“شو لیژیی” ئەو شاعیرەی لەپێناو تەلەفۆنە دەستێکەی ئێوەدا مرد … وەرگێڕانی: گۆران عەبدوڵا

نووسینی : ئیمیلی ڕاوهاڵا / شێنزن / ژیانگ
وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە : گۆران عەبدوڵا

شو لیژیی (١٩٩٠ – ٢٠١٤)

بە سەدان هەزار خەڵک لە لادێ و شارۆچکەکانی چینەوە سەفەر دەکەن بۆ شارە گەورەکان، لە پێناوی کارکردن لە کارگە نێودەوڵەتییە مشەخۆرەکانی وەبەرهێنان و هەوڵدەدەن ژیانێکی باشتر پێکەوە بنێن بۆ خۆیان. شو لیژی وێنەیەکی تۆمارکراوی ئەو ژیانەی لە دوای خۆیدا بە جێ هێشت.

شو لیژی مردنی بینی کە دێت

خەوی پێوەبینی، لەبارەیەوە نووسی و بە دەوریا سوڕایەوە لە ناو لەپیدا. لە شەوە تاریکەکان ئیزافە کاری دەکرد “لە کانوونی دووەمی ٢٠١٤دا، شولیژی کاتێک بیست و سێ ساڵان بوو هەستیکرد بورغوویەکە و لە شوێنی خۆیدا نییە، “بەرز دەبێتەوە و دائەکەوێ، زرنگەی دێ بە هێواشی، ” بزردەبێت لەسەر زەوی کارگەکە. ” سەرنجی کەس ڕاناکێشێ،” وەک ئەوەی نووسیویەتی. “ڕێک وەک جاری پێشوو، لە شەوێکی وەکو ئێستا، کاتێک کەسێک لەسەر زەوییەکە هەڵدەبەزییەوە.”
شو لیژی، کوڕێکی لادێیی، خوێندکاری ئامادەیی، جلەکانی دا بە شانیدا و لە ساڵی ٢٠١١ ڕووی لە خوارووی چین کرد و لە شاری شانژین گیرسایەوە. بەدوای ڕێگایەکدا دەگەڕا لەدەرەوەی ژیانی لادێیی، ئومێدی وابوو فرسەتێک بدۆزێتەوە بۆ بەکارهێنانی مێشک. وەکوو سەدان هەزاری تر، ئەمیش خۆی یەکلایی کردەوە کە دەست پێبکات، لەو لاینەی (هێڵە)ی کە پارچەکان پێکەوە دەبەستن لە فۆکسکۆن تەکنۆلۆجی گروپ، مانیفاکتۆرە زەبەلاحەکەی تایوان کە بە لینکێک بە هەموو ناوە ئەلیکترۆنییەکانی ترەوە دەبەسترێتەوە، هەر لە ئەپڵەوە تا ئەسەر و مایکرۆسۆفت. بۆ تێگەیشتن لەوەی کە دەیبینی، دەستی کرد بە نووسین، بەرهەمە هەستبزوێنەرەکانی تاقمێکی کەم لە دانیشتوانی گەرەکە بچووکەکانی شاری “داگۆن شیرن” یان لە ناو شاعیرە کۆچەرەکان، خستە دوای.
لەو سێ ساڵ و نیوەی لە شانژین بوو، شو ژیانێکی سەختی بەڕێکرد، لەگەڵ هەندێ وردەکاری جواندا. کورە لادێییەکە لە شاردا دەنگێکی دوزییەوە کە ئەیگوڕاند، شیعرەکانی لە ڕۆژنامەی کەمپانیای “فۆکسکۆن گەل”دا و لەسەر تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بڵاو دەکردەوە.
کارگەکان زۆر جار کرێکارەکانیان دەگۆری و کرێکاری نەناسراویان دادەمەزراند. وشەکانی ئەو بۆ خوێنەران وەبیرهێنەری ئەوە بوون کە هەر کرێکارێک مێشک و دڵی هەیە. نووسین بۆ ئەو ئامرازی دەربڕینی ناخی بوو. لە چاوپێکەوتنێکی بڵاونەکراوەیدا لە گەل رۆژنامەنووسیکی چینیدا کە رۆژمانەی “تایم” بینیویەتی دەڵێ “نووسینی شیعر ڕێگایەکی ترم پیشان دەدات بۆ ژیان”، “ئەوکاتانەی شیعر دەنووسیت، قەتیس نابیتەوە بە جیهانی ڕاستەقینەوە”. بۆ یەکەمین جار، براکەی شو و هاوڕی نزیکەکانی باسیان لە چیرۆکەکانی کرد بۆ ڕۆژنامەی بیانی.

بورغوویەک کەوتە سەر زەوی (2014)

بورغوویەک کەوتە سەر زەوی
لەم شەوە تاریکەی ئیزافەکاریدا
ڕێک بەردەبێتەوە، زرنگەی دێ بە هێواشی
بەڵام سەرنجی کەس ڕاناکێشێ

هەر وەکوو جاری پێشو
لەشەوێکی وەک ئێستادا
کاتێک کەسێک بەردەبێتەوە سەر زەوی.

لە شاری کارگەکان، ساڵی ٢٠١١ کاتێکی سەیرو دڵتەنگکەر بوو. ئەو کۆمەڵگەیەی کە ناسراوە بە لۆنگوا، شوێنی حاوانەوەی نزیکەی سەد هەزار کرێکاری سەرجەم ناوچەکانی وڵاتی چینە. لە ساڵی ٢٠١٠دا، لانیکەم حەفدە حاڵەتی هەوڵدان هەبووە بۆ خۆکوشتن؛ چواردە مردنیش. بەوهۆکاری توندوتۆڵبوونی بارودۆخی پۆلیسیانەی ناو کارگەکان زەحمەت بوو بزانرێ لە ناوەوە چی ڕودەدات. دەستە کرێکارییەکان نالەباری بارودۆخی کرێکارانیان بۆ شەرایەتی کار دەگەڕانەوە: سەعات کاری زۆر، کرێی کەم و کاری یەکجۆر و نەگۆڕ. ستیڤ جۆبس (سەرۆکی پێشووی ئەپڵ) یەکێک لە گەوەرە کڕیارانی کەمپانیاکە ئەم مەرگانەی “بە جێی نیگەرانی” ناو برد بەڵام ئاماژەی بەوەشکرد کە ڕێژەی خۆکوشتن کەمترە لە چاو ئەمریکا. فۆکسکۆن بەرپەرچی ئەم هەوالانەی دایەوە و وتی دۆخی کارکردن باشە. بۆ ڕێگەگرتن لە کاری خۆکوژی تۆڕیان هەڵواسیبوە بە بالکۆنی ژورەکاندا، کە خۆی نمایشێکی ترسناکانەیە و بوو بە سەردێڕی زۆرێک لە ڕۆژنامە جیهانییەکانیش. فۆکسکۆن بە تایم نیوز دەڵێ: “کەمپانییەکەمان بیمەی کۆمەڵایەتی بۆ زیاتر لە ملیۆنێک کرێکار دابین دەکات لە سەرجەم بەشەکانمان( لقەکانمان) لە جیهاندا، هەروەها یاداشتەکانمان بە ڕوونی ئەوە دەردەخەن کەوا چاکسازی زۆر کراوە لە پەیوەند بە بارودۆخی کرێکارانەوە، وەک ئەوەی خراوەتە ڕوو لە لایەن لێکۆلەرە دەروەییەکانیش.”
سەرەڕای ڕاکشاندنی سەرنجی جیهانیان لە لایەن چالاکوانانی بەکاربەرەکان (مشتەری، کڕیار) لە نێوان ساڵەکانی ١٩٩٠ بۆ ٢٠٠٠ بۆ تیشک خستنە سەر بارودۆخی نالەباری کارگەی پۆشاک بە گشتی وکارگەکانی کەوشی کەتانیی لە گوانگدۆنس، ژیانی کرێکارانی کۆچەریی چین لەم شوێنانەدا زۆرلەمێژە هەر شاراوەیە. لە دەرەوەی بازنەی چالاکوانەکان، زۆرێک لە خەڵک گەشتوونە ئەو باوەڕە کە کرێکارانی لاو لە پێناو بەدەستهێنانی ژیانێکی باشتردا مامەلە بە لاوێتیی خۆیان دەکەن. وایان بیردەکردەوە ئەمانیش وەک بەشەکانی تری چین بە پێچەوانەی خێرایی چوونە سەرەوەی بازاری سەرمایەداری، دەتوانن لە کرێی کارەکەیان پاشەکەوت بکەن و تەلەفۆنێکی نوێی بریقەدار بکڕن.
بەدڵنیاییەوە ئەوە تەنها بەشێکە لە چیرۆکەکە. ئەزموونی گەورەی ئابووری لەلایەن “ماوتسی تۆنگ”ەوە داڕێژراوە کە زیاتر لە سی و پێنج ساڵە گەشە دەکات و گۆڕانی قووڵی کۆمەڵایەتی لەگەڵ خۆیدا هێناوە. لە نووسینی کتێبەکاندا ئاماژە بەو کادیرانە دەکرێت کە چۆن سەدان ملیۆنیان لە برسێتی ڕزگار کردووە، بەڵام ئەوە کەسانی سادەی وەکو شو بوون کە ڕێگەی کاری وەها سەخت و سەمەریان گرتە بەر کە دایک و باوکانیان هەر بەر خەیاڵیشیان دا نەدەهات. ئێستا ئیتر گەشەی ئابوری دوو ژمارەیی بەسەر چووە و و سۆسیالیسمی دەولەتیی”سۆشیالیزم بە لەبەرچاوگرتنی تایبەتمەندییەکانی چینەوە”ی دامەزراندووە کە یەکێک لە چینایەتیترین و نەیەکسانترین کۆمەڵگەکانی سەرزەوییە. خەڵک ئیتر هاوئاهەنگی ناچنە پێش – هەیە بە خێرایی پێشدەکەوێت و هەیە بەرەو دواوە دەگەڕێتەوە.
ئەو ساڵانەی شو لە شانژین دەژیا چەند کەسانێک لە کرێکارانی کۆچەری خۆیان فڕێدایە خوارەوە و گیانیان لەدەستدا. شو هەرگیز نەیتوانی باز بدا بەرەو ئەو ژیانەی لە خەیاڵیدا بوو، ئێشیک لە پشت مێزێک، واتە تەنیا ریگەیەک کە فرسەتی بیرکردنەوەت پێبدا و ببێتە جێگەی شانازی خێزانەکەشت. دەستی لەو باوەڕە هەڵگرت کە خەڵک گوێ دەگرن لەوەی کە وەزعەکە دەکرێ بگۆڕدرێ. لە سی مانگی ئەیلوولی ساڵی ٢٠١٤ هەشت مانگ پاش ئەوەی هەستی کرد ئەویش دەپلیکێتەوە، شو لیژی چووە سەر ڕەفەی باڵەخانەکە.

بە دوادا چوونی گۆڤاری فۆرچن

کاتێک شو لادێیەکەی خۆیانی لە دەرەوەی شاری جیانگ بەجێهێشت جلە کۆنەکانی خۆی گۆڕی. خەڵکی خۆرهەڵاتی هەرێمی گانگدۆنگ سەدەیەک بوو بە بەردەوامی ڕوویان لە باشوور دەکرد بۆ کارکردن لە بەندەرەکانی باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا، یان خۆخزاندنە ناو سنوورەکانی هۆنکۆکەوە بە هیوای بەدەستهێنانی کارێک. ئەو ناوچەیە بە چاوشان ناسراوە، وە لای چینییەکان بە شوێنی بازرگانی بە ناوبانگە و پێی دەڵێن شوێنی لە دایکبوونی خەڵکی بازرگان.
ئەوکاتەی شو لە دایک بوو لە تەمموزی ساڵی ١٩٩٠، کارکەرەکانی چاوشان بەئاراستەی ڕۆژئاوا دەڕۆشتن بەرەو رووباری مرواری دەلتا کە لە ڕووی ئابوورییەوە خاوەنی ئەزموونێکی گەورە بوو. شانژین ئەو لادێیەی بە جێگای ڕاوەماسی ناسرابوو، ئێستا گۆڕاوە بۆ ناوەندێکی پیشەسازی وە دەتوانرا تێیدا پارە دروستبکرێت. زۆربەی کرێکاران لە بارێکی ناهەموار و کرێیەکی کەمدا کاریان دەکرد، بەڵام هەندێکیش دەوڵەمەند دەبوون. برا گەورەکەی شو لیژ لەسەر نانی ئێوارە لە جیانگ وتی: “لە لادێکەی(گوندەکەی) ئێمەدا، خەڵک زوو وازیان هێنا لە چوون بۆ شار، هەموو کەسێک بە قسە دەتوانێ بەهار بێنێتە چۆکان.”
پێدەچوو شو لیژی بڕیاری دابێت پەیوەست ببێ بە کۆچێکی گەورەوە. ئەو مناڵتر بوو لە هەرسێ براکەی تری، خێزانەکەیان بە کاری جووتیارییەوە سەرقاڵبوون و لەسەر ئەو پارچە زەوییەی کە هەیان بوو برنج و کەوەر و تارۆیان دەچاند. وەکوو براکەی باسی لێوە دەکرد ئەو کەسێکی شەرمن بووە و حەزی بە کاری جووتیاری نەبووە، زیاتر حەزی بە خوێندنەوە کردووە، (بەڵام بەدەستهێنانی کتێب ئاسان نەبووە چونکە نە کتێبخانە و نە کتێبفرۆشی لە لادێکەیان نەبووە. هەروەها دایک و باوکی نەخوێنەوار بوون) لە قۆناغی ئامادەیی لە جیاتی خوێندن زۆرتر سەیری بەرنامە تەلەفزیۆنییەکانی دەکرد. شولیژی پێیخۆشبوو وەک کوڕێکی جیاواز دەربکەوێت، هەر بۆیە لای خەڵکی ئاسایی زوو دەکەوتە بەرچاو.

شێوەیەک لە پەیامبەرێتی (٢٠١٣)

بە ساڵاچووانی لادێ دەڵێن
لە گەنجیی باپیرەگەورەم دەچم
کەچی من خۆم نەمدەبینی.
کاتێک دووبارە و چەند بارە گوێم لێگرتن
پێی گەیشتم
باپیرە و من لە یەک دەچین
لە حاڵەتی دەموچاوماندا
لە هەست و حەزەکانماندا
هەر وەک ئەوەی لە منداڵدانێکەوە هاتبین
ناویان لەو نابو “داری حەیزەران”
لە منیش “علاگەی جل هەڵگر”
ئەو جاروبار هەستەکانی خۆی قوتدەدا
منیش زۆر جار ملکەچ
لە پایزی ١٩٤٣، دڕندەکانی ژاپۆن پەلاماریان داو
باپیرە گەورەمیان بە زیندوویی سووتاند
لە تەمەنی بیست و سێ ساڵیدا.
منیش ئەم ساڵ دەبمە بیست و سێ.

شولیژی ئارەزووی بوو پێش ئەوەی بچێت بۆ زانکۆ تۆزێک ڕەنگ و ڕووی بکرێتەوە، بەڵام لە تاقیکردنەوەی گشتی دەرنەچوو.ئەوە شکستێک بوو کە ئازاری دەدا. بە قسەی برایەکی و دوو لە هاوڕێکانی، خێزانەکەیان هانیان دا ئەمە لە بیر خۆی بباتەوە.
خەڵکی لادێکەیان بڕوایان وابوو: ژنهێنان بۆ کوڕ واتە دەبێت خانوو بکڕیت بۆی. خێزانەکەی ئەو دەبوایە پارە پاشەکەوت بکەن بۆ سێ کوڕە. شو هۆنگژی بە برا بچوکەکەی دەڵێ: “تاقیکردنەوەکەت لە بیر بکە و لەگەڵ هاوپۆلەکانت بەرەو شار بڕۆ، ئەوەی لە ڕابردوو ڕووی داوە، ڕابردووە، خۆت ماندوو بکە،ئیستاش دەتوانیت چارەنووست بگۆڕیت.” هەتا کۆتاییش خێزانەکەیان پێیان وابوو دەتوانێت.

چراخانە، شاری گەورە

بۆ گەنجێکی کونجکاوی، شاری شانژین زۆر شتی بۆی هەیە. شارێکی حەوت ملیۆنی سەرباری هەموو ئەو خەڵکانەی دەوروبەری و هەرێمەکانی تر (لە کتێبفرۆشیشی کەم نییە). لە ساڵی ٢٠١٣ لە شیعری “بە خوێن دەدوێم” دا، شو لیژی لە مڵە کرێگرتەکەیەوە بە سەیرکردنی دەورەوە لە ژوورە “پاکەتە شخارەتەییەکەی” ڕا نهێنیەکانی جیهانی بۆ دەرکەوت:

ژنانی سەرگەردانی دوورکەوتوو لە هاوسەرەکانیان
کوڕگەلی سیشوانی لە کاتی فرۆشتنی شۆربای مالا
پیرەژنانی “هینان”ی لە پاش دووکانی عەربانەکانیان
خۆشم بە درێژایی شەو
شەوارە گرتوو بۆ نووسینی شیعرێک
پاش ڕاکردنی تەواوی ڕۆژ
بەدوای بژێوی ژیان.

خۆبەخێوکردن کەم و زۆر ببوو بە ئەرکێکی دەرەتانبڕ و تاقەتپڕووکێن کە گیانی دەگوشی و هەستی دەرووشاند. لە یەکەمین کاری لە کەمپانیای فۆکسکۆن بە نۆرە هەر مانگەی لە نێوان شفتی شەو و ڕۆژ کاری دەکرد و سەعاتکارێکی زۆر لە سەر پێیەکانی دەوەستا، بە هاوڕێیەکی وتبوو “ئەو ڕا هاتووە لەسەر ئازارەکانی، وەک لە شیعرە ئازاراوییەکانیدا دەردەکەوێت.”

لەسەر هێڵی بە سەریەکدا بەستن
وەکو ئاسن ڕاست ڕادەوەستم،
دەستم وەکوو سەوڵی بەلەم.

هەروەها لە ئابی ٢٠١١ دا نووسیویەتی:

دەبێت چەند ڕۆژ، چەند شەو،
هەروەکوو ئێستا
بە پێوە خەوم لێکەوتبێت؟

ژیانی کارگە وای لە شو کردبوو هەر وەک ئامێرێک بیربکاتەوە، نیوە ئینسانێک لەگەڵ “گەدەیەکی ساختەی ئاسنینی پڕ لە ئەسید، کبریت و نێتریک”. ئەوە وای کردبوو “پێستی کرێکارەکان توێک بەربدات” داپۆشینی خانەکانی لەشیان بوو بە توێژاڵێک لە “تێکەڵەی ئەلەمنیۆم”. هەستی دەکرد بەریگیراوە و لە مرۆڤبوون خراوە، وەک ئەوەی کە کارەکەی خۆی لە خۆیدا توانایی سیحری زمانی لێ دزی بێت و لە وشەی کار وەکوو “کارگە”، “هێڵی سەریەکخستن”، “مەکینە”، “کارتی کار”، “ئیزافەکاری”، “هەقدەست”… واتر هیچت بۆ نەهێڵیتەوە.
جیهانی وشە تەنها مەودای حەسانەوەی ئەو بوون، لە ڕۆژە دەگمەنەکانی پشوودانیدا وەک ئەوەی هاوڕێکانی دەیانوت شو ئارەزووی سەردانی کتێبخانەکانی دەکرد و ورد ورد سەیری کتێبەکانی سەر ڕەفەی کتێبخانەکانی دەکرد. زۆر جاریش سەردانی کتێبخانەی کەمپانییەکەی دەکرد و چاوی بە نووسەران و ئێدیتەرەکانی (سەرنووسەرانی) ڕۆژنامەی کەمپانییەکە دەکەوت و دەستی بە ناردنی شیعرەکانی کرد بۆیان و پێداچوونەوەیان دەکرد بۆی. “زۆر دڵخۆش بووم بەوەی کە بۆ یەکەمین جار کارەکانیم بینی” ئەمە قسەی ئەو ئێدیتەرە بوو کە نەیویست ناوی ئاشکرا بکرێت بە هۆی کارەکەیەوە. هەروەها وتی: “کارەکانی شو چاوەکانی کردمەوە.”
شو دەستیکرد بە بڵاوکردنەوەی ئۆنلاینی شیعرەکانی و دەیناردن بۆ گۆڤارە بچووکەکان. هەروەها پەیوەندیکرد بە کرێکارە شاعیرەکانی ترەوە چ وەک شەخسی یان لە ڕێی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانەوە. یەکشەمەیەک لە بەهاری ٢٠١٢ بە سواری پاس ڕوویکردە یەکێک لە شارە نزیکەکانی گوانژەو بۆ ئامادەبوون لە کۆبوونەوەیەک. نووسەرێک بە ناوی گاو سەرنجیدا گەنجێکی باریکەڵە لە پەڕەوە دانیشتووە و گوێدەگرێت و یاری بە تەلەفۆنەکەی دەکات. گاو داوای لێکرد پەیوەست بێت بە گرووپەکەوە، ئەویش بە گوێیکرد.
پاش قسەوباسکردن، گاو، شوی گەیاندە وێستگەی پاسی شانژین، لە کاتی چاوەڕوانیشدا نانێکیان پێکەوە خوارد. ئەمان هەردووکیان لە بیستەکانی تەمەنیاندابوون و ڕقیان لە کارەکەیان دەبووەوە، پیاوگەلێکی هەستیار لە شارێکی دڵڕەق.
شو بە گاوی وت، هەست دەکات کەوتۆتە تەڵەوە، ئەو هیچ حەزی بە کارەکەی نییە، بەڵام ناچارە و کاری تری چنگ ناکەوێ. گاو وتی: “لیژی دەیزانی ئەو دەبێت قەڵەم بەکاربهێنێ نەوەک چەکوش، بەڵام هەمیشە جیاوازی هەیە لە نێوان خەیاڵ و واقیعدا.”

تاڵی چێژتن

لە ساڵی ٢٠١٣ دا شو هەستی دەکرد شار قووتی دەدات. شوێنی مانەوەی گۆڕی لە بەشی ناوخۆی کارگەکەوە بۆ گرتنی ژوورێکی بچووکتر بەکرێ، ئەوەندە بچووک بوو هەستی دەکرد لە گۆڕ دەچێت. ڕۆژێکیان بە خەیاڵیدا هات وەکو پیاوە مەزنەکانی خانەدانی “تانگ” بنووسێت، وشەکانی لە شەراب و جوانیدا بخووسێنێ و لە شانۆی “مانگ لەسەر بەفر” ڕامێنێ. بەلام بۆی نەدەکرا. بێ خەو بوو وهەستی بە خنکان دەکرد. وەک خۆی نووسی: “ئەم راستییەی ژیانی من، تەنیا رێگەدەدا لە خوێن بدوێم”.

ژووری بەکرێ (٢٠١٣)

جێگایەکی دەمیتری چوارگۆشە
تەسک و شێدار، بێ تیشکی خۆر لە ساڵا
لێرە دەخۆم، دەخەوم، پیسی دەکەم و بیر دەکەمەوە
دەکۆکم، ژانە سەردەگرم، پیردەبم،
نەخۆش دەکەوم، بەڵام هێشتاش مردن لە دەستم ڕادەکات
لەژێر زەردی تیشکی بێزاریهێنەری گڵۆپەکەدا دووبارە بێ هەستانە زەق دەڕوانم
وەکوو گێژێک پێدەکەنم
لەسەر خۆ دێم و دەڕۆم،
بە نەرمی گۆرانی دەڵێم،
دەخوێنمەوە، شیعر دەنووسم
هەموو کاتێک کە پەنجەرەکە دەکەمەوە یان پەردەکە لادەبەم
لە پیاوێکی مردوو دەچم کە هێواش دەرگای تابووتەکەی دەکاتەوە.

شو هەوڵی دا کارەکەی بگۆڕێت لە بەشی خستنەسەریەکەوە بۆ بەشی دابەشکردن و گواستنەوە. وەکوو ئەوەی خۆی بە هاوڕێکەی وتبووی ئەو کارە تۆزێک زیاترهەمەجۆرە و دەرفەتی ئەوەی دەداتێ یاری بە تەلەفۆنەکەی بکات، بەڵام کارە نوێیەکەی هیچ شتێکی لە دڵەڕاوکێیەکانی کەم نەکردەوە و مردن لە ناو بەرهەمەکانیدا ڕاوی دەکرد. لە شیعری “جۆرێک لە پەیامبەرێتی” خۆی بەراورد دەکات بە باپیرەی، ئەو پیاوە باریکەڵەیەی هەستەکانی قوتداوە و بەلاوی مرد:

لە پایزی ١٩٤٣، دڕندەکانی ژاپۆن پەلاماریاندا و
باپیرە گەورەمیان بە زیندوویی سووتاند
لە تەمەنی بیست و سێ ساڵیدا.
منیش ئەم ساڵ دەبمە بیست و سێ.

“شو هۆنگژی” برا گەورەی شو لیژی وتی: “شو لیژی” هیچ شتێکی بە ماڵەوەیان نەدەوت، زۆر کەمیش بە هاوڕێکانی. ئەو کاتانەی تەلەفۆنی دەکرد، تەنها هەواڵی خۆشی پێیان دەدا.”
خێزانەکەی هیچ ئاگادارییەکیان نەبوو لە بارەی نووسینەکانییەوە. شو لیژی بە ڕۆژنامەنووسێکی چینیی وتبوو: “من دڵنیام ئەوان تێناگەن، لەسەرێکی تریشەوە ئەوان لە شیعریش تێناگەن، منیش جارجار ئەزموونی دڵتەنگکەرانە لە شیعردا باس دەکەم، بۆیە نامەوێ نیگەرانیان بکەم.”
خەڵکەکانی دەوروبەری لەو بڕوایەدا بوون شێوەیەک لە خەمخۆری ئاساییە و تا ڕادەیەکیش پێویست. ئەگەر لە کرێکاری بە ئەزموونی کارگەکانی “شنزێن” پرسیار بکەی، وێدەچێ بە شانازییەوە باسی “تاڵی چێژتن”ت بۆ بکەن کە پەندێکی چینییە بۆ توانایی خۆڕاگری. لە دایکبوو لە خێزانیکی برسییەتی چێژتوو، یەکەم تاقمی کرێکارانی کۆچەر لە هەژاری لادێ ڕا گوازتیانەوە بەرەو کارگەکانی مەرگهێنەری هێزی هەرزانی کار لە شاردا. ئەو کرێکارانەی کە بە سلامەت دەرچوون بە چاوێکی سووک دەڕواننە “گەنجی ئەمرۆ” و پێیان وایە کە ناتوانن بەرگەی ئەم دۆخە بگرن.
شو هۆنگژی و ئەو سەرنووسەرەی کە داوای کرد ناوی نەبرێ، هەردووکیان وەکو ملیۆنەها کەسانی پێش خۆیان لە تەمەنی هەرزەکاریدا هاتنە شار، بە بارودۆخێکی قوورسدا تێپەڕین و بەهێز هاتنە دەرەوە. بڕوایان وابوو شو لیژیش وادەبوو ئەگەر ئارام بوایە و کاری بکردایە. سەرنووسەرەکە پێی وابوو توانایی زیاتر لە شودا بەدیدەکرا نەک نائومێدی، وەک ئەوەی وتی: “بارو دۆخی ئەمڕۆ زۆر جیاوازترە لەوەی کە هەبوو، بەڵام پێم وایە مناڵی ئەمڕۆ داخوازی و پێویستییەکانیان جیاوازن.”
شو لە نێوان هیوا و بێ هیواییدا گیری خواردبوو، هەوڵی دا هەناسەیەک وەبەر خۆی بێنێتەوە لەو جاڕس بوونەی، شانسی خۆی تاقیبکاتەوە لە بەکارهێنانی بەهرەکانیدا، لەو بارەشەوە دوو هەوڵیدا بۆ بەدەستهێنانی کاری فەرمانبەریی. یەکیان لە کتێبخانەی کارگەکەی و ئەوەی تریان لە کتێبفرۆشە دڵخوازەکەی یویی لە شانژین، بەڵام لەهەردووکیان نائومێد مایەوە. کاتێک ڕۆژنامەنووسێکی ناوخۆیی پرسیاری لێکرد سەبارەت بە ئایندەی، لە وەڵامدا وتی: “چاوەڕوانی شتێکی ئەوتۆ نیم: هەمووان ئومێدمان وایە ژیانمان باش و باشتر بێت، بەڵام زۆربەمان چارەنووسمان بە دەستی خۆمانەوە نییە.”

کۆتایی

براکەی وتی: “لەگەڵ نزیکبوونەوەی ئاهەنگی بەهاری ٢٠١٤ دا، شو کارەکەی لە فۆکسکۆن بە جێهێشت بێ ئەوەی بە کەسوکارەکەی بڵێت. بە هاوڕێکانی وتبوو لەم شارە دەڕوا بۆ شارێکی تر بە ناوی سوژۆ کە دوور نییە لە “شەنگەهای”ەوە بۆ بینینی کچێک و سەر لە نوێ دەستپێکردنەوەی ژیان. ڕۆشن نییە ئەو بەهار و هاوینەی لە کوێ بردەسەر؛ پەیوەندییەکانی لەگەڵ نزیکترین هاوڕێکانیدا پچڕابوو، بەڵام هەر کرێی ژوورەکەی دەدا لە شانژین.”
لە مانگی ئەیلوول جارێکی تر لە شانژین دەرکەوتەوە و دووبارە گرێبەستی کاری ئیمزا کرد لەگەڵ فۆکسکۆن، دوو ڕۆژ دواتر، لە یەکی تشرینی یەکەم، ڕۆژی پشوی نیشتمانی چین، لەو کاتە شولیژی تەمەنی بیست و چوار ساڵان بوو، بەرەو مۆڵی ئەو بەر جادەکە بەڕێکەوت کە دەکەوێتە بەرانبەر کتێبفرۆشە دڵخوازەکەیەوە. بە ئەلیڤەیتەرەکە (ئەسانسەرەکە) سەرکەوت بۆ نهۆمی حەفدە و لەوێوە خۆی فڕێدایە خوارەوە. تا ئەوکاتە هەواڵێک نەبوو لەو خۆکوشتنە لە میدیاکانەوە کاتێک هاوڕێکانی ئەو شیعرەیان دۆزییەوە کە بڕیاربوو لە یەکی تشرینی یەکەم بڵاو بێتەوە بە ناونیشانی “ڕۆژێکی نوێ” کە لێی نووسرابوو “خوێنرایەوە”.
بەدوای مردنەکەیدا گرووپی کاری وەرگێڕان سەرلەبەری کارەکانی شویان وەرگێڕایە سەر زمانی ئینگلیزی، وەکوو هەواڵێکیش لە ڕۆژنامەکانی بلومبێرگ و واشنتنپۆست بڵاوکرانەوە. شاعیریكی چینیی بە ناوی چین شاویو فلیمێکی دۆکیمەنتاری لە سەر ژیان و کارەکانی شو دروستکرد. بەشێکی کەمیشی لە شیعرەکانیشی بڵاوکردەوە. بەرپرسەکانی کەمپانیایی فۆکسکۆن نەچوونە ژێر باری وەڵامدانەوە بەو پرسیارانەی سەبارەت بە شو کران.
شو هۆنگژی برای شولیژی لە شوێنی ژیانییەوە ڕێگایەکی دووری بڕی بە پاس، بۆ گفتوگۆکردن لەگەڵ کەمپانیەکە و یەکلاییکردنەوەی مافەکانی براکەی. هۆنگژی نەیتوانی تەرمی براکەی بەرێتەوە بۆ لادێکەیان، بۆیە خۆڵەمێشی تەرمی براکەی برد و بڵاویکردەوە بە دەریادا. “جەو چیزاو” وەکوو کرێکارێک لە شیعرێکی بەرگریدا بۆ ڕێزلێنان لە شو نووسیویەتی:

بورغوویەکی تر شل بووەوە
هاوڕێ کرێکارێکی کۆچەری تر
خۆی فڕێدایە خوارەوە
تۆ لە جیاتی من مردی و
منیش لە جیاتی تۆ دەنووسم.

شو لێژی شاعیری لاو و کرێکاری کۆمپانیای فۆکسکۆن لە ساڵی١٩٩٠ لە وڵاتی چین لە دایکبووە و لە سی ئەیلوولی ساڵی ٢٠١٤ لە تەمەنی بیست و چوار ساڵیدا زۆر تراژیدییانە کۆتایی بە ژیانی خۆی دەهێنێ و لە یەکێک لە نهۆمەکانی ئەو باڵەخانەیەی ئەپارتمانەکەی تێدا بەکرێ گرتبوو خۆی فرێ دەداتە خوارەوە. دوای کارەساتی مردنی ئەم شاعیرە لاوە و بلاوکردنەوەی شیعرەکانی لەلایەن هاوڕێکانییەوە، سەرنجی میدیای چینی و جیهانی بەلای خۆیدا راکێشا. شیعرەکان و نووسینەکانی لەلایەن دەزگای چاپ و پەخشی (ئەی کەی) دوای رەزامەندی دەسەلاتدارانی حکوومەتی چین بڵاو کرانەوە.

————————
سەرچاوەکان :
1- http://time.com/chinapoet/
2- https://en.wikipedia.org/wiki/Xu_Lizhi_(poet)
—————-
پەراوێز:
1- هینان : هەرێمێکە دەکەوێتە باشوری ڕۆژئاوای چاینەوە
2- تانگ دینەستی: سەردەمی زنجیرەی پادشایەتی چاین
3- سیلینگمالای سیشوانی: جۆرێکی خواردنە

————————
ئەم بابەتە لە ژمارە2ی گۆڤاری هانا بڵاو بۆتەوە ….




دەسەڵاتی مافیا و مافیای دەسەڵات … کامەران چروستانی

مافیا لە کوێوە سەری هەڵداوە؟

ڕەگی گروپەکانی مافیا دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی نۆزدەهەم کاتێک لە ناوچەی سقڵیەی وڵاتی ئیتالیا هەندێک خێزان و خێڵی دەسەڵاتدار باندی تایبەت بەخۆیان پێکەوە دەنا و لە ڕێگەی هەڕەشە و فشار و کوشتن و توندوتیژییەوە دەسەڵاتی خۆیان بەسەر جومگە سەرەکییەکانی بازرگانی و بازاڕی شار و شارۆچکەکانی ئەو ناوچەیەدا دەگرت. یەکێک لە بەهێزترین و دڕندەترین مافیاکانی ئەو ناوچەیە بە کۆسا نۆسترا (Cosa Nostra) ناسراوە، کە هەتا ئێستاش ئەم گروپە مافیایە لە ناوچەکەدا خاوەنی دەسەڵاتی خۆیەتی و لە هەشتاکان و نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوو حکومەتی ئیتالیا ڕووبەڕووبوونەوە و کێشەی گەورەی لەگەڵ ئەم باندەی مافیایە هەبوو.

مافیا لە دوو تەوەرەی سەرەکیدا کار دەکات: کۆنترۆڵکردنی جومگە سەرەکییەکانی ئابووری ناوچەی ژێر دەسەڵاتی خۆیان بە شێوەیەک چالاکییە ئابوورییەکانی سەرەکی و بەهێزەکانی ناوچەکە دەبێت لەژێر کۆنترۆڵی خۆیان بێت یاخود پشکی سەرەکییان هەبێت. تەوەری دووەمی کارکردنیان لەسەر بنەمای (هەر دەریایەک لە دڵۆپە ئاو پێک دێت)، کە هەڵدەستن لەژێر کاریگەریی هەڕەشە و فشاری توندوتژیدا بڕێک پارە لە خاوەن بازرگانییە بچوک، ناوەند و گەورەکان دەسەنن لەژێر پاساوی پاراستنیان، کە ئەمە خاوەن فرۆشگا و چێشتخانە و کافتریا و هەموو بوارێکی دیکەی بازرگانی دەگرێتەوە.
مافیای ئیتالی سنووری وڵاتەکەی خۆی بەزاند و لە ئەمریکا لەناو ئەو گەڕەکانەوە، کە خێزانە ئیتالییەکان زۆرینەی نیشتەجێبووانیان پێک دەهێنا، دەستیان کرد بە چالاکییەکانی خۆیان و لەگەڵ تێپەڕبوونی کاتدا توانا داراییەکانیان بەهێزتر دەبوون و کۆنترۆڵی گەلێک بازرگانی گەورەی وەکو کحول، جگەرە، شەکر، قومارخانە و بازرگانیی لەشفرۆشییان کرد. لە نەوەدەکانی سەدەی ڕابردووەوە و لەگەڵ کرانەوەی ئابووری چین بە ڕووی جیهاندا مافیای چینی و پێش ئەوەش مافیای ژاپۆنی بە هەمان شێوە سەریان هەڵدا، کە ڕکابەرێکی ڕاستەقینەی مافیای ئیتالی بوون.

پاش ڕووخانی دیواری ڕۆژهەڵاتی ئەوروپا و گۆڕانکاریی لە سیستمی کۆمینیزمدا ئەو ناوچەیەدا و هەروەها لێکهەڵوەشاندنی یەکێتی سۆڤیەت جۆرێکی دیکە لە مافیا لەو ناوچەیەدا سەری هەڵدا، کە نە لە شێوازەی پێکهاتن، نە لە شێوازی کارکردن و سەرچاوەیاندا لە مافیاکانی ئیتالی و چینی و ژاپۆنی دەکرد.
لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ یەکێک لە پسپۆرەکانی تۆڕەکانی مافیا بۆ پێناسەکردنی هەردوو جۆری مافیاکە بەم شێوەیە باسی لێوە کردن: مافیای ئیتالی لە ناو شەقامەوە سەری هەڵدا و لەگەڵ تێپەڕبوونی کاتدا خۆی خزانە ناو دەسەڵات، بەڵام مافیای ڕۆژهەڵاتی ئەوروپا لە دەسەڵاتەوە سەری هەڵدا و چووە ناو شەقامەوە.

ئەگەر چاوێک بە مێژووی زۆرینەی گروپە مافیاکانی ئەوروپای ڕۆژهەڵاتدا بخشێنین، ئەوەمان بۆ ڕوون دەبێتەوە کە بەشی زۆرینەی کەسانی خاوەن دەسەڵاتی ئەو گروپانە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ پەیوەندییان بە لوتکەکانی دەسەڵاتی ئەو وڵاتەوە هەبووە بەر لەوەی گروپە مافیاکانی خۆیان پێک بهێنن. لەگەڵ گۆڕانکارییەکانی حوکم ئەو وڵاتانە کەوتنە ناو بۆشاییەکی سیاسی، یاسایی، سەروەریی یاسا و ئابووریش کە ئەمەش ژینگەیەکی لەبار بوو بۆ ئەوەی کەسانێک بتوانن لە بەرژەوەندی خۆیاندا ئەو بارە لاواز و نائاساییەی وڵات بەکار بهێنن. ئەوەیش بە:

– بەکارهێنانی سەرچاوەی زانیارییەکان لە بواری ئاسایش، یاسا و دادگا، ئابووری، بازرگانی و بەڕێوەبردن لە بەرژەوەندی خۆیاندا ئەویش بەهۆی ئەو پەیوەندییانەی، کە لەناو جومگەکانی دەسەڵاتدا لە ڕابردوودا هەیانبووە.
– قۆرخکردنی ڕەگە سەرەکییەکانی ئابووریی ناوچەکە لە بەرژوەندی خۆیاندا، بە شێوەیەک لە هەندێک بواردا پاکتاوی هەر کەس و لایەنێکیان دەکرد کاتێک هەستیان بە سەرهەڵدانی ڕکابەر کردووە.
– بەکارهێنان و داتاشینی یاسا، ڕێکاری بەڕێوەبردن و شێوازی حوکم لە بەرژوەندی ئەو گروپانەدا، کە هەندێک جار دەگەیشتە ئەوەی دەسەڵات چاوەکانی خۆی بنوقێنێت لە پێشێلکارییە یاساییەکانی ئەم گروپانە.
– بەرەنگاربوونەوەی مێدیای ئازاد بە هەموو شێوەیەکی توندوتیژییەوە کاتێک هەستیان بە مەترسیی ئاشکراکردنی زانیارییەکی نهێنی یاخود چالاکیی بنکەیەکی مێدیا یان مێدیاکارێک لە دژیان. بەرامبەر بەمەش دامەزراندنی چەندین بنکەی مێدیای (سێبەر) بۆ شاردنەوەی ڕاستییەکان و چەواشەکردنی کۆمەڵگا لە ڕاستییەکانی ئەم گروپانە.
– بەیاسایکردنی پارەی ڕەش و شتنەوەی ئەو پارانە لە ڕێگەی چەندین پرۆژەی زەبەلاح لەو وڵاتانەدا لەژێر ناونیشان و خاوەندارێتی ناوی دیکەدا، کە نەتوانرێت بەدواداچوونەوەی یاسایی بۆ ئەو کەس و سەرچاوە داراییانە ئەنجام بدرێت.
– تێکەڵاوبوونی جومگەکانی لایەنی چاودێریکردن، جێبەجێکار، یاسادانان، بازرگان و دادگاکان لەناو پێکهاتەیەکی ئاڵۆزدا، کە بەرژەوەندی هەموویان لەناو ئەم تۆڕە داراییە زەبەلاحەدا پێکەوە بەستراوە و هەر لایەنێکیان ناچار بوون داکۆکی لە ئەوی دیکەیان بکات.
– ناچارکردنی شەقام بە پێدانی جۆرێک لە باج، جۆرێک لە پارە لەژێر پەردەی پاراستن، ڕێگەپێدان، مۆڵەت، هەندێک یاسای تایبەت و چەندین کۆمپانیای جیاوازی دڵنیاکردنەوە (Insurance).

ئەم دوو پێکهاتە جیاوازە دوو شێوازی جیاواز لە مافیا نمایش دەکات، کە یەکەمیان ڕەگەکەی لە شەقامدا داکوتاوە، بەڵام دووەمیان لەناو دەسەڵاتدا. بۆ کۆمەڵگا کێشەکان لە جۆری دووەمیان زۆر زیاترە چونکە لە جۆری یەکەمدا بە هەر شێوازێک و لە هەر کاتێکدا بێت یاسا و دەسەڵات دەتوانێت بەرەنگاریان ببێتەوە و بەلایەنی کەمەوە سنوورێکیان بۆ دابنێت. وەلێ لە جۆری دووەمیاندا کێشەکە لەوەدا خۆی دەبینێتەوە کە نەک تەنها سەروەری یاسا بوونی نابێت و حوکم لە بەرژەوەندی دەسەڵاتی فرەلایەنەی مافیادا کار دەکات، بەڵکوو گەندەڵیی دامودەزگاکانی حوکمەت وەها دەکات، کە سەرجەم دامودەزگاکانی دەوڵەت لەناویشیاندا ئاسایش و پۆلیس و هێزە چەکدارەکانیش لە بەرژەوەندی ئەو گروپانەدا کار بکەن.
بەم شێوەیە دەسەڵات لە لوتکەوە دەبێت بە بەشێک لە مافیا و مافیا دەبێت بە بەشێک لە دەسەڵات و تاکی کۆمەڵگاش ناتوانێت سنوورێکی جیاکەرەوە بۆ ئەو دوو پێکهاتەیە دەستنیشان بکات.

لە سەردەمی بۆریس ئێلسنی سەرۆکی ڕووسیای پێشوو دەسەڵات و تواناکانی مافیا گەیشبووە ترۆپک بە شێوەیەک نەک تەنها دەمارە سەرەکییەکانی ئابووری ئەو وڵاتەیان لەژێر دەستدا بوو، نەک تەنها کۆنترۆڵی بازرگانی نەوت و گازیان کردبوو، بەڵکوو کۆنترۆڵی بازرگانییە بچکۆلەکانی (دڵۆپە ئاوەکان)ی ناو وڵاتەکەشیان کردبوو. ئەمەش وەهای کردبوو، کە هەموو هاووڵاتییەکی ڕووس لە هەر ساتێکدا چاوەڕوانی باجێک یان ڕووبەڕووبوونەوەیەکی دەکرد لەلایەن مافیای وڵاتەکەیەوە. لە وڵاتێکی دیکەی وەک بولگاریاشدا لە نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوودا بواری گەشتوگوزار بە تایبەتی سەر کەنارەکانی دەریای ڕەش بە هەمان شێوە گروپە مافیاکان لەنێوان خۆیاندا بەپێی ناوچەی دەسەڵات دابەشیان کردبوو، کە لەو سەردەمەدا بە شێوەیەک لەلایەن دەسەڵاتەوە داڵدە دەدران و پشتگیرییان لێ دەکرا.

ئەرکی دەسەڵات بریتییە لە پاراستنی ژیان و بەرژەوەندییە جیاوازەکانی تاک، خێزان و کۆمەڵگا، دابینکردنی ژیانێکی ئازاد و ئاسوودە، چەسپاندنی سەروەریی یاسا و دەستەبەرکردنی ژینگەیەکی لەبار بۆ پێشکەوتن، دادپەوەری و ڕەخساندنی بوار بۆ ئەوەی هەر تاکێکی کۆمەڵگا بەپێی توانا و هەوڵی خۆی ببێت بە خاوەنی بەشێک لە سامانی ئەو وڵاتە. وەلێ کاتێک مافیا لەناو دەسەڵاتەوە هەڵدەقوڵێت و جومگە گەورە و بچوکەکانی کۆمەڵگا لە بەرژەوەندی خۆیدا قۆرخ دەکات، ئیتر سەرجەم ئەم خاڵانەی سەرەوە دەبن بە کەرەستەیەک کە لە بەرژەوەندی ئاوێتەی (مافیا-دەسەڵات)دا کاری لەسەر دەکرێت.
پرسیارەکە ئەوەیە: ئەگەر لە وڵاتێکی وەک ئیتالیاوە مافیا لەناو شەقام دروست بووبێت و خۆی خزانبێتە ناو دەسەڵات، ئەی لەم سەردەمەدا و لە هەموو جیهاندا چەند دەسەڵات هەن، کە بوون بە بەشێک لەو مافیایەی کە وڵاتەکە با یاسایی و نایاسایی بە هەردوولایان بەڕێوە دەبەن؟




‌یاده‌وه‌ری كۆڵان كۆڵان گێڕانه‌وه‌ …64 … كه‌ریم كاكه‌

64

به‌ عیزرائیل بڵێن: كه‌مێك خۆی دوابخات، گوڵی كۆساران له‌ رێیه‌، چه‌ند هه‌ناسه‌یه‌كم ماوه‌، چاویشم له‌ رێیه‌

قوتابخانه‌، قوتابخانه‌ی پێشان نیه‌، هه‌ستده‌كه‌م ته‌نگبۆته‌وه‌، وه‌ك بلێی له‌ كۆڵیت كرابین، چ جێم لێ دیار نیه‌، تووشی هه‌ناسه‌بڕكێ ده‌بم، پێشتر وا نه‌بوو، به‌ دڵی خۆ بای باڵمان ده‌دا، سبه‌ینان زوو له‌گه‌ڵ ده‌نگی (ئه‌ی ره‌قیب) كێشكه‌ ئاسا به‌ سه‌ر دره‌خته‌كان هه‌ڵده‌فڕین، له‌گه‌ڵ (ئه‌ی شه‌هیدان) له‌ ناو گۆڕه‌پانه‌كه‌ ده‌نیشتینه‌وه‌، به‌ (سێوه‌و مێوه‌..)وه‌ ده‌چووینه‌ پۆلێ، له‌ ته‌نیشت ئازادی هاوڕێم داده‌نیشتم و خواخوام بوو مامۆستا زوو زوو هه‌ڵمستێنێ، حه‌زمده‌كرد هه‌رچی پرسیار هه‌یه‌ له‌ منی بكات.
ئێستا وا نیه‌، خۆشیه‌كان له‌گه‌ڵ ئه‌ی ره‌قیب و شه‌هیدان و ئازاد هه‌ڵفڕین و نه‌هاتنه‌وه‌، له‌ بیرمان بێ، ناوه‌ ناوه‌ له‌و خه‌ته‌ ده‌رده‌چووین كه‌ به‌رێوه‌به‌ر بۆمانی كێشابوو، به‌رێوه‌به‌ر ده‌یگۆ:
ئه‌وه‌ی گۆتم خه‌ته‌، نابێت لێی ده‌رچن و پێ به‌ خواری دانێن.

یه‌ك له‌وانه‌ نه‌گۆتنی (ئه‌ی ره‌قیب ) بوو، به‌ڵام له‌ پڕ له‌ لایه‌كه‌وه‌ سه‌دای(ئه‌ی ره‌قیب) به‌رزده‌بۆوه‌، ئه‌و به‌ داره‌وه‌ ده‌گه‌یشتێ و په‌رته‌ی پێده‌كردن، ئێ، با له‌ ئاوده‌ستخانه‌ دوورنه‌كه‌ومه‌وه‌، پێشتر له‌ سه‌ر ده‌رگا و دیواری ئاوده‌ستخانه‌ی قوتابخانه‌ نووسینم نه‌دیتبوو، له‌ هی مزگه‌فتی شێخه‌للا و خانه‌قا و قیبله‌ خوارو.. دیتبووم، نووسینم دیتبوو، نازانم بۆچی بیرم بۆ ئه‌وه‌ نه‌چووبوو كه‌ ئه‌و جێیه‌ جێی نووسین بێ، بۆیه‌ كه‌ دیتم، تووشی سه‌رسووڕه‌ هاتم، وه‌بیرمدێ، دانیشتبووم، سه‌رم هه‌ڵبڕی، له‌ سه‌ر ده‌ركه‌كه‌ به‌ خه‌تێكی درشت نووسرابوو(….)، ته‌وام نه‌كردبوو، شه‌رواڵم هه‌ڵكێشایه‌وه‌ و ده‌رپه‌ڕیم، نه‌متوانی به‌ دیاریه‌وه‌ دانیشم، پێموابوو ئه‌گه‌ر پتر ته‌ماشای ئه‌و شه‌ش حه‌فت پیته‌یه‌ بكه‌م، خۆم ده‌گرێته‌وه‌، وا بزانم تا چه‌ند حه‌فته‌ نه‌چوومه‌وه‌ ئه‌و ئاوده‌سته‌، چاوه‌ڕێم ده‌كرد دووه‌كه‌یدی چۆل بن، له‌ دڵی خۆم ده‌مگۆ، كه‌سێ كه‌س بێ، كوو له‌ ناو ئاوده‌ست شت ده‌نووسێ! كه‌چی زۆری نه‌برد به‌ ده‌ستی خۆم له‌ هه‌مان ئاوده‌ست شتم نووسی، بزانین چۆن وچیم نووسی.

ره‌نگه‌ له‌ ئاوده‌سته‌كه‌ی ناوه‌ندێ بووبێت، پێشمه‌رگه‌م دیت، سپی سپی، بریقه‌ی ده‌هات، پێشمه‌رگه‌كه‌ درشت بوو به‌ڵام (بژی)یه‌كه‌ی پێشی ورد، پێده‌چوو تازه‌ بێت، دوور نیه‌ ئه‌و كوڕه‌ی پێشه‌ من هاته‌ ده‌رێ نووسیبێتی، ئه‌رێ كێ بوو؟ له‌ ترسان به‌بیرمنه‌هاته‌وه‌، زۆر ترسام، به‌ پڕه‌پڕ هاتمه‌ ده‌رێ، گوتم نه‌بادا به‌ مل مندا بێ، رۆژێكیتر مه‌لا مسته‌فام دیت، نووسرابوو، (سه‌رۆكی كوردان مه‌لا مسته‌فای بارزان)، له‌و ساته‌ ده‌نگی به‌رێوه‌به‌ر هات، وه‌ی خوایه‌ چ بكه‌م، خۆ ببینێ بێ یه‌كودوو به‌ ملی منیدا دێنێ، باشه‌ خه‌ته‌كه‌ به‌ ده‌ستخه‌تی من ده‌چێ! ته‌ماشا ده‌كه‌م كتومت هی منه‌، ره‌نگه‌ واش نه‌بووبێ، به‌ڵام ترس وای نیشانم دابێت، قسه‌یه‌كی یاریده‌ده‌رم بیرهاته‌وه‌: نه‌كه‌ن له‌ئاوده‌ستخانه‌ و سه‌ر دیواران شتی قۆڕ بنووسن، ده‌ستخه‌تی هه‌مووتان ده‌ناسمه‌وه‌.
خودایه‌ چ بكه‌م، ده‌نگی به‌رێوه‌به‌ر نزیكتر ده‌بێته‌وه‌، هه‌وكه‌ ده‌گاته‌ سه‌رم و ئه‌و سه‌رۆكی كوردانه‌ به‌ ملی منه‌وه‌ ده‌كه‌ن و ده‌مهه‌نجنن، باش بوو بۆم هات، بیرێكی باشم بۆ هات، ده‌سته‌سڕه‌كه‌م ده‌رهێنا و پوخته‌ سه‌رۆكم ره‌شكرده‌وه‌، هاتمه‌ ده‌رێ، به‌رێوه‌به‌ر له‌وێ نه‌مابوو.

ئیدی ئاوده‌ستخانه‌ بووه‌ جێی: برووخێ حوكمه‌ت، بژی پێشمه‌رگه‌، بژی ….، بمرێ …ه‌ فه‌ندی، منیش هاته‌ سه‌رم شتێك بنووسم، چه‌ند جار ته‌باشیرم له‌گه‌ڵ خۆم ده‌برده‌ ئاوده‌ستێ، غیره‌تم ده‌دا خۆم، ده‌ست و ته‌باشیر له‌ دیوار له‌ ده‌رگه‌ نزیك ده‌بوونه‌وه‌، ده‌مگێڕانه‌وه‌، زۆری برد تا نووسیم: (بژی پێشمه‌رگه‌)، له‌ ساتی نووسینێ هه‌وڵمدا ده‌ستخه‌تم بگۆڕم، بۆوه‌ی نه‌ناسرێمه‌وه‌، له‌ ساتی نووسینێ ته‌ماشای بن ساپیته‌م ده‌كرد، نه‌وه‌ك چاوێك له‌وێوه‌ چاوی لێبێ، نووسیم و ده‌رپه‌ڕیم، تا ناو پۆلێ گیرنه‌بووم، وام هه‌ستده‌كرد، ئاشكرابوومه‌ و به‌ دوامه‌وه‌ن، ئه‌و رۆژه‌ حه‌زمده‌كرد تێكڕای قوتابیی قوتابخانه‌ی زێوه‌ر بۆ سه‌ر پێشاو بچنه‌ ئه‌و ئاوده‌سته‌ی پێشمه‌رگه‌كه‌ی منی تێدایه‌ و به‌ چاوی خۆیان بیبینن چۆن ده‌دره‌وشێته‌وه‌، له‌ پشووه‌كان ده‌چووم له‌ سه‌ر ده‌رگا گه‌وره‌كه‌وه‌ ته‌ماشامده‌كرد داخوا كێ ده‌چێته‌ دیداری پێشمه‌رگه‌كه‌ی من، ئه‌و رۆژه‌ زۆر شاییم به‌ خۆم ده‌هات، هه‌ستمده‌كرد ئازایه‌تیه‌كم نیشانداوه‌، له‌ ده‌ست كه‌م كه‌س دێ، حه‌یف كه‌س به‌و ئازایه‌تیه‌می نازانێ، ده‌مویست هاواربكه‌م: ئه‌وه‌ من بووم له‌ ناو ئاوده‌ستێ به‌ خه‌تی سپی نووسیم: بژی پێشمه‌رگه‌، به‌ڵام ترسی سێداره‌ زارمی ده‌به‌ست، ئاخر ده‌مبیست له‌ سه‌ر قسه‌یه‌كی وا، له‌وه‌ش سووكتر، خه‌ڵك له‌ قه‌ناره‌خانه‌ی مووسڵێ له‌ قه‌ناره‌ دراوه‌.

له‌ قوتابخانه‌ ده‌هاتمه‌وه‌، باران نم نم ده‌باری، له‌ نزیك به‌رده‌بازی نزیك ماڵێ -له‌ كه‌نده‌كه‌ به‌رده‌باز هه‌بوو بۆ په‌ڕینه‌وه‌- پیاوێكم دی جڵه‌وی كه‌رێكی به‌ ده‌سته‌وه‌، ده‌بینم ده‌موچاوی خوێناویه‌، له‌ پێشه‌ من په‌ڕیه‌وه‌، له‌ پێش ده‌رگه‌ی ماڵێ مه‌ سنگه‌كه‌ی له‌ عه‌رد داكوتا، كه‌ره‌كه‌ی به‌سته‌وه‌، له‌ ده‌رگای دا، به‌ كه‌ره‌كه‌ی ناسیمه‌وه‌! ئه‌وه‌ پیاوه‌كه‌ی بنه‌سراوه‌یه‌، خزمه‌، زوو زوو دێ، ئه‌و پیاوه‌ فشه‌ زۆر ده‌كات، هه‌ر بۆیه‌ زۆر كه‌س(فشه‌ی بنه‌سراوه‌)ی ده‌ڵێنێ، ئێ، ئێستا وه‌ختی فشه‌ نیه‌، كابرا سه‌ر و چاو و یه‌خه‌ و سه‌ر شانی خوێناویه‌، له‌بیرمه‌ دایكم گۆتێ:
كوڕم، غارده‌ ماڵی مام تۆفیقی ره‌حمه‌تی بڵێ ده‌رمانی برژانه‌وه‌م بده‌نێ.
به‌ چاوجووقانێ گه‌یشتمێ، ماڵیان له‌ كۆڵانه‌ چه‌ند ماڵێ سه‌رێی ماڵێ مه‌، به‌ ده‌ستێدی، كچه‌كه‌ی شووشه‌یه‌كی دامێ، به‌ غاردان هاتمه‌وه‌، له‌ نزیك ماڵێ ساتمه‌م كرد، شووشه‌ به‌ به‌ردێك كه‌وت، گه‌وره‌ترین پارچه‌ی لای مله‌كه‌ی بوو، مله‌ شووشه‌م هه‌ڵگرته‌وه‌، چاو شۆڕانه‌ به‌رانبه‌ر دایكم راوه‌ستام، گوتی:
به‌ ملی شكاوت شكاندت!
كه‌مێك داما، گوتی:
غارده‌ ماڵی حه‌مه‌د، بڵێ ده‌رمانی برژانه‌وه‌.. به‌ڵام له‌و سه‌ر كه‌ هاتیه‌وه‌، غارنه‌ده‌ی.
ده‌و كه‌ند و كه‌ند شۆڕبوومه‌وه‌، حه‌مه‌د مه‌ستان پرسی:
بۆ چیته‌؟!
تێمگه‌یاند كه‌ فلانه‌ كه‌س برینداره‌، حه‌مه‌د مه‌ستان خۆی هات، برینه‌كه‌ی بۆ خاوێنكرده‌وه‌ و برژانده‌وه‌، فشه‌ی بنه‌سراوه‌ به‌ ده‌م چایه‌ خواردنه‌وه‌وه‌، سه‌رهاتی برینه‌كه‌ی گێڕایه‌وه‌، سه‌ربازه‌كانی بازگه‌كه‌ی پشت باداوه‌، رایده‌گرن، كۆڵێ پرسیاری لێده‌كه‌ن، ئه‌ویش به‌ شێوازی خۆی وه‌ڵامیانده‌داته‌وه‌، هه‌ستده‌كه‌ن فشه‌یان پێده‌كات، ئیدی به‌ قۆنداخه‌ تفه‌نگان وه‌ریده‌گه‌ڕێنێ و شلوكوتی ده‌كه‌ن، ده‌بێت بڵێم من له‌و سه‌روبه‌نده‌ پێكه‌وتم كه‌ هه‌ر چوار ده‌وری شار سه‌ربازبه‌ند و جاشبه‌نده‌، وه‌كو پێشان نیه‌ هه‌ر ده‌مێ بته‌وێ روو له‌ شار بكه‌یت، یان ملی ئاقار بگری و كه‌س نه‌ڵێ، ها كابرا، كێوه‌!
له‌بیرمه‌ حه‌مه‌د مه‌ستان به‌ فشه‌ی بنه‌سراوه‌ی گۆت:
ما خرا، ده‌ڵێی له‌ چیای سیپان هه‌ڵدێراوی، جێیه‌كی ساغت نه‌ماوه‌.
سیپان سیامه‌ند نا، مام تۆفیقی بیرهێنامه‌وه‌، ئه‌و پیاوه‌ جه‌ڵه‌بوان بوو، دنیا و بنیای ده‌كرد، جار هه‌بووه‌ به‌ شه‌ش مانگ به‌ حه‌فت مانگ بزربووه‌، به‌ مێگه‌لێ بزنه‌وه‌ په‌یدابۆته‌وه‌، بزنی وا كه‌س نه‌ له‌ كوێستانێ نه‌ له‌ گه‌رمیانێ نه‌یدیتووه‌، ده‌تگوت هی دنیایه‌كی جیا له‌ دنیای ئێمه‌ن، ئه‌و پیاوه‌ به‌ پێڵاوه‌ چه‌رمینه‌كانی كه‌ له‌ پێی كه‌سم نه‌یدتبوو ئێران و توورانی ده‌كرد، سوێندتان له‌ سه‌رم نیه‌، ئه‌و پیاوه‌ بۆ كڕینی ماڵات گه‌یشتۆته‌ چیای قافیش، ئاخر زۆر جار له‌ سه‌ر نۆریزكانێ، له‌گه‌ڵ بابم ده‌یكرد، به‌فر و سه‌رمای چیای قافی ده‌گێڕایه‌وه‌، ئه‌و قافه‌ی من ته‌نێ له‌ هه‌قایه‌تان ناویم ده‌بیست، قسه‌كانی مام تۆفیقشم هه‌ر به‌ هه‌قایه‌ت وه‌رده‌گرت، ئێ، به‌هارێك مام تۆفیق بزر بوو، هاوین هات نه‌هاته‌وه‌، پایز به‌ سه‌ردا هات، مام تۆفیق په‌یدانه‌بۆوه‌، دره‌نگ هه‌واڵ هات: هه‌ڵدێراوه‌، له‌ دووره‌وه‌ فاتیحای بۆ بخوێنن، گیانی سپاردووه‌..
له‌ كوێ؟!
له‌ سیپان، رێك له‌و جێیه‌ی سیامه‌ند هه‌ڵدێرا و خه‌ج به‌ دوایدا چوو، به‌ڵام كه‌س به‌ دوای مام تۆفیقدا نه‌چوو، وه‌بیرمدێ، پلكه‌ نه‌خشینی ژنی ده‌یگۆ:
خۆزگه‌ ده‌گه‌یشتمه‌ سیپان، ده‌مزانی چی ده‌كه‌م، خۆ منیش له‌ خه‌ج كه‌متر نیم.
مام جه‌ڵه‌بوان جگه‌ له‌ بابم، زۆر براده‌ری حه‌مه‌د مه‌ستانیش بوو، وه‌بیرمدێ كه‌ ئاژه‌لێكی ده‌كوشته‌وه‌، قاپێكی گه‌وره‌ نه‌رمك و شتێَك له‌ پشته‌كه‌ی بۆ حه‌مه‌د مه‌ستان ده‌نارد و ده‌یگوت:
گۆشت قابیل به‌ بازه‌.
هه‌بوو ده‌یگۆته‌ مام جه‌ڵه‌بوان:
لۆی مه‌نێره‌، به‌ عاره‌قه‌وه‌ سندانی ده‌كات.
جه‌ڵه‌بوان له‌ بن برۆ پڕه‌كانیه‌وه‌ كه‌ داو داو سپیشیان تێكه‌وتبوو، نیگایه‌كی ده‌كرد و ده‌یگۆ:
قسه‌ی قۆڕڕ..
له‌ گۆشتی جه‌ڵه‌بوانه‌وه‌ تووری بابمم بیركه‌وته‌وه‌، بابم ئه‌و ساڵانه‌ی له‌ باخچه‌كه‌ی ته‌نیشت باخی گڵكه‌ند باخچه‌وان بوو، به‌ تاریكی ده‌ڕۆیی و به‌ تاریكی ده‌هاته‌وه‌، حه‌مه‌د مه‌ستان ناوی لێنا پیاوی تاریكی بۆ تاریكی، له‌ گه‌ڕانه‌وه‌، له‌و ته‌ڕانه‌ی له‌ شینایی هه‌بوو، سه‌ر و ده‌سكی ده‌هێنایه‌وه‌، ده‌سكێ كه‌وه‌ر، كه‌ره‌وز، ته‌ڕه‌ تووله‌، توور.. به‌ڵام تووره‌كه‌ دوو ده‌سك، ئاخر ده‌سكێكیان بۆ حه‌مه‌د مه‌ستان بوو.
دیمه‌نه‌كه‌ له‌ خه‌ون لێلتر خۆ نیشانده‌داته‌وه‌، ئه‌وه‌تا پیاوێك به‌ده‌م مژی قووڵ له‌ جغاره‌ كه‌ خۆی و بابمی خستۆته‌ ناو دووكه‌ڵه‌وه‌، ده‌ڵێته‌ بابم:
تۆ وه‌ك ئه‌وه‌ وای له‌ گه‌ڵ حه‌مه‌د مه‌ستان دانیشتبی و عاره‌ق بخۆیته‌وه‌، ئه‌دی نازانی له‌گه‌ڵ هه‌ر سه‌لكه‌ توورێك شووشه‌یه‌ك عاره‌ق ده‌خواته‌وه‌؟! گوناحت ده‌گاتێ، چیدی تووری مه‌دێ.
بابم كه‌ به‌ ده‌ست دووكه‌ڵی له‌ رووی خۆی دوورده‌خسته‌وه‌، به‌ ده‌م كۆخه‌وه‌:
ناوه‌لڵا به‌وه‌ گوناهم ده‌گاتێ كه‌ له‌گه‌ڵ تۆ راوه‌ستاوم.
ئه‌وه‌شی گوت: حه‌مه‌د مه‌ستان به‌ پێی خۆی منیش به‌ پێی خۆم، تۆش حه‌زده‌كه‌ی له‌ سه‌ر ده‌ست بڕۆ.
(( حه‌مه‌د مه‌ستان تۆڵه‌ی ساڵێك ده‌سكه‌ تووری كرده‌وه‌)) ئه‌وه‌ قسه‌ی ئێوارانه‌ی دایكم بوو، ئێواره‌یه‌ له‌ ده‌رگا درا:
كوڕم ده‌ركه‌یه‌، بزانه‌ كێیه‌؟
كردمه‌وه‌، كچه‌كه‌ی حه‌مه‌د مه‌ستانه‌، به‌ مه‌نجه‌ڵێكه‌وه‌ له‌ سه‌ر ده‌رگایه‌، ئه‌و كچه‌ی دایكم به‌ پێكه‌نینه‌وه‌ به‌ سوورتك بانگیده‌كات، كچه‌ بزۆزه‌كه‌ به‌ده‌م پێكه‌نه‌ینه‌وه‌:
دایكم ناردی، مه‌نجه‌ڵه‌كه‌م لۆ بده‌نه‌وه‌.
مه‌نجه‌ڵ گه‌وره‌یه‌، ده‌مویست سه‌ری بكه‌مه‌وه‌، نه‌مكرده‌وه‌، دایكم رۆیكرده‌ مه‌نجه‌ڵێكی گه‌وره‌تره‌وه‌، وای ئه‌وه‌ چیه‌، تا مه‌نجه‌ڵی به‌تاڵم بۆ كچه‌كه‌ی حه‌مه‌د مه‌ستان برده‌وه‌، رێ بووه‌ ساڵه‌ رێ، ئاخر ده‌زانن مه‌نجه‌ڵی پڕ چی تێدایه‌! بابم ده‌ڵێ:
له‌ كه‌و ده‌چێ، كه‌وه‌، ئا، كه‌وه‌.
چه‌ند كه‌وێ له‌ ناو چه‌لاوی كه‌وێ به‌ تام راكشابوون، وه‌رگه‌ڕاینه‌ سه‌ر كه‌و، خودایه‌ چ تامێكی هه‌بوو، من جاری ئێكێیه‌ گۆشتی كه‌و بخۆم، گۆشتی سووسكه‌ و ره‌شۆڵه‌ و كێشكه‌م خواردبوو، به‌ڵام كه‌و نا، وه‌بیرمدێ بابم گۆتی:
حه‌مه‌د مه‌ستان دڵی گه‌له‌ك باشه‌، له‌ سه‌ر ئه‌و دڵباشیه‌ی وا پێده‌چێ خودا بیباته‌ به‌هه‌شتێ.
دایكیشم قسه‌كه‌ی خۆی كرد، مه‌به‌ستم تۆڵه‌ی ده‌سكه‌ تووره‌كانه‌.

له‌گه‌ڵ كچه‌ قشتیله‌ سوورتكه‌كه‌ی حه‌مه‌د مه‌ستان، یاده‌وه‌ریم زۆره‌، ئه‌و كچه‌ له‌ سووكه‌ڵه‌یی له‌ كه‌ویار ده‌چوو، له‌ هه‌ڵبه‌ز و دابه‌زێ، له‌ هه‌ڵاتنێ كه‌س نه‌یده‌گه‌یشتێ، له‌بیرمه‌ (زیل)ێ له‌ لای سه‌ید مارفه‌وه‌ ده‌هات، له‌ راست ماڵی حه‌مه‌د مه‌ستان، زرم، زرمه‌یه‌كی وای لێوه‌ هات وه‌ك ئه‌وه‌ی زه‌وی ته‌قیبێته‌وه‌، ئێمه‌ له‌ پێش ماڵی حه‌مه‌د مه‌ستان دانیشتبووین، دیتم كچه‌ سوورتكه‌ له‌شسووكه‌كه‌، ده‌رگای نه‌دیته‌وه‌، یان پێویستی به‌ ده‌رگا نه‌بوو، به‌ بازێ خۆی هه‌ڵدایه‌ سه‌ر دیوار و ئاودیوی حه‌وشه‌ی خۆیان بوو، من له‌ ده‌رگاوه‌ چوومه‌ ماڵیان، ژنه‌كه‌ی حه‌مه‌د مه‌ستان، جامه‌ ئاوی بۆ راگرتین:
ئاو بخۆنه‌وه‌، چ نه‌یه‌، زیله‌كه‌ تایه‌ی ته‌قی.
به‌ ترسه‌وه‌ له‌ ده‌وری زیل ده‌سووڕاینه‌وه‌، دیتم، له‌ پشته‌وه‌ی زیل چه‌ند سه‌ربازێ سه‌ریان به‌ سه‌ر یه‌كتر كردووه‌ خه‌وتوون، به‌ڵام دواتر پێكه‌وتم، سه‌ربازه‌كان نه‌خه‌وتوون، مردوون و به‌ ده‌ستی پێشمه‌رگه‌ كوژراون، ئه‌وه‌ش جاری ئێكێ بوو، سه‌ربازی كوژراو ببینم، ره‌نگه‌ هه‌ر ئه‌و رۆژ بووبێ كه‌ حه‌مه‌د مه‌ستان وا له‌ خودا پاڕایه‌وه‌:
خودایه‌، بۆ خاتری ئه‌و عه‌ره‌قه‌ نازداره‌، له‌ دنیایێ تۆوی سه‌رباز ببڕیه‌وه‌..
سه‌ربرده‌یه‌كیدی كچه‌ سوورتكه‌كه‌م بیركه‌وته‌وه‌، هه‌ڵاتنه‌كه‌ی ناو قه‌یسه‌ری، له‌وێ له‌و سه‌ره‌ كۆڵانه‌ی كه‌ به‌و دیوه‌ی (قه‌برۆكه‌)كه‌ بۆی ده‌سووڕێیته‌وه‌، دووكاندار‌ێك هه‌یه‌، نازانم كێ كنێری ده‌ڵێنێ، نازانم كنێره‌كه‌ی له‌ چیه‌وه‌ هاتووه‌، به‌ڵام ده‌زانم گۆپاڵه‌كه‌ی ده‌ستی وه‌ك ده‌ڵێن له‌ كنێره‌، دوور نیه‌ له‌ گۆپاڵه‌كه‌یه‌وه‌ ئه‌و ناوه‌ی وه‌رگرتبێ، ئێ، كچه‌كه‌ی حه‌مه‌د مه‌ستان دیاره‌ حه‌زی چۆته‌ كنێر، په‌لاماری كنێری دا، كنێره‌كه‌ی له‌ ده‌ست راپسكاند و هه‌ڵات، دایكی ده‌ڵێـته‌ من:
كوڕم، بكه‌وه‌ دووی لێی بستێنه‌وه‌.
دایكم ده‌ڵێته‌ دایكی:
كچێ، ژنێ، ئه‌و كچه‌ی توو به‌ كوڕی من ده‌گیرێته‌وه‌؟!
به‌ قسه‌ی دایكیم كرد و كه‌وتمه‌ دووی، قه‌یسه‌ری زۆر پڕ نه‌بوو، له‌ ناو په‌نیرفرۆشان گرتم، وا بزانم خۆی راوه‌ستا، ترسا له‌وه‌ی بزر بێ، به‌ زۆر له‌ ده‌ستم ده‌رهێنا و هه‌ڵاتم، كه‌وته‌ دووم، كاتێ ده‌ستی گه‌یشته‌ شانم و رایته‌كاند، گۆپاڵ له‌ ده‌ست من نه‌مابوو، مام كنێر، گۆپاڵی گۆمك كنێری لێ راوه‌شاند و گوتی:
ئه‌و جاره‌ شتی وا بكه‌یت، به‌و گۆپاڵه‌ تێروپڕ ده‌تكوتم.
دایكی ده‌ڵێ:
سوورتك، له‌ تۆ كه‌متر بم، ئه‌گه‌ر جارێكیدی له‌گه‌ڵ خۆم بتهێنمه‌ باژێڕ.
سوورتك ده‌ڵێ:
ئه‌وجا چیه‌، له‌گه‌ڵ بابم دێم.
ئۆی! گوێم له‌ لووره‌ی سه‌گه‌، با بچمه‌وه‌ كن پیری سوارچاكان، لووره‌ی سه‌گ ئیزرائیلی له‌گه‌ڵه‌، ده‌ترسم زۆر نزیك كه‌وتبێته‌وه‌، ده‌چم له‌ سه‌ر ده‌رگا تاكه‌ پێڵاوێكی خۆم ده‌مه‌ونخوون ده‌كه‌مه‌وه‌، گوڵی كۆساران زۆر جار ده‌یگۆ:
ئه‌گه‌ر سه‌گ لووراندی، پێڵاو ده‌مه‌ونخوون بكه‌نه‌وه‌، به‌وه‌ عیزرائیل دوورده‌كه‌وێته‌وه‌، وام كرد، من ترسی پیری سوارچاكانم هه‌یه‌، ده‌ترسم ئیزرائیل زه‌فه‌ری پێببات، سه‌گ له‌ لووره‌ ناكه‌وێ، تاكێكیدیشم ده‌مه‌ونخوون كرده‌وه‌، سه‌گی سندانكوشتی پتر ده‌نگ هه‌ڵدێنێ و لووره‌ی گوێ كاسده‌كات، هه‌رچی پێڵاو له‌وێ بوو سه‌ره‌ونخوونم كردنه‌وه‌، سه‌گ نه‌یبڕیه‌وه‌، كه‌وتمه‌ پاڕانه‌وه‌:
خودایه‌، به‌ عیزرائیل بڵێ لێره‌ دانه‌به‌زێ.
سه‌گ له‌ لووره‌ كه‌وت، ئۆخه‌یه‌ش، عیزرائیل له‌ به‌لاشاوه‌ دووركه‌وته‌وه‌، زۆری نه‌برد له‌و سه‌ری كۆڵانه‌وه‌ بووه‌ هاتو هاوار و رۆڕۆ، گه‌ڕه‌ك رژایه‌ كۆڵان، چ بووه‌؟
خانوو رووخاوه‌، عیزرائیل كه‌تنی خۆی كرد، ژنی شێلمفرۆشه‌كه‌ بن كه‌وتووه‌ و وه‌كات گیانی ده‌رچووه‌، شێلمفرۆش له‌ كۆڵانی ئه‌ودیو خانووێكی خۆشی هه‌بوو، له‌ به‌لاشاوه‌ی هه‌ینێ خانووی وا خۆش كه‌م هه‌بوو، خانووه‌كه‌ی به‌ كرێدابوو، هاتبوو له‌ كۆڵانی ئێمه‌ له‌ خانووێكی رزیو ده‌ژیا، زۆر كه‌سیش پێیانگوتبوو:
ئه‌و خانووه‌ به‌ری دوو باران ناگرێ، ده‌رووخێ..
شیلمفرۆش تا ژنه‌كه‌ی له‌ سه‌ر دانه‌نا، گوێی له‌ كه‌س رانه‌گرت، ئێ، له‌وه‌وه‌ پتر باوه‌ڕم هێنا كه‌ له‌گه‌ڵ لووره‌ی سه‌گ عیزرائیل به‌ رێوه‌یه‌، باوه‌ڕیشم به‌وه‌ هات، پێڵاو نخوونكردنه‌وه‌، كاری خۆی ده‌كات، هیچ نه‌بێ، چه‌ند ماڵێ ئیزرائیل له‌ ماڵێ دوورده‌خاته‌وه‌، له‌ به‌ر خۆمه‌وه‌ ده‌مگوت، ئه‌گه‌ر وام نه‌كردبا، ئیزرائیله‌كه‌ له‌ حه‌وشه‌ی ئێمه‌ داده‌به‌زی و ده‌چووه‌ گژ پیری سوارچاكان! پێنه‌ده‌چوو زۆر باوه‌ڕم به‌و قسه‌یه‌ی خۆم هه‌بووبێ، ئاخر له‌ دیدی منه‌وه‌ پیری سوارچاكان له‌ هه‌مزه‌ پاڵه‌وانیش پاڵه‌وانتر بوو، پێموابوو ئه‌گه‌ر سه‌د ئیزرائیل ده‌وری بده‌ن، به‌رانگژیان ده‌بێته‌وه‌ و به‌ ده‌ستی به‌تاڵ ره‌وانه‌ی ئاسمانیان ده‌كاته‌وه‌، ئه‌وه‌ش بڵێم من هه‌ر چاوه‌ڕێی ئه‌وه‌ بووم خودا سێ رۆژ جاحێلی بكاته‌وه‌ و له‌و سێ رۆژه‌ دنیای چۆن ده‌وێ وا دایڕێژێته‌وه‌، پیری سوارچاكان توند بوو، له‌ زۆر شت توند، بابم ده‌تگوت له‌و پیاوه‌ نیه‌، من زۆر جار هه‌ندێ قسه‌ی ئه‌و كوڕو بابه‌م له‌ كن یه‌ك راده‌گرت، له‌ رسته‌یه‌كیش خزمی ئێكدی نه‌ده‌بوونه‌وه‌، دواتر دوو قسه‌ی ئه‌و كوڕو بابه‌م به‌و شێوه‌یه‌ داڕشته‌وه‌:
شه‌ڕ و نیوه‌ شه‌ڕ یه‌كه‌، لێگه‌ڕێ با تیر بێ، تیر تیر، چ سووكه‌ شه‌ڕ چ شه‌ڕی تیر مه‌سره‌تی ده‌وێ..
پیری سوارچاكان كه‌مێ شه‌ڕانی بوو، ناوه‌ ناوه‌ خه‌یاڵی ده‌چووه‌ كن بڕِنۆ و سێتیرێ.
بابم ده‌ڵێ:
با تاڵ بێ تا دوا تاڵی تاڵ، قاوه‌ چه‌ندی تاَل بێ، دانیشتن و قسه‌ شیرینترن
بابم ، ئاماده‌ بوو قومه‌ ژه‌هرێ فڕبكات، بۆ سه‌رسمتدانی سووكه‌ شه‌ڕێ
منی منداڵ تێدا مابووم، له‌ نێوان باب و باپیر،
ئه‌رێ بچمه‌ كۆڕی ژه‌هر و قاوه‌، یان مه‌یدانی بڕنۆ و سێتیر!
باشه‌، با بگه‌ڕێمه‌وه‌ كن بابم، ئه‌و ئێواره‌یه‌ رادیۆ قسه‌ی خۆشی زۆر كرد، پێشمه‌رگه‌ له‌ زۆر به‌ره‌ سه‌ركه‌وتنی گه‌وره‌یان تۆماركردووه‌، سه‌رباز قڕانیان تێكه‌وتووه‌، دیاره‌ پیری سوارچاكان چه‌ند شه‌وێكه‌ گوێ له‌ رادیۆ راناگرێ، ئێ، له‌ ته‌نیشت بابم دانیشتووم لایه‌كی ساقۆكه‌یم به‌ خۆمدا داوه‌، حه‌زده‌كه‌م بچمه‌ كۆشی، ئاخر سبه‌ی ده‌ڕوا، ده‌چێته‌ دوای گوڵی كۆساران، داخوا كه‌نگێ دێته‌وه‌، رێگه‌ش ناخۆشه‌، شار به‌ جاش و سه‌رباز ته‌لبه‌نده‌، وه‌ك ده‌ڵێن له‌ ده‌ره‌وه‌ی شاریش شه‌ڕوشۆر و تۆپبارانه‌، به‌ڵام دڵم به‌ رۆیشتنیش خۆشه‌، ئاخر گوڵی كۆساران دێته‌وه‌ و له‌گه‌ڵ پیری سوارچاكان به‌ یه‌كودوو شادده‌بنه‌وه‌، پیری سوارچاكانیش ئه‌و ببینێ سه‌ر پێ ده‌كه‌وێته‌وه‌.

ئه‌و شه‌وه‌ دره‌نگ نووستم، سبه‌ینێ زۆر دره‌نگ هه‌ستام، له‌و شه‌وه‌ له‌ نێوان خه‌وتن و هه‌ستان به‌فرێكی ئه‌ستوور كه‌وت، چۆكێ ده‌بوو، به‌ دیار به‌فره‌وه‌ حه‌په‌سابووم، به‌ ده‌نگێ به‌ ئاگا هاتم، چاوم گێڕا به‌فر نه‌بوو، ده‌ستم گێڕا بابم نه‌مابوو، رۆیشتووه‌، به‌ دوای گوڵه‌كه‌ی پیردا چووه‌!
به‌ نیازی چوونه‌ سه‌ر ئاوێ هاتمه‌ حه‌وشه‌، ئای، ئه‌و چیه‌، رێ نیه‌ بگه‌مه‌ ئاوده‌ست و به‌لووعه‌كه‌، ئه‌و هه‌موو خه‌ڵكه‌ چ ده‌كه‌ن له‌ ماڵی ئێمه‌، هه‌ر هێنده‌م زانی خۆم له‌ بن ساقۆكه‌ی بابم دیته‌وه‌، ده‌ستی به‌سه‌رمدا هێنا و گوتی:
خه‌م مه‌خۆ، باپیرت عه‌مرێ خوای كرد.

غارمدایه‌وه‌ ژۆرێ و خۆم خسته‌ بن لێفه‌وه‌ و تێروپڕ گریام، له‌ سه‌ر راسپارده‌ی خۆی بردیانه‌ سه‌ید مارف، پیری سوارچاكان گوتبووی:
به‌ زیندوێتی چوومه‌ته‌ خزمه‌تی سه‌ید مارف و براده‌ر بووین، به‌ مردوویش با پێكه‌وه‌ بین.
بۆ پیری سوارچاكان زۆر گریام، كه‌س هێنده‌ی من بۆی نه‌گریاوه‌، له‌ بن لێفه‌، له‌ ناو ئاوده‌ست، له‌ په‌نا دیوار، له‌ بن كێلێك بۆی ده‌گریام، نه‌مده‌هێشت كه‌س گریانم ببینێ، كه‌س گریانی منی نه‌دی جارێك نه‌بێ، ئه‌ویش كاتێ قسه‌یه‌كی پیری سوارچاكانیان گێڕایه‌وه‌، له‌ سه‌ره‌ مه‌رگ گوتبووی:
((به‌ عیزرائیل بڵێن: كه‌مێك خۆی دوا بخات، گوڵی كۆساران له‌ رێیه‌، چه‌ند هه‌ناسه‌یه‌كم ماوه‌، چاویشم له‌ رێیه‌)) به‌ بیستنی ئه‌و قسه‌یه‌ له‌ پڕمه‌ی گریانم دا و به‌ره‌و گۆڕستان به‌ره‌و گۆڕی پیری سوارچاكان هه‌ڵاتم، له‌ سه‌ر گۆڕه‌كه‌ی ده‌مگوت: عیزرائیل گه‌یشت و گوڵی كۆساران هه‌ر نه‌گه‌یشت.
وه‌بیرمدێ بابم تۆپ وكلیلی له‌ ده‌رگای پیری سوارچاكان دا و گوتی:
تا دایه‌ هه‌مین نه‌یه‌ته‌وه‌، كه‌س بۆی نیه‌ بیكاته‌وه‌.

گوڵی كۆساران هاته‌وه‌ به‌ڵام كه‌نگێ! پیری سوارچاكان كفنیشی زه‌رد كردبوو، هاته‌وه‌، ئه‌وه‌تا له‌ جێی پیری سوارچاكان بستێ واوه‌تر دانیشتووه‌، هۆن هۆن فرمێسكان هه‌ڵده‌وه‌رێنێ، ده‌كڕووزێته‌وه‌، ده‌نووزێته‌وه‌، چاو به‌ دیوار و بن ساپیته‌دا ده‌گێڕێ و نازانم له‌ چی ده‌پاڕێته‌وه‌، وه‌ك من دیتم، ئیزرائیل دیتبای ده‌چوو پیری سوارچاكانی بۆ ده‌هێنایه‌وه‌..

به‌ هاتنه‌وه‌ی گوڵی كۆساران من كه‌ ئاگری كۆچی پیری سوارچاكان گرتبوومی، كه‌مێك فێنكبوومه‌وه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ دڵم ئاوپرژێن بكه‌ن وابوو، تا ئه‌و نه‌هاته‌وه‌ چاوم به‌رایی نه‌ده‌دا له‌ په‌نجه‌ره‌وه‌ش ته‌ماشای چاوه‌كه‌ی پیری سوارچاكان بكه‌م، هه‌ر ئاوڕم له‌ولا نه‌ده‌دایه‌وه‌، له‌ دڵی خۆم هه‌زار جار گوتوومه‌:
به‌خێربێیته‌وه‌ نه‌نه‌ جوانه‌كه‌م، له‌مه‌ودوا شه‌وان له‌ كن تۆ ده‌خه‌وم.
وای! گوڵی كۆساران نیازی چیه‌؟ به‌ ناو ماڵ كه‌وتووه‌، به‌ش به‌شی ده‌كات و له‌به‌ر خۆیه‌وه‌ ده‌ڵێ:
ئه‌و سۆبه‌ بۆ بووكی گچكه‌م، ئه‌و جاجمه‌ بۆ بووكی گه‌وره‌م، ئه‌وه‌…
شتێكی كه‌می بۆ خۆی هێشته‌وه‌، له‌ دابه‌شكردنی فه‌رده‌ خوریه‌كانیش به‌شی خۆشی دایه‌ دایكم، تكای دنیایان لێكرد نه‌ڕوات، رۆیشت، ده‌یگۆ:
ده‌ڕۆم، تا نه‌یكوشتووم، با بڕۆم..
رۆیشت و بێ نه‌نك و باپیر مامه‌وه‌، بۆ رۆیشتنی ویش به‌ دزیه‌وه‌ رۆندكی زۆرم هه‌ڵوه‌راند، دره‌نگ سێ پیرۆزه‌كه‌( به‌رد، خڕخاڵ، باول)م بیركه‌وته‌وه‌ به‌ دوایاندا گه‌ڕام، نه‌مدیتنه‌وه‌.

به‌ دوویدا دێ..




به‌ته‌نیشت كاك نه‌وشیروانه‌وه‌ … عه‌زیز ڕه‌ئووف

ڕوخساری ڕاسته‌قینه‌ ده‌ركه‌وت، ڕوخساری ئه‌وانه‌ی بیر ناكه‌نه‌وه‌ و چاوه‌ڕێن كه‌سێك بیریان بۆ بكاته‌وه‌. ڕوخساری ئه‌وانه‌ ده‌ركه‌وت كه‌ دژی به‌ مه‌سیحكردنی سیاسیه‌كان بوون كه‌چی مه‌رگی سه‌ركرده‌یه‌ك به‌ مه‌رگی مه‌سیح ده‌چوێنن. ئه‌وه‌ی من لێی ده‌ترسام ئه‌م تایپه‌ بوو له‌ هه‌وادار. ئیتر تۆش وه‌ك پارتیه‌كان گۆڕێك هه‌یه‌ سه‌ردانی بكه‌ی، ئیتر تۆش فێری ئه‌وه‌ بوویت له‌مه‌ودووا بڵێی ” گه‌وره‌م” و “نه‌مر”، ئیتر ماسكی ده‌موچاوت هه‌ڵماڵی وه‌ك ئه‌وه‌ی تازه‌ زانیبێتت سه‌ركرده‌كان ده‌مرن، وه‌ك ئه‌وه‌ی یه‌كه‌مجار مه‌رگی ئینسان ببینیت. هه‌زاران ئیسنانی یه‌زیدی مردن، شیوه‌نت نه‌كرد، بۆ خوێنی منداڵێك سورتره‌ یان خوێنی سه‌ركرده‌یه‌ك؟ جینوسایدی نه‌ته‌وه‌یه‌ك گرنگه‌، ڕۆحی منداڵێك شیرینتره‌ یان ڕۆحی به‌رپرسێك؟

دوو به‌رپرسی گۆڕان دوو لاوانه‌وه‌یان نوسیوه‌ نه‌ك بابه‌ت، یه‌كیان ده‌ڵێ: (كاكه‌ گیان كه‌ له‌و دنیا پێت شاد بوومه‌وه‌) وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ ئێستاوه‌ خۆی بۆ به‌هه‌شتیش حازر كردبێ، یه‌كێكی تریان ده‌ڵێ: (بۆیه‌ كاكه‌مان له‌ گرده‌كه‌ ناشت تا هه‌میشه‌ له‌ناوماندا بێت) وه‌ڵاهی عه‌زیزان ئه‌مه‌ دینه‌ نه‌ك سیاسه‌ت، وه‌ڵاهی دۆستان ئه‌مه‌ دروستكردنی بته‌ نه‌ك شكاندنی بته‌كان. پێم بڵێ ئه‌م هه‌موو شیوه‌نه‌ هیچ نیه‌ جگه‌ له‌و به‌تاڵیه‌ی لێی ده‌ترسام، له‌و حه‌شاماته‌ی كه‌ بیر ناكاته‌وه‌ و ده‌یه‌وێت كه‌سێكی تر له‌جیاتی هه‌موان بیر بكاته‌وه‌. عه‌زیزان مه‌گرین، ده‌زانن ئه‌مه‌ یه‌كه‌مجار نیه‌ سه‌ركرده‌ ده‌مرێت و دواینجاریش نابێت. ئه‌م مه‌رگه‌ ده‌بێت وات لێ بكات خۆت بیر بكه‌یته‌وه‌ و خۆت ببیته‌ سه‌ركرده‌ و ته‌وره‌كه‌ خۆت هه‌ڵیبگریت بۆ شكاندنی بته‌كان.

ساڵی 1993 ته‌رمی مه‌لا مسته‌فا و ئیدریس بارزانیان هێنایه‌وه‌، هه‌موو كورد بۆی ده‌رگریا، شه‌وێك له‌ مزگه‌وتی گه‌وره‌ی سلێمانی مانه‌وه‌ و هه‌موو شار بۆی ده‌گریا، من ده‌پرسم له‌ ئێستادا شتێك هه‌یه‌ به‌ناوی ڕێبازی بارزانی كه‌ دوای بكه‌وی؟ چونكه‌ به‌ عه‌تف و سۆز لات وابوو سه‌ركرده‌كان گرنگن دواجار ڕێبازی بارزانی جگه‌ له‌ به‌ڵا بۆ تۆ و نیعمه‌ت بۆ نه‌وه‌كانی چی به‌رهه‌م هێنا؟ ساڵی 2000 ته‌رمی ئیبراهیم ئه‌حمه‌د هێنرایه‌وه‌ بۆ سلێمانی، له‌ سنوری ئێرانه‌وه‌ خه‌ڵك ده‌گریان تا سلێمانی، كێ ئێستا ڕێبازی ئیبراهیم ئه‌حمه‌دم پیشان ده‌دات؟ كێ ده‌زانێت به‌ڕاستی ڕێبازی ئیبراهیم ئه‌حمه‌د كامه‌یه‌؟ عه‌زیزان، سه‌ركرده‌كان كوڕی مێژوو و خه‌بات و كه‌وتن و هه‌ستانه‌وه‌ی خۆیانن، هیچ سه‌ركرده‌یه‌ك كۆمه‌كت ناكات ئه‌گه‌ر خۆت له‌و وه‌همه‌ ڕزگار نه‌كه‌ی كه‌ سه‌ركرده‌كان ژیانت جوانتر ده‌كه‌ن، له‌ مه‌رگی بارزانی و ئیبراهیم ئه‌حمه‌ده‌وه‌ بۆ مه‌رگی كاك نه‌وشیروان تۆ هه‌ر خه‌ریكی فرمێسكڕشتن و شیوه‌ن و دروستكردنی بت و باوكی سیاسیت.

كاك نه‌وشیروان سكرتێری كۆمه‌ڵه‌ بوو، به‌ڵام زۆرینه‌ی هاوڕێیانی كۆمه‌ڵه‌ یان بازرگانن یان ڕوویان له‌ ماڵی بارزانیه‌ یان خه‌ریكی مه‌لها و قومارخانه‌كانیانن. یه‌ك سه‌ركرده‌ی ئێستای گۆڕانم پێ بڵێ توزقاڵێك له‌ كاك نه‌وشیروان بچێت، له‌ نوسین، له‌ ساده‌یی، له‌ خاكێتی و له‌ پشتكردنه‌ ئاره‌زوه‌كانیان، ته‌نانه‌ت له‌ پۆشینی جل و به‌رگ. زۆربه‌یان ختوكه‌یان بده‌ توڕه‌ ده‌بن، ڕه‌خنه‌یان لێ بگره‌، لوت به‌ودیودا ده‌كه‌ن. كاك نه‌وشیروان خۆی بوو هه‌رخۆشی ڕۆیشتووه‌، ئه‌وه‌ی قسه‌ له‌سه‌ر میراتگره‌وه‌ ده‌كات، ئه‌وه‌ی به‌دوای باوكی ڕه‌مزیدا ده‌گه‌ڕێت هیچ نه‌كات با “حه‌سار و سه‌گه‌كانی باوكم” ی شێرزاد حه‌سه‌ن بخوێنێته‌وه‌ ئه‌وسا ده‌زانێت ناتوانێت به‌بێ باوك بژی.

مۆم خۆتی هاوڕێ، ڕووناكی خۆتی، كاك نه‌وشیروان ئه‌گه‌ر ئازایی تۆ نه‌بوایه‌، ئه‌گه‌ر تۆ به‌رگریت نه‌كردایه‌ و له‌سه‌ر ئه‌و هێزه‌ نانبڕاو نه‌كرایتایه‌، ئه‌ویش نوسه‌رێك یان سه‌ركرده‌یه‌ك یان پێشمه‌رگه‌یه‌كی دێرین ده‌بوو، هاوڕێ یه‌ك تۆز له‌ به‌رگی موقه‌ده‌سكردنی ئه‌وی تر وه‌ره‌ ده‌ره‌وه‌ و هیچ نه‌بێت بڕۆ كتێبه‌كانی بخوێنه‌وه‌، له‌ شیوه‌ن و باوكه‌كڕۆ باشتره‌. هه‌موومان گریاین به‌ڵام نابێت ببینه‌ گرینۆك. شۆڕش و گۆڕانكاری به‌ شكاندنی بته‌كانی ناوه‌وه‌ی خۆمان ده‌كرێت، به‌كاره‌كته‌رێك ده‌كرێت بیر بكاته‌وه‌، نه‌ك به‌ گرینۆك و پاسه‌وانانی سه‌ر گۆڕه‌كان.




كورد و مێژوو … به‌ختیار محه‌مه‌د

پتر له‌ دوو هه‌زار ساڵه‌ كورد له‌ مێژوودا ون و بێ ده‌نگه‌. واته‌ ((نه‌ ده‌نگی هه‌یه‌ نه‌ ڕه‌نگ)). ئه‌م سه‌د ساڵه‌ی دوایی نه‌بێ، كه‌ له‌ ده‌رگای سیاسه‌ته‌وه‌ هاتۆته‌وه‌ ناو مێژوو (كورد له‌ مێژوودا هه‌ر ده‌رنه‌كراوه‌، به‌ڵكو خۆیشی خۆی ده‌ركردووه‌: هه‌موو ته‌به‌عیه‌تێك بۆ ئه‌وانی دیكه‌، خۆده‌ركردنه‌ له‌ مێژوودا: كورد له‌ مێژوودا ته‌به‌عیه‌تی فارس و تورك و عه‌ره‌ب بووه‌؛ مێژووی هه‌موو میرنشینه‌كان وامان پێ ده‌ڵێن)؛ به‌ درێژایی ئه‌م ماوه‌یه‌ له‌ زۆربه‌ی وێستگه‌كانی مێژووی ئه‌م ناوچه‌یه‌دا، كورد رۆڵی ئه‌وتۆی نه‌بووه‌؛ ئه‌گه‌ر هه‌شیبووبێ، ئه‌وه‌ ڕۆڵه‌كه‌ی له‌ به‌رژه‌وه‌ندی ئه‌وانی دیكه‌دا بووه‌ (تورك، فارس، عه‌ره‌ب)، نه‌ك به‌رژه‌وه‌ندی خۆی.

ڕاستییه‌كه‌ی كورد نه‌ته‌وه‌یێكه‌ (تاكه‌ نه‌ته‌وه‌یێكی ده‌گمه‌ن)، كه‌ دره‌نگ هه‌ستی به‌ بوونی خۆی (وه‌ك كۆمه‌ڵگه‌ و وه‌ك نه‌ته‌وه‌، واته‌ وه‌ك قه‌واره‌یه‌كی سیاسی و شارستانی) كردووه‌. تورك و عه‌ره‌ب و فارس (له‌ مێژووی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا) له‌ ڕێی ئیسلامه‌وه‌ خزمه‌تی خۆیان كردووه‌، به‌ڵام كورد له‌ ڕێی خۆیه‌وه‌ خزمه‌تی ئیسلامی كردووه‌؛ له‌مه‌وه‌ كورد له‌ماوه‌ی به‌ موسڵمانبوونیشی (كه‌ ده‌كاته‌ ماوه‌ی 1400 ساڵ) نه‌یتوانی وه‌ك نه‌ته‌وه‌كانی دیكه‌ ببێته‌ خاوه‌ن قه‌واره‌یه‌كی سیاسی سه‌ربه‌خۆ؛ لێره‌وه‌ كورد دووجار له‌ ده‌ریای مێژوودا ون بوو: جارێك به‌ر له‌ ئیسلام (به‌ر له‌ ئیسلامبوونی)، جارێكیش له‌ دوای ئیسلام (له‌ دوای ئیسلامبوونی)؛ به‌م شێوه‌یه‌ش خه‌باتی كورد بۆ ئازادی و سه‌ربه‌خۆیی، خه‌باتێكی هه‌مه‌لایه‌نی یه‌كجار سه‌خت و دژواره‌ (من باسی ئه‌وه‌ش ناكه‌م، كه‌ سایكس پیكۆ و لۆزان له‌ مێژووی هاوچه‌رخماندا، چ لێدانێكی كوشنده‌ بوون بۆ ئێمه‌ی كورد)؛ به‌ڵام ئێستاش گه‌وره‌ترین گرفتی كورد ئه‌وه‌یه‌، كه‌ په‌ند له‌ مێژووی تراژیدیی خۆی وه‌رناگرێ: هه‌میشه‌ هه‌ڵه‌كانی دوێنێی (هه‌ڵه‌كانی ڕابردووی) وه‌ك خۆی دووباره‌ ده‌كاته‌وه: حه‌زی له‌ قه‌واره‌ و ده‌سه‌ڵاتی حزبی و ناوچه‌گه‌رییه‌، وه‌ك له‌ قه‌واره‌ و ده‌سه‌ڵاتی نیشتیمانیی و نه‌ته‌وه‌یی…‌




زمانێ‌ ره‌خنێ‌ د (بارانا دره‌وا)ن یا (عه‌بدولغه‌نی كۆڤلی) دا … عبدالرحمن بامه‌رنی

كۆمه‌له‌ هه‌لبه‌ستێن (بارانا دره‌وا)، دیوانا پێنجێ‌ یا هه‌لبه‌ستڤان عه‌بدولغه‌نی كۆڤلی یه‌، ئه‌ڤ دیوانه‌ ژ (113) ناڤ و نیشانێن هه‌لبه‌ستێ‌، دناڤا 130 لاپه‌رێن په‌رتۆكه‌كا ژ قه‌بارێ‌ نیڤ a4 دا هاتینه‌ چاپكرن. پێشه‌كیا ڤێ‌ دیوانێ‌ ژی ژلایێ‌ نڤیسه‌ر (ئه‌دیب عه‌بدوللا) ڤه‌ هاتیه‌ نڤیسین. دگه‌ل خواندنا من بۆ ڤان هه‌لبه‌ستان، ل جارا ئێكێ‌ ئه‌ز ل سه‌ر شعریه‌ت دڤێ‌ دیوانێ‌ دا ره‌وستام، یا راست من قه‌له‌مێ‌ خوه‌ بۆ تیژ كربوو، لێ‌ تشته‌كێ‌ دی بالا من زێده‌تر راكێشا، ئه‌و ژی زمانێ‌ ره‌خنێ‌ دناڤا ڤان شعران دا. تشتێ‌ به‌رێخوه‌دانا من ژ هزرا من ئه‌ز پاشكێش كریم، هه‌لبه‌ستڤانی خوه‌ هند نزیكی جاددێ‌ و كۆمه‌لگه‌هی كریه‌، لایه‌نێ‌ شعریه‌تێ‌ ژبیرا مرۆڤی وه‌ك خوانده‌ڤا دبه‌ت.
(خواندن ژی هه‌ر هۆسانه‌، ئه‌و خواندنا نه‌شێت تام و خۆشیه‌كێ‌ ب مێشكێ‌ ب به‌خشیت، مروڤ نه‌شێت دگه‌ل دا یێ‌ به‌رده‌وام بیت…!)

بۆچی ره‌خنه‌ ل سه‌ر شعریه‌تێ‌ زال ببیت:
هه‌ست و ده‌ربرینێن هه‌ر كه‌سه‌كی، هێزا خوه‌، ژ ره‌نگڤه‌دانا تشتێن ل ده‌ردۆرێن وی روو دده‌ن وه‌ردگرن. تشتێن وی دكه‌نینن و دلگران دكه‌ن. تشتێن خشیێ‌ پێ دبه‌خشن و وی نه‌ ئارام دكه‌ن. ئه‌ڤ ره‌نگڤه‌دانێن هه‌نێ‌ ژی بۆ هه‌ر كه‌سه‌كی، خوه‌ بره‌نگه‌كێ‌ جوداتر دیاردكه‌ن. هه‌لبه‌ستڤان ژی ژبه‌ركو خوه‌دان هه‌ستن و ئه‌ڤ هه‌ستێن هه‌نێ‌ دناڤا نڤیسنیێن وان دا په‌یدا دبن، بره‌نگه‌كی و دوان، بێی ئه‌ڤ هه‌لبه‌ستڤانێ‌ هه‌نێ‌ هه‌ست پێبكه‌ت، بێی بزانیت یێ‌ كه‌تیه‌ بن باندورا وان تشتان، ئه‌ڤ هه‌می تشتێن هه‌نێ‌ دناڤا وێ‌ هه‌لبه‌ستێ‌ دا به‌رچاڤ دبن.

مه‌رج نینه‌ ئه‌و تشت ژی هه‌می گاڤان دبیاڤه‌كێ‌ ده‌ستنیشانكری دا بن، عه‌شق و ئه‌ڤینی یان شوره‌شگێری یان ره‌خنه‌یا جڤاكی بیت. لێ‌ راستیه‌ك ل پشت ڤێ‌ چه‌ندێ‌ هه‌یه‌ و خوانده‌ڤایه‌ك بو ڤان جوره‌ نڤیسینان یێ‌ هه‌ی و خوه‌شیێ‌ ژێ وه‌ردگریت و تا به‌رگریێ‌ ژی ژێدكه‌ت. نمونا شعرا به‌ری سه‌رهلدانێ‌ و ئه‌و خوانده‌ڤایێ‌ شعرێن وی ده‌می دخواندن و تام و خوه‌شی ژ وان شعران و هێمایێن دناڤا وان شعراندا ددیت، هه‌مان ئه‌و خوانده‌ڤا نۆكه‌ تامێ‌ و خوه‌شیێ‌ ژ شعرا نۆكه‌ نابینیت و ئه‌ڤه‌ ژی تشته‌ك سروشتی یه‌.
(خوه‌ ژبیرنه‌كه‌ین ژی، خوانده‌ڤا ره‌خنه‌گره‌كێ‌ ئه‌كادیمی نینه‌، دا بزانیت مه‌رجێن شعریه‌تێ‌ دناڤ ڤان شعراندا هه‌نه‌ یان نه‌، بتنێ‌ وی دڤێت، كه‌سه‌ك یا ب دلێ‌ وی بێژیت و هنده‌ك ژ ئازارێن وی كێم بكه‌ت و تام و خوه‌شیه‌كێ‌ بده‌تێ‌…!)

ره‌خنه‌ ب زمانێ‌ خه‌لكی:
ئه‌ڤ قه‌یرانێن روی ل هه‌رێمێ‌ كرین، خوه‌ د دو جۆرێن كێشه‌یان دا دبینن، ئێك سیاسی و یا دوێ‌ ژی ئابوری. تا وی رادده‌ی، كارلێكا ڤان قه‌یرانان ل سه‌ر خه‌لكی هه‌یه‌، گه‌له‌ك جاران قه‌یرانێن ئابوری ب وی ره‌نگی كارتێكرنێ‌ ل سه‌ر ژیانا خه‌لكی دكه‌ن، ئه‌ڤ خه‌لكێ‌ رۆژه‌كێ‌ بتنێ‌ ئومێدا وی رزگاركرنا كوردستانێ‌ ژ ده‌ستێن دۆژمنی و خه‌ون و هیڤی ل سه‌ر ڤێ‌ چه‌ندێ‌ ئاڤاكرین، ئه‌ڤرو ئه‌و خه‌ون هه‌می بوینه‌ تشته‌كێ‌ ژبیركری، ئه‌ڤ چه‌ندا هه‌نێ‌ ژی ب ئاشكه‌رایی دناڤ ڤان هه‌لبه‌ستان دا دیار دبیت، ئه‌گه‌ر په‌ره‌گرافه‌كی بۆ نمونه‌ به‌رچاڤ بكه‌ین:

(ئه‌ڤه‌ سالا نوی هات/ نزانم دێ‌ به‌رپه‌رێن نوی ڤه‌كه‌ن/ ده‌ستێن هه‌ڤدوو گرن/ شه‌رمێ‌ ژ خوینا شه‌هید و سێوی و بێ‌ باباكه‌ن/ ئێكودو ماچی كه‌ن و لێك بورن/ یان دێ‌ كوردستانێ‌ فروشن/ پارچه‌ پارچه‌ كه‌ن؟؟؟ (ژ هه‌لبه‌ستا ئه‌ڤ ساله‌ چوو، لاپه‌ره‌ 37،38).

دخواندنا ڤێ‌ پارچه‌ هه‌لبه‌ستێ‌ دا و بتایبه‌ت ئه‌م ل ده‌ستپێكا سالا نوی، خوانده‌ڤای دڤێت به‌رسڤه‌كێ‌ ژ سیاسه‌تمه‌دارێن كورد وه‌ربگریت! هه‌بونا داعش وه‌ك دوژمنه‌كێ‌ راسته‌وخو گه‌فێن به‌رده‌وام؟ هه‌بونا ترسا (حه‌شد ئه‌لشه‌عبی) پشتی نه‌مانا داعش؟ هه‌بوونا ئیرانێ‌ و توركیا و كارتێكرنا وان ل سه‌ر پارتێن سیاسی؟ په‌رله‌مانه‌كێ‌ ژ كاركه‌فتی و حكومه‌ته‌كا ئفلیج؟ قه‌یرانێن نه‌بوونا موچه‌ی و كاره‌بێ‌ و گازێ‌ ووووو هتد. دڤی په‌ره‌گرافی دا، ئه‌وا هاولاتی نه‌شیایی بگه‌هینت، هه‌لبه‌ستڤان یێ‌ بۆ به‌روڤاژی دكه‌ت، ئه‌و ب لێكئینانێن خوه‌ یێن شعری یێ‌ دبێژیت: ژ ئه‌نجامێ‌ ناكوكیێن دناڤبه‌را وه‌ دا، كوردستان یا دهێته‌ فرۆتن!

یان ڤی په‌ره‌گرافی:
(دده‌مه‌كی/ جاش هه‌بوون/ لێ‌ هێران و ئاش هه‌بوون/ مه‌ دزانی كیش جاشه‌/ كی پارتیه‌/ كی ئاشه‌/ كی ئاشڤانه‌/ كی كاروانییه‌/ كی خودانه‌/ كی دزو موغلاچیه‌/ كی سیخور و تالانچیه‌/ كی شوره‌شڤانه‌/ ئه‌ڤرۆ/ هه‌می بوونه‌ جاش/ پشتی نه‌ماین/ هێران و ئاش/ جاش بوونه‌ حاكم و پاشا/ رۆژێ‌ سه‌د جار/ دبێژن حاشا/ خودێ‌ حه‌شرا مه‌ نه‌كه‌ت دگه‌ل/ گه‌نده‌لچیا و خودانێت بیست معاشا. هه‌لبه‌ستا حاشا لاپه‌ر 209، 210).

هه‌ر كه‌سێ‌ ژیانا به‌ری سه‌رهلدانێ‌ دیتی و ڤێ‌ پارچه‌ هه‌لبه‌ستێ‌ بخوینیت، ئه‌و زولم و زورداریا به‌عسیان دگه‌ل خه‌لكێ‌ بێگۆنه‌هـ دكر، بتنێ‌ ژبه‌ركو كوردن، چ جاران ئه‌و رۆژ ژ بیرێ‌ ناچن. راسته‌ ئه‌و رژێم روخیا نه‌ما، به‌لێ‌ كه‌سانێن دی هه‌بون و داروده‌سته‌كێن دی هه‌بون، خه‌لكی نه‌خوشیا خوه‌ ژ به‌ر ددیت، ئه‌و ژی ره‌فیق و چه‌ته‌ و موسته‌شار بوون، دگه‌ل روخیانا وێ‌ رژێمێ‌، جاره‌كا دی هه‌ڤكێشه‌ دبه‌رژه‌وه‌ندیا وان كه‌سان دا زڤریڤه‌، ئه‌و كه‌سێن ئه‌ڤ هاولاتیێ‌ بێگونه‌هـ، چ ژیارا خوه‌ ژ به‌ر وان نه‌، ئه‌و كه‌سێن ل سه‌ر حسابا خوینا كوردان، یاری بو خوه‌ ب پاران دكرن، ئه‌ڤرو ژی خوه‌دان چه‌ندین موچه‌نه‌ و خوه‌دان پایه‌نه‌، هۆسان هه‌لبه‌ستڤان به‌حسێ‌ ڤێ‌ نه‌دادیێ‌ دكه‌ت.
(خوه‌ خوانده‌ڤانی ژی، دڤێت هه‌مان تشتی ژ ڤان سیاسه‌تمه‌داران را بێژیت…!)

بۆچی بارانا دره‌وا؟
دا كو ژیان به‌رده‌وام بیت، دڤێت زڤرینا عه‌ردی یا دروست بیت و ده‌مێ‌ ژیان ل سه‌ر عه‌ردی به‌ره‌ڤ مرنێ‌ دچیت، پایز دهێت و داروبار به‌لگێن خوه‌ دوه‌رینن و زڤستان گه‌فێن مرنێ‌ ل سه‌ر هه‌می شینكاتیێ‌ دكه‌ت، خه‌لك هیڤیا ل سه‌ر هاتنا بارانێ‌ رادچینن، ژبه‌ركو باران دشێت به‌ردوامیێ‌ بده‌ته‌ ژیانێ‌، لێ‌ ده‌ما هیڤیێن خه‌لكی دره‌و پێڤه‌ بهێن، هینگێ‌ خه‌لك بێ‌ ئومێد دبیت و بهزرا من هه‌لبه‌ستڤان ده‌هلبژارتنا ڤی ناڤی دا بو په‌رتۆكه‌كا تژی ره‌خنه‌، ناڤه‌كێ‌ دروست و دجهێ‌ خوه‌دا یێ‌ هه‌لبژارتی، ژبه‌ركو، ئه‌و هیڤیێن خه‌لكی خه‌ون ل سه‌ر راچاندین، دره‌و هاتنه‌ شینێ‌ و بێزاری بخه‌لكی ڤه‌ دیار بو. ئه‌ڤ چه‌ندا هه‌نێ‌ ژی دشعرا (ئه‌ڤه‌ چ وه‌لاته‌؟) دا ب ئاشكه‌رای و ده‌ق و ده‌ق دیار دبیت، وه‌ك ڤان په‌ره‌گرافان ژ هه‌مان هه‌لبه‌ست:

+ (ئه‌ڤه‌ چ وه‌لاته‌/ دز و گه‌نده‌ل تێدا دگرنژن؟).
+ (ئه‌ڤه‌ چ ماندیبوون و خه‌باته‌/ فه‌رمانبه‌ر و ماموستا/ بێ‌ به‌رامبه‌ر خو دوه‌ستینن و پێڤه‌ دمرن؟).
+ (ئه‌ڤه‌ چ خانه‌نشینن/ ب دوسه‌د هزارا سالێ‌ خرێ‌ دقه‌تینن؟/ دیاره‌ حكومه‌ت یا ل هه‌وه‌ شاره‌زایه‌/ چ دكیسك و قه‌لینێت وه‌ نه‌مایه‌).
+ (ئه‌ی وه‌لاتێ‌ پری په‌ترول/ ئاخا ته‌ زێره‌/ بۆ ترك و عه‌جه‌ما خێر و بێره‌). ژ هه‌لبه‌ستا ئه‌ڤه‌ چ وه‌لاته‌؟ لاپه‌ر 114، 115، 116.

خوانده‌ڤا ژ ڤێ‌ په‌رتۆكێ‌ ل كیڤه‌یه‌!
هه‌لبه‌ستڤانی ددیوانا (بارانا دره‌وا)ن دا، بالانسا شعرێن خوه‌ ب ئالیێ‌ هه‌ست و ده‌برینیان دا ئالیسه‌نگ كریه‌ و هه‌ر كه‌سه‌كێ‌ ڤان هه‌لبه‌ستان بخوینیت، ڤێ‌ راستیێ‌ ب زیقی دبینیت و خوه‌ دناڤ وێ‌ جیهانێ‌ دا دبینیت، یا هه‌لبه‌ستڤانی بو خوه‌ بناڤێ‌ شعران پاوان كری.
(هه‌ر هۆسایه‌ ژی، شعر بخوه‌ دویركه‌فتنه‌ ژ جیهانا راستیان، ره‌ڤینه‌كه‌ به‌ره‌ڤ خه‌یاله‌كا چێكری و دڤێ‌ جیهانێ‌ ژی دا، بتنێ‌ خوانده‌ڤایه‌ بریارێ‌ دده‌ت، كا چاوان د دشعرێ‌ بگه‌یت و چ شروڤه‌كرن بده‌تێ‌…!).

تێبینی:
دروژناما ئه‌ڤرو ژماره‌ 2035 یا روژا 17/1/2017ێ‌ دا هاتیه‌ بلاڤكرن.




شیینکردن یاخود ڕشانەوە !! … زاهیر باهیر

کەسانێکی زۆر لە ناوەوەی گۆڕان و دەرەوەشی بە کۆچی دوایی نەوشیروان، زۆر خەمبار بوون. هەمیشە هەر وابووە ئەوەندەی کورد بە سۆز ( عاتیفە) قسە دەکات چارەکێکی ئەوە بە هۆش و بیرکردنەوەوە قسە ناکات ، ئەمە جگە لەوەی پیاهەڵدانی کۆچکردوان و بە شان و باڵ هەڵدانیانا و گەیاندنیان بە کەشکەلانی فەلەك زیاتر کولتورمانە، لەوەی بڕوا و باوەڕ پێبوونمان، بێت . هەر ئەو کوڵتورەشە کە ڕەرخنەگرتن ، لە هەڵسوکەوتی “سەرکردەو ڕابەر و سەرۆك” و ڕێڕەوەکەیان، کاتێك کە دەمرن قەبوڵ ناکرێت. ئەم ڕەخنانەش لە لایەن بەرانبەرەکانییەوە ، بە هەر هۆکارێك بن، هەرس ناکرێن و دەئاخنرێنە خانەی تەهیوین و تەحقیر و تەخوین و ڕێز نەگرتن لە کوڵتور و مرۆڤانی کۆچکردوو . ئەمانەمان لەم ڕۆژانەدا لە لایەن گەلێك کەسەوە بینی تەنانەت هەندێك برادەر ڕووبەڕووی هەڕەشەش لە لایەن ” کوڕانی گەلەوە ” لە فەیسبوکدا، کە دیارە کۆمەڵێكن لە گۆڕان ، بوونەوە.

ئەم جۆرە ئیرهابی فکرییە لە لایەن ئەو دەستەیەوە و لەلایەن دەستەی نوسەرانیی ڕؤشنبیریش گەر لای ئەوان پاساوەکەی هەرچی بێت ، لای خەڵکانی وەکو من نەك هەر قەبوڵ نییە، بەڵکو هیچ کەسی دیکەش نابێت قەبوڵی بکات .
کەسانی ڕؤشبیری لیبراڵ کە هەم خۆیان بە ڕۆشنبیر و بە پسپۆر لە زمانناسی و زمانزانی و هەمیش بزنسمان، دەزانن، کە هێڵنجدەدات و دەڕشێتەوە دژ بە کۆمۆنیستەکان و یەخەی ئەنارکیستەکانیشی گرتۆتەوە. ئەم ڕؤشنبیرە ڕێگای بەخۆی داوە و ئەوەی ناشیرینە وتویەتی .
ئاخر ناکرێت کە تۆ پێگەیەکی فکریت نەبێت ، هەڵوێستێکی عەمەلیت نەبێت ، تۆ لەو پەڕی لایەنگیریی نەوشیروان موستیەفا و گۆڕانەوە ببیتە ڕەخنەگریان و دواتریش لە دوای مردنی نەوشیروان ببیتە دۆستایان و ئاوا بڕشێیتەوە بەرانبەر هەرکەسێك کە ڕەخنەی لە ڕابوردوو و ئێستاو ئایندەی نەوشیروان و گۆڕان گرتبێت!!!.

ئاخر کاکی نوسەر تۆیەك نەتوانیت یەك بڕگە، تەنها یەك بڕگە ، بنوسیت و ئەوەندە کۆڵەواربیت لە زمانا، بێ ئەوەی چەندەها وشەی عەرەبی و ئینگلیزی تێکەڵاو نەکەیت!! هاوکاتیش تۆ خۆت بە پسپۆڕ لە زمانی کوردیدا بزانیت!!.
ئاخر تۆیەك کە لە ماوەیەکی کەمدا خاوەنی 3 هەڵوێستی جیا بیت ، چۆن دەتوانیت خۆت بە توێژەرەوە و شیکەرەوەی بارودۆخی کوردستان بزانیت!!، با نەك هەر ماستەر بکەیت لە هەر بوارێکدا، تەنانەت ، با پڕۆفیسۆریش بێت [ کورد زۆر پڕؤفیسۆر بە گرنگ دەزانێت ] . ئاخر مەگەر گێلە خوێنەر باوەڕ بەوە بهێنن کە تۆ لە بواری زمان و بواریی توێژینەوەی سیاسی و بارودۆخی کۆمەڵاییەتیدا شارەزایت هەیە .
ئاخر تۆیەك لە پۆستێکدا دەستخۆشی لە قەتڵ و عامکەرانی قەسابخانەکەی پشتئاشان و قەڕناقان ، بکەیت ، کەچی لەولاوە بۆ کوردانی باشور و باکور و ڕۆژاو فرمێسك هەڵڕێژیت و بپاڕێیتەوە و دژایەتی دیکتاتۆرییەت و فاشیەت بکەیت!!، دیسانەوە مەگەر هەر گێلە نوسەر و گێلە خوێنەوارەکان باوەڕت پێبکەن تۆ وەك کابرایەکی دیمۆکراتی و دۆستی دادوەریی کۆمەڵایەتیی بناسن و ئەو وتارانەشی کە دەیاننوسیت ، لە متمانە و قەناعەتتەوە ، لێت وەرگرن !!

تۆیەك کە وەکو من هیچ نیت ، کەچی بەو پەڕی مەغروریی و ڕازییبوون لە خۆوە، هەڕەشە لە برادەرەکانی فەیسبوکت دەکەیت کە گەر ئاوا بن ….. تۆ ‘ ئەنفرێندیان ‘ دەکەیت [ تەنانەت لەمەشدا نەتتوانیوە بە کوردی بنوسیت ] وەکو ئەوەی برادەرایەتیی و هاوەڵگرتنی فەیسبووك بە پارە ڕابگیرێت ، کە تۆ برادەرەکانت لە برادەرایەتی خست ئیتر ، موچەکانیان لای تۆوە دەبڕێت!!
تۆ ڕەنگە لە بزنسەکەتا سەرکەوتو بیت ، چونکە دەزانین بزنس و دەوڵەمەندبوونیی لەسەر چ بناخەیەك دروست دەکرێت، بەڵام لەم سیانەی دیکەیانا : توێژینەوە و زمانناسی و مرۆڤدۆستی ، بەداخەوەم کە دەڵێم سەرکەوتوو نیت .

زاهیر باهیر- لەندەن
30/05/2017




جه‌نگ له‌ بێستانی ته‌ماته‌ سپییه‌كاندا … نه‌ژاد عزیز سورمێ‌

” ئه‌مه‌ هه‌ندێكه‌ له‌ ڕۆژی من به‌ڕێزان ڕه‌جمی بكه‌ن !
به‌ڵام شه‌و بۆ من لێگه‌ڕێن .
یه‌حیا جابر
له‌ ( ئه‌ستێره‌كانی نیوه‌ڕۆ ) دا

په‌رستگای لایه‌نگیریی
هانا بۆ ساقیی خه‌راباتان ده‌با..
گه‌واڵه‌ باجستێنه‌كان
سێبه‌ر له‌ شاخ ،
له‌ كێڵگه‌ی ئه‌سترییان ده‌كه‌ن ..
به‌یداخی هاوار
نركه‌ی نه‌خۆشان
پۆلی په‌پولان ڕاده‌كێشن..
به‌ نازه‌وه‌
به‌هێمنی
له‌نجه‌دار..
خه‌یاڵمان ،
له‌ چاڵێكی به‌ردیندا
ده‌تگوت به‌ ده‌ست خۆش كراوه‌
لێ‌ به‌جێما..
ئێستا له‌ بیره‌وه‌ریماندا..
له‌ پشووه‌ به‌تاڵه‌ ،
یه‌ك به‌دوای یه‌ك هاتوه‌كانمان
دێنه‌ ده‌رێ‌ ..
وه‌ك ئه‌وه‌ی مێرووله‌ بن
بۆ ده‌نكه‌ دانه‌وێڵه‌یه‌ك ،
سه‌رادووی یه‌كتریان نابێ‌ ..
من به‌ته‌نێم
پاڵم به‌ دارگوێزێك داوه‌
نه‌وتیان به‌ بندا كردووه‌ .
ئه‌مڕۆ زانیم
ئاوی ژێر دارگوێزی په‌لك وه‌ریو
بێ‌ ڕه‌نگ و تام و بۆن نییه‌ .
ئه‌مڕۆ زانیم
له‌م به‌هه‌شته‌ به‌ردراوه‌دا
تۆخیی گه‌ڵای دره‌ختان
ڕه‌نگی نارنجی گریانی
هه‌زاران ساڵ ده‌داته‌وه‌..
من به‌ته‌نێ‌ بووم
هه‌ور هێشتا ئه‌ستێره‌ی
ئازاد نه‌كردبوون
چه‌ندی بانگم كردن ،
بێدار نه‌بوونه‌وه‌..
چه‌ندی هه‌ڵمته‌كاندن ، نه‌بزووتن..
ده‌یانگوت به‌ گوڵه‌مێخه‌ك كه‌وتوون
له‌ بیابان پڕ بووبوون
به‌ڵام گریانیان نه‌ده‌هات..
ئێستاش له‌ خه‌وی هه‌رهه‌ریدا
له‌ ناو ته‌می خۆڵباراندان
خه‌ریكن ئاگردانان
بۆ زستانه‌كانی دادێمان دروست ده‌كه‌ن.

ئه‌ی ته‌بعی دێوه‌ره‌و عه‌تتاران!
بزانه‌ ئێمه‌ له‌كوێ‌ بووین؟
بزانه‌ چ ڕێیه‌كمان گرتووه‌؟
سێ‌ وه‌خته‌ی ڕۆژێ‌ ،
له‌باتی خۆر
له‌باتی چرا
له‌باتی مۆم
شكۆی ڕه‌هایی تۆ
داده‌گیرسێنین..
گۆرانی بێباكی
له‌ ده‌وری ده‌واری
قه‌ره‌جان ده‌چڕین..
شایی بێهووده‌ییمان
له‌سه‌ر كانی مرادان دابه‌ستووه‌..
كانی چ كانی
ڕامانی ستراتیژیمان ئاسا
شه‌خته‌ی شوباتێی لێ‌ داوه‌ ،
داپۆشراو.. زیندانی.. به‌ترس .
ئیتر لێره‌وه‌
له‌گه‌ڵ زایه‌ڵه‌ی سپێده‌دا
من و زه‌مه‌نه‌ به‌ هه‌ڵپه‌كان
من و ئه‌سه‌ف لێكدابڕاین..
به‌ڵام ئه‌و ده‌نگانه‌ چین
به‌ كه‌روێشكه‌ی گوڵپه‌ری
شكارتانه‌وه‌ ده‌زرنگێنه‌وه‌ و نایانبینم ؟
ئه‌و ده‌نگانه‌ كه‌ ده‌ڵێن
ده‌سته‌ویه‌خه‌ ڕووبه‌ڕووی یه‌ك بوونه‌ته‌وه‌
له‌ وه‌رزی په‌ژمورده‌یی شیعردا
له‌ كوێ‌ ، له‌ چ دڵێكی سارددا ده‌زرنگێنه‌وه‌ ؟
له‌ بازاڕی كوتاڵفرۆشان ،
كه‌ هه‌میشه‌ به‌ ژنان
هه‌ڕمێنیان بۆ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ ؟
یا له‌ دێر و كه‌نیسه‌ و مزگه‌وتانه‌وه‌یه‌؟
ئه‌و ده‌نگانه‌
بۆ له‌گه‌ڵ گۆرانییه‌ بێ‌ ئومێده‌كاندا
تێكه‌ڵ ده‌بن ؟
ئای به‌هاری نائومێدی !
بنمیچی ئه‌و سێبه‌ره‌
چه‌ند نه‌وی بوو ،
زه‌رده‌ هێشتا
له‌ سه‌ران ئاوا نه‌ده‌بوو
پاڵمان به‌ پارده‌ی
ته‌نیشت چیله‌مێوه‌كه‌ ده‌داو
ئه‌و چوكلاتانه‌مان ده‌خوارد
به‌ دزی له‌ گیرفانمان نابوو..
چه‌ند نه‌وی بوو
ئه‌و سایه‌یه‌ ، بنمیچی چه‌ند نه‌وی بوو
كه‌ پێم ده‌گووتی :
تۆ هه‌میشه‌ به‌ فرمێسكه‌وه‌ جوانتری .
ئه‌وه‌ خه‌می من بوو
به‌سه‌ر شانی ڕابوردوودا
نوقڵی له‌ دایك بوونی دابه‌ش ده‌كرا.
بڕوانه‌ !
ئه‌وه‌ به‌شی ئێمه‌ بووه‌
خه‌می زێڕین ،
به‌ كێڵگه‌ی ئه‌سترییان ،
به‌ باخچه‌ی مرادان وه‌ركه‌ین ..

( تازه‌ خه‌تی دانابوو
بیری له‌ باخچه‌ی مرادان ده‌كرده‌وه‌.
بیری له‌ بووكی خه‌مباری
ده‌ریا ده‌كرده‌وه‌ ،
كه‌ ده‌ڵێن ماسی له‌ خۆشی ئه‌و
له‌ ده‌ریادا ماونه‌ته‌وه‌
كه‌چی ئه‌و له‌سه‌ر تاشه‌به‌ردێك دانیشتووه‌
قژی دادێنێ‌.. )

وه‌ختێ‌ بیر له‌ باخچه‌ی مرادان
له‌ كێڵگه‌ی ئه‌سترییان ده‌كه‌مه‌وه‌ ،
هه‌زاران گوڵ ده‌پشكوون
هه‌زاران مه‌ل
له‌شه‌قه‌ی باڵیان ده‌ده‌ن ..
هه‌زاران ماسی
هه‌زاران ماسی ده‌خۆن ..

تازه‌ خه‌تی دانابوو
گوێی له‌ ده‌نگێك بووبوو
له‌ بێستانی ته‌ماته‌ سپییه‌كانه‌وه‌ هاتبوو
ده‌یانگوت برایان
شه‌ڕی مان و نه‌مانی له‌سه‌ر ده‌كه‌ن !!
ڕوون نه‌بووه‌ ،
ده‌نگی خۆر بووه‌ ، یا تاریكی .
ئێوه‌ ده‌نگی خۆرتان بیستووه‌ ؟
كه‌ له‌ هاواری كپی ئۆقیانووس ده‌چێ‌ ؟
له‌ ده‌نگی په‌پولان ده‌چێ‌
كاتێ‌ دێن به‌ گۆرانی
فریوی گوڵان ده‌ده‌ن ؟
ده‌نگی تاریكیتان لێك داوه‌ته‌وه‌؟
ئای له‌ ده‌نگی تاریكی
چ ده‌نگێكی له‌سه‌رخۆیه‌
له‌ شه‌قامه‌ ئه‌به‌دییه‌كانی به‌هه‌شت ده‌چێ‌ ،
په‌ری له‌ شۆسته‌ لازوه‌ردییه‌كاندا
ده‌دره‌وشێنه‌وه‌..
ته‌ماته‌ی تێدا سوور ده‌بن .

ئای ته‌بعی دێوه‌ره‌و عه‌تاران!
ئێمه‌ بۆ؟
بۆ له‌و هه‌موو مه‌زره‌عه‌و باخچانه‌
جه‌نگمان برده‌
بێستانی ته‌ماته‌ سپییه‌كان ؟
ئێمه‌ بۆ قه‌ت با نامان با
باران ڕۆژێ‌ ته‌ڕمان ناكا ؟
بۆچی خۆر هه‌ڵمانناكێشێ‌ ؟
ده‌ریا هه‌ڵماننالووشێ‌ ؟
ئێمه‌ی ئاده‌میزاد ،
چ ده‌كه‌ین لێره‌
له‌سه‌ر ئه‌م زه‌مینه‌ ،
كه‌ هه‌ر دڕكی تیا ده‌ناسین ؟
له‌ ژێر ئاسمانی پێكه‌وه‌ لكاودا ،
ئێمه‌ تا دێ‌
له‌ ڕوحی سه‌رده‌م دوور ده‌كه‌وینه‌وه‌ ..
ئێمه‌ له‌ سه‌ده‌ی ئه‌فسانان له‌ دایك بووین
خوێنی ته‌كنۆلۆژیامان تیا ده‌گه‌ڕێ‌ !

هه‌میشه‌ بڵێسه‌یه‌ك
له‌ بۆشایی مێژووه‌وه‌
تاوی بۆ هێناوین..
هه‌میشه‌ بڵێسه‌ تاومان بۆ دێنێ‌ و
به‌ سرووتی نه‌فره‌ت ،
په‌روه‌رده‌مان ده‌كا..
ئێمه‌ سه‌تان ساڵه‌
خۆمان لێ‌ ون بووه‌..
ده‌مانه‌وێ‌
به‌ نه‌خشه‌ی ساویلكه‌یی
خه‌ونی عاقڵان ببینین ..
له‌ له‌رینه‌وه‌ی قامچیدا
با ده‌ناسین .

( شه‌پۆله‌كان مه‌رگهێنه‌ر بوون..
ڕه‌نگی ئێواره‌ له‌ ژنێك ده‌چوو
پڕ پڕ پڕ له‌ ژنایه‌تی..
به‌ڵام درێغ
لوتكه‌ له‌ بیابان كۆ بووبوونه‌وه‌
ئاڵای خه‌و ڕه‌نگاوی پێدا
ده‌هاته‌ خوار
خه‌ولێكه‌وتووان
به‌ هیچ داد و یه‌خه‌دادڕینێك
بێدار نه‌ده‌بوونه‌وه‌..)

ئێمه‌ ئه‌گه‌ر
ڕه‌نگی مردووانمان لێ‌ نیشتبێ‌
ده‌بێ‌ به‌رگی مردووان بپۆشین..
ده‌زانن؟
ئێوه‌ ده‌زانن
ئێمه‌ به‌ پێوانه‌ی پۆشین
چه‌ند ڕووتین ؟
چی له‌ خۆر بكه‌م
ده‌گاته‌ به‌ر په‌نجه‌ره‌مان و ناگات
هه‌ڵده‌خلیسكێ‌ ؟
چی له‌و داربریایانه‌ بكه‌م
له‌ وه‌همیان زیاتر نه‌گرت ؟

( میوه‌ی ژه‌نگاوی
بڕكی ده‌رد گرتووی ته‌ماته‌ سپییه‌كان
له‌ بیابانی جه‌نجاڵدا
بێ‌ ئاكام ده‌یه‌وێ‌
تۆزی خۆڵپه‌رستی
له‌ خۆیدا بته‌كێنێ‌..)
ده‌مزانی
چاوم به‌ری له‌ ماڵێ‌ نییه‌
ده‌مزانی ڕێی گه‌ڕانه‌وه‌مان ئه‌سته‌م بوو.
ده‌مزانی
ڕه‌نگه‌ باسی شیعر و
شتی له‌و بابه‌ته‌م لێ‌ بپرسی.. ده‌مزانی
به‌ڵام چی بكه‌م
مۆسیقای غه‌فڵه‌ت
ماندوویه‌تی گوڵانمان پێشان ده‌دا
كه‌ به‌ هه‌ناسه‌سوارییه‌وه‌
سه‌ر له‌ ئینجانه‌ ده‌ردێنن..

( چۆله‌كه‌یه‌ك له‌ سنگمدایه‌
نه‌ جێی ده‌بێته‌وه‌
نه‌ بواری هه‌یه‌ بفڕێ‌ ..
منیش
وه‌ك ئه‌وه‌ی
بچووك بچووك بووبمه‌وه‌
له‌سه‌ر دوگمه‌ی كراسی ژنێك
ڕاكشابم
له‌ پرسه‌ی ئاسكه‌ هه‌تیو كه‌وتووه‌كان
دانیشتووم..)

ئه‌ی نهێنی سه‌ر ئه‌ندازه‌ی وجوود !
با ئه‌م پێكه‌یش
له‌ په‌رستگای لایه‌نگیریدا هه‌ڵده‌ین
ئه‌ویدی ،
بۆ ڕێوڕه‌سمه‌ به‌ جۆشه‌كانی
خانه‌قای ڕه‌هایی هه‌ڵده‌گرین
بۆ وه‌ختێ‌ ،
سه‌مای یاخیبوون
له‌ ڕووبه‌ڕوو بوونه‌وه‌ی ته‌وژمی
تاریكی و بێهوده‌یی
جه‌سته‌ی هه‌ڵكوڕوزاوی به‌ ئێشمان
وێنه‌ی باڵی گرانی
پاسارییه‌كانی به‌ر باران
بێ‌ نه‌زیر.. ڕژد
له‌سه‌ر سوانده‌ چۆله‌كاندا
باڵ ده‌كه‌نه‌وه‌
ده‌له‌یزن گه‌رم ببنه‌وه‌..

وه‌ختێ‌ سه‌هۆڵ
ئاگری پێ‌ خۆش ده‌كرێ‌ ،
ساڵ به‌ پێش مانگ و
مانگ به‌پێش حه‌فته‌ و
حه‌فته‌ به‌ پێش ڕۆژ
ڕۆژ به‌ پێش سه‌عات
سه‌عات به‌ پێش ده‌ققه‌ و
ده‌ققه‌ به‌ پێش چركه‌ ده‌كه‌وێ‌ ،
ئێمه‌ ده‌گه‌ینه‌ ڕه‌هایی
ده‌گه‌ینه‌ مه‌یدانی جه‌نگ
بێستانی ته‌ماته‌ سپییه‌ ڕه‌نگ تێنه‌گه‌ڕاوه‌كان ..

( ئه‌گه‌ر هه‌ر كیسرایه‌ك بووایه‌
گرفت نه‌بوو
ئه‌گه‌ر هه‌ر سوڵتانێك
هه‌ر میرێك بووایه‌
گرفت نه‌بوو..
به‌ڵام نه‌ هی ئێمه‌
كیسرایه‌ك و سوڵتانێك و میرێك نییه‌..
ئاوڕ به‌ لای ڕۆژهه‌ڵاتێ‌ ده‌ده‌ینه‌وه‌
هه‌زار كیسرا
چاو زه‌ق بۆمان ڕاوه‌ستاون .
سه‌ر بڵند ده‌كه‌ین
سوڵتانه‌كانی گۆڕستانیش
لێمان هه‌ڵده‌ستنه‌وه‌..
ڕوو بۆ باشور وه‌رده‌گێڕین
هه‌زاران هه‌زار شمشێری دوو ده‌م
هه‌ڵكێشراون..)

چیاو مێرگ
به‌ قه‌ڵه‌مڕه‌نگی ئه‌وان
دروست نه‌كراون
ئاوی ڕه‌وان
ئه‌وان ڕێیان بۆ
هه‌ڵنه‌به‌ستووه‌
ئه‌وان شه‌پۆلیان ،
به‌ گه‌ڵای سپیدار
نه‌به‌خشیوه‌
سێبه‌ر بگرن
ڕوناهی له‌ گیرفانی
تاریكایی بشارنه‌وه‌..
ئه‌وان عاشق نین بتوانن
ڕێبه‌ندانان سه‌فه‌ر بكه‌ن .
ئاسمان نه‌با
له‌ زه‌وی ڕۆده‌چوون
زه‌وی نه‌با
كێلگه‌ی ئه‌سترییان
ده‌رزیئاژنی ده‌كردن
خۆ خۆری و شه‌رمنی ئێمه‌ش نه‌با
به‌ ته‌نیا ده‌مانه‌وه‌..

ئای نهێنی سه‌رئه‌ندازی وجوود !
مردم ئه‌وه‌نده‌ی
ئادی ئه‌ستیران بكه‌م .
لێم بڕا ئه‌وه‌نده‌ی
ڕووبار و ده‌ریایان ئاو بده‌م..
ئه‌وه‌نده‌ی دان به‌سه‌ر
جۆخین و خه‌رمانان وه‌ر بكه‌م
نه‌ ڕێگام دیته‌وه‌
نه‌ كۆده‌كانم پێ‌ كرانه‌وه‌..
ئێستا بیابان چۆڵ نییه‌
شه‌به‌قی بۆ كپ كردن ،
ئاگری ناو پووشه‌.. ته‌نیوه‌ته‌وه‌..
ئێمه‌ش هاتووین
چیامان بۆ چه‌ند بیره‌ نه‌وتێك
چۆڵ كردووه‌
بێ‌ ڕۆح ،
له‌ سه‌رابی بیاباندا
پاڵمان لێ‌ داوه‌ته‌وه‌ ..
نه‌ قومێ‌ ئاوی شینكاڵه‌كانمان پێیه‌
نه‌ چه‌پكه‌ گوڵێكی كیوی
خۆمان به‌ بیر بێنێته‌وه‌..
ڕووت و قووت
هاتووین چاومان بڕیوه‌ته‌ سه‌راب
سه‌راب و سه‌راب و سه‌راب ..

ڕه‌نگه‌ ئه‌وه‌ دوا عه‌شقمان بێ‌
خوایه‌ وانه‌بێ‌ !
ڕه‌نگه‌ دوا جارمان بێ‌
چه‌كه‌ره‌ی چرۆیان
كرانه‌وه‌ی گوڵان ببینین
خوڕه‌ی ئاو و قاسپه‌ی كه‌و و
جڕیوه‌ی مه‌لان ببیستین
خوایه‌ وانه‌بی
خوایه‌ با ئه‌وه‌ مۆته‌كه‌یه‌ك بووبێ‌
ڕاستی نه‌بێ‌
بێین دار به‌ڕوو
له‌ ته‌نیشت بیره‌ نه‌وتان بڕوێنین
ئاسكه‌ كێویله‌كانی كوێستان
له‌ حه‌وزی نه‌فره‌تیی نه‌وت باوێین
خوایه‌ وا نه‌بێ‌ ..

شوباتی 2016




سێ … یوسف عەبدوڵڵا

لە ٣ چرکەدا
ئەو خەیاڵەم پچڕا..
کەچی
هێشتا هەر چاوم لەسەر هەمان جێگەیە و خەیاڵم لە
٣٠ شوێن!

پاش ٣ خولەک
ئەو رێگایەم جێهێشت..
تائێشتاش نەگەشتومەتە کۆتایی و
بە ٣٠٠ هەنگاوی تر ئەوێ تێناپەڕێنم!

دوای ٣ کاتژمێر
ئاسمانەکە شینایی لێبڕا..
وەلێ
لەچاوی مندا
٣٠٠٠ تەبەقەو شین دەکاتەوە!

دوای ٣ هەفتە
بەفرەکە توایەوە..
بەڵام
لەسەری مندا
٣٠٠٠٠ تاڵی سپییەو ئەڵێی ئەمڕۆ باریوە!

دوای ٣ مانگ
درەختەکە گەڵای پێوەنەما..
کەچی
٣٠٠٠٠٠پەلی بە قەدی منەوە سەوزدەکەنەوە!

٣ ساڵ لەمەوبەر
روبارەکە وشکی کرد..
هێشتا
لەکەناری منا
بە ٣٠٠٠٠٠٠شەپۆلەوە هاژەی دێت!

بە ٣ شنە باوە
ڕۆیی دوکەڵەکە..
تا ئێستاش
٣٠٠٠٠٠٠٠ حەسرەتی لەسینەمدا دێن و دەچن!

تەنیا ٣ دڵۆپی بارانەکە
لەسەر رومەتم ماوە..
بەڵام
٣٠٠٠٠٠٠٠٠ فرمێسکی لەچاوانما خورەیان دێت!




بەرزتر لە ئەستێرە … پشكۆ ناکام

دیسان بارانە ..
دیسان بارانی غەم بەخوڕ، خوڕتر لە چەمەکانی ئەم خاکە ئەبارێ …
دیسان هەوری تەڵخی (مەرگ) ئاسمانی ئەم وڵاتە دائەپۆشێ..
دیسان ئاهو ناڵەی بێ کەس و بێ دەرەتانی کوچەو شەقامی شارەکان وەک سەمفۆنیایەکی شیوەن، بوە بەسەردێڕی هەواڵەکان ..
***
دیسان و دیسان ..
سفرەی خاڵی هەژارەکان لە (ئومێد) دابڕا..
بەمەرگی تۆ ..
بەدوا سەفەری تۆ ..
دەریا وشک بێ، فرمێسکی بێ دەرەتانی ئەم خاکە وشک نابێ ..
هەرچی زامە ساڕێژ بێ، زامی (سەفەری) تۆ ساڕێژ نابێ …
قەتماغە ناگرێ ..
کۆن نابێ …
تۆز ناگرێ …
***
هەرچی پایزەکانی مێژو هەیە، وەک خەزانی پایزی (ماڵئاوایی) تۆ نیە ..
کوێ بۆ تۆ بگەڕێین؟
لەهەورازو نشێوەی شاخەکان !
لە روخساری دایکی شەهیدو رۆڵە ونبوەکان !
لە فرمێسکی لەئومێد بێ بەشەکانی ووڵات !
لەناو ووشەو دێڕەکانی مێژوویەکی نیو سەدەی کاروانێکی نەسرەوت و بێ دابڕان !
***
لە کوێ گوێمان لە تۆ بێ !
لەناو ناڵەو هەناسەی ساردی سفرە خاڵیەکان؟
لەئاپۆڕەی شیوەنی دوا سەفەری تۆ؟
لەگەڵ جریوەی باڵندەکانی 19 ی ئایار؟
کوێ بۆ تۆ بگەڕێین و … لە کوێوە گوێمان لێت بێ؟
***
ئیتر کێ (ئومێد) بگەڕێنێتەوە بۆ سەر لێوی وشکی هەژارو ستەم دیدەکانی خاک و وڵات؟
کێ (زەردەخەنە) بهێنێتەوە نێو روخساری دایکە جل رەشەکانی دەیان ساڵی مێژویەکی خوێناوی بست بە بستی وڵات !
کێ بەرامبەر ناعەدالەتی و جەردەکان سەنگەرێک بگرێ؟ کە جگە لە وتەی پاک و رەفتاری ئینسانی و بیری خۆشگوزەرانی هەموان، هیچ چەکێکی تری نەبێ !
دوای تۆ ..
کێ نەعرەتەی پڕ لە غەزەبی هەژاران بگەیەنێتە گوێ ی هەر مشەخۆرو
هەر چەوسێنەرێک و
***
هەر ناحەزێکی بەدی هێنانی خەونی مناڵە هەژارەکان؟
کێ ئەیەوێ شایەتحاڵی (نەمریی) تۆ بێ ..
با بڕوانێتە گردەکەی زەرگەتەو ئەو هەمو خەڵکە ماتەم گێڕەی، بە پەرۆشەوە لەسەر گڵکۆی دوا مەنزڵت سڵاوت لێ ئەکەن …
کێ ئەیەوێ دوا وێنەی روخساری تۆ ببینێ !
با بڕوانێتە تابلۆی فرمێسکی سەر رومەتی هەمو ئەوانەی ئومێد لای ئەوان کاکە (نەوە)یەک بو ..
کێ ئەیەوێ لە (ورە) ی تۆ بڕوانێ !
با دێڕە گەشەکانی پەنجا ساڵی کاروانی سەختی، هات و نەهاتی ئەم نیشتمانە بخوێنێتەوە ..
کێ ئەویەوێ لە مانای (خاکی) بونی سەرکردە تێ بگا !
با ساتێ سەیری وێنەکانی ویستگە جیاکانی کاروانی پڕ لەشانازی پەنجا ساڵەی تۆو ئەم نیشتمانە بکا ..
***
خودایە، چی ئەگوزەرێ و چ نەهامەتیەک وەک زریان روی تێکردوین؟
هەژارەکان لە نێوانی باوەڕکردن و باوەڕنەکردن بە کۆچی تۆ ، نقومی لافاوی ون بون …
ئەم هەورە تریشقە نەگریسە چی بو، هەواڵی دوا سەفەری تۆی هێنا؟
ئەم دەستە رەشە نەفرەت لێکراوە لە کوێوە هات پێش تۆ، هەمو ئاواتە سەوزنەبوەکانی کێڵگەی خەونەکانی هەژارانی خنکان !
ئەم شەپۆلە پڕ لە هستریایە هی کام وەرزە، کە ویستی بەهار بکا بەوەرزی خەزان؟
ئەم هەورە تەڵخە رەشە لە کام دێڕە شاراوەکانی چیرۆکەکانی مەرگ، ئاسمانی لێڵ کردو بەرچاوی ئێمەی ناڕون کردو، تەنها وێنەی روخساری تۆ نەبێ، وەک خۆی هەر مایەوەو هەر ئەمێنێتەوە …
***
گردەکەی زەرگەتە بەتۆوە جوان بو ..
بەدوا مەنزڵگای تۆ گەشتر، جوان تر، روناک تر بو ..
مێژوی گۆڕان بەبونی تۆ چەسپێنرا، لە مەرگی تۆشا ئەو مێژوە نەلەقیوتر بو ..
کەی (گردەکە) جوڵێنرا، ئەو کات مێژوەکەمان جێ گۆڕکێ ئەکا …
***
هێشتا زو بو …
جی هێشتنی سفرەی بێ نازەکان زو بو …
ئەم سەفەرەت پێشوەخت بو …
بەڵام، سەفەرت باش .. سەفەرت سەلامەت …
لە ژیانتا خۆشەویست بوی …
لەدوا سەفەرتا خۆشەویست بوی …
لە ژیانتا روناکی مۆمەکەی گۆڕان بوی …
لە دوا سەفەرتا، جێ ی زامی دڕک وداڵی هەنگاوەکانی تیمار ئەکەی …
گەر ئێمەش بێ دەنگ بین، هەنسک نەیەین، خۆ ناوزەنگ لەگریان ناکەوێ …
ئەی قەندیل؟ ئەی سەرگەڵو؟ ئەی دەشتی هەولێر؟ ئەی قەراغ و گەرمیان و خانەقی؟ ئەی و ئەی و ئەی؟
***
ئێمە کاسی خەوێکین، کە حەز ئەکەین هەر خەو بێ …
ئێمە بەسەفەرەکانی تۆ عادەتمان گرتبو ..
بەڵام بە دوا سەفەری لە نێوان عادەت گرتن و عادەت نەگرتن ون بوین و زۆر ئەستەمە بڕوا بکەین، کە ئەمەیان دوا سەفەر بو …
***
کاکە (نەوە) ی ئومێدی نەوەکان …
نوسەری مێژوی پێشمەرگە …
سەرکردە خاکیەکەی، خاکی سور بوی وڵات …
باوکە دڵسۆزەکەی
هەزاران نما
هەزاران چیا
هەزاران چرا
تۆ ! لەگەڵ ئاگی برسیەکان (نما)ت کرد
بۆ بەرەنگاری لە مافی برسیەکان (چیا) بوی
بۆ رێگەی پڕ لەمەشەفەتی برسیەکان چرا بوی
هەر بۆیە تۆ نەمریت ..
هاوڕێ ی میوانی سفرە خاڵیەکان !
تۆ نەمریت، بەرزتریت لە ئەستێرە




سرودی من … ڕەزا شوان

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرە بکەن ….




سیمناری دەنگەکان بۆ چالاکوانی دژی هەژاری و بێخانەو لانەکان جان کلارک لە شاری تۆرۆنتۆ

تەنها مەڕواننە بەرزی باڵەخانەکان و جوانێکانیان، سەرسام مەبن بە بازارە قەبەو ڕەنگاوڕەنگەکانی، هەموو هۆشتان مەدەنە ئەو میدیایانە کەکاری بنەڕەتییان بە لاڕێدابردنی من و تۆیە. وەرن لە نزیکەوە گوێ لە کەسایەتی سۆشیالیست و چالاکوانی دژی هەژاری و بێخانەولانەکانی هەرێمی ئۆنتاریۆی کەنەدا بگرن، بزانین لە پەنای ئەو هەموو سەروەت و سامانەدا هەژاری لەکوێدایە.
جان کلارک ئەو ئینسانە جوانەی زیاتر لە دوو دەیەیە بەردەوام و بێ ماندووبون خەبات دەکات دژی هەژاری . جان کلارک وتار بێژێکی زۆر بەتواناو بەسەلیقەیە و کاریگەری جێدەهێڵێت لەسەر گوێگرەکەی، هەربۆیە جارێکیان دادگا سزای بەسەرداسەپاند بەوەی کە بۆی نییە تا دووساڵ لەهیچ کۆڕو کۆمەڵێکدا وتار بدا.

وەرن لە نزیکەوە گوێ لەم خەباتگێڕەبگرین.
Jun 4,2017
1:00 PM to 4:30 PM
East York Civic Centre
850 Coxwell Ave, East York, ON M4C 5R1

John




تراژیدیای مه‌کسیم گۆرکی… “ئایکۆنی” پرۆلیتاریا … نووسینی: عبدوڵا حبه‌-مۆسکۆ … وەرگێڕانی: نەجات عەزیز

زۆرێک له‌ رۆشنبیرانی نه‌وه‌کانی ساڵانی چله‌کان وپه‌نجاکانی سه‌ده‌ی بیسته‌م له‌ژێر کاریگه‌ری ئه‌ده‌بی گه‌وره‌ نوسه‌ری ڕوسی مه‌کسیم گۆرگیدابوون. کاره‌کانی وه‌رگێڕاندرانه‌ سه‌ر زمانی عه‌ره‌بی وزۆر که‌سیش به‌ هێمای خه‌باتی چینی هه‌ژار و”ئه‌و بونه‌وه‌رانه‌ی که‌ به‌ مرۆڤ ئه‌ژمێردران” دائه‌نا، هێزه‌ چه‌په‌ عێراقیه‌کان ڕۆمانی “دایک”یان به‌ نموونه‌ی به‌ره‌نگاربونه‌وه‌ی کرێکاران دانابوو به‌رامبه‌ر زوڵم ومافه‌ زه‌وتکراوه‌کانیان. ئه‌م بۆچونه‌ی رۆشنبیرانی چه‌پی عیراقی هه‌مان بۆچونی یه‌کێتی سۆڤێت بوو له‌سه‌ر گۆرکی. به‌ڵام ئه‌وه‌ی دوای هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی یه‌کێتی سۆڤێت له‌ ساڵی ۱۹۹۱ڕویدا، لیبراڵه‌ ڕوسه‌کان به‌ڕابه‌ری کۆنه‌ کۆمه‌نیست بۆریس یلتسین که‌ لایه‌نگرانی ڕۆژئاوا بوون، هه‌موو تواناو چالاکێکانیان ڕووه‌و له‌ناوبردنی هه‌موو هێماکانی سۆڤێتی کۆن خسته ‌گه‌ڕ بۆ له‌ناوبردنی هه‌موو هێماکانی ده‌وڵه‌تی یه‌کێتی سۆڤێتی کۆن. بۆ نموونه‌، شاری لینیگراند ناوی گۆڕا بۆ سانت- بترسبۆرگ، په‌یکه‌ری سه‌رکرده‌ کۆمه‌نیسته‌کانی وه‌کو لینین ودیزرجنسکی وسه‌فردلۆڤ وزۆری تر له‌ سه‌رکرده‌ به‌لشه‌فێکان لابران له‌ هه‌موو شاره‌کانی ڕوسیا. ئه‌م هه‌ڵمه‌تی لابردنه‌ گه‌وره‌ نوسه‌ری ڕوسی مه‌کسیم گۆرکی (۱۸٦۸ -۱۹۳٦) شی گرته‌وه؛ شاری گۆرکی ناوی گۆڕدرا بۆ نیجنی-نۆفگۆرود هه‌روه‌ها ناوی وێسته‌گه‌ی میترۆکانی مۆسکۆ وسانتپیترسبۆرگ وقازان هه‌موو گۆڕدران. ناوی جاده‌ی گۆرکی سه‌ره‌کی له‌ مۆسکۆ گۆڕدرا بۆ تفیرسکایا په‌یکه‌ره‌که‌شی له‌ به‌رامبه‌ر وێستگه‌ی شه‌مه‌نه‌فه‌ری بیلوروسکی لابرا (به‌ شێوه‌یه‌کی کاتی وه‌کو وترا). هه‌روه‌ها ستۆدێۆی سینه‌مایی، شانۆ، پارک، جاده‌، په‌یمانگای ئه‌ده‌ب له‌ مۆسکۆ وگه‌لێ زانکۆ وکتێبخانه‌ له‌ شاره‌کانی ڕوسیا که‌ به‌ناوی گۆرکیه‌وه‌ ناونرا بوون ناوه‌کانیان گۆڕدرا بۆ ناوی تر، به‌ڵام ئه‌سته‌مه‌ ناوی گۆرکی له‌ مێژووی رۆشنبیری ڕوسی وجیهانی ڕەشبکرێتەوە سه‌ره‌ڕای هه‌موو هه‌وڵی لیبراڵه‌کان، چونکه‌ گۆرکی (کێوێکە) له‌ جیهانی ئه‌ده‌ب. بۆیه‌ ده‌زگای بڵاوکردنه‌وه‌کان به‌رده‌وامن له‌ بڵاوکردنه‌وه‌ی به‌رهه‌مه‌کانی ولێکۆلینه‌وه‌کان له‌ باره‌ی ڕۆلی له‌ ئه‌ده‌بی ڕوسی. له‌سه‌ر شانۆی هه‌موو شاره‌کانی ڕوسیاش نمایشکردنی به‌رهه‌مه‌ شانۆییه‌کانی به‌رده‌وامیان هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ به‌رهه‌مه‌کانی پۆشکین وگۆگۆل وتۆلستۆی وچیخۆف.

له‌ ڕاستیدا به‌لشه‌فێکان له‌ مه‌کسیم گۆرکی (ئه‌مه‌ ناوێکی خوازراوه‌ به‌ڕوسی مانای “تاڵ” دێت) “ئایکۆنێک” یان دروست کرد خه‌ڵکی وەکو نەزرگا سەردانیان لێ ده‌کرد وه‌کو لاشه‌ مۆمیاکراوه‌که‌ی لینین له‌ گۆڕه‌پانی سوور. دوای ئه‌وه‌ی (الحاد) یان وه‌کو ئایدیۆلۆجیای فۆرماڵی ده‌وڵه‌ت ناساند. هه‌ر ئه‌و هەڕەشەی شۆرشە بوو که‌ مژده‌ی هه‌ڵکردنی گه‌رده‌لولی شۆڕشی دا، هه‌ر ئه‌و نوسه‌ره‌ پرۆلیتاریه‌ مه‌زنه‌ که‌ دامه‌زرێنه‌ری “ریالیزمی سۆسیالیستی” ئه‌ده‌ب وهونه‌ری ده‌وڵه‌تی ڕوسیه‌یە. خه‌رمانه‌ی مه‌زنییان به‌ده‌وردا کێشا له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هاوڕێی ڤلادیمێر لینین وستالینه‌ ونزیکه‌ له‌ سه‌رکرده‌کنی تری حزب وده‌وڵه‌ت. لایه‌نگیری بەلشه‌فێکان بوو به‌رله‌ شۆڕش وقه‌ڵه‌مه‌که‌ی خستبوه‌ خزمه‌ت شۆڕش وپاڵپشتی هێڵی سیاسیان. ته‌نانه‌ت کار گه‌یشته‌ ئه‌وه‌ی هێرش بکاته‌ سەر شانۆی هونه‌ری مۆسکۆ، به‌هۆی پێشکه‌شکردنی ڕۆمانی “ده‌ستلێوه‌شێنراوه‌کان”ی دیستۆفسکی که‌ سه‌رکۆنه‌ی تیرۆری خه‌باتی سیاسی ده‌کات. ئه‌و ڕۆمانه‌ی لینین به‌ (سخافات) ناوی برد و وتی کاتم نیه‌ بیخوێنمه‌وه‌ و “فڕێمداوه‌”. ستالین به‌هه‌موو شێوه‌یه‌ک هه‌وڵی به‌ستنه‌وه‌ی گۆرکی دا به‌ کەسایەتی خۆیه‌وه‌ به‌مه‌به‌ستی بانگه‌شه.‌ بۆیه‌ هه‌وڵی گه‌ڕاندنه‌وه‌ی دا بۆ یه‌کێتی سۆڤێت دوای ئه‌وه‌ی که‌ به‌جێی هێشت بوو له‌سه‌ر سوڕبونی لینین له‌ ساڵی۱۹۲۱. لینین زۆر سه‌غڵه‌ت بوبو بە داواکارێکانی گۆرکی له‌ به‌رگریکردنی له‌ ڕۆشنبیره‌ “بۆرژوازێکان” له‌ناویاندا شاعیری ئۆروستۆکرات ئەلێکسه‌نده‌ر بلۆک که‌ تووشی نه‌خۆشیه‌کی قورس بوو بو وە پێویستی به‌ چاره‌سه‌ر هەبووله‌ده‌ره‌وه‌ی وڵات ، به‌ڵام ده‌سه‌ڵات ڕێگه‌ی سه‌فه‌رکردنی پێ نه‌دا له‌ ترسی چالاکیه‌کانی دژی ده‌وڵه‌ت سه‌ره‌ڕای پاڵپشتیکردنی له‌ شۆڕشی ئۆکتۆبه‌ر. سه‌رئه‌نجام مرد دوای، ده‌ستی به‌ ده‌ستی پێکردنێکی دورو درێژ له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتدارانه‌وه‌.

هه‌روه‌ها گۆرکی داوای ده‌رکردنی بڕیاری لێبوردنی بۆ شاعیرنیکۆلای گۆمیلیۆڤ (هاوسه‌ری ژنه‌ شاعیر ئانا ئاخماتۆڤا) ی ‌کرد، به‌ڵام دواتر له‌سێداره‌ درا. گۆرکی ڕوسیای به‌جێهێشت پاش ئه‌وه‌ی لینین وتی:”ته‌ندروستیت باش نیه‌ ئه‌بێ سه‌فه‌ر بکه‌یت بۆ چاره‌سه‌ری پزیشکی… ئه‌گه‌ر ڕازیش نه‌بی ئێمه‌ ده‌تنێرین…”. ئیتر سه‌فه‌ری ئه‌ڵمانیای کرد دوای ئه‌وه‌ی نائومێد بوو له‌ رژێمی نوێی وڵات که‌ پڕاو پڕ بوو له‌ “زوڵمی شۆڕشگێڕی” و “تیرۆری سوور” وزۆری تر له‌و ڕوداوانه‌ی که‌ له‌ساڵانی یه‌که‌می هه‌ڵگیرسانی شۆڕش وشه‌ڕی ناوخۆداڕویان دا. قوربانیه‌کانی چه‌نده‌ها که‌سایه‌تی ڕۆشنبیر وئه‌دیب وهونه‌رمه‌ندی ڕوسیشی تێدا بوو. بۆیه‌ گۆرکی دودڵ بو له‌ پاراوی ڕێبا‌‌زی شۆرشی سۆسیالیستی ئه‌وکاته‌، سه‌ره‌ڕای لایه‌نگیری کردنیشی له‌ بزوتنه‌وه‌ی سۆسیال-دیموکراتی له‌ ڕوسیا وبه‌شداری کردنی له‌ شۆڕشی ساڵی ۱۹۰٥ و ڕاوه‌دونانی له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتی قه‌یسه‌ری وبه‌ندکردنی. لای گۆرکی سۆسیالیستی به‌مانای خۆشی وخۆشگوزه‌رانی وجه‌ژنی هه‌میشه‌ییه‌ بۆ هه‌موو کرێکا‌ران له‌ سایه‌ی رژێمه‌ نوێیەکه‌دا، به‌ڵام ئه‌وه‌ی که‌ بینیتی دوای هاتنه‌ سه‌ر ده‌سه‌ڵاتی بەلشه‌فێکان ته‌نها هه‌ڵخه‌ڵه‌تاندنی جوتیاران وکرێکاران بوو؛ نه‌ جوتیار بو به‌ خاوه‌نی ڕاستی زه‌وی و نه‌ کرێکاریش بوبەخاوه‌ن کارگە وه‌کو بانگه‌شه‌یان بۆ دەکرد پێش شۆڕش. سه‌رباری ڕاوه‌دونان وگرتنی هه‌رکه‌سێک بانگه‌شه‌ی فره‌ فکری وسیاسی بکردایه‌. پیاوانی حزب کارگه‌کانیان به‌ڕێوه‌ ئه‌برد بێ ئه‌وه‌ی هیچ شاره‌زاییه‌کی پیشه‌سازیان هه‌بێت.

هه‌روه‌ها ترۆتسکی هه‌ستا به‌ دروستکردنی سه‌ربازگه‌ی به‌ندکردنه‌کان “گۆلاگ”. زۆرێک له‌ مێژونوسان له‌و باوه‌ڕه‌دان ترۆتسکی به‌م کاره‌ی ئه‌یویست کێشه‌ی وێرانبونی ئابوری سۆڤێت دوای شه‌ڕی ناوخۆ چاره‌سه‌ر بکات به‌ به‌کارهێنانی به‌ندکراوه‌کان له‌ جێبه‌جێ کردنی پرۆژه‌ی کاره‌باو بنیادنانی پیشه‌سازی قورسی ده‌وڵه‌ت. دوای نا ئومێد بوونی گۆرکی له‌ ئه‌نجامی سیاسه‌تی ده‌ساڵاتدارانی نوێ، ناچار له‌ ئه‌ڵمانیا گیرسایه‌وه‌ وده‌ستی کرد به‌ ده‌رهێنانی ڕۆژنامه‌یه‌ک وبڵاوکردنه‌وه‌ی وتار له‌ ڕۆژنامه‌ ئه‌ڵمانێکان به‌ ڕه‌خنه‌گرتنی توند له‌ ده‌سه‌ڵات دارانی سۆڤێت. نوسینه‌ ڕه‌خنه‌ ئامێزه‌کانی وه‌کو: “جوتیارانی ڕوس” و “دڵره‌قی ڕوسی” و “ڕۆشنبیران وشۆڕش” و “نامه‌ی نووسه‌ر وئه‌ده‌ب له‌ زه‌مانی ئێمه‌دا”، هه‌روه‌ها داوا کردنی له‌ ئاناتۆل فرانس به‌ هه‌ستان به‌ هه‌وڵی بانگه‌شه‌یەکی جیهانی له‌پێناو به‌رگریکردن له‌ ئه‌دیبه‌ به‌ندکراوه‌ ڕوسێکان. ئەو هەڵوێستەی گۆرگی بوو به‌ هۆی بێزاری وتوڕه‌بونی لینین که‌ گۆرکی به‌ هاوڕێی نزیکی خۆی دەزانی. ته‌نانه‌ت له‌ماڵه‌کەشیا ده‌ژیا له‌ ساڵی ۱۹۱۰ له‌ کابری کاتی خه‌باتی نهێنی. گۆرکی زۆرجار گفتوگۆی ئەنجام دەدا له‌گه‌ڵ لینین سەبارەت بە بابه‌تی ئایین وڕۆلی له‌ کۆمه‌ڵگا وپه‌یامی ڕۆشنبیری له‌ گۆڕانی کۆمه‌ڵگادا. به‌بۆچونی گۆرکی، ئاسته‌مه‌ کۆمه‌ڵگا پێش بکه‌وێ به‌بێ بوونی پرۆژه‌یه‌کی رۆشنبیری مه‌زن. ڕۆشنبیری بنه‌مای هه‌موو پێشکه‌وتنێکی کۆمه‌لگایه‌. لینین بوونی ئایینی به‌هه‌موو شێوه‌یه‌ک ره‌تده‌کرده‌وه‌ له‌ناو کۆمه‌ڵگای سۆسیالیستیدا ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر به‌به‌کارهێنانی هێزیش بێت. له‌م لایه‌نه‌دا زۆر توندڕه‌و بوو.

بۆیه‌ له‌ ڕوسیا که‌نیسه‌ مێژوویه‌کان وێران کران (کاتیدرای کریستیانی دڵسۆزیان له‌ مۆسکۆ ته‌قانده‌وه‌ که‌ به‌ها بیناسازێکه‌ی هیچ که‌متر نه‌بوو له‌ کاتیدرای وێستمنستر له‌ له‌نده‌ن، کاتیدرای سانت پۆڵس له‌ ڕۆما، کاتیدرای نۆتردام له‌ پاریس…چی ڕوی ئه‌دا ئه‌گه‌ر هه‌موو ئه‌مانه‌ش بتەقێندرانایەوە‌ به‌ دینامێت؟ تێگه‌یشتنی گۆرکی له‌سه‌ر ئایین له‌ژێر کارتێکردنی فه‌لسه‌فه‌ی نیتشه‌ و “مرۆڤی باڵا”،دا بو، وای ده‌بینی که‌ کاره‌که‌ په‌یوه‌سته‌ به‌خودی که‌سه‌که‌وه‌ له‌ ئینتیمای ئایینی وهیچ زه‌روره‌یه‌ک نابینێ له‌ دوورخستنه‌وی خه‌ڵکی ساده‌ له‌ ئایین به‌ زۆره‌ملێی. به‌ڵکو پێویسته‌ بیریان ڕۆشن بکرێت و پله‌ به‌ پله‌ دیدیان بگۆردرێ بۆ ئه‌و دیده‌ سکۆلاریزمیه‌ی که‌ سۆسیالیسته‌کان مژده‌ به‌خشیان بۆ ده‌کرد. پێشتریش گۆرکی ڕه‌خنه‌ی له‌ ڕێبازی لینین ده‌گرت له‌سه‌ر هه‌ستان به‌ شۆرش پێشهاتنی کاته‌که‌ی. وهۆشداری له‌ به‌رکه‌وته‌ ڕوخێنه‌ره‌کانیشی دا له‌ زنجیره‌یه‌ک نووسینی دا به‌ناونیشانی “بیرگه‌لێک له‌ غه‌یرکاتی خۆیدا” (ناونیشانه‌که‌ هی مقاله‌یه‌کی نیتشه‌ی فه‌یله‌سوفه‌). له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا گۆرکی له‌ ناخی خۆیدا درکی به‌وه‌ ده‌کرد که‌ له‌رۆژگاری شۆڕشدا داهاتوو بۆلینین ئه‌بێت. هه‌روه‌ها لینینیش درکی به‌وه‌ ئه‌کرد که‌ داهاتوی ڕوسیا به‌بێ گۆرکی نابێت، دوای ئه‌وه‌ی ناوبانگی نه‌ک ته‌نها لەڕوسیا به‌لکو ئه‌وروپا وئه‌مه‌ریکاشی گرتبوه‌وه‌ له‌ڕێگای ئه‌و کاره‌ زۆرانه‌ی وه‌کو “منداڵیم”، “له‌نێو خه‌ڵکدا”، “دایک” هه‌روه‌ها چیرۆک وشانۆگه‌ریه‌کانی له‌سه‌ر ژیانی خه‌ڵکانی هه‌ژار ونه‌بوو وبێبه‌ش ولانه‌وازان “پێپه‌تی”. گۆرکی له‌نێوان ساڵانی ۱۹۲۱-۱۹۲۳ ژیانی له‌نێوان پراگ وهیلسنفۆرگ وبه‌رلین به‌سه‌ر برد. پاشان خانویه‌کی له‌ سۆرنتۆ له‌ ئیتالیا کڕی له‌ ساڵی ۱۹۲٤. دواتر له‌ کابری کۆمه‌لێک له‌ شاکاره‌کانی وه‌کو: ڕۆمانی “کاری خێزانی ئارتامۆنۆف” و “زانکۆکانم” نوسي هه‌روه‌ها ده‌ستی کرد به‌نوسینی رۆمانه‌ مه‌زنه‌که‌ی “ژیانی کلیم سامگین”. که‌ ڕه‌وشی یه‌کێتی سۆڤێت ئارام بوه‌وه‌، ستالیین به‌هه‌مو توانایه‌کیه‌وه‌ هه‌وڵی گه‌ڕاندنه‌وه‌ی گۆرکی ئه‌دا بۆ نیشتمان (سۆڤێت)، بۆیه‌ گه‌لێک (المغريات)یان پێشکه‌ش کرد له‌ نێویاندا سه‌رپشکردنی له‌ رێکخستنی بزاڤی رۆشنبیری له‌ وڵاتدا. هه‌روه‌ها دڵنیای کرده‌وه‌ که‌ وڵات ڕگاری بوو له‌ شه‌ڕی ناوخۆ وده‌رهاویشته‌کانی وگوزه‌رانی خه‌ڵک خۆش بووه‌ وو بنیادنانی وڵات د ه‌ستی پێکردوه‌. ئه‌و هه‌واڵانه‌یش که‌ باس له‌ سه‌ربازگه‌ی به‌ندکردن ئه‌که‌ن ته‌نها پڕوپاگه‌نده‌ی دوژمنانی سۆڤێته‌.

ڕژێمه‌ تۆتالیتاریاکان هه‌میشه‌ هه‌وڵی کۆنترۆڵ کردن وبه‌کارهێنانی گه‌وره‌ ڕۆشنبیر وزانا وکه‌سایه‌تیه‌ ناسره‌وه‌کانی کۆمه‌ڵگا ئه‌ده‌ن بۆ جوانکردنی ناشیرینیه‌کانیان له‌ناوه‌ وده‌ره‌وه‌ی ووڵات. ئه‌مه‌ ڕێک ئه‌وه‌ بوو که‌ ستالین هه‌وڵی بۆ ئه‌دا. بۆیه‌ گۆرکی له‌ساڵی ۱۹۲۸ له‌سه‌ر داوای ستالین هه‌ستا به‌ ئه‌نجامدانی گه‌شتێک بۆ بینینی ئه‌و کاره‌ چاکانه‌ی کراون له‌و (فه‌ریکه‌ وڵاته‌دا). پاش ئه‌و گه‌شته‌ هه‌ستا به‌نووسین وبڵاو کردنه‌وه‌ی زنجیره‌یه‌ک نوسین به‌ناونیشانی “في ارجاء الاتحاد السوفيتي”. ساڵی ۱۹۳۱ گۆرکی هه‌ستا بە سه‌ردانی کردنی سه‌ربازگه‌ی به‌ندکردن له‌ دورگه‌کانی سۆلۆفیتسکی له‌ باکوری وڵات وستایشی هه‌ڵسوکه‌وت کردن له‌گه‌ڵ به‌ندیه‌کان وباری به‌ندیخانه‌که‌ی کرد. دوای ئه‌م کاره‌ی، زۆر که‌س ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ی گۆرکیان سه‌رکۆنه‌ کرد. الکسه‌نده‌ر سۆلجه‌نتسین که‌ خاوه‌نی خه‌ڵاتی نۆبڵ بوو یه‌کێک بوو له‌ که‌سانه‌ که‌ له‌ڕۆمانێکی به‌ناوی”دورگه‌کانی گۆلاگ” نووسی: پڕوپاگه‌نده‌کان گه‌یشتنه‌ سۆلۆفیتسکی (ده‌رباره‌ی هاتنی گۆرکی) پێش سه‌ردانیکردنه‌که‌ – به‌ندێکان دڵه‌کوته‌ گرتنی، کارمه‌ندانی به‌ندیخانه‌که‌ شڵه‌ژان… ئه‌بێ که‌سێک به‌ندکراوه‌کان بناسێ بۆئه‌وه‌ی به‌په‌رۆشیان بۆ ئه‌م سه‌ردانیکردنه‌ بخه‌مڵێنێ. ئه‌وه‌ نووسه‌ره “هه‌ڵۆ وهۆشداری ده‌ری شۆڕش” ونووسه‌ری پله‌یه‌کی ڕوسی! حه‌شارگای زوڵم وزۆرداری وبێده‌نگی ئه‌بڕێت وئه‌نوسێ بۆ که‌سانی خه‌مخۆر ده‌رباره‌ی ڕه‌وشی به‌ندیخانه‌ وبه‌ندێکان زۆر به‌ڕونی! هه‌موو گومانه‌کان ئه‌ڕه‌وێنێته‌وه‌. داکۆکیان لێ ئه‌کات! …بۆێه‌ سه‌رپه‌رشتیارانی به‌ندیخانه‌که‌ هه‌ستان به‌ ڕازاندنه‌وه‌ی شوێنه‌که‌ وشاردنه‌وه‌ی هه‌موو که‌مو کورتیه‌کان. کرملین ئه‌و به‌ندکراوانه‌ی که‌ ڕه‌وانه‌ی ئه‌وێ ئه‌کرد مه‌به‌ستی بوو که‌ که‌مترینیان به‌زیندوی بمێنێته‌وه‌. زۆربه‌ی نه‌خۆشه‌کان له‌ هۆبه‌ی چاره‌سه‌ری ده‌رکران وشوێنه‌که‌ پاک کرایه‌وه‌. هه‌روه‌ها ڕاڕه‌وێکی نوێ بۆ خانه‌ی چاکسازی مناڵان که‌ مناڵی نامۆ-به‌ کۆمه‌ڵگایان تێدا نیه‌، دروستکرا که‌ هه‌ردوو دیوی به‌ داری سنه‌وبه‌ری کاتی (به‌بێ ڕه‌گ) رازێندرایه‌وه‌.. له‌وانه‌یه‌ گۆرکی ڕزگارکردنیان وچۆنیه‌تی په‌روه‌رده‌ کردن وئاماده‌کردنیان بۆ ژیان له‌ داهاتوو له‌سێبه‌ری “سۆسیالیستیدا” به‌لاوه‌ گرنگ بێت! وه‌ ئیتر ئا به‌مجۆره‌….

گێڕانه‌وه‌ی ڕوداوه‌کانی سه‌ردانیکردنه‌که‌ له‌ ڕۆمانی”دورگه‌کانی گۆلاگ” ی سۆڵجینتسین، له‌ئه‌زمونی خودی خۆی له‌ئاکامی ده‌ ساڵ له‌ چه‌شتنی ئازاری زوڵم وئیهانه‌ کردنی ناو به‌ندیخانه‌که‌ که‌ به‌سه‌ری بردبوو سه‌رچاوه‌ی گرتوه‌. دوای هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی یه‌کێتی سۆڤێت هه‌ندێک له‌ دوکێۆمێنته‌ نهێنیه‌کانی کی ج ب – لیژنه‌ی ئاسایشی ده‌وڵه‌ت- په‌یوه‌ست به‌ گۆرکی ئاشکرا کران. له‌نێویاندا، نامه‌ گۆڕینه‌وه‌ی گۆرکی له‌گه‌ڵ سه‌رکرده‌کانی حیزب وه‌کو لینین وستالین ودژیردجینسکی وئه‌وانی تر هه‌روه‌ها هه‌ندێک ڕاپۆرتی کارمه‌ندانی ئاسایش وسیخوره‌کانیان له‌سه‌ر گۆرکی. ئه‌و دۆکیومێنتانه‌ گۆرکی به‌ شێوه‌یه‌کی تر وێنا ئه‌کات نه‌ک به‌و شێوه‌یه‌ی که‌ ئه‌که‌وته‌ به‌رده‌سی خوێنه‌ران له‌سه‌رده‌می سۆڤێتدا. کێشه‌ی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ی که‌ لینین بنیادی نا ئه‌وه‌ بوو که‌ له‌ده‌ستی ئه‌و “شۆرشگێڕانه‌ی که‌ خه‌ونیان به‌ بنیادنانی کۆمه‌ڵگای یه‌کسان وعادیل وه‌ ئه‌بینی” وقوربانی زۆریان دا له‌ پێناو ڕامالینی زوڵم وناعه‌داله‌تی ده‌سه‌ڵاتی قه‌یسه‌ری وبڕوایان به‌ ئایدیۆلۆجیای شۆرشی “سۆسیالیستی زانستی” هه‌بوو، ده‌رچوو وکه‌وته‌ ده‌ست ئه‌و کارمه‌نده‌ حزبیانه‌ی که‌ له‌پێناو پله‌و پایه‌ وده‌سکه‌وتی شه‌خسی هاتبونه‌ نێو حزبه‌وه‌. هه‌ندێکی تر له‌ ده‌سه‌ڵاتداران له‌وانه‌ بوون که‌ به‌ناوی حزبه‌وه‌ له‌خولیای ده‌سه‌ڵات وکۆنترۆڵ کردنی کۆمه‌ڵگادا بوون نه‌ک خزمه‌ت کردنیان. ئه‌مانه‌ زیاتر گۆرکیان په‌ست کردبوو چونکه‌ وای هه‌ست ئه‌کرد که‌ شۆرش به‌لاڕێدا ئه‌برێ.

له‌ساڵی ۱۹۳۰ گۆرکی بو به‌ئه‌ندامی یه‌کێتی نێنه‌ته‌وه‌یی نوسه‌رانی دیمۆکرات له‌گه‌ڵ رۆمان رۆلان ووایڵتون ووینکلر وألبرت ئه‌نشتاین وهینرک مان ولویس ئه‌راگۆن ووایڵز تریولیه‌ وگه‌لێکی تر له‌ گه‌وره‌ ڕۆشنبیرانی ئه‌وروپی که‌ سه‌رکۆنه‌ی له‌سێداره‌دانی ٤۸ که‌سیان کرد له‌سه‌ر وبه‌ندی “کێشه‌ی برسێتی” له‌ یه‌کێتی سۆڤێت. ساڵی ۱۹۳۲ گۆرکی بۆ یه‌کجاری گه‌رایه‌وه‌ سۆڤێت. له‌ئه‌وروپا گرنگیدان به‌ کاره‌کانی گۆرکی سستیه‌کی به‌خۆوه‌ بینی له‌ ئاکامی سه‌رهه‌ڵدانی ڕێچکه‌ی ئه‌ده‌بی نوێتر. حکومه‌تی سۆڤێت یه‌کێک له‌ کۆشکه‌ گه‌وره‌کانی ملیۆنێر ریابۆنشسکی له‌ناوه‌ڕاستی مۆسکۆ وڤێلای تیسیلی له‌ قرم پێشکه‌ش کرد. ڤێلاکه‌ی قرم بۆڕێگری کردنی بوو له‌ سه‌فه‌ر بۆ کابری له‌ ئیتالیا به‌بیانوی هه‌واگۆڕین چونکه‌ ئاوهه‌وای قرم وباشوری ئیتالیا له‌ یه‌ک ئه‌چوون. هه‌روه‌ها ستافێکی خزمه‌تیان له‌ گه‌ڵ شۆفێر وپزیشک بۆ ته‌رخان کرد. له‌وه‌ش گرنگتر بازنه‌یه‌ک له‌ پیاوانی ده‌زگای ئاسایش به‌ سه‌رۆکایه‌تی هینریک یه‌هودا به‌رێوه‌به‌ری به‌رێوه‌به‌رایه‌تی ئاسایشی گشتی ده‌وڵه‌ت ووه‌زیری ناوخۆ (کۆميسیاری گه‌ل بۆ کاروباری ناوخۆ). ئه‌م جوه‌ کۆنه‌ گێره‌شێوێنه‌ که‌ ناوی ڕاسته‌قینه‌ی (یه‌نون گێرشینۆڤیچ یه‌هودا) بوو پاڵپشتی ستالین بوو له‌کاتی ئه‌و خۆپیشاندانانه‌ی که‌ کران له‌ دژی ساڵی ۱۹۲۸. له‌به‌ر ئه‌وه‌ ستالین دواتر پشتی پێبه‌ست له‌ به‌رێوه‌بردنی گرتووخانه‌و به‌ندیخانه‌کان و ئاسایشی وڵات. به‌تایبه‌تیش له‌به‌ر ئه‌وه‌ی خزمی سه‌رکرده‌ی به‌ڵشه‌فی یاکۆڤ سه‌فه‌ردلۆڤ بوو. هاوسه‌ری خوشکه‌زاکه‌ی بوو (به‌ڵام ستالین یه‌هودای له‌سێداره‌ دا له‌ ساڵی ۱۹۳۸به‌ تاوانی هه‌وڵدان بۆ گۆڕینی ده‌سه‌ڵات له‌گه‌ڵ گروپی ترۆتسکیه‌کان).
هه‌موو جموجوڵه‌کانی گۆرکی له‌ژێر چاودێری یه‌هودادا بوو. وهه‌موو وه‌رده‌کارێکانیشی ئه‌گه‌یانده‌ ستالین له‌باره‌ی دانیشتن وکۆبونه‌وه‌کانی له‌گه‌ڵ مه‌کسیمی کوڕی وهاوڕێ نزیکه‌کانی وگفتوگۆکانیان. له‌ ڕاستیدا گۆرکی خرابوه‌وه‌ ناو “قه‌فه‌سێکی ئالتونیه‌وه‌” به‌کار ئه‌هێنرا له‌ لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتی حیزبه‌وه‌ بۆ کۆنترۆل کردنی سێکته‌ری ڕۆشنبیری له‌ ده‌وڵه‌تدا. به‌سه‌رپه‌رشتی گۆرکی، ژماره‌یه‌ک گۆڤار وڕۆژنامه‌ی ئه‌ده‌بی ده‌رئه‌چون. یه‌کێتی نوسه‌ران دامه‌رزا، ئینسیکلۆپیدیای “ئه‌ده‌بی جیهانی” ده‌رچوێنرا ویه‌که‌مین کۆنگره‌ی یه‌کێتی نوسه‌ران به‌سترا. گۆرکی تێیدا وتارێکی تێروته‌سه‌لی پێشکه‌ش کرد ده‌رباره‌ی ڕۆڵی نوسه‌رانی سۆڤێت له‌و ده‌مه‌دا وباسی “ریالیزمی سۆسیالیستی” وه‌کو ئاڵایه‌ک که‌ ده‌بێ هه‌موو هونه‌رمه‌ند ونوسه‌رانی ده‌وڵه‌ت له‌ سایه‌یدا هه‌وڵی دوباره‌ بنیاد نانه‌وه‌ی ژیانی کۆمه‌ڵگای سۆڤێتی بده‌ن.
گۆرکی هه‌ر له‌ مناڵیه‌وه‌ به‌که‌سێکی به‌رهه‌ڵستکاری زوڵم وشۆرشگێر ناسرابوو بۆیه‌ قبوڵکردن ومانه‌وه‌ی له‌گه‌ڵ ڕژێمێکی گشتگیر به‌ سه‌رۆکایه‌تی ستالین به کارێکی نامۆ دێته‌ به‌رچاو. پاش گه‌ڕانه‌وه‌ی بۆ یه‌کێتی سۆڤێت گۆرکی تووشی کۆمه‌لێک نه‌هامه‌تی هات ده‌سپێکیان له‌ده‌ست دانی مه‌کسیمی کوڕی بوو که‌ له‌تافی گه‌نجیدا بوو. پڕوپاگه‌نده‌ی ئه‌وه‌ بڵاو بوه‌وه‌ گوایا به‌ پلانی یه‌هودا بووه‌. به‌گوێره‌ی دانپێدانانی بیوته‌ر کریوتشکۆف که‌ سکرتێر وپاسه‌وان وخانه‌خوێی گۆرکی نوسه‌ر بوو. کریوتشکۆف ئه‌مه‌ی له‌کاتی دادگایی کردنی له‌سه‌ر که‌یسی (التآمر) له‌ ستالین له‌لایه‌ن بوخارین وزینۆفییف وکامینیف وتبوو. هه‌روه‌ها کریۆتشکۆف، که‌دواتر له‌سێداره‌ درا له‌گه‌ڵ هاوسه‌ره‌که‌ی دانی به‌وه‌شدا نابوو که‌ تێوه‌ گلاوه‌ له‌ ڕوداوی مه‌کسیم.

وترا که‌ گوایا یه‌هودا ئه‌و کاره‌ی کردوه‌ چونکه‌ مه‌یلی له‌ هاوسه‌ره‌که‌ی مه‌کسیم بووه‌. به‌ڵام مێژوناسان گومانیان هه‌یه‌ له‌وه‌ی کریۆتیشکۆف که‌ زۆر دڵسۆزي گۆرکی بوو ده‌ستی هه‌بوبێ له‌ کوشتنی کوڕه‌که‌ی که‌ به‌ نه‌خۆشیه‌کی کتوپڕی دڵ مرد. گۆرکی له‌ نامه‌یه‌کیدا بۆ بۆ کریۆتیشکۆف له‌ ساڵی ۱۹۲۷ له‌ سۆرنتۆی ئیتالیاوه‌ نوسیبوی: ” که‌ ده‌وڵه‌مه‌ند بووم په‌یکه‌رێکی گه‌وره‌ی برۆنزت بۆ دروست ئه‌که‌م له‌ گه‌وره‌ترین گۆڕه‌پانی شاردا. ئه‌مه‌ت بۆ ئه‌که‌م چونکه‌ تۆ کتێبه‌کانمت پاراست، به‌ڕاستمه‌ وگاڵته‌ ناکه‌م. من سوپاسی بێپایانت ئه‌که‌م. چۆن ئه‌کرێ که‌سێکی ئاوا دڵسۆز کوڕه‌که‌ی بکوژی هه‌رچه‌نه‌ دانی به‌وه‌دا نابوو له‌ژێر ئه‌شکه‌نجه‌دا. ستالین ترسی له‌ گۆرکی هه‌بوو که‌ هیچ کاتێک نه‌بوو به‌ یه‌کێک له‌ ده‌سته‌ی که‌سانی به‌رده‌ستی. گۆرکی به‌که‌سانی وه‌ک ریکۆف وبوخارین وکامینیف وزینۆفییف ده‌وره‌درابو که‌ رکابه‌ری ستالین بون له‌ لیژنه‌ی ناوه‌ند وستالین حه‌زی لێنائه‌کردن.
له‌ ۱۸ حوزه‌یران ۱۹۳٦ گۆرکی لە دوای چه‌ند رۆژێک له‌ نه‌خۆشیەکی سه‌خت وبێهۆشی کۆچی دوایی کرد له‌ باخی گۆرکی (وشه‌ی گۆرکی لێره‌ به‌مانای “گرده‌کان” دێت له‌ ڕوسیدا به‌خوێندنه‌وه‌ به‌ڵام شێوازی نوسینه‌که‌ی جیاوازه‌.) له‌ده‌ره‌وه‌ی شاری مۆسکۆ. هه‌مان ئه‌و شوێنه‌ی که‌ لینین تێیدا مرد. پێش مردنی، ستالین به‌یاوه‌ری مۆلۆتۆف وفۆرۆشیلۆف لە دوای نیوه‌ی شه‌و سه‌ردانی کرد. پزیشکه‌کان به‌ ده‌رزیه‌کی کافور هێنایانه‌ هۆش خۆی پێش سه‌ردانی کردنه‌که‌. دواتر له‌ کاتی دادگایی کردنی گروپه‌که‌ی ترۆتسکی و ” پزیشکه‌ بکوژه‌کان” وابڵاو کرایه‌وه‌ که‌ پزیشکه‌کان به‌مه‌به‌ستی کوشتن برێکی زۆر له‌ کافوریان لێداوه‌. به‌ڵام هیچ به‌ڵگه‌یه‌کی سه‌لمێنه‌رنیه‌ بۆ ئه‌ مکاره‌. له‌ڕاپۆرته‌ پزیشکیه‌که‌یدا هاتبوو که‌ هۆی مردنه‌که‌ی له‌ ئه‌نجامی هه‌وکردنێکی توند بوه‌ له‌ به‌شی خواره‌وه‌ی سیه‌کانی که‌ ساڵانێکی زۆر بوو توشی نه‌خۆشی سیل هاتبوو. راپۆرته‌که‌ له‌لایه‌ن تیمێک له‌ گه‌وره‌ پزیشکان له‌ناویاندا وه‌زیری ته‌ندروستی کامینیسکی وپزیشکی کرملین خۆدۆرکۆفسکی وپزیشکان لانگ وبلیتنیۆف وکۆنتچالۆفسکی وسبیرانسکی ولیفین واژۆ کرابوو. زۆرینه‌ی ئه‌مانه‌ی ‌ ناویان هات له‌و جوانه‌ بوون که‌دواتر له‌سێداره‌ دران. پرۆفیسۆر داڤیدۆفسکی هه‌ستا به‌ کاری توێکاری لاشه‌که‌ی (تشريح الجثة). کارەکە به‌خێرایی ئه‌نجامدرا هه‌ر له‌ ژووری نوستنه‌که‌ی له‌سه‌ر مێزی نوسینه‌که‌ی. که‌س نهێنی ئه‌م په‌له‌کردنه‌ی نه‌ئزانی وترا که‌ ڕێنماییه‌کان له‌ کرملینه‌وه‌ هاتبوو.

کریوتشکۆف له‌یاده‌وه‌ریکانیدا له‌باره‌ی ئه‌و ڕوداوه‌وه‌ نوسیبووی وئه‌ڵێ: له‌دوای مردنی گۆرکی هه‌ڵسوکه‌وتی پزیشکه‌کان له‌گه‌ڵی گۆڕا. ته‌نها لاشه‌یه‌کی مردو بوو لای ئه‌وان…کاتێ چومه‌ ژوره‌که‌وه‌ ته‌نها لاشه‌یه‌کی له‌ خوێن گه‌وزاوم بینی پزیشکه‌کان ناوسکیان هه‌موو هێنایه‌ ده‌ره‌وه‌ ئینجا شۆرتیان وبه‌ ده‌رزی وده‌زویه‌کی ئه‌ستور سکیان دوریه‌وه‌. مێشکیان فرێدابوه‌ ناو قابێکه‌وه‌ وبه‌منیان ووت بیبه‌ بۆ “په‌یمانگای مێشک”. به‌گوێره‌ی ووته‌کانی، هیچ نوسه‌رێکی تری ڕوسی به‌وجۆره‌ مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵ نه‌کراوه‌ له‌کاتی مردنی. که‌یسه‌که‌ی به‌ ده‌سیسه‌ی سیاسی ناوبردوه‌. لاشه‌که‌ی گۆرکی سوتێنرا وخۆڵه‌مێشه‌که‌ی کرایه‌ ناو شوشه‌یه‌که‌وه‌ وخرایه‌ ناو دیواری کرملینه‌وه‌، به‌پێچه‌وانه‌ی وه‌سیه‌تنامه‌که‌یه‌وه‌ که‌ داوای کردبوو له‌ته‌نیشت گۆڕی کوڕه‌که‌یه‌وه‌ له‌ دێر نۆڤۆدیفیتشه‌ بنێژرێت. گۆرکی خۆی خسته‌ ئه‌م گێژه‌نگی پیلانگێڕیەیەوە وڕێگه‌ی خۆشکرد بۆ ده‌ستێوه‌ردانی خه‌ڵکانێکی نامۆ وهێزگه‌لێکی پێچه‌وانه‌ به‌ سروشتی داهێنانی ئه‌ده‌بی خۆی. نه‌ک ته‌نها له‌و کاته‌ی له‌ ژیاندا بوو به‌ڵکو له‌ مردنه‌که‌شیدا. به‌هه‌رحاڵ دواتر ئه‌و پزیشکانه‌ هه‌موو سزای مردنیان به‌سه‌ردا سه‌پێنرا وگوله‌باران کران. ئه‌وترێ ستالین ڕقی له‌ پزیشکه‌کان بوو ڕێگه‌ چاره‌سه‌ره‌ میلیه‌کانی پێ باشتر بوو. وه‌کو خۆ پێچینه‌وه‌ به‌ عابایه‌کی قه‌وقازی به‌مه‌به‌ستی عاره‌قکردن وله‌ کاتی تا لێهاتن. لینینیش هه‌مان بۆچونی هه‌بوو، متمانه‌ی به‌ پزیشکه‌ به‌ڵشه‌فێکان نه‌بوو پزیشکه‌ سویسرێکانی پێ باشتر بوو.

– 2 –
گه‌شتی گۆرکی له‌سه‌ر ڕێی پڕ له‌ ئازاری ژیان له‌ ڕۆژی له‌دایک بونیه‌وه‌ له‌ نیجنی-نوفگۆرۆد وه‌ ده‌ستی پێکرد هه‌تا ڕۆژی مردنی له‌ باخی گۆرکی. ژیانی پڕ بوو له‌ کاره‌ساتی گه‌وره‌ ونوشوستی کاتێک هه‌وڵی خۆکوشتنی دا له‌ته‌مه‌نی ۱۹ ساڵیدا دوای ئه‌وه‌ی نه‌یتوانی بچێته‌ زانکۆی قازان. بۆیه‌ چانسی خوێندنی باڵای له‌ده‌ست چوو. دواتر ئه‌ستێره‌ی له‌جیهانی ئه‌ده‌بدا گه‌شایه‌وه‌ کاتێک چیرۆکی “ماکار تشۆردا” ی بڵاو که‌رده‌وه‌ له‌ ساڵی ۱۸۹۲. دوای ئه‌وه‌ کاره‌کانی تری بڵاوکرایه‌وه‌ که‌ ناوبانگی جیهانی بۆ هێنا وبوو به‌ نوسه‌ری پله‌ یه‌کی ڕوسی دوای مردنی تۆلستۆی ودۆستیوفسکی وتیشخۆف.

مه‌کسیم بیشکۆفی دارتاش، باوکی مه‌کسیم وفارفارا کاشیرینای دایکی له‌ که‌نیسه‌ی شاری نیجنی- نوفگورود هاوسه‌رگیریان کرد. هه‌رگیز له‌بیری ئه‌وه‌دا نه‌بوون که‌ مناڵه‌ نۆبه‌ره‌که‌یان ئه‌بێته‌ یه‌کێک له‌ گه‌وره‌ ئه‌دیبانی ڕوسی. مه‌کسیمی باوک له‌کاره‌که‌ی که‌ کۆمپانیایه‌کی ده‌ریاوانی بوو پله‌ی به‌رز کرایه‌وه‌ وکاری سه‌رپه‌رشتی دروستکردنی که‌وانه‌ی سه‌رکه‌وتنی پێسپێردرا بۆ به‌خێرهاتنی کردنی ئیمپراتۆر ئه‌لێکسه‌نده‌ری دووه‌م له‌ شاری ئستراخان. بۆیه‌ تازه‌ بوک وزاوا له‌و شاره‌ نیشته‌جێ بوون. گۆرکی کوڕ (که‌ناوی ئه‌لیکسی بوو) له‌و شاره‌ له‌ ۱٦ مارت ۱۸٦۸ له‌دایک بوو. به‌ڵام له‌ساڵی ۱۸۷۱ خێزانه‌که‌یان کۆستێکی گه‌وره‌ی که‌وت؛ الێکسی توشی کۆلێرا بوو باوکی که‌ به‌دیاریه‌وه‌ بوو وخزمه‌تی ئه‌کرد ئه‌ویش گیرۆده‌ی هه‌مان ده‌رد بوو. باوکه‌ مرد ومناڵه‌که‌ چاک بوه‌وه‌. دایکی که‌ چاوه‌رێی مناڵی دووه‌می ئه‌کرد ناوی لێنا مه‌کسیم که‌ له‌دایک بوو، به‌ناوی مێرده‌ کۆچکردووه‌که‌یه‌وه‌. باوک له‌ ئستراخان بەخاک سپێردرا به‌ڵام مه‌کسیمی برای ئه‌لێکسی له‌ ڕێگای گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ نیجنی نۆفگۆرد مرد. گۆرکی له‌ کتێبی “مندالیم” باسی دیمه‌نی منالێکی بچوکی ڕاکشاو له‌ تابوتێکا ئه‌کات، له‌ ناو ئه‌و که‌شتیه‌ی که‌ بردنی بۆ نیجنی نۆفگۆرۆد وچۆن دایکی به‌چاوی ناحه‌زه‌وه‌ ته‌ماشای ئه‌کرد وبه‌ سه‌ره‌خۆر وهۆی بێوه‌ژن که‌وتنی خۆیی ئه‌زانی. به‌م شێوه‌یه‌ وله‌گه‌ڵ ئه‌م ڕوداوه‌ تراجیدیانه‌ ژیانی یه‌کێک له‌ گه‌وره‌ ئه‌دیبانی ڕوسی ده‌ستی پێکرد.. که‌ دایکی شوی دووه‌می کرد باپیری ڕازی نه‌بوو به‌ڵام ناچار بوو کچه‌زاکه‌ی بگرێته‌ خۆی. داپیره‌ ئه‌رکی گه‌وره‌کردنی گرته‌ ئه‌ستۆ وڕۆلێکی کاریگه‌ری هه‌بوو له‌سه‌ری. که‌ بوو به‌ حه‌وت ساڵان ڕه‌وشی مادی باپیری زۆر خراپ بوو بۆیه‌ سه‌ره‌تا ناردی بۆ کارکردن له‌ دوکانی پێڵاوفرۆشێک. دواتر لای خێزانی سێرگییف که‌ خزمی داپیره‌ی بوون وه‌کو خزمه‌تکار، به‌ڵام پاش ماویه‌کی کورت هه‌ڵهات. له‌و کاته‌وه‌ ئیتر شه‌ڕی مان ونه‌مان له‌ ژیانی ئه‌و مناڵه‌ ده‌ستی پێکرد. ئیشه‌کان وگرنگیدانی به‌ شت گۆڕانکاری به‌سه‌ردا هات. قورستین کار کردبێتی له‌ نانه‌واخانه‌یه‌کدا بوو که‌ ده‌بوو به‌یانیان زوو کیسه‌ ئاردی قورس بارکات، هه‌ویر ئاماده‌ بکات، فرن گه‌رمکات، دواتر نان وبه‌رهه‌مه‌کانی تر ببات بۆ بازاڕ وبیانفرۆشێ.

لە سەرەتادا باپیری به‌زۆر ئه‌یبرد بۆ که‌نیسه‌و نوێژ وسروده‌ ئاینیه‌کانی پێ له‌به‌ر ئه‌کرد. له‌وباره‌یه‌وه‌ گۆرکی نووسیویه‌تی:” حه‌زم له‌ ڕۆیشتنی که‌نیسه‌ نه‌بوو، ملی ئه‌گرتم وبه‌زۆر سوجده‌ی پێ ئه‌بردم”. دواتر باپیره‌ وازی لێهێنا وسه‌رپشکی کرد، به‌ڵام دواتر ئه‌لیکسی دانیبه‌وه‌دا نا که‌ حه‌زی تەنها له‌ سه‌یرکردنی نیگاره‌که‌نی ناو که‌نیسه‌و گوێگرتن له‌ سروده‌ خه‌ماوێکان ‌بووە. لەبەرئه‌وه‌ حه‌زی له‌ ڕۆیشتنی مناوه‌له‌ (بۆنه‌یه‌کی ئایینی کریستیانه‌کانه‌ بۆ مناڵان ساز ئه‌کرێت) نه‌بوو. کاتێک بۆ یه‌که‌مجار سه‌ردانی قه‌شه‌ی کرد بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌، هه‌ستی کرد هه‌ڵخه‌ڵه‌تێنراوه‌ وئه‌مه‌ کارێکی بێزارکه‌ره‌. جارێکیان باپیری بڕێک پاره‌ی پێدا بۆئه‌وی بیبه‌خشێته‌ که‌نیسه‌، به‌ڵام ئه‌و پێی باشتر بوو بچێت یاری پێبکات له‌گه‌ڵ مناڵان وپاره‌که‌ی دۆڕان وبه‌درۆوه‌ به‌ باپیری گوت که‌وا مناوه‌له‌ی ئه‌نجام داوه‌ له‌ لای قه‌شه‌. به‌مشێوه‌یه‌ ئه‌م مناڵه‌ گه‌وره‌ بوو له‌ که‌شێکی دور له‌ که‌نیسه‌. داپیره‌شی که‌ زۆر چاودێری بوو، زیاتر گرنگی به‌ چیرۆک وگۆرانیه‌ میلیه‌کان ئه‌دا تاوه‌کو وتنه‌وه‌ی سروده‌ ئایینێکان له‌ گه‌ڵیدا. دیدی نه‌گه‌تیڤیانه‌ی گۆرکی له‌سه‌ر که‌نیسه‌ وئایین له‌و کاتانه‌وه‌ دروست بوو. زیاتریش جێگیر بوو له‌گه‌ڵ ئاشنا بوونی به‌ فه‌لسه‌فه‌ی نیتشه‌ وفه‌یله‌سوفه‌ ئه‌ڵمانێکانی تر. مردنی یه‌ک له‌دوای یه‌کی برا وخوشکه‌کانی ئه‌لیکسی وه‌ک ئه‌وه‌ی بلێی چاره‌نووس به‌مه‌به‌ست الێکسی به‌تاقانه‌یی بهێڵێته‌وه‌ له‌ هه‌ردوو هاوسه‌رگیریه‌که‌ی دایکی. ژیانی له‌لای دایکی دوای هاوسه‌رگیری دووه‌می زۆری نه‌کێشا.

ڕۆژێکیان خه‌ریک بوو مێرده‌که‌ی دایکی به‌ چه‌قۆ بکوژێت ئه‌گه‌ر دایکی دوری نه‌خستایه‌ته‌وه‌ له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی به‌ پێڵاو له‌دایکی دابوو. هه‌ڕه‌شه‌ کوشتنی ئه‌و وخۆشی کرد ئه‌گه‌ر جارێکی تر ده‌ستدرێژی بکاته‌ سه‌ر دایکی. جارێکی تر دایکی ناردیه‌وه‌ ماڵی باپیره‌ی. دوای مردنی دایکی باپیره‌ی گووتی: “هێی… ئه‌لێکسی.. تۆ مه‌دالیه‌ نیت بکرێیته‌ مل، بڕۆ له‌ناو خه‌ڵکیدا بژی”. به‌و شێوه‌یه‌ باپیره‌ کچه‌زاکه‌ی ماڵ به‌ده‌ر کرد دوای مردنی دایکی به‌ چه‌ند ڕۆژێک. دایکی ئه‌لێکسی که‌ له‌ خێزانی کاشیرین بوو، زووتر خێزانێکی ده‌وڵه‌مه‌ند بوون به‌ڵام ئێستا سه‌روه‌ته‌که‌یان له‌ ده‌ست داوه‌. به‌ بۆچوونی باپیره‌، کچەکەی ته‌نها هۆ بوو که‌ به‌ مناڵه‌که‌ی ئه‌به‌ستێته‌وه‌. پێشتر که‌ مناڵه‌که‌ی گرتبووه‌ خۆی بۆ ئه‌وی هه‌لی شووکردن بۆ کچه‌که‌ی ده‌سته‌به‌ر کات به‌پیاوێکی ڕێزدار، به‌ڵام دوای مردنی کچه‌که‌ی ئه‌و په‌یوه‌ندیه‌ نه‌ما. باپیره‌ هه‌موو سامانه‌که‌ی له‌ (سفقه‌) بازرگانی له‌ده‌ست دابوو، ئه‌لکسی بوو بوو به‌ بارێکی قورس بۆی.

نووسه‌رانی ژیانامه‌ی مه‌کسیم گۆرکی له‌وباوه‌ڕه‌دان که‌ ئه‌و ڕوداوانه‌ی له‌ هه‌ردوو کتێبی “منداڵیم” و “له‌نێو خه‌ڵکدا” هاتووه‌، مه‌رج نیه‌ به‌ده‌قیقی گوزارشت له‌ ژیان وبه‌سه‌رهاتی خۆی له‌لای باپیری یان ئه‌وکاته‌ی ئه‌مشار وئه‌وشاری ئه‌کرد بکات. به‌ڵکو له‌وانه‌یه‌ نووسه‌ر جڵه‌وی بۆ خه‌یاڵ شل کردبێ له‌ وێناکردنی شته‌کان به‌مه‌به‌ستی ڕاکێشانی خوێنه‌ر. له‌وانه‌یه‌ دڵره‌قی باپیره‌ له‌گه‌ڵ هاوسه‌ره‌که‌ی ومناڵ ومناڵزاکانی ڕاست بێت، گۆرکی گه‌لێک به‌سه‌رهاتی له‌و جۆره‌ی باسکردوه‌. به‌ڵام هه‌ر باپیرەش‌ بوو به‌هۆی هه‌ڵکه‌وتنی له‌ خوێندنگای سه‌ره‌تایی له‌ که‌نیسه‌ چونکه‌ به‌زۆر سروود ونزاو چه‌ند پارچه‌یه‌ک له‌ کتێبی پیرۆزی پێ له‌به‌ر ئه‌کرد، له‌و ماوه‌ کورته‌ی که‌ خرایه‌ به‌ر خوێندن.

ئه‌وه‌ی شایانی باسه‌، گۆرکی خه‌رمانه‌یه‌کی پیرۆزی به‌ده‌وری داپیره‌یدا کێشابوو له‌ کاره‌ ئه‌ده‌بیکانیدا. داپیره‌ که‌ چیرۆکی بۆ ئه‌گێرایه‌وه‌، بۆ ئه‌و نموونه‌ی چاکه‌و سۆز وچاو ودڵتێری بوو هه‌رچه‌نده‌ باپیره‌ به‌ “ژنه‌ ساحیره‌ پیسه‌که‌” وه‌سفی ئه‌کرد. به‌ڵام له‌لای ئه‌لێکسی وه‌کو پاکیزه‌ی پیرۆز وسه‌رچاوه‌ی خۆشه‌ویستی بوو که‌ له‌مناڵی لێی بێبه‌ش بوو. له‌ مناڵیه‌وه‌ هه‌ردیمه‌نی لاشه‌ی مردوو، سه‌رما وسه‌رما، لاشه‌ی باوکی له‌ تابوتێکدا برا کۆرپه‌که‌شی له‌ تابوتێکی تردا ئه‌بینی. هه‌تا دایکیشی وه‌کو مردو ئه‌هاته‌ به‌رچاو به‌ بێده‌نگێکه‌ی وڕووه‌ وشک وڕه‌ش هه‌ڵگه‌ڕاوه‌که‌یه‌وه‌ وفه‌رامۆش کردنی ئه‌مه‌وه‌. دیمه‌نی داگرتنی تابوته‌که‌ی باوکی بۆ ناو گۆڕه‌که‌ی که‌ پڕ بوو له‌ ئاو، له‌ کاتی به‌خاسپاردنیدا وباز بازێنی بۆقه‌کان به‌ ده‌وریدا که‌ دوانیان له‌ سه‌ر تابوته‌که‌ بوو، هه‌میشه‌ له‌ به‌ر چاو بوو. دوای ئه‌وه‌ مردونێژه‌کان خۆڵه‌که‌یان کرد به‌سه‌ردا، بۆقه‌کان هه‌وڵیان دا له‌ چاڵه‌که‌ بێنه‌ ده‌ره‌وه‌ به‌ڵام هه‌وڵه‌کانیان بێ ئه‌نجام بوو. ئه‌م دیمه‌نه‌ هه‌ستی به‌زه‌یی له‌ دڵی ئه‌لێکسی جوڵاند.. به‌و شێوه‌یه‌ گه‌وره‌ی خێزان وبراو بۆقه‌کان به‌ته‌نیشت یه‌که‌وه‌ جێی خۆیان گرت. به‌گشتی گۆرکی هه‌ستی سۆز وبه‌زه‌یی به‌رامبه‌ر مرۆڤ وگیانله‌به‌ر وهه‌تا شته‌کانیش ده‌رئه‌بڕی. بۆیه‌ ده‌سه‌ڵاتدارانی به‌لشه‌فی هه‌ندێک جار له‌ وه‌ستانه‌وه‌ی گۆرکی وبه‌رگریکردنی له‌ که‌سانێک که‌ ئه‌وان به‌ دوژمنیان دائه‌نا تێنائه‌گه‌یشتن.
داپیره‌ بۆ ئالێکسی جێگای دایکی گرتبوه‌وه‌، له‌کاتێکدا که‌ هه‌موو جیهان پشتی لێکردبوو. ئه‌و بووبوو به‌ تاکه‌ په‌رژینی ژیان بۆی کاتێک “خواکه‌ی باپیره‌” ده‌ستبه‌رداری بوو. وه‌کوو ده‌ستبه‌رداربونه‌که‌ی له‌ بۆقه‌کان که‌ به‌ زیندوویی کرانه‌ ژێر خاکه‌وه‌ ومردن. سه‌ره‌ڕای ئه‌وای داپیره‌ که‌سێکی ساده‌ بوو، خوێندن ونووسینیشی نائه‌زانی، به‌ڵام لاری نه‌بوو له‌ خواردنه‌وه‌ی پێکێک له‌گه‌ڵ ده‌ریاوانه‌کان وگێڕانه‌وه‌ی به‌سه‌رهاتی ده‌گمه‌ن له‌و که‌شتیه‌ی که‌ له‌ ئه‌ستراخانه‌وه‌ هێناننیه‌وه‌. ئه‌و کاره‌ی داپیره‌ بوو به‌ هۆی توڕه‌بوونی فارفارای دایک وپێی وووت “دایکه‌.. گاڵته‌ت پێئه‌که‌ن.. “ئه‌ویش وه‌ڵامی دایه‌وه‌ “با گاڵته‌ بکه‌ن خوایان له‌گه‌ڵ”
ئه‌لێکسی بچووک پشتی به‌ داپیره‌ قاییم بوو بۆ ڕزگار کردنی له‌ وانی تر له‌کاتی دروست بونی کێشه‌ له‌گاڵیاندا. وه‌کو هه‌موو ژنانی نه‌خوێنه‌واری ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی خێزانه‌ هه‌ژاره‌کان، له‌ته‌مه‌نی ۱٤ساڵیدا درا به‌شوو به‌ پیاوێکی له‌خۆی به‌ته‌مه‌ن تر به‌مه‌به‌ستی دابیکردنی ژیانی داهاتووی. باوکی نه‌بوو، کچی ژنێک بوو سه‌ر به‌ گه‌لی شۆفاشی بوو. نوێژ کردنه‌که‌ی وه‌کو ئه‌وانی تر نه‌بوو، سوجده‌ی ئه‌برد ئینجا چه‌ندجارێک وێنه‌ی خاچی ئه‌کێشا وئه‌پاڕایه‌وه‌ بۆئه‌وه‌ی خوا خۆی نه‌زان ونه‌فره‌تی وهه‌موو ئه‌رتۆدۆکسه‌کان ڕزگار بکات وئه‌یووت: تۆ ئه‌زانی من گوناح ئه‌که‌م به‌ نیه‌ت پاکی.. ئینجا له‌ پاکیزه‌ ئه‌پاڕیه‌وه‌ وڕه‌حمی پێبکات.. ئه‌یوت: تۆ سه‌رچاوه‌ی شادی ودڵخۆشیت، جوان وبێگه‌رد وپاراوی وه‌کو سێو. باپیره‌ زۆر توڕه‌ ئه‌بوو له‌م جۆره‌ نوێژکردنه‌ی ئه‌م. هاواری ئه‌کرد به‌سه‌ریدا وئه‌یوت: هه‌ی نه‌فام چه‌ند جارم پێ ووتیت وفێرم کردووی نێوژ کردن چۆن ئه‌بێ. تۆ هه‌ر ژاوه‌ ژاو ئه‌که‌یت، هه‌ی گومڕا! خوایه‌ چۆن ئه‌مه‌ قبوڵ ئه‌که‌یت.. شۆفاشی به‌ نه‌فره‌ت.

