سەرەتای سەتەی بیستەم، سەرەتای دەرکەوتنی مێتۆدەکانی ڕەخنەی ئەدەبی بوو، لەوێوە ڕەخنەی ئەدەبی چ لە ڕووی شێواز و چ لە ڕووی کارکردنەوە گۆڕانکاری تەواوی بەسەردا هات. چیدیکە ڕەخنە هەوڵی دیاریکردنی لایەنی باشە و خەراپەی دەقی نەدەدا، ڕەخنە لەوێوە هەوڵی کردنەوەی کۆدەکانی دەق، بەخشینی واتایەکی دیکەی بە دەق دەدا. ڕەخنەی ڕەخنە لە منداڵدانی ڕەخنەدا لە دایك بووە. ئاشکرایە ڕەخنەی ئەدەبی چالاکییەکی داهێنەرانەیە، واتە لەگەڵ دەقدا کارلێک دەکەن، هەوڵی دۆزینەوەی نەسەق و پێوەندییەکانی ناوەوە و دەرەوەی دەق دەدا، ئاسۆی دیکە بە ڕووی خوێنەردا دەکاتەوە.
زاراوەی ڕەخنەی ڕەخنە (Meta-Criticism) واتای دیکەیشی هەیە، ڕۆشنبیریی خوێنەر، خوێندنەوەی خوێندنەوە. وشەی یەکەم (Meta) بە واتای ئەودیو، یان دژ دێت، و وشەی دووەم بە واتای ڕەخنە دێت. کەواتە دەبێتە ئەودیو ڕەخنە، دژە ڕەخنە. کۆی توێژەرانی ئەم بوارە لەسەر ئەوە کۆکن، ڕەخنەی ڕەخنە وەکوو زاراوە تازەیە، دەنا وەکوو چەمك و کارکردن کۆنە. تەنانەت وەکوو چەمك لە ناو سێ ئاڕاستەی مەعریفیدا هەبووە، گرینگترینیان ((ئاڕاستەی فینۆمینۆلۆجیا، سیمیۆلۆجیا و دەروونیین.))١ لەناو ئەم ئاڕاستانەدا خۆی کاری کردوە، لەوێوە خۆی گەشەپیداوە. بۆیەیش نووسینی ڕەخنەی ڕەخنە زۆر بواری گرتەوە، تاکوو گەیشت بە بواری ڕەخنەی ئەدەبی.

ڕەخنەی ڕەخنە کارکردنە لەبارەی ڕەخنەوە، ڕاڤەکردنی دەقی ڕەخنەییە. ئەم چەمکە ((گوتارێکە بە دوای بنەماکانی ڕەخنە و زمان و چەمک و کەرەسە و هۆکارەکانی ڕاڤەکردنی دەقێك دەگەڕێت.))٢ لەم پێناسەیەوە دەردەکەوی ئەم چەمکە پەیڤین و توێژینەوەیە لەبارەی ڕەخنەوە، لێرەدا تەنێ مەبەست لە ڕووی تیۆرییەوە نییە، بەڵکوو قسەکردنیشە لەبارەی ئەو وتارە ڕەخنەییانەی لەبارەی دەقەوە دەنووسرێن. لێرەوە دەتوانین جوایەزی نێوان ڕەخنەی ئەدەبی و ڕەخنەی ڕەخنە بکەین. ڕەخنەی ئەدەبی یەك ئامانجی هەیە ئەویش توێژینەوەیە لە دەقی ئەدەبی، هەرچی ڕەخنەی ڕەخنەیە دوو ئامانج لە خۆیدا دەگرێت، ئەوانیش لەلایەك ڕەخنەی ئەدەبییە لە ڕووی تیۆریی و پراکتیکییەوە، لەلایەکی دیکەوە کارکردنە لەبارەی ڕەخنەی ڕەخنەی دەقی ئەدەبی و دەق بە گشتی. کەواتە بواری ئیشکردنی ڕەخنەی ڕەخنە لە ڕەخنەی ئەدەبی فراوانترە، هاوکات ڕەخنەی ئەدەبی دەبێتە بوارێک لە بوارەکانی ڕەخنەی ڕەخنە.

ڕەخنەی ڕەخنە ڕۆڵێکی گرینگ لە بەرەوپێشبردنی ڕەخنە و توێژینەوەی ئەدەبی دەبینێت. دەبێتە سەکۆیەك بۆ ئەوەی پاتە بە دەقی ڕەخنەییدا بچینەوە. واتە ئەوە تەنێ ڕەخنەی ئەدەبی نەبێت دەقمان بۆ ڕاڤە بکات، بەڵکوو شتێکیش هەیە ئەو ڕەخنەیە و دەقەکەیش ڕاڤە دەکاتەوە. بۆ نموونە ئەم چەمکە ((کرداری سەلماندن و هەڵبژاردنە، پاتە ڕێکخستنەوەی ڕەخنەی ئەدەبییەوە بەبێ ئەوەی گوێ بە هەر بانگەشەیەکی ڕەخنەی ئەدەبی بدات، لە ڕاستیدا ڕەخنەیەکی دیکەیە بۆ گەیشتن بە ئەدەب.))٣ کەواتە ئەرکی ڕەخنەی ڕەخنە سەرلەنوێ ڕێکخستنەوەی بابەتەکانی ڕەخنەی ئەدەبییە. واتە دێت دەقە ئەدەبییەکە و بۆچوونەکانی ڕەخنەگر لەگەڵ یەکدی بەراورد دەکا و ڕێکیان دەخاتەوە، بۆ ئەوەی لە هەر بێ مێتۆدی و ئەنجامێکی نافیکری دووری بخاتەوە. ئەگەر ڕەخنەی ڕەخنەمان هەبێت، ڕەخنەی ئەدەبی و ڕەخنەگرەکانمان ناتوانن بەپێی بیرکردنەوەی کەسیی و بەبێ مێتۆد توێژینەوەی ڕەخنەیی بنووسن. کەواتە یەکێك لە ئەرکەکانی ئەم چەمکە هەڵوەشانەوەی نووسینی ڕەخنەییە بۆ ئەوەی هەموو ئەو کاریگەرییە لاوەکیانەی وەکوو ئایدیۆلۆجیا و باوەڕە کۆمەڵایەتی و سیاسیانەی ڕەخنەگر وەکوو پێوەرێک بۆ هەڵسەنگاندنی دەق پەنای وەبەر بردوون دەربخات. لەلایەکی دیکە دەبێتە هۆکارێك بۆ بەرزکردنەوەی ئاستی هووشیاریی خوێنەر، ئەویش لەپێناو ئەوەی خوێنەر یەکڕاست نەکەوێتە بەر کاریگەری بۆچوونەکانی ڕەخنەگر، بەڵکوو ئەو بۆچوونانە ‌هەڵسەنگێنێ و لێکدانەوەیان بۆ بکات. بەمەیش پێوەندییەکی تازە لەنێوان خوێنەر و دەق و ئەو نووسینە ڕەخنەییەی لەبارەی دەقەکەوە نووسراوە، دروست دەکات. ئەم پێمان دەڵێت دەبێ خوێندنەوەیەکی تازە بۆ چەمکە ڕەخنەیی و ئەو کەرەسانەی نووسینی ڕەخنەییان پێ دەنووسرێت بکەین.

لە کۆی هەموو ئەو قسانەدا، دەبێ لە ڕەخنەی کوردیدا هەوڵ بخرێتەگەڕ بۆ ئەوەی ڕەخنەی ڕەخنە وەسەرپێ بخرێت. ئەویش بە قازانجی بەرەوپێشبردنی ڕەخنەی ئەدەبی، هاوکات بۆ ئەوەی چیدیکە ئەو نووسینانەی بەناوی ڕەخنەی ئەدەبییەوە وەکوو ئالیك دەخرێنە بەردەم خوێنەر، نەنووسرێن، یان لانیکەم وایان لێ بکرێت باشتر بنووسرێن و هەرکەس نەیەت بەبێ ئەوەی هیچ مێتۆدێکی بۆ ڕاڤەکردنی دەقی ئەدەبی هەبێت، وشە ڕیز بکات. چۆن ڕەخنەی ئەدەبی کاریگەری گەورەی لەسەر بەرهەمهێنان و نووسینی دەقی هونەری باش هەیە، هەمان شێوە ڕەخنەی ڕەخنە کاریگەری لەسەر نووسین و توێژینەوەی ڕەخنەیی باش هەیە، چونکە ڕەخنەی ڕەخنە بەرهەمهێنەری مەعریفەیەکی قووڵە لەبارەی ڕەخنەی ئەدەبییەوە، کاریگەری لەسەر جوداکردنەوەی نووسینی ڕەخنەیی بە شێوەی زانستی و نووسینێك بەناوی ڕەخنەوە دەبێت.

—————————-
پەراوێز و سەرچاوەکان:
١. شكری عیاد، دائره‌ الابداع (مقدمه‌ فی اصول النقد)، القاهره‌، ١٩٨٧، ص٤٦.
٢. فی الوعی بمصگلح نقد النقد وعوامل ڤهوره ، د.نجوی الریاحی القسگنگینی مجله‌ عالم الفكر ، العدد1 ، المجلد 38 یولیو ـ سبتمبر 2009 ، ص٣٥.
٣. نقد النقد وتنڤیر النقد العربی المعاصر،محمد الدغمومی، منشورات كلیه‌ اڵاداب بالرباگ ، الرباگ:1999، ص١٦٦.

هۆکارەکانی نائافراندنی شاکاری ئەدەبی و سینەمایی لەمەر تاوانێکی گەورەی وەک ئەنفال مایەی تێڕامانێکی قوڵە، ئامانجی ئەم وتارە ئەوەیە بەتەنیشت لێکۆڵینەوەی زانستییەوە بۆ ئەم تراژیدیایە، هونەریش ڕۆڵی خۆی ببینێت و وەک تاوان و تراژیدیاکانی تری هاوشێوەکانی مرۆڤایەتی بۆ نمونە تاوانی هۆڵۆکۆست و جینۆسایدی ئەرمەنەکان بەراورد بکرێت و داهێنانی ئەدەبی و هونەری لەبارەیەوە بکرێت .

