دهكرێت لێرهوه به خوینهرهكانتان بلێن، پڕۆژهی ئایندهتان چییه و خوێنهرهكانتان بهم زوانه چیرۆكی تازهتان دهخویننهوه؟
ئارام كاكهی فهلاح: بهڵێ ماوهیهكی تر چیرۆكێكی تازهم به ناوی (كارگهی تووڕهیی) له گۆڤارێكی تازهدا بڵاودهبیتهوه و لهوێدا خوێنهران بهر تهكنیكێكی تازهم دهكهون له ناو چیرۆكدا كه دهتوانم ناوی بنێم ( تهكنیكی شانۆیی لهناو چیرۆكدا).پرۆژهی نووسینی ترم زۆره و رۆمانێكی تازهم به دهستهوهیهو گهر بۆم كرا وهك چیرۆك بینووسم ئهوا دهیكهم، گهر نهمتوانی ئهوا دهیكهم به رۆمان.
پرسیار: لهوهڵامی پرسیاری شهشدا دهڵێیت(ههندێك چیرۆك ههبووه دهمتوانی بیكهم به رۆمان و ههندێك له رۆمانهكانیش دهمتوانی به شێوهی چیرۆك بنووسم)دهپرسم گۆڕینی چیرۆك به رۆمان و گۆڕینی رۆمان به چیرۆك ئهوهنده كارێكی ئاسانه؟دهتوانی به وردی باس له جیاوازییهكانی چیرۆك و رۆمانمان بۆ بكهیت؟
ئارام كاكهی فهلاح: بێگومان هێنده ئاسان نییه، بهڵام وهك له پێشدا وتم، كاراكتهری ئهو جۆره چیرۆكانهی من دهیاننووسم، به پێی ئهوهی تهكنیكێكی كراوهیان ههیه، ئهگهری درێژبوونهوهیان ههیه تا ناكۆتا، ئهگهری ئهوهی ههمیشه بێنهوه ناو ژیانی ئێستا، ئهگهری خۆتازهكردنهوه، ئهگهری ژیان خۆی لهههمووی گرنگتره، كۆمهڵێك كاراكتهر ههمیشه ئهگهری ئهوهیان ههیه بێنهوه بهردهمت وههناسهت لێ قهرز بكهن و بڵێن بمانووسه ئێمه نهمردووین.من گهر بتوانم ژنی ژێر باران به سێ بهش بنووسم، بۆ ناتوانم بیكهم به رۆمان؟به تایبهتی ژنی ژێر بارانێك كه چیرۆكهكهی قهت تهواو نهبێت. من گهر غهریب ریكۆرد به سێ بهش بنووسم، بۆ ناكرێ بهشێوهی رۆمان بینووسم به جۆرێك ئهم كاراكتهرهم ههمیشه دێتهوهو دهچێته ناو چیرۆكهكانی تریشمهوه؟ لهكاتێكدا من خۆم رۆمانیش دهنووسم، دهزانی بۆ یهكێ نووسهری ههردوو جۆرهكه بێت، ئهوه دهزانێ كه چیرۆك و رۆمان هێنده دوو دونیای لێك جیاواز نین. ئهوه لای ئێمهی كورد چونكه رۆمان تهمهنێكی هێنده كورتی ههیه، لامان زهحمهت تره و وا دهزانین چیرۆك نووسین ئاسانتره، بهڵام راستت بوێ پێچهوانهیه. گهركهمێك له پێوانه گشییهكانی چیرۆك و رۆمان قسه بكهم، دهتوانم بلێم كه چیرۆكێكی درێژ( نۆڤێل كه له بنهڕهتدا وشهیهكی ئیتاڵییهو له نۆڤێلاوه هاتووه كه بهمانای ههواڵ دێت، یان به لاتینێكهی پروسه كه مهبهست لێی جۆرێك گێڕانهوهیه كه ههناسهیهكی درێژی تێدایه) دهتوانی بۆ چل و نۆ لاپهڕهیهك درێژ بێتهوه، دوای ئهوه دهكرێ له پهنجاوه ناوی بنرێت رۆمانی كورت.
ههرچهند من خۆم زۆر بڕوام بهم جۆره پێوانانه نییه.ئیشی رۆمان ئیشێكه له ئاسۆیهكی فراوانتردا، له یاریگایهكی فراوانتردا، لهگهڵ كۆمهڵێك كاراكتهری زۆرتردا، لهگهڵ جیاكردنهوهی به چهند بهشێك و ههر بهشێكیش دهكرێ باسێكی سهربهخۆ بێت، دوایی به تهكنیكێك ئهم بهشانه پێكهوه ببهسرێتهوه،بهڵام له چیرۆكدا دهكرێ یهك بهسهرهاتت ههبێ و یهك كاراكتهر،یهك ههناسه، یهك رووداو، یهك چوونه ناوهوه، یهك كۆتایی، یهك گرێچن، یهك سهرهتا، بهڵام ئهمه كاری نووسین ئاسانتر ناكات، چونكه له چیرۆكێكی جواندا دهبێ حیساب بۆ ههموو ڕستهیهك و بۆ ههموو وشهیهك بكهیت، دهبێ هیچ شتێكی زیادهی تێدا نهبێت، له كاتێكدا له رۆمانێكی ئاساییدا دهتوانی چهندها لاپهڕه به وهسف پڕبكهیتهوه، دهتوانی چهندهها شت بڵێیت كه دهكرێ نهیانڵێیت، وهك سیاسییهك چۆن دهتوانی سهعاتێك قسه بكات و هیچیش نهڵێت، رۆمان نووسێكیش دهتوانی چهندهها لاپهڕه بنووسێت و هیچیش نهڵێت، نهك تهنها نووسهران، بهڵكو خوێنهرانی رۆمانیش ئهوه دهزانن كه رۆمان پرێتی له شتی زیاده، كه دهكرێ فڕێیان بدهیت و هیچ كارێكیش نهكات، له كاتێكدا چیرۆكی جوان به شێوهیهك بیناكراوه دهسكاری یهك ڕسته بكهیت دهڕمێ،بێگومان ئهم پێوانهیه بۆ زۆربهی ئهو چیرۆك رۆمانه خراپانهی ئێستا لای ئێمه دهنوسرێن و بڵاودهبنهوه ناگونجێ، پێش ههموو شتێ دهبێ ئهو سهرنجه باوه فڕێ بدهین كه نووسینی چیرۆك ئاسانتربێ له رۆمان، بهتایبهتی ئهو جۆره چیرۆكهی ئێستا ئێمه دهینووسین، مهبهستم چیرۆكی مۆدێرنه، ههموو ئامادهكارهییهك و ههموو ئهگهرێكی بوون به رۆمانی تێدایه، من باسی ئهو دوو چیرۆكهی خۆم كرد، بێجگه لهوان، تۆ سهیری چیرۆكی (من و كامێراكهم ) چیرۆكی (دزینی خهونهكان)، ئهمانه بۆ نموونه وهك له پێشهكی كۆمهڵه چیرۆكهكهشدا باسم كردووه، كه به تهكنیكی مینی رۆمان نووسیومن، كهسانێكی زۆر كهم نهبێ، زۆركهس ئاوڕیان لێ نهداوهتهوه و تێی ناگهن، تێشی بگهن، هێنده سهرقاڵن بهخۆیانهوه دوو وشه لهبارهیهوه ناڵێن، زۆر كهسیش دهیبات و بهههڵه بهكاری دێنێت،من ئهم ماوهیه چهند چیرۆكێكم خوێندهوه بهو جۆره تهكنیكهی من دهینووسم نووسرابوون، هێنده چیرۆكهكهیانی قهرهباڵهغ كردبوون، یهكسهر تێدهگهی كه ئهم برادهرانه لهم جۆره تهكنیكه تێنهگهیشتوون و بهكاری دێنن.دهستخۆشیان لێ دهكرێ و ههندێ جار خهڵاتیشی پێ وهردهگرن.
بێ ئهوهی ئهوانهی بڕیاردهدهن لهبارهی ئهو چیرۆكانهوه، له جیاتی ئهوه پێیان بڵێین كوڕی باش! چیرۆك وا نانووسرێ، ئهم تهكنیكه به ههڵه تێگهیشتووی. بۆ نموونه ئهو جۆره تهكنیكه یارمهتیت دهدا چیرۆكێك به تهكنیكی رۆمان بنووسیت، بهڵام ئهم جۆره تهكنیكه دێت و رووداوهكانت بۆ كۆدهكاتهوه و دهیهێنێته ژێر كۆنترۆڵی نووسینهوه،بۆیه چیرۆكهكه بهم جۆره تێكهڵ و پێكهڵ و قهرهباڵهغ نابێ، وهك چۆن رووناكییهك له دهرهوه دێته ناو كامێرایهكهوه و عهدهسهی كامێراكه رووناكێیهكهت له یهك خاڵدا بۆ كۆدهكاتهوه تا پهڕش و بڵاو نهبێتهوه، تا عهدهسهكهشت باشتر بێ، ئهو وێنهیهی دهیگریت روونتر دهبێت، ئهو تهكنیكهش وایه رووداوهكانت بۆ كۆدهكاتهوه تا كۆنترۆڵیان بكهیت و بۆ گێڕانهوه ئاسانتر بێت، لهچهند رووداوێكهوه بێنهوه سهر یهك دوو رووداو، له رۆماندا به پێچهوانهوهیه، له عهدهسهكهوه جارێكی تر دێته دهرهوه و پهرش و بڵاو دهبێتهوه، له یهك رووداوهوه دهبێته چهندهها رووداو. له یهك كاراكتهرهوه چهندهها كاراكتهری تر لهدایك دهبێ.بۆیه ئهگهری ئهو ئهو چیرۆكانهم و كردن و نووسینیان به رۆمان كارێكی هێنده زهحمهت نییه، وهك لهچاوپێكهوتنێكی تریشدا باسم كرد، كه من به نهێنی لابورێكم ههیه كه تهكنیكی چیرۆكی تێدا لهدایك دهبێ، جارێ وا ههیه لهدایك بوونی تهكنیكێك چهند مانگ وساڵ تێڕامان و بیركردنهوهی وردو قووڵی دهوێت، ههندێ كهسیش دهیانهوێ به دوو چیرۆك ئهو تهكنیكانه بهرن و بهكاری بێنن بێ ئهوهی بهقووڵی لێی تێبگهن. وهك ماشێنێك بیدهیته دهست قووتابییهكی نهزان لێی بخوریت، ئهوانهشی بریار لهسهر باشی ئهو تێكسته خراپانه دهدهن، وهك ئهو مامۆستایانه وان لهتهنیشت ئهو قوتابیانهوه دانیشتوون ولهبهر ورگ و گیرفانی خۆیان ههر خهریكی دهستخۆشی كردنیانن بهبێ ئهوهی گوێ بدهنه ههموو ئهو رووداوانهی له ڕێگا تووشیان بوون.
نامهی نێوان ئهدیبان (نامهی عهبدوڵڵا سهڕاج بۆ سهباح ڕهنجدهر)
گیانهكهم رهنجدهر: گشت رێز و سڵاو و سۆزم بۆ تۆ و دایكی خهون و رۆڵهكانت، له وشهی (گیانهكهم) دا خهستكردووتهوه، پترم بۆ ناوێژرێت.
دوایین كۆشیعرت: ( حهزدهكهم ئهوهنده بژیم – 2015 )، ئهزی به شیعرییهتی: (پووشكین و ئیلیهت و ئۆكتاڤیۆ پاز)هوه، بهستایهوه و بهڕاستی له كۆشیعرهكانی دیكهت ترازاویت و دهنگت سۆزناكتر و پاراوتر و جوداتره و ئومێدی داهێنانت له دڵی گهوره و بههێزی شیعردا دورست كردووه، بهتایبهتی له كهڤاڵه وشهیییهكانت و سۆفیگهرییه شیعرییهكهت، تۆ ههشتا ساڵت بۆ تهمهنت نیشانداوه: ( 18/11/1965 – 18/11/2045 )، كه دهق دهكاته تهمهنی ئێستای من، ئایا لهو كۆتایییهدا، (عهبدوڵڵا سهڕاج)ی مامت لهكوێ دهبێت؟ پرسیارێكه خۆی له زهینمدا سهپاندووه، وهڵامی لهلای (الهو)وه، كه كهڤاڵێكمه، بهڵام بێ نیگاییه كێشاومه، ببووره راستهوخۆ ئهم (شهتهحاتانه) دهنووسم و له فهرموودهیهكی (ئهلنیفهری) سۆفیدا ئاگادارت دهكهمهوه، كه پێمی گوت: (له تاریكیدا جێگیربه، كه له تاریكیدا نیشتم، خۆم بینی).
تۆ لێوڕێژی له هێزی خودا، لهم شیعرانهتهوه خۆت ناسیوه و جهسته و گیانی ئۆقرهگری خۆت دهبینی، بهختهوهر خۆت، ئارام خۆتی، نهك وهكو بهنده، له بهرزهخی بڕوا و نابڕوادا، له لێواری گومان و یهقیندا گیرماوم، خهتای من نییه، خهتای ئهوهی سهرهوهیه، كه (مێشكم) و (هزرم) و (هۆشم)ی ئاوها داڕشتووه و ههمیشه له سۆراخی كۆن و دهروازه و رێنمام بۆ نایدۆزمهوه؟ ئهمهیه ئهو پرسیارهی ههراسانی كردووم و بهگوناحی خۆمی نازانم.
گیانهكهم: ئهو ئافریدهی، كه لهسهرهوهیه، ئێمهگهلی ناچاركردووه كه ههڵبژێرین تێم دهگهی، كهوابوو، چاوهنۆڕی فریادڕهسم له باوهشم بگرێ و سوكنایی به گیانه رهوانه ناشادهكهم بدات بهر لهوهی (خۆڵ) دامپۆشێ، بۆ ئهوهی ئهم تهرمه پیس و بۆگهنهم رهگهزهكانی (خاك، با، ئاو) نهگڵاوێنێ، حهزم له ئاگره پیرۆزهكهیه، بمكاته زووخاڵ و خۆڵهكهوه.
كتێب له وهرگێڕاندا دووباره له دایك دهبێتهوه: داهێنان له مانا ههره تایبهتییهكهی خۆی داوام لێ دهكات و پڕ بهگیان و دڵ حهز دهكهم ئهم كۆشیعرهت بكهمه عارهبی، تا عهرهب داهێنانی داهێنهری كورد ببینن. وهلێ ئاوها پرۆژهیهك كۆتایی ئهو له 10% یهی تاكه چاوێكم، ئهویش چاوی چهپمه، گیانهكهم با قهرزبێت لهسهر تهندروستی و تهمهن. شانازی بهوه بكه، جیاوازی لهوانگهل، بهدهر له پۆلی مهلانی ئاسایی، ناباو و پشت به رۆحی خۆت دهفڕیت بهرهو دهرباری شیعر و ئارامگهی سیمرغ، لهم كۆشیعرهتدا بهتهواوی ترازاویت له پێشینهی شیعری خۆت و نهوایهكی نوێ، كهڤاڵگهلێكی دهگمهن و سۆزێكی پهرییانهت بهلاپهڕهكاندا پهخشاندووه، ههست و نهوایهكی سۆفی مهشرهبانهم له نێوان دێڕه ورشهدارهكانت بینی، بهچاوی ناخم و ههم دیدی بینایینم. ئهوهی بهچاكیی له ڕوانگهی جوانسازییهوه له فهیزی شهتهحاتهكانت بنواڕی، دهگاته ئهو ئاقارهی كه بێژێ: ئهوه (سهباح رهنجدهر) پهیتا پهیتا كهوڵه هزری و هونهری و جوانكارییهكانی دهشاخێنێ رووهو رۆحییهتی شیعر و ئێستێتیكا.
باوكی خهون، تۆ و منی نائارام له گشت جێیهكانی ئهوێ و ئێره، ناشاد له گشت سات و زهمهنهكانی لاوی و تهمهنداری، له (زهمهن)ێكدا بهڕێكهوت ههڵكهوتین، كه بهنا پیرۆز ناوی دهبهم، چونكه راستییهكان ترازێندراون و جوانییهكان دزێو لێدراون و ….. تاد، ئهدهبهكهش پووڵبازاڕییه. كا رهخنهی زانستی؟ كا جوانناس و كا رێز و كا مرۆی حهقشوناس. بهلامهوه، شاعیر گرێبهستیاری نێوان: زمان و مۆسقا و وێنهیه، به واتایهكی رۆشنتر، كهڤاڵه زمانییه وشهیییهكان له سیمفۆنیای گهردوون ههڵدهكێشێ، چونكه نیگاركێشی بلیمهت، كهڤاڵه رهنگییهكانی ئاوێتهی مۆسیقا و زمانێكی پهیڤین دهكات، ئهم بۆچوون و هاوكێشهیه بۆ رهگهزهكانی دیكهی هونهر و ئهدهب، به دراماشهوه ….. تاد، دهشێت ئا لێرهوه رۆحییهتی دهق چون كانیلهی سازگار ههڵدهقوڵێت.
ئافریدهكاران، ههڵگری ئاگری خودایین بۆ ئهوهی شارستانییهت دروست بكهن. شیعر شیلهی وشهیه، بهجۆرێكی دی، وتهی وتهیهكه قۆزراوی زمانی هۆز و زمانی سهردهمه. تۆ بزانه چهند سهردهمییانهیه، پێناسهی شێخ محێدینی عارهبی، كه فهرموویهتی: (شیعر خۆ دابڕینه له ئاسایی باو).
بۆدلێر و رامبۆ و مالارمیه و سان جۆن پێرس و رێنی شار و نالی و مهحوی و گۆران و ناوی دیكهش. ههمان رێچكهیان گرت، بهبێ گوێدانه دهنگی ناڕهزایی ئهم و ئهوی سهردهمهكهیان، تۆش وههابه، خۆ واتكردووه. من ئاسایی، كه نهكڵۆك بین له چاوی قڕێژان و گهمژه بیران، پانتایی داهێنان به ورشهی سهرشانۆ و پیاههڵدانی درۆ، گیرفانمهندی و خهڵاتی پهرژهوهندمهندان قهتاوتهت ههڵناسهنگێندرێت. ئهوهی له (بازاڕ)هكهدا دهیبینین، بازاڕی گهوههرناسی نییه، بهڵكو بازاڕی (ههڕاج) و گهندهفرۆشی و ههم خۆ فرۆشییه. ئهوهی پهنجه بخاته سهر زامهكه، چارهنووسی وهك چارهنووسی رۆمانی: ( سلیكۆك هۆكلێر)ی من دهبێت، بریا سهد بریا بهر لهماڵئاوایی ژیانم، بهچاوی كراوهوه، كۆرۆمانهكانم بهبێ ههڵه دهبینین، خۆ دهزگای ئاراس له پرۆژه دابوو ئهم كاره بكات، بهداخهوه له بهختی من ئهمیش داخرا، ڕهشبین نیم، وهلێ لهم ڕۆژگاره سهقهتهدا مهحاڵ و دژواره ….. مخابن، بهڵام دوای مردنم ئومێدم به خوێنهری به وهفا زۆره.
له ئازار و موعانات و ئهزموونی پیرۆزی رهوتارهوه، داهێنان، ئهفراندن، دێته ناو كایهی هونهرییهوه، دهتۆ وردبهرهوه له ژیانی (ڤانكۆخ) بۆ وێنه، له ژیاندا تێرهسك نهبوو، كهچی كهڤاڵهكانی به دهیان ملیۆن دۆلار دهنرخێنرێت. زۆرانی تر وهكو ئهو له مێژووی ژیاریدا ههن. له ئهمستردام دووباره سهردانی نزیكهی (50) كهڤاڵی ئهو بلیمهتهم كردووه و رۆحمی چالاك كردووهتهوه، له ساڵی (1890) و له تهمهنی كورتی (37) ساڵیدا گوللهی به خۆیهوه ناوه، بهر لهوهش گوێیهكی خۆی قرتاندووه، بۆم دهركهوتووه، كه زۆرینهی نوێبهخشان و ئافریدهرانی بهدهر لهباو و ئاسایی و ژیانی خۆیان نیمچه شێت بوون. شێتی هونهر و جوانی و داد و ههق.
ئهمه چ شێتییهكی جوان و پیرۆزه كاكه (رهنجدهر)، بێمهوه سهر دهق بهواتا جوان و سهرسوڕهێنهرهكهی، بهگوێرهی شارهزایانی (زمانی دهق – Text)، حهفت پێوانهی بۆ دیار كراوه لهلایهن (رۆبێرت دی بۆجوان) و (دریسلهر)هوه، كهوا لهزۆربهی توێژینهوهكانی زماندا، دانیان پێدانراوه:
1- سهبك (داڕژته)، كه دهكاته پێبهندی نهحوی ( گرامهر – Grammar) كه به زاراوهی (Cohesion) دهناسرێت.
2- حهبهكه (تانوپۆ)، یان تێبهندی دهلالهتهكان ( Coherence).
3- ئامانج، یان مهبهست له دهقهكه ( intentionality).
4- وهرگرتن (قبول) لهلایهن خوێنهر و بیسهر و گوێگرهوه (Acceptability).
5- راگهیاندن به واتای (الاخباریه) (informatively).
ههڵبهته خاڵی یهكهم و دووهم گرینگترن له وانهی دی، دهگهڕێمهوه سهر ئهفراندن و داهێنانی ئهفسوونی وێنه و ئهفسوونی زمان و چندراوی سفتوسۆڵ، ئهو كارهی كه پێشتر گوتم: شیعر واتای، یان وشهی سهرووی واتا و وشهكانه و بێجگه لهوهش، پاڵاوتهی زمانی بازاڕی و فهرههنگه، رۆچوون و بهقووڵداچوونی شاعیره لهگهڵ جیهانبینینی بۆ بوونهوهری (الوجود) لهههردوو دیوی (زاهیر و باتین). ههڵبهته به مهنتیقی جوانكارییهكی ناباو و سواو بووهوه. درهوشانهوهی ئهزموونی وشه ئارایی و پێچراوی روئیای نیگایی و شۆڕبوونهوهی ناخیی و دهروونیی، وا لهو شاعیره دهكا و باڵی پێدهگرێ بۆ ههڵفڕین، له وێنهیهكی هزرییهوه (image) بۆ وێنهیهكی دیكهی ئاخڵهدارتر و كانگهی ورشهدانهوه، چوون (گیا)یهكهی رۆمانی: (سۆناتای رۆح) و دووبارهبوونهوهی له رۆمانی: (ئهژدهر)دا، یان وهك گیای نهمری گهلگامێش كه نهیگهیشتێ، وهكی دیكه، كه نووسهره نهناسراوهكهی دهقه سۆمهرییهكه پێی گهیشت و به گوماناوی نهمره.
ئهم ههموو تێپهڕاندن و داهێنان و هونهره دانسقهیه، لهڕێی هێماكاری و خوازه و به ئهفسانه كردنهوه، قۆزاخهكهی دهترهكێ و ئاوریشمی دانسقه و نهبیندراو خۆی نمایش دهكات، له چركهیهكی (تهجهللی) و زهینێكی شهفاف و كریستاڵیی دهردهپهڕێ وهك ماسییه نهرموشل و فسفۆرییهكانی ههره قووڵایی و پهنامهكییهكانی ئاوه بێگهردهكان.
نووسیوته (سوپاس بۆ ئهو دڵهی خۆم ــــ ههزار رێگای ههیه بۆ گهیشتن به ناوكی رووناكی) لهو رێیه سهختهش، له ڕاماندا خۆبینین و خۆناسینه وهك پێشتر ئاماژیهكم پێداوه. له كۆتایی ( شیعر ئهی ناوی خۆم)دا، ههم به بۆچوونی جوانسازیی ــــ بهراوردكاریی و ههم تهریب بوون، دهبوایه لهگهڵ چوار رهگهزه دێرینهكانی گریكدا، چوار دهقی پیرۆزت نیشان دابا، نهك (سێ)، بۆوهی هاوسهنگ، هاوتهریب بێ له دیدی ئێستێتیكاییدا وهكو:
تهورات ئاڤێستا
زهبوور تهورات
یان
ئینجیل ئینجیل
قورئان قورئان
باوابێ، خۆت له ههڵبژاردندا ئازادی.
له ڕۆمانێكمدا (لهیادم نهماوه كامیانه) ئهو چوار رهگهزهم تاوتوێكردوون و بهلای (ئاگر)دا شكاومهتهوه و هۆیهكانیشم دهراندووه بۆ؟ له گهرمیان و كهركووكدا بهو (بزنمشكه)ت ئێژن (بزنمژهك)، گوایه گوانی بزنان دهمژێ و له كونی گواستانان دهژیت.
گیانهكهم رۆحمان ئارام ئارام له نێوان تهونی نهگریسی جاڵجاڵۆكهكانهوه تریفه دهدهن و بینایی گهندهڵ ویستان لێڵ و پڕ خوێ دهكهن، حهزدهكهم خۆت زۆر بهو شكڵبازی و خانه دامهیییانهوه….for mali form، خهریك نهكهیت و ئهو چركه قۆناخه جێبهێڵه، ئهرێ (بازنه) بهو نهمری و پیرۆزییهی بۆ له لات، له كۆ شیعرهكانت نیشتهجێ نهبووه (0) خاڵ ههرچهند كۆشا و رهنجی دا، دهرفهتی لهو دیواربهندییه ــــ كه سهرهتای كۆتایهتی و بهپێچهوانهشهوه، نهدۆزییهوه، بۆیه نافڕ ههڵفڕی و له چهقی بازنهكهدا خۆی چهقاند. دهبزانه (0) چهند مهزن و سهرهكییه، ئاخر گشت هێڵهكان : راست ــــ چهماوه و شكاوهكان بهو خاڵه موبارهكهوه دهست پێدهكهن و بهویش كۆتایییان دێت، له دهقێكم له یادم چووه (ههی هاوار له دهست و چنگی بیرچوونهوهی تهمهن) گوتوومه: كۆتایی جهستهیی سێ مهودای ـــ درێژی ـــ پانی قووڵایی، یان بهرزی، بهڕووبهر تهواو دهبێ، كه تهنیا دوو مهودای پانی و درێژی ههس. ئهم رووبهرهش بههێڵ به كۆتا دێ، ئهگهریش له ههموو جۆرهكان هێڵ بن، (یهك) مهودای ههیه. كۆتایی ئهم جۆره هێڵانهش (0) خاڵی نوقتهیه: ئهوجا بزانه كه خاڵ كهرستهی ههموو شیعره ئهندازهیییهكان بوو، چون مارێك، باز كلكی خۆی مژیوه و داخراوه، بهسهر جیهانی كامڵ و جاوید و نێرڤانای خۆیدا ئهمانهت بیر دهخهمهوه. چونكه له دهقهكانمدا تاوتوێم كردوون و تیۆری خۆم دهراندووه. ئهمه بهسهر ڕهنگهكانیشدا دهسهپێت. تۆ خۆت چاكتر لهمن ئهوانهت لهیاده و دهشێن بۆ كاكڵهی نامیلكهی هزری هونهری شێوهكاری – ئێستا ههنده (شت)م دێته زهینهوه، كهچی ههتا یهكێكیان ڕاو دهكهم، ئهوانی تر له شهققهی باڵ دهدهن، ئای تهمهنی پاش ههشتایی، خۆزگه سێوێك دهبوویت. بتخواردایه و ئهوهی تر بژیابامایه، كوڕه نیو ههنده، قسهی خۆمان بێت به چارهگێكی ههشتاكهش قایلم.
ڕهنجدهر گیان: هێشتا كانیلهی ئهفراندنم قوڵپ دهدا، غهدرم لێكرد بهنامهیهك بۆ جهنابت – چیمهنتۆڕێژم كرد، ئهوه با به نامه تۆڵهی خۆم بكهمهوه، دهمهوێ ئهو تیترواسكهی بۆمی دۆنایدۆن بكاتهوه بۆ كهوڵی مرۆیی، بهڵكو تینوویهتیم به دهربڕینی بڕێ وشهی ڕهنگاڵه و نیوه بازنهی رهنگینكهوانان بهسهر زێدداچوون، خودای ئاسمانی فیرعهونی سهیوانێك ههڵبدهم، ههرنهبێ چهترۆكهیهك.
خوداكهی ناو كۆشیعری: (حهزدهكهم ئهوهنده بژیم) ی رهنجدهر، ئادهی تیشكێك بۆ دیدهم بنێره و بهسه ئهم (حاڵ)هی كه خاڵ و وێرگوڵ و كهوانه و تهنانهت (پیت)هكانیش به حهزی خۆیان لهسهر پانتایی كاغهزدا دهنیشنهوه و نایانبینم، سوپاس بۆ دهست و پهنجهم، له ئهزموونی زۆر و چڕهوه ئهركمان تۆزۆكهیهك سانا و هاسان دهكات. چهندی دهكهم بۆم ناكرێت، بۆم ناكرێت بگهڕێمهوه سهر دێڕ و لاپهڕهكان و ههڵهچنییان بكهم. ئهوه ئهركی جهنابته پارهكهی دڵم، باوكی: (Yad pilot/ یاد فڕۆكهوان). فڕنده ئهوه ههتا دێت، هێما و وشه و دێڕهكان له نیگامدا كاڵ و كاڵتر ئهبنهوه، لهوانهشه رۆژێك ئاوابن و رهشایی تاپۆ دایانپۆشێت، وای وای لهم دۆزهخهم.
(رهنجدهر) ئازار دهنووسێت، بهڕهنگ و هێڵ دهكێشرێت، یان بهڕیتم و زایهڵه و سهدا له سیمفۆنیایهكی نهمردا دهتوێتهوه، ههنووكه لهناو چوار وهرزهكهی (ڤیڤاڵدی)دا له درهوشانهوهی (رووناكیی مانگی) (بێتهۆڤن)دا پێمهله دهكهم خۆزیارم له ڕهوتی رهنگه راچهنیوهكانی(ڤانكۆخ)دا بخولێمهوه، دیاره (وشه)ی بێوهفا بههانامهوه نایهت، بۆیه زمانی رهنگ و دهنگم كرده ئارامگهی گیانم، خۆ ئهز له بهرههمهكانمدا به ڕهنگ نووسیومه، به وشه نیگام كێشاوه، هێشتاكهش تاسهم دانهمركاوه وهلێ، دهوامی حاڵ مهحاڵه وهك دهگوترێ ههستهكان له كار دهكهون و تاریكایی ئاكامه.
باوكی خهون و یاد: ئهمێستا خۆم به (ئهبو عهلائی مهعهڕی) ی زهمانه تێدهگهم، چونكه چاڵی چاوم بۆته بهندیخانهی نیگام، لهشه پیسهكهم بۆته حهپسخانهی گیانم و خانگهكهمیش تاراوگهی لهشمه، گوێبگره:
أرانی فی الپلاپه من شجونی فلا تسأل من الخبر النبیپ.
لفقدی ناڤری ولزوم بیتی وكونً النفس فی الجسد الخبیپ.
مهگهر وهك كوڕه نازدارهكهی (یهعقووب) له تاریكی بیرهوه، ئهستێرهی (بیرۆ)م لێ ههڵبێ، ههڵدێ؟ دڵنیام ههڵبووه، ئهی ئهوه نییه دهست و پهنجهكانم به دهنیگاوه دهپهیڤن، دهنووسن، دهڕهنگێنن و دهئاوازێنن، ئهوه نییه تاپۆ و تارمایی دهتارێنن، ئهمهیه رووناكیی له دوورهوه، كه تۆ جوان جوان له شیعرهكانتدا، سهرپۆشیان لهسهر ههڵدهدهیتهوه. له ناخدا سێبهر و تارمایی و رهشایی ههرگیز نییه، چونكه ئهو سێیه (رهش ـــ تارمایی ـــ سێبهر) رهنگ نهبوونه و نابن وهكو له نووسینێكمدا یهكاڵام كردۆتهوه. ( نا… ههرگیز، رهش و سپی رهنگ نین) لێرهدا سپییهكه واتا فزیكییهكهی مهبهستمه نهك نوور و رووناكی. جا ئهمه شكۆمهندیی و جاویدیی نییه؟ ئهمه بوونه سهمهندهر نییه، پاش بوونه تیترواسك؟ تۆ ئاسایی نهك ریخۆڵهی ناوكم بووبێته پهروازهی ورد چنراوی رۆخی دهف، بهڵكو بوومهته دهف و ههم ترپه سۆزناكهكانی لهو پیرۆزییهدا، لهگهڵ لهرهی پهنجهی دهفژهن و ههم لهگهڵ پهنجهی سهر كونهكانی شمشاڵی: ( دهروێش عهبدوڵڵا)دا دهلهرێمهوه، ئای خۆ: ( قالهمهڕه )م بیر چوو، خۆ ئهگهر سهدای شمشاڵی یهكهم له شیعری: (گۆران)دا بهر گوێم كهوتووه. كهچی بهههر شهش ههستهكانم له توونی كوناوكونی شمشاڵه میتاڵهكهی خاڵه قالهدا ههناسهی ژیان و مردن دهدهن، ئهدی بهقا و مانهوه بۆ كێیه؟ بۆ یهزدان و جوانی و داده. گهیشتمه ئاكامێك له شیعرهكانتهوه، خودا شیعره، كه چقڵی چاوی دووپشكان و بزنمژانه. شیعر تریفهی زبانه ناخییهكانه، بهر لهوهی لهسهر كاغهزی بێگهرددا ئۆقره بگرێ بۆ چهند ساتێك، دهنا جیوهیییانه ئهو شیعره سرهوتی بۆ نییه و ….. نییه.
شاعیر له بۆسهدایه بۆ راوكردنی وشه ورشهداره نێچیرهكان، به تۆڕی ئاوی بووبێت، یان تۆڕی زهوینی. مهلهوان راو بكات، یان فڕنده و باڵندهكانی زهریای رۆحی رهوان. خدر زیندانه، جۆشا و خرۆشا و خۆی له كهنارهكانی ئهم مهڵبهندهی جوانییه نزیك دهكاتهوه و تهلیسمان دهپێكی، ئهوساكه رهنجدهر (ههڵۆ) دهبێته (دڵ) و دڵیش دهبێته قهقنهسی: سووتان + بهخشین بۆ زمانه پاراوهكهت، دهبێته مووچڕكی دیداری (دڵبهر). ئهمه شكۆیه له شانهشینی شالیاری شێوه شینه شاهۆی شانهكانی هۆشدا له شهققهی باڵ بدات. تهماشا….. تهماشا، شینهكانی زمان له دۆخی (پیت)هوه، كراسگۆڕی دهكهن و ناو شینایهتی شینه ئاسمان و كووژهكه و یاقووتی شینه لاجیوهردییانهوه، ئهو شینانه شهرمنانه شهپۆل دهدهن و خۆ نیشان دهدهن به ئێمهگهل، ئهمهشه شیعر كه دهخوازێ بیكهیته نقێمی ههر ده پهنجهكانت بۆ دركاندنی پهنهان و رازهكانی بوونهوهری. مهگین ئهو دهمه هێلكهی دیودهری دانسقهی جوانیی بترووكێ.
ئهدی شوێن، بێگومان پێگهی دیاری ههیه له پاڵ كاتدا، چونكه، یهكهم: رێگهی داهێنانه، دووهم: كانگایهتی، سێیهم: رێژگه و ئهفراندن و ئیبداعهكهیه، ئهوه دهبینم ئهو جێكاته ئهزهلی و سهردهمییه له لات چڕ و خهست بۆتهوه بۆ ناو ( خود ) و لهوێوه بڵاچه دهدهیت و دهدرهوشێیتهوه. دڵ، دهروون ، ناخ له كنت بۆته ئهلتهرناتیڤی كۆستارهكان و یونیڤێرس universe…، دهك ئافهرین، ئهو جیهانه ههتا ههتایی و زهبهلاحهت لهو دڵ و رۆحهتدا ههڵگرتووه، ئهمه كاری پێغهمبهران و نوێبهخشانه، من ئاسایی، نهك خۆم به پهیامبهر، بهڵكو به خوداش زانیوه، ئهی ئهڤین به واتا رۆحییهكهی وابزانم مهیی ناو سوراحییهی جوانسازیی و خهڵقاندنه. (خهمر) ههوێنی نوێبوونهوهیه چ خودایی بوو، یان خهمره رژاوهكهی (خهیام)، چونكه ههردووكیان مهستمان دهكهن و دهمانبهنه سهرووی واقیعی خۆم و خۆت و خۆیان ….. تاد، لهوێوهش و ئارهزووه دزێو و نهوسنهكان، وهك ئهوهی به پۆشاكی رۆحمانهوه لكابن، ئاوهایه. دهخۆت راوهشێنه و وردبهرهوه لهو تاقیگه یهكلاییكهرهوهیهدا. ههڵبهته رێچكه شكاندنت و رێچكه شكاندنم، قیڕهی قهلهڕهشهكانی لێ ورووژاندین و دیاره سزامان، ههمان سزاكهی (سینمار ) دهبێت.
بنیاتنانی كۆشكی گهوههرنگینی جوانیی و هونهر، چاوی ناحهزان و كورتبینان ئهبڵهق دهكات، نایانهوێ شانهشینی ورشهدار ببینن، رهخنهش كهم دهست و كۆڵهواره لهعاست نۆ كۆشیعری تۆ و شهش كۆچیرۆكی بهنده، مهگهر ترووسكایییهكی كزیان بهركهوتبێت. قهڵهمێكی بوێر لای له ڕۆمانی: ( پهرتهوازهی ئێره و ئهوێكانی ئهوان) نهكردووهتهوه. كه موناقهشهی هزری فهلسهفهی گریكم كردووه و جیهانبینیم له زۆر رووهوه دهراندووه. كهوا ناچار بوومه له دهقی رۆماندا رهخنه له رهخنهگر بگرم و تیۆرهكانی ئهدهب شی بكهمهوه. میتا رۆمانییهتی دهقهكانم هێشتا مافی خۆیان وهرنهگرتووه، چوون دهقه ناوازهكانی جهنابت. چاك له قهسیدهی: ( تاك و جووت) بۆی چوویته ( ئهوانگهل ) له قووڵایی دڵیانهوه تاساون، بهڵام ( ئومێد ) ههزاران باڵی ههیه. له تهك ههزاران خاڵ و تاج و باج و….. ئهمنیش ههزاران پشكۆ و پهنگر و سكڵ، كانیلهیهك له ههڵقوڵان دواناخهن، ئێمه جوانیناس و ماندوونهناسین، ئێمه شههیدی وشهی ڕاست پهرستیی و ناسكگۆین. دیاره ئاشهكهت، له دزێویدا، لهجیاتی گهنم، دانهوێڵه، (نمهك = خوێ) دههاڕێ. دهبیهاڕه، زیخ و بهرد و ژهنگی رۆژگار بچێژه تامی خۆنیگاراندن و بڵاچهكردن و فهیزی سرووشان.
شیعر پهیامی ههیه؟ وهڵام: نا. خۆی له خۆیدا پهیامه و ههم باڵاڕووانی ناخ و دهر. ههتاكو ئێستا باسم له ههستهكان كردووه، ئهی نهست و ئهودیوی ههسته ناسراوهكان. مهگهر شیعرییهتی زمان له دهقدا لێوهی نزیك بێتهوه و وێنای بكات، بۆیه زۆرجار بهو زمانه چڕ و وێنهكاری و هزر ئامێزه دهگوترێت زمانی نوخبه و تاكه تاكه، ههقیانه و زۆریش، چونكه شیعر ئامراز نییه لهم سهردهمهدا، بهڵكو ئامانجه، ئهمهش ڕاستییهكه و نكۆڵی لێ ناكرێ، واش پێشبینی دهكهم دروشمی هونهر بۆ ههموو. له ئایندهدا خۆی له بهرزهخی جوانیدا بشارێتهوه. دهبێ شیعر جۆرێك نهبێت له پهرستنی خودایی؟ وێنا كردنی ئهم ڕۆژانه جودایه له وێناكردنی كلاسیكی، كه (لێچوو) و (لێچوێندراو) پێكیان دههێنا.
شاعیری نوێنیگای ئهوڕۆكه، بهرجهستهكردنی وێناكردنهكهیان مهبهسته له مهودای بینیندا. ئهوهته وتووته:( سهره پهنجهكانت گهرم دهبن ـــ ئاوازی ههموو گۆرانییهكت دێته گوێ ) + ( چاو چرای سهری مرۆڤه ) بهنموونه، یان ( كێڵگهی پهراسووت پڕ شیرترین گوڵهگهنمی ههست دهگرێ ) و زۆری تریش له سهوزگای چاوی ناخت دهپشكوێن و چرۆ دهكهن، باش بۆی چوویته كه ( نه ژیان بردنهوهیه، نه مردن دۆڕان )، بهڵام گهمهیهكی كۆمیدی – تراژیدییهكی ههڵنههێندراوه و منیش پهیتا پهیتا باجی تهمهنم دهدهم، به كێ؟ خۆشم نازانم، ئا، ئا، به هونهر و به جوانیی، تۆ بنواڕه، سیزیفی ئهفسانه بهردی سهر شانی دهههورازێنێ، كهچی من ئهو بهردهمه كه به تاوتل دهدهم و غلۆر دهبمهوه بهرهو نادیار. گیانهكهم، ( كهڵهكێوی له تهمهن درێژیدا شاخی جوان دهبێت) ئهوه بۆ ههڵواسینه بهدیواردا گوللهی گڕدار سینگی دهپێكێ، خۆزگهم چهند باره، بهو جوانبینییهت سهرسامم كهوا له چاوهڕوانیی ( بهخششی ئهشق و خهڵاتی دیدار و مهئوای جاویدانی و خهرمانی خودایی)ت، به واتایهكی روونتر به ئاواتی پاداشت و قهرهبوویت. ئهز، به پێچهوانهوه. ئهوم لهخۆمدا ناسی و دوور له چاوهڕوانیی ( گۆدۆ )ی بێهووده، دڵت لێم نهڕهنجێ ههی رهنجدهری داهێنهر و ئازاردراوی دهستی رۆح پیسهكان، خۆت وتهنی: پاشخاپهرۆكهكان: ده گوێ بۆ ئهم چیرۆكهی: ( رابیعه عهدهوی ) سۆفی ههره مهزن بگره. سهتڵێ ئاو و باوهشێ پووشی پێبوو، كه كابرایهك پرسیاری لێ كرد: ها بۆ كوێ دهچیت؟ وهڵامی دایهوه: بهم ئاوه دهچم دۆزهخ خامۆش بكهم و بهم پووش و پهڵاشهش بهههشت بسووتێنم. كابرا واقی وڕمابوو، كه گزارهی كێشا: بۆ ئهوهی ئیتر پهرستنی خودا نه له ترسی (ئاگر) بێت و نه بۆ پاداشتی (بهههشت)ی دڵارا، تهنیا بۆ خودی خودایی ئهو بێت و بهس.
ئهوهیه مێرگی راز و هێما و شته بێناوهكان. ئهم جاویدییه به كێ دهستهمۆ دهكرێت، براكهم. لهو دهمهی تلاوتل لهناو تهونی تهمهندا دهتوێمهوه. تۆ خاڵان بهۆنهوه و بیكه ملوانكهی گهردنی قهتێی گهرمهسێر و لهسهر باڵ و ژێر باڵی خاڵخاڵۆكاندا بخاڵێنه، پێشتر نهمگوت خاڵ پیرۆزه، چوون پهلكهزێڕینه و ئاوی بهقا. خاڵ، خاڵبوون، خۆت، خۆم…خ خ خ، خهون، خودا، خزان، خهزان، خۆر، خهڵوهت، …. ئاخ، داخ، خ خ خ تۆ به تاسهوه (سهمای نووسین) بگره و منیش بیناییم ههڵخستووه بۆ ترووسكهیهكی گیانبهخش، موژدهكانم بوونهته تۆڕی ڕاوكردنی پهلكهڕهنگینهكان نهبادا بهیهكجاری لێم ون و ئاواببن، ئهوسا نقوومی عهدهم و تاریكیی، بریا ئهم تۆزقاڵه رهشكه و پێشكهیهم دهرفهتی چهپكێ وشهی تهلیسمداری بۆ دهڕهخساندم، خۆزگه ئهم لاپهڕانهش دوا تۆمار نهدهبوون چاوهكهم رهنجدهری شیعر رۆشنا و ئارام.
باوكی خهون و یاد، پێنج چیرۆكۆكهم له مێشكدایه، ناوێرم بیانخهمه گهرووی چاپخانهوه، نهبادا پهیمان شكێن بم، تۆ كهسی یهكهمی خوێنهریانیت:
1- سێو و سیاسهتمهدار:
دهرفهتی گوێ گرتنم نهبوو لهو سیاسهتمهداره سهر و ریش – به بۆیاخ – قهترانییه، وهلێ له رۆژنامهدا دهستكهوتم دهیان ههڵهی زمان و رێنووس بوو، لێرهش له بازاڕه كراوهكهدا به فرۆشیارهكهم گوت: كیلۆی (ئۆمینا/ omena) به چهنده؟ گوتی: ئۆمینام نییه، پهنجهم بۆ سێوهكان درێژ كرد و چاوی سهرسامیم لێنا، گوتی: ئا من (ئۆمێنا/omena)م ههیه، نهك ئهوهی تۆ داواتكرد، له بازاڕان وانهی زمان دهڵێن.
2- شاعیرێك:
برا گچكهكهی شاعیری بهرههڵستكار و ئاشتیخواز شانهی دهمانچهكهی لهو مێردمنداڵه بهتاڵ كرد، چونكه له خۆشی بهفر، تۆپهڵێكی له ئۆتۆمبێلهكهیان گرتبوو.
3- دهمانچه:
له خواردنگهكهدا، ئهمینداری گشتی حیزبهكه دهمانچهكهی لهسهر مێزهكه جێهێشتبوو، شاگردهكه بهخۆشی خۆشی و ههڵهداوان، دهمانچهكهی بۆ درێژكرد، كهچی پاسهوانانی ئهمینداری گشتی دایانه بهر رێژنهی كلاشینكۆف .
4- جێگۆڕكێ:
ژنهكه به شووهكهی گوت: با جێگۆڕكێ بكهین، پیاوهكه گوتی: شووهكهم چۆن؟ ژن به خۆویستی ئاماژهی بۆ سهرووی برۆكانی و خوارووی پێیهكانی كرد و به دهنگیش گوتی: تۆ ههمیشه له سهروو بوویته، ئهمجاره گۆڕانكاری، تۆ له خوارهوهبه لهسهردابهكهدا، منیش له بانهوه دهچمه بانهبان .
5- تهورێكی ژهنگن:
نهمامێكی ناسكی جهنگهڵه چڕهكه، تهورێكی ژهنگنی له ڕێرهوه تهسكهكهدا دی، هاوار و فیغانی بهرز بۆوه و لهشی خهڵتانی ئارهقه و لهرزین بوو! داركاژێكی به تهمهنی ئهزمووندار، ئاوها هێدی هێدی، هێور و ئارامی كردهوه. (( ئهگهر تۆ و براله جوانمێردهكانت نهچنه كونه ژهنگنهكهیهوه و یاریدهی ههڵسانی بدهن، ههرگیز ئهو ببڕ و بكوژ نابێت.
بهدڵتن؟ ئاشنام بكه به ( نا.. و .. بهڵێ )ت، بهههردووكیان ئاسووده دهبم، چونكیه ئهوهی دهبوایه بمگوتبا، گوتم و خۆم خسته سهر كاغهز و له نهیار و ناههق و ناقۆڵا نهسڵهمیمهوه. بێ ئهوهی چاو لهڕێی ئافهرین و (مایه) و (سایه) و (پایه)بم. ئهوانهیش، كه لایهكیان له حهرفهكانم كردووهتهوه، ویژدانیان هانیانی داون و هیچ ئاماژهیهكی بهندهی له پاڵدا نهبووه و ناشبێت. بهیارمهتی شوانی نۆبهرهم ( ز: 1958 ) وهڵامی ڤیدیۆیی كاكه: (عهبدوڵڵا سلێمان مهشخهڵ)م دایهوه و كاشكێ دهتبینی، ههروهها (سهربهست كهركووكی) لهڕێگهی مۆبایلهوه چهند پرسیارێكی خێزانی ههبوو. وهڵامی ئهویشم دایهوه بهڕاستهوخۆیی له ناكارایی دیدهمدا. ئهوجا شوان دهزانێ له كام فهیس بووك/Facebook دایه .
رهوایه گهر بڵێم لهم (80) قهسیدهیهتدا گزینگت داوه، گڕت بهرداوهته زیوانگه و دڕكهجاڕی وشهفرۆشیی و ههرزهگۆیی و تهنافبازیی و پیت و فهڕ زیندهبهچاڵكردن، زیندهبهچاڵكردنی جوانیی، جوانیی، جوانیی ….. تاد، ئهوپهڕی جوانیی. مهودای ههڵفڕینی ژهنگنووسان، دووپشكنووسان، قهوزه نووسان زۆر كورته و دهبنه خڵته و رهشایی ژێر مهنجهڵ، ئهوانگهل میدۆزا و ئههریمهنی وێژهن. ههموو جوانناسێك تووك و نهفرهتیان لێ دهكات نا..نا.. ئیتر سكاڵا له شیعر مهكه، نهكهی.. ئهوه نییه نهك (پێكی ئهشق، بگره گۆزهی پڕی بۆ هێناویت.) به تارای سرووش و تاسهی وێناندن و تهزووی خۆدۆزینهوه دایپۆشیویت. له بهرزهخی بوونژیان + نهبوونمردندا لایهلایهت بۆ دهكات. لهو ئانهیدا خهریكی دۆنایدۆنیت بۆ بوونه: (ههڵۆ مێرد)ی چوون ههڵۆ قژ چهرمووی ڕۆمانێكم، بهختهوهر خۆت. تاكه جوانی لهوهدایه خۆ بناسی و گوێ بۆ زهنگی ناخ بتهكێنی ههی بههرهمهندی گۆڕانكار. به سهد و بیست و چوار ههزار سروهت دهسپێرم. گیانهكهم، له دهقێكمدا ههیه كه پێش وشه جوانیی ههبووه، ئا ئهوه جوانییه بێ هاوتا و بێ مانهنده وشهی ئهفراندووه و وشهش ئێمهی هاویشتووهته ناو كایهكهوه تا وهك كهلایهك بین له كریستاڵ.. ئا.. ئا.. كهلایهك و بهس.
لهو گهمهیهدا كهلا دهبێته گرۆڵهبهن و پهیتا پهیتا غلۆر دهبێتهوه ههتا ئهوسهری دیكهی بهنهكه، به واتای تهجریدabstract ههمان دوو خاڵهكهی دهسپێك و كۆتایه.
ئازیزهكهم. تۆ وتهنی: بهتاڵ. بهتاڵ. بهتاڵ. بهتاڵ ئهو دوو خاڵه.
ههمان دووخاڵی سهر جووته نوونی: (ژیان و مردن)هكهی: (دوا تاریكی)ته. ئا.. ئا.. خاڵه مهزنهكهی و له منی بژنهوه: گشت ڕووهو ئهو خاڵه دهچین. ههم له خاڵهكهش پهیدا بووینه، تیۆری (Big Bang)یش وای گوتووه، ئهوجا به (ڕاستی) وهربگریت، یان (نموونهیی).
خۆ ڕاستیشه وتووته: (جوانی ههموو كات هی من بووه) سهنگ و مهحهكه. ئهمیش (شكۆی) پهیامهكهته.
لهدوا ئاواتمدا دهخوازم له بهنده زیاتر بژیت و (80) ساڵ تێپهڕێنی. دێمهوه سهر كرۆكی ڕۆمان، كه دامێنی تهمهنمم بۆ تهرخانكرد، هونهرێكه سهربهخۆی خۆی. دهڵێم: ئامانجی نووسهرهكهی ههر ئهوه نییه، كه بڕوا بهو عالهمهی بكهین و لهگهڵ كهسێتییهكانی بژین، بهڵكو دهشبێ لایهنی: 1- چێژ. 2- سهرسامیی لهلامان دروست بكات، ڕێگهی بۆ ئهم مهبهسته. 1- شهپۆلی ئاگایی. 2- گێڕهرهوهی ناوخۆی. 3- چیرۆك لهناو چیرۆك. 4- دهقئاوێزانیی له هونهرهكانی تروووو…..، چونكه هونهرهكان – لهوانیش ڕۆمان – زهروورهتی خۆی له موغامهرهی بێكۆتایی دهدۆزێتهوه، بۆیه بههیچ شێوهیهك (تهعریف)ێكی سهقامگیر نییه بۆ ئهم هونهره ڕوو له پێشه. ڕهگهزهكانی بهند ناكرێن له قاڵبی ئاساییدا. شێوه له هونهردا به هیچ جۆرێك پیرۆز و موقهدهس نهبووه و نابێت بهمهرجێك، ئهگهر ئهو شێوهیه له بهرژهوهندیی بابهت بووبێت. بهڵام ڕۆمان كهڵكمهند بووه له جۆر و شێوهی پیتهكان و دامهزراندنیان له پانتایی لاپهڕهدا، بهكارهێنانی وێنه و نیگار و قهرزكردنی دهقی تر و ….. تاد، وهك ڕهخنهگر دكتۆر: ( یومنی العید) دهڵێت: (خوێندنهوهی ڕهخنهیی ئاگادار له پهیكهری دهقی نوێ، دهخوازێ یارمهتی خوێنهر بدات له چێژ وهرگرتن و زانینی نهێنییهكانی گهمهكه و هونهری داڕشتنهكان).
لهڕێگهی خوێندنهوهی زانستی (شێوه)وه، خوێنهر دهگاته ناوهرۆك و بابهت و بههیچ پێودانگێك گهمهیهكی شكڵبازی نییه… نا، به نموونه: جیاوازی ئۆكسجین و ئۆزۆن له ژمارهی گهردیلهكانیاندا نییه، یهكهمیان دوو گهردیلهیه و دووهم سێ گهردیلهیه، بهڵكو جیاوازییهكه له (پهیوهندی ناو خۆیی ئهو گهردیلانه)دایه. ههڵبهته به زیادكردنی گهردیلهیهكی، ئۆكسجین نابێته ئۆزۆن. ئهمهیش لهم بهراوردهماندا دهكهین، ناشێت دوور له (ناوهرۆك) بڕوانینه ( شێوه)، چونكه له بنهمادا نووسین بهرجهستهكردنی مانایه و ناشكرێ چڕی بكهینهوه لهو مانایهدا و بهس. كهواته: دوو ڕهگهزی پێكهێنهرن. دابڕاندنی ئهو دوو ڕهگهزه، بهلامهوه مهودا جهوههریی و هونهرییهكه له دهست دهچن، دهمێكه (هینری حجی) گوتوویهتی: (گرینگ ئهوه نییه چی دهنووسیت، بهڵام چۆن دهنووسیت.) لهم سۆنگهیهوه (باختین) بۆچوونێكی ڕاستی دهراندووه: (ڕۆمان تاقه ڕهگهزێكی ناتهواوه، واش دهمێنێتهوه، ئهزموونێك له ئاستی شكڵدا بهرهو پوختبوون (كمال) دهبات، ڕێگهی دیش ههن.) ئهمهش وا له خوێنهری ئهمڕۆ دهكات، كه واز له (بێ لایهنی)ی خۆی بێنێ و وهكو بهشدارێك ڕۆبچێته پێچاوپێچی دهقهكهوه، وهكو بهشدارێك له تهك كهسهكاندا و تێههڵكێشی جێكات و (فهزا)كان.
حهزمدهكرد دووباره به ئهزموونه ڕۆحی و هونهرییهكهمدا بچیتهوه له ڕۆمانی: (ڕهنگستانی ئهفسانه، یان ئهفسانهی ڕهنگستان). چاوی داهێنهران ماچ دهكهم و رێزم بۆ داهێنان ههیه. بهتایبهتی چاوی: (تۆ و ئهحمهدی مهلا)، ههردووكتان له پلهی باڵای داهێنانی شیعردا و (ئهدیب نادر) له پلهی باڵای داهێنانی چیرۆكدا و: (كاروان عومهر كاكهسوور)یش له پلهی باڵای داهێنانی رۆماندا دهبینم. هیوام به گهنج زۆره و نیشانهی گۆڕانكارین.
تێبینی: من شێوه رۆمانێكم هاویشته ناو كایه هونهرییهكهوه،كه سهربهخۆمه.
عهبدوڵڵا سهڕاج
18/6/2016 فنلاند
گهرانهوەیەک بێریڤان … جهمال حهمه سهعید
فێستیڤاڵی جیهانی دوو هەزار و شانزە بۆ نمایشی فلیمی دوکومێنتی، لە شاری ئەمستردامی پایتەختی هۆلندا بەڕێوەچوو،
یەکێک لەو فلیمانە، بەرهەمی دەرهێنەری کورد زەهاوی سەنجاوی (47 ساڵ) بوو، بە ناونیشانی، “گهرانهوهیەک The Return”
بابەتی “گەڕانەوەیەک” ئاکامە سەختەکانی کۆمەڵکوژی و ڕاونانی یەزیدییەکانە لە شەنگال بەدەستی داعش.
شوێنی دەرهێنانی ئەم فلیمە، کەمپی ئاوارەکانی یەزیدییەکانە لە باجد کهندال له کوردستانی باشوور. لەم بارەوە دهرهێنهر له چاوپێکهوتنێکیدا دهڵێت: ” له چوارچیوهی هونهری سینهماییدا، کارهسات و کۆمهلکوژی یهزدییهکان به جیهان دهناسێنم، ههروهک چۆن نوسهران و مێژووناسان، مێژوو دهنووسنهوه، منیش ئاوا لە ڕێگای کاری سینهمایییهوه، واقعی ژیانی ئهمرۆی ئاوارهکان دهخهمه ڕوو.”
ئهم فلیمه بووە جێگەی سهرنجی زۆری بینهرانی هۆلهندی و خەڵکانی تری و لە پەیوەندەدا، بۆ چوار جار له هۆڵی سینهمای جیاوازدا له ئهمستردامدا نمایشدرا.
فلیمی” گهرانهوەیەک” لهسهر هەلومەرجی ژیانی پڕئازاراوی یهزیدییهکانه له ناوچادردا، لەدوای کارهساتی جهرگبڕی هێرشی دڕندانهی
داعش بۆ سهر شهنگال و ناوچهکانی تر، ڕزگاربووانی ئەم تراجیدیایە له چ بارێکی دهروونیدا دەژین؟ چۆن بیردهکهنهوه؟ چۆن دهڕوانن لە ژیان؟ چۆن ههڵسوکهوت دهکهن؟ تۆ دەڵیت چی؟ کاردانهوهت چۆن دهبێت، کاتێک کە گوێبیستی بهسهرهاتی باوکێکی لێقهوماو دەبیت، باسی بهسهرهاتی ڕفاندنی کچهکهی دهکات؟ مامهڵهت لهگهل ئهو منداڵانه چۆن دهبێت، که لهبهرچاوی خۆیان دایکیان کوژران یان سهربڕاون؟ ئێستاش تهنیا ماونهتهوه؟
چۆن ڕەفتار لهگهڵ ئهو منداڵه ماتانە دهکهیت، که لەتاو دڵی پڕ ئهشکیان ئۆقرە ناگرن، ئهو ژن و کوڕه گهنجانه، که له ئهنجامی زهبری دهروونی، نائومێدی و بێئارامی و ترسی لەڕادهبهدهر، باڵی به سهر ژیانیاندا کێشاوه؟ کچێکی گەنجی سویدی بە ڕەگەز کورد،* شیلان ئاتروشی (35 ساڵ)، که له سوید گهڕاوهتهوه، پیشهی پهرستیاره، لهگهڵ دکتۆر لوقمان پێکهوه له نهخۆشخانهیهکی سویدی لهو کهمپه کار دهکهن، شیلان بە سەرما و بەناو قوڕوچڵپاودا، سهردانی ئاوارهکان دهکات، دهرمانیان بۆ دهبات، سەردانی یەک بە یەکیان دەکات و
ئهوانیش کارهسات و ڕووداوی خۆیان بۆ شیلان دهگێڕنهوه. ئیتر شیلان به گوێگرتن و کاردانەوە پیشان دان، دەبێتە هاوبهشی غهم و ئازاری کۆمهڵکوژی و ڕاونانی ئەم مرۆڤانە، بهم جۆره ئهم پهرستیاره جارێک به گوێگرتن، جارێکی تر به گریان و چاوی پڕفرمێسکەوە، به خهنده و خۆشهویستی باوهشی گهرم بۆ ئاوارهکان دهکاتهوه.
لهلایهکی ترهوه، ئهم خانمه به ڕهسمکردن و گۆرانی و یاری، کات لهگهڵ منداڵانی کهمپهکه دهباته سهر. شیلان له ناو منداڵاندا ڕۆلێکی گرنگ و بهرچاوی دەگێڕێت، به جۆرێک ههموو منداڵانی کهمپهکه ئهم پهستیاره دهناسن و دەبێتە مایهی متمانهو دڵنهوایییان. کاری شیلان ههر بهوه ناوهستێتهوه، که ئاوارهکان بەسەربکاتەوە، بە هانای نهخۆشهکانەوە بچێت و لە ئێش و ئازاری منداڵان کەم بکاتەوە، بهڵکو له چادرێکدا چاوی بە حالهتێکی ئالۆز دەکەوێت ، ژنێک کە هەموو پەیوەندییەکی بە جیهانی دەرەوە پچڕانبدووە. ئهم ژنه له ئهنجامی زهبر و ئهشکهنجهی دهروونی خۆی لەناو چادرێکدا زیندانی کردووە، قسه لهگهڵ کهس ناکات، شیلانیش بۆ دەرهێنانی ئەو ژنە لەو هەلومەرجەی تێیکەوتووە، دەکەوێتە گێڕانهوهی ڕابوردووی ژیانی خۆی، کاتێک کە منداڵ بووە، چۆن بههۆی نهخۆشییهوه، قاچهکانی باش گهشه نهکردووە، دهرئهنجام کهمئهندام لێدەرچووە.
سەرەڕای ئەوەی کیشه و گرفتی زۆری بۆ دروست دهبیت … بهڵام هێز دەدات خۆی و ئازایانە ئەو گیرگرفتانەی ئەم نەخۆشییە بۆی هێناوەتە پێشەوە، بەسەریاندا زاڵ دهبێت و ئێستاش لە دۆخێکدایە، کە دەتوانێت به دڵێکی گهورهوه هاوکاری ئاوارهکان بکات. بهم جۆره ورده ورده شیلان دەتوانێت توانایییەک ببخشێت بەو ژنە، کە هەستێت و دەرگای ڕوو بەدەوەرە لە خۆی بکاتەوە.
شیلان له کورته چاوپێکهوتنێکیدا ووتی، ئهمهوێت لهلایهک بە گێڕانهوهی بهسهرهاتی خۆم، ئاوارهکان هانبدهم بۆئهوهی بتوانن به سهر ژیانی خۆیاندا زاڵ بن، لەلایهکی تریشەوە، من وهکو پهرستیاری کهمپێک هەوڵ دەدەم چیرۆک و کارهساتی ئهو خهڵکه به گهلانی تر بناسێنم. ههر بهردهوام له خزمهتی ئاوارهکانی کهمپهکهدابم.
و شایانی باسه، له دوای تهواو بوونی فلیمهکه، له چوارچێوهی بهرنامهی فێسیتڤالهکهدا لهڕێگای دیمانهیهکهوه، زههاوی وهڵامی چهند پرسیارێکی دایهوه و ئاماژهی کرد بە ئاین و کهلتوری یهزدییهکان. لە کۆتاییشدا، به گهرم و جۆشوخرۆشییهوه دهستخۆشی له شیلان و دهرهێنهری فلیمهکه کرا.
شیلان ، چهند ساڵیک له مهوبهر له سویدەوە گهراوهتهوه، له نهخۆشخانهیهکی سویدی له ههولێر و هاوکات له کهمپی باجد کهندال، وهک پهرستیار کار دهکات.
سنوری قلیاسان و سنوری دێگەڵە ….بۆ!!؟ … ساوێن بەهادین نەسیم
ئەگەر لە ماوەی ٢٢ ساڵی حکومڕانی کوردیدا لە باشور، یەكێک لەهەرە کۆسپە گەورەکانی بەردەم هەرێم ئەو جیاکارییە بوبێت کە لە نێوان زۆنی زەرد و زۆنی سەوزدا هەیە ، ئەوا دەتوانین بڵێین ئەمە درێژکراوەی بەرژەوندییەکانی وڵاتانی ناوچەیی بوە و لەسەر خاکی ئێمە ڕەسم کراوە ، خۆ ئەگەر ئەمە بوبێتە هۆی ئەوەی کە نەتونرا بێت ئیدارەیەکی یەکگرتو لەسەر خاکی باشوری کوردستان دروست بکرێت ، ئەوا دەگەڕێتەوە بۆ غیابی ئیرادەی نەتەوەیی لای سەرانی حیزبی دەستەڵاتدار ، بە واتایەکی تر بەرژەوەندی دەستەیەک لە ناو حیزبەکاندا وای کردوە هەمو پرسە نیشتمانییەکان بخرێتە خزمەت ئەو دەستەیەوە ، زۆنی زەرد و زۆنی سەوز وێنەی شکشتی ئیدارەیەکی یەکگرتوە ، خۆ ئەگەر ئەوەشمان قبوڵ بێت ئەوا هاوسەنگی نێوان ئەم دو زۆنە بەستراوە بە بونی جۆرێک لە میرنشین لەم دو زۆنەدا ، ئەوەی لای من گرنگە بیڵێم ئەوەیە کە خۆپیشاندانی سپی مامۆستان ئەگەر چی توانی زۆر سنوری باش تێپەڕێنێ و هەمو چین و تۆێژەکان لە دەوری خواستی مامۆستایانان کۆبکاتەوە ، بەڵام ئەگەر مامۆستیان ویستبێتیان شەقام بکەنە پاشخانی داواکارییەکانی خۆیان ، ئەوا کاتێک نوێنەرایەتی دروست دەکەن ، دیسانەوە حیزب لە ڕێگەی دەمامکەکانیانەوە دێنەوە ناو خۆپیشاندان و بە ئاراستەی بەرژەوەندی حیزبی خۆیان دەبەن ، ڕاستە مامۆستایان دەنگێکی حەق بێژ بو ، بەڵام کاتێک ئەم دەنگانە دەخەیتەوە ناو سەبەتەی حیزب ، ئیتر وک ئەوە وایە خۆپیشاندانەکانت بۆ بۆشایی بێت ، داواکاری مامۆستاین ڕوی لە حیزبەکان بو ، دەبو حیزبەکان بهاتنایەتە بەردەم شەقام و چۆکیان دابدایە ، نەک نوێنەرەکان بە پێکەنینەوە بچنە بەردەم حیزبێک کە کۆی ئەم قەیرانانە لە ئەستۆی ئەودایە ، بە حوکمی ئەوەی زۆرینەی دەستەڵات لای ئەوە ، سەرەڕای ئەوەش دەبینین ئەم حیزبە لە سنوری قەڵەم ڕەوی خۆیدا کەس ناوێرێت فزە بکات ، وە لەوەش ناشیرین تر سنوری زۆنی زەردە کە دەبینین چۆن هەر ڕۆژەی بە بیانویەک و هەر جارەی چەند کەسێک ناهێڵن بچنە ئەو دیو سنوری دێگەڵە ئەگەر چی پارێزبەندی یاسایشی هەبێت .
ئەوەی لەم خۆپیشاندانەی مامۆستایان ١٤/١ ، بە تایبەت ئەو وێنانەی لەبەردەم پردی قلیاساندا گیراوە و نوسیویانە دێگەڵە زەنگێکی مەترسیدارە ، وە زەمینە خۆش دەکات بۆ فراوانخوازییەکانی پارتی ، بە تایبەت کە دەوترێت پردەکەی قلیاسان سنوری دێگەڵەیە ، ئەمە دەکاتە فراوانکردنی سنوری زۆنی زەرد و پارتیش خۆی ئەمەی دەوێت ، بە جۆرێکی دەیکە خۆمان سنورەکەی بۆ ڕادەکێشین بۆ ناو سلێمانی ، دەتونرا ناوێکی تری بنرێت وەک دیواری بەرلین ، یان هەر ناوێکی تر ، ئەگەر چی ئەم دروشمە لە نیەتی ڕێگریکردن و دیکتاتۆریەتەوە هاتەوە ، بەڵام دەتوانرێت بە دیوێکی تردا تەفسیری تر هەڵگرێت لە قلیاسان بەودیودا بەم دروشمە بخەیتە سەر زۆنی زەرد ، بۆیە باشتر وایە ئەم دروشەمە نەوترێتەوە تا خۆپیشاندانی مامۆستایان لە قازانجی هیچ حیزبێک نەشکێتەوە و شەقام گەورەتر بێت لە حیزب و حیزب ناچار بێت ، بێت لەبەردەم شەقامدا چۆک دابدات .
ڕێککەوتن لە پێناوو چی و یەکگرتن بۆچی ؟!!! … شکار محمد
ڕێککەوتنی ی.ن.ک و گۆڕان تەنھاو تەنھا دەرمانێکی کاتی بۆ ھێور کردنەوەی ئەو خەڵکە ، چونکە ھەردوو لا باش دەیان زانی گەر کارێکی لەو جۆرە نەکەن خەڵکی گەر لێیان ڕانە پەرێت سزایەکی زۆر باشی ئەو دولایەنە ئەدەن ، بە دەنگ و پشتیان لێ ئەکەن و ئەمەش ئەبێتە گەورەترین ترس کە ھەموو لایەنێکی سیاسی ھەیەتی و ئەم دوو لایەنە بەتایبەتی ، گۆڕان پێکھاتە زۆرینەییەکەی یەکێتیە کۆنە کانن و بەشێکی کەمی یەکگرتوو و بەشێکی زۆر کەمی پارتی و کەمینەیەکیش بێ لایەنە کان بەشێکیان ئیسلامیەکانن، یەکێتیش کە خۆی دۆخی ناوو خۆیی جێگیرنیە و مل ملانێیی توندی ناو ھەر دوو باڵەکە بە ڕوونی تا وەکوو ئەم چرکە ساتەش بەردەوامە ، سەرە ڕایی ھەندێک بیر و بۆ چوونی جیاوازیش کە لە نێو ھەردوو باڵە کەدا ھەن ، ھەر دوو لایەن ی.ن.ک و گۆڕان لە ترسی لە دەست دانی دەنگ دەرانیان و پەرت نە بوونی دەنگە کانیان بۆلای پارتی ودابەشنەبوونەوەی دەنگە کانی بۆ ئەولایەنانە ، ھاتن بە واژۆکردنی ڕێککەوتن نامەیەک کە بە بیروو ڕای من تەنھا بۆ دامرکاندنەوەی ڕقی خەڵکی زۆنی نیلی و سەوز بوو کە بەناوی هاوسەنگی هێزەوە کرا ، ھیچی دیکە لە سەرو بەندی ڕێکەوتنە کەدا دەیان وت لە ماوەی سێ مانگ دا کاریگەری ئەم ڕێککەوتنە لەسەر بژێووی ھاوڵاتیان دە بێت ، من ماوەی ئە و مانگانە کە بەسەر ڕێککەوتنەکەدا تێپەڕیوە و کاریگەر یە کەی کە چەندە و چی بوە من ئە مەیان بۆ ئێوە جێ دێڵم ، ماوەیەکە بە ڕاستەوخۆو ناڕاستەوخۆ لە بەرپرسان و کادیر و ھەڵسووڕاوانی ھەردوولا دەبیستین کە بەنیازی یەکگرتنن ، جا یەکگرتنەکە بە ھەر شێوە و قۆناغێک بێت بەڕای بەندە ڕێککەوتنە کەش جگە لە ترسی دەنگدەرانیان سەرەتایەک بوو بۆ یەکگرتیان و ھەنگاوێکی سەرەتاییانەی ھەر دوو لابوو ، سەبارەت بە یەکگرتنەکەش کە دەبیستین ئەم دوو لایەنە بەنیازی یەکگرتنن ئەم ھەنگاوە یان جددیە و لە سەر ئاستی باڵای ھەردوو لا چەند کۆبوونەوەیەکی داخراو و نھێنی کراوە ، ھەموو حەدەسێکی سیاسی بەدەر نەییە لە لایەنی پۆزەتیف و نێگەتیڤ ، خۆی من لێرەدا تەنھا ئاماژە بە سلبیاتی یەکگرتنەکە ئەدەم ، دابەش بوونەوەی ئەو پێک ھاتانەی گۆڕان کە ئاماژەم پێدا بەتایبەت کۆنە ئیسلامیەکان ‘ شەڕی ناوخۆ ‘ بێ لایەنەکان ئەم توێژانەی ناو گۆڕان ڕاستەوخۆ گەر بەرھەڵستیشی نەکەن بێ گومان لەبزووتنەوەکە دێنە دەرەوە ، بۆیە من ئاماژە بەسلبیاتەکە ئەدەم چونکە لەسەر ئاستی لۆکاڵی ھەردوولا ھیچ ھەنگاوێکی بۆ نەنراوە و بەتایبەت لەلای ڕێکخستنەکانی ھەردوولا ، لای خەڵکی دەنگدەری ھەر دوولا تا ڕادەیەک ئەم پرسە تەموومژاویەو نەزانراوە ، درووست بوونی جیاوازی لەنێوان ھەڵسووڕاوانی گۆڕان و کادیرانی یەکێتی ئەمەش گەر لەسەرەتای یەکگرتنەکە ڕوونەدات لەدوای قۆناغی سەرەتایی ڕوو ئەدات ، پیشاندانی دو دیوی لە لایەن یەکێتییەوە بەوەی لەگەڵ پارتی ڕیککەوتنی ستراتیژیان هەیە و ناتوانن لێ ی دەربچن و لەم دیویشەوە لەگەڵ گۆڕان ڕێککەوتن بکەن ، ئەگەر بڕیار وا بێت پارتی قۆرخی دەستەڵاتی کردوە ئەی ئەم بێ هەڵوێستیە لە پای چی ، ئەگەر بۆ هاوسەنگی هێزیشە ، کەواتە چۆن دەبێت یەکێتی ببێتە پاشکۆ ، ئەگەر ئەجێندایەکی تری لە پشت نەبێت خۆ بە ئیستحقاقیش بێت ئەوا کورسی ئەم یەکگرتنە دەبێت زۆربەی دەستەڵاتە سیادیاکن لای ئەم یەکگرتنە بێت ، بەڵام ئەوەی کە هەیە زۆر پێچەوانەیە ، بە تایبەت خۆ حەشاردانی گەندەڵەکانی ناو یەکێتی لەژێر پەردەی ئەم یەکگرتنەدا ، گەر لێپێچینەوەیەکی تووند و تا ئاستێک یاساییانە لەگەر بەرپرسەکانی یەکێتی نەکرێت دڵنیابن گەندەڵی ھێندەو ھێندەیکە کەڵەکە ئەبێت ، بەڵام گەر خوودی کاک نەوشیروان سەرپەرشتی ڕاستەوخۆی بکات و چواردەور وازی لێبھێنن ئەمەیان شیکاریەکی وردی دەوێت ، لێنەپێچینەوەی سەرجەم ئەو کەسانەی کە بەگەندەڵیەوە تێوە گلاون بەدرێژایی حوکمی زۆنی سەوز تا وەکو ئێستا ئەمەیان گەر بشکرێت چەن کەسێک بگرێتەوە بەڵام جددی نابن بۆ کەسانی دیکە ، قبوڵنەکردنی ئیسلامیەکان لای یەکێتیەوە ، ئەم ئەگەر و ڕووداوانەو چەندانی تر بەڵام چەند پرسیارێک دروست ئەبێت ئایا جوابی ئەم پرسیارانە تەنھا بە قسە ئەبێت یاخوود بە کردەوە؟ بۆ لەیەکێتی جیابوونەوە؟ بۆ دەچنەوە ناو یەکێتی؟ چۆن لەگەڵ دزو مافیا و چەتەی نەوتی و پیاو کوژدا ھەڵ ئەکەن؟ ئەی لە ژێر چ ناوێکدا یەک ئەگرن کە ئەم نیشتیمانەتان فێری دژە گەندەڵی کرد ئێستا چۆن گەندەڵ و دز و داوێن پیس ئەکەنە ھاوخەبات و ھاو سەنگەری خۆتان ؟ ئایا ھەر لەسەردەمی باڵی ڕیفرمدا بمانایەتەوە باشتر نەبوو لەم لێکترازان و یەکگرتنە؟
دەرک کردن بە مەترسی گەورە و هەوڵی پاراستنی ناوچەکە…. ئامانج کەریم
لەدوای ململانێی قورسی سیاسی لە نێوان لایەنە سیاسیەکاندا لە هەرێمی کوردستان و بەتایبەتی بزوتنەوەی گۆڕان وەک بەرەیەک و لایەنە سیاسیەکانی حوکمڕانی لە هەرێمی کوردستان یەکێتی و پارتی وەک بەرەیەک و پاشان گەشتن بەو باوەڕەی کە دەبێت هەموان لەژێر چەتری حکومەتێکی بنکە فراواندا کۆ ببنەوە و هەر لایەنە و بەرنامە و ئەجێندای خۆی پەیڕە و بکات لەو حکومەتەدا ، هەڵبەت هەر لەسەرەتای دروست بونی بزوتنەوەی گۆڕان بە دروشمی بەرەو بەدامەزراوە کردنی دامودەزگاکان بە دامەزراوەی نیشتیمانی بە خولی ئۆپزسێون بونەوە و دواتر وەک شەریکێکی خاوەن پشکی گەورە کە هێزی دوهەم بووە ، بەگوێرەی ئیستیحقاقی ئینتیخابی بووە شەریک لە حکومەتدا و چەند وەزارەتێکی سیادی و کاریگەری وەرگرت کە ئیرادە و ویستی چاکسازی و بە دامەزراوەی کردنی ئەو وەزارەتانە و دامودەزگاکانی سەر بەو وەزارەتانەی لەپشتەوە بو ، ئەمە لە کاتێکدا کە هەرێمی کوردستان لە ماوەی چەند ساڵی ڕابردوی حکومی خۆماڵی هەمیشە لەژێر ئەجێندای وڵاتانی دراوسێدا بوەو ویستی کۆک نەبون و کەرتو پەرتی نێو ماڵی کورد ستراتیجی ئەجێندای سیاسەتی ئێران و تورکیا بووە ، بە تایبەتی و بەداخەوە هیچکام لە یەکێتی و پارتی نەیان توانیوە لەژێر ئەو فشارە سیاسیانەی دەرەکیدا دەربچن و ببنە خاوەنی بەرنامە و سیاسەتێکی نیشتیمانی کە هەر ئەمەیش هۆکار بووە بۆ نەبونی کیانێکی سەربەخۆ و ستراتیجێکی نیشتیمانی بە هێز ..
بزوتنەوەی گۆڕان لە کاتێکدا بەویستی بەدامەزراوەی کردنی دامودەزگا و حکومەتێکی بە دامەزراوەی هاتە گۆڕەپانەکە و بە هێزێکی گەورەی مەدەنیەوە کە ئەمەیش لەگەڵ ڕەگی سیاسەتی وڵاتانی دراوسێدا و بەتایبەت ئێران و تورکیا نایەتەوە و هەر زوو بەزوو لە لایەن پارتیەوە لە موعادەلەی سیاسی ئاوت کرا ، بێ ئەوەی هیچ دەنگدانەوە و پەرچەکردارێکی نێو دەوڵەتی و دیموکراتی خوازی هەبێت ، کە ئەمەیش تەعبیرە لە نەبونی ویستی چاکسازی و بەنیشتیمانی کردنی دامو دەزگاو هێزی پێشمەرگە لەلایەن پارتیەوە و یەکێتیش بە هەڵبژاردنی بێ دەنگی و ەرنەگرتنی هەڵوێستی جدی لەو پرۆسە تۆتالیتاریەدا کە پارتی کردی بە مانای OK دێت بۆ پارتی و لە ئەنجامدا هەمان خاڵی پاراستنی سیاسەت و ئەجیندای دەرەکی دێتەوە لە ناوچەکەدا .. لەدوای ئەم ڕوداوانە و خۆسەپاندنی پارتی و هەڵای میدیای و نانەوەی پشێوی و تا دەستبردن بۆ قوتی خەڵکی و موچەی کەمئەندامان بۆ پەل کێش کردنی بزوتنەوەی گۆڕان بۆ ناو کایەیەکی سیاسی ترسناک کە سەر لەبەری بۆنی خوێن و ئاشوبی شەڕێکی تری ناو خۆی و برا کوژی لێ دێت و مەبەستی پارتی لێرەدا تۆکمە کردنی زۆنی خۆیەتی کە بەزۆنی زەرد ناوزەند دەکرێت و بارگاوی کردن و پەل هاویشتنێتی بۆ دانانی بناغەیەک لە زۆنی سەوزیشدا بە تایبەت دوای ١٢ی ئۆکتۆبەر و داخستنی گەورەترین دامەزراوە ی چاودێری و یاسادانان کە پەرلەمان بو ..
هەر بۆیە بزوتنەوەی گۆڕان لەم دیدەوە ڕێگا چارەی هەوڵی دۆستانە و پەیوەندی بەهێزی لەگەڵ یەکێتیدا گرتە بەر تا ئاستی ڕێکەوتن نامەیەک وەک هەنگاوی یەکەم بۆ پاراستنی هەرێمی کوردستان بە گشتی و زۆنی سەوز بەتایبەتی.. مەبەستیش لەم هەنگاوانە پتەو کردنی سەنگەری بەرگری سیاسیە و هێنانەوەی سەنگی هێزە لە بەرامبەر پارتیدا و هەر لەم ڕوانگەیەشەوە پارتی هەوڵی تەواوی خستە گەڕ و بە ویستی هەڵوەشاندنەوەی ئەو ڕێکەوتنامەیە و دروست کردنی درز و کەلێن بۆ ئەو نزیک بونەوەیە تا لەو ڕێگایەوە ئامانجەکانی خۆی کە درێژە پێدەری سیاسەتی تورکیای عوسمانییە بپێکێت و لەم هەنگاوەیشدا دەتوانین بڵێین گەر سەرکەوتویش نەبوبێت کاریگەری هەبووە ..
هەر لەم دیدەوە و هەست کردن بە مەترسی لەسەر ناوچەکە ، لایەنە ئیسلامیەکان لە ئیستادا لە هەوڵی دروست کردنی بەرەیەکی ئیسلامیدان و پێ دەچێت لە بەردەم هەڵبژاردندا بۆ پەرتەوازە نەبونی دەنگە ئیسلامیەکان و دزە نەکردن و دا نەشکاندن بەلای لایەنەکانی تردا ، لیستێکی قەوارە گەورەی ئیسلامی دروست بکەن کە تەواوی لایەنە ئیسلامیەکان لە خۆیدا کۆ بکاتەوە .. وێڕای جێبەجێ نەکردنی خاڵبەندیەکانی ڕێکەوتن نامەکەی نێوان بزوتنەوەی گۆڕان و یەکێتی پێ دەچێت لە ماوەیەکی کورتدا هەنگاوی دوهەمی ڕێکەوتنەکە بخرێتە بواری جێ بەجێ کردنەوە ، کە ئەویش بریتی دەبێت لە یەک گرتنی گۆڕان و یەکێتی و بەم هەنگاوەیش دەتوانرێت هاوسەنگی هێز لە نێوان دو زۆنی زەردوو سەوزدا بپارێزرێت.
بهشی دووههمی مێژووی خلافهتی ئیسلام,مێژووی خلافهتی ئهمهویهكانه,كه به خلافهتی معاویهی كوڕی ئهبی سوفیان دهستی پێكردوه:-
ژیلوان شۆڕش محمد صالح
موعاویهی كوڕی ئهبی سوفیان:-خۆی و باوك و دایك و یهزیدی برای ڕۆژی داگیركردنی مهككه له لایهن سوپای ئیسلامهوه بون به موسوڵمان,موعاویه كوڕی ئهبی سوفیانی كوڕی ابی حهربه,ئهبی سوفیانی باوكی دوژمنی خوێنخۆری پێغهمبهر بوه تا ڕۆژی داگیركردنی مهككه (كه به ناچاری بۆته ئیسلام),دایكی ناوی هنده و بهوه ناسراوه كه دوای كوشتنی حهمزهی مامی پێغهمبهر له شهڕی ئوحد به پیلانێكی ئهم هنده ناو سكیان بۆ ههڵدڕیوه و جهرگهكهی به كاڵی جوه وهك تۆڵهیهك بۆ كوشتنی براكهی به دهستی حهمزه,نهنكی موعاویهش ئهو كهسهیه كه له قورئاندا به حماله الخگب فی جیدها حبل من مسد ناوی هاتوه.
معاویه ماوهیهك نوسهری بهردهستی پێغهمبهر بوه و نزیكهی 100 وتهی پێغهمبهر له دهمی ئهوهوه دهماو دهمی كردوه.معاویه پیاوێكی زۆرزان و لهسهر خۆو فێڵباز بوه,گهلێك وته ههن كهوهك ستایشكردنی بۆ ریایی دراونهته پاڵی بهڵام زۆر كهم پشتڕاستكراونهتهوه,خهلیفه ئهبو بهكر به یاوهری یهزیدی برای موعاویه له گهڵ سوپای نێردراو بۆ داگیركردنی شام ناردویهتی كاتێكیش یهزیدی برای مردوه بوه به جێگری له دیمهشق,له ماوهی خلافهتی عمر و عوسمان والی دیمهشق بوه,دوای كوشتنی عهلی بوه به یهكهم خهلیفهی ئهمهویهكان.كاتێ كه عهلی له مزگهوتی كوفه به دهستی عهبدولرهحمان كوڕی مهلجهم كوژرا,دانیشتوانی شارهكه حهسهنی كوڕی عهلیان كرده خهلیفه,بهڵام له ژێر فشار و ترسی له هێرشی معاویه بۆ سهر كوفه حهسهن دهستی له خلافهت ههڵگرت بۆ معاویه به مهرجێك دوای مردنی معاویه خلافهتهكه بگهڕێتهوه بۆ حهسهن و له گشت دانیشتوانی مهدینه و حجاز و عێڕاق ببورێ و ههمو قهرزهكانی بۆ بداتهوه,معاویهش ههمو مهرجهكانی قبوڵكردو بوه یهكهم خهلیفهی ئهمهویهكان له دمشق له ساڵی 41 ی كۆ چی و ههر لهو ساڵهشدا مهروان كوڕی حهكهمی كرد به والی مهدینه و زیادی كوڕی باوكیشی كرده والی بهسره و كوفهو تهواوی عێڕاق نهنكی ئهم حهكهمه زهرقای كچی وهههبه كه ناوبانگی بوه له لهشفرۆشیدا و خاوهن ئاڵا بوه,له كۆمهڵی ئهوسای حجازدا لهشفرۆشه بهناوبانگهكان ئاڵا به سهر ماڵهكانیاندا ههڵواسراوه,زیادیش ناوی باوكی نهزانراوه,جارێك جارێك به كوڕی عبید السقفی و جارێك به كوڕی سفیانی باوكی موعاویه ناوبراوه,دایكی زیاد ناوی سمیه بوه و جاریهی الحارس بن كلده السقفی بوه,عبید السقفی گرتویهته خۆی,له خلافهتی ئهبو بهكردا بۆته ئیسلام,لهخلافهتی عهلیدا والی فارس بوه و دوای كوشتنی عهلی له موعاویه یاخی بوه,معاویهش له یهكێ له كاره فێڵ و تهڵهكهبازیهكانیدا ئهم زیادهی كرده برای خۆی به ئامادهكردنی چهند شایهتێك سوێندیانخوارد كه ئهبوسوفیانی باوكی موعاویه كاتی خۆی لاقهی سمهیهی دایكی زیادی كردوه و دوای 9 مانگ ئهم زیادهی بوه بهوهش كردیه برای خۆی و وڵاتی فارسیش كهوته ژێر دهستهڵاتی و زیادیش بوه پشت و پهنا بۆی.
موعاویهی كوڕی ئهبو سوفیان یهكهم خهلیفهی ئیسلام بوه كه پێش مردنی خۆی یهزیدی كوڕی وهك(وهلی عههد)كردۆته جێگری خۆی و به فێڵ و تۆقاندن تهماع و دابهشكردنی سامانی وڵاتانی داگیركراو بهسهر كاسهلێساندا ڕهزامهندی موسوڵمانانی بۆ وهرگرتوه.
له ماوهی خلافهتی موعاویهدا داگیركردنی وڵاتانی دراوسێ بهرهو ڕۆّههڵات و ڕۆژئاوا و باكور بهردهوام بوه,موعاویه ماوهی 20 ساڵ میری شام بوه,20 ساڵیش وهك خهلیفه له شام حوكمڕان بوه و له ساڵی 60 ی كۆچی مردوه و نزیكهی 77 ساڵ ژیاوه و تا مردنیشی ههندێ تووك و نینۆكی پێغهمبهری لابوه و وهسیهتی كردوه كه مرد كاتی له گۆڕنانی بیخهنه ناو دهم و چاوی.
یهزیدی كوڕی موعاویه:-پیاوێكی كهتهو گۆشتن و تووكن بوه,به مهیخۆری و داوێنپیسی ناسراوه,معاویهی باوكی پێش مردنی خۆی كردویهتی به وهلی عههد,ئهو كردهوهیهشی بوه مایهی نا ڕهزایی ئهسحابهكانی پێغهمبهر و كوڕانی خهلیفهكانی پێش خۆی.
موعاویه پێش مردنی بهیعهی(ڕهزامهندی)دانیشتوانی شامی بۆ بونی یهزید به خهلیفه له دوای خۆی وهرگرتبو,كاتێكیش نوێنهری نارده مهدینه بۆ وهرگرتنی ڕهزامهندی دانیشتوانهكهی,حوسهینی كوڕی عهلی ئهبو تالیب و عبداللهی كوڕی زوبهیر بهرپهچیاندایهوه و ڕازی نهبون له سهر بونی یهزید به خهلیفهی ئیسلام.
حسێنی كوڕی عهلی ئهبو تالیب له ژێر داواكاری دانیشتوانی كوفه كه پهیتا پهیتا به نامهو نێردراو ههر له كاتی خلافهتی موعاویهوه داوایان لێ ئهكرد بێته كوفه و بانگهشهی خلافهتی خۆی بكات و بهڵێنیان ئهدایێ كه پشتگیری بكهن,بۆیه تهماعی بون به خهلیفه و گێڕانهوهی خلافهت بۆ نهوهی پێغهمبهر له بهنی هاشم و ڕق و كینهی له مێژینهی نێوان ههردوو بهنی هاشم و بهنی ئومهیه له هۆزی قوڕهیش وایكرد كه حسین به دهنگ داوای دانیشتوانی كوفهوه بچێت له ڕۆژی 10 ژی الحجه به یاوهری ژمارهیهك له پیاو و ژن و منداڵی خێزانهكهی و ههندێ له ههوادارانی له مهككهوه بهره و عێڕاق كهوته ڕێ,كاتێكیش ههواڵ گهیشته یهزید نامهیهكی نارد بۆ والی كوفه (عوبهیدوالله كوڕی زیاد)بۆ بهرهنگاربونهوه و كوشتنی حسین,عوبهیدوالله سوپایهكی چوار ههزار كهسی به سهركردایهتی عومهری كوڕی سهعد كوڕی ئهبی وهقاس نارده سهر ڕێی حسین(كه ژمارهی قافڵهكه به خۆیهوه ئهگهیشته 100 كهس),خهڵكی كوفهش ههر وهك چۆن پشتیانكرده عهلی باوكی و حوسهین ههر ئاوههاش به دهنگ حسێنهوه نهچون و كاتێكیش حوسێن خۆی لهو بارهدا دیت,داوای له سهركردهكهی سوپاكهی یهزید كرد كه خۆی بداته دهستیان و بیبهن بۆلای یهزید و دهست بخاته دهستی بهڵام بێ سوود بو چونكه ئهوان بۆ لهناو بردنی هاتبون,بۆیه له شهڕێكی نا بهرامبهردا حسین و ههوادارانی كۆمهڵكوژكران و سهری حسێنیان له جهستهیكردهوه و له ناو تهشتێكدا بردیان بۆ عبیداللهی كوڕی زیاد له كوفه.
كوشتنی حسین و خاووخێزان و ههوادارانی به شێوهیهكی یهكجار دڕندانه ئهنجامدراوه به دهستی كهسانێك كه ڕابردویان جێگهی گومان بوه,چونكه یهكێك لهوانه كه عوبهیدوالله كوڕی زیاد بوه,دایكی ناوی مهرجانه بوه و كۆیلهی عبدالرحمان كوڕی حهسان بن سابت بوه و به كۆمهڵ له لایهن داوێنپیسانی ئهو كاتهوه لاقه كراوه لهوانهش زیاد ئبن ابیه بوه,مهرجانه دوو كوڕی بوه یهكێكیانی ناو ناوه عباد و ئهوی دیكهیان عوبهیدواللهو نهزانراوه باوكیان كێیه,بۆیه زیاد ئبن ئهبیه كه خۆشی نهزانراوه كێ باوكیهتی داڵدهی داون و گرتونیهته خۆی و ناوی ئهویان ههڵگرتوه,سهیر ئهوهیه كه عباد له سایهی خلافهتی ئیسلامدا بوه به والی سجستان له كاتی خلافهتی معاویه و عوبهیدواللهش بوه به والی بهسره و دواتر والی له كوفه.
ساڵی 63 ی كۆچی دانیشتوانی مهدینه و دهوروبهری به سهرۆكایهتی عهبدواللهی كوڕی زوبهیر له یهزید ههڵگهڕانهوه و عهبدوالله بوه خهلیفه,یهزیدیش سوپایهكی گهورهی به سهركردایهتی یهزیدی كوڕی موسلم نارده سهریان و له شوێنێك كه پێی ئهوترێ(حره راقم)دانیشتوانی مهدینه بهرهنگاری سوپاكهی یهزید بونهوه و ,شهڕهكه به تێشكاندنی دانیشتوانی مهدینه كۆتایی هات و 3500كهس له مهوالی و 1400 كهس له ئهنسارهكان و له قورهیشهكانیش 1300 كهس كوژران كه زۆریان ئهسحابهی پێغهمبهر بون,لهشكرهكهی یهزید چونه ناو شاری مهدینهو كهوتنه تاڵانكردنی سهر و ماڵی دانیشتوانی شارهكه و فهسادكردنی ژن و كچانی شارهكه و كار گهیشته ئهوهی ههزار كچ بێبنكران و ساڵی داهاتوش زیاتر له ههزار زۆڵ له دایك بون.
دوای داگیر كردنی مهدینه لهشكرهكهی یهزید بهرهو مهككه كهوتنهڕێ,له ڕێگا سهركردهی لهشكرهكه یهزید كوڕی موسلم مرد و پێش مردنی خۆی یهكێكی دیكهی كرده جێگری,سوپاكهش له ساڵی 64ی كۆچی گهیشتنه مهككهو دوای گهمارۆدانی شارهكه كهوتنه بۆردومانكردنی به مهنجهنیق و داروبهرد و خانوی شارهكهیان دا بهسهر یهكداو سوتاندیان و بهرگی كهعبه و سهربانهكهی و ههردوو قۆچی بهرانهكهی كه خودا ناردبووی بۆ ئیبراهیم كه بیكاته قوربانی له جیاتی ئیسماعیل,به ئاگری مهنجهنیقهكه سوتان.
یهزید له ناوهڕاستی مانگی رهبیع الاولی ساڵی 64ی كۆچی مردوهو موعاویهی كوڕی كراوه به خهلیفه له جێگهكهی,عبداللهی كوڕی زوبهیریش له مهدینه بانگهشهی بۆ خۆیكرد وهك خهلیفه لهههمانكاتدا.
موعاویهی كوڕی یهزید:-یهزیدی كوڕی موعاویه پێش مردنی موعاویهی كوڕی كرده جێگری خۆی وهك (وهلی عههد ) و له مانگی رهبیع الاولی ساڵی 64 ی كۆچی بوه جێگری باوكی,گهنجێكی ڕهوشت باش بوو لهبهر دهردهداری جهستهی خلافهتهكهی له دوو مانگ تێپهڕی نهكرد له تهمهنی 21 ساڵیدا كۆچی دواییكرد و پێش مردنیشی نهیویست جێگر بۆ خۆی دابنێت.
عیبرەت لە جێبەجێکردنیدایە … بەختیار شارەزوری
ئەگەر گۆڕان هەوڵێک بو بێت بۆ ئەوەی ڕەوتی مێژوی بەریەککەوتنەکان لەسەر لاشەی نەتەوەیی کورد کرا بێت و کۆتای پێبهێنرێت ، یان ئەوەی پێ ی دەوترێت ڕێککەوتنی نێوان تورکیا و ئێران ، کە بە درێژایی مێژوو کورد بوتە چەکی دەستیان و کارتی دەستیان بۆ شەڕ و فرۆشتنەوەی کارتەکنایان بەیەکتر ، ئەمەش هەر لە شۆڕشکانەوە تا دەگاتە میرنشینەکان و هەر لە سوارەی حەمیدییەوە تا دەگاتە یەزدان شێر درێژ کراوتەوە ، لە ئێستاشدا خۆی بە فۆرمێکی ترەوە نمایش دەکاتەوە ، ئەگەر سەیری ئامانجەکانی بزوتنەوەی گۆڕان بکەین ئەوا کار لەسەر دو ڕەهەندی سیاسی و ستراتیژی دەکات :
1. ستراتیژی سەربەخۆ : واتا هەرێم ببێتە خاوەن ستراتیژی سەربەخۆی خۆی و ئێران و تورکیا وەک دو دەوڵەتی دراوسێ بن ، لەسەر بنەمای بەرژەوەندییە هاوبەشەکانیان و بنەماکانی دەوڵەتی دراسێ مامەڵە بکەن ، نەک پاشکۆیەتی بۆ ستراتیژی ئێرانی یان تورکی ، بۆ ئەمەش زەمینەی گشتی لەبار بو چ لەسەر ئاستی ناوچەیی و چ لەسەر ئاستی جیهانی ، بە مانایەکی تر بزوتنەوەی گۆڕان ویستی لە ڕێگەی دەنگ و کورسی پەرلەمانیەوە بە خەباتێکی بێ خوێن و پەرلەمانی قورسایی هەبێت ، کار بۆ ئەم ئامانجانەی بکات ، وە کار لەسەر دروستکردنی فشار بکات بۆ سەر پارتی و یەکێتی تا ئەو ڕێککەوتنە ستراتیژیە کە هەیە و درێژکراوەی هەمان ڕێککەوتنە مێژوییەکانی تری نێوان تورکیا و ئێرانە هەڵبوەشێنرێتەوە و ڕێککەوتن لەگەڵ ئەم دو وڵاتە بکاتە ڕێککەوتنێکی تر و هەرێم خاوەنی سەربەخۆی خۆی بێت ، خۆ ئەگەر کورد لە ئێستادا بوبێتە هێزێک کە هەمو بەرەکان پێویستیان پی ی بێت ، ئەوا کورد دەتوانێت لەم کاتەدا ئەو ڕەگە مێژوییە بپچڕێت و بونیادی خۆی بنێت ، بە تایبەتی تر دوای بەهاری عەرەبی و دەرکەوتنی داعش ، کە زەمەیەن لەبار بو بۆ ئەوەی کورد بتوانێت لە پاشکۆیەتییەوە ببێتە هێزێکی کاریگەر و هاوپەیمانی هەمو بەرەکان .
2. بە نیشتمانی کردنی پرسەکان : لەسەر ئاستی ناوخۆیش دەیویست کار بکات لەسەر گواستنەوەی جۆری حکومڕانی و دەوڵەتداری لە ئەقڵی خێڵ و پاشایەتی و وەلی عەهدەوە بۆ سیستەمێکی پەرلەمانی پتەو و بە نیشتمانی کردنی ئەو دەزگایانەی کە ڕەهەندی نیشتمانیان هەیە ، وەک ئەوەی تەفسیر دەکرا گۆڕان نەهاتبو بۆ ئەوەی هێزەکانی تر سفر بکاتەوە ، بەڵکو دەیویست هێزکان ناچار بکات ، کار بۆ بە نیشتمانی کردنی پرسە گرنگەکان بکەن ، تا ئامادە بن ئەم ڕەگی مێژوییە ببڕن و ئەم هەلە سیاسی و جوگرافی و ئابوری و جیۆپۆلەتیکییە لەدەست نەچێت ، گۆڕان ویستی ئیرادەیەکی وا دروست بکات کە ئەم هەلە بکاتە قۆناغی وەرچەرخانی مێژوویی .
ئەوەی جێگەی تێڕامانە پارتی و یەکێتی لەبەر بەرژەوەندی سەرانیان نەک نەیان توانی کار بۆ ئەم ئامانجانە بکەن ، بەڵکو جارێکی تر بونەوە بە پاشکۆیەکی کارتۆنی و بەردەوامیدان بە ڕێککەوتننامەی ستراتیژی ، کە جگە لە وەکالەتی ئێرانی و تورکی هیچی تر نیە و هەمان مێژووە خۆی دوبارە دەکاتەوە ، وە بەمەشەوە نەوەستان دەستیان کرد بە دانانی سەدان سیناریو بۆ دژایەتی کردنی گۆڕان کە نەخشەکەی لە تاران و تورکیاوە بۆ دەکێشرا ، خۆ ئەگەر گۆڕان مەبەستی بو بێت نەخشەی سیاسی هەرێم بگۆڕێت ، ئەوا ئەو گۆڕینە بو کە لە بەرژەوەندی نەتەوەییدا بو ، وە لە زەرەری بازرگانە جاشەکانی تورکیا و ئێراندا دەبو ، بۆیە هەر زو کەوتنە داڕشتنی سەدان سیناریو بۆ گۆڕان و بە تایبەتیتر نەوشیروان مستەفا ، خۆ ئەگەر ئیرادەیەکی نیشتمانی بەهێز هەبوایە ئەوا چی ئێران و چی تورکیاش ناچاردەبون بەم ڕێکەوتنە ، چونکە بەرژەوەندی گەورەیان لەگەڵ هەرێم هەیە و وە ڕای نێودەوڵەتیش ئەو ئامادەگییەی تیا بو هاوکاری ئەم پرسە نیشتمانییە ببێت ، بەڵام کاتێک کە بزوتنەوەی گۆڕان لەبەر نەبونی یەک دەنگی نەیتوانی ئەم کارە بۆ ئامانجەکانی بکات و بە تایبەتی تر دوای نەخۆش کەوتنی مام جەلال و دروستبونی فرە دەسەڵاتی ونبونی سەنتەر لە ناو یەکێتیدا ، پارتی وەک حیزبێکی تاکتیکی توانی بە تەواوەتی یەکێتی بکاتە پاشکۆیەکی لەرزۆکی خۆی و تەواوی دەستەڵاتەکان لای خۆی کۆبکاتەوە ، بۆیە بزوتنەوەی گۆڕان یارییەکەی گۆڕی بەوەی نەهێڵێت هاوسنگی هێزی نێوان زۆنی سەوز و زۆنی زەرد بگۆڕێت و زیاتر پارتی فراوانخوازی بکات و گوێ بە دەنگ و ئەنجامی سندوقەکانی دەنگدان نەدات ، بۆیە کاری لەسەر پرسی ڕێککەوتنی نێوان گۆڕان و یەکێتی کرد ، بەڵام هەر زو دیار بو کە یەکێتی ئەو یەکێتیە نیە تازە بتوانێت ئەو ئیرادەیەی هەبێت کار بۆ هاوسەنگی هێز بکات ، بەهۆی تەکتیکەکانی پارتییەوە ، هەر بۆیە گەڕانەوە بۆ ڕێککەوتنە ستراتیژیەکە و ئەو ناهاوسەنگی دەستەڵاتەیان قبوڵ بو کە ئێستە یەکێتی وەک پاشکۆی کارتۆنی دەبینرێت ، بە مانایەکی تر ڕێککەوتنی ستراتیژی بەشکاریە لە نێوان تورکیا و ئێراندا و پارتی و یەکێتی وەکالەتی ئەم دو دەڵەتە دەکەن ، ئیتر هەر هێزێکی تر لەدەرەوەی ئەمانە دروست بێت دەبێت ڕازی بێت بە پشک لەسەر حسابی یەکێکیان وەک یەکگرتو ، کۆمەڵ و حیزبە بچوکەکانی تر ، لە ناو ئەو ڕێککەوتنە ستراتیژیەدا ، ئیتر ئەوەی پێ ی دەوترێت دەنگ دان ئەنجامەکەی هەر دەبێت بچێتەوە سەر هەمان دابەشکاری پۆستەکان لە پشکی پارتی و یەکێتی ، گۆڕان هەر زوو ئەوەی دەزانی کە عیبرەت لە تاکتیک و سیناریو شوان خەڵەتێندا نیە …. بەڵکو عیبەرەت لە جێبەجیکردنیدایە … ئەگەر بزانن و دەرکی پێ بکەن .