له‌ ڕۆژانی جه‌ژنا کاتێک باپیره‌و کوڕه‌ گه‌وره‌که‌ی له‌ماڵ به‌ده‌ر ئه‌که‌وتن بۆ سه‌ردانی خزم وبراده‌ران، داپیه‌ره‌ هه‌رچی خواردنی خۆش وبه‌تام بوایه‌ ئاماده‌ ئه‌کرد وسفره‌ی ئه‌ڕازانده‌وه‌ له‌گه‌ڵ سوراحیه‌کی سه‌وز که‌ به‌ گوڵی سور نه‌خشێنرابوو له‌ ڤۆدگا.. خاڵی یاکۆفیش گیتاره‌که‌ی ئاماده‌ ئه‌کرد چه‌ند ماڵێکی تریش ئه‌هاتن له‌ گه‌ڵ قه‌شه‌ی که‌نیسه‌که‌ی نزیکیان.. به‌ خواردن وخواردنه‌وه‌و به‌زم وسه‌ما وپێکه‌نین کاته‌که‌یان به‌سه‌ر ئه‌برد. گۆرکی له‌ چیرۆکی “داپیره‌ کۆلینا” باسی پیرێژنێک ئه‌کات له‌ژێرزه‌مینێکی شێداردا ئه‌ژی که‌سانێکی زۆری ئه‌لکهۆلیک وئالوده‌ وئه‌و مرۆڤانه‌ی که‌ به‌ زبڵی کۆمه‌ڵگا ناوئه‌برێن وله‌ دواپله‌ی چڵپاویدان له‌ده‌وری خۆیدا کۆ کردۆته‌وه‌. پێیان شه‌رم نیه‌ له‌سه‌ر حسابی ئه‌و پیرێژنه‌ هه‌ژاره‌ بژین. داپیره‌ی ئه‌لێکسی هه‌ڵئه‌ستا به‌ کۆکردنه‌وه‌ی خێر وبه‌خشش له‌ خه‌ڵکی خێرخواز له‌پێناو ناندانی ده‌یه‌ها که‌سی ” لانه‌واز وپێپه‌تی ودز وله‌شفرۆش که‌وا به‌شێوه‌یه‌کی کاتی” سه‌رچاوه‌ی بژێوییان له‌ده‌ست دابوو. هه‌موو خه‌ڵکی گه‌ره‌ک وده‌ره‌وه‌ی گه‌ڕه‌ک، شاره‌زای خانه‌دانی وچاو ودڵتێری داپیره‌ی ئه‌لێکسی بوون که‌ ئه‌بوه‌ مایه‌ی ڕق وتوڕه‌یی باپیری. کاتێک ئه‌لێکسی له‌سه‌ر فه‌رمانی باپیره‌ی ماڵبه‌ده‌ر کرا، داپیره‌ی له‌کاتی به‌ڕێکردنی ووتی: “نابێ له‌که‌س توڕه‌ بی. تۆ لوت به‌رزی! له‌به‌ر بچووکترین هۆ توڕه‌ ئه‌بی، ئه‌مه‌ت له‌ باپیره‌ت بۆ به‌جێ ماوه‌ – ئه‌م باپیریه‌ چیه‌؟ هه‌روا ژیا، وژیا، پیرێکی نه‌فام وتاڵی لێ ده‌رچوو. ئه‌بێ شتێک تێبگه‌ی: خوا میهره‌بانه‌ مرۆڤ تاوانبار ناکات، ئبلیس ئه‌وه‌ ئه‌کات! خوات له‌گه‌ڵ!”.
ئه‌و له‌ بیروباوه‌ڕی کڕیستیانێتی ته‌نها به‌زه‌یی وبه‌خشه‌نده‌یی ئه‌زانی، بۆیه‌ ئه‌لێکسی له‌ ئه‌وه‌وه‌ فێر بوو ڕوو له‌ پاکیزه‌ (مه‌ریه‌م) بکات نه‌ له‌ خودا.. چونکه‌ ئه‌و دایکی هه‌موو جیهانه‌، واتا دایکی ئه‌میشه‌. له‌به‌ر ئه‌وه‌ له‌کاتی زیاره‌تکردنی ئایکۆنی پاکیزه‌، هه‌موو جارێ لێوه‌کانی ماچ ئه‌کرد ئه‌مه‌ش ئه‌بوه‌ هۆی توڕه‌ بوونی خێزانی فاسیلییف له‌کاتی کارکردنی له‌گه‌ڵیان له‌ شوێنه‌ بازرگانێکه‌یان له‌ قازان. ئه‌م هه‌موو به‌سه‌رهاتانه‌ی له‌ کتێبی “مناڵیم” باس کردوو.

گۆرکی ئه‌ڵێ: “به‌ جه‌سته‌ له‌ نیجنی نوفگۆرۆد له‌ دایک بووم به‌ڵام به‌ ڕوح له‌ قازان”. بیرۆکه‌ی باپیره‌ له‌ ناردنی کچه‌ زاکه‌ی بۆ ژیان له‌ “نێو خه‌ڵک” وه‌کو ئه‌وه‌ی خۆی ده‌ستی پێکرد بە کرێکاری که‌شتیوانی له‌سه‌ر ڕوباری ڤۆڵگا، دواتر بوو به‌ “مرۆڤ” کاتێک کرا به‌ سه‌رۆکی ده‌زگای که‌شتیوانی ڕوباروکان وسه‌رۆکی ئه‌نجومه‌نی شار. له‌ ڕاستیدا گۆرکی (عقيدته) له‌ ژیان له‌ قازان دروست بوو به‌تایبه‌تیش کاتێ له‌ نانه‌واخانه‌یه‌ک کاری ئه‌کرد که‌ خاوه‌نه‌که‌ی ناوی دیرینکۆف بوو داهاته‌که‌ی ته‌رخان کردبوو بۆ به‌ره‌وپێشبردنی خوێندن وبزوتنه‌وه‌ جه‌ماوه‌رێکانی شاره‌که‌. چونکه‌ له‌وکاته‌دا له‌ ڕوسیا که‌سانێک هه‌بوون که‌ ئه‌و جۆره‌ خه‌ونه‌یان هه‌بێ. دێرینکۆف باسی داهاتوی ڕوسیای بۆ ئه‌کرد که کاتێ هه‌وڵی هه‌زاران که‌سی چاک یه‌ک ئه‌گرێ وپۆسته‌ دیاره‌کانی کۆمه‌ڵگا ئه‌گرنه‌ ده‌ست وژیان یه‌کسه‌ر سه‌راپا ئه‌گۆڕێ. گۆرکی له‌سه‌ر ژیانی خۆی له‌ قازان ئه‌ڵێ: ” له‌ ته‌مه‌نی پانزه‌ ساڵیمدا حه‌زێکی زۆری فێربوون دایگرتم، بۆیه‌ سه‌فه‌ری قازانم کرد. چونکه‌ وام ئه‌زانی خوێندن بێ به‌رامبه‌ره‌ له‌وێ، به‌ڵام وا ده‌رنه‌چوو ناچار له‌ نانه‌واخانه‌یه‌ک گیرسامه‌وه‌ مانگی به‌ دوو رۆبڵ ده‌ستم به‌ کار کرد. کاره‌که‌ قورسترین کارێک بوو که‌ له‌ ژینم کردبێتم”. خوێندن له‌ زانکۆی قازان بیرۆکه‌ی یه‌کێک له‌ قوتابیه‌کان بوو که‌ ناسیاوی خۆی بوو سه‌ڕای ئه‌وه‌ی که‌ گۆرکی خوێندنی سه‌ره‌تایی له‌ قوتابخانه‌ی که‌نیسه‌یشی ته‌واو نه‌کردبوو ته‌نها دوو ساڵی له‌ قوتابخانه‌یه‌ک له‌ ده‌ره‌وه‌ی نیجنی نوڤگۆرۆد خوێند بوو. وازی له‌ خوێندن هێنابوو دوای ئه‌وه‌ی توشی نه‌خۆشی سورێژه‌ بوو. ئه‌و هاوڕێیه‌ی هێنای بۆ ماڵی خۆیان، دایکی به‌ موچه‌یه‌کی که‌می خانه‌نشینی له‌گه‌ڵ براکه‌ی تری به‌خێوی ئه‌کردن. دوای چه‌ند ڕۆژێک له‌و ماڵه‌، درکی به‌وه‌ کرد که‌ ژیان له‌و ماڵه‌ وبه‌وجۆره‌ ئه‌سته‌مه‌ به‌رده‌وام بێت. بۆیه‌ ده‌ستبه‌رداری بیرۆکه‌ی خوێندنی زانکۆ ومانه‌وه‌ی له‌لای ئه‌و خێزانه‌ بوو. به‌گشتی ئه‌و ساتانه‌ی ژیانی گۆرکی که‌ له‌ قازان به‌سه‌ریبرد قورسترین ساته‌کانی ژیانی بوو. له‌ ته‌مه‌نی ۱۹ساڵیدا هه‌وڵی خۆکوشتنی دا له‌به‌ر نه‌بونی وبرسێتی. ده‌مانچه‌یه‌کی په‌یدا کرد وکتێبێکی فیزیۆلۆجی له‌ قوتابیه‌ک وه‌رگرت تاوه‌کو شوێنی دڵ بزانێ له‌ناو جه‌سته‌دا لوله‌ی ده‌مانچه‌که‌ی ئاراسته‌ بکات. ئینجا چووه‌ شوێنێکی به‌رزی نزیک دێره‌که‌ وفیشه‌کێکی نا به‌ خۆیه‌وه‌. ته‌ته‌ریه‌ک، نه‌ک ڕاهیبه‌کانی ناو دێره‌که‌ به‌ په‌له‌ چوو به‌هانایه‌وه‌ وفریاگوزاری سه‌ره‌تایی بۆ کرد وپۆلیس وئیسعافی لێ ئاگادار کرده‌وه‌. ئه‌لێکسی ماوه‌یه‌ک له‌ نه‌خۆشخانه‌ مایه‌وه‌. پزیشکه‌کان وتیان فیشه‌گه‌که‌ به‌شی خواره‌وه‌ی سییه‌کی پێکابوو وچاره‌سه‌ر کرا. دوای ئه‌و کاره‌ساته‌ که‌نیسه‌ فه‌رمانی قه‌ده‌غه‌ لێکردنی که‌نیسه‌ی بۆ ده‌رکرد له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هه‌وڵی خۆکوشتنی داوه‌، کاتێک پۆلیسێک فه‌رمانه‌که‌ی بۆ هێنا گۆرکی وتی فه‌رمانی نه‌چوونه‌ نێو که‌نیسه‌ی به‌ماوه‌یه‌کی زۆر پێشترله‌ بڕیاری سنودس له‌ بێبه‌ش کردنی تۆلستۆی له‌ که‌نیسه‌ بۆ ده‌رچووه‌. پۆلیسه‌که‌ داوای لێکردبوو بچێته‌ باره‌گای که‌نیسه‌ وتۆبه‌ بکات وداوای لێخۆش بوون له‌و کاره‌ی بکات به‌ڵام گۆرکی به‌هه‌موو شێوه‌یه‌ک ڕه‌تی کرده‌وه‌.

ژیان له‌ قازان چانسێکی ده‌گمه‌ن بوو بۆ شاره‌زابوون له‌ ژیانی لانه‌وازان وئه‌و “بونه‌وه‌رانه‌ی که‌ مرۆڤ بوون” که‌شه‌وانیان له‌ ژێرزه‌مینه‌کان به‌سه‌ر ئه‌برد. هه‌رووه‌ها له‌ڕێی گفتۆکردنه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و قوتابیانه‌ی که‌ کێکی پێ ئه‌فرۆشتن.
گۆرکی زۆر شت فێر بوو له‌که‌سانی تری وه‌کو دێرینکۆف له‌و شوێنانه‌ی که‌ کاری تێدا کرد وه‌کو وه‌رشه‌ی وێنه‌کردنی ئایکۆن. قابشۆری چێشتخانه‌ ویارمه‌تی ده‌ری چێشلێنه‌ره‌که‌ له‌ سه‌ر پاپۆری “دوبری”. چێشلێنه‌ری پاپۆڕه‌که‌- سه‌موری- (ناوێکی خوازراوه‌) سه‌ربازێکی خانه‌نشین بوو سنوقێکی گه‌وره‌ی هه‌بوو له‌ناو پاپۆره‌که‌ جۆره‌ها گۆڤار وڕۆژنامه‌ وکتێبی تێدابوو. گۆرکی له‌ ساڵی ۱۸۹۷ له‌سه‌ری نووسیویه‌تی: ” سه‌مۆرۆف هه‌ستی گرنگیدان به‌ خوێندنه‌وه‌ی کتێبی لا وروژاندم”. گۆرکی که‌ پێشتر ڕقی له‌ خوێندنه‌وه‌ بوو، وای لێهات کتێب بکڕێت له‌و شارانه‌ی که‌ پاپۆره‌که‌یان پێیدا تێپه‌ر ئه‌بوو. ئه‌توانرێ بگوترێ گۆرکی لێره‌وه‌ خولی فێربونی ڕاستی ده‌ست پێکرد. له‌ ڕێی خوێندنه‌وه‌ وه‌ڵامی گه‌لێک پرسیاری سه‌رسورهێنه‌ری ده‌ست که‌وت که‌ پێشتر ڕوون نه‌بوو لای. سه‌مۆری بانگی ئه‌کرده‌ ژوره‌که‌ی خۆی وکتێبێکی ئه‌داێێ ئه‌یوت: بخوێنه‌.. ئه‌گه‌ر تێنه‌گه‌یشتی چه‌ند جارێکی تر بیخوێنه‌وه‌.. هه‌تا حه‌وت جار! ئه‌گه‌ر هه‌ر تێی نه‌گه‌یشتی دوانزه‌ جار بیخوێنه‌ره‌وه‌!

کاتێک چووه‌ سه‌رکاری تریش وه‌کو باخه‌وان وڕاوچی ماسی وئێشگر له‌ وێستگه‌ی شه‌مه‌نه‌فه‌ر، هه‌ر به‌رده‌وام بوو له‌سه‌ر خوێندنه‌وه‌. خه‌می گه‌وره‌ی ده‌ست که‌وتنی کتێب بوو له‌ هه‌ر که‌سێک بوایه‌، یان به‌ کڕین ته‌نانه‌ت به‌ دزیش بوایه‌. ده‌ستپێک حه‌زی له‌ ڕۆمانی کۆمیدی و (المغامرات) بوو، ئه‌مه‌ش دواتر کاریگه‌ری قووڵی له‌سه‌ر شێوازی کارکردنی ئه‌ده‌بی دانا که‌ شێوازی وروژاندنی سۆزی به‌کار ئه‌هێنا وجێی ڕه‌خنه‌ی ڕه‌خنه‌گران بوو. دوای قازان گۆرکی چوو بۆ شاری کراسنۆفیدۆف، ده‌ستی به‌ کارکردن کرد له‌ دوکانی روماس که‌ یه‌کێک بوو له‌ ئه‌ندامانی سه‌ر به‌ بزوتنه‌وه‌ی (نارۆدنیکی) وپه‌یوه‌ندیه‌کی هاوڕێیانه‌ی به‌هێزیان په‌یدا کرد، له‌ ڕێی ئه‌میشه‌وه‌ به‌ بیرۆکه‌ شۆرشگێریه‌کان ئاشنا بوو. کاتێک له‌ کارێکی ئاژاوه‌گێریدا دوکانه‌که‌ی روماس سوتێنرابه‌ هه‌موو کتێبه‌کانییه‌وه‌، گۆرکی به‌ توندی به‌شه‌ڕ هات له‌گه‌ڵیان.

دوای ئه‌وه‌ له‌ کێڵگه‌ وباخه‌کاندا کاری کرد، ئینجا سواری که‌شتیه‌ک بوو له‌ سامارا وه‌ بۆ ده‌ریای قه‌زوین له‌وێ کاری ڕاوه‌ ماسی ئه‌کرد. دواتر، له‌ شاری تساریتسین له‌ چه‌ند وێستگه‌یه‌کی شه‌مه‌نه‌فه‌ر کاری پاسه‌وانی ئه‌کرد. به‌ درێژایی ئه‌و کاتانه‌ به‌رده‌وام بوو له‌ به‌شداری کردن له‌ خولی خۆ فێرکردن وخۆپێگه‌یاندن چه‌ند جارێکیش ده‌ست به‌سه‌ر کراو خرایه‌ ژێر چاودێری پۆلیسه‌وه‌. له‌و کاتانه‌ بیرۆکه‌ی په‌یوه‌ندی کردن به‌ ” گروپه‌کانی تۆلستۆی” که‌ له‌هه‌موو ڕوسیا بڵاو بوبووه‌ به‌سه‌ریدا زاڵ بوو. گه‌نجانی ئه‌م گروپانه‌ هه‌ڵئه‌ستان به‌ دامه‌زراندنی کێڵگه‌ی کشتوکاڵی وکارکردن تیایاندا دوور له‌ شاره‌کان. ئه‌م بزوتنه‌وه‌یه‌ گه‌لێک نوسه‌ری به‌لای خۆیدا ڕاکێشا وه‌کو تشیخۆف، بۆنین، لیونید ئه‌ندرێڤ، هی تریش. گۆرکی له‌گه‌ڵ کۆمه‌ڵێک گه‌نج رێک که‌وتن له‌سه‌ر ڕوکردنه‌ تیشخۆف بۆ ئه‌وه‌ی پارچه‌یه‌ک زه‌وی کشتوکاڵیان پێ ببه‌خشی به‌مه‌به‌ستی دروستکردنی کێڵگه‌یه‌ک. بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ گه‌شتێکی نهێنی به‌ خۆشاردنه‌وه‌ له‌ ناو شه‌مه‌نه‌فه‌ر ده‌ست پێکرد به‌بێ بلیت وبه‌ پێ وتاگه‌یشته‌ باخی “یاسنایا بۆلیانا”. به‌ڵام تۆلستۆی له‌وێ نه‌بوو هاوسه‌ره‌که‌ی ووتی چووه‌ بۆ مۆسکۆ. به‌دوایدا چوو به‌ڵام له‌وێش نه‌یبینی، نامه‌یه‌کی بۆ نووسی وتیایدا بیرۆکه‌که‌ی باسکرد وداوای یارمه‌تی لێ کرد به‌ڵام تۆلیستۆی که‌ خۆشی به‌م بیرۆکانه‌ نا ئه‌هات وه‌ڵامی نه‌دایه‌وه‌. گۆرکی مه‌به‌ستی بوو کۆمۆنه‌یه‌ک دابمه‌رزینێ وتیایدا جێگیر بێ به‌ هێمنی بیر له‌ به‌سه‌رهاتی ژیانی ڕابوردوی بکاته‌وه‌. ئه‌م پرۆژه‌یه‌ی سه‌ری نه‌گرت چونکه‌ داوا کرا بۆ به‌جێهێنانی خزمه‌تی سه‌ربازی له‌ شاره‌ کۆنه‌که‌یان نیجنی نۆفگۆرۆد.

به‌ڵام له‌ سه‌ر ڕاپۆرتی لیژنه‌ی پزیشکی وبه‌هۆی نه‌بوونی توانای جه‌سته‌یی له‌ خزمه‌تی سه‌ربازی قبوڵ نه‌کرا. ئه‌لیکسی ده‌ستی کرد به‌ فرۆشتنی خواردنه‌وه‌یه‌ک کرد به‌ ناوی “کفاس” (خواردنه‌وه‌یه‌که‌ له‌ نانی جۆ دروست ئه‌کرێ به‌ڵام ئه‌لکهولی تێدا نیه‌، بۆ پاراستن له‌ گه‌رمای هاوین به‌ سوده‌). دواتر بوو به‌ نوسه‌ر له‌ ئۆفیسی نوێنه‌ری گشتیه‌ک به‌ ناوی لانین به‌رامبه‌ر ۲۰ ڕۆبڵ له‌ مانگێکدا. موچه‌که‌ی خراپ نه‌بوو، کاره‌که‌شی زۆر قورس نه‌بوو، به‌ڵام ئه‌لێکسی هه‌ستی به‌نامۆیی ئه‌کرد له‌ناو ئه‌و ڕۆشنبیرانه‌دا بۆیه‌ ئه‌وکاره‌ی به‌ێ هێشت ودوباره‌ گه‌شتێکی ده‌ست پێکرد به‌ ناو ڕوسیادا. گه‌لێک کاری تری کرد له‌ به‌نده‌ره‌ ئاویه‌کان وپرۆژه‌ بیناسازێکان وکاری تریش. له‌ کارکردنی له‌ ئۆفیسه‌که‌ی لانین چانسی خوێندنه‌وه‌ی کتێبگه‌لێکی ده‌ست که‌وت که‌وا سه‌رتاپای بیرکردنه‌وه‌ی گۆڕی. له‌وێ کتێبی ” زه‌رده‌شت ئاوای ووت” که‌تیایدا ئه‌ڵێ مرۆڤ ئه‌ڵقه‌ی گوێزانه‌وه‌و تیاچوونه‌. مرۆڤ وه‌کو “پردێکه‌” که‌ سروشت دروستی کرد له‌نێوان مرۆڤی باڵا وئاژه‌ڵ. بیرۆکه‌ی “مڕۆڤی باڵا” جێگیر بوو له‌ بیری گۆرکیدا وڕه‌نگدانه‌وه‌ی هه‌بوو له‌ کاره‌ ئه‌ده‌بیکانیدا له‌وانه‌ شانۆگه‌ری “فه‌لسفه‌” ئامێزی “چڵپاو” که‌ به‌زمانی ساتینه‌وه‌ ئه‌ڵێ:”مرۆڤ حه‌قیقه‌ته‌.. مرۆڤ چه‌ند سه‌یره‌! چه‌ند مایه‌ی شانازیه‌ ئه‌م ووشه‌یه‌-مرۆڤ”.
گۆرکی لۆمه‌ی قسته‌نتین ستانیسلافسکی وڤلادیمێر نیمیرۆڤیچ-دانشینکۆ ده‌رهێنارانی شانوگه‌ره‌که‌ی کرد له‌به‌ر ئه‌وه‌ی به‌ته‌واوه‌تی له‌ مه‌به‌ستی تێنه‌گه‌یشتوون. کاتێک باسی مرۆڤ ئه‌کات له‌ شانۆگه‌رێکه‌ که‌ ده‌وڵه‌ت به‌زه‌حمه‌ت ڕێی نمایشکردنی دابوو مه‌به‌ستی له‌ مرۆڤی”باشترین” ه‌، نه‌ک مرۆڤی سه‌رخۆش ونه‌زان ومرۆڤی چڵپاو. نیتشه‌ له‌و کاته‌دا جێ سه‌رنج وگرنگی پێدانی نێوه‌نده‌ ڕۆشنبیریه‌ ئه‌وروپیه‌کان نه‌بو، ته‌نانه‌ت هه‌ندێک به‌ فاشیلیان دائه‌نا. به‌ڵام گۆرکی له‌ ساڵی ۱۸۷۹ له‌سه‌ری نووسیویه‌تی ئه‌ڵێ:”.. به‌ قه‌ده‌ر زانیاری خۆم من نیتشه‌م به‌دڵه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی دیموکراتیم به‌ زگماک وبه‌ هه‌ست بۆیه‌ چاکی ئه‌بینم که‌ دیموکرازه‌ کردن ژیان له‌ناو ئه‌بات وسه‌رکه‌وتن بۆ مه‌سیح نابێ وه‌کو هه‌ندێک باوه‌ڕیان وایه‌ به‌ڵکو سه‌رکه‌تن بۆ گه‌ده‌ ئه‌بێ ” … هه‌روه‌ها نووسیویه‌تی ” نیتشه‌ مژده‌ی “له‌ش ساغ” ی ئه‌دا. دواتر کاتێ گۆرکی گه‌ڕایه‌وه‌ بۆ یه‌کێتی سۆڤێت له‌ سیه‌کانی سه‌ده‌ی ڕابردوو مژده‌ی “له‌ش ساغ” ی وته‌ندروستی ئه‌به‌خشیه‌وه‌ وه‌کو به‌رزتریین به‌هایه‌ک له‌ لای گه‌نجانی سۆڤێت.

به‌ شێوه‌یه‌کی گشتی سه‌رسامی گۆرکی به‌ نیتشه‌ ئه‌گه‌رێته‌وه‌ بۆئه‌و بۆچونه‌ی خۆی که‌ پێی وابوو نیتشه‌ به‌رهه‌ڵستی ڕۆشنبیری بورژوازی کرد وناڕازی بوونی به‌رامبه‌ری ڕاگه‌یاند. بۆ زانینیش، لێکۆڵه‌وه‌ره‌کان له‌ کۆتایی سه‌ده‌ی نۆزده‌ ئاماژه‌یان به‌ نزیکی بیری نیتشه‌ له‌ سه‌ره‌تایدا له‌گه‌ڵ بیری سۆسیالیستی دابوو. هه‌رچه‌نده‌ زۆری نووسه‌ران ڕه‌خنه‌یان له‌م هه‌ڵویسته‌ی گۆرکی هه‌بوو له‌سه‌ر نیتشه‌. به‌ڵام گۆرکی هه‌ڵوێستی به‌رامبه‌ر نیتشه‌ گۆڕی دواتر وبه‌ سه‌رچاوه‌ی نازیه‌ت وه‌سفی ئه‌کرد له‌ نووسینه‌کانیدا له‌ سه‌رده‌می سۆڤێتدا-“له‌باره‌ی بورژوازی بچوکه‌وه‌” (۱۹۲۹) وه‌” له‌باره‌ی مرۆڤی کۆن ونوێوه‌” (۱۹۳۲) و “گفتو گۆ له‌گه‌ڵ لاوان”(۱۹۳٤).

گۆرکی دواتر یه‌که‌مین کتێبه‌کانی کرد به‌ دیاری بۆ سه‌رچاوه‌ی نیعمه‌ته‌که‌ی لانین. که‌رۆژگارێک کتێێبخانه‌که‌ی خستبوه‌وه‌ ژێر ده‌ستی وهه‌لی ئاشنا بوونی به‌ فه‌یله‌سوفه‌ ئه‌وروپێکان بۆ ره‌خساند. دواتر له‌م باره‌وه‌ “زیانه‌کانی فه‌لسه‌فه‌”ی نووسی له‌ژێر کارتێکردنی خوێندنه‌وه‌کانی له‌وێ. شایانی وتنه‌ ڕوسیا له‌و ساڵاندا ده‌رکه‌وتنی که‌سانی ڕۆشنبیری له‌ هه‌رێمه‌ جیاوازه‌کانیدا به‌خۆوه‌ بینی، که‌ هه‌ریه‌که‌یان به‌ قوتابخانه‌یه‌کی فه‌لسه‌فی دائه‌نرێت پێشه‌نگیشیان تۆلستۆی بوو. ڕه‌خنه‌گران له‌ کۆتاییه‌کانی سه‌ده‌ی نۆزده‌ گۆرکیان له‌ ڕیزبه‌ندی ئه‌دیبه‌ مه‌زنه‌کانی ڕوسیا دائه‌نا، بۆ نمونه‌ کاره‌کانی به‌ تیراژی زیاتر له‌ کاره‌کانی تیشخۆف ده‌ر ئه‌چوون. له‌ نێوه‌نده‌ ئه‌ده‌بیه‌ ڕوسێکاندا گۆرکی به‌ نوێنه‌ری “ڕۆشنبیری ئه‌لته‌رناتیڤ” دائه‌ندرا که‌ کۆمه‌ڵگا به‌دوایدا ئه‌گه‌ڕا لەو‌ کاته‌وه‌ی که‌ یه‌که‌م چیرۆکی “ماکار تشودرا” له‌ ڕۆژنامه‌ی “قه‌وقاز” له‌ ته‌فلیس (ته‌بلیسی ئێستا) وکۆمه‌ڵه‌ چیرۆکی “مقالات وقصص” دەرچون.

3
له‌کاتی هه‌ڵکشانی ئه‌ستێره‌ی گۆرکی وه‌کو نوسه‌رێک وداهێنه‌ری شێوازێکی نوێ، نووسه‌ر ئیڤان بۆنین له‌باره‌یه‌وه‌ ووتی:” له‌گه‌ڵ یه‌که‌م چاوپێکه‌وتن له‌گه‌ڵیدا ناوبانگی له‌ هه‌موو ڕوسیا بڵاوبوه‌وه‌، دواتر ته‌نها ناوبانگی زیادی ئه‌کرد”. ڕۆشنبیرانی ڕوس سه‌رسام بوون پێی تا ڕاده‌ی شێتی.. وهه‌موو کارێکی نوێی ئه‌بوه‌ ڕوداوێکی گه‌وره‌ له‌ هه‌موو ڕوسیا. به‌ڵام خۆی له‌ گۆڕانی هه‌میشه‌یدا بوو- نه‌ک ته‌نها له‌ شێوازی ژیانی به‌ڵکو له‌ هه‌ڵسوکه‌وتی له‌گه‌ڵ خه‌ڵکیشدا”. ڕاستێکه‌ی ناوبانگی گۆرکی زۆرێک له‌ نووسه‌ره‌ ناسراوه‌کانی هاوده‌می خۆی ناڕه‌حه‌ت کردبوو. وێنه‌کانی له‌ هه‌موو شوێنيک ئه‌فرۆشرا، گه‌نجان له‌ ناوچه‌ی جیا جیا لاسایی شێوازی جل پۆشین وقژداهێنان وجوڵه‌و چۆنیه‌تی ئاخاوتنیان ئه‌کرده‌وه‌. (به‌م بۆنه‌یه‌وه‌ شایانی ووتنه‌ یه‌کێک له‌ ئه‌دیبه‌ عێراقێکانی ساڵانی په‌نجاکان وشه‌سته‌کان، لاسایی گۆرکی ئه‌کرده‌وه‌ وئه‌گه‌ر بوترایه‌ له‌ گۆرکی ئه‌چی؛ ئه‌وه‌ به‌ پێدا هه‌ڵدان ئه‌یژمارد.) تۆلستۆی له‌ پێشه‌نگی ره‌خنه‌گرانی گۆرکی بوو، پێشه‌کی به‌ پیاوێکی ڕاسته‌قینه‌ی سه‌ر به‌ گه‌له‌ چونکه‌ توانی سه‌رنجی خوێنه‌ران بۆ مرۆڤی ” نێوچڵپاو” و “به‌ته‌واوی داته‌پیو”، په‌لکێش بکات که‌ هه‌موو ئه‌زانین ئه‌و مرۆڤانه‌ برای ئێمه‌ن- به‌ڵام ته‌نها زانینێکی ڕوکه‌شانه‌. به‌ گوته‌ی تۆلستۆی، گۆرکی ئه‌و مرۆڤانه‌ی به‌ شێوه‌یه‌کی پڕ له‌ خۆشه‌ویستی تێر وته‌سه‌ل وێنا کردوه‌ به‌ ڕاده‌یه‌ک که‌ خۆشویستنی ئه‌و مرۆڤانه‌ی خستۆته‌ دڵی خوێنه‌رانه‌وه‌. به‌ڕاستی قسه‌کانی زیاده‌ڕۆی تێدایه‌ به‌ڵام جێی لێبوردنه‌؛ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی” ڕاده‌ی خۆشویستنی ئه‌و مرۆڤانه‌ی له‌ لا زیاد کردین”.
ئه‌بێ دان به‌وه‌دا بنرێت بیری تۆلستۆی و، تۆلستۆی وه‌کو نوسه‌رێک کاریگه‌ری له‌سه‌ر گۆرکی هه‌بوو، وه‌کو خۆی ئاماژه‌ی پێ کردبوو له‌ کتێبه‌که‌ی له‌سه‌ر تۆلستۆی. ناوبانگی گۆرکی دوای ته‌نها پێنج ساڵ له‌ بڵاوکردنه‌وه‌ی یه‌که‌مین کۆمه‌ڵه‌ چیرۆکی، ناوبانگی نووسه‌رانی هاوچه‌رخی خۆی وه‌کو تشیخۆف وکۆرۆلینکۆ وچه‌ندی تریشی داپۆشی بوو. تۆلستۆی له‌و ڕۆژگاره‌ درکی به‌وه‌ کرد که‌ نه‌وه‌یه‌کی نوێ له‌ ئه‌دیبی ریالست له‌ ڕوسیا ده‌رئه‌که‌وێت وه‌کو گۆرکی وبۆنین وئندرێڤ وشمیلیوف وهی تریش که‌ نوێنه‌ری سه‌رده‌مێکی نوێی ئه‌ده‌بی ڕوسی ئه‌که‌ن. گۆرکی خۆی وه‌کو نوسه‌رانی سه‌رده‌می خۆی، ئاوا سه‌یری تۆلستۆیان ئه‌کرد وه‌کو بڵێی له‌ “پله‌ی په‌رستندا” بێت نه‌ک ته‌نها وه‌کو نووسه‌رێک به‌ڵکو وه‌کو که‌سێکی روحانی که‌ ئه‌و بیڕۆکانه‌ی بڵاوی ئه‌کردنه‌وه‌ که‌نیسه‌ی توڕه‌ کردبوو ولێی حه‌رام کرا بوو. گۆرکی له‌ ژێر کاریگه‌ری بیری سۆسیالیستیدا مه‌ودای دابڕانی له‌ که‌نیسه‌ له‌ تۆلستۆی گه‌لێک زیاتر بوو، چونکه‌ له‌ ژێر کاریگه‌ری فه‌یله‌سوفه‌ سۆسیالیسته‌کاندا بوو. هه‌ندێک له‌ ڕه‌خنه‌ گران پێیان وابوو ناڕازی بوونی تۆلستۆی له‌ گۆرکی له‌به‌ر (غیره‌) بووه‌ – هه‌رچه‌نده‌ ئه‌مه‌ قسه‌یه‌کی بێ مانایه‌-، به‌تایبه‌تی دوی نمایش کردنی شانۆگه‌ری “چڵپاو” له‌ به‌رلین وچه‌ند شارێکی تری ئه‌وروپا که‌ سه‌رکه‌وتنێکی بێ وێنه‌ی هه‌بوو. هه‌روه‌ها گه‌شته‌که‌ی گۆرکی بۆ ئه‌مه‌ریکا له‌گه‌ل ژنه‌ئه‌کته‌ر ماریا ئه‌ندرێڤا که‌ هاوسه‌ری ناشه‌رعی بوون. هه‌موو رۆژنامه‌ ڕوسی وئه‌مه‌ریکێکان هه‌واڵی سه‌ردانی وکۆبونه‌وه‌کانیا نی له‌گه‌ڵ نێوه‌نده‌ ڕۆشنبیریه‌ ئه‌مه‌ریکیان بڵاو ئه‌کرده‌وه‌. تۆلستۆی له‌ ڕۆژانه‌ نووسینه‌کانیدا ره‌خنه‌کانی له‌سه‌ر کاره‌کانی گۆرکی که‌ له‌و ڕۆژانه‌دا بڵاو ئه‌کرانه‌وه‌ تۆمار کردوه‌ وبه‌ کارگه‌لێکی “خراپ” و “ناڕاست” وه‌سفی کردون. ئه‌گه‌ری زیاتر ئه‌وه‌یه‌ که‌ تۆلستۆی پێشه‌نگی ئه‌و که‌سانه‌ بوو که‌ هه‌ستیان ئه‌کرد گۆرکی هه‌ڵگری ڕه‌وشتگه‌لێکی نوێیه‌ که‌ زیاتر سه‌رنجی گه‌نجان ڕائه‌کێشێ. فه‌لسه‌فه‌ی تۆلستۆی که‌ بنیاد نراوه‌ له‌سه‌ر ڕزگار بوونی تاک به‌ کاری خێر بۆ گۆڕینی کۆمه‌لگا، به‌رامبه‌ر بوه‌وه‌ له‌گه‌ڵ فه‌لسه‌فه‌ی گۆرکی له‌ کاری “خێری به‌کۆمه‌ڵ” که‌ سۆسیالیستی به‌نگه‌شه‌ی بۆ ده‌کرد. به‌ڵام په‌یوه‌ندی تۆلستۆی وگۆرکی هه‌ر به‌ هێزی مایه‌وه‌ تا کاتی مردنی. هه‌رچه‌نده‌ سۆفیا تۆلستایای هاوسه‌ری تۆلستۆی هه‌ستی به‌ سه‌غڵه‌تی ئه‌کرد کاتێک گۆرکی سه‌ردانی بکردنایه‌.

وادیاره‌ که‌ به‌ناوبانگی گۆرکی له‌گه‌ڵ مردنیدا وه‌کو “مۆده‌یه‌ک” که‌ کاتی به‌سه‌ر چووبێ کۆتایی هات. هه‌وادارانی ئه‌ده‌ب وه‌کو جاران پۆشکین وگۆگۆل وتۆلستۆی ودۆستۆفسکی له‌ ڕیزی پێشه‌وه‌ دائه‌نێن. ئێستا گۆرکی چیتر ئه‌و پایه‌ به‌رزه‌ی که‌ هه‌یبوو وه‌کو ئه‌دیبی پله‌ یه‌ک له‌ ڕوسیا وده‌ره‌وه‌ی ڕوسیا نه‌ماوه‌. هه‌موو ئه‌و لێکۆلینه‌وانه‌ی که‌ بڵاو کرانه‌وه‌ له‌سه‌ر ئه‌ده‌بی گۆرکی له‌ سه‌رده‌می سۆڤێتدا له‌ژێر چاودێری به‌شی ڕۆشنبیری له‌ لیژنه‌ی ناوه‌ندی حیزب ده‌رئه‌چوو که‌ پابه‌ندی کۆمه‌لێک بریاری سیاسی بوو له‌ بواري ڕۆشنبیریدا ته‌نانه‌ت هه‌موو گفتوگۆ وخیتابه‌ کانی که‌ له‌و کاته‌ بڵاو کرانه‌وه‌ له‌ژێر چاودێریدا بوون، چاودێری خۆیی له‌ترسی سه‌رکرده‌کان، یان چاودێری توندی حزبی (وه‌کو خیتابه‌که‌ی له‌ یه‌که‌مین کۆنفرانسی یه‌کێتی نوسه‌رانی سۆڤێت). له‌به‌ر ئه‌وه‌ هه‌ڵسه‌نگاندنه‌کان تا ڕاده‌یه‌کی زۆر به‌سیاسیکراو ئه‌مێننه‌وه‌. به‌ڵام پێش شۆرشی ئۆکتۆبه‌ر کارگه‌لێکی ڕه‌خنه‌یی جدی له‌ سه‌ر داهێنانی گۆرکی بڵاو کرایه‌وه‌، وه‌کو خوێندنه‌وه‌کانی نووسه‌ر کۆرنێ چايکۆفسکی (نوسه‌ری به‌ناوبانگی چیرۆکی مناڵان که‌ له‌ دوای شۆرش وازی له‌ کاری ره‌خنه‌گرتن هێنا وله‌گه‌ڵ گۆرکی زنجیره‌ “ئه‌ده‌بی جیهانیان” ده‌رئه‌هێنا). له‌ خوێندنه‌وه‌که‌ی که‌ بۆ ڕوحی ئۆراسی (رۆژهه‌ڵاتی) وڕوحی ڕۆژئاوایی گۆرکی کردی له‌ ساڵی ۱۹۲٤ به‌ناونشانی “هه‌ردوو ڕوحی گۆرکی”، نووسه‌ر خه‌مڵاندنێکی زۆر بابه‌تییا نه‌ بۆ که‌سایه‌تی ئه‌ده‌بی گۆرکی ئه‌کات که‌ که‌سایه‌تیه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌که‌ی به‌ پله‌ی یه‌که‌م به‌سه‌ریدا زاڵ بوو. له‌ سه‌رده‌می سۆڤێتدا ووته‌کانی وه‌کو: “دوژمن ئه‌گه‌ر ته‌سلیم نه‌بوو ئه‌بێ له‌ناو ببرێ”…. هه‌روه‌ها خوێندنه‌وه‌که‌ کۆمه‌ڵێ مه‌قاله‌ی تێدایه‌ که‌ چايکۆفسکی نوسییبوی له‌ سه‌ره‌تای ساڵی ۱۹۰۰ هه‌تا هه‌ڵگیرسانی شۆرشی ئۆکتۆبه‌ر۱۹۱۷. ئه‌م ره‌خنه‌گره‌ به‌وه‌ ناسرابوو که‌ بڕوای به‌سه‌رتوێژی کاره‌ ئه‌ده‌بێکان نه‌بوو به‌ڵکو ڕۆئه‌چووه‌ خوارێ به‌ناخی کاره‌که‌دا. کاتێک تشایکۆفسکی خوێندنه‌وه‌یه‌کی له‌ سه‌ر کاره‌کانی گۆرکی نووسی ڕه‌خنه‌ گران هێشتا یه‌ک ڕانه‌بوون له‌سه‌ر پاشخانی (باکگراوند) ئایدۆلۆجی گۆرکی، به‌ شوێنکه‌وتوی بیری نیتشه‌، یان به بان‌گەوا‌زکه‌ری شۆڕش، یان وه‌سفکه‌ری ژیانی ڕۆژانه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی وه‌کو خۆی، یان وه‌سف ئه‌کرد. به‌ڵام که‌ ڕۆژان تێپه‌ڕین بۆچونه‌کان له‌سه‌ری گۆڕان وبه‌ “به‌هره‌یه‌کی ده‌گمه‌ن” و “تاکڕه‌و” یان دائه‌نا.

ئاشکرایه‌ گۆرکی کاره‌ بنچینه‌یه‌کانی که‌ ناوباگی جیهانی بۆ هێنا، هی پێش شۆرشی ئۆکتۆبه‌ر بوون. له‌ سه‌رده‌می سۆڤێتدا هه‌ندێک کاری ته‌واونه‌بوی که‌ له‌ ڕۆژانی ئاواره‌بونیدا ده‌ستی پێ کردبوو ته‌واو کرد له‌وانه‌ ڕۆمانی گه‌وره‌ی “ژیانی کلیم سامگین”. تشایکۆفسکی باوه‌ڕی وایه‌ که‌ گۆرکی یه‌که‌مین نووسه‌ری ڕوسیه‌یه‌ که‌ باوه‌ڕی به‌وه‌یه‌ ملیۆنه‌ها که‌سی سه‌ر ئه‌م ئه‌ستێره‌یه‌ ئه‌توانن ژیانیان بنیاد بنێن وله‌ دۆزه‌خه‌وه‌ بیکه‌ن به‌ به‌هه‌شت. به‌کار کردن کۆشکێک له‌ بلوور دروست ئه‌که‌ن بۆ نه‌وه‌ی داهاتوو هاواری تیادا به‌رز نابێته‌وه‌ وفرمێسکی تیا ناڕژێ و “نه‌ کۆیله‌ ئه‌بێ ونه‌ گۆڕی بێ خاچ” هه‌موو بابه‌تی داهێنانی گۆرکی ” گرنگیدان به‌م داهاتوه‌ به‌ختیاره‌یه‌”. گۆرکی عه‌وداڵی گه‌ڕان به‌شوێن خوادا یان حه‌قیقه‌تدا نیه‌، به‌ڵکو عه‌وداڵی به‌ختیاریه‌. ئه‌و به‌ختیاریه‌ی که‌ یه‌کسان بێت به‌و نه‌هامه‌تیه‌ی که‌ له‌ژیانی که‌سانی چوارده‌وری بینی له‌ مناڵیه‌وه‌. مه‌به‌ست له‌ هه‌موو کاره‌کانی له‌ شیعر وپه‌خشان “گۆڕینی مرۆڤایه‌تیه‌”. ئه‌م شته‌ بوو زیاتر وای لێکرد پاڵپشتی بزوتنه‌وه‌ی سۆسیالیستی شۆڕشگێری بێت. له‌ خه‌ڵکی ساده‌، زۆر ڕقی له‌ پیاوی (مۆجیک) بوو، پیاوێک، نه‌زان له‌ ژیاندا ته‌نها کاری قورس وخواردنه‌وه‌ی ڤۆدگا وشه‌ڕ ودڵره‌قی ولێدانی ژن به‌پێڵاو ئه‌زانێ. ئه‌و مۆجیکه‌ی که‌ هاوسه‌ره‌که‌ی به‌ستبوو به‌ عه‌ره‌بانه‌یه‌که‌وه‌ وله‌به‌ر چاوی خه‌ڵک به‌ قامچی لێی ئه‌دا وپێئه‌که‌نی به‌تاوانی ناپاکی(خیانه‌ت) وئه‌یگێڕا به‌ناو دێدا. خوێن به‌له‌شیا ئه‌هاته‌ خوارێ له‌ دیمه‌نێکی پڕ له‌ سادیه‌ت بێئه‌وه‌ی که‌سێک هه‌وڵی ڕاگرتنی بدات. به‌ڵام گۆرکی له‌هه‌مان کاتدا به‌زه‌یی به‌و مۆجیکه‌دا ئه‌هاته‌وه‌. خوێنه‌ر ره‌نگدانه‌وه‌ی به‌زه‌یی له‌ هه‌موو کاره‌کانیدا به‌دی ئه‌کات، ته‌نانه‌ت له‌ هه‌ڵس وکه‌وتی ڕۆژانه‌یشیدا. ئه‌م به‌زه‌یی هاتنه‌وه‌ی گۆرکی لینینی بێزار ئه‌کرد له‌به‌ر ئه‌وه‌ی گۆرکی به‌زه‌یی به‌ ڕۆشنبیره‌ بورژوازێکانا ئه‌هاته‌وه‌ کاتێک لینین وڵات به‌ ده‌ری کردن به‌ که‌شتیه‌ک که‌ ناونرا “که‌شتی فه‌یله‌سوفه‌کان”. ئه‌مه‌ ئه‌و که‌شتیه‌ بوو که‌ ڕۆشنبیرانی پێ نێردرایه‌ ده‌ره‌وه‌ی ڕوسیا دوای شۆرش. ئه‌م کاره‌ش به‌ هه‌وڵی گۆرکی کرا چونکه‌ ئه‌گه‌ر وانه‌بوایه‌ سزای قورستر چاوه‌رێی ئه‌کردن. له‌ڕاستیدا گۆرکی له‌ ده‌ربڕینی هه‌ستی به‌زه‌یی به‌رامبه‌ر به‌ ئازاری خه‌ڵک له‌ سه‌روی هه‌موو نوسه‌ره‌ ڕوسێکانه‌وه‌یه‌. به‌ڕای ئه‌و، مرۆڤ به‌رجه‌سته‌ی ئازار ئه‌کات که‌ ئه‌بێ که‌م بکرێته‌وه‌. وبه‌چاوێکی سوکه‌وه‌ سه‌یری مردن ئه‌کات چونکه‌ به‌ڕای ئه‌و ژیانی مرۆڤ له‌ مردن سه‌ختتره‌. بۆیه‌ ئه‌بێ بیر له‌ مردن نه‌که‌نه‌وه‌ به‌ڵکو بیر له‌ ژیان وچۆنیه‌تی گۆرینی بکه‌نه‌وه‌ به‌ره‌و باشتر.

به‌مجۆره‌ گۆرکی ڕقی له‌ مرۆڤی نه‌زان بوو، له‌ هه‌مان کاتدا به‌زه‌یشی پێدا ئه‌هاته‌وه‌. هه‌ر له‌ مناڵیه‌وه‌ هه‌وڵی رزگار کردنی خۆی وکه‌سانی تری ئه‌دا به‌ ده‌رهێنانیان له‌ ژیانی بێ مانا، ژیانێک که‌ زیاتر له‌ ژیانی ئاژه‌ڵ ئه‌چێت. به‌بۆچونی ئه‌و، ئه‌و مرۆڤانه‌ وه‌کو نه‌خۆشێکن که‌ جه‌سته‌ی هه‌مو برین وچڵک وگرێیه‌ که‌ به‌” ئه‌سیایی وڕۆژهه‌ڵاتی ومه‌نگۆلی” ناوزه‌ندی ئه‌کردن…به‌ڵام مرۆڤه‌که‌ی تر که‌ ئه‌و پێشبینی ئه‌کرد؛ مرۆڤێکه‌ به‌هره‌دار، جوان، وپیرۆز له‌ سه‌ره‌تاوه‌، ته‌نها به‌ لابردنی برین وچڵکو گرێکان سه‌ر له‌نوێ ئه‌بێته‌وه‌ به‌ مرۆڤێکی پاک وله‌ش ساغ وجوان. به‌م شێوه‌یه‌ “باوه‌ڕی گۆرکی” دروست بوو وبه‌دڕێژایی ژیانی داهێنه‌رانه‌ی به‌ نه‌گۆڕاوی مایه‌وه‌. په‌یامی له‌ ژیاندا چاره‌کردنی ده‌رده‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کان بوو. بۆیه‌ له‌سه‌ره‌تای ڕێڕه‌وی ئه‌ده‌بیدا ڕۆمانسیه‌تی هه‌ڵبژارد وه‌کو ده‌رمانی هه‌موو دەردە کۆمه‌ڵایه‌تێکان. له‌ پێش هه‌مویانه‌وه‌ دڵره‌قی که‌ سیفه‌تێکی ڕوسه‌کانه‌ و به‌رامبه‌ری کرابوو به‌ به‌رده‌وامی له‌ سه‌رده‌می منداڵییدا. گۆرکی له‌ پێشه‌کی کتێبی “مه‌قاله‌کانم نوسیویه‌تی: “زۆر سه‌برم کرد به‌ ناچاری بۆ گوێ گرتن به‌بێ گوێدان له‌ ئامۆژگاری کردن له‌سه‌ر مل که‌چ کردن وسه‌برکردن. وه‌ من ئه‌م داوایه‌ قبوڵ ناکه‌م، به‌بێ گومان به‌ زیانی ئه‌زانم بۆ وڵاته‌که‌م”. له‌به‌ر ئه‌مه‌یه‌ که‌ ئه‌ڵێ “ئاسیا له‌ خوێنی ڕوسه‌کاندایه‌” ئه‌مه‌ش هۆی هه‌موو نه‌خۆشیه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیکانی وه‌کو خراپی به‌رێوه‌به‌دنی کاروبار ولاوازی له‌ خۆگونجاندنه‌ له‌ژیاندا. گۆرکی له‌ زۆربه‌ی کاره‌کانی ئه‌م ئاسیایه‌ به‌ تاوانبار ئه‌زانێت له‌ هه‌موو ئه‌و ده‌ردانه‌ی که‌ توشی کۆمه‌ڵگای ڕوسی بووه‌ له‌ ئاڵوده‌ بوون به‌ ئه‌لکهۆڵ له‌گه‌ڵ به‌دخۆراکی (ئه‌وروپێکان ئالکهوڵ ئه‌خۆنه‌وه‌ به‌ڵام خواردنی باشیشی له‌گه‌ڵ ئه‌خۆن) هه‌روه‌ها ته‌مه‌ڵی وبوونی مرۆڤگه‌لێکی وه‌کو ئه‌بلۆمۆڤ وئۆنیگین ورودین (که‌سایه‌تی نه‌گه‌تیڤی ناسراو له‌ ئه‌ده‌بی ڕوسیدا) هه‌روه‌ها ئه‌و دڵره‌قی ووه‌حشییه‌ته‌ بڵاوه‌ی ناو کۆمه‌ڵگا. گۆرکی هۆی هه‌موو ئه‌م نه‌خۆشیه‌ کۆمه‌لایه‌تیانه‌ی گه‌ڕاندۆته‌وه‌ بۆ “ئاسیا”، ده‌رمانی چاکبونه‌وه‌کانیشی له‌ “ئه‌وروپا” ئه‌بینی.

ئه‌گه‌ر هۆی تیاچونی ڕوسیا “ڕۆژهه‌ڵات” بێت ئه‌وا ڕزگار بونیشی له‌ “رۆژئاوایه‌”. ئه‌م بۆچونه‌ی گۆرکی که‌ گوزارشت له‌ بیروباوه‌ڕی ئه‌کات له‌ کتێبی “حکایه‌ته‌ ئیتالێکان” که‌ پڕه‌ له‌ مۆسیقاو وخۆشی وکامه‌رانی ره‌نگی داوه‌ته‌وه‌. گۆرکی تێیدا باسی کرێکارانی جنه‌وه‌ ئه‌کات که‌ چۆن مناڵانی کرێکاره‌کانی بێرم که‌ مایه‌ پوچ بوون ئه‌گرنه‌ خۆیان وپه‌نایان ئه‌ده‌ن وخواردنیان بۆ دابین ئه‌که‌ن. کاتێکیش کرێکارانی ترامه‌کان مانیان گرت خه‌ڵکی پشگیری لێکردن به‌ ڕووخۆشیه‌وه‌ له‌سه‌ر هێڵه‌ ئاسنینه‌کان دائه‌نیشتن. گۆرکی مه‌به‌ستیه‌تی بڵێ: ڕۆژهه‌ڵات بڕوانه‌.. فێر به‌.. لاساییان بکه‌ره‌وه‌. سه‌یری ژیان بکه‌ له‌ ڕۆژئاوا چه‌ند به‌خۆشی وبێ سه‌رئێشه‌ به‌رێوه‌ ئه‌چێت. ئه‌گه‌ر ڕوسیاش له‌ ده‌ردی ” ڕۆژهه‌ڵات وئاسیا” ڕزگاری بێت ئه‌وا وه‌کو ئه‌وان ئه‌بێت. له‌م ڕوانگه‌یه‌وه‌ هه‌ڵوێستی گۆرکی سه‌رچاوه‌ی گرت له‌ ره‌خنه‌ گرتن له‌ کاری نوسه‌رانی سه‌رده‌می خۆی، ره‌خنه‌ی له‌ رۆمانی “شه‌ڕ وئاشتی” تۆلستۆی وڕۆمانی “ده‌ست لێ وه‌شێنراوه‌کان” دۆستیوفسکی وشیعره‌کانی تویتشیف که‌ به‌ ڕوحی ڕوسیدا هه‌ڵئه‌دا.

گۆرکی که‌ ئه‌یویست ژیان له‌ ڕوسیا وه‌کو ژیانی شارستانی ئه‌وروپی لێبێت، بیری چوبوو که‌وا خۆیشی زاده‌ی ئه‌م “ڕۆژهه‌ڵاته‌یه‌” وله‌که‌ناری ڤۆڵگا گه‌وره‌ بوو. هه‌ر له‌ مناڵیه‌وه‌ به‌سرود وئاوازه‌ ئایینێکان که‌ داپیره‌ ئه‌یوتنه‌وه‌ وچیرۆکه‌کانی که‌ هه‌مووی له‌ داستانه‌ ڕوسێکانه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتوه‌ گۆش کراوه‌. سه‌ره‌ڕای ئه‌و دیده‌ی هه‌یبوو، هه‌رگیز شتێکی له‌ باره‌ی ژیانی “لایانگرانی ڕۆژئاوا” له‌ رۆشنبیره‌ ڕوسێکان نه‌نوسی. به‌ڵکو له‌سه‌ر ژیانی چینه‌ هه‌ژاره‌کان وبورژوازیه‌ بچوکه‌کانی دوور له‌ ژیانی خوێنه‌واران وڕۆشنبیران ئه‌ینووسی. شاره‌زاییه‌کی باشی هه‌بوو له‌سه‌ریان وخۆشی له‌و نێوه‌نده‌ په‌یدا بووبوو. هه‌موو ئه‌دیب وڕۆشنبیرانی ڕوسیا له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌ وسه‌ره‌تای سه‌ده‌ی بیست هیوادار بوون ڕوسیا بگاته‌ ئاستی ئه‌وروپا له‌ڕوی زانستی وڕۆشبیری وپیشه‌سازیه‌وه‌. له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌ دوو به‌ره‌ دروست بوو: گۆسۆدارسفنیکی (بانگخوازانی پاراوکردنی ناسنامه‌ی ڕوسی) وزابدنیکی (بانگخوازانی رووکردنه‌ ڕۆژئاواو لاسایی کردنه‌وه‌ی). قه‌یسه‌ری ڕوسی بوترسی مه‌زن، یه‌که‌م که‌س بووکه‌مپینی ڕوکردنه‌ ڕۆژئاوای ده‌ست پێکرد. “په‌نجه‌ره‌ی” له‌ ئه‌وروپا کرده‌وه‌ له‌ پترسبۆرگ بۆ هێنانی دروشمی شارستانی ئه‌وروپی بۆ وڵاته‌که‌ی. به‌ڵام لایه‌نگرانی به‌ره‌ی یه‌که‌م هه‌میشه‌ کاروباری وڵاتیان به‌ده‌سته‌وه‌ بوو هه‌وڵی بنیادنانی شارستانیه‌کی ئۆراسیایان ئه‌دا به‌سود وه‌رگرتن له‌ شارتانیه‌تی ئه‌وروپی به‌ڵام نه‌ک لاسایی کردنه‌وه‌ی. له‌نێو ئه‌م به‌ره‌دا نوسه‌ری موزیک جلینکا وگروپی موزیکی ” گرتنی پێنجی” وگه‌وره‌ ئه‌دیبان پۆشکین وگۆگۆل وتۆلستۆی وداستانه‌که‌ی ودۆستیۆفسکی وتشیخۆف وشۆلۆخۆف وبۆلجاکۆف وگۆرکی خۆی، فه‌یله‌سوف تشاداییڤ وسۆلفۆفیۆف وفیۆدۆرۆف وهه‌روه‌ها وێنه‌کێشان سۆریکۆف ورێبین وفێریشاگین وداهێنه‌ره‌ گه‌وره‌کانی تری ڕوسی.

له‌سه‌ر ئه‌رزی واقیع، فه‌لسه‌فه‌ی گۆرکی له‌ ژیان، فه‌لسه‌فه‌ی ئه‌دیب بوو. پزیشکێکی ناسیاوی له‌سه‌ر هه‌ق بوو کاتێ وتی: خه‌یاڵ لای تۆ بیرکردنه‌وه‌ی لۆژیکی داپۆشیوه‌”. بیرۆکه‌ فه‌لسه‌فێکان له‌لای گۆرکی ئه‌بێته‌ هه‌زاره‌ها که‌سایه‌تی ووێنه‌ی ئه‌ده‌بی له‌ شێوازی گێژه‌ڵوکی زریانێک، که‌ به‌ده‌وریدا ئه‌سورێته‌وه‌ تا ڕاده‌ی بێهۆشی. جێ په‌نجه‌ی ئه‌و بیره‌ فه‌لسه‌فیانه‌ی که‌ وه‌ریگرت له‌ ئه‌نجامی خوێندنی فه‌لسه‌فه‌ له‌ کاتی گه‌نجیدا، له‌ بڕیاریاره‌کانیا دیار بوو کاتی گفتوگۆو دانوستانده‌کانی. به‌ڵام دوور بوو له‌ داهێنانه‌کانی کاتێک خه‌یاڵی ره‌ها ئه‌کرد. له‌ بنه‌ڕه‌تدا، داهێنانی گۆرکی (غه‌ریزی) بوو، به‌هێزیشی له‌ جۆراو جۆرییی که‌سایه‌تی ووێنه‌کان بوو که‌ بینیبونی وناسیبونی له‌ ژیانه‌ پڕ ئێش ومه‌ینه‌تی وکاره‌ساتی دڵته‌زێن ودژبه‌یه‌کی سه‌یر. داهێنانه‌کانی شێوازێکی لۆژیکی وفه‌لسه‌فی نیه‌. له‌ هه‌ر کتێبێ له‌ کتێبه‌کانی دوو روح هه‌یه‌: یه‌کێکیان واقعیه‌ وئه‌وی تر دروستکراو، ئه‌مه‌ش له‌ مه‌قاله‌که‌ی “دوو ڕوح”دا هاتوه‌. ئه‌م جیاوازیه‌ ئه‌بینی ئه‌گه‌ر کاره‌ ئه‌ده‌بیه‌کانی به‌راورد بکه‌ی له‌گه‌ڵ مه‌قاله‌کانی که‌ له‌ بۆنه‌کاندا بڵاو ئه‌کرانه‌وه‌ له‌ میدیاکاندا. گۆرکی ئایدیۆلۆجی چه‌ند جارێک گۆڕی، به‌ڵام که‌سایه‌تیه‌ ئه‌ده‌بێکانی به‌ نه‌ گۆڕاوی مانه‌وه‌. به‌ دورکه‌وتنه‌وه‌ له‌ “ئاسیا” ده‌ستی پێ کرد به‌ڵام نه‌ بوو به‌ “ئه‌وروپی”. دێی سه‌رکۆنه‌ کرد به‌ڵام شوێنێکی بۆ خۆی نه‌دۆزیه‌وه‌ له‌ شار. هه‌وڵی دا بچێته‌ نێو ئنتلیجنتسیا به‌ڵام له‌ ناخیا خۆی به‌ نامۆ ئه‌بینی تیایدا. به‌م جۆره‌ له هه‌موو ژیانی له‌ چه‌قی دووڕیانه‌کاندا مایه‌وه‌.

—————————-

لە گۆڤاری هانا، ژمارە 2 بڵاوکراوەتەوە ….




نووسه‌ری گوتاری (یاده‌وه‌ری به‌ ته‌نیشت رۆمانه‌وه‌) چۆن له‌ ئه‌ده‌بی گێڕانه‌وه‌ گه‌یشتووه‌؟ … کاروان عومه‌ر کاکه‌سوور

له‌ (04.11.2016)دا گوتاری (یاده‌وه‌ری به‌ ته‌نیشت رۆمانه‌وه‌)م که‌وته‌ به‌رچاو. له‌و خوێنه‌رانه‌م بایه‌خ به‌ ناونیشان ده‌ده‌ن. له‌م سی چل ساڵه‌ی ڕابوردوودا به‌ هۆی لێکۆڵینه‌وه‌ چڕه‌کانی هه‌ندێک له‌ تێیۆرێست و ڕه‌خنه‌سازانی وه‌ک (جیرار جینێت)، (کلود دوشی)، (رۆبێرت شۆلز)، (لیۆ هۆک) و ئه‌وانه‌ی تر چه‌مکی ناونیشان بایه‌خی زیاتری پێ درا، بگره‌ گه‌یشته‌ ئه‌وه‌ی وه‌ک زانست لێی بڕوانرێت، که‌ به‌ ناونیشانناسی (Titrologie) ناسراوه‌. (جیرار جینێت) ناونیشان به‌ به‌شێکی گرنگی (پاراتێکست: Paratext) داده‌نێت. له‌ کتێبی (پالیمپسێست: ئه‌ده‌ب له‌ پله‌ی دووه‌مداPalimpsests: Literature in the Second Degree)دا، که‌ له‌ ساڵی (1982)دا چاپ کراوه‌، به‌شێکی تایبه‌تی بۆ ئه‌و چه‌مکه‌، چه‌مکی (پاراتێکست) ته‌رخان کردووه‌. ده‌کرێت به‌ کوردی بیکه‌ینه‌ هاوشانی تێکست، یاخود ده‌قهاوشانی. ڕاستییه‌که‌ی (پالیمپسێست) هه‌ر ماتریالێکه‌ شتی له‌سه‌ر نووسرابێت و سڕابێته‌وه‌، تاکوو بۆ نووسینی تر به‌ کار بهێنرێت. وشه‌که‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا لاتینییه‌ و له‌ زمانه‌کانی تردا گۆڕانی بنه‌ڕه‌تیی به‌سه‌ردا نایه‌ت، بۆیه‌ ئێمه‌یش وه‌ک خۆی ده‌ینووسینه‌وه‌. هێنده‌ هه‌یه‌ له‌ ئینگلیزییه‌که‌دا به‌ کۆ هاتووه‌ و له‌ کوردیدا ده‌بێته‌ تاک، به‌وه‌ی گرامه‌ری ئێمه‌ وا ده‌خوازێت. (جینێت) به‌م شێوه‌یه‌ پێناسه‌ی (پاراتێکست) ده‌کات، که‌ بریتییه‌ له‌و نیشانه‌ و ئایکۆنه‌ لاوه‌کییانه‌ی، کاریگه‌رییان له‌سه‌ر تێگه‌یشتنی تێکسته‌ بنه‌ڕه‌تییه‌که‌دا هه‌یه‌ و ئه‌مانه‌ ده‌گرێته‌وه‌: ناونیشان (title)، ناونیشانی لاوه‌کی (subtitle)، ناونیشانی ناوه‌کی (intertitles)، ده‌روازه‌ (prefaces)، پاشکۆ (postfaces)، سه‌رنج (notices)، پێشه‌کی (forwards) و زۆری دیکه‌.(1)
وه‌ک گوتم یه‌کێکم له‌وانه‌ی بایه‌خ به‌ ناونیشان ده‌ده‌ن، بۆیه‌ کاتێ گوتاری (یاده‌وه‌ری به‌ ته‌نیشت رۆمانه‌وه‌)م بینی، سه‌یرم لێ هات و له‌ خۆمم پرسی باشه‌، (یاده‌وه‌ری)، که‌ به‌ عه‌ره‌بی‌ (ذاکره‌) و به‌ ئینگلیزی (Memory)یه‌، بۆچی ده‌که‌وێته‌ ته‌نیشت ڕۆمانه‌وه‌؟ تۆ بڵێی ئه‌و نووسه‌ره‌ ویستبێتی یارییه‌کی زمانه‌وانی بکات و به‌ هۆشیارییه‌وه‌ وای نووسیبێت، بۆیه‌ ئه‌و ناونیشانه سه‌یره‌‌ی داناوه‌؟ به‌ڵام کاتێ گوتاره‌که‌م خوێنده‌وه‌، هه‌ر زوو بۆم ده‌رکه‌وت هه‌ڵه‌یه‌کی مه‌عریفییه‌ و تێی که‌وتووه‌. ڕاستییه‌که‌ی له‌گه‌ڵ خوێندنه‌وه‌ی یه‌ک دوو ڕسته‌ی سه‌ره‌تادا گه‌یشتمه‌ ئه‌و باوه‌ڕه‌ی نووسه‌ری گوتار مادام به‌ زمانی ڕۆژانه‌ ده‌نووسێت، له‌و دوو چه‌مکه‌ نه‌گه‌یشتووه، به‌ڵکوو له‌ ده‌می ئه‌م و ئه‌وه‌وه‌ وه‌ری گرتوون‌، یان وه‌ک خۆی ده‌ڵێت‌ (گوته‌ی گوتیاران)ن‌ و بیستوونی‌‌. به‌پێی ئه‌و مێتۆده‌ی بۆ خوێندنه‌وه‌ هه‌مه‌، هه‌میشه‌ له‌سه‌ر ئه‌و چه‌مکانه‌دا ده‌وه‌ستم و لێیان ورد ده‌بمه‌وه‌، کاتێ ده‌که‌ونه‌ به‌رچاوم، بۆیه‌ ده‌مه‌وێت بپرسم یاده‌وه‌ری چییه‌؟ دیاره‌ ئێمه‌ لێره‌دا نامانه‌وێت به‌ وردی باسی لێوه‌ بکه‌ین، له‌ کاتێکدا ئه‌و چه‌مکه‌ هه‌میشه‌ جێگه‌ی سه‌رنجی فیلۆسۆف و سایکۆلۆجیستان بووه‌، وه‌ک لای‌ (پلاتۆن)، (ئه‌ریستۆ)، (ئۆگستین) و زۆری دیکه‌دا ده‌یبینین، بگره‌ به‌ ده‌گمه‌ن هه‌یانه‌ خۆی له‌ قه‌ره‌ی نه‌دابێت، به‌ڵام مادام مه‌به‌ستمانه‌ وێنه‌یه‌کی گشتیی لێ به‌ ده‌سته‌وه بده‌ین‌، ئه‌وا ده‌کرێت لای (هێنری برگسۆن)دا بوه‌ستین، مادام ئه‌و فیلۆسۆفه‌ به‌شێکی زۆری ته‌مه‌نی بۆ ئه‌و چه‌مکه‌ ته‌رخان کردووه‌. که‌واته‌ ئه‌و وێنه‌یه‌ لای ئه‌و فیلۆسۆفه‌دا ده‌دۆزینه‌وه‌، به‌تایبه‌تی له‌ به‌شی پێنجه‌می کتێبی (وزه‌ی ڕۆحی، یان وزه‌- ڕۆحی: Mind-energy)(2)دا، که‌ له‌ ژێر ناونیشانی (یاده‌وه‌ریی ئێستا و پێزانینی ساخته‌: Memory of the present and false recognition)‌دا نووسیویه‌تی. به‌گشتی لای (برگسۆن)دا (یاده‌وه‌ری) هاوواتای (هۆشیاری)یه‌، چونکه‌ به‌بێ یه‌که‌میان بوونی دووه‌میان مه‌حاڵه‌. هه‌روه‌ها پێی وایه‌ یاده‌وه‌ری وه‌ک وه‌همیش ده‌رده‌که‌وێت.

نموونه‌ به‌وه‌ ده‌هێنێته‌ کاتێ دیمه‌نێک ده‌بینین، یان گوێمان له‌ گوته‌یه‌ک ده‌بێت، وا ده‌زانین پێشتر ئه‌و دیمه‌نه‌مان دیوه‌، یان ئه‌و گوته‌یه‌مان بیستووه، بگره‌‌ ئه‌و وه‌همه‌ ده‌مانگه‌یه‌نێته‌ ئه‌وه‌ی وا هه‌ست بکه‌ین توانای پێشبینیکردنی ئایینده‌مان هه‌یه‌‌. مرۆڤ کاتێ دنیای ده‌ره‌وه‌ به‌م شێوه‌یه‌ ده‌بینێت، ئه‌وا له‌ ژێر کاریگه‌ریی ئه‌و وه‌همه‌دا خودی خۆی به‌ نامۆ ده‌زانێت، به‌ڵکوو هه‌ست به‌ دووفاقییش ده‌کات.‌(3) به‌م شێوه‌یه‌ (یاده‌وه‌ری) به‌ دیارده‌ی سایکۆلۆجی ده‌زانێت، نه‌وه‌ک به‌ دیارده‌ی فیزیۆلۆجی، که‌ هه‌سته‌کانی مرۆڤ ده‌رده‌بڕێت، بۆیه‌ پێی وایه‌ یاده‌وه‌ری دووره‌ له‌وه‌ی ماتریاڵی بێت وه‌ک له‌ کتێبی (مادده‌ و یاده‌وه‌ری:Matter and Memory)دا پێی له‌سه‌ر داده‌گرێت.(4) به‌ڵێ، له‌ دیدی ئه‌مدا ئه‌و وێنه‌یه‌ی لامان دروست ده‌بێت پێوه‌ندیی به‌ هۆشمـانه‌وه‌ هه‌یه، بۆیه‌ ده‌چێته‌ ئاستی (دیوره‌یشن: Duration)(5) و (ئینتیوه‌یشن: Intuition)ـه‌وه‌، که‌ ئه‌م چه‌مکانه‌ لای ‌ئه‌ودا مانای تایبه‌تیان هه‌یه‌، به‌وه‌ی پێوه‌ستن به‌ زه‌مه‌نه‌وه‌ و زه‌مه‌نیش بریتییه‌ له‌ که‌ڵه‌که‌کردن و به‌رده‌وامی. به‌ مانایه‌کی تر به‌رده‌وامبوونی ڕابوردوو و گه‌شه‌کردنی، تاکوو ئه‌وه‌ی ده‌بێته‌ داهاتوو، که‌ ئه‌مه‌ هاوشانی دۆخه‌ ده‌روونییه‌کانیشه‌. لێره‌یشدا یاده‌وه‌ری به‌ هۆی ئه‌و به‌رده‌وامییه‌وه‌ گه‌وره‌ ده‌بێت و گه‌شه‌ ده‌کات. ده‌کرێت زۆر له‌وه‌ زیاتر له‌باره‌ی (یاده‌وه‌ری)یه‌وه‌ لای ئه‌و فیلۆسۆفه‌دا بدۆزینه‌وه‌، که‌ پێشتریش له‌ گفتوگۆکانمدا لێوه‌ی دواوم، به‌وه‌ی هه‌میشه‌ له‌م ڕووه‌وه‌ کۆمه‌کی کردووم، خۆ ئه‌گه‌ر پێویستی کرد، بۆی ده‌گه‌ڕێمه‌وه‌، به‌ڵام هێنده‌ به‌سه‌ بزانین (یاده‌وه‌ری) هاوواتای (هۆشیاری)یه‌. باشه‌، مادام وایه‌، چۆن ده‌که‌وێته‌ ته‌نیشت ڕۆمانه‌وه‌؟ ئه‌و نووسه‌ره‌ چۆن به‌و شێوه‌یه‌ له‌و چه‌مکه‌ گه‌یشتووه‌؟

گوتاره‌که‌م ته‌واو کرد‌، بێ ئه‌وه‌ی نه‌ک تێیدا ڕووبه‌ڕووی هیچ زانیارییه‌کی نوێ ببمه‌وه‌، به‌ڵکوو هه‌ر خێرا بۆم ده‌رکه‌وت نووسه‌ره‌که‌ی ئه‌و زانیارییه‌ سواو و کۆنانه‌یشی به‌ نیوه‌چڵی گواستووه‌ته‌وه‌. نایشارمه‌وه‌ هه‌ندێک ڕسته‌م هاتنه‌ به‌رده‌م، که‌ باوه‌ڕم نه‌ده‌کرد ڕۆژێک له‌ ڕۆژان هیچ نووسه‌رێک بیاننووسێت. بۆ نموونه‌ ده‌ڵێت یاده‌وه‌ری ده‌قه، دواتر له‌وه‌یش دوورتر ده‌ڕوات و ده‌یکاته‌ ژانر‌، بێ ئه‌وه‌ی دوور، یان نزیک به‌ لای پێناسه‌ی ده‌ق و ژانردا بچێت، تاکوو بزانین مه‌به‌ستی له‌وانه‌ چییه‌. هه‌ر شتێک ئێستا بیڵێت، که‌مێک دواتر پێچه‌وانه‌که‌ی ده‌خاته‌ شوێنی، بێ ئه‌وه‌ی بزانێت بۆچی وای کردووه‌‌، که‌ ئه‌مه‌ مێتۆدی هه‌موو ئه‌وانه‌یه‌ به‌ تێگه‌یشتنی میللی و به‌ زمانی ڕۆژانه‌ له‌باره‌ی ئه‌و چه‌مکانه‌وه‌ ده‌نووسن، به‌وه‌ی ته‌نیا بیستوویانن و ئاگایان لێ نییه‌ چۆن کاریان پێ کراوه‌. به‌ پێویستم زانی به‌ مێتۆدی پرسیار ڕووبه‌ڕووی ببمه‌وه‌، چونکه‌ باوه‌ڕم نییه‌ هیچ شتێکی دیکه‌ هێنده‌ی پرسیار هێزی هه‌بێت ئه‌و چه‌مکانه‌ له‌ ژێر ده‌سته‌ڵاتی تێگه‌یشتنی میللیدا ده‌ربهێنێت و بیانخاته‌ ئاستی تره‌وه‌. هه‌ر خێرا نامه‌یه‌کم له‌ ڕێی ئیمه‌یڵه‌وه‌ بۆ نارد، که‌ کۆمه‌ڵێک پرسیاری له‌ خۆ ده‌گرت، به‌ڵام چوار مانگ زیاتری به‌سه‌ردا تێپه‌ڕی، بێ ئه‌وه‌ی وه‌ڵام بداته‌وه‌، بۆیه‌ نه‌مویست بگاته‌ پێنج مانگ و یه‌ک دوو جاری دیکه‌ بۆیم نارده‌وه‌. هێشتا وه‌ڵامی نه‌دایه‌وه‌. {بڕیارم دا له‌ ڕێی (گۆران عه‌بدولڵا)ی هاوڕێمانه‌وه‌ بۆی بنێرم. پێی گه‌یشت و نامه‌یه‌کی کورتی بۆ نووسیم، که‌ ئه‌مه‌ی تێدا هاتووه‌: ده‌مێکه‌ ئاگای له‌ ئیمه‌یڵه‌که‌ی نییه‌، بۆیه‌ نه‌یزانیوه‌ نامه‌یه‌کی وای پێ گه‌یشتبێت…. ئه‌وه‌ بوو منیش نه‌ک هه‌ر نامه‌که، به‌ڵکوو ئه‌م پێشه‌کییه‌یشم بۆ نارد و چه‌ند دێڕێکیشم هه‌ر له‌و باره‌یه‌وه‌ نووسی. ئه‌ویش دوای خوێندنه‌وه‌ی، نامه‌یه‌کی بۆ ناردووم و تێیدا ده‌ڵێت، که‌ ده‌توانم ئه‌م نامه‌یه‌م، مه‌به‌ست له‌م گوتاره‌یه‌، بڵاو بکه‌مه‌وه.

له‌وێدا باسی ئه‌وه‌ی کردووه‌ ئاماده‌یه‌ کاتێ ده‌مبینێته‌وه‌، باوه‌شم پێدا بکات، چونکه‌ من له‌ نامه‌که‌مدا هیوایه‌کی وام خواستووه‌. واته‌ ئه‌و پرسیارانه‌ نه‌بنه‌ هۆی تێکچوونی پێوه‌ندیی نێوانمان. لێره‌یشدا سوپاسی ئه‌و هه‌سته‌ جوانه‌ی ده‌که‌م، که‌ ئه‌مه‌ لای من مانایه‌کی گه‌وره‌ی هه‌یه‌، به‌ڵام نایشارمه‌وه‌ حه‌زم ده‌کرد لانی که‌م له‌باره‌ی ئه‌و پرسیارانه‌وه‌ هه‌ندێک قسه‌ی هه‌بن، له‌ کاتێکدا نه‌ک هه‌ر پێوه‌ندییان به‌ گوتاره‌که‌یه‌وه‌ هه‌یه‌، به‌ڵکوو پێوه‌ستیشن به‌ کۆمه‌ڵێک چه‌مکی ئه‌ده‌بی گێڕانه‌وه‌وه‌. هیوام ده‌خواست پێش بڵاوکردنه‌وه‌ گفتوگۆیه‌کی قووڵ له‌باره‌ی ئه‌و تێرمانه‌وه‌ بکه‌ین، بۆ ئه‌وه‌ی بابه‌ته‌که‌م به‌ شێوازێکی تر بچووایه‌ته‌ به‌رده‌می خوێنه‌ر، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌یشدا ئه‌و هه‌سته‌ی وه‌ک گوتم جوانه‌، بگره‌ ده‌ڵێم له‌ که‌لتووری ئێمه‌دا ده‌گمه‌نه‌. پێم وایه‌ ئه‌گه‌ر نه‌وه‌کانی پێشوو بابه‌ته‌کانی خۆیانیان به‌ر له‌ بڵاوکردنه‌وه‌ بۆ یه‌کتر بناردایه‌، له‌ ئاستی باڵاتر و به‌ شێوازی چاکتر چاپ ده‌کران و ئه‌مڕۆ ئێمه‌ هه‌م له‌ لایه‌ک نه‌ده‌که‌وتینه‌ ژێر باری ئه‌و که‌لتووره‌ ناشیرین و دواکه‌وتووه‌ی شه‌ڕه‌جوێن و له‌ لایه‌کی تره‌وه‌ له‌ ئاستێکی به‌رزتری بیرکردنه‌وه‌دا ده‌ماننووسی}.

ئه‌م پێشه‌کییه‌م له‌به‌ر سێ خاڵ به‌ پێویست زانی: یه‌که‌م، تاکوو ئه‌گه‌ر به‌ کورتییش بێت هه‌ردوو چه‌مکی (ناونیشان) و (یاده‌وه‌ری)ی تێدا ڕاڤه‌ بکه‌م، ئه‌گه‌رچی له‌ نامه‌که‌یشدا که‌موزۆر باسیان لێوه‌ کراوه‌. دووه‌م، له‌باره‌ی هۆکاری سه‌رهه‌ڵدانی ئه‌و پرسیارانه‌وه‌ چه‌ند وشه‌یه‌ک بڵێم، که‌ چۆن ناردوومن و وه‌ڵام نه‌دراونه‌ته‌وه‌. {دواتریش چۆن له‌ ڕێی (گۆران عه‌بدولڵا)ـه‌وه‌ توانیومه‌ پێی بگه‌یه‌نم}. سێیه‌م، پێم خۆشه‌ ئه‌م ئه‌زموونه‌م بخه‌مه‌ به‌رده‌م ئه‌و خوێنه‌رانه‌ی نایانه‌وێت به‌ ئاسانی نووسینی وایان به‌سه‌ردا تێ بپه‌ڕێت، به‌و مه‌به‌سته‌ی ببێته‌ جێگه‌ی گفتوگۆیان، بۆیه‌ نامه‌که‌ وه‌ک خۆی بڵاو ده‌که‌مه‌وه‌، له‌ کاتێکدا ته‌نیا پێوه‌ندیی به‌ گوتاره‌که‌وه‌ هه‌یه‌ و به‌ هیچ شێوه‌یه‌ک به‌ لای که‌سایه‌تیی نووسه‌ره‌که‌یدا ناچێت.

ڕه‌نگه‌ خوێنه‌ر بپرسێت ئاخۆ گوتارێکی له‌م شێوه‌یه‌‌ ئه‌وه‌ ده‌هێنێت له‌باره‌یه‌وه‌ بنووسیت. وه‌ڵامی من ئه‌وه‌یه‌ له‌باره‌یه‌وه‌م نه‌نووسیوه‌، به‌ڵکوو پرسیارم لێ کردووه‌. هه‌موو ئه‌و چه‌مکانه‌ی لێره‌دا فڕێ دراون و هێنراونه‌ته‌ ئاستی میللییه‌وه‌، لای فیلۆسۆف و ڕه‌خنه‌سازاندا به‌ شێوه‌ی ترن و کاری گه‌وره‌یان له‌سه‌ر کراوه‌. واته‌ خاڵی هاوبه‌شیان ته‌نیا ناویانه‌، که‌ هه‌ر نووسه‌رێک چه‌ند ساده‌یش بێت ده‌توانێت به‌ شێوه‌ی کیریۆسیتی (فزووڵی) ناوی ده‌یان چه‌مک ببیستێت و به‌ زمانی ساده‌ لێیانه‌وه‌ بدوێت، به‌ڵام ئایا ئه‌و چه‌مکانه‌ به‌و شێوه‌یه‌ن؟ ئه‌مه‌ پرسیاره‌که‌یه‌! به‌ڵێ، ویستوومه‌ له‌ ڕێی پرسیاره‌وه‌ ڕایه‌ڵ (لینک) و کۆنتێکست (سیاق)ـه‌کانیان بدۆزمه‌وه‌، به‌و مه‌به‌سته‌ی مه‌ودایه‌ک له‌نێوان ئه‌مانه‌ و ئه‌واندا دروست بکه‌م. مادام پرسیار بۆی هه‌یه‌ بگاته‌ هه‌موو کونجێک، بێ ئه‌وه‌ی هێزی خۆی له‌ ده‌ست بدات، ئه‌وا له‌و دیدگه‌یه‌وه‌ ئه‌م نامه‌یه‌م نووسیوه‌. هه‌موو فیلۆسۆف و ڕه‌خنه‌سازانی دنیایش پێوه‌ستی تێگه‌یشتنی هاوچه‌رخی خۆیانن. به‌ مانایه‌کی تر، ئاستی ئه‌و تێگه‌یشتنه‌ باوه‌ ئه‌وه‌ دیاری ده‌کات تۆ کار له‌گه‌ڵ چیدا ده‌که‌یت، ڕه‌خنه‌ له‌ چی ده‌گریت و چی تێ ده‌په‌ڕێنیت، بۆیه‌ پێم وایه‌ ناکرێت ئێمه‌ خۆمان له‌و گوتارانه‌ دوور بگرین، مادام بمانه‌وێت و نه‌مانه‌وێت به‌شێکی گه‌وره‌ی تێگه‌یشتنی ئه‌مڕۆمان پێک ده‌هێنن، به‌ڵام ئه‌وه‌ گرنگه‌ چۆن ڕووبه‌ڕوویان ده‌بینه‌وه‌.
ماوه‌ته‌وه‌ بڵێم نووسه‌ری گوتاره‌که‌ ناوی (که‌ریم کاکه‌)یه‌، که‌ له‌م چه‌ند ساڵه‌ی ڕابوردوودا کۆمه‌ڵێک کتێبی له‌ بواری ئه‌ده‌بی گێڕانه‌وه‌دا‌ نووسیوه‌.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
(1) Gerard Gallant, Palimpsests. Literature in the Second Degree, translated by Channa Newman and Claude Doubinsky, Published by University of Nebraska Press, 1997, p.3
(2) ئه‌گه‌رچی وشه‌ی (Mind) له‌ به‌رانبه‌ر (ئه‌قڵ)، یان (هۆش)ی کوردیدایه‌، به‌ڵام پێم وایه‌ وه‌رگێڕانی وشه‌ی (spirituelle)ی فرانسی بۆ کوردی له‌ (Mind) گونجاوتره‌، که‌ مانای (ڕۆحی) ده‌گه‌یه‌نێت و هه‌ر ئه‌وه‌یشه‌ مه‌به‌ستی (برگسۆن). کتێبه‌که‌ خۆیشی له‌ بنه‌ڕه‌تدا به‌و زمانه‌ نووسراوه‌.
(3) Henri Bergson, Mind-Energy, lectures and essays, translated by H. Wildon Carr; lectures and essays, Edition, reprint, Publisher,Greenwood Press, London, 1975, p.134
(4) Henri Bergson, Matter and Memory, translated by Nancy Margaret Paul and W. Scott Palmer , Published November 8th 1990 by Zone Books (NYC).
(5) ڕاسته‌ (دیوره‌یشن: Duration) زیاتر به‌ مانای (ماوه‌ی زه‌مه‌نی) دێت، به‌ڵام لای (برگسۆن)دا فۆکه‌س ده‌که‌وێته‌ سه‌ر مانای دووه‌م، که‌‌ (به‌رده‌وامی)یه‌.‌ ئه‌زموونێکی سایکۆلۆجییه‌ و پێوه‌ندیی ڕاسته‌وخۆی به‌ ناوه‌وه‌ی مرۆڤه‌وه‌ هه‌یه‌. (یاده‌وه‌ری)یش به‌شێکی دانه‌بڕاوی ئه‌و پرۆسێسه‌یه‌.

نامه‌یه‌ک بۆ نووسه‌ری گوتاری (یاده‌وه‌ری به‌ ته‌نیشت رۆمانه‌وه‌)
تۆ چۆن له‌ ئه‌ده‌بی گێڕانه‌وه‌ گه‌یشتوویت‌؟

برای خۆشه‌ویستم، کاک که‌ریم کاکه‌!
ڕێم بده‌ وه‌ک هاوپۆل و هاوڕێیه‌کی دێرینت سه‌ڵاو و خۆشه‌ویستیت بۆ بنێرم، هاوکات وه‌ک خوێنه‌رێکیش هه‌ندێک پرسیارت له‌باره‌ی ئه‌و گوتاره‌وه‌ ئاڕاسته‌ بکه‌م، که‌ ئێستا له‌ ژێر ناونیشانی (یاده‌وه‌ری به‌ ته‌نیشت رۆمانه‌وه‌)، له‌ (ده‌نگه‌کان)دا بڵاوت کردووه‌‌ته‌وه‌.(1) ڕه‌نگه‌ وایش پێویست بکات پێشه‌کی هه‌ندێک سه‌رنج له‌باره‌ی مێتۆدی ئه‌م پرسیارانه‌مه‌وه‌ بنووسم. وه‌ک خۆت ده‌زانیت تۆ باسی ئه‌ده‌بی گێڕانه‌وه‌ت کردووه‌، که‌ من له‌ ناوه‌ڕاستی هه‌شتاکانه‌وه‌ خه‌ریکیم و تاکوو ئه‌مڕۆیش به‌شێکی گه‌وره‌ی ژیانمی داگیر کردووه‌. ده‌کرێت بڵێم له‌ ڕۆژگاری ئاماده‌ییدا و به‌ شێوه‌ی خۆڕسکانه‌ ده‌ستم دایه‌‌ گێڕانه‌وه‌ی بیره‌وه‌ری. هه‌وڵم دا تێکه‌ڵی خه‌یاڵی بکه‌م و له‌و ڕێگه‌یه‌وه‌ ژیاننامه‌ی خۆم و ده‌وروبه‌ره‌که‌م بنووسمه‌وه‌. وه‌ک ده‌زانیت تا ئه‌م ساته‌یش وازم له‌و ستایڵه‌ نه‌هێناوه و به‌ شێوه‌ی جیاوازجیاواز درێژه‌ی پێ ده‌ده‌م‌.

له‌ ماوه‌ی ئه‌و چه‌ند ساڵه‌ی ڕابوردوودا هه‌ر جارێ بابه‌تێکم خوێندبێته‌وه‌ و هه‌ستم کردبێت پێویسته‌ له‌باره‌یه‌وه‌ پرسیار ئاڕاسته‌ی نووسه‌ره‌که‌ی بکه‌م، درێغیم نه‌کردووه‌، که‌ له‌م ڕووه‌وه‌ بوومه‌ته‌ خاوه‌نی ئه‌زموونێکی باش و نایشارمه‌وه‌ زۆر سوودم له‌م ئه‌زموونه‌م بینیوه‌.(2) بۆچی به‌ مێتۆدی پرسیار ڕووبه‌ڕووی نووسه‌ران ده‌بمه‌وه‌؟ یه‌که‌م، بۆ ئه‌وه‌ی خۆم له‌وه‌ دوور بگرم له‌باره‌ی هیچ شتێکه‌وه‌ بڕیار ده‌ر بکه‌م، که‌ پێم وایه‌ ئه‌مه‌ ته‌نیا دنیای نووسه‌ر بچووک ده‌کاته‌وه‌. دووه‌م، پرسیار نه‌ک ئازادی له‌ نووسه‌ر ناستێنێته‌وه‌، به‌ڵکوو وای لێ ده‌کات ئازادیی خۆی له‌ ڕووبه‌ری فراوانتردا پراکتیزه‌ بکات. سێیه‌م، پرسیار پیرۆزی ناهێڵێت، مادام بۆی هه‌یه‌ بگاته‌ هه‌ر خاڵێکی ئه‌و ئۆبجێکت (بابه‌ت)ـه‌وه‌، که‌ ڕووبه‌ڕووی ده‌بێته‌وه‌. به‌م شێوه‌یه‌ ئێستا ئه‌م گوتاره‌ی تۆ له‌ ئاستی ده‌سته‌ڵاتی پرسیاری منی خوێنه‌ردا خاوه‌نی هیچ کۆنترۆڵێک نییه‌، وه‌ک چۆن به‌رهه‌مه‌کانی من له‌ ئاستی پرسیاری هه‌ر خوێنه‌رێکدا باڵانسی خۆیان له‌ ده‌ست ده‌ده‌ن، ئه‌گه‌ر بیه‌وێت ڕووبه‌ڕوویان ببێته‌وه‌. مه‌به‌ستم ئه‌وه‌یه‌ ته‌نیا پرسیار له‌ ده‌ستی دێت دۆخی هه‌ر تێکستێک بگۆڕێت و ئه‌و به‌شانه‌ی ده‌ر بخات، که‌ شاراوه‌ن. ده‌توانم بڵێم زۆربه‌ی تێیۆرێست و ڕه‌خنه‌سازه‌‌ گه‌وره‌کانی ئه‌م په‌نجا شه‌ست ساڵه‌ی ڕابوردوو له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ڕێکن، که‌ خوێنه‌ر ئێڵه‌مێنت (ڕه‌گه‌ز)ێکی ئاکتیڤ و گرنگه‌ و پێوه‌ندیی ناوه‌کیی به‌ تێکسته‌وه‌ هه‌یه، به‌ ڕاده‌یه‌ک هه‌یانه‌ ده‌یخاته‌ سه‌رووی نووسه‌ره‌وه‌، وه‌ک لای (رۆڵان بارت)دا ده‌یبینین‌. دیاره‌ هیچ شتێک‌ ڕێمان لێ ناگرێت له‌باره‌ی هه‌ر بابه‌تێکه‌وه‌ بنووسین و ڕه‌خنه‌ی لێ بگرین، ئه‌گه‌ر بمانه‌وێت و به‌ پێویستی بزانین، به‌ڵام پێم وایه‌ مێتۆدی پرسیاری ڕووبه‌ڕووی له‌م شێوه‌یه‌ کاریگه‌ریی زیاتری هه‌یه‌. له‌م ڕووه‌وه‌ هه‌وڵم داوه‌ به ‌وردی بدوێم، بۆ نموونه‌ ده‌کرێت له‌ گوتاری (کارزان ڕه‌حمان و من به‌ ئاڕاسته‌ی دایه‌ڵۆگدا)(3) و نامیلکه‌ی (ئه‌رده‌ڵان عه‌بدولڵا و من له‌ کازینۆی منداڵاندا)دا بۆچوونه‌کانم بخوێنیته‌وه‌، که‌ تێیاندا به‌ شێوازی خۆم ڕووبه‌ڕووی بڕیاره‌کانیان بوومه‌ته‌وه‌، هاوکات سیماکانی ڕه‌خنه‌ی میلـلی و زمانی ڕۆژانه‌م پێشان داون‌.(4) واته‌‌ ده‌رم خستووه‌‌‌ ڕه‌خنه‌گری میلـلی ‌چۆن مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ تێکستدا ده‌کات و چۆن بۆ ‌ ئاستی میلـلی دای ده‌گرێت‌، به‌و مه‌به‌سته‌ی سه‌ری لێ ده‌ر بچێت و به‌ پێوه‌ری (چاکه‌وخراپه‌) هه‌ڵی بسه‌نگێنێت، ئه‌و پێوه‌ره‌ی پێوه‌ندیی ڕاسته‌وخۆی به‌ مۆراڵه‌وه‌ هه‌یه‌ و لانی که‌م له‌گه‌ڵ ده‌رکه‌وتنی به‌رهه‌مه‌کانی (نیتشه‌)دا له‌ کار که‌وتووه‌. به‌ڵێ، ئه‌و پێوه‌ره‌ له‌سه‌ر ئاستی فه‌لسه‌فیدا تێک شکاوه‌ و به‌سه‌ر چووه‌، چجای له‌ ئاستی میللیدا، که‌ ئه‌مڕۆ ڕه‌خنه‌گری میللیی ئێمه‌ ده‌ستی پێوه‌ گرتووه‌. نایشارمه‌وه‌ پرسیاره‌کانم دیسپۆتیکن، واته‌ دڵڕه‌ق و توندوتیژن، که‌ له‌ لایه‌ک سروشتی پرسیار وایه‌، له‌ لایه‌کی تریشه‌وه‌ پێوه‌ندیی به‌وه‌وه‌ هه‌یه‌ ده‌مه‌وێت بۆ قووڵایی ئاڕاسته‌ بن و توانای تێپه‌ڕاندنیان هه‌بێت. به‌م شێوه‌یه‌ هه‌ر گفتوگۆیه‌ک دابمه‌زرێنم، تێیدا مه‌به‌ستی سه‌ره‌کیم ئه‌و ئۆبجێکته‌یه‌، که‌ له‌باره‌یه‌وه‌ پرسیار ده‌که‌م، نه‌وه‌ک ئه‌و سه‌بجێکته‌ی خاوه‌نیه‌تی. به‌ مانایه‌کی دیکه‌ ژیانی نووسه‌ر هیچ پێوه‌ندیی به‌م پرسیارانه‌وه‌ نییه‌، به‌ڵکوو تێپه‌ڕاندنی ئاستی ئه‌و ئۆبجێکته‌ له‌ ڕێگه‌ی دایه‌ڵۆگه‌وه،‌ ئامانجه‌که‌یه‌. وه‌ک چۆن ڕێ به‌ خۆم ده‌ده‌م له‌باره‌ی هه‌ر بابه‌تێکه‌وه‌ پرسیار بکه‌م و سه‌رنج بنووسم، ئاوایش به‌ مافی‌ خوێنه‌ری ده‌زانم له‌باره‌ی هه‌ر وشه‌یه‌که‌وه‌ به‌ پرسیار ڕووبه‌ڕووم ببێته‌وه‌. به‌وه‌یش ڕا هاتووم دوای پرسیاره‌کانم یه‌ک دوو پێشنیاز ده‌خه‌مه‌ به‌رچاوانه‌وه‌، که‌ له‌گه‌ڵ تۆی ئازیزیشدا ئه‌مه‌م پێڕۆیی کردووه‌. دووباره‌ی ده‌که‌مه‌وه‌ له‌ ڕێز و خۆشه‌ویستی زیاترم بۆت نییه‌، به‌ڵام ئه‌مانه‌ پرسیاره‌کانمن:

نووسیوته‌: (دوور نیه‌ تۆش تووشی كتێبێكی وا بووبیت، كتێبێك تێدامابیت داخوا رۆمانه‌ یان یاده‌وه‌ری).
ئایا لای تۆ ڕۆمان و یاده‌وه‌ری دوو کایه‌ی جیاوازن؟ ئایا تۆ ده‌زانیت یاده‌وه‌ری، به‌ عه‌ره‌بی‌ (ذاکره‌) و به‌ ئینگلیزی (Memory)یه‌؟ ئه‌گه‌ر وایه‌ چۆن ده‌نووسیت: (هه‌رچی یاده‌وه‌رییه‌ وه‌ك هه‌ر ده‌قێكیتری ئه‌ده‌بی ده‌قه‌)؟ ئایا یاده‌وه‌ری ده‌قه‌؟ ده‌قی ئه‌ده‌بییشه‌؟ ده‌کرێت لێت بپرسم یاده‌وه‌ری لای تۆ چییه‌ و له‌ پرۆسێسی گێڕانه‌وه‌دا چ ئه‌رکێکی هه‌یه‌؟ ده‌ق به‌ چی تێده‌گه‌یت؟ به‌ چی ده‌گوترێت ده‌ق؟ ده‌توانیت نموونه‌م لای ئه‌و فیلۆسۆف و ڕه‌خنه‌سازانه‌دا بۆ بهێنیته‌وه‌، که‌ له‌باره‌ی ده‌قه‌وه‌ نووسیویانه‌؟ ئه‌گه‌ر ده‌ق وه‌ک (پۆل ریکۆر) به‌شێکی ژیانی بۆ تێگه‌یشتنی ته‌رخان کردبێت و له‌ کتێبی (له‌ تێکسته‌وه‌ بۆ کردار: From Text to Action)دا بڵێت: (دیسکۆرسێکه‌ به‌ هۆی نووسینه‌وه‌ داڕێژراوه‌‌: a discourse fixed by writing)، ئایا یاده‌وه‌ری ئه‌وه‌یه‌؟ ئاخۆ یاده‌وه‌ری ڕه‌گه‌زێکی گرنگه‌ له‌ پێکهێنانی تێکستدا، یان هه‌ر خۆی تێکسته‌؟ ده‌توانیت له‌م ڕووه‌وه‌ به‌ ئاره‌زووی خۆت ته‌نیا یه‌ک نموونه‌م له‌ ئه‌ده‌بی کوردی، یان له‌‌ ئه‌ده‌بی ده‌ره‌وه‌دا بۆ بهێنیته‌وه‌؟ له‌ بیرته‌ کاتێ له‌ قۆناغی سه‌ره‌تایی بووین، یه‌کێ له‌ قوتابییه‌کان فیکه‌یه‌کی لێ ده‌دا و له‌ هاوپۆله‌که‌ی ده‌پرسی، ئه‌گه‌ر تۆ زیره‌کیت، ده‌توانیت ئه‌مه‌ بنووسیته‌وه‌؟ له‌ بیرته‌ ئه‌ویش پێده‌که‌نی و ده‌یگوت: فیکه‌ نانووسرێته‌وه‌؟(5)
نووسیوته‌: (چه‌مكی یاده‌وه‌ری له‌ چه‌مكی یاداشت جیاده‌كه‌مه‌وه‌).

بۆچی، برای ئازیزم، پێت وایه‌ هیچ که‌سێک هه‌یه‌ ئه‌وانه‌ی تێکه‌ڵ کردبێت، یان له‌ یه‌کدیی جوودا کردبنه‌وه‌؟ مه‌به‌ستم ئه‌وه‌یه‌ هیچ نووسه‌رێک هه‌یه‌ له‌م دنیایه‌دا خۆی به‌ کارێکی واوه‌ خه‌ریک بکات و بڵێ چه‌مکه‌کانی یاده‌وه‌ری و یاداشت پێکه‌وه‌ ده‌به‌ستمه‌وه‌، یان جوودایان ده‌که‌مه‌وه‌؟ ئایا ئه‌گه‌ر هه‌ر یه‌ک له (ڤلادیمه‌یر پروپ)، (بارت)،‌ (تۆدۆرۆڤ)، (ئیکۆ)، (جیرار جینێت)، (پۆل ڕیکۆر) و ئه‌وانه‌ی دیکه‌ کاری وایان کردووه‌، ده‌توانیت‌ سه‌رچاوه‌کانم بۆ بنووسیت؟ ئه‌رێ یاده‌وه‌ری هه‌ر خۆی به‌شێک نییه‌ له‌ پرۆسێسی گێڕانه‌وه‌؟ ئایا یاداشت خۆیشی به‌ که‌ناڵێکی ئه‌ده‌بی گێڕانه‌وه‌ دانانرێت‌؟ باشه‌، هه‌ر له‌ ڕووی تێرمێنۆڵۆجییشه‌وه‌ (یاداشت) مانای (بیره‌وه‌ری) نییه‌؟ ئه‌گه‌ر وایه‌، چۆن یاده‌وه‌ری شتێکه‌ له‌ یاداشت، یان با بڵێین له‌ بیره‌وه‌ری جوودا ده‌کرێته‌وه‌‌؟ ده‌توانم بپرسم تۆ بۆچی یاده‌وه‌ری له‌ یاداشت جوودا ده‌که‌یته‌وه و به‌ چ تیۆرییه‌کی ڕه‌خنه‌یی پشتقایمیت‌؟ ده‌کرێت که‌سێک به‌بێ یاده‌وه‌ری یاداشت تۆمار بکات؟ ئایا له‌گه‌ڵ ده‌رکه‌وتنی به‌رهه‌مه‌کانی هه‌ر یه‌ک له‌ (فرۆید)، (هێنری برگسۆن) و (هایدیگه‌ر)دا یاده‌وه‌ری نه‌بووه‌ گرنگترین ئێڵه‌مێنتی ئه‌ده‌ب به‌گشتی و ئه‌ده‌بی گێڕانه‌وه به‌تایبه‌تی‌؟ ئایا هه‌ر بۆ نموونه‌ هه‌ردوو چه‌مکی (دیوره‌یشن: Duration) و (ئینتیوه‌یشن: Intuition)ی (هێنری برگسۆن)، واته‌ (به‌رده‌وامی) و (حه‌دس)، ئاڕاسته‌ی ئه‌ده‌ب و هو‌نه‌ریان ته‌واو نه‌گۆڕی؟ ده‌توانیت له‌م ڕووه‌وه‌ هه‌وڵه‌کانی (فرۆید) و (هایدیگه‌ر) فه‌رامۆش بکه‌یت؟ ئایا بۆ نموونه‌ به‌رهه‌مه‌کانی (جۆیس) و (فۆکنه‌ر)ت له‌ بیر نین، که‌ چۆن به‌ شێوه‌ی جیاوازتر له‌ نووسه‌رانی پێشوو کار به‌ یاده‌وه‌ری ده‌که‌ن‌؟ ئایا تابلۆی (جه‌ختکردنه‌وه‌ی یاده‌وه‌ری: The Persistence of Memory)ی (سه‌لڤادۆر دالی)ت نایه‌ته‌وه‌ به‌رچاو؟ دیسان ده‌پرسم تۆ له‌سه‌ر چ بنه‌مایه‌ک یاده‌وه‌ری له‌ یاداشت جوودا ده‌که‌یته‌وه‌؟ ئایا هیچ هێزێک هه‌یه‌ ئه‌و دووانه‌ له‌ یه‌کدی جوودا بکاته‌وه‌؟ ئه‌رێ چه‌مکی (شه‌پۆلی هۆش) که‌ی و له‌ کوێ سه‌ری هه‌ڵدا، چۆن گه‌شه‌ی کرد، که‌ پێوه‌ندیی ڕاسته‌وخۆی به‌ یاده‌وه‌رییه‌وه‌ هه‌یه‌؟ ئێتمۆسفێری ڕۆمانی (گه‌ڕان به‌ دوای کاتی ونبوودا)ی (مارسێل پرۆست)ت نایه‌ته‌وه‌ به‌رچاو؟ تۆ بڵێی ئه‌وه‌ ڕێکه‌وت بێت (تۆماس ئیڵیه‌ت) له‌ دوای شه‌ڕی یه‌که‌می گێتییه‌وه‌ و له‌ سه‌ره‌تا‌ی (خاکی وێران)دا‌ پێ له‌سه‌ر (یاده‌وه‌ری) داده‌گرێت؟ چه‌مکێکی وا بۆ ئه‌وه‌یه نووسه‌ر‌ کاری نوێ و جیاوازی پێ بکات، یان بڵێ له‌ یاداشتی داده‌بڕم؟ ئایا ئه‌گه‌ر تۆ هه‌ر له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ گوتاره‌که‌تت له‌سه‌ر سێ پایه‌دا هه‌ڵچنیبێت، که‌ هه‌رسێکیانت به‌ هه‌ڵه‌ به‌ کار هێنابێت، ڕێی تێ ده‌چێت شتی نوێ و کاریگه‌رت به‌ ده‌سته‌وه‌ دابێت؟ ئایا ده‌کرێت نووسه‌ر به‌م زمان و تێگه‌یشتنه‌ گوتار له‌باره‌ی ئه‌و چه‌مکانه‌وه‌ بنووسێت، که‌ لینکیان له‌ناو فه‌لسه‌فه‌، لینگویستیک و کۆمه‌ڵێک کایه‌ی تردا هه‌یه‌ و له‌سه‌ر پرۆبله‌ماتیکی گه‌وره‌ دامه‌زراون؟ ئایا زمانی میلـلی ده‌ره‌قه‌تی بابه‌تی وا دێت؟ نووسه‌رێکی گه‌وره‌ی ئه‌م دنیایه‌ ده‌ناسیت به‌ زمانی میلـلی باسی یه‌ک چه‌مکی کردبێت؟ ئایا زمانی میللی بۆ تێکشکان و تێپه‌ڕاندنه‌، یان بۆ به‌ به‌کارهێنان وه‌ک ئه‌وه‌ی تۆ کردووته‌؟
نووسیوته‌: (دیاره‌ قسه‌ له‌و یاده‌وه‌ریانه‌یه‌ كه‌ به‌ گۆته‌ی گۆتیاران بێت هێند له‌ رۆمان نزیكبوونه‌ته‌وه‌، ده‌ستی هونه‌ركاری تخووبی نێوانیانی سڕیوه‌ته‌وه‌).

ده‌کرێت ناوی یه‌کێ له‌و گوتیارانه‌م پێ بڵێیت، که‌ گوتوویانه‌ یاده‌وه‌ری له‌ ڕۆمان نزیک بووه‌ته‌وه، یان دوور که‌وتووه‌ته‌وه‌‌؟ ئایا هێشتا سووریت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی یاده‌وه‌ری به‌ ده‌ق بزانیت و له‌ یاداشتی جوودا بکه‌یته‌وه، که‌ هاوکاتیش پێت وایه‌ هه‌ر ئه‌و یاده‌وه‌رییه‌ له‌ ڕۆمان نزیک ده‌بێته‌وه‌‌؟ هێشتا ده‌ڵێیت‌ یاده‌وه‌ری له‌ یاداشت جوودا ده‌کرێته‌وه، یان پێکه‌وه‌ ده‌به‌سترێنه‌وه‌‌؟ مه‌به‌ستم ئه‌وه‌یه‌ ئایا ئه‌م پرۆسێسه‌ بنه‌مای هه‌یه‌ و مرۆڤ ده‌توانێت ئه‌و دووانه‌ له‌ یه‌کدی جوودا، یان نزیک بکاته‌وه؟ ئایا تۆ دوای چاپکردنی کۆمه‌ڵێک کتێب له ‌بوار‌ی ئه‌ده‌بی گێڕانه‌وه‌دا‌ و له‌م سه‌رده‌مه‌ی سه‌رچاوه‌کان به‌ ئاسانترین شێوه‌ ده‌گه‌نه‌ ده‌ستت، بگره‌ وه‌ک (دۆڵۆز) ده‌ڵێت ده‌یانه‌وێت ناچارت بکه‌ن بێیته‌ ده‌نگ؛ هێشتا له‌ نووسینی گوتاردا پشت به‌ (گوته‌ی گوتیاران) ده‌به‌ستیت؟ (گوته‌ی گوتیاران)، ئازیزم؟ ئایا جیاوازییه‌کی گه‌وره‌ له ‌نێوان ئه‌ده‌بی فۆلکلۆر و ئه‌ده‌بی تاکدا نییه‌؟ باشه‌، (گوته‌ی گوتیاران) ئه‌گه‌ر له‌ بواری کۆکردنه‌وه‌ی شیعر و هه‌قایه‌تی فۆلکلۆریدا نرخی هه‌بێت، له‌ ڕه‌خنه‌ و لێکۆڵینه‌وه‌ی ئه‌ده‌بیدا ڕۆڵێکی ده‌مێنێت؟ تۆ گوته‌ی گوتیاران کۆ ده‌که‌یته‌وه‌، یان له‌باره‌ی چه‌مکه‌کانی ئه‌ده‌بی گێڕانه‌وه‌وه‌ ده‌نووسیت، که‌ هه‌ر یه‌که‌یان بگریت پێویستی به‌ لێکۆڵینه‌وه‌ی چڕ و کاتی زۆر هه‌یه‌؟ {دیاره‌ مه‌به‌ستم له‌ بواری ئه‌نترۆپۆلۆجیا نییه‌، که‌ بۆ نموونه‌ (کلود لیڤی شتراوس) له‌ ڕێگه‌ی ڕاڤه‌کردنی ده‌قی فۆلکلۆرییه‌وه‌ هه‌وڵی گه‌وره‌ی بۆ خوێندنه‌وه‌ی تاک و که‌لتووری جۆراوجۆر داوه و قوتابخانه‌که‌ی به‌ (Structural Anthropology) ناسراوه‌‌}. به‌کورتی مه‌به‌ستم ئه‌وه‌یه‌ ئه‌م زمانه‌ی پێت نووسیوه‌ نه‌ک له زمانی‌ حه‌فتاکان و هه‌شتاکان، به‌ڵکوو له‌ هیی سییه‌کان و چله‌کانیشی تێ په‌ڕاندووه‌؟ پێت وایه‌ ڕسته‌ی له‌ شێوه‌ی (ده‌ستی هونه‌ركاری تخووبی نێوانیانی سڕیوه‌ته‌وه‌)، هیچ هێزێکی ئێستاتیکیی تێدا بێت و بتوانێت شتێک بخاته‌ سه‌ر ئه‌و تێگه‌یشتنه‌ی خوێنه‌ری زۆر سه‌ره‌تایی هه‌یه‌تی؟ ئایا ئه‌مه‌ که‌موزۆر له‌گه‌ڵ چێژی خوێنه‌ری ئه‌مڕۆدا دێته‌وه‌؟ ئایا پێت وایه‌ هیچ که‌سێک، به‌ چاوپۆشین له‌ ئاستی تێگه‌یشتنی، له‌ نووسینی ڕسته‌یه‌کی وادا په‌کی بکه‌وێت؟ ئه‌رێ بۆ ئه‌وه‌ی مرۆڤ ڕسته‌ی له‌م شێوه‌یه‌ بنووسێت، پێویستی به‌وه‌ هه‌یه‌ چوار دێڕ له‌ هیچ کتێبێکدا بخوێنێته‌وه‌؟
نووسیوته‌: (یاداشت هه‌موو ئه‌و یاداشتانه‌ ده‌گرێته‌وه‌ به‌ زمانی ره‌ق و ته‌ق، یان به‌ زمانی سیاسه‌ت و مێژوو، دوور له‌ هونه‌ری گێڕانه‌وه‌ و هونه‌ركاری نووسراون).

ئایا کاتێ پێناسه‌ی بابه‌ت (ئۆبجێکت)ێک ده‌که‌ین، نابێت خودی بابه‌ته‌که‌ له‌ کۆنتێکست (سیاق)ی خۆی دوور بخه‌ینه‌وه‌ و بیهاوێینه‌‌ کۆنتێکستی دیکه‌وه‌، تاکوو له‌ ئه‌نجامدا مانای نوێمان بۆ ده‌ر بکه‌وێت، که‌ به‌ هۆی ئه‌و مانا نوێیانه‌وه‌ له‌ خودی بابه‌ته‌ پێناسه‌کراوه‌که‌ ده‌گه‌ین؟ ئه‌گه‌ر وایه،‌ چۆن ده‌نووسیت (یاداشت هه‌موو ئه‌و یاداشتانه‌ ده‌گرێته‌وه‌)؟ ئایا ئێمه‌ ئه‌گه‌ر نه‌مانزانیبێت یاداشت چییه‌ و تۆ به‌ نیاز بیت پێمانی بڵێیت، چۆن ده‌کرێت خۆی به‌ خۆی پێناسه‌ بکه‌یت؟ چۆله‌که‌ چییه‌؟ چۆله‌که‌ هه‌موو ئه‌و چۆله‌کانه‌ن، که‌ چۆله‌که‌ن. ئایا ئه‌مه‌ پێناسه‌ی چۆله‌که‌یه‌؟ ئایا ده‌بێت دوای ئه‌وه‌ بڵێیت من چۆله‌که‌ له‌ فڕین جوودا ده‌که‌مه‌وه‌؟ کاتێکیش لێت بپرسن بۆچی، تۆ بڵێیت چونکه‌ چۆله‌که‌ خراپ ده‌فڕێت؟ ئایا له‌م حاڵه‌دا تۆ هیچ شتێکت له‌باره‌ی چۆله‌که‌وه‌ پێ گوتووین و ئێمه‌ زانیومانه‌ ئه‌وه‌ چ بوونه‌وه‌رێکه‌، تا له‌ جۆری فڕینی ده‌عبایه‌‌کی وه‌ها تێبگه‌ین؟ (دلێر ڕه‌سووڵ)ی هاوڕێمان، یاریکه‌ری ناسراوی باسکیتبۆڵ، له‌ ساڵی حه‌فتاونۆ، که‌ ئه‌وده‌م گه‌یشتبووینه‌ سێیه‌می‌ ناوه‌ندی، له‌و ستادیۆمه‌ی هه‌ولێردا ئه‌م نوکته‌یه‌ی بۆ گێڕاینه‌وه‌: (کابرایه‌ک به‌رده‌وام ده‌ڵێت پرته‌قاڵ خۆشه‌. له‌ کوێ وا ده‌ڵێت؟ لای ئه‌وانه‌ی هه‌رگیز پرته‌قاڵیان نه‌دیوه‌. ڕۆژێکیان منداڵێک ده‌پرسێت: ئه‌رێ، مامه‌، ئه‌و پرته‌قاڵانه‌ی به‌رده‌وام‌ باسیان ده‌که‌یت، چۆنن؟ ئه‌ویش ده‌ڵێت: ئه‌و پرته‌قاڵانه‌ هه‌ر یه‌که‌ی هێنده‌ی پرته‌قاڵێکه، ڕۆڵه‌‌… توومه‌ز کابرا ته‌نیا ناوی پرته‌قاڵی بیستووه‌…. با گوته‌کانمان سه‌رتاپێیان جیددی نه‌بن، به‌ڵکوو نوکته‌یشیان تێ بکه‌وێت، که‌ هه‌ردووکمان کوڕی گه‌ڕه‌کی نوکته‌ین! هه‌رچه‌ند پێم وایه‌ نوکته‌ لووتکه‌ی جیددییه‌ته وه‌ک لای فرۆیددا ده‌یبینین‌).
ئه‌وه‌ گریمان (یاداشت هه‌موو ئه‌و یاداشتانه‌ ده‌گرێته‌وه‌)، به‌ڵام (زمانی ره‌ق و ته‌ق) چییه‌؟ کام له‌و ڕه‌خنه‌ساز و زمانناسانه‌ی له‌باره‌ی ئه‌ده‌به‌وه‌ نووسیویانه‌، به‌م شێوه‌یه‌ له‌ زمان‌ دواون؟ زمانی ئه‌م گوتاره‌ت تا چه‌ند به‌ فلێکسه‌بڵ ده‌زانیت؟ تا چه‌ند زمانێکه‌ توانای جووڵه‌ی هه‌یه‌ و ئاڕاسته‌ی نوێ ده‌دۆزێته‌وه‌؟ بۆچی پێت وایه‌ (یاداشت هه‌موو ئه‌و یاداشتانه‌ ده‌گرێته‌وه‌ به‌ زمانی ره‌ق و ته‌ق، یان به‌ زمانی سیاسه‌ت و مێژوو، دوور له‌ هونه‌ری گێڕانه‌وه‌ و هونه‌ركاری نووسراون)؟
ده‌توانی یه‌ک نووسه‌ری ئه‌م دنیایه‌م پێ بڵێیت له‌ نووسیندا پشتی به‌ یاداشت نه‌به‌ستبێت؟ ئایا هه‌ر بۆ نموونه‌ چی به‌ یاداشته‌کانی (ناوی گوڵ) و (دوڕگه‌ی ڕۆژی پێشوو)ی (ئۆمبێرتۆ ئیکۆ) ده‌ڵێیت؟ زمانی ڕه‌قوته‌قن؟ ئایا کتێبی (ترس و برووسکه‌)ی (سۆرێن کیه‌کاگۆرد: Søren Kierkegård)ی تیۆلۆجن و فیلۆسۆف زمانێکی ڕه‌قوته‌قی هه‌یه‌؟ ئایا ئه‌ویش بیره‌وه‌ری نییه‌، به‌ڵام له‌ فۆرمی فه‌لسه‌فیدا دایڕشتوونه‌ته‌وه‌؟ ده‌کرێت واز له‌مانه‌ بهێنیت و باسی خۆتمان بۆ بکه‌یت، ئاخۆ پشتت به‌ یاداشت‌ نه‌به‌ستووه‌؟ (زمانی سیاسه‌ت و مێژوو) چییه، چاوه‌کانی من‌؟ ئایا ئه‌وانه‌یش دوو چه‌مکی گه‌وره‌ی دنیای فکر نین و ده‌یان فیلۆسۆف و ڕه‌خنه‌سازیان به‌ خۆیانه‌وه‌ خه‌ریک نه‌کردووه‌؟ ئایا ساده‌ییه‌که‌ له‌ خودی ئه‌و چه‌مکانه‌دایه‌، یان له‌ به‌کارهێنانیاندا؟ ده‌توانیت ناوی یه‌ک داهێنه‌رم پێ بڵێیت خۆی له‌و دوو چه‌مکه‌ نه‌دابێت؟ هه‌ر بۆ نموونه‌ له‌ بواری فه‌لسه‌فه‌دا (فۆکۆ) و له‌ بواری ئه‌ده‌بدا (جۆرج ئۆرێڵ)ت له‌ خه‌یاڵ نییه‌؟ ئایا (هیگڵ)، (مارکس)، (ماکس ڤیبه‌ر)، (گرامشی) و زۆری دیکه‌یشمان نین؟ له‌ پێش ئه‌وانیشه‌وه‌ ده‌یانی وه‌ک (پلاتۆ) و (ئه‌ریستۆ)ت ناکه‌وێته‌وه‌ خه‌یاڵ؟ ئه‌رێ زمانی ئه‌وانه‌ ڕه‌قوته‌قه‌‌؟ ئایا یاده‌وه‌ریت ناوی ڕۆمانی (1984)ی (ئۆرێڵ)ی بۆ هه‌ڵنه‌گرتوویت؟ هونه‌ری گێڕانه‌وه‌ چییه‌؟ ده‌توانیت پێناسه‌یه‌کی ئه‌و چه‌مکه‌ بکه‌یت؟ کێن ئه‌وانه‌ی ده‌توانن پێمان بڵێن ئه‌و هونه‌ره‌ له‌ چ تێکستێکدا هه‌یه‌ و له‌ چ تێکستێکیشدا نییه‌؟ ئایا ئه‌وانه‌ پێویسته‌ له‌ بواری ئه‌ده‌ب و فکردا شاره‌زا بن و به‌شێکی زۆری کاتی خۆیانیان بۆ ته‌رخان کردبن، یان هه‌ر که‌سێک ده‌توانێت کاری وا بکات، هه‌تا ئه‌گه‌ر نه‌ دوور و نه‌ نزیک ئاگای له‌ ناراتۆلۆگی (زانستی گێڕانه‌وه‌)‌ هه‌بێت؟ به‌ چی ئه‌و شاره‌زاییه‌ بناسینه‌وه‌؟ تۆ خۆت ئه‌و شاره‌زاییه‌ت هه‌یه‌ و له‌م گوتاره‌تدا ده‌رت خستووه‌؟

نووسیوته‌: (ئه‌و جۆره‌ یاده‌وه‌ریانه‌ له‌ ناو كورد ناڵێم نیه‌، چونكێ پێڕانه‌گه‌یشتووم هه‌رچی هه‌یه‌ بیخوێنمه‌وه‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ر هه‌شبێ زۆر ده‌گمه‌نه‌، بۆیه‌ ده‌بێت له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌ده‌بیاتی كوردی ئه‌و یاده‌وه‌ریانه‌ بخوێنینه‌وه‌). کام یاده‌وه‌رییه‌ له‌ناو کورددا نییه‌؟ چۆنت بۆ ده‌رکه‌وت ئه‌و یاده‌وه‌رییانه‌ له‌ناو کورددا نین؟ ئه‌گه‌ر له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ڕێک بکه‌وین یاده‌وه‌ری میمۆرییه‌ و میمۆرییش یاده‌وه‌رییه‌، ئایا یاده‌وه‌ری له‌ناو کورددا نییه‌؟ ئایا مرۆڤ‌، یان کۆمه‌ڵگه‌ هه‌یه‌ میمۆریی نه‌بێت؟ ده‌توانیت له‌ گوتارێکی سه‌ربه‌خۆدا پێمان بڵێیت (له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌ده‌بیاتی كوردی ئه‌و یاده‌وه‌ریانه‌) چۆنن؟ ده‌توانم وه‌ک خوێنه‌رێک داوات لێ بکه‌م ته‌نیا یه‌ک نموونه‌م له‌ ئه‌ده‌بی ده‌ره‌وه‌ی کورددا بۆ بهێنیته‌وه، مادام خۆت گوتووته‌ ده‌بێت ئه‌وه‌ بکرێت‌؟ یان ئه‌گه‌ر پێشتر گوتاری له‌م شێوه‌یه‌ت هه‌یه‌، ده‌توانیت سه‌رچاوه‌که‌یم پێ بڵێیت؟(6)
نووسیوته‌: (به‌ پرسیارێكه‌وه‌ ده‌چمه‌ نێوان قسان و به‌ ده‌وری ناونیشانی بابه‌ته‌كه‌ ده‌سووڕێمه‌وه‌ و هه‌وڵی لێ نزیكبوونه‌وه‌ی ده‌ده‌م: داخوا ده‌قێكی دیاریكراو هه‌یه‌ هه‌م رۆمان بێ هه‌م یاده‌وه‌ری؟).

ئایا ئه‌گه‌ر نووسه‌رێکی دیکه‌ پێی بگوتیتایه‌ تۆ به‌ ده‌وری ناونیشاندا ده‌سووڕێیته‌وه‌، هه‌ستت نه‌ده‌کرد تۆمه‌تی خستووه‌ته‌ پاڵت؟ ئه‌مه‌ زمانی نووسینه‌؟ بۆ ده‌پرسیت (داخوا ده‌قێكی دیاریكراو هه‌یه‌ هه‌م رۆمان بێ هه‌م یاده‌وه‌ری)؟
ئایا هیچ تێکستێک، به‌ چاوپۆشین له‌وه‌ی چۆنه‌ و چییه‌، ده‌کرێت به‌بێ یاده‌وه‌ری بێته‌ کایه‌وه‌؟ ئایا (باشلا‌ر)ی فیلۆسۆفت له‌ بیر چوو، که‌ ته‌نانه‌ت پێی وایه‌ زانستیش یاده‌وه‌ری ڕای گرتووه‌، ده‌نا له‌ ناو ده‌چێت؟ ئه‌رێ تۆ تاکوو ئێستایش پێت وایه‌ ڕۆمان شتێکه‌ و یاده‌وه‌ری شتێکی دیکه‌یه‌؟ باشه‌، نه‌مانگوت یاده‌وه‌ری به‌شێکی گه‌وره‌ی ڕۆمان و هه‌ر جانره‌یه‌کی تره‌؟

نووسیوته‌: (له‌ به‌رایی ده‌ڵێم قسه‌ی من له‌وه‌ نیه‌ رۆمان تا كوێ كه‌لك له‌ یاده‌وه‌ری وه‌رده‌گرێ، یان یاده‌وه‌ری تا چه‌ند باڵ به‌ سه‌ر پانتایی رۆماندا ده‌كێشێ).
ئه‌رێ تۆ له‌ بیرت چوو، که‌ یاده‌وه‌ریت له‌ یاداشت جوودا کرده‌وه‌؟ ئه‌گه‌ر وایه‌ چۆن ڕۆمان که‌ڵکی لێ وه‌رده‌گرێت و باڵ به‌سه‌ر پانتاییه‌که‌یدا ده‌کێشێت؟ ئایا ڕۆمانیش یاداشت نییه‌؟ ئه‌گه‌ر یاداشت نییه‌، ده‌توانیت بڵێیت چییه‌؟ ئه‌رێ ڕۆمان به‌ مانا هه‌ره‌ ساده‌که‌ی یاداشتی کۆمه‌ڵێک کاره‌کته‌ر نییه، که‌ له‌ یاده‌وه‌ریی خۆیاندا پاراستوویانه‌ و له‌ ڕێی ته‌کنیکه‌کانی گێڕانه‌وه‌وه‌ به‌ خوێنه‌ر ده‌گه‌ن‌؟ ئایا تۆ (یاده‌وه‌ری)ت به‌ چاکی و له‌ شوێنی خۆیدا به‌ کار هێناوه، تاکوو پێمان بڵێیت ڕۆمان که‌ڵکی لێ وه‌ر ده‌گرێت، یان نا‌؟ ئایا نه‌ک ڕۆمان، به‌ڵکوو هیچ جانره‌یه‌کی دیکه‌ هه‌یه‌ به‌بێ یاده‌وه‌ری دروست ببێت؟ که‌واته‌ گرنگیی ئه‌و پرسیاره‌ی تۆ له‌ کوێدایه‌؟ ئه‌گه‌ر یه‌کێ ئه‌مه‌ت بۆ بنووسێت: (له‌ به‌رایی ده‌ڵێم قسه‌ی من له‌وه‌ نیه‌ چۆله‌که‌ تا كوێ كه‌لك له‌ فڕین وه‌رده‌گرێ، یان فڕین تا چه‌ند باڵ به‌ سه‌ر پانتایی چۆله‌که‌دا ده‌كێشێ)، چیی پێ ده‌ڵێیت؟ ئه‌گه‌ر ڕۆژگارێک یه‌کێ له‌و نووسه‌ره‌ لاوانه‌ لێت بپرسێت، کاک که‌ریم، تۆ وه‌ک نووسه‌رێکی ئه‌ده‌بی گێڕانه‌وه‌، که‌ ئه‌زموونت هه‌یه‌، ده‌توانیت به‌ کورتی پێناسه‌یه‌کی ڕۆمانم بۆ بکه‌یت؛ چ وه‌ڵامێکی ده‌ده‌یته‌وه‌؟ ئاخۆ پێی ده‌ڵێیت ڕۆمان چییه‌؟ پێی ده‌ڵێیت بۆ ئه‌م گوتاره‌ت بگه‌ڕێته‌وه‌؟
نووسیوته‌: (قسه‌ی من له‌وه‌یه‌ تا چه‌ند یاده‌وه‌ری وه‌ك ژانرێكی ئه‌ده‌بی له‌ ناو رۆمان كه‌ ژانرێكیتره‌ ده‌توێته‌وه‌ و وه‌ك ژانرێكی جیا نامینێته‌وه‌، له‌ قسان خۆی له‌ ده‌ستده‌دات، یان تێكه‌ڵ نابێت و خۆی ده‌پارێزێت.).

ئه‌گه‌ر نووسه‌رێکی دیکه‌ ئه‌م په‌ره‌گرافه‌ بنووسێت، تۆ هه‌ست ده‌که‌یت وشه‌کان به‌ چاکی ده‌ربڕاون؟ ئه‌گه‌ر خودی نووسین دروستکردنی جیاوازی بێت، وه‌ک (دێریدا) پێی له‌سه‌ر داده‌گرێت، ئایا له‌ گوتاره‌که‌تدا به‌گشتی و له‌م په‌ره‌گرافه‌تدا به‌تایبه‌تی هیچ جیاوازییه‌ک به‌ دی هاتووه‌؟ شتێکی له‌ زمانی ڕۆژانه‌ (Vulgar language) تێ په‌ڕاندووه‌؟ ئایا هێشتا سووریت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی بڵێیت یاده‌وه‌ری ژانره‌ و ژانرێکی سه‌ربه‌خۆیشه‌؟ ده‌کرێت پێم بڵێت چۆن ژانرێکه، دروستتر چۆن جانره (genre)‌‌‌یه‌که‌‌؟ له‌ بیرته‌ پێشتر گوتت یاده‌وه‌ری تێکسته‌؟ ئه‌رێ یاده‌وه‌ری جارێک تێکسته‌ و جارێکی دیکه‌ له‌وه‌یش دوورتر ده‌ڕۆیت و ده‌یکه‌یته‌ ژانر؟ ده‌کرێت له‌م ڕووه‌وه‌ ته‌نیا یه‌ک نموونه‌م بۆ بهێنیته‌وه‌؟ کامیانه‌؟ تێکسته‌، یان جانره‌یه‌؟ مادام قسه‌ت له‌وه‌یه‌ (تا چه‌ند یاده‌وه‌ری وه‌ك ژانرێكی ئه‌ده‌بی له‌ ناو رۆمان كه‌ ژانرێكیتره‌ ده‌توێته‌وه‌ و وه‌ك ژانرێكی جیا نامینێته‌وه‌، له‌ قسان خۆی له‌ ده‌ستده‌دات، یان تێكه‌ڵ نابێت و خۆی ده‌پارێزێت)، بۆچی وه‌ڵامی ئه‌و پرسیاره‌ی خۆتت نه‌داوه‌ته‌وه‌؟ ده‌توانم داوات لێ بکه‌م له‌ گوتارێکی سه‌ربه‌خۆدا وه‌ڵامی بده‌یته‌وه‌؟ ئایا هه‌ر به‌گشتی ئه‌م په‌ره‌گرافه‌ هیچ شتێکی نوێمان پێ ده‌ڵێت؟ پرسیارێکمان لا ده‌ورووژێنێت؟ ئایا (خۆی له‌ ده‌ستده‌دات، یان تێكه‌ڵ نابێت و خۆی ده‌پارێزێت)‌؟ ئه‌رێ ئه‌م پرسیاره‌ گرنگه‌، که‌ کردووته‌؟ ئایا ئه‌و په‌ره‌گرافه‌ له‌ ئه‌نجامی وردبوونه‌وه‌ و پرسیاره‌وه‌ هاتووه‌ته‌ کایه‌وه‌، یان بۆ ئه‌وه‌یه شتێک له‌باره‌ی ڕۆمان، یاداشت و یاده‌وه‌رییه‌وه‌ بنووسرێت؟‌ ئه‌رێ تۆ پێشتر نه‌تگوت ئه‌وانه‌ جیاوازن؟ ئه‌دی ئه‌و پرسیاره‌ بۆچی، مادام هه‌ر له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ جوودات کردوونه‌ته‌وه‌؟
نووسیوته‌: (ئه‌وه‌ی رۆمان و یاده‌وه‌ری لێكنزیك ده‌كاته‌وه‌ هه‌ندێ ره‌گه‌ز و ته‌كنیكن).
ئه‌دی بۆچی باسی ئه‌و ڕه‌گه‌ز و ته‌کنیکانه‌ت بۆ نه‌کردووین؟ ده‌کرێت له‌ داهاتوودا ئه‌و ڕه‌گه‌ز و ته‌کنیکانه‌مان بۆ باس بکه‌یت؟ ئه‌گه‌ر هه‌ر له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ یاده‌وه‌ری جانره‌ نه‌بێت، به‌ڵکوو مه‌له‌کووتی خه‌یاڵ بێت و به‌ به‌شێکی جوودانه‌کراوه‌ی پرۆسێسی گه‌یاندن و گێڕانه‌وه‌ دابنرێت، (وه‌ک پێشتر من گوتم، نه‌وه‌ک تۆ)، چۆن هه‌ندێک ڕه‌گه‌ز و ته‌کنیک له‌ ڕۆمانی نزیک، یان دوور ده‌که‌نه‌وه‌؟ بۆ هیچ کاتێک هه‌بووه‌ لێی جوودا بووبێته‌وه‌، تاکوو ئێستا هه‌ندێک ڕه‌گه‌ز و ته‌کنیک لێی نزیک بکه‌نه‌وه‌؟(7) ئایا هیچ جووڵه‌یه‌ک به‌بێ یاده‌وه‌ری ده‌کرێت؟ هیچ وشه‌یه‌ک به‌بێ یاده‌وه‌ری ده‌گوترێت؟ مادام هه‌بوونی مرۆڤی بێیاده‌وه‌ری مه‌حاڵه‌ و ڕۆمانیش وه‌ک هه‌ر جانره‌یه‌کی دیکه‌ به‌رهه‌می خه‌یاڵ و بیرکردنه‌وه‌ی ئه‌و مرۆڤه‌یه‌، ئه‌م گوته‌یه‌ی تۆ بنه‌مای هه‌یه‌؟ ئه‌گه‌ر پێت بڵێم یه‌ک ده‌نک له‌مه‌ ناگه‌م، گوناهی منی خوێنه‌ره‌، یان هیی تۆی نووسه‌ر؟
نووسیوته‌: (تۆ چاودێ زمانی یاده‌وه‌ری نه‌ زمانی مێژووه‌ نه‌ زمانی سیاسه‌ت، رێك زمانی رۆمانه‌، زمانێكه‌ كه‌م و زۆر شیعرێتی تێیدا زاڵه‌، به‌ ئاگا له‌وه‌ی شیعرێتی له‌ رۆماندا رێژه‌ییه‌، به‌ ئاسایی وه‌رگره‌ زمانی یاده‌وه‌ری له‌ زمانی رۆمان سه‌رتریش بێ، ده‌گه‌رێته‌وه‌ ئاستی یاده‌وه‌رنووسه‌كه‌، كه‌واته‌ ئه‌گه‌ر بته‌وێ له‌ رێی زمانه‌وه‌ ئه‌و دوو ژانره‌ ئه‌ده‌بیه‌ لێك جیا بكه‌یته‌وه‌، كاری نه‌كرده‌یه‌.).

ئه‌وده‌م پرسیم و دیسان ده‌پرسمه‌وه‌ زمانی مێژوو چییه‌ و زمانی سیاسه‌ت چۆنه‌؟ ئایا ئه‌وانه‌ خۆیان هه‌ر به‌ زگماک زمانیان هه‌یه‌، یان کاتێک زمان په‌یدا ده‌که‌ن، که‌ ده‌بنه‌ بابه‌ت و له‌گه‌ڵ خودی مرۆڤدا پێوه‌ندی داده‌مه‌زرێنن؟ ئایا ئه‌و مێژوو و سیاسه‌ته‌ی لای (فۆکۆ)دا کاریان پێ ده‌کرێت، هه‌مان ئه‌و مێژوو و سیاسه‌ته‌ن، که‌ لای (فۆکۆیاما)، یان لای (ئۆباما)دا هه‌ن؟ ئایا مێژوو و سیاسه‌ت وه‌ک هه‌موو ئۆبجێکته‌کانی دیکه‌ ناکه‌ونه‌ ژێر ده‌سته‌ڵاتی ئه‌و تێڕوانینه‌وه‌، که‌ تۆ بۆیانت هه‌یه‌؟ ئه‌و تێڕوانینه‌ له‌ زمان جوودا ده‌کرێته‌وه‌؟ ده‌توانیت ناوی یه‌ک فیلۆسۆفم پێ بڵێیت له‌ (سۆکرات)ـه‌وه‌ بۆ (پلاتۆن) و (ئه‌ریستۆ)، له‌ (دێکارت)ـه‌وه‌ بۆ (نیتشه‌)، (برگسۆن)، (هایدیگه‌ر)، (ڤیتگینیستاین)، (دۆلۆز)، (دێریدا) و ئه‌وانه‌ی دیکه‌ خۆی له‌و پرۆبله‌ماتیکه‌ نه‌دابێت، که‌ هه‌یانه‌ سه‌رجه‌م ژیانی بۆ ته‌رخان کردووه‌، له‌ کاتێکدا‌ لای تۆ تا ئاستی زمانی میلـلی، بگره‌ خوارتریش دابه‌زیوه‌؟ ئایا شته‌کان هه‌ر خۆیان زمانیان هه‌یه‌؟ ئه‌گه‌ر وایه‌، ده‌توانیت پێم بڵێیت چۆن و به‌ چ شێوه‌یه‌ک؟ ئه‌وه‌ گریمان (زمانی یاده‌وه‌ری نه‌ زمانی مێژووه‌ نه‌ زمانی سیاسه‌ت، رێك زمانی رۆمانه‌)، به‌ڵام ده‌توانیت پێمان بڵێیت زمانی ڕۆمان چییه‌؟ ئایا ڕۆمان چه‌مکێکی گشتی نییه‌ و کاتێ تایبه‌تمه‌ندی وه‌ر ده‌گرێت، که‌ نووسه‌ر به‌ زمان و تێڕوانینی خۆی پراکتیزه‌ی ده‌کات؟ ئایا ئه‌م بۆچوونه‌ی تۆ مانای وا نییه‌ ڕۆمان شتێکی فیزیکه‌ڵه‌ و مرۆڤ ده‌توانێت به‌ ئاماده‌کراوی به‌ ده‌ستی بهێنێت؟ باشه‌، یاده‌وه‌ری ئێڵه‌مێنته‌ و به‌ کار ده‌هێنرێت، یان وه‌ک ڕۆمان ده‌نووسرێت؟ ده‌توانیت دوو نموونه‌م بۆ بهێنیته‌وه‌، ئینجا چ ‌له‌ ئه‌ده‌بی خۆمان بێت و چ له‌ هیی ده‌ره‌وه‌ی خۆماندا، تاکوو پێمان بڵێیت ئه‌مه‌یان یاده‌وه‌رییه‌ و ئه‌وه‌یان ڕۆمانه‌؟ ده‌ی‌، تۆ ناڵێیت زمانی یاده‌وه‌ری ڕێک زمانی ڕۆمانه‌؟ ئه‌گه‌ر هه‌مان شتن، بۆچی خۆتت به‌وه‌وه‌ ماندوو کردووه‌ جوودایان بکه‌یته‌وه‌؟ مه‌به‌ستت له‌ (شیعرییه‌ت) چییه‌؟ ئایا ئه‌وه‌یه‌، که‌ بۆ نموونه‌ لای (بارت) و (تۆدۆرۆڤ)دا هه‌یه‌، یان جیاوازه‌؟ ئایا چه‌مکی شیعرییه‌ت له‌م ڕسته‌یه‌دا هیچ ئه‌رکێکی له‌ ئه‌ستۆدایه‌؟ ئایا به‌ دروستی و له‌ شوێنی خۆیدا به‌ کارت هێناوه‌؟ مه‌به‌ستت له‌ (به‌ ئاگا له‌وه‌ی شیعرێتی له‌ رۆماندا رێژه‌ییه‌) چییه‌؟ بۆچی هیچ شتێک هه‌یه‌ له‌ ئه‌ده‌بدا ڕێژه‌یی نه‌بێت؟ له‌م گه‌ردوونه‌دا شتێک شک ده‌به‌یت، ڕێژه‌یی نه‌بێت؟ ئایا ئه‌م ڕسته‌یه‌ پێویسته‌؟ ئه‌گه‌ر ئه‌مجاره‌یان پێت وایه‌ ڕۆمان و یاده‌وه‌ری یه‌ک شتن، بۆ دوای ئه‌وه‌ ده‌نووسیت: (به‌ ئاسایی وه‌رگره‌ زمانی یاده‌وه‌ری له‌ زمانی رۆمان سه‌رتریش بێ).

ئه‌رێ تۆ نه‌بوویت گوتت ئه‌وانه‌ ڕێک وه‌ک یه‌کن؟ بۆچی زمانی یاده‌وه‌ری ده‌که‌وێته‌ سه‌رووی زمانی ڕۆمانیشه‌وه‌؟ ئایا تۆ لێره‌یشدا پێت وایه‌ ڕۆمان خۆی هه‌ر له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ زمانی هه‌یه‌، یان جانره‌یه‌که‌ و له‌ ئه‌نجامی پرۆسێسی ئاکتیڤبوونی خه‌یاڵ و زمانه‌وه‌ دێته‌ کایه‌وه‌؟ مادام تۆ باوه‌ڕت وایه‌ ڕۆمان هه‌ر به‌ زگماک زمانی هه‌یه‌، ده‌توانیت پێم بڵێیت چۆن ئه‌و باوه‌ڕه‌ت لا دروست بووه‌؟ ئه‌گه‌ر یاده‌وه‌ری میمۆری بێت، ئایا ئه‌م گوته‌یه‌ هیچ کاریگه‌رییه‌کی ده‌مێنێت؟ زمانی یاده‌وه‌ری مانای چییه‌؟ ده‌توانیت یه‌ک دوو نموونه‌ هه‌ر له‌ به‌رهه‌مه‌کانی خۆت بهێنیته‌وه و پێم بڵێیت زمانی یاده‌وه‌ری ڕێک ئه‌مه‌یه‌، به‌ڵام به‌ هیچ شێوه‌یه‌ک ئه‌وه‌ نییه‌‌؟ ئه‌مجاره‌یان بۆچی گوتووته‌: (كه‌واته‌ ئه‌گه‌ر بته‌وێ له‌ رێی زمانه‌وه‌ ئه‌و دوو ژانره‌ ئه‌ده‌بیه‌ لێك جیا بكه‌یته‌وه‌، كاری نه‌كرده‌یه‌)؟ مادام تۆ ئه‌وه‌ باوه‌ڕته‌، بۆچی جوودایان ده‌که‌یته‌وه‌؟ ئه‌گه‌ر وایه‌ بۆچی پێشتر پێت گوتین زمانی یاده‌وه‌ری له‌ زمانی ڕۆمانیش باڵاتره‌؟ ئه‌رێ وه‌ک یه‌ک وان، یان له‌ یه‌که‌وه‌ نزیکن، یاخود له‌ یه‌کدی جیاوازن؟ له‌م سێ شته‌ جیاوازه‌، کامیان هه‌ڵده‌بژێریت و چی له‌ دووانه‌که‌ی دیکه‌ ده‌که‌یت؟ بێگومان تۆ وه‌ک نووسه‌رێکی ئه‌ده‌بی گێڕانه‌وه‌ ده‌زانیت چه‌مکێک هه‌یه‌ و ناوی ناونیشانناسی (Titrologie)یه‌، که‌ به‌ تایبه‌تی له‌ بواری سیمۆلۆجیادا به‌ کار ده‌هێنرێت، واته‌ بوونی پێوه‌ندیی ناوه‌کیی ناونیشان به‌ تێکسته‌وه‌، بۆیه‌ لێت ده‌پرسم ئایا ئه‌و ناونیشانه‌ی هه‌ڵتبژاردووه‌ (یاده‌وه‌ری به‌ ته‌نیشت رۆمانه‌وه) له‌گه‌ڵ بۆچوونه‌کانتدا هیچ هارمۆنییه‌ک دروست ده‌کات؟ ئایا ئه‌گه‌ر هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌، واته‌ له‌ ناونیشانه‌وه‌ بڵێیت ڕۆمان و یاده‌وه‌ری دوو چه‌مکی جیاوازن، به‌ڵام له‌ ته‌نیشت یه‌کترن، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا چۆن دێته‌وه‌، که‌ جارێک ده‌بنه‌ یه‌ک، جارێک له‌ یه‌ک نزیک ده‌بنه‌وه‌ و جارێکیش جیاوازن؟ ئه‌رێ ئه‌وه‌یشمان نه‌گوت، که‌ یاده‌وه‌ری به‌شێکی دانه‌بڕاوی فکر و خه‌یاڵه، به‌لام لێره‌دا به‌ هه‌ڵه‌ به‌ کار هاتووه‌‌؟
ئه‌گه‌ر من ئه‌م گوتانه‌م بنووسیایه‌، تۆ لێم تێده‌گه‌یشتیت؟ ده‌متوانی له‌و ڕێگه‌یه‌وه‌ ڕووبه‌ڕووی بیرۆکه‌یه‌کت بکه‌مه‌وه‌، که‌ نوێ بێت و ڕامانت بگۆڕێت؟ ئه‌گه‌ر من له‌ گه‌ڕه‌کی (ئه‌لف)ـه‌وه‌ به‌ پێ بێم بۆ لای تۆ، که‌ له‌ گه‌ڕه‌کی (بێ)دا نیشته‌جێیت، به‌ڵام پێت بڵێم به‌ فڕۆکه‌ هاتووم، ئایا له‌م حاڵه‌دا هه‌ر شتێکی ناو ئه‌و فڕۆکه‌یه‌ت بۆ بگێڕمه‌وه‌، به‌ که‌ڵکی ئه‌وه‌ دێت هیچ زانیارییه‌کی له‌سه‌ر هه‌ڵبچنیت؟ ئه‌گه‌ر تۆ هه‌رسێ چه‌مکه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌که‌ و کۆمه‌ڵێکی دیکه‌ی لاوه‌کیت به‌ هه‌ڵه‌ پێناسه‌ کردبێت و به‌ زمانی میلـلی لێیانه‌وه‌ دوا بیت، ئه‌و زمانه‌ی ‌ خه‌ڵک له‌ کاروباری ڕۆژانه‌یاندا به‌ کاری ده‌هێنن، ئایا هه‌ر زانیارییه‌ک له‌م گوتاره‌تدا هه‌یه‌، لای منی خوێنه‌ر کاریگه‌ریی ده‌بێت؟ باشه‌، ئه‌و زمانه‌ت چ دوور و چ نزیک پێوه‌ندیی به‌ ئه‌ده‌بی گێڕانه‌وه‌وه‌ هه‌یه‌؟

کاک که‌ریمی ئازیز، له‌باره‌ی سه‌رجه‌م ئه‌و وشانه‌ی له‌م گوتاره‌تدا نووسیوتن، پرسیارم هه‌یه‌، به‌تایبه‌تی له‌باره‌ی چه‌مکی (ڕاستگۆیی)ـه‌وه‌، که‌ ئه‌مه‌ هیی بواری ئایینه‌، نه‌وه‌ک هیی بواری ئه‌ده‌ب و فکر، بگره‌ ئه‌ده‌ب و فکر دوو چه‌کی مێتافیزیکین بۆ به‌گژداچوونه‌وه‌ی (ڕاستگۆیی)، که‌ وه‌ک سێنترالێک خۆی سه‌پاندووه‌. له‌ ئاییندا (ڕاستگۆیی) پێوه‌ره‌ و ده‌سته‌ڵاتداریشه‌‌، بگره‌ توانای سڕینه‌وه‌ی هه‌ر شتێکی دیکه‌ی هه‌یه‌، که‌ به‌ (ڕاستگۆیی) دانانرێت، به‌ڵام له‌ ڕه‌خنه‌دا (ڕاستگۆیی) وه‌ک هه‌ر چه‌مکێکی تر ده‌که‌وێته‌ به‌ر زه‌بری پرسیاری دیسپۆتیک‌ و ده‌سته‌ڵاتی لێ ده‌سه‌نرێته‌وه‌. ئه‌و شه‌ڕه‌ به‌ ڕوونی لای (دێریدا)دا ده‌بینین، به‌وه‌ی پێی وایه‌ هه‌موو دیوالیزمه‌کان له‌ سه‌پاندنی سێنترالیزمدا به‌شدارن‌ و ده‌بێت هه‌ڵبوه‌شێنه‌وه‌. (ڕاستگۆیی) چه‌مکێکی فریوده‌ره‌. بۆ ئه‌وه‌یه‌ ببێته‌ حه‌قیقه‌ت و ڕووبه‌رێکی گه‌وره‌ی گه‌ردوون بسڕێته‌وه‌، گوایه‌ ئه‌و ڕووبه‌ره‌ (ناڕاستگۆیی)ـه‌. ئه‌وه‌ ڕاستگۆییه‌ وا ده‌کات حه‌قیقه‌ت وه‌ک شتێکی یه‌قین خۆی ده‌ر بخات و وامان پێشان بدات له‌سه‌ر دژایه‌تی دانه‌مه‌زراوه‌. له‌سه‌ر ئاستی میلـلیدا (ڕاستگۆیی) زۆرترین ده‌نگ ده‌هێنێت و له‌ به‌رانبه‌ردا (ناڕاستگۆیی) به‌ر نه‌فره‌ت ده‌که‌وێت. له‌مه‌یشدا چ‌ ئایین و چ باوه‌ڕه‌ زاڵه‌کانی دیکه‌ی کۆمه‌ڵگه‌ پاڵپشتی ئه‌و تێڕوانینه‌ میلـلییه‌ن.‌ لێره‌دایه‌ ئه‌ده‌ب گرنگه‌، که‌ توانای تێکشکاندنی ئه‌و (ڕاستگۆیی)ـه‌ی هه‌یه‌ و ده‌یخاته‌ ژێر گومانه‌وه، به‌وه‌ی دژایه‌تییه‌کانی ناوه‌وه‌ی ده‌دۆزێته‌وه‌ و پایه‌کانی حه‌قیقه‌ت هه‌ڵده‌وه‌شێنێته‌وه‌‌، مادام تێکستی ئه‌ده‌بی په‌نا بۆ مێتافۆر و ڕێتۆریک ده‌بات، که‌ ئه‌و دووانه‌ وا ده‌که‌ن وشه‌ هه‌مان ئه‌و مانایه‌ی نه‌بێت،‌ وا تاکه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ له‌ کاتێکی دیاریکراودا له‌سه‌ری ڕێک که‌وتوون، به‌ڵکوو ئیمبیگویتی (التباس، غموض) دروست ده‌که‌ن و ئه‌وه‌ ده‌سه‌پێنن به‌ شێوه‌ی جۆراوجۆر لێک بدرێنه‌وه‌. (پۆل دیمان) ئەم پرۆبلەماتیکە لە ڕووی سیمۆلۆجیاوە ڕاڤە دەکات، واتە پرۆبلەماتیکی نێوان ڕێزمان و ڕەوانبێژی (گرامەر و ڕێتۆریک)، کە ڕێزمان ڕێگەمان دەدات پرسیارەکان بخەینە ڕوو، بەڵام ڕەوانبێژی وا دەکات بوونی ئەو پرسیارانە ببێتە کێشە. بەوەدا هەر ڕستەیەک لانی کەم دوو مانای هەن، مانای لێتراڵ و مانای مێتافۆر، (واتە مانای حەرفی و مانای مەجازی)، ئەوا بونیادی ڕێزمانییانەی تێکست بۆ بونیادی ڕەوانبێژی دەگۆڕێت و ئەوده‌م دەستنیشانکردنی ئەوەی کام لەو دوو مانایە زاڵە، دەبێتە مەحاڵ.(8) به‌م شێوه‌یه‌ سنووری نێوان (ڕاستگۆیی) و (ناڕاستگۆیی)ش وه‌ک سنووری نێوان هه‌موو دیوالیزمه‌کانی دیکه‌ ده‌سڕێته‌وه‌.

ده‌گه‌ینه‌ ئه‌وه‌ی بڵێین مادام ئه‌ده‌ب زمانێکی دیکه‌ی جیاوازتر له‌ هیی واقیع داده‌هێنێت، ئه‌وه‌ له‌ ڕێگه‌ی ئه‌و جیاوازییه‌وه‌ به‌شێکی زۆری ئه‌و ڕووبه‌ره‌ ده‌ر ده‌خات، که‌ پێشتر ڕاستگۆیی و چه‌مکه‌کانی دیکه‌ی حه‌قیقه‌ت شاردبوویانه‌وه‌. به‌کورتی ئه‌ده‌بی داهێنه‌ر له‌و ساته‌وه‌ دێته‌ کایه‌وه‌، که‌ به‌ شێوازی خۆی له‌ دژی (ڕاستگۆیی)دا ده‌جه‌نگێت و هه‌وڵی هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی ده‌دات. ئه‌وه‌یش سه‌یر نییه‌، که‌ نووسه‌ری میلـلی هێنده‌ به‌ (ڕاستگۆیی) سه‌رسامه‌ و به‌رگریی لێ ده‌کات، چونکه‌ خاوه‌نی هه‌مان ئه‌و تێگه‌یشتنه‌یه‌‌، که‌ لای خه‌ڵکی ئاساییدا هه‌یه، مادام ئه‌و نووسه‌ره‌ له‌ سه‌رچاوه‌ فه‌لسه‌فی و فکرییه‌کانه‌وه‌ دووره‌ و به‌ پله‌ی سه‌ره‌کی پشت به‌و زانیارییانه‌ ده‌به‌ستێت، که‌ ڕۆژانه‌ له‌ ده‌می ئه‌و خه‌ڵکه‌وه‌ وه‌ری گرتوون‌. (ڕاستگۆیی) خه‌سڵه‌تی سه‌ره‌کیی ئه‌ده‌بی سه‌ره‌تاییه‌، ئه‌و ئه‌ده‌به‌ی گه‌شه‌ی نه‌کردووه‌ و شتێکی ئه‌وتۆی له‌ ئه‌ده‌بی زاره‌کی تێ نه‌په‌ڕاندووه‌‌.‌ به‌وه‌دا ئه‌ده‌ب به‌گشتی و ئه‌ده‌بی گێڕانه‌وه‌ به‌تایبه‌تی (ڕاستگۆیی) تێک ده‌شکێنێت و ئه‌و ڕووبه‌ره‌ ده‌کاته‌وه‌، که‌ پێشتر به‌ ناوی حه‌قیقه‌ته‌وه‌ داگیر کرابوو، ئه‌وا زمان به‌ هه‌موو ئه‌و کاره‌کته‌رانه‌ ده‌به‌خشێت، که‌ حه‌قیقه‌ت لێ سه‌ندبوونه‌وه‌. به‌م شێوه‌یه سێنترالیزم نامێنێت و فره‌ده‌نگی دێته‌ کایه‌وه، بگره‌ ئه‌و ده‌نگه‌ جیاوازانه‌ وه‌ک هێزی جۆراوجۆری دژ به‌ تاکه‌حه‌قیقه‌ت ده‌ر ده‌که‌ون، که‌ (باختین) ئه‌و چه‌مکه‌ی داهێناوه‌ و بنه‌ماکانی داڕشتووه‌.
گرنگیی ئه‌ده‌بی بیره‌وه‌ری، یاخود بایۆگرافیا، تۆ بڵێ ئاوتۆبایۆگرافیا هه‌ر له‌م شوێنه‌دا ده‌رده‌که‌وێت، که‌ نووسه‌ر ڕێگه‌ به‌ ده‌رکه‌وتنی ده‌نگه‌ فه‌رامۆشکراوه‌کان ده‌دات، ئه‌وانه‌ی پێشتر حه‌قیقه‌ت له‌ به‌رده‌می ده‌رکه‌وتنیاندا به‌ربه‌ست بوو. (باختین) به‌رده‌وام له‌ لێکۆڵینه‌وه‌کانیدا ئه‌و جۆره‌ ئه‌ده‌به‌ وه‌ک داهێنانی گه‌وره‌ و کاریگه‌ر ده‌ناسێنێت. ئه‌وانه‌ی له‌ ئه‌ده‌بی گێڕانه‌وه‌ تێده‌گه‌ن و ئه‌زموونیان له‌و باره‌یه‌وه‌ هه‌یه‌، به‌ چاکی نرخی ئه‌و تێزانه‌ی (باختین) ده‌زانن، که‌ له‌ چه‌مکگه‌لی وه‌ک (که‌رنه‌ڤاڵ)، (پۆلیفۆنی)، (ئێنته‌رتێکستواڵ)، (سپه‌یس) و هیی تردا‌ به‌رجه‌سته‌ بوونه‌. {ئه‌گه‌رچی چه‌مکی ئێنته‌رتێکستوالیتی یه‌که‌مجار لای (جۆلیا کریستیڤا)دا به‌ کار هاتووه‌، به‌ڵام (باختین) به‌تایبه‌تی له‌ (شیعرییه‌تی دۆیستۆیڤسکی)دا چوارچێوه‌ تیۆرییه‌که‌ی داڕشتووه‌}. سه‌یر نییه‌ هاوکاتی ده‌رکه‌وتنی فیلۆسۆفانی پۆستمۆدێرنیزم له‌ (نیتشه‌)وه‌ بۆ (هایدگه‌ر) و له‌وێوه‌ بۆ (دۆلۆز)، (فۆکۆ)، (دێریدا) و ئه‌وانه‌ی دیکه،‌ ئه‌ده‌بی گێڕانه‌وه‌ له‌ شیعر زیاتر بایه‌خ په‌یدا ده‌کات و ئه‌ده‌بی بایۆگرافیایش، که‌ به‌شێکی دانه‌بڕاوی ئه‌ده‌بی گێڕانه‌وه‌یه،‌ ده‌بێته‌ که‌ناڵێکی گرنگی ده‌ربڕین بۆ ده‌نگه‌ فه‌رامۆشکراوه‌کان، به‌وه‌ی ئه‌ده‌بی گێڕانه‌وه‌ توانایه‌کی یه‌کجار گه‌وره‌ی له‌ تێکشکاندنی سێنترالیزمدا هه‌یه‌، که‌ له‌سه‌ر پایه‌ی حه‌قیقه‌ت و ڕاستگۆییدا وه‌ستاوه‌‌، مادام له‌ به‌رهه‌مهێنانی فره‌ده‌نگیدا ده‌ستی کراوه‌یه‌. با جارێ ئه‌و چه‌ند وشه‌یه‌ به‌س بن له‌باره‌ی چه‌مکی (ڕاستگۆیی)ـه‌وه‌، کاک که‌ریمی خۆشه‌ویست، به‌ڵام کاتێ پێویستی کرد، بۆی ده‌گه‌ڕێمه‌وه‌. پێشتریش به‌ شێوه‌یه‌ک له‌ شێوه‌کان لێوه‌ی دواوم. هێنده‌ ده‌پرسم تۆ بۆچی پێت وایه‌ (ڕاستگۆیی) له‌ ئه‌ده‌بدا گرنگه‌؟ ده‌توانی نموونه‌ی داهێنه‌رێکم بۆ بهێنیته‌وه‌ به‌تایبه‌تی له‌م سه‌د ساڵه‌ی ڕابوردوودا به‌ (ڕاستگۆیی) سه‌رسام بووبێت، بگره‌ له‌ دژی نه‌وه‌ستابێته‌وه‌؟ هه‌ر بۆ نموونه‌ (ساموێڵ بێکیت)ت له‌ بیر چوو؟ له‌ بیرته‌ ئه‌و نووسه‌ره‌ چۆن له‌ دژی ڕاستگۆییدا ده‌جه‌نگا؟

ئه‌گه‌ر داوام لێ بکه‌یت، ئاماده‌م درێژه‌ به‌و پرسیارانه‌ بده‌م. مه‌به‌ستم ئه‌وه‌یه‌ ده‌توانم له‌باره‌ی باقیی گوتاره‌که‌ته‌وه‌ پرسیارت ڕووبه‌ڕوو بکه‌مه‌وه‌.
ده‌متوانی پرسیاره‌کانت له‌ (ده‌نگه‌کان)دا ئاڕاسته‌ بکه‌م، به‌ڵام وام به‌ چاکتر زانی به‌ نامه‌ی داخراو بۆتیان بنێرم، چونکه‌ هه‌موو هاوڕێ نزیکه‌کانم ده‌زانن هه‌میشه‌ هه‌وڵم داوه‌ یه‌کێک نه‌بم له‌و نووسه‌رانه‌ی خوێنه‌ر به‌ شتێکه‌وه‌ خه‌ریک ده‌که‌ن، که‌ هیچ پرسیارێکی نوێی لا ناورووژێنێت، بگره‌ کاتی به‌ فیڕۆ ده‌دات و به‌ لاڕێیدا ده‌بات. مه‌به‌ستم ئه‌وه‌یه‌ کاتێ بڵاو بکرێته‌وه‌، که‌ له‌ ئه‌نجامی دایه‌ڵۆگه‌وه‌ چووه‌ته‌ ئاستێکی باڵاتره‌وه‌. به‌م شێوه‌یه‌ ئه‌م دایه‌ڵۆگه‌یش له ‌نێوان تۆ و مندا ده‌ست پێ ده‌کات. تاکوو ئه‌و کاته‌ی بزانم تێیدا ڕووبه‌ڕووی پرسیاری نوێ ده‌بمه‌وه و به‌ر شتی کاریگه‌ر ده‌که‌وم‌، به‌ خۆشحاڵی و ئارامییه‌وه‌ درێژه‌ی پێ ده‌ده‌م. خۆیشت دواتر بڕیار ده‌ده‌یت‌، که‌ ئه‌و گفتوگۆیه‌ به‌ نامه‌ی داخراو بکه‌ین، یان به‌ ئاشکرا، ئینجا چ له‌ (ده‌نگه‌کان)دا بێت، چ له‌ که‌ناڵێکی تردا.
به‌وه‌یش ڕازیم ئه‌گه‌ر له‌ شێوه‌ی نامه‌ی داخراودا بکرێت، تۆ له‌ لای خۆت‌ و منیش له‌ لای خۆمه‌وه‌ هه‌ندێک نووسه‌ر و ڕۆشنبیری دیکه‌ بۆ ئه‌و گفتوگۆیه‌ بانگهێشت بکه‌ین، که‌ ئامانجم له‌وه‌دا ته‌نیا به‌رهه‌مهێنانی پرسیاری نوێیه‌. هیوادارم لای تۆیش هه‌ر به‌م شێوه‌یه‌ بکه‌وێته‌وه‌. تۆ چ ڕێگه‌یه‌کت بۆ گفتوگۆ پێ باشه‌؟ ئه‌وه‌یان بۆ خۆت جێ ده‌هێڵم، چونکه‌ لای من خودی گفتوگۆکه‌ ئامانجه‌.
ئه‌وه‌یش گرنگه‌ بگوترێت، که‌ پرسیاره‌کانم پرسیاری دادگا نین. واته‌ کاتێ ده‌پرسم: بۆچی وات نه‌کردووه‌، ئه‌وه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ نییه‌ ده‌مویست وات بکردایه‌، به‌ڵکوو بۆ ئه‌وه‌یه‌ زیاتر خۆت له‌ ئاستی منی خوێنه‌ردا بکه‌یته‌وه‌. کاتێکیش ده‌پرسم: ئایا ده‌توانیت وا بکه‌یت، ئه‌مه‌ مانای ئه‌وه‌ نییه‌، که‌ پێم وایه‌ له‌ توانات به‌ ده‌ره‌، به‌ڵکوو به‌پێچه‌وانه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌یه‌ ئه‌و توانایه‌ی هه‌ته‌، له‌ ڕێگه‌ی ئه‌و پرسیاره‌وه،‌ بجووڵێت. ئایا هیچ شتێکی دیکه‌ هێنده‌ی پرسیار توانای جووڵاندنی چ جه‌سته‌، چ فکر و چ خه‌یاڵی هه‌یه‌؟
کاک که‌ریمی خۆشه‌ویست!
دوای ئه‌وه‌ی پرسیاره‌کانم ئاڕاسته‌ کردیت، ڕێ به‌ خۆم ده‌ده‌م جارێک وه‌ک خوێنه‌ر و جارێک وه‌ک هاوڕێیه‌ک پێشنیازێکت بخه‌مه‌ به‌رچاو، که‌ ئه‌ویش هه‌ر له‌ شێوه‌ی پرسیاردایه‌:
ده‌کرێت جارێکی دیکه‌ به‌م گوتاره‌تدا بچیته‌وه‌ و دایبڕێژیته‌وه‌؟

پێنج پرسیاری دیکه‌:

یه‌که‌م: ئایا ئه‌گه‌ر ئه‌و بابه‌ته‌ت دابڕێژیته‌وه‌، فریای ڕزگارکردنی هه‌ر جوانییه‌کت ناکه‌ویت، که‌ له‌ ڕابوردوودا به‌ ده‌ستت هێناوه‌؟
دووه‌م: ئه‌گه‌ر خۆت وه‌ک خوێنه‌رێک ئه‌م گوتاره‌ت بخوێنیته‌وه‌ و جوانترین په‌ره‌گرافی تێدا هه‌ڵبژێریت، ده‌ست ده‌خه‌یته‌ سه‌ر کامیان؟
سێیه‌م: پێت وایه‌ ئه‌گه‌ر نووسه‌رێکی داهێنه‌ر بیه‌وێت له‌باره‌ی هه‌ر یه‌ک له‌ چه‌مکه‌کانی ڕۆمان، یاداشت و یاده‌وه‌رییه‌وه‌ باسێک بنووسێت، ئه‌و گوتاره‌ی تۆی بۆ ببێته‌ سه‌رچاوه‌یه‌کی گرنگ؟
چواره‌م: ئایا ئه‌م گوتاره‌ هیچ شتێک ده‌خاته‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی، که‌ پێشتر به‌ ده‌ستت هێناوه‌‌؟ به‌ مانایه‌کی دیکه:‌ تۆ پێویستت به‌م بابه‌ته‌ هه‌یه، بۆیه‌ نووسیوته‌ و بڵاوت کردووه‌ته‌وه‌‌؟
پێنجه‌م: ئه‌گه‌ر ئه‌م گوتاره‌ت پێش بڵاوکردنه‌وه‌ پێشانی یه‌کێ له‌و نووسه‌ره‌ لاوانه‌ی ده‌وروبه‌رت بدابووایه‌، یان ئه‌گه‌ر بۆ یه‌کێ له‌و مرۆڤه‌ هۆشیارانه‌ت بناردایه‌، که‌ نانووسن، به‌ڵام له‌ زۆر نووسه‌ری ناسراوی خۆمان زیاتر ده‌خوێننه‌وه‌ و قووڵتر له‌ دنیا ده‌ڕوانن؛ کۆمه‌ڵێ سه‌رنجی وردی له‌باره‌یه‌وه‌ بۆ نه‌ده‌نووسیت‌؟ ئایا ئه‌و سه‌رنجانه‌ وایان لێ نه‌ده‌کردیت به‌ سه‌رتاپێیدا بچیته‌وه‌، بگره‌ بگاته‌ ئه‌وه‌ی هه‌ر ده‌ست له‌ بڵاوکردنه‌وه‌یشی هه‌ڵبگریت؟
ماوه‌ته‌وه‌ بڵێم ئه‌م پرسیارانه‌م ته‌نیا پێوه‌ندییان به‌م گوتاره‌ی تۆوه‌ هه‌یه‌، ده‌نا نه‌ دوور و نه‌ نزیک به‌ لای به‌رهه‌مه‌کانی دیکه‌تدا ده‌چن. هه‌ر تێکستێک پرسیاری جیاوازی خۆی ده‌سه‌پێنێت. پێویسته‌ ئه‌وه‌یش بزانیت، که‌ ئه‌و پرسیارانه‌ به‌و ئه‌ندازه‌یه‌ی ئاڕاسته‌ی تۆن، ئاڕاسته‌ی خۆیشمن، مادام له‌ ئه‌نجامی بیرکردنه‌وه‌ی خۆمه‌وه‌ سه‌ریان هه‌ڵداوه‌. ده‌بێت هه‌رچۆنێکه‌ سوپاست بکه‌م، که‌ ئه‌و گوتاره‌ی تۆ هێنده‌ی دی له‌ نووسین و بڵاوکردنه‌وه‌ ترساندمی. پێویسته‌ من له‌مه‌ودوا زیاتر ئاگام له‌ خۆم بێت چی به‌ خوێنه‌ر ده‌ڵێم. هیوادارم به‌و ئه‌ندازه‌یه‌ پرسیاره‌کانی منیش ترسیان لای تۆ خوڵقاندبێت. باوه‌ڕ ده‌که‌م وه‌ک زۆر نووسه‌ری دیکه‌ گوتبێتت پێم خۆشه‌ خوێنه‌ر به‌ پرسیار ڕووبه‌ڕووم ببێته‌وه‌. فه‌رموو، ئه‌وه‌ خوێنه‌رێک و کۆمه‌ڵێک پرسیار!(9)
ڕێز و خۆشه‌ویستیی زیاتر بۆ تۆی ئازیز، کاک که‌ریم گیان!

کاروان کاکه‌سوور

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
(1) بۆم ده‌رکه‌وتووه‌ گوتاره‌که‌ پێشتر له‌ یه‌کێ له‌ ژماره‌کانی ڕۆژنامه‌ی (هیچ)یشدا بڵاو کراوه‌ته‌وه‌.

(2) بۆ نموونه‌ یه‌کێ له‌ ڕه‌خنه‌گره‌ میلـلییه‌کان، که‌ به‌وه‌ ناسراوه‌ به‌رده‌وام گوتار له‌ دوای گوتار ده‌نووسێت، به‌ پێوه‌ری (چاکه‌وخراپه‌) بڕیار له‌سه‌ر تێکست ده‌دات و هه‌ر به‌ زمانی ڕۆژانه‌ لێیانه‌وه‌ ده‌دوێت، ماوه‌یه‌ک هه‌ر بابه‌تێکی بڵاو بکردایه‌ته‌وه‌، به‌ پرسیار ڕووبه‌ڕووی ده‌بوومه‌وه‌. سه‌ره‌تا وه‌ڵامی هه‌ندێک له‌ پرسیاره‌کانمی ده‌دایه‌وه‌، به‌ مه‌به‌ستی گفتوگۆ نا، به‌ڵکوو بۆ ئه‌وه‌ی به‌رگری له‌ هه‌ندێک شت بکات، به‌ڵام دواجار ته‌واو ده‌نگی بڕا. ئه‌م ئه‌زموونه‌یش بۆ من گرنگه‌ و ڕۆژگارێک بۆی ده‌گه‌ڕێمه‌وه‌.

(3) خوێنه‌ر ده‌توانێت گوتاره‌که‌ له‌ (ده‌نگه‌کان)، یان له‌ (ماڵێک له‌ ئاسمان)دا بخوێنێته‌وه‌.

(4) خوێنه‌ر ده‌توانێت نامیلکه‌که‌ له‌ یه‌كێ له‌و دوو ماڵپه‌ڕه‌ی پێشوودا بخوێنیته‌وه‌.

(5) به‌ بڕوای (پۆل ریکۆر) تێکست نووسینه‌وه‌ی قسه‌ (speech) نییه‌، به‌ڵکوو نووسینه‌وه‌ی مانا و مه‌به‌ستی قسه‌یه‌. ئه‌گه‌ر خودی قسه‌، یان گوته‌ نه‌نووسرێته‌وه‌، ئایا یاده‌وه‌ری ده‌نووسرێته‌وه‌؟ له‌م ڕوانگه‌یه‌وه‌ ڕێ به‌ خۆم ده‌ده‌م بڵێم‌ فیکه‌ نانووسرێته‌وه‌، به‌ڵام مانا و مه‌به‌ستی فیکه‌ ده‌نووسرێته‌وه‌. بۆ نموونه‌: (کوڕه‌که‌ فیکه‌یه‌کی بۆ هاوڕێکه‌ی لێ دا، تاکوو به‌ ئاگای بهێنێته‌وه‌ و پێی بڵێت سه‌یرم بکه‌!). من لانی که‌م به‌ هۆی خوێندنه‌وه‌ی هه‌ندێک له‌ به‌رهه‌مه‌کانی (ریکۆر)ـه‌وه‌ تێڕوانینێکم له‌باره‌ی تێکسته‌وه‌ لا دروست بووه‌. هیوادارم (که‌ریم کاکه)‌یش بمخاته‌ به‌رده‌م تێڕوانینێکی دیکه‌ی جیاوازه‌وه‌ و پێم بڵێت تێکست لای ئه‌و چۆنه‌. خوێنه‌ر ده‌توانێت له‌م ڕووه‌وه‌ ئه‌م گوتاره‌ بخوێنێته‌وه‌: (Ricouer: “What is text?” and “Metaphor and the problem of Interpretation”)، که‌ ئه‌مه‌ لینکه‌که‌یه‌تی:

Ricouer: “What is text?” and “Metaphor and the problem of Interpretation”

(6) سه‌رنجم داوه‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ی به‌ زمانی ڕۆژانه‌ باس له‌ چه‌مکه‌ فکری و ئه‌ده‌بییه‌کان ده‌که‌ن، وا له‌ خوێنه‌ر ده‌گه‌یه‌نن، که‌ ڕۆژگارێک زیاتر له‌ باره‌یانه‌وه‌ ده‌نووسن، بێ ئه‌وه‌ی وا بکه‌ن، به‌ڵام خۆزگه‌ (که‌ریم کاکه‌) له‌وان نه‌چێت و بۆ یه‌که‌مجار ئه‌و به‌ڵێنه‌ بباته‌ سه‌ر! واته‌ لانی که‌م پێمان بڵێت ئه‌و یاده‌وه‌رییانه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی کورددا چۆنن! من خۆم له‌ ئێستاوه‌ چاوه‌ڕێی ئه‌و بابه‌ته‌یم. (دیاره‌ ئه‌مه‌ ئه‌وه‌ ناگه‌یه‌نێت‌ باوه‌ڕم وایه‌ یاده‌وه‌ری ده‌نووسرێته‌وه‌ و ده‌کرێته‌ ده‌ق، وه‌ک ئه‌م وای گوتووه‌ و پۆل ریکۆریش پێچه‌وانه‌که‌ی. پێم وایه‌ هه‌ر کاتێ فیکه‌ نووسرایه‌وه به‌و شێوه‌یه‌ی ئه‌م ده‌یڵێت‌، ئه‌وده‌م نۆره‌ی یاده‌وه‌رییش دێت. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌یشدا ئه‌گه‌ر نموونه‌ی بۆ هێنامه‌وه وه‌ک گوتوویه‌تی ده‌بێت کارێکی وا بکرێت‌، به‌ بایه‌خه‌وه‌ ده‌یخوێنمه‌وه‌).

(7) خاڵی هاوبه‌شی هه‌موو ئه‌وانه‌ی به‌ زمانی ڕۆژانه‌ ده‌نووسن، باسکردنی ته‌کنیک (Technique)ـه‌، بێ ئه‌وه‌ی بۆ جارێکیش بڵێن مه‌به‌ستیان له‌و چه‌مکه‌ چییه‌، چونکه‌ هه‌ر له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ ئه‌و گوته‌یه‌یان وه‌ک فۆلکلۆر له‌ زاری ئه‌م و ئه‌وه‌وه‌ وه‌ر گرتووه‌ و کۆنتێکسته‌کانی ناناسن. ئایا ئه‌گه‌ر بزانن ئه‌و تێرمه‌ له‌ناو فه‌لسه‌فه‌دا خاوه‌نی چ پرۆبله‌ماتیکێکی گه‌وره‌یه‌، هێنده‌ به‌ ئاسانی لێوه‌ی ده‌دوێن؟ هیوادارم (که‌ریم کاکه‌) له‌وانه‌ نه‌بێت و ڕۆژگارێک لانی که‌م له‌م ڕووه‌وه‌ گوتارێکمان بۆ بنووسێت. خۆ ئه‌گه‌ر پێشتر نووسیویه‌تی، ئه‌وا کاتێ بۆمی ده‌نێرێت، سوپاسی ده‌که‌م و به‌ بایه‌خه‌وه‌ ده‌یخوێنمه‌وه‌. له‌ ئێستاوه‌ چاوه‌ڕێی ئه‌و گوتاره‌یم. ڕاستییه‌که‌یشی، که‌ له‌و شوێنه‌دا نووسیویه‌تی: (ئه‌وه‌ی رۆمان و یاده‌وه‌ری لێكنزیك ده‌كاته‌وه‌ هه‌ندێ ره‌گه‌ز و ته‌كنیكن)، مانای وایه‌ ته‌نانه‌ت ڕوانینێکی دروستی نه‌ بۆ (ڕه‌گه‌ز) و نه‌ بۆ‌ (ته‌کنیک)یش هه‌یه‌، چونکه‌ ئه‌و وای پێشان داوه‌ (ڕه‌گه‌ز) له‌ لایه‌ک و (ته‌کنیک) له‌ لایه‌کی تره‌وه‌ ڕۆمان و یاده‌وه‌ری له‌ یه‌ک نزیک ده‌که‌نه‌وه‌. گوتمان یاده‌وه‌ری نه‌ له‌ ڕۆمان دوور ده‌که‌وێته‌وه‌ و نه‌ نزیکیش، که‌ ئه‌مه‌ گوته‌یه‌کی‌ بێبنه‌مایه و له‌ ده‌می ده‌رچووه‌‌، به‌ڵام ئایا ته‌کنیک خۆی ڕه‌گه‌ز نییه؟ دیاره‌ چه‌مکی ڕه‌گه‌ز (Element)یش وه‌ک هیی ته‌کنیک له‌ناو زماندا خاوه‌نی پرۆبله‌ماتیکی گه‌وره‌یه‌‌ و کۆمه‌ڵێک مانای زۆر جیاوازی هه‌ن‌، که‌ به‌پێی کۆنتێکسته‌کان ئه‌و مانایانه‌ ده‌گۆڕێن. باوه‌ڕ ناکه‌م (که‌ریم کاکه)‌ بتوانێت دوو لیست دروست بکات، یه‌کێ بۆ ڕه‌گه‌زه‌کان و ئه‌وه‌ی تریان بۆ ته‌کنیکه‌کان، گوایه‌ ئه‌وانه‌ ڕۆمان و یاده‌وه‌ری له‌ یه‌ک نزیک ده‌که‌نه‌وه‌، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌یشدا ئه‌گه‌ر وای کرد، به‌ بایه‌خه‌وه‌ لێی ده‌ڕوانم. کاتێکیش ده‌ڵێم ناتوانێت، مه‌به‌ستم نییه‌ له‌ توانای که‌م بکه‌مه‌وه‌، به‌ڵکوو له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ ده‌زانم ته‌کنیک خۆی ڕه‌گه‌زه‌… به‌ڵام ڕه‌گه‌زی چییه‌؟ ئه‌وه‌ به‌پێی کۆنتێکسته‌که‌ی ده‌یزانین. به‌کورتی شته‌که‌ به‌م شێوه‌یه‌یه‌: له‌ لایه‌ک به‌ هه‌ڵه‌ گوتوویه‌تی هه‌ندێک ڕه‌گه‌ز و ته‌کنیک ڕۆمان و یاده‌وه‌ری له‌ یه‌ک نزیک ده‌که‌نه‌وه‌، له‌ لایه‌کی تریشه‌وه‌ به‌ دروستی‌ وشه‌کانی ڕه‌گه‌ز و ته‌کنکی به‌ کار نه‌هێناوه‌. من، که‌ به‌رده‌وام گوتوومه‌ ڕه‌خنه‌ی میللی توانای دروستکردنی هیچ ئاڕاسته‌یه‌کی نییه‌ له‌ناو فکر و تێڕوانیندا، له‌گه‌ڵ ئه‌م جۆره‌ نموونه‌یه‌مه‌. ئه‌وه‌تا ئه‌و چه‌مکانه‌ی دنیای ئه‌ده‌ب و فکر، که‌ فیلۆسۆف و ڕه‌خنه‌سازه‌ گه‌وره‌کانیان به‌ خۆیانه‌وه‌ سه‌رقاڵ کردووه‌، که‌چی لێره‌دا سووکوئاسان ده‌هێنرێنه‌ ئاستی میللییه‌وه‌ و به‌ زمانی ڕۆژانه‌ قسه‌یان لێوه‌ ده‌کرێت.

(8) John Phillips, Paul de Man’s ’’Semiology and Rhetoric:
https://courses.nus.edu.sg/course/elljwp/deMan.htm

(9) له‌به‌ر ئه‌وه‌ی بابه‌ته‌که‌ نامه‌یه و ئاڕاسته‌ی که‌سێکی ڕاسته‌قینه‌یه‌‌، نه‌وه‌ک گریمانی، بۆیه‌ نه‌مویستووه‌ له‌و چوارچێوه‌یه‌ ده‌ربچم. واته‌ ڕه‌چاوی مێتۆدی نامه‌‌م کردووه‌. له‌به‌ر ئه‌وه‌یشه‌ وشه‌ی (کاک)م خستووه‌ته‌ به‌رده‌می ناوه‌که‌ی، له‌ کاتێکدا ئه‌مه‌ شتێکی پێویست نییه‌ له‌ نووسیندا.




سه‌ربورده‌ی موزیك له‌گه‌ڵ شانۆدا … حه‌یده‌ر عه‌بدولره‌حمان

موزیك كه‌ هه‌میشه‌ پێكهاته‌یه‌كی گرنگی شانۆ بووه‌،له‌ رابووردوو له‌ ئێستاشدا گرنگی خۆی هه‌بووه‌ لای شانۆكاران،سه‌ربورده‌ی موزیك له‌گه‌ڵ شانۆشدا سه‌ربورده‌یه‌كی دێرینه‌و هه‌زاران ساڵ به‌ر له‌ ئه‌مڕۆ موزیك و شانۆ ئاشنا به‌یه‌كتر بوونه‌،پێش ئه‌و ئاشنابوونه‌ش، شانۆی (پانتۆمایم) یا شانۆی ئاماژه‌ هه‌بووه‌،له‌و ساتانه‌ی كه‌ هونه‌ری گریكی كۆن تازه‌ چه‌كه‌ره‌ی ده‌كردو دیالۆگ له‌ شانۆدا بوونی نه‌بوو،له‌جیاتی ئه‌و بزووتنه‌وه‌ وهێمای جه‌سته‌یی شوێنی دیالۆگیان ده‌گرته‌وه‌،له‌ رووی لاسایی كردنه‌وه‌ی كه‌سایه‌تییه‌كان،یالاسایی كردنه‌وه‌ی سروشت،به‌شێوه‌یه‌كی كۆمێدی گاڵته‌ئامێز بۆ ختووكه‌دان و به‌پێكه‌نین هێنانی بینه‌ر،دوای ئه‌و قۆناغه‌ به‌ ماوه‌یه‌ك ئه‌وجا شانۆگه‌ریی به‌ده‌نگ سه‌ری هه‌ڵدا،به‌هه‌ردوو جۆری كۆمیدی و تراژیدییه‌وه‌،له‌و جۆره‌ شانۆگه‌رییانه‌ش به‌پێویست ده‌زانرا كه‌ ره‌گه‌زێكی گۆرانی (سروود ) ئاوێته‌ی ئه‌و شانۆگه‌رییانه‌ بكرێ‌،كه‌ به‌ده‌نگی (كۆرس) ده‌وترانه‌وه‌،هه‌ندێ جار ئه‌و سروودانه‌ له‌لایه‌ن هه‌ندێ نووسه‌ره‌وه‌ ده‌نوسران،كه‌ خۆیان ئه‌كته‌ر نه‌بوون، یاخود ئه‌كته‌ربوون و شاره‌زاییان له‌ كاری درامیدا هه‌بوو،تا ئه‌و كاته‌ش هێشتا وه‌ك پێویست درك به‌زه‌رووره‌تی موزیك نه‌ده‌كرا له‌ شانۆدا،ته‌نیا هه‌ر پشت به‌ كۆرس ده‌به‌سترا،به‌ڵام له‌گه‌ڵ سه‌رهه‌ڵدانی (كۆرس) له‌شانۆگه‌رییه‌كانی یۆرپیدس و سۆفوكلیس و ئه‌ره‌ستۆفانس ـ ی گریكی،ئه‌وجا درك به‌زه‌رووره‌تی موزیك كرا،له‌پاڵ ئه‌و كۆرسانه‌دا موزیك خزایه‌ ناو شانۆ،ئه‌و كاته‌ به‌ته‌واوه‌تی هه‌ست به‌وه‌ كرا كه‌ بۆی هه‌یه‌ موزیك شوێنێكی دیار له‌كاری درامیدا پڕبكاته‌وه‌،یا ئیزافه‌یه‌كی دیكه‌ بخاته‌ سه‌ر ره‌گه‌زه‌كانی دیكه‌ی شانۆ و ببێته‌ فاكته‌رێكی دیكه‌ی سه‌ره‌كی بۆ لێك نزیكبوونه‌وه‌ی بینه‌ر به‌شانۆ و ره‌خساندنی دینامیكیه‌تی سه‌رنجڕاكێشانی بینه‌ر به‌چاوو به‌گوێ و هه‌موو هه‌سته‌كانی دیكه‌،له‌وانه‌ش هه‌سته‌ رۆحییه‌كان كه‌ كاریگه‌ریی خۆیان له‌سه‌ر ویژدان و هه‌ست و ده‌روونی بینه‌ردا به‌جێ دێلن،شاعیره‌ گریكه‌كان كه‌سانی نابه‌ڵه‌د نه‌بوون به‌موزیك،له‌و كاته‌دا كه‌ فه‌یله‌سوف و نووسه‌ر بوون له‌هه‌مان كاتدا هۆشیارییه‌كی تێرو ته‌سه‌لیان له‌ موزیكیشدا هه‌بوو،هه‌ندێك له‌وان خۆیان ئاوازو موزیكییان بۆ به‌رهه‌مه‌كانی خۆیان داده‌نا،ئه‌و تێك هه‌ڵكێشانه‌ی نێوان شانۆ و موزیك تا سه‌رده‌می سه‌رهه‌ڵدانی (ئۆپێرا) و بووژانه‌وه‌ی ئیتاڵیا به‌رده‌وام بوو، ئه‌وكاته‌ پێوه‌ندیی موزیك و شانۆ كه‌وته‌ قۆناغێكی دیكه‌ی هونه‌ریی و زانستی و بناغه‌یه‌كی پته‌وتر بۆ شانۆ و موزیك داڕێژرا،به‌ چه‌شنێك كه‌ جۆرێك له‌ جودایی هه‌بێت له‌گه‌ڵ قۆناغه‌ ره‌مه‌كیی و میللیه‌كانی رابردووی موزیك له‌شانۆدا، ئه‌وه‌بوو ئۆپێرا- شانۆی گۆرانی كه‌ جۆری سیسته‌می ئه‌و شانۆگه‌رییانه‌ بوونه‌ له‌دوای پانتۆمایم و سروود و كۆر س له‌ چاخه‌كانی ناوه‌ڕاستدا سه‌ریان هه‌ڵدا یه‌وه‌،یه‌كه‌م ئۆپێراش ساڵی (1597) له‌شاری فلوره‌نسای ئیتاڵی دا پێشكه‌ش كرا،پاشان هه‌ر ئه‌و ئۆپێرایه‌په‌ره‌ی سه‌ندو چه‌ندین شاكاری گه‌وره‌ی جیهانیی ئۆپێرایی لێكه‌وته‌وه‌،له‌وانه‌ش (زیخگرید) (تانهاوزر) (بارسیگال) جگه‌ له‌و شاكارانه‌ چه‌ندین ئۆپێرای دیكه‌ له‌و بواره‌دا ناوبانگیان ده‌ركرد له‌وانه‌ش (سه‌رتاشی ئه‌شبیلیه‌ی رۆسینی ) (خوازبێنی فیگارۆ) و (شمشاڵی ئه‌فسوناویی مۆزارت) و فیدیلیوی هه‌تیوی بتهۆڤن و جیناف ـ شۆپان و زۆر ئۆپێرای دیكه‌ش كه‌له‌ جوغزی كاری نمایشی ده‌رده‌چوون،به‌ڵام هونه‌ری چواره‌می شانۆ ( بالێ ) ی شانۆی سه‌مایی بوو، بۆیه‌ ئه‌و شانۆگه‌رییانه‌ی كه‌پشت به‌سه‌ما ده‌به‌ستن له‌ دیالۆَگ دوور ده‌كه‌ونه‌وه‌،تێیدا موزیك ده‌بێته‌ سه‌رچاوه‌یه‌كی سه‌ره‌كی بۆ بزووتنه‌وه‌ی سه‌ماكاره‌كان،ئه‌م جۆره‌ شانۆگه‌رییانه‌ سه‌ره‌تا له‌ رووسیای قه‌یسه‌ری دا سه‌ریان هه‌ڵداوه‌،پاشان گوازرانه‌وه‌ ئه‌مریكا و هه‌ندێك وڵاتی ئه‌وروپی،له‌وانه‌ش بالییه‌كانی چایكۆفسكی وه‌ك بوندوق شكێن و ده‌ریاچه‌، هه‌روه‌ها لومسكی كۆرساكۆف ـ شه‌هره‌زادو لایكۆرسترافنسكی بتروشكا و شۆستا كۆفتیش سووره‌ ره‌ش،دواتر جۆری پێنجه‌می ئه‌و شانۆگه‌رییانه‌ شانۆگه‌ریی نوانددن بوو كه‌ هه‌ر له‌گه‌ڵ چه‌كه‌ره‌ كردنی نووسینی شانۆییدا هاته‌ كایه‌وه‌ و تا ئه‌مڕۆ كه‌شی له‌گه‌ڵدا بێت درێژه‌ی هه‌یه‌و شوێنی ئۆپێراو بالێی گرته‌وه‌ .

ره‌خنه‌گره‌كان به‌تێكڕ ایی وای بۆ ده‌چن كه‌ كارێكی ئاسته‌م بۆ شانۆگه‌رییه‌ گریكییه‌ كۆنه‌كان وه‌ك تراژیدییه‌ مه‌رگه‌ساته‌كانی یۆرپیدس و كۆمیدیاكانی ئه‌ره‌ستۆفانس به‌بێ موزیك ده‌سه‌ڵاتی ئه‌وه‌یان هه‌بووبێت نرخ و به‌هایه‌كی هونه‌ری تێروته‌سه‌لی شانۆیی به‌بینه‌ر ببه‌خشن ،بۆیه‌ ئه‌گه‌ر موزیك ئه‌وكاته‌ و له‌وسه‌رده‌مه‌ وه‌ك سه‌ره‌تایه‌كی سه‌رهه‌ڵدانی شانۆ ئه‌و بایه‌خه‌ی پێ درابێت ،ئه‌وه‌ ده‌بێت ئه‌مڕۆ دوای تێپه‌ربوونی ئه‌و زمه‌نه‌ تێرو چڕو پره‌ی پڕ له‌داهێنان و ململانێی جۆراو جۆری ته‌وژم و رێبازه‌ جیا جیاكانی شانۆ ، موزیك چ پله‌وپایه‌كی له‌شانۆدا په‌یدا كردبێت ؟ دیاره‌ پێویستی شانۆ بۆ موزیك له‌ته‌شه‌نه‌ سه‌ند ندا بووه‌، ده‌رهێنه‌ره‌ گه‌وره‌كانیش بۆیان یه‌كالا بۆته‌وه‌ كه‌به‌بێ موزیك ناتوانن شانۆیه‌كی زیندوو پێشكه‌ش بكه‌ن ، چونكه‌ ئه‌وان گه‌شتنه‌ ئه‌و باوه‌ڕه‌ی كه‌ شانۆ په‌یوه‌ستبوونێكی راسته‌وخۆ و بنه‌ڕه‌تی به‌و كه‌شوهه‌وا ده‌وونییه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ ده‌رهێنه‌ر دروستی ده‌كات ، بۆ لێك نزیكبونه‌وه‌ی بینه‌ر به‌شانۆو ئاوێته‌ بوونی له‌گه‌ڵ رووداو و كاراكته‌ره‌كاندا ،بۆیه‌شه‌ گه‌وره‌ ده‌رهێنه‌ره‌كانی وه‌ك ڤاگنه‌ر ، بیته‌ر فایس ، برێخت ، چیخه‌ف ،ستانسلاڤسكی ،ئارتۆ ،تا ده‌گاته‌ بیته‌ر بروك ،بایه‌خێكی زۆریان به‌موزیك داوه‌و زۆر له‌ خواسته‌كانی خۆیان به‌ موزیك به‌رجه‌سته‌ كردووه‌ ،كه‌ ره‌نگه‌ ئه‌و خواست و تێڕوانینانه‌ نه‌ به‌ دیالۆگ نه‌به‌ جووله‌و بزووتنه‌وه‌ی شانۆیی نه‌ده‌هاتنه‌ دی ,،زۆر له‌و نووسه‌رو ده‌رهێنه‌رانه‌ كاراكته‌ره‌ سه‌ره‌كییه‌كانی خۆیان موزیك ژه‌ن بوون ،به‌رهه‌مه‌كانیان له‌ژیانی هونه‌ریی پڕ له‌داهێنانی ئه‌وانه‌وه‌ سه‌ریان هه‌ڵداوه‌ ،له‌وانه‌ش پۆشكین له‌مۆزارت و سالێری ، كه‌موزیك سه‌راپای شانۆگه‌رییه‌كه‌ داده‌پۆشێ و كه‌شوهه‌وایه‌ك له‌بلیمه‌تیی موزیكژه‌نه‌كان نیشانده‌دات . هه‌روه‌ها لای برێخت –موزیك هه‌مان گرنگی هه‌بووه‌ چه‌ندین له‌شانۆگه‌رییه‌كانی پشتیان به‌ موزیك به‌ستووه‌ ،له‌وانه‌ش شانۆگه‌ریی ته‌پڵی شه‌وان ئۆپێرای سێ قڕۆشه‌كه‌، دایكی ئازا ، موزیك له‌و شانۆییانه‌دا هه‌ر ته‌نیا شوێنه‌وارو كاریگه‌ریی خۆی به‌سه‌ر بینه‌ردا به‌جێ ناهێلێ به‌قه‌د ئه‌وه‌نده‌ی كه‌یاریده‌ی ئه‌كته‌ریش ده‌دات بۆ ره‌خساندنی ئه‌و كه‌شوهه‌وا ده‌روونییه‌ی وای لێ ده‌كات بتوانێت رۆلی خۆی به‌داهێنانه‌وه‌ ببینێ ،چونكه‌ ئه‌كته‌ریش وه‌ك بینه‌ر پێویستی به‌ره‌خساندنی ئه‌و كه‌شوهه‌وا ده‌روونییه‌ هه‌یه‌ كه‌ ده‌وروبه‌رو كۆمه‌ڵێ فاكته‌ری دیكه‌ بۆ به‌رجه‌سته‌كردنی ده‌وره‌كه‌ی ببنه‌ یاریده‌ده‌رو پاڵپشتی ،ئه‌وه‌تا ترفستۆكۆف ده‌لێت :

ئه‌گه‌ر وامان مه‌زنده‌ كرد كه‌ی هونه‌ری شانۆیی ئۆركسترایه‌كی سیمفۆنیاییه‌ تیایدا موزیك ده‌بێته‌ ئامێرێك له‌ ئامێره‌كانی ئه‌و ئۆركسترایه‌،بۆیه‌ پێویسته‌ موزیك په‌یوه‌ست بێت له‌گه‌ڵ هه‌مووئه‌و كه‌لوپه‌لانه‌ی كه‌له‌شانۆدا ده‌بیندرێن ،كه‌واته‌ موزیك پارچه‌یه‌كه‌ له‌ هه‌مووان وبه‌بێ‌ ره‌گه‌زه‌كانی دیكه‌ی شانۆیی هیچی له‌ده‌ست نایه‌ت ، مایرهۆڵد یش وای بۆ ده‌چێت كه‌ ئه‌گه‌ر شانۆگه‌رییه‌ك پێویستی به‌ موزیك هه‌بوو ئه‌وا ده‌بێت جێگه‌ی شیاوی خۆی بۆ بدۆزرێته‌وه‌ ، ئالن دانیلۆ ده‌ڵێت : موزیك فاكته‌رێكی تێگه‌یشتنی كاری بیرو بۆچوونه‌كانی ئێمه‌یه‌ ئه‌و كاریگه‌رییه‌ ئه‌خلاقییه‌ی دێته‌ ئه‌نجام كارێكی واده‌كات كه‌ هه‌ستی مرۆیی بنیاده‌م پاك وبێ گه‌ردتربێت ،هه‌روه‌ها زانا دسكی ریش ـ وای بۆده‌چێت كه‌ موزیك یاریده‌ری ده‌رهینه‌ر ده‌دات بۆ به‌رجه‌سته‌ كردنی وێنه‌و ریتمی شانۆگه‌رییه‌كه‌.
سایكۆلۆژناسه‌كانیش وای لێك ده‌ده‌نه‌وه‌ ، كه‌ موزیك له‌ شانۆدا هه‌ر ته‌نها كاریگه‌ری له‌ سه‌ر ریتمی شانۆو حاڵه‌تی ده‌روونیی ئه‌كته‌ر نیه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌دایێكی باشتر بكاوپتر له‌ رووداوو به‌رجه‌سته‌ كردنی كاراكته‌ره‌كانی نزیك بێته‌وه‌ ، به‌ڵكو به‌ هه‌مان شێوه‌ زێتر كاریگه‌ریی له‌ سه‌ر حاڵه‌تی ده‌روونیی بینه‌ر هه‌یه‌ كه‌ رووداوه‌كانی سه‌ر شانۆ وه‌ك خۆی ببینێ‌ ، له‌ هه‌مان كاتدا چێژێكی رۆحی به‌ بینه‌ر ببه‌خشێت.

جیۆكارلین ـ ی گه‌وره‌ ده‌رهێنه‌ری به‌ریتانی ده‌ڵێت : دیالۆگ كاتێك فه‌لسه‌فیه‌كانی ده‌رده‌كه‌وێت و كاریگه‌ریی خۆی له‌ مێشكی بنیاده‌مدا به‌ جێ‌ دێلێ‌ كه‌ موزیك به‌رجه‌سته‌ی بكات و بخرێته‌ ناو چوارچیوه‌ی ریتم ، چونكه‌ جگه‌ له‌ ریتمی سروشتی ، ئێمه‌ له‌ شانۆدا پێویستیمان به‌ ریتمی دروست كراو هه‌یه‌ ، ئه‌و ریتمانه‌ن هێز به‌ وشه‌ ده‌به‌خشن و به‌رجه‌سته‌ی ده‌ورو به‌رو كه‌شو هه‌واو دیوی شاراوه‌ی دیمه‌نه‌كان و ناخی ئه‌كته‌ر ده‌كه‌ن .




هەڵدانەوەی دۆسیەیەکی لەیادکراو … عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ)

ئەو بەژێر ڕەهێلەکانی مەرگا تێدەپەڕی و
چاویشی لەسەر تنۆکە وردیلەکانی ئومێد بوو
خەمی دەکردە بەردەباز و
بەسەر جۆگەلەکانی نەهامەتی دەپەڕییەوە
لە چاوییەوە تروسکایی نوێبوونەوە دەبینرا و
لەزاریشی شەکرە وشەی پڕ لە مانا
ئەو دڵداری دەکرد و کچێکی خۆشدەویست کە ئاشنای وشە و کتێب بوو
زۆربەی ئێواران بە عەللاگەیێ سەموونی گەرم و
هەندێجاریش میوە و سەوزەی بەدەستەوە و دەگەڕایەوە ژوورەکەی
ئەو شەوان درەنگ دەنووست و
پلکە عاسی وتەنی :
غورفەکەی پڕ بوو لە کتێب و وەرەقە و مەرەقە.
هێندە بەڕێز بوو هەر حەزت دەکرد بیخۆی
ئەو میوانی کەم دەهاتن
کرێی خانووی هەر لەیەکەم ڕۆژی مانگدا دەدا
جارنەجاریش لەگەڵ دەست خۆی روبعە کیلۆیێ پاقلاوە
یان نەفەرێ کەبابی بۆ خاوەن خانوو دەبردەوە
ئەو بە سیما گەنمڕەنگ و بەژن کورت بەڵام تۆکمە بوو
تا دڵ حەزکا خۆشەویست بوو
کە دەدوا دڵ ئۆخەی دەکرد
هێند عاقڵ بوو سەری لە شتان دەردەچوو
*
ئەو خاوەن فایلێکی ئەستوور بوو لای دەزگای ئەمن و
خرابۆوە ژێر چاودێرییەوە
کاتێ گرتیان جگە لە پاکەتێک جگەرە و هەویەکەی
‌هچی تری پێنەگیرا
ئازاریان دا.. ئەشکەنجە بوو بە ئاشنای جەستەی بەهێزی
هەڕەشەیان لێکرد وتیان هەردوو گوونت دەتەقێنین
وتیان خوشکت لەبەرچاوت دەستدرێژی دەکەینە سەر
وتیان تۆ “هیچ مێشکت نییە
ئەوە پارە..ئەوە خانوو و ئۆتۆمبێلی جوان و قەشەنگ
بەس کار لەگەڵ ئێمە بکە
چی دەزانی و چی دەبینی بیکە راپۆرت.”
ئەو وتی نا
بە گەورەیی (نا)ێکی لەسەر کاغەزەکە سپییەکەی بەردەمی نووسی
زۆریان لێدا تا بە ناچار ئازادیان کرد.
*
ئەو ڕقی زیاتر لە غەدر و لە ستەم بوو
کە دەپەیڤی مەنفەعەتی خەڵکی هەژار و دەستەنگی لەبەرچاو بوو
ئەو باسی یەکدەستی دەکرد
باسی یەکبوون هەوێنی قسەکانی بوو
ئەو لە خەمی ئەو خەڵکە بوو
قسەکانی مەرهەم ئاسا دەردەکانی ڕادەماڵی
ئەو پیاوێک بوو، هەر لە پیاوی نێو خەونەکانی مە دەچوو
بێوەی دەستی بەرمان کەوێ
ئەو دەستی یەک بە یەکی ئێمەی گرتبوو بەرەو ئاسۆی ڕوونی خەبات
بێئەوەی گڕ لە خۆی بەردا، ببوە چرا و
ڕێی تاریکیی تێکۆشانی ڕۆشن دەکرد
ئەو کە ڕۆیشت، ژوورەکەی پڕ بوو لە وشە و قسەی جوان و
بۆنی وەفا و
سەبەتەی پڕ لە ئومێد و
چەپکە گوڵی خۆشەویستی
کتێبەکان کەساس کەساس لەسەر ڕەفەکانی خۆیان چاوەڕێ بوون
ئاخۆ کەی دەگەڕێتەوە لەم سەفەرەی
کە جێی هێشتین ..تەنها کچێک ڕۆژێ هات و پرسیاری کرد
بە گریانەوە ئەویش چوو
دوای وی، نەک ماڵ، بگرە کۆڵان و گەڕەکانیش مات بوون
بێ ئەوییان پێوە دیار بوو
ئەو دۆستێکی زرنگ و وریا و هێمن بوو
ئەو نە کەساس بوو نە هێڕ بوو
ئەو پیاوەی گشت خۆشمان دەویست
مارکسییەکی شۆڕشگێڕ بوو.