دوای ٢٩ ساڵ لە تێپەڕینی تاوانی ئەنفال و ٢٥ ساڵی بەناو (ئازادی) و دەسەڵاتی خۆبەڕێوە بەرێتی هێشتا ئەنفال نەبووەتە خەم و پرسێکی نەتەوەیی چ جای ئەوەی بکرێتە پرسێکی نێودەوڵەتی ! ئەم پرسە بۆ هەموو تاکێکی کورد؟ وەک یەکە هەموومان لێی بەرپرسیارین، بەداخەوە هەتا ئەمڕۆ گوتاری ئێمە دەربارەی ئەنفال ناچێتە خانەی چالاکبوونمانەوە، ئەگەر چالاکی وەک پرۆسەیەکی رۆشنبیری باس بکەین نەک وەک جوڵەیەکی ئەبستراکت، ئەگەر لە ساڵانی ڕابردوودا، کەمە کارێک کرابێ ئەوا هێندەی گێرانەوەیەکی کرچ وکاڵ و بێ دیقەت بووە (لەزمانی قوربانیەوە) هێندە کارێک نەبووە نەک دەرەوەی خۆمان بەڵکو خۆشمان ڕاچڵەکێنێ . تەنانەت ڕێگەمان نەداوە قوربانیەکان وەک خۆیان بدوێن بەڵکو هەوڵمانداوە بەخواست وبۆ خواستی ئێمە بدوێن !
هەر لەسۆنگەی ئەو بێ دەربەستیەوەیە، کە ئێمە نەک نەبووینە خاوەنی یادەوەری بگرە نەبووینە خاوەنی ڕۆژێکیش بۆ یادەوەری، راستە هەموو ساڵێک لەهەڵەبجە یادی ١٦/٣ دەکرێتەوە بەڵام خۆ ئەو یادەوەرییە نەیتوانیوە بەلای کەمەوە بەرپرسانی هەڵەبجە لەرۆتینات دابماڵێ وبیانکات بەکەسانێکی نمونەیی! تەنانەت هەڵەبجەی نەکردووەتە شاری ئاشتی بەڵکو تابلۆیەکی بۆدروستکراوە بەناوی پایتەختی ئاشتی، ١٤ی نیسان هێشتا نەبووەتە یادەوەری سەراسەری بۆیە لە مانگی ئازارو نیساندا هەر رۆژەی لە شوێنێک یادی ئەنفال دەکرێتەوە.

هێندەی تێبینیم کردووە خاڵێک زۆر جێگەی تێڕامانمە، هەتا ئێستا تاوانی ئەنفال برینێکە بە جەستەو ڕۆحی کوردەوە نەک بە جەستەی مرۆڤایەتیەوە ؟! نازانم بۆ وایە ئایا ئەمە کەمکاری خۆمانە یان خوێنساردی ئەوانی دی، زۆر جار لەخۆم دەپرسم مەگەر ئێمە بەشێک نین لەمرۆڤایەتی ؟! پرسیارەکەم سیاسی نیە هێندەی ئینسانیە ئەگەرچی دۆسێی ئەنفال بۆخۆی وەک (جینۆسایدوتاوانی نێودەوڵەتی) کێشەیەکی سیاسی یاخود دەرئەنجامی ململانێی سیاسیە، کەچی ئەفسوس لەسەر ئاستی کوردستانی گەورەش نابێتە کێشەیەکی نەتەوەیی ! ئەوەیان کەمتەرخەمییەکەو سەرباری ڕێگرییەکان و لێکدابرانیش راستەوخۆ یەخەی ڕۆشنبیرانی کورد دەگرێت، بەتایبەتی هونەری سینەما یاخود سینەماکاران، ئەرکیانە لەڕێگەی فیلمەکانیانەوە کارێک بکەن بەلای کەمەوە هەموو کوردێك ئەوەندەی پێویستە زانیاری دەربارەی ئەنفال بدەنێ. من زۆر دەترسم ئەم بێباکیە ببێتە نەخۆشییەک و وەک دەردەدارێک ساڵانێکی درێژ هەتا مردن پێمانەوە بێ و لەگەڵیدا رابێین و لەگەڵ ئازارەکانیدا هەڵبکەین .

بەهیوام کردنەوەی بەشی فیلم سازی لە کۆلێژی هونەری زانکۆی سلێمانی، بەردێک بۆ بناغەی ئاپارتمانی ئەو خەونە ئینسانی ونەتەوەییە دابنێ، چونکە سینەما دەتوانێ زیاتر لەکۆی هونەرەکانی تر ببێتەزمانی قوربانیەکانی ئەنفال، ئەو گرێیانەی لە نێوچیرۆکی قوربانیەکانداهەن، هەڵگری توخمی ژیانێکی تەواو جیاوازن لە ئێستا، ئەو رەگەزەگرنگانەی هەوێنی لێبوردەیی وپێکەوە ژیانن، سینەماکار دەتوانێ وەک سامانێکی بەهادار بەهی خۆی بزانێ، ئایدیاو چیرۆکی گەورەیان لێهەڵبهێنجێ، ئەگەر هەتا ئێستا سینەماکاری کورد بەهۆی کەم ئەزموونیەوە تەنها ئازارەکانی پیشاندابین ئەوا لەمەودوا دەتوانێ قارەمانەکانمان بۆبدۆزێتەوە، دەتوانێت (کوبرای حەمید پورو کەریمەی ئال ئعێشم) بکاتە هەوێنی پێکەوە ژیانی نەتەوەکان، رەنگە لێم بپرسن ئەم دوو مرۆڤە کێن وچ کارە بوون ؟ با پێتان بڵێم ئەو مرۆڤانە کێ بوون (کەریمە فالح) ژنە مامۆستایەکی لەچک بەسەرە ئێستاش لە پارێزگای سەماوە دەژی، ئەو ژنەیە کە بە (قاموس) فەرهەنگێکی کوردی عەرەبی خەریک بوو، تەیموری منداڵی فێری زمانی عەرەبی دەکرد، کاتێک تەیمور لە گۆڕێکی بەکۆمەڵ ڕزگاری ببوو، گەیشتبووە بن دەواری ماڵە مەڕدارێکی عەرەب، ئەوماڵە دەوارنشینە ماڵی ساڵح ئال ئعێشم بوو، واتا ماڵی مامی کەریمە فالح بەڵام لە چیرۆکی ڕزگاربوونی تەیموردا هێندەی بەشان وباڵی پیاوەکانیاندا هەڵگوت سەد هێندە ڕۆڵی ژنە ئازاکانیان فەرامۆشکرد. قەڵەمەکانی کورد هێندەی نێرانە باسی تەیموریان کرد هێندە پەیامە ئینسانیەکانیان فەرامۆش کرد، خۆزگە تەیمور هەر کەریمە پەروەردەی کردبا نەک لێرە ببێتە ڕاوچی و تفەنگ چی، کوبرای حەمیدپور ئەو ژنە قارەمانە بوو، کە لە شاری مەشهەدی وڵاتی ئێران (زمناکۆ هەڵەبجەیی) پەروەردەکردو ماوەی ١٩ ساڵ وەک دایکێکی میهرەبان ئامێزی بۆگرتەوە. خۆزگە هەموو کەس وەک من زمناکۆی دەناسی ئاشنای دیدە ئینسانیەکەی دەبوو، وەنەبێ ئەم ئازایەتی ومیهرەبانیە هەر لەوانیدی وەشابێتەوەو کوردەکان کە ببوونە نێچیری ئەنفال وگازی خەردەل لەو ئازایەتی و میهرەبانیە خاڵی بن، نا نەخێر من شاهیدی زۆر قارەمانی کوردم، بەڵام لێرەدا تەنها ئاماژە بەیەکێکیان دەدەم بۆ هەوێنی ئاشتی ولێبوردەیی، ئەویش چیرۆکی حاجی رەحمانی نارنجەڵەو سەربازێکی عێراقیە بەناوی (خالد عەبدولکەریم عەلوان نەجەفی) .

کاتێک لە ١٦ی ئازاری ساڵی ١٩٨٨ هەلەبجە کیمیابارانکرا ماڵی حاجی ڕەحمان هەموویان برینداری گازی کیمیایی بوون و زۆربەی ئەندامانی خانەوادەکەیان بەهۆی کیمیابارانەوە بیناییان لە دەستدا بوو. لەو کاتەدا کە سوپای عێراق شکابوو خالد عەبدولکەریم عەلوان چەکەکەی فرێدابوو، وەک سەربازێکی هەڵاتوو لەجەنگ بە (خاتراللە خاترللە ساعدونی ) خۆی بە حەوشەی ماڵی حاجی ڕەحماندا کردبوو، حاجی رەحمان بەوپەری میهرەبانیەوە لەبری تۆڵە ئامێزی بۆکردەوەو دەستێک جلی کوردی دایەو وەک کوڕێکی خۆی لەگەڵ ماڵ ومنداڵەکەی خۆیدا بردی بۆ بیارەو لەوێشەوە بۆکەمپی ئاوارەکانی ئێران، لەوێ کاتێک کەوتە بەر سوسەی سیخورەکانی ئیتلاعات، حاجی ڕەحمان دیسانەوە فریای کەوتبوو، گوتبووی (ئەم کوڕەم هەرلەمنداڵییەوە سکماک بێ زمانەو ناتوانێ قسە بکات) چیرۆکەکە درێژەو لێرە دەیبڕینمەوە بەڵام دەمەوێ سەرنجی رۆشنبیرو سینەماکاری کورد ڕابکێشم چونکە ئەگەر بخوازێ دەتوانێ بەفریا بکەوێ و هەتا (خالید عەبدولکەریم) لە ژیانداماوەو وەک حاجی ڕەحمان دنیای بەجێنەهێشتووە هەوێنی فیلمێکی جوان و بایەخدارە بۆ ئاشتی ولێبوردەیی.

بە هیوام لە داهاتوودا بەشی فیلمسازی زانکۆی سلێمانی داهێنەری باش بەرهەمبهێنێ و بتوانێ پێشەنگایەتی بکات لەو تراژیدیایەدا و بەدیقەتەوە رەگەزەکانی ئازایەتی و خەونە جوانەکانی مرۆڤایەتی بدۆزێتەوە، چونکە ترژیدیای ئەنفال بەتایبەتی و ئەوانیدی بەگشتی دەتوانن هەوێنی هەزاران شاکاربن، بۆیە چاوم لە سینەماکارە چونکە وای بۆدەچم هیچ کام لە بەشەکانی تری هونەرو ئەدەب لەسەردەمی جیهانگیریدا ناتوانن وەک سینەما سنورەکان ببڕن، ئەگەر چیرۆکەکان کاریگەرییان بەسەر ئەدەبی کوردیشەوە هەبێت، ئەوا ناتوانن سنوری ناوماڵی کوردی ببەزێنن بەلای کەمەوە ناتوانن سنوری کوردستانی گەورە تێپەڕێنن بەڵام سینەما بەئاسانی دەتوانێ بچێتە بەردیدەی ئەوانی دی .

٩/٣/٢٠١٧ سلێمانی

کات دوو وەپێنج خولەکی دوانیوەڕۆی ڕۆژی ١٤ ی مارسی ١٨٨٣ مارکس لە سەر کورسیەکەی خۆی زۆر بە ئارامی سەری نایەوە دوا ترپەی لێدانی دڵی لە لێدان کەوت ، وەک ئەنگلس ووتی: “مرۆڤایەتی تەنها سەرێکی ئاسایی نێو سەرانی لە دەست نەدا بەڵکو گەورەترین سەری ناو هەموو سەرەکانی سەردەمی ئێمەی لە دەست دا ” .
تەرمەکەی مارکس لە ناو هەمان گۆڕی” جینی” هاوسەرو خۆشەویستی لە لەندەن لە ١٧ ی مارس دا نێژرا ، ئەو هاوسەرەی کە مارکس عەشقێکی بێ پایانی بۆی هەبوو وە ٢ ساڵ پێش خۆی بە هۆی نەخۆشی شێر پەنجەوە گیانی سپارد .