” پێشمەرگە: پەرژین و شورەی پۆڵاینی شۆڕشە”…. سەعید ئەمانی
گەر قەندیلی قەڵای ڕاسان
هەتا ئێستا بە شکۆوە
سەربەرز و ئازاد وێستاوە
گوشاری هێزی دوژمن و
گورزی پیلان و شگردی نەیارانی
بە چۆکیدا نەهێناوە
شەقڵی بن چەکمە و پۆتینی داگیرکەران
لەسەر پشت و شان و پیلی
نە نەخشاوە
هەنگی شۆڕش
لەنێو کەندوی ئەشکەوتیدا
لە ئامێزی دارستان و
لێڕەواری سەر سەوزیدا
پوورەی داوە
بۆتە ڕووگە و ئاسۆی هیوای
چەوساوەکان
ژێردەستان و زۆر لێکراوان
لە چوار لاوە
چون دیواری شورەی ورەی
هێزی گەریلا و پێشمەرەگەی
گەلێک بەرزە و
وەک پاوانێک
بەو پەرژینە پارێزراوە.
باران تۆ لە کوێی … شیعری : نەوزاد بەندی
باران تۆ لە کوێی ؟
حوکمی کورد کوشتینی ..
سەری مانگی لە بیر چۆوە فەرمانبەر …
ئەوە کفرە یان لادان لە پێغەمبەر ؟؟؟
هەردووکیان …
یان ڕوخانی کەعبە ؟
هەرسێکیان ..
چ کافرستانێ تێ کەوتین ..خودایە !
باران تۆ لە کوێی ؟
حوکمی کورد کوشتینی ..
سەری مانگی لە بیر چۆوە فەرمانبەر …
ئەوە کفرە یان لادان لە پێغەمبەر ؟؟؟
هەردووکیان …
یان ڕوخانی کەعبە ؟
هەرسێکیان ..
چ کافرستانێ تێ کەوتین ..خودایە !
باران تۆ لە کوێی ؟
حوکمی کورد کوشتینی ..
سەری مانگی لە بیر چۆوە فەرمانبەر …
ئەوە کفرە یان لادان لە پێغەمبەر ؟؟؟
هەردووکیان …
یان ڕوخانی کەعبە ؟
هەرسێکیان ..
چ کافرستانێ تێ کەوتین ..خودایە !
باران تۆ لە کوێی ؟
حوکمی کورد کوشتینی ..
سەری مانگی لە بیر چۆوە فەرمانبەر …
ئەوە کفرە یان لادان لە پێغەمبەر ؟؟؟
هەردووکیان …
یان ڕوخانی کەعبە ؟
هەرسێکیان ..
چ کافرستانێ تێ کەوتین ..خودایە !
خواستی نهتهوایهتی و ویستی ئۆلیگارشی بهشی پێنجهم / ههشت بهش … نەجمەدین فارس حەسەن
بهشی پێنجهم
کوردی عێراق سهربەکام شوێن بێت؟
کاتێک کار بۆ بهدهستهێنانی مافی یهکسانی نهتهوهکان ئهکهین،ناگهرێیتهوه بۆئهوهی که ئهم هتهوهیه لهبنهڕهتدا سهربهچ شوێنێک و جوگرافیایهکی دیاری کراوه،نیشتهجێبون و کۆبونهوهی هاوزمان و کهلتورهکهیان،ئهبێته بهشێکی گرنگ و دهستنیشانکاری داخوازی و پێدانی و بهڕهوا زانینی مافی یهکسانیانه لهگهڵ نهتهوهکانی تردا،مافی یهکسانیش لهگهڵ نهتهوهکانی تردا،لهڕوی سیاسی و ئابوری ……………….یهوه بهرجهسته دهبێت.
پێش ههموو ههوڵێک و کردهیهک ، دهبێت باس لهسهر مافی یهکسانی کرێکارانی نهتهوهکان بێت،بهنهتهوهی کوردیشهوه.کهواته ههرباسێک له یهکسانی سیاسی نهتهوهکان،پهیوهندی به چوارچێوهیهکی دیاریکراوی جوگرافی و حقوقی سیاسی دهوڵهت،یا نێودهوڵهتیهوه نیه.
یا ئهبێت جوگرافیایهکی دیاریکراوی تایبهتی خۆیان ههبێت ، یا ئهگهر نهشبێت گرنگ نییه ، بهڵکو پهیوهندی بهنیشتهجێبونیهوه ههیه لهو پارچه زهوییهدا، که لهسهری دهژی و مومارهسهی ژیانی ئاسای و ڕۆژانهی خۆی تێدا ئهکات.
لهوێوه چاولێناکرێت،کهئهبێت جوگرافیاکهی دیاریکراو بێت،بهڵام ئهمهش بۆ جوگرافیایهکی دیاریکراویش زۆر ڕاست و ڕهوایه ههروهک ئهوهی که جوگرافیاشی نهبێت.
ئهوهندهی پهیوهندی به بونی کێشهو ململانێی نهتهوهکان لهگهڵ یهکتردا ههیه و مافی یهکسانی نهتهوهکانه ، ئهوهندهش پهیوهندی به ئاستی ململانێو کێشهو پيکههڵپژان و دژایهتی کردنی یهکتری و وونکردنی خهباتی ڕاستهقینهی کرێکارانهوه ههیه ، ئهوهنده جوگرافیایهکی تایبهت گرنگ نیه،ئهوهی لهسهرهتاکانی ساڵی نهوهتهکانی سهدهی ڕابردودا،چهپ ئهیڕوا نیه ههرێمی کوردستانی عێراق ، ههڵهیهکی گهورهیان ئهنجام ئهدا، بهوهی که نازانن ،سهربه چ حقوقێکی نێودهوڵهتی و ناوچهییهوهیه،لهبهر ئهوهی ناوچهکانی ئێستای ههرێمی کوردستان و له ڕابردوشدا،لهگهڵ ناوهندی دهسهڵاتی عێراق بهیهکهوه،یهک سیاسهت و ئامانجیان ههبوو بهرجهسته دهکرد ،ئهوکات ئهجێندای سیاسهتهکانی و وڵاتانی ناوچهکهو جیهانیان ئهبرد بهڕێوه ، ههروهها ئێستاشی لهگهڵدا بێت.
لهبهرئهوهی ئهوپارت و هێزانهی که لهساڵی 1991 وه لهدهسهڵات و ئۆپۆزسیۆندابون،لهڕابردودا و ئێستاشی لهگهڵدا بێت هێزگهلێکی ئهڵقه لهگوێو چاولهدهستی هێزه ناوچهیی و نێودهوڵهتیهکان بوون.
هێزو پارتی ڕزگاری نهتهوهی و نیشتمانی نهبوون ، بهڵکو مشهخۆری و گهندهخۆریان سهر ئابوری چهوری ناوچهکانی خۆیان بوون،لهلایان گرنگ نهبوو وه بۆشیان گرنگ نیه مافی یهکسانی سیاسی و ئابووری و کۆمهڵایهتی نهتهوهو ئاین و ئاینزا جیاوازهکان بهڵکو ههموو کات وهکو هۆیهکی گرنگی بهدهست هێنانی سهرمایهی خۆیانو بنهماڵهکانیان بهکارهێنراون.
کاتێک که فهڕهنسا له ئهنجومهنی ئاسایشی نهتهوهیهکگرتووهکان پێشنیاری ناوچهیهکی پارێزراو و دژه فڕینی کرد ، بڕیاری ژماره 688ی ساڵی 1991ی لێکهوتهوه ، ئهمهش بووه هۆی دروستکردنی دوو ناوچهی دژهفڕینی هێڵی 36 لهباکوری عێراق و 32ی باشور،ئهمه ش جارێکی تر هۆکارێک بوو لهپێناوی لهناوبردنی ڕاپهڕینی خهڵکی کوردستان و خواروی عێراق . تا ئاڕاستهی سیاسهتی وڵاتی عێراق به ئاڕاستهیهکی پێچهوانهی ئهجێندای دهوڵهته گهوره جیهانیهکان ئاڕاسته نهگرێت،ئهگینا هیچی ئهوتۆی بۆ بهدهستهێنانی مافی یهکسانی نهتهوهی کورد له عێراقدا نهبوو ، خێرو بێرێکی ئهوتۆشی بۆ زهحمهتکێشان و چهوساوهو کرێکارانی خوارو ناوهڕاستی عێراقیش نهبوو،ئهمهش ئهوکات و ئێستاشی لهگهڵدا بێت،هێزه نێودهوڵتیهکان لهپێناو چاودێری کردنی و هاتوو چۆو تیلیلانی هێزه ههواڵگرییهکانیان و لێنهپرسینهوهیان له جێبهجێکردنی ئهجێندای سیاسی و ئابووری و وێنا و ڕهنگ ڕێژ کردنی سیاسهتی ئایندهی هێزه سهرکهوتووهکانی جهنگی سارد له ناوچهکهدا.
ئهمانهش ههمووی لهڕێگهی هێزه ناوخۆییه ئهڵقه لهگوێکانی هێزه نێودهوڵهتی و ناوچهییهکانهوه جێبهجێیان دهکردن . ئهوانهش ئهو مشهخۆرانهی ناوخۆبوون که ڕێگهیان پێدرا بوو،مژۆکهکانیان لهسهر جهستهی خهڵکی کوردو عێراق و ناوچهکهیان بخهنه کار ههتا دوا قهترهی خوێنی جهستهشیان بمژن،ئهم لاشه زۆر سهیر و سهمهرانهیان بهردابووه جهستهی سیاسی و کۆمهڵایهتی و ئابووری عێراق به کوردستانیشهوه.
فهڕهنسا ئامانجی لهو پێشنیارهی که کردبووی هاتنهوه کایهی وهکو سیاسهتی هێزه گهورهکانی جیهان بوو،نهوهکو ئامانجی خزمهتکردنی نهتهوهکانی ناوچهکهو دابینکردنی مافی یهکسان بۆیان،لهبهر ئهوهی له ڕابردوو به ئێستاشهوه هیچ داکۆکیهکی ئهوتۆی لهژیانێکی ئازاد و یهکسان بۆ نهتهوهی کورد به ئامانج نهگهیاند بووه ، ئیتر هێڵی 36 و 32 بۆ چهپ ڕوون و ئاشکرا نهبووه و نهیانتوانیوه ئهوه ببینن،که ناوچهیهک نین تا نهزانرابێت سهر به چ شوێنێکه و سهر به کامیان نیه،و یا کهس نازانێت له کوێوه ههڵقوڵاوه . چۆن هێزه ناوخۆییهکان ههوڵی ڕوتانهوهی ئابووری عێراقیان ئهدا،هێزه نێودهوڵهتیهکانیش بیریان له ئایندهی دهست بهسهرداگرتنی نهوت و سامانه سروشتیهکانیدا دهکردهوه . ئهوکات و ،به ئێستاشهوه کورد له ناوچهکه به گشتی و له عێراق و سوریا به تایبهتی جهنگێکی خوێناوی دهبات بهڕێوه . ئهمریکا له ڕابردوو ئێستاشدا مافی یهکسانی بۆ نهتهوهی کورد لهگهڵ نهتهوهکانی تردا به ڕهوا نابینێت و هیچ قسهو پێشنیارێکی لهسهر ناکات و به بهرژهوهندی خۆی مامهڵه لهگهڵ ئهو پرسهدا دهکات . بۆئهوان له ڕابردوو ئێستاشدا گرنگ نیه کورد سهربه چ شوێنێک دهبێت،لهبهر ئهوهی کۆمپانیا گهوره و هێزه ئۆلیگارشیهکان هو فرهڕهگهزهکان و ئیمپڕیالیزمی جیهانی بڕیار لهسهر مافی خهڵکانی تر دهدهن،ئهگهر ئیرادهیهکی پۆڵاینی شۆڕشگێڕی چینایهتی لهبهرامبهریاندا نهبێت . نابێت ئهوه گرنگ بێت که کورد سهر به چ دهوڵتێک بن یان نهبن،مافی یهکسانی نهتهوهی کورد لهگهڵ نهتهوهکانی تردا گرنگه .
چهپ له ڕابردودا وا لێکدانهوهیان دهکرد خهڵکی کوردستانی عێراق سهر به هیچ دهوڵهتێک نین،کوردستانی عێراق بێ یاسایه (ههر یاسایهک) بێ دهوڵهته (ههردهوڵتێک)(38). گوایه له ڕابردوو ئێستادا کوردستانی عێراق سهر به هیچ دهوڵتێک نین،دهستهواژهیهکی بێماناو بی ناوهڕۆکه له ڕوی سیاسی و ئابوری و کۆمهڵایهتیهوه،لهبهر ئهوهی ئهو هێڵه وههمیهی که له ڕابردودا دروستیان کردبوو،وه ئێستاش به ناونیشانی ترهوه مشهخۆرانی کورد باسی دهکهن نه دابڕان بوو وه نه جیابوونهوهشه له دهوڵهتی ناوهندی عێراق . ئهمه تهنیا ئهو وههمهیه که ووردهبۆرژوازی گهوجاندووه و خۆش باوهڕی لهلای خهڵکه ڕهش و ڕوتهکهش دروست کردووه . چونکه ههردوو دیوی هێڵی 36 له ڕابردودا،له ژێر کاریگهری و یهک سیاسهتی بۆرژوازییانهو ئیمپریالیانهیان به ئهنجام گهیاندووه . یاساو ڕێسای کۆمهڵایهتی و سیاسی و ئابووری ئهوکات و ئێستاش ههڵقوڵاوی سیاسهتی جیهانی بووه . ئێستاش هێڵی جیاکهرهوهی ههرێم و ناوهنده،هێڵێکی درۆزنانهی ئۆلیگارشی ههردوو لایه . لهم ڕێگهیهوه توانیویانه دهست بهسهر سهرچاوه سروشتی و ئابورییهکانی عێراقدا بگرن.
دهبێت یاسا چ یاسایهک بێت لهلای چهپ؟ لهڕابردووشدا یاسا ههمان یاسای نێودهوڵهتی و لۆکاڵی وڵاتانی ناوچهکهو ههرێمی کوردستان لهگهڵیدا بووه که گهوره هێزهکانی دونیا به بهرژهوهندی خۆیان چهرخی سیاسهتیان ئهسوڕاند . ئهمهش له غیابی بزوتنهوه و بزاڤێکی شۆڕش گێڕانهی پڕۆلیتاریا بووه و دهزگای ڕێکخراوی ( UN ) دهزگایهکی بهکارهاتوو و بهکارهێنراوه لهلایهن دهوڵتانی خاوهن مافی ڤیتۆ له ئهنجومهنی ئاسایشی نێودهوڵهتیدا ، به ئاڕاستهی خزمهتکاری سیاسهت و بهرژهوهندییه ئابورییهکانیان . چهپ له ڕابردوو له ئێستاشدا گهوجانه ئهڕوانێته ههلومهرجه بابهتیهکانی سیاسهتی جیهانی،یاسای خاوهن ڤیتۆ کان یاسای باڵا دهستیه بهسهر سیاسهت و ئابوری جیهاندا،ئیتر لهملاو لهو لایهک کۆمهڵێک که وابهستهی سیاسهتهکانی ئهوانن،سیاسهت ئهکهن بهیانی یاسای جهنگهڵ و کوشت و کوشتار دهکهن.
ئهگینا ههر یاسایهک بێجگه له یاسای سۆسیالیزمی زانستی،یاسای چهوساندنهوه و لهبهین بردنی مرۆڤایهتیه،ئیتر ههر حوکومهت و دهوڵهتێک بهرقهرار بێت مرۆڤ سهر به ههرشوێنێک بێت یان نا یاسا ههبێت یان نا دان پیانراو بێت لهلایهن ( UN )وه یان نا هیچ له بابهتهکه ناگۆڕێت ، ئهگهر چهوساوه بێت و ههتکی مافه سهرهتای و دوورهکانی بکرێت،گرنگ و بنهڕهتی ههموو یاسا و ڕێسا و دهوڵهتێک ئازادی و یهکسانی مرۆڤهکانه . بهڵام دهوڵهت خاسیهتێکی یاسای و سیاسی ههیه،که نه ئازادی و نه یهکسانی تێدا بهرقهراره،چونکه دهوڵهت پێوهری دهسهڵاتی چینێکه بهسهر چینێکی تردا.
چهپ له ڕابردوودا یاساکانی ( UN )ی دهکرده پێوهری سهربهخۆی و دروست کردنی دهوڵهتی کوردی . بهڵام ئهم یاسایانه ناتوانێت وهڵامی چارهسهری مافی یهکسانی نهتهوهکان بێت . ئهگهر ههر یاسایهک له کۆمهڵگهدا ههبێت مافی نهتهوایهتی کورد پێویستی به وهڵامێکی زانستی و شیاوی سهردهمهکهی خۆی ههیه . ئهوه دهبینرێت بۆژوازی مشهخۆری عێراق و کورد چ ڕهفتارێک لهگهڵ مافهکانی خهڵک و نهتهوهکاندا دهکهن،ههتا ئهو دهوڵهتانهی که چهپ و ڕاست و ئیسلامیهکان و عیلمانی و هتد که باسی لێوه دهکهن، ئهگهر بونیشی ههبێت چاکتر نابێت لهو ههلومهرجهی که نهتهوهکانی تێدا دهژین . چونکه چارهسهری پرسی نهتهوایهتی و ههتا پرسه کۆمهڵایهتی و سیاسی ئابورییهکانیشی تیا چاره سهر ناکا، له بهر ئهوهی به پێویستی ژیانی سیاسی و ئابوری و سیستهمی سهرمایهداری بۆ بهرژهوهندی خۆیان ههلو مهرجهکانیان خولقاندووه،ئهوهی له ڕابردوو له ئێستایا له ناوچهکهو له کوردستاندا دهیبینین یاسایهکی تایبهتی نێودهوڵهتی ئهیبات بهڕێوه. ژیان و گوزهرانی خهڵکیان کردوهته قوربانی بهرژهوهندی سیاسی و حیزبی و بنهماڵهیی ، لهخزمهتی یاسا و بهرژهوهندیهکانی ئیمپریالیزمی جیهانی و دهوڵهتانی ناوچهکه بهکارهێنراوه ،ههروهها ئهو دهستهواژهیهی که دهڵێت “ئهم بێ حوکومهتیهی که ئێستا له کوردستانی عێراق ، یاسایهک ئهیبات بهڕێوه و هۆی سهرهکی ژیانێکی بێسهرهو بهرهو دوور له یاسا و ڕێساکانی مرۆڤایهتین”.حوکومهتی کوردی بێت یان عهرهبی ، ههموویان ئیستیبدادین ، ئهم جۆره حوکومهت و دهوڵهتانه بازاڕی ئازادیان ههبێت یا نهیان بێت دهزگای پۆلیس و ئاسایش و دار و شهلاق و سجنیان ههیه ، دامودهزگاکانی پارێزگاری دهسهڵات و سهرمایهکانیانن . برهو به دهسهڵاتی ئۆلیگاریشیان دهدات،دژ به بزوتنهوهی ڕزگاری خوازی کۆمۆنیستی له جهنگدایه،و بهتووندترین شێوه و کردار ڕوبهڕووی نهیارانی دهسهڵات و یاسا و سیاسهتهکانیان دهبنهوه . ههموو ئهوانه بهشێکن له داموو دهزگای حوکومهت به یاسا و ڕێسایهک دهبرێن بهڕێوه ئهوه خۆ ههڵخهلهتاندنه یان خۆڵکردنه چاوی خهڵکه،ئهگهر بڵێیت هیچ یاسایهکیان نیه ههرێمی کوردوستان له ئێستاو له ڕابردووشدا ههروابووه.
خواستی ئێستاو له ڕابردووشدا کرێکارانی چهوساوه و تهواوی هاوڵاتیانی نهتهوهی کورد ڕزگار بونیان له چهوسانهوهی نهتهوایهتی و چینایهتی بووه و دهبێت . وهڵام وهرگرتنی مافی یهکسانی نهتهوهکان خواست و ئاواتی دوور و نزیکی نهتهوهکانی ژێر دهسهڵاتن یان دهوڵهتی نهتهوهیهک،پهیوهندی به جۆری حوکومهتهکانهوه نیه ئهوهندهی به جۆری مومارهسهی دهسهڵاتهوه و مێژووی پرسهکهوه ههیه له دهوڵهتهکاندا لهگهڵ ئهوهشدا دهوڵهت ئهداتی چهوسانهوهی کۆمهڵه . بنبڕکردنی پرسێکی وا دهبێته پێویستی ڕۆژو زۆرترین تیشکی ڕوناکی سیاسی و پڕاکتیکیی دهخرێته سهر . چهپ وای دهبینن باسیان بهڕاستی و دروستی لهسهر مهسهلهی نهتهوایهتی نهکرد،کۆمۆنیست بونیا ن دهسهلمێنن.
چهپ چهندین جۆری جیاواز له تێڕوانین دهخهنه ڕوو وابهیان دهکهن که خهتایان خسته ملی ههلومهرجهکانی ڕابردوو ، ئێستا دهتوانن شانی خۆیان له چارهسهری پرسیک خاڵی بکهنهوه،ههموو حیزبهکانی ههرێمی کوردستان و عێراق ههموویان سهرانی ئۆلیگاریشیان ههیه و بهدوای زیادکردنی سهرمایهکهیانهوهن ، سیاسی گهلێکی بازرگانن. ههروههاههموویان هۆکار و پێکنهری زۆریک له دهردیسهرییهکانی خهڵکن . چهپ پێیان وابوو تهنانهت ئهگهر نوێنهرانی ڕاستهقینهو ڕاستهوخۆی خهڵک خۆشیان لهسهر کاربوونایه دیسانهوه بهبێ ساغ بوونهوهی مهسهلهی جێ و ڕێی حقوقی و دهوڵهتی کوردستانی عێراق توانایهکی زۆر بۆ کارکردن لهسهر مهسهلهی ئابوری بهرههم هێنان،خۆشگوزهرانی کۆمهڵایهتی جێگیربوونی یاسا،مسۆگهرکردنی ئاسایشی هاوڵاتیان شتی تر لهدهستدا نه دهبوو.
(39)ئهم جۆره تێڕوانینانهی چهپ لهڕابردوو ئێستاشی لهگهڵدا بێت،دوو تێڕوانینی جیاوازیان ههیه له خهتابار کردن و نهکردنی حیزبه کوردیهکان،نهیانتوانیوه ههڵوێستی کۆنکرێتی وهربگرن و ڕاست و دروست دوور له دووفاقی و دیدو تێڕوانین و ههڵوێستیان ههبێت،ویستویانه خۆیان بهدهم ڕاست و چاوساخی خهڵکه ڕهشو ڕوتهکه و چارهسهری پرسهکانیان دهربخهن
لهلایهک دیفاع له بێنانی و بی دهرمانی و نهبوونی دڵنیای و سهلامهتی گیانی هاوڵاتیان و تیرۆر و ڕهشهکوژیهی له ڕابردوو و ئێستاشدا ههیه و ههبوه،که لهلایهن ئیمپریالیزم و هێزه دهسهڵاتدارهکانی ههرێمی کوردستان و عێراق و هێزه ناوچهییهکانی دهورو بهر پهیڕهو دهکرا،وایان دهزانی به بهیان نامهیهک دهیان توانی ههموو وهرچهرخانێک بکهن . ههروهها دیفاعیان لهودهسهڵاته دهکرد که لهلایهن دوو حیزبهکهوه دهبرا بهڕێوه دهسهڵاتی بێ نانی و بێ مافی خهڵک بوو ، چهپ دهیان ووت ئهگهر لهسهر کار بووینایه نهمان ئهتوانی ئهم کاره چاکانه بهحسابی خۆیان بۆ خهڵکی دابین بکهن ، چونکه لهبهر ئهوهی کورد دهوڵهتی خۆی نیه،پرسهکهش تهنها له دروست کردن و دامهزراندنی دهوڵهتدا نیه بهڵکو کێشه لهسهر سیستهمی بهڕێوهبردنهکهیهتی . چونکه ئهوکاتهی که ئیداره و ڕابهرایهتی کۆمهڵێک له ئینسانت له ئهستۆ گرت ئهبێت مافی یهکسانیان بۆ دابین بکهیت لهههموو ڕویهکهوه وهکو مافی سیاسی و ئابووری و تا دهگات به ههموو پێداویستیهکانی که مرۆڤایهتی پێیگهیشتووه.
لهگهڵ ئهوهشدا ههموو ئهو شتانهو ههلوومهرجهکانی باسمان کرد ، ناکاته ئهوهی داوای مافی نهتهوهی بۆ کورد نهکرێت . ئهو دهوڵهتهی دڵ خوازانه چهپ و ڕاست و ئیسلامیهکان بۆ کورد به یانی دهکهن ، به ڕیفۆرم کردنی ههلومهرجهکه جێبهجێ نابێت،بهڵکو پڕاکتیک و کردارێکی شۆڕشگێڕانهی کۆمۆنیستیه زانیستیهکانی دهوێت،بههاوکاری و ههماههنگی کرێکارانی کورد و عهرهب و فارس و تورکی ده بێت بۆ دامهزراندن و بنیات نانی سیاسهت و ئابووری دهڵهتێک شۆفینیزمی لێوه بهرجهسته نهبێت ئهمهش به سیستهمی سیاسی و ئابووریهکهی دهست نیشان ئهکرێت،لهگهڵ ئهوهی کورد له عێراق و سوریا و تورکیا و ئێراندا له چوارچێوهی یاساو سیستهمی حکومڕانیهکدا ژیان بهسهر دهبات که ههر وڵاتهیان ههلومهرجێکی سیاسی و کۆمهڵایهتی و ئابووری جیاواز و تایبهتیان ههیه،بهڵام ئهم ههلوو مهرجانه نهیتوانیوه ژیانی کۆمهڵگهی کوردی لهڕووی سیاسی و ئابووری و کهلتوریهوه زۆر لێک دوربخاتهوه و قڵشتو دابڕانێکی گهوره لهنێوان شوێنه جیاواز و دهوڵهته جیاوازهکاندا دروست بکات،ههرچهنده سیستهمهکانیان بهپێی ناونیشانهکانیان لێک جوودان ، بهڵام ئاڕاستهی سیاسی و ئابووری و کۆمهڵایهتی دهوڵهت بهرانبهر به کورد یهک ئامانجیان ههیه،ئهوان لهڕووی مهزههبی و ئاینی و سیستهم و بهرژهوهندی ناوچهیی و دهوڵهتیهوه جیاواز و دژ بهیهک بن،بهڵام سهر پلیشانهوهی نهتهوهی کورد یهکدهست و هاوڕاو هاوکاری یهکترن و بۆ ئهم مهبهستهش کۆبوونهوهی ساڵانهو ههندێک جار چهند مانگ جارێک ئهنجام دهدهن و دهبهستن،لهڕێگهی ڕێکهوتن نامهیهکی ناوچهیی که له نێوانیاندا ههیه . ئهم دهوڵهتانه بهپێی ناوهند گهراییهکانیان شتێکی ئهوتۆیان لهڕووی سیاسیهوه بۆ نهتهوهی کورد نهکردووه که تیایدا مافی نهتهوایهتی کورد بهڕهسمی بناسێنن . بهڵکو زۆر به خراپی مامهڵهی شۆڤێنیانهیان لهگهڵدا ئهنجام داون .
له ههر چوار وڵاتهکهی که کورد تیایدا دهژین،ئهو ناوچانهی که زۆرینهی دانیشتوانهکهی کوردن کردویانه به ناوچهیهکی بێ پیت و بهرهکهت هیچ سهرچاوهیهکی ئابووری و بهرههمهێنانیان تیادا برهو پێنهداوه و توانیویانه له پڕۆسهی بهرههم هێنان دایان ببڕن، ژیانی کۆمهڵایهتیان لهگهڵ دواکهوتویدا هاوتا کردووه . به حوکمی ئهو بارهی لهو وڵاتانهدا ههیه،پهیوهندی کوردی به پرسی سیاسهت و بهرههم هێنانی کۆمهڵایهتیهوه بهند کردووه،چونکه گهشهی ئابووری و بهرههم هێنانی پیشهسازی و کشتوکاڵی لهههر ناوچهیهکدا دهبێته هۆی گۆڕینی هزرو بۆچونی سیاسی و کۆمهڵایهتی . ئهوانه ههموو ئهو فاکتهرانهن که زۆر جار جیاوازی نهتهوایهتی درووست کردووه له ناوچهکهو جیهاندا.
ناوچهیهک زیاتر پیشهسازی دهکرێت و ناوچهیهکی تر کهمتره ناوچهیهک زیاتر هۆیهکانی ژیانیان بۆ دابین دهکرێت و یهکێکی تر کهمتر ، واته بهپێی پهیڕهو و سیاسهتێکی شۆڤینیانه له ناوچهکهدا،ئهو ئاڕاستهیه دهگرنه بهر و کاریان پێکردوهو دهکهن . بهپێی تێڕوانینهکانی چهپ بێت که له پێشتردا بهیانیان کردبوو خستبومه ڕوو، گوایه ئهبێت کورد دهوڵهتی نیشتیمانی خۆی دابمهزرێنێت دواتر کۆمۆنیزمی کرێکاری دان به مافی نهتهوهی کوردا دهنێت له عێراقدا، بهم دیدو بۆچونهیان خۆیان له جێگهی ڕێکخراوی نهتهوهیهکگرتوهکان دانابوو . به بڕوایان کاری شهو و ڕۆژێکیانه ئهمهش وهکو ههمان تێڕوانینه که ئهڵێن دهوڵتی کوردی خهونی شاعیرانهیه ، یان ئێستا ههلومهرجهکه لهبار نیه ههرێمایهتی و نێودهوڵهتی و ناوخۆیش ئامادهگی نییه ، لهگهڵ ئهمانهشدا باس له دامهزراندنی دهوڵهتی کوردی ئهکرێت . به بڕوای من باس کردنی پرسێکی لهو ئاست و شێوهیه لهلایهن سهرۆک و ئهندامانی باڵای ههموو حیزبهکانی ههرێمی کوردستانهوه وهک و بڕوای سهرۆکی هێزه سیاسیهکانی وڵاتانی ناوچهکهو جیهان وایه ، که ئهڵێن ههلومهرجی گونجاو نیه تا بتوانین دهوڵهتتان بۆ دابمهزرێنین . ئهمهو ئهوهی چهپیش هیچ واتایهک ناگهیهنن بێجگه له پاشکۆیهتی و ئهڵقه لهگوێیی سیاسهت مهدارانی ئێره ، به بیر و بڕواو بهرژهوهندی سیاسی و ئابووری دهوڵهتانی ناوچهکهو جیهان.
ئێمه دهبێت پێش ئهوهی بۆرژوازی بهناوی دهوڵهتی نیشتیمانی کوردهوه کرێکاران و زهحمهتکێشان و جهماوهری خهڵکی کورد ههڵخرێن ، بۆ گهیشتن به مهرامهکانی خۆیان ، کۆمۆنیسته زانستیهکان ، لهڕووی سیاسی و ئابوریهوه کارو کردهوهی سیاسی ههبێت و ئهنجامی بدهن ، لهڕێگهی ههوڵ و پڕاکتیکێکی سیاسی و لێبڕاوهوه مافی یهکسانی نهتهوهکان دابین و مسۆگهر بکهن.
ههروهها له ههمان کاتیشدا ڕێگه له دامهزراندنی دهوڵهته نیشتیمانیهکهیان نهگرن ، ئهگهر سیاسی دامهزرێنهریان ههبێت بێ ئهوهی که کرێکاران و زهحمهتکێشان و ئێمهش خۆش باوهڕبن پێی ، ههروهها دهبێت ڕێگربن لهوهی که کرێکاران و زهحمهتکێشان و جهماوهری خهڵک لهپێناوی مهرامهکانی خۆیان و بهناونیشانی دامهزراندنی دهوڵهتهوه له پێناوی خۆیاندا بیانکهن به سوتهمهنی و بانقهکانیان پێ پڕبکهن . لهڕێگهی هێزێکی شۆڕشگێر و کردهیهکی شۆڕشگێڕانهوه دهبێت ههوڵکانیان به ئاڕاستهی دژی بهرژهوهندیهکان تێک بشکێنن و دهسهڵاتی دڵخوازی خهڵک و یهکسانی و دادپهروهری و ئازادی دامهزرێنن،کردهی شۆڕشگێڕانه ئهرک و کردارو ههوڵێکه لهپێناوی ڕزگاریدا چونکه سهرمایهداران و بۆژوازی لهدهسهڵاتدا ناتوانێت بیبهخشێت ههتا لهدهستی ههڵنهپڕوقێنیت.
ئهو یاسایهی که چهپ و ڕاست له ڕابردوو ئێستادا باسیان لێوه دهکردو دهکات خۆشگوزهرانی لێوه بهدهست نایهت ، وه نازانین چ جۆره یاسایهکه؟! له ئێستا و دوای ئهوهی که دهوڵهتی حقوقی نیشتیمانی کورد پێک هات ئهو ههموو تێکهو لێکهیه ههرههمووی سهرچاوهکهی له خۆش باوهڕی ورده بۆرژوازی و گهوجاندنی جهماوهرهوه دروست دهبێت ، لهپێناوی بهرژهوهندیهکانی خۆیاندا بهکاری دههێنین و دروستی دهکهن .
چهپ و ڕاست و ههموو حیزبهکان به ئیسلامیهکانیشهوه لهگهڵ ههلو مهرجی ئێستای کوردستان بهنزیکی یهک جۆر بۆچوون دهردهبڕن”ئهم وهزعیهته توانای بهردهوام بونی نیه ههموو کهس ئهمه دهزانێت کوردستان دهبێت بۆ شێوه کۆمهڵگایهکی مهدهنی بهچوارچێوهی ئابووری و سیاسی و ڕووبینایهکی پێناسه کراوی حقوقیهوه یان وهک بهشێک له دهوڵهتی عێراق یان وهک دهوڵهتێکی سهربهخۆ،ئهمه دووڕیانێکی واقیعیه و وهڵامێکی واقیعی خێرای دهوێت له (ح.ک.ک)و خهڵک …………….”.(40)دهربڕینی کۆمهڵگای مهدهنی ناوهڕۆک و فۆڕمێکی لاستیکی ههیه ههروهکو ههمان ناوهڕۆکی دیموکراسیه و ناتوانێت فۆڕم و پهیوهندیهکی تری سیاسی کۆمهڵایهتی ئابووری بهێنێته ئاراوه ، بێجگه لهوسیستهمهی که ئێستا له جیهاندا پڕۆسێسی دهسهڵاتی چهوسێنهرانهی خۆی دهکات ، ئێستا بهناوی کۆمهڵگای مهدهنیهوه سهرمایهداری سیستهمی کۆمهڵگای جهنگهڵستانی بهرپا کردووه و گیانی ههزارانی له خهڵکی بهشمهینهتی جیهان له جهنگهکانی خۆیاندا و لهپێناوی بهرژهوهندیاندا دهکهنه قوربانی،کۆمهڵگا مهدهنیهکانی ئهوروپا و ئهمریکا هیشتا جیاوازی ڕهگهزی و جۆری پێست و ڕهنگی قژ و چاو و مهزههبی دهکهنه سهرچاوهی کار و بیرکردنهوهیان و کۆمهڵگاکانیان پێ قات و قڕ دهکهن ، کۆمهڵگه لهت لهت و شهڵاڵی خوێنی دهکهن ، لهڕێگهی دهزگای سیخوڕی و چاودێری توند و پۆلیس و بهندینخانه و ئهشکهنجهدانی نامرۆڤانهی ئینسانهکان ، بهرژهوهندیهکانیان دهبهنه پێشهوه.ههق دهستی کهم و زهوت کردنی ههموو مافه دیموکراتیکهکانی کرێکاران و زهحمهتکێشانی خۆ و وڵاتی و کۆچبهرهکان و لێسهندنهوهیی ههموو ئازادیهکان و مافی سیاسی و ئابووری و کۆمهڵایهتی و ڕێکخراوهکانیان ، ژێرپێخستنی مافی نهتهوهکان ، پێشێلکردنی ههموو داخوازیهک که له دهمی کۆمهڵهوه بێته دهرهوه ، وهڵامدانهوهیان بهجۆرێک له سهردهمێکی نوێدا که دڕندهکان تهنها لهتوانای کردنیدایه . کاول کاری و لهناوبردنی ئهو وڵات و خهڵکانهی که لهلای ئهوان جێگای کێشهو ساغ نهبونهوهیانه به لای سیاسهت و بهرژهوهندیهکانیاندا . نمونهی ئهو کۆمهڵگاو دهسهڵاتانه زۆرن بهناوی مهدهنیهت و دیموکراسیهوه گوزارشت لهخۆیان دهکهن.کهچی له ئهمریکادا ئاکار و کردهی سیاسی
ههڵسوکهوتی پۆلیسی ناوخۆی خۆیان یاری به مقهدهراتی ڕهش پێست ولهگهڵ سپی پێستهکاندا دهرهجهی جیاوازیان بۆدادهنێن ڕهشه کوژ و فڕێدانیان له سجنهکانیاندا وهک کارێکی ڕۆتین و ئاسای لێهاتووه . دهساودهست کردنی دهسهڵاتیش تهنها بۆ ملیارد لێرهکانه . چهندهها جهنگی دهرهکی دروست دهکهن ، لهپێناوی قازانجی کۆمپانیاکانیان ، ملیۆنهها ئینسان دهکهنه قوربانی و ئاوارهی ماڵ و حاڵی خۆیان دهکهن . ئهوه ئهوروپا و ئهڵمانیا و وڵاتانی تره که کۆچبهرهکان و غهیره هاوڵاتیانیان بهچاوێکی تر و دهرهجه دووی کۆمهڵگاکهیان حساب دهکهن، جگه له جیاوازی ڕهگهزی و پێست و هتد…..
ئهفریقا و ئاسیا و ئهمریکای باشوریش بێبهش نین ، لهو ههموو پێشێلکارییهی کهلهناو خۆیاندا دهکرێت و ههروهها جارێکی تریش لهدهرهوه و له لایهن زلهێزهکانهوه ڕوبهڕویان دهبیتهوه ، جهنگی خێڵهکی و کوشتاری ملێۆنی لێ دهکهوێتهوه . له ئێستاو له سهدهی بیست و یهکدا هێشتا کۆیلایهتی بهرقهراره،بهههموو جۆرهکانی کۆیلایهتی لهجیهاندا نزیکهی چل وشهش ملیۆن مرۆفی کۆیله ههیه{41} ، یهکێک لهو وڵاتانه ئهمریکایه . لهو ههموو زهوت کردنهی مافی دیموکراتیکانهی کرێکاران ، چهپ له کوردستاندا خۆش باوهڕانه کۆمهڵگای مهدهنی بهچارهسهری ئهو ههلومهرجهی له ڕابردوو ئێستای کوردستاندا پێشنیار دهکردو دهکات . وه به چارهسهری پرسی نهتهوایهتی چاو لێدهکات.
ئهگهر چاوێک به مێژووی پهیوهندی کورد لهگهڵ دهسهڵاتی ڕژێمه جیاوازهکانی ڕابردووی دهوڵهتی عێراقدا بگێڕین ، چی بهسهر هاتووه لهسهر دهستی وورد بۆژوازی کورد و بهناو شۆڕشهکانیان و دهسهڵاتدارانی عێراق . ههر له کیمیاباران و ئهنفال و جینۆساید و سووتانی ماڵ و حاڵیان و ئهمانه ههمووی له چوارچێوهی دهوڵهتدا بووه و مافی حقوقی سیاسی ونێودهوڵهتییان ههبووه . ئهمانهش هیچ گرێیهکی لهو کۆسپ و تهگهرانه نهکردووهتهوه و کوردی به دهرگای چارهسهری مافی نهتهوهیهتیدا نهبردووه.
له ههلومورج و باره جیاوازهکاندا ، لهلایهک چهپ باسی لهسهر مهسهلهی جیابوونهوهی نهتهوهی کورد ناکات ، جارێکی تر و لهلایهکی ترهوه باسی دهکات،ههروهک ئهوهی که لهنێوان حیزبی سهرانی ئۆلیگارشی له ههرێمی کوردستاندا ئهگوزهرێت،ئهگهر ههلومهرج نهیهته پێش و دروست نهبێت،ئهوا باسێک لهسهر جیابوونهوه و دروستکردنی دهوڵهت خهون و خهیاڵه،ئهمهش تهواو پێچهوانهی هزر و دیدی چارهسهری کێشهی نهتهوایهتی یه لهگهڵ کۆمۆنیسته زانستیهکان.
ئهو ههلومهرجهی ئێستا و له ڕابردووشدا لهسهر دهستی زلهێزهکان و ئیمپریالیزمی جیهانی دروست بووه ، لهپێناوی بهرژهوهندی خۆیاندا،حیزب و هێزهکانی دهسهڵات لهناوخۆی ههرێمی کوردستاندا وهک مشهخۆرێک دهمیان ژهندووهته سهرچاوهکانی دارای و ئابوری و ژێر زهوی و سهرزهوی،بهههموو شێوهیهک ئهیڕوتێننهوه و غهرقی قهرزی دهرهکی و هاوڵاتیانیان بی ماف و ژیان کردووه . لهبهر ئهوهی ئهو هێزانه نه نهتهوهی و نه نیشتیمانین ،نهبیریان لهدروست کردنی دهوڵهته و نه بهرنامهو ستراتیژی دوریشیانهو ههوڵیشیان چارهسهری ئهو پرسه نیه (لهگهڵ ئهوهی نه بڕوام به بیری نهتهوایهتی ههیه و نه لهگهڵ ئهو بیرهشدا بهقهدهر زهڕهیهک کۆکم . بهڵام کێشهکه لهلای من ئهوهیه که دهسهڵات دار و بۆژوازی کورد و دهسهڵات دار و بۆژوازی له عێراقدا،نان و پیازی پێوه نهخۆن ه ئهبێته هۆی زیاد بوون و کهڵهکهی سهرمایهکانیان . بۆیه ئهوجانگانهی که بهناوی نهتهوه و نهتهوایهتی و پارێزگاری له دهوڵهت و یهک پارچهی خاک دهیکهن . بووهته دوو بهرداش و گیان و ئێسقانی خهڵکی پێ ئههاڕن و لهوسهرهوه سهرمایهی قهبه و گهورهی پێ ئهچننهوه).
ئهوه دهردهکهوێت که ئهم حیزبانه به چهپ و ڕاست و ئیسلامییهکان ، له پێشووشدا نهیان توانیوه ، وهڵام به پێداویستی سیاسی و ئابووری و کۆمهڵایهتی ههل و مهرج و زرووفی سیاسی ئێستا بداتهوه ، لهگهڵ ئهوهی له ڕابردوو ئێستادا ، جیابوونه یان جیانهبوونهوه لهسهر دهستی ئیپڕیالیزم و زلهێزهکانی جیهان ڕهنگ ڕێژ دهکرێت . لهبهر ئهوهی له ڕوی سیاسهت و ئابووری و ههروهها سهربازیشهوه باڵا دهستییان بهسهر ناوچهکهدا و جیهاندا ههیه . ئهمهش دهست نیشانی چارهسهرییهکان به پێویستی خۆیان دهکهن،لهبهر ئهوهی سیاسهت و بزوتنهوهی چینایهتی و کۆمۆنیستیه زانستیهکان بێ کاری گهرن و ڕێکخراو نین،ناتوانن دهخالهت له وهرچهرخانی ههلو مهرجی سیاسی و کۆمهڵایهتی و ئابووری ههرێمی کوردستان و عێراقدا بکهن،چونکه تێکهڵ بوونی سیاسهت و ئامانجی کۆمۆنیسته زانستیهکان به خواست و ویستی سیاسی و کۆمهڵایهتی و ئابووری کرێکاران و زهحمهتکێشان ، زۆر لاواز و کهم ڕهنگ و ناکاریگهرن . بیرکردنهوهی لاواز و بێ بنهمای چهپ ، هاوتای حیزبهکانی تری کردووه،که دهڵێت ههرێمی کوردستان یا جیاببێتهوه یان بچێتهوه ناو مهرکهزی دهسهڵاتدارێتی عێراق،ئهم ههڵوێستهیان کردهیهکی ئۆپۆرتۆنیستانهیه و هیچی بۆ سیاسهت کردن لێ سهوز نابێت . دوو دهر بڕینی جیاوازیان ههیه لهسهر ههلومهرجهکه،لهلایهک و لهوهو پێش کوردستانی عێراقی بهجیا لهدهوڵهتی عێراق لهقهڵهم دهدات و ئێستاش باس لهجیابوونهوهیان له عێراق دهکات . ههروهک و حیزبهکانی ئێستای ههرێم له ڕابردوودا چهپ ئهیان وت “جیابوونهوه له عێراق و پێکهێنانی دهوڵهتێکی سهربهخۆ له کوردستانی عێراقدا”{42}
ئهم ڕستهیه لهگهڵ پێشتردا ، دوو دهربڕینی جیاوازیان ههیه و لهگهڵ یهکتر ناکۆکن،چونکه ئهگهر کۆمهڵگای کوردی سهر به عێراق نین ئهی جیابوونهوه بۆ له عێراق !! یا چ مانایهک دهگهیهنێت،ههرههموو ئهمانه و سهربوون یا بهشێک لهوڵاتێک یا سهرنهبوون پێی،ناچێته خانهی گومان کردن ، یان گومانی ئهوهت لا درووست ناکات،چارهسهری کێشهی نهتهوایهتی ئهرکێکه پێویسته به ئهنجامی بگهیهنێت ئهگهر ههبێت و پێویست بکات . چونکه ورده پۆرژوازی چهپ و ئۆلیگارشیهکان دید و بۆچونی ڕونیان لهو بارهیهوه نیهو ناتوانن وهڵام به پرسی نهتهوایهتی نهتهوهکان بدهنهوه . ههروهکوو چۆن هێزه سیاسی و حیزبیهکانی تریش له ڕابردوو و له ئێستادا نهیان توانیوه ، ههوڵکانیان به ئاڕاستهی دروست کردنی دهوڵهتی سهربهخۆدا تاو بدهن و ئارمان و ئامانجهکانی خهڵک بهگشتی به ئهنجام بگهیهنن.
مارکس لهسهر پرسی ئێرلهندا نامهیهک بۆ ئنگلزی هاوڕێی ئهنوسێت له 30 تشرینی دووهمی ساڵی 1867 دا بڕوای خۆی به کورتی دهردهبڕێت و دهڵێت “ئێستا پرسیار ئهوهیه: چ ئامۆژگارییهکی کرێکارانی ئینگلیز بکهین؟
بهبڕوای من پێویسته ههڵوهشاندنهوهی یهکێتیهکه بکهن به بهندێک له بهرنامهکانیان (بهکورتی پرسی ساڵی 1783،[ت] لهگهڵ ئهوهی وایکرد که دیموکراسی خۆی بگونجێنێت لهگهڵ ههلومهرجی ئهوکاتدا )،ئهمه تاکه شێوهی قانونیه لهدواتردا تاکه شێوهی ئیمکانه بۆ ئازاد بوونی ئێرلهندیهکان ، دهتوانرێت قبوڵ بکرێت لهسهر بهرنامهی حیزبی ئینگلیزیدا . پێویسته ئهم تهجروبهیه لهکاتێکی دواتردا ڕونبکرێتهوه،که ئایا یهکگرتنێکی پوختی کهسی دهتوانێت بهردهوام بێت لهنێوان ئهو دوو وڵاتهدا ، بڕوایهکی کهمم ههیه ، که ئیمکانی ههبێت له کاتی گونجاودا ڕوبدات . ئهوهی ئێڕلهندیهکان پێویستیان پێیهتی بریتیه له (حوکومهتی خۆجێی وه سهربهخۆ له ئینگلتهرا!….) .[43]ئهم بڕوایهی مارکس ئهوه ڕوندهکاتهوه ، که کهس نازانێت چهپ و ڕاست که دوو ڕوی یهکدراون،له پرسێکی وهک و پرسی نهتهوایهتی کوردا،چی دهکهن و چۆن چارهسهریهکه دهخهنه ڕوو . ئهمهش دهگهڕێتهوه بۆ دوو هۆ،یهکێکیان چهپ نازانێت چۆن خۆی بهیان دهکات و لهژێر پرسیاری بیری نهتهوهی خۆی دهرباز بکات . وهکو لایهنگروو ههڵگرانی پهیامی چینایهتی خۆیان دهربخهن . دوهمیش ویستی ئۆلیگارشیانهی حیزبه ڕاستهکان ، که ههموو شتێکیان کردوهته قوربانی ویست و ئارهزووی تێرنهبونیان به سهروهت و سامانی ئهم وڵاته.
————————————-
سهرچاوهکان :
38- مهنسوری حیکمهت ، لهبهرگری کردندالهداخوازی سهربهخۆی کوردستان ، گۆفاری بۆپێشهوه ، ژماره[21] ، 27ی ئابی1995 ، ل5 .
39- ههمان سهرچاوهی پێشهوه ، ل5 .
40- ههمان سهرچاوهی پێشهوه ، ل5
41- http://aletejahtv.com 26/9/2016 الاتجاهبرس/ تقاریر ،46 ملیون شخص یعانون من “العبودیـة المعاصرة” في العالم .
42- مهنسوری حیکمهت ، ههمان سهرچاوهی پێشهوه ، ل5.
ت- له کۆتایی ههشتاکان و سهرهتای نهوهتهکانی سهدهی ههژدهدا ، لهئێرلهندا بزوتنهوهیهکی ڕزگاری نیشتمانی فراوان دروست بوو ، لهژێرکاریگهری سهرکهوتنهکانی ڕاپهڕینی دژ بهدهسهڵاتدارێتی ئینگلیز له مستهعمهراتهکانی ئهمریکای باکوردا . لهبهرهنجامی تێکۆشانی نیشتمانی ئێرلهندیهکاندا ، حکومهتی ئینگلیز ناچاربوو بهوهی ههنگاو بهرهو تهنازولات ههڵبهێنێت و مافی ئازادی بازرگانی و مافی یاسادانانیان له ڕابردوودا پێدان و ههبێت . ئهم بهدهستهێنانهی ئێرلندییهکان ، تهئکیکد کرانهوهو جێگیربوون له [یاسای تهنازولکردن][قانون التنازل]ی پهرلهمانی ئینگلیز له ساڵی 1783 پهسهندیکرد ، وهبهشێوهیهکی فهرمی دهسهڵاتی یاسادانان ڕهوانهی کرد بۆ پهرلهمانی ئێرلهندا . بهڵام دوای سهرکوتی ڕاپهڕینهکانیان له ساڵی 1798 ، مافی سهربهخۆیی زاتی له ئێرلهندییهکان داماڵێنران ، بهپهیمان نامهیهک که ناوی یهکێتی ئهنجلۆ- ئێرلهندی بوو له ساڵی 1801 دا .[مارکس ، انجلس ، في الاستعمار ، مجموعة من المقالات و رسائل ، ترجمة الیاس شاهین ، دارالتقدم ، موسکو ، طبع في الاتحاد السوفیتي ،ص151 ، الفهرست .] .
43- مراسلات مارکس ، انجلز ، [رسالةمن مارکس الى انجلس ، 30 تشرین الثاني “نوفمبر” 1867 .] ترجمة الدکتور فؤاد أیوب ، داردمشق ، دمشق ، سوریا ، طبعةأولى ،1981 ، ص228-229 .
چارەسەری گەندەڵیی: ژمارەیەک و چەند پرسیارێک … کامەران چروستانی
گەندەڵیی لەناو هەرێمی کوردستان و عێراقدا بووە بە دیاردەیەکی دەسەڵات و بەڕێوەبردنی حوکم. لە ئێستادا حکومەتی هەرێم بڕیاری داوە، کە بە ڕاستی و چڕی کار لەسەر ڕووبەڕووبوونەوەی گەندەڵی بکات، بەڵام سەرکەوتن و ڕەوتی ئەو پرۆسەیە گەلێک پرسیار لەخۆ دەگرێت.
بەپێی ڕیزبەندی پەیمانگە نێودەوڵەتییەکانی تایبەت بە توێژینەوە و بەدواداچوونی گەندەڵیی لە دەوڵەتە جیاوازەکانی جیهاندا عێراق لە ڕیزی هەشتەمی ئەو دەوڵەتانەیە کە زۆرترین دیاردەی گەندەڵیی تێدا بەدی دەکرێت. بێگومان ئەم ڕادە زۆرەی دیاردەی گەندەڵیی سەرجەم عێراقی گرتۆتەوە لە زاخۆ هەتا بەسرە، هەرێمی کوردستانیش بەش بە حاڵی خۆی ناتوانێت نکوڵی لەوە بکات کە گەندەڵیی، بەفیڕۆدان و بردنی سامانی نیشتمانی، خراپی بەکارهێنانی دەسەڵات بۆ بەرژەوەندی کەسیی و تێکەڵاوبوونی دەسەڵات و بازرگانی لەناو پێکهاتەیەکی ئۆلیگارخیدا لە چوارچێوەی دەسەڵاتی بەڕێوەبردنی هەرێمدا بوونی هەیە.
بەپێی توێژینەوەکان یەکێک لە خەسڵەتەکانی دیاردەی گەندەڵی ئەوەیە، کە ڕەگەکانی خۆی پێش هەموو شوێنێک لەناو دامودەزگا حکومەتییەکندا دادەکوتێت و وەک ڤایرۆسێک بۆ سەرجەم لق و پۆپەکانی کۆمەڵگا تەشەنە دەسێنێت. جگە لەوەش بنکەکانی توێژینەوە جەخت لەوە دەکەنەوە، کە لە هەموو وڵاتێکدا دیاردەی گەندەڵیی پێش هەموو شتێک بواری تەندروستی دەگرێتەوە و بەوەش دەگەینە ئەو ئەنجامەی: هەر کۆمەڵگایەک گەندەڵی لە بواری تەندروستیدا بەدی کرا، ئەوا دەتوانین بڵێین لە بوارەکانی دیکەشدا ئەو کۆمەڵگایە تووشی دەردی گەندەڵی بووەتەوە.
وەلێ هەموو ئەو خەسڵەتە و ڕوونکردنەوانەی لە چەند دێری سەرەوەدا باسمان لێوە کردوون، لەناو هەرێمی کوردستاندا بەدی دەکێن و هەن، باسکردنی دیاردەی گەندەڵیی بووە بە باسێکی ڕۆژانە لەلای هاووڵاتییە سادەکە بەر لەوەی دەسەڵاتداران، مێدیا و دامودەزگا بەرپرسیارەکان باسی لێوە بکەن.
لێرەدا ئەو هەڵمەتی چاکسازییە ڕووبەڕووی هەندێک پرسیاری هەستیار دەبێتەوە، کە وەڵامەکانیان پێشبینی ئەوە دەخاتە ڕوو، ئایا ئەو پرۆسەیە سەرکەوتوو دەبێت یان بەر لە دایکبوونی حوکمی مردنی بەسەردا دەدرێت.
ئایا کێ ئەو پرۆسەیە ئەنجامی دەدات؟ ئایا کەسانی بڕیاردەر و ئەنجامدەرانی ئەو پرۆسەیە چ دەسەڵاتێکیان هەیە؟ من گومانم هەیە لەوەی، کە بتوانرێت لەناو هەرێمدا یاسا سەروەر بێت لە کاتێکدا دەیان و سەدان بەڵگە هەن سەبارەت بە نەبوونی سەروەریی لە دادگا و بەجێهێنانی یاساکاندا. بڕیاری تاکەکەس و حیزبییەکان لە زۆر کات و شوێندا زۆر لەسەروو یاسا و جێبەجێکردنەکانیانەوەن. هاوکات: ئایا هەمان ئەو کەسانەی کە بەرپرسی گەورەی حیزبین و پێگەی خۆیان لەناو لوتکەی دەسەڵاتەکەدا هەیە، بەشێک نەبوون لە گەندەڵییەکانی ناو هەرێم و بەهەدەردانی سامانی گشتی و بەکارهێنانی دەسەڵات بۆ مەرامی کەسیی خۆیان؟ ئەی چ چاوەڕوانییەکم هەبێت بۆ ئەوەی هەمان ئەو کەسەی، کە هەتا دوێنێ سامان و پارەی ئەم کوردستانەی دەبرد، ئێستا پارێزگاری لە سامانی وڵاتەکەم بکات؟ بە واتایەکی تر: ئایا ئاساییە گەندەڵکارێک لە ماوەی شەو و ڕۆژێکدا ببێت بە پارێزەری یاسا و سامانی میللەت و دڵسۆزی ئەم خاک و نیشتمانە؟ ئایا حکومەت دەتوانێت ڕووبەڕووی گەندەڵکارییەکانی ئەو کەسانە بوەستنەوە، کە لە لوتکەی مەیدانی حیزبی (هەموو لایەنەکان) و لوتکەی دەسەڵاتدا پێگەی بەهێزی خۆیان هەیە؟
ڕیزبەندییەکەی هەشتەمی عێراق لەسەر ئاستی جیهان هەرێمی کوردستانیش دەگرێتەوە و بەو پێیە حکومەتی کوردی پێش ئەوەی هیچ هەنگاوێک بنێت، ئەوا پێویستە بەر لە هەموو شتێک لوتکەی دەسەڵات لە گەندەڵکاران پاک بکاتەوە و ئەو کەسانە دەستنیشان بکات، کە لەناو دەسەڵاتدا بەشدارییان لە گەندەڵیدا کردووە، بۆ ئەوەی دەسەڵاتی کوردی لەسەر ئەرزی واقیع ئەوە بسەلمێنێت، کە یاسا لە سەروو هەموو کەسێک و هەموو شتێکەوەیە. لێ بەبێ پاکژکردنەوە و پاکتاوکردنی لوتکەی دەسەڵات لە گەندەڵکاران قسەکردن لەسەر هەر پرۆسەیەکی چاکسازیی لەو بوارەدا تەنها لمە و دەکرێتە چاوەکانی تاکی کۆمەڵگا.
کوردستان لەبەرداشی پۆلێک کاریزمای وەهمیدا …. هونەر جەمیل
. ئەوەی بەدرێژای چل ساڵی ڕابردو تادەگات بە ئێستا لەکوردستان بەدی دەکرێت دورست کردنی پۆلێک کاریزمای سیاسین ، گەر تەنیا لەساڵەکانی ۱۹۷٦ وە بەنمونە وەربگرین ! دەبینین هیچ کاتێک لە کوردستان سەرکردەیەکی نەتەوەی دروست نە بووە کە بەلایەنی کەمەوە سێ لەسەرچواری خەڵکی کوردستانی لەگەڵ بوبێت ۱/٦/۱۹۷٦ یەکێتی نیشتمانی کوردستان دادەمەزرێت و دەست بە شۆرش دەکاتو جەلال تاڵەبانی دەبێتە سکرتێری گشتی حیزبەکە ، لەوساتەوە تائێستا کاریزمای یەکێتیەکانەو یەکێتییە کان بە کاریزمای کوردستانیشی ئەبینن ، پێشتریش لای پارتییە کان مەلا مستەفای بارزانی لە ساڵی ۱۹٤٦ وە کاریزمای پارتییەکان بو ، تا ئەم ساتەش لای پارتییە کان مەلا مستەفا باوکی ڕوحی نەتەوەی کوردە ، دوای مردنیشی مەسعود بەرزانی کوڕی دەبێتە سەرۆکی پارتی و لەو ساتەوە تا ئێستا لای پارتییە کان ئەو کاریزمایەکی ڕۆشنی ئایندەی کوردستانە ، بە ئایدلۆژیایەکی جیاوازتر لە سنورێک و لە بەشێکی تری کوردستان حیزبێک بە باگراوندێکی چەپەوە سەرکردەیەکی تر یاخود کاریزمایەکی تر دەخوڵقێنێت ئەویش پەکەکەیە ، سەرکردەکەشی عەبدوڵا ئۆچالانە گەرچی لەساڵی ۱۹۹۸ لە لایەن حوکومەتی تورکیاوە دەست بەسەرە بەڵام هێشتا لای کوردانی تورکیاو بەشێکیش لە کوردانی پارچە کانی تریش کاریزمایە .. چونکە بە پەیامەکانی لە زیندانی ئیمڕالییەوە ئەوەی سەلماندووە کە ئەم کەسایەتییە هێشتا دەتوانێت پەکەکە و کوردانی باکور ئاڕاستە بکات .
.بێگوما لای یەکگرتو کۆمەڵیش مامۆستا سەلاحەدین بەهادین و مامۆستا عەلی باپیر سەرکردەی کاریزماین .. بێگومان لەدوای ۲۵/۷/۲۰۰۹ دوای دروست بونی بزوتنەوەی گۆڕان سەرکردەیەکی تری کۆنی یەکێتی نشتیمانی کوردستان ئەم جارە بە فۆرمێکی گەنجانەوە دەبێتە سەرکردەی کارێزمای لای دەنگ دەرانی بزوتنەوەی گۆڕان . دوای نە خۆش کەوتنی جەلال تاڵەبانی و ڕێکەوتنی بزوتنەوەی گۆڕانو یەکێتی لە ۱۷/۵/۲۰۱٦ نەشیروان مستەفا لای بەشێک لە یە کێتیەکانیش .فریاد ڕەسو کاریزمایە.. من لەم بابەتەما دەمەوێت سەرنجی ئێوەی خوێنەر بەلای چەن کاریزمایەکی سیاسی ببەم کە بە بڕوای من کاریزماو سەرکردەی ژمارە یەکن لە جیهاندا ..ئەو سەرۆکەی توانی ئابوری وڵات ببوژێنێتەوەو وڵات پێش بخات و سەقام گیری سیاسی بخوڵقێنێت و هەلی کار بڕەخسێنێت و داهاتی تاک بەرزبکاتەوە بەڕای من سەرکردەیەکی کاریزماییە ..
داسیلڤا سەرۆک وەزیرانی پێشوی بەڕازیل توانی بەڕازیل لەوڵاتێکی هەژارەوە بکات بە وڵاتێکی خاوەن داهێنان : بیکات بە ئەندامی بیست وڵاتە تازە پێگەیشتوەکان توانی ئابوری بەڕازیل بگەیەنێتە ئاستێک ئێستا بەڕازیل خاوەن سیستمێکی سیاسی دیموکراسیشە . دووەم کاریزما بەڕای من موحزرموحمدە سەرۆک وەزیرانی پێشوی مالیزیایە ئەم سەرۆکە توانی مالیزیا لە وڵاتێکی کشتوکاڵییەوە بکات بە وڵاتێکی پیشەسازی ئێستا مالیزیا لەسەرنەخشەی ئابوری ئاسیاو جیهان بێ ئەوەی خاوەنی کانزای سروشتی بێت ، ژمارەیەکی گەورەیەو مەڵبەندێکی گرنگی بازاڕی ئاسیاشە ، ئەم سەرۆکە لە ماوەی حوکم ڕانیدا جگە لە چەسپاندنی سیستمی دیموکراسی توانی ئابوری وڵات باش گەشە پێبدات و دوای واز هێنانی لەساڵی ۲۰۱۱ توانی ۱۰۰ ملیاردۆلاری یەدەگ بۆ گەلی مالیزی پاشە کەوت بکات ..
کاریزماو سەکردەی سێیەم (لیکان یو )سەرۆکی سەنگافورە دوای جیابونەوەی سەنگافورە لە مالیزیا جیهان چاوەڕێی لەبرسا مردنی گەلی سەنگافورەیان دە کرد ..ئەم سەرۆکە بە ڕەخساندن بۆ وەبەرهێنانی بیانی و ڕێگادان بە کۆمپانیا بیانییە کان بە تایبەت کۆمانیا ژاپۆنییە کان توانی وڵاتێکی کشتوکاڵی پڕلە قوڕولیتە بکات بە وڵاتێکی گرنگی گەشتیاری و پیشە سازی … بۆیە کاتی خۆیەتی بپرسین ئایا ؟ ئەم سەرکردانەی کوردستا بەڕاستی سەرکردەی کاریزماین یان وەهمێکەو لایەن گری حیزبەکان دروستیان کردووە ..یان دونیا بینی ئێمە هێندە کورتە بێئاگایمان لە دونیای دەرەوە ، لە سیاسیەکان و سەرۆکی وڵاتانی تر وای لێکردوین بەم سیاسیانەی کوردستان بڵێین سەرکردەی کاریزمای ..
کارئەکتەری ڕەفسەنجانی و ڕۆڵی لە حکومڕانی ئێراندا …. ئاگر ئەکرەم
مردنی رەفسەنجانی مردنیکی لە ناکاو بو ، هەرچەندە 82 سال تەمەنی هەبو، بەلام هیچ ئاماژەیەک بۆ نەخۆشکەوتن یاخود ناتەواوی باری تەندروستی بلاو نەکرابویەوە.
ئەگەرچی 3 ساڵ لەمەو بەر شورای پاسەوان لەبەر زۆری تەمەن رێگای بە خۆ کاندید کردنی نەدا بۆ هەڵبژرادنەکانی سەرۆکایەتی کۆماری ساڵی 2013 بەڵام 2 ساڵ دوای ئەوە بەشداری کرد لە هەڵبژاردنەکانی مەجلسی خبرگانی رابەری و نەک هەر خۆی بەڵکو کۆمەلێکیش لەشوێنکەوتو و هەوادارانی لە گەڵ خۆی بردە ناو ئەو مەجلیسە بەتایبەت لە بازنەی تاران ، هەرچەندە هاوڕێکانی هێندە نەبون کە بتوانن لە سەر کورسی سەرکردایەتی ئەو مەجلیسە دایبنیشینن.
گەر لە وڵاتانی تر تەمەنی 82 سالی تەمەنی خانەنشین بون لە سیاسەت حساب بکرێ ، لە کۆماری ئیسلامی بەشداری کردنی ڕەفسەنجانی لە سیاسەت شتێکی غەریب نەبو، بەو هەمو وێناکرنەی ڕەفسەنجانی لە بیری گشتی ، بەلام لە ساڵی رابردودا بە شێوەیەکی بەرچاو لایەنگر و هێزی خۆی لە دەسەلات لەدەست دابو.
سەرەتای ئەم شکستانەشی دەگەڕێتەوە بۆ هەلبژارنی سەرۆکایەتی کۆماری سالی 2005 کە لە بەرانبەر رکابەرەکەی کە محمودی ئەحمدی نژاد بو شکستی خواردو بە نوسینی نامەیەک بۆ ڕابەری ئێران شێوازی هەلبژاردنەکانی بردە ژیر پرسیار، رەفسەنجانی و خامنئی نەیانتوانی ئەو کەلینە بشارنەوە تا وای لێ هات کە خامنئی بە راشکاوی لە سالی 2009 دا پشگیری لە ئەحمدی نژاد کرد و وتی :(بۆچونی ئەحمەدی نەژادم لام پەسەندترە وەک لە رەفسەنجانی.)
رەفسەنجانی باش دەیزانی کە گەرانەوەی بۆ ناو دەسەڵات نامومکینە یاخود زۆر سەختە وئاسان نیە، تەنانەت نەیتوانی ڕێگری بکا لە زیندانی کردنی کچ و کورەکانی ، لەگەڵ هەمو ئەمانەشدا رەفسەنجانی ئامادە نەبو کە روداوەکانی سالی 2009 بە فیتنە ناو ببات ، ئەگەرچی نەیتوانی ببێتە سەرۆکی مەجلیسی خوبرەگانی رابەری ، بەلام ئومێدی هەبو کە کاریگەری خۆی لەسەر ئەو مەجلیسە هەبێت ، نەیانهیشت بەشداری لە هەلبژاردنی سەرۆکایەتی کۆمار بکات ، بەلام وەک سەرۆکی ئەنجومەنی دیاریکردنی بەرژەوەندیەکانی ئێران مایەوە.
هەرچەندە لەوانەیە مەرگی رەفسەنجانی ببێتە دەستمایەیەکی باش بو راکیشانی ڕای هاولاتیان لە هەڵبژاردنەکانی سالی ئایندەی ئێران ، بەلام لە هامانکاتیشدا اصولگەراکانی پالپشتی خامنەئی ڕەنگە وەک امتیاز سەیری بکەن بەلام غافڵگیرانەیە.
بەلام هیشتا بە کومەلێ بەڵگە دەتوانین بڵێین کە هەر لە ئێستاوە خامنئی و دژەکانی رەفسەنجانی ماتەمینی تەواو دایان بگرێت و بەشداریەکی کارایان هەبێ لە مەراسیمەکانی مەرگی رەفسەنجانی دا ، بەڵگە بۆ ئەمەش لە دو دەیەی سەرەتای جێگیر بونی کوماری ئیسلامی ئەو لە هەمو ڕوداو و بڕیارە گرنگ و چارەنوس سازەکاندا ڕۆلی بەرچاو و ئەشتوانین بلیین سەرەکی گیراوە.
رەفسەنجانی هەندێ لە بیرەوەریەکانی لەم ماوەیەدا نوسیەوە، بەلام دیار نیە کە ئایا وێنەیەکی دوای خۆی جی هیلابی یاخود کومەڵێ نهێنی دوای خۆی جێ بهێڵێت و لەگەل خۆیدا کفنی بکات.
اکبر هاشم بهرمانی (رەفسەنجانی) (1934-2017) لە شاری رەفسەنجانی سەر بە پارێزگای کرمانی ئێران لە دایک بوە، رەفسەنجانی لە دەیەی یەکەم تا نیوەی دەیەی دوەمی سەرەتای کۆماری ئیسلامی بە دەسەلاتدارترین و پڕ لایەنگری کەسایەتی ئێران دوای ڕابەری شۆرش دادەنرا، لە دوای ئەوەش سەرەڕای بونی جیاوازی لە گەڵ ڕابەر بەڵام هەر یەکێک بوە لە سیاسیە باڵاکانی کۆماری ئیسلامی.
رەفسەنجانی پێش سەکەوتنی شۆرشی ئیسلامی لە کاتی خوێندنی لە حەوزەی علمی قوم ، دۆستێکی نزیکی خامنەئی و خوێندکاری خومەینی بو، لەگەل دەسپێکردنی شورشی خومەینی دژی شای پەهلەوی رەفسەنجانی 7 جار گیراوەو لە زیندانی پەهلەوی ئەشکەنجە دراوە.
لە سالی 1958 لەگەل (عفت مرعشی) خێزانی پێک هێناوەو 2 کچ بە ناوەکانی فاتمە و فائزە و 3 کور بەناوەکانی محسن و مهدی و یاسر هەبو.
لە سالی 1988 کرایە جێنشینی سەرجەم هێزە چەکدارەکانی ئێران کە سوپاو ئەرتەش راستەوخو لە ژێر فەرمانی ئەودا بون ، مانگ و نیویک دوای ئەوە توانی کە ڕابەر ڕازی بکا بە واژو کرنی بریاری 598 کە ئەنجامەکەی راگرتن وکۆتایی هاتنی جەنگی 8 ساڵەی نێوان عێراق و ئێرانی لێ کەوتەوە.
سالی 1989 کرایە سەرۆکی ئەنجومەنی دیاری کردنی بەرژوەندیەکانی ئێران ، کە لە سالی 1987بە فەرمانی ئایەتوڵا خومەینی دامەزرا ، کە یەکەم سەرۆکی ئەو دەزگایەش خامنەئی بو، لە ماوەی 8 سال سەرۆک کۆماری رەفسەنجانی دا ولاتی بەرەو ئازاد سازی و بەرەوپێش چونێکی خێرا برد لە بواری ئابوری و فرهەنگی و کرانەوە باروی دەرەوەدا، هەرچەندە هەر لە سەردەمی ئەودا هەلاوسانێکی ئابوری گەورە ڕوی دا ، کە تا ئەو سەردەمە لە ئێراندا شتی واروی نەدابو،هەر لە سەردەمی ئەویشدا بو کە وەزارەتی ئیطلاعاتی ئێران دەستی کرد بە پاکتاو کردنی نەیارەکانی ئێران لە ناوخو و دەرەوە دا زۆریانی لە ناو برد ، لەوانە سەرۆکی ئەوکاتەی حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران کە لە شاری بەرلینی ولاتی ئەلمانیا لە ریستورانتی میکونوس لەگەل هاوەلەکانی تیرۆر کران، لە سالی 1992 دادگای ولاتی ئەلمانیا رەفسەنجانی و خامنەئی و علی فلاحیان کە وەزیری اطلاعاتی ئەو کاتە بو لە گەل علی اکبر ولایەتی وەزیری دەرەوەی ئەو کاتەی بە تاونبار ناساند، تا وای لێ هات ئەلمانیا زۆربەی ولاتانی ئەوروپا سەفیرەکانی خۆیانیان لە ئێران کشاندەوە.
لە کاتی هەلبژاردنەکانی سالی 1997 ئەو پشتگیری لە محمد خاتەمی کرد و سەری خست و لە سەر کورسی سەرۆکایەتی کۆماری ئێران داینیشاند، لەگەل کۆتایی هاتنی 8 سال ماوەی سەرۆکایەتی کۆماری محمد خاتەمی رەفسەنجانی لەگەل احمدی نەژاد چوە هەلبژاردن و بونە دو دژی سەرسەختی یەک کە لە جەولەی یەکەمدا هەردوکیان سەرکەوتن ، بەلام لە خولی دوەمدا ئەوە احمدی نژاد بو کە لەسەر کورسی سەروکایەتی کوماری ئێران توانی دابنیشیت، لەگەل هاتنە سەرکاری احمدی نەژاد رەفسەنجانی و شوینکەوتوانی دژایەتیەکی زۆر کران ، دەست کرا بە پاکتاو کرندیان لە دامو دەزگا هەستیار و بالاکانی دەولەت دا، لە هەلبژاردنەکانی سالی 2013 رەفسەنجانی بە هۆی زۆری تەمەنەوە لە کاندید کردن رەت کرایەوە رەفسەنجانیش بە هەمو هیزو توانی خۆیەوە پشگیری لە رۆحانی کرد و سەری خست بۆ سەر کورسی سەروکایەتی کۆمار، لە سەردەمی رۆحانی دا دارودەستەی رەفسەنجانی وردە وردە گەرانەوە ناو دەسەلات لە دام و دەزگا هەستیارەکانی دەولەت دا جێیان کرایەوە.
مهرگی هێدی … بهختیار محهمهد
من پێشتریش له گوتاری دیكهمدا گوتوومه، نهبوونی ئازادی كۆمهڵایهتی و ئازادی سێكسی له نێوان ههردوو ڕهگهزهكهدا، كارهساتی دهروونی و كۆمهڵایهتی و مرۆیی گهورهی له كۆمهڵگهی ئێمهدا بهرههم هێناوه: به ههزاران قهیره كچ و قهیره كوڕ و بێوهژن و بێوهپیاو (بهدهر له لاوهكانیش) ناتوانن به ئازادی مومارهسهی مافی سروشتی سۆزداری و سێكسی خۆیان بكهن. ئێستا ئهوان (كه ئهمه بهلای كهمی بهرههمی چارهگه سهدهیهكه له قهیرانی سیاسی و ئابووری كۆمهڵگهی ئێمه) خهریكه ههموو پیر دهبن و ورده – ورده بهره و نهخۆشی و مهرگ ههنگاو ههڵدێنن، كهچی كهس ههست بهم ئازار و موعاناته مرۆییه بێ دهنگهیان ناكا (ئای چهند ستهمكاره یاسای داب و نهریتمان و چهند زاڵمه شهرهفێكی قهڵپی درۆزنانه! چهند بێزهوهره، كه نهزانی بهسهر حهقدا سهردهكهوێ!…).
له كۆمهڵگهی ئێمهدا ،زۆربهی جار، تهنانهت پرۆسهی هاوسهرگیرییش چارهی مهحرومی و بێ بهشی له كرده و سۆزی پێوهندی سێكسی ناكا (بهو پێیهی هاوسهرگیریی – به شێوازی ئێستامان – پهیمانێكی كۆمهڵایهتی ناچارییه دهیكهین)؛ ئهوجا چ جای ئهوهی، كه به درێژایی ژیانت نهتوانیت ئهم مافه غهریزیی و سروشتییانه (وهك مافێكی شهخسیی خۆت) دابین بكهی.
كۆمهڵگهی ئێمه – به شێوهیهكی ناعهقڵانی – هێنده له مانای چهمكی شهرهف دهترسێ، پێی باشتره، كه كچ و كوڕهكانی (له ڕووی چالاكی فیزیكی و دهروونییهوه) به هێواشی و لهسهرهخۆ بمرن، لهوهی، كه به مانا تهقلیدیی و خێڵهكییهكهی بههای شهرهفی بڕووشێت و لهكهدار بێت (ئهمه چ شهرهفێكه له كۆمهڵگهی ئێمهدا، كه شهرعیهتی مهرگ بهرههم دههێنێ؟).
كۆمهڵگهی ئێمه فۆبیای له ئازادی سێكس ههیه، له ههمان كاتدا كۆیلهی ئهم غهریزهیهشه (نوكته سێكسییهكان دهلالهت لهم حاڵهتی فۆبیا و لهم كۆیلهییه دهروونی و جهستهییه دهكهن. ئێمه بۆیه نوكتهی زۆر لهسهر سێكس دهكهین، چونكه هێنده لێی مهحرومین دهمانهوێ به نوكته، كه شهرهف هانمان دهدا وا بكهین، قهرهبووی بكهینهوه: شهرهف هانمان دهدا ههمیشه به نوكته و سووكایهتی باسی حهزی سێكس بكهین).
بهههرحاڵ كۆمهڵگهی ئێمه ههروهك چۆن فۆبیای له ئازادی سێكس ههیه، به ههمان شێوه ڕقیشی له ئازادی خۆشهویستییه: ئهو خۆشهویستییهی، كه له ئهنجامی ترس له نهمانی شهرهف و له ئهنجامی نهزانی و نهبوونی هۆشیاری كۆمهڵایهتی، قهت له دایك نابێ.
ڕاستییهكهی ئهم كۆمهڵگهیه كۆمهڵگهی مهرگه: مهرگی فیزیكی و مهرگی سایكۆلۆژی تاكه نائازاده زیندووهكانی؛ ئهو تاكانهی دهروونێكی تێكشكاو و جهستهیهكی – له ڕووی مافی چێژ و زۆربوونهوه – لهكارخراوی بهستوون. پێدهچێ تێربوون له سێكس تاكێكی ساخڵهم بهرههم بهێنێ؛ مهحروم بوونیش لێی تاكێكی نهخۆش: نهخۆش و فاشیل له ڕووی كۆمهڵایهتی و دهروونی و جهستهییهوه. هیچ گومان لهوهدا نییه، چهپاندنی سێكس و مهحروم بوون لێی، دهلالهت له چهوساندنهوهیهكی زۆری ئهخلاقیی و سیاسی و كۆمهڵایهتی و ئایینیی تاك دهكا. ههموو چهوساندنهوهیهكیش دهلالهت له پرۆسهی به كۆیلهبوون دهكا. لهمهوه تاك له كۆمهڵگهی ئێمهدا كۆیلهی چهوساندنهوهی سێكسییه.
ئێواره پاییز … بهختیار محهمهد
له ئێوارهیهكی پایزییدا،
له تاقی ئاسماندا
تهماشای خواژنی مانگ دهكهم و
تۆم بهبیر دێتهوه.
ئێستا نازانم،
نه تۆ لهناو مانگی
نه مانگ لهناو تۆدایه
وهها تریفهدار و سپی و گهشی؟
ئاخ! چهند پێم خۆش بوو،
ئێستا تۆش
لهم ئێواره سوریالییهدا
وهك مانگی له چارده
لێم ههڵاتبای.
ئهی خانمی كچی مانگ،
ئێستا ئهستێرهی دڵی من
له شهوانی تهنیاییمدا
دوو مانگی ههیه:
مانگی تۆ و
مانگی خوا.
چهند بروسكه شیعرێ … سهردار جاف
دز
نوقڵی دوكانت بۆ نهبرا
ماڵی كهست پێ نهدزرا
نهتتوانی دیواری بانكێ ببهزێنی
تۆ تهندهری كۆنتهراتت نهبردهوه
دزی زانا
به من ناڵێی
دهرگای دڵمت چۆن كردهوه
دڵنیا بوون
بهسه ئیتر دزی مهكه
به ئاشكرا دڵم بهره
سهكۆی ئیشق چهن بڵند بێ
هێنده مهیلم سهوداسهره
دڵنیابه
هیچ جوان و ئهوێنێ دی
رای ناموسێ
چونكه دڵم
به ههڵكۆڵین
تهنها ناوی تۆی له سهره
دڵبردن
لێگهڕێ با ئارامیم بێ
توانای وریاییم نهماوه
دڵم بهرگهی دزین ناگرێ
له ئێستاوه
ههر ئی تۆیه و بۆت جێماوه
قهرهج
حهزم خهمه
له ههواری خێوهتی قهرهجێكمنا
ئهشكی سۆمام
بۆته ڕامان
بهباڵاو قهدی قهرهجه نای ژهنهكهی
لای بانهۆڤهوه به جێما
كهچی دڵم
له كهناری ئهم ڕووباره
سهوز بووهو
زامی دوێنێی كرد به هێما
ئۆباما و پرسی کورد … کێڤن مێککەرنەن … وەرگێڕانی: ڕزگار حەمە ڕەشید
{ لە مانگی ١٢ی ساڵی ٢٠١٢دا سەفیری ئەو کاتەی ئەمریکا لە ئەنقەرە “فرانسیس .ج. ڕیچەردۆنیێ” لە کۆنفرانسێکی ڕۆژنامەوانیدا ئەوەی ئاشکراکرد کە ئەمریکا بەشێوەیەکی نهێنی ئامادەیی خۆی نیشانداوە بەوەی ستایەڵێك کە خۆیان ناویان ناوە” ستایەڵی بنلادن” پێشکەش بە تورکیا بکات بۆ تیرۆرکردنی سەرکردەکانی پەکەکە. ڕیچاردۆنیێ بە ڕیپۆرتەرەکانی ووت:”دوژمنەکانی ئێوە دوژمنەکانی ئێمەن، بۆیە دەمانەوێت ئەو میتۆدە مەڵتیدیسیپلینیەرە بخەینە خزمەت تورکیاوەو لە نزیکەوە بەکاری بهێنین”.
مانگێك بەسەر ئەو کۆنفرانسە ڕۆژنامەوانیەدا تێنەپەڕی، سەکینە و هاوڕێکانی لە پاریس تیرۆرکران. “و.ك” }
ڕۆڵی ئیدارەکەی ئۆباما لە سەرکوتی ڕاپەڕینە درێژخایانەکەی کوردەکاندا لە تورکیا بە گەورەیی نەزانراوە. بەڵام چەند هەفتەیەك لەمەوبەر( مانگی ١٢ی ٢٠١٢، مانگێك بەر لە تیرۆرکردنی سەکینە و هاوڕێکانی. ”و.ك“) دیپلۆماتێکی ئەمریکی ئایدیایەکی گرنگ و سەرنجڕاکێشی درکاند. فرانسیس. ج. ڕیچاردۆنیێ سەفیری ئۆباما لە تورکیا ئەوەی ئاشکراکرد کە ئەمریکا بە شێوەیەکی نهێنی ئەوەی بۆ تورکیا پێشنیار کردووە کە ، لە ڕاستیدا، پێیدەڵێن ستایڵی بن لادن بۆ تیرۆرکردنی سەرکردەکانی پەکەکە ( پارتی کرێکارانی کوردستان) ئەو شۆڕشگێڕانەی لە ساڵی ١٩٨٤ەوە شەڕ دژی سوپا ی بە ئەمریکی پڕچەککراوی تورکیا دەکەن. ڕیچاردۆنیێ لە کۆنفرانسە ڕۆژنامەوەنیەکەی ئەنکەرە دا بە ڕیپۆرتەرەکانی ووت:” دوژمنەکانی ئێوە دوژمنەکانی ئێمەن”. “تواناو دەسەڵاتی ئەو میتۆدە مەڵتیدیسەپلینیەرە بوو کە بن لادنی گەیاندە کۆتایی، ئێمەش دەمانەوێت هەمان میتۆد بخەینە بەردەست تورکیا و لە نزیکەوە بەکاری بهێنین” . ( مەڵتیدیسەپلینیەر: تێکەڵکردنی چەندین دیسەپلینی ئەکادیمی یان پسپۆرییە پرۆفێشناڵەکان لە شێوازێکدا بەرەو ڕووی کێشەیەك یان بابەتێك)
ئەو کاتەی گوێم لەم تێڕوانینانەی سەفیر بوو، من تازە سوریام بەجێهێشتبوو، ئەو شوێنەی کە گرووپێك کوردی جیاواز خەبات بۆ ئۆتۆنۆمی خۆیان دەکەن. ئەو کاتە من بە ڕێگاوە بووم بەرەو چیای قەندیل، یەکێك لە بەرزترین چیاکانی سنووری عێراق، کە کەمپی شۆڕشگێڕەکانی پەکەکەی لێیە. من بە شوێن پەرچەکردارەکان دا دەگەڕام سەبارەت بەوەی کە تورکیا لە گفتوگۆدایە لەگەڵ عەبدوڵا ئۆجالاندا، دامەزرێنەرە ناو زڕاوەکەی پەکەکە کە ساڵی ١٩٩٩ بە یارمەتی ئەمریکا دەستگیر کرا و لەگەڵ کوردەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بوو بە بابەتێکی ناودار.
ئەم ڕاپەڕینە کوردییەی تورکیا کە تەمەنی گەیشتۆتە ٢٨ ساڵ، بوو بە هۆی کوژرانی زیاتر لە ٤٠،٠٠٠ کەس ، زۆربەیان کوردن. نەتەوە یەکگرتووەکانیش پەکەکە ی بە ڕێکخراوێکی تیرۆریست لەقەڵەم داوە. بەڵام شارەزایان دەڵێن هەردوو لا شۆڕشگێڕەکان و سوپای تورکیا مافی مرۆڤیان پێشێل کردووە. ئەمڕۆ ململانێکە سنووری سەربازی تێپەڕاندووە. لە ساڵی ٢٠٠٩وە، نزیکەی ٨،٠٠٠ کوردی مەدەنی لە تورکیا دەستگیر کراون. لەناو ئەوانەدا پارێزەر و بە لایەنی کەمەوە ١٠٠ ڕۆژنامەنوسیشی تێدایە.. لە ئێران و چین زیاتر.
ئەم پاییزە، نزیکەی ٧٠٠- ١،٠٠٠ زیندانی لە تورکیا مانیان لە خواردن گرت، داواکاریەکەیان ئەوە بوو کە عەبدوڵا ئۆجالان لە زیندانی تاکە کەسی لاببرێت و کوردەکان مافی بڵاوکردنەوەو خوندنیان بەزمانی خۆیان پێبدرێت و لە دەستوری تورکیادا ددان بە نەتەوەی کورددا بنرێت. تورکیا بانگەشەی ئەوە دەکات کە زۆربەی زیندانیەکان پەیوەندییان بە پەکەکەوە هەیە، بەڵام بەپێی هیومان ڕاتس واچ زۆربەی گیراوەکان لە ” هەڵمەتی سەر سیاسەتی یاسایی لایەنگیری کوردەکان”دا دەستگیر کراون.
ڕووهەڵماڵینەکەی ڕیچاردۆنیێی سەفیر بەرامبەر بەم پاشخانە دەستی پێکردووە: ئەو پێشنیارە گومڕایەی ئیدارەی ئەمریکی بۆ بە ئامانجکردنی سەرکردەکانی کوردە شۆڕشگێڕەکان. لە کاتێکدا پەکەکە ڕێکخراوی قاعیدە نیە، هەروەها ئەمریکیەکانیشی نەکردۆتە ئامانجی نیشانەی خۆی…تورکیاش عاقڵانە ئەو پێشنیارەی نەتەوە یەکگرتوەکانی ڕەتکردەوە. سەرۆك وەزیرانی تورکیا ڕەجەب تەیب ئەردۆغان هەوڵیدا بەشێوەیەکی دیپلۆماسیانە شیبکاتەوە:” بن لادن لەناو ماڵدا دەستگیر کرا، بەڵام ئەم ململانێیە لە جوگرافیای چیاکاندایە”.
پاش ڕەتکردنەوەی پێشنیاری تیرۆرکردن، تورکیا توانی سەرکەوتوانە گتوگۆ بکات و کۆتایی بە ناڕەحەتیەکانی مانگرتن لە خواردن بهێنێت، بەمەش توانی لایەنگیری ژمارەیەکی زۆر لە دانیشتوانی باشووری ڕۆژئاوای تورکیا بەلای خۆیدا ڕابکێشێت ، کە زۆرترین کورد لەو ١٥ ملیۆنەی تورکیا لەوێ نیشتەجێن. بە سەرکەوتنی ئەم نەخشە بێ ئاوەزە، وا دەردەکەوێت کە ڕنگە ئەو کوشتنانە ڕای گشتی کوردەکانی دژی نەتەوە یەکگرتوەکان هەڵگێڕابێتەوەو کەرەستەی بەهێزی سەربازیکردنیشی دابێتە شۆڕشگێڕەکان.
ئەمە یەکەم هەوڵی ووڵاتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا نیە بۆ سەرکوتکردنی ڕاپەڕینی کوردەکان لە تورکیا. لە ١٩٩٩دا ئیدارەی کلینتۆن بە نهێنی سیخوڕەکانی ئێف بی ئای بەکارهێنا بۆ چاودێری کردن و یارمەتی دەستگیر کردنی عەبدوڵا ئۆجالان. لەلای خۆشیەوە ، ئیدارەکەی ئۆباما ماوەیەك یارمەتی تورکەکانیدا بۆ شەڕ دژی پەکەکە بە هاوبەشیکردنی تەکنەلۆژیای سەربازی و چاودێری( سیخوڕی). بەڵام بەشداری ئەمریکا لەو ململانێیەدا زۆر سەرنجی نەچووبووە سەر تا ساڵی ڕابردوو کە فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوانی ئەمریکی بە هەڵە کۆمەڵێك خەڵکی مەدەنی لێ بوو بوو بە شۆڕشگێڕانی PKK و بۆردومانیکردن ، ئەو هەڵەیە بووە هۆی کوژرانی ٣٥ گوندنشین. پێشنیاری تیرۆرکردن لە کاتێکی زۆر ناسکی پەیوەندی تورکی- کوردیدا هاتە پێشەوە، لە کاتێکدا لەوانەبوو بەرزترین سەرکردەکانی پەکەکە ڕاماڵێت، ئەوە نیشاندەدات کە کۆشکی سپی ئۆباما چەند بێدەسەڵاتە لە ناسینەوەی کوردە ئاساییەکان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. ٣٠ ملیۆن کورد لەو ناوچەیەدا هەیە، بەسەر سنوورەکانی عێراق و ئێران و تورکیا و سوریادا دابەش بوون. بە پێچەوانی سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکاوە لەو ووڵاتەدا، زۆربەی کوردەکان لەو ووڵاتانەدا پشتگیری پەکەکە و خەونە کوردیە کۆنەکە دەکەن بۆ ووڵاتێکی یەکگرتوو.
لە سوریا کە ژمارەی کوردەکان ٢ ملیۆنە،” ئاپۆ” کە بەشێوەیەکی فراوان بە ئۆجالان سەرۆکی پەکەکە ناسراوە… ئێستا لە شوێنی پەرستن دانراوە. ئەمەش بەشێکی لەبەر ئەوەیە کە زۆرینەی کوردە سوریەکان سەر بە پارتی یەکێتی دیمۆکراتین (PYD) لە سوریا کە هاوپەیمانی پەکەکەیە. بەڵام هۆکاری قووڵی ئەمە ئەوەیە کە کوردە ناوخۆییەکان، بەهەمان شێوەی ئەو کوردانەی لە تورکیا و ئێرانن، بە سادەیی نەوە بە نەوە وەك هاوڵاتی پلە دوو هەڵسوکەویان لەگەڵ دەکرێت. لەگەڵ پارچە پارچەیی ئۆپۆزسیۆنە عەرەبەکانی ڕژێمی ئەسەد بە شێوەیەکی خراپ، زۆربەی کوردەکان پێیان وایە بە شێوەیەکی سەرکەوتوو لە شەڕە ناوخۆییە خوێناویەکەی سوریا دێنە دەرەوە. لەگەڵ هەموو سەختیەکانیشدا، دەست بەو بڕوایەوە دەگرن کە ئۆتۆنۆمی.. یان “بەهاری کوردی” وەك هەندێك ناوی دەبەن، بەڕێوەیە.
لە شارێکی سوریادا، خۆم نزیکەی ٧٠٠ خۆپیشاندەرم لەسەر شەقامەکان ژمارد، گەنج و پیر، بەکوردی قسەیان دەکرد، مۆسیقای کوردییان دەژەنی و جلو بەرگی کوردەوارییان پۆشیبوو؛ زۆر کەس ئاڵای کوردستان یان وێنەی ئۆجالانیان بەرز کردبووەوە. تەنها کاتێکی کەم بەر لە ئێستا، بەهۆی هەڵسوکەوتی لەو شێوەیەوە زیندانی دەکران..یان خراپتریش لەوە.
لە ڕۆخی ڕوباری دیجلە لە کوردستانی عێراق، کە هێشتا ئابووری ئەو ناوچەیە بەهۆی داگیرکاریە بەناوبانگەکەی ئەمریکاوە لە گەشەکردندایە، ئۆجالان لایەنگرێکی زۆری هەیە. من لەناو بازار و چایخانەکاندا گوێم لە خەڵك دەبوو کە سەرکردە زیندانیەکەی یاخیەکانیان وەك “نێلسۆن ماندێلا” وێنا دەکرد..بەڵام بێگومان، هەموو کەسێك بڕوا بەوە ناکات. محەممەدی حاجی مەحموود کە پەرلەمانتارێکی هەڵبژێردراوی هەرێمی کوردستانە پێی گوتم” من حەزم لە ئایدیۆلۆژیاکەی ئاپۆ نییە،”. هێشتا، ئاگاداری ئەمەریکا دەکاتەوە کە بانگەوازەکەی ئۆجالان بەکەم وەر نەگرێت، محەمەد گوتی:”ئەگەر ئاپۆ بچێتە هەڵبژاردنی سەرۆکی کوردستانی تورکیاوە، هەر بە دروشم هەڵدەبژێردرێت.”
ئەی ئێران؟ کەیسی پژاك سوودبەخشە. پژاك ئەو گەریلایانەی کوردستانی ئێران کە لەگەڵ پەکەکەدا بەیەکەوە لە چیاکانی قەندیلن. گرووپی پژاك داوای گۆڕینی ڕژێی تاران دەکەن. بەتەواوی وەك ئەوەی زۆر لە کاربەدەستانی واشینگتۆن دەیانەوێت. بەڵام شۆڕشگێڕەکان ئۆجالان وەك جەنگاوەری ئازادی تەماشا دەکەن، نەك تیرۆریست.
کاتێك لە چیای قەندیل نزیك دەبوومەوە، ڕێبەرەکەم ئامۆژگاری کردم کە باتری تەلەفۆنەکەم دەر بکەم، لە ترسی ئەوەی نەبینە نیشانەو ئامانجی فڕۆکە بێ فڕۆکەوانەکانی ئەمریکا. ئەوە کەمێك وەك پارانۆید دەهاتە بەرچاو، بەڵام وایلێکردم بیر لە ڕاپەڕینە کوردیەکان بکەمەوە…بەمەی ئێستاشەوە…کە بە درێژایی سەدەی ڕابردوو لەسەر ئەم خاکە ڕوویانداوە، “چارەسەر”ی سەربازی وەك ئەمەی ئێستا کە ئیدارەکەی ئۆباما پێشنیاری کردووە، لە چارەسەری پرسی کورد دا فەشەلی هێناوە، بەڵام هێشتا لەوانەیە دەرفەتێك مابێت بۆ چارەسەری دیپلۆماسی.
جاری داهاتوو کە کوردەکان داوای ڕەوای خۆیان بەرز کردەوە، ئەمەریکا پێویستە پێشنیاری گفتوگۆ و مفاوەزات بکات، نەك تیرۆرکردن. لە ماوەی ٢١ ساڵی سەفەر کردنمدا بۆ ئەو ناوچەیە، هەرگیز ڕێکەوتی کوردێکم نەکردووە ئەمەریکیەکانی خۆش نەوێت. بەداخەوە وا دەردەکەوێت ئەو نیەتە پاکە بەزیادە بڕوات.
———————–
تێبینی:
١/ ئەم ڕاپۆرتەی کەیڤنم لە مانگی ١٢ی ٢٠١٢دا لە The World Post دا بڵاوکرایەوە و وەرمگێڕا، بە پێویستمزانی جارێکیتر لە ئێستادا بڵاوی بکەمەوە.
٢/ مانگێك بەسەر ئەو پێشنیارەی باڵیۆزی ئەمەریکادا تێنەپەڕی کە سەکینە و هەڤاڵەکانی لە پاریس تیرۆر کران.
لینکی ڕاپۆرتەکە:
http://www.huffingtonpost.com/kevin…
Kevin McKiernan is a journalist and filmmaker. He directed the PBS film Good Kurds, Bad Kurds and is the author of the book The Kurds: A People in Search of Their Homeland. His report on the Kurds in Syria appeared this month in the Santa Barbara Independent. Ps
کوردایەتیی، دەستەخوشکی فاشیزمی”عوروبە” …. هونەر تۆفیق – کامیار سابیر
ئهم وتاره بۆ لێکۆڵینهوه له مێژووی رێبازی کوردایهتیی و سەرهەڵدانی ئایدیۆلۆژیای ناسیۆنالیزمی کوردیی، وهکو فیکر، سیاسهت و کولتوور، تهرخانکراوه. مهبهست لهم ئارگیومێنتانە، نووسینەوەی مێژوو، ریکۆردکردن و ههڵدانهوهی مێژووی سیاسیی کورد نییه، بهڵکو خوێندنهوهی فیکر، کولتوور و ثیۆریی سیاسیی ناسیۆنالیزمی کوردییه، بەتایبەتییش، خوێندنەوە و کەوڵکردنی سەقەتترین ڤێرژنی کۆنەپەرستانەی ناو ناسیۆنالیزمی کوردییە( کوردایەتیی)، لە روانگەی ثیۆریی، فیکریی و مەعریفەی سیاسییەوە. لێکچوون و لاساییکردنەوەی فیکریی و سیاسیی، رێبازی کوردایەتیی بۆ فاشیزمی عوروبە( العروبة)، لەوێوە دەبێ هەڵبسەنگێندرێ کە لە دونیای “فیکر و کولتوور”ی عەرەبییدا، هەر نووسەر و سیاسییەکی عەرەب، کەمێک ویقاری فیکریی، ئەخلاقیی و سیاسیی هەبێت، چەمکی عوروبە کە لە هەموو رەهەندێکدا ئێکسپایەر بووە، بەکار ناهێنێت! مەگەر کەسانی ساقیطی وەک عیزەت دووریی و ناسیۆنالیستە جاهیلەکانی ناو ناسیۆنالیزمی عەرەبیی، بەعسیزم و پانعەرەبیزم Pan-Arabism نەبێت.
سەرەکییترین مۆتیڤی کولتووریی و فیکریی لەپشت نووسینی ئەم وتارەوە، بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە ئایدیۆلۆژیا رەخنەگرەکانی ناسیۆنالیزم، لە دونیای فیکر و سیاسەتی کوردییدا، خۆیان صەدەقەی فیکریی، کولتووریی و سیاسییان پێ دەشێت. کۆمۆنیزم و ئیسلامیزم( مەبەست، لە ئیسلامی سیاسییە)، دوو ئایدیۆلۆژیای کەڕوکوێرن و لە باری فیکرییەوە، مێشک و مەغزیان لە مێشک و مەغزی ناسیۆنالیزمی کوردیی، خاڵییترە و تەقەی سەریان دێت. ئەم دوو ئایدیۆلۆژیایە، لە تەوهین، تەحقیر، سووکایەتیی و جوێنی سیاسیی زیاتر، شتێکی تریان بۆ گوتن و نووسین، لەهەمبەر ناسیۆنالیزمدا، پێنەبووە. دیارە لێرەدا مەبەست لەو کۆمۆنیستە( بە شیوعییەکانیشەوە) کوردانە و لەو ئیسلامییە کوردانەن کە بڕیارە خەریکی دونیای فیکر، دیبەیت و ئارگیومێنت بن. بەدڵنیاییشەوە، کوردایەتیی وەکو ڤێرژنێکی ناو ناسیۆنالیزمی کوردیی، ئەم جەهلە فیکرییەی نەیارە ئایدیۆلۆژییەکانی قۆستووەتەوە و زیاتر خۆی پێوە راداوە.
پرسیاری سەرەکیی ئەوەیە، کوردایەتیی چییە ؟ مانیفێست، رێباز، دۆکترین، فیکر و باوەڕە سیاسیی و ئایدیۆلۆژییهکهی لە کوێوە سەرچاوەی گرتووە؟ ئایا ناسیۆنالیزمی کوردیی بە رهچهڵهک بۆ سەر دۆگماکانی کوردایهتیی دەگەڕێتەوە ؟ ئایا کوردایەتیی و ناسیۆنالیزمی کوردیی، دوو هاوواتای سیاسیی، ئایدیۆلۆژیی ،زمانیی، کولتووریی و فیکریی ئاوێتەن ؟ یان کوردبوون و کوردایەتیی، دوو رەهەندی جیاوازن، لەفیکر، میثۆدی سیاسیی و کولتووری سیاسییدا ؟
بۆچی له ئهدهبیات و عهقڵییهتی سیاسیی ناسیۆنالیزمی کوردییدا، ئەو کوردەی ئینتیمای بۆ کوردایەتیی نهبێت، بە کوردێکی خائین و نا رەسەن، وێنە( نەک وێنا) دەکرێت ؟ ئایا مۆتیڤ، پلان، ئهجێندا و بهرنامهی کوردایهتیی و ئامانجەکانی چیین؟ هۆکاری ئهوه چییه بهشێکی بهرچاو له رووناکبیری کورد، لە ئینتێلێکچواڵ و ئەکادیمیستی کورد، تهنانهت ئهوانهی وردن و خهریکی رەهەندی ثیۆریی، فیکریی و ئهکادیمییشن، یان سیاسهتمهداری بهسهلیقه و بهدیقهتن، زۆر بهئاسانیی، چهمکی کوردایهتیی، بهسهر زاریاندا دێت و بگره وهک پۆزهتیڤی سیاسیی و سیمبۆڵی “فیکر”ی نهتهوهیی کورد، سهیری دهکەن؟ بۆچی نووسەر، موفەکیر و سیاسیی بە دیقەتی عەرەب، پێیان شەرمە، چەمکی عوروبە بەکار بهێنن، لەکاتێکدا نووسەر، موفەکیر( کورد ئەمەیانی نییە) و سیاسیی کورد، وەکو جوینی بنێشت، هەمیشە لە دەمیاندایە و لە بەکارهێنانیدا، قەف قەف باڵای پێدەکەن؟
بۆ دۆزینەوەی وەڵامی دروست و تێگەیشتن لە چەمکی کوردایەتیی، دەبێت لەسەرەتاوە، پرۆسێسی خەباتی ڕزگارییخوازی کورد لە رێبازی کوردایەتیی جیابکرێتەوە. ئهم دوو میثۆد و چهمکه سیاسییه، وێڕای ئهوهی وەکو یەک حاڵەتی نەتەوەیی و دیاردەی سیاسیی گرێدراوی یەکتر، بۆ نێو مێژووی سیاسیی کورد، هاتوون، بەڵام دەبێ لێک بترازێنرێن و بەجیا هەڵبوەشێنرێنەوە. راستە، لە زمانی سیاسەت، مێژوو و رۆشنبیریی کوردییدا، خەباتی رزگارییخوازی کورد و کوردایەتیی، کێشهی سیاسیی کورد و کوردایهتیی، لە یەک کۆنتێکستدا، باسدەکرێن! لە کاتێکدا،ئەمە هەڵەیەکی مێژوویی، سیاسیی و فیکریی گەورەیە کە وەکو دووانەیەکی جمک ئاسا پێکەوە چەسپێنراون!