ئایاری ٢٠١٧




دوا شوێن …. سه‌باح ڕه‌نجده‌ر

1
خۆر كه‌ ئاوا ده‌بێت دوا تیشكی له‌ناو له‌پی شاعیره‌ نامراده‌كه‌ هه‌ڵده‌گرێت
كه‌ ده‌شسووڕێته‌وه‌ یه‌كه‌م تیشكی له‌ناو له‌پی داده‌نێته‌وه‌
په‌ریی حه‌وت ئاسمان له‌ناو له‌پی دێنه‌ ده‌رێ‌
ده‌كه‌ونه‌ گه‌ڕان و كۆچ و سۆراخی دوا شوێن
حه‌وت كۆتریش نه‌وی ده‌بنه‌وه‌ و حه‌وتجار ده‌سووڕێنه‌وه‌
چاوم له‌سه‌ر و پرچی شوێندا هێلانه‌ی كرد
هوما كاتێك به‌پشتدا وه‌رده‌گه‌ڕێت
برینی زه‌وی ته‌ماشا كردووه‌ و ده‌ست له‌ برینی ئاسمان ده‌دات
وه‌ك ئاگرێكی نه‌رم و ئاوازی گۆرانیی خاوی مه‌یخۆران
به‌ ته‌نیشتی تێده‌په‌ڕم و ده‌یخه‌مه‌وه‌ سه‌ر ده‌ست و پێ

ئه‌م به‌خشنده‌یییه‌ له‌ به‌ختیاریی مۆمێك زیاتره‌
له‌سه‌ر مێزی سه‌ری ساڵ و به‌خشنده‌یی
یه‌كه‌مین خواردنه‌وه‌ و
یه‌كه‌مین پیرۆزبایی و
یه‌كه‌مین ئاواتخواستن و
یه‌كه‌مین مه‌یخۆشبوون
دڵ هه‌رشتێك ببینێت
ئه‌وی لێ‌ ده‌دره‌وشێته‌وه‌ و ده‌ڕژێ‌
ئاسمان خۆی له‌ ته‌لی نازداوه‌ بۆ دره‌وشانه‌وه‌
دڵۆپ دڵۆپ دڵمی لێ‌ ده‌ڕژێ‌
فرمێسك به‌سه‌ر دڵم ماوه‌ته‌وه‌ و نه‌هاتووه‌ته‌ خواره‌وه‌
چاوتان داخه‌ن و بڕۆنه‌ ناو زه‌رده‌خه‌نه‌ی باده‌ و ئاوی خدره‌وه‌
دڵم ده‌كه‌وێته‌ له‌پی ده‌ستتانه‌وه‌

شه‌و خۆی له‌ ته‌لی نازداوه‌ له‌ناو له‌پی ده‌ستتان
ژیان ده‌لاوێنێته‌وه‌ و سه‌رنجی منداڵێك ده‌دا
سه‌رگه‌رمی یارییه‌ به‌ گه‌رمایی ناوچه‌وانی كارمامزێكی سه‌مازانه‌وه‌
پیته‌كانی ژیان له‌ناو له‌پی ده‌ستتان
عه‌وداڵی گه‌رمایی سه‌مان
دارماڵم له‌ شه‌وق و تاسه‌ی سه‌ما
زه‌رده‌خه‌نه‌ی باده‌ و ئاوی خدر
ده‌تخه‌نه‌وه‌ سه‌رته‌ختی ئه‌وه‌ل ته‌مه‌نه‌وه‌
خودایه‌ ئه‌وه‌ چییه‌ ڕووده‌دات

2
شاعیره‌ نامراده‌كه‌ مقه‌س له‌ چاوی مۆم ده‌دات و ماڵی خۆی گه‌رم ده‌كاته‌وه‌
كه‌ به‌ره‌و گیرۆده‌یی دڵ دێم
هه‌نگاو ڕێگا خه‌به‌ر ده‌كاته‌وه‌ و نیوه‌گیان ده‌بم
زاڵم بووم له‌گه‌ڵ ژان و بركێكی بێئاماندا به‌ره‌و لات هاتم
ده‌بوایه‌ له‌گه‌ڵ هه‌سته‌ ده‌سته‌مۆكانی بادا ده‌سته‌ومل بم
یان له‌گه‌ڵ ئاگری به‌تین و كاتی ناسكی هێلكه‌ ترووكاندا پێشبڕكێ بكه‌م
سێبه‌ر خاڵ و پیتی مرۆڤی چاو و دڵڕوونه‌
به‌ دوایدا دێت و له‌به‌ر خۆی چرا ده‌دۆزێته‌وه‌
ئه‌وه‌ی چرا له‌ ژیان بدۆزێته‌وه‌
له‌ مردنیش ده‌یدۆزێته‌وه‌
زه‌رده‌خه‌نه‌ له‌ ڕوخساری چاو و دڵڕوون تیشك ده‌هاوێت

له‌ ڕێگای ژیان و مردن سه‌رگه‌ردان نه‌ماومه‌ته‌وه‌
پێم خستووه‌ته‌ سه‌ر ڕێگای بێداریی ته‌واو
له‌ ژیان ناسووتێم
له‌ مردنیش
له‌ هه‌ردوو جیهاندا شادمانم
مه‌ودای بینینی چاوی خۆم و تیشكی دوا چراشم ناسیوه‌
هه‌ردووكیان هه‌ر ئه‌شقن
ئه‌شقی به‌ حه‌فت شار و حه‌فت ئاسماندا گه‌ڕاو
خۆ یه‌كتر نابینن و به‌رانبه‌ر یه‌كیش هه‌ڵترووشكاون و ئاماده‌ی ئامبازن
بۆ هه‌ر شوێنێك چاوم ڕابهێنم
ئارام ده‌چم و باڵنده‌ی خۆشباڵ هه‌ڵده‌ده‌مه‌ ناو بای نه‌رم و نیانی سه‌رپه‌ڵه‌
باڵنده‌ زه‌رده‌خه‌نه‌ی زه‌وییه‌
سه‌رپه‌ڵه‌ش كچێنی زه‌وی ده‌ڕوێنێ‌

له‌ ئارامیی گوێ‌ له‌ خۆگرتن و گه‌رمایی دڵ به‌ر و سێبه‌رم
به‌ تانه‌ و تۆمه‌ت و سه‌رزه‌نشت و ستایش
ناكه‌ومه‌ ڕنینی میوه‌ی پێنه‌گه‌یشتووی هه‌ڵه‌ و لیته‌ی مێژووه‌وه‌
شادمانم به‌ هیواكانم و پشوودانی مانگ له‌ ئاوی بن كووپه‌دا

3
ئه‌وه‌ پێی من له‌ ڕێگاكان ده‌چێته‌ ده‌ره‌وه‌
زه‌وی له‌به‌ر لاوازی هه‌موو په‌راسووی ده‌ژمێردرێن
ئاڵای شه‌كاوه‌ نه‌ به‌ره‌ نه‌ سێبه‌ره‌
كراس گومانی ماره‌
ساڵی جارێك هه‌موو گومانه‌كانی فڕێ‌ ده‌دات
گومان فڕێدان
نانێكی گه‌رم و بۆنخۆشه‌

ته‌نووری ناخ
گوێی له‌ ئاواز و ئازاری دار ڕاگرتووه‌ و برژاندوویه‌تی
ڕاهاتووم سه‌رنجم له‌و شه‌قامانه‌دا ورد بكه‌مه‌وه‌
ڕوخساره‌ بێ‌ گومانه‌كان پێیدا تێده‌په‌ڕن
له‌سه‌ر نووكی په‌نجه‌كانت دێیت
له‌ پشته‌وه‌ چاوم ده‌گریت و مژده‌یه‌كی له‌پڕیت
تێناپه‌ڕیت و له‌گه‌ڵمدا ده‌مێنیته‌وه‌ و ده‌بینه‌ سڵاوی خودا
ئه‌و به‌ختیارییه‌ به‌ گومان ڕاده‌گه‌یه‌نین
ژیانمان برده‌وه‌
ژیان وشه‌یه‌كی شه‌ڕانی بوو
ئێمه‌ هێمنمان كرده‌وه‌ و تێر سه‌رنجمان دا
له‌ میوه‌ی مه‌یی و بای پێش په‌ڵه‌ نیشته‌جێ‌ بوو
وا خه‌ریكه‌ ئه‌زه‌ل له‌ شوێنێكی چاوه‌ڕواننه‌كراودا ده‌رده‌كه‌وێت

4
شه‌رابێكم خواردووه‌ته‌وه‌ ده‌ستكردی ده‌ستی خودامه‌
نازانم له‌ ترسی خودا و خۆشه‌ویستی كێوه‌ بچم
هه‌ر له‌ به‌ند و داوم و به‌ڕێگادا ماومه‌ته‌وه‌

5
سوپاس بۆ ئه‌و متمانه‌یه‌ی بێده‌نگی به‌ منی داوه‌ ڕێگاكانم تێدا بژی
تا مه‌ستی ئه‌شق و توانه‌وه‌ و جام پڕبوون
هه‌ست به‌ خه‌یاڵم ده‌كات و پێم ده‌ڵێت
تۆ له‌ چاره‌نووست ده‌گه‌ڕێیت و جوامێری په‌ریی حه‌وت ئاسمانی وچانێك بده‌
بێ‌ ڕه‌نگ و ده‌نگ ده‌بم
تا له‌ بیرم بچێته‌وه‌ له‌ چ ڕۆژێكدام

بێده‌نگی به‌هه‌شتی سێبووری و كتێبخانه‌یه‌كه‌ هه‌ر به‌تامی سروود ده‌مێنێته‌وه‌
من به‌ڕێوه‌م به‌بیركردنه‌وه‌یدا ڕه‌ت ببم و بچمه‌ ناوی
باڵنده‌ له‌ شوێن پێیه‌كانم هێلكه‌ داده‌نێن
به‌گه‌رمیی گه‌ڕانه‌وه‌م هێلكه‌كانیان ده‌ترووكێن
ئاخ مه‌ودای چوون و گه‌ڕانه‌وه‌م چه‌ند كورت بوو
چاوانی پڕ نه‌كردم له‌ ڕه‌وینه‌وه‌ی ته‌می چاوه‌ڕوانی و خه‌مڵینی چاو و برۆی په‌رییانه‌وه‌
یه‌كه‌مین هاتن و دوا ڕۆیشتن
دیواری ماڵم به‌ هه‌ناسه‌ی جوانه‌مه‌رگان و ئه‌سپه‌شێی سندمشكێن گه‌رم بوو
سڵاوی خودا بووه‌ میوانم
له‌به‌ر هه‌تاوێكی نیمچه‌ گه‌رمیش وه‌نه‌وز ده‌ده‌م
فریشته‌ له‌ ژوور سه‌رم باڵه‌فڕێیانه‌ و خۆشحاڵم به‌ هاوڕێیانم و خواخوای بینینیانم

6
شاعیره‌ نامراده‌كه‌ بێ‌ ئه‌وه‌ی هیچ پرسیار و وه‌ڵامێك
له‌ دوێنێ‌ و ئه‌مڕۆ و سبه‌ینێ‌ بزانیت
ژیانی خۆت به‌ نه‌وا و گه‌شه‌ی ده‌نگ بڵێ‌
به‌ڵێن ناسینه‌وه‌ كه‌ ده‌رگای فریودراو داده‌خا و
ڕازی هه‌ڵدراوی دیاریی یاران و بۆنی شه‌وبۆی حه‌وشه‌ی خه‌ڵوه‌تخانه‌ و
گرشه‌گرشی به‌رده‌باز كه‌ له‌ دوێنێ و سبه‌ینێ‌ جیانابێته‌وه‌
به‌سه‌ر یه‌كه‌م تیشك و دوا تیشك دابه‌شمان ده‌كه‌ن
له‌وپه‌ڕی ئاسووده‌ییشدا ئاگری مێوانداری خۆش ده‌كه‌ن
شاعیره‌ نامراده‌كه‌ به‌ ڕێگایه‌كی دوور ده‌گه‌ڕێیته‌وه‌ بۆ ژیان
ژیان ته‌واوی ڕێگاكان به‌ تۆ ده‌دات و ده‌یكه‌یته‌ هیوا و ده‌گه‌یته‌ ئه‌وپه‌ڕی

دوا ڕسته‌ت له‌ سوپه‌ری له‌شكری پاشا بنووسه‌ و مه‌چۆ بۆ هیچ شوێنێك
پیاڵه‌ی شكۆ و شانازی ئه‌شق به‌رزكه‌ره‌وه‌ و مه‌زانه‌ ده‌مری
له‌شكری كلۆ به‌رده‌پیرۆزه‌ و شاخی كه‌ڵه‌كێوی ناوچه‌وانی خانووه‌كانمانیان
به‌تاڵان برد و هێرشیان په‌رت بوو
نانی تاڵیشیان خوارد
ئاگر له‌ شاخه‌ گه‌وره‌كانه‌وه‌ چاوی ده‌ترووكێت
خۆی له‌ ڕه‌نگی مه‌ی هه‌ڵده‌كێشێت
پیتی نه‌مری ده‌كه‌وێته‌ ده‌فته‌ری بیره‌وه‌ری و ڕیشاڵی دره‌ختی شێتێك
زه‌وی به‌ ئاواته‌وه‌یه‌ نه‌مر ئاگری له‌سه‌ر بكاته‌وه‌
ئاگر بكه‌ره‌وه‌ با زه‌وی ده‌وڵه‌مه‌ند بێت و چاره‌نووسی بووژانه‌وه‌ی بنووسێته‌وه‌
چاره‌نووس نووسینه‌وه‌

جریوه‌ و جووكه‌ی باڵنده‌ی خرۆشاوی به‌ر هه‌تاوه‌
له‌ مه‌یدانی جه‌نگدا تووشی چاره‌نووسی خۆی هاتووه‌

7
گوێ‌ له‌ ورته‌ و دروود ده‌گرم
ئه‌رێ‌ پرسیار له‌ كوێ‌ بكه‌م
ئایه‌ به‌مه‌ ده‌زانیت
به‌هه‌شت و دۆزه‌خ ڕكه‌به‌رایه‌تی زۆری یه‌كدی ده‌كه‌ن
شه‌پۆلیش كه‌ خۆی به‌ تاشه‌به‌رد داده‌دات هه‌ڵه‌ی گێلانه‌ی نییه‌
گوێی له‌ گۆرانی دڵتوندیی سروشت بووه‌
له‌گه‌ڵ گۆرانیدا پیاسه‌یه‌ك ده‌كات و خێرا به‌لاماندا تێده‌په‌ڕێت
دوای جێپێ خۆشبوون و هه‌ناسه‌ وه‌رگرتنێك

كڵۆ به‌فرێك له‌ ئاسمان ده‌پشكووێت
دڵی سووتاوی سروشت فێنك ده‌كاته‌وه‌
سروشت به‌و هه‌موو باره‌یه‌وه‌
دڵی له‌گه‌ڵ خۆیدا ده‌گێڕێت
تا دڵگه‌رمی بگه‌یه‌نێت
چوومه‌ ماڵی خودا به‌ به‌هه‌شت و دۆزه‌خه‌وه‌
بۆ ئه‌وه‌ی بگه‌ڕێمه‌وه‌ ناخی خۆم
په‌له‌م نه‌كرد به‌ ئارامی له‌ دوای كارواندا ڕۆیشتم
گه‌ڕامه‌وه‌ ئه‌شق و ژیان و مردن و ناخی خۆم وه‌ك ناوله‌پم ناسی
ناسین بۆ ئه‌وه‌یه‌ له‌ناو ئه‌لبوومدا وێنه‌ت هه‌بێت
شاعیره‌ نامراده‌كه‌ش ده‌بێته‌ چیا و تاهه‌تایه‌ ده‌ژی
سێبه‌ر و هه‌تاوی ده‌بێت
ئێمه‌ له‌ناو سێبه‌ر و هه‌تاوی خۆی ده‌ژێنێ و دڵخۆش ده‌بێت

8
به‌ درێژایی ژیانم ئاوی بن كووپه‌یه‌كم خوارده‌وه‌
مه‌یلی زۆرم دایه‌ ڕوونیی ئاوه‌كه‌
به‌رگه‌م نه‌گرت و هه‌ردوو چاوم له‌ده‌ست دا
ڕووناكی داوای لێبووردنی نه‌كرد
ئای چاو له‌ ڕووناكیدا له‌ ئاوی ڕژاوی سه‌رجامی پڕ ده‌چیت
چه‌ندیش بیر له‌و ده‌زووه‌ ده‌كه‌مه‌وه‌ خوێنی ناوكمیان پێ‌ ڕاگرت
مردوو ئاوی ڕوونی بن كووپه‌ ده‌خواته‌وه‌ و چاوه‌ڕوانی ناشتن ده‌كات
مۆنالیزاش بزه‌یه‌كی به‌ند كردووه‌ و ئازادی ناكات
ده‌كات و ناكات هه‌ردوو چاوه‌ له‌ ده‌ست دراوه‌كه‌مه‌
نیشانه‌یه‌ك له‌ كووپه‌ و مۆنالیزا ده‌ركه‌وت
كه‌وتووه‌ته‌ گه‌ڕان و كۆچ و سۆراخی چاوم
چاو له‌ دڵدا سكاڵا و ڕووناكی ده‌چێنێت

ژیان له‌گه‌ڵ چێندراوه‌كاندا به‌سه‌ر ده‌به‌م و ڕاسپارده‌یان له‌ بیر ناكه‌م
له‌ بیرنه‌كردن ڕه‌نگی دڵه‌
شاعیره‌ نامراده‌كه‌ دوو باڵی خه‌مگینی هه‌بوو
ئاسمان باشی نه‌بینی
خامۆشانه‌ به‌ره‌و زه‌وی بووه‌وه‌
ویستی باوه‌ش به‌ نیگا كه‌وتووه‌كانی بكات
نیگاكانی تاسه‌ی شادین نه‌مریی ده‌ده‌ن به‌ سه‌ره‌تای ئه‌شق و خۆشحاڵیی ته‌واو
ئه‌ستێره‌كانی به‌هه‌شت ده‌بن به‌ كیژ و كوڕی
ده‌ست له‌سه‌ر ناوچه‌وانی داده‌نێن
له‌ شادیی نه‌مری حاڵی ده‌بێ و ئارامی ڕووته‌ختی پارێزراو ناشێوێنێت
هه‌تاویش به‌سه‌ر نووسینی كێله‌كه‌ی ده‌مێنێته‌وه‌

9
هه‌موومان به‌ڕێگاكاندا ده‌ڕۆین
بگه‌ین یان نه‌گه‌ین چ ڕووده‌دات و شیر له‌سه‌ر چ جامێك ده‌ڕژێت
جامی پڕ هه‌ر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌یه‌
حه‌وت په‌رده‌ له‌ چاوی پیس ده‌یپارێزن
شاعیره‌ نامراده‌كه‌ به‌ دیار گه‌رمایی دڵی ده‌مێنێته‌وه‌
فاڵگره‌وه‌كه‌ به‌ هه‌ردوو ده‌ستی ڕانه‌گه‌یشت
ته‌نیا ده‌ستێكی خوێنده‌وه‌
تاسه‌ و خولیای چوونه‌وه‌ سه‌ر ڕێگا ڕایچڵه‌كاند
سێوی ئه‌فسانه‌ بوو به‌ دوو كه‌رت
ئای خانه‌كانی گه‌ده‌ چه‌ند زوو ده‌گۆڕێن
په‌نجه‌مۆریان هه‌ریه‌ك دوو ڕۆژ ده‌مێننه‌وه‌
شاعیرێكی نامراد له‌ قۆزاخه‌ هاته‌ ده‌رێ

ئاوریشمی سه‌ر لكی دره‌خته‌كانی حه‌وشه‌ی كۆكرده‌وه‌
هه‌ڵیدایه‌ ناو هه‌تاوێكی هه‌ڵنه‌هاتوو
په‌رییه‌ له‌ خه‌وماوه‌كان له‌گه‌ڵ ئه‌و په‌پوولانه‌ی
هێشتان تووشی مۆمی جه‌للاد نه‌هاتوون
دێن له‌ كه‌پری ناو بێستانه‌كانمان ده‌مێننه‌وه‌
بیر له‌ شێوه‌ سه‌ره‌تایییه‌كان ده‌كه‌نه‌وه‌
سروشتیش هێشتان منداڵه‌ و له‌شی له‌گه‌شه‌كردن دایه‌

10
شه‌وقی ئه‌وپه‌ڕی شكۆ له‌و ڕێگایه‌دا نیشتووه‌
ده‌مگه‌یه‌نێته‌ فریشته‌ی خۆم له‌سه‌ر زه‌وی و چێژی پێگه‌یشتنی سێوی حه‌وا
ڕه‌نجێكیش له‌ ڕوخسارم نهێنییه‌ و پێچ به‌ ڕۆحم ده‌دات

ته‌واو دڵنیام شاعیره‌ نامراده‌كه‌ دوای سڵاوی خودا له‌ ڕێگاكان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌
ده‌چێته‌ ناو نیگا ئالووده‌كانی
چێژی بووژانه‌وه‌ و
ڕۆشنایی نزا و
گه‌رمایی بێباكی و
مشتومڕی گفتوگۆیه‌كی گوماناوییه‌وه‌
له‌سه‌ر كێلی ئه‌و شاعیرانه‌ی به‌ دڵ ده‌یانناسێت
ئاگرێك ده‌كاته‌وه‌ و پێشكه‌كانی ده‌وروبه‌ر ده‌كوژێت
ڕاسپارده‌یه‌كی له‌ ده‌می باپیریه‌وه‌ وه‌رگرتووه‌
ئه‌وینی تاریك یان ژیانی زۆردار فه‌رمانی ڕاگه‌یاندووه‌
تا چنینی مافوورم ته‌واو نه‌بێت
بۆت نییه‌ بمریت
ئای ئاگری هه‌ناو چه‌ند خوێنی پڕ شكۆ
له‌ ددانی دیكتاتۆر بووه‌ته‌ ڕووبه‌ری تابلۆیه‌ك كه‌ ڕه‌نگ تێیدا دڵته‌نگه‌
وای ئاگری هه‌ناو چه‌ند خوێنی پڕ شكۆش
له‌ دڵی شاعیره‌ نامراده‌كه‌ پل ده‌دات و ناشزانێت ئاده‌م له‌ به‌هه‌شت یان دۆزه‌خ شه‌ڕی ژیان به‌تاڵ ده‌كات
هه‌ر وا بمێنه‌ره‌وه‌ و ڕازت مه‌دركێنه‌
ئێمه‌ ئاوا دڵ و چاومان خۆشبین ده‌بێت و خۆشمان ده‌وێیت
له‌ پێشوازیی خۆشه‌ویستی خۆمان
به‌ بوتڵێك مه‌یه‌وه‌ كه‌ له‌ به‌هه‌شت خۆش كراوه‌ وه‌ستاوین
تا ئه‌فسانه‌ سه‌رسوڕهێنه‌ره‌كه‌ی ده‌ماندۆزێته‌وه‌
هه‌ر یه‌ك كه‌س ئاگری دۆزییه‌وه‌ و هه‌میشه‌ش له‌ كاتی پێویستیدا ده‌رده‌كه‌وێت




چارەنووسی نیئۆجەلالییەکانی سەر گردەکە و دەوروبەری بەرەو کوێ ملدەنێت؟ … ھەژێن

پێشەکی، بۆ من چ ساڵی ٢٠٠٦ و چ ئێستا لیست و پارتیی بەناو “گۆڕان” ھیچ جیاوازییەکی لەتەک پارتییەکانی دیکە و دەسەڵاتداران نەبووە و نابێت. چونکە یەکەم ئاراستەیەکی ڕامیارییە و پارتیی و ڕێکخستنێکی قووچکەییە، کە سەرەنجام ئامانجی دەسەڵاتداری دەبێت و دەسەڵاتیش لەپێناو دابینکردنی مشەخۆری و دارایی تایبەت دەبێت، دارایی تایبەتیش ئامرازی کۆیلەکردن و ناچارکردنی نەدارانە بە کرێگرتەبوون.

وەک لە ماوەی یازدە ساڵی ڕابوردوو ئاماژەمداوە، جیابوونەوەی نەوشیروان تاکتیکی (ینک) بەدیاریکراوی تاڵەبانی و نەوشیروان بوو، بۆ ڕاوکردنەوەی دەنگە ناڕازییەکان، بەڵگەش بەخشینی گردی زەڕگەتە و (١٠) ملیۆن دۆلاری ئەمریکی بوو لەلایەن تاڵەبانی بە نەوشیروان و بە گوێرەی نووسینێکی خودی نەوشیروان. ھەر ئاوا کە پێشتر نووسیم؛ ئایا ھیچ دەسەڵاتدارێک ھەیە، کە گرد و پارە بە دژەکەی ببەخشێت، بۆ ئەوەی خۆی لەنێوبەرێت؟

من دژبوونی نەوشیروان و پارتییەکەی بەرانبەر (ینک) و تاڵەبانی و بەخشینی گرد و سامان لەلایەن تاڵەبانی بۆ لەنێوبردنی خۆی، وەک بەخشینی مۆڵەتی چالاکیکردن و مووچەی مانگانەی پارتیایەتییە بەتایبەت پارتییە کۆمونیستەکان لەلایەن دەوڵەت، کە بەڵگەی تەواوکەربوونی پارتییە کۆمونیستەکانە بۆ سیستەمی چینایەتی نەک لەنێوبەربوونی ئەوان بۆ سیستەمەکە.

وەک ئەزموونی مێژوویی نیشانیدەدات، بزووتنەوە و ڕێکخراوە ڕامیارییەکان پاش مردنی کەسایەتییە پیرۆزکراوەکان بەرەو کەرتبوون دەڕۆن، بەتایبەت لە خۆرھەڵاتی نێوەڕاست، کە کۆمەڵەکانی بە کولتوورێکی دیکتاتۆری بارگاوین، لەوانەیە باشتر بێت، کە لەنێو ڕەوتە کۆمونیستەکان و پارتییە کۆمونیستەکانی ئەو ناوچەیە نموونە بھێنمەوە، کە “کۆمونیزمی کرێکاریی” دیارترینیانە و بە مردنی ڕابەرەکە ئایدیۆلۆجییەکەی (مەنسووری حیکمەت) پاش پازدە ساڵ ھێشتا وەک تەقینەوەی بۆمبی ئەتۆمی و کەرتبوونی ناوکی گەردیلە بە بەردەوامی پارتییەکانی ئەو ڕەوتە کەرتدەبن و پارتییۆکەی دیکە دروستدەبن و ئەوانیش کەرتدەبن و پارتییۆکەی دیکە دروستدەبنەو … ..

بزووتنەوەی بەناو “گۆڕان”/ پارتییە نیلییەکەش بەرەو ئاوا چارەنووسێک دەڕوات، چونکە ئەویش بێجگە لە تایبەتمەندییە چینایەتی و گشتییەکەی وەک ڕێکخراوێکی ڕامیاریی و قووچکەیی و دەسەڵاتخواز، ھەڵگری ھەمان تایبەتمەندیی ڕێکخستن و پێکھاتەی دیکتاتۆریی و خێڵەکی خۆرھەڵاتی ناوینە، دەسەڵاتداربوون و دارابوونی ئەندامانی خێزان و خزمانی خودی نەوشیروان و ھاوسەرەکەی و بەدیاریکراوی منداڵەکانی باشترین بەڵگەن. ئەوەش مەترسی کەرتبوون و شیتەڵبوونەوەکە زیاتر دەکات.

ھەڵبەتە نابێت، ئەوەش لەبیربکەین، کە وێرای تاکتیکیبوونی “بزووتنەوە”ی پارتییە نیلییەکە و (ینک)ی-بوونی پێشینەی زۆربەی ئەندامانی نێوەندی و سەرکردایەتی و کەسە دیارەکانی گردەکە، بەدڵنیاییەوە لە ساڵی ٢٠٠٩ تاکو ئێستا بە بەردەوامی (پدک) لەسەر کڕین و نزیکبوونەوە لە کەسانی دیاری سەر گردەکە بەردەوامە و ھەوڵدەدات، ھەر ئاوا کە باڵێکی (ینک) لەسەر کڕینی (کۆسرەت / ئەندامی سەرکردایەتی) و (نەجمەدین کەریم / پارێزگاری کەرکووک) لەلایەن (پدک) بەڵگە دەھێننەوە و دەیسەلمێنن، بەدڵنیاییەوە لەنێو گردەکە و دەوروبەری کەسانێک کڕدراون. ئەوەش شتێکی ئاساییە، چونکە ڕامیاران لەپێناو دەسەڵات ھەوڵدەدەن و دەسەڵاتیش بۆ دارایی و مشەخۆرییە و لە ئێستادا مشەی دارایی و مشەخۆری لەژێر ڕکێفی (پدک)ە و خۆفرۆشی و سیخوڕیی ڕامیاران بەگشتی و ڕامیارانی کورد بەتایبەت پارتییەکانی بزووتنەوەی چەکداری کوردایەتی، کە وەک پەروەرندەی بەعسییەکان نیشانیدا ئەندامانی سەرکردایەتی لایەنەکان یان خودی ڕژێمی بەعس ناردوونی یان لە گفتوگۆکانی ١٩٧٠-١٩٧٤ و ١٩٨٣-١٩٨٤ و ١٩٩١ بەکرێی گرتوون، یان بەکرێگیراوی دەوڵەتی سوریە و تورکیە و ئێران بوون، بێجگە لەوەی بزووتنەوە چەکدارییەکانی ھەرێمی کوردستان لە ساڵی ١٩٦١ تاکو ئێستا دەسکەلای دەوڵەتانی بریتانیا و ئەمەریکا بوون و ھەن و تەنانەت دەسکەلای دەسکەلاکانی ئەوانیش.

بە بۆچوونی من، بێجگە لەوەی کە جیابوونەوەی نەوشیروان و دروستکردنی لیست و پارتییەکی نیلی بە پارە و گردی تاڵەبانی تاکتیک بوو بۆ ڕۆژی تەنگانە، دوو ھۆکاری دیکەش ھەبوون:

یەکەم، زاڵبوونی (پدک) و کشت/ مات کردنی تاکتیکی لەنێو پارلەمان و فەرمانداریی ھەرێمی کوردستان و دەرکردنی پارلەمانتاران و شالیارانی پارتییە نیلییەکە بوون بە ھۆی خۆفریاکەوتنی (ینک) و (نیئۆجەلاییەکان)، ھەرچەندە سیناریۆیەکی ڕامیاریی بوو بۆ بەڕێکردنی ڕێکەوتننامەی نەوت لەتەک تورکیە، ھێنانی داعش، بازرگانی نەوت و گاز لەتەک داعش، بە جینۆسایددانی ئێزیییەکان، کڕینی چەکێکی زۆر لە کارخانەکانی چەکسازی و ساخکردنەوەی چەکە کۆنەکانی دەوڵەتانی بریتانیا و ئاڵمانیا و ئەمەریکا و ئیسرائیل و… قەرزارکردنی کۆمەڵی ھەرێمی کوردستان ھەتاھەتایە بە قەرزی سەپێندراو و مەرج قورسی بانکی جیھانی و بانکی نێوەندی ئەوروپا و سندوقی نێودەوڵەتی دراو. لە بارێکی ئاوا نەدەکرا ھەموو لایەنەکان خۆیان ڕازی نیشانبدەن و دەبوو بە سیناریۆ و گارەگاری پارتییایەتی و دابەشکردنی خەڵکی ناڕازی بەسەر سلێمانی و ھەولێر، خەڵک خەریکبکەن، تاکو ئەوان لە پشت پەردەوە بەبێ خەم و ئارامی ڕێکەوتننامەکان مۆربکەن، کە ھەڵوەشاندنەوەیان تەنیا بە ڕوخاندنی دەوڵەتی عیراق و فەرمانداریی ھەرێمی کوردستان مسۆگەر دەکرێت و بۆ ئەو مەبەستەش لە ساڵی ١٩٩١ کە نەوشیروان و سەرانی دیکەی گردەکە دەسەڵاتدار و (ینک)ی بوون، تاکو ئێستا بە پلان و ئاسانکاریی زلھێزەکان و دەزگە سیخوڕییەکان و کۆمپانییە جیھانخۆرەکان، زەمینە و ھۆکارەکانی ڕوخاندنی دەوڵەتی عیراق و فەرمانداریی ھەرێمی کوردستان ئەستەمدەکرێت، کە لە پێش ھەموویانەوە تایبەتکردنەوە و پارتییکردنی کەرتە ئابوورییەکان و دابەشکردنی ناوچەگەرییانەی خەڵکی ناڕازییە بە سیناریۆی ئۆپۆزسیۆنی باڵێکی دەسەڵات.

دووەم، وەک دەزانرا و دەزانین نەوشیروان موستەفا نەخۆشی شیرپەنجەی سییەکانی ھەبوو و ڕادەی زۆری تەمەنی مانی نەخۆشەکان لە پێنج ساڵ زیاتر نییە و گەڕانەوەی نەوشیروان و پێشوازی لەلایەن نێچیرەوان و لە فڕۆکەخانەی ھەولێر زەنگی کۆتایی تەمەنی ئەو بوو. ھەر لەبەرئەوەش بوو، ئەو زوو فریاکەوتوو و لەتەک (ینک) ڕێکەتننامەی کرد، تاکو پاش مردنی خۆی ئەگەری دوورکەوتنەوەی پارتییە نیلییەکە و گردەکە لە (ینک) و نزیکبوونەوەی لە (پدک) یان گۆڕینی ئاراستەی دووربخاتەوە و سەرانی گردەکە لەسەر بنەمای وەفاداری بە بڕیارەکانی ئەو بچنەوە نێو (ینک) یان پابەند بە ھاوپەیمانییەکی ستراتیجی (ینک) بمێننەوە.

ئێستا ئیدی گردەکە و پارتییە نیلییەکە کەوتوونەتە بەردەم دوو ئەگەر:

– کۆتاییھێنان بە سیناریۆی ئۆپۆزسیۆنبوون و لیست و پارتیی “گۆڕان” و گەڕانەوە بۆ باوان و بەھێزکردنەوەی (ینک)، کە جیابوونەوەکە بۆ پاراستنی خودی ئەو (ینک) بووە. ئێستا ئیدی پاش یازدە ساڵ دەستەمۆکردنەوەی گۆڕانخوازە خۆشباوەڕ و ناھوشیارەکان، زۆرینەی دەنگە ناڕازییەکانی سنووری پارێزگای ھەڵەبجە و سلێمانی و کەرکووک و تەنانەت ھەولێریش کە ساڵی ٢٠٠٦ خوازیاری ڕوخاندنی دەسەڵاتی مافیایی (ینک) و چەپاوڵگەرییەکانی (کۆمپانیای نۆکان و …تد) بوون، بە خۆشباوەڕیی و چاوەڕوانی “سەرۆکی باش و پارتیی باش و پارلەمانی باش و فەرمانداریی باش و دەوڵەتی باش” تەواو بە سەروەریی کۆمەڵی چینایەتییەوە گرێدراون و نەک بە گەڕانەوە بۆ نێو (ینک) ملدەدەن، بەڵکو ئامادەن لەسەر بڕیاری گردەکە ببنە (پدک). بەڵام ئەگەری گەڕانەوە بۆ باوان زیاترە، چونکە سلێمانیچیەتی و دژایەتی بادینانی و ھەولێرییەکان ھاندەری یەکەمی سەران و لایەنگرانی گردەکەیە و ھەر دنەدانی ئەو قینەش بوو، کە وەک پەڕجوویەک لە ماوەی چەند ساڵێک (٢٠٠٦-٢٠٠٩) خەڵکی ناڕازی دژە گەندەڵی گۆڕی بە داخوازیکەرانی بەشە گەندەڵی، ناڕازیان لە ڕامیاریی و پارتییایەتی و فەرمانداریی گۆڕی بەلایەنگرانی دەسەڵات و دەنگدەری سوپاسگوزار و چاوەڕوانانی ھاتنی “جەلادی دڵسۆزی گەل”.

– بەڵام ئەگەر ئەو کەسانەی کە (پدک) لە ماوەی یازدە ساڵی ڕابوردوو لەنێو گردەکە بەکرێیگرتوون، دەسەڵات و پلە و پێگەی بڕیاردانیان ھەبێت، زۆر ئاسایی دیواخانی گردەکە و پارتییە نیلییەکە دەبن بە دوو کەرت و کەرتێک بەرەو باوان (ینک)، کەرتێک بۆ چنینەوەی بەری ڕەنجی ڕامیارییکردن بە ئاڵای سپییەوە لە سەری ڕەش.

ھەڵبەتە ئەوەش بڵێم، ھەرچەندە بۆ (ینک) ئەگەری یەکەم گرنگ و چارەنووسسازە، بەڵام بۆ گشتێتی سیستەمەکە و ئایەندەی ڕەوتی نەزمی نوێی بازار [نیئۆلیبرالیزم] لە ھەرێمی کوردستانو ناوچەکە، ئەوا کەرتبوون باشتر و چارەنووسسازترە، چونکە بە ھۆی کەرتبوون و چوونی کەمینەیەک بۆ لای (پدک)، زەمینەی گارەگاری ڕامیاریی و فریودانی خەڵکی خۆشباوەڕ بە دژەخوونی کۆمەڵێک لە “ڕابەری کوردایەتی” و پیرۆزییەکانی (گردە دزراوەکە) و لەبیربردنەوەی ھۆکاری جیابوونەوەی نەوشیروان و دروستکردنی لیست و پارتییە نیلییەکە، کە بەلاڕێدابردنی بزووتنەوە کۆمەڵایەتییە گۆڕانخوازەکان و ناڕەزایەتییەکانی ١٩٩١- ٢٠٠٦ی خەڵکی ھەرێمی کوردستان و کەرتکردنی ڕیزەکانی گۆڕانخوازان بوو بەسەر دوو ناوچە (زەرد) و (سەوز-نیلی) و ژاراویکردنی بزووتنەوەکە بە سلێمانی-چییەتی.

بەکورتی، دەھەی داھاتوو خەڵکی ناوچەی شارەزوور و سلێمانی و کەرکووک و گەرمیان بە گارەگاری دووبەرەکی ” وەفاداران و دڵسۆزانی نەوشیروان” و “خیانەتکاران لە ڕابەری کوردایەتی و گردەکە” خەریکدەکرێت و دەھەیەکی دیکە دەسەڵاتداریی مافیایی (ینک) و (پدک) مۆرکردنی ڕێکەوتنامە ئابوورییەکانی فەرمانداریی ھەرێمی کوردستان لەتەک دەوڵەتان و بانکەکان و کۆمپانییە جیھانخۆرەکان مسۆگەر دەکرێن، ئەگەر نەمرین ئەو دیو گردەکە دەبینین و پشت سووتان و ھاوار و ناڵەی (مالەی سەر گردەکە)ش دەبیستین.

——————————————
تێبینی : ئەوە دوا نووسینی من لەبارەی جیابوونەوەی نەوشیروان و لیست و پارتیی بەناو “گۆڕان” دەبێت، چونکە وێرای ھەموو ئەو شتانە، ئەگەر بڕوام بە پارتییایەتی و خۆشباوەڕیشم بە گۆڕانخوازیی سەرانی گردەکە ھەبێت، ئەوا پەروەندەی گردەکەش تەواو، چونکە ھەر گروپ و بزووتنەوەیەک پابەندی ئایدیۆلۆجیا بێت و بە “ڕابەری باش و پارتیی باش و پارلەمانی باش و فەرمانداریی و دەوڵەتی باش” پشتببەستێت، وەک ھەموو ڕەوتێکی ئایینگەرا سەرەنجامی لە دوو ئەگەر بەدەر نییە: گەڕانەوە بۆ باوان یان کەرتبوون و جیابوونەوە. بێجگە لەوەش، ناخوازم ڕەخنەم لە پارتیایەتی و جەنگ و فەرمانداریی و دەوڵەت و سەروەریی بچێتە خانەی دژایەتی کەسیی کۆچکردوو (نەوشیروان موستەفا). دیسان دەڵێمەوە، خۆزگە نەوشیروان و ھەموو ڕامیارێک وەک تاڵەبانی تەمەنی درێژ بووایە و درێژ بێت و بمێنێت، تاکو وەک تاڵەبانی لە گۆشەیەکی کۆشکی سەروەری و مشەخۆری کڕبکەوێت و فەرامۆشبکرێت. بەداخەوە کە (نەوشیروان موستەفا) زوو مرد و بەخت یاری بوو و پیرۆزکرا و کەوتە سەرووی ڕەخنە و سەرنج و پێداچوونەوەی خەڵک.

www.hejeen.wordpress.com
ھەژێن
٢٣ی ئایاری ٢٠١٧




نابێت هه‌رگیز له‌یاد بکرێت، به‌ڵام چۆن؟ … هیوا ناسیح

کۆچی نه‌وشیروان مسته‌فا کۆچی سه‌رکرده‌یه‌کی ئاسایی بزوتنه‌وه‌ی رزگاریخوازی گه‌لی کورد نییه، که‌وه‌ک روداوێکی ڕاگوزه‌ر لێی بڕوانین، به‌ڵکو ڕوداوێکی گه‌وره‌و مه‌زنه‌، که‌رابردوی خه‌باتی شاخ و شاری، ژیانی ئاسایی، هه‌ڵسوکه‌وتی، بیری، دید و بۆچونه‌کانی ناوبراو به‌رجه‌سته‌ی کردوه‌.
ئه‌وه‌ی که‌کاک نه‌وشیروان له‌سه‌رکرده‌کانی تر جیاده‌کاته‌وه‌، زۆرشته‌، وه‌ک ساده‌یی بوونی، قه‌ڵه‌می به‌بڕشتی له‌بواری مێژوو و کۆمه‌ڵناسی و رۆژنامه‌گه‌رییدا، دونیابینیی، کاری زۆر و قسه‌ی که‌می، پشتكردنە ئارەزوەكانی، پۆشینی شێوازێکی زۆر ساده‌ی جلوبەرگ، نه‌فرۆشتنه‌وه‌ی خه‌باتی ڕابردووی به‌میلله‌ته‌که‌ی، ژیانه‌هه‌ژارانه‌که‌ی، هه‌ڵپه‌نه‌کردنی بۆ پۆست و پاره‌، ده‌ست و ده‌م و داوێن پاکی، کارنه‌کردنی بۆ بنه‌ماڵه‌چێتی، باوه‌ڕبوونی ته‌واو به‌خه‌باتی مه‌ده‌نی و بیری (ناتوندوتیژیی) بۆ گۆڕانکاریی، بوونی ئیراده‌یه‌کی گه‌وره‌و رابه‌رایه‌تیکردنی بزوتنه‌وه‌یه‌کی فراوان له‌کاتێکدا ته‌مه‌نی له‌سه‌روی شه‌ست ساڵه‌وه‌بوو!

گه‌ر رێزگرتنی خه‌ڵکانی به‌شمه‌ینه‌ت و هه‌ژارانی کوردستان بۆ ناوبراو نیوه‌ی له‌به‌ر مێژوو و خه‌باتی شاخی بووبێت، دڵنیام نیوه‌که‌‌ی تری له‌به‌ر هه‌نگاوی دووه‌می یان ده‌توانین بڵێین شۆڕشی ناو شۆڕش، واته‌دروستکردنی ئۆپۆزسیۆن ساڵی ٢٠٠٦ ه‌وه‌تاوه‌کو کۆچی دوایی بوو. مرۆڤ ده‌توانێت بێ هیچ سڵه‌مینه‌وه‌یه‌ک بڵێت کار و خه‌باتی ئه‌و و بزوتنه‌وه‌که‌ی بوونه‌هۆی‌به‌رزکردنه‌وه‌ی ئاستی وشیاری خه‌ڵکی ئاسایی، فێرکردنییان و ئاشناکردنیان به‌چه‌مکه‌کانی مافی هاووڵاتیبوون، داهاتی نه‌‌ته‌وایه‌تی، ئه‌رک و مافی هاونیشتمانێتی، دادی کۆمه‌ڵایه‌تی، دیموکراسیه‌تی به‌رێوه‌بردن و کارگێڕی، ….هتد.
من دڵنیام له‌ساڵانی داهاتودا، کاتێک لێکۆڵینه‌وه‌ی زانستی مێژوویی و سیاسی و کۆمه‌ڵناسی له‌سه‌ر که‌سێتی ناوبراو ده‌کرێت، له‌سیفه‌ته‌ریزپه‌ڕه‌کانی به‌به‌راورد به‌سه‌رکرده‌کانی تری کورد ده‌كۆڵرێته‌وه، وه‌ک خاکێتی و قسه‌له‌ڕوویی، کۆمه‌ڵایه‌تی بوون، توانای له‌مۆبیلیزه‌کردنی جه‌ماوه‌ر، زمانزانیی، ره‌وانبێژیی، مێژووناسیی و هتد، زیاتر و زۆرتر که‌سایه‌تی ئه‌م مه‌زنه‌مرۆڤه‌ده‌ناسرێت. ئه‌م که‌سێکه‌له‌و سه‌رکردانه‌ی ره‌نگه‌دوای په‌نجا ساڵی تر گه‌وره‌یی و بیرمه‌ندێتی و دووربینیی بناسرێت و قه‌دری بزانرێت. نمونه‌ی ئه‌و سه‌رکردانه‌ش زۆرن له‌جیهاندا، که‌پاش ده‌یان ساڵ ئینجا خه‌ڵک و گه‌له‌که‌ی گه‌وره‌یی و گرنگی و مه‌زنییان بۆ ده‌رکه‌وتووه‌.

دیاره‌وه‌ک هه‌ر سه‌رکرده‌یه‌کی تری خه‌باتی شاخ ئه‌میش بێ که‌موکوڕی و هه‌ڵه‌نه‌بووه‌، خاڵی لاوازیشی هه‌بووه‌. به‌ڵام گه‌ر مرۆڤ راسته‌وخۆ پرسیاری ئه‌و هه‌ڵانه‌ی لێبکردبان، ناوبراو وڵامی ئاماده‌و تا ڕاده‌یه‌ک قه‌ناعه‌تپێهێنه‌ری ده‌دایه‌که‌سی به‌رامبه‌‌ر. ده‌شێ بۆ هه‌ندێک که‌س ئه‌و وڵامه‌ته‌واو جێگه‌ی بڕوا و وڵامێکی دروست نه‌بووایه‌، به‌ڵام هه‌رگیزیش که‌سی پرسیارکه‌ر وه‌ک پێش وه‌رگرتنی وڵامه‌که‌ی، ئه‌و خاڵه‌ی له‌زیهنی نه‌ده‌مایه‌وه‌. چونکه‌پاساوی مه‌نتیقی و ماقوڵی هه‌بوو بۆ ئه‌و هه‌ڵانه‌.
قه‌ده‌ری کاک نه‌وشیروان ئه‌وه‌بوو که‌له‌سه‌رده‌مێکدا ژیا و خه‌باتی کرد، که‌هێشتا خه‌ڵکانێکی زۆر به‌رۆحی خێلگه‌رایی و نه‌ته‌وه‌په‌رستییه‌کی کوێرانه‌، مه‌ست و حه‌یرانن، هێشتا که‌لتوری سیاسی لای که‌می له‌باشوری کوردستان هه‌ست و سۆز و خزمایه‌تی و ناوچه‌گه‌رێتی و په‌یوه‌ندیی خوێن مۆتیڤه‌کانێتی. ئه‌م که‌سێک بوو سه‌ره‌ڕای ئه‌و ڕابردووه‌دوورودرێژه‌ی له‌خه‌باتی سیاسی شاخ و شاردا، به‌ناوی (ڕه‌وایه‌تی شۆڕشگێریی) نه‌یده‌دایه‌وه‌به‌چاوی جه‌ماوه‌ردا و نه‌یده‌کرده‌پاساوی هه‌ڵه‌ و که‌موکوڕیی حوکمداریی و به‌رێوه‌بردن.
یه‌کێک له‌خه‌سڵه‌ته‌کانی تری ئه‌م سه‌رکرده‌یه‌ئه‌وه‌بوو، که‌له‌شاخ چۆن ده‌ژیا، له‌شار و دوای راپه‌رینیش ئاوا بێ ته‌ماح و ساده‌ده‌ژیا، ئه‌م نه‌ک هه‌ر وه‌ک هاورێکانی نه‌بووه‌بازرگان و به‌ڵێنده‌ر و خاوه‌ن کۆمپانیای بازرگانی، به‌ڵکو رێک پێچه‌وانه‌ی ئه‌وان بووه‌خه‌باتکارێکی سه‌رسه‌ختی سیاسه‌تکردن وه‌ک بازرگانی، بنه‌ماڵه‌چێتی، سه‌رکرده‌کانی تر له‌باشور تا رۆژگار دێت ناشرین و ناشرینتر ده‌بن، به‌ڵام ئه‌م تا رۆژگار تێده‌په‌ڕی جوانتر ده‌بوو، زیاتر خه‌می داهاتووی ده‌خوارد. زیاتر له‌بیری هه‌ژاران و که‌مده‌رامه‌تاندا بوو، زیاتر نه‌خشه‌ی بۆ چاکسازی، راستکردنه‌وه‌ی هه‌ڵه‌کان، بناغه‌دانان بۆ دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تێکی سه‌ربه‌خۆی مه‌ده‌نی و خاوه‌ن ئابورییه‌کی به‌توانا ده‌کرد.

ئه‌و له‌ساڵانی کۆتایی ژیانیدا زیاتر ڕۆڵی بیرمه‌ندێک و رابه‌رێکی ده‌بینی تا سه‌رکرده‌یه‌کی سیاسیی کلاسیکی، ئه‌و له‌وتاره‌کانیدا شتێکی ده‌گوت، که ده‌گمه‌ن له‌قسه‌و گوتاری ئه‌وانی دیدا به‌رگوێمان ده‌که‌وت. کاری بۆ دونیایه‌کی جوانتر ده‌کرد، هه‌ر بۆیه‌ش سه‌ره‌ڕای ئه‌و هه‌موو فشار و نانبڕین و تۆقاندن و ئیغراکردنه‌توانی خه‌ڵکانێکی زۆر (نزیکه‌ی چاره‌کێکی باشوری کوردستان) له‌ژێر چه‌تری بزوتنه‌وه‌که‌ی و ده‌وری خۆی کۆبکاته‌وه‌. هه‌ر له‌خه‌ڵکانێکی ئاینی و خواپه‌رست و بگره‌کۆنه‌ئیخوانه‌وه‌تا ده‌گاته‌کۆنه‌پاسۆک و شویعی و ته‌نانه‌ت هه‌ندێک له‌سه‌رکرده‌‌کانی کۆمۆنیستی کرێکاری. که‌ئه‌مه‌گه‌وره‌یی و به‌رچاوروونیی به‌رنامه‌سیاسییه‌که‌ی ده‌گه‌یه‌نێت. زۆر له‌و که‌س و لایه‌نانه‌ی ناوبراویان به‌وه‌ناوزه‌د ده‌کرد، که‌سواری شه‌پۆلی ناڕه‌زایی خه‌ڵک بووه‌، به‌ڵام خۆیان له‌غیابی ئه‌م و بزوتنه‌وه‌که‌یدا، چ وه‌ک تاک و چ وه‌ک حزبه‌کانیان نه‌یانتوانیوه‌و ناتوانن چاره‌کێکی ئه‌م خه‌ڵکی ناڕازی کۆبکه‌نه‌وه‌و کاریگه‌ریی دابنێن.
گه‌ر لایه‌نه‌سیاسییه‌که‌ی ناوبراو وه‌‌ک سه‌رکرده‌یه‌کی مه‌یدانیش وه‌لا بنێین، ئه‌م مرۆڤه‌وه‌ک نوسه‌رێکی لێهاتوو، له‌مێژووی هاوچه‌رخی سیاسیی کورد، کۆمه‌ڵناسێک ناوی هه‌ر ده‌مێنێت، چ جای ئه‌وه‌ی که‌شه‌قڵی خۆی له‌بزوتنه‌‌وه‌ی دادخوازی و دیموکراسی و خه‌بات بۆ مافه‌کانی مرۆڤ داوه‌و بۆ ده‌یان ساڵی دیش کاریگه‌ری خۆی هه‌ر ده‌مێنێت.

زیاده‌ڕۆیی نییه‌گه‌ر بڵیین کاک نه‌وشیروان رۆشه‌نبیرترین و پاکترین و لێهاتوترین سه‌رکرده‌ی باشوری کوردستان بووه‌، ئه‌م پیاوه‌سه‌رکرده‌یه‌کی ده‌گمه‌ن و ریزپه‌ڕ و تایبه‌تی بوو، زۆر سیفه‌تی تێدایه‌، که‌له هیچ سه‌‌رکرده‌یه‌کی تری باشوردا بوونی نه‌بووه‌و نییه‌. ئه‌م به‌داهێنانی نه‌ریتێکی نوێی ژیان و ره‌فتار و هه‌ڵسوکه‌وتی سه‌رکرده‌ی باوی سیاسی، توانی خۆی له‌قۆزاخه‌ی سه‌رکرده‌ته‌قلیدییه‌کانی تر جیابکاته‌وه‌، به‌جۆرێک مرۆڤ بێ هیچ مه‌وعید و سکرتێر و قادرمه‌سه‌رکه‌وتن و ریزی پاسه‌وان ده‌یتوانی سه‌ردانی بکات. نه‌ڤییه‌لا و نه‌موچه‌ی خانه‌‌نشینی هه‌بوو، له کاتێکدا مافی خۆی بوو وه‌ک تێکۆشه‌رێکی دێرین و خه‌باتکه‌رێکی دانه‌بڕاو. که‌سێک به‌بڕوا بوونێکی ته‌واو به ئێستا و داهاتووی گه‌له‌که‌‌ی، به‌سام و هه‌یبه‌تێکی زۆر و ویقارێکی جوانه‌وه‌، خۆی له‌وانی تر جیاکردبۆوه‌. به‌جۆرێک ئه‌م ئیتر بۆته‌پێوه‌رێک و سیمبوڵێک بۆ پێوانی ساده‌یی و ده‌ستپاکی و رۆشه‌نبیریی بۆ پێوانه‌کردنی سه‌رکرده‌کانی تری باشور.

به‌مردنی ئه‌م، بزوتنه‌وه‌ی خه‌ڵکانی ناڕازی و ئۆپۆزسیۆن و به‌ره‌ی دژ به‌گه‌نده‌ڵی و تاکره‌وی و تاکحزبی رابه‌رێکی کاریزمی و بێوێنه‌یان له‌ده‌ست دا. من لام وایه‌هه‌رچه‌نده‌ناوبراو زۆری مابوو بیکات، به‌ڵام ئه‌و کاری مێژوویی خۆی کرد. دڵنیام به‌پێچه‌وانه‌ی ئه‌و سه‌رکردانه‌ی که‌له‌پڕێکدا ده‌مرن یان په‌کیان ده‌که‌وێت و حزبه‌که‌یان هه‌تیو ده‌که‌وێت، کاک نه‌وشیروان زیاتر له‌ساڵێکه‌ده‌زانێت ده‌مرێت و کار بۆ قۆناغی دوای خۆی ده‌کات. جارێکیان پێش چه‌ند ساڵێک له‌گه‌ڵ کاک به‌هرۆز عه‌لی به‌رێوبه‌ری رادیۆی گۆڕان سه‌ردانمان کرد، له‌وێدا پێم گوت، به‌رێزتان گه‌ر ئه‌مرۆش کۆچی دوایی بکه‌ن کاری خۆتان کرد و بناغه‌یه‌کی پته‌وتان بۆ بزوتنه‌وه‌که‌تان و ئۆپۆزسیۆن دانا، که‌ئه‌مه‌به‌هیچ که‌سێکی تر ناکرا. بۆیه‌ئه‌مه‌ش تا دنیا دنیایه‌مایه‌ی شانازییه بۆتان‌. دواتر کاک به‌هرۆزم بینییه‌وه‌گوتی: کاک نه‌وشێروان قسه‌کانی تۆی زۆر پێ خۆش بوو.
ده‌بێت ئه‌ندامان و لایه‌نگرانی بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان و خه‌ڵکانی ناڕازی و هه‌واداره‌کانیان هه‌رگیز ئه‌م کۆسته‌گه‌وره‌یه‌له‌یاد نه‌که‌‌ن، دیاره‌نه‌ک به‌خۆخواردنه‌وه‌و دۆشدامان و ته‌سلیمبوون، به‌ڵکو به‌لایه‌نه‌پۆزه‌تیڤه‌که‌یدا، واته‌به‌وه‌ی که له‌سه‌ر رێباز و به‌رنامه‌که‌ی بڕۆن، به‌قسه‌و ئامۆژگارییه‌کانی بکه‌ن، کتێب و وتاره‌کانی بخوێننه‌وه‌و گوێلێبگرن و په‌ند و وانه‌‌ی لێوه‌ربگرن، له‌هه‌مووی گرنگتر هه‌لوێست و هه‌ڵسوکه‌وت و ره‌وشت و ئاکاری بکه‌نه‌سه‌رمه‌شقی ژیان و خه‌باتیان. ناکرێت که‌سێک خۆی به‌رێبواری ناوبراو و هه‌ڵسوڕاوێکی بزوتنه‌وه‌که‌ی بزانێت به‌ڵام هه‌ڵگری سیفه‌ته‌کانی، یان لای که‌می چه‌ند سیفه‌تێکی ئه‌و نه‌‌بێت.

بۆ ئه‌وه‌ی بیروباوه‌ڕ، هه‌ڵسوکه‌وت، ڕێباز و خوێندنگه‌ی نه‌وشیروان مسته‌فا به‌رده‌وام بێت، به‌ڕای من پێویسته‌که‌له‌نزیک گڵکۆکه‌ی له‌گردی زه‌رگه‌ته‌باڵه‌خانه‌یه‌ک ته‌رخان بکرێت و بکرێت به‌(په‌یمانگای کادیران) له‌وێوه‌دید و فکر و رێبازی ناوبراو، گیانی قوربانیدان، بڕوابه‌خۆبوون، خۆنه‌‌ویستی له‌رێگه‌ی وتار و چاوپێکه‌وتن و کتێبه‌کانییه‌وه‌وه‌ک وانه‌به‌گه‌نجان بگوترێته‌وه‌، له‌لایه‌ن مامۆستای تایبه‌تی، که‌خۆیان هه‌ڵگری هه‌مان ئه‌و به‌هایانه‌بن که‌کاک نه‌وشیروان خاوه‌نی بووه‌. کادر و هه‌ڵسوڕاوان و نه‌وه‌ی نوێ فێری: ده‌ستپاکی، دیموکراتخوازی، سیاسه‌ت وه‌ک پیشه‌یه‌ک بۆ خزمه‌تکردن نه‌ک ئیمتیاز و به‌رژه‌وه‌ندی که‌سیی و بنه‌ماڵه‌یی، خاکێتی و ساده‌یی بکرێن. به‌شێکیشی کتێبخانه‌یه‌ک بێت بۆ سه‌رجه‌م کتێبه‌کانی، سیدی وتار و په‌یامه‌کانی. نامه‌ده‌ستنوس و که‌لوپه‌ل و قه‌ڵه‌م و چاویلکه‌و پاکه‌تی جگه‌ره‌و چه‌رخ و شته‌تایبه‌ته‌کانی.
ده‌توانرێت سود له سسیته‌م و میکانیزمی پێگه‌یاندنی کادیرانی ته‌ڤگه‌ری ئازادیخوازی باکوری کوردستان ببینرێت. ئاخر ئه‌وان زۆر له‌پێش باشوره‌وه‌ن له‌په‌روه‌رده‌ی سیاسی ئه‌ندامانیان، تۆ سه‌یری کادران و سه‌رکرده‌و هه‌ڵسوڕاوانی هه‌ده‌په‌بکه‌کاتێک ده‌بنه‌سه‌رۆکی شاره‌وانی، چۆن ده‌بنه‌نمونه‌ی ده‌ست و ده‌م و داوێن پاکی، ئێ خۆ کاک نه‌وشیروانیش هه‌ر ئه‌مه‌ی له هه‌ڵسوڕوانی خۆیان ده‌خواست. ته‌نها به‌م جۆره‌ش ره‌وانی ناوبراو شاد ده‌بێت و رێبازه‌که‌ی به‌ئه‌مانه‌ته‌وه‌به‌رده‌وامی ده‌بێت. دواجاریش دڵسۆزیی به‌رێژه‌ی په‌یره‌ویکردنه‌له‌رێبازی ناوبراو نه‌ک شیوه‌ن و فرمێسکرشتن.




وێستگەکانی ژیانی نەوشیروان مستەفا …. عادل عزیز و بەختیار شارەزوری

نەوشیروان مستەفا کەسێک کە جیاواز تر لە هەمو سەرکردەکانی شۆڕشی باشور دەردەکەوێت و دەبێتە یارچیەکی ناو گۆڕەپانی شۆڕش ، وەک کەسێکی بەئاگا لە ڕوداوە ناوچەیی و جیهانیەکان ، بەئاگا لە گۆرانکاریە فکرییەکان و بەئاگا لە فکری سیاسی و وە کۆمەڵناسێک کە بە پێ ی سیاسەتێکی واقعیانە مامەڵە لەگەڵ ڕوداوەکان دەکات ، ئەم پیاوە وەک مێژو ناسێک کە بوبوە باکگراوندێکی بەهێزی سیاسیەت کردن و چۆنیەتی ئاراستەکردنی شۆڕش بۆ ئەو ئامانجانەی کە پێویستی مانەوە و بەرگری نەتەوەیەک بو دەردەکەوێت ، وەک شارەزایەکی شۆڕشی پارتی زانی و سەربازی کاری زۆر گرنگی کردوە ، ئەم پیاوە دەکرێت ژیانی بەسەر چنەد وێستگەیەکدا دابەش بکرێت و وە بتوانرێت زانستیانە میتۆد و فکر و پڕۆژەکانی بخوێنرێتەوە ، ئەگەر وێستگەکانی پۆلێن بکرێت ئەوا دەتوانین چوار وێستگەی سەرەکی دیاری بکرێت :
وێستگەی یەکەم :
کارکردن لە ناو قوتابیان و رۆژنامەگەری.
لەم وێسگەیەدا لەسەر دو ئاست کار دەکات ؛
ئاستی یەکەم ؛
ڕۆژنامەوانی : کە خۆی لە ڕۆژنامەی ڕزگاریدا دەبینییەوە ، ئامانج لەم کارکردنەی برەو دان بوە بە بواری ڕۆژنامە گەری ، کە لەو سەردەمەدا ڕۆژنامەگەری بوبوە پانتاییەک بۆ گەیاندنی فکر و گۆڕان لەسەر ئاستی پاشخانی ڕۆشنبیری کۆمەڵگا ، ئەمەش بەو مانایە دێت لەم ڕێگەیەوە بتوانێت وەک ڕێگایەک بۆ گەشتن بە هاوڵاتی کار لەسەر ئامادەگی هاوڵاتی بکات بۆ دروست بونی گیانی بەرگری ، ئەوەی لای نەوشیروان مستەفا مەبەست بوە ، کە ڕۆژنامەگەری بکاتە مەبەستێک بۆ گەشتنە ئامانجێک ئەویش دروست بونی گیانی بەرگریە لای خەڵک .
ئاستی دوەم ؛
کارکردن لەسەر دروست بونی ڕێکخراوێکی نوێ خواز .
دورکەوتنەوە لە حیزبی کۆنەپارێز ، پێ ی وابوە کە پارتی دیموکرات ناتوانێت ڕابەرایەتی کۆی شۆڕشی کوردی بکات ، بۆیە کاری لەسەر کۆمەڵەی رەنجدەران کردوە لەگەڵ هاوڕێکانی تا بتوانن لە هەناوی شۆڕشدا ڕێکخراوێک دروست بکەن ، تا بتوانێت لەگەڵ کەوتنی شۆڕشدا ئەم ڕێکخراوە جڵەوی شۆڕس بگرێت و دیسانەوە هەستانەوەیەک بدات بە گیانی شۆڕش گێڕی و بەرگری ، وە بە پێ ی گۆڕانە فکری و بەریەککەوتنە جیهانیەکان ئاراستەی فکری کۆمەڵە بکات ، دوای هەرەس دروست کردنی مەفرزە سەرەتاییەکان و کاراکردنی کۆمەڵەی ڕەنجدەران ، کە بوە قۆناغێکی گرنگی شۆڕش و فکری شۆڕشگێڕی کە تێکەڵ بو لە مۆدێلی گیڤارایی و ماوی کە ئەمەش دوای کۆمەڵەی مارکس لنینی ، قۆناغێکی گرنگ بو لە دەرچون لە شەپۆلی فکری بەریەککەوتنە جیهانییەکان ، کارکردن لەسەر ئاستی شوناسی نەتەوەیی لە بەرگی شۆڕشگێڕیەتیدا ، کۆمەڵە یەکێکە لە باشترین خوێندگای فکری و شۆڕشگێڕی کە نەوشیروان مستەفا ڕۆڵی سەرکردەیەکی تێدا بینیوە .
وێستگەی دووەم :
قۆناغی یەكێتی نیشتمانی کوردستان .
لەم قۆناغەدا لەسەر هەمان فکری کۆمەڵەو و هەوڵدان بۆ ڕێکخستنێک کە بتوانێت ئەوانەی لە دەروەی کۆمەڵەن و بە باڵی مەکتەب سیاسی ناسرا بون ، لە چوارچێوەی ڕێکخراوێکی شۆڕشگێڕیدا یەک بخات ، تونرا یەکێتی نیشتمانی دروست بکرێت ، کە داینەمۆی ناو ڕۆحی ئەم ڕێکخراوە کۆمەڵە و نەوشیروان مستەفا بو ، لەم قۆناغەدا ئەم ڕێکخراوە توانی ئەو بۆشاییە گشتیەی لەسەر ئاستی نەتەوەیەک هەبو پڕ بکاتەوە و لەسەر هەمو ئاستەکان ( سەربازی و سیاسی ) ڕۆڵی سەرەکی ببینێت و ڕابەرایەتی باشوری کوردستان بکات ، ئەم پیاوە لەم قۆناغەدا وەک سەرکردەیەکی سەربازی و سیاسی ڕۆڵی سەرەکی بینوە ، هەر لەم کاتانەشدا کاری لەسەر جەستەی کۆمەڵگا کردوە وەک کۆمەڵناسێک تا بتوانێت ئەو ماتریالە ئامادە بکات کە شۆڕش پێوسیتی پێیەتی ، بەدەر لەم کارانە وستویەتی کار لەسەر کوردانی پارچەکانی تر بکات بەوەی ڕۆحی نەتەوەی بون زیندو بکاتەوە و هاوکاریان بێت ، وە کاری سەرەکی لەم قۆناغەدا بەکارهێنانی بەرژەوەندی نەتەوەیی بوە لەسەر ئاستی شەڕی ئێران عێراق و چۆنیەتی بەکارهێنانی بۆ بەرژەوەندیەکانی باشوری کوردستان .
وسێتگەی سێیەم :
کۆتای هاتنی خەباتی شاخ و دەستپێکردنی بەڕێوەبردنی شارەکان .
لەم وێسگەیەدا نەوشیروان مستەفا دوای تەواو بونی شەڕی ئێران عێراق و کارەساتەکانی هەڵەبجە و ئەنفالەکان ، کە جارێکی تر کورد مەحکوم بو بە دوبارە بونەوەی مێژوی کەوتن ، ئەم پیاوە بەردەوام دەبێت و هاوکێشە جیهانیەکان باش دەخوێنێتەوە و چیاکان جێناهێڵیت و دەزانێت کە حکومەتی عێراق ڕوبەڕوی سەرکێشی و شکشتێکی گەورە دەبێتەوە ، هەر خۆی کار بۆ ئامادەکردنی ڕاپەڕینێک دەکات ، تا بتوانێت بە پێ ی پێوستی ڕاپەڕین ئەو ئامادەگیە هەبێت ، بە پێ ی پێشبنی خۆی هەر وا بو ، وە توانی ببێتە ئەندازیاری ڕاپەڕین و سەرتاپای کوردستان لە ڕژێمی بەعس پاک بکەنەوە ، ئیتر ئەم پیاوە لەبەر ئەوەی باوەڕی بە هێزی نیشتمانی هەبو هەوڵی دا هەمو هێزەکان کۆبکاتەوە و بەشداریان پێ بکات ، هەر ئەو کات پاشماوەکانی پارتی کە بە بڕوای کاک نەوشیروان دەبێت بەشداریان پی بکرێت بانگهێشت دەکات و توانی هەمو هێزەکان لە دەوری بیری ڕاپەڕین کۆبکاتەوە ڕێکیان بخات و ئاراستەیان بکات ، دوای سەرکەوتنی بیری ڕاپەڕین خەباتی مەدەنی و حوکمڕانی شارەکان دەست پێ دەکات ، ئەم پیاوە داوای کرد کە شۆڕشگێڕەکانی شاخ دور بخرێنەوە لە بەڕێوەبردنی شارەکان و نەوەی نوێ و کادری ئیداری و حکومڕانی تازە دروستبکرێت تا بتوانرێت شارەکان بەڕێوە بەرن ، ئەگەر چی لەم قۆناغەدا بەهۆی دەست تێوەردانی دەرەکی و ئەقڵی ناوچەیی و خێڵەکی و دابەشبونی باشور بەسەر دو بلۆکدا ، نەیتوانی وەک پێویست ئامانجەکانی جێبەجێ بکات ، بەڵام لە دروست بونی عێراقی نوێدا هەوڵی دا کە لە ناوەندی عێراقدا پێگەی کورد لە ڕوی دەستورییەوە مافەکانی دیاری بکرێت ، بەڵام لەبەر ئەوەی لەم قۆناغەدا لە نێوان سەرکردایەتی و خەڵکدا بۆشاییەکی گەورە دروست بو ، بەهۆی گۆرانی سەرکردەکانی شاخ لە سیاسیەوە بۆ کاری بازرگانی و خاڵی بونەوە لە فکر و دروستبونی گەندەڵییەکی گەورە ، ئەم پیاوە هەوڵی دا ڕیفۆرم بکات لە ناو یەکێتی نیشتمانیدا ، بتوانێت ڕیفۆرمی ئەم حیزبە بکات بە پێ ی گۆڕانەکان و چارسەری ئەو کێشانەی تۆشی حیزب بوە بکات ، وە دەیزانی جۆرێک لە مۆدێلی سوڵتانی هەیە وە دەبێتە هۆیەک بۆ ئیفلیجکردنی کۆی دامەزراوەکان بۆیە بە پڕۆژەیەکی گشیگیرەوە داوای کرد کە ڕیفۆرمی حیزبی بکرێت و لەوێوە کار لەسەر دامەزراوەکان بکرێت ، دەیوست بەها ئەخلاقیەکانی سیاسەت بگێڕێتەوە بۆ سیاسەت و لەوە زیاتر بەر بە دروست بونی گۆرانی گروپی شۆڕشگێڕانی شاخ بۆ گروپی بازرگانی بگرێت ، کە بە جۆرێک بو ولائی لای هاوڵاتی نەهێشتبو ، خەریک بو حیزب دەگۆرا بۆ ماركێت و بزنس ، هەوڵی ئەم پیاوە کارکردن بو بۆ ڕیفۆرمی حیزب و پاشان ڕیفۆرمی گشتی ، کە وابێت هەمو هاونیشتمانیەک لەبەردەم دامەزراوە حکومیەکاندا هەست بە ماف و ئەرکی خۆی بکات ، خۆی بە بەشێک لە حکومەت بزانی بێ جیاوازی بیر و جیاوازی حیزبی و لێسەندنەوەوی دەستەڵات لە مەکتەب سیاسیەکانەوە بۆ دامەزراوە حکومییەکان ، دەرکردنی حیزب لە کایەکانی ژیاندا ، نەک پراوێزخستنی هاونیشتمانی بەو شێوەیە کە ئەنجامەکەی ئەوە بو کە ئێستە هەیە .
وێسگەی چوارەم :
بەرەی ئۆپۆزسیون و بزوتنەوەی گۆڕان :
دوای ئەوەی پارتی و یەکێتی وەک دو نمایندەی ئێران و تورکیا بونە جێبەجێکاری ستراتیژی ئێرانی و تورکی و لە ناخۆشدا کاریان لەسەر بە میلشیای کۆی کۆمەڵگا دەکرد و فکری شۆڕشگێڕی و بەرخودان بەرەوە مردن دەچو ، کاریان لەسەر گۆرانی کۆمەڵگا کرد لە کۆمەڵگایەکی خۆ ژێنی بەرهەم هێنەوە بۆ کۆمەڵگایەکی بەکاربەر و داڕزیو ، دوای ئەوەی کورد لە باشور تێکەڵی بازرگانی نەوت دەبێت و سامانی سروشتی نەوت دەخرێتە خزمەت چەند بنەماڵەیەکەوە ، ئەوەی پێ ی دەوترێت بەشداری هاوڵاتی لە حوکمداری و چالاککردنی پەرلەمان بەرەوە کۆتای بون دەچو ، ئەم پیاوە دەرک بەوە دەکات لە یەکێتی نیشتمانی جیا دەبێتەوە و لەگەڵ هاوڕێکانی مۆدێلی ئۆپۆزسیون بونیاد دەنێن و بەرەی ئۆپۆزسیون و بزوتنەوەی گۆڕان دروست دەکەن لەم قۆناغەدا گرنگترین ئامانجەکانی نەوشیروان مەستەفا ئەمانە بون :
1. شۆڕشی سپی و بێ خوێن و کۆتایهێنان بە ململانێ ی چەکداری و خۆێن .
2. دروستکردنی پاشخانێکی گەورەی بەئاگابون و ڕۆشنبیری لای تاکی هاونیشتمانی .
3. خۆ گونجاندن لەگەڵ فکری سەردەمیانە و چۆنێتی مامەڵکردنێکی نیشتمانیانە لەگەڵ گۆرانکارییە ناوچەیی و جیهانییەکان .
4. گەڕاندنەوەی ناوەڕۆک بۆ دروشمەکان و گۆڕینی بەرپرسیاریەتی لە ئیمتیازەوە بۆ بەرپەرسیاریەتی.
5. ناچار کردنی پارتی و یەکێتی بۆ دروستکردنی هێزێکی سەربازی نیشتمانی و دور لە بەشکاری حیزبی .
6. ئەکتیڤ کردنی هەر چوار دەستەڵاتەکە ( پەرلامان ، دادوەری ، حکومەت ، ڕاگەیاندن ) دور خستنەوەی داگیرکاری حیزبی .
7. بە نیشتمانی کردنی پەیوەندییەکان دەرەکییەکان .
8. گؤڕینی سیتەمی سەرۆکایەتی بۆ پەرلەمانی و بە مەرجەع کردنی پەرلەمان .
9. دانانی وفدی نیشتمانی بۆ پەیوەندییەکانی لەگەڵ ناوند و بە نیشتمانی کردنی ئەم پەیوەندیە .
10. دروستکردنی ئابورییەکی پتەو و گێڕانەوەی خۆ بژێوی بۆ هەرێم .
11. خاڵی گرنگی نەوشیروان مستەفا کارکردن بو لەسەر هەڵوەشاندنەوەی ڕێککەتننامەی ستراتیژی ، کە ڕێککەوتنێکی ناوچەیی و دابەشکاریە ، هەرێم بوبوە پاشکۆی ستراتیژی ئێرانی و تورکی ، ئەم پیاوە دەیوست ئەو ڕەگە مێژوییە بقرتێنێ ، کە لە قوڵای مێژوەوە هاتوە ، ئەویش دابەشکردنی هەرێم بوە بەسەر تورکیا و ئێراندا ، دەیوست هەرێم ببێتە خاوەن ستراتیژی خۆی و ئێران و تورکیا وەک دو دەوڵەتی دراوسێ ی هاو بەرژەوەندی مامەڵەیان لەگەڵدا بکرێت ، کە ئەمەش دەبوە خاڵی سەرەکی بونیادنانی دەوڵەتی سەربەخۆ ، سڕینەوەی سنوری ئەو دیو دێگەڵە و ئەم دیو دێگەڵە ، واتا بیری نەوشیروان مستەفا گەورەتر بوە لە لە پارتی و یەکێتی و تەنها دەیوست پارتی و یەکێتی بە پشتوانی شەقام بکات بە دو حیزبی نیشتمانی و دوریان بخاتەوە لە پاشکۆیەتی و پاشان کۆی کۆمەڵگا ئامادە بکات بۆ درستکردنی ستراتیژی سەربەخۆی هەرێم .

ئەگەر ئەمە تەنها تایتڵک بێت بۆ نەوشیروان مستەفا ئەوا دەبێت لەسەر ئاستی ئەکادیمی زیاتر ئەم پیاوە بخوێنرێتەوە ، بەدەر لە کاری حیزبی و شۆڕش و سیاسەت و چاکسازی ، ئەم پیاوە بەدەم ڕێگاوە گوڵی چینەوە ، شارەزایەکی باش بوە لە ئەدەبیات و شیعری کلاسیک و زمانەوانیدا ، کە دەتوانین بڵێین نەوشیروان مستەفا ڕێچکەیەکی فکری گشتگیرە و دەکرێت لە دوای خۆی ببێتە قۆناغێک بۆ نەتەوەیەک لە قۆناغێکی مۆدێلی سوڵتانی و گروپی مافیای بزنسەوە بۆ دامەزارەوەی بون بەشداری هاوڵاتی لە پرۆسە گشتیەکاندا ، کاک نەوشیروان هێندە بە گرنگی زانیوە کە تاک وەک کەسێکی هوشیار بەشداری هەبێت لە پرۆسەی حوکمڕانیدا بەردەوام کاری لەسەر دەوڵەمەندکردنی پاشخانی ڕۆشنبیری تاک و کۆمەڵگا کردوە ، کە ئەم ڕۆشنبیریە دەبێتە هۆکارێک بۆ کۆمەڵگایەکی زیندو ، هەر بۆیە پاش مردنیشی وەسیەت دەکات ئارامگاکەی ببێتە کتێبخانەیەک تا بتوانرێت بەردەوامی بدات بەو خەونەی و ببێتە سەنتەرێک بۆ ڕۆشنبیرکردنی هاوڵاتی .




نوشیرواننیزم…. ئامانج کەریم

کاتێک پاشکۆی (نیزم) دەلکێنرێ بە ناوێکەوە کە هەڵگری ئەو ناوە ڕێچکەگەریەکی لە شێوازی خەباتدا هەبێت کە فکری نوێ و داهێنانی نوێ (ابداع) لە ڕێبازەکەیدا بونی هەبێ و فکرو دیدو ڕوانینی ببێتە ڕێڕەوی کۆمەڵێک یاخود تەواوی کۆمەڵگەیەک لە ناوچەیەکی جوگرافیای بێ سنوردا ، واتە (نیزمی) دەشێ سنوری دەوڵەت و سنوری دەستکرد و سنوری خۆڕسک ببڕێت و دەشێت (نیزمی) بازهەڵدانی هەبێت بەسەر ناوچەیدا و لە چەند پارچە زەویەکی گۆی زەوی پەیڕەو بکرێ و دەشێ ئەو فکرانە تەرجەمە بکرێنە سەر زمان و نەتەوەی جیاواز و بەپێی باوەڕ بون بەو دیدانە جۆرەها نەتەوە بەرجەستەی ئەو بیر کردنەوانە بکات و بیکەنە ڕێڕەوی خەبات بۆ گەشتن بە مەرام و ئامانجە گشتی و نەتەوەییەکان .
لە چ کاتێکدا تاک دەتوانێت ببێتە هەڵگری پاشکۆی (نیزم) بۆ ناوەکەی.. ؟

بێ گومان کەسانی سادە نابنە خاوەن ڕەوتی (نیزم) ی بەڵکو بە پێچەوانەوە دەبنە هەڵگرو بەرجەستە کەری فیکری و بیرو بۆچونی ڕێبازی کەسایەتی خاوەن (نیزم ) ی بەم پێیە هەڵگری کەسایەتی خاوەن (نیزم) سەرکردەو ڕابەرەکان دەبن ئەوانیش نەک هەمو جۆرە سەرکردەیەک بەڵکو سەرکردە کایزماییەکان کێن ئەوانەی کە پێیان دەوترێت کاریزما و دەتوانن بە کاریزمایی ببنە خاوەنی ڕەوتی (نیزم) ی ئەو سەرکردانەی کە قاڵ دەبن لە سیاسەتدا بە کاریزمای خۆی دەتوانێت هەم پەخشی بیرو ئایدیا و فکری خۆی بکات هەم تاکی کۆمەڵگا بهێنێتە ئەو باوەڕەی کە ئەم فیکرو بیرو بۆچونە ڕێگایەکی بەهێزە بۆ گەیشتن بە سەرکەوتن و گەشتن بە ئامانجی نەتەوەی و داڕشتنی بیرو بۆچونی حوکمڕانی لە چوارچێوەی خۆجێی و لە چوارچێوەی گشتگیر و فراواندا ، وەختێک سەرکردەیەکی هەڵکەوتو بتوانێت بۆ هەر چمکێکی بوارە جیا جیاکان دید و تێڕوانین وبەرنامە و تەکبیری هەبێ و ڕەوتێکی جەماوەری بەهێز خۆڕسکانە وەک بیرو باوەڕ شوێنکەوتەی بەرنامەکانی بن و ببنە دەنگێکی قەبارە گەورە و هێزێکی مرۆیی بەهێز کە لەناو کۆمەڵگاو نەتەوەدا دەنگدانەوەو ڕەنگ دانەوەی بەهێزی هەبێ ئیدی لێرەوە ئەو جۆرە سەرکردانە دەبنە کاریزماو هەنگاو دەنێن بو گەورەتر لە کاریزمایی و بەرەو ڕەوتی (نیزم)ی دەچن لە ڕوی فکرییەوە.

ئالێرەوە ئەگەر کەسانێک پاشگری نیزمیان پێوە بێت بەو واتەیە دێت کە ئیتر ئەو کەسە لە چوار چێوەی کەسایەتی تاکی خۆی دەردەچێت و دەبێتە خاوەنداریەکی گشتی ، بۆ نمونە کە دەڵێن مارکسنیزم یان ماوینیزم ، نەک هەر لە چوار چێوەی کەسایەتی بەڵکو لە چوارچێوەی نەتەوەیش دەبڕێت و دەبێتە فکر ، ئالێرەوە پێوانەی فکر دەبێتە ئەو تێزەی کە نوسراون و تێزی فکرین ، هەر بۆیە لە چوارچێوەی نوسراودا دەبێت ، بۆ ئەوەی بتوانین ئەم پێوەرانە بەسەر کەسایەتی نەوشیروان مستەفادا جێبەجێ بکەین ، ئەوا دەبێت بچینە سەر نوسراوەکانی بزانین تا چەندێ چارەسەری پێیە بۆ دۆخێک ، ئەوە دەزانین کە نەوشیروان مسەتەفا خاوەنی چەندین کتێبە لە بواری فکری سیاسی و ئابوری و کۆمەڵایەتی وئەدەبی و زمانناسی دا ، کە دەتوانین بڵیین ئەم نوسینانە تەنها بیلۆگرافیایەک نیە و نوسرا بێت ، یان گێڕانەوەیەکەی ڕوکەشیانە ، بەڵکو کۆمەڵە تێزێکن دەبێتە داهێنان بۆ ئەوەی ببێتە زانستێکی تازە وەک تۆژێنەوەیەکی دکتۆرا ، بۆیە هەمو ئەم بنەمایانە دەبێتە هۆکارێک لەسەر چەمکەکانی داهێنان دەبێتە تێزێک و کاری پی بکرێت بۆ دەستکاریکردنی ژیانێکی تەقلیدی و ڕۆشتن بۆ دنیایەک کە جیاواز تر بێت لە پێش خۆی ، واتا چارەسەری کێشەیەکی گشتی بە میتۆدێکی فکری تازەگەری دەکات ، هەر کات کێشە یان دیاردەیەک لەسەر ئاستی کۆمەڵگا ڕوی دا هەر میتۆدێک بێت و چارەسەری بۆ بدۆزێتەوە دەبیتە فکری نوێ و دەىێتە کارگەیەک بۆ بەرهەمهێنانی دنیایەکی نوێتر تا تاک هەست ماف و ئەرکی خۆی بکات ، لێرەوە نەوشیروان مستەفا دەتوانین بلێین خاوەنی تێزێکی فکریە بۆ چارەسەری کێشە و دیاردەکان ، لێرەوە بمانەوێ و نەمانەوێ گۆران بین یان نا ، تێزی نەوشیروان مستەفا چارسەری پێیە و هەر کەس بیەوێ ڕێگایەک بۆ چارەسەرکردنی دۆخی گەندەڵی و کێشەکان بدۆزێتەوە دەبێت بچێتەوە سەر نەوشیروان مستەفا ، ئیتر دەبێتە نەوشیروان نیزم ، لێرەوە نەوشیروان مستەفا بەشێكی سادەی ژیانی بزوتنەوەی گۆڕان بوە ، ئەوەی هەیە و بوارە گەورەکەیە ، تێزە فکرییەکانێتی ، کە دەبێتە چارەسەر بۆ کۆمەڵگایەکی تەندروست ئەوەی دەبێتە کارئەکتەری کارای ناو ئەم پرۆسەیە دەبێتە نەوشیروان نیزم .




هەڵۆیەک لە هێلانەی شۆڕشدا … ناز ئەحمەد

هەڵۆیەک ، شۆڕش گێڕێک، یاساناسێک، خەم خۆرێک لە شاخەوە سەری هەڵدا… ئەویش باوکی هەژاران و مناڵانی لادێ و شار بوو… ئەو ماندێلاو یوسفەکەی کوردان(کاک نەوشیروان ) بوو…. لە شاخەوە خۆنەویستانە داکۆکیکاری ماف و سەربەخۆی هەر چوار پارچەی کوردستان بوو کە بڕیاربوو زەنگی ڕاپەڕین لێبدات.. سەرۆکی خاکی ئەندازیاری ڕاپەڕین بوو کە هاتنەوە شارو باشوری کوردستان بوە سمبلی ئازادی بەرخودان … چ ستەمێک، چ زوڵمێک، چ نایەکسانییەک لەم هەرێمە سەری هەڵدا ئەو سەردەمە هەر کاک نەوشیروان لە خەمی هەمووان بوو، لە تاو ئازارو فرمێسکی هەژاران ، لە تاو نایەکسانی و بێ باکی دەسەڵاتداران… هاتوو ئەم جارە پەیامی گۆڕان بوونی ڕاگەیاند…. بە عزەتی نەفس و پاکی و سەربەرزی و بوێری چەندان لاوی خوێن گەرمی هەڵۆ ئاسای پێگەیاند… تۆ ئەی هەڵۆکەی شاخ و کۆتری ئاشتی شارو باوکی هەژاران هەرگیز نامری…. هەتا هەناسەی کوردێک لەسەر زەوی هەبێ تۆ هەر زیندویت…. پەیامەکەت ئەبێتە ڕێبازی هەر تاکێکمان و ئێمەش وەک تۆ ئەبینە هەڵۆ لە دژی گەندەڵکاران و دوژمنان.. ئەبینە کۆتری سپی لە پێناو ئەشتی و پێکەوە ژیان…… ئێستا هەموو سپێدەیەک خۆر لە زەرگەتەوە هەڵدێت ، ئێستە تۆ دەبیتە بەرنامەی ڕوبەڕوبونەوەی گەندەڵی و دوای خۆت دنیایەک لە داواکاری بۆ حکومەتی هاوڵاتی جێدەهێڵیت ، لە دوای خۆت نەوەیەک لە دایک دەبێت پر بە گەرور هاوار دەکات دڕیژە پێدەری ڕێبازەکەت دەبین ، تۆ ئەی پیاوە سپیەکەی نیشتمان ، دوای تۆ ئەو دەستانەی نیشتمانیان ڕەش کردوە بە سپێتی تۆ سپی دەکەینەوە ، ئەی ڕابەرم ئێمە درێژە پێدەری بەرنامەکی تۆین و خەبات هەر بەدەوامە تا ئەو کاتەی هەمومان بە یەک دەنگ ، بە ڕۆحی تۆ هاوار دەکەین ، دەیگۆڕین .




هه‌رێمی کوردستان و ووڵاتانی ده‌ووروبه‌ری کاریگەری … نه‌جمه‌دین فارس حه‌سه‌ن


ڕەوتی سه‌له‌فیه‌ت و ئیسلامی سیاسی لەسەر هەرێم

ڕوون و ئاشکرایە ، ڕەوتی سیاسیە ئیسلامیەکان کاریگەریان لەسەر ئەو ناوچانە هەیە کە زۆربەی خەڵکەکانیان ( دانیشتوانەکانیان ) بە ئاینزا ئیسلامن ، کەلتووری ئیسلامی تیایدا پەیڕەوی ژیانیانە و باڵادەسته‌ . ئەو ووڵاتانە زیاتر ووڵاتانی دواکەوتوون و هەلومەرجی ژیانی ئابووری و کۆمەڵایەتی و سیاسیان لە ئاستی پشێویی و بێ نەوادایە . ئەو وڵاتانە پیشەسازی نین و یان زۆر لە ئاستێکی نزمدایه‌ و تا ئاستێکیش کشتوکاڵین و لەو ڕووەشەوە دواکەوتوون و ئاستی پێویستی بەرهەمهێنانی ناو خۆیشیان بە پێی پێویستی ژیانی رۆژانەیان نییە .
واتە ژیان لەو وڵاتانەدا بە گوێرەی پره‌نسیپ و ئەخلاقیاتی سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی شایسته‌ی مرۆف نیە ، لە چاو ووڵاتانی تردا لە ئاستێکی زۆر دواکەوتووانە و تا ئاستی کۆیلە گرتنیش گەشتووە . ئەم ووڵاتانە زۆرترینیان ، دین لە دەوڵەت جیانەکراوەتەوە و سەرچاوەی یاسا و ڕێسا مەدەنیەکانیانە . دواکەوتووی ئابووری ئەم ووڵاتانە سه‌رچاوه‌و هۆیەکە بۆ گەشەی بیرو ڕەوتی ئیسلامی سیاسی ، لەبەر ئەوەی دواکه‌وتوویی ئابووری و ژیانی فه‌لاکه‌تی خه‌ڵک و نه‌بوونی ئازادی و نان ، هۆیه‌کن مرۆف له‌و ناوچانه‌دا بە بەردەوامی بەدوای ڕزگارکەردا دەگەڕێت . هەندێکیان ووڵاتانی ئابووری سەرانەسێنن و بەرهەم هێنی نەووتن و هەندێکیشیان خراپی سیستمە ئابووریەکەیان بوه‌ته‌ ئه‌وه‌ی هەر هەموویان ووڵاتانێکن سیستمە سیاسیەکەشیان ئیستبدادی و چەوسێنەرانەیە و به‌به‌رده‌وامی هه‌تکیی ماف و ئازادییه‌کانی مرۆفی تێدا ده‌کرێت .

ئەمانە و گەلێک لایەنی تری ناو ئه‌و کۆمەڵگایانه‌ ، دەرگای لەسەر گەشەی ڕەووتی بیروباوه‌ڕی ئیسلامی سیاسی کردووەتەوەو توانیویانه‌ سه‌رانییان به‌ هاوکاری ده‌وڵه‌تانی ناوچه‌که‌ ، وەبەرهێنانی سیاسی و هزری لەسەر ئەو لایەنانەی جەور و سته‌می ئابووری و کۆمەڵایەتی و سیاسی ئەو ووڵاتانە بکه‌ن ، لە پێناوی گەشەکردنی گەرای به‌رژه‌وه‌ندی ئابوورییان ، په‌خشی بیروبڕوایان ده‌که‌ن . له‌به‌رئه‌وه‌ی هەرێمی کوردستانیش بەدەرنییە لە هه‌رێم و ناوچەیەکی دواکەوتوو لەڕووی پیشەسازی و کشتوکاڵییەوە هەروەها سیستمە سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتییەکەی دەرگای لەسەر گۆڕینی بیروبڕوای هاوڵاتیانی هەرێم کردووەتەوە ، لە پێناوی خۆشگوزەرانی و ئازادییدا بڕوانێتە هێزە نامۆکانیش و دیدوو تێڕوانینی خستبێته‌ سه‌ر ئه‌و هێزانه‌ و به‌ ئاوه‌زی خۆیی ، بتوانێت خواستەکانی و ئاسۆی ڕزگاربوونی له‌ هێزه‌ سه‌له‌فی و ئیسلامی سیاسیه‌کانه‌وه‌ ببینێت و بەدەستیان بهێنێت . بەڵام ئەمە ڕێگای نەجات بوونیان نییە و کۆیلەیەتیان زیاتر ئامانجدار دەکات بۆ سەرکردەی حیزبه‌کانی ده‌سه‌ڵات و هێز و حیزبە نامۆ و ڕەووتە ئیسلامیەکان . لەزۆرترین ووڵاتانی تری دنیای ئیسلامی ، هەروەکو هەرێم ڕەووت و بیری سیاسی ئیسلامییەکان لەژێر ناوی جیاواز و ئاڕاستەی مەزهەبی و شیتەڵکاری جیاوازدا دابەش بوون ، هەرلایەنە بە ئاوازێک جیهان بینیان دەخەنە ڕوو ، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی هەرهەموویان یەک ئاسۆ و ئامانج بە ئەنجام دەگەیەنن .

بەکارهێنان و ئاراستەکردنی ئەم ئایدیا و بزاوتە سیاسی ئیسلامیانە لەلایەن ووڵاتانی ناوچەکە بە پێوەر و ستراتیژی قازانجی خۆیان هاوکارییان ده‌که‌ن و ده‌یان به‌ن به‌ڕێوه‌ . پشت بەستنی ئەم هیزانەش بە هەندێک لە ووڵاتانی ناوچەکەو پشتگیری کردنیان لەڕووی ماددی و مەعنەوییەوە ، ئه‌و ووڵاتانه‌ لەپێناوی پارێزگاری کردن لە دەسەڵاتیان و مانەوەی سیستەم و جۆرەکەیانه‌ ، چونکه‌ ئه‌م جۆره‌ سیسته‌می پشتاوپشته‌ ، لەبەردەم هەڵوەشانەوەی یەکجارەکیدایە . دوای ئەو گەشە گەورەیەیی کە لەڕووی تەکنەلۆجیای پەیوەندی و سیسته‌می ڕاگەیاندندا کراوه‌ ، بووه‌ته‌ هۆی تيڕوانینی سیاسی و کۆمەڵایەتی جیاواز ، لە سه‌ر ناوەڕۆکی دەسەڵات و سیستەمەکەیان هه‌ڵوێستوو پراکتیکی جییاواز دروست بووه‌ ،‌ هۆکاری دانانی کاریگەرییه‌ لەڕووی سیاسی و جەماوەرییەوە لەسەر ووڵاتانی تر تا بتوانێت مۆدێلی دەسەڵات و دەوڵەتەکەی بهێڵێتەوە . هەروەک ئەوەی کە لەچەند ووڵاتێکی نیشتیمانی عەرەبیدا ڕویاندا . لە ڕابردوو وە لە ئێستاشدا بەهۆ و ڕێگاو ڕێبازی جیاواز، دەیانه‌وێت لەڕێگەی پشتگیری کردنی چەند حیزب و ڕەوتێکی مەزهەبی ، کاریگەری لەسەر کۆمەڵگای کوردی دابنێن . هەموو ئەمانەش بەشێوەی نوێنەرایەتی لایەن و ڕەووتە مەزهەبیەکان بە ئامانجی دەگەیەنن .

هەروەک ئەوەی کە ده‌وڵه‌تی سعودیە دەیەوێت لە ڕێگەی وەهابیەکانەوە (سەلەفی) ەوە بتوانێت دەوورو کاریگەری ده‌سه‌ڵات و هه‌ژموونی ئێران لە سه‌ر هەرێمی کوردستاندا ڕابگرێت و یان کەمیان بکاتەوە . لەبەرئەوەی فراوان بوونی هه‌ژمونی ئێران لە هەرێمی کوردستاندا زۆرتر هاوسەنگی هێز بە لای خۆیدا لاسه‌نگ و قورس دەکات . ئەمەش له‌ ڕێگه‌ی پابەندبوونی لایەک لە هێزەکانی هەرێم لەگەڵ ڕەووتی جیهانبینی مەرکەزی عێراق کە لەسەر ئاستی ناوچەکە و ووڵاتدا دەڕوات ، ئەمان لایەنگیری لێدەکەن . لە عێراقدا ئەگەر پارچەکانی تریش بکەونە ژێر کاریگەری ڕەوتی سیاسی ئێرانەوە ، ئەوا زیاتر ووڵاتی عێراق هاوسەنگی هێز لەبەرامبەر سعودییەدا دەگۆڕێت بە سوودی ئێران . هەربۆیە سعودیە یارمەتی ڕەووتی سووننە (هێزە سووننیەکان) دەدات و هەروەها یارمەتی لایەنێکی سەرەکی دەسەڵاتی هەرێم دەدات کە کاریگەر و پابەند نییە بە سیاسەتی ئێران و ململانێی دەکرێت لەلایەن ئەوانەوە ، به‌م پێیه‌ ، هێزه‌ سیاسی و حیزبییه‌کان له‌ هه‌رێمدا به‌ ئه‌جندای به‌رژه‌وه‌ندییه‌کانی هێزه‌ ناوچه‌یی و نێوده‌وڵه‌تیه‌کان ئاڕاسته‌ ده‌کرێن ، نمونەی ئەوەش لە هەڵبژاردنەکانی کابینەی هەشتی حکومەتی هەرێم لەڕێگەی دەنگدان بە ئەندام و کاندیده‌کانی زۆنگی زه‌رد لە کوردستاندا لەلایەن ڕەوتی سەله‌فی (وەهابییەکان) ، به‌هاوکاری ده‌وڵه‌تی سعودیه‌ . وویستی ئه‌و ووڵاته‌ش واده‌کات ده‌ست وه‌ردانێکی ناڕاسته‌وخۆ هه‌ندێک کاتیش ڕاسته‌وخۆ پێیهه‌ڵده‌ستێت ، هه‌ر وه‌ک ئه‌وه‌ی که‌ ئێرانیش کردوویه‌تی و ده‌یکات .

سعودیه‌ له‌ ڕێگه‌ی سه‌له‌فییه‌کانه‌وه‌ ده‌یه‌وێت ده‌نگی لایه‌نی دژ به‌ هه‌ژموونی ئێران به‌رزبکاته‌وه‌ ، هه‌ژموونی سیاسه‌تیان له‌ مه‌نگه‌نه‌ بدات . سعودیه‌ له‌ هه‌رێمی کوردستان و ناوچه‌که‌ ، سودی له‌ تێکچونی باری ئاسایش و ململانێی ده‌وڵه‌تان وه‌رگرتووه‌ ، توانیوییه‌تی له‌مپه‌رێکی بچوک بێت له‌ به‌رده‌م هه‌ژموونی سیاسه‌ت و ئامانجه‌ مه‌زهه‌بییه‌کانی ، له‌گه‌ڵ ئه‌و هه‌موو هه‌وڵه‌ی سعودیه‌ هێشتا ئێران به‌هێزتره‌ له‌ ناوچه‌که‌دا . هێزه‌که‌ی تری هه‌رێم که‌ گرێدراوی سیاسەتی ئێرانەو بەرژەوەندیان له‌ ئێستادا بەیەکەوەیە لە ناوچەکەدا ، ئه‌و هێزه‌ش له‌ پێناوی مانه‌وه‌و پاراستنی خۆی له‌ گۆڕه‌پانی سیاسی هه‌رێمدا، ده‌رکه‌وتنی له‌ به‌رامبه‌ر ڕکابه‌ره‌که‌ی وه‌ک هێزێکی به‌ده‌سه‌ڵات و کاریگه‌ر به‌سه‌ر سیاسه‌تی هه‌رێمه‌وه‌ ، هه‌ر وه‌ک چۆن به‌رامبه‌ره‌که‌ی سودی وه‌رگرتووه‌ بۆ تێکشکاننی ئه‌و . هەر لەبەرئەوەیە کە لە زۆرترین کاتدا لە بەرامبەر دەوڵەتی مەرکەزی لە عێراقدا بیروبڕوا و هەڵوێستی جیاوازیان هەیە ، لەبەرئەوە سەلەفیەکان لە هەرێمی کوردستاندا دەنگیان بە دژی هاوپه‌یمانی ئێران دا ، لە ژێر ناونیشانی ئەوەی کە سەرۆک وەک باوکی میللەت وایە و پێویستە ڕێز لە باوک بگیرێت و دەنگ و وەلائی بۆ دووبارە بکەینەوە و گەورەیەتی پیرۆز ڕابگرین و بپارێزین . ئەمەش هەمان سیاسەت و پەیڕەوی سعودیەیه‌ ، له‌و ده‌وڵه‌ته‌دا بنه‌ماڵه‌ی (محه‌مه‌د عه‌بدلوه‌هاب) لایه‌نی ڕۆحی یه‌ و تاکەکانی کۆمەڵگای سعودیە هه‌ڵده‌خڕێنن ، بۆ دەنگ دانەوەو پارێزگاری کردن لە دەسەڵاتی ماددی و سیاسی بنەماڵەی (السعود) ، هەردوولایەن تەواوکەری یەکترین و دەسەڵاتی سعودیە بە هاوبەش بەڕێوەدەبەن . دەنگ دانی ئەوان بە هێزی دژبه‌ری ئێران وای دەبینن دەنگ دان بە دژایەتی ئێرانە ، له‌ زۆرترین کاتدا سه‌رچاوه‌ی ئه‌و دژایه‌تیانه‌ ، بۆ جیاوازی هه‌ردوو مه‌زهه‌بی سونه‌ و شیعه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ . واتە چەندە دەنگی هاوپه‌یمانی ئێران کەم بکات ، مانای کەم کردنی ده‌سه‌ڵات و هه‌ژموونی ئێرانیە لە عێراق و ناوچەکەدا . سونه‌کانیش له‌ عێراقدا لایەنێکی تری ئەم ستراتیژه‌ی سیاسەتی دەرەوەی سعودییەیە لەبەرامبەر ڕەووتی شیعەگەرادا .

لەلایەکی ترەوە یارمەتی دانی داعش و کاریگەری دانان لەسەرسیاسه‌ت و ئابووری و کۆمه‌ڵایه‌تی عێراقی فیدراڵ و هەروەها دژایه‌تی هەرێمیش لایەنێکی تری ستراتیژو سیاسەتی دەرەوەی سعودییە بە بەرامبەربەنه‌یاره‌کانی و کەم کردنەوەو باڵ نەکێشانی شیعەگەراییه‌ بەسەر ناوچەکەدا ، یان هەر هیچ نەبێت فراوان بوونی ڕووبەری سنووری دەسەڵاتی ئێران ڕابگرێت لە ئاستێکدا ، ئێران نەتوانێت زیاتر کاریگەری سەربازی و هاوسەنگی هێز بەلای خۆیدا قورس بکات . ئەمەش کارکردنێکی دوو سەرەی سعودییە بەرامبەر بە عێراق و هەرێم . واتە لەلایەک یارمەتی لایەنێکی هەرێم دەدات و لەلایەکی تریش بە داعش دژایەتی دەکات ، ئەمەش وەک بزنەکەی هەیاسی خاس دەکات لە گه‌ڵ پارت و هێزه‌ سیاسیه‌کانی هەرێم .

لە پێشتردا باسم کرد ، لە پێناوی دانانی سنورێک بۆ توانای سیاسی و سەربازی شیعەگەرایی لە عێراقدا بووە . دووەمیش دروست کردنی ئاژاوەو بەردەوامی کێشەو ململانێ ی نێوان هێزە کۆمەڵایەتی و مەزهەبی و نەتەوایەتییەکانی ناو عێراق و جەنگی ناوخۆ تیایدا ، ئه‌مانه‌ش هه‌موویان هۆیەکە بۆ پارێزگاری کردن و سنووردانان بۆ کاریگەرییەکانی سیاسەت و پەیڕەوی هاوبەشی ئێران و عێراق لەسەر سعوودییە کە هاوسنوورە لەگەڵدا ، هه‌روه‌ها هەمان ئەو کاریگەریانه‌ش کەم نیین کە لەسەر هەرێم هەیە له‌لایه‌ن ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌وه‌ ، لە ڕێگەی هێزە سیاسی و کۆمەڵایەتی و بزاوتە ئیسلامیەکان ده‌یخه‌نه‌ سه‌ر هه‌رێم و جێبه‌جێی ده‌که‌ن. لە لایەکی تر کارکرنی دەوڵەتی قەتەر (قطر) لەسەر لایەن و ڕەووتی ئیخوانیەکان لەناو هەریمدا و هاوبەشی پێکردنیان لە ململانێ سیاسیەکانی ناوخۆیی هەرێم و بەهێزکردنیان و پاڵپشتیکردنیان لە ڕووی ماددی و مەعنەویەوە ، له‌لایه‌ن نوێنه‌ره‌کانیانه‌وه‌ هه‌رجاره‌ی به‌ ناونیشان و هۆی جیاوازه‌وه‌ ، دروست کردنی کێشه‌و پاڵپشتی کردنی لایه‌ک له‌ هێزه‌کانی هه‌رێم بە مەبەستی دانانی هەمان کاریگەری کە سعودییە ئامانجیەتی لە ناوچەکەدا ، هەوڵی دەوڵەتی قەتەر و نوێنەرایەتی کردنی لەلایەن هێزه‌ ئیسلامی به‌ناو میانڕەو . له‌هه‌مان کاتیشدا هه‌ردوو ده‌وڵه‌تی قه‌ته‌ر و سعودیه‌ له‌ ململانێی به‌رده‌وامدان له‌ پێناو باڵاده‌ستیان به‌سه‌ر ناوچه‌که‌دا .

هەتا تووندڕەوە ئیسلامییەکانیش لەهەمان سه‌رچاوه‌ سوودمەندن و بۆ هەمان مەبەست کاردەکەن . ئەگەر ئەم جۆرە کارکردنە که‌ لەلایەن هەموو حیزبە ئیسلامیه‌کانی کوردستانەوە پەیڕەو دەکرێت ، بنبڕو سنووردار نەکرێت ، لەدواتردا لە ناهەرێم دا مەترسییەکی گەورە لەسەر هێز و بیرو باوەڕی کۆمەڵگای کوردی دروست دەکات ، ئەگەر سەلەفییەکان بۆ پارتێکی باڵاده‌ستی هه‌رێم سوودێکی کاتیان هەبێت ، ئەوا لەدواتردا زیانێکی گەورەو درێژماوەیان لەسەر کۆمەڵگای هەرێم دەبێت . یارمەتی دانی پارتێک لەلایەن سەلەفییەکانەوە بەشێوەیەکی ئەگەر ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆش بێت لە دواتردا کۆسپ و تەگەرە دەبن لەبەردەم گەشەو پێشەوە چوونی سیاسی خۆیان . ئەگەر ئێستاش بەپێی تواناییەکانیان سوودێکیان لە ئاستێکی بچووکدا هەبێت ، بەڵام کاریگەریە خراپەکانی لە داهاتوودا زۆر گەورەتر و زیان بەخشتر دەبێت . بەم پێیە ئیسلامی سیاسی میانڕەوو توندڕەو و سەلەفیەکان ئەگەر ئه‌وانه‌ لەهەندێک بیرکردنەوەی لاوەکیدا لەیەکتر جیاوازیش بن ، هەر هەموویان یەک ئامانجیان هەیە . هەموو ئه‌و سیاسه‌ت کردنانه‌ی پارته‌کان له‌ هه‌رێمدا کاریگەری دادەنێت لەسەر ڕۆڵ و کاریگەری ناوچەکە ، هەرێم دەکاتە پاشکۆی هەندێک سیاسەت و ئەجندا ، وەک دووژمن لە هەرێم دەڕوانێت ، واتە هەرێم دەخاتە ئاستی سفری هاوسەنگی هێز لە ناوچەکە دا .


هەرێم لە هاوسەنگی هێزە ناوچەییەکاندا

ئەگەر ئێمە بڕوانینە جوگرافیایی سیاسی هەرێم ، به‌پێی دیدی جیێۆپۆله‌تیک بێت ، دەبینین کە وڵاتێکی داخراوەو پێیان دەوترێت ووڵاتە داخراوەکان (بەندکراوەکان) ، واتە ئەو ناوچانەن یان ووڵاتانەن کە سنووریان بە دەریاوە نییەو دەرچەی دەریاییان نییه‌ و ووڵاتێکی داخراو دروست دەکەن . کرانەوەیان بەسەر ده‌رچه‌ی ئاویی نێودەوڵەتیه‌وه‌ نییه‌ . پەیوەندیی و کاریگەرییەکانیان کەم و لاوازەو لە ناوخۆیی خۆیاندایە ، دەوروبەرەکانیان بەپێی شوێن و پێگەی جوگرافیا و کەوتنە سەرڕووی دەریا و دەرچەکانیان کاریگەری له‌سه‌ر هه‌رێم دادەنێت ، واتە ووڵاتانی ئێران و ناوچە عەرەبنشینەکانی عێراق و سوریا و ووڵاتی تورکیا ، هەر هەموویان دەرچەیەکی دەریایی یان چەند دەرچەیکی هەیە و یان سنوورێکی دوورو درێژیی لەگەڵ دەریادا هەیە . ئەمەش وایکردووە کە بتوانن پەیوەندییە ئابووری و سیاسییەکانیان بەڕووی جیهاندا فراوانتر و کاریگەرتربن وکه‌متر له‌ ژێر کاریگه‌ری دراوسێکانیاندا بن ، لە چاو ئەو ووڵاتانەی کە داخراو و توندوتۆڵتر و کەمتر کاریگەری ناوچەیی و تا ئاستێک دراوسێکانیان بە شێوەیەکی تەواوەتی لەسەربێت . بەهۆی شوێن و جوگرافیای سیاسی و له‌لایه‌کی تر به‌هۆی کلک گرێدانی پارته‌کانی هه‌رێم له‌ پێناوی شکاندن و له‌ چوارچێوه‌نانی رکابه‌ره‌کانی هه‌موو شتێکی تریان له‌ بیرخۆیان بردووه‌ته‌وه‌ . هەرێم مەحکومە بە بەستنی پەیوەندی ئابووری لەگەڵ دراوسێکانیاندا بەهۆی دواکەوتویی سیستەمی ئابووری هەرێم و دام و دەزگاکانییەوە ئەگەر نەوت یان غازی سروشتی بنێردرێتە دەرەوە دەبێت بیگەیەنێتە سەر دەریا و بەندەرەکانی گواستنەوەی نەوت ، تا بۆ بازاڕی جیهانی هەناردە بکات ده‌بێت بە زەوی و ووشکانی یەکێک لە ووڵاتەکانی دراوسێدا بڕوات .

هەروەها هەناردەو هاوردەکردنی کاڵا بازرگانییەکان و هەموو جۆرێکی گواستنەوەیی ووشکانی پەیوەندیەکانیان لەگەڵ ئەواندا دەبێت ، واتە دەکەوێتە ژێر کاریگەری سیاسەتی ئابووری ئەو ووڵاتانەوە ، لەلایەک هەڵکەوتەی جوگرافیای سیاسی هەرێم و دووەم لەبەر ئەوەی هەرێم لەڕووی پیشەسازی و هەروەها لەڕووی کشتوکاڵییەوە پێشکەوتنێکی ئەوتۆی بەخۆیەوە نەبینییوە و پێی نەگەشتووەو توانای خۆ بەخێوکردنی نییە و لە ئاستێکی زۆر نزمدایە ، لەلایەکی ترەوە لەڕووی سەربازیشەوە له‌ به‌رامبه‌ر ووڵاتە هاوسێکانی توانایەکی لاوازی هەیە و ناتوانێت کاریگەری سەربازی و سوپایی دابنێت لەسەر ناوچەکانی تر ، ئه‌مه‌ش به‌هۆی ڕێکخراونه‌کردنی هێزی سه‌ربازی هه‌رێم له‌ هێزێکی نیشتمانی سه‌ربازیدا ، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی مانه‌وه‌ی هێزه‌ سه‌ربازیه‌کان ، به‌م شێوه‌ دابه‌ش بوونیان به‌سه‌ر حیزبه‌ سیاسیه‌کاندا ، بونه‌ته‌ هۆی مانه‌وه‌و پارێزگاری کردنیان له‌ حیزبه‌کانیان ، به‌به‌رده‌وامی ئه‌گه‌ری شه‌ڕی ناوخۆیان به‌ هه‌ڵواسراوی هێشتووه‌ته‌وه‌ ، له‌لایه‌کی تره‌وه‌ سیاسه‌ت و ئه‌جێندای هێزه‌ هه‌رێمیه‌کانی پێ جێبه‌جێ ده‌که‌ن و ئه‌سه‌پێنن به‌سه‌ریه‌کترو ناوخۆدا . له‌لایه‌کی تره‌وه‌ ژماره‌ی دانیشتوانی هه‌رێم ، له‌ڕووی چڕی و چه‌ندایه‌تی و چۆنایه‌تییه‌وه‌ ، توانای کاریگه‌رییان به‌سه‌ر هێزه‌ ناوچه‌ییه‌کاندا نیه‌ ، ئه‌گه‌ر یارمه‌تی هێزه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌کان نه‌بێت . له‌به‌ر ئه‌وه‌ ئەگەر هاوکاری هێزە سیاسی و سەربازییە کوردەکانی ووڵاتەکانی دراوسێ نەکات ، کە هۆیەکە بۆ چوونە پێشەوەی زیاتر داخوازییەکانی نەتەوەی کورد لە چوارچێوەی ووڵاتەکانی خۆیاندا و هەروەها دروستکردنی فشاری سەربازی و سیاسیە بۆسەر ئەو ووڵاتانەی کە کوردی تیادا دەژێت ، ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ که‌م کردنه‌وه‌ی فشاری هێزه‌ نه‌یاره‌ ناوچه‌ییه‌کان له‌سه‌ر هه‌رێم ، چونکه‌ ئەم جەنگانەی ئەوانیش دەبێتە هەڵگیرسانی جەنگی ناوخۆی و هه‌وڵێک بۆ ڕزگاری لەو ووڵاتانەدا و دروست بوونی نائارامی سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئابووری لەناوخۆیاندا ، کاتێک هەوڵێک لەسەر درووستکردنی نائارامی لەو دراوسێیانەی هەرێمدا هەبوو، کاریگەری کەم تازۆری ئەو ووڵاتانە له‌سه‌ر هه‌رێم کەمتر دەبێت . ناپەرژێنە سەر فشار دروست کردن لەڕووی سیاسی و سەربازییەوە لەسەر هەرێم.

باسی یه‌که‌م
۱- پێکه‌وه‌یی له‌ ده‌وڵه‌تی عێراقدا :

عێراق کاتێک پێویستی بە خاکی هەرێم هەیە کە دەرگای گواستنەوەی نەوتی لەسەر ڕووی داخرێت لە ده‌ریای عه‌ره‌بی و ووڵاتانی که‌نداوی عه‌ره‌بیدا یان ئەردەن و سووریا هیچ هاوکارییەکی عێراق نەکەن ، ئەوا بەندەری جیهان تاکە دەرچەی به‌ بازاڕکردنی نەوتی عێراق دەبێت ، عێراق لەڕێی هەرێمی کوردستانەوە دەتوانێت نەوت بگوازێتەوە ، عێراق جێگره‌وه‌ی خۆی هەیە لەسەر دەریای عه‌ره‌بی و بەندەری بۆ گواستنەوەی نەوت و هاوردەو هەناردەکردنی کەلوپەلی بازرگانی هه‌یه‌ ، هەروەها ئەردەنیش لەڕووی بازرگانییەوە دەرگای کراوەیە بە ڕووی گواستنەوەو هەناردەکردنی کەلوپەل و پێداویستییەکانی عێراق ، چونکە ووڵاتی ئەردەن بۆ بەدەست هێنانی ووزە پێویستی زۆری بە ووڵاتی عێراق هەیە ، واتە هەردوولا بەرژەوەندی هاوبەش و ڕکابەری سیسته‌می جیاوازیان هه‌یه‌ ، هەریەکەیان بە ڕێگەی جیاواز کاریگەری لەسەر یەکتر دادەنێن ، به‌ڵام زۆرترین کات به‌ڕێوه‌بردنی به‌رژه‌وه‌ندیه‌کانیان زیاتره‌ تا ڕکابه‌ری سیاسی و سیسته‌می ، لەمەیاندا کورد هیچ باڵادەستیەکی نییە ، ناتوانێت لایه‌نی کاریگه‌ری هاوکێشه‌ سیاسی و ئابوریه‌کان بێت . سعودیەش لایەنێکی ترەو زۆرجار ئەوانیش دەکەونە ململانێوە بەڵام لەبەرامبەر دۆزی کورد دا هاوسیاسی و هاوڕان وله‌گه‌ڵ یه‌کتر هاوکار دەبن . لێرەوە ئەوە دەردەکەوێت کە تەنها کاریگەری لەسەر ناوەندی عێراق هاوپەیمانێتی نێوان سوونە و کوردە ، ئەمەش کەمترین شانسی هەیە کە بە سوودی کورد بگەڕێتەوە چونکە ئەگەر کورد بیەوێت لە ڕێگەی هاوپەیمانییەوە بە ئامانجەکانی خۆی بگات سوونەش لەو هاوپەیمانی و ڕکابەریەدا مەرام و ئامانجی خۆی هەیە ، چونکە له‌ هه‌ردوو ڕوی بیری ئاینی ونەتەوەی وایکردووە گوێ بە خواستی ڕەوای نەتەوی کورد نەدات ، یابه‌به‌رده‌وامی به‌ ڕکابه‌ری خۆیی و دارده‌ستی ئیسرائیل ناوزه‌دی ده‌کات ، هه‌ر هاوپه‌یمانییه‌ک سونه‌ له‌گه‌ڵ کورد بیکات ، لەپێناوی هاوسەنگی هێزی خۆیه‌تی لەبەرامبەر شیعە و دەسەڵاتی شیعە لەعێراقدا یه‌ ، ئەگەر زانستی و لێزانی سیاسیەکانی کورد هەبێت ئەتوانن ئەو هاوپەیمانی ڕکابەرییە لەدەرفەتدا بە سوودی خۆی بقۆزێتەوە ، کورد لە عێراقدا بەهۆی هێزی سوونەوە دەبێتە هاوسەنگی هێز ، وه‌ به‌پێچه‌وانه‌شه‌وه‌ ڕاسته‌ ، چونکه‌ هه‌رکێشه‌و ململانێیه‌ک له‌ نێوان شیعه‌ و سونه‌دا هه‌بێت ، هه‌ردوولا هه‌وڵی به‌ده‌ستهێنانی هێزی کورد ده‌ده‌ن به‌لای خۆیاندا، ئه‌مه‌ش ئه‌توانرێت سودی لێوه‌ربگیرێت ، ئەگینا بەتەنها ناتوانێت ئەو ڕۆڵە بگێڕێت . ئەم لایەنەش لەگەڵ ئەوەی هەردوو لا لەبەرامبەر قەڵەم ڕەووی دەسەڵاتی شیعە لە عێراقدا پێویستیان بە یەک هەیە ، ئەو جۆرە لە هاوسەنگ بوونە لاوازەو ڕۆڵ گێڕانی زۆر بێ سەمەرە و بەسوود نییە بۆ کورد چونکە سنورێکی هاوبەش و پڕ لە کێشمە کێش هەیە لە نێوانیاندا .ئه‌وه‌ش ئه‌و سنووره‌یه‌ که‌ پێیان ده‌ووترێت ناوچه‌داگیرکراوه‌کان ، یا دابڕاوه‌کان ، یا ناوچه‌کانی ده‌ره‌وه‌ی هه‌رێم ، یا ناوچه‌ی یاسای 140ی جێناکۆکه‌کان . له‌ به‌رئه‌وه‌ی ئه‌م ناوچانه‌ عه‌ره‌ب و چه‌ند که‌مه‌ نه‌ته‌وه‌یی و ئاینی و مه‌زهه‌بی تری تێدا ده‌ژین . نه‌ته‌وه‌ییه‌کانی عه‌ره‌ب و سونه‌ به‌ نیشتمانی خۆیان ده‌زانن ، گاڵته‌یان به‌ هه‌موو ئه‌جێندایه‌کی تردێت .

باسی دووه‌م
2- کاریگه‌ریه‌کانی ده‌وڵه‌تی سوریا :

دەوڵەتی سوریا لەحاڵی ئێستایدا لە جەنگێکی ناوخۆیی ماڵ وێرانکەردایە ، هێزە سەلەفی و ڕەووتە ئیسلامیەکان و بەناو ئۆپۆزسێۆن وەکو گەلە گورگ دەمیان ژەنیوەتە ناو سووریا و بەهەردوولای له‌سه‌ر دەسەڵات و هێزەکانی دژی دەسەڵات ووڵاتیان لەڕووی سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتیەوە وێران کردووە ، لەحساباتی هاوسەنگی هێزدا هیچ بەهایەکی ئەوتۆی نەماوە ، هێزه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌کان ته‌سفیه‌ حسابی خۆیان له‌سه‌ر زه‌ویی سوریا به‌ گۆشت و ئێسقانی خه‌ڵکه‌که‌ی یه‌ک لایی ده‌که‌نه‌وه‌ ، هه‌ریه‌که‌یان ده‌یانه‌وێت کاریگه‌رییان به‌سه‌ر ناوچه‌که‌و ئه‌وروپادا باڵا ده‌ست بکه‌ن . له‌به‌ر ئه‌وه‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ ده‌لاقه‌یه‌کیان بۆ کورد کردووه‌ته‌وه‌ ، ئه‌گه‌ر بتوانن ڕێچکه‌ی سیاسه‌ت به‌ ئاڕاسته‌ی دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی کوردی بگرن ، یا هه‌ر هیچ نه‌بێت هه‌ندێک له‌ مافه‌ سیاسی و ڕۆشنبیری و که‌لتوری و کۆمه‌ڵایه‌تی و ئابووریه‌کانیان به‌ده‌ست بهێنن . ئەمانە هەرهەمووی دەرفەتێکی سیاسی و کۆمەڵایەتی گرنگن ، کە کورد ئەگەر مافەکانیشی بەدەست نەهێنێت ئەوا ئەتوانێت چەند هەنگاوێک لەکۆی هەموو هەنگاوەکانی بەدەست هێنانی مافە سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئابووریەکانی نزیک ببێته‌وه‌و بەدەستیان بهێنێت . کورد و هێزەکانی تری ناو سووریا هەرهەموویان لەژێر کاریگەری ئەجێندای دەرەکی ناوچه‌یی و نێوده‌وڵه‌تی دان ، به‌هۆی ئه‌مانه‌وه‌ ، ئه‌و هێزانه‌ ململانێ لەسەر زاڵبوونی سیاسەت و ستراتیجی خۆیان دەکەن .

بەپێی ئه‌و هەلومەرجه‌ سیاسی و سەربازی و ئابوورییه‌ی دەوڵەتی سوریا هه‌یه‌تی ناتوانێت دەوڵەتێکی بە کاریگەرو ڕاست کەرەوەی هاوسه‌نگی هێزی ناوچەکە بێت ، ده‌وڵه‌ت و هێزێکی حساب بۆکراوبێت ، ئه‌گه‌ر ئێران و ڕوسیا و حیزب الله‌ پشتیوانی لێ نه‌که‌ن ، ناتوانێت کاریگەری دابنێت لەسەر ووڵاتانی دەوروبەری . کورد لە سوریادا لە بزاوتێکی سەربازی و سیاسی و کۆمەڵایەتی به‌رنامه‌ بۆ داڕێژراوی خۆیدایە به‌ مانا لیبراڵییه‌که‌ی ، لە پێناو گەڕانەوەی بەها کەلتووری و مافە سیاسی و ئابووریەکانی خۆی . دەبێت لەو پێناوەدا هەرێمی کوردستان هاوکاری جدی و پڕ بە پێستی داخوازییەکانی کورد بێت لە سوریادا تابتوانێت لەو ناوچەیەدا تواناو هێزی سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تی و ڕۆڵ گێڕانی زیاتر و زیاتر لەبەرچاو بگیرێت و دەورێکی کارا و پڕ لە بەرهەم بێت . چونکە کەوتنە سەر پێی توانای سیاسی و کۆمەڵایەتی و سەربازی کورد لە سوریا کە هاوسنووری هەرێمی کوردستانە ، ئه‌گه‌ر هاوکاری و هه‌ماهه‌نگییان پێکه‌وه‌ هه‌بێت ، دەبنە هێزێک لەگەڵ هەرێمدا ، لە ناوچەکەدا که‌م تا زۆر ده‌بنه‌ هێزێکی کاریگه‌ر ، ئه‌گه‌ر بەشێوەیەکی کەمیش بێت ، یا پڕ بەپێستی هەوڵ و تەقەلاکانی کورد مافه‌ سیاسیه‌کان بەدەست دەهێنێت . هەتا ئەگەر کورد هەوڵی لە پێناوی جیاکردنەوەی کوردستان بێت لە سوریادا ئەوا کۆمەکێکی باش دەبێت بە هەرێم ، ئه‌گه‌ر به‌رژه‌وه‌ندی حیزبایه‌تی و خێڵه‌کیانه‌ و تاکه‌که‌سی له‌ به‌ر چاو نه‌گیرێت ، ئۆلیگارشیه‌کان له‌ هه‌رێمدا ترسی له‌ ناوچونی به‌رژه‌وه‌ندییه‌کانیان نه‌بێت .

واتە هەوڵدان و یارمەتی کوردەکانی سوریا خزمەت بەتوانا و سەقامگیری زیاتری هەرێم دەکات . پارێزگاری کردن لەو ناوچانەی کە کوردی تیادا نیشتەجێیە و لەژێر دەسەڵاتی شەڕڤانانی یەپەگە و یەپەژە دایە و کانتۆنەکانی تیادا دامەزراوە ، ئەوە زیاتر بکەن و تا ئەگەر سنوورەکە بگاتە سەرکەناراوەکانی ئەسکەندەرونه‌ هەوڵ بۆ بەدەست هێنانی بدەن ، به‌م هۆیه‌وه‌ پێگەی هەرێم بەهێزتربێت و دوور بکەوێتەوە لە کاریگەری ووڵاتانی دەوروبەری ، هەروەها بتوانێت لە معادەلاتی هێزی ناوچەکەو جیهانیش لە ئێستا و ئایندەدا دەوورو کاریگەری بە پێی ئاست و هەوڵەکان و ستراتیژی کارکردنی بە ئاڕاستەی کاریگه‌ری و ڕۆڵی لە ناوچەکە هەبێت ، پێویستە هەرێم پلانێکی وورد و زیرەکانە بە ئاڕاستەی چوونە پێشەوەی سیاسەت و ستراتیژی داخوازییەکانی نەتەوەی کورد لە دەستووری کاریدا بێت .
پێویسته‌ هه‌رێمی کوردستان ، هه‌مه‌ئاهه‌نگی و یه‌ک ده‌ستی و هاوکاری هێزه‌ کوردیه‌کانی پارچه‌کانی تری کوردستان بێت ، له‌ ئێستاشدا به‌ تایبه‌ت تر هێزه‌کانی ڕۆژئاوای کوردستان ، چونکه‌ سه‌رکه‌وتنی ڕۆژئاوا ، ده‌بێته‌ هۆی که‌مکردنه‌وه‌ی کاریگه‌ری سیاسی و ئابوری ووڵاتانی ده‌وروبه‌ر له‌ سه‌ر هه‌رێم . ئه‌مه‌ش ئه‌گه‌ر نوکه‌رایه‌تی ووڵاتانیان وه‌ک پیشه‌و ئاکاری خۆیان دانه‌نابێ .

باسی سێ یه‌م
۳- جێگاوڕێگای ده‌وڵه‌تی تورکیا :

تورکیا یەکێک لەو وڵاتانەیە کە کاریگەری سەربازی و ئابووری و سیاسیشی لە سه‌رهەرێم هەیە ، لەبەر ئەوەی هەرێم ناتوانێت پشت بەهێزو توانا ئابووریەکانی خۆی ببەستێت ، هه‌ر بۆیه‌ زۆرترین کاڵای هاوردەی هەرێم لە تورکیاوه‌ دێت ، له‌ خاڵی سنووری نێوان تورکیا و هەرێم دەگاتە ناوەوە . لەلایەکی ترەوە زیاتر لە (1200) کۆمپانیای وه‌به‌رهێن لە هەموو بوارەکانی وەبەرهێنان و پیشەسازی و بازرگانی لە هەرێمدا هەیە و لە بنیات نانەوەی ژێرخانی هه‌رێمدا ڕۆڵ و کاریگەری خراپیان هەیە . هەموو ئەو کۆمپانیانە بێجگە لەوەی کە سوود و قازانجی زۆر بەتورکیا ده‌گه‌یه‌نن ، له‌ ڕوی ته‌کنیکی هونه‌ریه‌وه‌ خه‌ڵکی هه‌رێم سوودی پێ ناگات . چونکه‌ زۆرترینی کرێکار و ئه‌ندازیار و کارمەندەکانیان لە تورکیاوە هێناوەو لە پرۆژەکاندا کارییان پێدەکەن ، بێجگه‌ له‌وه‌ی ئەمانیش هەموو ئەو بڕە پارەیەی کە وەریدەگرن و لەگەڵ ئەو سوودەی کە کۆمپانیاکانیان بەدەستی دەهێنن ، هەمووی وەک سیولە دەچێتە دەرەوەی هەرێم و لە تورکیادا ده‌بێته‌ داهات و کۆدەبێتەوە ، لە لایەکی ترەوە کارپێکردنی کرێکار و ئەندازیار و کارمەندانی تورکیا دەبێتە هۆی کەم بوونەوەی بەتاڵە لە تورکیادا و ئه‌مه‌ش هۆیەکه‌ بۆ مژینی دەنگی ناڕەزایەتی و کێشەی داخوازی بەتاڵەیی هێزی کار لەو ووڵاتەدا . هه‌روه‌ها کۆمەک و قازانج بە دەسەڵاتداران دەگەیەنێت و کەمبوونەوەی فشاری داخوازییەکانی کرێکارانە لەو ووڵاتەدا . بێجگە لەوەی توانای کڕین لەناو بەشێکی دانیشتواندا باشتر دەکات و بازاڕ لە تورکیادا جموجۆڵ پێدەکات ، له‌ لایه‌کی تره‌وه‌ توانای سیو لە هەرێمدا کەم دەکاتەوە ، دراوی یه‌ده‌ک ئه‌گه‌ر هه‌بێت زۆر که‌م ده‌کاته‌وه‌ ، هه‌ڵئاوسان دروست ده‌کات و جموجۆڵی بازاڕ له‌ نێوان تاکه‌کانی هه‌رێمدا که‌م ده‌کاته‌وه‌ .

هەروەها دراوی کارپێکراو لە مامەڵەی ئەو کۆمپانیایانەدا دراوی دۆلارە کە ئێستا لە بازاڕی هەرێمدا وەک دراوی باوه‌ڕپێکراوی ئاڵوگۆڕ (العملة الصعبة ) حسابی بۆ دەکرێت و دەبێتە هۆی کەم بوونەوەی ، کاریگەری لەسەر توانای ئابووری و دراوی هەرێم دادەنێت . هەموو ئەوانەش بێجگە لەوەی کە ساڵانە بڕی ئاڵوگۆڕی بازرگانی هەرێم لەگەڵ تورکیادا دەگاتە نزیکەی 14 بۆ 16 ملیار دۆلار ئەمەش بڕی چه‌ندایه‌تی دراوێکەو دەچێتە دەرەوەی هەرێم و عێراق ، ئه‌مه‌ش بێجگە لەوەی کە ده‌بێته‌ هۆی دانه‌خستنی کارگەکان بۆ کاتێکی زیاتر لە ڕۆژدا و هێشتنه‌وه‌و خستنە سەرکاری کرێکارانی خۆیان لە ناوخۆی خۆیاندا بووه‌ته‌ هۆی ڕێگرتن له‌ زۆربونی به‌تاڵه‌ له‌و ووڵاته‌دا . ئەگەر هەرێم لەڕووی پیشەسازی و کشتوکاڵیەوە بەرەوپێش بچووایە و هه‌نگاوی دروستی بگرتایه‌ته‌ به‌ر، ئەوا کەمتر سوود و قازانجی ئابووری و بۆ تورکیا دەبوو . له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئەگەر هەرێم لە دوایی ساڵانی 1991 ەوە پلانی بە پیشەسازی کردن و چاککردن و گەشەی کشتوکاڵی بە پلان و ستراتیژیەکی دوور لە بیر و دەستووری سیاسیەکاندا بوایە ، هەرێم نەدەکەوتە ژێر کاریگەری و ڕەحمەتی سیاسی و ئابووری تورکیاوە .

بەم شێوەیەی ئێستا بێجگە لەوەی کە سیاسەتی نەوتی لە هەرێمدا شکست خواردوو بێ ئامانجە ، له‌ده‌ستی چینێکی ئۆلیگارشی ئابووری و سیاسی و سه‌ربازیدایه‌ ، له‌ به‌رئه‌وه‌ سیاسەتی نەوت لە پلانی ستراتیژی خزمەتی دۆزی نیشتیمانیدا نییە ، هەموو ئەوانەی کە باسم کرد هۆیەکە بۆ باڵادەستی سیاسی و ئابووری و سەربازی تورکیا بەسەر هەرێمدا ، لەلایەکی ترەوە ململانێی پارته‌ سیاسیه‌ باڵاده‌سته‌کانی هه‌رێم لەسەر دەسەڵات لە ناوچەکەدا ده‌لاقه‌ و کەلێنێکی بۆ تورکیا درووست کردووە ، تابتوانێت لەو نێوەندەدا ڕۆڵی خۆی بگێڕێت و لەڕووی سیاسی و ئابووری و سەربازییەوە هەرێم لاوازو بێ کاریگەر بکات. پاڵدانی پارتێک بەتورکیاوە لە پێناوی لاوازکردنی ڕکەبەرەکەیەتی ، لاکه‌ی تری به‌رامبه‌ریشی له‌پێناوی ئه‌وه‌ی هاوسه‌نگی هێز به‌لای ڕکه‌به‌ره‌که‌یدا قورس نه‌بێت ، ئه‌میش خۆی ئاڵاندووه‌ته‌ هێزێکی تری ناوچه‌یی وه‌ک ئێران ، هه‌موو ئه‌مانه‌ش به‌ پاڵپشتی کردنیان له‌ سیاسه‌تی ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ بۆیان فه‌راهه‌م ده‌بێت ، ئه‌مانیش له‌ ناوچه‌کانی ده‌سه‌ڵاتیاندا چڵپه‌ولێسه‌ی سه‌روه‌ت و سامانی ئابوورییان ده‌ست ده‌که‌وێت . هەر لەبەر هەمان مەبەستە ، بەسوود دەگەڕێتەوه‌ بۆ هەردوو ووڵاتی تورکیاو ئێران هەر لایەک دەسکەلا و جێ بە جێ کاری داخوازی سیاسی و ئابووری و سەربازییان ده‌بێت له‌ هه‌رێمی کوردستاندا . نا نیشتمانی ونەتەوەیی ئەو هێزانەی کە لەهەرێمدان به‌ مقه‌ده‌رات و که‌سایه‌تی کۆمه‌ڵگای هه‌رێمه‌وه‌ سیاسەت بازی دەکەن ، کارێکی کردووە کە هەرێم بەم دەسەڵاتەیەوە لە حساباتی هێزی ناوچەکەدا هیچ شوێن و جێگایەکی ئەوتۆی نەبێت . تەسلیم بوونی پارته‌کان له‌ هه‌رێمدا بە سیاسەتی تورکیا و ئێران و هێزه‌ ناوچه‌ییه‌کانی تر ، تەسلیم بوونیەتی بە سیاسەت و ئابووری ئه‌وان و لەڕووی سەربازیشەوە ده‌بنه‌ ده‌سکه‌لایان و کار بۆ بەرنامە و خواستی ئەوان دەکه‌ن

پێویستە ئەو هێزە سیاسیانەی ناو هەرێمی کوردستان بڕوایان بە دەستاو دەست کردنی دەسەڵات هەبێت ، ملکه‌چی یاسا و ڕێسایه‌کی دامه‌زراو و جومگه‌کانی ده‌سه‌ڵات دامه‌زراوه‌یی بکه‌ن ، تا بتوانن هێز و سوپایەکی بەرگری یەکگرتووی نیشتمانی دوور له‌ ملیشیایی حیزبی دابمەزرێنن. بە دامه‌زراوه‌یی و یاسایی کردنی دام و دەزگا و دەسەڵاتەکانی هەرێم سەرچاوەیە بۆ هێز و توانا و یه‌کگرتوویی . هه‌روه‌ها سه‌رچاوه‌ ئابووری و سه‌ربازییه‌کان ببوژێنرێننه‌وه‌ و به‌ دامه‌زراوه‌یی بکرێنن و سوپایه‌کی سه‌ربازی به‌هێز دروست بکرێت ، به‌ هۆیه‌وه‌ یاری کردنی هێزە ناوچەییەکان بە حیزبە سیاسیەکان بنەبڕبکرێت. چونکە هەموو ئەوانە دەبێتە سەرچاوەی هێزو توانای ناوخۆی هەرێم بەرامبەر بە نەیارەکانی و لە هاوسەنگی هێزی ناوچەکەدا حسابییان بۆدەکرێت .
بۆ ئەوەی هه‌رێم جێگا و شوێنێکی تایبەتیان هەبێت لە هاوسەنگی هێزدا دەبێت کۆمەکی هێزی سەربازی گەریلای P.K.K بکات لەناو تورکیادا، چونکە فشاری P.K.K بۆ سەر تورکیا و حکومەتەکەی ده‌بێته‌ کەمکردنەوەی فشاری حکومەتی تورکیا لەسەر هەرێم. هه‌موو ئه‌وانه‌ دەبێت بە شێک بێت لە پلانی دەسەڵاتدارانی هەرێم بەرامبەر بە حکومەتی تورکیا ، لەبەر ئەوەی هه‌رێم ناتوانێت لە ئێستادا لە ڕێگەی پڕکردنەوەی پێداویستەکانی ووزە بۆ تورکیا فشار بخاته‌ سەری .

چونکە ئه‌گه‌ر پەیمان نامەی نێوان تورکیا و ڕوسیا لەسەر دامەزراندنی هێڵی گواستنەوەی غازی سروشتی خوارو بەتورکیادا بۆ گواستنەوەی غازی سروشتی ڕوسیا بۆ بازاڕەکانی ئەوروپا جێبه‌جێ ببێت ، کەمتر کاریگەری سیاسەتی نەوت و غازی سروشتی هەرێم لەسەر حکومەتی تورکیا که‌مترده‌بێت . ڕاستە ئەو دوو وڵاتە ڕکابەرن بەڵام لە ئێستادا پرۆتۆکۆڵێکی ئابوورییان هەیە ئه‌گه‌ر جێ به‌جێ بێت هەردوولا لێ ی سوودمەند ده‌بن ، ئەمانە هاوپەیمانی ڕکابەرن. بەهۆی تێکچوونی پەیوەندی دەوڵەتی تورکیا لەگەڵ ئەندامانی هاوپەیمانی سەربازی ناتۆدا لەسەر هاوکاری داعش و ڕێگە نەگرتنی تورکیا لە چوونە ناوەوەی بیانییەکان بۆ ناو هێزی داعش لەسوریادا. لەم ڕێگەیەوە دەیەوێت فشار بخاتە سەر هاوپەیمانی ناتۆ تا بە ئەجندای تورکیا کاربکەن لەسوریادا. هەروەها ڕووسیاش بەهۆی تێکچونی پەیوەندی لەگەڵ ئۆکرایندا لەسەر قرم و هاوکاری کردنی جوداخوازەکانی ناو ئۆکرانیا بووەتە هۆیەک کە ڕوسیا بیر لە کاری پێکەوەیی بکات لەگەڵ تورکیادا و هەردوولاش سودمەند دەبن لێ ی. ئەمەش وادەکات کە فشاری هەرێم لەسەر تورکیا کەمتر و هەتا ئاستی نەبوون بێت ، ئه‌گه‌ر هه‌رێم له‌ سه‌ر گۆڕه‌پانی سیاسی ناوچه‌که‌ نه‌توانێت یاریزانێکی باش بێت ، ئه‌وا ناتوانێت سه‌رچاوه‌ی وزه‌که‌ی هێزی فشاربێت .

تورکیا سه‌رده‌می زێڕینی سیاسی و ئابووریه‌که‌ی ڕوو له‌ ئاوابوونه‌ ، له‌ ناو خۆدا له‌گه‌ڵ فه‌راهه‌م کردنی ئازادییه‌کان ، ده‌رگیری ناڕه‌زایه‌تی و ناعه‌داله‌تیه‌ ، ده‌ستی کردووه‌ به‌ جێ به‌جێ کردنی په‌یڕه‌و و به‌رنامه‌ کۆنه‌کانی سوڵتانه‌ عوسمانییه‌کان له‌ سه‌رده‌مێکی نوێدا. ئه‌مه‌ش کێشه‌ی بۆ سیاسه‌تی ناوخۆ و ده‌ره‌وه‌ش دروست کردووه‌ ، کێشه‌ی کۆچبه‌رانی ئاسیا و ئه‌فریقا بۆ ئه‌وروپا ، له‌ ئه‌وروپای دوورخستووه‌ته‌وه‌ و کێشه‌ی دبلۆماسی و ئابووری و ئاسایشی ناوچه‌که‌ی خستووه‌تو به‌رده‌م هه‌ڕه‌شه‌ و مه‌ترسیه‌کی گه‌وره‌ ، بێجگه‌ له‌ وه‌ی له‌ ناوخۆو ده‌ره‌وه‌ش خه‌ریکی ماڵ وێران کردن و کوشتو بڕی نه‌ته‌وه‌ی کورده‌ ، سیاسه‌تی تورکیا به‌رامبه‌ر هاوکارییه‌کانی له‌ ڕوی سه‌ربازی و دارایی و لۆجستیه‌وه‌ بۆ هێزه‌ تیرۆریسته‌ کان ، به‌تایبه‌تی داعش ، ئه‌مانه‌ هه‌موو هێزی ناتۆیان به‌رامبه‌ر به‌ تورکیا نیگه‌ران و توڕه‌ کردووه‌ . ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌یان له‌ گۆڕه‌پانی نێوده‌وڵه‌تیدا نزیک به‌ بێ ئیعتوباری کردووه‌ ، هه‌روه‌ها له‌گه‌ڵ ئێرانیسدا کێشه‌ی مه‌زهه‌بی و باڵاده‌ستی به‌سه‌ر ناوچه‌که‌دا هه‌یه‌ و له‌ ڕکابه‌ری به‌رده‌وامی یه‌کتریدان ، هه‌ندێک له‌ پراکتیکی سیاسی و دبلۆماسی وسه‌بازی ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ به‌ ئاڕاسته‌ی دژی به‌رژه‌وه‌ندی و ئه‌جێندای تورکیا جێبه‌جێیان کردووه‌ . له‌ به‌ر ئه‌وه‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ ، پانتاییه‌کن که‌ کورد ده‌توانێت کاری سیاسی و دبلۆماسی به‌ ئاڕاسته‌ی قازانج به‌ دۆزی نیشتمانی و نه‌ته‌وه‌ی خۆی کایه‌ بکات .

باسی چواره‌م
-٤ -هه‌ڵکه‌وته‌ی ده‌وڵه‌تی ئێران :

یەکێکی تر لەو ووڵاتانەی کە سنووری بە هەرێمی کوردستانەوە هەیە ئێرانە. یەکێکە لەو ووڵاتانەی کە سنوری بەچەند ووڵاتی تری ناوچەکەوە هەیە و ڕوبەرێکی زۆری سنووری لەسەر ڕۆخی ئاوەکانی کەنداوی عه‌ره‌به‌ و باڵادەستی بەسەر گەرووی هورمزدا هەیە. لەڕوی سەربازی و ئابوورییەوە توانایەکی باشتری لە ووڵاتانی دەوروبەری هەیە بێجگە لە تورکیا و ڕووسیا کە هاوپەیمانن لەبەرامبەر دژایەتی کردنی رۆژئاوا و ئەمریکادا.
“هه‌ڵبه‌ته‌ کۆماری ئیسلامی ئێران ، سه‌رباری ئه‌وه‌ی به‌ خۆی هو به‌ حوکمی هه‌ڵکه‌وته‌ جوگرافیاییه‌که‌یه‌وه‌ پێگه‌یه‌کی ستراتیژی زۆر گرنگی هه‌یه‌ ، له‌ سۆنگه‌ی هه‌ندێ بارودۆخ و هه‌لومه‌رجی تایبه‌تی ده‌ولیه‌وه‌ گرینگی یه‌ ستراتیژی و پێگه‌ هه‌رێمایه‌تیه‌که‌ی ، هێنده‌ی دی زیادی کردووه‌ ، چونکه‌ که‌وتووه‌ته‌ نێوان دوو ناوچه‌ی چه‌قی جه‌نگی جیهانی یه‌وه‌ دژی تیرۆر ، واته‌ نێوان عێراق و ئه‌فغانستان .” (1)
ئێران جێگەو پێگەی ستراتیژی گرنگی هەیە هەروەکو لەسەرەوە ڕون کراوەتەوە، هەروەها هاوسەنگی هێز لە ناوچەی کەنداوی عه‌ره‌بیدا بەهۆی توانا سەربازییەکەیەوە لە ئاستێکی قورس و کاریگه‌ردایە ، هەژموونی خۆی هەیە بەسەر ناوچەکەدا. به‌هۆی ئەوەی کە چەند لایەن و هێزی کۆمه‌ڵایه‌تی ومه‌زهه‌بی سیاسی شیعە لەناو ووڵاتانی کەنداوی عەرەبیدا هه‌یه‌ ، توانیویه‌تی کاریگەری و قورسایی سیاسی خۆیان له‌سه‌ر دابنێت ، لەڕوی سەربازیشەوە توانای زیاتر و فراوانترە لەچاو ووڵاتانی کەنداودا، بێجگە لەوەی کە کاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر دەوڵەتی عێراق هەیە. هاوپەیمان و ڕێنوێنی کاری دەوڵەتی مەرکەزی عێراقە، هه‌روه‌ها بێجگە لەوەی کە ئەڵقەی پەیوەندییه‌ لەگەڵ ووڵاتانی تری ئاسیادایە چونکه‌ ،” پردی په‌یوه‌ندی نێوان ئاسیای ناوه‌ندی و ڕۆژئاوای ئاسیاشه‌ ، که‌ له‌ ڕۆژهه‌ڵاته‌وه‌ هاوسنووری ئه‌فغانستانه‌ و له‌ ڕۆژئاواوه‌ هاوسنوری عێراقه‌ ئه‌مه‌ کردوویه‌تیه‌ کارێک ڕۆڵێکی یه‌جگار گرینگ له‌ جه‌نگی جیهانی دژی تیرۆردا بگێڕێت ، به‌ حوکمی ئه‌و پێگه‌ جوگرافیاییه‌ی که‌ ده‌ڕوانێته‌ سه‌ر عێراق و ئه‌فغانستان ، بۆیه‌ ئه‌مریکا ئه‌گه‌ر نه‌توانێ له‌ ڕێگای پاکستانه‌وه‌ کۆمه‌کی لۆجستی بگه‌یه‌نێته‌ ئه‌فغانستان ، ئه‌وا بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ ناچاره‌ په‌نا وه‌به‌ر ئێران به‌رێت .”(2) هەموو ئەو لایەنانەی جوگرافیا ، ڕۆڵ و کاریگه‌ری لەجەنگی دژی تیرۆردا ، پێگه‌یه‌کی به‌هێزی سیاسی وجوگرافی بۆ دروست کردووه‌ له‌ ناوچه‌که‌دا . هه‌روه‌ها ئێران لەڕووی پیشەسازی و کشتوکاڵیەوە توانیویەتی بەرەوپێش بچێت و توانا سەربازییەکانی گەورەتر و به‌هێزتر کردووه‌و لەڕووی پیشەسازی سەربازیشەوە هه‌نگاوی گه‌وره‌ی ناوه‌و به‌ره‌و پێشه‌وه‌ چووه‌ .

پەیوەندی هەرێم لەگەڵ ئێراندا لەڕووی ئابوورییەوە هیچی لە پەیوەندییه‌ که‌متر نییه‌ که‌ بەتورکیاوە هه‌یه‌تی . ئێرانیش بەهەمان شێوەی تورکیا هێز و لایەنێکی حیزبی و سیاسی کوردەکانی هەرێمی خستووه‌ته‌ ژێر چەتری ئەجێندا و سیاسەتی خۆی لەهەرێمدا لەبەرامبەر ڕکابەرەکەی تری کوردی ڕاگرتووە. لەو ڕێگەوە دەسەڵاتی خۆی فراوان دەکات و پیلان و دژایەتی کردنی لەناوچەکەدا ڕووبەڕووی تەنگژە و له‌مپەردەکاتەوە، هاوپەیمانی بۆ شیعەی عێراق دروست دەکات و ئەجێندا و تێڕوانینی سیاسی خۆی بەسەریاندا زاڵ دەکات. سیاسەتی تورکیا و ئه‌جێنداکه‌ی له‌ ناوچه‌که‌و هه‌رێم و عێراقدا ، ڕووبەڕووی به‌ربه‌ست و دژایه‌تی دەکاتەوە ، لە ڕێگەی ئەوەی هاوپه‌یمانه‌که‌ی لەبەرامبەر دژایه‌تی ڕکابەرەکەی هانای بۆ ئێران ده‌بات . ئەمەش هۆیەکە بۆ تێکشکاندنی هێزو لایەنێک کە بە هاوپەیمانی لەگەڵ سوونەکاندا ئەتوانن لەمپەر لەبەردەم قەڵەم ڕه‌وییه‌کانی شیعەگه‌رادا دابنێن . به‌مه‌ش دوو مەرامی سیاسی بەسوودی خۆی جێبەجێ دەکات، لەلایەک هێزی ناوخۆی کورد یەکگرتوییان لەناو دەبات ، مەترسی هاوپەیمانی کوردو سوونەش کەمتر دەکاتەوە ، یا هه‌رهیچ نه‌بێت لایه‌ک له‌لایه‌نه‌کانی کورد ، له‌ هاوپه‌یمانی سوونه‌کان ، دژی شیعه‌گه‌رایی له‌ عێراقدا دوور ده‌خاته‌وه‌ . چونکە ئەو دووهێزە سەرەکیەی لەهەرێمدان یەکێکیان لەژێر کاریگەری ئێران و ئەوی تریان لەژێر کاریگەری تورکیادایە، ئەو دوو وووڵاتەش لە عێراقدا هەریەکەو بەرژەوەندی خۆی و ئامانجی سیاسی خۆی هەیە . بەتایبەتی تر لەهەرێمدا بە ستراتیژێکی تر و پلانێکی تر کاردەکەن تا بتوانن کاریگەری دروست بوونی هەرێمی کوردستان لە عێراقدا لەسەر ئه‌و ناوچانه‌ی ده‌وڵه‌ته‌کانی خۆیان که‌ کوردی تێدا ده‌ژین کەم بکەنەوە ، ئەگەر بۆیان لەناو نەبرێت.
بە بڕوای من هەرێم هیچ کاریگەریەکی ئەوتۆی لەسەر ئێران نابێت ئەگەر نەتوانێت هاوکاری سەربازی و سیاسی هێزه‌ چه‌کدار و حیزبه‌ سیاسیه‌کانی کوردی ئێران نەکات و بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و هێزانه‌ کاریگەری سەربازی و پارتیزانی لەسەر دەوڵەتی ئێران دروست بکەن و سنورێک بۆ قەڵەم ڕەوییەکانی شیعەگەرایی لەسەر هەرێم دابنێن ، فشاره‌کانی کەم بکەنەوە ، ئه‌گه‌ر بنه‌بڕیش نه‌کرێت .

ئەمەش بەیەکگرتووی هێزەکانی ناو هەرێمیش دەکرێت، چونکە ئەو یەکگرتووییە نەبێت ئەوا هه‌ر هەوڵێک هه‌بێت ناتوانێت هەرێم لە حساباتی هێزی ناوچەکەدا دابنێت.
لەلایەکی ترەوە ئێران وڵاتێکی فرەنەتەوە و فرەکەلتوورە و دوو مەزهەبی سەرەکیش لە ئێرانی ئیسلامیدا هەیە ، هه‌روه‌ها بێجگه‌ له‌ جوو و کریستیان و یارسانه‌کان و که‌مایه‌تییه‌ ئایینیه‌کانی تر ، هه‌موو ئه‌مانه‌ بیروبۆچوون و جیهانبینی جیاوازیان هەیە. ئەمەش بەبەردەوامی لەململانێیەکی شاراوەدان و هەندێک جار زۆر بەگەرمی و لەسەر شانۆی سیاسی ئێران لەناو جەماوەرەکەی و له‌ دەسەڵاتدا دەردەکەوێت . لەبەرئەوەی شیعە لە ئێراندا هیچ جومگەیەکی دەسەڵاتی جێبه‌جێکردن و دادوه‌ری و یاسادانان و سیاسەت ڕادەستی سوونە مەزهەبەکانیش نه‌کردووه‌ و ناکات. ئەمانە ئەگەر هێزیان لەپشت بێت ئەتوانن ئاسایشی سیاسی و ئابوری و کۆمەڵایەتی لە ئێراندا ختووکە و تێک بدات و مل ملانێیەکی ناوخۆی تووند درووست بکات. کاتێک سەقامگیری ناوخۆی ده‌وڵه‌تێک تێکدەچێت ده‌سەڵاتی بەسەر سیاسه‌تی دەرەوەدا کەمتر دەبێت و قەڵەم ڕەوییەکەی دیاری کراو ده‌کرێت ، له‌ کۆمه‌ڵگای نێوده‌وڵه‌تیدا ، توشی ڕه‌خنه‌و سه‌رزه‌نشت ده‌بێته‌وه‌ . واتە هاوکاری کردنی سیاسەتی کوردی لە ئێراندا ناسەقامگیری سیاسی و سەربازی و کۆمەڵایەتی له‌ ناوخۆی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌دا دروست دەکات .
چەکێک کە کاریگەربێت لەسەر ئێران جووڵاندن و هاریکاری کردنی بزاوتە سیاسی و سەربازییەکانی نەیارانی دەسەڵاتدارانی شیعەیە تیایدا ، کە ئەویش جوڵاندنی پێک هاتە ئەتنی یە جیاوازەکانن ، هەلوومەرجێک دەخولقێنێت سودێکی بۆ هەرێم دەبێت . بەڵام هاریکاری نەیارانی ئەتنیە جیاوازەکانی ناو ئێران پێویستی بە توانایەکی ئابوری و سەربازی پێشکەوتوو باش هەیە و پلان و ستراتیژی دروست و زانستیانەی دەوێت و سەرکردەیەکی بەتواناو لێزان دەخوازێت . هه‌لومه‌رجی هه‌رێم ، واده‌خوازێت ، به‌ هه‌ر ڕێگایه‌که‌ ، هه‌ژموونی سیاسی و ئابووری و سه‌ربازی ، له‌سه‌ر هه‌رێم که‌م بکرێته‌وه‌ ، یا بنه‌بڕ بکرێت ، تا بتوانێت خه‌ڵکه‌که‌ی به‌ ئامانجه‌ سیاسی و مێژووییه‌که‌ی بگات و به‌ ئه‌نجام بگه‌یه‌نێت

پلان و ستراتیژی سیاسەتی هەرێم له‌ ناوچه‌که‌دا

ئەم باسە بە پێناسەیەکی ( حامد ربیع ) دەست پێ دەکەم کە لەسەر بیرکردنەوەی ستراتیژی کردوویەتی ” بیرکردنه‌وه‌ی ستراتیژی بریتیه‌ له‌ وێناکردنی ئاینده‌ و دانانی نه‌خشه‌یه‌ک بۆ مامه‌ڵه‌کردن له‌گه‌ڵ ئاینده‌دا ، به‌و حیسابه‌ی که‌ درێژه‌ی ئێستا و ڕابردووه‌ ” (3) ئەم پێناسەیە ئەوە ڕوون دەکاته‌وه‌ ، کۆمه‌ڵێک پرسیار دروست ده‌کات ، دەبێت دەسەڵاتداران و سیاسەتمەدارانی هەرێم لەکوێی ئەم بیرکردنەوە ستراتیجییه‌دا بن ؟ هەرێم بەکام بیرکردنەوە و بیروبڕوای ستراتیژی ئەم ووڵاتەیان بەرەو ئایندە ئاراستەکردووە؟ چ عیبرەتێکیان ڕابردوو وەرگرتووە؟ لە ئێستا بەچ ئالیاتەێک کۆمەڵگا بەرەو ئایندە ئاراستە ده‌که‌ن ؟ ئەمانە و گەلێک پرسیاری تر دەبنە سەرچاوە بۆ دیاری کردنی توانا و کارایی بیری سیاسی و ستراتیژی ئەم هێزە سیاسییانە ، ئایا کۆمه‌ڵگایان بە ئاراستەی سیاسه‌تی دروست و نیشتیمانیدا بردووەو ؟! ئایندەیان لەبەردەم کۆمەڵگادا ڕوون و ئاسۆدار کردووە و ئەودیوو دارستانەکانیان بەدەرخستووە یان نا ؟! دەبێت دەسەڵاتداران عیبرەت لە ڕابردوو وەربگرن و ئەزموونی وڵاتانیش بکرێتە بەشێک لە بیرکردنەوە و لە ستراتیژی دەسەڵاتداراندا سوودیان لێ وەربگیرێت بۆ بەرەوپێش بردنی کۆمەڵگای کوردی بە ئاراستەی خزمەت کردنی دۆزی نیشتیمانی و بەرەوپێش بردنی تا ببێته‌ هێزێکی حساب بۆکراو . بەڵام ئەمە نەکراوە وەک ئەوەی لە پێشتردا باسم کردووە خەریکە هەرێم لەناوچەکەدا وەک هێزێکی لێدێت کە لە جێگای نەبوانە. دەبوایە هەرێم بیری ستراتیژی لەسەر پیشەسازی کردنی هەرێم و گەشەی کشتووکاڵی و پێشەوەچوونی بەرهەمهێنان و پێویستیه‌کانی ژیان بوایە . ببوایەتە هێزێک دەرگای لەسەر گەشه‌ی ئابووری و سیاسی و کۆمەڵایەتی بکردایەتەوە.

( زید الهویدي ) لە سۆنگەی پێناسەکەی ( حامد ربیع ) ه‌وه‌ ئه‌نجام گیرییه‌کی کردووه‌ .”ڕۆشنبیری گشتی هزرڤانی ستراتیژی ،ئاستی خوێنه‌واری زانستی ، ئاستی تێگه‌یشتنی ،په‌روه‌رده‌ و ئازموونه‌ سیاسیه‌کانی، ئه‌و نه‌سه‌قه‌ ئایدۆلۆژیه‌ی که‌ باوه‌ڕی پێیه‌تی ، ته‌بیعه‌تی ئه‌و ده‌زگاو دامه‌زراوه‌یه‌ی که‌ کاری تیا ده‌کات ، هه‌لومه‌رجی ده‌ور و به‌ره‌که‌ی ، که‌ ژینگه‌یه‌کی سایکۆلۆژی دیاری کراوی بۆ ده‌سازێنێ ، هه‌ر هه‌موو ئه‌و فاکته‌رانه‌ ڕۆڵی گه‌وره‌ی له‌ سروشتی به‌رهه‌می هزری داهێنه‌رانه‌دا ده‌بینێ و کار له‌ ته‌بیعه‌ت و سروشتی بیری ستراتیژی نه‌ته‌وه‌یی ده‌کات .”(4) ئەم ئەنجام گیرییە کە ( زید الهویدی ) کردوویەتی ، بڕیاری ستراتیژی پێویستی بەوەیە کە ڕۆشنبیرییەکی باش و گشتگیرت هەبێت. هەروەها زانستیانە ئامادەبووبێت و سروشتی درک کردنی، گەشەو ئەزموونە سیاسییەکەی هەموو ئەو پێویستیانە هه‌بن ،که‌ پێویستن بۆ خاوەن بڕوای ستراتیژی و بیرمەندیەکەی. هەروەها هەموو ئەو لایەنانە کاریگەریان هەیە لەسەر بەرهەمە فکرییەکەی و ئیبداع کردن لە پرۆسیس کردنی ناوەڕۆک و سیناریۆکانی کە پێویستن بۆ بەدەست هێنانی مەبەست و ئامانجەکه‌ی . بەڵام لە هەرێمدا هەموو ئەو هەلومەرجانەی کە هەیە و ئەو دیڤاکتۆیه‌ی کە سیاسییەکان لە دەوورو بەری دەسوڕێنەوە ، نەتوانراوە بەکاربهێنرێت و هەلومەرجێکی ئابووری و سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تی ، فەراهەم بکەن کە کاریگەری لەسەر بەرەو پێشەوەچوونی ستراتیژی نیشتیمانی هەبێت ، ئامانجی دێرینی ئەو گەلانه‌ بەئەنجام بگه‌یه‌نێت .
هەموو ئەو لایەنانەی کە پێویستە لەبەدەست هێنانی ئامانج له‌ هه‌رێمدا ، به‌ ئه‌نجام نه‌گه‌شتووه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی بیریارانی ستراتیژی نەبووە یان ئەگەر هەبووبێت بە ئامانجی چوونە پێشەوەی خواستەکان بیرو بۆچوون و کرده‌وه‌کان دانەڕێژراون و توێژینەوەی وورد و دروستی بۆ نەکراوە . لەبەر ئەوەی ئامانجی سەرکردە ئۆلیگارشیه‌کان و حیزبەکانیان بە ئەنجام گەیاندنی خواستی نیشتیمانی نی یە و نەبووە . لەبەر ئەوەی کاریان نەکردووە لە پێناوی بە ئەنجام گەیاندنی ئامانج و خواستی مێژوویانەی نەتەوەی کورد. چونکە نەیان توانیوە یان هەر هەوڵیان بۆ نەداوە ، تا له‌پێناو ستراتیژی نیشتیمانی بەم شێوەیە کاربکەن . به‌لای که‌مه‌وه‌ ، ” سێ قوناغدا تێ بپه‌ڕێت ، قۆناغی یه‌که‌م ، کۆکردنه‌وه‌ی هزرو بیره‌کانه‌ ، قۆناغی دووه‌م ، داڕشتنی بیره‌کانه‌ ، قۆناغی سێ یه‌م ، نرخاندن و هه‌ڵسه‌نگاندنی بیره‌کانه‌ .” (5)
کارکردن به‌ هەموو ئەم قۆناغ بەندییانه‌ ، ئه‌رکێکی سەرەکی و گرنگن لەبیری ستراتیژی نیشتیمانی دەسەڵات دارێتی حیزبە کوردییەکان. بەڵام بەداخەوە هەموو ئەمانە له‌ کرده‌وه‌و بیری ئه‌واندا بوونی نیە لەبەر ئەوەی دەزگا و دامەزراوەی تایبەت بە ئه‌رکێکی وا نی یە. چونکە هەموو ئەوانە پێویستی بە دامەزراوەی توێژینەوە و ئاڕاستەکاری ستراتیژی سیاسی و ئابووری هەیە.

پێویستە دەسەڵاتداران لە هەرێمدا بەو شێوە زانستی یە پرۆسیسی توێژینەوەکان بکەن و ئەنجامگیری لە هزری ستراتیژی نیشتیمانی بەدەست بهێنن. ئەم جۆرە دامەزراوانە بۆ توێژینەوەی ستراتیژی نە لە زانکۆکاندا هەیە و نە پەیمانگای تایبەتیش هەیە بۆ ئەو مەبەستە. تا ئەمانە گوێیان لێ بگیرێت و یارمەتی سیاسییه‌کانی هەرێم بدەن لە ئاڕاستە کردنی سیاسەت و سیاسەتی ئابووری بەرەو باشتر کردن و وەرچەرخانی گرنگ سوودیان لێوەربگیرێت و لەگەشەی هەرێمدا ئاڕاستەکاربن وە بتوانن سیناریۆ بۆ هەر ئەگەرێک و ڕووداوێکی نەخوازراو و هەلومەرجێکی سیاسی و ئابووری دابڕێژن و وەڵامی دروست و پڕ بە ناوەڕۆک و ئەنجامگیربێت . به‌ڵام چڵپه‌و لێسه‌ی ئه‌وان ڕێگره‌ له‌ به‌رده‌م ئه‌رکێکی وادا . ئەو قۆناغ بەندییانە لە توێژینەوەکاندا پێویستیان بەچەند داواکرا و بیردۆزەی پلان و ستراتیژی نیشتیمانی هەیه‌ . ” هه‌ر پلانێکی ستراتیژی ، پێویستی به‌ لێکۆڵینه‌وه‌ی شه‌ش داواکراو هه‌یه‌ ، ده‌بێت ڕۆشنبینی ڕوون و ڕه‌وانی ده‌رباره‌ی ئه‌م شه‌ش خاڵه‌ هه‌بێت . داواکراوی یه‌که‌م ، چه‌مک و مانای پلانی ستراتیژی نه‌ته‌وه‌یی ، ده‌گرێته‌وه‌ . داواکاری دووه‌م ، تایبه‌تمه‌ندی و خه‌سڵه‌ته‌کانی پلانی ستراتیژی ، ده‌گرێته‌وه‌ . له‌ کاتێکدا داواکاری سێ یه‌م ، بایه‌خ و گرنگی پلانی ستراتیژی ، ده‌گرێته‌وه‌ . داواکراوی چواره‌م تایبه‌ت به‌ ، سیما گشتیه‌کانی پلانی نه‌ته‌وه‌یی ، ده‌بێت و ده‌گرێته‌وه‌ . وه‌ داواکراوی پێنجه‌م تایبه‌ت ده‌بێت به‌ ، دیاریکردنی ده‌وری سه‌رکردایه‌تی ستراتیژی له‌ کاراکردن و چالاککردنی پرۆسه‌ی پلانی ستراتیژی . داواکراوی شه‌شه‌م ده‌مێنێت ئه‌ویش ، ده‌ست نیشانکردنی ته‌بیعه‌تی په‌یوه‌ندی نێوان پرۆسه‌ی بیرکردنه‌وه‌ و هزرینی ستراتیژی و پرۆسه‌ی پلان و نه‌خشه‌دانانی ستراتیژی یه‌ . ” (6)
لەبەر ئەوەی هه‌رێم هیچ لێکدانەوەیەکی لەو بابەتەی نەکردووە و ئەم جۆرە لە داوا کرا و پلانی ستراتیژی نیشتیمانی نەکردووەتە ئامانج و لە پەیڕەوی سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتیدا بەکارنەبردووە. لەبەرئەوە ناتوانێت له‌ ناوچه‌که‌دا دەورو ڕۆڵی کاریگه‌ریی هەبێت و لە هاوسەنگی هێزەکاندا جێگا و شوێنێکی دیار و پڕ لەسەروەری هەبێت . ئه‌وانه‌ش که‌ له‌ هه‌رێمدا دیارن و جێگای باسن ، تەنها بۆ ڕاستکردنەوەی خواست و ویستی هێزە دەرەکییەکانە و یان له‌ پێناوی ئه‌واندا بۆ لاسەنگ کردنی هاوسەنگی هێزێکی تری ناوچه‌یی ڕکابەریەتی. هەروەکو لە پێشتریشدا باسم کرد بەهۆی جێگە و شوێنی هەرێم لە جوگرافیای ناوچەکەدا و جوگرافیا سیاسییەکەشی نەگونجاوە، بەپێی ئەو جۆرە لە تێزی ستراتیژی بێت . هیچ کاتێک لەقۆناغ بەندییەکاندا سیاسه‌ت و بیری لە داڕشتنی پلانی ستراتیژی و دراو و داواکارییەکانی لە ئاوەزی بیرو هزری سیاسییەکانی هەرێمدا نی یە و پێگەشتنە سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکەی نەیتوانیوە جێگە و ڕێگەیەکی ناوچەیی حساب بۆکراو و لە ستراتیژو لە ئەجێندای هێزە ناوچەییەکاندا هەبێت . له‌به‌رئه‌وه‌ هەوڵەکانی ناوخۆی هەرێم بەو ئاڕاستەیە نەبووە ، لەناو نووسەرو هەوادارانی حیزبە دەسەڵاتدارەکاندا .
به‌بڕوای سیاسی و نۆسه‌ره‌کانی هه‌وادارانی هەرێم لەڕووی سیاسی و جوگرافی و ئابوورییەوە پێگەیەکی حساب بۆکراوە وەک ئەوەی هێزو هاوسەنگی هێزی بەرامبەربێت. بەڵام ئەمە دوورە لەڕاستییەوە، چونکە هەرێم هێشتا لەڕووی ئابوورییەوە پێشکەوتوو نی یە و لەلایەنی سەربازیشه‌وه‌ هێشتا هێزێکی کاریگەرنییە و حیزبیە و بەهەرمەند نیە لە تەکنۆلۆجیای سەربازی و نەیتوانیوە لەڕوی سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتیشەوە دەورو کاریگەری هه‌بێت لە بەرامبەر هێزە ناوچەییەکاندا له‌ هاوسەنگی هێزدا بێت.

نه‌جمه‌دین فارس حه‌سه‌ن

ئازاری /2015
———————–


سه‌رچاوه‌کان :

1 – فوزي حسن حسين ، التخطيط الاستراتيجي للسياسية الخارجية و برامج الأمن القومي للدول – ” الولايات المتحدة الأمريكية نموذجاً “، مكتبة مدبولي، القاهرة ، ط ١ ، ٢٠١٣ . ص ١١١ (
2 – هەمان سەرچاوە ص112
3 – فوزي حسن حسين , التخطيط الاستراتيجى للسياسة الخارجية و برامج الأمن القومى لدول – (الولايات المتحدة الأمريكية نموذجاَ ) ( مكتبة مديولي , القاهرة , ط 1 , 2013 م , ص 39 .
4 – هەمان سەرچاوە، ل 43 )
5 – هەمان سەرچاوە، ل46 )
6 -( هەمان سەرچاوە ل73)




ترەمپ لە سعودیە چی بە موسڵمانان گوت‌و چی لێدەکەوێتەوە؟ … شێرکۆ کرمانج

لە دانیشتنی لوتکەی عەرەبی-ئیسلامی‌-ئەمریکی کە لە ٢١ی ئایاری ٢٠١٧ دا لە ڕیازی پایتەختی عەرەبستانی سعودی بەسترا، دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، وتارێکی پێشکەشکرد. لە وتارەکە ترمپ دیدی خۆی‌و سیاسەت‌و ستراتیجی وڵاتەکەی لەپەیوەند بە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست‌و دنیای ئیسلام بەگشتی‌و پرسی تیرۆریزمی ئیسلامی بەتایبەتی خستەڕوو.

لەوێدا سەرکردە موسڵمانەکان کۆمەڵێک قسەو دیدو پەیام‌و تێگەیشتنی ترەمپیان بەرگوێکەوت کە هەندێکیان بەهەلەکەبازی وەرگیران‌و هەندێکیشیان قوڕسبوو لەسەر دڵیان‌و کەمێک پەیامیش هەبوون کە تێگەیشتن لێیان بۆ ئەوان لەوانەیە زەحمەت بووبێت. لێرە هەوڵدەدەین پەیامە جۆراوجۆرەکانی ترمپ بەکورتی بخەینەڕوو و شرۆڤە بکەین، هەندێک قسە لەسەر دەرکەوتەکان‌و پاڵنەرەکانی پشت پەیامەکە بکەین.
لەوانەیە بەهەڵەدانەچووبم ئەگەر بڵێم ترمپ لەم وتارەی پێچەوانەی زۆربەی وتارەکانی دیکەی زیاتر وەک سەرۆک دەردەکەوت بەڵام سەرۆکێک، کە وەک بیزنێسمانێک (کە پاشخانی خۆیەتی)، ئاسودەیی‌و سەقامگیریی وڵاتان‌و هاونیشتیمانیانی بەگشتی لە گەشەی سەرمایەداری‌و سەرمایەگوزاری‌و ئابوری دا دەدیت. تەنانەت تێگەیشتنەکانی بۆ شەڕی تیرۆریزمی ئیسلامیی‌و ڕێگریکردن لە بیری توندوتیژی هەر لە گەشە ئابورییەکاند قەتیسکردبوو.

ترەمپ پێچەوانەی سەرۆکە ئەمریکییەکان (بۆنمونە جۆرج بۆش‌و باراک ئۆباماو بیل کلینتن) لە وتارەکەیدا پشتی لە پرسی ئازادی‌و ئازادی ڕادەربڕین‌و مافەکانی مرۆڤ کرد. ئەو هەر بەوە نەوەستا بە ناڕاستەوخۆ سیاسەتی سەرۆکەکانی پێش خۆی خستەژێر ڕەخنەوە، ترەمپ پێداگری لەسەر ئەوە دەکرد کە بۆ ئێمە نیە شێوازی ژیان‌و بیرکردنەوەی ئێوە هەڵبژێرین. ئەو بەو قسانەی واپێدەچوو بە سەرۆکە موسڵمانەکان بڵێت کە ئەوە ئیشی ئێمە نییە کە ئێوە چۆن مامەڵە لەگەڵ هاوڵاتییەکانتان دەکەن. تاکە یەکسانییەک کە ئاماژەیپێکرد یەکسانی بیروباوەڕی دینی‌و قەبوڵکردنی جیاوازییە دینییەکان بوو. بۆ کەسێکی موحافیزەکاری-دینی وەک ترەمپ پێدەچێت ئازادی دینی تاکە ئازادی بێت کە مرۆڤ پێویستی پێیبێت یان ئەوەتا دیندارەکان تاکە گروپن لە ناوچەکە کە ئەمریکا دەبێت لەسەریان وەجواببێت.
ترەمپ ئەوەی لەبیرچووبۆوە، یان نازانێت، کە ژمارەیەکی زۆر لە توێژینەوەکان باس لەوە دەکەن کە سەرکوت‌و نادادپەروەریی‌و پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ هۆکاری هەرە سەرەکین لە پشت لەدایکبوونی بیری توندوتیژین‌، بە بیری ڕادیکالیزمی ئیسلامیشەوە. تەنانەک گەشەنەکردنی ناوچەکەش لەڕووی ئابوری‌و بازرگانیش هەر پەیوەندی بە نەبوونی ئازادییەوە هەیە.

یەکێک لەو پەیامانەی کە دەکرێت بڵێین بەدڵێکی فراوانەوە لەلایەن ئامادەبووانی لوتکەکە وەرگیرا هەوڵی ترەمپ بوو لە جیاکردنەوەی ئیسلام‌ وەک دین لەگەڵ ئیسلامیزم‌ وەک ئایدیۆلۆجیا، بەتایبەتی ئیسلامیزمی توندڕەوی قاعیدەو داعش. ئەو گوتی کە ئەو شەڕەی لە ئارادایە شەڕی نێوان دینەکان‌و شارستانییەکان نییە بەڵکو شەڕی نێوان ئێمە (بە ئێوەی موسڵمانیشەوە) لەگەڵ شەیتانە. ئەوەی هەموومان کۆدەکاتەوە ئەو بەرژەوەندییە هاوبەشەمانە لە شەڕ دژی تیرۆریستە ئیسلامییەکان کە ئێوەی موسڵمانان زەرەرمەندی گەورە بوون تێیدا، شەڕێک کە موسڵمانان لە هەموو کەسێکی دیکە زیاتر بوونەتە قوربانی.

ڕاستە ترەمپ ئیسلامی وەک دین لە ئیسلامیزم وەک ئایدیۆلۆجیا جیاکردەوە بەڵام پاشگری ئیسلامیی لە تیرۆیستەکان‌و تیرۆریزم‌و ئایدیۆلۆجییەکەیان نەکردوە، کە لەوانەیە بەشێکی زۆری لە سەرکردەکان‌و گوێگرە موسڵمانەکان نیگەران یان دڵتەنگ کردبێت. ئەمەش لەوانەیە یەکێک لەو هۆکارانە بووبێت کە تا تەواوبوونی وتارەکەی کەسێک لە ئامادەبووان سەری بۆ قسەکانی ترەمپ نەلەقاند یان چەپڵەی بۆ لێنەدا. چەپڵەی کۆتاییش هەستانەوەی بەخۆیەوە نەدیت، سەرەڕای ئەوەی کە ترەمپ لە قسەکانی عەرەبەکان‌و سعودییەکانی بە خەڵکانی ڕێزگر لە میوان وەسفکرد.
ناوهێنانی حەماس وەک ڕێکخراوێکی تیرۆریستی بەدڵنیاییەوە ئیسرائیلییەکانی دڵخۆشکرد بەڵام دوورنییە زۆرینەی ئامادەبووانی هۆڵەکەی گرژو توڕەکردبێت. ترەمپ لێرە نەک هەر ویستی حەماس بخاتە ڕیزی حیزبوڵاو قاعیدەو داعش بەڵکو ویستی لەبەردەم موسڵمانان‌و سەرکردەکانیان هاوپەیمانی خۆی، واتە ئەمریکا، بۆ ئیسرائیل جارێکی دیکە دەربخات‌و نوێبکاتەوە.

ئەوەی لە هەموو شتێک زیاتر جێگەی سەرنج بوو لە وتارەکەی ترەمپ ناوهێنانی ئێران بوو، وەک تاکە دەوڵەت لە دنیا ئیسلامدا، کە سپۆنسەری تیرۆر بکات. ئەو ئێرانی تاوانبارکرد بە دەستێوەردان لە کاروباری ناوخۆی عێراق‌و سوریا‌و لوبنان‌و یەمەن. هاوکات، زۆربەی هاوپەیمانەکانی ئێرانی (وەک حیزبوڵا، میلیشیا شیعەکان لە عێراق، حوسییەکان)، وەک گروپی تیرۆریستی ناوبرد. ترەمپ ڕاشکاوانە داوایکرد کە دەبێت ئێران ئیحتیوابکرێت تا ئەوکاتەی کە ئەو دەبێت بە هاوکار یان هاوپەیمان یان ئەوەتا ئەو نیزمەی ئێستا ئاڵوگۆڕدەکرێت.
ناوهێنانی ئێران بەوشێوە خراپییەو بەوزەقییە کۆمەڵێک هۆکاری لەپشتە. لەپێش هەموویانەوە دەکرێت ئەوەبێت کە ئامادەبووانی لوتکەکە هەر هەموویان موسڵمانی سوننە بوون. لەوەش گرنگتر لە قسەکانی ترەمپ وادەردەکەوت کە بە عەرەبەکانی کەنداو بڵێت ئەگەر ئێوە یارمەتی ئێمە بدەن لە بڕینی پارە لە ڕێکخراوە تیرۆرستییەکان‌و بەگژاچوونەوەی بیری توندوتیژیی ئیسلامیی ئەوە ئێمە لە ڕێگریکردن لە خەونە فرانخوازییەکانی ئێران یارمەتیتان دەدەین. هەربۆیەش هەندێک لە چاودێران هەر ئێستاکە باس لە دروستکردنی ناتۆیەکی کەنداویی دەکەن بەژی ئێران لەسەردەستی ئەمریکا.
ئەم پشتیوانییکردنە لە وڵاتانی عەرەبی کەنداو لەوانەیە ئاوا بەسانایی لەناوچەکە تێپەڕنەبێت. ئەگەری زۆر هەیە کە هێندەی دیکە پێکدادانەکانی نێوان عەرەبە سوننەکان‌و ئێرانییە شیعەکان‌و هاوپەیمانەکانی لەناوچەکە قوڵبکاتەوەو ئێرانییەکان زیاتروزیاتر بەرەو ڕوسیا پاڵبنێت‌و پێشبڕکێی چەک لەناوچەکە بگەیەنێتە ئاستێکی دیکە، بەتایبەتی ئەگەر ئەوە بێنینەوە بیر خۆمان کە هەر لەسەروبەندی لوتکەکە ئەمریکاو سعودیە ژمارەیەک ڕێکەوتنی چەککڕینیان بەبڕی سەدو پەنجا ملیار (بلیۆن) دۆلار ئیمزاکرد. هاوکات نزیکبوونەوەی ئەمریکا لە وڵاتانی عەرەبی‌و ئیسلامی دەکرێت پەیوەندی بەو پڕۆژە زەبەلاحانەی “چین”یشەوە هەبێت. چین ساڵانێکە نیازی نوێکردنەوەی ڕێی ئاوریشم (Silk Road) ی هەیە بەمەبەستی بەستنەوە وڵاتانی ڕۆژهەڵات بە وڵاتەکەیەوە.

بێجگە لە پڕۆژەی ڕێی ئاوریشم چین ئێستا لەهەوڵی دروستکردنی ژمارەیەک بەندەری ستراتیجییە لە کەنارەکانی هیندو کەنداوی عەرەبی‌و ئەفریقاو دەریای سور تا دەگاتە ئەوڕوپا. پڕۆژەکە بەناوی “یەک کەمەربەند یەک ڕێگا” (One belt, One Road) ناسراوە. ئەم نزیکبوونەوەی ئەمریکا لە وڵاتە موسڵمانەکان، کە چواردەوری “چین”یان داوە بەشێکیشە لە ئیحتیواکردنی ئەم پڕۆژەیە، یان لانیکەم بۆ پێشبڕكێکردن لەگەڵ نفوزی چین لەو دەڤەرانەدا.
بەکورتی ناوچەکە لە دواڕۆژێکی نزیکدا گۆڕانکاری گەورە بەخۆیەوە دەبینێت بەڵام ئەو گۆڕانکارییانە ئەو گەشە ئابورییەیە دەبێت کە دۆناڵد ترەمپ خەونی پێوەدەبینێ بۆ دژایەتیکردنی بیری توندوتیژیی ئیسلامیی یان هێندەی دیکە دەڤەرەکە لە گرژی‌و ململانێ‌و پێکدادانی هێزە ناوخۆییەکان‌و ناوچەییەکان‌و جیهانییەکان دەئاڵێنێ. ئەوانە پرسیارگەلێکن کە لە چاوەڕوانیدان.




فیلیپ لیڤین دەنگی کرێکارانی ئەمریکا لە شیعر … ئامادەکردن و وەرگێرانی لە ئینگلیزییەوە : عەبدوڵا سڵێمان (مەشخەڵ)

فیلیپ لیڤین لەسەرەتای شیعر نووسینییەوە ئەو بۆشاییە گەورەیەی دەبینی کە ئەدەبی ئەمریکیی دەرگیری ببوو، ئەویش هێنانەدەر و بەهێزکردنی ئەدەبی کرێکاران بوو. فلیپ سوور بوو لەسەر دۆزینەوەی دەنگێک بۆ ئەو کرێکارانەی کە دەنگیان بە هیچ جێگایەک ناگات. ئەمەش لەچاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ گۆڤاری ( دیترۆیت مەگەزین) دا دەردەبڕێ کە دەڵێ “بینیم ئەو خەڵکەی کاریان لەگەڵ دەکەم بەجۆرێک لە جۆرەکان دەنگیان بەهیچ شوێنێک ناگات. لە نێو ئەدەبی ئەمریکییدا دەنگیان نەدەبیسترا، کەس قسەی لەگەڵ نەدەکردن. منیش ڕێک وەک گەنجێکی خوێن گەرم هاتم ئەو پەیمانە گەوجێتییەم دا و لەبری ئەوان کەوتمە قسەکردن و ئیتر ژیانم بەو جۆرە بوو. ئەوەی توانیم ئەنجاممدا و یان بەهەرحاڵ هەوڵم بۆ دا.” یان لە دیدارێکی تردا دەڵێ ” لە کارگەکان کارم دەکرد و هەوڵی نووسینیشم دەدا، بە خۆمم وت کەس شیعر بۆ ئەم جیهانەی ئێرە نانووسێ، ئەم جۆرە شیعرە هەر بوونی نییە و نابینرێ.ناتوانی بینینی. بۆیە پەیمانم بە خۆم دا و وتم من شیعر بۆ ئەو خەڵکە دەنووسم.” ئەمانە قسەی فیلیپ لیڤین شاعیری چینی کرێکاری ئەمریکا بەگشتی و کرێکارانی دیترۆیت بە تایبەتی کە شیعرەکانی خۆی کردە ئاوێنەی واقیعی ژیان و خەباتی چینایەتی کریکاران لە دژی سەرمایەداری ئەمریکا. ڕەخنەگری بەناوبانگی ئەمریکیی هێربەرت لەیبۆتز دەنووسێ ” لیڤین لە شیعرەکانیدا هەمیشە و بەبەردەوامی دەگەڕێتەوە بۆ ناو ژیانی کرێکارانی کارگەکان، کە چۆن هەژاری و کۆێرەوەری لە نێو ڕیزەکانی کرێکاراندا جەستەیان تێک دەشکێنێ و ڕوحیان بریندار دەکات.”
فلیپ لیڤین لە دەی کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٢٨ لە ناوچەی پیشەسازی شاری دیترۆیت لە ویلایەتی میشیگەن لە خێزانێکی کرێکاری جوولەکەی بەڕەچەڵەک ڕووسی لە دایک بووە، کە منداڵێتی ئەم شاعیرە بە دیاردەی بێکاری و تووندوتیژی ڕەنگڕێژکراوە. لە تەمەنی پێنج ساڵیدا باوکی دەمرێ. فیلیب براکانی دەکەونە دۆخێکی نالەبار و ناچار دایکیان ئەرکی بەخێوکردنیان لە ئەستۆ دەگرێ. لە تەمەنی چواردە ساڵیدا دەست دەکات بە کرێکاری و لە کۆمپانیایەکی ئۆتۆمۆبێل سازی دادەمەزرێت. ساڵی ١٩٤٦ خوێندنی ئامادەیی تەواو دەکات و دەچێتە کۆلێژ لە زانکۆی وەین لە دیترۆیت، ئەو جێیەی کە فیلیب تیایدا دەستی بە نووسین کرد و دایکیشی زۆر پشتیوانی بوو. بۆیە فیلیپ دەڵێ ” من زۆر بەختەوەر بووم کە دایکێکم هەبوو هانی دام تا ببم بە شاعیر.” لە ساڵی ١٩٥٠ بەکالۆریۆس لە هونەر بەدەست دەهێنێ و پاشان لە کۆمپانیاکانی شۆفرلێت و کایدلاک شفتی شەوان دەست بە کارکردن دەکات بەپێی وابوو بێماناترین ئیشن، لەگەڵ ئەوەشدا فلیپ لە سەعاتە پشووەکانی ڕۆژەکانی کارکردنیدا شیعری بۆ کرێکارانی کارگەکەی دەخوێندەوە.
دەرگاکان کڵۆم دراون و تەلبەندەکانیش بەپێوەن
دەسەڵاتێکی پۆڵایینی دژ بە بەفر
ئەم مۆنەمێنتە خۆڵەمێشییەی عەقڵێش کە بەرگری کەش و هەوا دەکا
لە ناڕەزایەتی دەستی بێکاری پیاوانی یەکگرتوو دەترسێ
داخورانی لەسەرخۆی عەقڵیان کە هێشتا ئەم تەلبەندە بە پێویست دەزانن.

ساڵی ١٩٥١ لەگەڵ هاوسەری یەکەمی پاتی کانتێرمان هاوسەرگیریی دەکات و دوو ساڵ بەردەوام دەبن تا ساڵی ١٩٥٣ لێک جیا دەبنەوە. هەر ئەو ساڵە دەچێتە زانکۆی ئایۆئە و لەوێش لەگەڵ شاعیران ڕۆبەرت لۆوێڵ و جان بێریمان دەخوێنێت کە فیلیب ئەوەی دووایی بە مامۆستای مەزنی خۆی ناوزەد دەکات. ساڵی ١٩٥٤ بڕوانامەی ماستەرەکەی لەسەر جان کیتس بەدەست دەهێنێت و هەر ئەو ساڵە لەگەڵ خانمە ئەکتەر فرانسیس چ ئاڕتێلی هاوسەرگیریی دەکات. ساڵی ١٩٥٧ دەگەڕێتەوە زانکۆی ئایۆئە و دەست بە وانە وتنەوە دەکات و لەهەمان کاتیشدا بڕوانامەی ماستەر لە هونەری شێوەکاریی بەدەست دەهێنێ. ساڵی ١٩٥٨ دەچێتە بەشی زمانی ئینگلیزیی لە زانکۆی ویلایەتی کالیفۆرنیا و لەوێ لەلایەن شاعیر یوڤۆر وینتەرز پێشوازی لێدەکرێ و جێگای دەکرێتەوە تا خانوو دەگرێ و دەکەوێتە سەر کارکردن. ئەوجا فیلیپ تا خانەنشین بوونی لە ساڵی ١٩٩٢ لەو زانکۆیە درێژە بە وانە وتنەوە دەدات.

فیلیپ لیڤین وەک شاعیرێکی شۆڕشگێڕی کرێکاری هەڵوێستەکانی بەتایبەتی لەڕووی سیاسییەوە ڕوون بووە. فیلیپ ڕەخنەگری نیزامی سەرمایەداری ئەمریکیی بوو، دەنگی بڵندی نەخێر و ڕەتکردنەوەی سیاسەتەکانی بورژوازی بووە لەدژی کرێکاران. سەنگەری ئەدەبیی ئەم شاعیرە کارگەکان بوو، کۆبوونەوەکانی کرێکاران بوو. مانگرتن و ناڕەزایەتییە کرێکارییەکان بوو. لەهەمان کاتیشدا بڕوای بە خەباتی نێونەتەوەیی کرێکاران هەبوو. بەتایبەتی لە جەنگی ئەهلی ئیسپانیادا بەئاشکرا لایەنگری شۆڕشگێرەکانی کرد لەدژی فاشیستەکان.چارڵس مۆڵیسوۆرس وای لێکدەداتەوە کە فیلیپ کاتێ لە بەرشلۆنە دەبێ، دەبێتە ئەڵقەی پەیوەندی نێوان شۆڕشگێرەکانی بەرشلۆنە و چینی کرێکاری دیترۆیت. ئەو دەنووسێ ” هەردوو شار لەسەر پشتی تووڕەیی و چەوسانەوەی کرێکاران و شۆڕشی خامۆش بوو لە یەکێ لە خەفەبووەکان وەکو کڵۆڵبوون و ترسی ڕەگەزپەرستی لەوی تر، بنیاد نراون.” هەندێ لە ڕەخنەگران پێیان وایە کە شیعرەکانی فیلیپ تاریک و چاونەترسن. هەربۆیە ڕەخنەگر پاوڵ گرەی پێی وایە کە “قسەکەرەکان(حیکایەتخوانەکان)ی نێو شیعرەکانی فیلیپ ( گەریلان) و دوای دۆڕانی جەنگ، کەوتوونەتە نێو جەنگێکی بێکۆتایی.” کەچی ڕیچارد هیگۆ جۆرێکی تری خوێندنەوەی هەیە و دەڵێ ” شیعرەکانی لیڤین گرنگن چونکە لەناو ئەو شیعرانەدا ئێمە گوێ بیستی شتەکان دەبین و بایەخیان پێ دەدەین.”
لە سڕرەیەکی درێژ و لەژێر باراندا
لە فرۆد هایڵاند وەستاوین
بۆ ئەوەی کارمان دەست بکەوێ
تۆ دەزانی کار یانی چی؟
ئەگەر هێندەت تەمەن هەبێ بتوانی ئەمە بخوێنیتەوە
دەزانی کار چییە
هەرچەندە لەوانەشە نەیخوێنییەوە
خۆت لەبیر کە. ئەمە دەربارەی چاوەڕوانییە
پێیەکانمان لە شلبووندا دەگۆڕین
هەست دەکەی نەرمە بارانێک وەک ئاونگ
بەسەر قژتدا دەبارێ و
بینینت لێڵ دەکا
تا پێت وایە براکەی خۆت لەبەردەم دایە

شێوازی شیعریی فیلیپ لە بەرزترین ئاستی خۆیدا، بەدەستەوەگرتنی ئاڵۆزی و جوانییە لەپشت فەلاکەتباری ژیانی کۆمەڵایەتی کرێکاران. زۆربەی کات شیعرەکانی وێنای ژیانی ڕۆژانەی ژیاریی ئەمریکای دەکرد. یادەوەری و نۆستالیژیا و ئێش و ئازار و تووڕەیی سێنتڕاڵی گێرانەوەی شیعرەکانی فیلیپن. کارەکتەرەکانی لەنێو هەر سێ بۆشاییەکانی کاتتدا درێژ بوونەتەوە. فیلیپ ئەو خەڵک و جێگایانەی کە بوونیان نەماوە، جارێکی تر دەهێنێتەوە نێو شیعر و زیندوویان دەکاتەوە. هاودڵی و چارەسەری مرۆییانەی بابەتەکانی وەک بەهێزترین کواڵیتی بەرهەمەکانی، لەگەڵ هاوسۆزییەکانی کە تەقریبەن و هەمیشە بۆ چەوساوەکان دەربڕیوە. فلیپ لیڤین مێژووی لەبەرچاو بووە. ئەو نەچۆتە دەرەوەی مێژوو و نە فەرامۆشی کردووە. زۆرجار پێداگری لەسەر بەرژەوەندییەکانی کرێکاران دەیخاتە هەندێ هەڵوێستەوە کە دژایەتی حیزبی سیاسیی لێ دێتە بەرهەم. فیلیپ لە شیعری (حیزبی کۆمۆنیستدا) کە کۆبوونەوەی خۆی لە دیترۆیت لە ساڵی ١٩٤٠ دا بەست،
ئێمە بە بەوپەڕی سادەییەوە ئایدیالیستین؟
ئەوەی کە من لێی دڵنیام ئەوەیە کە شتێکی پێویست لە ژیانماندا کەم بوو
وە لەنێو یانەی کۆلیژی خوێندکارانیشدا نەبوو
لە گفتوگۆی ناڕۆشنیشدا نەبوو، لەو وشە بێتامانەی
کە مۆسیقای تایبەت بە خۆی دەیچنێ
پرۆلیتاریا .. بورژوازی .. ترۆتسکی

پاشان دەبینین ئەم شاعیرە ئەوەندەی شاعیری هەست ناسکە ئەوەندە ئەهلی پراکتیک نییە و وەک خۆشی لە دیدارێکدا لەگەڵ گۆڤاری (پاریس ڕیڤیوو) دانی پێدا دەنێ و سەبارەت بە سیاسەتی ئیپریالیستانەی وڵاتانی زلهێز بە تایبەت ئەمریکا لە کاولکاری و بە کۆیلەکردن و داگیرکردندا دەڵێ ” من هیچ شتێک لەم بارەوە ناکەم. من پیاوی کردار نیم. تا ئەو ئاستەی کە من هێندە بە قووڵی ئەخلاقیی نیم بەسەر ترس لە زیندان و ئەشکەنجە و نەفیکردن و هەژاریدا زاڵ ببم. من لەو کەسە بیرکەرەوانەم کە دەچمە گۆشەیەک و دەنووسم. ئەی چیمان پێدەکرێ؟” سەرباری ئەمەش فیلیپ لیڤین ئاریشە مێژووییەکانی سەدەی بیستی لەچەشنی بایەخی شۆڕشی ئۆکتۆبەر و خیانەتەکانی دوایی ستالین و قەیرانە جیهانییەکانی سەرمایەداری و بە پاشکۆبوونی نەقابە و یەکێتییە کرێکارییەکان بۆ کۆمپانیا گەروەکان و سەرمایەداری دوەوڵەتی و کوێرەڕێگای ناسیونالیزم کە تەنانەت بۆ هونەرمەندێکی بیرتیژیش زەحمەتە بیگوازێتەوە نێو هونەر، ئەنارشیزمەکەی بە تەواوەتی بێهێزی کرد لە هێنانە ناوەوەی ئەم ئاریشانەوە بۆ نێو شیعر. لێرەوە دەگەینە ئەو ڕایەی کە فیلیپ ئەوەندەی فۆکسی لەسەر دیتەڵی ژیان و خەباتی کرێکاران بوو، ئەوەندە فۆکسی لەسەر کێشە گەورەکانی دونیای مۆملانێی سیاسەت نەبووە. ئەمەش ڕەنگە بە خاڵێکی نیگەتیڤ دابنرێ، بەڵام هیچ لە شوناسی چینایەتی کڕێکاری ئەم شاعیرە کەم ناکاتەوە.
ژیانی کۆمەڵایەتی و دۆخی ئابووری دەیەی بیستەکانی سەدەی ڕابردوو، بابەتی سەرەکیی شیعرەکانی فیلیب بوون. نەخشاندنی سەروسیمای چینی کرێکاری ئەمریکیی و دۆخی جوولەکە پەناهەندەکان شایەتی دۆخی ژیانی ئەمریکان لەو سەردەمەدا. ئەزموونی کرێکاریی فیلیب کاریگەری هەبووە لەسەر شیعرەکانی و بەتایبەتیش ئەو جیهانبینییەی کەدواتر بوو بە شوناسی چینایەتی شیعرەکانی. ئەو ئەگەرچی لەڕووی فۆرمەوە لە سەرەتا و دەستپێکدا بە فۆرمێکی کۆنەوە دەستبەکار دەبێ، بەڵام دواتر ئاڵوگۆڕ بەسەر شیعرەکانیدا دێت. لە مانگی تشرینی دووەمی ساڵی ٢٠٠٧ لە شاری نیویۆرک لەیادی هەشتا ساڵەی لەدایکبوونی فیلیب ڕێزلێنانێکی بۆ سازکرا و بەشێک لە شیعرەکانی فیلیب لەلایەن شاعیران یوسف کۆمیونیاکا و گەڵوەی کیناڵ و ئی ئێڵ دۆکتیرۆ و چارڵس رایت و جین ڤەڵەنتاین و شارن ئۆڵدز خوێنرانەوە و هەروەها فیلیپ خۆشی ژمارەیەک شیعری تازەی خۆی خوێندەوە.
تۆ براکەی خۆت خۆش دەوێ
ئێستا لەناکاو بەزەحمەت هەڵدەستی
خۆشەویستیت بۆ براکەت سەردەکا و
کە نە لە تەنیشت و نە لە دواوە و نە لە پێشەوەت نییە
چونکە لە ماڵەوەیە و هەوڵ دەدا بنوێ کە سەرلەبەری شەوی ڕابردوو
لە کۆمپانیای کادیلاک کاری کردووە، بۆ ئەوەی
پێشنیوەڕۆ هەستێت و وانەی زمانی ئەڵمانیی بخوێنێ
هەشت سەعات شەو کاری کردووە تا بتوانێ
گۆرانی واگنەر ئەو ئۆپێرایەی کە زۆر ڕقت لێ دەبێتەوە ، بڵێ.

جێوشوێنی فیلیپ لیڤین لە بزووتنەوەی شیعری ئەمریکیی دیارە و ئەم شاعیرە نەکەوتۆتە دەرەوەی جیهانی لێکۆڵینەوە و ڕەخنەی ئەدەبییەوە. نووسەران و ڕەخنەگران بە بایەخەوە لە بەرهەمەکانی ئەم شاعیرەیان ڕوانیوە و هەڵیان سەنگاندووە. شاعیر و نووسەر ئێدوارد هیرش دەڵێ ” فیلیپ واڵت وایتمانێکی بەتەوس و گەورەیە لەناو جەرگەی ناوچەیەکی پیشەسازیدا.” دەیڤد بەیکەریش ئاوا فیلیپ و شیعرەکانی دەخوێنیتەوە ” فیلیپ یەکێکە لە دەنگە هەرە پڕ لەریووەکانی دونیای گەواهی و دڵنیایی کۆمەڵایەتیمان، بەوپەڕی ڕوونییەوە دەدوێ. یەکێ لە کارەکانی کتێبە شیعرە هەرە گرنگەکانییەتی لەم سەردەماندا. شیعر لەدوای شیعری وەستانەوەیە لەدژی ئەو هەلومەرجە فەلاکەتبارەی کرێکارانی ئەمریکا کە ڕەنگە کرێکاران لە هیچ سەردەمێکدا تێکشکان و وێرانی ئاوایان بەخۆیانەوە نەدیبێ.” کاتێکیش بۆ خەڵاتی لۆریت (وەک شاعیری لۆریت هەڵدەبژێردرێ) جەیمز بیلینگتۆن دەنووسێ ” فیلیپ دەنگێکی زۆر زۆر ئەمریکییە، نازانم لە وڵاتانی تر بەو چۆنایەتییە(کوالەتییە) شیعرت دەربارەی کرێکاری ئاسایی چنگ دەکەوێ.”
فیلیپ لیڤین دەڵێ ” هەمیشە کرێکاران لەناو شیعرەکانمدا بوونیان هەیە، چونکە من لەناویاندا گەورەبووم و من شاعیری یادەوەریم.” نەستی شاعیرانەی فیلیپ، نەستێکی کرێکارانەیە و هەرچۆنێ لەگەڵ یادەوەری ئیش بکات، کارەکتەری کرێکار و خەباتکاری چینایەتی دەبنە تەوەرەی شیعریی ئەو. لەو شاعیرانە بووە کە لە بابەت پەکی نەکەوتووە و شاعیرانە دایڕشتوون. ئەو لە جیهانێکدا بابەت و مەغزای شیعرەکانی هەڵهێنجاوە، کە جیهانێکی پێشکەوتووی پیشەسازی بووە و ئاستی بیرکردنەوە و پێشبینی سیاسیی و کۆمەلایەتیی و ئابووریی کرێکاران لە ئاستێکی باشدا بووە. فیلیپ لەسەر ژیانی کرێکاران و دیاردەی بێکاری و مانگرتنی کرێکاران، لەسەر کارفەرما و شوناسی چینایەتی ژیانی کۆمەڵایەتی و لەدەستدانی ئازیزانی نووسیوە. فیلیپ شیعری نووسیوە نەک وتاری سیاسی و دروشم. بۆیە شیعرەکانی جگە لە کتێبەکانی، لە گەلێ ئەنسۆلۆژیاش بڵاوبوونەتەوە.
فیلیپ بیست و یەک کۆشیعر و کتێبێکی نووسین و دوو کتێبی وەرگێڕان و سێ کتێبی چاوپێکەوتن چاپ و بڵاو دەکاتەوە. لەماوەی چل ساڵی پڕ لە بەخشش و داهێنانیدا، دوانزە جار خەڵات دەکرێ و ڕێزی لێدەگیرێ. لە ساڵی ١٩٩٢ لە زانکۆی ویلایەتی کالیفۆڕنیا خانەنشین دەبێ و تا لە چواردەی شوباتی ساڵی ٢٠١٥ لە تەمەنی هەشتا و حەوت ساڵی هەر لە ویلایەتی کالیفۆڕنیا ماڵئاوایی لە ژیان و شیعر و داهێنان و خەباتی چینی کرێکار دەکات.

——————————————
سەرچاوەکان :

1- https://en.wikipedia.org/wiki/Philip_Levine_(poet)
2- http://www.poemhunter.com/philip-levine
3- https://www.poetryfoundation.org/poems-and-poets/poets/detail/philip-levine
4- World Socialist web site
www.wsws.org
Published by the International Committee of the Fourth International (ICFI)




کورد و جەنگی ساردی رووسیا و ئەمریکا…. ئاشتی ئیبراهیم ئەفەندی

لە سەرەتای سەدەی رابردوو دا، گرفتی نێوان رووسیا و ئەمریکا، خرابووە چوارچێوەی جیاوازی ئایدۆلۆژی، بەو شێوەیە پێناسە دەکران “بلۆکی سەرمایەداری و بلۆکی سۆشیالیزم”! بەمجۆرە ئەو دوو زلهێزە لە ژێر ئەو دوو ناونیشانە دا هەموو کاتێک دژ بە یەک بوون، بۆ کۆنتڕۆڵ کردنی دنیا بە تایبەتی ئەوروپا و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست.

لە مێژوودا روویداوە هەر دوو زلهێز بچنە بەریەک و هاوپەیمانییەتی ببەستن بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکانیان، بەڵام ئەندازەی ناتەبایی نێوانیان هەموو کاتێک لە هاوپەیمانییەتی نێوانیان مەزن تر بووە. ئەگەر لە سەر هەنگاوێک هەڵوێستیان جووت بووبێت، ئەوا لەسەر هەزارانی تر ناتەبا بوونە هەوڵیانداوە بۆ یەکتری بەهێزی خۆیان بنوێنن. لەم تێڕاوانینەوە کاتێک کە لە نیو گەرمەی هاوپەیمانیەتییدابوون، بۆچوونی یەکتریان فەرامۆش کردوە. لە دیسەمبەری سالی ١٩٤١دا ئەمریکا بوو بە لایەنێکی کارێگەر لە شەڕی جیهانی دووەم لە بەرەیەکدا لەگەڵ رووسیا، بریتانیا و چەند وڵاتێکی تر دژ بە ئەڵمانیای نازی. سەڕەرای بوونی هاوپەیمانییەتی لە نێوان ئەو دوو زلهێزە، لە ساڵی ١٩٤٥ دا کاتێک کە ئەمریکا بڕیاری بەکارهێنانی چەکی ئەتۆمی دا دژ بە دوو شاری یابانی، هێرۆشیما و ناگاساکی، پرس و ڕای بە رووسیا نەکرد.

بەکارهێنانی چەکی ئەتۆمی لەلایەن ئەمریکاوە دژ بە یابان لە پێش کۆتایی جەنگی دووەمی جیهانی، وەرچەرخانێک بوو لە شێوەی رووبەروو بوونەوەی ئەو دوو زلهێزە بەرامبەر بە یەک. شێکەرەوە سیاسیی و مێژوو ناسەکان، مێژووی سەرهەڵدانی شەڕی ساردی نێوان رووسیا و ئەمریکا دەگەرێنەوە بۆ دوای شەڕی دووەمی جیهانی تا ساڵی ١٩٨٩. بەڵام ئەزمونی پەیوەندیی نێوان ئەمریکا و رووسیا لە نێوان ساڵانی ١٩٨٩ تا ئەمڕۆ پێچەوانەی ئەوەی سەلماندوە.
گرفتی نێوان ئەو دوو زلهێزە بەردەوامیی هەیە و مێژوو سەلماندویەتی کە هەر دوو زلهێز هەڵگری هەر دروشمێک بووبن یان هەنوکە هەڵگری هەر دروشمێک بن، هەردووکیان یەک سروشتیان هەیە و خاوەن یەک مەرامن. لەسەر بیناغەی بەرژەوەندیی، سیاسیی، سەربازیی و ئابووریی خۆیان دا بڕیار لە چارەنووسی جەنگ، نەتەوەکان، دیاریکردنی سنووری جوگرافیایی وڵاتانی ژێرد دەست و دنیایی سێیەم دەدەن.

ئەمریکا و رووسیا، خاوەن سوپای زەبەلاحی پڕ چەکراو بە نوێترین تەکنەلۆژیا و هێزی سەربازیی پیادەن. دەتوانن بچنە جەنگەوە دژ بە یەک، بە هەمان شێوەی شەڕی جیهانی یەکەم و دووەم، سوپا و هێزی سەربازیی خۆیان بەکاربهێنن دژ بە یەک بۆ یەک لا کردنەوەی گرفتەکانیان ، بەڵام نایانەوێ ئەوە بکەن و هەڵەی ئەو دوو جەنگە دووبارە بکەنەوە، وڵاتەکانیان و شارەکانیان بکەن بە ئامانج بۆ هێڕشە سەربازییەکانیان دژ بە یەکتر، کە لە ئەنجامدا تووشی زەرەری زۆری گیانی و ماددی ببن. هەروها کاردانەوە و بەکارهێنانی چەکی ئەتۆمی لە هێرۆشیما و ناگاساکی وانەیەک بوو بۆ هەر دوو زلهێز کە هەوڵبدەن ناکۆکیی و گرفتەکانیان لە فۆرمێکی جیاوازدا بەرجەستە بکەن و بەردەوامیی بدەن بە شەڕی نێوان خۆیان بیگۆڕن لە جەنگی گەرم بۆ جەنگی سارد!

جگە لە سەرهەڵدانی شەڕی ساردی نێوان رووسیا و ئەمریکا، کۆتایی شەڕی دووەمی جیهانی چەرخی ئەتۆمی بەدوای خۆیدا هێنا. زۆربەی وڵاتان هەوڵیاندا ببن بە خاوەن چەکی ئەتۆمی بۆ پاراستنی دەسەڵات، سنوور و بەرژەوەندیی نیشتمانی و نەتەوەیی خۆیان، گومانی تێدا نییە هەندێک وڵات سەرکەوتوو بوون لە هەوڵەکانیان، هەندێکی تر بە پێچەوانە.
تورکیا و ئیران، یەکێک بوونە لەو وڵاتانەی لە ناوچەی رۆهەڵاتی ناوەڕاست دا دەڕکیان بە هەر دوو دیاردەی دوای جەنگی جیهانی دووەم کردوە کە یەکەم، شەڕی ساردی نێوان ئەمریکا و رووسیا بوو . دووەم، سەرهەڵدانی چەرخی ئەتۆمی بوو. ئەو سەڕۆکانەی کە لە دوای جەنگی دووەمی جیهانی تا هەنوکە دەسەڵاتی سیاسیی ئەو دوو وڵاتەیان گرتۆتە دەست، سوودمەند بوون لە بوونی جەنگی ساردی نێوان ئەمریکا و رووسیا، لەهەمان کاتدا دەرکیان بەوە کردوە کە دەبێت هەوڵبدەن خۆیان بگونجێنن لەگەڵ چەرخی ئەتۆمی بۆ دروست کردنی هاوکێشەی هێز لە ناوچەکە و لەسەر ئاستی جیهان دا. بۆ ئەو مەبەستە هەوڵیانداوە و لە هاڤرکێی بەردەوام بوون بە نهێنی و بە ئاشکرا بۆ بەرهەمهێنانی ئەو جۆرە چەکە تا ئەو سات و کاتانە.
مێژوو پێمان دەڵێت، کورد بە پێچەوانەی دوژمنەکانی وەکو تورکیا و ئێران، وەک نەتەوەیەکی ژێر دەستی وڵات داگیرکراوی خاوەن بزوتنەوەی سیاسیی لەو هاڤرکێ و گەمەیەدا بەشی هەر دۆڕان بووە، بە پلەی یەکەم بووە بە قوربانی پەیرەو کردنی سیاسەتی هەڵەی سەرکردەکانی لە ئەنجامدا نەک نەبووە بە خاوەن وڵات، چەکی ئەتۆمی بەڵکو نەبووە بە خاوەن بەرچیخ.

شەڕی ساردی، نێوان ئەمریکا و رووسیا دژایەتیەکی بە پلان و ستراتیژ بووە، خویندننەوە و شێکردنەوەی تایبەتی بۆ کراوە لە لایەن هەر دوو لا. ئەو شەڕە تەنیا شەڕی سەربازیی و سیاسیی نەبووە، بەڵکو شەڕی زانست و تەکنەلۆژیا بووە. میدیایی زەبەلاحی بۆ دامەزراوە و بودجەی خەیاڵی بۆ تەرخان کراوە لە لایەن هەر دوو زلهێز. دەزگای هەواڵگری، گروپی چەکداری نافەرمی و مافیایی سەر بە هەردوو دەوڵەت بۆ خراوەتە گڕ. ئەمریکا و رووسیا هەوڵیانداوە حزب و لایەنگر دروست بکەن لە نێو وڵاتانی دنیا، بە سەدان سەرکردەی بزوتنەوە سیاسییەکان و سەڕۆکی وڵاتانیان بە خۆیان گرێ داوە و بەبی گوێدانە سروشتی دەسەڵاتی سیاسیی سەڕۆکی ئەو وڵاتانە تەنیا بۆ بەرژەوەندی خۆیان پشتیوانیان لێ کردون. هەر دوو زلهێز سوپاییان هەناردە کردوە بۆ وڵاتان بە مەبەستی خۆتێهەڵقوڵتاندن و سەپانددنی هەیمەنەی خۆیان و رووبەروو بوونەوەی هاوپەیمانی یەکتر. ئەو جۆرە شەڕە زۆر لە شەڕی گەرم زیانی زیاتر بووە، بەلام هەر دوو وڵات خاکی میللەتان و نەتەوەی تری دنیایان کردوە بە سوتەمەنی شەڕی ساردی نێوانیان نەک میللەت، ئەرز و وڵاتی خۆیان!

لە دەرئەنجامدا دەردەکەوێت کە کوردستانی ئەمڕۆ، یەکێکە لەو وڵاتە بێکەسانەی کە لە چوارچێوەی جیهانی سێیەم دا پێناسە دەکرێت، بێهیزترین نەتەوە و خاکە لە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، هیچ سامێک و مەترسی نییە، بوونی ئەو جۆرە خاسیەتانە هۆکاری ئەوەن، کە کوردستان کراوە بە گۆڕەپانی جەنگی ساردی نێوان ئەمریکا و رووسیا، لانە و بێشەی سەدان هێزی سەربازیی فەرمی و نافەرمی تا دەگات بە گروپی مافیا، چەقۆ کێش و پیاو کوژ کە لە لایەن زلهێزەکان و تورکیا، ئیران، سووریا و عیراق پشتیوانی لێدەکرێن، بە هاوکاری سەرانی پارتە کوردییەکانی باشووری وڵات.
لە چەرخی ئەتۆمی و ئەو بارودۆخە جەنجاڵەدا، میللەتی کورد پێویستی بە سەرکردە و پارتی پێشڕەو هەیە، بۆ ئەوەی بتوانێت تەکان بە بزوتنەوەی رزگاری بدات. ئەو جۆرە ئەرکە ناتوانرێت بۆ سەرانی پارتە کوردییەکانی بنەماڵە و خێزان بەجێبهێڵدرێت کە خەریکی دزی، لێژنە دروستکردن، کۆبونەوەی بێ ئەنجام، بەرز کردنەوەی دروشمی بریقەدارن بۆ هەڵبژاردنە نەزۆکەکان!

—————————
سەرچاوە:
http://www.historylearningsite.co.uk/modern-world-history-1918-to-1980/the-cold-war/what-was-the-cold-war/

A Brief History of World War II — The Bloodiest War in Human History


https://www.britannica.com/event/World-War-II




مەرگی کاک نەوشیروان خاڵی کۆکردنەوەی ناکۆکیەکان … بەیان ئیبراهیم

گەر گۆڕان لە منداڵدانی یەکێتیەوە هاتبێتە دەر ، ئەوا دەبێت ئەوە بزانین کە گۆڕان زادەی ناکۆکیەکان بوە لەسەر پڕۆسەی چاکسازی ، ئەم پرۆسەیەش لەسەر دەستی کاک نەوشیرواندا لە دایک بو ، کە ئەم پیاوە هەوڵی دا هەرێم ببێتە خاوەن دامەزراوەیی و حکومەتی هاوڵاتی دروست ببێت و سیستەمی پەرلەمانی بچەسپیت هاوڵاتی بخرێتە بەردەم ئەرک و لێپرسراویەتیەوە ، خۆ ئەگەر ناکۆکیەکان گەشتبنە ئەوەی زۆر کات یەکتریان تاوانبار کردبێت ، ئەوا ئەوە دەزانین کە نەوشیروان مستەفا درێژکراوەی ئیبراهیم ئەحمەدە و هەر ئەویش بو لە بەرامبەر فراوان خوازی حیزبێکدا بوەستێتەوە ، ئەگەر چی یەکێتی مۆرکی ئیبراهیم ئەحەمدی پێوەیە بەڵام ئەوەی کە وەک ئەو توانی دیوارێک لە بەردەم لافاوی بیری خێڵەکیدا دروست بکات نەوشیروان مستەفا بو نەک سیاسیەکانی ناو یەكێتی ، لە ئیبراهیم ئەحمەدە وە بۆ نەوشیروان مستەفا ئەو راستیە دەبینین ، کە چۆن ئەقڵێکی مۆدێرن و پێشکەوتوخواز بە پێ ی سەردەمی خۆی چۆن دەتوانێت ڕوبەڕوی ئەقڵێکی خێلەکی و پاشایەتی بێتەوە کە ئینسان تێدا بەوە پێوانە دەکرێت کە چەندێ ولائی هەیە بۆ پاشا ، مەرگی ئەم پیاوە کە ٥٠ ساڵە خەبات دەکات لە پێناو هێنانە دی دەستەڵاتێکی تەندروست ، ئەوە دەردەخات کە قوتابخانەیەکی پر لە بیری سیاسی و شکاندنی ئەو جۆرە مۆدێلەیە لە دەستەلات لە وڵاتانی خلیج پەیڕەوی دەکەن ، مەرگی پیاوێک دەبێتە خاڵی کۆکردنەوەی هەمو ناکۆکیەکان ، بەڵام ئەم ناکۆکیانە دەبێت لەسەر بنەمای کارکردن بێت بۆ بەرنامەکانی نەوشیروان مستەفا ، ڕاگرتنی یادی دامەزراندنی یەکێتی ئەو نامەیەمان دەداتێ کە مەرگی ئەم پیاوە جارێکی تر وا دەکات کە ئەم زۆنە گۆڕانێکی نەوعی بەسەردا بێت و کار بکات بۆ ئەوەی بە پرۆسەیەکی چاکسازیدا بڕوات ، مەرگی پیاوێک وەک ببێتە سفرەی کۆکردنەوەی برا دڵشکاوەکان ، ئەوە دەردەخات کە بەرهەمی جێماوی ئەم پیاوە کاری پێ دەکرێت و هەردو لایان (گۆران و یەکێتی ) مەحکومن بەوەی کار لەسەر گەڕانەوەی هاوسەنگی هێز بکەن لە نێوان هەردو زۆنەکەدا ، ئەویش لەسەر بنەمای پڕۆژە و نوسینەکانی کاک نەوشیروان ، تەنها ئەوە بەسە کە ئەم پیاوە دەڵێ ( ئێمە لە شاخ شارەکانمان دەڕوخاند ، ئێستە چۆن دەتوانین شار بەڕێوە بەرین ، دەکرێت پێشمەرگەیەک لە شاخ ئازا و شۆڕشگێر بوبێت ، بەڵام ئەو ناتوانێت شار بەڕیوابەرێت ) ئەگەر ئەمە سەرەتایەک بێت ، وێڕای دەیان کتێب و چاوپێکەوتن و پڕۆژە کە ئەم پیاوە هەیەتی ، ئەوا دەبێت چی یەکێتی و چی گۆڕان ئەوە بزانن کە مەحکومن بەکارکردن بۆ یەک هەڵوێستی و کارکردن لە سێبەری ئەم پیاوەدا ، مەرگی پیاوێک کە دەبێتە کۆکەرەوەی ناکۆکیەکان ، دەکاتە ئەوەی کە کاک نەوشیروان خاوەنی دنیایەک لە فکرو پڕۆژەیە و سەرکردەیەکی شۆڕشی نوێ بوە توانی نەوەی دوەمیش ئاراستە بکات و هەر گۆڕەکەشی دەتوانێت نەوەی سێیەم ئاراستە بکات و یەکێتیش دەیەوێ لێرەوە کار لەسەر ئەوە بکات کە ئەم سەرکردەیە گەر بەشێکی هی گۆڕان بێت ئەوا بەشە گەورەکەی کە جێ ی شانازی مێژوەیەکە لای یەکێتیە ، بۆیە مەرگی کاک نەوشیروان خاڵی گرنگی شاراوەی کۆکردنەوەی ناکۆکیەکان بوە ، وە لەسەر گۆڕێک و شەڕ و ململانێکانی نێوان براکان بوەستێنێت و ئاراستەیان بکات بۆ ئەو ئامانجانەی کە کاک نەوشیروان دیاری کردوە .