مارکس کە لە خێزانێکی ئایین پەروەری جولەکە لە دایک بووبوو بەڵام هەر زوو لە تەمەنی لاوێتیدا لە ناو خورافاتی دینی وکۆلتوری کۆنەپەرستانەی خێزانەکەی خۆی ڕزگار کرد . مارکس هەموو ساتەکانی ژیانی بە زیندانی کردن وبە نەفی کردن و دەربەدەری و هەژاری و برسیەتی بەسەر برد وە ژیانی خۆی بۆ خەباتێکی ڕەواو مرۆڤ دۆستانە تەرخان کرد ، لە کاتێکا دکتۆرای هەبوو دەیتوانی بە مامۆستای زانکۆ دابمەزرێ بە ڵام نەیکرد ، تا توانی میتۆد وڕێگای ڕزگاری بەشخواروانی ناو کۆمەڵگای چەوسێنەرانەی سەرمایەداری وەک زانستێکی کۆمەڵایەتی بە سەلماندن بگەیەنێ و ئیرادەی زەوت کراوی مرۆڤ بۆ خۆی بگێڕێتەوە کە یەکسانی و ئازادیە . هەروەک خۆی باسی دەکا دونیا هەر نابێت تەفسیر بکرێ بەڵکو دەبێ بیگۆڕی ئەمە جیاوازی سەرەکی مارکس بوو لە گەڵ زانایان و فەیلەسوفەکانی پێش خۆی .

ڕەخنە لە ئایدیوڵۆژیەکانی ئەڵمانی و ڕەخنە لە سۆشیالیستە یۆتۆپیەکانی فەرەنسا وڕەخنە لە ئابوریە ناسەکانی بەریتانیا بوون بە بەردی بناخەی ئەم زانستەی مارکس کە لەم بوارەدا توانی لێکدانەوەیەکی تەندروستی ماتریالیستی دیالکتیکی بۆ سروشت و ماتریالزمی مێژووی بۆ کۆمەڵگا بەرهەم بێنێ ، ئەوەی نیشان دا سەرچاوەو هۆکاری گۆرینی مێژوو بە هۆی ناکوکیە چینانیەتیاکانەوە بووە .وە نیشانی دا شۆڕشی پرۆلیتاریا تەنها ڕێگایە بۆ نەمانی ناعەدالەتی لە سەردەمی سەرمایەداریدا.
بەڵام ئەم شۆڕشە حەتمی نیە هەروەک هەندێک ڕۆشنبیری ووردەبۆرژاوزی لای خۆشمان پووچەڵی لێکدانەوە کانی مارکس بەوە نیشان دەدەن (کە گوایا مارکس وتوویەتی ئەم شۆڕشە حەتمیە بەڵام لە جیهانیشدا ڕووی نەدا بۆیە مارکسیزم تەنها ئایدیۆلۆژیایە ولە سەر ئەرزی واقیع جێ بەجێ ناکرێ ) بەڵام کاکی ڕۆشنبیر ئەوەی لە بیر چووە کە بەشی سەرەکی ئایدیاکەی مارکس ” پراکتیک” ە هەروەک لە پێشەوە باسم کرد مارکس خۆی ڕەخنەی لەو دیدگایانە دەگرت کە تەنها ڕەخنە لە واقع دەگرن بەڵام نایانەوێ بیگۆڕن تەنها تەفسیر کردنی واقیع گرنگ نیە گرنگ گۆڕینیەتی ، بۆیە ئەگەر پراکتیکی کۆمۆنیستی لە ئاردا نەبێ چەندە چەوسانەوەش ڕووی لە سەر بێت شۆڕش حەتمی نیە .

یا هەندێک لەو ڕۆشنبیرانە بەرواردی مارکسیزم دەکەن بە ئایین کە لە کاتێکا مارکسیزم بۆ خۆی زانستە لە سەر بنەمای ناکۆکیە چینایەتیەکان دامەزاروە . ئەو کاتەی زانستی ئەلیکترۆنی و زانستی گەشە وگۆڕانی مرۆڤەکەی داروین لای مرۆڤایەتی وەک زانست دانیان پیا نرا زیاتر ڕاست وڕەوانی وهەقانیەتی زانستەکەی مارکسیان سەلماند ، بەڵام دینەکان پێچەوانەی زانستن و هەموو شتێک بە ڕەها دەزانن دەسکاری کردنی ووتەکانی خوا و پێغەمبەرەکان بە کوفر دەزانن ئەوەی ڕەخنە لە کتێبە سەماویەکان بگرێ یا ئیزافە بکا بۆناورۆکەکەیان ئەوە کافر ومونافقە ، بەڵام زانستی مارکسیزم تەواو پێچەوانەیە ، دەکرێ ڕەخنەی لێ بگری وبۆی ئیزافە بکەی چونکە خودی مارکسیش واکردووە وە دوای مارکسیش ڕابەرانی تر هەر وایان کردووە بۆ نموونە : کاتێ مارکس ووتی مێژووی هەموو کۆمەڵگاکان مێژووی ناکۆکی چینەکانە بەڵام ئەنگلس هات ووتی جگە لە (کۆمەڵگەی کۆمۆنەی سەرەتایی) وە هەروەها لینین هات باسی لەوە کرد سەرمایەداری لەدوا قۆناخیدایە کە ئیمپریالیزمە و مارکس باسی نەکردبوو ..هتد.

دەتوانین بڵێین مارکس تەنها بیرمەندێکی گەورە نەبوو بەڵکو شۆڕشگێڕێکی گەورەش بوو، لێرەدا پێم باش بوو ووتەکەی ئەنگلس لە کاتی ناشتنی تەرمەکەی مارکسدا لە گۆڕستانی هایگێت بە نموونە بێنمەوە کە باس لەو داهێنانە زانستیە مەزنەی مارکس دەکا وە ئاماژە بە دوو شتی گرنگ دەکات کە هیچ کەس پێش خۆی ئەو باسەی نەکردووە ئەویش یاسای گەشە ی(تطور) مێژووی مرۆڤ و تیۆری زێدە بەها( فائض القیمة) بووە . وە باسی لەوەش کرد کە مارکس تەنها زانا وبیرمەندێکی گەورە نەبووە بەڵکو شۆرشگێڕیش بووە لە دوا قسەیدا ووتی ” ناوی مارکس و وە نەمری مەسەلە کەی بۆ سەدەکانی دوای خۆی هەر دەمێنیتەوە “.

وە هەتا سەردەمی ئەمڕۆش ئەم ناکۆکیە چینایەتیانە کە مارکس باسی کردووە، وە سەرچاوە وهۆکاری ئەم بارودۆخە خراپەیە کە کەکۆمەڵگای مرۆڤایەتی دووچاری بووە ، بۆیە زەمینە هەیە بۆ گۆڕینی ئەم بارودۆخەو ئەم قۆناخە مێژوویەش کە ململانێ ی چیانیەتی وناکۆکیەکان گەیشتوەتە ئەوپەڕی کە بە هۆی شۆڕشێکی کۆمەڵایەتی و سۆشیالیستیەوە دەکرێ ئەم دونیا پێچەوانەیە بگۆڕدرێ هەر بەم میتۆدو رێبازەی مارکس دەکرێ شۆرشی کۆمەڵایەتی پرۆلێتاریا لە سەردەمی ئەمڕۆدا کۆتایی بە هەموو مەینەتیەکانی ناو کۆمەڵگاکانی سەر ئەم گۆی زەویە بێنێ.

سەردار عەبدوڵا حەمە
١٣ی مارسی ٢٠١٧

دووقسە بۆ کۆمەڵەی قوربانیانی کیمیابارانی هەڵەبجەو وئەوانی تریش

ویستم لە بارەی خەڵاتی ڕێزلێنانەکەی هەڵەبجە بێدەنگی هەڵبژێرم، بەڵام دوای ئەوەی دۆستان و هاوڕێیانم بەسەر سوڕمانەوە پەیوەنیان کردو هەندێکیان لەدوروڵاتەوە خەمیان بوو، پرسییان داخۆ بۆمنی تێدانیم و هەندێک نارەزایەتی نوسەرانم لەتۆڕی کۆمەڵایەتی فەیسبوک خوێندەوە، منیش پێمباشە دوو قسە بۆ کۆمەڵەی قوربانیانی کیمیابارانی هەڵەبجەو ئەو نوسەرانەش بکەم کە گللەییان لە کۆمەڵەکە هەیە .
بەشبەحاڵی خۆم ئەو شایەتیەیان بۆ دەدەم و سوپاسیان دەکەم کە بەنامەی تایبەتی ئاگاداری نامەکەیان بۆ ناردم، تیایدا داوایان کردبوو هەرچی نوسین و کتێب وگۆڤارێکم هەیە لەماوەی ئەوەندە رۆژدا بۆیان بنوسم و بۆیان بنێرم (بۆکاری پێویست) ،بەڵام من وەڵامم نەدانەوە ! چونکە تێگەیشتم مەبەستەکە چیە، هەرچەندە ڕونیان نەکردبووەوە کە (کارە پیویستەکەیان) چییە و ئەم زانیاریانەیان بۆچییە! بەڵام زانیم بۆ خەڵات بەخشینە. ئاخر خۆ من بۆ خەڵات نانوسم، بەڵکو بۆیە دەنوسم کە خەڵک بابەتەکانم بخوێنێتەوە، جا ئەگەر بزانم (کۆمەڵەیەکی تایبەت بە جینۆساید) هەتا ئێستا نەیزانیبێ من چیم کردووەو چیم نوسیووە؟ ئیدی بۆچی خەڵاتی لێوەربگرم ؟ بۆچی گللەییم لە خەڵکێک هەبێت کە گرنگی بەو زانیاریانە نادات و نوسین و زانیاری لەبارەی ئەنفال وکیمیابارانەوە بۆ گرنگ نیە ! من ئەوە بەسوک تەماشاکردنی خۆم دەزانم بە ئیمایلێک کارەکانم رێزبکەم و پێیان بڵێم ئەوە کاری چەند ساڵی منە بەبێ ئەوەی بزانم بۆچی لێم داوادەکەن ! پرسیار ئەوەیە کە کۆمەڵەیەک نەزانێ من چیم نوسیوەو چۆن نوسیومەو هەتا ئێستا ئاگای لەپەرێزی رەنج وماندووبوونم نەبێ، حاڵی حازر کتیبەکەم لە بارەی گازباران و مەینەتی میللەتەکەمەوە ئێواران لەسەر شاشەی تەلەفزیون و لەهەندێک ماڵپەر پەخش بکرێت و ئەو ئاگای لێی نەبێ، ئیدی خەڵاتی ڕێزڵێنانەکەی چ بەهایەکی دەبێ ؟ ئەرکی کۆمەڵەی قوربانیانە لە خۆی بپرسێت کارەکانی ئەو نوسەرە چەندن وچۆنن هەتا شایانی رێزلێنانی ئەوان بێت ؟ بۆکۆمەڵەی قوربانیان ئەرکێتی بزانێ کێ چی لەبارەی کیمیابارانی هەڵەبجەوە نوسیوەو چۆنی نوسیوە .
دڵنیام کەسانێک نەک هەر بەدەنگ وەها بانگەوازێکەوە دەچن، بەڵکو زۆر بەمەمنونییەوە تەلەفۆنیشیان بۆ دەکەن ورەنگە خەڵکیشیان بەگژەوە بنێن روگیریشیان بکەن هەتا ناوی بخرێتە ناو لستی ریزلێنراوانەوە . بەڵام دەبێت دڵنیاش بن لەوەی هەموو کەس قایل نابێت بەو شێوەیە بەدەم بانگەوازیانەوە بچێت و پێویستی بێت بەوەها ڕێزلێنانێکیش نیە .
قسەی دووەمم بۆ ئەو نوسەرانەیە کە گللەیی لە کۆمەڵەکە یان خەڵات بەخشەکە دەکەن، بە بڕوای من ئەوەیان ناهەقییە، تەنها ئەوکاتە هەقی گللەییان هەیە کە بۆ خەڵات و ناوبانگ بنوسن و وەڵامی بانگەوازەکەیان دابێتەوەو کۆمەڵەکە بەئەنقەست فەرامۆشیان کردبێ. ئەو کەلەسەر بنەمای بانگەواز خەڵات ببەخشێ کەواتە (هاتن بۆهەمووانە) و ئەوە خۆتی ئاگات لێ نەبووەو دواکەوتوویت.
دواقسەم بۆ هەموو لایەکە، خەڵاتی چی دەبەخشن وخەڵاتی چی وەردەگرن کە لە دوای ئەنفال و کیمیاباران هەرێمی کوردستان نەبووبێتە ئامێزێکی گەرم بۆ کەسوکاری قوربانیەکان و نەبووبێتە وێنەیەکی جوان کە هەموومان وەک یەک ڕێزلێگیراوبین و وەک یەک شانازی پیوە بکەین ؟ خەڵاتی چی دەبەخشن وخەڵاتی چی وەردەگرن کە جەلادەکان هەزارجار لە قوربانیەکان شکۆدارترن .