لە راستییدا، کوردبوون و کوردایەتیی، تهواو جیاواز و ناکۆکن. ئەڵبەته رۆشنبیری کورد و کایەی رۆشنبیریی کوردیی، بەشدارن لە دروستکردن و گشتاندنی چەمکی کوردایەتیی بەسەر کۆی پرۆسێسی سیاسیی، نەتەوەیی، نیشتمانیی و کولتووریی کوردبووندا. ناسیونالیزمی کوردیی و کوردبوونیان وەکو میثۆدی فیکریی و باوەڕی سیاسیی، لە رێبازی کوردایەتیی جودا نەکردووهتەوە، کوردایەتیی و کوردبوونیان ( بە مەبەستەوه بێت یان بههۆی جەهلی فیکریی، سیاسیی و کولتوورییەوە بێت ) بەیەکەوە گرێداوە .
لە ئەدەبیاتی سیاسیی و حیزبی کوردییدا، رۆژانە گوێمان لە دەستەواژەی کوردایەتیی و ڕێبازی کوردایەتیی دەبێت. لەهەندێک بەکارهێناندا، زۆر زیاتر لە دەستەواژە، وەکو چەمک، فیکری سیاسیی، پرینسیپی نەتەوەیی، ئایدیۆلۆژیایهکی پیرۆز و باڵا، باسدەکرێت. ههندێک لهو دهستهواژانهی گوزارشتی ڕۆژانەی پێدەکرێت، ئەمانەن: بیری کوردایەتیی، قوتابخانەی کوردایەتیی، هەناوی کوردایەتیی، لە پێناو کوردایەتیی، خەباتی کوردایەتیی و رێبازی کوردایەتیی… تاد. هاوکات بە دونیایەک جەهلی فیکریی و کولتوورییەوە، بە دونیایەک ناعەقڵانییەتی سیاسییەوە، ئەمانە دەرخواردی لاوانی کورد دەدرێن.
بەردەوامیش، لەلایەن ماکینەی راگەیاندنی ناسیۆنالیزمی کوردیی و ئینتێلێکچواڵە فیکر خاڵیی و زار پڕەکانی کوردایەتییەوە، ئەم چەمکە سەقەتە، دەمەزەرد دەکرێتەوە. ئهم دەستەواژەیە لە کۆنتێکستی سیاسییدا، بەتهقدیسکراویی وەکو چهمکێکی پیرۆز تێکەڵ بە فیکری سیاسیی کوردیی دەکرێت. کاتێ، گەنجێک، خوێندکارێک، یان توێژەرەوەیەک، بیەوێت لە مانا و مهغزا و بونیادی ئەو رێبازە ( کوردایەتیی) بگات و ئەدەبیاتە بەتاڵ و حەتاڵەکەی بخوێنێتەوە، نەک هەر شتێکی ئهوتۆی دەست ناکەوێت، تا ثیۆریی، بەرنامە، رەوت و مانیفێستی دیاریکراوی کوردایهتیی، روون بکاتەوە، بەڵکو زیاتر، جەهلی کوردایەتیی لە هەموو ئاستەکاندا( فیکریی، سیاسیی، کولتووریی و مەعریفیی) بۆ دەردەکەوێت!
کوردایەتیی، وەکو دروشم و ریتمێکی حهماسیی، وهکو فهنتازیای شیعریی، لە سیاسەتی کوردیی، ئەدەبیاتی کوردیی، دونیای رۆژنامەگەریی و حیزبی کوردییدا، زۆرترین جار بەکاردەهێنرێت، بێئهوەی بزانرێت سەرچاوە و باکگراوندی فیکریی، سیاسیی و ئایدیۆلۆژیی ئهم فیکرە خاڵییە نهتهوهییه، چییە و لەکوێوە دەست پێدەکات و لە ئامانجدا دەیەوێت بەکوێ بگات؟ تەنانەت دروشمی کوردایەتیی، بەو هەموو وههم و ناڕۆشنییەوە کە هەیەتی، هێشتا فیکری ناسیۆنالیزمی کوردیی، پشتی پێدەبەستێت و کۆی سیاسەتی نەتەوەیی “کورد”ی لهههردوو کوردستانی عێراق و ئێراندا، لەسەر بنیاتنراوە! بێئەوەی بزانرێت ئەم رێبازە چۆن دروست بووە و ئەو بنەما فیکریی، سیاسیی و کولتوورییانە چیین کە وەکو مەکتەبێک، فیکری ناسیونالیزمی کوردیی( دروستتر، کوردایهتیی)، تێیدا پەروەردە بووه؟
تا بەشوێن سهرابی کوردایهتییدا بگەڕێییت، لە باری فیکریی و کولتوورییەوە، سەرگەردانتر دەبیت. ئایا ئەم فەوضا، دروشمبازیی و باوەڕە بهتاڵه له فیکر، ئەم هەرا بێ ئارگیومێنت و بێ مانیفێستە، چۆن دروست بووە، کێ تەبەنی کردووە و چۆن بووەتە دروشمی هەمیشەیی زۆرێک لە قەومییەکانی( نەتەوەیی، جێگەی قەومیی ناگرێتەوە) کورد؟ ئەو هۆکارانە چیین کە دروشمی کوردایەتییان بە ناسیونالیزمی کوردییەوە گرێداوە و بەجۆرێک ئاوێتەی یەکتر کراون، کوردایەتیی، مانای ناسیونالیزمی کوردیی بگهیهنێت و ناسیونالیزمی کوردییش بچێتەوە سەر بنج و بنهوانی کوردایەتی؟ خۆشبەختانە، ئەمە تەنیا بۆ کوردستانی عێراق و ئێران، دروستە. دوو بەشەکەی تری کوردستان، ئەوەندەی لەگەڵ کوردبووندا پێوەندییان هەیە، لەگەڵ کوردایەتییدا، نێوانیان نییە. کوردستانی ئێرانیش، لەسەروبەندی پەیدابوونی ناسیۆنالیزمەوە، بەردەوام، لەباری فیکری سیاسییەوە، پاشکۆی کوردستانی عێراق و ئەم جەهلە فیکرییە، بووە.
بۆ ئەوەی تووشی هەمان ئیشکالییەتی مێژوویی نەبینەوە کە ناسیونالیزمی کوردیی، تێیدا گیری خواردووە و ناتوانێت خۆی لە دەرتەنگ و بێفیکریی کوردایەتیی دەرباز بکات، لەدەستپێکەوە دەبێت ئارکیۆلۆژیانە – archaeology تەفکیکی Dissociation چەمکی کوردایەتیی بکرێت. هەموو ئەو توێژاڵە سیاسییانەی فیکری نەتەوەیی کورد، پەڕە بە پەڕە هەڵبدرێنەوە کە لە هەستی جەماعیی و عەقڵی سیاسیی و کولتووریی کورددا ئەم چەمکەیان داهێناوە. لەوێوە دەتوانرێ بەدەر لەجادووەکانی چەمک و ڤێرژنی کوردایەتیی، ئارگیومێنتی جیاواز، سەبارەت بە نەتەوەی کورد، ناسیۆنالیزمی کوردیی و سەرەنجامیش سەبارەت بە کوردبوون، دەستنیشان بکرێن.
یەکێک لە هەرە بەربەستە سەرەکییەکانی داخستنی دەرگای گەڕان، بە نێو چەمکی کوردایەتییدا، ئەو جادووەیە کە ئەم چەمکە، لە ئینسانی “کورد”ی دەکات و هەموو کایەکانی ناسیۆنالیزم، نیشتمانییبوون، دهمارگیریی- نهتهوهیی zealotry ، فەرهەنگ، شۆرش و مێژووی کورد تا گەیشتن بە رادیکاڵیزم و شۆڤینیزم، بهوبهپهڕی بهرچاوتهنگییهوه (jingoism – جینگۆییزم) بەخۆیەوە گرێ دهدات. جگە لە کۆی نەتەوە، هەست و نەستەکانی ئینسانیش لەپێناو خواستە پڕ لە جەهل و نادیارەکانی خۆیدا، رام دەکات. هەروەها هەموو بوونی کۆمەڵگە بە “قوربان”ی قودسییەت، شەرعییەت، بڵندیی و مانەوەی خۆی دەکات.
چاککردنەوەی ئەم هەموو هەڵە مێژوویی، فیکریی و سیاسییەی کە چەمکی کوردایەتیی بەرهەمهێناوە، کوردایەتییش دواتر زاوزێی جەهلی فیکریی پێکردووە، پێویستی بەوەیە کە پێداچوونەوە بە کۆی مێژووی دروستبوون و دەرکەوتنی ناسیونالیزمی کوردییدا بکرێت. رۆچوون بە کایە سیاسیی، رۆشنبیریی، فیکریی و مهعریفییهکانی بزوتنهوهی نەتەوەیی گهلی کورددا، زۆر سهرهداوی گرینگمان دهست دهخات. ئەوکات جیاوازی کوردبوون وەکو ئینتیما بۆ ناسنامەی تاک و نەتەوەی کورد، وەکو ئینتیما بۆ خاکێک کە ناوی کوردستانە، لە هەمبەر کوردایەتییدا وهک قالۆرێکی بهتاڵی ئایدیۆلۆژیی، وەکو دەستەخوشکی شەرعیی و فیکریی عوروبە، باشتر دهردهکهوێت.
سەرەتای ناسیۆنالیزمی کوردیی، وهکو فیکر
بیری نەتەوەیی کورد، یان ناسیۆنالیزمی کوردیی، تا ئێستا، بیرێکی ههرزهی سیاسیی – حیزبیی- ئایدیۆلۆژییه و نەیتوانیوە لەوە زیاتر گەشە بکات و پێبگات. هۆکاری ئهم راوهستاویی و کهڕووههڵهێنان و تۆزلێنیشتنه فیکریی و سیاسییه، هۆکاری ئەم موراهیقییە سیاسییە و ئەم کوڕوکاڵییە فیکرییە، بۆ بێدهرهتانیی ئینتێلێکچواڵ، مونهوهر و سیاسییهکانی ڕێبازی کوردایەتیی دهگهڕێتهوه. بە دیدی کوردایەتییەوە سهیری ناسیۆنالیزمی کوردیی و کێشهی گهلی کوردیان کردووه، بە روئیای فیکریی ناسیۆنالیزم، ئاشنایەتییان نەبووە.
مهغزی ناسیۆنالیزمی کوردایهتیی، نەیتوانیووە ئارگیومێنتێکی فیکریی لە مێژووی گهشهی زمانی کوردیی و کریستاڵبوونی ناسیۆنالیزمی کوردیی و داخوازییە سیاسییەکانی کورددا، بهێنێتە ناو تێکستی کوردییهوه! چەمکی کوردایەتیی و رێبازە سیاسییەکەی وەکو بەربەستێک لەبەردەم “فیکر”ی ناسیۆنالیزمی کوردییدا، نەیهێشتووە ئەم ناسیۆنالیزمە گەشەی فیکریی بکات و لە دروشم، فەخفەخەی هۆنراوە، قیڕەقیڕ، قیژاندن و بەخۆداکێشان، دەربازی بێت کە لەسەرەتاکانیدا شاعیرانی کورد، لە تێکستی شیعرییدا، خۆیان تێیدا هەڵشەپاندووە.
لە تۆماری مێژوونووسەکانی کورد و ئهدهبی کوردییدا ، سەرەتای بیری نەتەوەیی لەناو کورددا، به شێوهیهک که ثیۆرایز کرابێت بە سەرەتای نوسینی کوردییەوە ( شیعرنووسیی ) دهبهستنهوه. مهلۆتکهی ناسیۆنالیزمی کوردیی لەو شیعر و قهصیدانەوە پێچراوە کە له منداڵدانی تێکستە شیعرییەکانەوە لهدایکبوون و بێکهسیی و بێدهرهتانیی کوردیان لاواندووەتەوە. هەندێک پێیانوایە لە باباتاهیری هەمەدانییەوە بیری نەتەوەیی کورد دەست پێدەکات، بەڵام زۆرینەی مێژوونووسان و نووسهرانی رابردووی کورد، لەسەر ئەوە کۆکن کە لە شیعرە کوردییهکانی ئەحمەدی خانییەوە به پلهی یهکهم و حاجی قادری کۆییەوە، به پلهی دووهم، فیکری قەومیی( القومیة) کورد، فۆرمۆڵه بووه.
دهکرێ، بگوترێ که حاجی قادری کۆیی یهکهمین رائیدی ئێثنۆناسیۆنالیزمی کوردییه (Ethnonationalism – ناسیۆنالیزمی نەژادیی). بە میثۆدی فیکریی، ئەو, یەکەمین کەسێکە، ئایدیۆلۆژیای ناسیۆنالیزمی کوردیی لهشیعر ههڵکێشاوه و لە شیعردا ثیۆرایزی کردووە. له سهردهمی حاجی قادرهوه تا ههنووکه ئهم ناسیۆنالیزمه له ههڵبهز و دابهزدایه، تا ئهم ساتهش کهس له حاجی قادری کۆیی، باشتر ثیۆرایزی ناسیۆنالیزمی کوردیی نهکردووه و وهک فیکر مامهڵهی لهگهڵدا نهکردووه.
بە جیا لەو فۆرمە شیعرییانەی زۆر دەمێکە هەن، ناسیۆنالیزمی کوردیی، لە فۆرمی سیاسییدا لهسهردهمی کێشمهکێشهکانی نێوان عوثمانییهکان و صهفهوییهکاندا، چهکهرهی کردهوه، بهڵام ئهم چهکهرهکردنه زیاتر لهلایهن عوثمانییهکان یان صهفهوییهکانهوه، دژ به بهرژهوهندییەکانی یەکتر، ئاودێر دهکرا. بهواتایهکی تر، ناسیۆنالیزمی کوردیی، به شێوهی ئێثنیکیی، خێڵهکیی،دینیی، ناوچهیی و تهریقهتیی، لهلایهن دهسهڵاتدارانی ئێرانیی و خهلافهتی عوثمانییهوه تەوظیف دهکرا. ئهم ناسیۆنالیزمه، له کۆتایی تهمهنی عوثمانییهکان و سهرهتای دروستبوونی تورکیای مۆدێرندا، به میثۆدی ناسیۆنالیزمی سەردەمی مۆدێرنە، خۆی ثیۆرایز کردهوه و مێژووی ئهم سهت ساڵهی لهم نووسینهشدا باس دهکرێ، بۆ ئهم سهرهتایه دهگهڕێتهوه.
لەگەڵ دروستبوونی لاوانی تورک( Young Turks) یان گەنجە تورکەکان، فیکری ناسیۆنالیزمی کوردیی، جوڵەیەکی کرد. دواتر لە دروستبوونی کۆمەڵەی ئیتیحاد و تەرەقییدا(1889) ، خوێندکارە کوردەکانی کۆلیژی پزیشکیی ئیستەنبوڵ لە دروستبوونیدا رۆڵیان هەبووە. ئیسحاق سکوتی و عەبدوڵا جەودەت لە دامەزراندنی ئیتیحاد و تەرەقییدا وەکو دوو کورد، لەو کۆمەڵەیەدا، دامەزرێنەری سەرەکیی بوون. لە پێکهاتەی کۆمەڵەکەدا”جەمعییەتەکەدا”، لە نێو تەواوی گەلانی سەڵطەنەتی عوثمانییدا، کورد بە رێژەی %10 ی ئەندامانی کۆمەڵەكە، بەشدارییان هەبوو. ئیتیحاد و تەرەقیی، بنکە و ئەندامی کوردیان لە زۆربەی شارە کوردییەکانی سەڵطەنەتدا هەبوو.
دروستبوونی ئیتحاد و تەرەقیی لەنێو خوێندکارەکانی کۆلیژی پزیشکییدا، پێوەندیی بەو چاکسازییانەوە هەبوو کە سوڵطان عەبدولحەمیدی دووەم لەپاش هەڵپەساردنی دەستور ( مەشروطییەت ) و پارلەمانەوە لە 1878 دا کردی. بیانوی سوڵطان بۆ هەڵپەساردنی دەستور و راگرتنی نوێنەرایەتیی، ئەوەبوو کە لەنێو گەلانی ئیمپراطۆریای عوثمانییدا ئاستی رۆشنبیرییان هێندە باڵا نییە کە بتوانن لە رێگەی دەستور و پارلەمانەوە بەبێ گەڕانەوە بۆ باب عالیی، خۆیان بەڕێوەبەرن. لەبەرامبەردا کردنەوەی خوێندنگە حەمیدییەکان لە سەرتاسەری ئیمپراطۆریاکەیدا، هەروەها دامەزراندنی سێ کۆلیژی پسپۆری لە قانوون، سوپا و پزیشکییدا وەکو بڕیار راگەیاند.
یەکێک لە سەرەکییترین مەنهەجەکانی کۆلیژی پزیشکیی، خوێندنی فیکری نەتەوەیی و پەیامەکانی شۆرشی فڕانسیی و چۆنییەتی دروستکردنی دەوڵەتی نەتەوەیی لە ئاڵمانیا و فڕانسدا، بوو. خوێندکارەکانی کۆلیژی پزیشکیی کە لەگەلانی تورک ، کورد ، عەرەب ، ئەرمەن ، ئەرنائوت ، شەرکەس .. تاد بوون، کەوتبوونە ژێر کاریگەریی مەنهەجەکەیانەوە و بیری قەومچییەتییان(القومجیة) لەوێوە چەکەرە دەکات. کۆمەڵەی ئیتحاد و تەرەقیی، مۆزائیکی ئەو گەلانە بوو کە لەو کۆمەڵەیەدا بیری قەومچییەتی خۆیان تێیدا گەشە پێدەکرد. لەپاش هەڵوەشاندنەوەی ئیتحاد و تەرەقیی، هەر ئەو ئەندامە دامەزرێنەرانەی کۆمەڵەکە، بوون بە پێشەنگی ناسیونالیزمی کوردیی، عەرەبیی ، تورکیی و ئەرمەنیی، هاوزەمان، سەرەتاکانی ناسیونالیزمی سیاسییان لەنێو گەلانی خۆیاندا داڕشتووە .
هەرەسی ئیمپراطۆریای عوثمانیی :
لە پرۆسێسی هەرەسهێنانی ئیمپراطۆریای عوثمانییدا 1923-1906دامەزرێنەرانی بیری نەتەوەیی هەر یەکێک لەو ئێثنیک و گەلانەی، دامەزرێنەر یان ئەندامی کارای کۆمەڵەی ئیتحاد و تەرەقیی بوون ( بۆ نموونه: ئەحمەد جەمال پاشا – تورک، ساطیع ئهلحوصریی”ساطع الحصري” – عەرەب و عەبدوڵا جەودەت – کورد) بە دامەزرێنەری ناسیونالیزمی ئێثنیکیی،سیاسیی و کولتووریی نەتەوە و ئێنثنیکەکەی خۆیان، ئەژمارد دەکرێن.
ئەم سێ نەتەوەیە، وەکو سێ گەلی سەرەکیی، دراوسێ و هاومەزهەبی( وەک زۆرینە) نێو سەڵطەنەت، لە دروستکردنی ناسیۆنالیزمە کولتووریی و سیاسیەکەیاندا( political and cultural nationalism) بەشی هەرە زۆری فیکر و مانیفێستی سیاسییان، لەسەر ئەو دژایەتییکردنە دامەزراندووە کە ئەم سێ ئێثنیکه، دوژمن و نەیاری هەمیشەیی یەکترن. فیکر، مهعریفه، کولتوور، سیاسهت و ئایدیۆلۆژیای ناسیۆنالیزمیان، لە رێبازەکانی تۆرانییەت( دواتر فاشیزمی پانتورکیی)، شۆڤینیزمی عوروبە( عروبة) و ناسیۆنالیزمی ئیڵیتی کوردیی(لە کوردستانی عێراقدا، بە کوردییەت و دواتریش بە کوردایەتیی دەگۆڕێت)، لەسەر بنەمای بە دوژمن زانینی یەکتر، بنیات دەنێن.
تورک، عهرهب و کورد، لەگەڵ لێکهەڵوەشاندنەوەی سەڵطەنەتی عوثمانییدا، لەو لێکترازانە سیاسیی، مێژوویی و ئیدارییەوە پێویستیان بە خۆجیاکردنەوەیەک ههبوو لە ستراکتۆری کۆمەڵایەتیی، کولتوور، رووحیی و تێکەڵبوونی خوێنهوه، هەموو پێوهندییەکیان بەیەکترەوە بپچڕێنن. لەگەڵ دابەشکردنەوەی نەخشەی سیاسیی و جیۆگرافییدا، دەبووایه کاتهگۆرییه نەتەوەیی و فەرهەنگیی و مێژووییهکانیشیان دابەش بکەن. ئەنجامدانی پرۆسێسێکی ئاڵۆز و چارەنوسسازی لهو چهشنه، بەهۆکاری فره جیاواز، زەحمەتە بتوانرێت سانا و بێ گرفت لێک جوداببنەوە، بە هۆکاری ئەوەی کۆمەڵێک فاکتەر هەبوون کە جیاوازییەکانیان بۆ ناکۆکیی هەمیشەیی بچەرخێنێت:
یەکەم :
تورکەکان، بێ لەبەرچاوگرتنی بەشی کورد و عەرەبەکان لەماوەی پێنج صەدەی دروستکردنی ئیمپراطۆریای عوثمانییدا، خۆیان بە میراتگری ئیمپراطۆریای عوثمانیی، ناساند. لە ئەزموونی حکومڕانیی ئیتحاد و تەرەقییدا، ئەندامە تورکەکان، باڵادەست بوون، ئەحمەد جەمال پاشا لە شام و میصر لەپێناو تورکاندنی عەرەبەکاندا ستەمێکی زۆری لێکردبوون. هاوکات بە هەڵوەشاندنەوەی خەلافەت، بریتانییەکان لە ١٩٢٢ دا سەربەخۆیی مەملەکەتی میصریان پەسەندکرد، بۆئەوەی مەلیک فوئادی پادشای میصر بە پاڵپشتی ئەزهەر، رۆڵی خەلیفە لە جیهانی ئیسلامییدا، بگێڕێت. ئەمە بۆ ئەوەبوو کە بۆشایی مەرجەعییەتی خەلافەت لە جڤاکە ئیسلامییەکاندا دروست نەبێت.
لێرەوە، عەرەبەکان خۆیان بە میراتگری مەزهەب وترادیسیۆنی دەوڵەتی عوثمانیی هەڵوەشاوە دەزانی. کورد وەکو ئەرمەن و ئەلبان و عەرەبەکان داوای بەشی خۆی، تا رادەی دەوڵەتێکی سەربەخۆ دەکرد. ئەرمەن و ئەلبانییەکان بەپێی مەرجەکانی روسیا بەسەر سەڵطەنەتی عوثمانیی، لە کۆنگرەی بەرلین 1878 دا پشتگیریی پێشوەختیان لە روسیاوە بەدەستهێنابوو. لە بەرامبەریشدا، کوردەکان لە پەیمانی لۆزاندا پرسی بەدەوڵەت بوونیان لەدەستدا. کوردستان، لە دوو پارچەی نێوان (صەفەویی و عوثمانیی) ەوە بەسەر چوار پارچەی تورکیا، سوریا ، عێراق و ئێراندا، دابەشبوون. لەو سەرەتایەی هەستی نەتەوەیی کوردییدا، ئەم دابەشبوونە ، کاریگەریی زۆر نێگەتیڤ و توندی لەبیری نەتەوەیی کورددا دروست کرد. جگە لە نەفرەتی کوردیی لە سایکس-پیکۆ ، تورک و عەرەبەکان وەکو دوو نەتەوەی داگیرکار لە فیکری قەومیی کوردییدا جێگیربوون .
دووەم :
ئاگایی و هۆشیاریی نەتەوەیی، زۆر سەرەتایی بووە. ئەم ئاگاییە پرێمیتیڤە، لەژێر کاریگەریی بیری نەتەوەیی خۆرئاوا و دروشمەکانی شۆڕشی فڕانسیدا بوون. بەگشتیی، دروستبوونی دەوڵەته نەتەوەییهکانی nation-states ئهوروپا، بەتایبەتی کەمپەینی یەکخستنەوەی ئاڵمانیای بیسمارکیی Otto von Bismarck و هەژموونی ئیتالییە کاربوناریاییەکان( بە واتای پشکۆی گەشاوە دێت- Carbonaria)، وەکو دوو دەوڵەتی نەتەوەیی نوێ و مۆدێلێکی نمونەیی، بوون بە ئیلهمام بۆ کۆپیکردنەوەیان لەلایەن کورد، تورک و عەرەبەکانەوە. خوێندکارە هەرزەکار و حهماسییهکانی تورک، عەرەب و کورد کە سەڵطەنەتی عوثمانیی، بۆ خوێندن، بۆ پاریس، ناردبوویانی ، بیری نەتەوەیی و دەوڵەتی نەتەوەیی nation-state ، لای ئهمانهوه، کۆپی و پهیست دهکرا، سەرەنجامیش بۆ ناوچەکەیان هێنایەوە.
سێیەم :
جگە لە بهشێک له خۆرهەڵاتی ناوەڕاست کە هێشتا لەژێر کۆنترۆڵی خەلافەتی عوثمانییەکاندا مابووهوه، زۆربەی جیۆگرافیای جیهانی ئیسلامیی لەلایەن فڕانس، بریتانیا و روسهکانهوه داگیرکرابوون. ئەو سێ هێزە جیهانییە، هانی ورووژاندنی هەستی نەتەوەیی کورد ، تورک و عهرهبیان، لهو ناوچانهدا دهدا که خۆیان لە دەوڵەتی خهلافهت و سهڵطهنهتی عوثمانیی جیابکەنەوە. بهواتایهکی تر، ناسیۆنالیزمیان لهههمبهر ئایدیۆلۆژیای دینیی خهلافهتێکی نهخۆشدا، دەبزواند. دیاره ناسیۆنالیزمی تورکیی، دهیویست لهسهر لاشهی سهڵطهنهتی عوثمانیی، کۆشکی ناسیۆنالیزمی پانتورکیی هەڵچنێت. نهتهوه و گرووپهکانی تر، لهژێر رهشماڵی ناسیۆنالیزمی پانتورکیی و تاڕادهیهکیش پانتۆرانییدا، ئاوێزان بکات، یهقیان بکاتهوه و دایانبڕێت و و ئهسیمیلهیشنیان assimilation پێبکات.
چوارەم:
سیستەمی-پەروەردە( پێداگۆجی- pedagogy) و زانستخوازیی، هەمان سیستەمی پەروەردەی ئایینی ( حوجرەکانی مزگەوت) بووە، رێژەیهکی زۆرکهم لە خهڵک، خوێندهوارییان ههبووه. ناسیۆنالیزمی دینیی و کولتووری ئاینیی خۆبهکهمزان لهبهرامبهر شهریعهت و جهبهروتی دهسهڵاتی ئیلاهیی( خهلافهت) دا، بهتهواویی بهسهر ناسیۆنالیزمی سیاسیی و ناسیۆنالیزمی کولتوورییدا زاڵ بووه.
بەنێو ئەو تەنگژە فیکریی، مەعریفیی، کولتووریی و سیاسییانەدا، پرۆسێسی دروستکردن و بیناکردنی ناسیونالیزمی تورکیی، عهرهبیی و کوردیی دەستیان پێکردووە. لەنێو خۆیاندا، یەکەمین هەنگاوی هەرکام لە ناسیۆنالیزمی ئهو سێ نەتەوەیە، نوسینەوە، داڕشتنەوەی مێژوو، دروستکردنی شانازیی، سەروەرکردنی مێژووی وههمیی، فەنتازیا و ئهفسانهتاشین بووە. لە سەرەتای سهرههڵدانی ناسیۆنالیزمی ئهو سێ نهتهوهیەدا، دەبینین ئەو ئەرک و کارانەی، رێکخراو، کۆمەڵە و حیزبە سیاسییەکان پێی هەستاون، به گێڕانەوەی مێژوو، نووسینەوە و داڕشتنەوەی مێژووی نەتەوەیی، دەستیان پێکردووە و زۆرترین کاری مێژووییشیان، دیاریکردنی رەچەڵەکی نەتەوەیی خۆیان و سەلماندنی خۆجیاکردنەوەی نەژادیی و رەگەزیی بووە. کورد، ئارییبوون- تورک،تۆرانییبوون و عەرەب، سامییبوون یان ئیسماعیلییبوونی خۆی زیندووکردووەتەوە.
لەبەر ئەوەی تورکە تۆرانییەکان دەبنە میراتگری سەڵطەنەتی عوثمانیی، جگە لە خۆجیاکردنەوە مێژوویی و نهژادییهکهی لە کورد و عەرەب ، وەکو دوو نەتەوەی دژ بە عوثمانیی و میراتگرەکانی، کورد و عەرەب، دوور لە ئیرادەی سیاسیی، بە زەبری مێژوویەکی کاتیی، ناراستەخۆ دەبنە هاوپەیمانی یەکتریی و کاریگەریی بهرچاوی فیکر و مانیفێستی ناسیۆنالیزمی عەرەبییە( القومیة العربیة) و عوروبە بەسەر پەیدابوونی فیکری کوردایەتییەوە دەبێت.
لێرهوهیه که ناسیۆنالیزمی کوردیی به ڤێرژنی کوردایهتیی، لهباری زمانیی، فیکریی، کولتووریی، مێژوویی و سیاسییهوه، تهنانهت لهباری مۆڕاڵیی و بههای مرۆییشهوه، وەکو وەرگێرانی دەستەواژەی عەرەبییە و عوروبەی عهرهبیی(العربیة- ئهلعروبه- العروبة یان عروبهت) ، داهێنەرانی چهمکی “کوردایەتیی” لەسەرەتادا، کوردییەت( الکردیة- به چهمکه کلاسیکییهکه” کوردیهت”) لەسەر وەزنی العربیة- عەرەبییەت، بەکاردههێنن و بەتەواویی وەکو دەستەخوشکی فیکریی، سیاسیی و کولتووریی ناسیۆنالیزمی عەرەبیی( القومیة العربیة و ڤێرژنی عوروبە)، لە کایەیەکی زۆر رەزیلی فیکریی و کولتوورییدا، فاشیزمی عوروبە، لە ڤێرژنی کورداییەتییدا( کوردییەت) مۆدیفاید دەکات.
پاشتر بۆ لابردنی مهغزا عەرەبییەکە و دوورکهوتنهوه له وهزن و قافیهی مێنتاڵیتیی شیعریی ئهو ناسیۆنالیزمه ئهفهندییه(الافندية)ی لهسهردهمی بزوتنهوه ئهفهندییهکانی تورکیای عوثمانیی و میصر و ناوچهکهدا گهشهی کردووه(زعماء وأفندية . د. سيار الجميل . عمان، 1999)، ناسیۆنالیزمی کوردیی، لە دوای سەردەمی شێخ مەحمودەوە و پێش پەیدابوونی کاژیک، چەمکێکی تر دادەهێنن. کوردییهت( کوردیەت، بە رێنووسی کۆن) لهژێر گهشهی زمانی کوردییدا دهگونجێنن و چهمکی سەقەتی کوردایەتیی( کوردایەتی، بە رێنووسی کۆن) وەکو چەمکێکی نوێ، له رووی سیاسیی، زمانهوانیی و فیکرییهوه، بهسهر تێکستی داماوی کوردییدا، دەسەپێنرێت. ئەوەی کە زۆر جێگەی ئەفسووس و داخی فیکرییە، تا ئێستاش، بەشێکی زۆر لە ئەکادیمیست و نووسەرانی کورد، بەتایبەت ئەوانەی بڕیارە پسپۆری ناسیۆنالیزم بەگشتیی و ناسیۆنالیزمی کوردیی، بەتایبەتیی بن، وەک زالوو ئەم فاشیزمە کولتوورییەی عوروبەیان، بە ڤێرژنی کوردایەتیی، لە مەڵاشوو چەقیوە و زۆر بێباکانە و نافیکرییانە، دەیمڵچێننەوە.
.
کوردایەتیی : سەرگەردانیی فیکریی، سیاسیی و جیۆگرافیی
کورتەیەکی ثیۆریی لەسەر ناسیۆنالیزم
لە ئەدەبیاتی سیاسیی، فیکریی و کولتووریی کورددا، زۆرجار بە نەزانیی یان بە ئاگایی، چەمکەکانی ناسیۆنالیزم و نیشتمانییەتیی(نیشتمانێتیی- پاتریۆتیزم) تێکەڵ دەکرێن. هەرچەندە مەغزای سیاسیی و فیکریی ئەو دوو چەمکە زۆر جیاوازن، بەڵام لەهەندێ رەهەنددا، تێکەڵیشیان هەیە. ناسیۆنالیزم و پاتریۆتیزم، لە دوای جەنگی جیهانیی دووەمەوە تا گەیشتن بە سەردەمی گڵۆباڵیزەیشن، ئاڵوگۆڕی ریشەییان بەسەردا هاتووە.
بۆ نموونە، لەسەردەمی پۆست هۆڵۆکست و سەرەتای توندبوونەوەی جەنگی ساردی نێوان سۆڤێت و ئەمێریکا، دەیان سکۆلار و کەسایەتیی بوارە جیاوازەکان، لەچەشنی هانا ئارێنت، ئاینشتاین، هێڵین کاڵدیکۆت(ئوسترالیا)، نووسەری بریتانیی، صامۆئێل جۆنسۆن، بە نەخۆشییەکی پیس، نەفرەت، دەرزیی بۆ کوشتنی مرۆڤایەتیی، دیوە شاراوەکەی تری ناسیۆنالیزم، فەزیڵەتی شەڕ بەناوی نیشتمانەوە، مەئوای ئەحمەقەکان… زۆرشتی تر، وەسفی پاتریۆتیزمیان کردووە.
دیارە ناسیۆنالیزم، زۆر خراپتر، لەلایەن زۆرینەی سکۆلار و ئینتێلێكچواڵ و موفەکیرەکانەوە بەر رەخنە دراوە. هاوکات، خوێندنەوەی سەرەطانی ناسیۆنالیزم، بەو چەمکە کلاسیکیی و توێژینەوە کۆنانەی سەردەمی مارکس، وێبەر و دۆرکهایمیش، بۆ سەردەمی ئێستا، کەموکوڕیی زۆری پێوە دیارە.
لە بەرامبەریشدا، ماک-کرۆنMaCrone ، لە کتێبێ “سۆسیۆلۆجیای ناسیۆنالیزم”دا پێیوایە، وێڕای ئەو راستییەی کە سۆسیۆلۆجیا ثیۆرییەکی نوێی لەسەر ناسیۆنالیزم دانەهێناوە، بەڵام بۆ خوێندنەوەی وردی مانیفێستی ناسیۆنالیزم، دەکرێ هەرەوەزیی هەریەکە لە سۆسیۆلۆجیا، ئەنثرۆپۆڵۆجیای کۆمەڵایەتیی، سیاسەت و مێژوو لە دیسکۆرسی لێکدانەوەکان لەسەر ناسیۆنالیزم بەگشتیی، بەتایبەتییش لە ناسیۆنالیزمی کلاسیکەوە بۆ نیۆناسیۆنالیزم، ئاوێزان بکرێت( McCrone 1980). چۆن ناسیۆنالیزم و پاتریۆتیزم ئاڵوگۆڕی ریشەییان بەسەردا هاتووە، فیکر و خوێندنەوەیشیان بەراورد بە سیی بۆ چل ساڵ لەمەوبەر، ئاڵوگۆڕی زۆر یەکلاکەرەوەیان بەسەردا هاتووە؟
بە ئەهریمەنکردنی پاتریۆتۆیزم، لەلایەن زۆرێک لە ئەکادیمیست و ئینتێلێكچواڵە جیهانییەکانەوە، مافی خۆیان بووە و ئارگیومێنتی وردیشیان بۆی هەبووە. ئەو رەخنەکردنەی پاتریۆتیزم بۆ ئەو دەرهاویشتە دەگەڕێتەوە کە فاشیزم و نازیزم، بەسەر مرۆڤایەتییاندا هێنا و ستالینیزمیش لە سیستەمی تۆتالیتاریانی totalitarian کۆمۆنیزمدا ئەوەندەی تر، مرۆڤایەتیی لە خوێندا گەوزاند. ماوەی سێ بۆ چوار دەیەیە، بەتەواویی چەمکی نیشتمانییەتیی(نیشتمانییبوون یان کەسی نیشتمانیی) ئاڵوگۆڕی ریشەیی بەسەر کۆنتێکست و تەوزیفکردنیدا هاتووە. لە گڵۆباڵیزەیشندا، بۆ کۆکردنەوەی یەک قەوارە لە قەڵافەتی نیشتماندا، وڵاتی فرە کولتوور، فرە نەژاد، فرە دین، فرە زمان، فرە رەنگپێستی مرۆڤەکان و فرە بەرژەوەندیی ئابووریی، دروست بوون.
بەواتایەکی تر، گەل و وڵاتی ناسیۆنالیستیی نا، بەڵكو گەل و وڵاتی نیشتمانییان، لەسەر چەمک و کۆنتێکستی هاووڵاتییبوون، پێکەوە ناوە. لە زۆر شوێنی جیهاندا، ناسیۆنالیزم، قێزەونتر دەبێ و پاتریۆتیزم، تۆلێرانس و پێکەوەگونجان جێگەی دەگرنەوە. ئەمە بۆ هەردوو ناسیۆنالیزمی عەرەبیی و تورکییش راستیی تێدایە. بەهەمان میثۆدیش، ناسیۆنالیزمی کوردییش( بەتایبەتیی کوردایەتیی) لەو پەڕی ناشیرینیی و رەزاگرانیی خۆیدایە، بەڵام گرفتەکە ئەوەیە کەم کەس دەوێرێت، دەست بۆ ناشیرینییەکانی ئەم دیۆە دێزە بەرێت.
بۆ ئێستای دۆخی سیاسیی کورد، بزوتنەوەی ناسیۆنالیستیی و ئایدیۆلۆژیای ناسیۆنالیزم، بەدەردی کورد و کێشە سیاسییەکەی ناخوات. ناکرێت لەیەک کاتدا ناسیۆنالیست و پاتریۆتیست بیت. ئەم دوو فاقییە سیاسیی و فیکرییە، ئەم کۆنترادیکتە مۆراڵییە، لای زۆربەی سیاسیی و نووسەرانی کورد، برەوی هەیە. ئەگەر دیگۆلانەش بیر لەم دووانە بکرێتەوە، ئەوە ناسیۆنالیزم بەسانایی ئەوە دەگەیەنێت کە نەتەوەکەی خۆت خۆش دەوێ و رقێکی شاراوە یان “دیار”ت لە ئێثنیک، نەتەوە، گرووپ و جڤاکەکانی ترە. لەکاتێکدا نیشتمانییبوون،تاک تاکی خەڵکی وڵاتەکەت، نیشتمانەکەت یان قەوارەکەت، بەبێ لەبەرچاوگرتنی ئایدێنتیتیی نەتەوەیی، ئێثنیکیی و دینییان، خۆش دەوێن.
بەرگریی کۆبانێ و ستراتیژی ئەو حیزبانەی رابەرایەتیی ئەو خۆڕاگرییە مەزنەیان لەهەمبەر داعشدا کرد، ناسیۆنالیزم نەبوو، بەڵکو پرۆژەی کوردبوون و روئیای نیشتمانیی و تۆلێرانسی پێکەوەژیان بوو. لە هەموو مێژووی کورددا، ناسیۆنالیزم، جگە لە فیاسکۆ، جگە لە هەرەس و جگە لە زوخاوی فیکریی و کولتووریی، شتێکی تری بۆ کورد بەرهەم نەهێناوە! کاتی ئەوە هاتووە، وەکو ئایدیۆلۆژیایەکی نەفرەتلێکراو، بە قەناعەتەوە، نووسەران و رۆشنبیرانی کورد، بۆگەنی فیکریی و ئایدیۆلۆژیی ناسیۆنالیزم رابدەن و بیر لە ئاڵتەرناتیڤی نوێ بکەنەوە. بە باوەڕی ئەم نووسینە، ئەو ئاڵتەرناتیڤە، پاتریۆتیزمی لیبراڵ و مۆدێرنە.
دیارە کوردبوون( being Kurd)، بۆ خۆی دەردەداریی، لە بوارە جیاجیاکانی زمانیی، سیاسیی، فیکریی، مێژوویی و بایۆلۆژییدا هەیە. لایەنە بایۆلۆژیی، جیۆگرافیی و ئەنثرۆپۆڵۆجییەکەی، مرۆڤی کورد مەحکوم بە کوردبوون دەکات! هاوکات، عەرەببوون و فارسبوون و ئینگلیزبوونیش هەمان دەردەدارییان هەیە. بەواتایەکی تر، کوردبوون، زیاتر چەمکێکی داهێنراوی ئەو عەقڵییەتەیە کە ناسیۆنالیزم وەکو پەتایەکی ئایدیۆلۆژیی سەیر دەکات، بەڵام خۆی لە کێشە زمانیی، ئێثنیکیی و بایۆلۆژییەکانی کوردبوون دەدزێتەوە.
هەر بەڕاستیی، ئایا مەسخەرەیەکی سیاسیی و فیکریی دەرناچێ، لە ئەدەبیاتی کوردییدا، عەرەببوون، فارسبوون، صرببوون و کرواتبوون بنووسرێ؟ لەڕووی زانستییەوە، مرۆڤ بە کورد، عەرەب، فارس، تورک، ئینگلیز، ژاپۆنیی، ئیسپانیی و فڕانسیی دروست نەبووە. مرۆڤ، لەئەنجامی پەرەسەندنێکی مێژوویی دوور و درێژی دەیان میلیۆن ساڵییەوە دروست بووە. بەهۆی قەدەری جیۆگرافیا، کەشوهەوا، کولتوور، سروشتی گەشە و رەوی مرۆڤە سەرەتاییەکانەوە، ئێمەی مرۆڤی نوێ، ناسنامەی جودا، زمانی جودا و تەنانەت دینی جوداشمان، هەڵگرتووە.
بەم هەموو هەلاهەلاییە کۆمەڵایەتیی و کولتوورییەشەوە، بەم دواکەوتنەی کورد لە لەشساغترین قۆناغەکانی چێکردنی دەوڵەتی نەتەوەییداNation-State کە هیچی بۆ بەدەست نەهات، هێشتا دەتوانێ دەردی کوردبوونەکەی خۆی، زمانەکەی خۆی و تەنانەت ئەو خاک و ئاوەی، بەشەرعییەتی ئاسمانیی و زەمینیی بە موڵکی خۆی دەزانێت، قەوارەیەکی تێدا دروست بکات، بەمەرجێک کە کورد و ئەو نەتەوە و ئێثنیک و دینە جیاوازانەی لەسەر هەر بەشێکی ئەم کوردستانە دەژیەن، خۆیان بە خاوەن ماڵ و بە هاوکار بزانن. هەموو ئەوانە، کاتێک عەقڵانییەتی تێدایە، ئەگەر تووشی تاعوونی( طاعون) فیکریی ناسیۆنالیزم نەبین، بەتایبەتییش ئایدیۆلۆژیای ” کوردایەتیی”، بە عەقڵماندا بڵاو نەبێتەوە.
ریتۆریکێکی ئایدیۆلۆژیی لەناو کورددا هەیە، گوایە ناسیۆنالیزمی نەتەوەی بندەست و چەوساوە، Nationalism of the oppressed یان ناسیۆنالیزمی مەدەنیی، لایەنە پۆزەتیڤەکەی ناسیۆنالیزمە، لەهەمبەر دیوە نێگەتیڤەکەی ناسیۆنالیزمی چەوسێنەراندا، یان داگیرکاراندا Nationalism of the oppressors . ئەم ریتۆریکە ئایدیۆلۆژییانە لە سەردەمی لۆکسێمبورگەوە Rosa Luxemburg لەناو ئەدەبیاتی کۆمۆنیست و چەپەکاندا دەگوترێ و دەنووسرێتەوە. کوردایەتییش، بەتایبەتیی لەسەردەمی کاژیکەوە، مۆبەڵایزی سیاسیی ئەم ریتۆریکە دەکات.
لێنین زۆر هەوڵیدا، ئەم گرێ کوێرە فیکرییەی بۆ ساغ نەکرایەوە. لێنین، ستالین وتڕۆتکسییش، بە ریتۆریکی ئەوەی کە ئەمە ئایدیۆلۆژیای سەرمایەدارییە، دەیانویست بە ئەدەبیاتی کلاسیکیی-مارکسیی، بە ئایدیۆلۆژیای ئینتەرناسیۆنالیزم، بەرپەرچی بدەنەوە! ئەم تێڕوانینە ئایدیۆلۆژییەی لەناو ناسیۆنالیزمی کوردایەتییدا هەیە سەبارەت بەنەتەوەی سەردەست و بندەست، بنکڕی ئەو ئارگیومێنتە سیاسیی و ئایدیۆلۆژییانەن کە نزیکەی حەفتا بۆ صەد ساڵ لەمەوبەر، لەلایەن چەپەکانەوە،بەوپەڕی کۆڵەواریی و بێئاگایی لە فیکری ناسیۆنالیزم، کراون.
گەشەی ناسیۆنالیزم لەدوای عوثمانییەکانەوە
لە کاتی بەلوەرەپێکردنیCrystallization ناسیۆنالیزم لە سەروبەندی هەڵوەشاندنەوەی ئیمپراطۆریای عوثمانییدا، ناسیۆنالیزمی سیاسیی نەتەوەکانی تورک، عەرەب، کورد و ئەرمەن، لەگەڵ جیاکردنەوەی تایبەتمەندیی نەژادیی خۆیاندا، پێویستیان بە جیاکردنەوەی تێڕوانینی جیۆگرافیای سیاسیی و رەهەندی مێژوویی خۆیشیان ههبوو. گەڕانەوە بە مێژوودا تا دوورترین مەودای رابردووی رەچەڵەک و نەژادی خۆیان، جێوگرافیایەکی تایبەت بەفەنتازیای خۆیشیان وێنهکردبوو بۆ جێکردنەوەی ئەو یەکێتییە ناسیۆنالیزمە سیاسییە وەهمییەی دەیانویست بینای بکەن. لەو قۆناغە هەستیارەی مێژووی سیاسیی خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا کە لەلایەک سیستەمی خەلافەت لە لێکترازاندایە و لەلایەکی دیکەوە کۆڵۆنیالیزمی بریتانیی، فڕانسیی و روسیی بە پێی نیاز و ئامانجەکانی خۆیان، پێشنیاری جیاواز و تایبەتی خۆیان، بۆ جێوگرافیا و ستراکتۆری سیاسیی ناوچەکە هەیە، پێکوڕەی ناسیۆنالیزمە جیاوازەکان، لەگەشەکردن و لەشەڕە قۆچدا بوون.
لەهەردوو رەهەندی مێژوویی و جیۆگرافییەوە، ناسیۆنالیزمی تورکیی، عهرهبیی و کوردیی، دووچاری بەریەککەوتنی فرەجەمسەر بوونەتەوە. ململانێکانیان جگە لە بەریەککەوتنیان لهگهڵ ئاییندا کە گەلان و میللهتانی عوثمانیی، تێکڕا ئوممەت– نەتەوەیەکی ئایینیی ئیسلامیی بوون، بەهەڵوەشاندنەوەی خەلافەت، ئەو ئوممەت – نەتەوە ئیسلامییەشی پێوەهەڵوەشاوەتەوە کە قبوڵکردنی لە نێوەندە ئایینییەکانی گەلانی عوثمانییدا بەبێ رووبەڕووبوونەوە و بەیەکداشاخانی نێوان مهلا دینییهکان و مونهوهره نهتهوهییهکان، بهدی نههاتووه.
دەوڵەتی عوثمانیی، هەموو پێکهاتەکانی وەک میللهتی جیاواز لەنێوخۆیدا قبوڵکردووە، بەڵام وەکو نەتەوە و ئێثنیک، هەریەکێک لەو گەلانەی لە ئوممەت – نەتەوەی ئیسلامدا کۆکردبووەوە و لەبری ئایدێنتیتیی( ناسنامە) نەتەوەیی، پێناسی ئایینیی- ئوممەتی عوثمانیی لە سەڵطەنەتدا بە باڵایاندا بڕیبوو. ئەو قبوڵکردنەی دەوڵەتی عوثمانیی بۆ قەوارەی ئێثنیکە جیاوازەکان (وەکو گەل و ئەقوام، نەک نەتەوە) دەگەڕێتەوە بۆ دیدی ئایینی ئیسلام کە خواوەند، گهل و هۆزی جیاوازی دروست کردووە بۆ ئەوەی یەکدی بناسن ( انا جعلناكم شعوبا وقبائل لتعارفوا)، بەڵام لە عیبادەتدا هەمووان، یەک نەتەوە – ئوممەتی یەکتاپەرستی سەر ئایینی ئیسلامن و خهلیفهش، له نهژادی پانتۆراییه تورکهکان دهبێت.
لە دۆخە سیۆسیۆ/سیاسییەکەشداsocio-political ، جیابوونەوەی ناسیۆنالیزمی عەرەبیی لە تورکیی و کوردیی لە هەردووکیان، وێڕای گەڕانەوەیەکی خێرا بۆ کرۆکی نەژادیی و زمانیی، هاوکات، لە خەیاڵدانی نەتەوەیی خۆیاندا هەر یەک لە ناسیۆنالیزمی کوردیی، عوروبە و پانتۆرانیی ، فەنتازیای مێژوویی و جێۆگرافیای تایبەت بەخۆیان فۆرمۆڵە دەکرد. هەموو ئەمانە بۆ ئەوەبوون کە بتوانن تەواوی بینای موناجات و تەجەلا نەتەوەییەکانیانی تێدا رۆبنێن.
جیۆگرافیا و مێژووی کور، لە کوردایەتییدا
دروشمی عاطیفییانەی کوردایەتیی لە ئاست جیۆگرافیادا( یان کوردستان یان نەمان )، زەمینێکە درێژکراوەی رووبەری مێژوویی و جیۆگرافیای ماد و میزۆپۆتامیایە. لەنێوان هەر چوار دەریای خەزەر، رەش، ناوەڕاست و کەنداوی پارسدایە. ئەم نەخشە جیۆگرافیی و مێژووییەی کوردایەتیی که لە زیهنی خۆیدا بەردەوام نۆژهنی دەکاتەوە، وەک کوردستانی گەورە و چوار پارچەی کوردستانی یەکگرتوو، بێ پسانهوه، رۆمانسییانە لە خەیاڵی خۆیدا لەچاپی دەداتەوە.
له کاتێکدا، بە درێژایی مێژووی کۆن و نوێ، دهسهڵاتێک، قهوارهیهک و جیۆگرافیایهکی سیاسیی نەبووە بەو سنووره جیۆگرافیا سیاسییه وههمییهی رێبازی کوردایهتیی، پێوهی سهرقاڵ بووه . نە مێژوو و نە جیۆگرافیایەکی وەها لە واقیعیدا بوونیان نەبووە، تا جارێکی دیکە نەتەوەی کورد، بەو شەقار شەقارە سیاسیی، جیۆگرافیی و کولتوورییەوە، بەپێی رێباز و مانیفێستی کوردایەتیی ئەنجامی بداتەوە و بگەڕێتەوە بۆ ئەو ئیمپراطۆریا وەهمییە و سەرەنجامیش عاطیفەی بەسۆز و کەفوکوڵی گەرمی خۆی تێدا فێنک بکاتەوە.
بەستنەوەی ناسیۆنالیزمی کوردیی بەو رابردووە وههمییە نەسەلمێنراو و پەککەوتانەوه، قەتیسکردنی بیری نەتەوەیی لەو فۆرمە بەرتەسکە بێ فیکرەدا، هۆکاری سەرەکی پێنەگەیشتن و باڵانەکردنی ناسیۆنالیزمی کوردییە لە رەهەندە فیکریی و کولتوورییەکاندا. ئەم ناسیۆنالیزمە ئەوەندەی لەناو شیعر و بەیاننامەی حەماسییدا، پاڵی لێداوەتەوە، ئەوەندەی وڕێنەی سیاسیی و ئایدیۆلۆژیی دۆکترینەکەی بە رابردوویەکی نەبووەوە، بە سەروەرییەکی ئەفسانەیی و بە جیۆگرافیایەکی وەهمییەوە، دەبەستێتەوە، “یەک لەسەر دە”ش، لەهەوڵی ئەوەدا نەبووە ناسیۆنالیزمی کوردیی و دۆخی کولتووریی، فەرهەنگیی و بایۆلۆژیی کوردبوون( بایۆلۆژیا، وەک قەدەری کوردبوون) و ئەنثرۆپۆڵۆجیای( کوردبوون، مێژووی کورد، کولولتوور و زمانی کوردیی، سەرەنجامیش ئینسانی کورد) بخاتە پرۆژەی داهاتووەوە و مرۆڤی “کورد” و ئومێدی سیاسیی، لەنێوان ئەفسانەکانی رابردوو و خواستەکانی داهاتوودا، بەبەردەوامیی، توشی حەپەسان، دەم داچەقان، واقوڕمانی فیکریی و سیاسیی و کولتووریی کردووە!
جێۆگرافیا و مێژووی عەرەب لە عوروبەدا
دروشمی جیۆگرافیی عوروبە و عەرەبییەت( العربیة) و فهنتازیا مێژووییەکەی ( ئومە عەرەبییە واحیدە- امة عربیة واحدة ) یە، لە کەنداوی پارس ( فارس) و عێراقەوە تا خۆرهەڵاتی ئۆقیانوسی ئەتڵانتیک لە مەغریبی عەرەبیی، دەگرێتەوە. عەرەبە قەومچییەکان لەهیچ سەردەم و مێژوویەکدا، جیۆگرافیا و نیشتمانێکی یەکگرتووی لەو شێوەیەیان نەبووه کە لەدروشمی عوروبەدا، بانگەوازی دووبارە دروستکردنەوەیان دەکرد. نەتەوەی عەرەب کە بناغهی ئیمتیدادی ئوممەتی ئیسلامییە و بەتایبەتییش، خەلافەتی ئەمەوییە عەرەب نەژادەکان، تەنانەت لەسەردەمی بەهێزترین خهلافهتیشدا ( عەباسییەکان ) نەخشەیەکی ئەوەندە فراوانی نەتەوەییان نەبووە. نەتەوەیەکی ئایینیی پارچە-پارچە بوون لەنێوان خەلافەتی ئەمەویی، عەباسیی، فاطیمیی و ئەندەلوسییەکاندا، خەریکی غەزەواتی دینیی و غەزوبەزی رابواردن، بوون.
دەیان ساڵەی بانگەوازی رێبازی عوروبە جگە لە پەرتکردن و لەتکردنی جیهانی عەرەبیی، جگە لە داڕزاندنی تاک تاکی جیهانی عەرەب و بەبادابردنی خەونی گەنجانەی چەندین نەوەی عەرەب، نەیتوانیوە کەمترین ئامانج لە دروشمەکەیان (ذات رسالة خالدة ) بهدیبهێنێت! لهڕاستییدا، بهشێکی زۆری ئهو خاک و جیۆگرافیا سیاسییانهی کە رێبازی عوروبه به “نیشتمانی عهرهب”ی دهزانێت، هەژموونی باڵادەستیی عهرهب بههۆی داگیرکارییهوه لهڕێی دیینی ئیسلامهوه، داگیری کردووە. جیۆگرافیا و قهواره سیاسییهکانی میزۆپۆتامیا، شام و باکووری ئەفریقا و زۆر شوێنی تریان بهر هێرش داوه و زمانی عهرهبیی، کولتووری عهرهبیی و دیینی ئیسلامیان به تۆبزیی سهپاندووه. پرۆژەی ناسیۆنالیزمی عەرەبیی و عوروبە، فاشیلترین پرۆژە بوو کە ویستی ئەمجادی خەلافەت، بە ڤێرژنی ناسیۆنالیزم، لەدوای داڕزینی خەلافەتی عوثمانییەوە، دەمەزەرد بکاتەوە.
جیۆگرافیا و مێژووی پانتورکیزم لە تۆرانییەتدا
تۆرانیزم لە رێگەی تەتەر و تورک-نەژادەکانی نێو ئیمپراطۆریای روسیا و ئۆراسیاوە سەرهەڵدەدات. دواتر، تورکەکانی نێو ئیتیحاد و تەرەقیی و یەنی تورکیا وەک مانیفێستی پانتۆرانیزم، تیژی دەکەنەوە. دروشمی جیۆگرافیای تۆرانییەت لە گردۆڵکەکانی ئاسیای ناوەڕاست (مەغۆلستان) ەوە دەستپێدەکات تا رۆژهەڵاتی باڵکان، دەگرێتەوە. لەدیدی تۆرانییەتەوە ئەمە زەمینی مێژووی تورک نەژادەکانە. هەر شوێنێک لە رێگەی هەڵمەتەکانی پێش و پاش جەنگیزخان، چەتەیی و راوڕووتی هۆزە مەنغۆلییەکانی( مەنگۆلییەکان) پێگەیشتبێت، ئەو شوێنانە، بە نیشتمانی تۆرانییەکان، ئەژمارد دەکەن. لە کۆنگرەی سالۆنیکی ئیتحاد و تەرەقیی، لە 1911 دا، ئەندامە تۆرانییەکان، نێوان هێڵی درێژی 26 – 46 ی گۆی زەوییان بە جیۆگرافیای پانتۆرانیزم دەستنیشان کرد. هەموو گەلانی دیکەی “نا-تورک”ی نێوان ئەو هێڵەیان بە داگیرکار و دژە تورک ناساندووە.
تاوانی پاکتاوی نەژادیی، جێنۆسایدی ئەرمەن و قەتڵوعامی ناوبەناوی ئێزیدیییەکان( بەهۆی نۆکەرایەتیی بەشێک لە کوردەکانەوە)، بە هۆی نەخۆشییە لووتبەرزییەکانی پانتۆرانیزمەوە، پاساوی بۆ داگیرکاریی و دیدە جیۆگرافیی و مێژووییەکەی دەهێنایەوە. سەرهەڵدانی زانست و لێکۆڵینەوە مێژوویی، کولتووریی، کۆمەڵایەتیی و مرۆییەکانی وەکو ئەنثرۆپۆڵۆجیا، ئێثنۆگرافیا و سۆسیۆلۆجیا لە ئەوروپادا، هاندەرێکی ناڕاستەوخۆبوون بۆ بەڵگەهێنانەوەی لایەنگرانی رێبازی پانتۆرانیی و دروستکردنی پاڵپشتی مێژوویی، کولتووریی و کۆمەڵایەتیی بۆ ئایدیۆلۆژیا سیاسییەکەیان.
لەکۆتایی صەدەی نۆزدەیەمدا لێکۆڵەرەوە ئەوروپییەکان لەکاتی گەڕان بەدوای ریشە و “نەژاد”ی نەتەوەکانی ئەوروپادا، بەڵگەیەکی زێرینیان بە تۆرانیزم بەخشی. بەڵگەکە ئەوەبوو کە گەلانی چواردەوری دەریای رەش لە نەژادی ئەو هۆنیانەن لەصەدەی سێیەمەوە لە باکووری چینەوە تا هەنگاریا، درێژبوونەتەوە. ئەمەش بۆ تۆرانییەکان ئەو جیۆگرافیا وەهمییە دەگرێتەوە کە رێبازی تۆرانیی وەکو سیمبۆڵی ئیمپراطۆریاری گەورەی تورک- نەژاد، نیشانە کردبوو.
وهک دیدی مێژوویی و زمانناسیی، وهک تێڕوانینی ئهنثرۆپۆڵۆجی و کولتووریی بۆ نهتهوه تۆرانییهکان و زمانه تۆرانییهکان، لێرهدا دهبێ ئهوه بگوترێ، خهڵکانی تۆرانیی له ئۆراسیادا دهژیان. له ژاپۆن-کۆریا و مهنغۆلیاوه، بهناوهڕاستی ئاسیادا، تا ناوهڕاستی ئهوروپا( فینییهکان Finnic و صربهکان) تا به تورکیای ئێستا دهگات، دهگرێتهوه. لێرهدا که پانتۆرانیزم بهکار دههێنرێت، مهبهست له کاره زمانناسییهکانی زمانناسی فینلهندیی ماتیاس کاسترێن Matthias Castrén نییه که یهکهمین جار ئهو ئهم چهمکهی داهێناوه، بهڵکو پانتۆرانیزم، ئایدیۆلۆژیا سیاسییهکهیه که چهمکه زمانییهکانی ئهوی تەوظیفکردووه.
دروشمی من تورکم، سەربڵندم، فیز لێدەدات بەسەر هەموو نهژاد و نەتەوەکانی دیکەی جیهاندا کە تورکایەتیی بە باڵاترین گەلی دونیا، وێنه دەکات. هەروەک هەردوو رێبازی کوردایەتیی و عوروبەیش ، نەتوانیویانه هاوشێوەی ئەو یەکێتییە وههمییه نەتەوەییەی تۆرانییەکان،( نەتەوەی گەورەی کورد و نەتەوەی مەزنی عەرەب) بهدیبهێنن، نە لەمێژوویشدا گەلانی بە ڕەچەڵەک تۆرانیی، یەكێتییەکی جیۆگرافیی، کولتووریی، زمانیی و نهتهوهیی هەبووه کە رێبازی تۆرانییەت و پانتۆرانیزم وەک دروشم و فهنتازیای سیاسیی، هەوڵی دووبارە دروستکردنەوەی بۆ بدەن. ئەم دەردە ئایدیۆلۆژییە و ئەم تاعوونە فیکرییەی عروبەو پانتۆرانیزم، دەرد و تاعوونی کوردایەتییشە و هەمان خەونی سیاسیی بە کوردستانی گەورەوە! لە فۆرمی جیاجیادا دەبینێت.
تۆرانیزم و پانتورکیی، ویستیان، لاسایی ناسیۆنالیزمی ئەوروپیی بکەنەوە. عوروبە، ویستی لە ناسیۆنالیزمی تورکیی و ئەوروپییەوە، ئایدیۆلۆژیایەکی تر کۆپی بکاتەوە. کوردایەتییش، لاسایی کوێرانەی هەردووکیانی کردەوە. دوای نزیکەی یەک صەدەی تەواو بەسەر هەڵوەشاندنەوەی ئیمپراطۆریای عوثمانییدا، وێرانەی سیاسیی، کولتووریی و فیکرییش ئەوەیە، لەو ماوە دوور و درێژەدا، جگە لە سەرگەردانیی فیکریی، سیاسیی و کولتووریی، ئێثنۆناسیۆنالیزمی کوردایەتیی، نەیتوانیوە، فڕوجاوێکی فیکریی، بۆ سەر سفرەی ناسیۆنالیزم بەگشتیی و سفرەی ناسیۆنالیزمی کوردیی بەتایبەتیی، ئامادە بکات!
بێ فیکریی و بێ تێکستیی کوردایەتیی
– پرینسیپەکانی ویڵسن و WWI :
جەنگی جیهانیی یەکەم، وێڕای ئەوەی کە جەنگی هەژموونی ئابووریی و سیاسیی نێوان زلهێزەکان بوو، هاوکات جەنگی دروستبوونی نەتەوەکانی جیهانی نوێی پاش شۆرشی فڕانسەش بوو. لەثیۆرییە ستراتیژییەکانی کلاوسڤیتسەوە Clausewitz، جەنگ، شێوازێکی شەرەفمەندانەی چارەسەرکردنی کێشە سیاسییەکانی نێوان گەلانی ئەوروپا و نەتەوە تازە پێکهاتووەکانی، بووە. تا جەنگی جیهانیی دووەمیش، لە رەهەندە ئەخلاقییەکانی مرۆڤایەتییدا، جەنگ جۆرێک بوو لە شکۆمەندیی نەتەوەکان کە لە ئێستادا پێچەوانەکەی ( ئاشتیی )، رەهەندێکی ئەخلاقیی مرۆڤایەتییە.
لەچوارساڵی ئەو جەنگەدا، نەتەوەکانی ئەوروپا و جیهان، “فیکر”ی نەتەوەییان لە قۆناغی ثیۆرییەوە بۆ دروستکردنی فۆرمی جیۆگرافیی و فۆرمۆڵەبوونی نەتەوە بە پراکتیک، گۆڕی. “وودرۆ ویڵسن Woodrow Wilson” ی سەرۆکی ئەمێریکا 1913- 1921 لە کۆتایی جەنگدا، پرۆژەی ئاشتیی جیهانیی، لەچواردە خاڵدا، پێشکەش بە کۆنگرەی پاریس کرد کە بە پرینسیپی ئاشتیی ویڵسن ناسرا. لە خاڵەکانی نۆیەم تا چواردەیەمی ئەو پرینسیپەدا، لەسەر بنەمای مێژوویی و نەژادیی گەلانی نێو ئیمپراطۆریای عوثمانیی و بەشێک لە ناوچەکانی باڵکان، هانی مافی چارەی خۆنووسی گەلانی جیهان دەدات.
پرینسیپەکانی ویڵسن، لە جیهاندا، وەرچەرخانی گەورەی فۆرمۆڵەبوونی نەتەوەیی بوو. لە خاڵی دوازدەدا، داوادەکرێت، هەموو نەتەوە ناتورکەکانی تورکیا، مافی چارەی خۆ- نووسیانself-determination ( نەک چارەنووس کە بە مانای قەدەر- Fate دێت) هەبێت. لێرەوە، ناسیۆنالیزم و نەژادپەرستیی، برەوی زیاتری پەیداکرد. لە ئیتاڵیا، فیکری فاشیزم، وەکو بزوتنەوەیەک بۆ زیندووکردنەوەی زەویی و شکۆمەندییەکانی رۆما، بڵاوبووەوە. لە ئاڵمانیاش نازییەکان لە نەژادی ئارییەوە، دەیانویست، رەوایی، بە ئاڵمانییکردنی زۆرترین سەرزەمینی ئەوروپا، بدەن .
دوو خاڵی گرینگ لە پرینسیپەکەی ویڵسندا:-
یەکەمیان: مافی چارەی خۆنووسە کە لە خاڵی پێنجەم، شەشەم، نۆیەم و دەیەمدا جەختی لێکراوەتەوە کە دەبێت گەلانی جیهان، سەربەخۆ و ئازادبن.
دووەمیان : سەلماندنی “ئایدێنتیتی”ی نەتەوەییە لە رێگەی بەڵگەی مێژوویی، زمانیی و کولتووریەوە. بۆ ئەوەی گەلێک مافی چارەی خۆنووسی هەبێت، دەبێت، فۆرمی “نەتەوە”ی هەبێت. ئەگەر نەتەوەش بێت، دەبێت بەڵگە مێژوویی، زمانیی، ئێثنیکیی و کولتوورییەکانی، بکرێنە پێوەر، بۆ نەتەوەبوون، تا کۆمەڵەی گەلان، پەسەندی بکات.
لەو دوو خاڵەوە، هەموو نەتەوە بەشداربووەکانی کۆنگرەی پاریس، کەوتنە ئامادەکردنی ئەو بەڵگە مێژووییانەی، بەهۆیەوە دەتوانن، مافی چارەی خۆنووسیان بسەلمێنن و دەوڵەتی خۆیانی، پێ دابمەزرێنن. هەروەها سنووری جیۆگرافیی دەوڵەتەکانیانی پێ دەستنیشان بکەن. کۆنگرەکە، لە شوباتی 1919 تا سەرەتای 1920 درێژەی کێشا. نوێنەری کورد، شەریف پاشای خەندان (ئەندامی پێشووی ئیتیحاد و تەرەقیی و دامەزرێنەری کۆمەڵەی تەعالیی و تەرەقیی کوردیی- تعالی کرد و ترقی جمعیتی ) لە راپۆرتەکەیدا، بەڵگە مێژوویی و جیۆگرافییەکانی نەتەوەی کورد، لە بەردەم کۆنگرە، هەڵدەڕێژێت. لیژنەی لێکۆڵینەوە لە بەڵگەکان، مافی کورد دەخەنە بەندەکانی 62,63,64 ی پەیمانی سیڤەرەوە.
پاشتر، لەژێر هەژموونی کەمالیزمدا، لە کۆنفرانسی لۆزان 1923، دان بە بەڵگە مێژوویی و جیۆگرافییەکانی گەلی کورددا نانێن و مافی چارەی خۆنووسی کورد، لە قەوارەیەکی سەربەخۆدا، پشتگوێ دەخەن. لێرەوە بە کردەوە، رائیدەکانی ناسیۆنالیزمی کوردیی، تووشی سەرگەردانی فیکریی و سیاسیی دەبن و تا ئەم ساتەش، ناسیۆنالیزمی کوردیی، جگە لە کۆمەڵێ هەوڵی زۆر بچووک و سەرپێییانە، وەکو فیکر و ثیۆریی، وەکو سیاسەت و عەقڵانییەت، مامەڵەی لەگەڵدا نەکراوە، بەڵکو وەکو موناجات، پاڕانەوە، لاڵانەوە، قوڕپێوان، شیعرنووسین و رقبوونەوە لە نەژادی تورک، عەرەب و فارس، مامەڵەی لەگەڵدا کراوە.
کورد، پێش ئەوەی رەخنە بگرێت، لە هێزە کۆڵۆنیالیستەکان و ئەو دەوڵەتانە بگرێ کە پارچەکانیان بەسەردا دابەشکراوە، پێویستە رەخنە لە رائیدەکانی ناسیۆنالیزم و لە سەرجەم ئەو ناسیۆنالیزمە بەتاڵ، رەجاڵ و رووتە بگرێ بە درێژایی مێژوو، لە ئەوجی خۆیدا، بێ تێکست و بێ فیکر بووە و تەنیا فاشیزمی”کاژیک” و فاشیزمی کوردایەتیی، بەرهەم هێناوە. لەم ئاقارەیشەوە، هەر کەسێک بیەوێ توێژینەوە لەسەر ناسیۆنالیزمی کوردیی بکات و پشت بە زمانی کوردیی ببەستێ، دەرگیری بێ تێکستیی و بێ فیکریی ناسیۆنالیزمی کوردیی دەبێتەوە، هاوکات، رووبەڕووی دەیان خەرمان لە شیعر، جوێندان بە نەژاد و نەتەوەکانی تر، کەفوکوڵی حەماسیی و نەژادیی دەبێتەوە کە بەشێکیان تەڕەشوعی فاشیزمەکەیان، تا ئێستاش وشک نەبووەتەوە.
لە ئیتیحاد و تەرەقییەوە بۆ حیزبی هیوا :
رۆشنبیرە کوردەکانی نێو ئیتیحاد و تەرەقیی، یان ئەوانەی دەرەوەی ئهو رێکخراوه، گرفتێکی گەورەیان هەبووە لە چۆنییهتی گرێدانەوەی مێژوو بە مانیفێستی نەتەوەیی کوردەوە؟ گرفتەکانی ئەوسای ناسیۆنالیزمی کوردیی و تەنانەت ئێستایش، زیاتر گرفتی فیکریی،مەعریفیی و کولتوورییە، پێش ئەوەی سیاسیی و ئایدیۆلۆژیی بن. هەر لەسەرەتاوە دەرکیان بەوە کردبوو کە کوردبوون وەکو نەتەوە ، تەنیا بە زمان و نیشتمان نایەتە دی، دەبێت پشتگیریی بەڵگەی مێژووییان هەبێت، بەڵام بەهۆی هەژاریی فیکریی، نەبوونی تێکست و دۆکیومێنتی مێژوویی و سەرەنجامیش بەهۆی داماویی ثیۆرییەوە، ئەمەیان بۆ ساغ نەکرایەوە.
ژمارەکانی گۆڤاری “رۆژی کورد- روز کرد ” ١٩١٣ ی کۆمەڵەی هێڤیی، بە ئاشکرا باسیان لە گرفتەکانی نەبوونی بەڵگەی مێژوویی کردووە کە عەبدوڵا جەودەت لە ژمارە “١”ی گۆڤارەکەدا دەڵێت” ئێمە لە سەردەمێکدا دەژیەین، نەتەوەکان دروست دەبن، مێژووی سەربەخۆی هەر گەلێک، نەتەوەکەی دروست دەکات. بەتەنیا شەرەفنامەی شەرەفخانی بەدلیسیی بەس نییە بۆ ئەوەی ئێمە بڵێین مێژوویەکی قووڵ و پتەومان هەیە”( في مجلة روز كرد 1913 : مقدمة، جمال خزنەدار – بغداد سنة 1981).
لە گەڵ دروستبوونی کۆمەڵە و حیزبی سیاسیی کوردییدا، لە سەرەتای صەدەی بیستەم و کۆتایی سەڵطەنەتی عوثمانیی و دوای دابەشکردنەوەی کوردستان، کوردەکانیش کەوتنە نووسینەوەی مێژووی خۆیان، ئەمین زەکی بەگ، تۆفیق وەهبیی، عەلائەدین سەجادیی ، کۆمەڵە کوردییەکان و بڵاوکراوە کوردییەکان، زۆرترین بایەخی سەرەکییان بە دروستکردنی ئەو مێژووە دەدا. ئەم نووسەر و مێژوونووسانە، بایۆگرافیای مێژووی کوردیان، هەڵتەکاندووە، بەڵام گرفتەکە ئەوەیە، لێکدانەوەی فیکریی و ثیۆریی لەسەر ئەو مێژووە، زۆر بە کەمییش نەکراوە و بچووکترین کاونتەر( پێچەوانە) ئارگیومێنتی جیاواز، لەسەر ناسیۆنالیزمی کوردیی نەکراوە.
دوای جەنگی جیهانیی یەکەم و دووەم، ناسیۆنالیزم لە ئەوروپا و جیهاندا، کڵپەی کرد. فاشیزم لە ئەوروپا، لە چەمک و کۆنتێکست و مەغزی نوێدا، ناسیۆنالیزمی ثیۆرایز کردەوە. فاشیزم، ناسیۆنالیزمی لە سێ فاکتی ئایینی و ئایدیۆلۆژیی و نەژادییدا فۆرمۆڵە کردەوە. لە ئایینەوە، سۆفیزمی نەتەوەییان داهێنابوو کە خاچی مەسیحییەت، سیمبۆڵیان بوو. هاوکات بیری نەتەوەییان بە باوەڕە ئایینیەکانەوە بەستەوە. لە کڵاوڕۆژنەی ئایدیۆلۆژیاشەوە، سۆشیالیزمی نەتەوەییان پەیڕەو( پێڕۆ) دەکرد. سەرەنجامیش، لە نەژادەوە، خۆیان وەکو رەچەڵەکی خاوێن، باڵادەستیی ئاریایی و رۆمیی، لە گەلانی تر جیا دەکردوە.
بەو پێوەرانە، فاشیزم، لە هەر فۆرم، مۆدێل و شوێنێکدا دروست بووبێت، مەگەر بە مۆراڵ و پراکتیکیدا بناسرێتەوە، چونکە فەلسەفەیەکی دیاریکراو و فیکرێکی جێگیری نییە. لەیەک کاتدا ئایینزا و مارکسیی، راست و چەپ، ئیسلامیی و مەسیحیی، نەتەوەیی و نیشتمانیی، رادیکاڵ و مۆدێرنە… دەتوانێ بە هەموو شێوەیەک خۆی فۆرمۆڵە بکات. کاریگەریی فاشیزم بەسەر بیری نەتەوەیی و نەژادیی لە رۆژهەڵاتدا جگە لە لاساییکردنەوەکەی، هاوزەمان، لە هەمبەر کۆڵۆنیالیزمی بریتانیی و فڕانسییدا، بەرچەکرداری نێگەتیڤانە بوو. ئێثنۆناسیۆنالیزمی کوردییش، هەر لەسەرەتاوە بە بەرچەکرداریی و لاساییکردنەوە، لە زمان، فیکر و پراکتیکدا، بەچاولێکەریی لە عوروبە و فاشیزمی عەرەبیی، کەشکۆڵی خۆی بەشاندا داوە.
حیزبی هیوا لە کوردستاندا، لەنێوان هەردوو جەنگی جیهانیی یەکەم و دووەمدا1938 دروست بووە. لەو کاتانەدا هەموو جیهان، بەسەر سێ ئۆردووی کۆمۆنیستیی{ یەکییەتی( یەکێتیی) سۆڤێت}، لەلایەک، هاوکات بەرەی فاشیزم، نازییەکانی ئیتاڵیا و ئاڵمانیا، لەلایەکی ترەوە، لەگەڵ بەرەی لیبڕالەکانی بریتانیا و فڕانس، دابەش بووبوون. ئەم سێ جەمسەرە ناکۆکەی جەنگی جیهانیی دووەمیان بەرپاکرد، هەریەکەیان بەدیدی خۆی، ثیۆرایزی ناسیۆنالیزمی کردووە و کاریگەرییان لەسەر نەتەوە جیاوازەکانی جیهاندا، داناوە. حیزبی هیوا یەکێکە لەو ڕێکخراوانەی کاریگەریی ئەو سێ ڕەوتەی لەسەر بووە. دامەزرێنەرانی حیزبی هیوا، پێکهاتەیەک لە کۆمۆنیستەکان ، ناسیۆنالیستەکان و سۆفیزمی کوردیی، بوون.
ئەندامە رۆشنبیرەکانی( بە پێوەری ئەوکات) هیوا، ئەو باڵە سیاسیەی نێو ئەو حیزبەبوون کە لایەنگری کۆمەنیستەکان و دەوڵەتی سۆڤێت بوون. ناسیۆنالیستەکانی نێو هیوا، ئەفسەر و کاربەدەستە گەڕاوەکانی عوثمانییەکان بوون کە درێژکراوەی ئیتیحادو تەرەقیی بوون و لە پاشاندا بەشداریی دروستکردنی کۆمەڵە کوردییەکانی تورکیا و کوردستانی سوریا (هێڤیی ،تەعالیی و تەرەقیی ، خۆییبوون،.. تاد ) یان کردبوو . گرووپی سێیەمی حیزبی هیوا، رەوتی سۆفیزمی کوردیی و تەکییەکان، سەرپەرشتی دەکردن و پێکهاتەی پیاوانی ئایینیی و سەرۆک خێڵەکان بوون. لە پاش هەڵوەشاندنەوەی حیزبی هیوا، ئەم باڵەیان زاڵبووەوە بەسەر بزوتنەوەی نەتەوەیی و سیاسیی کورددا لە کوردستانی باشوور( کردستان الجنوبية) و کوردستانی ئێراندا، سواری ئەسپی ناسیۆنالیزمی کوردیی( کوردایەتیی) بوونەوە. لەوکاتەوە، تا گەیشتن بە ناسیۆنالیزمی نەوت و ئابوورییە چەتەگەرییەکەی کوردایەتیی( سەربەخۆیی ئابووریی=سەر بە ئەردۆغان)، سواری سەری کێشەی سیاسیی کورد، بوونە و بەردەوامیشن.
سۆفیزمی قەومیی :
لە هەر یەکێک لەو پان نەتەوەییە – خێڵ و حیزبییانەدا، بزوتنەوەکان لە سۆفیزم و ناسیۆنالیزم، تێکەڵبوون. ئەگەر سەرنج لە کۆی بزوتنەوەی کوردایەتیی لە پارچەکانی کوردستان بە گشتیی و کوردستانی باشوور، بەتایبەتیی بدرێ، ئەوە دەبینرێ کە شێخە سۆفییەکانی کورد، عوبەیدوڵای نەهریی، شێخ سەعیدی پیران، شێخ مەحمود، شێخانی بارزان، قاضیی(قازیی) محەمەد…تاد، ئەمانە، هەر مەلا و مامۆستای ئایینیی و خوداناسی مزگەوت نەبوون، بەڵکو خاوەنی تەریقەتی سۆفیزم بوون.
بەم پێودانگانە، تێکەڵییەکی سیاسیی، دینیی و کولتووریی لە نێوان سۆفیزم و ناسیۆنالیزمی کوردییدا هەبووە. ناسیۆنالیزمی کوردیی یهکێک له قۆناغه ههره گرینگهکانی ژیانی، لهسهرهتای دهستپێکردنیهوه، به تهریقهتی سۆفیزم دهستپێکردووه. ههردوو تهریقهتی قادریی و نهقشبهندیی، نەک هەرجێ پهنجهی سیاسییان بهناسیۆنالیزمی کوردییهوه دیاره، بەڵکو لەسەردەمێکی دیاریکراودا، مامانی ناسیۆنالیزمی کوردییش بوونە.
ئەم وابەستە سیاسیی، ئایدیۆلۆژیی و دینییە، ئەوەمان بیر دەخاتەوە کە نازییەکان و فاشییەکانیش، سوودێکی زۆریان لە عیرفان و سۆفیزمی مەسیحیی بینیووە و لە رێگەی زیندووکردنەوەی کەسایەتیی و پاڵەوانە ئەفسانەییەکانی رۆمانیی و جەرمانییەوە، هانی هەستی نەتەوەیی و مەزهەبیی، رۆمانیی و جەرمانییان داوە. دروستکردنەوەی رایخی سێیەمی نازییەکان، بەناوی رایخی هەزار ساڵەوە، دەوڵەتی ئاڵمانیای نازییان بەرێوەدەبرد و وەکو درێژکراوەی ئیمپراطۆریای رۆمانیی پیرۆز، لە نێوان صەدەی سیازدە بۆ شازدە کە رابەرایەتی جێرمانیا و کڵێسای کاثۆلیکیی کردووە، داینەمۆی فیکریی و مۆراڵیی ناسیۆنالیزمی ئاڵمانیی بوو.
خاڵی وەرچەرخان :
دەکرێت حیزبی هیوا، بە خاڵی وەرچەرخان لە نەوەی ئیتیحاد و تەرەقییەوە بۆ نەوەی بنیاتنەری رێبازی کوردایەتی دابنرێن. ئەگەرچیی بەجیا لە حیزبی هیوا ، کۆمەڵەی برایەتیی، هەر لەو سەردەمەدا، لەلایەن شێخ لەطیفی حەفید و میرزا حەمەمینی مەنگوڕی و هاوڕێکانیانەوە دادەمەزرێت، بۆ یەکەمینجار لە ئەدەبیاتی سیاسیی و حیزبیی کورددا، لەزمانی ئەوانەوە دەستەواژەی( رێبازی کوردییەت) لە کرمانجیی ناوەڕاستدا، بە کردەوە، بەکار دەهێنرێت. راستە لە گۆڤاری “رۆژی کورد”، لە سەرەتای جەنگی جیهانیی یەکەمدا، چەمکی “کردلک” بەکار هێنراوە، بەڵام کوردلەک( کوردلک=کوردلیک) ئەوەندەی بە لای واتای کوردبوون و ئایدێنتیتی کوردبووندا دەشکێتەوە، ئەوەندە بەلای ئایدیۆلۆژیا و مانیفێستی فیکریی و زمانیی کوردایەتیی( کوردییەت) دا ناڕوات.
حیزبی هیوا، لە نەوەی ئیتیحاد و تەرەقییەوە بۆ نەوەی کوردییەت، وەکو خاڵی وەرچەرخان، بۆ سروشت و پێکهاتەکەی حیزبی هیوا دەگەڕێتەوە کە لە هەڵوەشانەوەیدا” چەپ” و “راست” لە سیاسەتی کوردییدا، تەواو توێژاڵ دەگرێت و قۆناغی حیزبی نەتەوەیی و رێبازی کوردایەتی دەستپێدەکات . میراتە فیکریی و دیسیپلینە حیزبیەکەی خۆی دەخاتە بەر ژیانەوەی کوردستان ( ژ . ک- ژێکاف) لە مەهاباد، وەکو باڵێکی ناڕاستەوخۆی حیزبی هیوا( باڵێکی ئۆرگانیی، نا) ، لە کوردستانی ئێراندا، لە ژێکافەوە، حیزبی دیمۆکراتیی کوردستان، دواتر داش ئێران، لەدایک دەبێت و لە هەناوی “حدک”یشەوە، پارتی دیموکراتیی کوردستانی عێراق 1947 ، لەسەر دەستی باڵە خوێندەوار و سۆفیزمە- نەتەوەییەکەی حیزبی هیوا، لەدایک دەبێت.
دیسیپلینی رێکخراوەیی ئەندامەکانی هیوا، لە نووسراوەکانیاندا بەتایبەتیی لە سڵاوکردنی نێوانیادا، هاوشێوەی ( های هیتلەر Hi Hitler ) دەگوترا : بژی کورد و کوردستان – بژی سەرۆکی موقەدەسی مەزن، داینەمۆی فیکرییان بوو. ئەمە لە دیدی زمانیی، مێژوویی و فیکرییەوە، لاساییکردنەوەی کولتووری فاشیزمی ئەوروپا بوو. ئەم دیسیپلینە، لە هەردوو حیزبە دیموکراتەکەی کوردستانی ئێران و کوردستانی جنوبییدا، بۆ سەرۆکی حیزب دووبارە دەکرێتەوە و سەرۆکی حیزب، صیفەتی موقەدەسی مەزنی پێدەبخشرێتەوە. ئەو قودسییەتەی قاضیی محەمەد لە ئاستێکی دیاریکراو و مەلا موصطەفای بارزانیی لە ناو پارتییەکاندا هەیەتی، بەشێکی بۆ ئەو کولتوورە دەگەڕێتەوە.
کوردایەتیی، لە دەستەواژەوە دەبێت بە رێبازێک خۆی دەکاتە سەنتەری نەتەوەیەک و هەموو کایەکانی زمان، کولتوور، مێژوو، سیاسەت و ئابووریی لە کوردستانی باشووردا لە فەلەکی ئەودا بسوڕێنەوە. شیعری ئەی ڕەقیب بە سروودی نەتەوەیی رێبازە سیاسیی و ئایدیۆلۆژییەکەی، جێکەوت دەکات ( نووسەری شیعری ئەی رەقیب : یونس رەئوف – دڵدار، لە دامەزرێنەرانی کۆمەڵەی دارکەر و دواتر حیزبی هیوا بووە ).
ئەوەی بە شۆڕشی ئەیلول ناسراوە، ئەوەی بە کولتووری فیکریی کاژیک ناسراوە کە دۆکترینی “کوردایەتییەکی پاک و خاوێن” ! ی دەبەخشییەوە، وردە وردە، پاش ئەوەی کاژیکەکان هەموویان چوونەوە خزمەت رابەری موقەدەس” موصطەفا بارزانیی”، ئیتر پارتیی، بوو بەهەڵگری دۆکترینی کوردایەتیی. یەکێتیی( بەوانەی کە گۆڕانیشن) و حیزبەکانی کوردستانی ئێران، لە هەشتاکاندا، کەمتر خۆیان لە قەڵافەتی ئەم فیکر و دۆکترینە” کوردایەتیی” دەدا. هاوکات، لەوەتەی بازاڕی ویلایەت سازیی و دەوڵەت چێکردن و خۆماڵییکردنی نەوت بۆ ئەردۆغان، برەوی پەیدا کردووە، ئەوانیش وەکو عەوام لە فەلەکی کوردایەتییەکەی پارتییدا دەسوڕێنەوە. پارتیی وەکو فیکر” کوردایەتیی” و وەکو پراکتیک، مەلەفی نەوت، دیپلۆماسیی و ئیدارە و ئیرادەی سیاسیی “کورد”ی لەم بەشەی کوردستاندا بەتەواویی بەدەستەوە گرتووە.
بەرەنجام:
ناسیۆنالیزمی کوردیی، لە کۆتایی تەمەنی عوثمانییەکاندا، وەکو فیکر و سیاسەت، لەدەقی ئایدیۆلۆژییدا وردە وردە فۆرمۆڵەی خۆی کرد. لەگەڵ بڵاوبوونەوەی چاپەمەنییە کوردییەکان لە میصر و شامەوە، ناسیۆنالیزمی کوردییش دەیویست شوێنپێی ناسیۆنالیزمی عەرەبیی هەڵبگرێ و خۆی لە هەژموونی عوثمانیزم و پانتورکیی، دوور بخاتەوە و فۆرمی سیاسیی و فیکریی خۆی دیزاین بکات. ناسیۆنالیزمی کوردیی لە مەلۆتکەییەوە تا گەیشتنی بە قۆناغی خەرەفاویی( کوردایەتیی_ Kurdishness )، جگە لە پەرچەکردار، بەرامبەر بە ناسیۆنالیزمی ( تورکیی و عەرەبیی) و پانئێرانیی، ئارگیومێنتی نەبووە و کاسەی سەری لە فیکر خاڵیی بووە. لە بەرامبەریشدا، جوێن، سووکایەتیی، کڕوزانەوە، خۆخواردنەوە،جەهلی کولتووریی و سیاسیی، پاڕانەوە و زۆرجاریش راسیزم و فاشیزمی، بە کارنامەی خۆی جێگیر کردووە.
لەو سەرگەدارنییە فیکرییەدا، فیکری “کوردییەت”، زیاتر لە فیکر و زمانی جورجی زەیدان، یەکێک لە رائیدەکانی دروستبوونی فیکری قەومیی عەرەبیی ( جرجي زیدان- 1861-1914) ەوە فۆرمۆڵە بووە. واتە زیدان و رائیدە قەومییە عەرەبییەکانی تر، عەرەبییە،قەومییەی عەرەبیی و عرووبەیان، لەهەمبەر جەبەروتی عوثمانییەکان و ناسیۆنالیزمی پانتورکیی و هەژموونی پانتۆرانییدا، گەشاندەوە. کوردیش، لاسایی، قەومییەی عەرەبیی و بزوتنەوەی عەرەبییەی کردەوە. بە زمانی ناسیۆنالیزمی رەشۆکیی ئەوکات، العربیة بە عەرەبییەت، خوێندراوەتەوە، لەسەر هەمان ریتم( ریزمRhythm- ) ، ئایدیۆلۆژیای زمانیی Language Ideology ، روئیای سیاسیی و فیکریی، ستراکتۆری فیکریی و ئایدیۆلۆژیی (کوردییەت-کوردایەتیی) یان رۆ ناوە.
، کۆی ئەم نووسینە، زیاتر جەخت لە لایەنە ئەنثرۆپۆڵۆجی، سۆسیۆزمانەوانیی sociolinguistics ، رەهەندە کولتووریی و فیکرییەکانی چەمکی کوردایەتیی دەکاتەوە کە چۆن بە مەغزی فاشیزمی عوروبەویی، قەومییەی عەرەبیی و پانعەرەبیزم، بیری کردووەتەوە و لاسایی ئەوانیان کردووەتەوە؟ رائیدەکانی ناسیۆنالیزمی کوردیی، چۆن ویستوویانە شانبەشانی فیکری قەومیی عەرەبیی، فیکری قەومیی کوردیی دابڕێژن، بێئەوەی میثۆدە سیاسیی و مۆراڵیی و فیکرییەکانیشیان جیاواز بێت؟
کوردییەت، بە لاساییکردنەوە و مێنتاڵیتیی شاعیرییەوە، سەیری حوڕییەت و قەومییەت و ئیستیقلالییەت( بەهەمان ریتمی عەرەبییەت، تۆرانییەت و میلییەت) ی کردووە. کوردییەت و کوردایەتیی، زمانی کوردیی و عەقڵی کوردیی بەلای ئایدیۆلۆژیایەکدا جەڕاندووە، لە هەموو مێژووی خۆیدا کە نزیکەی٨٠ بۆ ٩٠ ساڵە، پاشخانی مێژوویی، سیاسیی و کولتووریی هەیە، چوار لاپەڕەی، بە ستاندەردی جیهانیی، بە ستاندەردی فیکریی و مەعریفیی، لەسەر ئایدیۆلۆژیای ناسیۆنالیزم بە گشتیی و ناسیۆنالیزمی کوردیی، بەتایبەتیی نەنووسیوە.
هاوکات، ئەگەر لە رەهەندی سۆسیۆزمانەوانیی، ئەنثرۆپۆڵۆجیای زمانیی، رەهەندی فیکریی و کولتووریی، قەومییەی عەرەبییە و پانعەرەبیزمەوە سەیری داهێنانی کوردییەت( کوردایەتیی) بکرێ، ئەوە بە دیدی زمانەوانیی، ئەگەر لاسایی “زمان”ی بکەیتەوە، لاسایی “فیکر”ی دەکەیتەوە. بەدڵنیاییەوە، لاسایی مۆراڵ و ئێثیکیشی ethic دەکەیتەوە. لێرەدا جێی خۆیەتی ئاماژە بەو چەمکە فەلسەفییەی ڤیتگنشتاین بدرێ کە پێیوایە” طموح( بەرزخوازیی)، مەرگی فیکرە”. ناسیۆنالیزمی کوردیی، لە هەموو تەمەنیدا، لەگەڵ فیکردا، کەین و بەینی نەبووە، بەڵام بە بێ فیکر و مەعریفەش، ویستوویەتی بە سەقەتیی، زۆر بە پۆز و بەرزخوازییەوە، سیاسەت، بکات.
ئەم سەرگەردانییەی رائیدەکانی ناسیۆنالیزمی کوردیی کە دوای بەرزخوازیی کوردیی کەوتوونە، بەڵام بە داینەمۆی فیکریی ناسیۆنالیزمی عەرەبیی و خۆ تەکاندن لە ناسیۆنالیزمی مڕۆمۆچی تورکیی، بەهەگبەی بەتاڵی ناسیۆنالیزمی کوردییەوە، ئەم بەرزخوازییەیان بە گێڕوگەواریی بۆ زمانی کوردیی ( کوردییەت) گواستووەتەوە. بە دڵنیاییشەوە، ئارگیومێنت لەسەر بۆچوونەکەی ڤیتگنشتاین، لەوێوە دەست پێدەکات کە هەر لەسەرەتاوە فیکریی ناسیۆنالیزمی کوردیی، بە مردوویی لەدایک بووە. بەدرێژایی مێژووی مانیفێستی کوردایەتیی، بە فاشیزمی کاژیکیشەوە، چوار نوکتە و قسەی نەستەقی بە ناوی “فیکر”ەوە، بەرهەم نەهێناوە. لە بەرامبەریشدا، دەیان هەزار بەیاننامە، نامیلکەی شیعریی و قەسیدەی پڕ لە بوغز، حیقد، خۆخواردنەوە، کڕوزانەوە، لۆمەکردنی نەتەوە و گەلانی دراوسێی کورد، بڕبڕەی پشتی فیکری بەتاڵی ناسیۆنالیزم و دۆکترینی کوردایەتیی بووە و تا ئەم ساتەش، ئەم مەهزەلە کولتووریی و فیکرییە، درێژەی هەیە.
جێگەی ناسۆرییە، گەلی کورد بە چل میلیۆنەوە، تا ئێستا دوو ئینتێلێکچواڵ، دوو نووسەر، دوو ئەکادیمیست و دوو سیاسیی پراگماتیزمی تێدا پەیدا نەبووە کە رەخنەی فاشیزمی کوردایەتیی بکەن و ئارگیومێنتی پێچەوانە( کاونتەر ئارگیومێنت)، بکەن. زۆربەی رەهایان، پێیاندا هەڵداوە، یان بێدەنگییان هەڵبژاردووە. هۆکاری ئەمە بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە، لە دونیای سۆزداریی و غەزەل لەگەڵ ناسیۆنالیزمدا، ئەگەر خۆشەویستیی ئەفڵاتۆنانەیشیان نەکردبێ، بە بێدەنگیی، خۆیان داوەتە دەستی قەدەر و رەبەنیی فیکرییەوە و جورئەتیان نەکردووە ئەم پیرۆزییە پڕ لە وەهم و خورافاتە سیاسیی و ئایدیۆلۆژییە بەر رەخنە بدەن. بە پێچەوانەوە، هەندێک نووسەر ئەگەر رەخنەی کوردایەتیشیان کردبێ، هەمیشە ویستوویانە جوانی بکەن و ئارایشتی بۆ بکەن، دەعەجانیی، دزێویی و فاشیزمەکەی بشارنەوە.
ئەگەر ئاماژەیەکیش بەو حیزبانە بکرێت کە لەسەرەتادا، کوردایەتییان بەکارهێناوە و دواتر، وازیان لێ هێناوە، ئەوە گومانی تێدا نییە، پەکەکە وەکو گەورەترین حیزب لە هەموو مێژووی کورددا، بە کردەوە دەستبەرداری فیکر، میثۆد و عەقڵییەتی کوردایەتیی بووە. لێرەدا حیزبە ئیسلامیی و دینییەکان، یان کۆمۆنیست و شیوعییەکان مەبەست نیین، چونکە ئەوان خۆیان کۆیلەی ئایدیۆلۆژیان و شتێکی ئەوتۆیان لەگەڵ ئایدیۆلۆژیای ناسیۆنالیزمدا، جیاواز نییە.
هاوکات، پەکەک، بەتایبەتیی فیکری گەشەکردووی سەرکردەکەی ( ئۆجەلان)،دەستبەرداری ئاڵای قەومیی و ئێثنیکیی” ئاڵای کورد” و” سروودی ئەی رەقیب”، بووە. تەنانەت دەستبەرداری چەمکی بەرزخوازیی و وەهمی” کوردستانی گەورە” ش بووە. لە کاتێکدا، فاشیزمەکەی کاژیک، دەیەوێ ئاڵای کورد، کە لەسەردەمی بەدرخانییەکانەوە، دیزاین کراوە، بە ئاڵای کوردستان( وەکو ئاڵای هەر چوار بەشی کوردستان) بە تۆبزیی، بە بێعەقڵیی و بێفیکریی دۆکترینی بەتاڵی کوردایەتیی، ساغ بکاتەوە.
ئەوەی پەکەکە، توانیویەتی تەجاوزی کوردایەتیی و ئاڵای ئێثنیکیی و دروشمی ناسیۆنالیستانە ببێ، بەشێکی بۆ باكگراوندە چەپەکەی دەگەڕێتەوە، بەشێکیشی بۆ زیندانییکردنی رابەڕەکەیان دەگەڕێتەوە. بە واتایەکی تر، ئۆجەلان لە زینداندا، لەباری فیکریی و عەقڵانییەتی سیاسییەوە، زۆر گەشەی کردووە. لێرەدا گرفتی سەرەکیی بۆ پەکەکە، دێتە پێشەوە، ئەم بۆچوون و کامڵبوونە سیاسیی و فیکرییانە، ناتوانن بۆ ریزەکانی خوارەوەیان یان بۆ لایەنگرانیان شۆڕ بکەنەوە. بەتایبەتیی، ئەوانەی خۆیان بە پەکەکەدا هەڵواسیوە لە هەردوو کورستانی ئێران و عێراق، ناتوانن دەستبەرداری خڵتە و پۆغەڵەواتەکانی کوردایەتیی ببن و ناتوانن خۆیانی لێبتەکێنن.
بەشێکی ئەم دەستکورتییە بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە، پەکەکە تەنیا بە چەند کەسێکەوە لە سەرکردایەتییەکەیدا بیر دەکاتەوە( بەتایبەتیی ئۆجەلان)، کادیرەکانی خوارەوەیان، بەتایبەتیی لە کوردستانی باشوور، کوردستانی ئێران و لە ناو ناسیۆنالیزمی تاراوگەدا، هێشتا هەر خەریکی مڵچاندنی کوردایەتیی و ئاڵای ئێثنیکیی کوردن و هێشتا کاژیکانە لەسەردەمی رەونەقی “ئەی رەقیب”دا دەژیەن.
لە کوردستانی باشووردا، وەکو تاک، تاڵەبانیی بەکردەوە لە ساڵانی دوایی تەمەنی سیاسییدا، لە فیکر و میثۆدی کوردایەتیی، دوور کەوتبووەوە، عەقڵانییەت، واقیعیی و پراگماتیزم، بەسەر فیکر و پراکتیکیدا زاڵ بوو، بەڵام وەکو چەمک و بۆ حەماسی مۆب، هێشتا بەکاری دەهێنا. ئەمە بۆ هەندێ سەرکردەی سیاسیی تری ناو یەکێتی و ئەوانەی ئێستا گۆڕانن، هەمان شت، دروستە، بەڵام ئەوەی کە زۆر ناسۆریی فیکریی و سیاسیی هەڵدەگرێ، ئەمانە هەموویان بە ئاخیری تەمەنیان و بەو هەموو تەجروبە سیاسییەوە، دوای هەڵای کوردایەتیی ( دەوڵەتی نەتەوەیی- دەوڵەتی کوردیی) کەوتوونەتەوە و جورئەت ناکەن، بە دێڕێکیش رەخنە لەو موغامەراتە کوردایەتییە بگرن کە رۆڵی سوارەی ئەردۆغانیی( سوارەی حەمیدییە) بۆ تورکیا دەگێڕێت و فەرهودی سامانی نیشتمانیی کوردستان دەکەن.
کورد، پێویستی بە جورئەتی کولتووریی و سیاسیی هەیە کە ئاوڕ لە رابردووی فاشیزمی کاژیک و فاشیزمی کوردایەتیی بداتەوە و رەخنەی لێ بگرێت. ئەوانەی بە خۆیان دەڵێن ئینتێلێکچواڵ و سیاسییە عەقڵانییەکانی کورد، جورئەتی ئازاد موصطەفای پاسۆکی هەشتاکانیشیان نییە، کاتێ لە ‘ کورتە باسێکی بەرەی کوردستانیی’ دا بە دەق دەڵێ” “کاژیک لەسەرەتاوە، بە بیری بۆگەنی ( ئاریاچییەتیی و زەردەشتییزم) و دژایەتیی ئەنتی کۆمۆنیزم … و ئەنتی عەرەب و ئەنتی هەموو دونیایی، بێ سەر و بێ پا، شێواندبووی…”( موصطەفا، ١٩٨٨: لا ٨) نەبوونی جورئەت بۆ رەخنەکردنی فاشیزمی کوردایەتیی و نێگەتیڤیزمی کوردایەتیی، بارێکی قورسە بەسەر تێڕوانینی عەقڵانیی کوردەوە لەسەر ناسیۆنالیزم بە گشتیی و ڤێرژنی کوردایەتیی، بەتایبەتیی.
لە کۆتاییدا، ئاماژە بە دوو دەستکەوتی زۆر ناشیرینی کوردایەتیی بکرێ. یەکەمیان بە مانیفێستکردنی کولتووری عەشایەریی و زیندووکردنەوەی خێڵ، رەئیس عەشیرەت، شێخ و ئاغاوات، هەرێمی کوردستانی کردووە بە شێخنشین و بارمتەی هەندێ سیاسیی باکگراوند عەشایەر. دووەمیشیان، تێرۆری ژنان، بە کولتووری عەشایەریی و ئەخلاقیی، ئەوەندەی سیستەمی سیاسیی و “کولتوور”ی فاشیزمی کوردایەتیی، رۆڵیان لە ژن کوشتندا هەبووە، بەعس بەهەموو دڕندایەتییەکانیەوە، ئەوەندەی مرۆڤ، لە کورد نەکوشتووە.
بە داتا و ئامار، لە سەردەمی بەعسدا، ئەگەر کەمپەینی ئەنفالەکان و کیمیاویی بەکارهێنانی لێدەربکرێ، نە قەسابخانە و گرتووخانەکان، نە شەڕی جەیش و جاش دژ بە خەڵکی کوردستان، ئەوەندەی عەقڵییەت و فیکری کوردایەتیی، ئینسانی کوردی نە کوشتووە و نەهاڕیوە. رێژەی ژنانی تێرۆرکراو لە ٢٤ ساڵی رابردوودا، لەژێر کولتوور، فیکر و ئیدارەی کوردایەتییدا، رووی بەعسیزم و فاشیزمی عوروبە و تەنانەت ئیسلامی سیاسییشی، سپیی کردووەتەوە. کوردایەتیی لە فاشیزمە فیکریی و کولتوورییەکەیدا، دەقاودەق لاسایی دەستەخوشکەکەی خۆی” عوروبە”ی کردووەتەوە. لە کاتێکدا، عوروبە، بازاڕییترین نووسەر و سیاسیی عەرەب، لەڕوویان نایات باسی بکەن، مەگەر کەسانی ساقیطی وەکو عیزەت دووریی و صەڵاح ئەلموختار و تاد، ئەویش، ئەگەر لەڕوویان بێت چەمکی فاشیزمی عوروبە و ئەلعەرەبییە، وەکو جاران،بەکار بهێنن.
ئەم باسە، بەهەموو کەموکوڕییەکانیەوە، کۆتایی هات.
لە سەرەتای ساڵی ٢٠١٥ دا نووسراوە.
سەرنج: بەدەر لەو سەرچاوانەی لەناو نووسینەکەدا، لەبەشە جیاوازەکاندا ئاماژەیان پێدراوە، سوودیش لەم سەرچاوانە وەرگیراوە.