مەرگ، پەیامی رۆشنبیر و هەرەوەزی ئازادی سۆسیالیزم … سەلام عەبدوڵا

“خودایە”سەرڕاستی و گەیاندنی چەند تاڵ و سەختە، لێ ئەوەندەی تر سەختربێت، بە كۆڵی خۆم هەڵیدەگرم و با لمی بیابانەكان بیشارنەوە یان ئاگرەكەی بمسووتێنێت. لەم سوونگەیە وشە بە وشە بەو پەڕی بەرپرسیاریتییەوە دەنووسم:
لەم رۆژانە جیهانێك لە دووڕوویی دەسەڵاتداران و بەناو رۆشنبیران و راگەیاندكار و حزبەكانیان لەبارەی ئایكۆنێكی بازاڕی ئازاد، دوژمنێكی سەرسەختی سۆسیالیزم و بەلاڕێدابەری ناڕەزایەتییە رەواكانی خەڵك دژ بە ستەمكاری سەرمایەداری لە هەرێم و ناوچەكە و سەربازێكی بڕیاری1483و سوپاكەیان، بڵاوبووەوە.

لە كاتی كۆچكردنی سەركردە سیاسییەكان، لایەنگرەكانیان بە كەسایەتییە شیوعی و نمووییەكان دەیانشوبهێنن وەك(ماندیلا، جیڤارا، غاندی) یان بە(فریادڕەس، خاكی، بیرمەند، باوكی هەژاران).
– ئایا بیر و فكری لیبڕالیزمی نوێ لەگەل ئەو زاراوانە دێتەوە؟ ئایا چەندە سەرڕاستی هەیە لە بانگەشەی عەدالەتی كۆمەڵایەتی و سازشكاری و خزمەتكردنی نەخشەی ئیمپریالیزم لە ناوچەكە؟!
بەبەرچاومانەوە دەبینین بەرپرسە”خاكی و مێژوو”ییەكان، سەرچیا و گرد و تەپۆلكە گشتیەكانی خەڵكیان داگیركردووە، پێشی ماڵئاواییكردنیشیان، زیرەكانە وەسییەتدەكەن بكرێن بە دوا مەنزڵگایان، هەندێ(نۆشنبیر)یش ئازا ئازا بە فرمێسك، پێهەڵدان یان بە بیانۆهێنانەوە خۆیان لە ئەركەكانیان دەدزنەوە، بە فریادرەسی دەزانن یان خاوەن بەهایەكی سیاسی-ئەخلاقی بەرز و لە ئاستی ماندیلا و جیڤارا و هاوشێوەكانیان. ئایا ئەمە ئەرك یان رسواكردنی پەیامی رۆشنبیرە؟

ئاخر كەسێك خوازیاری عەدالەتی كۆمەڵایەتی بێت، چۆن دەڵێ(سۆسیالیزم تۆپی- لە ڤیدیویەك بەدەم مەلا كریكار بیستم)….رێكخراوەكەی دەبێت بە ئەندام لە رێكخراوی جیهانی لیبڕاڵەكان… وەحشیگەرێتی(بازاڕی ئازاد)ی بۆصەی ئیمپریالیستەكان و جەنگەكانیان، قبوولە و بۆچوونەكانی لە بازنەی بەرژەوەندییەكانیان لانادات و دەبێت بە بەشێكی نەچڕاو لەو سیستێمە…وەك هەندی لە حزبە راستڕەو و كۆنزەرڤاتیڤە نوێكان ناوی رێكخراوەكەیشی دەنێتChenge … هاوپەیمانی لەگەل حزبە مەزهەبیە كۆنەپەرەست و مرۆڤكوژەكان دەكات؟ وەك پارتی و یەكێتی، بارەگاكەی دەكات بە مێوانخانەی نوێنەرانی وڵاتە ئیمپریالیستەكان و پەیتا پەیتا بە شانازییەوە لە كەناڵەكەیان رایدەگەیەنن(مستەر…سەردانی بارەگای Changeكرد)، دامەزراندنی رێكخراوەكەی بە دامەزراندنی كۆمپانیاوە دەستپێدەكات؟. لەسەر راسپاردەی ئاغاكانیان و بەناوی تەباییەوە، رۆڵی ئەسفەنج دەبینێت لە كپكردنی ناڕەزایەتی خەڵكی هەژار؟ چۆن كچ و كوڕە شوعییە نازدارەكانی بەسرە و ناسریە و بەغا و كەربلا و نەجەف بە دیلكراویش كۆمەڵكوژدەكات؟.
عەدالەتی كۆمەڵایەتی واتە شوعییەت یان بیری(ئەنارشیزم)، هیچی تر هەیە؟ ئایاگۆڕان چەندە پابەندە بەو بیروباوەڕانە؟!

خزمەتچییەكانی سەرمایەداران:

ئەگەر ئەم”فریادڕەس”ە دەسەڵاتی هەبوایە چی دەكرد؟ ئایا بەرنامەكەی چ جیاوازییەكی هەیە لەگەل بەرنامەی پارتی و یەكێتی و یەكگرتوو و ئەوانی تر؟
لە راپۆرتی ویكیلیكس لەبارەی نەوشیروان موستەفا هاتووە، نووسراوە:

(چاكسازی ئابوری):
١١-هەروەها ئابوریش خاڵێكی گرنگە لەپڕۆژە چاكسازییەكەی نەوشیرواندا، ئەو پێیوایە كە گەشەكردنی دیموكراتی پشت دەبە‌ستێت بەكەرتی تایبەتی بەهێز، كە هۆكارێكە بۆ دەرفەتی ئابوری. بەبۆچونی ئەو لەهەرێمی كوردستان پێویستە ئەو مۆدێلە لە‌ئابوری دەوڵەتی تێكبشكێت كە چەندین ساڵە باوە لەعێراقداو تەنها پشت بە بەرهەمە نەوتیەكان دەبەستێت. ئەو دانی بەوەدا نا كە بیروڕای ئەو لەسەر بازاڕی ئازاد تەواو پێچەوانەیە لەگەڵ بۆچونەكانی ماركس ئەوەی لە گەنجێتیدا بڕوای پێبو. ئەو گۆڕانەی گە‌ڕاندە‌وە بۆ ئەزمون و سەرنجەكانی لەدونیای ڕاستەقینەدا)
ئاخر كەی بەرگری لە ئایكۆنێكی بازاڕی ئازاد و قوربانییەكانی ئەركی رۆشنبیرە؟!

باسی دەستپاكی دەكەن؟

نە هیتلەر و نە مۆسۆلینی و نە كەمال ئەتاتورك و نە دڕندەكەی بەغدا(صەدام) و نە ئەم یان ئەو لە سەرۆكحكومەتەكانی ئۆروپا دزبوون، زۆرێكیان لە بەرپرسە جیهانییەكان خاكی بوون، بەڵام دنیایەك خەڵكیان كوشت و چەوساندەوە. مەسەلەكە لێرە نیە، مەسەلەكە ئەوەیە مرۆڤ لەدەرەوەی فكر و سیستێمی وەحشیگەری باڵادەست لە دنیا، چ بەرنامەیەكی هەیە و لە ئاست پلان و بەرنامەی سەرمایەداران چی دەكەن. زۆربەی حزبەكان بانگەشەی(خزمەتكردنی هەژاران) دەكەن، بەڵام بە كردەوە هەژاران كراون بە سووتەمەنی بۆ دەسەڵات و مەبەستە بەرتەسكەكانیان.
هەڤاڵ ئەبوبەكر نموونەی زمانێكی رقئامێز: لە هەواڵێك بە مانشێتی(كێ تەرمی نەوشیروان موستەفای شۆردەوە)
ئاسۆ جەمال موختار نوسیویەتی “لەكاتی شتنی تەرمی نەوشیروان مستەفا، كە هەریەك لەهەڤاڵ ئەبوبەكرو شەهابی شێخ كامل ئەركی شتنەكەیان بەجێهێنا، سابونیان بۆ دكتۆر هەڤاڵ هێنا بەقوڵپی گریانەوە وتی:” پێویست بەوە ناكات بەسابون بشۆردێت دەبێت لایەكی كوردو گەندەڵكاران بەنەوشیروان بشۆرێن”.
ئەو هەڵسوڕاوەی بزوتنەوەی گۆڕان هەروەها دەڵێ‌ “منیش ناوچەوانی كاك نەوشیروانم ماچ كردو شوێنەكەیم جێهێشت.. بۆیە بڕیارمدا تا ناشتنەكەی دەموچاوم نەشۆم، چونكە بۆن‌ و بەركەوتەی ئەوی پێوەیە”.(لە سایتی ئاوینە وەركیراوه).

ماندیلای كورد!
نیلسون ماندیلا ئەندامی لیژنەی مەركەزی حزبی شیوعی ئەفریقیای باشوور بوو و كۆنترین زیندانی سیاسی، دەستی لە تیرۆركردنی خەڵكی چەپ نەبوو. ئەی ماندیلای كوردیش وابوو؟!
گرنگترین وێستگە لە ماڵئاوایی بەڕێز نەوشیروان موستەفا ئەمەیە: پەردەی لەسەر رووی زۆرێك بەناو رۆشنبیر هەڵدایەوەو وەك كەسانی عەقڵ ئەفلیج، هیچ لەبار و جاهل دەریانیخست.
دوا پەیامی لە مێژینەی رۆشنبیران ئەمەیە: بەرگری لە دنیای نان و ئازادی عەدالەتی كۆمەڵایەتی كە خۆی لە هەرەوەزی ئازادی سۆسیالیزم خۆی دەبینیتەوە، نەك پیاهەڵدان بەم و بەو سیاسەتمەدار كە رووی تری ئەو حزبانەیە كە لە بازنەی بەرژەوەندی سەرمایەداری دەرناچێت. ئایا رۆژێك لە رۆژان گۆڕان ئەم جۆرە نەخشە و پلانی هەبووە یان لە راگەیاندنەكانی كاری بۆ كرد؟

خەباتگێر بۆ سەربەخۆیی كوردستان؟!

خەباتی رزگاریخوازی زۆرێك لە وڵاتان بوون بە سەنگری دژ بە ئیمپریالیزم، لە كوردستان گەورەترین سووكایەتی بەم جرە خەباتە كراوە: زۆربەی هەرەوە زۆری حزبەكان هاوپەیمان و سەرباز و خزمەتكاری حكومەت و سوپا و نەخشەی ئیمپریالیزم. لە نموونەی عەبدوڵڵا ئۆجەڵان بینیمان، هەموو هێزە ئیمپریالیستەكان یەكیانگرت بۆ دەستگیركردن و زیندانیكردنی و خۆی حزبەكەیشی بە تیرۆریست ناو دەبەن و دریغیشیان نەكرد لە پشتیوانیكردن لە حكومەتە دڕندەكانی توركیا.
سیاسەتمەدارێكی ئاسایی بۆ پاراستنی دنیای سەرمایە، ماڵئاوایی كرد، هەژاران هیچیان لەدەست نەداوەو هەر بە خۆیان چرای ئازادی خۆیان رۆشنادەكەن.

تیبینی: بۆ لەدەستدانی باوك، هاوخەمی خۆم دەردەبڕم بۆ كوڕەكانی و كچەكەی، هیوادارم بەسەر كۆستەكەیان سەربكەون.




چۆنیەتی خوێندنەوەی تابلۆیەکی شێوەکاریی … هەندرێن خۆشناو

زمانی تابلۆی شێوەکاریی دەچێتە ژێر خانەی زانستی نیشانەکان یان سیمبولەکان (سیمیۆلۆجیا)، کەوای هەژماردەکات کە گەیاندن لە نێوان مرۆڤەکاندا بەندە لەسەر کۆمەڵێک لە نیشانە و سیمبول و ماناکانیاندا، هەروەک چۆن زمانی ئاخاوتن بریتیە لە کۆمەڵێک دەنگ، کۆدەبنەوە بۆ پێکهێنانی چەندین وشەی مانادار.
ئەوەی لەسەر زمان دەوترێت لەسەر هەندێک لە سیستەمەکانی گەیاندنیش هەروایە، ئەویش پێکدێت لە چەندین نیشانە و سیمبولی باو، کە لە نێو کۆمەڵگایەکی دیاریکراوی مرۆڤایەتیدا لەسەری ڕێکەوتوون، بەرانبەر هەر هەستێک لە هەستەوەرەکان، سیستەمێک لە پەیوەندییە باوە مانادار و ئاماژەکارەکان هەیە، بینینە ئەگەر بەچاو قسەبکەیت، دەستپێداهێنانە ئەگەر بە دەست قسەبکەیت، چێژوەرگرتنە ئەگەر بە زمان قسەبکەیت، و بیستنە ئەگەر قسە لەگەلڕ گوێدا بکەیت، مەبەستیش لە هەموو هەستەوەرەکان گەیاندن و لێک تێگەیشتنە.
لە تابلۆشدا هەر ڕەنگێک و هێڵێک مانای سیمبولی خۆی هەیە، دەربڕی هزر و بیری هونەرمەندەکەیە، کە دەیەوێت بیگەیەنێتە وەرگر یان بینەر، دەتوانین زمانی تابلۆیەکی هونەریی ناوبنێین بە زمانی بینین، وەکو جۆرە گرتەیەک یان دیمەنێک، کە بریتییە لە چەندین ئاماژەی سروشتی، بە شێوەی وێنە گفتوگۆ لەگەڵ چاوی بینەر دەکات.
لە تابلۆی شێوەکاریدا گفتوگۆ لەگەڵ بینەر دەکرێت بە ڕەنگ و هێڵ و پێکهاتە، هەروەک چۆن موزیک گفتوگۆ بە ئاواز دەکات، شانۆکاریش گفتوگۆ بە دەنگ و جوڵانەوە و رۆناکی لەگەڵ جەماوەرەکەیدا دەکات.
تاکە شتیش کە ئەو هونەرانە بەشدار و هاوبەشن تێیدا جوانییە، ئەوەی کە هونەرەجوانەکانیش جیادەکاتەوە ئەوەیە کە پشت بە هەست و هزرێکی هۆشیارانە دەبەستێت، هونەرێکی سەرمەدییە لەگەڵ زەمەندا دەژی و بەردەوام دەبێت.

ئاماژەکانی هێڵ و پێکهاتە:
هەر هێڵێک یان پێکهاتەیەک لە تابلۆی شێوەکاریدا ئاماژەی سیمبولی و پەیامی خۆی هەیە، کە هونەرمەند هەوڵدەدات لە مەودای تابلۆکەی خۆیدا دایبڕێژێت، بۆ دەربڕینی هەست و هزری خۆی، بەبێ ئەوەی پێویستی بە هۆکاری دیکە بێت بۆ باسکردن و راڤەکردنی تابلۆکەی. بۆ نمونە هێڵی نەرم و چەماوە، ئاماژەی نەرم و نیانی و ناسکیە، ڕەنگدانەوەی حاڵەتە دەروونیەکەی هونەرمەندەکەیە، کە بەکاریدێنێت بۆ باسکردنی بابەتەکانی پەیوەست بە مێینە و خۆشەویستی و رۆمانسیەت. هێڵی شکاویش، ئاماژەی توندی و ڕەقی و پتەوەییە، پەیوەستیشە بە نێرینەوە، ڕەنگدانەوەی کوێرەوەری و کۆشش و چەرمەسەری هونەرمەندە، و غوربەت و دوورەپەرێزی لە واقیعی خۆیەوە، هەروەها بۆ بابەتەکانی یاخیبوون و شۆڕشیش بەکاردێت.
هێڵ و پێکهاتەی بازنەییش، کە بە یەکێک لە سیمبولە دەوڵەمەندەکانی ئەم هونەرە دەژمێردرێت، کە هەڵگری زۆرێک لە ئاماژە زەوەندەکانە، کە دەربڕینێکە بۆ مێینە، و بە پیتی، هەربۆیە بە درێژایی مێژوو لە بوارەکانی هونەردا ئەم پێکهاتە بازنەییە دەبینرێت، بە تایبەتی لە میسردا، کە بازنە بە ڕێژەیەکی زۆر لە پەرستگاکان و کلێسەکان و مزگەوتەکان و گۆڕستان و تەنانەت لە کۆشک و تەلارە مێژووییەکانیشدا دەبینرێت.
پێکهاتەی پێچۆکە و مارپێچی، بەسوودە بۆ گەیاندن لە بابەتەکانی کۆچکردن و ئاوارەبوون و دەربەدەریی، و پەرتەوازەیی دەروونی و کۆمەڵایەتی، ئاماژەشە بۆ وونبوون، لە کاتێکدا کە هێڵی ڕاست ئاماژەیە بۆ جێگیریی و چەسپاندن.
پێکهاتەی قوچەکی و شەیپوریش ئاماژەیە بۆ ئارامیی، و هاوسەنگی و هیوابەخشین و ڕوانین بۆ لوتکە و سەرکەوتن.
بۆشاییش باوە کە بکرێتە چوارچێوەیەک بۆ کۆی کارە هونەرییەکە، و ڕەگەز و پێکهاتەکانی بگرێتەباوەش، و ببێتە باکگراوندێک کە پێکهاتە و شێوە و ڕەنگەکان بتوانن پشتی پێوە ببەستن، بۆشایی بەکەڵکیشە لە بابەتەکانی خەونی تەمومژاوی و گەڕان بەدوای ئارامی رۆحیدا.

ئاماژەکانی ڕەنگەکان:
وا باوە کە هەر ڕەنگێک بۆ دەربڕینێک بەکاربێت، بەتایبەتی ڕەنگە سەرەکییەکان یان بنچینەییەکان، بۆ نمونە ڕەنگی سوور کە ئاماژەی قووڵ دەبەخشێت، وەکو شۆڕش، مردن، تووڕەیی، گەرمی، خوێن، کوشتن، مەترسی، شەڕ، خۆشەویستی. ڕەنگی نارنجیش ڕەنگی خۆر و ئاگرە، ڕەنگی بەرزخوازی و ئاوات و خواستە، شانازییە، ڕەنگی زەردیش ڕەنگی نەخۆشی و ڕق و کینە و ئیرەیی، هزری نەگۆڕ و جێگیر، بۆ روناکی و ڕاشکاویش بەکاردێت. ڕەنگی سەوزیش(کەسک) ئاماژەیە بۆ بەپیت و بڕشتی، سروشت، هارمۆنی، ژیان و ژیانەوە، هیوا، لەو ڕەنگانەشە کە ئاسودەیی بینەر تێردەکات. ڕەنگی ڕەشیش، ڕەنگی خەمۆکی و خەم، ترس، وێرانی دەبەخشێت، ڕەنگی سپیش، ڕەنگی بێگەردی، خاوێنی، پاکیزەیی، بەرزەفڕیی، ئاشتی و بێتاوانیی دەبەخشێت، ڕەنگی شین، ڕەنگی دەسەڵات و دەستەمۆکردن، هەروەها ئاماژەشە بۆ هزر و بەرزبوونەوە و فراوانخوازیی، ڕەنگی قاوەییش ڕەنگی ئاسودەیی و ئاسایشە، ڕەنگی ئارەزووەکانە، ڕەنگی خۆڵەمێشیش ئاماژەیە بۆ دڵتەنگی و شەرمەزاریی.
زانینی خوێندنەوەی کلیلەکانی تابلۆی هونەری شێوەکاریی، رێگەخۆشکەرە بۆ تێگەیشتنی لە تابلۆکە، و خوێندنەوەی ئەو ئاماژە جوانیانەی کە لە تابلۆکەوە هەڵدەقوڵێت، و چوونە نێو نهێنیەکانی و جیهانی تایبەتی ئەو تابلۆیەوە.
بۆیە بۆئەوەی بتوانین چێژ لە خوێندنەوەی جوانییەکانی تابلۆیەک وەرگرین، پێویستە چەکداربین بە رۆشنبیرییەکی هونەریی، شتێک دەربارەی مێژووی هونەر بزانین، راهێنانی بەردەوام بە چاوەکانمان بکەین بە دیتنی بەردەوامی تابلۆی هونەریی، بۆ ناسینەوەی ئەو رێباز و قوتابخانە هونەرییەی کە هونەرمەندەکە تابلۆکەی لێبەرهەم هێناوە.




ئـەزمونە قورسەکەی گۆڕان … چالاک ئـاغجەلەری

من ناگەڕێمەوە بۆ سەرەتایی ژیانی سیاسی کاک نەوشیروان چۆن دەستی پێکرد تا دواساتی ماڵئـاویی، ناگەڕێمەوە بۆ ھەوڵە ئـەدەبی و ئـەکادیمیەکانی لە دونیای ڕۆژنامەگەری و نوسیندا بەجێی دەھێڵم بۆ ئـەوانەی ئـەرکایان گەیاندنی وانە عیبرت دارەکانی نەوشیروان موستەفایە بۆ نەوەی نوێ، باس لەوەش ناکەم تەنھا سەرکردەی سیاسی بوو خەبات و ماندوبوونی نەدایەوە بەدەم و چاوی گەلەکەیدا، سادەترین و دووربینترین سیاسی گۆڕەپانەکەبوو، بەراوورد بە تەواوی عیملاقە سیاسیەکانی تر بێگەردی و پەرێزپاکی ئـەخلاقی سیاسی تەنھا و تەنھا باڵا پۆشی ئـەو زاتە بوو، پەڕەیەکی سپی و مێژووی پرشنگداری پێدەبڕێت لە نێو پەرتوکی ئـاکاری سەرکردەکانی کوردا.

ئـەمڕۆ ئـەو ماڵئـاویی کرد بەڵام ئـەو مۆمەی کە دایگیرسان بەھەمان چەرخی جگەرە کوشندەکەی ناکوژێتەوە و لە بیر و ھزری ھەموو مرۆڤێکی دادگەر و ئـازادیخواز لێڵی ڕێچکەی بۆ ڕوون دەکاتەوە و دەبێتە دەلیلی ئـەو ڕێبوارەی وێڵی ئـاسۆی دەرەوشاوەی ژیانێکی بەرابەر و بێ خەوشە.
زۆر بوون لە ھەژار و کاسبکار و فەرمانبەر و خوێندکار فرمێسکی خۆشەویستی و وەفایان باران بۆ کۆچی کاک نەوشیروان ، ھاوکات کەم نەبوون ئـەو سیاسیە گەندەڵانەی کەتا ئـەندازەی بانیژەی باڵەخانەکانیان لیخاوە بە دزی و درۆ لە کاتێکدا پێش ھەر کەسێک ناشیرترین مرۆڤەکانی بەرچاوی نەوشیروان بوون بەڵام ئـەمڕو بۆ پاکردنەوەی بۆگەنی و لیخنیان فرمێسکی درۆ و بێتاقەتی ئـارایشتکراو دەبەخشننەوە بە فەزایەکدا زۆر لەمێژە ھەگبەی مجیشنەکانیان بەتاڵ و حەتاڵ کراوەتەوە تێیدا، ھاوکات جۆرێکی تر لە نوخبەیەکی قەڵمداری درۆزن بە ئـاھ و داخ و مەرەکەبەی پێنوسەکانیان بۆ کرڕوزی کاسی کردوین جا نازام پێش چوونیان بۆ پرسەکە چیان خواردبوو و چی جۆرێک کیمکەڵ پێکھاتەی مەرەکەبەکەیانبوو ، بیریان چوو چۆن بێوژدانانە دەکەوتنە وێزەی مرۆڤە جوانەکەی نیشتمان ، ئـەم کرییەچەرانە بەشێکن لە دونیای بانێک و دوو ھەوا ، ئـیدی بەھەر ئـەندازەیەک بێت خۆپێشاندن و دەرخستن یەک لە بورغوی شلکراوەی سایکۆلۆژیەتیانە و بیر لە توندکردنەوەی ناکەنەوە،چونکە عەقلیش پێویستی بە چاکسازیە.

بەبڕوایەکی تەواوە ڕۆژانی حزوری کاک نەوشیروان ، یەکگرتنەوەی یەکێتی و گوڕانم بە زەروورەتی واقیعە سیاسیەکە دەزانی ، دەمزانی کاک نەوشیران توانای ھەڵگرتنی ئـەو کۆڵە لاسەنگەی یەکێتی ھەیە و دەتوانێت ئـاراستە جیاوازەکان لە ژێر چەترێکی یەکگرتوودا غیابی مام جەلال پربکاتەوە و لەنگەری کەشتێکەی یەکێتی بە کەناری ئـارام بسپێرێت، ئـەفسوس مەرگ خەوەکانی کوشت ، بەڵام ئـەوەی ئـەمڕۆ یەکێتی دووپاتی دەکاتەوە لە یەکگرتنەوەی ئـەم دوو ھێزە سیاسیە لە زۆنێکی ھاوبەشدا ، دەکرێت ئـەم پرسە بچێتە پێشەوە بەڵام مەرجدار یەک لە مەرجە سەرەکیەکان بەچی میکانزمێک یەکێتی ئـەم تەرحە دەکاتە سەر مێزەکە ، بە یەک باڵی یان بەو پەرتەوازەییەی کە ھەیە؟ دووھەم ، ئـاخۆ یەکێتی دەگەڕێتەوە بۆ مەبادئـە سیاسیەکانی کاک نەوشیروان کە خۆی لە پرۆگرامی بزوتنەوەی گۆڕاندا ڕیشەی چەقاندوە ، یاخود بزوتنەوە گۆڕان دەگەڕێتەوە بۆ واقیعێک کە ڕیفۆرمی ناو یەکێتی ڕۆژگارێک پێیان ھەزم نەکرا، جیا لەمانەش بۆ خۆی گۆڕان لەبەردەم ئـەزمونێکی سیکولاری زۆر گراندایە ئـاخۆ تەسلیمی ھەمان قەدەری ھێزە سیاسیە تقلیدیەکانی کوردستانی دەکەن لە دانانی تێکۆشەرێکی دێرین یاخود دەیکەن بە نموونەی گۆڕان و نوێخوازی خوێنێکی نوێ ئـەرکی سەرشانی قورس دەکەن لە بەڕێوەبردنی گۆڕاندا ، دیارە بژاردەی دووھەم دەروازیەکی نۆی بەرووی گەنجدا دەکاتەوە و گەشبینی و ڕوئـیای گۆڕان ئـەو مۆتەکە سیاسیە دەبڕێت و دڵنیام بەم جوڵە سیاسیە ھەڵکشانیان لەئـاستی چاوەڕوانیان زیاتر دەبێت.

چالاک ئـاغجەلەری




یەڵڵا شوفێر، یەڵڵا … ئومێد بابان

(حەرامكردنی شوفێریی ئافرەتان)، ناونیشانی كتێبێكە كە بە وتەی وەرگێڕەكەی، ناوەرۆكەكەی فەتوای زانایانی گەورەی ئیسلامی لە خۆ گرتووە و بەشێكمان گەر نەشمانخوێندبێتەوە، بەرگەكەیمان لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان و مێدیكاندا بەر دیدە كەوتووە.
بڵاوبوونەوەی (بەرگی) ئەو پەرتووكە لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكاندا، لێكەوتە و كاردانەوەی زۆری بە دوای خۆیدا هێنا و وەك پەرچەكردارێكیش، كۆمەڵێك ژنی چالاكوان، نووسەر و ڕووناكبیر، لە سلێمانی مانۆڕێكی شوفێرییان دژی لەچاپدانی ئەو كتێبە ئەنجام دا و، پاساودانی بڵاوبوونەوەی وەها پەرتووكێكیان لە ژێر ئەو ناو و ناوەرۆكەدا، ڕەت كردەوە.
ئافرەتان، كە بە بەرزكردنەوەی دروشمی (شەقامەكان بە ئێمەوە جوانن، ئێمەی ژنان بە لێخوڕینی ئۆتۆمبێل خزمەتی خێزان و كۆمەڵگا دەكەین)، ناڕەزایی خۆیان دەرهەق بە وەرگێڕەكە و دەزگا و دامەزراوە رێپێدراوە پەیوەندیدارەكانی چاپكردنی كتێب دەربڕی، بڕوایان وابوو كە بڵاوبوونەوەی ئەو كتێبە، فاكتەرە بۆ بەرتەسككردنەوەی ئازادیی تاكەكەسی، ئەنتی دیموكراسی و بگرە چەسپاندنی مافەكانی مرۆڤیشە.
هەڵبەت، وەك بەشێك لە مامۆستایانی ئایینی و لیژنەكانی فتوای هەرێمی كوردستانیش ئاماژەیان دا، لە یاساكانی ئایینی ئیسلامدا رەوایەتی بەوە دراوە (مرۆڤ بە گشتی و بێ جیاوازیی ڕەگەزی)، مومارەسەی ئەو شتانە بكات كە لە بەردەستیدان، بەڵام بە شێوەیەكی باش كە دواجار زیان بە شیرازەی كۆمەڵایەتیی خێزان و كۆمەڵگاش نەگەیەنێت.
لەوێوە سەرنج و گومانمان لەسەر ئەوە دروست دەبێ بپرسین، لە چ كتێبێكی ئاسمانی و تەنانەت حەدیس و ڕیوایەتەكانیشدا، شوفێریركردنی ئافرەتان حەرام كراوە؟ یان، هیچ یاسایەكی مەدەنی لە هەرێمدا، بە جۆرێك لە جۆرەكان ڕێگەی لە ژنان گرتووە شوفێری نەكەن؟
كەواتا، ئەگەر بیانوو بۆ حەرامكردن و یاساغكردنی شوفێریكردن لە لایەن ئافرەتانەوە، فتوای تەنیا كۆمەڵێك فتوادەری وڵاتە عەرەبییەكانە، (كە دیارە یاسا و رێسا و نەریتە كۆمەڵایەتییەكان، باكگراوند و تێگەییشتن و خوێندنەوەیان بۆ ئایین)، لەگەڵ كۆمەڵگای كوردستانیدا زۆر جیاوازە، دەكرێ بگەینە ئەو باوەڕەی كە وەشاندنی ئەو پەرتووكە، نەك تەنیا خزمەت بە دۆزی ژن و موعانات و كۆژانەكانیان بە دەست كۆمەڵگایەكی پیاوسالارییەوە ناكات، بەڵكوو دروست پێچەوانەی ئاڕاستە و رێسا نەگۆڕەكانی جاڕنامەی گەردوونیی مافی مرۆڤە.
لەو سۆنگەیەشەوە كە هەرێمی كوردستان لافی دیموكراتی لێدەدات و بەشێكی زۆری كۆمەڵگاش باوەڕی بەو وتەیە هەیە كە دەڵێ (دیموكراسی بۆ هەمووانە)، دەخوازێ ڕوو بكەینە بابای وەرگێڕ و بێژین: لێگەڕێ با نیوەی كۆمەڵگا و دایكی نیوەكەی تریشی، وەك پیاو سەربەست بێت و بە ئۆتۆمبێلی خۆی بچێتە دەوام، كە خۆمان و منداڵەكانمان نەخۆش كەوتین، بمانگەیەنێتە نەخۆشخانە و… تا دوايى.
ئاخر چ نەنگییەك لەوەدایە، ژن لەگەڵ خزم و خوێش و دەستەخوشكەكانی پیاسەیەك بكات و، لە سەیرانگایەكدا بە سترانێكی شاد، هەڵپەڕن و دڵخۆش بن؟ یانیش لە ئۆتۆمبێلەكەیاندا گۆرانیی (یەڵڵا شوفێر یەڵڵا، گرفتارم) لێبدەن و كوڵی دڵی خۆیان هەڵڕێژن؟




گوزاره‌ی نه‌وه‌ی دووه‌می کورد له‌هه‌نده‌ران … دڵشاد تاقانە


عه‌ره‌بانه‌که‌ت ڕاکێشه‌..

جمه‌ی ده‌هات ناو بازاڕی گه‌وره‌، شان شانی ده‌سمی ڕێ به‌به‌ر ڕێداری نه‌ده‌که‌وت، ده‌تگۆت خه‌ڵکی ئه‌و شاره‌ هه‌مووی له‌بازاڕیه‌ و چ کاری دیکه‌یان نیه‌ به‌وه‌ دیاره‌ وڵاته‌که‌ به‌کارهێنه‌ به‌رهه‌مهێن نیه‌! عه‌گال و جه‌مه‌دانی تێکه‌ڵ ببوو له‌به‌ر هه‌ردوکانێک شێوه‌ زمانێک قسه‌ی پێده‌کرا له‌هه‌مووی خۆشتر کابرای سیریلانکی بوو به‌کوردی به‌ژنه‌کی کڕیاری ده‌گۆت: ده‌سانی ئه‌تو برد‌ له‌مالێ، ئه‌تو هینا لێرانه‌، ئه‌تو کارتۆن ئه‌ (گوایه‌ سه‌ری کارتۆنه‌که‌ی کردیته‌وه‌) خوسکم نابی نابی نابی. ژنه‌و ده‌وروبه‌ره‌که‌ی هه‌رپێده‌که‌نین. له‌ولاتر کابرای کوتاڵفرۆش له‌سه‌ر عاره‌بانه‌که‌ی ڕای ده‌کێشا هاواری ده‌کرد: قوماشی لاکیشمیبای، وه‌رن وه‌رن کراسی لاکیشمیبای؟ ژنه‌ک ده‌نگی دا: ئه‌رێ کاکه‌ هه‌موو شه‌وێ ڕێزه‌ فلیمه‌ هیندیه‌که‌ی لاکیشمیبای ده‌بینم کا ڕه‌نگی کراسه‌که‌ی وایه‌؟ کوتارفرۆش: ئه‌رێ خوشکم که‌س هیچم لێناکڕی ئه‌منیش ناوم له‌قوماشه‌که‌ی نا لاکشمیبای. هه‌نده‌ی پێنه‌چوو مه‌تره‌ک له‌دوو ‌تۆپه‌ قوماشه‌که‌ی نه‌ماوه‌ هه‌ربابابوو قوماشی لێده‌کڕی هاهاهها ده‌تگۆت به‌ره‌به‌ری جێژنه‌ی عه‌ره‌بانه‌! ئێستا به‌ده‌رکه‌وت لۆ هه‌موو قوماشه‌کان جارانیش ناویان هه‌بوو ده‌فرۆشان ڕوحی ئه‌فه‌ندی و په‌ڕی مێشێ، گورباتمان و ڕێی تارانێ، ڕیشی مام جه‌لالی…… له‌و ناوه‌ منداڵه‌ ده‌رۆزه‌که‌ره‌که‌ که‌تیره‌یی به‌کچی پوریه‌وه‌ نوسابوو هه‌رده‌کڕوزاوه‌ خێرم پێبکه‌ توخوا توخوا… ئه‌ویش جانتاکه‌ی شانی کرده‌وه‌ هه‌زاریه‌کی دایه‌ له‌کۆڵ خۆی کاته‌وه‌ که‌چی به‌کچه‌ کوردستانیه‌ هه‌نده‌رانیه‌که‌وه‌ش نوسا دوێنێ گه‌یشتبۆوه‌ کوردستان، داوای له‌ویش ده‌کرد! کچه‌ پور توڕه‌بوو: ده‌بڕۆ ده‌ی له‌کۆرمان به‌وه‌ عاره‌بانه‌که‌ت ڕاکێشه‌. کچه‌ هه‌نده‌رانیه‌که‌ش به‌سه‌رسوڕمانه‌وه‌ پرسی: کا خۆ عاره‌بانه‌ی پێ نیه‌؟

دڵشاد تاقانه‌

Dlshadtakana@yahoo.com




مرۆڤەکان وەکو خۆیان ببینن: نەوشێروان مستەفا لە نێوان تاوانباری و فریادرەسیدا

شاخەوان شۆڕش

ئەگەر بمانەوێ لە مێژوومان بگەین و ئەگەر بمانەوێ دوارۆژێکی رۆشن بۆ داهاتوو دروستکەین، دەبێ دان بەراستیەکاندا بنێین، دەبێ مێژووی رامیاری کوردستان وەکو خۆی ببینین. دەبێ بتوانین باش و خراپ لەیەکتر جیاکەینەوە و مێژووی کەسەکان وەکو خۆی ببینین. نەوشێروان مستەفا یەکێکە لەو کەسایەتیانەی کە مێژووەکەی هەلسان و دابەزینی زۆری بەخۆیەوە دیووە، ئەگەرچی بەم دواییە سەرکردایەتی بزوتنەوەیەکی گۆرانخوازی دەکرد و مۆرکی ئەرێنی دیاری نواند، مێژووی رابردووی بەشێکن لەو کەسایەتیە.

نەوشیروان مستەفا یەکێ لە دامەزرێنەرانی یەکێتی نیشتیمانی کوردستان، سکرتێری پێشووی کۆمەڵەی رەنجدەرانی کوردستان لەماوەی خەباتی چەکداری یەکیتی لە شاخدا لە سیاسەتی پاکتاوی لایەنەکانی دیکە لە گۆڕەپانی خەباتدا رۆلێ دیاری هەبوو، وەکو سەرکردەیەکی مەیدانی لە شەڕەکانی ناوخۆدا بەشداری راستەوخۆی هەبوو، بڕیاری گوڵەبارانکردنی پێشمەرگەی دیلکراوی بێسڵەمینەوە داوە و خۆیشی راستەوخۆ پێشمەرگەی دیلی گولەبارانکردووە. بۆنمونە کۆمەڵکوژیەکەی ئاشقوڵقە، قرانقە و پشت ئاشان، یا گولەبارانکردنی پارتیزان و فەرماندەی هەرێمی ١٤ی سۆسیالست عەوڵا سور بەدیلی لەلایەن خۆیەوە راستەوخۆ. بەمجۆرە نەوشێروان مستەفا یەکێک بوو لە تاوانبارە سەرەکیەکانی شەڕی ناوخۆ.

لەدوای ڕاپەرینی ١٩٩١دا نەوشێروان مستەفا وەکو سەرکردەکانی دیکەی یەکێتی بەشداری کەم یا زۆر لە هەنگاوەکانی یەکێتیدا هەبووە، لەشەڕی ناوخۆی نێوان پارتی و یەکێتی لە ناوەراستی نەوەتەکاندا رۆڵی هەبوو، وەکو سەرکردەباڵاکانی یەکێتی، پارەیەکی زۆری بەرکەوتووە، موچەی باڵای هەبووە، زەوی بەرکەوتووە، لە رێککەوتنی ستراتیژی نێوان پارتی و یەکێتیدا بەشداری هەبووە. لە نەخشکردنی سیاسەتی یەکێتی رۆڵی هەبووە، بەکورتی لە گەندەڵی و تاوانەکاندا بێبەری نەبووە. بۆنمونە دابڕینی داهات و سامانی گەل لەژێرناوی خەباتی شاخدا کە یەکێتی و سەرکردەکانی کردیان هەمووی سەد لە سەد گەندەلی و تاڵانی داهاتی گەلە. نەوشێروان مستەفا یەکێک بووە لەوان.

لەدوای ساڵی ٢٠٠٧ وە لەبەر هەر هۆیەک بێت، نەوشێروان مستەفا خۆی لە رەوتی یەکێتی جیاکردوە و بزوتنەوەی گۆڕانی پێکهێنا، کە بەشێویەکی سەرەکی خەڵکی نارازی ناو یەکێتی بوون. نەوشێروان مستەفا و بزوتنەوەی گۆران سودیان لەو دەنگە یاخی و سەربەخۆخوازە وەرگرت کە دەمێک بوو بەگژ دەسەڵاتی ناڕەوای بنەماڵەیی و ڕێکەوتنی نانیشتیمانی ففتی ففتی هاواری بوو.

بزوتنەوەی گۆڕان توانی دەنگێکی ناڕەزایی گونجاو و بەهێز دژ بە دەسەڵاتی ناڕەوای بنەماڵەیی دروستبکات. رۆڵی سەرەکی بزوتنەوەی گۆڕان بوو توانی بۆ یەکەمجار لەمێژووی سیاسی باشوری کوردستاندا لە هەڵبژاردنی ساڵی ٢٠٠٩ دا ئۆپۆزیسیۆن لە پەرلەمانە لاوازەکەی کوردستان دروستکات و ئومێدێک بەر پرۆسەی دیموکراسیە ئیفلیجکراوەکەی باشوری کوردستان بخاتەوە. ئەو گۆڕانکاریەی ئەوسا گۆڕانێکی ئەرێنی هیوابەخش بوو بۆ ئاراستەی دیموکراتیزەکردنی کوردستان لەدوای چەقبەستنێکی درێژماوەدا.

بەڵام لە دوای هەلبژاردنی نوێ و دروستکردنی حکومەتی بنکەفراوان، بەمجۆرە نەهێشتنی ئۆپۆزیسیۆن لەپەرلەماندا، بەپێچەوانەوە پاشەکشەیەکی کوشندەبوو لە ڕەوتی دیموکراتیزەکردندا ئەگەرچی سست ولاوازیش بوو. هەروەکو بوونی ئۆپۆزیسیۆن پێداویستیەکی هەرەگرنگی بێئەملاو ئەولای دیموکراسیە. بزوتنەوەی گۆڕان پەسندی نەمانی ئۆپۆزیسیۆنی لەپێناو دەسەڵاتدا کرد.

هەوڵەکانی ئەندامانی بزوتنەوەی گۆڕان لە پەرلەماندا بۆ چاکسازی و چوون بەرەو سیستەمێکی دیموکراسی دوای نائومێدبوونیان لەدەسەلاتی بنەماڵەیی سەریانهەلدایەوە و زیندووکرانەوە، بەجۆرێ لە جۆرەکان بوونە ئۆپۆزیسیۆن لەناو زگی حکومەتدا، کە دواتر هەوڵی گۆرینی سیستەمی سەرۆکایەتی و رێگەگرتن لە دووبارە درێژکردنەوەی ماوەی سەرۆکبوونی مەسعود بارزانی لەرێگەی پەرلەمان و پرۆسە دیموکراسیەکاندا، بووە هۆی لەکارخستنی پەرلەمان و سەپاندنی دەسەڵاتی حزبی و هێشتنەوەی مەسعود بارزانی وەکو سەرۆک بەزەبروزەنگ و میکانیزمە نادیموکراسیەکان. بەشداری گۆڕان لەدەسەڵاتدا هەلەیەکی کوشندە بوو، چونکە یەکەم بەشداری لە حکومەت لەگەڵ ئەوانەی کە بە گەندەڵ و تاوانبار ناوزەددەکران پەسندکردنەوەی دووبارەی ئەوانە، دووەم بنەماڵەی بارزانی هیچی ئەوتۆیان لە رەوتی خۆیان نەگۆڕی و درێژەیان بە سیاسەتی بنەمالەیی خۆیاندا. گۆران لە راستیدا بژارێکی دیکەی لەبەردەمدا نەبوو یا دەبوایە مل بۆ تاوان و ناڕەوایەکان شۆڕکا یا جولەیەک بکات و ئەوی خراپی کردووە چاکیکاتەوە.

نەوشێروان مستەفا وەکو چۆن تاڵەبانی و بارزانی رەتیانکردەوە ببنە سەرۆکی پەرلەمان یا حکومەت، چونکە لەبەرژەوەندیاندا نەبوو، ئەویش نەبووە سەرۆکی پەرلەمان، ئەوەش پاشەکشە و خۆلادان بوو لەبەرەوڕوو بوونەوەی راستەوخۆی دەسەڵات. نەوشێروان مستەفا لەناو گەل نەبوو و لەگەڵ خەڵک نەمایەوە، خۆی لە رووداوەکان دوورەپەرێزگرت. ئەوەش دووبارە خاڵی لاوازی ئەو وێنە دەکەن. ئەوە ئەگەر نەوشێروان مستەفا بڕوای تەواوی بە سیستەمی پەرلەمانتاری هەبوو و هیوای پەرلەمانێکی بەهێزی دەخواست.

نەوشێروان مستەفا رابروویەکی پڕشنگداری نەبوو، بەڵکو رابردووی ئەو تەژیە لە تاوان و پێشێلکاری، ئەو تاوانانەی نەوشێروان مستەفا کە وەکو سەرکردەیەکی یەکێتی ئەنجامیدان کۆن دەبن بەڵام وون نابن، ئەگەر دادوەری هەبووایە دەبوایە ئەو لەسەر ئەو تاوانانە بدرێتە دادگا. دیارە لە کوردستانی ئێمەدا تاوانبارە دەسەڵاتدارەکان نادرێنە دادگا، هەروەکو نە ئەو و نە هیچ یەکێ لە پاڵەوانەکانی شەڕی ناوخۆ نەدرانە دادگا. نەم بیستووە نەوشێروان مستەفا داوای لێبووردنی لە کەسوکاری قوربانیان کردبێ. ئەو مێژووە نەرێنیە بەشێکی دیارە لە مێژووی خەباتی سیاسی نەوشێروان مستەفادا.
مێژووی دوای ٢٠٠٧ و دروستکردنی بزوتنەوەی گۆڕان، و بەرەورووبوونەوەی سیستەمی خۆسەپێنەری بنەماڵەیی و حزبی چەکدار، ئەو مێژووەیە کە وەرچەرخانێکی گرنگ و دیار لە مێژووی سیاسی ئەودا تۆمار دەکەن، مێژووەکی ئەرێنییە لە رەوتی دیموکراتیزەکردنی سیستەمی سیاسی باشوری کوردستان، ئەوەش لایەنە ئەرێنیەکەیە لە مێژووی ئەو مرۆڤەدا.

بەرەورووبوونەوەی دەسەڵاتی مافیایی و بنەمالەیی خۆسەپێنەر و نادیموکراسی، هەوڵەکانی بردنی سیستەمی سیاسی کوردستان بەرەو ئاقارێکی رەواو دیموکراسی بەر لە دروستبوونی بزوتنەوەی گۆران لە ئاستی تاکەکاندا هەبوون، بەهەموو کەموکوڕیەکانیەوە بزوتنەوەی گۆڕان گوڕێکی باشی بە هەولەکاندا، ئێستا رەوتەکە بەگشتی سستکراوە، بەڵام بێگومان هەر بەردەوام دەبێ. چونکە دەسەڵاتێکی ڕەواتر لە دەسەڵاتی دیموکراسی و دەسەڵاتی گەل نییە، ئەوەش تەنها رێگەیە کە ئازادیخوازن بۆی دەچن.

شاخەوان شۆڕش
19-5-2017




رەهەندی سێهەم ( کۆمەڵناسی جیاوازی روانگەی نێوان کۆمەلگا و ئۆپۆزیسیونی کورد)


شاهۆ حوسینی

پێشەکی:

بەرێوەچوونی هەڵبژاردنەکانی سەرۆک کۆماری خولی دوازدەهەم لە ئێران بوو بەهۆی زەق بوونەوەی هەرچی زیاتری کەلێن و قەڵشی نێوان روانگەی کۆمەڵگا لەناوخۆ و ئۆپۆزیسیونی کورد لە دەرەوەی کوردستان، کەلێن و قەڵشێک کە ئەگەر خوێندنەوە و خەسارناسێ نەکرێت لە درێژەدا دەتوانێ ئەو قەڵش و دابرانە قوڵتر و قەیراناوی‌تر بکاتەوە، دیارە ئەو دەرکەوتەیە دەکرێ لەزۆر لایەن و بوعدەوە ئاوری لێ بدرێتەوە و تیشکی بخرێتە سەر، بەڵام ئەو نووسراوەیە هەوڵ دەدا بە کەڵک وەرگرتن لە چەمکی ” دابرانی بەرەکان” وەک یەکێک لەگرینگترین و ئەکتیوترین کەلێنەکانی کۆمەڵایەتی لەکۆمەڵگادا، بەجەخت کردن لەسەر رەهەندی بەرەی میژوویی مانهایم ، تیشک بخاتە سەر ئەو جیاوازەیە. مانهایم لە رەهەندی بەرەی مێژویی‌دا لەسەر ئەو باوەرەیە کەلێنی نێوان بەرەکان و دابرانی بەرەکان ئاکامی حەتمی ئەزموونی جیاوازی بەرەکانە لە رەوتی مێژویی‌دا, ئەگەرچی توێژینەوەی کۆمەڵناسانە بەکەڵک وەرگرتن لەو چمکە زۆر کۆن نیە، بەڵام توانیوێتی ببێتە بنەمای توێژینەوەگەلێکی زانستی کە دەرئەنجام و ئاکامی باشیان لێ کەوتۆتەوە.

دابرانی بەرەکان:

دابرانی بەرەکان وەک چەمکێک نیشان دەر و ئاماژەیەکە بۆ جیاوازی سیاسی، کۆمەڵایەتی، کلتووری و جیاوازیکی مانادار لە هزر و باوەرەگەلی تاک کە رێگا پێشاندەر و نەقشە رێگای کردوەی تاکەکانە، خاوەن رایان لەسەر ئەو باوەرەن کە ئاڵوگۆری بەربڵاو و خێرا لەناو کۆمەڵگاکان و پێوەندی بەربەرین و بەردەوامی نێوان کۆمەڵگاکان بەتایبەتی لەپاش شۆرشی سەنعەتی و لەدرێژەدا شۆرشی تێکنۆلۆژیکی، دابرانی نێوان بەرەکان وەک قەڵش و کەلێنێکی کۆمەڵایەتی زەقتر و گرینگتر کردوە، ئەگەر لە کۆمەڵگا نەریتێکان‌دا ئەوا نەریتە کۆمەڵایەتێکانی سەرچاوە گرتوو لە پێوەندی هێرارشیکی بنەماڵەیی، گەورەسالاری و عەقڵانییەتی زەروورەتی ملەکەچ بوون بە نەریت و نۆرمەکان ئەرک و رۆڵی کۆمەڵ‌گر کردنی چین و بەرە جیاوازەکانی ناو کۆمەڵگای لەئەستۆ بوو، ئەوا ئاڵوگۆری لە سیستمی پەروەردە و بارهێنان، پەرەی زانستگا و زانستی مۆدێرن، هاتنە ئارای کەرەسە و ئامێر گەلی تێکنۆلۆژیکی مۆدێرن، دەور و نەقشی گەورەکان و بنەماڵەی لە کۆمەڵ‌گر کردنی بەرەکان کەم‌رنگتر کردوە، بە جۆرێ کە پێکهاتەی پیوەندی مانایی و رواڵەتی تاکەکانی لەگەڵ بنەماڵە و کۆمەڵگا گوری و لەجیات عەقڵانییەتی ملکەچ کردن بۆ نۆرم و بەها کۆمەڵایەتێکان، عەقڵییەتی شک لە بەها و نۆرمە کۆمەڵایەتێکان و روانگە گەلی جوارجۆر و جیاوازی لەمەر ئانتۆلۆژی و ئیپیستمۆلۆژی بەها و نۆرمە کۆمەڵایەتێکان هێنایە ئاراوە. ئەو رەوتەش بێ‌گومان دەگەرێتەوە بۆ پەرەی زانیاری و زانست بەتایبەتی لەپاش پەرەی تۆری ئینترنێت، رایەڵەگشتێکان، سۆشیال میدیا و کەرەسەکانی تری راگەیاند کە وەک شۆرشی زانیاری پیناسە کراوە. ئەو ئاڵوگۆریانە بوونە هۆی جیاوازی لە فام، خوێندنەوە، بۆچوون و کردوەی نێوان بەرەکان لەبەرامبەر دەرکەوتەکانی سیاسی، کۆمەڵایەتی، کلتووری و ئابووری‌دا.

مانهایم لە رەهەندی بەرەی مێژوویی‌دا تیشک دەخاتە سەر ئەو دەرکەوتە گرینگە مێژووییانەی کە لە بازنەی جوغرافیایەک‌دا و لە دەورەیەکی مێژوویی دا هەل و دەرفەت دەرەخسێنن هەتا تاکەکان بەیەکەوە و لە تەعامول لەگەڵ یەکتر و لەگەڵ دەسەڵات، ئەزموون و تەجرەبەیەکی هزری و مەعریفی جیاوازیان دەست بکەوێت، بۆ وێنە لە پێکهاتەی نەزمی جیهانی‌دا دەتوانرێت ئاماژە بە رووخانی سیستمی دوو جەمسەری و عەقڵییەتی چەپی ئۆرتۆدۆکسی، پەرەی خەباتی مەدەنی و سەرکەوتنی رەوتی رێفۆرمخوازانەی دێموکراتیزسیون لە وڵاتانی جۆراوجۆر بکرین و لەناوخۆش ئێمە دەتوانین باس لە دەور و نەقشی خاتەمی بکەین کە لە ساڵی ٧٦ را هەتا ٨٤ وەک سەرۆک کۆمار، بە لابردنی سیستمی گوزینیش لە زانکۆکان مەجال و دەرفەتی رەخساند کە بەشیوەیەکی بەرین خوێندکاری کورد لە بەشەکانی زانستی سیاسی، فەلسەفە، یاسا، کۆمەڵناسی و لە ئاستەکانی ماستەر و دکتۆرا وەربگیرێن، لەهەمان کات‌دا بەستێن و زەمینەی رەخساند کە بڵاڤۆکە گشتێکانی وەک رۆژنامە، گۆڤار، حەوتەنامە، دووحەوتەنامە و بڵاڤۆکە خوێندکارێکان بەشیوەیەکی بەرین دەربچن، هەروەها مەجالی چاپ و بڵاو بوونەوەی رێژەیەکی زۆری کتێب رەخساند کە پێشتر هێڵی سوور و بڤە بوون، ئەو رەوتە لەناو کۆمەڵگای ئێران بەگشتی و لەناو کۆمەڵگای کوردی بە تایبەتی بوو بە هۆی بەرهەم هاتنی بەرەیەکی جیاواز لەگەڵ ئەو بەرەیەی کە هەڵگری عەقڵییەتی شۆرش و شەر و بەرخۆدان بوون، بە جۆرێک کە بەرەی تازە هەڵگری عەقڵییەتیک و فامێکی جیاواز بوون. ئەو بەرەیە ئەگەرچی دردوونگ و شل بوو لە پێوەندی و هەواهەنگی لەگەڵ هاوبەرەکانی تری لەناو زۆرینە، بەڵام وردە وردە بە تێکەڵاو بوونی نووخبەکان لەگەڵ بەرەی نوخبەی زۆرینە بەرە بەرە لێک نزیک بوونەوە، دیارە ئەو لێک نزیک بوونەوەیە بەمانای هاوئامانجی و هاو خواستی لە بیدایەتی خۆی‌دا نیە، بەڵام بە پێی سیگناڵەکانی پەرەی ئەو عەقڵییەتەیە، رێگای دەرباز بوون لە قەیرانی داپڵۆساندن و سرینەوە، سەرکەوتنی دێموکراسی لە کۆمەلگادایە و ئەو دێموکراسیەش بەرهەمی رەوتێکی هەنگاو بەهەنگاو لەلایەن کۆمەڵگای مەدەنی و ئۆرگانەکانێتی.

ئاکام:

مانهایم بەگشتی لە تێئۆری بەرەی مێژویی‌دا پێ‌داگری لە سەر چەند خاڵ دەکات:
یەکەم: روودانی ئاڵوگۆری کۆمەڵایەتی، سیاسی و مێژوویی لە کۆمەلگادا، ئاڵوگۆریکی کە بتوانێ هێژمۆنی عەقلییەت و گوتاری کەمینەیەکی زاڵ لەرزۆک بکات و گوتارە پەراوێز خراوەکان بێنێتەوە ناو کۆمەڵگا.

دووهەم: ئەزموون کردنی ئەو ئاڵوگۆریانە لەنێوان تاکەکانی هاوپۆل و هاو تەمەن، بەجۆرێ کە ببێتە ئەزموونیکی کۆمەڵایەتی هاوبەشی بەرەیی.

سێهەم: بەدی هاتنی عەقڵییەتێک و زەینییەتێکی هاوبەش کە جۆریک مەعریفەت، دەرک و فامی هاوبەش ساز بکات.

چوارەم: کارتێکردنی ئەو زەینییەت و مەعریفەتە لە سەر کردەوە و هەڵسووکەوتی بەرە.
بەو پێیەش دەرکەوتی ئەو رەوتە دەبێتە هۆی ئەوەکە ئاڵوگۆری لە بنەمای باوەری تاکەکان‌دا ساز ببێت، ئاڵوگۆری لە پێوەرەکانی ئەرزشی و مۆراڵی تاکەکان دا ساز ببێت، ئاڵوگۆری لە خواست و ویستەکانی تاکەکان‌دا ساز ببێت، ئالوگۆری لە شیوەی رووبەروو بوونەوە لەگەڵ رووداوەکان لە هەناو و زەینی تاکەکان‌دا ساز ببێت.

ئاوردانەوەیەک لە مێژووی سەرهەڵدانی ئۆپۆزیسیونی کوردی دەرخەری ئەو راستێیە کە کاكڵی هزری و پێکهاتەیی ئەو ئۆپۆزیسیونە لەژێر هێژمۆنی چەپی ئۆرتۆدۆکس و نەزمی دووجەمسەری‌دا ساز بوە، هەر بەو پێیەش کردوە و خواست و ویستی ئەو ئۆپۆزیسیونەی کە لەخۆگری بەرەیەکی هزریە، سەرچاوە گرتووی ئەو سەردەمە میژوویەیە، دەکری ئەوە رەوتە وەک رەهەندی یەکەمی بزاڤی کۆمەڵگای کوردی چاوی لێ‌بکرێت. بەڵام لە درێژەدا و گۆرانی کەش و هەوای سیاسی، کۆمەڵایەتی و کلتووری هەم لە پیکهاتەی نەزمی جیهانی‌دا و هەم لەناوخۆ بەستێن و زەمینەی رەخساند بۆ سەرهەڵدانی بەرەیەکی تر کە هەم لە هزر و عەقڵییەت‌دا و هەم لە کردوەدا جیاواز لە رەهەندی یەکەم دەرکەوتوون، دەکرێت ئەمەش وەک رەهەندی دووهەمی بزاڤی کوردی پیناسە بکرێت.

باوەری نووسەری ئەو دێرانە ئەوەیە کە هیچ کام لەو بەرانە نەکۆڵیان لێ ناکرێت و ناشتوانرێت کە نەبیندرێت، هەر جۆرە حەولێک بۆ نەدیتن و پشت‌گوێ خستنی ئەو دوو رەهەندە ئاکامی پێچەوانەی هەیە، کەوابێ لێک تێگەیشتن و لێک نزیک بوونەوە بۆ زیاتر کارتێکەر بوون و زۆرتر دەسکەوت وەدەست خستن زەروورەتێکی حاشا هەڵنەگرە، بۆ ئەو مەبەستەش پێویستە کۆمەڵگای کوردی پێ‌داگری لەسەر گوتارێکی نەتەوەیی بکات کە داللی ناوەندی ئەو گوتارە دیموکراسی بێت و رەهەندی درەختی خەبات وەک مێتۆدیکی کۆن جێگای خۆی بداتە رەهەندی رایزۆماتیکی خەبات وەک مێتۆدیکی نوێی خەبات.




كۆڵان كۆڵان گێڕانه‌وه‌ … 63 …. كه‌ریم كاكه‌

یاده‌وه‌ری

٦٣

گوڵی كۆساران چه‌ند جوان پلكه‌ مه‌تێی ژنی مه‌لا ره‌وه‌نده‌كه‌ی دۆڵه‌ گاڕانی ده‌گێڕایه‌وه‌، ئه‌و مه‌لایه‌ی تاقه‌ مه‌لای ره‌وه‌ندا بوو، خۆزی ئێستا ئه‌و گوڵه‌ی كۆساران لێره‌ ده‌بوو، له‌ هۆده‌كه‌ی خۆی، هۆده‌ی پیری سوارچاكان، لێره‌ ده‌بوو، گوێی له‌ قسه‌كانی پلكه‌ مه‌تێ ده‌بوو، چۆن خڕخاڵی شكاو و زۆر شت ده‌گێڕێته‌وه‌، پلكه‌ مه‌تێ هه‌ر كه‌ره‌تێ ناوی گوڵی كۆساران دێنێ شه‌پێك له‌ رانی خۆی ده‌دات و ده‌ڵێ:
حه‌یف! بۆ ئه‌و ژنه‌ خانه‌دانه‌
ئاگام لێیه‌ پیری سوارچاكانیش له‌گه‌ڵ هه‌ر حه‌یف و شه‌پێكی پلكه‌ مه‌تێ، ئاهێكی قووڵ هه‌ڵده‌كێشێ، ئاهێكی سارد، سارد مینا پرووشه‌ی به‌فرێ، ئێستا به‌فر پرووشه‌ی ده‌كات، من پێیه‌كم له‌ حه‌وشێیه‌، پێیه‌كم له‌ كن سۆبه‌ی عه‌لادین كه‌ نێوان پیری سوارچاكان پلكه‌ مه‌تێ ئاگرێكی هه‌یه‌ كه‌سك كه‌سك، كه‌سكتر له‌ چاوه‌ كه‌سكه‌كانی پلكه‌ مه‌تێ، ئه‌و چاوانه‌ی ده‌تگوت ره‌نگیان له‌ قه‌زوان وه‌رگرتووه‌، كوڕه‌كه‌شی كه‌ ئه‌وه‌تا له‌ بن په‌نجه‌ره‌كه‌ پشتی به‌ دیوار داوه‌، گوتبووی: جێ جێ به‌هاری دۆڵه‌ گاڕان گه‌ڕاوم، بنه‌ گیایه‌كم نه‌دیته‌وه‌ وه‌ك چاوی دایكم كه‌سك..
چاوی كوڕه‌كه‌ی شتێك له‌ كه‌سكایی چاوی دایكیی تێدابوو، حه‌یف دواتر چاوه‌كانی له‌ ده‌ستدا له‌ رێوبانان ده‌ستێكی به‌ گۆچانه‌وه‌ و ده‌ستێكی له‌ سه‌ر شانی كوڕێكی، له‌ قسان قسه‌ی به‌ قورئانه‌كه‌ی بابی گوتووه‌، قورئانیش هه‌ستاوه‌ هه‌ردوو چاوی كوێركردووه‌! له‌وه‌ گه‌ڕێ، له‌ چاوی كوڕ گه‌ڕێ، با بزانین له‌ زاری دایك چ ده‌بارێ، ئه‌و رۆژه‌ زاری پلكه‌ مه‌تێ له‌ دیدی منه‌وه‌ له‌ ئاسمان ده‌چوو، له‌ ده‌رێ پرووشه‌ی به‌فر و له‌ ژۆرێ پرووشه‌ی وشه‌، تێدامابووم، بچمه‌ حه‌وشه‌ و ده‌ست بۆ به‌فر بكه‌مه‌وه‌، یان له‌ نزیك سۆبه‌ی ئاگر كه‌سك دانیشم گوێ بۆ قسه‌ی پلكه‌ مه‌تێ رادێرم.
ئیدی پێیه‌ك له‌ ده‌رێ، پێیه‌ك له‌ ژۆرێ، بۆیه‌ هه‌می قسه‌كانی پلكه‌ مه‌تێم نه‌ژنه‌وت، به‌ڵام ئه‌و هێنده‌یه‌ی كه‌ بیستم ، ئه‌گه‌ر له‌بیرم مابا، ئێستا كتێبێك بوو، قسه‌كانی وی گۆمێك ده‌بوون، ته‌نێ گۆلمێكم له‌و گۆمه‌ له‌ یاده‌، رووی قسه‌ی له‌ پیری سوارچاكانه‌:
ئه‌مه‌كداری، تۆ ئه‌مه‌كداری، چاوم كزه‌، به‌ڵام باوله‌كه‌ ده‌ناسمه‌وه‌، تا ئێستا پاراستووته‌..
هه‌ناسه‌یه‌كی زوقمی له‌ پیری سوارچاكانه‌وه‌:
نه‌ڵێن خه‌ره‌فاوه‌، ده‌ڵێم ئه‌و باول و خڕخاڵ و به‌رده‌ بخه‌نه‌ گۆڕه‌كه‌مه‌وه‌..
له‌ پلكه‌ مه‌تێوه‌ پێكه‌وتم، باوله‌كه‌ هی خه‌جێی نه‌نكمه‌، خه‌جێی دایكی بابم، ئه‌و خه‌جێیه‌ی بابم وا به‌ ئێمه‌ی ده‌ناساند: ((ژنێكی تا ده‌ستهه‌ڵبڕی كه‌ڵه‌گه‌ت، ره‌شتاره‌ی مێوژی، چاو ترێیی، برۆ گوڵه‌ گه‌نمی ره‌ژگوڵی، په‌نجه‌ی شووشوو باریك، كه‌پوو نه‌ختێ گه‌وره‌ به‌ڵام له‌ كه‌پووی من جوانتر، قه‌سپی هه‌ڵكه‌وتبوو، چاو…))
پلكه‌ مه‌تێ، له‌گه‌ڵ ئاودیوكردنی هه‌ر دنكه‌ ته‌زبێحێك، رسته‌یه‌كی ده‌گۆ، چه‌ند جوان به‌ په‌نجه‌ی وردیله‌ی سپیكه‌له‌ی لۆچ تێكه‌وتوو، دنكه‌ ته‌زبێحی به‌ دیوی خۆیدا ئاودیو ده‌كرد، له‌وه‌ جوانتر و شیرینتر له‌ زاری گوڵیه‌وه‌، ئا، زاری له‌ گوڵێكی كه‌مێك په‌ژمورده‌ ده‌چوو، له‌و زاره‌ی گوڵه‌یه‌وه‌ بۆنی رسته‌ی به‌ هۆده‌كه‌ی پیری سوارچاكاندا ده‌پژاند، خودایه‌، چه‌ند هه‌نگوینی خه‌جێ و باوله‌كه‌ی ده‌گێڕایه‌وه‌، پلكه‌ مه‌تێ پارچه‌ڵه‌ ده‌بێ كاتێ خه‌جێ بۆ پیری سوارچاكان به‌ بووك ده‌چێ، ئه‌و باوله‌ له‌ ناو جیازی بووكێ ده‌بینێ، ده‌یناسێته‌وه‌، ئه‌وه‌تا ده‌ڵێ:
حه‌یف بۆ تۆ خه‌جێ، خۆت له‌ ناو گڵی بانه‌قه‌راتێ، باوله‌كه‌شت له‌ هه‌ولێرێ، به‌ پشت سه‌ری مێرده‌كه‌ته‌وه‌، هێی، هه‌ینێ كل و كلچووك و شانه‌ و نه‌ینۆك و.. تێدا بوو، ئه‌دی ئێستا؟!
پیری سوارچاكان ده‌ڵێ:
حه‌یف، ئێستا ته‌نێ..
له‌و كاته‌ به‌ ناخێری گیانم، حه‌زم چووه‌ پرووشه‌ی به‌فرێ، چوومه‌ حه‌وشه‌و ده‌ست و سینگم بۆ ئاسمان گرته‌وه‌، وه‌یش، ئه‌و ئاسمانه‌، چه‌ند چڕدۆیه‌، نابارێنێ، به‌فر نابارێنێ، تا ئێستا زه‌وی سپی نه‌كردووه‌، شه‌ڕه‌ به‌فرمان نابێ، چاوه‌ڕێی كه‌ویار و فازیل رێحانه‌شم بێن، نه‌هاتن، ئه‌گه‌ر نه‌هاتن من ده‌چم، ئاخر ناكرێ، ئاسمان نیازی به‌فری هه‌بێ و ئێمه‌ پێكه‌وه‌ نه‌بین، ده‌ی، تا كه‌مێ به‌فر ده‌كه‌وێ، با بچمه‌وه‌ لای زاری پلكه‌ مه‌تێ و بزانم چی لێ ده‌بارێ..
پلكه‌ مه‌تێ روو له‌ پیری سوارچاكان:
ئه‌رێ من تێنه‌گه‌یشتم، گۆڕی خه‌جێ، لۆ كه‌وته‌ بانه‌قه‌رات؟
پیری سوارچاكان چی نه‌گۆت، دایكم هه‌ڵیدایێ:
وه‌ك من بزانم له‌ داخی(….) بوو، نه‌یویست كه‌ به‌ زیندوێتی پێی له‌ سه‌ر سه‌ری داناوه‌، به‌ مردوێتیش پێ بخاته‌ سه‌ر گۆڕه‌كه‌ی، ده‌یویست له‌و دوور بێ..
پیری سوارچاكان روو له‌ دایكم:
به‌سێ، كچم، ئه‌و كایه‌ كۆنه‌ به‌ با مه‌كه‌.
روو له‌ سابیته‌ی خانووش گوتی:
ئاخ! خه‌جێی من، دوو ژنم به‌ سه‌رت هێنا، برۆت تێكنه‌نا، گه‌ردنمت ئازاد نه‌كردبێت، پێم به‌ به‌هه‌شت ناكه‌وێ.
به‌ڵام بابم به‌ بیری بابی هێناوه‌ كه‌ دایكی گه‌ردنی خۆش و ئازادكردووه‌، به‌بیریهێناوه‌ پێشه‌وه‌ی بڵێ:
بمبه‌نه‌ بانه‌قه‌رات، گۆتی: قادرۆك گه‌ردنی تۆ و كوڕه‌ گچكه‌كه‌شم خۆش و ئازاد بێ.
پیری سوارچاكان به‌بیریهاته‌وه‌ و گوتی:
وایه‌، دێـته‌وه‌بیرم به‌ تۆشی گوت:
كوڕه‌ گه‌وره‌كه‌م پێویستی به‌ گه‌ردن ئازادیی من نیه‌، چوونكێ خۆی به‌هه‌شتیه‌.
وه‌بیرمدێ، زۆر شاییم به‌وه‌ هات، كه‌ نه‌نكه‌ خه‌جێم بابمی خستۆته‌ رێزی به‌هه‌شتییانه‌وه‌.
} له‌و رۆژانه‌، رۆژانی گێڕانه‌وه‌ی كۆڵان كۆڵان، شوانه‌ گچكه‌ڵه‌ كه‌ ئێستا مووی ره‌ش به‌ سه‌ر و ردێنیه‌وه‌ نه‌ماوه‌، وای گێڕایه‌وه‌: وه‌ك خه‌ون دێته‌وه‌بیرم، دوو فه‌رده‌ كای شیشكوتیان خسته‌ سه‌ر پشتی هێسترێك، ته‌شكه‌به‌ڕه‌یان له‌ سه‌ری راخست، نه‌نه‌ خه‌جێ كه‌ په‌ڕۆكێكی سپی لێوه‌ پێچرابوو، له‌ ناو جاجمێكیان لوولدا، به‌ چوار پێنجێ هه‌ڵیانگرت و له‌ سه‌ر پشت و هێستر و له‌ نێوان هه‌رد و فه‌رده‌ كایه‌كه‌یان درێژكرد، هه‌چه‌یان له‌ هێستر كرد، به‌ لای كانی پیاواندا لێژبوونه‌وه‌، كه‌وتمه‌ دوایان، گێڕامیانه‌وه‌، گریام، به‌ یه‌ك دوو كلۆ شه‌كر گیریانكردمه‌وه‌..{
پلكه‌ مه‌تێ، رووی رووه‌و ده‌لاقه‌ی نێوان ده‌رگاو په‌نجه‌ره‌ وه‌رگێڕا و روو له‌ پیری سوارچاكان:
به‌ من بلێ، ئه‌و خرخاڵه‌ چیه‌ له‌وێ؟
پیری سوارچاكان چی نه‌گۆ، كه‌س چی نه‌گۆ، وا پێده‌چوو خۆشی چاوه‌ڕێی چ گۆتنی كه‌س نه‌بێ، گۆتی:
ده‌یناسمه‌وه‌، كوو نایناسمه‌وه‌، من نه‌یناسمه‌وه‌ كێ ده‌یناسێته‌وه‌!
روو له‌ پیری سوارچاكان:
مه‌گه‌ر تۆ..
ناسیه‌وه‌، پلكه‌ مه‌تێ خڕخاڵه‌ شكاوه‌كه‌ی ناسیه‌وه‌، كوو نایناسێـته‌وه‌، سه‌ربرده‌ی خرخاڵ وا له‌ كنه‌ وی یه‌، پلكه‌ مه‌تێ خڕخاڵ و گوڵی كۆسارانی هێند جوان گێڕایه‌وه‌، هه‌قایه‌تبێژیش هیچ هه‌قایه‌تێكی وا نه‌گێڕاوه‌ته‌وه‌، حه‌یف و مه‌خابن، من شتێكی كه‌مم له‌و سه‌ربرده‌یه‌ له‌بیرماوه‌، بێجگه‌ له‌ هه‌ندێش منی بێ ده‌مودوو كه‌ی ده‌توانم وه‌ك وی بیگێڕمه‌وه‌، بۆیه‌ خوێنه‌ر هه‌شتیه‌كی ئه‌و تامه‌ی لێوه‌رناگرێ كه‌ من له‌ زاری پلكه‌ مه‌تێوه‌ وه‌رمگرت، پلكه‌ مه‌تێ چیرۆكه‌كه‌ی به‌ شێوه‌یه‌ك ده‌گێڕایه‌وه‌ من له‌ گێڕانه‌وه‌ی سه‌ربرده‌ و هه‌قایه‌تان نه‌مبیستبوو، گاڤێ به‌ ناوی خۆی، خۆی قسه‌یده‌كرد، گاهێ گوڵی كۆسارانی ده‌هێنایه‌ قسه‌ و له‌ سه‌ر زاری ئه‌وه‌وه‌ سه‌ربرده‌مان ده‌بیست، سالحۆكه‌ی كوڕیشی له‌بیرنه‌ده‌كرد، تاوێكیش كه‌سێك وه‌ك بڵێی له‌ دووره‌وه‌ ته‌ماشای كردبن و سه‌ربرده‌كه‌ بگێڕێته‌وه‌:
گوڵی كۆساران و پلكه‌ مه‌تێ له‌ ره‌شماڵێ هاتنه‌ ده‌رێ، وه‌ی له‌ و دوو ژنه‌ جوانه‌، یه‌كیان هه‌ر گوڵه‌، چ گوڵێكی ئه‌و ئاقاره‌ چاوی هه‌ڵنایه‌ لێیبڕوانێ، ئه‌ویدی به‌ چاوه‌ كه‌سكه‌كانی به‌هار كه‌سكتر نیشانده‌دات، دۆڵی دۆڵه‌ گاڕانێ ئه‌وڕۆ سبیانێ له‌ من سێبه‌ر و تاوه‌، جێ جێ سێبه‌ره‌، جێ جێ هه‌تاوه‌، ئه‌وڕۆ چ وێناچێ ئاسمان با بیگرێته‌وه‌، ئاسمان جێ جێ په‌له‌ هه‌وره‌، په‌له‌ هه‌وره‌كان نه‌ ئه‌وه‌یه‌ قژیان تێكه‌ڵی یه‌كتر بكه‌ن، نه‌ ئه‌وه‌یه‌ پتر لێكدی دووربكه‌ونه‌وه‌، هه‌وره‌كان له‌و مێگه‌له‌ مه‌ڕه‌ ده‌چن كه‌ گورك لێیدابن، هه‌ر سه‌ره‌ مه‌ڕێ له‌ جێیێ كه‌وتبێ، به‌نگۆ بڵێم، هه‌ر به‌ راستی هه‌وره‌كان له‌ مه‌ڕی ئاسمان ده‌چوون، ئه‌نگۆ ده‌زانن مه‌ڕی ئاسمان چیه‌؟
پیری سوارچاكان ده‌ڵێ:
ده‌زانم، مه‌تێ، ده‌زانم، من له‌ ئاسمان شوانایه‌تیم كردووه‌.
من كه‌م له‌ قسانم هه‌ڵده‌دایێ، هه‌ڵمدایێ:
باپیره‌، له‌ ئاسمان شوان هه‌یه‌؟ شمشاڵت پێبوو؟!
وه‌ڵامی پیری سوارچاكان له‌ یاد نیه‌، ئێ، له‌ زاری پلكه‌ مه‌تێوه‌:
ناوی گورگ هات، گورگ په‌یدا نه‌بێت!
ئه‌وه‌تا ئه‌و دوو ژنه‌ جه‌حێله‌ ته‌ڕپۆشه‌، قسه‌ خۆشه‌، به‌ ده‌م قسه‌ی ژنانه‌وه‌ به‌ ناو به‌هاری دۆڵی دۆڵه‌گاڕاندا به‌ڕه‌و ته‌ڕواری هه‌میشه‌ به‌هار به‌ كاوه‌خۆ و به‌ نازه‌وه‌ رێ ده‌بڕن، به‌ بن سێبه‌ر و هه‌تاودا، به‌ ناو گیاو گۆڵ و خه‌زێمه‌ و حاجیله‌ و گۆڵی بۆن گوڵاودا پێ به‌ پێ هه‌ڵده‌گه‌ڕێن، دۆڵه‌گاڕان له‌ چاو ته‌ڕوار له‌ قووڵایی دنیایه‌.
سالحی ئێستای هۆده‌كه‌ی پیری سوارچاكان و سالحۆكه‌ی هه‌ینێش له‌بیرنه‌كه‌ین، ئه‌وه‌تا له‌ پێشیانه‌وه‌ وه‌ك به‌رخۆله‌ی تێر شیر غارده‌دا و خۆی له‌ گیاگۆڵ هه‌ڵده‌سوێ..
+ژنێ، ئه‌وشۆ له‌ ماڵی ئێوه‌ خه‌ونه‌كی زۆر ناخۆشم دیت
– ژنێ، خه‌ونی ناخۆش مه‌گێڕه‌وه‌
+نه‌گێڕمه‌وه‌، دڵم ده‌ته‌قێ
– ده‌، بیگێڕه‌وه‌، به‌ڵام هه‌نده‌ك خۆشیی پێوه‌ربكه‌..
له‌ خه‌ون گه‌ڕێ، كێ له‌بیری ماوه‌!
گه‌یشتینه‌ كۆتایی دۆڵ، ئێستا له‌ هه‌ورازه‌كه‌ین، سالحۆك ماندووه‌، به‌ دوا كه‌وتووه‌، هێنكه‌ هێنكیه‌تی، ده‌ڵێ: دایه‌ له‌ كۆڵم بكه‌، ده‌ڵێم: كوڕم، ده‌ست به‌ لچكی كه‌وێكه‌مه‌وه‌ بگره‌، راتده‌كێشم..
ئێستا دوو ژن و منداڵێك گه‌یشتنه‌ كۆتایی هه‌وراز، بانیی نێرگزان به‌ دیار كه‌وتووه‌، به‌ڵام ته‌ڕوار نا، گورگ! وای گورگ! }دوور نیه‌ رێك ئه‌و شوێنه‌ بێ كه‌ من و بابم تووشمان به‌ تووشی گورگه‌وه‌ بوو، به‌ڵام گورگه‌كه‌ نابێ هه‌مان گورگ بێ، چوونكێ نێوان ئه‌و دوو گوڕگه‌ كێ ده‌زانێ چه‌ند ساڵه‌! باوه‌ڕناكه‌م گورگ هێنده‌ ساڵه‌ بژی، خۆ ته‌مه‌نی پلكه‌ مه‌تێی نیه‌{
ئێره‌ به‌ ده‌ستی چه‌پ به‌ سه‌رهه‌ڵدیرێكدا ده‌ڕوانێ، ده‌ستی شكاوم، وا نه‌بوو، زوو ده‌ستی بگرم و نه‌هێلم هه‌ڵدێرێ، هه‌ڵدێرا، گورگی دیت و هه‌ڵدێرا، ئه‌وه‌ی گورگی نه‌دیتبێ، نازانێ چه‌ند به‌سامه‌، شێریش لێی ده‌ترسێ، پلكه‌ مه‌تێ ده‌لێ: گورگ! خودایه‌، دوای گورگ ببڕی..
دایكم كه‌ زۆر له‌ گورگ داخ له‌ دڵه‌:
خودا نه‌ده‌بوو گورگ بێنێته‌ دنیا، دایكت كوێر بێ، عوسمانی كوڕم گورگ زراوی رژاند..
نازانم كێ بوو ده‌یگۆ:
گورگ له‌ ناو كه‌شتیه‌كه‌ی نووح زراوێ گیانله‌به‌رێكی رژاند و ئێستاشپێوه‌ په‌یدانه‌بۆوه‌..
دایكم ده‌ڵێ:
وای له‌ گورگ، خواش ناوێرێته‌ گورگ!
پلكه‌ مه‌تێ هه‌ڵدێرانی گوڵی كۆساران ده‌گێرێته‌وه‌:
رێ باریكه‌ رێیه‌، ئه‌و له‌ پێشه‌ مه‌ ده‌ڕۆیی، سالحۆكه‌م دابووه‌ پێشه‌ خۆم، له‌ مله‌كه‌ سووڕاینه‌وه‌، گورگی عیزرائیل په‌یدابوو، ئه‌وه‌تا له‌ پێشمان له‌ نزیك دار قه‌ره‌قاجه‌ گه‌وره‌كه‌ قیت قیت راوه‌ستاوه‌، من پڕم دایه‌ سالحۆكه‌م، ئه‌و له‌ كشانه‌وه‌ پێی خزی، ده‌ستم بشكێ، ده‌ستم نه‌گه‌یشته‌ ده‌ستی، دیتم بانگرۆزبۆوه‌، له‌ غلۆربوونه‌وه‌ گوێم لێیه‌ ده‌ڵێ:
كچێ مه‌تێ، گورگه‌ گورگ..
ئاگام له‌ گورگ بڕا، سالحۆكه‌شم له‌بیرنه‌ما، چاو له‌ رێیه‌ك ده‌گێڕم بمگه‌یه‌نێته‌ بنه‌بانی دۆڵێ، بگه‌مه‌ گوڵی كۆساران، نازانم رێم دیته‌وه‌ یان به‌ به‌ غلۆر بوونه‌وه‌ و قوونه‌خشكێ گه‌یشتمێ، وه‌ی خوایه‌، ئه‌و خوشكه‌ جوانه‌م ئه‌وڕۆ نیه‌ ده‌ڵێی دوو حه‌فته‌یه‌ مردووه‌، ده‌ستم راوه‌شاند، پێم راته‌كاند، فووم له‌ ده‌موچاوی كرد، خوایه‌ چ بكه‌م! گوێم به‌ سنگیه‌وه‌ نا، سوپاس خوایه‌، دڵی لێده‌دا، دڵی لێده‌دات و هه‌ستوخوستی نیه‌، گوێم له‌ گریانی سالحۆكه‌، سه‌ر هه‌ڵده‌بڕم، ده‌ڵێی پنچكه‌ گیایه‌ به‌ ته‌لانه‌وه‌، وای چه‌ند دووره‌، چه‌ند بڵنده‌، نێوان ئێمه‌ و كوڕه‌كه‌م، عه‌رد و عاسمانه‌، گورگم بیركه‌وته‌وه‌، ترسام پڕ بداته‌ سالحۆكه‌م، هه‌ناسه‌م سوار بوو، چاو ده‌گێڕم گورگ دیار نیه‌، پڕ به‌ ده‌نگی دۆڵ هۆیهام لێكرد، گورگ هۆیهای لێبكه‌یت هه‌ڵدێ، ئاهێكم هاته‌وه‌به‌ر، له‌ هۆیهای من گوڵی كۆساران به‌خۆهاته‌وه‌، ده‌ڵێ:
مه‌تێ ئاگات له‌ منداڵه‌كه‌ت بێ، گورگ نه‌یبا.
ئه‌و قسه‌یه‌ زۆر ترساندمی، یه‌كپێ هه‌ستام و به‌ ته‌لاندا هه‌ڵگه‌ڕام، نازانم چه‌ند هه‌ڵگه‌ڕأم، هێنده‌م زانی سالحۆكه‌م له‌ باوه‌شه‌، توومه‌ز به‌ خشخشۆكی هاتووه‌، پێكه‌وه‌ چووینه‌وه‌ سه‌ر گوڵی كۆساران، قیتبۆته‌وه‌، ده‌ستی به‌ پێیه‌وه‌ گرتووه‌، ده‌ست و پل و پێی له‌ چه‌ند جێ رووشاوه‌، ده‌ستم گرت و دامانه‌وه‌ رێیه‌كه‌ی ئه‌وبه‌ر، پێی چه‌پی له‌ دووی نایه‌، هه‌ر من ده‌زانم به‌ چ ده‌ردێك گه‌یشتینه‌ سه‌رێ، له‌وێ له‌ بانی نێرگزان تووشی ئه‌و سواره‌ بووین- په‌نجه‌ی بۆ پیری سوارچاكان راكێشا- سواری ماینه‌كه‌ی كرد و..
له‌و ساته‌ پیری سوارچاكان هه‌ناسه‌یه‌كی وای هه‌ڵكێشا، هه‌ستمكرد ژووره‌كه‌ پڕبوو له‌ ته‌متومان، گوتم ره‌نگه‌ هه‌ور دابه‌زیبێـته‌ زه‌وی، ئاخر هه‌ر كاتێ ته‌مومژ دنیای داده‌گرت، بابم ده‌یگۆ: هه‌ور دابه‌زیوه‌ته‌ سه‌ر زه‌وی، له‌و ده‌مه‌ چوومه‌ حه‌وشه‌، به‌فر لێیكردۆته‌وه‌، ئاسمان هه‌لیپرینگاندووه‌، حه‌یف شه‌ڕه‌ به‌فرمان نه‌بوو، چوومه‌وه‌ ژۆرێ، چیرۆكی خرخاڵ نازانم گه‌یشتبووه‌ كوێ، هێنده‌م له‌بیره‌، پیری سوارچاكان گۆتی:
وابوو، له‌وێ خڕخاڵه‌كه‌ی شكا، خرخاڵم بۆی كڕیه‌وه‌، به‌ڵام ده‌ستبه‌رداری خرخاڵه‌ شكاوه‌كه‌ی نه‌بوو..
ئه‌و قسه‌یه‌ی ناوه‌ ناوه‌ ده‌یگوته‌وه‌، ئه‌ویشی گوته‌وه‌:
زۆر جار مرۆڤ له‌ ئاسنیش ئاسنتره‌.
هه‌ر له‌و پایزه‌ زستانه‌، سه‌ر له‌ئێواره‌یه‌ك مام كوێخاش كه‌ به‌ستی شه‌رغه‌ به‌ درێژایی شه‌وانی زستان چیرۆكی وی ده‌گێڕێته‌وه‌، هاته‌ دیداری پیری سوارچاكان، له‌بیرمه‌ له‌ سه‌ر ده‌رگه‌ حاجی قه‌دۆ له‌گژ پیڵاو له‌پێكردن بوو، مام كوێخا سڵاوی كرد، به‌ پێڵاو حاجی قه‌دۆم بیركه‌وته‌وه‌، پێڵاوه‌كه‌ی هێند جوان و بریقه‌دار بوو، خۆت تێیدا ده‌بینی، به‌و زستان و قوڕ و لیته‌یه‌، پشكه‌ قوڕێكی پێوه‌ نه‌بوو، پێده‌چوو له‌وبه‌ری كه‌ندێوه‌ كه‌ له‌ ترومبێله‌كه‌ی دابه‌زی جه‌لاتینی له‌ پێلاوه‌كه‌ی لوولدابێت یاخود به‌ ده‌ستیه‌وه‌ گرتبێ، ئه‌و قه‌دۆیه‌ له‌ شاریه‌ كۆنه‌كان بوو، خزمی نزیكی پیری سوارچاكان بوو، ئێ، من چ قسه‌ی نێوان پیری سوارچاكان و حاجی قه‌دۆم له‌ یاد نیه‌، لێ شتێكم له‌ مام كوێخا له‌بیره‌، پیری سوارچاكان، پرسیاری ته‌ڕواری لێده‌كات، پرسیاری به‌رد و كه‌سته‌ك و دار و بار ، پرسیاری به‌راو وكانی و رووبار، پرسیاری وه‌رد و شۆ و به‌یار، پرسیاری قه‌رسیل و گوڵه‌ گه‌نم و جۆ و گیاو گۆل و گوڵ و گوڵزار، پرسیاری كه‌ژ و هه‌وا و زه‌وی و ئاسمان، پرسیاری كونه‌ ته‌یاره‌ و لووره‌ی گورگ و گۆڕستان، پرسیاری هه‌وره‌ تریشقه‌، فیشكه‌ی مار، جۆت و خه‌له‌ و خه‌رمان…چی نه‌پرسی! پیری سوار چاكان ته‌مه‌نێك پرسیاری كرد و هه‌ستمكرد حه‌زیده‌كرد وه‌ڵامی درێژ و وردی ده‌ستكه‌وێ، به‌ڵام مام كوێخا به‌ كورتی وه‌ڵامی ده‌دایه‌وه‌، من دوای ئه‌و ته‌مه‌نه‌ چه‌ند پرسار و وه‌ڵامێكم له‌بیره‌، نه‌ باب نه‌ دایكیش كه‌ وه‌ك من له‌و دانیشتنه‌ دانیشتبوون، شتێكی ئه‌وتۆیان له‌بیرنیه‌، بابم ئه‌وه‌ی له‌بیرمابوو كه‌ بابی ده‌پرسێ:
ئه‌رێ، ئێستاش زستانان ئه‌شكه‌وتی به‌رماڵان وه‌ك جاران چلووره‌ ده‌كات؟!
مام كوێخا ده‌ڵێ:
وه‌ك جارانه‌، پار زستانێ، به‌ درێژایی ئه‌شكه‌فت، چلووره‌ گه‌یشتبووه‌ عه‌رد، تانۆكی درووستكردبوو، ناو ئه‌شكه‌فتت نه‌ده‌دیت، به‌و ده‌ستانه‌ی خۆم له‌ لاوه‌ سه‌هۆڵم شكاند و رێیه‌كه‌م بۆ ناو ئه‌شكه‌فت كرده‌وه‌..
پیری سوارچاكان ده‌ڵێ:
خۆزگه‌م به‌ خۆت، من زۆر جاره‌ ئه‌وه‌م كردووه‌..
پیری سوارچاكان ده‌پرسێ:
به‌ من بڵێ، ته‌ڕوار هاوینان له‌گه‌ڵ ئاو چۆنه‌؟
مام كوێخا:
ئه‌و هاوینه‌ ئاوی زۆر كه‌م كردبوو، پایزه‌كه‌ی پێش بارین، ئاوێكی وای نه‌مابوو
پیری سوارچاكان نه‌رم ده‌ستی به‌ سه‌ر به‌ردی پیرۆزدا داهێنا و گوتی:
بیری به‌ردی پیرۆزیش؟!
مام كوێخا:
ئه‌ویش، وا بڕوا چه‌ند ساڵێكیتر، چۆڕی لێده‌بڕێ
پیری سوارچاكان:
ئه‌گه‌ر وابێ، دنیا روو له‌ وشكبوونه‌..
من له‌بیرمه‌ نازانم تۆ! ئه‌گه‌ر له‌بیرت نیه‌، وه‌بیرت دێنمه‌وه‌ گوتم، به‌ستی شه‌رغه‌ چیرۆكی مام حه‌مه‌ده‌مین كه‌ ئێستا مام كوێخای ده‌ڵێنێ، ده‌گێڕێته‌وه‌، چیرۆكێ له‌و چیرۆكانه‌: كوێخایه‌تیه‌كه‌ی له‌ دوای رووداوه‌كه‌وه‌ هات، له‌وه‌وه‌ هات كه‌ له‌ هه‌موو شت كه‌وت و له‌ ماڵی برا گه‌وره‌كه‌ی كه‌وت، ئه‌گه‌ر جاروبار له‌ به‌ر ماڵان چووبێته‌ به‌ر به‌رخان یان سه‌ردانێكی ته‌ڕواری كردبێ، ده‌نا هه‌ر له‌ ماڵێ و له‌ سه‌ر كۆسپی ده‌رگا داده‌نیشت و ده‌یڕوانیه‌ دنیایێ..
ئه‌و پیاوه‌ پێش رووداوه‌كه‌ له‌ له‌شسووكانی هه‌ردوو به‌ری به‌ستی شه‌رغه‌ بوو، عیده‌ خودا له‌ دوڕ ده‌وی بدات، وای به‌سه‌رهێنا، عیده‌ چه‌ند سه‌ر بزنێ ده‌دزێ، هه‌ینێ پیاوی كوێخا ده‌بێ، عیده‌ پیاوێكه‌، به‌ ده‌م و پل، دێ، له‌ كن كوێخای دێ دزیه‌كه‌ به‌ مل مام حه‌مه‌ده‌میندا دێنێ، ئه‌ویش دیاره‌ زۆر بێ ده‌م و دووه‌ و ناتوانێ له‌سه‌ر خۆی لا ببات، ئیدی به‌ ملیا ده‌بڕێ، كوێخا هه‌رده‌ستێ مام حه‌مه‌ده‌مینی هه‌ینێ و مام كوێخای ئێستا له‌ دار ده‌به‌ستێ، داره‌كه‌ تا دره‌نگ مابوو، ناوی به‌ (داری غه‌در) رۆیشتبوو، داره‌كه‌ له‌ ده‌و به‌ستێیه‌، به‌و چله‌ی زستانه‌ به‌ گوریس له‌و داره‌ی ده‌به‌ستنه‌وه‌، كوێخا ده‌ڵێته‌ عیده‌:
لێیده‌، بیكوته‌، ئه‌و به‌سته‌ جێی دزی لێنابێته‌وه‌.
عیده‌ به‌ داری روولكێ وه‌ریده‌گه‌ڕێتێ، ئه‌و شه‌وه‌ مام كوێخا له‌ ناو زووقمی زستانێ به‌ داره‌وه‌ ده‌مێنێـته‌وه‌، نازانم كێیه‌ هاوار بۆ پیری سوارچاكان دێنێ، به‌ڵام تا ده‌گاتێ، رۆژ ده‌بێته‌وه‌..سبه‌ی زوو، كوێخای گوندی ده‌ڵێ:
بڕۆن، بیكه‌نه‌وه‌، ئه‌گه‌ر مردووه‌، فڕێیده‌نه‌ پێش سه‌یان، ئه‌گه‌ر زیندووه‌، پێیبڵێن بیبینمه‌وه‌ به‌ زیندوێتی ده‌رخواردی سه‌یانی ده‌ده‌م..
سه‌ری خۆی هه‌ڵده‌گرێ و ئیدی له‌ هه‌موو شت ده‌كه‌وێ، له‌وه‌وه‌ ناوی ده‌بێته‌ مام كوێخا، له‌بیرمبێ، كاتێ ئاشكراده‌بێ، مام كوێخا بێ به‌ریه‌ له‌ دزیه‌كه‌ و عیده‌ ئه‌وه‌ی كردووه‌، كوێخای گوند ده‌مێكه‌ دنیای جێهێشتووه‌..
ئێ، هه‌نووكه‌ كێ به‌ دیار پیری سوارچاكانه‌وه‌ دانیشتبێ، باشه‌! شێخه‌ شه‌ل، ئه‌و پیاوه‌ی دواتر بیستم شارێك به‌ هه‌موو گه‌ڕه‌ك و كۆڵانه‌كانیه‌وه‌ هاواریانده‌كرد:
بژی گه‌ل، هێزی گه‌ل
مام ره‌حمان و شێخه‌ شه‌ل
بابم دواتر ده‌یگێڕایه‌وه‌ كه‌ زۆر جار به‌ شێخه‌ شه‌لی گوتووه‌:
به‌لاشه‌، ئه‌و حوكمه‌ته‌ به‌ چه‌پڵه‌ نارووخێ.
ئه‌ویش گوتبووی:
زۆر جار چه‌پڵه‌ له‌ گولله‌ كاریگه‌رتره‌.
حه‌یف، شێخه‌ شه‌ل دره‌نگ گه‌یشت، ئاخر پیری سوارچاكان ئاگای له‌ خۆی نه‌مابوو، یه‌ك ناوی به‌ زاریدا ده‌هات، ئه‌ویش گوڵی كۆساران بوو:
بڕۆنه‌ دووی، بیهێننه‌وه‌، نه‌یبینم، نابێ.
وه‌بیرمدێ ئه‌و پیاوه‌ی گوڵی كۆساران ناوی ده‌هێناو ده‌یگۆ:
بیگرن، هات، ده‌مكوژێ..
ئه‌و پیاوه‌ گۆتی:
كه‌س بۆی نیه‌ بچێ به‌ دوایدا، چوونكێ له‌ وه‌ختێ مێرده‌كه‌ی خۆی به‌جێهێشت، نه‌ده‌بوو به‌جێیبێلێ.
بابم ده‌ڵێ:
به‌ڵام بابم ده‌ڵێ: بێته‌وه‌، بۆیه‌ ده‌بێ بێته‌وه‌، من ده‌چمه‌ دووی
ئه‌و ده‌ڵێ:
شتی وا نیه‌، بزانه‌، بچیه‌ دووی، به‌ینمان تێكده‌چێ و ناتناسم.
بابم تێداده‌مێنێ، پێیه‌كی ده‌چێته‌ پێشێ، پێیه‌كی ده‌چێته‌ پاشێ، بچێ ، نه‌چێ! وه‌بیرمه‌ بابم لێی پاڕایه‌وه‌ كه‌ رێگری لێنه‌كات و با بچێته‌ دوای گوڵی كۆساران، به‌ڵام ئه‌و له‌ كه‌لی شه‌یتان نه‌هاته‌ خوارێ و گۆتی:
ئه‌و پیرێژنه‌ بۆی نیه‌ سه‌ر به‌و ماڵه‌دا بكاته‌وه‌.
دایكیشم ده‌یگۆ:
پیاوه‌كه‌ به‌و شه‌ڕ و شۆڕه‌، به‌و دنیا وێرانه‌، بۆ كوێ ده‌چی؟ نایگه‌یتێ.
دوا جار بابم بڕیاری دوایی خۆی دا:
كێ تووڕه‌ ده‌بێ، با ببێ، دووسبه‌ی ده‌چم، له‌ بن سێبه‌ری فڕۆكه‌ و به‌ینی زنجیری ده‌بابه‌شدا بێ، ده‌چم و دایه‌ هه‌مینم بۆ بابم ده‌هێنمه‌وه‌.
تا دووسبه‌ی دێ، سه‌رێ له‌ ئاوده‌ستخانه‌كانی قوتابخانه‌ ده‌ده‌م، بزانین له‌وێ دنیا چ باسه‌و..




ئەودیوى یەقین یان گومان …. یوسف عزەدین

هەردەم سەقامگیر و ساویلکەکان
گومانى ئێمەیان پێ ناگیرێتە خۆ و
زۆر بەسادەیش راڤەى رووتەختى دنیامان بۆ دەکەن و
پێشمان دەڵێن ئەفسانەى قووڵاییەکان هەرزەگۆیى و گاڵتەجاڕییە – هێرمان هیسە-.

لەگەڵ ئەوەى نووسینى خوێندنەوەیەک کەوەک خۆى شیاوى خوێندنەوەیەکى جیدیانە بێت و توانستى داگیرکردنى شوێنجێگەیەکى دیاریکراوى مەعریفى هەبێت و سنوورەکانى سەلەفیەت و تەقلیدییەتى نووسین تێپەڕبکات، ئاستەم نییە!؟.. بەڵام هەن پێیان ئاستەمە، بەو پێیەى ئەوان هەر لەبنەڕەتەوە تێڕوانین و تەسەوورێکیان نییە دەرحەق بەتەرزە نووسینێک کەتواناى تێپەڕکردنى سەلەف و تەقلیدى چەشنە نووسینێکى هەبێت کەزادەى دۆگما ئایدیۆلۆژییەکان و هەموو ئەو چەشن و شێوە تێڕوانینە رووکەشییە تەبسیتکراوانەیە کەساڵانێکە بەشێوەیەکى بەرچاو زۆرێک لەبوارەکانى نووسینى بەئەدەبیاتیشەوە دووچارى ئیفلیجبوون و گۆتبوون و راوحکردن کردووە.

رەنگە بتوانین بڵێین بەدرێژایى سەدەیەک لەنووسینى کوردى، ژمارەى هەرە زۆرى نووسراوەکان مەگەر لەفۆرمدا گۆڕانکارى تێدا ببینرێتەوە، دەنا لەبنەڕەتدا هەر کاوێژکردنەوەى ئەوەى پێشووە، بەچەشنێکى بێزارکەر و ناقۆڵا کەبۆتە مایەى نەخوێندنەوە یان دروستکردنى خوێنەرێکى ناخوێنەر، چونکە کاتێک خوێنەر دەبێتە خوێنەر کەتێکست بتوانێت حەزى کەشفکردن و گەڕانى تێدا ببزوێنێت و ویستى کردنەوەى دەرکەکانى تێدا بەرجەستەبکات، نەک بەپێچەوانەوە رایکێشێتە نێو خمخۆرکى بێزارى و وەڕسى و هەموو حەز و ئارەزووەکانى وەک خوێنەرێک تێدا بکوژێت و بگرە ئازاریشى بدات و تووشى چەندین کۆمپلێکسى سایکۆلۆژیشى بکات، کەم نین ئەو کتێب و نووسینە کوردیانەى لەکاتى خوێندنەوەیاندا خوێنەر ترسى ئەوە دایدەگرێتەوە ئەگەر پێچەوانەى ئەوەى کەپێى دەگوترێت، بەچەشنێکى دیکە بیر بکاتەوە رەنگە مەجازیانە فەلاقە بکرێت، ئەقڵییەتى حوجرە هەر ئەوە نییە لەدوو توێى هەندآ کتێبى ئاینییەوە ئێخەى خوێنەر دەگرێت و بەهەڕەشەو گوڕەشەو چاوسوورکردنەوەو ئەشکەنجەدانى رۆحى و خۆسەپاندن و ئیمپریالییەتى زمان و دۆگماى بۆچوون و تێزەکان دەچێتە نێو قووڵاییەکانى زەینى خوێنەرەوەو مێشکى دەسڕێتەوەو دایدەبڕێت لەهەر گومانێک کەبیەوێت دزەبکاتە نێو کەلێنەکانى تەسەوورییەوە، بەڵکو بەشێکى بەرچاوى ئەوەى لەبەرگێکى نوێداو لەم سەردەمەشدا نووسراوە هێشتاکە دانەبڕاوە لەئەقڵیەتى حوجرەگەرێتى و نووسەران و موریدانى بەچەشنى مەلا و فەقێیانى سەردەمانێک و بەهەموو کەرەستەکانى فەلاقەو ئەشکەنجەدانەوە گەڕاونەتەوەو خۆ کەس ناوێرێت تەسەوورێکى پێچەوانە بنووسێت یان دەرببڕێت، کاتێک دەزانرآ لەهەموو مینبەر و میحراب و پەنا و سووچ و کووچەو کۆڵان و گۆڕەپان و چایخانەو گوزەر و دەزگاو شوێنە رەسمى و ناڕەسمییەکانى ئەو پایتەختە وەهمییە لاهوتییە غەیبانییەوە تارماییە پارێزەرەکانى ئەو جۆرە ئەقڵییەتانە بەو پەڕى وەلائیانەوە بۆ مەرجەعێک کەخۆیان ئینتیمایان بۆى هەیە پەلامارى دەدەن.

وەک لەچاوپێکەوتنێکدا ئاماژەم پێداوە: تێڕوانینێکى سەلەفیانەیە بۆ ئەوەى کەپێشووتر نووسراوەو ئەوەى کەدواتریش دەنووسرێت، گوتارێکى وەعز ئامێزەو هیچى لەگەڵ گوتارى مەلا و فەقێ و سوختەکانى حوجرەدا فەرق نییە، کاتێک دەڵێیت هێشتاکە رۆشنبیرى و هزرى کوردى نەچۆتە دەرەوەى دیوارە دۆگماکانى حوجرەوە، کەسانێکى زۆرت بەگژددا دێن، کەچى راستییەکەش ئەوەیە کەلەم رۆژگارەدا تازە بەتازە خۆى نوێ دەکاتەوەو جارێکى دیکە ئێخەمان پێدەگرێت و بەبەشێکى بەرچاوى نووسینەکانى ئێستاشەوە نەیانتوانیوە تەجاوزى ئەو دۆگمایە بکەن، نەیانتوانیوە لەدەرەوەى تەقدیسکردن و موقەدەسەوە خوێندنەوەیان هەبێت، مەسەلەکە لەگەمەکردن بەزاراوەکاندا نییە، وەک کەسانێک کەسانێکى دیکەمان بەسەردادەسەپێنن و بانگهێشتى خوێندنەوەى تێکستە تاقانە و ناوازەکانیان دەکەن، تێکستە جوانەکانیان، تێکستە مەزنەکانیان، تێکستە تا ئێستا نەنووسراو و لەمەو دواش نەنووسراوەکانیان؟!.

نازانم هیچ رێى تێدەچێت، تۆ خوێندنەوەیەکى زیندوو بۆ تێکستێکى زیندوو بکەیت، بەبێ ئەوەى دەسەڵاتى تێکست وەک خۆى هەڵبوەشێنیتەوە؟! بەبێ ئەوەى بیر لەنەگوتراوەکانى بکەیتەوە؟! تەنانەت ئەوەى کەخودى دانەرەکەشى بیرى لێنەکردۆتەوە، بەڵام تێکست بەرەو ئەوێت دەبات، بەرەو ئەو شوێنەى کەدانەر دەسەڵاتى بەسەریدا نەشکاوە، بەرەو ئەو شوێنەى کەوەک بۆشاییەک جێماوە، بەرەو ئەو شوێنەى کەبۆتە پەراوێز، بەبێ ئەوەى دانەر ئاگادار بووبێت، لەو پەراوێزخستنە، یان مەبەستى بووبێت.

مانەوەى هەندێک لە تێکستە ئایینییەکان تا ئەم ساتەوەختە، لەڕووى هەڵگرتنى خوێندنەوەو تەئویلکردنەوە، بەدەر لەو پێگەیەى کەپاراستویەتى یان سەپاندنى و هۆکارەکانى دیکە، بەشێکى دەگەڕێتەوە، بۆ ئەو پەراوێز و پەنهان و نهێنى و بۆشاییانەى کەلەنێو تێکستەکەدا هەیە، کاتێک تێکستێکى ئایینى دیاریکراو سەبارەت بە”هاوڕێیانى ئەشکەوت” دەخوێنمەوە، ئەوەى کەسەرنجم رادەکێشێت، نەگوتنى ژمارەى تەواوى ئەو کەسانەیە کەچوونەتە نێو ئەشکەوتەکەوە، سەربارى دیاریى نەکردنى ساڵەکانى مانەوەیان، رەنگە سەرپێى ئەمە ببرێتەوە بۆ نەزانینى ژمارەى کەسەکان و ساڵەکانى مانەوەیان، لەکاتێکدا نەزانین و وەڵام نەدانەوە لەگەڵ رەهابوونى تێکستەکەو زانینى میتافیزیکییانەى پێشوەختى بەهەموو شتێک نەگونجاو و نەشیاوە، ئەمە لەکاتێکدا ئەگەر هەر ژمارەیەکى سەبارەت بەکەسەکان و ساڵى مانەوەیانى بگوتایە بێ چەندو چوون جێى قبووڵ بوو، کەواتە دەبێت لەڕوویەکى ترەوە تێى بڕوانین، وەک خۆم پێموایە گوتنى هەر زانیارییەک وەک یەقینێک سەبارەت بەژمارەى کەسەکان و ساڵەکانى مانەوەیان، ئەم رووداوەى دەبردە نێو مێژووییەکى بەرجەستەوە، ئەو دەمیش لەگەڵ راستى و دروستى ئەو مێژووە، ئەگەر وایە یان وانییە دەکەوتە ناکۆکییەوە، بەڵام بەوپێیەى کتێبە ئاینییەکان و تێکستەکانیان هەوڵى مانەوە لەدەرەوەى مێژوو دەدەن، کەواتە دەبێت ئەو بۆشاییە جێبهێڵن و خودى زانینەکە پەیوەست بکەن بەهێزە میتافیزیکییەکانەوە، تا تێسکتەکە خودى دەسەڵاتە میتافیزییکییەکەى لەدەست نەدات و هەمیشە بۆشایى و کەلێن و سوووچ و گۆشەى نەزانراو هەبێت، کەتێکست عاجیزە لەئاست وەڵامدانەوەیدا، لەکاتێکدا ئەو تێکستە وەک گوتەیەکى هێزەکانى پشت خۆى، خۆى نمایشدەکات، بەڵام لەهەمان کاتیشدا بۆ نەفی نەکردنەوەى خۆى و مانەوەى بەردەوامى پێویستى بەنەزانراوە زیاتر وەک لەزانراو.
دروستکردنى خوێنەرى ناخوێنەر یان مردوو پێدەچێت بەدەر لەوەى کارێکى خۆبەخۆ بێت بووبێتە پرۆسەیەک، پرۆسەیەک بۆ موعتادکردنى خوێنەر بەخوێندنەوەى تێکستە مردووەکان و ئەودەم لەجێى گەڕان بەشوێن بۆشایى و کون و کەلێن مەوداو کایە مەعریفیەکان و پرسیارکردن، تەنها گوێقوڵاغى وەڵامەکان دەبێت و تەسلیم بەدیفاکتۆى ئەو چەشنە تێکستانە دەبێت و خۆشەى دەکەن بەگوێڕایەڵى و هیچ نەگوتن و پرسیارنەکردن، بەمەش دەبێتە خاوەن ئەقڵیەتێکى غەیبانى بەو مانایەى کەتەنها بەشى دەبێتە قایلبوون و خۆبەدەستەوەدان بۆ ئەو لێشاوە باوەى کەلەگەڵ خۆى دەیبات، ئیدى ئەو دەم خوێنەر لەگەڵ خوێندنەوەى هەر کتێب و نووسینێکى مردووى بارگاوى بەهەموو ئەو کەرستە میتافیزیکى و غەیبانیانەى کەلەناوەوە تێکی دەشکێنێت، دەبێتە ئەو خوێنەرەکڵۆڵەى کەلەگەڵ خوێندنەوەى هەرچەشنە کتێب و بابەتێکى لەو چەشنە وەک مردوویەک دەبێت چاوەڕێى تەلقیندانى بکات، ئیدى لەو ساتەوەختانەدا خوێنەرێکى ئاوها بەو چەشنە خۆشەکراو هیچ توانایەکى بەرپەرچدانەوەى ئەو تێکدان و شێواندنە ناوەکییەى خۆى نییەو دەرهێنانەوەشى لەو ئاستەنگە کارێکى سەختە، چونکە تەسلیمبوون بەدۆگماکان یەکێکە لەکێشە گەورەکانى نەک هەر خوێنەران بەڵکو نووسەرانیش لەئاست نووسینى تێکستێکدا کەبتوانێت پرسیار بوروژێنێت.

“عەلى حەرب” دەڵێت: ( وادێتە پێشچاو لەمابەینى وتارێکەوە بۆ وتارێکى دیکە من ناکۆک و دژ بەخۆم یان ناکۆک و دژ بەبیرۆکەکانى پێشووترم بم، نکوڵى لەمە ناکەم و ناکرێت شتێکى تریش بم).
لەدرێژەى هەمان گوتەشیدا دەڵێت:
( ئەگەر نەگۆڕێم و بەردەوام جیاواز نەبم رەنگە لەبیرکردنەوە رابوەستم، یان لانى کەم ببمە مزگێنیدەر و بیرمەندیش بەوە دەکوژرێت کەببێتە مزگێنیدەر).
رەنگە ئەوەى کە “عەلى حەرب” ئاماژەى پێدەدات یەکێک بێت لەڕێگەچارە سەرەکییەکانى وەستان و راوحکردن و بگرە مەرگى نووسەریش، ئیدى پێویستە هەردەم لەنێو قووڵایى ناکۆکییە خودییەکان و کرانەوە لەئاست مەعریفە جیاواز و راو و بۆچوون و تەرحەکاندا بگەڕێینەوە بۆ نووسین یان خوێندنەوەو هەر بەم شێوەیەش دەتوانین ئیدامەیەکى ئەکتیڤ بەخۆمان بدەین.

هەرچەندە زۆر جار بەناچارى و هێندەى رێزمان و دەستوورى زمان و وشە دەستەواژەکان رێمان پێدەدەن، تێکست بەجوان یان بەهێز و یان دژەکانى ناودێر دەکرێت، بەڵام ئیشکالێک لەهەموو ئەمانەدا هەیەو لەڕاستیدا کاتێک بەنووسینێکى دیاریکراو دەگوترێت تێکست، ئەو واتایە لەخۆ دەگرێت کەدەکرێت بخوێنرێتەوەو قابیل بەڕاڤە و تەئویل و قسە لەسەر کردنە، ئیدى دەکرێت تێکستێک تۆکمەتر بێت لەیەکێکى تر، یان لەئاست خوێندنەوەدا کراوەتر بێت و یەکێکى دى داخراو بێت و ئەمەو زۆر چەشنە تێڕوانین و دەستەواژەو زاراوەو کەرستەکانى دیکەى ناساندنى تێکست، ئەو راستیە ناشارێتەوە کەناکرێت تێکست ببێتە سێبەرێکى نووسەرەکەى، وەک لەو پانتاییە بەناو رۆشنفکرییەى کەئێمەى تێدا دەگوزەرێین سەربارى زۆر شوێنى دیکەى دنیا بەرچاو دەکەوێت، رەنگە تێکستە لاواز و لەرزۆکەکان پێویستیان بەنووسەرەکەیان بێت، لەکاتێکدا داکۆکى نووسەرێک یان هاوبیرەکانى لەتێکستێکى دیاریکراو زیاد و کەم هیچ ناخاتە سەر تێکستەکە، تەنها تێکستە زیندووکانن کەوەک خۆیان هەڵگرى تواناى تێکنەشکاندنن و دەتوانن مەوداکانى زەمەن تێپەڕبکەن و ئەمەش پەیوەست نییە بەچەشن و شێوەى لۆژیکى بوونى یان نەبوونى سەربارى زۆر شتى دیکە کەئەقڵیەتێکى تەقلیدى پێى وایە نهێنى مانەوەى تێکستە زیندووەکان لەوەدایە.
یەکێک لەو کتێبانەى کەلەسەردەمى خۆیدا بۆ بەرگرى کردن لەئایینى مەسیحى و دەسەڵاتى کڵێساو مەرجەعیەتى ئایینى لەلایەن “تۆماس فۆن ئەکوینو” بەناوى ” رەخنەگرتن لەکافرەکان”، دژ بە تەرح و بۆچوونەکانى “ئیبن روشد” نووسراوە، لەمڕۆدا وەک تێکستێکى زیندوو سەیر ناکرێت و خوێنەر بەخوێندنەوەى ئەگەر بەمەبەست بیەوێت بیخوێنێتەوە بێجگە لەدژایەتییەکى بێ بنەماى نووسەرێکى ئەوروپى چاخەکانى رابردوو بۆ تەرحەکانى “ئیبن روشد” و رکو کینێکى ئاشکرا، سەربارى ترس و خۆفێکى بێ وێنە لەبۆچوونە جیاوازەکان هیچى دیکەى تێدا نابینێتەوە، هەرچەندە سەیرە پێش ئەوەى نووسەرانى ئیسلام و نێوەندە ئایینییەکانى ئیسلام دژ بەبۆچوون و تەرحەکانى “ئیبن روشد” بنووسن نووسەرێکى ئەوروپى مەسیحى دژى وەستابێتەوە، لەکاتێکدا دواتر بیرو بۆچوونەکانى ئەو بیرمەندە کاریگەرییەکى بێوێنەى کردە سەر نەخشەى فیکریى و ئایینى ئەوروپاو ئەوە بوو ئەوان لەناوەوەڕا گۆڕان و کەچى وڵاتانى عەرەب و رۆژهەڵاتى ئیسلامى هەرچەندە ئەو کتێبانەى “ئیبن روشد” لەزۆر رووەوەو بگرە هەر لەناوەڕۆکەوە جا چ شاراوە یان بەئاشکرا دژ بەو دەسەڵاتە ئایینییە ئیسلامییە بوو کەلەمەرجەعێکدا کۆ ببۆوەو لەگەڵ دەسەڵات جیانەدەکرایەوە، بەهەرحاڵ ئەوروپایەک کەدەستپێشکەر بووە لەدژایەتى “ئیبن روشد” و قەدەغەکردنى کتێبەکانى گۆڕاو پانتاییە ئیسلامییەکەش وەک خۆى ماوەیەوە.

ئەوەى کەلێرەشدا پێویستە ئاماژەى پێبدرێت خوێندنەوەى ئێستامانە بۆ ئەو تێکستانەى “ئیبن روشد” کەماونەتەوەو لەسووتاندن و فەوتان رزگاریان بووە، هاوکات خوێندنەوەى تێکستەکانى “غەزالى” یشە لەگەڵ تێکستە رەخنەییەکانى “ئیبن روشد” بۆ فیکر و تێڕوانینى “غەزالى”. بەو پێیەى تێکستەکانى هەردوو نووسەر تۆکمەن و هەردەم قابیل بەخوێندنەوەن و هەڵگرى کۆمەڵێک تایبەتمەندى خۆیانن کەوا لەخوێنەر دەکات وەک تێکست بیانخوێنێتەوە ئەمە لەگەڵ ئەوەى کەوەک ئاماژەمان پێدا ئەوەى هەردوو نووسەر نووسیویانە دیارە پێشتر “غەزالى” و پاش نزیکەى هەشتا ساڵێکیش “ئیبن روشد”، وەک خۆیان هەڵگرى خەسڵەتەکانى تێکستن و قابیل بەخوێندنەوەن، بەبێ ئەوەى چۆنیەتى خستنە رووى میتۆدى و فیکریى و تێڕوانین و بۆچونەکان هیچ کاریگەریەکى هەبێت، چونکە بەدەر لەهەر دۆگماو بۆچوونێکى پێشوەخت و سەلەفى و راوەستاو لەپشت ئەوەى خستویانەتەڕوو، لەساتەوەختى کردەى نووسیندا زۆر شتیان رەنگە بەئاگا یان بێئاگا شاردبێتەوە کەئێستا بەخوێندنەوەیان هەوڵى کەشفکردنیان دەدەین، سەربارى ئەوەى کەویستویانە بیڵێن و نەیانوتووەو دەیان وردەکارى تر کەتێکستە زیندووەکانى پێدەناسرێتەوە، ئەمە جگە لەوەى کەتێکستەکانیان بۆ خۆیان هەڵگریین. وەڵامدانەوەى “ئیبن روشد” بۆ “غەزالى” سەبارەت بەوەى کە” غەزالى” لەڕێى خستنەڕووى بیست چەشنە بۆچوونەوە بەرپەرچى تێکستە فەلسەفییەکان و فەیلەسوفەکان دەداتەوەو تا دەگاتە بەکافر لەقەڵەمدانى “فارابى” و “ئیبن سینا”، دەرحەق بەوەى کەئەوان دنیا لەهەموو شتێک بەکۆنتر دەزانن و پێیان وایە یەزدان وردەکارییەکان نازانێت و…تاد. “ئیبن روشد” لەکتێبى “تەهافوتى تەهافوت”دا بەرپەرچى تێڕوانینەکانى “غەزالى” دایەوەو ئیعتیبارى بۆ فەلسەفە گەڕانەوەو “ئیبن سینا” و “فارابى” یشى لەخانەى تەکفیر هێنایە دەرێ و هێرشێکى زۆر توندى کردە سەر “غەزالى” و بە پیاوێکى شەڕانگێز و جاهیل و خراپەکارى دایەقەڵەم کەلەپێناو سەپاندنى راوبۆچوونەکانى سڵى لەبەکار هێنانى هیچ شێوازێکى پڕ پێچ و پەناو دووڕووانە نەکردۆتەوە بەتایبەتیش لەپێناو تەکفیرکردنى ئەو دوو زاتەى کەناومان هێنان. بەڵام دیارە ئەوەى کە”ئیبن روشد” لەنووسینەکانیدا سەبارەت بەو مەسەلەیە شاردویەتییەوە، پاشگەزبوونەوەى “غەزالى” یە لەتەکفیرکردنى ئەو دوو زاتە وەک لەکتێبى “تەفرەقە” دا ئاماژەى پێداوە، بێگومان تێکستە زیندووە تۆکمەکان زۆر لەوە قووڵترن سەرپێى تێیبڕوانین و لێیخووردببینەوە. چى لەوە سەیرتر هەیە “ئیبن روشد” لەژێر پەردەى پەیوەست بوونى بەئایین و بیربۆچوونە میتافیزیکییەکانەوە بێت و ئاماژە بەوە بدات کەخوداوەند نابێت لەنێو زەمەندا قەتیس بکەین، چونکە ئەو خالیقى هەموو ئەو شتانەیە کەدروستى کردووەو بەو پێیەش هیچ یاسایەک کەئەو شتانە دەگرێتەوە ئەو ناگرێتەوە، کەواتە خوداوەند لەدەرەوەى زەمەندایە و هەموو شتەکانى دیکەش لەنێو زەمەندان، ئیشکالەکە تەنها ئەوەندە نییە بەڵکو لاى ئەو بیرمەندە شتێکى ترەو بەشارەوەیى و زۆر زیرەکانە خۆى لێداوە ئەویش ئەوەیە کەجەخت دەکاتە سەر ئەوەى کەجووڵە تەنها خەسڵەتێکى تایبەتە بەو شتانەى لەنێو زەمەندان و هیچ شتێک لەدەرەوەى زەمەن و دنیاى ماتەریاڵ جووڵەى نییە، لەڕوانگەیەکى ترەوە کەواتە هیچ شتێک نییە بکەوێتە دەرەوەى زەمەن و ئەگەر تەسەوورێکیش بۆ شتێکى وا هەبێت ئەوە ئەو شتە لەڕاستیدا نییە!؟.

ئەم ئاماژە پێدانەمان بۆ ئەوەیە کەبزانین تێکست تەنها ئەوە نییە کەوەک خۆى لەخۆى دەگرێت، بەڵکو شاراوەو نەگوتراو و تەنانەت ئەو گوتراوانەشى کەبەو چەشنەى لەسەرەوە ئاماژەمان پێدا پەردەپۆشکراوە شتگەلێکى زۆر گرنگن بۆ کردنەوەى دەرکەکانى تێکست و دۆزینەوەى کۆدەکانى و کارى خوێنەرى جیدیش هەوڵدانە بۆ کەشفکردن و دۆزینەوەو گەڕانى زیاتر بەشوێن نهێنى و پەنهانەکانى تێسکتدا، ئەمەش لەکاتێکدا خوێنەر دەڕۆستى دێت کەتوانیبێتى ئەو وەهمە لەمێشکى خۆیدا بسڕێتەوە کە تێکستە تۆکمەکان بەچەشنى قەڵا سەختەکان پێویستیان بەسوپایەک هەیە تا ماوەیەکى دوور و درێژ گەمارۆى بدەن و لەڕێکەوتێکیشدا دیوار و دەرکەکانى تێک بشکێنن و ئەگەر توانیان داگیرى بکەن.

بەدرێژایى ساڵانێک سیستەمێکى بەرفراوانى فیکرى و رۆشنبیرى و ئەدەبیى میتافیزیکى کارى بۆ وێناکردنى تێکست کردووە وەک شاکارێکى موقەدەس و نووسەریش وەک بوونەرێکى تەقدیسکراو، بەمەش کارى خوێنەریان کورتکردۆتەوە بۆ وەرگرتنى ئەوەى کەهەیە بێ چەندوچوون و بگرەو بەردەى خوێندنەوەیەکى جیدیانە، نێوەندى ئەدەبى و رۆشنبیرى و فیکرى و رەخنەیى کوردیش بەشێوەیەکى بەرچاو هەندێک لەنووسەرانى کوردى کردۆتە قارەمان و هەوڵیداوە بەگێڕانەوەى ماجەراکانى ژیانیان و بەسەرهاتە جۆراو جۆرەکان و هەڵوێستە بەنامێیەکانیان نووسینەکانیان بخاتە پەراوێزەو هەردەم ئامادەگى بە ناوەکان بدات لەبرى تێکستەکان، ئەمەش لەسەرجەم کتێبە ئەدەبییەکانى قۆناغى خوێندن و لەدەرەوەى ئەوانیش لەزۆرێک لەنووسین و لێکۆڵینەوەکاندا دەبینرێتەوە، ئیدى بەشێکى زۆرى خوێنەرانى کورد ئاگادارن بۆ نموونە لەوەى فڵانە شاعیر کوڕى کێ بووەو دەچێتەوە سەر چ نەسەب و عەشیرەت و خێڵێک و لەکوێ فەقێ بووەو لەکوێ بۆتە مەلا و لەکوێ مردووەو چەندین شتى لەو بابەتەش، سەربارى خستنەڕووى سەرپێیانەو پێناسەکردنێکى بوار و مەوداکانى نووسینى و گرێدانەوەى بەقۆناغێکى دیاریکراوى ئەدەبییەوە، زۆربەى ئەوەى کەئەو دەم و ئێستاش دەکرێت:( تەنها لەکۆڵخۆکردنەوەو زیادکردنى ژمارە ناوەکانە و ئامرازێکە بۆ وروژاندنى هەست و سۆزى نەتەوەیى و شتى لەو بابەتەو ئەویش وەک زۆر شتى دیکە لەڕوانگە تیرەگەرییە فیوداڵییەکەوە مامەڵەى لەگەڵ کراوەو وەک دانانى ناوێکى نەشیاو لەگەڵ نووسەرانى سەردەمێک لەسەردەمەکان و ریزبەندیکردنى و ئاماژە پێدانى و حیساب بۆ نەسەب و جێگەو شوێنە کۆمەڵایەتییەکەى کراوە، ئەگینا هەن هیچى ئەوتۆیان نەنووسیوە ئەگەر نەڵێین هەر نووسینێکى ئەو تۆیان نییە کەوەک ئەدیب ناویان بهێنرێت، کەچى لێرەو له‌وێ بەویستى فڵان و فیسارە کەسى دەستڕۆیشتوو ناویان دەچێتە لیستی نووسەرانى سەردەمێکى دیاریکراوەوە، هەرچەندە ئەمە ئەگەر کێشەش بێت لەڕووى تاکەکەسییەوە هێندەى ئەوە کێشە نییە کەتۆ بەدرۆ مێژوویەک بۆ ئەدەبیاتى میللەتێک دروستبکەیت و فێڵ لەنەوەیەکى خۆت بکەیت و پێیان بڵێیت بۆ نمونە لەکاتێکدا تۆ ئەگەر خاوەنى بیست شاعیر بیت کەشاعیر بێت کەچى ناوى سەد شاعیریان بۆ ریزبکەیت و پێیان بڵێیت ئەمانەن کەڵەشاعیرەکانى شیعرى کوردى!!؟ لەکاتێکدا هەر وەک نمونەیەک عەرەب پاش ساڵانێک لەدانە پاڵى کۆمەڵێک شیعرى زۆر بۆ شاعیرەکانى سەردەمى جاهیلییەت، بەبێ ئەوەى وەک لایەنى ئیستەتێکى یان ناوەڕۆک هیچ کێشەیەکیش لەو شیعرانەدا بەدى کرابێت، کەچى وردبوونەوەو خوێندنەوەى لێکۆڵینەوەى رەخنەکارانى ئەدەبەکەیان واى لێکردن زۆربەى ئەو شیعرانەى کەپێشتر بەشیعرى شاعیرانى سەردەمى جاهیلییەت لەقەڵەمدرابوو وەلابنێن بیکەنە دەرەوەى بازنەکانى ئەدەبیاتى سەردەمى جاهیلییەتەوە وەک عەرەب خۆى ناوى دەبات).

ئەمە لەگەڵ ئەوەى هیچ کاتێک زۆرێک لەتێکستە باشەکان لەهیچ شوێنێکى دنیادا نەچوونەتە نێو رەسمیاتى دامو دەزگا رەسمى و کتێبەکانى قۆناغەکانى خوێندنى وڵاتانەوەو پێویستیشە نەچێت، ئەمەش باشترین شتێکە بۆ مانەوەى ئەو تێکستانە بەزیندووێتى، چونکە هەر کاتێک تۆ هەر تێکستێکت کردە ماتەریاڵى خوێندن بەزۆر و ئەزبەرەکردن و لێپرسینەوە، ئەوە گەورەترین بێحورمەتیت بەو تێکستە کردووەو بەتەواوى مرانووتە، هەروەک چۆن سەرۆکى یەکێک لەوڵاتەکانى ئەمریکاى لاتین پاش چاپکردنى ملیۆنەها نوسخە لە”دۆن کیخۆتە” و بەزۆر دابەشکردنى بەسەر خەڵکى وڵاتەکەیدا و بانگەشەکردنى بۆ ئەوەى کەدەبێت هەموو کەسێک بیخوێنێتەوە، جوانییەکانى ئەو تێکستەى لاى بەشێکى زۆرى خوێنەران کوشت و “دۆن کیخۆتە”ى کردە ئامڕازێکى ریکلامى بۆ خۆى و دەسەڵاتەکەى.

ئەمە لەگەڵ ئەوەى بەشێکى زۆرى ئەوانەى خۆیان سەرقاڵى نووسینى رەخنەیى کردووە، هێشتاکە نەگەیشتوونەتە ئەو تێڕوانینە رەخنەییەى کەدواجار لاى “غەزالى” دروست بووە، سەبارەت بەوەى رەخنەیەک لەسەر دژایەتى و لێدانى ئەم و ئەو دروست بووبێت، زۆر دەستەوسانترە کەحەقیقەتێکى مەعریفى بەرهەمبهێنێت، چونکە دژایەتى و لێدان لەوەوە سەرچاوە دەگرێت کەتۆ حەقیقەتێکت لایە جیاواز لەوەى کەخراوەتەڕوو، بەمەش کارى تۆ دەبێتە پاکانەو پاساو هێنانەوە بۆ حەقیقەتێکى پێشتر زانراو و سەلمێنراو، بەو پێیەش هەرگیز ناتوانیت فیکر و مەعریفەیەکى نوێ بەرهەمبهێنیت، سەرقاڵبوونى رەخنە بەدانەرى تێستەوەو لەبیرکردنى تێکست دیاردەیەکى ترسناکەو تەنها پێکدادان و دژایەتییەکى بێماناى لێدەکەوێتەوە.

“رۆلان بارت” دەڵێت: ( دانەر بوونى نییە تەنها لەساتەوەختى بەرهەمهێناندا نەبێت، منیش وەک خۆم و لەم ئەزموونە خاکییەمەوە هەستم بەوە کردووە کە پاش نووسین هیچ نامێنێتەوە لەبارەیەوە بیڵێم و هیچ پێوەندییەکى موڵکایەتى و بەڕێوەبردنیش پێوەم نابەستێتەوە (.
یان دەڵێت:
) تێکست دادەنرێت و دەخوێنرێتەوە بەچەشنێک کە لەهەموو لایەنەکانەوە دانەر تێیدا غائیبە (.
زۆر جاران نووسینە جیدییەکان بەگشتى و شیعریش بەتایبەتى لەڕووى مامەڵەکردنى لەگەڵ یەقین و گومان و جێهێشتنى بۆشاییەکانەوە، “تاوییەکان”م بیردەخاتەوە.
“چوانگ تز” “تاو” بەو شتە دەچووێنێت کەهەم بۆشاییەو هەم نابۆشایى، لەکاتێکدا هیچیان نییە. دەیچووێنێت بەو شتەى کەڕەگ و قەدەکان دروست دەکات و بەڵام نابێتە ئەوان، کۆبوونەوەو جیاکردنەوە دروست دەکات، لەکاتێکدا خۆى نەجیادەکرێتەوەو نەکۆشدەکرێتەوە..وەک لەگوتەیەکى “تاوییەکان”دا هاتووە:
)له‌وێ سەرەتایەک هەبوو
له‌وێ سەرەتایەک هەبوو دەکەوتە پێش ئەو سەرەتایەوە
له‌وێ بوونێک هەبوو
له‌وێ نابوونێک هەبوو (.
رەنگە زیندووترین تێکست ئەو تێکستە بەراییە بێت کەدەیەوێت ببێتە سەرەتا یان بۆ خۆى ئەو سەرەتایەیە کەدەبێت هەوڵى دۆزینەوەى بدەین، ئەگەر پێشمان وابێت هەر سەرەتایەک سەرەتایەکى دیکەى لەپشتەوەیەو بەم چەشنە سەرەتاکان لەشوێنێکدا راناوەستن و سەقامگیرنابن، یان بەبڵێین تەواو نابن و نابنە کۆتایى، ئەو دەم خوێندنەوەمان بۆ تێکست دەبێتە کردەیەکى بەردەوامى گەڕان و هەوڵدان بۆ کەشفکردنى نەگوتراو و نەزانراوەکان.. هەوڵدانیشمان بۆ خوێندنەوەى نەنووسراو و نەگوتراو و نەزانراوەکان، هەوڵدانە بۆ دۆزینەوەى ئەو دنیا ونبووەى کە دانەر خۆشى لێى بێئاگایە.

izadyusf@gmail.com




گۆڤاری هانا ژمارە 2 …

بۆخوێندنەوەی ژمارە 2ی گۆڤاری هانا کلیلی ئێرەبکەن …..




ئه‌و پیاوه‌ی له‌ كه‌س نه‌ده‌چوو! … هێمن خورشید

بۆ مه‌رگی نه‌وشیروان مسته‌فا ئه‌مین

19ی ئایاری 2017، ڕێك بیستوپێنج ساڵ دوای یه‌كه‌مین هه‌ڵبژاردنی په‌رله‌مانی كوردستان، مرۆڤێك ئێره‌ی جێهێشت و به‌ره‌و جیهانی نادیاری بێكۆتایی بنه‌ و بارگه‌ی پێچایه‌وه‌.
ئه‌و پیاوه‌ له‌ كه‌س نه‌ده‌چوو، خۆی خۆی بوو و ته‌واو. ئه‌و نه‌یاره‌كانیشی هاوشێوه‌ی یاره‌كانی پێی سه‌رسام بوون، ئه‌گه‌رچی ده‌یانشارده‌وه. ئه‌و هه‌م كه‌م قسه‌ی ده‌كرد و هه‌م كاتێ كه‌ قسه‌ی ده‌كرد جیاواز ده‌دوا. له‌ كاتێكدا سیاسییه‌كانی دیكه‌ قسه‌ی كڵێشه‌یی ده‌كه‌ن و قسه‌ی هه‌موویشیان كۆپیی یه‌كتره‌ و به‌ر له‌وه‌ی زار بكه‌نه‌وه‌، خه‌ڵكی ده‌زانن چی ده‌ڵێن و ده‌توانن ته‌واویان بكه‌ن، ئه‌و قسه‌كانی هی خۆی بوون و كه‌س نه‌یده‌توانی ته‌واویان بكات!
ئه‌و زیاتر وه‌ك نووسه‌رێك ده‌په‌یڤی، ڕسته‌كانی كورت و پڕ بوون، وشه‌یه‌كت لێ ده‌ركردبان ماناكه‌یان تێكده‌چوو، چون حیسابی بۆ ژماره‌ی وشه‌ و ڕسته‌كانی ده‌كرد. كه‌ قسه‌ی ده‌كرد وات هه‌ستده‌كرد قسه‌ له‌گه‌ڵ خۆیدا ده‌كات، چاوی له‌ كامێرا نه‌بوو، بۆیه‌ بێمنه‌ت ده‌رده‌كه‌وت، ڕه‌نگه‌ تاقه‌ كوردێك بووبێت له ‌دنیادا، وه‌ختێ له‌ به‌رنامه‌یه‌كدا به‌شدار ده‌بوو و بێژه‌ره‌كه‌ لێی ده‌پرسی: دوا وته‌ت چییه‌؟ وتبێتی: “هیچم نه‌ماوه‌”. ئاخر تاكی ئێمه‌ قه‌ت تێر له‌ قسه‌ ناخوات و تا ڕێی بده‌یت قسه‌ ده‌كات!
ئه‌گه‌رچی وه‌ك هه‌ر تاكێكی ئه‌م وڵاته‌، ئه‌ویش خاڵی نه‌بوو له‌ خه‌م و كه‌سه‌رگه‌لێك كه‌ باری شانیان خه‌م كردبوو و هه‌ندێ جار به‌ لاڕێیاندا ده‌برد، لێ هه‌رچۆنێك بێت جیاواز بوو.
قه‌ده‌ر منی سێ جار له‌گه‌ڵ ئه‌و پیاوه‌دا كۆكرده‌وه‌، نێوان هه‌ر دوو جارێكیان چه‌ند ساڵێك بوو، جارێكیان نه‌ ئه‌و هیچ قسه‌یه‌كی له‌ زار ده‌رچوو و نه‌ من ڕێگه‌ی ئه‌وه‌م هه‌بوو هیچ قسه‌یه‌كی له‌گه‌ڵ بكه‌م. جاری دووه‌میان چه‌ند كه‌سێك له‌گه‌ڵیدا كۆبووینه‌وه‌ و هه‌م ئه‌و قسه‌ی كرد و هه‌م من ده‌رفه‌تی ئه‌وه‌م بۆ ڕه‌خسا قسه‌ بكه‌م، وه‌لێ دانیشتنه‌كه‌ هه‌م گشتی بوو و هه‌م كورتخایه‌ن. لێ جاری سێیه‌م كه‌ نزیكه‌ی نیو سه‌عاتێكی خایاند، قسه‌ی زۆری تێدا كران، هه‌رگیز داخی ئه‌وه‌م ناچێت كه‌ نه‌ ئه‌و كات هیچم له‌باره‌ی دانیشته‌كه‌‌وه‌ نووسی، نه‌ قسه‌كانم تۆماركردن و نه‌ ته‌نانه‌ت سه‌ره‌خاڵه‌كانیشم له‌ لای خۆم یادداشت كردن، بۆیه‌ جگه‌ له‌ چه‌ند خاڵێكی گشتی، ورده‌كاریم بیرنه‌ماون. لێ له‌و دانیشتنه‌دا یه‌ك دوو قسه‌یه‌ك كران، بۆ مێژوو ده‌مێننه‌وه‌ و مافی شاردنه‌وه‌یان به‌ خۆم ناده‌م.

یه‌كه‌م جار ئه‌وم بینی، ئه‌وه‌نده‌ی بیرم مابێت مانگی شوبات یان ئاداری 2001 بوو، له‌ به‌شی ناوخۆیی ئیسكانی شاری سلێمانی بووم، له‌پڕ ده‌نگۆی ئه‌وه‌ بڵاوبوویه‌وه‌ كه‌ (مام جه‌لال) له‌ زانكۆی سلێمانییه‌ و به‌ره‌و به‌شی ناوخۆیی دێت! هه‌واڵه‌كه‌ كه‌مێك سه‌یر بوو و سه‌ره‌تا باوه‌ڕم نه‌كرد، كه‌چی ئه‌وه‌نده‌ی پێنه‌چوو چه‌ند ماشێنێك وه‌ستان و ژماره‌یه‌كی زۆر چه‌كدار به‌ هه‌موو لایه‌كدا بڵاوبوونه‌وه‌، تاقی به‌یانی بوو،‌ به‌شی ناوخۆیی خوێندكاری زۆری لێ نه‌بوون، له‌یڕ تاڵه‌بانی ده‌ركه‌وت، ڕه‌وانشاد د.كه‌مال خۆشناو كه‌ ئه‌و وه‌خت سه‌رۆكی زانكۆی سلێمانی بوو به‌ شانییه‌وه‌ بوو و زۆربه‌ی سه‌ركرده‌ دیاره‌كانی ئه‌و وه‌ختی یه‌كێتیی نیشتمانیشی له‌گه‌ڵدا بوون. ئه‌وه‌ی هه‌ر له‌ یه‌كه‌م نیگاوه‌ سه‌رنجی ڕاكێشام پیاوێكی باڵابه‌رزی كه‌مێك لاوازی جلوبه‌رگ ساده‌ی دووره‌په‌رێز بوو. ورده‌ورده‌ خوێندكاره‌كان دوو دوو و سێ سێ ده‌گه‌ڕانه‌وه‌ و خه‌ڵكی ئه‌و ده‌وروبه‌ره‌یش ڕوویان له‌ به‌شی ناوخۆیی ده‌كرد.

زۆری پێ نه‌چوو ئاپۆرایه‌ك دروست بوو –لێره‌دا بواری باسكردنی ته‌واوی ڕووداوه‌كه‌ی ئه‌و ڕۆژه‌ نییه‌- تاڵه‌بانی بۆ هه‌ركوێ هه‌نگاوی ده‌نا، ئاپۆراكه‌ له‌گه‌ڵی ده‌كشا، هه‌موو ئه‌و به‌رپرسانه‌یشی له‌گه‌ڵ تاڵه‌بانیدا بوون، له‌ته‌ك ئاپۆراكه‌دا ده‌كشان، ته‌نیا‌ كه‌سێك كه‌ له‌ دووره‌وه‌ به‌ تاقی ته‌نیا وه‌ستابوو و كه‌سی به‌ ده‌وره‌وه‌ نه‌بوو ئه‌و پیاوه‌ باڵابه‌رزه‌ بوو. له‌ هه‌ركوێی ئاپۆراكه‌وه‌ سه‌رنجت بدایه‌ سه‌ری ئه‌وت ده‌بینی، وا ده‌رده‌كه‌وت سه‌ری له‌ باڵای هه‌مووان بڵندتر بێت! دوای بیست خوله‌كێك مانه‌وه‌، تاڵه‌بانی بریاری ڕۆیشتنی دا، بوو به‌ جموجوڵ و ڕاكه‌ڕاك… چه‌كدار و پاسه‌وانه‌كان هه‌موو جووڵان، مه‌سوول هه‌ریه‌كه‌ی دوو سێ چه‌كداریان به‌ ده‌وره‌وه‌ بوون و كه‌وتنه‌ ڕێ، ماشێنه‌كان كردیان به‌ هۆڕنلێدان و خوێندكاره‌كان و ئه‌ودوای خه‌ڵكه‌كه‌یش به‌ره‌و لای ده‌رگای ده‌ره‌وه‌ی به‌شی ناوخۆیی هوروژمیان برد، كه‌چی ئه‌و پیاوه‌ باڵابه‌رزه‌ هه‌ر له‌ جێی خۆیدا وه‌ستابوو و نه‌ده‌جوڵا.

زۆری نه‌برد ماشێنه‌كان دایانكێشا و خه‌ڵكه‌كه‌ بڵاوه‌یان لێی كرد، منیش هه‌ر سه‌رنجی ئه‌و پیاوه‌م ده‌دا و نه‌مده‌زانی بۆ ناجووڵێت؟ بۆ كه‌س لێی نزیك نابێته‌وه‌؟ بۆ هه‌موو ڕۆیشتن و به‌جێیانهێشت؟ له‌م لێكدانه‌وانه‌دا بووم، ماشێنێكی مۆدێل كۆن له‌ دیوی ئه‌وبه‌ری جاده‌كه‌ی به‌رده‌م به‌شی ناوخۆییه‌وه‌ ‌ده‌ركه‌وت، هه‌ڵه‌ نه‌بم به‌رازیلییه‌كی سوور بوو، ته‌نیا یه‌ك چه‌كدار به‌ ته‌نیشتییه‌وه‌ وه‌ستابوو، چه‌كداره‌كه‌ چاوی هه‌ڵبڕی و ته‌ماشایه‌كی ئه‌می كرد، ئه‌میش به‌ دوو سێ هه‌نگاوی درێژی خێرا له‌ ده‌رگاكه‌ چووه‌ ده‌ره‌وه‌ و له‌ چاوترووكاندنێكدا خۆی گه‌یانده‌ ماشێنه‌كه‌ و ئه‌وه‌نده‌ی بڵێی بیسمیللا هه‌ردووكیان سه‌ركه‌وتن و به‌ ئاراسته‌ی پێچه‌وانه‌ی ماشێنه‌كانی تاڵه‌بانی و هاوه‌ڵه‌كانیدا به‌ڕێكه‌وتن!

پێشتر ناوی ویم بیستبوو، لێ ئه‌وه‌ یه‌كه‌م جارم بوو بیبینم. سام و هه‌یبه‌تێكی هه‌بوو، به‌تایبه‌ت بۆ ته‌مه‌نی ئه‌و وه‌ختی من، سامه‌كه‌ی له‌ دوو شتدا بوو: بێده‌نگییه‌كه‌ی و تیله‌نیگا‌ خه‌یاڵه‌وییه‌كه‌ی كه‌ ده‌یگرته‌ خاڵێكی دوور.

چه‌ند خوله‌كێك له‌نیوان داكێشانی ماشێنی مه‌سووله‌كان و ڕۆیشتنی ئه‌مدا هه‌بوو، له‌و چه‌ند خوله‌كه‌دا ئه‌وه‌نده‌ی بیرم بێته‌وه، من و ئه‌و‌ كه‌سمان له‌نێواندا نه‌بوو، هه‌مووان دوای ئاپۆراكه‌ كه‌وتن و دواییش بڵاوه‌یان لێی كرد، كه‌چی نه‌متوانی لێی نزیك ببمه‌وه‌ و لێی بپرسم: تۆ بۆچی ئه‌وه‌نده‌ ته‌نیای؟ بۆ جله‌كه‌ت وه‌ك ئه‌وانی دیكه‌ نییه‌؟ بۆ خه‌م ڕووخساری پۆشیوی؟!
جاری دووه‌می یه‌كتربینینمان هاوینی 2007 بوو، وه‌ختێ تازه‌ كۆمپانیای وشه‌ دامه‌زرابوو، هێشتا خوێندنی زانكۆم ته‌واو نه‌كردبوو، له‌گه‌ڵ پێنج شه‌ش هاوڕێیه‌كدا سه‌ردانێكی گردی زه‌رگه‌ته‌مان كرد و نزیكه‌ی سه‌عاتێك له‌گه‌ڵ ئه‌و پیاوه‌ دانیشتین. له‌و دانیشتنه‌یشدا هه‌ڵسوكه‌وتی له‌ قسه‌كانی زیاتر سه‌رنجیان كێش كردم. هاوڕێیه‌كمان ده‌یگوت دیمه‌نی جگه‌ره‌كێشانی ئه‌و ڕۆژه‌ی وی، بناغه‌ی جگه‌ره‌كێشانی من بوو!
عاده‌تێكی هه‌بوو، پرسیارێكی هه‌ڵده‌دایه‌ ساحه‌ی به‌رانبه‌ره‌وه‌ و ئینجا به‌وردی گوێی له‌ وه‌ڵامه‌دانه‌وه‌كه‌ی ده‌گرت. ئه‌و ڕۆژه‌یش ڕووی له‌ ئێمه‌ كرد و پرسی: ئێوه‌ خوێندكاری زانكۆن، ڕاسته‌ ده‌ڵێن زۆرێك له‌ خوێندكارانی زانكۆ، جگه‌ له‌ زمانی كوردی هیچ زمانیكی تر نازانن؟ منیش به‌ پێكه‌نینه‌وه‌ وتم ئه‌وه‌یان شتێكی بێگومانه‌، تۆ بپرسه‌ ڕاسته‌ مامۆستای زانكۆ هه‌یه‌ جگه‌ له‌ زمانی كوردی هیچ زمانێكی تر نازانێت؟! ئه‌وه‌ی كه‌ نایزانێت قه‌ینا، به‌س نایشزانێت كه‌ نه‌زانینی كێماسییه‌ و پێویستی به‌ چاره‌سه‌ره‌!
به‌و قسه‌یه‌ی من زۆر پێكه‌نی و وتی ئاوها؟! ئاماده‌بووان یه‌كڕا پشتیوانییان له‌ قسه‌كه‌م كرد.
قسه‌یه‌كی تری كه‌ له‌ هه‌مان دانیشتندا كردی و بیرم ناچێته‌وه‌، چونكه‌ ئاماژه‌ بوو بۆ وردیی و دووربینیی وی، ئه‌وه‌ بوو له‌ پسپۆڕییمانی پرسی و كه‌ زانی یه‌ك دووانێكمان له‌ كۆلێژی شه‌ریعه‌ ده‌خوێنین، وتی: ئێوه‌ ئێستا هه‌لی باشتان له‌ به‌رده‌مدایه‌، بیرتان كردووه‌ته‌وه‌ له‌وه‌ی دواتر فیقهی موقارن بخوێنن؟ زۆر پێویستمان به‌و فیقهه‌یه‌ بۆ بابه‌تی یاسا و ده‌ستوور!

كاتیك براده‌ران نیازی خۆیانیان بۆی ئاشكرا كرد –هه‌ڵبه‌ت ئه‌و پێشتریش زانیبووی بۆ چ مه‌به‌ستێك چووینه‌ته‌ لای- پرسی: ئێوه‌ ده‌تانه‌وێت گۆڤاری ئیسرائیلناسی ده‌ربكه‌ن؟ باشه‌ كه‌ستان زمانی عیبری ده‌زانن؟ ئه‌وه‌ مه‌رجێكی بنه‌ڕه‌تییه‌. دیار بوو باوه‌ڕی به‌ بیرۆكه‌كه‌مان نه‌بوو.
سێیه‌م یه‌كتربینینمان له‌ مانگی ته‌مموزی 2013دا بوو، دوو هه‌فته‌یه‌ك به‌ر له‌ واده‌ی هه‌ڵبژاردن، له‌سه‌ر داوای هاوڕێیه‌ك، له‌گه‌ڵ (د.فه‌همی عه‌لی)یدا سه‌ردانێكی گرده‌كه‌ی زه‌رگه‌ته‌مان كرد و زۆربه‌ی ژوور و جێگه‌ گرنگه‌كان گه‌ڕاین، خۆشترین وێستگه‌ی سه‌ردانه‌كه‌مان ئه‌و دانیشتنه‌ پێنج قۆڵییه‌ بوو كه‌ له‌ ژووره‌كه‌ی ویدا سازبوو.

كاتێ گه‌یشتینه‌ به‌رده‌م ژووره‌كه‌ی، یه‌كێك له‌ كوڕه‌كانی و چه‌ند دۆستێكی تر پێشوازییان لێ كردین. پێیان وتین میوانی هه‌یه‌، ده‌بێت كه‌مێك چاوه‌ڕێ بین. زۆری نه‌خایاند میوانه‌كانی ڕۆیشتن، به‌ بێ وه‌ستان به‌ ئێمه‌یان وت فه‌رموون! كه‌ چووینه‌ ژووره‌وه‌، ته‌نیا كاك ڕێبین هه‌ردی له‌ لا بوو. ئێمه‌یش من و د.فه‌همی و كاك هوشیار عومه‌ر بووین، ئه‌مه‌ی دوایی ڕێكخه‌ری سه‌ردان و دانیشتنه‌كه‌ بوو.

مامۆستا هوشیار ئێمه‌ی پێی ناساند. ئه‌و كه‌ گوێی له‌ ناوی پزیشكیی ده‌روونی بوو، یه‌كڕاست به‌ پێكه‌نینه‌وه‌ وتی: كاكه‌ ئه‌وه‌ چل ساڵه‌ (پارتی) ده‌ڵێت نه‌وشیروان مسته‌فا نه‌خۆشیی ده‌روونیی هه‌یه‌، ئه‌وه‌ من و ئه‌وه‌ ئێوه‌، فه‌رموون بزانن ڕاسته‌‌ نه‌خۆشم؟! هه‌موومان پێكه‌وه‌ پێكه‌نین. دوای كه‌مێك بێده‌نگی، ئه‌م جاره‌یان به‌ شێوه‌یه‌كی جیددیتر كه‌وته‌وه‌ دوان و وتی: له‌ گاڵته‌ ده‌ربچێت، ئێوه‌ سه‌ركرده‌ سیاسییه‌كانی كورد به‌ ته‌واو ده‌زانن؟! پرسیاره‌كه‌ی هه‌ڵیدایه‌ ساحه‌ی ئێمه‌وه‌، تۆپێكی ئاگرین بوو و ده‌بوایه‌ خۆمانمان لێی بپاراستایه‌. من یه‌كسه‌ر تۆپه‌مه‌كه‌م لێی وه‌رگرت و هه‌ڵمدایه‌وه‌ ساحه‌ی خۆیه‌وه‌، بزه‌پێكه‌نینێكم كرد و پێیم وت: تۆ خۆت چۆنی ده‌بینیت؟ زۆر به‌جیددی وه‌ڵامی دایه‌وه‌، وتی: وه‌ڵا به‌ ڕای من له‌ سه‌دا هه‌شتامان، به‌ خۆیشمه‌وه‌، ته‌واو نین! من وتم به‌رپرسه‌كانی وڵاتی خۆمان زۆریان ته‌نیا ته‌ماشای ئاوێنه‌یه‌ك ده‌كه‌ن كه‌ ڕوخساری خۆیانیان جوان پیشان ده‌دات‌، ته‌نیا گوێ له‌ كه‌سانێك ده‌گرن كه‌ مه‌دح و سه‌نایان ده‌كه‌ن، بۆیه‌ زه‌حمه‌ته‌ هه‌رگیز ڕاستییه‌كانیان وه‌ك هه‌یه‌، ئاوها پێ بگات.

له‌ درێژه‌ی قساندا وتم: ئه‌وه‌ی ئێستا به‌ڕێزت ده‌ینوێنیت، له‌وه‌ی هه‌ر كه‌سێك بیه‌وێت، ده‌توانێت به‌بێ پرسگه‌ و نۆره‌گرتن بێت بتبینێت، شتێكی زۆر گه‌وره‌ نییه‌، لێ چونكه‌ سیاسییه‌كانی دیكه‌ كه‌س به‌ئاسانی ده‌ستی پێیان ناگات، ئه‌مه‌ی‌ به‌ڕێزت ده‌یكه‌یت، بۆت بووه‌ته‌ ئیمتیاز!
نه‌ ئه‌و و نه‌ كه‌سی دیكه‌ هیچیان نه‌وت. به‌ڵام دوای ئه‌وه‌ی ده‌رچووین، به‌ خۆمم گوت ئه‌گه‌رچی له‌ ده‌ربڕینی ئه‌و بۆچوونه‌تدا نیازت خراپ نه‌بوو و ئه‌وه‌ی وتت ڕاستییه‌كی بێگومانه‌، لێ ده‌ربڕینه‌كه‌ت زه‌ق و ڕه‌ق بوو، دوور نییه‌ دڵی ئه‌و پیاوه‌ت به‌و قسه‌یه‌ت ڕه‌نجاندبێت.
گه‌لێ باس تاووتوێ كران، به‌داخه‌وه زۆرێكیانم بیرنه‌ماون، ئومێده‌وارم ئه‌و به‌ڕێزانه‌ی تر بیریان مابن. باسی زمان كرا، چه‌ند وشه‌یه‌كی هێنایه‌ ناوه‌وه‌، ده‌بینم زۆر به‌چێژه‌وه‌ له‌ ڕه‌گوڕیشه‌یان ورد ده‌بێته‌وه‌. ئیمه‌یش بۆیمان ده‌سه‌نده‌وه‌.

شتێكی تر كه‌ له‌و دانیشتنه‌ بیرم مابێت، پرسیارێكی بوو ده‌رباره‌ی نه‌خۆشیی ده‌روونیی درێژخایه‌ن، پرسی: ئه‌و نه‌خۆشانه‌ی خێزانیان نییه‌ و بێلانه‌ن، له‌ لای ئێوه‌ جێیان ده‌بێته‌وه‌؟ ئێمه‌یش به‌وردی باسی دۆخی نه‌خۆشخانه‌ و شێوازی وه‌رگرتنی نه‌خۆش و كه‌میی جێگه‌مان بۆ كرد. وتی: ئه‌ی چۆن تا ئێستا بیر له‌وه‌ نه‌كراوه‌ته‌وه‌ به‌شێكی گه‌وره‌ دروست بكرێت و هه‌موو نه‌خۆشه‌كان بگرێته‌ خۆی؟ ئێمه‌یش وتمان: ئێمه‌یش ده‌پرسین بۆ نه‌كراوه‌؟ ئه‌و پرسیاره‌ ده‌بێت‌‌ حكوومه‌ت وه‌ڵامی بداته‌وه‌. ئینجا ڕووی له‌ كاك ڕێبین كرد و پێی وت: “ئه‌مان ده‌زانن، نه‌خۆشانی شیزۆفیرینیا، ئه‌گه‌ر چاره‌سه‌ریان بدرێتێ، چاك ده‌بنه‌وه‌” له‌ ڕووم نه‌هات پێی بڵێم له‌ ڕووی زانستییه‌وه‌ وا نییه‌!

باسی زانكۆ و نووسین و ئه‌و شتانه‌یش كرا، په‌یمانم پێ دان دوو كتێبی خۆمیان بۆ بنێرم، دواتر په‌یمانه‌كه‌م له‌گه‌ڵ وی به‌سه‌ر برد و هه‌ردوو كتێبی (نه‌خوێنده‌واری له‌ زانكۆدا) و (فووكردن له‌ خۆڵه‌مێش)م بۆ نارد، كه‌چی تا ئێستایش قه‌رزرداری كاك ڕێبینم و بۆ ئه‌وم نه‌ناردوون‌!
ئه‌و ڕۆژه‌ وا دیار بوو جه‌وی خۆش بوو، تاقه‌تی قسه‌كردنی هه‌بوو، زوو زوو سوعبه‌تی ده‌كرد و پێده‌كه‌نی. نیو سه‌عاتێك یان زیاتر بوو دانیشتبووین، له‌پڕ بێده‌نگ بوو، ته‌ماشایه‌كی بنمیچی ژووره‌كه‌ی كرد، سه‌ری به‌ لای ده‌سته‌ڕاستیدا سووڕاند و بێده‌نگی قه‌یرێك ژووره‌كه‌ی داپۆشی، تاقه‌ شتێك بێده‌نگییه‌كه‌ی ده‌شكاند ده‌نگی كۆخه‌ی وی بوو. زانیم ئه‌گه‌ر له‌وه‌ زیاتر دابنیشین، میوانێكی ڕه‌زاقورس ده‌بین. ڕووم له‌ د.فهمی كرد و به‌ئه‌سپایی لێیم پرسی: نه‌ڕۆین؟ ئه‌ویش سه‌ری ئه‌رێی له‌قاند. ڕوخسه‌تمان خواست و هه‌ڵستاین، خۆی و ڕێبین هه‌ردی له‌گه‌ڵمان هه‌ڵستان و خواحافیزییان لێ كردین.

له‌و سێ جار بینینه‌یه‌وه‌ و له‌ خوێندنه‌وه‌ی هه‌ندێ كتێبییه‌وه،‌ بۆم ده‌ركه‌وت ئه‌و كه‌سێكی بێمنه‌ته‌ له‌ قسه‌ و ڕای ده‌وروبه‌ر، زیاتر له‌گه‌ڵ خۆیدا ده‌ژی، خه‌ڵكناسه‌، حه‌زی له‌ ساده‌ییه‌، قسه‌یه‌ك به‌ ڕاستی بزانێت ده‌یكات، ئه‌گه‌رچی ڕه‌ق و ئازارده‌ریش بێت، لێ مه‌رج نییه‌ مه‌به‌ستی ئازاردانی به‌رانبه‌ر بێت. هه‌ر سروشتی وایه‌. هه‌روه‌ها بۆم ده‌ركه‌وت ئه‌و پیاوه‌ زۆر زیاتر له‌وه‌ی ده‌ریده‌بڕێت بیر ده‌كاته‌وه‌ و خه‌میش زۆر هه‌ڵده‌گرێت، ڕه‌نگه‌ زۆر نهێنیی له‌ ژیاندا هه‌بووبێت، هه‌تا له‌ دنیایش ده‌رچوو كه‌سێكی شكنه‌بردبێت له‌ لای دركاندبێتنی!

ساده‌ییه‌كه‌ی دروستكراو و زۆرله‌خۆكردوو نه‌بوو، ئه‌و زیاتر بیركه‌ره‌وه‌ بوو، زیاتر نووسه‌ر بوو له‌وه‌ی سیاسی بێت. ڕاسته‌ هۆشی به‌سه‌ر زۆر شتدا ده‌شكا، لێ له‌ ڕووی ده‌روونییه‌وه‌ نه‌یده‌توانی هه‌موو شتێك تێپه‌ڕێنێت. نه‌یده‌توانی به‌ نهێنی جنێو به‌ كه‌سێك بدات و ڕووبه‌ڕوویش ماچی بۆ هه‌ڵدات.
باسی ڕابردووی ده‌كرێت و ده‌ڵێن گوایه‌ خه‌ڵكێكی زۆری كوشتووه‌. من نازانم ئه‌وه‌یان تا چه‌نێك ڕاسته‌، لێ ده‌زانم ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌یشی كردبێت، كه‌سێتیی ئێستای درێژكراوه‌ی ئه‌ویانه‌، هه‌ركه‌سێكی كوشتبێت لای خۆی پاساوی هه‌بووه‌، چۆن سڵی له‌وه‌ نه‌كردووه‌ته‌وه‌ قسه‌ی ڕه‌ق به‌ هه‌ركه‌سێك بكات كه‌ به‌ شیاوی زانیوه‌، هه‌ر ئاوهایش گوللـه‌ی به‌ كه‌سێكه‌وه‌ ناوه‌ كه‌ به‌ شیاوی زانیوه‌. ئه‌مه‌ پاساوی كوشتن نییه‌، ده‌مه‌وێت بڵێم ئه‌و پیاوه‌ نه‌گۆڕاوه‌، وه‌ك بڵێێ جاران كه‌سێك بووبێت و دواتر بووبێت به‌ كه‌سێكی تر.

ئه‌وه‌ی خوێندته‌وه‌ نه‌ په‌سنه‌ و نه‌ شكاندن‌. هه‌رچییه‌ك دیومه‌ و پێی گه‌یشتووم هه‌ر ئه‌وه‌م خستووه‌ته‌ ڕوو. ئومێد ده‌كه‌م له‌ داهاتوودا ده‌رفه‌تم بۆ بڕه‌خسێت زیتر و ‌وردتر له‌سه‌ر ئه‌م كه‌سێتییه‌ جیاوازه‌ی نێو كایه‌ی سیاسی و ڕۆشنبیریی كوردی قه‌ڵه‌م بگێڕم.




خواندنه‌ك د رۆمانا (ناخێن ده‌رزی)* دا … عبدالرحمن بامه‌رنی

كه‌ره‌ستێ سه‌ره‌كی یێ‌ رۆمانا (ناخێن ده‌رزی) ل سه‌ر هاتیه‌ نڤیسین، تابلویێ‌ زارۆیه‌كێ‌ جگاره‌ فروشه‌! رۆماننڤیس دنیڤا ئێكێ‌ یا رۆمانا خوه‌دا و زێده‌تر، رولی دده‌ته‌ دووكاره‌كته‌رێن سه‌ره‌كی، ئه‌و ژی زارۆیه‌كه‌ بناڤێ‌ (كه‌ژو) دیسان هونه‌رمه‌نده‌كێ‌ شێوه‌كار بناڤێ‌ (زامدار)ه‌، ئه‌ڤ هه‌ردوو كاراكته‌رێن هه‌نێ‌، رولێ‌ سه‌ره‌كی دناڤا رۆمانێدا دگێرن و تا دوماهییا رۆمانێ‌ ناگه‌هن ئێك. رۆماننڤیسی ده‌رازینكه‌كا جوان دارشتییه‌ ژبو چوونا ناڤ ئاڤاهیێ‌ رۆمانێ‌، ئه‌و ژی، دووئالیا هه‌ردوو كاراكته‌رانه‌. برییا دروستكرنا تابلویێ‌ ڤی زارۆكی، خوانده‌ڤا كلیله‌كێ‌ دبینیت، چه‌ندین كودێن رۆمانێ‌ ب وێ‌ كلیلێ‌ دهێنه‌ ڤه‌كرن، ده‌ما زامدارێ‌ هونه‌رمه‌ند ل جاددێ‌ زارۆیه‌كێ‌ جگاره‌ فروش دبینیت و سه‌رێ‌ وی دناڤ چوكێن ویرا، هوسا دبێژیت: “ئه‌ها ئه‌ڤه‌ بوو ئه‌ز ل به‌ندێ‌!”، ل به‌رامبه‌ری كێشانا چه‌ند وێنه‌یێن وی، زامدارێ‌ شێوه‌كار لدویڤ داخازییا وی سوزا كرینا (فانێله‌یه‌ك به‌رشه‌لونا) پێدده‌ت. رۆمان رێره‌وا خوه‌ دگریت و رۆماننڤیس كاراكته‌رێن نوی راكێش دكه‌ته‌ ناڤا رۆمانێ‌ و تایه‌كێ‌ لدویڤ كه‌ژویێ‌ جگاره‌فروش و ژیانا وییا سه‌خت به‌ردده‌ت و تایه‌كێ‌ رۆمانێ‌ لدویڤ زامدارێ‌ شێوه‌كار به‌ردده‌ت، تشتێ‌ هه‌ردوو تایێن رۆمانێ‌ دگه‌هینته‌ ئێك، تابلویێ‌ زارۆكێ‌ جگاره‌فروشه‌، ئه‌ڤ تابلویه‌، گه‌له‌ك بناڤ و ده‌نگ دكه‌ڤیت و ب بهایه‌كێ‌ باش دهێته‌ فروتنێ‌ و چه‌ندین كوپی ژبه‌ر دهێنه‌ دروستكرن و ل دكانان دهێته‌ نمایشكرن، هه‌ر جار ئه‌و زارۆ هه‌ولدده‌ت وی تابلوی بده‌ست خوه‌ڤه‌ بینیت، به‌لێ‌ نه‌شێت و بده‌ستڤه‌ئینانا وی تابلوی بۆ وی دبیته‌ خه‌ون و ده‌ستان ژخه‌ونا خوه‌ به‌رناده‌ت، دزیكرن و كارێن خراب، دا پارێن تابلوی بده‌ست ڤه‌ بینیت و ده‌ما نه‌شیایی بهایێ‌ تابلوی كومڤه‌كه‌ت، تابلوی ژدكانێ‌ ددزیت و دهێته‌ قوتان و دكه‌ڤیته‌ ده‌ستێ‌ پولیسان. ل ئالیێدی، زامدار سوزاخوه‌ خو بۆوی زارۆی ژبیردكه‌ت. رۆمان لڤێره‌ ناراوه‌ستیت، به‌لكو روودانێن نوو، په‌لكێش دبن و رۆماننڤیس هه‌ولدده‌ت خوانده‌ڤانێ‌ خوه‌ لدویڤ ده‌زیه‌كی ببه‌ت، روودانان دده‌ته‌ دووڤ ئێك، دێ‌ چاوان زارۆكی و هونه‌رمه‌ندی گه‌هینته‌ ئێك، ئه‌ڤێ‌ ژی پێدڤی ب چه‌ندین كاراكته‌رێن نوو هه‌بویه‌ و دیسان چه‌ندین روودانێن نوو كو هنده‌ك جاران مروڤی هه‌ست دكر، روودان وه‌ك فلمه‌كێ‌ هندی دكه‌ڤن به‌رچاڤێن مروڤی.

جوگرافییا رۆمانێ‌:

پترییا جوگرافییا رۆمانێ‌ ل زاخو هاتیه‌ وێنه‌كرن، تشتێ‌ بالكێش ژ بو نڤیسه‌ره‌كێ‌ ژێیاتی بو باژێرێ‌ خوه‌هه‌ی، گرنگیدانه‌ ب به‌رچاڤكرنا رویێ‌ جوانێ‌ باژێری، دانه‌نیاسینا كه‌لتور و ناڤدار و شوونوارێن باژێرییه‌، وه‌ك (په‌یكه‌رێ‌ سه‌یدا سالح یوسڤی، ئه‌یاز یوسف و ئه‌رده‌وان زاخویی، پرا ده‌لال و ئاڤا خابیری و چیایێ‌ خامتیر و ناڤێ‌ چه‌ندین تاخان و دیسان ناڤێ‌ كوڤان سندی و ناڤئینانا رۆمانا وی….هتد).

زمانێ‌ رۆمانێ‌:
رولان بارت دبێژیت: “نڤیسینێ‌ زمانه‌كێ‌ تایبه‌ت و بێهنه‌كا سه‌ربه‌خو هه‌یه‌”، زمان دشێت ململانا دناڤبه‌را ئاخفتنێ‌ و نڤیسینێ‌ دا خورت بكه‌ت و دیسان زمانێ‌ ئاخفتنێ‌ جوداهییا خوه‌ ژ زمانێ‌ نڤیسینێ‌ هه‌یه‌ و ئه‌و تشتێ‌ رۆمانێ‌ بسه‌ر دئێخیت، زمان و خه‌یاله‌ و دیسان ره‌وشه‌نبیرییا رۆماننڤیسی. دخواندنا ڤێ‌ رۆمانێدا مروڤ زیق هه‌ست بڤێ‌ جوداهیێ‌ دكه‌ت و كا چه‌ند نڤیسه‌رێ‌ رۆمانێ‌ خوه‌ بزمانیڤه‌ ماندیكرییه‌، هه‌ڤوكێن جوان، په‌یڤێن نوو و رسته‌یێن لێكدایی دكه‌ڤنه‌ به‌رچاڤێن مروڤی و دده‌مه‌كیدا، كوردستان بهه‌می زاراڤ و ده‌ڤوكێن خوه‌ ڤه‌، بو زمانه‌كێ‌ ستاندارد دنالیت، ئه‌گه‌ر هنده‌ك نمونا په‌لكێش بكه‌ین، وه‌ك (ئاژوكار بۆ شوفێری، چاگێر بۆ چایچی… هتد). هه‌ر چه‌نده‌ گه‌له‌ك جاران ژ كێم ئه‌زمونییا رۆمانڤیسی د زمانیدا، هنده‌ك په‌یڤان جهێ‌ خوه‌ نه‌گرتینه‌، وه‌ك (كوته‌ل نه‌ك كوده‌ل یان ده‌هول قوت نه‌ك ده‌هول ژه‌ن)، دیسان رۆماننڤیسی هه‌ولدایه‌ خوه‌ به‌ره‌ڤ ده‌ڤوكا باكور ڤه‌بكێشیت و دبیت بهزرا وی، ده‌ما ئه‌ڤ په‌رتوكه‌ ب پیتێن لاتینی دوباره‌ بهێته‌ چاپكرن، ره‌نگه‌ خوانده‌ڤایه‌كێ‌ زێده‌تر لدوورێن خوه‌ كومبكه‌ت و ئه‌ڤه‌ ژی مافه‌كێ‌ ره‌وایێ‌ نڤیسه‌ری یه‌، لێ‌ دیسان ژبه‌ركو جوگرافییا روودانێن ناڤا رۆمانێ‌ ل زاخونه‌، دڤیابا ده‌ڤوكا ڤێده‌رێ‌ زێده‌تر به‌رچاڤ هاتبایه‌ وه‌رگرتن، ما چ قه‌یدی یه‌، ئه‌گه‌ر شوونا په‌یڤا (خۆر) كو بده‌هان جاران درۆمانێدا دوباره‌بویه‌، په‌یڤا رۆژ شوونا وێ‌ هاتبایه‌ بكارئینان، بو نمونه‌.

ته‌كتیكا رۆمانێ‌:
ئه‌ركێ‌ رۆمانێ‌ بتنێ‌ دیاركرنا روودانان نینه‌، به‌لكو گه‌له‌ك گرنگه‌ سیحره‌ك درۆمانێدا هه‌بیت، كو خوانده‌ڤانی ددووڤخوه‌دا راكێشبكه‌ت، زمانێ‌ ڤه‌گێرانێ‌ زمانه‌كێ‌ فه‌نتازی بیت و خوانده‌ڤان دڤه‌كرنا كوداندا ماندی ببیت. رۆماننڤیسی لڤێره‌ هه‌ولدایه‌ بته‌كتیكه‌كا جوان، لدووڤ رێزبه‌ندیه‌كێ‌ روودانێن لدووف ئێك ئاڤاهیه‌كی پێك بینن، كو ره‌نگه‌ بده‌هان پسیار و تشتێن نوو بكه‌ڤنه‌ دناڤا مێشكێ‌ خوانده‌ڤانیدا و ئه‌و پێشبینیێن وی بو دوماهیا روودانان دیاركرین، ب وی ره‌نگی ده‌رنه‌چن. رۆماننڤیسی گه‌له‌ك وێنه‌یێن راست په‌لكێشكرینه‌ ناڤا روودانان، ژوان، هه‌ژاری، زارۆكێن بێخودان و ئه‌گه‌ر چاڤدێرییا زارۆكان نه‌هێته‌كرن، دێ‌ توشی ڤارێبونێ‌ بن، دزییا كه‌ن، وه‌ك (گوهدوی و شیموی و خه‌له‌كی) و دێ‌ ژلایێ‌ كه‌سانێن مه‌زن و خودان پاره‌ڤه‌ هێنه‌ (ئیستیغلالكرن) وه‌ك شیموی و دیسان زه‌نگینییا ژ نشكانڤه‌ و ئه‌ڤێن بوینه‌ كادرێن حزبان و چاوان پوستێن خوه‌ بو مه‌ره‌مێن خوه‌ بكار دئینن، وه‌ك بابێ‌ زامداری و چاوان ژ نشكه‌كێڤه‌ زه‌نگین بو و دیسان چاوان برییا پوستێ‌ خوه‌ یێ‌ حزبی شییا پولیسان بێده‌نگ بكه‌ت و وژدانا نوژداره‌كی بكریت! ئینانا چیروكا ماسیگری لده‌ستپێكا رۆمانێ‌ و گرێدانا وێ‌ چیروكێ‌ ب ئێڤاریه‌كا خوارنا ماسیێ‌ ڤه‌ و تا ئه‌ڤ مێهڤانداریه‌ دبیته‌ ئه‌گه‌رێ‌ ڤه‌كرنا مه‌زنترین كودێ‌ رۆمانێ‌ و چاوان لدوماهیێ‌ هه‌ڤژینا وی، ئه‌وا ماسیگری ژ مرنێ‌ رزگاركری وی ناس دكه‌ت و بهنده‌ك گوتنان، بیردانكا وی بۆ پاش دزڤرینیت، وه‌ك چیروكا ئوتیكرنا سه‌روچاڤان یا پیره‌مێری و پیره‌ژنێ‌، دیسان قه‌لاندنا مێلاكێ‌ و ده‌ما گوتیێ‌ ئه‌گه‌ر مێلاك نه‌بو دێ‌ بو ته‌ مێلاكا خوه‌ قه‌لینم، دیسان نمایشكرنا تابلویێن وی و ئه‌و چیروكێن ددووفرا دهێن، دگه‌ل ڤانه‌هه‌مییاندا، شێوازێ‌ قفلكرنا رۆمانێ‌، ئه‌ڤێژی بهزرا من شاره‌زای بو دڤێت، ئه‌گه‌ر هات و رۆمانا وی سه‌رگرت و خوانده‌ڤان لدوورێن خوه‌ كومكرن، بشێت به‌رده‌وامیێ‌ بده‌ته‌ به‌شێ‌ دوێ‌ ژ نڤیسینا ڤێ‌ رۆمانێ‌.

روودانێن رۆمانێ‌:
ئێك ژ مه‌رجێن نڤیسینا هه‌ر رۆمانه‌كێ‌، هه‌بونا روودانانه‌، لێ‌ دڤێت نڤیسه‌ری پاشخانه‌یه‌كا مه‌عریفی یا باش هه‌بیت، نڤیسه‌ر و ره‌خنه‌گر ئازاد عه‌بدولواحد دبێژیت: “مه‌رج نینه‌ هه‌می ره‌وشه‌نبیر نڤیسه‌ر بن، به‌لێ‌ مه‌رجه‌ هه‌می نڤیسه‌ر ره‌وشه‌نبیر بن”، رۆماننڤیس ژی دڤێت ژ باگراوه‌ندێ‌ خوه‌یێ‌ ره‌وشه‌نبیری بزانیت دێ‌ چاوان روودانان دروست كه‌ت و دانیته‌ جهێ‌ وان یێ‌ دروست. راكێشكرنا روودانان بو درێژكرنا قه‌بارێ‌ رۆمانێ‌ یان ژی بو ئازراندنا هه‌ستێن خوانده‌ڤانی وه‌ك ئه‌و كه‌سێ‌ دزیندانێڤه‌ چیروكا خوه‌ و كوشتنا ژنا خوه‌ بو زامداری ڤه‌گێرای، كو بهزرا من، روودانه‌كه‌ و رۆماننڤیسی ژ قه‌ستا زوم دایه‌ سه‌ر. چیروكا (كه‌ڤالێ‌) ئه‌و ژنا د مالا ماسیگریدا، بێی وێ‌ ناس بكه‌ت، ده‌ركه‌تنا هه‌ردوویان دگه‌ل ئێكدا و داخباربونا وی ب وێ‌ ژنێڤه‌ و تا داخوازا شیكرنێ‌ ژێدكه‌ت و ئه‌و دبێژتێ‌ ما چاوان مروڤ دوو جاران شیبكه‌ت، هه‌ر چه‌نده‌ دده‌مێ‌ مروڤ رۆمانێ‌ دخوونیت دیار دبیت، رۆماننڤیسی هه‌ولدایه‌ وێنه‌كێ‌ جوان و سه‌رنج راكێش ژوێ‌ روودانێ‌ دروست بكه‌ت، لێ‌ ئه‌ڤه‌ نابیته‌ به‌هانه‌، رۆماننڤیس پێ‌ خوانده‌ڤایێ‌ خوه‌ رازیبكه‌ت كو كور و كچه‌كان حه‌ز ژ ئێك كربیت و پاشی پروسا هه‌ڤژینیێ‌ پێكئینابیت و دلێ‌ ده‌یبابێن خوه‌ ل سه‌ر وێ‌ هه‌ڤژینیێ‌ بهێلیت و ببنه‌ خودان زارۆك و لدوماهیێ‌ و پشتی چه‌ندین دیداران وێ‌ ناس نه‌كه‌ت.

ئه‌نجام:

ژوان هه‌می رۆمانێن لده‌ڤه‌را بادینان من خواندین، ئه‌ڤه‌ ئێك ژوان رۆمانێن باشه‌ ب به‌رچاڤێن من كه‌فتی و لدووڤ ئه‌زمونا نڤیسه‌رێ‌ رۆمانێ‌ و ته‌مه‌نێ‌ وییێ‌ گه‌نج، ئه‌ز باوه‌رم دێ‌ پاشه‌روژه‌كا گه‌ش ل پاش وی هه‌بیت و دێ‌ مه‌ رۆمانێن جوان هه‌بن.
• ناخێن ده‌رزی، رۆمان، ئومێد سه‌گڤان، چاپخانا رێنما سلێمانی2016.
• دروژناما ئه‌ڤرو ژماره‌ 1930 دا ل روژا 9/8/2016ێ‌ دا هاتیه‌ بلاڤكرن.




ڕیفراندۆم دژی بەدەوڵەت بوون … زانا شێخ محمد

کورد هەمیشە لەهەوڵی کیانێکی سەربەخۆی خۆیدا بوە بۆ ئەم مەبەستەش قوربانی زۆر زۆری داوە ئەگەر بگەڕێنینەوە بۆسەدەکانی ڕابردو ئەو هەوڵ و ماندو بونانەمان بەرچاو دەکەوێت هەر لەکۆماری مهابات و بابان و تا دوایی.. ئێمە ی کورد بەردەوام هەڵەکان دووبارە دەکەینەوە لەکاتێکدا چەندین هەڵەی گەورەمان کردوە کاتێک کە هەلی مێژویی هاتۆتە پێشەوە بۆ سەربەخۆیی و دەوڵەت بون بەڵام ئێمە پشت گوێمان خستوە یان لەبەر دوژمنان خۆمان لەو بابەتە نەداوە کورد بەردەوام دو بەرە بوە بەرەیەک هەوڵی کیانی سیاسی داوە لەچوارچیوەی یاسادا و تاک مافی پارێزراو بێت و خۆش گوزەرانی بۆخەڵک بێتە کایەوە بەرامبەرەکەشی بەردەوام پێچەوانە کاری کردوە هەوڵی تێکدانی ئەوەی داوە بەپشت بەستن بەبێگانە بۆ مانەوەی کەسێک یان حزبێک یان بنەماڵەیەک هەمو کات دروشمی هەمو لایەنەکان و کەسایەتیەکانی کوردستان بۆ کیانی سیاسی بوە پێشتر لەساڵانی هەفتاکانی سەدەی ڕابردو پارتی بەسەرۆکایەتی بارزانی باوک لەگەڵ ڕژێم ڕێکەوتن بەئۆتۆنۆمی دواتر ئەوەش شکستی هێنا و شۆڕشکەشی پێوە لەناو چوو لەساڵی ۲۰۰۳ لەپڕۆسەی ئازادی عیراق کە ئەمریکا ڕابەرایەتی دەکرد کورد هەلێکی گەورەی بۆدروست بو بەوەی لەعێراقدا دەوڵەت و هێزو حکومەت نەما بەڵام هەرێمی کوردستان خاوەنی حکومەت و هێز بوو دەیتوانی بەپێداگری لە دواخاکی کوردستان بکات و بیسەنێت بەڵام بەداخەوە لە یادەوەرییەکانی پۆڵ بریمەر حاکمی ئەوکاتەی ئەمریکا لەعیراق دەگێڕیتەوە زۆر لەوە دەترسام کوردەکان داوای کەرکوک و ناوچەکانی تر بکەنەوە چونکە مێژوی کوردم خوێندبۆوە دەمزانی دەیان ساڵە بۆ ئەو مەبەستە هەوڵ دەدەن بەڵام کاتێک هاتن بۆلام سەرکردە کوردەکان داوای بوجەیان کرد منیش سەرم سوڕما بۆم دەرکەوت ئەمانە سامانیان دەوێت نەک خاک و نەتەوە بۆیە منیش بەخۆشحاڵیەوە داواکاریەکەم بۆ جێ بەجێ کردن ئێستا دوایتپەڕ بونی ۱٤ ساڵ بەسەر پڕۆسەی ئازادی عیراق پارتی دیموکرات کوردستانی عیراق بەسەرکردایەتی بەرزانی دەیەوێت کێشەی سەرۆکایەتی هەرێم کە ماوەکەی تەواوبوە بەزەبری هێز لەو پۆستەماوەتەوە بیری میللەتی بەرێتەوە هەروەها دەرگای پەرلەمانیشی داخستوە تاوەکو میللەت ناچاربکات بەوەی کە دەنگ دان یان دەنگ نەدان سودی چییە کە پارتی کەی بیەوێت یاسا سەروەرە کەیش نەیویست پێشێلی دەکات پارتی بەم هەڵوێستە دەیەوێت چەند ئامانجێک بپێکێت .
۱ ـــ پارتی وەک هێزێکی خەمخۆری مییلەت بۆ دەوڵەتداری دەربخات
۲ ـــ مەسعود بەرزانی لەسەر پۆستە ناشەرعیەکەی بەردەوام بێت
۳ ــ دەرگای پەرلەمان بەداخراوی بمێنێتەوە ڕۆڵی پەرلەمان کۆتایی پێ بهێنێت
٤ ــ دەستەمۆ کردنی هەندێک حزب
٥ ــ بەردەوام بون لەسەر برسی کردنی خەڵک
٦ ـ بەردەوەم بون لەسەر بردنی سامانی میللەت
۷ ـ جێ بەجێ کردنی ئەجیندای تورکیا
دواتر ئەم ڕیفراندۆمە ئێستا کەیەکێتیش پەلکێشی ناو سیاسەتەکەی پارتی کرد بۆ ئەوەیە خەڵک بەنەخێر دەنگ بدات بە خۆبەڕێوەبردن بۆ لەهەڵبژارنەکانی هەرێمی کوردستان و عیراق هەردو حزبی دەسەڵاتداری هەرێم بەتڕلێۆن پارەیان سەرف کردوە بۆخەڵک دەمانچەو لاپتۆپ و زەوی و ئوتۆمبێلیشیان تیایادا بەخشیوەتەوە و سزا سیاسی خەڵکیان داوە خەڵکیان زیندانی کردوە هەمو دەسەڵاتەکانی حکومە ت و هێزی چەکداریان بۆ ئەو مەبەستە بەکارهێناوە و تەزویرێکر زۆریشیان کردوە ئەوجا جار بەجار دەنگەکانیان کەمی کردوەو کەمتر بۆتەوە ئێستا لەکاتێکدا خەڵک نانیان بڕیوە گوزەرانی خەڵک لەو پەڕی خراپیدایە لەسایەی حکومڕانی ئەم دو حزبە دەسەڵاتدارە نەوت و کارەباو خزمەت گوزاری و دەوامی فەرمانبەران و موچە هەموی کەمی کردوە پەرلەمان پەک خراوە وەزیر بێ وەزارەتەو وەزارەتی بێ وەزیر سەرۆکێکی نا شەرعی یاسا پێشێل کراوە بەئەجیندایەکی دەرەکی و بە ئەنقەست بۆئەوەی خەڵکێک زۆر بەهۆی ئەم خاڵانەی کە باسمان کرد و بەهۆی گوزەرانی خراپیانەو بە نەخێر دەنگ بدەن ئەوەش دەچێتەوە گیرفانی دوژمنان و جاریکی تر کورد مافێکی دەوڵەتداری لەدەست دەدات جا بۆ سەلماندنی ئەم ڕاستیە کاتێک وەفدە حزبیەکەی ڕیفراندۆم سەردانی بەغدایان کردوە بەسەرۆک وەزیرانی عیراقیان ڕاگەیاندوە کەڕیفراندۆم بۆ سەربەخۆیی ناکەین وەفدی پارتی هەمان شتی بە تورکیا ڕاگەیاندوە لەهەموشی سەیرتر ئەوەیە لەکوردستاندا سیستەم حکومەت و دام و دەزگا بەڕێوە نابات حزب بەڕێوەی دەبات تەوای جومگەکان حیزبین دارایی سەربازی پەیوەندی دەرەوە ئەمنی بەدەستی حیزبە بەئارەزوی حزب هەڵسو کەوت دەکەن سنورەکانی هەرێمی کوردستان دوژمن بەسنوری خۆی دەزانێت نمونەش بۆردومانی تورکیا لەشەنگال کە شەڕڤان و پێشمەرە شەهید بوە و دەسەڵاتیش گوی خۆی لێخەواندوە کامە ڕێیفراندۆم کامە دەوڵەت .




پڕۆژەیەکی هەڵوێست ئامێز لەژێر ناونیشانی گێڕانەوەی ئینتیما بۆ نیشتیمان لای هەمومان

ئامانج کەریم

ڕونە ئەوەی کە هەرگیز حیزبی بەعس نەیتوانی پەیڕەوی بکات کە نەمانی ئینتیما بو بۆ خاک و نەتەوە و پێی جێ بەجێ نەکرا حیزبە کوردیە خۆماڵیەکان کردیان لە ئاکامی سیاسەتی بەرژەوەندی خوازی و پاوان خوازی و بە تاڵان بردنی نیشتیمان لە لایەن سەرانی یەکێتی و پارتیەوە کارێکیانکرد نەوەی نوێ و جیلی نوێ و بەتایبەت تر ئەو جیلەی دوای ڕاپەرین کە ئیستە دەبو هەمویان داینەمۆی برەو دان بە ئاوەدانی و درک کردن بەو زوڵمە گەورانەی کە لەپێشودا کورد چەشتونی بەدەست حوکمی عەرەب و داگیرکەرانەوە لە باشوری کوردستان دەبو ئەم جیلە بە شێوەیەک گۆش بکرایە کە لە پیناو هەناسەیەکی ئەو ئازادیەی وەبەر هێنراوە بە خوێنی هەزارەها شەهید و ڕەنج و ماندو بونی ئەو شۆڕشانەی کە کراوە لە پێناوی حوکمی سەربەخۆو خۆماڵی و ئازادی و دیموکراتیدا هەموچرکەیەک ئامادە بێت وەک مەبدەء گیانی خۆی ببەخشێت کە ئەمەیش بە پیشاندانی چەمکی ئازادی و ئابوری بەهێز و شەفافیەتی ئیداری و دەسەبەرکردنی ماف و ئەرکی هاونیشتیمانی دەکرێت کە بە داخەوە لە یەکەم کابینەی حکومەتی کوردیەوە تا ئەم چرکە ساتە خەڵک و هاوڵاتی جگە لە ئەرک بەسەردا سەپاندن و ڕوت کردنەوەو ڕاوەدونانی بچوکترین مافی بۆ دابین نەکراوە کە زۆر نەچینە قوڵای بابەتەکەوە تەنها هێندە بەسە باسی مافی هەبونی ئاوو کارەبا بکەین کە سەرەتای ترین مافی مرۆڤە کە دەبێ حوکمڕان بۆی دابین بکات .

بەم پێیە گەر ورد بینەوە تاک و هاوڵاتی هیچ جۆرە سۆز و هیچ جۆرە ئینتیمایەکیان نەماوە بۆخاک و نەتەوە بە جۆرێک شێوێنراوە تەنانەت کار گەیشتۆتە ڕادەیەک خەڵک بە گشتی بەزەی بە سروشت و جوانی خۆڕسکی نیشتیمانیشدا نایەتەوە هەر بۆیە بە پێویستی دەزانم یەکێک لە هەنگاوەکانی گروپەکانمان چ لە ناوخۆی وڵات و چ لەهاندەران گرتنی چەمکێکی گێڕانەوەی ئینتیمای نیشتیمانی و نەتەوەی بێت ،، لە ئیستادا توانای ئێمە تەنها تەوعیەو نوسینە بە گێڕانەوەی ئومێد بۆ خەڵکی بێ ئومێد کراو کە هێشتا خوێنێک ماوە لەم وڵاتەدا دەجوڵێت بە ئاڕاستەی شۆڕشی مەدەنی خۆنەویستی و دیفاع کردن لە خاکێکی پارچە پارچە کراو چ بە دەست حوکمی بێگانە بە پارچەی گەورە و چ بەدەست حوکمی خۆماڵی بە زۆن کردن وەک دەڵێن زۆنی زەرد یاخود زۆنی سەوز یاخود زۆنی نیلی ،، لێرەدا دەمەوێت ئاماژە بەوە بکەم بەتایبەت بۆ هاوڕێیانی دەرەوەی وڵات دەکرێت ئێمە بۆ ئەم پڕۆژەیە ئازارەکان و نەهامەتیەکان بخەینە ژێر پەشتەماڵێکی کوردەواریانەوە و تەنها باس لە موعاناتی دوری و غەریبی نیشتیمان بکەن چونکە ئەو شیرینیەی نیشتیمان کە ئێمە لێی دەژین چێژمان لێی تێرە ئێوەن تەنها ئێوەن درکی تامەزرۆی دەکەن و هەموتان گەر ڕاستگۆیانە بێنە گۆ و بیر لە حوکمی ناعەدالەتی یەکێتی و پارتی نەکەنەوە دوا بەیەکتان کاتژمێرەکانتان دەژمێرن بۆ وادەی گەڕانەوەتان بۆ باوەشی نیشتیمانی دایک ،، ئێمە ئەوانەی لەکوردستان دەژین دەکرێت بەدەر لە هەمو گرفتەکان پیشانی هاوڕێو هەڤاڵەکانمانی بدەین کە ئەوە ئێمەین ئێشتا بۆ خاک بۆ نەتەوە خەبات دەکەین بەرژەوەندی حیزبی و شەخسیمان وەلا ناوەو تێ دەکۆشین بۆ خۆشەویستی نیشتیمان و بەرجەستە کردنی ماف و حەقی هاونیشتیمانیان و لەپێناویدا دەستمان ناوە بەڕوی ئیمتیازات و پلەو پۆست و بەرژەوەندیەکان و بەردەوامیش دەبین نەمامێکەو ناشتومانە بە خوێنی خۆمان ئاوی دەدەین تا گەر خۆیشمان لە بەری نەخۆین بتوانین سایەو سێبەرێک بۆ نەوەکانمان وەبەر بێنین لەو پێناوەیشدا هەمو شتێک دەکەینە وەسیلە بۆ گەیاندن بەو بیرو باوەڕەی هەمانە حیزب و سیاسەت و دارای و بیرۆکەو ئەدەب و هونەر و تەواوی هەنگاوەکانمان و هەوڵەکانمان دەخەینە خزمەتی ئەو کارو پڕۆژانەی ڕەهەندی نیشتیمانیان هەیە.




ڤایروسی خۆپەرستی و پەتای دەسەڵات…. یەریڤان شەهید شاسوار

کەمن ئەوکەسانەی پێش وەرگرتی پۆستێک دڵسۆزن و دوای وەرگرتنیشی بەدڵسۆزی بمێننەوە ٫بەڵام زۆرن ئەوانەی کە بەشان و باڵی هاوڵاتی و خزمەتدا هەڵەدەن بەڵام بە دوو پرسگە هاوڵاتی ئاسایی نایانبینێ . بەمەئەوترێ پەتای پۆست یان دەسەڵات لەم وڵاتە ئەگەر کارت بکەوێتە فەرمانگەیەکی حکومی ئەبێ سێ چوار فیوزی سەبرو تەحمولی زیادە ببەستی .
سەیرە خۆپەرستی بە شێوەیەک بەخوێنماندا ڕۆ چووە لەکاتێکا خاوەنی دەسەڵاتین زور ئاسایی یە بەلامانەوە کاتێک مامۆستا بەتەمەنەکەمان چەند سەعاتێ لەپرسگە چاوەروانی واژوویەکی سەر نوسراوی خانەنشینیەکەیەتی بێ گوێدانە تەمەن و خزمەت بەرێ ئەکرێ چونکە جەنابی بەرێوەبەری بەش !!!کوبونەوەی هەیە .
نازانین بڵێین تاکی گەندەڵ حکومەتی گەندەڵ دروست دەکات یان حکومەتی گەندەڵە تاکی گەندەڵ دروست ئەکات ئاخر ئێمەیەک ڕۆژانە چەندین بێ ڕێزی ببینین و بێ دەنگ بین چەندین هاووڵاتی خانەنشین کە روژانێک خزمەتێکیان پێشکەش بەم مللەتە کردوە بێ ویژدانانە چەندین مانگ هاتوچوی مامەڵەی خانەنیشینیەکەی پێ بکرێ لە چەندین فەرمانگە کارمەندێکی بێ رێز سوکایەتیان پێ بکا ئەبێ شایەنی چی بین؟! سەیرە ئەم وڵاتە هیچمان لە هیچ ناچێ نە کارمەند نە بەرێوەبەر نە ماموستا و نەهاوڵاتی ِ وڵاتێک ڤایرۆسی خۆپەرستی و خۆبەزل زانی خانەکانی مێشکی ڕزاندوە مللەتێک پەتای دەسەڵاتی لێ نەبرێ هەمیشە شایەنی بەزەیی یە بەداخەوە.
بۆ پشتراستکردنەوەی قسەکانیشم تکایە سەردانی ئەو بەرێوەبەرایەتیانە بکەن کە بەرێوەبەرەکەیان ڕۆژانێک دژی دەسەڵات بوە وە خۆی بە ئۆپۆزسیونێکی خەم خۆر زانیوە ئەوکات تێ ئەگەین زەرد و سورو نیلی و سەوز هەموویان یەکن زادەی بیری کویلایەتی پۆست و دەسەڵاتن.




زیندوکردنەوەی کلتوری بەعس … هیوا

چۆن لە ئیستادا بەعسی بون لەکەیە بە دوای ئەوانەی کە ڕۆژێک لە ڕۆژان بەعسی بون ڕۆژێک دێت یەکێتی بون و پارتی بون دەبێتە هەمان عەیبە . دو حیزبی خۆ خۆری بە ناو کوردستانی کە لە مەسەلەی پارەو داهاتدا شەریکە بران و لە داڕوتاندنی نیشتیماندا هاوکارو هاو پیشەن هەمیشە خەریکی پڕ کردنی هەگبەی بێ بنیان و گەوجاندنی قاعیدەو جەماوەریانن بە دروشمی گەورەو خەیاڵی گەورەو لە پڕەنسیپیشدا جگە لە بەرژەوەندی حیزبی و شەخسیەکانیان و ڕازی کردنی ئاغاو قارداشەکانیان هیچی تر له هەگبەیاندا نەبوەو نایشبێت . ئەمانە کارێکیان کرد هەروەک چۆن هەزارەها مناڵیان بێ نازی باوکیان کرد باوکو براکانیان لەشەڕی براکوژی لەسەر داهاتی نیشتیمان بەکوشت داو پاشگری شەهیدیان دەخستە پاڵ ناوەکانیان بۆ گەوجاندن بە هەمان شێوەیش ئێمەی ئاوارەو پەناهاندەی وڵاتانیان لە باوەشو لە سۆزی نیشتیمانی دایک بێ بەش کرد و ناچاریان کردین لە تاو ئەو هەمو زوڵم و ستەم و گرتن و بڕین و لەسەر بیرو ڕای جیاواز کە نەدەبو بەدەر لەوان بیربکەینەوە و یان دەبو زەرد پۆشی نەفرەتی لێ کراوی سەوز بین یان سەوز پۆشی نەفرەتی لێکراوی زەرد بین لە ئاکامی ئەم هەمو نا یەکسانیو ناعەدالەتیە بە ناچاری ملی ڕێگای ئاوەرەی و دەربەدەریمان گرتە بەر تا هەر هیچ نەبێت وەک مرۆڤ لەوڵاتێکدا بژین و بە چاوی مرۆڤانە مامەڵەمان لەگەڵ بکرێت ئێستە لە تاراوگە ئەوەی بۆی هاتین وەدەستمان کەوت . دەتوانین بڵێین مرۆڤین بەڵام شعورو ئیحساسی مرۆڤ گەر مرۆڤانە تێ بفکرێت تەنها مرۆڤ بونبۆ خودی خۆی بەس نیە ئەی نەتەوەو هاوڵاتیانی تری نیشتیمانەکەم ؟ ئەی مناڵە بێ باوکەکانی شەڕی ناوخۆ ؟ ئەی خزم و کەس و دراوسێ و گەڕەک و شارەکەم ؟ ئەی هەرێمە بێ نازو پارچەکراوو دابەشکراوەکەم بەسەر زۆنی سەوزو زەرددا ؟ مرۆڤ کاتێک لێرە لە وڵاتێکی غەریبی دور لە کلتوری خۆی دور لەزمانی خۆی دور خزمو عەشیرەت تەنها لەژێر چەتری یاساو مافی مرۆڤ بونیدا ئەم هەم و ماف و ڕێزە لە سیستەمێکی دامەزراوەیدا دەبینێت لێی دەگیرێت .. ئەنجا درک بەوە دەکات چەندین ساڵی تەمەنی کە تێی پەڕاندوە لە کوردستان لەژێر حوکمی کوردی و خۆماڵیدا چ بێ ڕێزیەک چ نا مرۆڤایەتیەک بە خاک و نیشتیمان و کلتورو زمان و کورد بونی کراوە ، ڕەوتی مێژو ڕەحم بە هیچ کەسێکو هیچ لایەنێک ناکات . لە ڕوسیالە شاری ستالینگراد دوو گۆڕستان هەیە یەکێکیان پێی دەوترێت گۆڕستانی شۆڕش گێڕەکان ئەوی تریان پێی دەوترێت گۆڕستانی خیانەت کاران لە دوای سەد ساڵ لە لێکۆڵینەوەکاندا بۆیان دەرکەوت کە ئەفسەرێک لە ڕیزی شۆڕشگێڕەکان خیانەتی کردوەو زانیاری سەربازی داوە بە ئەڵمانیەکان لەدوای سەدەیەک پێیان ڕەوا نەبینی لەو گۆڕستانە گۆڕەکەی بمێنێتەوە ئێسک و پروسکیان لە گۆڕ دەرهێناو بردیانە گۆڕستانی خیانەت کاران ، ئەمە مێژووە هەر بۆیە دەڵێم چۆن لە ئێستادا بەعسی بون لەکەیە لە ئایندەدا یەکێتی بون و پارتی بون سەد هێندەی بەعسی بون دەبێتە لەکە.




لایەنەکان چۆن هەژمونی پارتی کەمدەکەنەوە ؟ … سوارە سەدووبیستی

لەماوەی ڕابردوودالەغیابی نەبونی لایەنێکی کاراو چالاکی ئۆپۆزسێۆنداسەرەڕای تاقیکردنەوەی چوارساڵی یەکەمی تەمەنی وەک ئۆپوزسیۆن بزوتنەوەی گۆڕان وەک کاراکتەرێکی سەرکەوتووتوانی بەرجەستەی خەمی خەڵک بکات بەڵام پاش تێپەڕبونی چوارساڵ بزوتنەوەی گۆڕان کەوتەناویارییەکانی یەکێتی وپارتی ئەوەی ئەوان مەبەستیان بوو گۆڕان تێوەبگلێنن لەهەمووناشرینیەکانی خۆیان ئەوابۆیان چوەسەر کەئەمەش خواستی هەندێک لەهەلپەرست وکورسی پەرستەکانی ناوبزتنەوەی گۆڕان بوو گەرچی خودی نەوشیروان مستەفای ڕێکخەری بزوتنەوەی گۆڕان لەگەڵ ئەوەبون چوارساڵی تری ئۆپۆزسیۆن تاقیبکەنەوە .. ئەوەی ئێستاپێویستەبزوتنەوەی گۆڕان بیکات ئەوەیە ڕێکەوتنەکەی لەگەڵ یەکێتی یەکلابکاتەوە یان ئەوەتایەکێتی پابەندبکرێت بەجێبەجێکردنی بەندەکانی

ناوڕێکەوتنەکەوە یان ئەوەتاپشت بکاتەئەم ڕێکەوتنەوبەدیلەکانی بدۆزێتەوە کەخۆی لەهاتنەدەرەوەی لەحکومەت دەتوانێت بەیەکجاری کۆتای بەپاوەنخوازی هەردووجوت حیزب بهێنێت وهەنگاوی گەورەبنێت بەرەوسەرکەوتن وبەدەستهێنانی متمانەی تەواوی زۆرینەی خەڵکی کوردستان .. یان دەبێت گۆڕان لەگەڵ یەکێتی بەیەک لیست بەشداری پرۆسەی هەڵبژاردنەکانی داهاتوو بکەن وپارتی گۆشەگیربکەن لەگەڵ پارتەبچوک وپاشکۆکانی دەوروبەری کەدەبنەکەمینەئەوکات کەئەمەش دەبێت مەیلداربکرێت تاببنەهاوپەیمانێکی کاراوڕاستەقینەی گۆڕان وبەم کردارەش کۆتای بەدەنگۆی پاشکۆبونی یەکێتی دێت بۆپارتی..

دەبێت گۆڕان کاربکات بۆسەرخستنی هاوپەیمانی هەرسێ لایەنی ئیسلامی وبەهێزبونیان لەژێرنفوزی پارتی تازۆرترین دەنگ بەدەست بهێنن و تاکارێکی وابکرێت پارتی تەنیالەناوچەیەکداتەنیابکرێت ئەگەربێتوو ئەم کارانەبکرێ ئەواسەنگ وقورسای ڕاستەقینەی خۆی دەردەکەوێت وئەوکات ناتوانێت بەم ڕێژەدەنگەکەمەوە زۆرترین دەسەڵاتەکانی لاکۆببێتەوە. ئەگەربێتوو لایەنەکان ئەم جارەدرک بەمەترسیەکانی پڕۆسەی هەڵبژاردن نەکەن کەپارتی بەنیازە بڕێکی زۆردەنگ تەزویربکات کەواتەبەدەستی خۆیان هەناسەلەخۆیان دەبڕن کەئەمەش خۆکوشتنەلەڕوی سیاسیەوە.. دەبێت هەمولایەنەکانیش بەوریاییەوەمامەڵەلەگەڵ یارییەمەترسیدارەکانی پارتی بکەن چونکە پارتی هێزێکەهەمیشەگۆشەگیری ناوچەیەکی دیاریکراوە بەڵام لەڕۆژی هەڵبژاردندا بڕێکی زۆر دەنگ تەزویردەکات وپاشان لایەنەکانیش بێدەنگ دەبن وپارتیش دەبێتەزۆرینەی نایاسای.




گەڕایەوە ..!! … ئەرکان محمد

لەدوای سەفەرکردنی نەوشیروان مستەفا ڕێکخەری گشتی بزوتنەوەی گۆڕان بۆوڵاتی بەریتانیا ئیدی لەوکاتەوە تاچەند ڕۆژێک پێش ئێستا هاتنەوە یان نەهاتنەوەی نەوشیروان مستەفا دەنگوباسی گەرمی ناوهاوڵاتیان بوو ..
هاوڵاتیان بەگرنگیەوە هەواڵی تەندروستی ئەم سیاسەت مەدارەیان دەپرسی چونکە بەشێکی زۆری هاوڵاتیان ئومێدێکی گەورەیان لەسەرهەڵچنیوە ووەکو ڕێگایەک بۆگەشتن بەئاسۆتەماشای دەکەن .. بەڵام ئەوەی گرنگەئەوەیەئاخۆوەک جاری پێشوو گرنگی دەدات بەڕێکەوتن لەگەڵ یەکێتی نیشتیمانی کوردستان یان جێگرەوەکانی ئەم ڕێکەوتنە دەدۆزێتەوە چونکە دوای تێپەڕبون لەساڵێک بەسەرواژۆکردنی ڕێکەوتنی نێوان بزوتنەوەی گۆڕان ویەکێتی نیشتیمانی کوردستان بەئامادەبونی تاڵەبانی ونەوشیروان مستەفاهەتائەم چرکەیە هیچ کام لەخاڵەکانی ناوئەم ڕێکەوتنە جێبەجێ نەکراوە ..
وەک هەموانیش دەزانین هاوڵاتیان لەباروگوزەرانێکی خراپدان وهیچ کام لەلایەنە سیاسیەکانیش خۆیان ناکەنەخاوەنی خەمی خەڵک وهەمویان خەمی پاراستنی بەرژەوەندییەکانی خۆیان وهەمویانیش خەمی خەڵکیان لەیادکردوە لەئێستاداهاوڵاتیانی بەش مەینەت بێکەس وبێ بەرگریکارن کەوابێت هاوڵاتیان پێویستیان بەڕابەڕێکە بۆڕزگاربون لەم دۆخەچەقبەستوەی هەرێم ..

گۆڕان لەغیابی نەوشیروان مستەفادانەیتوانی بڕیاربدات گەرچی خواستی زۆرینەی هەڵسوڕاوانی بزوتنەوەی گۆڕان ئەوەبوو گۆڕان لەحکومەت بکشێتەوە بەڵام بڕیاربەدەستەکانی ناوبزوتنەوەی گۆڕان کەچەندین کۆبونەوەیان ئەنجامداوزیاترلە (12)کاتژمێر لەکۆبونەوەی جفاتی نیشتیمانیدابون نەیانتوانی بڕیاربدەن کەبکشێنەوە لەم دەسەڵاتەکەتاسەرئێسقان بۆگەنی کردوە.. گۆڕان دەبێت ببێتەخاوەنی هەموودەنگەناڕازییەکان ولەژێرچەتری خۆیداکۆیان بکاتەوە ئەگەروانەکات گۆڕان زەرەرمەندەچونکە پشت وپەنای گۆڕان تەنهاهاوڵاتیانی ستەملێکراو بەش مەینەتە کەوابێت گۆڕان دەبێت بەوریاییەوەمامەڵەبکات ودیسانەوەنەکەوێتەوەناوبازنەی یارییەکانی دەسەڵاتەوە.. گۆڕان دەبێت جدیترکاربکات بۆگەیاندنی ئەوهەمووسوکایەتیەی کەدەسەڵاتی کوردی بەتاکی کۆمەڵگەی کوردی دەکات بۆجیهانی دەرەوەکەهەرڕۆژەو لەژێرناوێکی جیاوازدایاری بەهەستی تاکی کوردی دەکات.

دەبێت گۆڕان بەکردارخۆی جیابکاتەوە لەهەمووپارتەکوردییەکانی ترکەلەژێرناوی گەورەی دیموکراسیداکاردەکەن بەئاڕاستەی تاکڕەوی لەهەندێ ناوچەش هەوڵی زیندووکردنەوەی حوکمی بنەماڵەدەدرێت ولەهەندێ ناوچەش ئەم سیستەمەچەسپاوە.. دەبێت گۆڕان چیتر واز لەکڕوزانەوەی بەردەم ڕاگەیاندنەکان بهێنێت کەمن وەک بارانی بەهاردێتەپێش چاوم هەندێ جاربەلێزمەدادەبارن هەندێ کاتیش هەمیشەئاسمانیان ساماڵەچونکە هەمیشەدەڵێن : یەکێتی ئامادەنیەڕێکەوتنەکەی نێوانمان جێبەجێبکات یان دەڵێن : پارتی قفڵی داوەلەپەرلەمان و وەزیرەکانی ئێمەی ناردۆتەوە ماڵەوە ! ئەگەرگۆڕان ئەم کارانەوچەندین کاری باشتربەئاڕاستەی باشترکردنی خراپی گوزەرانی هاوڵاتیان نەکات کەوابێت هیچ جیاوازییەک نابینم لەنێوان هەرپێنج لایەنەکەی ناوحکومەت چونکە لەئێستادا هاوڵاتیان وەک تاڵانچی تەماشای حکومەت دەکەن.




سپیبوونه‌وه‌ … نه ژاد عزیز سورمێ

(1)
گه‌ڕانه‌وه‌ی بارانه‌ .
به‌همه‌نی به‌فره‌ سووره‌كه‌
كه‌س نه‌ما ڕاپێچی نه‌دا
كه‌و ،
ئاسك ،
كاره‌ وردیله‌كان ،
ته‌نانه‌ت چاوه‌ڕوانی و
شه‌رمی ئه‌فسانه‌یی كچانی لادێش …
كه‌س نه‌ما .. (كه‌ڵ) نه‌بێ‌ .
ئه‌وه‌ی نهێنی له‌ لا بوو
بێ‌ یاوه‌ر .. بێ‌ هاواروبانگ
بێ‌ نژده‌وان بوو ..
وه‌سا بوو ،
پڵنگێكی ماڵیی ، پاسه‌وانی تاریكی
تۆی تیا نووستی ، نوقمی نه‌بانی ..
شاش ببووی ، بێ‌ ئامان ..

(2)
گه‌ڕانه‌وه‌ی بارانه‌ .
ئاوه‌دانییه‌ .
بێدار بوویه‌وه‌ ،
خۆت ته‌نیا بینی :
(ئه‌وه‌ براده‌رایه‌تی نییه‌
هاوه‌ڵه‌كانت جێت بێڵن..)
بۆ كوێ‌ ده‌چن؟
وه‌رزی گه‌ڕانه‌وه‌ی بارانه‌
ئاشی دیان پێ‌ نانرێته‌وه‌
فێڵ بوو ..
(هیپۆمینس) به‌هێزی بازوو
گره‌وی له‌ (ئه‌تلانتا) نه‌برده‌وه‌
هیپۆمینس گره‌وی له‌ بایش ده‌برده‌وه‌ .
ئه‌تلانتا خۆی وای ده‌ویست
ئاشی دیان پێ‌ نانرێته‌وه‌
وه‌رزی گه‌ڕانه‌وه‌ی بارانه‌ .
(3)
ئاهه‌نگی جێژنی له‌دایك بوون نییه‌
گه‌ڕانه‌وه‌ی بارانه‌
پێوه‌دان نییه‌
چزووی په‌شمه‌ستی به‌فراوییه‌ ..
خه‌مه‌كان بڵاوبوونه‌ته‌وه‌ ..
مه‌یدانی سێرك چۆل كراوه‌
خه‌به‌رت هه‌یه‌ (كلۆدیۆس)
له‌ سه‌ره‌مه‌رگایه‌.. ده‌مرێ‌ ؟
1/1986




بۆ تۆ … سه‌ردار جاف

له‌ سه‌فه‌ری ره‌نگه‌كانا
چاوه‌نواڕم
فڵچه‌ ده‌ستی نیكاركێشێ
له‌ ده‌رگای حه‌زه‌كانم با
په‌یامی خوای ئیشق بێ و
خۆی ته‌یار دا
له‌ مه‌لۆتكه‌ی كوڵمی ئاڵا
له‌ ده‌سرازه‌ی چاوی خومار
له‌ باڵا لاولاوی لێوێ
به‌ قامه‌تی گه‌ردن به‌رزی ته‌داره‌كێ
ئاڵاند بێ
له‌ كاروانی گه‌ڕانه‌وه‌
ده‌بێته‌ ده‌نگی ناوازه‌
چه‌پكێ حه‌زی سه‌رشێتی دڵ
بوخچه‌یه‌ك ماچی گڕ گرتووی
شتڵی لێوێ
باوه‌شێ هه‌ناری سۆمام
له‌ كۆڵ ده‌نێ
عه‌رشی له‌ خاواریی پڕ كرد
ئه‌وه‌ قه‌ده‌ری ئه‌وینه‌
بۆ ئامێزی سینه‌ی نه‌رمی
ناڵاند بێ

ئه‌ڵمانیا
19 / 5 / 2017




قۆستنەوەی منداڵان بۆ سواڵکردن تاوانە… رەزا شوان

سواڵکردن دیاردەیەکی کۆنی ناشارستانی و نامرۆڤایەتییە کە تا ئەمڕۆش بەردەوامە. سواڵکەران لە هەموو وڵاتێکدا هەن، شێوە و شێوازی سواڵکردنیش زۆرە.. سواڵکردن دیاردەیەکی ترسناکە و ئەنجامێکی نەرێنی و مەترسیداری لەسەر ئەمڕ و داهاتووی کۆمەڵگادا هەیە.. هۆکاری سەرەکی سواڵکردنیش نەبوونی و هەژاری و بێکاری و برسێتییە.. بەڵام بە داخەوە لەم دواییەدا بەشێکی زۆری سواڵکەران سنووری شەرم و شوورەییان بەزاندووە و ئالوودەی سۆاڵکردن بوونە و، سواڵکردن بووە بە پیشەی رۆژانەیان.. گەر ئیشیشیان بۆ هەڵبکەوێت ئیش ناکەن و سۆڵکردنیان پێ خۆشترە.
ئەوەی ئێمە لەم نووسینەماندا مەبەستمانە، بەکارهێنانی منداڵانە بۆ سواڵ پێوەکردن و ساوڵکردن پێیانەوە کە سواڵکەرە پیشەییەکان دڵپاکی و ساوێلکەیی و نەزانی منداڵانیان قۆستوونەتەوە و بۆ پارە پەیداکردن دەیان چەوسێننەوە و بازرگانییان پێوە دەکەن.. ئەم منداڵانانە دڵپاک و بێتاوانن، هێشتا باش و خراپ، راست و هەڵە لێک ناکەنەوە.

