سیمنارێک لە شاری تۆرۆنتۆ
دەنگەکان لە درێژەی کارە ڕۆشنبیری و
هونەرێکانیدا، هەستا بە ڕێکخستنی
سیمنارێک بۆ بەڕێز:
کاوە جەباری
لەژێر ناوی
پشتکردن لە ئایدۆلۆژیا و بیرکردنەوەی نەگۆڕ،
هەوڵێک بۆ کرانەوەی زیاتر لە کۆمەڵگەدا.
قسەوباسەکانی سیمنارەکە
ڤیدیۆی دووەم … موداخەلەی ئامادەبووان…
هێمن خورشید
ماوهیهك بوو له شاری سلێمانی دوور بووم، ههلێك هاته پێش و سهرێكی ئهو شارهم دا، ههر ئهو ڕۆژهی له ههولێرهوه بهڕێ كهوتین، بیرم كردهوه ئهو دوو ڕۆژهی لهوێ دهبم، لهپهنای ئهنجامدانی كاره سهرهكییهكهمدا كه مهبهستی ڕۆیشتنم بوو، دهبێت سهری یهك دوو كهسایهتییهكیش بدهم، یهكێك لهوان بهڕێز محهمهدی مهلا كهریم بوو.
له ڕێی حهیدهر عهبدوڵڵاوه ژمارهیهكم دهستكهوت و تهلهفوونم بۆی كرد، كه وهڵامی دایهوه له دهنگی ڕا وا دیار بوو پێشتر شتێكی لهبارهی نیازهكهمهوه زانیوه، پێی گوتم ئهگهر بۆ ئهنجامدانی چاوپێكهوتنه بڕوا ناكهم شتێكی ئهوتۆت له باوكمهوه دهستبكهوێت، چونكه دۆخی تهندروستیی باش نییه و زۆر شتی بیرنایهتهوه، وهلێ ئهگهر تهنها بۆ سهردانیكردنه، ئهوا بهخێر بێیت و دوای بانگی عهسر دهتوانن بێن.
ئێوارهی ڕۆژی شهممه 13ی حوزهیرانی 2015 لهسهر واده و هاوڕێ لهگهڵ دوو هاوڕێی پزیشكمدا بهڕێكهوتین، د.ههڵكهوت كه من بۆ خۆشی پێی دهڵێم ئینسایكلۆپیدیای بێدهنگ، ئاخر سروشتی وایه زۆربهی كات بهئارامی دادهنیشێت و كهسێ ئهگهر پێشتر نهیناسیبێت وا دهزانێت هیچ نازانێت، كهچی پرسیاری دهربارهی ههرشتێ لێ دهكهیت، هێنده بهوردی وهڵام دهداتهوه، پرسیاركهر سهری سوڕدهمێنێت. د.زمناكۆیش كه هاوڕێ پزیشكهكانی وهك ڕێز و خۆشهویستییهك زۆرجار به مامۆستا بانگی دهكهن، من پێی دهڵێم مامۆستای گهشتوگوزار، ئاخر ئهو هێنده حهزی له گهشتكردن و بینینی ناوچهی دووردهدهستی ئهم كوردستانهیه، ڕهنگه هاوتای كهم بێت، باسی ههر دهڤهرێكی بۆ بكهیت، دوو سبهی كۆمهڵێ هاوڕێی قایل دهكات و گهشتێكیان بۆ ڕێكدهخات و پێكهوه خۆیانی پێ دهگهیهنن.
سواری ماشێن بووین و تهلهفوونمان بۆ ژمارهی ماڵی مامۆستا محهمهد كرد، شیرین خانی هاوسهری ههڵیگرت و زۆر خانهدانانه و میواننهوازانه وهڵامی داینهوه و بهشێوهیهكی ورد ناونیشانی داینێ.
وهختێ گهیشتین شیرین خان فهرمووی لێ كردین و بهرهو ژووری دانیشتن ڕێنمایی كردین. كه وهژوور كهوتین كاك مهحهمهد لهسهر كورسییهك دانیشتبوو، بهڕوویهكی خۆشهوه پێشوازیی لێ كردین. ماڵیان لهو ماڵانه بوو كه لهگهڵ وهژووركهوتندا دڵت دهكرێتهوه و ههست به غهریبی ناكهیت تێیدا. دهگوترێت نان وه ڕووی خاوهن ماڵهوه دهخورێت، ڕووخۆشی و گهرموگوڕییان وای كرد زوو بكرێێنهوه، وهك ئهوه بوو ساڵانێك بێت ناسیاوی یهكدی بین و هاموشۆمان لهنێواندا ههبێت.
حهمهی مهلا كهریم بۆ زۆربهی خوێنهرانی كورد ناوێكی ئاشنایه و كهسێك ئهگهر تهنیا دیوانهكانی نالی و مهحوییشی خوێندبێتهوه، چاوی به ناوی وی و پێشهكینووسینی وی و پهراوێز و لێكدانهوهكانی وی لهسهر ئهو دیوانانه كهوتووه.
تا چهند ساڵێك لهمهوبهر من تهنانهت وێنهیهكی ڕوونیشیم نهدیبوو، بۆیه له زهینمدا وێنهیهكی خهیاڵیم بۆی كێشابوو. لێ بهم دوواییانه دهمبینی خهڵكێك دهچوونه لای و وێنهكانیان له تۆڕه كۆمهڵایهتییهكاندا بڵاودهكردهوه، وێنهی ڕاستهقینهیم دیت و وێنه زهینییهكهی پێشوهختم تۆزێك لهق بوو، وهلێ ئهوهیش تهنیا عهینهلیهقین بوو و هێشتا ههقهلیهقین نهمبینیبوو، كه له نزیكهوه دیتم زیاتر ناسیم و بۆم دهركهوت پیاوێكی ههتا بڵێی خاكی و خۆمانهیه و به ههق كوڕی مهلای مودهڕیسه. سهرچاوه زانستییهكان ئاماژه بۆ ئهوه دهكهن زۆر جار دهستی بۆماوه و پهروهردهی قۆناغی مناڵی درێژتره له دهستی ژینگهی قۆناغهكانی دواتری تهمهنی مرۆڤ!
ئهو لهسهر كورسییهك دانیشتبوو، ئهگهرچی توانای ڕێكردن و ههستانهوهی بهباشی نهبوو، گهرچی پێشوهخت دهمزانی تهمهنی له سهرووی حهفتاوهیه، كهچی هێشتایش باوهڕم نهدهكرد لهو تهمهنهدا بێت، ئاخر زهردهخهنهیهكی كاڵی چهشنی خهندهی تازهلاوی، بهردهوام له ڕوخساریدا خۆی پیشان دهدات. نازانم مرۆڤ چییه و ئهو ههموو هونهره چییه كه خودا له دروستكردنیدا بهخهرجی داوه؟ ئهو ئهفسوونه چییه كه له دهموچاوی ههندێكاندا ههیه و له هی ههندێكی دیدا نابینرێت؟
كه سڵاومان كرد، بهر لهوهی بزانێت كێین و ههڵسوكهوتمان چۆن دهبێت لهگهڵی، زۆر بهگهرمی پێشوازیی لێ كردین، ههرسێكمان بهرانبهری دانیشتین. خاتوو شیرینی هاوسهری دوای ئهوهی بهخێری هێناین، ژوورهكهی بهجێهێشت. قهیرێك ئارامی ژوورهكهی داپۆشی، نه ئهو قسهی كرد و نه ئێمه، دوو هاوڕێكهم جارجار به لاچاو تهماشایهكی منیان دهكرد، وهك ئهوهی بڵێن ئهوه بۆ هیچ ناڵێیت؟ وردهورده دهمی دهركهی قسه كرایهوه.
