بۆ گوێگرتن و بینینی سیمنارەکە کلیکی ئێرەبکەن …..

لە ئەرشیفی دەنگەکانەوە ….

بە کانتۆنکردنی سلێمانیی: دیسێنترەڵایزی دەسەڵاتێکی نانیشتمانیی
پارێزگای هەڵەبجە، وەکو پارادایمێکی خۆخۆر!
ئەم وتارە، دووبەشە. هەردوو بەشە بەسەریەکەوە دانراون. ( ئەم وتارە سێ ساڵ و نیو لەمەوبەر نووسراوە، لەبەر پێوەندیی بە پرسە سیاسییەکانی رۆژەوە، جارێکی تر، بڵاوی دەکەمەوە)
جەنیوەری ٢٠١٤
کامیار سابیر …….

{ پێشەکیی، ئەم باسە، لەم کاتەدا بڵاو دەکەمەوە، بە پێچەوانەی ئیشتیهای سیاسیی و ئایدیۆلۆژیی ئەم حیزب و ئەو رێکخراو ، لەناو فەوضایەکی سیاسیی و کولتوورییدا، کە پێدەچێ، کورد، هیچ کاتێک،ئەوەندەی ئێستا، لە مێژووی کۆن و نوێدا، دروشمی کۆنترادیکت( تەناقوض و موفارەقە)، بەتاڵ و خاڵیی لە فیکر، سیاسەت و جیهانبینیی، بەرزنەکردبێتەوە. }

کانتۆن، بە سادەیی و خاکیی، بە واتای دابەشکردنی کارگێڕیی وڵاتێک( country)، هەرێمێک، ناوچەیەک یان دەوڵەتێک ( State) دێت. نموونەی زۆر لە دونیادا هەن، باشترینیان، وڵاتی سویسرا و ئوسترالیان، بەکردەوە، هەرێمەکانیان، یان حکومەتە لۆکاڵییەکانیان، نیمچە سەربەخۆییەکیان هەیە. کانتۆن، یان حکومەتی لۆکاڵیی، یەکێکە لەو چارەسەرە سیاسیی و دیپلۆماسییانەی لەئاستی نێونەتەوەییدا، گرینگییەکی زۆری هەیە.
بەنرخترین بەهای بەکانتۆنکردن(Cantonisation )، یان ئەوەی لە زمانی سیاسییدا دیسێنترەڵایز( لامەرکەزییەت)ی لاسەنگیی asymmetrical decentralisation، یاخود تەخشانکردنی diffusion دەسەڵاتی پێدەگوترێ، دامرکاندنەوەی توڕەیی و بەردانەوەی ئەوە پەنگخواردنەوەیەیە لە لایەن زۆرینەی تاک و گرووپەکانی ئەو جڤاک و دەڤەرەوە لە دژی ناعەدالەتیی (کۆمەڵایەتیی، سیاسیی، ئابووریی..تاد)، بوونی هەیە. بۆئەوەی ئازادانەتر، لەڕووی سیاسیی و تا ڕادەیەکیش لەڕووی ئابوورییەوە مامەڵە لەگەڵ خۆیان و حکومەتە لۆکاڵییەکانی تر و حکومەتی سێنتەر(ناوەند) و ناوچەکەشدا بکەن. بەم هۆکارانە، لەهەوڵی بەکانتۆنکردنی ناوچەکەیان، یان شارەکەیاندا دەبن.

باسی بەکانتۆنکردنی شارەکانی هەرێمی کوردستان، تەنانەت شاری کەرکوک کە هێشتا حکومەتی عێراقیی ( بەغداد) بەهاوکاریی حکومەتی هەرێم بەڕێوەی دەبەن، لای هەندێ ناسیۆنالیستی بێسەوادی کورد و حیزبی خۆبەنەتەوەییزان، باسێکی “تابوو”ە. باسکردنی ئەوەی کەرکوک بکرێ بە کانتۆنێکی سەربەخۆ و حکومەتێکی لۆکاڵیی، جودا لە هەژموونی ئیداریی و تا رادەیەکیش سیاسیی، حکومەتی فیدراڵی عێراق و هەرێم، یان ئەوەی پێیدەگوترێ،هەرێمێکی سەربەخۆ، دابمەزررێنی، لەناو هەندێ نەتەوەیی کورددا، لەناو هەندێ حیزبدا، بەتایبەتیی پارتیی دیموکراتیی کوردستان( بەدەر لە شیعاری پووچی ناسیۆنالیستیی و دزیینی نەوتەکەی بەشەریکیی لەگەڵ یەکێتییدا، هیچی بۆ کەرکوک نەکردووە) وەکو خیانەتی نەتەوەیی، خاکفرۆشتن، پارچەپارچەکردنی کوردستان و لاوازبوونی دەنگی کورد….دەیان ریتۆریکی رۆمانسیی تر، دەخوێنرێتەوە.

وێڕای ئەوەی پارتیی، خۆی چەند بەشدارییەکی نێگەتیڤییانەی لەدابەشبوونی جیۆگرافیای هەرێمی کوردستان و دابڕانی دهۆک لە شارەکانی تری هەرێم هەیە. هاوکات چەندیش فاکتەرێکی زۆر نێگەتیڤە لەسەر سەرجەم بزوتنەوەی ناسیۆنالیستیی کورد و دابەشبوونی هەرێمی کوردستانی عێراق کە تا ئەم ساتەش، دوو ئیدارەیی، دیفاکتۆیەکی سیاسیی و جیۆگرافیی و تەنانەت ئابوورییشە. وێڕای رۆڵی نێگەتیڤانەی پارتیی، لەسەر خەباتی رزگارییخوازانەی کورد، لە پارچەکانی تری کوردستاندا کە ژانی ئەم دەردە، لەپشتی کوردەکانی کوردستانی تورکیە و سوریەدا، زۆر کاریگەرە، کەچیی هێشتا، ئەمجۆرە بازرگانییە بە ناسیۆنالیزمێکی بەتاڵ و کەسیفەوە، هەر درێژەی هەیە و بایی خۆیشی گوێگر و بلوێرژەنیشی هەیە!

لە نێوان هەرێمی کوردستانی عێراق و دەوڵەتی عێراقدا، یەک دەوڵەتی سیادیی هەیە کە ناوی عێراقە. سیستەمی سیاسیی و کارگێڕیی تا رادەیەک لە Dual-State دەوڵەتی دووانیی دەچێت. جیاوازییەکە ئەوەیە، هەرێمی کوردستان سەر بە دەوڵەتی عێراقە، بەڵام لە چوارچێوەی سیستەمێکی فیدراڵییدا. ئەو نیمچە سەربەخۆییەی هەرێمیش، دەکرێ بە territorial autonomy واتە بە ئۆتۆنۆمیی ناوچەیی یان هەرێمیی ناو ببرێت. لە روانگەی ماکس وێبەر- یان ڤێبەر( Max Weber) ەوە، ” دەوڵەت، مۆنۆپۆلی ئەو شەرعیەتە دەکات، کە هێزی فیزیکیی لە چوارچێوەی سنوورەکانیدا بەکاربهێنێت.”

وەکو دیفاکتۆ، هێزەکانی دەوڵەتی عێراق، توانای جێبەجێکردنی ئەم مۆنۆپۆلییەیان لە هەرێمی کوردستانی عێراقدا، لە ئێستادا نییە، ئەگەر بە پرس و راوێژ بە حکومەتی هەرێم( پارتیی و یەکێتیی) نەبێت، توانای جوڵاندنی سەربازێکیان بۆ هەرێم نییە. دووبارە ، وەکو دیفاکتۆ، نە پارتیی و نەیەکێتیی، توانای قەڵەمڕەویی و شەرعییەتی هێزیان لە ناوچەکانی لایەنی بەرامبەردا نییە. کەواتە بەکردەوە، دوو هەرێمی( ئەگەر سیان نەبێت) سیاسیی و جیۆگرافیی لە عێراقدا هەن، دوو هەرێمۆکەش لە کوردستاندا هەن، ئەوە وێڕای ئەوەی حکومەتی دهۆک، بە زمانی سەربەخۆی خۆیەوە، زمانێکی جیاوازتری هەیە لە ئەو زمانی نووسین، پەروەردە و کارگێڕیییەی لە هەولێر هەیە. هەروەکو جیاوازیشە، لە ئەو زمانە کوردییە رەسمییەی لە دامودەسگاکانی دەوڵەتی عێراقدا هەیە. بەکردەوە، لە ئێستادا سێ کارگێڕیی، سێ حکومەتی ترشێندراو بەسەریەکدا، لە هەرێمی کوردستاندا هەن.

بەکانتۆنکردنی شارێک، یان دەڤەرێک، یاخود ئەوەی لە کوردییدا باوە و بە هەرێم ناوی رۆیشتووە، کۆمەڵێ گرفتی سیاسیی، قانونیی، ئابووریی، کولتووریی وکۆمەڵایەتیی، بەربینی دەگرن و رێگریی hindered لێدەکەن. بەشێکی زۆر لەشییکەرەوە سیاسییەکان، چەند رارەوێکی سیاسیی و قانونیی، بۆ بناغە داڕشتنی هەرێمێکی سیاسیی و ئیداریی دادەنێن، گرینگترینیان ئەمانەن:-

1. ستاندەردبوون و جێکەوتبوونی لە ئاستی نێوخۆیی، هەرێمیی و نێودەوڵەتییدا.
2. بنیاتنانی دەوڵەت state-building، یان حکومەتێکی خۆجێیی.
3. بە دێمۆکراسییکردن یان گواستنەوە لە قۆناغی ئیستیبدادەوە بۆ شەرعییەتی دێمۆکراسیی.
4. دیکۆڵۆنایزی decolonisation هەلومەرجە سیاسیی، ئیداریی و ئابوورییەکە.
لێرەدا قسە لەسەر هەرێمی سیاسیی نییە، ئەوەندەی قسە لەسەر هەرێمێکی ئیدارییە، بە بودجەیەکی سەربەخۆ و کارگێڕییەکی سەربەخۆوە. واتە هەرێمێکی سیاسیی، خاوەن سەروەریی تەواو دروست ناکەین، تا باس لە بنیاتنانی دەوڵەت بکەین، بەڵکو باسی دیکۆڵۆنایزی سیستەمی سیاسیی، ئیداریی و ئابووریی هەرێم دەکەین. ئەم هەرێمە کە تا هەنووکە شێخ، عەشیرەت، حیزب، بنەماڵە، مام، برازا، باوک و کوڕ، هەروەها کۆمەڵێ لۆردی سیاسیی نەوت، کە ناسیۆنالیزمی نەوتیان وەکو بەیداخی نەتەوەییبوون هەڵگرتووە، بەرێوەی دەبەن و زۆرینەی خەڵکی کوردستانیش، وەکو رەعیەت، لەلایەن ئەم ئەربابە سیاسییانەوە، سەیر دەکرێن.

دەستوری عێراق، لەسەر دەسەڵاتی هەرێمەکان و پارێزگاکان، لەسەر دروستبوونی هەرێم و پارێزگای تر، تورت نییە و زۆر لاستیکییە. بەکەڵکوەرگرتن لەم لاستیکییبوونە، دەکرێ پرۆژەی دیسێنترەڵایزی هەرێمی کوردستان، بۆ ئەجێندایەکی نیشتمانیی، عەدالەتی سیاسیی و کۆمەڵایەتیی بەکاربهێنرێت. دیسێنترەڵایزی حکومەتی هەرێم( حکومەتی پارتییە زیاتر)، هەڵوەشاندنەوەی عەقڵیەتی خێڵ، ناوچەگەرایی و کوێخازادەیی، چەند بنەماڵەیەکی سیاسییە کە پێوێستە، رێگە بۆ نەوەی نوێ، بۆ خوێنی نوێ، چۆڵ بکەن و مل بە دێمۆکراسیی و هەڵبژاردنی بێ ساختە، هەروەها بۆ بڕیاری نیشتمانیی و کۆلێکتیڤ ( دەستەجەمعیی)بدەن.

لە باسە سیاسیی و کولتوورییەکاندا، هەمیشە نموونەی دیفاکتۆ، رۆڵی بەرچاویان لە بڕاندنەوەی ئارگیومێنتەکاندا هەیە. ریتۆریک، موجامەلات و فانتەسییە( فەنتازیا) سیاسییەکان، بە پارادیم و نموونەی سەر ئەرضی واقیع نیشان دەدرێن. بۆ ئەم مەبەستە، ئەم باسە، چەند کەیسێکی جیهانیی، بەنموونە دەهێنێتەوە.
کەیسی دیسێنترەڵایزی حکومەت لە ئوسترالیا
حکومەتی فێدراڵی ئوسترالیا، لەشەش دەوڵەتی لۆکاڵیی و دە(١٠) دەڤەر territories پێك دێت. دووان لەم دەڤەرانە دەکەونە ناو خاکی سەرەکیی( گەورەترین دوورگەی وشکانیی ئوسترالیا، واتە لە وشکانییدان) ەوە، هەشت دەڤەریشیان دەکەونە دوورگە بچووکەکانی دەوروبەری ئوسترالیاوە( لەناو ئاودان). پارلەمان و حکومەتی فیدراڵ، دەکەونە یەکێک لە دەڤەرەکانی ناو خاکی ئوسترالیاوە و بە پایتەختی سیاسیی( کانبێرا) دەناسرێ. هەر قانونێکی دەوڵەتە لۆکاڵییەکان، لەگەڵ قانونی فیدراڵییدا بەریەکبکەون، قانونی فیدراڵیی، باڵادەست دەبێ.
سیستەمی سیاسیی، قانونیی و کۆمەڵایەتیی ئوسترالیا، لەسایەی حکومەتە خۆجێیەکان و حکومەتی فیدراڵدا، زۆر بە جوانیی و گونجاویی بەڕێوە دەڕوات. حکومەتە لۆکاڵییەکان، زۆرینەی رەهای ئابووریی و تەواوی کاروباری ئیداریی بەڕێوە دەبەن. پێوەندیی ئابووریی و پرۆتۆکۆلیی تەنانەت سیاسییش لەگەڵ وڵاتانی خاوەن سەروەرییدا دەبەستن، بێئەوەی نیمچەسەربەخۆیی هەر حکومەتێکی لۆکاڵیی، کار لە ئەجێندای نیشتمانیی تاکی ئوسترالیی و وەلائی خەڵکی شوێنە جیاوازەکانی ئوسترالیا بکات.

پێشبڕکێی شارەکان، خۆشگوزەرانیی، هەلی کار پەیداکردن و گەرموگوڕیی بازاڕی لێ دەکەوێتەوە. بۆ نموونە بەردەوام، دوو گەورە شاری، سیدنی و مێڵبن ( Melbourne مێڵبۆرن)، شەڕەقۆچی ئەوەیانە کامیان لەپێشتر بن، ئێستا شارەکانی بریزبن و پێرسیش( Brisbane and Perth) وەکو دوو شاری گەورەی تر، هەمان رێچەکەی پێشبڕکێیان گرتووە. حکومەتەکانیش ( لۆکاڵیی و فیدراڵ) بەردەوام بەدەست دوو حیزبەوەن( کرێکاران و لیبراڵ)، بەڵام مونافەسەکەیان لەسەر خزمەتگوزاریی و ئیدارەدانی ئابوورییە نەک ئەجێندای حیزبیی، ئایدیۆلۆژیی و ناوچەیی و…تاد.

کەیسی حکومەتی سویسرا

حکومەتی سویسرا، وڵاتێکە، چوار زمانی ئاڵمانیی، فڕانسیی، ئیتاڵیی و رۆمانشیی( لە رۆمانیی جودایە) تێدایە، لەیەککاتدا، هەرچواریان زمانی رەسمیین و زمانی نیشتمانیین( دیارە وەکو هەولێر و دهۆک، دوو دایەلێکتی یەک زمان نیین، تا حیزبێکی ناوچەیی و طائیفیی، بەرەو دوو زمانی سەربەخۆیان بڕەتێنێ، بەڵکو هەموویان، زمانی ئێثنیکی جیاوازن). سویسرا، لە ٢٦ کانتۆن پێکهاتووە، پێشتر بەتەواویی سەربەخۆ بوونە ( fully sovereign ) تا پێکهێنانی سویسرای فیدراڵ لە ١٨٤٨ دا. بەمدواییانە لەساڵی ١٩٧٩ دا کانتۆنی ژورا( جورا Jura )، لە کانتۆنی بێرن جودابووەوە. ئەم کانتۆنە سەربەخۆیانەی (لەڕووی سەروەریی سیاسییەوە، نا) وڵاتی سویسرا، بوونە بەهۆی خۆشگوزەرانیی، ئاشتەوایی کۆمەڵایەتیی، سەقامگیریی سیاسیی و ئابووریی. بەهۆی ئیدارەی سەرکەوتووی ئەم کانتۆنانەوەیە، سویسرا بووە بە یەکێک لە باشترین و خۆشترین وڵاتەکانی دونیا کە داهاتی تاک تێیدا بەراورد بە زۆرینەی وڵاتانی پێشکەوتوو، زۆر بەرزترە.

کەیسی دیسێنتترەڵایزی چاینە( چین)

گەورەترین وڵاتی جیهان، لە زۆریی دانیشتوواندا، وێڕای ئەوەی سیستەمە سیاسییەکەی یەک حیزبییە و ئایدیۆلۆژیای کۆمۆنیزمی ماویی ئیدارەی سیاسیی دەدات، وڵاتێک کە سەری هاروماری تێدایە، بەسەر ٢٢ هەرێمی جودادا دابەشکراوە. جیا لە پێنج ناوچەی ئۆتۆنۆمیی و چوار شارەوانیی گەورەی وەکو بەیجین( پەکین)، شەنگهای، تیانجین و چۆنگکینگ کە راستەوخۆ لە ناوەندەوە کۆنترۆڵکراون. لەهەمووی گونجاوتر بۆ بەراوردکردن بە بارودۆخی سیاسیی هەنووکەی هەرێمی کوردستان، بوونی دوو حکومەتی نیمچە سەربەخۆیە لە وڵاتی چین، ئەوانیش ماکاو Macau و هۆنگ کۆنگن. تەنانەت، دۆخێکی ناوازەی تری هەیە کە تایوانە و چاینە بە بەشێک لە خۆی دەزانێ و قانونی نێودەوڵەتیی، یوئێن و وڵاتانی رۆژئاواش، کەوانەکەیان بەکراوەیی هێشتووەتەوە.