1. الحركة القومية الكردية – نشأتها وتطورها… تأليف: وديع جويدة … الطبعة الأولى ٢٠٠٣ دار الفارابي – بیروت
2. الجمعيات والمنظمات والأحزاب الكردية في نصف قرن ـ بغداد 1989- الدكتور عبد الستار طاهر شريف
3. بحث عن حزب ” هيوا ” الدكتور مكرم الطالباني مركز خاك للنشر والاعلام في السليمانية عام 2002
4. حزب البعث مأساة المولد مأساة النهاية – مطاع الصفدي- دار الاداب – بیروت -١٩٦٤
5. أتيلا الهوني، ملك البرابرة وسقوط روما . تاليف جون مان . ترجمة عمرو الملاح . دار الكتب الوطنية . أبوظبي 2014
6. سردشتي، یا، ٢٠١٤، جمعیة زردشت و موقف الحکومة الایرانية ١٩٢٨-١٩٢٩، جامعة السلیمانیة، السلیمانیة.
7. موصطەفا، ئا،١٩٨٨،کورتە باسێکی بەرەی کوردستانیی، دەسگای چاپەمەنیی فەرهاد، سوێد. لەم لینکەدا پێی دەگەیت:-
https://plus.google.com/109776095265726466541/posts/29A3PTzwZG3
سەرچاوە ئینگلیزییەکان
1. Thornton, T, 1998, Wittgenstein on Language and Thought: The philosophy of Content, EDINBURGH UNIVERSITY PRESS, Edinburgh.
2. WERNER Müller, J, 2007. Constitutional Patriotism, Princeton University Press, USA.
3. McCrone, D. 1998.The Sociology of Nationalism: Tomorrow’s Ancestors. London: Routledge
4. HAAS, ERNST. (1986) What Is Nationalism and Why Should We Study It? International Organization.40:707-746.
5. Gunter, Michael (2007) ‘The Modern Origins of Kurdish Nationalism’, in Ahmed, Mohammed M. A.; Gunter, Michael (eds.) The Evolution of Kurdish Nationalism, Costa Mesa, CA, Mazda Publishers, pp. 2-17.
.
شیعرهکانی ژماره (7) ی مانگنامهی (هیچ) م خوێندهوه … میکائیل گهرمیانی
لێکۆڵینهوه/
جاران که ژیان رهسهن بوو وهختێك شیعرێکت دهخوێندهوه ههفتهیهك زیاتر بهرینهئهدایت و لهگهڵیدا دهژیای، بگره بۆ ماوهیهکی درێژخایهن له نهستدا جێگیر دهبوو و جار جار دهگهڕایتهوه لای، شاعیرانیش ناڵێم له پهنجهی دهست تێنهئهڕین، بهس گهر مهبهستت له ژماردنیان بووایه دهتوانی بیانژمێریت، سهنگین بوون به رۆشنبیریی و خوێندنهوهو مهعریفهو ئهزموون و جیاوازیی ، ئهوهی شیعرێکی بڵاودهبووهوه تهنیا لێهاتوویی و رهههنده جۆراوجۆرهکانی خودی شیعرهکه بوون خۆیان دهسهلماندو دهگهیشتنه بهرچاوی خوێنهران، بۆیه خوێنهرانیش متمانهیان پێ بوون و دهیانخوێندنهوه، لێ ئێستا لهگهڵ کاڵبوونهوهی تامی ژیان و تهزویرکردنی شمهك و کاڵاکان، مهیدانی مهعریفهو ئهدهبییاتیش توشی ههمان دهرد بووه، نهك ژمارهی بڵاوکراوهکان زۆربوون و کهسانی نا ئهکادیمی و ئاستلاواز سهرپهرشتیان دهکهن و ئهوهی عهقڵیان بیگرێت دهیهێننه مهیدان، بهڵکو ئهوانهش که دهنووسن زۆر کهمئاستانه و بێ بوونی پاشخانێکی پێویست بهختی خۆیان له مهیدانه جۆراوجۆرهکانی ئهدهبدا تاقیدهکهنهوه، وهك بڵێی ههڵڕشتنی ئازارهکانی خۆیان بۆ سهر کاغهز تاکه پاڵنهرێک بێت بۆ نووسینی شیعرو ئهو ئهزموونهش که کۆیان کردووهتهوه رهنگه تهنیا گوێگرتن بێت له چهند شیعرێك که له تهلهفزیۆن پهخش دهبێت یان له یوتیوب گوێی لێبگرن، نهك ههر ئهمه بهڵکو ئهو ناوهندهی به ناوی (ئهندێشه) جێی دڵخۆشی زۆر کهسه، برادهرێك چوو بوو له پێشهوه لهگهڵ خاوهنهکهیدا قسهی کردبوو ، لهوهڵامی پرسیارێکدا پێی گوتبوو: کتێب سهرف نابێت، برادهرهکهش لێێ پرسیبوو: ئێوه له چاوپێکهوتنێکدا دهڵێن ههموو کتێبهکانمان سهرف دهبێت بۆ نموونه کتێبه شیعری (هیچ) ههموو نوسخهکانی سهرف بوون؟ لهوهڵامدا خاوهنهکهی گوتبووی: ئهوه راسته، ئاخر ههر کتێبهکانی ئهندێشه سهرف دهبن که خۆمان چاپی دهکهین.. برادهرهکه لێرهوه تێگهشت که ئهمهش بووه به حیزب حیزبێنهکهی پارتی و یهکێتی، گوایه دوو جۆر کتێب ههن؛ ئهوانهی ئهندێشه چاپیان دهکات جیاوازن له سهرجهم کتێبهکانی تر.. یان ئهمه تهنیا بازرگانیکردنهو بانگهوازکردنه بۆ لای کارهکانی خۆیان؟!
نامهوێت زۆر درێژه بهم پێشهکییه ئازاراویه بدهم، که پهنجه دهخهیته سهر ههر شتێك زیاتر تهنیایی و غوربهتت دههروژێنێت و گۆشهگیرترت دهکات، دهڵێن دهسهڵات نهوت دابهش ناکات که خهڵك لهم وهرزه سهرمایهدا زۆر پێویستیان پێیهتی، تا نرخهکهی ههرزان نهبێت له بازاڕی ناوخۆدا، لهکاتێکدا لهبازاڕی جیهانیدا به گواستنهوهی بۆری و پاپۆڕهوه نرخهکهی 50 دۆلاره کهچی نهههنگ و گورگ و حوتهکانی دهسهڵات لهگهڵ قاچاخچیهکانیانیدا به 120 دۆلاری له ناوخۆدا دهفرۆشن، باشه ئهی بۆ قهساب سوێند دهخوات ئهو گۆشتهی دهیفرۆشێت هی ئهمڕۆیه و کهچی کاتێك دهیبهیته ماڵهوه بۆگهن بووهو رهنگه له ههفتهیهك زیاتر مابێتهوه؟ خۆ ئهمهیان هاوڵاتییانی ژێر ئهو دهسهڵاتهن که 26 ساڵه کاریان لهسهر دهکرێت تا گهندهڵ بن و بههای مرۆڤایهتی لهدهست بدهن تا ئهوان مانهوهی خۆیان مسۆگهر بکهن.. ئهم دوو نموونهیهم بۆیه هێنایهوه تا بزانین شاعیران و ئهدیبانی ئهمڕۆ لهکوێی ئهم هاوکێشیهدان، با سهرهتا به سهر وتاری رۆژنامهی هیچ دهست پێ بکهین که پهیوهندیداره به شیعرو شیعرهکانی ژماره (7).
ئهوان تیایدا دهڵهن ( وهك خۆیان نووسیویانه که دهبوو بنووسن: بڵێین نهك بڵهین) : له ژمارهکانی داهاتوودا لاپهڕهی هونهر نادهن به شیعر.. بهم وتهیهدا دیاره خۆشیان له ئاستی شیعرهکان دڵنیا نین بۆیه ههر له ئێستاوه پهشیمانن، ئێ باشه کهی شیعری لاوان و پیران ههبووه؟ یان پیاوان و خانمان؟ کاکی برا یان شیعر ههیه یان نییه.. یان به ههموو پێوهره ستاندارو ئهکادیمیهکان باشه و پێی دهگوترێت شیعر یان میعرهو دهبێت پێش تهواوبوون له خوێندنهوهی بچێته سهبهتهی یادهوهریه لهبیرکراوهکانهوه.
1- شیعری ( سهفهری ئهمجارهت):
شیعرێکه راناوی خودی شاعیر له سهرهتاوه تا کۆتایی موخاتهبهی کهسی بهرانبهر دهکات، که یهکێکه له باوترین شێوازی شیعریی ئهمڕۆی بڵاوکراوهکان، به زمانێکی راستهوخۆ داوای لێدهکات جۆرهها کراسی بۆ بێنێت، سوورو پهمهیی که پێچهوانهی رهش و خۆڵهمیشین : یهکێکه له دیارترین ناتهباییهکانی ناو ئهم دهقه، که یهکیهتی بابهتیش دهخاته ژێر پرسیارهوه، خوێنهر سهری لێتێکچووه ؛ دهمانویست بزانین خودی بێژهر شادمانه یان خهمگین؟
له لایهك دهڵێت:
(ئهو بریسکهی سهرنجانهی
لای منهوه بۆ لای تۆ دێن)
دواتر دهڵێت:
(رهشتر له چارهنووسی شومم و
ئهو شهوانهی بێتاقهتییم….)
لهمهش سهیرتر ئهوهیه له یهکهم کۆپلهدا ئهم خانمه دهیهوێت شانازی به رهنگی چاویهوه بکات که (سهوز)ه، له لایهکی تریش کهسی بهرانبهری به ئاژهڵ دهشوبهێنێت بهوهی پێی دهڵێت:
(ئهو ههموو پهلکه گیایانهی…
له لای منهوه بۆ تۆ دێن).
لای ههموومان ئاشکرایه که ئاژهڵ گیا دهخوات، دهبێت چ جوانییهکی تیا بێت ئهو وێنهیه؟ ئهو پاداشتهی له جیاتی کراسی سهوزی دیاریی، ئهمیش سهوزه گیا بدات بهو، ئایا تهنیا لهبهرئهوهی کراسهکه سهوزهو گیاش سهوزه دهبێت لهم کۆپلهیهدا جێیان بکرێتهوه؟؟ ئایا کهرهسهو زاراوهیهکی گونجاوتری شك نهبرد ؟
ئهمه جگه لهوهی ڕێنووسی (پهمهی) دهبوو (پهمهیی ) بێت و وهک کورتبڕییهك و سازانی زمانی شیعریی بینووسیایه ( ئهو بریسکه سهرنجانهی..) نهك ( ئهو بریسکهی سهرنجانهی)
له کۆپلهی 2 شدا ناتهباییهکی تر دهبینینهوه که دهڵێت: ( شینتر له لهپی دهستم) که سیفهتێکی نێگهتیڤهو دێڕی دواتر سیفهتێکی پۆزهتیڤی بهدوادا دێت که ( میلۆدی ئاوی) یهو به پیتی (و)ی پێکهوهلکان لکێندراون؟؟
من گلهیی لهم خانمه ناکهم، بهڵکو گلهییم له هۆکاری سهرهکی و بنهچهی کێشهکانه، که بریتیه له گهندهڵی بنخانی ژیان و ئهدهبی کوردی، بۆ نموونه یهکێك له خانمه شاعیرهکان که زۆرترین فان و ههوادار ی ههیه و فهرموو فهرمووی لێدهکرێ و ههمووان حهز دهکهن وێنهی لهگهڵدا بگرن و کتێبی بڵاو بکهنهوه ، جا نازانم له خۆی دهکرێت یان له شیعرهکانی!! تهنانهت لهگۆڤارۆچکهی (ئهدهبی سهردهم) دا که وهك مانگنامهی (ههڵمهت) گۆڕی ون بوو ، شاعیرێکی لیریکی سهرنووسهری بوو و دوای ئهوهی پهڕتووك و بابهتهکانی خۆیان لهو دهزگایهدا بڵاودهکردهوه، له ژمارهیهکدا به تهنیا شیعرێکی ئهو خانمه بڵاودهکاتهوه، با دیقهتبدهین ئهو خانمه له کۆپلهی شیعرێکیداچی دهڵێت:
( پیاوێکی باش بە و
بێدەنگ خۆشتبوێم
با نەکەومەوە سەر خوێن) !!
بهس ئهو بڕیاره بۆ خوێنهر جێدێڵم؛ ئایا ئهو زمان و وشهسازیه چ هونهرو جوانییهکی تیایه؟ بگره باسی حاڵهتێکی ئافرهتان دهکات که هیچ شاعیرێکی خانمم نهیبینیوهتهوه ئهو زاراوه بازاڕییهیان بهکارهێنابێت و لایان وا بێت بۆ شیعر گونجاو بێت، که سهلیقهو زهوقی خوێنهر دهشێوێنێت.. ههرچهنده شاعیرانی ناوداری خانم له سهرانسهری جیهاندا له پهنجهی دهست تێناپهڕن.
لهم باسهدا پێم خۆش بوو؛ خوێنهر بۆ زانینی گهندهڵیی دهزگا ئهدهبییهکان به نموونه ئهم وتاره بخوێنێتهوه:
(سهردهم.. نمونهی دهزگیهکی گهندهڵ و بێسهروبهر) 2 بهش
www.facebook.com/گەندەڵى-ئەدەبى-480013335422236/?fref=nf
2- شیعری (سهدهی 21 یانی سهدهی بوون به رۆبۆرت):
ئهم شیعره زۆر له شیعرهکهی پێشووتر کۆڵهوارتره، سهرهتا با له کهموکورتی زمانهوه دهست پێبکهین، که کهرهسهی خاوی ههموو شاعیرانه.
ههندێك له ههڵهکان:
– با له ناونیشانهکهوه دهست پێ بکهین، وێڕای ئهوهی ناونیشان دهرگای چوونه ناو دهقه، کهچی ئهم ناونیشانه ههر وشهی ئاسایی قسه کردنه، تهنانهت هێنده دروست زمانی بهکارنههێناوه کاکی شاعیر بزانێت له راستیدا (رۆبۆت)ـه له جیاتی (رۆبۆرت).
– دهبوو ( رۆشنایی) بهکاربهێنێت له جیاتی (رۆشنای)، ئهمهش دادهنرێت به ههڵهی ڕێنووس.
– (گوێت له مشتو مڕی نێوان دوو کهست گرتووه) له رووی ڕێسای ڕێزمانهوه ههڵهیهو دهبوو بینووسیایه (دوو کهس گرتووه).
– (باخچه ههوات نهداتێت) ههڵهیه و له ڕێزمانی کوردیدا له وشهیهکدا 2 ئاوهڵناو بهکارناهێنرێت و دهگوترێت (باخچه ههوات نهداتێ).
– (به مردنی مصديق!) نازانرێت مصديق کێیه، یان رهنگه به ههڵه له جیاتی (موسهدهق شا) بهکاری هێنابێت و نووسیبێتی.
– ( سووراوم لێومانی ئاوساند) له رووی ڕێزمانیهوه ههڵهیهو راستیهکهی: (سووراو لێومانی ئاوساند).. چونکه ئهو بهگشتی لهوێ باسی کۆ دهکات، وێڕای ئهوهی من کارم بهوه نییه ئایا خۆی سووراو بهکاردێنێت یان نا؟!
زمانی دهقهکه به گشتی راستهوخۆیهو داڕشتنی درێژکردنهوهی ناپێویسته، جارانێکیش دهگۆڕدرێت بۆ زمانی چیرۆك بۆ نموونه دهڵێت:
(گوزهرانم هیچ باش نیهو ناشمهوێت لهمه زیاتر باش بم)
(بێتاقهتم)
( من بۆ نابێت ئاسایی بژیم)
( مه هێڵه ئالودهی سایته ڕووتهکان بن)…
ئهم شیعره (160) دێڕییه گهر به جدی کاری لهسهربکردرایهو کاکی شاعیر خۆی پێوهماندوو بکردایه رهنگه ههمان مانای له 20 دێڕدا چڕ بکردایهتهوه، بۆیه به گشتی خوێنهرانی جدی تاقهتی خوێندنهوهی شیعری ئهمڕۆیان نییه!
لهم شیعرهدا هیچ تهکنیکی شیعریی سهرکهوتوو نابینرێت، له باسێکهوه بازدانی تیایه بۆ سهر باسێکی تر، زیاتر باس له خۆ کردنه وهك له هونهرکاریی شیعر هۆنینهوه، سهرهتا ئامۆژگاری بهرانبهرهکهی دهکات که وادیاره له رهگهزی مێیه، پاشان پێمان دهڵێت خۆی حهزی له چییهو له چی نییه، دوایی دهگهڕێتهوه سهرئامۆژگاریکردنی بهرانبهری که چی بکات و چی نهکات و پاشتر دێتهوه سهر خۆی و باوکی، بێ ئهوهی ئهم کهسایهتیانه پهیوهندییهکی پتهو له شیعرهکهدا پێکهوه گرێیان بدات. باوكه شیعرو باوکه ژیان و باوکی راستهقینه تێکهڵدهکات به هۆی دانهنانی خاڵبهندی له نێوان وشهکاندا، باشه با بڵێین تهنیا مهبهستی باوکی راستهقینهیهو ئهمه ههڵهی ڕێنووسه، دهبێت چ مۆڕاڵ و داهێنانێکی شیعریی تێدا بێت که ههستی ههڵخهتێنی له خۆ ڕازیبوون وای لێبکات بڵێت:
( باوکه تۆ ساردو گهرمیت وهك من نهدیوه).
وهك بابهت ئهم شیعره ههر دووبارهکردنهوهی خهمهکانی ڕۆژانهی گهنجان و مرۆڤهکانی ئهمڕۆیهو له سهدان دهقدا ئهم بابهتانه دووبارهکراونهتهوه، لایهنی جوانکاریی و رهوانبێژیی زۆر لاوازه گهر نهڵێم تیایدا نییه، وهك مۆرکی ههموو شیعرهکانی تری ئهم ژمارهیه بێهیوایی و خۆکوشتنمان فێر دهکات، وهك دهڵێت:
(دهست بنێمه بینه قاقام) ، (من زۆر نائومێدانه دهگریم) ، ئهمه وێڕای ئهوهی چهند وشهیهك زۆر دووبارهکراوهتهوه وهك( من، تۆ، سووراو، سوخمه، سیسارك، باوك، مانگ، شههرهزاد، نائومێد، ئاو، خهم، مێرووله ، کیسهڵ….)
جگه لهمانهش لهم شیعرهشدا بیرۆکهی ناتهبا له کۆپلهکاندا دهبینرێت و خوێنهر سهری لێ تێك دهچێت که بزانێت شاعیر مهبهستیهتی چی بڵێت، ئهمهش دهگهڕێتهوه بۆ نهبوونی دنیابینی له هۆنینهوهی شیعردا، بۆ نموونه له کۆپلهیهکدا: چێژی له خۆ رووتکردنهوهی ژنێك دهبینێت و ههر لهههمان کۆپلهدا ئهو مهخلوقه به ترسناك لێك دهداتهوه، ئهمهیه سهرلێشێواندنی خوێنهر.
له کۆتایی لێدوان لهسهر ئهم دهقه دهمهوێت ئهوه بڵێم که زۆر کهرهسهو وێنهو لێکدانهوهی هاوبهش له نێوان شیعرهکاندا ههیه، نازانم چ داهێنانێکی تیایه لهم شیعرهدا دووجار باسی بۆنی ژێر باڵ کراوه، وهک له شیعری داهاتووشدا ( تینوویهتی) دهڵێت: (ئارهقی بنههنگڵمان دهردهدا
یان لێره باسی سوخمه کراوهو لهوێش مهمکدان!!
3- شیعری (تینوویهتی):
شێوازی ئهم شیعرهش دوور نییه له شیعرهکانی پێشوو، بهوهی شاعیر له خۆی دهدوێت و به (من) دهست پێدهکات و به (من)یش دوا کۆپله تهواو دهبێت، لهم نێوانهشدا جارجار (تۆ) ی تێدهخزێنرێت، — دوو بکهره باوهکهی شاعیرانی ئهمڕۆ..-
ئهم شیعره له 7 کۆپله پێکهاتووهو لهوانی تر کورتره، بهڵام زمانهکهی کهمێك کۆکراوهتره بهوهی کورتره، ههرچهنده بابهتهکان ههر یهکن و دووباره دهبنهوه که باسی سهرهتاو کۆتایی ڕۆشتن دهکات، بهڵام لهو نێوانهدا زۆر زاراوهی لێکدووری تیا بهکارهاتووه که بازدان له وشهکاریدا دهبینرێت بهحساب بۆ سوود گهیاندن به دهوڵهمهندکردنی بیرۆکهو مهبهست!.. و لاوازیی پێکهوهگرێدانیان دیارو ڕوونه، بۆ نموونه بهکارهێنانی ( گلگامێش و ئهسغهریی و ئایشهشان، کوردو ئهنفال، بزن، ئیخوان ، زهردهشت…) دههێنینهوه، وای دهبینم له جیاتی ئهم ئاڵۆسکاندن و قهرهباڵغکردنهو تێکهڵکردنه و بۆ پاراستنی یهکێتی بابهت باشتر وابوو پێش نووسینی ئهم شیعره شاعیر زیهنی ڕوون بووایه که دهیهوێت چێ بڵێت و چ کهرهسهیهکی بۆ بهکاربهێنێت، وهك نهخشهکێشانێك بۆ نووسین، ئهمه جگه لهوهی وشهکانی ( تولهڕێ، خودا، کورد، پرسیار، تینوویهتی…) زۆر دووباره بوونهتهوه.
دهتوانین بڵێین له جیاتی بهکارهێنانی زمانی شیعر زمانی پرسیارکردنی لۆژیك له کۆتایی زۆربهی کۆپلهکاندا به کاردههێنێت که ئهوانیش بۆ خۆیان بابهتی سهربهخۆی ترن ، وهك:
( من تاریکی دهسمم، لێ هۆکار لهمهدا چییه؟)
( ئاخۆ لێکترازان و سهرههڵگرتن، له بێناسنامهیی و غهریبی کوردانهدایه؟)
(کۆتاییهکیان نهنووسیهوه؟) (پهلکێشی تینوویهتیم دهکهن یان نه ناسینهوهیان؟)…
ههروهها وهك چۆن له 2 دهقهکهی پێشوودا جۆرێك له سهنای خود دهبینرا لهم دهقهشدا شاعیر دهڵێت: (تاریکی به من نهبێت بژار ناکرێت)
جارێکی تر و به ههمان شێوه لێرهشدا بێئومێدی له ناخماندا دهچێنرێت و ئهمهش دهسهوسانی ئهم شاعیرانه دهردهخات که ئایا رۆڵی مرۆڤ چییه له ژیاندا؟ نهتهوهیهکی وهك مالیزیا بۆچی لهماوهی 20 ساڵدا له وڵاتێکی کشتوکاڵیی دواکهوتووهوه ببێت به وڵاتێکی پیشهسازی پێشکهوتوو، کهچی ئێمه ههمووان ههر وشهی بێ ئومێدی دووباره بکهینهوه؟ ئهوه نییه شاعیر دهڵێت:
( نازانم چما ئهم نههامهتیه توشه، شۆرهك نهبوو له بوونم! ). ئهمهش تهسلیمبوونه به واقیع و بێ ئیرادهیی تاك دهردهخات که پێچهوانهی مهدح و توانای سمینی تاریکی بوو که پێشتر باسی کردبوو.
خوێنهر لهم قهرهباڵغی زاراوانهدا سهری لێ تێك دهچێت که چۆن ئهو ههموو بابهته جۆراوجۆرانه لهم چهند دێڕهدا یهك له دوای یهك تهقه دهدهن له هزری خوێنهرو فیکری پهرت و پڵاو دهکهن و جارجاریش ئاڵۆز، ئهوهتا جارێکی تر شاعیر به 3 دێڕی جیاواز باسی سیاسهت و مهسهلهی کوردایهتی دهکات و نازانم چۆن گونجاندوویهتی لهگهڵ مهسهلهی ژیان و کێشهی فهلسهفی سهرهتاو کۆتایی ،و کۆچکردنی گهنجان. بۆ نموونه دهڵێت: ( چارهنووسی کورد، ئهنفالی کورد، غهریبی کورد) که ئهمانهش زیاتر وشهگهلێکی ناو کورتهی ههواڵهکانن، یان هی ناو گوتارن نهك شیعر. به ههمان شێوهش ئیقاع و وشهسازیی لهم شیعرهدا لاوازهو زمانێکی رهق بهکارهاتووه.
جگه لهوهی ئهم شیعرهش له کهموکورتی زمانهوانی بهدهر نییه وهك بهکارهێنانی (پێچهڵپێچی ) له جیاتی ( پێچاوپێچی) ههروهها ( له دهمی فریایاندا) له جیاتی ( له دهمی فریادا)، (به قوڕ سوقدراویش) له جیاتی ( به قوڕ سواخدراویش).
جێی خۆیهتی بڵێین ؛ ئهم شاعیره جیا له دوو شاعیرهکهی پێشوو چهند وشهیهکی ئاوێتهو تێکهڵکراوی بهکارهێناوه که جیای دهکهنهوه له شیعرهکانی پێشوو وهك ( بێکهسنیشتوو، شوێنباوهش، کۆنووسینهوه، ڕێڕۆیشتن، بێندانیش، دهستغهڵهتی، بزنهڕێ)..
ئهوه ماوه بڵێم ؛ گهر ئهو ههر بیهوێت دهمی کراوهی پرسیار بهکاربهێنێت و لهم پێناوهشدا زۆر وشهی تینوویهتی دووبارهکردبێتهوه، ئهوا با دڵتهنگ نهبێت ههر ئهو نییه ئهو زاراوهیهی بهکارهێنابێت، ئهوهتا شاعیری دواتریش له شیعری ( سهفهرێك به ناو تۆدا) دهڵێت:
(تینوێتیی،
تینوێتیی له زایهڵهی شکست و
تینوێتیی له گهیشتنهوه به تۆ.)
4- شیعری (سهفهرێك به ناو ئهودا):
زاتییهتی ئهم شیعره وا تهعبیر له موعاناتهکانی شاعیر دهکات ، له دووریی کهسی بهرانبهردا (ئهودا) که رهنگه دڵدار بێت، توشی بێئومێدیی بووهو بهڵکه رهنگه خۆسووتان باشترین چارهسهر بێت بۆ ئهو دۆخه رهشبینییه، کاتێك دهڵێت:
(له ئاگرێك زیاتر له ناو پهنجهکانما دهبینمهوه…)
(رهنگه ئهو ئاگره ئهوه بێت
که دایکم بهردهوام لێی دهترسا تێم بهربێت)
ئهمهش حاڵهتێکی دهگمهنی خوێندنهوهی ئهمڕۆ نییه بۆ شیعر، بهڵکو زۆرینه ههر ئهم قهوانه دووباره دهکهنهوه، ئهو وای دهبینێت کچێنیشی ههر مهینهته و هیچ شتێك نییه خۆی پێوه خهریك بکات بۆیه ژیان به هیچ و بێماناو بهرهو نهمانچوون دهزانێت، تهنانهت راشکاوانهتر حهزهکانی ناشارێتهوهو دهڵێت:
( من دهمهوێت ئێستا ماڵێکم
ههبێت، که نیمه)
ئهوهی ئهم شیعره لهوانهی پێش خۆی جیا دهکاتهوه ههوڵدانێکی تێدایه بۆ دهربڕین وبه خولقاندنی وێنهی شیعریی و ههوڵدان بۆ دوورکهوتنهوه له راستهوخۆیی دهربڕین، ههرچهنده زۆر جار نهیتوانیوه، بهڵام دهتوانین ئاماژه بهو وێنه شیعریانه بدهین که ویستوویهتی بیانکێشێت بهم کۆپلهیه، که دهڵێت:
( پهنجهرهکهم به ههناسهت
سواغ بدهم و
کتێبهکانم له گهرم و گوڕیت ههڵکێشم)
ئهوه ماوه بڵێم؛ بهکارهێنانی دالی (بهفر) چهند بارهیه لهم شیعرهداو له زۆر شیعری شاعیرانی تریشدا بهکارهاتووه، وهك لێرهدا شاعیر سهرهتاو کۆتایی شیعرهکهی پێ دهنووسێت. ئهمه ئهوه ناگهیهنێت بڵێین شیعر مهنووسن، خۆزیا ههمو کورد شاعیر دهبوون و شاعیرانه مامهڵهیان دهکردو شیعری رهسهن و جیایان دهنووسی، به پشت بهستن به سهرچاوهکانی ئهزموون و مهعریفهو خوێندنهوهو رۆچوون و گرنگیدان، بهڵام کێشهکه لهوهدایه که شیعرنووسین زۆر به ئاسان تهماشا دهکرێت و وادهزانرێت هیچ سهرچاوهیهکی پێویست نییهو ههر ختورهیهك هات به دڵدا دهتوانرێت بخرێته سهر کاغهزو ناوی شیعری لێ بنرێت، که له ڕاستیدا وانییهو تهواو پێچهوانهی ئهم بۆچوونهیه.
لهم شیعرهدا تاکه ناتهبایی له بابهتی شاعیردا که خوێنهر توشی سهرلێتێکچوون دهکات ئهوهیه، که نازانرێت ئایا شاعیر حهز به گهڕانهوهی یارهکهی دهکات ؟ وهك له چهند جێی شیعرهکهدا دهنووسێت:
( لێره نا ئومێدیی به گاگۆڵی دهرۆیشت پێش تۆ
ئێستا لهگهڵ باهۆزدا دهبارێت)
ئهمه له لایهك و له لایهکی تریش یان له هاتنهوهشیدا ههر بێزارو نیگهرانه که دهڵێت:
( کهچی من وامدهزانی
نزیک بوونهوهت دهمترسێنێ و
دوور کهوتنهوهشت زیاتر )
ئهمه ئهوه ناگهیهنێت به شاعیر نهڵێین بهکاهێنانی دیوار وهك رهمزی کهسانی نهفام و بهدکاریی دهوروبهر لهم شیعرهدا شتێکی جوانهو وهك چۆن بهکارهێنانی وشهی (عادهبوون) وێڕای ئهوهی راستهخۆیه، به ههمان جۆر ناشیعرییه و ناشرینه.
5- شیعری: کێشی ئهو شیعرهت بۆ نادۆزرێتهوه؛ بلورێنه تکایه..
وێڕای ئهوهی ئهم شیعره له لاپهڕهیهکی جیادا جاپکراوهو به (موخهزرهم) دانراوهو بهرواری 5 ساڵ لهمهوبهر لهسهر نووسینی شیعرهکه نووسراوه، واتا 1390ی ههتاوی، بهڵام ئهمه ئهوه ناگهیهنێت منی خوێنهری ئازاد سهرپشك نهبم له بهکارهێنانی پێوهرهکانی شیعر بۆ شهن و کهو کردنی دهقهکهو ههڵسهنگاندنی و لهکۆتایشدا بڕیاردانم بهسهریدا، ئایا تا چهند خرۆشاندوومی و جیاکاریی تێدا دهبینمهوه؟
سهرهتا گهر له ناونیشانهکهوه دهست پێ بکهین، ئهوا دهبینین وێڕای درێژیی، جۆرێك له بهرهنگاربوونهوهو گاڵتهجاڕیی تێدایه، ئایا کێ بلورێنێ وهك گورگ؟ رهنگه خوێنهرێك بڵێت مهبهستی له دهسهڵات نییه که له ناو شیعرهکهدا پۆلیس نومایندهیی دهکات و بهڵکو رهنگه مهبهستی له منی خوێنهر بێت، ئهمه یهك… دووهم: گهر مهبهست له وشهی کێش وهزنی شیعریی بێت ؟ که بههای شیعرهکه دادهبهزێنێت و باوهڕ ناکهم ئهمیان بێت، چونکه شیعرهکه خۆی پهیڕهوی کێشی تیا نهکراوه! ئهی دهبێت مهبهست سهنگ و ماناکانی ناوهوهی بن؟ که من ههست دهکهم ئهمهیانه..
به هۆی سانسۆرو نهبوونی ئازادیش رهنگه شاعیر له ههندێك شوێندا پهنای بۆ وێنهو ستایڵی سوریالی بردبێت وهك دهڵێت:
1- ( گورگێك..
دهوهڕێ بهو گوڵهبهڕۆژانهی
له پهنجهکانی نهقاشێکدا ئاوا بوون)
2- (پۆلیسیش به ڕێگاوه فیتو لێدهدا و
رووبهرووی کلوه بهفرهکان
پێکێك ههڵدهدا له ئاور)…
کهواته گورگ= پۆلیس، وهڕین= فیتو، (گوڵهبهرۆژهی ئازادیی) نهقاش= بهفر( ی سپی بێ لهکه)
چونکه پۆلیس له دهوڵهته دیکتاتۆرهکاندا هیچ نییه جگه لهبهرگریکارێکی بهوهفای سیستهمی تۆتالیتاریی (مهنزومهی تاڵ) ، ههرچهنده له بواری تیۆریی و ریکلامی راگهیاندنهکاندا وا دهخرێته زهینی خهڵکهوه کاکه ئهوه گورگ نییه، بهڵکو سهگی پاسهوانی به وهفاو بێ زیانه.
به گشتی ئهم شیعره ههوڵدهدات لهم خولگهیهدا کار بکات و شاعیر توانا وێژهیی و زمانهوانیهکانی بخاته گهڕ، جارانێك پێکاویهتی و جیاوازییهکی دروستکردووهو جارانێکیش گۆڕینی سهبجێکت و بازدان له دهستهواژهکاندا دهبینین و ههست پێدهکهین.
فهرهنسا ئهو دهوڵهته نییه تهنیا ئهلێرکامۆو رۆلان بارت و دهیان سیاسهتمهدارو بیرمهند تێیدا به کارهساتی ماشێن کۆچی دواییان کردووه ، بهڵکو پرهنسیس دایانا و هاوسهری نهوهی ملیاردێری ئهفریقایشیی ههر به ههمان کارهسات کۆتایی به ژیانیان هات، که له نێوهندی شیعرهکهدا ئهم نهێنیه واڵا دهکرێت و رهنگه ههر ئهویش بێت کرابێته رهمزی نیشتیمانی، یان رهمزی ههموو ژنێك و ئاسۆکانی ژن . که له زوڵملێکراویدا یهکدهگرنهوه.
جێگۆڕکێکردنی وهڕینی گوڵهبهرۆژه به تاریکی و رووبهرروبوونهوهی پۆلیس لهگهڵ ههتاودا ئهو گهمه زمانهوانیهیه که له سهرهتا کۆپلهدا به جۆرێكی تر بوو، ههروهها بهکارهێنانی جیناسی تهواوی –با- و –با- که یهکێکیان به مانای ببوا و ئهوی تر رهشهبایه له کاره جوانهکانی زمانی ئهم دهقهیه، جگه لهوهی هێنانه ناوهوهی کهسایهتی ( دایانا) وهکو بابهتی یاریدهدهر له ناوهڕاستی دهقهکهدا ههوڵێکی نوێ و دهستپێشخهریهکی بوێرانهیه، کهواته لێرهوه دهگهینه ئهو راستییهی که کێشمه کێشی نێوان شهڕو چاکه یان ئاوهدانکردن و وێرانکردن، جوانی و ناشرینی ، بابهتێکی ههمیشهیی بوونی ئادهمیزاده له سهر زهوی، بهڵام رهنگه له ههر کۆمهڵگایهکدا جۆرێك بنوێنێت، وێرای ئهوهی مهیلو لایهنداریی شاعیر ناشاردرێتهوه بۆ توخم و رهگهزی مێ و کێشهکانیان له زۆرانبازیهکانی ژیان و کهلتووره جیاوازهکانی میللهتان. ئایا له کۆتاییدا گهر پۆلیسهکان به باران بشۆردرێنهوهو پاك ببنهوه له تاوان لهم مهدلولانه تێدهگهن، یان ههر کاژێر ناگاته ئهو ساته و له کێشی ئهم شیعره تێناگهن؟؟ ئهمه ئهو پرسیارهیه دوا کۆپلهو دهرگای دهقهکهی پێ کڵۆم دهدرێت.
له کۆتاییدا چهند سهرنجێکی کورتم ههیه لهمهڕ زاراوهو زمانی دهقهکهوه.
– ماناکان راستهوخۆ خۆیان نادهن بهدهستهوهو شاعیر زمانێکی قورسی بهکارهێناوه، جگه لهوهی بابهتێکی ئاڵۆزیشی تاوتوێ کردووه. ئهمهش زیاتر رووی پۆزهتیڤی ههیه نهك نێگهتیڤ.
– شاعیر دهیتوانی له جیاتی بهکارهێنانی وشهی دووبارهکراوی (فهڕز کهن) وشهی کوردی زۆر جوان و کاریگهرتری بهکاربهێنایه.
– له ڕێنووسی نوێدا جیاکردنهوهی وشهی لێکدراو که بۆ یهك مانا بهکاردێت سهر له خوێنهر تێكدهدات که دهبوو به نموونه بهم جۆرانه بوونایه:
نزاتاندا، نهك نزاتان دا/ برێزیلییان، نهك برێزیلی یان/ دڵنیامکهوه، نهك دڵنیام کهوه… تاد
– بهکارهێنانی ههندێك وێنهو زاراوهی لاوازو تارادهیهك دوور له کرۆکی بابهتهکهوه به جۆرێك لاوازی و کرێتی دهبهخشێت به وێنهکان، وهك (قهڵهم موو)، تهنانهت ئهو کۆپله 5 دێڕییهی دهڵێت (نیو کوره ئاسک) شازه لهو دهقهداو من وای دهبینم ئهم کۆپلهیه لهشانی کۆپلهکانی تردا نییه، جگه له بهکارهێنانی دێڕی (نیسف و ننههاری گورگ) لای منی خوێنهر لهههمان کۆپلهدا جۆرێك ههڵهی تیایه. که رهنگه لای شاعیر به پێچهوانهوه له ههموو کۆپلهکان بههێزترو به پێزتر بێت. دهیتوانی ئهم بیرۆکهیهی که له داڕشتنی ئهم کۆپلهدایه هاتووه به شێواز و زمانێکی تر دهڕشتایه که زۆر سهرنجڕاکێشتر دهبوو، بهو مانایهی وهك پێویست سهرکهوتوو نهبووه له گهیاندنی مانادا لهکاتێکدا ئهم شیعره به زمانی کوردیه، ئێدی دهپرسین وشهی بیانی بۆ؟
له کۆتاییدا به ئاماژهدان به جوانی و تازهگهریی ئهم وێنه شیعرییه دوایی بهم باسه دههێنم و هیوادارم چیدی (هیچ) هیچ نهبێت.
( گوێچکهیهکی بڕاو دهبینم له با دا
ماندوو له دهنگهکان نا.. که رهنگیان به تامترین بهرامهیه
دهنگ دهدهم به با دا.. که بێ سنوور دهژی)
سیاسهتی برسی كردنی هاووڵاتیان لهپێناو چیدا؟ … جهزا ئهحمهد فارس
حكومهتی ههرێمی كوردستان ماوهی چهند ساڵێكه سیاسهتی برسی كردنی هاونیشتیمانیانی خۆی گرتۆته بهر كه ئهم سیاسهته به شێكه له ستراتیجیهتی سهركرده سیاسیهكانی ههردوو پارتی دهسهڵاتدار له پێناو ناچار كردنی خهڵكی كه ملكهچی سیاسهتهكانیان بن و كاریگهری ئۆپۆزسیۆن كهم بكهنهوه.
سیاسهتی برسی كردن له پاڵ ئهوهی كه سیاسهتێكی نا ئهخلاقیه چهندین دهر ئهنجامی ترسناك بهدوای خۆیدا دهیهنێت كه كاریگهری نهرێنی له سهر ههرێمی كوردستان به جێدهیهڵێت.
دهروازهیهك بۆ ناساندنی سیاسهتی برسی كردن
سیاسهتی برسیكردن بریتیه لهو سیاسهتهی كه له ڕێگهیهوه هاوڵاتیان ناچار دهكرێن له بارو دۆخێكی ئابوری قورسدا ژیان بگوزهرێنن به شێوهیهك كه توانای ئهوهیان نهبێت بتوانن پێداویسته سهرهتایهكانی ژیان بۆ خۆیان و منداڵهكانیان دابین بكهن .
جاران ووڵاته داگیركهره گهورهكان ئهم سیاسهتهیان دهگرته بهر بهرامبهر به هاوڵاتیانی ئهو ووڵاتانهی كه داگیریان دهكرد ئهمهش له پێناوی ئهوهدا بوو كه هاوڵاتیانی ئهو ووڵاتهی كه داگیریان كردووه ملكهچی و سیاسهسهتهكانیان ببن.
ئهم سیاسهته سیاسهتێكی نا ئهخلاقیه بهو پێیهی له سهر ئهوه بنیاد نراوه كه سوكایهتی به شهره فو كهرامهتی مرڤ بكرێت، تاكهكان ناچار دهكرێن له پێناو ئهوهی كه درێژه به ژیانی ئاسای خۆیان بدهن چاو له ناعهدالهت و گهندهڵیهكانی دهسهڵات بپۆشن.
له راستیدا دهسهڵاتدارانی ههرێمی كوردستان له پێناو ملكهچ كردنی خهڵكی ههرێمی كوردستان ئهم سیاسهته دهگرنه بهر و دهیانهوێت لهم رێگهیهوه درێژه بهمانهوهی خۆیان بدهن.
ئامانجی پیادهكردنی سیاسهتی برسی كردن
دهسهڵاتدارانی ههردوو پارتی دهسهڵاتدار له ههرێمی كوردستان بهر پرسیاری سهرهكین له پیاده كردنی ئهم سیاسهته له پێناو به دهست هێنانی زۆر ترین داهات بۆ خۆیان و پارته كانیان ئهم سیاسهتهیان گرتۆتهبهر وه بۆ سهر شێواندنی خهڵكێش ههمیشه ئاماژه بهوه دهكهن كه ئهم دۆخه دهر ئهنجامی قهیرانی داراییه بهڵام له ڕاستیدا شتێك بهناوی قهیرانی داراییهوه بوونی نیه.
قهیرانی دارای قهیرانێكی دروستكراوه لهلایهن حكومهتی ههرێمی كوردستانهوه له پێناو بردنی داهاتی ئهم ههرێمه بۆ گروپێكی بچوكی دهسهڵاتدار
یهكێكی تر له ئامانجه بنهڕهتیهكانی سیاسهتی برسی كردن كه له لایهن حكومهتی ههرێمی كوردستانهوه پیاده دهكرێت بریتیه له دروست كردنی كۆمهڵگهیهكی مهڕ ئاسا كه بهڵی بۆ ههموو سیاسهتهكانی ههردوو پارتی دهسهڵاتدار بكات.
بهگرتنهبهری سیاسهتی برسی كردن لهلایهن حكومهتی ههرێمی كوردستانهوه دهسهڵاتداران دهیانهوێت كه خهڵكی ناچار بكهن جارێكی تر بگهڕێنهوه ناو ههردوو پارتی دهسهڵاتدار و له چوار چێوهی ئهو پارتانه سیاسهت بكهن له پێناو ئهوهی كه له رێگهی ئهم پارتانهوه بتوانن ههندێك داهاتیان دهست بكهوێت بۆ درێژه پێدان به ژیانی ئاسای خۆیان.
ئهكرێت ئهمهش به خهیاڵێكی سیاسی ناو ببهین چونكه دوای ئهوهی ئۆپۆزسیۆن ڕۆڵێكی دیاری بینی له ووشیار كردنهوهی خهڵكی ههرێمی كوردستان له میانهی (2009-2013 ) ئهگهر به قورسكردنی گوزهرانی خهڵكی ههندێك ناچار بن پهنا بۆ ههردوو پارتی دهسهڵاتدار بهنهوه، ئهوه به تێپهڕبوونی ئهم دۆخه دهكهونه بهرهی دژایهتیان .
دهر ئهنجامی سیاسهتی برسیكردن
زۆر جار سیاسهتی برسی كردن دهبێته هۆكاری سهرهكی بۆ دروست بوونی ههندێك دیاردهی كۆمهڵایهتی كه ئهكرێت به لادانی كۆمهڵایهتی ناوی بێنین وهك (لهشفرۆشی).
ههرێمی كوردستان ئێستا له لێواری ئهوهدا كه ئهم دیاردهیه بهرهو ههڵكشان بڕوات وه خهڵكانێك تهنها له پێناو ئهوهی كه ژیانێكی ئاسای بۆ منداڵهكانیان دابین بكهن دهست دهكهن بهم كاره.
ئهكرێت ئاماژهش بهوهش بدهین كه ئهكرێت ههر له ڕووی كۆمهڵایهتیهوه بههۆی ئهم سیاسهتهوه دزی كردن تهشهنه بسێنێت.
جگهلهمانهی كه ئاماژهمان پێكرد ئهم سیاسهته بۆته هۆی ئهوهی كه ڕێژهی جیابوونهوهی خێزانهكانیش زیاد بكات لهههمان كاتیشدا چونه ناو پرۆسهی هاوسهرگیری كهم بكات.
سیاسهتی برسی كردن له ڕووی ئابوورییهوه بۆته هۆی ئهوهی كه جوڵهی ئابوری كهمبكات و بازارهكان وهكو جاران مامهڵهی ئابوری به شێوهیهكی فراوان بهخۆوه نهبینن .
له ڕووی سیاسیهوه ئهم سیاسهته هۆكارێكی سهرهكیه بۆ ئهوهی كه هاوڵاتیان متمانهیان به حكومهت و پارته سیاسیهكان نهمێنێت و ناڕهزایهتیهكانیان دهر ببڕن بهچهندین جوڵانهوه له شێوهی بزاوتی رێكخراودا .
ئهو بێمتمانهیهی كه له دهر ئهنجامی پیاده كردنی ئهم سیایسهتهوه دروست بووه له نێوان هاوڵاتیان و دهسهڵات دور نیه سهر بكێشێت بۆ دروست بوونی توندوتیژی سیاسی ئهگهر ئهم دۆخه بهردهوام بێت.
میدیای كوردی له بازنهی گهمهكانی سیاسهتدا … 4 … نهژاد عزیز سورمێ
بهشی چوارهم و كۆتایی
ڕۆژنامهنووس و میدیاكاری كورد
لهنێوان خوێندنی ئهكادیمی و بههره و شارهزایی تاقیكراوهدا
ڕۆژنامهنووس و میدیاكاری سهركهوتوو دهخوازێ ڕۆشنبیری و بههرهی ههمه لایهنهی ههبێ ، ئهمه ههمیشه له پهسن كردن و نهكردنی لهبهرچاو دهگیرێ ، به واتایهكی دی بههره و شارهزایی تاقیكراوه له پێش خوێندنی ئهكادیمیدا دێ.
له مێژووی ڕۆژنامهگهریی و میدیای كوردیدا ههمیشه وا كهوتووهتهوه ئهوانهی ماكینهی میدیایان بهگهڕخستووه ئهوانه بوون كه حهز و ئارهزوو و بههرهیان تێدا بووه ، كهم وا ڕێككهوتووه بهتایبهتیش لهدهسپێكی ئهوهی به ڕۆژنامهگهریی كوردی دهناسرێ ، لهو بوارهدا خاوهنی بڕوانامهی ئهكادیمیی بوو بن ، تهنانهت زۆرجار دهرچوویهكی بهشی ڕاگهیاندن به هۆی بێ بههرهیی وا ڕیك كهوتووه كاری دیكهی كردووه .
لهگهڵ ئهوهشدا ئهمه ناكاته ئهوهی خوێندنی ئهكادیمی بهههند وهرنهگیرێ بهتایبهتی بۆ ئهوانهی تێیاندا بووه كار له بواری ڕاگهیاندن و ڕۆژنامهنووسیدا بكهن ، چونكه خوێندنی ئهكادیمی دیاره دهبێته ڕێ ڕوونییهكی دی بۆ كاری ڕۆژنامهنووس و هۆیهك بۆ داهێنان و وروژاندنی بههره شاراوهكانی.
خوێندنی ئهكادیمی مشت وماڵی ئهو حهز و ئارهزوو و بههرهیه دهكا ڕۆژنامهنووس و میدیاكاری ڕاكێشاوهته ئهو مهیدانه.
مهسهلهكه بهداخهوه لای ئێمه لهڕووی چهندایهتییهوه ڕهنگه زۆرجار بهپێچهوانه كهوتبێتهوه ، بهتایبهتی لهم یهك دوو دهیهی دووایدا ، ئهوهی له ڕێی خوێندنی ئهكادیمیهوه ڕاستهوخۆ دهسبهكار دهبێ، سهیر دهكهی ئهو بههره و شارهزاییه تاقیكراوهیهی نییه.
له ههمان كات ددانیش بهوهدا نانێنێ لای شارهزایهك ڕێنوینی بكرێ ، لهبهرابهریشدا شارهزایانی ئهو بواره به هۆی ئهزموونی چهندان ساڵهیان ، ئهوانیش بهرامبهر بهتازه دهست پێ كردووان و نهشارهزایانی كاری ڕۆژانه و خۆههڵواسی به زانیاری تیۆری كه ڕهنگه زۆرجار لهگهڵ ههل و مهرج و ئاراستهی ئهم كهناڵ یا ئهو كهناڵ یهكیان نهگرتبێتهوه نههاتبنهوه.
لهو ڕاستهشدا نه كادیره ئهكادیمیه تازه دهست پێكردووهكه ههوڵی فێربوون دهدا ، ئهزمنووندارهكانیش لهو سهرهوه پلانهكانیان لێ تێك دهچێ، بهمهش زهرهرمهندی سهرهكی خودی كهناڵهكه دهبێ ، ئینجا ڕۆژنامه یا ڕادیۆ یا تهلهفزیۆن یاخود سایتێكی ئهلكترۆنی بێ.
ڕۆژنامهگهریی كوردی تا ئێستاش لهو جوغزهدایه و ئهگهر ڕۆژنامهنووسی بهرپرسیاری تێیدا نهبێ بڕیاری بوێرانه له بهرژهوهندی كهناڵهكه و سیاسهته پهیڕهوكراوهكانی بدا… چونكه نووسین با له ڕۆژنامهشدا بێ ههرگیز بارێك نییه به چهند وشهیهكی ئینشائی بێ ناوهرۆكی دوور له خوێندنهوهی ڕهخنهگرانه و پێشبینیكراو پێك بێ.
بهڕوویهكی دی ناشێ شارهزایانی ئهو بواره خوێندنی ئهكادیمی نهخوێننهوه و حساب بۆ كادیرانی تازه دهستبهكار بوو نهكهن ، كه پێم وایه له حاڵهتی ههندێ كهناڵی تایبهتمهندی وهك بواری پهروهرده و تهندروستی و كشتوكاڵ و پیشهسازی و كولتووری (ئهگهر ئێستاش جێی باس نهبووبن)، بهڵام ئهمانه و هی دیش پێویستن و ڕۆژێ دهبێ خهمیان لێ بخورێ.
دهڵێم له حاڵهتی ئهو كهناڵهدا دهخوازێ ئهوانهی كار لهو چهشنه كهناڵانهدا دهكهن سهرهڕای شارهزاییان له كاری میدیایی پێویسته لهو بوارانهشدا شارهزایی و ئهزموونی پێویستیان ههبێ. كهواته هیچ تایبهتمهندییهك له كاری میدیایدا له دهرهوهی داهێنان و شارهزایی له بواری كولتووردا نییه.
ههر لێرهدا تهماشا دهكهین لێك ڕاستبوونهوهیهك له نێوان خوێندكارانی ئهو بواره ، كه دهیهوێ تهنیا به هێزی تیۆری دوور له ئهزموون و كاركردنی كارا شوێنێ بگرێ شایانی نییه لهبهرابهر ئهزمووندار و شارهزایاندا كه بهكردار تهمهنێكیان لهو بوارهدا بهسهربردووه.
ئهمهش بهئاشكرا له ڕووپهڕی ڕۆژنامه و سایت و ڕادیۆ و شاشهی تیڤیهكانهوه ههستی پێ دهكرێ و بهمهش ورده ورده كهناڵهكه ڕوو لهپاشهكشه دهكا و توانای خۆ نوێكردنهوهی نامێنێ نهخاسمه ئهگهر كادیره تازه دهست پێ كردووهكان به هۆی بڕوانامهكانیانهوه بێ یا ههر هۆیهكی دیكه ببن به كارمهندی كارای ئهو كهناڵانه .
ههواڵ له میدیای كوردیدا
چۆنیهتی مامهڵهكردن لهگهڵ ههواڵ له وهختی شهڕ و قهیراناندا
نامهوێ لێرهدا جارێكی دی بچمهوه سهر ئهو سیفهت و پرسیارانهی ههواڵ (ههر ههواڵێك)ی لهسهر ههڵدهنرێ وهك (كێ) و (چی) و (كهی)و (لهكوێ) و (بۆ) و (بۆچی)…. ئهگهرچی من خۆم وای دهبینم لهگهڵ بهههند گرتنی ئهو پرسیارانهشدا له ههواڵدا بهڵام له باری ئهو پێشكهوتنهی میدیا و تهكنهلۆژیای گهیاندن بهخۆیهوهی دیوه ، بڵاوكردنهوهی ههواڵ ڕهههندێكی دیكهی وهرگرتووه ، بهڕادهیهك پرسیارهكانی سهرهوهی ڕۆژنامهگهریی سپاردووه كاتێ میدیا له میدیای كاغهز (نووسراو) و درهنگتریش (بیستراو) زیاتر لهمهیداندا نهبوون.
ئهوێ ڕۆژێ میدیا ههم پهیام بوو ، ههم بهرپرسیارییهتی و تاڕادهیهكی نكۆڵیلێنهكراویش ڕاستبێژی بهتایبهتی له ههندێ كهناڵی بهناوبانگی وهك ڕادیۆی (BBCی ئهوسا) كه حسابیان بۆ ناو وناوبانگی خۆیان دهكرد و ڕێزی گوێگریان لا گرینگ بوو….
میدیای كوردی وهك له پێشدا ئاماژهمان پێدا له ئهساسدا له ڕۆژنامهگهریی نووسراوهوه دهستی پێكردوه ، پاشان ههوڵهكانی ڕۆژنامهگهریی (بیستراو)یشی هاتۆتهسهر ههردوو جۆریش به ههژاری و یا لهسهر دهستی ڕۆشنبیر و نووسهرانی بووه ، كه له ههمان كاتدا بایهخیشیان به سیاسهت داوه ، لهوهی دههاتهوه ناو خهباتی قهومایهتی یا چینایهتی ، یان سیاسیهكان بوون ، ئهوانهی چ به سهربهخۆ ههڵگری بیرو بۆچوونێك بوون یا له ڕیزی حزبێكی سیاسیدا بوون…
ئهو كهناڵانهش وهك وتمان ههژاربوون و مانگانه یا ناوهناوه، ، یا زۆر زۆر ههفتانه بوون بهوانهیشهوه كه دهزگا پهیوهندارهكانی ئهو حكوومهتانه بۆ بهرژهوهندی خۆیان به كوردی بڵاویان كردوونهتهوه. تۆ ههرئهوهنده بێنه بهرچاو، ساڵی 1974 بیر لهوه كراوهتهوه ڕۆژنامهیهكی ڕۆژانه دهربچوێندرێ ! كه زۆر درهنگ بوو.. بهههرحاڵ له ههواڵدا لهپێشترین سیفهت خۆی فهڕز دهكا، خێرایی گهیاندنه ئهگهر لهپاشاندا باسی چلۆنایهتی ههواڵ بكهین ، ئهمهش دیاره بۆ ئهوسا له توانای حهفتنامه و مانگنامه و درهنگتر نهبووه كه ئێستا تهنانهت بۆ ڕۆژنامهی ڕۆژانهش (ناڵێم ئهستهمه، پێم وایه دهكرێ) بهڵام ئاسان نییه له بڵاوكردنهوهی ههواڵ دا ڕۆژنامه بتوانێ كێبهركێ لهگهڵ كهناڵهكانی تهلهفزیۆنی و سایته ئهلكترۆنی و ئهوهی پێی دهگوترێ تۆڕه كۆمهڵایهتیهكان بكا. بهڵام با بزانین داخۆ دهنگوباسی (ههواڵ) بهگشتی حاڵی حازر له میدیای كوردیدا چۆنه.
وای دهبینم ئهمڕۆ میدیا بهگشتی؛ به میدیای كوردیشهوه لهگهڵ ڕیكلام و دهرهاوێشته و نهخشه بۆ دانراوهكانی بوون به دوو ڕووی یهك دراو ، ههندێ جار ئهگهر دراوهكه ههڵدهی زیاتر بهدیوی ڕیكلامدا دهكهوێ و دهچێتهوه ئهو خانهیه .. ڕیكلام كه ئێستا به شێوهیهك له شێوهكان تێكهڵی نهك ههواڵ بهڵكو بهرنامهكانیش كراوه ، بهمهش بهناچاری بێ (ڕازی كردنی سپۆنسهر) یا ههر نیازێكی دی جگه لهوهی ههر كهناڵێك له بهرژهوهندی ڕاكێشانی بینهر (كه من لهگهڵ پارێز وهرگرتنمدا ئهوه بهمافێكی ڕهوا دهزانم) بهڵام زۆرجار دوور له ڕهچاوكردنی له بهرامبهر ئهوهی پێی دهگوترێ ئاراستهیهكی ساغڵهم و بهرپرسیاری ڕای گشتی لهوهی نا چاوپۆشی له بهرامبهر ههڵهكان بكرێ بهڵكو لهوهی ئینتیما و خۆشهویستی خاك و وڵات و بهرژهوهندیه ستراتیژییهكانی لهبهرچاو بگیرێ.
ههواڵ لهمیدیای كوردیدا لهچهند سهرێكهوه جێی لهسهر ڕاوهستانه ، لهلایهك كهم وا ڕێككهوتووه ههواڵ ڕای نهك ههر داڕێژهری ههواڵ بهڵكو ههندێ جار باربووكهریشی پێوه دیارنهبێ بهتایبهتیش لهو كهناڵانهی خۆیان. (بهئیستلاحی خۆیان) به (ئههلی) و (سهربهخۆ) و (بێلایهن) ناساندووه.
لهو سهریشهوه سهیر دهكهی ڕووپهڕی لاسایی كردنهوه له داڕشتنی ههواڵێكی ناوخۆ یان دهرهوه دهگاته ڕادهی كۆپی كردن ئهمهش له زۆربهی كهناڵه (بیستراو) و (بینراو)ـهكاندا ههستی پێ دهكرێ.
دیسان داڕشتنی ههواڵ زۆرجار مهرجه كلاسیكیهكهیشی پێوه دیار نییه ، سهرهڕای ئهوهی پێشینهی خودی ههواڵهكهش دیار نییه له كوێوه سهرچاوهی گرتووه.
من سهیرم به ههندێ قسه دێت كه لهم لاو ئهو لادا دهكرێت بهوهی ههندێ پێیان وایه ، نهك ههر پێیان وایه ، بهڵكو به فهتحی قهڵای خهیبهریشی دهزانن كه دهڵێن ئێمه جاران ههواڵمان له خهڵك وهردهگرت ئێستا خهڵك ههواڵ له ئێمه وهردهگرێت.
جارێ تا ئێستا ( مهگهر له سایتهكان) گوێم لێ نهبووه كهناڵێكی باوهڕپێكراوی دونیا یهكێك له كهناڵه كوردیهكانی كردبێته سهرچاوهی سهرهكی ههواڵێكی خۆی ، مهگهر ئهو كهناڵه به زمانێكی زیندووی وهكو ئینگلیزی له ماڵپهڕی تایبهت به خۆیان بڵاویان كردبێتهوه.
پاشان زۆرجار وهرگرتنی ههواڵ له ئاژانسێكی بهناوبانگ و خاوهن متمانه (بۆ دهرهوه) ڕهنگه خهرجی كهمتری بوێ و باوهڕپێكراوتریش بێ ، لهوهی له تۆڕی پهیامنێرانیدا خهرجی دهكا كه زیاتر ههندێ جار نهبێ كه ئهویش پهیوهندی بهخودی ههواڵهكهوه ههیه ، دهنا وهرگرتنی ههواڵ له ئاژانسه متمانه پێكراوهكان ئهوهنده لهسهر كهناڵهكه ناكهوێ . جگه له ههموو ئهمانهش، ئهوانهی دهڵێن ئێستا خهڵك ههواڵ له ئێمه وهردهگرێ ، با گریمان بهو جۆرهش بێ ، لهبیریان دهچێتهوه كه له ڕۆژگاری ئهمڕۆدا كوردستان دهمێكه بووه به ناوچهیهكی ههڵایساو ، بهتایبهتیش دوای هاتنی مێردهزمهی (داعش) وهك دهبینین دونیای تهنیوهتهوه و پهلی بۆ ئهوروپا و ئهمریكاش هاوێشتووه بهڕادهیهك لهبهرهنگاربوونهوهیدا خهریكن له ڕووی ناچارییهوه كلتووری دیموكراسیشیان بخهنه ژێر پرسیارهوه.
سیمایهكی دیكهی میدیای ئێمه كه خهریكه ڕهنگی پێوه دهگرێ ئهوهیه میدیای ههواڵ و بیروڕا تێكهڵ كراوه یاخود لێك ههڵنهوێردراوه ، لێرهشدا ههواڵ و دهرهاوێشتهكانی پاشتری له ڕاپۆرت و ڕیپۆرتاژ و شرۆڤهی پهیوهندار له میدیای كوردی دا به قوربانی نووسینی جیاجیا و ههندێ جار ئینشائیش كراوه ، له ڕووی (بایهخی ههواڵ)یشهوه، دهبینی ههر كهناڵه و بهنهغمهی خۆی دهخوێنێ و بڵاودهكاتهوه كهناڵه حزبیه ڕهسمیهكانی لێ بترازێ كه ڕوانینی خۆیانی تێدا ڕهنگ دهداتهوه و باروبووكاریشی دیاره .
لهو ڕاستهدا سهیر دهكهی ههواڵێك ڕهنگه زۆر بهلای خهڵكیشهوه گرینگ بێ بهڵام كهناڵێكی دیاریكراو یان ههر بڵاوی ناكاتهوه ، یا ئهگهر بڵاویشی بكاتهوه له چوارچێوهی ڕێنمایی سنوور بۆ دانراوی خاوهنهكهی تێناپهڕێ ، بهمهش نیوهی یا چاریهكی ڕاستینهی ههواڵهكهت پێدهگا.
پێچهوانهكهیشی ههر ڕاسته ، ههواڵی بێ بایهخ ههیه ، كهناڵێكی دی زیاد له سنووری خۆی گرینگی پێ دهدا و تهنانهت ئهگهر ههندێ ڕهگهزی ناڕاست یا ههڵبهستراویشی تێدا بێ.
جار ههیه ڕهنگه به ههواڵی كهناڵێك (كه ههندێ جار نهخشه بۆ كێشراویشه) ئهوهی پێی دهگوترێ ئاسایشی كۆمهڵایهتی تێك بچی ، یاخود بچێته خانهی دهمگۆ (اشاعه) بۆ كهسێك یا لایهنێك، یاخود به پێچهوانهوه له پهسنی كهسێك یا لایهنێكدا بێ..
وای دهبینم بهتایبهتیش له ڕووی بڵاوكردنهوهی ههواڵدا هێشتا زۆری ماوه (میدیای ئههلی، سهربهخۆ، بێلایهن) لهناو دووكهوانهدا دهربهێنرێن ، چونكه میدیای كوردی پێم وایه ماویهتی بهتایبهتیش له مامهڵهكردنی لهگهڵ ههواڵدا، نهك ههر له كاته ئاساییهكاندا بهڵكو له وهختی شهڕ و قهیرانیشدا بێجگه لهوهی پیشهییایهتی نهپاراستووه ههندێ جار وهك بینیمان و خوێندمانهوه له وهختی شهڕ و قهیرانیشدا له نهزانی بێ یاخود به پێشینه له بڵاوكردنهوهی ههندێ ههواڵدا بهتایبهتی له میدیای بینراو گهیشتووه بهو ڕادهیهی بهچاوساغی كردن بۆ دژمن تۆمهتبار بكرێن.
ههندێ له هۆیهكانی لاسهنگی میدیای كوردی
ئهگهر دوێنێ ههندێ له نهخۆشیهكانی میدیای كوردی كه تا سهردهمانێك له دهرهوهی ئیرادهی خۆیدا بوو ، یا له ژێر ههژموونی ئیرادهی خۆیدا بوو بێ ، (میدیای پێشمهرگایهتی) ئهویش ئیستگهكانی ڕادیۆی لێ ههڵبوێری كه بهخێراییهكی پێوانهیی پهیامی خۆی دهگهیاند ، دهنا میدیای نووسراو له ڕووی خێرایی گهیاندنهوه ئهو ڕۆڵهی نهبووه…
لهگهڵ ئهوهشدا میدیای ئهوان ڕۆژانیش خاڵی نهبوو له كهم وكورتی و ئهو نهخۆشیانهی پاش ڕاپهڕین (1991) ، له باتی ئهوهی چارهسهریان بۆ بدۆزرێتهوه ، تهشهنهیان سهندو و بڵاوتر بوونهوه !
لێ به بهراورد لهگهڵ ئهمڕۆ ، كهم تا كورت ، باوهكو ڕۆژنامهنووسانی كورد ، ئهوسا له بوارێكی بهرتهسك و ههندێ جار تهنگ و تاریك كاریان كردووه ، بهڵام پاراستنی ئیتیكی ڕۆژنامهنووسیی و ههواڵدان بۆ بهرقهراركردنی جۆرێك له پڕۆفیشناڵیهتی له كاردا و تێپهڕاندنی ههندێ بابهتی فهرههنگیی له بارودۆخێكی ئهستهمدا كه سانسۆر بهسهر ههموو بڵاوكراوهیهكدا لهوپهڕی دابوو…. دیسان تاڕادهیهك دوورتر بوو لهو نهخۆشیانه.
ڕهنگه هۆیهكی دیكهش ئهوه بێت كه وا كهوتبێتهوه میدیای ئهوسا دیاریكراو و له ههموو حاڵهتێك و به ههموو باران بڵاوكراوهكان ژمارهیان نهدهگهیشته ژمارهی پهنجهكانی دهست، سهرهڕای ئهوهش ئهوهی ههبووه ههمیشه به سانسۆری دهوڵهتدا تێپهڕیوه ، بۆیه كهمی ژمارهی بڵاوكراوهكان ڕهنگه ئهگهرێك بێ له دیاریكراوییهتی نهخۆشیهكانیشی….
بێگومان لێرهدا ئێمه باسی ئهو میدیایه دهكهین كه له عێراقدا بووه ، ڕاستی نهخۆشیهكانی میدیای كوردی زیاتر دوای ڕاپهڕین دهركهوتن و تهشهنهیان سهند ، دوای ئهوهی له لایهك ڕۆژنامهنووسان كه سهرهتا ئهگهر بشێ بگوترێ تووشی (شوكی ئازادی) بوون ، له دوایشدا كۆبوونهوهی دهتوانین بڵێین لهشكرێك له ڕۆژنامهنووسان و ڕۆژنامه و كهناڵگهلێك زۆر زیاتر لهو سنووره جوغرافیایهی له قهڵهمڕهوی دهسهڵاتی كوردیدا ، بهڕادهیهك وای لێ هات پیشهی ڕۆژنامهنووسیی له پیشهی بانگخوازی بۆ ئازادی و بهرپرسیاریهتی مێژوویی و پاراستنی ئیتیكی پیشهكه ، بوو به هۆیهك بۆ بژێوی ، ههر لێرهشڕا چاك و خراپ، زانا و نهزان تێكهڵ بوون و له دیمهنێكی له پێشدا نهدیتراودا میدیایهك بێته كایێ ڕووكهش، دوور له فهرههنگ، ماندوو، متمانه پێنهكراو – تهنانهت نهخۆشیهكان به جۆرێك ، بهتایبهتش بهم دوادواییانه پهرهیان سهند كه زۆر له كهناڵهكان (خوێنراو – بیستراو – بینراو) ڕاشكاوانه هاتنه ناو ململانێ سیاسیهكان كه ئهمه كاری میدیا نییه.
لهم بارهدا دهكرێ (ههندێ) لهو نهخۆشیانهی له میدیای ئهمڕۆی كوردیدا دهبیندرێن لهخوارهوهدا كۆبكهینهوه :
– : ئهوهندهی شێوهی وانهدانی وهرگرتووه ، ئهوهنده حسابی بۆ ڕای گشتی نهكردووه ، تهنانهت ههندێ جار گهیشتووه بهوهی ههندێ كهناڵ ڕێگایان بهخۆیان داوه جێی داواكاری گشتیش بگرنهوه و دهست له كاروباری دادوهریشهوه وهربدهن ، بهمهیش له چهندان لاوه كار بكهنه سهر ڕای گشتی و بهربهستێك پێكهوه بنێن (بهههر مهبهستێك بێ) بۆ بهلاڕێدا بردن یا شێواندنی ئهو دهرهاوێشتانهی له ههواڵێكی دیاریكراوهوه دروست دهبن.
– : زۆرجار لهچوارچێوهی (ئازادی)دا ، میدیای كوردی غهدری لهو وشهیه كردووه و زۆر جار (ئازادی) بێ (بهرپرسیاریهتی) خوێندۆتهوه ، ئهم دیاردهیهش (كه بهڕاستیش بووه به دیارده) گهلێك جار پشێوی كۆمهڵایهتی یا سیاسی لێ كهوتووهتهوه ، وهك ئهوهی له وهختی شهڕی ناوخۆدا بهرپا بوو.
– : به گشتی میدیای كوردی ههڵسوكهوتێكی دروست و هاوسهنگی له كاتی قهیرانهكاندا نهبووه ، یا 100% لهگهڵ ههڵوێستێكدا بووه یاخود 100% دژی بووه ! كه ئهمهش له ههموو حاڵهتێكدا ههڵسوكهوتی پهسهند نییه و لهو ناوهشدا ڕۆڵ و كاریگهریی خودی كهناڵهكه لاواز دهكا و متمانهی خوێنهر و گوێگر و بینهرانیشی به تێپهڕبوونی وهخت لهدهست دهدا، وهك ئێستا دهیبینین كه ههندێ كهناڵ ههواڵێك یا وتارێكی ڕۆژنامهنووسیی به ڕادهیهك قهبه دهكهن تهنانهت خوێنهری ئاسایش دهركی پێ دهكا ، دیاره پێچهوانهكهیشی ههر ڕاسته…. سهیرایهتیهكهیش لهوهدایه ههموو ئهو كهناڵانه ، به كهناڵی (سهربهخۆ) و (بێلایهن)و چی و چی خۆیان دهناسێنن !! سهیرتریش ئهوهیه زۆربهی كهناڵهكان بێلایهنی له وهرگرتنی ڕای دوو لایهن یا زیاتر له ههواڵێكی دیاریكراودا كورت دهكهنهوه ، له كاتێكدا ڕهنگه ههندێ جار له بنهڕهتدا ههواڵهكه تهنانهت شایانی بڵاوكردنهوهیش نهبێ !
– : لهداڕشتنی ههواڵدا، ئهمڕۆ زۆربهی میدیای كوردی (گوایه بۆ سهرنج ڕاكێشانه)، ناونیشانێك بۆ ههواڵهكه دادهنێ ، كه زۆرجار ههواڵهكه دوور و نزیك پهیوهندی به ناونیشانهكهوه نییه، یا ئهگهر ههیشیبێ پهیوهندییهكی دوور بهدووره.
– : لهڕووی زمانهوه، وای لێ هاتووه ههر كهناڵه و بهكهیفی خۆی نهك به پێی دهستوور و ڕێسای زمان وشه و زاراوه دادهتاشێ !
دیاره مهسهلهی زمان له كهناڵهكانی میدیادا دهخوازێ به ههستیارییهوه مامهڵهی لهگهڵ بكرێ بهوهی كهناڵهكانی میدیا بهتایبهتیش كهناڵه بینراوهكان پهیوهندی ڕاستهوخۆیان به یهك بهیهكی كۆمهڵگهوه ههیه كه كهناڵهكان ئاوههایان وهرنهگرتووه.
زمانی كوردی جارێ به ناوی نوێ كردنهوه و جارێ له ژێر ناونیشانی ئهوهی پێی دهگوترێ (مۆدرێنایهتی)، كه نه ژێرخانێكی له كوردستاندا ههیه و نه له ههموو ئهو ماوهیهشدا كه بهماوهی خۆبهڕێوهبهری دهناسرێتهوه توانراوه (دابڕان)ێك ڕووبدا وهك ئهوهی له كۆمهڵگه پێشكهوتووهكاندا بووه كه ئهمهش دیاره پرۆسهیهكی ههمهلایهنایه ئهگهرچی پرۆسهی پهروهرده له ڕیزی پێشهوهشدا بێ ئهویش له كوردستان نه بایهخی پێویستی پێدراوه ، نه پێوهی دیاره وهكو پێویست گرینگی و ههستیاریی ئهو پرۆسهیه له پێگهیشتن و بهرهو پێشچوونی كۆمهڵگهدا بهههند وهرگیرا بێ.
– : زۆربهی كهناڵهكان (دهڵێم زۆربهی) ههرچهنده سهتلایتن و به هۆی مانگه دهسكردهكانهوه پهخش دهكهن ، یان له ڕادهبهدهر خۆماڵییهتیان پێوه دهبینرێ، یاخود ئهگهر بایهخیش بهدهرهوه و ههواڵ و ڕاپۆرتی دهرهوه بدهن ، ئهو فلیمه بهڵگهنامهییانه بڵاودهكهنهوه كه له دهرهوه بهرههم هێنراون، ئهمه له ڕووی چلۆنایهتییهوه ، له ڕووی چهندایهتیشهوه، ژمارهی كهناڵهكانی میدیای كوردی خوێنراو – بیستراو – بینراو- لهو سنووره دهرچووه كه پێی بڵێن (زۆر) بێگومان پێشم وانییه ئهو ژماره ڕۆژنامهنووسهمان (بهپێی سهندیكای ڕۆژنامهنووسان لهشهش ههزار ڕهت دهكا بێجگه لهوانهیشی ئهندامی سهندیكانین). ههبێ بتوانن ئهو مهكینه زهبهللاحه ئیش پێ بكهن كه خۆی له سهتان ڕۆژنامه و گۆڤار و بڵاوكراوه و دهیان ڕادیۆ و دهیانی دیكهی كهناڵی ئاسمانی و ناوخۆیی و سایت و ماڵپهڕدا دهبینێتهوه ، ئهگهرچی پێ دهچێ ههندێكیان سهبارهت به قهیرانی دارایی ، یا لێگرتنهوهی سپۆنسهرهكانیان ڕاگیراون .
– : ئهمڕۆ (باس له ئهمڕۆ دهكهم) زۆربهی كهناڵهكانی میدیای كوردی لایهنی كلتووریان پهڕاوێزخستووه ئهوهی ههشبووه پێشتر زیاتر بۆ (اسقاگ فرچ)بووه، تهنانهت له ههموو ئهو كهناڵانه، بیر له كهناڵێكی تایبهت به كولتوور نهكراوهتهوه ، ههمووی سیاسهت، سیاسهت به خاوی ، به كوڵاوی ، به برژاوی، وای لێ هاتووه تێكڕای میللهت بووه به (سیاسی) و (چاودێری سیاسی) و (شارهزای سیاسی) !! ئهوهی ههبووه له میدیای كوردیدا كه بچێتهوه ناو میدیای كولتووری له چهند لاپهڕهیهكی ههژاری ڕۆژنامه و ماوهیهكی كورت له ههندێ له كهناڵهكانی تهلهفزیۆن ، ڕهنگه لهم بارهیهوه ڕادیۆ و ماڵپهڕهكانی ئهنتهرنێت باشتر بووبن.
– : كار بهوه گهیشتووه ، زۆرجار كهناڵهكان بۆ پڕكردنهوهی وهخت بهرنامه ههبووه و ئاماده و پێشكهش كراوه وهكو یهك ، بهمهش پهڕاوێز جێی جیددیهت دهگرێتهوه و كێبهركێی نێوان كهناڵهكانیش نامێنێ كه داینهمۆی پێشكهوتنی كهناڵهكه خۆشیهتی.
– : تا ئێستا میدیای كوردی لهڕووی ههلی كارهوه ڕۆژنامهنووس و خهباتكاری حزبی لێك جیانهكردووهتهوه ، كه ههر ئهمهیشه ژمارهی ڕۆژنامهنووسانی گهیاندووهته ئهو ڕادهیهی ڕۆژنامهنووسی پڕۆفیشینال و كارا له ناو ئاپۆرای ئهو لهشكرهدا ون بێت.
– : لهمیدیای كوردیدا، نه مافی تاك پارێزراوه وهكو تاك نه مافی خودی ئهو ڕۆژنامهنووسانهی كاری تێدا دهكهن .. ئهو قانوونهی كه بهناوی قانوونی ڕۆژنامهنووسیش دهرچووه ، جگه لهوهی پڕه له كهلێن و كهم و كوڕی له ههمان كاتدا له بنهڕهتدا تهنیا بۆ (میدیای نووسراو) دانراوه ، كه ئهمه یهكێكه له كهلێنه ههره دیارهكانی.
– : ڕهخنه لهمیدیای كوردیدا، ئهوهی تا ئێستا بینراوه و خوێندراوهتهوه، زۆربهی لهپهرچهكردار و خوولانهوه لهبازنهی بهتاڵی گرینگی دان به ڕوخسار، دوورله فیكر و ههل و مهرجی بابهتی و ڕهچاوكردنی قۆناخی كۆمهڵگهوه تاك و تهرا نهبێ ڕهتی نهكردهوه. بهمهش زۆرجار ئهو بابهته ڕهخنهییانهی بڵاودهكرێنهوه و ئهو زاراوه و ئیدیومانهی تیێدا بهكار دهبرێن سهیر دهكهین له زاراوه و ئیدیۆمی ههواڵگرییهوه نزیكترن تا زاراوهی فیكری و ئهوهی دهچێتهوه ئهو قاڵبه.
– : (جاڕدان ) یان (ڕیكلام ) له میدیای كوردیدا بهبێ هیچ بنهمایهك یاخود حساب بۆ كردنێك كه ههندێكیان چ كاریگهریی پاشڤهبڕ دروست دهكا بڵاودهكرێتهوه، تهنانهت تێناپهڕێنین ئهگهر بڵێین زۆری نهماوه میدیای كوردی و ڕیكلام ببن بهدوو ڕووی یهك دراو….
ڕاسته ڕیكلام بۆ ههر كهناڵێكی میدیا پێویسته تا بتوانێ گهشه به خۆی و به بهردهوامی پرۆژهكانی ئایندهی بدا ، بهڵام زۆربهی بۆ ڕازی كردنی باروبووكاره كه لێرهدا وهك وهبهرهێن دهردهكهوێ.
كهناڵی میدیایی له پاڵ قازانجیش دهخوازێ وهك دامهزراوهیهكی كاریگهر لهسهر ڕای گشتی بجوولێتهوه و ئیتیكی ڕۆژنامهوانی بهو ڕادهیه ون نهكا بهوهی كێ زیاتر بدا ئهو له پێشتر بێ.
ههندێ لهو ڕیكلامانهی بڵاودهكرێنهوه نهك ههر كاریگهری نێگهتیڤی ههیه بهڵكو دهبێته هۆی ئهوهی ههندێ لهو كۆمپانیا و كاڵایانهی ڕیكلامیان بۆ دهكرێ ، لهڕووی سوود و كوالیتیهوه زۆرجار دوور دهبن لهناوهرۆكی ڕیكلامهكه ، بهمهش بێجگه له زیان گهیاندن به بینهر جۆرێك له چهواشهكاری (حهق دراوی)ی خودی كهناڵهكهیشی تێدایه.
له ههمووی مهترسیدارتر، ڕیكلامی ناڕاستهوخۆیه، ڕیكلامی ناڕاستهوخۆ ههموو ئهو گرینگی و بایهخهدانانه دهگرێتهوه به كۆمپانیایهكی دیاریكراو ، یا كهسێك له شێوهی بایهخدان و ڕیپۆرتاژی تایبهتیهوه كه شێوهی ههواڵ و ڕیپۆرتاژی ئاسایی دهدرێتێ (ئهمه له میدیا پێشكهوتووهكانیشدا به ڕێژهیهك به پێی ئاستی كۆمهڵگهوه ههیه).
له میدیای كوردیدا ئهم جۆره ڕیكلامه ناڕاستهوخۆیانه ، زیاتر له ڕێگای ههندێ له پهیامنێر و ڕپۆرتهرهوه دهبێ. ههندێ جاریش به ڕێنمای باروبووكار یا با لێرهدا بڵێین وهبهرهێنهوه دهبێ كه بڕیار به دهستی سهرهكی كهناڵهكهیه. ئهم دیاردهیه بهم دواییه زیاتر لهوهی پێی دهگوترێ میدیای سێبهر دهركهوت و برهوهی سهند.
– : میدیای كوردی (ناڵێم ههمووی) ئهوهندهی بایهخ وگرینگی له سیاسهت و تونێڵه مارپێچهكانی سیاسهتدا چڕ كردووهتهوه له بهرابهردا گهلێك لایهنی پێویست و گرینگی پهڕاوێز خستووه، وهك ئهو مهسهلانهی پهیوهندیان به پهرهسهندنی كۆمهڵ و مادده هۆشبهرهكان كه كاریگهریی زۆری بهتایبهتی بهسهر گهنجانهوه ههیه، ههروهها مهسهلهی كۆچی گهنج و شارهزا و بههرهداران بۆ ههندهران كه سامانێكی گرینگی وڵاتن و بێكاری و بێكاری داپۆشراو وپرسی ئینتیما و پرسگهلێكی دی بایهخداری وهكو گهندهڵی و چینی ناوهڕاست كه داینهمۆی پێشكهوتنی كۆمهڵگهیه و خهریكه لای ئێمه ڕهش دهبێتهوه ، ههروهها پهروهرده و تهندروستی و ئهمنیهتی بژێوی و ژینگه و كاركردن و برهودان به كولتووری خوێندنهوه و…تاد
– : میدیای كوردیش بهتایبهتی لهم بهشهی كوردستان كه جێی باسه، له باتی پرسه جیددیهكان، له بڵاوكردنهوهی ههواڵی وروژێنهری بێ ئامانج و لاسایی كردنهوهی ههندێ میدیای سهقهت یان ڕووی سهقهتی ههندێ میدیا نهك ههر دوانهكهوتووه، بهڵكو بایهخی تایبهتیشی پێ داوه، وهك ژیانی تایبهتی، (زۆر تایبهتی) ههندێ له هونهركار و سهماكار و ئهو یاریزان، ئهمیان چهند جوانه و ئهویان چۆن خۆی ڕووت دهكاتهوه و ئهویدیان چۆن لهپاڵ دهریادا ئاوێزانی دهنكهكهی دهبێ ، ههموویشی لهسهر حسابی هونهرمهندانی بهڕاستی و جیددی له مۆسیقازان و شێوهكار و تهلارساز و نووسهر و بیرمهندی ڕاستهینه و گرینگی ڕۆژههڵات و ڕۆژئاوا….
– : زۆربهی ئهو زنجیره دراما و فلیمانهی یا بهدۆبلاژ و بهژێرنووسی كوردی له كهناڵه ئاسمانی و ناوخۆییهكان پێشان دهدرێ یا جیددی نین، یان تهنانهت ههندێكیان تاڕادهیهك ڕووكهشن كه شتێك به بینهری كوردی نادهن و ههستێكی هونهری باڵای لا ناوروژێنن كار بكاته تێگهیشتن و دونیابینی و ڕوانینی له بهرامبهر دهوروبهر.
دراما خۆماڵیهكانیش له ڕووی هونهریهوه خراپتر نهبن باشترنین بهتایبهتی ئهوانهی له كهناڵه ناوخۆییهكان پیشان دهدرێن.
– : زۆرجار كهناڵهكان ، به لێ حاڵی نهبوون بێ یا به مهبهست به بڵاوكردنهوهی ههندێ ههواڵ یا بابهت یان دراما، بهبێ خوێندنهوهی ئاینده تهنانهت ئێستای ئهتهمی كۆمهڵ و چین و توێژهكان بوونهته ئهگهر بۆ هاندانی ئهوهی به (توندوتیژی)یهوه ناسێنراوه، كار بهوه گهیشتووه، ههندێ جار، ههندێ كهناڵ جێی دهسهڵاتی دادوهریش دهگرنهوه و بهپێش بڕیاری دادگاكان دهكهون له بڵاوكردنهوهی ههواڵی پهیوهندیدار به ههندێ تاوان، كهجاری وا بووه كاری له خودی ڕێڕهوی لێكۆڵینهوه و بهدواداچوونی دادگا كردووه.
– : وای دهبینم میدیا ئهركی ڕۆشنكردنهوهی له ئهستۆدا بێ، نهك پهرهپێدانی ڕووكهشایهتی و داتاشینی ههواڵ به مهبهستی تایبهت، تهنانهت پهیامنێر و پێشكهشكاری بهرنامه له ئاستێكدا بن بتوانن وهڵامی ئهو پرسیارانه بدهنهوه لای خوێنهر و گوێگر و بینهر دروست دهبن.
لێرهوه ئهگهر پهیامنێر و پێشكهشكار مافی ئهوهی ههبێ ههر پرسیارێكی بیهوێ لهبهرامبهرهكهی بكا، نابێ بگاته ئهو ڕادهیهی وهكو لێكۆڵهری دادگا كه لهبهرابهر تاوانبارێك دانیشتووه ههڵسوكهوت بكا. پێم خۆشه خوێنهر خۆی سهرپشك بێ لهوهی میدیای كوردی بهو ئاراستهیه چۆن بووه؟
– : له لایهنی هونهریدا باوهكو میدیای كوردی ههندێ ههنگاوی نكۆڵیلێنهكراوی به هۆی پێشكهوتنی تهكنهلۆژیای ئهم بواره هاوێشتبێ، بهڵام دیسان نهیتوانیوه سیمایهكی ئهوتۆی پێ بدا تایبهتایهتی ئهو میدیایهی دهرخستبێ، دوور له لاسایكردنهوهی میدیای ناوچهكه، كه ئهوانیش كهم تا زۆر دوورنین لهلاسایی كردنهوهی میدیا پێشكهوتووهكانی جیهان.
ڕاسته ههندێ لهكهناڵهكانی تهلهفزیۆنی توانیویانه ڕاستهوخۆ سوود لهمیدیای وڵاته پێشكهوتووهكان وهربگرن ، بهڵام لهمیدیای خوێنراودا ههوڵێكی لهو ڕهنگه نهدراوه ئهو تایبهتایهتیهی پێشان دابێ، لهدیزاینهوه بگره تا دابهشكردنی وێنه و بابهت و تایپۆگرافیا بهسهر ڕووپهڕی ڕۆژنامه و گۆڤارهكان ، ههروهها لاپهڕهبهندی و ستایل وخێرایی له بڵاوكردنهوهدا.
سیاسهتی دهرهێنانی هونهریش لهمیدیای خوێنراودا بهجۆرێك نهبووه لهگهڵ سیاسهتی بڵاوكراوهكهدا هاتبێتهوه، لهپاش وپێش خستنی ههواڵ یا بابهت، یا بهكارهێنانی تایتڵی سهرهكی و لاوهكیدا، تهنانهت لهڕووی بهكارهێنانی ڕهنگیشهوه وهك دهلێن ههمیشه (شهش تهقهڵ و مانگهشهو) بووه.
كار بهوه گهیشتووه ههندێ جار لهیهك بابهت یا ههواڵێكدا دوو تا سێ ڕهنگ بهكارهاتووه ، سهرهڕای ئهوهی ههواڵهكه وێنهی ڕهنگاو ڕهنگیشی لهگهڵدا بووه ، كه ئهمه نهك ههر ڕوخساری دیزاینی لاپهڕه دهشێوێنێ خودی بابهتهكهش دهكوژێ ، بهتایبهتی كه سیستهمی ستوون لهڕۆژنامهدا بهكاردهبرێ.
بهشێوهیهكی گشتیش بڵاوكراوه كوردییهكان ههر لهدێرهوه كاریگهری ئهو كولتووره هونهریهی بهسهرهوه بووه كه پارچهكانی كوردستانی پێوه گرێدراوه لێره له كوردستانی به عیراقهوه بهستراو به كولتووری هونهری عهرهبی ، له ئێران و توركیایش ئهوهندهی ههبووبێ بهو جۆره بووه.
ڕاسته له دوادوای نهوهتهكانی سهدهی ڕابردووه بهتایبهتی دوای ئهوهی خوێندنی ئهكادیمی ڕاگهیاندن لهزانكۆكانی كوردستان بهكاركهوت بزاڤێكی هونهری دیزاین و دهرهێنانی هونهری له ڕۆژنامهگهریی كوردیدا ههستی پێ دهكرێ بهڵام دیسان ئهویش خاڵی نییه لهچهشنێك لاسایی كردنهوه ، ئهمجاره ههندێ له ڕۆژنامه و گۆڤارهكان به ههندێ دهسكارییهوه لهپاڵ عهرهبیهكان لاسایی ڕۆژنامه و بڵاوكراوه فارسییهكانیان كردهوه ، ئهمهش له خوێنهری بهدواداچوودا شاراوه نییه.
ڕادیۆكانیش، دهكرێ لهدوو شێوهدا بیانبینین، بهشێكیان ههر لهسهر ههمان ڕیچكه كۆنهكهدا مانهوه تهنیا ئهوهیه خۆیان خستهسهر شهپۆلی FM ، دوای ئهوهی شهپۆلی ناوهندی MW و كورت SW ئهو بازاڕهیان نهما له ڕووی گهیاندن و كوالیتی دهنگهوه.
بهشی دیكهیان ، نهخێر بهڕێكخستن و بهرنامهڕێژی و ههڵبژاردنی بابهت و مۆسیقا و گونجانیان لهگهڵ كاتی پهخشدا ، ههروهها بایهخ دان به دهنگی ڕادیۆیی ههردوو ڕهگهز و خێرایی گهیاندن (بهتایبهتی لهههواڵ دا) و بڵاوهپێكردنی پهیامنێران و بهرنامهی ڕاستهوخۆ ، كه ههندێكیان ئێستاش بهردهوامن و توانیویانه ڕهنگ و ڕوویهك به میدیای بیستراو بدهن.
ئیستگهكانی تهلهفزیۆنیش لهزۆر لایهنهوه لهحاڵی میدیای خوێنراو وبیستراو جیاناكرێنهوه ، بهتایبهتی ئهو كهناڵانهی سهر بهلایهنه سیاسیهكانن ، ئهوانی دی ڕهنگه وهك وتمان لهڕووی هونهری گهیاندن و خێرایی و ستافی بهڕێوهبردنهوه توانیویانه ههریهكه و بهپێی سیاسهتی خۆی ، یان ڕاستتر سیاسهتی باروبووكارهوه ، له ژێر ههر مانشێت و بانگڕاهێشتنێك بێ بینهر بۆ خۆیان پهیدا بكهن ، بهڵام ئهو كهناڵانهیش سهبارهت بهوهی لهبنهڕهتدا به شارهزا و پسپۆڕی دهرهوه دامهزرێنراون و ڕاهێنراون ، تهماشا دهكهی ههمان ئاراستهی ئهوانیان وهرگرتووه.
كهناڵه ناوخۆییهكانیش كه وای دهبینم زۆربهیان زیاتر به مهبهستی وهبهرهێنانهوه دامهزرێنراون ، ههمان ڕێگهیان گرتووه و(بهههر مهبهستێكه) بینهری زیاتر به واتا ڕیكلامی زیاتر.
میدیای كوردی
لهبازنهی گهمهكانی سیاسهتدا
نیشانه بهو دهرهاوێشتانهوه ، میدیای ئێستای كوردی له ههموو مێژووی خۆیدا ، ئهوهندهی ئهمڕۆ ، لهناو بازنهی گهمهكانی سیاسهتدا گیری نهخواردووه .. ئهوهش وا لێك دهدرێتهوه له ڕهههندی ئابوورییهوه سهرچاوهی گرتبێ ، بهوهی زیاتر وهك سهرچاوهی بژێوی سهیر كراوه بهپێچهوانهی حهفتا و ههشتاكان كه لهگهڵ باری ناههمواری ئهوان ڕۆژانیش عهشق و خولیایهكی دڵسۆزانهی تێدا دهبینرا ، بهتایبهتی لهوهی پهیوهندی بهزمان و كولتوورهوه ههبوو.
دیاره خولانهوهی میدیایش لهبازنهی ئهو گهمه و یاریانهی سیاسهتی ڕووت بهرپایان دهكا ، ههمیشه بهو لایهیدا دهشكێنێتهوه كه لهبابهتایهتی و بهرپرسیاریهتی له بهرابهر ئهوهی پێی دهگوترێ ڕای گشتی شهرمنانه و جێوهڕێ له دروستكردنی متمانهی بهرامبهر دهربكهوێ ، كه ئهمهشیان لهكۆمهڵگهیهكی دواكهوتووی وهكو كۆمهڵی ئێمه كه تا ئێستاش شوناسێكی مهحكهمی لهڕووی چینایهتی و قۆناخهكانی پهرهسهندنی مێژووییهوه بهبهرناگیرێ ، ئهوهندهی كاریگهریی نێگهتیڤ بهدوای خۆیدا دههێنێ ، چاریهكی ئهوهنده نابێته هۆ و ئهگهرێك بۆ گهیاندنی پهیامێكی ئینسانی دوور لهوهی وای لێ بێ به چهواشهكاری لێك بدرێتهوه ، ههرگیزیش نایهته ڕیزی ئهو ئامرازه مهعریفیانهی واقیع و دیارده و ئیشكالیاتهكانی پێ شی بكرێتهوه ، تهنانهت ههندێ جار نهك ههر توندوتیژی ، بهڵكو ههندێ كهناڵی میدیایی له ههندێ حاڵهتدا به ئاراستهیهكدا دهچن دژمنایهتی لهنێوان ئهم لایهن و ئهو لایهنی لێ بكهوێتهوه بهڕادهیهك ئهوهی دوێنێ ڕهخنهمان لێ دهگرت ، ئهمڕۆ له ڕێی چهند كهناڵێكی میدیایی ئاراستهكراوهوه خۆمان له ژێر سایهی دهسهڵاتی نیشتیمانیدا ، ئینجا به ههر ناوێك بێت جێبهجێی دهكهین…
ههندێ جار میدیای ئاسایی تێكهڵ بهوهش دهكرێ كه به (سۆشیال میدیا)ناسراوه و له دونیایهك بهڕێوه دهچێ دووره لهمیدیا و پرهنسیپه دیارهكانی.
بهم جۆره ئهمڕۆ میدیای كوردی ، لهگهڵ بوونی چهندان ڕۆژنامهنووسی پڕۆفیشناڵ، ههرچهنده ژمارهشیان كهم بێ لهبازنهی گهمهكانی سیاسهتدا ، تا دێ له پیشهییایهتی دوور دهكهوێتهوه و پهیامی جیددی خۆی وهك پێویستی سهردهم و بۆ ڕێڕوونی بههۆی تهكنۆ ئابوورییهوه ، به قوربانی تهكنۆ ئابووری كردووه و سهیر دهكهین بهرنامهڕێژی كهناڵهكان (خوێنراو وبیستراو وبینراو) لهسهر ئهو بنیاتهدا نهخشهی بۆ كێشراوه و دهكێشرێ ، بهمهش شته جیددیه پێویستهكانی سهردهم و لهگهڵ هاتنهوهی له ئاكامی ئهو بهرنامه ڕێژیهدا لهخۆیاندا دهچنه پهڕاوێز…
دیاره ئهگهر بهو ڕهنگهش بڕوا و بهردهوام ئهگهر بشێ بگوترێ مهنتیقی ( لێخوڕه دهشته ) ی بهسهردا زاڵ بێ و میدیای كوردی ههوڵێك به ئاراستهی خۆ دهربازكردن لهو بازنه بهرتهسكه نهدا
ڕهنگه له ئایندهیهكی زۆر دوور نا ڕهنگڕێژییهكی دی به خۆیهوه ببینێ ، یا خودی باروبووكار مهرج نییه تا سهر ڕێ بدا چواریهكی ئهمڕۆ حهقیقهت و ڕاستیهكان بگهن ، كه ئهگهر تا ئهوسا ، به هۆی زۆر ئهگهرهوه شتێك بمێنێ بهناوی حهقیقهت.
نهژاد عزیز سورمێ
ئۆكتۆبهری – 2016
————
بەشی یەکەم ….
حهقیقهتی فهیسبووك لای ئێمه … بهختیار محهمهد
دهشێ بڵێم، تۆ له فهیسبووكهوه دهزانی، كه كۆمهڵگهی ئێمه چهند نهخوێندهواره (نهخوێندهوار بهو مانایهی، كه نهسر حامد ئهبوزێد باسی دهكا). كۆمهڵگهی نهخوێندهوار حهز دهكا تهماشای وێنه (وێنهی فۆتۆگراف) بكا، بهڵام حهز ناكا (ناتوانێ) شت (كتێب، دهق…) بخوێنێتهوه؛ یانیش با بڵێین (ههر هیچ نهبێ ههندێك جار) مهرجی خوێندنهوهی دهقیش بهنده به پێوهندییه كۆمهڵایهتییهكانی ناو فهیسبووكهوه، نهك به دهقهكه خۆیهوه.
له ڕاستیشدا لای كۆمهڵگهی تهقلیدیی و نهخوێندهوار، هێمای (بههای) پێوهندییه كۆمهڵایهتییه تهقلیدییهكانی ڕۆژانهی وهك سڵاو و سهردان و داوهت و پرسه و شایی و… تاد. زۆر گرنگترن له داهێنان و ئهدهب و زانست و كتێب و خوێندنهوه (ئهوه ئهگهر له كاتێكدا تاك درك به بایهخی ئهم ڕاستییانه بكا و دۆخی سیاسی و ئابووری وڵاتیش ئاسایی و لهبار بێ؛ ئهگهرنا دۆخی ڕۆشنبیریی ههروهك ئێستای كۆمهڵگهكانی ئێمه بهرباد و خراپ دهبێ)؛ لهم هاوكێشهیهدا تهنها ئایین بهدهره؛ ئهویش خۆی كه باڵادهست دهبێ، ڕۆحی كۆمهڵگهی تهقلیدیی و نهخوێندهوار پێك دههێنێ. ههر كۆمهڵگهیهكیش كه دواكهوتوو بوو، لهوێدا ئایین وهك دهزگایهكی مهعریفی و كۆمهڵایهتی بههێز دهبێ. واته ئایین دهبێته جێگرهوهی ههموو پێوهندییه مهعریفی و كۆمهڵایهتییهكانی ناو دهزگاكان و نێوان تاكهكانیش. لێرهشهوه مزگهوت (وهك دهزگایهكی سیاسی و كۆمهڵایهتی و ڕۆشنبیریی ئایین) ههژموونی بهسهر ههموو دهزگا ڕۆشنبیریی و مهعریفی و كۆمهڵایهتییهكانی كۆمهڵگهی ئێمهدا ههیه. ئهم ههژموونه دهشێ شكستی دهزگا ڕۆشنبیریی و مهعریفی و كۆمهڵایهتی و سیاسییه مۆدیرنهكانی كۆمهڵگهی ئێمه له ئاست ههژموونی ڕههای ئایدیۆلۆژیای ئاییندا بگهیهنێ؛ ئهمهش هۆكارێكه، كه كهلهپووری نهریتی خوێندنهوه له كۆمهڵگهی ئێمهدا، له خوێندنهوهی ئایینییهوه نابێته خوێندنهوهی عهلمانی و مۆدێرن و هاوچهرج.
***
فهیسبووك ههرچهنده دهزگایهكی كۆمهڵایهتی ئهلیكترۆنی بێ، كه ههر كهسه و ئازاده چۆن بۆ خۆی به كاری دههێنێ؛ بهڵام نابێ بگاته ئهو ئاستهی، كه تهنها وهك گازینۆ (گازینۆكانی لای خۆمان) بۆ كات بهسهر بردن به كار بهێندرێ و برادهرهكان لهوێدا بۆ چهند ساتێكی خۆش موجامهلهی یهكتر بكهن و یاری دۆمینهی لایك و كۆمێنتان دهگهڵ یهكدی بكهن؛ ئهو یارییهی بهردهوام تۆپینی دووشهشی بهدواوهیه. بهڵێ فهیسبووك ئهم ڕووهشی ههیه (واته ڕووی پێوهندی كۆمهڵایهتیشی ههیه)، بهڵام ڕووی دیكهی دروستكهریشی ههیه: ڕووی پهخشكردنی ڕۆشنبیریی و زانیاری به سوود (ههموومان دهزانین له ههندێك وڵاتدا فهیسبووك شۆڕشی ههڵگیرساند).
ڕۆمانی “خـانــوەکـەی مـزگــەوتـێ” لەنێوان “شــۆڕشـی مـێروولـەکــان” و سەرسامیی “ئـاغـاجـان”دا
ڕۆمانی “خـانــوەکـەی مـزگــەوتـێ” ی قـادر عـەبـدوڵڵا، کە شـەفـیقــی حـاجـی خـدر لەهۆڵەندیەوە کردوویەتیە کوردی؛ ڕۆمانێکی قەرەباڵغە بەڕووداوو بەسەرهاتی جۆراوجۆر، بیری چەپگەرایی زاڵە بەسەریدا، بەڵام چەپگەلی ئیماندارن، چونکە لەخانوەکەی مزگەوتێوە تێگەیشتن وبیری چەپیان لەلا گەڵاڵە ئەبێ و، دواتر وەکو پڕۆژەی سیاسی لێدێ لەلایان، لەلایەک پێشاندانی ڕاستی دیوی ژوورەوەی خانووەکەی مزگەوتێیە، بۆ هەڵماڵینی پەردە لەسەر بزرو پەنهانیەکانی ئەوێ، کەئەمش هەم بۆ لێدانی ڕۆڵی مەلا ومزگەوتە؛ هەم بۆ وشیارکردنەوەی کۆمەڵگایە کە چۆن بەناوی ئایین بڕێ کەس هەلپەرستانە ژیان بەسەردەبەن وڕادەبوێرن!!..
لەلایەکی دیکە بەریەککەوتنی چەپ وڕاستی خواستی مرۆڤەکانی ئەو سەردەمە، بەریەککەوتنی پەیڕەوی ئاسمانی ودانراوە، هەروەها بەریەککەوتنی ڕۆژهەڵات وڕۆژئاواشە.. ئیدی دەکرێ زۆر دوانەی جۆراوجۆر هەڵێنجین کە لەناو مەنجەڵی ئەم ڕۆمانەدا پێکەوە هاڵناکەن وهەرا دەنێنەوە. هەروەک ڕۆماننوس پەنای لۆ دەقی قوڕئان بردووە هەتا بیرۆکەیەکی خۆی پێ دەوڵەمەندتر بکات لەچوارچێوەی ڕووداوەکاندا. هەروەها ڕۆمانەکە لەڕووی نوسینەوە؛ لەچەند وێستگەیەک پێک دێت بەناونیشانی جیاواز.
ڕۆمانەکە؛ بەگشتی وا دەردەکەوێ کەلەبارەی ڕەوشی سیاسی ئێرانە لەسەردەمی شای ئێران وپاشتریش، واتا سەردەمی هاتنە دەسەڵاتی ڕژێمی ئیسلامی(ئایەتوڵڵاکان) کە دەکرێت بڵێین: خانووەکەی مزگەوتێ هێماش بێت بۆ ڕۆلی دین لەدەسەڵات، مێزەری حوکمڕانی بێت لەسەردەمی ئایەتوڵڵاکان. لەلایەکی دیکە؛ ڕۆمانەکە هەم ڕۆمانە هەم ژیاننامەی نوسەر، ئەوەی کە پێی دەگوترێت دەقگەری یان “توانەوەی جۆری” واتا لێکدانی دوو ژانری ئەدەبی لەیەک دەقدا. ئەگەرچی ڕۆمانەکە سیاسیە؛ بەڵام لەگەڵ خۆشیدا ڕەوشی کۆمەڵایەتی وهەژموونی ئایینی وبەریەککەوتنی تەوژمە جیاوازەکانیش دەخاتە ڕوو.