١٤/٣/٢٠١٧ سلێمانی

هەموو ساڵێ لەسەرەتای مانگی ئازار؛ خەڵکی کوردستان یادی ڕاپەڕین دەکاتەوە، کە لە ٥ ی ٣ ی ١٩٩١ لەشاری ڕانیە دەستی پێکردو گەلی کوردستان لەدەزگا داپڵۆسێنەرەکانی حیزبی بەعسی فاشی ڕاپەڕین ولەکوردستان وەدەرنران. ئەوەی دەمەوێت لەبارەیەوە بدوێم؛ ڕاپەڕینی خەڵکی سۆران وڕواندزە، ئەوەی لەیادو بیری من هەیە لەو ڕۆژەدا لێرە بەکورتی بیخەمە ڕوو.
دوای ئەوەی گوندی ماویلیان لەلایەن بەعسەوە وێرانکرا؛ ئێمە ماڵمان چووە بناری کارۆخ، کەئەو کات پێی دەگوترا سنوری ئازادکراو، دواتر لەساڵی ١٩٨٩ باوکم (شێخ لـەتیف ماویلی) لەلایەن بەعس دەستگیرکرا، کە لەدەرگەڵەوە بۆ ماویلیان وبەرزێوە دەهاتین بەمەبەستی سەردانی لای خزمان، ئەم ڕووداوە بووە هۆی ئەوەی ماڵمان بگوازرێتەوە گوندی کەورین کە چەند کیلۆمەترێک لەڕۆژهەڵاتی سۆرانە.

بەبیرم دێ وەختی ڕاپەڕین، سەرلەبەیانیی ڕۆژی ١٠/٣/١٩٩١ باوکم (شێخ لـەتیف ماویلی) جلی مەلایەتی( جوببەو مەندیل)ی کردە بەرو، چەکێکی کەلاشینکۆفی لەخزمێک وەرگرت وڕەختێک مەخزەنی لەسەر ئەو جلە بەست، ئێمە ئەو کات ماڵمان لەگوندی کەورین بوو، باوکم پێشنوێژو وتارخوێن بوو لەوێ، چونکە بێجگە لەوەی خوێندنی فەقێیەتی تەواو کردبوو؛ دەرچووی کۆلێژی شەریعەو قانوونیش بوو لەزانکۆی بەغدا. زۆرێک لەپیاوانی ئەم گوندە لەدەوری کۆبوونەوەو چەکیان هەڵگرت، دیاربوو پێشتر باسی ئەو ڕۆژەی لۆ کردبوون، مام عەبدولڕەحمانی مام عەوڵا گەورە چەکی قازیفەی پێ بوو، هەروەها مام تۆفیق ومام ئیبڕاهیم وکاک مزەفەرو شیخ خالید، کەئامۆزای بابم بوو ئەویش لەماڵمان بوو، بەباوکمی گوت: منیش دەچم چەکێک لەماڵی مام حاجی ئاغا دێنم ولەگەڵتان دێم، هەروەها زۆر کەسی دیکە کەڕەنگە ئێستا ناوەکانیانم لەبیر نەبی بەتەواوی، هەموو پێکەوە بەڕێ کەوتن بۆ شاری سۆران، کەنزیکەی (٦ بۆ ٧) ئۆتۆمبێل دەبوون، لەسەر ڕێگای گشتی هاملتۆن لەلای گۆڕستانی دەشتێ، لای پارکی گوڵانی ئێستا؛ گەیشتنە قافلەی ئۆتۆمبێلەکانی قائیدی فڕقەی (٣٣)، کە ڕەنگە زیاتر لە (٢٠٠) ئۆتۆمبێلی پڕ سەربازو چەکی بەدواوە بوو، باوکم لەبەردەم ئۆتۆمبێلەکەی ڕاوەستاو دەستی بەرزکرەوەو پێی گوت( عاش الحق، عاش الشعب الکوردی)، ئیدی ئەم قائیدەو دارودەستەکەی خۆیان بەدەستەوەدا، پاشان باوکم وهاوڕیکانی بەرەو بارەگای منەزەمە چوون لەشارۆچکەی دیانا( بەرگوان) وابزانم ئێستا بارەگای ناوچەی پارتی تێدایە، لەگەڕانەوەیاندا لەنزیک فلکەی پێشمەرگەی ئێستا گەیشتنە مام عزت بەگ دەرگەڵەیی وهاوڕیکانی کەلەسەربازگەکەی دەشتێ دەهاتنەوە، کەلەلای پارکی گوڵان –گۆڕستانی کەورین- هەتا دەگاتە گەروێ سۆرەپەلێ وبگرە تا نزیک فلکەی پێشمەرگەی ئێستا هەموو سەربازگە بوو، سەربازگەیەکی زۆر گەورە بوو!!.. مام عزت بەگ پێی گوتبوون فەرموون بابچینە ماڵی ئێمە چایەک بخۆینەوە، ئەوانیش چووبوون. واتا سۆران ئازادکرا.. لەوێ مام عزەت بەگ وهاوڕێکانی دەوری باڵایان هەبوو لەڕاپەڕیندا.. هەروەها ڕواندز درەنگتر ئازاد بوو، چونکە لەحامیەی ڕواندز بەعس هەندێ تەقەی کردو بەرهەڵستی کرد، بەڵام دواتر ئەویش ئازاد بوو..

هەرچی قەزای چۆمانە؛ هەندێک لەماویلیەکان کەدوای ڕاگواستنی ماویلیان لەبێنوریان نیشتەجێ ببوون، هەروەها خەڵکی بەرزێوە بەرەو چۆمان ڕۆیشتن کەبارەگایەکی فەوجی لێبوو.. چونکە بێجگە لەگوندی بەرزێوە گوندەکانی تر هەموویان ڕاگوێزران وخاپورکرابوون!.. ئەوکات د.سەلام کوڕی عەبدولقادری شێخ وهاوڕێکانی بەرەو منەزەمەی چۆمان چوون، لەبەرزێوەش موسلیح زێوەیی وهاوڕێکانی وخدر ماویلی بەرەو ئەو منەزەمەیە چوون، لەناو منەزەمەکە مام سەلام(د.سەلام) گوتی: یەکێک لەفرسانەکانی ئەوسا؛ چەکی لەئامیری فەوجەکە ڕاکێشاو پێی گوت: سلم نفسک!.. ئەویش وەڵامی دابۆوەو پێی گوتبوو: ئەی خائین، ئەدی ئەتو دوێنێ نەهاتیە لام وپێت گوتم: مەترسێ سەیدی هەر شتێک بوو ئێمە دەگەینە لات ودەتپارێزین؟!.. مامیشم(د.سەلام) دەڵێ منیش بەو مستەشارەم گوت: تۆ لێگەڕی با خەڵک ڕاپەڕین بکەن، تۆ ڕاست ناکەی، ئەگەر ئەو سەربازگەیە دامەزراوەیەکی سەربازی وفەرمی دەوڵەت بێت؛ تۆ فرسانێک زیاتر نی، سەربە ئەوانی!.. پاشان ئامیرەکە بارەگای فەوجی بەجێهێشت وتەسلیم بوون، ئیدی ئاپۆرای جەماوەری گوندەکان ودانیشتوانی چۆمان وڕواندزو سۆران پێکەوە لەدەزگا داپڵۆسێنەرەکانی بەعس ڕاپەڕین ولەو دەڤەرە وەدەرنران. بێگومان بەڕێزەوە مامەڵە لەگەڵ سەربازەکان کرا، کەئەمە سەروەری وڕەوشتێکی زۆر جوانی خەڵک بوو.. بەڵام ئەوەی جێی ڕەخنەیە؛ بەداخەوە زۆر خەڵک ئەو کات بۆ پوڕو تاڵانی هاتبوون!! هەموویان بەتاڵان برد!!.. کەل وپەلی هەموو شوێنەکان بەتاڵانبران!!؟.. باوکم یەکێک بوو لەوانەی زۆر هەوڵیدا تاڵانی نەکرێت، بەو خەڵکەی دەگوت کەکەلوپەل وشتەکانیان بۆخۆیان دەبرد؛ ئەمە هەم لەڕوو ئایینی حەرامە هەم لەڕوو نەتەوەیی ونیشتیمانی، چونکە موڵکی گشتیەو هی دەوڵەتە، لێگەڕێن بابەرەی کوردستانی وەکو دامەزراوەیەکی فەرمی ئەم بارەگاو کەرستە سەربازی وهەرچی کەل وپەل هەیە وەربگرێت ولەبەرژەوەندی گشتی سودیان لێ ببینرێت.. بەڵام کەس گوێی پێ نەدا!!.. هەتا بەردی بناغەش دەرهێندرا لەمەعەسکەرەکەی سۆران. پاساویشیان ئەوە بوو کە ئەمە هی ڕژێمێکی فاشیستی چەوسێنەرەوەیە، موڵکی ئێمەی خەڵکە ئاساییە لۆخۆمان بیبەین.