ئەو گەشە ئابوورییەی وڵاتی چینی( چاینە) گرتووەتەوە، بەتایبەتیی لە دوو دەیەی رابردوودا، بەرهەمی عەقڵییەتی دێسێنترەڵایز و دابەشکردنی دەسەڵاتەکانە، بۆ ئەوەی برەو بە چالاکیی ژیاریی، ئابووریی، خزمەتگوزارییەکان، گەشەکردن و هەناردەی زیاتر بدەن. ئەو پێشبڕکێ گەورەیەی لەنێوان بەیجین و شەنگهایدایە، خزمەتی نەک هەر بە وڵاتی چاینە کردووە، بەڵکو قازانجی بۆ سەرجەم وڵاتانی ناوچەکە( ئاسیا) و تەنانەت جیهانیش هەیە. ئەمڕۆ بەشێکی زۆر لەوڵاتانی جیهان، تەنانەت ئابووریی ئەمێریکاش، راستەوخۆ، پێوەندیی بەگەشەی ئابووریی چاینەوە هەیە. سەرەڕای ئەم نموونانە، ویلایەتە جیاوازەکانی دەوڵەتی ئەمێریکاشمان هەیە، کە حکومەتی لۆکاڵیی، “نیمچە سەربەخۆ”یان هەیە و هەموویان پێکەوە دەوڵەتێکی بەهێزی وەکو ئەمێریکا پێکدەهێنن.

ناسۆریی هەولێر و هەولێرییەکان

شاری هەولێر، وێڕای مێژوویەکی درێژی کولتووریی و سیاسیی، قورساییەکی جەماوەریی و جیۆگرافیشی، بۆ هەرێمی کوردستان-عێراق هەیە. زۆرینەی خەڵکی ئەم شارە، لە دوایین هەڵبژاردندا، وێڕای دونیایەک ساختەکاریی، دەسەڵاتیان بە گشتیی و پارتییان بەتایبەتیی رەتکردەوە. زۆر بۆچوون هەیە، پێیانوایە، لەئەگەری بەهەرێمبوونی سلێمانییدا، شاری هەولێر دەکەوێتە گەرووی پارتییەوە و بە ئاسانیی قووتی دەدات. راستە لە ٣١ی ئابی ١٩٩٦ەوە، کاتێک پارتیی و بەعث(بەعس) پێکەوە ئەمشارەیان داگیرکرد، لەوساوە ئازادیی، بە کردەوە بوونی نییە. دەسەڵاتێکی تۆتالیتاریانی سیاسیی، ئیستیبدادێکی حیزبیی، هەژموون و حوکمی بنەماڵەیەک و کۆمپانیاکانیان، بەتەواویی هەموو کون قوژبنێکی ئەم شارەی تەنیوەتەوە. هەولێر، پێشکەوتووە لە رووی ئاپارتمانی نوێ، بیناسازیی و هاوردەکردنی کاڵاکانی بازاڕی جیهانییەوە، بەڵام هەولێر لەلایەن دەسەڵاتەوە بە بەردەوامیی تەخدیر دەکرێ، ناعەدالەتیی کۆمەڵایەتییش لەم شارەدا، لە لووتکەدایە.

ئەوەی بەعث لەگەڵ بەغدادا دەیکرد، پارتییش هەمان شت، لەگەڵ هەولێردا، دەکات. بەعث، سوننە مەذهەبەکان، لایەنگرانی خۆی لە بەعثییەکان، لەشارە سوننەنشینەکانەوە هاندەدا بۆ ئەوەی لە بەغداد نیشتەجێبن. یەک لەسەر سێی تکریت و ناوچە دەشتاوییەکانی عۆجەی بۆ بەغداد برد، بۆ ئەوەی باڵانسی طائیفیی، سیاسیی و جەماوەریی بەغداد رابگرن. لەبەرامبەریشدا شیعەی دەنارد بۆ ناوچە سونییەکان بۆ ئەوەی تێکەڵ ببن ، یان دەیناردن بۆ جێبەجێکردنی سیاسەتی تەعریب لە ناوچە کوردستانییەکاندا، لە شەنگارەوە بۆ خانەقین و بەتایبەتییش بۆ کەرکوکی دەناردن.

پارتییش، بەشێکی زۆری لە پارتییەکانی گەرمیان، سلێمانیی، ناوچەکانی کەرکوک و بادینانی هێناوە بۆ هەولێر و ئیستیطانیان دەکات و دێمۆگرافیای شاری هەولێر بەڕادەیەک گۆڕاوە کە رێژەی هەولێرییەکان لەشاری هەولێردا زۆر کەمبوونەتەوە، بەراورد بە هێنراوەکان لە شوێنە جیاوازەکانی هەرێمەوە. وێڕای ئەوەی زۆرینەی ئەو کوردانەی کە بە لایەنگرانی پارتیی ناسراون، لە مەعاشخۆرەکان و رانتخۆرەکانی پارچەکانی تر، زۆربەیانی لە هەولێر نیشتەجێکردووە و وەکو حیزب، نەک وەکو حکومەت و کاری قانونیی، ناسنامەی عێڕاقیی بۆ دەرکردوون و لە هەڵبژاردندا وەکو “پرۆکسی”ی بەکاریان دەهێنێت. راستە لەسەردەمی گڵۆباڵیزەیشندا، زۆرینەی ئایین، نەتەوە، ئێثنیک و پێست جیاوازەکان لەشارەکاندا تێکەڵ دەبن، بەڵام ئەم تیکەڵبوونەی خەڵک لە هەولێر نا ئاساییەو بە ئەجێندای ئایدیۆلۆژیی، حیزبیی و بنەماڵەییەوە دەکرێ.

ساڵی ١٩٩٧ رۆدریک ڵۆنگ(Roderick T. Long)، هاوکار لە(Free Nation Foundation ) هەندێ نووسینی لەسەر ئازادیی و بەنەتەوەبوونی گەلان بڵاوکردەوە. لە فەضیڵەتێکی عەدالەتییدا، پێیوایە، مرۆڤ بۆیە بییر لە دروستکردن، بەڕێوەبردنی کانتۆن، هەرێم و ناوچەیەک دەکاتەوە، چونکە بییر لە رەچەتەی مافەکان دەکاتەوە. رەچەتەی مافەکانی خەڵکی سلێمانیی لە هەمبەر مافەکانی خەڵکی بادیناندا، بەتایبەتیی لەرووی گرینگییپێدانی ئابوورییەوە، زۆر جیاوازە و ناعەدالەتییەکی زۆری تێدایە. ئەمە بەوە ناکرێ، بگوترێ دەسەڵاتی یەکێتیی و ئەوانەی شاریان بەڕێوە بردووە، سلێمانییان لەم ئاستەدا راگرتووە، بەڵکو بەوە دەکرێ، ئەم جیاوازییە سیاسیی، طائیفیی، ئایدیۆلۆژیی و ناوچەییە بۆچی بەمشوێنە گەیشتووە؟ ئەوە دەزانین کە یەکێتیی جگە لە مەئمورێکی پارتیی، هەیبەتی حیزبیشی بە خۆیەوە نەهێشتووە، هەروەها ئەوەش دەزانین، پارێزگاری سلێمانیی جاران، نزیکی بزوتنەوەی گۆڕان بوو، بەڵام ئەمە لە قەبارە و هێز و توانای پارێزگاردا نییە. جیاوازییەکان و ناعەدالەتییەکان ئەوەندە زۆرن، گەندەڵییەکانی پارێزگار و کاربەدەستانی لۆکاڵیی دەشارێتەوە.

هەرێمی سلێمانیی و پارێزگای هەڵەبجە: ئاییندەی کوردستان
!
گەشەی درێژخایەن sustainable development
دیسێنترەڵایزەیشن( لامەرکەزییەت) بە چەندین فۆرمی جیاواز دێت، گرینگترینیان جەختنەکردنەوە لە تەرتەووەرتەکردنی چەق( مەرکەز) یان برەودان بە لامەرکەرزییەتە. لێرەدا، مەبەست لە چەق، دابەشکردنی دەسەڵات، ئیدارە و ئابووریی و خزمەتگوزاریی…تاد دەگرێتەوە. گەورەترین مانیفێستی بەهێزکردنی حکومەتێکی ئۆتۆنۆمیی یان لۆکاڵیی، ئەوەیە کە سیستەمێکی ژیاریی vibrant بۆ دانیشتووانی ئەو شار و ناوچەیە، دەستەبەر بکات. گرینگترین کارنامەیش، دیسێنترەڵایزی داراییە ( Fiscal). مۆنۆپۆلی داهات، پارە و دارایی، لەدەست یەک دوو حیزبدا، بۆ ماوەی ٢٣ ساڵ، جگە لە گەندەڵیی، هیچیتری بەرهەرم نەهێناوە. ئەوەی پێیشێوابێت، چاکسازیی دەکرێ، لە دنیایەکی زۆر وەهمدا ماخۆلان دەکات. رۆژێک زووتر مەرکەزییەتی دارایی لەهەرێمی کوردستاندا، هەڵبتەکێنرێت، قازانجی زۆرتری بۆ سەرجەم هاووڵاتییانی کوردستانی عێراق( بەکەرکوکیشەوە) دەبێت.

لایەنە نێگەتیڤەکانی بەرزبوونەوەی نرخی زەویی، لە ناوچەیەکەوە بۆ ناوچەیەکی تر، جیاوازیی رێژەی هەژاریی و دەوڵەمەندیی، لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر، دابەشکردنی داهات و بودجە بە شێوەیەکی زۆر ناعادیلانە، لەلایەن پارتیی و یەکێتییەوە، بەسەر ناوچەکاندا، فەضڵدانی مەملەکەتی پارتیی بەسەر مەملەکەتی سەوز و مۆردا، ئینتیمای پیاوە سیاسییەکان بۆ شارەکەی خۆیان و ناوچەکەی خۆیان، لەسەر حیسابی وەلائی نیشتمانیی، کۆنترۆڵکردنی زۆرینەی رەهای ئابووریی هەرێمی کوردستان، لەلایەن چەند نەفەرێکی باڵادەستی حیزبیی، ناوچەیی و طائیفییەوە…تاد. هەموو ئەوانە و زۆری تر، ئەگەر چاودێریی توندیان بەسەرەوە نەبێ، ئەگەر پارلەمانێکی نیشتمانیی( نەک حیزبیی) لێیان نەپرسێتەوە، گرووپێکی بچووک، طائیفەیەکی بچووک، لەسەر حیسابی گشتیی، لەسەر حیسابی گەلی کورد، دەوڵەمەند و دەوڵەمەندتر دەبن. ئاکامی ئەمەش، ئەوەیە کە حیزبێک یان دوو حیزب، لەسەر حیسابی نەتەوەیەک، دەیان بیلیۆن دۆلار پێکەوە دەنێت و ئەم سامانەش، هەر لە بەرزبوونەوەدایە.

هەموو ئەمانە، ئەوەمان پێدەڵێن، ئارگیومێنتی گەڕانەوە بۆ مەرکەزییەت دەبێتە سەرئێشەیەکی بەردەوام، ئەمەش دەردێکی کارییە بۆ عەدالەتی کۆمەڵایەتیی و هەمیشەش ناعەدالەتیی و هەژاریی خەڵک، تەشەنە دەکات. ئەم مەرکەزییەتەی دەبێ بڕیارەکان هەمووی بگەڕێتەوە بۆ پایتەخت، دیارە پایتەخت بریتییە لە یەک حیزب و یەک بنەماڵەی سیاسیی، مۆتیڤی نیشتمانیی نییە، ئەوەندەی مۆتیڤی خێڵ، عەقڵییەتی حیزبیی، سیاسیی و تەنانەت ئایدیۆلۆژیی لە پشتەوەیە. زۆر گرینگە لە حکومەتێکی ناو زلەوە بۆ جڤاکێکی مەزن، بۆ بەدەستهێنانی لای کەمی عەدالەتی کۆمەڵایەتیی و ئیدارەدانی هەرێمی کوردستان، بییر لە لابردنی “بیرۆکراسیی ئیداریی و حکومەتی مەرکەزیی” بکرێتەوە. ئەم سێنترەڵایزەی دەسەڵاتی هەرێم و بەتایبەتیی لە دەستی بنەماڵەیەکدا، قۆرغکردنی “ویستی ئازاد”ی زۆینەی تاکەکانی کۆمەڵگە بەگشتیی و گەنجان و لاوان بە تایبەتیی، هەروەها، گەندەڵیی، دزیی، هەژاریی و بێکاریی لێدەکەوێتەوە. لەم روانگەیەوەیە، دیسێنترەڵایزی هەرێم و بەهەرێمبوونی شارەکان، بە یەکێک لە کۆڵەکە سەرەکییەکانی نیشتمانییبوون، عەدالەتی کۆمەڵایەتیی و دابەشکردنی داهاتەکان، بەسەر خەڵکی هەرێمدا،بەیەکسانیی، دەخوێنرێتەوە.

دیلیپ موخەرجیی (Dilip Mookherjee ) و پراناپ قومار باردهان (Pranab Bardhan) ، لە زانکۆکانی رۆژئاوا، دوو ئیکۆنۆمیست و شارەزای قاڵی بواری گەشەپێدانن( بە باکگراوند هیندیین). خاوەنی دەیان کتێب، وتاری ژۆرناڵ، توێژینەوە و سێمینارن، لەسەر گەشەی ئابووریی، دیسێنترەڵایزی دەوڵەت، ئۆرگان و دەسەڵاتەکان، شارەزایی فرە مەودا و فرە رەهەندیان هەیە. ئەوان، پێیانوایە، لە چەند دەیەی رابردوودا، چەندین شەپۆلی دیسێنترەڵایز، کون و قوژبنەکانی جیهانی بە گشتیی و وڵاتانی تازە گەشەسەندووی، بەتایبەت گرتووتەوە. بەڕای ئەوان ئەم دیسێنترەڵایزانە، لەئەنجامی پووکانەوەی ئەو پارادایمانە(نموذج)دا هاتنە ئاراوە کە دەسەڵاتە مەرکەزییەکان، رۆڵێ سەرەکییان، لە فیاسکۆکانیاندا( فەشەلە گشتییەکان) هەبوو. ئایا پاش ئەو هەموو فەشەلە سیاسیی و ئابوورییەی حکومەتی هەرێم و حیزبە سیاسییەکان، پاش ئەو هەموو فیاسکۆ سیاسیی و ئابوورییەی لە ئیدارەدانی سێ پارێزگادا، بەدەستیانهێنا، باشتر نییە بییر لە دیسێنترەڵایزی شارەکان بکرێتەوە؟

بێسلەی و کۆتی Besley, T. and Coate، ساڵی ٢٠٠٣، لە ژۆرناڵی Journal of Public Economics, vol. 87(12), pp. 2611–37 ، پێیانوایە، بڕیاردانی مەرکەزیی لەسەر خەرجکردن، بەگەڕخستنی بودجە، وەبەرهێنان و گەشەی ئابووریی، گرفتی زۆری هەیە، هەمیشەش دزیی زۆر گەورەی تێدا دەکرێ و کۆمەڵێ سیاسیی گەندەڵ، سوودمەندی سەرەکیین و زەرەرمەندی سەرەکییش لەم نێوەندەدا، تەنیا هاووڵاتییە. ئەگەر ئەم تێڕوانینەی بێسلەی و کۆتی، بەسەر هەرێمی کوردستاندا جێکەوت بکەین، ئەوسا لەقەبارەی ئەو هەموو دزیی و گەندەڵیی و ناعەدالەتیی و جیاوازییە چینایەتییە بێسنوورە، وردتر تێدەگەین کە هاووڵاتیی ئاسایی، لەگەڵ سیاسییەکان و خاوەن کۆمپانیای سیاسییەکاندا هەیانە. قەبارەی دزییەکانی کوڕانی بنەماڵە سیاسییەکان، ئەوەندە زۆرە، ئەگەر نیوەی ئەو پارە و سامانە لە ژێرخانی هەرێمی کوردستاندا خەرجبکرایە، هەنووکە، ئاستی بژێویی و خۆشگوزەرانیی زۆرینەی خەڵکی هەرێمی کوردستان، لە ئاستی باشترین وڵاتانی ناوچەکەدا دەبوو.