هەرچی بێت، ڕۆمانێکی خۆش وبەجۆش وگەشکەدەرە. ڕاناوی نادیار تیایدا باڵادەستە و ڕووداوو ڕەوشی ئەو کات دەگێڕێتەوەو کەسایەتیەکان دەخاتە ڕوو دەیانناسێنێ ودەوریان پێ دەدات، بۆیە دەتوانم بڵێم: زێدەڕۆیی ڕەنگە هەبێ لەنیمایشکردنی کاراکتەرەکان وپێدانی هەر ڕۆڵێک کە گێڕەرەوە”السارد” ویستوویەتی، هەروەک ئەوەی لەوانەیە “قادر عەبدوڵڵا” خۆی بێت وپاشخانە فیکریەکەی ڕێبەری نوسینی ڕۆمانەکەیەتی. چونکە دەبینین جۆری بیرکردنەوەی ئەو زاڵە بەسەریدا، کەچەپ بووە. دواجار ڕۆمانەکە؛ وێنەیەکە لەڕووماڵی هات وهەرای نێوان مێروولە شۆڕشگێڕەکان دوای سەرکەوتنی شۆڕش؛ لەسەر شیوەو جۆری دەسەڵات، بەواتایەکی تر پیشاندانی ئیمانداریی چەپەکان ومێزەری ئایەتوڵڵاکان و بەریەککەوتنیانە.
سەبارەت بەوەرگێڕانەکە؛ دەمەوێت پەسنی ڕۆڵی شەفیقی حاجی خدر بکەم؛ لەوەی کە بۆ وەرگێڕانی ئەم ڕۆمانە ماندوو بووەو بەسەلیقەوە ئەنجامی داوە، زمانی وەرگێڕ ئەوەمان پێدەڵێت کە، وەرگێڕیش دەرێی بۆ خۆی ڕۆماننوسەو شارەزای بنیاتی پەیکەری ڕۆمانە. هەروەها وەرگێڕ لۆ وەرگێڕانی ئەم ڕۆمانە؛ گەلێک وشەو دەستەواژەو زاراوەی کوردی ڕەسەنی وەبیرهێناوینەتەوەو لەلەناوچوون دەربازی کردوون. ئەگەرچی بەدەر نیە لەهەندێ هەڵەی چاپ.
ئەمن زیاتر وەک خوێنەرێک ڕۆمانەکەم خوێندۆتەوە، ئەگەرنا خوێندنەوەی ڕەخنەیی وزانستی سەرنجی وردترو زیاتر لەجێی خۆی دەوێت، کەئەمن تەنها ویستم لێرە سەرنجێکی خێراو سەربین وتیژتێپەڕ بخەمە ڕوو، بانگهێشتی خوێنەرانیش بکەم بۆ خوێندنەوەی.
کۆتایی ڕۆمانەکە: قوله تعالی: اللَّـهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ۚ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ ۖ الْمِصْبَاحُ فِي زُجَاجَةٍ ۖ الزُّجَاجَةُ كَأَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ مِن شَجَرَةٍ مُّبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لَّا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ۚ نُّورٌ عَلَىٰ نُورٍ ۗ يَهْدِي اللَّـهُ لِنُورِهِ مَن يَشَاءُ ۚ وَيَضْرِبُ اللَّـهُ الْأَمْثَالَ لِلنَّاسِ ۗ وَاللَّـهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ ﴿٣٥﴾ .. “النـور”
بـۆتــان لەتـیـف مـاویلــی
هەولێر- ٤/١/٢٠١٧
گهشتێك بهناو ژیانی خهلیفهكاندا … ژیلوان شۆڕش محمد صالح
(جلال الدین السیوگی)هۆی كۆ كردنهوهو نوسینهوهی مێژووی خهلیفهكانی ئیسلام ئهگێڕێتهوه بۆ ئهوهی كه مێژووه نوسراوهكانی پێشخۆی ههریهكه بۆ قۆناغێكه لهو مێژووه,بۆیه ئهمیش به پێویستی زانیوه به پشتبهستن بهو بهرههمانه تهواوكهری نووسینهوهی ئهو مێژووه بێت تاوهكو دوا ڕۆژی ژیانی خۆی كه له ساڵی 911 ی كۆچی,كۆچی دوایی كردوه,بۆ ئهم مهبهستهش له مێژوهكهی (الژهبی و ابن الكپیر و مسالك و ابناو الغمری ابن الحجر) و 10 بهرگی مێژووی بهغداد و 57 بهرگی مێژووی دیمهشق له نووسینی (ابن العساكر) و گهلێ سهرچاوهی دیكه سوودی وهرگرتووه.
خوێندنهوهی ئهم مێژووه خوێناویه ئهركی سهرشانی ههموو ئهوانهیه كه ئهیانهوێ لهوه بگهن بۆچی ئهم مێژووه له سهرهتای بڵاوبونهوهی ئایینی ئیسلامهوه و ئهمڕۆشی له گهڵدا بێت ئاوهها به خوێن ڕهنگكراوه و چۆنیش كۆتایی خلافهتی عهباسی له بهرامبهر هێرشی (تاتاریهكان)ههرهسی هێناو دوا خهلیفهشیان به زهلیلی خۆی دایه دهستی تاتاریهكان و به پێلهقهو شهق مهرگی نۆشی.
خوێندنهوهی ئهم مێژووه خوێناویه پێویسته بۆ ئهوهی باش لهوه بگهین كه ئهوانهی ئهمڕۆ به ناوی ئیسلامی سیاسیهوه و به بیانوی ئهوهی كه گوایه ئیسلام چارهسهره بۆ ههموو كێشهكان,چۆن ئهیانهوێ وهك میراتگر بۆ دهستهڵاتدارانێك كه ئهو مێژووه ڕهشه خوێناویهیان تۆمار كرد ڕهوڕهوهی مێژوو بهرهو دواوه بگێڕنهوه و ببنه تهگهره له ڕێگهی پێشكهوتنی ئهو گهلانهی كه دووچاری ئهم حزبه ئیسلامیه سیاسیانه بوون.
له گهشتێكدا بهناو ئهم كتێبهدا زۆر به زهقی كێشمهكێش و شهڕوكوشتن و فێڵ و تهڵهكهبازی و پاشقول له یهكدان ئهبینرێ كه له پێناو دهستبهسهراگرتنی دهستهڵاتدا ئهو ناو به خهلیفانه گرتویانهته بهر له یهكهم ڕۆژی گیان لهدهستدانی پێغهمبهری ئیسلامهوه تاكو ئهو ڕۆژهی لهشكری تاتاریهكان به سهركردایهتی هۆلاكۆ كۆتاییان به خلافهتی عهباسیهكان هێنا به داگیركردنی شاری بهغداد .ئهم ڕهوشهشیان به ههمان شێوه ههر بهردهوام بوه له لایهن دهستهڵاتدارانی پاشماوهكانی ئهم خهلافهتانه له میسرو ڕۆژئاوای باكوری ئهفریقیاو ئهندهلوس و ئهستهنبوڵ,كه ئهمڕۆشی له گهڵدا بێت بوه به میراتێكی ڕهش بۆ زۆربهی ههره زۆری ئهو وڵاته عهرهبی و ئیسلامیانهی كه به ههمان شێوه دهستهڵات له باوكهوه بۆ كوڕ له دكتاتۆرێكهوه بۆ یهكێكی دیكه دهستاو دهست ئهكهن.
كاتێ پێغهمبهری ئیسلام به دهم ئازاری نهخۆشیهوه گیانی ئهسپارد و عائیشهی ژنی و فاتیمهی كچی و عهلی كوڕی ئهبی تاڵیب و زوبیر كوری ئهلعوام و ههندێ له سهحابیه نزیكهكانی تر به دیاریهوه بوون,ئا لهو كاتهداو دوای بڵاوبونهوهی ههواڵی گیان له دهستدانی به ناو مهدینهدا(ئهنسارهكان كه به ڕهسهن خهڵكی ئهو شاره بوون)به سهرۆكایهتی (سهعدی كوڕی عهباده)ی سهرۆكیان له ساباتهكهی بهنی ساعده كۆبوبونهوه به نیازی دیاریكردنی سهعد وهك جێگرێك بۆ پێغهمبهر,كاتێكیش ئهو ههواڵه گهیشته قورهیشیهكان به پهله و ههڵهداوان(عومهری كوڕی خهتاب و ئهبا عوبهیدهی جهراح و ئهبو بهكر)تهرمهكهی پێغهمبهریان به سهر كهسوكاریهوه بهجێهێشت و خۆیان گهیانده شوێنی كۆبونهوهكه بۆ ئهوهی نههێڵن دهستهڵاتهكه له دهستیان دهرچێت و ههر له ناو هۆزی قورهیشدا بمێنێتهوه,لهو پێناوهشدا چیان بۆكراكردیان به نانهوهی دووبهرهكی له نێوان ئهنسارهكانداو به بهكارهێنانی فرتوفێڵ و ترسو تۆقاندن بهرامبهر ههوادارانی علی كوڕی ئهبو تالیب بۆ ئهوهی ئهبو بكر وهك خهلیفهی پێغهمبهر بچهسپێنن به بێ ڕهزامهندی سهعدی كوڕی عهباده و بهشێكی زۆر له ئهنسارهكان و عهلی كوڕی ئهبو تالیب و ههوادارانی,(تا كار گهیشته ئهوهی كهسێكی وهك عومهری كوڕی خهتاب و زوبێری كوڕی ئهلعهوام دهستبدهنه شمشێر له یهكتری,كه ههر یهكهیان لهو 10 كهسهن كه پێغهمبهر مژدهی بهههشتی بونی داونهتێ)ههر ئهو كردارهشیان بوو به هۆی چاندنی تۆوی دوو بهرهكی و ئاژاوهگێڕیی لهناو ئیسلامدا و كه تاكو ئهمڕۆش ههر بهردهوامه له نێوان شیعه و سونهدا.
ئهم كهین و بهینی شهڕی گرتنی دهستهڵاتهی نێوان ئهنسار و مهاجرهكانی ئیسلام له سایهی سێبهری ساباتهكهی بهنی ساعده ئهو شهوهی وهبیر خستمهوه كه چۆن دوای یهكهم ههڵبژاردنهكهی پهرلهمانهكهی كوردستانی لای خۆمان بۆ یهكلاییكردنهوهی ئهنجامهكهی به سوودی یهكێك له دوو دهستهڵاتهكهی ئهمدیوو ئهودیو,دهستمان له سهر دڵمان بو نهوهك بۆ ساغكردنهوهی ئهنجامهكانی ههردوولا دهست بدهنه چهك و شهڕێكی خۆكوژی بهرپا بكهن,تا كو تای تهرازوهكهی دهستهڵات بهرامبهر یهك وهستاو پهنجا به پهنجا له نێوان ههردوو ئیمارهتی سۆران و بادیناندا كورسیهكانی پهرلهمان بهشكران و به شێوهیهكی كاتی كۆتایی بهو شهڕی دهستهڵاته هات و بوه هۆی چاندنی تۆوی دووبهرهكیهك كه تاوهكو ئێستاو ڕهنگه تا چهند دهیهێیهكی دیكهش ههر بهردهوام بێت.
مێژووی خلافهتی ئیسلام دهكرێت به سێ بهشی سهرهكیهوه:
بهشی یهكهم:-مێژووی خهلیفه ڕاشدیهكان كه به خهلافهتی ئهبو بهكری سهدیق دهستی پێكردو به كوشتنی خهلیفه عهلی كوڕی ئهبو تالیب كۆتایی هات,(ههندێكیش لایان وایه كه به خهلافهتی حهسهن كوڕی ئهبو تالیب كۆتایی بهو خهلافهته هاتووه كاتێك كه حسن به ناچاری و لهژێر ههڕهشهی معاویهی كوڕی ئهبی سوفیان ناچار بو دهست له خهلافهت بكێشێتهوه بۆ معاویه له سهر بهڵێنێك كه دوای معاویه حهسهن بێته خهلیفه,بهڵام پێش مردنی معاویه حهسهنی كوڕی ئهبو تالیب به فیتی معاویه و به دهستی ژنهكهی,به بهڵێنی ئهوهی كه دوای مردنی حهسهن ژنهكهی بهێنێ بۆ یهزیدی كوڕی و ژنهش حهسهنی مێردی ژههر خواردو كرد و دواجاریش معاویه بهڵێنهكهشی نهبرده سهرو ژنهش له داخا مرد,معاویهش پێش مردنی خۆی یهزیدی كوڕی كرده وهلی عههد,دوای مردنی باوكیشی یهزید بوه دووههم خهلیفهی ئهمهویهكان).
ئهم قۆناغهی خلافهتی ڕاشدینه تا كوشتنی خهلیفهی چوارهم به دهستی عهبدولرهحمان كوڕی مهلجهم چوار خهلیفه تێیدا دهستهڵاتداربون كه ئهبو بهكری سهدیق و عومهری كوڕی خهتاب و عوسمانی كوڕی عهفان و عهلی كوڕی ئهبو تالیب بوون,لهم چوار خهلیفهیه سیانیان به كوشتن كۆتایی به حوكمڕانیهكهیان هاتووه.
خهلیفهی یهكهم-ئهبو بهكری سهدیق:-ناوی عهبدوڵای كوڕی ئهبی قهحافهیه,دوای مردنی پێغهمبهر له ڕێگهی بهكارهێنانی كاری ژێر به ژێر و ترس و تۆقاندن له لایهن عومهری كوڕی خهتابهوه و به بێ ئاگاداری و ڕهزامهندی و بهشداری عهلی كوڕی ئهبو تالیب و زوبهیری كوڕی ئهلعهوام و خالیدی كوڕی سهعیدی كوڕی ئهلعاس و سهعد كوڕی عهباده ئهلئهنساری و ژمارهیهكی زۆری ئهسحابهكان له موهاجرین و ئهنسار بهیعهی بۆ كراو كرا به خهلیفه.
ئهبو بهكر یهكهم كهسه كه ئیسلام بوه و یهكێكه له دڵسۆزترین دۆستهكانی پێغهمبهر,له ماوهی حوكمڕانی ئهبو بهكردا شهڕی له ناوبردنی(اهل الرده) ئهوانهی له ئیسلام ههڵگهڕانهوه و نهیاندهویست چیتر زهكات بدهن ئهنجامدرا و(ههر لهم شهڕانهدا خالدی كوڕی ولید وهك جهنگاوهرێكی ئازاو دوور له ههستی مرۆڤایهتی ناوبانگی دهركرد).له ماوهی حوكمڕانی ئهبو بهكردا ناوچهی بهسره و مهدائینی كیسرا له عێراق و بهشێكیش له شام داگیر كرا,خهلیفه ئهبو بهكر دوای حوكمڕانیكردنی بۆ ماوهی دوو ساڵ و چوار مانگ,له تهمهنی 63 ساڵیدا كۆچی دواییكرد.
خهلیفهی دووههم,عومهری كوڕی خهتاب:-له لایهن ئهبو بهكرهوه كرا به خهلیفه,له ساڵی شهشهمی بانگهێشتی پێغهمبهرایهتی (محهمهد)بۆته ئیسلام,یهكێك بوه له دهستهڵاتدارانی هۆزی قوڕهیش,تهنها كهس بوه كه به ئاشكراو بێترس كۆچی كردوه بۆ مهدینه,شانازی كردوه بهوهی كه چوار جار خواوهندی گهوره له قورئاندا به ویستی ئهو ئایهتی دابهزاندوه ههرچهنده به گوێرهی قسهی ئهوانهی پێیاندا ههڵداوه له مێژوونوسانی ئیسلام و موفهسرین گوایه زیاتر له بیست جار قسهی عومهری كوڕی خهتاب له قورئاندا دیاره.
له ماوهی خهلافهتی عومهری كوڕی خهتاب شاڵاوی داگیركردنی وڵاته دراوسێكان دهستی پێكردو لهو ماوهیهدا عێراق و شام و ئههواز و خوزستان و ئهسفههان و ههمهدان و كرمان و سجستان و فهلهستین و میسر و یهمهن داگیركران تا له تهمهنی 63 ساڵیدا به دهستی ئهبو لوئلوئه عهبدولموغهیره به خهنجهرێكی ژههراوی كوژرا.
خهلیفه عومهر بهوه ناسراوه كه له ساڵهكانی وشكه ساڵی(الرماده)به لێشاو تاڵانی له میسرهوه گهیاندۆته حجاز و دانیشتوانهكهی له قات و قڕی ڕزگاركردوه و یهكهم خهلیفهش بوه پاشماوهی جولهكهكانی له حیجازهوه دهركردوه بۆ شام و دانیشتوانی (نجران)ی گواستۆتهوه بۆ كوفه و نازناوی (امیر المومنین)یشی به خۆیهوه لكاندوه.
خهلیفهی سێههم-عوسمان كوڕی عهفان:-كوڕی ئهبی ئهلعاس,له كۆنهوه ئیسلام بوه,دوو كچی پێغهمبهر ژنی بوون,یهكێكه لهو ده كهسهی مژدهی بهههشتی بوونیان پێدراوه,له ماوهی خلافهتی ئهودا قورئان نوسراوهتهوه,دوای ئهبو بهكر و عهلی و زهیدی كوڕی حارسه بوه به ئیسلام.
له بڕیارێكدا كه جێگهی شكو گومانه و له لایهن زۆربهی موسوڵمانانهوه به تایبهتی ههوادارانی عهلی كوڕی ئهبو تالیب,عومهر پێش مردنی عهبدولڕهحمان كوڕی ئهبو عۆفی وهك بڕیاردهر داناو(له شانۆیهكی گوماناویدا)بڕیاریدا عوسمان كوڕی عهفان ببێته جێگری عومهر له جیاتی عهلی كوڕی ئهبو تالیب.
له ماوهی خهلافهتی عوسماندا هێرش و داگیر كردنی وڵاتانی دهوروبهر بهرهو ڕۆژههڵات و باكوری ڕۆژههڵاتدا بۆ خوراسان و نیسابور بهرهو ڕۆژئاواش تهواوی باكوری ئهفریقیاو حهبهشه داگیر كراو له دهریاش پهڕینهوه و ئهندهلوسیان داگیركرد و له دهریای سپی ناوهڕاستیش دوورگهی قوبرسیان داگیركردو له گهڵ دانیشتوانهكهیدا به وهرگرتنی(جزیه و خهراج)وازیان لێهێنان.
عوسمان كوڕی عهفان یهكهم خهلیفهیه كه پلهو پایهی دهستهڵاتی به سهر كهسوكار و عهشرهتیدا دابهشكردوه بێگوێدانه ڕابردوی ئهو كهسه لهوانهش(وهلیدی كوڕی عهقهبهكوڕی ئهبو معیتكه برای دایكی بوه)كرده والی كوفه له جیاتی سهعد كوڕی ئهبی وقاس,ئهم وهلیده به ڕهسهن گومان لێكراوه و به ئهتواریش كابراێیهكی مهیخۆر و داوێنپیس بوه,له یهكهم ڕۆژی دهستهڵاتیا له پێش نوێژی نوێژی بهیانیدا له كوفه به سهرخۆشی چوار رهكعهت نوێژی به نوێژكهران كردوه و ئاوریشی داوهتهوه و وتویهتی هیچیكهتان ناوێت…له كردارێكی دیكهیدا عومهری كوڕی عاسی له والی میسر لابردو عهبدوڵای كوڕی سهعد كوڕی ئهبی سهرحی دانا له جێگهكهی,ئهم كابرایه كاتی خۆی نووسهری بهردهستی پێغهمبهر بوه و دواجار لێی ههڵگهڕاوهتهوه,بۆیه كاتی داگیركردنی مهككه پێغهمبهر ئهمری فهرمو كه دهبێت ئهم عبدالله كوڕی سهرحهد بكوژرێت ههتا ئهگهر له پشتی بهردهكانی كهعبه خۆی شاردبێتهوه.
سهعدیش بۆ ڕزگاركردنی گیانی خۆی له كوشتن پهنایبرده بهر عوسمانی كوڕی عهفان,ئهویش بردیه لای پێغهمبهر داوای لێبوردنی بۆ كردو له سهر دهستی ئهو بو به موسوڵمان.
له ماوهی خهلافهتی عوسماندا سنوری دهوڵهتی ئیسلامی زۆر فراوانبوو داهاتیشی له ڕاده به دهرزیاد بو,بۆیه عوسمان كهوته ئهوهی بێحساب ئهو داهاته به سهر كهسوكار و سهرۆك هۆزهكاندا دابهش بكات و مافدارانیش لهو داهاته بێبهش بكات,تا كار گهیشته ئهوهی له پێنج بهش بهشێكی داهاتی باكوری ئهفریقیا بداته مهروانی كوڕی حهكهم.
ئهم كردهوانهی عوسمان بوه مایهی توڕهیی و ڕق و كینهی زۆربهی ههره زۆری سهحابهكانی پێغهمبهر,دژایهتی كردنیشی بۆ عهبدوڵای كوڕی مهسعودو ئهبی زهر ئهلغهفاری و عهمار كوڕی یاسر و زوڵم و زۆری سهعدی كوڕی ئهبی سهرحیش له میسر كاری گهیانده ئهوهی زیاتر له 700 كهس له موسوڵمانان به سهرۆكایهتی محهمهدی كوڕی ئهبو بهكر هاتنه لایی و كهوتنه سكاڵاو داواكردنی لابردنی سهعد له دهستهڵات لهمیسر و محهمهدی كوڕی ئهبو بهكر له جێگهكهی دابنرێت,له ژێر فشاری ئهم ههڵچونهی ئهو سهحابی و موسوڵمانانهو پشتگیریكردنی عهلی و گهلێ سهحابهی تر بۆ داخوازیهكانیان عوسمان ناچار بوو داواكهیان قبوڵ بكات و محهمهدی كوڕی ئهبو بهكر بكاته والی میسر,كاتێكیش محهمهد له كاتی گهڕاندنهوهدا بۆ میسر لاوێكی ڕهش پێستی دیت به پهله به پهله بهرهو میسر ئهڕۆیشت,ڕایگرت و كاتێ كهوتنه لێكۆڵینهوه له گهڵیدا دهركهوت نامهیهكی پێ یه له عوسمانهوه بۆ والی میسر,كهی محهمهدی كوڕی ئهبو بهكر و فڵان و فڵان گهیشتنه لات به فێڵێك بیانكوژه و له جێگهكهی خۆت بمێنهوه و چاوهڕوانی ئهمرم بكه.
بۆیه محهمهدی كوڕی ئهبو بهكر گهڕایهوه مهدینهو نامهكهی به بهڵگهوه پیشانی كۆمهڵێك له سهحابهكانداو لهوانه عهلی كوڕی ئهبو تالیب و تهلحهو زوبهیر و سهعد و كهسانێكی دی و كهوتنه گهمارۆدانی ماڵهكهی عوسمان و داوایان لێكرد مهروانی كوڕی حهكهمیان بداته دهست كه شك وابو نوسهری نامهكهیه بهڵام بێ سوود بوو,ئاژاوهكه وا گهرم بوو گهیشته ئهوهی هێرش بكرێته سهر ماڵی عوسمان و له لایهن محهمهدی كوڕی ئهبو بهكر و دوو كهسی دیكه,له سهر بهرماڵی نوێژكردن,له ماڵهكهی خۆیدا بیكوژن.
بهمهش ئاگری فیتنه و ئاژاوه له ناو ئیسلامدا به تهواوی گڕی سهندو ئا لهم بارو دۆخهدا عهلی كوری ئهبو تالیب بوه خهلیفه له جێگهی عوسمان.
خهلیفهی چوارهم-عهلی كوڕی ئهبو تالیب:-دووههم ڕۆژی دوای كوشتنی عوسمان كوڕی عهفان كرایه خهلیفهی ئیسلام به كۆی دهنگی ههموو ئهو ئهسحابانهی كه ئهو ڕۆژه له مهدینه بوون,بهڵام به هۆی شهڕی دهستهڵات و فتنهیهی له ژێر ساباتهكهی بهنی ساعدهوه و له كوشتنی عوسمانهوه ڕێچكهی وهرگرت,ههر له دهستپێكی حوكمڕانیهكهیهوه شهڕ و ئاژاوه دهستی پێكرد بهوهی عائشهی ژنی پێغهمبهر ههر دوو سهحابه تهلحهو زوبهیر به سهركردهیی لهشكرێك له مهككهوه بهرهو بهسره كهوتنه ڕێ,به بیانوی تۆڵه سهندنهوهی خوێنی عوسمان و عائشهش(كراسه خوێناویهكهی كردبو به بهیداخ)و سواری حوشترێك بوبو,بویه عهلی كورشی ئهبو تالیب به لهشكرێكهوه بهرهو بهسره كوته ڕێ و له بهسره بهرهنگاریان بوو له شهڕێكدا كه به شهڕی (الجمل –حوشتر)ناو براوه زیاتر له 13000 ههزار كهسی تێدا كوژرا لهوانهش ههردوو سهحابی تهلحهو زوبهیر و ژمارهیهكی زۆری سهحابهكانی پێغهمبهر,عائیشهش به دیل گیراو شهڕهكه به سهركهتنی عهلی كۆتایی هات.
دواتر موعاویهی كوڕی ئهبو سوفیان له شام له عهلی ههڵگهڕایهوه و بانگهشهی بۆ خۆیكرد وهك خهلیفهی ئیسلام,عهلیش به لهشكرێكهوه بهرهو شام كهوته ڕێ و ههر دوو سوپای عهلی و موعاویه له(صفین)ی نزیك(الرقه)له سهر قهراغی ڕوباری فوڕات بهرهنگاری یهكبون,ووتراویشه گوایه ژمارهی لهشكرهكهی علی 120 ههزار كهس و ژمارهی لهشكرهكهی معاویه 90ههزار كهس بوه و شهڕی نێوانیان ماوهی 110 ڕۆژی خایاندوه و 90 جاریش رژاونهته ناو یهكتری ژمارهیهكی بێشومار له سهحابهكانی پێغهمبهر یهكتریان قهڵاچۆكردوه كه مهزهنده ئهكرێن به 90 ههزار كهس,لهوانه 25 ههزار له سوپاكهی علی و 45 ههزار له سوپاكهی معاویه,تا به فێڵێكی عومهری كوڕی عباس و به بهرزكردنهوهی قورئان به نووكی ڕمی ڕیزی پێشهوهی شهڕكهرهكانی سوپای موعاویه شهڕهكه وهستاو عومهری كوڕی عباس وهك نوێنهری موعاویه و ئهبو موسا ئهلئهشعهری وهك نوێنهری عهلی كوڕی ئهبو تالیب كرانه(حهكهم)ناوبژیكهر بۆ دوا پێهێنانی ئهو شهڕه,له شانۆگهرییهكی گاڵته جاریدا عهلی له خلافهت لابرا و موعاویه خرایه جێگهكهی ئهوهش بهوهی (عومهری كوڕی عاسی كوڕی النابغه سهلمی كچی حهرمهلهیه كه به لهشفرۆش له كۆمهڵگای مهككه ناسرا بوو خاوهن ئاڵا بوه ههریهك له ئهبو لهههب و ئومهیه كوڕی خهلهف و هوشام كوڕی ئهلمهغیره و ئهبو سوفیانی كوڕی حهرب(باوكی موعاویه)و ئهلعاس كوڕی وائیل ئهلسههمی,لاقهیانكرد له یهك ڕۆژدا و دوای 9 مانگ عومهری بوه,ههریهكه لهوانه داواكهری عومهر بون بهڵام ئهلنابغهی دایكی دای به العاسی بن وائل چونكه لهوانی دیكه زیاتر یارمهتی ئهدا,بۆیه ناونرا به (عومهری كوڕی ئهلعاس)عومهری كوڕی العاس توانی به فێڵ و تهڵهكه بازی ئهبا موسا ئهلئهشعهری بهێنێته سهر ئهو بڕوایهی كه ههریهك له علی و موعاویه له خلافهت بخهن بۆ چارهسهری كێشهی ئهو شهڕه,ئهویش به دڵپاكی خۆی تێكهوت,له ههمان كاتیشدا به بیانوی ئهوهی كه ئهبا موسی به تهمهن گهوره تره پێش خۆی خست و وای كرد له سهر (منبر)علی له خلافهت بخاو كه نۆرهش هاته سهر خۆی معاویهی كرده خهلیفه.
دوای ئهو شانۆ گهریه گاڵته جاریه علی كوڕی ئهبو تالیب كهوته گێژاوی شهڕو ئاژاوه لهگهڵ (خهوارجهكان)و گهلێكیش له سهحابهكانی پێغهمبهر لێی زویر بون له سهر ئهوهی كه بهو (تهحكیمه-ناوبژیكردنه)ڕازی بو چونكه به بۆچونی ئهوان(حهكهم) ههر خودایهو بهس.
عهلی كوڕی ئهبو تالیب پاش ماوهیهك و دوای ئهوهی نزیكهی 4 ساڵ حوكمڕانیكرد به دهستی یهكێك له خهوارجهكان كه ناوی عهبدولرهحمان كوڕی مهلجهم بوو له كاتی ههڵسان بۆ نوێژی بهیانی له مزگهوتی كوفه كوژراو دوای مردنی عهلیش كوڕهكانی عهلی عهبدولرهحمانیان زۆر به شێوهیهكی دڕندانه كوشت بهوهی ههر دوو دهست و قاچیان بڕی و له ناو سهبهتهیهكدا سوتانیان.
به كوشتنی عهلی كوڕی ئهبو تالیب كۆتایی به خلافهتی ڕاشدین هات و ئهشوترێت كه له دوای عهلی خلافهت درا به حهسهنی كوڕی له لایهن دانیشتوانی كوفهو شهش مانگ له كوفه مایهوه و موعاویه نیازی هێرشكردنی بو بۆ كوفه,بۆیه ناچاربو وهڵام بنێرێ بۆی كه ڕازیه دهست له خلافهت ههڵگرێ به مهرجێ دوای خۆی خلافهتهكه بگێڕێتهوه بۆ حهسهن و له دانیشتوانی مهدینه و حجاز و عێڕاق ببورێ لهوهی كه پێشو رویداوه و قهرزهكانی بۆ بداتهوه,موعاویه ئهوی مهرجانهی لا باش بو بۆیه بهم ڕێكهوتنه خلافهت چوه دهستی موعاویه و خلافهتی ئهمهویهكان له ساڵی 41 كۆچیهوه دهستی پێكرد.
کارئەکتەری ڕەفسەنجانی و ڕۆڵی لە حکومڕانی ئێراندا …. ئاگر ئەکرەم
مردنی رەفسەنجانی مردنیکی لە ناکاو بو ، هەرچەندە 82 سال تەمەنی هەبو، بەلام هیچ ئاماژەیەک بۆ نەخۆشکەوتن یاخود ناتەواوی باری تەندروستی بلاو نەکرابویەوە.
ئەگەرچی 3 ساڵ لەمەو بەر شورای پاسەوان لەبەر زۆری تەمەن رێگای بە خۆ کاندید کردنی نەدا بۆ هەڵبژرادنەکانی سەرۆکایەتی کۆماری ساڵی 2013 بەڵام 2 ساڵ دوای ئەوە بەشداری کرد لە هەڵبژاردنەکانی مەجلسی خبرگانی رابەری و نەک هەر خۆی بەڵکو کۆمەلێکیش لەشوێنکەوتو و هەوادارانی لە گەڵ خۆی بردە ناو ئەو مەجلیسە بەتایبەت لە بازنەی تاران ، هەرچەندە هاوڕێکانی هێندە نەبون کە بتوانن لە سەر کورسی سەرکردایەتی ئەو مەجلیسە دایبنیشینن.
گەر لە وڵاتانی تر تەمەنی 82 سالی تەمەنی خانەنشین بون لە سیاسەت حساب بکرێ ، لە کۆماری ئیسلامی بەشداری کردنی ڕەفسەنجانی لە سیاسەت شتێکی غەریب نەبو، بەو هەمو وێناکرنەی ڕەفسەنجانی لە بیری گشتی ، بەلام لە ساڵی رابردودا بە شێوەیەکی بەرچاو لایەنگر و هێزی خۆی لە دەسەلات لەدەست دابو.
سەرەتای ئەم شکستانەشی دەگەڕێتەوە بۆ هەلبژارنی سەرۆکایەتی کۆماری سالی 2005 کە لە بەرانبەر رکابەرەکەی کە محمودی ئەحمدی نژاد بو شکستی خواردو بە نوسینی نامەیەک بۆ ڕابەری ئێران شێوازی هەلبژاردنەکانی بردە ژیر پرسیار، رەفسەنجانی و خامنئی نەیانتوانی ئەو کەلینە بشارنەوە تا وای لێ هات کە خامنئی بە راشکاوی لە سالی 2009 دا پشگیری لە ئەحمدی نژاد کرد و وتی :(بۆچونی ئەحمەدی نەژادم لام پەسەندترە وەک لە رەفسەنجانی.)
رەفسەنجانی باش دەیزانی کە گەرانەوەی بۆ ناو دەسەڵات نامومکینە یاخود زۆر سەختە وئاسان نیە، تەنانەت نەیتوانی ڕێگری بکا لە زیندانی کردنی کچ و کورەکانی ، لەگەڵ هەمو ئەمانەشدا رەفسەنجانی ئامادە نەبو کە روداوەکانی سالی 2009 بە فیتنە ناو ببات ، ئەگەرچی نەیتوانی ببێتە سەرۆکی مەجلیسی خوبرەگانی رابەری ، بەلام ئومێدی هەبو کە کاریگەری خۆی لەسەر ئەو مەجلیسە هەبێت ، نەیانهیشت بەشداری لە هەلبژاردنی سەرۆکایەتی کۆمار بکات ، بەلام وەک سەرۆکی ئەنجومەنی دیاریکردنی بەرژەوەندیەکانی ئێران مایەوە.
هەرچەندە لەوانەیە مەرگی رەفسەنجانی ببێتە دەستمایەیەکی باش بو راکیشانی ڕای هاولاتیان لە هەڵبژاردنەکانی سالی ئایندەی ئێران ، بەلام لە هامانکاتیشدا اصولگەراکانی پالپشتی خامنەئی ڕەنگە وەک امتیاز سەیری بکەن بەلام غافڵگیرانەیە.
بەلام هیشتا بە کومەلێ بەڵگە دەتوانین بڵێین کە هەر لە ئێستاوە خامنئی و دژەکانی رەفسەنجانی ماتەمینی تەواو دایان بگرێت و بەشداریەکی کارایان هەبێ لە مەراسیمەکانی مەرگی رەفسەنجانی دا ، بەڵگە بۆ ئەمەش لە دو دەیەی سەرەتای جێگیر بونی کوماری ئیسلامی ئەو لە هەمو ڕوداو و بڕیارە گرنگ و چارەنوس سازەکاندا ڕۆلی بەرچاو و ئەشتوانین بلیین سەرەکی گیراوە.
رەفسەنجانی هەندێ لە بیرەوەریەکانی لەم ماوەیەدا نوسیەوە، بەلام دیار نیە کە ئایا وێنەیەکی دوای خۆی جی هیلابی یاخود کومەڵێ نهێنی دوای خۆی جێ بهێڵێت و لەگەل خۆیدا کفنی بکات.
اکبر هاشم بهرمانی (رەفسەنجانی) (1934-2017) لە شاری رەفسەنجانی سەر بە پارێزگای کرمانی ئێران لە دایک بوە، رەفسەنجانی لە دەیەی یەکەم تا نیوەی دەیەی دوەمی سەرەتای کۆماری ئیسلامی بە دەسەلاتدارترین و پڕ لایەنگری کەسایەتی ئێران دوای ڕابەری شۆرش دادەنرا، لە دوای ئەوەش سەرەڕای بونی جیاوازی لە گەڵ ڕابەر بەڵام هەر یەکێک بوە لە سیاسیە باڵاکانی کۆماری ئیسلامی.
رەفسەنجانی پێش سەکەوتنی شۆرشی ئیسلامی لە کاتی خوێندنی لە حەوزەی علمی قوم ، دۆستێکی نزیکی خامنەئی و خوێندکاری خومەینی بو، لەگەل دەسپێکردنی شورشی خومەینی دژی شای پەهلەوی رەفسەنجانی 7 جار گیراوەو لە زیندانی پەهلەوی ئەشکەنجە دراوە.
لە سالی 1958 لەگەل (عفت مرعشی) خێزانی پێک هێناوەو 2 کچ بە ناوەکانی فاتمە و فائزە و 3 کور بەناوەکانی محسن و مهدی و یاسر هەبو.
لە سالی 1988 کرایە جێنشینی سەرجەم هێزە چەکدارەکانی ئێران کە سوپاو ئەرتەش راستەوخو لە ژێر فەرمانی ئەودا بون ، مانگ و نیویک دوای ئەوە توانی کە ڕابەر ڕازی بکا بە واژو کرنی بریاری 598 کە ئەنجامەکەی راگرتن وکۆتایی هاتنی جەنگی 8 ساڵەی نێوان عێراق و ئێرانی لێ کەوتەوە.
سالی 1989 کرایە سەرۆکی ئەنجومەنی دیاری کردنی بەرژوەندیەکانی ئێران ، کە لە سالی 1987بە فەرمانی ئایەتوڵا خومەینی دامەزرا ، کە یەکەم سەرۆکی ئەو دەزگایەش خامنەئی بو، لە ماوەی 8 سال سەرۆک کۆماری رەفسەنجانی دا ولاتی بەرەو ئازاد سازی و بەرەوپێش چونێکی خێرا برد لە بواری ئابوری و فرهەنگی و کرانەوە باروی دەرەوەدا، هەرچەندە هەر لە سەردەمی ئەودا هەلاوسانێکی ئابوری گەورە ڕوی دا ، کە تا ئەو سەردەمە لە ئێراندا شتی واروی نەدابو،هەر لە سەردەمی ئەویشدا بو کە وەزارەتی ئیطلاعاتی ئێران دەستی کرد بە پاکتاو کردنی نەیارەکانی ئێران لە ناوخو و دەرەوە دا زۆریانی لە ناو برد ، لەوانە سەرۆکی ئەوکاتەی حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران کە لە شاری بەرلینی ولاتی ئەلمانیا لە ریستورانتی میکونوس لەگەل هاوەلەکانی تیرۆر کران، لە سالی 1992 دادگای ولاتی ئەلمانیا رەفسەنجانی و خامنەئی و علی فلاحیان کە وەزیری اطلاعاتی ئەو کاتە بو لە گەل علی اکبر ولایەتی وەزیری دەرەوەی ئەو کاتەی بە تاونبار ناساند، تا وای لێ هات ئەلمانیا زۆربەی ولاتانی ئەوروپا سەفیرەکانی خۆیانیان لە ئێران کشاندەوە.
لە کاتی هەلبژاردنەکانی سالی 1997 ئەو پشتگیری لە محمد خاتەمی کرد و سەری خست و لە سەر کورسی سەرۆکایەتی کۆماری ئێران داینیشاند، لەگەل کۆتایی هاتنی 8 سال ماوەی سەرۆکایەتی کۆماری محمد خاتەمی رەفسەنجانی لەگەل احمدی نەژاد چوە هەلبژاردن و بونە دو دژی سەرسەختی یەک کە لە جەولەی یەکەمدا هەردوکیان سەرکەوتن ، بەلام لە خولی دوەمدا ئەوە احمدی نژاد بو کە لەسەر کورسی سەروکایەتی کوماری ئێران توانی دابنیشیت، لەگەل هاتنە سەرکاری احمدی نەژاد رەفسەنجانی و شوینکەوتوانی دژایەتیەکی زۆر کران ، دەست کرا بە پاکتاو کرندیان لە دامو دەزگا هەستیار و بالاکانی دەولەت دا، لە هەلبژاردنەکانی سالی 2013 رەفسەنجانی بە هۆی زۆری تەمەنەوە لە کاندید کردن رەت کرایەوە رەفسەنجانیش بە هەمو هیزو توانی خۆیەوە پشگیری لە رۆحانی کرد و سەری خست بۆ سەر کورسی سەروکایەتی کۆمار، لە سەردەمی رۆحانی دا دارودەستەی رەفسەنجانی وردە وردە گەرانەوە ناو دەسەلات لە دام و دەزگا هەستیارەکانی دەولەت دا جێیان کرایەوە.
World Bank خوێندنەوەیەک بۆ نەخشە ڕێگای بانکی جیهانی…. بەشی یەکەم …ئاسۆکمال
بەشی یەکەم
“جەهەنەم خاڵیە چونکە هەموو شەیتانەکان لێرەن” ولیام شکسپیر
کاریگەری قەیرانی دارایی و دابەزینی نرخی نەوت لە ساڵی ٢٠١٤پارتی و یەکێتی فێرکرد کە کەڵەکەکردنی سەرمایە پێویستی بە نەخشە و سیاسەتی ئابوری یە و ناکرێت وەک ٢٥ ساڵی ڕابردوو بە ڕاوڕوتی گومرگی یان بە قاچاغ فرۆشی تەنکەری نەوت ئابوری کوردستان بەرن بەڕێوە. هەربۆیە نێچیرڤان بارزانی لە شوباتی ٢٠١٦دا داوای لە بانکی جیهانی کردوە کە نەخشە ڕێگایەکی بۆ ڕیفۆرمی ئابوری کوردستان بۆ ئامادەبکا.*١ئەم نەخشەیە بریتیە لەو هەنگاوانەی کە بازاڕی کوردستان لە چوارچێوەی نەخشەی جیهانی بازاڕی سەرمایەدا ڕێک دەخا و دەیەوێ وەڵام بەو کێشانە بداتەوە کە لەبەردەم ئابوری سەرمایەداری لە کوردستاندایە. بەرنامەی حکومەتی هەرێم ” تێڕوانین بۆ ئایندەی کوردستان لە ٢٠٢٠”*٢ یش لەسەر هەمان بنەماکانی ئەم نەخشە ڕێگایەی بانکی جیهانی دانراوە.
لەم وتارەدا لەسەر پێویستی ئەم بەرنامەیە بۆ حکومەتی هەرێم و بانکی جیهانی و کاریگەری لەسەر ئاستی ژیانی خەڵک و ئابوری کوردستان قسەدەکەین وئاماژە بە تەجروبەی ولاتانی تر دەکەین کە ئەم بەرنامانەیان بەسەردا سەپاندون.گرنگی ئەم باسە لەوەدایە کە دەسەلاتدارانی کوردستان دەیانەوێ بەپێی ئەم نەخشەوسیاسەتانە ئایندەی ئابوری کوردستان دیاری بکەن وتاکو سالی ٢٠٢٠کۆمەلێک هەنگاوبنێن کە دۆخی ئابوری و سیاسی کوردساتن دەگۆڕێ و چوارچێوەیەکی نوێ بۆ ململانێ سیاسیەکان وخەباتی جەماوەری دیاری دەکا.
ڕیفۆرمی ئابوری پێشنیارکراوی بانکی نێودەوڵەتی
پێشتر لەکانونی دوەمی ٢٠١٦دا لە وتارێکدا “خوێندنەوەیەک بۆ قەیرانی ئابوری” * ٣سەرچاوەکانی ئەم قەیرانە و ئایندەکەی و هەنگاوەکانی حکومەتی هەریـم لە بڕینی موچە و قەرز و کەرتی تایبەتمان کرد. لێرەدا لەسەر ئەم نەخشە ڕێگایەی بانکی جیهانی و بەرنامەی حکومەتی هەرێم ” تێڕوانین بۆ ئایندەی کوردستان لە ٢٠٢٠”*٣دا بۆ چارەسەری ئەو قەیرانە قسە دەکەین.
خاڵە سەرەکیەکانی ڕیفۆرمی پێشنیارکراوی بانکی نێودەوڵەتی بریتیە لە:
١- کەمکردنەوەی مەسرەفی حکومەتی هەرێم لەڕێگای کەمکردنەوەی فەرمانبەران و کرێکارانی دامودەزگاکانی حکومەت و کەمکردنەوەی خانەنشینی حکومی
٢-کۆمەک نەکردنی حکومەت بە نرخی کاڵاکان لەوانە مادە خۆراکیەکان، بەنزین
٣- کردنی خزمەتگوزاریەکانی کارەبا و خزمەتگوزاریە گشتیەکان بە موڵکی سەرمایەدارانی تایبەت لە جیاتی حکومەت
٤- ریفۆرمی کەرتی دارایی گشتی و بانک
٥- دانانی ئەوەویەتی نەخشە و بودجەی حکومەت بە دابینکردنی پێداویستی پڕۆژە سەرمایەداریەکان
بانکی جیهانی تایتڵی پڕۆژەکەی “ریفۆرمی ئابوری لە پێناو دابەشکردنی بەرهەمی سەرکەوتویی و گەشە و پاراستنی لێقەوماوان و هەژاران” ە ،بەڵام ناوەرۆکەکەی بەرنامەی کەمکردنەوەی بەشی کرێکار وفەرمانبەر و چینە کەم دەرامەتەکانە(خالەکانی ١و٢و٣) و زیادکردنی بەشی سەرمایەدارانی دەسەلاتە(خالەکانی ٣و٥) . ئەمە شێوازی نوسینی سەر چەرمە پاڵمپسیستەکانی سەدەکانی ناوەڕاستە کە دەبوایە نوسینی سەرەوە بسڕیتەوە تا نوسینە ئەسڵیەکەی ژێرەوە ببینی . ئەمە هەمان نەخشەی ٢٠٢٠ حکومەتی هەرێمە بە بێ درێژدادڕیە پڕ درۆ و فریوکاری کە باسی مەبدەئی ئەم حکومەتە بە لەپێشەوە دانانی گەشەپێدان و مافی مرۆڤ کە لە ٦٦ پەڕەدا وەک ڕیکلامی بازرگانی ڕوبەدەرەوە بلاوکراوەتەبوە بۆ ڕازاندنەوەی جەهەنەمی ٢٠٢٠ وفرشتنەوەیەتی بە بەخەلک بەقیمەتی هەشتی ئایندە.
لە ڕێگای ئەم نەخشە و ریفۆرمەوە دەردەکەوێ کە کێشە و قەیرانی ئابوری و دارایی بەلای بانکی جیهانی و حکومەتی هەرێمەوە ئەوە نیە کە نەوت و سەرچاوەکانی وزە و داهاتی کوردستان کراوەتە موڵکی چەند بنەماڵەیەکی حزبی و زۆربەی خەڵکیش موچەیەکی مەمرەو مەژیان هەیە و خزمەتگوزاریەکان لە نزمترین ئاستدایە. بەڵکو کێشەی ئەوان چۆنیەتی کەمکردنەوەی ئەو بەشە کەم و ناچیزەیە کە بە موچە و خزمەتگوزاریەکان دەدرێ. ئەم خاڵی هاوبەش و بەرژەوەندی هاوبەشی ئەم دوو لایەنەیە کە دەیانەوێ ئابوری کوردستان بۆ کەڵەکەی سەرمایە لەسەر حسابی هەژارترکردنی کرێکار و فەرمانبەر و هاوڵاتی کوردستان ریفۆرم بکەن. ئەم پرۆژەیە بەئاشکرا دەلێ حکومەتی هەرێم دەبێ لەموچە و خزمەتگوزاریەکان کەمبکاتەوە تاکو پارەی کۆمپانیاکان بدات!
بانکی جیهانی ماوەی ٣ ساڵی بۆ حکومەتی هەرێم دەست نیشانکردوە بۆ جێبەجێکردنی ئەم هەنگاوانە واتە تا ٢٠٢٠ ،بەڵام دەڵێ حکومەتی هەرێم توشی سەرسوڕمانی کردوین کە “هەنگاوی خێرای وای ناوە لە یەکساڵی ڕابردودا کە %٣٧ سەرفیاتی کەمکردۆتەوە لە ڕێگەی کەمکردنەوەی موچە و ریفۆرمی پشتیوانی نرخ و خزمەتگوزاریەکان(واتە گرانکردنیان)”*(سەرچاوەی ژمارە ١ لاپەڕە ٧). واتە خەڵکی موچەخۆر و کرێکار و کارمەند و خانەنشین و خەڵکی کەم دەرامەتی کوردستان لە ساڵێکدا ئاستی ژیانیان بۆ زیاتر لە ٢/٣ پێشتریان دابەزیوە و بێگومان نەخشە و سیاسەتی ٢٠٢٠ ی حکومەتی هەرێم کە بڕینی موچە و گواستنەوەی موڵکایەتی کارەبا و خزمەتگوزاریەکانە لە ناونیشانی حکومەتی هەرێمەوە بۆ موڵکی ئاشکرای بەرپرسە حزبیەکان تەنیا هەنگاوەکانی سەرەتایە لە ڕاڕەوی ئەو ڕێگایەدا کە بە جەهەنەمێک دەگات کە لە ٣ ساڵی داهاتودا هەمو ئاکامەکانی دەبینین.
ئەم بەدڵ بون و چەپڵە لێدانەی بانکی جیهانی*٤ بۆ “ئەولەویاتی سیاسی لە تێڕوانین بۆ ساڵی ٢٠٢٠”ی حکومەتی هەرێم ،کە مامی بچوک و بارزانی بچوک بۆ دەسەڵاتی میلیشیایی نەوتی یەکێتی و پارتی دایانناوە، لەبەر ئەوەیە کە هەمان نەخشەی ڕیفۆرمی ئابوری بانکی جیهانیە بەڵام بە میکانیزمی چەک و فریودان. بانکی جیهانی دەڵێ بۆ جێبەجێکردنی ئەم بەرنامەیە زۆر دەمێکە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا چاوەڕێی بون*(سەرچاوەی ژمارە ١ لاپەڕە٣) بەڵام هیچ دەوڵەتێک نەیتوانیوە بە ئاسانی بڕیاری بە جەهەنەم سپاردنی خەڵک بدا و هەربۆیە توشی شۆک بون لە کوردستاندا لەبەرئەوەی لەوانەیە لەهیچ شوێنێکی دنیا کۆمەڵێک چەتەی دەسەڵاتداریان بەم شێوەی یەکێتی و پارتی کە دوژمنە بەگیانی خەڵکەکەی نەبینیبێ. بۆ سەلماندنی ئەم ڕاستیە سەیرێکی ئەم ڕاپۆرتەی سندوقی دراوی نێودەولەتی*٥ بکەن کە دەلێ ماوەی ٣٠سالە ئەم بەرنامەی ریفۆرمە ئابوریانە لەڕۆژهەلاتی ناوەراست نەیتوانیوە لەلایەن حکومەتەکانی ناوچەکەوە بچێتەپێشەوە وسەرەای ئەوەش لەبەرامبەر سیاسەتی برسیکردن و هەژاری وبێکاریدا وەک بینیمان بەهاری عەرەبی وڕاپەڕینی دژی ئەم دەسەلاتدارانەی ناوچەکەی لێکەوتەوە.
حکومەتی هەرێم دەستی کرد بە بڕینی موچە و دواتر بەناوی پاشەکەوتەوە بەڕەسمی موچەی کرد بە نیوە و چارەک و نەدانی بۆ چەند مانگ ، ئەمانە بەشێکی بەمەبەستی وازهێنانی فەرمانبەرانە لە کارەکانیان و خۆ بێکارکردنیان کە ئێستا ڕێژەی %٢٤ هیزی کار پێک دەهێنێ. بەپێی ئاماری بانکی جیهانی %٨٥ داهاتی کوردستان لە فرۆشتنی نەوتە بەڵام ڕێژەی کرێکاران و کارمەندانی هەرێم لەم بەشەدا بریتیە%١.* (سەرچاوەی ژمارە ١ لاپەڕە ٣)
کەواتە بەشەکانی تری کەرتی ئابوری پێویستی بەو هەموو ژمارەیەی هێزی کار نیە و نابێت داهاتی کوردستان خەرجی موچەی ئەو فەرمانبەرانە بکرێ کە لەبەرهەمهێناندا بەشداری ناکەن. هاوکات بانکی جیهانی هاواری ئەوەدەکا کە “لە ساڵی ٢٠١٤دا معاشی خانەنشینی نزیک بە ملیارێک دۆلار بوە (یان لە %٢.٨ کۆی بەرهەمهێنانی ناوخۆیی) وە ئەمە ئاستێکی بەرزە” و “ئەم سیستەمەی موچەی خانەنشینی و دابینکردنی کۆمەڵایەتی ناتوانێ بەردەوام بێ”.
کەواتە دەبێ موچەی خانەنشینی کەمبکرێتەوە و حکومەت ڕزگاربکرێ لەو ژمارە زۆرە لە خانەنشین و کرێکار و کارمەند لە کەرتی حکومی دەرکرێن تاکو ئەم ژمارەیە کەم ببێتەوە.بەشێکی تر لە ئامۆژگاریەکان بریتین لە کۆمەک نەکردن بە نرخی کەلوپەلە سەرەکیەکان وەک خۆراکی سەرەکی و سوتەمەنی و سپاردنی نرخ بە بازاڕ٠* (سەرچاوەی ژمارە ١ لاپەڕە ١٠). قەیرانەکانی بەنزین و سوتەمەنی و گرانی ڕۆژبەڕۆژی خۆراکی و دەرمان کە توشی بازاڕەکانی کوردستان دەبێ نمونەیەکن لەم سیاسەتە کە حکومەتی هەرێم دەستی بۆدەبا.
کەمکردنەوەی ڕێژەی مەسرەفەکانی حکومەت کە لە ئێستادا بە (%٥٠) ی کۆی داهات دادەنرێ کێشەی سەرەکیە بەلای بانکی جیهانیەوە هەربۆیە پێشنیاری ئەوە دەکا کە ئەم ڕێژەیە دەبێ کەمکرێتەوە لە ڕێگای ئەو هەنگاوانەی لەسەرەوە باسکرا وە باشترین ڕێگا بۆ جێبەجێکردنی ئەو ڕیفۆرمانە بەوە دادەنێ کە کەرتە ئابوریەکان بدرێتە دەست کەرتی تایبەت و ئەو سەرکرادیەتی بکا. *( سەرچاوەی ژمارە ١ لاپەڕە ٢و ٨)
کەواتە ئاشکرایە کە ئەم جادوەی کەرتی تایبەت دەیکا لە ئابوری کوردستان بریتیە لە:
١- دەرکردنی کرێکار و کارمەند تیایدا لە کەرتی تایبەتدا ئاسانە و دەرکردنی دامەزراوانی حکومی کە لەپێناو دەنگدان و خزمەتی حزبی دەسەڵاتداردایە لەم کەرتەدا نیە. کەواتە ئەو ڕێژەی بێکاریەی کە ئابوری رەیعی کوردستان بەناچار بەرهەمی دەهێنێ دەتوانرێ بەپێی ئەوەی کە کەرتی تایبەت دەسەڵاتدارە کێشە نابێ و دەبێ خەڵک بێکاری قبوڵ بکا و چاوەروانی لە دامەزراندنی حکومی نەبێ.
٢- خانەنشینی کەم دەبێتەوە و لە ئێستادا موچەی خانەنشینی کەرتی تایبەت نیە
٣- کۆمەکی نرخ نامێنێ و بازاڕ و کەرتی تایبەت نرخی کاڵاکان بەپێی قازانج و هاوکێشەی داوا و خستنەڕوو دیاری دەکەن. گەنم وبرنج و ڕۆن و دەرمان و پێداویستیە سەرەتاییەکانی تر لە ڕێگای حکومەت یاخود بە نرخی حکومەت دابین ناکرێن.
٤- کەرتی کارەبا و وزە و تەندروستی بەپێی بازاڕ نرخەکان دیاری دەکەن و هیچ کۆمەکێک بە هاوڵاتیان ناکرێ بۆ دابینکردنی ئەو پێداویستیە سەرەکیانە و هەمو کەس دەبێ پارەبدا بۆ دەستەبەرکردنیان و بەپێی بازاڕ نرخەکانیان دەچێتە سەر.
دوالیزمی کەرتی تایبەت و کەرتی حکومەت
لەپڕۆژەی بانکی جیهانی دا کەرتی تایبەت بریتیە لە هاندانی کۆمپانیا گەورە بیانیەکان بۆ بەشداری و شەریک بون لەم پڕۆژانەی کەرتی تایبەتدا .*( سەرچاوەی ژمارە ١ لاپەڕە ٨خالی ١٢) بێگومان هەروەک لە بواری نەوتدا پشکی ئەم کۆمپانیانە %٨٠ و پشکی حکومەتەکەی یەکێتی وپارتی %٢٠ بەهەمان شێوە لەم کەرتە تایبەتەشدا باڵادەستی هەر بۆ کۆمپانیا گەورەکانە . بەم پێیە پێداگری بانکی جیهانی لە سەر گەشەپێدان و باڵادەستی کەرتی تایبەت بۆ نەهێشتنی مۆنۆپۆلی دەسەڵاتی ناوخۆییە بەسەر بەرهەمهێنان و بازاڕی کوردستاندا نەک گەشەی ئابوری.
بەڵام بۆچی حکومەتی هەرێمیش هەمان بەرنامەی تایبەتی کردنی موڵکی ئەم کەرتانەی ئابوری هەیە؟
ئابوری کوردستان خۆی ئابوری موڵکایەتی تایبەتی چەند بنەماڵەیەکی حزبی دەسەڵاتدارە و لەڕاستیدا ئەوەی بەناوی حکومەتەوەیە بەپێی تەوازنی هێزی میلیشیایی و حزبی بەسەر کەس و بنەماڵە و گروپە چەکدارەکاندا دابەشکراوە. گۆڕینی موڵکایەتی حکومەت بۆ موڵکایەتی تایبەتی کۆمپانیاکان ڕەسمیەت پێدانی موڵکایەتی ئەو بەرپرس و بنەماڵانەیە کە تائێستا لەژێر ناوی حزب و وەزارەت و دامودەزگا فەرمیەکاندا داهاتەکانیان بۆ خۆیان پاوان کردوە. بازرگانی نەوت وخۆراک و دەرمان و جگەرە و هەر شتێکی تر ئەگەر ڕاستەوخۆ لەژێر دەستی بنەماڵە چەکدارەکاندا نەبێ ئەوا پشکی سەرەکی هی ئەوانە.
تایبەتی کردنی موڵکایەتی کەرتە ئابوریەکان بۆ یەکێتی و پارتی واتە ڕزگاربون لەوەی بەشێک لەداهاتی کوردستان مەسرەفی موچە و خزمەتگوزاری پێ دابین بکەن و بەرپرس بن لە دابینکردنی گوزەران و تەندروستی و خوێندنی خەڵک. خسوسی کردنی دامودەزگاکانی حکومەت پڕبەپێستی دەسەڵاتێکە کە کەرتی سەربازی و سیاسی و دیبلۆماسی خسوسی کردوە و موڵکایەتی تایبەتی ئابوری مونۆپۆلی سەرجەم بوارەکانی حوکمڕانی تەواو دەکا.بۆ بانکی جیهانی و سندوقی دراوی نێودەولەتیش کەرتی تایبەت بریتیە لە ڕیگەدان بە مۆنۆپۆلی کۆمپانیاوسەرمایەی مالی ئیمپریالیستیان. هەربۆیە دروست وەک شکسپیر دەلێ لە کوردستانیش شەیتانەکانی هەرێم وبانکی جیهانی کۆبونەتەوە و جەهەنەمیان چۆل کردوە.
لەبەشی دوەمدا لەسەر گەشەی ئابوری و ئایندەی ٢٠٢٠بەپێی ئەم نەخشەڕێگایە وسیاسەتە ئابوریەکانی حکومەتی هەرێم وکاریگەریە ئابوری وسیاسیەکانیان دەکەین.
———————–
*١-PUBLIC-EXECUTIVE-SUMMARY-of-KRG-Economic-Reform-Roadmap-post-Decision-Review-5-30-2016.pdf
*٢ http://www.ekrg.org/files/pdf/KRG_2020_last_english.pdf
*٣http://www.nrttv.com/birura-details.aspx?Jimare=2413
*٤ http://www.worldbank.org/en/news/press-release/2016/05/30/economic-reforms-will-help-achieve-sustainable-and-inclusive-growth-in-the-kurdistan-region-of-iraq
*٥ https://www.imf.org/external/pubs/ft/med/2003/eng/abed.htm
حزبی كوشنده … بهختیار محهمهد
كوشندهترین شت له كۆمهڵگهكانی ئێمهدا حزبایهتیكردنه؛ چونكه تۆ زۆر جار به ڕاستی دهڵێی درۆ و به درۆش دهڵێی ڕاستی (به تایبهتیش لهناو حزبه دهسهڵاتداره تهقلیدییهكاندا).
ئیلتیزامی حزبایهتی وا دهكا، كه تۆ (چ لهبهر خۆشهویستی سهرۆكهكهت بێ، یان لهبهر بهرژهوهندی حزب و بهرژهوهندی تایبهتی خۆت بێ) ههڵه و تاوانی خۆت (حزبهكهت، سهركردهكهت، خودی خۆت) نهبینی و حاشای لێ بكهی و پاساو و بیانووی بۆ بهێنیتهوه و ههوڵ دهی وهك ڕاستی و مافی ڕهها نیشانی خهڵكی بدهی، كهچی كهس و لایهنی ڕاست و مافخوراو به ههڵه و ناحهق وهسف بكهی و هێرشی بێ بنهما و ناڕهوایان بكهیته سهر و ڕاستی ئهوان بكهیته درۆ و درۆكانی خۆشت بكهیته ڕاستی.
حزبایهتی لهم حاڵهتهدا ڕك و كینهیه، نهك سیاسهتكردن؛ ڕك و كینهیهك ههموو شتێك ناشیرین دهكا و ههنگاو بهرهو دیكتاتۆرایهتی ههڵدهنێ. من پێشتریش زۆر جار گوتوومه، ههمیشه (قاعیده) ی حزب ڕۆڵی سهرهكی دهبینێ له به دیكتاتۆریكردنی سهركردایهتی ههر حزبێك و ههر سیستم و دهسهڵاتێك. ئهو جهماوهرهی هۆشیارییه حزبییه كوشندهكهی پاساوان (به ههر ناوێك بێ) بۆ تاوانی حزبهكهی (له ناعهدالهتی و له ستهم و له تیرۆركردن) دههێنێتهوه، ئهوه ئهم جهماوهره به خۆشحاڵییهوه ئیجازهی به پرۆسهی تاوانكاریی حزبهكهی داوه و خۆشحاڵه، كه نهیارهكانی حزبهكهی بكوژرێن و تیرۆر بكرێن و لهناو ببردرێن. ئهم ڕك و كینهیه جهوههری فهلسهفهی فاشیاتی (فاشیزم) پێك دههێنێ.
ڕاسته سهركردهی كاریزمای دیكتاتۆر ههمیشه جهماوهرهكهی لهسهر ملكهچی و خۆشهویستی ڕهها بۆ كهسایهتی خۆی و بۆ حزبهكهی ڕادێنێ و پهروهرده دهكا، بهڵام سهركرده ههمیشه بێ ئیرادهیی و خۆشهویستییهكی كوێرانه (ههر له سهرهتاوه) له جهماوهرهكهی دهبینێ و بهدی دهكا؛ بۆیه ئهویش (له ڕێگهی دهزگا حزبیهكانییهوه) ئیش لهسهر قووڵتركردنهوهی ئهم بێ ئیرادهییه و ئهم خۆشهویستییه ڕههایه كوێرانهیه دهكا.
دهبێ لهبیر نهكهین، ههموو دیكتاتۆرایهتییهك بههای (سیفهتی) پیرۆزیی و پرۆسهی دهروونیی پیرۆزكردنی له پشتهوهیه. ههموومان لهم ڕۆژانه گوێمان له بڕیاره سهیر و سهمهره (له جهوههردا ئایینییهكهی) سهرۆكه دیكتاتۆره ڕههاكهی كۆریای باكوور بوو، كه ئاههنگی جهژنی سهری ساڵی قهدهغه كرد و داوای پهرستنی داپیری خۆی كرد (ئهمه له ئیمپراتۆره كۆنهكان دهچێ، كه داوایان له خهڵك دهكرد بیانپهرستن). لهم نموونهیهدا حاڵهتی پیرۆزكردن دهگاته چڵهپۆپهی خۆی. ئایا له پشت ههموو پیرۆزكردنێكهوه ترساندن و تۆقاندنیش نییه؟ ههموو كهسێك دهبێ له سهركردهی دیكتاتۆر بتۆقێ. لێره خۆشهویستی و تۆقاندن تێكهڵی یهكدی دهبن، بهڵام له ئاكامدا تۆقاندن بهسهر ههموو شتێكدا زاڵ دهبێ. به نموونه: له ئهڵمانیای هیتلهر و له ڕوسیای ستالین و له عێراقی سهددام و له كۆریای باكووری (كیم جۆنگ ئۆن) و باب و باپیرانی، ئهم ترس و تۆقاندنه پیرۆزه ڕههایه بهسهر ههموو شتێكدا زاڵ بووه و زاڵه.
پێچهوانهی ئهم نموونانه له جیهانی هاوچهرخدا ماندێللا و كۆمهڵگهی ئهفهریكای باشووره. ماندێللای مرۆڤدۆست و دیموكراسیخواز، نهك ههر نهبووه ڕهمزێكی پیرۆزی دیكتاتۆر، بهڵكو ههموو بتهكانی پیرۆزایهتی سیستمی ڕهگهزپهرستیی (ئهپارتایدی) ئهوسای ئهفهریكای باشووری تێك شكاند و ئهو بووه هێمای خۆشهویستی و دیموكراسی و بههای لێبووردهیی و دڵنیایی لهم كۆمهڵگه شڵهژاو و پڕ له ستهم و دواكهوتووه. پێدهچوو، نه جهماوهرهكهی ماندێللا ویستیان وهك خوا بیپهرستن، نه ئهویش ههرگیز بڕوای به پیرۆزكردن و به پیرۆزكردنی خۆی ههبوو. لهمهوه ئهو مێژوویهكی نوێی له لێبووردهیی و ئاشتی و پێكهوه ژیان بۆ كۆمهڵگهیهكی ڕهگهزپهرست بهدی هێنا و بووه هێمای خۆشهویستی و ئازادی ههموو جیهان.
ماندێللا ههموو خهڵك خۆشیان دهوێ، بهڵام دیكتاتۆران ههموو خهڵك لێیان دهترسن. ئا ئهمهیه جیاوازی جهوههری و سهرهكی نێوان سهركردهی كاریزمای دیموكراسیخواز و سهركردهی كاریزمای دیكتاتۆر.
جیهانیبوونی ئهدهبی كوردی … د.فوئاد رهشید
لهنێوهندی رۆشنبیری كوردیدا، زیاتریش لهمیانی چاوپێكهوتنه رۆژنامهوانییهكاندا و لهرێگای پرسیاركردن له نووسهرو رۆشنبیرانی كوردهوه، زۆرجار قسه لهچۆنێتی و چهندایهتی جیهانیبوون و نهبوونی ئهدهبی كوردی كراوه و دهكرێت و ئهم جۆره پرسیارانه دهورووژێنرێت:
ـ ئایا شیعری كوردی یا چیرۆكی كوردی گهیشتۆته ئاستی ئهدهبی جیهانی؟
ـ ئایا دهقی كوردی بۆچی نهیتوانیوه (بهپێی پێویست) سنووری نهتهوایهتیی خۆی بپهڕێنێت و جێگایهك بۆخۆی لهنێو خوێنهرانی میللهتانی دیكهدا بكاتهوه؟
ـ ئهدهبی كوردی به بهراورد لهگهڵا ئهدهبیاتی جیهاندا لهچی ئاستێكدایه؟
ئهم پرسیارانهو هاوشێوهكانی بهدهربڕین و لهڕوانینی جیاوازهوه وهڵامدراونهتهوه و زۆرجاریش وهڵامهكان بهشێوهیهكی نێگهتیڤییانه بووه، بهتایبهتی كاتێك تایبهتمهندێتی ژین و ژینگهی نووسهری كورد لهلایهك و تایبهتمهندێتی ئهزموونی ئهدهبیی دهقی كوردی لهلایهكی دی، رهچاو ناكرێت و بهچاوێكی كهم تهماشای دهقی خۆماڵی دهكرێت و چهند تێكستێكی بیانی دهكرێته نموونهی باڵاو پێوهری ههڵسهنگاندن.
ئێمه لێرهدا بهنیازنین ئهم وهڵامه جیاوازانه پۆلێن بكهین و ههڵیانبسهنگێنین، بهڵكو دهمانهوێت جهخت لهوه بكهینهوه، كه بهر لهوهی ئهدهبی كوردی لهبهرامبهر ئهدهبی جیهانی رابگرین و پرسیار لهچۆنێتی و چهندایهتی جیهانیبوون و نهبوونی بكهین، پێویسته بزانین مهبهست و ماناكانی چهمك و زاراوهكانی (ئهدهبی جیهانی) و (ئاستی جیهان) و (جیهانیبوون، عالهمییهت) چین؟ زانینی ئهم زاراوانه بهگرنگ دهزانین، چونكه لهلایهك ئهم چهمك و زاراوانه بهماناو مهبهستی جیاواز بهكارهێنراون و لهلایهكی دیكهشهوه دیاریكردنی وردو بابهتیانهی ههر چهمك و زاراوهیهك كاریگهریی خۆی دهبێت لهچۆنێتی وهڵامی ههر پرسیارێك لهو پرسیارانهی ئاماژهمان پێدا.
* ئهدهبی جیهانی:
لهژێدهرو سهرچاوهكانی ئهدهبی بهراوردكاریدا، بهچهند مهبهستێكی جیا قسه لهسهر چهمكی (ئهدهبی جیهانی) كراوه:
+ شاعیر و فهیلهسوفی ئهڵمانی (گۆتێ 1749 – 1832) زاراوهی (ئهدهبی جیهانی) بهو مانایه بهكارهێناوه كه رۆژێك لهرۆژان ئهدهبه جیاوازهكانی ههموو جیهان ـ لهڕووی هونهریی و بههای مرۆڤایهتییهوه ـ ببنه یهك ئهدهب. بهو مانایهی جیاوازی زمانی لێ بترازێت، ئیدی لهههموو شتێكدا هاوشێوهبن و ههموو میللهتانی دونیاش بهشداری لهداڕشتن و داهێنانی بكهن(1).
دیاره بهدیهاتنی ئهدهبێكی لهم شێوهیه ـ ههر وهك (گۆتێ) خۆشی ئاماژهی پێداوه كارێكی دژوارو ئهستهمه، چونكه ههر كۆمهڵگهو ژینگهو میللهتێك تاڕادهیهك تایبهتمهندیی خۆی ههیه، خودی تێكستی ئهدهبیش بهر لهههموو شتێك سیماو مۆركی ناوخۆیی بنكهو لانكهی واری خۆی ههڵدهگرێت، ئهمه زێدهباری ئهوهی كه ههر نووسهرێكیش شێوازو جیهانبینی خۆی ههیه.
+ رێنێی وێڵك و ئۆستن وارین:
ههندێجار زاراوهی (ئهدهبی جیهانی) بۆ ئهو بهرههمه ئهدهبیانه بهكاردێت، كه وهكو شاكارێكی ئهدهبی له ئاستێكی جیهانیدا ناسراوه و ناوبانگی دهركردووه. (رێنیێ وێڵك) و (ئۆستن وارین) پێیانوایه زاراوهی (ئهدهبی جیهانی) پتر ئهم مهبهسته دهگرێتهوه و لهمیانهشدا ئاماژه به بهرههمی شاعیر و نووسهرانی وهك (دانتی و شكسپیر و گۆتێ) دهكهن، ههڵبهته لێرهدا ئاماژه بهوهش دهكرێت كه ئهمجۆره بهرههمانه لهخۆڕاو ههڕهمهكییانه بهو پلهو پایهیه نهگهیشتوون، بهڵكو بههای ئیستاتیكی و رهههنده مرۆییهكانی ناوهڕۆكهكانیان رێگایان بۆ شاكاربوونیان خۆشكردووه(2).
+ ئهلهسكهندهر دیما:
(ئهلهسكهندهر دیما) لهكتێبهكهی خۆیدا (شهنگستهكانی زانستی ئهدهبی بهراوردكاری) بهچهند شێوهیهك قسهی لهسهر چهمكی (ئهدهبی جیهانی) كردووه.
جارێك ئاماژه بهوه دهكات كه چهمكی (ئهدهبی جیهانی) تهنها ئهدهبیاتی میللهته مهزن و پێشكهوتووهكان ناگرێتهوه، بهڵكو بهرههمی ئهدهبی نهتهوه بچووكهكانیش دهگرێتهوه. جارێكیش ئاماژه بهجیاوازیی و هاوبهشی چهمكی (ئهدهبی جیهانی) لهگهڵا (زانستی ئهدهبی بهراوردكاری) دهكات و جارێكی دیكهش ئهدگارهكانی (ئهدهبی جیهانی) دیاریدهكات و لهمیانهدا ئاماژه بهوه دهكات كه ئهدهبی جیهانی ئهو بهرههمانهی لهخۆ گرتووه كه ئاراستهیهكی فیكریی باڵاو رهخنهیهكی بههێزی كۆمهڵایهتییان تێدایه(3).
ههر لهم چوارچێوهیهدا (دیما) ئاماژه بهوه دهكات كه باڵایی ئهدهبی جیهانی لهسهر بههای هونهریی رهگهزه پێكهێنهرهكانی رادهوهستێت(4).
دهكرێت كۆی بیروبۆچوونه جیاوازهكان سهبارهت به چهمكی (ئهدهبی جیهانی) لهسێ ئاراستهدا كورت بكرێتهوه(5):
1ـ ئاڕاستهیهك چهمكی (ئهدهبی جیهانی) بۆ تێكڕا ئهدهبیانی میللهتانی سهر ڕووی.
زهوی بهكاردههێنێت، بهم پێیهش ئهدهبی ههر نهتهوهیهك بهشێكه لهمێژووی ئهدهبی جیهانی.
2ـ ههندێكجار چهمكی (ئهدهبی جیهانی) بۆ چهند بهرههمێكی ئهدهبی بههێزی ههڵبژاردهی نێو ئهدهبیاتی جیا جیا بهكاردههێنرێت.
3ـ ههندێكجاریش (ئهدهبی جیهانی بهو مانایه بهكاردێت كه كۆمهڵێك بهرههمی ئهدهبی دهگرێتهوه كه لهچهند روویهكهوه هاوبهشن و پێكهوه گرێدراون و نموونهی ئهمجۆره بهرههمانهش لهئهدهبی نهتهوایهتی میللهتاندا بهرچاودهكهوێت.
* (جیهانیبوون = عالهمییهت)ی ئهدهب**:
لهسهرچاوهكانی ئهدهبی بهراوردكاریدا، چهمكی (جیهانیبوونی ئهدهب) پتر بهدوو مانا بهكارهێنراوه:
1ـ بهو مانایهی كه ئهدهبێك لهدهرهوهی سنووری نهتهوایهتی خۆی كۆمهڵێك شێوازو بههای هونهریی و نوێ بهێنێته نێو خۆیهوه، بهمهبهستی پتر دهوڵهمهندكردن گهشهپێدانی ئهدهبی نهتهوایهتی(6). لێرهدا مۆركێكی جیهانی بهئهدهبی نهتهوایهتی دهبهخشرێت لهرێگای كاریگهربوون بهفۆرم و بابهتی میللهتانی دیكهوه.
2ـ جیهانیبوونی ئهدهب: بهو مانایهش بهكاردێت كه دهقێكی ئهدهبی، لهبهر بهپێزی و بههێزیی لایهنه جیاوازهكانی، سنووری ئهدهبی نهتهوایهتی خۆی بپهڕێنێت و خۆی بگهیهنێته بهر دیدهی خوێنهرانی میللهتانی دیكه(7).
ههڵبهته ئهم سنوور تێپهڕاندنه، چهند هۆكارێك رێگای بۆ خۆشدهكات، ههندێكی دیكهش ئاستهنگی بۆ دروست دهكات:
(ئهلهكسهندهر دیما) ئاماژه بهوه دهكات كه ناوهرۆكێكی سهرنجڕاكێشی بهپێزو زمان و شێوازێكی سروش ئامێزو نوێكارییهكی هونهرییانهی بههێز(8)، ئهمانه زهمینهسازیی دهكهن بۆ ئهوهی دهقێكی ئهدهبی بهناو وڵاتانی جیهاندا بڵاوبێتهوه.
ههرچی رهخنهگرو توێژهری ههنگاریی (لاسلۆكاردۆش)ه لهدهرهوهی خودی دهقی ئهدهبییهوه ئاماژه بهچهند هۆكارێك دهكات كه رۆلێكی كاریگهر دهبینن لهرێگادان و نهدان بهجیهانیبوونی دهق، ئهم هۆكارانهش وهك (بوون و نهبوونی قهوارهیهكی سیاسی و رۆڵا و كاریگهریی دهزگاكانی راگهیاندن و بههێزی و لاوازیی بزاڤی وهرگێڕان و كهم و زۆریی ژمارهی دانیشتوانی وڵات و رادهی بهربڵاویی زمانی دهق)(9).
* ئهدهبی كوردی و جیهانیبوون:
ئاشكرایه ئهدهبی كوردی لهڕووی ناوبانگی و ناسراوی و بهربڵاوییهوه، له ئاستێكی جیهانیدا ئامادهبوونێكی ئهوتۆی نییه، بۆچی؟
ئایا لهبهر نزمی ئاستی هونهری و بابهتییانهی دهقی كوردییه، یان بهر لهم هۆكاره، چهند هۆكارێكی دهرهكی دی ـ لهدهرهوهی دهقهوه ـ لهپشتهوهی ئهم كێشهوهیهن؟
بێگومان ئهدهبی كوردی خاڵیی نییه له شاكارو بهرههمی جوان و سهرنجراكێش و داهێنهرانه، ئهوانهی سهرنجی شیعری كلاسیكی كوردییان داوه، دركیان بهههبوونی دهقی جوان و شاعیری داهێنهر كردووه، بۆ نموونه لهمیانهیهدا (د. مارف خهزنهدار) دهڵێت: (مینۆڕسكی بهچاوێكی بهرز تهماشای ئهدهبی كوردی دهكات، بهڕاستی دهگاته ههندێ تێبینی، ئهویش ئهوهیه نهبوونی لێكۆڵینهوه له ئهدهبی كوردی بۆته هۆی ئهوهی نرخی تهواوی دیاری نهكرێت، ههروهها بووهته هۆی ئهوهی دهوری ئهدهبی كوردی له ئهدهبیاتی رۆژههڵاتی ناوهراست روون نهبێت..)(10).
كهواته ئهدهبی كوردی بهپێی پێویست و وهكو ئهوهی كه ههیه له ئاستێكی جیهانیدا نییه و میللهتانی دی ـ بهرادهیهكی زۆر ـ پێی ئاشنانین. هۆكارهكهی بۆ ئهوه ناگهڕێتهوه كه دهقێكی جوانمان نییه كه لهتوانایدا بێت ببێته جێگای سهرنجی خوێنهرانی میللهتێكی دی، نهخێر، بهڵكو چهند هۆكارێكی دهرهكی ـ لهدهرهوهی دهقهوه ـ بوونهته ئاستهنگ لهبهردهم بڵاوبوونهوهی دهقی كوردی و ناسینی وهكو شاكارێكی ئهدهبی له ئاستێكی جیهانیدا.
(مینۆڕسكی)یش دهركی بهم مهسهلهیه كردووه، بۆیه له باسكردنی پایهی ئهدهبی
كوردیدا، به ئاماژهیهكی كورت دهڵێت (هۆی دهرنهكهوتنی نرخی راستهقینهی ئهوهیه كه بهرههمی لهژێر دهستدا نییه، ههروهها لێكۆڵینهوهیهكی تهواویش لهزمانی كوردیدا نهكراوه(11)).
كهواته ئهو بارودۆخه سیاسی و كۆمهڵایهتی و رۆشنبیرییه دژوارهی كه میللهتی كوردی تێدا ژیاوه، لهچهندین لاوه كاریگهرییهكی خراپی كردووهته سهر دهركهوتنی ئهدهبی كوردی، چونكه لهناوچوون و فهوتانی بهرههم، نهبوونی لێكۆڵینهوهی تێروتهسهل لهسهر زمان و ئهدهبی كوردی لهكات و ساتی خۆیدا، ههموو ئهمانه پێوهندن بهنهبوونی دهوڵهت و قهوارهیهكی سیاسیی سهربهخۆوه.
ئهگهر بۆ نموونه قسه لهسهر هۆكاری (زمان) بكهین، دهبینین شارهزایان لهچهند روویهكهوه ئاماژهیان بهگرنگیی (زمان) كردووه.
ئهوهتا (مینۆڕسكی) نهبوونی لێكۆڵینهوهی تێروتهسهل لهسهر زمانی كوردی، بههۆكاری دهرنهكهوتنی پایهی راستهقینهی ئهدهبی كوردی دادهنێت.
(لاسلوكاردوش) رادهی بهربڵاوی ههر زمانێك بههۆكارێكی گرنگ دهزانێت لهوهی بهرههمه ئهدهبییهكانی سهر بهو زمانه، وهكو ئهدهبێكی جیهانیی لهقهڵهم بدرێن و خۆیان بهجیهان بناسێنن(12).
نالهباریی باری سیاسی میللهتی كورد، نهك ههر رێگای لهبهردهم بڵاوبوونهوهی زمانی كوردی گرتووه، بهڵكو لهچهندین لایهنهوه كێشهی بۆ خوڵقاندووه، وهك نهبوونی زمانێكی ئهدهبیی یهكگرتوو، نهبوونی رێنووسێكی یهكگرتوو، لهمهش زیاتر زمانی كوردی لهچوارچێوهیهكی وادا سنووربهند كردووه، تا ئهو رادهیهی بهلای ههندێكهوه بهیهكێك لهو زمانانه دابنرێت كه لهبهردهم ههڕهشهی لهنێوچووندان***.
جا ئهگهر شارهزایانی بواری ئهدهبی بهراوردكاریی ئاماژه بهگرنگی بهربڵاوی زمان و كاریگهریی پێگهی نێودهوڵهتیی ههر وڵاتێك بكهن، لهوهی كه ئهدهبهكهی سنووری ئهدهبی نهتهوایهتی خۆی ببهزێنێت و بهنێو وڵاتانی جیهانیدا بڵاوبێتهوه و خوێنهرانی میللهتانی دی پتر ئاشنای بن، ئهوا سهیر و سهمهره نییهو شتێكی چاوهڕوانكراویشه كه ئهدهبی كوردی لهم جیهانیبوونه، بێبهش بێت.
كهواته دژواریی باری سیاسی و رۆشنبیریی كاریگهرییهكی زۆر خراپی كردووهتهسهر پرۆسهی (عالهمییهتی) ئهدهبی كوردی، ئهم قسهیهشمان مانای ئهوه نییه كه تێكڕای دهقهكانی ئهدهبی كوردی شاكارو چڵهپۆپهی داهێنانن و سیاسهت و مێژوو غهدری لێكردوون، نهخێر، بهڵام هێنده ههیه ئهدهبهكهمان چ كۆنی و چ نوێیهكهی، دهقی وای تێدایه رووی مهجلیسی ئهدهبی میللهتانی دیكهی ههبێت، بهڵام دهلیڤهی ئامادهبوونی نێودهوڵهتیی بۆ نهڕهخساوه.
لهسهرێكی دیكهشهوه، راست نییه لهسۆنگهی گرێی ههست بهكهمییكردن و پهرستنی رۆژئاواوه، ههرچی ئهدهبیاتی خۆمانه به (ساكار) و ههموو بهرههمی ئهوانیش به (شاكار) بزانین، چونكه لهراستیدا بهرههمهكانی رۆژئاواش ههموویان بهو شێوهیه نین.
پوختهی قسهكان ئهوهیه، ئهگهر مهبهستمان لهجیهانیبوون، ناسراوی و ناوبانگیی نێودهوڵهتی بێت، ئهوا دیاره ئهدهبی كوردی نهگهیشتووهته ئهم پلهو پایهیه، بهڵام ئهگهر مهبهست له (جیهانیبوون) ئهو بنهماو ئهدگاره ئیستاتیكی و بهها مرۆییانهی دهق بێت، كه مۆركێكی مرۆڤایهتییانهی بهرفراوانی ههیهو ههر ئهم خاسیهت و تایبهتمهندییانهش ـ گهر دهرفهت ههبێت ـ رێگا بۆ بڵاوبوونهوهی له ئاستێكی جیهانیدا خۆش دهكهن، ئهوا بهم مانایه ئهدهبهكهمان چ كلاسیك و چ نوێ و چ هاوچهرخهكهی دهقی وای تێدایه، ئهم تایبهتمهندییانهی لهخۆ گرتبێت.
————————
پهراوێزهكان:
* بیرۆكهی ئهم نووسینهو ناونیشانهكهشی له پرسیارێكی (د. مارف خهزنهدار)هو سهرچاوهی گرتووه، پرسیارهكهشی لهمیانی ئهزموونی كۆتایی كۆرسی دووهمی خوێندنی دكتۆرا (2000 – 2001) بوو، لهبابهتی (ئهدهبی بیانی)دا.
1ـ اوستن وارین، رینیه ویلك، نڤریه الادب، ت: محی الدین صبحی، ص60.
جێی ئاماژهیه زاراوهی (ئهدهبی جیهانی) زاراوهیهكه لهلایهن (گۆتێ)وه داڕێژراوه.
2ـ د. جمیل نصیف التكریتی، د. داود سلوم، الادب المقارن، ص 26 – 27.
3ـ الكساندر دیما، مابدئ علم الادب المقارن، ت د. محمد یونس، ص 17 – 21.
4ـ ههمان سهرچاوه، ل 19.
5ـ د. جمیل نصیف، سهرچاوهی پێشوو، ل 23.
**ـ ئهم چهمكه جیاوازه لهچهمكی جیهانگهرایی ئهدهبی (العولمه الادبیه) كه ئهمهیان زیاتر نزیكه له چهمكی ئهدهبی جیهانی به بۆچوونهكهی گۆتێ.
6ـ د. محمد غنیمی هلال، دور الادب المقارن، ص 27.
7ـ ههمان سهرچاوه، ص 28.
8ـ د. جمیل نصیف، سهرچاوهی پێشوو، ل 23.
9ـ لاسلوكاردوش، الادب العلمی مفهومه وقچایاه، ت: جودت بلال اسماعیل، مجله (الادب المعاصر)، العدد (22 – 23) 1977، ص 7 – 9.
10ـ د. مارف خهزنهدار، مێژووی ئهدهبی كوردی، بهرگی یهكهم، ل 102.
11ـ ههمان سهرچاوه و لاپهڕه.
12ـ لاسلۆكاردوش، سهرچاوهی پێشوو، ل 11.
**ـ ئهوهتا لهسهردهمی بیست و یهكدا (سهنتهری لێكۆلینهوهی ئیتنیكی جۆراوجۆر) لهچوارچێوهی (زنجیرهی ئهو زمان و كلتوورانهی مهترسی لهناوچوونیان ههیه) كتێبێكی لهسهر شیعری كوردی بڵاوكردۆتهوه، بڕوانه: گۆڤاری (ئاینده)، ژ (68)، 2006، ل 209.
مارا ساد لە نێوان خوێندنەوە و نمایشدا … بەشی چوارەم … ڕزگار حەمە ڕەشید
٤-٤
(نمایشی مارا ساد بەرهەمی کۆڕی شانۆی با، بە هاوکاری بەڕێوەبەرێتی هونەری شانۆ و پەیمانگای هونەرە جوانەکانی سلێمانی؛ نوسینی پیتەر ڤایس، وەرگێڕانی شێرزاد حەسەن، دەرهێنانی هیوا فایەق، لە ٦/١١/٢٠١٦ و ڕۆژانی دواتر لە هۆڵی ڕۆشنبیری سلێمانی نمایشکرا. )
بۆ خوێندنەوەی بابەتەکە بە فۆرماتی پیدی ئێف کلیکی ئێرەبکەن …..
بەشەکانی تر:
لە مەحەمەدی بڕواوە بۆ مەحەمەدی مێژوو لە نووسینی- العفیف الاخضر ناساندنی کتێب – تاهیر رەحیم
خوێندنەوەكردن بۆ كتێب گرنگیو كاریگەری هەیە لە سەر خوێنەر، بەتایبەتی خوێندنەوە بۆ هەندێك لە کتێبە قەدەغەكراوەكان هەمیشە توانیویەتی ببێتە سەرچەشنی گۆڕانو تێفكرینی زیاتری مرۆڤایەتی بۆ مێژووی خودی مرۆڤ و پرۆسەی ژیان. ئەم كتێبەش بەجۆرێك لە جۆرەكان هەوڵی داوە دەست بەرێت بۆ قەدەغەكراوەكانو راستیەكان لە گۆشەنیگای زانستیو لە ژێر تیشكی زانستی سەردەمو بەراوردكردنی لەگەڵ سەردەمە كۆنەكان هەڵسەنگێنێت. بۆیە پاش خوێندنەوەی بە شیاوم زانی بەو رادەیەی پێم دەكرێت خوێنەری كوردیشی لێبێبەش نەكەم. باسكراوەكان لەم كتێبەدا لەگەڵ خوێندنەوە جۆراوجۆرەكان لە محەمەدو مێژووەكەی لەلایەن لایەنگرانی، ناتەبایی زۆری تێدایەو وەك باسم كرد زانستو كەڵك وەگرتنی نووسەرو پشت بەستن بەتێزە زانستییەكان هاوكاری بووە لە دەبڕینی راستەقینەو هەروەها راست كردنەوەی دەیان هەڵەی مێژووی كە بەداخەوە ئێستاكە بۆ زۆر كەس پیرۆزییەتی هەیە.
بەشی یەكەم
ئەم كتێبە ژیانی محەمەد و ئایینەكەی لە دونیای میتۆلۆجیەوە دەگوازێتەوە بۆ ناو كایەی مێژوو. مێژوویەك كە رووداوەكانی چۆن لە دوایدا كاریگەری لەسەر كۆمەڵگای عەرەب و دونیایی ئیسلام دانا.
ئایەتەكانی قورئان پەیوەندیەكی قوڵیان بە روداوەكانی ژیانی محەمەد هەیە، تەنانەت بەشێكیان پەیوەندی بە ژیانی مناڵی، هێشتاكە لە سكی دایكیدا بووە باوكی مردووە، وەك مناڵیك سەرخۆرە ناوزەدكراوە. بەعەرەبی پێی دەڵێن:( احرف) لە كۆمەڵگای دەشتەكی یان راستر بڵێین، كۆمەڵگای باوكسالاری مناڵی سەرخۆرە خۆشەویست نەبووە. هەروەها پیاوێك كوڕی نەبێت لە كۆمەڵگای دەشتەكی جێگای شەرمەزاریی بووە، گەر خاوەنی چەندەها كچیش بێت هەر پێێ دەڵێن وجاخكوێر! مەحەمەدش کوڕی نەبووە! ئەمەش بێ گومان كاریگەری لەسەر باری دەروونی هەبووەو لە ئایەتەكاندا رەنگیداوەتەوە.
خاڵێكی گرنگی تری ئەم كتێبە لێكدانەوەی بەشیكی ئایەتەكانە لە رووی دەروونناسیەوە. محەمەد هەرچەندە سەر بە بنەماڵەیەكی ئۆرستوكرات بووە، بەڵام وەك وترا بەهۆی ئەوەی سەرخۆرە بووە لەسكی دایكی بووە باوكی مردووەو هەر لە تەمەنی منداڵیشیدا دایكی مردووە. لەم ماڵ وئەوماڵ بەخێوكراوەو ئەوەش كاریگەریی لەسەر باری دەروونی هەبووە. وەك بخاری باسیدەكات محەمەد چەندجارێك هەوڵی داوە خۆی بكوژێت.
ئایەتە توندوتیژەكان وەك سەربڕین و قاچبڕین، ملپەڕاندن، گوێبڕین و چاو و دان هەڵكۆڵین تاوەكوو نەزاو جوێنەكان، پەیوەندی بەو بارە دەروونیوە هەیە كە محەمەد تێیدا ژیاوە.
لە سیرە ابن هاشم ل 246 باسی ئەوە دەكات : لەشەڕی حەنین ژنێك بەناوی شەیما وەك جەنگاوەرێك بەرگری لە هۆزەكەی دەكرد، لەلایەن شەڕكەرەكانی محەمەد بە دیل دەگیرێت دەڵێ : من خوشكی پێغەمبەرم بە شیری. دەیبەن بۆ لای محەمەد، ئەویش دەڵێت بەچ هۆكارێك ونیشانەیەک دڵنیابم تۆخوشكی منی ؟ شەیما پشتی پیشان دەدات دەڵێت لە بیرتە بە مناڵی بەتووندی گازت لە پشتمگرت؟ ئیتر محەمەد بە نیشانەی گازكردنەكە دەكەوێتە بیری كە شەیما خوشكی شیری بوو لە ماڵیك پێكەوە بەخێوكراونو بەم بۆنەوە ئازادی دەكات.
بەم گێڕانەوانە روون دەبێتەوە كە محەمەد بەهۆی ئەوەی هەر لە منداڵیەوە خاوەن دایكو باوك نەبووە، وەك مناڵیكی هەتیوو لەماڵان گەورە بووە، هەروەها خودی محەمەد پاش هێنانی 18 ژن كوڕی نەبووە، تەنیا كوڕێك نەبێت كە ئەویش لە ژنەكانی نەبوو، بەڵكوو لەمارییەی قوتبی كە كۆیلەی بوو، ئەو مناڵبوونەش دوایی بووە جێگای گومان ! محەمەد ویستی ماپوری ئامۆزای (ماریە قوتبی) بكوژێت ، پاشان ئاشكرابوو ماپور لەو كۆیلانە بووە كە خەسێنراوەو توانایی سیکسکردنی نییە. بەم جۆرە ئیتر واز لە ماپور دەهێنیت.
بەراوردكردنی قورئان لەگەڵ زانست
خوێنەر لە خاڵی كۆتایی ئەم كتێبەدا بەراوردكردنێك لەنێوان قورئانو زانستدا دەخوێنێتەوە كە بەشێوەیەكی گشتی نووسەر باوەڕی وایە: قورئان نەستی محەمەدە، كە بە كۆمەڵێك گرژی دەروونی و چەپاندن داپۆشراوە.
بەشێكی تری ئەم كتێبە باس لە چۆنییەتی كاریگەری كەسەكان وەك وەرقەی كوڕی نوفل لە شاری مەكە و سلمان فارسی لە شاری مەدینە دەكات و تێیدا بە چەشنێك وەیكچوونێكی زۆر لە نێوان قورئان و تەورات ، قورئان و ئاڤێستادا پیشان ئەداتو هەروەها هەندێك كاریگەری شاعیرەكان تەنانەت خەلیفەكان وەك ئەبوبەكرو عومەر لە ئایەتەكاندا رەنگ ئەداتەوەو دەبینرێت.
لە كاتی خوێندنی ئایەتێكدا هەندێك جار ئامادەبووان كاریگەریان لەسەر ئایەتەكان هەبووە وەك سیوطی لە كتابی (الدر المنثور فی تفسیر الماثور) باس لە سورەتی ژن/ نساء دەكات كە دەڵێت ئەوانەی كە دانیشتوون نارۆن بۆ جیهاد. كوێرێك بەناوی ابن مكتوم دەڵێت ئەی پێغه مبەری خوا منیش؟ ئیتر ئایەتەكە ده ست به جێ له وێدا گۆڕانی بەسەردا دێت!! و دەڵێت بێجگە لەوانەی شەل وكوێرن( بڕوانە تەفسیری تەبری ل 175 بۆ سورەتی فتح ئایەتی 17)
هەندێك جار بەكۆ كاریگەریان لە دابەزین! یان گۆڕینی ئایەتەكان هەبوو، وەك سورەتی ئەنفال ئایەتی 66.65 كە سەرەتا دەڵێت: هەر یەكێك لە ئێوە توانای شەڕكردنی بەرامبەر دە كەسی هەیە. بەڵام جەنگاوەرەكانی محەمەد وتیان چۆن دەتوانین هەریەك لە ئێمە بەرامبەر دەكەس بگرێت. ئینجا لە ئایەتی 66دا دەڵێت: كە خوا زانی ئێوە لاوازن توانای هەریەكێك لە ئێوە بەرامبەر دووكەسە!
زۆربەی ئایەتەكان لەیەكدەچن و یان دووبارە بووەتەوە، تەنیا لە سورەتی مرسلات ویل للمکذبین 10 جار دووبارەیە یان ئایەتی فبأي آلاء ربكما تكذبان لە سورەتی رحمن 31 دووبارە بووەتەوە. سیوطی لە کتێبی الاتقان فی علوم القران لە 6236 ئایەت تەنیا 400 ئایەتی هێشتووەتەوە کە لەیەک ناچێت، کە بە ئایاتی مەحکەم ناسراون. به م جۆره دەتوانرێت لاپەرەکانی قورئان کەم بکەینەوە.
زکی امین نووسەری کتێبی رزقی تحت ضلال رمحی دەڵێت: قورئان تێکەڵ و پێکەڵترین کتێبە ، چوونکە ئایەتەکان بەپێێ ناوی سورەتەکان رێکنەخراوە وەک سورەتی یونس باسی زۆر شتی تێدایە، بەڵام باسی یونس ناکات و ناوی ناهێنێت بەڵام لە سورەتەکانی تردا باسی دەکات.
سورەتەكان وئایەتەكان بەپێی شوێن وكات لە قورئاندا ریزنەكراوە، ئایەتی مەكی تێكەڵ بە ئایەتی مەدینە كراوە. لەسورەتێكدا باسی چەند بابەتێك دەكات كە هیچ پەیوەندی بەیەكتر نییە یان لە ئایەتێك باسی دوو شت جیاواز دەكات، یان هەندێك ئایەت لە قورئان هیچ پەیوەندیەكی بە ئەمرۆوە نییە وەك سورەتی احزاب 53.
هەندێك لە چیرۆكە ئەفسانیه كانی ناو قورئان وەك مریم هیچ پەندێكی بۆ مرۆڤ تێدا نییە، بەڵام كتێبێكی وەك كلیلەو دمنەی هندی لەگەڵ گێرانەوەی هەر كورتە چیرۆكێكدا دەیان پەندو ئامۆژگاری بۆ لێفێربوون تێدایە.
نووسەر باس هەندێک هەڵەی مێژووی دەکات لە قورئان کە لە مێژوونووس مونتغمری واط( 1909_ 2006) کە بیوگرافی محەمەدی نووسیوە وەریگرتووە: لە قورئان شەش جار باسی (هامان) دەکات وەک وەزیری فرعون، بەڵام لەراستیدا هامان کەسایەتییەکی فارس بوو، لەلای خسرو کە پێنج چەرخ پ.ز وزیر بووە. بەڵام چیرۆکی فرعون و موسا پێش 15 چەرخ پ.ز بووە . لە قورئان دەڵێت مریم خوشکی هارۆنه، بەڵام هارۆن پێش مریم کە کەسایەتییه کی رەمزییە 1500 ساڵ پێش چیرۆکی مریەم بووە بەپێی گێڕانەوەی تەورات.
هۆکاری ئەم هەڵانەش ئەوه یە محەمەد ئەم چیرۆکانەی بیستووە، نەک خوێندبێتیەوە. گێڕانەوەی چیرۆک لەیەکێک بۆ یەکێکی تر زۆر گۆڕانی بەسەردێت هەروەک حەدیسەکانی بخاری 600 هەزار حەدیسە! کەخودی زانا ئیسلامییەکان لەسەر حەدیسەکان کۆدەنگ نین، چوونکە بخاری زیاتر لە دووسەدساڵ دوای سەرهەڵدانی ئیسلام لەدایک بووە و پاش 105 ساڵ دوای مردنی بخاری حەدیسەکان نووسراوە. هەرچەندە بە هۆی ئەم حەدیسانەوە ملیۆنەها موسڵمان یەکتر کافردەکەن ویەکتر دەکوژن.
* / نووسەری ئەم کتێبە عفیف اخضر(1934 – 2013) لە تونس لەدایک بووە دەرچووی زانستگای زیتونەی ئایینیە، بە ئەزهەری تونس ناسراوە، دوایی یاسای خوێندووە و ماوەیەکش لە پاریس ژیاوە و هەرلەوێش مردووە. خاوەنی کۆمەڵێک کتێب و وتارو چاوپێکەوتنە بەیەکێک لە بیرمەندو رۆشنفکرەکانی عارەب دادەنرێت.
تێبینی: ئەم کتێبە لەکەرکوک دەستدەکەوێت
چاوەروانی بەشی دووەم بن
یوسف عزهدین لهگفتوگۆیهكی گۆڤاری لڤین-دا … سازدانی: وریا باقر
( یوسف عزهدین یهكێكه له دهنگه جیاوازهكانی ناو دنیای فیكر له دنیای رۆشنبیری كوردیدا. ئهو خاوهنی تایبهتمهندی خۆیهتی لهنوسینداو ههر ئهوهشه كه رهسهنایهتی پێبهخشیوه. لهم دیدارهدا گۆڤاری لڤین گفتوگۆیهكی تایبهت لهگهڵا ئهم نوسهره رهخنهگرهدا دهكات)
لڤین: بۆ دهبێت ههر لهسهرهتاكانی مێژووی مرۆڤایهتییهوه، جهنگ و كوشت و كوشتار و توندوتیژییهكان، گهورهترین پشكی ههبێت لهمێژووی دهسهڵاته جیاجیاكاندا؟ بهڕای ئێوه وهك روناكبیر و نووسهر، ئایا هیچ دهسهڵاتێكی نهرم و نیان لهمێژوودا دهبیننهوه؟
یوسف عزهدین: ئهگهر سۆمهرییهكان وهك شارستانیهتێكی دێرین و سهرنج راكێش لهمێژوودا بكهینه نموونه، دهبینین داهێنهری شێوازه نووسینی “مێخی”بوون و چهندین سهده لهنێو وڵاتانی رۆژههڵاتی ناڤیندا بهكارهاتووهو توانیویانه لهڕێی نووسینهوه، گهلێك رووداوی ریالیستی و ههندێك جاریش بهسهرهاتی سهیر و سهمهرهمان پێ بگهیهنن.. لای سۆمهرییهكان دوو جۆر مێژوو ههبووه، مێژوویهكی پێش تۆفان و مێژوویهكی دوای تۆفان. لای ئهوان خوداوهندی سهرهكییان لهیهكێك لهگهڕۆكهكان نیشتهجێیهو ناوی گهڕۆكهكهش نیبرۆ-یهو ئیتر لهوێوه نهوهی خوداوهندهكان بهرهو زهمین چوون و بهپێی بڕوای ئهوان، تهنها ساڵێكی سهر گهڕۆكی نیبرۆ سێ ههزار و شهش سهد ساڵی سهرزهمین بووهو به “سار” ناویان بردووه..بهڕای ئهوان تهمهنی مرۆڤی پێش تۆفان گهیشتۆته ههزار ساڵ و دوای تۆفانیش كورتكراوهتهوه بۆ سهد ساڵ و قسوور.. سۆمهرییهكان شارهزاییهكی سهرسووڕهێنهریان ههبووه لهبهكارهێنانی زێڕ و زیوداو بهچهشنێك كهلهئێستاشدا لاسایی كردنهوهی كهلوپهله ناوازهكانیان ئاستهمه، ئهمه جگه لهزانین و خستنهڕووی زانیاری سهبارهت بهههساره و گهڕۆك و ئهو ئهستێرانهی بینینیان بهچاو ئاسان نییه.. تاساڵانێكی زۆریش مێژوونووسان پێیان وابوو، سۆمهرییهكان ئاشتیخواز و نهرم و نیان بوون و وهك شارستانێتییهكانی تر دڕندهو خوێناویی نهبوون، بهڵام دۆزینهوه ئهركۆلۆژییهكانی “جۆن ئهلدهر” پێچهوانهی ئهمهی سهلماند، وهك لهكتێبی “بهردهكان دهدوێت”دا پێیوایه..سۆمهرییهكان حهزیان بهزیادهڕهوی بووه لهپێشكهشكردنی مرۆڤ وهك قوربانی، بهتایبهتیش كاتێك پاشاو میرهكانیان دهمردن، لهیهكێك لهگۆڕستانه تایبهتهكانی یهكێك لهپاشاكانیاندا، ئێسك و پرووسكی تیمێكی سهربازی بهجلی فهرمییهوه دۆزرایهوه كهلهئامادهباشیدا رمهكانیان بهدهستهوه بوو.. سهرباری دۆزینهوهی نۆ مێینهی كۆشك ، بهتاجه ئاڵتوونییهكانیانهوه و لهزاركی گۆڕستانهكهشدا دوو عهرهبانهی چوار پێچكه دۆزرانهوه.. ههر یهكێكیان سێ گوێرهكه رایكێشاون.. جل و بهرگی عهرهبانچی و هاوهڵهكانیشی دۆزرانهوه.. ههروهها لهگۆڕستانی شاژن “شوباد”یشدا، دوو ریز مێینهی كۆشك دۆزرانهوه.. دواههمینیان مێینهیهك بوو ئامێرێكی میوزیكی لهباوهش گرتبوو، لهگهڵ دوو كۆیلهی سوژدهبردووشدا كهلهپاڵیاندا نێژرابوون…
لڤین: مهبهستان لهوهیه بڵێن شارستانییهتێكی پێشكهوتووی وهك سۆمهرییهكان ئهگهر ئهمه حاڵی بووبێت لهگهڵ دۆستان و ئهحباب و ههڵسووڕاوانی مهملهكهتهكهی و ههر بهزیندوویهتی زیندهبهچاڵی كردبێتن، ئهی دهبێت چی له دوژمن و نهیارهكانی كردبێت!؟
یوسف عزهدین: ئهگهر گهشتێك بهنێو نهخش و نیگار و وێنهو ریلیف و پهیكهرسازیی شارستانییهته كۆنهكاندا بكهین.. بهشێكی زۆری ماجهراو بهسهرهاتهكانی ئهو سهردهمهت دێته پێشچاو.. چۆنیهتی جلوبهرگ و خۆ نمایشكردنیان لهمهراسیمه رهسمییهكانیاندا.. چهشن و چۆنیهتی كوشت و كوشتاریان، چهشنی زهلیلكردنی ئهسیر و دوژمنهكانیان، ههر لهبهقامچی لێدان و ئهشكهنجهدانیان و تهجاوزكردنه سهر مێینهكانیشیان.. دهرخستنی چۆنیهتی راوكردنیان و بهتایبهتیش راوكردنی شێر وهك لهههڵكۆڵینه ئاشوورییهكاندا بهزهقی دهیبینینهوهو بهتایبهتیش كاتێك یهكێك لهپاشاكانیان تهنها بهدهستێكی و بێ ترس دهستی داوهته بینهقاقای شێرێك و خهریكی خنكاندنیهتی..لهیهكێك لهریلیفهكانی ئاشوورییهكاندا، دیمهنی هێرشێكی خۆیان بۆ سهر قهڵایهك نهخشاندووهو دهبینین چۆن دوژمنهكانیان سهردهبڕن و لهشوێنێكی تریشدا سێ كوژراویان بهسهره رم بهرزكردۆتهوه.. لهریلیفێكی تریشیاندا سهربازێكی ئاشووری دهبینیت، سهرێكی سهربڕدراوی بهدهستهوهیهو خهریكی فڕێدانییهتی بۆ سهر كۆمهڵێك سهری سهربڕدراوی تری لهعهردا كهوتوو.