ئێمەی منداڵانیش بەشدار بووین، پێمان خۆش بوو ئەو فەوزایە دروست بووە، چونکە من بەسروشت؛ منداڵێکی سەربزێوو بەجولە بووم، ئەو کات تەمەنم لەدەوری (٧ بۆ ٨) ساڵی دەبوو، لەگەڵ چەند منداڵیکی دیکەی کەورین؛( عەلی ومحمد کوڕانی مام سۆفی خورشید، سەلیمی مام حاجی ئاغا، حەسەنی مام مەعروفی وزۆری دیکەش کەداوای لێبوردن دەکەم ناویانم وەبیر نەماوە) چوبووینە ئەو شوێنە(سەربازگەکەی دەشتێ/ سۆران)، لەوێ یاریمان بەو چەکانە دەکرد کەلە پاش بەعس بەجێمابوون، بارووتی گولەی ئاربیجی وگولە دۆشکەو کەلاشینکۆفمان دەردەهێناو ناوی خۆمان وشتی دیکەمان پێی دەنوسی وپاشان دەمان سوتاند هەتا نەخشەکەی لەسەر خاک دەربچێت، وە بۆ یاری منداڵانە بەکارمان دەهێنان، بەتایبەت ئەو یاریەی ئێمە پێمان دەگوت(قالکانە) کە قالکی فیشەکەکانمان دادەنایەوە لەسەر زەوی وسەرە گوللـەکانیشمان دەگرتنێ. هەروەها زۆر یاری دیکەی منداڵێش.. زۆر خەڵکم دەدیت وەکو چاودێر(حەڕەس) لەدەوری کۆیەکی زۆری چەک وکەلوپەلی وەکو خواردن وشتی تر بوون، ئەو کات من نەمدەزانی ئەوە تاڵانی وپوڕە کۆکرایتەوەو حەڕەسی لۆداندراوە!!.. کەگەورە بووم، زۆرم پێ ناخۆش بوو.. ئەوانەی شوفێرییان دەزانی؛ بەئیڤاو زیلی عەسکەری شتیان دەبردەوە.. لەهەندێ ژوو دەجووینە ژوورێ؛ هەمووی مەرجەبی سەربازی بوو/ کەلوپەلی سەربازی، هەندێ ژوور بەس سجل ودەفتەرو شتی لەو بابەتە بوون.. هەر خوا دەزانێ چی لێنەبوو!!.. دامەزراوەیەکی زۆر گەورە بوو ئەم سەربازگەیە، بۆ نوێژی نیوەڕۆ ئاوی تێوەرکراو هەمووی تاڵانکرا.

دواجار دەڵێم: ئیدی ئەم ڕاپەڕینە هی هەموو خەڵکی سۆران بوو، بەوانەشەوە کە خۆیان گونجاندبوو لەگەڵ حزبی بەعس. هەموو چین وتوێژەکان بەوپەڕی ورەو وزەو بوێرییەوە بەشداریانکردو لەزوڵم وزۆری بەعس ڕاپەڕین، لەپێناو ئازادی وداد، لەپێناو نانێکی سەربەرزانەو لەحوکمڕانیەتێکی خۆماڵیدا.. من نامەوێت قسە لەسەر دوای ڕاپەڕین بکەم، ئەوەی مەبەستم بوو تەنها وەبیرهێنانەوەی یادێکی مناڵیی خۆم بوو، کەوەک ئاوێنە زۆربەیم لەبیرە..

بۆتان لەتیف ماویلی
٩/٣/٢٠١٧ – هەولێر

” ئه‌م ده‌قانه‌ له‌ ئه‌سڵدا به‌ عه‌ره‌بی نووسراون .
نووسه‌ر و ڕه‌خنه‌گر( نه‌جات حه‌مید ئه‌حمه‌د )
به‌ پێداچوونه‌وه‌ی نووسه‌ر كردوونی به‌ كوردی .”

به‌شی سێیه‌م

(1)
بڕوانه‌ ئێمه‌ له‌ كوێی
ئه‌و نامه‌ لاڵانه‌داین ..
ماڵئاواییش سیحری خۆی هه‌یه‌ ،
سڵاو له‌ ئاسۆی ساویلكه‌یی ..
گه‌ر ئه‌و قه‌ده‌رانه‌ی تێدا به‌ نه‌مری بمێنێته‌وه‌
ژیانمانی به‌ به‌رائه‌ت و جوانی ڕه‌نگ كرد .

بڕوانه‌ ئێمه‌ له‌ كوێی
ئه‌و ساته‌ ترسناكانه‌ داین ؟
به‌ شیعرێكی دواخراو ده‌چێ ،
ڕووبار و مانگی له‌ ئامێزدایه‌
شیعرێك له‌ چۆله‌وانی ته‌نیایی و ژاوه‌ژاو وه‌ڕس نابێ ..
سڵاو ئه‌ی ڕووناكایی تیشك !
سڵاو له‌ تارماییه‌كانی مێژوو و جوگرافیا
له‌ نێو بۆشایی گه‌ردوونی داڵانه‌ تاریكه‌كاندا
ده‌بریسكێنه‌وه‌ …
سڵاوت لێ بێ نزاكانی سپێده‌
پاش ئه‌وه‌ی ،
به‌ داوی شه‌وی تاریكستانه‌وه‌ بوون ..
بڕوانه‌ ئێمه‌ له‌ كوێین !
وه‌كو دوورگه‌یه‌كی سووتاو جێم مه‌هێڵه‌
یاده‌وه‌رییه‌كانی هه‌ڵلووشێ‌ ..
جێم مه‌هێڵه‌ وه‌كو په‌ڕه‌یه‌كی سپی
هیچ شتێك نه‌نوێنێ ..
جێم مه‌هێڵه‌ وه‌ك ڕه‌زمێكی لاسه‌نگ
جێم مه‌هێڵه‌ وه‌ك پایز
به‌ ته‌نیا به‌ره‌و ڕووی چاره‌نووسی ببێته‌وه‌
ج..
ێ م
مه‌
هێ
ڵه‌ ..!

24\10\2004

(2)
سروودگه‌لی پایز ،
هه‌ر زوو زستان له‌ ئامێزی گرتن .
پرۆژه‌ی هۆنراوه‌یه‌ك بوو له‌ كریستاڵ ..
ساماڵێك ، بوونایه‌تی خۆی به‌جێدێڵێ و
پرد بۆ پیاوی خۆڵه‌مێشی هه‌ڵده‌نێ ..
ئه‌وانه‌ی به‌سه‌ر یاده‌وه‌ری له‌ خاچدراوی
ڕۆژگاری پووچدا خۆیان ڕاگرتووه‌ ..
ئا ئه‌مه‌یه‌ حاڵ ، هۆنراوه‌ ئازیزه‌كه‌م !
بێده‌نگی له‌ هاوار ڕاستگۆتره‌
هاوار وای لێهاتووه‌ له‌ چه‌قی ڕێگا چۆل و هۆڵه‌كاندا
بووه‌ به‌ وه‌ڕین ….
هه‌واداریی پاڵی به‌ ئاره‌زووی جه‌سته‌وه‌ داوه‌
ئه‌وه‌ی له‌ ئێواراندا ده‌مێنێته‌وه‌ ..
جێگه‌ی هه‌ناسه‌یه‌كی پڕ به‌ سییه‌كانی تێدا نابێته‌وه‌
ئه‌وه‌ی ده‌مێنێته‌وه‌ ،
به‌شی ئه‌وه‌ ناكا له‌ باوه‌شت بگرم
وه‌ك چۆن له‌ ته‌لاناندا له‌ باوه‌شی ماندووم ده‌گرتی ..
ئه‌مانه‌ سروودی پایزێك بوون
هه‌ر زوو ،
زستان له‌ ئامێزی گرتن ..
پرۆژه‌ی هۆنراوه‌یه‌ك
نه‌خێر پرۆژه‌ی گێژه‌نووسێك
كه‌ سه‌ره‌تاو كۆتایی نقوم كرد
ئه‌مانه‌ سروودی ساویلكه‌یی بوون
ئینجا بۆ ئه‌وه‌ی بژیت
ده‌بینی شه‌و و ڕۆژ خه‌ونه‌كانی ده‌كرۆژێ ..

30\10\2005

(3)
به‌ شه‌رمه‌وه‌ ..
ئه‌وه‌تا چرا له‌ گۆشه‌كاندا هه‌ڵواسراون ..
شه‌و به‌سه‌رچوو ..
خه‌تی كازیوه‌ش ڕووی تۆی
له‌ ڕووپه‌ڕی دڵی ماندوومدا ،شاردۆته‌وه‌ .
لێو هه‌ڵده‌له‌رزن ..
داڵانی تاریك و نووته‌ك ..
بۆ كوێ ده‌چێ ؟
وه‌شانی ته‌نیایی ،
وێنه‌ی گه‌ڵای پایز ،
به‌ به‌ر چاوته‌وه‌ په‌رت ده‌بن
دڵه‌كوته‌ی شه‌وق و تامه‌زرۆیی گه‌ڕایه‌وه‌
دیسان گه‌ڕایه‌وه‌
باڵه‌كانم ببڕێت ..
كه‌ له‌ ناپاكی باهۆزه‌وه‌ خوێنایان لێ‌ ده‌تكێ‌ ..
بۆچی قیساره‌ شكاوه‌كه‌م ؟
له‌به‌رچی تارماییم ؟
دڵداریه‌ شكست خواردووه‌كانت
له‌ جوگرافیای دڵم داوێی ؟
بۆچی ؟
من زه‌مه‌نێكم هه‌یه‌ ، له‌ ده‌ره‌وه‌ی زه‌مه‌نی تۆدایه‌
مێژوویه‌كیش ڕه‌نگه‌ بۆره‌پیاوان
پشت گوێی بخه‌ن
به‌ڵام به‌نده‌كانی
له‌ نێو خوڕه‌ی جۆگه‌له‌ و هه‌ناسه‌ی دره‌خت و
سرووده‌كانی پایزدا .. ده‌مێننه‌وه‌
ئه‌و مێژووه‌ به‌ ته‌واوه‌تی ..
له‌ ڕۆژو مانگ و ساڵانی
هه‌ناسه‌بڕكێ به‌دوای سه‌رابدا جیاوازه‌
ئا ئه‌مه‌شه‌ حیكمه‌تی چرا هه‌ڵواسراوه‌كانی
گۆشه‌و كونجان
كه‌ به‌ شه‌رمه‌وه‌ هه‌ڵدایسێن ..