لە هەرێمی کوردستاندا، دەسەڵات بە ئاسۆیی و بە شاقووڵیی، گەندەڵیی دایڕزاندووە. کاتێ دەسەڵات بەم رادەیە گەندەڵ دەبێ، بیرۆکراسیی گەندەڵیی زیاتر چاوی زەق دەکاتەوە. هەڵپەی زیاتر دەکات و حەز بە هەژموونی سێنترەڵایزی دەسەڵاتەکەی زیاتر دەکات. ئەم هەژموونی بێرۆکراسییە گەندەڵییە، لە حکومەتەکەی بارزانیی( باوک و برازا) و مالیکییدا هەیە. مالیکییش وەکو ناسیۆنالیستێکی عێراقیی، زۆر دژی بەهەرێمبوونی بەصرە و شوێنەکانی ترە، هەروەکو چۆن بارزانییش، دژی بەهەرێمبوونی سلێمانیی و کەرکوکە { چونکە پارتیی، دڵنیایە، لە کەرکوکدا، قەبارەی زۆر بچووکە و بە پێی ستاندەردی دێمۆکراسیی( نەک ساختەکاریی)، ئەستەمە کورسییەکیش بباتەوە}.
خەتە سوورەکەی بارزانیی، بۆ بەهەرێمبوونی سلێمانیی، لەلایەکەوە کڕوزانەوەیەکی ناسیۆنالیستییانە بوو، بۆ وێنەکردنی ئەوەی سلێمانیی لەهەرێم دادەبڕێت، لەلایەکی تریشەوە، هەڵپەی هەژموونی دەسەڵاتە بیرۆکراسییە گەندەڵەکەی هەرێمی کوردستانە. هاوکات کڕوزانەوەی بارزانیی بۆ کەرکوک وکەرکوکییەکان لە هەمبەر مالیکیی و دەسەڵاتی مەرکەزییدا( بەغداد)، جگە لە گوتاری بەتاڵی ناسیۆنالیستیی و بازرگانییکردن بەم کارتەوە، شتێکی تر نییە. لە کاتێکدا، بارزانیی و حیزبەکەی، بەکردەوە و لەسەر ئەرضی واقیع، کارێکی ئەوتۆیان بۆ گەڕاندنەوەی کەرکوک بۆ سەر هەرێمی کوردستان نەکردووە و تەنانەت، دژایەتیی بە هەرێمبوونی کەرکوک دەکەن و حەزدەکەن، ئەوەندەی تر داببڕدرێت، تەنیا بۆ ئەوەی رەقیبە سیاسییەکانی، براوە نەبن. هۆکاری سەرەکییش ئەوەیە، لەهەردوو ئەگەری جێبەجێکردنی ماددەی ١٤٠ دا، یان بەهەرێمبوونی کەرکوکدا، لەڕووی قەبارەی جەماوەرییەوە، پارتیی لاوازترین ژمارەی سیاسیی ئەو شارە دەبێت.

گۆڕان و هەرێمی سلێمانیی

پاش ئەوەی ئیشتیهای گۆڕان بۆ چوونە ناو حکومەتەکەی پارتیی، کرایەوە، ئیتر میزاجی زۆربەی ئەو رایەڵ و کەس و ناوەندانەی ناو بزوتنەوەی گۆڕان، باسی نیشتمانییبوونی دامودەسگاکان و ئیدارەیەکی نیشتمانییان دەکرد، بێدەنگییان لە پرسە سەرەکییەکانی هاووڵاتییان و غەمی هاووڵاتییان کردووە و تەنیا و تەنیا، غەمی بەشداربوونیانە لە خواردنی کێكی شیرینییەکانی نەوت و هەڵپەی وەرگرتنی چەند وەزیرێکیانە. گۆڕان، لەهەموو حیزب و کەسێک باشتر دەزانن، بەشدارییکردنیان لەم حکومەتەدا، فەشەلێکی سیاسیی گەورەی بەدواوەیە، بەڵام حەزیای بەشدارییکردنەکەیان، بەرچاوی گرتوون و ئەو هەموو فیلمە رەنگاورەنگەی، جاران پیشانی خەڵکیان دەدا، هەنووکە زۆر لەخۆیان دەکەن، بەڕەشوسپییش نایبینین.

ورووژاندنی پرسی بەهەرێمبوونی سلێمانیی، لێرە و لەوێ، لە زمانی هەندێ سەرچاوەی نزیک لەگۆڕانەوە کە دواتر خۆیشیان ناکەن بە خاوەنی، تەنیا وەکو کارتێکی گوشار، بەتایبەت لەو کاتانەی تەنگژە دەکەوێتە ناو ئیدارەی سلێمانییەوە، دژ بە پارتییش نا، بەڵکو دژ بە یەکێتیی، دەیخەنە ناو ژاوەژاوی میدیاوە، ئەمەش تەنیا گەمەیەکی سیاسیی پۆغڵە. پاش دەنگۆکان، سەرەنجام، خۆیشیانی لێ نەبان دەکەن، ئەم جۆرە رەدفیعلە سیاسییانە، ئەوەندەی نیفاقێکی سیاسیی، ئەجێندایەکی حیزبیی و بەلەسەبوونی ئایدیۆلۆژییە بۆ بەکارهێنانی خەڵک و ئیرادەی هاووڵاتییان، ئەوەندە پرۆژەیەکی نیشتمانیی و روئیایەکی سیاسیی رۆشن نییە. ناڕۆشنیی گۆڕان و خۆشاردنەوەی لە دیدێکی رۆشن، سەبارەت بە پارێزگابوونی هەڵەبجە، ئەوەندەی تر، ئەم گومانانەی بە یەقین کرد. هاوکات، نەبوونی تەنانەت درافتێکی سیاسییش بۆ کێشەی ئاڵۆزی کەرکوک، لەلایەن گۆڕانەوە، جگە لە پاشکۆبوونی سیاسەتە شکستخواردووەکانی کوردایەتییەکەی پارتیی و یەکێتیی، شتێکی نوێیان پێ نییە.

پرۆژەی بەهەرێمبوونی سلێمانیی، نابێ بکرێ بە قوربانی میزاجی سیاسیی حیزب و چەند سیاسییەکی سلێمانیی و بنەماڵەی بارزانیی. دروستبوونی هەرێمی سلێمانیی، چەند قازانجی ئیداریی، کۆمەڵایەتیی و ئابووریی بۆ خەڵکی سلێمانیی و دەوروبەرەکەی هەیە، ئەوەندەش لە ئاستی نیشتمانییدا، قازانجی بۆ شارەکانی تر و سەرجەم دەسەڵاتی سیاسیی هەرێم هەیە. ئەگەر هەرێمی سلێمانیی جێکەوت ببێ، هەرێمی هەولێریشی بەدوادا دێت. بە هەرێمکردنی شارەکانی کوردستان، ئەوەندەی کورتکردنەوەی دەستی حیزبێکە بەسەر هەموو کوردستاندا، ئەوەندەی دابەشکردنەوەی داهات و سامانی نیشتمانییە بەسەر خەڵکی کوردستاندا، بەلای کەمی یەکسانییەوە، ئەوەندەش بەهێزکردنی وەلائی نیشتمانییە لە ئاستی سیاسییدا، بە پوختیی و بە کورتیی، هەرێمی شارەکان،دەبنە هەوێنی پێکەوەگرێدانی ناسنامەیەکی نیشتمانیی کۆلێکتیڤ، لەئاستی هەرێمی کوردستاندا، بە کەرکوک و ناوچە جێناکۆکەکانی تریشەوە.

رەوایەتیی و عەدالەتی ئەوە لە کوێدایە، شارۆچکەیەکی وەکو چەمچەماڵ، بەپێی پشکنینە نەوتییەکانی ئەمێریکا، بەئەندازەی شاری کەرکوک، ئەگەر نەوت و غازی تێدا نەبێت، کەمتری تێدا نییە، تەواوی سەروەت، سامان و دارایی خەڵکی ناوچەی چەمچەماڵ، بەئەندازەی یەک لەسەر صەدی ١% ی سامان و دارایی، کوڕە گەورەکانی خێلە سیاسییەکانی کوردستان نابێت. ئایا ئەم هەموو دزیی و ناعەدالەتییە، تاکەی درێژەی دەبێت و بە ناوی فشەی ناسیۆنالیزمی کوردیی، ناسیۆنالیزمی نەوت و ئاڵتوریزمەکەی( پێچەوانەی خۆپەرستیی، دیارە بە گاڵتەجاڕییەوە- Alturism ) پارتییەوە درێژەی دەبێ. هاوکات بەخاتری ئەوەی گۆڕان دەچێتە سەر سفرەی حکومەت و خەڵک چاوەڕێ بکات، ئیتر دووبارە، گەلی کوردستان، لەڕێی کادیرە سیاسیی و رۆشنبیرە ئایدیۆلۆژییەکانی گۆڕان و پارتیی و یەکێتییەوە، بەرەو کەناری دەوڵەتی نەتەوەیی، حەماسی نەتەوەیی و بنیاتنانی دەوڵەتی کوردیی( جار جاریش دەڵێن، کوردستانیی) دەڕەتێنن؟

لە هەر ئەگەرێکی دروستبوونی هەرێمی سلێمانییدا، ناوچەکانی چەمچەماڵ و گەرمیان، بەشێوەیەکی کاتیی بەشێک دەبن لە هەرێمی سلێمانیی، چونکە چەمچەماڵ، بەشێکی سەرەکیی شاری کەرکوکە و بێ چەمچەماڵ و گەرمیان، کەرکوک ئاوەڕووت دەکرێ و لە هەموو حیساباتێکی سیاسییدا، کورد دۆڕاوی سەرەکیی دەبێت. لە ئەگەری جێبەجێبوونی ماددەی ١٤٠ دابێت، یان بەهەرێمبوونی کەرکوک، چەمچەماڵ وەکو جیۆگرافیا، دانیشتوان و خاڵێکی ستراتیژیی، بڕبڕەی پشتی شاری کەرکوک دەبێت. هەرچەندە، هەموو ئاماژەکان، بەو ئاراستەیەدا دەڕۆن، دەسەڵاتی بنەماڵەیی لە کوردستاندا، لەپێناوی بەدەستخستنی دەیان بیلیۆن دۆلاری نەوت و غازی هەڕاجکراوی کوردستان بە تورکیا، ئامادەیی نیشانداوە بۆ ئەبەد، دەستبەرداری کەرکوک ببێ و ماددەی ١٤٠یش جگە لە دەعەجانکردن و گەوجاندنی گەلی کورد بە گشتیی و کوردەکانی کەرکوک بەتایبەتیی، شتێکی تر نییە.

بەهەرێمبوونی سلێمانیی، خاڵێکی بەهێز دەبێ بۆ ئەوەی هەرێمی هەولێریشی بەدوادا بێت. هەر ئێستا وەکو گریمانەیەک دابنرێ، ئەم شیرازە خاووخلیچکەی نێوان ماڵباتی بارزانیی( کوڕی ئیدریس بارزانیی و کوڕی مەسعود بارزانیی)، تاسەر بڕناکات و سەرەنجام هەر دەبێ لێکبترازێ. کێشمەکێشە سیاسیی و طموحە و طەماعە ئابووریی و تەنانەت میلیشیاییەکانیشیان، یەخەی شاری هەولێر دەگرێ . سەرەنجام هەولێر ئەوەندەی تر دەبێتە چەقی ململانێی باڵە سیاسیی، عەشایەریی و بەرەبابەکانی حیزبێکی سیاسیی و باجدەری سەرەکییش خەڵکی هەولێر دەبێت. رێگەخۆشکردن بۆ بەهەرێمبوونی سلێمانیی، لێکدانەوەی عەقڵانیی، دووربینیی و جورئەتی سیاسیی دەوێ. بێگومان، ئەگەر، بەهەرێمبوون، ببێ بە کولتوورێکی سیاسیی زاڵ، کەرکوک و هەولێر و تەنانەت پارێزگای تازەی هەڵەبجەش دەگرێتەوە. هەروەکو بەکردوە، هەرێمی دهۆک، حکومەتی شار و دەڤەرێکە، لەناو حکومەتی هەرێمدا.

دروستبوونی پارێزگای هەڵەبجە

هەڵەبجە، دەمێکە لە هەوڵی ئەوەدایە ببێ بە پارێزگا، ئەم هەوڵانە، بۆ ناوەڕاستی چەرخی رابردوو، دەگەڕێنەوە . حکومەتی عێراق، ویستی هەڵەبجە و نەجەف، هەردووکیان بە پارێزگا ببن. بەهۆی هەلومەرجی سیاسییەوە، بە پارێزگابوونی هەڵەبجە دواکەوتووە. دوای جینۆسایدکردنی کورد لەوشارەدا، دوای بەکارهێنانی چەکی کیمیاویی لەلایەن بەعثەوە، تەواوی حیزبە کوردییەکان ، بە عەلمانیی، موحافیظکار، عەشایەریی و ئیسلامییەوە، بە پارێزگابوونی هەڵەبجەیان وەکو منەت، شۆڕشگێڕیی، خۆهەڵنانی نەتەوەیی وئیسلامیی فرۆشتووەتەوە و بازرگانیی ئایدیۆلۆژیی و سیاسییان پێوە کردووە.

لە دوو دەیەی رابردوودا، ئیسلامیی سیاسیی بە گشتیی و باڵە عەسکەرییەکەی بەتایبەتیی، لە لایەک ، بەیارمەتیی راستەوخۆی ئێران و لە لایەکیتریشەوە بە پاشکۆبوونی هەندێ هێزی ئیسلامیی تر بە سعودییەوە، بەئەندازەی حیزبی بەعث زیانیان لە کولتوور، بونیاد و شارستانییەتی ئەو شارۆچکەیە داوە. بەعث لەرووی فیزیکییەوە ،ویستی هەڵەبجە بسڕێتەوە، بەڵام ئەم تیرۆرە فیکرییە وئەم طاعونە کولتوورییە، بەشێنەیی دروێنەی مەغزی گەنجانی کردووە، فاکتەری سەرەکییش، نەبوونیی، هەژاریی، بێکاریی و بێخزمەتیی هەڵەبجە بووە.
هەڵەبجە، مافی خۆیەتی ببێ بە پارێزگا، وەکو سیمبۆڵی جینۆساید و بەکارهێنانی چەکی کیمیاویی، ببێ بە شارێکی ئازاد و سەربەخۆ، لە هەژموونی ئیداریی، سیاسیی و ئابووریی، شارەکانی تری هەرێمی کوردستان، بەدوور بێت. ئەم کارە، بارزانیی و پارتیی، بۆ ئەجێندای شەخصیی، حیزبیی، ناوچەیی و تەخشانکردنی جیۆگرافیای سلێمانیی هەوڵیان بۆ دابێت، یان مالیکیی بۆ نمایشی نیشتمانییبوون و وەکو پیاوی دەوڵەت لە ئاستی عێراقدا، کاری بۆ کردبێت، یان یەکێتیی، گۆڕان و ئیسلامییەکان، لە بەرنامەیاندا بووبێت، یاخود هەر کەسایەتیی و رێکخراوێکی مەدەنیی، هەوڵی بۆ دابێت، جێگەی دەستخۆشییە و کارێکی پۆزەتیڤی سیاسییە و رووداوێکی زۆر گرینگە لە مێژووی نوێی ناوچەکە و کوردستاندا.

دروستبوونی پارێزگای هەڵەبجە، ئەو برینە ساڕێژنەبووەی نێوان شار، شارۆچکە و ناوچە جیاوازەکانی کولاندەوە کە ئێمەی کورد، چەند گیرۆدەی ناوچەگەرایی، شارچییەتیی و لۆکاڵیزمێکی تۆقێنەرین؟ چەند قسەکانمان و کردەوەکانمان، لە دروشمی نەتەوەیی گەورە گەورەوە، بۆ کۆشکی نیشتمانیی بەتاڵ و حەتاڵ ، فشۆڵ و لەرزۆک و لاوازە. راستە گرفتی سەییدصادقییەکان، وەکو زۆربەی شوێنەکانی تری کوردستان، نەبوونی خزمەتگوزاریی، گەندەڵیی و بێکارییە، بەڵام کاتێ چەند حیزبێک، بۆ ئەجێندای سیاسیی و ئایدیۆلۆژیی خۆیان، ئەم ناڕەزایەتییانە دەقۆزنەوە و بەلارێیدا دەبەن، هەندێ لە گەنجانی خوێنگەرم، بە ترومپای ئایدیۆلۆژیی و حیزبیی پەمپ دەدەن و دژایەتیی بەپارێزگابوونی هەڵەبجە دەکەن، تەنانەت گەنجێک دەبێتە قوربانیی لەم نێوەندەدا، ئیتر پێویستە بە شەفافیی، پێیان بگوترێ، کوا ئەجێندا نیشتمانیی و بالۆرە سیاسییە نەتەوەییەکانتان کە ئەو هەموو وەطەنیاتەتان بە خەڵکی کورد، دەفرۆشتەوە؟ جێی خۆیەتیی، پەنجە بەچاویاندا بکرێ و داوای ئەو هەموو ریچواڵە نیشتمانییەیان لێ بکەن، کە چەندین ساڵە دەیڕێسن؟

ئەگەر واز لە دڵدانەوەی هەندێ گەنجی سەییدصادقیی بهێنین، بەتوندییش ئیدانەی کوشتنی گەنجێک بکەین، پێویستە بڵیێن، گەلی کورد، بەگشتیی و لە دۆخێکی خراپی ئێثنۆگرافییدایە( قەومناسیی، قەوم وەکو چەمکە فارسییەکە). زۆر لە ئەنثرۆپۆڵۆجیستەکان، ئەم دابەشبوون و هەلاهەلابوونەی جڤاک و نەتەوە و گەلانی دنیا، لە تێڕوانینی ئایدیۆلۆژیای نیۆ-ناسیۆنالیزمەوە بە ئینتێگراڵیزم integralism ( دەکرێ بە کوردیی پێی بگوترێ، تەواوکاریی-زم) دەچوێنن. هەنووکە ئەم ناسیۆنالیزمە کوردییە خاڵییە لە فیکر و روئیای سیاسیی، بەڵام پڕاوپڕ لە شیعر، فەنتازیای فەلسەفیی و ریتۆریکی بۆش، لەکاتێکدا، بانگەشەی سەربەخۆیی کوردستانی باشووری دەمێکە داوە، بانگی یەکگرتنەوە پارچە جیاوازەکانی کوردستانی، لە میدیاکاندا، داوە ، بە ملێکی رەپەوە، فوو بە بوقی دەوڵەتی نەتەوەیی و دەوڵەتی کوردیی و جارجاریش کوردستانییدا دەکات، کەچیی وەکو دیفاکتۆ، شارەکان، رقیان لەیەکترییە، شارۆچکە دراوسێکان، خۆشییان بەچارەی یەکتردا نایەت، تەنانەت، ئەگەر دوو بەشی دەڤەرێک، دەربەندێک، یان رووبارێک جیای کردبێتنەوە، مۆڕە لەیەکتریی دەکەن!