لڤین: لێرهدا پرسیارێك دروست دهبێت، چۆن دهبێت ههمان ئهو كوشت و كوشتاره سامناكه، بهتایبهت ملپهڕاندنی مرۆڤ لههونهردا رهنگ بداتهوه، بهتایبهتیش لهسینهما-دا، چونكه بهشی ههره گرنگی زۆربهی كاره هونهرییهكانی سینهما لهنێوان و سێكس و توندو تیژیدا دێت و دهچێت و ئهمهش بێ سانسۆرهو رێگهپێدراوه؟
یوسف عزهدین: ئاشوورییهكان وهك نمونهی شارستانییهتێكی دێرین و هاوشێوهی گهلێك شارستانییهتی دیكه بهمهبهست ویستویانه، لهڕێی نهخشاندنی كوشت و كوشتارهكانیان، لهیهك كاتدا چ جهنگێكی دهروونی لهگهڵ ژێر دهستهو نهیارهكانیاندا بكهن و چ مهبهستیان بووه مێژووی خۆیان لهڕێی ههڵكۆڵینهوه وێنابكهن.. بهڵام ئهگهر ههموو ئهم ههڵكۆڵین و وێنه سامناكانهی سهردهمانی پێشوو له رووی قۆناغی مێژوویی و سهردهمهكهیهوه لهئێستادا ئاسایی وهربگیرێت.. ئهی دهبێت چی بڵێین كاتێك تهماشای زۆرێك لهكاره هونهرییهكانی هونهرمهندی بهتوانای سهردهمی رێنیسانس”كاراڤاجیۆ” دهكهین و دهبینین لهئاستێكی هونهری باڵای نیگاركێشاندا، سهربڕینی مرۆڤی كردۆته بابهتی تابلۆكانی و لهیهكێك لهتابلۆكانیشیدا مێینهیهك بهكردهی سهربڕینهكه ههڵدهستێت!؟
لڤین: كهواته شیاوه كاری هونهری توندوتیژی بكاته بابهت و بهتایبهتیش لهسینهما-دا؟
یوسف عزهدین: دهبێت پرسیار لهوه بكهین، بۆ سهرهتاكانی سینهما زیاتر مرۆڤ دۆستانهیهو تاڕادهیهكی زۆریش مهرگهساتهكانی چینی چهوساوهو كهم دهرامهتانی كردۆته بابهت.. رهنگه زۆرێك لهفیلمهكانی “چارڵی چاپڵن”یش نمونهیهكی زیندووی ئهم جۆره تهرح و تێزه مرۆڤ دۆستانهیه بێت، كهههردهم جیاواز لهوهی بۆته ئاسایی و سانا ئهو دێت رووبهڕووی ئیغتیراب و سهرسامی و پرسیاركردنمان دهكاتهوه، تا بزانین ئهوهی لهدنیادا دهگوزهرێ نائاساییه.. ههوڵهكانی ئهو و هاوشێوهكانی كهتۆكمهترین نمونهی ئیغتیراب لای “بهرتۆڵد برێخت” دهگاته باڵاترین ئاستی هونهری و تهكنیكی و مهعریفی.. بهڵام مهخابن دواجار ههموو ئهم ههوڵانه بهبهرنامه دهخرێنه پهراوێزهوهو بهبازرگانی كردنی هونهریش ئهولهوییهتی پێدهدرێت.
لڤین: توندوتیژی له ناخی مرۆڤدا، چۆن و لهكوێدا جێی دهبێتهوه؟
یوسف عزهدین: “جی.ئهیچ.وێڵز” پێی وابوو دهتوانرێت رهگهزی مرۆڤ لهڕێی قهناعهت پێكردنهوه، دهستبهرداری خوێن رشتن و كوشت و كوشتار ببێت.. تهنانهت خۆشباوهڕیش بوو بهرانبهر ئهو دهستهیهی پاش جهنگی جیهانی یهكهم، بهناوی دهستهی گهلان بۆ پاراستنی ئاشتی دروست ببوو، پێی وابوو دهتوانێت ئاشتی و ئارامی لهدنیادا بهرقهرار بكات.. بهڵام هێندهی نهبردو لهدهرئهنجامی بینینی كاروكردهوه توندوتیژه یهك لهدوای یهك و بهردهوامهكانی مرۆڤ، لهبیروبۆچوونهكهی پاشگهزبۆوه.. یهكێك لهنمونه زۆر ناشایستهو دزێوهكانی مێژووش، دڕندایهتی سوپای ژاپۆنی بوو لهشارێكی چین-یدا.. بێجگه لهكوشتنی سهرجهم نێرینهكان.. دهستدرێژی سێسكی كرایه سهر ههزاران مێینه، بهمنداڵ و گهورهوه، تهنانهت مێینه پیرهكانیش لهمه دهربازیان نهبوو، كۆمهڵێكیان ههر لهكاتی سێكس كردن لهگهڵیاندا ورگیان ههڵدهدڕاو دهكوژران.. ئهوانهی بهزیندوویهتیش رزگاریان بوو، لهكهشێكی بهكۆمهڵدا بهویستی خۆیان و پێكهوه ئینتیحاریان كرد..
لڤین: كهواته هیچ شارستانێتییهك بهبێ بهكارهێنانی زهبر و زهنگ، توانای مانهوهی نییه؟
یوسف عزهدین: بڕوانه شانۆنامهی”بۆقهكان”ی “ئهریستۆفانیس” دهبینیت لهسهر زاری پاڵهوانی شانۆنامهكه دهڵێت: ( هاوڕێم كاتێك بهسهر دوژمنهكهتدا زاڵ بوویت، بهگوریس بیبهستهوهو پشتی بهقامچی سووركهرهوهو پارچهیهك ئاسنی داندار بكه بهكۆمیداو ئهگهر لههۆش خۆشی چوو بهشهراب بهئاگای بهێنهرهوهو پاشان قوومه ئاوێكی بدهرێ.. دێتهوه هۆش خۆی و پێی وایه لهدهستت قورتاری بووه، بهڵام ئهمه وههمه..دهبێت ههر چوار پهلی بهگوریس ببهستیتهوه، بهچوار ئهسپی سرك و رامنهكراوهوه..سركه بكهره چاو و لوت و دهمییهوه.. دواتر بهخهنجهرێكی تیژ ئهندامی نێرینهی ببڕهو ئینجا ئهسپهكان تاوده.. تا ههریهكهیان بهلایهكدا ههڵبێن و لاشهی پارچه پارچه بكهن)..ئهمه تێكستێكی بهناوبانگی شانۆنووسێكی كۆمیدی گریكهو بێگومان ئهمه بابهتی كات بهسهربردن و رابواردن وپێكهنینی تاكهكانی كۆمهڵگهی گریكی بهناو مهدهنی بووه..پاش گریكهكان رۆمانهكانیش داهێنانی زۆر سهیریان لهبواری ئهشكهنجهداندا كرد، تهنانهت “ئۆكتافیۆس” لیژنهیهكی راسپارد تا باس و خواسی سهرجهم ئهشكهنجهدانهكانی كۆن و نوێی میللهتانی بۆ بهێنن، دواتر لیژنهكه باسی فیرعهونیهكانیان بۆ كرد كهلهسهر زینا لوتی ئافرهتیان بڕیوهو پیاویشیان خهساندووه.. باسی حیسییهكانیان بۆ كرد، سهبارهت بهو كهسانهی كهههنگوینیان دزیوه، چۆن به زیندوویهتی كهوڵكراون و خراونهته بهر پووره ههنگ و ورووژانوویانن تا بیانگهزن.. باسی قارتاجییهكانیان بۆ كرد كهچۆن ههردوو لاقی كۆیلهی ههڵهاتوویان بڕیوه.. یان چۆن ئاشوورییهكان رمیان لهكۆمی دوژمنهكانیان بڕیوهو جولهكهكانیش بهسهرخستنه ژێر ئاوی دوژمنهكانیان، بهكاوهخۆ و بهچهند جارێك خنكاندوویانن. دواجار “ئۆكتافیۆس” بڕیاریدا دهبێت لهمهودوا سهرجهم ئهو ئهشكهنجانه پێكهوه لهسهر نهیاره دهستگیركراوهكان تاقی بكرێتهوه.. بێگومان، بێشومار نمونهی دیكهمان ههیه..ههر لهمێژووی كۆنهوه تا ئێستاو..
لڤین: وهك دهڵێن جهنگ كاریگهری زۆر وێرانكهر و خراپی لهسهر منداڵان و ههرزهكاران ههیه، بهبهراورد لهگهڵا گهورهكان..ئێوه لهسهرهتاكانی جهنگی “ئێراق-ئێران”-دا و دواتریش تاكۆتایی جهنگهكه، چ یادهوهرییهكی لا جێ هێشتوون؟
یوسف عزهدین: لهسهرهتاكانی جهنگهكهدا، ئهوهندهی كهفام و ئهقڵم بهدنیا دهشكا، وهك زاتێكی تهنها و دووره پهرێز دهمڕوانییه ههموو ئهوهی كهڕوویدهدا، واته زۆر ئاگام لهقسهو باسی نێو كۆڕ و كۆمهڵهكان نهبوو، سهبارهت بهو جهنگه خوێناوییه.. یان ئهگهر گوێشم لێ ببایه.. پێنهدهچوو باش لێی حاڵی ببام.. وهختایهك بیر لهو دهمانه دهكهمهوه، نازانم بۆ زیاتر ههست بهههور و تهم و بارینی بهردهوامی باران دهكهم، بارانێكی تێكهڵا بهبۆنی ریشۆڵهی رزیوو، بارانێكی رهش و نامۆ… بیرمه لهسهرهتاكانی ئهو جهنگه شوومهدا، لهیهكێك لهو ئێوارانهی كهلهقوتابخانه دهگهڕامهوه.. پێم نا بهكهلاكی تۆپیووی جرجێكی گهورهی گهنیوودا.. چ قێزهوون و ناخۆش بوو..بهتایبهت كاتێك ناوهخن و ههناوی جرجهكه تاكێكی پێڵاوهكانمی سواغدا.. بڕێكی زۆری گۆشت و كلك و ههناوی جرجهكهم لهگهڵ شهقاوهكانمدا، تامهودایهكی زۆر بردو ماوهیهكی زۆر بهلێواری شۆستهیهك ههوڵی پاككردنهوهی تاكه پیسبووهكهی پێڵاوهكهم دا…
لڤین: كهواته هیچ ئاسۆیهكی گهشبینانه بۆ نهمانی توندوتیژی لهئارادا نییه؟
یوسف عزهدین: دهركهی پرسیار و گهڕان بهشوێن هۆكارهكانی سهرجهم ئهو كوشت و كوشتارانهی مرۆڤ پێی ههڵدهستێت، چ بهتهنها و چ بهكۆمهڵا، واڵا و لهسهر پشته!؟ ئارهزووكردنی توندوتیژی و حهز و خواستی لهناوبردن، ههندێك جار هێنده سهیر و سهمهرهیه، نازانیت چی دهرحهق بڵێیت!.. لهساڵی 1958-دا لهیهكێك لهشهقامهكانی “نیومهكسیكۆ”دا، پیاوێك بهناوی “نۆرمان فۆز” ئۆتۆمبیلهكهی رادهگرێت و تفهنگی راوكردنهكهی دهردههێنێت و دوو منداڵی مهكسیكی دهكوژێت، لهكاتێكدا لهقهراغ شهقامهكهدا خهریكی گهمه كردن بوون.. كاتێك دادگاییان كردو لێیان پرسی بۆ ئهمهت كرد، گوتی ویستوومه ئاستێك بۆ بهرزبوونهوهی ژمارهی دانیشتووان دابنێم..لای خۆشمان ساڵانێك لهمهوپێش مێردمنداڵێك سهرجهم ئهندامانی خێزانهكهی خۆی كوشت، بهخوشكه بچوكهكهشیهوه، كاتێكیش لێی دهپرسن بۆ كوشتت، لهوهڵامدا دهڵێت، بهزهیم پێدا هاتهوهو نهمویست بهتهنها بمێنێتهوه.. لهههمووشی سهیرتر پاش ئازادبوونی ئهو بكوژه مێردمنداڵه لهزیندان، بهكوشتنی باپیری زنجیرهی كوشتنهكانی تهواو دهكات.. چهند راسته نازانم، بهڵام فرۆید پێی وابووه، ههر لهسهرهتاوه كردهی بایۆلۆژی، كاریگهری زۆری لهسهر خوو و رهوشتی مرۆڤ ههبووه، چونكه بهڕای ئهو مرۆڤ لهچاو ئاژهڵه شیردهره قهباره گهورهكانی تردا، ماوهیهكی كهمتر لهمنداڵدانی دایكیدا دهمێنێتهوه.. واته بهناكامڵی لهڕووی سایكۆلۆژییهوه لهدایك دهبێت وبهمهش واقیع كاریگهری زۆر توندی لهسهری دهبێت.
لڤین: تا چهند سهرچاوه مێژووییهكان، بهدرێژایی مێژووی كۆن و نوێ، بهتایبهتیش لهگوێزانهوهی رووداو و بهسهرهاتهكاندا راستگۆ بوون؟
یوسف عزهدین: تۆ وهره بڕوانه مێژوونووسێكی وهك “هیرۆدۆت” كهدهرئهنجامی گهڕانی بهزۆر وڵات و كیشوهردا، زانیارییهكی زۆری سهبارهت به میللهتان و وڵاتان نووسیووهتهوهو لهوانهش خستنهڕووی زانیارییه سهبارهت بهحوكمڕانی و بوونی مێژوویی مادهكان.. “ئیگۆر میخائیلۆڤیچ دیاكۆنۆف” لهنووسینی كتێبی ماد-هكاندا سوودی لێوهرگرتووه..بهڵام بهدرێژایی مێژوو، لێرهو لهوێ كهسانێك بهرپهرچی هیرۆدۆت-یان داوهتهوهو راستی و دروستی زانیارییهكانیان خستۆته ژێر پرسیارهوه، تا دهگاته “هیوزینگ” كهلهسهدهی بیستهمدا زۆر ههوڵیدا، باس و خواسی سهبارهت بهمادهكان-ی هیرۆدۆت بهدرۆ بخاتهوه.. كۆنترین ههوڵدانیش بۆ دژایهتی و بهدرۆ خستنهوهی هیرۆدۆت، لهلایهن كتسیاس-هوه كراوهو بهناوبانگترین كتێبی مێژوویشی بهناوی “پرسیكا” نووسیوه..ئهم زاته وهك دهڵێن پزیشك بووهو لهپێش زاییندا لهلایهن ئێرانییهكانهوه بهدیل گیراوهو سهرهتا براوه بۆ دهرباری داریوشی دووههم و دواتریش حهڤده ساڵی لهدهرباری ئهردهشێر-دا بردۆته سهر و بۆ گفتوگۆكردن لهگهڵا گریكهكان سوودی لێوهرگیراوه.. دیاكۆنۆف سهبارهت بهكتسیاس ئهوه دهخاتهڕوو، كههیرۆدۆت ههر شتێكی بهسپی باس كردبێت، ئهوه كتسیاس كردوویهتی بهڕهش و بهپێچهوانهشهوه، یان ئهگهر بهتهواوی لهڕووداوێك حاڵی نهبووبێت، ئهوه لهخۆیهوه شتی نووسیوهو ههر ناوێكیشی نهزانیبێت یان لهبیری چووبێتهوه، ئهوه ههر لهخۆیهوه ناوی شوێنێكی تری بۆ داناوه.. كتسیاس رك و كینهیهكی زۆری دهرحهق بههیرۆدۆت ههبووهو بهناو و شوهرهتی گهلێك قهڵس بووه، بۆیه ههرچییهك ئهو وتبێتی، ئهم پێچهوانهكهی وتووه.. لێرهوه بۆمان دهردهكهوێت، ههر لهسهرهتاوه نووسینهوهی مێژوو، چهند ناڕاست و خوار و خێچ بووه.. “پلوتارك” یش مێژوونووسی سهدهی یهكهمی زایینی، ههر بهتایبهت كتێبێكی دژ بههیرۆدۆت نووسیوهو ناوی ناوه”بهربهرپهرست”.. چونكه پلوتارك و هاوچهشنهكانی لهسۆنگهو دیدگهیهكی رهگهزپهستانهوه مێژوویان داتاشیوهو گهلانی غهیره گریكی و رۆمانییان به بهربهر و دڕنده وهسفكردووه.. ههن پێیان وایه هیرۆدۆت بێلایهنانه مێژووی نووسیووهتهوهو ههشن پێیان وایه بهئارهزووی دهسهڵاتدارنی ئاتن، مێژووی هۆنیوهتهوه.
لڤین: ئهمهی تۆ باسی دهكهیت، وامان لێدهكات هیچ باوهڕێكمان بهنووسراوه مێژووییهكان نهمێنێت و بهتایبهتیش كتێبه دیراسییهكانی مێژوو، كهمهنههجییانه لهقۆناغهكانی خوێندندا وهك بهڵگهنهویست ئهقڵی خوێندكارانی پێ سیخناخ دهكرێت؟
یوسف عزهدین: بهڵی ساختهكارییهكانی نێو كتێبه مێژووییهكان، گرفتێكی مهعریفی زۆر گهورهیه.. ئهمه لهبواره زانستییهكانی تریشدا دهبینرێتهوه، ههر بۆ نموونه ساڵانێكی زۆر ههوڵدرا لهڕووی فیزیكی و بایۆلۆژییهوه، رهگهزهكانی مرۆڤ جیابكرێتهوه، كهكۆمهڵه زانایهك پێیان وابوو، رهگهزی ئهفهریقی هۆمۆسابیا-یهو ئاسیا-یهكانیش لهڕهگهزی هۆمۆ ئیریكۆس-ن و ئۆروپاییهكانیش لهڕهگهزی نیاندرتاڵ-هوه هاتوون..بهڵام ئهمه تاساڵی 1987بڕیكردوو زانای بایۆلۆژی”بێركڵی”له”كالیفۆرنیا” بهشیكاركردنی “دی.ئێن.ئهی” رهگهزه جیاوازهكان، سهلماندی كهههر ههموو مرۆڤایهتی لهیهك بنهچهی مرۆڤهوه هاتوون و سهرچاوهكهشی ئهفریقایه..شایانی باسه لهكۆتاییهكانی سهدهی نۆزدهشدا، لهبهشه ئهڵمانییهكهی باشووری ئهفهریقادا، بهڵگهنامهیهك سهبارهت بهژمارهی ئاژهڵه شیردهره كوژراوهكانی ئهو سنووره جوگرافییه نووسراوهو جێی سهرنجه كوژرانی چوارسهد مرۆڤی ئهفهریقی لهژێر ناونیشانی”دانیشتووانی دارستانهكان” لهههمان راپۆرتداو وهك توخمێك لهئاژهڵ جێكراوهتهوه.
لڤین: بۆیه دهبێت ههردهم لهپێناو ساغكردنهوهی راستییه مێژووییهكاندا، لهگهڕانی بهردهوامدا بین؟
یوسف عزهدین: دهبێت لهگهڕانی بهردهوامدا بین، بهڵام جیاواز لهو گهڕانه بهردهوامهی زانای دكۆمێنته كۆنهكانی ئهڵمان “كۆستانتین چیندرۆف” كردی، پاش چهند سهفهرێكی بۆ میسر ساڵانی 1844و1853و پاش مایهپووچبوونی لهدۆزینهوهی تێسكته كۆنه ئاینییهكانی تهورات و ئینجیل و هاوچهشنهكانی، دواجار لهساڵی 1869دا دنیای سهرسامكرد بهدۆزینهوهی دهستنووسێكی كۆن لهكڵێسایهكی میسر و بهو پێیهی كهنیسهكه ئهرسۆزۆكسی بوو، لهلایهن تزاری روسیاوه كۆمهك دهكرا، ههر بۆیه دهستنووسهكهی پێشكهش بهتزار كردو ئیدی بووه ئیعجابی ههموو ئهوانهی بۆ سهیری دهچوونه شاری پوتروسبۆرگ و تا دواجار بهلشهفییهكان لهساڵی 1933دا بهمهبلهغێكی خهیاڵی بهبهریتانیا-یان فرۆشت و دهركهوت ئهو دهستنووسه تهنها بریتی نییه لهتهورات و ئینجیل بهڵكو “ئینجیلی بهرنابا”ش لهخۆ دهگرێَت، كه لهلایهن كڵێساوه لهسهدهی سێیهمی زایینییهوه قهدهغهكرابوو.. لهكاتێكدا ئهمهو چهندین بهڵگهی تر، راستی و دروستی دهستنووسهكهی دهسهلماند.. بهڵام زاتێكی وهك “كاممایر” پاش گهڕان و وردبوونهوه توانی ساختهبوونی دهستنووسهكه كهشف بكات، كه چیندرۆف لهڕێی قهشهیهكی گریكیی تهزویرچییهوه، بهناوی “سیمونیدس” ئهم تهزویراتهی كردبوو، ئهو زاته یهكێك بووه لهو تهزویرچییه زۆر شارهزایانهی، كهبۆ بهدهستهێنانی پاره دهیان تێكست و دهستنووسی تهزویر كردبوو.. ماوهتهوه بڵێین ” كاممایر” یهكێكه لهو رهخنهگره بهتوانایانهی كهلهساڵی 1889لهدایك بووهو له 1929دا كتێبی “تهزویری گهردوونیی مێژوو”ی نووسی، بهڵام هیچ دهزگایهكی چاپ و بڵاوكردنهوه بۆیان بڵاونهكردهوه.. چ نازییهكان دژایهتییان كردووهو چ دواتریش كاتێك لهئهڵمانیای دیموكراتیدا دهژیا، شیوعییهكان.. تا لهساڵی 1959دا بهبێكاری و لهبرساندا سهر نایهوهو مرد.. ئهم پیاوه خاوهنی هیچ بڕوانامهیهك لهمێژوودا یان پسپۆڕییهك نهبووه، بهڵام كارهكانی ههموو روناكبیرانی سهسامكردووهو بۆ خۆی وتویهتی:” لهپێناو پاڵنهره رووناكبیرییه رهسهنهكاندا دهنووسم، چونكه مێژوویهكی تهزویركراو ترسناكه بۆ شارستانییهت و كلیلی ههڵهمان دهداته دهست و دهبێته مایهی خوڵقاندنی مهعریفهو هۆشمهندییهكی ههڵخهڵهتێنهر، كهبهخێرایی دهبێته سووتهمهنی كێشمانكێشهكانی داهاتوو”.
*لهژماره”343″15-12-2016ی گۆڤاری لڤین-دا بڵاوبۆتهوه.
ناساندن
یوسف عزهدین
رۆماننووس و نووسهر
لهساڵی 1990-1991زیندانی بووه لهمودیریهتی ئهمنی سلێمانی سهردهمی ڕژێم”ناسراو بهئهمنه سوورهكه”و پاش ئهوهی خۆی و هاوڕێكانی فهرمانی گوللهبارانكردنیان بۆ دهردهچێت ، كهدهبوو له21-3-1991دا لهمهلعهبهكهی سلێمانی گوللهبارانبكرێن..بهڵام ڕاپهڕینی خهڵكی كوردستان بووه لهمپهر و له بهرواری 8-3-1991 پاش شاڵاوی خهڵكی ڕاپهڕیوو بۆ ئهمنهسوورهكه ئازادكرا.
یهكێكه لهو ناوانهی نهوهی نووسهرانی پاش ڕاپهڕینیان پێدهوترێت و ههوڵی زۆر جدیی ههیه، چ لهبواری رۆماننووسینداو چ لهبواری تهرحی فیكری و بگرهو بهرده فهلسهفییهكاندا وهك لهدیالۆگ و گفتوگۆكانیدا دیاره، ئهم سهرقافڵهو پێشهنگی ژمارهیهك دهنگ و ناوی جدییه.. بهڵام بهپێچهوانهی زۆر لهو دهنگانهی كهههمیشه لهبهرچاوان و دهور قهرهباڵغن.. نووسهرێكی تهنها و دوورهپهرێزه، هیچ تێكهڵیی و خوڵقی نێوهنده ئهدهبی و رۆشنبیری و سهنتهر و كایهكانی تری نییه.. رهنگه ئهمه لهڕوویهكهوه باش بێت، چونكه كهس هێندهی نووسهر پێویستی بهتهنهایی و دووره پهرێزی نییه.. بهڵام مهخابن لهڕوویهكی تریشهوه كارێكی خراپه بۆ نووسهر، بهتایبهت بۆ وهسهته ئهدهبی و رۆشنبیرییهكانی لای خۆمان.. چونكه ناساندن و خۆ بردنه پێش و پشتگیری ئهملاو و ئهولا، گهرهنتی بهرهوپێش چوون و ناساندن و برهودانه بهنووسهر و بهردهوامبوونی چاپكردن و ریكلام بۆكردنی كتێبهكانییهتی، ئیتر ئهگهر زۆر لهنووسهران عهوداڵی ئهم گهمهیه بن، نووسین پێپلیكانهی چوونه سهرهوهو زیادبوونی ئیعتیباری كۆمهڵایهتی و بهدهستهێنانی دهستكهوتی مادیی و ههندێك شتی دیكه بێت لای ههندێك لهنووسهران.. ئهوه لای “یوسف عزهدین ” بهجۆریكی ترهو لای ئهو نووسین و بیركردنهوهو خوێندنهوه، مانایهكی جوداو جیاوازتری ههیه، لهو مانا سهرزارهكی و سهتحییانهی كهنێوهنده فهرمی و تهقلیدییهكانی رۆشنبیری و نووسین تێیدا چهقیوون.
ئهم نووسهره چهند زمانێك دهزانێت، لهوانه زمانی توركی و عهرهبی بهباشی دهزانێت، چ بۆ نووسین و چ بۆ وهرگێڕان.. كۆمهڵێك بابهتی وهرگێڕدراوی لهزمانی توركی و عهرهبییهوه ههیه.. بابهتی نووسراو و بڵاوكراوهی بهزمانی عهرهبی ههیه، كهله كۆمهڵێك ڕۆژنامهو سایتی عهرهبیدا بڵاوكراونهتهوه.
نووسهر و وهرگێڕی مهغریبی “سهعید بلغربی” كۆمهڵێك تێكستی ئهم نووسهرهی لهزمانی عهرهبی-یهوه كردۆته ئهمازیغی و لهدوو توێی كتێبێكی سهربهخۆدا لهمهغریب بهچاپی گهیاندووهو شایانی باسه ئهمه یهكهمین جاره تێكستی كوردی بكرێته ئهمازیغی و لهدوو توێی كتێبێكدا چاپبكرێت.. بهتایبهت مهغریب وڵاتی نووسهرانی بهتوانای وهك “تاهیر بن جهلون”و “محهمهد زفزاف”و”محهمهد شوكری”یهو خاوهن خوێنهرانێكی جدییه.. ههروهها ئهم كتێبه بۆته ماتهڕیاڵی دیراسی كۆلێژی ئادابی یهكێك لهزانكۆكانی مهغریب و وهك وهرگێڕش لهچاوپێكهوتنێكیدا ئاماژهی پێداوه، ئهو خۆی لهنێو كۆمهڵێك تێكستی ئهدهبی وهرگێڕدراوی كۆمهڵێك نووسهری كورددا، بهبێ ناسینی خودی نووسهر، تهنها تێكستهكانی یوسف سهرنجی ڕاكێشاوهو سهرسامی جدییهتی بووهو ههر بۆیه ماوهیهكی دوور و درێژی بۆ وهرگێڕان و پاشان بهچاپ گهیاندنی تهرخان كردووه.
كتێبه چاپكراوهكانی نووسهر
دیوێكی دیكهی حیكایهته نهنووسراوهكان/رۆمان/چاپخانهی شڤان-سلێمانی2006
تهنها ڕۆژێكی سارد/رۆمان/دهزگای موكریان/ههولێر/2008
پێخهفێك لهخوێن/هونهری گێڕانهوه/دهزگای ئاراس/ههولێر/2008
ماجهراكانی سهلمانی فارسی/رۆمان/یانهی قهڵهم/سلێمانی2009
وێڵگهی یادهوهرییه گریمانكراوهكان/ رۆمان/بهڕێوهبهرایهتی چاپ و بڵاوكردنهوهی سلێمانی/2009
وههم و شوناس/ گفتوگۆو وتار/چاپخانهی یاد/ سلێمانی/2012
كۆتاییهكان/ئهنفارار/ هونهری گێڕانهوه-سردیات/بهزمانی ئهمازیغی-دار كهبهدانی-مهغریب2015
گەر “من” من نەبم، “تۆ”ش تۆ نی!؟ … برایم فەڕشی
پاش تاقیکردنەوەکانی بواری نۆیرۆلۆژی لە مەڕ دەوری بیۆلۆژیکی مێشک سەبارەت بە ئاکاری مرۆڤ، ئەم پرسیارە کێشراوەتە ناو باسی فەلسەفە “کە ئایا مرۆڤ وەک تاک بەرپرسیارە لە ئەنجامی ئاکاری خۆی؟” ئایا هەر کام لە ئێمە کە بە پێی تێگەیشتنی فەلسەفی، بە مەنتقەوە گرێدراوین وبە مرۆڤی ئاگابەخۆ و ئاگالەخۆ، دەناسرێین و کەسایەتیمان لە وشەی “من”دا دەنوێندرێ، مرۆڤگەلێکی ئازادیین و “خۆمان” بڕیار دەدەین؟ یا لە ئێمەی مرۆڤیشدا چەشنێک ئۆتۆماتیسم، دەور دەگێڕێ و “من” لە مرۆڤدا، کەشفی ئینسان خۆیەتی کە بە ناوی فەلسەفە، دایهێناوە بۆ ئەوەی مانایەکی جیاواز لە زیندەوەرانی دی، بە خۆی ببخەشێ ؟
گەر ئەم تێگەیشتنە، کە مرۆڤ بە “ئاگابەخۆ و ئاگالەخۆ” دەزانێ، هەڵە بێ، کۆمەڵگای ئینسانی ڕووبەڕووی پرسیارێکی بنەڕەتی دەبێتەوە. ئینسان لە سەر ئەو تێگەیشتنە کە “مرۆڤ خاوەنی تێگەیشتنە و ئاگابەخۆ و ئاگالەخۆیە” و بەرپرسی کار و ئاکاری خاس و خراوی خۆیەتی، مامەڵەی لە گەڵ خۆی کردووە و دام ودەزگای داد و دام ودەزگای تری بۆ جەزادانی “من”کانی ئاگابەخۆ، دامەزراندووە. گەر لە سەرووی “من”ی ئاگابەخۆ و ئاگالەخۆ، دەزگایەکی تر هەبێ کە بڕیاردەری سەرەکی بێ، دوور لە “ئیرادەی من”، “من”ی “ئیرادە بەخۆ” چ دەورێکی بۆ دەمێنێتەوە، کە ئەو لە ئاژەڵ جیا کاتەوە؟!
گەر ئەم تێگەیشتنە بسەلمێندرێ، کە “من”ی ئاگابەخۆ و ئاگالەخۆ بوونی نییە، کێ لە “من”دا وەک ئینسانی جیاواز لە ئاژەڵ بوونی هەیە؟ گەر ئینسان و باقی زیندەوەران، بەستراوە بە ئۆتۆماتیسم بن، کە ڕەنگە بە “سرووشتی” لە قەڵەم بدرێ، بوونی فەلسەفە بۆچییە؟ ئەو ئۆتۆماتیسمەی کە لە ناو ئاژەڵاندا هەیە، شێر، بەبر، پڵنگ گەر هەمان بێت کە لە ئینساندا دەور دەگێڕێ، چ جیاوازییەک لە نێوان “ئینسانی بوێژ” و “گیانداری نەبوێژ”دا دەمێنێتەوە؟
ئەم پرسیارانە و پرسیاری تر، لە دەیەی هەشتای سەدەی بیستەوە بە سەر فەیلەسووفەکاندا دەبارێ، بە بێ ئەوەی وڵامیان بۆی هەبووبێ. فەلسەفە تا ئێستا توانای ئەوەی هەبووە، ئینسان جیاواز لە هەموو زیندەوەرانی تر بناسێنێ، ئێستا نۆیرۆلۆگی قسەیەکی تر دەکات و زانیاری و تێگەیشتنی نوێ دەخاتە بەردەست. وا چەند ساڵێکە فەلسەفە خۆی لە گەڵ زانیارییەکانی نۆیرۆلۆژی تازە کردۆتەوە و دەنگی نوێی جیاواز لە فەلسەفە و “نۆیڕۆفەلسەوە” دەبیسترێ.
“لە زانستگاکان باس لەوە دەکرێ کە فەلسەفە ئیتر بە یارمەتی کتێبخانەکان بەڕێوەنابردرێن. زانستکارانی بەشی زانستەکانی دەروونناسی لەوە گەیشتوون کە دەبێ خۆیان بە زانیارییەکانی لابراتواری نۆیرۆلۆگی تەیار بکەن، بۆ ئەوەی وەپاش نەکەون. ئەوان لەوە گەیشتوون کە لێکۆلەران و نۆیڕۆلۆگەکان بەو زانیاریانەی کە لە سەر مێشکی ئینسان پەیدایان کردووە، لە وڵامی پرسیارە فەلسەفییەکان کە ماوی ٢٥٠٠ ساڵە تاوتۆ دەکرێن، نزیک بوونەتەوە! ئێستا خوێندکاری فەلسەفە ئەم پرسیارە لە خۆی دەکات کە ئایا مرۆڤ خاوەنی -ویست و ئیرادەی ئازاد-ی خۆیەتی؟” ئایا مرۆڤ ئاگایانە هەڵسوکەوت دەکات و بڕیار دەدات؟ ئایا “من” کە لە فەلسەفەدا دەوری سەرەکی بۆ ئیسبات بوونی کەسایەتی “من” دەگێڕێ، بوونی هەیە، ئەو “من”ە کە فەلسەفە و زانستی دەروونناسی دەیناسێنن، چۆن دەسەلمێندرێ؟ “من” کێم؟
زانستی نۆیڕۆلۆگی، بەو تاقیکردنەوانەی کە لە سەر مێشک کراوە و دەکرێ، گومان دەخاتە سەر ئەم بۆچوونەی فەلسەفە کە”من”ی بڕیاردەر لە مرۆڤدا هەبێ، کە بەرپرسیار بێ لە بڕیاردان. نۆیڕۆلۆگی و نۆیڕۆفیلەسووفەکان پێیانوایە، بڕیاردەر مێشکە کە پرۆسەیەکی چڕوپڕ دەپێوێ. “پازدە میلیارد خانەی مێشک(نویرۆن) و ٥٠٠ بلیۆن سیناپس ئەو ئیمکانە دەڕەخسێنن، بۆ ئەوەی ئێمە بۆ پێکاندنی مەبەست بیربکەینەوە و وەبیربێنینەوە!” ئەمەش هەر بە پێی تاقیکردنەوەی نۆیڕۆلۆگی بەر لە دەربڕینی بڕیاری”من” لە مێشکدا سەر دەگرێ.
“پازدە میلیارد نۆیرۆن، هەزاران پێوەندیی لە نێوان خۆیاندا پێک دەهێنن و بەم چەشنە تۆڕێکی چڕیی پڕ لە پێوەندی ساز دەکەن. نۆیڕۆلۆگەکان بە یارمەتی بەهێزترین میکرۆسکۆپ کە یەک بۆ دەهەزار گەورەتر نیشاندەدەن، دەتوانن بینەری کاری نۆیرۆن و سیناپس و ئەو پێوەندیانە بن و تەنانەت مەودای پێوەندییەکان ئەندازە بگرن، کە بە ٥٠٠ هەزار کیلۆمەتر مەزەندە دەکرێ، واتە دوورتر لە مەودای نێوان مانگ و زەوی.”
نۆیرۆلۆگی بە پێی ئیمکانی زانستی، تەکنیکی، فەننی کە بەکاری دەهێنێ، زۆرترین زانیاری لە سەر کار و میکانیسمی میشک و دەور و ڕۆڵی دەداتە دەست، چ دەوری ئۆرگانیک و چ ماوەرای ئۆرگانیک، وەک هەست و بیر و تێگەیشتن و هەموو لێهاتووییەکان کە مرۆڤ هەیەتی. تاقیکردنەوە و پشکنین لە مەر ناسینی زۆرتری مێشک بەردەوامە، پرسیارە بێوڵامەکانی ئینسان کە لە فەلسەفەدا باس کراون، ئیمکانی وڵامدانەوە پەیدا دەکەن، بەڵام نە لە ڕێگای تێفکرین و تێگەیشتنی فەلسەفە و تێزەکانی فەلسەفەوە، بەڵکوو لە ڕێگای نۆیڕۆلۆگی و ناسینی بیۆلۆژیکی ئینسان خۆیەوە.
ئینسان لە ڕێگای هێنانە گۆڕێی پرسیار بۆ ناسیینی خۆی و تێگەیشتن لە بوون و نەبوون بە فەلسەفە و تێگەیشتنی فەلسەفی گەیشت و خۆی لە گەڵ فەلسەفە و پرسیارکردن و پەیداکردنی وڵام خەریک کرد. بەرپرسی ماکس پلانک ئینستیتۆتی فرانکفۆرت، ولف سینگەر دەبێژێ:” ئیدەی بوونی ویستی سەربەخۆ و ئازاد لە لای ئینسان، دەبێتە ئیلیزیۆن(تراویلکە) گەر مرۆڤ قەبووڵی بکات، کە هەموو ئەنجامەکانی مێشک لە سەر پرۆسەی نۆیرۆنەکان ساخ دەبێتەوە. لە ژێر تاقی کاسە سەری ئینسان، هەمان قانوون بەڕێوە دەچێ کە ئەستیڕەکان دەسووڕێنێ و دڵ وە گەڕ دەخات.”
بەو پێیە گەر تێزی سینگەر بسەلمێندرێ و کاریی مێشک و دڵ یەکسان بن و پەیڕەوی هەمان قانوونی نائیرادی بن کە ئەستێرەکان دەسووڕێنن و شەو و ڕۆژ بەدوای یەکدا دەهێنن، هیچ مرۆڤێك بەرپرس نابێ لە هەر کار وئاکارێک کە ئەنجامی دەدا.
هەرچەند بۆچوونی سینگەر و سینگەرەکان ڕەنگە ببنە هۆی وڵامی پرسیارگەلێک لە ڕێگای تاقیکردنەوەکانی نۆیڕۆلۆگی، بەڵام کۆمەڵێک پرسیاری نوێی فەلسەفی لە گەڵ خۆیان دەهێنن، کە ئینسان خۆی پێوە خەریک دەکات. ئیسپاتی تاقیکردنەوەکانی نۆیڕۆلۆگی، نەک بە تەنیا فەلسەفە، بەڵکوو بەیس وبنەوانی ئایین، باوەڕی ئایینی و خودایی هەڵدەتەکێنێ.
گەلێک تاقیکردنەوە ئەنجام دراوە بۆ ئەوەی بزاندرێ،کە ئایا مرۆڤ بۆ ئەنجامی جولەیەک، دەربڕینی هەست و هەڵوێست و کارێک، بە پێی”زەمیری خودئاگا”ی خۆی کە لە بوونی”من”دا خۆ دەنوێنێ، دەجولێتەوە، یان بەر لەوەی ویستی بەخۆئاگا، بڕیار بدات، مێشک بڕیاری داوە و “من”، نە بڕیاری ئیرادەی خۆی، بەڵکوو بڕیاری مێشک بەجێ دەگەیینێ؟
تاقیکردنەوەکانی مێشک لە ڕێگای سیستمی کامپیۆتێری و پرۆگرامی تایبەتەوە ئەنجام دراون و دەکرێ بە وردی و دەقیقی ئەنجامەکانی مێشک ببیندرێ و ئانالیز بکرێ، ئاکامی ئەم تاقیکردنەوانە ئەوە دەردەخەن کە نۆیرۆلۆگی باس لە دەستەڵاتی ئۆتۆماتیکی بڕیاردەر دەکات، واتە مەیل و ویستی ئازادانەی “من” دەربڕی بڕیار نییە!
گەر ئۆتۆماتیسمی گەردوون و کائینات، کە دەبێتە هۆی گەڕانی زەوی، سووڕانی ئەستێرەکان و تیک تاکی دڵ، هۆی ڕاستەقینە و مۆتۆڕی جولە و بڕیاردان و نەدان بێت، کەوابێ فەلسەفە دەبێ ڕەنگدانەوەی تاقیکردنەوەکانی نۆیڕۆلۆگی بێ! بەوەش فەلسەفەی ڕۆژئاوایی بنەمایەکی نوێ ماتریاڵگەرایی بەخۆیەوە دەگرێ و مێشک وەک ئۆرگانێک کە میلیاردها خانە و بلیۆن سیناپس لە خۆی دەگرێ، دەکاتە ناوەندی تێگەیشتن لە ئینسان و فەلسەفە!
“مرۆڤ دەتوانێ بە پێی وزە و مەنتقی خۆی لە بارودۆخی دیاریکراو، هەڵوێستی ئازادانەی جیاواز لە خۆی بنوێنێ. هەرچەند مەیدانی “ئۆتۆنۆمی سرووشتی” بۆ بڕیاردانی بەرپرسیارانەی مامەڵەکردنیشی هەبێ. لەم پێوەندییەدا، مرۆڤ بۆی هەبوو، لێهاتوویی ئازادانەی خۆی بەکار بهێنێ”
ئەمەی سەرەوە بۆچوونی هێنریک والتێر فەیلەسووف، دەروونناس و نۆیرۆلۆگ بوو، کە ئەڵبەت ئەو پێیوایە نۆیرۆلۆگی دەربڕینێکی “بابەتیانە”یە، نە فەلسەفی و ئەخلاقی. بەو مانایە کە “دزێو و خاس” دوو تەوەری تەواو وکەماڵ(موتڵەق) نیین. ئەو دەڵێ ” ئیمکانی ئەوەی ئێوە ڕۆژێک لە ڕۆژان کەسێک بکوژن، بەرانبەر سیفر نییە.” واتە ئەو ئیمکانە لە هەر مرۆڤێکدا هەیە.
ئەوەی کە ئایا بەکارهێنانی تووندوتیژی دژ بە کۆمەڵگا و کەسان پەیوەستە بە پاشخانی بیۆلۆژیکی و لە سرشت و سرووشتی ئینسانەوە سەرچاوە دەگرێ، با وەک پرسیارێکی ئاواڵە بمێنێتەوە، بەڵام گەر بسەلمێندرێ زۆر لەو چەمکە ئایینی-فەلسەفی- حقووقی- ئەخلاقی- کۆمەڵایەتیانە، مانایان نامێنێ.
تۆماس مەتسینگەر دەرسوێژی تئۆری فەلسەفە لە زانستگەی ماینز،دەبێژێ:” من بیرم لەوە کردۆتەوە، چ دەبێ، گەر ناوکی جێکەوتووی “من” بوونی نەبێ، بەڵکوو تەنیا وێنەیەک هەبێ لەوەی ئێمە خۆمان لێ تێکبچێ؟ ئەوجا ئێمە وامان پێدێ وەک نەخۆشی ئانتۆن() کوێر دەمێنینەوە لە بەرانبەر بوونی خوودی خۆماندا و تێگەیشتنی تەرسە لە خۆمان پەیدا دەکەین. ” واتە گەر بیرکردنەوەی مەتسینگەر بەڕاست دەربێ، “من”ێکی ئاگا بە خۆ، نامێنێ.
هەروەک دەبیندرێ، مەتسینگەر سەرەڕای ئەوەی بیر لە نەبوونی “ناوکی جێکەوتووی -من-” دەکاتەوە، لە بەرانبەردا باس لە “ئێمە” دەکات، کە کۆی”من”ەکانە، واتە “من” وەک “من”، “تۆ” وەک “من”، کە هەرکیان “من”ن. کە وایە پرسیاری بوون و نەبوونی “من” و بوونی” ئۆتۆماتیسم” بەردەوام دەمێنێ و ئەم باسەش درێژە پەیدا دەکات. هەرچەند زۆر نیشانە لە ژیانی ئەمڕۆدا بۆ ئیسباتی زاڵبوونی ئۆتۆماتیسم دەبیندرێ، هەتا زاڵبوونی ئۆتۆنۆمی “من”!
برایم فەڕشی
١/١/٢٠١٧
فتوای كوشتن بۆ ڕهخنهگرانی ئیسلام … ژیلوان شۆڕش محمد ساڵح
لهم ووتارهمدا تیشك دهخهمه سهر ئهو ههڕهشه نا مرۆڤانیهی كهلهلایهن موسوڵمانه كۆنه پهرستهكانهوه دهكرێته سهر نوسهرانی ئاینی و شارهزایان له بواری ئاینهكاندا به تایبهت ڕهخنهگرانی دینی ئیسلام,كه هیچ بوارێك بۆ بیرو و ڕای ئازاد و فكری جیاواز ناهێڵێتهوه,تهنها بیرو باوهڕی خۆیان دهسهپێنن بهسهر كهسهكاندا,ئهوهی بیر و باوهڕی جیاوازی ههبێت و ڕهخنهیان لێ بگرێت و بهر پهچیان بداتهوه,كافر و مولحیدهو كوشتنی حهڵاڵ دهكهن,به بیر و بۆچوونی خۆیان دهسهڵاتدار و فهرمانڕهواو خاوهنی ههردوو دونیا ههر خۆیانن بهڵام زوڵمیان لێ كراوهو ئازادییان لێ زهوت كراوه.
ئازادی لای ئهمان سهربڕین و به كۆیله كردنی سێكسی ئافرهت و به تاڵانبردن و ماڵوێران كردنی كهسانی غهیری خۆیانه,ئهمهیه ئازادی و ماف لێتان زهوت كراوه, دیكتاتۆر و توندڕهوی ڕاستهقینه حۆتانن,شاڵاو دهبهن بۆ عهلمانیهت و دهوڵهتانی دیموكراسی خواز به كافرو و زهوتكردنی مافهكانتان ناویان دهبهن,له كاتێكدا زۆرێك لهم كۆنه پهرستانه له ژێر ئاڵاو باوهشی عهلمانیدا خۆیان حهشار داوه,نمونهش بۆ ئهمه مهلا كرێكار ئهمیری پێشووی ئهنسارولئیسلام كه له ئهوروپا نیشتهجێیهو ههر له باوهشی ئهواندا قسهی زل زل ئهكات له بهردهم شاشهی كۆمپیتهردا,فتوا دهردهكات بۆ كوشتنی ئهم كهس و ئهو كهس و به ئاشكرا پشتگیری تیرۆر دهكات,بهڵام له ژێر ئاڵای عهلمانیهتدا ژیانی پارێزراوه سهره ڕای ئهمانهش پێیاندا دهڕشێتهوه, ئهمهیه نمونهی كهسانی ئیسلامیزم.
له گرتهیهكی ڤیدیۆیی ئهم كۆنه پهرسته گوێ بیستی بووم دهنهڕێنێت و هاوار دهكات,ههر كهسێك دژی ئیسلام قسهی كرد پێویست به فتوا ناكات بۆ كوشتنی,بهڵكوو ههر موسوڵمانێك له ههر كوێی دونیا دهستی پێ گهیشت به تهورێك ملی بپهڕێنێت و هیچ حسابێك بۆ پۆلیس و یاسا نهكات,دواتر با پۆلیس و حكومهت بیكوژن,ئهمهیه كردهوهكانی ئیسلام بهم شێوه بیرو و ڕای جیاواز قبوڵ دهكهن به سهر پهڕینی ڕهخنهگرانی,یهكهم تیرۆری قهڵهم موسوڵمانان كردیان كاتێك پێغهمبهر فهرمانیدا به كوشتنی كهعبی كوڕی ئهشرهف و محهمهدی كوری مهسلهمهش ههستا به تیرۆركردنی كهعب و سهری بڕی و به دیاری سهرهكهی بۆ پێغهمبهری موسوڵمانان بردهوه.
نمونهی تریشمان زۆره بۆ تیرۆری قهڵهم كه له مێژووی ئیسلامدا ڕوویان داوه بهڵام ئهوهنده قێزهوهن و نا مرۆڤانهن به شهرمی ئهزانم باسیان لێوه بكهم,بهڵام ئهوهی سهیره مهلا كۆنه پهرستهكان له میمبهری مزگهوتهكانه وه دهنهڕێنن و هاوار دهكهن و جنێو دهدهن و قسهی ناشرین دهكهن, به شانازییهوه باس له كردهوه ناشرین و قێزهوهنهكانی ئیسلام دهكهن,كهسی كهم ئهقڵ و نهفامیش بهدیاریانهوه دائهنیشن و فرمێسك دهڕژن و له ناخی دڵیانهوه ئهگرین,ئهمهیه قهیرانی ئهقڵ و مهعریفه,ئهوهی عهقڵ و ڕۆشنبیری بێت لهناو كۆمهڵگای ئیسلامیدا بوونی نی یه,وهحشیگهرانه و به سهردهمی ناو ئهشكهوتهكان بیر دهكهنهوه.
له ناو موسوڵماناندا ڕادهی زوڵم و توندڕهوی گهیشتۆته لوتكهی بێشهرمی,بهو ڕادهی كه منداڵێك تازه لهدایك دهبێت له ساته وهختی له دایك بوونیدا دینی ئیسلامی به سهردا دهسهپێنن,ناوی خواو پێغهمبهری ئیسلامی به پهنا گوێیدا دهڵێن,تووندو تیژی ئیسلام ههر له ساته وهختی له دایك بوونماندا دهست پێدهكات.
سهرباری ئهوهی زۆرێك له نووسهران و ڕهخنهگران له میمبهری مزگهوتهكانهوه ناویان و كهسایهتیان لهكهدار دهكرێت به هێرشبردنه سهریان بهو پهڕی ڕادهی بهدڕهوشتی.
زیاتر له 5200 مزگهوت بوونیان ههیه له كوردستان تێیدا پهیامی ئیسلام بڵاو دهكرێتهوه و تیرۆر بهرههم دێنێت,سهرهڕای ئهمهش دهڵێن ئازادیمان لێ زهوت كراوه,وهك و له سهرهوه ئاماژهم پێدا ئازادی لای ئهمان ئهوهیه ڕێگهیان پێ بدرێت له ژێر ئاڵای ئیسلامدا كاری تیرۆرستی و كوشتن و بڕین ئهنجام بدهن,ئهمه ئازادی ئیسلامه لێیان زهوتكراوه,بهڵام بههۆی ئهوهی كۆمهڵگای ئێمهیان تهواو كۆنترۆڵی بیری دووا كهوتوی خۆیان كردووه,ئهوهی دژیان بوهستێتهوه و ڕهخنهیان لێ بگرێت دهڵێن گومڕاو كافره و كهسایهتی لهكهدار دهكهن,لهبهر ئهمهشه ڕهخنه گرتن له دینی ئیسلام له كۆمهڵگای ئیسلامیدا بۆته هێڵی سوور و بڤه.
بهڵام دوای ساڵانی نهوهدهكان كرانهوهی ههرێمی كوردستان بهڕووی ووڵاتانی ڕۆژئاوادا,به خۆشحاڵیهوه چهندین نوسهری زاناو به جورئهت هاتنه گۆڕهپانهكهوه,به شارهزاییان له دینی ئیسلام توانیان چهندین ڕهخنه له دینی ئیسلام بگرن به بێ سڵكردنهوه له كۆنه پهرستان,ئهمهش دلێری و ئازایهتی ئهوێت له ناو كۆمهڵگایهكی دواكهوتوی ئیسلامیدا,ههر زوو نوسینهكانی ئهم نووسهرانهیان پێ ههزم نهكرا,كهوتنه سهر هێرشكردنه سهر كهسایهتیان و فتوای كوشتنیان بۆ دهركردن.
یهكێك لهو نوسهره زاناو دلێرانه كاكه مهریوان ههڵهبجهیی بوو كۆنه پهرستان لێی هاتنه دهنگ و خۆپیشاندانیان له دژی كرد و فتوای كوشتنیان بۆ دهركرد,به چهندین ڕێگهی نهشیاو و ناشرین ههوڵیاندا بۆ ناشرین كردنی كهسایهتی ئهو بهڕێزه,بهڵام دهریا به دهمی سهگ پیس نابێت.
بهڕای ئێمه مهریوان ههڵهبجهیی دهریایهكه له زانست و زانیاری,جێگهی ڕێزه ئهم كهسه زانایه,به خۆشحاڵیهوه كاكه مهریوان وهك ئهركێكی نهتهوایهتی ههستاوه به دروست كردنی قوتابخانهیهك له زانست و زانیاری,وهك و چهكێكی كوشنده وایه بۆ دڵی تیرۆستان,كاریگهری نووسینهكانی له سهر تاكی كورد ڕهنگی داوهتهوه,به شێوهیهك كهسانێكی زۆری ڕزگار كرد له قهیرانی ئهقڵ,له مودمینی بیر كردنهوهی سهردهمی جاهیلی ڕزگاری كردن.
ئهوهی حكومهتی ههرێم دركی پێ نهكردوو ههڵنهستا پێی مهریوان ههڵهبجهیی كردی,هیوام وایه مهریوان ههڵهبجهییهكان بهردهوام بن و نهترسن له ههڕهشهی كۆنه پهرستان,ماوهیهك لهمهو پێش شهڕواڵ كورتێكی ڕیش پیسی مهلا كرێكار ئاسایی نامهیهكی بۆ ناردم پێی ڕاگهیاندم كه به دهستی خۆم خوێنی خۆمم حهڵاڵ كردووه,ئاخر دهرپێ كورتی ڕیش درێژی جاهیل خوێنی من حهڵاڵه یا كهم ئهقڵانێكی نمونهی تۆو مامۆستا كرێكارهكهت,ڕۆژانه خهریكی له خشته بردنی ئهم گهنج و ئهو گهنجن بۆ كاری تیرۆرستی,بوونی كهسانی وهك ئێوه خهسارهتێكی گهورهیه بۆ كۆمهڵگایهكی تهندروست,ئیوه سهرچاوهی بهرههمهێنانی كهم ئهقڵین له كۆمهڵگهدا,هیوام وایه حكومهتی ههرێم به زووترین كات بهخهبهربێتهوه,كاری جدی بكات بۆ بنه بڕكردنی ئهم دهرپێ كورتانه,بنهبڕكردنیشیان تهنها به هێزوو چهك نابێت,بهڵكوو دهبێت شهڕ لهگهڵ بیرو و بۆ چوونیان بكرێت تاكوو له ڕهگهوه ووشك بێنن.
سیناریۆکانی دوای شەری موسڵ … ڕێیبین نەریمان
لە پێش هاتنی داعش ماڵی شیعی پەرت بونێکی دیاری هەبوو لە عێراق دا، کە ململانێکان بۆ دەسەڵات گەیشتبووە ئاستێکی مەترسیدار ، بە دەرکەوتنی داعش و مەترسیەکان لەسەر قەوارەی شیعی ماڵی شیعی یەکگرتووکرد و زۆر بەخێرای سوپایەکی بەهێزیان بە هاوکاری ئێران دروست کرد بۆ پاراستنی قەوارە و بەرژەوەندیەکانی خۆیان ، لە ژێر هەر فشارێکدا بیت ئاڵوگۆری دەسەڵات کرا لە بەغداد .
بە پێچەوانەوە ماڵی کوردی پێش هاتنی داعش ڕێکخستنێکی زیاتری هەبوو هیواکان زیاتربوون بۆ یەکڕیزی نیشتیمانی ، ماڵی کوردی دوای هاتنی داعش لێک ترازاندنی زیاتر و بێ ڕێزی کردنی زیاتر بە یاسا و پەکخستنی پەرلەمان ودروست کردنی بارێکی ئابووری سەخت و مانەوەی سەرۆکی هەرێم بە نایاسای لە پۆستەکەی بە بیانووی مەترسی لەسەر هەرێم و شەری داعش و پاراستنی دەستکەوتەکان ، کە لە هەمان کاتدا بێ ڕێزی کردن بە یاسا و پاساو هێنانەوە بۆ مانەوە لە کورسی دەسەڵات گەورەترین مەترسیە لەسەر دیموکراسی و پەرتبوونی ماڵی کوردی و لە دەستدانی دەستکەوتەکان چونکە پاراستنی دەستکەوتەکان بە یەکریزی وئیرادەی گەل دەبێت نەک دابەش بوون بەسەر دوو بەرەدا .
لە دوای شەری موسڵ چنینەوەی بەرهەمی شەری داعش کە کورد توانیوێتی زۆری خاکەکەی لە عێراق و سوریا بە دەست بێبێت ، کە پارێزگاری کردن لە سەرەکی ترین کارەکانێتی ، ئەوەی جێی نیگەرانیە نەبوونی پەیوەندیەکی دروست و تۆکمەیە لە نێوان کوردستانی رۆژئاوا و باشوردا کە هۆکارەکەی بنەماڵەی بارزانین کە ناتوانن پەیوەندی لەگەڵ هیچ هێزێکی کوردستانی دروست بکەن کە ئامانجیان دیموکراسی و حکومەتی یەکگرتووبێت بە مانای بەرژەوەندی هاوڵاتی و کوردسستان .
بەپێچەوانەی ئەو بۆچونە سیاسیەی کە دەڵین دوای داعش هەڵبژاردن لە عێراق و کوردستان دێتە ئاراوە و باروودۆخەکە ئاسای دەبێتەوە ، ئەوەی ڕوودەدات نەهامەتی زیاترە و جەنگی زیاترە ، چونکە هەڵبژاردن خزمەتی هێزە سەرەکیە بەهێزەکانی دوای داعش ناکات نە لە عێراق نە ک لە کوردستان ، بەو پێیەی لە کوردستان پارتی دیموکراتی کوردستان کە بەشێکی زۆری هێزوئەو چەکەی کە وەک هاوکاری هاتۆتە کوردستان دەست بەسەردا گرتووە وە بەشێکی زۆری نەهامەتیەکانی کوردستانی بەردەکەوێت لە بارودۆخی ئابووری و بێ ڕێزی کردن بە یاسا و زیندوو کردنەوەی دوو ئیدارەیی ، بۆیە هەڵبژاردن خزمەتی بنەماڵەی بەرزانی ناکات لە کاتی ئێستادا و بەرژەوەندیەکانیان دەکەوێتە مەترسیەوە .
پارتی ساڵانێکی زۆرە چاوەڕێ دەکات ناوچەکانی زۆنی سەوز بکەوێتە کێشەوە و تا بە هەر ڕێگەیەک بێت بتوانێت ئەو هەلە بقۆزێتەوە کە ناوچەی فەرمانڕەوای خۆی فراوان بکات .
لە عێراق بە هەمان شێوە هێزە شیعیەکان کە خاوەنی نەهامەتیەکانی باشوور و ناوراستی عێراقن کە ئەمڕۆ هەڵبژاردن خزمەتیان ناکات کە خەڵکی عێراق لە کاتی ئێستا دا ڕۆشنبیری سیاسیان زیاترە لە ڕابردوو دەنگ بەو هێزە تەقلیدیانە نادەن کە بەناوی دینەوە چەوساندویانەتەوە .
پاش شەری موسڵ ئەو هێزە زۆرەی حەشدی شعبی کە ئێران پشتگیریان دەکات کە ئامانجیان فراوان کردنی دەسەڵاتی شیعی و دەستگرتنە بەسەر نەوتی کەرکوک دا باشترین کاتە کە لە سنورەکانی کوردستان نزیک بوونەتەوە بە هۆی شەڕی موسڵەوە کە ئێران دەیەوێت دەسەڵاتیان فراوان بکات ، بە و پێیەی کەرکوک کە لە ژێر دەسەڵاتی یەکێتی دایە نزیکە لە ئێرانەوە دەکەوێتە دوڕیانێکی زۆر ترسناکەوە ..بەم شێوەیە :
یەکەمیان : دژی حەشدی شعبی بجەنگێت بە لایەنی کەمەوە ئێران لە خۆی بڕەنجێنێت کە هاوکاریەکانی ببڕدرێت لەلایەن ئێرانەوە هەروەها بەرژەوەندیە ئابووریەکانی بکەوێتە مەترسیەوە کە بەشێکی زۆری خۆی لەو نەوتەدا دەبینێتەوە کە لەڕێگەی ئێرانەوە دەینێرێتە دەرەوە لەم کاتەدا دەبێت تەسلیمی پارتی بێت بەو مانایەی نەک تەنها پاشکۆی بڕیاری یسیاسی پارتی بێت دەبێت تەنازوولی گەورە بۆ بنەماڵەی بەرزانی بکەن ، چونکە پارتی هێندە حیزبێکی ڕەسەن نیە کە کە یەکێتی بەو هەموو خەباتەوە کە هاوفکری پارتیە لە بنەماڵەکردنی زۆنی سەوز ببێتە نێچیرێک بۆ ئەوەی نەیخوات ( ساڵانێکە پارتی هەوڵ و بەرنامەی بۆ قوتدانی یەکێتی داناوە ) .
دووەمیان : ڕێکەوتنە لەگەڵ ئێران کە زۆنی سەوز بە سلێمانی و کەرکوکەوە بخاتە بەرژەوەندی ئێرانەوە دوو ئیدارەی بچەسپێنێت کە لەم کاتەدا لە بەرژەوەندی زۆنی سەوز نابێت ، کە دژایەتی ئەمریکا بکەیت کە دەیەوێت شریتێکی ئەمنی لە کوردستانی رۆژئاواوە درێژ بێتەوە بۆ کورستانی باشور تا سنورەکانی ئێران لە پێناوی پاراستنی ئاسایشی ئیسرائیل و دابڕانی حکومەتی سوری لە هەر چوار لاوە تا لە ئایندەدا لە سینارۆیەکی ترسناکی ئاسانتردا تێوەی بگلێنن .
هەروەها بونی پکک لە سنجار هۆیەکی باش بوو تا پارتی لە دوای شەڕی موسڵ بەکاری بێنێت بۆ دروست بوونی ئاڵۆزی تا خۆی لە دیموکراسی و هەڵبژاردن بدزێتەوە بەڵام بەهۆی ڕۆشبیری سیاسی پکک ودیدو تێگەشتنیان لە ڕووداوەکان و باروودۆخی ئێستای ناوچەکە هەوڵیان دا بە ڕێکەوتن بگەنە چارەسەر.
ئەگەر هیزە شیعیەکان هێرش نەکەنە سەر کوردستان و لە داهاتوودا ئاڵۆزی لە نێوان پکک و پارتی درووست نەبێت لە کوردستانی باشور پکک بکشێتەوە بە پێی ڕێکەوتنی نێوانیان هیچ ڕێگەیەک نەمێنێت بۆ خۆ دورخستنەوە لە هەڵبژاردن پارتی کارتەکانی دەسوتێت بۆیە پارتی بە هەر ڕێگەیەک بێت جەنگ هەڵدەگیرسێنێت .
بـەیــادی ئیبــۆ شـێـت … بۆتان لەتیف ماویلی
ئیبۆ گیان
لەو ڕۆژەی ڕا تۆم دیت
پشتت وەدینگەی مزگەوتێ دابوو
لەو ڕۆژەی ڕا
لەپێش بێرایی مزگەوتێ
لەگەڵ منداڵانی گوندی بەدەورتا هەڵدەپەڕین؛ ئیبۆ شێت!..
دەزانم عەقڵ درۆزنە..
ژیری بێباکە!
ئای ئیبۆ گیان..
ئای لەشێتی وئای لەتۆو
ئای لەو پشتەدەستەی مام کەریم !..
وجود شێت و (کانت) شێت وئیبۆش هەر شێت!..
ئەو نامۆییەی لەدڵت بوو
هەموو جارێ دەبوە وەڵامی پرسیارێ..
ئیبۆ گیان بۆچی شێت بوویت؟!
– شەکرو تۆچا
چی تر؟…
– کچی خاڵم…
پێکەنینی عاقڵەکان !
– دایکت ناوی چیە؟!
بەشەرمەوە سەرت ئەخستە سەر چۆکت و
دەتگوت: گوڵچین!..
هەموو جارێ
کەدەهاتیەوە بۆ ماڵمان
زۆر پێم خۆش بوو دەستت ئەبردەوە باخەڵت و
کۆلن ویلسۆنت دەرئەهێنا بۆ چایە، پەرداخە پلاستیکیەکەت!..
پاشێ دەتگوت:
دایە گوڵچین هەر پێم دەرێ؛
سوقڕات شێت بیت ئەتو شێت نیت!..
گەلەک دڵم شاد ئەبوو گەلەک
وەختی دەهاتیەوە گوندی و دەستی (فرۆید)ت دەگرت
هەموو جارێ وەختی نوێژێ دەتهێنایە ناو مزگەوت و
لەگەڵ ئێمە نوێژپێ دەکرد نوێژ!..
چەند خۆش بوو ئیبۆ گیان!
کەلەکۆڵانی پشت ماڵی مام کەریم و
هەندێ جاریش پێش بێرایی ماڵی ئێمە
دووگوردت ڕادەخست دووگورد
دەتگوت ئەوە بۆ نیەتی (بوزا)یە!..
ئەدی وەختی توڕە بوویت و
نوشتەی وەضعیی ئۆگۆست کۆنتت جڕبەجڕ کرد!؟
کتێبەکەی مارکست سەروابن گرتوو دەتگوت:
وەها ڕاست تر دەخوێنمەوە!..
ئای ئیبۆ گیان! ئیبۆ شێت!
یارمەتیم دە..
با وێڕابگەم؛ گەشتەکانت ومناڵی خۆم بنوسمەوە
ئیبۆ کوی؟
چاکم.
بۆ کوێ؟
ژوانم هەیە لەگەڵ مەلەک، مەلەکی تاووس
ئای.. ئیبۆ شێت!
ئای کە وجود ئاوساوی شێتی وسەرگەردانیە!..
ئیبۆ گیان
ئەو رۆژە زۆر خۆش بوو
کە دەستی (کافکا)ت گرتبوو
لەگەڵ ئێمە هاتنە یاری خوش خوشانە!..
یاری لەگردی ڕواندزێ!!!
ئەها گوتت هاوڕێی (نیتشە) شێتەیە!؟…
ئای کە جوان بوو وەختی (هیگل)ت بەخەبەر هێنایەوە!
جاڕێکیشیان زۆر پێکەنیم کە گوتت:
حاموڕابی نازانێت یاری خەتخەتێن بکات هەتا سەدام لەحوکم بێت!
ئیبۆ گیان..
لەو ساوە دەزانم..
من شێت و
هیگڵ شێت و
کافکا شێت و
کانت شێت و
کۆلن ویلسۆن سەرگەردان و
نیتشە بێ عەقڵ و
بوزا ئاوارەو
ئۆگۆست کۆنت داماوو
سوقڕات شێت و
ئەفلاتون لەخەیاڵ پڵاوو حامورابیش شاگەشکە!!!..
تەنیا تۆی وبەس تەنیا تۆ
بەس تەنیا تۆی ئاقڵ وژیر، ئیبۆ شێت!..
بۆتان لەتیف ماویلی(پایان)
…………………………………………..
لافۆنتین کەڵەئەفسانەنووسی چیرۆکەشیعر بۆ منداڵان .. … رەزا شوان
کە منداڵ بووین، لە قوتابخانەی سەرەتاییدا دەمانخوێند، لە کتێبی خوێندنەوەی ـ عەرەبی ـ و لە کتێبی خوێندنەوەی ئینگلیزیشدا، کۆمەڵە چیرۆکێکی کورتی ئەفسانەیی خۆشیان تێدابوون، چێژ و خۆشییەکی زۆرمان لە خوێندنەوەی ئەو چیرۆکانە وەردەگرت.. لەو چیرۆکانی کە لەیادمن (لەقلەق و رێوی، گورگ و بەرخۆلە، شێر و مشک، رێوی و کەڵەشێر، مێروولە و کولـلە، شوان و گۆزەڵەڕۆنەکەی، دوو مراوی و کیسەڵێک، کیژۆڵە لادییەکە و گۆزە شیرەکەی، ئاشەوان و کوڕەکەی و گوێدرێژەکەی، شوانە درۆزنەکە و گورگ، قەلەڕەش و رێوی، مریشکی هێلکەزێڕ، رێوی کلک بڕاو، دوو هاوڕێ و ورچێک، کەروێشک و کیسەڵ، کۆبوونەوەی مشکان، تیتیلە و بیبیلە، کۆتر و مێروولە، ماسییەکی بچکۆلە و راوکەر، هێز لە یەکێتی دایە،قەلەڕەش و گۆزە، چەقەڵ و قەلەڕەش،… تاد) لەو کتێبانەدا ناوی چیرۆکنووسەکان نەنووسرابوون، ئێمەش لەو تەمەنەدا مەراقی ناوی نووسەرەکانیان نەبووین، ئەوەشمان بە خەیاڵدا ناهات و لە مامۆستاکانمان ناپرسی کە چۆن (رێوی، لەقلەق، گورگ، چەقەڵ، قەلەڕەش، کەڵەشێر، کیسەڵ، شێر، کەروێشک، بەرخ، دار،… تاد) وەکو مرۆڤ قسەدەکن.
ئێستا دەزانین کە بەشێک لەو چیرۆکە ئەفسانەییانە لە نووسینی (ئیزۆپ ـ یۆنانی) و بەشە زۆرەکەشی لە نووسینی (لافۆنتین ـ فەرەنسی) یە، بەشێکیشیان چیرۆکی فۆلکلۆری و ئەفسانەیی کوردیمانن.
چیرۆکی ئەفسانەیی، جۆرێکە لە جۆرەکانی چیرۆک، رووداوەکانی چیرۆکە ئەفسانەییەکان راست نین و هەڵبەستراون و خەیاڵ دایڕشتوون.. خەیاڵیش هێندە بە جوانی و فەنتازی و چێژەوە رازاندوونێتەوە، گوێگر و خۆێنەر وا هەست دەکەن کە راستین.. چیرۆکە ئەفسانەییەکان بە زمانی ئاژەڵان و باڵندە و مێروو و درختەکانەوە نووسراون.. بەڵام لە راستیدا ئیلهامی ئەم چیرۆکانە لە خودی رەفتارەکانی مرۆڤەکانەوە وەرگیراون. چیرۆکنووس لە ترسی دەسەڵاتدارانی زۆردار و ستەمکار و سیاسەتمەداران و بەدکاران، بە زمانی ئاژەڵ و باڵندە و درختەوە، گوزارشتیان لێکردوون.
واتا چیرۆکی ئەفسانەیی جەڤەنگین، بۆ نموونە:( گورگ هێمای هارییە، چەقەڵ نەوسنی و چڵێسی، رێوی فێڵبازی، شێر زۆرداری و قورخکردنی دەسەڵات، مەڕ گەلێکی داما و بێدەسەڵات، سەگ ئەمەکی، مار بەدکاری، کوێدرێژ بێهۆشی، پشیلە سپڵەیی هەڵۆ ئازایی،… تاد).. بەڵام مەرج نییە کە ئەم خەسڵەتە جەڤەنگی و هێماییانە چەسپاونین، هەندێ جار رێوی دەبێتە هێما و مژدەی خێرخوازی، کە مرۆڤ بۆ کارێکی خێربچێت و گەشبینی و بەختیاوەریی بە دوادابێت، لە کوردەواری دا دەڵێن:(رێوی هاتووە بە پیرتەوە).. هەر لە ناوەڕۆکی ئەم چیرۆکە خەیاڵئامێزانەدا، گەلی رەخنە و توانج و پلار و تانە و تەشەر و لۆمە و قسەی بە توێکڵ هەن، رەنگە چیرۆکنووسانی چیرۆکی ئەفسانەیی نەیان وێرابێت کە بە راشکاوی ئەوەی دەیانەوێت دەریان بڕن و لە چیرۆکی ریالیستیدا ئەو رەخنە و توانجانە بە ئاشکرا بەو کەسانە بگەیەنن کە مەبەستیانە.. باشترین نموونەی چیرۆکە ئەفسانەییەکان، چیرۆکەکانی فەیلەسووفی هیندی (بەیدەبا)یە کە لەژێر ناوی(کلیلە و دیمنە)دان نووسراون.. هەروەها چیرۆکەکانی (هیزیودۆس ـ یۆنانی) و (ئیزۆپ ـ یۆنانی) کە چەند سەدەیەک بەر لە زایینی نووسیویانن، دووریش نییە ئەەوانیش لە دەمی خەڵکییەوە هەندێ لەو چیرۆکانەیان وەرگرتووبن و بە ناوی خۆیانەوە لە فۆرمێکی ئەدەبیدا نووسیویانن.. چەندین چیرۆکی ئەفسانەییش هەن کە بۆ سەردەمی فیرعەونییەکان(میسرییە کۆنەکان) دەگەڕێنەوە.
بێگومان گەلی کوردیشمان خاوەنی گەنجینەیەکی پڕ لە دەیان چیرۆکی ئەفسانەیی و فۆلکلۆری و میللی و هەقایەتە.
ئەفسانە و چیرۆکی ئەفسانەیی لە کولتووری هەموو گەلانی دنیادا هەیە، بووە بە بەشێکی نەمر لە کەلەپووری میللی و نەتەوایەتی.. هەندێ لە چیرۆکە ئەفسانەییەکان بوونە بە ئەفسانەی جیهانی و، هەر گەلێک رەسەنایەتییان بۆ خۆی دەگەڕێنێتەوە.
چیرۆکە ئەفسانەییەکان پڕ لە پەندی جوان و لە قسەی نەستەق و لە ئامۆژگاری بەسوود و لە چاکەخوازی و لە وانەی پەروەردەیی و کۆمەڵایەتی و لە رەفتاری راست و لە بەهای جوان .. هەروەها پڕن لە رەخنە و پلار و توانج و تانە و تەشەر و لۆمە و، پەردەهەڵماڵینی ستەمکاری و زۆرداری و چەوساندنەوە و نادادپەروەری.
منداڵان چێژ و خۆشییەکی زۆر لە خوێندنەوەی چیرۆکە ئەفسانەییەکان وەردەگرن، چونکە هەستیان دەبزوێنن و گەشە بە چێژ و حەزی ئەدەبی و هونەرییان دەکەن و ئاسۆی رۆشنبیرییان فراوانتر دەکەن و فەرهەنگی وشەکانیان دەوڵەمەنتر دەکەن.. تا ئەمڕۆش تام و چێژی ئەم چیرۆکە ئەفسانەییانە کاڵ نەبوونەتەوە و کاڵیش نابنەوە.. بۆیە بەشێکی زۆریان بوونەتە بابەتی کتێبەکانی خوێندنەوەی قوتابخانەی بنەڕەتی لە پرۆگرامی خوێندنی زۆربەی وڵاتدا.. چونکە چیرۆک هۆکارێکی گرنگی فێربوون و پەروەردەکردنە.. لە ئەمڕۆشدا بەشێکی زۆری چیرۆکنووسان و شاعیرانی ناسراوی منداڵان لە جیهاندا، چیرۆکەشیعری ئەفسانەیی یا بۆ منداڵان دەنووسن.. لە شاعیرانی ناسراوی کوردیشمان کە بێجگە لە شیعری ئاسایی، چیرۆکەشیعریش بۆ منداڵان دەنووسن نموونەیان کاک (لەتیف هەڵمەت)ە.
نووسەری بەناوبانگی فەرەنسی (جان دی لافۆنتین) گەورە نووسەرێکی چیرۆکەشیعری ئەفسانەییە بۆ منداڵان، کە لە جیهاندا بە (شای چیرۆکەشیعر و مەتەڵ و ئەفسانە) ناسراوە.. تا ئەمڕۆ لەم بوارەدا هێچ شاعیر و چیرۆکنووسێک لە جیهاندا نەگەیشتوونەتە ئاستی لافۆنتین.
(جان دی لافۆنتین) لە (٨ی/گەلاوێژ/١٦٢١) لە شارۆچکەی جوانی (شاتوتیری) لە هەرێمی (شامباین) لە فەرەنسا، لە خێزانێکی دەوڵەمەند لە داک بوو.. لە پاریس درێژەی بە خوێندنی باڵا دا، لە کۆلێژی یاسادا بڕوانامەی وەرگرت و مۆڵەتی ئەوەیان پێدا کە وەکو پارێزەرێک کاربکات.. لافۆنتین لە زمانی فەرەنسیدا زۆر زیرەک و شارەزابوو.. بە ئەندامی (ئاکادیمیای زمانی فەرەنسی) هەڵیان بژارد.. لافۆنتین لە ساڵی(١٦٤٧) لەگەڵ (ماریا هێریکارت) ی تەمەن چواردە ساڵان دا، هاوسەرگیری کرد.. لە ساڵی (١٦٥٣) دا (چارلز)ی کوڕیان لە دایک بوو، گەرچی نێوان خۆی و هاوژینەکەی ساردوسڕ بوو، بەڵام لەیەکتری جیانەبوونە، ماریا و چارلز لە (شاتوتیری) دەژیان، بەڵام لافۆنتین لە پاریس دەژیا.
لە راستیدا لافۆنتین بە داهێنەری چیرۆکەشیعری ئەفسانەیی دانانرێت، خۆشی نایشارێتەوە و دان بەوەدا دەنێ کە چیرۆکە ئەفسانەییەکانی (ئیزۆپ)ی یۆنانی و (بەیدەبا)ی هیندی و (ڤیدەر)ی لاتینی و چەند چیرۆکنووسێکی کەش کاری تێکردوون و سوودێکی زۆری لێوەرگرتوون.. تا ئەو رادەیەی کە بەشێک لە چیرۆکەکانی لە گەڵ چیرۆکەکانی ئێزوپ دا تێکەڵبوونە.. هەندێ لە چیرۆکەکانی ئێزوپ دراونەتە پاڵ لافۆنتین، یا بە پێچەوانەوە.
بەڵام ئەوەی کە جیاوازییان بە چیرۆکە ئەفسانەییەکانی لافۆنتین بەخشیون.. ئەوەیە کە لافۆنتین چیرۆکەشیعرەکانی بە شێوازێکی ئەدەبی و هونەریی هێندە ناسک و شیرین و جوان داڕشتوون.. کە شەقڵی جیاوازیان و تایبەتمەندییان پێوە دیارە.. چیرۆکەکانی کورتن و زیادەڕۆییان تێدا نییە.. بە زمانێکی ناسک و ساکاریش دایڕشتوون.. چیرۆکەکانی کەوتنە سەر زاری منداڵان و گەورەکان لە فەرەنسادا.. بۆ سەر زۆربەی زمانەکانی هەموو جیهان وەریان گێڕاون.. بەشێکیشیان وەرگێڕاون بۆ سەر زمانی کوردیمان، بۆ نموونە (پیرەمێرد)ی نەمر(رێوی و کەڵەشێر)ی لە شێوەی چیرۆکەشیعردا هۆنیوەتەوە.. تام و چیژی وەرگێڕانەکەی پیرەمێرد، لە دەقەکەی لافۆنتین گەر زیاتر نەبێت کەمتر نییە.. (فایق بێکەس)یش هەر بە چیرۆکە شیعر(دوو مراوی و کیسەڵێک)ی هۆنیوەتەوە، بە هامان شێوە (هـەژار موکریانی) (کۆبوونەوەی مشکان)ی هۆنیوەتەوە..
بە لای منەوە شانۆگەری(موحاکەمەی مام چەوەندەر) کە شاعیری گەورەی کوردمان (عەبدوڵڵا گۆران) کە بە چیرۆکەشیعر بۆ منداڵانی نووسیوە، کە زادەی بیری گۆران خۆیەتی، لە ئاستی چیرۆکە شیعرییە ئەفسانەکانی لافۆنتین کەمتر نییە
گەلێ لە شاعیر و چیرۆکنووسانی جیهانی سوودیان لە ئەفسانەکانی لافۆنتین وەرگرتوون و بوونە بە ئیلهام بۆیان، لەوانەش (ئیگناسی کراسیسکی)ی پۆڵەندی و (ئیڤان کریلۆڤ)ی روسی و میری شاعیرانی عەرەب(ئەحمەد شەوقی) ی میسری ـ کە بە رەچەڵەک کوردە.. چەندین شاعیر و چیرۆکنووسی کەش.. سوودیان لە ئەفسانەکانی لافۆنتین وەرگرتوون.. بە تایبەتیش (ئەحمەد شەوقی) کە خۆشی لە پێشەکیی دیوانەکەیدا، ئاماژەی بەم کارتێکردە کرردووە.
دەتوانین کارەکانی لافۆنتین بکەین بە سێ بەشەوە:(بەشی یەکەم: فابلیس) واتە (چیرۆکەشیعرە ئەفسانەییەکان)،
(بەشی دووەم: کۆنتیس) واتە (گەنجەفە و مەتەڵ و هەقایەتەکان)،(بەشی سێیەم) کارە ئەدەبییە هەمەڕەنگەکانی تری.. بەڵام لە جیهاندا زیاتر بە بەشی یەکەم ناسراوە، کە توانا و بەهرە و بلیمەتی و جیاوازی لافۆنتین دەردەخات.
لافۆنتین لە ماوەی(٢٦) ساڵدا، لە (١٦٦٨تا ١٦٩٤) لە دوانگزە کتێبی چاپکراودا (٢٤٣) چیرۆکەشیعری ئەفسانەیی بڵاوکردۆتەوە.. سێ لە کتێبەکانی لە دوای کۆچکردنی خۆی چاپکران.
چیرۆکەکانی بە زمانی ئاژەڵ و باڵندە و زیندەوەر و دار و درەختەوە نووسیون، لە هەندێ لە چیرۆکەکانی مرۆڤیش رۆڵیان هەیە.. لافۆنتین دەڵێ:” بۆ رێنمایی مرۆڤ ئاژەڵم بەکارهێنا” بە زمانی ئەم ئاژەڵ و باڵندە و درەختانەوە، رەخنە دەگرێت و توانج و پەلار لە: زۆرداران، ستەمکاران، فێڵبازان، ناپاکان، لەخۆباییبوان، نەزانان، بەدکاران، نادادپەروەران دەگرێت، ئامۆژگاریی ئەوەش دەکات کە: دڵسۆزی، سۆز، خۆشەویستی، بەزەیی، بەرجەستەبن.
چیرۆکەکەکانی لافۆنتین بە زۆری پەندێک یا بە ئامۆژگارییەک یا بە رستەیەکی رەوشتی کۆتاییان دێت، بۆ نموونە چیرۆکی: (گورگ و بەرخۆلە) دا مەبەستکەی ( کە زۆر هـات قـەواڵە بە تاڵە) لە چیرۆکی ( شـێر و مشک) دا مەبەستەکەی( زۆر جار هێز و لە خۆبایی بوون مرۆڤ لە تەنگانە رزگار ناکات، دەشی کەسێکی بچوک فریای بکەوێ و رزگاری بکات) لە چیرۆکی (قەلەڕەش و رێوی) دا مەبەستەکەی(نابێ مـرۆڤ بە هەڵـنان و بە ستایشی مەبەستدار فریوبخوات و بخەڵەتێت..ئەوەی هەیەتی لە دەستی بدات) لە چیرۆکی (مریشکی هێلکە زێر) مەبەستەکەی (چاونەزێڕی و تەماحکارییە) لە چیرۆکی (مێروولە و کولـلە) دا مەبەستەکەی( دەستی ماندوو لەسەر سکی تێرە) و (ئەوەی بۆ بەیانی کار نەکات بە برسێتی دەمێنێتەوە) لە چیرۆکی ( لەقلەق و رێوی)دا مەبەستەکەی (ئەوی فێڵ بکات فێڵی لیدەکرێت).. لافۆنتین لە بەشێکی زۆری چیرۆکەکانیدا مەبەستی چیرۆکەکەی بۆ خوێنەر بەجێهێشتووە.
لافۆنتینی شاعیر و چیرۆکنووس و شانۆنووس لە (١٣ی/گوڵان/١٦٩٥) لە لە شاری پاریس کۆچی دوایی کرد.
وەکو رێزلێنانێک بۆ (جان دی لافۆنتین) فەرەنسا لە ساڵی (١٩٩٥)دا کۆمەڵێک پوولی پۆستی چاپکرد کە وێنەی لافۆنتین و پاڵەوانی چیرۆکەکانی لەسەر بوون.. هەموو چیرۆکەشیعرەکانیشی لەژێر ناوی(ئەفسانەکانی لافۆنتین) لە کتێبێکدا چاپکرد.. لە شاری (پاریس)یش پەیکەرێکیان شایستەیان داناوە.. لە ساڵی (٢٠٠٧) دا فیلمێکی سینەمایی دەربارەی ژیانی لافۆنتین لە ژێر ناوی(جان دی لافۆنتینی چاونەترس) لە پاڵەوانێتی (لـۆرت دۆیتـش) کە رۆڵی لافۆنتین دەبینێ.. ئەم فیلمە لە پاریس نمایش کرا.
نەرویج: ٢٠١٧
ئەفریقانامە، بە تامی شیعر…. پڕۆژەی یەکەم …. پێشەوا کاکەیی
-١-
لە هەرێمە کاولکراوەکەی خۆمەوە، دەڕۆم… تاکوو، ئەفریقانامە بنووسمەوە.
بێئەوەی خاک و ئاسمانی عەرەبستانی سعوودی بگرمەوە.
ناشمەوێت: بە لای کوێتی بێدەنگدا تێپەڕم،
وەک ئەو مارەی کیف لەسەر جادە بە جێدێڵێت و دەبریسکێتەوە.
یان، قەتەڕی سەرسووڕهێنەری پلاندانەری ئاژاوەگێڕ، ببینمەوە.
نە بەحرێنی دوو هەوێ و، نە یەمەنی دوو خەسوو و،
نە عومانیش، بە چاوێکی شانشینە بازرگانەکانی ئیماڕات ببینمەوە.
لە پەسابەندەری ئێرانەوە، بە بەلەمێکی بچووکی ئەسغەری هاوڕێم دەپەڕێمەوە.
یەکەم شوێنیش کە بۆی دەچم: جیبۆتی دەبێت و، ماوەیەک لێی دەمێنمەوە.
لەگەڵ منداڵەکانی وێ: بە هەردوو زمانی عەفاریی و سۆماڵی،’١’ ئاخاوتن دەکەمەوە.
-٢-
خۆ هێندە خۆشە، وەکوو ئەو دێهاتییانە، بە جلێکی سوننەتییەوە بگەڕێیت.
لە بری هۆڕنە: گوێت لە هۆقەی گامێش بێت.
شەوێکیش لە ئەسمارا نامێنمەوە.
لە دێهاتێکی نزیک وێ: سەرقاڵ دەبم بە پەمۆ چنینەوە.
بە تیگرینییەکی’٢’ پەتی، بەو کچە لیچ ئەستوورە دەڵێم:
با پێکەوە، قاوەیەک بە تامی وڵاتەکەت بخۆینەوە!.
-٣-
غلۆر بوومەوە بەرەو ئەسیوپیا،
لە دەرگای مرۆڤایەتییم دا:
کە چوومە ژوور، کۆنترین ئێسکوپروسکم تێدا دۆزیەوە.
دەستبەجێ، نامەیەکی مێژوویی، بە ڕێنووسی گەعزم’ ٣’ نووسی و،
بە جێمهێشت، بۆ وەی هەرکەس هات، لە یەکەم شارستانێتیی بکۆڵێتەوە.
ئەو وەختەش کە چوومەوە، هەندێکیان لە ڕقان،
پێیان دەگوتم : کاکی حەبەشە بەخێرێیتەوە!.
-٤-
هیچ خۆشییەک نابینم لەو مۆگادیشۆیە’٤’
چەتەکانی دەریا، وەک ئەوانەی لای خۆمان،
کەرامەتی نیشتمانەکەیان، بە بەرچاوی وڵاتانەوە شکاندووە.
گەر بڕوا ناکەن، سەیری چزدانەکەتان بکەن:
بزانە، لە سایەی نەوت و دەوڵەتەوە، چەندی تێدا ماوە!.
-٥-
لە شوێنی وەستانی شەمەندەفەرەکە بووم، لە مۆمباسا،’٥’
چاوەڕێم دەکرد: ئامینە کینیایی،’٦ ‘ بگەڕێتەوە لە ئۆگەندا.
تاکوو بچینە دامێنی شاخی کلیمانجاڕۆ،’٧’ باسی مۆسیقا بکەین.
کەچی چەکدارێک لە نێویاندا، هەمووی بە دیل گرتبوون.
ویستبووی شۆڕشی مائوو مائوو،’٨’ هەڵگیرسێنێتەوە، بۆ یاخیبووان.
کە ئامینەی بینی بوو، چەکی دانا و دەستیدایە گیتار،
دوای ماوەیەک بوو بە مۆسیقار!.
سێ قۆڵی چووینە ماسای،’٩’ لە بەردەم خەڵکانی وێدا:
بە تەنیا، دەستمکرد بە ژەنینی تار!.
-٦-
وەک زەنگباریی و تانگانیکایی،’١٠’
بە زمانی سەواحیلی، بە یەکدی دەڵێین: دادا و کاکا.’١١’
وەرن با لە تانزانیادا یەکبگرینەوە.
ڕابردوومان، وەک گەڵای تووتن بە شیشەوە دەخەین،
بۆ وەی وشک بێتەوە.
وەک سیگار دەیپێچینەوە و،
بە نۆرە مژی لێ دەدەین و، دوکەڵ بە با دەکەینەوە!.
-٧-
جارێک، چووم بۆ گەشت.
بە دیوانی گۆرانەوە: دیتم، سروشتی نێو چەمەن و بەندەن و دەشت.
بە مەقڵییەکەوە، لای کەناراوەکانی ڤیکتۆریا’١٢’ دانیشتم،
حزوورخواییم بۆ سادق هێنایەوە، بۆ دوو شیشە گۆشت.
دوایی، بە کەشتییەک، چوومە پۆرت لۆئیس،’ ١٣’ لە نێویدا:
شیعرەکانی لۆرکام خوێندەوە…
ڕێک “بەکر عەلی”م بیرکەوتەوە، کە شەهید کرا.
چەند شەوێک، لە ئەنتاناناریڤۆ،’١٤’
چوومەتە سەر گۆڕی ” ژان- ژوزێف”،’١٥’
شیعری “نامەیەک بۆ خوا”ی شێرکۆم بۆ خوێندۆتەوە.
بۆ سبەی دوا ئێوارەکەی، لە مۆرۆنی’١٦’ بووم.
بە یادی زەریای هیندی، ماسییەکم سوورکردبۆوە.
وەک ژەنەڕاڵی پاییز، بە یادی تانجەڕۆ،
قولابم خستبووە نێو ئاوەکەوە.
خۆشتر لەوە، ئەو خێڵەکییانەی وێ…
وایاندەزانی من بازرگانێکی شیرازییم،
هاتبم، بۆستان و گوڵستانی سەعدی، بە خەڵک بفرۆشمەوە.
دوایی زانیان کە من کوردێکم و، بۆ وە هاتووم،
لە گشت وڵاتانی ئەفریقادا:
هەردوو چامەکەی نالی و سالم بخوێنمەوە!.
-٨-
ڕەنگیش، لە جۆردا: پۆزی بە ڕەش و سپییەوە لێ دەدا.
وەک ئەو کوڕە ڕەشپێستەی مۆزامبیق،
کە بە تاقمەیەک ددانی سپییەوە، زاری دەکردەوە:
هەرچی ڕەنگ بوو، بەسەر لێوی ئەستووریدا دەڕژا و،
شینومۆر دەبۆوە، لە پێکەنیندا!.
-٩-
ئەو کچە مالاوییەی، بە شەبقەیەکی ھەسیرییەوە دەرکەوت:
یەکەم لێدوانی ئەوەبوو،
گوتی: ئەو کوڕەی وێنەی منی چرکاندووە:
لە حەمام، سەد دانەی لێ شۆردۆتەوە!.
-١٠-
بە تراکتۆرێکی شڕەوە، ڕۆژ تا ئێوارە:
ئەو دەشتە کشتوکاڵیانەی نێو زامبیام دەکێڵا.
چ جووتیار بوو، گەنمیان پێ دەکرد، تا قاتوقڕی ڕوو نەدا.
لەوان وابوو، من یوسفم و، هاتبم بۆ وەی:
بە تەفسیری خەونێکەوە، وڵاتیان بۆ بوژێنمەوە.
هەتا ڕاوچییەکان، دەست نەگرنەوە بەسەر وڵاتدا.
تاکوو مس و پۆڵا، ئاودیو نەکەنەوە، بەولا و لادا!.
-١١-
بەیانیان، لە تەڕەباری کارم دەکرد: بەس قارچکم دەفرۆشت.
لەوێ، کووزەڵەم، هەر وە چنگ نەدەکەوت.
ئەو ژنە مەمک چرچ و شۆڕانەی دەهاتنە لام:
داوای دوو دەسکە کەوەریان لێ دەکردم،
وەک ئەوەی هیچ دڵۆپە خوێنێک لە لەشیاندا نەبێت.
یەکیان: کچکەی، گوارەی شینی لە گوێدا بوون،
دەترسام، لەوەی وەها تووشم بکات:
تەڕەبارەکەشی بۆ هەڕاج بکەم: بەشی شەوێکی ئەوم نەکات.
لە هەرارێ،’١٧’ بەرگەم نەگرت و، ڕێم لە گابۆرۆن’١٨’ نا.
لەوێ سەرقاڵ بووم بە نیکڵ و پۆڵا.
دوای ماوەیەک، ڕێم کەوتە کیمبیرلی،’١٩’
لە چاڵە گەورەکەدا هەر ئەڵماسم دەردەهێنا.
دەگەڵ پاشای لیسۆتۆ’٢٠’ دانیشتم،
ڕێکەوتم جلوبەرگ و پێڵاوی وێ،
هەناردەی بکەم، بۆ نامیبیا.
کە ڕێشم کەوتە نیشتمانی سوایزلەندە: پاشای سێیەمم بینی،
گوتی، ئەوە بۆ نەهاتبووی، خۆ ژنی چواردەیەمیشم هێنا!.
منیش بە پێکەنینەوە، پێم گوت:
گەر لە کوردستان دەژیای،
دەمێک بوو، ڕەزگیان دەنای!.
-١٢-
بە بێدەنگی، ماوەیەکی زۆر لە کەرتی کابیندا’٢١’ دەژیام.
قووماشی پورتوگالیم لە سائۆتۆمێ’٢٢’ڕا دەهێنا:
ئیشی دوورینم دەکرد.
یەکێ، بە قەوچەقەوچی بنێشتەوە، دەیگوت:
با هی من شێوازی پەڕپەڕی بێت.
یەکێ، بە سەرپایەیەکی دڕاوەوە، دەیگوت:
من لە خێڵکەی ئەوبەرم، با سوننەتی بێت.
کچێکی ڕەشتاڵەش دەهاتە لام، کە کەمەرم دەگرت،
بزانم چەند سانتیمە: ڕێک پاڵ دەکەوت.
وەک ئەوەی من لە نێو هیندییە سوورەکان ڕا هاتبمەوە:
هەمیشە بە دوو پەلکە گەڵا، ستیانی دەبەست.
لە بری قووماش: ڕۆژنەبوو، پەنجەم بەر دەرزی مەکینە نەکەوێت.
لە باتی پشوو: شەونەبوو، چاوم بە مەمکی خڕ نەکەوێت!.
-١٣-
بەیانیان، ڕۆژنامەم دەگێڕا لە کینشاسا.’٢٣’
بە ڕێکەوت، ڕۆماننووسەکانی وێم دیتن، لە قاوەخانەیەکدا.
باسمان لەو ڕۆمانە کوردییە کرد:
کە محەمەدی دڵشووشە،
دەنکە هەناری، ڕژاندۆتە سەر سینیی هەموو ماڵێکی دونیا.
ئینجا لێی پرسیم: وەک بزانیت،
کەی وەڵامی نامەکەی شێرکۆ دەدرێتەوە، لە لایەن خودا؟!.
گوتم: جارێ ماویەتی، ئەوەنییە شەنگال و کۆبانێ،
بوونەتە سەردێڕی گشت ڕۆژنامەکانی دونیا!.
-١٤-
وەک گەلی تووا،’٢٤’هەمیشە من، خوێنم زیاتر لێ دەچۆڕا:
لە چاو، هوتوویی و توتسیییەکان،’٢٥’
کە قەساپەخانەیان دانابوو، لە بۆروندی و ڕواندا.
هەر جارەو یەکیان، بە بیانووی زۆرینەوە:
ئەوی دی دەسڕییەوە، منیش بەردەکەوتم: وەک گەلی تووا!.
-١٥-
لای بانگی شێوان، لە نێو دوورگەی بولاگۆی’٢٦’ زرێچەی ڤیکتۆریا:
چای ئۆگەندیم دەخوادەوە.
خۆشتر کە لەسەر پردە تەختەکە دادەنیشتم،
بە یادی گەمەی منداڵییم، هێندێک جیڕەجیڕم پێ کرد:
قوڵەڕەشێکی وێ، هێندەی پێبکەنێ، خەریکبوو دەپسا!.
دوایی گوتی: ئەها ئەوە ئێوە بوون، ئینگلیستان ناچار کرد:
چەند گەڕیدەیەکی ناردنە کوردستان و،
وشەیەکیان بە ئەو دەنگە دانا!.
-١٦-
بە ڕادیۆیەکی قیساڕەوە،
لە گوندی نگانگالا، خوار جوبا:’٢٧’
چەند سەرێک بزنم وێدرابوو،
بیانلەوەڕێنم، جگە لە مەڕ و مانگا.
هەم شوان و هەمیش گاوان بووم.
هەر خەریکی دۆشینی گوانیان بووم.
ئیدی ئەو ژنانەی وێ، هەموو شەوێ:
حەزیان دەکرد: مەمکیان، بخەنە بەر دەستانم!.
-١٧-
گوڵەبەڕۆژە، هەر خەریکی زیکرە.
بەردەوام بە دوای نوورەوەیە.
کە سێبەریش بدات لێی،
وەک عاریفێک دەچەمێتەوە.
کاهوو، کە حەز بە خرمەخرم دەکات،
بۆ وەی بە نێوی جوینەوە:
تەواف بە نێو ددانەکاندا بکات.
خەیاریش لە ڕقان،
لەسەر کوڵمەی کچان، خۆی قاش قاش دەکات.
وەک ئەو کچە بانگوئییەی،’٢٨’
بە بەرچاوی هەمووانەوە:
خۆی هەڕاج دەکات!.
-١٨-
وای… چەند سەختە بیستن، لە: کۆماری کۆنگۆ.
چەکدارە توندڕەوەکان،
دەستدرێژیان دەکردە سەر ژنان.
ماسیکا،’٢٩’ دەیگێڕایەوە: کیر و گونی پیاویان دەبڕی و،
دواتر دەرخواردی ژنەکانیان دەدران.
زمانم ڵاڵ بوو، مرۆڤبوونم شەرمەزاری نواند،
هێچ شتێكم پێ نەبوو بۆ گوتن:
ئەو ڕۆژە، هەر تفم بەخۆ دەکرد،
لە جیاتی، گشت پیاوە ئاژەڵییەکان!.
حەزم دەکرد؛ تێر بە دڵی خۆی، ئەنجن ئەنجنم بکات،
لە تۆڵەی گشت ناپیاوە زۆردارەکان!.
-١٩-
بەو چرقەی گەرمایە، ڕەشماڵێک هەڵدەدەم لە: گابۆن.
وەک قەرەجەکانی لای خۆمان،
بە زمانی فانگ،’٣٠’ گۆرانی واکا واکای شاکیرا دەڵێمەوە.
هێڵی ئیستوا، بەنێو دڵمدا تێپەڕ بووە.
گەر گۆرانی نەڵێم و تۆزێک خێڵەکییانە هەڵنەپەڕێم:
ئەی ئەو پلە گەرمییەی وێ، چۆن چۆنی دامرکێنمەوە!.
-٢٠-
سواری پاسێکی شین دەبم و، لە باتا’٣١’ دادەبەزم:
ڕێک بەرانبەر زەریا، شیعرەکانی “هیوا قادر” دەخوێنمەوە.
ئەتۆش، دەگەڵ دۆلفینێکدا گەمە بکە،
منیش، لەوبەرەوە: لە بری وێنەت بکێشمەوە،
گمەی کۆتر، دەخەمە نێو ڕستەیەکی شیعرەوە.
وەک دوو باڵی سەروادار، باڵندەکانی وێی، پێ هەڵدەفڕێنمەوە.
بۆ وەی کە لە گەمەکە وەڕەز بوویت،
دەگەڵ مندا، سواری پاسە شینەکە بیتەوە!.
-٢١-
لە نێو قوتابخانەیەکی سەرەتاییی شارۆچکەی مارۆوا’٣٢’ وانەم دەگوتەوە.
لەسەر تەختە ڕەشەکە:
بە تەباشیرێکی سپی، نەخشەی خوێنڕشتنی سوورپێستەکانم دەکێشایەوە.
یەکێ لە قوتابییەکان هەستا و، گوتی:
دەتوانی سەرەتای گشت ڕەنگەکانم بۆ شی بکەیتەوە!.
-٢٢-
کە ئەو کتێبەی “چینوا”م،’٣٣’ خوێندەوە،
ئەوسا زانیم، چ جەنگێکی سیاسیی هەڵگیرساوە.
چەندە ڕۆح لە نێجیریا تێکشکێنراوە.
ئەوەنییە ئێستاش، بۆکۆ حەرام، بە نێوی دیینەوە:
شمشێرێکی گرتۆتە دەست و، دژی هەموو ئایینێک ڕاوەستاوە!.
-٢٣-
بە دوای ئیشێکدا دەگەڕام، بوومە شاگردی دووکانێکی کۆمپیوتەر؛
وەها فێر ببووم، شەوانە دەچوومە سەر خەت، تا بوومە هاککەر.
شەوێکیان کامێرای لاپتۆپەکەی “ئیدریس دێبی”م،’٣٤’ کردەوە:
هەر مینگەمینگی بوو، کە لە دژی دەسەڵاتیی، هاوکاریی یاخیبووانیان داوە.
بەو هۆیەوە زانیم، کە دەگەڵ عومەر بەشیر، پەیوەندی دیپلۆماسییان پچڕاوە!.