له شوێن و پیشهمانی پرسی، كه من گوتم دهرونپزیشكی (تووببی نهفسی) دهخوێنم، دواتر دوكتۆر ههڵكهوتیش گوتی: منیش ههمان شت دهخوێنم، بزهیهكی كرد و گوتی: چییه به طوبی نهفسییهوه گرتووتانه؟!
دواتر دوكتۆر زمناكۆ گوتی: من ههناوی (باطنی) دهخوێنم، بهپێكهنینهوه ئهو پرسی: ئهی كهستان زاهیری (ظاهيرى) ناخوێنن؟
حهزم دهكرد لهبارهی زۆر كهس و ڕووداوهوه لێی بپرسم، وهلێ ههستم كرد وهك پێشتر له تهلهفووندا كوڕهكهی پێی گوتبووم، بهباشی نهیدهتوانی وهڵامی پرسیارهكان بداتهوه، ئهگهرچی وهك پێشتر باسم كرد، زهردهخهنه بهردهوام لهسهر لێوی بوو و وای پیشاندهدا وهك زهمانی گهنجێتی بهگوڕه، بهس تهمهن كاری لێی كردبوو و وا دهردهكهوت قیتاری لهبیرچوونهوه نزیكی وێستگهی ژیانی بووبێتهوه. ههر پرسیارێكمان لێی دهكرد، بهكورتی وهڵامی دهداینهوه و وهڵامهكانیشی گشتی و دوور له وردهكاری بوون، لهو ساتهدا ڕێك ماڵی دوكتۆر كهمال مهزههر و سهردانهكهی چهند مانگ لهوهوبهری خۆمانم بیركهوتهوه، بۆیه بێ ویستی خۆم چوومه سهر باسی ماڵی وان، هاوسهرهكهی پرسی: ئهی توخوا كه ڕۆیشتن بۆ لای، تهندروستیی چۆن بوو؟ منیش گێڕامهوه كه تووشی لهبیرچوونهوه بووبوو و نهیدهتوانی بهباشی وهڵام بداتهوه. ههر كه ئهمهم گوت، كاك محهمهد دهستی به گریان كرد. خاتوو شیرین گوتی: “لهگهڵ دوكتۆر كهمالدا زۆر ڕهفیق بوون، د.كهمال زۆر بهیانیان كه دهچوو بۆ دهوام، ماڵی ئێمه لهسهر ڕێگهیدا بوو، لای دهدا، بۆ ئهوهی لهگهڵ حهمه پێكهوه قسه بكهن. زۆر یهكتریان خۆشدهویست”.
من دهمزانی بهشێكی گریانهكهی بۆ دوكتۆر كهماله، لێ بهشهكهی دیكهی بۆ حاڵی خۆی و بۆ گوزهری زهمانه و بێبایهخیی دنیایه!
پرسی ژنتان هێناوه؟ بۆ خۆشكردنی ئاگری باسهكه، گوتم: ئهم دوو هاوڕێیهم نهیانهێناوه، پزیشك زۆربهیان درهنگ ژن دههێنن، تۆ ئامۆژگاریی چییان دهكهیت؟ بیهێنن یان نا؟
گوتی: كه بڕیاره ژن بهێنن، زوو بیهێنن باشتره، درهنگ ژنهێنان خۆش نییه.. دواتر زانیم خۆی له عومرێكی گهورهدا ژنی هێناوه.
هاوسهرهكهی كه تهمهنی زۆر له تهمهنی خۆی گچكهتره، گوتی: “كاتێ شووم پێی كرد، زۆر كهس به لایانهوه سهیر بوو. من له خێزانێكی شیوعی بووم، ئاماده نهبووم شوو به ههموو كهسێ بكهم، ئهم زۆر باش بوو، كراوهبوو، باوهڕی به ئازادیی ژن ههبوو، دڵی پیس نهبوو..”. ئینجا به پێكهنینهوه گوتی: “من له خۆشیی كتێبهكانیدا شووم پێی كرد، ئهو كات زۆر مناڵ بووم. ئهوسا و ئێستایش زۆر حهزم له خوێندنهوهیه”. پرسیم: ئهی مامهڵهی له ماڵهوه چۆن بوو؟ ئێستا چۆنه؟ ئارام دیاره. پێكهنی و گوتی: “زوو تووڕه دهبێت، بهتایبهتی وهختێ به دوای شتێكدا بگهڕێت و دیار نهبێت، بهس دڵی هیچی تێدا نییه، زوو ئاشت دهبێتهوه.
دواتر گوتی: “ئهم زۆربهی كات ههر خهریكی خوێندنهوه و نووسین دهبوو، ههر گهنجێك نووسینێكی بهێنایه بۆ لای بۆ ئهوهی تهماشای بكات و پێیدا بچێتهوه، دڵی نهدهشكاند و دهیگوت: گوناحن، گهنجن.. ئهوهنده كاری بۆ خهڵك كردووه، بۆ خۆی نهیكردووه”. ئینجا گوتی: “زۆر كهڕهت كه میوانمان دههاتن، خۆم به دهمیانهوه دهبووم یان مناڵ داوای شتێكیان كردبا ههر خۆم بۆم ئهنجام دهدان، لهگهڵ ماڵی براكهمدا دهیانمبرد بۆ گهشت، دهموت حهمه گوناحه با خهریكی كاری خۆی بێت، دهمزانی حهزی له ئیشهكهیهتی”.
گوتم: هاوسهرهكهی دوكتۆر كهمالیش وهك بهڕێزت زۆر یارمهتیی مێردهكهی دهدات، ههردوویان خۆشبهبهختن. پێكهنی و هیچی نهگوت.
لهبارهی مامۆستای مودهریسهوه پرسیارم كرد، مامهڵهی چۆن بوو؟ له كۆتایی عومریدا توانای مابوو یان نا؟ تووشی لهبیرچوونهوه بووبوو یان نا؟ كه وهفاتی كرد ههستت به چی كرد؟ ههر وهك پرسیارهكانی لهوهوپێش، بهكورتی وهڵامی داینهوه، گوتی: من له زووهوه لهگهڵ باوكم و فاتیحی برامدا كارمان لهسهر دهستنووس و دیوانی شاعیرانی كۆن دهكرد، تا كۆتاییهكانی تهمهنیشی ههر لهگهڵی بووم، بهس كاتێ مرد له لای نهبووم. ڕاست بوو تهمهنی خۆی كردبوو، بهڵام پێم ناخۆش بوو مرد، حهزم دهكرد زیاتر بمایه..
شیرین خان گوتی: مامۆستا (مهبهستی مامۆستای مودهڕیس بوو) كه جارجار دههات بۆ ماڵهوه، لهبهر خۆیهوه گۆرانیی دهوت و بانگی مناڵهكانی دهكرد، ههنێ جاریش ڕاوی (ژیوار)ی دهنا، ئهویش هار بوو خۆی له دهستی ڕادهپسكاند، گوێی (بهیانی) دهگرت وایدهزانی ژیواره، ئهمیش هاواری دهكرد باپیره من ژیوار نیم”!