دوو حیزب نییە، لەسەر پرۆژەیەکی دەستەجەمعیی، نەتەوەیی، یان نیشتمانیی…تاد هاوڕاییەکی تۆکمەیان هەبێ. چوار رۆشنبیرت نەبێ، لەسەر پرسێکی گرینگ و چارەنووسساز بۆ نەتەوەی کورد، بۆ نیشتمانی کوردستان( کوردستانی باشوور)، تەنانەت بۆ خزمەتی شارێکیش، لەسەر پرسە سیاسییە چارەننووسسازەکان، هاودەنگ و هاوفیکر بن؟ ئیتر، بەڕاستیی مرۆڤ دڵی بە کوێی کوردبوون خۆش بێت؟ ئەم کوردە، کەی دەبێ بەوەی، بیر لەمەودای گشتیی نەتەوە، خاک و نیشتمان بکاتەوە و تەجاوزی کۆڵان، گەڕەک، شار و ناوچەکەی خۆی بکات و بپەڕێتەوە بۆ ئەجێدانی نیشتمانیی و بەرژەوەندیی گشتیی و بنیانتانی کەلاوەیەکی نیشتمانیی؟ لەم رۆژانەدا، لە شارۆچکەی کەڵەک، نزیک لە پایتەختی هەرێم( هەولێر)، دەسەڵاتی حیزبیی، دەچێ زمانی پەروەردە و خوێندن ، دەکات بە دایەلێکتی شارە حیزبییەکەی خۆی( دهۆک)، شەڕی نێوان زمان و دایەلێکت بەرپا بکات، ئیتر هاژ و وژی نیشتمانییبوون و نەتەوەییبوون، بەعەقڵی کێدا دەچێت؟

ئەنجامگیریی:

بە هەرێمبوونی سلێمانیی، بۆ تەخشانکردنی دەسەڵاتی سیاسیی و ئیداریی و داهاتەکانی هەرێمە، نەک بۆ ئەوەی شارەکان لێک دووربکەونەوە، بەڵکو بۆ ئەوەی ئینتیمای نیشتمانیی بەشێوەیەکی عادیلانە و خۆڕسکانە دروست ببێت. شاری سلێمانیی، لە ماوەی دەسەڵاتی کوردییدا، بەڕاستیی غەدری زۆری لێکراوە، بەبەراورد بە ناوچەکانی ژێر دەست پارتیی، هاوکات، یەکێتییش بەپێی پێویست، بەهۆی کوتلەکاریی حیزبییەوە، ئەو گرینگییەی پێنەداوە. گۆڕانیش، بۆ ئەجێندای حیزبیی خۆی، لایەنی عاطیفیی ئەم مەسەلەیە دەوروژێنێ، لەهەرکوێیەکدا، پێویست بکات، باسی دەکات و لەهەر شوێنێکیشدا لەگەڵ داوا حیزبییەکانیدا، ناکۆک بێت، چاوی لێ دەنوقێنێ. ئەمانە لە کاتێکدایە، کە ناوچەکانی سلێمانیی، گەرمیان، کەرکوک ، باڵەکایەتیی و دەشتی هەولێر، زۆرترین بەشیان لە قەبارەی قوربانییدان، لە ئەنفال، کیمیایی و وێرانکردن بەرکەوتووە، کەمترین بەشیشیان لە داهاتی نیشتمانیی بەردەکەوێت.

ئەو هەموو جەختکردنەوەیە لەسەر هەولێر و دهۆک، لە بواری سیاسیی و ئابوورییدا، لەسەر حیسابی سلێمانیی، گەرمیان و کەرکوک، هەرێمی کوردستان بەرەو تەواوکاریی( ئێنتێگریتیی)، نابات، بەڵکو بەرەو لۆکاڵیزم، ناوچەگەرایی، طائیفییبوون، جیاکاریی و دابەشبوون، دەبات. سامانی سروشتیی هەرێم، موڵکی یەک شار، یەک بنەماڵە و یەک ناوچە نییە، بەڵكو موڵکی هەموو هاووڵاتییانی هەرێمە و پێویستە شارەکان و ناوچەکان وەکو یەک سەیربکرێن و لە دابەشکردنی داهاتەکانێشدا، لەیەکەوە نزیک بن. نیشتمان، بە حیزبی طائیفیی، ناوچەیی و بەرەبابیی، دروست نابێت، بە شیعاری نەتەوەیی بەتاڵ، جوڵاندنی عاطیفییانەی شەقام و نەڕەنەڕی راگەیاندن دروست نابێ، بەڵکو بە دروستکردنی ئینتیمای نیشتمانیی و وەلائی نیشتمانیی دروست دەبێت، بە مرۆڤی نیشتمانیی و دوور لە خێڵ، ناوچە و شارچییەتی دروست دەبێت.

لۆکاڵیزم، شارچییەتیی و ناوچەگەرایی، هەر لە ئاستی حیزبە سیاسییەکاندا نییە، بەڵكو لە ئاستی نوخبەی رۆشنبیر، کەسانی ئەکادیمیست و ئەوانەی ئەهلی فیکریشن، بوونی هەیە. دەیان پرۆفێسەر، دۆکتەر، رۆشنبیر، نووسەر و خاوەن فیکرمان هەن، ناوی شارەکەی، ناوی قەضا، ناحیە و گوندەکەی، ناوی دەڤەری لەدایکبوونی، وەکو نازناوی خۆی بەکار دەهێنێت و شانازییشی پێوە دەکات. ئەمە مافێکی سروشتیی هەموو هاووڵاتییەکە، ناوچە و شار و شوێنەکەی خۆی خۆشبوێت، بەڵام کاتێک لەسەر حیسابی رەهەندە نیشتمانییەکانی و جێۆگرافیای نیشتمان بێت، یان لەسەر حیسابی بە پارێزگابوونی هەڵەبجە و بە هەرێمبوونی سلێمانیی بێت، جگە لە لۆکاڵیزمێکی خۆخۆر، شتێکی تر بەیان ناکات.

کەیسی بەپارێزگابوونی هەڵەبجە و بەهەرێمبوونی شارەکان، ناساغیی و نانیشتمانییبوونی ئێمەی کوردی ئەوەندەی تر عەمەلیی کردەوە. ئەوانەی دژایەتیی بە پارێزگابوونی هەڵەبجەیان، بەئاشکرا دەکرد، کۆمەڵی گەنجی خوێنگەرم بوون و هەندێ حیزب، هانیدەدان. ئەوەی جێگەی تێڕامانە، زۆربەی ئەوانەی دەیانویست رەخنە لەو میثۆدی ناڕەزایەتییانە بگرن، نەدەهاتن بە جورئەتەوە، رەخنە لە لۆکاڵیزم، ناوچەگەرایی و حیزبگەرایی لایەنە سیاسییەکان بگرن، بەڵکو بە زمانێکی گشتگیر، بەزمانێکی شیعریی و رۆمانسیی، گلەییان دەبەخشییەوە بەسەر هەموو لایەکدا، بێئەوەی هیچ حیزب و سیاسیی و لایەن و تەنانەت ، بۆچوونێکی تایبەتیش بەر رەخنە بدەن، بەدڵنیاییشەوە، ئەمجۆرە خوێندنەوانە، تۆز لە گەردنی کەس نادات.

کەسێکی نەتەوەیی کورد، ئەگەر ناسیۆنالیستبوون و سێکیولاربوونەکەی بیکوڵێنێ، کەسێکی چەپ، ئەگەر مارکسیزمبوونەکەی، سووری کردبێتەوە، نابێ رێگە بەخۆی بدات، دژایەتیی بەپارێزگابوونی هەڵەبجە بکات، بە بیانووی ئەوەی ئیسلامییەکان لەوشارەدا، رێژەیان بەرزە. ئەمە نەک هەر لێکدانەوەیەکی نانیشتمانییە، بەڵکو فۆبیایەکی سیاسیی و ئایدیۆلۆژییە بەرامبەر بە ئیسلام، بەپێچەوانەوە، خزمەتکردنی شاری هەڵەبجە، دابینکردنی هەلی کار و رۆنانی ژێرخانێکی تۆکمە دەبێت کە گەنجانی ئەو شارە لە فەندەمێنتالیزمی دینیی و لە رادیکاڵیزمی ئیسلامیی دوور دەخاتەوە . هاوکات، هیچ حیزبێکی سیاسیی نابێ لەبەرئەوە قەڵس بێت کە رەقیبە سیاسییەکانیان، لە ئێستادا بە پارێزگابوونی هەڵەبجە، سوودمەند دەبن، ئەگەر رەهەندی نیشتمانیی لە مەغزی کورددا هەبێت، پێویستە، بۆ دوور، بییر لە بوعدی سیاسیی، ئابووریی، کولتووریی و جیۆگرافیی، بە پارێزگابوونی هەڵەبجە بکاتەوە. نابێ هەڵەبجە، وەکو پارادیمێکی خۆخۆریی سەیر بکرێت، بەڵکو دەبێ وەکو شەرعیەتێکی سیاسیی، جیۆگرافیی و ئیداریی، ئەو مافەیان پێڕەوا ببینرێ کە خۆیان ئیدارەی شارەکەی خۆیان لەناو جیۆگرافیای عێراق و هەرێمی کوردستاندا بکەن.

بە پارێزگابوونی هەڵەبجە، تەنانەت ئەگەر ببێ بەهەرێمی هەڵەبجەش لە داهاتووی نزیک و دووردا، بەستاندەردی رەهەندی نیشتمانیی، هیچ زیانێک بەشاری سلێمانیی ناگەیەنێت. بگرە پێشبڕکێی خزمەتگوزاریی، ئاوەدانیی و رۆنانی ژێرخانی ئابووریی دەبێتە هۆی مونافەسەیەکی شەریفانە و ئازادانە بۆ برەوپێدانی هەرێمی کوردستان. هاوکات، بەپارێزگابوونی هەڵەبجە، سەرەتایەکە بۆ ئەوەی دیسێنترەڵایزی ناوچەکانی تری هەرێم بکرێ، بە تایبەت شاری هەولێر و قەضاکانی، دوور لەو ئینتێگرەیشنە ناساغڵەم و ساختەیەی لەنێوان هەولێر و بادیناندا هەیە.

بە هەرێمبوونی سلێمانیی و دواتریش هەڵەبجە و هەولێر، باڵانسی حیزبیی، طائیفیی و لۆکاڵیزمی هەندێ حیزب، ئیحتیوا دەکرێ و ئینتیمای هاووڵاتییان بۆ شارەکەی خۆیان، رەهەندی نیشتمانیی وەردەگرێ. بەهەرێمبوونی سلێمانیی، بۆ سەر ئاییندەی هەرێمی کوردستان، ئەگەرێکی ئیجابییەوە نابێ بەریتۆریکی نەتەوەیی، سلبیاتەکانی بۆ ترساندن و تۆقاندنی خەڵک، زەقبکرێتەوە. سوودەکانی دیسێنترەڵایزی دەسەڵاتی سیاسیی، ئیداریی و ئابووریی هەرێم، بە قازانجی گەلی کورد و نیشتمانی کوردستان و هاووڵاتییانی هەرێم دەبێت و بە زیانی حیزبە طائیفیی، پرۆکسیی، لۆکاڵییەکان، بازرگانە سیاسیی و مافیاکانی بازاڕی نەوت و سامانی سروشتیی، دەبێت.

ئه‌ده‌بیاتی گێڕانه‌وه‌ ڕه‌گێكی قووڵی هه‌یه‌ به‌ ڕابردووه‌وه‌، وه‌لێ ئه‌وه‌ی له‌ ڕێگه‌ی ئه‌ده‌بیاتی گێڕانه‌وه‌وه‌ ده‌نووسرێته‌وه‌، ته‌واو جیاوازه‌ له‌ گێڕانه‌وه‌یه‌كی مێژوویی. تۆماركردنی مێژوو ئه‌وه‌نده‌ی نووسراوێكی ستایشئامێز و پیاهه‌ڵگوتن و دروستكردنی كاره‌كته‌ری پاڵه‌وانی جه‌نگه‌، ئه‌وه‌نده‌ خه‌ریكی دیوه‌ جوانه‌كانی مێژووی نه‌ته‌وه‌یی و مرۆیی نییه‌، یان ئه‌وه‌نده‌ خه‌ریكی دیوه‌ شاراوه‌كان نییه‌. بۆیه‌ زۆرجار ئه‌وه‌ی به‌ مێژوو ناكرێت، به‌ ئه‌ده‌بیات ده‌كرێت. ئاخر زۆربه‌ی جاران نووسینه‌وه‌ی لاپه‌ڕه‌كانی مێژوو له‌ پێناو مێژوودایه‌، مێژوویه‌ك ڕووت و به‌بێ هیچ ئێستیتیكایه‌كی هونه‌ری. ئه‌وه‌ جگه‌ له‌وه‌ی زۆرجارانیش له‌ناو مێژوودا غه‌دری گه‌وره‌ ده‌كرێت له‌سه‌ر وه‌ختی تۆماركردندا. بۆ نموونه‌: له‌ تۆماركردن و نووسینه‌وه‌ی مێژوودا هه‌رگیز باس له‌ ئازایه‌تی و جوامێری سه‌ربازێك، یان پێشمه‌رگه‌یه‌ك ناكرێت، به‌ڵكو هه‌میشه‌ گێڕانه‌وه‌ و تۆماركردنه‌كه‌ له‌ ڕێگه‌ی پێشه‌وا و سه‌رۆكه‌كه‌وه‌ ده‌بێت. مێژوو نووسراوێكی شانازییه‌ بۆ ده‌وڵه‌ت و سه‌رۆك و نه‌ته‌وه‌یه‌ك، وه‌لێ نووسراوی ئه‌ده‌بی شانازییه‌ بۆ هه‌موو كه‌سێك. چۆن ئه‌ده‌بیاتی گێڕانه‌وه‌ وه‌ك نووسراوی مێژوویی ده‌سته‌مۆ ناكرێت و هه‌میشه‌ له‌ هه‌وڵی هه‌ڵفڕینه‌، هه‌میشه‌ ده‌یه‌وێت سنووره‌كان ببه‌زێنێت و بچێته‌ ئاسمانی ده‌وڵه‌تێكی دیكه‌، ده‌یه‌وێت له‌ ڕێگه‌ی ئیستیتیكای نووسینه‌وه‌ جوانی نیشانی سه‌رۆكه‌كان بدات، گه‌ره‌كیه‌تی ببێته‌ موڵكی هه‌موو نه‌ته‌وه‌یه‌ك.

دیاره‌ جیاوازییه‌كانی نێوان مێژوو و ئه‌ده‌بیات زۆرن، وه‌لێ خاڵێكی بنه‌ڕه‌تی كه‌ له‌ یه‌كیان جیا ده‌كاته‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌: مێژوو باس له‌ شتێك ده‌كات كه‌ ڕووی داوه‌، وه‌لێ زۆرجار ئه‌ده‌بیات باس له‌ شتێك ده‌كات كه‌ ده‌شێت ڕووبدات. له‌ نووسینه‌وه‌ی مێژوودا گرینگ نییه‌ زمانی نووسین و هونه‌ری جوانیناسی، به‌ڵكو ئه‌وه‌ی گرینگه‌ ستایشكردنی جه‌نگه‌كان و شانازیكردنی نه‌ته‌وه‌ و تاكه‌كانیه‌تی به‌ سه‌ركرده‌كانیان. وه‌لێ له‌ ئه‌ده‌بیاتدا به‌ به‌تایبه‌ت له‌ ئه‌ده‌بیاتی گێڕانه‌وه‌دا، ئه‌وه‌ی گرینگه‌ زمانێكی تۆكمه‌ی گێڕانه‌وه‌یه‌، چیرۆكێكی نایابه‌، …هتد. ئه‌وه‌ی ئێمه‌ لێره‌دا ده‌مانه‌وێت له‌باره‌یه‌وه‌ بنووسین، ئیشكردنی ئه‌ده‌بیاتی گێڕانه‌وه‌یه‌ له‌ناو مێژوودا، دیاره‌ له‌ هه‌ردووكیاندا به‌ریه‌ككه‌وتنێك هه‌یه‌ كه‌ گێڕانه‌وه‌ی ڕۆژانی ڕابردووه‌، یان تۆماركردنی زه‌مه‌نێكه‌. واته‌: هه‌م له‌ نووسینه‌وه‌ی مێژوودا و هه‌میش له‌ ئه‌ده‌بیاتی گێڕانه‌وه‌دا، ده‌گه‌ڕینه‌وه‌ ڕابردوو. دیاره‌ مێژووی كوردیش له‌م لایه‌نانه‌وه‌ پشكی شێری به‌ركه‌وتووه‌، چۆن زۆربه‌ی ئه‌و سه‌رچاوانه‌ی كه‌ هه‌ن و له‌باره‌ی مێژووی كورده‌وه‌ نووسراون، له‌لایه‌ن كه‌سانی بیانییه‌وه‌ بوونه‌. بۆیه‌ به‌بڕوای من دووباره‌ ده‌ستبردن بۆ نووسینه‌وه‌ی ئه‌و مێژووه‌، باشترین ڕێگه‌یه‌ و شێوازێكی نووسین، ئه‌ده‌بیاتی گێڕانه‌وه‌یه‌. دیاره‌ نووسه‌رانی ئێمه‌یش دركیان به‌م بۆشاییه‌ گه‌ورانه‌ كردووه‌، بۆیه‌ نووسه‌رانێك به‌ پرۆژه‌ی به‌رده‌وام كار له‌سه‌ر پڕكردنه‌وه‌ی ئه‌م بۆشاییه‌ گه‌وره‌یه‌ ده‌كه‌ن. یه‌كێك له‌و نووسه‌رانه‌یش (حه‌لیم یوسف)ه‌.