-٢٤-
تۆڵەی مەیموون، لەو ئاژەڵە گۆشتخۆرانە دەکەمەوە:
کە لە نێو دارستانەکانی بێنین و بورکینا فاسۆ،’٣٥’
کەڵپیان لێ تیژ کردبوون و، کردبوویانە فلیمی سینەما.
نەیانزانی بوو، کە زەڕافە، ملی هێندە درێژە:
لە نێجەرەوە، سەری قیت کردۆتەوە و، تەماشایان دەکا!.
-٢٥-
هەموو لۆمەی ئەوەیان دەکرد، کە چوومەتە لۆمێ:’٣٦’
یاری گۆڵفم کردووە،
بە گۆچانی یەکێ لە پیاوە پیرەکانی وێ.
منیش بەو نیەتەوە تۆپە پەڕۆکەم،
بۆ دووری سێسەد یارد هەڵدەدا:
تاکوو لەوبەری چاڵەکەی گانا، تۆپەکە بێنمەوە دەرێ!.
-٢٦-
لە: سان پێدرۆ،’٣٧’ هەر خەریکی چنینی زەمبیلە و سەبەتە بووم.
هەندێكیان، بۆ وە دەهاتن، وەها گەورەی دروست بکەم:
ئەناناسی تێ ڕا بێنن.
دوو کورتەباڵاش وە ژوور کەوتن، بە دەنگێکی بۆڕەوە قسەیان کرد:
با ئەوەی مە، قووڵ بێت… لۆکەی تێ دەکەین.
ئەو هەتیوانە، بە دەنگیان ڕا دیاربوو،
شەو و ڕۆژ، هەر خەریکی پەڕین بوون!.
-٢٧-
لە: بووچانان،’٣٨’ لە شیرینی و ساردەمەنییەک کارم کرد:
ئەوانەی دەهاتن، زیاتر داوای شەربەتی مێووژیان دەکرد.
کچۆڵەیەکی باڵابەرزی چاوڕەشیش دەهاتە لام:
وەها مەستی کردوبووم، شەربەتەکەم لە شیرینی چاوی ئەو تێ دەکرد.
موشتەرییەکانیش، گشتیان ساختەچی بوون،
دوای زانیم، بە بێنووی چاوی ئەوەوە: گیرۆدەی شەربەتەکە بووبوون!.
-٢٨-
ئاسمان، هەوری چڕی هەڵبەست بوو،
هەورەبروسکەیەکی وەها هات: وامزانی دای لە تەپڵی سەرم.
کە ئاوڕمدایەوە: لە دارستانەکەی پشت فریتاونی’٣٩’ دابوو.
چووم، لە باتی: ئەڵماس دەرکەوێت، مامزێکی کوشتبوو.
دوای باران بارین، هەتاو، پڕژا…
پەلکەزێڕینە، لەسەر ملی مامزی داماو دەرکەوتبوو!.
-٢٩-
لە چەمەنزارەکەی بۆکێ،’٤٠’ بە دوای پوونگ و نەعنادا دەگەڕام.
تا چاو بڕی کرد، تێر سروشت بووم.
خانۆچکەیەک، لەوبەرەوە هەبوو: بە دار دروستکرابوو.
ئەو ماڵەی وێ: لە نێو تەشتە فافۆنیكدا خۆیان دەشرد.
تەنافیشیان، چەند دار دولکێکی گەورە بوو،
ڕێک هاتەوە یادم، وەختی خۆی، بە دانەیەکی بچووک:
سەری زۆربەی منداڵانی نێو گەڕەکەکەمان، پێ شکاندبوو!.
-٣٠-
بە چەنگێکی ماندایی،’٤١’ لە ناوچە خێڵەکییەکەی کاسەمێنسدا:’٤٢’
ڕۆچووبوومە نێو قووڵایی ڕۆحی مۆسیقا.
بە نێو دارستان و دێهاتی وێدا ڕۆیشتم.
ئەو خەڵکەی وێ: هەمووی نقوم ببوون لە ڕۆحدا.
وەک نەدیوبدییەک، جار جار، پەنجەکانم ماچ دەکردن:
کە چەنگی وێشم، وە ڕۆح هێنا!.
-٣١-
بە دونیابینینێکی دییەوە:
وەک هۆزی بۆزۆ،’٤٣’ چوومە نێو ڕۆحی دیینەوە.
هەندێک جار: وەک ئیسلامێکی سۆفیگەریی و،
هەندێک جاریش: وەک ڕۆحگەرایی دەجوڵامەوە.
جوانتر لەوە: ئەو پەڕەسێلکانەی وێ:
کەنەفتی ڕەنگییان دەکێشایەوە!.
-٣٢-
بۆ ماوەیەک، هاموشۆی نێجەر و چادم دەکرد:
بۆ وەی قوڕی باشم وە چنگ بکەوێت، کاری پەیکەرتاشی بکەم.
دوایی ملم لێنا بەرەو دارفوور، سەرقاڵ بووم بە پەیکەرتاشی و لەوێ گیرسامەوە.
لەو غەریبییەدا، دڵتەنگی وەهای لێ کردبووم:
لە پڕ کچێک، بە بەردەممدا تێپەڕی.
منیش، ئەم گۆرانییەم بە تێکەڵی بەسەر دەممدا هات:
“فاتیمە دوو چاوی مەستیت، پڕ لە غەریبیت، جوانییە.
بەژن و باڵات ئەفریقییە، هیچ فڕی بە سۆدانەوە نییە.” ‘٤٤’
کە گوێی لەم گۆرانییە بوو، گەڕایەوە و گوتی:
منیش ئەو کیژەم، دەک بەخێربێیت، کوڕە ڕۆژهەڵاتییەکە!.
-٣٣-
ناپەڕێمەوە بۆ: شەرم شێخ، جا چی شتێکم لەسەر نەبیستووە.
بەرپرسی کوردی وەهای بۆ چووە، بۆ تەڕە گان هەفتەیەکی پێ چووە.
لە بەردەم هەڕەمەکان، حزوورخوایی دەهێنمەوە.
نە خەونی یوسف دەگێڕمەوە،
نە وەک گەشتیار، بە ڕووباری نیلدا دەسووڕێمەوە.
تەنیا بۆ وە دەچم، هونەری بیناکاریی، بنووسمەوە!.
-٣٤-
بەسەر پشتی وشترێکەوە: ڕۆیشتم بە نێو خاکی لیبیا و توونس و جەزائیردا.
هیچ حیکایەتێکم نەنووسییەوە.
دەمزانی وەک خۆڵی وێ: با دەمبات و نامهێنێتەوە!.
-٣٥-
بە گەرووی جەبەل تاریقدا ناپەڕێمەوە.
لە مەغریبەوە، بە چەشنی مۆدێرنە:
بە بیابانی ڕۆژاوادا’٤٥’ دەسووڕێمەوە.
بە قوڕگێکی وشک و، چاوی ڕۆشنمەوە:
بە تەنیا، لە دەرەوەی یەکێتیی ئەفریقا، دەمێنمەوە!.
یان وەک بەربەرییەک، تاتۆیەک لە نێوان هەردوو برۆمدا دەکەم:
بۆ وەی بە ئاڵای نەتەوەکەم، بمناسنەوە!.
-٣٦-
وەختی بەرەبایانی زوو،
فریزوو، بە ئاونگ دەستنوێژی هەڵگرتبوو.
منیش، چوومە مزگەوتی نەوازیبۆو،’٤٦’ بۆ دوو ڕکات نوێژی بەیانیی،
کە هاتمە دەر، وەک لای خۆمان، جووتە پێڵاوەکەم دزرا بوو!.
-٣٧-
لە دوایین سەفەرمدا، لە: پرایا،’٤٧’ یاپراغم بە ویستی خۆم پێچایەوە.
لە چینی بنەوە: ماسییەکی بەندەریم ڕاخست، کەمێ ترشم پێ کرد.
چینی دووەم: لۆبیا، نەختێك دۆشاوی تەماتەم بەسەردا کرد.
لە بری: گەڵامێو، پەلکەگیای توورم هێنا:
لە جیاتی: برنجیش، ساوەرم بۆ خووساند و دە نێو وێم کرد.
کۆتا چینیش… مێشکی قڕژاڵم، بەسەردا ڕۆکرد.
ئیدی بە تامی خواردنەوە: ماڵاواییم، لە قاڕەی ئەفریقا کرد!.
——————————————————————-
” ١ / ٧ / ٢٠١٦ – ١٥/ ٨ / ٢٠١٦” قەڵادزێ
تێچنین: لە ژوورێکی ٣ بە ٤م، نووسراوە. بۆهیچ وڵاتێکی ئەفریقا نەچووم.
———————————————————————-
فەرهەنگۆک:-
—————————————-
‘١’. عەفاری و سۆماڵی: پێشتر خەڵکی جیبۆتی، بەو دوو زمانە ئاخاوتنیان کردووە، کە ئەم دوو زمانە، سەر بە هەردوو نەتەوەی عەفاریی و سۆماڵیین.
‘٢’. تیگرینی: زمانی نەتەوەی تیگرینیایە و، زمانێکە لە بنەماڵەی زمانە سامییەکان. لە ئێریتریا و ئەسیوپیا، قسەی پێ دەکرێت. یەکێکیشە لە زمانە فەرمییەکانی ئێریتریا.
‘ ٣’. گەعز: ڕێنووسێکی کۆنە و، بۆ زمانەکانی گەعزی و ئەمهەری و تیگرینی وەکار دێت.
‘٤’. مۆگادیشۆ: پایتەختی وڵاتی “سۆماڵیا”یە.
‘٥’. مۆمباسا: دووەمین شاری پڕ دانیشتوانی کینیایە. نێوەندی شاری پیشەسازیی و گەشتیارییە. بەسەر زەریای هینددا دەڕوانێت.
‘٦’. ئامینە کینیایی: پێشکەشکاری بەرنامەیەکی هونەرییە، تایبەت بە گۆرانی و مۆسیقا. لە: کینیا.
‘٧’. کلیمانجاڕۆ: بەرزترین لوتکەی شاخی ئەفریقایە. دەکەوێتە وڵاتی تانزانیا و، ئەو شاخەش، سنووری نێوان وڵاتی کینیا و تانزانیایە. کە بەرزییەکەی دەگاتە: ٥٨٩٥م.
‘٨’. مائوو مائوو: شۆڕشێکی چەکداری بوو، لە نێوان بەریتانیا و کینیا. لە ساڵانی (١٩٥٢-١٩٦٠). لەو شەڕەدا: نزیکەی: ١٢ هەزار کەس کوژرا. لە: ١٢/١٢/ ١٩٦٣ کینیا سەربەخۆیی وەرگرت لە بەریتانیا.
‘٩’. ماسای: ماسای یان ماسایی، دەستەیەکن لە خەڵکی دانیشتووی قاڕەی ئەفریقا، کە لە کینیا و باکووری تانزانیا دەژین. خەڵکی ماسای بە زمانی “ما” قسە دەکەن. لە ئێستادا: ١،٥٠٠،٠٠٠ کەس زیاترن. ماساییەکان زۆرتر بە ھۆی شێوازی تایبەتی جل و بەرگ و چاندەکەیانەوە ناسراون.
‘١٠’. زەنگبار و تانگانیکا: پێشتر، دوو وڵات بوون و، لە سالی ١٩٦٤ یەکیان گرت و، کۆماری تانزانیایان پێکهێنا.
‘١١’. دادا و کاکا: بە زمانی سەواحیلی، کە زمانی فەرمی تانزانیایە. واتە: خوشکێ/ دادە و، کاکە، کە لە زمانە ئێرانییەکانەوە وەرگیراوە.
‘١٢’. ڤیکتۆریا: مەبەست لە پایتەختی وڵاتی “سیشێل”ە. لە باکووری ڕۆژهەلاتی دوورگەی “ماهێ” هەڵکەوتووە، لە نێو زەریای هینددا.
‘١٣’. پۆرت لۆئیس: پایتەختی وڵاتی “مۆریس”ە. لە نێو زەریای هینددا.
‘١٤’. ئەنتانانایریڤۆ: پایتەختی وڵاتی “ماداگاسکار”ە. لە نێو زەریای هینددا.
‘١٥’. ژان-ژوزێف ڕابیاریڤیلۆ: شاعیرێکی ماداگاسکاری بووە. لە: ٤/٣/١٩٠١ لە ئەنتانانایریڤۆ، لەدایکبووە و، لە: ٢٣ /٦/١٩٣٧ ماڵاوایی کردووە و، لە هەمان شار، بە خاک سپێردراوە.
‘١٦’. مۆرۆنی: پایتەختی وڵاتی “دوورگەکانی قەمەڕ”ە، یان “کۆمۆرۆس”.
‘١٧’. هەرارێ: پایتەختی وڵاتی “زیمبابوی”یە.
‘١٨’. گابۆرۆن: پایتەختی وڵاتی “بۆتسوانا”یە.
‘١٩’. کیمبیرلی: ناوچەیەکە، دەکەوێتە وڵاتی ئەفریقای باشوور.
‘٢٠’. لیسۆتۆ/ لیسووتوو: وڵاتێکی شانیشینییە. لە نێو وڵاتی ئەفریقای باشووردایە.
‘٢١’. کابیندا: ناوچەیەکی دابڕاوە و، سەر بە “ئەنگۆلا”یە. لە نێوان: “کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ و کۆماری کۆنگۆ”دایە. بەسەر زەریای ئەتڵەسیدا دەڕوانێت.
‘٢٢’. سائوتۆمێ: پایتەختی وڵاتی “سائۆتۆمێ و پرینسیپی”یە. وڵاتێکی دوو دوورگەییە. کە نێوی وڵاتەکەش ئەو دوو دوورگەیە. لە نیو زەریای ئەتڵەسدایە.
‘٢٣’. کینشاسا. پایتەختی وڵاتی “کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ”یە.
‘٢٤’. تووا: گەلێکی کەمینەن، لە: ئۆگەندا و ڕواندا و بۆروندی، دەژین. قوربانی دەستی هوتوو وتوتسییەکانن.
‘٢٥’. هوتوو و توتسی: دوو گەلی جیاوازن. لە ڕواندا: هوتووەکان، زۆرینەن و، لە ساڵی ١٩٩٤ هەوڵی لە نێوبردنی توتسییەکانیان دا. هەروەها، لە بۆروندی: توتسییەکان، زۆرینەن و، ئەوانیش، لە ساڵی ١٩٧٢ هەوڵی لە نێوبردنی هوتووەکانیان دا.
‘٢٥’. بولاگۆ: دوورگەیەکە، لە نێو زرێچەی ڤیکتۆریا. بەشی وڵاتی ئۆگەندا. کە ئەم زرێچەیە، دەکەوێتە نێوان: تانزانیا و کینیا و ئۆگەندا.
‘٢٧’. نگانگالا: گوندێکە، لە خوار جوبای پایتەختی “سۆدانی باشوور.”
‘٢٨’. بانگوئی: پایتەختی “کۆماری ئەفریقای ناوەڕاست”ە.
‘٢٩’. ڕیبیکا ماسیکا کاتسوڤا: لە: ٢٦/٥/١٩٦٦ لە کۆماری کۆنگۆ لەدایک بووە و، کە بە دایکە “ماسیکا” ناسراو بوو. ئەو خۆشی یەکێک بووە لە قوربانییەکان. لە: ١٩٨٨ دەستدرێژی کراوەتە سەری و پیاوەکەیان بە بەرچیاوییەوە کوشتووە. لە: ٢/٢/٢٠١٦ ماڵاوایی کردووە.
‘٣٠’. فانگ: زمانێکە سەر بە خێزانی “نێجر- کۆنگۆیی”، لە زمانەکانی بانتۆ. نەتەوەیەکیشن، لە: وڵاتانی: “گابۆن و کۆماری کۆنگۆ و گینێی ئیستوایی و سائۆتۆمێ و پرنیسپی و کامیرۆن” دەژین. زیاتر لە ملیۆنێک کەس، بەو زمانە قسە دەکەن. کە زمانی فەرمی “گینێی ئیستوایی”یە، لە پاڵ ئیسپانی و پورتوگالی. هەروەها، وشەی “واکا واکا”، کە شاکیرا، بە گۆرانی گوتوویەتی: سەر بەو زمانەیە.
‘٣١’. باتا: شارێکی گەشتیاریی وڵاتی “گینێی ئیستوایی”یە، بەسەر زەریای ئەتڵەسدا دەڕوانێ.
‘٣٢’. مارۆوا: شارۆچکەیەکە، لە نێو وڵاتی “کامیروون”دا.
‘٣٣’. چینوا: ئالبێرت چینوالومۆگو ئاچەپێ، شاعیر و ڕۆماننووسی نێجریا و باوکی ئەدەبیاتی ئەفریقا. لە: ١٦/١١/١٩٣٩ لە نێجریا، لە دایکبووە و، لە ٢١/٣/٢٠١٣ لە ئەمریکا، ماڵاوایی کردووە. کتێبەکەی، بە نێوی: “هەموو شتێک لێک دەترازێت” کە ساڵی ١٩٥٨ بە چاپ گەیشتووە.
‘٣٤’. ئیدریس دێبی: لەدایکبووی ١٩٥٢یە. سەرۆک کۆماری وڵاتی “چاد”ە، لە ساڵی ١٩٩٠ تاکوو ئێستا.
‘٣٥’. بێنین و بورکیا فاسۆ و نێجەر: سێ وڵاتی دراوسێن، دەکەونە بەشی ڕۆژاوای ئەفریقا.
‘٣٦’. لۆمێ: پایتەختی وڵاتی “تۆگۆ”یە و، دراوسێی وڵاتی”گانا”یە.
‘٣٧’. سان پێدرۆ: شارۆچکەیەکە، لە وڵاتی “کۆتدیڤوار”، کە بەسەر زەریای ئەتڵەسیدا دەڕوانێت.
‘٣٨’. بووچانان: شارۆچکەیەکە، لە وڵاتی “لیبێریا”، دەکەوێتە سەر زەریای ئەتڵەسی.
‘٣٩’. فریتاون/ فری تاون: پایتەختی وڵاتی “سیڕالیۆن”ە.
‘٤٠’. بۆکێ: شارێکە لە ڕۆژاوای “گینیا”.نەتەوەتەیەکیشن، کە لە ڕۆژاوای گینینا و، هەندێکیشی لە “سێنیگال و گینێ بیساو”دا، دەژین.
‘٤١’. ماندایی: گرووپێکی نەتەوەییە، لە ڕۆژاوای ئەفریقا، نزیکەی ١١ ملیۆن کەسن. کە لەم ولاتانەدا هەن: گامبیا، گینیا، مالی، سیڕالیۆن، کۆتدیڤوار، سێنیگال، بورکینا فاسۆ، لیبێریا، گینێ بیساو، نێجەر و مۆریتانیا.
‘٤٢’. کاسەمێنس: ئەو ناوچەیەیە، کە دەکەوێتە نێوان: ” گامبیا و سێنیگال و گینێ بیساو.”
‘٤٣’. بۆزۆ: گرووپێکی نەتەوەیین. زمانی قسەکردنیان بۆزۆیە. کە زیاتر لە: “٢٣٠ هەزار” کەس، قسەی پێ دەکەن. لە وڵاتی “مالی” دەژین. بەشێکی کەمیش، لە: نێجەر.
‘٤٤’. دوو نیوە دێری شیعری “ست فاتیمە”ی، ‘ئەحمەد هەردی”یە. بە دەستکاری و داڕشتنەوە.
‘٤٥’. بیابانی ڕۆژاوا: وڵاتی “سەحرای ڕۆژاوا”یە.
‘٤٦’. نەوازیبۆو: مزگەوتی شاری “نەوازیبۆو”یە. لە وڵاتی “مۆریتانیا.”
‘٤٧’. پرایا: پایتەختی وڵاتی “کەیپ ڤەرد”ە. لە نێو زەریای ئەتڵەسدایە.
ژوان … سەردار جاف
پێشكهشه به ئاسارۆك
لێ ههناسهی
یهكهم نیگا و تاسهی دووری
من سهرمهستی جوانی تۆ بووم
بۆ نهدهكرا
لێم ببووری ….!!؟
سهفهری سهرمای وشهمه
له رێگادا رههق ههڵاتوون
خۆ قسهی من ههرگیز رهق نین
پڕ له سیحر و غهمزهی جادوون
كچێ ئاسه
دهبمه تۆزی گهردی رێگات
له نێو یهكا
بتوێینهوه
ههموو دهمه دهمی نۆبهت
به باڵاتا ههڵدهزنێم
بهرهو جێ ژوان ههر دێینهوه
لەوڵاتی ئێمەدا سیاسی چ بوونەوەرێکە؟ … نەوزاد جەمال
وەک هەمیشە ووتوومە، جیالەوەی کورد کێشەیەکی گەورەی سیاسی و فەرهەنگی و مرۆیی هەیە، هاوکات کێشەیەکیتر دەچێتەسەری کەئەویش سەرکردەسیاسیەکانیەتی. بەدەربڕنێکیتر، سەرچاوەی گرفتەکانی نەتەوەی کورد، تەنها داگیرکەرو نەیارو هەلومەرجی دەرەکی و ناوچەیی و نێوخۆییەکان نییە، بەڵکو پشکێکی باشی دەگەڕێتەوە بۆئەوانەی بەناوییەوە سیاسەت دەکەن. رەنگە، هەڵدانەوەی پەڕەکانی مێژووی سیاسی ئێمە، باشترین ژێدەربن کە تاچەندە سەرکردەکان هۆکاری یاریدەدەری شکست و ماڵوێرانی بن. لەهەمووشی ناخۆشتر ئەوەیە، شکستەکان دووبارەو هاوشێوەن. کارەساتەکان ئەوەندە لەیەکدەچن، وەکئەوەی نەیارانی کورد، کلیلی شکستەکانیان باشدۆزیبێتەوە!
ئاخۆ؛ ئەو بوونەوەرە کێییە کە سیاسەت دەکاتە پیشەو چالاکی ژیانی؟ پرسیارێک کەچیتر ناکرێت بیری لێنکەینەوە، بەتایبەت کاتێک کە ژیانی سیاسی بەبنبەستدەگات. شایەنی ووتنە، لەگەرمبوونی کێشەو چڕبوونەوەی روداوەکاندا، زۆر باسی سیاسەت و حزب و هەڵوێستەکانیان دەکرێت، بەڵام کەمتر قسەلەسەر کاراکتەری سیاسیەکان دەکرێت. هەڵبەت، لەرووی زانستییەوە، بابەتیبوون وادەخوازێت کە پرسەکان نەکرێنە کەسی و زوومی رەخنەو پرسیارەکان لەسەر خودی کەسێکی سیاسی نەوەستێت. بەڵام، دەشکرێت کاراکتەرو بیچمە(فیگەر) سیاسیەکانیش وەک بابەتی توێژینەوە شرۆڤەبکرێت. کەواتە، ناکرێت رەفتاری سەرکردەو سیاسیەکان بخرێنە دەرەوەی توێژینەوەی رەخنەییەوە، بەتایبەت لە کولتورێکی سیاسی وەکئەوەی کوردستاندا کەسێتی سیاسی، تەوەری سەرەکی و پنتی ململانێ و ناکۆکییەکانە.
لەئێستەدا، ململانێی سیاسی لەناکۆکی نێوان بکەرەسیاسیەکاندا چڕبۆتەوە. پێدەچێت رەهەندی کەسێتی، فۆرمێکی زۆر ئاڵۆزی بەکێشەکان دابێت کەخاوبوونەوە سەدەیەک بخایەنێت. هەڵبەت، ئەمە ئەگەر لەبنەڕەتدا باوەڕمان وابێت هۆکاری ناکۆکیەکان ململانێی سیاسییە، نەک پاشخانی کەسیی سیاسیەکان. ئەگەر سەرنجی گوتاری سیاسی سەرکردەحزبیەکان بدەیت، ناچارانە کەسێتی و رەفتارو هەڵسوکەوتەکانیان مایەی پرسیاری زۆرن. ئەوەی لەمیدیاکاندا باسدەکرێت، دەمانگەیەنێتە ئەنجامێکی ترسناک: سیاسیەکان خەریکی خۆیانن، نەک پرسە نیشتمانی و گشتیەکان.
واتە، سیاسیەکانمان سەرقاڵی ژیانی رۆژانەی خۆیانن لەفۆرمی کارو چالاکی سیاسییدا. ئەمێک کە سەرقاڵی وەرگرتنی خەڵاتە یا بڕوانامە، ئەوێک کاراکتەری هەمیشەی کۆڕوکۆنفرانسەکانە. یەکێکیتر، لەتۆڕەکاندا، تەنزو پلار فڕێدەدات، دانەیەکیتر لەگۆشەگیری خۆیدای و ئەویتر لەبێدەنگی و کەمدوویدایە. هەیە، بەردەوام لەگەشتدایەو هەشە، لەبەر واژۆکردن سەری خۆی بۆناخورێت. جۆریکیتریشت هەیە کە ناپەرژێتە سەر سیاسەت لەبەر کاری بازارگانی و کۆمپانیاکانی. هی وامان هەیە کە تەنها لەکاتی بروسکەلێدان بەهۆی بۆنەکانەوە دەبینرێت. کەسانیترت هەیە سەرقاڵی دابەشکردنی میراتی دەسەڵاتی سیاسی و ئابورییە. هیتر هەیە لەخەمی جێگرتنەوەی سەرکردەیەکی پێشووتردایەو هتد…
ئەوا من هەر باسی پەرلەمانتارو ئەوانە ناکەم کە لەپلەو پێگەی فەرمانگەکانی حکومەتدان. چونکە، ئەوانیش چیرۆکێکی هاوشێوەیان هەیە. کەواتە، لەوڵاتی ئێمەدا خۆتەرخانکردن بۆ پێداویستیەکانی رۆژانە، وایکردووە بەناوی سیاسەتەوە، سیاسەت بمرێت. ئەوەی لەژیان و خەم و بیرکردنەوەی زۆربەی کاراکتەرە سیاسیەکاندایە، خۆتەورییە نەک سیاسەت تەوەری. واتە، تەوەری سەرەکی و پلەیەک سیاسەت نییە، بەڵکو بەدیهێنانی خودێتی کەسەکەیە. لێرەدا، سیاسەت بەمانای زیندەچالاکیەکی گشتی و مرۆیی نەک وتاردان، وتارنووسین و خوێندنەوە لەکۆنفرانس و لێدوانی رۆژنامەوانی یا ئامادەبوون لەکۆبوونەوەوی حزبیدا.
بۆیە، کاتێک کە کێشەکان و گرفتەکان بێدەرەتان و بێچارە دەمێننەوە، هەمیشە دەپرسم ئاخۆ ئەم وڵاتە سیاسی و سەرکردەی تێدایە؟ ئەری کوا بڕیارو بەشدارییە کاراکانتان؟ کامە پلان و رێگەچارە. ئەی ئێوە لەکوێن و بۆ ئامادەنین؟ ئاخر، بۆ ئێمە تەنها ئێوە دەبینین، بەڵام ئامادەیی کردەییتان بەدیناکەین و هەستپێناکەین؟ بەڵێ ئێوە لەهەسارەی خۆتاندان. لەخولگەی خەمە خۆییەکانتدا دەخولێنەوە، خەڵکیش لەخولگەی خوارەوەدا قەتیسە.
بەداخەوە، ئەوەندەی ئەو سیاسیانە لەبۆنەی لاوەکیەکاندا دیارو بەرچاون، ئەوەندە لەکاتی رووداوەکان و کارەساتەکاندا نائامادەن. سەیرە کە ئەم کاراکتەرە سیاسیانە بۆ لەساتەوەختی ناپێویست و لاوەکییدا بەرچاون، دووهێندەش لەبڕیارو چارەسەرکردندا بێئیرادەن. کەواتە پرسیارەکە ئەوەیە: ئایا هێشتا گۆرەپان و کایەی خۆیان نەدۆزیوەتەوە؟ یا خۆیان خزاندۆتەوە جێگەیەکەوە کە دونیای سیاسەتی بچووککردۆتەوە بۆ کەسێتی خۆیان؟
بێگومان، میکانیزمی خۆدزینەوە لەپرس و کێشەکان وایکردووە، بەکۆڕوکۆبوونەوەی رۆتینی قەرەبووبکرێتەوە. لەجیاتی بڕیاری پێویست، لێدوان و وتار و پیرۆزبایی و هەڵوێستنواندن جێگەی گرتۆتەوە. دیارە، سیاسەت بۆتە بۆنەیەکی وەرزیی. لەبەرئەوە، هەمیشە ئەو پرسیارە دووبارەدەکەمەوە: ئایا ئەم بوونەوەرە سیاسییە کێیە کەبەناوی سیاسەتەوە مافی سیاسی هەموومانی زەوتکردووە؟ ئایا خەریکی چییەو خەمی ئەو کامەیە؟ خواست و ویستەکانی لەچیدایە تا پشتگیری بکەین؟ ئەمە چ کاراکتەرێکە کە لەکێشەوگرفتەسیاسیەکان رادەکات و دەشیەوێت هەموو تاکێکی ئەم وڵاتە دەستبەسنگەوەبگرێت لەئاستیدا؟ ئاخر، چ بوونەوەرێکە کەبیەوێت هەموو هاوڵاتیان ببنە قوربانی، بێئەوەی هیچ دەستکەوتێک و مافێکی گشتی دابینکات؟
لێرەوە، زێدەڕەوی نییە ئەگەر بووترێت کە سیاسیەکانی ئێمە، مایەی نائومێدکردن و بێهیواکردنی کۆمەڵگەن. هۆکاری پوچاندنی سیاسەت و بێهودەیی بوونی مرۆڤەکانن. کەسانێکن کە پاشەڕۆژی ئێمە رادەستی قەدەری روداوەکان دەکەن. هاوکات پشکی شێر لە دەستکەوتەکان بۆخۆیان دەبەن و لەئێمەی زەوتدەکەن.
بۆیە، ئەگەر سیاسیەکان ویستیان پێناسی راستی و دروستی خۆیان بزانن، با بڕۆن لە خەڵکی سەر شەقام و بازاڕەکان ببیستین. لەوێ گوێهەڵخەن کەچیان پێدەوترێت و چۆنهایی باسدەکرێن. رەنگە، دواجار ئەوێ باشترین دادگەبێت کە مافی تەواویان بۆ ببڕێتەوە.
بەشبەحاڵی خۆم و خۆشبەختانەش، لەژیانمدا ساتێک نەبووە ئێرەيی بەپێگەو پلەی هیچ سیاسیەکی ئەم وڵاتەبکەم. چونکە ئەوسا دەبوو خۆم بەمرۆڤێکی زەبوون و نائازاد بزانم. ئاخر، کاتێک مرۆڤێک کەسیاسیسە ئیرادەی بڕیاردان و توانای ئاراستەکردنی پرس و روداوەکانی نەبێت. بوێری هەڵوەستەکردن و هەڵگرتنی بەرپرسیارێتی و لەخۆرا نەبینێت کێشەوگرفتەکان چارەکات، ئیتر بەکام ماناو پێوەر خۆی پێ سیاسییە؟
نوێخوازی لە دەلاقەی مانیفێستە ئەدەبییەکانی کورد شرۆڤەی ڕوانگە،کفری،داکار
کاوان محەمەدپوور
پێشەکی:
مێژووی ئهدهبی ههر نهتهوێک پڕە له بهرهوروو بوونهوه و خوڵقاندن و بهگژ داچوونی، فۆرم و بیرۆکەی جیاوازی نووسەران بۆ دهرباز بوون له گوتار، یا خود شێوازێکی مێژینه که له پرۆسهی مێژووییدا بهسهر نووسهر سهپاوه. ئهو بهرهنگارییە و «دژه کلاسیک» بوونی نووسهرانی ئهدهبییە که بە ناوی «نوێخوازی»و «نوێگهری» له وێژەدا دێتەئاراوە. دیاره که دۆخی تایبهتی مێژوو پێکهێنهری گوتاری زاڵی ئهدهبی دهبێتەوە و نووسهری ئهدهبی ناراستهوخۆ_لە بڕێ جاریش ڕاستەوخۆ_ دهچێته ژێر هێژمۆنی ئهو گوتاره و دهبێته ئهمرازێک بۆ نواندنی شێوازێکی تایبەت له ئهدهبیاتدا. ئهو دۆخه «نوکتێکی زهریف» و حاستهمی مێژوویه که بهنیسبهت کهم نووسهر بهسهری دا ئاگاداریان ههیه، واته وێستان له قۆناغێکی تایبهتی مێژوویی که ئەتوانین بە (حزوور له بهزرهخی مێژوو ئهدهبی) نێودێر بکرێ. داهێنەر خۆی لەم بەرزەخە رزگار دەکات و شێوازيکی نوێ لە وێژە دەخۆڵقێنێت. ئەم رزگارکردنە دۆخێکی مێتافیزیکییە بۆ داهێنەر، هەر بۆیە لە ئاستی ئایدیا و ئەندێشە دەقەومێ و لە دوواییدا بە کۆنێشی داهێنەر جەستەمەند دەبێتەوە. «مانیفێست» ههر ئهم دۆخە تایبهتهیه که نووسهر تێیدا دهوێستێت. ئهم دۆخە بهرزهخییە،نووسەر لەیەک کاتی ناوازەدا وەک هەموو مێژوو پێناسە دەکات و لە هەمان کاتیشدا وەک هیچ شتێکی ناناسێنێت، ئەم دۆخە «لە نێواندا بوون» و «وەک کەس نەچوون», مانیفێستە(1) .
به هێنانه ئارای مانیفێست له لایهن نووسهرەوە مێژووی ئهدهبی له حاڵهتی بهرزهخی دێته دهرێ و دهست پێکی نوێ بۆ ئهدهبیات دهرهخسێنێت. ئهم دهست پێکه، دهست پێکێک نییە که بهتهینا و له پانتایهکی تاکی و بێ زەمینەیی هاتبێته ئاراوه. بێ گومان ڕهوتی مێژووی ئهدهبی و گوتاره سیاسی، کۆمهڵایهتی و ئابووریی، کۆبهندێک له «دۆخی خوڵقاندن» پێک دێنن و ئیمکانێک بۆنووسهر وەدەست ئەدەن که «داهێنان» له دهقی ئهو دا خۆ بنوێنێت._ شهڕی یهکهمی جیهانی کۆبهندێک له قهیران بۆ مرۆڤ دروست دەکات که له ناو هونەردا بە «دادائیسم» خۆ ئهنوێنێت، دهروون شیکاری فرۆیدی و له پێش ئهو پێش کهوتنی زانستی مرۆڤ و دەستکەوتەکانی دادائیسم، ئەو کۆبهندهی بۆ «سوررئالیسم» پێکدێنی_.
مانیفێست ههوڵی ئهوه دهدات که بفامێنێت، مێژووی ئێمه لهو دۆخە ناوازەدا ههڵگری چ چهمک و پێناسهیهکە، که له مێژووی ڕابردوو جوداوازمان دهکات. ئهم ئاگامهندییە ئهو ههله (بۆ داهێنەر) دهرهخسێنێت که خۆی مێژووی خۆی بنووسێتهوه، مێژوویهک که رووی له داهاتوویه. واتا کۆیهک له دوو چهمکی (ڕابردوو) و (داهاتوو) له نووسراوێک بهناوی مانیفێست خۆ نیشان ئهدات. مانیفێست نواندن و روون کردنەوەی ئەم شتەیە کە لە ڕابردوو هەبووە بەڵام نەبینراوە، وە پيناسەکردن و نیشاندانی ئەم شتەیە کە لە داهاتوودا- _داهاتووی نزیک _دێت. ههر بۆیه له دهقە پیرۆزەکانیشدا مانیفێست به مانای « بهم زوانه بۆت ڕوون ئهبێتهوه» بهکار هاتووه. مانیفێست ڕوونکهرهوی مێژوویهکی ڕابردوو و مێژوویهکی داهاتوویه که خۆی به نڤیسار جهستهمهند دهکات، و ئهنجام و دهرئهنجامی مێژوو پێکهوه گرێ دهدات. لهو ڕوانگهدا مانیفێست ڕوونکهرهوی ئهو حهقیقهتانهیه که له پشت حیجابگهلی جیاوز خۆیان حهشار داوه و به نووسینی مانیفێست ئاشکرا ئهبن.
به چاوکردنی گشتی له دهقی مانیفێستهکان بۆمان دهرئهکهوێت که ههر مانیفێستهی به شێوهی گشتی دهبێت ئهم چهند خاڵهی تێدا بهدی بکرێن: دهقێک که له رووی ئهدهبی دیار، روون و هێچ دژوار نووسی و گۆیی تێدابهکار نهبردرابێت، دهرئهنجامی ئهندیشهی تاک یان جهماعهتێک نووسهره که شێواز و رێسا و بنچینی ئایدیای نوێ باس ئهکات کە له کۆمهڵگا دا بڵاو بۆتهوه. مهبهست له نووسینی مانیفێست دهڕبرینی ئایدیا و ئهندیشێکی نوێیه بۆ جیاکردنهوهی مێژووی ڕابردوو له مێژووی داهاتوو(2). ههر بۆیه دهقی شێعر یا چیرۆک یا ههر دهقێکی ئهدهبی ناتوانێت وهکوو مانیفێست ناوی لێنێن، بهڵکوو ئهم دهقانه (شێعر،چیرۆک و…) دهرئهنجامی بیرۆکەی مانیفێستین، نه خودی مانیفێست. ئەم دەقگەلە توانستی رێسابەندی و روون کردنەوە بە مانای مانیفێستۆیان نییە. ههر وهک باسمان کرد مانیفێست «روونکهرهوهیه»، روونکهروهی دۆخێک که له پێشدا ههبووه بهڵام نهبینهراوه، وه به نووسینی مانیفێست لە مێژوودا دهردهکهوێت.
یهکهمین ههوڵ بۆ روونکردنهوی مێژووی ئهدهبی جیهانی به نووسینی مانیفێست، له ساڵی 1886 زاینی لهلایهن (ژان مورئاس) به بڵاوکردنهوهی (مانیفێستی سهمبۆلیسم) له رۆژنامهی فیگارۆ رووی دا. بهدوای ئهو مانیفێستگهلی ئهدهبی وهکوو فۆتۆریسم، دادائیسم،سوررئالیسم و… نووسران. بێ گومان هەل و مەرجێک که رۆژئاوا تێیدا بهسهری دهبرت له بهدی هاتنی ئهو مانیفێستانه کاریگهری ههبووه، ئهو دۆخه مێژوویەی رۆژئاوا به ئاشکرایی له دهقی ههر یهک لهو مانیفێستۆیانه بهدی دهکرێت-_ بڕوانه مانیفێستی دادائیسم یان سوررئالیستهکان_.
له مێژووی ئهدەبیاتی کوردی ههر بهم شێوه که دهقێکی ئهدهبیمان نییە که ناوبانگی جیهانی (جیهانی مۆدێرن) ههبێت تا هێستاش مانیفێستێک نهنووسراوه که بتوانێ وهکوو مانیفێسته جیهانییەکان ڕهنگدانهوهی لهسهر ئهدهبی جیهانی ههبێت. ههڵبهت ئهمه کارێکی زۆر دژواره و لە توانستی وێژەی زۆرینەی نەتەوەکاندا نییە چ بگاته ئهدهبی لاوازی کورد!. هۆی ئهو کهم و کۆریانه زۆر هۆو لایهن دهگرێتهوه که لەم وتارهدا جێگای باسی نییە. بهڵام ئهگهر سرنج بدهینه مێژووی ئهدهبی کوردی، چاومان به چهند دهق دهکهوێت که بهناوی مانیفێستی ئهدهبی بڵاو بوونهوه و ساڵانێکیش لهلایهن نووسهرانیان دهقی بۆ نووسراوه و ساحیبی بهرههمی ئهدهبی بوون. ئهو مانیفێستانه تهنیا له ناو ئهدهبی کوردیدا ڕهنگ دانهوهیان ههبووه و تهنانهت ئهدهبی دراوسێیهکانی کوردیشیان ژێر کاریگهری خۆیان نەداوە. بێ گۆمان یهکێک لهم هۆیانه دهگهرێتهوه ئهوهی که دهقی مانیفێستهکان تەنیا باسی باردۆخی کوردستانی کردووه و بنەمایەکی فیکری لە فەلسەفە و زانستی جیهانییان پێوە دیار نەبووە،وە له لایهکی ترهوه دهقێکی ئهدهبی لهلایهن نووسهری کورد بهرههم نههاتووه که بتوانێ له ئاستێکی جیهانی و جیاواز له مێژووی ئهدهبی جیهانی خۆی نیشان دات. بێ گومان هەروەک باسمان کرد، ئەم کەم و کۆریە هۆگەلی جیاوازی هەیە کە بەشێکی زۆریان شیاوی باوەرە و پاساوی دروستی هەیە.
لهم وتاره به کورتی باسی سێ مانیفێستی ئهدهبی دهکهین که تاهێستا ههر بهو شێوازهی که ئهدهبی جیهانی مانیفێستی نووسیوه نووسراو و بڵاو کراونهوه و جهماعهتێک نووسهری له خۆوە گرتووە. ئەم وتارە تەنیا ڕوانگێکی مێژووری و شرۆڤێکی کوورتی هەیە بەسەر ئەم سێ مانیفێستە، وە لە هەوڵی خوێندنەوەی ڕەخنەیی بنەما فیکریەکان یان کەم و کۆری شێوازی نووسینی مانیفێستەکان نییە. جێگای ئاماژەیە جگە لەم سێ مانیفێستە دەقیتر بە ناوی مانیفێست لە وێژەی کوردیدا نووسراون_ وەکوو مانیفێستی دووهەمی وێران لە فەرهاد پیرباڵ و چەن مانیفێست لە سهباح رهنجدهر _ کە بانگەوازی جیاوازی و نوێخوازی دەکەن. ئەوەی کە ئەم دەقانە دێنە ژێرخانەی مانیفێست یان نا؟، وە هەروەها ئایا لەسەردەمانی داڕوخان و تێکشکانی گشت کاریزما و «دەقە دەستووریەکان!!» دیسانەکە مانیفێستێ لەم چەشنە، وەکوو ساڵانی هەوەڵی سەدەی بیستەم کاریگەری هەیە؟، دەچێتە باسێکی ترەوە کە لە مەبەستی ئەم وتارە کورتەدا نییە. لەم وتارە لەپێشدا بە کورتی فەزا و هەل و مەرجەکانی هەرێمی کوردستان_وەکوو نووسەرانی یەکەمین مانیفێستی وێژەی کوردی_ باس ئەکەین و لە دووایی دەچینە سەر باسی گرووپی ڕوانگە و کفری. لە بەشی کۆتایی باس لە مانیفێستی داکار _وەکوو یەکەم مانیفێستی کوردستانی ئێران_ دەکەین.
نوێخوازی پاش گۆران:
قۆناغی یهکهمی نوێخوازی (شێخ نوری ، گۆران و…) ههر وهکوو شێعری کلاسیک زیارت خۆی له ڕۆمانسییەتی شێعری ئهدا و له بواری ناوهرۆکدا به ههستی ناسکی شێعر غهنایی دێته ئاژمارهوه. ڕۆمانسییەتێک کە لە بازنەی سروشت، نیشتمان پەروەری، ژن و ئەندیشەدا بوو(3). پاش شهڕی جیهانییە که ئهم ڕهوته شێعرییە نزیک دهبێتهوه له ریالیزم. شێوهی رۆمانتیستی و زیاتر ریالیستی تا ساڵهکانی حهفتای زاینی شێوازی زاڵی ئهدهبی هەرێمی کوردستان بوو و درێژهی تا ئهو ساڵانە(٧٠-١٩٦٠) لهلایهن نووسهرانی ئهدهبی که زیاتر شاعیر بوون ههیه. بهڵام له دهیهی حهفتای زایینی گهشهی سیاسی هەرێم، بهدهرکردنی بهیاننامهی یازدهی ئازار که تێیدا دان به مافه ڕهواکانی گهلی کورد ئهدات ههلێکی نوێ بۆ دهرهتان له فهزای چهق بهستووی سیاسی- کۆمهڵایهتی سازدهکات. ئهم فهزایه دهبێته هۆی بهدی هاتنی چاپهمهنی و گۆڤار و رۆژنامهی نوێ که تا ئهو سهردهمانه ههلی خۆ دهرخستنیان نهبوو(4) له ههمان کات دا یهکیهتی نووسهرانی کورد دادهمهزرێت و چهندین دامو دهزگایی رۆشنبیری و ئهدهبی پێک دێت. هاوکات لهگهڵ ئهم گۆرانکاریانه بزاڤێکی سیاسی نوێ له ئارا دابوو که سهرگهرمی پێکهێنانی رێکخستنی نوێ بۆ ئاڵتهرناتیڤێکی سهرکردایهتی له بزووتنهوی نهتهوه خوازی ئەو دیوی کوردستان بوون. ئهم ههل و مهرجە سیاسییە و گۆرانکاری ئهدهبی جیهانی له سهدهی بیستهم به دهرکردنی چهندین مانیفێستی ئهدهبی، دۆخێک بۆ ئهدهبی کوردی بهدی دێنێت که له بازنهی (ئهدهبی نوێخوازی گۆران) بێتهدهرێ. فهزای سیاسی کراوهتر له لایهن ڕژێمی بهعس و بهدی هاتنی کۆبهندێک له گۆڤار و رۆژنامه که باس له ئهدهبی نوێخوازی جیهانی دهکهن، ههستی بهرتهنگی ئهدهبی ئهو سهردهمهی کورده دێنێته بزوان و بانگهوازی نوێخوازی له قهڵمی گهلێک نووسهر دێته ئاراوە.
تازهگهری ئهدهبی ئۆرووپا ئهم جاره نه له لای ئهدهبی تورک (وهک سهردهمی شێخ ساڵح و گۆران بە نیهزهتی فهجری ئاتی و سەرکردایەتی تۆفیق فیکرەت) (5) بهڵکوو لهلایهن ئهدهبیاتی عهرهب به ئهدهبی کورد گهیشت. مانیفێستی 1969ی بهغدا(شاعیرانی عهرهب) و مانیفێستی 1968ی شاعیرانی مێسری و دهرچوونی کۆمهڵه گۆڤاری(الکلمه،الاداب،شعر 69 و مجله الشعر) له ئهدهبی عهرهب و ڕهخنه و شێعری شاعیرانی نوێخوازی وهکوو (یوسق الخال، بدرشاکر السیاب، ئهدۆنیس، ابراهیم جیرا) و ئاشنایی ئهدهبی کوردی لهگهڵ گۆرانکاری ئهدهبی جیهانی لهم ڕێگه، ههڵێکی گونجاو بۆ نوێخوازی پاش گۆران له ئهدهبیات ڕهخساند. ئهدهبی عهرهب له شهستهکان به پێچهوانهی ئهدهبی کوردی به کاریگهری شێعری لوبنان بهرهورووی گهشێکی شیاو ببۆوه(6). ئهم ڕهوته له ئهدهبی عهرهب و ئاشنایی شاعیرانی کورد لهگهڵ گۆرانکاری ئهدهبی سهدهی بیستهم و کرانهوهی فهزای سیاسی کوردستان بوو به هۆی هاتنه ئارایی دوو دهسته و گرووپی شێعری نوێخواز به ناوی «ڕوانگه» و «کفری». ههڵبهت لهکهنار ئهم گرووپانه شاعیرانی وهکوو رهفیق سابیر، پهشێو، ئهنور قادر محهمهد یان له ساڵهکانی دوایی گرووپی تهلیعهی ههولێر( مههاباد قهرهداغی، جهلال بهرزنجی، محهمهد عمر عوسمان و..) ههبوون که کاردانهوهی زۆریان له شێعری کوردی ههبوو. بهڵام یهکهمین مانیفێستهکانی ئهدهبی کوردی لهلایهن ئهم دوو گرووپه ئاراستهی مێژووی وێژەی کوردی کران. چهشنێک نوێخوازی و گهش له ئهدهبیات دەیهی حهفتا هاتەئارا که ئهدهبیاتی کوردیش ههر بهشێوازی ئهدهبی جیهانی ویستی نوێگهری و دهربرینی خۆی به مانیفێست ئهنواند. ههر چهند شێوازی تازهگهری دوو گرووپی-ڕوانگه و کفری- ههر له دۆخ و قۆناغێکی تایبهت رووی دا و له بهشێکی زۆری ئهدهبی دا وێنای یهک ئهکهن بهڵام هیچ کات یهکتریان نهگرت. له ڕاستیدا ئهم وێک چوونه له زۆر جێ له بواری ناوهرۆک- هۆیهکهی دهگهرێتهوه قۆناغهتایبهتیهکانی مێژوویی کوردستان.
مانیفێستۆ ئەدەبییەکانی کوردی:
ڕوانگە:
مانیفێستی ڕوانگه له ژێر ناوی بانگهوازی ڕوانگه به ناوی «بانگهوازێک له ڕوانگهی ئهدهبی نوێمان»، بۆ یهکهم جار له رۆژنامهی هاوکاری، ژمارهی 15، ساڵی یهکهم (25/4/1970) له (سلێمانی) بڵاو بۆوه. بانگهوازی ڕوانگه له ژێر دروشمی (وتهی نوێ، بیری نوێ، کرداری نوێ) به واژۆی شێرکۆ بێکهس،حسێن عارف، جهماڵ شارباژێری، جهلال میرزا کهریم و مهم بۆتان، لێشاوێک له نووسین و لێکۆلینهوه و ڕهخنهی ئهدهبی هێنایه ئارا. شێرکۆ بێکهس ئهگێرێتهوه:”له دووا بڵاوکردنهوهی بهیاننامهی ڕوانگه له رۆژنامهی هاوکاری خهڵک بۆ خوێندنهوهی ئهم رۆژنامه سهفیان ئهکێشا”!!(7) هاوکات لهگهڵ لایهنگرانی زۆرینهی ئهم ڕهوته، جهماعهتێک له نووسهران که لایهنگری چهپی کلاسیک بوون، بهرههڵستی بۆچوونهکانی گرووپی ڕوانگه له ئهدهبیات به تایبهتی و بهگشتی چهمکهگهلی سیاسی_کۆمهڵایهتی ئهو نووسهرانه بوونهوه. به واتایهک ئهم ڕهوته ئهگر لهلایهن بهشێکهوه پهسندکرابوو، لهلایهکیشهوه جهماعهتی چەپی سیاسی بهرهنگاری دهبوونهوه.
ڕوانگه که دروشمی «ئهدهبیات بۆ ههڵکەوته(نوخبه)ی» له قاو ئهدا کهوته ژێر ڕهخنهی چهپی کلاسیکی ئهو سهردهمه که ئهدهبیاتی به شێوازی ئهدهبی ئیستالینی له بازنهی ریالیزمی سۆسیالیستی و شۆرشگیرانه ئهخوێندهوه و نووسهرانی ڕوانگهیان به(ورده بۆرژوا) ناو ئهبردو و بیری (روانگهچییە)کانییان به بیری کهم سنووری نهتهوی ئهژمارد. ههڵبهت ئهم نوخبهگهرایی له شێعری ڕوانگهدا سیفەتێک بوو که ڕهخنهگرانیان به شێعری ڕوانگەیان ئهدا، بهکار هێنانی زمانی ئاسایی خهڵک یهکێک له شێوازهکانی شێعری ڕوانگه بوو، ئهمه به باشی له شێعری (شهقامی کچان)ی شێرکۆ بێکهس دهرئهکهوێت(8). بهگشتی ئهتوانین بڕیارهکانی گرووپی ڕوانگه لهم چهند بیرۆکهیهدا کۆبهند کهیهن:( ئهدهبی بیسنووری-جیهانی، بانگهشه بۆ ئهدهبی کوردی هاوچهرخ و مۆدێرن کردنی ئهو، بهرجهستهکردنی بیری نهتهوهیی، باوهر به ئهدهبی ههمهرهنگ، ئهدهبی دەرەوەی مێژوو و سهقام گیر لهسهر بنچینی خۆی، هێنانه ئارای بابهتی رهمزی و سیمبۆلی له زماندا، دهرچوون له ئاستی تهقلیدی زمانی پێشووی شێعر، هێنانه ئارای وێنای تازه بۆ ناو شێعر). ئهم چهمک و بیرۆکانه له ئاستی زماندا خۆیان ئەنواند. به وتهی شێرکۆ بێکهس:”ڕوانگه زهنگێکی ناو زمان بوو یان ڕاچهنینێک بوو لهو جهستهیهدا، هاوارێک بوو بۆ نوێکردنهوه” (7). گرووپی ڕوانگه بڕوایان وابوو،«دواجار نابێ شاعیر به دۆزهرهوهی چهند کیشوهرێکی دوژمن و دۆست دابنرێت، بهڵکوو شاعیر خوڵقێنهری چهند دنیایهکی نوێیه که لەگهڵ ئهو دنیایهدا سۆزداری ههیه و له پێناویدا دهمرێ، تهنیا لهوێدا شاعیر دهتوانی به هێمنی و ئاشتی پاڵکهوێ، دوور له جیهانی پیلانگێران و کوشتن».
شێعری (کۆچ)(1975) له شێرکۆ بێکهس وهکوو نموونهی بهرچاوی ئهم ڕهوته له شێعری کوردی دێتهئهژمار. کاریگهری شاعیرانی نوێخوازی عەرەب، وهکوو مەحموود دهرویش، ئهدۆنیس و فازڵ عهزاوی لهسهر شێعری بێکهس ڕهنگدانهوهی له دیوانی کازیوه و سروودی کێوی بهرچاوتر دهبێتهوه.
ههرچهن زمانی شێعری ڕوانگه- _به وتهی ڕەخنەگران وە لە بڕێ جێگا بە وتەی خۆیان-_ بۆ خهڵکی ئاسایی نهبوو، بهڵام له رووی رێزمان و پاکردنهوهی فهرههنگی کوردی له وشهی بیانی و دهستبردن بۆ خهیاڵ و وێنهی شێعری و وێنا هونهرییەکان، داهێنانی بهرچاویان کرد. هاتنه ئارای گرووپی ڕوانگه له دهیهکانی حهفتا بوو به هۆی شڵقاندن و گیان پیدانی نوێ به ئهدهبی سڕ و پهک کهوتووی ئەو سهردهمه، واته گیانێکی نوێی به وێژهی کوردی بهخشی. ههر ئهم مانیفێسته دهرگایهکی نوێ بۆ ڕهخنهی ئهدهبی که تا ئهو کات بوونی نهبوو ئاواڵه کرد و دهستهواژه و بیرۆکهی نوێی ڕەخنەی ئهو سهردهمانی ئهدهبی جیهانی هێنایه ناو بازنهی وێژهی کوردی. شێعری ڕوانگه توانستی ئهوهی ههبوو ترس له کۆن باوهکان بشکێنێت و لهسهر پرسی ژن ههڵبدات و بانگهوازێکی بوێرانه وهک « ئهی قهڵهمه نهترسهکان یهکگرن» دهرکات.
کفری:
له شهستهكانی سهدهی بیستهم گروپێكی لاوی بههرهمهند له شاری كفریدا پهیدابوون که زیاتر سهرقاڵی خوێندنهوهی ئهدهبی و نووسین لهم بوارەدا بوون تا بیرۆکەیەکی سیاسی، دواتر ئهم كۆمهڵه به گرووپی كفری ناسرا و ڕۆڵی بهرچاویان له نوێگهری خوڵقاند، و کاریگەری زۆریان لەسەر گەنجان و لایەنگرانی ئەدەبی دانا. ههرچهنده ئهوان مێژووی دروستبوونیان بۆ زۆر دوورتر دهگهڕێنهوه،بەڵام مانیفێستی ئهم گرووپه له 14/7/1971 له کۆنگرهی دووههمی نووسهرانی کورد له ههولێر به واژۆی (لهتیف ههڵمهت و فهرهاد شاکهلی) بڵاو بۆوه. لهتیف ههڵمهت دهڵێت:”لهئامادهیی كفری رۆژی ههشتی شوباتی 1965 گرووپی كفری دامهزرا”. ئهگهرچی بهیاننامهی دامهزراندنیان واژۆی دوو كهسی لهسهر بوو، بهڵام ئهوان نكوڵی لهوه ناكهن كه لهبنهڕهتدا بریتی بوونه لهپێنچ كهس(لهتیف ههڵمهت، فهرهاد شاکهلی، لهتیف حامد، سهلام داماو، ئهحمهد شاكهلی ).(٩)
ههڵمهت لهم بارهدا دهڵیت:”من و شاكهلی بهیاننامهیهكی دهستخهتمان بهسهد نوسخه دابهشكرد بهسهر ئهندامانی بهشداربووه دووهم كۆنفرانسی یهكێتی نووسهرانی كورد كه لهههولێرساز كرا. بهڵام هیچ گۆڤار و رۆژنامه و بڵاوكراوه و كهناڵێكی راگهیاندنی ئهو سهردهمه ئاماده نهبوو ئهو بهیاننامهیهمان بۆ بڵاوبكاتهوهی چونكه ههردووكمان و بهیاننامهكهشمانیان به ئاژاوهچی و ئاژاوهگێڕ دهزانی)(١٠). ئهم مانیفێسته بهناوی (شێتهكان/سهرنج/ههڵوێست/پڕۆژه) له ساڵانی دووای له چهن گۆڤار بڵاو بۆوه.
گرووپی کفری تۆخ گرووپێکی ئهدهبی بوون و بهشێوهی ڕوانگه سهرقاڵی کێشهگهلی سیاسی نهدهبوونهوه ههر بۆیهش لهو سهردهمانهدا به نیسبهتی گرووپی ڕوانگه له پهراوێز کهوتن. ئهم له پهراوێز کهوتنه زیاتر بۆخاتری نهبوونی دهم و دهزگای ڕاگهیاند و گۆڤار و رۆژنامەی بەردەستی جەماعەتی کفری بوو، لهلایهکیترهوه ههروهک باسمان کرد گرووپی کفری گرووپێکی تۆخ ئهدهبی بوون و بهنیسبهتی ڕوانگه ههڵوێستی سیاسی_حیزبییان نهبوو،ههر بۆیهش دهزگا حیزبییەکان زۆر خۆیان تێنهدهگهیاندن. لهتیف ههڵمهت دان بهوه دهنێت و دەڵێ:”هۆكارهكه راگهیاندن نهبوو بهڵكو ئهوه ئێمه بووین دوور بووین لهئایدیۆلۆژیا ئهوهش وایكرد فهرامۆش بكرێین و ئاوڕمان لێ نهدرێتهوه”(10). ئهو گرووپه لهمیدیای كوردیدا بهتایبهت لهدوای بهیاننامهی یانزهی ئازاری 1970 نهیانتوانی سوود لهمیدیای ئهو سهردهمه وهر بگرن.
له پهاوێز کهوتن و مهیلی بهگۆرانکاری له وێژهی کوردی دا تا ڕادهیهک ناکۆکی نێوان دوو گرووپی ڕوانگه و کفری ساز کرد. ئهویش دهگهیشتهوه سهر ئهو کێشهیهی که کام گرووپ زووتر دهستی بهنوێخوازی له ئهدهبیات کردوە؟!. بهڵام كاتێ قسه لهكۆنترین مێژووی تازهگهری ئهو قۆناغه دهكرێت لهتیف ههڵمهت بهڵگهیهك دێنێتهوه كه گرووپی كفری بهر لهڕوانگه دهركهوتوون بۆ ئهوهش دهڵێت:” دیوانی (خوا و شاره بچكۆلهكهمان) پێش ڕوانگه بڵاوبۆتهوه” ) (٩). قسهكردنی ههڵمهت لهبارهی مێژووی ئهم گرووپه پهیوهسته به بهرههمهكانی خۆیهوه، كه دیوانی (خوا و شاره بچكۆلهكهمان)ی بهر لهڕاگهیاندنی ڕوانگه بڵاوكردۆتهوه. ئەم کتێبەی هەڵمەت بە ئاشکرایی تازەگەری تێدایە کە حەتا جەماعەتی ڕوانگە دانی پێدادەنێن.
شاعیرانی ئهو گرووپه بڕوای تهوایان بهوه ههبوو كه پێویسته رۆحێکی نوێ له جهستهی ئهدهبیاتی کوردی بکرێت. ئهم مهبهسته له مانیفێستهکهیان ئاوا باس دهکرێت: «ههڵبهستی كوردی هێشتا دیلی ئهو قاوغهیه كه ههر به منداڵی كراوهته پۆیلانهی، كاتی ئهوه هاتووه كه شۆڕشێك بهرپابكهین بهسهر ههموو ئهو دهستوور و یاسا و ڕژێمانهدا كه تاكوو ئێستا ههڵبهستی كوردی شهتهكداوه، گۆڕانیش بێ شۆڕش نابێت». بیرۆکه و بۆچوونهی کفری بهرهورووی ڕهخنه و سهرنجێکی زۆر لهلایهن شاعیران و ڕهخنهگران بۆوه. ڕهخنهگرانی کفری بهتایبهتی ئاماژهی بهو خاڵه سهرهکییە له مانیفێستی کفری دا دهرکرت که تێیدا ڕهتکردنهوهی بهرههمهکانی پێش خۆیان له قاو ئهدا،« دهسا با بهبێ ترس، دان بهوهدا بنێین كه ههرچیمان ههیه تهنها تاقیكردنهوهیهكی سهرنهكهوتووه، بۆیه ئێمهش كهلهپووری هۆنراوهییمان بهشێوهیهكی گشتی بهدواوه ئهدهین و لێی یاخی ئهبین و سزای پشتگوێخستن و بهرهڵاكردنی بهسهردائهدهین ». ههڵمهت لهمبارهوه ئاماژه دهکات:”ئێمه بڕوامان وابوو كه كورد هیچی نییەو دهبێت ئهدهبی كوردی لهئێمهوه دهست پێبكات” (١٠).
داکار:
شێعری کوردستانی ئێران له دووا کۆچی سواره ئیلخانی زاده، کهسێکی وهها لێهاتوو و به توانستی،لە فهزای شێعری ئهزموون نهکرد. ههر بۆیه کهوته ژێر کاریگهری شێعری ئهو دیوی کوردستان بهتایبهت گرووپی ڕوانگه_ ههڵبهت کاریگهر شاعیرانی وهکوو رهفیق سابیر و پهشێویش لهو سهردهمه زۆر بوو_. کاریگهری شێعری باشوور تا ئهو ڕادهیه بوو که زۆربهی شاعیرانی کوردستانی ئێران قهیران و کارهساتهکانی کوردستانی عێراقیان به شێعر ئهنووسییەوه(بۆ نموونه دهیان شێعر لهسهر کیمیابارانی ههڵهبجه دههۆنراوه،بهڵام باسی کیمیا بارانی سهردهشت و نۆدشە نهدهکرا!!). ئهم کاریگهریه تهنیا لهبهرههمبهر بابهتی شێعریدا نەبوو، بهڵکوو له فۆرم و تەنانەت بهکار هێنانی وێنای شێعری و وشهی شاعیرانیشدا خۆی ئهنواند. سوژهی شێعری کوردستانی ئێران ههمان سوژهی ئهنفالکراوی شاعیرانی باشوور بوو. ئهم ڕهوته تا ساڵانی دهیهی حهفتای ههتاوی(دهیهی نهوهدی زایینی) بهردهوام بوو. ئاشنایی کۆمهڵێک شاعیری گهنجی ئهو دهم لهگهڵ قوتابخانه و چەمکەگەلی فیکری رۆژئاوا _ پاش پێکهاتهخوازی، هیرمێنۆتیک، بنهماشکێنی و…_، بوو به هۆی ههست کردن بهم کهموکۆریه له شێعری کوردستانی ئێران، وه له ههوڵی دهرهتانێک لهو فهزا تهقلیدییە بهرهاتن. ئهم جهماعهته که له مهریوان ههڵکهوتن، له ماوهی نزیک به دوو ساڵ دهستیان بهداهێنانی نوێ کرد و به نووسینی مانیفێست له ههوڵ و تهقهلای خۆنواندن و ئاڵوگۆری لهو فهزایه هاتن. مانیفێستی ئهم جهماعهته به ناوی مانیفێستی شێعری جیاواز «داکار»، له ساڵی 1998 له حهوتهنامهی سیروان به واژۆی 9 کهس بڵاو بۆوه. ئیبراهیم ئهحمهدی نیا وهکوو یهکێک له نووسهرانی ئهم مانیفێسته له وتاری (خوێندنەوەیەک بۆ بەیاننامەی شیعری پێشڕەوی کوردی (داکار) ) دهڵێت:”لە ۱۷/۱۱/۱۹۹۷ دا بەیاننامەی سەرەتایی داکارمان نووسی وچوار کەسی واژۆمانکرد( ئازاد رۆستەمی، ئیبراهیم ئەحمەدی نیا، بێهزاد کوردستانی، پەرویز ئەحمەد- کە دوای چەند مانگێک گەڕایەوە بۆ سلێمانی)، شەش مانگ دوای ئەوە بەیاننامەی داکار نووسرا (11)”ئهحمهدی نیا لهم وتارهدا درێژهی ئهم باسه ناگرێت که هۆی چییە مانیفێستهکه واژۆی 9 کهسی پێوه دیارە له حاڵێک دا ههر ئهم چوار کهسه (ئازاد رۆستەمی، ئیبراهیم ئەحمەدی نیا، بێهزاد کوردستانی، پەرویز ئەحمەد) نووسهران و پێشرهوانی ئهم داهێنانه بوون و له دووا بڵاوبوونهوهی مانیفێستهکهش شاعێرێکی وههامان نهدی که بهم شێوازهی داکار شێعر بهۆنێتهوه.
داکار لهم مانیفێستۆیهدا بنهما فیکریهکانی له سێ بابهتی بنهرهتی کۆبهندی دهکات:«گۆڕانکاری له پێکهاتهی فیکریی شاعیر و ماهییەت و چییەتی شیعر، کارکردی زمان به شێوهیهکی جیا له زمانی سواوی ئاخافتن و ئهدهبی سهردهم، گۆڕانکاری له فۆرم و کێشی شیعردا». له مانیفێستهکهی داکار ههوڵ بۆ خۆدهرباز کردن له هێژمۆنی شێعری کوردستانی ئهو دیویی بە روونی پێوه دیاره. داکار وهکوو یهکهمین مانیفێستی ئهدهبی کوردستانی ئێران تا ماوهیهکی کهم جهماعهتێک له شاعیرانی سهرقاڵی خۆیهوه کرد که لهوانه ههر واژۆ کهرانی بهیاننامهکه بهرچاو بوون. ئهم مانیفێسته که وهکوو ههر مانیفێستێک بانگهوازی پێشرهوی و جیاوازی له ئهدهبی پێش و سهردهمی خۆی له قاو ئهدا، تێکهڵاوێک بوو له قوتابخانه فیکریهکانی رۆژئاوا-_ له پێکهاتهخوازی ڕا بگره تا دهگاته فهلسهفهی زمانی یاکوبسێنی و دهروون شیکاری فرۆیدی_-. ههر بۆیه بهشێکی زۆر له مانیفێستهکه نایهته خانهی یهک لایهنی قوتابخانێکی تایبهت و شرۆڤەی فهلسهفێکی تایبەتی پێوه دیار نییە. بهکار هێنانی ئهم گشت چهمک و بنهما فیکریانه که ههریهک له قوتابخانهیهکی فیکری تایبهت دەدوێن، بهپهلهیی و ناکامڵی زانستی نووسهرانی داکار له ههڵسووکهوتی فیکری ئۆرووپا نیشان ئهدا. زانست بهسهر جیاوازیهکانی مێتۆدۆلۆژی، ئێپیستێمۆلۆژی، و ئانتالۆژی پارادایمگهلی رۆژئاوا ئهم کێشەی تا ڕادێکی زۆر چارهسهر دهکرد. ههر بهم شێوه که ئهحمهدی نیا دهڵیت:”نووسین و بڵاوکردنهوهی داکار کارێکی بهپهله بوو” (11). بێ گومان یهکێک له هۆیهکانی ئهم کهموکۆریه خێرایی و بهپهله نووسینی مانیفێستی داکاره. له باس و خواستی هۆی سهرنهکەوتنی داکار- بهم شێوازه که ڕوانگه و کفری سهرکەوتن- ئەکرێت به لایهنی جیاواز ئاماژهکهین که لهوانه ئەتوانین فهزایی مێژووی ئهدهبی کوردستانی ئێران و کوردستانی ئێراق بێت.
یهکێک له کێشهکانی داکار بڵاوبوونهوهی مانیفێست پێش بڵاو کردنهوهی دهقێکی شیاوی شێعری که ههڵگری گشت ئهو بهڵگانه بێت که داکار باسی لێوه ئهکات، له واقیع دا خوێنهر پاش خوێندنهوهی مانیفێستهکه هیچ دهقێکی ئهوتۆی بیرنهدهکەوتەوە که بهم شێوه دارژترابێت. لهلایهکیترەوه ئیدعا و ئارهزووی نووسهر بهمانای توانسی ئهو نییە!. واتە نووسەر ئەتووانێت بڕیار دەرکات بەڵام چەندە توانایی بەجێ گەیاندنی ئەو بڕیارانەی هەیە خۆی باسێکی گرینگە!. ههر دوو گرووپی ڕوانگه و کفری-_ بهتایبهتی کفری_- پێش بڵاوکردنهوهی مانیفێست، کتێب و دهق گهلێکی ئهدهبییان بڵاوکردبۆوه که ڕهنگ و بۆی نوێخوازی پاش گۆرانی لێوه دەهات، بەڵام داکار جیا لە چەن شێعر، کتێب یان دەقێکی شیاویان ئارستەی فەزای ئەدەبی نەکردبوو . ئهم شێوازه واته بڵاوکردنهوهی دهق_وهکوو کۆنێشێک_ پێش دەرکردنی مانیفێست، ڕهوتێکی ههمیشهیی مانیفێست نووسی بووه،-بۆ نموونه دادائیستهکان له ساڵی 1916 تا 1921 حهوت مانیفێست و یهک پاشکۆی مانیفێستیان بڵاو کردوه که بهردهوام لهو ساڵانهدا خهرێکی بهرههم هێنان نوێ بوون و به مانیفێست ئهم ڕهوتهی خۆیان پیناسه دهکرد-.
ههرچهند داکار نهیتوانی وهک کفری و ڕوانگه ڕەوتێکی سهقام گیر له ئهدهبیات بێنێتە ئاراوە، بهڵام یهکهمین هەنگاوەکانی نوێخوازی پاش سوارەیان هەڵێنایەوە. جەماعەتی داکار یەکم کەسانێک بوون کە دەستیان دا بە حەول و تەقلایەک بۆ دۆزینەوەی دەرەتانێک و دەربازێک لە هێژمۆنییای شێعری باشوور. ئهم ههنگاوهی داکار تا ڕادهیهک مێشکی خوێنهرانی به وێنا و زمانی نوێ له شێعر ئاشناکرد_بهتایبهت له پێکهێنانی چڕکانهکانی شێعریدا_-. پێشرهوی داکار له ساڵانی دووای بوو به هاندهری شاعیرانی رۆژههڵاتی که هێستا، و لهو سهردهمه جیاوازی خۆیان له قاو ئهدهن و وڕهی ئهم پێشرهویهیان وهبهر دڵ کهوتوو. ههڵبهت تا چ ڕادهیهک هەنووکە، شێعری شاعیرانی کوردستانی ئێران ئهم جیاوازیهی تێدا بهدی دهکرێت؟ و ئایا شێعر وهکوو شێعریهتی خۆی تا چهنده له دهقی ئهم شاعیرانه ههبوونی ههیه؟ و تا چ ڕادهیهک دهقی ڕهخنهی سهر نووسراوهکانی ئەوان ههڵگری چهمکێکی فیکری و بنهمایهکی فهلسهفی له ڕهخنهی ئهدهبییە، خۆی باس و خواستێکی دیکهیه.
——————————————
سەرچاوە و پەراوێزەکان:
١).شرط مانیفیست. مرتضی پور حاجی. فصلنامە قال و مقال/ شمار یک
٢)مانیفیست و تلقی از آن گفتمان شعر مدرن و پسامدرن فارسی (علیرضا رعیت حسن آبادی). فصلنامه تخصصی نقد ادبی.سال ٨. شمارە٣١،١٣٩٤،.صص ٦٥-٩٠
٣.وێنەی شیعری لە ڕێبازی رۆمانسی کوردی دا، عبدولقادر محەمەد ئەمین،. سلێمانی ٢٠٠٢،چاپ و پەخشی سەردەم
٤)ئاوڕدانهوهیهك لهمێژووی ئهدهبی كوردی ، حسێن بهفرین، رۆژنامەی کوردستانی نوێ.. 16/3/2011
٥) تۆفیق فیکرەت و شاعیرە نێخوازەکانی کورد،.ئەحمەد تاقانە، هەولێر٢٠٠١، چاپ و پەخشی ئاراس
٦)” روانگه ” و مێژوویهک له ململانێی ئهدهبی و سیاسیی نهوهیهک ئهدیب و نووسهری کورد
٧)ڕوانگه…ههنگاوێك لهسهر رێگهی نوێخوازی ،شێركۆ بێكهس، رۆژنامەی کوردستانی نوێ، 9/12/2012
٨)دەروازەیەک بۆ ڕەخنەی ئەدەبیی کوردی، دکتۆر هیمداد حوسێن..هەولێر.٢٠٠٧. چاپ و پەخشی موکریان
٩(گرووپی كفری وهك یهكهم مانیفێستی تازهگهری ئهدهبی ، نیهاد جامی ئهدهب و هونهر، رۆژنامەی کوردستانی نوێ
18/7/2012
١٠) بهیاننامه: كات وشوێن و شهقام ، لەتیف ههلمهت
(11خوێندنەوەیەک بۆ بەیاننامەی شیعری پێشڕەوی کوردی (داکار)، ئیبراهیم ئەحمەدینیا، مەڵپەری ئاماژە.(amazhe.com)
مهرگی ڕهخنهی ئهدهبی … د.فوئاد رهشید
گوتاری ڕۆشنبیری و فیكریی ئهوروپی، كۆمهڵێ چهمكی مهرگ ئامێزی بهرههم هێناوه، بهو مانایهی بهزمان و زاراوهكانی (مهرگ) یان (كۆتایی) قسهی لهسهر نهمان یا كاڵبوونهوهی ڕۆڵی چهندین دیارده و بههاو ڕهگهزی پێكهێنهری ژیانی مرۆڤ كردووه. ههر بۆ نموونه فهیلهسوفی ئهڵمانی فهردریك نیچه (1844 ـ 1900) جاڕی (مهرگی خوا)ی داوه و ڕهخنهگری فهڕهنسیش ڕۆلان بارت (1915 ـ 1980) قسهی له (مهرگی نووسهر) كردووه و لهساڵانی شهستهكانی سهدهی بیستهمیشدا دهنگ و باسی (مهرگی ئهدهب) لهنێوهنده ڕۆشنبیرییهكاندا تاوتوێ كراوه(1).
لهڕاپهڕین و خۆنیشاندانهكانی قوتابیان لهساڵی 1968 كه بهگشتی زۆربهی زانكۆكانی ئهوروپای ـ بهتایبهتیش فهڕهنسای ـ گرتبۆوه، قوتابیان چهندین دروشمی وهك (مهرگی مامۆستا) (مهرگی قوتابی) یان ڕاگهیاندووه.
لهسهروبهندی ههرهسهێنانی سیستمی سیاسی وڵاتانی سۆشیالیستیدا، چهمكی (مهرگی ئایدیۆلۆژیا)ش پتر بانگهشهی بۆ كراوه.
ئاشكرایه مهبهست له وشهی مهرگ له پاڵا ئهم چهمك و زاراوانهدا، مهرگێكی جهستهیی و فیزیكی نهبووه، چونكه بهر لهههر شتێك خودی ههندێ له چهمكهكان بوونێكی ماددییان نییه. كهوابێت مهرگی ههر چهمكێك لهم چهمكانه ماناو مهبهستی خۆی ههیهو لهم كورته نووسینهدا بهنیازنین لهماهییهتی ئهم چهمك و دروشمه مهرگ ئامێزانه بكۆڵینهوه، یاخود ههلومهرجی ئهو ژین و ژینگه جڤاكی و مهعریفییه دیاری بكهین كه ئهم تهرزه چهمكانهی هێناوهته ئاراوه، بهڵكو دهمانهوێت نزیك لهم بابهتهوه، سهرنجێكی ڕهخنهی ئهدهبی بدهین و بڵێین لهژێر كاریگهری و شوێنهواری ڕهوتی جاڕدانی مهرگی چهمكهكان و هاوشێوهی ئهم ههموو چهمكه مهرگ ئامێزه، ساڵانێكه بهزمانێكی مهرگاوی باس لهبارودۆخ و چۆنێتی و چهندایهتی ڕۆڵی ڕهخنهی ئهدهبی دهكرێت و لهههندێ لهسهرچاوه ڕۆشنبیری و فیكرییهكانیشدا بهگشتی باس لهچهمكی (مهرگی ڕهخنهی ئهدهبی) كراوه.
* مهرگی ڕهخنهی ئهدهبی، چۆن و بۆچی؟
ئهگهر چاوێك بهو سهرچاوه جیاوازانهدا بخشێنین كه چهمكی مهرگی ڕهخنهیان لهخۆ گرتووه، تێبینی دهكهین، چهمكهكه بهیهك ماناو مهبهست بهكار نههێنراوه، بۆ تێگهیشتن له مانا جیاوازهكانی چهمكی (مهرگی ڕهخنه) پێدڤییه لهبهكارهێنانه جیاوازهكانی وردبینهوه.
بهر لهههر بیروبۆچوونێك دهربارهی چهمكی (مهرگی ڕهخنه) دهكرێ ئاماژه بهو خاڵه بكهین كه لهگهڵا سهرههڵدانی چهمكی (مهرگی ئهدهب)، قسهكردن لهسهر مردنی ڕهخنه بابهتێكی چاوهڕوانكراو بووه، چونكه بهشێوهیهكی سهرهكی كاری ڕهخنه لهسهر تێكستی ئهدهبییه، كه ئهدهب بوون و ڕۆڵی نهمێنێت، ڕهخنه بهشێوهیهكی خۆبهخۆیی بوونی نامێنێت.
قسهكردنیش لهسهر مهرگی ئهدهب لهسهردهمی نوێدا پێوهندبووه به پهرهسهندنی بهرههمی تهكنۆلۆژی و داهێنانی جۆرهها ئامێرو كهرهستهی پێشكهوتوو لهبوارهكانی گهیاندن و ڕاگهیاندن و پهخشكردندا، لێرهوه قسه لهسهر ئهوه كراوه كه تهلهفزیۆن و سینهماو سهتهلایت و (DVD) و (VCD) بوونهته جێگرهوهی ئهدهب و جهماوهری دوێنێی ئهدهبیان بۆ خۆیان ڕاكێشاوه و پرۆسهی خوێندنهوهی دهقی ئهدهبییان بهشێوهیهك كزو لاواز كردووه، قسه لهسهر كۆتایهاتن و ماڵئاواییكردنی ئهدهب كراوه. پرۆفیسۆر (ئالڤین كرنان) لهكتێبهكهی خۆیدا (مهرگی ئهدهب The Death of a literature) لهبهشی شهشهمیدا كه بهناونیشانی (تهكنۆلۆژیا و ئهدهب)ه لایهنێكی كاریگهریی كهرهستهو ئامرازه تهكنۆلۆژییهكانی خستۆته ڕوو، كه چۆن تهنگیان بهبوونی (كتێب) و كردهی (خوێندنهوه) ههڵچنیوه(*).
بهمهبهستی دیكهش بهكارهێنراوه، وهك:
یهكهم: ههندێ له نووسهران و ڕهخنهگران چهمكی مهرگی ڕهخنهیان بهو مانایه بهكارهێناوه، كه تهرزه كارێكی ڕهخنهیی دی وهكو ئهڵتهرناتیڤێك سهر ههڵداوه و شوێنی ڕهخنهی گرتۆتهوه و (ڕهخنهی ئهدهبی) پێگه و جێگهی جارانی خۆی لهنێوهنده ڕۆشنبیرییهكاندا نهماوه. لهم چوارچێوهیهدا دهكرێ ئاماژه بهدوو جۆر كاری ڕهخنهیی دهكرێت:
أـ ڕهخنهی ڕۆشنبیری (Cultural Criticism):
لهنیوهی یهكهمی سهدهی بیستهمدا لهژێر كاریگهریی بیروبۆچوون و كارهكانی بزاڤی (فۆرمالیستهكانی ڕووس 1915 ـ 1930) و میتۆدهكانی شێوازگهری (Stylistics) و (بونیادگهری زمانهوانی) (Structuralismc Linguistigue) و تیۆری شیعرییهت (Poetics) لای ڕۆمان یاكۆسبن (1896 ـ 1982) و تۆدۆرۆف (1939 ـ )، گوتاری ڕهخنهی ئهدهبی بهشێوهیهكی سهرهكی پتر كاری لهسهر بنیاتی زمانی دهق دهكرد، ئهمهش لهو سۆنگهیهوه كه دهق بونیادێكی زمانیی سهربهخۆی داخراو و دابڕاوه له چهمك و هۆكارهكانی دهرهوهی خۆی، واته (نووسهر و مێژوو و جڤاك)(2). كهواته ئهم ڕهخنه دهقبهندییه بنیاتی زمانی دهقی له ئاستی ڕستهدا دهپشكنی بهمهبهستی دۆزینهوه و دیاریكردنی ڕواڵهتهكانی شیعرییهت و ئیستاتیكای دهق.
ئهگهرچی ئهم جۆره تێڕوانین و مامهڵهكردنه لهگهڵا دهقی ئهدهبی، لهمێژووی میتۆدهكانی ڕهخنهی ئهدهبییدا بهوهرچهرخانێكی دیارو گرنگ ههژمار دهكرا، بهو پێیهی بهكارهێنانی میكانیزمێكی نوێ بوو به پشت بهستن بهزمانناسی نوێ و لهلایهكی دیكهشهوه، خودی دهقی كردبووه تهوهر و سهروهری گوتاری ڕهخنهی ئهدهبی، بهڵام له قۆناغی (پۆست مۆدێرنیزمدا) پهرهسهندن و گۆڕانكاری بهردهوامی كایه مهعریفییهكانی نێوهندی ڕۆشنبیری و بواره زانستییهكانی سیمۆلۆژی و ئهنسرۆپۆلۆجی و سۆسیۆلۆجی و فره ڕهههندیی دیاردهكانی نێو دهزگاكانی ڕاگهیاندن و فشارو گوشاری كهناڵه جیاجیاكانی میدیا بهسهر ژیانی تاك و كۆی كۆمهڵگهوه ههموو ئهمانه، كاری ڕهخنهی ئهدهبی وهك بهرههمێكی تاكرهههندو دابڕاو له سێنتهری ژیانی مهعریفی و كۆمهڵایهتی و ئابووری و سیاسی دهخسته بهرچاو. لهم سهروبهندهدا توێژینهوه جیاجیاكانی قوتابخانهی زمانناسیی دهق (Text Linguistics) مانایهكی نوێ و بهرفراوانیان بهچهمكی (دهق) بهخشی و تێزهكانی میشێل فۆكۆ (1926 ـ 1984) كاریان لهسهر پێكهاتهو ڕۆڵی و كاریگهری چهمكی (گوتار Discours) دهكرد نهك دهق، ههروهها لێكۆڵینهوه لهو سیستمانهی كه له پشتهوهی ههر گوتارێكدان. ئهمانه لهلایهك و لهلایهكی تریشهوه پهرهسهندنی توێژینهوه ڕۆشنبیرییهكان (Cultural Studies) ههموو ئهمانه و ههریهك بهشێوهیهك و بهسوود بینین لهبواری مهعریفی جیاواز زهمینهسازییان بۆ سهرههڵدانی ڕهخنهی ڕۆشنبیری كرد. ئهم ڕهخنهیهش ستراتیژییهتی كاری ڕهخنهیی له گهڕان بهدوای شیعرییهت و ئهدهبییهتهوه گۆڕی بۆ گهڕان بهدوای سیستم شاراوه و نادیارهكانی ههناوی دهق كه پێچهوانهی ڕواڵهتی دهقهكهیه.
لهم كردهیهشدا دهق وهكو (سیستمێكی ئهدهبی تهماشا دهكرێت كه بهنده به چوارچێوهیهكی (سیاق) دیاریكراوهوه، ئهمهش لهو ڕوانگهیهوه كه (ڕهخنهی ڕۆشنبیری) پێیوایه دهقی ئهدهبی بهشێكه لهچوارچێوهیهكی مێژوویی و لهگهڵا ڕهگهزه پێكهێنهره ڕۆشنبیرییهكانی دیكهدا لهكارلێكردندا دهبێت(3).
بواری كاری ڕهخنهی ڕۆشنبیری زۆر فراوانهو دهكرێ ههر دیاردهو ڕواڵهت و ڕهفتارو نهریت و هێماو مۆدیلێكی جل و بهرگیش ببێته كهرهستهی كاركردنی و ئیشی خۆی لهسهر بكات. تهنانهت ههر بهرههمێك لهدهرهوهی ئهدهب و ئیستاتیكاشهوه بێت. ئهم بۆچوونهیش زیاتر (فنسنت لیش) تیۆریزهكاری بۆ كردووه.
بهلای ههندێ لهڕهخنهگرانهوه، سهرههڵدان و گهشهكردنی (ڕهخنهی ڕۆشنبیری) بۆ خۆی لهخۆیدا، مردنی ڕهخنهی ئهدهبییه، بهو مانایهی كه ڕهخنهی ڕۆشنبیریی پتر توانای خوێندنهوهی كۆدو سیستم و گهمه زمانی و فیكرییهكانی گوتاره جیاوازهكانی نێو كۆمهڵگهی ههیه، ئهمه لهكاتێكدا ئهمه لهتوانای ڕهخنهی ئهدهبییدا نییه، چونكه تهنها سهرقاڵی ڕهههندی ئیستاتیكی دهقی ئهدهبییه. بۆ نموونه ئهم جۆره تێگهیشتنه لهگوتاری ڕۆشنبیریی عهرهبیدا بهزهقی ئامادهیی ههیه، بهتایبهتیش لای نووسهرو ڕهخنهگری سعودی (عهبدوڵڵا غوزامی) كه جێدهستی لهم بوارهده دیاره.
(غوزامی) زۆر ڕاشكاوانه قسهی لهسهر مهرگی ڕهخنهی ئهدهبی كردووه، بهو مانایهی ڕهخنهی ڕۆشنبیریی جێگهی ڕهخنهی ئهدهبی گرتۆتهوه و میكانیزمێكی گونجاویشه لهم سهردهمهدا بۆ شیكردنهوه و دواندن لهسهر دیاردهو بههاو ڕواڵهته جیاوازهكانی نێو ژیانی كۆمهڵایهتی و هونهری و سیاسی و تهنانهت ئهدهبییش، لهم ڕووهوه ناوبراو نووسینێكی بهناونیشانی (ڕاگهیاندنی مهرگی ڕهخنهی ئهدهبی، ڕهخنهی ڕۆشنبیریش ئهڵتهرناتیڤێكی میتۆدییه) نووسیوه، پوختهی بۆچوونهكانی لهم بارهیهوه خستووهتهڕوو، بهر لهم كارهیش كتێبێكی سهربهخۆی بهناوی (النقد الپقافی) لهساڵی 2000 بڵاوكردۆتهوه(**).
ئهگهرچی بهلای ههندێ له توێژهرانی ڕۆژئاواوه وهك (فنسنت لیتش) ههردوو جۆری (ڕهخنهی ئهدهبی) و (ڕهخنهی ڕۆشنبیری) دوو بواری جیاواز و لهههمان كاتیشدا هاوبهشیشن، بهڵام وهك دوو بواری هاودژی یهكدی تهماشای نهكردوون كه یهكێكیان مانای مهرگ و سڕینهوهی ئهوی دیكهیان بێت.
ب ـ ههژموونی ڕهخنهی ڕۆژنامهوانی:
بیروبۆچوونێكی دی لهو گۆشه نیگایهوه قسه لهسهر مهرگی ڕهخنهی ئهدهبی دهكات، كه لهم سهردهمهدا ڕهخنهی ڕۆژنامهگهری به كهناڵا و ستایله جیاوازهكهیهو، ڕووبهرێكی زۆری لهگوتاری ڕۆشنبیریی گرتووهتهوه و ڕهخنهگری ڕاستهقینهو لێهاتوویش ئامادهبوونێكی ئهوتۆی نییه، لهم میانهدا نووسهری عهرهب (فازڵا سوڵتانی) باس لهكتێبێكی ڕۆماننووسی بهریتانی (مارتن ئامس) دهكات كه چۆن ئهم ڕۆماننووسه، مردنی ڕهخنهی له ئهمهریكاو ئهوروپا ڕاگهیاندووه و (ئامس) ئاماژهی بۆ ئهوه كردووه كه ئهم سهردهمه، نه سهردهمی تیۆره ڕهخنهییهكانهو نهسهردهمی ڕهخنهی پراكتیكییه، بهڵكو ئهمڕۆ (ڕهخنهی ڕۆژنامهگهری) شوێنهی ئهمانهی گرتۆتهوه. ئهم جۆره ڕهخنهیهش پتر پێداچوونهوهی خێراو خستنهڕووی كتێبه لهدوو توێی چهند سهرنجێكی سادهو سهرپێیدا. ههڵبهته نووسینی ڕهخنهیی لهم شێوهیهش پتر خزمهتی خوێنهرو ڕۆژنامهو گۆڤارهكان دهكات، نهك بزاڤی ڕهخنهی ئهدهبی(3).
كورت و كرمانجی ئهم جۆرهبۆچوونه دهیهوێت بڵێیت، ئهمڕۆ لهم شۆڕشی تهكنۆلۆژیای ڕاگهیاندندا، لهبهردهم لافاوی چاپ و پهخشی ههمه چهشنهدا، دهلیڤهیهك بۆ تیۆریزهكاری و توێژینهوهی ڕهخنهیی قهبهو فره لاپهڕهیی نهماوهتهوه، بهڵكو ئێستا كورته نووسینی سادهو سهرنجی خودیی برهوی ههیه.
دووهم: گۆشهگیریی ڕهخنه لهنێو دیوارهكانی زانكۆدا.
نزیك لهبۆچوونی یهكهم، ههندێك له نووسهران پێیان وایه قهتیس بوونی ڕهخنه لهنێو هۆڵهكانی زانكۆدا، یاخود لهنێو ئهو گۆڤاره ئهكادیمیانهی كه تهنها ههندێك لهمامۆستایانی زانكۆ دهیبنن، بهجۆرێك لهجهماوهرو گوتاری ڕۆشنبیری دابڕاوه، وهك بڵێی (ڕهخنهی ئهدهبی) كۆچی دوایی كردووه. بیروبۆچوونی ڕهخنهگرو ئهكادیمیكاری بهریتانی (رۆنان ماكدۆناڵد) نموونهیهكی دیاری ئهم جۆره تێڕوانینهیه. (ماكدۆناڵد) لهكتێبێكیدا كه لهم ساڵانهی دواییهدا بهناونیشانی (مهرگی ڕهخنهگر) بڵاویكردۆتهوه قسهی لهسهر مهرگی ڕهخنهی ئهدهبی كردووه.
نووسهرو ڕهخنهگری عهرهب (فهخری ساڵح)(4) لهخستنهڕووی كتێبی (مهرگی ڕهخنهگر)دا دهڵێیت، (رۆنان ماكدۆناڵد) لهم كتێبهیدا قسهی لهبزاڤی ڕهخنهی ئهدهبی بهریتانی كردووه و ئاماژهی بهوه كردووه كه ئهم بزاڤه ڕۆڵا و كاریگهرییهكهی لهنێو خوێنهراندا زۆر كزولاواز بووه و تهنها لهسنووری هۆڵی موحازهراتی زانكۆدا ماوهتهوه.
كهسانی ڕهخنهگری ئهكادیمیش بهناوی پسپۆڕییهوه تهنها سهرقاڵی لایهنێكی دیاریكراوی توێژینهوه ئهدهبییهكانهو هیچ بهشداری و چالاكییهكی لهگۆڤار و ڕۆژنامهكاندا نییهو لهدنیای خوێنهران و بینهران دابڕاوه.
(ماكدۆناڵد) لاوازیی ڕۆڵی ڕهخنهگری بهریتانی بۆ ئهوه گهڕاندۆتهوه كه ئهمڕۆ نووسینی سهرنجی ڕهخنهیی سهرپێی و ساده و ساكار زۆر بهربڵاوه و زۆریی و كراوهیی سایتهكانی ئینتهرنێتیش ـ بێ سانسۆر ـ زهمینهیان بۆ ئهم جۆره نووسینانه خۆشكردووه.
سێیهم: نهبوونی بهرههمی ڕهخنهیی ڕهسهن:
ههندێ جار نهبوونی كاری ڕهخنهیی بابهتی و زانستیانهی تۆكمه كه دیدو ڕوانینێكی ڕهخنهیی نوێ و كاریگهر لهخۆ گرتبێت، وای له ههندێك كردووه، قسه له نهمان و مردنی ڕهخنهی ئهدهبی بكهن.
ڕۆماننووسی عێراقی (ئهحمهد سهعداوی) له نووسینێكیدا بهناونیشانی (هل وصل النقد فی العراق الی نهایته الگبیعیه؟) بهشێوهیهك قسه لهسهر نهبوونی توێژینهوهی ڕهخنهیی دهكات، لهدوا دێڕی وتارهكهیدا دهڵێت ((پێویسته دان بهوهدا بنێین كه ڕهخنه لهڕۆشنبیریی عێراقیدا قڕی تێكهوتووه)).
(سهعداوی) لهم نووسینهیدا ئاماژهی بهچهند هۆكارێك كردووه كه بوونهته هۆی كۆتایهاتنی یاخود قڕبوونی ڕهخنه. وهك (نهبوونی گۆڤارو گرووپی تایبهت به ڕهخنهی ئهدهبی، لهسایهی نهبوونی كاری ڕخنهیی جیددی و بابهتییانهدا نووسینی ستایشكارانه زۆربووه، مامۆستایانی زانكۆ دوور له داهێنان و نوێكاری تهنها بۆ (تهرقیه) دهنووسن، یاخود تهنها بهههندێ لایهنی تیۆرییهوه سهرقاڵن،…) هۆكارهكان ههرچییهك بن، ئهوهی جێگای سهرنجه ئهوهیه كه لێرهدا چهمكی (مهرگی ڕهخنه) بهمهبهستی نهبوونی یاخود كهمیی كاری ڕهخنهیی ڕهسهن بهكارهێنراوه.
* (مهرگی ڕهخنه) و ڕهخنهی ئهدهبی كوردی:
بهر لهههر شتێك دهمهوێ ئاماژه بهو خاڵه بكهم، كه بهپێی ئاگاداریم، نهمبینیوه نووسهرێكی كورد له باسی بوون و نهبوونی ڕهخنهی ئهدهبی كوردیدا چهمكی (مهرگی ڕهخنه)ی بهكارهێنابێت، چونكه زۆرێك لهوانه له گۆڤارو ڕۆژنامه كوردییهكاندا كه باس له ڕهخنهی كوردی دهكهن، دهڵێن (ڕهخنهمان نییه!!) جا بهبۆچوونی خۆیان چۆن باسی مهرگی شتێك بكهن كه بوونی نییه؟!!
جێگای سهرنج و پرسیاریشه لهنێو ڕۆژنامهگهری كوردیدا، بۆچوونی وا ههیه لهساڵی (1968) قسه له نهبوونی ڕهخنهی ئهدهبی كوردی دهكات(6) و كهسانی تریش ههن لهساڵی (2008) ههمان بیروبۆچوون دووباره دهكهنهوه و دهڵێن كورد ڕهخنهی ئهدهبی ههر نییه(7)!!
ههڵبهته بۆ ساڵی (1968) گهر قسه لهسهر نهبوونی ڕهخنهی ئهدهبی كوردی بكرێت، ڕهنگه تا ڕادهیهك بهڵگهو بههانهی خۆی ههبێت، بهڵام لهساڵی (2008) دوای بوونی دهیان كتێبی ڕهخنهیی، دوای پتر له سهد ساڵی تهمهنی ڕۆژنامهگهری كوردی، دوای بوونی پتر له سهد نامهی ماستهرو دكتۆرا لهڕهخنهی ئهدهبی كوردیدا، تۆ ههر بێیت و بڵێیت ڕهخنهی ئهدهبی كوردی له ئاستی نهبووندایه!!
بهڕاستی ئهم جۆره بڕیارانه، لهلایهك غهدرێكه لهمێژووی ڕهخنهی ئهدهبی كوردی و لهلایهكی دیكهشهوه نیشانهی بێئاگایی خاوهنی ئهم جۆره بڕیارانهیه لهبهرههمه ڕهخنهییهكانی تایبهت بهئهدهبی كوردی.
* ئهدهب و ڕهخنه لهنێوان مهرگ و ژیاندا:
ئهگهرچی لهمێژه باس له مهرگی ئهدهب و شیعرو ڕۆمان كراوه و ده پازده ساڵێكیشه مهرگی ڕهخنهش چووهته پاڵا چهمكه مهرگ ئامێزهكانی دی، بهڵام تێبینی ئهوه دهكرێت لهگهڵا ئهم ههموو دهنگ و باسه مهرگاوییانهدا، هێشتا دهقی ئهدهبی لهنێوهنده ڕۆشنبیریی و جهماوهرییهكانیشدا ئامادهیی خۆی ههیه، لهم ڕووهوه شاعیری ئهمریكی (دۆناڵد هۆل) گوتوویهتی (گهرچی نزیكهی دوو سهد ساڵه باس له مهرگی شیعر دهكرێت، بهڵام لهههموو ڕۆژێكدا شاعیرێكی نوێ لهدایك دهبێت و جۆره دهقێكیش پێشكهش دهكات، رهزامهندی نهوهكانی داهاتوو بهدهست دههێنێت)(8).
تا ژیان بهردهوام بێت، دهربڕین لهژیان (دهق)یش بهردهوام دهبێت، كه دهقیش ههبوو، ڕهخنهیش قسهو كاریگهری خۆی دهبێت، ههروهك چۆن له تیۆری ئهدهبدا دهگووترێت (ههر قۆناغێك لهقۆناغهكانی گۆڕانی جڤاك، پێوهندی ئیستاتیكی خۆی بهجیهانهوه لهڕێگای چهند ژانرو فۆرمێكی ئهدهبیی دیاریكراوهوه دهردهبڕێت)(9) ئاوههایش دهكرێ بڵێین، ڕهخنهی ئهدهبییش لهههر قۆناغێكدا ئامرازو ڕێبازی خۆی دهبێت و هاوكات لهگهڵا گۆڕانه زانستی و مهعریفییهكاندا، ئهمیش زمان و زاراوهی خۆی دهبێت و لهكارهكانیدا ستراتیژییهتی نوێ بۆ خۆی دیاری دهكات.
كهواته ئهوهی له ئاسته جیهانییهكهیدا تێبینی دهكرێت مردن و نهمانی یهكجارهكی ئهدهب و ڕهخنه نهبووه، بهڵكو چێوه و شێوهی داڕشتن و بهرههم هێنانی دهق گۆڕاوه، ڕهخنهیش زمان و كهرهستهی خۆی گۆڕیوه و میكانیزمای كاركردنی گۆڕانی بهسهردا هاتووه، ڕاسته له قۆناغێك بۆ قۆناغێكی دی ههندێ جار ئامادهیی هونهرێك، ژانرێك ستایلێك، تهرزێكی كاری ڕهخنهیی یا كاڵبووهتهوه یاخود لهچاو ڕهگهزێكی دی زیاتر ئامادهیی ههبووه، ئهمانه ڕواڵهتێكی سروشتی گۆڕانكاری و نوێكارییهكانی ژیانی مرۆڤن.
* ڕهخنهگری كورد:
پێم وایه لهسهروبهندی دهنگ و باسی ژیان و مردنی ڕهخنهی ئهدهبییدا، پێویسته ڕهخنهگری كورد تایبهتمهندێتی ژین و ژینگهی دهقی ئهدهبی كوردی و باری ڕۆشنبیری و مهعریفی گوتاری ڕهخنهی ئهدهبی كوردی ڕهچاو بكات و بهپشت بهستن به ئهزموونی ڕهخنهیی میللهتانی دی و سوود ببینین له نوێترین تیۆره زانستی و ڕهخنهییهكان، له ههوڵی داڕشتنی گوتاری ڕهخنهیی بێت كه توانای شیكردنهوهی دهق و سهرجهم كۆدو سیستمهكانی نێو گوتاره جیاوازهكانی ژیان و كۆمهڵگای ههبێت. ههر لێرهشهوه بهشیكردنهوهی بنیاتی بابهتی و ئیستاتیكی تێكستهكانی ئهدهبی كوردی، سیماكانی تایبهتمهندێتی دهقی كوردی بخرێتهڕوو، لهگهل ئهمهشدا لهم زهمهنی كاڵبوونهوهی بهها مرۆییهكان و قهیرانه ڕۆحییهكاندا، ڕهخنهی كوردی به ئاراستهیهك كاری بۆ بكرێت كه دهقی كوردی جهخت لهجوانتركردنی ژیان و ڕهواندنهوهی تهمی خهمی تاك و كۆ بكاتهوه. ئهمه ستراتیژییهتی كارمان بێت، ئینجا لهشیكردنهوهی (ڕیكلامێكدا) یاخود له شرۆڤهكردنی شیعرێكی میللیدا یان ههڵسهنگاندنی كلیپێكدا بێت، ئهمهیان كێشه نییهو گرنگ دیارخستنی ئهو كۆدو سیستمانهیه كه له پشتهوهی بهرههمهكاندا حهشاردراون، تا بزانرێت چ جۆره ڕوانینێك له پشتهوهیهتی و بزانرێت لهچی ئاستێكهوه ههوڵیداوه كاریگهری و خۆی بهسهر خوێنهرو بینهرو بیسهردا بهجێبهێڵێت، بۆ ئهوهی لهخزمهتی مرۆڤایهتی مرۆڤدا بیمهزرێنین.
—————————–
پهراوێزهكان:
1ـ الڤین كرنان، موت اڵادب، ت بدرالدیب، المجلس الاعلی اللپقافه، 2000، ص 13.
* ـ بڕوانه: ههمان سهرچاوه.
ههڵبهته لهم ههزارهی سێیهمهدا پتر باس له كاریگهری كۆمپیوتهرو سایتهكانی تۆڕی ئهنتهرنێت دهكرێت كه جۆره مهترسییهكی نهك ههر بۆ (ئهدهب) بهڵكو بۆ خودی (كتێب) لهشێوه كاغهزهییهكهیدا دروستكردووه. لهم میانهدا (ڕێجیس دۆبریێ) ئاماژه بهوه دهكات كه ئهمڕۆ سهردهمی (شاشه)یهو بینین و بهرههمی بینراو باڵا دهستهو لهنێو ئهم شۆڕشه ئهلیكترۆنی و وێنهییهدا ئیدی (كتێب) و كاغهز) نهك ههر بایهخی نامێنێت، بهڵكو بوونیشی نامێنێت. ماڵپهڕی alghad.jo، بابهتی (عصر البلاغه اڵالكترونیه) تركی علی الربیحو.
2ـ صلاح فچل، النڤریه البنائیه فی النقد اڵادبی، ص 33، 333.
3ـ مجموعه كتاب، تحولات الخگاب النقدی العربی المعاصر، 2008، ص 1343.
**ـ لهم بارهوه بڕوانه: + عبدالله الغژامی، النقد الپقافی، المركز الپقافی العربی، بیروت.
+ د. عبدالله الغژامی، د. عبدالنبی اخگیف، نقد پقافی أم نقد أدبی؟، دار الفكر، دمشق، 2004، ص 11، ص 64.
4ـ فاچل السلگانی، موت النقد، جریده الشرق اڵاوسگ (8526) 2/4/2008.
5ـ فخری صالح، موت النقد، سایتی Dar Alhayat.
6ـ أحمد سعداوی، هل وصل النقد فی العراق الی نهایته الگبیعه؟ جریده (المدی) (802) 1/11/2006 له سایتی AL-MAD Nespaper.
7ـ بڕوانه: حسین محمد سعید، أزمه النقد اڵادبی الكردی، جریده التێخی (328) 2/8/1968.
8ـ بڕوانه: گۆڤاری ههرێمی كوردستان ژماره (464) 3/6/2008، ل 23.
9ـ بڕوانه: گۆڤاری (الفیصل) ع (241) 1996، ص 28.