لە ئەمڕۆدا لە شارەکانی ئەو عێراق و کوردستانەی کە لەسەر دەریایەکی نەوت و گازی سروشتیدان، بە شێوەیەکی بەرچاو ژمارەی سواڵکەران زیادیان کردووە و لە زیادبوون دان.. بە هۆی نەداری و هەژاری و بێکاری و لەیەک جیابوونەوەی ژن و پیاوەوە.. بە تایبەتیش رێژەی سواڵکەرانی ژنان و منداڵان زۆر زیادیان کردووە.. وەکو وتمان سواڵکردن بۆتە پیشەیەکی ئاسانی سواڵکەرە خووگرتووەکان.. ئەم ژنە سواڵکەرانە بۆ راکێشانی سۆز و بەزەیی خەڵکانی خێرخواز، منداڵانی کۆرپە و ساوا و منداڵانی خاوەن پێداویستییە تایبەتییەکان بەکاردەهێنن.. لە قرچەی هاوین و لە چلەی زستاندا بە رووتی یا بە جل وبەرگێکی تەنک و دڕاو و چڵکنەوە، ئەو کۆرپە و ساوا ناسک و بێتاوانانە، لەسەر شۆسەی شەقامەکانی شارەکان درێژیان دەکەن. بە ئەنقەستیش برسییان دەکەن، تا بگرین و بکڕوزێنەوە و بنووزێنەوە و خەڵکی بەزەیی پێیانبێتەوە.. زۆربەیان منداڵی خۆیان نین، بەرانبەر بە پارەیەکی رۆژانەی کەم لە خێزانە هەژار و نەبوونەکان بە کرێیان گرتوون.. ئەم منداڵانە تووشی نەخۆشی جەستەیی و دەروونی بوونە و دەبن.

بێگۆمان لە ئەمڕۆدا، چەندین تۆڕ و گروپی مافیای بێوژدان و بێڕەوشت هەن، کە بازرگانی بە منداڵانەوە دەکەن، بە بڕە پارەیەکی کەم سواڵیان پێدەکەن، یا بۆ دزی و کاری ناڕەوا و نەشیاو بە کاریان دەهێنن.. لەوانەیە دەستدرێژیش بکەنە سەریان، ئەو منداڵە ناسک و هەناسەسارد و بەدبەخت و بێنازانە، کە لە تەمەنی چرۆ و خونچەدان.. لە مافی خوێندن و فێربوون، لە خۆشی و شادی، لە یاری و خەندە و پێکەنین، لە سۆز و خۆشەویستی، لە خۆشیەکانی تافی منداڵییەتی بێبەشن.. وەکو منداڵێکی ئاسایی ناژین و، بە دروستی گۆش و پەروەردە ناکڕێن.. فێری فڕوفێڵ و درۆ و کاری ناپەسەندیان دەکەن.. خەڵکیش بە چاوێکی سووکەوە لێیان دەڕوانن. ئەم ساوا و منداڵە سواڵکەرانە تووشی گرێی دەروونی دەبن و نابنە کەسایەتیەکی ئاسایی و، رقییان لە کۆمەڵگاکەیان دەبێتەوە.. دەبنە زەمینەیەکی لەباریش بۆ ئەوەی کە لە رێ دەربچن و، کەسانێکی تاوانباریان لێهەڵبکەوێت و جۆرەها تاوان ئەنجام بدەن.. یا تووشی مادە هۆشبەرەکان ببن و بازرگانییان پێوە بکەن.. بە کورتی نەوەیەکی سەقەتیان لێدێتە کایەوە.

لە وڵاتی ئێمەدا، تا ئێستا یاسایەک نییە، کە منداڵان لەو گروپ و تۆڕە مافیانە بپارێزێت و سزایی یاسایی ئەو توانبارانە بدەن، کە دڵپاکی و ساوێلکەیی منداڵان دەقۆزنەوە و بۆ سواڵکردن و کاری نەشیاو بەکاریان دەهێنن.. ئەمەش شوورەیی و شەرمەزارییە بۆ حکوومەتی دەسەڵاتدار.. لە داهاتوودا باجێکی زۆری ئەم گوێ پێنەدان و پەراوێزکردنە دەدەینەوە..؟ کوا رێکخراوی منداڵپارێزی کوردستان..؟ کوا لیژنەی مافەکانی منداڵ و خێزان لە پەرلەمانی کوردستان..؟ بۆ هیچ هەڵوێستێکیان نییە..؟! بۆ ویژدانتان مردووە و بەزەییتان بەو منداڵە ناسکە بەدبەختانەدا نایەتەەوە..؟! لە ئەمڕۆدا تەنها لە شاری سلێمایدا نزیکەی (٤٥٠) منداڵ، لە شاری کەرکوکدا زیاتر لە (٣٥٠) منداڵ، لە شاری هەولێریشدا نزیکەی (٤٠٠) منداڵ، کە تەمەنیان لە نێوان هەشت بۆ شانزە ساڵانن، لەسەر شەقامەکاندا کاری دەستگێڕی دەکەن یان لەسەر عەرەبانە شت دەفرۆشن.. یا پێڵاو بۆیەدەکەن، عەلاگە دەفرۆشن.. زۆربەیان نەچوونەتە قوتابخانە یا لەبەر هەژاری و نەبوونی و، دابین نەکردنی پێداویستییەکان، ناچار بوونە کە واز لە خوێندن بهێنن.
لە هەموو یاسا ناوخۆییەکانی دەوڵەتان و، نێودەوڵەتیدا، قوستنەوەی منداڵان بۆ سواڵ پێکردن یا سواڵکردن پێیانەوە بە تاوان دادەنرێت، سزای تاوانبارانی ئەم تاوانە دەدەن.
مانگی رابردوو لە کەرکوک بووم، لە شەقامی پزیشکان کە قەڵەباڵغترین شەقامی شاری کەرکوکە.. زیاتر لە دوانزە جار ئەم دیمەنە دڵتەزێنەم بە چاوی خۆم بینی.. کە ژنێکی سواڵکەری عەرەب کە تەمەنی چل و پێنج ساڵ دەبوو، بە بەرچاوی پۆلیسی کەرکوکەوە لە ناوەڕاسی شەقامی پزیشکان دانیشتبوو، لە بەردەمی خۆیدا چوار منداڵی لەسەر پشت درێژکردبوون، تەمەنی دوانیان لە نێوان حەوت مانگ بۆ نۆ مانگ دەبوون، ئەو دوانەی تریان لە ساڵ زیاتر بوون، منداڵەکان دەنوزانەوە، زۆر بێزار و سەغڵەت بوون.. رەنگە برسییان بووبێ، یا ئازاری جەستەییان هەبێت.. گومانم هەیە کەمنداڵی خۆی بن، رەنگە لە خێزانە هەژارەکان بەکڕێی گرتووبن بۆ مەبەستی سواڵکردن.

هەر لە کەرکوک، لەسەر پردی دووەم ژنێکی تری عەرەب منداڵێکی کوڕی سێ ساڵانی لە بەردەم خۆێدا دانابوو، سکی منداڵەکەی رووت کردبوو، منداڵەکە نەشتەرگەری بۆ کرابوو.. پانزە تەقەڵ زیاتر بە سکی منداڵەکەوە دیاربوو.. هێندە خۆر لە سکی ئەو منداڵەی دابوو.. رەنگی پێستی سکی قاوەیی ببوو.. لەوانەشە ژنە سواڵکەرەکە بە مکیاج رەنگی سکی قاوەیی کردووبێت.. من وا هەستم کرد کە خۆر سووتاندبووی.
ئەمانە و چەندین چیرۆک و دیمەنی تری هاوشێوەی ئەو دوو سواڵکەرم لە شاری سلێمانی و هەولێريش بینی، کە منداڵان بوونەتە کەرەستەی سواڵکردن.. بەشێک لەو ئافرەتانە لە ئاوارەکانی سوریا و خوارووی عێراق بوون.. هەندێکیان تەمەنیان لە نێوان بیست بۆ سی ساڵان دەبوون و هەمووشیان منداڵی ساوایان پێ بوو.. گێچەڵ پێکردن و قسە و توانجی هەرزەکارانیش بەم ئافرەتانە لە لایەکی ترەوە.

بە دەیان منداڵانی ناسکیش کە تەمەنیان لە هەشت بۆ دوانگزە و سیانزە ساڵان دەبوون، بە نێو ئۆتۆمبیلەکانی سەر شەقامەکانی سلێمانی و هەولێر و کەرکوکدا پێچیان دەکردەوە و لە شۆفێرەکان دەپاڕانەوە تا پاکەتێک کلینکسیان لێبکڕن.. لەسەر نیوەی ئەو منداڵانە منداڵی کورد بوون.. نەبوونی و رەشوڕووتییان پێوە دیاربوو.

هەموو ئەمانە تاوانن و پێشێلکردنێکی زەقی مافەکانی منداڵانن.. بە پلەی یەکەمیش ئۆباڵیان لە ئەستۆی حکوومەت دایە.. مەبەستیشم حکوومەتی عێراق و کوردستانیشە.. هیوادارم بە جددی و دڵسۆزی و سۆزەوە پەرلەمان و وەزارەتی کاروباری کۆمەڵایەتی و رێکخراوی منداڵپارێزی کوردستان و هەر هەموو ئەو رێکخراوانەی کە داکۆکی لە مافەکانی منداڵان دەکەن.. هەموو ئەو کەسانەش کە خۆیان بە خەمخۆری منداڵان دەزانن و هیواخوازی داهاتووەیەکی گەشتر و شیاوترن بۆ کورد و کوردستان.. بێنە سەرخەت و، هەڵوێستی جددییان هەبێت و بێدەنگ نەبن بەرانبەر بەم تاوانانەی لە منداڵان دەکرێن.

رەزا شوان
نەرویـج:(٢١ی/ ئایار/٢٠١٧)




پرسیار …. دەوەن مەعروف

لە دوای قوومێ شەراب، بەدەم خەیاڵەوە..
جگەرەیەکم داگیرساند!
خەیاڵم بە فیزێکەوە پێی وتم: ئەزانی ماڵی “پرسیار” لە کوێیە؟
لەناو خۆمدا کەوتمە گەڕان.. هیچم نەدۆزییەوە!
ئیتر بە ڕۆحێکی ماندوەوە هاتمە دەرەوەی خۆم و
بە خەیاڵ خۆم کرد بە وڵاتی (گریک)دا
لەوێ لە دووای هەواڵپرسین، ماڵی (پرسیار)م دۆزییەوە!
لە دامێنی (پارتینۆن) ئەشکەوتێکی ڕووخاوم بینی..
لێی نووسراو بوو (کونەکەی سوکرات)
لە وەڵامدا بە خەیاڵم وت: بێ قەزا بیت، هەی بێ مروەت،
پێکە ژەهرەکەی (سوکرات) دوواین ماڵی پرسیارە!




بۆ ئەمریکا پشتیوانی لە ڕۆژاڤا دەکات؟ … شێرکۆ کرمانج

دوای سەردانەکەی سەرۆکی تورکیا، ڕەجەب تەیب ئەردۆگان، بۆ ئەمریکاو دیداری لەگەڵ دۆناڵد ترەمپ وا دەردەکەوێت کە ئەردۆگان لە سەردانەکەیدا ئەو شتانەی دەستنەکەوتبێت کە هەوڵی بۆ دەدان، لەوانە: بڕینی یارمەتیەکان لە پەیەدەو کوردانی ڕۆژاڤاو دانانیان وەک تیرۆریست؛ لەگەڵ ڕادەستکردنی فەتحوڵا گولەن، پیاوە دیندارە موسڵمانە تورکەکەی نیشتەجێ لە ئەمریکا، کە ئەردۆگان بە عەقڵی پشت کودەتاکەی تەموزی ٢٠١٦ ی ناساندوە.
لە پرێس کۆنفرانسەکەی کۆشکی سپی ئەردۆگان هەر قەوانە کۆنەکەی لێدەدا ئەویش کە خۆی لەوەدا دەدیتەوە کە پەیەدە بەچکەی پەکەکەیەو جیاوازییەک لەنێوانیاندا نیەو شەڕی تیرۆر (داعش) بەپشتیوانیکردن لە گروپێکی تیرۆریستی (پەیەدە) ناکرێت.

هەر لەوێدا، ترەمپ باسی لە گرنگی پەیوەندییەکانی نێوان تورکیاو ئەمریکا کردو گرنگی هاوکارییکردنی هەردوو وڵاتی خستەڕوو بۆ سەرکەوتن بەسەر تیرۆر. بەڵام ئەردۆگان گوێی لەوەنەبوو کە بۆی چووبوو ئەویش پشتکردن لە پەیەدەو ڕاگرتنی هاوکارییە سەربازییەکان‌و دانانیان وەک گروپێکی تیرۆریستی. تاکە شتێک کە ترەمپ گوتبێتی‌و ئەردۆگان پێیخۆشبووبێت ناوبردنی پەکەکە بوو وەک گروپێکی تیرۆریستی.

پرسیارێک کە لەسەر زاری زۆر کەسە ئەوەیە داخۆ ئەمریکا پشت لە تورکیا دەکات‌ بەڕووکردنی لە پەیەدەو ڕۆژاڤا، بەواتایەکی دیکە ئەمریکا تورک بە کورد دەگۆڕێتەوە. سادەگۆیەکان بۆ وەڵامی ئەم پرسیارە یەکسەر دەڵێن بەڵێ، ئەوە نییە ئەمریکا مکوڕە لەسەر پشتیوانیکردن لە ڕۆژاڤاو ناردنی چەک بۆ پەیەدەو هێزەکانی سوریای دیموکرات. تێگەیشتن بەمشێوەیە لە سیاسەتی وڵاتان بەگشتی‌و ئەمریکا بەتایبەتی، کە ئێستاکانێ تاکە گەورە زلهێزی دنیایە، ناحاڵیبوونە لە چۆنییەتی سیاسەتکردن‌و سیاسەت داڕشتن لەوەی بە سیاسەتی دەرەوەی دەوڵەتان ناسراوە.

ئەمریکا نە کورد بە تورک دەگۆڕێتەوەو نە تورک بە کورد. ئەمریکا لەناوچەکە سیاسەت دەکات لەپێناو بەدیهێنانی ستراتیجییەتە گشتییەکانی لەناوچەکەو لەناوبردنی داعش کە بەشێکە لەو ستراتیجیەتە. بۆیە کاتێک کە ئەمریکا هێزەکانی سوریای دیموکرات پڕچەک دەکات بۆ دژایەتیکردنی تورکیا ئەم کارە ناکات. ئەمریکا لە گرنگیی پێگەی ستراتیجی تورکیا گەیشتوەو حەزناکات کە تورکیا بخاتە بەرەی ئەوانی دیکە کە لەم قۆناغەو لەم ناوچەیە بەرەی ڕوسیاو ئێرانە، کە بە بەرەی نەیارانی ئەمریکا ناسراون. بۆیە ئەمریکا هیچ کاتێک نایەوێت تورکیا زویربکات بەڵام لەوانەیە لەناچارییا سیاسەتەکانی ئەمریکا ببن بەمایەی ڕەنجان‌و توڕەبوونی تورکیا.

باشە ئەگەر ئەمریکا گرنگیی‌و پێگەی تورکیا درکدەکات‌و نایەوێت زویریبکات ئەی بۆ ئامادەنییە کە پشت لە کوردانی ڕۆژاڤا بکات، کە خواستی یەکەمی تورکیایە بۆ درێژدان بە پەیوەندییە دووقۆڵییەکانی ئەو دوو وڵاتە؟
لێرە هەوڵدەدەین وەڵامی ئەم پرسیارە بدەینەوە. هۆکاری پشتیوانی ئەمریکییەکان لە ڕۆژاڤا زۆرن بەڵام دەکرێت لێرە لەسەر گرنگترینیان هەڵوەستە بکەین:
یەکەم، ئەمریکا ساڵانێک پشتیوانی لە ئۆپۆزسیۆنی بەناو میانڕەوی سوریا کرد، بە جەیشی حوری سوریشەوە، بەڵام دوای خەرجکردنی نزیکەی نیو ملیار دۆلار هەموو هەوڵەکانی بە فیڕۆچوون‌و بەشێکی زۆری لەو چەکانەشی کە بە گروپە میانڕەوەکانی دا گەیشتنە دەست گروپە توندڕەوەکانی وەک داعش‌و جەبهەی نوسرە. بۆیە ئەمریکا بەدوای بەدیلێکدا دەگەڕا، هێزەکانی پەیەدەو سوریای دیموکرات ئەو بەدیلە چاوەڕوانکراوە بوون.

دووەم، هاوکاریکردنی هاوپەیمانان لە بەرگریکردن لە کۆبانی‌و شەڕڤانەکانی پەیەدە‌، کە لەژێر کاریگەریی میدیاو ڕای گشتی ڕۆژئاوا ئەنجامدران، سەرەتایەکی چاکبوو بۆ دروستبوونی پەیوەندییەکی ڕاستەقینە کە توانای شەڕڤانە کوردەکانی لە بەرگریکردن لە خۆو شەڕکردن لەگەڵ داعش نیشاندا. ئەمە لە شەڕەکانی دواتر، بەتایبەتی شەڕی مەنبەج‌و ڕۆژئاوای فورات، زیاتر دەرکەوت. بەکورتییەکەی بۆ ئەمریکییەکان دەرکەوت کە کوردەکان هێزێکن ئەگەر پشتیوانیان لێبکرێت دەتوانن نەک هەر شەڕی داعش بکەن بەڵکو بەرگریش لە ناوچەکانیان بکەن. ئەزمونی ئەو سەربازە ئەمریکیانەی کە کە ڕاستەوخۆ لەگەڵ شەڕڤانەکان هەیانبوو کاریگەریی خۆی هەبوو لە سەرنجڕاکێشانی وەزارەتی بەرگری ئەمریکا بۆ شەڕڤانەکان‌و سەرکردەکانیان.

سێیەم، ڕاستە ئەمریکییەکان نایانەوێت تورکەکان پەراوێزخەن بەڵام لە قەیرانی سوریا بۆیان دەرکەوت کە تورکەکان لە باشترین حاڵەتدا هاوپەیمانێکی خراپن چونکە ساڵانێک بوو سنورەکانی خۆیان نەک هەر بەڕووی داعش‌و گروپە ئیسلامییە توندڕەوەکان دانەخستبوو بەڵکو لە سنورەکانی تورکیا هاوکاری‌و کارئاسانی پێشکەش بە تیرۆریستەکان دەکرا، بەئاشکرا یان بەدزی. کۆنترۆڵکردنی ئەو سنورانە تەنیا بەپشتیوانیکردن لە پەیەدەو هێزەکانی سوریای دیموکرات دەکرا کە بەشی هەرە زۆری ئەو سنورانەیان لە ماوەی چەند ساڵێک لە داعش، هاوسنورەکەی تورکیا، پاککردەوە.

چوارەم، ئەمریکییەکان پێویستییان بە هاوکارێک‌و هاوپەیمانێک بوو کە پێویستی بە ئەمریکییەکان بێت بەڵام توانای ئەنجامدانی شەڕو بەڕێوەبردنی خەڵکیشی هەبێت لەسەر زەوی سوریا. هاوپەیمانێک کە لەبەرئەوەی پێویستی بە یارمەتی ئەوانە هیچ کاتێک لەژێر فەرمانی ئەوان دەرنەچێت. ڕاستیی ئەم خاڵە لەوکاتە زەقتر دەردەکەوێت کە بارودۆخی کوردانی ڕۆژاڤا ڕەچاوبکەین کە لەلایەکەوە تورکیا، لەلایەک پارتی، لەلایەکی دیکە داعش‌و ئۆپۆزسیۆنی سوریا بە میانڕەو و توندڕەوە تادەگات بەشار ئەسەد دەوردراوە کە بەئاشکراو بەدزی دژایەتی پەیەدەو کوردانی ڕۆژاڤاو و هێزەکانی سوریای دیموکرات دەکەن. بەکورتی وەک چۆن ئەمریکا کەسی نییە لەسەر زەوی شەڕی بۆ بکات کوردەکانی ڕۆژاڤاش کەسیان نییە کە هانای بۆ ببەن‌و یارمەتیان بدات. لەئاکامدا هەردووکیان بوون بەتەواوکەری یەکدی.

چوارەم، تورکیا هەر لەسەرەتای قەیرانی سوریاو پێش ئەویش خەونی بە درێژکردنەوەی قوڵایی ستراتیجی خۆی دەدیت لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەئاراستەی کەنداوی عەرەبی، هاتنی بۆ ناو سوریا لەم ئامانجەی نزیکدەکردەوە. ئەمریکا ئەم پەلئاوێشتنەی تورکیای پێ باش نییە. ئەمەش کاتێک زەقتر دەردەکەوێت ئەگەر ڕەچاوی ئەوە بکەین کە تورکیا لە ٢٠٠٢ ـەوە حکومەتێکی ئیسلامیی-سوننیی ڕابەرایەتی دەکات‌و لەهەوڵی زیندوکردنەوەی خەونە ئیمپراتۆرییە عوسمانییەکانە لەسەر بنەمای دین‌و مەزهەبی سوننە. پشتیوانیکردن لە ڕۆژاڤا بەشێکە لە ستراتیجیەتی ئەمریکا بۆ لەباربردنی ئەو خەونەی تورکیا.

پێنجەم، لە ناوەڕاستی ٢٠١٥ دا پاش ئەوەی ئەمریکا باسی لە چارەسەری سیاسی کرد بۆ کێشەی سوریا، کە هاتنی ڕوسیای بۆ ناو هاوکێشەکانی سوریا بەچڕی بەدوای خۆیدا هێنا، کە دواتر باڵادەستی ئێرانی نەک هەر لە سوریا بەڵکو تەواوی ناوچەکە لێکەوتەوە. ئەمانە هەمووی وای لە ئەمریکا کرد کە پێیوابێت ئەگەر پشتیوانی لە کوردەکان نەکات‌و لەڕێگەی ئەوانەوە بازوی خۆی‌و ناوچەکانی ژێردەستی تاکە هاوپەیمانە ساواکەی بەهێزنەکات ئەوە سوریا لە دواڕۆژێکی نزیکدا بەتەواوی دەکەوێتە ژێر ڕکێفی ڕوسەکان لەلایەک‌و ئێرانییەکان‌و هاوپەیمانەکانی (وەک ئەسەد و حیزبوڵا) لەلایەکی دیکە. بەکورتی‌و بەکوردی ئەمریکا پشتیوانی لەڕۆژاڤاو هێزەکانی سوریای دیموکرات دەکات بۆ بەرگریکردن‌و ڕێگریکردن لە زیاتر تەشەنەکردنی ڕۆڵی ئێران لە سوریاو لە ناوچەکە.

شەشەم، دوای شڵەژانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەئاکامی ئەوەی بە “بەهاری عەرەبی” ناسراوە ئەمریکییەکان بەگشتی‌و ترەمپ بەتایبەتی بەدوای بکەری سەقامگیریکەردا دەگەڕێن لەناوچەکە. کوردانی ڕۆژاڤا سەلماندویانە نەک هەر سەقامگیری ناوچەکانیان دەتوانن ڕابگرن‌و بپارێزن بەڵکو ئەو ناوچانەش کە وەک ناوچەی ناکوردی دانراون تائێستا کێشەیەکی وایان تێدا سەریهەڵنەداوە کە ببێتە مایەی نیگەرانی ئەمریکییەکان. بۆ ئەمریکییەکان پرسی سەقامگیریی پێش دیموکراسی دێت. لەڕاستیشدا هەروایە چونکە توێژینەوەکان‌و ئەزمونی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پێماندەڵیت کە هەرێم‌و وڵاتە ناسەقامگیرەکان ژینگەیەکی چاکن بۆ بەرهەمهێنانی تیرۆریزم‌و تیرۆریستان. ئەمەش لە بەرژەوەندی ئەمریکادا نییە. بۆیە ئەمریکا پێیوایە کاتێک کە پشتیوانی لە ڕۆژاڤا دەکات پشتیوانی لەو ئەزمونە سەقامگیرە دەکات کە بەخۆی بەرگری لەخۆی دەکات لەدژی سەرهەڵدان‌و تەشەنەی بیری توندوتیژی‌و تیرۆریزم.

حەفتەم، سەرکەوتنی ئەزمونی ڕۆژاڤا لە ڕێزگرتنی فرەیی دینی‌و نەتەوەیی، ئەگەر ڕێژەییش بێت، لەو ناوچانەی کە بەڕێوەیان دەبەن لەگەڵ تەبەنیکردنی سێکولاریزم‌ وەک بنەمایەک بۆ یاسادانان‌و ڕێزگرتن لە مافەکانی ژنان بەدڵنیاییەوە کاریگەرییان هەبووە لە نزیکبوونەوەی کوردو ئەمریکییەکان بەڵام پێموانییە بێ بوونی ئەو هۆکارانەی لەسەرەوە ئاماژەمانپێکردن پەیوەندییەکان بەو ئاستە دەگەیشتن کە ئێستا پێیگەیشتون.
ئەم هۆکارانە بەگشتی پێماندەڵێن کە پشتیوانیکردن لە ڕۆژاڤا، پەیەدەو هێزەکانی سوریای دیموکرات، ئەوەندەی پەیوەندی بەیەکگرتنەوەو یەکنەگرتنەوەی بەرژەوەندی‌و ئامانج‌و ستراتیجییەکانی بکەر (actor) ـەکانە ئەوەندە پەیوەندی بە ئەخلاق‌و ئایدیۆلۆجیاوە نییە.

ئەگەر پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان لەسەر ئایدیۆلۆجیا دامەزرابان هیچ کاتێک هێزێکی چەپڕەوی ژینگەپارێزیی ئینتەرناشناڵیستی وەک پەیەدە لەگەڵ ئەمریکای بازاڕی ئازادو دیموکراسخوازی سەردەمی باراک ئۆباما، یان ئەمریکای ناسیونالیستی ئابوری‌و کۆنزێرڤەتیڤی سەردەمی دۆناڵد ترەمپ، لێکنزیک نەدەبوونەوە. ئەخلاق‌و مافەکانی مرۆڤ‌و بەها دیموکراسییەکان لێرەو لەوێ قسەیان لەسەر دەکرێت لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان، لەوانەشە جارجار کاریگەرییان لەسەر سیاسەتی دەرەوەی وڵاتێک یان بکەرێک هەبێت، بەڵام بەگشتیی پرس‌و بەهای یەکلاکەرەوە نین، ئەوەی یەکلاکەرەوەیە هاوئامانجی‌و هاوبەرژەوەندی‌و هاوستراتیجییە. بۆیە کوردو کوردستانیان چ لە ڕۆژاڤا چ لە هەر شوێنێکی دنیا بن دەبێت لەو ڕاستییە بگەن‌و لەسەر ئەم بنەمایانە لە پرسی پەیوەندییەکانیان لەگەڵ ئەمریکا یان هەر وڵاتێکی دیکەی دنیا نزیکببنەوە.




هەڵبژاردنی فەرەنسا، دەنگی نا بەدژی راسیزم سەرکەوت


عەبدوڵا مەحمود

دەورەی دووەمی هەڵبژاردنەکانی سەرۆکایەتی فەرەنسا بە دەرچوونی ئیمانوێل ماکرۆن، کۆتایی هات. دەرچوونی ئیمانوێل لەم هەڵبژاردنەدا، بەمانای سەرکەوتنی کاندیكی باش بەسەر یەکێکی خراپدا نییە، وە بەمانای سەرکەوتنی چەپ و بەسەر راستدا لێک نادرێتەوە. دەرنەچوونی راستی پەرگیر و ڕوهەڵماراوی فاشیست لەفەرەنسا و لە جێگایدا دەرچوونی لیبرال و راستێکی نەرمی شاراوە تا ئەو ئاستەی نەیارەکانی بەچەپ ناوزەندی بکەن ناتوانێت هیچ ئومیدێکی باشی بۆ هاوڵاتیانی فەرەنسا لەسەر هەڵبهینجرێت. ئەوەی لەو پرۆسەیدا و لەم هەڵبژاردنەدا جێگای لێرامان و هەڵوێستەیە، مامەڵە و دیدی هاوڵاتیانی فەرەنسایە. خەڵکی فەرەنسا لەدۆخێکدا چوونە بەردەم سندوقەکانی دەنگدان، کە کەشی زاڵ بەسەر کۆمەڵگای ئەم سەردەمەدا، سەر راستکرانەوەی راسیزم و فاشیزم و پەرەگرتنی دوبارەی بزوتنەوە و رەوتە راستەکان و زاڵکردنی کەشی راسیستییە بەسەر کۆمەڵگادا. پۆستمۆدێرنیزم کە پایەکی بەهێزی راسیزم خوڵقێنی ئەم سەردەمەیە، هاوکات پایەکی بەهێزی سەرهەڵدانی داعشیزم و رەوت گەلی ئیسلامی نامۆن بەئینسان. ئەم رەوتە ئیسلامیانە نەک هەر بیانو پاساو دەبەخشنە راسیزم، بەڵکو بەکردەوە کۆمەك دەکەن بە راسیزم.

بۆیە مەدی دژە پەنابەری، دژە خاریجی، پێداگرتنەوە لەسەر مەزنێتی ناسنامەی میللی ونەتەوەیی و ئیتنیکی، گەرانەوە بۆ رابردووی بێ پەنابەری، کەشی زاڵی دنیای ژێر سایەی نیزامی سەرمایەداری ئەم چەرخەیە. چەرخی بەیەکدادانی تیرۆریزمی دەوڵەتی و نێودەوڵەتی لەگەڵ تیرۆریزمی ئیسلامی و رەوتەکانی بە پشتیوانی ئاشکرای خودی دەوڵەت و تیرۆریزمی دەوڵەتی، یەکێک لە ترساناکترین دۆخەکانی کۆمەڵگەی ئەم سەردەمەیە بۆسەر ئینسان و مافە جیهانداگرەکانی ئینسان و پێوانەو مافە فەردی و مەدەنیەکان. لە دڵی هەلومەرجێکی ئاوادا، چاوخشاندن بەسەر هەڵبژاردنەکانی فەرەنساندا و ئاکامێک کە بەدوای خۆیدا هێنای راستیەکی گرنگ و پڕ بەها نیشان دەدات. هاوڵاتیانی فەرەنسا بە دەنگ نەدانیان بە راستی پەرگیرو ئاشکراو بێپەردە، نایەکی گەورەیان وت، بەراسیزم و کەشی زاڵی راستی لە دنیایی ئەم سەردەمەدا.

بێداربوونەوەیەکی ئاشکرای کۆمەڵگای فەرەنسایان، بە دنیای ئەم سەردەمە راگەیاندا. ئەمەش ئاکامی ئەوەیە کە زوربەی زۆری خەڵکی فەرەنسا، نەک نەبوونەتە قوربانی کەشی راسیزمی دنیا کە ترامپ و تیز مەی و… لەخۆی هێنایە دەرەوە، بەڵکو کاردانەوەیەکی ئاشکرایان بەروویدا نیشاندا. دیارە هێشتا ناکرێت مەترسی راست و مەترسی زاڵبوونی زیاتری راسیزم، نادیدەبگیرێت، بەڵام ناشکرێت ئەم دەنگی نایەی هاوڵاتیانی فەرەنسا بە دژی راسیزم و کەشی راسیستیدا، نادیدە و کەم بایەخ بخوێندرێتەوە. ئیمانوێل ماکرۆن بۆیە دەنگی هێنا، چونکە راسیزمی فەرمی و بانگەشەی فەرمی راسیستی وەڵامی نای وەرگرتەوە. بانگەشەکانی ئیمانوێڵ، بۆ بەیەکسان چاو تەماشاکردنی هاوڵاتیان.

پاشەکەوتی ٦٠ ملیارد یۆرۆیی و گێرانەوەی بۆ خەزێنەی دەوڵەت. هێشتنەوەی فەرەنسا لە ناو یەکێتی ئەوروپا، بەڵین دان بە زامنکردنی هەلی کار بۆ ئۆردوی بێكاران، پێداگرتنەوە لەسەر درێژەدان بەجەنگی دژە تیرۆر… لەگەڵ ئەوەدا بێ کاریگەر نەبوون لەسەر ئاکامی هەڵبژاردنەکە، بەڵام هێشتا هەموو ئەوانە لەچاو بێداربوونەوەی هاوڵاتیان فەرەنسا، بەرامبەر بە مەترسیەکانی راسیزم، زۆر لەخوارترن. لەدوای کارەساتی ١١ سێبتەمبەری ٢٠١١ وە، فەرەنسا لە ئەوروپادا گەورەترین قوربانی دەستی تیرۆریزمی ئیسلامییە. خوێن لەوکۆمەڵگەیە دەچۆرێت و ترس لە کردەوەی تیرۆریستی ساڵێک زیاترە باری نائاسایی داسەپاندووە. خەڵکی فەرەنسا لەم دەنگدانەدا، نەبوونەتە قوربانی بێ گوێ و بێ چاو لە ململانێی نێوان باڵەکانی بۆرژوازی فەرەنسیدا. نەبوونە خۆراکی رووتی کایەکی دیموکراسی بۆژوازی بەتەنها، بەڵکو بە رەتکرنەوەی راسیزمێکی هەوسار پچڕاو پەیامێکی تریان دا بە گوێچکەی کۆمەڵگای ئینسانی ئەم سەردەمەدا. پەیامی پێداگرتنەوە لەسەر بەها ئینسانیەکان، مافی هاوڵاتی بوون. ئەمەش لەدڵی هەلومەرجی ئێستادا، وەکو سەرکەوتنی بەرەی وێڵی ئینسان بەدوای ئازادی و مافی هاوڵاتی بوون و پێداگرتنەوە لەسەر مافە جیهانداگرەکانی ئینسان، کە بەرهەمی خەباتی خودی ئینسانە هوشیارو خەباتگێرەکانە، دەکرێت لێی بڕوانرێت.

با بیهێنینە بەرچاو، ئەگەر لە جێگای ئیمانوێل، مارین لوپان لەم هەڵبژاردنەدا دەرچوایە چ مەترسیەک پێشبینی دەکرا بۆ فەرەنساو هاوڵاتیانی و بۆ تەواوی ئەوروپاش؟ دیارە دۆخەکە بەتەواوی ئاڵوگۆری بەسەردا دەهات. لەلایەکەوە مەدی راسیستی و دژی خاریجی و پەنابەری رەوتی روولەهەڵکشانی خێرای دەبری، هەروەها دەبووە بلوکێکی بەهێز لەناودڵی ئەوروپادا لەگەڵ هاوتاکەی لە بەریتانیادا، کە بێپەردە نوینەرایەتی راسیزمیان دەکرد و هەرەشەی دەرچوونی فەرنساش لەیەکێتی ئەوروپا، بەرجەستەتر دەبوو. هەموو ئەمانە پێشبینی ئاڵوگۆری گەورەی لە ئەوروپادا، بەدوای خۆیدا کێش دەکرد. وەڵامی خەڵکی فەرەنسا بە نا وتن بۆ مارین لوپان، نا وتن بوو بەو ئاڵوگۆرەی کە بەزیانی خەڵکی فەرەنساو تەواوی ئەوروپادا، دەشکایەوە. بۆیە دەتوانین بڵێین، سەرکەوتن لە هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی فەرەنسادا دەنگی نای خەڵک بوو بە راسیزم و ئالوگۆرێکی تەکاندەر نەک سەرکەوتنی ئیمانوێڵ.

دیارە هەڵبژاردن، لە ژێر سایەی نیزامی دیلیهێنەری سەرمایەداریدا، هەرگیز چاوەروانی ئاڵوگۆری بنەرەتی و بەرجەستەی بە قازانجی خەڵکی کرێکار لێ چاوەروان ناکرێت. ئاڵوگۆری بنەرەتی بەندە بە هاتنەمەیدانی چینی کرێکار و جەماوەری رێکخراو لە حزبی چینی کرێکارو رێکخراوە جەماوەری و رادیکاڵ و پیشەیی و جەماوەریەکانی خۆیاندا و لەژێر ئاڵا و ئاسۆی سوسیالیزمی کرێکاریدا، بەدژی سەرجەم باڵ و بزوتنەوەی بۆرژوازی و نیزامی سەرمایەداری. زەمینەی عەینی بۆ کارێکی ئاوا و دەستبردن بۆ شۆرشی جەماوەری لە خوارەوە لە فەرنسادا ئامادەیی هەیە. ئەوە نەبەردێکە سەرباری دواکەوتنی دەشێت فەرەنسا پێشەنگی لە دڵی ئەوروپادا بگرێتەوە دەست.
ئەو کاتە دنیای شارستانی شایستەی هەڵبژارنێکی راستەقینە دەبێت، کە جەماوەری کرێکاری و بەرهەمهێنی ئەم کۆمەڵگایە، بە بەرپاکردنی شۆرش، دەستیان بۆ بردووە…


ناوەراستی ئایار ٢٠١٧
عەبدوڵا مەحمود
www.abdulammahmud.com

تیبینی: ئەم بابەتە لە بۆپێشەوەی ژمارە ٤ بەرواری ١٥ ئایاردا بڵاوکراوەتەوە…www.bopeshawa.net




په‌تای گه‌نده‌ڵی و تێكشكانی كۆمه‌ڵگه‌ … شاخه‌وان سدیق


له‌ گێڕانه‌وه‌كانی ڕۆمانی (پیاوێكی تێكشكاو)دا
“ڕۆمان هونه‌ری ئاماده‌كردنه‌وه‌و هێنانه‌ قسه‌و ناساندنی مرۆڤه‌ بێده‌نگه‌كانه‌” (به‌ختیار عه‌لی)

به‌درێژای مێژووی هونه‌ری نوسین و گێڕانه‌وه‌، وه‌ك سیحری بنیاتنانی پایه‌ گرنگه‌كانی ئه‌ده‌ب، ده‌لاقه‌ی خسته‌نه‌ڕووی ئازارو مه‌ینه‌تیه‌كانی كۆمه‌ڵگای مرۆڤایه‌تی بووه‌، زۆر جار ئه‌وه‌ی مێژوو نه‌ی توانیوه‌ بیڵیت و ده‌ركی پێنه‌كردووه‌، ئه‌ده‌ب وه‌ك ژانرێكی گرنگ ئه‌و سپه‌یسه‌ی پڕكردۆته‌وه‌و بگره‌ باشتر وێنا گه‌وره‌ی ڕووداوه‌كانی گواستۆته‌وه‌، هه‌رچه‌نده‌ ئه‌ده‌ب جیاواز له‌ مێژووی ڕوداوه‌ واقیعیه‌كان كۆپی ناكات، به‌ڵام هه‌میشه‌ ئه‌و به‌شانه‌ی ڕوداوه‌كان ده‌گوازێته‌وه‌ كه‌ له‌ واقیعدا به‌ چاو نابینرێن و دیوێكی تریان ده‌خاته‌ ڕوو، (كۆڵن وڵسن) ده‌ڵێت” كاریگه‌ری ڕۆمان له‌سه‌ر كلتوری مرۆڤایه‌تی، له‌ تێكڕای تیۆریه‌كانی فرۆیدو داروین و ماركس زیاتر بووه‌” ئه‌وه‌ش كه‌ وای كردوه‌ (ئه‌ده‌ب) ئه‌م گرنگیه‌ی هه‌بێت، ده‌ست بردن و قسه‌كردنیه‌تی بۆ هه‌موو ئه‌و بابه‌تانه‌ی كه‌ ڕاسته‌وخۆ په‌یوه‌ندیان به‌ ئازارو كێشه‌ گه‌وره‌كانی مرۆڤ و كۆمه‌ڵگاوه‌ هه‌یه‌، هه‌ر وه‌ك ئه‌وه‌ی (دیستۆ ڤسكی) له‌ ڕۆمانی (تاوان و سزا)دا و (جۆرج ئۆروێڵ) له‌ ڕۆمانی (1984) دا و (گۆستاف فلۆبێر) له‌ ڕۆمانی (مادام بۆ ڤاری)دا، كردویانه‌. ئه‌وه‌ش كه‌ من له‌م نوسینه‌دا مه‌به‌ستمه‌ له‌سه‌ری بوه‌ستم و بدوێم ڕۆمانی (پیاوێكی تێكشكاو)ی نوسه‌ری مه‌غریبی، (تاهیر بن جه‌للون)ه‌، ئه‌م ڕۆمانه‌ش، هاوشێوه‌ی زۆرێك له‌ تێكسته‌كانی تری دونیا، قسه‌كردنه‌ له‌سه‌ر ترسناكترین ده‌ردی كۆمه‌ڵگا كه‌ ئه‌ویش په‌تای (گه‌نده‌ڵی)ه‌. ئه‌م دیارده‌یه‌ش یه‌كێكه‌ له‌ باوترین دیارده‌ خراپه‌كانی مرۆڤ له‌ زۆرێك له‌ كۆمه‌ڵگاكاندا، به‌تایبه‌ت وڵاتانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، كه‌ به‌هۆیه‌وه‌ جگه‌ له‌ هه‌ڵته‌كانی كۆمه‌ڵگاو نه‌مانی سیستم، مرۆڤیشی به‌ره‌و تێكشانی گه‌وره‌ی جسته‌یی و ڕۆحی ده‌بردوه‌.

نوسه‌ر له‌ چه‌ند دێڕێكدا.

تاهیر بن جه‌للون، ساڵی 1944 له‌ شاری (فاس) له‌ مغریب له‌ دایك بووه‌. ماسته‌ری له‌ فه‌لسه‌فه‌دا و دكتۆرای له‌ ده‌رون پزیشكیدا هه‌یه‌. ساڵی 1987 ڕۆمانی (شه‌وی قه‌در)ی بڵاوكردۆته‌وه‌و له‌سه‌ری خه‌ڵاتی گۆنگۆری به‌ده‌ستهێناوه‌. ئه‌م نوسه‌ره‌ به‌ زمانی فه‌ره‌نسی ده‌نوسێت و به‌یه‌كێك له‌ نووسه‌ره‌ دیاره‌كانی پۆست كۆلۆنیالیزمی ئه‌فریقای باكوور له‌ قه‌ڵه‌م ده‌درێت. له‌ دیارترین ڕۆمانه‌كانی( مناڵی لمه‌كان، ئه‌وتاریكیه‌ دره‌وشاوه‌یه‌، كۆچ و پیاوێكی تێكشكاو)ه‌.

چیرۆكی ڕۆمانه‌كه‌:

ڕۆمانی (پیاوێكی تێكشكاو) یه‌كێكه‌ له‌ ڕۆمانه‌ گرنگ و دیاره‌كانی (بن جه‌للون) و ساڵی 1994 خه‌ڵاتی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستی به‌ده‌ستهێناوه‌. نوسه‌ر خۆی ده‌ڵێت: بیرۆكه‌ی ڕۆمانه‌كه‌ی له‌ ڕۆمانی نوسه‌رێكی (ئه‌ندۆنیزی)ه‌ وه‌ وه‌رگرتووه‌، به‌ناوی (پیرامۆدیا ئاناتا تویر) ئه‌مه‌ش ڕاستی قسه‌كه‌ی (میلان كۆندێرا) ده‌سه‌لمێنێت كه‌ ده‌ڵێت” هه‌موو نوسینێكی نوێ‌، به‌ شێوه‌ك له‌ شێوه‌كان، كاریگه‌ری نوسینێكی پێشوتری له‌ سه‌ره‌” ئه‌م ڕۆمانه‌ به‌زمانێكی جوان و كوردیانه‌ی پاراو له‌لایان وه‌رگێڕی به‌توانا (ئازاد به‌رزنجی)ه‌وه‌ كراوه‌ به‌ كوردی و ساڵی (2013) چاپی یه‌كه‌می له‌ ده‌زگای چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ی سه‌رده‌م بڵاوبۆته‌وه‌.

چیرۆكه‌كه‌ به‌ كورتی.

موراد كاره‌كته‌ری سه‌ره‌كی ئه‌م ڕۆمانه‌، فه‌رمانبه‌رێكی ڕاستگۆو دڵسۆزی حكومه‌ته‌، ئه‌م پیاوه‌ له‌ ڕێگه‌ی په‌یوه‌ندییه‌وه‌ به‌ خۆشه‌ویستی، هاوسه‌رگیری له‌گه‌ڵ خانمێكدا ده‌كات به‌ناوی- (حه‌لیمه‌)وه‌، كه‌ دواتر كچێكی لێی ده‌بێت، ئه‌م خێزانه‌ ئه‌گه‌رچی له‌ سه‌ره‌تاوه‌ پێكه‌وه‌ به‌خته‌وه‌رو ئاسوده‌ن، به‌ڵام هه‌ژاری و ده‌ستكورتی موراد، له‌ ڕووی داراییه‌وه‌ ڕێگره‌ له‌ به‌رده‌وامبوونی ئه‌م خۆشبه‌ختیه‌و، له‌ دواتردا هۆكاره‌ بۆ هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی خێزانه‌كه‌و به‌لاڕێدابردنیان له‌ چه‌ندین ڕوه‌وه‌، چونكه‌ موراد نایه‌وێت ببێته‌ كه‌سێكی گه‌نده‌ڵ، ده‌یه‌وێت ژیانێكی ئابڕومه‌ندانه‌ بژی، به‌ڵام به‌رامبه‌ر به‌م بیرو باوه‌ڕه‌ی ڕۆژ دوای ڕۆژ ژیانی وێرانتر ده‌بێت، كه‌ ئه‌مه‌ش سه‌ره‌نجام توشی دابه‌شبون و كه‌رتبونی ده‌كات و به‌ تێكشكان و ڕوخانی كه‌سایه‌تی كۆتای دێت و ده‌بێته‌ پیاوێكی تێكشكاو كه‌ له‌ مرۆڤێكی وه‌فادارو ڕاستگۆوه‌، ورده‌ورده‌ ده‌بێته‌ مرۆڤێكی بێمتمانه‌ی گه‌نده‌ڵ. ئه‌وه‌تا له‌ لاپه‌ڕه‌ (16) ڕۆمانه‌كه‌ به‌م جۆره‌ نوسه‌ر باس له‌ شێوازی بڵاو بونه‌وه‌ی گه‌نده‌ڵی له‌ كۆمه‌ڵگادا ده‌كات.

” دوای ئه‌وه‌ی موراد سواری تاكسی ده‌بێت، كابرای ته‌كسی ئاوڕ ده‌داته‌وه‌و له‌ به‌رخۆیه‌وه‌ ده‌ڵێت” ده‌ دانه‌ ساڵه‌ ئه‌م ته‌كسیه‌م كڕیوه‌، بڕواده‌كه‌یت تا ئێستاش به‌رتیل به‌و كابرایه‌ ده‌ده‌م كه‌ مۆڵه‌تی شۆفێریه‌كه‌ی بۆ ده‌رهێنام” موراد به‌هۆی ئه‌وه‌ی له‌ یه‌كێك له‌ فه‌رمانگا حكومیه‌كان وه‌ك برپرس كارده‌كات، ڕۆژانه‌ توشی چه‌ندین حاڵه‌ت و دیارده‌ی به‌رتیلخواردن ده‌بێته‌وه‌، كه‌ ته‌نها به‌ واژۆ كردنی له‌ سه‌ر كتابێك ده‌توانێت ژیانی بگۆڕێت، ئه‌وه‌ تا له‌ لاپه‌ڕه‌ (24)دا به‌م جۆره‌ باس له‌ هه‌ڵوێستێكی مۆراد ده‌كات” (فولان) كه‌ به‌ڵێنده‌رێكی بیناسازییه‌، له‌ یه‌كێك له‌ كافێكانی شاردا سه‌فته‌یه‌ك پاره‌ ده‌خاته‌ به‌رده‌م موراد و داوای ته‌نها یه‌ك واژۆی لێده‌كات، ئه‌و سه‌فته‌ پاره‌ هێنده‌ زۆربوو كه‌ موراد ده‌ی توانی ” ماتۆڕێك بۆ خۆی و كراسێك بۆ حه‌لیمه‌و قاتێك بۆ مناڵكه‌ی بكڕێت، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی كه‌ ده‌ی توانی هه‌مویان به‌رێت بۆ ڕیستۆرانت و ماسی بخۆن، خۆشی جگه‌ره‌ی ئه‌مریكی بكێشێت. به‌ڵام موراد ده‌ڵێت من. (به‌رتیل خۆر نیم)و به‌توره‌ بونه‌وه‌ تڤێك ده‌كاته‌ سه‌رزه‌وی و ده‌ڕوات.

له‌م ڕۆمانه‌دا ئه‌وه‌ی جێگای نیگه‌رانیه‌ ئه‌وه‌یه‌، كه‌ له‌ دواتردا و به‌هۆی غدره‌كانی كۆمه‌ڵگه‌وه‌ (موراد)یش ده‌بێته‌ یه‌كێك له‌ پیاوانی به‌رتیل خۆری گه‌نده‌ڵ، ئه‌گه‌رچی هه‌میشه‌ش هه‌ست به‌ تاوان و ئازاری ویژدان ده‌كات، به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه‌ ڕووده‌دات له‌ ئه‌ساسدا به‌شێك نییه‌ له‌ كه‌سایه‌تی (موراد) به‌ڵكو ئه‌وه‌ سیستمی حكومڕانی و ڕه‌فتاری ئاشكرای پیاوانی حكومه‌ته‌ كه‌ كه‌سایه‌تی ئه‌م ناچار به‌و گۆڕانه‌ گه‌وره‌یه‌ له‌و دا ده‌كه‌ن، موراد ته‌نها قوربانیه‌، وه‌ك چۆن مرۆڤ له‌م جۆره‌ كۆمه‌ڵگانه‌دا بون و ژیانی به‌گشتی قوربانیه‌كی گه‌وره‌یه‌. ئه‌وه‌تا له‌ دواجاردا موراد ده‌ڵێت” ئای چه‌نده‌ سه‌خته‌ مرۆڤ هێنده‌ ڕووناكبین و ه‌وشیار بێت، كه‌ باوه‌ڕی به‌هیچ بیانوویه‌ك نه‌مابێت بۆ خراپه‌كاری و ناشیرینیه‌كانی كۆمه‌ڵگاكه‌ی و سه‌رده‌مه‌كه‌ی و ناشیرینی مرۆڤایه‌تی و ناشیرینی مه‌رگ، ئاخۆ شه‌و له‌م غه‌مه‌ قووڵه‌ ڕزگارم ده‌كات، یان مه‌رگ دێت و ئه‌م باره‌ قورسه‌ی سه‌ر شانم لاده‌بات.

ته‌كنیك وه‌ك خاڵی به‌هێزی ڕۆمانه‌كه‌:

ته‌كنیك یه‌كێكه‌ له‌ ڕه‌گه‌زه‌ گرنگه‌كانی سه‌ركه‌وتنی ئه‌م ڕۆمانه‌، ئه‌ویش له‌ ڕێگه‌ی ساده‌ ده‌ربڕین له‌ گێڕانه‌وه‌داو قوڵ ده‌ربڕین له‌ واتادا، بۆ خۆشی ئه‌م تێكسته‌ ڕۆمانێكی فره‌ ڕه‌هه‌ندی فره‌ كاره‌كته‌ره‌و، تێمای سه‌ره‌كی چیرۆكه‌كه‌ی باسكردنه‌ له‌ دیارده‌ی هه‌ژاری و خراپی سیستمی حكومڕانی و فراوانی دیارده‌ی به‌رتیلخواردن و بڵاو بونه‌وه‌ی ڤایرۆسی گه‌نده‌ڵی له‌ ناو دامده‌زگاكانی حكومه‌تدا، ڕاوی گێڕه‌ره‌وه‌ی ڕوداوه‌كان له‌لایان چه‌ند كه‌سایه‌تیه‌كه‌وه‌ ده‌گێردرێته‌وه‌، به‌ڵام جۆرێك له‌ هاو په‌یوه‌ستی له‌ نێوان گێڕه‌وه‌كاندا هه‌یه‌، ئه‌م ڕۆمانه‌ به‌شێوه‌ی دیالۆگی كورت و خێراو له‌ ڕێگه‌ی گرێچنی ورده‌وه‌، ڕوداوه‌كانی پێكه‌وه‌ به‌سراونه‌ته‌وه‌، به‌جۆرێك كه‌ نوسه‌ر له‌ ڕێگه‌ی ئه‌م جۆره‌ له‌ ته‌كنیكه‌وه‌ سیحری خۆی له‌ خوێنه‌رده‌كات و واده‌كات كه‌ خوێنه‌ر نه‌توانێت به‌ ئاسانی ده‌ست له‌ خوێندنه‌وه‌ی تێكسته‌كه‌ی هه‌ڵگرێت.

په‌یوه‌ندی ئه‌م ڕۆمانه‌ به‌ دۆخی هه‌رێمی كوردستانه‌وه‌:

هه‌روه‌ك چۆن نوسه‌ر كه‌ (مه‌غریب)یه‌و خۆی ده‌ڵێت گێڕانه‌وه‌ی چیرۆكه‌كه‌م باسكردنه‌ له‌ واقیعی ژیانی هاوڵاتیانی مه‌غریب و بیرۆكه‌ی ڕۆمانه‌كه‌شی له‌ ڕۆمانی نوسه‌رێكی (ئه‌ندۆنیزیه‌وه‌) وه‌رگرتوه‌، ئاوهاش ئه‌م ڕۆمانه‌ په‌یوه‌ندی ڕاسته‌خۆی به‌ شێوه‌ی ژیانی هاوڵاتیانه‌وه‌ هه‌یه‌ له‌ هه‌رێمی كوردستان، چونكه‌ له‌ ماوه‌ی (26) ساڵی ڕابردووی حكومڕانی ده‌سه‌ڵاتی خۆماڵیانه‌ی كوردی، به‌هۆی بڵاو بونه‌وه‌ی فه‌سادو دیارده‌كانی به‌تیل خواردن له‌ داموده‌زگانی حكومه‌تی هه‌رێمدا، چه‌ندین هاوڵاتی و فه‌رمانبه‌ری دڵسۆزی ئه‌م هه‌رێمه‌ (موراد) ئاسا، كه‌ له‌ ژیانێكی شه‌ره‌فمه‌ندانه‌ی پڕله‌ ئینتیما بۆ خاك و نه‌ته‌وه‌دا سه‌ربه‌رزانه‌ ده‌ژیان ناچار به‌ تێوه‌گلان و توشبوون به‌ ڤایرۆسی گه‌نده‌ڵی كران و له‌ ژێرفشاری هه‌ژاریشدا خێزانه‌كانیان هه‌ڵوه‌شێنرانه‌وه‌. بۆیه‌ به‌بۆچوونی من خوێندنه‌وه‌ی ئه‌م ڕۆمانه‌ جیاواز له‌ زۆرێك له‌ تێكسته‌كانی كه‌ بۆ ئێمه‌ خوێنه‌رانی كورد پێویسته‌، چونكه‌ ئه‌ده‌ب و گێڕانه‌وه‌ خاڵی هاوبه‌شی مرۆڤه‌كانن و وه‌ك چۆن ئازاره‌كانیان هاوبه‌شه‌، ئاوهاش چیرۆكه‌كانیان هاوبه‌شه‌، بۆیه‌ كاتێك ئه‌م ڕۆمانه‌ ده‌خوێنیته‌وه‌، واده‌زانیت (تاهیر بن جه‌للون) كورده‌و ڕۆمانه‌كه‌شی بۆ واقیعی ئێستا ئێمه‌ به‌كوردی نوسیوه‌، ئه‌وتا نوسه‌ر خۆشی ده‌رباره‌ی ئه‌م ڕۆمانه‌ ده‌ڵێت” ڕووداوه‌كانی ئه‌م ڕۆمانه‌م له‌م ڕۆژگاره‌دا و له‌ مه‌غریبی هاوچه‌رخدا ڕووده‌ده‌ن و ده‌مه‌وێت تیایدا ئه‌وه‌ بڵێم كه‌ وه‌ختێ‌ به‌دبه‌ختی ڕووده‌كاته‌ ده‌روونی ئاده‌میزاده‌كان، ئیتر با هه‌زاران كیلۆمه‌تریش له‌ یه‌كه‌وه‌ دووربن و له‌ بارودۆخی جیاواز و له‌ ژێر ئاسمانی جیاوازدا بژین، به‌ڵام ڕاستی هه‌مان هه‌واو هه‌وه‌س و كه‌ڵكه‌ڵه‌ و فریوی شه‌یتانی ده‌بن” ده‌مه‌وێت له‌ دواجاریشدا له‌ دڵه‌وه‌ سوپاسی وه‌رگێری به‌توانا (ئازاد به‌رزنجی) ده‌كه‌م بۆ وه‌رگێڕانی ئه‌م به‌رهه‌مه‌ جوان و ناوازه‌یه‌و ناساندنی به‌ خوێنه‌رانی كتێبخانه‌ی كوردی.




پێش ڕیفراندۆم و پاش ڕیفراندۆم … کامەران چروستانی

لە ئێستادا پرسی ڕیفراندۆم یەکێک لە گەرمترین باسەکانی هەموو چین و توێژەکانی کۆمەڵگای کوردی و وەها چاوەڕوان دەکرێت ئەمساڵ ئەو پرۆسەی دەنگدانە ئەنجام بدرێت. هاوکات هەروەک هەموو پرسێکی دیکە شەقامی کوردی بووە بە چەند ئاراستە و بۆچوون و لێکدانەوەیەکی جیاواز، کە ئەمەش دیاردەیەکی ئاساییە و بگرە بەشێکە لە ڕۆحە دیموکراسییەکەی کۆمەڵگای کوردیمان.

هەرچۆنێک تەفسیر و ڕوونکردنەوە بۆ ئەو پرسە دابنرێت، ڕاستییەک هەیە کە ئەویش ئەوەیە: ئاسانترین هەنگاو بریتییە لە جێبەجێکردنی خودی دەنگدانی ڕیفراندۆمەکە، بەڵام ئەوەی کە لە ئەنجامدانی ئەو ئەو پرۆسەیە گرانتر و ئاڵۆزترە بریتییە لە قۆناغی پێش ڕیفراندۆم و قۆناغی پاش ڕیفراندۆم، هەروەها ئەو پرسیار و پرس و بۆچوونانەی ڕووبەڕووی هەردوو قۆناغەکە دەبنەوە.

وەک واقیعێک لە ئێستادا کۆمەڵگای کوردی بە یەکێک لە قورسترین قۆناغەکانی خۆیدا تێدەپەڕێت، کە جگە لە هەڕەشەی داعش، کە هەڕەشەیەکە بۆ سەرجەم ناوچەکە، بەڵام قەیرانی ئابووری بارێکی گرانی دیکەیە بەسەر شانی کۆمەڵگاوە و لەگەڵ خۆیدا کێشەی دیکەی بۆ سەرجەم سوچ و کایەکانی ژیانی تاک و کۆمەڵگای هانیوە. هەتا ئێستاش هیچ تروسکاییەک بەدی ناکرێت، ئایا لە ئایندەیەکی دوور یان نزیکدا ئەو قەیرانە بە شێوەیەک لە شێوەکان چارەسەر دەکرێت یان نا.

جگە لەمەش پەکخستنی پەرلەمان، دوورخستنەوەی هەندێک وەزیر لە پۆستەکانیان، سێبەری کێشەی سیاسیی ناوخۆیی نێوان حیزبەکان باڵی بەسەر ژیانی سیاسیی کوردستاندا کێشاوە، نەبوونی هیوایەک بۆ ڕێککەوتن و یەکبوونی دەنگی کورد هۆکارێکی دیکەیە، کە تاکی کورد دۆخی سیاسیی ئێستای کوردستان لە چوارچێوەی بەرژەوەندییەکی حیزبی و خزمەتکردنی ئەجیندای دەوڵەتانی دراوسێدا ببینێت، جگە لە دابەشبوونی دەسەڵات بەسەر دوو ناوچەی سەوز و زەرد هەمیشە مرۆڤی کورد دەگەڕێنێتەوە بۆ یادەوەرییە ناخۆشەکانی شەڕی براکوژی ساڵانی نەوەدەکان.
بە کورتی و بە کوردی: نە کۆمەڵگا متمانەی بە دەسەڵات و حیزبەکان هەیە، نە حیزبەکانیش لەنێوان خۆیاندا متمانەیان هەیە و ئارەزوویەکی ڕاستەقینە بۆ ڕێککەوتن و چارەسەرکردنی کێشەکان لە ئارادا بوونی نییە.

لەناو هەموو ئەم قەیران و کێشە ناوخۆییانەدا بەلایەنی کەمەوە پێویستە کەشێکی گونجاو بۆ تاکی کورد دەستەبەر بکرێت، بۆ ئەوەی کۆمەڵگا بۆ بەشداربوون و دەنگدان لە گشتپرسییەکەدا هان بدرێت، نەوەک “تاکی کورد” بکرێت بە ئامرازێک بۆ دەنگدانی پرۆسەکە: واتە ئامانجی پرۆسەکە دەبێت تاکی کورد بێت، نەک کەرەستەی پرۆسەکە. ئەمەش بێگومان کاتێک ڕوو دەدات ئەگەر بێتوو لە قۆناغی پێش ڕیفراندۆمدا سەرجەم لایەنە پەیوەندیدارەکان “بەئامانجکردنی تاکی کورد” بخەنە سەر زەمینەی واقیع، ئەویش لە ڕێگای چارەسەرکردنی ئەو کێشانەی، کە باری ژیان و ناخی تاکی کوردیان قورس کردووە. کاراکردنەوەی پەرلەمان، ڕێککەوتنی حیزبەکان، یەکخستنی شەقامی کوردی سەرباری جیاوازیی بۆچوونەکان، یەکدەنگیی سەرکردایەتی کوردی، بە نیشتمانیکردنی پرسی ڕیفراندۆم بەشێکن لەو هەنگاوانەی کە پێویستە دەسەڵاتداران، سەرکردە و حیزبەکانی کورد پێش ئەنجامدانی گشتپرسییەکە، چونکە ئەو گێژاوە فرەلایەنییەی کۆمەڵگای کوردی تیایدا دەژی، تەنها تروسکاییەکیش نابەخشێت بە ناخی تاکی کورد بۆ ئایندەیەکی باشتر جا ئەگەر لەناو سنووری دەوڵەتی عێراقیدا بمێنینەوە یاخود ببین بە دەوڵەتێکی سەربەخۆ.

جا ئایا ئەم ڕیفراندۆمە دەکرێت بە پرسێکی نیشتمانی و سەرجەم حیزب و لایەنە سیاسییەکان یەکڕیز بەشداری تێدا دەکەن یان نا؟ ئایا لایەنە سیاسییەکان بە چ ئامانج و مەبەستێکەوە لەو پرۆسەیە دەڕوانن؟ ئایا کوردستان دەبێت بە یەکەم ناوچە لە هەموو جیهاندا، کە ڕیفراندۆم بەبێ بوونی پەرلەمان ئەنجام بدات و لەژێر پەردەی رێکەوتنی چەند حیزبێکدا ئەو پرۆسەیە ئەنجام بدرێت؟
ئەگەرەکانی پاش قۆناغی گشتپرسی گەلێکن، چونکە بەر لە هەموو شتێک ناوچەکە بە قۆناغی گۆڕانکارییەکی گەورەی بالانسی هێز و نەخشەی جیۆپۆلیتیکدا دەڕوات. هەر ئەمەش وای کردووە، کە دەرگای هەموو گۆڕانکارییەکان واڵا بێت. بێگومان ئایندەی کورد لە عێراق و سوریاش دەکەونە بەر شاڵاوی ئەگەری ئەم گۆڕانکارییانە. هەموو ئەم ئەگەرانە و هەروەها باری واقیعی سیاسی ئێستای کوردستان چەندین پرسیاری بێ وەڵام لە ناخی تاکی کورددا دروست دەکات.

ئایا ئامانجی ڕاستەقینەی پرۆسەی ڕیفراندۆم چییە؟ ڕاستە لە سیاسەتدا هەموو شتێک بە ئاشکرا ناوترێت و باسی لێوە ناکرێت، بەڵام ئامانجەکانی گشتپرسییەکە هەرچییەک بن، ئەگەرەکان دووانن: دامەزراندنی دەوڵەتێکی کوردی یاخود ڕیفراندۆمەکە وەک کارتێکی فشار لەسەر بەغدا بەکار بهێنرێت. لە ئەگەری یەکەمدا تاکی کورد واقیعی ناتەبایی سیاسیی کوردی، نەبوونی سەروەریی یاسا و کارکردنی حیزبەکانی دەسەڵات لە بەرژەوەندی خۆیاندا دەبینێت. ئەمەش وێناکردنی قۆناغی پاش “دامەزراندنی دەوڵەی کوردی”یان لەلا دروست دەکات، کە جگە لە ئەگەری بەرەو دیکتاتۆربوونی دەسەڵات، ئەگەری سەرهەڵدانی کەشێکی نائارام و ناجێگیر لە کوردستاندا هیچ شتێکی دیکە بەدی نەکەن، ئەگەر بێتوو حیزبە کوردییەکان بە هەمان شێوازە بیرکردنەوە دەسەڵاتی دەوڵەتی کوردی بەڕێوە بەرن. بەڵام ئایا هۆکار و هاندەر چییە بۆ ئەوەی شێوازی بیرکردنەوە و بەڕێوەبردن بگۆڕن، لە کاتێکدا لە ساڵی ١٩٩١ هەتا ئێستا هەمان کەسایەتییەکان پەتە سەرەکییەکانی یارییە سیاسییەکانی کوردستانیان لە دەستدایە. ئایا ئەگەری ئەوە هەیە وەکو باشووری سودانمان لێ ڕوو بدات، کە لایەنە ناتەباکانی ئەو کۆمارە نوێیە هەندێک جار پەنا دەبەنە بەر بەرپرسانی سودان بۆ ئەوەی نێوەندگیرییان بۆ بکەن و چارەسەری کێشەکانی نێوانیان بکەن؟
هاوکات تاکی کورد چ ئاسۆیەکی ڕووناک لە دروستبوونی دەوڵەتێکی کوردیدا بەدی بکات، لە کاتێکدا ئێمە لە چوارچێوەی دەوڵەتی عێراقیدا و لە نەبوونی وەزارەتی بەرگری و دەرەوەدا (لە هەموو دەوڵەتێکدا ئەو دوو وەزارەتە بڕێکی پارەی زۆر لە بوجە ڕادەکێشن) بەڵام حکومەت ناتوانێت نە نیوە موچە و نە چارەکە موچە و نە پارەی خانەنشینان بە شێوەیەکی دروست بدات، ئەی ئەگەر ببین بە دەوڵەت؟ ئەگەر لە ئێستادا بەشێک لە موچەی ئەم بەشە و ئەو بەشەی دامودەزگاکانی حکومەتی کوردی لە بەغدادەوە بێت و ئەگەر پشتیگرییەکی دارایی لە حکومەتی ناوەندییەوە بۆ دابین بکرێت، ئەی دوای دروستبوونی دەوڵەتی کوردی بارودۆخی ئابووریمان بەرەو کوێ دەڕوات؟ لە کاتێکدا لە بەردەوامبوونی ئەم قەیرانە ئابوورییەدا هەناردەکردنی ژێربەژێری تەنکەرە نەوتەکانی بەرپرسان و دەسەڵاتداران هەتا ئەم ساتەش هەر بەردەوامە. لەو گۆشەنیگایەوە تاکی کورد مافی خۆیەتی کە ڕەشبین و بێ هیوا بێت بەرامبەر بە ئایندەی ئابووریی دەوڵەتێکی کوردی سەربەخۆ.

کۆمەڵگای کوردی لە ئێستادا لە قەیرانێکی فرەلایەنەدا دەژی لەژێر سەرکردایەتییەک، کە ٢٦ ساڵە ئەم هەرێمە بەڕێوە دەبات، بەرهەمی ڕێباز و سیاسەت و پلان و پرۆژەی ئەم سەرکردانە لەو قەیرانانەدا بەدی دەکرێت، کە کۆمەڵگای کوردی تیایاندا دەژی. پرسیارەکە ئەوەیە: لە هەمان ئەم کەسایەتییانە و لە هەمان بیروبۆچوون و ڕێبازی ئەم بەڕێزانە تاکی کورد هیوای بە چ باشتربوون و چاکسازییەک هەبێت، کە لە ڕاستیدا هەر خۆیانن هۆکاری سەرجەم قەیران و ئەو گەندەڵییانەی کە سەرتاپای هەرێمی گرتۆتەوە؟

خۆ ئەگەر پرۆسەی ڕیفراندۆم تەنها کارتێکی فشار بێت لەسەر بەغدا، ئەوا لێرەشدا هەندێک پرسیار و سەرنج دێنە ئاراوە: ئایا ئەو فشارە لە بەرژەوەندی حیزبیدا بەکار دەهێنرێت یاخود لە بەرژەوەندی نیشتمانیدا؟ سەردانی ئەم دوواییەی شاندی پارتی دیموکراتی کوردستان بۆ بەغدا پەیامێک بوو بۆ سەرجەم لایەنەکان، کە پارتی دیموکراتی کوردستان ئەو لایەنەیە کە هەموو کاتێک دەتوانێت تاکلایەنانە گفتوگۆ لەگەڵ هەر لایەنێکدا بکات و هەر ئەویشە خاوەنی ئەو پرۆسەیە و ئەنجام و کاریگەرییەکانێتی،ئەگینا بە لایەنی کەمەوە بۆ گفتوگۆکردن لەگەڵ بەغدادا سەبارەت بەو پرسە نیشتمانییە دەبووایە ئەندامانی یەکێتییان لەگەڵدا بووایە ئەگەر بێتوو ئەو پرسە لە ڕوانگەی ئەوانەوە “نیشتمانی” بێت. سەرهەڵدانی ئەم گومانەش لە مێژووی نوێنەرایەتی و چالاکیی حیزبە کوردییەکانەوە لە بەغدا سەرچاوە دەگرێت، کاتێک ناتەباییەکەی سیاسەتی ناوخۆی کوردستانیان دەگواستەوە ناو بەغدا، جگە لەوەش هەندێک جار حیزبە کوردییەکان لەپێناوی ئەوەی بەشێکی زۆرتر لە شیرینیی کێکەکەی بەغدایان دەست بکەوێت هەنگاوێکی تاکلایەنەیان ناوە، ئەگەرچی لە بەرژەوەندی ڕاستەقینەی کورددا نەبووبێت.

دامەزراندن و بەڕێوەبردنی دەوڵەتێک زانستە بەر لەوەی دروشمی بریقەدار بێت، جێبەجێکردنی هەنگاوەکانە بەر لەوەی بازدانێک بێت، پرۆسەیەکە هەموو تاکەکانی کۆمەڵگای لە ژێرسایەی خۆیدا کۆدەکاتەوە نەک موڵکی لایەنێکی دیاریکراو بێت، هەر بۆیە دەسەڵاتی کوردی، سەرکردە، بەرپرسان و لایەنە کوردییەکان گەلێک ئەرکی نیشتمانییان لەسەر شانە بۆ ئەوەی ئەم پرسە لەناو چوارچێوەیەکی نیشتمانیدا پێناسە بکەن. ئەگینا تاکی کورد لەناو گێژاوی ژینگەیەکی نالەباردا دەخرێتە ناو پرۆسەیەکەوە، کە ئایندەیەکی نادیار و بێهیوا چاوەڕوانی دەکات.




نزیكبوونەوەی پەیەدە بە ئەمەریکا و پڕچەککردنی یەپەگە و هاوپەیمانەکانی جێگای نیگەرانییە:


زاهیر باهیر –لەندەن
13-05/2017

هاوکێشە سەربازیی و سیاسییەکان و دۆستایەتی و نەیارێتی لە نێوانی هێزەکانی ڕۆژاوادا لە بەرانبەر ئەمەریکا و ڕوسیا و تورکیادا بەبەردەوامی لە گۆڕاندایە. دینەمۆی ئەم گۆڕنکارییەش زۆر بە کەمی پەیوەندی بە داعش و هێزی ئەوانەوە هەیە ، بەڵکو زیاتر پەیوەستە بە پاوانخوازیی و بەرژەوەندییەکان و مل ملانێ لەسەر دەسەڵات لە نێوانی ئەمەریکا و ڕوسیا و تورکیا و وڵاتانی دیکەی ناوچەکەشەوە.
ئەوەی کە لە ئێستادا دەبینرێت گەیشتنی بە لێشاوی چەکی قورس و سووکە لە لایەن ئەمەریکاوە بۆ هێزی سوریای دیمۆکرات، کە ئەمەش هۆکاری زۆری هەیە . وێڕای جیاوازی ئەو هۆکارانە، بەڕای من بۆ ئێمەیەك کە هاریکاریی ڕۆژاوا دەکەین دەبێت ئەمە جێگای نیگەرانییەکی یەکجار زۆرمان بێت ، لەبری شادومانیمان . ئەویش لەبەر ئەم هۆکارانە:

یەكەم: ئەمەریکا لەسەردەمی ئۆبامادا، لە بەرانبەر ڕوسیادا بەرەو لە دەستدانی نفوس و کێشی سیاسی دەبووەوە، کە ئەمەش کارێکی نەشیاوە لە ئەمڕۆدا. چونکە ئەمەریکا هەتا بۆی بکرێت لە هەوڵی ئەوەدایە کە خۆی گەورەی مەیدانەکە بمێنێتەوە ، لێرەشدا بۆ ئەوەی کە ئەو ڕۆڵە بگێڕێت پشتگیرییکردنی هێزە کوردییەکانە لەوێ، ئەویش نەك لەبەر بەرژەوەندی کورد ، بەڵکو تەنها خودی خۆی.

دووەم: بۆ دەستەمۆکردنی هێزە کوردییەکانە و لەدەستدانی شۆرەتی باشیان و ناوبانگی ئازادیخوازانەیانە کە سەراپای جیهانی پڕکردبووەوە . هەروەها ئەمەریکا دەیەوێت کە بیانکاتە هێزێكی ئەساسی لە ئێستادا بۆ بەدەستهێنانی مەبەست و ئاماجەکانی، کە ئەمەش باشترین ڕێگایەکە بۆ ناجەماوەییبوونیان و بێ شۆرەتکردنیان.

سێیەم: دابڕینی ئەو هێزەیە لە پەکەکە و کەمکردنەوەی هەژموونی پەکەکە لەسەر ڕۆژاوا. ئەمەریکا کار لەسەر بچڕاندنی تەواوی پەیوەندی یەپەگە لەگەڵ پەکەکە دەکات.

چوارەم: دەبێتە هۆی تووندکردنەوەی تورکیا لە کورد و دەستتێوەردانی ڕاستەوخۆ لە ڕۆژاواو هێڕشی دڕندانەی دیکە بۆ سەریان و هەروەها بۆ سەر قەندیل و شەنگاڵیش .

پێنجەم: چڕکردنەوەی شەڕەکە و لاوازکردنی هێزە کوردییەکانە هەم بەدانی قوربانی زیاتر و هەمیش بە لەدەستدانی ئەو شۆرەت و ناوبانگەی کە هەتا ئێستا هەیان بووە . ئەمە جگە لەوەی کە شەڕی داعش و گەورەکردنی قەبارەی هێزی سوریای دیمۆکرات، لەلایەکەوە زیاتر دەیانکاتە وابەستەی ئەمەریکا و وڵاتانی ڕۆژاوا لە لایەکی دیکەوە ئامانجی لەناوبردنی داعش دەکاتە ئامانجی سەرەکی، کە ئەمەش لەسەر حسابی بێ هێزکردن و پێشنەکەوتنی کۆنفیدراسوێنەکان دەبێت. چەندێکیش ئەم هێزە سەرکەوتنی زیاتری سەربازیانە بەدەستدبهێنێت و شوێنی زیاتر بگرێت، ئەوەندە زیاتر پێگەی سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئابووریی ، لە ڕۆژاوادا لەدەستدەدات. هەروەها گەورە بوونی قەبارەی هێزی سوریای دیمۆکرات و پەیەدە لەسەر حسابی خۆسەرییەکان و بزوتنەوەی تێڤدەمە.
بە گوێرەی ئەوەی کە دەیزانین ژمارەی شەڕکەرانی هێزی سوریای دیمۆکرات ٥٠ هەزار کەسە. ئەگەر تەنها لەم ژمارە زۆرە تەنها ١٠ هەزاریان خەریکی کارکردن بوونایە لە کێڵگە کشتیارییەکان و هەرەوەزییەکان و دروستکردنی قوتابخانە و خەستەخانە و خانووبەرە بوونایە، ئێستا ژیان لە ڕۆژاوادا شتێکی دیکە دەبوو.

شەشەم: پاش ئەوەی کە دەرکەوت بزوتنەوەیەکی وەکو ڕۆژاوا لە ناوچەکەدا ڕوینەدا وەکو پشتوپەنایەك بۆیان هەروەها هاریکاریی و کۆمەكی نێونەتەوەیییش نەگەێشتە ئاستێكی کاریگەر، ئیتر مانەوەی ڕۆژاوا و هێزەکانی بەستراوەتەوە بە مانەوەی داعشەوە . کەی داعش نەما ئەو کاتە سەرەی ڕۆژاوا دێت، یاخود لەو پەڕی باشیدا کورد لە ڕۆژاوادا دەبێت ڕازی بێت بەوەی کە بۆی دیاری دەکرێت ، نەك بەوەی کە خۆی دیاریدەکات، ئەمە نەك هەر لە ڕوی داخوازییەکانەوە بەڵکو لە ڕوی بوونی سیاسیی و پەیوەندی دیبلۆماسیشی لە تەك دەوڵەتانی دەوروبەر بەتایبەت حکومەتی هەرێـم و تورکیا و سوریای ئێستاو داهاتووش.

حەوتەم: هەبوونی داعش وەکو هێزێك لەوێدا هاوکێشەیەك دادەنێت بۆ پێگەی سیاسی و سەربازیی کورد. دوای بەزاندنی داعش لە موسڵ و لە ڕەقە ، وەکو پێشتریش پێشبینیم کردووە لێدانی هێزەکانی ڕۆژاوا و پەکەکە ئەو پەڕی چاوەڕونکراوە کە ئەمەش ڕەنگە لە کۆتایی مانگی ئاب یاخود ئەیلول- دا ڕووبدات ، لەو بارەشدا ئەگەریی هاتنەناوەوەی ڕاستەوخۆی تورکیایە بە هاوکاریی پارتی . ئەم شەڕەش ماوەیەکی زۆرە لە لایەن توورکیا و وڵاتانی ناوچەکە و بارزانی و بە ئاگەداری ئەمەریکاو بریتانیا پلانی بۆ کێشراوە و کارەساتیش لەگەڵ خۆیدا دەهێنێت.
هەشتەم: نزیکبوونەوەی پەیەدە و هێزی سوریای دیمۆکرات دەبێتە هۆی تووڕەبوونی ڕوسیا، ئەمەش ڕەنگە سەرنجامەکەی گۆڕانی هەڵوێستی سوریا بێت لەژێر داوای ڕوسیادا، گەر ئێستاش نەبێت ، ڕەنگە لە ئایندەدا. ڕەنگبوایە گەر پەیەدە ئەو نزیکبوونەوەی لە ڕوسیاوە بوایە باشتربوایە چونکە ڕوسیا هاوپەیمانێکی زیاتر متمانە پێکراوە تاکو ئەمەریکا. هەروەها لەوە دەکات کە ئەسەد لە دەسەڵاتدا بمێنێتەوە و زیاتریش گوێ بۆ ڕوسیا دەگرێت. ئا لەو بارەدا دوای وەستانی شەڕ ئەسەد لەژێر فشاری ڕوسیادا لە ڕۆژاوا دەگەڕا، تاکو ئایندەیەکی باشتری هەبێت ، باشتر لەوەی کە ئەمەریکا و ڕۆژاوا ڕەنگە بۆی دیاریبکەن.
بەڕای من لە دوای جەنگی کۆبانی و ڕزگارکردنی گوندەکانی ئەو دەڤەرە، دەبوایە یەپەگە و یەپەژە هەر لە هەڵوێستی بەرگریی-دا بمانایەتەوە، لە بری هێڕشکاریی. دوای ئەو جەنگە پاڵەوانانە و هاتنەناوەوەی ئەمەریکا و ڕوسیا، شەڕەکە لەشەڕی هێزەکانی ڕۆژاوا و پەیەدە تا ڕادەیەکی زۆر دەرچووە و بووە بە شەڕێ ڕوسیاو ئەمەریکاو تورکیا و سوریا. هاوکاتیش پەیەدە دەبوایە باشتر مامەڵەی گۆڕانکارییەکان و هاوکێشەی هێز و بەرژەوەندی ڕۆژاوای بکردایە . هەروەها دەبوایە پەیەدە دەسەڵاتی زیاتری بۆ تێڤدەم و خۆبەڕێوەبەرییەکان بهێڵایەتەوە تاکو ئەوان بەزۆرینە بڕیار لەسەر شەڕ و ئاشتی بدەن.
ئێستا بە ئاشکرا دەبینین کە سروشت و ئاڕاستە و جەوهەری شەڕەکە گۆڕاوە و بووەتە شەڕی زلهێزەکان و هەندێك لە وڵاتانی ڕۆژاواو حکومەتەکانی ناوچەکە بە هەرێمیشەوە. ئەم شەڕەش شەڕی پاوانخوازیی و بەرژەوەندی سیاسیی و ئابووریی هەموو ئەو لایەنانەیە، نەك کورد لە ڕۆژاوادا.
بۆ بەدبەختی، ئەم بارودۆخەی ئێستا ، لەوە ناکات سەرەنجامێکی باشی هەبێت. لەوە دەکات کە داعش لە موسڵ و ڕەقە دەرکران ئەو کاتە شەڕەکە بکەوێتە ڕۆژاوا و شەنگاڵ و قەندیل. وەکو پێشتر ئاماژەم پێکرد ئەمە پلانە و لە لایەن بارزانی و تورکیاوە بە ئاگەداریی ئەمەریکا و بریتانیا و ئەڵمانیا و ڕەنگە ئێرانیش لێی بە ئاگابێت.

Zaherbaher.com




پڕۆفیسۆر قه‌‌ناتی كوردۆ: ژیان و به‌رهه‌مه‌کانی … نووسینی: زانکۆ یاری

نووسه‌ر و زانای مه‌زنی كورد، پڕۆفیسۆر قه‌نات کڵاشۆڤیچ کوردۆیێف یان قه‌ناتی كوردۆ، (Prof. Qanatê Kalashevich Kurdo) له 30-9-1909، له گوندی سۆسز (Sûsiz) سه‌ر به پارێزگه‌ی قارسی (Qersê)باكووری كوردستان (ده‌وڵه‌تی عوسمانی)، له‌دایكبووه و ناوی ته‌واوی “قه‌نات كوڕی كوردۆ كوڕی كه‌له‌ش كوڕی خدر” بووه.

له‌كۆتایی جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانی له‌ساڵی1918 ، كه توركه‌كان به‌سه‌ر ئه‌رمه‌ندا زاڵبوون، له دوایی ده‌ساوێژی ده‌وڵه‌تی فاشیستی تورکدا، بنه‌ماڵه‌ی قه‌نات و خه‌ڵكی ئاواییه‌كه‌یان خۆیان له‌چنگی توركه‌كان ڕزگار كردوو به‌ره‌و ناوچه‌ی ئاپارانی (Aparan) سه‌ر به پارێزگه‌ی بێریڤانی ئه‌رمه‌نستانی ژێر ده‌ستی ڕووسیا (یه‌كێتی سۆڤیه‌تی پێشوو –(USSR كه‌وتنه‌ڕێ و له گوندی كۆربلاخ (Kurbolakh)نیشته‌جێ بوون، خه‌ڵكی گونده‌كه هه‌موویان كوردبوون و هه‌ر له‌و ساڵه‌دا توركه‌كان ناوچه‌ی‌‌ ئاپارانیان داگیر كرد، به‌تایبه‌تی گونده‌كانی كورد، بۆیه ماڵی قه‌نات ماوه‌یه‌ك ده‌ربه‌ده‌ر بوون و له ‌دواییدا گه‌ڕانه‌وه ئاپاران. باوکی که پێشتر جوتیار بوو، به‌ حه‌ماڵی گوزه‌رانی ده‌كرد، هه‌روه‌ها بنه‌ماڵه‌که‌یان له‌سه‌ر ئایینی ئێزیدیش بوون.

له‌ ساڵی1920 دا ڕوویان كرده گورجستان و له ‌شاری ته‌بلیس (Tbilisi)سه‌قامگیر بوون و ملیان دایه ڕه‌نجبه‌ری، باوكی له1921 دا كۆچی دوای كرد و په‌روه‌رده كردنی ئه‌و كوڕه 12ساڵییه ‌كه‌وته ئه‌ستۆری دایكی. له‌ ساڵی 1922، له قوتابخانه‌ شه‌وو ڕۆژیه‌که‌ی هاگۆب گازاریانی ئه‌رمه‌نی ناسراوبه لازۆ (Hagop “Lazo” Ghazaria)ده‌ستی به‌خوێندن كرد و ئه‌و زانایه به پیتی لاتینی ئه‌رمه‌نی فێری كوردی بوو و دوایی ژنه‌كه‌شی زمانی ئه‌رمه‌نی فێری كرد.

قه‌ناتی كوردۆ له‌ساڵی 1928دا خوێندنی سه‌ره‌تایی له‌و قوتابخانه تایبه‌تیه ته‌واو كرد، هه‌ر له‌و ساڵه‌دا له‌گه‌ڵ هه‌ندێک له لاوانی کوردی ئه‌رمه‌نستان وه‌کوو عه‌رب شه‌موو (Erebê Şemo)له‌گه‌ڵ هه‌جده‌ لاوی دیکه بۆ شاری لێنینگراد (Leningrad)ڕێکه‌وتن. قه‌ناتیش له‌گه‌ڵ ئه‌م گرووپه بوو و له ئه‌نستیتۆی زمانناسی (زمانه زیندووه‌کانی ڕۆژهه‌ڵات) ده‌ستی به خۆێندن کرد، ئه‌م گرووپه دوای ماوه‌یه‌ک یه‌که‌م گۆڤاری کوردی بڵاو ده‌که‌نه‌وه. پاشان له رشته‌ی زمان و ئه‌ده‌بی کوردی زانستگای پترزبۆرگ (Petersburg) وه‌رگێڕا و له‌ كۆلیژی كارگه‌ران له‌شاری لێنینگراد وه‌رگیراو له‌ساڵی 1931دا ئه‌و كۆلیژه‌ی ته‌واو كرد، كه به‌رامبه‌ر قۆناغی ناوه‌ندی و ئاماده‌یی بووه و له كۆتایی ئه‌و ساڵه‌دا قه‌نات و دوو هاوڕێی كوردی كۆلێژی زمانه‌وانه‌ی زانستگای لێنینگراد وه‌رگیران. له‌ساڵی 1936دا کۆلێژی ڕۆژهه‌ڵاتی له ئه‌نستیتۆی مێژوو و توژێژینه‌وه‌ی ئه‌ده‌بی و زمانناسی له لێنینگراد ته‌واو كرد و هه‌ر ئه‌و ساڵه له ‌به‌شی دوكتۆرا وه‌رگیرا. له 20ی پووشپه ڕی 1940دا به‌رگری له تێزه‌که‌ی (له مه‌ڕ زمان و ئه‌ده‌بی کوردی) کرد و پله‌ی دوکتۆرای وه‌رگرت. له دوایی جه‌نگی جیهانی دووه‌میش وه‌کوو مامۆستای زمان و ئه‌ده‌بی کوردی وانه‌بێژ بوو.

له‌ ساڵی 1941دا خوێندنی باڵای ته‌واو كرد و بڕوانامه‌ی دوكتۆرای وه‌رگرت و له په‌یمانگای ئه‌سنۆگرافیای ئه‌كادیمیای زانستی سۆڤیه‌ت دامه‌زرا، دوای ماوه‌یه‌كی كه‌م نێردایه “فابریقه‌ی شه‌فه‌قی سوو” تا مانگی شوباتی 1942 دوكتۆر قه‌ناتی كوردۆ له‌ساڵی 1945دا بووه ئه‌ندامی پارتی كۆمۆنیستی ڕووسیا و له‌پاش جه‌نگ بوو به مامۆستا و زمانی كوردی به خوێندكارانی به‌شی ئێرانی ده‌گوته‌وه. له‌ساڵی 1947ه‌و تاكوو 1960 سكرتێری لیژنه‌ی ناوچه‌ی پارتی كۆمۆنیستی په‌یمانگه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتناس بووه له‌و شاره‌ی لێنینگراددا تاكوو ساڵی 1958قه‌ناتی كوردۆ و ئیسحاق سوكه‌رمان (Îsahak Sûkêrman)و مارگریت ڕودینكۆ (M. B. Rūdankū) له‌ به‌شی ئێرانی په‌یمانگای ڕۆژهه‌ڵاتناسی خه‌ریكی كوردناسیی بوون.

له‌ساڵی 1958دا به‌شی کوردناسی له ئە‌نستیتۆی ڕۆژهه‌ڵاتناسیی سن پترزبۆرگ به یارمه‌تی ئۆربێلی ڕووسی (Hovsêp Orbêlî) سه‌رۆكی په‌یمانگای ڕۆژهه‌ڵاتناس جیاكرایه‌وه و بووه به‌شێكی سه‌ربه‌خۆ. له دوایی یه‌ک ساڵ ئه‌م به‌شه به قه‌نات سپێردرا و هه‌تاکوو مه‌رگی خۆی ئه‌‌م ئه‌رکه‌ی به ئه‌شق و ئیراده به‌سه‌ر برد. ئه‌م پیاوه مه‌زنه له 8ی 1947ه وه مامۆستای یاریده‌ر بوو، له 23ی 1950وه به باسکارێکی زانستییانه، له به‌شی دیراساتی ئێرانی سه‌ر به ئه‌نستیتۆی تۆژینه‌وه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتی لێنینگراد دامه‌زرا و دوای دامه‌زراندنی به‌شی دیراساتی کوردی، له ساڵی 1955وه کرایه سه‌رۆکی به‌شی زمان و ئه‌ده‌بی کوردی ئه‌و کۆڵێژه. (له‌سه‌ره‌تادا ئۆربێلی خۆی بووه سه‌رۆكی، به‌ڵام له‌دواییدا دوكتۆر قه‌ناتی كوردۆ به‌ سه‌رۆكی به‌شه‌كه هه‌ڵبژێردرا). مامۆستا قه‌نات له ساڵانی (1941-1939) و (1953-1945)دا له زانستگای لێنینگراد وانه‌بێژ بوو و له ساڵانی (1941-1939)دا له بواری دیراساتی کوردیدا باسکاری زانستییانه‌ی ئه‌تنۆگرافیا بووه.
ئه‌وه‌ی شایانی گوتنیشه دوكتۆر قه‌نات له‌ ساڵی 1968دا بڕوانامه‌ی دكتۆرای “ناووك” واته دوكتۆرای زانسته‌كانی وه‌رگرت و پله‌ی زانستی بووه‌ته پڕۆفیسۆر. هه‌روه‌ها قه‌نات ته‌نیا ئه‌ندامی ده‌ره‌کی كوڕی زانياری كورد له كوردستانی ئێراق بوو.
كوردناس، پڕۆفیسۆر قه‌نات، هه‌تاكوو ڕۆژی كۆچی دوایی له 18ی نوامبری 1985دا (5ی ربیع الاول 1406 ه.ق) و‌ه‌ك‌ سه‌رۆكی به‌شی كوردی و زانایه‌كی مه‌زنی كورد و كوردناسێكی دڵسۆز و لێهاتووی نه‌ته‌وه‌كه‌ی خزمه‌تی زمان و وێژه‌ی و مێژووی كوردی كرد و به‌ڕێز و حورمه‌تی زۆره‌وه له شاری لێنینگراد به خاک سپێردرا. پڕۆفیسۆر قه‌ناتی كوردۆ گه‌لێك به‌رهه‌می به‌نرخی نووسیوه و بڵاوی كردۆته‌وه. به‌و بابه‌تانه‌وه که له کوردیێه‌وه بۆ ڕووسی وه‌رگێڕاون، زۆرتر له 100تۆژینه‌وه‌ی زانستییانه له بواری ئه‌ده‌ب و مێژووی کورده‌وه نووسیوه که دوایی له گۆڤار و ڕۆژنامه به‌ناوبانگه‌کانی جیهاندا بڵاوه بوو.

هه‌ندێ له به‌رهه‌مه‌کانی:
1-ته‌حویری مێژووی كورد له زانستی مێژوویی بۆڕجوازیی فارس، (1954)
2-خه‌پاتۆر ئابۆڤیان وه‌كوو كوردناس و ئه‌سنۆگراف، (1955)
3-بیروباوه‌ڕی ناڕاست له‌باره‌ی زمانی كوردییه‌وه، (1955)
4-په‌رتووكی ڕێزمانی كوردی – ئێره‌و‌ان، (1956)
5-كورد له په‌رتووكی نه‌ته‌وه‌كانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، (1957)
-6ڕێزمانی کوردی (دیالێکتی کورمانجی ژوور)، مۆسکۆ، (1957)
-7فه‌رهه‌نگی زمانی کوردی بۆ خۆیندکارانی سه‌ره‌تایی، مۆسکۆ،(1957)
-8دیرۆکه‌کانی ڕۆسته‌می زاڵ له نێو کورده‌کان، به زمانی ڕووسی، مۆسکۆ، (1976)
9-کۆمه‌ڵێک له چیرۆکه فۆلکلوره‌کانی کوردی، چاپی به‌غدا، (1978)
10-ڕێزمانی کوردی (به هه‌ر دوو دیالێکتی کورمانجی ژوورو و ژێرێ)، مۆسکۆ، (1958)
11-فه‌رهه‌نگی (کوردی-ڕووسی)، مۆسکۆ، (1960)
12-زمانی کوردی، له زه‌نجیره‌ی (زمانه کانی ده‌ڤه‌ری ڕۆژهه‌ڵات و ئه‌فریقا)، مۆسکۆ، (1960)
13-په‌رتووکی کوردناسیی، (1961)
14-وه رگێڕانی چیرۆکی سێقا حاجی به ڕووسی، مۆسکۆ، (1962)
15-زمانی کوردی، چاپی فرانکفۆرت ئاڵمانیا، (1981)
16-فه‌رهه‌نگی كوردی – ڕووسی شێوه‌ی كورمانجی باشوو، (1983)
17-فه‌رهه‌نگی کوردی سۆرانی – ڕووسی ، (1983)
18-ئه‌حمه‌دی خانی و به‌رهه‌می وێژه‌یی.
19-دروستبوونی وشه له زمانی كوردیدا.
20-كوردی سۆڤیه‌ت له وێژه‌یی كوردی ده‌ره‌وه‌دا.
21-بیروباوه‌ڕی قاره‌مانیه‌تی له به‌رهه‌می وێژه‌ی ئه‌حمه‌دی خانیدا.
22-وه‌رگێڕانی چیرۆکی ده‌مده‌م و قه‌ڵا به ڕووسی.
13-لێکۆڵینه‌وه یه‌ک بۆ كوردی زازاكی.
24-ئیزدی و مێژووی ئیزدیه‌کان..
25-لێکۆڵینه‌وه‌یه‌ک بۆ ئه‌ده‌بی زاره‌کی کوردی. …

سه‌رچاوه‌کان:
-1کڵاشۆڤیچ کوردۆیێف، قه‌نات، کوردناسیی. و: ڕه‌وف حه‌سه‌ن، وه‌زاره‌تی رۆشنبیری (به‌ڕێوبه‌ێتی خانه‌ی وه‌رگێڕان)، سلێمانی 2007.
-2روحانی، بابا مردوخ، تاریخ مشاهیر کورد (عرفا، علما، ادبا، شعرا)، جلد دوم، چاپ سوم-سروش 1390.
-3 خه‌زنه‌دار، دوکتۆر مارف مێژووی ئه‌ده‌بی کوردی، سه‌ده‌کانی چوارده‌م-هه‌ژده‌م، چاپی یه‌که‌م، به‌رگی دووه‌م، چاپخانه‌ی وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده، هه‌ولێر، 2003.
-4یاری، زانکۆ، زبان و ادبیات کوردی، پیشینه و مسایل اجتماعی-مقاله، بخش سوم (نامدران کورد در ترکیه)، خاکه‌لێوه‌ی 1395.
5-Http://www.kurdipedia.org/lng=1&q=100_.سالیا_زانا_ونڤیسەرێ_کورد_قەناتێ_کوردۆ
6-Boyik, Eskerê (27 October 2004), Qanatê Kurdo: Zanyarê Kurd Ê bi Nav Û Deng original (PDF) in Kurdish, Peyama Kurd (published 5 November 2004), p. 15, retrieved 30 December 2016 .
zanko.yari@yahoo.co.uk


نووسینی: زانکۆ یاری
کارناسی زمان و ئه‌ده‌بی ئینگلیزی




٭نەرجسیەتی قەزافی لە ڕۆمانی “دواهەمین شەوی سەرۆک”دا … نوسینی: درەو مهدی

ئەمڕۆ پاش دوو ڕۆژ لە خوێندنەوەی ئەم ڕۆمانە بوومەوە کە ڕۆمانێکی قەبارە مام ناوەندە بە بڕی ۲۲۹ لاپەڕە.
ڕۆمانەکە لە نوسینی نوسەری جەزائیری “محمد مولسهول” ناسراو بە “یاسەمینە خەزرا”یە و وەرگێڕی کورد “ئازاد زەرزنجی کردویەتی بە کوردی و ناوەندی ئەندێشە چاپ و بڵاوی کردۆتەوە.

بە بڕوای فەیلەسوفانی بواری دەرونناسی نەرجسیەت”خود پەسەندی” یاخود “خود شەیدایی” جۆرێکە لە تێکچوونی کەسێتی کە هەستکردنێکی نا ئاساییە بە خۆشویستنی خود و خۆ بەگەورە زانین.

ئەگەر بە وردی سەرنجێک لە قۆناغەکانی ژیانی دیکتاتۆرەکان بدەین دەبینین گەیشتنە لوتکەی “نەرجسیەت” تێیاندا وایکردووە کە لە عەرشی فەرمانڕەوایی بهێنرێنە خوارەوە و ئەم نەخۆشیە دەرونیە سەری بە با داون.

لێرەدا چەند نیشانەیەکی ئەم نەخۆشیە دەرونیە دیاری دەکەین:

۱.ئەم کەسانە بەردەوام وا هەست دەکەن کە خۆیان لە بەرزایدان و کەسانی تریش هەموویان لە خواریەوەن.

۲. زۆر لە خۆی ڕازیەو وا دەزانێت لە هەموو کەس جوانتر و باشتر و عاقڵتر و زیرەکترە.

۳.کەسی توشبوو بەم نەخۆشیە هەمیشە هاوسۆز و هاوخەمی بۆ بەرامبەرەکانی کەمە.

٤.زۆر سەرسامە بەکارەکانی خۆی و ڕەخنە و توانج و لۆمەکردن قبوڵ ناکات و پێی توڕە و دەمارگیر دەبێت.

٥.هەڵسوکەوتی لەگەڵ بەرامبەر قورس و گرانە.

٦. هەمیشە حەزدەکات بەرامبەرەکانی بە فرمانی ئەم بجوڵێنەوە و هەڵسوکەوت بکەن.

دەرونناسی نەمساوی “سیگمۆند فرۆید”پێی وایە ئەم نەخۆشیە بەڕێژەی جیاواز لە هەموو کەسدا هەیە و هەموو کەسێک بە شێک لە “نەرجسیەت”ی تێدایە.

بەم پێیە، لە باری و نا لەباری ژینگە کۆمەڵایەتیەکەی کەسەکە دەبێتە هۆی توش بوون و گیرۆدە بوون بەم نەخۆشیە.

ئەگەر چی شارەزایانی بواری دەرونناسی پێیان وایە کە دەرونناسی نەمساوی “فرۆید” لە سەدەی نۆزدە بۆ سەدەی بیستەم ئەم نەخۆشیەی دۆزیەوە بەڵام بە بڕوای “ئیدوارد سەعید” فەیلەسوفی فەلەستینی-ئەمریکی،ئەم نەخۆشیە مێژوویەکی کۆنتری هەیە و سەردەمی “نەرجسیەت” و گەورە تەماشاکردنی خود و کەمکردنەوەی ئەوانی تر و مێژووی ئەویتر، بۆ سەزدەمی یۆنانی کۆن دەگەڕێتەوە کە خۆیان دەردەخست وەک منێکی گەورە و باڵا و سۆپەرمان و ئەویترێکی ڕوخاو نەزان و ناشارستانی.

واتە، لەو سەردەمەوە تا ئێستا ئەم نەخۆشیە دیکتاتۆر بەرهەم دەهێنێت لە مێژوودا.

شارەزایانی دەرونی پێیان وایە ئەم نەخۆشییە دوای تەمەنی ۱۸ ساڵی دەردەکەوێت، ئەو هۆکارانەشی کە دەبنه هۆی توشبوون بەم نەخۆشیە،بریتین لە “زۆر سەرسامبوون بە کەسەکە لە منداڵیدا لە لایەن دەوروبەریەوە و گرنگی پێدان و خۆش ویستنی زۆر لە قۆناغی منداڵیدا لە لایەن دایک و باوکەوە” وە بە پێچەوانەشەوە” دەرنەبڕینی سۆز و عاتیفە بۆ منداڵ کە وا دەزانێت هیچ بە هاو گرنگیەکی لای ئەوانی تر نیە و کەموکورتی لە کەسایەتیدا هەیە”.

نوسەر،لەم ڕۆمانەدا دەیەوێت پێمان بڵێت: کە خۆش گوزەرانی و گرنگی پێدان و خۆش ویستنی زۆری دایک و باوک و گرنگی دان بە قەزافی لە لایەن دەوروبەرەکەیەوە لە سەرەتای منداڵیەوە وای لێنەکرد کە توشی نێرجسیەتێکی لە ڕادە بەدەر ببێت،بەڵکو پەراوێز خرانی ئەم کەسە و نەبوونی سۆزی دایک و باوک و هەستکردن بە کەموکورتی و بێ بەهایی و تۆمەتبارکردنی بەوەی کە کەسێکی”زۆڵ”ە، توشی لادان و نێرجسیەتی کردووە.

“کە منداڵ بووم بە پانتۆڵێکی پینە پینە و جوتێک نەعلی شڕەوە برسێتیم چەشتووە،بە پێخاوسی بەسەر چەوە داخەکاندا پیاسەم دەکرد، چواردەورم بەدبەختی بوو، ڕۆژی تاقە ژەمێکم دەخوارد،کاتێ برنج نەدەما خواردنی بەردەوامم لاسکی ڕووەکەکان بوو، شەوانە وەختێ لە ژێر پەتووەکەوە لەتاو سەرما خۆمم گرمۆڵە دەکرد،هەردوو قاچم بەسکمەوە دەنوساند،جاری وا هەبوو خەونم بە ڕانە مریشکێکەوە دەبینی و لیک بە دەممدا دەهاتە خوارێ”. ل۲٦.

بەدەم سزادانی لە لایەن قەزافیەوە، بەدیلگیراوێک هاوار دەکات” موعەمەر،تۆ بە زۆڵی لە دایک بوویت، موعەمەر تۆ زۆڵیت،زۆڵ”. ل۱۲۷.

قەزافی سەرۆکی پێشووی لیبیا لە شەست و سێهەمین ساڵی تەمەنیدا بەهۆی گەیشتنە لوتکەی دیکتاتۆریەت لە دەسەڵاتدا لە لایەن گەلی لیبیاوە کۆتایی بە دەسەڵاتی هێنرا.
“ئەم ئێوارەیە پاش شەست و سێ ساڵ وا هەست ئەکەم ئەستێرەکانی ئاسمانی سیرت کەم بونەتەوە مانگە چواردەکەشم هیچی لێ نەماوەتەوە”.ل۱۹.

یەکێک لە نیشانە هەرەدیارەکانی نەخۆشی “نەرجسیەت” بەکار هێنانی بەردەوامی دەستەواژەی “من”ە، لە دەست پێکی قسەی کەسی توش بوودا.
“ خاڵم سوێندی دەخوارد، من کوڕە پیرۆزەکەی هۆزی غەوسم”.ل۱۹.

“من،کە پێم دەڵێن برای سەرکردە، ئەو پیاوە وردبینەم کە هەرگیز بە هەڵەدا ناچێت”.ل۲۰.

“من، موعەمەر قەزافیم، ئەمەش خۆی لە خۆیدا بەسە بۆ ئەوەی کە ئیمانت بە هێز بێت”.ل۲۰.
.ل۲۰“”ڕزگار بوون لە سەر دەستی من دێت

“من،موعەمەر قەزافیم، ئەو ئەفسانەی لە پیاوێکدا بەرجەستە بووە”.ل۲۲.
..ل۲٦“”منیش هەر قەزافیم،قەزافیش سەروەرە
ڕەنگە هەر لەبەر سەلماندنی ئەم نیشانە دیارەی نەخۆشیەکە دەرونیە بێت لە قەزافیدا کە نوسەری ڕۆمانەکە “یاسمینە خەزرا”لە تەکنیکی گێڕانەوەی ڕۆمانەکەدا پەنای بۆ بەکارهێنانی جێناوی کەسی یەکەمی تاک “من” بردووە و تەواوی ڕۆمانەکەمان لەسەر زاری قەزافی بە کەسی یەکەمی تاک بۆ دەگێڕێتەوە کە گوزارشتە لە دوا ساتەکانی شەوی کۆتایی ژیانی قەزافی لە شاری سیرت زێدی لە دایک بوونی خۆی لە سەروبەندی شۆڕشی لیبیا لە ۱۷ی شوباتی ۲۰۱۱دا.

لەگەڵ ئەمەشدا نوسەر بە شێوەی “فلاشباگ” و تەکنیکی “یاد هێنانەوە” دەگەڕێتەوە بۆ باسکردن لە دەورانی منداڵی و سەردەمی لاوێتی قەزافی و سەردەمی حکومڕانیە دور و درێژەکەی قەزافی و باس لە ڕوداوە جیاوازەکانی سەرۆکی لیبیا دەکات لەو سەردەمە جیاوازانەدا لە چەند ناوچەیەکی وڵاتی لیبیادا.

“کە منداڵ بووم،خاڵم ناو بەناو لەگەڵ خۆیدا دەیبردم بۆ بیابان”.ل۱۷،سەرەتای دەستپێکردنی ڕۆمانەکە.

قەزافی کاتێک لە ساڵی ۱۹٦۹ کودەتای بەسەر محمد پاشای سەنوسیدا کرد لە لیبیادا ئەو وەک کەسێکی هەڵگری بیری سۆشیالیستی دژ بە هەموو ڕەوتە ئاینیەکان لەو وڵاتەدا مامەڵەی کرد، بەڵام لە هەمانکاتدا هاو شێوەی سەرکردە دیکتاتۆرەکانی تری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باکوری ئەفریقا سودی زۆری لە ئاین بینی بۆ بەرژەوەندی و پاراستنی پێگەی تایبەتی خۆی.
“من خوام لەگەڵە،ئەی هەر ئەو خۆی منی لە ناو ئەو هەمووە پیاوەدا هەڵنەبژاردووە تا ڕووبەڕووی زلهێزەکان و چاوچنۆکی لە ڕادە بەدەریان ببمەوە بۆ هەژموون و دەسەڵات؟”.ل۲۱.
منێکی موسوڵمانی منەوەر کە هەمیشە بەسەر کەتن و پیلانەکاندا سەرکەوتووم”.ل۲۱.
لەگەڵ ئەمانەشدا زۆر جار قەزافی کێرڤی نەرجسیەتەکەی هێندە بەرز دەبێتەوە تا خۆی دەگەیەنێتە ئاستی خودا و پێغەمبەران و خۆی دەکات بە کەسێکی ئەفسانەیی.

کاتێک ژنە ڕۆژنامەنوسی ئیتاڵی “ئۆریانا ڤالاچی” چاوپێکەوتن لەگەڵ قەزافیدا دەکات،لە کۆتا پرسیاردا لێی دەپرسێت” تۆ باوەڕت بە خودا هەیە؟” قەزافیش لە وەڵامدا دەڵێت: “بێگومان، ئەوشتە ئاشکرایە، بەدڵنیاییەوە. بۆچی پرسیاری وا لە من دەکەیت؟” ئۆریاناش لە وەڵامدا دەڵێت:”چونکە وامزانی تۆخۆت خودایت”.
“ئەوەی ئەمڕۆ من ڕوو بەڕووی بومەتەوە، ئەم یاخیبونە نەخشە بۆ کێشراوە و ئەم جەنگە هەڵگیرسێنراوە ،بەڵگەیەکی ترە بۆ دروستی ئەو ڕێگایەی پێیدا دەڕۆم،ئەی هەر ئەم ئەزموونانە نین کە خوداوەند دروست دەکەن؟”.ل۲۲.
“منێکی موسوڵمانی منەوەر کە هەمیشە بەسەر کەتن و پلانەکاندا سەرکەوتووم “.ل۲۱.
“ئەوەی من دەیڵێم کە لامە و لە ئاسمانەوە دێت،ئەوەیشی بیری لێدەکەمەوە پێشبینی پێغەمبەرانەیە”.ل۱۰۳.

..ل۲۲٦“”من چیتر سەرۆک نیم، من پێغەمبەرم

هەمیشە دیکتاتۆرەکان، لەتاو خود پەسەندیەکی زۆر بەرزیان پێیان وایە کەپێویستیەکی حەتمین بۆ ئەو جێگایەی کە فەرمانڕەوایی دەکەن و پێیان وایە ئەگەر ئەوان نەبن ئەو جێگایە نابرێت بەڕێوە و حکومڕانی ناکرێت.قەزافیش هەمان بۆچوونی هەبوو.
..ل۱۰٤“”لیبیا بە بێ من نەگبەتیەکی بێ ناو بێ ئایندەیە
نوسەر بەردەوامە لە باسکردنی ڕەفتارە سەیر و سەمەرەکانی قەزافی بە هۆی نەرجسیەتەکەیەوە، ئەو پێمان دەڵێت هەر وەک چۆن سەدام حسێنی سەرۆک کۆماری عێراق بەهۆی لە خۆبایی بوونیەوە لە دەسەڵاتدا پەلاماری وڵاتی کوێتی دا و ویستی داگیری بکات، ئاواش قەزافی هاوشێوەی ئەو لە ناوخۆی لیبیادا چەند کارێکی پەلاماردانی ئەنجامداوە.
“چەند مانگێک دوای ئەوە کە بە هاواری ستایشی میللەتەکەم مەست بووم،بیرم لە بەزمێکی تر دەکردەوە تا لە جیهاندا دەنگ بداتەوە، دوو دڵ بووم لەوەی لە نێوان ئەوەی فیرقەکانی بەریتانیا لە وڵاتەکەم دەر بکەم، یان بنکەی ئاسمانی ویلۆس لە دەستی ئەمریکیەکان دەربهێنمەوە. ئەوە بوو دیسان شەوێکیان ڤانکۆخ هاتە خەوم و تۆقاندمی. بۆ بەیانی سەرباری دوو دڵی پاساودراوی ڕاوێژکارەکانم،بڕیاری خۆممدا: نابێ خاچ پەرستان لە خاکە پیرۆزەکەی عومەر موختاردا بمێننەوە”.ل۸٥.

یەکێکی تر لە ڕەفتارە سەیر و سەمەرەکانی قەزافی سەرۆکی لیبیا هەر لە واقیعیشدا، شانازیکردن بوو بە نوسینی”کتێبی سەوز” کە بریتیە لە نامیلکەیەکی بچوک و ناوبراو لە ساڵی ۱۹۷٥ بڵاوی کردەوە، نامیلکەکە لە سێ بەش پێکهاتووە تێیاندا بیروبۆچونەکانی خۆی سەبارەت بە فەرمانڕەوایی و هەندێ چەمک و ڕێبازی سیاسی دەخاتە ڕوو.

ئەم سەرۆکەی لیبیا هێندە شانازی بەم نامیلکە بچوکەوە دەکرد تا کار گەیشتەئەوەی پەیکەری بۆ دروستکرد لە لیبیادا.
کاتێک “ئۆریانا ڤالاچی” ئیتاڵی چاوپێکەوتن لەگەڵ قەزافی دەکات ناوبراو هەر پرسیارێک قورس بێت و نەتوانێت وەڵامی بداتەوە بە ڕۆژنامە نوسەکه دەڵێت: لە کتێبی سەوزدا ئاماژەی پێکراوە و لەو کتێبەدا هەموو شتێک ئاماژەی پێکراوە.

ئەوەتا قەزافی لەم ڕۆمانەشدا دەڵێت:”من موسا بووم و لە شاخەکان هاتمە خوارێ،بەڵام لە بری لەوحی شەریعەتەکان کتێبی سەوزم بەدەستەوە بوو”.ل۱۹٤.
خویەکی تری قەزافی کە بەهۆی نەرجسیەتەوە گیرۆدەی بوو بوو،بریتی بوو لە زەمکردن و گاڵتەکردن بە سەرکردەکانی تری وڵاتانی نیشتیمانی عەرەب، لەوانە “بن عەلی” سەرۆکی تونس و ” سەدام حسێن” سەرۆک کۆماری عێراق.

“ ئای خوایە! بن علی، خوێڕیەک لە بەرگی سەرکردەدا”.ل٥۳.

“دەی چەتە ترسنۆکەکان، کەمێک ئازایەتیتان هەبێت و وەرن بمگرن من نە بن عەلی و نە سەدام و نە بن لادنم”.ل۱٥۲.

قەزافی بەهۆی لە خۆبایی بوونی لە ڕادە بەدەریەوە کە بە درێژایی حکومڕانیەکەی وێڕای ئەو هەمووە زوڵم و ستەمەی کە بەرامبەر گەلی لیبیای کرد. پێی وابووە هەموو هاوڵاتیانی ئەو وڵاتە وەک باوکی خۆیان ئەویان حیساب کردووە و خۆشیان ویستووە، بەڵام کە زانی شۆڕشیان کرد لە دژی، ئیتر لە دوا ساتەکانی ژیانیدا پەشیمانە لەوەی هێندەی تر دیکتاتۆری نەنواندووە بەرامبەریان.
“دەبوایە نیوەی میللەتم لە ناو ببردایە تا نیوەکەی تر ڕزگار بکەم”.ل۹۷.
“من پەشیمان نیم لەوەی کە لە سزادانمدا دڵڕەق بووم،چونکە ئەوە هەم ڕەوابوو هەم پێویست بوو”.ل۲۱۷.

دوای ئەوەی کە دەگەنە لوتکەی دیکتاتۆریەت و هەموو جۆرەکانی زوڵم و ستەم بەرامبەر میللەتەکەیان تاقی دەکەنەوە، بەڵام دان دەنێن بەوەی کە لە ترۆپکی فەرمانڕەوایدا هێشتا دەرونیان نا ئارامە و ترس بەرۆکیان پێدەگرێت.
ئەوەتا قەزافی لەم ڕۆمانەدا دەڵێت:”نا ئارامی نیە بگاتە نا ئارامی فەمانڕەوا، نا ئارامیەکی قورس و زاڵ و بەردەوام”.ل۱۷٤

جێگەی ئاماژەیە لە کۆتایدا پێویستە ئاماژە بۆ ئەوە بکەین، کە ئەوکاتەی قەزافی لە کۆشک و تەلارە ڕاقیەکانی خۆی شەوی سوری لەگەڵ ئەو ژنانەدا بەسەر دەبرد کە دڵی دەیخواستن، هەر گیز لەو باوەڕەدا نەبوو کە کۆتا شەوی ژیانی لە بینای قوتابخانەیەکی وێراندا لە شاری سیرت بەسەر بەرێت.بەڵام تازە پەشیمانی دادی هیچ کەسێکی نەداوە لە مێژوودا.
.ل۲۱۲.“”من وام زانی کۆتاییەکی پرشنگدارم دەبێت
“دەبوو بە قسەی هۆگۆشاڤێزم بکردایە،پێشنیازی پەناهەندەیی بۆ کردم وا نەبوایە ئێستا لە ڤەنزوێلا دەبووم”ل۲۱۲.
٭سەرچاوە:
1. ڕۆمانی”دواهەمین شەوی سەرۆک” ن: یاسمینە خەزرا./ و: ئازاد بەرزنجی.

2.وتاری “کەسێتی نێرجسی” ن: زانا جەبار/ سود لە پەیجی: ڕێکخراوی ڕێنما بۆ وشیاری دەرونی و کۆمەڵایەتی وەرگیراوە،بۆ وتارەکە.

3. وتاری “سەرەتایەک لە بارەی چەمک و مێژووی ڕۆژهەڵاتناسیەوە” ن: دیاری خالید/سود لە ئەرشیفی ماڵپەری کوردستانی نوێ-۲۰۱٥ وەرگیراوە،بۆ وتارەکە.




بۆپێشەوە ژمارە 4

بۆ خوێندنەوەی ژمارە 4ی بۆپێشەوە کلیکی ئێرەبکەن ….




گــــــــــۆرانی …. پشكۆ ناكام

…. چه‌ن سه‌یره‌ ، زۆر جار چه‌ن ساڵێكی هه‌وڵ و ته‌قه‌لان بۆ هێنانه‌دی مه‌رامێكی سیاسی گه‌وره‌، له‌ ڕێی كارێكی بچوك و كه‌م خایه‌نه‌وه‌ یه‌ته‌ دی و له‌ كۆڵ مه‌شه‌قه‌تی هێنانه‌ دی ئه‌و مه‌رامه‌ ده‌بینه‌وه‌ … بۆ نمونه‌ كاتێك سه‌ربه‌خۆیی كوردستان ئه‌به‌سترێته‌وه‌ به‌ ده‌رچونه‌وه‌ی (مالكی ) بۆ پۆستی سه‌رەک وه‌زیرانی عێراق، ئه‌مه‌ خۆی له‌ خۆیا بیتاقه‌كه‌و ده‌ست كه‌م كه‌س و میلله‌ت ئه‌كه‌وێت كه‌ خۆش به‌ختانه‌ زۆر به‌ ئاسانی و به‌ ( چه‌قه‌نه‌یه‌ك ) ده‌ست ئێمه‌ ئه‌كه‌وێت، ئه‌ویش به‌ هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ سه‌ر وه‌عدی سه‌رۆكی بنه‌ماڵه‌ گه‌ر مالكی ببێته‌وه‌ به‌ سه‌رۆك وه‌زیران ئه‌وا یه‌كسه‌ر بێ قه‌یدو شه‌رت هه‌رێمی كوردستان سه‌ربه‌خۆیی ئیعللان ئه‌كاو له‌ وه‌ به‌ دواوه‌ ئه‌بێت په‌پاسه‌پۆرتی كوردی هاتو چۆبكه‌ین جا ئێمه‌ كه‌ نزیك بوینه‌ته‌وه‌ له‌ (ڕه‌مه‌زان) هه‌قی خۆیه‌تی وه‌زاره‌تی ئه‌وقاف ئیرشاداتی تایبه‌تی بۆ مزگه‌وته‌كان بنێرێت كه‌ له‌ نوێژی رۆژانی جومعه‌و پاشان جه‌ژن، هه‌مو دوعا بكه‌ین كه‌ یاڕه‌بی كاكه‌ مالكی سه‌رخه‌یت و كورسی سه‌رۆك وه‌زیران حاسڵ بكات خوا نه‌كردوه‌ گه‌ر ئه‌وزاته‌ (F16 ) ‌ه كانیشی به‌ كارهێنا ئه‌وا ئه‌توانین ئه‌و نه‌وته‌ی كه‌ ئه‌درێت به‌ توركیا تۆزێكی لێ زیا كه‌ین و له‌ بری ئه‌و زیایه‌یه‌ (دیفاعاتی جه‌وی) وه‌ربگرینو به‌رگری له‌ ئاسمانی بێ غه‌ل وغه‌شی هه‌رێم بكه‌ین، ئه‌شكرێت له‌ نوێژی جومعه‌یا ئه‌و ئایه‌ت و حه‌دیسانه‌ بهێنرێنه‌وه‌ به‌ نمونه‌ كه‌ نزیكه‌ له‌ جه‌نابی مالكی یه‌وه‌ وه‌ك (مالكی یوم الدین) به‌مه‌یش هه‌م خزمه‌ت به‌ دینه‌كه‌و هه‌م خزمه‌ت به‌ مه‌سه‌له‌ قه‌ومییه‌كه‌ ئه‌كه‌ین كه‌ هێنانه‌ دی ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردستانه‌ له‌ سه‌ر ده‌ستی نه‌یارێكی سه‌ر سه‌ختی خودی هه‌رێم و بودجه‌ی هه‌رێم هه‌ر له‌م بواره‌یش دا جێی خۆیه‌تی كه‌ جه‌ند گۆرانییه‌ك به‌ شانو باڵی (مالكی) یا هه‌ڵبه‌ین به‌ تایبه‌تی له‌ لایه‌ن ئه‌وانه‌ی كه‌ زوزو خه‌ڵاتی پارتی وه‌رده‌گرن …




بۆ ” حەلیمە “ی دایکم … بایز مستەفا

١.
دایکم ..
سەرخەوێکی سەر کانی گوندەکەمان بوو
شکانی بوو بە دیوارێک
لە نێوان دوو دونیای زۆر جیاواز
٢.
دایکم ئەستێرەیەک بوو لە میهرەبانی
کە ڕژا ..
لە هیچ ڕژانێک نەدەچوو
ئێستاش
تەنها ڕژانی ئەستێرەکان
لە مەرگی دایکم دەچن
٣.
گۆڕستان جەستەی دووەمی منە
چونکە دایکم ،
نیوەی ڕۆحی منی
پەلکێشکرد بۆ گۆڕ
٤.
دایکم لەسەر بەرماڵەکەی
نوێژی بۆ خوداو
پاڕانەوەشی بۆ من بوو
نازانم لەم عیبادەتە
چی بۆ خۆی دەمایەوە ؟!
٥.
هێند گران بوون ،
گوێیەکانی دایکم
خەڵک ، بە ئەستەم پێی دەجوڵان
کەچی دەیانگوت
لە بێشکەدا ، بەو منداڵییەم
بە باڵی نوزەیەک بەرزمدەکردنەوە !!
خەڵک نەیدەزانی ،،
ئەو ، گوێیەکانی بە من بەخشیبوو
بۆیە ،جیاوازی نەبوو بۆی
گوێ لەمن بگرێ یا لە خۆی
٦.
منداڵیی و دایکایەتی
بە قەد منداڵ و دایک
لەیەکدێن
٧.
دوو شتی پیرۆزم هەبوون
دایکم و منداڵیم
ئێستا بە بێ هەردووکییان
چ بێنازێکی ڕەزا قورسم
٨.
تاقانەی خوشک و برابووم
بە تەنها دوای مەرگی دایکم
زانیم ،
برایەکی گەورەم هەیە
ناوی “مردن” ە
٩.
بە دڵ ، حەزم لە زیندوبونەوەیەکی ترە
تەنها بۆ ئەوەی جارێکیتر
یەکێک هەبێت ،
پڕ بە دەمی خۆم ، بانگی بکەم : دایە
١٠.
دوای مەرگی دایکم ، زانیم
ئێتر بۆ هەتا هەتایە
بۆم نیە وشەی ” دایە ” بەکاربێنمەوە
” چ کارەساتێک بوو گەلۆ ،
مەرگی ئەو ”
١١.
دایکیشم مرد و
هەر سێ کەس ،
لە سەر سفرەی ژەمەکان ماینەوە
بەڵام ، ئەمجارەیان
من و باوکم و هەژاری
١٢.
دایکم مرد و
سەرم بەرزکردەوە
سەیر لەوەدابوو ، لە دوای دە ساڵ
یەکەمجارمبوو هەستبکەم
ماڵمان ، لە کۆنە مەکتەبی ” فاتیمە ” ی
گه‌ڕه‌کێکی کۆنی شاری ‘کۆیه‌’یه
١٣.
گەر ژنێک ،
شانازی دایکایەتی
بە پیاو ببەخشێ
بەشی هەموومان دەکات

( بایز مستەفا )




ڕێگایه‌ک به‌ره‌و زیندان … هیوا سه‌عید

فیلمی ڕێگا یه‌کێکه‌ له‌ باشترین به‌رهه‌مه‌کانی یه‌ڵماز گونه‌ی، براوه‌ی چڵه‌خورمای زێڕینه‌ له‌ فیستیڤاڵی کان،‌ که‌ ئه‌وکات یه‌که‌م فیلم بووه‌ له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست ئه‌و خه‌ڵاته‌ی پێدراوه‌. ئه‌و فیلمه‌ به‌ دایه‌لۆگێکی که‌م زیاتر به‌ زومی کامێرا باس له‌ پێنج زیندانی ده‌کا‌ به مۆڵه‌تی کاتی بۆ ماوه‌ی هه‌فته‌یه‌ک له‌ زیندان به‌رده‌درێن.
زیندانییه‌کیان هه‌ر ڕۆژی به‌ربونه‌که‌ی به‌هۆی ونکردنی کارتی مۆڵه‌تییه‌وه‌ له‌ ڕێگا له‌ بازگه‌ی پشکنین ده‌گیرێته‌وه‌. زیندانییه‌کی تر ئه‌و هه‌فته‌مۆڵه‌ته‌ ده‌کاته‌ هه‌لێک بۆ ئه‌وه‌ی ژنێکی تێدا به‌ڕادان بدا و دوای زیندان بیگوازێته‌وه‌. له‌ کن ئه‌و زیندانییه‌ ژن جگه‌ له‌ کاڵایه‌ک بۆ تێرکردنی ئاره‌زوی پیاو هیچی تر نییه‌. له‌ داخوازی کچێکدا پێی ده‌ڵێ:
که‌ به‌ربووم یه‌کسه‌ر ده‌تگوازمه‌وه‌.
وه‌ک سه‌رۆکی خێزان هه‌موو قسه‌یه‌کم ڕاسته‌، ده‌بێت هه‌میشه‌ به‌ قسه‌م بکه‌ی.
که‌ وتم ماست ڕه‌شه‌، ڕه‌شه‌.
نابێت له‌گه‌ڵ پیاوان بدوێی یان پێبکه‌نیت. زۆر توڕه‌ ده‌بم.
له‌گه‌ڵ هیچ پیاوێک قسه‌ ناکه‌ی ته‌نیا برا و خزمی نزیکت نه‌بێ.
چیم وت ده‌بێ بیکه‌یت، به‌رپه‌رچی قسه‌کانم ناده‌یته‌وه‌.
نابێ بڵێی ئه‌مه‌م ده‌وێ و ئه‌وه‌م ده‌وێت. ئه‌گینا زۆڕ توڕه‌ ده‌بم زۆر.
من پێت ده‌ڵێم چ بکه‌ی و چی له‌به‌ر بکه‌یت. تێگه‌یشتی؟
له‌ وه‌ڵامدا کچه‌که‌ ده‌ڵێ: باش، چه‌ند به‌ جوانی قسه‌ت کرد ئه‌وه‌ له‌ زیندان فێربووی؟‌ مه‌به‌ستی له‌و شێوه‌ده‌ربڕین و پرسیارکردنه‌ دیوه‌ پێچه‌وانه‌که‌یه‌تی، واتا دیاره‌ ده‌ته‌وێ زیندانیم بکه‌ی!

له‌ کۆمه‌ڵگا لێک به‌ستراوه‌ ڕۆژهه‌ڵاتییه‌کان ڕه‌فتاری خوشک له‌سه‌ر برا و هی کوڕ له‌سه‌ر باوک و هی ژن له‌سه‌ر مێرد و به‌ کورتی ڕه‌فتاری هه‌ر یه‌کێک له‌و ئه‌دامانه‌ی بنه‌ماڵه‌ ده‌که‌وێته‌ ئه‌ستۆی یه‌کتر. به‌و مانایه‌ی مرۆڤ له‌ دۆخێکی وا به‌س خاوه‌نی کرده‌وه‌کانی خۆی نییه‌، که‌س و کاره‌که‌یشی پشکیان له‌ هه‌ڵه‌ و ڕاستییه‌کانیدا به‌رده‌که‌وێت. ئه‌و برایه‌ی به‌ تۆمه‌تی ئه‌وه‌ی له‌ باخێکدا له‌گه‌ڵ کوڕێک بینراوه‌ ‌خوشکه‌که‌ی خۆی ده‌کوژێ. ئه‌وه‌ی ده‌بێته‌ پاڵنه‌ر بۆ کوشتن ژوانه‌که‌ نییه، به‌ڵکو پێزانینی خه‌ڵکییه‌ به‌ ژوانه‌که‌یان. ئه‌وه‌ش سزای کۆمه‌ڵگای لێک به‌ستراوه‌یه‌ واده‌کا پێزانینی خه‌ڵکی ببێته‌ ئه‌و فشاره‌ به‌هێزه‌ شه‌رمه‌زاری بنه‌ماڵه‌که‌ی لێبکه‌وێته‌وه‌ و شکۆی ته‌واوی ئه‌ندامه‌کانی پێوه‌ بشکێ. لێره‌دا چۆن خوشکه‌که‌ ده‌بێته‌ قوربانی ئه‌و کۆمه‌ڵگا لێک به‌ستراوه‌ و ناتوانێ موماره‌سه‌ی ئازادییه‌کانی تێدا بکا، دیسان باوک و برایه‌که‌یشی یان لۆمه‌که‌ره‌کانیش که‌ خه‌ڵکن ئه‌وانیش قوربانییه‌کی ترن. چاره‌سه‌ریش به‌ گیرانی بکوژ و خه‌تابارکردنی ئه‌و لۆمه‌که‌رانه‌ ناکرێ وه‌ک ئه‌وه‌ی ئه‌وان بونه‌ته‌ هۆکاری ئه‌م تاوانه‌. چاره‌سه‌ر ئه‌وه‌یه‌ پێناسه‌ی ئه‌خلاق و ژیانی کۆمه‌ڵگا به‌شێوه‌یه‌ک دابڕێژرێته‌وه‌ چاکه‌ و خراپه‌کانی مرۆڤ وه‌کو تاکێک هه‌رخۆی لێی به‌رپرسیار بێ. بۆ دروستکردنی ئه‌و جۆره‌ کۆمه‌ڵگایه‌ش ده‌بێ سه‌ره‌تا کلتوری کۆمه‌ڵگاکه‌ هه‌ڵوه‌شێنرێته‌وه‌. بۆ تیشک خستنه‌ سه‌ر ئه‌و بابه‌ته‌‌ زیندانییه‌کی تریان چونکه‌ له‌مێژه‌ گیراوه‌ و له‌و ماوه‌یه‌ش هاوسه‌ره‌که‌ی به‌رگه‌ی ته‌نیایی و بێ پاره‌یی نه‌گرتوه‌ په‌نای بردۆته‌ به‌ر له‌شفرۆشی، ئه‌ویش وه‌ک مێردێکی خیانه‌تلێکراو له‌ نێوان لێبورده‌یی و ویستی ده‌وروبه‌ر که‌ بڕیاری ئه‌وه‌ی به‌سه‌ر ده‌سه‌پێنن پێویسته‌ ئه‌و له‌که‌ ڕه‌شه‌ له‌ ڕوی لاببا و شه‌ڕه‌فی خۆی و ئه‌وان بکڕێته‌وه‌. ئه‌و یه‌که‌میان هه‌ڵده‌بژێری و ده‌ستی ناچێته‌ خوێنی و هێشتا خۆشیده‌وێ‌.

کاتێک له‌ناو پاس و میتڕۆکانی تورکیا دڵداره‌کان گه‌مه‌ و ده‌ستله‌ملانێیانه‌ ئه‌وه‌ پێشکه‌وتوخوازی وه‌ک گونه‌ی شه‌ڕی له‌پێناو کردووه‌. له‌ دیمه‌نێکدا زیندانییه‌ک له‌به‌رئه‌وه‌ی ده‌مێکه‌ له‌ جه‌سته‌ی ژن به‌ دووره‌ که‌ ده‌گاته‌ ژنه‌که‌ی هه‌ر له‌ ڕێگا و له‌ ئاوده‌ستی شه‌مه‌نده‌فه‌ردا ده‌ستبازی له‌گه‌ڵ ده‌کا. ئایا له‌ کۆمه‌ڵگایه‌کی دواکه‌وتوو خه‌ڵک به‌سه‌ر دیمه‌نێکی له‌و جۆره‌ دابچن چ کاردانه‌وه‌یه‌کیان ده‌بێ؟
دوای ئه‌وه‌ی لێیان له‌ هه‌ڵڵا ده‌ده‌ن و سوکایه‌تییه‌کی زۆریان پێ ده‌که‌ن، ئه‌فسه‌ری لێپێچینه‌وه‌ به‌ پیاوه‌که‌ ده‌ڵێ: شه‌رمت به‌خۆت نییه‌؟
ئه‌ویش ده‌ڵێ: ئه‌وه‌ی لای تۆ شه‌رمه‌، بۆ من وه‌ک پێویستییه‌که‌.
دواتر ئه‌و زیندانییه‌ش له تۆڵه‌ی خوێن و دوژمنداری ده‌کوژرێته‌وه‌.

زیندانییه‌که‌ی تریش خه‌ڵکی گونده‌کانی سنووری نێوان تورکیا و سوریایه‌، به‌ بیانوی کاری قاچاخی ناوچه‌که‌یان مینڕێژکراوه‌، له‌ ڕاستیدا ئه‌و مینڕێژییه‌ له‌به‌ر جوڵانه‌وه‌ی کورده‌کانه‌ و حکومه‌ت هه‌ر به‌ چاندنی مین نه‌وه‌ستاوه‌ له‌ پاڵ ئه‌مه‌ به‌ ڕۆژ خه‌ریکی ڕه‌شبگیری و به‌ شه‌و خه‌ریکی ته‌قه‌کردن و کوشتنه‌ له‌و سنووره‌. براگه‌وره‌ به‌رمینکه‌وتوه‌که‌ی ئه‌و زیندانییه‌ ده‌ڵێ: ئه‌وه‌ی حاڵی له‌ قاچاخچیان خراپتره‌ کورده‌کانن.

له‌ کۆتایی په‌یامی فیلمه‌که‌ ئه‌وه‌یه‌ ئێمه‌ هه‌موومان زیندانین. زیندانین له‌ناو عه‌سکه‌رتارییه‌تی ده‌سه‌ڵاته‌ دیکتاتۆره‌کان که‌ ژیانیان له‌ هاوڵاتییان کردووه‌ به‌ سه‌ربازگه‌، زیندانین به‌ده‌ست ڕێساکانی ئایین، زیندانین به‌ داب و نه‌ریت و بیرکردنه‌وه‌ی خێڵه‌کییانه‌، یان وه‌ک که‌مینه‌ زیندانین به‌ شۆڤێنییه‌تی نه‌ته‌وه‌ی زۆرینه‌ و سه‌رده‌سته‌. که‌واته‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی زیندانه‌کانی ده‌وڵه‌تیش هه‌ریه‌که‌مان له‌ سوچێک له‌ زیندانێکی تر داین.




ڕاگەیاندراوێک لە کەمپینی تەندروستیمان بۆ فرۆشتن نیە …

تاڵانکردنی تەندروستی لە لایەن وەزیری تەندروستیەوە ڕاگرن:هاوڵاتیانی خۆشەویست…نەخۆشە بێ دەرمانەکانی کورستانبەرپرسانی وەزارەتی تەندروستی، لە سەرۆی هەمووشیانەوە خودی وەزیری تەندروستی لە ڕێی سیاسەتە سەقەتەکانیانەوە ئێوەیان بێ دەرمان و بێ خزمەتگوزاری کردووە. مناڵەکانی ئێوە بەهۆی کەمتەرخەمی ئەوانەوە دەستیان دەبڕدرێتەوە. باوک و دایک و باپیر و داپیرەکانتان چاویان کوێر دەکرێ. برا و خوشک و دایک و باوکتان بە هۆی دەرزی ئیکسپایەرەوە گیان لە دەستدەدەن. رۆژانە سووکایەتی بە خێزانەکانتان دەکرێ و لە هۆڵەکانی لە دایکبوون جوێنی ناشرینیان پێ دەدرێ. ئەندامانی خێزانەکانتان ناچار دەکرێن لە دەرمانخانە و کۆکاگانی ئەوان دەرمانی گران بکڕن و دەست بەڕوویانەوە دەگیرێ و دەرمان و خزمەتیان لە خەستەخانە گشتیەکانا پێشکەشناکرێ.هاوکات، ئەو بەرپرسانە خەریکی تیجارەت و بازرگانی و خۆ دەوڵەمەندکردنن. زۆربەیان بە دەیەها پرۆژەی بازرگانیی و کۆمپانیا و کۆگای دەرمان و نەخۆشخانەی تایبەت و بزنسی گەورەی تەندروستییان هەیە. خزم و کەسوکاری خۆیان لە باشترین پۆستە حکومییەکاندا داناوە و کاری نەشیاو و گەندەڵییان پێ دەکەن. ئێمە وەکو کەمپینی تەندروستیمان بۆ فرۆشتن نیە لە پێناوی ئێوە بڕیارمان داوە دەستیان لێ نەپارێزین و هەر جارەو گەندەڵیی و خۆدەوڵەمەندکرنی بەپرسێکی تەندروستی ئاشکرا بکەین. ئەم جارە بە خودی وەزیری تەندروستیەوە دەستپێدەکەین. وەزیری تەندروستی سەرباری ئەوەی زۆرترین کاتی دراوەتی و لە کابینەی پێشووەوە وەزیرە جگە لە ماڵوێرانی بۆ تەندروستی و خۆدەوڵەمەندکردن هیچ دیکەی نەکردووە. ئەوەتا وەکو لەم وێنانەی لەگەڵ ئەم ڕاگەیەندراوە بڵاویدەکەینەوە لە خۆشترین شوێنی شاری سلێمانی گرانبەهاترین ڤیللای دروستکردووە. ئێمە دەپرسین، ئاخۆ وەزیرێک ئەگەر دەستی لەگەڵ بازرگانەکانی بوارەکانی دەرمان و نەخۆشخانەی تایبەت و کۆمپانیاکاندا تێکەڵ نەکردبێ دەتوانێ بە مووچەی وەزیریەوە ڤیلای ئاوەها دروستبکا؟ ئایە ڕەوای هەقە لە کاتێکدا ئێوە بێ دەرمان و بێ خزمەگوزارین و پزیشکان و کارمەندان بێ مووچەن، ئەو و هاوشێوەکانی بەم شێوەیە خۆیان دەوڵەمەند بکەن؟ ئێمە لە کەمپینی تەندروستیمان بۆ فرۆشتن نیە داوا لە داواکاری گشتی و ئەندامانی پەرلەمان و ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگای مەدەنی و میدیاکان دەکەین کە چیتر بێدەنگ نەبن لە سەر ئەم ناهەقیانە. داوا لە هەموو مرۆڤێکی خاوەن هەڵوێست دەکەین دەنگی لەگەڵ ئێمە هەڵبرێ و داوای کۆتایی هێنان بە تاڵانکردنی تەندروستی خەڵک بۆ پڕکردنی گیرفانی کۆمەڵێک بازرگانی نا وەزارەتی تەندروستی بکا. دڵنیاتان دەکەینەوە کە ئەمە یەکەم و دوا هەنگاومان نابێ و بەردەوام دەبین لە پەردە هەڵماڵین لەسەر ئەو ناهەقیانەی وەزیری تەندروستی و بەرپرسەکانی دیکە لە ناو وەزارەتی تەندروستیدا. کەمپینی تەندروستیمان بۆ فرۆشتن نیە
٢٠١٧/٥/١٧




هاوكارییه‌كانی ئه‌مریكا بۆ كوردانی رۆژئاوا، توركیا نیگه‌ران ده‌كات … جه‌زا ئه‌حمه‌د فارس

له‌دوای تێكچوونی بارودۆخی سیاسی له‌ سوریا ، سه‌رده‌مێكی نوێ‌ بۆ كوردانی رۆژئاوا ده‌ستی پێكرد و به‌ چه‌ندین قۆناغی هه‌ستیاردا تێپه‌ڕین، كورده‌كانی رۆژئاوا توانیان سه‌ركه‌وتوو بن له‌چه‌ندین تایقیكردنه‌وه‌ی ووڵاته‌ زلهێزه‌كان و به‌به‌رده‌وامی به‌ پلان و به‌رنامه‌ی نوێوه‌ وه‌ڵامی پێشهاته‌ سیاسیه‌كانیان ده‌دایه‌وه‌.

یه‌كێك له‌ خاڵه‌ سه‌ركه‌وتووه‌كانی كورد له‌ رۆژئاوا بریتی بوو له‌ داڕشتنی ستراتیجیه‌تێكی نیشتمانی بۆ ئیداره‌ دانی ناوچه‌كانی خۆیان و به‌ژداری كردن له‌ رزگاركردنی ئه‌و ناوچانه‌ی كه‌ ده‌كه‌وێته‌ ده‌ره‌وه‌ی سنوره‌كانیان.

تاوه‌كوو ئێستا سه‌ركردایه‌تی كورد له‌ رۆژئاوا توانیویانه‌ سیاسه‌تێكی عه‌قڵانی بكه‌ن له‌سه‌ر ئاستی هه‌رێمی و نێوده‌و له‌تی به‌شێوه‌یه‌ك كه‌ كاریگه‌ریه‌كانی ووڵاتێكی زلهێزی وه‌ك توركیا له‌ سه‌ر خۆیان كه‌مبكه‌نه‌وه‌ و سه‌رنجی ووڵاته‌ زلهێزه‌كانی جیهان به‌ شێوه‌یه‌ك به‌لای خۆیاندا رابكێشن كه‌بكه‌ونه‌ كێبڕكێ‌ له‌ ناردنی هاوكاری سه‌ربازی و مرۆی بۆیان.

له‌م دوایه‌دا به‌ شێوه‌یه‌كی ئاشكرا وویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا به‌ به‌رچاوی هه‌موو جیهانه‌وه‌ ووێنه‌ و ڤیدۆی ئه‌و تانكو زرێپۆشانه‌ی بڵاو كرده‌وه‌ كه‌ پێشكه‌ی یه‌كینه‌كانی پاراستنی گه‌ل (یه‌په‌گه‌)ی كردن ، به‌ ئاشكرا ناوی یه‌په‌گه‌ی وه‌ ك یه‌كێك له‌ و هێزانه‌ هێنا كه‌ به‌شێوه‌یه‌ك راسته‌وخۆ یارمه‌تیمان ده‌ده‌ن ئه‌مه‌ له‌ كاتێكدا بوو كه‌ پێشتر یه‌په‌گه‌ هاوكاری وه‌رده‌گرت له‌ چوار چێوه‌ی هێزه‌كانی سوریای دیموكرات .

پشتیوانی سه‌ربازی ئه‌مریكا بۆ یه‌په‌گه‌ ده‌كرێت وه‌ك سه‌ره‌تایه‌كی گرنگ بێت بۆ كوردانی رۆژئاوا كه‌ له‌ ئاینده‌دا هاوپه‌یمانی له‌سه‌ر ئاستی سیاسی لێبكه‌وته‌وه‌ له‌ نێوان كوردانی رۆژئاوا و ئه‌مریكا و ئه‌و خۆبه‌ڕێوه‌ بردنه‌ی كوردانیش قبوڵبكرێت له‌سه‌ر ئاستی سیاسه‌تی وویلایه‌ته‌ یه‌كرگتووه‌كانی ئه‌مریكا.
ئه‌مریكا له‌ رێگه‌ی ئه‌م هاوكاریه‌وه‌ ئه‌و په‌یامه‌ی به‌ توركیا دا كه‌ ده‌ستوه‌ردانی توركیا قبولكراو نیه‌ له‌ناوخاكی سوریا و ئه‌وان پشتگیری كورده‌كان ده‌كه‌ن.
ئه‌و كاریگه‌ریه‌ی كه‌ یه‌په‌گه‌ له‌ ئۆپراسیۆنی توره‌ی فورات نواندی نیشانی جیهانی دا كه‌ ئه‌وان ته‌نها هێزێكی كوردی زرگار كه‌ر نین په‌یوه‌ست بن به‌ سنورو جوگرافیای خۆیانه‌وه‌ به‌ڵكو ئه‌وان هێزێگی رزگار كه‌ری مرۆین و شه‌ری تیرۆر ده‌كه‌ن له‌ده‌ره‌وه‌ی سنوره‌كانی خۆیان.

په‌په‌گه‌ هێزێكی قبوڵكراوه‌ له‌ لایه‌ن ئه‌مریكا و ئه‌وروپاوه‌ چونكه‌ ئه‌و ناوچانه‌ی كه‌ رزگای ده‌كه‌ن نامێننه‌وه‌ تیایدا به‌ڵكو بۆ خه‌ڵكی ناوچه‌كه‌ی جێده‌یه‌ڵن كه‌ خۆیان حوكمی خۆیان بكه‌ن كه‌ ئه‌مه‌ش فۆرمێكی نوێی حكومرانی كردنیه‌ كه‌ به‌ خۆبه‌رێوه‌ به‌ری دیموكراتی ناسراوه‌.

توركیا نیگه‌رانه‌ له‌هاوكاریه‌كانی ئه‌مریكا بۆ یه‌په‌گه‌ چونه‌كه‌ به‌تێك چوونی بارودۆخی سوریا توركیا مه‌له‌فێكی تایبه‌تی كردبوویه‌وه‌ له‌ سه‌ر ئاستی هه‌رێمی و نێو ده‌وڵه‌تی تایبه‌ت به‌ناساندنی یه‌په‌گه‌ وه‌ك هێزێكی تیرۆرستی به‌ڵام یارمه‌تیه‌كانی ئه‌مریكا به‌شێوه‌یه‌كی راسته‌وخۆ بۆیه‌په‌گه‌ ئه‌و مه‌له‌فه‌ی توركیای به‌ره‌و شكست هێنان بردو ئه‌و په‌یامه‌ی به‌ حكومه‌تی توركیا دا كه‌ ئه‌مریكا وه‌ك دۆستێك ته‌ماشای یه‌په‌گه‌ ده‌كات.




خوا وەک زیندانەوان … کۆستیکا براداتان … لە ئینگلیزییەوە: نەبەز سەمەد

زۆرینەی کات ڕوانگەی مۆر لە دیالۆگی ئاسوودەییدا ئیسکاتۆلۆگییە، بەڵام نەک هەموو کات. هەندێ کات مۆری ئیسکاتۆلۆگ ڕێگە بە مۆری فەیلەسوف دەدا، بە گۆڕانێکی لەناکاوی تۆن و شێواز، تەنانەت لە نووسینی دەقیشدا، هەروەها زیادکردنی تەوسبێژی، گاڵتە و گەپ، کە مۆری پێ دەناسرێتەوە. یەکێک لەو ساتانە لە بەشی سێیەمدا هەیە، کاتێک مۆر هزرۆکەی ”جیهان وەک زیندان” دەناسێنێ. بەجەختییەوە ئەزموونی خۆی لە تاوەرەکەدا، مۆر نابزوێنێ بۆ ئەو هزرۆکەیە کە بۆ ماوەیەکی زۆر لەگەڵ مۆردا بووە.

پتر لە دەیەیەک پێشتر، کاتێک مۆر ئیشی لەسەر کتێبی دوا چوار شتەکان دەکرد، مۆر پێشتر یاری لەگەڵ دەکرد: ”لەبارەی ئەو شتەوە کە ئێمە لەبارەییەوە زۆر جەختین، پیر و گەنجە، ژن و پیاوە، دەوڵەمەند و هەژارە، شازادە و گەدایە، هەموو ئەو کاتەی ئێمە لەم جیهانەدا دەژین، ئێمە تەنیا زیندانیکراوین، بێگومان لەنێو زیندانێکداین، کە هیچ مرۆڤێک توانای لێ دەربازبوونی نییە” (More 1931: I، 447). تەنانەت زووتریش، ئەو جیهانەی کە لە کتێبی یۆتۆپیا (١٥١٦)دا وێنای کردووە، زۆر بەڕوونی سزای داگیرکردن بیری خوێنەر دەهێنێتەوە. لە سیستەم و ڕێکخستنەکانی شارە ئیدیالەکەوە بۆ ژیانی قورس ڕێکخراوی هاووڵاتییەکانی، تا لەبەرکردنی یەکپۆشاکی و پێویستبوونی هەڵگرتنی مۆڵەتپێدان کاتێک گەشت دەکەن، هەتاکو نەبوونی خۆمەندێتی و ژیانی تایبەتمەند و چاودێریکردن لە هەموو شوێنێک، بۆ کەمی پەیوەندی بە جیهانی دەرەوە و سزادان بۆ هەر هەوڵێکی ڕاکردن_ هەموو شتێك لەنێو یۆتۆپیادا وێنەی زیندانێکی گەورە دێنێتە هۆشەوە.

هەرچەندە، خودی هزرۆکەکە بەتەواوی هی مۆر نییە. ئەم هزرۆکەیە بەبەردەوامی لەنێو مێژووی فەلسەفەی خۆرئاوادا لایەنی کەم لەکاتی پلاتۆنەوە لێرە و لەوێ خۆی دیارهێناوە. لە وێناندنی فەلسەفەی پلاتۆنیدا مێتافۆرەکە _لە شێوەی زیندانێکی تەواو، ئەشکەوت، یان تابووت_ ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕێ. بۆ پلاتۆن و پەیڕەوانی ژیانی ئێمە لەسەر زەوی هیچیدی نییە جگەلە زیندانیبوون، هەروەها بۆ گنۆستیکەکانیش. تەنانەت لە کتێبی دڵنەواییی فەلسەفەدا بۆسیەس لە هەندێ پنتدا لەبارەی ”زیندانی زەمینی” ڕۆحەوە دەئاخڤێ (Boethius 2012: 59). هەرچەندە، لە کتێبی دیالۆگی ئاسوودەییدا، مۆر بیرۆکەکە بە توندترین شێوەی خۆی دەگەیەنێ. ئەنجامەکەی دووبارە چێکردنەوەی مێتافۆرە کۆنەکەیە، هەروەها تێگەیشتن لەوە کە هیچیدی تەنیا ڕەوانبێژییەکی ڕووت نییە، بەڵکو دیارهێنەرەوەیە، ئەگەر خراپیش بێ، وەک ڕوانگەیەکی فەلسەفەیی بۆ خودی دۆخی مرۆڤ.

دەسپێکردنی مۆر بەم بابەتە لەوە دەچێ کاریگەری ئازادبوونی لەسەر ئەو هەبووبێ: ئێمە زیاد لە جارێك، تێدەگەین، کە مۆر هیچیدی زیندانیکراوێکی ترساو نییە، بەڵکو فەیلەسوفێکە لەسەر ئیش. وەکو هەر فەیلەسوفێکی باش و بە توانا بۆ ئەفراندن، یەکەم کاردانەوەی مۆر بۆ ئەوەی دەیبینێ لە دەوروبەریدا کردارێکی توندی ڕاڤەکردنەوەیە: ئەم جیهانە ئەوە نییە، کە بۆ ئێمە دەردەکەوێ. پاشان، دووەم کرداری مۆر جیهان_چێکردنە: با ئەم جیهانە بکەین بە زیندان. ئەوجا لێرەوە مۆر هەموو شتەکان بونیاددەنێ. سەرەڕای ئەو گۆڕانکارییانەی پێشوو، مۆر بابەتەکە بە پێکهاتەیەکی دی ترش و خوێ دەکا: خوا زیندانەوانی_بەرپرسیار، ئەو یەکەی جەخت دەکاتەوە شوێنەکە بەنەرمی بەڕێوەدەچێ و لە هەموو کاتێکدا سیستەم پارێزراوە.

لە دیالۆگی ئاسوودەییدا خوا لەژێر چەند ناوێکدا دەردەکەوێ: وەک پزیشک، باوکە خۆشەویست، تەنانەت لە پنتێکدا وەکو سەرەمر (مریشکە داکانە)ی بەمشور دەردەکەوێ، بەڵام ئەم بەڵگە کۆنکرێتییە زۆر دیار و سەرنجڕاکێشە. کاتێک تۆ ئەم لاپەڕانە دەخوێنیتەوە، ئەوا تۆ ناتوانی یارمەتی بیستن بدەی، لە شوێنێک لە باکگراونددا، پێکەنینێکی گاڵتەجاڕانە و بەئاستەم کۆنتڕۆڵکراوی نووسەری یۆتۆپیا دەبیستی. مۆر لێرەدا دووبارە، یەکێکە لە تەوسبێژە گەورەکانی سەردەمی خۆی. لەوە دەچێ مۆر تاکو ئێستا ”ئاسوودە بووبێ” کە ڕێگەی بەخۆی داوە جار جار کرداری دادی هۆنەرییانە بنوێنێ، وەکو خستنە زیندانی خودی هێنری هەشتەم. ئەو دەبێژێ، هێنری تەنانەت ”گەورەترین پاشا نییە لەسەر زەوی،” ئەو دەتوانرێ ئازادبکرێ و زۆری لێ بکرێ ”لەلایەن یاساکانی خواوە” بۆ بەسەربردنی سزاکەی لە زیندانی ئەو جیهانەدا، ”کە هیچ مرۆڤێک ناتوانێ خۆی لێ دەربازبکا” (More 1965: 200).

لەکاتی زیندانییەکەی خودی مۆردا کە بەدەگمەن فۆرمێکی سزادان بوو. بەڵکو بەشێوەیەکی سەرەکی شوێنێک بوو کە تێیدا خەڵک دەستبەسەر دەکران، بۆ ماوەیەکی کەم یان زۆر، پێش دادگاییکردن یان لەکاتی چاوەڕوانی سزاکەیدا، کە بەزۆری سزای مەرگ بوو، تەنانەت بۆ تاوانە ناگرنگەکانیش. گەرەکە ئەوە لە هۆشماندا بێ کاتێک لە هزرۆکەی مۆر ”جیهان وەک زیندان” ڕادەمێنین. داخۆ ئەو بەڕاستی مەبەستی لەو هزرۆکەیە چییە؟ بەهۆی تاوانە یەکەمینەکەمانەوە، لە هەرە سەرەتای هاتنە جیهانمانەوە، ئێمە ئۆتۆماتیکی بە مەرگ سزادراوین. خوا سزاکەی دەرکردووە (لەوانەیە، خواکەی مۆر بەڵێنێکی سیانەکی هەبێ: دادیار، زیندانەوان، و هەڵواسەر): مرۆڤ لەتەک هاتنە جیهانیەوە ”جیهانی دەرەوەی منداڵدانی دایک” خوا ”ئەوانی بە مەرگ سزاداوە، بەهۆی سزادان و بڕیاردانی خواوە لەبارەی یەکەمین تاوان کە مرۆڤان لەتەک خۆیاندا هەڵیان گرتووە، کە تاوانەکە دەگەڕێتەوە بۆ گەندەڵبوونی ئادەم، باوکی یەکەمینی مرۆڤایەتی.” بۆ هەستیارێتی مۆدێرن ئەو چەشنە ڕوانینە لە دۆخی مرۆڤ وەکو ستەمکاری دەردەکەوێ، ئەگەر بەڕوونی سادیستیک/ئەویدی ئازاردەر نەبێ، بەڵام لە وێناندنی فەلسەفەیی و تیۆلۆگیی پێناسەی مۆر بۆ جیهان، هیچ شتێکی نائاسایی تێدا نییە.

لە پشتی زمانی یەکەم تاوان و نەفرەتەوە، لەگەڵ ئەوەشدا، لەم تێکستەدا تێگەیشتنێکی گرنگ و نەمر بوونی هەیە: ئێمە بۆ مردن زایێندراوین. ئەمڕۆ ئێمە دەبێژین ”سەرجەم مرۆڤان بمرن،” ئەمە بەتایبەتی وەک ستەمکاری کاریگەری لەسەر ئێمە نانوێنێ، بەڵکو ئەوە تەنیا ڕێگەیەکی دیکەی دەربڕینە لەگەڵ مۆر دەبێژین مرۆڤ لە ”یەکەم هاتنە نێو بوونەوە، مەرگ وەک نادۆستێک دەردەکەوێ و ڕووەو مرۆڤ دەڕوانێ و چاوەڕێی قەرزدانەوەکەی دەکا” (More 1965: 199–201). گرنگ نییە چۆنی لێ دەڕوانی، بوون بە مرۆڤ واتا چوونە ژێر باری سزای مەرگ، جا زوو یان درەنگ.

ڕەنگە تۆ بڵێی ”باشە، بەڵام بۆچی ئێمە پێویستمان بە زیندانەوان هەیە؟ داخۆ زیندان خۆی تەواو خراپ نییە، لێگەڕێ بە تەنیا سزای مەرگ بدرێین؟” مۆر وەها وەڵامی ئەو پرسیارە دەداتەوە، زیندانەوان تەنیا بۆ یارمەتی لێرەیە. ئاخر زیندانەوان دەتوانێ یارمەتیمان بدا و ئاسوودەییمان پێببەخشێ بەدرێژایی ڕێگەکە، هەروەها چاوەڕوانییەکەمان پتر لێبوردە بکا. خوا ئەو یەکەیە کە ”بەرپرسیارە”_ بۆ مۆر هیچ شتێک ناشێ لەوە خراپتر بێ جیهانێک تێیدا هیچ یەکێک بەرپرسیار نەبێ. لەم شوێنە خراپ و ناخۆشەدا، کە ناتوانین پشت بە هیچ شتێک ببەستین و متمانە بە هیچ یەکێک بکەین، مۆر پێشنیازی ئەوە دەکا، تەنیا زیندانەوانی بەرپرسیار هەیە کە ئێمە هەمیشە دەتوانین هانای بۆ بەرین. ئاخر خوا، ”زیندانەوانی بەرپرسیار، وەکو گۆتم، لەم زیندانە فراوانەی جیهاندا، نە ستەمکارە و نە چاوچنۆک.” ئەمە گرنگە، چونکە کاتێک سزاکە جێبەجێدەکرێ، و زیندانەوان ئیشی هەڵواسەر دەکا، ئەوا ئێمە دەتوانین هیوای مەرگێکی ئاسان بخوازین.

لێرەدا شتێکی سەیر لەئارادایە، ترسانێکی جوان لەبارەی ”زیندانە گەورەکەی سەرجەم ئەو زەویە،” کە تێیدا ”زیندانەوانی بەرپرسیار … خوایە” (More 1965: 201–4). مێتافۆرەکەی مۆر بەهێزە، و ڕوانگەکەی مۆر، گەرەکە ئێمە ڕێگەی بدەین، دلێر و لەبیرنەکراوە. سەرەڕای ئەمەش، لەناکاو جیهانێکی تووڕەی هاوشێوە بەبەردەوامی سەیری ئێمە دەکا، کاتێک ئێمە بۆ ماوەیەکی زۆر بیر لە تابلۆکانی یەکێک لە هاوسەردەمەکانی مۆر دەکەینەوە: هێرۆنیموس بۆش (١٤٥٠_١٥١٦). هەروەکو بۆش، مۆر دیارییەکی هەیە_ئەگەر دیاری بێ_ ڕوانین لە ڕیالێتی لەنێو سەرجەم ستەمکارییەکەیدا. ئەو بە شتێکی تازەوە نەهاتووە، بەڵکو تەنیا نیشانەکردنەوەی ئەو شتە کە پێشتر لێرەبوونی هەبووە: بەڕێی هەڵبژاردنی یەک باس لێرە و زۆر جەختکردنەوە لەسەر یەکێکی دی لەوێ_هەروەها بەگشتی نزمنرخاندنی هەموو جدیەتیەکەی_ تۆماس مۆر جیهان وەک نواندنگەی ئەبسۆرد ئاشکرا دەکا. (هاوسەردەمانی مۆر بەزۆری تێبینی ئەوەیان کردبوو کە مۆر ژیانی خۆی بەشێوەیەک دەژیێنێ وەکو ئەوەی لە نواندنگە بێ). مۆر شۆکمان دەکا وەک مەبەستیەتی: نە زیندانی بوونەکەی و نە سزای مەرگەکەی گۆڕان بەو نادەن. ئەو مکووڕە لەسەر ئەوەی کە بە پێکەنینەوە جیهان بەجێبهێڵێ.

سەرەڕای ئەوەش ئەمە هەموو یارییە ڕەوانبێژییەکان نییە. کاتێک شۆکەکە گەیشت، مۆر بەوردی باسی ڕوانگەی خۆی کرد، کە پەرەدەسەنێتە نێو ئاڵۆزییەوە. ئەو زیندانەی کە ئێمە تێیدا دەژین، لە ڕاستیدا لە دەرەوەی جیهان نییە: زیندانەکە سروشتی مرۆڤ خۆیەتی. ئەوەی ئێمە بە زیندانیکراوی دەهێڵێتەوە ئەوەیە کە ئەو ڕۆژانە ڕەنگە ئێمە پێی بڵێین ”کۆتایییەکەمان.” دیوارەکانی زیندانەکە دیار نین، دیواری جیهانی، بەڵکو نوقسانی فیزیکی، بیۆلۆگی، و ئۆنتۆلۆگییەکانی خۆمانن. خوا بەڕاستی پاسەوانی ”زیندان”ەکە نییە، چەک لەناو دەست، یەکپۆش، بەڵکو ئەو تەنیا جیهانی بەو شێوەیە ڕێکخستووە کە خۆی کردوویەتی، هەروەها خودی پاسەوانەکانی زیندانەکەش، وەکو لەوێدا:

ئەم زیندانە هەروەها زۆر جەختە و زۆر بە ناڕوونی بونیادنراوە، هەرچەندە دەروازەکانی بە هەموو لایەکدا دەکرێنەوە بەبێ بوونی هیچ دیوارێک لەنێو ئەو جیهانەدا، لەگەڵ ئەوەشدا ئێمە هەرگیز هێندە دوور نەبووینە لەنێو ئەو جیهانەدا، ئێمە هەرگیز ڕێگەی دەربازبوون و چوونە دەرەوەمان نەدۆزییەوە. لەبەر ئەوە خوا پێویستی بەوە نییە ئێمە ببەستێتەوە و نەهێڵێ بڕۆین، نە پێویستی بەوەیە ترسی هەڵاتنمان لێ بنیشێ. (More 1965: 204).

توخمێکی ڕوونی گاڵتەجاری گەردوون بوونی هەیە (لێرەدا ئێمە لە هەموو شوێنێک زیاتر بەبەرزی گوێمان لە پێکەنینە بێڕێزییەکەی مۆر دەبێ) لەو ڕوانینەی مرۆڤ وەک سزادراوی داگیرکراوێکی گەردوونی. داخراو لە ناوەوە، ئێمە بچوکترین زانینمان لەبارەی چیەتی دۆخی ڕاستەقینەی خۆمانەوە نییە. ئێمە نەک تەنیا ناحەزین، هەروەها لە ئاست ناحەزییەکەماندا کوێریشین. لەبری پرۆتێستکردن یان یاخیبوون، لە ئاهەنگەکاندا سەما و گۆرانی دەڵێین. مۆر دەبێژێ ”لەسەرووی ئەو زیندانەوە کە بونیادمان ناوە”، ئێمە زیندانەکەمان ”بە زێڕ ڕووپۆش دەکەین و جوانی دەکەین.” لەم ”زیندانەدا، ئەوان کڕین و فرۆشتن دەکەن؛ لەم زیندانەدا ئەوان بۆڵەبۆڵ و لۆمەی یەکدی دەکەن؛ لەم زیندانەدا، پێکەوە شەڕ دەکەن و یەکدی کۆنتڕۆڵ دەکەن، لەم زیندانەدا، زار هەڵدەدەن؛ لەم زیندانەدا یاری کاغەز دەکەن؛ لەم زیندانەدا، پایپ دەکێشن و چێژوەردەگرن؛ لەم زیندانەدا، سەمادەکەن و گۆرانی دەڵێن” (More 1965: 204). هەندێ جار تێکستەکەی مۆڕ وەکو دەستنووسی تابلۆکانی بۆش (Bosch) دەخوێندرێتەوە.




کوشتنی دەق لەپێناو لێدانی نووسەردا … حەمە مەنتك

ئەمە دووەم جارمە لەبارەی نووسینە بەناو ڕەخنەییەکانی گۆڤاری شیعر دەنووسم، ئەم گۆڤارە یەکێکە لە گۆڤارە هەرە باشەکان، بەڵام بەداخەوە ئەو نووسینانەی بەناوی ڕەخنەی شیعرەوە لە بارەی شاعیرانی کوردەوە (نەك دەقی شیعرەکانیان!) دەنووسرێت، سەنگی ئەم گۆڤارە دەهێنێتە خوارەوە. دەمەوێ بڵێم دوای سێ ژمارە لەم گۆڤارە پارادۆکسێک لەنێوان مانیفێستەکەی و شێوازی نووسین لەبارەی شیعری کوردییەوە هەیە. تەنانەت لەنێوان ئەو توێژینەوە وەرگێڕدراوانەی لەوێدا بڵاودەکرێنەوە لەگەڵ شێوازی نووسینی نووسەرە کوردەکان ئاسمان و ڕێسمان جوایەزیان هەیە.

بە بڕوای من ئەم پارادکسی ئیشکردنە بۆ دوو هۆکار دەگەڕێتەوە، یەکیان دیسان جەختی لەسەر دەکەمەوە نەبوونی مێتۆدێکی دیاریکراوە بۆ نووسینی ڕەخنەیی (مێتۆدی زانستی بۆ ڕەخنە دەنا شێوازی ئەوانیش جۆرێک لە مێتۆدە، بەڵام ناچێتە خانەی مێتۆدە ڕەخنەییەکانەوە)، دووەم ئەم برادەرانە هێندەی مەبەستیان بڵێن ئەو شاعیرانەی لە کن خوێنەری کورد جێی باسن (جا بە هۆی دەقی باشەوە بێت، یان هۆکاری دیکە) ئەوان ڕەخنەی لێ دەگرن، بە واتایەکی دیکە دەیانەوێ بڵێن ئەها لەم گۆڤارەدا ڕەخنەی شاعیران دەکەین. من لەمەدا حەقیان پێدەدەم، بەڵێ هێندەی ئەوانە مەبەستیانە لەبارەی شاعیرەکانەوە قسە بکەن، هێندە مەبەستیان نییە لەبارەی دەقی شیعری شاعیرەکان قسە بکەن. ئەمەیش لە سەردەمی فۆرمالیستەکانەوە باوی نەماوە.

لەلایەکی دیکەوە منیش دەمەوێ مۆدێلێکی دیکەی ڕەخنە، کە ڕەخنەی ڕەخنەیە بهێنمە ناو کاری توێژینەوەی کوردییەوە. ڕەنگە پێشتر بە شێوازی دیکە ئەمە کرابێت. بۆ نموونە کاتێك نووسەرێک لەبارەی شیعری شاعیرێکەوە، یان نووسینی نووسەرێکەوە نووسینێکی نووسیبێت، ئەو شاعیرە، یان نووسەرە هاتووە وەرامی داوەتەوە و قسەی لەبارەی نووسینەکەی کابرا کردوە. ئەمە ناچێتە خانەی کاری ڕەخنەی ڕەخنە، چونکە هێندەی ئامانج لێدانی کەسەکە بووە، هێندە قسەکردن نەبووە لەبارەی نووسینەکە. واتە بە شێوەیەکی زانستیانە نەبووە.

من دەمەوێ بە شێوەیەکی دیکە کار بکەم، ئەویش بەراوردی نووسینە ڕەخنەییەکە و دەقەکان بکەم، ئەویش بە ئامانجی دەرخستنی بنەماکانی زمان و ڕەخنە و کەرەسەکانی ڕاڤەکردن، بەڵام بەبێ ئەوەی کارێکم بە کەسی ڕەخنەگرە و شاعیرەوە هەبێت، من لەناو نووسینە ڕەخنەیی و دەقەکەدا کار دەکەم، چونکە ئەمە جەنگ و سەنگەرگرتن نییە لە یەکدی، هێندەی سەرلەنوێ ڕێکخستنەوەی ڕەخنەی ئەدەبییە. هاوکات هەڵوەشانەوەی نووسینی ڕەخنەییە بۆ ئەوەی هەموو ئەو کاریگەرییە لاوەکیانەی وەکوو ئایدیۆلۆجیا و باوەڕە کۆمەڵایەتی و سیاسیانەی ڕەخنەگر وەکوو پێوەرێک بۆ هەڵسەنگاندنی دەق پەنای وەبەر بردوون دەربخات.

لەلایەکی دیکە دەبێتە هۆکارێك بۆ بەرزکردنەوەی ئاستی هووشیاریی خوێنەر، ئەویش لەپێناو ئەوەی خوێنەر یەکڕاست نەکەوێتە بەر کاریگەری بۆچوونەکانی ڕەخنەگر، بەڵکوو ئەو بۆچوونانە ‌هەڵسەنگێنێ و لێکدانەوەیان بۆ بکات. بەمەیش پێوەندییەکی تازە لەنێوان خوێنەر و دەق و ئەو نووسینە ڕەخنەییەی لەبارەی دەقەکەوە نووسراوە، دروست دەکات. لێرەدا لەبارەی هەرسێ نووسینی: (شیعر و یاخیبوونی ساختە)ی “ئارام سدیق”، (سەردەمی نەهامەتی و پاشەکشەی شیعر لای بەڕۆژ ئاکرەیی)ی “پشتیوان عەلی” و (شاعیری پۆزەتیڤ)ی “زانیار محەمەد” بدوێم و ڕەخنەی خۆم لە نووسینەکانیان بنووسم، بە ئامانجی سەرخستنی مێتۆدی ڕەخنەی ڕەخنە.

یەکێک لە بنەماکانی ڕەخنەی ئەدەبی (بە هەموو ژانرەکانییەوە) نابێت نووسینەکە بۆچوونی ڕەها و گردەبڕی تێدا بێت، چونکە ئەمە لە بڕیار دەچێت، لە ڕەخنەی ئەدەبیشدا بڕیاردان جێی نابێتەوە. ڕەخنە شوێنێك نییە بۆ دادگەیی دەقی شاعیران و نووسەران، بەڵکوو شوێنێکە بۆ ڕاڤەکردن و کردنەوەی کۆدەکانی دەق. ڕەخنەی گردەبڕ ((جۆرە ڕەخنەیەکە پێشتر بڕیاری لەسەردراوە.))١ ئەم شێوازە لە ڕەخنەیە، کێشە بۆ نووسەرەکەی دروست دەکات، چونکە تووشی پارادۆکسی لەگەڵ نووسینەکانی پێشتر و بۆچوونەکانی پێشتری دەکات.

بۆ نموونە لە نووسینەکەی “ئارام سدیق”دا بۆچوونی لەبارەی زۆربەی شیعری کوردی وەهایە: ((ئەزموونی بەشی هەرە زۆری شاعیرانی کورد ئەوەمان پێدەڵێت، کە شیعر وێنەگرتنی دونیا و دیاردەکانە و لاواندنەوەی کارەساتەکانە. ئەگەر هەوڵی کەم و تاقانە و هەندێجار شەرمنانە هەبێت بۆ یاخیبوون و تێپەڕاندنی دۆخی باو، ئەوا هەوڵی شەرمنانە و ناکاریگەر و نابەردەوامن و لە خالێکدا دەگەنە کۆتایی و پەشیمانبوونەوە.))٢ هاوکات دەڵێت: ((یەکێك لە کێشەکانی شیعری کوردی بە درێژایی مێژووەکەی تەقدیسکردن و ستایشکردنی بووە، کە ئەمەش بووەتە هۆی ئەوەی قەبارەی ڕاستەقینەی بە نادیاری بمێنێتەوە. بە درێژایی ئەم مێژووە خوێندنەوەی ڕەخنەیی ئەزموونەکانی شیعری کوردی نەکراوە لە ئەحمەدی خانی و نالییەوە تا دەگاتە شیعری دوای ڕاپەڕین، هیچ ئەزموونێکی شیعری، ڕووبەڕووی پرسیاری فیکری نەکراوەتەوە و تەنانەت لە سیاقی خۆشیدا نەخوێندراوەتەوە.))٣ ئەم بڕیارە گردەبڕەی نووسەر، پارادۆکسە لەگەڵ کۆی نووسینەکانی خۆی لەبارەی شیعری کوردییەوە.

من تەنێ لە سایتی دەنگەکان نێزیك بە بیست نووسینی “ئارام سدیق”م لەبارەی شیعر و ئەزموونی شاعیرانی کورد سەیرکردن، لە کۆی ئەو نووسینانەشدا پەسنی شیعر و شاعیریەتی هەموویانی داوە.٤ ئەم پارادۆکسەی نووسەر لە بۆچوون دەربڕین بۆ کێشەی نەبوونی مێتۆد و کۆنکرێتنەبوونی نووسین دەگەڕێتەوە. هاوکات بەڵگەی ئەوەیە تەنێ بۆ ئەوەی بڵێن ڕەخنەمان هەیە لەبارەی ئەزموونی شیعری فڵانەوە، واتە نووسینەکان بە مەبەستی توێژینەوە و ڕەخنەی شیعری نەنووسراون، بەڵکوو پێشتر بڕیاریان لەبارەوە دراوە.

کەواتە “ئارام سدیق” لەنێوان دوو بەدارش ماوەتەوە، لەلایەك لە ساڵانی پێشتر پەسنی شیعر و شاعیرانی کورد دەدات و لەلایەکی دیکەوە ڕەخنەی ئەوەی لە شیعری شاعیرانی کورد هەیە، کە یاخی نەبوونە، ئەگەر تاقە دەنگێکیش هەبووبێت ئەوا کاریگەری نەبووە و لە شوێنێکدا کۆتایی هاتووە. کەواتە نووسەر کۆی نووسین و ڕایەکانی پێشتری ڕەتکردۆتەوە و لێیان پەشێمان بۆتەوە. ئەگەر گلەش لە ڕەخنەگران و نووسەران دەکات، کە تەقدیس و ستایشی شیعر و شاعیرانی کوردیان کردوە، ئەوا خۆی یەکێکە لە کاریگەرترین ئەو کارەکتەرانەی، کە بەرهەمهێنەری ئەم تەقدیسکردن و ستایشکردنەیە، کەم کەس هێندەی “ئارام سدیق” پەسنی شیعر و شاعیرانی پێش ڕاپەڕین و دوای ڕاپەڕینی داوە. کۆی نووسینەکانی لەم بارەوە باشترین گەواهین.

ئاخر نووسینەکانی بەشێکن لە بەرهەمهێنانی ئەم تەقدیسکردنە، کەم شیعر و شاعیری دوای ڕاپەڕین هەیە، نووسینەکانی ئەم نووسەرە ستایشی شیعر و شاعیریەتیان نەکردبێت، لەو ژمارەی سەرەوە باسم کرد، هەموویان بە دەنگی نوێ و تەنانەت هێندێکیان بە داهێنەر و هێندێکی دیکەیان بە خۆجوداکەرەوە وەکوو دەنگێکی نوێ هەژمار دەکات. کەواتە منی خوێنەر مافی خۆمە گومان بکەم، جا گومان لە نووسینەکانی پێشتری بێت، یان ئەم نووسین و بۆچوونەی ئێستای، چونکە ئەم بۆچوونەی کۆی بۆچوون و نووسینەکانی پێشتری خۆی ڕەت دەکاتەوە. ئەمەیە ڕەخنەی پێشتر بڕیار لەسەر دراو، نەك ڕەخنەیەك پاڵپشت بە مەعریفە و بیرکردنەوەی قووڵ.

“پشتیوان عەلی” لە نووسینەکەیدا (سەردەمی نەهامەتی و پاشەکشەی شیعر لای بەڕۆژ ئاکرەیی)دا نیوەی نووسینەکەی کورتکردنەوەی ئەزموونی شاعیرە لە یەك دێڕ (پەنا دەبەینە بەر بیرەوەی)، دیسان دەیڵێمەوە لە ڕەخنەی ئەدەبییدا نابێت کۆی ڕەخنەکەت لە یەك دێڕدا کورت بکەیتەوە، ئاخر ئەدی کۆی تێکستەکە؟ دەق بە زمان دەنووسرێت، ناکرێت زمانیش لە سیاقی بەکارهێنانی دەقەکەدا داببڕیت.

ئەم نووسەرە هەمان قسەکانی “زانیار محەمەد” لە وتاری (گوللە ساختەکان بۆ جوانکردنی کۆیلەیەتی) لەبارەی چەمکی بیرەوەری لە شیعردا پاتە دەکاتەوە، کە بڤەیە نابێ شاعیر بۆ یادەوەری بگەڕێتەوە، بەڵکوو دەبێ باسی داهاتوو بکات. دەنووسێت: ((بەڵام شاعیران بۆ دەبێت بگەڕێنەوە بۆ دواوە، خۆ ئەوان خولقێنەرن؟ شاعیر داوامان لێ دەکات بگەڕێینەوە بۆ یادەوەریمان، ئایا ڕابردوو ئەگەرێکی تری تیایە تاقینەکرابێتەوە؟ دەبێت تاقیکرابێتەوە، دەنا چۆن دەبێتە یادەوەری، لە کاتێکدا ئێمە لەگەڵ چرکەساتێکدا نەژیابین.))٥ نووسەر گلەی ئەوە دەکات، یادەوەری لە سەردەمی نەهامەتیدا کۆمەکمان ناکات، نابێت بۆ یادەوەری بگەڕێینەوە، چونکە تاقیکراوەتەوە. کەچی پێشتر “پشتیوان عەلی” بۆ نووسیینی شیعرێک بۆ ڕابردوو گەڕاوەتەوە، ئەویش لە شیعری (کراسی خوێناوی، نێوان من و براکانم بوو)، لەم شیعرەدا سوود لە ژیان و سەردەمی میسرییە کۆنەکان بۆ داڕشتنی تێمەی شیعرەکەی وەردەگرێت.

پێش ئەو شاعیرێکی دیکەی کورد کاری لەبارەی داڕشتنی تێمەی شیعر بە سوود وەرگرتن لە مێژوو و ڕابردوو کردوە، ئەویش “شاڵاو حەبیبە”یە لە پڕۆژەی (میسرناسیی نوێ، کتێبی سەرلەبەری کۆیلەکان)ە، کە بەشێکی زۆری لە ژمارە (٣٥٨)ی پاشکۆی (ڕەخنەی چاودێر) لە ڕێکەوتی (٢٢/٤/٢٠١٣)دا بڵاوکردۆتەوە. ئایا گەڕانەوەی “پشتیوان عەلی” لەم شیعرەی سەروەیدا، کە ئاماژم بۆ کرد، گەڕانەوە نییە بۆ شیعری شاعیرێکی دیکە؟ بە واتایەکی دیکە گەڕانەوە نییە بۆ شیعر، تاکوو لاپەڕەی پێ ڕەش بکاتەوە؟ لەوەش گەڕێ، ئایا میسرییە کۆنەکان ڕابردوو نین؟ بە واتایەکی دیکە ئەوان یادەوەری نین؟ کەواتە نابێت بۆ هیچ شتێکی بەر لە خۆمان بگەڕێینەوە.

هاوکات دەڵێت دەبێت شاعیر سەردەمی نەهامەتی تێپەڕێنێ، چونکە بوونمان لە مەترسیدایە، بەڵام “پشتیوان عەلی” لە شیعرێکی خۆیدا، لە سەردەمی نەهامەتیدا خۆی تەسلیم بە مردن دەکات، نایەوێت ئەو سەردەمە تێپەڕێنێ، کە مەترسییە بۆ سەر بوونی. لە کتێبی شیعری (بەیانییەك بیرم دەچێتەوە ژیان هەیە)، دەڵێت:
وه‌ك گه‌ڵا ده‌ردێكم نییه‌
وه‌ك عه‌رعه‌ر نابمه‌ باڵا
وه‌ك شه‌پۆل ناتوانم بژیم
ئه‌وه‌ منم وه‌ك ته‌رزه‌م
له‌گه‌ڵ خۆری ده‌ستلێدان و به‌ركه‌وتنا
هه‌ر فریای بوون به‌ ئاونگ و ژماردنی مردنه‌كانی خۆم ده‌كه‌م

ئەگەر بە هەمان ئەو مێتۆدە سادەیەی ئەو بۆ ڕەخنەگرتن لە “بەڕۆژ ئاکرەیی” (نەك دەقە شیعرەکانی) بپەیڤم، “پشتیوان عەلی” نەیتوانیوە سەردەمی نەهامەتی تێپەڕێنێ، بەڵکوو خۆی تەسلیم بە سەردەمەکە کردوە، ئەوەتا ناتوانێ باڵای وەکوو عەرعەر لێ بکات، ناتوانێ ببێ بە شەپۆل، بەڵکوو چۆن تەرزە لەبەر هەتاو دەبێتە ئاونگ و دەمرێت، ئەویش ئاوا دەمرێت. ئەی نووسەری چی بەم ئەزموونەی خۆی دەڵێت؟ خۆ هەموو بۆچوونەکانی ناو نووسینەکەی بەسەر دەقە شیعرییەکەی خۆیدا پراکتیك دەبێت.

سەیرە تاکوو ئێستایش ئەو بۆچوونە باوی هەبێت، کە لە ڕوانگەی شاعیرەوە، یان ژینگەی شاعیرەوە لە دەقی شیعری بنۆڕیت. بەبێ ئەوەی گرینگی بە فۆرم و وێنەی شیعری و شیعرییەت و فەزای دەق بدرێت. ئەمانە شیعر بە وتار، یان نووسینێکی سیاسی تێدەگەن؟! ڕاستە وتار و نووسینی سیاسی دەبێ لە ڕوانگەی کەسەکەوە سەیری بکرێت و ڕاڤە بکرێت. ئەوەی لەم نووسینانەدا کاری لەبارەوە کراوە، شێوازی لێکدانەوە(تەفسیر) نەك توێژینەوە بۆ دەقی شیعری. بەمەیش تووشی فڕێدانی هێندێک قسە دەبن، کە لە دەرەوەی سیاقی دەقەکەوە قسە دەکەن. ئەم لە دەرەوەی دەق قسەکردنە هێنانی چەمک و وشە و ڕستەیە لە دەرەوە و سەپاندنی بەسەر فەزا و دەلالەتی دەقەکە.

دەمەوی بڵێم، ئەم نووسینانە لە ڕێی خەڵکانی دیکەوە بیردەکەنەوە، لەڕێی خەڵکانی دیکەوە قسە دەکەن، لە ڕێی قسەی خەڵکی دیکەوە خۆیان نمایش دەکەن، نووسینگەلی بۆشن، بۆ؟ چۆن؟ توێژینەوەی ورد و زانستی، توێژینەوەی خاوەن مێتۆد، خاوەن بۆچوون و تیۆریای خۆیەتی، واتە خۆی دەپەیڤێ و کۆدەکان دەکاتەوە، خۆی لایەنی تەکنیک و هونەری دەق دەدۆزێتەوە، پاشان بۆ پتەوکردنی بۆچوونەکەی، بۆ زیاتر سەلماندنی بۆچوونەکەی ڕستەیەك، یان چەند ڕستەیەك لە کتێبێك، یان بۆچوونی تیۆرزانێك و نووسەرێک دەهێنێتەوە.

لە نووسینەکەی “ئارام سدیق”دا ئەگەر بۆچوونەکانی “کامۆ” لەبارەی چەمکی یاخیبوونەوە دەربهێنین، تەنێ هێندێک ڕستەی سادە و پاتەی پێشتری لێ دەمێنێتەوە. ئەوەی لەسەرەوە ئاماژەمان پێدا، کە نووسینەکە باسی شیعری کوردی بە گردەبڕی دەکات، سەلماندمان چۆنە.
هاوکات دەنووسێت: ((ئەگەر بە پێی ئەم ڕوانینانە سەیری زۆرێک لە تێکستی شاعیرانی کورد بکەین، دەبینین، کە نە یاخیبوونی ڕاستەقینەن و نە شاعیرێکی ئەفرێنەر، بەڵکو زۆر جار بوونەتە پارێزەر و کۆیلەی سیستەم و بەرهەمهێنان و پەرەپێدانی جۆرێک لە موقەدەس، کە شێعر ناکۆکە لەگەڵ بوونی هەر موقەدەسێکدا.))٦ پاتەی دەکەمەوە، نووسەر لەو بیست نووسینەی لە سایتی دەنگەکان من بینیم هەموو شاعیرەکان بە دەنگی جوایەز و تەنانەت هێندێکیان بە داهێنەری گەورە لە قەڵەم دەدات.

دواتر ئەوەی زۆربەی شاعیرانی کورد پارێزەر و کۆیلەی سێستەمن، ئەم قسانە هی “زانیار محەمەد”ە لە نووسینی (گوللە ساختەکان بۆ جوانکردنی کۆیلەیەتی) لە ژمارە یەکی گۆڤاری شیعردا. پاشان لە نووسینەکەدا ئاماژە بەوە دەکات، ئەو ستایشنامانەی بۆ ئەزموونی “کەژاڵ ئەحمەد” نووسراون، لەبەر مێینیەتی شاعیر بووە، ئەمەیش قسەکی سواو و پاتەبووەوەیە، پێش ئەم نووسینە لە زۆر نووسینی دیکە نووسراوە و تەنانەت ئەم قسەیە بەرانبەر کۆی ژنەشاعیرەکانی دیکەیش گوتراون، کە بەشێکی زۆری ڕاستی تێدایە. دواتر نووسینەکە کۆمەڵێ پێناسەی “کامۆ” لەبارەی چەمکی یاخیبوونەوە دەهێنێتەوە و لەبەر ڕۆشنایی ئەو پێناسانە باسی یاخیبوون دەکات.

بەڵام بەبێ ئەوەی پێناسەیەکی دیار و تۆکمەی نووسەر بۆ یاخیبوون بخوێنینەوە. هەموومان دەزانین یاخیبوون ڕەتکردنەوەی ئەو شتانەیە دەستوپێی تاك دەبەستنەوە، ئەمە پێناسەیەکی زۆر گشتیی یاخیبوونە. دواتر ئایا تەنێ “کامۆ” باسی یاخیبوونی کردوە؟ ئایا پێناسەکانی “کامۆ” پێناسەی تەواو و کامڵن بۆ ئەم چەمکە؟ نووسەر لە نووسینەکانی پێشتری لەبارەی شیعری شاعیران زۆر جەختی لە لایەنی شیعرییەت و هونەری دەق دەکردەوە، کەچی لێرەدا تەنی بۆ ئەوەی نیشانی بدات ئەو ڕەخنە لە ئەزموونێك دەگرێت تەنێ لێکدانەوەی بۆ شیعرەکان کردوە.

پێشتریش لە نووسێنێکی دیکەی ڕەخنەییمدا لەبارەی نووسینێکی “زانیار محەمەد” ئاماژەم بە سادەیی ڕاڤەکردن داوە. لەم نووسینانەدا هەمان شت پاتەبۆتەوە. لە وتاری (سەردەمی نەهامەتی….)دا جودا لەوەی سێبەری وتاری (هۆڵدەرین و تێڕوانێنێکی فەلسەفیانە)ی “د.محەمەد کەمال”ی بەسەرەوەیە، تەنێ واتای فەرهەنگی (قاموس) وشە و ڕستە شیعرییەکانی لێکداوەتەوە.
ئەمە بەڵگەیە لەسەر لێکدانەوەیی نەك ڕاڤەکردنی شیعرەکان. ئەگەر تەماشای لێکۆڵینەوەکەی “د.محەمەد کەمال” و “بەیان سەلمان” بکەین، ڕوون دەبێتەوە، ڕەخنە و توێژینەوە قسە فڕێدان نییە، بارکردنی وشە نییە، بەڵکوو کەشفکردنی واتای دووەمی وشەکانە، هەڵکۆڵینی شیعرە، دەبینین ئەوان لەناو شیعرەکانەوە واتا و مەدلوول دەردەهێنن. کاتێك “د.محەمەد” بەر وشەی (ئاگر) لە شیعرەکانی “هۆلدەرین” دەکەوێت، نایەت بنووسێت، ئەوە واتای ئاگرە، بەڵکوو مەدلوولی ئاگر لە ئەفسانەی یۆنانی دەدۆزێتەوە. “بەیان سەلمان” لە توێژینەوەکەی لەبارەی شیعرەکانی “ڕامبۆ” تەنێ خۆی بە لێکدانەوەی واتای وشە و ڕستەکان خەریك ناکات، بەڵکوو لایەنی فۆرمی شیعرەکانیش، کە شیعرەکان لە فۆرمی (سێینە و چوارینە)دان، هاوکات نایەت لە کۆی شیعرەکە یەك ڕستە، یان وشەیەك دەربهێنێ و کۆی واتا و مەدلوولی شیعرەکەی لەسەر هەڵچنێ. کەچی لە نووسینەکەی “پشتیوان عەلی”دا لە کوێ پێویستی بە سەلماندنی قسەکانی بووبێت، هاتووە نموونەیەکی بۆ هێناوەتەوە و تەنانەت بە ئاشکرا بۆچوونی خۆی بەسەر نموونەکەدا دەسەپێنێت.

بۆ نموونە کاتێك دەیەوێ باسی ئەوە بکات شاعیر چ ئینتیمایەکی سیاسی هەبووە و هەیە، یەك دێڕی شیعری دەهێنێتەوە (پەنا دەبەینە بەر بیرەوەری) ئەم دێڕە دەکاتە بەهانەیەك بۆ ئەوەی لە ئینتیمای سیاسی و کەسێتی شاعیر بدات. ئاخر لە هیچ لێکۆڵینەوەیەکی ڕەخنەییدا نەبووە کۆی مەدلوول و واتای ئەودیوی وشەکانی شیعرێک، یان ئەزموونی شاعیرێک لەسەر یەك دێڕ هەڵچنێ. ئاخر ئەگەر مەبەست لێدانی شاعیر نەبێت، هەر تەماشای توێژینەوەکەی “ئالان بادیۆ” بە ناوی (جانەوەر) لەبارەی شیعری ئەم سەدەیەی ماندلشتامەوە، کە “وەلید عومەر” بە کوردی کردوە و لە هەمان ژمارەی گۆڤارەکەدایە، ڕەخنەگر نەهاتووە بۆچوونەکانی بێنێت و لەناو شیعرەکەدا دێڕێك، یان چەند دێڕێك دەربهێنێت و بۆچوونەکانی بەسەر دەقەکەدا بسەپێنێت، بەڵام هاتووە لە کۆی دەقە، لەناو وشە و ڕستە و دەلالەتەکانی دەقەکە واتاکانی دەدۆزێتەوە.

لە نووسینی (شاعیری پۆزەتیڤ)دا “زانیار محەمەد” ئەویش کۆمەڵێک چەمک دەهێنێت، بە دوای گونجاندنی لەناو شیعرەکانی “ڕامیار مەحموود”دا دەدات. من دژی هیچ ڕەخنەیەك لەبارەی دەقەوە نیم، تەنانەت ئەگەر توندترین زمانیش دەکار بخرێت، بەڵام دەبێت هەموو قسەیەک لە جێی خۆی بێت، بە بەڵگەوە قسە بکرێت.
بۆ نموونە کۆمەڵێک چەمکی وەکوو: فاشیزم، ماسۆشیست، ئۆپۆرتۆنیست…تاد لە نووسینەکە دەربهێنین، هیچ قسەیەکی نوێ، یان بۆچوونێکی هەڵقوڵاو لەناو نووسینەکە نابینینەوە. لە نووسینی ڕەخنەییدا ناکرێ چەمك لە دەرەوە قەرز بکەیت و بەسەر دەقیدا بسەپێنیت، بەڵکوو دەبێت لەناو دەقەکە واتای دووەم بدۆزیتەوە. ئەم نووسینە، نووسینێکە نووسەر لە ڕێی بیرکردنەوەی کەسانی دیکەوە خوێندنەوەی بۆ دەقەکان کردووە، ئەویش بە ئامانجی لێدانی شاعیر. لە نووسینەکەدا هاتووە: ((لێرەوە کارمان تەنیا خوێندنەوەی تێکستەکان نییە و ئەفسانەی خوێنەری بێلایەن لە کارمان تێكدەشکێنین، بەڵکو ئەرکمان ڕەخنە و ڕاڤەیە………… میشێل فۆکۆ دەڵێت: نووسین وەك پێویستییەك، کردەیەک بۆ داڕماندن.))٧ مێتۆدە نوێیەکانی ڕەخنە جەخت لەسەر بەشدارییەکی کارای خوێنەر لە بەرهەمهێنانی واتای دەق دەکەنەوە، ئەوە مێتۆدە کۆنەکانی وەکوو: مێتۆدی کۆمەڵایەتی و دەروونشیکاری بوون خوێنەریان پەراوێز دەخست. منیش لەگەڵ ئەوەدام ڕەخنە کردەیەك بێت بۆ داڕماندن، بەڵام هەڵوەشاندنەوە و داڕماندنی بینا و توخم و پێکهاتەی دەق، نەك ئامانج لێدانی نووسەر و شاعیر، چونکە ڕەخنە سەنگەر لە نووسەر و شاعیر ناگرێت، بەڵکوو سەنگەر لە دەق دەگرێت.

لە کۆی ئەو نووسینەدا نووسەر باسی هەر چەمکێك، هەر شتێك بکات دەیبەستێتەوە بە شاعیر، شاعیر دەهێنێتەوە ناو باس. ئاخر نووسەر تەنێ چەمک و تیۆری (مەرگی نووسەر)ی “ڕۆلان بارت” بزانێت، دەزانێ ئەوە خوێنەر و ڕەخنەگرن خاوەن دەقن، ئەوە ئەوانن واتای دیکە بە دەق دەبەخشن. ئەم نووسینانە ناچنە خانەی ڕاڤەکردنەوە، بەڵکوو لێکدانەوەی وشە و ڕستەکانی ناو شیعرن، هەوڵێکە بۆ لێدانی شاعیر.

بەڵێ دەبێت تا ئاستی خاپوورکردن دەق خاپوور بکرێت، ڕەخنە بکرێت، ئەویش بە ئامانجی دۆزینەوەی لایەنە لاواز و ناهونەرییەکانی، بە ئامانجی دۆزینەوەی واتای دووەمی دەلالەتەکان. ڕەخنەی ڕەخنەش دێت ئەم ڕەخنانە هەڵدەوەشێنێتەوە، بەراوردی نێوان دەق و ڕەخنەکە دەکات، بۆ ئەوەی دیوێکی دیکەی ڕەخنەکە بۆ خوێنەر ئاشکرا بکات.

———————–
سەرچاوە و پەراوێز:

١. کارلونی و فیللو، النقد الادبی، ترجمە: کیتی سالم، مراجعە: جورج سالم، منشورات عویدات، بیروت، الطبعە الثانیە، ١٩٨٤، ص٢٥.
٢. ئارام سدیق، شیعر و یاخیبوونی ساختە لە ئەزموونی شیعریی کەژاڵ ئەحمەددا، گۆڤاری شیعر، ژمارە ٣، ٢٠١٧، ل٦١.
٣. سەرچاوەی پێشوو، ل٦٢.
٤. ئەمە ناونیشانی هێندێك لە نووسینەکانییەتی: ئێستا لەنێو مێژوودا (لەبارەی شیعری شاڵاو حەبیبە)، سیانەی لێکترازاو لەبارەی شیعری (من و خۆم)ی حەمەکاکەرەش، ڕوو لە مرۆڤ یان لە خودا لەبارەی شیعری (یاقوتی ڕژاو)ی عەلی پێنجوێنی، شیعر و دۆخی بە لێبووکبوون لەبارەی شیعری لێبووکێك لە ژوورەوە بیر دەکاتەوەی داستان بەرزان، جێگۆڕکێی دال و مەدلوول لەبارەی دیوانی لەبەر با لەبەر باران عەبدولموتەلیب عەبدوڵڵا، نامۆبوونی خود لەبەردەم بووندا لەبارەی شیعری ساردە بۆ من ئەم دنیا تازەیەی داستان بەرزان، درۆ و مۆدێرنە لە شیعری حەقیقەتی شاراوەی گۆران ڕەسوول و چەندین نووسینی دیکە.
٥. پشتیوان عەلی، سەردەمی نەهامەتی و پاشەکشەی شیعر لای بەڕۆژ ئاکرەیی، گۆڤاری شیعر، ژمارە ٣، ٢٠١٧، ل١٦٠.
٦. ئارام سدیق، شیعر و یاخیبوونی ساختە لە ئەزموونی شیعریی کەژاڵ ئەحمەددا، ل٦١.
٧. زانیار محەمەد، شاعیر پۆزەتیڤ، گۆڤاری شیعر، ژمارە ٣، ٢٠١٧، ل٢٢٨.




”زەوی لەنێو گوڵەکەمدا پێدەکەنێ” … خەندە حەمید

ڕامان لە گوڵی نێو ئینجانەکەم دەم باتەوە بۆ یادەوەرییەکانی منداڵیم، ئەو یادەوەرییە گەرمانەی لەنێو گوڵەکاندا هەم بووە. ئەو گوڵەی لەلایەن هاوڕێیەکمەوە بە دیاری پێم دراوە. کاتێ بەجێی دێڵم و دەڕۆم بۆ سەفەر دڵم لای گوڵە بچوکەکەمە، نەک تەنیا لەبەرئەوەی تینوی دەبێ، بەڵکو لەبەرئەوەی ناتوانم قسەی بۆ بکەم و ڕۆحی ئەو هەست پێ بکەم. من گوڵەکەم وەک منداڵێک دەدوێنم ڕازەکانمی بە گوێیدا دەچرپێنم، هەست دەکەم ئەویش بۆم پێدەکەنێ ئەمەش ئومێدم پێدەبەخشێ. هەروەک شاعیر و نووسەری دانیمارکی هانس کریستیان ئەندرسن دەڵێ: ”تەنیا ژیانکردن بەس نییە، بەڵکو یەکێک گەرەکە خۆرەتاو، ئازادی و گوڵێکی بچووکی هەبێت”.

هەربۆیە بەشێوەیەک بە دەستەکانم گەڵاکانی گوڵەکەم خاوێن دەکەمەوە هەست دەکەم سەری پەنچەکانم گەڵاکان ماچ دەکەن. ئاخر زۆر کات گوڵەکان تەنیا نایانەوێ پارێزراوبن، بەڵکو دەشیانەوێ خۆشبویسترێن. هەموو بەیانییەک هەڵدەستم گوڵی سەر تاقی پەنچەرەکەم چێژێکی تایبەت لە ڕەنگ و تیشکم پێدەدات. ئەم پەیوەندییە دوانەییە واتا بەخشین و بەخشراوە، بەو مانایەی ئەوەی کە تۆ پێی دەدەی بە هەمان جوانی و چێژەوە پێت دەداتەوە، هەربۆیە ئەمە شتێکی سروشتییە، گوڵەکان وا دەکەن مرۆڤ هەست بە ئاسوودەیی بکات، چونکە جەوهەری ڕەنگەکانن. هەروەک چۆن گوڵەکان خۆیان یادەوەرین جگە لەوەی خۆت یادەروەری منداڵی لەنێو گوڵەکاندا بچنییەوە.

کاتێ گوڵێک دەچێنی واتا تۆ باوەڕت بە سبەینێیە. من ئەزموونێکی باش و جوانم لە نازهەڵگرتنی گوڵ و لاواندنەوەیاندا هەیە، ئەوکاتەی منداڵ بووم و لە قۆناغەکانی سەرەتای خوێندن دابووم، باوکم بڕیاریدا نەمامگە و گوڵفرۆشییەک بکاتەوە، چونکە باوکم باوەڕی بەو سبەینێیەیە کە دادێت. ئەو ئێستاش زۆر نزیکە لە گوڵ و تێکەڵە لەگەڵیان، مامەڵەی لەگەڵ گوڵ و سەوزایی زۆر تایبەتە. ئەو یەکەم کەس بوو لە ڕانیە شەتڵگەیەکی بەو شێوەیە گەورە دابنێت. نزیکی من و باوکم وای کرد پێکەوە شەتڵگەکە بەڕێوەبەرین، هەم لە ماڵەوە و هەم لە دوکانەکەشدا کارمان دەکرد. لەنێو باخی حەوشەکەمان شەتڵمان دەگرت و دەمان چاندن، چونکە ئەوکاتە زۆربەی ماڵەکان فەزای ژیانێکی سەوزی تێدابوو، باخچە و سەوزایی بەشێکی گرنگ بوون لە ماڵی کوردیدا، بەداخەوە ئەمە لە ئێستادا بەهۆی بەرفراوانبوونی باڵەخانە بازرگانییەکان و دروستکردنی خانووی چەند قات بە بلۆک و چیمەنتۆ فەزای حەوشە و سەوزایی بەرتەسک کراوەتەوە. ئەوکاتە دوکانەکەمان لە سەری کۆڵانەکەماندا بوو، دەرفەتی ڕاکردنم لە دوکانەوە بۆ ماڵەوە و بە پێچەوانەشەوە هەبوو. ئەو کاتانەی بابم دەچوو بۆ سلێمانی بۆ هێنانی شەتڵ و جۆری تازەی گوڵ، من خۆم بە تەنیا لەسەر دوکانەکە دەمامەوە و ڕۆژانە چەند دڵم بەوە تەنگ دەبوو کاتێ گوڵە جوانەکانم دەفرۆشران، لە هەمان کاتدا هێندەش دڵم خۆش دەبوو کە دەفرۆشران و پارەکەیم وەردەگرت، هەستم دەکرد من ئەرکێک بەجێدێنم و بەو ڕێیەوە خێزانێک دەژیێت.

ئەو کەسانەی دەهاتن گوڵیان لێ دەکڕیم بە بچکۆلەی گوڵفرۆش ناویان دەبردم هەندێ جاری تر دەیان وت گوڵەباخ. یاخود دەیان دواندم کە من بێزارنابم لەسەر ئەو دوکانەم یان من منداڵم دەبوایە یاری بکەم، ڕاستی من خۆم بەرگەی ئەوەم نەدەگرت گەر ئیشێکی تربوایە و گوڵفرۆشی نەبوایە، چونکە من منداڵێکی بە جووڵە و پڕ وزە و یاری بووم لەوێشدا زۆرکات بیر و هۆشم دەچوو بۆ لای یاریکردن و هاوڕێکانم لە کۆڵان، بەڵام دواتر خۆم بە ئاودان و ڕێکخستنی گوڵەکانەوە مەشغوڵ دەکرد، چێژم لە خزمەتکردن و نازهەڵگرتنی گوڵەکان وەردەگرت. ئەوانیش لەبەرانبەردا جوانی و ئارامیان پێدەدام، گوڵفرۆشی یەکێکە لەو دەگمەنە ئیشانەی کە تەنیا بازرگانی نییە، بەڵکو ئیشێکە وەرگرتن و بەخشینە، گوڵەکان چی لە تۆوە وەربگرن لەوە زیاترت پێدەبەخشنەوە!
مامەڵەی من لەگەڵ کڕیارەکانم زۆر منداڵانە بوو، لەو کڕیارانە توڕە دەبووم کە عەزێتی گوڵە شەرمنیان دەدا و بەلایانەوە سەیربوو کاتێ شەرمی بۆ دەکردن، دەستیان لێدەدا و وایان دەکرد شەرم بکات و خۆی دابخاتەوە. مۆنەم لەوانە دەکرد کە بە گوڵە دڕکەکانمیان دەگوت چۆن دەبێ دڕک ئەوەندە گرانبێ! بیرمە یەکەم گوڵ کە فرۆشتم گوڵە سادۆنیا بوو.

هەرچەندە ئیشکردن و دوکانداری بۆ کچێکی بچووک هێندەش ئاسان نییە، بگرە هەندێجار مەترسیدارە لە کۆمەڵگەیەکی پیاوسالاردا، بیرمە پیاوە چاوبرسییەکان بە حەز و شەهوەتەوە سەیریان دەکردم هەتا دەگاتە ئەوەی یەکێکیان بە زمانێکی شیرینەوە دەی دواندم کە سبەی دەگەڕێتەوە، شیرینی و بووکم بۆ دێنێت، داوای لێدەکردم لەگەڵیدا بڕۆم، من ئەوکات تێنەدەگەیشتم لە مەبەستی تەنیا دەترسام و دەم زانی مەترسییەک هەیە، بێ ئەوەی بزانم ڕادەی مەترسییەکە چییە و چۆنە. هەر بۆیە بێ ئەوەی بە هیچ کەسێ بڵێم، ڕۆژی دواتر بەزۆر خوشکە بچوکەکەم لەگەڵ خۆم برد بۆ دوکانەکە، تەواوی ئەو رۆژە لای خۆم هێشتمەوە، تاکو لەو مەترسییە دەربازبووم.

ئەوەی داخە بۆ من لەگەڵ گەورەبوونم، کاتێ لە جەستەدا بووم بە کچێکی کامڵ، بەپێی کات وردە وردە ئەو ئیشەم لێ زەوتکرا، بەڕادەیەک غەم دایگرتم کە حەزم نەدەکرد هەواڵی بێنازی گوڵەکان ببیستم و بیان بینم، ماڵەوەمان بێ ئەوەی دەرک بەوە بکەن گەورەبوونی من لە جەستەدا مەترسی نییە، چونکە لە کۆمەڵگەی ئێمەدا مەترسی لە هەر دۆخ و ساتێکدا بێت، بوونی هەیە. یان دەشێ لە ترسی پلار و قسەی خەڵک بووبێت. براکەم بۆ ماوەیەکی کەم لەگەڵ باوکم خەریکبوو، بەڵام بەردەوام نەبوو دواتر کوڕە خاڵەکەم، تا دواجار بەهۆی گۆڕینی دۆخ و ژیانەوە کەوتینە سەر زەرەر و وەک زۆربەی پیشەکان دەسبەرداری بووین.

تۆ کاتێک بەئاگا بیت بەرانبەر بە گوڵەکان ئەوا بەها و نرخیان دەزانی ئەمە پەیوەندی بەوەوە نییە یاخود گرنگ نییە کە زۆر جۆری گوڵت هەیە یان کەم. هەروەها فەیلەسوفی گوڵفرۆش ئانجا دەڵێ: ”ئەگەر تۆ بوەستی و بۆنی گوڵەکان بکەی، ئەمە واتای ئەوە دەگەیەنێت ئێمە بەئاگاییەوە دەزانین هەموومان بەشێکین لە زەوی. ئەمە ڕۆحت بەرز دەکاتەوە و بەختەوەرت دەکات. بۆیە ئەمە وا دەکات گوڵ شتێکی کڕۆکی بێت نەک تەنیا شتێک بێت بۆ دیاری یان بۆ ڕازاندنەوە”.

دەکرێ ئەمە بگەڕێنمەوە بۆ ئێستیتیکی سەوز، کە لەتەک یەک ئیدێی ناوەندیدا خەریکە ئەویش ژینگەناسییە (ئێستێتیکی ئیکۆلۆژی)، بەپێی ئەم ئێستێتیکە نابێت سروشت وەک ئۆبژێکتێک ببینرێ، بەڵکو وەک ژینگەیەک کە ئێمە پابەندین پێوەی. هەروەک چۆن سروشت و جوانی لە کۆنسێپتە بناغەییەکانی ئێستێتیکن، بە هەمان شێوە لای کانت هەمیشە ”جوانی سروشت” لە پێش ”جوانی هونەرە”، چونکە هۆشسامبوون بە یەکەمیان نیشانەیە بۆ هەڵوێستێکی مۆڕاڵی. کەوایە مەزنی سروشت لەوەدایە کە ئەو وەک سروشت دەتوانێت لەنێو مرۆڤدا بەڕێی لێڕوانینەوە ئیدێی مۆراڵ بێداربکاتەوە و بەئاگای بێنێتەوە. ئەمە لە ئێستادا ڕووبەڕووی ئەو پرسیارەم دەکاتەوە ئایا ئێمە لە کوێی هەڵوێستێکی مۆڕاڵیانەداین بەرانبەر بە سروشت؟ لە کاتێکدا سەری گوڵەکان دەقرتێنین، دەچینە نێو سروشتەوە بە کۆمەڵی پاشماوە سروشت پیس دەکەین و بەجێی دێڵین.

ئەمە بەرەو پرسیارە کرۆکییەکەی (ئانجا)م دەبات کە دەڵێ: ”گوڵەکان دیاری زەوین، چونکە زەوی هەموو ئەوەیە کە ئێمە هەمانە و ئێمە پێویستمانە. ئەگەر ئێمە سەرچاوەکان پتر لەوە بەکاربهێنین کە سروشت بەرهەمیان دەهێنێ، ئەوا دواتر ئێمە ڕوو لە کوێ دەکەین؟ بۆیە ئەم پەیوەندییە گوڵفرۆشی دەکاتە شتێکی کڕۆکی” .
ئێستاش خۆزگە و خەونی من ئەوەیە ڕۆژێ بتوانم دوکانە گوڵفرۆشییەکەم دابنێمەوە و بە ئومێد و خەونی ئێستامەوە ئاگام لێیانبێ و بەردەوام بم لەگەڵیاندا.




تارمایی مارکس لە هەڵبژاردنی پەرلەمانی بەریتانیادا … ئاسۆکمال

تارماییەک هەڵبژاردنەکانی بەریتانیا ڕاودەکا ئەویش تارمایی مارکسە. ئیکۆنۆمیست وەک زمانحاڵی نیولیبراڵیزم هاوار دەکا” باشترین ڕێگا بۆ خۆپاراستن لەوەی ببیت بە قوربانی داهاتوی مارکس ئەوەیە کە دەست پێ بکەیت بەوەی جدی وەریگری”.*١

ئەم ترسە لەپای چی؟

ئاشکرایە مەسەلەکە شۆڕشێك نیە بەڵکو هەڵبژاردنێکی پەرلەمانیە، بەڵام مافی هەڵبژاردن هەرچەند بەرتەسک و ڕوکەشیش بێت فرسەتی بەدەنگدەر داوە کە بیرێکی ڕادیکاڵ تر لەوە بکاتەوە کە بەرامبەر بەم ئەزمەیەی سیستەمی سەرمایەداری ئێستا لە ئارادایە هەڵبژاردەی ئەو چیە؟
باڵی چەپی حزبی کرێکاران بە لیدەری جێرمی کۆربن و ڕاوێژکارەکەی جۆن ماکدۆناڵ، مانیفێستێکیان خستۆتەڕوو کە دەیەوێ ڕیفۆرمی ئابوری بە قازانجی کرێکاران و خوێندکاران و مناڵان و کرێچیەکان و دانانی باجی زیاتر لەسەر سەرمایەداران دابنێ. ئەم مانیفێستە شۆڕشگێڕانە نیە و ریفۆرمیستیە بەڵام ئەم داواکاریانە لە دەورانی ئەزمەی ئێستای مالی و بریکزیت (دەرچونی بەریتانیا لە یەکێتی ئەوروپا) و بەرنامەی ڕاستڕەوی حزبی پارێزگاراندا دەنگ و چاوەڕوانیەکی شۆڕشگێڕانە لەهەناوی خۆیدا هەڵدەگرێ کە ڕەنگدانەوەی تیۆری مارکسە.