له پهیوهندیی خۆی به ههندێ له نووسهره عێراقییهكانهوه پرسیارم كرد، گوتی: لهگهڵ عهلی وهردی پێكهوه دانیشتووین، دۆستم بوو. كتێبمان پێشكهشی یهكتر دهكرد. پرسیم چۆن له كوردی دهڕوانی؟ گوتی: بیرم نایه قهت باسی كوردی كردبێت. گوتم ئهی هادی عهلهویت دهناسی؟ گوتی: زۆر ڕهفیقم بوو.
لهبارهی ههژار و هێمن و شوكر مستهفاوه پرسیارم لێی كرد، دهیگوت: لهگهڵ ههموویاندا دۆست بووم، پێكهوه دادهنیشتین.. لهبارهی شوكر مستهفاوه گوتی: كوردییهكی باشی دهزانی.
دهمزانی به ناوهێنانی ئهو دڵخۆش نییه، چونكه پێشتر له یهك دوو دیداردا بینیومه خۆی له باسكردنی بواردووه، وهلێ گوتم با ڕووبهڕوو له خۆی بیبیستم، پرسیم دهربارهی مهسعوود محهممهد چی دهڵێیت؟ وهك چاوهڕێم دهكرد، كهمێك دهموچاوی دا به یهكدا. یهكڕاست گوتی: دژی ماركسیزم بوو. بۆ دژایهتی ماركسیزمی دهكرد؟ گوتم: ئهی خۆ عهزیز محهمهد لهگهڵی دۆست بوو! سهرێكی با دا و گوتی: دۆستایهتی شتێكه و خۆشهویستی شتێك! زانیم باش وایه دریژهی پێ نهدهم، بۆیه چوومه سهر پرسیارێكی تر.
پرسیم ئهی دهربارهی دوكتۆر زهڵمی چی دهڵێیت؟ گوتی: زۆر خوێنهواره. دهستی بۆ سهر مێزێكی ئهولای درێژكرد و گوتی: ئهوه كتێبهكهیهتی بۆی ناردووین، نیوهیم خوێندووهتهوه، ئهو نیوهكهیشی دهخوێنمهوه. تهماشام كرد ژیاننامهكهی بوو. پرسیم: یهعنی تا ئێستایش ئاوها دهخوێنیتهوه؟ گوتی: دهخوێنمهوه، بهس چاوم یارمهتیم نادات.
له ناو و ژمارهی كتێبهكانیم پرسی، بهباشی بیری نهمابوو. پرسیم: جاران ماركسی بوویت، ئێستا چۆن بیردهكهیتهوه؟ گوتی: ئێستایش ماركسیم، زۆر موعجیبی ماركسم و بهڕاستی دهزانم. من و فاتیحی برام ههردووكمان باوهڕمان به ماركسیزم ههبوو.
گوتم: ئاخر كهسانێك ههبوون كاتی خۆی چهپ بوون، ئێستا بهرهو سۆفیگهری ڕۆیشتوون. لهو كاتهدا ناوی فهرهاد شاكهلیم به بیردا هات، وتم خۆ شاكهلی دهناسی؟ گوتی: فهرهادم دهناسی، كاتی خۆی گۆڤاری مامۆستای كوردی دهردهكرد، بهس له زووهوه نهمدیوه، ئینجا گوتی: گهڕانهوه له ماركسیزمهوه بۆ سۆفیگهری شتێكی بێمانایه!
پرسیم: ساڵانێكه باسی دیوانی سالم دهكهیت، چی بهسهر هات؟ گوتی: كاتی خۆی لهگهڵ باوكم كارمان لهسهری دهست پێ كرد، ئێستا كارهكانی تهواو بووه و بڕیاره چاپ بكرێت. –كتێبهكه دوای ئهو دیداره بڵاوبوویهوه-
لهبهر گهرمیی دهمهتهقێكه و ڕووخۆشیی خاوهن ماڵ، ئاگامان له كات بڕا و كاتێكمان زانی له خۆرئاوا نزیكبووینهتهوه. چهند وێنهیهكمان گرت و ڕوخسهتی ماڵئاواییمان خواست.
له ژووری دانیشتن دهرچووین و هێشتا لهناو حهوشهدا بووین، گوێمان له دهنگی گۆرانییهكی هێواش بوو، هاوسهرهكهی پێكهنی و گوتی: “ئهوه خۆیهتی، جارجار ئاوها لهبهر خۆیهوه گۆرانی دهڵێت”. ههمووان پێكهوه پێكهنین و له حهوشه دهرچووین.
محهمهدی مهلا كهریم كوڕی مامۆستا عهبدولكهریمی مودهڕیسه، ساڵی 1933 له بیاره لهدایكبووه، تهمهنێك له شاری بهغدا ژیاوه، ساڵی 1988 ژنی هێناوه، دوو كوڕ و كچێكی ههیه، له شاری سلێمانی دهژێت.
• ئهم نووسینه ساڵێك و سێ مانگ لهمهوبهر نووسراوه.
• ئهمڕۆ یهكشهممه 12ی ئاداری 2017 ههواڵی كۆچی دوایی له میدیاكانهوه بڵاوبوویهوه. ڕهوانی شاد بێت.
چاوش ئۆگلۆ (وهزیری دهرهوهی حكوومهتی ئاكهپه) ئهمڕۆ له فهرنساوه، لهناو جهرگهی ژیاری ئهوروپاوه، هێرشی توندی كرده سهر هۆڵهندا و ئهوروپا و به دووفاق (دووڕوو) وهسفی كردن و له قهڵهمی دان و وهك ههموو ئیسلامییهكی لووتبهرز و فاشیست و ڕهگهزپهرست، كه له ماڵی خانهخوێدا خۆیان به خاوهن ماڵ دهزانن و خاوهن ماڵی ڕاستهقینهش به تاوانبار؛ ئهویش به ههمان ڕیتم (لهبهردهم جالیهی توركی لایهنگرانی) دژی ئهوروپاییهكان گوتارێگی ئاگرینی پڕ له درۆ و بوختانی دا.
ئهو زیرهكانه، بهڵام فاشیستانه گوتی ئهو كارهی هۆڵهندییهكان كردیان، دژی موسڵمانان و توركهكانه. ئهوان لێره ههم به یادهوهری عوسمانلیان دهژین، ههم دهیانهوێ گشت شهقامی ئیسلامهتی بكهنه دژی ئهوروپاییهكان و له ههمان كاتیشدا بیانكهنه هاوسۆز و لایهنگرانی خۆیان.
ئهو دیسان (وهك پیشهی ههمیشهییان) پهكهكه و گرووپی گولهنیشی به تیرۆریست له قهڵهم دا و به شێوهیهكی ناڕاستهوخۆ هۆڵهندا و ئهوروپاشی لهگهڵ ئهواندا خسته یهك بهرهوه (ئهو گوتی ئهوروپاش لهگهڵ ئهوانهن، كه نایانهوێ دهنگدان بۆ گۆڕینی دهستوور بكرێ؛ به واتای لهگهڵ نهیارانی سوڵتانی مهزن ئهردۆگان و حكوومهت و حزبهكهین… ئۆگلۆ گوتیشی ئهوروپاییهكان بۆیه حهز ناكهن دهستوور بگۆڕین، چونكێ ئهوان دهترسن و دژی توركیایهكی بههێزن؛ بنۆڕن! نهوای گوتاری سیاسی ئهم پیاوه، ههمان نهوای گوتاری ئیسلامی سهلهفی و ناسیۆنالیستی ڕهگهزپهرسته؛ خۆ له خۆڕاییش نهبوو، كه چهند جارێك ناوی مهههپهی هاوپهیمانیانی هێنا).