حه‌لیم یوسف نووسه‌رێكی ڕۆژئاوای كوردستانه‌ و خه‌ڵكی شاری عامودێیه‌ و ئێستا له‌ وڵاتی ئه‌ڵمانیا ده‌ژیت. ئه‌م نووسه‌ره‌ خاوه‌ن به‌رهه‌مگه‌لێكه‌، وه‌لێ له‌م چه‌ند ساڵه‌دا به‌رهه‌مه‌كانی له‌ كرمانجییه‌وه‌ كرانه‌ سۆرانی. پێشتر وه‌ك ناو، ته‌نیا جارێك چیرۆكێكم بینی له‌ یه‌كێك له‌ ژماره‌كانی گۆڤاری (ڕامان)دا بڵاوكرابۆوه‌. بۆیه‌ دووباره‌ به‌ركه‌وتنم به‌ ناو و به‌رهه‌می حه‌لیم یوسف نائاشنا نه‌بوو. وه‌ك خۆشی ئاماژه‌ی به‌ ده‌سته‌واژه‌ی (نووسه‌ری نیوه‌كورد) ده‌كات، كه‌ هه‌تا نووسه‌رانی كوردی سۆرانینووس به‌ كرمانجی نه‌خوێنرێنه‌وه‌ و نووسه‌رانی كوردی كرمانجینووسیش به‌ سۆرانی نه‌خوێنرێنه‌وه‌، نابنه‌ نووسه‌ری كورد. بۆیه‌ پته‌وكردنی ئه‌و پرده‌، پته‌وكردنی كولتووری كوردییه‌ و باشترین خزمه‌تێكه‌ ئێمه‌ به‌ نووسه‌رانی نیوه‌كوردی ده‌كه‌ین.

كاتێك ماسییه‌كان تێنوو ده‌بن:

ئه‌مه‌ ناونیشانی ڕۆمانێكی ڕۆماننووس حه‌لیم یوسفه‌ و له‌ ڕێگه‌ی كاره‌كته‌رێكه‌وه‌ به‌ناوی (ماسی)یه‌وه‌، خۆڕاگری شه‌ڕڤانه‌كان و ژیان و مه‌ینه‌تی و دژوارییه‌كانی گه‌ریلاكان ده‌گێڕێته‌وه‌. ڕۆماننووس له‌ ڕێگه‌ی (گێڕه‌ره‌وه‌وه‌) ته‌كنیكێكی جوانی بۆ هونه‌ری گێڕانه‌وه‌ی به‌كارهێناوه‌. كاتێك ده‌رگه‌یه‌كی كۆن ده‌بێته‌ گێڕه‌ره‌وه‌، یان نووشته‌یه‌كی بن هه‌نگڵ، یان سه‌گێك، یان كڵاوێك، یان قه‌ڵه‌مێك …هتد. واته‌ له‌ هونه‌ری گێڕانه‌وه‌كه‌ ئه‌وه‌نده‌ ورد و هۆشیارانه‌ گێڕه‌ره‌وه‌ی دروست كردووه‌، كه‌ خوێنه‌ر به‌ جۆرێك كه‌مه‌ندكێش ده‌كات، زۆرجار بڕوا به‌وه‌ ده‌كات كه‌ به‌ردێك له‌ شاخه‌ سه‌خته‌كانی كوردستان بۆ گێڕانه‌وه‌ی واقیعی ژیانی گه‌ریلاكان دێته‌گۆ. ڕۆماننووس ئه‌گه‌رچی ئه‌و هه‌موو گێڕه‌ره‌وه‌ له‌ناو ڕۆمانه‌كه‌ دروست ده‌كات، وه‌لێ به‌ شێوه‌یه‌كی ئه‌وه‌نده‌ تۆكمه‌ و هونه‌رییانه‌یه‌ كه‌ خوێنه‌ر هه‌ست به‌ بێزاری و پچڕانی ڕووداوه‌كان ناكات. چۆن له‌ناو هه‌موو چیرۆكه‌كه‌دا واقیعێك هه‌یه‌ كه‌ بوونی كورده‌. واته‌ بوونی ئه‌و مێژووه‌یه‌ كه‌ گه‌لی كورد خه‌باتی بۆ ده‌كات.
مێژوویه‌كی بریندار و خوێنبه‌ر ڕۆیشتوو. ئه‌و مێژووه‌ی كه‌ تێنووه‌ و خه‌بات و تێكۆشان ده‌كات بۆ ئاوی سه‌ربه‌خۆیی. دیاره‌ ڕۆماننووسیش به‌ مه‌به‌ست په‌یڤی(تێنوو)ی به‌كارهێناوه‌ و ده‌یه‌وێت وه‌ك ڕه‌مزێك به‌كاری بهێنێت بۆ گه‌یشتن به‌و ئاوه‌. زۆرجارانیش بۆ مه‌ینه‌تی و ئه‌و ناخۆشیانه‌یه‌ كه‌ گه‌ریلاكان له‌ شاخه‌ سه‌رخته‌كان به‌سه‌ری ده‌بن. ڕۆماننووس هێنده‌ ورد و قووڵ چۆته‌ ناو ڕووداوه‌كانه‌وه‌ كه‌ هه‌رگیز له‌ مێژوودا وه‌ها باس ناكرێت. ئاخر مێژوو ناتوانێت ئه‌و هه‌موو ورده‌كاریانه‌ی ناو جه‌نگ باس بكات، یان باسی گه‌ریلایه‌ك بكات به‌درێژایی وه‌رزی زستان له‌ ژێرزه‌مینێك، یان هه‌ڵگرتنی قووی ئاوه‌ته‌ماته‌، یان بوونی ئه‌ڤینێكی ڕاسته‌قینه‌ له‌ناو شه‌ڕدا. ئه‌وانه‌ بۆ مێژوونووس سه‌خته‌ و مێژوونووس ناتوانێت هێنده‌ ورد بچێته‌ ناو قووڵایی ڕووداوه‌كانه‌وه‌، یان له‌ناو دڵی كاره‌كته‌ره‌كاندا دابنیشێت و هه‌سته‌كانیان بخوێنێته‌وه‌. بۆیه‌ ده‌شێت ئه‌م ڕۆمانه‌ به‌شێك بێت له‌ مێژووی نه‌به‌ردی و قاره‌مانیه‌تی گه‌ریلاكان، كه‌ بڕواناكه‌م هه‌رگیز له‌ نووسینه‌وه‌ی مێژوودا، وه‌ها ورد و جوان بێته‌ به‌رباسه‌وه‌.

ژنانی نهۆمه‌ به‌رزه‌كان:

ئه‌وه‌یان ناونیشانی كۆمه‌ڵه‌ چیرۆكی حه‌لیم یوسفه‌ و دووه‌مین كتێبی چاپ و بڵاوكراوه‌یه‌تی و له‌دوای بڵاوبوونه‌وه‌ی كۆمه‌ڵه‌ چیرۆكی (پیاوی ئاوس)ه‌وه‌ دێت. ژنانی نهۆمه‌ به‌رزه‌كان له‌ پێنج چیرۆك پێكهاتووه‌: “ئه‌ڤینی سه‌ركرمێ- له‌داردانی لووتێك- سه‌ردێڕی نووسین- لاشه‌یه‌كی خۆبۆغزێن (به‌شێك له‌ ڕۆمانێكی ونبوو)- ژنانی نهۆمه‌ به‌رزه‌كان.” به‌گشتی ئه‌م كتێبه‌یش باس له‌ مێژووی كورد ده‌كات و له‌ناو مێژوویه‌كی كۆندا چیرۆك دروست ده‌كات، یان مێژوویه‌كی كۆن و ده‌مامكدار ده‌هێنێت و له‌گه‌ڵ مێژوویه‌كی دیكه‌دا لێكیان ده‌دات و چیرۆكێكی تازه‌یان لێ دروست ده‌كات. ئه‌وه‌ی له‌ناو هه‌موو چیرۆكه‌كانیش وه‌ك خه‌تێكی گشتگیر ده‌بینرێت، نه‌هامه‌تی و ناخۆشییه‌كانی نه‌ته‌وه‌كه‌یه‌تی كه‌ نه‌ته‌وه‌ی كورده‌. له‌ چیرۆكه‌كاندا ژیان و دۆخی خه‌ڵك و مێژووی به‌جێماو و تۆمارنه‌كراوی ئه‌و ڕۆژانه‌ بوونه‌ته‌ كه‌رسته‌ی نووسین و چیرۆكه‌كانی. واته‌ بوونی دوو ڕۆژگاری له‌ یه‌كتر دوور به‌ یه‌كه‌وه‌ گرێ ده‌دات و له‌ ڕێگه‌ی هونه‌رێكی جوانی گێڕانه‌وه‌وه‌، ده‌یگێڕێته‌وه‌ و ده‌یكاته‌ چیرۆكێكی پڕ ڕه‌هه‌ندی نه‌ته‌وه‌یی. لێره‌دا ده‌مه‌وێت باسی چیرۆكه‌كان بكه‌م و هه‌ر چیرۆكه‌ی به‌ جیا، به‌ كورتی له‌باره‌یه‌وه‌ هه‌ڵوه‌سته‌ ده‌كه‌م و ڕوانگه‌ مێژوویه‌كه‌شی ده‌خه‌مه‌ به‌ر ڕۆشنایی نووسینه‌وه‌.

ئه‌ڤینی سه‌ركرمێ:

ئه‌م چیرۆكه‌ ئه‌وه‌نده‌ ئیشكردنه‌ له‌ناو مێژوو و نیشاندانی مه‌ینه‌تییه‌كانی گه‌لی كورد، ئه‌وه‌نده‌ باسی كاره‌كته‌ر و ڕۆژگار نییه‌. یان ئه‌وه‌نده‌ی ئه‌و ئه‌ڤینه‌ی كه‌ هاتۆته‌ به‌ر گێڕانه‌وه‌وه‌ ئه‌ڤینێكی نه‌ته‌وه‌یی و خاك و خۆڕاگرییه‌، ئه‌وه‌نده‌ ئه‌ڤینی ئافره‌ت و سامان و ده‌سته‌ڵات نییه‌. ئاخر حه‌لیم یوسف ئه‌وه‌نده‌ ڕاستگۆیانه‌ باسی ئه‌و ئه‌ڤینه‌ ده‌كات، كه‌ خوێنه‌ر ناتوانێت له‌سه‌ر دێڕه‌كانی نه‌وه‌ستێت: ” من پێش دوو هه‌زار و شه‌ش سه‌د ساڵ مردبووم. كاتێك كه‌ هه‌ڵوه‌دای ئه‌ڤینی خاك بووم، ده‌ستم به‌ خواردنی خۆڵ كرد”.

له‌داردانی لووتێك:

ئه‌م چیرۆكه‌یش له‌ هه‌وڵێكی چڕدایه‌ بۆ گێڕانه‌وه‌ی چیرۆكێك له‌ناو چه‌ند پارچه‌ چیرۆكێكی كۆن و په‌راوێز. كه‌ هه‌موو ڕووداوه‌كان به‌ ته‌نافێك به‌ستراونه‌ته‌وه‌، كه‌ بوونی لووتێكی گه‌وره‌یه‌. كه‌ ئه‌مه‌یش هه‌م وه‌ك سیمبووڵ به‌كارهاتووه‌، هه‌میش وه‌ك گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ك بۆ مێژوو. ئه‌و ڕووداوه‌ مێژوویانه‌یش له‌ چوارچێوه‌ی چیرۆكدا به‌رجه‌سته‌ بوونه‌ و خه‌م و ناسۆری و نه‌هامه‌تییه‌كانی تاكی ڕۆژهه‌ڵات و مرۆڤی كوردی و خاكی داگیركراو نیشان ده‌ده‌ن، كه‌ ئه‌مه‌یش ڕوونه‌ كه‌ بوونی نه‌ته‌وه‌ی كورد به‌ درێژایی مێژوو باجی بۆ ده‌دات و له‌ هه‌وڵ و تێكۆشانه‌كانی به‌رده‌وامه‌ بۆ گه‌یشتن به‌ ئامانجه‌كه‌.

سه‌ردێڕی نووسین:

ئه‌م چیرۆكه‌ ڕاسته‌وخۆ ئیشی له‌ دیوێكی شاراوه‌ی ژیانی ئه‌حمه‌دی خانی ( نووسه‌ری داستانی مه‌م و زین) كردووه‌، هه‌موو چیرۆكه‌كه‌یش زه‌قكراوه‌ته‌وه‌ بۆ نیشاندانی مێژوویه‌كی پڕ برین، كه‌ مێژووی كورده‌ و ئه‌م مێژوویه‌ش به‌ ده‌ستی نه‌یارانه‌وه‌ به‌رده‌وام بریندار كراوه‌ و چڤاتی كورد به‌م هۆیانه‌وه‌ خوێنی له‌به‌ر ڕۆیشتووه‌.
دیاره‌ له‌سه‌روه‌ختی خوێندنه‌وه‌ی ئه‌م چیرۆكه‌دا، ڕۆمانی (میرنامه‌)ی رۆماننووسی كورد (جاندۆست)م بیركه‌وته‌وه‌، وه‌لێ هیچ یه‌كێكیان وه‌ك ئه‌وه‌ی دیكه‌ نه‌بوون و هه‌ردووكیان به‌ شێواز و دیگه‌ی جیاواز و تایبه‌تی خۆیانه‌وه‌ ژیانی ئه‌حمه‌دی خانییان گێڕاوه‌ته‌وه‌ و ڕووداوه‌كانیشیان موتوربه‌ كردوون به‌ نه‌هامه‌تی و ناسۆرییه‌كانی كورد و خه‌می كوردبوون.

لاشه‌یه‌كی خۆبۆغزێن – (به‌شێك له‌ ڕۆمانێكی ونبوو)

یه‌كێك له‌ چیرۆكه‌ تایبه‌ته‌كانی نێو ئه‌م كۆمه‌ڵه‌ چیرۆكه‌یه‌، چۆن نووسه‌ر ده‌ستی بۆ بابه‌تێكی زۆر هه‌ستیاری نێو مێژووی كورد بردووه‌، كه‌ ئه‌ویش گوشتاری ئه‌رمه‌نییه‌كانه‌ له‌لایه‌ن كۆمه‌ڵێك كوردی به‌ كرێگیراوی ده‌ستی تورك. نووسه‌ر له‌ ڕێگه‌ی ئه‌م بابه‌ته‌ هه‌ستیار و مێژووه‌ ڕه‌شه‌ی كورده‌وه‌، ده‌یه‌وێت له‌ ڕێگه‌ی چیرۆكی ئه‌ڤیندارییه‌وه‌ بڵێت: كورد گه‌لێكی خوێنڕێژ نییه‌، به‌ڵكوو گه‌لێكه‌ پڕه‌ له‌ خۆشه‌ویستی و ئه‌ڤین. بۆیه‌ له‌ ڕێگه‌ی ئه‌ڤینداری كوڕێكی كورد و كچێكی ئه‌رمه‌نی، ده‌یه‌وێت تیماری به‌شێكی بچووكی ئه‌و برینه‌ گه‌وره‌یه‌ی مێژووی ئه‌رمه‌نه‌كان بكات. هه‌روه‌ها ئه‌وه‌یش بڵێت كه‌ ئه‌ڤینداری هیچ سنوور و ئایین و نه‌ته‌وه‌یه‌ك ناناسێت و كورد به‌ ته‌نیا بڕوای به‌ ئه‌ڤین هه‌یه‌.

ژنانی نهۆمه‌ به‌رزه‌كان:

ئه‌م چیرۆكه‌ ئه‌گه‌رچی ڕه‌هه‌ندی جیاوازی هه‌یه‌ و ئێمه‌یش ده‌مانه‌وێت باسه‌كه‌مان مێژوویی بێت و باس له‌ گێڕانه‌وه‌ی مێژوو بكه‌ین به‌ زمانی ئه‌ده‌بیات، یان باسی ئه‌ده‌بیاتی گێڕانه‌وه‌ بكه‌ین له‌ناو مێژوودا. بۆیه‌ ته‌نیا ڕۆشنایی ده‌خه‌ینه‌ سه‌ر ئه‌و لایه‌نه‌.
ئه‌م چیرۆكه‌ باسی ژیانی سترانبێژی كورد محه‌مه‌د شێخۆ ده‌كات و له‌ ڕێگه‌ مه‌ینه‌تی و ئازاره‌كانی ئه‌و هونه‌رمه‌نده‌وه‌، نه‌هامه‌تی و ئازاری كورد باس ده‌كات. واته‌ ژیانی محه‌مه‌د شێخۆ به‌هانه‌یه‌كه‌ بۆ نیشاندانی ئازاری مرۆڤی كورد، كه‌ بێگومان دواجار محه‌مه‌د شێخۆیش تاكێكی كورده‌ و نموونه‌ی هه‌زاران كوردی دیكه‌یه‌ كه‌ له‌ناو نه‌هامه‌تی و ئازاری كوردبوون ده‌ژین.

په‌راوێز و سه‌رچاوه‌:
1- كاتێك ماسییه‌كان تینوو ده‌بن – ڕۆمان – حه‌لیم یوسف – وه‌رگێڕانی: سه‌ڵاحه‌دین بایه‌زیدی. له‌ بڵاوكراوه‌كانی ڕۆشنبیری و هونه‌ریی ئه‌ندێشه‌ – چاپی یه‌كه‌م: 2015.
2- ژنانی نهۆمه‌ به‌رزه‌كان – چیرۆك – حه‌لیم یوسف – وه‌رگێڕانی: فه‌رهاد چۆمانی. له‌ بڵاوكراوه‌كانی ڕۆشنبیری و هونه‌ریی ئه‌ندێشه‌ – چاپی یه‌كه‌م: 2017.

تیۆری دەروونشیکاریی فرۆید لە چەند چەمکێک پێکدێت، دیارترینیان چەمکی کەسایەتییە؛ فرۆید وایدەبینێت: کە دەزگای دەروونیی مرۆڤ بە شێوەیەکی گریمانەیی لەم بەشانەی خوارەوە پێکدێت:
１- ئەو ” id”، ئەم بەشە زۆرجاریش بە نزمە من ناو دەبرێت.
２- بەرزەمن super- ego
３- من ego
چەمکێکی تریش بریتییە لە هەست و نەست و پێش هەست؛ بۆ تێگەیشتنی تیۆرەکەی، فرۆید ئەم وێنە شیکارییەی خوارەوەی داناوە.