ڕادەی دەوڵەمەندبونی سەرمایەداران Social Market Foundation (SMF) بەپێی ئاماری لە بەریتانیادا ٪٦٤ هەڵکشاوە و ڕادەی هەژاری کرێکاران ٪٥٧زیادی کردوە. معاشی بەڕیوەبەری بانکەکان ٣٠٠ بەرامبەری معاشی فەرمانبەرێکە، لەکاتێکدا پیشتر ٢٠-٣٠ ئەوەندە بوو.*٢ هەروەها ٪١ی دەوڵەمەنترین سەرمایەدارەکان بەهێندەی ٥٥ ٪ دانیشتوانی هەژاری سامانی هەیە*٣. ئەم واقعیەتە کە مارکس وەک چڕبونەوەی سەرمایە لەلایەک و هەژاری لەلایەکی تر وەک یاسای ئابوری سەرمایەداری خستویەتیە ڕوو ئەمڕۆ لەم کۆمەڵگەیەدا بە گۆشت و خوێن سەلمێنراوە و “ئیکۆنۆمیست” یش ناچارە دروستی تیۆریەکەی مارکس پشت ڕاست بکاتەوە . “ئیکۆنۆمیست” چینی دەسەڵاتداری بەریتانیا لە ئاکامی بڕواهێنانی کۆمەڵگە بە پێویستی بانگەشەکانی مارکس ئاگاداردەکاتەوە کە لەم کاتانەی ئەزمەدا سەرهەڵدەدا، و ئەگەر ببنە مانیفیست و چاوەڕوانی کرێکاران ئەوا دیسان تارماییەکەی مارکس خۆی نیشان دەدا. هەر ئەوەندە بەسە کە مەزاجی شۆڕشگێڕانە لە کاتی ئەزەمەدا فرسەتی دەرکەوتن پەیدا بکا تا وەک ئاگری بن پوش یاساکانی کەڵەکەی سەرمایە و هەژارکردنی کریکاران ئاگربگرن.

نیولیبرالیزمی پارێزگاران هەمان بەرنامەی ئابوری ترامپ و باڵی ڕاستی هەیە کە دەیەوێ لەم ئەزمەیەدا باجەکانی سەر کرێکاران و هەژاران زیاتر بکا و بیمە و زەمانەتە کۆمەڵایەتیەکان لابەرێ و کرێی خانو زیاتر بکا و پەنابەران دەربکا و درێژە بە دەستێوەردانی سەربازی و پێشبڕکێی ئەتۆمی و قەرزدارترکردنی وڵاتە گەشەنەکردوەکان بدا و کۆنترۆڵی بازاڕی جیهانی و پیشێلکردنی پاراستنی ژینگە و هتد بدەن..گرنگی باڵی چەپی حزبی کریکاران لەم کاتەدا ئەوەیە کە دەیەوێ دژ بەم شەپۆلەی نیولیبرالیزم و کۆنسەرڤاتیزم ڕاوەستێ و بەرگری لە مافی کرێکاران و سەندیکاکانیان و بەرزکردنەوەی لانی کەمی کرێ بۆ ١٠پاوەند لە سەعاتێکدا و دابینکردنی خانو و خۆڕایی کردنی خوێندن و بەکورتی باشترکردنی هەلومەرجی ژیانی کرێکاران و توێژە کەم دەرامەتەکان دەکا و پەنابەران دەپارێزێ و ڕیگری دەکا لە دەستێوەردانە سەربازیەکان و خوازیاری پاراستنی ژینگەیە.
ئەمە هەرچەند مانیفیست و شەڕیکی بەرگریکارانەیە نەک کۆتایی هێنان بە سیستەمی کۆیلایەتی کاری بەکرێ بەڵام گرنگی لە دروستکردنی جەوێکی لەبارتر بۆ گۆڕانکاری ڕیشەیی خۆش دەکا.

هەربۆیە ئەگەر بەریتانیا سەد ساڵ لەمەوبەر هوشداری دا بە سەدەی بیست دا کە تارمایی بەلشەفیزم ڕاوی دنیای سەرمایەداری دەکا و دەبێ ڕێگا بە خەتەری سوور نەدا ، بەڵام هوشداریەکەی بەجدی وەرنەگیرا و شۆڕشی ئۆکتۆبەر سەرکەوت. ئیستاش “ئیکۆنۆمیست” ،وەک پیرە بیرتیژەکەی نیولیبرال هەمان هوشداری دەداتەوە بەریتانیا خۆی کەئەگەر تارمایی مارکس بەجدی نەگرێ ئەوا دەبێتە قوربانی سەدەی بیست ویەکەمی مارکس.

سەرکەوتنی حزبی کرێکاران لەم هەڵبژاردنەی پەرلەمانی بەریتانیادا بەهەر ڕادەیەک بێت دەتوانێ ئەم بانگەشەیەی مارکس بۆ شکاندنەوەی قەیرانی ئێستا بەسەر بەشی سەرمایەداران لە داهاتی کۆمەڵگەدا جێبەجێ بکا و زەمینەی گۆڕانی مەزاجی شۆڕشگێڕانە دروست دەکا کە کرێکاران ئەمڕۆ بۆ وەڵامدانەوەی سەرمایەداری قەیرانگرتو پێویستیان پێیەتی تاکو گۆڕانکاری دروست بکەن. ئینسانێک کە خوازیاری دنیایەکی باشترە لەڕیزی دەنگدان بە حزبی کرێکاراندا تارمایی مارکس لەم هەڵبژاردنەدا هەست پێ دەکا، ئەمەش وایکردوە ئەم بانگەشە و ململانێی هەڵبژاردنە جیاوازە لە هەڵبژاردە بێ تامەکانی ڕابردوو .

“*١ http://www.economist.com/news/britain/21721916-shadow-chancellors-comment-provoked-scorn-yet-marx-becomes-more-relevant-day-labour
*٢ http://www.bbc.co.uk/news/business-32824770
*٣ https://www.theguardian.com/uk-news/2014/may/15/britains-richest-1-percent-own-same-as-bottom-55-population




وەرە بمکە بە باخچە …. بەیان ئیبراهیم

من زەوییەکی ڕوتەڵەم
دەمەوێت بمکەیتە باخچە
کام تۆوی گوڵ جوانە
بیهێنە و لە ناو دەشتای ڕۆحما بیچێنە
کام درەخت لەنجەی جوانە بیهێنە و بینێژە
ئاخر تۆ کە باخەوان بیت
دەزانێ ئەم باخچەیە پێوستی بەئاوازی کام ئاو هەیە
دەزانی پەرژینی کام شەماڵ بکەیتە دەورم
کە من باخچەی تۆ بم
دەزانی پرچی ئەم باخچەیەم
بە شیعری شێرکۆ و
بە سەمفۆنیای بتهۆڤین دابهێنیت
……………………………………………………………………
وەرە و بمکەرە باخچە
هەر جارە و گوڵێک
هەر جارە و درەختێک
هەر جارە و ڕەنگێك
ئا .. تۆ باخەوانی ئەم باخچەیەی ڕۆحی من دەبیت
باخچە هەر جارەو ڕەنگێک دەگرێت و
منیش هەر جارەو دەبمە فریشتەیەک
تاو تاوێک باخچە دەبێتە مەنزڵگا
تۆ دەبیتە سۆفی و مناجاتی عەشقم بۆ دەڵێ
منیش دەبمە کوکوختی و
لەسەر چڵی زوڵفی خۆم
بۆت دەچریکێنم
تاو تاوێک باخچە دەبێتە مزگەوت
منیش دەبمە پاساری
لەگەڵ دەنگی کەڵەشێرەکەی ئاوایدا
لەگەڵ هاتنەدەرەوەی مێگەلدا
تۆ لە میمبەری دڵی منەوە بانگی عەشق دەدەی
منی چۆلەکەش لەسەر باڵای تۆ هێلانە دەکەم
ئەها ئەم باخەچەیەی تۆ لە منا دروستت کردوە
چەند ڕەنگ دەگۆڕێت
…………………………………………………………………………..
ئەم مێوانەی ناو ناخی من
پەلی تەرزی دێنە ناو تۆوە
لە چاوتەوە دێنە دەرێ
لەسەر سنگت
هێشوی ماچی من دەگرێت
دوا جار وەرە و پڕمکە لە خۆت
من پێش تۆ خاڵی بوم خاڵی
دەشتێک بوم تۆ هاتیتە ناوڕۆحمەوە کردمت بە باخچە
پێس تۆ زۆر کەسی تر درەختیان هێنا
بەڵام وشک بون
زۆر کەس ویستیان ڕۆحم ڕابهێنن
بەڵام ئەم ئەسپەی ڕۆحم
بە بۆن خاوەنەکی دەناسێتەوە
کە تۆ هاتیت خاکی دڵ فەرشی لە سەوزایی بۆ ڕاخستی
کە تۆ هاتی چاوم هاتە پێشوازیت و
لێوی سورمی بۆ ڕاخستی
کە تۆ گوڵی مێخەکت
لە سەر سێوەکی ئادەم بۆ هێنام
منیش بومە حەوایەکی کافر و
لە ناو تۆدا ئیمانم هێنا
کە تۆ دەبویتە بیر
من حەزم بە کوفری براکانم دەکرد
تا وەک یوسف بمخەنە ناو تۆوە و
هیچ کاروانێکیش نەمدۆزێتەوە
کە تۆ دەبویتە پادشایەکی زاڵم
من چیرۆکی هەزار و یەک شەوەم
هەزاران جاردوبارە دەکردەوە
کە تۆ دەبویتە نالی
منیش دەبومە حەبیبەیەکی پڕ ناز
کە تۆ دەبویتە شار
منیش پڕ دەبوم لە کۆڵان و شەقام
کە من دەبومە چۆلەکە
تۆ دەبویتە جوانترین گوڵە گەنم
کە من دەبومە سەوزایی
تۆ دەبویتە جوانترین سنەوبەر
سەیرکە چی ڕوبارێکت لە عەشق
هێناوەتە ناو ئەم باخچەیەی ڕۆحمەوە
من دەبمە ماسی تێدا و
تۆش دەبیتە سهراب
کە من دەبومە پەپولە
تۆش دەبویتە جوانترین گڕ
کە من لێوم سور دەکرد
تۆ دەبویتە ڕەنگی گوڵی هەنار
کە من جلەکانم لەبەردەکرد
تۆ جلی بەهارت دەکردە بەری پایز
کە من چاوانم دەڕشت
تۆ دەستت بە پرچی شەودا دەهێنا
کە بە منت وت تۆ شازنی مەملەکەتی دڵمی
من دەتوامەوە و دەبوم بە تەم
لەسەر لێوە وشک هەڵهاتوەکانت
کە تۆ دەت وت گیانەکەم
من دەبومە دوكەڵی جگەرەکەت
من تاوێ پاساری و تاوێ پەپولە و
تاوی نەوڕەس و تاوی ئاسکێکی کێوی
تۆش تاوێ هیلانە و تاوێ مۆم و
تاوێ دەریا و تاوێ گۆرانی کێوەکان
کە من دەبومە کانی
تۆش دەبویتە گوندێکی تینو
کە من دەبومە حیکایەتی بەر ئاگرادن
تۆش دەبویتە وەلی و فەرهاد و ڕۆمیو
کە تۆ دەت وت ( بەیە ) گیان
من دەبومە تەمی سەر پەنجەرەکەت
………………………………………………………….
ئەها ببینە من وتۆ چۆنین
هەردوکمان دەچنەوە سەر ئەفسانەی خوای ئیرۆس
تیکەڵ دەبین تا ئەو ڕادەیەی
دەبینە یەک ڕۆح و یەک هەناسە
ورە و پڕمکە لە خۆت
تۆ چوار تۆ و درەختت لە منا ڕواند
دەبنیت پاش چەند ساڵێکی تر
چی دارستانێکم تیا ڕواوە
وەرە پڕمکە لە دار…… لە گوڵ
با بتبینم چی باخەوانێکت
چی دارستانێکت لە منا خولقاندوە .




پلاتۆنۆڤ “کافکا*-ی ڕوسی”.. و کێشەی ئه‌نتڵجنسیای شۆڕشگێڕی ڕوسی … 2


ئەندرێ پلاتۆنۆڤ ٢٨ ئاب ١٨٩٩ – ٥ کانونی دووەمی ١٩٥١

2-2

عبدوڵا حبه‌ – مۆسکۆ
وەرگێڕانی لە عەرەبییەوە: نەجات عەزیز

بەشی دووەم …..

له‌ دوای مردنی لینین سه‌راپای حیزب نقوم بوبو له‌ کێشه‌ ناوخۆیه‌کانی. هه‌ر باڵه‌و به‌گوێره‌ی به‌رژه‌وه‌ندێکانی خۆی له‌ گرتنه‌ ده‌ستی ده‌سه‌ڵات خوێندنه‌وه‌ی بۆ مارکسیه‌ت ئه‌کرد. سه‌رکرده‌ی شۆڕشگێر و ڕۆشنبیری به‌ڵشه‌فێکان زۆریان له‌ ساڵانی بیسته‌کان له‌ناو چون به‌هۆی شه‌ڕی ناوخۆ و تیرۆر یان به‌هۆی نه‌خۆشی له‌ دوای ساڵانێکی درێژی به‌ندیخانه‌ و دورخستنه‌وه‌ بۆ ناوچه‌سارده‌کانی سیبیریا له‌ سه‌رده‌می حکومڕانی قه‌یسه‌ریدا. ئه‌وانه‌یش که‌ مابون له‌ گه‌رمه‌ی کێشمه‌ کێشی حزبیدا ئامانجه‌ سه‌ره‌کێکانی شۆڕشیان له‌ “ئاشتی بۆ که‌پرنشینه‌کان و شه‌ڕ له‌ دژی کۆشکه‌کان” و کارگا بۆ کارگه‌ران و زه‌وی بۆ جوتیار و گه‌ڕاندنه‌وه‌ی سه‌ربازه‌کان بۆ ناو خێزانه‌کانیان بیرچوبو. خه‌ریکی له‌ناوبردنی یه‌کتر بوون تا له‌ کۆتاییدا گروپه‌که‌ی یوسف ستالین سه‌رکه‌وت و به‌ته‌نیا ده‌سه‌ڵاتێکی تاکڕه‌وانه‌ی گرته‌ ده‌ست. ڕوداوی ڕوخێنه‌ری زۆر گه‌وره‌ و کاره‌ساتی گه‌وره‌ی به‌دوای خۆیدا هێنا باجه‌که‌شی به‌شێوه‌یه‌کی سه‌ره‌کی گه‌لی ڕوسی دای و داڕوخانی ده‌وڵه‌تی سۆشیالیستی له‌سه‌ره‌تای نه‌وه‌ته‌کانی سه‌رده‌ی ڕابوردو لێکه‌وته‌وه‌ که‌ هیواو ئاواتی زۆری له‌سه‌ر هه‌ڵبه‌سترا بوو.جوتیاران نه‌بوون به‌ خاوه‌ن زه‌وی، کارگه‌کان خرانه‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی بیرۆکراتی حزبی که‌ بۆ ئامه‌نجه‌کانی خۆی به‌کاری ئه‌هێنا و وڵات سه‌رقاڵی شه‌ڕی ناوخۆ بوو. دواتر جه‌نگی جیهانی دووه‌م و “شه‌ڕی سارد”. له‌هه‌موو هۆکان کوشنده‌تر بیرۆکراتی حزبی بوو که‌ ڕه‌وتی پێشکه‌وتنی دواخست. ئا به‌مجۆره‌ گه‌وره‌ترین شۆڕشی سۆشیالیستی له‌ سه‌ده‌ی بیسته‌مدا کۆتایی هات به‌ دامه‌زراندنی ڕژێمیکی تۆتالیتاری که‌ هه‌رگیز به‌ڵشه‌فێ سه‌ره‌تاییه‌کان به‌بیریاندا نه‌ ئه‌هات.

پرۆفیسۆری ڕوسی بیتیریم سۆرۆکین لێتوێژه‌ری کۆمه‌ڵایه‌تی ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌کات که‌ پێشکه‌وتنی کۆمه‌ڵایه‌تی ده‌سته‌به‌ر ناکرێ به‌ بڕیاری سه‌رکه‌ردایه‌تی باڵا به‌ڵکو ئه‌بێ ئه‌م پێشکه‌وتنه‌ بنه‌مای هه‌بێ، ئابوری بێ یان کۆمه‌ڵایه‌تی یان ڕۆشنبیری بێت. هاووڵاتی ناتوانێت له‌ کۆمه‌ڵگایه‌کی باڵاتر بژی ئه‌گه‌ر نه‌گاته‌ ئاستێکی به‌رزتری ڕۆشنبیری وهه‌ڵسوکه‌وتی شارستانیانه‌. به‌ڵام ستالینی جۆرجی که‌ خۆی ئاستێکی ڕۆشنبیری به‌رزی نه‌بوو به‌ عه‌قلیه‌تێکی قه‌وقازیانه‌ هه‌ڵس وکه‌وتی ئه‌کرد به‌ به‌کارهێنانی هێز و ناچارکردن. بڕوای وابو که‌ بنیادنانی کۆمه‌ڵگای سۆشیالیستی له‌ڕێی سه‌ربازگه‌ی به‌ندکردن که‌ دوژمنه‌ سه‌رسه‌خته‌ جوه‌که‌ی، لییف ترۆتسکی له‌سه‌ره‌تای بیسته‌کان دایهێنا به‌مه‌به‌ستی ده‌سته‌به‌ر کردنی کرێکاری بێ کرێ(خۆڕایی) به‌به‌ندکردنی بوجوازێکان له‌م بنکه‌ی به‌ندکردنانه‌دا و به‌کارهێنانیان له‌ پرۆژه‌ی گه‌وره‌ی ئابوری له‌ سۆڤێت له‌ بیسته‌کان و سیه‌کانی سه‌ده‌ی بیست وه‌کو ئیستگه‌ی کارۆئاوی سه‌ر ڕوباری دنێبر و که‌ناڵی “بیلۆمۆرکانال” و کارگاکانی میتالۆرجیا. له‌ بواری ڕۆشنبیڕیشدا ویستی کاره‌کان به‌ هه‌مان شێوه‌ به‌ڕێوه‌ به‌رێت.

ئه‌ندرێ پلاتۆنۆڤیچ کلیمه‌نتۆڤ ناوه‌ خوازراوه‌که‌ش “پلاتۆنۆڤ” ه‌ له‌ ۲۸ ئابی ۱۸۹۹ له‌ شارۆچکه‌ی بامسکایا سلۆبۆدا له‌ پارێزگای ڤۆرۆنیچ له‌ خێزانی کرێکارێکی سه‌ر به‌هێڵی ئاسنین له‌ دایک بوو. له‌ شانزه‌ ساڵیه‌وه‌ له‌ وێستگه‌یه‌کی شه‌مه‌نه‌فه‌ر ده‌ستی به‌کار کردن کرد، له‌به‌ر ئه‌وه‌ هه‌میشه‌ شانازی به‌ ڕه‌چه‌ڵه‌که‌ پرۆلیتارێکه‌یه‌وه‌ ئه‌کرد ئه‌مه‌یش له‌ شیعره‌کانی ئه‌ سه‌رده‌مه‌یدا دیاره‌ . خێزانه‌که‌یان له‌ خانویه‌کی کرێ ئه‌ژیا. له‌ دوای نانی ئێواره‌ که‌ پێکهاتبوو له‌ نانی جۆ، هه‌ندێ خوێیان پێوه‌ ئه‌کرد تامێکی تایبه‌تی ئه‌دایێ له‌ گه‌ڵ چای که‌ له‌ گێزه‌ری وشك ئامادە کرابو. مناڵه‌کان هه‌موو له‌سه‌ر زه‌وی ئه‌خه‌وتن به‌یه‌که‌وه‌ له‌ ژێر یه‌ک لێفه‌دا. به‌مجۆره‌ ئه‌ندرێ مانای هه‌ژاری هه‌ر له‌منداڵیه‌وه‌ ئه‌زانی و له‌ چیرۆکه‌ سه‌ره‌تاییه‌کانیدا له‌سه‌ری نوسیبووی که‌ له‌ڕاستیدا وێناکردنێکی ڕاسته‌قینه‌ی ڕۆژانی منداڵیی بوو. خوێندنی سه‌ره‌تایی له‌ قوتابخانه‌ی سه‌ر به‌ که‌نیسه‌ ته‌واو کرد. له‌ سه‌ڵی۱۹۱٤ دوای ئه‌وه‌ی خوێندنی ناوه‌ندی ته‌واو کرد ناچار بوو واز له‌ خوێندن بهێنێ و بۆ نان په‌یداکردن له‌ کارگه‌یه‌کی سه‌ر به‌ هێڵی شه‌مه‌نده‌فه‌ر که‌ باوکی بۆ ماوه‌ی چل ساڵ کاری تێدا کرد، ده‌ست به‌ کاری مێتاڵ تاشی بکات.

دواتر له‌ کارگه‌یه‌کی بۆڕی دروست کردن وه‌کو بۆڕیچی ده‌ست به‌کار بو. قورسی کارکردن له‌ وه‌رشه‌کانی ئه‌م کارگانه‌ی له‌ چیرۆکی ” من و سرێۆجا” دا گێڕاوه‌ته‌وه‌ چۆن مرۆڤ به‌ناچاری “زۆر په‌ست ئه‌بێ و به‌ بچوککترین هۆ ئه‌ته‌قێنه‌وه‌”. که‌شۆڕشی ئۆکتۆبه‌ری ۱۹۱۷ هه‌ڵگیرسا ئه‌ندرێ به‌خۆش حالیه‌وه‌ پێشوازی لێکرد و تێوه‌ی گلا. له‌ ساڵی ۱۹۱۸ چوه‌ په‌یمانگای هێڵی ئاسنین له‌ شاری ڤۆرۆنیچ بۆ به‌ده‌ست هێنانی بڕوانامه‌ی ئه‌ندازیاری میکانیک. له‌ ساڵی ۱۹۲۰ داوای بوون به‌ ئه‌ندام له‌ حزبی به‌ڵشه‌فیدا پێشکه‌ش کرد . پلاتۆنۆڤ ڕقی له‌ جه‌نگ بو، دژی جه‌نگی جیهانی یه‌که‌م وه‌ستایه‌وه‌ و به‌ جه‌نگی ئمپیریالی ئه‌ژمارد. سه‌ربازه‌کان که‌ مناڵی هه‌ژارانن ئه‌بنه‌ سوته‌مه‌نی ئه‌م ئاگره‌. له‌ جه‌نگی جیهانی دوه‌میش که‌ وه‌کو ڕۆژنامه‌ نوسێکی جه‌نگی له‌ به‌ره‌کانی شه‌ڕ کاری ئه‌کرد هه‌مان بۆچونی هه‌بوو له‌ سه‌ر جه‌نگ. به‌ بۆچونی ئه‌م، که‌ مرۆڤ مرۆڤێکی برای ئه‌کوژێ کارێکی وه‌حشیانه‌یه‌ سه‌ر به‌ هه‌ر لایه‌نێکیش بێت. له‌ چیرۆکی “یامسکایا سلۆبۆدا” که‌ یه‌کێکه‌ له‌ چیرۆکه‌ سه‌رتاییه‌کانی له‌ زمانی یه‌کێ له‌ کارێکته‌ره‌کانه‌وه‌ ئه‌ڵێ:”هیچ پاساوێك و قاره‌مانێتیه‌ك له‌ کوشتندا نیه.. نه‌فام-شه‌یتانه‌کان له‌وێ خوێن ئه‌ڕێژن..”. له‌ ساڵی ۱۹۱٤ نه‌برا بۆ خزمه‌ت کردن له‌ سوپا به‌ڵکو وه‌کو یارمه‌تیده‌ری شۆفێر بۆ کارکردن له‌سه‌ر شه‌مه‌نده‌فه‌ر ده‌ستنیشان کرا و دواتر به‌هۆی شۆڕشی ئۆکتۆبه‌ره‌وه‌ له‌ ڕۆیشتن بۆ به‌ره‌کانی شه‌ر ڕزگاری بوو.

نوسیویه‌تی و ئه‌ڵێ: شۆڕش کاروانی مێژووه‌، له‌لای من بوو به‌ هه‌ستێکی نامۆ و خۆش.. به‌ڵام دواتر ووشه‌ی کاروان هه‌ستی شۆڕشی له‌لا دروست ئه‌کرد. شۆڕش و شه‌ڕی ناوخۆ له‌ ڕوسیا هاوکات بوون له‌ ده‌مێکدا که‌ ڕوحی مرۆڤ به‌توندی و ناسکیه‌وه‌ هه‌ڵسوکه‌وت له‌گه‌ڵ ڕوداوه‌کانی ده‌ور و به‌ریدا ئه‌کات. پلاتۆنۆڤ دواتر له‌ چیرۆکی “ئه‌فرۆدێت” نوسیویه‌تی “. ڕۆژگارێکی خۆش دادێ کاتێك جوڵەی دڵی خەڵکی لەگەڵ پێشکەوتنی مێژووی جیهان یەک ئەگرن . پلاتۆنۆڤ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی هه‌بوو له‌گه‌ڵ شۆڕش و بڕوای هه‌بوو که‌وا داهاتو ڕرۆشن ئه‌بێ. له‌مه‌دا هاوڕا نه‌بوو له‌گه‌ڵ نوسه‌ره‌ هاوچه‌رخه‌کانی وه‌کو بۆنین و بریشفین و بۆلگاکۆف و ئه‌لیکسی تۆلستۆی و که‌سانی تر که‌ له‌ سه‌ره‌تای ڕوداوه‌کانی ڕوسیا هیچ شتێکی “مۆسیقی” یان نه‌ئه‌دی ته‌نها خوێن و دڵره‌قی و زوڵم زیاتر ئه‌مه‌شیان به‌ کاره‌سات دائه‌نا، به‌ڵام دواتر هه‌ندێک له‌مانه‌ بۆچونیان گۆڕی.

له‌هه‌موو بارێکه‌وه‌ شۆڕش ڕۆلێکی جیاوازی له‌ چاره‌نوسی پلاتۆنۆڤدا گێڕا له‌م باره‌یه‌وه‌ نوسیویه‌تی: “له‌ چاوتروکانێکدا له‌ مناڵێکه‌وه‌ گۆڕیمی بۆ پیاوێك به‌ بێ ئه‌وه‌ی به‌ ژیانی هه‌رزه‌کاریدا بڕۆم. پێش شۆڕش مناڵ بوم ده‌رفه‌ت نه‌بوو ببم به‌ گه‌نج، کات نه‌بوو، ئه‌بوایه‌ ببومایه‌ به‌ پیاوێکی چاره‌گرژ و ڕه‌نجم بدایه‌..”..” ئه‌وکات له‌ چه‌قی دوڕیانێکدا بووم- مێژوو و ژیانی که‌سێتیم. ته‌مه‌نم بوو به‌ نۆزده‌ ساڵ واته‌ ته‌مه‌نی سه‌ده‌ی بیست له‌و کاته‌دا، له‌ گه‌ڵ سه‌ده‌که‌ی خۆم له‌ دایك بووم که‌ له‌گه‌ڵ گه‌وره‌ بوونی مرۆڤ ئه‌ویش گه‌وره‌ ئه‌بێ- له‌ گه‌رمه‌ی تین و هێزی لاویدا بووم، له‌ هه‌مان کاتدا که‌ شۆڕش له‌ جیهاندا به‌ڕێوه‌ ئه‌چوو”.چالاکی له‌ داهێنان و هه‌ڵبه‌ستنی هۆنراوه‌ دا له‌ لای پلاتۆنۆڤ له‌ ساڵانی ۱۹۱٤ و ۱۹۱٥ ده‌ستی پێکرد.

به‌رهه‌مه‌ سه‌ره‌تاییه‌کانی نارد بۆ گۆڤاره‌ ئه‌ده‌بێکانی پیترسبۆرگ به‌ڵام بڵاو نه‌ئه‌کرایه‌وه‌ له‌به‌رامبه‌ردا نامه‌ی ده‌ستخۆشی و هاندانی پێ ئه‌گه‌یشت له‌ به‌رئه‌وی به‌هره‌یان تیایدا به‌دی ئه‌کرد. به‌ڵام له‌ نێوه‌نده‌ ئه‌دێبێکاندا به‌گه‌رمی پێشوازی لێکرا چونکه‌ به‌ شاعیرێک و نوسه‌رێکی په‌یدا بوو له‌ ڕه‌حمی پرۆلیتاریاوه‌یان ئه‌ژمارد و پێشبینی داهاتویه‌کی پرشنگداریان لێ ئه‌کرد. له‌ ساڵی ۱۹۱۸ یه‌که‌م چیرۆکی به‌ ناونیشانی “گواره‌” بڵاو کرایه‌وه‌، له‌ هه‌مان ساڵ قه‌سیده‌ی “بۆ کوڕه‌ پرۆلیتاری” له‌ گۆڤاری “سێبه‌ره‌کان” بڵاو کرایه‌وه‌ تیایدا داوای له‌ گه‌نجان کردبوو خۆیان لابده‌ن له‌ سۆزی له‌ ڕاده‌ به‌ده‌ر و په‌نابه‌رنه‌ به‌ر بیرکردنه‌وه‌ی زیاد و حوکمی عه‌قڵ. دوای ئه‌وه‌ هه‌ندێ قه‌سیده‌ی تری به‌ ڕوحیه‌تی شۆڕشی به‌ڵشه‌فیه‌وه‌ بڵاو کرایه‌وه‌. له‌م کاته‌دا پلاتۆنۆڤ زیاتر به‌ شۆڕشگێرێك ئه‌ناسرێ تاوه‌کو شاعیر، به‌تایبه‌تی له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ڕه‌خنه‌گران پێشوازیان له‌ بیرۆکه‌ و وێنه‌ شیعرێکانی نائه‌کرد که‌ به‌لای هێماکردندا دا ئه‌شکێنێ له‌ قه‌سیده‌کانیا و به‌وه‌ تاوانبار ئه‌کرا که‌ سه‌ر به‌ داهاتوییه‌کانه‌. له‌ ساڵی ۱۹۱۹ وتارێکی بڵاو کرده‌وه‌ بۆ ” شاعیر و نوسه‌ره‌ پرۆلیتاریا تازه‌ ده‌ستپێکردوه‌کان” تیایدا ئاماژه‌ به‌ شۆڕش له‌ بواری هونه‌ردا ئه‌کات که‌ ” به‌شێکه‌ له‌ شۆڕشی ڕوح و پرۆلیتاریا تیایدا ئاگر به‌رئه‌داته‌ گیانی بورژوازی و هونه‌ره‌ مردوه‌که‌ی و سه‌رزه‌وی له‌ خراپی و شه‌ڕ و ڕابودو و ناشرینی دژه‌ ژیان له‌ناو ئه‌بات و شوێنه‌که‌ی پاک ئه‌کاته‌وه‌ بۆ بنیادنانی جیهانی جوان و خێربه‌خش. دوای هەنگاوی ڕوخاندن هەنگاوی بنیادنان ده‌ست پێ ئه‌کات”.

له‌ ته‌موزی ۱۹۱۹ پلاتۆنۆڤ بۆ کارێکی حیزبی نێردرا بۆ شارۆچکه‌ی نۆڤۆخۆبیرسك بۆ پڕوپاگه‌نده‌ کردن بۆ ڕژێمی نوێی سۆڤێت و هاندان بۆ داگیر کردنی هه‌مو جیهان له‌ پێناو بڵاوکردنه‌وه‌ی کۆمه‌نیستیدا و به‌رزڕاگرتنی کمسمۆل (ڕێکخراوی لاوانی کۆمه‌نیست) و سوپای سووری نه‌به‌رد. ئه‌م شوێنه‌ی که‌ ئه‌بوایه‌ کاری تێدا بکردایه‌ ده‌شتێکی پان و به‌رین و وشک بوو له‌ هاوینان گروپه‌کانی پاسه‌وانه‌نی سپی به‌رهه‌ڵستکار تیایدا چالاك بوون. ئه‌م گه‌شته‌ هه‌ستێکی ده‌رونی نامۆی له‌لا دروست کرد چونکه‌ خه‌ڵکی ئه‌م ناوچه‌یه‌ له‌ باسه‌کانی له‌باره‌ی شۆڕش و داواکارێکانی ئه‌م تێنائه‌گه‌یشتن. خه‌می گه‌وره‌یان گه‌ڕان و چۆنیه‌تی په‌یدا کردنی بژێوی ڕۆژانه‌یان بوو نه‌وه‌کو گوێ گرتن له‌ پڕوپاگه‌نده‌ی ئایدیۆلۆجی. کارتێکردنی ئه‌م ڕوداوانه‌ له‌ سه‌ری دواتر له‌ ڕۆمانه‌ مه‌زنه‌که‌ی ” تشیفینگۆر” ڕه‌نگی داوه‌ته‌وه‌. ئه‌وه‌ی تێبینی ئه‌کرێ له‌و کاتانه‌دا پلاتۆنۆڤ بیرۆکه‌ی ئه‌وینداری له‌ کاتی شۆڕش ڕه‌ت کردۆته‌وه‌ و به‌فیڕۆدانی کات ناوی بردوه‌، هه‌روه‌ها نکولی له‌ ئایین کردوه‌ له‌ ژێر کاریگه‌ری فه‌لسه‌فه‌ی نیتشه‌، له‌ کتێبی ” ئاوا زه‌رده‌شت ئاخاوت”. له‌ نوسینێکیدا به‌ ناوی “ئکتۆبه‌ری دواڕۆژ” ئه‌ڵێ: کۆمه‌ڵگای کۆمه‌نیستی زۆربه‌ی له‌ پیاو پێك دێ.. یه‌کسان کردنی پیاو و ژن له‌ کاره‌ باشه‌کانی سۆسیالیسته‌کانه‌- به‌ڵام ڕاستی نیه‌- ئه‌م یه‌کسانیه‌ش هه‌رگیز نابێ به‌ ڕاستی و ئێستا کاتی ئه‌وه‌یه‌ چاره‌سه‌ری کۆتایی بۆ بکرێت. مرۆڤایه‌تی- پیاویه‌، نه‌ک به‌رجه‌سته‌کردنی -ژن”. هۆی ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ی پلاتۆنۆڤ له‌ ژنان و وه‌ستانه‌وه‌ی له‌ به‌رامبه‌ریان به‌م جۆره‌ له‌وکاته‌دا نازانرێت، که‌ دواتر گۆڕا دوای ئه‌وه‌ی که‌وته‌ داوی خۆشه‌ویستی ژنێکه‌وه‌و بو به‌ هاوسه‌ری خۆشه‌ویستی. وادیاره‌ به‌گه‌نجی له‌ژێر کاریگه‌ری فه‌یله‌سوفی ڕوسی نیکۆلای فیۆدۆرۆڤ بووه‌ که‌ به‌ که‌سێکی زاهید ناسراوه‌ و له‌ هه‌موو ژیانی ژنی نه‌ناسیوه‌ بۆیه‌ ئه‌میش ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ی له‌ سه‌ر ژنان هه‌بوو. له‌ کاره‌کانی پلاتۆنۆڤدا دیمه‌نی زۆر هه‌ن وێنای هه‌ستی کارێکته‌ره‌کانی ئه‌کات له‌ پێویستی سروشتی بۆ سێکس که‌ ئه‌م به‌ نیشانه‌کانی بۆرژوازی دایئه‌نا. بێگومان نوسه‌ر دواتر هه‌ڵوێستی له‌سه‌ر ژن به‌ته‌واوی گۆرا کاتێك دید و هه‌ڵوێستیشی له‌ سه‌ر شۆڕش و دواڕۆژی مرۆڤایه‌تی له‌ سایه‌ی سۆسیالیستیدا گۆرانکاری به‌سه‌ردا هات.

له‌ هه‌موو کاره‌کانی بلاتۆنۆفدا تێڕوانینێکی به‌ ترسه‌وه‌ی تیایه‌ بۆ جیهان و چاوه‌رێی کاره‌سات ئه‌کات. له‌ زۆری چیرۆک و ڕۆمانه‌کانیدا پاله‌وانه‌که‌ی له‌ کۆتاییدا تیائه‌چێت و ئه‌مه‌ش ئه‌بوه‌ هۆی ناڕه‌زایی به‌رپرسانی ڕۆشنبیری سه‌ر به‌ حیزب. کاتێك چیرۆکی “تشۆدیک ویبیشکا” له‌ ڕۆژنامه‌ی “سوپای کار” له‌ شاری ڤۆرۆنیچ بڵاو کرده‌وه‌، ڕه‌خنه‌گران ڕه‌خنه‌بارانیان کرد به‌شێوه‌یه‌کی ناشرین چونکه‌ باس له‌ هه‌ڵوێستی خه‌ڵکی دێیه‌ک به‌رامبه‌ر ئاگرکه‌وتنه‌وه‌یک ئه‌کات که‌ کچێکی منداڵی تیادا ئه‌سوتێ و دواتر باوکه‌که‌شی خۆی ئه‌کوژێت. ئه‌مه‌ش به‌ شاردنه‌وه‌ی دیوه‌ جوانه‌که‌ی ژیان و پیشاندانی ته‌نها دیوه‌ ڕه‌شه‌که‌ی لێکدرایه‌وه‌. ئه‌میش له‌ ره‌تدانه‌وه‌یاندا ئه‌ڵێ: “ئێوه‌ باسی کام جوانی ئه‌که‌ن، من بیست ساڵه‌ سه‌ر ئه‌م زه‌ویه‌ ئه‌پێوم هه‌رگیز توشی ئه‌و جوانیه‌ پاراوه‌ نه‌بووم که‌ ئێوه‌ ئاماژه‌ی پێ ئه‌که‌ن”. “من هه‌ڵه‌ نیم له‌م بۆچونه‌م، به‌ڵکو به‌دوای جیهانێکی باشتردا ئه‌گه‌ڕێم… ئه‌مه‌ش له‌ ناوه‌نده‌ کرێکارێکان و ده‌وڵه‌تی کرێکاراندا به‌ شێوه‌یه‌کی ئاسانتر ئه‌کرێت”. ئینجا ووته‌که‌ی پۆشکینی ئه‌وته‌وه‌:‌
من به‌سه‌رهاتی ژیانم به‌ ترس و نابه‌دڵی ئه‌خوێنمه‌وه‌،
ئه‌له‌رزم و نه‌فره‌ت ئه‌که‌م،
زۆر به‌ سووتانەوە سکاڵا ئه‌که‌م و فرمێسک ئه‌ڕێژم،
به‌ڵام ناتوانم دێڕه‌ دڵته‌نگه‌کانمی پێ بسڕمه‌وه.

به‌خت یاوه‌ری پلاتۆنۆڤ بوو کاتێک له‌گه‌ڵ گیۆرگی لیتفین- مۆلۆتۆف ئاشنایی په‌یدا کرد چونکه‌ ئه‌م که‌سه‌ به‌رپرسی حزب و سه‌رنوسه‌ری ڕۆژنامه‌ی “فۆرۆنیجیسکایا بیدناتا” (هه‌ژارانی ڤۆرنیج) بوو و بڕوای به‌ به‌هره‌ ئه‌ده‌بێکه‌ی پلاتۆنۆڤ هه‌بوو و یارمه‌تی دا له‌ بڵاوکردنه‌وه‌ی کاره‌ سه‌ره‌تاییه‌کانی. په‌یوه‌ندیه‌کی هاوڕێتی به‌هێز له‌ نێوانیاندا دروست بوو به‌هۆی نزیکی بیروباوه‌ڕیان له‌ یه‌کتر و حه‌زی هاوبەشیان له‌ فه‌لسه‌فه‌ و ده‌رون ناسی. پاشان مۆلۆتۆڤ داوی له‌ پلاتۆنۆڤ کرد کاری له‌گه‌ڵ بکات له‌ ڕۆژنامه‌ی” فۆرنیجیسکایا کۆمۆنا”، که‌ دوایی بو به‌ سه‌رنوسه‌ریشی. هه‌روه‌ها پلاتۆنۆڤی کرێکار- ڕۆژنامه‌نوس بو به‌ ئه‌ندام له‌ یه‌کێتی ڕۆژنامه‌نوسانی کۆمۆنیزم له‌ شاره‌که‌دا.

به‌ یارمه‌تی لیتفین مۆلۆتۆڤ توانی یه‌که‌م کتێبی بچووك بڵاو بکاته‌وه‌ به‌ ناونیشانی ” کاره‌باگه‌یاندن” که‌ تیایدا باس له‌ پرۆژه‌ی گه‌یاندنی کاره‌با ئه‌کات به‌ هه‌مو شوێنکی وڵات و وه‌کو ته‌نها ڕێگایه‌ک له‌ ڕزگار کردنی وڵات له‌ هه‌ژاری و دواکه‌وتن و وێرانی. پلاتۆنۆڤ ئه‌م کتێبه‌ی له‌ ژێر کاریگه‌ری ووتاری کرچیچانۆفسکی سه‌رۆکی لیژنه‌ی ده‌وڵه‌ت بۆ کاره‌باکرده‌نی یه‌کێتی سۆڤێت، که‌ له‌ کۆنفرانسی سۆڤیتاتی هه‌موو ڕوسیا له‌ سه‌رپلانی به‌کاره‌باکردنی وڵات “گوێلرۆ” پێشکه‌شی کرد بوو. پلاتۆنۆڤ پرۆژەی کارەبای به‌ گرنگترین ئەرکێك که‌ ڕوبه‌ڕوی ئابوری یه‌کێتی سۆڤێت بوه‌ته‌وه‌ ئه‌ژمارد له‌ پێناو ڕزگار بون له‌ برسێتی و سه‌رما و نه‌داری و له‌ هه‌موشی گرنگتر بنیادنانی کۆمه‌لگایه‌کی کۆمۆنیستی. له‌ مۆسکۆ هه‌وڵه‌کانی بۆ بڵاو کردنه‌وی ئه‌م کتێبه‌ ڕه‌ت کرایه‌وه‌ به‌بیانوی ئه‌وه‌ی که‌ ” نوسه‌ر له‌ نوسینیدا ڕێگه‌ی قوتابێکانی قوتابخانه‌کانی که‌نیسه‌ی به‌کار هێناوه‌ و که‌له‌به‌ری زمانه‌وانی تێدایه‌ و کۆمه‌لێ تر بیانوو.. .سه‌ره‌ڕای ئه‌مه‌ش ئه‌ندامێتی پلاتۆنۆڤ له‌ حزبی کۆمۆنیستی ڕوسی (به‌ڵشه‌فی) په‌سه‌ند کرا له‌ساڵی ۱۹۲۰ له‌سه‌ر پاڵاوتنی له‌لایه‌ن لیتفین-مۆلۆتۆفی هاوڕێییه‌وه‌ که‌ له‌ داواکاری پاڵاوتنه‌که‌ی نوسیبوی: ” پلاتۆنۆڤ کرێکار و پرۆلیتاریه‌کی گه‌نجه‌، پرۆلیتاری بوونی ته‌نها لەڕوی چینایه‌تیه‌وه‌ نیه‌ به‌ڵکو، به‌ ڕوح پرۆلیتاریایه‌، پرلیتاریایه‌کی ڕۆشنبیر. ئاشنایه‌تی هه‌یه‌ له‌ سه‌ر کاره‌ سه‌ره‌کێکانی مارکس… و من به‌رپرسیارێتی سیاسی به‌ ئه‌ندام بونی پلاتۆنۆڤی کرێکار-شاعیر و فه‌یله‌سوف هه‌ڵ ئەگرم له‌ حزبی کۆمۆنیستی ڕوسی”. به‌ڵام ماوه‌ی ئه‌ندامێتی له‌ حیزب و خۆلکاندن به‌ بنچینه‌ پرۆلیتاریه‌که‌ی زۆری نه‌کێشا، پلاتۆنۆڤ چوه‌ جیهانی ئه‌ده‌به‌وه‌ و بڕیاری دا ڕاستگۆ بێ له‌گه‌ڵ خۆی له‌ کاری داهێنانی ئه‌دیبیدا دور له‌ لایه‌نگیری. هۆی دابڕانی دواتری له‌ حیزب نازانرێ، کاتێک گواسترایه‌وه‌ بۆ کراسنۆدار له‌ ساڵی ۱۹۲۱ به‌ کارێکی حزبی، به‌ڵام وادیاره‌ مه‌به‌ستی ئه‌و چونه‌ ناو حزبێکی شۆڕشگێره‌وه‌ بوو، به‌ڵام خۆی له‌ حزبێکی پڕ له‌ بیرۆکراتی بینیه‌وه‌.

یه‌کێک له‌ ڕوداوه‌ گه‌وره‌کانی که‌ کاری له‌ ژیانی نووسه‌ر کرد کاره‌ساتی وشکه‌ ساڵی و برسێتی ناوچه‌ی ڤۆلگا بوو. پلاتۆنۆڤ له‌ پێشڕه‌وانی خۆبه‌خشان بوو له‌ یارمه‌تیدانی ناوچه‌ زیان لێکه‌وتوه‌کان. له‌ڕێی ڕۆژنامه‌کانه‌وه‌ بانگه‌وازی کرد بۆ ” ڕزگار کردنی ملیۆنه‌ها برای جوتیارمان ئه‌وانه‌ی له‌ برسێتی له‌ناو ئه‌چن”. وتی ” برسێکان پێویستیان به‌ پاڵپشتیه‌ نه‌ك قسه‌ و به‌یان نامه‌… وشه‌ی شیرین برسی تێر ناکات”. له‌وانه‌یە ئه‌م ڕوداوه‌ به‌تایبه‌تی وای له‌ نوسه‌ر کردبێ ڕوبکاته‌ کارکردن وه‌کو ئه‌ندازیارێك له‌ بواری چاکردنی کشتوکاڵی و بنیادنانی وه‌ێستگه‌ی کاره‌با له‌ لادێکاندا. له‌سه‌ر ئه‌م کاره‌ی بۆ ماوه‌ی شه‌ش ساڵ به‌رده‌وام بو، سه‌ره‌ڕای سه‌رقاڵ بونی و که‌می کات به‌ڵام نوسین و شیعری له‌ یاد نه‌کرد. پلاتۆنۆڤ، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی ئه‌ندازیاری کشتوکاڵ بوو، کاری دروستکردنی به‌نداو و وێستگه‌ ی کاره‌با بوو، ئه‌ده‌بیش پارچه‌یه‌کی جیانه‌بوه‌وه‌ بوو له‌ ژیانی . وه‌کو تیشخۆف که‌ ئه‌یوت:” پزیشکی هاوسه‌ره‌که‌مه‌ و ئه‌ده‌بیش دڵداره‌که‌م”. له‌و‌ ڕۆژگاره‌دا نوسیویه‌تی:” با له‌ بیر و کار و خه‌باتدا قارەمان بین. با ئێمه‌ هه‌موو مرۆڤایه‌تی بین، نه‌ک له‌ ڕاستیدا تاکی په‌رت و بڵاو “.

پلاتۆنۆڤ دژی زاراوەی “یەکەم ‌‌جار ووشە بوو” ی کتێبی پیرۆز بوو و گۆڕی بۆ “یەکەم جار کار بوو”. لەو ڕۆژگارەدا نوسەر بڕیاری دا واز لە ‌‌حزب بهێنێت چونکە بینی کە ‌ڕژێم نەیتوانی ڕێگری بکات لەو هەموو کارەساتانەی کە ڕویان دا و کاربەدەستانی ‌حیزب تەنها سەرقاڵی بیرۆکراتی ڕۆژانەی خۆیانن و خەمخۆری میللەت نین. هەروەها ڕێکخراوەکانی ‌حیزب خۆیان سەرقاڵ کردوە بە گفتوگۆی دورو درێژی بێ ئەنجام لە کاتێکدا کە ئەبوایە بەکردەیی گۆڕانکاری دەست و برد بکرێت بەتایبەتی لە گەیاندنی کارەبا بۆ دێهاتەکان. لە سەر ئەم بارە نوسیویەتی ئەڵێ: ” دەسەڵاتی سۆڤێتی تەنها قۆناغێکە لە سەر ڕەوتی کۆمۆنیزمی، بەمزووانە دەسەڵات ئەگەڕێتەوە بۆ جەماوەر بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ بە بێ ناوەندێکی تر.. جەماوەر لە ئانوساتی هەڵماڵیندایە، جەماوەر خۆی، بەبێ ناوەندێکی تر، بەبێ ‌حیزب، بەبێ دروشم”.

واتە گەڕانەوە بۆ بیری مارکس لەسەر دەوڵەتی کۆمۆنیستی. پلاتۆنۆڤ و زۆری تر لە ڕۆشنبیرانی شۆڕشگێڕی ئەو سەردەمە بێئومێدی خۆیان دەربڕی لە حیزب دوای کارەساتی ئەو برسێتیەی کە گیانی ٢٥ ملیۆن مرۆڤی کێشا. هەرچەندە دەسەڵات هەوڵی شاردنەوەی ئەدا بەهەموو شێوەیەک و زۆر بەکەمی هەواڵی شوێنە بەرکەوتوەکانی لە ڕۆژنەمەکاندا بڵاو ئەکردەوە و باس کردنیشی قەدەغە کردبوو و بە کاری تێکدەرانەی ئەژمارد. بەڵام پلاتۆنۆڤ هیوابڕاو نەبوو لە چاککردنی سیستەمەکە بەیەکجاری، لە هاوینی ١٩٢١ چوە خولی خوێندنەوە لە زانکۆی کۆمۆنیستی کرێکاران و جوتیاران لە پارێزگای ڤۆرۆنیچ. لەم کاتانەدا ‌لە نوسینکیدا بەناونیشانی “داهاتوو بۆ کۆمۆنیستە” ناڕەزایی لەسەر باری ‌حیزب دەربڕیوە و داوای کردبوو حیزب پاك بکرێتەوە لە ” ڕەگەزی دوکاندارەکان”، و گرنگی بدرێ بە ژیان و گوزەرانی کۆمەنیستەکان و پارێزگاری کردن لە باری جەستەیی و دەرونیان. ئەمەش لە بەرژەوەندی ‌حیزب و هەموو مرۆڤایەتیدایە. زیاتر وتی ” ئەگەر کۆمۆنیزمان بوێت ئەبێ برژوازیەت لەناو بەرین، نەک تەنها لە ڕوی ئایدیۆلۆجیەوە بەڵکو لە ڕوی جەستەییشەوە و تۆبە کردنیشی قبوڵ نەکرێت ئەگەر خۆشی ڕادەست کردەوە بەتاک یان بە کۆمەڵ و داوای لێبوردنی کرد. لەبەر ئەوەی دوژمنمانە بیەوێت یان نەیەوێت”. لەم هەڵوێستەیدا دیارە کە دڵسۆزی بیروباوەڕە شۆڕشگێڕانەکەیەتی کەوای لێکرد بوو پشتگیری لە بەڵشەفێکان بکات لە دەستپێکی شۆڕشەوە. بیرۆکەی بنیادنانی کۆمۆنیزمی لە یەک وڵات و دواتر بانگەشە بۆ شۆڕش لەسەرانسەری جیهان ڕەت ئەکردەوە. ئەیویست بەرهەمی گۆڕانکاریەن لە کۆمەڵگای شۆڕشگێردا لە ژیانی خەڵکە سادەکەدا ببینێت نەک لە وتار دروشم و پڕوپاگەندە ‌‌حیزبێکاندا. بەڵام لە ڕاستیدا تۆزە تۆزە لە بیروباوەڕە شۆڕشگێڕێکەی پاشگەز ئەبوەوە.

پاشان بلاتۆنۆف بڕیاری دا لە لادێکان کار بکات. لە ساڵی ١٩٢٢پەیوەندی کرد بە لیژنەی چاک کردنی کشتوکاڵەوە و لەوێ تا ساڵی ١٩٢٦ لەگەڵ جوتیاران ژیا. لەم ماوەیەدا، شۆڕش گورزێکی بەهێزی لە جوتیاران دا بە سەپاندنی سیستەمی کۆڵخۆزەکان (کۆمەڵە کشتوکاڵیە هاوبەشەکان) بە دەستبەسەرا گرتنی هەموو بەروبوم وئاژەڵەکانیان. چۆنیەتی ژیان و گوزەرانی جوتیارەکان لەم ماوەیەی کە لەگەڵیان ژیا، بوو بەسەرچاوەی گەلێک لە بابەتی چیرۆکەکانی وەکو “شاری گرادۆف” و ماکاری گوماندار” و “مانگا” و هی تریش کە توشی ڕەخنەی توند بونەوە لەلایەن بڵاوکراوە ‌حزبێکانەوە. هەروەها نووسەر بەچاوی خۆی ئەیبینی چۆن پرۆژە کشتوکاڵێکان و پرۆژە کەهرۆئاوێکانی کە بە سەرپەرشتی خۆی دروست کرابون تێک ئەدران. هەموو ئەمانەی لە چیرۆکە سەرەتاییەکانی نوسیوەتەوە، یان ڕەنگی داوەتەوە وەکو چیرۆکی “شەیتانی هزر” و “سەرکێشێکانی باگلاژانۆف” و ” دانیلوک” و “خۆر زادەکان” و هەروەها لە دیوانە شیعری “قوڵایی شین” کە لە ساڵی ١٩٢٢ بڵاو بوەوە کە ڕەنگدانەوەی کز بوونی گڕ و تینی شۆڕشگێڕی نوسەری پێوە دیارە.

ساڵی ١٩٢٣ لە سەردانێکی بۆ مۆسکۆ ئاشنای ژیانی ئەدەبی ئەو شارە بوو، دواتر چەند وتارێکی ڕەخنەئامێزی لەسەر کارەکانی ئەلیکسی تۆلستۆی و خوداسیفیتچ و ئەندرێ بیلی و هەندێکی تر لە هاوچەرخانی بڵاو کردەوە، ڕەنگدانەوەی چەپگەری توندڕەوی پێوەدیار بوو و لەهەمان کاتدا بەهرەمەندی پلاتۆنۆڤیشی لە بواری ڕەخنەدا ئاشکرا کرد. گۆڤاری “کراسنایا نیڤا” کێبرکێیەکی ئەدەبی لە ساڵی ١٩٢٤ ڕێکخست ئەمیش بە ناردنی چیرۆکێک بە ناوی “بۆتشیلۆ” بەشداری کرد لیژنەی هەڵسەنگێنەر چیرۆکەکەیان بە یەکێ لە باشترین دە چیرۆک هەڵبژارد. چیرۆکەکە باسی چارەنوس و نەڕوخانی پێاوێک کە کاری پاسەوانی ئەکات لە دوای شۆڕش و گەڕانەوەی لە بەرەکانی شەڕی ناوخۆدا و چۆنیەتی هەستکردنی بە تەنیایی و بێکەسی لە کارەکەیدا. گرنگ ئەوەیە ئەم واهەست ئەکات کەوا تەمەنی بە فیڕۆ چوو ئیتر شۆڕش کرا یان نەکرا هیچ لە هەستی ئەم ناگۆرێ. ئەمە یەکەم سەرکەوتنی ئەدەبی پلاتۆنۆڤی لاو بوو لە پایتەخت. شکلۆڤسکی نووسەر نوسیویەتی ” پلاتۆنۆڤ نوسەرێکی گەورەیە بەڵام ناوەندی ئەدەبی گرنگی پێ نادات، لەبەرئەوەی شوێنێکی نەدۆزیوەتەوە لە ناو ئەو سندوقانەی کە ئەدەبی تێدا هەڵئەگیرێ. ڕێگای درك کردن بە ڕاستی ڕوسیا گەلێک دژوارە، پلاتۆنۆڤ هەموو پێچ و پەناو و بەردەکانی ڕێگاکە شارەزایە. ئێمەش هەموو گوناهبارین بەرامبەری… وابزانم ئەو پێویستی بە خوێنەری تر بوو”.

لە ناوەڕاستی بیستەکان پلاتۆنۆڤ چیرۆکێکی بەناونیشانی “ئەنتی سێکسۆس” نوسی کێشەی سێکس لە لای مرۆڤ باس ئەکات. ئەم چیرۆکە فەلسەفیە کە لە ساڵی ١٩٢٥ یان ١٩٢٦ نوسراوە گوزارش لە بۆچونی نوسەر ئەکات لەسەر (غەریزە) بنەڕەتێکانی مرۆڤ و ئەو توانا زۆرەی بەکاری ئەهێنێ بۆ کۆنترۆڵ کردنی . هەرچەندە نوسەر لە سەرەتای لاویدا پەیوەندی سێکسی بەکارێکی “دژە شۆڕش” ئەژمارد نابێ شوێنی کەوین هەرچەندە نەبونیشی ئەبێتە هۆی لەناوچونی ڕەگەزی مرۆڤ. بەڵام ئەم ماناو بەرگێکی تری کردبوو بە بەر چیرۆکەکەیدا لە ڕێی وەستاندنەوەی دژی بێ شکۆکردنی مرۆڤ و بە کاڵا کردنی هەموو شتەکان لە جیهاندا کە مایەی کڕین و فرۆشتن بێت، لە نێویشیاندا سێکس.

لە شوباتی ١٩٢٦ پلاتۆنۆڤ هەڵبژێردرا بە ئەندامی لیژنەی ناوەندی یەکێتی کشتوکاڵ و دارستانەکان لە مۆسکۆ لە پاداشت کارەکانی کە ئەنجامی دابوو لە بواری چاکردنی زەوی و زار. لەوانە دروست کردنی دەریاچەیەکی دەستکرد و هەڵکەندنی ٣١٥ بیر و وشککردنی ڕووبەری ٧٦٠٠ دیسیاتنا (یەکەیەکی پێوانە لە هیکتارێک زیاترە) بەراوکردنی ٣٠ دیسیاتنا بنیادنانی ٣ وێستگەی کارۆئاوی و ئەمانەو چەند پرد و ڕێگاوبان و زۆرکاری تر کە پەیوەندیان بەکاری ئەدەبیەوە نەبوو. لە ڕاستیدا بابەتی هەموو چیرۆك و ڕۆمانەکانی بلاتۆنۆف لە ژیانی خەڵکانی ئەم بوارەوە سەرچاوەی گرتبوو. بەڵام پلاتۆنۆڤ زۆر لە مۆسکۆ نەمایەوە، دوای چەند ‌حەفتەیەک دەستی لە لیژنەی ناوەند کێشایەوە چونکە کەسێکی زۆر مەبدەئی بوو لە بابەتی پەیڕەوکردنی دیموکراتیدا و پێشێلکردنی پێ قبووڵ نائەکرا. هەروەها بەهۆی نەبوونی شوێنی نیشتەجێ بوون و ناڕیکی وەرگرتنی موچە کە ناچاری ئەکرد کتێبەکانی بفرۆشێ کاتێك کوڕەکەی نەخۆش کەوت بۆکڕینی خواردن و دەرمان. کار گەیشتە ئەوەی بیر لە خۆکوشتن بکاتەوە کاتێک کاربەدەستان داوایان لێکرد ئەو ژورە چۆڵ بکات کە تێیدا ئەژیان لە بەشەناوخۆیی سەر بە یەکێتێکە.

ژیانی لە مۆسکۆ سودبەخش بوو لە ڕووی ئەدەبیەوە چونکە نزیکی کردبوەوە لە ناوەندە ئەدەبێکان. حەزی نووسین لەلای گەلێک بەهێزتر بوو لە حەزی کارکردن لە بواری چاکردنی کشتوکاڵ. لە ساڵی ١٩٢٦ وتارێکی گاڵتە ئامێزی لەسەر ڕەوشی ناوەندە ئەدەبێکان نووسی بە ناوی “کارگەی ئەدەب” باسی یەکێتی نوسەرانی ڕوسی ئەکات و چی ئەگوزەرێ تیایدا. ئاماژە بە چۆنیەتی تێپەر بوونی خێرای ژیان ئەکات و چۆن نوسەران هەوڵ ئەدەن تێکەڵ بە ڕەوشەکە ببن بەڵام ناتوانن پێیدا بگەن . نوسەر داوای بەکارهێنانی زمانێکی زیندوو ئەکات کە لەدەمی خەڵکییەوە وەربگیرێ نەک بەکارهێنانی شێوازێکی پێشوەخت ئامەدەی لە کتێبە کۆنەکانەوە وەرگیراو. لە نێوان گاڵتەو ڕاستیدا، نوسەر پێشنیاری دانانی نوسینگەیەک ئەکات هەستێ بە دابەش کردنی کارەکان لە نێوان نوسەر و ڕەخنەگر و کارگێڕەکاندا لە بەرهەم هێنانی کاری ئەدەبیدا.

توێژەرەوەکان چەند کارێکی گێڕانەوەی پلاتۆنۆڤ دەستنیشان ئەکەن وەکو باشترین بەرهەمەکانی کە لە دوای مردنی ناوبانگیان بۆی پەیدا کرد و بوون بە هۆی ئەوەی کە بە یەکێ لە کۆڵەکەکانی ئەدەبی سۆڤێتی ڕوسی بناسرێ. ئەو کارانەش بریتی بوون لە “چاڵ” و “دەریای مناڵی” و “چیفینگۆر” و “مۆسکفای دڵخۆش” و “خێو”. ڕۆمانی چیفینگۆر ( وشەیەکە بچوککراوی ناوی ناوچەیەکی ئاماداباشیی سوپایی قاییم کراو و نەبەز وەکو هێمایەک بۆ سەنتەری گێتی)، باس لە نەهاتی و برسێتیەک ئەکات لە یەکێتی سۆڤێت کە ماوەی پێنج ساڵی خایاند، خەڵکی ناچار بوون دێهاتەکان چۆڵ بکەن لە برسانا ڕوو بکەنە دارستانەکان و شارەکان، زخار بافلۆفیچی پاڵەوانی ڕۆمانەکە بێ خێزان و بێ خانوو بوو بەتەنیا لە دێکە مایەوە. شەوێکیان لە گەرمەی دەنگی هاژەی باران گوێی لە دەنگی شەمەنەفەرێک بوو کە لە دوورەوە ئەهات و دەمێک بوو چاوەڕێی ئەکرا. بۆ بەیانێکەی شتومەکەکانی کۆ کردەوە و چوو بۆ شار، توانی کارێک لە وێستگەی شەمەنەفەرەکان بدۆزێتەوە و بڕیاری دا لە شار بمێنێتەوە.

خێزانی بروخر دڤانۆڤ، یەکێکی تر لە پاڵەوانەکانی ڕۆمانەکە شانگزە مناڵیان بوو بوو، بەڵام تەنها ‌حەوتیان لە ژیاندامابوون. مناڵی هەشتەمیان دۆزیەوە ناوی ساشا بوو، کوڕی ماسیگرێ بوو سەودای تاقی کردنەوە و ئاشکرا کردنی چارەنووسی مرۆڤ لە پاش مەرگ پاڵی پێوە نابوو خۆی لە ڕوبارەکە بخنکێنێ بۆ ئەوەی بزانێ لە پاش مردن چی ڕوو ئەدا. ساشا هاوتەمەنی یەکێک لە مناڵەکانی خێزانەکە بوو ناوی برۆشکا بوو. لە وشکە ساڵێکە خێزانەکە دووانەیەکیان بوو، برۆخەر کیسەیەکی دروست کرد و دایە دەست ساشا بە ڕێی کرد بۆ سەر جادەکان بۆ سواڵ کردن، برۆخر کە هاتە ژورەوە بە هاوسەرەکەی و مناڵەکانی ووت : ” هەموومان کێوی و بیقیمەتین”. ساشکاش بەرەو گۆڕستانەکە ملی ڕێی گرت بۆ سەر گۆڕەکەی باوکی بۆ ئەوەی ماڵئاوایی لێبکات. بیری کردەوە کاتێک بتوانێ پڕ کیسەکەی نان کۆ بکاتەوە کەندەڵێک لەتەنیشت گۆڕەکەی باوکیەوە هەڵ ئەکەنێت بۆ ئەوەی تیایدا بژی چونکە بێ ماڵە.

زخار مناڵی خۆش ئەویست و تەنیا بوو، خێزانی نەبوو، حەزی ئەکرد ساشا بگرێتە خۆی و گەورەی بکات بۆیە داوای لە برۆشکا کرد ساشکای بۆ بدۆزێتەوە لە پاداشتی ئەوە ڕۆبڵێکی بداتێ. ساشا دۆزرایەوە و زخار گرتیە خۆی و گەورەی کرد، گەنجێکی زیرەکی لێ دەر چوو. لە سەنتەرێکی ڕاهێنان لە وێستگەی شەمەنەفەر دەست بەکار بوو. هەموو کاتی ئێوارانیشی بەخوێندنەوە و دواتر بە نووسینیش بەسەر ئەبرد. بەڵام هەستی بە بۆشاییەکی ڕوحی و ژیانێکی بێ مانا ئەکرد، زخار ئامۆژگاری ئەکرد و هەوڵی ئەدا دووری خاتەوە لەو جۆرە بیرکردنەوەیە و خۆی ئازار نەدا. شەڕ بەرپا بوو دواتر شۆڕشی بەدوادا هات. لە شەوێکی ئۆکتۆبەردا کاتێک زخار گوێی لە تەقەی سەرجادەکە بوو بە ساشای ووت:” وا بێ عەقڵەکان دەست بەسەر دەسەڵاتدا ئەگرن، لەوانەیە ژیان داناتر ببێ”.

بۆ بەیانێکەی ڕویان کردە شار بۆ ئەوەی لەبارترین و گرنگترین حیزب بدۆزنەوە و پەیوەندی پێوە بکەن. ڕویان لە بینای شارەوانی کرد کە نوسینگەی حیزبەکانی تیا بوو. زخار حزبی خۆی دۆزیەوە بەڵام کەسی نەدۆزیەوە لەگەڵی بدوێ لە کۆتاییدا لەوسەری ڕاڕەوەکە لای دەرگاکە کەسێکی دۆزیەوە دانیشتبوو پێی ووت کەوا هەموان ڕۆیشتن بۆ ئەوەی دەست بەسەر دەسەڵاتدا بگرن و بەمزوانە مەتەڵەکە کۆتایی دێت و دوای ساڵیکی تر سۆسیالیستی پەیڕەو ئەکرێ، ئەمڕۆ تەنها مامەڵە لەگەڵ دامودەزگاکان ئەکرێ. زخار داوای کرد ناونوس بکرێن لە حیزب. لە ماڵەوە زخار بۆ کوڕەکەی ڕوون ئەکردەوە و ئەیوت:” دڵی بەڵشەفی ئەبێ بەتاڵ بێ بۆ ئەوەی جێی هەموانی تێا بێتەوە”. دوای شەش مانگ ساشا چووە خولی کرێکارانی هێڵی ئاسنەوە دواتر پەیمانگای پۆلیتەکنیك. بەڵام خوێندنەکەی تەواو نەکرد چونکە دەسەڵاتی حیزب بڕیاری دا بینێرێت بۆ بەرەکانی شەڕی ناوخۆ… لە شارێکی دووری ناوەڕاستی دەشتەکان.

سەفەری ئەوێی کرد بەڵام هەر زوو بروسکەیەک لە ناوەندەوە هات کارێکی تریان پێ سپارد لە شارەکەی خۆیان. ڕێگای گەڕانەوە زۆر قورس بوو، کە گەڕایەوە ماڵەوە توشی نەخۆشی تیفۆئید بوو. باوکی بێ هیوا بوو لە چاک بونەوەی تابوتێکی بۆ دروست کرد چاوەڕیی مەرگی ئەکرد، بەڵام دوای چەند حەفتەیەک چاک بوو سۆنیای کچە دراوسێیان سەردانی کرد. باوکی بیری کردەوە تابوتەکە بگۆرێ ولانکێکی مناڵانی لێ دروست بکات چونکە کوڕەکەی درەنگ یا زوو ئەبێ سۆنیای دراوسێیان بخوازێت. ساشا کارێکی تری پێ سپێردرا لە لایەن حیزبەوە ئەویش گەڕان بوو بە هەموو ناوچەکانی سەر بە پارێزگاکەیاندا ” بۆ دۆزینەوەی ئەو کۆمۆنیستانەی توانای کار کردنیان هەیە”. بەڵام کەوتە دەس ئاژاوە گێڕەکان، بەڵام لەلایەن دەستەیەک لە پاسەوانانی سورەوە ڕزگار ئەکرێت ولەگەڵ فەرماندەکەیان، کۆبینکین، خۆ بە یەکتر ئەناسێنن وپێی ئەڵێ کەوا بەشداری کردنی لە شەڕ تەنها لەبەر خانمە شۆڕشگێری کۆمۆنیستی ئەڵمانی ڕۆزا لۆکسمبۆرگە کە حەزی لێ ئەکات.

هەر لە درێژەی گەڕانەکانیدا چیبۆرینی ناسی کە سەرۆکی لیژنەی شۆرشگێڕی بوو لە شاری چیفینگۆر، شاری سۆسیالیستی ڕاستەقینە. ساشا بڕیار ئەدا بڕوا بۆ ئەم شاری خەونە. بینی خەڵکی شار تا درەنگانێکی ڕۆژ ئەخەون بە ئارەزوی خۆیان، شایانی ئەوەن لە پاش ساڵانێکی درێژ لە ناسۆری و چەوسانەوە. کاتێک پرسی خەڵکی شار چ کارێک ئەکەن چیبۆرین پێی ووت ئەمان چارەسەری “ڕوحی مرۆڤ” ئەکەن ئەمە کاری سەرەکییانە. بەرهەمیشیان برادەری و ڕوحی هاوڕێتیە، هەروەها وتی نابێ هەموو شتەکانی شار باش بن ئەبێ هەندێک کەمو کورتی هەبێ بۆ ئەوەی خەڵکی شار تۆزێک تەنگی بچێژن. کۆمۆنیستی ئەبێ تاڵیەکی تێدا بێت تاوەکو تامەکەی خۆش بێت. ئینجا لیژنەی نائاسایی پێك ئەهێنرێ کە هەڵ ئەستێ بە ئامادە کردنی لیستەی ناوی هەموو ئەو بورژوانەی کە هێشتا لە ژیاندا ماون لە دوای شۆڕش. پیاوانی سەر بە ئاسایش هەموویان لەناو ئەبەن، دوای ئەوەی گولە باران ئەکرێن، چیبۆرین ئەڵێ:” ئێستا هەموو شتەکان چاک ئەبن”، ئینجا داوا لە هاوسەری بورژوا کوژراوەکان ئەکات بۆیان بگرین و خۆشی ئەڕوا بۆ خەوتن لە دوای ڕۆژێک لە کاری هێز پڕوکێن.

لەگەڵ ئەم هەمووەشدا هێشتا کۆبینکین فەرماندەی دەستەی پاسەوانە سورەکان هەست بە بوونی کۆمۆنیزمی ناکات لە چیفینگۆر، پیاوانی ئاسایش ئەبات و ئەڕوات بۆ گەڕان بەدوای نیمچە بۆرژوازێکانا و هەموویان کۆ ئەکاتەوەو نەفیان ئەکات بۆ شوێنە دورەکان. پاشان پرۆلیتارێکانی شار و ئەوانەی تر کە لەدەرەوەی شارەوە بانگ کرابوون لەلایەن کۆمۆنیستەکانەوە، هەموو خواردنە کەڵەکە کراوەکانی ماڵە بۆرژواکان ئەخۆن و تەنانەت یەک مریشکیش ناهێڵن. چیبۆرین باوەڕی وابوو کە بەختیاری هەمیشەیی لە ژیان خۆی دێتە دی بەبێ هەراسان کردنی پرۆلیتاریا چونکە بەختیاری ژیان-ڕاستی و زەرورەتە.

بەڵام کۆبینکین بە شارا ئەسوڕێتەوە بە دڵتەنگی، چاوەرێی ساشکا دفانۆف ئەکات بۆئەوەی ڕای بزانێت لەبارەی ژیانی تازەوە. بەڵام ئەمیان هات بۆ شار و هیچ شوێنەوارێکی کۆمۆنیستی نەبینی، لەوانەیە لە ورگی خەڵك خۆی حەشار دابێ. ئینجا کەوتە پێشبینی کردنی ئەوەی بۆچی بەڵشەفێکان لە چیفینگۆر ئاواتی کۆمۆنیزمی ئەخوازن بەم گەرمیە، لە کاتێکدا کۆمۆنیزمی مانای کۆتایی مێژوو و کۆتایی زەمەنە. زەمەنیش تەنها لە سروشت ئەڕوا و مرۆڤیش گیرۆدەی خەمۆکیە.

ساشا، جیهازێکی داهێنا ڕوناکی خۆر ئەگۆڕێ بۆ وزەی کارەبا بۆ ئەم مەبەستە هەموو شوشەی پەنجەرە و ئاوێنەکانی شار لێکرانەوە بەڵام جیهازەکە کاری نەکرد لەبەر چەند هۆیەک. پرۆژەیەکی تر کرا، تاوەرێک بنیاد نرا تیشکی ڕوناکی ئاگری لەسەر بوو ڕێنمایی وون بوەکانی دەشتە دورەکانی ئەکرد. بەڵام کەس بە ڕێنمایی ئەم ڕوناکییەوە لە دەشتە دورەکانەوە نەهات. لە مۆسکۆوە هاوڕێ سربینۆف هات بۆ بەسەرکردنەوە و خەمڵاندنی کارەکان لە چیفینگۆر، بینی هیچ کام لە کارەکان سودبەخش نین. چیبۆرین لە ڕونکردنەوەی هۆکان ووتی: “ئێمە کار ناکەین بۆ سوود وەرگرتن، بەڵکو لە پێناو یەکتریدا”. سربینۆف لە ڕاپۆرتەکەیدا بۆ سەروی خۆی نووسی:”لە چیفینگۆر شتی شادی بەخش زۆرە بەڵام بێ سوودن”.

لە کۆتایدا کاربەدەستان بڕیاریان دا ژن ڕەوانەی چیفینگۆر بکەن بۆ بەردەوام بوونی کرداری زاو زێ بەڵام گەنجانی شار گەرمییان تەنها لە باوشیانیاندا بەدی ئەکرد چونکە هەوا ساردی کرد بوو لەگەڵ نزیک بونەوەی پاییزا. هەواڵگرێك هات و هەواڵی هێرشی کازاکەکانی بۆ سەر شار هێنا، شەڕ لە نێوان خەڵی شار و کازاکەکان بەرپا بوو زۆری بەڵشەفێکان کوژران. ساشا و کۆبینکینی بریندار هەڵهاتن بەرەو دەشتەکان، هاوڕێ بریندارەکەی گیانی لە دەست دا. ساشا سواری ئەسپەکەی کە ناوی “هێزی پرۆلیتاری” ە ئەبێت تێی ئەتەقێنێ بەرەو دەشتەکان بەلای دێکەی خۆیاندا تێ ئەپەری بە بێ وەستان تا ئەگاتە سەر دەریاچەی مۆتیفۆ کە باوکی پێش ماوەیەکی دوور تێیدا خنکاو لاشەکەی تێدا مابوو. ئامرازی ڕاوە ماسێکەی خۆی بینی کە کاتی مناڵی بەجێی هێشتبوو لەوێ. ئینجا بەزۆر “هێزی پرۆلیتاری” دائەگرێتە ناو دەریاچەکە و لەسەر زینی ئەسپەکەوە خۆی فرێ ئەداتە ناو ئاوەکەوە و بەدوای ڕێگاکەی باوکیا ئەگەرێ کە گرتیە بەر بۆ ئاشنا بوون بە چارەنووسی مرۆڤ لە دوای مردن. زخار پاڤلۆڤیچیش هات بۆ چیفینگۆر بۆ گەڕان بەدوای کوڕەکەیدا کە پەروەردەی کرد بوو، بەڵام تەنها برۆشکای مێردمناڵی بینی دانیشت بوولە پاڵ خانویەکی نیمچە ڕوخاودا لێی ئەپرسێ:” لەبەر خاتری من ساشام بۆ بدۆزەرەوە ڕۆبڵێکی ترت ئەدەمێ” ئەویش وەڵامی ئەداتەوە:” بۆت ئەهێنمەوە بە بێ بەرامبەر” و دەست بەگەڕان ئەکات بەدوای ساشادا.

پلاتۆنۆڤ ئەم ڕۆمانە فەلسەفە ئامێزەی نووسی، کەوا بێسەر و بەری لە کات بەفیرۆدان لە بنیادنانی کۆمەڵگەیەکی نموونەیی بەبێ هەبوونی کۆڵەکەکانی ئەو بنیادنانە بەرجەستە ئەکات. دەمێکی تر (ساڵی١٩٢٨) لە ژیانی داهێنانی نوسەر کە تۆزە تۆزە لە دۆخی پێگەیشتنی ئایدیۆلۆجی نزیک ئەبوەوە، درکی بەوە کردبوو کە ئەوە خۆیەتی ئەو مرۆڤە نموونەییە خەیاڵاویەی خەون بە گۆڕینی هەموو گۆی زەویەوە ئەبینێت و زۆری ئەو دروشمانەی کە حیزب بەرزی کردۆتەوە یوتوپیان قابیلی پراکتیزە کردن نین لە هەل و مەرجی ئەو ڕۆژگارەی وڵاتدا و دەسەڵات خەڵک هەڵئەخەڵەتێنێ. ئەمە سەرەڕای ئەوەی کە خۆشی لە ژێر کارتێکردنی فەیلەسوفە ئیدیالیستە ڕوسێکانی وەکو ڤیدۆرۆڤ خاوەن بانگەوازی برایەتی لە نێوان مرۆڤ و بیردیایڤ خاوەن “بیرۆکەی ڕوسی” کە فیۆدۆر دۆستیۆفسکی ئیلتیزامی پێوە کردبوو، بوو. بەڵام پلاتۆنۆڤ هەوڵی تێکەڵکردنی بیری لەگەڵ ئەزمونی شۆڕشگێڕی-بەڵشەفی ئەدا.
پاڵەوانی ڕۆمان و چیرۆکەکانی هەوڵ ئەدەن نمونەیەکی باڵاو بێ وێنەی جێگیر دەستەبەر بکەن بەڵام ئەنجام دانی ئەو کارانە لە ژیانی ڕاستیدا شکست ئەهێنێ و لەکۆتاییدا گیرۆدەی خەمۆکی ئەبن و دەرچەیەک بەدی ناکەن لە دور کەوتنەوە و سەرهاڵگرتن زیاتر یان جوڵە و گەڕانی هەمیشەیی و ئۆقرە نەگرتن وەکو لوی، یەکێک لە پاڵەوانەکانی چیفینگۆر کە باوەڕی هێنا بەوەی کە کۆمۆنیستی جوڵەی هەمیشەیی و گەڕانە بە سەرتاسەری وڵاتدا. بۆیە پلاتۆنۆڤ خۆی هاواری:” با ملی ڕێ بگرین.. بڕۆین” ئەکرد.ئەم ڕۆمانە لەسەردەمی ژیان و دوای مردنی نوسەریش بۆ ماوەی دەیەها ساڵ بیرچووبوەوە تاوەکو ساڵی ١٩٧٢ ئینجا چاپ کرا. لە ڕاستیدا بریتی بوو لە تێکەڵەیەك لە تراژیدیا و کۆمیدیا و خەیاڵ و غەیبیات و شرۆفەی سیاسی. جۆرێکی نوێ بوو لە داهێنانی ئەدەبی هەزم کردنی ئاسان نەبوو. تەنانەت گۆرکیش، ستایشی ڕۆمانەکەی کرد بەڵام لە گەڵ بڵاو کردنەوەی نەبوو، چونکە پێی وابوو کە جەماوەر بە ئاسانی قبووڵی ناکات.

شایانی باسە ڕۆمانەکەی تر “چاڵەکە”، کە ئەمیش لە شاکارەکانی پلاتۆنۆڤ ئەژمێردرێ لەساڵی١٩٣٠ نووسی و لە ساڵی ١٩٨٧ بڵاو کرایەوە. ڕوداوگەلێکی هاوشێوە ئەگێڕێتەوە لە دروستکردنی دامەزراوەیەك کە ببێت بە کۆشکی کۆمۆنیستی لە داهاتودا، بەڵام ناکۆکی نێوانن کرێکاران جوتیاران شکست بە پرۆژەکە ئەهێنێ و چاڵەکە ئەبێت بە گۆڕێکی بەکۆمەڵ. ڕۆمانەکە سەرزنشتی یوتوپیا ئەکات لە ڕژێمی حوکم لەو ڕۆژگارە و داڕوخانی ئەو بیرە کۆمۆنیزمیەی کە واقعی ژیانی پشتگوێ ئەخست و تەئکید ئەکاتەوە کەوا سیستەمی سۆشیالیستی ناتوانرێت بنیاد بنرێت ئەگەر واقعی کۆمەڵگا و بارودۆخی دەوڵەت لەبەرچاو نەگیرێت. لە ڕاستیشدا پلاتۆنۆڤ هەرگیز باوەڕی نەگۆڕا بەوەی کە داهاتوی مرۆڤایەتی لە سایەی سۆشیالیستیدا ئەبێت. پاڵەوانی ڕۆمانەکە، ڤۆشیڤ، کرێکارێکی گەنجە بڕیار ئەدات واز لە کار بهێنێت و بە پێ بڕوا بۆ شارێکی تر. ئێوارەی بەسەردا دێ لە دەشتێکا بڕیار ئەدا لە چاڵێکا بخەوێ شوانێک دێت و خەبەری ئەکاتەوە پێی ئەڵێ کەوا کارکردن دەست پێ ئەکات بە هەڵکۆلینی بنەمای دامەزراوەی کۆمۆنیزمی چاوەڕوان کراو.

ئەندازیارێک و کۆمەڵی کرێکار دێن، کاری ڕوپێوی تەواو ئەکەن و دەست بە هەڵکەندن ئەکەن. ڤۆشێڤیش ئەچێتە پاڵیان و دەست بەکار ئەبێ و لەگەڵیان ئەخواو ئەخەوێ. هاوڕێ باشکین ئەهات بۆ پشکنین و لە ڕەوشی کارەکە ناڕازی بوو و ئاگاداریان ئەکاتەوە کەوا ڕەوتی سۆشیالیستی بەبێ ئەمان بەردەوام ئەبێت، ژیانی ئەمان (تەمەڵەکان) بێ مانا ئەبێت و ئەمرن. چیلکینی کرێکاریش کەپرێکی نیمچە وێران ئەدۆزێتەوە. ژنێکی نەخۆشی لەسەرە مەرگدا تیا ئەژی لە گەڵ کچە بچکۆلانەکەی. ژنەکە ئەمرێت و کرێکارەکەیش کچە بچوکەکە لە گەڵ خۆی ئەبات. کچەکە لێی ئەپرسيت دایکم بۆ مرد؟ ئەویش لەوەڵامدا ئەڵێ: لەبەر ئەوەی برژوازی بوو یان فریشتەی مەرگ ڕوحی کێشا. هاورێ باشکین بڵندگۆیەک دائەمەرزێنێ بەرنامەکانی ڕادیۆی پێ پەخش ئەکات کە داوای کۆکردنەوەی ڕوەکی کرابیفا و چۆنیەتی چاک کردنی تیسکی کلك و لاملی ئەسپ و شتی گرنگی لەو بابەتانە بڵاو ئەکاتەوە. کە بێزاری باڵ ئەکێشێ بەسەر کرێکارەکاندا لە ئاکامی ئەم باسە بێ مانایانەدا هەندێکیان داوای ڕاگرتنی پەخشەکە ئەکەن وئەبێ بە شەڕ لەناو کرێکارەکاندا. ئێوارە سافرۆنۆفی کرێکار کە توشی خەوزڕان بوبو هاواری کرد:” هێی..کۆمەڵێ مرۆڤ… ناکرێ سەرای کۆمۆنیزمی لە ئێوە دروست بکرێ”. بەڵام کرێکارەکان پرسیاری ئەسڵو فەسڵیان لە کچە بچوکەکە ئەکرد ئەویش ئەیوت: “دایك و باوکم حەزیان نائەکرد بە برژوازێتی لەدایک ببم بۆیە لەگەڵ پەیدا بوونی لینین لە دایک بووم”. سافرۆنۆف سەرسامی وەڵامەکە ئەبێت بۆیە ئەڵێت: ” دەسەڵاتی سۆڤێتیمان هەمیشە بە توندوتۆڵی ئەمێنێتەوە مادام هەتا مناڵەکانیشمان، دایکانیان لەبیر نیە، هاورێ لینینیان لەبیرە”.

کرێکارەکان لە کۆبونەوەی ئەمڕۆیاندا بڕیاریان دا وەفدێکی خۆیان بنێرن بۆ لای جوتیارەکان بە مەبەستی فێرکردنیان لە چۆنیەتی ڕێکخستنی کۆڵخۆزاکان، بەڵام جوتیارەکان ئەندامانی وەفدەکەیان کوشت. ئینجا کرێکارەکان چوون یارمەتی جوتیارە چالاکەکانی ئەو بوارە بدەن کە لەگەڵ دروستکردنی کۆڵخۆزەکان بون. کۆبونەوەیەک لە نێوان لایەنگران و ئەوانی تر کە دژی بوون بەسترا. چالاکوانانی لایەنگری دروستکردنی کۆڵخوازەکان لیستێکیان بە ناوی لایەنگران و یەکێکی تریش بە ناوی کۆڵاکەکان کە جوتیارە دەوڵەمەندەکان بوون ئامادە کرد بۆ ئەوەی بەروبوم و زەوی و ئاژەڵکانیان دەست بەسەرا بگیرێت. کرێکارەکانیش هەڵئەستن بە دروست کردنی کەڵەکێک بۆ کۆڵاکەکان تاوەکو دواتر بیانخەنە سەری و بیاندەن بە ئاوی ڕوبارەکەدا بەرەو دەریا. جوتیارە هەژارەکانیش بەزمی گۆرانی و مۆسیقایان گەرم کردوە لە خۆشی دەست پێکردنی ژیانی نێو کۆڵخۆزەکان. دوای ئەوەی دانیشتن پاش چاک کردنی هەموو ئامێرە کشتوکاڵێکان لە وۆرکشۆپەکە و سوتاندنی هەموو خەڵوزەکەی کە لەوێ بوو، دوای ئەمە بێزاری دای گرتن لە بێ کاری.

ڕۆژی دواتر کرێکارەکان خەڵکی دێکەیان برد بۆ شار بۆ کارکردن لە چاڵەکە. کاتی ئێوارە کرێکارەکان ئەگەرێنەوە سەر چاڵەکە ئەبینن کەوا بەفر پڕی کردۆتەوە و کەس لە شوێنی نوستنی کرێکارەکان نیە لە ناستیا بچکۆلە زیاتر. بەڵام چاڵەکە زۆر گرنگ نیە بەلایانەوە لەبەر ئەوەی هەموو ئێستا بیریان لای چۆنیەتی بڵاو کردنەوەی کۆمەڵەی جوتیارانن لە لادێکاند. بۆ بەیانێکەی زوو ناستیا ئەمرێ، ڤۆشیڤ بەرامبەر لاشەکەی ئەوەستێ زمان حاڵی ئەڵێ ژیان هیچ تامێکی هەیە بەبێ ئەو چونکە سەرچاوەی خۆشی ژیانی بوو. دواتر کۆڵخوازێکان هاتن بۆ کارکردن لە چاڵەکە زۆر بە گەرمی وەکو ئەوەی بڵێی ڕزگار بونیان لە چاڵەکەدا ئەدۆزنەوە. هەتا ئەسپەکانیشیان کار پێ ئەکرد لە دەرهێنای بەردەکانی چاڵەکە. جوتیارەکان بڕیاڕیاندا ببن بە پرۆلیتاریا بەمەش بڕیاری مەرگیان بەسەر خۆیاندا دا وەکو چینێکی کۆمەڵگا. ڤۆشیڤی کرێکار، خەمبار بۆ مەرگی کچەکە، ئیتر هەرگیز کاری نەکرد لە چاڵەکە ووتی ” من پەروەردە کراوی ئمپریالیستی قێزەونم، کۆمەنیستی بابەتێکە پەیوەست بە مناڵان، بۆیە ناستیام خۆش ئەوەیست.. ئێستا ئەڕۆم بۆ ئەوەی هاورێ باشکین بکوژم “. بە عەربانەکەی ڕۆیشت بۆ ئەوەی جارێکی تر نەیەتەوە بۆلای چاڵەکە. چلیلکینش گۆڕێکی قوڵی بۆ ناستیا هەڵکەند بۆ ئەوەی گوێی لە ژاوە ژاوی دەرەوە نەبێت.

پلاتۆنۆڤ لە سەرەتای سیەکانەوە ئەینووسی بەڵام نووسینەکانی لە چەکمەجەی مێزەکەیا ئەمایەوە. ستالین توڕە بوو بوو لێی لە دوای بڵاوکردنەوەی چیرۆکی “بۆ خەزن کردن” (١٩٣١)، هەروەها قەدەغەی خستە سەر بڵاو کردنەوەی هەموو کارو وتارە ڕەخنەیەکانی و گۆڤاری “رەخنەی ئەدەبی”یشی داخست کە کارەکانی ئەمی بڵاو ئەکردەوە. تەنانەت چیرۆکی ” بای خاشاك”یش (١٩٣٤) کە دژی فاشیەت بوو، قەدەغە کرا بەبیانوی بوونی ڕو‌حی گاڵتەجاڕی و “دوور کەوتنەوەی لە ڕاستی”. بۆیە لەو سەردەمە کارەکانی وەکو ڕۆمانی “مۆسکفای بەختیار” و ڕۆمانی “دەریای مناڵی” و شانۆگەری “دەنگی باوك” و وتارەکانی لەسەر پۆشکین و گۆرکی و ئاخمۆتۆڤا و هەمنگوای و چابیك و باوستۆڤسکی و گرین بڵاو نەکرانەوە. لەم کاتانەدا لە چارەکردنی بابەتە کۆمەڵایەتێکان دوور کەوتەوە و زیاتر لەسەر ئازاری ڕوحی مرۆڤ و بابەتی خۆشەویستی بە رروحیانەتێکی فەلسەفیەوە بابەتگەلێکی ئەنووسی. هەروەها چیرۆکی “ڕوباری باتۆدان” و ” فرۆ” ئەفرۆدێت” و “خانویەکی قوڕ لە باخی شار” کە زیاتر لایەنی سایکۆلۆجی لە وەسفی کەسایەتێکان ئەخاتە بەرچاو کاری نووسەرن لە هەمان سەروەختدا. لە ساڵانی ١٩٣٣-١٩٣٥ دوای گەشتەکەی بۆ تورکمانیا ڕۆمانی “خێو” ی نووسی کە پالەوانەکەی ئەیەوێت میللەتەکەی لە ناوچوون ڕزگار بکات بە دامەزرەندنی کۆمۆنەیەک بەڵام لە هەوڵەکەی سەرکەوتوو نابێت.

پلاتۆنۆڤ لە سەرەتای سەدەی بیستەم دەرکەوت کاتێك ڕەوشەکە تەواو پێگەیی بوو بۆ شۆڕشەکەی ڕوسیا. لەو ساڵانەدا بەهرەی هەڵکەوتوی دیار دەرکەوت کە باشترین داهێنانی ئەنجام دا لە بواری ئەدەبی ئەو سەردەمەدا. نموونەی ” دۆنی لەسەرخۆ”ی شۆلۆخۆڤ، “رۆژانی خێزانی تۆربین” و “پاسەوانی سپی”ی میخائیل بۆڵگاکۆڤ و “ڕوسیای خوێناوی”ی ئارتۆم ڤیسیۆلی و ” سوپای سوارە سورەکان”ی ئسحاق بابل و “ئێمە”ی زامیاتین و قەسیدەی ” باشە” ی مایاکۆڤسکی و ” ژنە نەناسراوەکە”ی ئەلێکزەندەر بلۆك و هی تریش. لە کارە ئەدەبێکاندا ڕوحی تراژیدیا، هاوڕێ لەگەڵ گاڵتە هاتن بە واقع و ڕوانینە داهاتوو بە چاوی ئومێدەوە لەیەک کاتدا بەرجەستە ئەکات.

لە ساڵی ١٩٣٨ پلاتۆنۆڤ تووشی هەندێ ناخۆشی بوو، کوڕەکەی کە تەمەنی ١٥ ساڵ بوو گیرا بە تاوانێکی هەڵبەستراو هۆکەی نامەیەکی بێ ئیمزا بوو نێردرا بوو بۆ پۆلیس دەربارەی پلانی ئەم گەنجە بۆ ڕوخاندنی ڕژێمی سۆڤێتی. دواتر ئاشکرا بوو کە هاوپۆلێکی خۆی لە قوتابخانە رکابەری بووە لە خۆشویستنی کچێکی قوتابخانەکەیان بۆ ئەوەی لێی ڕزگار بێت ئەو تاوانەی بۆ هەڵبەستوە وەك ئەوەی لە ڕۆمانی “مۆنت کریستۆ”ی ئەلیکزەندەر دۆمادا هاتوە. پلاتۆنۆڤ بە هەموو شێوەیەک هەوڵی دا کوڕەکەی ڕزگار بکات لە ڕێی ناسیاوەکانیەوە وەکو شۆڵۆخۆڤ بەڵام دوای تێپەر بوونی سێ ساڵ ئینجا بەربوو دوای ئەوەی تووشی نەخۆشی سیل بوو بوو. پلاتۆنۆڤ خۆی خزمەتی کوڕە نەخۆشەکەی ئەکرد بۆیە خۆشی توشی هەمان نەخۆشی بوو هەر بەو نەخۆشیەش لە ساڵی ١٩٥١ کۆچی دوایی کرد .

لە عەرەبیەوە/ نەجات عەزیز
٨/١/٢٠١٧

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
*فرانتز کافکا (1833-1924) نوسەری ناسراوی چیك. بەرهەمەکانی بە زمانی ئەڵمانی نوسیوە و ڕەخنەگران بە یەکێ لە دیارترین نوسەرەکانی سەدەی بیستەمی ئەژمێرن.

* وێنەکەی سەرەوە پەیکەری (پلاتۆنۆڤ)ە لە شاری ڤۆرۆنیچ




مێژووی بێ دۆکۆمێنتی قارەمانەکان … عومەر محەمەد


لەیادی لەیلا قاسم وهاوڕێکانی دا

بۆ خوێندنەوەی ئەم بابەتە کلیکی ئێرەبکەن ….




كاتێ جۆرج ئۆروێڵ ده‌ینووسی … وه‌رگێڕانی: ئه‌ستێره‌ عه‌باسی

جۆرج ئۆروێڵ مرۆڤێك بوو كه‌ زۆر به‌باشی له‌گه‌ڵ سه‌رده‌م و ڕۆژگاره‌كه‌یدا ده‌كه‌وته‌ گفتوگۆ و ڕه‌خنه‌ی لێ ده‌گرت. له‌ كتێبی ده‌ربه‌ده‌ری له‌ پاریس و له‌نده‌نه‌وه‌ تاوه‌كوو كتێبی ١٩٨٤، ئه‌و شێوازانه‌ی كه‌ داموده‌زگا حكومییه‌ نامرۆڤییه‌كان و ئه‌وانه‌ی زیاتر له‌سه‌ر ژیانی تاك كار ده‌كه‌ن، ده‌خاته‌ ڕوو.
لایه‌نگرێكی سه‌رسه‌ختی سۆسیالیزم بوو، كه‌ به‌ ئاشكرا دژی كاپیتاڵیزم(نیزامی سه‌رمایه‌داری) و كۆمۆنیزم، فاشیزم(كۆنه‌په‌رست) و ئیمپڕیالیزمی به‌ریتانیا بوو.
به‌ شێوه‌یه‌كی به‌ربڵاو بیروبۆچوونه‌ سیاسییه‌كانی له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌زموونه‌ تایبه‌ته‌كانی، له‌ خزمه‌تكردنی پۆلیسی ئیمپڕاتۆڕی هیندستان -بۆرماوه- بگره‌ تاوه‌كوو قاپشۆری له‌ فه‌ڕه‌نسا پێكهاتبوو. ئه‌و ورده‌ورده‌ له‌ گه‌ڕه‌كه‌كانی ده‌وروبه‌ری ئینگلستان دوور كه‌وته‌وه‌‌ و به‌ره‌و‌ جه‌نگه‌ ناوخۆییه‌كانی ئیسپانیا به‌ڕێ كه‌وت، تیرهاوێژێكی فاشیست ته‌قه‌ی لێ كرد و ئه‌میش ناچار بوو هانا بۆ پۆلیسی نهێنی كۆمه‌نیست به‌رێت.
تێكڕای نامه‌كانی جۆرج ئۆروێڵ كه‌ ده‌زگای چاپی لیۆرایت له‌ مانگی ئابدا بڵاوی كردووه‌ته‌وه‌، ده‌كرێت به‌ گفتوگۆی نێوان جۆرج ئۆروێڵ خۆی و سه‌رده‌مه‌كه‌ی هه‌ژمار بكرێ.
كاری ئه‌و ڕێخۆشكه‌ری كێشه‌ و مشتومڕ و شه‌ڕی نێوان ده‌سته‌ چه‌پ و ده‌سته ڕاست‌ بوو و بۆ هه‌میشه‌ ناوبانگی به‌ به‌رهه‌ڵستكار ده‌ركرد. ئه‌م ناوبانگه‌ سه‌ره‌نجامێكی گاڵته‌جاڕیشی لێ كه‌وته‌وه‌: ده‌وڵه‌تی به‌ریتانیا مافی بڵاوكردنه‌وه‌ی هه‌ندێ له‌ به‌رهه‌مه‌كانی له‌ هیندستاندا نه‌ده‌دا، له‌ كاتێكدا كه‌ هه‌ر له‌و سه‌رده‌مه‌دا بیروڕا دژه‌ جه‌نگییه‌كانی خۆی له‌ ته‌له‌فزیۆنی بی بی سی ڕاده‌گه‌یاند.
ئه‌و نامانه‌ی كه‌ له‌م كتێبه‌دا كۆ بوونه‌ته‌وه‌ قۆناغێكی كاتی چل ساڵی له‌خۆ ده‌گرێت، كه‌ به‌ نامه‌یه‌كی پڕ له‌ هه‌ڵه‌ی ڕێنووسی -كه‌ له‌ قوتابخانه‌یه‌كی شه‌وانه‌ڕۆژی نووسراوه‌- ده‌ست پێده‌كات و به‌ نامه‌یه‌ك كه‌ له‌ لایه‌ن -سۆنیا- هاوسه‌ری ئۆروێڵه‌وه‌ نووسراوه‌، كۆتایی پێ دێت، چوونكه‌ ئۆروێڵ له‌و ده‌مه‌دا چیتر توانای نووسینی نه‌بوو. ئه‌م نامانه‌ دیمه‌نێكی ڕاست و بێگه‌رد له‌‌ ژیانی ئۆروێڵدا نیشان ده‌ده‌ن.
هه‌رچه‌نده‌ نامه‌ به‌رچاوه‌كان خۆی نه‌ینووسیون، به‌ڵكوو زیاتر په‌یوه‌ندی به‌ هاوڕێكانی و به‌تایبه‌تی یه‌كه‌م هاوسه‌ریه‌وه‌ -ئالین-ه‌وه‌ هه‌بووه‌، كه‌ ده‌كرێ هه‌ر له‌و نامانه‌دا بۆمان ده‌ر بكه‌وێت كه‌ ئالین بۆخۆی نووسه‌رێكی به‌توانا بووه.
مخابن ئه‌نجامی چاوخشاندنه‌وه‌ به‌سه‌ر كۆی نامه‌كانی ئۆروێڵدا، له‌ ڕوانگه‌ی شیكردنه‌وه‌ی كاری ئه‌ده‌بی ئه‌وه‌وه‌، تا ڕاده‌یه‌كی زۆر دڵساردكه‌ر و نائومێدكه‌ره‌! به‌ خوێندنه‌وه‌ی نامه ‌نووسراوه‌كانی ده‌توانرێ به‌ زانیاری زۆری كتێبی ١٩٨٤ و نیزامی ئه‌خلاقی كێڵگه‌ی ئاژه‌ڵان بگه‌ین. بزووتنه‌وه‌كان ته‌نیا یه‌ك كاریگه‌ری ڕادیكاڵت له‌سه‌ر داده‌نێن، كاتێ جه‌ماوه‌ری خه‌ڵك هۆشیارن، ده‌زانن چۆنچۆنی هه‌ر كه‌ نوێنه‌ران كاره‌كانیان ئه‌نجام دا، ئه‌وان له‌ ده‌ره‌وه‌ی شانۆكه‌ ده‌زانن. به‌ڵام ئه‌و شته‌ی كه‌ زۆربه‌مان ده‌یبینین تێكهه‌ڵچوون و ناكۆكی نێوان ده‌زگا بڵاوكه‌ره‌وه‌‌كان و نیگه‌رانی له‌باره‌ی پاره‌وه‌یه‌.
له‌ لایه‌كی تره‌وه‌، ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ به‌دوای ده‌ركی ماهییه‌ت و بیروڕا سیاسییه‌كانی ئۆروێڵه‌وه‌ن، له‌ حه‌قیقه‌ته‌ سه‌رنجڕاكێشه‌كان تێده‌گه‌ن. به‌شێكی زۆری ئه‌م نامانه‌ به‌و هه‌یه‌جانه‌ی كه‌ له‌ وه‌رگێڕانی كتێبه‌كانی له‌ وڵاتانی به‌ره‌ی ڕۆژهه‌ڵاتدا هه‌یبووه‌، ئه‌و تایبه‌تمه‌ندییه‌ی هه‌یه‌ كه‌ تیایاندا زۆر جار ئاماژه‌ به‌وه‌ كراوه‌ كه‌ خۆی له‌ سوودوه‌رگرتنی بڵاوكردنه‌وه‌ی ئه‌م كتێبانه‌، ده‌پاراست. بڵاوبوونه‌وه‌ی دوو یادداشت -ڕووی قسه‌م له‌ كه‌سێكی ئانارشیسته‌(ئاژاوه‌گێڕه‌) به‌ ناوی هێربێرت ئیدوارد ڕید- ئه‌وه‌ ده‌خاته‌ ڕوو كه‌ ئه‌و سه‌باره‌ت به‌ پێكهێنانی میدیایه‌كی نووسراو كه‌ ‌بێ سانسۆڕ بیروبۆچوونه‌ دژه‌ جه‌نگییه‌كانی خۆی ده‌ر ببڕێ، زۆر نیگه‌ران بووه‌.
له‌نێوان سه‌رجه‌م بابه‌ته‌كانی تری ڕه‌خنه‌ی ئیمپڕیالیزمدا، دوو شتی بۆ گرنگ بوو، باوه‌ڕی به‌ ئازادی بیروڕا و نیگه‌رانییه‌كانی بۆ دیل و كۆیله‌ ئه‌ڵمانییه‌كان. ئه‌و بابه‌ته‌ی كه‌ له‌م كتێبه‌دا زۆر باس كراوه‌، پێداگری ئۆروێڵ له‌سه‌ر ڕه‌فتاری دادپه‌روه‌رانه‌ و ته‌نانه‌ت له‌گه‌ڵ نه‌یاره‌كانی بوو، چ ئاشتیخوازێكی وه‌كوو ئه‌لێكس كامفۆڕت یا فاشیستێكی وه‌كوو ئۆزواڵد موزلی.
ئۆروێڵی نووسه‌ر له‌ سه‌رانسه‌ی كتێبه‌كه‌دا سێبه‌رئاسا بوونی هه‌یه‌، ئه‌و مرۆڤێكه‌ كه له‌ پێش زه‌مینه‌دا ده‌وه‌ستێ.

جۆرج ئۆروێڵ له‌سه‌ر به‌رگی ڕۆژنامه‌ی تایم

ئۆروێڵ له‌ نامه‌كانیدا، به‌ دراماتیكیترین ڕووداوه‌كانی ژیانیدا -ئه‌و ڕووداوانه‌ی كه‌ بابه‌تی زۆرێك له‌ نووسینه‌ نایابه‌كانی بوون- به‌ شێوه‌یه‌كی ته‌واو هه‌ستپێكراو و به‌بێ هیچ ڕوونكردنه‌وه‌یه‌ك، تێده‌په‌ڕێ.
له‌ نامه‌كاندا هیچ نووسراوێك له‌سه‌ر ئه‌و ساڵانه‌ی كه‌ ئه‌و له‌ پۆلیسی ئیمپڕاتۆری بۆرما بوو یان له‌‌ سه‌رده‌می نووسینی كتێبی ده‌ربه‌ده‌ری له‌ پاریسدا نه‌هاتووه‌، ته‌نیا یه‌ك نووسراو له‌ كتێبی ڕووداوه‌ پڕمه‌ترسییه‌كانی به‌ڕه‌ڵایه‌كی ئاماتۆر له‌ ئینگلستان و نووسراوی زۆر كه‌می ویگان، شوێنێ كه‌ ئه‌و بارودۆخی ژیانی ڕۆژانه‌ی مه‌عده‌نكارانی ڕاگه‌یاند و ڕێژه‌یه‌كی كه‌می له‌ كاتی ئاماده‌بوونی له‌ ئیسپانیادا، ده‌بینرێت.

هه‌روه‌ها له‌نێوان ئه‌م نامانه‌دا، ڕوونكردنه‌وه‌ی ئه‌و ده‌ورانه‌ی كه‌ نه‌خۆشخانه‌ی تێپه‌ڕاند و قۆناغی چاره‌سه‌ری نه‌خۆشیه‌كه‌یشی -سیل- خراوه‌ته‌ ڕوو‌. كۆتا نامه‌كانی به‌ ته‌رزێكی ئاگایانه‌ و ئاوازێكی غه‌مگین نووسرابوون، به‌ڵام به‌م حاڵه‌یشه‌وه‌ بڕێ جار ئاوازه‌كه‌یان شاد بوو. ئه‌م نامانه‌ كه‌متر سه‌روكاری له‌گه‌ڵ ده‌رد و ئازاره‌كانیدا هه‌یه‌.
به‌ نه‌خۆشی خه‌مۆكی، كه‌ بووه‌ هۆی تێكه‌ڵبوونی له‌گه‌ڵ كاره‌كه‌یدا، له‌نێوان خۆی و كوڕه‌كه‌یدا -ڕیچارد- مه‌ودایه‌كی هێشته‌وه‌ و نه‌یتوانی تا كۆتایی نه‌خۆشیه‌كه‌ی، كوڕه‌كه‌ی ببینێ.
له‌ ڕاستیدا ئه‌و شته‌ی كه‌ ئه‌م كتێبه‌ پێوه‌ی خه‌ریكه‌، كۆمه‌ڵه‌ وێنه‌یه‌كه‌ له‌ ژیانی ئۆروێڵ، كه‌ به‌ پله‌ی یه‌كه‌م سه‌روكاری له‌گه‌ڵ بیروبۆچوونی ئه‌و و له‌ كۆتاییشدا به‌ هه‌موو لایه‌نه‌ بێده‌نگ و تاریكه‌كانی ژیانیه‌وه‌ هه‌یه‌. ئه‌م جۆره‌ دیمه‌نه‌ به‌ده‌ستهێنانی زنجیره‌‌ چالاكییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان و بیروڕای تاكه‌كه‌سی قورستر ده‌كات، هه‌ر به‌م بۆنه‌یه‌وه‌ زۆر به‌نرختره‌.

به‌ڵام به‌ ئاسته‌م ده‌توانرێ بگوترێ كه‌ خوێنه‌رانی ئه‌م كتێبه‌ ڕێك و ڕاست كێن. زیاتر ئه‌م نامانه‌ له‌ ئێستادا ته‌نیا بۆ هه‌وادارانی ئۆروێڵ ئاشنایه، له‌ كاتێكدا لێره‌دا ڕیوایه‌تی ده‌ق به‌ جۆرێك نییه‌ كه‌ بتوانێ سه‌رنجی خوێنه‌ری ئاسایی به‌لای خۆیدا ڕابكێشێ. له‌ هه‌ردوولاوه‌ چاپی چواره‌می ئه‌م كتێبه‌ كه‌ كۆمه‌ڵه‌ وتار، نامه‌ و نووسراوه‌ ڕۆژنامه‌وانییه‌كانی جۆرج ئۆروێڵه‌ و گرنگترین نامه‌كانی له‌پاڵ وتاره‌كان و شیكردنه‌وه‌ی ڕۆژنامه‌كان، بریتییه‌ له‌ هه‌ڵبژارده‌ی یادداشته‌كانی ڕۆژانه‌ی، كه‌ مایه‌ی سه‌رنجی خوێنه‌رانه‌.

وه‌ها سیمایه‌كی سیمبۆلیكی(ڕه‌مزی)، هێشتا نرخی ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ كه‌ ڕابوه‌ستین و چاوێك به‌ لایه‌نه‌ بێخه‌وشه‌كانی مرۆڤایه‌تی و به‌سه‌رهاتی ژیانیدا بخشێنین: كتێبه‌ نه‌نووسراوه‌كان، هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی سه‌فه‌ره‌كان، په‌یوه‌ندییه‌ ناكامه‌كان، نه‌خۆشی، قه‌رزه‌ ماڵییه‌كان، په‌یداكردنی كه‌شفی له‌بار و شاییسته‌ و له‌ هه‌موویشی خۆشتر، هۆگربوونی به‌ كوڕه‌ بچووكه‌كه‌یه‌وه‌.

كۆی‌ نامه‌كانی ئۆروێڵ، له ‌ناخه‌وه‌ ژیانی ئه‌ومان به‌و جۆره‌ی كه‌ هه‌بووه‌ بۆ ده‌رده‌خات، هه‌ر وه‌كوو ئه‌وه‌ی كه‌ خودی ئۆروێڵ وتویه‌تی: “ئه‌گه‌ر له‌ ده‌روونی ژیانی هه‌ر كه‌سێك بڕوانین، جگه‌ له‌ كۆمه‌ڵێك شكست هیچی تر نابینین.”

كاتێك ئۆروێڵ له‌ بی بی سی كاری ده‌كرد، له‌ بنه‌ڕه‌تدا به‌رهه‌مهێنه‌ری به‌رنامه‌ بانگه‌شه‌یییه‌كان بوو.
ڕاوێژكاره‌كه‌ی له‌گه‌ڵ‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی ڕاگه‌یه‌ندراوێكدا –كه‌ بژارده‌یه‌ك له‌ ڕاگه‌یه‌‌ندراوه‌كه‌ له‌م كتێبه‌دا هاتووه‌- ده‌ڵێت: “من ئه‌وم له‌ لایه‌نی ئه‌خلاقی و توانای زه‌ینییه‌وه‌ زۆر قبووڵه‌. ئه‌و زۆر ڕاستگۆ و دووره‌ له‌ په‌نامه‌كی و نهێنی و له‌ ڕۆژی دواییدا یان به‌ باش و چاكه‌كار له‌ قه‌ڵه‌می ده‌ده‌ن یا ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ ئاگری دۆزه‌خدا ده‌یسووتێنن!” به‌ڵام خودی ئۆروێڵ ئه‌زموونی جیاوازی هه‌بوو.

له‌ بیره‌وه‌رییدا نووسی: “هه‌موو بانگه‌شه‌ و پڕوپاگه‌نده‌كان، ته‌نانه‌ت ئه‌وانه‌ی كه‌ ڕاستی و حه‌قیقه‌تیش ده‌ڵێن، له‌ درۆیه‌ك زیاتر هیچی تر نین.”
ئه‌وه‌ ئۆروێڵ بوو كه‌ له‌ وتاره‌كه‌یدا له‌باره‌ی گاندییه‌وه‌، بیرمان ده‌خاته‌وه‌ كه‌ هه‌موو باشه‌كان گوناهبارن، تا كاتێ كه‌ به‌راوه‌ژووه‌كه‌ی ده‌سه‌لمێت…”
دوو مه‌سه‌له‌ی گرنگ ڕووی دا، كه‌ ئۆروێڵ به‌هۆیه‌وه‌ سه‌رزه‌نشت كرا. یه‌كه‌میان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ به‌نیاز بوو په‌لاماری هاوڕێیه‌كی خۆی -جاسینتا بودیكام- بدات، ته‌نانه‌ت گه‌یشته‌ ئه‌وه‌ی كه‌ جله‌كانی دڕاند. دووه‌میشیان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ لیستی ئه‌و كه‌سانه‌ی بۆ نوێنه‌رایه‌تی ده‌وڵه‌تان ڕه‌ت كرده‌وه‌، كه‌ دڕدۆنگی لایه‌نگری كۆمه‌نیستبوونیان لێ ده‌كرا.
به‌ بۆچوونی من به‌ شێوه‌یه‌كی كورت و پوخت ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ كتێبه‌كه‌دا نامه‌كانی لایه‌نه‌ به‌رانبه‌ره‌كانیش هاتووه‌، زه‌مینه‌ی گرنگی زیاد كردووه‌. ئه‌م بابه‌ته‌ی دوایی، زۆر هاوشێوه‌ی خستنه‌ ته‌ڵه‌ی ناوه‌كان بوو له‌ سه‌رده‌می مككارتیزمدا McCarthyismو له‌گه‌ڵ بیركردنه‌وه‌ی ئۆروێڵ خۆیدا نه‌ده‌هاته‌وه‌. به‌شی توێژینه‌وه‌ی زانیاری، كه‌ به‌دوای كه‌سانی چه‌پی دژه‌ ستالینی ده‌گه‌ڕا، هاوڕێی ئۆروێڵ -سێلێنا كیروان-ی دامه‌زراند تاوه‌كوو یارمه‌تی بانگه‌شه‌ی دژه‌ شۆرایی بدات. ئه‌و بۆ وتارێك داوای یارمه‌تی له‌ ئۆروێڵ كرد، به‌ڵام ئۆروێڵ ئه‌وه‌نده‌ نه‌خۆش بوو كه‌ نه‌یده‌توانی هاوكاری بكات.

ئه‌و نووسه‌رانی دیكه‌ی -كه‌ به‌كه‌ڵكی ئه‌و كاره‌ ده‌هاتن- ناساند و بۆ دڵنیایی، پێڕستێك له‌و ڕۆژنامه‌نووسان و نووسه‌رانه‌ی كه‌ به‌ بۆچوونی به‌ شێوه‌یه‌كی نهێنی كۆمه‌نیست بوون یان ته‌نیا له‌ لایه‌نگرانی حزب بوون، ناساند و دانی پێدانا كه‌ ناكرێ وه‌ك مه‌بله‌غێك باوه‌ڕیان پێ بكرێ. هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م كاره‌ به‌ كارێكی ئه‌قڵانی ده‌هاته‌‌ به‌رچاو، به‌ڵام باسێكی دڵهه‌ژێن بوو و ئه‌م كاره‌ به‌ڕاشكاوی له‌گه‌ڵ گه‌واهیدان له‌دژیان له‌ به‌رانبه‌ر كومیته‌ی چالاكییه‌ دژه‌ ئه‌مریكییه‌كان، جیاواز بوو.

له‌باره‌ی ڕابردووه‌وه‌، هیچ شتێ ناتوانێ ڕه‌فتاری ئۆروێڵ ڕوون بكاته‌وه‌، به‌ڵام له‌ نامه‌یه‌كدا كه‌ چوار ده‌یه‌ی دواتر به شێوه‌یه‌كی‌ هاوڕێیانه‌ نووسرا (و له‌م كۆمه‌ڵه‌ نامه‌یه‌یشدا بڵاو بووه‌ته‌وه‌)، بودیكام به‌م جۆره‌ ڕای خۆی ده‌ربڕیوه‌: “ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ی له‌ناو بردووه‌ كه‌ له‌ سه‌رده‌می منداڵیدا زۆر گه‌رموگوڕ بوو… ساڵانێكی پێچوو تا به‌ شێوه‌یه‌كی ئاشكرا تێگه‌یشتم كه‌ هه‌موومان كه‌موكوڕیمان هه‌یه‌، به‌ڵام له‌نێوان ته‌واوی ئه‌و مرۆڤانه‌ی كه‌ بینیومن، ئه‌و له‌ هه‌موو كه‌سێ زیاتر كه‌موكوڕی هه‌بوو.”

ده‌سته‌واژه‌ی “زیاتر كه‌موكوڕی هه‌بوو”، به‌ته‌واوی له‌گه‌ڵ تێڕوانینی ئۆروێڵدا یه‌ك ده‌گرێته‌وه‌. حاشای بوونی ئارمانشاره‌كان، ڕق و قین و نه‌فره‌تی له‌ پیرۆزییه‌كان و قاره‌مانێتی، ڕه‌شبینبوونی به‌ هه‌ر جۆره‌ كه‌ماڵخوازییه‌ك هه‌روه‌ها جه‌ختكردنه‌وه له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ مرۆڤ به‌ پێی دابونه‌ریتی خۆی ڕووبه‌ڕووی بارودۆخی سه‌خت و دژوار ده‌بێته‌وه‌ و له‌نێوان خراپ و خراپتردا، یه‌كێكیان هه‌ڵده‌بژێرێ. ئه‌م وته‌یه‌، به‌م جۆره‌ له‌گه‌ڵ باوه‌ڕبه‌خۆنه‌بوونی ئه‌و، به‌ پیرۆزدانانی كاره‌كه‌ی و بلیمه‌تی ئه‌و له‌ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه له‌گه‌ڵ بابه‌تی ناخۆشدا، وێك دێته‌وه‌.

به‌گشتی ئه‌م تایبه‌تمه‌ندییانه‌ بیروبۆچوونێكمان سه‌باره‌ت به‌ ئۆروێڵ لا دروست ده‌كات كه‌ هه‌م واقیعیانه‌ و هه‌م ئینسانییه‌. له‌ وتنی حه‌قیقه‌ت سفتوسۆڵ و سه‌خته‌ و له‌و واحیده‌دا به‌ هۆی ئه‌م نیشانانه‌وه‌ بێتواناییه‌كانی مرۆڤ ده‌به‌خشێ. ئه‌م بیروبۆچوونه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی ته‌واو له‌ نامه‌ تایبه‌ته‌كانیدا ده‌بینرێت.
سه‌رنجڕاكێشتر له‌مانه‌ش ئه‌وه‌یه‌، تێكڕای ئه‌م كۆمه‌ڵه‌یه‌ له‌جیاتی ئه‌وه‌ی‌ ئۆروێڵ وه‌كوو سیمبۆل و نموونه‌ به‌ره‌وپێش ببات، پیشانمان ده‌دات كه‌ ئه‌و وه‌كوو مرۆڤێك، له‌ شكسته‌كانی گه‌وره‌تر و له‌ ئاره‌زووه‌كانی بچووكتر بوو.

_____________________

جۆرج ئۆروێڵ: نووسه‌ری به‌ناوبانگی ئینگلیزی، له‌ ماوه‌ی ده‌یه‌ی ١٩٢٠ی میلادیدا، له‌ پۆلیسی ئیمپڕاتۆری هیند له‌ بۆرما خزمه‌تی ده‌كرد. له‌و سه‌رده‌مه‌دا، بۆرما پارێزگایه‌ك بوو له‌ هیندی به‌ریتانیا. كۆماری بۆرما ده‌كه‌وێته‌ باشووری ڕۆژهه‌ڵاتی ئاسیاوه‌ و هاوسنووره‌ له‌گه‌ڵ هیندستان و به‌نگلادیش و چین و تایلانددا. هه‌روه‌ها میانماریشی پێده‌وترێت، كه‌ پایته‌خته‌كه‌ی شاری ڕانگۆنه‌.

ڕووبه‌ری خاكی بۆما بریتییه‌ له‌ ٦٧٦٥٧٨ كیلۆمه‌تری دووجا و چله‌مین وڵاتی جیهانه‌ له‌ڕووی فراوانی خاكه‌كه‌ی و بیستوچواره‌مین وڵاتی جیهانه‌ له‌ڕووی ژماره‌ی دانیشتووان و ٨٩٪ی دانیشتووانه‌كه‌ی سه‌ر به‌ ئایینی بودییزمن و ٤٪ی مه‌سیحیین و ٤٪ی تریشی موسوڵمانن و ٣٪ی دانیشتووانی په‌یڕه‌وی له‌ ئایینه‌كانی تر ده‌كه‌ن. سه‌رچاوه‌ی گرنگی سامانه‌كه‌ی لۆكه‌، نه‌یشه‌كه‌ر، برنج، نیكڵ و نه‌وته‌.

هێربێرت ئیدوارد ڕید: ئانارشیست، شاعیر و ڕه‌خنه‌گری ئه‌ده‌بی ئینگلیزی بوو، كه‌ به‌ هۆی كتێبه‌ زۆره‌كانیه‌وه‌ كه‌ له‌باره‌ی هونه‌ره‌وه‌ نووسیویه‌تی، له‌وانه‌ كتێبی كاریگه‌ری ڕۆڵی هونه‌ر له‌ فێركردندا، ناسراوه‌. هه‌روه‌ها ڕید له‌ دامه‌زرێنه‌رانی دامه‌زراوه‌ی هونه‌ره‌ هاوچه‌رخه‌كان بوو.

كۆیله‌ ئه‌ڵمانییه‌كان: پاش شكستی دڵته‌زێنی ئه‌ڵمانیا له‌ ستالینگراد، نه‌وه‌د و سێ هه‌زار ئه‌ڵمانی به‌ دیل گیران، كه‌ ته‌نیا پێنج هه‌زار كه‌سیان به‌زیندووی گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ئه‌ڵمانیا.
مككارتیزم: زاراوه‌یه‌كه‌ بۆ ئاماژه‌دان به‌ چالاكییه‌ دژه‌كۆمه‌نیستییه‌كانی سیناتۆر جۆزیف مككارتی (١٩٠٨ تا ١٩٥٧) له‌ ده‌ستپێكی قۆناغی جه‌نگی سارددا.

مه‌كسیم ویگان: ژه‌نه‌ڕاڵی فه‌ڕه‌نسی، له‌دایكبووی بڕۆكسڵ له‌ جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌م به‌ڕێوه‌به‌ری ناوه‌ندی ژه‌نه‌ڕاڵ فوش بوو. له‌ مانگی چواری ١٩٢٣ تاوه‌كوو ٢٩ی مانگی یانزه‌ی ١٩٢٤، دووه‌مین كۆمیسیۆری باڵای فه‌ڕه‌نسا بوو له‌ سوریا و لوبنان. هه‌روه‌ها براوه‌ی خه‌ڵاتی خاچی گه‌وره‌ بوو.


وه‌رگێڕانی: ئه‌ستێره‌ عه‌باسی

Show original message




شانۆگەرییەكانی شكسپیر لە سینەمادا … حه‌یده‌ر عه‌بدولره‌حمان

هەمیشە پرسیارێك لە نێو هەوادارانی سینەما و شانۆدا سەرهەڵدەدا ئەویش ئەوەیە ئاخۆ لە ئاكامدا سینەما یان شانۆ كامییان لە بەرامبەر ئەوی تریاندا چۆك دەدەن ؟ دوای شیكردنەوەو تێڕامانێكی كەم دەگەنە ئەنجام و دەڵێن (هەردوكییان بەیەكەوە هەن و بە یەكەوە چێژ بە ژیان دەبەخشن ، هیچیان ناتوانن چۆك بەوی تریاندا بدەن،چونكە هەردوكیان بوونەتە پارچەیەك لە ژیانی سەرجەم مرۆڤایەتی و ناتوانین بە هیچ كڵۆجێ‌ دەست بەردارییان بین.
بەڵام پرسیاری هەرە دیاربەرچاو لەو نێوەندەدا ئەوەیە كە هونەرمەندە داهێنەرەكان چۆن دەتوانن ئەو دوو هونەرە ئاوێزانی یەكتر بكەن ، بە هەردوو رووی داهێنانەوە سوود لە یەكتر ببینن .

ئەمڕۆ نیە سینەما سوودی لە شانۆ وەرگرتووە،دێر زەمانێكە گەورە سینەماكارەكان شانۆگەرییە بە پێزە جیهانیییەكانیان خستۆتە توێ‌ ی سینەما،لەو نێوەندەشدا پشكی شێر بەر شكسپیر و شانۆگەرییەكانی كەوتووە،سینەماكارەكان تا ئێستا سوودێكی زۆریان لێ‌ وەرگرتووە،لەوانەش شانۆگەرییە ناودارەكانی وەك بازرگانی ڤینیسیا،هوتییللۆ،هاملێت،لیر پاشا،ئۆتیللۆ كە گەورەترین و دیارترین هونەرمەندە سینەماكارەكانی جیهان رۆڵییان تێدا بینییووە، ئەوەتا (ئال باتشینۆ) كاتێ‌ كەسایەتی شایلۆكی لە فیلمی بازرگانی ڤینیسیا بەرجەستە كردووە،رەخنە گرەكان گوتییان تا ئێستا شایلۆك بەم ئاستە بەرزە لە شانۆشدا بەرجەستە نەكراوە، دەرهێنەر(مایكل رادفۆرد) سیناریۆی سینەمایی بۆ دەقەكە نوسییووە،كە تێیدا رەچاوی سیماو خەسڵەتەكانی زێتر لە چوار سەدەی رابووردووی تێدا تۆمار كردووە،وێڕای ئەوەی چارەسەرێكی گونجاوی بۆ دیالۆگ داناوە،بە شێوەیەك كە وێنە لە هەندێ‌ شوێندا جێگەی دیالۆگ بگرێتەوە،لە هەمان كاتیشدا فەزایێكی باشی بۆ فانتازیای ستاتیكا بە جێ‌ هێشتبوو كە سنووری تەسكی شانۆی تێدا تیپەراِندبێ‌ ..

لە هەشتاكاندا دەرهێنەری شیلی (رۆول رویز) فیلمی ریتشاردی سێیەم- ی شكسپیری نمایش كرد،لە هەمان كاتیشدا(لال بشیلۆش) هەمان شانۆگەری كردە فیلم،بەڵام هەر یەكەو بە تێڕوانینی خۆی،هەردوو فیلم بوونە جێگەی رەزامەندی هەوادارانی سینەما، هەر یەكەو لەو دوو دەرهێنەرە بە شێوەیەژك هەڵسوو كەوتییان لە گەڵ مۆنۆلۆژەكان و دیالۆگەكاندا كردووە، بەڵام زۆربەی راكان وابوون كە (رویز) بە فۆرمێكی ئەزموونگەر لە ئەدا و دیكۆمێنت و ستاتیكا بونیاتێكی وروژێنەری بۆ فیلمەكەدا داڕشتووە.
گەورە ئەكتەری شكسپیری (لۆرانس ئۆلیفیە ) كە رەخنەگران بە سیحری شانۆ لە سینەما ناوی دەبەن،لە چەندین لەو فیلمانە بەشداری كردووە كە لە شانۆگەریەكانی شكسپیر وەرگیراون ، لەوانە:بە تایبەتیش دوای سەركەوتنی لە رۆڵی (رۆمیۆ) ی لە رۆمیۆ جولێت،هاملێت و ئۆتیللۆی و هنری پێنجەمی لە كارە سینەماییە كلاسیكییەكاندا بەرجەستە كردوووە،لۆرانس لە دیارترین ئەو ئەكتەرە مەزنانەیە كە زۆرترین كەسایەتییە شكسپیرییەكانی لە شانۆوە گواستۆتەوە بۆ سینەما، هەمیشە هەوڵی ئەوەی داوە كە زۆر لە شانۆ دوور نە كەوێتەوە،چونكە ئارەزووی ئەوەی نەدەكرد،ئەو زمانە شانۆییە جوانەی شسپیر بكاتە قوربانی سیناریۆو زمانە سینەماییەكە،ئەو شانۆی وەك شانۆ وێنە دەگرت،بە مانا ئەو نەی دەویست كەشو هەوای شانۆیی بگۆڕێت بۆ كەشو هەوایێكی سینەمایی ،هەمیشە داوای ئەوەی لە كامێرامانەكان دەكرد،ئەوە تۆمار بكەن بۆ سینەما كە لە سەر شانۆدا دەیبینن،ناویان لەوفۆرمە تایبەتیە نابوو شانۆ بە سینەما .

هەروەها ئەكتەری ناسراو( مارولك براندۆ) كە رۆلی مارك ئەنتۆنی دیوە ،ریكس هاریسۆن،كەسایەتی قەیسەر لە یۆلیۆس قەیسەردا دەبینێ‌،بە دەیان ئەكتەری جیهانی تر كە چوونەتە نێو كەسایەتیە شانۆییەكانی شكسپیر بەڵام بە سینەما نەك بە شانۆ ..بەڵام مێژووی سینەما زۆر ستایشی ئەكتەرو دەرهێنەری ئینگلیزی (كینس برانا) دەكات لە فیلمی هاملێت،كە ماوەكەی چوار كاتژمێرە،لەو فیلمە نوێیانەش كە بە ستایلێكی حەداسەوی بەرهەم هێنراون فیلمی ماكبێسە،كە (ئەلیزابیس تایلۆر) رۆڵی سەرەكی تێدا بینییووە .
رووسەكان لەو وڵاتانەن كە بایەخێكی زۆریان بە كارەكانی شكسپیر داوە لە سینەمادا ، بەم بۆنەیەشەوە هەفتەی سینەمای شكسپیرییان كردۆتەوە،چەندین فیستیڤاڵی تایبەتییان بۆ ئەنجام داوە ،لەوانە دەرهێنەری رووسی (گریگۆری) مەلیك لیرو هاملێتی پێشكەش كردووە(كیریل سربر) لە فیستیڤاڵی رۆمای سینەمایی بە فیلمی هاملێت خەڵاتی باشترین فیلمی بە دەست هێنا،فیلمەكە چارەسەرێكی سەردەمییانەی بۆ تێكستە شكسپیرییەكەدا كردبوو . رەخنە گری سینەمایی (سەمیر فرید) لە كتێبەكەی دا ( شانۆگەرییەكانی شكسپیر ) پرژاوەتە سەر 27 شانۆگەری شكسپیر كە كراونەتە فیلمی سینەمایی،بە تێرو تەسەلی باسی لەو فیلمانە كردووە كە لە شانۆگەرییەكانی شكسپیر وەرگیراون،كە هاملێت لە پێشەوەیە،ئینجا ماكبێس،رۆمیۆ جولێت،ئۆتیللو،یۆلیۆس قەیسەر،خەونی نیوە شەو، لیر پاشا،ریتشاردی سێیەم، بازرگانی فینیسیا،گەردەلوول،و چەندینی تر .. چ لە رووی فیلمی بێدەنگ چ فیلمی بە دەنگ .

لە هەمان كاتدا سینەما هەر تەنها سوودی لە شكسپیر وەرنەگرتووە بەڵكۆ زۆرێك لە ژیان و بە سەرهاتەكانی شكسپیریشی كردووە بە سینەما ئەوەتا دەرهێنەری ناودار جۆنمادین ساڵی 1998 فیلمی شكسپیری ئاشقی بەرهەم هێنا،كە هەشت خەڵاتی ئۆسكاری بە دەست هێنا،رووداوەكانی فیلمەكە دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی شانزەهەم و سەربوردەی ژیانی شكسپیر دەگێڕێتەوە لە سەردەمی لاویدا
فیلمەكە وێڕای دروێنە كردنی خەڵاتەكانی ئۆسكار و دەرچوونی بە باشترین فیلمی ساڵی 1998 لە هەمان كاتیشدا دەسكەوتێكی گەورەی پەنجەرەكانی سینەمای بەدەست هێنا كە بریتی بوو لە 250 ملیۆن دۆلار .
ئەم فیلمە سەر لە نوێ‌ رۆحی شكسپیری زیندوو كردەوە و هەوادارێكی زۆرتری بۆ بەرهەمەكانی شكسپیر هێنا ئاراوە .




زانکۆکان کارگەیەک بۆ بەرهەمهێنانی زانست یان بازاڕێک بۆ بە کاڵاکردنی خوێندکار …. بەیان ئیبراهیم

زانکۆکان ئەگەر کارگەیەک بن بۆ بەرهەمهێنان ، ئەوا دەبێت بەرهەمەکانیان کاریگەریان لەسەر کۆی ڕەوتی کۆمەڵگا هەبێت بۆ باشترین جۆری سیستەم و پێشەکەوتن ، زانکۆ دەبێت ئەو دەزگایە بێت کە کۆی کۆمەڵگا ئاراستە بکات لە پۆینتێکەوە بۆ پۆینتێکی تر ، دەبێت زانکۆ ناوەندێک بێت بۆ زانستەکان و بەردەوام نەوەی نوێ خوێندەوار بە مانا گشتیەکەی پێشکەش بە کۆمەڵگا بکات ، زانکۆ لەسەر ئاستی ئەکادیمیا ساڵانە دەبیت توێژینەوەکانیان دەستنیشانی کێشە وقەیرانەکان بکات و چارەسەری پێ بێت بۆ باشترکردن یان چارەسەرکردنی کێشەکان ، زانکۆ دەبێت وا بێت کە ساڵانە لە دوای ڤیستڤاڵی دەرچونیان خەرمانێک لە زانستی نوێ بخاتە بەردەم کۆمەڵگا و حوکمڕانی تا ببێتە سەرچاوە بۆ کاری دامەزراوەیی نوێ ، زانکۆ لەسەر ئاستی زانستی مرۆڤایەتی دەبێت ساڵانە ڕاپۆرتێکی داتابەندی هەبێت کە بە ژمارە ئەوەندە خوێندکاری لە بوارە جیاجیاکاندا و ئەوەندە پسپۆڕی زانستی پێ گەیاندوە ، لە دنیادا زانکۆکان نمونەی پێشکەوتنی هەر کۆمەڵگایەکە ، کە دەڵین فڵان زانکۆ ئاستی پێشکەوتنی لە ڕیزبەندی زانکۆکانی جیهاندا ئەوندەیە ، دەبێتە بەرز بونەوەی براندی ئەو وڵاتە و براندی زانکۆکەش ، دەبوایە زانکۆکانمان تۆژینەوەی مەیدانیان هەبوایە لەسەر ئەم قەیرانانە و ئێستا هەزارەها تۆژینەوە سەبارەت بەم قەیرانانە ببوایە ، خۆ ئەگەر سەیری شۆڕشەکانی دنیا بکەین ئەوا زانکۆکان سەنتەری دەستپێکردنی ئەم شۆڕشانە بون ، یان سەیری پێشکەوتنەکان بکەین لە قوتابخانەی فرانکفۆرتەوە تا دەگاتە ئۆکسفۆرد دەزانین چی جیهانێکیان خولقاندوە هەزاران بیرمەندیان بەرهەم هێناوە هەر لە هۆرکهایمەر و هابرماس و ئەریک فرۆم و هازارانی تر، زانکۆکانی ئێمە نەک کارگەیەک نین بۆ پێشکەشکردنی بەرهەمی زیندو لەوێوە بیخەنە ناو خانەکانی لاشەی کۆمەڵگاوە تا زیندویەتی ببخشێتە کۆی جەستەی کۆمەڵگا ، بەداخەوە بوەتە کارگەیەک بۆ بە کاڵاکردنی تاکی خوێندکار ، لە ناو ئەم هەمو قەیرانانەدا ، لەناو ئەم هەمو کێشانەدا ، لە ناو ئەم هەمو بێ یاسایی و سست بونی کۆێ جومگەکانی حوکمرانیدا ، بەداخەوە زانکۆکانمان نەک چارەسەریان پێ نیە بەڵکو ئەوانیش توشی هەمان سەرەتان بون ، بگرە خراپتر کە خوێندکار دەکەنە کاڵایەی بێ نرخ ، نەک هەر نەیان توانیوە ساڵانە هەزاران کۆنفرانس و لێکچەر و پانێڵی زانستی بگرن ، بەڵکو زانکۆکانمان بە تەواوەتی خەریکە دەبێت بە ناوەندێکی مارکێتین و بزنس …. بە چیەوە ..؟ بە لاشەی خوێندکارەکانەوە ، هەڵبژاردنی شاجوانی کوڕ و کچ لە زانکۆکاندا نەک مایەی شەرمەزاریە ، بەڵکو مایەی نەخۆشکەوتنی هەستیارترین ناوەندی زانستیە بە نەخۆشی سەرەتان ، ئەم بەکاڵا کردن و بە بازاڕی کردنی لاشەی ژنان و پیاوان جۆرێکە لە هەراج کردنی بەشەر ، ئەمەی زانکۆکان کردیان وەک ئەوەیە ئێمە کۆمەڵگایەکی تەواو دروست بین و هیج کێشەیەکمان نەبێت ، خۆ گەر واش بێت هێشتا ئەمە مایەی خەجاڵەتیە ، بەداخەوە لەم بێسەر و بەرەییەدا ناوەندێک نیە لێپێچینەوە لەم دیاردەیە بکات ، خوێندنی باڵاش لێ ی بێدەنگە ، ئەمەش جارێکی تر نیشانەی نەخۆش کەوتنی ئەم وەزارەتەیە ، جا وەرە لە ولاتێکدا خوێندنی باڵا ئاوا بێت دەبێت ئەنجامی ئەم حکمڕانیە هەر ئەوە بێت کە دەیبینین ، بەداخەوە لە ئێستادا کە گەندڵێ سەرپای دەزگاکانی داڕزاندوە لە ئەزمەیەکی ئابوری و پارەی کاش داین ، کە گەندەڵێ لە دیاردەوە خەرکە دەبێتە نەریت ، کە دەبو زانکۆکان بە پلەی یەکەم ڕێگر بونایە ، زانکۆکانمان نەک چارەسەر نین بەڵکو دەبنە دروستکردنی ژینگەیەک بۆ تەحویل کردنی گەندەڵی و بەکاڵاکردنی خوێندکار بۆ نەریت ، ئەم نوسینەی من هاوارێکە بۆ بەردەم خوێندنی باڵا …. تکایە….تکایە دوا خاڵی هیوای سپی کۆمەڵگا ڕەش مەکەن ، ئەم کاروانی بێ نرخکردنی خوێندکارە ڕاگرن .




گۆڕانکاری ناوچەیی و بەریەککەوتنی بەرژەوەندییەکان و پاوانخوازی پارتی ….. بەختیار شارەزوری

بەرژەوەندی وڵاتە زل هێزەکان خەتی کێرڤی پەیوەندیەکان دیاری دەکەن ، بەرژەوەندی ئەو خاڵەیە کە هێزکان لە پۆینتێکدا کۆدەکاتەوە ، دەکرێت نەخشەی بەرژەوەندی ولاتە زلهێزەکان چەند ئاستێک بن ، لەسەر ئاستی (ئابوری ، سیاسی ، جیپۆلەتیکی ، گواستنەوە ، ماتریالی بەکاربردن ، بازاڕ دروستکردن ..هتد ) ، پێش کەوتنی تەواوەتی داعش ڕەسمی دابەشکاری لەسەر بناغەی بەرژەوەندی وڵاتە بەهێزەکان دیاری دەکرێت و لە پشتی کەوالیسەوە دەگەنە ڕێککەوتنێک ( ئەڵبەت میدیا و ڕاگەیاندنەکانیش هەر وەک دەمامک بەکار دەهێنرێت ) ، دیارە پێش ئەوەی وڵاتەکان بچنە سەر مێزی ئەم دابەشکاریە ، هەر کامیان شەڕی ئەوە دەکات کە چوە سەر ئەم مێزە زۆترین کارتی پێ بێت ، بۆ ئەوەی بتوانێت کارت بە کارتی پێ بکات ، ئا لێرەوە لە دوای گەردەلولی بیابان و شەری ئەفغانساتان و ئۆکرانیا و بەهاری عەرەبی ، کە دەکاتە پشێوی و وڵاتە زل هێزەکان کار بۆ ئەوە دەکەن ، کە یارچیەکی سیاسی بەهێزبن و بچەنە ناو گەمەکە و ببنە کارئەکتەرێکی بەهێز بۆ ئەوەی زۆرترین کارت بۆ خۆیان کۆبکەنەوە و ببنە خاوەن هەمو جۆرە کارتەکان ، لەم دیدەوە ئەگەر ئەفغانساتان جۆرێک لە ڕێککەوتن هەبوبێت بۆ ئەم دابەشکاریە لە نێوان وڵاتاندا بۆ نەمانی قائیدە ( پاکستان ، هندستان ، ئێران ، ئەمریکا ، ڕوسیا ، ئەوروپا ) ئەوا ئەو هاوپەیمانیەتیە لە دژی قائیدە توانی باڵانسی بەرژەوەندیەکان ڕابگرێت و پرۆسەی لێدانی قائیدە بچێتە بواری جیبەجێکردنەوە ، لە دوای ئەوەش ، گرژییەکانی نێوان ڕوسیا و ئەمریکا لەسەر دورگەی کریم و ئۆکرانیا ، کە ئەمەش کۆتای هات لە دوای دەرکەوتنی بەهاری عەرەبی ، خۆ ئەگەر بەهاری عەرەبی جۆرێک بوبێت بۆ نانەوەی پشێوی و هاتنە ناوەوەی وڵاتان جارێکی تر ، ئەوا لەم نێوەندەدا لە ڕوی ئابوری و بەرژەوەندییەکانەوە کۆمەڵێک کارتی تازە لەسەر خەتی بەرییەککەوتنەکان دروست دەبێت ، ئەگەر سەرزەمینی داعش خاڵی بەرییەککەوتنی ئەم بەرژەوەندییانە بن ، ئەوا کۆمەڵێک یارچی تر دەردەکەونەوە بە هێزو گڕو تینێکی ترەوە ، پێش لە ناوبردنی داعش چی ئەمریکا و چی ڕوسیا و چی ئەوروپا بە تایبەت فەرەنسا و بەریتانیا و چی ئێران ئەو یارییانەیان کرد کە پێوست بو بۆ ئەوەی ببەنە خاوەن کارتی بەهێز ، بۆیە لەم یارییانەدا ئەمریکا وەک یاریکەرچیەکی سەرەکی دێت و بەرژەوەندی ئەو وڵاتانە دیاری دەکات ، کە بونەتە هێز و دەبێت لەگەڵیان ڕێک بکەوێت ، یان بەرژەوەندییەکانیان لەبەر چاو بگرێت بۆ ئەوەی بێکێشە بگاتە ئامانجەکانی ، لە ئێستادا ئێران توانیویەتی ببێتە خاوەن کۆمەڵێک کارتی بەهێز ( کارتەکانی پاکستان ، ئازەرباینجان، ئەفغانستان ، لوبنان ، بەحرەین ، یەمەن ، فەلەستین ، عێراق ، سوریا ) لەبەرامبەردا بەهۆی هەڵەکانی تورکیاوە تورکیا لەم یارییەدا کۆمەڵێک کارتی دۆڕاندوە ، ڕوسیا دەبێتە خاوەن کارتی بەهێز ، بەرەی ناتۆ بۆ ئەوەی بتوانێت نەخشەکەی سەربگرێت دەکەوێتە گفتوگۆی شاراوە لەگەڵ هەر وڵاتێک کە کارتی هەبێت ، هەر بۆیە لە ئێستادا و دوای دەرکەوتنی ترامپ ، چی بەرەی ناتۆ و چی بەرەی ڕوسیا ئێران (ئەگەر چی لەسەر ئاستی بچوک کۆمەڵیک شەر هەیە ئەویش ململانێیە بۆ دەستکەوتنی کارت لەبەرامبەر یەکدا) رێکن لەسەر دابەشکاری دوای داعش ، بۆ ئەم نەخشەیەش جیوپۆلەتیکی تورکیا گرنگی خۆی هەیە ، ئەگەر چی تورکیا ئاوت کراوە لەم دابەشکارییە ، بەڵام دواجار ئەگەر بەگۆڕینی دەستەلاتی سیاسی تورکیاش بێت هەر دەبێت بیخەنەوە سەر ئەو خەتە ، بەڵام لە ئێستادا تورکیا مەترسی هەیە ، ئەم مەترسیەش وا دەکات کە ببێتە هۆی داخستنی باشترین ڕێگای گواستنەوە ئەویش بەندەری جیهانە ، بۆیە وەک بەدیلێک دەبێت دەریای سپی بکرێتە ناوەندیکی گواستنەوە و بازرگانی گەورە و وە لەسەر جێبەجیکردنی ئەم نەخشەیە هەر هێزێک بکەوێتە سەر ئەم ڕێگایە ، ئەوا دەبێتە کارتێک و حسابی بۆ دەکرێت ، دەبینین یەپەگە و بەرەی دیموکراتی سوری بە ڕاگرتنی هاوسەنگی بەشار شانسی ئەم کارتەیان بەرکەوتوە ، بێ ئەوەی حساب بۆ تورکیا بکرێت هاوکاری هەمەلایەنە دەکرێن ، خۆ ئەگەر ئەم ڕێگەیە بۆ سەر دەریای سپی ببێتە هۆیەک بۆ خەتێکی تری گواستنەوەی نەوت و غازی وڵاتانی دەریای قەزوین لە ڕێگەی نابۆکۆوە ، ئەوا کەوتوەتە سەر هێزەکان چۆن دەتوانن ببنە کارت لە ناو ئەم بەریەککەوتنانەدا ، کەواتە بۆ ئەوەی بەژەوەندیە ئابوری و گواستنەوە و بازرگانی بەردەوامی هەبێت پێویستیان بە سوریایەک هەیە کە هەمویان ڕێک بن لەسەری و دابەشکاریەکە بەرژەوەندی هەمولایەکی تێدا بێت ، وە بۆ ئەوەی تورکیا ببێتە تورکیایەک لە بەرژەوەندی هەمان خەتدا بێت ، ئەوا ئەگەر لە ئێستادا خستبێتیانە دۆخی بەستوییەوە ، پێ دەچێت دوای سوریا لە ڕێگەی گولەنیەکانەوە دەستەڵاتی تورکیا بگۆڕدرێت ، ئەگەر ئەردوگانیەکان کار نەکەن لەبەرژەوەندی ئەو خەتەدا ، دوا جار کورد دەبێتە کێشەی گەورە ، ئەمڕۆ کورد لە سوریا توانیوەیەتی ببێتە کارتی بەهێژی بەرییەککەوتنی وڵاتە زل هێزەکان و ئەوەشی لە هەگبەی ئەو وڵاتانەدا هەیە بۆ سوریایەکی فیدڕاڵ کورد پێ ی ڕازیە ، دوا جار لەم یاریەدا تورکیا ناچار دەبێت بە ڕێککەوتن لەگەڵیان ، دەمێنێتەوە سەر جۆری مۆدێلی حوکمڕانی لە ناوچەکەدا چی بەرەی ناتۆ چی بەرەی ئەمریکی ڕێکن لەسەر ئەوەی کە مۆدێلی سوڵتانی بۆ هەندێ لەم ولاتانە پاڵپشتی بکەن ، لە بەرژەوەندی ئەواندایە وەک دەبینن کوەیت و قەتەر و سعودیە و ئیمارات نەک نەبونەتە کێشە بۆ بەرژەوەندی وڵاتە زل هێزەکان بەڵکو بونەتە قەڵغانێک بۆ پاراستنی بەرژەوەندیەکانی ئەو وڵاتانە ، لە بەهاری عەرەبیشدا دەرکەوت بۆ هەندێ ولات دیموکراتی هەزم ناکرێت و دوای دەبێتە هۆی پشێوی ، بۆیە ئەوەی مەریوان قانع ناوی دەنێت مۆدێلی سعودی و سوڵتانی لەبەرژەوەندی وڵاتە زلهێزەکاندایە ، بە مەرجێک ئەو سوڵتانە بێت کە وێنەی کێشراوە لە ناو بەرژەوندییە هاوبەشەکاندا .

سەبارەت بە تورکیاو ئێران ئەگەر لە مێژوەوە تا ئێستا هێمنی و ئاسایشی ئەم ناوجەیە بەسترابێت بە باڵانسی تورکیا و ئێرانەوە ئەوا دوای ئەم ڕوداوانە ئێران لە بەرامبەر تورکیادا بوتە خاوەن هێزێکی گەورە و تورکیا پاشەکشەی کردوە لەو دەستەڵاتەی کە هەیبوە ، خۆ ئەگەر باشوری کوردستان وەر بگرین ئاوا سنوری دێگەڵە و ڕێککەوتنی ستراتیژی جۆرێک بوە لە دابەشکاری لە نێوانیاندا ، بەڵام لە دوای کەوتنی سەدام ئێران توانی ناوندی عێراق داگیر بکات و دەستەڵاتیکی شیعەی تیا دروست بکات وەک خۆیان دەڵێن ئێران سێ پایتەختی هەیە ( تاران ، دیمەشق ، بەغداد) ئەوا تورکیا نەک نەیتوانی وەک باشوری کوردستان ببێتە هاوبەشی ئێران لە ڕیگەی سونەکانی عێراقەوە بەڵکو ئاوت کرا ، ئەوەی ماوەتەوە بەدەستیەوە سنوری زەردە و بە ناچاری ئێستە بەس یاری بەم کارتە دەکات ، بۆ ئێران کارتی سەرەکی بەغدادە نەک زۆنی سەوز ، کەواتە کارتی سەوزی دەستی ئێران لە خزمەت کارتی بەغدادایە ، بۆیە بۆ ئەوەی تورکیا لە ڕێگەی موسڵ و سونەوە کێشە بۆ ئێران و ناوەندی بەغداد دروست نەکات ، لەبەرامبەردا ئێران کێشە بۆ دەستەڵاتی پارتی دروست ناکات ، هەر بۆیە لە ئێستادا پارتی دەتوانێت پاوان خواز بێت و وە کردیشی ، دەکەوێتە سەر ئەوەی تا چەندێ تورکیا دەگەڕیتەوە ناو بەغداد و بەرەی سونە دەچنەوە ناو پرۆسەی سیاسی ، یان بە تەواوەتی لەسەر ئەم خەتە دەکەوێتە خوارەوە ، بۆیە پارتی دەتونێت پاوان خواز بێت و سود لە یەکێتی دوای تاڵەبانی وربگرێت و هەر بە ڕێککەوتنی ستراتیژی لەبەرامبەر سەرۆک کۆماری عێراقدا کە هیچ کێشەیەک بۆ عەبادی دروست نەکات ، دەبێت لە باشوریش یەکێتی هیچ کێشەیەک بۆ سەرۆکی هەرێم دروست نەکات و بە سیاسەتی پاوانخوازی پارتی ڕازی بن و ببنە پاشکۆ ، ئەمە ڕێککەوتنی نێوان ئەنقەر و تارانە ، واتا کارت بە کارتە ، ئەوەی کە دەیەوێت دەستکاری ئەم نەخشەیە بکات تەنها گۆڕانە کە نەک ناچێتە سەر دابەشکاری ڕێککەوتنی ستراتیژی ، بەڵکو دەیەوێت دەستکاری ئەم نەخشەیە بکات و هەڵی بوەشێنێتەوە ، شەڕی گۆران دژی پارتی و یەکێتی نیە ، بەڵکو لەوە گەورەترە و دەیەوێت ڕسمی بەرژەوەندییە نەتەوایەتیەکە لەو دیو ئیرادەی دابەشکاری ئێرانی و تورکیەوە بکات ، لەبەردەم ئەم ڕێگایەدا کاتێک پارتی و یەکێتی دژایەتی گۆران دەکەن ئەوە نمایندەی ئێران و تورکیا دەکەن و ئێران وتورکیاش ئەوە بەباش دەزانن کە سەرانی ئەم دو حیزبە بکەنە بزنس و بیانبەستن بەخۆیانەوە ، تا هیچ ڕێگریەک وەک خۆیان دەلێن نەمێنێت لەبەردەم ڕێککەوتنی ستراتیژی نێوان تورکیا و ئێراندا بە نمونەی گۆڕان ، لەگەڵ هەمو کەمو کوڕیەکانی گۆراندا ، تەنها گۆڕان لە دەرەوەی ئەم ڕێککەوتنە دەیەوێت ئەم ڕەگی پاشکۆیەتیە کە لە میرنشینەکانەوە دێت ببڕێت و هەرێم ببێت بە خاوەن ستراتیژی سەربەخۆی خۆی ، شەڕی گۆران لە یەکێتی و پارتی گەورەترە ، ئەوە ئێران و تورکیایە ناهێڵن گۆران یاری سیاسی بکات ، دوا جار ئەگەری گۆڕانکاری داوی ئەم دابەشکارییە گۆڕان مەحکوم دەبێت بە گۆڕینی یارییەکەی وەک ئەوەی واقعی سیاسی دەیخوازێ ، گەر وا نەکات پرسەی خۆی دەبینێت .




مامۆستا فه‌رهاد و گورگ و دز!‌ … لوتفی مێرخاس

ئه‌گه‌ر فایه‌ق بێکه‌س نزیکه‌ی پێش ٧٠ ساڵ، دابێتی له‌ بنی کودیه‌که‌و به‌ڵام هێشتا شتێکی تیا هێشتبێته‌وه‌و گوتبێتی:
کورد ئه‌به‌د ناگاته‌ مه‌قسه‌د نۆکه‌ری بێگانه‌یه‌
دوو دڵن پیسن له‌گه‌ڵ یه‌ک بۆیه‌ وا بێ لانه‌یه‌
میلله‌تێکن بۆ نه‌مانی یه‌کتری هه‌ر هه‌وڵ ئه‌ده‌ن
داخه‌که‌م وورد و درشتی شێتو شه‌یدای عانه‌یه‌
ئه‌وا مامۆستا فه‌رهاد دوای سوکایه‌تی پێکردن و ئه‌شکه‌نجه‌دانه‌که‌ی له‌به‌رچاوی جیهاندا بۆ ده‌نگی ئه‌مریکا ده‌دوێ و به‌ ئاشکرا دوو خاڵی زۆر سه‌رنجڕاکێش به‌ شێوه‌یه‌کی راشکاوانه‌ ده‌خاته‌ روو:
1- جینه‌تیکی مرۆڤ و رۆڵی کاره‌ساته‌ ناخۆشه‌کانی وه‌ك شه‌ڕو گه‌مارۆ و… به‌ گۆڕینی که‌سایه‌تی مرۆڤ بۆ گورگ.

2- ره‌خنه‌ له‌ خۆ گرتن به‌ بوێرانه‌ که‌ له‌ نێوان هه‌ر پێنج مرۆڤی کورد چور یان به‌ جۆرێک له‌ جۆره‌کان له‌ پێستی مرۆڤ داماڵراون، باشترین نموونه‌ش بۆ ئه‌مه‌ سیفه‌تی دزییه‌، که‌ له هه‌موو سه‌کته‌ره‌کانی حوکمه‌ت و به‌ڕێوه‌بردندا ده‌بینرێته‌وه، هه‌ر له‌ سه‌رترین که‌سی باڵاوه‌ تا خوارترین.
ئه‌م ره‌خنه‌ له‌ خۆ گرتنه‌ش‌ گیان و عه‌قڵییه‌تێکی زۆر پێشکه‌وتووخواز ده‌خوازێت، چونکه‌ له‌ پێنج که‌سی کورد، چواری رازی نییه‌ که‌س پێی بڵێت به‌ری چاوت کلی پێوه‌یه‌، له‌ کاتێکدا زۆر ناله‌بارو ناجۆریش بێت، جا له‌ ناو هه‌ر کۆمه‌ڵگایه‌کدا (خۆبه‌زلزانی) و (هیچ له‌بارا نه‌بوون) له‌ بره‌ودا بێت و ره‌خنه‌ له‌ خۆ گرتنیش هیچ بوونی نه‌بێت، ئه‌وا عه‌قڵییه‌تی تیرۆرکردنی راگه‌یاندنکاران و رۆژنامه‌نووسان و ئافره‌تان و بیرمه‌ندان و خامه‌به‌ده‌ستان له‌ بره‌ودا ده‌بێت و ده‌روون و ویژدانی که‌سیش راناچڵه‌کێنێت، چونکه‌ له‌ هه‌ر قۆناغێکی نه‌هامه‌تی میلله‌تدا به‌شێك له‌ مرۆڤه‌کان مرۆڤایه‌تی خۆیان له‌ ده‌ست ده‌ده‌ن و له‌ ده‌ستداوه‌، به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌کان ده‌کرێنه‌ کۆیله‌. کاتێك خوێنی لاوێکی کوردی وه‌کو سۆرانی مامه‌ حه‌مه به‌ هه‌ده‌ر بڕێژرێت و هیچ هه‌ڵوێستێکی به‌دواوه‌ نه‌بێت، ئه‌وا زۆر ئاساییه‌ خوێنی سۆرانی سه‌قزیش له‌ ته‌مومژێکدا به‌هه‌ده‌ر بڕوات.
ئه‌و راگه‌یاندنه‌ ره‌سمییه‌ی باشوور له‌ مێژه‌ متمانه‌و میسداقییه‌تی خۆی له‌ده‌ستداوه‌و درۆ شاخداره‌کانیان وه‌ک خۆری رووناك بۆ منداڵێکیش ئاشکراو دیاره‌.

ئه‌و پرسیاره‌ی له‌ مامۆستا فه‌رهادی ده‌پرسم، ئه‌ویه‌ که‌ چۆنه‌ تا ئێستا له‌و جه‌نگه‌ڵستانی دز و گورگانه‌ خۆی بزر نه‌کردووه‌و نه‌چووه‌ته‌ (مێرگه‌سۆر) هاوڕێی ئاژه‌ڵان و سروشتی پاقژ بژی و نه‌فره‌تی له‌ هه‌موو دووربینی کامێراکانیش نه‌کردووه‌؟ به‌ هی تۆڕه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کانیشه‌وه‌، باشتر نه‌بوو گه‌ر وانه‌ به‌ منداڵانی سه‌ره‌تایی بڵێته‌وه‌، وه‌ك له‌ قوتابیانی زانکۆ! چونکه‌ ئه‌وان له‌ ئه‌نجامدا گاڵته‌ی پێ ده‌که‌ن و به‌ڵام منداڵه‌کان لێوه‌ی فێر ده‌بن. ئێمه‌ پێویستمان به‌ گه‌شه‌ی نه‌وه‌یه‌کی نوێی ته‌ندروسته‌، داماڵراو له‌ خیانه‌ت و گیانی رق و تۆڵه‌و ئازاردان و ئیره‌یی و وێرانکاریی و خۆپه‌رستی، هه‌ر بۆ مامۆستا فه‌رهادیش باشتر ده‌بوو تا له‌و هه‌موو زه‌للات و فه‌لته‌ی زمانه‌ رزگاری بێت، له‌ گوتنی ئه‌و دوو وته‌ به‌نرخه‌وه‌ هه‌ر باشه‌ ئێستاش خۆمان بناسین و بزانین هه‌ر یه‌ك له‌ ئێمه‌ چ دێوه‌زمه‌و ئه‌هریمه‌نێکی له‌ ناخیدا په‌نهان داوه‌و به‌خێوکردووه‌.
مه‌گه‌ر مامۆستا فه‌رهاد ئامۆژگاریه‌که‌ی مه‌حوی باوکی له‌ یادکردووه‌ که‌ گوتی:

(دڵ تێکه‌ڵ هاتنه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م خه‌ڵکه‌ تێکه‌ڵی)

تکایه‌ بۆ بینینی ته‌واوی ئاخاوتنه‌ ڕاشکاوانه‌که‌ی مامۆستا فه‌رهاد ته‌ماشای ئه‌م لینکه‌ بکه‌ن:‌‌‌‌‌

https://www.youtube.com/watch?v=5sEcDArxQLU




تەمەنێکی سەهۆڵی لە بەردەم قەدەری هاویندا …. بەیان ئیبراهیم

هێشتا ژیان چرۆی نەکرد بو
هێشتا دایکم ئامادە نەبو بو
گوڵدانێک ناو بنێ (من)
هێشتا قەدەری بونم نەبوبوە دارستانێک
هێلانەیەک نەکرا بوە جێ ی جریوەی ڕۆحی من
هێشتا لەرە
نەدرابوە لقی شۆڕە بییەکان
قەدەری من بوە لەپی دەستێک و
کچێتم درایە یەکەم بونم
قەدەری من وا بو
بومە کچێک و خرامە ناو فایلی ئەدرەسی باوکمەوە
پێش لە دایک بون
پێش (بون) لە ژورێکی بێ پەنجەرە و بێ دەرگادا
ڕەشێتی ئامادە بو بۆ هاتنم
ڕەوە ئەسپێکی یاخی ئامادە بو
بۆ شێلانی سەوزێتی ژیانم
…………………………………………………………….
کە هاتم وەک مرۆڤ هاتم
کە هاتم ڕوت وەک مانگ
چاو وەک ئەستێرە
لە دایک بوم
بانگیان دا بە گوێما
بانگێک جیاواز لە بانگی گوێ ی کوڕ
جیاواز لە بانگی مرۆڤ بون
هەر لەگەڵ گاگۆڵکێدا
ژیانیان خستە ناو قوتیەک
ئاسمانیان خستە ناو چوارچێوەیەک
کە گەورە بوم
پر بوم لە باڵ
بەڵام فڕین قەدەغە بو
پڕ بوم لە ئەستێرە و مانگ
بەڵام ئاسمان پێچرابویەوە
من دەمویست بفڕم
نەمدەزانی ڕاوچی مانای چیە
منی شێوە کۆتر
دەمویست بفڕم
بەڵام ڕاوچیەکان ڕقیان لە باڵ بو
من دەمویست چرۆ بگرم
نەمدەزانی خەزان چیە
دەمویست دابگیرسێم
کوژاندنەوە بوە قەدەرم
…………………………………………………..
منی ژن دەمویست ژیان بکەمە گەردانە
دەمویست بە خەندە بۆیەی نینۆکەکانم بکەم
دەمویست بە سەوزایی لێوم ڕەنگ بکەم
دەمویست وەک تابلۆیەک
پڕ بم لە ڕەنگ
کە باوکم مەحکوم بو بە یاساکانی نەریت
نەریت هاتو بۆیەی نینۆکەکەمی شکاند
خەندەیان هەر لەسەر لێوم کوشت
دڵێان دەرهێنام نەوەک ببێتە ماڵی کوڕێک
سۆزمیان خستە ناو قەفەزێکەوە
نەوەک بەباڵای کوڕێکەوە بنیشێت
گۆرانییان لەبەردەم ئاوازی ژنێتیمدا سەربڕی
وێنەکانم قەدەغە بون
نەوەک بە دیواری کوڕێکەوە هەڵبواسرێ و
شەرەفی خێڵێک بتکێ
…………………………………………………………..
دەبو وا نەبم
تا ئازادی لە دڵی ئاسندا دەربهێنم
لەبەرد ئازادییەک هەڵکۆڵم
وێنەکە لە لۆکە بدات بە ژنێتیم
گەورە بوم … دەبو ئازاری خەتخەتێنی منداڵی نەمکوژێ
گەڕانەوە بۆ پەتپەتێن و ماڵە باجێنە بمگرێنێ
گەورە بوم و دەبێت
وەک مناڵێم ڕابمێنم لە پۆلە ڕێشۆڵەی سەر توەکەمان
مەحکوم بوم بەوەی لە خەیاڵدا
خانوەیەک لە گوڵ بۆ خۆم دروست بکەم
مەحکوم بوم بەوەی
وەک جەستە خۆم بدەم بە دەم شەپۆلی کلتورەوە
بەڵام دڵ لە گوڵدانێکی تردا چرۆ دەکات
من ژنێتم لە حیکایەتی عەشقەکاندا
وەک درۆیەکی گەورە دەبینی
دەمزانی ئەم پیاونە هیچیان فەرهادێک نین
تا منی شیرین بۆ مەرگی عەشقێک بژیم
دەمزانی هیچ شەمێک نابێتە گڕ
بۆ پەروانەی پیاوەکان
من باڵم هەیە ناهێڵن بفڕم
من دیدم هەیە ناهێڵن ببینم
ئەمە قەدەری منە
من نازانم ئەم جەستەیەم کە خۆم نیم
لە کام ئەفسانەوە ژنێتم خراوەتە
ژێر سێبەری شمشێرەکان
بۆ دەبێت ناوم لەسەر حکمی خنجەر بنوسرێت
………………………………………………………………
دەبێت تەمەنی سەهۆڵیم
لەسەر لاشەی هاویندا لە دایک بێت
خەیاڵی بەفریم
لە ئاسمانی ئاگردا ببارێت
عەشقی چرا ئاسام
لە میحرابی کوژانەوەدا زیندانی بکرێت
ژنێتم درواتە دەم نەریتێک
یان دەبێت وەک سەهۆڵ بچمەوە باوەشی سیخچە
یان دەبێت دەبێت نەهێڵم بتوێمەوە
تەمەنێک سەرتاپا پر بێت لە پاڕانەوە
تەمەنێک پر بێت لە خوێنی گەڵای ژیان
لە ترپە ترپی دڵ نەبدا فاوڵێک بکەم و
دیواری پیاوێک ڕەش بکەم
دەبو بڵێم
ئیتر نابێت ببمە سەهۆڵ
نامەوێت لەبەردەم حوکمی هاویندا مەرگی هەسۆڵی خۆم ببینم
ئیتر دەبمەوە بە خۆم
دەچمە ناو دڵێک و
ژیان دەکەمە باخچە .

شەو بۆیە ڕەنگی خۆی تاریک دەکا
دەزانێ تۆ ڕنگی مۆمت هەیە
باخ بۆیە خۆی سەوز دەکات
دەزانی تۆ ڕەنگی گوڵت پێیە
کە مانچەکان بۆیە بێدەنگن
دەزانن دەنگت پڕ لە ژێ یە
گوڵ و مۆم و گۆرانی
پڕن لە تۆ لە جوانی




دڵدار.. گەڕانی کۆ بەکۆی تۆپی زەمان: …. بۆتان لەتیف ماویلی

لەدوورەوە..
لەسەر پرچی هەیبەت سوڵتان..
بیناییت غلۆر بکەوە..
زۆر نابات لەپڕ دەبێتە وێنە!..
وێنەی دڵداری شاعیر
وەختی گۆی زەوی لەدەستەو
بەدەستەکەی تری دەیسوڕێنێ و
بۆ ناخی شارێ دەگەڕێ.. شاری کۆیە!..
کۆ بە کۆ بەکۆڵانەکانی تۆپی زەمانا دەگەڕێ!..
لەپڕ ئەی ڕەقیب دەبێ بە تەقینەوەی دڵ..
وشە پەنگخواردوەکان
خۆیان بەکۆمەڵێ رستە هەڵدەواسن!..
تەماشاکە..
دوای ئەوە دەبنە پەیڤ..
لەحزوری دانەری تۆپی گەردوون ئەزەل دەنوسنەوە!..
ڕەنگی سور دەبێ بەخەندەی نیشتیمان..
ڕەنگی سپی ئاماژەیە..
ئاماژەی کزر بوونەوەی هەست!..
ڕەنگی سەوز سۆزی ژیانەوەو
پۆشاکی پاش هەنگاوێکی تری سەر پەیژەکەی دوێنێ!..
بەهەرسێکیان دڵێکیان هەیە لەشێوەی خۆر!
حاجی ئەگەرچی لە ئایشیلەی شار زیزە
وەلێ لەدەلاقەی گۆڕەکەیەوە سەرێک هەڵدەکێشێ!..
لەدوورەوە لەباسکێکی هەیبەت سوڵتان
تۆپەکەی ناو ئەی ڕەقیب دەبینێ چۆن بانگرۆز دەبێ!؟..
یەکسەر بینایی پەرت دەبێ و
دەبێ بەئاخ و لەگۆڕا ڕادەکشێتەوە!..
دڵدار بەدڵی شکاویەوە پێ دەکەنێ و
لەهات وهەرای نیشتیمان ڕادەمێنێ!..
دوایێ ڕووی دەکاتە من ولەزمانی دانەرێ دەڵێ:
مەترسە تۆپی زەمان ورەی نیشتیمان ناشکێنێ!..
دڵنیام خاڵە تاهیر
خەریکی چاندنی گوڵی سەربەستیە!..
ئێجا وەرە..
هەر لەدوورەوە؛
لەسەر شانی هەیبەت سوڵتان بیناییت غلۆر بکەوە..
گەلەک ناخایەنێت دەبێتە وێنە..
لەوێ شارێکی جوان دەدۆزیتەوە..
شاری کۆیە!..
شاری دامرکانەوەی مێژوو!..
شاری شۆڕ بوونەوەی بینایی دڵدارو
ڕژانی سۆزی ئەی ڕەقیب!..
بڕوانە..
ئێستا نیشتیمان مشتە لەدڵی دڵدارو جوانی یار!..
ئێستا نیشتیمان کشتە لەهەڵوەرینی پرتەو بۆڵەی کەنەفتی!..
دەستەکان ڕزیون!..
ئەو دەستانەی..
دوێنێ ئەی ڕەقیب
ئاڵای کوردستانی تێوەرگرتن بۆنەنوستن!..
مەلای کۆیە لەلای قەیسەری دیتی
لەسەر دیواری حەوشەی ماڵان نوسراوە
نیشتیمان هەر زیندوە!..
بەڵام لەزیندان!..

بۆتان لەتیف ماویلی(پایان)
٧ ی ١١ ی ٢٠١٣
ئیسکەندەریە.




رۆشنبیر و ده‌سه‌ڵات -2-… د. شه‌ونم یه‌حیا


دكتۆرا له‌ فه‌لسه‌فه‌ی كۆمه‌ڵناسی – زانكۆی سۆربۆن – پاریسی یه‌ك
(2- 2)

گوشاری ده‌سه‌ڵات بۆسه‌ر رۆشنبیران

ده‌سه‌ڵات له‌ هه‌رێمی كوردستان هه‌ندێ‌ جار رۆشنبیران ده‌خاته‌ ژێر گوشاره‌وه‌، و هه‌ندێكجاریش لێبورده‌ بووه‌، ده‌سه‌ڵات مامڵه‌ی له‌گه‌ڵ رۆشنبیران جیاوازه‌ له‌ رۆشنبیرێكه‌وه‌ بۆ یه‌كێكی تر ده‌گۆردرێت، بۆ نموونه‌ ئه‌وانه‌ی له‌گه‌ل ده‌سه‌ڵاتن و ئه‌وانه‌ی دژی ده‌سه‌ڵاتن و ئه‌وانه‌ی بێ‌ لایه‌نن، بۆیه‌ هه‌ڵسوكه‌وتی ده‌سه‌ڵات له‌گه‌ڵ ئه‌و سێ‌ جۆره‌ له‌رۆشنبیران هاوتا نیه‌ و جیاوازه‌ .
ئه‌گه‌ر ده‌سه‌ڵات ره‌فتارێكی كردبێت كه‌وا ده‌ركه‌وتبێت ئه‌مه‌ سزادانی رۆشنبیره‌ ئه‌م سزایه‌ وه‌ك رۆشنبیرێك نه‌یداوه‌ به‌ڵكو وه‌كو سیاسیه‌ك كه‌ له‌ ململانێدان داویه‌تی، هه‌ندێ‌ رۆشنبیر له‌و باوه‌ردا بوونه‌ ” ئه‌وانه‌ی له‌ ژێر ناوی كاره‌كته‌ری رۆشنبیر و به‌ شێوازی جۆراوجۆر هه‌وڵیان داوه‌ بكشێن بۆ ژێر باڵی ده‌سه‌ڵات و پارته‌ جیاجیاكان، هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌مه‌ش به‌زه‌بر نه‌بووه‌ به‌ڵكو به‌شێوه‌یه‌كی خۆویستانه‌ بووه‌.” هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌مه‌ش هۆكاری خۆی هه‌بووه‌ كه‌ په‌یوه‌ندی به‌ دۆخی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی و ئابووری هه‌رێمی كوردستان هه‌بووه‌ .

له‌ هیچ شوێنك دا نیه‌ ئه‌گه‌ر به‌ ده‌سه‌ڵات بڵی فاشیسته‌ گوڵت پێشكه‌ش بكات به‌ تأكید له‌ هه‌رێمی كوردستانیش هه‌ر وایه‌ ، بۆ نموونه‌ له‌ وڵاتی توركیا كه‌ ئیسماعیل بێشكجی ده‌گیرێت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌ڵێ‌ ئه‌رمه‌ن قه‌تڵوعام ده‌كرێت، هه‌روه‌ها له‌ پاكستان و هندستان و به‌نكلادیش (سلمان روشدی) ناتوانی سه‌فه‌ر بكات یان ره‌نگه‌ له‌سێداره‌ش بدرێت له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ كتێبێكیان له‌سه‌ر ئاین نوسیوه‌ ده‌كه‌وێته‌ ژێر گوشاری ده‌سه‌ڵاتداران له‌م وڵاتانه‌ ، له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی كوردی كاتێك (مه‌ریوان هه‌ڵبچه‌یی ) شتێك له‌سه‌ر ئاین ده‌نوسێت ئه‌وا ده‌سه‌ڵات نیه‌ گوشاری له‌سه‌ر ده‌كات یان سزای ده‌دات ، به‌ڵكو ئه‌وا كلتوری كۆمه‌ڵگه‌یه‌ حزبه‌ ئیسلامیه‌كان گوشار و سزاییان ده‌دات ، بۆیه‌ لێره‌دا ده‌توانین بلێن كه‌وا فشاری رۆشنبیران له‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌ بۆ یه‌كێكی دیكه‌ ده‌گۆردرێت و له‌ حاڵه‌تێكه‌وه‌ بۆ یه‌كێكی دیكه‌، مه‌ریوانی هه‌ڵبچه‌یی ده‌سه‌ڵات هاوكاریكرد بۆ ئه‌وه‌ی بگاته‌ هه‌نده‌ره‌ران ئه‌و فشاره‌ی كرایه‌ سه‌ر ئه‌و له‌ رێگای حزبه‌ ئیسلامیه‌كانه‌وه‌ بوو كه‌ شه‌قامیان دژی ئه‌و هانده‌دا و تكفیرییان ده‌كرد ، كه‌واته‌ هه‌ندێ‌ جار بواری كۆمه‌ڵایه‌تیه‌ یان ئاین یان ده‌سه‌ڵاته‌ فشار ده‌خاته‌ سه‌ر رۆشنبیران ، له‌ حاڵه‌تێكدا ده‌سه‌ڵات سزای رۆشنبیر ده‌دات كه‌ به‌ مه‌ترسی بۆسه‌ر ده‌سه‌ڵات بزانێت. ئه‌مه‌ وا ده‌كات كه‌ به‌رپرسیاریه‌تی رۆشنبیر و مه‌رترسیه‌كانی به‌رده‌میشی جیاوازبێت ، بۆ نموونه‌ ئه‌و رۆشنبیری ره‌خنه‌ له‌ ئاین ده‌گرێت ئه‌و مه‌ترسیه‌ی رووبه‌رووی ده‌بێته‌وه‌ له‌ كۆمه‌ڵكه‌یه‌كی موسلمان زۆر جیاوازتر له‌و رۆشنبیرییه‌ی كه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی علمانیه‌ بۆ نموونه‌ ره‌خنه‌ له‌ ئاین ده‌گرێت هه‌رچه‌نده‌ هه‌ندێ‌ جار له‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی علمانیش رووبه‌رووی ئه‌و مه‌ترسیه‌ ده‌بێته‌وه‌ بۆنموونه‌ رووداوی “شارلی هیبدۆ له‌ 7 ینایری 2015 له‌شاری پاریس. بۆیه‌ ئه‌وه‌مان بۆ روون ده‌بێته‌وه‌ كه‌ ده‌سه‌ڵاتی ئاینی و سیاسی و ترادیسۆنی توندڕه‌و سزای رۆشنبیر ده‌ده‌ن به‌تایبه‌تی رۆشنبیره‌ علمانیه‌كان.

له‌م سێ‌ نموونه‌یه‌ بۆمان به‌دیار ده‌كه‌وێت كه‌ فشاره‌كان جیاوازن سلمان روشدی ده‌سه‌لاتێكی ئیسلامی فشار بوو بۆسه‌ر ئه‌و، مه‌ریوان هه‌لێجه‌یی به‌ هه‌مان شێوه‌ حزبه‌ ئیسلامیه‌كان، هه‌روه‌ها ئیسماعیل بیشكجی كاتێك كه‌ دێت باس له‌ توندڕه‌وی ده‌سه‌ڵات و حكومڕانی تورك ده‌كات له‌به‌رامبه‌ر پرسێكی مرۆیی ده‌كه‌وێته‌ زیندانه‌وه‌ .

كێشه‌و ململانێ‌ نێوان رۆشنبیران و ده‌سه‌ڵاتی سیاسی له‌ وه‌ڵاته‌ پێشكه‌وتوو و دیموكراسیه‌كانی رۆژئاواش له‌سه‌ر پێوه‌ری سزا و پاداشت سه‌یر ده‌كرێت ، رۆشنبیران به‌رده‌وام هه‌وڵی ئه‌وه‌ ده‌ده‌ن كه‌ پانتایی هه‌یمه‌نه‌ی ده‌سه‌ڵات به‌رته‌سك بكه‌نه‌وه‌ و ده‌سه‌ڵاتیش هه‌وڵی ئه‌وه‌ ده‌دات كه‌ تا ئه‌و جێگاییه‌ی كه‌ مومكینه‌ ئه‌و گوشاره‌ له‌سه‌ر خۆی كه‌مبكاته‌وه‌ ،
لێره‌دا ده‌گه‌ینه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌سه‌ڵات له‌ هه‌رێمی كوردستاندا له‌ چۆنیه‌تی مامڵه‌كردن له‌گه‌ڵ رۆشنبیراندا هاوتا نیه‌ ، پێمان وایه‌ به‌ حوكمی دابه‌شبوونی رۆشنبیران به‌سه‌ر حزبه‌كان ، بۆیه‌ ده‌سه‌ڵاتی سیاسی ئه‌گه‌ر هه‌ڵوێستێك له‌ رۆشنبیرێك وه‌ربگرێت وه‌كو كه‌سێكی سیاسی یان ئه‌ندام و لایه‌نگیری ئه‌و حزبه‌ هه‌ڵویستی له‌سه‌ر وه‌رگرتووه‌ نه‌ك وه‌كو رۆشنبیرێك ، له‌ دۆخێكدا كه‌ رۆشنبیران نه‌توانن تێكه‌ڵاو بن له‌گه‌ڵ بارودۆحی كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی كۆمه‌ڵگه‌ی كوردی ئه‌وا راسته‌وخۆ ده‌كه‌ونه‌ ژێر گوشاری كۆمه‌ڵگه‌وه‌ ، به‌تایبه‌تی له‌رووی كۆمه‌ڵایه‌تیه‌وه‌ كاتێك به‌رهه‌مه‌ فیكرییه‌كان له‌گه‌ل ترادیسیۆن و ئاینی كۆمه‌ڵگه‌ نه‌گونجێ‌ ، لێره‌دا دووجاری گوشاری كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌بنه‌وه‌ له‌لایه‌ن ویژدانی جمعیه‌وه‌ ، و ئه‌گه‌ر له‌رووی سیاسیشه‌وه‌ هه‌ڵویستێكی سیاسی نواندبێت ئه‌وا تۆمه‌تبار كراوه‌ به‌ لایه‌نگیری حزبێك له‌ حزبه‌ سیاسیه‌كان لێره‌شدا ده‌سه‌ڵات مامڵه‌ی وه‌كو كه‌سێكی سیاسی نه‌ك رۆشنبیری له‌گه‌ڵ كردووه‌.


ڕه‌خنه‌ی رۆشنبیران

ره‌خنه‌ی رۆشنبیران و كاریگه‌رییه‌كانی ، ده‌سه‌ڵات له‌و بڕوایه‌دایه‌ ئه‌و ره‌خنانه‌ی له‌لایه‌ن رۆشنبیرانه‌ و ئاراسته‌ی ده‌كرێت له‌ ده‌ره‌وه‌ی پرنسیپه‌ گشتیه‌كانی ره‌خنه‌ دایه‌ ، ئه‌و ره‌خنانه‌ به‌ كۆن قین و تۆڵه‌ سه‌ندنه‌وه‌ و به‌رژه‌وه‌ندی تاكی ره‌خنه‌گره‌ وه‌سف ده‌كات .
ڕه‌خنه‌ كارێكی مه‌عریفیه‌ كه‌ پشت به‌و بنه‌مایانه‌ ده‌به‌ستێت كه‌ له‌ ئاستێكی بڵندایه‌ له‌ سه‌ڵماندن و ئه‌زموون و توانای لێكۆڵینه‌وه‌ و شیكردنه‌وه‌ ، له‌ كاریگه‌یبوونی ره‌خنه‌ی رۆشنبیران له‌سه‌ر گۆرانكارییه‌كان له‌ هه‌رێمی كوردستاندا به‌شێكی زۆری رۆشنبیران له‌و بڕوایه‌ دابوون كه‌ ره‌خنه‌ی رۆشنبیران له‌ ئاستێكی نزمدایه‌ ، هه‌رچه‌نده‌ ئه‌و كه‌سایه‌تیانه‌ی كه‌ كێڵگه‌ی توێژینه‌وه‌كه‌مان بوون چه‌مكی رۆشنبیرییان به‌كار هێناوه‌ ، پێم وایه‌ رۆشنبیر ره‌خنه‌كانی له‌ ئاستێكی بڵنده‌ نه‌ك نزم بۆیه‌ ئه‌وانه‌ زیاتر ئه‌كته‌ری كۆمه‌ڵایه‌تین له‌وه‌ی رۆشنبیر بن ، چونكه‌ ئه‌و ره‌خنه‌نانه‌ زیاتر له‌ ئاستی ده‌سته‌ بژێره‌وه‌ بووه‌ نه‌ك له‌ نێو خه‌ڵك و كۆمه‌ڵگه‌ دابێت و له‌ خه‌می خه‌ڵك و گرفته‌كانیاندابێت ، جگه‌ له‌مه‌ له‌ كاری ره‌خنه‌گرتندا رۆشنبیران پێیان وابوو كه‌ زۆرجار رۆشنبیران ده‌كه‌ونه‌ هه‌ڵه‌وه‌ ئه‌ویش كاتێك كه‌ ده‌سه‌ڵات لا ئه‌و ته‌نیا بریتیه‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتی سیاسی و به‌شی هه‌ر زۆری ده‌سه‌ڵات كه‌ ده‌سه‌ڵاتی كۆمه‌ڵایه‌تیه‌ له‌ بیرخۆی ده‌باته‌وه‌ یان كاری پێ‌ نیه‌ ، یان هه‌ر بۆ ئه‌وه‌ی نازناوی رۆشنبیری هه‌بێ‌ ده‌بێ‌ ڕه‌خنه‌ دژی ده‌سه‌ڵات بگرێ‌ ، ئه‌مه‌ وه‌كو مۆدێلێك بوو له‌ هه‌رێمی كوردستان ، هۆكارێكی دیكه‌شیان بۆ ئه‌وه‌ گه‌رانده‌وه‌ كه‌ زۆربه‌ی رۆشنبیران له‌ هه‌رێمی كوردستان له‌ كاتی هه‌بوونی گرفتێك ناتوانن له‌ مه‌ودایه‌كی دیاریكراو سه‌یری كێشه‌كان بكه‌ن ، به‌ڵكو خۆیان ده‌كه‌ن به‌ به‌شێك یان لایه‌نێك له‌ كێشه‌كه‌ ، به‌رده‌وام بوونی له‌گه‌ڵ دۆخێكی وا دا دووچاری هه‌ڵوێستیك یان هه‌ڵسوكه‌وتێكی وایان ده‌كات له‌گه‌ڵ ده‌سه‌ڵاتدا كه‌ ناتوانن به‌شێوازێكی دیموكراسیانه‌ و زانستانه‌ ره‌خنه‌كانیان ئاراسته‌ی ده‌سه‌ڵات بكه‌ن. ده‌سه‌ڵاتیش زیاتر وه‌ك ئۆپۆزیسیۆنێكی سیاسی مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ ده‌كات ، له‌ ئه‌نجامیشدا مێزی گفتوگۆكان خالێ‌ بوون له‌ نوێنه‌ری رۆشنبیران و پڕ بوون له‌ نوێنه‌رانی ئۆپۆزیسیۆن ، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌وانه‌ رۆشنبیری كۆمه‌ڵگه‌ نه‌بوون به‌ڵكو رۆشنبیری ئۆپۆزیسیۆن و لایه‌نه‌ سیاسیه‌كان بوون بۆیه‌ كاریگه‌ری و فشاره‌كانیان یه‌كسان كرا به‌ فشاری ئۆپۆزیسیۆن ، گرنگه‌ گووتارو رخنه‌ی رۆشنبیران له‌ چوارچێوه‌یه‌ی زانستی بمێنیه‌ته‌وه‌، ئه‌وكاته‌ ده‌سه‌ڵاتیش به‌گومانه‌وه‌ ناڕوانێته‌ ره‌خنه‌كانی رۆشنبیر جونكه‌ ئه‌و ره‌خنانه‌ له‌ ڕوانگه‌ی ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی پرنسیپه‌ گشتیه‌كانی ره‌خنه‌دایه‌ و ئه‌و ره‌خنانه‌ به‌ كۆن قین و تۆڵه‌ سه‌ندنه‌وه‌ و به‌رژه‌وه‌ندی تاكی ره‌خنه‌گر وه‌سف ده‌كات ، ده‌سه‌ڵات ئه‌و ره‌خنانه‌ به‌ ره‌خنه‌ی ڕوخێنه‌ر ده‌زانێ‌ ، چونكه‌ ئه‌و به‌شه‌ له‌ رۆشنبیران كه‌سانی خاوه‌ن بۆچوونی سیاسین و له‌ ژێره‌وه‌ نزیكن له‌ حزبێكی سیاسی و له‌ ئایدیۆلۆژیا ده‌ربازیان نه‌بوو، له‌ هه‌ندێ‌ ئاستدا ئایدیۆلۆژیا تێكه‌ڵ به‌ ره‌خنه‌ی رۆشنبیران بووه‌ ، له‌وانه‌ش راوێژكاری رۆشنبیری هه‌ندێك له‌سه‌ركرده‌ی حزبه‌كان بن ، بۆیه‌ به‌شێكی زۆر له‌ رۆشنبیران له‌و بڕوایه‌دان كه‌ ئه‌و رۆشنبیرانه‌ له‌به‌ر رۆشنایی به‌رژه‌وه‌ندی مادی خۆیان كار ده‌كه‌ن .

له‌ هه‌رێمی كوردستان رووناكبیر كه‌ ره‌خنه‌ ده‌گرێت پێویسته‌ ره‌خنه‌كانی به‌ شێوازێكی زانستی و ئه‌كادیمی بێت ، چونكه‌ ئه‌گه‌ر رۆشنبیر له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌كادیمی ئیش بكات مه‌رج نیه‌ ئه‌و زانیارییانه‌ی كه‌ دیخاته‌ روو له‌سه‌دا سه‌د بن ، بۆیه‌ گرنگه‌ رۆشنبیر ئه‌و شتانه‌ی كه‌ دیخاته‌ روو یان ئه‌و ره‌خنانه‌ی كه‌ ئاراسته‌ی ده‌سه‌ڵات ده‌كات پێویسته‌ به‌ پێوه‌ر و میتۆدۆلۆژی تێپه‌رێت ، لێره‌دا ده‌گه‌ینه‌ ئه‌وه‌ی ره‌خنه‌ی رۆشنبیران له‌ هه‌رێمی كوردستان له‌ ئاستێكی نزمدایه‌ ، ره‌خنه‌كانیان تێكه‌ڵ به‌ ئایدیۆلۆژییای سیاسی بووه‌ له‌به‌رئه‌وه‌ی رۆشنبیران به‌ زۆری دابه‌شی سه‌ر پارته‌ سیاسیه‌كان بوونه‌ هه‌روه‌ها گه‌یشتینه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ رۆشنبیران ره‌خنه‌كانیان له‌ ده‌روه‌ی ئه‌كادیمییایه‌ و به‌ پێوه‌ری زانستی تێ ناپه‌رێت، چونكه‌ یه‌كێك له‌ پێوه‌ره‌كانی رۆشنبیر ئه‌كادیمی بوونه‌، ئه‌مه‌ش هۆكارێكه‌ كه‌ ده‌سه‌ڵات كه‌متر وه‌كو ره‌خنه‌ی زانستی مامڵه‌یان له‌گه‌ڵ ده‌كات، تۆ ناتوانی به‌ ئاسانی قسه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ بكه‌ی و بڵی ده‌سه‌ڵات فاشیسته‌ ئه‌و چه‌مكه‌ له‌ ئه‌كادیمیا وای پێ‌ ناگوترێت به‌ڵكو ئه‌وا قسه‌ی رۆژنامه‌كان كه‌ به‌و شێوه‌یه‌ وسفی ده‌سه‌ڵات ده‌كات ، و لێره‌دا ده‌پرسێت ئه‌گه‌ر به‌لای هه‌ندێ‌ رۆشنبیران كه‌ ره‌خنه‌ له‌ ده‌سه‌ڵات ده‌گرن و سیفه‌تی فاشیستی ده‌ده‌نه‌ پاڵی ، ئه‌ی چۆن ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ لێده‌گه‌ری تۆ بنووسی و ڕای خۆت به‌و شێوه‌یه‌ له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵات ده‌رببڕی .

، من پێم وایه‌ كاتێك په‌یوه‌ندی نێوان ده‌سه‌ڵات و رۆشنبیر ره‌خنه‌ بێت به‌شێوه‌یه‌كی مه‌نتیقی و عه‌قڵانی و زانستی ئه‌وا به‌و واتایه‌یه‌ كه‌ ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ ره‌تنه‌كراوه‌ته‌وه‌ له‌لایه‌ن رۆشنبیرانه‌وه‌ ، بۆیه‌ پێویسته‌ په‌یوه‌ندی هه‌نووكه‌ی رۆشنبیری كورد به‌ ده‌سه‌ڵاتی سیاسی و یاسایی له‌ هه‌رێمی كوردستان له‌سه‌ر ئه‌و پرنسیپه‌ بێت ، كه‌ ره‌تكردنه‌وه‌ی یه‌كتری تێدا نه‌بێ‌ ، پێم وایه‌ ئه‌وه‌ی لێره‌دا بۆته‌ گرفت( غیابی هوشیاری سیاسی و گۆشگیری له‌ په‌یوه‌ندی نێوان رۆشنبیر و ده‌سه‌ڵات و نه‌بوونی ره‌خنه‌ی زانستی ) بۆیه‌ ئه‌و ره‌خنانه‌ی كه‌ رۆشنبیران له‌ هه‌رێمی كوردستان ئاراسته‌ی ده‌سه‌ڵاتی ده‌كه‌ن له‌ ده‌ره‌وه‌ی پرنسیپه‌ گشتیه‌كانی ره‌خنه‌ دایه‌ چونكه‌ ڕه‌خنه‌ی بابه‌تی نین ڕه‌خنه‌كانیشیان له‌سه‌ر ئاستی په‌یوه‌ندییه‌كان دیاری ده‌كرێت و دابه‌شبوونی رۆشنبیران به‌سه‌ر پارته‌ جیاجیاكان زۆر جار ره‌خنه‌كانیان له‌ژێر فشاری سیاسی ئاراسته‌ی لایه‌نی به‌رامبه‌ر ده‌كرێت ، بۆ نموونه‌ له‌سه‌رده‌می شه‌ڕی ناوخۆ له‌ هه‌رێمی كوردستان رۆشنبیران له‌ژێر گوشاری سیاسیه‌كان ره‌خنه‌ی توندیان ئاراسته‌ی یه‌كتر ده‌كرت تا ئه‌و راده‌ی زمانی نا زانستی له‌ بابه‌ت و گووتاره‌كانیان ده‌رده‌كه‌وت ، لێره‌شدا رۆشنبیران و ره‌خنه‌كانیانیان بوبوون به‌ به‌شێك له‌ ئالۆزكردنی بارودۆخی سیاسی ئه‌و كات ، پێم وایه‌ رۆشنبیر ئه‌و كاراكته‌ر ئه‌كتیڤه‌یه‌ دێت له‌ په‌راوێزی كه‌م و كورییه‌كان و كێشه‌و گرفته‌كانی ناو كۆمه‌ڵگه‌ قسه‌ له‌سه‌ر هه‌موو ئه‌مانه‌ ده‌كات و ره‌خنه‌ی بابه‌تیانه‌ش ده‌كرێت له‌ پێناو باشتركردنی ره‌وش و ژیانی هاوڵاتیان و شكاندنی بێ‌ ده‌نگی و ره‌تكردنه‌وه‌ی سیسته‌مێك كه‌ بواری نه‌هێشتۆته‌وه‌ تا تاك له‌كۆمه‌ڵگه‌دا به‌ دوای هه‌ڵسنگاندن و به‌راوردكردن و باش و خراپ و دیالۆگدا بگه‌رێت ، و ره‌خنه‌ له‌ سیسته‌مێك بگرێ كه‌ ئازادییه‌كانی تاك به‌رته‌سك ده‌كاته‌وه‌ و مافی مرۆڤ تێدا سه‌روه‌ر نیه‌ و هه‌وڵ بدات له‌ رێگای ره‌خنه‌كانیه‌وه‌ بونیادی نوێ‌ و كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی مه‌ده‌نی و دیموكراسی بونیاد بنێ‌ كه‌ یاسا تێدا سه‌روه‌ر بێت .
له‌ كۆتاییدا ده‌مانه‌وێت بلێن

• ده‌مانه‌وێت بڵین رۆشنبیران فاكته‌رێكی كاریگه‌رن بۆ گۆرانی كۆمه‌ڵگه‌ و به‌روه‌ بێشبردنی ، رۆشنبیران له‌ ژێر سیسته‌می دیموكراسی و كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی مه‌ده‌نی و كراوه‌ زیاتر ده‌توانن كاریگه‌ریان هه‌بێت ، به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی داوكه‌توو و ترادیشیۆنال و سیسته‌می نادیموكراسی بێت
• -ئه‌و رۆشنبیرانه‌ی به‌شداری ده‌سه‌ڵات ده‌كه‌ن ده‌توانن جۆره‌ هاوسه‌نگیك له‌ نێوان التزامی سیاسیان و التزامی كۆمه‌ڵایه‌تیان به‌رامبه‌ر به‌ كۆمه‌ڵ رابگرن . چونكه‌ ئه‌ركی رۆشنبیر ره‌خنه‌ گرتنه‌ له‌ واقیعی دواكه‌وتوو ئه‌و واقیعه‌ی كه‌ سه‌روه‌ری مرۆڤ ناپارێزیت و مافی پێشیل ده‌كات .
• رۆشنبیران له‌ هه‌رێمی كوردستان گرنگه‌ به‌ گرووپ كار بكه‌ن بۆئه‌وه‌ی بتوانن ببنه‌ كه‌ناڵیكی كاریگه‌ر و یه‌كگرتوو له‌ پێناو په‌رته‌واز نه‌بوونی گووتاری رۆشنبیران و پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندی گشتی و چاره‌سه‌ركردنی كه‌مووكورتیه‌كان و بۆئه‌وه‌ی هێزێكی كاریگه‌ر بن له‌ گۆرانكارییه‌كان.
• په‌یوه‌ندی نێوان رۆشنبیر و ده‌سه‌ڵات په‌یوه‌ندییه‌كی كارلێكه‌ ئه‌گه‌ر ده‌سه‌ڵات ئامانجی گۆرانكاری بێت ئه‌وه‌ رۆشنبیریش ئه‌ركی خۆی راده‌په‌رێنێت و په‌یوه‌ندییه‌كی پۆزه‌تیڤ ده‌بێت له‌گه‌ڵ ده‌سه‌ڵات ، نه‌ك ته‌نیا له‌ دووره‌وه‌ ره‌خنه‌ بگرێت له‌سیسته‌می ده‌سه‌ڵات به‌بێ‌ به‌شداریكردن له‌ پرۆسه‌ی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی ، هه‌روه‌ها ده‌سه‌ڵات ده‌توانێ‌ رۆشنبیر له‌ چوارچێوه‌ی ده‌سه‌ڵات نزیك بكاته‌وه‌ به‌شێوه‌یه‌كی عقڵانی گرنگی به‌ چوونه‌كانیان بدرێت
• رۆشنبیر ده‌توانێ‌ له‌ ناو جه‌ماوه‌ر بێت بۆ ئه‌وه‌ی بتوانی رۆڵی خۆی ببینی ، گرنگه‌ رۆشنبیر له‌گه‌ل ناخۆشی ئازاره‌كانی خه‌ڵك بیت ، ئه‌گه‌ر له‌گه‌ڵ ئازاره‌كانی خه‌لك نه‌بێ‌ له‌ ئه‌ركی راسته‌قینه‌ی خۆی دوور ده‌كه‌وێته‌وه‌.
• له‌ هه‌رێمی كوردستان حزبه‌ ئیسلامی و عقلیه‌تی توندره‌وی ئاینی كاریگه‌ریكی نیگه‌تیڤی له‌ سه‌ر گووتاری رۆشنبیران هه‌بووه‌ به‌تایبه‌تی رۆشنبیرانی علمانی .
• ده‌سه‌ڵات ده‌توانی له‌و بیرۆكه‌یه‌ ده‌ربچی كه‌ رۆشنبیر ته‌نیا وه‌كو ئامرازێك به‌كار بهێنی بۆ ئایدیۆلۆژییای سیاسی خۆی .
• ڕه‌خنه‌ی رۆشنبیران له‌ هه‌رێمی كوردستان له‌ ئاستێكی نزمدایه‌ گرنگه‌ رۆشنبیران له‌ پرنسیپه‌ گشتیه‌كانی ڕه‌خنه‌ دوور نه‌كه‌ونه‌وه‌ و رخنه‌كانیان فۆرمێكی بابه‌تیانه‌ی هه‌بێت. ، جگه‌ له‌مه‌ره‌خنه‌ی رۆشنبیران له‌ ده‌سه‌لات یان له‌ ئاین یان داب نه‌ریت گرنگه‌ له‌ جواجێوه‌ی زانستیدا بێت ، ئه‌مه‌ش كاریگه‌ری له‌سه‌ر بیرورای ده‌سه‌ڵات ده‌بێت و ده‌سه‌ڵاتیش به‌ گومانه‌وه‌ ناڕوانێته‌ ره‌خنه‌كانیان.
• ده‌سه‌ڵاتی سیاسی له‌ هه‌رێمی كوردستان نه‌یتوانیوه‌ پارێزگاری له‌ رۆشنبیرانی سه‌ربه‌خۆ یان ”علمانی ” بكات به‌ تایبه‌تی ئه‌وانه‌ی كه‌ ده‌كه‌ونه‌ به‌ر هێرشی فیكری توندره‌وه‌ی پیاوانی ئاینی به‌ تایبه‌تی ” ئیسلامیزمی رادیكال“
• هه‌روه‌ها ده‌مانه‌وێت بلێن ئه‌گه‌ر جی له‌ هه‌رێمی كوردستان چه‌ندان كاتیكۆری جیاواز له‌ رۆشنبیران ده‌بیندرێت ، ج سه‌ربه‌خۆ بن یان سه‌ر به‌ حزبه‌ سیاسیه‌كان بن یان پاریزخواز بن ئه‌گه‌ر له‌ رووی سیاسی و ئاینی و كۆمه‌لایه‌تیشه‌وه‌ جیاوازییان هه‌بێت ، به‌ڵام هه‌ندێ‌ پرنسیی ئه‌خلاقی وه‌كو ( دادپه‌روه‌ری كۆمه‌ڵایه‌تی ، شه‌فافیه‌ت و مافی مرۆف ، نه‌هیشتی گه‌نده‌ڵی و باشتركردنی گوزه‌رانی هاوڵاتیان ) گووتاری رۆشنبیران به‌یه‌كه‌وه‌ كۆ ده‌كاته‌وه‌.




”مردن لەپێناو خوا” و ”مردن لەپێناو ئیدێکاندا” …. کۆستیکا براداتان

لە ئینگلیزییەوە: نەبەز سەمەد

سۆکراتێس، هایپاتیا، برۆنۆ و فەیلەسوفانی دی کە بۆ ”ئیدێکانیان مردن” زۆربەی کات وەک ”شەهیدانی هزر” دادەنرێن. مردنەکەیان لەپێناو فەلسەفەکەیاندا وەک هاوشێوەی دۆخی ئەوانە دەبینرێ کە بۆ باوەڕەکەیان دەمرن. لە ڕاستیدا، هەندێ جار مەرگی ئەو فەیلەسوفانە بەشێکە لە مێژووی گشتی شەهیدێتی، و شان بە شان لەگەڵ شەهیدانی ئاین دانوستاندن دەکرێ، کە هەندێک لە ئەوان وەک تۆماس مۆر، بێگومان لەوێدان. ئەوە بۆیە چاوخشاندنێک بە فێنۆمێنی شەهیدێتی لە واتایەکی تەسکدا (”مردن لەپێناو خوادا”) ڕەنگە یارمەتیدەر بێ بۆ تێگەیشتن لە شەهیدێتی فەلسەفەیی (”مردن لە پێناو ئیدێکاندا”).

زاراوەناسییانە، ”شەهید_martyr” لە وشەی گریکی بۆ گەواهی: mártys هاتووە، کە واتای کەسێک کە زانینی دەستی یەکی هەیە، کەسێک کە شتەکانی بینووە چۆن ڕوودەدەن و هەژمارێکی پێبەخشیون (فرمانی martyrein واتا گەواهیدان/شایەتیدان). لە تەوڕات (پەیمانی کۆن)دا وەک وشەیەکی یاسایی بەکارهاتووە؛ لە پەیمانی نوێدا (بۆ نموونە لە Matthew 18.16 and Mark 14.63) لە واتا بنەڕەتەییەکەیدا بەکارهاتووە بە واتای گەواهیدان بۆ وەسفکردنی هاوەڵانی عیسای مەسیح کە شایەتحاڵی کردارەکانی ئەو بوونە. لەبەر ئەوەی بوون بەو چەشنە گەواهیدەرە، لە کاتی ستەمکاری، بەسە بۆ ئەوەی کەسێک بکەی بە گومان لێکراو لەبەردەم یاسا. وشەکە هێواش هێواش واتاکەی دەگۆڕێ و لە کۆتاییدا بۆ دیاریکردنی کوژرانی هەر یەکێك لەبەر باوەڕەکەی بەکاردەهێنرێ. وشەکە ئەو تێگەیشتنە نوێیەی هەیە، بۆ نموونە، یاسای ٢٢.٢٠ و ئاشکرابوونی ٢.١٣ و ١٣.٦. مردن لەبەر باوەڕی یەکێك پەیوەستە بە ”گەواهیدان” هەروەها لە ئیسلامیشدا. وشەکە ڕەنگە درەنگتر ئاماژەدان بێ بە شەهیدێتی (شەهادەت)، کە لە قورئاندا تەنیا واتای گەواهیدان دەگەیەنێ. کاتێک مردن لەپێناو ئەڵڵا لێرەبوونی هەبێ، ئەو دەربڕینە قورئانیانەی بەکاردێن ئەمانەن ”کوشتن لەبەر خاتری خوا” (II: 154) یان ”شەڕکردن لەبەر خاتری خوا” (IV: 74)؛ گرێی ”لەبەر خاتری/لەپێناو خوا” (سبیل اللە) لە بنەڕەتدا دیاریکرا بۆ ئەوەی کە درەنگتر بەڕێی ”شەهیدێتی” (شەهادەت)ەوە دادەپۆشرێ.

پێناسەکردنی شەهیدێتی هەمیشە ئاسان نییە. زاراوەکە دەشێ واتای هەر شتێک بگەیەنێ لە خۆ سووتاندنەوە بۆ پەیڤێکی سیاسی بۆ وەرگۆڕینی خۆت بۆ بۆمبێک و کوشتنی زۆرترین کەس تا دەتوانی. وەک تازە جولیۆن میچڵ تێبینی کردووە، ”شەهیدی کۆمەڵگەیەک دەشێ تیرۆریستی کۆمەڵگەیەکی دیکە بێ؛ کرداری شەهیدبوونی کەسێک دەشێ خۆکوژی بۆمبڕێژکراوی ئەویدی بێ” (Mitchell 2012: 2). جان ولیەم ڤان هێنتن و فریدریک ئاڤێماری، ئاماژە بە ترادیسیۆنی دیانی و جوولەکە دەدەن، ”پێناسەیەکی کارایی” شەهیدێتی ئامادەدەکەن، کە ڕەنگە ڕاستەوخۆ و بەتەواوی کشاوبێت. بۆ ئەوان شەهید یەکێکە کە ”لەنێو دۆخێکی بەتەواوی/بەتوندی نادۆستانەدا مەرگێکی توندوتیژ پەسەند دەکا بۆ پابەندبوون بە داواکاری دەسەڵاتەوە” (Van Henton and Avermarie 2002: 3). سکۆلار (لێکۆڵیار)ەکانی دیکە بەدوای دیاریکردنی هەندێ پێوەری فەرمیدان بۆ بڕیاردان داخۆ نموونەی مەرگێکی خۆویست دەشێ وەک کرداری شەهیدبوون دابنرێ. ئارسەر درۆگ و جەیمس تابۆر، بۆ نموونە، پێنج پێوەری گشتگیر دادەنێن. یەکەم و گرینگترینیان، گەرەکە لێرەدا دۆخی ”ئۆپۆزیسیۆن و چەوساندنەوە” بوونی هەبێ. دووەم، هەڵبژاردنی مەرگ لەلایەن ئەو کەسانەوە کە هەڵیدەبژێرن وەک ”ئاتاج، شەرەف، و کارەمانی” ببینرێ. سێیەم، ئەو کەسانە ”بە پەرۆشن بۆ مردن”. چوارەم، لێرەدا هەستی/تێگەیشتنی ”قازانجی جێگرەوە کە لە دەرەنجامی ئازار و مەرگەکەیانەوە دەبرێتەوە”. پێنجەم، هەستی/تێگەیشتنی هەبوونی ”بەخشین و خەڵات لە پشتی مەرگەوە” (Droge and Tabor 1992: 75).

ئەمانە تاڕادەیەک پێوەری گشتین، بەڵام هەر تاکە ئاینێک بەڕوونی گرنگی بە ئەدگارێکی تایبەتی شەهیدبوون دەدا. خەڵک تەنیا بۆ باوەڕەکانیان نامرن_ لێرەدا شێوازی جوداوازی کردنی ئەمە هەیە، واتا ”کولتوور”ی شەهیدبوون لەئارادایە. بۆ نموونە، لە ئاینی دیانی، شەهیدبوون لە بنەڕەتەوە پەیوەست کراوە بە ژیان و مەرگی عیسای مەسیحەوە کە لە ئینجیلەکاندا باسکراوە. لێرە لە چەند شوێنێکدا، عیسا وەک سیمبولی شەهیدبوون دیارهێنراوە. بۆ نموونە، عیسا چاوەڕێی نەکرد تاکو دەستگیربکرێ لە گالیلێ (Galilee: شوێنێکە لە ئیسرائیل.ن.س)، بەڵکو ”ڕووی کردە ئۆرشەلیم و گەڕایەوە بۆ ئەوێ.” (Luke 9.51). لە ئینجیلەکەی ست. جۆندا، عیسا ئاگاییەکی تەواو لەبارەی خۆ_قوربانیکردنەکەی پیشاندەدا: ”هیچ کەسێک [ژیانی من]ی نەبرد، بەڵکو من بە ویستی ئازادی خۆم ڕێگەم پێدا دەرچێ. ئاخر من دەسەڵاتم هەیە تاکو ڕێگەی پێبدەم، هەروەها دەسەڵاتم هەیە دووبارە ئەو بهێنمەوە.” (John 10.18). وەک سکۆلارەکان پیشانیانداوە، چوار ئینجیلەکە حەزێکی تایبەتیان بۆ ئەو ڕوانگەیە هەیە چونکە ئەوە دەبێتەهۆی کاریگەری نواندن لەسەر کردنی ئەم ئارامییەی عیسا بە نموونە بۆ شەهیدێتی دیانی. لە تێکستەکەی جۆندا، عیسا وەک کەسێک دەردەکەوێ کە بەئاشکرا ”بەرپرسیارە” و کۆنتڕۆڵی تەواوی لەسەر ڕووداوەکان هەیە. ئەو ئارامی، هێمنی و پەرۆشی بۆ مردن پیشاندەدا، هەموو ئەو شتانەی کە شەهید پێویستیەتی. بە واتایەک هەر وەک سۆکراتێس پێش ئەو، ئەوە عیسایە بەزۆری ”نومایش”ی شەهیدبوونی خۆی دەکا.

لەتەک نموونە کەسەکییەکەی خۆیدا، عیسا ”مێتۆدۆلۆگی”ییەکی مردن، نەخشەڕێگایەک بۆ بەهەشت پێشکەش بە پەیڕەوانی دەکا. بۆ دیانە سەرەتاییەکان، مەرگی عیسا بۆ باوەڕەکەیان زۆر ناوەندییە. ئەو شتە کە شەهید هەوڵی بەدەستهێنانی دەدا زۆر شکۆمەندییە، هەرچەندە شێوەیەکی قورسی لاساییکردنەوەی عیسایە: لاساییکردنەوەی مەرگی خۆی. ڕۆبن لەین فۆکس دەنووسێ ”لە پشتی هەموو شەهیدبوونێک، خۆ_قوربانیکردنی خودی عیسا ئامادەیی هەیە” (Fox 1986: 441). شەهیدبوونی ئیگناتیوسی ئەنتیۆخ (Ignatius of Antioch) (٣٥_١٠٧ ز) نموونەیەکی تەواوە. لە نامەکەیدا بۆ ڕۆمانەکان، کە لە ڕێگەی ڕۆمدا نووسیویەتی، ئەو شوێنەی کە تێیدا دەکرێ بە خۆراکی ئاژەڵان، ئیگناتیوس مەرگی خۆی بەکاردەهێنێ بۆ نزیککەوتنەوە لە عیسا و چێکردنی پەیوەندییەکی خۆمەند لەگەڵ عیسای مەسیح: ”ئەگەر من ئازاری مەرگ بچێژم، ئەوا دەبمە کەسێکی ئازادی عیسای مەسیح و دووبارە لەنێو ئەودا بەئازادی سەرهەڵدەدەمەوە.” ئەو دیان بووە لە تەمەنێکی زووەوە، درەنگتر لە ژیانیدا بووە بە قەشە. هێشتاش، بە تێگەیشتنێکی دیاریکراو، تەنیا شەهیدبوونەکەی ئەوی کردووە بە دیانێکی ڕاستەقینە. تەنیا بەڕێی بەتەواوی تێکشکاندنی جەستەیەوە، ئیگناتیوس دەتوانێ بە خۆی بڵێ شوێنکەوتووی عیسا: ”من بەڕاستی دەبم بە فێرخوازی عیسای مەسیح کاتێک جیهان تەنانەت (ناتوانێ) جەستەشم ببینێ.”

لە کرۆکەوە، شەهیدبوون پڕۆژەی دیماتریالیزاسیۆنە (dematerialization). ئەوەی ڕوودەدا بەزۆری شتێکی نەشیاوی لێ تێگەیشتنە بۆ خوێنەری سەدەی بیست و یەکەم: ئیگناتیوس پلانەکەی خۆی جێبەجێ دەکا، تێکشکاندنێکی هێواش وەک یەکێك کە دەچێ بۆ ئاهەنگ. ئەو مەستبووە بەهۆی سەرکەوتنی بەسەر ئەزموونی ترسی مەرگ: ” لێگەڕێ ئاگری تێبەردرێ، بێزاربکرێ، گروپی دەعبا هۆڤییەکان، ئێسکت فڕێ بدرێ، پەراسوەکانت پارچە پارچە بکرێ، هەموو لەشت هەنجن هەنجن بکرێ، ئەوجا خراپەکارییەکانی سزادانی شەیتان لەناکاو بە من دەگەن، ڕەنگە تەنیا ئەمە بە عیسای مەسیحم بگەیەنێ” (In Van Henton & Avemarie 2002: 109_110). لەم ڕوانگەیەوە، تۆ دەتوانی خۆت ڕیالیزەبکەی تەنیا تا ئەو ڕادەیەی کە تۆ هیچیدی ئامادەیی فیزیکیت نییە لەنێو جیهاندا. تاکو پتر خۆت دیماتریالیزە بکەی، ئەوا پتر دەلیڤەی بوون بە خواوەندێتیت هەیە.