ئهوهی سهیره، چاوش ئۆگلۆ به ئازادی خۆی قسهی دهكرد، بهڵام ئهوهی لهبیر كرد، كه ئهو ئێستا له ئهوروپای دیموكراتیدا وا هێرش دهكا و ئهوروپا تاوانبار دهكا.
ئهوهی مایهی گاڵتهجاڕیش بوو، جهنابی وهزیرهكهی ئهردۆگان نموونهی دیمكراسیهتی خۆیان و ژیانی كۆمهڵگهی توركیای له نموونهی دیموكراسییهت و ژیانی كۆمهڵگهكانی وڵاتانی ئهوروپای پێ باشتر بوو. ئهو وهك ههر زۆڵێكی سیاسی توركیش، كه ڕقی مێژووییان له كورد ههیه، كاتێك كه ستایشی كۆمهڵگهی توركیا و گهلی توركیای دهكرد، باسی ههموو كهمینه ئایینیی و نهتهوهییهكانی كرد، تهنها ناوی كوردی نههێنا؛ بێ گومان ئهمه بهڕێكهوت نهبووه، بهڵكو به ئهنقهست بووه، ئهنقهستێكی زۆڵی فاشیستانه (پێدهچێ لهم قۆناغهدا ئهم ڕۆحه فاشیستانهیه بهشێكی زۆری شهقامی توركیشی داگرتبێتهوه).
×××
هیستیریا كۆمیدیاییهكهی حكوومهتی ئاكهپه گهیشتۆته ئهو ئاستهی، كه حوكمی گرتنی ئهوهنده سهد ساڵه بهسهر ساڵح موسلیم – دا بسهپێنن.
باشه سهیره! خۆ موسلیم هاووڵاتییهكی تورك و دهوڵهتی توركیا نییه، دهوڵهتی ئاكهپه – تورك چ مافێكی ههیه، كه هاووڵاتی وڵاتێكی دیكه دادگایی بكا و سزا بدا و بگرێ؟
دیسان ئهمهش بهنده بهو حهز و مهیله داگیركارییهی، كه به درێژایی مێژوو توركهكان لهم ناوچهیهدا ههیانبووه: كوردستان و قوبرس و سوریاش نموونهی ههره زیندووی ئهم سهردهمهن.
بهختیار محهمهد
پاش هەڵگیرسانی شەڕی ئێراق – ئێران 22/9/1980 کە ماوەی هەشت ساڵ بەردەوامی بوو لە 8/8/1988 کۆتایی هات، بەهۆی لایەنگری زۆربەی وڵاتانی زل هێز لە عێراق دژ بەئێران، ئەویش بە مەبەستی بەربەست دانان لەگەشەسەندنی دەوڵەتی ئیسلامی و هەناردەکردنی فکری ئیسلامی بۆ دەروەی سنورەکەی، لەم ڕوانگەیەوە زل هێزەکان بەهەموو شێوەیەک پشتیوانی تەواویان بۆ عراق جاڕدا بوو،هاوکات زۆربەی وڵاتانی عەرەبیش پشتیوانی عێراق بون بێجگە لە (سوریا و لیبیا) کە هاوکاری ئێران بوون، بەهۆی بەرگەگرتنی ووڵاتی ئیران دژ بەهەموویان ،بیریان لە بەکار هێنانی چەکی کۆکوژ کردەوە ئەویش چەکی کیمیایی بوو، سەرباری ئەوە عیراق لە ڕیزی ئەو 120 وڵاتە بوو واژۆی پەیمان نامەی جنێڤی ساڵی 1925 کردبوو کە باس لەقەدەغەەکردنی بەکارهێنانی چەکی کیمیایی دەکات ، پاش ئەوەی عیراق چەکی کیمییای و مادەکانی بەرهەم هێنانی دەس کەوت، گڵۆپی سەوزی بۆ هەڵکرا بۆ بەکارهێنانی ،کە بەپێی یاسا نێو دولەتیەکان نابێت چەکی کۆکوژ بەکار بێت لەجەنگدا، لەبەرەکانی جەنگی نیوان سەربازانی عیراق و ئێران بەچڕی بەکاریان هێنا، تەنانەت سەربازی عیراقیش بەردەکەوتن، لێرەدا نامانەوێ باس لە بەکار هێنانی چەکی کیمیایی بکەین دژ بە سوپای ئێران بەڵکو دێینە سەر تەوەرەکەی خۆمان ئەویش بەکار هێنانی چەکی کیمییایە دژی گەلی کورد……
له هەفتەی ڕابردوودا ژمارهی سێیەمی بڵاوكراوهی شیعر، چاپكراو ئێستا لهكتێبخانهكاندا دهستدهكهوێت.
بڵاوكراوهی شیعر، كهتایبهته به نووسین و وهرگێڕان لهبارهی شیعرهوه لهلایهن هەریەک زانیار محهمهدو پشتیوان عهلی و ئارام سدیقهوه سهرپهرشتی دهكرێت جگه لهچهندان گوتار و شیعری وهرگێڕدراوی بیانی، ههروهها گوتاری نووسهرانی وهك د.محەمەد کەمال و بهیان سهلمان و زانیار محهمهد و ئارام سدیق و پشتیوان عهلی لهخۆگرتووه.
جگە لە دەقی شیعری هەر یەک لە شاعیران “ژان ژونێ، پۆڵ سیلان، هۆڵدەرلین، ئێدیت سوێدەرگران و سێرگی یەسەنین” هاوکات گوتار و لێکۆڵینەوەی هەریەک لە “ئالان بادیۆ، جێرەڵد. ئێڵ.برەنز، بنیامین پێرێ، مارتن هایدگەر و نزار ئاگری” لە خۆگرتووە، کە هەر یەک لە (وەلید عومەر، پەیمان عەلیپوور، فازڵ مەحمود وەلی، شاهۆ عوسمان، شوان ئەحمەد) گوتار و لێکۆڵینەوەکانیان وەرگێڕاوە. ئەمە بێجگە لە گوتارێکی د. محەمەد کەمال لەبارەی شیعری هۆڵدەرلینەوە و هاوکات لێکۆڵینەوەیەکی تێروتەسەلی خاتوو بەیان سەلمان لەسەر ژیان و شیعریی ئارتۆر ڕامبۆ.
هاوکات زانیار محەمەد لە گوتارێکدا ڕەخنەی شیعری ڕامیار مەحمود و ئارام سدیقیش ڕەخنەی ئەزموونە شیعرییەکەی کەژاڵ ئەحمەد و پشتیوانم عەلیش ڕەخنەی لە دونیای شیعری بەڕۆژ ئاکرەیی گرتووە.
ئەم ژمارەیەی بڵاوکراوەی شیعر لە دوتوێی 298 لاپەڕەدا چاپ و بڵاوکراوەتەوە و نرخی تەنها 1500 دینارە.