یەکەم: ئەو ” id”:
کۆنترین بەشی ئەم دەزگایەیە لای فرۆید، کانگەی وزە زیندوو و دەروونییەکانە، کە لەدایکبوونەوە مرۆڤ هەڵگریەتیی، لە هەموو ئەو جێگیرانە پێکدێت لە پێکهاتەی جەستەدا هەن، هەموو “ئارەزوو/ غریزة” و پاڵنەرە خۆڕسکە سێکسیی و شەڕەنگێزییەکان دەگرێتە خۆی، ئەوەش وێنەیەکی سەرەتایی کەسێتییە، پێش ئەوەی ڕەوشت پێدان و بەلاڕێدا بردنی کۆمەڵگە بیگرێتەوە. نزمە من کۆگەی تواناو وزەی ئارەزووە خۆڕسکەکانە، لایەنێکی نەستیی قووڵە، لە نێوان ئەم و جیهانی ڕیاڵدا هیچ پێکەوە بەستنێکی ڕاستەوخۆ نییە، ناکەسیی و نائیرادییە، لەبەرئەوە دوورە لە پێوەرو بەها کۆمەڵایەتییەکان، هیچ لەبارەی لۆژیکەوە نازانێت، پرەنسیپی ” چێژ” و : ئازار” باڵیان کێشاوە بەسەر چالاکییەکانیدا، پەلەیەتی بۆ تێرکردنی پاڵنەرەکانی بە هەر شێوەو بە هەر نرخێک بێت.

دووەم: بەرزە من super- ego:
کۆگەی نمونەباڵا و ڕەوشت و ویژدان و پێوەرە کۆمەڵایەتییەکان و نەریت و چاکەو خێرو دادو ماف و حەڵاڵەکانە. وەک دەسەڵاتێکی ناوەکیی یان سانسۆرێکی دەروونیی وایە، تا ئەندازەیەکی زۆر نەستییە، لەگەڵ گەشەکردنی تاکدا گەشە دەکات، لەژێر کاریگەرێتیی دایک و باوکدایە لە گەشەکردنیدا، یان ئەوانی کە شوێنی دایک و باوکیان گرتووەتەوە، وەک بەخێوکەرو کەسایەتییە خۆشەویستەکانی ژیانی گشتیی، هەروەک بە زیادبوونی ڕۆشنبیریی تاک و شارەزاییەکانی لە کۆمەڵگەدا ڕێک دەکەوێتەوەو هۆشمەند دەبێت. بەرزەمن کار لەسەر ڕێکخستنی ID و ڕاگرتنی دەکات لە تێربوونی ئەو پاڵنەرانەی کۆمەڵگە بە هەڵەو یاساغی دەزانێت. ئەمەش لە ڕێگەی من EGO وە.

سێیەم: من EGO:
سەنتەری هەست و درککردنی هەستی دەرەکیی و ناوەکیی و پرۆسە ئەقڵگەرییەکانە، سەرپەرشتیاری دەزگای جوڵاوی ئیرادییە، EGO پارێزگاریی لە کەسێتیی دەکات و کار لەسەر گونجاندنی دەکات لەگەڵ ژینگەی خۆیدا، پێگەیینی ئەخوڵقێنێ و چارەسەری ململانێکانی نێوان داواکانی ID و بەرزەمن و واقیع دەکات. EGO دوو لایەنی هەیە، هەست و نەست. دوو ڕوخساریشی هەیە، ڕوویەکیان بەسەر پاڵنەرە خۆڕسکەکان و ئارەزووکانی ID دا دەڕوانێت و ئەوی تریشیان لە ڕێگەی هەستەکانەوە بەسەر جیهانی دەرەکییدا دەڕوانێت. ئەرکی EGO پاراستنی هاوسەنگییە لە نێوان داواکانی ID و ڕەوشی دەرەکیدا، فرۆید وەک بزوێنەرێکی جێبەجێکاری کەسێتیی تەماشای دەکات، EGO لە ڕۆشنایی پرەنسیپی واقیعدا کار دەکات و لە پێناوی پاراستن و بەدیهێنانی بەهای تاک و گونجاندنی کۆمەڵاتیدا دەجوڵێت. EGO لە ڕێگەی شارەزایی پەروەردەییەوە گەشە دەکات، ئەو شارەزاییەی کە تاک لە منداڵییەوە بۆ پێگەیشتنی ڕووبەڕووی دەبێتەوە.
بە شێوەیەکی گشتیی – وەک هۆڵ وێڵندزی دەڵێت- کە وەک پێکهاتەیەکی بایالۆژیی زیندووی کەسێتیی بڕوانینە ID و EGO ش وەک پێکهاتەی دەروونیی و بەرزەمنیش وەک پێکهاتەیەکی کۆمەڵایەتیی.

فرۆید وایدەبینێت کە: دەزگەی دەروونیی پێویستە هاوسەنگ بێت، بۆ ئەوەی ژیان بە هاوسەنگیی بڕوات؛ لەبەرئەوە EGO هەوڵدەدات چارەسەری ململانێی نێوان ID و بەرزەمن بکات، گەر سەرکەوتوو بوو ئەوا کەسێکی ئاساییەو گەر شکستیشی هێنا ئەوا نەخۆشییەکانی ” نیرۆسیی/ عصاب” دەردەکەوێت.
چوارەم: هەست consciousness :
ناوچەی ئاگایی تەواو و پەیوەندییە بە جیهانی دەرەوە، تەنها بەشی ڕووکەشی دەزگەی دەروونییە.
پێنجەم: نەست unconsciousness:
بە پێی تیۆرەکەی فرۆید زوربەی دەزگەی دەروونییە، هەرچییەک شاراوە بێت لەوێدایە، بەڵام کراوەو بەردەست نییە، زەحمەتە بانگ بکرێت، لەبەرئەوەی هێزەکانی چەپاندن بەرهەڵستیی دەکەن.

شەشەم: پێش هەست preconsciousness:
فرۆید بەوەی دیاریکردووە، کە هەموو ئەوانە دەگرێتەوە شاراوەن و لە هەستدا نیین، بەڵام کراوەن و بە ئاسانیی ئەگەنەوە بە هەست، وەک ئاخاوتن و یادەوەریی و ناسیاوەکان.

موقع الالوکة/ الأنا ونظرية فرويد في التحليل النفسي- أ. عائشة الحکمي- ٢٦/ ٥/ ٢٠٠٩.

بەر لە هەر شتێک هەرێمی کوردستان لە ژێر کارکردی حیزبە چەکدارە قەومی یە کوردییەکاندایە هەر لەسەرەتای شەستەکانەوە ، وە لەژێر دەسەڵاتداریەتی ڕاستەوخۆی ئەواندایە لە سەرەتای ساڵەکانی نەوەتەوە دووای ڕووخانی رژێمی بەعس .

هەموو ئەم حیزبە قەومی و ئیسلامییە کوردی یانە لەسەر بنەمای بڵاوکردنەوەی کۆنەپەرستی و خواپەرستی و بۆچوونی کوێرانەی قەومی و ناسیۆنالیستانەی ڕەگەز پەرستانە دامەزراون ، هەروەها کۆک بوون لەسەر دوژمنایەتی مارکسیزم و چینی کرێکار و زەحمەتکێشانی کوردستان چ لە ڕووی پراکتیکی یەوە چ لە ڕووی تیئورییەوە .
پارتی و یەکێتی و لەم دووایانەشدا گۆڕان و هەموو حیزبە ئیسلامی یەکانی تریش بە دەستەجەمعی و هاوئاهەنگی لەگەڵ یەکتردا شان بەشانی سیاسەتەکانی ئیمپریالیستە کانی جیهان وه بەگوێرەی ڕاوێژ و فەرمانی دەوڵەتە شۆفێنی و مەزهەبی و دیکتاتۆرە کانی ناوچەکە و جیهان وەک بەکرێگیراوێک هەڵسوکەوتیان کردووە .

بەرنامەی سیاسی و ئابووری هەر یەکێک لەم لایەنانە ناکۆکە بە بەرژەوەندی سەرەکی خەڵکی کرێکار و زەحمەتکێشی کوردستان و پشت بە کەڵەکەی سەرمایەو بووژاندنەوەی سەرمایە گوزاری و کارفەرمایی بۆ کۆمپانیا نێونەتەوەیی یەکان و دەوڵەتەکانیان کردووە لەسەر حیسابی ڕەنج و تەقەلا و ئارەقی ناوچەوانی ملیۆنەها خەڵکی کرێکارو زەحمەتکێشی ئەم ناوچەیە ، بە کورتی وەبەرهێنان و چەوساندنەوەی هێزی کاری ئەم جەماوەرە بووە .

وێڕای وەبەرهێنانەوەی سەرمایە و بەهێزکردنی جێ و پێگەی دەوڵەتە ئیمپریالیستەکانی جیهان لەم ناوچەیە بۆ بە تاڵان بردنی داهات و سەروەتی سروشتی ئەم ناوچەیە خۆشکراوەو کارئاسانیان بۆ کردوون. سەرباری هەموو ئەمانەش بۆ گەوجکردنی مێشک و زه ینی خەڵکی هەرە زۆری ئەم ناوچەیە و بڵاوکردنەوەی هەرچی بۆچوونی کۆنەپەرست و دواکەوتوانەی عەشایەری و تایەفەگەری و ئیسلامی و خورافاتی هەزاران ساڵەی پێشوو لەم ناوچەیەدا ڕەواج و پەرەیان پێداروە .

کەسایەتی نوشیروان مصطفی و گۆڕان لەم چوارچێوە سیاسی و بەرنامەیە بەدەر نی یە و لەسەر ئەم بنەما فیکری و عەمەلی یە چینایەتی هەڵئەسەنگێنرێت ، ئەو بەشێکە لەم سیستەمە بۆرژواییەی کە لەو ناوچەیەدا کۆمەڵگای هەرێمی کوردستانی ئەبات بەڕێوە ، وە بەشی هەرە زۆری کرێکاران و زەحمەتکێشانی تووشی بێکاری و نەداری و بێ خزمەتگوزاری کردووە و چەوساندنەوەی لە ڕادەبەدەری کرێکاران و هەلومەرجێکی سەخت کە ئەو جەماوەرە تیایدا ئەژی ، بێ مافی و سووکایەتی کۆنەپەرستانە بە ژنان و مناڵان و پیرو پەککەوتەکان و پەرەدان بە ڕاسیسزمێکی کوێرانە و ڕەگەز پەرستانە بەرامبەر بە کرێکارانی بیانی لەوانە عەرەبە عێراقی یەکان …

مێژووی سیاسی نوشیروان مصطفی ئەگەڕێتەوە بۆ بزوتنەوەیەکی پۆپۆلیستانەی چریکیانەی ماو تسی تۆنگی و بە پشت بەستن بە ئایدیای ستالینیستی بۆ سۆسیالیزمێکی قەومی و شۆفێنیایە ، کە لە هەناوی ئەم هەلومەرجە ناوچەیی و جیهانیە دا هاتۆتە دەرەوە . هەروەها ئەم بزوتنەوە پۆپۆلیستی و ڕیفۆرمیستە شەعبوییە بە ناوی ( کۆمەڵەی مارکسی – لێنینی ) و ( کۆمەڵەی ڕەنجدەرانی کوردستان ) و دواتریش وەک کەسایەتی دووەمی ناو یەکێتی نیشتمانی ڕۆڵی گێڕاوە تا پێکهێنانی بزوتنەوەی گٶڕان لە ساڵی ٢٠٠٦ دا .

لێرەدا پرسیارێک دێتە ئاراوە ئەویش ئەوەیە کە بۆچی لە ساڵی ٢٠٠٦ “گۆڕان ” دروستکرا ؟ قۆناغی سیاسی و حوکمڕانی بەرەی کوردستان دواتر هڵبژاردنی حیزبەکان بۆ پەرلەمان و ڕوخانی دەسەڵاتداریەتی حیزبی بەعس لە ٢٠٠٣ دا ، ئەم قۆناغە قۆناغی نەداری و بێکاری و سەرگەردانی و سەرکوت و دوژمنایەتی هەر بزووتنەوەیەکی شورایی و هەر بۆچونێک و جووڵەیەکی کۆمۆنیستانە ، وە تیرۆر کردنی چەندین هەڵسوڕاوی کۆمۆنیست و ڕادیکاڵ و تێکۆشەر و نوسەرانێکی تێکۆشەر ، کە دژ بە هەلومەرجی ناهەمواری ئەو ناوچەیە ناڕەزایەتیان دەربڕیوە ، دواتر ناچارکردنی چوونە دەرەوەی خەڵکانێکی زۆر لە گەنجان و لاوان لەو ناوچەیە بەرەو هەندەران ، هەموو ئەم تەنگوچەڵە ئابووری و سیاسیانەی کە لەم قۆناغەدا سەریان هەڵدا ، ببونە ماتیریاڵێکی باش بۆ بزوتنەوەیەکی کرێکاری مارکسیستانە دژ بە دەسەڵاتداری یەتی حیزبە حاکمەکانی هەرێمی کوردستان وەک بڵێسەیەکی ترسناک بۆ بۆرژوازی لەو ناوچەیەدا ، ئەمە وێڕای نەبوونی هێزێکی ڕێکخراوی لە م چەشنە ، یان هێزێکی سیاسی کە بتوانێ هەموو ئەم ناڕەزایەتیانە بە قازانجی شۆڕشی سۆسیالیستی لە ناوچەکەدا کۆبکاتەوەو هاوئاهەنگیان بکات و بەقازانجی چینی کرێکار و زەحمەتکێشانی ئەو ناوچەیە بشکێنێتەوە .

هەموو بۆرژوازی کوردی و حیزبەکانیان و بەتایبەت یەکێتی نیشتمانی لە ناوچەی زۆنی سەوزدا ئەبوایە بە هەر نرخێک بوایە ئەم هێزەی دروست بکردایە کە باس لە نەداری و نەهامەتی و فساد و بژێوی باشتر بۆ ژیانی خەڵک بکات ، کە لە پێناو گەوجکردن و بەلاڕێدا بردنی ناڕەزایەتی خەڵکی کرێکاراو زەحمەتکێشی کوردستان بوو.
هەروەها بە ووشەی ( ئەیگۆڕین ) کە خستە سەر وێردی زمانی هەزارەها کرێکارو زەحمەتکێش وبەسوودوەرگرتن لە ساویلکەیی و ئاسۆ تەسکی قەومیانەی خەڵکی ، ناڕەزایەتیەکانی ئەوانیان بە قازانجی خودی بۆرژوا حاکمە کوردەکان وەرچەرخاند و دەسەڵاتداریەتی ئەوانیان بەناوی پارێزگاری لە دەستکەوتی هەرێم و کوردایەتی و ترساندنی خەڵکی بە ئازارو ئەشکەنجەکانی سەردەمی دەسەڵاتداریتی دیکتاتۆرییەتی حیزبی بەعس لە ڕێگەی میدیاو تۆڕە کۆمەڵایەتیەکانەوە پاراست .
کە ئاکامەکەی بە تەسلیم بوونی ئەم جەماوەرە بوو بە دەسەڵاتداریەتی ئەم چینە بۆرژوا تازە پێ گەیشتووە سەرمایەدارە فینانسییە نوێیە ی کورد ، کە لەسەر بەرهەمی نەوت و گومرگ و بودجەی ووڵاتە ئیمپریالیستەکان و فەراهەم کردنی هەموو زەمینەکانی بەستنەوەی بازاڕی کەڵەکەی سەرمایەو جاسوسی کردن و دوژمنایەتی نەیارانی تێکۆشەرو شۆشگێر و تیرۆرکردنیان .

زۆربەی هەرەزۆری خەڵکی کرێکارو زەحمەتکێشی کوردستانیان بە هۆشی کوردایەتی و ڕزگاری نیشتمانی و زەمینەسازکردن بۆ تەشەنەو بڵاو کردنەوەی بیڕوڕای ئیسلامی و مەزهەبی و خورافات و ..هتد گەوجێندران و مێشکیان لەباربرا .
ئەرک و فەرمانی چینایەتی نوشیروان مصطفی و گۆڕان نمایەندەیی کردنی ئەم بزووتنەوە دژ بە کۆمۆنیزم کرێکاران و زەحمەتکێشانەی ئەو ناوچەیە بوو . هەر بۆیە ئەوان سەرکەوتوو بوون لە درێژە دان بە تەمەنی دەسەڵاتداری یەتی پارتی و یەکێتی و حیزبە ئیسلامییەکان و بەکرێگیراوەکانی دەوروپشتیان .
ئەم نمایشەی کە بە بزوتنەوەی گۆڕان بۆ بە گۆڕ سپاردنی نوشیروان مصطفی سازکرا بۆ خودی نەوشیروان مصطفی نەبوو ، نمایشێکی هاوبەشی هەموو لایەن و هێزو حیزبە کوردیەکان بوو بەدەسەڵاتدارو بێ دەسەڵاتەوە وە لەڕیزی پێشەوە یان یەکێتی و پارتی و حیزبە ئیسلامی یەکان بوو بۆ درێژە دان بە تەمەنی دەسەڵاتداریەتی خۆیان هەموو بەیەکەوە .
مەبەست لەم نمایشە درێژە دان بوو بە تەمەنی بزووتنەوەی (گۆڕان ) وەک هێزێکی چەواشە سازو خڵەتێنەری کرێکار و زەحمەتکێش بۆ وەدی هێنانی ڕیفۆری سیاسی و ئابووری و پێکهێنانی دەوڵەتێکی سۆکۆلار و مەدەنی و عیلمانی و لێبڕال و باس کردنی لە چەسپاندنی یاسا کردن کە مەبەست لە یاسای ئابووری بۆرژوازیانەیە بۆ کەڵکەی سەرمایە بەشێوەیەکی چاودێرکراو لە لایەن دەوڵەت و یاسا و کۆنتڕۆڵ کردنی لەدەستی بۆرژوازی حاکمدا .
نمایشێک بوو کە بەهەر شیوەیەک بێت خەڵکی گەوج بکەن و بیانخەنە گریان و قوڕبکەن بەسەری خۆیاندا ، لە پێناو دەرکەوتنی سەرانی تازەو کەسایەتی تازەی بزووتنەوەی گٶڕان وەک دڵسۆزانی خەڵکی نەدارو زەحمەتکێشی کوردستان .