28\11\2004

(4)
ئه‌وه‌ به‌دبه‌ختیه‌
تۆ
به‌ به‌ختیارێكی بێ وێنه‌ی ده‌بینی ..
ڕێچكه‌یه‌كی ئاڵۆزه‌ ، هه‌نگاوه‌ له‌رزۆكه‌كانت
خستۆته‌ سه‌ری ..
وه‌همێك شك نابه‌ی
به‌ره‌و ئاسۆیه‌كت ببا
به‌دبه‌ختیه‌ ، به‌ختیاری نییه‌
تونێڵه‌ تاریكه‌كان جێدێڵی و
ده‌ستت له‌ پرچت ده‌گێڕی
وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ كۆستێكدا بیت ..
ئه‌وه‌تا ده‌بینی ،
ئه‌وه‌ ڕووباره‌
وێڕای به‌دبه‌ختیی
به‌ ستراتیژیای پاكبوونه‌وه‌دا ده‌ڕوا..
ئاوازی شه‌یدای ڕۆشنایی نوور ،
چرپه‌ی فێنكی دارستانن ..
تژی خۆشی و كامه‌رانی
ئه‌وه‌ی هه‌رگیز ، هه‌رگیز تۆ تێی ناگه‌ی
پشیله‌ی فێڵباز !

5\12\2004

(5)
ئه‌وه‌ مه‌مله‌كه‌تی منه‌ ،
نیشتیمانێك به‌ ئه‌ستێره‌ی مه‌لان گه‌شاوه‌ته‌وه‌ .
ئه‌ی پاسه‌وانی ئاوێنه‌ !
ئه‌وه‌ مه‌مله‌كه‌تی منه‌ ..
شه‌و به‌ دڵی دانیشتووانییه‌وه‌ ماندووه‌ …
له‌ سرووتی ڕۆح ، چیمان ده‌ست كه‌وت ؟
پاسه‌وانی ئاوێنه‌ !
چیمان له‌ سووتانی زستان و بێڵایی شه‌وق ده‌ستكه‌وت ..
چی ؟
چیمان له‌ هاوكێشه‌ لاسه‌نگه‌كان و
سه‌یركردنی ئاوێنه‌دا درویه‌وه‌ ؟
فرمێسكه‌كانمان گه‌رماییان له‌ سۆزی كانیاوه‌كانه‌وه‌
وه‌رگرتووه‌ ..
سێبه‌ری داڵانه‌كانی مێژوو له‌ جوگرافیای ماندوودا
چه‌ند هێمایێكن سیحرو تۆقاندنیان به‌رجه‌سته‌ كرد ..
هه‌وره‌كان نزمن ..
ته‌نیاییه‌كه‌ بۆره‌پیاوان تێی ناگه‌ن
ئه‌وانه‌ی كاتیان
به‌و شتانه‌ به‌سه‌ر ده‌به‌ن
كه‌ كه‌سانی دی فڕێی ده‌ده‌ن
ئینجا بۆچی سه‌رسڕمان؟
له‌ پای چی هاوڕێ ؟!
بۆچی سه‌رسڕمان..؟
كه‌ تۆ به‌دزیه‌وه‌ هاتیته‌ ناو داڵانه‌كانی دڵم..
شار بوو به‌ به‌ردێكی لاڵ
میری مه‌یخانه‌ و
پاڵه‌وانانی شه‌وانی سوور خلۆری ده‌كه‌نه‌وه‌…
ته‌نیاییه‌ك بۆره‌پیاوان تێی ناگه‌ن
ئه‌وه‌ ته‌نیایی منه‌ ..
سه‌رگه‌ردانییه‌ك (( زانایانی تاریكی)) په‌ی پێ نابه‌ن
سه‌رگه‌ردانیی منه‌..
شووره‌ی شه‌وق و ناكاوی
ته‌نها ئه‌وانه‌ ده‌توانن لێی بپه‌ڕنه‌وه‌
به‌ عه‌شق و ئه‌به‌دیه‌ت و
گۆرانی جودابوونه‌وه‌ چه‌كدارن …
ئه‌وه‌ مه‌مله‌كه‌تی منه‌ ، پاسه‌وانی ئاوێنه‌ !

12\12\2004

(6)

“هاوڕێ و گوڵ و ئه‌ستێره‌
هاوڕێ و گوڵ و ئه‌ستێره‌ نین
ئه‌گه‌ر هاوڕێ و گوڵ و ئه‌ستێره‌یان تێدا نه‌بینی .”

شاعیری ئه‌رژه‌نتینی
ئه‌نیتۆ نیو بۆركیا
تۆ له‌ كوێی ،
خۆشه‌ویستی له‌وێیه‌ ..
براده‌ران ،
له‌ سێبه‌رێكی كز به‌ده‌ر هیچیان لێ‌ نه‌ما ..!
كه‌ له‌ نادیده‌دا ده‌دره‌وشێنه‌وه‌ ..
هاوڕێیی چیدی مانای په‌نجه‌ نابه‌خشێ ..
كه‌ ده‌ستیان به‌سه‌ر ژێیه‌كانی دڵدا ده‌هێنا
یا ئه‌و موژده‌یه‌ی ،
هه‌ر كاتێك ده‌رده‌كه‌وت
خه‌نده‌ی له‌ سیمایاندا ده‌كێشا…
براده‌ر !
سه‌رده‌م له‌ زه‌ڵكاو ده‌چێ‌
چه‌ندی به‌هێزتر ده‌ستی بگوشی
به‌هێزێكی پتره‌وه‌ نقوومت ده‌كا ..
گوڵیش وای لێهاتووه‌
به‌ دڕك خۆی ده‌پارێزێ ..
ئه‌ستێره‌یش قیبله‌نمای بۆش دیاریان ده‌كا ..!
ئای داخی گرانم.. هاوڕێ..!
ئه‌ستێره‌كان
شوێنه‌وارێكیان نه‌ماوه‌ بیانبینی
چ جای ئه‌وه‌ی
شتێكیان لێ بدۆزیه‌وه‌ ..

19\12\2005

(7)
شه‌پۆل خۆی به‌ ته‌نیایی خۆیدا ده‌دا ..
په‌رده‌ لاده‌ بتبینم !
ناكاو ئه‌و دڕكانه‌م دێنه‌ پێش
كه‌ هه‌ڵاڵه‌ی گوڵانیان دزیوه‌و
خۆیان به‌ باخچه‌ی هه‌ڵواسراو داناوه‌ ..
ته‌نیایی دڵی شه‌كه‌ت كردووه‌ ..
ئه‌ی شه‌وگار !
ئه‌ی ئاسایی و له‌ به‌رده‌ستان ..
ته‌نیایی دره‌وشانه‌وی لێ ون كردووه‌ ..
په‌پووله‌یه‌ك نه‌ نشینگه‌ و نه‌ ئاسمانێكی هه‌یه‌
كه‌ناری ڕۆحی پارچه‌ پارچه‌م نه‌بێ ..
پارچه‌ی وا ، له‌گه‌ڵ هۆره‌ی پێ په‌تی و
ئاوازه‌ ڕه‌نگاو ڕه‌نگه‌كان هه‌ڵده‌فڕن ..
نوزانه‌وه‌م له‌ ده‌وروپشتی ده‌م و چاوه‌ هه‌ڵبزركاوه‌كان
باڵه‌فڕێیانه‌ ..
ئه‌مانه‌ نزای ماڵاوایین ..
ده‌بێ خۆمان بده‌ینه‌ ده‌ست چاوه‌ خه‌واڵووه‌كان
موجیزه‌ ئه‌وه‌یه‌ تا دوا هه‌ناسه‌ به‌ عاشقی بمێنینه‌وه‌
نه‌ك ته‌نیا خۆ بنوێنین و هیچیتر..
هه‌ندێ شت هه‌یه‌ ده‌ڕۆن ،
هه‌ندێكی دی ده‌مێننه‌وه‌ ..
تۆیش هه‌ڵبژێره‌
چارۆگه‌ی ((كه‌شتیه‌كه‌م)) ،
ئه‌ی ئاوازه‌ بێده‌نگه‌كه‌م !
ڕۆژگار خه‌ریكه‌ ده‌گوزه‌رێ ، به‌سه‌ر ده‌چێ ..
لێ ڕامێنه‌ ! ته‌ماشام كه‌ !
ئاخر سه‌یرو ته‌ماشایش باخچه‌و كه‌ناری هه‌یه‌
ته‌ماشام كه‌ !
چه‌ندی تێتدایه‌ ته‌ماشام كه‌ !
ئه‌ی ئه‌و خه‌رمانه‌یه‌ی چاوه‌كانت ماندوو كردووم و
یاده‌وه‌ریه‌كانت دزیوم ..

2\1\2005

(8)
ده‌شێ تۆز و گه‌رد
له‌ هه‌رای شه‌وانی سووره‌وه‌ هاتبن
جه‌نگێك بوو ، بۆنی نهێنیه‌كانی لێده‌هات
سه‌دایه‌ك له‌گه‌ڵ باڵی نه‌وره‌سه‌ ماندووه‌كاندا ده‌فڕی
با باوه‌ش به‌ گۆشه‌گیری و دووره‌په‌رێزیدا بكه‌ین
بنه‌وشه‌یش ،
بڕیاریدا باخچه‌و مێرگان به‌جێبێڵێ
هه‌موو هه‌وڵ ده‌ده‌ن دونیا كۆبكه‌نه‌وه‌و
به‌ مێژوو و جوگرافیایه‌وه‌ ،
له‌ گیرفانیانی بپه‌ستن
ئێستا ((ڕه‌نگه‌)) و ((له‌وانه‌یه‌)) بۆته‌ ڕاستیه‌كی زه‌ق
كۆڵان و جادان ته‌ی ده‌كه‌ن ..
جاده‌ به‌ جاده‌ ..
كۆڵان به‌ كۆڵان ..
ئه‌وه‌ی بێته‌ پێشی پێی پیا ده‌نێ ..
خۆشه‌ویستیت شێوێندراوه‌ ..
بۆچی چاوه‌كانت پشت گوێ خستووه‌ و
لێی گه‌ڕاوی به‌ نیانیه‌كی پووچه‌وه‌ تیرۆر بكرێن ؟
به‌سه‌ !
ئیتر به‌سه‌ شێوێنه‌ری درۆزن..به‌سه‌ !
چیدی ناهێڵم گه‌ردی
شه‌وه‌ سووره‌ به‌ ژاوه‌ژاوه‌كان
میزاجم تێك بده‌ن ..