ئهگهر به سهرپێی، بهراوردیێكی كورت مهودا له نێوان یادهوهری خهڵك و سهركردهو پیاوی دیاری رۆژئاواو ئهوانهی لای خۆمان بكهین، له سهرهتادا بۆت دهردهكهوێت كه ئهمانهی ئێره هیچ ههڵه و كهموكورتی و خراپهیهكیان نهكردووه و مهعسوم بوون له ههموو كارێكی نابهجێ، له ههڵهتی لاوێتیهوه بگره تاوهكو رۆژگاری ئهمرۆمان، تهنانهت ئهگهر به خۆیان هۆكاری رووداوه گهوره و خهتهرناك و كوشندهكانیش بووبن !! له رووی سیاسیهوه نه شهری نێوخۆ بووه و نهدهستدرێژی كراوهته سهری ئهوی تری ناكۆك، نه خۆ پهرستی و خۆدهربازبون بووه له بهرپرسیارێتی و نهش سازش و تهسلیم بون و ورهبهردان بووه له لایهن خودی یادهوهری نوسانهوه .
ئهوهی تێبینی دهكرێت، كه له ئهو یادهوهریانهوه دهردهكهون :
1-یهكهم سلبیات تێیدا به زهقی دیاره، ئهوهیه؛ گونجاندنی رێرهو و چونێتی بهرێكردنی ئهو رۆژانه و یادكردنهوهی بهسهرهات و روداوهكان لهگهڵ پێداویستی ئهمرۆ و سیاسهتی رۆژدا یهكانگیر دهكرێت و دهنوسرێتهوه .
2-ههڵسهنگاندنی كاراكهتهری سهرهكی و لاوهكیی رووداو و كێشهو بێشه و لادان و ناپاكیهكان، به پێی ئاستی باشی و خراپیی پهوهندی ئهمرۆی ئهو كهسایهتی و كارهكتهرانهیه لهگهڵ كاكی یادهوهرینوسدا . نهك وتنی حهقیقهت به پێی روداوهكه و بهو بارودۆخه خودی و بابهتیهی كه تێیدا بووه یان روویداوه .
3- دورینهوهی كارو رووداوی گهوره و كاریگهر به پێی ئایدیۆلۆژیای كاكی نوسهره و” به نیازی بهدهستهێناتی پێداویستی كهسی و ئایدیۆلۆجی و حزبی لهو سهردهمهی كه بیرهوهریهكهی تێدا نوسیوهتهوه، وهك ئهوهی بۆ ئهو قۆناغه نوسیبێتی كه تێیدا نوسراوهتهوه و بۆ ئهوهی داناوه كه بۆ ماوهیهك بێت و دواتر ئێكسپایهر بێت .
4- دوور كهوتنهوه له سهلبیاتی خودی نوسهر و خۆ به پهری و مهلایكه زان و نهبونی تهنانهت پلهیهكی نزم له رهخنه لهخۆگرتن له ههڵهی و پهڵهیهكی بچوك لێرهو لهوێ روویدابێت لهدهرئهنجامی بیروبۆچون و كاری ئهودا تا ئهمرۆ مابێتهوه .
5- سازش كردن لهسهر نوسینهوهی ههندێك رووداو یان بهسهردا تێپهربون به پێی ههڵوێستی كهسی خاوهن یادهوهری و لهبهر خاترانهی سیاسهتی رۆژ و بهرژهوهندیهكان .
6-زۆر لهبهرچاوگرتنی هاورێیهتی و دۆستایهتی و پهیوهندی شهخسی لهكاتی نوسینهوهی یادورهیهكاندا، لهبهر كۆمهڵێك هۆكاری تایبهتی و حزبی .
7- لهبهرچاورتنی كاتی نوسینهوهی یادهوهری و خۆلادان لهحهقیقهت، لهبهر چهندین هۆكار؛ لهوانهش لهبهرچاوگرتنی بارودۆخی گشتی كوردستان و سیاسهت و هاوكێشه نێوخۆیی و دهرهكیهكانی ئهمرۆ، یان لهبهر ئاامانجێكی دیاریكراوی شهخسی یادهوهرنوس، یان بۆ مهبهستێكی بچوكی سیاسی یان كۆمهڵایهتی .
8- خۆلادان له ههندێك رووداوی گرنگ و كاریگهر، كه دهرخستنی حهقیقهت لهو بارهدا زۆر پهند و دهرسی خۆی دهبێت بۆ نهوهی نوێ .
بۆیه ئهوهی له یادهوهری كهسایهتیه رۆژئاواییهكان دهیبینین له بهراشكاوی نوسین و دهرخستنی سهرجهم روداوهكان كتومت وهك خۆی، بێ لهبهرچاوگرتنی هیچ شتێكی رۆژ و باسكردنی سهلبیاتی خودی له ههڵه و كهموكورتیهكانی خودی بیرهوهرینوس، یهكێكه له خهسڵهته جوانهكانی ئهوان و ههمهیشهدهرس و پهندی گهوهر به نهوهكانیان دهبهخشن . بهڵام لێره به پێی یادهوهریهكان بێت سهرجهم نوسهرهی یادهوهریهكان چاكسازیخوازی بێ ههڵه و كهموكورتی و بێ كیشهو بێشه بوون و، وهك ئهوهی ئهو گیروگرفت و كێشه گهوره و تهنانهت ناپاكیانهش خهڵكی دهرهكی دروستی كردبن نهك ئهم خاوهن یادهوهریانه و رهفتارهكانیان لهو رۆژگارانهدا .