لە ئاینەکانی دیکەدا، مردن لەپێناو خوا شێوەی جودا وەردەگرێ. بیۆگرافیی پێغەمبەر محەمەد و دامەزرێنەری ئیسلام (لە ڕاستیدا، بۆ نموونە، پێغەمبەرەکە شەهید نەبووە یان ئاینە نوێیەکە گەرەکە خۆی بەهێزبکا دژی دۆخە نالەبارەکە) شێوەی بە فۆرماندنی تێگەیشتنی ئیسلام بۆ شەهیدبوون داوە. لە ئیسلامدا شەهید کەسێکە ”لە گۆڕەپانی جەنگدا لەکاتی شەڕکردن دژی بێباوەڕان مردووە،” هەروەها ئەو کەسێکە لە ژیانی داهاتوودا ”بەڵێنی گەورەترین پاداشتی پێدراوە” (Khosrokhavar 2005: 11). لە بنەڕەتدا، ”بێباوەڕەکان” هۆزە عەرەبە پاگانەکان (بتپەرست!) بوون کە لەلایەن ئاینە تازەکەوە تووڕەکرابوون. درەنگتر لە ڕوانگەی ئیسلامەوە بێباوەڕان ئەندامی هەر ئاینێک جگەلە ئیسلام بوون، هەرچەندە جوداوازی لە نێوان ”ئاینە خاوەن کتێبەکان” (جودایزم و دیانێتی) دەکرا، کە موسڵمانەکان دەبێ ڕێز و لێبوردەیی بەرانبەریان پیشانبدەن، هەروەها ئاینەکانی دیکەی وەک هیندۆیزم، لە ڕوانگەی ئیسلامەوە نواندنی کرداری توندتیژ بەرانبەریان ڕێگەپێدراوە. فراوانبوونە خێراکەی ئاینە تازەکە لەماوەی چەند سەدەیەکی کەمی دوای دەرکەوتنی، هەروەها لەتبوونەکەی سەرەتای نێوان شیعە و سوونەی ئیسلام، موسڵمانەکان ژمارەیەکی گەورەی شەهید بەرهەمدەهێنن. و ئەوان چێژ لە ڕێزگرتنێکی زۆر وەردەگرن. فەرهاد خۆسرەخڤار (Farhad Khosrokhavar) دەبێژێ ئەوان وەک پیاوی ئاینی دانانرێن، بەڵام لەو کاتەوە کە ئەوان ئەزموونی مەرگێکی پیرۆز دەکەن، ئەوا دەتوانن ”لەگەڵ پیاوانی ئاینی بەراورد بکرێن و ببنە هاوەڵیان لە بەهەشتدا.” شەهیدەکان وەک فیگوری کارەمانانە دەبینرێن، لەبەر ئەوەی ”کارەمانێتی ئەوان جۆرێکی جیهانی ئێرە نییە.” شەهیدبوونی ئەوان ”مەسەلەیەکی ئاینی ڕێزمەندانەیە و بەڕێی لۆگیکی پاداشتدانەوە لە جیهانی داهاتوودا بەڕێوەدەبرێ” (Khosrokhavar 2005: 4).

بە بەراورد لەگەڵ ئاینی دیانی، کە شەهیدبوون تەنیا نا_توندوتیژە (شەهیدەکە هیچ شتێک ناکا، تەنیا ڕێگەدەدا لەبەر باوەڕەکەی بکوژرێ)، لە ئیسلامدا، سەرەڕای ئەو بەشە نا_توندوتیژە، بەڕوونی هەڵوێستێکی چالاک ئامادەیی هەیە. شەهیدەکە کەسێکە لە شەڕکردندا دەمرێ، بۆ بەرگریکردن یان بۆ فراوانکردنی ئیسلام دەمرێت. ئەو دوانەتییە لە سەرەتای سەرهەڵدانی ئیسلامەوە ئامادەیی هەبووە؛ قورئان (لە سورەتی تۆبەدا) بەڕوونی ئاماژەی پێداوە، کاتێک دەگەرێتەوە بۆ ئەو کەسانەی دەمردن ”لەپێناو خوادا”: ”ئەوان لەپێناو خوادا شەڕدەکەن، جا چ بکوژن یان بکوژرێن” (IX.111). لە ڕاستیدا، فۆرمولەی ”کوشتن یان کوژران” چەندین جاری دیکە لەنێو تێکستەکانی قورئاندا چەندبارە دەبێتەوە: ”ئەگەر تۆ لەپێناو خوادا بمری یان بکوژرێی، ئەوا میهرەبانی و لێبورەدەیی خوا بەجەختییەوە باشتر دەبێ لە سەرجەم زەنگینییەکانی ئەوان کۆیان کردۆتەوە. ئەگەر تۆ بتەوێ بمری یان بکوژرێی، لەبەردەم خوادا، ئەوا تۆ هەموو شتێکت کۆکردۆتەوە و دەوڵەمەندیت” (III. 157–8). ئەمە بۆتە هۆی ئەوەی سکۆلارەکانی ئیسلام جوداوازی لە نێوان دوو شێوەی شەهیدبووندا بکەن. یەکەمیان، کە پێی دەگۆترێ ”شەهیدبوونی بەرگری” ئەمەیان زۆر نزیکە لە تێگەیشتنی دیانییەوە بۆ شەهیدبوون. ئامانجەکەی هەوڵدان بۆ ”هیچ خەباتێکی توندوتیژ دژی بێباوەڕان و ستەمکاران” نییە، بەڵکو بەسادەیی، وەک بنەڕەتی وشەکە واتاکەی دەگەیەنێ، ”بوون بە گەواهیدەر_ تەنانەت لە پنتی مەرگدا، بۆ ڕاستیەتی ئەو مەسەلەیەی کە بەڕێییەوە دژبەری بێباوەڕان و ستەمکاران دەوەستییەوە لە ڕێگەی گونجاندنی هەڵوێستێکی نا_توندوتیژیی بەرگرییەوە.” شێوەی دووەمیان، ”شەهیدبوونی هێرشکردن” ”خەباتێکی چالاک، ئەگەر پێویستی کرد توندتیژی لەخۆدەگرێ دژی ئەو کەسانە کە باوەڕدارەکە وەک ستەمکار و بێباوەڕ دایان دەنێت” (Khosrokhavar 2005: 5). نەک تەنیا شەهیدەکە ئامادەیە خۆی بمرێ، بەڵکو هەروەها ئەو دەیەوێ ئەوانی دیکەش بمرن. ئەم شێوەیە، بەزۆری پێی دەگۆترێ ”شەهیدبوونی تاڵانکەر،” کە ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێ لە ڕەوایەتیدان بە بەکارهێنانی، یاسایی یان نایاسایی، خۆکوژە_بۆمبڕێژەکانی ئەمڕۆ.
*

شەهیدبوونی ئاین گرنگە بۆ تێگەیشتن لە شەهیدبوونی فەلسەفەیی، هەرچەندە جوداوازی گرنگ لە نێوانیاندا هەیە. یەکەم، هەرچەندە فەیلەسوفانی_شەهید بەڕێزەوە ڕەفتاریان لەگەڵ دەکرێ، لەبەر مەرگەکەیان، بەڵام بەدەگمەن هیچ خۆشەویستییەکی توند بۆ ئەوان نییە وەک ئەوەی کە لە ”سرووتی شەهیدان”ی ئایندا هەیە. دووەم، ڕاستە ئەو فەیلەسوفانە بەزۆری دەبن بە فیگوری دامەزرێنەر، بەڵام ئەوەی ئەوان دایدەمەزرێنن پێکهاتەیەکی تەواوی دامەزراوەیی نییە (بەهەمان شێوەی شەهیدانی ئاین کە ئاینێکی نوێ، یان فێرگەی ئاینی، کڵێسای نوێ، یان ڕێباوەڕی نوێ دادەمەزرێنن).

لەبری ئەوە، بەڕێی مەرگەکەیانەوە، فەیلەسوفانی_شەهید بناغەی شێوازە ژیانێکی فەلسەفەیییانە یان بزووتنەوەی فراوانتری ئیدێکان دادەمەزرێنن. سێیەم، یادکردنەوەی فەیلەسوفانی شەهید بەدەگمەن جەخت لەسەر پرۆسەی مردنەکەیان دەکا، لەتەک سەرجەم وردەکارییە فسیۆلۆگی و توندوتیژی مەرگەکەیان، لەکاتێکدا لە ئایندا یادکردنەوەکە_تەنانەت دووبارەکردنەوە_ی پرۆسەی مردنەکە شتێکی کرۆکییە (بۆ نموونە، ئارامی عیسا، یان عاشوڕا لەنێو ئیسلامی شیعەدا). چوارەم، کەیسەکانی شەهیدبوونی فەلسەفەیی زۆر دەگمەنترن لە هینەکانی شەهیدبوونی ئاینی. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەوان بەتەواوی تاکێندراون. لە ئایندا، قوربانیدان و شەهیدبوون زۆر دووبارە دەبێتەوە و بەزۆری کردارێکی کۆیەکییە.

هەرچەندە گرنگترین جوداوازی پەیوەستە بە پاڵهێزی شەهیدبوونەکەوە. شەهیدی ئاین دەمرێ لەپێناو بوونێکی باڵا (خوا)دا. مەرگەکەی بەشێکە لە سیناریۆی ڕزگاربوون، کە لە ئەنجامدا ئەو پاداشت دەکرێتەوە. ئەو بەو باوەڕەوە دەمرێ کە خودایەکی کەسی هەیە و ئاگای لە ئازارەکانی ئەو هەیە، خوا دەیەوێ ئەو ئارخەیان بکاتەوە کە خۆ_قوربانیکردنەکەی ئەو بەبێ پاداشت/قەرەبوو نابێت. شەهیدانی ئاین ئەوان بە پرۆسەیەکدا دەڕۆن کە دەزانن ئەوەی ئەوان دەیکەن ”خۆشییە لە چاوی خوداوە”_ کە ئەوان کۆنترۆڵ دەکا و ڕەوایەتییان پێدەدا. گەرەکە لێرەدا ئەوە لە کاردا بێ، ئەگەر هەندێ جار لە ڕەفتارێکی نادیاردا، جۆرێک لە ”ڕێککەوتنی شەهیدانەیە”: ئەگەر من بمرم بەهۆی باوەڕەکەمەوە، خوا بەچەشنێک بەرپرسیار بێ لە دابینکردنی شوێنێکی ئارام بۆ من لەنێو ئەوانەی کە هەڵیبژاردوون. ئەو بەسانایی ناتوانێ ئەوە بکا.

بە پێچەوانەوە، بێجگە لە هەندێ نموونەی کەم کە فەیلەسوفەکە بۆ باوەڕەکەی دەمرێ (تۆماس مۆر، دووبارە)، فەیلەسوفە_شەهیدەکە چاوەڕوانی هیچ جۆرە پاداشتێک ناکا بەرانبەر کردارەکانی لە ژیانێکی دیکەدا. پاڵهێزی ئەوان بەتەنیا لەو جیهانەوە سەرچاوە دەگرێ. هەندێ لەوان ڕەنگە بەئاشکرا ئاتێست (مولحید)بن. ئەوانیدی ڕەنگە باوەڕبکەن (وەکو بڕۆنۆ باوەڕی دەکرد) بە هەندێ پرنسیپی خواوەندی، بەڵام ئەوە پەیوەندیدار نییە چونکە ئەمە هیچ کاریگەرییەکی لەسەر پاڵهێزی مردنەکەیان نییە. ئەگەر ئەوان خۆیان ببینن کە چێژ لە هەندێ شێوەی ژیان وەردەگرن دوای مەرگ، ئەمە ڕەنگە ڕووبدا بەسانایی لەبەر ئەوەی مردوون (وەک ئەوە ڕەنگە بۆ هەریەکێک ڕووبدا)، و نەک لەبەر ئەوەی ئەوان لەپێناو مەسەلەیەکدا مردوون.

شەهیدانی فەیلەسوف لەبەر هۆکارگەلی زۆر مەرگ هەڵدەبژێرن. ئەوان مەرگ هەڵدەبژێرن چونکە باوەڕیان وایە کە فەلسەفە گەرەکە خۆی مانیفێست بکا و ناتوانرێ لە کەسی فەیلەسوف جودابکرێتەوە_ ئەگەر تۆ خۆت نەتوانی فەلسەفەکەت بکەی بە نموونە بۆ خۆت، کێ دەیکات؟ یان لەبەر ئەوەی ئەوان وەها دەهزرێن ئەگەر لە ڕوانگەکانیان پەشیمانببنەوە لەژێر ستەمکاریدا ئەوا ئەوان دەبن بە یەکەم کەس کە فەلسەفەکەیان بەدرۆدەخەنەوە_ و ئەگەر فەیلەسوف خۆی نەتوانی لە پشتی ئیدێکانییەوە ڕابوەستێ، کێ دەتوانێ؟؛ یان چونکە ئەوان کەسانی شانازیکارن، بێپەروان بەرانبەر بە دادگە و تۆمەتبارکارانیان ڕێزیان بۆ دانانێن، ئاخر بۆ ئەوان خۆ بەدەستەوەدان زۆر خراپترە لە مەرگ؛ یان چونکە ئەوان ئەوە دەزانن کە مەرگی شەهید دەتوانێ پێگەی ئەو یەکە هەڵبزنینێ کە شەهید بووە؛ یان چونکە ئەوان لەوە دەترسن کە ئەگەر ئەوان پەشیمان ببنەوە، ئەوا شەرمەزاری ئەوان دەکوژێ؛ یان بەسادەیی چونکە ئەوان ناتوانن پێچەوانەکەی بکەن.

لە سەرجەم ئەو کەیسانەدا، تێگەیشتنێکی بەهێز هەیە کە ئەوەی ئەو کەسانە دەیکەن خۆ_پاداشتکردنە_ ئاخر هیچ پاداشتێکی دیکە نییە کە ئەوان بەدەستی بهێنن. هینەکەی ئەوان شەهیدبوونێکی سێکیولاری پاکژە، کە هیچ پاشپاتبوونەوەیەکی نییە لە جیهانێکی دیکەدا. هەروەها ئەمە پێدانی شەرمەزارنەبوونە لەسەر مەزنێتی کرداری ئەو فەیلەسوفانە. ئەوە شتێکی مەزنە بۆ خودا بمرێ، بەڵام ڕەنگە مردن بۆ هیچ خودایەک/نا خودا زۆر مەزنتر بێت.




كۆڵان كۆڵان گێڕانه‌وه‌ – 62…. كه‌ریم كاكه‌

یاده‌وه‌ری

62

خدر خه‌رمان هه‌موو رۆژێ به‌و له‌شه‌ گرانه‌وه‌، له‌ سه‌یداوه‌ی نزیك ماڵه‌ عاره‌به‌كه‌وه‌ هێواش هێواش به‌ پێی كیسه‌ڵ، وه‌ك بڵیی له‌ سه‌ر هێلكه‌ بڕوات، ده‌هات، ته‌واوێك به‌ دیار پیری سوارچاكانه‌وه‌ داده‌نیشت، له‌ هه‌مووان وردتر گوێی له‌ قسه‌كان یان وڕێنه‌كانی راده‌گرت، ئه‌رێ قسه‌ و وڕێنه‌ یه‌ك شت نین! به‌ قسه‌ی عه‌زه‌ مێشه‌ بێ دوو شتی زۆر لێكدی دوورن، به‌ڵام خدر خه‌رمان هێنده‌ جوایه‌زی نه‌ده‌دیتن، ده‌یگوت:
وڕێنه‌ كه‌مێك له‌ قسه‌ قسه‌تره‌.
خه‌رمان له‌ وڕێنه‌ی پیری سوارچاكانه‌وه‌ جیاوازییه‌كه‌ی دیتبۆوه‌
پیری سوارچاكان له‌ هه‌موو ئه‌و سه‌ده‌ و هێنده‌یه‌ی ته‌مه‌نی هێنده‌ی ئه‌و چه‌ند حه‌فته‌یه‌ قسه‌ی نه‌كردووه‌، ئه‌وه‌ قسه‌ی مام ره‌زای هه‌قایه‌تبێژه‌، ئه‌و پیاوه‌ی نۆ ساڵ له‌ پیری سوارچاكان گه‌وره‌تره‌، من له‌بیرمه‌ نازانم ئێوه‌! پیری سوارچاكان وای داناوه‌ نۆ ساڵ دوای مردنی هه‌قایه‌تبێژ بمرێ، ئه‌و قسه‌یه‌ دڵداناوه‌ و ئارامی بوو بۆ من، ئاخر له‌و لاو له‌م لا گوێم لێده‌بوو:
چی نه‌ماوه‌، عومری پیره‌ مه‌ڕێكی كه‌متر ماوه‌.
وه‌یش، به‌و قسانه‌ تێكده‌چووم، چۆن ده‌بێ قسه‌ی وا له‌ زاری كه‌سێ ده‌ربچێ، باشه‌ چی تێده‌چێ، خه‌ڵك قسه‌ی خۆشی له‌ زار ده‌ربچێ..
پیری سوارچاكان ده‌گێڕێته‌وه‌، ته‌مه‌نی خۆی ده‌گێڕێته‌وه‌، هه‌موو لایانوایه‌ وڕێنه‌ ده‌كات، ته‌نێ خدر خه‌رمانه‌ ده‌ڵێ:
نا، ته‌مه‌نی خۆی ده‌گێڕێته‌وه‌، مێژوو ده‌گێڕێته‌وه‌، ئێوه‌ نایناسن..
حه‌یف شتێكی زۆر كه‌مم له‌ گێڕانه‌وه‌كانی ئه‌و چه‌ند حه‌فته‌یه‌ی پیری سوارچاكان له‌ یاده‌، كه‌سی واشم نه‌دیته‌وه‌ شتێكی وای له‌ گێڕانه‌وه‌كانی وی له‌ بیرمابێ، له‌ باره‌ی تورك و عاره‌ب و ئه‌و شتانه‌وه‌ زۆری ده‌گێڕایه‌وه‌، پیری سوارچاكان له‌ گێڕانه‌وه‌ ده‌تگوت زێی گچكه‌یه‌، له‌ جێ جێ شه‌پۆلانی ده‌دا، له‌ جێ جێ ده‌تگوت وه‌ستاوه‌، وه‌بیرمدێ سه‌رهاتێكی ده‌وزێی گچكه‌ی نزیك پردی پردێی پچڕپچڕ گێڕایه‌وه‌، وێده‌چێ سه‌رهاته‌كه‌ سه‌ر به‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌ بێ، ئاخر خۆی گۆته‌نی:
تازه‌ لاو بووم، له‌ لای كه‌ركووكێ ده‌هاتینه‌وه‌، سێ چوار كه‌س بووین،، چوار پێنج باره‌ قه‌سپمان پێبوو، له‌ بن پردێ جڕوجامشتانی ترك گێچه‌ڵیان پێكردین، سێتیرم پێنه‌بوو، یه‌كه‌م جار و دوا جاربوو، بێ چه‌ك بچمه‌ رێی دوور…..كه‌وتنه‌ دوومان، نیازیان باره‌ قه‌سپه‌كان بوو، من و ئه‌و ره‌زایه‌ی هه‌قایه‌تان ده‌گێڕێته‌وه‌، له‌گه‌ڵیان كه‌وتینه‌ شه‌ڕه‌ به‌رد، به‌وانیدیمان گوت: هێستر و باره‌كان قوتاركه‌ن، با نه‌كه‌ونه‌ ده‌ست ئه‌و ناكه‌سبه‌چانه‌ی عوسمانلی..
جڕوجامشته‌كانی عوسمانلی زۆر بوون، وازیاننه‌ده‌هێنا، هاتین به‌ قوونه‌ شه‌ڕ و شه‌ڕه‌ به‌رد هاتین، لۆقنێكیان تێدا بوو به‌ردی زۆر ده‌ڕۆیشت، هه‌ر كووی ده‌هاویشت له‌ پشتمان به‌ زه‌وی ده‌كه‌وت، له‌و ده‌مه‌ بیرم لۆ به‌رده‌قانی چوو، ئای لۆ به‌رده‌قانیه‌ك! دیتمه‌وه‌! گۆتمه‌ ره‌زا:
تا به‌رده‌قانیه‌ك دێنم، له‌ باتی منیش به‌ردا باوێ.
ره‌زا گۆتی:
قادر، به‌رده‌قانی له‌ قوونت ده‌ردێنی!
گۆتمه‌ ره‌زا:
چت پێده‌ڵێم ئه‌وه‌ بكه‌.
ئێ، هه‌ر له‌ بای غارێ دۆخینم له‌ شه‌رواڵێ ده‌ركێشا، شه‌رواڵه‌كه‌م جوان خسته‌ بن پشتێنه‌وه‌، كڵاوم دووقه‌د كرده‌وه‌، له‌و سه‌ر و ئه‌و سه‌ری كونم تێكردن، دۆخینم كرده‌ دوو كه‌رت و له‌ كونی كڵاوم هه‌ڵكێشان، خودا ده‌یزانی سه‌گوسوارانی عوسمانلیم وه‌ها به‌رده‌قانیباران كرد، دواتر ئینگلیزیش وا تۆپبارانی نه‌كردوون، باوه‌ڕ ناكه‌ن له‌ ره‌زا بپرسن….))
ئه‌و ده‌مه‌ی پیری سوارچاكان سه‌رهاتی به‌رده‌قانیه‌كه‌ی گێڕایه‌وه‌، هه‌قایه‌تبێژ له‌وێ نه‌بوو، ده‌نا لێمان ده‌پرسی، به‌ڵام دواتر باسی دۆخین و كڵاوه‌كه‌ی پیری سوارچاكانی كردبوو، گوتبووی:
به‌رده‌قانیه‌كه‌ی قادر نه‌با، ده‌نكه‌ قه‌سپێك نه‌ده‌گه‌یشته‌ به‌ستی شه‌رغه‌ و منداڵه‌ عوسمانلی به‌ قوونڕووتی ده‌یانناردینه‌وه‌.
ئێ، پیری سوارچاكان ده‌گێڕێته‌وه‌:
هێره‌م به‌ منداڵه‌ ورتكه‌ی عوسمانلی كرد، كاتێ به‌ردی به‌رده‌قانیی منیان به‌ قوونێ ده‌كه‌وت، ده‌بوونه‌ قازی قوون شكاو و زیڕه‌یان ده‌گه‌یشته‌ ئه‌سته‌نبۆلێ، دوای ئه‌و رووداوه‌، دره‌نگ زۆر دره‌نگ، عوسمانلی به‌ خۆیدا ریابوو، ئینگلیز دنیای ته‌نیبوو، رێم كه‌وته‌وه‌ كه‌ركووكێ، له‌وێ هێستره‌ بۆز و هێستره‌ ره‌شم كڕی، ئاخر، تا هه‌ینێ به‌ گا جۆتمان ده‌كرد، ئێ، دیسان له‌ بن پردێ، چه‌ند لووسكه‌یه‌ك، به‌ توركمانی – من شته‌ك له‌ توركمانی تێده‌گه‌م- جوونیان دا، ترسم نیه‌، سێتیرم له‌ ناو تێڕكه‌یه‌، لێم ده‌رهێنان، هه‌ر یه‌كه‌یان قوونی له‌ بن به‌ردێك قووچده‌كرده‌وه‌، ئه‌وجاره‌ی ده‌ڵێم ره‌زا لێره‌ نه‌بوو، چووبوو به‌ هانای شێخ مه‌حموودی سلێمانیه‌وه‌..
پیری سوارچاكان سێ به‌شی قسه‌كانی خه‌ڵك گۆته‌نی وڕێنه‌كانی له‌ باره‌ی تورك و عاره‌ب و عه‌جه‌مه‌وه‌ بوون: ((هات هات، ترك هات، عاره‌ب هات، ئه‌وه‌تا عه‌جه‌م..كوا بڕنۆكه‌م! هه‌رێ، هات! بیكوژه‌، ده‌ستی شكاوم، كوێخا مه‌حموودی باپیرم نه‌ماوه‌ كه‌وكوژیان بكات، حه‌یف، كه‌ركووكیش به‌ ده‌ردی ته‌ڕوار چوو،..)) خدر خه‌رمانی لێده‌رچێ كه‌ به‌ ته‌نێ به‌ره‌یه‌ك بوو، هه‌موو سرته‌سرتیان بوو، سه‌ریان ده‌خسته‌ بن گوێی یه‌كتر: حه‌یف، باش خه‌ره‌فاوه‌، وڕێنه‌ی خۆش ده‌كات..
له‌ بیرنه‌كه‌م پیاوه‌ توركمانه‌كه‌ش چووه‌ به‌ره‌ی خدر خه‌رمانه‌وه‌، ئه‌و پیاوه‌ پردێیی بوو، هاته‌ سه‌ردانی پیری سوارچاكان، شه‌وێ دوو شه‌و به‌ دیار سه‌ریه‌وه‌ دانیشت، پیری سوارچاكان قسه‌یه‌كی هه‌بوو كه‌ دواتر حه‌مه‌د مه‌ستان ناوی لێنا ((ئایه‌ته‌ تووڕه‌كه‌ی پیری سوارچاكان))، ئه‌و ئایه‌ته‌ ته‌نها له‌و ده‌مانه‌ له‌ زاری پیری سوارچاكان ده‌باری كه‌ بۆنێكی ناخۆش ده‌گه‌یشته‌ لووتی، یه‌عێكی ده‌گۆ و ده‌یگۆ:
((بۆنی ترك دێ))
وه‌بیرمدێ به‌ دیار توركمانه‌كه‌شه‌وه‌ ئایه‌ته‌كه‌ی خۆی گۆته‌وه‌، توركمان كه‌ پیرێ بوو شتێ له‌ پیری سوارچاكان له‌سه‌رخۆتر، به‌ پێكه‌نینه‌وه‌ گۆتی:
حاجی، كردت بۆنی من؟!
پیری سوارچاكان كه‌ به‌ (قارداش) ناوی كابرای ده‌هێنا، من تا دره‌نگیش هه‌ر وام زانی ناوی قارداشه‌، گوتی:
قارداش، به‌ خۆت ده‌زانی من نیازم چ تركێكه‌!
قارداش ده‌ستی له‌ ملی پیری سوارچاكان كرد:
ده‌زانم حاجی، بۆ منیش دێ بۆنی پیس ئه‌و توركه‌..
وه‌بیرمدێ پیری سوارچاكان له‌گه‌ڵ قارداشه‌كه‌ی براده‌ری، كۆمه‌ڵێ وشه‌ی توركمانی به‌كارده‌هێنا(دۆغری و ساغۆل…) ئه‌وانه‌..
له‌ زۆر رێوه‌، له‌ زۆر جێوه‌، له‌ نه‌ته‌وه‌و ئایین و تیره‌ی جوێجوێوه‌، دێن، خه‌ڵك دێنه‌ سه‌ردانی پیری سوارچاكان، دێنه‌ خانووه‌ قوڕه‌كه‌ی ده‌و كه‌ندێ، كه‌ندی به‌لاشاوه‌، دێن و له‌و چاوه‌ داده‌نیشن كه‌ به‌ ژمار یازده‌ ده‌لاقه‌ی تێدایه‌، به‌ڵام چاوی من پتر له‌ سه‌ر ئه‌و ده‌لاقه‌یه‌ كه‌ كه‌وتۆته‌ پشت سه‌ری پیری سوارچاكان، له‌وێ باولێكی گچكۆكه‌ هه‌یه‌، له‌ جانتای كتێبانی من گچكه‌تر، دوایوه‌ی گوڵی كۆساران سه‌ری خۆی هه‌ڵگرت و پیری سوارچاكانی له‌ جێ به‌جێهێشت، باوله‌كه‌ هاته‌ ئه‌وێ، پێشتر نازانم له‌ كوێ بوو، ناشزانم كێ له‌وێی دانا، گوڵی كۆساران یان پیری سوارچاكان، یان.. نه‌مزانی كێ.

ئیدی باولێكی گچكه‌ له‌وێیه‌، له‌ ناو ده‌لاقێیه‌، شێوه‌كه‌ی له‌ چاومه‌، لێ ره‌نگی نه‌ماوه‌، هه‌ینێش ره‌نگی نه‌مابوو، وێده‌چی گه‌له‌ك كۆن بێ، له‌ گوڵی كۆساران كۆنتر، من چیم له‌ شێوه‌ و ره‌نگی دایه‌، ناوی، ناوی، ناوی چی تێدایه‌؟ چه‌ندان كه‌ڕه‌ت به‌ دزی پیری سوارچاكانه‌وه‌، ئه‌و ده‌مانه‌ی ده‌چوو بۆ ده‌ست به‌ئاو گه‌یاندن، له‌ وه‌ختی خه‌وێ، ده‌چووم، وه‌ك بۆ دزینی قاسه‌ی پاره‌ بچم وا ده‌چووم، لێینزیك ده‌بووومه‌وه‌، ده‌ستم ده‌برد، نه‌ده‌گه‌یشتێ، كاره‌با لێیده‌دام، ترس و شه‌رم سارد و گه‌رمیی كاره‌با بوون، له‌ منیان ده‌دا، ده‌كشامه‌وه‌، تۆبه‌م ده‌كرد له‌وه‌ی كردم، تۆبه‌م ده‌شكاند و ده‌چوومه‌وه‌ گژی، دیسان تۆبه‌..وه‌بیرمدێ، باول تۆپ و كلیلی پێوه‌ نه‌بوو، به‌ بزمارێك داخرابوو كه‌ چه‌مانه‌وه‌كه‌ی شێوه‌ی ژماره‌ (8)ی هه‌بوو، كردنه‌وه‌ی له‌ كردنه‌وه‌ی جانتای كێبه‌كانم ساناتربوو ، به‌ڵام كاره‌بای ترس و شه‌رم نه‌یده‌هێشت ده‌ستم بیگاتێ.

باوله‌كه‌ پێده‌چوو وه‌ك به‌ردی پیرۆز پیرۆز بێ، ئاگام لێیه‌ پیری سوارچاكان ده‌مناده‌مێ، ملی خوارده‌كاته‌وه‌، سه‌ر هه‌ڵده‌بڕێ، كلكه‌ گۆچان ده‌گه‌یه‌نێته‌ باولی ناو ده‌لاقێ، نه‌رم ده‌نگی لێوه‌ دێنێ.. به‌رده‌كه‌! ئه‌و به‌رده‌ی ئه‌گه‌ر وه‌بیرتان مابێ به‌ ئاوێك ته‌ڕواری ئاوه‌دانكرده‌وه‌، ئاو له‌ ده‌ریاش چك بكات، ئاوی ته‌ڕوار هه‌میشه‌ خوڕه‌ی دێ، پیری سوارچاكان باولی پیرۆزی له‌ پشت سه‌ری خۆی هه‌ڵگرتووه‌، به‌ردی پیرۆزی له‌ ته‌نیشت خۆی داناوه‌، لنگه‌ خرخاڵێكی شكاویش به‌رانبه‌ری، له‌ نێوان ده‌رگاو په‌نجه‌ره‌، له‌ سه‌ر ئه‌و ده‌لاقه‌ گچكه‌یه‌ی كه‌ دوو سێ پرێسكه‌ی تێدابوو، لنگه‌ خرخاڵێ وا به‌ سنگێكه‌وه‌، شه‌وان له‌ بن تیشكی لامپاكه‌ جاروبار ده‌بریسكایه‌وه‌- لامپاكه‌ له‌ به‌ری باوله‌كه‌ به‌ دیواره‌وه‌یه‌- خڕخاڵه‌كه‌ش مینا باوله‌كه‌ تازه‌یه‌، دوای تۆرانی گوڵی كۆساران به‌وێوه‌ هه‌ڵواسراوه‌، پێشتر نه‌مدیتبوو، كێ به‌وێدای هه‌ڵواسیوه‌؟ له‌ خۆوه‌ گومانم بۆ گوڵی كۆساران ده‌چێ، وێده‌چێ خرخاڵی شكاویش پیرۆز بێ، ئاخر پیری سوارچاكان تی چاوی ده‌داتێ، هه‌ستده‌كه‌م هۆده‌كه‌ی پیری سوارچاكان سێ پیرۆزی تێدایه‌، به‌ڵام هێشتا دڵنیا نیم، جارێ هه‌ر به‌ردی پیرۆز پیرۆزه‌..
با بگه‌ڕێمه‌وه‌ لای مێوانه‌كان و پیاڵه‌ی به‌تاڵی پێشیان هه‌ڵگرم، پیاڵه‌ هێنانه‌وه‌ ئیشی خۆم بوو، ئێستا مام عاره‌بی بن پردی سه‌یداوه‌ مێوانه‌، به‌ پێكه‌نینه‌وه‌ له‌ پیری سوارچاكان ده‌پرسێ:
له‌گه‌ڵ عه‌ره‌بان پێكنه‌هاتیه‌وه‌؟ ده‌ڵێن به‌هه‌شت له‌به‌ر عاره‌بان دار هه‌ڵده‌ی به‌ عه‌رد ناكه‌وێ!
پیری سوارچاكان ویستی پێبكه‌نێ، به‌ڵام كۆخه‌ نه‌یهێشت، به‌ ده‌م نه‌رمه‌ كۆخه‌وه‌:
ئه‌گه‌ر وایه‌، جه‌حه‌نده‌م بۆ من.
مام عاره‌ب و پیری سوارچاكان له‌م دنیایه‌ یه‌كتریان زۆر خۆشده‌ویست و زۆر ته‌با بوون، به‌ڵام له‌ سه‌ر ئه‌ودنیا ناكۆكیان ده‌كه‌وته‌ نێوان، ئاخر پیری سوارچاكان ئاماده‌ نه‌بوو له‌ به‌هه‌شتێ بچێته‌ گه‌ڕه‌كێ تورك و عاره‌ب و عه‌جه‌می لێبێ، ده‌یگۆته‌ مام عاره‌ب:
پیاوی چاكبه‌، له‌ به‌هه‌شتێ خۆت به‌ عاره‌ب مه‌نووسه‌.
مام عاره‌ب به‌ پێكه‌نینه‌وه‌، پێكه‌نینێ له‌گه‌ڵی چه‌فیه‌ و عه‌گاله‌كه‌ی ده‌له‌رینه‌وه‌، ده‌یگۆ:
حاجی، له‌ به‌هه‌شتێ لۆت ده‌پاڕێمه‌وه‌ كه‌ تۆش به‌ عاره‌ب وه‌رگرن…
دیانیش ده‌هاتنه‌ ماڵی پیری سوارچاكان، وه‌ك به‌فره‌كه‌ له‌بیرمه‌ مام دیانێ كه‌ شێوه‌ی كتومت له‌ وێنه‌ی سێوه‌ ده‌چوو، دواتر كاتێ وێنه‌ی سێوه‌م دی، ده‌مگوت هه‌بێ نه‌بێ ئه‌وه‌ سێوه‌ بوو كه‌ له‌گه‌ڵ به‌فر هاته‌ حه‌وشه‌ی ماڵێ، ئه‌و مام دیانه‌ ناوێكی نزیك له‌ ئه‌بره‌هه‌می لێبوو، هێشتا پێی له‌ سه‌ر ده‌ركی حه‌وشێ بوو، گلێره‌ به‌فر دایكرد، تۆزه‌ك عه‌ردی سپی كرد، به‌ڵام بایی شه‌ڕه‌ به‌فری نه‌كرد، گۆتبوویه‌ پیری سوارچاكان:
له‌گه‌ڵ خۆم به‌فرم هێنا
پیری سوارچاكان گۆتبووی:
ئێوه‌ هه‌میشه‌ به‌فر بوونه‌.
من به‌ هۆی به‌فره‌كه‌وه‌ هێنده‌ نه‌پرژامه‌ قسه‌ وباسی نێوان پیری سوارچاكان و دیانه‌كه‌ی هه‌رمۆته‌، به‌ڵام له‌و ده‌مه‌ی پیاڵه‌م له‌ پێشی هه‌ڵگرت، بیرمه‌ پرسی:
ناوت چیه‌؟
به‌ شه‌رمه‌وه‌:
كه‌ریم
پیری سوارچاكان باسی ئه‌وه‌ی كه‌رد كه‌ به‌ناوی بابیه‌وه‌ ناوی ناوم، دیار بوو مام دیان كه‌ریمی بابی پیری سوارچاكانی دیتبوو، گوتی:
وای له‌ سۆفی كه‌ریم، ده‌تگوت شاگردی حه‌زره‌تی عیسایه‌، پێی له‌ مێرووله‌یه‌ك نه‌ناوه‌..
نازانم نه‌ پیری سوارچاكان بوو، نه‌ بابم قسه‌یه‌كی له‌و قسه‌یه‌ی مام دیان كرد، به‌ڵان نایه‌ته‌وه‌ بیرم كووكوویی بوو..
خزمه‌كه‌ی شه‌یتانیش هاته‌ دیداری پیری سوارچاكان، ئه‌و پیاوه‌م چه‌ند جارێ له‌ ماڵی خۆمان دیتووه‌، هه‌ر جارێ ده‌هات، گوڵی كۆساران بانگی ده‌كردینه‌ په‌نایێ و ده‌یگۆ:
نه‌كه‌ن، نه‌ به‌ باش نه‌ به‌ خراپ ناوی شه‌یتان بێنن، ده‌نا مێوانه‌كه‌مان تووڕه‌ ده‌بێ..
ئێمه‌ له‌ سه‌ر قسه‌ی گوڵی كۆساران، نه‌مانده‌هێشت شه‌یتان به‌ سه‌ر زارماندا بێ، وه‌بیرمدێ، جارێ له‌و جارانه‌ گوڵی كۆساران خۆی به‌ دیار خزمه‌كه‌ی شه‌یتانه‌وه‌ ناوی شه‌یتانی هێنا، به‌ خراپه‌ ناوی هێنا، گۆتیه‌ منداڵێكی شه‌یتان:
شه‌یتان وا مه‌كه‌ ده‌نا..
به‌ بیستنی ناوی شه‌یتان، وام وێنا كرد خزمه‌كه‌ی شه‌یتان برۆ سپیه‌كانی لێكنێ و گۆچانه‌ گۆمك سووره‌كه‌ی ده‌ستداتێ و پێڵاوه‌ دڕاوه‌كانی به‌ سه‌ر پێوه‌ بكات و بێ ماڵاوایی ماڵ به‌جێبێلێ، به‌ڵام ئه‌وه‌ رووینه‌دا و به‌ پێكه‌نینه‌وه‌ روو له‌ گوڵی كۆساران:
شه‌یتانێكی جوانتان هه‌یه‌..
سه‌رده‌ریم له‌وه‌ ده‌رنه‌كرد، زارم پڕ بوو له‌ پرسیار به‌ڵام شه‌رم به‌ستی و هیچم نه‌گۆت، ئێ، له‌بیرمه‌ خزمه‌كه‌ی شه‌یتان پرسیاری گوڵی كۆسارانی كرد، به‌ر له‌وه‌ی پیری سوارچاكان زار هه‌ڵێنێ، دایكم گۆتی:
به‌ سه‌ردان چۆته‌ لای كچه‌كانی..
خۆزگه‌م ده‌خواست گوڵی كۆساران نه‌ به‌ سه‌ردان و نه‌ تۆران نه‌ڕۆیشتبا، ده‌زانن چه‌ندم خۆشده‌ویست، چه‌ند حه‌زم له‌ نانی ده‌ستی وی بوو، ئه‌دی ته‌ڕه‌ساز! ته‌ڕه‌سازێكی درووستده‌كرد، په‌نجه‌ی خۆت له‌گه‌ڵی ده‌خوارد، حه‌مه‌د مه‌ستان دیاره‌ به‌شی هه‌بووه‌ له‌و ته‌ڕه‌سازه‌ گۆتبوویه‌ بابم:
تۆ توور ده‌تباته‌ به‌هه‌شت و دایكیشت ته‌ڕه‌ساز
بابیشم گوتبووی:
تۆش له‌گه‌ڵ خۆمان ده‌به‌ین..
حه‌یف، گوڵی كۆساران لێره‌ نیه‌، تا دیسان به‌ دیار خزمه‌كه‌ی شه‌یتانه‌وه‌ شه‌یتانێكی له‌ زار ده‌رچێ
مێوانه‌كانی پیری سوارچاكان، چه‌تۆ سه‌رناس گۆته‌نی وه‌ك به‌ردی به‌ستێ ره‌نگاو ره‌نگن، ئه‌وه‌تا مام حوسێن گۆگجه‌لی له‌ لای موسڵێوه‌ هاتووه‌، هه‌ندێك پێیده‌ڵێن حوسێن شه‌به‌ك، هه‌یاس كاكه‌یی كه‌ به‌ حه‌فت پیاوی به‌لاشاوه‌ هێنده‌ی لا سمێڵێكی وی سمێڵیان پێوه‌ نیه‌، له‌ ده‌و زێی گه‌وره‌وه‌ هاتووه‌، من له‌ هۆده‌كه‌ی پیری سوارچاكان له‌ هه‌موو ئایین و نه‌ته‌وه‌یه‌كم دی، ته‌نێ جووم نه‌دی، مام سمایلی كه‌رته‌كه‌ چاو ده‌یگۆ:
ئه‌گه‌ر جوو لێره‌ مابان، هۆده‌كه‌ی خاڵم ده‌بووه‌ جووخانه‌.
وه‌ك بیستبووم پیری سوارچاكان براده‌ری جووله‌كه‌ی زۆر بوون، وه‌بیرمدێ باسی ئازایه‌تی جووله‌كه‌یه‌كی ده‌كرد، زۆر به‌ شان بالیدا هه‌ڵیدا، گوتی:
مه‌گه‌ر سمكۆی شكاك هێنده‌ ئازا بووبێت.
ئێمه‌ی منداڵ به‌و قسه‌یه‌ پێده‌كه‌نین، ئاخر بیستبوومان جووله‌كه‌ زۆر ترسنۆكن، كه‌سێ زۆر ترسنۆك با، به‌ حووله‌كه‌ ناوی ده‌هات:
ترسنۆك، جووله‌كه‌..
وابوو جوو له‌ له‌ دیدی ئێمه‌وه‌ ده‌وڵه‌مه‌ند و نه‌وێرۆك بوون:
هێنده‌ی جووێكی هه‌یه‌، ده‌ڵێی جووی..
بن جوو ده‌هاتن، بابی زارێ بن جووم له‌بیره‌، له‌ منداڵیه‌وه‌ ببووه‌ موسڵمان، به‌ڵام چه‌تۆ سه‌رناس ده‌ڵێ: هێشتا نازانێ (فاتیحا) جوان بخوێنێ..
ئه‌و بن جووه‌ ده‌وڵه‌مه‌ند نه‌بوو، له‌ كۆڵانان ده‌گه‌ڕا، نازانم چی ده‌فرۆشت، به‌ڵام ئازا بوو، ده‌گێڕنه‌وه‌، له‌ بن قه‌راتێ پۆلیسێك نازانم له‌ سه‌ر چی هه‌ر له‌ سه‌ر ترومبێله‌وه‌ دارێكی لێده‌دا، بن جوو بۆی ده‌چێ، ترومبێل ده‌رده‌چێ، بن جوو تۆڵه‌ نه‌كاته‌وه‌ رێی ماڵێ ناگرێته‌وه‌، له‌ جاده‌ی باته‌ دوو پۆلیس ده‌بینێ، وه‌رده‌گه‌ڕێته‌ سه‌ریان،باشیان ده‌كوتێ، هه‌ردووكیان چه‌ك ده‌كات، ئێ، بن جوو ده‌كه‌وێته‌ زیندانی، لێیده‌پرسن:
پۆلیسێك لێیدای، تۆ له‌ دوو پۆلیسیترت دا، بۆچی؟
بن جوو گوتبووی:
پۆلیس هه‌ر پۆلیسه‌، چ له‌ هه‌ولێر،چ له‌ به‌غدا چ له‌ ئیسرائیل..
ده‌ڵێن پیری سوار چاكان بیست سی سه‌ر بزنێكی بۆ فرۆشتووه‌، تا بن جووی له‌ زیندانێ هێناوه‌ته‌ ده‌رێ..
ئێ، بڵێم كێ نه‌ده‌هاته‌ سه‌ردانی پیری سوارچاكان! ئه‌وه‌ی نه‌هات ته‌نێ دایكه‌ مه‌نیج بوو، ئه‌و ژنه‌ی دایكی نازانم چه‌ند كه‌س بوو، ئه‌و ژنه‌ی من رقی دنیام لێی ده‌بۆوه‌، ناهه‌قمه‌! خۆ له‌ بیرتانه‌ چی به‌ پیری سوارچاكانی باپیرم ده‌گۆ! ئه‌و ژنه‌ی داخوا له‌ كن خودا كووكوویی بۆ پیری سوارچاكانی تێكوشیوه‌! دنیا هه‌موو رووی له‌ به‌لاشاوه‌ كرد، له‌ به‌لاشاوه‌ش بۆ ده‌و كه‌ندێ و حه‌وشه‌ی ئێمه‌، له‌ ده‌رگه‌ی حه‌وشه‌شه‌وه‌ به‌ ده‌ستی راست و بۆ هۆده‌كه‌ی پیری سوارچاكان، هۆده‌ گچكه‌یه‌، جێی دانیشتن نیه‌، پیاوی پیر به‌ پێوه‌ راوه‌ستایه‌، قسه‌یه‌كی كاك مه‌جید ئێستاش له‌گوێمه‌، حه‌یف نه‌كارم به‌ زرینگانه‌وه‌ی زاری وی بیڵێمه‌وه‌، ئه‌و كاك مه‌جیده‌ له‌ سه‌یده‌كانی لای هه‌ره‌جه‌ بوو، نانی پیری سوارچاكانی لا موتفه‌ڕك بوو، ئه‌و سه‌یده‌ ئیوهای گۆ:
هێی دنیا! دیوه‌خانه‌كه‌ی حاجی قادر جێی دنیای تێدا ده‌بۆوه‌، ئێستاش له‌ هۆده‌یه‌كه‌، جێی حه‌مه‌ شێت و بزگوڕه‌كانی لێنابێـته‌وه‌..
حه‌مه‌ شێت دێته‌وه‌ ناو قسان، لێگه‌ڕێ لۆ دوایی، ده‌بێت بڵێم زۆر كه‌س ده‌بوو بێنه‌ سه‌ردانی پیری سوارچاكان، به‌ڵام دیارنه‌كه‌وتن، كه‌سوكاری به‌ستی شه‌رغه‌ دیار نین، براكه‌ی پیری سوارچاكان دیار نیه‌، كه‌سی نزیك زۆر نزیك دیار نین، من دره‌نگتر پێكه‌وتم شه‌ڕ رێی له‌وانه‌ گرتبوو، شه‌ڕ نه‌یهێشت بێنه‌ دیداری پیری سوارچاكان، هه‌ینێ شه‌ڕ بوو، له‌ چیاكان شه‌ڕ بوو، له‌ پێده‌شت و به‌ست و له‌ زوورگان شه‌ڕ بوو، له‌ كوێ شه‌ڕ نه‌بوو! له‌ باداوه‌ ده‌ڕۆیشتی، ده‌گه‌یشتیه‌، بنه‌سراوه‌، له‌ پوونگینه‌ كه‌ له‌ بن شاره‌، زۆری ده‌مێنێ بۆ به‌ستی شه‌رغه‌، شه‌ڕه‌، شه‌ڕ گه‌یشتۆته‌ ناو شاریش..
سه‌رباز و جاش دنیایان ته‌نیوه‌، هاتووچۆیان بڕیوه‌، بابم نه‌بێ كێ له‌ به‌لاشاوه‌وه‌ ده‌گاته‌ به‌ستی شه‌رغه‌؟! ئه‌و بابه‌ی من فیشه‌كی له‌ شاره‌وه‌ ده‌گواسته‌وه‌ بۆ ئه‌ودیوی زوورگه‌كان، بۆ پێشمه‌رگه‌.. ماڵی ئێمه‌، چاوه‌ی چێڵان، هه‌ر شوێنێكت هه‌ڵكه‌ندبا، فیشه‌ك زه‌رد ده‌چۆوه‌، بابم له‌به‌ر فیشه‌ك گواستنه‌وه‌ بۆ پێشمه‌رگه‌ هێنده‌ نه‌ده‌پرژایه‌ سه‌ر بابی، له‌ بیرمه‌ پیری سوارچاكان گۆتیه‌ بابم:
كوڕم، وریابه‌، پێشمه‌رگه‌ جێی به‌قا نیه‌!
وه‌رامی بابیشم له‌بیره‌:
ده‌زانم بابه‌، به‌ڵام هه‌ر ده‌بێ شتێكیان بۆ بكه‌م.
هێی دنیا! مام واحێد برای پیری سوارچاكان بوو، شه‌ڕ نه‌یهێشت بێ ، دایكه‌ مه‌نیج ئه‌و هه‌موو ساڵه‌ی له‌گه‌ڵ پیری سوارچاكان خه‌وتبوو، جیابوونه‌وه‌ نه‌یهێشت بێ ، گوڵی كۆساران كه‌ جوانترین گوڵی پیری سوارچاكان بوو، تۆران و تێكچوون نه‌یهێشت بێ، خه‌جێ كه‌ شیرینترین ژنی پیری سوارچاكان و دایكی بابم بوو، گۆڕ نه‌یهێشت بێ.. كه‌سوكارانی ده‌و به‌ستی شه‌رغه‌، شه‌ڕ رێی لێگرتن و نه‌هاتن، به‌ڵام پلكه‌ مه‌تێی ژنی مه‌لاكه‌ی دۆڵه‌ گاڕان نازانم به‌ چ كه‌لێنێكی شه‌ڕدا به‌ كووڕه‌ كووڕ هات و شانی پیری سوارچاكانی ماچ كرد و چه‌ند دڵۆپه‌ فرمێسكێكی هه‌ڵوه‌راند، پلكه‌ مه‌تێ هه‌ر ده‌بوو بێ، ئه‌و نه‌با من سه‌ربرده‌ی باوله‌ كۆن و خڕخاڵی شكاوم نه‌ده‌بیست، به‌ر له‌ گێڕانه‌وه‌ی باول و خرخاڵ، له‌ زارێ پلكه‌ مه‌تێوه‌، با له‌ زاری گوڵی كۆسارانه‌وه‌ پێكه‌وین مه‌تێ له‌ حه‌جێ چی دی:
((مه‌تێ یه‌كه‌مین ژنه‌ ره‌وه‌نده‌ چووبێته‌ حه‌جێ، مه‌تێ له‌ دۆڵه‌ گاڕانی ته‌ڕواره‌وه‌ تا ده‌گاته‌ مه‌كه‌ و مه‌دینه‌ و سه‌ر مه‌زاری خۆشه‌ویست، قسه‌كه‌ی زاری كه‌ له‌ شادومان جوانتری له‌به‌ره‌، رۆژی سه‌د جار ده‌یلێته‌وه‌:
خودایه‌، ئه‌و رێیه‌ كوێركه‌یته‌وه‌..
ئێ، مه‌تێ له‌ حه‌جێ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، هه‌ردوو به‌ری به‌ستی شه‌رغه‌، گوند گوند ده‌ڕژێنه‌ دۆڵه‌گارانه‌وه‌، من و ئه‌و به‌سێیه‌ی بووكیشم گه‌یشتینه‌ بن ره‌شماڵه‌كه‌ی حاجی مه‌تێ، پرم دایه‌ ده‌ستی، هه‌ی! ده‌ستی كێشایه‌وه‌ و ده‌ڵێ:
ماچی مه‌كه‌، ده‌ستم پیسه‌!
هۆپه‌كه‌م له‌ خۆم زانی، ناوله‌په‌كم له‌ روومتی خۆم دا و گوتم:
ئه‌یه‌ڕۆ، حاجی مه‌تێ، ئه‌وه‌ چ قسه‌یه‌كه‌ ده‌یكه‌ی؟!
مه‌تێ گۆتی:
هه‌مین، پێش له‌ هه‌موو شته‌ك ناوی من هه‌ر به‌ مه‌تێ و پلكه‌ مه‌تێ خۆشه‌، واز له‌و (حاجی)یه‌ بێنه‌، به‌راستمه‌ و ئی دڵیشمه‌ ده‌ستم پیسه‌، پێم زۆر له‌ ده‌ستم خاوێنتره‌..
ئه‌منیش پێكه‌نیم و گۆتم:
ده‌ته‌وێ پێیه‌كانت ماچ بكه‌م، خۆ من پێی پیری سوارچاكانیشم ماچ نه‌كردووه‌، تا..
مه‌تێ له‌ پێكه‌نیندا له‌ سه‌ر پشت كه‌وت، باسی پیسبوونی ده‌سته‌كانی خۆی كرد كه‌ له‌ نزیك گۆڕی خۆشه‌ویست چۆن منداڵه‌ ورته‌كه‌ی عاره‌ب ده‌وریان داوه‌، لچكی كه‌وێ و كراسیان راكێشاوه‌، داوای شت و عانه‌یان لێی كردوو، ئه‌ویش ناچار بووه‌، به‌چه‌په‌ڵۆكان لێیانداو له‌ خۆیان دووربخاته‌وه‌، مه‌تێ ده‌یگۆ:
ده‌ستم به‌ وه‌له‌كه‌ عاره‌بان پیس بووه‌، به‌ ئاوی زمزمیش پاكنه‌بۆوه‌، به‌ ئاوی ناو گۆزه‌كه‌ی خۆشه‌ویستیش پاكنابێته‌وه‌.
گۆتمه‌ مه‌تێ:
ئه‌تو له‌ چوونه‌ حه‌جێ ساردمان ده‌كه‌یته‌وه‌..
گۆتی چیم دی، ئه‌وه‌ ده‌گێڕمه‌وه‌..
به‌ سێ- ئه‌گه‌ر له‌بیری مابێ- گۆتی:
پلكه‌ مه‌تێ، به‌ قسه‌ی تۆ بێ، نابێ كه‌س بچێته‌ حه‌جێ!
مه‌تێ گۆتی:
خودایه‌، لۆ خاتری خۆشه‌ویستی خۆت، ئه‌وه‌ی بوسرمانه‌ رێی به‌وێ رێیێ نه‌كه‌وێ))
دیاره‌ دایكم و گوڵی كۆساران سه‌رو (ئامین) ێكیان بۆ كردبوو، كه‌چی ساڵ ته‌واو وه‌رنه‌سووڕابۆوه‌، گوڵی كۆساران رێی به‌وێ رێیێ كه‌وتبوو، هه‌رچی به‌سێی دایكمه‌ مه‌تێ وه‌های ترساندبوو، وه‌بیرمدێ ده‌یگۆ:
حه‌ج بێته‌ بن مناره‌ی چۆلیش چاوی به‌ من ناكه‌وێ.

به‌ دوویدا دێ




(مەملەکەتی دڕکاوی)* گۆشەیەکی دیکەی ئەنفال … هەڵمەت عوسمان

ڕەنگە ئەم وتەیە بەجێبێت ، کە دەڵێت:(نووسەر هەر ئەوەندە خاوەنی دەقە، تا بڵاوی دەکاتەوە، ئەگینا دواتر تەنها ناوەکەی هی خۆیەتی) نووسەرێک هەیە “ساتەوەختی نووسینی ئەم بابەتە ناوەکەیم بیرنییە” دەڵێت: نووسینەکانم وەک پارچە ئێسقانێک فڕێدەدەم، هەندێک تەنها بۆنی پێوە دەکەن و هەشە دەیکڕێنێتەوە” بەلای ئەوەوە ئەوانەی تەنها بۆنی پێوە دەکەن، مەبەست لە خوێنەرە ئاساییەکەیە و بەشێوەیەکی سەرپێیی نووسینەکان دەخوێنێتەوە، ئەوەشی دەی کڕێنێتەوە، ئەوانەن لەگەڵ خوێندنەوەی، تێبینی و ڕەخنەیان لەسەری هەیە و تۆماریشی دەکەن.

ڕەنگبێ بە سەرەتایەکی تۆزێک نەگونجاو دەستم پێکردبێ، بەڵام هەردوو قسەکە بەشێک لە راستیان تێدایە، واتا لە دوای بڵاوبوونەوەی هەردەقێک، (ڕۆڵان بارت) گوتەنی: ئیتر شتێک نامێنێتەوە بە ناوی نووسەر، تەنها ئەوەندە نەبێت وەک زانیارییەک ناوەکەی بزانین! ئیتر تۆپەکە دەکەوێتە لای خوێنەر و دەبێ ئەو ئەسپی خۆی تاو بدات، لێرەشەوە خوێنەری ئاسایی و خوێنەری بلیمەت دەردەکەون، دەشێ خوێنەرێكی ئاسایی دەقێک بخوێنێتەوە، بەڵام نەتوانێ هیچی لێ هەڵکڕێنێ شایەنی باسبێت، هەڵبەت پێچەوانەکەشی ڕاستە، خوێنەرێکی شارەزا لەگەڵ یەکەم خوێندنەوەی، سەرەقەڵەمی ڕەخنەکانی ڕیزدەکات ” ڕەخنە بەمانا بنیاتنانەکەی”. ناشبێ ئەوەمان بیربچێ، یەکەم ڕەخنەگری دەق، نووسەر خۆیەتی، ئەوەش ئەوکاتە دەبێت، کە چەند جارێک بە دەقەکە دادەچێتەوە و زیاد و کەمی دەکات و ڕێنووس ڕێک دەخاتەوە.

(ئەنفال) وەک ڕووداوێکی نەخوازراوی چاوەڕوان نەکراو، دەکرا چەند تێکستی ئەدەبی و سیاسی و کۆمەلایەتی لەسەر نووسراوە، زیاتری لەسەر بنووسرێ، چونکە ئەم کارەساتانە کاری بە دونیا ناساندنی زیاتر بەرەو پیش دەبەن، من دڵنیام گەر سەدان ڕۆمانی قەبارە گەورە لەم بارەیەوە بنووسرێ، هێشتا ناتوانین پەی بە ئازار و ڕووداوەکانی ئەم ڕووداوە ببەین! ئەوەی وایکرد( هۆڵۆکۆست) ببێتە کەیسێکی جیهانی و زۆرێک لە نووسەرانی جیهان لەسەری بدوێن، خودای ڕووداوەکە نەبوو، بەڵکو هۆکارەکەی بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە، ئەو ڕۆمان و دەقە ئەدەبییانە بوو کە نووسەرانی ژاپۆن لەبارەیەوە نووسیان و ڕووداوەکەیان لەبەرچاوی خەڵکی جیهان گەورەتر و گەورەتر کرد، ئەوەی کۆمەڵ کوژی ( ئەرمەنی)یەکانی زەق کردەوە و هەموو ساڵێک زیاتر لە بالای خۆی گەورەتر دەکرێت و ڕای جیهانی لەسەر یەک دەنگکرد کە بە جینۆسایدێکی قێزەون ناوبرا! ئەدیبەکانی هاوزمانبوون بە نووسینە ئاگرینەکانیان ئەو کارەیان کرد.
لێرەدا پرسیارێک دێتە پێشەوە، نووسەرانی کورد تا کوێ توانیویانە کەیسی ( ئەنفال) ئاودیوی سنور بکەن؟! بەجۆرێک گەر نەتوانراوە چاوی جیهان بەرەولای رابکێشرێت، ئایە توانراوە بۆچوونی وڵاتانی ناوچەکە، نەرمەکێشبکرێت؟! ئەمە کە نەکراوە، چەندی ئۆباڵەکەی لە ملی ئەدیبەکانمانە، سەد هێندە لە ملی سیاسییەکانمان! کە لەبەر هەڵپەی بەرژەوەندی خۆیان، ئاگایان لە وەها ڕووداوێک نەماوە، کە دەکرێ دواجار وا سەرکردەکانی جیهان بکەن، مافی تەواوی کوردبوونی خۆمان وەربگرین! ڕاستە ماف دەسەنرێ، نادرێ، بەڵام مەیلی ئەوانیش پێویستە.

ڕۆمانی (مەملەکەتی دڕکاوی)، ساتەوەختی بڵاوبوونەوەی ناویم بیست، بەڵام دووسێ مانگێک دەبێت بەردەستم کەوتووە، بەسروشتی خۆشم، لەگەڵ خوێندنەوەی هەر ڕۆمانێک، پێنووس و کاغەزێکیش لای خۆمەوە دادەنێم و وردەوردە بەدەم خوێندنەوە، سەرنجەکانم دەنووسم… چونکە ئەم جۆرەی ئەدەب لای من لە گرنگترین جۆرەکانی ئەدەبە، ئاخر زمان و پێناسەی هەر گەلێکە. ڕۆمان نابێت نووسینەوەی مێژووبێت، وەلێ ناشبێ مێژوو پشتگوێ بخات، چونکە بابەتی مێژوو، کاری مێژوونووسە، بەڵام ڕۆمانی مێژووی تەوزیفکردنی مێژووە بە زمانی شیعریی.

یەکێ لە کارە باشەکانی نووسەر ئەوەیە، ڕۆمانەکەی نەداوەتە دەست کەس پێشەکی بۆ بنووسێت و کورتەباسی ڕۆمانەکە بخاتەڕوو، ئەو ڕۆمانانەی پێشەکییان بۆ نووسراوە، ئاوەزی خوێنەر تێکدەدەن، کاتێ خوێنەر زانی ناوەڕۆک چ باسە، ئیتر چ پێویست بە خوێندنەوەی دەکات؟!
(ناونیشان) سیحرێکە دنەی خوێنەر دەدات، دوای خوێندنەوەی ئارەزووی ببزوێنێ لاپەڕەکە هەڵبداتەوە و بچێتە ناو بابەتەکە، واتا کلیلی دەرگای هەر دەقێک ناونیشانە، ئەم بەشەی دەق هەرچەند سەرنج راکێشبێت، مەیلی خوێندنەوە زیاتر دەکات. لە هەناوی (مەملەکەتی دڕکاوی) کە تەنها دوو وشەیە، جیهانێک لە بەربەست و بەربەرکانێی توند و جەنگی خوێناوی هەست پێ دەکرێت، ئەو جیهانەی تەنها کورد توانی بەرگەی بگرێت، کە دواتر لەشێوەی ڕایەڵێکی بەرنامە بۆ داڕێژراو، درێژەی کێشا، کە ئێستاش ئاسەوارەکانی دەبینین، نیشانەی ئەوەیە ئەم ڕێگا دڕکاوییەی پێشمان درێژەی هەبێت.

کاری گێڕانەوە بە جۆرێ ڕێکخراوە، هەم ئەم ئەرکەی سپێردراوە بە کەسایەتییەکانی ناو ڕۆمانەکە، واتا گێڕەرەوە لەگەڵ ئەوەی هەمووشتزانە، لەهەمان کاتیش جارجار دەبێتە کەم شتزان، بەجۆرێ تا دۆزینەوەی (دیمەن)ی قوربانی ئەنفال، لەلایەن (کامەڕان)ی ڕۆژنامەنووس، نووسەر خۆی گێڕەرەوەیە، بەڵام لەدوای ئەمەوە، ئیتر (دیمەن)ئەم ئەرکە دەگرێتە ئەستۆ، بەڵام لە نزیک کۆتایی نووسەر خۆی دەبێتەوە بە گێڕەرەوە! لەم جۆرە گێڕانەوەیەدا، هاتنە ناوەوەی گێڕەرەوەی هەمووشتزان، بزەقی دەبینرێت، کاتێ خۆی لەهەندێ شوێن هەڵدەقورتێنێ. ئەمەش دروست لە لاپەڕە( ٥٨_٥٩ ) بەدیاردەکەوێت.

ڕەوتی ڕۆمانەکە( سەرەتا – ناوەڕاست – کۆتایی)ە، سەرەتا کامەڕان ڕۆژنامەنووس، دەگەڕێت بەدوای قوربانییەکی ئەنفال، کە ماوەیەکە ڕزگاریبووە و گەڕاوەتەوە بۆ کوردستان، دواتر بەسوتفە و لە ڕێگەی پیرە پیاوێکەوە هەواڵی ئەو کچەی دەست دەکەوێت، کاتێکیش دیمەن دەدۆزێتەوە، ئەوسا ئەویش دەست بە گێڕانەوەی بەسەرهاتە تراژیدیایەکەی دەکات.

ڕۆمانەکە کۆتایی داخراوە، دەکرێ ئەمە بەخاڵی لاوازی ڕۆمانەکە بزانین، چونکە ئەمجۆرە دەقانە،هیچ هەڵبژاردەیەک ناخەنە بەردەستی خوێنەر، تا بۆخۆی بڕیار بدات، کۆتاییەکەی چی لێدێت، بەڵکو نووسەر بە شێوەیەکی ڕەها بڕیار لای خۆیەتی و خوێنەر پەراوێز دەخات!
کەسایەتییەکانی ناو ڕۆنامەکە، کەسایەتی زیندوو و چالاکن و دەستەپاچەنین بەرنبەر بە ڕووداوەکان، هەندێجار توانای گۆڕینی ڕەوتی ڕووداوەکانیان هەیە و ئەوە بەزەقی دەبینین، کاتی چ کەسایەتی کامەڕان و چ دیمەن، زۆرجار جڵەوی نووسین لە نووسەر دەسەنن و خۆیان ڕێدەکەن! دەشێ نووسەر لە زۆرێک لە شوێنەکان، بڕیاری کۆتایی پێهێنانی ڕۆمانەکەی دابێت، بەڵام ئەوە دیمەنە وای کردووە، ڕووداوەکان بەردەوامبن.

واتا شەڕی نێوان نوسەر و کەسایەتییەکان، بەردەوام هەست پێدەکرێت، بەتایبەت لە بەرەبەری کۆتایی! کەسایەتی سەرەکی ڕۆمانەکە زیاتر دیمەنە، چونکە کامەران هەرئەوەندە ئەرکی هەیە تا دیمەن دەدۆزیتەوە، ئیتر لەوە بە دوا ، دیمەن دەبێتە شاکەس و کۆی ڕووداوەکان لەسەر زاری ئەوەوە دەگێردرێنەوە و چەند لاپەڕەیەک پێش کۆتایی کامەران دێتەوە ناو باسەکە. ئەوەی لەم ڕۆمانە بەدی دەکەین، هێزی ئاشتییە دژ بە هێزی شەڕ، ئەم ململانێیە زنجیرەی ڕووداوەکان درێژ دەکەنەوە، دواجار هێزی ئاشتی باڵ دەکێشێت و ئەوساش دەبێتە لوتکەی ڕووداوەکان، بۆیە کەسایەتییەکان هەمیشە هەڵگری سیمای مەردایەتی و نامەردایەتیان پێوەدیارە، ئەوتا (ئاراس)ی جاش، کە نووسەر بە(ئاراز) نووسیویەتی! وەک نموونەی یەکەم، دەبێتە چاوساغی عەرەبی بەعس و پێ بە پێ ڕێگای گوندەکانی گەرمیانیان پێ نیشان دەدات و هاوکاری جەللادانی بەعس دەکات، لەسەر زانیاری دان پێیان! لەهەمان کاتیش (باوکی عەلا) کە بازرگانێکی قەتەرییە و کڕیاری دیمەنە، دوای ئەوەی لەگەڵ خۆی دیمەن دەباتە قەتەر و دواجار ڕاستی ڕووداوەکانی بۆ دەردەکەوێت، بڕیاردەدات دیمەن بگەڕێنێتەوە بۆ کوردستان و شادی بکاتەوە بە خاک و کەسوکاری و بڕیارەکەی دەگەیەنێتە جێ! کەواتا نووسەر دەیەوێت پێمان بڵێت ” تەور دەسکی لە دار نەبێت، دار نابڕێتەوە” و ” مەرج نییە هەموو گورگێک جێگای مەترسی بێت”، واتا پەیامی دەقەکە ئەوەیە، نابێت هیچ کات بێ ئومێدبین لەبەرنبەر کەوتنەکان، دەشێ ڕۆژێبێت، بەرزتر بفڕین لەوەی پێشتر فڕیبووین!

کەسایەتی ڕەگەزی مێ لە ڕۆمانی کوردی، بەکەمی بەرچاو دەکەوێت، خاوەن ئیرادە و توانایەکی بەهێزبن، بەداخەوە ئەوەی دەیخوێنینەوە لە ڕۆمانە کوردییەکان، گشتیان قبوڵکەری ستەم و ئازارن و توانای خۆ دەربازکردنیان نییە، بەڵام ئەوەی لە ڕۆمانی( مەملەکەتی دڕکاوی) دەیبینین، شتێکی جیایە، دیمەن هەم نمونەی کچێکی بەتوانا و بوێرە، هەمیش زیرەک، ئاخر ئەوە توانای دیمەن دەردەخات، دوای گیرانیان بەدیل و بردنیان بۆ بەندینخانەی (تۆبزاوا) و دواتریش گرتوخانەی (دوبس) و بینینی دەیان ڕووداوی ناخۆش و زاڵبوون بەسەر کۆسپەکانی بەردەمی و تا ئەوەی فرۆشتیان بە بازرگانێکی شاری بەغدا و هەلاتنی لەم ماڵە و دووبارە کەوتنە نەخۆشخانەی دەروونی و هەم دیسان فرۆشتنی بە بازرگانێكی دەرەوەی وڵات، کە ئەمەیان زیاتر هیوای گەرانەوەی دیمەنی بۆ کوردستان کردە بڵقی سەر ئاو، بەڵام هیشتا هیوا بڕاونابێت و دەست بەخۆیدا شۆڕناکاتەوە، بگرە زیاتر و زیاتر هەوڵی دەربازبوون دەدات لەم زەلکاوەی تێی کەوتووە، ئەوە زیرەکی دیمەنە، وایکرد (باوکی عەلا) ڕای بگۆڕێت لەسەر ئەوەی لەخۆی مارە نەکات و وەک یەکێک لە کچەکانی خۆی سەیری بکات، چونکە ئەو بەم زیرەکی خۆیەوە، کە تەنها پۆلی شەشی سەرەتایی تەواوکردووە، هۆکارەکەی دەگەڕێتەوە بۆ برایەکەی بەناوی (ئارام) وەک مامۆستایەک وابووە بۆی، بەڵام لەوەها شوێنێک و نەبوونی ئارامی برای، ئەو راستییە دەسەلمێنێ ئەوە زیرەکی خۆیەتی وایکردووە بۆچوونی ئەو خێزانە نەک سەبارەت بە خۆی بەڵکو بۆ تەواوی کورد بگۆڕێ، کە لەماوەی چەندین ساڵ، حیزبی بەعسی وێنای کوردی پێ ناشیرین کردبوو لەبەرچاوی وڵاتانی عەرەبی!
مۆنۆلۆگ(خۆدواندن)، بەشێکی زۆری دەقەکەی داگیرکردووە، دەکرێ بڵێین زیاتر لە نیوەی، ئەم کردەیە زاڵە، هەموو ئەو دەقانەی زادەی خەم و ناسۆرن، ئەم ڕەگەزەی ئەدەب خۆی پاتە دەکاتەوە، چونکە لەم بارەدا کەسایەتییەکان تاکە کەسێک هەبێت باوەڕیان پێی هەبێت، خۆیانن و لەگەڵ خۆیان ڕاز گلەیی دەکەن.

(( ئەم زۆرجار ورەی دەدایە بەرخۆی و دەیگووت: هەردەبێت بیدۆزمەوەو بیدوێنم … ل ٦))
(( کاتژمێرێک دوای ئەوە کامەران لە ئەژنۆی خۆیدا و بە خۆی گوت: ئای کە گێلی کامەران، چۆن ئەو کەسەت وون کرد. ل٨))
(( پیرە پیاوەکە لە دڵی خویدا دەیگوت: زمان بەڵای سەرە… ل ٨))
((کامەران بە تێپەڕبوونی ئەو ماوە زۆرە ترسی لێ نیشت: یان مردووە یان منی لەبیر نەماوە ل١٠))
(( لە دڵی خۆیدا دەیگوت: خۆزگە شاعیربام … ل١٩))
(( کامەران لە دڵی خۆیدا گوتی: دیسانەوە ڕووداوەکانی بەر دەرکی سەرا هاتەوە گۆڕێ. ل٣٣))
(( حاجی هەندێک بیری کردەوە لەدڵی خۆیدا گوتی: کامەران ڕاست دەکات… ل٤٧))
ئەم مۆنۆلۆگانە بەردەوام دەبن، بە جۆرێ هەموو پێنج ڕووپەڕێک، تووشت بە تووشی ئەم ڕەگەزەی ڕۆمان دەبێتەوە.
چیڕۆک لە چەندین ڕووداو پێکدێت، بە یەک ڕووداو، کورتیلە چیڕۆک دروست دەبێت، تا ڕووداو زۆرتربێت، ماوەی دەق زیاتر دەبێت، هەروەها کات، شوێن و کەسایەتی لە خزمەوتی ڕووداوی چیڕۆکدان، واتا گەر بڵێین ڕووداوێک ڕوویدا، گوێگر خێرا بیری بۆ پرسیارگەلی؛ کەی بوو؟ لە کوێ ڕوویدا؟ کێ ئەنجامی دا؟ دەچێت. واتا هیچ ڕووداوێک بێ ئەم سێ ڕەگەزە، دروست نابێت. خزمەتکردنی ئەم ڕەگەزانە بەیەکدی، لەخزمەتی بەردەوامی دانە بە نووسین.

(( لە پەنجەرەی هۆتێلەکەوە دەیڕوانیە شەقامە پان و بەرینەکەی بەردەمی، دیمەنی هاتنە خوارەوەی کلۆ کلۆ بەفرەکەی پێ جوان بوو، ل٥)) لەگەڵ یەکەم ڕستەی ڕۆمانەکە دەزانین، کاتەکە زستانە و شەویشە، چونکە لە لاپەڕە ١٩ دا دەڵێت: (( ئێستا ئەو شەوەیە کە لەپەنجەرەی ژووری هۆتێلەکەوە دەیڕوانیە کلۆ کلۆ بەفرەکە))
کەواتا سەرەتای دەستپێکردنی بە چەند ڕستەیەکی خەیاڵاوی شاعیرانەوە دەستپێدەکات، دەکرێ ئەوە بە دەستپێکێکی جوان دابنێین، بۆ سەرنج راکێشانی خوێنەر، چونکە هەمیشە یەک ڕستە و یەکەم پەڕەگراف و یەکەم ڕووپەڕ، کلیلی پەلکێشکردنی خوێنەرە بەرەو ناوەوەی دەق.
ئەوەی دواجار نووسەر بە نەمری دەهێڵێتەوە، زمانی نووسینەکەیەتی، هەموو ئەو نووسەرە مەزنانەی ناوایان لە گۆرەپانی کایەکانی نووسین دەدرەوشیتەوە، بەرهەمی جوان نووسینەکانیانن. ڕووداو با هەر گەورەبێت، گەر زمانی گێرانەوەی لاوازبوو، ڕووداوەکەش بچوک دێتە پیش چاو. ئەوەنییە ئەدۆنیس لە وەسفی سەلیم بەرەکاتی کورد نەژاد دا دەڵێت: ((کلیلی زمانی عەرەبی لە گیرفانیدایە))١ . ئاخۆ دەبێ کەی نووسەرانی کورد گەر کلیلی زمانەکەشیان لە گیرفان دا نەبێت، جارجار بتوانن هەڵیبگرن و لەبیریان نەچێت لە کوێیان داناوە؟!

زمانی (مەملەکەتی دڕکاوی) زمانێکی سادە و نەرمە، هەندێجار زمانی ناوچەیی زاڵە، بەتایبەت ئەوکاتەی کەسایەتییەکان دەدوێن ((ئەو ڕۆژە ژنەکە بێ هیچ پێویستیەک منداڵەکەی لێ بەرەوە بوو. ل ٦٦)) بەرەوەبوو لە شێوازی قسەی خوارناوچەیی دەچێت! راستە قسەی کەسایەتیەکەیە، بەڵام نووسەر دەبێت زیاتر خەمی زمانە ستانداردەکەی بێت، نەک ناوچەییەکە، ((بە شۆفڵ خۆڵیان خستە سەر تەرمەکەی ل٦٦)) خۆڵیان پێداکرد بۆ ئەو شوێنە جوانترە. (حەشامات ل١٧) چەند جارێک دووبارە بوویتەوە، دەکرا گردبوونەوە یان خۆپیشاندان بەکاربهێنێت، (( پێویستیمان بە پیرەکانە ل ٩)) بەتەمەنەکان، یا پیاوە بەتەمەنەکان جوانتربوو بەکاربهاتایە.
هەندێ جاریش لەکاتی خوێندنەوە چاوت بە هەندێ هەڵەی ڕێنووسی زەق دەکەوێت،((هەوڵ و تەقەڵا ل٥)) هەوڵ و تەقەللا دروستە، هەرکات وا ڕێککەوت، وشەیەکی لێکدراو لە کۆتایی ڕستە هات، بە جۆرێ بەشێکی لەکۆتایی ڕستەکە و بەشەکەی دیکەی کەوتە سەرەتای ڕستەی دواتر، ئەوا واپێویست دەکات هێمای تەقەڵ ( – ) دابنرێت، بۆ ئەوەی خوێنەر واهەستبکات ئەم وشەیە گرێدراوی وشەکەی سەرەتای ڕستەی دواترە، یاخود دەکرێت بە یەک کلیک پێکەوە بلکێنرێن، بۆ ئەوەی پێکەوە بێن، (( ڕاستە قینە ل٦ )) ڕاستەقینە، یاخود ڕاستە- قینە
دروستە. ئەمەوێڕای ئەوەی سەرجەم ئەم وشانەی بە (ی) بزوێن کۆتایی دێت، لەکاتی کۆکردنەوە یان پێوەلکاندنی بزوێنێکی دی، یاخود هاتنی (ی)دانەپاڵ، ئەم (ی)یە دەبێتە دووان، وەکو ( خۆشی / خۆشییەکان ، جوانی ئەو/ جوانیی ئەو ، ئەم بەرزیە / ئەم بەرزییە).

یاسایەکی نەگۆڕە لە پێش هەموو چونکە و بەڵامێک، وێرگوڵ(بۆر، فاریزە)دیت، ئێمە لەکاتی خوێندنەوەی ئەمەمان نەبینی، چونکە هەر فاریزەیەک بۆ ئەوەیە خوێنەر هەناسەیەک هەڵبکێشێت و هەناسەی تەنگ نەبێت لە خوێندنەوە، هەروەها جاری واهەیە لە ڕستەیەک دووسێ دانە فاریزە هەیە، بەلام لە نیوە پەڕەگرافێک، هیچ نابینین، بەجۆرێ لە تەواوی لاپەرە(٩٤) تەنها چوار فاریزە دەبینرێت! ((جگە لە ئەدیب و شاعیرانمان … محمد شێخۆ و دەیانی تر ل ١٧٧)) لەبری ئەو چەند خاڵە نۆ ڕستە، بەلام فاریزەیەک نابینرێت!
لەکۆتایی دا کاری ڕەخنە هەڵکۆڵی نەقشە، لەسەر جەستەی دەق، ئەمەش بۆ ئەوەیە سیمای دەقەکە جوانتر بکات و ببێتە ڕێنیشاندەرێک تا نووسەری دەق، تێبینییە باشەکان، بەهەند وەربگرێت و ئەوانەشی خۆی باوەڕی پێیان نییە، بەلاوەی نێ. چونکە ڕێی تێدەچێت زۆرجار ئەوەی ڕەخنەگر درکی پێدەکات لە هەڵهێنجانی زانیاری، نووسەری دەق، درکی بەوە نەکردبێ، هەروەها ئەوە چەند ئاساییە رەخنە لە دەقێک بگیرێت، هێندەی دی ئاساییە خودی ڕەخنەکەش، ڕەخنەی لێبگیرێت، بۆئەوەی بزانرێت ئایە توانیویەتی ئامانج بپێکێ یا نا؟!

هەڵمەت عوسمان_ کۆیە

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

* جومعە کانی لەلەیی، مەملەکەتی دڕکاوی، ڕۆمان، چاپخانەی کەمال/سلێمانی ، چاپی یەکەم ٢٠١٥.
١_ ئازاد عبدولواحید، تۆ بڵێی زمانزانین غەمی داهێنەران نەبێ؟، گ. رامان، ٥/٥/٢٠١٧، ژ.٢٤٠ ، ل.١٥٢.




دوو کتێبی نوێی کاروان کاکه‌سوور چاپ ده‌کرێن … ئاما‌ده‌کردنی ئه‌رده‌ڵان حه‌کیم

له (15.05.2017)‌دا دوو کتێبی نوێی ڕۆماننووس کاروان عومه‌ر کاکه‌سوور ده‌که‌ونه‌ به‌ر ده‌ستی خوێنه‌ر. کتێبه‌کان (ڕاگه‌ردان) و (ڕێگه‌کانی ژه‌هر)ن. (ناوه‌ندی غه‌زه‌لنووس) چاپی کردوون و بڵاویان ده‌کاته‌وه‌. وه‌ک هه‌موو به‌رهه‌مه‌کانی پێشووی له‌م دوو کتێبه‌یشدا خوێنه‌ر به‌ دنیایه‌ک ئاشنا ده‌کات که‌ به‌شێکی له‌ناو واقیع و به‌شه‌که‌ی تری له‌ناو فه‌نتازیادایه‌. ڕاگه‌ردان له‌ کۆمه‌ڵێک چیرۆک و چه‌ند پارچه‌ شیعرێک و یه‌ک تێکستی شانۆیی پێک دێت. هه‌رچی (ڕێگه‌کانی ژه‌هر)ه‌ هه‌شت به‌شه‌. وه‌ک خۆی ده‌ڵێت خوێنه‌ر ده‌توانێت چ وه‌ک چیرۆک و چ وه‌ک ڕۆمان کتێبه‌که‌ بخوێنێته‌وه‌. واته‌ هه‌شت چیرۆکه‌که‌ هه‌م یه‌کتر ته‌واو ده‌که‌ن و هه‌م سه‌ربه‌خۆیشن. زمانی کاروان زمانێکه‌ ده‌چێته‌ قووڵایی مرۆڤه‌وه‌ و ئه‌و شتانه‌ له‌ ناخیدا ده‌دۆزێته‌وه‌ که‌ نوێن و‌ سه‌رنجڕاکێشن. ئه‌و دوو کتێبه‌ به‌شێکن له‌و پڕۆژه‌یه‌ی له‌ سه‌ره‌تای لاوێتییه‌وه‌ ده‌ستی پێ کردووه‌ و تاکوو ئه‌مڕۆ درێژه‌ی هه‌یه‌.

barg_karwanKakaswr_regakani
barg_karwanKakaswr_ragardan




پێكێكى به‌تاڵه‌ ژیان … چنوور نامیق

لێو گیرۆده‌ى خه‌مى تاڵه‌ و
ده‌ست ئالوده‌ى پێكى به‌تاڵ
چاو له‌وبه‌رى ژیان ماوه‌ و
دڵ موبته‌لاى وێرانه‌ شار
مه‌ترسه‌ ئیتر باران له‌گه‌ڵ ئه‌ودا نایه‌ و
‌زستان به‌ په‌تۆ ئاوییه‌كه‌ى داتنا‌پۆشێ

جارێكى تر نه‌بیرت بۆلاى سه‌رما ئه‌چێ و نه‌ كه‌س دێته‌ ‌ به‌ر په‌نجه‌ره‌ى یاده‌وه‌ریت
كه‌سیش ناڵێ خۆت به‌ پرچمه‌وه‌ بگره‌
چیتر باران به‌ گه‌ردنى شووشه‌یینى چاوه‌ڕوانیت گوزه‌ر ناكا
پێكێكى پڕ وه‌همه‌ نیگام
له‌گه‌ڵ جریوه‌ى جێمانێ
له‌ده‌ستم وردوخاش ئه‌بێ
پیاڵه‌یه‌ك له‌ ده‌ستم شكا وتم قه‌زاى عه‌شقى لێكه‌وت
په‌رداخێكیش زۆر له‌سه‌ر خۆ
نیانى په‌نجه‌ى زامارمى ئه‌خوارده‌وه‌ و من مه‌ست ئه‌بووم
پێكێك سه‌لارى نیگامى له‌گه‌ڵ خۆى برد
له‌و ده‌مه‌وه‌ بێدارم و خه‌ون ئه‌بینم
گه‌شتێكى به‌تاڵه‌ ژیان
جار جار پێكه‌وه‌ ئه‌ڕۆین و هه‌ندێ جاریش په‌شیمانى بۆ ئه‌ودیوى سنوورى عه‌شقمان ئه‌با و
جێمان دێڵێ
جارێكى تر نه‌بیرت بۆلاى سه‌رما ئه‌چێ و نه‌ كه‌س دێته‌ ‌ به‌ر په‌نجه‌ره‌ى یاده‌وه‌ریت
كه‌سیش ناڵێ خۆت به‌ پرچمه‌وه‌ بگره‌ ئه‌ى بێ لانه‌!




جه‌لالی مه‌له‌ك شا … سه‌ردار جاف

له‌ بروسكه‌ی هه‌ورێكه‌وه‌ ، چه‌خماخه‌ی شین بارانت دێ
ده‌نك ده‌نك وشه‌ی شیعرت
هه‌ناسه‌ی پڕ ، رۆژانێ ختوكه‌ ده‌دا
له‌ پریاسكه‌ی ئه‌ندێشه‌وه‌
له‌ هه‌ولێره‌ ئێوارانێك
به‌ ده‌م پێكی دره‌خته‌وه‌ ، كه‌ڵاڕێزانی پایزی له‌ به‌ر ده‌كا
تۆ هه‌ر نها له‌و دیو باخچه‌كانی سڕینه‌وه‌ی غوربه‌ت
مژ له‌ جگه‌ره‌ی خه‌م ده‌ده‌ی
ئه‌مێستاكه‌ گوڵه‌به‌ڕۆژه‌ی به‌ده‌م مانگه‌شه‌وه‌وه‌
قه‌فقه‌ف دووكه‌ڵی نێرگه‌له‌ت
به‌ هه‌ناسه‌ی خه‌یاڵدانی خاوما ده‌ده‌ی
بیره‌ هاروهاجه‌كانم
له‌ ڕه‌قتاڵه‌یی و قوڵایی دییه‌كانتا
چه‌پكه‌ شه‌ونم به‌ سه‌ر سپێده‌ی په‌ڕه‌ گوڵی شیعرتا ده‌بارێنێ
ئه‌مشه‌و بوویه‌
خه‌ونی خۆش خۆش ، له‌ ده‌رگای پێكه‌نینمت دا
كه‌چی هێشتا هه‌روه‌ك جاران
به‌ ئاسپایی ده‌نگت تێكه‌ل هارمۆنی لاسارییم ده‌بوو
دیسان پێكڕا رۆژی تاران، لیره‌ و ته‌واو سه‌نگه‌ره‌كه‌ت
ئیدی شه‌وم بۆ نامرێنێ

ئه‌ڵمانیا
9 / 5 / 2017




ژنە لەشفرۆشەکە … سمکۆ ئەحمەد

ئەی ئەو ژنەی کە خەڵکی گەڕەك
بەردیان تێ دەگرتی
تۆش خورمات بۆ هەڵدەدانەوە
کەس لە حیکمەتی بێ دەنگیەکەت
نەدەگەشت
کەس لە ووشەکانی چاووت
نەدەگەشت
تۆ وەك پەلکی دارخورماکان
لەترسی بەردەکانیان
بەرەو ئاسمان هەڵچووبویت و
ئێمەی مناڵی گەڕەك
لەژێر پێ و ناوگەڵی
ژنان و پیاوانی گەڕەك
سەیرمان دەکرد
بەردی کێ دەتپێكێ؟
دەستی کێ بێ یەکەمجار
کە دەتگاتێ؟
تۆش وەك مۆڵەتی خودات پێ بێ
باکت نەبوو ، دەنگت نەبوو
*****
تۆ مێردت نەبوو
بەس چی پیاوی گەڕەک بوو
مێردتی تۆ بوو
باوکەکانمان بەس لە عاستی تۆیا
خۆیان بوون
لەگەڵ دایکمان ئەهریمەن و
لەگەڵ تۆ شدا
فریشتە بوون
لە گەڵ گیڤەی بەردەکاندا
لەگەڵ ئاوازی بەندەکاندا
نەرم نەرم سەمات دەکرد..!
تۆ مۆڵەتی خودات پێ بوو
باکت نەبوو، باکت نەبوو!
****
ئەی ئەو ژنەی بە تیلەیەك
چی مێرد منداڵ بوو
خستە سەر چۆك..
نازانم بۆ ڕقمان لێت بوو؟
ئەو ڕۆژەشی کە کوشتمانی
لە باتی بەرد
خورمایەك بوو
لە دەستت بوو

سمکۆ ئەحمەد لەندەن
۲٠۱۷




کۆبەندی کۆییان، کەڤاڵی هەرمۆتە … دڵشاد تاقانه‌

بۆ خوێندنەوەی ئەم بابەتە کلیکی ئێرەبکەن …..




پەروەردەی ئیسلامی سیاسیی و کاریگەریی لەسەر ژیانی ئینسانەکان

نووسینی : عەبدوڵا سڵێمان (مەشخەڵ)

ململانێی و کێشمەکێشی چینایەتی لە کۆمەڵگەی سەرمایەداری هەمیشە بە ئاسۆ و تێڕوانینی چینایەتییەوە دەچێتە پێش. چینەکان هەر یەک بەرژەوەندی چینایەتی جیاوازیان هەیە و لەم سۆنگەیەوە تێڕوانینەکانی خۆیان بۆ سەرجەم کێشە و ئاریشەکانی کۆمەڵگە دەخەنە ڕوو.
ئەو فەرهەنگەی لەم کۆمەڵگەیەی ئەمڕۆ دەینینین بریتییە لە فەرهەنگی بۆرژوازی کەوەک چەترێک بەسەر کێشەکانی ژیان و ئینساندا هەڵدراوە. ئەوە ڕاستە کۆمەڵگەی سەرمایەداری پێویستییەکی یەکجار حەیاتیی بە فەرهەنگی دواکەوتووانە هەیە بۆ ئەوەی مەرامە چینایەتییەکانی خۆی دەستەبەر بکات. هەر بۆیەش دەستبردن بۆ ئایین لە ئەنجامی دواکەوتوویی خەڵک، گەلێ دەستکەوتی بۆ بۆرژوازی فەراهەم کردووە. بۆیە سەرمایەدارانیش نەک کێشەیان لەگەڵ ئایین نییە، بەڵکو یارمەتیدەر و پاڵپشتی ئایین وەک پێویستییەک لە پێناو مانەوەیان، دەبینن. بزووتنەوە سیاسییە ئایینیەکان ئیش لەسەر نەزانی و بێئاگایی خەڵک دەکەن. لە کوردستانیش ئەم بزووتنەوە جەهالەتخوازە لە سێ دەیەی ڕابردوو هەلومەرجێکی بۆ هاتە ئاراوە کە بە ئازادانە کەوتۆتە وێزەی ژیانی خەڵک و موداخەلەکردن لە سەرجەم پنتکاکانی ژیان.

لە ئاکامیشدا ئەم دەست تێوەردانە بەڕێگای جیاجیا ئەنجامدراون کە پەروەردەی ئایینی و بڵاوکردنەوەی کتێب و نامیلکەی ژەهرپژێن بەشێکن لەو ئەرکە. بەمجۆرەش کۆمەڵگەی کوردیی لە کوردستانی عێراق بەرەو داخرانێکی بەرباد و تاریکییەکی نووتەک بردووە. ئامانجیش لەم کارە ژاکانی ئومێدی مرۆڤی کوردە کە لەبری پیادەکردنی کلتووری شۆڕشگێڕانە لە ڕاپەڕین و خەبات بۆ گۆڕان و ئاڵۆگۆڕ، ببێ بە تەسلیم بوون بە فەتوا و هەوڵ دەدرێ قسە بەناو شەریعەتەکانی ئیسلام ببنە بنەمای یاسای ژیان.

ئەم پەروەردەیە لەڕووی کۆمەڵایەتییەوە کۆمەڵگەیەکی دواکەوتووی تەژی لە جەهالەت و نەزانیی دێنێتە بوون کە یاساکانی بەردو شمشێر دەسەڵاتی تێدا بەڕێوە دەبەن. ئەم جۆرە پەروەردە کردنە ئینسانەکان و ژیانیان ئاڵۆز دەکات و لە پەیوەندییە کۆمەڵایەتییە ئینسانییەکانیان دادەبڕێت و لە جێگایاندا کۆمەڵە پەیوەندییەک دێتە ئاراوە کە تەنها و تەنها بەچاویلکەی ئایینەوە دەڕوانێتە دەوروبەر و ژیان. یارمەتی و هاوکاری و هەرەوەزی نێوان ئینسانەکان دەگۆڕێ بە خێر و سەدەقە و سەرفترە. واتە پەیوەندییەکی زەلیلانە جێی پەیوەندییە ئینسانەکان دەگرێتەوە. ئەمەش کۆمەڵگە بەرەو داخرانێکی مەترسیدار دەبات و لەدوا شیکردنەوەشدا تێکشکانی ئیرادەی ئینسانەکان دێنێتە ئاراوە. ئیرادە بۆ کارکردن، ئیرادە بۆ هەوڵ و تێکۆشان، ئیرادە بۆ ئاڵوگۆڕ دەبێ بە ئەفسانە و لێرەوە کۆمەڵێ مرۆڤی بێ ئیرادە و دەستەمۆکراو بەڵام چاو لە ڕەحمەتی ئاسمان دروست دەبن کە بچووکترین بەهایان بۆ کارکردن نییە و لەبری ئەوەی پۆزەتیڤانە ژیان بخوێننەوە ، دەست دەکەن بە بینین و لێکدانەوەی نێگەتیڤانەی ژیان و دیاردەکان و ئینسان و کۆمەڵگە. دەستبردن بۆ تەواوی ئازادییەکانی ئینسان لەڕێی ئەم پەروەردە بەربەرییەت هێنەرەوە ڕێچکەکانی زۆر بە ڕوونی لە کۆمەڵگەی کوردستان دەبینین کە دەتوانین ئاوا ئاماژەیان پێ بکەین :
یەک : ئیشکردن لەسەر زیادکردنی ژمارەی مزگەوتەکان لە کوردستانی عێراق کە خۆی نزیک لە حەوت هەزار مزگەوت دەدات و تا دێت ئەو ژمارەیەش بەرەو هەڵکشان دەچێت.
دوو : ئیشکردن لەسەر گۆڕینی ناوی ئینسانەکان ( بەتایبەت کۆرپەی تازە لە دایکبوو) لەناوی کوردیی و غەیرە ئاینییەوە بۆ ناوی ئایینی. کۆماری سێدارەی ئیسلامی ئێران لەپێناو فراوانترکردنەوەی بیری شیعەییزم هەر خانەوادەیەک منداڵەکەی بە ناوەکانی فاتیمە و عەلی ناو بنایە بڕێک پارەی دەدانێ. ئێستا ئیسلامی سیاسیی هەوڵ دەدات ناوە غەیرە ئایینییەکان بە ناوی کفر و زەندەقە ناو زەد بکات و ناوە عەرەبییە ئیسلامییەکانیش جوان نیشان بدات.
سێ : شۆردنەوەی عەقڵی گەنج و مێرمنداڵ لەڕێگەی دامودەزگا تەبلیغییەکانی بەردەستیان وەک ڕادیۆ و تیڤی و کەناڵە ئاسمانییەکان و هەروەها لە ڕێگەی کتێب و بڵاوکراوەکانیان، لەهەمووشیان گرنگتر بەڕێوەبەرانی مزگەوتەکانن کە سی دی مێشک شۆرین بە بابەتە ئایینییەکان بە خۆڕایی دوای نوێژ بەسەر نوێژکەران دابەش دەکەن.
barg

چوار : سووکایەتی کردن بە ژنان و بە سووک تەماشاکردنیان لە سەرجەم بوارەکانی ژیان، وەک کلتووری باوی ئیسلامیی یەکێکە لە ڕوکنە تەبلیغییە پەروەردەییەکانی ئیسلام.
پێنج : وەستانەوە دژ بە هونەر و ئەدەب و یانە و باڕ و و شوێنی سەرگەرمکردن و یانە کۆمەڵایتییە تێکەڵەکان و بە نێگەتیڤ تەماشاکردنیان وەک واجیب و جیهاد.
شەش : کردنەوەی دەیان ڕێکخراوی بەناو خێرخوازی کە لە ڕاستیدا ڕێکخراوی حیزبیی ئیسلامین و کاریان ئیشکردنە لەسەر خاڵکی لاوزی ئابووری خانەوادەکان و یارمەتیدانیان و بەدەستهێنانیان لەم ڕێگەیەوە.
ئەمەش لەپێناو فراوانترکردنەوەی پایەی کۆمەڵایەتی ئیسلامی سیاسییە لە کۆمەڵگە.
بەڵام کاتی لەڕووی ئابوورییەوە لەم پەروەردەیە دەڕوانین( واتە ڕەهەندی ئابووری ئەم پەروەردەیە) کە مەودای سەقەتی ئەم پەروەردەیەشە ئەوەیە کە تەواوی پەیوەندی بەرهەمهێنانی کۆمەڵگە دەکەوێتە دەرەوەی بازنەکان و تێڕوانینی ئینسانەکان و جیاوازی چینایەتی وەک دیاردەیەکی لەخواوە ئاراستەکراو نیشان دەدا و بەپیرۆز دادەنێ، زۆرجاریش لێرە و لەوێ و لە گفتوگۆی ڕۆژانەدا دەبیستین کە دەڵێن( خوا دەڵێ : لە تۆ حەرەکەت و لەمنیش بەرەکەت). بەڵام خەڵک بێئەوەی ئەو پرسیارە بکەن ئەی دەوڵەمەندە تەمبەڵ و تەوەزەلەکان کەی کار دەکەن؟ ئەوان هیچ کارێک ناکەن و هەموو سەروەت و سامانی کۆمەڵگەیان بۆ لەبەر دەستە؟ ئەی بۆ ئێمە ڕۆژانە ڕەنج دەدەین و ئارەق دەڕێژین بەسکێ تێر و بە سەد سک برسین؟ بە بێ ئەم پرسیارانە سەر دەلەقێنن و ڕەزامەندیی لەسەر قەدەرێک نیشان دەدەن کە بریتییە کە تووندکردنەوەی کۆت و وبەندی کۆیلەتییان. ئینجا لە بری ڕێکخراو و سەندیکا سیاسیی و پیشەییەکان و ڕێکخراوەکانی پارێزەر لە مافەکانی مرۆڤی خەڵکی بەشمەینەت، شوکری نیعمەتکردن و لەخودا پارانەوە دەبێتە کلتوور بۆ بەدیهاتنی خەونی ئینسانەکان. ئیتر داماڵینی مرۆڤ لە کاری شۆڕشگێڕانە، واتە دەست نەبردن و قسەنەکردن لە کاری خودا دەگاتە لووتکەی خۆی. بە وشەیەکی تر خودا خۆی وای داناوە کە ژیان چۆن بێت، ئیتر قسەکردن لەسەر ئەم ناڕەوایی و تەقسیمکارییەی خودا، کفرە و سزاکەی دۆزەخە.

لەبەرئەوەی ستراکتۆری پەروەردەی ئیسلامیی لەسەر کوشتنی ئازادی و قەبوڵنەکردنی ڕای جیاواز بنیادنراوە. لەم سۆنگەیەوە ئەوپەڕی بێهوودەییە هەوڵدان بۆ گفتوگۆ لەگەڵ ئایدیۆلۆژیایەک کە دژی جوانی بێت.
ئەوەی دەست و پێی ئیسلامی سیاسیی کۆنەپەرستی لە کوردستان لە سی ساڵی ڕابردوو ئاوەڵا کردووە کە بە ئارەزووی خۆیان بکەونە وێزەی ژیانی خەڵک و کۆمەڵگە، جگە لە پێکردنی گڵۆپی سەوز لەلایەن بەعس و پاشانیش دەسەڵاتی زەرد و سەوزەوە، نزمی ئاستی بزووتنەوەی کرێکاریی و ڕادیکاڵی کۆمەڵگەیە کە توانیویەتی ئەو کاریگەرییە بەسەر ژیان جێبهێڵێ.
کرۆکی ئەم پەروەردەیە بریتییە لە وەستانەوە لە بەرامبەر عەقڵ. لە کوێدا عەقڵ کاری خۆی بکات، ئەم کلتوورە دووچاری تێکشکان و پاشەکشە دەبێ. بزووتنەوەی ڕێنیسانیسی ئەوروپی پشتی ئایینی مەسیحی شکاند کە تا ئێستاش نەیتوانیوە پشت ڕاست بکاتەوە. لەلایەکی ترەوە گەشەی ئابووری و گۆڕانی قۆناغی کۆمەڵگە لە فیوداڵییەوە بۆ سەرمایەداری و هاتنە دەرەوەی بزووتنەوەی کرێکاران و پێکهاتنی ئەو چینە لە ئەنجامی گەشەی مانیفاکتۆرە و پێشکەوتنی پیشەسازییەوە کە ڕۆڵی بەرچاویان گێرا لە دەست کۆتاکردنی گەمە ناشیرینەکانی ئایین لەسەر ژیان و چارەنووسی ئینسانەکان. بزووتنەوەی ڕێنیسانی ئەوروپیی بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتیی – فەرهەنگیی گەورە بوو، کە چەندین ڕێباز و قوتابخانەی فەلسەفیی و فیکریی و ئەدەبیی هێنایە دەرەوە کە هەر هەموویان کاریگەرییان لەسەر گەڕانەوەی مرۆڤ هەبوون بۆ عەقڵ. بورژوازی ئەو سەردەمەی ئەوروپا کە تازە پێگەیشتبوو تا ئەندازەیەک خەریکی ئاڵوگۆڕی شۆڕشگێڕانە بوو. هەرچی واقیعی ئەمڕۆی کۆمەڵگەی ئینسانییە دۆخەکە پێچەوانە بۆتەوە و هێزە بۆرژوازییەکان تا سەر ئێسک کۆنەپەرستن و چینی کرێکار و خەڵکی زەحمەتکێش ناکرێ ئومێد لەسەر هیچ هێزێکی کۆنەپەرست هەڵچنن و پێویستە تەنها پشت بە هێزی چینایەتی خۆیان ببەستن بۆ خەبات لە دژی کۆیلەتی کاری کرێگرتە.
گەشەی بزووتنەوەی کرێکاریی و هاتنە دەرەوەی ئەدەبیاتی مارکسیستی لە نیوەی دووەمی سەدەی نۆزدە و هەروەها بەرپابوونی کۆمۆنەی پاریس لە ١٨٧١ و پاشان شۆڕشی مەزنی ئۆکتۆبەر لەسەرەتای سەدەی بیست و لەوێشەوە بڵاوبوونەوەی ئەدەبیات و پەروەردەی کرێکاریی و مارکسیستی بوو بە مایەی ترس و نیگەرانی وڵاتانی زلهێز لە چەشنی ئەمریکا و بەریتانیا. بۆیە ئەو هێزانە کەوتنە تەرخانکردنی بودجەی زەبەلاح بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم پەروەردە کۆمۆنیستییە. بۆ ئەم مەبەستەش باشترین ئامرازێک کە دەستیان بۆ برد ئایین و بەهێزکردنی ئایین بوو لە جیهانی سێیەم و وڵاتانی دواکەوتوو. دیارترینیشیان کۆمەک کردنی ڕێکخراوی تیرۆریستی ئیخوان موسلمین بوو لە میسر.

ئیسلامی سیاسیی بە گشتی (کە سەلەفییەتیش بەشێکە لەو) خاوەن ڕێچکەی پەروەردەیی تایبەت بەخۆیەتی و ئامانجی گێژکردن و خۆڵکردنە چاوی خەڵکە لەژێر ناوی شوکرانە بژێری بۆ خوا و ترس لە خوا، خەڵك لە خەبات و تێکۆشان دوور دەخاتەوە و بەمەش خۆی لە ئامانجە دژی ئینسانییەکانی خۆی نزیک دەکاتەوە. جەوهەری ئەم کارەشی پاراستنی بەرژەوەندییەکانی بۆرژوازییە و هیچی دی.

ئەدەبیاتی پەروەردەی ئیسلامیی، ئەدەبیاتێکی بۆگەنی و دواکەوتوو و کۆنەپەرستە. ئامانج لە پشت ئەم پەروەردەیەی ئیسلامی سیاسیی گۆڕینی ئاڕاستەی ڕێڕەوی بەرەوپێشچوونی کۆمەڵگەیە ڕوەو وێرانەیی و داتەپینی مۆڕاڵی، ڕوەو پاش، ڕوەو تاریکیی و حوکمی شمشێرو بەرد، ڕوەو بە داعش تەغلیفکردنی ژیان. بۆیە بۆ ئەوەی ئامانجی ئەم نووسینەم بە ڕوونی دیار بێ، هەوڵ دەدەم ئامانجی کۆنەپەرستی پەروەردەی ئیسلامیی ئاوا بە بە چەند خاڵێک چڕ بکەمەوە :
یەک : بەرچاو ڵێڵکردن و گواستنەوەی زەینی خەڵکی هەژار و ستەمدیدەی ئەم کوردستانە بەرەو ئاقارێکی تر. بە واتایەکی تر شێواندنی ڕووی ڕاستەقینەی خەباتی ئینسانەکانی کۆمەڵگەیە لە دژی ستەم و چەوسانەوە و زەمینەسازکردن و بارهێنانیخەڵکی هەژاری کوردە بۆ دژایەتی کردنی هەر کتێب و نووسەرێکی پێشکەوتووخواز و ئازادیخواز.

دوو : خاڵی کردنەوەی ئینسانەکان لە ڕوحییەتی شۆڕشگێڕانە و کوشتنی ئیرادەی شۆڕشگێڕانەی خەڵکی زەحمەتکێش و دەستەمۆکردن و ملکەچکردنیانە بە واقیعی مەوجود. تەسلیمبوون بە قەدەری ئیلاهی بێئەوەی بچووکترین توانای ئالوگۆڕی شۆڕشگێڕانە لە خۆیان نیشان بدەن.

سێ : شێواندن و ناشیرین کردنی کلتووری خەڵکی ستەمدیدەی کورد. چونکە ئیسلامی سیاسیی ( سەلەفییەکانیش وەکو بەشێک لەو هێزە کۆنەپارێزە) بڕوایان وایە هەر کلتوورێک لەدەرەوەی کلتووری ئیسلامیی، کلتووری ئیلحاد و کفرە. بۆیە شێواندن و لەنێوبردنی ئەم کلتوورە بەناو کفرە جیهاد و واجبە. کە دیارترینیان مەسەلەی ژێرپێخستنی ئازادی پۆشینی جلوبەگە بەتایبەتی بۆ ژنان و هەوڵدان بۆ جێخستنی کلتووری حیجاب. لەمەش سەیرتر فراوانترکردنەوەی بازنەی چوونە عەمرە و حەج و کردنەوەی دەیان کۆمپانیای بازرگانیی بۆ ئەو مەبەستە.

چوار : دواجار ئاوی جۆگەلەی ئەم خاڵانەی سەرەوە دەڕژێنە نێو یەک گۆم ئەویش گۆمی پاراستنی بەرژەوەندی چینایەتی سەرمایەدارانە و سەنگەر پتەوکردنە لە دژی خەڵکی هەژار و ستەملێکراوی کورد.
خەڵکی کوردستان دەبێ چاوکراوە و وریا بن و ئەم جۆرە ژەهر پژێنەی ئیسلامی سیاسیی و بەتایبەتیش سەلەفییەکانی کوردستان بناسن و ڕیسوایاین بکەن و بە نەریت و کلتووری ئینسانی و مۆدێرنی خۆیان ڕووبەڕوویان بوەستنەوە. پڕۆژەی ئیسلامی سیاسیی لە کوردستان، پڕۆژەی بە پاکستان کردن و بە سعودیە کردنی هەر پنتکێکی جوگرافی کوردستانە. ناوەڕۆکی ئەم پڕۆژەیە بریتییە لە گێڕانەوەی حوکمی شمشێر و جەهالەتی سەدە و نیوێک لە لەمەوبەر و بە گشتیگیرکردنی ئەم جەهالەتەیە بەسەر ژیانی ئینسانەکان.
لە هەمان کاتیشدا هەوڵێکە بۆ قەدەغەکردنی ئازادییەکان، قەدەغەکردنی گەڕانەوە بۆ عەقڵ و پشت بەستن بە بیرکردنەوە و عەقڵ بۆ دیاردەکان و ژیان، هەروەها قەدەغەکردنی هەو هەوڵ و خەباتێکە بۆ باشترکردن و بەرەو پێشچوونی ژیان و ئینسان و کۆمەڵگەیە. ئەم پڕۆژەیەی ئیسلامی سیاسیی دەستی داوەتێ لەڕاستیدا کوشتنی ئیرادە و ئازادییەکانە و لەهەمان کاتیشدا لە ڕەگەوە دەرهێنانی مۆدێرنەیە لە ژیان و کۆمەڵگە. ڤێرژنی ئەم پەروەردە کۆنەخوازەی ناوی پەروەردەی ئیسلامی سیاسییە سەرقاپاغێکە بۆ هیچ مەنجەڵێک ناشێ جگە لە تەنەکەی زبڵ. ئەم جەهالەتە سێبەرەکەی لە کوردستان لە هاتوچۆ دایە و لەسەر هەموو ئینسانێکی منەتبار بە دەستکەوتە مێژووییە و زانستییەکانی ئینسانییەت ئەوەیە دژ بەم عەقڵیەتە جەهالەتخوازە بوەستێتەوە و ڕیسوای بکات.

نیسانی ٢٠١٧




فه‌لسه‌فه‌ی شیكردنه‌وه‌ … عه‌بدولموته‌ڵیب عه‌بدوڵڵا

جیاوازی نێوان فه‌لسه‌فه‌ و زانست و ئایین ئه‌وه‌یه‌، كه‌ ئایین كۆمه‌ڵێك وه‌ڵامی یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ت پێده‌به‌خشێت و زانست وه‌ڵامی چۆنیه‌تی ده‌داته‌وه‌، به‌ڵام فه‌لسه‌فه‌ هه‌ر له‌ سوكراته‌وه‌ فێرمان ده‌كات كه‌ ئێمه‌ هیچ نازانین! من نامه‌وێت قسه‌ له‌ ئیشكالی زانین و نه‌زانین بكه‌م، قسه‌ له‌ په‌یوه‌ندی سوكرات به‌ ده‌وروبه‌ر و ته‌ماشاكردنی سوكرات بۆ جیهان بكه‌م، به‌ڵكو به‌ رێگایه‌كی زۆر كۆندا ده‌ڕۆم ئه‌ویش خۆشه‌ویستییه‌ بۆ دانایی، ئه‌ویش فه‌لسه‌فه‌یه‌ وه‌ك خۆشه‌ویستی… هه‌ر له‌وێشه‌وه‌ قسه‌ له‌ یه‌كێك له‌ فه‌لسه‌فه‌ هاوچه‌رخه‌كان، فه‌لسه‌فه‌ی شیكردنه‌وه‌ (analytic philosophy) ده‌كه‌م، كه‌ زمان وه‌ك ناوه‌ندی خۆی ده‌ناسێنێ‌، یان وه‌ك له‌ ناوه‌كه‌ی هاتووه‌ پشت به‌ كردنه‌وه‌ و شیته‌ڵكردنی ئاوێته‌كانی زمان بۆ به‌شه‌كانی ده‌به‌ستێت. فه‌لسه‌فه‌ی شیكردنه‌وه‌ پرۆسه‌یه‌كه‌ ده‌یه‌وێت بابه‌تێكی دیاریكراو له‌ پێناو مه‌به‌ستێكی دیاریكراو كه‌شف بكات، به‌ دیوه‌كه‌ی دیكه‌ش یه‌كێك له‌ پێناسه‌كانی شیكردنه‌وه‌ كه‌مكردنه‌وه‌ی پله‌ی ته‌مومژی ئاوێته‌كانه‌ به‌ ئاراسته‌ی به‌شه‌ جۆراوجۆره‌كانییه‌وه‌…

فه‌لسه‌فه‌ی شیكردنه‌وه‌ گوزارشت له‌ رۆحی زانستی و بیركاری ده‌كات و هه‌میشه‌ به‌ چاوی رێزه‌وه‌ له‌ به‌رهه‌مه‌ زانستییه‌كان و حه‌قیقه‌ته‌كانی (هه‌ستی هاوبه‌ش) و (فاكت) و (دۆزه‌كان) ده‌ڕوانێت. زانكۆی (كامبردج-ی بریتانی و به‌ تایبه‌تی راسل و مۆر ) به‌ دامه‌زرێنه‌ری داده‌نرێن و هه‌مووشیان ده‌كه‌ونه‌ ژێر كاریگه‌ری بیركردنه‌وه‌ی (فریگه‌ ) و (فه‌لسه‌فه‌ی ئایدیالی) ئه‌ڵمانییه‌وه‌. ئه‌وه‌ی گرنگه‌ ئه‌وه‌یه‌ لۆجیك و فه‌لسه‌فه‌ی زمان بنه‌مای فه‌لسه‌فه‌ی شیكردنه‌وه‌ پێكده‌هێنن. فریگه‌ دامه‌زرێنه‌ری لۆجیكی بیركاری نوێ‌، ئامانجی فه‌لسه‌فه‌ له‌ شیكردنه‌وه‌ی بونیادی فیكردا ده‌بینێ‌ و پێیوایه‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی فیكری پێویسته‌ له‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی كرده‌ییانه‌ی بیركردنه‌وه‌ی ده‌روونی جیا بكرێته‌وه‌، چونكه‌ رێبازی شیكردنه‌وه‌ی فیكری پشت به‌ شیكردنه‌وه‌ی زمان ده‌به‌ستێت. به‌ڵام نابێ‌ له‌و باره‌وه‌ رۆڵی فیتگنشتاین و كتێبی تراكتاتۆس له‌بیر بكه‌ین، كه‌ جه‌وهه‌ری كاری فه‌لسه‌فه‌ به‌ (روونكاری) له‌ قه‌ڵه‌م ده‌دات و ده‌ڵێت بابه‌تی فه‌لسه‌فه‌ روونكردنه‌وه‌ی لۆجیكی بیركردنه‌وه‌یه‌، فه‌لسه‌فه‌ تیۆر نییه‌، به‌ڵكو كاری كرده‌ییه‌. به‌و مانایه‌ش پێویسته‌ فه‌لسه‌فه‌ به‌ وردی بیركردنه‌وه‌كان دیاری بكات و روونیان بكاته‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی نه‌كه‌وێته‌ ته‌مومژییه‌وه‌. چونكه‌ گیروگرفتی فه‌لسه‌فه‌ له‌ تێنه‌گه‌یشتنی زمانی ئاساییه‌وه‌ هه‌ڵقوڵاوه‌. چاره‌سه‌ری ئه‌و گیروگرفتانه‌ش گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ بۆ به‌كارهێنانی وردی زمانی ئاسایی و به‌كارهێنانی باوی وشه‌كان.

یه‌كێك له‌و گرفتانه‌ی كه‌ هه‌میشه‌ فه‌لسه‌فه‌ی زمان تێیده‌كه‌وێت (كرده‌ی گه‌یشتنی زمان- linguistic communication)ه‌، یان ئه‌وه‌ی جۆن ئۆستن (J. L. Austin) به‌ (تیۆری راستی گوتن-Theory of speech acts) كه‌ له‌ وانه‌كانی زانكۆی (هارفرد- 1955) ناوی بردووه‌… ئۆستن باسی ئه‌وه‌ ده‌كات چۆن شته‌كان به‌ وشه‌كان ده‌گوترێن… پاشان جۆن سیرل (John R. Searle) و كه‌سانی دیكه‌ له‌ ساڵانی حه‌فتا و هه‌شتاكاندا گه‌شه‌یان به‌و گوتنه‌ داوه‌… تیۆری راستی گوتنی زمان، یان كرده‌ی مه‌به‌ستگه‌رایی به‌ ساده‌یی سه‌یری زمان ناكات، به‌ڵكو زمان وه‌ك كارێكی فره‌ لایه‌ن و فره‌ ره‌هه‌ند و فره‌ مه‌به‌ست ده‌بینێ‌: كاتێك قسه‌كه‌رێك ده‌دوێت شتێك ده‌گه‌یه‌نێت ئه‌گه‌رچی به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی وه‌ك ره‌مز و وشه‌ و رسته‌ش ته‌ماشای نه‌كه‌ین، به‌ڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كرده‌ی گه‌یشتنی زمان له‌سه‌ر پرۆسه‌ی به‌رهه‌مهێنانی گوتن كار ده‌كات، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی زمان قسان ده‌كات و ناتوانین له‌ زمان جیا بینه‌وه‌… ده‌شێ‌ بیركردنه‌وه‌ی رووتی هه‌ڵگرتبێ‌، یان تاكگه‌را و مه‌به‌ستگه‌را بێت، یان گشتی و به‌دحاڵیبوون بخاته‌وه‌… بۆیه‌ هه‌میشه‌ زمان پێویستی به‌ روونكردنه‌وه‌ و یه‌كلاكردنه‌وه‌ و دیاریكردن هه‌یه‌.

له‌ مێژووی فه‌لسه‌فه‌دا، فه‌لسه‌فه‌ی شیكردنه‌وه‌ وه‌ك رێبازێكی زانستی شۆڕشێك بوو، كه‌ توانی له‌ بواری بابه‌ته‌كان و شته‌كانه‌وه‌ بۆ بواری گوته‌كان و ده‌سته‌واژه‌كان بگوازێته‌وه‌، لێكۆڵینه‌وه‌ی تایبه‌ت له‌ باره‌ی لۆجیكی بیركاری و فیكره‌ی مانا و گه‌ڕانه‌وه‌ی ئاوێته‌كان بۆ گه‌ردیله‌كان بكات، ئه‌وه‌ش پێمانده‌ڵێت كه‌ دۆزه‌ فه‌لسه‌فییه‌كان دۆزی واقیعی نیین… به‌ڵكو كۆمه‌ڵێك دۆزی زمانه‌وانین، هه‌موو ئه‌وانه‌ی له‌و رێبازه‌شدا كاریان كردووه‌ چوارچێوه‌یه‌كی هاوبه‌شیان هه‌یه‌، ئه‌ویش به‌ كارهێنانی شیكردنه‌وه‌یه‌ وه‌ك میتۆدێكی فه‌لسه‌فی، جگه‌ له‌وه‌ش هه‌موویان وێرای جیاوازه‌كانیان بانگه‌شه‌ی وردبینی و روونیان ده‌كرد و زۆر بایه‌خیان به‌ زمان داوه‌ و بۆ زمانی په‌تی و سروشتی ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌، پێیانوابووه‌ كه‌ زۆربه‌ی گیروگرفته‌ فه‌لسه‌فییه‌كان له‌ تێنه‌گه‌یشتنی زمانی ئاساییه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت. راسل ئه‌گه‌رچی هه‌ڵگری مۆركێكی لۆجیكییه‌ و هه‌ر ئه‌وه‌شه‌ له‌ فیتگنشتاین نزیكی ده‌كاته‌وه‌، به‌ڵام له‌وێشه‌وه‌ له‌ یه‌كتر دوور ده‌كه‌ونه‌وه‌ كه‌ پێیوایه‌ زمانی سروشتی ته‌مومژی زۆری تێدایه‌، بۆیه‌ توێژه‌ر ده‌بێ‌ یه‌كه‌مجار ماناكان دیاری بكات و به‌ وردی له‌و مانایانه‌ بگات، كه‌ به‌ كاریان ده‌هێنێت، به‌مجۆره‌ راسل بانگه‌شه‌ی زمانی باڵا ده‌كات و كه‌مه‌كێك له‌ جۆن سیرل و تێركردنی مانا نزیك ده‌كه‌وێته‌وه‌. راسل زمان وه‌ك كۆمه‌ڵێك ده‌سته‌واژه‌ له‌ ئاوێته‌كانیان و بونیاده‌كانیان جیا ده‌كاته‌وه‌، پێیوایه‌ رسته‌ و دۆزه‌كان ده‌سته‌واژه‌ی ساده‌ن و ناشێ‌ به‌ش به‌ش بكرێن بۆ دۆز و رسته‌ی بچوكتر له‌ خۆیان، وه‌ك چۆن گه‌ردیله‌كان له‌ ئاستی وشه‌كاندان و ئه‌وانیش یه‌كه‌ی ساده‌ن و ناشێ‌ بۆ وشه‌ی بچوكتر له‌ خۆیان به‌ش به‌ش بكرێن! هه‌ر له‌ به‌دواداچوونی بچوكترین پێكهاته‌- گه‌ردیله‌كانه‌وه‌- كه‌ مه‌عریفه‌ی لێدێته‌ به‌رهه‌م، هه‌وڵده‌دات زمان و مه‌عریفه‌ بونیاد بنێت..

راسل له‌ باره‌ی په‌روه‌رده‌وه‌ وه‌ك ئامانج سه‌یری قوتابی ده‌كات، نه‌ك وه‌ك وه‌سیله‌! لێره‌دا ئامانجی باڵای شیكارخوازان خۆی له‌ په‌روه‌رده‌كردنی تاكه‌كاندا ده‌بینێته‌وه‌. برتراند راسل تاك وه‌ك جه‌وهه‌رێك له‌ خودی خۆیدا ده‌بینێت، نه‌ك وه‌ك پێداویستیی كۆمه‌ڵگا. گوتمان راسل بایه‌خی زۆری به‌ لۆجیك داوه‌ به‌ پێچه‌وانه‌ی جۆرج ئیدوارد مۆر كه‌ بایه‌خی زۆری به‌ ره‌مز داوه‌، هه‌ر له‌وێشه‌وه‌ هه‌وڵیداوه‌ چاره‌سه‌ری بۆ گیروگرفته‌ فه‌لسه‌فییه‌كان بدۆزێته‌وه‌! مۆر بانگه‌شه‌ی نوێكردنه‌وه‌ی زاراوه‌ فه‌لسه‌فییه‌كان ده‌كات و ده‌سته‌واژه‌كان شیده‌كاته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی روونتر له‌ باره‌ی دۆزه‌ فه‌لسه‌فییه‌كانه‌وه‌ بدوێت، هه‌وڵی گه‌یشتن به‌ زمانی ئاسایی ده‌دات، ئه‌و به‌ پێچه‌وانه‌ی راسل پێیوایه‌ زمانی ئاسایی بۆ كاری فه‌لسه‌فی گونجاوه‌، به‌ڵام پێویستی به‌ روونكردنه‌وه‌ هه‌یه‌، شیكردنه‌وه‌ی زمانه‌وانیش له‌ خودی خۆیدا ئامانجی فه‌لسه‌فه‌ نییه‌، به‌ڵكو وه‌سیله‌ی روونكردنه‌وه‌ی وێناكردن و دۆزه‌كانمانه‌! جۆرج مۆر هه‌میشه‌ به‌رگری له‌ زمانی ئاسایی ده‌كات و هاوگونجانی فه‌لسه‌فه‌ و بیروڕای مرۆڤی ئاسایی به‌ پێوانه‌ی به‌های تیۆری فه‌لسه‌فی ده‌زانێت، هه‌ر چه‌نده‌ له‌و نۆرمه‌ و له‌ روونكردنه‌وه‌ی وردی زمان دوور بكه‌وینه‌ ئه‌وه‌نده‌ به‌ره‌و هه‌ڵدێر ده‌بینه‌وه‌.

كه‌واته‌ پرسی شیكردنه‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌، چۆن بیركردنه‌وه‌كانمان له‌ باره‌ی زمانی ئاسایی و مانا و ئاماژه‌وه‌ رێكده‌خه‌ین، به‌ شێوه‌یه‌كی گونجاو كه‌ بشێ‌ هه‌م كورتبڕی بكه‌ین و هه‌م بیركردنه‌وه‌كانمان به‌ ساده‌یی و روونی بگات؟ بێگومان ئه‌وه‌ش په‌یوه‌ندی به‌ چه‌مكه‌كانی (حه‌قیقه‌ت) و (مانا) و (زه‌روره‌ت) و (ناو)ه‌وه‌ هه‌یه‌، ئه‌و گیروگرفتانه‌ بابه‌تی فه‌لسه‌فه‌ی زمانی په‌تییه‌ و سیستمێكه‌ خاوه‌نی فۆرمی مه‌عریفی نییه‌، نه‌ك هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ش به‌ڵكو په‌یوه‌ندی به‌ كۆی بایه‌خه‌ ته‌قلیدییه‌كانی فه‌لسه‌فه‌ی نوێوه‌ نییه‌. به‌ڵام پرسی چۆن بیركردنه‌وه‌مان له‌ باره‌ی سه‌رچاوه‌ مه‌عریفییه‌كانه‌وه‌ رێكده‌خه‌ینه‌وه‌، چۆن له‌ سیستمی مه‌عریفی كانت جیا ده‌بینه‌وه‌؟ لێره‌دا ئه‌وه‌ی شیكردنه‌وه‌ی زمانه‌وانی پێشكه‌شی ده‌كات هه‌وڵێكه‌ مه‌یلی ئه‌زموونگه‌ری ده‌كات، به‌ڵام ئه‌زموونگه‌رییه‌ك كه‌ بكه‌وێته‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌زموونه‌ ده‌روونییه‌كانه‌وه‌، ئه‌زموونگه‌رییه‌ك كه‌ به‌رهه‌می شیكردنه‌وه‌ی لۆجیكی زمانه‌وانی بێت. ئه‌و ئه‌زموونگه‌رییه‌ش پێمانده‌ڵێت هه‌موو ئه‌و مه‌عریفه‌ مرۆییانه‌ی كانت له‌ باره‌ی (خواوه‌ند و ئازادی و ئاكار) پێشكه‌شی كرد، پێویسته‌ له‌ نوێوه‌ به‌ شێوه‌ی كۆمه‌ڵێك سه‌رنج یان به‌دواداچوون له‌ باره‌ی زمانه‌وه‌ پێشكه‌شی بكه‌ینه‌وه‌.




شاژنی کاتوێ (queen of katwe) … خەندە حەمید

” هەندێ جار ئەو شوێنەی کە تۆ پێی ڕاهاتووی، ئەو شوێنە نییە کە تۆ بەشێکی لێی”

شاژنی کاتوێ فیلمێکی درامییە لە سێپتەمبەری ٢٠١٦ بڵاوبۆتەوە، سەبارەت بە ژیانی ڕاستەقینەی کچێکی١٠ ساڵانە بە ناوی فیۆنا لەگەڵ خێزانەکەی نیشتەجێی گەرەکە هەژارنشینەکانە بەناوی کاتوێ لە ئۆگەندا، دەبێتە یاریزانێکی لێهاتووی شەترەنج. هەمیشە ئەو فیلمانەم لا پەسندە کە چیرۆکێکی لە پشتە بەتایبەت گەر چیرۆکێکی ڕاستەقینە بێت. فیلمێک کە ئازارەکان، هەوڵەکان، سەرکەوتن و شکستەکان دەخاتە ڕوو، نەک تەنیا وێنە بگوازێتەوە. فیلمێک کە ئاماژەیە بۆ گرنگی پەروەردە و ڕاهێنان. توانسی مرۆڤە سادە و بێبەش لە ئامرازە سەرەتاییەکانی ژیان دەردەخات. لەلایەن خانمە دەرهێنەری بەتوانا (Mira Nair میرا نایر) کاری دەرهێنانی بۆ کراوە، ئەم خانمە هیندییە و ئێستا لە نیۆرک دەژی، کۆمپانیای فیلم بەرهەمهێنانی هەیە یەکێکە لە دەرهێنەرە سەرکەوتووەکان، هەندێ فیلمەکانی بایۆگرافین و گرنگی تەواو بەو لایەنە دەدات، شێوازێکی تایبەت هەڵدەبژێرێ بۆ ئەوەی چیرۆکەکەمان پێ بڵێ. لەبەرئەوە ئەم فیلمەی ئیشکردنێکی پەروەردەییانە و دەروونیانەیە بۆ لێڕوانەر، مرۆڤ بڕوا بەو دیمەنە هەژار و جەرگبڕانە ناکات کە نیشاندەدەرێ لە فیلمەکەدا.

فیۆنا و براکەی لەنێو کۆڵانەکاندا گەنمەشامی دەفرۆشن، مردنی باوکیان قورساییەکی زیاتری خستۆتە سەر شانی دایکیان. دایکی فیۆنا هەموو هەوڵێک دەدات بۆ ئەوەی خێزانەکەی پێکەوە بهێڵێتەوە، بەڵام شکست دێنێ لە مانەوەی خوشکە گەورەکەی فیۆنا، چونکە ناتوانێ بەرگەی ئەو ژیانە سەختە بگرێ، بەڵکو دەڕوات و بە شکستەوە دەگەڕێتەوە. دایکیان خوێندەوار و پەروەردەکراو نییە بەڵام دەکرێ بەهێزیی پەروەردەی ئەو بێ بۆ منداڵەکانی، بەمانایەکی تر پەروەردەی ئەو لە بەهێزییدایە. چونکە هەرگیز دەستبەرداریان نابێت لە هەموو سەختی و ناخۆشییەکانی ژیانیان. ئەم ڕۆڵەش خانمە ئەکتەری بەتوانا (Lupita Nyong’o) دەی گێڕێت. ئەم ئەکتەرە زۆرترین خەڵاتی بەدەست هێنا لە فیلمی (دوانزە ساڵ کۆیلایەتی) بەهۆی لێهاتووی و جوان ڕۆڵگێرانی لە فیلمەکەدا، هەروەها خەڵاتی باشترین ئەکتەری یاریدەدەری بەدەست هێنا. پێم وایە بۆ ئەم فیلمەش هەمان پلە و توانای هەیە، هەربۆیە شایەنی خەڵاتە. هێندە جوان ڕۆڵ و ئەرکی دایک بەرجەستە دەکات لە کاتی سەختی و نەهامەتییەکانی ژیان، کاتێک هیچ پشت و پەنایەکت نییە و دەتەوێ بەردەوام بیت لەو نیوە ژیانەدا. لە فیلمەکەدا چەندان دیمەنی جوانی پڕ لە هاوسۆزی و پێکەوەیی و لێکتێگەیشتن هەیە.

هەستی فیۆنا بۆ زانین وای لێکرد کە بچێتە شوێنێک، کە تێیدا یاری شەترەنج فێرە کۆمەڵیک منداڵ دەکرا، لەلایەن مامۆستایەکەوە بەناوی (ڕۆبێرت کەتیندی) بەڕێوەدەبرا و ڕاهێنانیان پێ دەکرا. ڕۆبێرت مامۆستایەکی بەئاگا و سەرکەوتووە، زۆر جوان ئیشی لەسەر شێوازی پەروەردەی منداڵەکان دەکرد، بۆ ئەوان کە هیچیان نەبوو بە سکی برسییەوە ئەستەمە بتوانی ورە بەرز بییان هێڵێیەوە. چونکە تارمایی برسییەتی لە چاوەکانیان بەدیدەکرا، مامۆستاکە ڕۆژانە لەگەڵیاندا بەر ئەو هەستانەیان دەکەوت هەستی برسێتی و هەستی بێبەشی، هەرچەندە مامەڵەکردن لەگەڵ منداڵانی هەژارنشین، بێپەروەردە و بێماڵ زۆر زەحمەتە، بەڵام دەی زانی چۆن مامەڵە لەگەڵ هەموو ئەمانەدا بکات. ئەمەش لێهاتوویی پەروەردەیی و توانای ڕۆبێرتی مامۆستا دەردەخات. ئەو سەرەتا بە فیۆنا دەڵێ ئەم شوێنە بۆ ململانێکارانە!

دایکی فیۆنا سەرەتا ڕێگرە لە بەردەم منداڵەکانی کە ئەم یارییە بکەن و بە قومار ناوی دەبات، پێی وایە نابێت کاتەکانی خۆیانیان پێ بەڕێبکەن، چونکە پێویستە ئەوان ئیش بکەن بۆ ئەوەی بتوانن بمێننەوە و بەردەوام بن لەو ژیانە سەختەی هەیانە. بەڵام ڕۆبێرت هەوڵێکی زۆر دەدات بۆ ئەوەی لە دایکیان بگەیەنێ کە ئەمە قومار نییە و ئەوان دەرفەتی ئەوەیان دەبێت لە شامپیۆنی (پێشبڕکێی)(king’s college) بەشداربن، چونکە فیۆنا زۆر زیرەکە، بۆ ئەوەی پاشان ڕێگەیەکیان بۆ بدۆزێتەوە کە بچن بۆ فێرگە و بخوێنن. ڕۆبێرت دەزانێ توانای فیۆنا زۆر لەوە زیاترە کە تەنیا سەوزە بفرۆشێ، پێی وایە ئەوان شایەنی زیاترن. دایکیان لە خەمی پەروەردەی ئەوان رێگە بە منداڵەکانی دەدات بەشداربن. دەڵێت من ڕێگەیان دەدەم بەڵام تۆش کە بەڵێنەکەت نەبردە سەر هەرگیز منداڵەکانی من نابینیەوە.

یەکێک لە نموونە پەروەردەیی و جوانەکانی ڕۆبێرتی مامۆستا لە کاتی بێئومێدبوون و نامۆبوونی منداڵەکان بەو شوێن و ڕووبەرووبوونەوەیان بەرانبەر بە گرووپە بەشداربووەکانی تر ئەوەیە، کە نموونەیان لەسەر برسییەتی بۆ دێنێتەوە ئەو دەرک بەوە دەکات ئەمە نزیکترین و باشترین ڕێگەیە کە منداڵانێکی برسی و بێبەش بەشێوەیەکی پەروەردەییانە تێبگەیەنی. دەڵێ؛ دوێنی لە ڕێگەی پاسەکەمدا سەگێکی لاوازم بینی، سەگەکە زۆر برسی بوو، چاودێری پشیلەیەکی دەکرد، سەگەکە دەستی کرد بەوەی پشیلەکە بگرێ لە کۆڵانە و گۆمە ئاو و خانووەکە، پشیلەکە تەنانەت بازی بەسەر کتری سەر ئاگرەکەشدا دەدا و دواتر بزر بوو. سەگەکە لە ماندووییان بەربۆوە لەسەر زەوییەکە. منیش بە سەگەکەم گوت چی ڕوویدا؟ تۆ زۆر برسی بووی بەڵام ژەمەکەت لەدەست چوو و دوورکەوتەوە. سەگەکە پێی گوتم کێشەکە من بووم. تەنیا ڕام دەکرد بەدوای ژەمێکدا، بەڵام ئەو پشیلەیە ڕای دەکرد بە دوای ژیانیدا.

ڕۆبێرت دەڵێ؛ دەبینن ئەم منداڵانە، جلی جوانیان هەیە، جێگەی ئاسوودەیان هەیە، ئەوان وەک سەگەکە وان. هەموو شتێکیان ئاسان بۆ دێتە بەر دەست، بەڵام ئێوە پشیلە مەزنەکانی منن، ئێوە بەدوای ژیانتاندا ڕادەکەن. بەمە ورەی هەموو منداڵاکان بەرز دەکاتەوە. فیۆنا هەندێ جار باوەڕ بە توانا و لێهاتووی خۆی ناکات، لای سەیرە لە کەسێک دەیباتەوە کە خوێندوویەتی و پەروەردەی بینیوە ئەویش هیچ خوێندەوارییەکی نییە. ڕاستی پەروەردە دەتوانێ ئاسانتر و باشتر لێهاتووییەکانت پەرە پێ بدات، بەڕێگەیەکی زانستییانەیاندا بەرێت، ئەگەرنا هەموو مرۆڤێک توانایی مێشکی هەیە گەر بزانێ و بەهرە و زیرەکی خۆی بدۆزێتەوە لەو بوارەی کە تێیدا لێهاتووە. ڕۆبێرت دەرخەری تواناکانی فیۆنا بوو.

یاری شەترەنج ئەوەی بۆ گرنگ نییە کە تۆ چۆن و چەند بەهێزی یاخود دەوڵەمەندی، بەڵکو دەتوانێ بۆ ژیانێکی باشتر فێری ڕێگەیەکی ستراتیژیانەت بکات. ئەمەش پێویستی بە هێز و دەربازبوونە لەو دۆخەی تێی دای. هەربۆیە فیۆنا دەڵێ: ”شەترەنج، مێشکم تیژ دەکاتەوە”.
فیۆنا هەرچی لەبەردەستی بوایە دەی کرد بە شەترەنج و ڕاهێنانی پێ دەکرد، بەردەوامی و سووربوونی فیۆنا پاش هەوڵ و شکستەکانی دەرخەری ئەو ویستەیە کە فیۆنا لە شەترەنجدا دەیبینێتەوە. ئەمە بۆ ئەو دەبێ بە خەون و دەیەوێت لە ڕێگەی شەترەنجەوە ئەوەی دەیەوێت بە دەستی بێنێت بۆ خۆی، دایکی و خێزانەکەی. لە دواجاردا سەرکەوتوو دەبێت وەک پاڵەوانی شەترەنج لە ئۆگەندا، کە هەموو خەڵکەکە بەپەرۆشەوە چاوەڕێی سەرکەوتنەکانی فیۆنان و هاوسۆزن لەگەڵی. دواتر دەتوانێ بخوێنێ و هەروەها دەتوانێ شوێنێکی شایستەی ژیان لەژێر سەقفێکی پڕ لە خەون و ویستدا هەموو خێزانەکەی کۆبکاتەوە.




گفتوگۆ لەگەڵ هونەرمەندی سەماکار کاروان عومەر … سازدانی/ شاخه‌وان سدیق

كاروان عومه‌ر:
من و سه‌ما دوو هاوڕێی ناكۆتاین، چونكه‌ پێكه‌وه‌ هاتوینه‌ته‌ بوون
سازدانی/ شاخه‌وان سدیق

سه‌ما یه‌كێكه‌ له‌ هونه‌ره‌ مۆدێرنه‌ هاوچه‌رچه‌كان و له‌سه‌ر ئاستی دونیا له‌ ئێستادا گرنگی زۆری پێده‌درێت، بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش (29/4)ی هه‌موو ساڵێك وه‌ك ڕۆژی جیهانی (سه‌ما) دیاری كراوه‌. هه‌ربه‌و بۆنه‌یه‌شه‌وه‌، پێم باش بوو ئه‌م دیداره‌ له‌گه‌ڵ هونه‌رمه‌ندی سه‌ماكار(كاروان عومه‌ر)دا ساز به‌ده‌م.

پ١/ زۆرجار باس له‌وه‌ ده‌كرێت كه‌ سه‌ما، هونه‌ره‌و هه‌ندێكیش پێیان وایه‌ كه‌ جۆرێكه‌ له‌ زانست، چونكه‌ كارێكی هه‌روا سانا نییه‌و سه‌لیقه‌ی وردی پێویسته‌، ئێوه‌ بیرو ڕاتان ده‌رباره‌ی ئه‌مه‌ چیه‌؟ سه‌ما هونه‌ره‌ یان باڵاتره‌ له‌ هونه‌ر؟

كاروان/ به‌ دڵنیایه‌وه‌ سه‌ما هونه‌ره‌، به‌ڵام هونه‌رێكی ئاسان نیه‌ و تێدا ژیان و هیلاك بوون، وه‌ هه‌وڵدانی پێویسته‌، چونكه‌ بونیادنانی جه‌سته‌ و ئاماده‌كردنی كاركرده‌ی جادونیه‌، وه‌ك چۆن كاركرده‌ی به‌ هه‌ره‌یه‌كی ڕه‌ها و فراوان نیه‌، كه‌ له‌ هاتنه‌بونته‌وه‌ له‌ تۆدابونی هه‌بێت، به‌ڵكو خود ئاماده‌كردن بۆ سه‌ما پرۆسه‌یه‌كی درێژخایه‌نی ژیانكردنه‌و به‌بێ ئه‌وه‌ش ده‌بێته‌ حه‌زێكی كورت خایه‌ن، یان ناهۆشیار و نا زانستی له‌ سه‌مادا، هه‌ر وه‌ك چۆن پرۆسه‌ی فێربوون سنورێكی نیه‌ بڵێی لێره‌ دا ئیتر كۆتایی دێت، سه‌ما فێربوونیش ئیشكردنی رۆژانه‌ی ڕاستگۆییانه‌ی ناو هۆڵه‌كانی سه‌مایه‌، ئه‌و كاته‌ی خۆڵی نیشتوی سه‌ر جه‌سته‌ تێكه‌ڵَ به‌ خۆڵی ناو هۆڵه‌كان ده‌بن، ئیتر هیوایه‌ك بۆ سه‌ما فڕینێك له‌ جه‌سته‌یه‌كی ئازاد دا دێته‌بوون.

به‌دڵنیایه‌ وه‌ سه‌ما هونه‌ره‌ و له‌ ڕیزبه‌ندی پێشه‌وه‌ی هه‌موو هونه‌ره‌كانی ده‌ربڕیندایه‌، چونكه‌ سه‌ما باڵاترین هونه‌ری ده‌ربڕینه‌، ئه‌گه‌ر جوڵه‌ی مرۆڤی كۆن بۆ خود ناساندن یان ئاشكراكردنی ژیان بێت، یان ئاماژه‌ و داواكاریه‌كانی ئه‌و منداڵه‌ بێت كه‌ ئێستا هاتۆته‌ بوون كه‌ له‌ پرۆسه‌یه‌كی فێربوندا جوڵه‌كان و هاوسه‌نگی ده‌ دۆزێته‌وه‌، وه‌ك چۆن ده‌ربڕین وه‌ك پیویستیه‌كی سه‌ره‌تایی هه‌موو بونه‌وه‌ره‌كانه‌ به‌ئاژه‌ڵه‌ كانیشه‌وه‌، ئه‌گه‌ر كه‌مێك به‌سه‌ر نجدانه‌وه‌ بڕوانین، ده‌بینین كه‌چۆن سه‌ما به‌شێكی گرنگی ژیانی ئاژه‌ڵه‌كان پێكده‌هێنێت، گه‌ر بڕوانین له‌ پرۆسه‌ی وانه‌وتنه‌وه‌ و پرۆژه‌ سه‌ماكان، هه‌مان شته‌ ته‌نانه‌ت جوڵه‌ سه‌مای سروشته‌ و دیارده‌ سروشتیه‌كان روبه‌رێكی ئاشكراو فراوانیان له‌ سه‌مادا هه‌یه‌، وه‌ك ده‌بینین كه‌ ڕاهه‌ێنه‌رو سه‌ما كۆریۆگرافیه‌كان چۆن له‌ بونیادنانی ته‌كنیكی ڕاهێنان و كۆریگرافیه‌كانیاندا سودێكی فراوانیان له‌ ده‌ربڕین وجوڵه‌ی ئاژه‌ڵ وسروشت بینیوه‌، لێره‌وه‌ تێده‌گه‌ین كه‌ سه‌ما وه‌ك دیارده‌یه‌كی یه‌كانگیر به‌ژیانی مرۆڤ، نزیكترین و جوانترین وڕونترین ده‌ربڕینه‌ له‌ خودناساندن و خود پێناسه‌كردندا، لێره‌شه‌ وه‌ ده‌گه‌ین به‌و دڵنیابونه‌، كه‌ سه‌ما باڵاترین هونه‌ری ده‌ربڕینه‌ له‌ نێوان هونه‌ره‌كانی تردا، ئه‌م بۆچونه‌شم له‌ دوو سه‌رچاوه‌ وه‌ هه‌نگاو ده‌نێت.

یه‌ كه‌مین، سه‌ما له‌ ده‌ر بڕیندا په‌ نا بۆ هیچ ماده‌ یه‌ك نابات وه‌ك ناوه‌ندێك بۆ گوزارشت كردن و ده‌ربڕین و ئاماژه‌كانی جه‌سته‌، كه‌ ده‌ست پی ده‌كات به‌رجه‌سته‌ بوون ده‌كه‌وێت و به‌رجه‌سته‌ بوون ڕوده‌دات، به‌ر ئێستا بوون به‌ر خودبوون، به‌ر ئه‌و جه‌سته‌ یه‌ ده‌كه‌وێت كه‌ له‌ ژیانماندا به‌ رده‌وام هاوه‌ڵ و ڕێگه‌ ڕێمانه‌ به‌بێ هیج پیویستیه‌كی تر ده‌ربڕین ده‌كات، بۆیه‌ ڕاسته‌و خۆ به‌ر ناوه‌وه‌ وخه‌ون و هه‌سته‌وه‌ره‌كان و بیركرنه‌وه‌كان و هێزمان ده‌كه‌وێت. دوه‌مین كاتێك كه‌منداڵ یان مرۆڤی كۆن سه‌ره‌تایترین ده‌ربڕین ده‌كات و له‌ پرۆسه‌یه‌كی فێربوندا به‌ره‌و پێش ده‌چێت، دواتر هه‌مان ئه‌وجوڵه‌ و سه‌مایانه‌ ده‌بنه‌ گه‌نجینه‌ و پاشخان و به‌ سه‌رچاوه‌یه‌كی گرنگ له‌ مرۆڤناسیدا به‌كار ده‌برێن، كاتێك تێده‌گه‌ین كه‌ به‌ هاونرخی سه‌ما له‌لای زانایانی زانسته‌مرۆڤایه‌تیه‌كان، به‌ تایبه‌ت زانا ئه‌نترۆپۆلۆژ و ئاركیۆلۆژه‌كان چه‌ند گرنگه‌ بۆ مرۆڤناسی و هه‌ڵگرتنی شوێنه‌واری مرۆڤبوون له‌ سه‌ر زه‌وی، هه‌مان كات له‌ ئه‌زمونی مرۆڤی هاوچه‌رخه‌وه‌ له‌و واتایه‌ گه‌یشتوین كه‌ ئه‌وه‌ ته‌نها عه‌قڵ و زانسته‌ داهێنان و به‌رده‌وام بوونیان به‌ ژیان و مرۆڤایه‌تی به‌خشیوه‌، به‌لایه‌كی تردا گه‌ر بگه‌ڕێینه‌وه‌ سه‌ر پێناسه‌ی زانست وه‌ك تێگه‌یشتنێكی سه‌رده‌میانه‌، زانست بریتیه‌ له‌ كۆكردنه‌وه‌ی ته‌واوی هه‌موو ئه‌و زانیاریانه‌ی كه‌له‌ ئه‌ نجامی ئه‌زمونكردن و هه‌وڵدانی مرۆڤه‌كان بۆ فێربوون له‌ سه‌رده‌مێكدا به‌رهه‌م هاتوون و به‌ شێوه‌یه‌كی سیستماتیكی كۆكراونه‌ ته‌وه‌و پارێزراون و بونه‌ته‌ سه‌رچاوه‌ی فێربوون و به‌رده‌ وامبوونی ژیان و پێشكه‌وتنی مرۆڤایه‌تی، سه‌ماش شانبه‌شانی هه‌موو ئه‌ و زانسته‌ مرۆڤایه‌تیانه‌ی كه‌بونیان هه‌یه‌ ومرۆڤایه‌تیان له‌ له‌ ناوچون پاراستوه‌… به‌ره‌و پیشچوه‌ و هه‌نگاوی ناوه‌ گه‌ر یه‌كه‌م هه‌نگاوی سه‌ما بۆ فێربوون له‌ سه‌ده‌ی شانزه‌ دا له‌ ئیتالیا له‌ ناو ماڵ و كۆشكی شاهانه‌دا ده‌ستیپێكربێت، ئه‌وه‌ ئێستا سه‌ما ماڵ و شوێنگه‌ وئه‌كادیمیای خۆی هه‌یه‌ بۆ فێربوون، به‌رده‌وام توێژینه‌وه‌ زانستیه‌ گرنگه‌كانی بواری سه‌ما، زانستی جه‌سته‌ و پێكه‌هاته‌ ئه‌ناتۆمی وئۆرگانی و ته‌كنیكیه‌كانی فروانتر و پیشكه‌وتوتر هه‌نگاوه‌كانی خێراتر، تێكڕای ژیانی مرۆڤایه‌تی له‌ بواری ده‌رونناسی وپزیشكی و كۆمه‌ڵایه‌تی به‌گشتی داگیر ده‌كه‌ن.

لێره‌ شه‌وه‌ ده‌توانم بڵێم سه‌ما لێره‌ بوونه‌ ژیانبوونه‌ به‌رده‌وامبوونه‌. كه‌واته‌ سه‌ما هونه‌ربونه‌ زانست بوونه‌ مرۆڤبونه‌، به‌ڵام ته‌نها ئه‌و كاتانه‌ی له‌ پرۆسه‌یه‌كی زانستیدا گرنگی به‌ فێربون و ڕاڤه‌كاری و توێژینه‌وه‌ ده‌دات، زانستێك نیه‌ به‌بێ بناغه‌ لێره‌ بێت وه‌ك چۆن هونه‌رێك نیه‌ به‌بێ ڕاستگۆیی و هه‌ست و هێزو بیركردنه‌ وه‌لێره‌بێت، ئه‌مه‌ش ته‌نها له‌ دۆخێكدا، گه‌ر به‌ دوای داهێنان و به‌رده‌وامیدا هه‌نگاوه‌كان سه‌ر چاوه‌یان گرتبێت، نه‌ك بۆ ئامانج ومه‌به‌ستی كورتخایه‌ن و به‌رژه‌وه‌ندی و دوور له‌ مرۆڤبوون.

پ٢/ هه‌ندێك جار ده‌وترێت ئه‌وه‌ی مرۆڤ له‌ هونه‌ره‌كانی تری وه‌ك (شانۆ، وێنه‌كێشان و مۆسیقادا) ناتوانێت بیانڵێت، له‌ سه‌مادا زۆر به‌ ئاسانی ده‌توانرێت گوزارشتیان لێبكرێت، ئه‌و نهێنیه‌ شاراوانه‌ چین كه‌ مرۆڤی سه‌ماكار له‌ ڕێگه‌ی جوڵه‌كانی جه‌سته‌یه‌وه‌ ده‌توانێت به‌ فراوانی كه‌ون ته‌عبیریان لێبكات، سه‌ما كوێی ناته‌واویه‌كانی ئێمه‌ ته‌واو ده‌كات؟

كاروان/ من له‌گه‌ڵ ئه‌و بۆچونه‌دانیم كه‌ له‌ سه‌مادا زۆر ئاسانترشته‌كان ده‌وترێت وه‌ك له‌ هونه‌ره‌كانی تردا، ناشزانم ئه‌ وه‌كێیه‌ واده‌ڵێت؟ ئه‌وه‌ بۆچونی كه‌سێكی تایبه‌ت یاخود كۆمه‌ڵگا یان هونه‌رمه‌ندێكی كورده‌؟ خۆزگه‌ ڕونتر ئه‌و بابه‌ته‌ له‌ پرسیاره‌ كه‌تدا ده‌خرایه‌ ڕوو بۆ ئه‌وه‌ی پێت بڵێم ئه‌و شێوه‌ بیركرنه‌وه‌یه‌ له‌ كوێوه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتوه‌، چونكه‌ ناكرێت له‌ گفتوگۆیه‌كی هونه‌ریدا په‌ نابه‌رینه‌ به‌ر بۆچونێك كه‌ بناغه‌ی نه‌بێت وله‌ زه‌مینه‌سازیه‌كی پته‌وه‌ وه‌یان توێژینه‌وه‌یه‌كی زانستیه‌ وه‌ سه‌رچاوه‌ی نه‌گرتبێت، هیوادارم و دڵنیاشم تێده‌گه‌یت كه‌ ئێمه‌ باس له‌ سه‌مایه‌ك ده‌كه‌ین، كه‌ نه‌ك به‌ ته‌نها بۆ نه‌ریت په‌رستانمان، به‌ڵكو به‌ كولتور په‌رستانیشمان نامۆیه‌، سه‌ما له‌مێشكی هونه‌رمه‌ندان و ڕۆشنبیرانماندا وه‌ك نه‌ریت هه‌ڵسوكه‌وتی له‌گه‌ڵ ده‌كرێت نه‌ك وه‌ك هونه‌رو زانست، كه‌ كاریگه‌ریه‌كی باڵای به‌ سه‌ر سه‌رتاپای جه‌سته‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی و بونیادی مرۆڤه‌كانه‌وه‌ هه‌یه‌، بۆ من لێره‌ دا گرنگه‌ بناغه‌یه‌كی پته‌وكه‌ به‌ گفتوگۆ و به‌ڵگه‌ی سه‌لمێنرا و دێته‌ بوون ..
بۆ كولتوری سه‌ما دروستبكه‌م، نه‌ك هه‌موو ئه‌و سه‌ر لێشێواوی و قسه‌ فڕێدانه‌ی كه‌ ته‌واوی ئاستی ڕۆشنبیری ئێمـه‌ی بۆ بڕێك ده‌ستكه‌وتی مادی وێران كردوه‌، له‌گه‌ڵ ڕێزم بۆ ئه‌و كه‌مینه‌یه‌ی نه‌به‌شدارن نه‌هانده‌ری ئه‌وشێوه‌ وێرانكردنه‌ن، دڵنیام تۆش وه‌ك گه‌نجێك ئه‌م بۆچونه‌ی منت پێ گرنگه‌ و گرنگی به‌ كاری جه‌خت لێكراو تۆكمه‌ ده‌ده‌یت.

ئێمه‌ی مرۆڤ له‌ ساتی خود جوڵاندن و سه‌مادا، به‌ واتای ڕێكاری ئێمه‌ له‌ سه‌ما دا كه‌ له‌ به‌رجه‌ سته‌بوون، به‌ر جه‌سته‌ كردن و به‌رجه‌سته‌ كه‌وتندا خۆی ده‌بینێته‌وه‌ … ڕاسته‌وخۆ به‌ر زمان و ڕێزمانێكی تایبه‌ت به‌جوڵه‌و ده‌ربڕین ده‌كه‌وین، ئه‌و زمانه‌ش زمانی جه‌ سته‌یه‌، زمانی جه‌سته‌ بریتیه‌ له‌ شێوه‌یه‌ك له‌ شێوه‌كانی به‌ رده‌وامبوون له‌گه‌ڵ ئه‌وانی دی به‌ بێ قسه‌كردن به‌ هاوه‌ڵی و گوزارشتی و ده‌ربڕینی ده‌موچاو ده‌ بێته‌زمانێكی زیندو. لێره‌وه‌ ده‌ڵێم كه‌ هه‌ریه‌ك له‌ هونه‌ره‌كان زمانی تایبه‌تی خۆیان هه‌یه‌ بۆ ده‌ربڕین وه‌ك چۆن شێوازو مۆتیڤی هونه‌ری و كۆنسێپتی كاركردنیان هه‌یه‌، له‌ به‌ر ئه‌وه‌ ناكرێت به‌ وشێوه‌ ڕه‌هاییه‌ له‌و بابه‌ته‌ بدوێێن، چونكه‌ ئه‌گه‌ر زمانی هونه‌ری به‌راستگۆییانه‌كاری پێ بكرێت وپه‌یامێكی ڕونی هه‌بێت وبه‌هێزوه‌ به‌ هۆشیاریه‌كی هونه‌ری وزانستیه‌وه‌ داڕێژرابێت، ئه‌وا ده‌توانێت بكرێته‌ ده‌ربڕی هه‌موو ئه‌و بابه‌ تانه‌ی ده‌مانه‌وێت بیگه‌یه‌نین به‌ وه‌رگر. سه‌ما كاركردن كارێكی هونه‌ری هه‌روا ئاسان نیه‌ بتوانین هه‌رچیمان هه‌یه‌ بیڵیین، ئه‌گه‌ر به‌ وردبینیه‌وه‌ پێكه‌هاته‌یه‌كی داڕێژرا و ته‌واوكراو هاڕمۆنیه‌كی یه‌كانگیر جوڵه‌ و كۆریۆگرافیه‌كان دا نه‌ڕێژریت، ئه‌واناتوانرێت مه‌به‌ست و په‌یام بگه‌یه‌نێت و ده‌ ره‌هاته‌ یه‌كبێت له‌ هونه‌ری سه‌ما. بۆ وه‌ڵامی دوا بڕگه‌ی پرسیاره‌ كه‌ش وته‌یه‌كی ڤۆلتێر فه‌یله‌سوف و نوسه‌ری فه‌ره‌نسیم دێته‌ یاد كاتێك ده‌ڵێت – “زمانه‌كان دراون به‌ مرۆڤ.. تاوه‌ كو بتوانێت بیركردنه‌وه‌كانی خۆی پێ بشارێته‌ وه‌” .به‌رامبه‌ر به‌م وته‌یه‌ش چه‌ند زانایه‌كی جیاوازی توێژه‌ر له‌ بواری زمانی جه‌ سته‌دا دڵنیایی ئه‌وه‌ ده‌ده‌ن – كه‌ جه‌سته‌ درۆ ناكات. لێره‌وه‌ ده‌توانم بڵێم ئه‌و هونه‌رمه‌ندانه‌ی ناتوانن ئه‌وه‌ی ئه‌یانه‌وێت له‌ هونه‌ره‌ كانیاندا بیڵێن، ئه‌وه‌ یان ئه‌وانه‌ن كه‌ له‌ به‌كارهێنانی زماندا ترسنۆك وهه‌لپه‌رست و درۆزنن – یان ئه‌وانه‌ن كه‌ له‌ هونه‌ردا هیچ بیركردنه‌وه‌كیان نیه‌ و به‌ هۆی زمانی هونه‌ره‌ وه‌ ئه‌وه‌نده‌ی ترخۆیان له‌ مۆڕالی مرۆڤبوون و ڕاستیه‌كان ده‌شارنه‌وه‌، دیاره‌ شاردنه‌وه‌ی بیركردنه‌وه‌ و درۆزنبوون له‌ ئێستادا له‌ كوردستان بۆته‌ كولتورو مۆڕالی هه‌نوكه‌یی مرۆڤبوون، سیاسه‌ت، بازرگانی، دامه‌زراوه‌ كۆمه‌لایه‌تی، په‌روه‌رده‌یی، ته‌ندروستی و هونه‌ریه‌كان و ناڕاستگۆیی و دومۆڕالی سه‌رتاپای جه‌سته‌ و به‌ڕیوه‌بردنیان وه‌ك مۆرانه‌ ته‌نیوه‌، لێره‌وه‌ ئیتر تاكه‌ هونه‌رێك ته‌نها زانستێك كه‌ بتوانێت په‌ رده‌ هه‌ڵماڵێت له‌ ڕوی ئه‌ و هه‌موو داڕزانه‌… سه‌مایه‌ كه‌ ده‌توانێت مرۆڤه‌كان له‌ ڕه‌گو ڕیشه‌وه‌ به‌ره‌ و قوڵاییه‌ په‌نه‌هانه‌ كان بڕوات ونهێنیه‌كانی بوون ئاشكرا بكات، ناته‌واویه‌كانی جه‌سته‌ و هۆشیاری دیاریبكات، به‌ڵام سه‌مایه‌ك كه‌ بتوانێت له‌ ئێستا بووندا بێت سه‌مایه‌ك كه‌ گوزارشتی ڕه‌وان بێت له‌ پانتاییه‌ سپیه‌ كاندا سه‌مایه‌ك كه‌ ده‌روازه‌یه‌ك بێت بۆ تێكشكاندنی ئه‌و نه‌ریتانه‌ی كه‌ مرۆڤبونی مرۆڤی ئێمه‌ یان پارچه‌ پارچه‌ كردوه‌.

پ٣/ مرۆڤ چۆن سه‌ما و هه‌ست و تواناو بیركردنه‌وه‌كانی پێكه‌وه‌ كۆبكاته‌وه‌؟ ئایا له‌ سه‌مادا مرۆڤه‌كان ده‌توانن بڕۆنه‌ ناو به‌ریه‌ككه‌وتنێكی ڕاسته‌وخۆی مێژووی خودی خۆیانه‌وه‌؟ سه‌ما هونه‌ری وه‌رگرتنی چێژه‌، یان هونه‌ری گه‌ڕانه‌وه‌ی مرۆڤه‌ بۆ ناوخودی خۆی و ده‌روازه‌یه‌كه‌ بۆ ئاشنابوون به‌خود له‌ ڕێگه‌ی جوڵه‌كانی جه‌سته‌وه‌؟

كاروان/ هه‌ست ووزه‌ و بیركردنه‌وه‌كان بوون وه‌ ئاماده‌ییان له‌ بچوكترین خانه‌ی له‌شدا هه‌یه‌، چۆن ده‌كرێت ئاشكرا بكرێن و به‌ره‌و پێش ببرێن و زیندوبكرێنه‌وه‌؟ ئه‌مه‌ش له‌ ڕێگای پلانێكی تۆكمه‌ی ڕاهێنان و ئیشكردنه‌وه‌ به‌رهه‌م دیت. جه‌سته‌ مێژوی هه‌ر یه‌كێك له‌ مرۆڤبونی ئێمه‌یه‌، سه‌ماش ڕیگایه‌ كه‌ بۆ گه‌یشتن به‌ ئاستێكی باڵاتر له‌بونی جه‌سته‌دا چیرۆكه‌كانی جه‌سته‌ش گیرَِانه‌وه‌ی هه‌موو ئه‌و مێژوه‌یه‌ كه‌ شوێنگه‌ی له‌ سه‌ر جه‌سته‌ جێهێشتوه‌، هه‌رله‌ به‌ هاوه‌ڵی كردنمان له‌ له‌ دایكبونمانه‌وه‌ گڕێمانده‌دات به‌ ئێستامانه‌وه‌. هه‌موو هونه‌ره‌كان چاوگی چێژ به‌خشین و چێژوه‌رگرتنن، ئه‌م دوو دۆخه‌ش چێژبه‌خشین وچێژوه‌رگرتن دوالیزمه‌ن و یه‌ كانگیرن و پێكه‌وه‌ كارده‌كه‌ن، چونكه‌ ناكرێت تۆی سه‌ماكار له‌ جیاتی چێژوه‌رگرتن، له‌ نه‌زانیدا له‌ ئازاری جه‌سته‌ دا بناڵێنێت، له‌ نا هۆشیاریتدا هه‌رچی ببینیت كۆپی بكه‌یت وبیخه‌یته‌ سه‌ر شانۆكان به‌ ناوی داهێنانه‌وه‌ پێشكه‌شی بكه‌یت، كه‌ لوتكه‌ی توانای داهێنان واته‌ به‌ كارهێنانی وزه‌ی عه‌قڵ و زانست نه‌ك نه‌زانین و خورافه‌، به‌ هۆی ئه‌و وزه‌یه‌ شه‌وه‌ سه‌ماكار ده‌گات به‌ خودی خۆی، ده‌گات به‌ خودناسین و ئیتر ته‌نها و ته‌نها له‌ بیركردنه‌وه‌ی شه‌پۆلی ده‌نگدانه‌وه‌ی جه‌ سته‌ی له‌ كاتی فڕیندا ڕاده‌مێنێت، لێره‌ دا گرنگی چێژمان بۆ ڕونده‌بێته‌ وه‌ كاتێك بینه‌ر چێژ ده‌بنیت ئه‌و كاته‌یه‌ كه‌سه‌ماكاری هۆشیار سه‌ره‌تا خۆی چێژ له‌ كاره‌كه‌ی ده‌بینێت و به‌متمانه‌یه‌كی بی سنوره‌وه‌ ده‌گاته‌ فڕینێك كه‌ ته‌نها خۆی له‌لوتكه‌ی ئه‌و چێژه‌ تێده‌گات، به‌ڵام بینه‌ران له‌ سه‌رسامی ئه‌وفڕینه‌و گه‌یشتنی هه‌ست و وزه‌و بیركردنه‌وه‌ی هۆشیاری سه‌ماكاردا، چێژێكی ناكۆتا و پڕ به‌ هاترین جوانیان به‌رده‌كه‌وێت كه‌ هه‌رگیز به‌وشه‌ ناتوانرێت گوزارشتی لێبكرێت.

پ٤/ به‌بڕوای ئێوه‌ چۆن سه‌ما ده‌توانێت په‌یوه‌ندیه‌كی به‌هێزوكاریگه‌ر له‌ ناوه‌وه‌ی مرۆڤه‌كاندا دروستبكات، به‌جۆرێك توانای گوزارشت و هێزو ئێرۆتیكی جه‌سته‌تا ئه‌و ئاسته‌ی ببێته‌ بزوێنه‌رو پاڵپیوه‌نه‌ری گۆڕانكاڕیه‌كان. ئایا سه‌ماله‌ كوێوه‌گۆڕانكاریه‌كانی له‌ هێزرو جه‌سته‌ی مرۆڤه‌وه‌ ده‌ست پێده‌كات؟

كاروان/ سه‌ما ئه‌و كاته‌ ده‌توانێت په‌یوه‌ندیه‌كی به‌ هێزو كاریگه‌ر له‌ ناوه‌وه‌ی مرۆڤه‌كاندا دروستبكات، كه‌ جه‌سته‌ له‌ ئه‌نجامی ڕۆژانه‌ی ئیشكردنه‌وه‌ نه‌ك ته‌نها ته‌كنیكه‌كانی سه‌مای به‌ ڕاستودروستی له‌ پرۆسه‌یه‌كی تۆكمه‌ی فێربووندا به‌ر جه‌سته‌كردوه‌، به‌ڵكو سنوربه‌ندی سروشتی ئه‌ناتۆمی و ئۆرگانی جه‌سته‌ی به‌زاندبێت، ئه‌م كاره‌ش به‌ توێژینه‌وه‌ و قوڵبونه‌وه‌ له‌ تێكڕای ئه‌و میتۆده‌ جوڵه‌یی و جه‌سته‌ییانه‌دا سه‌رهه‌ڵده‌دات و خۆی ده‌ بینێته‌وه‌ كه‌ سه‌ماكار شاره‌زای ده‌بێت و ڕۆژانه‌ به‌ به‌رده‌وامی پراكتیكیان ده‌كات، ئه‌ومیتۆدانه‌ش زۆر زۆرن و ڕۆژانه‌ زیاتر ده‌بن، كه‌ واته‌ تۆی سه‌ماكار ده‌بێتچی بكه‌یت تا بتوانیت له‌گه‌ڵ شه‌پۆلی خێرای گۆڕانكاریه‌ سه‌رده‌میه‌كانی بواری جه‌سته‌دا هه‌نگاو بنێێت؟ گۆڕانكاریه‌كانیش ئه‌وكاته‌ دروست ده‌بن كه‌ سه‌ماكار هه‌ست ده‌كات گه‌یشتوه‌ به‌ ئاست و به‌ ئه‌نجامێك كه‌ شتێكی زۆر جیاواز و نه‌ كرده‌ی له‌ جه‌سته‌یدا به‌رهه‌م هێناوه‌، ئیتر ئه‌وكات هه‌رزو بۆخۆی له‌ ئاسمانی توێژینه‌وه‌ دافڕینه‌كانی ناكۆتا له‌ گه‌ڕاندان به‌ دوای ئاشكرا كردنی خه‌ون و فه‌ نتاسیا دوره‌ ده‌ست و دوره‌ ڕیگاكان. سه‌ماكردن واتای كارێكه‌ كیمیایی و ئۆرگانیه‌ناوه‌كیه‌كانی جه‌سته‌، به‌م شێوه‌یه‌ش توانا و هێزه‌ ئێرۆتیكیه‌كان ده‌گه‌ینێته‌ ئاستی هه‌ڵپژان، هه‌ڵڕژان، به‌رپابوون و ده‌رچون له‌ هه‌موو سنوره‌ دروستكراوه‌كانی ئازادی ئیرۆتیك وجه‌سته‌ و چێژبینین.

پ٥/ هه‌موو مرۆڤێك له‌ ژیاندا پرسیارگه‌لێكی هه‌یه‌ كه‌ پێویستیان به‌ وه‌رگرتنه‌وه‌ی وه‌ڵامه‌كانیه‌تی بۆ ئه‌مه‌ش به‌ شتێك گوزارشتی لێده‌كات تۆ بۆ سه‌مات هه‌ڵبژارد؟ سه‌ما ده‌توانێت تا كوێ وه‌ڵامی پرسیاره‌ وجودیه‌كانی تۆ بداته‌وه‌؟

كاروان/ من وسه‌ما دو هاوڕێی ناكۆتاین، چونكه‌ پێكه‌وه‌ هاتوینه‌ته‌بون، سه‌مام وه‌ك منداڵێك له‌ خۆمدا گه‌وره‌ كردوه‌، ئێستا له‌ ته‌مه‌نی گه‌نجیدایه‌ و به‌ دڵنیایه‌وه‌ هه‌نگاو به‌ هه‌نگاو به‌ره‌ و گه‌ وره‌ بووون ده‌چێت، وه‌ك منداڵێك ده‌ستی سه‌ما وجه‌ سته‌مم گرتوه‌ بۆ فێربوون، پله‌ به‌ پله‌ به‌ره‌ و سه‌ره‌وه‌ سه‌رم خست له‌ ئێستادا گه‌وره‌ بوه‌ و خۆی هه‌نگاوه‌كانی ده‌نێت. سه‌ما له‌ ڕێگای پێكانه‌وه‌ هه‌بوونی منی به‌ڕه‌گوڕیشه‌ وه‌ له‌ سه‌ر زه‌مین داكوتاوه‌، سه‌ما سه‌لماندنی هه‌بوونی منه‌ لێره‌ و له‌ ڕێگای پێكانمه‌وه‌ شوێنه‌ كانیترم پێده‌ ناسێنێت، سه‌ماكردن ئه‌و ساته‌وه‌خته‌یه‌ كه‌ هه‌ ستی كردنی شتێكی جیاوازم پێده‌به‌خشێت، شتێك كه‌م كه‌س ده‌توانن بیكه‌ن، ئه‌ویش سه‌مایه‌ ته‌نانه‌ت سه‌ما لێره‌ بونیشم ده‌پارێزێت، له‌ ڕێگای سه‌ماوه‌ ده‌ستم بردوه‌ بۆ هه‌موو شوینێك له‌ جه‌سته‌مدا ئه‌و شوێنانه‌ی لای مرۆڤه‌كان فه‌نتاسیا و ئه‌سته‌مه‌و به‌رده‌وام ترسیان له‌ گوتاره‌كانی جه‌سته‌ و سه‌ما هه‌یه‌، شوێنه‌ تاریكه‌كان ئه‌و شوێنانه‌ی زۆر له‌ مرۆڤه‌كان له‌ ژیانیاندا نه‌ پێی ده‌ گه‌ن نه‌ لێی ده‌گه‌ن.

پ٦/ ئێستا هونه‌ری سه‌ما یه‌كێكه‌ له‌ هونه‌ره‌ باڵاو ئه‌كادیمه‌كانی دونیا، به‌ڵام له‌ چاو هونه‌ره‌كانی دیكه‌دا له‌ هه‌رێمی كوردستان گرنگی به‌م هونه‌ره‌ نه‌دراوه‌، به‌بڕوای ئێوه‌ هۆكاری ئه‌مه‌ چیه‌؟

كاروان/ هۆكاره‌كان زۆرن گرنگه‌كان ئه‌مانه‌ن…له‌ ئێستادا زۆربه‌ی پێویستیه‌كانی ژیانی مرۆڤی كورد گرنگی پێنادرێت ده‌بێت هونه‌ری و سه‌ما له‌ كوێی ئه‌م هاوكێشه‌ یه‌دابێت.. هونه‌رمه‌ند خۆی ده‌ستی هه‌یه‌ له‌م كاره‌ دا، كاتێك له‌نه‌زانین و نا هۆشیاریدا ناتوانێت ماڵێك له‌ ناوه‌وه‌ی مرۆڤه‌ كاندا بۆ خۆشویستنی سه‌ما وپه‌روه‌رده‌كردنی بونیادبنێت دێت ته‌نها هه‌وڵ و گرنگیپێدانی بۆ خود سه‌نته‌ری ته‌نها دروستكردنی باره‌گای حیزبی بێت بۆ كاره‌كه‌ی، ئیتر ده‌بێت چاوه‌روانی چ هه‌ناسه‌یه‌ك بۆ پێشكه‌وتنی سه‌ما… سه‌ما ئه‌گه‌ر كاركردنێكی تۆكمه‌ نه‌بێت بۆ مرۆڤه‌كان له‌ پێناو مرۆڤه‌كان… كاری هونه‌ر گه‌ر له‌گه‌ڵ به‌ركه‌وتنی به‌ مرڤه‌كان ئیتر مرۆڤ نه‌بێته‌ سه‌نته‌ری پرۆژه‌ وكاره‌كان ئه‌وه‌ هیچ واتایه‌ك بۆ مرۆڤبونی سه‌ما كار و شانۆكارو هونه‌رمه‌ند بوون نامێنێت و درۆیه‌كی گه‌وره‌یه‌ ئه‌و پرۆسه‌یه‌ كاتێك هونه‌رمه‌ندپیش هه‌موشت خۆی ده‌كاته‌ سه‌نته‌ری هه‌موو پرۆژه‌كان، ئیتر واتایه‌ك بۆ پێشكه‌وتن وڕه‌گوڕیشه‌دانان نامێنێت، له‌م كاتانه‌شدا هێزی خورافه‌ و غه‌یبانیه‌ت زۆر ئاسان ده‌توانن به‌های باڵاترین هونه‌ر، كه‌ سه‌مایه‌ كه‌مبكه‌نه‌ و هه‌تا سنوری فه‌تواو ته‌كفیركردنی بگه‌یه‌نن. به‌ دڵنیایه‌وه‌ له‌ ئێستادا سه‌ما له‌ خراپترین ئاستی هۆشیاری حیزب و كۆمه‌ڵگای نه‌ریتدایه‌، له‌ بیرمان نه‌چێت تا ئه‌وكاته‌ی گوتاری سه‌ر شانۆكان گوتارێكی خۆ پارێز و كۆیله‌ بوون و ترسنۆكانه‌ بێت ئه‌وا ناتونرێت ئازادی ژیانی كاركردنی هونه‌ری ده‌سته‌ به‌ر بكرێت و دواڕۆژێكی پرشنگدار بۆ پرۆژه‌ی سه‌ما دروستبكرێت.

پ٧/ پڕۆژه‌تان بۆ بره‌ودان به‌م هونه‌ره‌ له‌ هه‌رێمی كوردستان هه‌یه‌؟ پێتان وایه‌ له‌ ئاینده‌دا سه‌ما و جوڵه‌كانی جه‌سته‌ ده‌بنه‌خواستی نه‌وه‌كانی ئاینده‌؟ ئێوه‌ ئاره‌زوو بۆ سه‌ما له‌ هه‌رێم چۆن ده‌بینن؟

كاروان/ سه‌ره‌تا ئه‌مه‌وێت ئه‌وه‌ بڵێم كه‌ من له‌ ساڵی ٢٠٠٨ وه‌ به‌ پرۆژه‌ی جیاواز بۆ منداڵان، گه‌ نجان و به‌ ته‌مه‌نه‌كان له‌ سه‌ر ئاستی كۆنسێپت وتنه‌وه‌ی وانه‌ی سه‌ما و نوسین و وه‌رگێڕانی په‌ ڕتوكی سه‌ما، هه‌وڵمداوه‌ سه‌ما وه‌ك هونه‌رێكی زانستی بۆ بره‌ودان دروستكردنی كولتوری سه‌ما له‌ كوردستاندا، بناسێنم. ئه‌م پرۆژانه‌ش بۆ شانۆكاران و كه‌ سانی ئه‌ماتیۆر بوون تا ئاستی چون بۆ لای مرۆڤه‌ په‌ راویزخراوه‌كانیش هه‌نگاوی ناوه‌. راسته‌ من له‌ كوردستان ناژیم، به‌ڵام به‌ پێی ئه‌و كاتانه‌ی كه‌ له‌ژیانی هونه‌ریم وپرۆژه‌كانم ده‌توانم بیده‌م به‌ كوردستان، توانیومه‌ سه‌مای هاوچه‌رخ بناسێنم وله‌ لای گه‌نجان تا ئاستێكی باش خۆشه‌ویستی بكه‌م، كاتێك گه‌نجێك پێی باشه‌ به‌ سه‌ما نه‌چێته‌ سه‌ر شانۆ، به‌ڵكوچاوه‌روانی پرۆژه‌ی تۆكمه‌بێت گه‌ر ئه‌و پرۆژه‌یه‌ سودی ته‌نها فێربونبێت نه‌ك بچیت بۆ بڕێك ده‌ستكه‌وت هه‌موكارێك بكات. ئه‌مه‌ بۆ خۆی مژده‌به‌خشه‌ و خۆشنودیه‌، چونكه‌ ئه‌و گه‌نجه‌ كه‌ له‌ئێستادا له‌ هه‌موو ئه‌و به‌ بازرگان بونه‌ی هونه‌ردا، خۆی ده‌پارێزێت كه‌ ته‌نها وه‌ك كاڵایه‌ك هه‌ڵسوكه‌وتی له‌گه‌ڵ بكرێت. به‌ڵكو به‌ دوای فێربون و زانستی ئه‌كادێمی سه‌ماوه‌یه‌. خواستێكی زۆر بۆ سه‌ما هه‌یه‌ ئه‌وه‌ نكوڵی لێناكرێت، به‌ڵام كام سه‌ما و چ شیوه‌ فێربونێك، ئه‌وه‌ی به‌رده‌وام ده‌بێت وه‌ك لایه‌نی پێداگۆگی سه‌ما جه‌ختی له‌ سه‌ربكه‌مه‌وه‌و دوباره‌ی بكه‌مه‌وه‌، ئێمه‌ نابێت ته‌نها بیرله‌ چه‌ندایه‌تی له‌ پرۆژه‌ی سه‌مادا بكه‌ینه‌وه‌، به‌ڵكو چۆنیه‌تی گرنگه‌، ناكرێت وه‌ك هه‌موو ئه‌و بوارانه‌ی ته‌نها له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی نیمانه‌ ئیتر هه‌ر چۆن بێت گرنگ نیه‌، به‌ بێ بناغه‌ی پته‌و سه‌ما كردن نابێت ئیتر به‌رده‌وام بێت… ئه‌گه‌ر ده‌مانه‌وێت له‌ ڕێگای سه‌ماوه‌ مرۆڤبونی كورد بدۆزینه‌وه‌ و مرۆڤناسیمان پته‌و بكه‌ین، و ئه‌وجه‌سته‌ پارچه‌ پارچه‌ بوه‌ له‌ ترازانی فراوانتر بپارێزین و مرۆڤێكی نوێێ لێدروستبكه‌ین و له‌گه‌ڵ گۆڕانكاریه‌ گه‌وره‌كانی ژیانی مرۆڤایه‌ تیدابین، خۆ ئه‌گه‌ر ته‌نها له‌ سه‌ر ئاستی لۆكاڵی بێت، ئه‌وا سه‌ما هیچ بونیاد نانێت جگه‌ له‌ وێرانكردنێكی فراوانتری جه‌سته‌ی تاكی كورد..پرۆژه‌ گه‌لێكم هه‌یه‌، به‌ڵام پیویستی به‌ كات و پیویستی به‌ تێگه‌یشتن هه‌یه‌، له‌ لایه‌ن ئه‌ و كه‌سانه‌وه‌ كه‌ ده‌یانه‌وێت سه‌ما ببێته‌ كولتورێكی زیندو، ئه‌و كه‌سانه‌ی به‌ ڕاستی بۆ براودان به‌ سه‌مای ڕاسته‌قینه‌ و دروست خه‌ون ده‌بینن، چونكه‌ سه‌ما باشترین ڕێگایه‌ بۆ ژیانه‌وه‌ی هه‌مووخانه‌ مردوه‌كانی كرۆكی تاكی كورد، سه‌ما ده‌توانێت كرۆك ئاشكرا بكات و له‌و ڕێگایه‌ وه‌ به‌ره‌ و پێشیان ببات و هۆشیاریان بكاته‌وه‌ بۆ ژیانێكی باشتر و باڵاتر له‌ ئیستادا.




دواتاریكی … سه‌باح ڕه‌نجده‌ر

خودای سه‌د و یه‌ك ناو
ئه‌و دره‌ختانه‌ی شه‌ڕیان له‌گه‌ڵ به‌ر ته‌واو كردووه‌
نیگای هه‌مووانی له‌سه‌ره‌
ئه‌و ئاوانه‌ش كه‌ مردوویان شووشتووه‌
له‌ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی سڵاوی جوامێر و جوانه‌مه‌رگان
به‌هره‌یان وه‌رگرتووه‌ و هه‌تاو و سرووشیان ڕژاوه‌
چه‌ند لكه‌ دارێكی له‌ ڕه‌گ و پژوپۆوه‌
باش ناسراو و له‌گه‌ڵ خه‌یاڵی خۆیان به‌ئاشتی ژیاو
له‌سه‌ر گۆڕێكی كراسی ئاسمان له‌به‌ر كردووه‌ داندراون
ڕێبوارێكی دڵپڕی گڵۆڵه‌ له‌ده‌ست به‌ربووش
دوو نانی له‌سه‌ر كێله‌كان هه‌ڵخستووه‌
له‌سه‌ر چۆكان به‌دیارییه‌وه‌ دانیشتم
ته‌ماشای سه‌رزه‌مینی به‌خته‌وه‌ریم كرد
هه‌ردوو ده‌ست و هه‌ردوو چاوم
به‌تاڵ
به‌تاڵ
به‌تاڵ
به‌تاڵ
دوای ناشتنی ئه‌ستێره‌ له‌ناو ته‌م به‌ ده‌نگی ته‌واو تاساو و به‌ كوڵ و دڵ
داوام كرد لێمگه‌ڕێن خانوو و بانی ئه‌م كراسی ئاسمان له‌به‌ر كردووه‌
چه‌ند به‌ جۆلانه‌ی هه‌ژاوه‌
له‌ناكاو ده‌نگی كه‌وتنێكی ترسناك
ئه‌م ده‌وروبه‌ره‌ی ڕاچه‌ناند و به‌ردی بن گۆمی ده‌رهێنا
ئه‌م ده‌ست و ئه‌و ده‌ستی ڕێگاوبانی ئه‌و دنیا
چه‌ند به‌ دار و بار و میوه‌یه‌
ئه‌رێ‌ له‌ به‌هه‌شت گۆڕستان هه‌یه‌
یان وه‌رزه‌كان كامیان ده‌زگیرانی
كامه‌یانه‌ و كامیان
فه‌رمانڕه‌وایه‌ و توانای پێشبینی له‌ خۆیدا پاشه‌كه‌وت كردووه‌
كێلنووس بۆنوبه‌رامه‌ی ڕێگاوبانی وه‌رزه‌كان
ده‌ناسێت و پێی له‌ناو ته‌شتێك ئاوی شیرتێن دێنێ و ده‌بات
به‌رانبه‌ر مانگی هه‌ڵاتوو یان دواتاریكی
ده‌می پڕ هاواری كردووه‌ته‌وه‌
ڕسته‌ له‌ ساماڵ و خوانی بێ ده‌نگ ڕاماوم بۆ كام ناو به‌كاربهێنم
8\12\2012 عه‌باس سابیر حه‌سه‌ن
گه‌رمایی ده‌ستی له‌ناو ده‌ستم ساردبووه‌وه‌
هه‌تاو تێكه‌ڵ به‌ئاوبوو
دروود بۆ تێكه‌ڵبوونه‌وه‌ و ڕۆح چاندنه‌وه‌
خوێن و گۆشتیش به‌خۆڵ
له‌و ڕووداوه‌وه‌ زانیم خه‌م سه‌ری تێكردووم
بۆم نییه‌ له‌مه‌وبه‌دوا بیر له‌ شه‌یه‌ دارینه‌كه‌ی دایكم بكه‌مه‌وه‌
پرچم ته‌ڕبكات و بمنێرێته‌ به‌ركار و به‌رخ و ڕادوێم به‌ مله‌وه‌ بكات
یان به‌ ده‌نگی به‌رز كۆتره‌كانی حه‌وشه‌
هه‌ڵفڕێنم و به‌ ئه‌ستێره‌ی باڵداریان بزانم
یانیش جووجكه‌كانی بۆ كۆبكه‌مه‌وه‌ و له‌ كۆلاره‌یان بپارێزم
مریشكه‌كانیشی بۆ هه‌ڵده‌مه‌ سه‌رلكی دارتووه‌كه‌ی حه‌وشه‌مان
بابۆڵه‌یه‌ك به‌ خورما و هێلكه‌ی كوڵاو له‌گه‌ڵ خۆت ببه‌
سێبه‌رت له‌سه‌ر له‌ گۆڕی باوك و دایكمان ڕاگره‌
گرانایی سه‌ر سینگیان بكه‌ هه‌ویری كولیچه‌ی جه‌ژن
له‌م گۆڕستانه‌دا هه‌موو شتێك هێلانه‌ی باڵنده‌ی نۆبه‌ره‌ن
گوێیان بۆ ئه‌وپه‌ڕی هانا سووك كردووه‌
بریسكانه‌وه‌ بۆ ئه‌ستێره‌ ڕژاوه‌كان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌
قوڵپه‌قوڵپ بۆ كانیی گه‌نجبوونه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌
ڕووناكی بۆ هه‌ردوو دیوی چیا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌
ئاوازی نه‌رم بۆ ده‌نگی خودایی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌
كراسی ئاسمان له‌به‌ر كردوو له‌ گۆڕێك
گۆڕێكی چاو هه‌زار نیگا له‌ناو جێماو دێته‌ده‌رێ‌
له‌ ئه‌و سه‌ری ژیانه‌وه‌ بۆ ئه‌م سه‌ری ژیان
بۆ دوو بازی هه‌ڵفڕێندراو ده‌ڕوانێت
فڕیون بۆ ئه‌وه‌ی پشووبده‌ن
ئاسمانی به‌پێروو له‌ چاوی كراسی ئاسمان له‌به‌ر كردوودا
له‌ خوانی به‌تاڵ بچووكتره‌
له‌ خوانی پڕیش گه‌وره‌تره‌ و له‌ ژێر پێڵوویدا شاری گڵۆپمان نیشان ده‌دا
داوای كه‌شتی نووحی كرد
دره‌نگ گه‌یشت
مردن له‌پێناو گه‌یشتندا هیچ كاتێك زوونییه‌
له‌ شوێنێكی چاوه‌ڕوانكراودا
ئێستا باڵنده‌یه‌ك ده‌نووك له‌ ئاو نزیك ده‌خاته‌وه‌
ئاوی سه‌ره‌مه‌رگ بدا به‌ برایه‌كه‌ی
ئه‌مه‌ هه‌موو شتێكه‌
هه‌موو شتێك
ئا ئا هه‌موو شتێك
هه‌موو شتێك له‌ شوێنی چاوه‌ڕوانكراودا ده‌رده‌كه‌وێت
ده‌ركه‌وتن و تاڵی ژیان ئاشنای سرووش وه‌رگرتنی كردین
سرووش سه‌ره‌تای ژیانه‌ و شه‌رابێكه‌ به‌ڵێنده‌ر و به‌ڵێن پێدراو
قوڕگم له‌تاو بازی ناو تۆڕ و زاخاوی خه‌نجه‌ر گیرا
دڵیشم له‌ناو ده‌ركه‌وتن و تاڵی ژیاندا پێستی ته‌نك ده‌بووه‌وه‌
دڵبینابووم دڵبینا
ڕۆشنایی دیدار له‌ دڵبینادا گرشه‌ گرش ده‌كات
ئێمه‌ ئه‌و ته‌رمه‌ كراسی ئاسمان له‌به‌ر كردووه‌
ده‌خه‌ینه‌وه‌ سه‌ر به‌روانكه‌ی منداڵی و زینی پاسكیله‌كه‌ی
تا كه‌روێشكه‌ خرپنه‌كانی له‌ ئاوخواردنه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌
چاوه‌ڕوانی زۆری ناوێ‌
سه‌رچاوه‌ی ئاو له‌ ماڵه‌كه‌مانه‌وه‌ دوور نییه‌
برام برام برام برام
ئه‌رێ‌ هاوار بۆچی هه‌یه‌
به‌هه‌شت دڵبه‌رێكه‌ جوانییه‌كی ساده‌ و گه‌رم و پڕجووڵه‌ی هه‌یه‌
ئاشق بۆخۆی ڕاده‌كێشێت
مردن له‌پێناو ئه‌شقدا هیچ كاتێك زوو نییه‌
ئه‌رێ‌ ئاره‌زووی سێبه‌ر كه‌ زه‌وی داده‌پۆشی كێڵگه‌ بۆ وابه‌پیت بووه‌
دنیاش بۆ وازوو تاریك داهات
ئه‌و دره‌ختانه‌ی شه‌ڕیان له‌گه‌ڵ به‌ر ته‌واو كردووه‌
نیگای هه‌مووانی له‌سه‌ره‌
ئه‌و ئاوانه‌ش كه‌ مردوویان شووشتووه‌
هیچیان له‌ هه‌تاو و سرووش نه‌پرسیوه‌
چه‌ند پێشنیارێكیان هه‌یه‌ و به‌هره‌یان له‌ دڵ وه‌رگرتووه‌
منیش له‌پی هه‌ردوو ده‌ستم به‌ ده‌موچاوم داده‌هێنم
بۆنوبه‌رامه‌ی به‌هره‌ تێكه‌ڵی هه‌وای سییه‌كانم ده‌بێت
خودای سه‌د و یه‌ك ناو
ئه‌و دره‌ختانه‌ی شه‌ڕیان له‌گه‌ڵ به‌ر ته‌واو كردووه‌
نیگای هه‌مووانی له‌سه‌ره‌
ئه‌و ئاوانه‌ش كه‌ مردوویان شووشتووه‌
له‌ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی سڵاوی جوامێر و جوانه‌مه‌رگان
به‌هره‌یان وه‌رگرتووه‌ هه‌تاو و سرووشیان ڕژاوه‌




شاجوانی زانکۆ و ریکلامێکی بەهێز بۆ دکتۆری جوانکاری … یەریڤان شەهید شاسوار

لەم چەن ساڵەی دویدا زانکۆکان لە ناوەندی ڕۆشنبیری و کێبرکێی زانستیەوە گۆڕا بۆ ناوەندی خۆنمایشکردن بەداخەوە . لای من هەموو مروڤەکان جوانن بەتایبەت ئەوانەی جوانیان لە هەڵسوکەوت و مامەڵەیاندا ڕەنگ دەداوەتەوە.
جوانترین خوێندکاری زانکۆیش ئەو خوێندکارەیە کە لە گەڵ بەردەوام بونی لە خوێندن کارێک ئەکا بۆ دابین کردنی بژێوی ژیانی خۆی و خێزانەکەی . جوانترین کچیش ئەو کچیە کە هێشتا روخساری دکتۆری جوانکاری نەبینیوە هێشتا خاوەنی لوتی راستەقینەی خۆیەتی هێشتا بە حزوری بوتۆکس و فیلەر نەگەشتوە ئەو کچەی کە سادەی لە ئاوەوە وەرگرتوە ئەو ئاوفرەتەی هاوڕێی کتێب و ژیان دوستیە نەک ئەوانەی هەر ڕۆژەی بە جلێکەوە هەر ڕۆژەی بە رەنگە قژێکەوە نمایشی جەستەی نیمچە ڕوتی خۆیان ئەکەن .

بەداخەوە زانکۆ لە گۆڕاندایە من ناوی نانێم گۆڕانی بەرەوپێش چونی زانستی . بەڵکو وا خەریکە ئەبێت بە بازارێک بو ڕیکلامی جوانترین و گرانترین مۆدێلی ئۆتۆمبێل ٫کورت ترین و تەسک ترین تەنورە بوە بە بازاڕی ڕیکلام بۆ مارکەکانی میکیاج و نمایشە سەیرو سەمەرەکانی کوران . ئەگەر زانکۆ بەم شێوەیە بەردەوام بێ لە داهێنان ئەبێ ناوبنری مەڵبەندی ڕیکلام و نمایشگای بەرزترین مۆدیلی کاڵا .

بەداخەوە زانکوکانی ئێمە لە ڕیزبەندی زانکۆکانی جیهاندا ئەبێ لە دوای دواوە بۆی بگەرێیت لە جیاتی یەک پۆشی و گەڕانەوەی شکۆی ناوەندی زانستی و ئەکادیمی بۆ زانکۆ لە جیاتی پێشبڕکێ بۆ بەرزکردنەوەی ئاستی زانستی و معریفی وا پێشبڕکێی جوانترین نەشتەرگەری تەجمیل وناسکۆڵەترین ڕوخسار ئەکرێ بۆیە ئەی ئەو کەسەی وێڵی دوای نان و ژیانی تو لە ڕیزی نەویستراوەکانی بەڵام لای من دەستی شەقاربووت هەموو زانکۆکانی دونیا دێنێ . تکایە فریای زانکۆکان کەون خوێندکارەکان بەرەو هەڵدێر مەبەن




سه‌ردار و شیر و كه‌ڵه‌ك … عه‌زیز ڕئووف

1
سه‌ردار قادر

سه‌ردار قادر ده‌ستی له‌ پۆستی پارێزگار كێشایه‌وه‌. ئه‌مه‌ش بۆ خودی سه‌ردار شایه‌نی له‌سه‌ر وه‌ستانه‌ و ده‌كرێت وه‌ك كرده‌یه‌كی شه‌خسی وێنا بكرێت كه‌ كه‌سێك جورئه‌ت بكات بڵێت ده‌سه‌ڵاتم نیه‌ و ده‌كشێمه‌وه‌. به‌ڵام ئه‌مه‌ له‌سه‌ر سیاسیه‌تی بزوتنه‌وه‌یه‌ك هه‌ژمار ناكرێت وه‌زیره‌كانی له‌ماڵه‌وه‌ن و جورئه‌تی ده‌ستله‌كاركێشانه‌وه‌ ناكه‌ن. كه‌ وتمان به‌شداری ده‌سه‌ڵات مه‌ككه‌ن و مۆدێلێكی سیاسی نوێ بن، كۆیله‌كان هێرشیان ده‌خسته‌ سه‌رمان، كه‌ ئێستا ده‌ست له‌كار ده‌كێشنه‌وه‌ هه‌ر ئه‌م جۆره‌ له‌ كۆیله‌ی حزبی ده‌سخۆشی له‌ سه‌ردار ده‌كه‌ن. به‌كورتی تێم بگه‌یه‌نه‌ سیسته‌می حوكمڕانی هه‌ناسه‌ی ئه‌وه‌ی تیایه‌ كاری تێدا بكه‌ن یان نا؟ پارله‌مان په‌كی كه‌وتووه‌ كه‌س جورئه‌ت ناكات ده‌ست له‌كار بكێشێته‌وه‌، كه‌چی ده‌سخۆشی له‌ سه‌ردار ده‌كه‌ن. من نازانم ئه‌م بزوتنه‌وه‌یه‌ چی ده‌كات، به‌ڵام ئه‌وه‌ ده‌زانم له‌ ده‌ستله‌كاركێشانه‌وه‌ی پارێزگار و مانه‌وه‌ی وه‌زیره‌ ده‌ركراوه‌كان و پارله‌مانتاره‌ بێكاره‌كانی پێمان ده‌ڵێت ئه‌م هێزه‌ له‌ چ پاشاگه‌ردانیه‌كی گه‌وره‌دا ده‌ژی و له‌ چ به‌تاڵیه‌كی فكری و له‌ چ دۆخێكدا ده‌ژی كه‌ نه‌ توانای بڕیاردانی هه‌یه‌ و نه‌ ده‌زانێت به‌ڕاستی ده‌یه‌وێت چی بگۆڕێت.

2
شیر و دایبی

به‌به‌رچاوی گه‌رمیانیه‌كانه‌وه‌ خه‌ڵك ده‌كوژرێت، ڕۆژنامه‌نوس له‌ باوه‌شی دایكیدا خه‌ڵتانی خوێن ده‌كرێت، كه‌چی هاوسۆزن بۆ كه‌سێك شیر و دایبی دزیوه‌. له‌و گه‌رماینه‌وه‌ قه‌تاری ته‌نكه‌ره‌ نه‌وته‌كان به‌به‌رچاوته‌وه‌ ده‌ڕوات كه‌چی وه‌یش تۆ عاتیفه‌ت جوڵاوه‌ باسی نیو كیلۆ قوتوی شیر ده‌كه‌ی، به‌به‌رچاوی هه‌موو دنیاوه‌ كۆی كۆمه‌ڵگه‌ی كوردی به‌ده‌ست نوخبه‌ی سیاسیه‌وه‌ ئه‌تك كراوه‌ ده‌نگ ناكه‌ی، ئێستا سۆز و عاتیفه‌ت جوڵاوه‌ و باسی شیر و دایبی ده‌كه‌ی، ئه‌م پیاوه‌ بكوژرایه‌ بارته‌قای دزینی شیر و دایبی سۆزی خه‌ڵكی نه‌ده‌جوڵاند و هێرش نه‌ده‌كرایه‌ سه‌ر دادگا. ئیتر دوێنێ سه‌ره‌ی ته‌ندورستیه‌ و ئه‌مڕۆش سه‌ره‌ی دادگایه‌ قسه‌ی له‌سه‌ر بكه‌یت و پاش هه‌فته‌یه‌كیش هه‌موو شت بیر ده‌چێته‌وه‌ و هیچیش ناگۆڕێت.
كه‌ی یاسا بوونی هه‌بووه‌ تا له‌سه‌ر ئه‌م براده‌ره‌ی كه‌ شیری دزیوه‌ به‌ ناقانوونی وه‌سف بكه‌ین. كوری سه‌رۆكی عه‌شیره‌ت له‌ژێر كه‌وای حزبدا له‌ شاری سلێمانی هاوڵاتی ده‌كوژێت و كه‌سیش ده‌سگیری ناكات و كه‌سیش له‌م شاره‌ نه‌ كه‌مپه‌ینی كرد و نه‌ باسی بێقانوونی كرد. خوێنی هاوڵاتیه‌ك گرنگه‌ یان حوكمی یازده‌ ساڵ بۆ هاوڵاتیه‌كی تر؟
جه‌سته‌ی سیسته‌می حوكمڕانی هه‌رێم نه‌خۆشی سه‌ره‌تانی گرتووه‌ كه‌چی تۆ باسی ئازارێكی په‌نجه‌كانی ده‌كه‌ی.

3
مه‌لا عه‌لی كه‌ڵه‌ك

ئیتر چی لات و پوته‌ به‌ناوی میدیای ئازاده‌وه‌ بیهێنه‌ سه‌ر شاشه‌، مه‌لا عه‌لی لاكۆڵان به‌ خۆی و خورافاته‌كانیه‌وه‌ بێنه‌ سه‌ر شاشه‌ و له‌به‌رچاوی خه‌ڵك میز و شیر تێكه‌ڵ بكات و بیخواته‌وه‌، خه‌ڵك مه‌شغوڵ بكه‌ به‌وه‌ی كه‌ كێ سه‌ردانی ده‌كات و چ ئامێرێك به‌كار ده‌هێنێت، ته‌نانه‌ت پارله‌مانتارێكی ئافره‌ت سه‌ردانی ده‌كات و ده‌سخۆشی لێ ده‌كات كه‌ چاك بۆته‌وه‌. مه‌مله‌كه‌ت سه‌رقاڵ بكه‌ به‌ عه‌لی كه‌ڵه‌ك و كلینێكس و نه‌خۆشه‌كانی، له‌ولاشه‌وه‌ نه‌خۆشخانه‌كانت پڕ بكه‌ له‌ ژه‌هری ده‌رمان و قۆڵی منداڵ ببڕه‌وه‌. له‌ هه‌ولێر بۆ یاری كلاسیكۆ دۆشكه‌ له‌ ماڵه‌كانه‌وه‌ ته‌قه‌ ده‌كات، به‌ڵام سه‌رده‌شت عوسمان دوو دێڕ بنوسێت ده‌كوژرێت و ئازادی قسه‌كردن قه‌ده‌غه‌یه‌.
ئیتر عه‌سری وه‌ستانه‌ له‌سه‌ر شته‌ بێكه‌ڵك و بێسوده‌كان. ئیتر عه‌سری ئه‌وه‌یه‌ كه‌یسه‌ گه‌وره‌كانمان بیر به‌رنه‌وه‌ و سه‌رقاڵمان بكه‌ن به‌ كرده‌گه‌لێكه‌وه‌ كه‌ ڕوودان و ڕوونه‌دانی،بوون و نه‌بوونی هیچ له‌ دنیای ئێمه‌ نه‌ ده‌گۆڕێ و نه‌ ده‌سكاری ده‌كات.
هه‌ر خۆت مه‌لا عه‌لی كه‌ڵه‌ك بكه‌ به‌ پاڵه‌وانی شاشه‌ و دواجار هه‌ر خۆت بچۆ ده‌سگێری بكه‌ و به‌ خه‌ڵك بڵێ بێ یاسایی قه‌بوڵ ناكه‌م.




نیشتیمان له‌ لێواری ده‌سه‌ڵاتی حزبدا … به‌ختیار محه‌مه‌د

هه‌ر ده‌سه‌ڵاتێك (وه‌ك ده‌سه‌ڵاتی سیاسی ئێمه‌) هێنده‌ نادادپه‌روه‌ر بێ، ناكرێ خه‌ڵك بۆ هیچ شتێك متمانه‌ و باوه‌ڕی پێی هه‌بێ؛ ئه‌مه‌ سه‌رچاوه‌ی نائومێدیی زۆری ئێمه‌یه‌ له‌ سیاسه‌ته‌كانی ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌؛ ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ی، كه‌ سه‌ركرده‌ و حزب به‌ هیچ شتێك ناگۆڕێته‌وه؛ ئه‌مه‌ش به‌ مانای وشه‌ تراژیدیای ژیانی سیاسی هاوچه‌رخی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ی كورده‌‌.

تا ئه‌م عه‌قڵییه‌ته‌ هه‌بێ، ئه‌سته‌میشه‌ ده‌وڵه‌ت بۆ كورد دامه‌زرێ: ده‌وڵه‌ت نیشتیمانپه‌روه‌ران ده‌توانن دایمه‌زرێنن، نه‌ك حزبپه‌رست و سه‌ركرده‌په‌رستان؛ ده‌وڵه‌ت ئیراده‌یه‌كی سیاسی به‌هێزی مێژوویی نیشتیمانپه‌روه‌رانه‌ی ده‌وێ، نه‌ك ئیراده‌ی سیاسی حزبگه‌رایی و ناوچه‌گه‌رایی؛ ده‌وڵه‌ت واقیعێكی سیاسی نیشتیمانیی و نه‌ته‌وه‌یی ده‌وێ، كه‌ دۆخی سیاسی دابه‌شكراوی ناهه‌مواری ئێستای كوردستان (له‌ نێوان ده‌ڤه‌ر و حزبدا) تێپه‌ڕێنێ (واته‌ دۆخه‌ زاتییه‌كه‌ی ئیراده‌ی سیاسی ئێستای ده‌سه‌ڵات و ده‌سه‌ڵاتدارانی سیاسی كورد)؛ ئه‌و ئیراده‌یه‌ی، كه‌ ئاماده‌یه‌ سازش له‌سه‌ر هه‌موو شتێكی كورد بكا له‌ به‌رانبه‌ر داگیركه‌رانی، به‌ڵام ئاماده‌ نییه‌ هه‌رگیز هیچ سازشێك (بۆ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ باڵاكانی خه‌ڵكی كوردستان) له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵاته‌ حزبیی و پێگه‌ حزبییه‌كه‌یدا بكا. به‌داخه‌وه‌ ئه‌م عه‌قڵییه‌ت و ئه‌م ئیراده سیاسییه‌ هیچ گه‌شبینییه‌ك به‌ ئێستا و به‌ داهاتووی ئێمه‌ نابه‌خشێ.

وه‌ك ده‌بینین، ئه‌م عه‌قڵییه‌ته‌ له‌ پێناو پێگه‌ و نفووزی حزبییدا سته‌مێكی زۆریش له‌ كه‌مینه‌یه‌كی ئایینیی كوردی وه‌ك ئێزیدی ده‌كا. ئه‌م عه‌قڵییه‌ته‌ ئه‌م كه‌مینه‌یه‌شی به‌ شێوه‌یه‌كی ترسناك به‌ش به‌ش و پارچه‌ پارچه‌ كردووه‌ (هه‌ر حزبه‌ و ئه‌م كه‌مینه‌یه‌ وه‌ك یاری په‌ت په‌تێن بۆ لای خۆی ڕاده‌كێشێ)… ڕاستییه‌كه‌ی نه‌ته‌وه‌ به‌ یه‌كگرتوویی سه‌رده‌كه‌وێ، نه‌ك به‌م دابه‌شبوونه‌ حزبیی و ناوچه‌گه‌ریی و خێڵه‌كییه‌، كه‌ ئێستا به‌ شێوه‌یه‌كی مه‌ترسیدار له‌ باشووری كوردستاندا ده‌گوزه‌رێ.




ئێرە بەنگلادیش نییە …. هونەر جەمیل

بێهێنە .بەرچاوی خۆت زۆربەسانای لەخۆت بپرسە بڵێ ئەرێ بەڕاست گەر من هاوڵاتێکی بەنگلادشی یا نیپاڵی بومایا دزینی چەن قوتویەک شیر یا دایبی ئاوا دەبووە باسی ڕۆژ. بێشک لەوێ دزی کردن بۆ دایبوشیر یان بۆ تەنەکەیەک ڕۆن یان بۆچەن نانێک ..شتێکی ئاساییە ئاخر لەوێ ژیان هێندە قورسە کە داهاتی تاک بەشی ژەمە خۆراکێک ناکات ..هۆکارەکەشی دەسەڵات نییە لەوێ .ژیان سنوردارە دەسەڵاتی جێ بەجێ کردن بەئەرکی خۆشی هەستاوە بەڵام لە خاکێکی بێ خێرو بێر کە هیچ سەرچاوەیەکی داهاتی نەبێت جگە لە کشتوکاڵ هەرئەمە ی لێ سەوز ئەبێت .خۆلەپاڵیشیا وەبەرهێنا هەیە بەڵام زۆری ژمارەی دانیشتوانو بچوکی ڕوبەری وڵاتو کەمی سەرمایە ڕێگاکانی پارەدارکردنی خەزێنەی وڵاتی بەرتەسکو دژوارکردووە .
کشتوکاڵێکی کەم لەسەر زەویەکی بچوك ..هەردەتوانێت ئەوە دابین بکات ..لێرەداویستم کەمێک دەوڵەمەندی بدەم بە بابەتەکەم بەوەی کەمێ بەراوردی بەنگلادش بکەم بەئێرە ..بەڵێ وتمان گەر کەسێک بە هۆی نەبونی بژێوی ژیانەوە لە بەنگلادش دزی بکات ئاساییە . ئەی ئەگەر لەسوید یالەنەرویج ئەمە ڕویدا چی؟ بێشک لەوڵاتێکێ پڕداهاتو سامانی وەك نەرویجوسوید ئەم حاڵەتە ڕوبدات کارە ساتە چونکە ئەوە مانای ئەوەیە کێشەیەک لە سیستمی بەڕێوبردنو دابەش کردنا هەیە . لەنێوان بەنگلادیشو سویدا کوردستان یاخود هەرێمی کوردستان وەك وڵاتی سێیەم باس دەکەم .. لەم چەن ڕۆژەی ڕابردودا هاوڵاتییەک لە کفری بەهۆی ئەوەی چەن جارێک دایبیو شیری بۆ مناڵەکەی دزیوە .

لەلایەن دادگای کفرییەوە سزای یانزە ساڵ زیندانی بەسەردا سە پێنرا ..ئەمە لە کاتێکدا یە کە بەرپرسانی وڵات خۆیان لەبەرزترینو خۆشترین شوێنەکانی وڵات دەژین ..هەریەکێکیان بە پارەی دزی خاوەنی ملیۆنان دۆلارو ڤێڵای گران بەهان چی لێرە چی لەدەرەوە ..هەریەکێکیان گەر دۆسییە یەکی شەفافی بۆ بکرێتەوە چەندین دۆسێی دزیو گەندەڵی بەسەرا ساغ ئەبێتەوە .ئەمە جگە لە لە بەفیڕۆدانی پارەوسامانی وڵات ..تۆسەیری ئەم تراژیدیایە من گومانم لەوە نییە دەسەڵاتی داد وەری لێرە سەربەخۆو داد پەروەر بێت .بێشک ئەم دەسەڵاتە خۆی پڕێتی لە گەندەڵی دادوەرەکان زۆربەیان کەسی حیزبێن .بەرپرسەکان لە بەغدایەکی پڕکێشە لەسەردۆسەی گەندەڵی دەردەکرێن .
سەرۆکی حوکومەت تۆمەت بارە بە پارەی خوراوی دوساڵی خەڵک ئەمە جگە لەو هەمو گەندەڵییە ئیدارییەی لەسەرێتی ئەمانەو دەیان کێشەو کارەساتی تر کە ئەم بەرپرسانە وەک پەتا ڕۆژانە بەریان داوەتە گیانی ئەم خەڵکە .. دەبو داد وەرەکان پیشەییانە دورلە مەحسوبیەت دورلە لایەن گری دەبو هەموان بە یەک پاکیج بەیەک دۆسیە سەدان بەرپرسی ئەم هەرێمە ڕاپێچی داد گاو زیندانە کان بکەن دەبو داد وەرەکان بگەڕانایە بەدوای هۆی دروست بونی پەتاکە نەک بێ گەڕانەوە بۆ هۆکاری پەتاکە دەرمان بۆ پەتاکە بنوسن .. دەمێکە هاوارێکی بەرز لە خەم خۆرانی وڵاتەوە دەدرێ بەگوێی دەسەڵاتا بەوەی ئێوەی بە دزینو کەم تەجروبەیتان لە ئیدارەدانی وڵات کارەسات دە خوڵقێنن ..
بەڵێ کارەسات لەمە گەورە تر نابێت .کوڕێك گورچیلەی خۆی دەفرۆشێت تا دەس گیرانەکەی بگوازێتەوە . خێزانێک مناڵەکانیان لە خوێندن دا دەبڕێنن .بەهۆی ئەوەی ناتوانێت . مەسرەفی خوێندنیان بکات .کچێک بەهۆی ئەوەی چەن ساڵە زانکۆی تەواو کردووەو بێئیشەو باری بژێویان خراپە خۆی سوتاند .. ئەمانەو دەیانو سەدان کێشەو کارەساتی تر لێرە ڕویان داوە ..ئەمە لە کاتێکدا کوردستان ڕۆژانا نزیکەی هەشت سەد هەزاربەرمیل ڕەوانەی بازاڕەکانی دەرەوە ئەکات . دەکرا لەپاڵ بوژاندنەوەی تەواوی کەرتەکانی ترو ڕەخساندنی هەلی کارو دامەزرادنو دروست کردنی سەدان کارگە و شەریکات ..ڕەوشێک بخوڵقێنن کە هەرگیس کەس ناچارنەبێت لەبەر دایبیو شیر تەنەزول بکات .. بۆیە ڕەوانییە . هەلی ئەوەت هەبێ بتوانی وەک سویدو نەرویج خۆش گوزەرانی دابین بکەیت . بەڵام ژیانێکی بەنگلادیشی بەڕەوا ببینیت بۆ هاو نشتیمانیە کانت.




خەونم چڵە زەیتوونێكە …. ستار ئەحمەد

چڵی زەیتوونێك لەدڵم گیربوو
زامێك چوون نیگات
لەرۆحما شین بوو
بؤ یە لەتیلەی دیدەی تۆوە
لەرەنگەكان دەڕوانم
شەپۆلەكان شی دەكەمەوە
كەچمكی وشەیەك دەگرم
دەبمە شیعرێكی كەسك و
لەجوانیتا دەتوێمەوە
هەناسەی گوڵێك
سێبەرت ماچ دەكا
بولبولێك بەسەر تەرمی وەرینەوە
دەتكەن بەژوانگەی هەلێك
دەست دەخەیتە
تابلۆی مەرگی ئەوینەوە
شەوانە
حەز بەماچی لاسكت دەكەم
حەز بەمژینی چرۆت و
بەژنی نێشاوی
شاگەڵای كەسكت دەكەم
من دەسووتێم
بۆ ئەوەی تۆ
زیاتر زیاتر باڵا بكەی
توندتر بەنێو رۆحما بچی
زۆر راماوم
نازانم بۆ
لەلوتكەی بڵندی خەون و
ئاڵای شەنگی عەشق دەچی




پلاتۆنۆڤ “کافکا*-ی ڕوسی”.. و کێشەی ئه‌نتڵجنسیای شۆڕشگێڕی ڕوسی …1

1-2

عبدوڵا حبه‌ – مۆسکۆ
وەرگێڕانی لە عەرەبییەوە: نەجات عەزیز

بەشی یەکەم …..