13\3\2005

(9)
چۆن بووی هه‌ر وا به‌ !
ئاخر زۆربه‌ی پیاوان له‌ پیشه‌سازی فریودان
له‌ سه‌رسڕمان زیاتر نازانن …
پاشی ئه‌وه‌ی ڕۆیی
چۆن بووی هه‌ر وا به‌ !
له‌به‌رده‌م ئاوێنه‌دا گه‌مه‌ ده‌كا و
تا خوا ده‌ڵێ به‌س ، یاریان پێ ده‌كا
چرایه‌كی هه‌ڵواسراو خه‌و له‌ چاویان ده‌تۆرێنێ
له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا
وه‌كو خانمێكی قدیس له‌ هه‌واڵه‌كان ده‌رده‌كه‌وێ ،
به‌ عه‌ترو بخور ده‌ست نوێژ بشوا ..
به‌ڵام له‌ ڕاستیدا ئه‌و
جه‌سته‌یه‌كه‌ به‌ وه‌رزه‌كان تێر نابێ
چۆن بووی هه‌ر وا به‌ !.
بۆچی وا نه‌بی ؟!
مه‌ودایه‌ك له‌ نێوان هاوار و گۆرانیدا..
له‌ نێوان ساوی ئاوریشم و ساوی تێلدڕ نه‌ماوه‌ !
چۆن بووی هه‌ر وا به‌ !
ئافره‌تی گه‌مه‌باز
كه‌ به‌ پۆشاكی په‌رییان خۆت ده‌نوێنی…
13\3\2005

(10)
ئه‌وه‌نده‌ی ناوی تۆیان هێنا ،
پیته‌كانم په‌رش و بڵاوبوونه‌وه‌ ..
هه‌مووم له‌ تۆدا توایه‌وه‌ ..
ڕۆژهه‌ڵاتم .. رۆژئاوام
باكورم .. باشوورم
ئه‌رێ كاتی باوه‌ش به‌یه‌كدا كردن ، سووتان
نه‌هاتووه‌ ؟…
ئه‌ی ئافره‌ته‌ سه‌وزه‌كه‌.. ئافره‌تی حه‌ربا !
سپێده‌ خۆی له‌ بانیژه‌كه‌م ده‌سوێ ..
گوڵه‌ زونبووقه‌یه‌ك تازه‌ ده‌می كردوه‌ته‌وه‌ ،
نه‌خشه‌یه‌كی تازه‌ بكێشێ ..
بۆ نیشتیمانێك به‌ هه‌ناسه‌بڕكێوه‌
به‌سه‌ر ڕووتدا ده‌ڕوانێ ..
فرمێسكێكیش له‌سه‌ر ڕوومه‌تتدا ڕاكشاوه‌
چه‌ند سرووتێك بوون به‌ ناچاری جێمان هێشتن
چه‌ند ماچێك له‌ نێو ترسدا مت بوون
به‌ فرمێسك پیرۆزم كه‌ ! تا بكوژێمه‌وه‌ ..
من به‌ شێوه‌ و ناوه‌رۆكه‌وه‌ ده‌سووتێم
ساتێكه‌ له‌ هه‌ڵاتن ئه‌ی حه‌ربا..!
كه‌ شه‌وگار به‌ تاریكیه‌وه‌ به‌سه‌ر جێگه‌ماندا ده‌دا
وه‌ختێ‌ ته‌سلیمی سێوی گوناه ده‌بین ….

3\4\2005

بێکارکردنی کرێکاران

٣٨٠ کرێکاری کارگەی چپسی (ۆکەرس) لەمەترسی دەرکردن دان
کارگەی چپسی /کرسپی ۆکەرس کە کارگەیەکی زۆر بەناوبانگی کرسپ وچپسە ڕووبەڕووی داخستن دەبێتەوە ئەویش بە لەدەست دانی ٣٨٠پۆستی کار. خاوەنی (پێپسی کۆ)ئەمریکی دەڵێ کە پیشنیاری داخستنی کارگەکە لە (پیترلی)، کۆ دورهام ، بەشێک بووە لە پاڵنەری کارایی بە گواستنەوەی بەرهەم هێنان بۆ شوێنێکی تر لە بەریتانیا. هەروەک هەمیشە دەرکردنی کرێکاران و داخستنی کارگەیەک لەشوێنێکی وەک پیترلی بۆ شوێنێکی تری بەریتانیا تەنها پاڵنەرەکەی قازانجی زیاتر وکەڵەکەبوونی زیاتری سەرمایەیە. وە بۆ گەیشتن بەم ئامانجەش کرێکاران ئاسانترین هەدەف وئامانجن.

قسەکەرێکی کارگەکە دەڵێ کە ئەو جمووجۆڵ و جێگۆڕکێ یە پێویست و زەروور بووە بۆ دڵنیاکردنەوە لە گەشەی بەردەوام و درێژماوەی کەسب وکارەکەمان لە بەریتانیا. بێگومان پێویست بووە لەڕوانگەی بەرێوبەرانی کارگەکەوە کە پارێزەرانی بەرژەوەندی سەرمایەن، بۆ پاراستنی ئاستی قازانج کێشە نیە بۆیان بێکارکردنی سەدان کرێکار بەڵام دەرکردنیان زەروورە بۆ ئەوەی ئاستی کەسب وکاریان نەک تەنها وەک خۆی بمێنێتەوە بەڵکو دەبێ هەرلەزیادبوون دابێت، ئەگینا بە زەرەرو زیان لەقەڵەم دەدرێ بەلای بۆرژوازی یەوە.

کۆی ٣٥٥ کرێکاری ناو کارگە و ٢٥ کاری کرێکاری گواستنەوە کارەکانیان لەژێر هەرەشەدان. گراهام مۆریس ئەندام پەلەمانی ئیزنگتن ئەم ڕایگەیاندەی وەک زەربەیەکی گەورە لەقەڵەم دا بۆ ناوچە کە. بەڵام لەڕاستیدا زەربەیەکی گەورەیە لەژیان وگوزەرانی ئەو سەدان کرێکارە بە بێکارکردنیان.

سەرچاوە: میترۆ ی لەندەنی
٦ی مارسی ٢٠١٧
—————————————-

مانگرتنی کرێکاران بۆ داواکانیان

خاوەنی سەذرن ڕەیڵ دانی پیادادەنێ کە خزمەتگوزاری ئاسایی گواستنەوەی هێڵی شەمەندەفەری سەذرن ڕەیڵ تاکۆتایی ٢٠١٨ دەست پێناکاتەوە.
ئەمڕۆ خاوەنی سەذرن ڕەیڵ دانی بەوەدانا کە خزمەتگوزاریە ئاسایی ونۆرماڵەکان دەگونجێ دووبارە نەگەڕێتەوە بۆ تۆڕی هێڵی شەمەندەفەر کە مانگرتنەکان شڕی کردووە تا کۆتایی ساڵی ٢٠١٨. کە ئەمەش بەپێ ی ئەم ڕۆژنامەیە خەڵکی هامووشۆکەرانی بێزار و تووڕەکردووە.

سەرۆکی تەنفیزی گروپی ( گۆ ئەهێد) دانی پیدادەنیت و دەڵێت کە هیچ کۆتاییەک لە ئاسۆ دا بەدی ناکرێ بۆ ئەو مشتوومڕە دوورودرێژ و بەردەوامەی کەلەنێوان کرێکاران و دەزگای بەرێوەبردن دا هەیە. سەهمەکانی ئەم کۆمپانیایە بە ڕێژەی لەسەدا ١٤ دابەزیوە پاش هۆشداریەکانی گروپی (گۆ ئەهێد). ئەم تۆڕی شەمەنەفەرە لەمانگی پێشوودا بە خراپترین هێڵی خزمەتگوزاری ناوزەد کرا و بەبڕی ١٥ ملیۆن پاوەند لە قازانجی ئەمساڵی هێڵەکە دراوە. ئەو دانی پیانا کە پێشکەوتەکان لە گفتووگۆکان زۆر هێواشن، و هێشتا قسەوباس دەکەن لەسەر ئەو کێشەو مەسەلانەی مانگی حوزەیران ی ساڵی ڕابردوو.

خاوەن سەرمایە و کۆمپانیاکان لەم هەواڵە زۆر تووڕە ونیگەرانن کە ئاسایی بوونەوەی خزمەت گوزاریەکانی سە‌ذرن ڕەیڵ. هێشتا خزمەتگوزاریەکان وەک خۆی نیە هەر لە چەند هەفتەی ڕابردووشدا گەرچی خزمەتگوزاریەکانی ئەم هێڵی شەمەندەفەرە دەستی پێکردۆتەوە بەڵام ڕۆژانە بەلانی کەمەوە ٢٠ قیتار گەشتەکانیان ئیلغا کراوەتەوە (کانسڵ کراوە) لە کۆی ٢٥٠٠ گەشت کەم بۆتەوە بەنیسبەت جارانەوە کە لەکاتی ناڕەزایەتی و مانگرتنەکاندا ڕۆژانە ٦٠٠ گەشت ڕادەگیردرا و نەدەکرا بەلام تا چەند هەفتە لەمەوبەریش کە مانگرتنەکان کەمیش بۆتەوە وەیا بەهۆی دەستپێکردنەوەی گفتووگۆ ی نێوان سەندیکاکان و بەرێوبەرایەتی سەذرن ڕەیڵ ەوە کەم بۆتەوە بۆ تەنها ٢٠ گەشت لەڕۆژێکدا. کەواتە گەشتە رۆژانەکان هێشتا ئاسایی نەبوونەتەوە. ئەم هەلومەرجە بەردەوام دەبێت وەک بەرێوبەرانی هێڵەکە ئاماژەی بۆدەکەن تاکۆتایی ساڵی ٢٠١٨ دەخایەنێ. پێش بینی مانگرتنی تردەکرێ لەچەند هەفتەو مانگی داهاتوودا ئەگەر وەزع وبارەکە بەچارەنەکراوی بمێنێتەوە.

هێڵی سەذرن ڕەیڵ ڕۆژانە لەلایەن ٣٠٠،٠٠٠ کەسەوە بەکاردێت لەناوچەکانی (سەسێکس، ساری، باشوری لەندەن)ە وە و بەهۆی چارەسەرنەبوونی کێشەی نێوان ئیتحادیەی (ئار ئێم تی) و بەڕوبەرایەتی سەذرن ڕەیڵەوە لەماوەی ساڵی ڕابردوەوە ٢٩ رۆژ مانگرتن ئەنجام دراوە وە لەنێویاندا داخستنی تەواوەتی هێڵەکە بۆماوەی ٣ رۆژ لەمانگی دیسەمبەری ساڵی رابردوو.

سەرچاوە: میترۆی لەندەن
بەروار: ٥ مارسی ٢٠١٧

—————————————–

وەزعی ژنانی بەریتانیا لە زاری میدیا و رۆژنامەکانی بەریتانیاوە

رۆژنامەی دەیلی تێلێگراف ی ئەمڕۆ ٨ی مارسی ٢٠١٧ بەم شێوەیە باس لە ڕەوشی ژنانی گەنج و لاو دەکات لەکۆمەڵگای بەریتانیادا.
زیاتر لە نیوەی ژنانێک کەلە بەریتانیا دەژین ئەمڕۆ ترسی ئایندەیان هەیە وە ئەمەش زۆرئاسانە هۆکارەکەی بزانرێ. بەپێ ی سەرژمێریەکی سەراسەری کە لەمانگی شوباتی ئەم ساڵ دا ئەنجام دراوە نیشانی دەدات کە ئەگەرچی ژنانی سەرکار هەن بەڵام ژمارەیەکی زۆربەرچاو زیاتر لەئاستی تێکڕا (معدل) دوورن لەبازاری کار و کارکردنەوە.