ڕۆشنبیرانی كۆمهڵگهی ئێمه كه كۆمهڵگهیهكی كراوه نیهو دووره له كۆمهڵگهیهكی پێشكهوتوو, ڕیژهی پێشكهوتوویی كهمه!هیچ له بوارهكانی پێشكهوتن و ژیان نایگرێتهوه نه پیشهسازی نه كشتوكاڵی بهڕووكهش شارستانی!سهربهخۆش نیه لهڕوویی ئابووری و تهواو ڕووخاولهبهشهی باكوری عێراق كه ههرێمی كوردستانه ئهمهش بووته هۆی ئهوهی تهواو كاریگهری خۆی بهسهر دام و دهزگاكان و بواری ژیان ههبێت زیاد لهمهش كورد لهزۆربهی قۆناغهكانی ژیان شوناسی تهواوو ددیاریكراوی خۆی نهبووه بهردهوام لهبهردهم ههڕهشهی لهناوچوون وفهوتاندندا بووه!تا ئێستا كۆمهڵگهی كوردی بهداخراوی و بهردهوام لهخۆ بچووككردنهوهوپهراوێزدایه.لێرهدا ڕۆشنبیرهكان لهقۆناغهكان ڕۆلی كاریگهریان نهبووه بهپرسیارێتی بهرامبهر كۆمهڵگهوپێشكهوتن و گۆڕانكاریهكان وكهلهپوورو كهلتووروهۆشیاری تاك,ڕۆشنبیر زادهی ئهم كۆمهڵگهوكهلتورهیهو ڕهوڕهوهیهكی دانهبڕاوی كۆمهڵگهیه ئامادهبوونێكی سهرتاسهری ههیه له ژیانی خهڵك , لێرهدا دهگهینه ئهوهی ئهرك و جورئهتی (ڕۆشنبیر) له كۆمهڵگهدا چیه؟ لهسهر گهشهكردنی ژیانی خهڵك و سیاسهت وكهلتوور,بهڵێ ڕۆشنبیر دهتوانێ تۆی یاخیبوون له ناخی خۆی وتاكی كۆمهڵگه بچێنێ , ڕهخنهی هاوچهرخ و سهردهمیانهی بێ ترس و دوور له تڕادیسۆن و كاریگهر بخوڵقێنێ, ڕۆشنبیر به ههڵسوكهوتیش دهبێ بیسهلمێنێ كه مرۆڤهكی هوشیارهو تا بوونی خۆی جێگیربكات. (ڕۆشنبیری به جورئهت ) خاوهن دیدگایهكی فیكری و ڕهخنهیهوچاودێرهو ههردهم له تێڕامان و بیركردنهوهیه. ڕۆشنبیرانی ئێمه دهبێ سهرهتا گشت ژیان و گیانی خۆی بۆئهم پیشهیه تهرخان بكات ئامادهی ئهوهبن تیڕۆڕوسهركوتبكرێن!بۆیه دهبێ بێ دوو دڵی دژی ستهم و زۆرداری بووهستنهوه, پێویسته ڕۆشنبیران مامهڵه لهگهڵ ئهزموونهكان بكهن له پێناوی دادپهروهری وسهربهخۆیی,وتهكانیان بهرههمهكانیان ئاڕاستهی حكومهت و دهوڵهت بكهن و بۆچوونی خۆیی بۆ هاوڵاتی روونبكاتهوه له ههر شوێنیك بێت.لهم قۆناغهی ئێستادا ڕۆشنبیرانی ئێمه نازانن باسی چیدهكهن!؟ پهیامی ڕۆشنبیریان چیه؟ ڕهخنهوبهرههمه ئهكادیمیهكانیان كامانهن؟ ڕۆشنبیرانی كورد له دۆخێكی نالهباری سیاسی و ئابووری وكۆمهڵایهتی دهژین !بهڵام لهگهڵ ئهوهش دهبێ پهیامێكی ڕاستهقینهو بوێرانهی ههبێت شێلگیرانه لایهنه شاراوهكانی ئهم باروودۆخه ئاشكرا بكهن ههمیشه خوازیاری دۆخێكی باشتربن بۆخۆیان و كۆمهڵگه بهڵام تێبینی دهكرێ ڕۆشنبیری كورد نهگهیشتۆته خۆ یهكلایكردنهوهی ئهكادیمی و جورئهتانه بۆ دونیایی ڕۆشنبیری ئهمڕۆمان ئهمهش زیاتر بههۆی ئهو ناتهبایهونائومێدیولێكدابڕانه نهتوانراوه دیراسهیهكی كۆمهڵگهی كوردی بكرێت لهڕوویی سیاسی و فهرههنگی و كهلتووری.جا پێویسته ڕۆشنبیری كورد دیالۆگی عاقلانهو بهویستی خۆی كهلێنهكان پڕبكاتهوه بهرهوئاڕاستهیهكی ڕوون هیچ پاساوێكی نامێنێت دهتوانێ بهئاسانی كۆنتاك و دیالۆگ لهگهڵ جهماوهر و جیهان بكات وخۆی بناسێت و ناسنامهی خۆی بهڕوویاندا ڕابگری كه ئێستا سهردهم سهردهمی تهكنۆلۆژیایه.جیاوازی ڕۆشبیری تهقلید و ڕۆتیناوی و ڕۆشنبیری بهجورئهت خاڵی یهكلاكهرهوهیان ههیه به ههڵوێستهكانیان,چونكه ئهو شتانهی داكۆكی و پاڵپشتی دهكهن كۆمهڵێ پێوهرن بۆ ڕ ۆشنبیری ڕاستهقینه!ڕۆشبیری ڕاستهقینه تووشی حالهتی تۆقان ولێدان و سێداره دهبنهوه.ههر ناوچهوشوێنێك ۆِۆشنبیری تایبهت بهخۆی بهرههم هێناوه.له مێژووی نوێدا ههر شۆڕشێك كرابێ بهبێ ڕۆشنبیر نهكراوه, ڕۆشنبیر دایك وباوكی كۆمهڵگهی زیندوون ئهم ئامادهیهش لهوهدا گرنگه كه ئازایانهو جهسوورانه ئیلتیزامیان ههبێ و كه ناتوانن لهگهڵ ژیانێكی ڕۆتین وبێزاركهر خۆیان بگونجێنن.
بهرپرسی دۆسیهی چاكسازی له سیستهمی پێدانی مافی پهنابهرێتی له ووڵاتانی یهكێتی ئهوروپا لهچوارچێوهی یاساكانی ڕێكهوتنامهی دبلندا ، ڕهشنوسێكی لهبهرڕۆشنایی ڕاپۆرتێكی كۆمسیۆنی ئهوروپا به ئامانجی چاكسازی لهو سیستهمهدا پێشكهش به پهرلهمانی ئهوروپا كرد.
سیسیلیا ڤیكسترۆم ، كه هاوكات ئهندامی پهرلهمانی ئهورپایه و بهرپرسی دۆسیهی چاكسایه له سیستهمی پێدانی مافی پهنابهرێتی یهكێتی ئهوروپا ، چهند پێشنارێكی خستۆته بهردهم پهرلهمانی ئهوروپا بهمهبهستی گفتوگۆكردنیان و پاشان پهسهندكردنیان وهك چاكسازیهك لهو سیستهمهدا.
ئهوهی جێگهی تێبینیه كه بههیچ شێوهیهك له ڕاپۆرتهكهدا باس لهو پێشنیاره توندانه نهكراوه كه پێشتر لهلایهن بهشێك له كهسایهتیه سیاسیهكانی ئهوروپاوه بهمهبهستی كهمكردنهوهی لێشاوی كۆچ دهخرانه ڕوو ، وهك سیاستی گرتن و گێرانهوهی كۆچبهرانی دهریایی قاچاخ یان بهندكردنی كۆچبهران له دوورگهكاندا ههربهوجۆرهی كهله ئێستادا ئوسترالیا لهبهرامبهر كۆچبهرانی دهریایی قاچاخدا پیادهی دهكات ، بهڵكو چهندین ڕێوشوێنن كه زیاتر جهخت له قۆناغی دوای گهشتنی پهنابهران بۆناو یهكێتیهكه دهكاتهوه.
یهكێك لهو پێشنیارانه دهڵێت ئهگهر ههر ووڵاتێكی یهكێتیهكه قبوڵی نهكرد ئهو ڕێژهیه له ژمارهی پهنابهران وهربگرێت كه بۆیدیاری دهكرێت ، پێویسته ئهو ووڵاته بڕی 250 ههزار یۆرۆ بدات به یهكێتیهكه لهبری ڕهتكردنهوهی ههر پهناخوازێك. ئهگهر ههر ووڵاتێكیش ڕهتیكردوه كه ههر بهشداری بكات لهو سیستهمی دابهشكردنی پهناخوازان بهسهر ئهندامی یهكێتیهكهدا ، ئهو ووڵاته ناتوانێت سودمهند بێت لههاریكاریه دارایه پێكهوهیهكانی یهكێتیهكه.