ئەندرێ پلاتۆنۆڤ ٢٨ ئاب ١٨٩٩ – ٥ کانونی دووەمی ١٩٥١

نوسه‌ری ڕوسی ئه‌ندرێ پلاتۆنۆڤ به‌ “کافکای” ڕوسی ناوزه‌ند ئه‌کرێ له‌به‌ر یه‌ک هۆ؛ ئه‌ویش چیرۆک و ڕۆمانه‌کانیه‌تی که‌ پڕه‌ له‌ به‌سه‌رهاتی خه‌یاڵی که‌ له‌ خه‌وی ترسناک ئه‌چن. به‌ڵام به‌پێچه‌وانه‌ی کاره‌کانی کافکاوه‌ کاره‌کانی ئه‌م ڕێچکه‌یه‌کی مه‌جازییان گرتوه‌ له‌ وێناکردن و ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ئه‌و (واقع) ه‌ی که‌ نوسه‌ر تیایدا ئه‌ژیا. سه‌رده‌می شه‌ڕی ناوخۆی به‌رده‌وام و سه‌رده‌می بنبڕکردنی بورژوازی وه‌کو چیننێکی کۆمه‌ڵایه‌تی به‌شه‌ڕێك که‌ ته‌ڕ و وشکی به‌یه‌که‌وه‌ ئه‌سوتاند. هه‌روه‌ها سه‌رده‌می ئه‌و برسێتیه‌ی هه‌ندێ ناوچه‌ی یه‌کێتی سۆڤێتی گرتبوه‌وه‌ له‌ سه‌ره‌تای سیه‌کانی سه‌ده‌ی ڕابوردو که‌ سه‌رگوزشته‌ی زۆر دڵته‌زێنی له‌باره‌وه‌ ئه‌گێڕنه‌وه‌ وه‌کو به‌قوربانی کردنی باوکێک به‌یه‌کێ له‌ مناڵه‌کانی له‌ پێناو ئه‌و مناڵه‌کانی تریدا. ئه‌م نوسه‌ره‌ که‌ له‌سه‌رده‌می ستالیندا توشی گێچه‌ڵی زۆرهات له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاته‌وه‌، له‌ ساڵانی حه‌فتاکان و هه‌شتاکانی سه‌ده‌ی ڕابوردو به‌رزکرایه‌وه‌ له‌لایه‌ن ڕه‌خنه‌گرانه‌وه‌ تا ئه‌و ڕاده‌یه‌ی که‌ ئه‌مڕۆ به‌ ئه‌دیبێکی کلاسیکی ڕوس دابنرێت. له‌ڕاستیدا پلاتۆنۆڤ به‌رده‌وام بوو له‌سه‌ر ڕێبازی ئه‌ده‌بی خه‌یاڵی ڕوسی نمونه‌ی کاره‌کانی گۆگۆل “له‌ شه‌وی کرسمسدا ” و ” جنۆکه‌ ڤینی” و”لوت” هه‌روه‌ها ڕۆمانی “چیرۆکی شارێك”ی سالتیکۆڤ شیدرین، ڕۆمانی “مامۆستا مارگریتتا”ی بۆڵگاکۆڤ، له‌م سه‌رده‌مه‌شدا ڕۆمانی ” مه‌یمونی ڕه‌ش” ی زخار بریلبین وهی تریش.

سه‌رچاوه‌ی به‌هره‌ی داهێنانه‌که‌ی بلاتۆنۆف حاڵه‌تی ده‌روونی و نه‌خۆشی جه‌سته‌یی نه‌بوو وه‌کو ئه‌وه‌ی لای کافکا که‌ به‌هۆی دڵره‌قی باوکی و نه‌خۆشیه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتبوو. کێشه‌ی پلۆتۆنۆڤ ئه‌وه‌ بو که‌ له‌ سه‌رده‌مێکی مێژویی نه‌گونجاودا ده‌رکه‌وت. که‌س نه‌بوو تێبگا لە بیرۆکه‌ فه‌لسه‌فێکانی له‌ سه‌ر پێگه‌ی مرۆڤ له‌و کۆمه‌ڵگایەدا که‌ به‌ڵشه‌فێکان بنیادیاننا له‌ دوای شۆڕشی ئۆکتۆبه‌ری ۱۹۱۷. سه‌ره‌ڕای ئه‌و ووته‌یه‌ی مارکس که‌ ئه‌ڵێ “مرۆڤ به‌ به‌هاترین سه‌رمایه‌یه‌” مرۆڤی سه‌رده‌می پلۆتۆنۆڤ ژێرده‌ست و شێلراو و بێبه‌ش له‌ مافه‌ سه‌ره‌تاییه‌کانی مرۆڤبوندا ئه‌ژیان به‌هۆی تاکڕه‌وی ده‌سه‌ڵات و نه‌بونی فره‌فکری سیاسی بە بیانوی هه‌بونی دوژمنی به‌هێزی ده‌ره‌کی که‌ به‌دوای هه‌لدا ئه‌گه‌ڕێن بۆ لێدانی ده‌وڵه‌ته‌ سۆسیالیسته‌ تازه‌ پێگه‌یشتوه‌که‌. که‌ بوبو به‌ بیانوی ده‌ستی ده‌سه‌ڵات بۆپێشێلکردنی مافی مرۆڤه‌کان .

ڕاستیه‌کی حاشا هه‌ڵنه‌گره‌ که‌ ئه‌ده‌ب ئاوێنه‌ی ڕاستی کۆمه‌ڵگایه‌. ئه‌گه‌ر ئێمه‌ بمانه‌وێ ڕاستی ڕه‌وشی یه‌کێتی سۆڤێت له‌ پاش شۆرشی ئۆکتۆبه‌ر بزانین ئه‌بێ بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ کاره‌ ئه‌ده‌بیه‌کانی گه‌وره‌ به‌هره‌مه‌ندانی وه‌کو شۆلۆخۆف، بۆلگاکۆف، مایاکۆفسکی، ڤاله‌نتین، ئه‌خماتۆڤا، ڕاسپۆتین، و ئیتماتۆڤ و ئه‌وانی تر. بیرمان نه‌چێ نوسه‌ران له‌ژێر حوکمی ڕژێمه‌ تۆتالیتاریاکاندا به‌زۆڕی په‌نا بۆ ئه‌ده‌بی خه‌یاڵ ئه‌به‌ن له‌کاره‌کانیاندا بۆ ده‌ربازبون له‌ ڕاوه‌دونان وگێچه‌ڵی ده‌سه‌ڵات و ڕزگار بون له‌کۆت و به‌ربه‌سته‌کانی که‌ له‌سه‌ر هه‌موو جۆره‌ داهێنانێک دایئه‌نێن. مه‌عه‌ڕی شاعیر ئه‌ڵێ “ووته‌کانم پاوه‌ن مه‌که‌ ئاخاوتنم وه‌کو ئه‌وانی تر مه‌جازیه‌”. شاعیری گه‌وره‌ به‌در شاکر ئه‌لسه‌ییاب وتویه‌تی: ” شاعیر ئه‌گه‌ر ڕاستگۆ بوو له‌ ده‌ربڕین و وێناکردنی هه‌مو لایه‌نه‌کانی ژیانی کۆمه‌ڵایه‌تیدا، ئه‌بێ کاره‌کانی گوزارشت له‌ ئێش و ژانی کۆمه‌ڵگا بکات و هیواو ئاواته‌کانی ده‌رببڕێت بێئه‌وه‌ی که‌سێک پاڵی پێوه‌ بنێ بۆئه‌نجامدانی ئه‌م ئه‌رکه‌. هه‌روه‌ها له‌لایه‌کی تره‌وه‌ ئه‌مه‌ ده‌ربڕینی ئازار و هه‌سته‌ تایبه‌تیه‌کانی خۆیه‌تی که‌ زیاتر ڕۆبچیته‌ خوارێ هه‌مان هه‌ستی زۆرینه‌ی کۆمه‌ڵگایه‌”. ئیبن خه‌لدونیش له‌ پێشه‌کیه‌که‌یدا ئاماژه‌ به‌ “ده‌مارگیری” ئه‌کات له‌ پرۆسه‌ی بنیادنانی ده‌وڵه‌ت و گۆڕانی کۆمه‌ڵگادا.

ئه‌م جۆرە کارە خەیاڵیانە زۆر باو بوو له‌ سه‌رده‌می حوکمه‌ تۆتالیتاریه‌که‌ی ستالیندا. بۆیه‌ نوسه‌ران له‌ سایه‌ی ئه‌م جۆره‌ ڕژێمانه‌دا په‌نا بۆ “مه‌جاز” و نوسینی ڕۆمانی خه‌یاڵی ئه‌به‌ن بۆ گوزارشتکردن له‌ ڕه‌وشی کۆمه‌ڵگا وشاردنه‌وه‌ی مه‌به‌سته‌کانیان وخۆ به‌دورگرتن له‌ ره‌خنه‌گرتنی ڕاسته‌وخۆ و ئاشکرا له‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌ دکتاتۆره‌که‌و ڕژێمه‌که‌ی که‌ ئه‌بو به‌ هۆی قه‌ده‌غه‌کردنی به‌رهه‌مه‌کانیان. بۆنمونه‌ ساتیکۆڤ شیدرین له‌ ڕۆمانی “چیرۆکی شارێك” وێناکردنی گه‌ڕاندۆته‌وه‌ بۆ سه‌رده‌می ڕوسیای قه‌یسه‌ری و به‌هره‌ی نواندوه‌ به‌ڵام به‌ شێوه‌یه‌کی خه‌یاڵی، هه‌روه‌ها ڕادیشێڤ ڕۆمانی “گه‌شت له‌ پیترسبێرگه‌وه‌ بۆ مۆسکۆ” نوسیوه‌ بێئه‌وه‌ی هیچ ئاماژه‌یه‌کی ڕاسته‌وخۆ به‌ حوکمی قه‌یسه‌ر بکات به‌ڵام خانمه‌ قه‌یسه‌ر یکاترینای دووه‌م کاره‌که‌ی به‌ سه‌رکۆنه‌کردنێکی ئاشکرای ده‌سه‌ڵات هه‌ژمار کرد له‌سه‌ر ئه‌وه‌ بڕیاری له‌سێداره‌ی بۆ ده‌رچوو به‌ڵام دواتر گۆڕدرا بۆ نه‌فی بۆ سیبیریا و سه‌رئه‌نجام خۆی کوشت.

به‌شێوه‌یه‌کی گشتی ململانێ له‌وپه‌ری گه‌رمیدا بوو له‌ یه‌کێتی سۆڤێت له‌ سه‌رده‌می ستالیندا له‌نێوان ئه‌ده‌بی حزبی و ئه‌ده‌بی غه‌یره‌ حزبی. له‌م ململانێیەدا ده‌رئه‌که‌وت ئایا ئه‌دیب کاربه‌ده‌سته‌ له‌لای حزب یان که‌سێکی سه‌ربه‌خۆیه‌؟. پلاتۆنۆڤ توانی سه‌ربه‌خۆیی خۆی بپارێزێ حکومه‌تیش نه‌یتوانی ده‌سته‌مۆی بکات، به‌رده‌وام بوو له‌ نوسین هه‌رچه‌نده‌ به‌رهه‌مه‌کانیشی بڵاو نائه‌کرایه‌وه‌. نوسه‌رانێکی زۆریش ناچار بوون به‌رهه‌مه‌کانیان به‌ناوی خوازراوه‌وه‌ بڵاو بکه‌نه‌وه‌. په‌یوه‌ست به‌ پلاتۆنۆڤه‌وه‌؛ زۆری به‌رهه‌مه‌کانی له‌ چیرۆک و ڕۆمان وشانۆگه‌ری و چیرۆکی مناڵان ئه‌نوسی به‌ شێوازێکی خه‌یاڵی بۆ ده‌ربازبوون له‌ ڕاوه‌دونانی کاربه‌ده‌ستنی حزبی به‌رپرس له‌ سێکته‌ری ئه‌ده‌بی و لێپێچینه‌وه‌یان له‌گه‌ڵ نوسه‌ران و ئه‌دیبان له‌سه‌ر هه‌ر ووشه‌یه‌ک و پیتێک که‌ ئه‌یان نوسی و ڕزگاربونیان له‌ ڕاپۆرته‌ نهێنێکانی که‌ ئه‌یانوسی بۆ کرملین. پلاتۆنۆڤ بڕوای به‌و وته‌یه‌ی دۆستۆفسکی هه‌بوو که‌ ئه‌یوت: “جیهان به‌ توندوتیژی ڕزگار نابێ به‌ڵکو به‌ قوربانیدان”.

ئه‌دیبانی سۆڤێت زۆریان چه‌شت له‌ ئه‌نجامی ئه‌و سیاسه‌ته‌ی کاربه‌ده‌ستانی حیزب و قوربانی زۆریشیان دا ته‌نانه‌ت قوربانی جه‌سته‌یش نمونه‌ی مایاکۆفسکی و یه‌سنین و تسفیتایفگا و ئه‌خماتۆفا و ئاسییڤ و شۆلۆخۆڤ و ئه‌لیکسی تۆلستۆی و میخائیل بۆلگاکۆڤ هه‌تا گۆرکیش که‌ له‌ کرملینه‌وه‌ نزیک بوو. له‌ پەیڕه‌وکردنی ئه‌م سیاسه‌ته‌دا، نوسه‌رێکی وه‌کو شۆلۆخۆڤ ناچار کرا کارێکته‌رانی ڕۆمانی ” زەوی نه‌کێڵراو” بگۆرێت بۆ ئه‌وه‌ی سه‌روه‌ری و پاڵه‌وانێتێکه‌ بدرێت به‌ سکرتێری حزبی ناوچه‌که‌. هه‌رواها تۆلستۆی ناچار کرا دوباره‌ ڕۆمانی ” داهێنانی ئه‌ندازیار جارین” بنوسێته‌وه‌ و که‌سایه‌تیه‌کی سه‌ر به‌ ده‌زگای موخابه‌راتی سۆڤیتی بۆ زیاد بکات. هه‌مان شت له‌گه‌ڵ گۆرکی کرا و ناچار کرا گۆرانکاری گه‌وره‌ له‌ که‌سایه‌تی شانۆگه‌رێکانیدا بکات بۆ ڕازی کردنی ده‌سه‌ڵاتی حزب.

زۆرجاری تریش گۆرانکاری له‌ شانۆگه‌رێکانی بۆلگاکۆڤ کراوه‌ بۆ ڕازیکردنی کاربه‌ده‌ستانی حزب له‌ پێناو گۆرینی کاره‌ هونه‌رێکان به‌شێوه‌یه‌ک که‌ خزمه‌تی ئامانجی ڕۆژانه‌ی حزب بکات. هه‌ندێ ڕه‌خنه‌گری نزیک له‌ ده‌زگا ئه‌منێکان به‌ خۆبه‌خشانه‌ هه‌ڵئه‌ستان به‌ هێرش کردنه‌ سه‌ر هه‌ر کارێکی هونه‌ری که‌ له‌ بڕیاره‌کانی نوسینگه‌کانی لیژنه‌ی ناوندی حزب لایبدایه‌. رێپتۆار:(لیستی کاری هونه‌ری که‌ ئاماده‌ ئه‌کرێ بۆ پێشکه‌ش کردن) له‌ شانۆکان و سینارێۆی فیلیمه‌کان به‌م شێوه‌یه‌ هه‌ڵئه‌بژێردران. یوسف ستالینی سه‌رۆکی حزب زۆرجار ده‌ستی له‌م کاره‌ وه‌رئه‌داو تێکسته‌کانی ئه‌خوێنده‌وه‌ پێش بڵاوکردنه‌وه‌یان یان نمایشکردنیان، یان سه‌ردانی شانۆ و سینه‌ماکانی ئه‌کرد به‌مه‌به‌ستی دڵنیا بوون له‌ڕه‌وتی کاره‌کان. ستالین دوای ئه‌وه‌ی چیرۆکی ” ماکاری به‌ گومان”ی پلاتۆنۆڤی خوێندەوە که‌ له‌ گۆڤاری “کراسنایا نۆڤ” بڵاوکرایه‌وه‌ له‌ ساڵی ۱۹۳۱ نوسیویه‌تی ” نوسه‌رێکی به‌هره‌مه‌نده‌ به‌ڵام قه‌ڵبه‌!” له‌به‌رئه‌وه‌ی چیرۆکه‌که‌ ڕه‌خنه‌یه‌کی ناڕاسته‌وخۆی لیژنه‌ حزبێکان ئه‌کات که‌ سه‌رقاڵی کۆبونه‌وه‌ی به‌رده‌وامن له‌ ژوره‌ داخراوه‌ پڕ دوکه‌ڵی جگه‌ره‌کاندا و گفتوگۆ له‌سه‌ر شتی بێمانا ئه‌که‌ن که‌ زیاتر په‌یوه‌سته‌ به‌ ژیانی که‌سی ئه‌ندامانی حزبه‌وه‌ له‌بری هه‌ستان به‌ کارێکی به‌رهه‌مدار و سودبه‌خش.

ئه‌م چیرۆکه‌ له‌ ناوه‌ڕۆکدا له‌ قه‌سیده‌یه‌کی به‌ناوبانگی مایاکۆفسکی ئه‌چێت له‌سه‌ر ئه‌وانه‌ی ” کۆبونه‌وه‌ی زۆر و درێژخایه‌ن ئه‌که‌ن” که‌کاتی خۆی بو به‌ جێی ڕه‌زامه‌ندی لینین. کاتێك پلاتۆنۆڤ چیرۆکی “تاکیر” بڵاو کرده‌وه‌ دوای ئه‌وه‌ی له‌ گه‌شتێکی ئاسیای ناوه‌ڕاست گه‌ڕایه‌وه‌ له‌گه‌ڵ کۆمه‌لێک نوسه‌ری تر، ڕۆژنامه‌ی پراڤدا به‌توندی ڕه‌خنه‌ی لێگرت و دواتر زۆربه‌ی کاره‌کانی قه‌ده‌غه‌ کران بڵاوبکرێنه‌وه‌ له‌ ده‌زگای په‌خش و ڕۆژنامه‌ سۆڤێتیه‌کاندا. ئەلێکسه‌نده‌ر ڤاده‌ییڤ سکرتێری یه‌کێتی نوسه‌رانی سۆڤێت تاوانباری کرد به‌وه‌ی که‌ شتی هه‌ڵبه‌ستراو ئه‌نوسێ له‌ سه‌ر کۆمه‌ڵگای سۆڤێتی. ته‌نها ئه‌و لێکۆلینه‌وه‌ ڕۆژنامه‌وانیانه‌ی کردبوی له‌ به‌ره‌کانی شه‌ڕه‌وه‌ کاتێك په‌یامنێری سه‌ربازی بوو له‌ ڕۆژنامه‌ی “ئه‌ستێره‌ی سور” له‌ سه‌رده‌می جه‌نگی جیهانی دووه‌م بڵاو کرانه‌وه‌. ئه‌وترێ ڕێگه‌ دان به‌ بڵاوکردنه‌وی ئه‌م کاره‌شی ئه‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ سەرسامی ستالین به‌ شێوه‌ی نوسینه‌که‌ی.

له‌ڕاستید ا سیاسه‌تی حزب له‌ بواری ڕۆشنبیریدا وه‌کو ئه‌وه‌ی دیاری کرا بوو له‌لایه‌ن به‌ڵشه‌فێکانه‌وه‌ له‌ سه‌ره‌تای شۆڕشه‌وه‌ وه‌کو خۆی په‌یڕه‌و ئه‌کرا له‌سه‌رده‌می ستالین و سه‌رکرده‌کانی دواتریش به‌بێ گۆڕان. ئه‌ویش به‌ به‌کارهێنانی به‌ مه‌به‌ستی پڕوپاگه‌نده‌ بۆ سیاسه‌تی حزب. ئازادی نووسه‌ر و هونه‌رمه‌ند له‌ داهێناندا ته‌نها مه‌سه‌له‌یه‌کی زاتی بووه‌. له‌به‌ر ئه‌وه‌ گرنگی دراوه‌ به‌رزڕاگرتنی وێنه‌ی ” پاڵه‌وانی پۆزه‌تیڤ” و سه‌روه‌رێکانی، کاتێک نوسه‌ر که‌سایه‌تیه‌کی ژێرده‌سه‌ی شێلاوراوی وه‌کو ئاکاکی ئاککیفیتچی گۆگۆل له‌ناو کۆمه‌ڵگای سۆڤێتیدا پێشکه‌ش ئه‌کات، ئه‌م کاره‌ی نوسه‌ر به‌ هه‌ڵبه‌ستراو و دور له‌ ڕاستیه‌وه‌ به‌ ڕه‌خنه‌ له‌ ڕژێم ئه‌ژمار ئه‌کرا.

به‌ڵام پلاتۆنۆڤێکی پرۆلیتاری کوڕی کرێکارێکی سه‌ر هێڵی شه‌مه‌نه‌فه‌ر، به‌چاوی خۆی ئه‌یبینی چۆن جوتیاران به‌زۆرئه‌کران به‌ ئه‌ندامی کۆڵۆخۆزه‌کان (کۆمه‌ڵه‌ی جوتیاران) و به‌روبوم ئاژه‌ڵه‌کانیان لێ ئه‌سه‌ندرایه‌وه‌ بۆ له‌ناو بردنی چینی جوتیار و کردنیان به‌ کرێکاری ڕۆژانه‌ له‌و کۆمه‌ڵانه‌دا. هه‌روه‌ها ئه‌یبینی کرێکارانی کارگه‌کان و هاوکاره‌کانیان له‌سه‌ر خه‌تی شه‌مه‌نه‌فه‌ر چۆن ناچار ئه‌کران له‌توانای خۆیان زیاتر کار بکه‌ن له‌کاتی گرانی و برسێتیتێکه‌ی سیه‌کانی سه‌ده‌ی ڕابردو.

ئه‌مه‌ بێجگه‌ له‌ ڕاوه‌دونانی ئه‌ندازیار و مامۆستا و پزیشکه‌کان و هه‌وڵدان بۆ له‌ناو بردنیان به‌ تاوانی سه‌ر به‌ چینی بۆرژازی بوون. ستالیین دوای له‌ناوبردنی ڕکابه‌ره‌کانی له‌ دادگاییکردنێکی کارتۆنیدا ساڵی ۱۹۳۷ له‌ مۆسکۆ، بۆیده‌رکه‌وت که‌ بنیادنانی ده‌وڵه‌ت و به‌ره‌نگاربونه‌وه‌ی هه‌ڕه‌شه‌ی هێزه‌ ئیمپریالێکانی ده‌ره‌وه‌ و بنایدنانی ده‌وڵه‌تێکی به‌هێز له‌ ڕوی سه‌ربازیه‌وه‌، پێویستی به‌ هه‌مه‌ئاهه‌نگی و کۆکردنه‌وه‌ی هه‌موو تواناکانه‌ بۆ دروستکردنی ” مرۆڤی سۆڤێتی به‌ختیار و قاره‌مان” که‌ سۆسیالیستی بنیاد ئه‌نێ.

بۆ ئه‌نجامدانی ئه‌م کاره‌ به‌کارهێنانی توانای داهێنه‌ران پێویست بووله‌ به‌رزکردنه‌وه‌ی وره‌ی خه‌ڵکیدا بۆیه‌ ئه‌بوایه‌ هه‌موو نوسه‌ر و ئه‌دیب و هونه‌رمه‌ند و زانسته‌کان ته‌نها له‌سه‌ر ئه‌م ڕێچکه‌یه‌ کار بکه‌ن. ئه‌م شێوه‌ کارکردنه‌ به‌رده‌وام بوو هه‌تا له‌سه‌رده‌می “گه‌رمی” خرۆشۆڤ و سه‌رده‌می بریجنێڤیشدا. بۆنمونه‌ گه‌له‌ ڕه‌خنه‌یه‌کی زۆر توند کرایه‌ سه‌ر بۆریس باسترناک به‌هۆی ڕۆمانی ” دکتۆر زیڤاگۆ” که‌ له‌ده‌ره‌وه‌ی سۆڤێت بڵاوی کرده‌وه‌. له‌ دوای کۆنفراسی بیسته‌می حزب که‌ تیایدا سه‌رکۆنه‌ی په‌رستنی که‌سایه‌تی ستالینی کرا، ڕێگه‌ درا ڕۆمانی ” ڕۆژێک له‌ ژیانی ئیڤان دینسیتچ” بڵاو بکرێته‌وه‌ له‌ نووسینی الێکسه‌نده‌ر سۆڵجینتسین (هه‌ڵگری نۆبڵ) بوو له‌ گۆڤاری “نۆڤی میر”.

ئه‌م نه‌رمی نواندنه‌ زۆری نه‌خایاند، نووسه‌ری که‌راخیزی جه‌نگیز ئیتماتۆڤ توشی چه‌رمه‌سه‌ری زۆر هات له‌سه‌رده‌می حوکمی برجنێڤ له‌سه‌ر ڕۆمانی ” که‌شتیه‌ سپێکه‌” و “دۆشه‌که‌ڵه‌”. بڵاوکردنه‌وه‌ی یه‌که‌میان قه‌ده‌غه‌ کرا بۆ ماوه‌یه‌کی درێژ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی پاڵه‌وانه‌که‌ی مناڵێکی هه‌تیوه‌ له‌کۆتایی رۆمانه‌که‌دا له‌ ئاودا ئه‌خنکێ ئه‌مه‌یش پێچه‌وانه‌ی خواستی کاربه‌ده‌ستانی حزب بوو چونکه‌ به‌ڕای ئه‌وان نابێ “مناڵی سۆڤێت” به‌کاره‌ساتی تراژیدی بمرێ. ڕۆمانی دووه‌میش له‌سه‌رکێشه‌ی ماده‌ی هۆشبه‌ر بوو که‌ باسکردنی به‌ هه‌موو شێوه‌یه‌ک قه‌ده‌غه‌ بوو.

ده‌رکه‌وتنی ئه‌ندرێ پلاتۆنۆڤ(١٨٩٩-١٩٥١) له‌ گۆڕه‌پانی ئه‌ده‌بی ڕوسیدا له‌ پاش شۆڕشی سۆسیالستی ئۆکتۆبه‌ری ۱۹۱۷، وه‌کو زریانێکی کتوپڕی نێوان ساردی و گه‌رمی، تاریکی و ڕوناکی، وشکایی و شێداری ئاسا بوو. که‌ به‌رجه‌سته‌ی ئاسته‌نگێکانی سه‌ر ڕێی شۆڕش وئه‌و ڕێچکانه‌ی شۆڕشگێڕه‌ به‌لشه‌فێکان که‌ زۆربه‌یان که‌سانی ڕه‌نجه‌در و هه‌ژار بوون گرتبویانه‌ به‌ر ئه‌کرد.
نوسه‌رانی ژیانامه‌ی پلاتۆنۆڤ ئاماژه‌ به‌وه‌ ئه‌که‌ن که‌ ئه‌و توانا ڕوحیه‌ مه‌زنه‌ی له‌ سه‌ده‌کانی نۆزده‌ و بیستدا له‌ ڕوسیا که‌ڵه‌که‌ی کردبو، ده‌رچه‌یه‌کی له‌ پلاتۆنۆڤدا دۆزیبوه‌وه‌. به‌ڵام پلۆتۆنۆڤ بۆ ماوه‌یه‌کی درێژ له‌بیر کرا بوو.

کاربه‌ده‌ستانی ئه‌و ده‌مه‌ی سۆڤێت به‌ ئه‌نقه‌ست به‌ هه‌موو شێوه‌یه‌ک هه‌وڵی شاردنه‌وه‌و بڵاونه‌کردنه‌وه‌ی کاره‌کانی و ئه‌و بیرۆکانه‌ی له‌خۆی گرتبوو ئه‌دا سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی که‌ لیکۆڵه‌ره‌وه‌ ڕوسێکانی ئه‌مڕۆ له‌ ڕیزی گۆرکی و شۆلۆخۆڤ و بۆڵگاکۆڤی دائه‌نێن وه‌کو گه‌وره‌ترین ڕۆمان نووسه‌کانی سه‌ده‌ی بیست. مه‌خابن، پلاتۆنۆڤ ناسراو نیه‌ وه‌کو پێویست. هه‌روه‌ها له‌ جیهانی عه‌ره‌بیشدا ته‌نها ڕۆمانی “خێو”(ناوه‌که‌ی به‌ ده‌قیقی به‌ ڕوسی “جنۆکه‌”) و چه‌ند چیرۆکێکی تر که‌ له‌ ده‌زگای بڵاوکردنه‌وه‌ی “رادۆگا” له‌ مۆسکۆ له‌ هه‌شتاکانی سه‌ده‌ی ڕابوردوو له‌ سه‌رده‌می “بیریتسرۆیکا” بڵاو کراونه‌ته‌وه‌ و وادیاره‌ سه‌رنجی زۆر که‌سیشی ڕانه‌کێشاوه‌.

ئه‌بێ ئاماژه‌ بکه‌م به‌وه‌ی ڕاستیه‌ک هه‌یه‌ ئه‌بێ بوترێ ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ که‌ ڕوه‌ ڕاستیه‌که‌ی ئه‌ده‌بی ڕوسی به‌گشتی نه‌ناسراوه‌ له‌ جیهانی عه‌ره‌بیدا، چونکه‌ کاره‌کان له‌ زمانه‌کانی تری وه‌کو ئنگلیزی و فه‌ره‌نسی وه‌رگیراون و هه‌ڵه‌ی زۆری زمانه‌وانی تێدا که‌ڵه‌که‌ بووه‌. هه‌روه‌ها شاکاره‌کانی ئه‌دیب و شاعیره‌ ڕوسه‌کان وه‌رنه‌گێڕدراون به‌ نه‌ناسراوی ماونه‌ته‌وه‌ وەکو شیعره‌کانی پۆشکین و ڕۆمان و شانۆگه‌رێکانی گۆگۆل و تۆلستۆی و سالتیکۆڤ-شیدرین و تشیخۆڤ و گۆرکی و بلۆک و بۆنین و ئه‌وانی تری سه‌رده‌می سۆڤێتیش که‌ به‌ڕاستی ئه‌دیب و شاعیری مه‌زنیان تێدایه‌ له‌ وێنه‌ی پلاتۆنۆڤ. ئه‌ویشی وه‌رگێڕدراوه‌ زۆربه‌یان به‌ ئاستێکی نزم ئه‌نجام دراوه‌ بووه‌ به‌ مایه‌ی ئیهانه‌ بۆ نووسه‌ره‌که.‌ ته‌نها کاره‌کانی وه‌رگێری سوری مامۆستا سامی دروبی به‌ده‌ره‌ له‌م کاره‌ که‌ توانیویه‌تی هه‌ندێ له‌ کاره‌کانی دۆستۆڤسکی و تۆلستۆی له‌ فه‌ره‌نسیه‌وه‌ به‌ شێواز و ئاستێکی به‌رزی وه‌ڕگێڕان و به‌ ئه‌مانه‌ته‌وه‌ له‌ گواستنه‌وه‌ ئه‌نجام بدات.

که‌ ده‌زگای بڵاوکردنه‌وه‌ی ” پێشکه‌وتن”ی سۆڤێتی به‌رهه‌می وه‌رگێڕدراوی ئه‌و ئه‌دیبانه‌ی بڵاو ئه‌کرده‌وه‌ که‌ له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتی حزبه‌وه‌ پاڵپشتی ئه‌کران و زۆربه‌یان ئه‌دیبی پله‌ دوو و پله‌ سێ بوون که‌ ئه‌توانین بڵێین شوێن په‌نجه‌یان له‌ مێژوی ئه‌ده‌بی ڕوسیدا دیار نیه‌ نمونه‌ی ئه‌ناتۆلی ریباکۆڤ و ئیلیا ئارنبۆرگ. خوێنه‌ری عه‌ره‌ب شیعری ڕوسی ناناسێ چونکه‌ وه‌رنه‌گێڕدراوه‌، الجاحڤ ڕاستی کردوه‌ که‌ ئه‌ڵێ ” شیعر وه‌رناگێڕدرێ”.

به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا شیعری ڕوسی هه‌یه‌ وه‌رگێڕدراوەته‌ سه‌ر زمانی تر له‌لایه‌ن شاعیری به‌هره‌مه‌ند و به‌توانا تا ڕاده‌یه‌کی باش سه‌رکه‌وتوو بون. به‌ڵام شاعیره‌ گه‌وره‌کانی ئێمه‌ زۆر به‌که‌می گرنگیان داوه‌ به‌ وه‌رگێڕان و ئه‌و کاره‌یان بۆ وه‌رگێڕه‌کان به‌جێ هێڵاوه‌ و ئه‌مانه‌یش به‌هره‌ی هۆنینه‌وه‌یان نیه‌ و هه‌ندێ جار مانا سه‌ره‌کێکه‌ی شیعره‌که‌شیان تێکداوه‌ به‌هۆی نه‌زانینی زمانی ڕوسیه‌وه‌.
نمونه‌ش زۆره‌ له‌سه‌ر ئه‌مانه‌ به‌ڵام ئێستا کاتی باسکردنی نیه‌. کاره‌کانی پلاتۆنۆڤ که‌ یه‌کێکە له‌ نووسه‌ره‌ هه‌ره‌ دیاره‌کانی ڕوسیایه‌ له‌ سه‌ده‌ی بیسته‌م وه‌رنه‌گێڕدراون وبه‌ڕاده‌یه‌کی زۆر به‌ نه‌ناسراوی ماوه‌ته‌وه‌ له‌ دنیای عه‌ره‌بیدا. گه‌وره‌ شاعیری ڕوسی ئه‌لێکسه‌نده‌ر بلۆک له‌ ساڵی ۱۹۱۸ نوسیویه‌تی و ئه‌ڵێ ” ملیۆنه‌ها که‌س له‌ ڕوسیا هه‌یه‌ ڕۆشنبیرنین و “نه‌زانن” و توانای داهێنانیان تێدایه‌ به‌ڵام له‌ حاڵه‌تی سڕبوندان. له‌وانه‌یه‌ ئه‌وه‌ی ئه‌مان بیڵێن له‌ داهاتودا تا ئێستا له‌ ئه‌ده‌به‌ شه‌که‌ت و مه‌نگه‌که‌ماندا نه‌وترا بێ..” وادیاره‌ ئه‌و ئه‌دیب و شاعیرانه‌ی شۆڕشی ئۆکتۆبه‌ر به‌رهه‌می هێنان شتگه‌لێکیان وتوه‌ که‌ ئه‌وانی پێش ئه‌مان نه‌یاتوانیوە بیڵێن. ئه‌و گۆڕانکاریانه‌ی که‌ هاوکات بوون له‌ گه‌ڵ ساڵانی یه‌که‌می شۆڕش توانایه‌کی کپ بوی به‌هێزی داهێنانی ته‌قانده‌وه‌ و ره‌وتی جیا جیا و قوتابخانه‌ی جیاجیا په‌یدابوون که‌ پێشتر ڕۆڵیان نه‌بو. نوێنه‌ری ئه‌م بزوتنه‌وه ئه‌ده‌بی هونه‌ریه‌ تازانه‌ ویستیان خۆیان بگونجێنن له‌گه‌ڵ ئایدیالۆجیا و دروشمه‌کانی شۆڕشه‌که‌دا، به‌ڵام ئه‌مه‌ کارێکی مه‌حاڵ بوو.

چونکه‌ ویستی حزبی کۆمۆنیست گه‌یشتن بوو به‌ ده‌سه‌ڵات به‌ڵام ئامانجی هونه‌ر و ئه‌ده‌ب زانینه‌. وه‌کو هونه‌رمه‌ندی گه‌وره‌ محمود سه‌بری وتی ” هونه‌رمه‌ند و ئه‌دیبه‌ گه‌نجه‌کان له‌ هه‌وڵی داهێنانی به‌رهه‌می تازه‌دا بون که‌ بتوانێ گوزارشت له‌ ڕه‌وشی کۆمه‌ڵگا بکا که‌چی ده‌سه‌ڵاتدارانی تازه‌ی سۆڤێت داوایان لێ ئه‌کردن کاره‌کانێن بگونجێنن به‌شێوه‌یه‌ک که‌ خزمه‌تی ئامانج و ئەرکە کاتێکانی حزب بکات.

لینین ئه‌وه‌ی له‌ وتاره‌کانیا له‌سه‌ر چۆنیه‌تی به‌کارهێنانی ئه‌ده‌ب و هونه‌ر له‌ خزمه‌تی شۆڕشی پرۆلیتاریا ڕونکردبوه‌وه‌ و ئه‌ناتۆلی لوناتشارسکی یه‌که‌مین وه‌زیری ڕۆشنبیری سۆڤێت له‌ دوای شۆڕش له‌ مه‌قاله‌یه‌کی دورودرێژدا به‌ناونیشانی “هونه‌ر و شۆڕش” هه‌مان شتی دوباره‌ کردبوه‌وه‌. لینین که‌ لایه‌نگری – به‌یه‌ک گه‌یشتن له‌ ناوه‌ڕاستدا بوو- خۆی ته‌ئکیدی کرده‌وه‌ له‌ وتارێکدا به‌ناوی ” له‌باره‌ی ڕۆشنبیری پرۆلیتاریوه‌” له‌ ساڵی ۱۹۲۰ ” مارکسیه‌ت ده‌ستبه‌رداری ده‌سکه‌وته‌ به‌هاداره‌کانی سه‌رده‌می برجوازی نه‌بوو، به‌ڵکو به‌پێچه‌وانه‌وه‌، توانی (استیعاب) و (معالجه‌) هه‌موو کارێکی به‌هادارتێبگات و چاك بکات که‌ له‌ماوه‌ی زیاتر له‌ دوو هه‌زار ساڵ له‌ به‌ره‌وپێش چوونی بیر و ڕۆشنبیری مرۆڤایه‌تیدا هاتبوه‌وه‌ دی “.

هه‌روه‌ها هه‌موو هه‌وڵێکی بۆ دروستکردنی ڕۆشنبیری سه‌ر به‌ خۆمان (مه‌به‌ست -ڕۆشنبیری پرۆلیتاری- تێبینی نووسه‌ر).. و گرمۆڵه‌بوون له‌ناو ئۆرگانه‌ تازه‌ دروست کراوه‌کاندا.. دۆزینه‌وه‌ی سه‌ربه‌خۆیی که‌سی بۆ کۆمه‌ڵه‌ی” پرۆلێتکۆلت ” له‌ناو دامه‌زراوه‌کانی کۆمسیۆنی فێرکردنی میلیدا..” ڕه‌ت کرده‌وه‌ و به‌ “ڕێنمایه‌کی هه‌ڵه‌ی تیۆری و زیان‌به‌خشی پراکتیکی” دانا. وادیاره‌ به‌ڵشه‌فێکان ئه‌م وه‌سیه‌ته‌ی لینیان له‌ پاش مردنی له‌بیر چوو و به‌ته‌واوی به‌ ڕێگا پێچه‌وانه‌که‌دا ڕۆیشتن.

هه‌ندێ که‌س له‌ کاتی هه‌ڵچونی شۆڕشدا ویستیان خزمه‌تی ده‌سه‌ڵاته‌ نوێکه‌ بکه‌ن وه‌کو الکسه‌نده‌ر بلۆکی شاعیر به‌ قه‌سیده‌ی “دوانزه‌”، ڤلادیمێر مایاکۆڤسکی به‌ هه‌ڵبه‌سته‌ ئاگرینێکانی له‌ دژی بۆرجوازی و ئیمپیریالیست. هه‌روه‌ها ئه‌ندرێ پلاتۆنۆڤ له‌ کاره‌ سه‌ره‌تاییه‌کانیدا ده‌رباره‌ی بنیاد نانی کۆمۆنیستی له‌ ڕوسیا. هه‌روه‌ها شانۆکار ڤسیڤۆلۆد مییرهۆلد(به‌رێوه‌به‌ری به‌شی شانۆ له‌ وه‌زاره‌تی ڕۆشنبیری) و سینه‌ماکار سێرگی ئیزنشتین هه‌وڵیان دا کار و داهێنانه‌کانیان ڕوه‌و کاری پڕوپاگه‌نده‌ بۆ ده‌سه‌ڵاتداره‌ سۆڤێتێکان وه‌رچه‌رخێنن چونکه‌ له‌و باوه‌ڕه‌دا بوون که‌ ئه‌م کاره‌یان پێویسته‌ بۆئه‌و ده‌مه‌ کاتییه‌ی بنیادنانی ده‌وڵه‌تی سۆڤێتی. له‌ ساڵانی بیسته‌کاندا کارگه‌لێکی هه‌میشه‌ زیندوو بڵاوکرانه‌وه‌، له‌وانه‌ ڕۆمانی ” دۆنی هێمن” ی شۆلۆخۆڤ و ڕۆمانی ” پاسه‌وانی سپی” ی بۆڵگاکۆڤ. به‌ڵام ئه‌مه‌ ته‌نها بۆ کاتێکی دیاری کراو بوو واته‌ ته‌نها له‌ کاتی شه‌ڕی ناوخۆ و بوونی هه‌ڕه‌شه‌ی ده‌ره‌کی و سه‌رقاڵ بونی ده‌سه‌ڵات به‌ له‌ناوبردنی ده‌سه‌ڵاتی بۆرجوازی و ده‌ستێوه‌ردانی ده‌ره‌کی. داهێنه‌ران ئه‌بوایه‌ بگه‌ڕێنه‌وه‌ سه‌ر کاره‌ بیچینه‌ییه‌کانی خۆیان واته‌ کاری “زانین”(معرفی).

ڕاستی ئه‌مه‌یش ڕوداوه‌کانی ساڵانی دواتر سه‌پاندی، مه‌رگه‌ تراجیدێکه‌ی بلۆک و خۆکوشتنی هه‌ریه‌ک له‌ مایاکۆڤسکی و ویسینین تیسڤیتایڤا و ڤادییڤ سه‌رۆکی یه‌کێتی نوسه‌رانی سۆڤێت و له‌سێداره‌دانی مییرهۆڵد و کۆمه‌لێکی ترله‌ به‌هره‌مه‌ندان و به‌ند کردنی هه‌زارانی تر له‌ سیبیریا و شوێنه‌ دوره‌ده‌سته‌کانی باکوری وڵات له‌ ناویاندا ئه‌لێکسه‌نده‌ر سۆڵجینیتسین که‌ هه‌ڵگری نۆبڵ بوو. هه‌روه‌ها قه‌ده‌غه‌ خرایه‌ سه‌ر بڵاو کردنه‌وه‌ی کاری زۆرێکی تر له‌ نووسه‌ر و هونه‌رمه‌ندانی سۆڤێتی چونکه‌ کاره‌کانین له‌گه‌ڵ سیاسه‌تی حزب یه‌کیان نائه‌گرته‌وه‌. داهێنه‌رانی شۆڕشگێر چیتر هه‌ستیان نائه‌کرد که‌ شۆڕشه‌که‌ شۆڕشی ئه‌وانه‌. ئه‌وانه‌ی تریش که‌ هه‌وڵیان ئه‌دا کاره‌کانیان بگونجێنن له‌گه‌ڵ ویست و سیاسه‌تی ده‌سه‌ڵاتدارانی حیزب بۆ ده‌ستهێنانی ڕه‌زامه‌ندیان ده‌ستکاری وگۆڕانی زۆریان له‌ کاره‌کانیان ئه‌کرد به‌ڵام بێهوده‌ بوو ناچارکران واز له‌ کاره‌کانیان بهێنن و کاری تر بکه‌ن. ئانا ئه‌خمۆتۆڤا و کۆرنێ تشایکۆڤسکی و تسڤیتایڤا و باسترناک و که‌سانی تریش ده‌ستیان له‌ نوسین هه‌ڵگرت و ڕویان له‌ کاری په‌روه‌رده‌ و وه‌رگێڕان کرد.

ماویەتی ….

بۆ خوێندنەوەی بەشی دووەم کلیکی ئێرەبکەن ….

عبدوڵا حبه‌ – مۆسکۆ
٢٢ -ئازار- ٢٠١٦ بڵاو کراوەتەوە.

وەرگێڕانی لە عەرەبییەوە: نەجات عەزیز




ڕێكخراوی هاوڕێیانی كتێب‌و په‌یڤێك … سه‌دیق سه‌عیدڕواندزی

به‌ ئامانجی گه‌شه‌دان به‌ بواری خوێندنه‌وه‌و به‌ كلتووریكردنی خوێندنه‌وه‌ له‌ نێو چین‌وتوێژه‌كاندا،هه‌روه‌ها گرنگیدان به‌ نه‌ریتی كتێب‌و خوێنه‌وه‌ی كتێب،به‌تایبه‌تی كه‌ كۆمه‌لگای كوردی له‌ ڕووی هوشیاری كۆمه‌ڵایه‌تی‌و سیاسی‌و كایه‌كانی دیكه‌ی ژیاندا، جیا له‌هه‌ر نه‌ته‌وه‌و كۆمه‌لگایه‌كی تر پێویستی به‌ خوێندنه‌وه‌یه‌،هه‌فت ساڵ له‌مه‌و به‌ر‌و له‌ یانزه‌ی تشرینی دووه‌مدا، له‌ سه‌ر ده‌ستی كۆمه‌ڵێك له‌ ڕۆشنبیران‌و نووسه‌ران‌و خوێنه‌ران، جیا له‌هه‌ر رٍێكخراوێكی دیكه‌ له‌ ڕووی شوناس‌و میتۆدی كاركردن، له‌ قه‌زای ڕواندز ڕێكخراوێك به‌ ناوی ڕێكخراوی هاوڕێیانی كتێب، دامه‌زرا.

كه‌ سه‌ره‌تا ناوی كۆمه‌ڵه‌ی دۆستانی كتێب بوو.ئه‌م ڕێكخراوه‌ ناحكومییه‌، ئه‌گه‌رچی له‌ شاری ڕواندز دامه‌زراوه‌، وه‌لێ به‌ فه‌رمی ڕێكخراوێكی تایبه‌ت به‌ كتێب‌و به‌ كلتووریكردنی خوێندنه‌وه‌یه‌و چاڵاكییه‌كانی له‌ سه‌ر ئاستی شار‌وشارۆچكه‌كانی كوردستان به‌ گشتی ئه‌نجام ده‌دات.بۆیه‌ له‌ماوه‌ی ئه‌و چه‌ند ساڵه‌دا، ستافی ئه‌و ڕێكخراوه‌، خۆبه‌خشانه‌و لێبراوانه‌، به‌رده‌وام بوونه‌ له‌ ئه‌نجامدانی چاڵاكییه‌كانی تایبه‌ت به‌ ناساندنی كتێب‌وخوێنه‌وه‌ی كتێب.له‌ ڕێگه‌ی جۆراو جۆره‌وه‌. یه‌كێك له‌ كاره‌ هه‌ره‌ گرنگ‌وپڕ بایه‌خه‌كانی ئه‌و ڕێكخراوه‌، كه‌ له‌ ڕووی مه‌عریفی‌و ڕۆشنبیرییه‌وه‌،گرنگی خۆی هه‌یه‌، كردنه‌وه‌ی چه‌ندین كتێبخانه‌ی جۆراو جۆره‌، له‌ شوێنه‌ گشتی‌و تایبه‌تییه‌كان‌و ناوه‌نده‌كانی خوێندن‌وگوندو دێهاته‌كانی سنووری یه‌كه‌ی كارگێڕی قه‌زای ڕواندز.

له‌و سۆنگه‌یه‌شه‌وه‌ ژماره‌یه‌ك كتێبخانه‌یان له‌ چه‌ندین قوتابخانه‌ی سنووری په‌روه‌رده‌ی ڕواندز كردۆته‌وه‌ كه‌ده‌وڵه‌مه‌ندن به‌ چه‌ندین سه‌رچاوه‌ی جۆراوجۆره‌وه‌ كه‌ ئاسانكاری بۆ قوتابیان له‌ نێوه‌نده‌كانی خوێندن ده‌كات.تاكو به‌ ئاسانترین شێوه‌ ده‌ستیان به‌ سه‌رچاوه‌ ڕۆشنبیری‌وزانستییه‌كان بگات‌وله‌كاروانی ژیانی قوتابییه‌تی خۆیاندا،سوودله‌و سه‌رچاوانه‌ ببینن.به‌تایبه‌تی كردنه‌وه‌ی ئه‌و جۆره‌ كتێبخانانه‌،ده‌بێ وه‌ك پرۆژه‌یه‌كی ستراتیژی‌ودوورمه‌ودا له‌ نێوه‌نده‌كانی خوێندن سه‌یریان بكرێت،كه‌ئامانج تیایدا ئاشناكردنی قوتابی‌وخوێندكارانه‌ به‌ خوێنه‌وه‌وكتێب‌وده‌وڵه‌مه‌ندكردنی باكگراوه‌ندی هزری‌وڕۆشنبیری خۆیان.

به‌ومانایه‌ی گرنگی ئه‌و كتێبخانانه‌،هه‌رته‌نها په‌یوه‌ست نییه‌ به‌كات‌وساتی كردنه‌وه‌ی كتێبخانه‌كان‌وتوێژێكی دیاریكراو له‌ قوتابیان،به‌ڵكوسه‌رچاوه‌یه‌كی مه‌عریفی دوورمه‌ودایه‌ كه‌نه‌وه‌ له‌دوای نه‌وه‌ پێیه‌وه‌ ئاشنا ده‌بن‌وسوودی لێده‌بینن.لێره‌وه‌ش ئه‌مه‌هه‌نگاوێكی سه‌ره‌تایی‌وگرنگه‌به‌ئامانجی به‌كلتووریكردنی خوێنه‌وه‌ له‌نێو كۆمه‌لگه‌ به‌گشتی‌و له‌نێو قوتابی‌وخوێندكاران‌ونێوه‌نده‌كانی خوێندنیش به‌تایبه‌تی.

هه‌ر ئه‌مه‌شه‌ جیاوازی كاری ئه‌و ڕێكخراوه‌،له‌گه‌ڵ ڕێكخراوه‌كانی تر.به‌و مانایه‌ی پرۆژه‌ی ڕێكخراوی هاوڕێیانی كتێب،پرۆژه‌یه‌كی ستراتیژییه‌و بۆكات‌و زه‌مه‌نێكی دیاریكراونییه‌.له‌راستیدا ڕێكخراوی هاوڕێیانی كتێب،دوورله‌تیشكه‌ خستنه‌ سه‌ر چاوی كامێراكان‌وزوومی كامێراكان،به‌بێده‌نگی‌وبه‌هوشیاریه‌وه‌ كاری خۆیان ده‌كه‌ن‌وئه‌وه‌یان به‌لاوه‌ گرنگ نییه‌،كه‌ چه‌نێ ڕاگه‌یاندنه‌كان،بایه‌خ به‌كاره‌كانیان ده‌ده‌ن.چونكه‌ ئه‌و هاوڕێیانه‌كه‌هه‌موویان كه‌سانی ڕۆشنبیر‌وخوێنه‌وارن،ده‌زانن كه‌كاری ئه‌وان به‌رده‌م مایك‌وزوومی كامێراكان نییه‌،وه‌ك ئه‌وه‌ی به‌شێكی زۆری ڕێكخراوه‌كان خولیای ئه‌و جۆره‌ كارانه‌ن.

به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ به‌ڵكو ئه‌وان هه‌ڵگری په‌یامێكی ڕۆشنبیری‌ومه‌عریفی گرنگن كه‌خۆی له‌ به‌كلتووریكردنی خوێنه‌وه‌وئاشناكردنی تاكه‌كانی كۆمه‌ڵ به‌كتێب ده‌بینێته‌وه‌.بۆیه‌ ئه‌وه‌نده‌ی به‌لایانه‌وه‌ گرنگه‌ كتێب ببه‌خشنه‌وه‌،ئه‌وه‌نده‌ جێی بایه‌خیان نییه‌، ڕاگه‌یاندن چۆن تیشكیان ده‌خاته‌ سه‌ر كه‌به‌داخه‌وه‌،ناوزۆرترده‌بینن له‌ناوه‌ڕۆك.

ئه‌گه‌رچی قه‌یرانی دارایی وه‌ك چۆن كاریكردۆته‌ سه‌ركاری ڕێكخراوه‌كان‌وهه‌موو كایه‌كانی دیكه‌ی ژیان،به‌هه‌مان شێوه‌ كاریگه‌ریه‌تیشی هه‌بوه‌،بۆ سه‌رچاڵاكییه‌كانی كاری ئه‌م ڕێكخراوه‌،له‌كردنه‌وه‌ی كتێب‌وكتێبخانه‌ له‌ شوێنه‌ جیاوازه‌كانی شارونێوه‌نده‌كانی خوێندن.به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا،ڕێكخراوێكی ئه‌كتیڤن له‌بواری كاری خۆیانداو ئیشه‌كانیان مایه‌ی ده‌ستخۆشی‌و به‌سه‌ر كردنه‌وه‌ن.هیوای سه‌ركه‌وتن بۆ هاوڕێیانم له‌ ستافی كاری ڕێكخراوه‌كه‌ ده‌خوازم…




چەکی کیمیایی ( chemical weapons ) … د. ناجح گوڵپی

کورتە:

لەم باسەدا سەرەتا پێناسی چەکی کیمیایی دەخەینە ڕوو،و بەراوردکردنی لەگەڵ جۆرەکانی تری چەکی کۆکوژ،پاشان دیاریکردنی جۆرەکانی چەکی کیمیایی،وکاریگەریەکانی لەسەر مرۆڤ ،دواتر مێژووی دروست کردن و بەکارهێنانی چەکی کیمیایی لە جیهاندا و لە عیراق سوریا دا ، ئینجا ڕێکارەکانی پاراستنی مرۆڤ لەم چەکە مەرگهێنە ، دواتر پەیماننامەکانی دژ بە بەکارهێنانی چەکی کیمیایی و ئەو ولاتانەی کە چەکی کیمیایان هەیە و گەلێک زانیاری تریش.

دەکرێ بڵێن گەلی کورد لە هەرێمی باشوری کوردستان گەلێکی کیمیا زەدەیە، زۆربەی ناوچە کانی و گوندو شارۆچکەکانی بەم چەکە بۆمباران کراوە ،هاوکات چەندین شارو گوند لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان بەهەمان شێوە بۆمباران کراوەو زیان مەند بوون، بۆیە پێوست دەکات هەرهەموو زانیاری دروستمان هەبێ لە سەر چەکی کیمیایی ،وە چیرۆکی ئەم چەکە بزانین لە مێژووی مرۆڤایەتیدا بزانین لەچەند شوینی تری ئەم سەرزەمینە تاوانی خوڵقاندووە ،دیارە ئەم چەکە کۆکوژە مرۆڤ خۆی بەرهەمی دەهێنێ بۆ کوشتنی خۆی.

چەکی کیمایی چیە؟

چەکی کیمیای جۆرێکە لە جۆرەکانی چەکی کۆکوژ ( اسلحە الدمار الشامل weapons of mass destruction ) کە هەریەک لەچەکی (بایۆلۆجی و ناوکی و تیشک ) دەگرێتەوە، و بەکارهێناینان بە پێی یاسای نێودەوڵەتی قەدەغە کراوە، واتە چەکی کیمیایی کۆمەڵیک گاز و ژەهری کوشندەیە لەکاتی بەرکەوتنی بە مرۆڤەکان دەیان کوژێت، بە جۆرەها شێوە ئاراستە دەکرێت لەڕێگای تۆپی دوور هاوێژ،هاوەن، موشەک،کاتیوشا، هەناری دەستی، مین ، بۆمبی فرؤکەوە، هەندێ جار بە شێوەی پرژاندن لە ئاسمانەوە ،یان لەڕێگای چەکی ئاگر پژێنەوە ، بەشێوەی شل،گاز،مادەی ڕەق هەیە.
موشەکی دور هاوێژ و هەڵگری سەری کیمیایی دەبێت لەبەرزی (60)مەتر لەسەرئاستی زەوی بتەقێتەوە، بۆئەوەی کاریگەری هەبیت و بلاو بێتەو، بەلام تەقینەوەی گەورەی موشەک و گەرمی کاریگەری خراپی دەبێت لەسەر گازە کیمیایەکەو دەبێتە هۆی لەناو بردنی هەندێکی.
“با ” ئاراستەیی جوڵەی هەوا ڕۆڵیکی گەورە دەبینی لە بلاو کردنەوەی گازی کیمیایی بۆیە هەمیشە لە پێش وەشاندنی چەکی کیمیایی دەبێت ئاراستەی با بزانریت.

چەکی کیمیایی بەکار دێت بۆ یەکلا کردنەوەی شەڕەکان ،لەکاتی جەنگدا ناهێلێ دوژمن بەرەو پێش بێت و سنورێکی بۆ دائەنێت، و جێگا گرنگ و ستراتیجیەکانی لێ دەسەنرێتەوە، قوڵایی بەرەکانی جەنگی دوژمن لێی ئەدرێ و دڵەراوکی و سەرگەردانی و نەمانی ورە لەناو دوژمن دەخوڵقێنی.
چەکی کیمیایی کاریگەری لەسەر بونەوەری زیندوو هەیە واتە مرۆڤ و گیانلەبەرەکان دەکوژێت، لەرێگای کاریگەری راستەو خۆە لەسەر جەستەیان، بەلام چەکی ناوکی زیندو نازیندو دەکوژێ و دەروخێنی، چەکی بایۆلۆجی وەک چەکی کیمیایی گیانلەبەرەکان لەناو دەبات، بەلام کاریگەریەکانی هێواشترە لەچاو چەکی کیمیایدا ئەویش لەڕێگای “هەواو،خوردن،ئاو،یان دەرزی لێدانەوە ” توشی مرۆڤ دەبێت، توش بون ماوەیەکی دیاری کراوی پێ دەچێ هەتا بەکتریاکە یان ڤایرۆسەکە ماوەی کڕ کەوتن و زۆربوونی دەگوزەرێنی لە جەستەدا ئینجا نیشانەی نەخۆشیەکە دەر دەکەویت، دواتر نەخۆشیەکە بڵاوە دەکات لەناو جەستەدا .دواترچارسەرو کۆنترۆڵ دەکرێت، ئەمەش واتای ئەوەیە مرۆڤەکان توانای داهێننیشیان هەیە لە ڕوخاندن ومرۆڤ کوشتندا.
لەڕوانگەی سەربازیەوە سوپاکان بەکار هێنانی چەکی کیمیایی بە باشتر دەزانن چونکە کاریگەریەکانی خیرا تر و زوو دەردەکەون لە چاو چەکی بایۆلۆجیدا، هەربۆیە ئەمەریکا لەسالی 1969 دا بڕیاری هەڵوەشاندنەوەبەرنامەی چەکی بایۆلۆجی ولاتەکەی دا.

خالێکی نەرێنی چەکی کیمیاییو بایۆلۆجی ئەویش بەهۆی گۆرانکاری کەشو هەواوەیە، بەتایبەت ئاراستەی با،زۆر جار بە هۆی گۆڕانی ئاراستەی باوە،ئەو ژەهرە یان بەکتریاکە دەگەرێتەوە بۆ سەر هێزەکانی خۆی یان هاورێکەی و ئەوکات ئەنجامەکەی پێچەوانە دەردەچێت.
جیاوازیەکی تری چەکی کیمیایی و بایۆلۆجی ئەوەیە، بە بڕێکی کەم لە باکتریا کە جەند کیلۆیەک بێت دەتوانی خەڵکیکی زۆر توش بکەیت،بەهێواشی بەلام لەبەرامبەردا دەبێت چەندین تەن چەکی کیمیایت هەبێ ئینجا دەتوانی بەکاری بهێنی تا ئەنجامی هەبێت، هاوکات شوینی دروست کردنی چەکی بایۆلۆجی دەکرێ زۆر بجوک بێت و لە هۆدەیەکدا یان خانویەکدا کە (50-100) مەتر بێت و لەدەبەیەکی ترشیدا بەکتریا بچینیت و گەشە بکات و کەس نەیبینێت،بەلام بۆ دروست کردنی چەکی کیمیایی شوینی گەورەترو ئامێری زیاتری دەوێت و کەشف کردنیش ئاسانترە، بۆیە هەموو دەولەتانی فەقیر و بێ هێز دەتوانن ئەم چەکانە بەرهەم بهێنن و بەواتایەکی دی لەڕوی خەرجەوە هەرزانەو دروستکردنیشی ئاسانەو کۆنترۆڵ کردنی گرانە .

زۆربەمان بەرنامەکانی چەکی بایۆلۆجی عیراقمان لەبیرە کە لە راگەیاندنەکانەوە باسیان دەکرد،گوایە تاقیگەکانی دروستکردنی ئەم چەکە، گەرۆکن و بەسەر پشتی سەیارەی گەورەی تڕێلەوە دەگوازرێنەوە و لە پیش چاوی پشکنەرەکان ونیان دەکەن، واتە دەکرێت بەوشیوە گەڕۆکەش چەکی بایۆلۆجی بەرهەم بهینرێت.

جۆرەکانی چەکی کیمیایی:

زیاتر لە 70 جۆر }ەکی کیمیایی تۆمار کراوە لە ماوەی سەدەی بیستەمدا کە لەشیوەو دۆخی شل و گازو ڕەق دایە، لەوانە هەندێکیان کوشندە نین و هەندێکیان کوشندەن ،،ئەوانەی کە کوشندە نین لە سەرەتاوە ئاماژەیان پێ دەکەین ،کاریگەریان تا 24 کاتژمێرە مرۆڤی بەرکەوتوو باش دەبێتەوە وەک:
گازی هەراسان کەر : کە لەکاتی خۆپیشاندانو هەندێ کردەوەی تردا بەکار دێت و هەرگیز نابێتە هۆی کوشتنی مرۆڤەکان تەنها بۆماوەی 24 کاتژمێر کاریگەری دائەنێت لەسەریان.
گازی فرمیسک ئاوەر: ئەمەش دەبێتە هۆی ڕوشان و سوربونەوەی روپۆشەخانەکان و فرمیسک هاتنە خوارەوە لەچاو. هەندی گازی تر دەبێتە هۆی ڕشانەوە، یان ڕشانەوە و فرمێسکو پژمینو کۆکە پێکەوە.
چەکی کیمیایی جۆری کوشندە : بە هۆی شێوازی چونەژورەوەیان و کاریگەریەکانیان لەسەر جەستەی مرۆڤ، دەکرێن بە چەند بەشێکەوە :
یەکەم: چەکی کیمیایی خنکێنەر ، ئەم جۆرە چەکە ( هۆکار) هیرش دەکاتە سەر کۆئەندامی هەناسەو دەبێتە هۆی خنکاندن وەک گازی کلۆر .
دووەم : چەکی کیمیایی(هۆکار)ی سوتێنەر یان ڕوشێنەر وەک گازی خەردەل سێێەم : چەکی کیمیایی خوێن کار لە تێکدانی فەرمانەکانی خوێن دەکات وەک گازی سیانیدی هایدرۆجین
چوارەم :چەکی کیمیایی دەمار یان هۆکاری دەمار: کار لەسەر دەمارەکانی هەست وجوڵەی مرۆڤ دەکات وەک گازی “سومان،توبان،سارین،ڤی ئیکس” پێنجەم : چەکی کیمیایی لەبیرچونەوە: جۆری ئیفلیج کردن و لە جوڵە خستنی مرۆڤ، وەک “کلایکۆلیتز،فینیسایکلیدین، BZ ” ئەم جۆرە چەکە وا لەمرۆڤ دەکات ( هەستی نەمێنی،ئیفلیج و بێ جولە دەکەوێ،ناتوانی هیچ بڕیارێک بدات وەک نەخۆشی لەبیرجونەوە توش بوبێت).
ئێستاش بە کورتی و پوختی جۆرەکانی چەکی کیمیایی باس دەکەین:
یەکەم: چەکی کیمیایی خنکێنەر( هۆکاری خنکێنەر) choking agents: بەشێوەیەکی گشتی هیرش دەکاتە سەر سیەکان و کۆئەندامی هەناسە ،نمونەی گازە خنکێنەرەکان ( کلۆر CL ، فۆسجین PG ،دای فۆسجین DP ،کلۆربایکرین PS ) .

گازی کلۆر chlorine : ڕەنگی زەردو مەیلەو سەوزە،بۆنێکی تیژی هەیە قورسترە لەهەوا بۆیە هەمیشە لە سەر ئاستی زەوی و بەنزمی دەمێنێتەوە، کاتێ بەر جەستە دەکەوێ دەبێتە هۆی ڕووشاندنو بریندارکردنی چاوەکان و پێست، ئاو بەچاوەکاندا و بە لوتدا دێتە خوارەوە ،کاتێ دەچێتە سیەکانەوە بە کارلێکی کیمیایی ئایۆنی هایدرۆجین لە خانەکان دەردەهێنی و ترشی هایدرۆکلۆریک دروسست دەکات ،ئەم ترشەش ڕوشێنەرە بۆسیەکانو زیانێکی زۆری پێ دەگەینێت، بۆچارەسەری بەرکەوتن بەکلۆر پێوستە یەکسەر کەسی بەرکەوتوو ببرێتە بەر هەوای پاک و شووینی بەرکەوتوو بە ئاو بشۆرێت، هەمیشە گازی کلۆرو چەک کیمیایەکانی تر لەگەڵ بۆمبو تەقینەوەدا دەهاویژرین، ئەمەش وادەکات بۆ ئەوەی زیاتر و خێرا بڵاو ببێتەوە، ئەگەر گازی کلۆر بە شێوەیەکی خەست بەر پێست بکەوێ ئەوا دەسوتێتەوەو بلۆق دەکات و بریندار دەبێت.

فۆسجین phosgene: گازێکی خنکێنەرە، بۆیەکەم جار لە 19/12/1915 لەجەنگی یەکەمی جیهانیدا ئەڵمانیا 88 تەن لەم گازەی دژ بە سوپای بەریتانیا بەکار هێنا ( 120 سەرباز کوژران و 1069) بریندار کەوتن،دروست کردنی زۆر ئاسانە.
نیشانەکانی بەرکەوتن بە گازی خنکێنەر بریتیە لە ( کۆکە،تەنگە نەفەسی،ئازاری قەفەزەی سنگ،دواتر سیەکان بەتەواوی کاری خۆیان ناکەن و مرۆڤەکە هەست بە خنکان دەکات) .

دووەم : چەکی کیمیایی(هۆکار)ی سوتێنەر یان ڕووشێنەر “بلۆق “agents blister”
“vesicants ” : ئەم جۆرە چەکە کیمیایە کاردەکاتە سەر خانە زیندوەکانی لەش و دەبێتە هۆی سوربونەوە و سوتانەوەیان دروستکردنی بلۆق، لەڕێگای پێستەوە یان کۆئەندامی هەناسەو سیەکانەوە کاری خۆی دەکات، بەر هەرشوێنێکی لەش بکەوێ وەک سوتان بلۆقی گەورەی پڕ ئاو دروست دەبیت، بەتایبەت شوێنە ناسکەکانی لەش( بن هەنگڵ و بن ڕان و ئەندامانی نێڕینەی مرۆڤەکە) ،هەروەها ئەگەر بەرچاو بکەوێ زیانی زۆری پێ دەگەنێتو مرۆڤەکە کەم بینا یان کوێڕ دەکات، هەروەها بەهەمان شیوە کار لەسەر ڕوپۆشەخانەکانی بۆری هەناسەو سیکڵدانۆچکەکان دەکات و لەکاریان دەخات بەوجۆرە مرۆڤەکە توشی تەنگەنەفەسی و خنکان و پاشان مردن دەبێت.

جۆرەکانی جەکی کیمیایی سوتێنەر (بلۆق دروست کەر) بریتین لە ( کبریتی خەردەل”موستارد” sulfur mustards H,HD و نیترۆجینی خەردەلHN nitrogen mustadrds ولیوزایت lewisite L و ئوکسیمی فۆسجین phosgene oxime CX ) ، کاریگەریەکانی ئەم جۆرە گازانە درێژ خایەن و درەنگ دەردەکەوێ لەسەر کەسی بەرکەوتوو، بۆیە هەندێجار دەبێتە هۆی کوێری چاوەکانو زیان مەندی سیەکان و پاشان مردن.
چەکی کیمیایی خەردەل : ڕووشێنەرو بلوق دروستە کەرە،بۆ یەکەم جار لەساڵی 1822 دا بەرهەم هاتوە، بەلام کاریگەریە ژەهراویەکانی کەشف نەبوو هەتا ساڵی 1860، لەجەنگی یەکەمی جیهانیدا بەکار هاتوە بۆتە هۆی زیان گەیندن بە چاو و سیەکانی سەربازەکان،وەهەندێکیان تا دوای 40 ساڵ هەر بە دەردو ماکی ئەم گازەوە ناڵاندویانە.

تایبەت مەندیەکانی گازی خەردەل( موستارد Mustard ): گازی خەردەلی پاک بێڕەنگ و بێ بۆنە، تفتە، ناوی خەردەلی لێنراوە چونکە بۆیەکەم جار کە بەرهەم هات بەشێوەیەکی ناپاک بۆنی خەردەلی لێ دەهات، هەندێک دەلێن بۆنی وەک پیازی گەنیو وایە،بەلام ئەم بۆنە زۆر لاوازەو دوای جەن هەناسە دانێک هەست بە بۆنەکەی ناکەی، هەندی جاریش ڕەنگی زەردو مەیلەو قاوەی دەردەکەوێت پاش تەقینەوە، گازی خەردەل بە کارلێکی کیمیایی لەگەڵ خانەوشانە زیندوەکاندا دەگۆڕێت بۆ ئایۆناتی سەلفۆنیوم، ئەمیش خۆی دەبەستێت بە ژمارەیەکی زۆر لە گەردیلە زیندوەکان لەجۆری پڕۆتینەکان و چەوریەکان،واتە کاریگەری درێژ خایەنی دەمێنێتەوە لە ناو لەشذا ،گازی موستاردی کبریتی کاریگەری لەسەر چاو،پێست،کۆئەندامی هەناسە دائەنێت،هەروەها دەبێتە هۆی لاوازکردنی مۆخی ئیسک و ژەهراوی کردنی گەدەو کۆئەندامی دەمار،گازی خەردەل گازێکی جێگیرەو کاریگەریەکانی دەرەنگ دەردەکەوی.
گازێکی جێگیر و زۆریش دەمێنێتەوە، شەش ئەوەندەی هەوا قورسە بۆیە لەشوێنە نزماکەندا کۆدەبێتەوە، بۆماوەی دوڕۆژ لە کەشو هەوای ئاسایدا دەمێنێتەوە بەلام لەکەشو هەوای ساردا تا ماوەی جەند هەفتەیەک یان مانگێک زیاتر دەمێنێتەوە،گازی خەردەل زۆر تیژە جونکە لەسەر جلو بەرگو هەندی جاریش دەمامکەکان دەبڕیتو دەچێتە ناو لەش.

لەساڵی 2015 تیمێکی بەریتانی سەردانی هەڵەبجەیان کردبوو ،نمونەیان لە ژێر زەمینەکانی هەلەبجە وەرگرتبوو،دەرکەوتوە کە تائیستا کاریگەری ئەو گازە لەو شووێنە، تاریک و نزمە دا کە خۆریان تێ ناچیت ماوەتەوە.
نیشانەکانی بریندار بوون بە خەردەل:
کاریگەریەکانی بەرکەوتن بە گازی خەردەل لەدوای یەک کاتژمێر هەتا 24 کاتژمێردا دەردەکەوی ، تائیستا چارەسەرێکی تایبەت بۆ ئەم گازە ژەهراویە نیە، تەنها کارکردنی خیرا بۆ لابردنی ژەهرەکە لەشوینی بەرکەوتندا کەمێک سود ی دەبێت بۆ کەم کردنەوەی کاریگەریە خراپەکانی ئەم گازە کیمیاییە .
سوتانەوەی چاوەکان،هاتنەخوارەوەی فرمێسکی زۆر لەچاو،سوربونەوە و هەوکردنی پێست، سوربونەوە و ئاڵۆشی ڕووپۆشي خانەکانی ناو بۆری هەناسە و سورێنچک ،،،هتد، کۆکە،گۆرانی دەنگی قسەکردن، نابینا و کوێر بون،دروست بونی بلۆق لەسەر لەش وەک سوتان،دڵ تێکچون و ڕشانەوە،سکچون،تەنگەنەفەسی).
گازە سوتێنەرەکان لەچاو گازەی دەمار کەمتر خەڵك دەکوژن لەکاتی وەشاندنیاندا، بۆ نمونە گازی سومان پەنجا ئەوەندەی خەردل توانای کوشتنی خێرای مرۆڤو گیان لەبەرەکانی هەیە ،بەلام بریندارانی گازی خەردەل دوای چەندین ڕۆژ یان چەندین هەفتە دەمرن،بەلام گازی دەمار یەکسەر لەجێگای خۆی دەی کوژێت.

سێهەم: چەکی کیمیایی(هۆکاری) خوین blood agents :

کۆمەڵێ هۆکارن (چەکی کیمیایین ) لەڕیگای پێست و چاو و هەناسەوە دەچنە ناو لەشی مرۆڤو گیان لەبەرەکانەوە ئینجا بۆناو سوڕی خوێن دەبنە هۆی لەکار خستنی خرۆکە سورەکانی خوێن تا نەتوانن ئۆکسجین بگوازنەوە بۆ ناو خانەکانی لەش بەهۆی یەکگرتنی سیاندی لەگەڵ هیمۆگلۆبینداو مادەی هیمۆسیانین پێک دێت،ئەمەش توانای گواستنەوەی ئۆکسجینی نیە ، لەئاکامدا دەبێتە هۆی خنکاندنی خانەکانی لەش و لەکاتیکدا مرۆڤەکە توانای هەناسەدانیشی هەیە،بەلام خانەکانی لەش یەک لەدوای یەک دەخنکێن چونکە ئۆکسجینیان پێ ناگات لەسیەکانەوە.

چەکی کیمیایی خوێن لەشێوەی شل و گاز دا هەن، بریتین لە ( سیانیدی هایدرۆجین AC hydrogen cyanide و کلۆر سیانۆجین CK cyanogen chloride ،و زەرنیخ SA arsine )، بەکورتی سیانیدی هایدرۆجین HCN ، یەکێکە لە گازەکانی خوێن لە پلەی گەرمی ئاسایی ژووردا شلەیەکی بێ ڕەنگە،دەکرێ لەشێوەی گاز یان خوێی سیانید بەکار بهێنرێت، لەبەر ئەوەی زۆر بەخێرایی دەبێت بەهەڵم بە چەکێکی کاریگەر دانانرێت لە شوێنی کراوەدا، واتە لەدەشتو دەرو شاخەکاندا، بەلام لە شووینی داخراودا زۆر کوشندەیە .
گازی سیانیدی هادرۆجین کار دەکات بەهۆی( لەکار خستنی ئەنزیمی سایتۆ کرۆمۆ ئۆکسیدەیز ) کەڕۆڵی بنەڕەتی هەیە لە هەناسەدانی خانەکاندا،ئەمەش مردنی خانەکان دروست دەکات و پاشان مردنی جەستە.

نیشانەکانی بەرکەوتن بە گازی سیانید:

کەسی بەرکەوتوو بەم گازە هەست بە ناڕەحەتی و تەنگەتاوی دەکات، ژمارەی هەناسەدانی زیاد دەکات، گێژ دەبێت،سەری دێشی، هەست بە خنکان دەکات، هەناسەدانی ناڕەحەت دەبێت، گرژی ماسولکەکانی لەش، ڕشانەوە، هەناسەدانی دەوەستێت، لەهۆش خۆی دەچێت،ئینجا دەمرێت ).
چارەسەری ژەهراوی بون بە گازی سیانید (گازی خوێن) بەهۆی بەکار هێنانی مادەی یان تریاقی (پارا ئەمینۆپرۆ پی فینۆن PAPP )، دەبێ یەکسەرو فەوری پێی بدرێ،ئەگینا مرۆڤەکە دەمرێت.

چوارەم : چەکی کیمیایی(هۆکاری) دەمار (ئەعصاب): nerve agents
بەناوبانگترینی چەکە کیمیاییەکانن، شێوازی کار کردنی لە سەر مرۆڤی بەرکەوتوو بەهۆی لەکار خستنی ئاماژە دەماریەکانەوە یە لە کۆئەندامی دەمارەوە بۆ هەموو لەش، پێکهاتەی ئەم گازانە بریتیە لە ( ئاویتەی فوسفۆری ئەندامی Organophosphorus Compounds ) ،ئەمانە بە چەکیکی زۆر کوشندە ئەژمار دەکرین چونکە : ( لە ڕووی پێکهاتەی کیمیایەوە جێگیرن، بەئاسانی بلاو دەبنەوە، زۆر ژەهراوین، کاریگەریان خێرایە چ لەڕێی پێسەتەوە بەرکەوێت یان لە ڕێی هەناسەوە، دروست کردنیان بە تەکنیکێکی سادە و ئاسانە ، خەرجی دروست کردنیان و دەسکەوتنی مادە خاوەکەی هەرزانە )،چەکی کیمیای دەمار یەکەمجار لەئەڵمانیا بەرهەم هات وەک مێروو کوژێک، سارین بۆ یەکەمجار لە مانگی (10 و 11/ 1938 ) لە ئەڵمانیا و لە کارگەی (I.G.Farben ) بەرهەم هات لەلایەن زانای ئەڵمانی (جیرهارد شرۆدیر ) لەگەڵ گازەکانی تری دەمار ( تابون و سومان) بە مەبەستی پەرەپێدانی مادەیەک بۆ کوشتنی مێروە زیان بەخشەکان، کاتێ خۆیی و تیمەکەی بەر ئەم گازە کەوتن بۆماوەی مانگێک لەجێگا کەوتن، ( وشەی سارین پێکهاتوە لە یەکەم پیتی چوار زانا کە ئەم گازەیان درست کردوە).

جۆرەکانی گازی دەمار ( Nerve agent ):

• تابون GA یان توبان tabun دروستکردنی ئەم گازە زۆر ئاسانە بۆیە ولاتە فەقیرەکان وەک چەکێک دروستی دەکەنو بەکاری دەهینن، بەلام ولاتە پێشکەوتوەکان جۆرەکانی تر بەرهەم دەهێنن.
• سارین GB sarin بەشێوەی شل و گاز هەیە، بێ ڕەنگو بێ بۆنە زوو دەبێت بە هەڵم ، لەڕێگەی کۆئەندمی هەناسەو هەرسو پێست و چاوە وە دەچێتە ناو لەشەوە، لەخوارەوە نیشانەکانو چارەسەر بۆ هەموو گازەکانی دەمار ئاماژەی پێدراوە، هەروەها مێژووی بەکار هێنێ ئەم گازە کوشندەیەش.
• سومان GD somanکاریگەریەکانی لەڕێگەی بەرکەوتنی پێست و کۆئەندامی هەناسەوە دەبێت
• سایکلۆسارین GF syclosarin
• ڤی ئیکس VX ،سەد ئەوەندەی گازی سارین ژەهراویتر و کوشندەیە ، بەشێوەی شل و گاز هەیە،لەسەر زەوی و کەلو پەلو شوێنە بەرکەوتوەکان بۆ ماوەیەکی درێژ دەمێنێتەوە،بەتایبەت لە وەرزی ساردا زیاتر لەمانگێک دەمێنێتەوە، لەڕێگای چاو،پێست،کۆئەندامی هەرس و هەناسەوە کاری خۆی دەکات، یەکەمجار لەسالی 1950 لە بەریتانیا دروست کراوە، نیشانەکانی ژەهراوی بون بەم گازە پاش چەند چرکەیەک دەر دەکەوێ.
چۆنیەتی کار تێکرنی گازی دەمار بۆ سەر مرۆڤ: زۆر بەخێرایی کار خۆی دەکات کاتێ لەڕێگای هەناسەوە دەچێتە ناو لەش، ئینجا لەڕیگای خوێنی ناوسیەکان دەگوازرێتەوە بۆ هەموولەش، هەرکەسێک بڕێکی تەواو هەڵمژێت لەماوەی دوو دەقیقەدا دەیکوژێت، بەڵام ئەگەر لەڕێگای پێستەوە بێت کاریگەری کەمێ هیواشترو لەسەرخۆ دەردەکەوێ، هەمان شیوە ئەگەر بڕیکی تەواو لەپێستەوە بەر لەش بکەوێ ئەویش هەر کوشندەیە و مرۆڤە بەرکەوتوەکە دەکوژێت.

کاتێک گازی دەمار دەچێتە ناو لەشەوە دبێتە هۆی تێکدانی کاری ئەسیتیل کۆلین کە لە کۆتایی دەمارە کانەوە دڕژێت بۆ گرژ بونو خاوبونەوەی ماسوڵکەکان، ئەمەش دەکات کە بەردەوام ئەستیل کۆلین بڕژێت و ببێتە هۆی گرژ بونی ماسولکەو ڕژانی لیک و دواتر مردنی بەرکەوتوەکە.
نیشانەکانی بەرکەوتن بە گازی دەمار:
( ڕژانی لیک بەزۆری، ئاو هاتنە خواروە بەلوتدا، هەست کردن بە فشار لەسەر سنگ، بچوک بونەوەی بیلبیلەی چاو بەقەد یەک نوکەدەرزی لێ دیت، سەرئێشەو ماندوبون،جێگا بەخۆت ناگری و دڵت خاو دەبێتەوە، گێژ دەخۆی، کۆکەو هەناسە تەنگی، ڕشانەوە و لاواز بونی ماسولکەکان، گرژبونو ڕەق بونی ماسولکە،ئینجا مردن )
لەکاتی بەرکەوتن بە گازی دەمار مردن بەهۆی گرژ بونی ماسولکەکانی سیەکانەوە و هەروەها کاریگەری گازەکە لەسەر ناوەندی هەناسەدان لە کۆئەندامی دەماردا ڕوو ئەدات،واتە کەسەکە بە هۆی خنکانەوە دەمرێت.
تریاق یان چارەسەری گازی دەمار بە ( تێکەڵەیەک لە مادەی ئەترۆپین و مادەی ئۆکسیم ) دەبێت، ئەبێت زۆر خێرا ئەم چارەسەرەی بۆ بکرێت تاکو لەمردن ڕزگاری ببێت.

هەروەها دەکرێت تیمی فریا گوزاری بە خێرایی و یەکسەر فریا بکەوێ بۆ لابردنی پیس بونی شوێنەکە،شۆردنی بەرکەوتوان و گۆڕینی جلو بەرگەکانیان، وە چارەسەر لە نەخۆشخانەکاندا هەیە بۆ ئەم گازە.
** لە کیمیابارانی گوندی سێوسێنان لە ناوجەی قەرەداخ لەساڵی 22/3/1988 دا ئەو گوندە بە چەکی کیمیایی دەمار (سارین) بۆردومان کرا بە کاتیوشا، پاش گەیاندنی بریندارەکان بۆ خەستەخانەی ئەوکاتی مەلبەندی یەکی (ینک) هەر هەموویان جارەسەرکران بە مادەی (ئەترۆپین سلفیت) لەگەڵ شۆردنیان و گۆڕینی جلو بەرگیان، پێشتر زیاتر لە 750 ئەمپول ئەترۆپین گەیشتبویە خەستەخانە، پاش تەوا بونی ئەترۆپین ،مادەی ( هایۆسین) مان بەکار دەهێنا بە ناچاری ئەویش کاریگەری ئەرینی هەبوو.
پێنجەم: چەکی کیمیایی لەبیر چونەوە: جۆری ئیفلیج کردن و لە جوڵە خستنی مرۆڤ، وەک “کلایکۆلیتز،فینیسایکلیدین، BZ ” ئەم جۆرە چەکە وا لەمرۆڤ دەکات ( هەستی نەمێنی،ئیفلیج و بێ جوڵە دەبێ،ناتوانی هیچ بڕیارێک بدات وەک نەخۆشی لەبیرچونەوەی توش بوبێت).

ڕێگاکانی خۆ پاراستن لە چەکی کیمیایی:

کاتی جەنگی کیمیایی یان بایۆلۆجی رو ئەدات،سەربازێک پاریزراو ترە تا کەسێکی مەدەنی چونکە هیچ نا کەلوپەلی خۆپاراستنی هیە ،بەلام کەسانی مەدەنی هیچ هۆکارێکیان نیە بۆ خۆپاراستن ،ئەمەش مەینەتی و ناخۆشیەکانی جەنگی چەکی کۆکوژە.
لێرەدا باس لە خۆپارستنی کاتی و دیاریکراو دەکەین لەناو ماڵدا کاتێ ڕووبەڕوی بۆمبارانی کیمیایی دەبینەوە:
• دەبێ هێـمن و لەسەر خۆبین و بە زانایی و دانایی هەڵسوکەوت بکەین، یەکسەر بچینە شوێنکی ئارام و پارێزراوی ناو خانووەکە واتە گشت ئەندمانی خیزان.
• داپۆشینی دەمو چاو بە خاولیەکی تەڕکراو، هەر پانزە دەقیقە جارێک خاولیەکە بگۆڕین بە یەکێکی دیکە،نابێت کاتی گۆڕینی خاولیەک هەناسە بدەین.
• کاتێ جلی تایبەتی خۆپاراستن نیە لەماڵدا پێوستە جلی ئەستور لەبەر بکەین، وەک جلو بەرگی پێستە یان جلوبەرگی بارانی کە ناهێڵێ مادەی کیمیایەکە تێپەڕێت بۆ سەر جەستە.
• لەبەرکردنی جزمە یان پێڵاوێکی درێژ و دەستەوانەی پێست لەدەس بکەین
• نابێت بەرکەوتن ڕووبدات لەنێوان خۆتو هەر کەسێکی تردا ،نەبادا ئەو کەسە بەرکەوتەی کیمیایی بێت
• داخستنی هەموو کونو کەلەبەرێکی خانوە کە یان هۆدەکە، بەتایبەت دەبێ ئاگاداری کونی موبەریدەو سپلیت بین.
• شۆردنی لەش بە ئاوی ساردو سابون ،ئاوی سارد رێژەی بەهەڵم بوونی کیمیایەکە کەم دەکاتەوە،دەکرێت تایتیش بەکار بهێنرێت
• کاتێ ئاو دەست ناکەوێ دەتوانی پۆدرەی تالک هی منالان بپرژێنی بەسەر شوێنی بەرکەوتودا،ئەگەر پۆدرە نەبوو دەتوانی ئاردی نان بەکار بهێنی ،دەبێت خێرا دوای نیو دەقیقە پۆدرەکە یان ئاردەکە لاببەیتو هەم دەس پێ بکەیتەوە.
• نابێ لە ماڵ یان لەشوێنی خۆحەشاردان بێینە دەروە تاکو دڵنیا نەبین لە نەبونی مەترسی و گازی ژەهراوی لەدەروە، هەروەها دڵنیا بین لە سەلامەتی هەمووان ئەوانەی لەگەڵتن، ئەگەر باری تەندروستیان تێک چوو ئەوا دەبێت پەنا بۆ تیمە پزیشکیەکانی نزیک لەخۆمان ببەین.
• نابێت نزیک بکەوینەوە لەهیچ پەڵەیەکی چەوری،یان باڵندەی مردوو،ئاژەڵی مڕدارۆ بوو،یان ئەو یاریە خەڵەتێنەرانە کە فڕێ ئەدرێن و پاش هەڵگرتنو دەس لێدانیان ئەتەقنەوە وەک( قەلەم،یاری،کەلو پەل وشتی سەر سوڕ هێنەر)
• دەبێت پەنابەرینە شووێنە بەرزەکان ،چونکە گازی کیمیایی قورسترە لەهەوا و لەشووێنە نزمەکان کۆدەبێتەوە.
• دەبێ خۆمان نەخورێنین یان بلۆقەکانی سەر جەستە نەتەقێنین کاتێ بەر کیمیایی دەکەوین
دەبێت پارێزگاری لە پیس نەبونی خواردن و خواردنەوە بکەین لەوکاتەدا تاکو ئەوانیش پیس نەبن بە گازی ژەهراوی ،چۆن؟
 شۆردنی دەست و پل بەئاو سابون پێش نان خواردن،هاوکات دەبێت کاسەو کەوچک و پێخۆرەکان بشۆین پێش بەکار هێنانیان .
 هەڵگرتنی خواردەمەنی لەناو دەفرێکی تەختە یان شووشە یان کانزایی سەرداخراوی مەحکەمدا
 هەڵگرتنی ئاو بەهەمان شێوە لەناو دەفری شووشە یان تەرمۆز و سەرەکەی داخراو بێت بەوەرەقی مۆم کراو و مەحکەم.
 هەوڵدان بۆ داپۆشینی سەرچاوەکانی ئاو (تانکی ئاو) لەسەر بانی تەلارەکان یان خانوەکان تاکو پیس نەبن و ڕۆژانە سودیان لێ وەربگیرێت.

چۆنیەتی دروست کردنی دەماکێک تاکو بمان پاڕێزی لە بەرکەوتنمان بەچەکی کیمیایی:

دەکرێ مرۆڤ لەوکاتانەدا خۆی دەماکێک دروست بکات بۆ خۆی ئەویش هەندی مادەی پێوستە بۆ درروستکردنی لەوانە دوومقەبا،کەمێ لۆکە، پارچە قوماشیکی خام،پێنج کەوچک خەلوزی هاڕڕاوە یان کاربۆنی چالاک،لاستیک و لکێنەر “تیپ” ، ئەمانە بەشیوەی دەمامک بە کارتۆنە مقەباکان کونی وردی تێ دەکەین و ئامادە دەکرێت وخەڵوزکە و خامەکە پێکەوە دائەنرێنو بە لکینەر و لاستیکەکە دەکرێنە سەرو گوێ ،بەوشێوە دەماکێکی ئاسایی دروست دەکرێت، دەتوانی چاویلکەی مەلەکردن بەکار بهێنین بۆ پاراستنی چاو، گوێ بە پارچەیەک لۆکە بئاخینرێ تا گازی ژەهراوی نەچێتە ناویەوە.

مێژووی بەکارهێنانی چەکی کیمیایی:

بەکار هێنانی چەکی کیمیایی لە جەنگەکاندا پێشینەیەکی مێژوویی هەیە دەگەرێتەوە بۆ ساڵی 2000 پێش زاین، لەجەنگەکانی هیندی کۆندا ،جۆرە هەڵمێکیان یان دوکەڵێکیان بەکار هێناوە بۆتەهۆی ( خاوبونەوە،گێژی و باوێشکدان و خەواڵویی)، لە جەنگی نێوان ساسانیەکانو ئەسپارتەکانی یۆنان لە ساڵی 423 پێش زاینی ئەسپارتەکان دژی ساسانیەکان بەکاریان هێنا، ئەویش بەسوتاندنی خەڵوزو کبریتو قیر ، کە دوکەڵێکی خنکێنەری دروست دەکرد .
بەدرێژایی سەدەکانی مێژوو چەکی کیمیایی بەکار هاتووە، بەتایبەت و زۆرترینی لە سەدەی بیستەمداو لە جەنگی یەکەمی جیهانیدا بوە ،لایەنەکانی بەشداری شەر لەوانە ( روسیا،فەرەنسا، ئینگلترا،ئەڵمانیا، ئەمریکا ) چەکی کیمیایان دژ بە یەکتر بەکار هێناوە، ژمارەی قوربانیان گەیشتە ملیۆنێک و هەشت سەد هەزار کەس،ئەوچەکانەش بریتیبون لە (کلۆرین و فۆسجین و خەردەل)، لەکاتێکدا ژمارەی کوژراوانی جەنگی جیهانی یەکەم گەیشتە نزیک بیست ملیۆن مرۆڤ.

لەجەنگی یەکەمی جیهانیدا کە بەجەنگی کیمیایی ناسێنراوە بۆ یەکەم جار چەکی کیمیایی جۆری گازی کلۆر لەڕۆژی 22/4/1915 دا لەلایەن ئەڵمانیاوە دژ بە سەربازانی فەرنسا و جەزائیرو کەنەدا بەکار هات لە شاری (ئیبرس )ی بەلجیکا کەدەکەوێتە سەر سنوری فەرەنسا ،لەڕێگای فڕۆکەوە دەیان تەن لە کلۆری شلیان بەردایەوە بەسەر سەربازەکاندا ،ئەم بۆردومانە درێژەی هەبوە تا ڕۆژی 25 نیسان و تا دواتریش، زیاتر لە پینج هەزار سەرباز گیانیان بەخشی و زیاتر لە پانزە هەزار بریندار بون ، بەڵام ڕۆژی 29/4/1915 دانراوە بە ڕۆژی قوربانیانی چەکی کیمیایی دیارە لەم ڕۆژەشدا بۆردومانی کیمیایی بەردەوام بوە ، دواتر لە 19/12/1915 ئەڵمانیا 88 تەن فۆسجینی دژ بە سەربازانی بەریتانیا بەکار هێنا، داوتریش لەساڵی 1917دا گازی خەردەلی بەکار هێنا هەر لەنزیک شارۆچکەی ئیبرس .

ئەلمانیا بەیەکەم ولات دائەنری لەجیهاندا کە چەکی کیمیایی بەرهەم هێناو و بەکاریشی هێنا لە جەنگدا،شیمانە دەکرێ کە 168 تەن کلۆری بەکار هێناوە دژی نەیارەکانی ، بەشێوەی گشتی لە جەنگی یەکەمی جیهانیدا 124000 هەزار تەن چەکی کیمیایی بەکار هاتوە (کلۆر وفۆسجینو خەردەل)
سەرباری پێشکەوتن و گەشە سەندن و دروست کردنی چەکی کیمیایی لەسەر ئاستی جیهان ، لە جەنگی دوەمی جیهانیدا ئەو چەکە بەکار نەهات، بۆیە بەجەنگی فیزیایی ناوی دەرکرد، بەلام ئەمریکا لە جەنگی ڤیتنامدا جۆرە جەکێکی کیمیایی بەکار دەهێنا بۆ لەناو بردنی ( بەروبومی کشتوکاڵو دارستانەکان ) واتە گیا بڕ (herbicide ) کە پێ دەوترا (agent orange) ،ئەویش بۆ برسی کردنی خەڵک لەڕێگای لەناو بردنی بەروبومی کشتوکالەوە، هەروەها دارستانەکانیشی لەناو دەبرد تاکو شۆڕشگێڕەکان شووێنی خۆشاردنەوەیان نەمینێ.

مەغۆل و تاتارەکان سالی 1743 مشکی تۆپیوی بە تاعونیان بەکار دەهێنا بۆ داگیر کردنی ئەوشارانەی کە گەمارۆیان ئەدا، مشکەکانیان دەخستە ناو شووراکان تاکو ئەوانەی لەوێن بترسێنو ورەیان نەمێنی بەهۆی بڵاوبونەوەی نەخۆشی تاعونەوە، هەرچەند ئەمە چەکی بایۆلۆجیە، لە کۆتایی سەدەی پانزدەهەمدا ئیسپانیا و ئینگلیز لەکاتی داگیرکردنی ئەمریکادا بۆ تێکشکاندنی دانیشتوانی هیندە سوورەکان وخەڵات و دیاری پیسکراو بە ڤایرۆسی ئاوڵە دەنارد بۆ هیندە سورەکان تاکو ئەو نەخۆشیە لەناویاندا بلاو بێتەوە، لەسەدەی هەژدەهەمدا ڕوسەکان لاشەی مردوی مرۆڤەکان بەهۆی تاعونەوە دەخستە ناو شوورای شارەکان لە ئاسیای ناوەڕاست تا خەڵکی زیاتر بکوژێتو دواتر ناچار بە تەسلیم بونیان بکات.
ناپلیۆن لە زۆربەی شەڕەکانیدا ئاژەڵی مڕدارۆ بوی لە نەخۆشی تاعون و ئەنسراکس ( سپڵە قەویلە Anthrax ) دەخستە ناو سەرچاوەکانی ئاو تاکو پیس ببن و خەڵك نەخۆش بخات.

عیراقیش چەکی بایۆلۆجی جۆری ئەنسراکس و ژەهری بۆتیلینیومی وەدەس خستبوو،لەڕیگای موشەک و بۆمبەکانەوە بەکاری دەهێنا، بەلام بۆمبەکان کاری گەری ئەم بەکتریا کەم دەکەنەوە، بۆیە پرژاندنی لەڕێگای فرۆکەوە کاریگەری تەواوی دەبێت، هەندێ سەرچاوە باسیان لەوە کردوە کە ڕژێم ئەو چەکە بایۆلۆجیانەی لەسەر زیندانیانی نەیاری ڕژێم تاقی کردۆتەوە بەتایبەت فەیلیەکان، هەروەها ڕژێم سەرگەرمی پەرپێدانی جۆرە چەکێک بوو کە تێکلەیەک لەگازی کیمیایی و ژەهری بۆتیلینیوم و تۆزی بەکتریای ئەنسراکس بوە، کە زۆر مەترسیدار بوو، بەلام لەلایەن پشکنەرەکانی نەتەوەیەکگرتوەکانەوە ئەم بەرنامیە کەشف کراو هەڵووەشینرایەوە لە دوای جەنگی کوێتەوە .
لە سەردەمی داگیرکاری بەریتانیا لەعیراقدا هەندێ سەرچاوە باس لە بەکارهێنێ چەکی کیمیایی دەکەن دژ بە شۆڕشگێرەکانی ساڵی 1920 لەلایەن ئینگلیزەکانەوە.

لەسەرو بەندی جەنگی یەکەمی جیهانیدا بەریتانیا بەکتریای کۆلیرای دەکردە ناو ئاوی ئیتالیەکانەوە بە هۆکاری ئەوەی ئیتالیا هاوپەیمانی ئەڵمانیا بوو، هەروەها ئەڵمانیا بە فرۆکە بۆمبی میکرۆبی تاعونی دەدا لە لەندەنی پایتەختی ئینگلترا، ساڵی 1946 باندێکی ئیسرائیلی ئاوی نیلی بە میکرۆبی کۆلیرا پیس کردو وەبای کۆلیرا لە میسر بلاو بویەوە، هەرووەها لە ساڵی 1967 دا مۆسادی ئیسرائیل هەمان کردوەی دوبارە کردوە.
وڵاتی ژاپۆن لە جەنگی دا دژ بە چین و مەنشوریا ساڵی 1931، لەئاسمانەوە کێچی هەڵگری نەخۆشی تاعون و کۆلیرای هەڵدایە خوارەوە ،هاوکات گەنمیشی لەئاسمانەوە ڕۆ دەکرد تاکو مشک گەنمەکە بخوات و لەوڕێگەوە نەخۆشیەکە بلاو بێتەوە، بەهەزارن کەس بونە قوربانی ئەم چەکە بایۆلۆجیە، تۆمارەکانی جەنگی ژاپۆن و چین باس لە کوشتنی 400 کەس لە ئەسلی 600 کەسی گوندێک بە چەکی بایۆلۆجی لەسالی 1942 دا.
هەروەها وڵاتی چنی ژاپۆنی بە بەکار هێنانی چەکی کیمیایی تۆمەت بار دەکرد لە جەنگی دوەمی جیهانیدا و بلاوی کردەوە کە زیاترلە 2900 جار چەکی کیمیایی دژی چین بەکار هێناوە.
ژاپۆن بەردەوام بوو لەبەکار هێنانی ئەم چەکە تا کۆتایی جەنگی دوەمی جیهانی و تەسلیم بونی، دواتر ڕوسیاو ئەمریکا سودیان وەرگرت لە شارەزایەکانی ژاپۆن بۆ دروستکردنی چەکی بایۆلۆجی.

تاوانی بۆمبارانی هێرۆشیماو ناکازاکی لە 6-8/ 1945 و 9/8 /1945 دا کە ترۆپکی تاوانەکانی مرۆڤایەتی بوو.
لەساڵی 1984 دا پیاوێکی دینی هیندە سورەکان هەندێ میکرۆبی سالمۆنیلای کردە ناو زەلاتەی چیشتخانەیەکەوە زیاتر لە 750 کەس ژەهراوی بون ،ساڵی 1995 کۆمەڵەیەکی ئیسلامی بە هۆی ڕەشاشەوە لە سەر ئۆتۆبیل دامەزرابوو میکرۆبی کۆلیراو تاعونو ئیبۆلایان دەپرژاند ،ئەمش ترسێکی زۆری خستە ناو خەڵکی ژاپۆنەوە چونکە پێشتر کەسێکی نادیار شووشەیەک لە گازی سارینی لە ژێرزەمینەکانی میترۆدا بلاو کردبویەوە و زیاترلە 12 کەسی کوشتبوو بەهەزارانیش بریندار کردبوو.

لە ماوەی جەنگی ساردی نیوان بلۆکی سۆشیالستیو سەرمایەداریدا زۆرێک لە ولاتان چەکی کیمیاییان دروست کرد واتە لەنیوان ساڵەکانی حەفتا و هەشتای سەدەی رابردودا (1970-1980) ،مەزەندە دەکرێ 25 ولات ئەو چەکەیان بەرهەم هێنابێت، لەوانە (ئەمریکا 30 هەزار تەن چەکی کیمیایی دروست کردوهەڵیگرتوە،لەبەرامبەردا روسیا 40 هەزار تەنی دروست کردوە، هەروەها هەریەک لەولاتەکانی ” عراق،کۆریای باکور ، چین،تایوان،هیندستان،پاکستان،کوبا، لیبیا،ئیران،میسر،ئیسرائیل،سوریا) چەکی کیمایی و بایۆلۆجیان بەرهەم هێناوە .

لە سەرو بەندی جەنگی ئیراق و ئیراندا( 1981-1988 ) چەکی کیمیایی بەکارهات لەلایەن عیراقەوە دژ بە ئیران لەبەرەکانی جەنگدا، هەروەها عیراق بۆ لەناو بردنی گەلی کورد دژ بە ناوچەکانی ژێر دەستی پێشمەرگە چەکی کیمیایی بەکار هێنا،لە 15/4/1987 وە تا 29/8/1988 زیاتر لە سەدان جار چەکی کیمیایی بەکار هێناوە، زیاتر لە 400 گوندو شارۆچکەو دۆڵ و ناوچەی بۆمباران کردوە ،ترۆپکی ئەم تاوانە لە شاری هەڵبجە ڕەنگی دایەوە لە 16/3/1988 دا ڕژێم شاری هەلەبجەی بە جۆرەها چەکی کیمیایی بۆردومان کرد ،پێنج هەزار کەس شەهید کەوتن و دەیان هەزار بریندارو ئاوارە بون، شاری هەلەبجە دوای شاری سەردەشت کەلە 28/6/1987 دا کیمیاباران کرا، لەسەرئاستی جیهان بە چەکی کۆکوژی کیمییایی بۆردومان کراوە یەکەم شارە زۆرترین قوربانی بەچەکی کیمییا تیدا تۆمارکراوە .

ڕژێمی سوریا لە 21/8/2013 شارۆچکەی غۆتەی بۆردومان کردوە بە چەکی کیمیایی (1429 ) کەس کوژراوە، (426) مناڵی تیدا بوە، دوا جار شاری خان شەیخوان لەڕۆژی 4/4/2017 بە جەکی کیمیایی بۆردومان کراو سەد کەس بونە قوربانی و 400 بریندار کەوتن، لە ئاڵؤزیەکانی سوریادا بەپێ زانیاریەکانی نوسینەگەی مافی مرۆڤی نەتەوەیەکگرتوەکان، بەسەریەکەوە 26 جار چەکی کیمیایی بەکار هاتوە بیستیان ڕژێمی سوریا لێ بەرپرسەو ئەوانی تریش هێزەکانی ئۆپۆزیسیۆن بوون، لە نوێترین لێدوانی ئەحمەد ئۆزجو سەرۆکی ڕیکخراوی قەدەغەکردنی چەکی کیمیایی لە ڕۆژی 29/4/2017 دا لە ساڵیادی ڕۆژی جیهانی چەکی کیمیایی دا دەڵی لە سوریا 45 جار چەکی کیمیایی بەکار هاتوە .
سەرباری ناردنی شاندی لێکۆڵینەوە بۆ سوریا بەلام تائیستا یەکلا نەبۆتەوە کێ ئەم هیرشانەی ئەنجام داوە، لەکاتیکدا کە پشکنەرانی نێودەولەتی سەر بە ڕیکخراوی قەدغەکردنی چەکی کیمیایی پشکنین بۆ چەکەکانی سوریا کردوە لە حوزەیرانی 2014 دا نەتەوە یەکگرتوەکان بلاوی کردەوە هەموو چەکە کیمیایەکانی سوریا لەناو براوە.

سەرچاوە نیو دەوڵەتیەکان دەڵێن تائیستا چوار جار گازی سارین بەکار هاتوە یەکەم جار لەهەلەبجە و لەلایەن ڕژێمی سەدامەوە،کە پینج هەزار کەسی مەدەنی گیاننیان بەخت کرد،تەنانەت بینراوە باڵندەی لەسەر درەختەکانەوە خستۆتە خوارەوە، بۆجاری دووەم لە ژاپۆن لە ڕۆژی 20/3/1995 دا لەلایەن کۆمەڵێکی ئیسلامی توندڕەوەوە(ام شرینیکۆ) لە چەند میترۆیەکی شاردا وەشینرا بوە هۆی کوشتنی خیرای 12 کەسو پینج هەزاریش بریندار بوون، سێهەم جار گازی سارین لە شارۆچکەی غۆطەی سوریا بوو لەلایەن ڕژێمەکەی ئەسەدەوە، لە 21/8/2013 دا،چوارەم جاریش لە شارۆچکەی خان شیخونی پاریزگای ئەدلب و لە سوریا،ئەمجاریش ڕژێمی ئەسەد تاوانبارە،بەلام تائیستا یەکلایی نەبۆتەوە هەر نکۆڵی دەکات، بەڵام لە کوردستان چەندین شووێنی تر بەر چەکی کیمیایی جۆری دەمار کەوتوە لەوانە شارەدێی سیوسێنان کە لە ئێوارەی 22/3/1988 واتە شەش ڕۆژ دوای هەلەبجە بە ڕۆکیتی کاتیوشاو گازی دەمار بۆردومان کرا، بەهەمان شێوە گوندەکانی بەلەکجاڕ و دوکانو دوکەرۆ ،ڕۆژانی دواتر بە جەکی کیمیایی جۆری دەمار بۆردومان کرا لە ناوچەی قەرەداخ ، دواتریش گوندەکانی گۆپتەپەو عەسکەر ناوچەکە بە گازی دەمار بۆردومان کراوە لە 3/5/1988، بەداخەوە تا ئیستا ئەم بەروارانە بە جیهانی نەکراون.

لەڕۆژی 27/2/1988 دا بارەگاکانی (ینک) لەناوچەی قەرداخ نزیک گوندی بەلەکجار بۆمبارانی کیمیایی بەچەکی خەردەل کرا لەلایەن شەش فرۆکەی جەنگی دەولەتی عیراقەوە،نیشانەکانی سوتانەوە و بلۆق دروست بون و کوێڕ بون و هەناسە تەنگیو خنکان دەرکەوت لەسەر بریندارەکان،یەکێکیان بەهۆی گاریگەری لەسەر سیەکانی گیانی بەخشی،ئەوانی تر هەموویان پێستیان سوتا و ڕەش هەڵگەرا پاش ماوەیەک توێکلە سوتاوە مردوەکە لابرا و کەوتەوە سەر پێستی ئاسایی( ئەمەم بەچاوی خۆم دیوە).

لەگوندی شاناخسێ لە 23/3/1988 و ڕۆژانی پێشوو گازی خەردەل بەکار هاتوە.
ئیسرائیل خاوەنی هەڵگیراوێکی زۆری چەکی بایۆلۆجی و کیمیاییە،لەکاتیکدا خاوەنی چەکی ناوکیە، ئەویش بۆ بەرامبەر وەستانی دژەکانی (ئیران،عیراق،سوریا) ،چونکە بەکار هێنانی چەکی ناوکی بە ناهاوسەنگ دەزانێت و بۆیە پێوست دەکات بە چەکی کیمیاییو بایلۆجی وەلام بداتەوە.
لە جەنگی ڕوخانی ڕژێمی بەعس ساڵی 2003 لەلایەن ئەمریکاوە چەکی ( بۆمبی نیوترۆن) بەکار هات بۆ گرتنەوەی فرۆکە خانەی بەغدا ،ئەو بۆمبانە کاتێ دەتەقنەوە بەهۆی تیشکی گەرماوە هەرچی جەستەی زیندوی مرۆڤە دەسوتێنی و دەتوێنەوە،وە زیان بە بیناو تەلارەکان ناگەیەنێت.
زیاتر لە 30 جار چەکی کیمیایی دژی دارفۆریەکان لەشاخی مڕە لەلایەن دەوڵەتی سودانەوە بەکار هاتوە لەساڵی 2016 دا.

مێژووی پەیماننامەکان بۆ قەدەغەکردنی چەکی کیمیایی:

 لەساڵی 1874 پەیماننامەی برۆکسل مۆر کرا کە بەکار هێنانی ژەهر لەگەڵ چەکدا قەدەغەیە دواتر لەلاهای ساڵی 1899 وە یاسای نیودەوڵەتی بەکار هێنانی ژەهر و گازی کیمیایی لە شەڕەکاندا قەدەغە کردوە
 بەپێی بەڵێنی دەریایی واشنتۆن کە لە 6 /2/1922 بەسترا لە نێوان هەر پێنج دەولەتە زلهێزەکە بۆ قەدەغەکردنی چەکی کیمیایی ، بەلام بەهۆی پا بەند نەبونی فەرنساوە ئەم بەڵێنە سەری نەگرت.

 پرۆتۆکۆڵی جنێف کەپەیماننامەیەکی جیهانی بۆ قەدەغەکردنی چەکی کیمیایی و بایۆلۆجی مۆر کرا لە 17/7/1925 دا ، وەلە 8/2/1928 دا چۆتە بواری جێ بەجێکردنەوە و 133 ولات واژۆیان کردوە، کە نابێت چەکی کیمیایی و بایۆلۆجی لە کات جەنگاد بەکار بێت، ئەم پرۆتۆکۆلە باس لە دروست کردنو هەڵگرتنی ناکات بۆیە دواتر چەندین پەیماننامەی تر هاتنە ئاروە بۆ جارەسەری تەواوی ئەم گرفتانە.

 پەیماننامەی ساڵی 1972 بۆ قەدەغەکردنی چەکی ژەهراوی toxins و چەکی بایلۆجی
 پەیماننامەی چەکی کیمیایی ساڵی 1993 نوێرترین پەیماننامەیە،و پشتیوانی بەهێزی یاسای نیودەولەتی هەیە ، ساڵی 1997 چۆتە بواری جێبەجێ کردنەوە، بەمانای قەدەغەکردنی بەرهەم هێنانو نوێگەری و هەڵگرتن و بەکار هێنانی چەکی کیمیایی، ئەم پەیماننامە لەلایەن ڕیکخراوی قەدەغەکردنی چەکی کیمیاییە وە سەرپەرشتی دەکرێت (OPCW ) بارەگاکەی لە لاهایە و 192 دەولەت ئەندامن لەم ڕیکخراوەدا، ئەو ولاتانەی کە ئەندامن لەم ڕیکخراوەدا پێویستە مل کەچی پشکنینەکانی ئەم ڕیکخراوە بن، چالاکی ئەم ڕیکخراوە بەردەوامە لە سەر ئاستی جیهان،کارەکانی بە هەماهەنگی نەتەوە یەکگرتوەکان دەبات بەڕێوە، خۆیشی ڕیکخراویکی جیهانی سەربەخۆیە.

بەپێی راپۆرتێکی کەناڵی جزیرە کە سەردانی یەکێک لە گەنجینەکانی هەڵگرتنو پاراستنی چەکی کیمییا دەکات لەئەمریکا ئاماژە بە بونی سیستەمێک دەکات کە لەکاتی هەر تەقینەوەیەکی ناخوزراو لەوشوێنەدا سیستەمێکی هەڵمژنی ئەو چەکە کیمیایە ئامادەیە و ناهێلێ هیچ ژەهرێک بلاوە بکات لەو شوێنەدا، هەروەها بەردەوامیش ئەزموون دەکەن لەسەر ئاژەڵ لە نزیک ئەو گەنجینەیە ،هاوکات لە سەر ئەو هەنگانەی کەدانراون بۆ ئەو مەبەستە ،فرینی فرۆکەش قەدەغەیە لەئاسمانی ئەو شوێنەدا.
راپۆرتەکە ئاماژە دەکات کە سوپای ئەمریکی لەئاستێکی زۆر بەرزدایە بۆ خۆپارستن لە چەکی کیمیایی و بایۆلۆجی، بەچەشنیک لەهەمو کاتێکدا سەربازان جلو بەرگو دەمامکی خۆپاراستنیان پێیە، وە دەمامکەکان گۆرانکاری زۆریان بەسەردا هاتوە لەروی توانای پالاوتن و سوکی کێشیان.
دکتۆر ناجح گوڵپی 29/4/2017
بە بۆنەی ساڵیادی قوربانیانی چەکی کیمیایی و تێپەڕبونی سەدو دوو ساڵ بەسەر یەکم جار بەکارهێنانی چەکی کیمیایی لە جەنگی یەکەمی جیهانیدا

————————–
سەرجاوەکان:
1. http://www.aljazeera.net/programs/infocus/2005/1/10/%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B3%D9%84%D8%AD%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%8A%D9%85%D9%8A%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D8%A9-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%B1%D8%AB%D9%88%D9%85%D9%8A%D8%A9
2. کتێبی پانۆرامای بەکارهێنانی چەکی کیمیایی لەکوردستان 2017 نوسینی د.ناجح گوڵپی
3. http://kurdocide.org/Detail.aspx?id=14779&LinkID=1
4. http://kurdocide.org/detail.aspx?id=14775&linkID=1
5. http://orient-news.net/ar/news_show/4950/0/%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B3%D9%84%D8%AD%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%8A%D9%85%D8%A7%D9%88%D9%8A%D8%A9-%D9%88%D8%B7%D8%B1%D9%82-%D8%A7%D9%84%D9%88%D9%82%D8%A7%D9%8A%D8%A9-%D9%85%D9%86%D9%87%D8%A7
6. http://midan.aljazeera.net/reality/politics/2017/4/23/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%A7%D8%AD-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%8A%D9%85%D9%8A%D8%A7%D8%A6%D9%8A-%D8%AA%D8%B9%D8%B1%D9%81-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D8%A8%D9%8A-%D9%84%D8%BA%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D9%86
7. http://www.news24.com/World/News/chemical-weapons-allegedly-used-45-times-in-syria-opcw-chief-20170428
8. https://www.un.org/disarmament/wmd/chemical/
9. http://nationalinterest.org/feature/the-five-most-deadly-chemical-weapons-war-10897
10. https://en.wikipedia.org/wiki/Ypres مێژووی شاری “ئیبرس”
11. https://www.opcw.org/about-chemical-weapons/history-of-cw-use/
12.




سەرنجێک لەسەرهەڵوێستە نوێکەی بزوتنەوەی حەماس ! (1) … عەبدوڵا ساڵح

ڕۆژی 1 / 5 / 2017 خالید مشعەل سکرتێری مەکتەبی سیاسی بزوتنەوەی حەماس لە دۆحەی پایتەختی قەتەر لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانی دا پەیماننامەیەکی – وثيقة – نوێی بزوتنەوەکەی ڕا گەیاند ، خاڵە گرنگەکانی ئەم پەیماننامەیە بریتین لە: ڕازی بونیان بە چارەسەری پێکهێنانی دوو دەوڵەت بۆ ئیسرائیل و فەلەستین بەگوێرەی سنورەکانی پێش 4 / 6 / 1967 ، قودس بکرێتە پایتەختی دەوڵەتی فەلەستین ، دوژمنایەتیان لەگەڵ جولەکە نیە وەک ئایین بەڵکو بەهۆی ئەوەوەیە کە ئەوان خاکی فەلەستینیان داگیر کردوە ،ڕاشیگەیاند کە ئەوان لە بزوتنەوەی ئیخوان ئەلموسلمین دابڕاون .

مشعەل ،ئەو هەنگاوەی وەک بەرەو پێشچونو کرانەوەی بزوتنەوەکەیانی هەژمار کرد و بڕیارە پەیماننامەی دیکەشی بەدوادا بێ و پێداگری کرد لەوەی بزوتنەوەکەیان سوورە لەسەر ئامانجەکانی پێشوی وەک بنیاتنانی دەوڵەت بۆ فەلەستینیەکان لەسەر تەواوی خاکی فەلەستین وڕەتکردنەوەی دانپێدانان بە شەرعیەتی دەوڵەتی ئیسرائیل و سوور بوون لەسەر گەڕانەوەی تەواوی ئاوارەکان بۆ خاکی فەلەستین . ئەم هەڵوێستە تاکتیک بێ یا ستراتیژ، نیشانەی پاشەکشەیە بە سیاسەتەکانی حەماس، هەرچەندە پاشەکشەیەکی شەرمێونانەو لێڵیش بێ .
پرسیارەکە لێرەدا ئەوەیە : بۆ لەم کات و ساتەدا ؟ بۆ بەتایبەتی لەو شوێنە ڕادەگەیەنرێ ؟
بۆڕوونکردنەوەی وەڵام پێویستە چەند خاڵێک دەست نیشان بکەین :
1/ حەماس کە خۆی لقێکە لە دارەکەی ئیسلامی سیاسی ، وەک هەموو بزوتنەوەکانی تری سەر بەو ڕەوتە، چ لە ناوچەکەو چ لە جیهان، بۆیان دەرکەوتوە کە خۆری دەوڵەتەکەی داعش ڕووی لە ئاوابوونە ، ئەو دەوڵەتەی هەمویان، بەهەرشێوەیەک بۆیان گونجابێ، گرەویان لەسەر دەکردو جێگای هیواو ئومێدیان بوو، هەر بۆیە خۆ ئامادەکردن بۆ قۆناغی دوای داعش زەرورەتێکی حەیاتیە بۆ هەموو ئەو ڕەوتانە، بەوانەی کوردستانیشەوە .
2/ سێکوچکەی، تورکیا – قەتەر – سعودیە، کە هاوکارو هاوپەیمانی دەوڵەتەکەی داعش بوون و کۆمەگی ماڵی و لۆجستی وبەشەرییان بەڕاست و چەپدا پێدەگەیاندن ، ئەوانێش لەو مەترسیە گەیشتوون کە دەبێ هاوپەیمانە ئیسلامیەکانیان ئارایشێکی نوێ بەخۆیان و سازمانەکانیان بدەنەوە ، قەتەر زووتر بۆ ( جبهة النصرة )ش وای کرد و ناوەکەی پێگۆڕین بۆ ( جبهة فتح الشام ) و ڕایانگەیاند کە ئەوان ئیتر لە قاعیدە دابڕان .

3/ نزیک بە دوو ملیۆن هاوڵاتی کە لە ساڵی 2007 ، کاتێک حەماس چەنگی بەسەر کەرتی غەززە دا گرت، لە خراپترین هەل و مەرجدا ژیان بەسەر دەبەن ، داسەپاندنی بەزۆری قانونەکانی شەریعەتی ئیسلام ، گەمارۆی ئابوری لە هەموو لایەکەوە، تەنانەت لە دەروازەی ڕەفەح کە غەززە بە میسرەوە دەبەستێتەوە ، سێ شەڕی ماڵ وێرانکەری دڕندانەی دەوڵەتی ئیسرائیل دژی دانیشتوانی ئەو کەرتە لە 2007 تا ئێستا ، نەبوونی دەرمان و خراپی و بێئیمکانیەتی کەرتی تەندروستی ، کەمی خۆراک ، کارەبا ، ئاوی خواردنەوە و تازەترینیشیان بڕینی بەشێکی زۆر لە موچەی فەرمانبەران لەلایەن دەسەڵاتی فەلەستینیەوە کە مەحمود عەبباس سەرۆکایەتی دەکا، ئەم بارو دۆخە لەو کەرتە ژیانی بە جۆرێک بۆ دانیشتوانەکەی سەخت کردووە ئەگەری تەقینەوەی جەماوەری دژی حەماسی چەند بەرابەر کردۆتەوە .

4/ سەردانی مەحمود عەبباس بۆ واشنتۆن لە ئێستادا و گفتوگۆی لەگەڵ ترامپ دەربارەی چارەسەری کێشەی نێوانیان لەگەڵ دەوڵەتی ئیسرائیل، حەماسی ناچار کرد لەڕێگای ئەو هەڵوێستەوە نامەیەکی سیاسی بنێرێ بۆ ئەمریکا کە ، عەبباس ، ڕکابەرە مێژوویەکەی حەماس ، تەنیا نوێنەری خۆی و ڕێکخراوی فەتحە و لەهەر چارەسەرێکدا پێویستە ڕۆڵی حەماس لەبەر چاو بگیرێ بە تایبەت کە حەماس بەم پەیامە نیەت پاکی خۆی ڕاگەیاندووە .
5/ گومان لەوەدا نیە کە قەتەر دەستی باڵای هەبووە لە داڕشتنی پەیماننامەکەی حەماس، بەتایبەت کە ئەو دەوڵەتە بە دزی و بە ئاشکرا پاڵپشتی هەموو ئەو گروپە ئیسلامیە توند ڕەوانەیە و جێگای حاوانەوەی زوربەی ڕابەرانی هەڵاتوی ئیخوان موسلمینە و لە پێشیانەوە یوسف قەرەزاوی، هەر بۆیە ئەو پەیامە لە دۆحە ڕاگەیەنرا .

6/ حکومەتی ئیسرائیل کە هەرگیز دەستی نەپاراستوە لە هەر جۆرە تاوانێک دژی خەڵکی بێدفاعی فەلەستین، هیچ بایەخێک بۆ ئەم پاشەکشەیەی حەماس دانانێ و بەفریوکاری ناوی دەبا ، تا ئەو کاتەی بەتەواوی چۆکی پێدانەدا و چەک لە شانی باڵە چەکدارەکەی حەماس ( کتائب عزالدين القسام ) دانەماڵێ و ناچاری نەکا دان بە بوونی دەوڵەتی ئیسرائیل دا بنێ و گوێی خۆی کەڕ نەکا لە مەسەلەی گەڕانەوەی ئاوارە فەلەستینیەکان ، ئیتر لەو حاڵەتەدا حەماسێک لەئارادا نامێنێ و بنەماکانی دامەزراندن و مانەوەی خۆی لەدەست دەدا .

شکستی مۆدێلی حوکمڕانی ئیسلامی سیاسی و شیعاری ” ئیسلام تاکە ڕێگا چارەیە ” دەمێکە سەلمێندراوە ، ئەم جۆرە لە حوکمڕانی سەردەمی بەسەر چوەو دەمێکە ئێکسپایەر بووە ، هۆی ئەوەی کە لە سعودیەو ئێران، یا هەندێک وڵاتی دیکە بەردەوامی هەیە، دەگەڕێتەوە بۆ شمشیرە ژەنگاویەکەیان و قەنارەو ئیعدامی بە جوملەو و سەرکوت و خەفەقان و بێمافی و کوشت و کوشتار ، واتە حوکم بەزەبری کوتەک ، هەر بۆیە نە خەڵکی فەلەستین و نە هیچ ئازادیخوازێک نەک تەنیا بایەخێک بۆ هەڵوێستە نوێکەی حەماس دانانێن، بگرە بەئاواتی ئەو ڕۆژەوەن ئەم جۆرە ڕەوتانە ئێخەی مروڤایەتی بەردن و دین وەک مەسەلەیەکی تایبەتی تاکەکان هەژمار بکرێ و لە دەوڵەت جیابکرێتەوە.

1. / حماس – کورتکراوەی ( حركة المقاومة الاسلامية ) واتە بزوتنەوەی بەرەنگاری ئیسلامی، لەساڵی لە 1987 لە سەر دەستی کەسێک بەناوی ئەحمەد یاسین دامەزرا و دواتر حکومەتی ئیسرائیل تیرۆری کرد .
4 / 5 / 2017




باوكی به‌ڕێزمان … ڕۆسته‌م خامۆش

بـاوكـی به‌ڕێزمـان كه‌سـێـكـی چـاكـه‌
بـۆ ئێمـه‌ دڵســۆز ، مانـدوو و هیـلاكـه‌
هـه‌ر لـه‌ بـه‌یــانــی هـه‌تـا ئـێـواره‌
بــه‌ ده‌سـتـی پــاكـی خه‌ریـكـی كاره‌

بـاوكـی به‌ڕێـزمـان ئێمه‌ی خۆش ده‌وێ
بـۆیـه‌ مـانـدووه‌ بــه‌ ڕۆژو شــــه‌وێ
نان په‌یـدا ده‌كـا بـه‌ ڕه‌نجی شــانـی
تا ئێمـه‌ بژیـن بـه‌ مـه‌ردی و جـوانـی

بـاوكـی به‌ڕێـزمـان دڵ میـهـره‌بانـه‌
بـــۆ ژینــی ئێمه‌ لــه‌ تێكـۆشــانـه‌
كـرێـكـارێـكــی مــــه‌رده‌ لـه‌ ژیان
ئێمه‌ش پێی ده‌ڵێین : سوپاس بابه‌ گیان

ڕۆسته‌م خامۆش _ هه‌ولێر 2017




جیهانبینی و خەمسازی … هەرێم عوسمان

گه‌ر ده‌پرسی من له‌به‌رچی که‌م ده‌خۆم
من به‌ برسی قه‌ط مه‌زانه‌، غەم دەخۆم
ئاوی سوێری چاو و باری تاڵی لێو
سوێر و تاڵی دەم دەم و ژەم ژەم دەخۆم
ئاوی کەوثەر نۆشی صوفی بێ کە من
ئاوی ئینسان، یەعنی ماچی دەم دەخۆم…
تاڵی بێ یارو دیار و تارو مار
عەلقەمی چی؟ ئەرقەمی چی؟ سەم دەخۆم
نه‌وعه‌ ئینسانێ هه‌یه‌ غه‌م قوتییە
من غه‌می خۆم و غه‌می عاله‌م ده‌خۆم
غه‌م ده‌ڵێ: ‘نالی’ که‌ غه‌م‌خواریم نه‌کا
ناعیلاجم من به‌نی ئاده‌م ده‌خۆم(296-298)
شادمانی بێ وه‌فایه‌، یاری تێری و مه‌ستییه‌
یاری ته‌نگانه‌م غه‌مه‌ با هه‌ر غه‌می خۆم، خۆم بخۆم(304)
***
(فاتیحه‌!) ته‌سخیره‌ شاری دڵ به‌ طابوری ئه‌له‌م
مودده‌تێکی زۆره‌ پایته‌خته‌ له‌ بۆ خاقانی غه‌م(308)
***
منم سه‌رکرده‌تان بۆ له‌شکری غه‌م
ده‌ترسم بڕۆم، بشکێ سوپاتان(319)
***
ئه‌وا نیشانه‌یی مه‌رگم عه‌یانه‌
که‌ من غه‌رقی خەم و خوێن و زوخاوم(٢٩٤)

شیعر و خەم

لە سەرەتاوە بە هەندێک پرسیار لەسەر خەم بە گشتی و خەم لای نالی دەستپێدەکەم. لای شاعیر چۆن باسی خەم کراوە، هەڵوێستی بەرامبەر بە خەم چییە؟ ئایا لە خەم وەک شتێکی وجودی تێگەیشتووە یان خەمی رۆژانەیی؟ لەبەرئەوە لەسەرەتاوە لە پرسیارە گشتییەکانەوە دەستپێدەکەم هێدی هێدی بۆ پرسیارە تایبەتییەکان..

خەم چییە؟ ئایا خەم شتێکە، دەتوانین بیناسین و بیگرین و نیشانی بدەین؟ خەم بۆ چییە؟ خەم لە کوێوە دێت؟ خەم بۆ کێیە؟ دەکرێت کێیە لە مرۆڤ زیاتر بێت؛ واتە خەم هی مرۆڤە و بۆ مرۆڤە یان بۆ بوونەوەرەکانی دیکەشە. گەر یەکێک لە نیشانەکانی خەم گریان بێت؛ گریانی ساوا لەسەرەتاوە نیشانەی لەدایکبوونێکی نوێی مرۆڤێ نییە، واتە مرۆڤ لەگەڵ لەدایکبوونیشیدا خەم لەدایکدەبێت. ئەمە دەکرێت نالۆژیکی بێتەوە، بەڵام بێگومان خەم و بوونی مرۆڤ ئەمئەوێتی یان یەکێکن و جیا نین.

بەسود وەرگرتن لە هایدیگەر دەتوانین بڵێین خەم و نیگەرانی پێشمەرجی بوونی مرۆڤن لەبوونی دابڕاونین(١٤٢). مرۆڤ لەگەڵ هاتنە جیهاندا خەمیش لەگەڵدایە. بۆ تێگەیشتن لەبوونی خەم ناچارین لە بوونی مرۆڤدا بۆی بگەڕێین. وەکچۆن بۆ تێگەیشتن لە مردن ناچارین لە مرۆڤدا لێی تێبگەین تێگەیشتن لە خەمیش بەهامانجۆرە. بێگومان خەمیش جۆر و شێوەی جیاوازی هەیە؛ خەمی رۆژانەیی جیاوازە لە خەمی وجودی. خەم وەک مردنە، چۆن مردن دابڕاو نییە و ئەگەرێکی بەردەوامی بوونمانە، خەمیش بەردەوام ئامادەییەکی ئێستەیی و روو لە ئایندەیی هەیە؛ واتە وەک مردن ناکرێت رابردوونشین بێ؛ بەڵکو ئیستایەکی روو لە ئایندەیی هەیە(١٤٣). لەبەرئەوە ئایا خەم وەک مردن دەکرێت ببەخشرێت لەبری یەکدی خەم بخۆین؟ وەک چۆن ناتوانین لەبری یەکدی بمرین دەتوانین لەبری یەکدی خەم بخۆین؛ خەمی خۆ خواردنە یان خەمی ئەویتر خواردنە؟

ئایا خەمی خەم دروستدەکرێت، یاخود خەم هەر هەیەو خۆی دەسەپێنێت؟ ئایا مرۆڤ دەتوانێت خەم نەخوات؟ ئایا خواردنی خەم چییە؟ مادیبوونەوەی خەم لە چییەوە سەرچاوە دەگرێت؟ ئایا مادیکردنەوەی خەم جۆرێک لە خۆفریودان نییە، بەوەی ئێمە دەتوانین خەم نەهێڵین؛ خەم شیاوی نەهێشتنە؟ ئایا خەم‌خواردنیش بەجۆرێک پێویستیەک نییە، کە بەدەر لە خۆراک دەکرێت خواردنی خەمیش جۆرە تێربوونێک بێت، واتە مرۆڤ پێویستی بە تێربوونێکی دیکەی دەرونی و رۆحی و سۆزی هەبێت؟ ئایا کەس دەتوانێت خەمی کەس بخوات؟ بە خەم خواردنی ئەوان دەتوانرێت ئەوان لە خەم بێبەش بکرێن، یاخود ئەوان لە خەم بڕخسێن؟ ئایا خەم خودیە یاخود لە دەرەوە دێت؛ یان بوونێکی یەکگرتووانەی لەگەڵ مرۆڤدا هەیە؟ جیاوازی خەمی وجودی/ یەکێتی و لەگەڵ خەمی دەرەکی چییە؟

ئایا خەم تەنیا رووی وێرانە، نەرێنی و لەنێوبەرانەی هەیە، یاخود خەم پێگەیشتن و دروستکردن و گەورەبوونیشە؛ بە واتا خەم بواری بیرکردنەوەو ئەندێشەمان بۆ ناکاتەوە؟ بۆچی خەم روویەکی نەزانی هەیە، ئایا ئێمە لەنەزانیمانەوە نییە خەم دەخۆین؟ دایکێک خەم دەخوات کە کوڕەکەی درەنگ دێتەوە، واتە لەگەڵ نەزانین و زانیندا خەم روونادات، گەر ئەوەی چاوەڕوانین بەدڵمان نەبێت، خەم دەخۆین؟ ئایا خەم جۆرێک لە ئاگایی لاواز نییە؟
ئایا خەمی گشتی و خەمی تاک، یاخود خەمی کۆمەڵگەو خەمی تاکەکەس جیاواز نین؟ ئایا ئەم جۆرانەی خەم، خەمی زوو گەیشتن بۆ زانکۆ و دوانەکەوتن لەگەڵ خەمی شکستهێنان لە پرۆژەیەکی ئایندەیی خۆتدا جیاوازنین؟ ئایا خەم هەندێکجار بۆ رازیکردن و نەرمکردنی بەرامبەر نییە؟ خەم چۆن دەرەکی دەبێتەوە، جەستە دەتوانێت دەرخەرەوەی خەم بێت؟ چۆن بزانین کەسێک خەمی هەیە گەر دەرینەبڕێت؛ دەربڕینی خەم هاوخەمی و تێگەیشتن دێنێتە ئاراوە؟ خەمی نەبڕاوە چییە؟ ئایا شیعرەکانی نالی بەشێک نین لە خەمی بەردەوام و نەبڕاوە، کە نالی خۆی بە نیەتی نەهێشتنی خەم، خەمسازی دەکات؟ ئایا ئێمە ناوەندی دەرکەوتنی خەمین یاخود خەم بە بێ ئێمەش دەتوانێت خۆی دەربخات؟ ئایا خەم وەک مردن ئەو درزە نییە، کە هەموو ساتێک بەرۆکی خۆمان و ژیانمان دەگرێت؟ ئایا خەم بۆشایی‌و کەلێنی وجودییە(بەزمانی لاکان ریاڵ) یاخود تەنیا تایبەتە بە کات و سەردەمێکەوە؟ ئایا خەم و ئەو کەلێنانەی دیکە بیرخەرەوەی ئەوە نین کە ئێمەی مرۆڤ ناکامڵین و ناتوانین خەم نەخۆین، نەمرین؟

ئایا بێ خەمی لە زۆرباردا راڤەی بێباکی و گوێپێنەدانی بۆ ناکرێت؟ واتە لێرەوە خەمی هاوبەشیش جۆرێکی خەم نییە؟ ئایا مرۆڤی دڵڕەقیش، کە زۆرکات وەک تانە بەو مرۆڤانە دەگوترێن، کە بێباکن و گوایە خەم ناخۆن، بەڵام ئەوانەی گوایە خەم ناخۆن، خەمی خۆشیان ناخۆن؟ ئایا خەم هەڵوێستەو پێویستییە بۆ بێباک نەبوون، بە تایبەت بۆ مانەوە لە کۆمەڵگە رەمزیەکەدا؟ واتە خەم لە زۆر شوێندا بە پەرۆشی یەکسان نییە؟
ئایا سەرجەمی دەسەڵات و ئایدۆلۆژیاکان بە نێوی بەرپرسیارێتی گشتی و مرۆڤدۆستییەوە لەسەر ئەوە دروستنەبوون، کە خەمبەرو ئازاربەرن؟ بەڵام ئایا هیچ ئایدۆلۆژیاو هێزێک دەتوانێت هەڵگری ئەم بەرپرسیارێتییە بێت؟ دەتوانن لەناوبەری ئەم هێزە وجودیە بن؟ دەسەڵاتەکان لەوە بێخەبەرن، کە خەم بۆشاییەکی هەرمانی وجودیە، گەر ئازارە گشتیەکانیش کەم بکەنەوە(کە بۆ خۆیان بەردەوام دەبنە سەرچاوەی ئازار) ئەوا خەم و ئازارە کەسیەکان ناتوانن لەنێوبەرن.
مرۆڤ لە ناکامڵی خۆیەوە خەمی کامڵبوون دەخوات، واتە بەشێکی خەم و نیگەرانیمان بۆ کامڵبوونە، چونکە مرۆڤ بوونەوەرێکی ناکامڵە. بەڵام نالی دەڵێت هەندێک لە مرۆڤەکان هێندە لاوازن نەک ناتوانن هەنگاوی کامڵبوون بنێین، بەڵکو لە هەنگاوی یەکەمدا خەم دەیانخوات‌و شکست دێنن.

واتە رێگەکە(رێگەی کامڵبوون کە خەمە) دەیانخوات. بەڵام نالی جۆرە بانگەشەیەکی کامڵبوون دەکات لەوەی ئەم ئەو رێگەیە دەخوات بۆ ئەوەی چیتر نەبێتە خواردەی باڵابوون و کامڵبوون. ئایا بانگەشەی نالی بۆ خواردنی خەم جۆرێک لە ئایدۆلۆژیا نییە؟ مامەڵەی نالی چ جیاوازییەکی لەگەڵ مامەڵەی ئەوان بۆ خەم هەیە؟ تێبینی دەکەین خەم لەگەڵ شاعیر دەدوێت، ئایا ئەمە پەیوەندییە یان مامەڵە؟ دەرخەری پەیوەندی وجودی نییە لەگەڵ خەمدا، لەبەرئەوە نالی، کە دەڵێت خەم دەخۆم، مەبەستی ئەوەیە ئەوان خەم دەیانخوات بێ ئەوەی خەم بخۆن، هەربۆیە خەم برسیە؛ پێویستی بە کەسێکە بەڕاستی خەمی بخوات؟ وەک چۆن لای هایدیگەر ئەوان نامرن، لەبەرئەوەی مردن وەک بوونێکی وجودی خۆیان تێناگەن ئاواش خەم ناخۆن.

بەردەوام دەڵێن خەمی یەکدی دەخۆین؛ کەمترین جار گوێمان لێبووە بڵێت خەمی خۆمە؟ واتە مامەڵەی شاعیر لەگەڵ خەم داماڵینی ئەو دەمامکانە لەڕووی خەم نییە، کە بەردەوام دەمامکی زمانی، سیاسی و رۆژانەیی دەدەرێتێ بەوەی خەم شتێکی دیارو ئاشکرایە؟ بەڵام لای شاعیر کە خەم دەدوێنێت، بە زمانهێنانی خەم دەرخەری لێکردنەوەی دەمامکەکانی خەم نییە، کە پێیدەدرێت؟ هاتنەگۆی خەم هەڵوەشاندنەوەی ئەو دیدگا خودپەرستە نییە کە بەردەوام لەبری هەموو شتەکان دەدوێین و بوار نادەینە شتەکان خۆیان بدوێن؟ بە واتایەکی دیکە هاتنەگۆی خەم دەرخەری ئەو راستییە نییە کە تەنیا مرۆڤ دەتوانێت خەم بهێنێتە گۆ؛ ئەوەش دەیهێنێتە گۆ پەیوەندیەکی وجودیانەی لەگەڵ خەم کردووە بۆیە هاتووەتە گۆ.

ئایا گەر نالی مەبەستی ئەوە بێت کە خەڵک بۆ نان و پێویستی رۆژانە خەم دەخۆن، بەڵام نالی بۆ خەمی عالەم دەخوات، یاخود بۆ دەبێت خەم بە نالی بڵێت دەبێت خەمم بخۆیت دەنا من خەڵک دەخۆم، ئایا ئەمە سەلمێنەری ئەوە نییە، کە خەم برسیەو خەڵک دەخوات، نەک ئەوەی خەڵک بۆ پێویستی رۆژانەیان خەم بخۆن.
لەبەر رۆشنایی هەندێک لەم پرسیارو بیرۆکانەدا هەوڵدەدەم لەخوارەوە شیکاری هەندێک لەو شیعرانەی شاعیر بکەین؛ کە خەم بە چڕی تێیدا ئامادەیی هەیە.

جیاوازی ‘خەم’ و ‘غەم’
شاعیرانی کلاسیکی کورد بە کاریگەری زمان‌و ئەدەبیاتی دراوسێ‌و بەتایبەتی فارسی لەبری وشەی’خەم’ ‘غەم’یان بەکارهێناوە. بەڵام ئەمە مانای ئەوەنییە، کە ‘خەم’ بەکارنەهاتبێت، بەکارهاتووە، بەڵام بە مانای جیاواز لە خەفەت و دڵتەنگی، بەڵکو زیاتر بە مانا فارسییەکەی بەکارهاتووە. لە زمانی فارسیدا ‘خەم’ بە مانای پێچ و لولخواردن دێت. لە کاتێکدا ‘غەم’ کە رەچەڵەکی وشەکە بۆ زمانی عەرەبی دەگەڕێتەوە(١٤٤) مانای خەفەت دەگەیەنێت. لەبەرئەوە گرنگە خوێنەر لەوە تێبگات، کاتێک لە شیعری کلاسیکدا بەر ئەم دوو وشەیە دەکەوێت، دەبێت بزانێت ئەمانە هاومانا نین، بەڵکو دوو مانای جیاوازیان هەیە، لە کاتێکدا لە ئێستادا لە بەشێکی زۆری فەرهەنگە کوردییەکاندا وەک هاومانا بەکاردێن.

تێبینی دەکەین ئەم خەمەی ئێمە ئیستا دەینووسین، لای شاعیر(شاعیرانی کلاسیکیش) مانای پێچ و لولخواردنە؛ زیاتریش بۆ وێناکردنی زولف هاتووە. بەڵام ‘غەم’ مانای خەم‌و دڵتەنگی، خەفەت، مات، کەسەرو پەرێشان دێت. واتە لە فەرهەنگی شیعریی کلاسیکدا گەر خەم هات نابێت وەک خەفەت وەربگیرێت، هەروەک لە لێکدانەوەی دیوانەکەشدا خەم وەک لولخواردن هاتووە.

تایبەت بە شیعرەکانی نالی ئەوەی تێبینیم کردوە، لە یەک دێڕە شیعریدا، کە دەشێت بە هەڵە چاپکرابێت ‘خەم’ وەک ‘غەم’ هاتووە. لە کاتێکدا لە دیوانەکەدا (٢٥) جار ‘غەم’ هاتووە. هاوکات دەکرێت لە راڤەکردندا پەیوەندی نێوان ‘خەم-غەم’ بدۆزینەوە، بەڵام لەبنەڕەتدا وەک مانا جیاوازن(١٤٥).
هاوکات وەک بە دواداچوونێکی راگوزەر بۆ جیاوازی دەنگی (خ-غ)، کە ئایا دەکرێت دوو فۆنێم(دەنگ)ی جیاواز مامەڵەی لەگەڵ بکرێت؟ ئایا واتای جیاواز سازدەکەن و ناتوانن لە هەموو بارێکدا لەبری یەکدی بێن؟.

بۆ نمونە لەم وشانەدا ناکرێت لەبری یەکدی بێن.(دۆخ، ساختە، رەخنە، بەخت، خواست، خستن، خەو. خۆڵەمێش…) بەڵام بۆ (غ) کە دەنگ و وشەیەکی عەرەبیە و تێکەڵی زمانی کوردی بووەو بووەتە بەشێک لە زمانەکەمان دەتوانین (خ) لەبری دابنێین. (ئاغا، غوبار، بوغز، غه‌در، بناغه‌، کاغه‌ز، قەلغان، نغرۆبوون، یاساغ‌کردن قۆناغ، جوغز، قه‌ره‌داغ، غه‌ریزه‌، سۆراغ، غەریب…) بەهۆکاری خۆماڵێتی دەنگی /خ/ەوە ناتوانین لەو وشانەدا، کە /خ/ن بیگۆڕین بە /غ/. بەڵام تاڕادەیەکی زۆر دەکرێت /غ/ بۆ /خ/بگۆڕێت. بەڵام لە هەموو دۆخێکدا بە بۆچوونی خۆم پێموایە /غ/ بەهۆی زۆر تێکەڵبوونی بەزمان و فەرهەنگی کوردی شوێنی خۆی کردوەتەوە، ناکرێت بەرەهایی بە ئەلۆفۆنی /خ/ دابنرێت، کە هەندێک لە زمانناسەکان ئەم بۆچوونەیان هەیە(١٤٦). لەگەڵ ئەوەشدا بڕیاری ئەمە لای زمانناسەکانە، کە ئایا سەربەخۆن یاخود نا، بەڵام لەم کارەدا ‘غەم’ لە شیعرەکاندا وەک خۆی دەنووسمەوە، بەڵام لە شیکاریەکەدا وەک خەم نووسیومە.

دوو جۆر خه‌م
گه‌ر ده‌پرسی من له‌به‌رچی که‌م ده‌خۆم
من به‌ برسی قه‌ط مه‌زانه‌، غەم دەخۆم
ئاوی سوێری چاو و باری تاڵی لێو
سوێر و تاڵی دەم دەم و ژەم ژەم دەخۆم…
ئاوی کەوثەر نۆشی صوفی بێ کە من
ئاوی ئینسان، یەعنی ماچی دەم دەخۆم…
تاڵی بێ یارو دیار و تارو مار
عەلقەمی چی؟ ئەرقەمی چی؟ سەم دەخۆم
نه‌وعه‌ ئینسانێ هه‌یه‌ غه‌م قوتییە
من غه‌می خۆم و غه‌می عاله‌م ده‌خۆم
غه‌م ده‌ڵێ: ‘نالی’ که‌ غه‌م‌خواریم نه‌کا
ناعیلاجم من به‌نی ئاده‌م ده‌خۆم

له‌ سه‌ره‌تاوه‌ تێبینی ده‌که‌ین شاعیر مامه‌ڵه‌یه‌کی جیاواز له‌گه‌ڵ خه‌م‌دا ده‌کات. ئه‌وه‌ی پرسیاری لێده‌کات، نیگه‌ران و خه‌مبارە، چونکە که‌م ده‌خوات(نیشاندانی جۆرێک لە هاوخەمییە). وه‌ڵامی ئه‌و پرسه‌ نیگه‌رانئامێزه‌ی ده‌رخه‌ری هاوخەمیەکی دیکەی گشتییە، واتە شاعیر هاوخەمی پرسی بۆ خەمی بۆ کەم دەخۆی بە هاوخەمیەکی گشتی دەداتەوە. ئەمەش دوو تێگه‌یشتنی جیاواز بۆ دیاردەی خەم لەم شیعرەدا. چونکە شاعیر خۆراکێکی دیکه‌ی جیاواز له‌ خۆراکی ماددی هه‌یه‌، ئه‌و خۆراکه‌ زیاتر ده‌خوات و تێریشی ده‌کات.

ئه‌مه‌ له‌لایه‌ک روویه‌کی راستی که‌سی خه‌مباره‌، که‌ خه‌می هه‌بوو که‌م ده‌خوات. لێره‌دا خه‌م بریتییه‌ له‌ خۆراک(خەمی خۆراک). هاوکات له‌پشت وه‌ڵامه‌که‌وه‌ تێبینی ناڕه‌زایه‌تی له‌م خۆراکه‌ تایبه‌ته‌ ناکرێت، به‌ڵکو له‌ خۆراکه‌ ماددییه‌که‌ زیاتر شه‌یدایی و پێویستی نیشاندراوه‌. لێره‌دا ده‌توانین دوو جۆر مرۆڤ و دوو جۆر خه‌م ده‌ستنیشان بکه‌ین. مرۆڤێک خه‌میی خۆراکی ماددییه‌تی، مرۆڤێکیش خه‌می خۆراکی رۆحی یان خەمی خودی خەمی مرۆڤی هه‌یه‌. مرۆڤێ خه‌م و خۆراکی ماددی بۆ یه‌که‌، مرۆڤێک خه‌م وه‌ک خه‌م لا گرنگه‌. مرۆڤێک خه‌م ده‌یخوات، مرۆڤێک خه‌م ده‌خوات. له‌به‌رئه‌وه‌ دوو مرۆڤی جیاوازن و بیرکردنه‌وه‌و تێگه‌یشتنی جیاوازیان هه‌یه. ده‌توانین بڵێین ئه‌و مرۆڤه‌ی خه‌م ده‌یخوات مرۆڤێکی رۆژانه‌ییه‌و ته‌نیا خه‌می رۆژییه‌تی، له‌به‌رئه‌وه‌ خه‌م خواردویه‌تی، به‌ڵام مرۆڤه‌که‌ی دیکه‌ رۆژانه‌یی نییه‌و خاوه‌ن جیهانبینیه‌که‌و خه‌می رۆژانه‌ نه‌یکردووه‌ته‌ پارو.

شاعیر له‌ دێڕی دووه‌مدا وه‌سفی ئه‌و جۆره‌ خۆراکه‌ی ده‌یخوات ‘سوێر و تاڵ’ ده‌کات. ئه‌م سوێری و تاڵیه‌ بریتییه‌ له‌ ئاوی گریان. تێبینی ده‌که‌ین گه‌ر مرۆڤی یه‌که‌م، مرۆڤێکی لاواز بێت، ئه‌وا ئه‌م مرۆڤه گریاناویه‌ش لاوازه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی واده‌کات ئه‌م لاوازییه‌ بڕه‌وێته‌وه‌ دێڕه‌کانی دواتره‌، که‌ شاعیر نیشانی ده‌دات به‌هێزییه‌ مرۆڤ ئازارو گریانی خۆی بکاته‌ خۆراک، ئه‌م ئازارو گریانه‌ لای شاعیر له‌ ئاوی که‌وسه‌ر گرنگتره‌. هه‌رچه‌ند له‌ لێکدانه‌وه‌که‌ی مه‌لا عبدولکریم و کوڕه‌کانیدا گومانیان له‌و دوو نیوه‌ دێڕه‌ کردووه‌، که‌ هی نالی بێت چونکه‌’ئاوی ئینسان-ماچی ده‌م’هاتووه‌. به‌ڵام بۆ دڵنیایی ده‌بێت بڵێم له‌ لێکدانه‌وه‌ ساده‌که‌دا ئاوی ئینسان=گریان، ماچی ده‌م بریتییه‌ له‌ هاتنه‌خواره‌وه‌ی گریان بۆ نێو ده‌م، شاعیر به‌ ‘ماچی ده‌م’ بۆ جوانکردنی ئازاره‌که‌ی گوزارشتی لێکردووه‌.

لێره‌دا نامه‌وێت بۆ لێکدانه‌وه‌ی شیعره‌که‌ بچمه‌ نێو بواری جیاوازه‌وه‌، به‌ڵکو زیاتر مه‌به‌ستمه‌ له‌م شیعره‌دا له‌ خه‌م ڕابمێنم. به‌ڵام له‌م دوو نیوه‌ دێڕه‌دا
تاڵی بێ یارو دیار و تارو مار
عەلقەمی چی؟ ئەرقەمی چی؟ سەم دەخۆم

شاعیر به‌ وردی ده‌ستنیشانی خه‌مه‌که‌ی، که‌ له‌چییه‌وه‌ هاتووه‌ ده‌کات. تاڵی بێ یار-دیار.. شاعیر خه‌می بێ یارو دوور له‌ نیشتمان ده‌خوات. بێگومان ئه‌م خه‌مه‌ گه‌لێک گه‌وره‌ترو فراوانتره‌ له‌ خه‌می رۆژانه‌یی و خه‌می خۆراک په‌یداکردن. شاعیر ستایشی ئه‌م خه‌مه‌ گه‌وره‌یه‌ ده‌کات و نایگۆڕێته‌وه‌ به‌ ئاوی که‌وسه‌ر. لێره‌شدا زه‌مینه‌ سازده‌کات بۆ ئه‌وه‌ی پەیوەندی له‌گه‌ڵ خه‌مدا بکات و بوار بۆ خه‌م بکاته‌وە، تاوه‌کو خه‌م خۆی بدوێنێت. ئه‌مه‌ش له‌گه‌ڵ خه‌مدا جۆره‌ هاوڕێیه‌تیه‌که‌. به‌ واتایه‌کی دیکه‌ یه‌کێتی یار و نیشتمان ده‌گۆڕێت بۆ یه‌کێتی له‌گه‌ڵ خه‌م وه‌ک جێگر و پاشماوه‌یان. هاوکات ئه‌م خه‌مه‌ گه‌وره‌یه‌ ده‌توانێت خه‌مه‌ بچووکه‌که‌ هه‌ڵگرێت، به‌ڵام خه‌می بچوک ناتوانێت خه‌می گه‌وره‌ هه‌ڵگرێت.

شاعیر لەبەرامبەر هاوخەمی کەم‌خواردندا، بواری رەخنەگرتن لەو جۆرە مرۆڤانە دەکاتەوە، کە خەمی مرۆڤیان نییەو تەنیا خەمی خۆراکیانە. یاخود ئاوی کەوسەر دەکرێت جگە لە رووە مادیەکەی وەک دابڕانی سۆفی لە ژیانی مرۆڤ بێت، کە تەنیا خەمی بەدەستهێنانی ئاوی کەوسەریەتی و بیری لای مرۆڤ نییەو خەمی مرۆڤ ناخوات، بەڵکو خەمی ئاوێکی بان زەمینی هەیە؛ لە کاتێکدا ئاوی گریانی مرۆڤ گرنگتر و نزیکترە. شاعیر لەسەر زەویەو خەمی یارو نیشتمانی هەیە، واتە وەک جۆرە هەڵوێستێک لەبەرامبەر سۆفیاندا، کە خەریکی ژیانی دنیاو ئازارەکانی مرۆڤ نین.

خه‌م ده‌دوێت
نه‌وعه‌ ئینسانێ هه‌یه‌ غه‌م قوتییە
من غه‌می خۆم و غه‌می عاله‌م ده‌خۆم
غه‌م ده‌ڵێ: ‘نالی’ که‌ غه‌م‌خواریم نه‌کا
ناعیلاجم من به‌نی ئاده‌م ده‌خۆم

ئه‌م به‌شه‌ی شیعره‌که‌ گه‌لێک گرنگه‌. ئه‌وه‌ی گرنگه‌ له‌م شیعره‌دا ئیراده‌ی هێنانه‌گۆی خه‌مه‌، یاخود زه‌مینه‌سازکردنه‌ بۆ دواندنی خه‌م. شاعیر له‌ دێڕی یه‌که‌مدا باسی جۆری ئه‌و مرۆڤانه‌ ده‌کاتل که‌ خه‌م خواردونی. دێڕی دووه‌م باسی خۆی ده‌کات، که‌ چۆن خه‌می خۆی و خه‌می هه‌موو خه‌ڵکیش ده‌خوات. وه‌ک لێکدانه‌وه‌یه‌کی وجودی بۆ خه‌م، ئه‌م شیعره‌ چه‌ند راستییه‌کمان پێده‌ڵێت.

یه‌که‌م خه‌م بوونی هه‌یه‌، بوونه‌که‌شی هه‌ستیارانه‌یه‌. ده‌توانین له‌گه‌ڵ خه‌م بدوێین، به‌ڵام خه‌م له‌گه‌ڵ کێ ده‌دوێت؟ شاعیر له‌ دێڕی یه‌که‌مدا تانه‌ له‌و که‌سانه‌ ده‌گرێت، که‌ مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ خه‌م مامه‌ڵه‌یه‌کی وجودیانه‌ نییه‌و ‘ڕق’یان لە خەمەو دژی خەمن بیانتوانیایە دەیانکوشت. بێگومان خه‌م له‌گه‌ڵ ئه‌م جۆره‌ مرۆڤانه‌ ناتوانێت بدوێت. به‌ڵام شاعیر پەیوەندییەکی وجودی له‌گه‌ڵ خه‌م دەگرێت، کاتێک خه‌می خۆی و خه‌می عاله‌م ده‌خوات. بێگومان ئه‌م خه‌م خواردنە، له‌ خه‌م‌خواردنی خه‌ڵک جیاوازە. ئه‌و خه‌ڵکه‌ خه‌می بچوک ده‌خۆن، له‌به‌رئه‌وه‌ تێگه‌یشتنیشیان بۆ خه‌م بچوکه‌، به‌ڵام شاعیر خه‌می گه‌وره‌ ده‌خوات، تێگه‌یشتنیشی بۆ خه‌م گه‌وره‌یه‌. واته‌ خه‌ڵکی خه‌میان بۆ ژیانی رۆژانه‌یان ده‌وێت چۆن ژیانیان به‌ڕێ‌بکه‌ن و پاره‌و خواردن ده‌ستبخه‌ن، یاخود سۆفی خەمی دنیایەکی دیکەو ئاوی کەوسەریەتی؛ به‌ڵام شاعیر ئه‌م جۆره‌ خه‌مه‌ ناخوات.

له‌به‌رئه‌وه‌ پەیوەندی له‌گه‌ڵ خه‌م پەیوەندیەکی کاڵائامێز نیه‌، به‌ڵکو پەیوەندیەکی وجودیانه‌یه‌. ئه‌وان خه‌میان پێویسته‌ بۆ ئه‌وه‌ی دژی خه‌م بووه‌ستن، خه‌میانه‌ ئه‌وکاته‌ی نانیان ده‌ستناکه‌وێت، گه‌ر نانیان هه‌بوو خه‌میان ناوێت؛ سۆفیش خەمی ئاوی کەوسەریەتی و ئاوی گریان و ژیانی خەمی لەبیرکردووە(ئەوان بیر له‌وه‌ ناکه‌نه‌وه‌ خه‌میش پێویستی به‌ ئه‌وانه‌) به‌ڵام شاعیر خه‌می خه‌م ده‌خوات. ئه‌م پەیوەندیە وجودیه‌ له‌گه‌ڵ خه‌م بوار ده‌داته‌ خه‌م بدوێت و خۆی به‌یانبکات. هاتنه‌گۆی خه‌م ده‌رخه‌ری پەیوەندی وجودیه‌ له‌گه‌ڵ خه‌م. خه‌م له‌ هاتنه‌گۆیدا ده‌ریده‌خات؛ که‌ بۆچی خه‌م خه‌ڵکی ده‌خوات؟ خه‌م ده‌ڵێت خه‌ڵکی هه‌ر بیر له‌ خۆیان ده‌که‌نه‌وه‌و هه‌رگیز بیر له‌ خه‌م ناکه‌نه‌وه‌، ئه‌وکاته‌ی نانیان ده‌ستکه‌وت ئیدی خه‌میان له‌بیر ده‌چێت، نازانن خه‌میش پێویستی به‌ که‌سێکه‌ خه‌می بخوات و هاوده‌می بێت. لێره‌وه‌یه‌ هاوده‌می خه‌م ئیدی له‌وه‌ ده‌رده‌چێت خه‌م ناشیرین بێت.

بە واتایەکی دیکە ئەم سیمابەخشینە بە خەم و جوانکردنی لای نالی و ناشیرنی لای ئەوان، پەیوەندی بە جیهانبینی و مامەڵەو پەیوەندییەوە هەیە، نەک ئەوەی خۆی لە خۆیدا وابێت. بۆ نمونە کاتێک من هاوڕێیەکم هەیە، ناشیرنی روخساری ئەو کاریگەری لەسەر خۆشەویستیم بۆی نییەو بگرە بیر لەوەشناکەمەوە، بەڵام کەسانێک، کە هاوڕێی هاوڕێکەم نین سەرنجی روخساری دەدەن و بڕیار لە هاوڕێکەم دەدەن، وەک چۆن حەبیبەی لای نالی بۆ نالی خێل و قیچی تەنیا لە چاوی ئەوانیترەوەیەو لای نالی ئەمە جوانییە نەک ناشیرینی، ئەوانیش سەرنجی خێلی دەدەن، دەنا بۆ نالی جێگەی سەرنج نییە. خەڵکیش بێئەوەی خەم بناسن رقیان لێیەتی، بەڵام نالی بەهۆی هاوەڵی خەمەوە دەیلاوێنێتەوەو خەمی دەخوات.

په‌نا بردنی خه‌م بۆ شاعیر ده‌رخه‌ری ئه‌و روانینه‌ وجودییه‌، که‌ شاعیر وه‌ک که‌ره‌سه‌و ئامێر مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ وجوددا ناکات. واته‌ پەیوەندی له‌گه‌ڵ خه‌م مامه‌ڵه‌کردنێکی ئایدۆلۆژیانه‌ نیه‌، به‌و مانایه‌ی ته‌نیا رووی شته‌کان بۆ مرۆڤ و له‌پێناو مرۆڤدا ببینێت. هاوکات هه‌ستی بوونیش ده‌کات، هه‌ستکردن به‌ بوون گوێلێگرتنە لە خه‌م؛ تا خۆی به‌یانبکات.

لای خه‌ڵکی که‌ ته‌نیا خه‌می رۆژانه‌یانه‌و مامه‌ڵه‌ی ئایدۆلۆژی و رۆژانه‌یی له‌گه‌ڵ خه‌مدا ده‌که‌ن ته‌نیا له‌ چاوی خۆیانه‌وه‌ سه‌یری خه‌م ده‌که‌ن؛ به‌ڵام لێره‌دا له‌ چاوی خه‌مه‌وه‌ سه‌یری خه‌م و مرۆڤ کراوه‌. واته‌ گه‌ر فینۆمینۆلۆژیانه‌ بڵێین جۆره‌ که‌وانه‌کردنه‌وه‌یه‌که‌ بۆ ئه‌و بیرکردنه‌وه‌و وێنانه‌ی بۆ خه‌م هه‌یه‌، لایانده‌بات و بوار بۆ خه‌م ده‌کاته‌وه‌ خۆی ده‌ربخات. خه‌م لێره‌دا خۆی به‌یانده‌کات و ده‌ڵێت منیش برسیم و پێویستم به‌ که‌سێکه‌ خه‌مم بخوات. واته‌ ئه‌و روانینه‌ ئایدۆلۆژیه‌ی هه‌یه‌ فه‌رامۆشکراوه‌ که‌ ته‌نیا به‌چاوی خۆمان خه‌م وێنا بکه‌ین و ئه‌ویتر له‌به‌رژه‌وه‌ندی خۆمان به‌کاربهێنین. نالی خه‌می بیستووه‌، گوێی بۆ خه‌م گرتووه‌ تا خۆی به‌یانبکات نه‌ک ئه‌وه‌ی ئه‌و روانینی خۆی به‌سه‌ر خه‌مدا بسه‌پێنێت. لێره‌وه‌ پێموایه‌ ئه‌م روانینه‌ پێشمه‌رج و ئایدۆلۆژیایه‌ بۆ دنیا و شته‌کان بووه‌ته‌ هۆکاری ده‌رنه‌که‌وتنی رووی راستی دیارده‌کان. چونکه‌ کاتێک دیارده‌کان به‌ تێگه‌یشتنی ئایدۆلۆژیا و پێشینه‌ بارگاوی ده‌بن‌و بواری ئازادانه‌ی خۆده‌رخستنیان لێداده‌خرێت ئیدی رووی راستی خۆیان ده‌رناخه‌ن.

کاتێک خه‌م ده‌بێته‌ که‌ره‌سه‌و هۆکارێک بۆ تێپه‌ڕکردنی هه‌ستی ناخۆشی و برسێتی و مامه‌ڵه‌ی دوژمنکارانه‌ی له‌گه‌ڵ ده‌کرێت(خه‌م له‌ ژیانی رۆژانه‌دا ئه‌و شته‌یه‌؛ که‌ ده‌بێت له‌ناویبەرین) ئه‌وکات خه‌م به‌ڕاستی ده‌بێته‌ دوژمن، به‌ڵام کاتێک بواری ئازادانه‌ بۆ خه‌م ده‌کرێته‌وه‌ چیدی خه‌م دوژمن نییه‌و ده‌کرێت خه‌م به‌رهه‌مهێن و هاوسۆزی بێت. له‌م پەیوەندیەدا لەگەڵ خه‌م، خه‌م راستیه‌ک به‌یانده‌کات کاتێک ده‌ڵێت ‘ناعیلاجم من به‌نی ئاده‌م ده‌خۆم’ لێره‌دا ‘ناچاری’ مه‌به‌ست ئه‌وه‌یه‌، که‌ خه‌ڵک خۆیانن به‌ دوژمنایه‌تی من واده‌زانن من له‌ناو ده‌به‌ن؛ نازانن ئه‌م دوژمنایه‌تیە هۆکاری خه‌مە بۆیان.

واته‌ کاتێک خه‌ڵک من به‌ دوژمنی خۆیان ده‌زانن و له‌خۆیانم دوور ده‌خه‌نه‌وه‌، زیاتر من زیاتر ده‌بمه‌ دوژمنیان نه‌ک له‌به‌رئه‌وه‌ی به‌ڕاستی من حه‌ز به‌ دوژمنایه‌تیان ده‌که‌م، به‌ڵکو ئه‌وان وه‌ک خۆیان له‌بیر کردووه‌ که‌ خه‌م به‌شێکی دانه‌بڕوای خۆیانه‌و دوژمنایه‌تی له‌گه‌ڵ خۆیان ده‌که‌ن؛ دوژمنایه‌تی من دوژمنایه‌تی خۆیانه‌. هێنانه‌گۆی خه‌م، من خه‌می خۆم و خه‌می عاله‌م ده‌خۆم لێره‌دایه‌، که‌ خه‌م ده‌ڵێت نالی به‌ڕاستی تۆ مادام خه‌م به‌ دانه‌بڕاو له‌بوونی خۆت ده‌زانیت، ئه‌وا ته‌نیا تۆیت ده‌توانیت خه‌می من بخۆیتخه‌ڵکی من به‌ دوژمنی خۆیان ده‌زانن و ناتوانن له‌وه‌ تێبگه‌ین، خه‌م هی خۆیانه‌و له‌ ده‌ره‌وه‌ی خۆیان نییه‌(خەم بۆ خەم، دەکرێت بێ‌خەمی بێت، چونکە نالی هیچکام لەو خەمانەی نیە، کە ئەوانیتر هەیانە). پێموایه‌ ئه‌م خوێندنه‌وه‌یه‌ زیاتر بوونخوازانه‌یه‌و له‌ خواره‌وه‌ش هه‌وڵده‌ده‌م خوێندنه‌وه‌ی جیاوازی بۆ بکه‌م.

ده‌شتوانین جیاواز و تێهه‌ڵکیش له‌ خوێندنه‌وه‌که‌ی سه‌ره‌وه‌ ئه‌م خوێندنه‌وه‌یه‌شی بۆ بکه‌ین. له‌م شیعره‌دا نالی وه‌ک مرۆڤدۆست‌و موسا، که‌ خۆی له‌بری گشت قوربانی‌ ده‌کات، نیشان ده‌دات. له‌ دێڕی یه‌که‌مدا باسی ئه‌و خه‌ڵکه‌ ده‌کات، که‌ به‌ناوی خه‌مخواردنه‌وه‌ ته‌نیا هه‌ڵپه‌ی نان و ئاویانه‌و بیر له‌که‌سی دیکه‌ ناکه‌نه‌وه‌و به‌رده‌وامیش ده‌ڵێن خه‌می یه‌کدی ده‌خۆین و دڵسۆزی یه‌کدین؛ به‌ڵام ته‌نیا بیریان لای خۆیانه‌و به‌س. نالی ده‌ڵێت من جگه‌ له‌وه‌ی خه‌می خۆممه‌ خه‌می خه‌ڵکیشمه‌. بۆ ئه‌وه‌ی راستی خه‌مخۆریه‌که‌ی بسه‌لمێنێت خه‌م ده‌هێنێته‌ گۆ، خه‌میش پشتڕاستی خه‌مخواری نالی بۆ خه‌ڵکی ده‌کات و ده‌ڵێت خه‌ڵکینه‌ گه‌ر نالی نه‌بێت من هه‌مووتان ده‌خۆم، به‌ڵام ئه‌وه‌ نالی وه‌ک موسا یان قازی محه‌مه‌د، له‌بری گشت خۆی کرده‌ قوربانی‌ ئه‌ویش خۆی ده‌کاته‌ قوربانی‌ ئێوه‌و من ده‌خوات بۆ ئه‌وه‌ی ئێوه‌ له‌ ده‌ست من رزگارتان بێت(واتە کاتێک شاعیر خودی خەم دەخوات ئیدی خەم بوونی نامێنێت). شاعیر بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌م خۆباڵاکردنه‌ی خۆی بشارێته‌وه‌ ‘خه‌م’ خۆی هێناوه‌ته‌گۆ، تاوه‌کو له‌ ده‌می ئه‌وه‌وه‌ دڵسۆزی و خه‌مخواری خۆی نیشانبدات.

به‌ڵام لێرەدا پێموایه‌ مامه‌ڵه‌کردنه‌ له‌گه‌ڵ خه‌م مامه‌ڵه‌کردنێکی ئایدۆلۆژیانه‌یه‌و خه‌م ناکرێت له‌بری یه‌کدی بخورێت. به‌ڵکو هه‌ریه‌که‌و خه‌می خۆی ده‌خوات، ده‌کرێت نیگه‌ران و دڵمان لای یه‌کدی بێت و خه‌می یه‌کدی بخۆین، به‌ڵام ئه‌مه‌ مانای رزگارکردنی به‌رامبه‌ر له‌ خه‌م نییه‌، به‌ڵکو مانای دڵسۆزی و هاوبه‌شیکردنه‌. ئه‌مه‌ش ئه‌و راستییه‌ ناشارێته‌وه‌، که‌ به‌م هاوبه‌شیکردنه‌ خه‌م له‌ناونابرێت، چونکه‌ له‌ناوبردنی خه‌م یه‌کسانه‌ به‌ له‌ناوبردنی خۆمان. واته‌ گه‌ر لێره‌دا نالی خه‌می خه‌ڵکی له‌ناوبردێت ئه‌وا وه‌ک ئه‌وه‌یه‌ خه‌ڵکی له‌ناوبردبێت. له‌به‌رئه‌وه‌ی ئه‌وه‌ سازکردن و بڵاوکردنه‌وه‌ی وه‌همه‌ به‌ خه‌ڵک بڵێیت من خه‌متان له‌ناوده‌به‌م، له‌ناوبردنی خه‌م له‌ناوبردنی وجودیانه‌. بەڵام دەکرێت وەک ئەدۆرنۆ پێیوایە شیعری لیریکی، کە خودیە، هاوکات توانای گەردونیەتی هەیە. لێرەشدا شاعیر لە خەمی خودی خۆیەوە بۆ خەمی عالەم دەچێت، بەڵام خەڵکی لەسنوری خەمی خودیدا گیردەکەن و ناتوانن گەردونی ببنەوە(١٤٧).

بێگومان کاتێک خه‌م وه‌ک به‌شێکی وجودی دانه‌بڕاو مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵدا ده‌که‌ین، تێده‌گه‌ین خه‌م له‌ کوێوه‌ دێت و ده‌ره‌کی نییه‌، ناوه‌کیه‌و ده‌ره‌کی ده‌بێته‌وه‌. چونکه‌ مرۆڤ بوونێکی خه‌ماوی هه‌یه‌، ئه‌م تایبه‌تمه‌ندیه‌ی مرۆڤ واده‌کات خه‌می خۆیان و یه‌کدی بخۆن. مرۆڤ له‌گه‌ڵ مرۆڤ و شته‌کاندا ده‌ژی و لێیان دابڕاو نییه‌و خه‌میان ده‌خوات و نیگه‌رانیانه‌. گه‌ر مرۆڤ بوونێکی خه‌ماوی نه‌بێت ناتوانێت نیگه‌ران و خه‌می ئه‌وانیترو شته‌کانی دیکه‌ نه‌خوات. لێره‌وه‌یه‌ شاعیر له‌وه‌ تێگه‌یشتووه‌ که‌ خه‌م بوونی ئه‌وه‌و دابڕاو نییه‌ لێی بۆیه‌ خه‌میان ده‌خوات.

هاوڕێیه‌تی خه‌م

شادمانی بێ وه‌فایه‌، یاری تێری و مه‌ستییه‌
یاری ته‌نگانه‌م غه‌مه‌ با هه‌ر غه‌می خۆم، خۆم بخۆم

لێره‌دا باشتر وێنه‌ی خه‌م روونده‌بێته‌وه‌، کاتێک به‌رامبه‌ر خه‌م، شادی ده‌هێنێت. شاعیر جیاوازی خه‌م و شادی نیشانده‌دات. شادی بۆ شاعیر بێ وه‌فایه‌. بێ وه‌فا بریتییه‌ له‌وه‌ی هاوده‌می نییه‌و لێی هه‌ڵدێت. یاخود شادی هاوده‌می تێری و مه‌ستیه‌، خه‌ڵکی کاتێک تێرده‌بن شادو مه‌ستده‌بن‌و خه‌م له‌بیر ده‌که‌ن، به‌ڵام خه‌م وه‌فاداره‌. جگه‌له‌وه‌ی ده‌توانین خوێندنه‌وه‌یه‌کی روشتیانه‌ بۆ خه‌م و شادی بکه‌ین، که‌ خه‌م ڕه‌وشتدارو شادی بێ ڕه‌وشته‌ له‌به‌رئه‌وه‌ی بێ‌وه‌فایه‌. که‌سی بێ‌وه‌فا و خیانه‌تکار ئه‌وه‌یه‌ په‌یمانی دۆستایه‌تی ده‌شکێنێت.
هاوکات ده‌شتوانین به‌ مامه‌ڵه‌ بوونخوازییه‌که‌ بڵێین شاعیر راسته‌ شادمانی به‌ بێ‌وه‌فا نیشانده‌دات، به‌ڵام ئه‌وه‌شی ده‌رخستووه‌، که‌ گه‌ر خه‌م بوونێکی دانه‌بڕاوو و وجوی هه‌بێت، ئه‌وا شادیش به‌هه‌مانشێوه‌یه‌، به‌ڵام دۆخی ژیان به‌جۆرێکه‌ که‌ خه‌م وه‌فادارو شادی بێ‌وه‌فایه‌، یاخود خه‌م به‌رده‌وام ئاماده‌یه‌و شادی نائاماده(دیوە رەشبینیە وجودیەکە زەقکراوەتەوە)‌. هاوکات شاعیر وه‌ک دۆست و یار مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ خه‌م ده‌کات.
هه‌روه‌ها خاڵێکی جه‌وهه‌ری ئه‌وه‌یه‌ خه‌می خۆی، خۆی ده‌یخوات. واته‌ لێره‌دا ئه‌وه‌ ده‌رخراوه‌ که‌ خۆم ده‌توانم خه‌می خۆم بخۆم که‌س ناتوانێت خه‌می من بخوات. تێبینی بکه‌ین له‌ پشت واتای شیعره‌که‌وه‌ ئه‌و واتا نه‌رێنیه‌ی خه‌م تێکشکێنراوه‌، شاعیر له‌ دێڕی یه‌که‌مدا سه‌رزه‌نشتی شادی ده‌کات و به بێ‌وه‌فا دایده‌نێت. هاوکات هاوڕێ به‌ تێری و مه‌ستی ده‌یهێنێت، که‌ شاعیر دژی تێرییه‌و مه‌یلی بۆشایی هه‌یه‌. هه‌روه‌ها شادی ناتوانێت خۆی بناسێت؛ چونکه‌ له‌گه‌ڵ مه‌ستیدا تێکه‌ڵه‌. به‌ڵام خه‌م یارو هاوده‌مه‌، نه‌ک له‌ خۆشیدا، به‌ڵکو له‌ ته‌نگانه‌شدا لێمدورناکه‌وێته‌وه‌. هه‌روه‌ک ده‌یه‌وێت بڵێیت له‌گه‌ڵ خه‌م بوون یه‌کسانه‌ به‌ هۆشیاری نه‌ک مه‌ستی. لێره‌دایه‌ خه‌م ته‌نیا رووکاری نه‌رێی نییه‌و وه‌فاو به‌ده‌نگه‌وه‌هاتنی هه‌یه‌. که‌لتووری کورد له‌زۆر باردا دژی سه‌گه‌، به‌ڵام کاتێک وه‌فا ده‌درێته‌ پاڵ سه‌گ، ئه‌و رووه‌ ناشیرینه‌ی ناهێڵێت، لێره‌شدا وه‌فاداری خه‌م نه‌هێشتنی رووه‌ نه‌رێنیه‌که‌ی خه‌مه‌. هاوکات له‌ شیعره‌که‌دا جۆره‌ که‌سایه‌تیه‌کی دڵسۆز به‌ خه‌م به‌خشراوه‌.

*ـ ئەمە بەشێکە لە کتێبێک لەبارەی نالی‌یەوە، لەبەرئەوەیە کە لیستی سەرچاوەکان لێرەدا نییە..




لە کەمالیزمەوە و بۆ “ئەردۆگانیزم” … شاخەوان شۆڕش

لەکات و بارێکدا کە بنچینە دیموکراسیەکان لە ئارادا نەبوون، لەڕێگەی نادیموکراسیانە، لەژێر هەرەشە و گەماڕۆدا، لەکاتێکدا نەیارانی ئاکەپە، رەخنەگرانی دەستوری نوێ، هاوسەرۆکان و ئەندامانی هەدەپە، رەخنەگران، رۆژنامەوانان گیران و خرانە زیندان، لەکاتێکدا میدیای رەخنەگر دەمیان داخرا و دەستیانبەسەرداگیرا، لەکاتێکدا کۆمەڵێ ناوچەی کوردستانی تورکیا لەژێر باری ناکاییدا بوون، دەسەڵاتی ئەردۆگان گشتپرسی لەسەر دەستوری نوێ کرد و بە زۆرینەیەکی لاواز گەیشتە ئامانج. ئەگەرچی بەپێی پرەنسیپە دیموکراسیەکان گشتپرسیەکە نارەوابوو و لەسەرتاوە تا کۆتایی نارەوایی لە پرۆسەکەدا هەبوو، بەڵام ئەنجامە جێگەی خۆی دەگرێ و دەخرێتە بواری جێبەجێکردنەوە. ئەردۆگان و دەسەڵاتی ئێستای تورکیا کۆنترۆلی کەناڵە گرنگەکانی دەسەڵاتیان بەدەستەوەیە و ئامادەنین مل بۆ رەخنە و گوشارەکانی ناوەوە و دەرەوەی تورکیا بدەن، گوێش نادەنە ئەوەی خەڵک چی دەڵێ. لای ئەردۆگان ئەنجامە گرنگە کە بەدەستهێندرا، ئەوجا بەهەر رێگە و میتۆدیک بێت، ئەوەش لای ئەو گرنگە. هەروەکو ئەردۆگان بڕوای بە پرەنسیپە دیموکراسیەکان نییە و بە خولیای بەرزەفڕی دەسەڵاتی رەهای سەرۆک لێدراوە.

پەسندکردنی دەستوری نوێ چی دەگەیەنێت:
– سیستەمی پەرلەمانی دەگۆڕدرێ بە سیستەمی سەرۆکایەتی.
– سەرۆکی وڵات لە دەسەڵاتێکی سیمبۆلیەوە دەبێتە دەسەڵاتێکی سەرەکی و یەکلاکەرەوە.
– دەسەڵاتی بەریوەبەری دەچیتەژێر چنگی ڕاستەوخۆی سەرۆک، کە هەموو وەزیرەکان خۆی دیاریان دەکات، هەروەها دەتوانێ دەریانکات.
– پۆستی سەرۆکی دەسەڵاتی بەرێوەبەری نامێنێ و سەرۆکی وڵات و جێگرەکانی جێگەی دەگرنەوە.
– سەرۆکی وڵات دەتوانێ هەندێ یاسا لەرێگەی بڕیاری راستەوخۆی خۆیەوە (decree) بسەپێنێ.
– سەرۆک دەتوانێ بودجە ئامادە بکات.
– سەرۆک راستەوخۆ دەتوانێ پەرلەمان هەڵوەشێنێتەوە.
– سەرۆک دەتوانێ باری ناکایی وڵات رابەگەیەنێ.
– دوو لەسەر سێی دادوەرەباڵاکانی وڵات لەلایەن سەرۆکەوە دیاردەکرێن.
– پەرلەمان ناتوانێ لە وەزیرەکان بکۆڵێتەوە و کۆمیسیۆنی لێکۆڵینەوە دژیان پێکبهێنێ.
– پەرلەمان بەزۆرینە دەتوانێ کەیسی یاسایی لەکارلابردن دژی سەرۆک دەستپێکات، بەڵام دەستپێکردنی خودی دادگاییەکە لە دادگای تایبەتدا سێ لەسەر چواری پشتگیری ئەندامانی پێویستە.
– هەڵبژاردنی پەرلەمان و سەرۆک هەموو ٥ ساڵ جارێک دەبێت. وە سەرۆک بۆ دوو ماوە دەتوانێ سەرۆک بێت.
– ژمارەی ئەندامانی پەرلەمان لە ٥٥٠ وە دەبێتە ٦٠٠ ئەندام.
– سەرۆک دەتوانێ وەکو سەرۆکی پارت بمێنێتەوە لە کاتێکدا پۆستی سەرۆکایەتی هەیە.
– ماوەی دەسەڵاتی پێشووی ئەردۆگان ناژمێردرێ و بەمجۆرە ئەردۆگان دەتوانێ بۆ دوو ماوەی دیکە ببێتە سەرۆک لە داهاتوودا واتە تا ٢٠٢٩ سەرۆک بێت.

بەهۆی ئەوەی ئاکەپە (پارتی داد و گەشەپێدان) کە پارتێکی کۆنسەرڤەتیو و ئیسلامیە و ئەردۆگان کە سەرۆکی پارتێکی کۆنەپارێز و ئیسلامیە دەتوانن کاریگەری زۆریان بەسەر سیستەم و رەوتی بیرکردنەوەی داهاتووەوە هەبێت. ئەردۆگان ئەو سەرۆکەی تورکیایە کە ڕێچکەی سیستەمی رامیاری تورکیای گۆڕی، لە سیستەمێکی سیکولاری کۆنسێرڤەتیو، راستڕەو و ئەتنۆناسیونالیستی پەرلەمانتاریەوە بەرەوە سیستەمیکی کۆنسێرڤەتیو، ڕاستڕەو و ئەتنۆناسیونالیستی ئایینپارێزی سەرۆکایەتی. سیستەمی کۆنسێرڤەتیو و ئەتنۆناسیونالیستی دژە چەپی سیکولاری پەرلەمانتاری لەساڵی ١٩٢٣ ـەوە لەلایەن کەمال مستەفاوە بنیاتنرا، لەوساوە ئەو سیستەمە رەگەزپەرستی ئەتنۆناسیونالیستی پەرلەمانتاریە دژ بە چەپە لە تورکیادا پیادە کرا، ئەردۆگان لەڕێگەی دەستورگۆڕینەوە ئەو ڕێچکە و سیستەمەی گۆڕێ. لەدوای دەستبەکاربوونی دەستوری نوێوە تورکیا چیتر واتای پرەنسیپەکانی ئیسلام بەلاوە نانێ، چیتر پەرلەمانتاری نابێ و دەسەڵاتی پەرلەمان سنوردار دەبێ. بەکورتی تورکیا ئایینپارێز و رەگەزپەرست و ئەنتۆناسیونالیست و دژە چەپ دەبێ و خاوەنی سەرۆکێکی بەهێز لە رووی دەسەڵاتەوە دەبێت. هەروەکو ئەردۆگان کە مسۆگەری دووجار هەلبژاردنەوەی خۆی لە دەستوری نوێدا کردووە، دەتوانێ لەماوەی فەرمانڕەواییدا پرەنسیپە ئیسلامیەکان لە سیستەمی رامیاری و بوارەکانی پەروەردەدا بچەسپێنێت.

سیکولاریزم و دیدی سیکولارانە پاشەکشەیان پێ دەکرێت، بەمجۆرە تێگەیشتن و خوێندنەوە مۆدێرن و پۆستمۆدێرنەکان و راشیونالیزم تووشی پاشەکشە دەبن، هەروەکو لە ئاستی کەناڵەکانی دەسەڵات و کۆمەڵگەدا لەمەودوا ئایینپارێزی و پرەنسیپە ئیسلامیەکان برەوی زیاتر پەیدا دەکەن. کردنی پرەنسیپە ئیسلامیەکان بە یەکێ لەسەرچاوەکانی یاسادانان یا سەرچاوەیەکی بنچینەیی یاسادانان لەداهاتوودا ئەگەری ریالیستانەی هەیە. بەئەگەری زۆر لە داهاتوودا لێکدانەوە زانستیە کۆمەڵایەتیەکان بەجۆرێ لە جۆرەکان پاشەکشەیان پێدەکرێت و لەبری ئەوە لێکدانەوە نازانستیە ئیسلامگەراکان برەو پەیدا دەکەن. بەواتایەکیتر سیکولاریزم کە خاڵێکی پۆزەتیڤی سیستەمی رامیاری تورکیا بوو و پشتگیری نێونەتەوەیی لە جیهانی رۆژئاوادا بەتایبەتی هەبوو و گرنگی پێدەدرا، ئێستا لەگەڵ ئەو سیستەم گۆڕینەدا لاواز دەکرێ و مەترسی تەواو نابووتبوونی هەیە.

ئەگەرچی پەرلەمان بەپارتە کۆنەپارێز و رەگەزپەرستە ناسیونالیستەکان پڕکرابووە و دەنگی کەمینە و چەپەکانی بەلاوازی تێداهەبوو، ئەگەرچی سیستەمی پەرلەمانتاری لەسەر بنچینەی دەستورێکی کۆنسێرڤەتیو، رەگەزپەرست و ڕاستڕەو داڕشترابوو، توانیبووی بۆ تورکان (بۆ کورد و کەمینەکان نا)، جۆرێک لە دیموکراسی چ لە باری دسەڵاتداری و ئاڵوگۆڕی دەسەڵاتەوە یا جۆرێک لە ئازادی دەربڕین بەدیبهێنێت.
بەکورتی ئەگەر لەدیدێکی بێلایەنەوە سەیری گۆڕینی سیستەم بکەین، ئەوا ئەو خاڵە پۆزەتیڤانەی کە لە سیستەمی رامیاری تورکیادا دەبیندران کە بریتیبوون لە پەرلەمانتاریزم و سیکولاریزم، لاواز و سنوردار و ناگرنگ دەکرێن. لە ئیپۆکی نوێی ڕامیاری تورکیادا جگەلە کۆنەپارێزی، ڕاستڕەوی و ڕەگەزپەرستی، ئیسلامگەرایی و سەرۆکی ئاوتۆریتێر لە سیستەمی ڕامیاری نوێدا خۆیان دەسەپێنن.

سەبارەت بە کورد ئەو سیستەمە پەرلەمانتاریەی کە پێشتر هەبوو، بۆ خەڵکی کوردستان سوودێکی ئەوتۆی نەبوو، هەروەکو ڕژێمی تورکیا کە لەژێر کاریگەری ئایدۆلۆژیای کەمالیزمی ئەتنۆناسیونالیست دابوو و بەپێی دەستورێکی ڕاسترەوی ڕەگەزپەرست دەچووبەڕێوە، لەسەرتاوە رەتی بوونی کێشەی کورد یا بوونی کەمینەی کورد یا مافی کەمینە نەتەوەیی و ئەتنیەکانی تا کۆتایی سەدەی بیستەم تووندڕەوانە کردەوە. کوردستانی بندەستی تورکیا هەمیشە پەراوێزخراو و گەماڕۆدراوبووە، لەهەڵبژاردنەکاندا گەماڕۆی ناڕەوای لەسەر بووە. دوای نزیکەی ٩٠ ساڵ لە ململانێ ئەوجا کوردەکان لەرێگەی پارتێکی پلورال و چەپدا کە پارتی گەلی دیموکراتی (هەدەپە) بوو، توانیان بەربەستی ١٠% ی پەرلەمانتاری ببەزێنن و وەکو کەمینە بێنە پەرلەمانەوە. دیارە هەدەپە دوو سنوری سوری بەیەکەوە شکاند، یەکەم پارتێکی کوردی هێنایە پەرلەمان، دووەم پارتێکی چەپی هێنایە پەرلەمان. ئەگەری چارەسەری کێشەی کورد لە رێگەی ئەو کەمینە لاوازەدا زۆر سەخت بوو، چونکە ئەو کەمینەیە توانای کاریگەری لەسەر بڕیارەکاندا نەبوو، هەروەکو زۆرینە لەدەست ئەواندا نەبوو و کارتێکردنیشی لەتوانایاندا نەبوو.

لە تورکیایەکی کۆسەرڤەتیو و رەگەزپەرستدا کە کەمالیزم و رەگەزپەرستی تورکی ئاوێتەی خوێنی زۆرینەی تورکان بووە، زۆر سەخت بوو بۆ هەدەپە لە پەرلەماندا بتوانێ ببێتە زمانی تەرازووی پەرلەمان یا سەنگی یەکلاکەرەوە لە بڕیارەکاندا، وەکو لە پەرلەمانی هەندێ لەوڵاتە دیموکراسیەکاندا دەبیندرێ، کە دەکرێ لە هەندێ ماوەی دەسەڵاتی پەرلەمانتاریدا پارتێکی بچوک بتوانێ ڕۆڵی یەکلاکەرەوە لە بڕیارەکاندا بگێڕێت. بەڵام ئەگەر لەروانگەی خەباتی سڤیل و پەرلەمانتاریەوە سەیری بکەین، لەگەل ئەوەشدا هاتنی هەدەپە بۆ پەرلەمان و بەرزبوونەوەی دەنگی کوردان، دەنگی کەمینە و چەپەکان لە پەرلەماندا تاکە تروسکاییە لەمێژووی ژێردەستەیی کورد، کەمینەکان و چەپەکان لە تورکیای ڕاستڕەو و کەمالیستدا لە ساڵی ١٩٢٣ ـەوە تا ساڵی ٢٠١٧.

لەباری ئێستادا لەکاتێکدا سەرانی هەدەپە و زۆر لە ئەندامانیان گیراون و دەستبەسەرن، لەکاتێکدا دەسەڵاتی سەرۆکی ڕەگەزپەرست، ئایینپارێز و دژە چەپ رەهایە، ئەگەری هاتنەوەیان بۆ پەرلەمان بەو قەوارەیەی پێشوویان زۆر سەختە. ئەگەر لە داهاتوودا ئەو پارتە یا پارتێکی دیکەی لەو شێوەیە بتوانێ بەربەستی پەرلەمان ببەزێنی، لەئەگەری بوونی ژمارەیەکی لەو شیوەیەی پێشووی ئەندامانی هەدەپە لە پەرلەماندا لەداهاتوودا، ئەو گروپە چەپ و پەرلەمانتاریە لەجاران لاوازتر و بێدەسەڵاتتر دەبن. چونکە ئیتر پەرلەمان چیتر ئەو دامەزاروە نییە بتوانێ بڕیاری یەکلاکەرەوە و گرنگ بدات. سەرۆک دەسەڵاتی ڕەهای هەیە و دەتوانێ بڕیاری گرنگ راستەوخۆ لەلایەن خۆیەوە دەربکات و پەرلەمان لەزۆربەی بارەکاندا ناتوانێ پێشیان پێ بگرێ. بەکورتی ئەگەرچی پیشتر دەستور و سیستەمی ڕامیاری تورکیا سەرسەختانە دژ بە مافەکانی کورد بوون، لە ئیپۆکی نویی تورکیادا بارەکە سەختتر و ئاڵۆزتر دەکەوێتە بەرچاو. بەکورتی بۆ کورد بارەکە لە خراپەوە بۆ خراپترە.

پیویستە بیری بخەینەوە کە ئەو کەمە گۆڕانکاریەی تورکیا لەسایەی دەسەڵاتی ئەردۆگاندا سەبارەت بە مافی کەلتوری کەمینەکان لە دەستوردا کران، راستەوخۆ پەیوەندی بە هەوڵەکانی تورکیا بۆ ئەندامبوون لە یەکێتی ئەوروپادا هەبوو. چونکە یەکێ لەمەرجەکانی ئەندامبوون لە یەکێتی ئەوروپادا ڕێزگرتنە لە مافەکانی مرۆڤ و پرەنسیپە دیموکراسیەکان. ئێستا لە بارێکدا کە میکانیزمە دیموکراسیەکان سنوردار و لاواز دەکرێن، ئەردۆگان خەون بە دەسەڵاتێکی سوڵتانیانەوە دەبینێت و هەنگاو بەرەو دەسەڵاتێکی ئاوتۆریتێری دەچێت، ئەگەری ئەندامبوونی تورکیا لە یەکێتی ئەوروپادا زۆر لاواز دەکا، چونکە تورکیا بنچینە گرنگەکانی ئەندامبوون بەئەگەری زۆر لەدەست دەدات.

1-5-2017




نارنجۆكێكی هه‌تیو … عه‌بدوڵڵا سه‌ڕاج


بۆ شه‌هید عه‌زیز گه‌زه‌ڵانی

له‌وانه‌یه‌ نه‌زانیت باوكت بۆ ناوی (عه‌زیز)ی به‌سه‌رتدا بڕیوه‌، به‌ڵام دڵنیایت كه‌ (گه‌زه‌ڵان) بڕه‌ ماڵێكه‌ و شانازیت پێوه‌ ده‌كات. ئه‌گه‌رچی نه‌خوێنده‌واری، به‌ڵام لووله‌ی بڕنه‌وه‌كه‌ت زمانێكی پاراوی هه‌یه‌. گشت ده‌زانن كه‌ چاوت خوار ناڕوانێت، ئێستاش واخۆت مه‌ڵاس داوه‌ و شانت به‌ قۆنداخه‌كه‌وه‌ نووساندووه‌، له‌ توێی تاوێرێكه‌وه‌ به‌ دووچاوی ئاگرین ده‌ڕوانیته‌ چه‌قی ڕێگاكه‌، هه‌ر چه‌نده‌ش چاوه‌كانت خه‌واڵوون و له‌شت مێرووله‌ ده‌كات، به‌ڵام گیانی ئاگات پارچه‌یه‌ك ته‌وژم و په‌لاماردانه‌. به‌تایبه‌تی كه‌ یادی ئه‌و ڕۆژه‌ت دێته‌وه‌ بیر، كه‌ ئاگریان به‌ردایه‌ ئه‌و دێیه‌ خنجیلانه‌یه‌ی له‌ هاتوچۆكردنتدا سێبه‌ری ئارام بوو به‌سه‌ر سه‌رته‌وه‌ و ئارامگای پشووت بوو.

وه‌ك مشتێك شووشه‌ی هاڕاو پژابێته‌ برینه‌كانته‌وه‌، ئۆقره‌ت نه‌ماوه‌، زۆر باشیش ئه‌وه‌ت له‌یاده‌ كه‌ چۆن دایك و كۆرپه‌یه‌ك له‌ناو خانووه‌كه‌دا بوون به‌ زووخاڵ. وا ڕووباری تووڕه‌ییت په‌نگ ده‌خواته‌وه‌ و خه‌ریكه‌ ئاسمان گولله‌ باران بكه‌یت، به‌ڵام خۆت به‌ هاوڕێكانت ڕاگه‌یاندووه‌، كه‌س پێش تۆ ده‌ستپێشخه‌ری نه‌كات. بۆیه‌ وا دانت به‌ خۆتدا گرتووه‌. له‌ هه‌ر جێگایه‌كی تر بوویتایه‌ ده‌ستبه‌جێ‌ خه‌و دیبردیته‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی مێرده‌زمه‌ی خه‌و بتارێنی جاروبار ده‌ست به‌سه‌ر نارنجۆكه‌كه‌ی باخه‌ڵتدا دێنیت و لات وایه‌ گۆنای تاقانه‌كه‌ته‌. له‌وانه‌شه‌ باڵنده‌ی خه‌یاڵ بۆ گه‌زه‌ڵانت بباته‌وه‌، وا چاوت هه‌ڵده‌گڵۆفیت و لاسایی كه‌وێك ده‌كه‌یته‌وه‌. به‌مجۆره‌ هاوڕێكانت وریا ده‌كه‌یته‌وه‌، كه‌ له‌ جێی خۆیان ئاماده‌بن .

كاتی ئاوا ئێجگار به‌ستسی تێپه‌ڕ ده‌بێت. وا سه‌ره‌تای هێرش هێنه‌ره‌كانت لێوه‌ دیاره‌، ڕێگاكه‌ی پاشیانه‌وه‌ له‌به‌ر تۆزوگه‌رد شاراوه‌ته‌وه‌. پێشه‌نگیان سێ‌ چوار تانك و زرێپۆشه‌. بێ‌ ئه‌وه‌ی هیچ به‌دی بكه‌ن گولله‌ تۆپ به‌ ڕاست و چه‌یدا ده‌وه‌شێنن. تۆش لێوی خواره‌وه‌ت ده‌كرۆژی و مه‌ترسیت له‌وه‌یه‌ هاوڕێكانت خوێنیان بجمێ‌ و پلانه‌كه‌ت لێ‌ بشێوێنن. له‌شت بووه‌ته‌ به‌شێك له‌ تاوێره‌كه‌. تانكه‌كان و ڕیزێك زرێپۆش له‌ بازنه‌ی بینینته‌وه‌ ده‌رچوون. بڕێك سه‌رباز وا ڕوو له‌ دێیه‌كه‌ ده‌نێن، تۆش په‌له‌پیتكه‌ ده‌بزوێنی.
كات وه‌ك نوقڵ له‌ ده‌متدا توایه‌وه‌. ماوه‌ی چه‌ندی خایه‌ند، نازانیت، به‌ڵام ئه‌وه‌ی هه‌ستی پێده‌كه‌یت نه‌رمه‌ گه‌رمایه‌كه‌. كه‌ ده‌ستی بۆ ده‌به‌یت. باڵت وه‌ك سڕبووبێت به‌ گرانی ده‌جووڵێت.

تینوویتی به‌ شێوه‌یه‌كی نائاسایی، گه‌رووتی ته‌نیوه‌. بۆ جاری دووه‌م تین ده‌ده‌یته‌ خۆت. ده‌ست بۆ كانگای ئێشه‌كه‌ت ده‌به‌یت و چاوت به‌ پێنج په‌نجه‌ی سوور ده‌كه‌وێت. وریا ده‌بیته‌وه‌، شانت بڵند ده‌كه‌یته‌وه‌، هه‌ست به‌ ئازارێكی بێئه‌ندازه‌ ده‌كه‌یت. ده‌ته‌وێ‌ هاوار بكه‌یت، وشه‌كان له‌ گه‌رووتدا ده‌تاسێن، مێشكت نه‌بێ‌ له‌كاردایه‌، بۆماوه‌یه‌كی كورت له‌سه‌ر سك ڕاده‌كشێیت. ده‌ته‌وێ بیر له‌ ئه‌نجامی خۆت بكه‌یته‌وه‌. له‌دڵتدا ده‌ڵێیت كه‌ تینی ئه‌وه‌ت پێ‌ ماوه‌ نارنجۆكه‌كه‌ت بوه‌شێنیت. بڕیار ده‌ده‌یت نزیكتر ببیته‌وه‌ بۆیه‌ وا چڕنووك له‌ پنجه‌كان ده‌گریت و ته‌كان ده‌ده‌یت. چیت نیازه‌. به‌ چاوته‌وه‌ دیاره‌ ده‌ته‌وێ‌ بوونی خۆت بسه‌پێنیت و پێیان ڕاگه‌یێنیت كه‌ هێشتا هه‌ر ماوی. وا سه‌ربازێك دێته‌ ناو بازنه‌ی ڕوانینته‌وه‌. ده‌ست بۆ باخه‌ڵت ده‌به‌یت، به‌ڵام ڕۆشنایییه‌ك به‌به‌ر چاوتدا دێت و شه‌پۆلێكی به‌زه‌یی مه‌چه‌كت شل ده‌كات.

له‌ ده‌روونی خۆتدا ئه‌و سه‌ربازه‌ به‌تاوانباری ڕاسته‌قینه‌ نازانیت، به‌ڵكو به‌ سووته‌مه‌نییه‌كی ده‌زانی ئاخێنرابێته‌ دۆزه‌خی جه‌نگه‌وه‌. بۆیه‌ دوودڵ ده‌وه‌ستیت. ئێشه‌كه‌ت هه‌ردێ‌ ئارامت لێ‌ ده‌بڕێ‌ و هه‌ست به‌ سه‌رمایه‌كی ناكاوی ده‌كه‌یت. دانه‌كانت به‌یه‌كدادێن و گلێنه‌ی چاوه‌كانت ته‌ڵخ ده‌بن. له‌گرمه‌ی تانكێك ڕاده‌چڵه‌كیت وره‌یه‌ك دێته‌ گیانت و ئاره‌زووی هه‌ڵدانی نارنجۆكه‌كه‌ت ده‌كه‌یت. گوڕ ده‌ده‌یته‌ خۆت و ده‌ستت له‌ فه‌رمانت ده‌رده‌چێ‌ و ده‌ماره‌كانت شل ده‌بن. هه‌ست به‌وه‌ ده‌كه‌یت كێشت نه‌ماوه‌ و تابلۆكان له‌به‌ر چاوتدا هه‌ڵده‌په‌ڕن.

ئاداری 1972 كه‌ركووك




په‌نابه‌رێكی كورد نه‌هامه‌تیه‌كانی خۆی و په‌نابه‌ران له‌ فلیمێكدا ده‌گێڕێته‌وه‌

چۆنێتی ئه‌نجامدانی كاره‌كه‌ باوه‌ڕپێنه‌كراوه‌ !

به‌هرۆز بوچانی ، ناوی ئه‌و په‌نابه‌ره‌ كورده‌یه‌ كه‌ ماوه‌ی چوار ساڵه‌ له‌ كه‌مپێكی په‌نابه‌ران له‌ دوورگه‌ی مانوسی پاپانیوگینیا ده‌ستبه‌سه‌ره‌ و وه‌ك خۆی ده‌ڵێت به‌شداریكردنی له‌ به‌رهه‌مهێنانی ئه‌و فلیمه‌دا ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ئه‌زمون و ژیانی خۆی و په‌نابه‌رانه‌ له‌و كه‌مپانه‌دا.
كاره‌كه‌ی بوچانی به‌هاوكاری ده‌رهێنه‌رێكی هۆڵه‌ندی به‌ڕه‌گه‌ز ئێرانی به‌ناوی ئاراش كه‌مالی سروستانی به‌رهه‌مهێنراوه‌. ئه‌وه‌ش له‌كاتێكدایه‌ كه‌ ئه‌و ده‌رهێنه‌ره‌ له‌سه‌ره‌تاوه‌ هه‌وڵیداوه‌ كه‌ خودی خۆی بتوانێت كارێكی هونه‌ری له‌سه‌ر ژیانی ئه‌و په‌نابه‌رانه‌ له‌و دوورگانه‌ به‌رهه‌مبهێنێت ، به‌ڵام دواتر بۆیده‌ركه‌وتوه‌ كه‌ ئه‌وه‌ كارێكی ئاسان نیه‌ و ڕێگه‌پێدراو نیه‌. بۆیه‌ په‌یوه‌ندیه‌ك له‌گه‌ڵ بوچانیدا له‌ڕێگه‌ی واتزئه‌په‌وه‌ دروستده‌كات و ڕاهێنان به‌ بوچانی ده‌كات كه‌ چۆن وێنه‌ی ڤیدیۆیی بۆ كاره‌كه‌ بگرێت.

به‌ ووته‌ی سروستانی ، خزمه‌تگوزاری ئینته‌رنێت له‌و دوورگه‌یه‌ی كه‌ بوچانی لێیه‌ زۆر خراپه‌ و ده‌بوو هه‌ر به‌ په‌یامی ده‌نگی گفتوگۆكانیان ئاڵوگۆڕ بكه‌ن. هه‌رچه‌نده‌ ئه‌و دوو كه‌سه‌ تا ئێستا یه‌كتریان نه‌بینیه‌وه‌ ، به‌ڵام سروستانی به‌هیوایه‌ ڕۆژێك بتوانێت ئه‌و په‌نابه‌ره‌ كورده‌ له‌ نزیكه‌وه‌ ببینێت.
په‌نابه‌رانی دوورگه‌ی مانوس و ناورۆ ، كه‌له‌ ناویاندا ئه‌و په‌نابه‌ره‌ كورده‌ كه‌ له‌بنه‌چه‌دا خه‌ڵكی ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستانه‌ و چه‌ندین په‌نابه‌ری تری كورد و ووڵاتانی تری ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و به‌شێك له‌ ووڵاتانی باشوری ڕۆژهه‌ڵاتی ئاسیا له‌وێ‌ به‌ندكراون ، ئه‌و كه‌سانه‌ن كه‌ پێشتر هه‌وڵیانداوه‌ به‌ قاچاخ و به‌به‌له‌م خۆیان بگه‌یه‌ننه‌ ئوسترالیا به‌ڵام له‌لایه‌ن هێزه‌كانی پاراستنی سنوره‌كانی ئوسترالیاوه‌ ده‌ستگیركراون و ڕه‌وانه‌ی كه‌مپه‌كانی ئه‌و دوو دوورگه‌یه‌ كراون. به‌وه‌ش ، هه‌رگیز ڕێگه‌یانپێنادرێت داوای مافی په‌نابه‌رێتی له‌ ئوسترالیا بكه‌ن.

پاڵنه‌ره‌ی پشتی كاره‌كه‌ی بوچانیش ، ئه‌و نه‌هامه‌تیانه‌یه‌ كه‌ ئه‌و په‌نابه‌رانه‌ له‌ماوه‌ی چه‌ندین ساڵی ڕابردوودا به‌هۆی به‌ندكردنیان له‌و كه‌مپانه‌دا چه‌شتویانه‌.
به‌ ووته‌ی ئه‌و په‌نابه‌ره‌ كورده‌ش ، ده‌بوو ئه‌و كاره‌ به‌نهێنی ئه‌نجامبدات و وه‌ك خۆی ده‌ڵێت ده‌بوو ده‌رفه‌ته‌كان بقۆزێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و دیمه‌نانه‌ تۆماربكات كه‌ بۆ كاره‌كه‌ی پێویست بوون.

بوچانی ده‌ڵێت ئێستا كاره‌كه‌ی ته‌واوكردوه‌ و به‌وه‌ش به‌رپرسانی كه‌مپه‌كه‌ ناتوانن هیچ شتێكی به‌رامبه‌ر بكه‌ن.
ئه‌وه‌ی جێگه‌ی سه‌رنجه‌ ، بوچانی سه‌رجه‌م كاره‌ ڤیدیۆیه‌كانی فلیمه‌كه‌ی به‌ مۆبایلێكی زیره‌ك تۆماركردوه‌.
كاره‌كه‌ش كه‌به‌ناونیشانی ” چاوكا( ناوی باڵنده‌یه‌كی ئه‌و دوورگه‌یه‌یه‌) ، تكایه‌ پێمان بڵێ‌ ئێستا كه‌یه‌ ؟” ، له‌كۆی 88 خوله‌كدا كۆكراوه‌ته‌وه‌ و به‌شێوه‌ی پارچه‌ پارچه‌ له‌ڕێگه‌ی ئینته‌رنێته‌وه‌ گواستراوه‌ته‌وه‌ بۆ ده‌ره‌وه‌ی كه‌مپه‌كه‌ و پێشبینیی ده‌كرێت له‌سه‌ره‌تادا له‌ ئوسترالیا نمایش بكرێت.

سه‌رچاوه‌ : ماڵپه‌ری بی بی سی




نوێترین به‌رهه‌می هونه‌ری نەجم محەمەد

بڵاوبوویه‌وه‌ كه‌سرودێكه‌ بۆیه‌كی ئایار ئه‌مڕۆ 30-4-2017 نوێترین كلیپی هونه‌ریم كه‌سروودی یه‌كی ئایاره‌ له‌كه‌ناڵی ئاسمانی ڕێگاو چه‌ند كه‌ناڵێكی ئاسمانی دیكه‌وه‌ بڵاو بوویه‌وه‌ به‌پێویستم زانی ئه‌م به‌رهه‌مه‌م له‌ فه‌یسبووكه‌كه‌م بڵاو بكه‌مه‌وه‌ یه‌كی ئایار هۆنراوه‌ // ئه‌حمه‌د بازگر ئاوازو ووتنی // نه‌جم محه‌مه‌د موزیك وتۆماركردن // بنار ئیبراهیم صابر كامێرا // هێمن زاهیر + ئارام جه‌مال مونتاج وده‌رهێنان // ئارام جه‌مال كاری یونوب // كارمه‌ند به‌كر به‌رهه‌می // كه‌ناڵی ئاسمانی ڕێ

https://www.youtube.com/watch?v=zXfgkKrpT68&feature=share




یەکی ئایار و ترسی شۆڕشی ئۆکتۆبەر دوای سەت ساڵ … وەستا سابیر

یەکی ئایار و ترسی شۆڕشی ئۆکتۆبەر دوای سەت ساڵ لە دڵی بۆرژوازیدا ناڕەوێتەوە ، تا جیاوازی جینایەتی بمێنێت !
ئەوەی کە ڕۆشن و بەرچاوە لەسەر ئاستی گٶڕەپانی سیاسی جیهانی ئەوەیە کە چۆن بۆرژوازی جیهانی و سۆسیال دیمۆکراتەکانیان لە ڕیفۆرمیستە شەعبویەوی و میللی یەکان و کرێکاری یەکان و سەندیکا زەردەکانیان کە لە خزمەت سیستەمی سەرمایەداریدان ، دووای سەد ساڵ لە شۆڕشی ئۆکتۆبەر و ترس و لەرزی لە ناخەوەی بۆرژوازی لە شۆڕشی کرێکاران و کۆمۆنیستەکانیان وە ئەوە ش ئەبینین کە چۆن ئەم یادە تێکۆشەرانەیەی چینی کرێکار لە لایەن ئەوانەوە ئەبرێت بە ڕێوە و بە ڕوحییەتێکی شەرم ئاورەرو لیخنانە بۆ مارکسیزم و چینی کرێکار ، ، هەموو ئەمانە ئەبینین سەندیکا زەردەکانیان وبە فەرمانی بۆرژوازی خۆڵی ئاشتی و جەژنی خۆشی و هەڵپەڕکێ لە ناو کرێکاراندا ئەچێنن و بە هەناسەیەکی زەردی هەڵبزڕکاو ئاوڕ لەیەکتر ئەدەنەوە و بەدەوری یەکتردا خول ئەخۆن ، لەوە ئەچێت کە بەچینی کرێکار بڵێن ئێمە لە ئێوە بەتوانا ترین و شیاوترین لە ڕوی فیکریەوە بۆ بەرزکردنەوەی داواکارییەکانتان و ئارمەکانتان و دەوڵەتی ڕەفاه و خۆشگوزەرانیتان بۆ ئەهێنێن …. بۆرژوازی دەسەڵاتداری جیهانی لەم ڕۆژەدا هەموو سوپاو پۆلیس و دام ودەزگا جاسوسی یەکانی خۆی خستبووە کار بۆ کۆنتڕۆڵکردن و دەستنیشانکردنی هەر کارێکی تر ،
بێکاری و بە تایبەتکردنی کەرتی خزمەتگوزاری و شکاندنەوەی ئکامی قەیرانی سەرمایەداری لەسەر حیسابی سفرەی خاڵی کرێکاران و چەوساندنەوەی زیاتریان ، هەروەها شەڕو کوشتار و ئاوارەیی و ماڵوێرانی و کردنی هەموو پیرۆزیەکانی ژیانی مرۆڤ و مرۆڤایەتی بە قوربانی چاوچنۆکی کەڵەکەی سەرمایەو رژێمی سەرمایەدارای …
ئەمڕۆ کە لەهەموو ڕۆژەکانی تر توڕەو بێزارتر بووم لەم دەستێوەردانەی بۆرژوازی و کاتێک کە لە گەڵ چەند هاوڕێەکدا بەشداریمان کرد لەم مارشی یەکی ئایارەدا …
ڕاستە ئەم مارش و ڕێپێوانانە جێگە و کارکردی تایبەتی خۆی هەیە بۆ چینی کرێکار بەڵام پێویستە ئاڕاستە سیاسی یەکەی گۆڕانکاری بەسەردا بهێنرێت .
ئەو هێزو لایەن و کەسایەتیانەی کە بەخەباتی چینی کرێکار بۆ ژێرەو ژوور کردنی نیزامی سەرمایەداری نیگەرانن و خوازیاری فەوتان و نەمان بۆ کۆمۆنیزم و چینی کرێکار ئەخوازن ، ئەمانە هیچی تر نین تەنها بەشێکن لە م دامو دەزگاو هەلومەرجە بەربەرییەی کە بۆرژوازی جیهانی و دەوڵەتەکانیان بۆ زۆرینەی هەرە زۆری خەڵکانی کرێکار و زەحمەتکێش و دەستەنگی ئەم گۆی زەوی یە دروستکردووە ، وە چارەنووس و داهاتوی ئەوانیش لە گەڵ چارەنوس و داهاتووی بۆرژواو ئیمپریالیستەکانی جیهان بەیەکجار ئەچێتە زبڵدانی مێژووەوە .
بەروە مارشی شۆڕشگێڕانەی یەکی ئایار بۆ ڕوخاندنی بۆرژوازی !
بژی خەباتی چینی کرێکار بۆ سۆسیالیزمی نێونەتەوەیی!
و. صابر