لە هەمو بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی و سیاسیدا خەڵکی کارێزمای خۆی ئەهێنێتە سەر شانۆی سیاسی ، بەڵام ئەوەی کە خەڵکی کرێکار و زەحمەتکێشانی کوردستان نایزانن و سەریان لێشێوێندراوە ئەوەیە کە بزوتنەوەی ( گۆڕان ) و نوشیروان مصطفی نمایەندەی چ چین و توێژێک بوو لە کۆمەڵگای کوردیدا !
بەرنامەی سیاسی و فیکری ئەم بزووتنەوەیەو خودی نوشیروان مصطفا ش کە کارگێڕی بزووتنەوەکە بوو ، ئەویە کە ئەمان تەواوی بزووتنەوەکەیان نمایەندەی بۆرژوالێبڕالە نوێکانی کوردستانن و تێئەکۆشن بۆ کەڵەکەی سەرمایەی زیاتر بە ناوی گەشەی بازاڕی هەرێمی کوردستان ، هەموو ئەم بەرنامەیەش بەبێ چەوساندنەوەو تەقەشوف و مووچەبڕین لەسەر سفرەی خاڵی کرێکار ان و زەحمەتکێشانی کوردستان مەحاڵە بێتە دی .

ڕۆشەنبیرانێکی گرگنی ( قەزەمی ) ووردەبۆرژوازی و ئاسۆتەسکی نیشتمانپەروەری قەومی و پاشکۆی بۆرژوازی بەناوی مرۆڤ دۆستی و ئیشارەدان بە گرنگی مرۆڤ و دڵسۆزی بۆ نیشتمانی کورد و نیشتمانپەورەری بە شێوەیەکی گشتی ، ئەیانەوێت چاوپۆشی لەم ڕۆڵە چینایەتی یەی دژ بە کرێکارو زەحمەتکێشی کوردستانی بزووتنەوەی ( گۆڕان ) بکەن و بزووتنەوەی کوردایەتی و حیزبەکانیان و ڕۆڵی سەرەکی نوشیروان مصطفی لە بردنە پێشەوەی ئەم سیاسەتەدا بشارنەوەو بە پیرۆز لە قەڵەم بدەن .
ڕۆڵی تێکۆشەران و کرێکارانی مارکسیست ئەوەیە ، کە هەنگاو بەهەنگاو ڕۆڵ و کارکردی هەموو سەرانی بۆرژوازی کورد و ووردە بۆرژوابەکرێگیراوەکانی ئەو ناوچەیە بە هەر شێوەیەک کە بتوانن بخەنە ڕوو و مۆڵەت نەدەن کە ئەوان بتوانن یاری بە مێشک و نەبوونی زانیاری و تێگەیشتنی ووشیاری چینایەتی کرێکاران و زەحمەتکێشان لە ڕۆڵی خۆیان و هاوپشتی چینایەتیان لە گەڵ کرێکارانی ناوچەکە و ڕزگاری ئەوان و ناوچەکە لە گرەوەی هێنانەخوارەوەی دەسەلاتداری یەتی بۆرژوازی و بنیاتنانی سۆسیالیزمێکی ئەنتەرناسیۆناڵە لە گەڵ هاوچینەکانیان لە ناوچەکەدا .

و. صابر ٣/ ٦/ ٢٠١٧

وەڵینە:
گرد میلەتإ ساحیبو کەلتورێ جیاوازین گردو ویارەکانە،بە پاو سەردەمی کەلتور فاڕیۊ و زیاد کەرۊ و دۊڵەمەند بۊ، جاری چامنەیچ ھەن گرۆڵیەش گنۊ لېژی مل منیۆ پەی فۆتیای ،گەمەیچ یۊن جە هونەرە فۊلکلۆریەکا بەدریژایی عەمرو ئینسانی ئامان ،گەشەش کەردەنو پارېزیان.
گەرەکما گەمە قەڎیمەیکا هەورامانی باس کەرو هەتا ئا یاگۍ دەسم یاوۊ،من باسو ئا گەما کەرو کە ویرەوەری و دەگاو وێمەنە دیېنېمو باسشا کەردینی، بە ئەرکو سەرو شانەیم زانوش کە بە زوانی هەورامی نامۍ (گەمە ،کېڵۍ) کە جەهەورامان زەمانو زووی باوشا بیەن بە کوڵی، هەرچن تاوو نامێشا باروو چن دېڕێو سەرشا بنویسو دیارا گەمە هەم وەرزشا هەم هونەرا، ھەم گەرموگوڕی و ورسوڕیای وزۊ دلۍ نیشتگای و پېوەنڎی کۊمەلایەتی تڼ و تۊڵ کەرۊوە ، فرەو گەماکا ئەوسای پەی ویارایو وەخت بەردەی سەری بیەن ،ئینجا پەی خەلات کەردەی سەرکەوتەکا جیای گرچیو گرتېنېشا کۆڵېوە مەسافێ دیاری کریانە،چی دمایچۆ بازێ گەمۍ دەسکەوتی مادیشا بۍ ،پۆکەی پاریزنایشاو گەشەپنە دایشا و کەردەیشا یۆن جە پایەکا پاریزنای فەرھەنگو نیشتگاو هەورامانی.

ئەگەر سەرنجە دەیمۍ و بەراورد کەرمۍ بەینو گەمە قەڎیمیەکانەو گەمەکا ئیسەی کە بە مۊبایل و کۊمپیوتەرو ،ئەتاری و پلەی ستەیشن کریا،فرە فەرقشا ھەن،گەمەو ئەوسای دۊسایەتیو دەسەوامو پەیوەندی نیشتگایش تڼو تۊڵ کەردەن،وەلێ ھنو ئیسەی بیەن بایسو نەمەنەی ئا دۆسایەتیو پەیوەندیا،یاگۍ وێتەنە نیشیرە و مەیل و ھۆشت نەمەنەن لاو کەسیوە، سەردای کەسی نمەکەری،وېتۆ مانیاو سەرقاڵەنی.

پەی ورچنیەی ھەردوو دەسەی یام دەسەبەشو گەمەکا دووۍ کەسۍ “قیل” شاکەردەن، ماچۆ واچە قیل ،فڵانەکەسسم لەبیر،ئەوی تەریچ واچۍ فلانەکەسیچ پەی من،ئیتر پی جۆرە چن کەسێ ورچنێنێ پەی دلێ ھەردوی دەسەکەی، پەی ئانەی کۍ وەلېنە نەمۊ گەمە یانی بۆ بە بەگ “تەڕو وشک” کەرېنۍ ،زەمانو زوی زەڕ نەبۍ چی دمایۆ بە زەڕ شېرو خەت کەرېنۍ، تەڕو وشک بە تەوەنێ گولانۍ پانیکلۍ (دېڵۍ) دیمێش بە تف تەڕه‌ کەرېنۍ و ورش دېنۍ عاسمانەرە،ئیتر یام دیمو تەڕی گنۍ یام وشک.
هەڵبەت گەمەو کېڵی بەپاو وەرزەکا فاڕیا،بازێ گەمۍ هەنۍ وەهارو هامنەنە کەردېنېشا و بازێچ هەنۍ پایزو زمسانەنە کریێنۍ،شۆنەو ئانەیچەرە ،گەمە ھەن تەنیا کناچۍ یام ژەنی کەراشو فرەو گەماکا تەری ھەرزەکار و زاڕۊڵۍ کەراشا، ئیسایچ بۆنەو پەیدا بیەو ئینترنیتی و سەتەلایتیو تەلەفزیۊنی میدیا ھەمەجۊرەکا پەخشو یاوانای، بیەن بایسو ئانەی ئی گەمەو کېڵە قەڎیمیۍ دلېنە بشاو کەس نەکەرۊشا، وەرو ئانەی منیچ منویسوشاوە تا نەوەکۍ دمایما ھەر ھیچ نەبۆ نامەکاشا بزانا.

فەرماودی چنی نامۍ گەمە قەڎیمیەکا هەورامانی:

1. سېباز: ئی گەمە وەهارېنە فرەتەر کریان،یام وەختێ دەشتو دەر سەوزبۊ و زەمین نەرمبۊ، چن کەسێ بەتایبەت گەنج و جاهېڵەکۍ دەگێ کۊباوە ملا یاگێ ورچنا پەی سېبازی، کە نەرم بۊ و ویارو ئامایۆ گوژمېشا بۊ،لانی کەم مەشۊ پەنجا مەتری درېژیش بۊ و پانیەکەش جە 3-5 مەترۍ نەترازیۊ،گرنگ ئانەن ، بە کرژیو خېرا یەرۍ بازی سەرو یۊیۆ دەی، پیجۊرە چن کەسێ گلیرێ باوە هەتا فرۍ با کیەکۍ گەرمتەرە بۊ،متاوی (3-10) کەسۍ با،گرکەس مێوە گژمی و یەرێ بازی مدۊ سەرو یۊیۆ،هەرکەس فرەتەر لوا ئانە بۊ بەیەکەم، ئیجا دووەم و یەرەم، دیارا چی گەمەنە کۍ وەڵکېوە فرە گەرمە پەیدا بۊ ،هەرکام تەقەلا مڎا بازی فرەتەرو زیاتەر بڎا جە یۊترینی، چی بەینەنە کەسێ لازما کە دووریو درێژی بازداکەی (پڕای) بازەکا دیاری کەرۊ،پیسەو دادوەری، ئیسا ئی گەمە فرەو ڤیستیڤالە وەرزشیەکانە (ئۆلۆمپیاد) کریۊ ،تاومۍ واچمۍ بیەن گەمێوە جیهانی.
2. یەک باز: گەمێوە تەرا تەنیا یەک بازی دریژە مڎەی،کەسێ یان چن کەسێوە پیوەر ئی کېڵۍ کەرا،هەر کەس مێوە گژمی و بازەو وێش مڎۊ،هەرکام زیاتەر لوێ و دریژی بازەکیشا بەمەتر زیاتەرە بۊ ئانە یەکەما ،بازەی دریژەیچ یاگۍ نەرمو تایبەتش گەرەکا و ئیسا بیەن بەگەمێ جیهانی .
3. جۊتەی: یانی بازدای بە جۊتە،هەردوی قاچېت (لنگېت ) جۊت کەری و پېسەو ( قونەی) بازی مڎەی،،کریۊ یەرۍ بازی دەی سەرو یۊی یام یەک باز دەی،ئی جۊرە بازدایە کریۊ سەرو دیواریوە پەی سەرو دیواری تەری دەی،وارۆ پەی سەرو دیورای، ئی دەسو ئەو دەسو جوېوە، وېگرتەو هاوسەنگی فرەش گەرەکا، ئېدیچ پەی بینەبەزنۍ و یەکەمو دوەمی سازە کریۊ.
4. حېزەران: حېزەرانیچ گەمېوەن وەھارین،چن کەسێوە (5-10 ) ڕېکش وزا،دماو ئانەی ڕېکۍ گنا بەینو وېشانە کەسێوە ( بۊرە) وېش کووڕ کەڕۊوە ( سەرەبەرۊ پۊخیرە) پېسەو لوای ڕکوعی،ئەوۍ تەرېچ بازی مڎا ملشەرە، ھەرکس بازی مڎۊ سەرو مازیشەرە،چکۆنە قاچېش دێش زەمین،ئانە کابرا فاڕیۊوە ئاگە ،یانی چەنی ھەربازێ ڕەنگا مەترێ یان کەمتەر بلۆ ئەولاوە ئیتر پاسەش سەرمێ چن مەترێ دوور گنۊوە جە یاگۍ ( پا نیایۆ) ،بازێ کەسیچ ھەنی وەختو ئی گەمەینە ،بە تڼی ماڵا مازی کابرایرە (ئانە کە بیەنەرە) پەنەش ماچا (گۊتەکۍ) ” یەکەم حیزەران، دووەم گۊتەکۍ ” ،ئی گەمە ھەر پېسەن یەک بازی وەلێ مشۊ چنی بازەکۍ ھەم جارێ تەر کرژ وېت حازرکەری چەنی قاچ کەوتەی زەمینیت ھۊربەیۆ و دەسۍ دەی سەرو مازی کەسکەی تەری کە بیەنرە و لنگېت وەڵا کەریوە و پڕی ملشەرە،گۆتەش مدەی وەنە یان ھەر لەپو دەسیت مڎەی ملو مازیشەرە، بازێ کەسێ بېنۍ جۊرێ بازی دېنێ پنەش واچېنۍ (سنگی) یانی کابرا فرە تاوۍ بەرز بۊوەو کېشیۆ،وەلێ گرکەس نەتاۋی پېسە کەرۊ ، ئەگەر ئاکەسە دوور کەوتۆ و ئیتر ئانۍ کە پڕاو ا بازی مڎا نەیاوێ لاشو نەتاواشا بازی بڎا ملو مازیشەرە، ئانە حساب کریۊ بە کەوتەی،ئیتر نۊرەو ئاڎین مێ و بۊرە،یانی ملۊ بە کوڕی مدرۊ و بازی مڎا ملشرە، پی جۊرە کېڵەکۍ سەرەمڕە کەراش ھەتا گرد مانیا.
5. ھەپو چوز: جۊرێ گەمە بۍ بە دووۍ دەسۍ کەرېنیش ،کە بازیش چنە دېنی، چن دارێوە “چۆکڵێ” بە ڕیز کوێنیرە، پەی نمونەی (3) دارۍ ، بەرزیشا نیم مەتر یام زیاتەر بۍ ،ئینجا بەیەک قاچ بەھەتڵەشەلی بازی دینی ملشارە، ھەرکەس قاچش کەوتێ ئەو دارەکا سۆچۍ و واچېنێ “چوز” ،ھەرکەس سۊتێ ئانە بە کۆڵۍ کەسێ جە دەسەکەی تەری بەرۍ تا یاگێوە کە وێشا دیاری کەردەبی “شار” ئینجا دەسەکەی تەر نەمێنۍ باز دای ملو دارەکارە، ئی گەمە پیسەن گەمەو (ڕەمای سەد مەتری وەربەسی، کە ھەنگامە منیەی ملشارە و ڕەمی) وەلێ ھەپوچوز بەیەک قاچ بازی مدەی و ناڕه‌حەت تەرا،جاران ئیجۆرە گەمێ سەرو کۊلا کریان،وەلێ ئیسە “کاسە” یام خەڵاتی تەر دریۆ پنەشا.
6. قولانی: ” قولەقانۍ””قولەشۊرانی ” گەمێوە زمسانەن ،جاران خەڵکو دەگاکا هەورامانی زمسانەنە بەتاڵۍ بیېنۍ ،هەرڕوێ وەش بیەبۊ،مەیدانو دەگێنە یام بانێ گەورۆ دەسشا کەردەن پی گەمەیە،هەڵبەت ئی گەمە کەسی بەقوەتو مدرامان کەرش گەرەک بیەن، ئەوەڵجار دۋوۍ کەسۍ دەس پنە کەرا، ئەشۊ یۊ قاچێشا بەرز کەراوە پەنجۍ پایشا بەدەس گېرا(دەسی چەپ) ،یانی هەرکام یۊ قاچو دەسېشا گیریان،(چەپو راس فەرقش نیا ،بە پاو چەپلەر و راسەوانەی کەسەکا فاڕیۊ) ئیتر بەدەسەکەی تەریشا نەما چنگە پڕچیو ئاڵنگارو یۊترینی باوە، هەرکام دەسەکەی تەرش وەردا پۆ قاچیشۆ،قچش منیو زەمین، ئانە کەوتەن و دۊڕیان، هەڵبەت چی گەمەنە چندین کەسێ بەنۊرە بەشدارۍ با و دماییۆ چڼ کەسێ بە یەکەمو دوەم بەرمشا و( نامی ) بۊنە دلێ دەگێنە، کریۊ چن کەسێ جارێنە پېوەرە قولانی کەرا،و دادوەرەکەیچ ھۆشش لاشاوە بۊ، دیارا ئی گەمە سەروجێوێ بیەن ،”کۊڵۍ” یام واردەمەنی.
7. ھەتڵە شەلۍ: ئی گەمە پیسەنە قولانێ وەلێ ئێڎ گولکەو پایت مەگېری، تەنیا سەرو یەک قاچی مدری و چەنی وەرانوەرەکیەت زۆران بازی و ئاڵنگاری یۊی بیدێوە،چن کەسێ پێوەرە ئی گەمەیە کەرا.
8. بېگولە پێ: چن کەسێوە بە ھەتڵە شەلۍ ڕەمېنێ پەی شاری ،ھەرکام زوو یاوێ وەرۆ ئانە سەرکۆتەبۍ و چەوسەرۆ سەرکەوتەکۍ بەکۆڵۍ ئەویشا تەرۍ ئارېنېشاوە.
9. کېلە ماڕانی : گەمەو کېلە ماڕانۍ ،سەر پایز و دماو پەڵەی و زمسانەنە کریان، ئەوسا دەگاو وېمانە کەرېنمېش، تاقمێ کوڕۍ گەنجۍ و جاهېڵۍ دەسەبەش کەرینۍ و بېنۍ بە دووۍ دەسۍ، ( هەر دەسێ پەنج کەسۍ ،کەمتەر یام زیاتەریچ بە پاو بیەی) دووە دەسەکە هەر یۊشا گنۊ لایێ ،هەڵبەت ئەشۆ یاگێوە وەشەو تەختە بۊنە پەی گەمەکەی، هەر دەسێ لاو ویشۆ حەوت تەوەنی درێژێ قنج کەراوە نامیش منیا ( کېلە) جە کېلەو قەبرېوە ئامان، کېلەکۍ مەشۊ وەڵا بنیەیشاوەو هەر یۊ زیاد جە دووۍ مەترا جە یۊی دوورۍ با، گرد دەسێ یۆ حەوت کیلی منیاوە، مەسافەوە بەینو (دووری) دووە دەسەکەی ( 5-10) مەترا بۊنە(تەوەن یاو) ، ئیتر تەڕو ووشک کەراو تا یۊشا بۆ بە (بەگ ) و دەس کەرۊ بەگەمەکەی، تەوەنی پەڕە دەسۍ (خڕڕ) گێرا دەسۆ و شاناش پەی کېلەکا و دەسەکەو وەرانوەریشا، هەڵبەت یاگۍ تەوەنشانای ڕېکو یەکەم کێلینە بۆنە کە نریێنۆ( مەشۊ پا نەبەری وەرتەر ئیڼا بە حەرام حساب کریۊ) ، شش کېلەکەی تەر بە دووۍ ڕیزۍ نریاوە ،هە رکە س دەسش راس بۊ کېلەکا پېکۊ و دارنۊشاوە ، هەریۊ جە دەسەکەی تەوەنەو وېش شا نۊ،،ئەگەر تاواشا گردو کېلەکا پېکا و دارناشاوە ،،ئانە بەردەنشاوە، جارێ تەر هەمدیسان دەس بە تەوەن شانای کەراوە،ئەر دەسشا راس نەبۊ و گردو کېلەکا نەدارناوە،ئانە ئا دەسە گنۊ و دەسەکەی تەر دەس کەرۊ بە تەوەن شانای پەی دارنایۆ کېلەکا، پیجۊرە هەت تاقەتشا بۊ درېژە مڎا پی گەمەیە.
10. مەزرۊحانی: گەمیوە فرە وەشو ھەرزەکارا لادەگاکا ھۊرامانی بۍ،پایزو زمسانېنە کریان چن نامێوە تەرېش ھەنۍ ( خلۆرتانۍ، خلەرانی،خۊلېرانی)،مەزرۊح جە دارو (کەکەوێ) تاشیان،ھەڵبەت دارو کەکەوۍ پتەوا و مەترەکۊ، گرکەسیچ مەزانۊ مەزرۊح تاشۊ، ئەگەر کەکەوی دەس نەکەوتێ جە دارو بلچۍ یام نەرەی تاشیان،وەلێ نەرە ترەکە بەرۊ، دماو ئانەی ئۊسا مەزرۆحێ زەریف تاشۍ ، ئینجا (چزۍ) ئاسنینەش پەی وەشە کەرېنمۍ و کوېنمېش پۊرە ،چزۍ چۆکڵەینە دەردە نمەوەرۊ چون وەختێ مدەیشەرە تڼ ماڵۊ زەمینەوە پەیش ھەن مەڕیۊ، پۆکای چزۍ ئاسنینە جە (کۆلکە) و ناڵی وەش کریێنە پەیش، ھەر کەس بیێ ساحیبو مەزرۊحێ خاسی یەکسەر (قۊڕقۊڕە) ش پەی وەش کەرۍ،قۊڕقۊڕە بە( مەتۍ) وڵێ گولانۍ ئنەو دڼە نوەیێ ،ئینجا دلېوە کەشېش پنە مڎەېوە ورشکڵاشی ،پەی ئینەی وەختو دایرەینە فیکە کەرۊ (قۊڕنێش)، مەزرۊحانی دوۍ جۊرېن،یۊشا ئانە بێ چن کەسێ مەزرۆح دینېرە ھەر مەزرۊحێ خاس فیکەش کەردێ و دېر کەوتێ جە خولیایۆ(فرەتەر خولیێوە و ڕسێ) ئانە بەرېشۆ ، جۆرێ تەرو مەزرۆحانۍ ئانە بۍ وەختو دایرەینە مەزرۊحەکا شانینی پەی یۊترینی پەی ئانەی پېکێشو لتش کەرۊ ،مەڕیۊ ،فرە و جارا مەزرۆحەکە ماڵۍ ئەوی تەریرەو ماڕېش، فرەو جارا تڼ دېنېشه‌رەو واچېنۍ( یا کەروش خانو خانا،یام کەروش بووڵەو بانا)،یام واچېنۍ “لتێش پەی سۆبەکەو یانەی و لتێش پەی سۊبەکەو مزگی” ،جا مەزرۊحەکە مەشۊ بە بەنێ خاس پېچیو بەسیش دەستۆو ئینجا دەیشەرە، بەنەکە مشۊ ھېقم بۊ و زوو نەپڕچیۊ، ئیتر شەوېنە مەزرۊحەکەی نیېنمی دلۍ پەژمی پەی ئانەی نەترەکۊ،گجار ڕوەنی قرچیاوە کەرېنۍ دلۍ قۊڕقۊڕه‌کەیش پەی ئانەی نەرم بۊوە و فرەتەر بە مەتەکۍ ورکڵاشیۊ،چی دمایۆ جۊرێ مەزرۊح جە شارەکانە پەیدا بی،ئێمە پنەش واچێنمی مەزرۊحی خرتی،چون خڕو گولانەبۍ،وەلێ ھنەکەو ھەورامانی درېژکۊڵە بۍ.
11. کۍ وەڵکۍ( بڕبڕانی) : گەمەو بڕ برانۍ(ڕەمەڕەمالۍ) فرەو جارا دلۍ جوانو جاهېڵەکا لادەگاینە کریان، وەختو بې هەرمانینە، بەتاڵ جیای نیشتەیرەی بڕبڕانیشا کەردېنە،یاگۍ وېشاوە ڕەمێنۍ پەی یاگێ تەری ،کە ۋېشا دیاری کەردېنەو واتەنشا کۍ متاوۊ بە کەمتەرین وەخت بلۊ فڵان یاگە و بێوە، ئیتر پی جۊرە چڼ کەسێ ( 2-5 ) پێوەرە ڕەما، یاگۍ وېشاوە پەی یاگێ تەری ، هەمدیسان گېڵێنېوە، هەرکام خېراو کرژ ڕەمێ گنۍ وەڵۍ ئەویشا تەری ،ئیتر پی جۊرە یۊشا بۍ یەکەمو دووەمو … ئی کېڵۍ ئیساتۍ چن جۊری تەر کېلېشا چنە بیېنۆ و بەچن شېوازێ شارەکانە و دەوڵەتەکانە بە شېوازی مۊدیرن بریۊ ڕاوە ( ڕەمای سەڎ مەتری،هەزاری، پۊستە،چن هەزاری و ماراسۊن و…هتد )