10ـ عبدالمنعم تلیمه، مقدمه فی نڤریه اڵادب، ص 123.
* لهم نووسینهدا بهگشتی سوود له كتێبی (النقد الپقافی) عبدالله الغژامی بینراوه.
.
کەرکووکەخەم – یازدە ….ئەمجەد شاکەلی
تۆ سەدان جار باسی دەردەکانی کەرکووک و ڕاگواستنی خەڵکەکەی و گواستنەوەی کارگەر و کارمەندانی، بۆ کوردێکی سلێمانی، هەولێر یا دهۆک و بە تایبەتیش سلێمانی بکە، هەرگیز لێت تێناگات و پێیوایە کارمەند کارمەندەو دەبێ بگوێزرێتەوە و ئەی خەڵکیش لە شارێکەوە ببرێتە شارێکی تر، ئەمە چی تێدایە و کە کارمەندی هەناردەش دەخرێنە جێگەی تۆ، ئیدی ئەوە قانوونە و کەی کێشەیە! ئەوان بەو جۆرە لە کێشە و نەهامەتییەکانی کەرکووک تێدەگەیشتن و ئێستایشی لەگەڵ بێ تێیدەگەن. من بۆیە وا دەڵێم، چوون دەیان جار تووشی ئەو گەنگەشە و مشتومڕە هاتووم لەگەڵ خەڵکانێکدا، کە تێگەیشتنی ئەوان لەو کێشەیە، هەر هێندەی تێگەیشتنی عەرەبێکی فەللووجە، تکریت، بەسرە، بەغدا یا شوێنێکی دیکەی عیراق بووە. ئهو دهمهی له کهرکووک بووم، چهند شوێنێکم گۆڕی و ههر دهمه و له جێگهیهک دهژیام، دهمێک له گهڕهکی عهرهسه و ئیمام عهبباس و دهمێک نێزیکی حهمامی عهلی بهگ و دهمێک کۆڵانهکهی شوکر نهججاڕ، لە خانووەکەی میمکە(مەڕۆشا)ی دیاندا، کە لە کۆندا خوێندنگە بووبوو لە نێزیکی سینهمای سهلاحهددین و دهمێک له هوتێل زهوور له نێزیکی مهرکهز عام و دهمێک له هوتێل موهففهق(موفق) و ماوهیهکیش له ڕهحیماوا و دواجاریش پێش گواستنهوهم یا ڕاستتر وەدەرنانم بۆ ههولێر، چونکە بە تۆبزی بوو نەک بە خواستی خۆم، له هوتێل (جیهاد)، لهگهڵ هاوڕێیهکی دیکهمدا ژوورێکمان پێکهوه گرتبوو. هاوڕێیهکهم مامۆستای ئامادهیی بوو و که هاوین هات، گهڕایهوه کفری و منیش یەک دوو حەفتەیەک به تهنیا مامهوه. پاش ئەو ماوەیە، خاوهنی هوتێلهکه پرسیاری لێکردم، که کوڕێکی تازههاتوو ههیه، ئهگهر من پیم ناخۆش نهبێت، ئهوا بیخاته ژوورهکهم و بهوهش کرێیهکهم کهمتر دهبێتهوه. منیش زۆر بهلامهوه ئاسایی بوو و قایل بووم. ههر بۆ شهوێ ئهو نهفهره نوێیه هاته ژوورهکەم. لاوێکی دهوروبهری 21-22 ساڵان بوو و ههر دوو سێ ساڵێک لهمن گچکهتر بوو. عهرهب بوو و خهڵکی دهوروبهری تکریت بوو. ئیدی که بوو به هاوژوورم و زووزوو یهکدیمان دهدیت، قسهوباس کهوته نێوانمانهوه. ئهو باسی خۆی بۆ دهکرم و زۆر به شانازییهوه دهیگوت، که تهنێ خوێندنگهی سهرهتایی تهواو کردووه و به مووچهیهکی 130 دیناری له کارگهی گۆگرد(کبریت)ی کهرکووک کاری بۆ دابین کراوه و ناردوویانه بۆ کهرکووک و ئێستا به شێوهیهکی کاتیی لهو هۆتێله دهژی و پاشتر خانووی بۆ دابین دهکرێت و دهبێته خاوهنی ئۆتۆمبیل و ههموو ئامرازهکانی ژیانی بۆ مسۆگهر دهکرێت و ژن دههێنێت و منداڵی دهبێت و دهبێته خهڵکی کهرکووک. له قسهکانیدا شۆخیی به من دهکرد، که زانستگهم تهواو کردووه و ههموو مووچهکهم 42-43 دیناره و نه خاوهنی ماڵ و نه خاوهنی خانووم و نه هیچیشم ههیه. منیش دهمهویست تێیگهیهنم، که ئهو و ئهوانهی وهک ئهو، که دهنێردرێنه کهرکووک، لهبهر عهقڵ و کارزانی و لێوهشاوهییان نییه، بهڵکه بۆ عهرهباندنی کهرکووکه و بۆ پڕکردنهوهی جێگهکانی ئێمهیه و بۆ گۆڕینی ههموو شتێکی شارهکهیه و بۆ بنبڕکردنی کوردە لە کەرکووک. که زانیشی فهرمانی گواستنهوهم بۆ ههولێر دهرچووه، زمانی درێژتر بوو و پتر شۆخیی به ڕهوشی من و ئهوانهی وهک من دهکرد. نێزیکەی یەک مانگ و چەند ڕۆژیک لەگەڵ ئەو کوڕەدا هاوژوور بووین، پاشان من و سەدانی وەک من وەدەرنراین و ئەو و هەزارانی وەک ئەو جێی ئێمەیان لە کار و کۆڵان و گەڕەک و شەقامەکانی کەرکووکدا گرتەوە و بوون بە خاوەن ماڵ و تا ئەمڕۆش هەر خاوەن ماڵن.
2015 – 05 – 11
مارا ساد لە نێوان خوێندنەوە و نمایشدا … بەشی سێیەم
٣-٤
نوسینی: ڕزگار حەمە ڕەشید
(نمایشی مارا ساد بەرهەمی کۆڕی شانۆی با، بە هاوکاری بەڕێوەبەرێتی هونەری شانۆ و پەیمانگای هونەرە جوانەکانی سلێمانی؛ نوسینی پیتەر ڤایس، وەرگێڕانی شێرزاد حەسەن، دەرهێنانی هیوا فایەق، لە ٦/١١/٢٠١٦ و ڕۆژانی دواتر لە هۆڵی ڕۆشنبیری سلێمانی نمایشکرا. )
میدیای كوردی له بازنهی گهمهكانی سیاسهتدا … نهژاد عزیز سورمێ … بهشی سێیهم
میدیای كوردی و سوود وهرگرتن له تهكنهلۆژیای نوێ
له ڕاست سوود وهرگرتن له تهكنهلۆژیا ، میدیای كوردی به ههموو چهشنهكانییهوه توانیویهتی سوود له ههل و مهرجه ڕهخساوهكان ببینێ ، ئهمهش سهرهتا زیاتر له (میدیای نووسراو)دا ڕهنگی دایهوه ، بهوهی ههموو تایبهتایهتیهكانی چاپی بۆ مهیسهر بوو كه تا پێش ڕاپهڕین ئهوهی به پێوانهی ئهوان ڕۆژگاران پێشكهوتوو بوو و لهگهڵ سهردهمدا هاتبووهوه تهنیا له (بهغدا) ههبوو ، تهنانهت بهغدا تا ئهو دهمهیش مهڵبهندی بێ ڕكابهری چاپكردن بوو ، چونكه كوردستان ئهگهرچی ژمارهیهك چاپخانهی تێدا بوو ، بهڵام چاپخانهی پهروهردهی لێ بترازێ (ژماره2) كه ئهویش تایبهت بوو به له چاپدانی كتێبهكانی قوتابخانه و كتێب و بڵاوكراوهی دی لێ چاپ نهدهكرا ، تهنانهت كتێب و تاكه گۆڤاری( ئهمیندارییهتی ڕۆشنبیری و لاوان)ی ئهوسا (كاروان)یش له بهغدا چاپ دهكران ..
بهو ڕهنگه هات تا له ناوهڕاستی نهوهتهكانی سهتهی ڕابردوودا ، تهكنیكی چاپ له ڕۆژنامهنووسیی كوردیدا پێشكهوتنی بهرچاوی بهخۆوه بینی ، چهندان چاپخانه و دهزگای وهشاندن دامهزران .. به هاتنی كۆمپیۆتهریش ، جۆری چاپ له ڕێگاكانی پێشووی تێپهڕاند….
دیاره ههمیشهیش تهكنیكی چاپ و دیزاین و دهرهێنانی هونهری بهشی زۆری به پێشكهوتوویی ئامێرهكانی چاپهوه بهنده ، ئهگهرچی ڕۆڵی دیزاینهر و هونهركارانیش جێی ئاماژه و لهسهر ڕاوهستان بێ ، كه بێگومان له ههموو باراندا ئهوانن تایبهتایهتی به ستایلی دهرهێنانی هونهری بڵاوكراوهكه دهدهن ، بهڵام بێگومان ، وهك وتمان دامهزراندنی چاپخانهی پێشكهوتوو ههروهها پێداویستهكانی دی چاپ ، به تایبهتی ئامێری چنین و چاپ كردن و لایهنی دیزاین و جوانكاری و لێخهوتانی هونهركارانی ڕۆژنامه و بڵاوكراوهكانی دی له میدیای كوردیدا به ئاشكرا دهركهوت ، وای لێ هات چاپكراوهكان لهم ڕووهوه بچنه خانهی كێبهركێوه ؛ لهڕووی فۆنتی تایبهت بهخۆیان و ههوڵ دان بۆ ستایلی تایبهت له بڵاوكردنهوهی وێنه و تایپۆگرافیای جۆراوجۆر و بایهخ دان به تایتڵی سهرهكی و لاوهكی و دابهشكردنی ستوونهكان بهسهر بۆشایی لاپهڕهكاندا و لاپهڕهبهندی و هاوسهنگ ڕاگرتنی ههموو ئهو لایهنانه..
لهگهڵ ئهوهشدا ، چاپكراوهكان (ڕۆژنامه – گۆڤار – بلاڤۆكی دی) ، به میدیای بیستراو و بینراویشهوه له دیزاین و دهرهێنان و ستایلی شاشه ، له یهكئهنوایی و لاسایی كردنهوهی میدیاكانی دهوروبهر و ئهوروپایی بهو ڕادهیه بهدوور نهبوون ههستی پێ نهكرێ ، ئێستاش زۆربهیان ، (ههندێكیان به وهرگێڕانی ناوی خودی كهناڵهكهیش) كاریگهریی ئهو كهناڵانهیان تێدا شاراوه نییه….
وهكو گهیاندنیش ، میدیای كوردی تا ئێستا ههژاری پێوه دیاره ، تهنانهت ڕادیۆ و تهلهفزیۆنهكانیش به هۆی زۆری و بۆرییانهوه – ژمارهیهكی كهمیان لێ بترازێ كه له پهنجهی دهستێك تێناپهڕن- ئهو گوێگر و بینهرهیان نهماوه ، تیراژی میدیای نووسراویش لهچاو ژمارهی دانیشتوواندا ، هیچ وهختێك نهگهیشتووهته ئاستی جێی باسان ، بڵاوكردنهوهش لهو لاوه بوهستێ، كه ئێمه وهكو كوردستان دهزگایهكی گشتگیری حكوومهتی یان كهرتی تایبهتمان نییه ، له كاتی خۆیدا ڕۆژنامه و كتێب بڵاوكراوهی دی بگهیهنێته خوێنهر.
كهناڵه ناوخۆییه لۆكاڵیهكانی ڕادیۆ و تهلهفزیۆنهكانیش زۆربهیان ئهوهیان لێ دهخوێنرێتهوه كه به مهبهستی قازانج زیاتر دامهزرێنرابن ، بهو كهناڵانهوهیش كه بۆ منداڵان خراونهتهگهڕ(23)!.
دیاره پێشكهوتنی تهكنیكی، پێویستی به تهكنیكار ، یا ئهوهی پێی دهگوترێ كادیری پڕۆفیشناڵ و ڕۆژنامهنووسی بهكار و هاوچهرخ ههیه ، لهم ڕووهشدا ئهگهرچی ههندێ له دهزگاكان بایهخیان بهم لایهنه دابێ ، بهڵام به شێوهیهكی گشتی ، دیسان ڕۆژنامهنووسانی دوێنێ به تاو و كهرهستهی ئهوساوه مهیدانهكهیان گرتووه ، بهتایبهتیش زۆربهی ئهوانهی له (میدیای نووسراو)دا كار دهكهن….
ئهم مهسهلهیهش، مهسهلهی پێگهیاندن و ڕێگا خۆش كردن بۆ گهنجانی جیددی و كارا و خاوهن خهون تاڕادهیهك له قهدی خۆیدا ماوهتهوه و ههوڵێكی بهڕاستیم لهو لایهنهدا نهدیوهو نهبیستووه ، كه به ڕای من كروكی ههست بهخۆكردن و پێشڕهوی له ژیانی ڕۆژنامهنووسیدا ، وهكو ناویان به (پیشهی ماندووبوون) بردووه ، بهو ئاراستهیه دهكرێ….
لێ ئهوهی دهبینرێ و بهرچاوه ڕۆژنامهنووسان نهیانتوانیوه سنوری ئهرك و ماف لێك جیابكهنهوه…. كارهكه وێرانتریش بوو دوای دهسبكاربوونی ئهوهی به (میدیای سێبهر) ناسراوه به شێوهیهك میدیای خسته دهرهوهی كهوانهی (ئازادی – بهرپرسیاریهتی) ئیتر ههر تیره و له كهنداڵێ و ههر یهكه و به ئاوازێ بۆ لهیلای خۆی و ناشیرین كردنی لهیلای خهڵكی دی له ژێر سهردێری – ئههلی و سهربهخۆ- و ئازادیدا كهوتنه خوێندن لهیهكدی و بۆ یهكدی !!
ڕاسته ڕهنگه ههندێ لهو میدیایانه ههوڵیان دابێ (تاڕادهیهك) هاوسهنگی ڕابگرن ، بهڵام خۆ ڕۆژنامهنووسی پڕۆفیشناڵ و میدیای سهربهخۆ (ئهگهر ههبێ) كاری ههر ئهوه نییه بهوه هاوسهنگی ڕابگرێ كه مادهم بیروڕای (ئهلف)ی وهرگرت و پاشان هی (بێ) بهو مانایه دهكهوێتهوه هاوسهنگی ڕاگرتووه !! به پێچهوانهوه میدیای پڕۆفیشناڵ ، بهر له ههموو شتێك دهخوازێ بیر له پێدانی زانیاری بكاتهوه كه ڕێگای خوێنهر و بینهر و گوێگر ڕوون دهكاتهوه و دهبێته بهشێك له پێكهێنانی ڕای گشتی…
ڕۆژنامهنووسی پڕۆفیشناڵ ڕهچاوی پیشهییایهتی دهكا ، دهكرێ بهوه ههست به بهرپرسیاریهتی بكا له پیشهكهیدا ڕاستگۆبێ و دوور له لێگرتنهوهی زانیاری له خوێنهر و گوێگر و بینهر، یا ههڵبژاردنی ههواڵ و ڕیپۆرتاژ و ڕاپۆرتی دیكه به شێوهیهكی بژاركراو (إنتقائی) و بایهخ نهدان به زنجیرهی گرینگ و گرینگتر و گرینگترین ، له ههڵبژاردن و بڵاوكردنهوهی ههواڵدا كه ڕۆڵی كۆڵهگهی ئهساسی دهبینێ، بهتایبهتی میدیای ڕۆژانه.
ئهمهی دهگوترێ له قاوخی (خوانهخواسته) ئامۆژگاریدا نییه، بهقهد ئهوهی له ئهزموونێكی ناقابیلهوه سهرچاوهی گرتووه.
ههر لێرهشهوه مۆڕكی ڕۆژنامهنووسی كارا و عاشق به پیشهكهی، لهگهڵ ڕۆژنامهنووسانی ڕێبوار و بهڕیكهر لێك ههڵداوێردرێن ، بهتایبهتی له كاته ههستیارهكاندا كه ههڵسوكهوتهكان له شهوانی بێداری و ئێشكگریی بۆ ههواڵێكی چهند دێری ، وهك ڕۆژی ڕووناك دهردهكهون .
ئاماژهیهك بۆ میدیای حزبی له كوردستاندا
سهیرایهتی ههڵوهسته وهرگرتن له هێنانهوهی باسی میدیای حزبی لهوهدایه وهك بڵێی بكهوینه بهرابهر دێوهزمهیهك ، لهكاتێكدا خودی ئهو میدیایهی خۆی به (ئههلی) یا (بێلایهن) ناساندووه له بنهڕهتدا له منداڵدانی ئهو میدیایهدا هاتووه كه سهردهمێكی دوور و درێژ سهنگ و قوڕسایی پێكهێنانی ڕای گشتی له ئهستۆدا بووه ، مهبهستم ئهو سهردهمانهیه كه ململانێی سیاسی و قهومایهتی و تهنانهت چینایهتیش له كۆڵی ئهو میدیایهدا بووه كه به (میدیای حزبی)یهوه دهیناسین.
بۆ كورد ئهو میدیایهی ههیبووه بارهكه قوڕستریش بووه ، ههم له سهنگهری بهرهنگاری دهسهڵاته سهركوتكارهكان بووه ، ههمیش هۆیهك بووه لهڕاگرتنی باڵانسی زمان و كولتوورهكهی و گهشهی ئهدهبیاتی… ئهوی ڕاستیشه و دهخوازێ نهوهی نوێی لێ حاڵی بێ ، میدیای كوردی ههر لهدهسپێكهوه باوهكو لهسهر دهستی (ئهنتلێجستا)ی سیاسی كورد بوو بێ ، بهڵام له پاشاندا له ڕێگای حزبهكانهوه پێگهیشتووه.
ئهگهرچی ئهو پێگهیشتنهیش به گوێرهی ههل و مهرجی زاتی و بابهتی له سهردهمێكهوه بۆ سهردهمێكی دی جیاواز بووه ، بهوهی لهو نێوهندهدا ، له لایهك بارودۆخی سیاسی و له لایهكی دی پێشكهوتنی تهكنهلۆژی ڕهنگ و ڕووی میدیای حزبی كاڵ كردبێتهوه ، بهڵام ههرگیز بهو مانایه نهبووه ، ئێستاشی لهگهڵدا بێ له هاوكێشهكاندا پهڕاوێز بوو بێ ، چونكه تا ئێستاش ڕۆڵ و كاریگهری خۆی له دهست نهداوه بهههند وهرنهگیرێ ، ئهمهش دیاره ئهوهی وهك ئهلتهرناتیف خۆی نمایش كردووه ، له گهلێك ڕووهوه ، وێنهیهكی پڕۆفیشناڵی پیشهیی دوور له دهمارگیری و بێمنهتی له خاوهندارییهتی و سپۆنسهرایهتی پیشان بدا….
پێت سهیر نهبێ (ناڵێم ههمووی) بهڵام ئێستاش لهو لایهنانهوه میدیای حزبی ڕووبهدهرتر و زیاتر جێی متمانهیه ، ههرچی نهبێ خوێنهر و بینهر و گوێگر دهزانن كه ئهو ڕۆژنامه یا كهناڵی تهلهفزیۆنه یاخود ئهو ڕادیۆ و سایته له كوێوه هاتووه و بهچ ئاراستهیهكه ، ئینجا هی ههر حزبێك بێ ، ههرچهنده من بهخۆم وای دهبینم كه دهبووایه تا ئێستا ئهو میدیایهش واته (میدیای حزبی) گهیشتبوایه ئهوهی ببێته (میدیای پێكهاته) ، مهبهستیشم ئهوهیه ههر كهناڵێك بێ ئهوهی ناسنامهی ئاشكرای لهسهر بێ كه زمانحاڵی فڵانه حزبه یان فڵان لایهن ، لهخۆیدا له ڕێگای بایهخدانی ڕۆژانهی بهو بیروبۆچوون و بڵاوكردنهوهی ئهو ههواڵ و ڕاپۆرت و بهدواداچوونانهوه بناسرابووایهوه ، دیاره كه له میدیای حزبی كوردیدا ئهمه نهبووه بهڵكو لهو ململانێ سیاسیه سهقهت و كورتبینانهوه سهرچاوهی گرتووه به نموونه ناسیونالیزم و چهپ و ڕاستڕهو وچهپی ناوهڕاست و دیموكرات و سوشیال دیموكرات سنورهكانیان تێكهڵ نهكرابن.
ههر لێرهشدا میدیای حزبی بهتایبهتیش دوای ڕاپهڕین به چهند ساڵێك ، ئهو ڕهونهقهی جارانی نهما كه مینبهری داكۆكیكاری ئهو سیاسهته ڕاگهیانراوانه بێ حزب بانگهشهی بۆ دهكرد ، كار گهیشته ئهوهی تهنانهت له ناو خودی حزبیش ئهوهندهی بایهخ بهو كهسایهتی یان ئهم دهدرێ بهوهی دی نادرێ كه زۆرجاران بهرپرسی لاپهڕه یا ههواڵ ڕهنگه به مهبهست ئهمه بكا ، دهنا له ڕووی پڕۆتۆكۆلییهوه من وهكو ڕای خۆم لاریم لهوهدا نییه له میدیای حزبیدا دهنگ و باسی ئهندامانی ئهو حزبه بڵاوبكرێتهوه ، به مهرجێك ئهوهی بڵاو دهكرێتهوه بهێنێ و ههواڵ بێ.
بێگومان میدیای حزبیش له وڵاتێكهوه بۆ وڵاتێكی دی دهگۆڕێ ، به پێی چهشنی سیستهمی سیاسی و ئاستی پێشكهوتنی كۆمهڵ و ڕوانینی ئهو حزبه بۆ فهلسهفهی گهشه و گۆڕانكاریهكان و شوێنی ئهو حزبه له خاوهنداریهتی پرۆسهی سیاسیدا ، چونكه ئهگهر ئهو حزبه له دهسهڵاتدا بێ میدیای جیاواز دهبێ لهگهڵ میدیای حزبێك ئۆپۆزیسۆن بێ ، یاخود ههر بهدوایی له دهرهوهی كۆی پرۆسهكهدا بێ ، به نموونه له ههندێك وڵاتدا دهشێ به پێی قانوونه كارپێكراوهكانی ئهو وڵاته حزب ههبێت بهههر هۆیهك ههیه ، مۆڵهتی پێ نهدرێ ، لهو جۆره حاڵهتانهدا میدیاكهیشی له ڕووی ئاراستهكردنی ڕای گشتی و هونهری چاپكردن و جوغرافیای بڵاوبوونهوه و ئیمكانیاتی وادهی بڵاوكردنهوه و تیراژوه سنووردار بێ(24).
ئهگهر نموونهیشت ویست ههر ئهم حزبانهی خۆمان كه ئهمڕۆ له كوردستاندا له ناو پرۆسهی سیاسیدان ، لهكاتێكدا له ژێر حوكمی حكوومهته یهك بهدوای یهكهكانی عێراقدا، لهو كاتانهدا كه كاركردنی به ئاشكرایان لێ قهدهغه بوو ، تاكه هۆی ڕۆژانهی پهیوهندی میدیاییان ڕادیۆ بوو، وهكی دی بڵاوكراوهكانیان ههندێ جار به مانگ بهڵكو زیاتریش دوای دهرچوونی نهدهگهیشته دهستی خهڵك ، دیاره ئهویش به نهێنی.
بهڵام دیاردهیهك له میدیای حزبیدا كه دهمێكه دهركهوتووه ، بهتایبهتیش پاش (ڕاپهڕین) و دهركهوتنی ئهوهی به (میدیای ئههلی) ناسراوه و كه له ڕاستیشدا ئهو میدیایهش له كوردستان جیاوازییهكی جهوههری لهگهڵ میدیای حزبیدا نییه ، بهوهی میدیای حزبی به ئاشكرا حزب سهرپهرشتی دهكا و خهرجیهكانی له ئهستۆ دهگرێ ، ئهوهی خۆیشی به میدیای ئههلی ناساندووه، به ههر شێوهیهك ههیه ڕاستهوخۆ یا ناڕاستهوخۆ له ژێر ئاراستهی سپۆنسهرهكانیدایه و باوهڕ ناكهم هیچ یهكێك لهو كهناڵانه كه وتمان به (ئههلی) خۆیان ناساندووه بتوانن له ڕێنمایی باروبووكهرهكانییان لا بدهن ، ئهوهنده ههیه ههندێ لهو كهناڵانه ، زیاتر به هۆی نواندنی جۆرێك له پیشهییایهتی له كاركردندا و ههندێ جار بهرنامهی جیاواز كه پێشتر و (تاڕادهیهك) ئێستاش له میدیای حزبیدا نییه ، توانیویانه سهرنجی بهرامبهر (خوێنهر، گوێگر، بینهر) بهلای خۆیاندا ڕابكێشن ، دهنا وای نابینم پیشهییایهتی ههر ئهوه بێ ، تهنێ چهند ڕایهكی جیا له سهكۆیهك كۆبكهیهوه ، ئهو دیاردهیهش وهك له پێشدا وتمان به گشتی له میدیای حزبیشدا كهم تا كورت دهركهوتووه ، به بهراورد لهگهڵ ئهو میدیایهی له پاڵیدان ، به ههموو جۆرهكانییهوه ، ههنگاوی شایان و دیاری نهناوه ، لهڕووی تهكنیكیهوه بێ یاخود دابین كردنی ئاسۆیهكی كراوهتر كه شهقڵ و نیشانهی سهردهمی نوێی پێوه دیار بێ .
میدیای بێلایهن
مهبهست له میدیای بێلایهن و لایهندار ، لێرهدا ههر ئهوهنییه میدیایهك سهر به حزبێكی یا لایهنێكی دیاریكراو نهبوو بێلایهنه…
داخۆ لای ئێمه بێلایهنی چۆن خوێندراوهتهوه؟
وهكو ڕای خۆم كه له زۆر جێی دیكهشدا گوتومه ، وای نابینم له سهرانسهری جیهاندا كهناڵێكی میدیای بهو مانایهی ههندێ بهو سادهییه دهیبینن بێلایهن ههبێ ؛ ههر كهناڵێكی میدیایی دهگری له (لایهن)ێكهوه باروبوو یا به ئیستیلاحی ئێستا سهپۆرت یا سپۆنسهر دهكرێ ، به ههر و بۆ ههر مهبهستێك بێ ، ئینجا ئهو (لایهن)ـه حزبێك یا كۆمپانیایهكی بازرگانی (گهوره یا بچووك) یا سهرمایهدارێك یا ههندێ جار ئابووری یاخود دهوڵهتێك یا دهزگایهكی دیاریكراو له دهوڵهتێكی دیاریكراو (ناوخۆ یا دهرهوه) یان گرووپێك ، یان ڕهنگه دهزگایهكی ههواڵگری یا كهسایهتیهكی ناسراو و ناوداری دیاریكراو یان ههر خودی دهوڵهت به بیانووی بهرژهوهندی گشتی و….تاد.
بهم جۆرهش بێت مومكین نییه میدیا ، (ههر كهناڵێكی میدیا ) بتوانێت لهو هێڵه لابدات كه له لایهن سپۆنسهرهكهیهوه بۆی دیاری دهكرێ .
ڕاسته ههندێ له میدیاكانی دونیا له ڕووی كاركردن و پیشهییایهتی و بابهتایهتی و ههڵسوكهوتیان لهگهڵ ڕووداوهكاندا له پێش ههندهكهی دی دایه ، ئهمهش زیاتر پهیوهسته به ئاستی پێشكهوتوویی ئهو كۆمهڵگهیهی پهیامهكهی ئاراسته دهكرێ…
وهره به نموونه كهناڵێكی ئاسمانی وهك CNN وهرگره، ئهو كهناڵه بهحساب (سهربهخۆ)یه و خاوهنی خۆی ههیه، بهڵام دیسان به بیانووی بهرژهوهندی ئاسایشی نهتهوهیی تهنانهت له وڵاتێكی وهك ئهمریكایش ، ڕێگهی نهدرا وهك خۆیان دهیانویست ڕووداوهكانی 11 سێپتێمبهر بڵاوبكاتهوه، به تایبهتی له پێشان دانی قوربانییهكاندا ، ئهمهش لهخۆیدا ئاستهنگێكی دی لا بهلایه لهو ڕێگایهی (سهربهخۆیی) و (بێلایهنی) و ئیدیعای لهو بابهتهی پێ دهسهلمێنرێ.
یان كهناڵێكی وهك (الجزیره) كه ماوهیهكی زۆر بینهرگهلێكی لهڕادهبهدهری بۆ خۆی ڕاكێشابوو بهڵام لای وردبین و شارهزایان ههر زوو دهركهوت ، كهناڵێكی لایهنداری ئاراستهكراوه و ههرچی بڵاوی دهكاتهوه به پێشینه و نهخشه بۆ داڕێژراوه ، ههرچی دهیخاتهڕوو ڕاسته ڕهنگه بۆ ماوهیهك تینوویهتی بینهرانی شكاندبێ ، بهڵام ڕۆژێ نهماندی بهقهد تاڵه موویهك به نهرێنی باسی باروبووكهرانی بكا كه دهوڵهتی قهتهره ، لهكاتێكدا ههردهم سهری شاشه و بنی شاشهیان ئۆممهتی عارهبی و دژی ئیسرائیل بووه ، ڕۆژێ نهماندی باسی پهیوهندی دۆستانهی قهتهر و ئیسرائیل بكا ، یا باسی ئهو بنكه سهربازییه گهورهیهی ئهمریكا له (قهتهر) بكا كه ئهوان له (الجزیره)دا به ئیمپڕیالیزم دهیناسێنن ، یا ههواڵێك بڵاوبكاتهوه ، وا كهوتبێتهوه دژ به قهتهر بوو بێت ، بێگومان ناتوانێ ، به هۆیهكی زۆر ساده ، ئهویش چونكه كهناڵهكه دامهزراوی ئهو وڵاتهیه و بهشێكه له ئاراستهكراوێكی نهخشه بۆ كێشراوی ڕای گشتی باوهكو له ههندێ له بهرنامهكانیشدا به كۆكردنهوهی دژهكان (كه زۆربهی جارانیش بهتهكبیر بووه) ئیدیعای بێلایهنی و بابهتایهتی كردبێ(25).
تهنانهت خودی وڵاته یهكگرتووهكانی ئهمریكا ، پاش شهڕی كهنداو چهندان كهناڵی ئاراستهكراوی ڕاگهیاندنی تایبهتی بۆ ههمان مهبهست دامهزراند ، وهكو چۆن دوای جهنگی جیهانیش ههمان شتی كردبوو ، ئهو دهمهی میدیایهكی بهتایبهت ئاراستهكراوی ڕووهو ئهورووپای ئهوسا وهگهڕخستبوو.
نموونهی دیكهش زۆرن ، بینهر و خوێنهرو گوێگری وردبین ههر زوو دهزانێ فڵانه كهناڵی TVیا ڕۆژنامه یاخود ڕادیۆ یا سایتی ئهنتهرنێت بۆ كێ و بۆچی و به چ مهبهستێك كار دهكهن ، چوون به ئاشكرا ئهوهی تێدا دهبیننهوه كه چۆن ههواڵ و ڕیپۆرتاژ و ڕاپۆرته ههواڵهكانیان ههڵدهبژێرن و به چ ئاراسته و له چ وهخت و به چ مهبهستێك بڵاویان دهكهنهوه.
بهم شێوهیه ههر كهناڵێكی میدیایی ئهو سیاسهته پهیڕهو دهكا له (لایهن) ئهو لایهنهوه بۆی كێشراوه باربووی دهكا و خهرجیهكانی له ئهستۆ دهگرێ و سپۆنسهر بۆ بهرنامهكانی و ڕیكلامی پێویستی بۆ پهیدا دهكا و ڕێگای دهستخستنی ههواڵی له كاتێكی پێوانهییدا بۆ ئاسان دهكا یان ههندێ جار ههر خۆی دهبێته سهرچاوهی ههندێ له ههواڵهكانی ، بهتایبهتی ئهو ههواڵانهی دهستخستنیان ئاسان نییه ، نهمازه له وڵاتانی دواكهوتوودا ، كه قانوون دهورێكی لهو چهشنهی تێدا ناگێڕێ .
ئهمهش وهكو (ئاوت لاین) له ههموو جیهاندا وایه ، لهگهڵ تێبینی ئهوهی له پێشدا ئاماژهمان پێدا ، به پێی ئاستی فهرههنگیی كۆمهڵ و ههروهها ئاستی بهرپرسیاریهتی ئهو ڕۆژنامهنووسانهی كاری تێدا دهكهن و عاقڵ پێ شكانی خودی سپۆنسهرهكان له شوێنێكهوه بۆ شوێنێكی دی و له وڵاتێكهوه بۆ ئهوی دی به گوێرهی سیستهمی فهرمانڕهوایی ئهو وڵاتهوه دهگۆڕێ ، دهنا له شێوه گشتیهكهیدا خاڵی هاوبهش له ڕووی ئاراستهكردن و تهیاركردنی ڕای گشتی ، میدیای ههموو جیهان به ههمان ڕهوتدا دهڕوا ، ههموویان سنووری تایبهت به خۆیان ههیه ، ههموویان كه ههواڵ و ڕیپۆرتاژ بڵاودهكهنهوه بهو ڕێڕهوهیدا بڵاوی دهكهنهوه له بهرژهوهندی باروبووكهردا دهبێ ، ئینجا تا چهند له ڕاستی و بابهتایهتیهوه نزیكه وا پێ ناچێ به گرفت خوێندرابێتهوه ، لهو ڕاستهڕا ئیتر میدیای حزبیش ئاراستهیهكی دیكهی وهرگرت ، ئیتر وای لێ هات ههر لایهنێك له فهلهكی خۆیدا بخولێتهوه ، گهیشته ئهوهی تهخوین كردن و یهكتر شكاندن بوو به سیمای میدیای كوردی ئهوان ڕۆژان…
تا ئێره و تا دوای وهستانی شهڕیش ، ماوهیهكی زۆر میدیا ههر ئهوه بوو حزبهكان بهڕێوهیان دهبرد ، پاشان دوای ماوهیهك ڕۆژنامهی (هاوڵاتی) وهك ڕۆژنامهیهكی (سهربهخۆ) و دوا بهدوای ئهویش چهند ڕۆژنامهیهكی دیكه و چهند كهناڵێكی ناوخۆیی خۆیان (به ئیستیلاحی خۆیان) به (ئههلی) ناساند كه ئێستاش تێنهگهیشتم مهبهستیان له (ئههلی)دا چییه ، وهك لهپێشدا ئاماژهم پێداوه ، ئهگهر مهبهستیان (جهماوهر) یان (خهڵك)ـه، میدیای حزبیش (ئههالی) و (جهماوهر) و (خهڵك)ی خۆیانیان ههبووه و ههیه ، خۆ ئهگهر مهبهستیان ئهوهیه (سهربهخۆ)ن ، لهسهر ئهو (خۆ)یه پرسیار دێته پێشهوه ، داخۆ ئهو (خۆ)یه له ڕووی ئیشكالیهتی زمانهوه چی دهگهیێنێ؟ ئهو (خۆ)یه كێیه؟ كهس نێركه كاردی نییه لهخۆوه ههڵتۆقێ ، ههڵسوڕاندنی كهناڵێكی میدیایش تێچوو و كادر و خهرجی دهوێ…. لهو باوهڕهشدانیم بهتایبهتی بۆ ئهوان ڕۆژان وهبهرهێنهرێكی وامان ههبووبێ عاقڵی بهوه شكابێ ، یاخود دڵی هاتبێ سهرمایهی خۆی له پرۆژهی میدیادا بخاته مهترسییهوه ، دیسان خهیاڵ لهوه زیاتر ناڕوا حزبهكان بووبن به شێوهیهك له شێوهكان پشتگیری ئهو كهناڵانهیان كردبێ بهكهش و ههوایهكی واڵاتر لهوهی له میدیای حزبیدا پهیڕهو دهكرا… ئاكام كهناڵ لهبهرابهر كهناڵ تا ئهوهی له (ئههلی) و (بێلایهن)ـهوه میدیایهك پهیدا بوو به (میدیای سێبهر) ناسرا ، ئهمهش پێم وا نییه له واقیعی ئهو میدیایه به دوور بوو بێ.
مهسهلهكه لهوهش پهڕییهوه و وای لێ هات خوێنهر و گوێگر و بینهری ئاساییش دهرك بهوه بكات فڵانه ڕۆژنامه یا گۆڤار یا ڕادیۆ یا كهناڵی تهلهفزیۆن له چ لایهكهوه پاڵپشتی دهكرێ، تهنانهت پهیداكردنی ڕیكلام و سپۆنسهریش بۆ بهرنامهكانیان ههر به ههوڵ و كۆششی ئهوانهوه بووه كه له ئهساسدا باروبووی كهناڵهكه دهكهن…
لێرهدا جارێكی دی دهخوازێ ئهوه وهبیر بێنینهوه ئهستهمه له سهرانسهری جیهاندا كهناڵێكی میدیایی ههبێ به مانای وشه (بێلایهن) ، من بهخۆم بێلایهنی بهخهون دهبینم، خهونێكی خۆشه ، ڕهنگه ڕۆژنامهنووس ههبن خۆزگهی بۆ بخوازن ، بهڵام خهونه ، واقیعی حاڵ شتێكی دیكهیه، بهڵێ ڕاسته له ئاكامی پێشكهوتنی تهكنهلۆژیا و ئهوهی لهبازنهی ماس میدیا و سایته ئهلكترۆنییهكان و پێگهیشتنی بهرهیهك ڕۆژنامهنووس میدیای كوردی برده بوارێكی دی، بهڵام نیشانه بهو سیما و ئادگارانهی باسمان كردن وای نابینم هیچ لهو كهناڵانهی ئهمڕۆیش له كارن، بهتایبهتی ئهوانهی خۆیان به (ئههلی) و (سهربهخۆ) و (بێلایهن) ناساندووه وابن…
لێرهش سایلی ههموو دونیا كهناڵی میدیا یان حزبێك یا سهرمایهدارێك، كۆمپانیایهك، دهزگایهكی دهوڵهتی یاخود لایهنێكی ههواڵگری یا ههندێ جار ڕهنگه بازرگانێكی عادهتی باروبووی دهكا، ئێ خۆ ماقووڵیش نییه ههریهك لهو لایهنانه پووڵ و پارهی خۆیان له (هیچ)دا خهرج بكهن، ئهگهر پێشت وا بێ بۆ خزمهتی فهرههنگ و میدیای كوردیه ، ڕهنگه دهوڵهت وهك بهرپرسیاریهتی ئهوهی لهسهر بێ و لێشی بوهشێتهوه كه ئهویش دووجار بهلای خۆیدا دهشكێتهوه ، دهنا لایهنهكانی دی ئهگهر خێرێكی لێ نهبینن ئاسان نییه خاوهندارییهتی بكهن ، تهنانهت ئهمه وهك دهبینین باڵی بۆ میدیای كولتووری و وهرزشیش كێشاوه…
بهڵام لێرهدا ناشبێ ئهوه نادیده بگیرێ ، ههموو ئهو كهناڵانه ، حزبیهكانی لێ بترازێ كه به ڕاشكاوی خۆیان ساغ كردووهتهوه ، دهڵێم ههموو ئهو كهناڵانه، بهو ستایلهیان كه تاڕادهیهك جۆرێك له پیشهییایهتی و بابهتایهتی و خێرای له گهیاندن له ههندێ له كارهكانییان ههوڵ دهدهن پهیڕهوی بكهن ، لێ لهو سهرهوه له بیریان دهچێتهوه كه له توانایاندا نییه ئهو سنوور و كهوشهنانه ببهزێنن بۆیان دیاری كراوه ، مهگهر له ههندێ وتار و ڕپپۆرتاژی ئاسایدا ، سهرهڕای ئهوهش ئهو چهشنه كهناڵانه (كه دهڵێم كهناڵ مهبهستم لهههموو جۆرهكانییهتی) زۆرجار له ڕێی بڵاوكردنهوهی ههندێ بابهتی وروژێنهرهوه خوێنهر و گوێگر و بینهر بۆ خۆیان پهیدا دهكهن، یاخود به هۆی ههندێ ههواڵی تایبهتیهوه كه له بنهڕهتدا به كاریگهریی و ههوڵ و پهیوهندیهكانی باروبووكارهوه دهستیان دهكهوێ به مهبهست و بۆ مهبهستێكی دیاریكراو.
ڕهنگه بیركردنهوهی ههندێ ڕۆژنامهنووس له ئهساسدا بهو ئاراستهیه نهبووبێ كه كار له كهناڵێكی لهو جۆره دهكا ، بهڵام دواجار كه ڕێچكهی خۆی وهردهگرێ ، بێ ئاگا، یان ئاگادار یا له ناچاری بهو ڕهنگه دهشكێتهوه.
بێگومان سهرههڵدانی ئهوهی پێی دهگوترێ (میدیای سێبهر) كه ههمیشه خۆی بهسهربهخۆ و بێلایهن دهناسێنێ زادهی ئهو كاودانهیه بینیمان ، چۆن وهك (چهندایهتی) له كوردستاندا بڵاوبووهوه و گهیشته ئهوهی ببێ به سهرچاوهی بژێوی زۆر كهس كه لهوانهیه ههندێكیان ئهزموونێكی وایشیان لهكاری میدیایدا نهبێ .!!
ماویهتی …..
—————————————–
ئاماژه و پهراوێز
________________________________________
23 – میدیای كوردی پاش ڕاپهڕین، چهند ههنگاوێكی جێی سهرنجی هاوێشت، دهكرێ بهههردوو ڕووی ئهرێنی و نهرێنیهوه بیانبینین، له پێشهوهیان وهگهڕكهوتنی چهند كهناڵێكی ئاسمانی ، لهوانیش چهند كهناڵێكی تایبهت به منداڵان. ههروهها چهند سایتێكی ئهلكترۆنی دوای بڵاو بوونهوهی تۆڕهكانی ئهنتهرنێت و مۆبایل و پێشكهوتنه تهكنیكیهكانی دیكهی بواری گهیاندن ، یا ئهوهی به ئیستیلاح پێی دهگوترێ (كۆمهنیكهیشن) كه ماس میدیاشی لهدوایدا لێ كهوتهوه و بهوهش میدیا مهودایهكی دی وهرگرت كه له ههشتاكاندا و تا نزیكهی دوادواكانی نهوهدهكانی سهتهی ڕابردوو خهون بوو.
24 – لێرهدا مهبهست زیاتر له میدیای نووسراوه ، چونكه دوای ئهو بهرهو پێشچوونه تهكنیكیهی گهیاندن و پهیدابوونی سایت و تۆڕه كۆمهڵایهتییهكان نهك ههر حزبی ڕێگه پێنهدراو، بهڵكو تاك بهتاكی كۆمهڵیش دهتوانن بهشێوهیهك لهشێوهكان ڕای گشتی ئاراسته بكهن و لهههر كوێی گۆی زهوی بن، ئهمهشمان لهزۆر شوێنی دونیادا بهخۆمان بینی بهتایبهتی لهوڵاتانهی به (بههاری عهرهبی) ناسران، كه ماس میدیا ڕۆڵێكی كاریگهری لهئاراستهكردنی خۆپیشاندهراندا گێڕا .
25 – به نموونه بهرنامهی (الاتجاه المعاكس) كه ماوهیهكی زۆر خهڵكێكی زۆری سهرقاڵ كردبوو.
مهرگی شۆڕش … بهختیار محهمهد
سورییهكان ههرچهنده قوربانی دهستی ئهسهدن (بهعسن)، لهوهش زیاتر قوربانی دهستی گرووپه ئیسلامییه ڕادیكاڵه تیرۆریستهكانی وهك داعش و بهرهی نوسره و ئهحرارولشام و ههر ههموو ئهوانی دیكهن. شۆڕشی سوریا ئیسلامییهكان لهناویان برد (ئهمان وایان كرد، كه ئهم شۆڕشه له ڕووی نێودهوڵهتییهوه بایی پێویست پاڵپشتی نهكرێ. ڕاستییهكهی لهسهر دهستی ئهوان هیچ مانایهك بۆ شۆڕش نهمایهوه. ئهو ئۆپۆزۆسیۆنهی سهربه بهرهی توركیا – سعودیه – قهتهریشه، پێناچێ فهلسهفه سیاسییهكهی له فهلسهفهی سیاسی بهعس باشتر بێ؛ كهواته چ مانایهك بۆ ئامانجهكانی شۆڕش دهمێنێتهوه؟).
بێ گومان ئهگهر ئهم شۆڕشه سهریش كهوتبا، ههر ئاكامی تراژیدیی لێ پهیدا دهبوو: شهڕی ناوخۆیهك دروست دهبوو، كه ئیسلامییهكان كۆمهڵگهیان پڕ له ترس و تۆقاندن و تیرۆر دهكرد؛ به ناوی حوكمی شهریعهتهوه ههموو نهیارێكی خۆیان، یان سهرپێچیكهرێكیان سهردهبڕی و جهڵد دهكرد؛ به كورتییهكهی دۆزهخێكی ڕاستهقینهیان لهم وڵاتهدا دروست دهكرد (ئهوان هێشتا ئهسهد لهسهر حوكم بوو، شهڕی ناوخۆیان دژ بهم و بهو ڕاگهیاند: هێندهی پێیان كرا شهڕیان له دژی كورد كرد).
بهڵێ، پێدهچوو هۆی خهمساردی ئهمهریكا له پاڵپشتی ئۆپۆزۆسیۆندا، ئیسلامییه توندڕهوهكان بووبێ. سوپای سوریای ئازادیش بووه هێزێكی سهربازیی نابوود و نهیدهتوانی شهڕی ئیسلامییهكان بكا؛ واته ئهمهریكا ئومێدی بهم هێزهش نهما.
هیچ گومانیش لهوهدا نییه ئهسهد (بهعس) ههرچهند دڕنده و وهحشی بێ (كه دهزانین ڕژێمێكی دیكتاتۆری ڕهگهزپهرستی فاشییه)، بهڵام هێشتا زۆر له ئیسلامییه توندڕهوهكانی وهك نوسره و داعش باشتره: ئهوهی كه سوریای (حهلهبی) وێران كرد، ههر تهنها ئهسهد و هاوپهیمانهكانی نهبوون؛ بهڵكو ئۆپۆزۆسیۆنی ئیسلامیی توندڕهو و هاوپهیمانهكانیشی بوون. ڕاستییهكهی خهڵكی سوریا (به تایبهتی حهلهب) له نێوان دوو بهرداشی ئهسهد و ئۆپۆزۆسیۆنه تیرۆریستهكهی و هاوپهیمانهكانیان هاڕدران و ورد و خاش بوون. له ئاكامدا حهلهب بووه هێمای مهرگی شۆڕشی سوریا.
( ٢٠١٦ ) … ناڵە حەسەن
ئەی تەمەن لێرەدا بوەستە
چ بەدبەختییەکی گەورە بوو
لە کاتێکی ناوەخت هاتینە دنیا
لەوەش بەدبەخت تر
بە نێو شەوەکان و
بە هەورازە سەختەکانی
ئەم ساڵە شوومەدا دا تێپەڕین
بە نێو کۆڵان بە کۆڵان و ژوور بە ژووری
ئەم ساڵە تاریکەدا تێپەڕین
بە نێو هەموو ڕۆژ و مانگ و وەرزەکانی
ئەم ساڵە بێ سەمەرەدا تێپەڕی
ساڵێکی پڕ لە ئافات و پڕ لە جەنگ و پڕ لە مردن
ساڵێک / پڕ لە خنکاندنی خەونەکان
ساڵێک / پڕ لە ڕژاندنی چاوی ڕازەکان
ساڵێک / پڕ لە مردنی مرازەکان
ساڵێکی خوێناوی و سوور سوور
ساڵێکی ڕەشی شووم شووم
ئەی تەمەن لێرەدا بوەستە
بەم هەموو برین و زامەوە
چۆن دەڕۆی بۆ نێو ساڵێکی تر
بەم هەموو فرمێسک و گریانەوە
چۆن دەڕۆی بۆ نێو ڕووبارێکی تر
بەم هەموو خۆڵەمێش و خوێنەوە
چۆن دەڕۆی بۆ نێو تابلۆیەکی تر
ئەی تەمەن لێرەدا بوەستە
ئارەقەی شەرمەزاری بڕێژە
کە بەهاکانی /
هەموو ژیان و بوون و
بەهاکانی /
هەموو شتە جوانەکانت
بڕۆ لەسەر شۆستەکان و
لە نێو تونێل و زێرابەکان دا کۆکەرەوە
ئەی تەمەن لێرەدا بوەستە
ئەی مرۆڤ / لێرەدا بوەستە و
پەتێک هەڵواسە بۆ خۆت
بەم هەموو برسییەتی و ناڵەناڵەوە
بەم هەموو جەنگ و مردنەوە
بەم هەموو خوێن و خنکانەوە
بەم هەموو خەمۆکی و شێتبوونەوە
بەم هەموو دۆڕان و تێشکانەوە
چۆن دەڕۆی بۆ نێو ساڵێکی تر
چۆن دەڕۆی بۆ نێو گۆڕستانێکی تر
چۆن دەڕۆی بۆ نێو دۆزەخێکی تر
ئەی تەمەن
تکایە لێرەدا بوەستە
هەموو کاتژمێرەکان و
هەموو وەرزەکان و
هەموو ساڵەکانی
عەشق و موحیبەت تێپەڕین
لێرەدا بوەستە ئەی تەمەن
مەڕۆ بۆ نێو ساڵێکی تر و
دۆزەخێکی تر و مردنێکی تر
ئەی تەمەن / لەو نوختە ڕەشە بوەستە زێتر مەڕۆ
لە نێو ئەم گۆماوە ڕەشە پڕ خوێنە بوەستە / زێتر مەڕۆ
لە نێو ئەم وەرزە ڕەشە وشکەڵانییە بێ گوڵەگەنمە بوەستە / زێتر مەڕۆ
لە نێو ئەم مۆڵگە و مەزرا و مەرزە ڕەشانەی مردن بوەستە / زێتر مەڕۆ
بوەستە ئەی تەمەن
بەم هەموو بەرگە ڕەشەوە
بەم هەموو جەستە ڕەشەوە
بەم هەموو دڵە ڕەشەوە
بەم هەموو خەونە ڕەشەوە
بەم هەموو مێژووە رەشەوە / بۆ کوێ دەڕۆی
ساڵێکی شووم شووم شووم
ساڵێکی ڕەش ڕەش ڕەش
لێرەدا بوەستە ئەی تەمەن
تا هەموو /
خنکان و مردن و کۆچ و برسییەتی و ئافاتەکانت
دەبن بە بیرەوەری
لێرەدا بوەستە ئەی تەمەن
تا دەبیت /
بە باخچەیەک لە ڕووناکی
بە تاڤگەیەک لە ئارامی
بە گوڵدانێک لە خەندەی سپی
لێرەدا بوەستە ئەی تەمەن
تکایە مەڕۆ
بۆ نێو ساڵێکی تر و
بۆ نێو گۆڕستانێکی تر و
بۆ نێو دۆزەخێکی تر
تکایە مەڕۆ ئەی تەمەن
مەڕۆ تکایە …!
٣١/ ١٢ / ٢٠١٦
کاری سەدەکانم …. جەلال عەبدوڵا ساڵح
کاری من
سڕینی پەنجەرەی
ئارەزووی پاشا
تەماشای مێژووی
جەنگی کەڵەشێری
سەدەکان نییە
کاری من ئەوەیە
هەشت کاتژمێری
هەنگوینی
ژیان بفرۆشم
تا نیوەشەو دەخەوێت
چرکەی دڵی
مەکینەی کارگەکان بژمێرم
…
کاری من ئەوەیە
لە ڕۆژی زریاندا
وردببمەوە
لە مێژووی فەلسەفەی
سەفەری با
…
کاری من ئەوەیە
تاقی ڕەشی
ژیان بۆیەکەم
تالەنهێنی ڕەنگی
ئاو بگەم
…
کاری من
تامردن
گوێگرتنە
لەبیرەوەری گۆرانی کچێک
وەک نهێنی سیحری شیعرێک
لە مناڵییەوە خۆشم دەوێت
…
کاری من
ئاشت کردنەوەی
سیحری ڕەنگ و
باڵی شکاوی خوێناوی
تاوسێکی غەمگینە
گرێدانی
دڵی تەلێکی پچڕاو و
تاڵی ڕۆحی
گیتارێکی نەخۆشە
…
کاری من
سپاردنی نووقڵی
بیرەوەریەکانی تۆیە
بە تاقی غەربیی ڕۆحم
…
کاری من ئەوەیە
وەک مناڵ دەستی
کەمانێکی تەنیا بگرم
بیبەمەوە بۆماڵی
شایی و گۆرانی
…
جەلال عەبدوڵا ساڵح
دوو دهق …دكتۆره : سجال ئهلركابی … وهرگێڕانی: سهردار جاف
بهس نییه
گوڵێك … بهس نییه
پهپولهیهك … سوود ناگهیهنێ
به گهرمی خۆ رژدیم پێ مهبه
بهفر دۆراندۆری تهنیوم
گیانی بێ هۆشیم ….. به سهر دڵنیایی
باهۆتا لێ بخه
شوێن ههڵدێ
بهلایهكدا دهتوێینهوه
ئاخۆ گهردهلوول نزیك دهبێتهوه
به گۆرانییهوه خۆ بادهدهی …. وادهزانم
كهفولی تینوێتی
له نێو قهدی پیتهكانا ….بشكێ
ساناییهكهی
تیكچڕژانی پیتهكانه ماندووت دهكا
پیته هێمادارهكان
جگه له
ئاوێزانبوونی رۆشنایی
چیدیكه نییه
وشهكانی له سهروو ڕهنگدانهوهی هاژهیه
كچی كێڵگه
پهنجهكانم …. بای باران دهژهنێ
خۆم لێ لا دهدهی
پهیگیری ههواڵی كهشوههوابه …. گهردهلوولهكه نزیك دهبێتهوه
گهر وتت بهسه
چۆن یاساغی كهم
به شوشهیی دڵی شكاوم
سیستمی تەندروستی داهێنانێکە و پزیشکەکانمان سوپەرمان … کامەران چروستانی
بەڕێوبەری نەخۆشخانەیەکی منداڵبوونی حکومی لەناو نەخۆشخانەیەکی منداڵبوونی کەرتی تایبەتدا گیان لەدەست دەدات و دەمرێت.
بۆ وەزارەتی تەندروستی ئەگەر واقیعییانە ئەم ڕووداوە هەڵبسەنگێنێت بڕوا ناکەم کارەساتی گەورەتر هەبێت.
بەبێ ئەوەی خۆمان بخەینە ناو دەریای بەراوردکردن لەگەڵ وڵاتانی هەژار یان پێشکەوتووی دیکە، ئەگەر تەنها بە وردبینییەوە تەماشایەکی سیستمی تەندروستی بکەین، ئەوا قەیرانەکانی ئەو سیستمە ڕوون و ئاشکرا دەردەکەون بەبێ ئەوەی پێویست بکات لەو بوارەدا یان بوارێکی دیکەدا مرۆڤ پسپۆر بێت. سکاڵا و ڕەخنە و نەبوونی متمانەی هاووڵاتی بەو سیستمە باشترین بەڵگەن.
پێش هەموو شتێک ئەگەر ئاوڕێک لە بنەما زانستییەکان بدەینەوە سەبارەت بە توانا جەستەیی و هزرییەکانی مرۆڤ، ئەوا ئەوەمان بۆ ڕوون دەبێتەوە کە شێوازی کارکردنی زۆرینەی پزیشکەکان و ئەو کاتەی لە ماوەی بیست و چوار کاژێردا لە کار بەسەری دەبەن لە دەری ئەو سنوورانەیە کە خودی (زانستی پزیشکی) بۆ سنوورەکانی توانای مرۆڤ دەستنیشانی کردووە بۆ ئەوەی مرۆڤ لەو سنوورەدا بتوانێت ئەرێنیانە (کارێکی بەرهەمهێنەر) ئەنجام بدات. سەرجەم ڕێکخراوە جیهانییەکان کۆکن لەسەر ئەوەی کە کاتیێکی ئاسایی بۆ مرۆڤ لەنێوان هەشت بۆ نۆ کاتژمێرە لە ڕۆژێکدا، بەڵام پزیشکێک کە بتوانێت لە کاتژمێری هەشتی بەیانییەوە هەتا کاتژمێری دووی پاشنیوەڕۆ کار بکات ئەوا شەش کاتژمێری لەو هەشتە بەجێ هێناوە. وەلێ سەیرەکە لەوەدایە کە زۆرینەی پزیشکەکانمان پاش ئەوە دەچنە کلینیکەکانی خۆیان بۆ ئەوەی پێنج شەش کاتژمێری دیکەش کار بکەن. کەواتە پێویستە پزیشکەکانمان سوپەرمان بن بۆ ئەوەی هەموو ڕۆژێک بتوانن دە بۆ دوانزە کاتژمێر کار بکەن یاخود سەرجەم بنەمای ڕێکخراوی جیهانیی تەندروستی و بنەما زانستییەکانی دیکە سەبارەت بە کارکردنی هەشت کاتژمێر بە هەڵە هەڵبسەنگێنین.
بەڵام ئەوەی جێگەی پرسیارە ئەوەیە: ئایا وەزارەتی (تەندروستی) بێ ئاگایە لە دروستی و نادروستیی شێوازی کارکردنی پزیشکەکانی ناو وەزارەتەکەی خۆی یاخود ئەو ئاشی ئەو وەزارەتەش هەر خوا ئەیگێڕێت؟
هاوکات زۆرینەی پزیشکەکان ڕۆژانە چاویان بە زیاتر لە پەنجا نەخۆش دەکەوێت جگە لەو نەخۆشانەی کە جارێکی دیکە ئەنجامی هەندێک پشکنین بۆ لای هەمان پزیشک دەهێننەوە. جا ئەگەر بۆ هەموو نەخۆشێک تەنها دە خولەک تەرخان بکرێت، ئەوا زیاتر لە هەشت کاژمێری دیکە دەکات. بەڕێکردنی هەموو ئەو نەخۆشانە لە ماوەیەکی کەمدا نیشانەی نەبوونی کات و بێ بایەخی پزیشکەکانە بەو نەخۆشانە و بوونی خەسڵەتێکی بازرگانیکردن لە مامەڵەی نێوان پزیشک و نەخۆشدا، کە تیایدا نەخۆش دەبێت بە قوربانی قازانجە داراییەکانی پزیشک. بگرە هەندێک جار زیاتر لە نەخۆشێک لە ژووری پزیشکەکەدا ئامادەن و هەر یەکەیان لەبەردەمی ئەوی دیکەدا باس لە نەخۆشییەکەی خۆی دەکات. ئەم دیاردەیە لە گەندەڵترین و هەژارترین وڵاتەکانی جیهاندا ڕوو نادات.
ئایا وەزارەتی تەندروستی ئاگاداری ئەم ڕاستییە تاڵانەی قەیرانی سیستمی (تەندروستی)یە، خۆ ئەگەر بێئاگایی خۆی پێشان بدات ئەوا (عوزر لە قەباعەت خراپتر). کارەساتەکان لێرەدا تەواو نابن، بەڵکوو سیندیکا و ڕێکخراوەکانی پزیشکان باس لەوە دەکەن کە ئەوان کاریان بە نەخۆشخانە حکومییەکان نییە، بەڵکوو کار تەنها لەسەر ڕێکخستنی کاری کلینیکەکان دەکەن، بەڵام نازانرێت لە بەرژەوەندی کێدا: پزیشک، تاقیگەکان، دەرمانخانە یان نەخۆش یان هەموویان؟ ئایا ئەو ڕێکخراوانەش بێ ئاگان لە پێکەوە کارکردنی دەرمانخانە و تاقیگە و پزیشک و خاوەن تەلارەکان؟ بێ ئاگان لەوەی کە هەندێک پزیشک ئەنجامی تاقیگەیەکی دیاریکراو نەبێت هیچ ئەنجامی پشکنینی تاقیگەیەکی دیکە قبوڵ ناکات؟ ئایا ئەو سندیکا و ڕێکخراوانەش بەشێکن لەو ئاشەی خوا دەیگێڕێت؟
دەڵێن: لە هەر شوێنێک گەندەڵی لە دامودەزگاکانی وڵاتدا هەبێت، ئەوا پێش هەموو شتێک کەرتی تەندروستی دەگرێتەوە. ئەم وتەیە ڕاستییەکە و هاووڵاتی لەسەر ئەرزی واقیع ڕۆژانە ڕووبەڕووی دەبێتەوە. گەندەڵی و (نامرۆیی) سیستمی تەندروستی گەیشتۆتە ئاستێک کە بەڕێوبەری نەخۆشخانەیەکی منداڵبوون ڕوو بکاتە نەخۆشخانەیەکی دیکە و بە داخەوە لەوێش گیان لەدەست بدات. لە ڕاستیدا ئەمە لەلایەک ئەوە دەردەخات کە نەخۆشخانە حکومییەکان لە گەلێک لایەنەوە کەموکورتی و کێشەیەکی گەورەی تیادایە، لەلایەکی دیکە ئەوە دەردەخات کە مرۆڤ ئەگەر بیەوێت ڕێگەچارەیەکی دروست بۆ چارەسەری کێشە تەندروستییەکانی خۆی بدۆزێتەوە ئەوا باشترە ڕوو لە نەخۆشخانە تایبەتییەکان بکات، هەرچەندە لەوێش هیچ گەرەنتییەک نییە.
پزیشکەکان لەم هەرێمەدا کەسانێکی بەختەوەرن، چونکە کەوتونەتە ناو سیستمێکەوە کە کەس نییە لێیان بپرسێتەوە چۆن کار دەکەن نە کەسیش ئاوڕێکی ڕاستەقینە لە داهاتی راستەقینەی پزیشکەکان، شێوازی کارکردنیان، گونجاندنی لەگەڵ شەرەفی پسپۆریی کاری پزیشکی و . . . هتد دەداتەوە، هەر بۆیە جەستە و تەندروستی مرۆڤ لەم هەرێمەدا بوون بە کاڵایەک لەنێوان سێ کوچکەی (پزیشک و تاقیگە و دەرمانخانەکان) بازرگانی پێوە دەکرێت. بێگومان سیستمێکی تەندروستیش کە پڕ بێت لە داهێنانی قەیراناوی، ئەوا پزیشکەکانی هەر دەبێت سوپەرمان بن.
مامۆستایانی خواست و ئاگایی … م. بارزان دۆڵەڕەقەیی
له هەر كۆمەڵگەیەكی پێشكەوتوو بنواڕین یان لە پێشكەوتنەكانی سهراسیمه بووبین, ئهوه خاڵێك ئاماژهی پێبكرێت، رێخستنه. رێخستن پێوهندی به زانینهوهیه. زانینیش له رێگهی پرسیاركردن، فێركردن و گهیاندن دێته دی. وێجا پێگهی مامۆستا گهلۆ لێرهدا بهرز و مهزن دهكهوێتهوه. لێ كهی مامۆستا لە ژوور چینەكانی تری كۆمەڵگە دهردهكهوێت؟ ئهم پرسیاره پێوهند به ئاگایی و رهخنهگرتن له خۆیه. ئهم خۆیه مامۆستاییه، چهنده نهخوێنهر و دهبهنگ بێت گهلحۆتر و چهندهش ئاگایی له زانست، مێژووی نهتهوه و ئهدهبیات، بهكورتی بخوێن بێت، ئهوهنده دوورنماتر و بهتهك پهروهرده، رهخنهگرتن و خۆخسته ژێر بهرپرسیارییهتییهوه، بهخهم دهبێت.
بۆیه دهبێت مامۆستا پێشهنگی كۆمەڵگە بێت. ئهم دهتوانێت وابكات رهخنه بگیردرێت و شتهكان بخاته ژێر چنگی لێپرسینهوهوه. لێپرسینهوه وابهستهیه به دادوهر. ئاخۆ مامۆستا دادوهره؟ سەرمەشقبوون بهسهر گشت، له وانهگوتنهوه و چۆن راهێنانكردندایه. وانهگوتنهوه لهبهرانبهر بهیانییدایه و راهێنانكردنیش له بهرانبهر چاودێرییكردندایه. كهواته مامۆستا كه راهێنانكاره؛ چاودێره. ئهم چاودێربوونهش سهرمهشقبوونه. كهواته مامۆستا چاودێره بهسهر راهێنانپێكراوانی دوێنێ. بۆیه بۆ وانه پێگوتراوانی دوێنێ، له بهیانیییاندا دادوهره. دادوهره چونكه بهرپرسیان بووه. ئهگهر دوێنێ، خۆی نهكردبێته بهیانیوان و چاودێر، ئهوه ئهم مامۆستایه مهحكووم و تاوانباره.
كهسی سەرمەشقیی، درووستكاری بیری ئازاده. وابهسته نییه بەهیچكەس. زووڕنا بۆ بهرژهوهندخوازان و بڕیار بهدهستانی نهخوێندهوار لێنادات و نهژهنه. نهژهنین خاوهنیبوونه به خواست. خواستیش كۆمەڵگەی چاڵاك و نهوهی بهئاگا درووست دهكات.
تاكێكی كارا, كه وانهپێگوتراوێكی مامۆستای بهئاگا بووه و پێگهیێنراوێكی پڕ خواسته، ئهوه ئاگایی بهسهر خۆیهوه ههیه و دهوڵهمهنده به ئهمڕۆ و هەست بە دوودڵی و ترس ناكات. سهر مهشقی ئهم تاكه، خوده ناسكردووهكهیهتی و ئازادیش نان و شهڕهفمهندییهتی. بۆیه لەسەر بناغەی وهها تاكێك كۆمهڵگه وهك ئهو دۆخه هیچخوازیی و بهها داڕووخاوه ناكهوێتهوه. پرس و شتهكان بهرهو بنبهست ناچن. بۆیه دوای ئهم گهشهكردنه پهروهردهییه، هزر و ئازادی لهدایك دهبن. هزر بۆ كۆمهڵگهیهكی شارهستانی و خاوهن كولتوور و ئازادیش ناسنامه.
تێكهوتنی كۆمهڵگه له گهندهڵی و مافخووراوی، پێوهندی سهرهكی به نهبوونی خواست و ئاگایی مامۆستاوه ههیه. چونكه مامۆستا بهرپرسیاری سهرهكی ئهم دۆخه رانهگوزهره بهكیسهڵبووهیه. مامۆستا رێگری بهردهم گهشه و گۆڕان نییه، بهڵام زۆر بهداخهوه نهبوونی خواست و ئاگایی له مامۆستاكانماندا ئهم دۆخهی ئهمڕۆی بهرههم هێناوه، دۆخێك كه گهنج و وهچهیهكی تهنبهڵ، نهخوێندهوار، ترسهنۆك و بێدهنگ له ماف و ئازادی پێ بهخشیوین.
بێمنهتبوونی سهرۆك و ئاراستهكردنی ئهم گهلهمێگهله بهره و ههڵپهڕین و نهزانین بردن، پێهیچنهبوون و كۆیله سهیركردن، هیچ شتێك نییه لهو بهرههمه، كه بوونی وێنهی كارهكتهرێكی دۆنكیشۆتییه، كه دواجار مامۆستاكانی ئهم سهرۆكه داستان خهیاڵاوییه، مامۆستایانی بێخواست و گهلحۆ بوون.
خهساندن یان كوشتنی خواست له تاك/ خوێندكارانماندا، وادهكات پاشكۆیی، كۆیلەبوون و بێدهنگی به مافی خۆیان بزانن. باڵاكردنی ههستی خۆ پێهیچنهبوون؛ دهرهتانه بۆ ئاییندهی كۆمهڵگه و نهتهوهیهكی بێ ناسنامه و دهوڵهت.
مامۆستای بێخواست و ئاگایی، ناتوانێت خوێندكارێكی ئازا پێ بگهیێنێت. بۆیە لەم وڵاتەدا هەیمەنەی حزبیی، باڵی كێشاوە و رابەری پەروەردەیە. لەژێرهەژموونی ترساندن و و كۆیلەكردندا، مامۆستای بێخواست و ئاگایی، دەستەمۆی چارەكە موچەیەك كراوه پێشی شهرهفمهنده، نهك شهرهفمهند كرابێت پێی.
له كۆتاییدا گهرهكه بگوترێت:
دهبێت مامۆستا، گۆڕانێكی بنەڕەتی لەژیانی خۆی دەست پێ بكات و پهی به خوده رهسهنهكهی خۆی ببات و بیدۆزێتهوه. ئهمهش لهپێناو وهگهڕخستنی ئهم گهله وابهسته به نهریت، نهزانی و رهوێنراوه له ماف و ئازادیی.
م. بارزان دؤلَةرِةقةيي
سیمنارێک لە دانیمارک بۆ بەڕێز فوئاد مەجید میسری
لە بيرەوەرييەكانى دەسبەسەرێك لە بەنديخانەكانى عيراق … بە پێنووسى ـ لوقمان مەنسوور
دوای ئەوەى سوپای عيرا ق لە شەڕی دووەمى كەنداو ( گەردەلوولی بيابان) بر سەرۆکایەتی ولایەتە یەکگرتووەکانی ئەمريكاو بە بەشدارى زياتر لە سى دەوڵەت لە هاوپەیمانییەكدا لە دژی عيراق بۆ وەدەرنانى لە ميرنشينى كوەيت كە عيرا ق لە 2\8\1990دا داگيري كردبوو تاڵاوى دۆڕان دەمي تاڵ كرد و شكا ، هەروەها دوابەدوای ئەوەى كە يەكەم سەربازی عيراقي لوولەي تۆپی دەبابەكەی ئاراستەى ديواری وێنەى ديكتاتۆری لەگۆڕنراوی عيراق (سەددام حوسێن) كرد ، تۆوى ڕاپەڕيني جەماوەری چێنرا كە دوای ڕووداوی لوولەی دەبابەكە دەستى پێكرد و بە خێراييەكى باوەڕپێنەكراو و لەكاتێکي كەمدا زۆربەى شارەكانی گرتەوە و چواردە پارێزگا بە شار و شارۆچکە و دێهاتەوە لە باكوور و باشووری عيراق كەوتە دەستى جەماوەری ڕاپەڕيوى تووڕەى عيرا ق .
ڕژێمی لەناوچووى عيراق بۆ لەباربردن و دامركاندنەوەى ڕاپەڕين رِێ و شوێنى گڵاوی گرتەبەر . بۆيە دوای ڕاپەڕینی سەرتاسەری كوردستان بە رِابەرايەتي هێزی پێشمەرگە و ڕزگاركردنى شار لەدوای شار و پيَش ڕزگاركردنى كەركووك واتە لە ڕۆژى 10\3\1991 هيَزةكانى بەعسی لەناوچوو بە قوات خاسە و ئەمن و ئەندامانى حيزبەوە گەمارۆى گەڕەکە كوردييەكانى شارى كەركووكيان دا و هەر بەيانى زوو هەڵيان كوتايە سەر ماڵان و ژوور ژوور بەدوای نێرينەى كورد ئەگەڕان كە تەمەنيان لە نێوان پانزة تا شەست ساڵي يە .
هەر ئەو ڕۆژە شانزە هەزار كورديان لە پير و گەنج ڕاپێچى زيندانەكان كرد كە هيچ تاوانێكيان نەبوو جگە لە كورد بوون .
بە ڕاست بیرم چوو من ناوم (لوقمان مةنسوور)ە . ئەو كاتە تەمەنم بيست و هەشت ساڵ بوو كە ئەو هێزانە هەڵيان كوتايە سەر ماڵەکەمان لە گەڕەكی ئازادی لە شاری كەركووك لە كاتژمێری يانزە و نيوی بەيانی و من و ئەو برايەم كە شەش ساڵ لە من مناڵترە (كامەران مەنسوور) و ئامۆزايەكم كە چوار ساڵ لە من مناڵترە كە لە هەمان خانوو پێكەوە لەگەڵ ماڵی مامم ئەژياين ناوی (مەحموود غەفوورە ) گيراين و لەگەڵ ئەو شانزە هەزارە ڕاپێچی زيندانەكان كراين .
ئەو هەموو ڕەشبگیرە بە بيانووی ئەوەى كە بەرپرسی نووسینگەی ڕێكخستنى باكوور (عەلی حەسەن مەجيد) وتارێك و چةند ئامۆژگارييەكيان پێ ئەڵێ و دوای پێنج خولەك ئەگەڕێنەوە. ئيسێاش ئەو هەلَمەتە لە نێو خەڵكى شارەكە بە تايبەتی كوردەكان بە هەڵمەتى پێنج دەقە بەناوبانگە بە پێی ئەو بيانووەی ئەو خەڵكەيان پێ ڕاپێچی زيندانەكان كرد .
ئەو هەموو گيراوە بە گەڵابە و و لۆری گوێزرانەوە بۆ بارەگاكانی حيزبی بەعس و لەوێوە بۆ سەربازگەی تۆپزاوە كە سێ ساڵ پێشتر ئەنفالەكانيش هەر ڕاپێچی ئەو سەربازگەیە كرابوون كە ئەكەوێتە باشوورى خۆرئاوای كەركووكەوە .
لەوێ هەموومانيان كردە هۆڵەکانەوە و دەرگايان لەسەر داخستين ، دەرگای ئەو هۆڵەى ئێمەى تيا بووين باش داناخرا و ئێمەش كەمێك هار بووين دەرگاكەمان شكاند، بەو هۆیەوە ئێمەيان گواستەوە بۆ هۆڵێکی تر كە نزيك بوو لە پاسەوانەکانەوە (يەكەم هۆڵی نزيك دەرگای سەرەكي سەربازگەكە ) و دەرگاكەيان بە ولدن لەسەرمان لەحيم كرد .
سێ شەوو سێ ڕۆژ لەو سەربازگەیە بە بێ نان و بە بێ ئاو ماينەوە . لە شەوی يەكەم كاتژمێر نۆ سي و دوو كەسيان هێنا هەموويان گەنجي كورد بوون بۆ هۆڵەکەی ئيَمە، يەكێكيان لای ئێمە دانيشت لێيمان پرسی چۆن و لە كوێ گیراون ؟! وتی لە گەڕەكى قادسيەى يەك گيراين ، وەك لە بيرم بێت ناوی سەركەوت بوو ، هەر بەيانى زوو پاسی ڕيم هاتە دەرگای هۆڵەکە و ناوی ئەو سي و دوو كەسەى شەو هێنابوويان خويَندەوە و سواری پاسەکە كران و برديانن ، دوای ئەوەى ئيَمە دەرچووين ئەوجا زانيمان هەموويان لە گەڕەكى شۆرجە گولەباران كراون ، ئێستا لە هەمان شوێن بە ناوی ئەوانەوە مۆنۆمێنتى شەهيدان دروست كراوە .
ئەو سێ ڕۆژە هيچ خوارنيان پێ نەداین ، هەندێك لە ئێمە وەك بڵێ ئەيزاني بۆ بەنديخانە ئەڕوات خواردني لەگەڵ خۆی هێنابوو ،بە دزييەوە ئەيخوارد . ئێمە واتە من و کامەران و مەحموود هيچمان پێ نەبوو .
ڕۆژی چوارەم گوازراينەوە بۆ شارەدێ ی عەبباسی ، وەريان نەگرتين چونكە ژمارەمان زۆر بوو و شوێنيان بچووك بوو ، لێرە كامەراني برام هەوڵی دا دوور بكەوێتەوە و ڕا بكات من ڕێگريم لێ كرد نەبا شتێكي بەسەر بێت ، وابزانم هەستى بە ترسناكى دۆخەكە نەكردبوو يا ئەيويست سەركێشی بكات يا دەرباز ئەبێت يا نا .
دوای ئەوەى لەوێ وەريان نەگرتين ئێمەيان گواستەوە بۆ سەربازكەی ديلە ئێرانييەكانى نيَوان تكريت و بێجي کە ساڵێك پێشتر چۆڵ کرابوو.
هێزەكانى ئينزباتى عەسكەری ئێمەيان بە ژمارە وەرگرت نەك بە ليستى ناو ، دابەش كراين بەسەر سەربازگەكان و دواتر بۆ بە ناو هۆڵەكان (چونكە لە ڕاستيدا ژوور بوو نەك هۆڵ) ڕووبەری هەر يەكەيان لە سى مەترە دووجا تێپەڕی نەدەكرد و هەر هۆڵی شەست نەفەر . ئينجا ناونووس كراين .
ماوەى دوو هەفتە لەم سەربازگانەدا ماينەوە ، تێيدا بە جۆرێك ئازاری جەستەييمان بينى كە تا هەناسة بێت و بچێ بيرم ناچێتەوە ، خواردنى بەيانيانمان شۆربای نيسك بوو نيوەڕۆ و ئيَوارە برنج و شلە بوو ، ئەوەى لە هەر ژەمێكدا پێمان دەدرا بەشی سێ يا چوار كەسی دەكرد دەدرا بە دوانزە كەس ، بە كەوچك لە ناو سينى قسعةكەدا برنج و شلە بەسەرەكەمان تەخت ڕێك دەخست و دەمانكرد بە دوانزە بەشەوە و هەر كەس بەشي خۆی، بە كوردييةكەى هەر ئەوەتا بە دەنك برنجةكەمان ناژماد و دابەش ناكرد .
ڕێگەپدانمان بۆ پشوو و سەر ئاو ڕێگەیەكى زۆر سەير بوو ، لە پشتی ئەو ڕێگەپێدانەوە قورسترين جۆرى ئازارى جەستەيى و دەروونی و بوغزو كينە خۆی دەشاردەوە . پێشتر وتم هەر شەست كەس و لە هۆڵێكى سى مەترەدووجا ئاخنرابووين ، كاتى پشووى سەر ئاو دە خولەك تەرخان ئەكرا بۆ دوو هۆڵ (واتا سەد و بيست كەس) بۆ هەشت خاڵی سەرئاو ، ڕاستتر بڵێم هەر نەفەر و نيوێك يەك خولەك كاتى هەبوو ، ئاخر بە خولەكێك فريای چی ئەكەويت ؟! . كاتيَك ئەو دە خولەكە تەواو دەبوو پاسەوانەكان بە ئەنقەست بەو ماسيحانەى كەوا ئاودەستى پێ پاك ئەكرايەوە لێیان ئەداين و بەزۆر ئەيانئاخنينە نێو هۆڵەكان . بۆ ئەوەى دە خولەكي تر يارى بە هەستى شەست كەسی تر بكەن .
دوای تێپەڕبوونى شەش ڕۆژ يا هەفتەيەك مانەوەمان لەو سەربازگەیە واتە ڕۆژێك پێش ڕزگاركردنى شاری كەركووك لە لايەن خەڵكى ڕاپەڕيو و هێزی پێشمەرگەوە ، رڕەشبگيرييەكي تر لە بازاڕەكانى كەركووك ئەنجام درابوو هەر كەسيَكيان ببينيايە ئەيانپرسی (كوردی يان نا ؟! ) بيگوتايە كوردم ئەيانگرت. هەر ئەو ڕۆژە چەند كەسێكيان لەو گيراوانە هێناو دابەش كرانە سەر هۆڵەكان . هۆڵەکەی ئيَمە دە دوانزەيەكى بەر كەوت ، لە يەكێكمان پرسی (چۆن گيران؟!) وتى خۆم و كوڕەکەم لە بازاڕ گيراين لێيان پرسين كوردن يان نا؟! وتمان كوردين گرتيانين .
هۆڵەکەی ئێمە دە دوانزەيةكى بەر كەوت ، لە يەكێكمان پرسی (چۆن گيران؟!) وتى خۆم و كوڕەکەم لە بازاڕ گيراين لێيان پرسين كوردن يان نا؟! وتمان كوردين گرتيانين .
هەموومان ڕاستتر وايە بڵێم زۆربەمان تووشی سكچوون بووين ، سكچوون بە خويَنەوە . يەکێك لە بەندكراوەكاني هۆڵەکەی تەنيشتمان بە هۆی ئەو سكچوونەوة گيانى سپارد ، ناوى (نايف عةبدولواحيد) بوو خەڵكي گەڕەكی خۆمان بوو ، ئەو سكچوونە بە هۆی ئاوى خواردنەوە بوو چونكە ڕاستەوخۆ لە ڕووباری ديجلەوە دابەش ئەكرا بە بێ پاككردنەوە و پاڵاوتن .
سبەی ئيَوارە يەكێك لە بەندكراوەكانی هۆڵەکەی تەنيشتمان ئەو كاتەى پشوو تەواو بوو (دە خولەكەكەە) لە دەرگای سەربازگەکە چووە ئەوديو دوای ئەوەى نانەواكەى خڵافاندبوو (فڕنەكە لای دەرگاكە بوو و نانەواکەش عەسکەری بوو ) بە نيازى هەڵهاتن بەلَام سەركەوتوو نەبوو گيرا .
ئەو ئێوارەيە هەموومان ژيانمان لەبەرچاو كەوت ، تفمان لەو ڕۆژە ئەكرد تێيدا چاومان هەڵهێنا . ئەفسەرێكي پلة (نةقيب) قەرماندەى پاسەوانەكان بوو ، ئازارێكی ئەو كوڕەى دا بڕوا ناكەم هيچ كامێكمان تا ئەو ڕۆژە بێويژدانى وامان بينيبيَت . ئەو ئەفسەرە كورسييەكى لە ناوەڕاستى حەوشەى بەنديخانەكە دانا (هۆڵەكان بە چواردەورى حەوشەکە بوون ) و لەسەرى دانيشت و كۆتەرەدارێكى گەورە لە حەوشەكە دانرابوو پاسەوانەكان ئاگريان دەدا بۆ خۆ گەرم كردنەوە ئاگرى داو پارچە ئاسنێكى گۆشەى هێنا و خستييە سەر ئاگرەکە ئەو داماوەيان هێنا و ڕووتيان كردەوە ، ئينجا پاسەوانەكان بەسەر هۆڵەكاندا سووڕانەوە ئەوەى دانيشتبوو بەزۆر هەڵیانساندە سەر پێ تا سەيري ديمەنەكە بكەن ، ئەزانن ئەو ديمەنە چۆن بوو؟! ديمەنى وا لە هيچ فليمێك نيشان نەدراوە .
دوای ئەوەى ئەو پارچە ئاسنە سوور بووەوە و ئەڵێن دەنووكى كەو نەخيَر زۆر لە دەنووكى كەو ئاڵتر بوو هێناى و دەستى كرد بە داخ كردنى جەستەى بە بەرچاوى ئێمەوە ، زيڕەى ئەو داماوە تەنها پەروەردگار گوێی ليَ نەبوو دەنا جەرگى ئەكرد بە ئاو چزەی لە دەروون هەڵئەساند ، شوێنێك بە جەستەى ئەو داماوەوە نەمابوو داخى بەر نەكەوتبيَت ، تەنانەت سەر چووكي هەردوو گووپی پاشووى داخ كرابوو ، ئێمە هەموو دەگرياين هيچ دەسەڵاتێكمان نەبوو تەنها ئەوە نەبێ زۆر بەزەليلى لەو دڕندە بێويژدانە دەپاڕاينەوە كە بيكات بە خاتری خوا يان بيكات بە سەدەقەى سەری مناڵەكانى يا بيكات بە خاتری پێڵاوەكانى پێى وازى لێ بێنێت . وازی لێ هێنا ، هەموو دڵخۆش بووين .
بەڵام كاژێر يەكى شەو هێنايە دەرەوە و ديسان گيانى داخ ئەكرد ، لە زيرِەى ئەو داماوە هەموو لە خەو ڕاچڵەكين (ئەوانەى خەويان لێكەوتبوو) ئەوە جەهەننەمى ڕاستەقينە بوو .
دوای ئەوەى هێزى پێشمەرگە كۆنترۆڵی كەركووكيان كرد ڕژێم و دار و دەستەكەی تووشی تۆقين و دڵەڕاوكێ بوون ، بۆيە ئێمەيان گواستەوە بۆ سەربازگەی ديلەكان لە ڕومادی ئێمەيان پۆل پۆل گواستەوە ، هەر ڕۆژە و پۆلێك و بە چەند پاسێك .
بەندكراوە سەرنشينەكاني يەكێك لە پاسەكان كە ڕۆژێك پێش ئێمە گوازرانەوە توانييان ڕاكەن ، بۆیە پاسەوانان ڕێ و شوێنى توندتريان گرتەبەر لە كاتى گواستنەوەى ئەوانى تر كە هێشتا نەگواسترابوونەوە .
ئەو كاتەى ئێمەيان گواستەوە ڕێ و شويَنى تونديان گرتبووە بەر ، چونکە پاسەوانى هەر پاسێك ئەفسەرێك و پيَنج ئينزيبات بوو ، فەرماندەي
سەربازگەکە هاتە دەرگای پاسەكە و بە دەنگێكى بەرز ئەفسەرەكەى وت :
– ئەگەر هەر يەكێك لەم بەندييانە هەڵهات ! سەرەتا هەموو ئەمانەی ناو پاسەکە گولەباران بكە ئينجا دوای هەلَهاتووەکە بكەوە .
قسەی فەرماندەكە ترسی خستە دڵمانەوە ، نەمانئەزانی كۆمەڵێك لە ئێمە توانيويانە هەڵبێن بۆيە زۆر ترساين .
ئەفسەرەکە فەرماني دا دەستمان لە پشتەوە ببەستن ، كەلەپچەيان نەبوو بۆيە بە وايەری تەلەفۆن دەستيان بەستين كە باريك بوو زۆر ئازاری ئەداين . من و كامەرانی برام لەسەر دوو كورسي تەنيشت يەكتر بووين ، گاڵۆنێكي بەتاڵی ڕۆنی ئۆتۆمبيلمان پێبوو پڕمان كردبوو لە ئاوی بۆڕی بۆ ئەوەی لەو ڕێگايە بيخۆينەوە كە نەمانئەزانی چەند دوورە ! . كامەرانی برام ووتی تينوومە ، بە پاسەوانەكەم ووت؛- دەستم ئەكەيتەوە ئاو بدەم بە براكەم ؟!
بە تووڕە يیەوە ووتی دەست كردنەوە مەمنووعە .
لەسەر كورسييەكە خۆم دانەواند و گاڵۆنە ئاوەكەم بە دان هەڵگرت و لەسەر كۆشم دامنا و قەباغەکەم هەر بە دان کردەوە و ديسان بەدان بە شێوەيەك گاڵۆنەكەم بەرز كردەوە كە براكەم بتوانێت ئاو بخواتەوە لەو كاتەی من بە دان گاڵۆنەکەم بۆی بەرز كردووەتەوە .
ديارە ئەوە ديمەنێك بوو ئەوەندە قورس و گران بوو كە لە هەموو ژيانم بيرم ناچێتەوە .
وا بزانم هەر ڕۆژە و بەندييەكانی سەربازگەیەكيان ئەگواستەوە و ڕۆژی دواتر بەندييەكانی سەربازگەیەكی تر .
بە هەر حاڵ ئەو كاروانەی لە چەند پاسێكي چل نەفەری پێكهاتبوو ئامادە كرا و چەند پيكابێکي شۆفرلێت دۆشكەی لەسەر بوو بۆ پاسەوانی كاروانەکە ئامادە كرابوو لە پێشەوە پیكابێك و لە نيَوان هەر سێ پاس و پيكابێك و لە دوادواوە پيكابێك هەبوو .
كاروان ڕووەو ڕۆژئاوا كەوتە ڕێ بەرەو فەللوجە و ڕومادی ، بە درێژايی ڕێگا بێدەنگيان ئەكردين ، بە چپەچپ قسەمان ئەكرد .
كاتێك چووينە ناو فەللووجە خەلَكي ئەو شارە وەك مشار دەستيان بە ملي خۆيان ئەهێنا و سەيريان ئەكردين ( واتا بە ئيشارەت پێيان ئەوتين هەمووتان سەر ئەبڕين ) .
يەكێك لە پاسەكان پەکی كەوت ، بەو هۆيەوە كاروانەکە لە ناوەڕاستى شار ڕاوەستا تا چاكی بكەنەوە ، ( يەكێك لە پاسەوانەكان وای ووت نەمانزانى ڕاستە يا نا ) ، لەو كاتەدا كابرايەكي خەڵكی شارەكە هاتە دەرگای پاسەکەمان و ئەيووت ( ئەبێ ثێنج كوردم بدەنێ لە ناو بازارِ بە زيمدوويي ئەيانسووتێنم )
چاوم ئەبڵەق بوو كە گوێم لە داواكەی بوو ! ئەمە چ دڕندە و دەعبايەکە ؟! ئەرێ بەڕاستي ئەمەش مرۆڤە ؟! . چيمان لێي كردووە ؟! لە كوێ ئەمانناسێت ؟! چۆن ئەم هەموو قينەی برانبەر بە ئێمە لە دڵدا كۆ كردووەتەوە ؟! ئايا بەڕاستي ئەوە دڵی هەیە ؟! .
ئەفسەرەكە زۆر پێی وت ( بە ژمارە ئێمەی وەرگرتووە بەرپرسيار ئەبێت و زۆری لێكرد كە ناتوانێت بەقسەی بكات) تا لە كۆتايی توانی قەناعەتی پێ بكات واز بهێنێت .
بە هەموو جۆرێك سووكايەتييان پێ كردين ، جۆرەها جنێويان پێداين لە ناو فەللووجە ، تەنها لەبەر ئەوەی كوردين .
دواي ئەوەی پاسە پرككەوتووەکە چاك كرايەوە كاروانەکە بەرەو شاری ڕومادی بەڕێكەوت كەوا سەربازگەی ديلی گەورەی لێبوو .
گەيشتينة سەربازگەی ديلەكان و لەوێ شمەكی دەست بەسەرە كوێتييەكانمان دۆزييەوە كە ڕژێمى حوكمرِاني عيراق دەست بەسەرى كردبوون . ئێمە نەمانئەزانی كەی و بۆ كوێيان بردوون ؟! ئەوانە بوون كە دياريكردنی چارەنووسيان يەكێك بوو لە مەرجەكانی نەتەوە يەكگرتووەكان بۆ لابردنی ئەو ئابڵووقە ئابوورييەی سەر عيراق .
وەكو بيرم بێت ئەوكاتەی گەيشتين نزيكەی چارەكە سەعاتێك بيست دەقە دوای خۆرئاوا بوو .كاروانەكە لە دەرگای سەربازگەی ديلەكان وەستا ، بە خويَندنەوەى ناو يەك لە دوای يەك دايانگرتينة خوارەوە ، سەر بەرزكردنەوە قەدەغە بوو ، پاسەواني سەربازگەکە هێزی ئينزباتي عەسكەري بوو ، هەر يەكەو كێبڵێكي بەدەستەوە بوو .
یەكێك لە پاسەوانەكانی پاسەکە ناوەكانی ئەخوێندەوە ، ناوێكي ئەخويَندەوە و چاوەڕێی ئەكرد تا دابەزێت ، كە دائەبەزی ئەبوايە مل كەچ كات و سەيری زەوييەکە بكات و لەو شوێنەی دياری كرابوو بە چينچك دانيشێت بێگومان هەر يەكەو كێبڵێکيان تيا ئەسرەوان ، ئينجا ناوێكی تری ئەخوێندەوە ، بەو شێوەيە تا هەموومان دابةزين .
ئەو شوێنەی بۆ دانيشتنمان دياری كرابوو لە تەنيشت پاسەكان بوو ، ئەبوايە بە چينچكەوە بە ڕيز دانيشين هەر ڕيزی پێنج كەس يا شەش كەس دائەنيشت ، من و كامەرانی برام و مەحموودی ئامۆزام لە رِيزي سێیەم يا چوارەم ڕیز دانيشتبووين ، كامەرانی برام سەری بەرز كردەوە بۆ ئەوەی ئەو تابلۆیە بخوێنێتةوە كە ناوی سەربازگەکەی لەسەر نووسرابوو ، پێش ئەوەی بيخوێنێتەوە پاسەوانەکە كێبڵێكی وەشاند بەر من و كامەران و مەحموود كەوت واتە لەسەر پشتی هەرسێکانی دا .
بە شێوەيەك ئێمەيان بردە ژوورەوە هاوشێوەی نەبوو لە سووكايەتی پێ كردن و ئازارداني جەستەيی و دەروونی ، دووری هۆلَەكان لە دەركای سەرەكييەوە كە ئێمەى لێبووين نزيكەی دووسەد و پەنجا تا سێ سەد مەتر دەبوو ، ئينزباتەكانيان لە ڕێگەی چوونە ژوورەوە ڕيز كردبوو هەر سێ چوار مەترو ئينزباتيَكي ليَبوو بە كێبڵێكەوە ، ئينجا ناوێكيان ئەخوێندەوە ئەبوايە لە بەردەم ئەو ئينزباتانەوە تێپەڕێت و بچيَتە ژوورەوە ، ئەوانيش كێبڵێك يا دوانيان تێئەسرەوان ، بەم شيَوەیە تا ئەگەيشتە ناو هۆڵەکە ، بؤ ئەوەی هەموو ئينزباتێك فريای كێبڵ وەشاندن بكەويێت تا ئەوەی ناوی خويَندراوەتەوە سيێ و چوار ئينزباتی تێپەڕ نەكردايە ناوێكی تريان نەئەخويَندەوە !
ناوي مەحموودی ئامۆزام خويَندرايەوە چوار ئينزباتی بە دەم كێبڵ خواردنەوە تێپەڕاند ئينجا ناوي كامەرانيان خويَندەوە و ئەويش بەدەم كێبڵ خواردنەوە سێ ئينزباتی تێپەڕاند ئينجا ناوی منيان خوێندەوە ، هەر ئەو كاتەى لەناو پاسەکە بووين هەستمان كرد يا بڵێين بينيمان بە لێدان ئەوانی تر ئەكەنە ژوورەوە بۆيە دوای ئەوەی دەستيان كردينەوە ئەوەی قەمسەلَەى لەبەر نەبوو لەبەرمان كرد هەر نەبيَت كەمێك ئازارەکە كەم ئەكاتەوە .
زۆربەي ئينزباتەكان بە هەموو هيَزێ خۆيان و زۆر بە قينەوە كێبڵيان ئەوەشان و ليَيان ئەداين ، هەنديَكيان جۆرة بەزەيي يەكيان لە دڵدا بوو قايم ليَيان نەئەداين ، من سێ جار ئازارم ئەكێشا ، ئەزانن بۆ ؟! چونكە كامەران و مەحموود لەبەر چاوی من لێدانيان بەر ئەكەوت و خۆشم لێدانم ئەخوارد .
لەسەر ڕێگای چوونە ژوورەوە بادانەوەیەك هەبوو بەلای چەپدا ، ئينزيباتةكانيش بە شێوەیەك وەستابوون ڕێگاکەی بە لای ڕاست بۆ ئێمە دياري ئەكرد ، بۆ ئەوەى بۆ لای ڕاست بڕۆين و بە زەبری لێدان بمانگێڕنەوە ، ئەم كرارەيان بۆ وەرگرتنى چێژ بوو لە لێدانمان .
مەحموودی ئامۆزام كەوتە ئەو بۆسەيەوە ڕووی كردە لای ڕاست و دوای ئەوەى چەند كێبلَێکيان تێ سرەواند ڕێگاکەی دۆزييەوە ، هەر بۆيە من و كامەراني برام نەكەوتينە ئەو بۆسەیەوە و كێبلَی زيادەمان نەخوارد . شتێكم بير چوو وابزانم سێهەم يا چوارەم ئينزيبات بوو كێبڵی ثيَ نەبوو بەڵام بە شيَوەيةكی تر چێژی لە لێدانمان وەرئەگرت ، دوو سيَ هەنگاو ئەكشايەوە و وەكو ياريزانی كاراتی بازی ئەدا و بە هەردوو قاچی ئەيكێشا بە ناوسكی يا پشتي گيراوەكان ، لە نيَوان ئەو پێچدانەوەیە و ئەو هۆڵەی بۆ ئێمە دانراابوو نزيكەی سەد مەترێك ئەبوو ، ئەو مەودايەشمان بە دەم كێبڵ خواردنەوە بڕی ، دوا ئينزيبات سەری كێبلَەکەی لەسەر شاني دانابوو سەرەكەی تری بە دەستەوە بوو لە كەسی نادا و تەنها ئەیپرسی ( لێت دەم ؟! ) .
كاتێ من گەيشتمە بەردەمی پرسيارەکەی لێم كرد منيش وتم لەسەر تۆ ماوە ؟! تۆش بەشی خۆت بوەشێنە ، ئەم چەند وشەيەم لەدەم هاتە دەرەوە و لەناخەوە پڕ بووم لە هەستكردن بە سووكايەتى پێكردن و لێوانلێو بووم لە ڕق بەرانبەر بە مرۆڤایەتی و ڕەوشت و زۆرترين ڕقم لە خوا بوو كە ئەو هەموو زوڵمەى ئەبينى و بێدەنگ بوو .
بۆ بەيانی يەکەی زانيمان كە ئەو ئينزيباتەى لە كەسی نادا دكتۆر بوو ( دكتؤري موجەننەد ) چونكە هاتە هۆڵەکەمان و دوو ئينزيباتی لەگەڵدا بوو كە لەناو كارتؤنيَكدا داوو دەرمانيان هەڵگرتبوو بۆ ئەوەی دابەشی سەر ئێمەی بکەن ، دوای خؤشؤرين بەكاری بێنين ، چۆن خۆشۆرينێك ؟! ( هەر دە كەس و ثيَكەوە و هەر دوو کەس و بە سەتڵێ ئاو) .
زۆرمان قەمسەڵەی عەسكەريمان لەيەر بوو لێیان سەندين چونكە وتيان مەمنووعە .
وەك لە مەو پێش باسم كرد پێش ئەوەى بمانگوازنەوە ( خواردنێك بەشی سێ كەس ناكات ئەدرا بە دوانزە كةس ) . دواي ئەوەى گەيشتينە بەنديخانە نوێيەکە و داوو دەرمانيان پێداين و خۆمان شۆری يەكەم ژەم خواردنيان بۆ هێناين ، هەر كە بينيمان چاومان زەفق بوو ، چونكە قسعەكان (شتێكە وةكو سينى وايە لاكێشەیە و قووڵی دە سانتيمەتر ئەبێ ) لێوان لێو بوو ، بەڵام كە نانمان خوارد هەموومان لێمان مايەوە يا باشتر وايە بڵێم هيچ دەستەيەك توانای تەواو كردنى خواردنەکەيان نەبوو ، لەبەر خراپی خواردنەکە نا ! بەڵكو لەبەر ئەوەى ماوەى ئەو چەند ڕۆژەى پێشوو هەموو لەسەر كەم خواردن ڕاهاتبووين و گەدەمان تەسك بووبۆوە و ئەو هەموو خواردنەى ناگرت .
هۆڵەکانی بەنديخانە تازەکە گەورەتر بوو هەروەها گۆڕەپانەكانى بەردەميان گەورەتر بوو ، چەند يارييەك (دوو ئامێری يارى فيشە) لە گۆڕەپانەکە هەبوو.
شتيَكى سەرنج ڕاكێش ئەويش ئەوە بوو كە بەيانيان دەريان ئەكردين بۆ سەرئاوو گۆڕەپان بۆ پشوو خواخوامان بوو زوو كاتەکەی تەواو بێت و بگەڕێینەوە بۆ ناو هۆڵەكانمان بۆ بيستنى هەواڵی نوێ بە واتايةكى ڕاستتر بۆ ئەوەى بزانين لە دەرەوەى بەنديخانە چی ڕوو ئەدات ؟! ڕەنگە پرسيارێك بێت بە خەياڵتان ( چۆن ئەمانزانى ؟! ) . گوايە يەكێك لە بەندكراوەكان ڕاديۆيەكى بچووكى لابوو سەرەڕاى ئەو هەموو ڕێ و شوێنة توندە شاردبوويەوە ، ئيَمە ڕاديۆكەمان نەبينيبوو نەشمانئەزانی ڕاديۆ هەيە يان نا ، بەڵام بە پەرۆشەوە چاوەڕێی تەواو بوونی پشوومان دەكرد بۆ بيستنى هەواڵی پشت ديوارەكانى بەنديخانە ئەگەر هيچ ڕاستييەكيش لە خۆ نەگرێت .
بيستمان حكوومەتي عيراق بۆ سەركوتكردنى ڕاپەڕين لە كەركووك هەموو گەڕەکە كورد نشينەكانی تەخت كردووە ، هەر وەها هەواڵی كۆڕەويشمان بيست بۆ ئێران و توركيا .
لە سەربازگەی ديلەكانی ڕومادی ئەگەر بە هەڵەدا نەچووبم نزيكەی چل و پێنج ڕۆژ ماينەوە ، ڕۆژەكان ئاسايی بەسەر ئەچوون تا ئەو ڕۆژەی هەواڵێك بەر گوێمان كەوت گوايە مفاوەزاتە لە نێوان حكوومەت و سەرۆك حيزبە كوردييەكان هەر يەك لە يەكيَتە نيشتمانی كوردستان و پارتی ديموكراتی كوردستان و پارتی گەلی ديموكراتی كوردستان و حيزبی شيوعی كوردستان .
بەو هۆيەوە شاندێك لە ئەندامانی حيزبی بەعسی لە ناوچوو سەردانی سەربازگەکەيان كرد و لە گۆڕەپانەکە كۆيان كردينەوە و پێيان وتين بە هۆی ئەو مفاوەزاتەوە هەمووتان بةر ئەبن ، بەڵام ناتوانن بگەڕێنەوە بۆ كەركووك ، بەو پێية ناويان نووسين و هەريەك لە ئێمە ئەبوايە هەڵبژاردن بكات لە نێوان دوو شار يا هەولێر يا سلێماني .
من كە ئەمەم بيست ناگەڕێینەوە بۆ كەركووك و بە تايبةتی كاتێ ناوەكانيان تۆمار كرد و زۆريان لێ كردين لايەك هەڵبذێرين گريانێك لە ناخمدا پەنگی خواردەوە ڕەنگە تا دوا هەناسە كۆتايی نەيەت و پڕ بە دڵ هيوام خواست بمرين و گەڕانەوەمان بۆ ئەو كەركووكەی تيا لەدايك بووم و گەورە بووم و هەموو تەمەنم تيا بەسەر برد لێ قەدەغە نەكەن .
بە هەر حاڵ دوای ناو نووسين سۆزی بە يەكگەيشتن و باوةشكردن بە خانەوادەكەم و تيشكی هيوايەك بۆ كۆتايی هاتنی ئەم تراذيديايە سروەيەكی خۆشی ڕێگای خۆی بۆ دڵی هەموومان دۆزييەوە ، هەر بۆیە كە شەو داهات كۆ بووينەوە و سيني قسعەكانمان هێنا و وەكو ئيقاع بەكارمان هێناو دەستمان كرد بە گۆرانی وتن و چەپڵە لێدان ، يەكێك لە ئينزباتەكان هات و وتي ئەم هەرايە چيية ؟! بانگی چاودێری هۆڵەكەمانی كرد (لە هەر هۆڵێك يەكيَك لە بەند كراوەكان ئەكرا بە چاودێر ) كێ بوو هەرای ئەكرد ؟! ئەويش وتی من و چەند كەسێك لە بەندييەكان . وتی بانگيان كە لای پەنجەرەكە رِيز بن و خۆتيش لە پێشيانەوە بوەستە ، هەموو ڕيز بووين چاوديَرەکە لە پێشمانەوە و دوای ئەو من بووم و ئەوانی تریش بە دوامانەوە ، بە هيَز و توانای خۆی و بەو هەموو ڕق و قينەی لە دڵيدايە هەر يەكەو چوار زلەی پياكێشاين ، لێدانەکەی ئەوەندە بەهێز بوو ئەو ئەستێرانەم بيني كە لەسەر سەر ئەسووڕێنەوە كاتێك بەر شتێكي ڕەق ئەكەوێت وەك چۆن لە فليمی كارتۆنيدا هەيە .
ئەم يادگارييە تاڵانە برينيَكي قووڵی لە يادەوەری مندا هەڵکۆڵیوە تا ژيان مابێت و هەناسە بێت و بچێ و دڵ توانای لێدانی هەبێت بيرم ناچێتەوە ، چونكە بە جۆرێك ئازاری دەروونی و جەستەييم چێشت هيچ مرؤڤێك توانای بەرگە گرتني نييە .
كۆتايی