یهكێك لهو پێشنارانهش كه پێدهچێت له بهرژهوهندی پهنابهران بێت ئهوهیه كه ڕاپۆرتهكه باس له خێراكردنی پڕۆسهی یهكگرتنهوهی خێزانهكان دهكات ودهڵێت دهبێت بایهخێكی تایبهت بهو منداڵانه بدرێت كه دهكهونه ناو ئهو پڕۆسهیهوه. یهكێكی تریش لهو پێشنیارانه دهڵێت ئهو كهسانهی كه داوای پارێزگاری نێودهوڵهتی دهكهن ئهو بژاردهیهیان پێدهدرێت كه به گروپ ئهو داوایه لهكاتی گهشتنیان به ئهوروپا پێشكهش بكهن بهومهرجهی هیچ گروپێك له 30 كهس زیاتر نهبێت.
بهگوێرهی ڕاگهیهندراوێكی میدیایی كهلهسهر ماڵپهری یهكێتی ئهوروپا بڵاوكراوهتهوه ، ئهندامانی پهرلهمانی ئهوروپا ههتا 23 ی مانگی ئازاریان لهبهردهسته بۆ ئهنجامدانی ههر ههمواركردنهوهیهك لهو ڕاپۆرتهدا و لهپاش پهسهندكردنی ، پهرلهمانی ئهوروپا دهكهوێته گفتوگۆوه لهگهڵ كۆمیسیۆنی یهكێتی ئهوروپا بهمهبهستی ڕێككهوتن لهسهر ڕهشنوسی كۆتایی پڕۆژه بڕیارهكه.
هەژار تەها
————————————————–
سهرچاوهكان : ماڵپهری پهرلهمانی ئهوروپا ، ئاژانسهكان
جۆن نیوبەری ئینگلیزی، بڵاوکەرەوە و فرۆشیاری کتیبی بواری ئەدەبی منداڵان.
لە (٩ی/ یۆلیۆ/١٧١٣) لە (بیرکشێر) لە ئینگلتەرا لە دایک بووە.
هەندێ لە لیکۆڵێنەران و نووسەرانی مێژووی ئەدەبی منداڵان پێیان وایە، کە ئەدەبی راستیی منداڵان لە جۆن نیوبەرییەوە دەستی پێکرد.. چونکە جۆن نیوبەری بە تەنها چاپکەر و بڵاوکەر و فرۆشیاری کتێبی منداڵان نەبوو، بەڵکو چیرۆکنووسێکی بە توانا و ناسروای بواری چیرۆکنووسینیش بوو بۆ منداڵان.. دوو کتێبە بەناوبانگە و بەنرخە چاپکراوەکەی بۆ منداڵان، کتێبی (گیرفانێکی بچکۆلەی جوان: ١٧٤٤) و (جووتێ پێڵاوی باش: ١٧٦٥) بە بەرزترین کارە ئەدەبییەکانی جۆن نیوبەری دادەنرێن.
جۆن نیوبەری خاوەنی (یەکەمین کتێبخانەی منداڵان لە جیهان)ە، یەکەمین کەسیشە کە کتێبخانەیەکی تایبەته بوو فرۆشتنی کتێبی منداڵان کردەوە.. جۆن نیوبەری رۆڵی گرنگ و هەبوو لە گەشەکردن و پێشکەوتنی رۆشنبیری و ئەدەبی منداڵان لە ئینگلتەرا و لە جیهاندا.. زیاتر لە (٢٠٠) کتێبی بە زمانی ئینگلیزی بۆ منداڵان لە چاپخانەکەی خۆیدا، چاپکردن و بڵاوی کردوونەتەوە، کە بابەتەکانیان بریتین لە چیرۆک و لە هەقایەت و چیرۆکی فۆلکلۆری و ئەفسانەیی و، داستان و لە چیرۆکە میللییەکان.. ئەم ژمارەیەش بۆ ئەوە سەردەمە ژمارەیەکی پێوانەیی بوو.. بۆیە لە ئینگلتەرادا، جـۆن نیوبـەری بە (باوکی راستیی ئەدەبی منداڵان) ناسراوە.. شایەنی باسیشە کتێبە چاپکراوەکانی جۆن نیوبەری لە رووی چاپی بەرگەکانیان و جۆری کاغەزەکانیانەوە جیاوازیان هەیە لەگەڵ کتێبە چاپکراوەکانی ئەو سەردەمەدا.. بەرگی کتێبەکانی بە نەخش و وێنەی زۆر جوان ڕازاندوونەتەوە، کاغەزی لاپەڕەکانیشی رەنگ زێڕێنن، کە بە تایبەتی لە وڵاتی هۆڵەندا دروست دەکران.
جۆن نیوبەری داوای لە نووسەرە ناسراوەکانی سەردەمەکەی کرد، کە چیرۆک و رۆمانەکانیان بە شێوەیەکی کورت و ئاسان بۆ منداڵان دابڕێژنەوە، تا چاپیان بکات و بڵاویان بکاتەوە.
نیوبەری خۆی دوو شاکارە رۆمانی جیهانی کورت کردنەوە، کە بە زمانێکی ئاسان و شیرینتر و، بە شێوازێکی ناسکتر دووبارە بۆ منداڵان دایڕشتوونەتەوە و چاپی کردوون و بڵاوی کردنەتەوە، تا لەگەڵ ئاستی زمان و تێگەیشتنی منداڵاندا بگونجێن.. ئەو دوو رۆمانە کورتکراوەیەش، یەکەمیان رۆمانی (رۆبنسۆن کرۆزۆ) یە، لە نووسینی (دانیاڵ دیڤۆ) یە، رۆمانی (گەشتەکانی گۆلیـڤەر) کە لە نووسینی (جۆناسان سویفت)ە.
نیوبەری لەگەڵ زۆربەی نووسەرە بە ناوبانگ و ناسراوەکانی سەردەمەکەیدا، هاوڕێتی و ئاشنایەیی هەبوو، بە تایبەتیش لەگەڵ (بلۆک) و (گۆڵد سمیس) و (سمۆیل جۆنسۆن) و چەند نووسەرێکی تردا.. سەرسامی نووسینەکانیان بوو.. بڕواش وایە کە هەندێک لەو کتێبە خۆشانەی کە نیوبەری چاپی کردوون و بڵاوی کردوونەتەوە، لە نووسینی گۆڵد سمیس بن.. کا تا ئەمڕۆش چێژێکی خۆش لەو کتێبانە وەردەگیرێن.
کتێبخانەکەی نیوبەری کە لە شاری لەندەن بوو بە ناوی (ئەنجـیل و خـۆر)ەوە بوو.
وتارنووسی بەناوبانگی ئینگلیزی (تۆماس بابنگتۆن ماکوکی) ئەو لە سەدەی نۆزدەمیندا نازناوی (نیوبــەری هــاوڕێی منداڵان)ی لە جۆن نیوبەری نا.
بۆ هەمیشە بەرزڕاگرتنی دڵسۆزی و خزمەتی پیرۆزی جۆن نیوبەری لە بواری ئەدەبی منداڵان و کتێبی منداڵان دا، چەندین قوتابخانە و کتێبخانە و فرۆشگای کتێب و دەزگای رۆشنبیری و کۆمەڵە لە ئینگلتەرادا، بە ناوی (نیوبەری) یەوە ناونراون.
جۆن نیوبەری لە (٢٢ی/ دێسەمبەر/١٧٦٧) دا، لە لەندەن کۆچی دوایی کرد.