هەربەپێ ی ئەم رۆژنامەیە زیاتر لە ٥٠٠،٠٠٠٠ ژنی گەنج ولاو بێکارن ئەگەرچی بەڵگە لەبەردەست دایە کە زۆرینەی زۆریان بەدوای کاردادەگەڕێن. وە بۆ ووردکردنەوەی ئەو ژمارەیەی سەرەوە ئەم لێکۆڵینەوە سەرژمێری یە بەبەڵگەوە دەیخاتە ڕوو کە ٢٢١هەزار ژنی لاو بێکارن و ٣٥١ هەزار ژنی تریش لەڕووی ئابووری یەوە ناچالاکن واتە لەخانەی ناچالاک دانراون لەڕووی ئابووری یەوە. ژنانی ناچالاک لەڕووی ئابووری یەوە زاراوەیەکە بەکاردەهێنرێ بۆ ئەو ژنانەی کەلەسەر کۆمەک ویارمەتیەکانی دەوڵەت دەژین و بێکارن و دابڕاون لەبازاری کار. وە ئەم ژمارەیە نە لەبەرخوێندن دان وە نەڕاهێنانیان پێدەکرێ بۆ ئامادەکردنیان بۆ چوونەسەرکار، کە ٧٠ هەزار زیاتر لە ژمارەی پیاوان پێک دەهێنن.

دکتۆر کارۆڵ ئیستن کە سەرۆکی تەنفیزی دەزگا وڕێکخراوی ژنانی لاوە تەئکید دەکاتەوە کە ئەم ووڵاتە لەحاڵەتی ئینکاری کردن دایە لە وجودی قەیرانێک کە ژنان ڕووبەڕووی دەبنەوە. ئەمە ووتەی کەسێکە کە لەم بوارەدا کاردەکات وپسپۆرە و گەیشتۆتە ئەو ئەنجامگیری یە کە بۆرژوازی دان نانێ بە بوونی قەیرانێک کە بوون و وجودی دەرەکی و واقیعی هەیە لە کۆمەڵگادا و داتاکان بوونی دەسەلمێنن لەکاتێکدا دەسەڵاتی سەرمایەداری خۆی لەبوونی ئەو قەیرانەش دەدزێتەوە و دانی پێدانانێت. کە ئەمە بۆ خۆی کارەساتێکی ترە.
میدیاکان ناوبەناو بڵاوی دەکەنەوە کە ئاستی بێکاری هاتۆتە خوارەوە بەڵام ڕاستیەکان ناخەنەڕوو سەبارەت بەو چارەنووسەی کە ژنانێکی لاوی زۆری کۆمەڵگای ئەمڕۆی بەریتانیاڕووبەڕووی دەبێتەوە.
سەبارەت بە (سێنتەری کاریابی/ جۆب سێنتەر) تەنها لەسەدا ١٩٩ی ئەوژنانەی کەهاتوون بۆ ئەم سێنتەرانە یارمەتی دراون لەپەیداکردنی کاردا بەڵام لەسەدا ٥٩ ی ئەو ژنانە هەستیان بەشەرمەزاری وتەریق بوونەوە کردوە بە پەیوەندیکردنیان بە جۆب سێنتەرەوە، وە ٦٨% ی ئەوژنانە ئەزموونیان لەو سێنتەرانەدا بە پڕ لە فشار و زەخت ناودەبەن وە ڕێژەیەکی تریش لەوژنانە دەڵێن کە بێ ڕێزیان پێ دەکرێ لەو سەنتەرانەدا.

یەکێک لەدەرهاویشتەکانی ئەم قەیرانە ئابوورییەی ئێستا بەریتانیای پێوە دەناڵێ کاریگەری ڕاستەوخۆیەتی بۆ سەر ڕەوشی ئابووری ژنان لە زیاتر بێکارکردنیان و زۆرتر چوونەدەرەوە لەبازاری کار بەهۆی دووگیان بوون بێت یا بەخێوکردنی مناڵەوە بێت، بازار کەمتر ئەوژنانە لەخۆی دەگرێ و زیاتر وزیاتر دووریان دەخاتەوە لە بەرهەمهێنان و بازار.
سەرچاوە: دەیلی تێلێگراف

—————————
بۆریس جۆنسن وەزیری دەرەوەی حکومەتی پارێزگاران لەبەریتانیا دەڵێ:
دەبێت خەڵک ناڵە ناڵ و پرتەوبۆڵەی لێنەیەت.

بۆریس جۆنسن، هۆشداری دەدات بە خەڵک کە نابێ ناڵەناڵ وپرتەوبۆڵە بکەن لەبارەی وەزع و بارودۆخی دونیا.
بەڕێز جۆنسن دەڵێ هەندێ کات کە دەبیستم خەڵكی منگە مینگ وپرتەوبۆڵەیان دێت کەمێک سەبرم لێدەبڕێ. ئەم قسانەی لە ناوجەرگەی لەندەن دا کرد بۆ بەرێوەبەرانی کۆمپانیا و کارگە گەورەکان. ئەمە لەکاتێکدا چاوەروانی لێدەکرا کە قسەوباس بکات لەسەر وەزعی فەقر و نەهامەتیەک کە خەڵک تووشی بووە بەهۆی برێگزتەوە ( هاتنەدەرەوەی بەریتانیا لەئەوروپای یەکگرتوو دا). جەنابی جۆنسن داوادەکات کە خەڵک نقەی لێنەیەت لەکاتێکدا هەڵاوسان تەواو کاریگەری داناوە لەسەر باری گوزەرانی خەڵکی، بەرزبوونەوەی نرخی شمەک وخواردەمەنی وجل وبەرگ لەلایەک و بەرزبوونەوەی بەردەوامی کرێی خانوو و خزمەتگوزاریەکانی تایبەت بە ماڵ و خانوو ئەمانە هەمووی بەلایەک و بڕینی کۆمەک ویارمەتیەکان بە لاوان وپەککەوتەو پیرسالان بەلایەکی ترەوە. هەروەک گاردیانی ٦ ی مارسی ٢٠١٧ بە تایتڵێکی گەورە دەنووسێ ودەڵێ:

“بڕینی کۆمەک ویارمەتیەکانی کرێی خانوو،لاوان دەخاتە بەر مەترسی بێ خانە ولانەبوونەوە” بەپێ ی ئەم ڕێنمایی وڕێسا نوێ یانە لاوانی تەمەن ١٨ ساڵ تا ٢١ ساڵ ناتوانن داوای کۆمەک ویارمەتی بکەن لە دەوڵەت بۆ یارمەتیدانیان لە کرێی خانوو ئەمەش مەترسی یەکی گەورەیە بۆ ئەو لاوانەی تازە دەیانەوێ هەنگاوی یەکەمی ژیانیان بنێن بۆ بەرەو سەربەخۆبوون و پشت بەخۆبەستن . بەم بڕینی کۆمەک ویارمەتیە لاوان زەربەیەکی گەورەیان پیدەکەوێ لەجیاتی دەست گرتنیان بۆ بەرەو پێشبردنیان بەپێچەوانەوە ئومیدەکانیان لەگڵ دەنێن و ناچاردەکرێن دووبارە بگەڕێنەوە بۆ ماڵی باوک ودایکیان و پشت بەستنیان پێیانەوە کە ئەوانیش ناتوانن چیدی یارمەتییان بدەن بەهۆی بڕینی یارمەتی پەککەوتەیی و فشارەکانی تری ژیانی رۆژانەیان لە بەرزبوونەوەی کرێ و شتوومەک بەگشتی.

ئەمانە و بەرزبوونەوەی نرخی غاز وکارەبا و بەنزین و تەلەفۆن . بەرزبوونەوەی نرخی شمەک لەمەدا نەوەستاوە بەڵکو تەئمینی ئۆتۆمبیلیشی گرتۆتەوە کە بەشێوەیەکی بەرچاو بڕیاریان داوە بەرزی بکەنەوە. لەکاتێکدا نە مووچە زیاد دەکرێ ونەهەقدەستی رۆژانە زیادکراوە بەڵکو نرخی قیتار وشەمەندەفەر وهاتووچۆ زیادی کردوە. کە ئەمانە هەمووی کاریگەری زیادیان هەیە لەسەر ئاستی ژیان وگوزەرانی خەڵک. بەڵام جەنابی بۆریس جۆنسۆن هۆشداری دەدات و دەفەرموێ کە خەڵک نابێ پرتەوبۆڵە ی بێت.

سەرچاوە: ئیڤنینگ ستانداردی لەندەنی ٢٨ی شوبات و گاردیانی ٦ی مارسی ٢٠١٧
٦ی مارسی ٢٠١٧

په‌ڕپه‌ڕ و زه‌رد و سپی ڕه‌نگه‌
لاسكه‌كه‌ی جوان و قه‌شه‌نگه‌
به‌بێ‌ دركه‌, بۆنی خۆشـــه‌
ئارامی ئاوه‌ز و هۆشــــــه‌
له‌ خاكه‌وه‌ سه‌ر ده‌ردێنێ‌
مژده‌ و خۆشیمان بۆ دێنێ‌
ڕه‌نگین ده‌كا ده‌ر و ده‌شت
سه‌راپا ده‌بێ‌ به‌ به‌هه‌شت
چه‌پكه‌ گوڵی نێو ده‌ستانه‌
جوانترین گوڵی گوڵــــدانه‌
ده‌سته‌ خوشكه‌كه‌ی نه‌ورۆزه‌
دیاریی میلله‌ت و هـــــۆزه‌
نێرگز, نیشانه‌ی به‌هـــاری
شاگــوڵه‌كه‌ی كورده‌واری

ژنێك لەهەنسكی گوڵ و
دانەی باران ناسكترە
رۆژانی زریوەی بەفرەو
شەوانی نوقمی ئاگرە
روومەتی كانیلەی خەمەو
چاوەكانی
دووبەرسلەی چرۆی ترێ
پرچی لاسكی سنەوبەرەو
لەگەرووی خەزانا دەمرێ
سنگی لوتكەی سیاپۆشە
دوو سوورە سێوی ئەو دیوی
لەسەر كۆشە
گەردنی توولە رێی نوورە
دەروونی مەزرای بەرامەو
نەرمە هەناسەی چنوورە
قەدی شمشاڵی شوانەو
شەماڵی جوانی دەیژەنێ
زمانی فەرهەنگی شیعرەو
ئاسۆ چوارچێوەی دەتەنێ
كوڵمی مانگی شەوی تارە
گەواڵەی ژان دایپۆشیوە
سەرسامم لەكاری خودا
هەرگیز جوانی وام نەدیوە