خەڵاتی نیوبەری:
لە ئەمریکادا، بۆ بەرزڕاگرتن و نەمری جۆن نیوبەری، بۆ هاندانی نووسەرانی بواری ئەدەبی منداڵان، ساڵانە خەڵاتێک بە ناوی خەڵاتی (میدالیای نیوبەری) کە لە (برونز) بە شێوەیەکی خڕ دروستکراوە و نەخشی کتێبێکی کراوەی لەسەر دروست کراواە.. میدالییەکەش لە لایەن هونەرمەند (پـۆل تشامبلان) ەوە کێشراوە.. ناوی نووسەری براوەی میدالیاکە و مێژووی بردنەوەی لەسەر هەڵدەکەنن، وەکو خەڵاتی رێزلێنان، لە لایەن (کۆمەڵەی کتیبخانەکانی ئەمریکا)ەوە پێشکەش دەکرێت بە باشترین نووسەری ئەمریکی لە بواری ئەدەبی منداڵان لە ساڵی رابردوودا، بە مەرجێک کە نووسەرەکەی ئەمریکی بێت و، بە زمانی ئینگلیزی کتێبەکەی نووسیبێ و پێشتر چاپی نەکردووبێت.. ئەم خەڵاتەش لە ساڵی (١٩٢١) لە لایەن (فردریک میلشەر) ی سەرۆکی ئەنجوومەنی بەڕێوبردنی کۆمپانیای چاپ و بڵاوکردنەوە کتێب گۆڤارەکانەوە داهێنرا و پێشکەش کرا.
یەکەمین خەڵاتگریێش لە ساڵی (١٩٢٢) دا، بەخشیان بە (هـێندریک ولیـەم).
خەڵاتی ئەمساڵ (٢٠١٧) بەخشیان بەچیرۆکنووس، خاتوو (کیلی بارنهیل) بە بردنەوەی
چیرۆکەی کە لە ژیر ناوی (ئەو کچەی کە مانگی خواردەوە).. کە پاڵەوانەکەی کچێکی منداڵە بە ناوی(لـونا) وە.
هەر لە ئەمریکادا لە ساڵی (١٩٣٨) تەوە، ساڵانە و هاوکات لەگەڵ پێشکەش کردنی خەڵاتەکەی نیوبەری، خەڵاتێکی تر بە ناوی (میدالیای کاڵدیکوت)، پێشکەش بە هونەرمەندێکی وێنەکێشی منداڵان دەکرێت، ئەم خەڵاتەش بۆ رێزلێنان و بەرزڕاگرتنی ناو و یادی هۆنەرمەندی وێنەکێشی بە ناوبانگی ئینگلیزی (راندۆڵڤ کاڵدیکوت)تە، کە کە لە سەدەی نۆزدەمین دا، پسپۆر بوو لە وێنەکیشان بۆ منداڵان،.. میدالیای کاڵدیکوت پێشکەش دەکرێت بە نەخشەساز و وێنەکێشی باشترین و جوانترین کتێبی چاپكراوی وێنەداری رەنگا و رەنگی منداڵان کە لە ساڵی رابردوودا لە ئەمریکادا. چاپکراوە.
رەزا شوان
نەرویـج: ٢٠١٧
من ڕێبوارێکی سەرهەڵگرتوی
بەردەم وێستگەکانی فیراقم
لە هەموو تارمینالەکانی سەفەر
مۆری ڕەفز
بە پاسپۆرتەکەی عیشقمەوە نوساوە
ترسم لە بوونی خۆم هەیە
منێک
تەنیا لەکەنارەکانی تەنیایی
خەیاڵ بەرەو ئەم دەڤەرەم دەبا
کە خاڵیە
لە سیما جوانەکانی تۆ و نیشتیمان
من دەمێکە
بەدەم زەردەخەنەی(با)وە
لە شەقامەکانی تەنیایی گوزەر دەکەم
ماندووم
تەنانەت تاقەتی ئەوەشم نەماوە
داوای لێبوردن
لە گەڵا وەریوەکانی ژێر پێم بکەم
تروسکاییەک شک نابەم
لە درزی پەنجەرەکانی یەقینەوە
بڕژێتە نێو
پێلوی چاوەکانی قەدەر
لە کونجێکی ژوورێکی تاریک
خەریکم بەدیار بیرەوەرییەکان
پێکی تەنیایی هەڵدەدەم
ئاخر من
هەر لە خامۆشی ڕاهاتووم
ئەی یار
ماندووم…
بیرم لای سیمای پڕ ویقاری دایکمە
ئەو کاتەی
بە شیرینترین دوعا بەڕێی کردم
بیرم لای شەقامە تەنیوەکانی شارەکەمە
کە هەموو بەیانیەک
پڕ دەبێت لە پەلکی گوڵ و
پاساری بێ ڕۆح…
بیرم لای ئەو پەنجەرەیە
کە دوای هەموو ئێوارەیەکی نارنجی
پڕ دەبوو
لە هەڵمی هەناسەی من و تۆ…
بیرم لای ئەو مناڵانەی گەڕەکە
کە لە چاوشارکێ
لە کوچەو کۆڵانەکاندا
خۆیان لە یەکتر وون دەکرد
لای ئەم ژنە داماوانەی بەر دەرگا
کە هەمیشە لە تارمایی گەڕانەوەی
هاوسەرە وون بووەکانیان ڕادەمان…
ئەم سەفەرە
لەنێو خۆمدا بەدوای خۆمدا دەگەڕێم
تا دەگەمە نزیکترین خاڵی کۆتایی
کۆتاییەک لەبەردەم بوون
بوونێک
کە هەمیشە پڕە لە نەبوون…
تەمەن
خۆی خستە نێو مالۆچکەیەک
پڕ لە بیرەوەری
تارمایی چاوانیشم
پڕ بوون لە لۆچی چاوەڕوانی
کەچی تۆ هەر لێم زویری
نیشتیمانیش
هەر وەکو خۆی توڕەیە لێم
چیت بۆ بگێڕمەوە ئەی یار
لە زەماوەندی مەرگی پەپوولە
تارای بوکێنی شیعرەکانیان فڕاندم
دڵی زاوای نوستووی نیشتمانیان
لێ وەئاگا هێنام…
شەویان ڕەشتر کرد لەخۆی
نەیانهێشت مانگ دەسرۆکەی سپی
لە پرچی خۆی بئاڵێنی
شاریان پڕ کرد لە گەندەڵی
پڕ لە هاواری مەرگی دوعا…
ناچار دڵ غەریب وەک شیعرەکانم
لەگەڵ سێبەری خۆم و تەنیایی
هەنگاو دەنێم
تا دەگەمە ئەوپەڕی بوون
لە یەکێ لە گۆڕستانەکانی(مەسیح)دا
دوور لەبۆنی تۆ و دایکم و نیشتیمان
دەمنێژن…
چەند ماندووم ئەی یار
تۆش پێم دەڵێی:
چی دەکەی
لەم وشکەڵانەی نامۆ بوون خامۆش
بگەڕێوە…
تا کازیوە پرچی سەحەری شانە نەکردووە
بڕۆ دوو ڕکاعات نوێژ
بۆ خودای عەشق بکە
ئەلقەی مەرگ
لەپەنجە زەردو سیسەکانی (خۆر ) کەوە
هەی بێ دڵ..بێ دین..بێ نیشتیمان…!!