12. تۊپقاڕ : تۊپقار بە دووۍ دەسا جە گەمەکەرا کریۊ،دماو ئانەی هەردووی دەسەکۍ ڕېکۍ گنا ،،هەر دەسېوە لانی کەم مەشۊ ( پەنج کەسۍ ) زیاتەریچ بانە خاستەرا،دماو ئانەی تەڕو وشک کەرا پەی ئانەی بزانا کۍ بۊ بەبەگ ، مەشۊ تۊپێ خاسەت بۊنە چنی تېڵێوە خاسی پەڕەدەسی (جاران تۊپە بە پەڕوۍ،یام موو ئاژەڵی وەشە کەرېنۍ) چی دمایۆ تۆپەی لاسقینە پەیدا بیە، ئا دەسە کە با بە بەگېو گەمەکەی دەس پنە کەرا ،ماچاشا پنە ( نانۍ وەرا) ئەوۍ تەرۍ ( نانۍ مڎا) ، تۆپەکۍ لاو نان بڎەکاوە بۊنە، تېڵاکەیچ دەسو نان وەرەکاوە، دووۍ کەسۍ وەرانوەرو یۊی مدرا،نان وەرو نان بڎە، دەسەو نان بڎەکا وەڵێ باوە و پژگیا دلۍ مەیدانو گەمەکەیرە ،بە دووری سەد مەترا کەمتەر یام زیاتەر ،پەی گۊڵ گرتەیۆ، نان بدە تۊپەکۍ بەرز فڕە مڎۊ پەی نان وەرەکەی، ئادیچ هەتا تاوۊ بە قوەت تېڵێوە مڎۆ تۆپەکۍ،ڕەنگا (80-100) مەتری ،کەم یام زیاتەر بەرۊش، چی وەختەنە کە تۊپەکۍ ملۊ ئینا عاسمانۊ تا گنۊرە مەشۊ کەسی نان وەر بڕەمۊ پەی یاگیوە دیاری کریای چەوسەرو مەیدانەکەیۆ، یاگۍ مدرای(شار) ئیتر لوای شار کەس نمەتاوۊ تۆپەت پەی شانۊ،چاگە بۊ هەتا کەسێ تەر نانە وەرۊ ، و تۊپەکۍ مڎا وەنەو ملۊ پەی ئاسمانی ، متاوۊ گېڵۊوە،هەمدیسان ئاکەسەیچ کە نانەش واردە ئەشۊ بەربشۊ پەی یاگۍ مدرای چەوسەرو مەیدانەکەی(شار)، چی وەختەنە ئەگەر تۊپەکی زوو یاوۊ دەسو نان بدەکا،ئانە کریۊ رانە کەسی نانوەری پېکا،یانی تۊپەکېش پەی شانا مداش وەنە ،ئیتر کایەو گەمەکەی تەمامیۊ و فاڕیۊ ، یام ئاسمانۆ تۊپەکۍ گېراوە ماچمی (گوڵش گېرتۆ) و خېرا مەشۊ کەسی نان بوەری پېکۊ رارە،ئەگەر نەپېکیا یانی گەمەکە بەردەواما، چاوەختەنە کەسو یەکەمجاری لوان یاگۍ ئەوسەرو مەیدانەکەی(شار)، مەشۊ بێوە، یانی هەر کەس نانش واردەو لوا، متاوۊ پەی ئیجاری هەمدیسان بێوە، پیجۊرە چند کەسێ بەردەوام نانە وەراو ملاو مەیاوە،گەمەکە بەردەوام بۊنە ئەگەر کەسشا نەپېکیۊ، وەلێ ئەگەر راڕە یام وەختو ڕەماینە نانوەرەکە پېکیا ئانە گەمەکە کۆتاش مێ و دەسەو نان واردەیو دەسەو نان بڎەی فاڕیا ، بازێ جارێ نان وەر ئەگەر تۆپەکێ نەپېکۊ پنەش ماچا (نانە سۊتەڵۍ) و داوا کەرۊ نانێ تەرش بڎۊ…گەمە سەرەمڕەن….ئیسا گەمێوە جیهانی هەن فرە ئی تۆپقارو هەورامانی مشۊ( بەیس بۆڵ baseball ) ، تۊپقاڕ گەمێوە فرە وەش و فرە جوڵەن، کەسی وریا و ژووژ،کرژ جە ڕەماینە متاوۊ بۊ بە پاڵەوانو ئی گەمەیە.

13. چەمە شارکۍ : ئی گەمە بە (5-10) کەسۍ ملۊڕاوە، دماو ئانەی ڕېکۍ گنا ،کەسێ چەمېش گېرۊ و ڕوە کەرۊ دیوارو (شاری) یاگۍ چەم گرتەیرە پنەش ماچا شار،ئەوۍ تەرۍ ملا وېشا شاراوە، دلۍ یانەو کۊڵانو ، کۊجیەو سەروبانارە،ئیتر دماو ئانەی کەسی چەم گیریا،ملۊ گېلۊ شۊنیشارە، هەرکەسش دییۆ ماچۊ ئانە فلانە کەسم دی،ئیتر بۊ نۊرەو ئاڎی کە چەمۍ گېرۊرە،ئەوۍ تەرۍ پەیشا هەن وەڵتەر شارشا کەردەبۊ،یانی وەختێ گېڵۊشۊنیشارە ڕەنگا چن کەسێشا بەیاوە بلانە شارو چەم گیریا پنەشا نەزانۊ، جاری چامنە ھەن دېرش پنە بۊ ھەتا مېزۆشاوە،ئیتر کېڵەکېشا لەزەتیە بۊ وشانازی کەرا پۆ وېشاوە ھەکە نە وېزیێنێوە، ئی گەمە ڕۆنە و شەوینە کریۆ دلێ دەگێنە، زاڕۆڵه فرە وردی یانەنە کەراش.

14. قەرەخواجە: ھەر پېسەن چەمەشارکۍ وەلێ بە دووۍ دەسا جە گەمەکەرا ملۊڕاوە،قەرەخواجەیچ شار ش ھەن، دەسێوە بەشدارۍ بانە جە چەمگرتەیرەینە،دەسێوە تەریچ ملا ۋېشا شاراوە، دەسەو وېشارتەی جیاواز جە چەمەشارکی ھەکە نزیکۆ ۋېشا شاراوە، قەرخواجەنە پەیشا ھەن بلا دوورۍ گناوە جە دەگێ، دلۍ مڵکی و کشتوکیاری و مەڕانە وېشا حەشار بڎا، ڕەنگا ئېستەیشاوە شەوێ خواینۊ،چن کەسێ گېڵا شۊنەو وېشارتەکارە، ھەرکەس شارش کەرد ماچۊ (گڕڕڕ) گڕم کەرد،،ھەرکەسیچ وېزیۊوە ھەر ماچا (گڕڕ) گڕم دای، کیەکۍ سەرەمڕە بۊنە ھەتا ھەردوی دەسەکۍ مانیا.

15. کەلایانی : “بیلانی” “موشانی” کەلایانی گەمێوەن بەرو یانەینە کریۊ،سەروباناوە،یام پەشتەو باناوە،یام مەیدانێ پانو پۊڕەنە، فرەتەر پایزو زمسانېنە کریاینۍ،چون زەمین نەرمو ساف بۊنە،ھەوایچش وەشا ،ئی واچی( دەس کەلا، کەلا، حەجە،موشە،بیل، بەگ،پاشوبەگی،قڕە،تیلە، دام دیوار، کەوتارە،حەپ،قرچ ..ھتد) بەکار مەیا بیلانینە، ئی کېڵۍ بە یەرۍ کەسۍ زیاتەری کریۊ،ھەتا فرۍ با خاستەرا،کیەکۍ گەرمتەرە بۊنە، پەی دەس پەنە کەردەی و دیاری کەردەی بەگو پاشی و …. دماو ئانەی حەجەکا منیاوە ،چن کەسۍ با ئاڼە حەجۍ منیاوە، گرد (تیلە) کەرا پەی لاو حەجۍ یەکەمۍ ،ھەرکەس حەجەش پېکا یام جەگردی فرەتەر نزیکو حەجەکۍ بۊوە ئانە بۊ بە بەگ،ئەوۍ تەریچ بە پاو دورو نزیکی جە حەجېوە با بە پاش بەگو،پاشو، قڕە ،،،،ھتد ،گەمە دەس پنە کەرۊ،ھەرکەس حەجەکا پېکۊ ئانە پەی وېش چڼ کەلێوە بەرۊوە.
ئەوەڵو گەمەیۆ وەختو تیل کەرەدینە،وەڵۍ ئانەی ھیچ کەس حەجە وەرۊ،ئەر کەلێوە کەسێ ماڵۊ کەلێوە تەریرە ئانە ماچا (قرچ) و سەرنەوایۆ گەمەکە دەس پنە کەرۊوە، ئەر قرچیچ نەبۊ گرکەس تیلەو وېش بە نۊرە کەرۊ، حەجەکا وەرا ،ھەرکەس دەسش راس بۊ فرەتەرین حەجۍ پەی وېش پېکۊ، ئاخر حەج ھە رکەس وەرۊش، یام بەرۊش، گردو گەمەکەرەکا تیلەش پەی کەرا ئەگەر ھەرکەسی پېکا ئانە حەجەکا مڎۆ پەنەش ماچۆ ( تەکنەشارە) بڎەشا، بازێ جارۍ سەرو بانی یام پالو دیوارێنە کەلایانی کریۊ،ئەگەر کەلاکەت وەختو تیل کەردینە کەوتەرە وار ئانە ھیج کەس نمەتاوۊ پېکۊت، یام ماڵابۊت دیوارەرە وەختو تیل کەردینە، بازێ جارېج کەسێ فرەو حەجەکاش واردینی و ئینێ لاشۆ،یەک حەج مەنۊ،ئەوێ تەرۍ ( حەج حەرام) کەرا پەی ئانەی حەجەکاتەری بساناوە چنەش،یانی گرد با بەشەریکی دژو ئاڎی تا پېکاش، بازێ جارېچ مەجالت نیا تیلە کەری ،( حەپ) مڎەی بە وېت،مەسەلەن مەترێ دوێ مەترۍ تیلە کەری ملی ئەولاوە یام بەدەس فڕش مڎەی، یام ماچی ئانا چانە دام دیوار،یام ئانا چانە کەوتارە،رات وەنە گیریێنە ئەگەر تیلە کەری ملی نزیکوو یۊ جە دژەکات و وەرات یام پېکات، ھەرکەس ئاخر حەجی بەرۊ ئانە بۊوە بە بەگ پەی ئی کایەی، کەلاو ئەوسای فرەتەرش جە تەوەنۍ وەش کریان،بە کەلاچن کەلا چنیانۆ،گرکەس کەلێوەخاسش ورچنەین پەی دەس کەلای،چی دمایۆ کەلای شیشەین پەیدا بی و ئیسەچ ھەن،بازێ جارېج کەلای ئاسن بۍ.

16. فلسانی: ھەرپېسەن کەلایانی جیاتی کەلای “زەڕ” منیەیۆ،ئەوسا زەمانو زوی “فلس” بیەن چوارفلسی،دمایی بیەن بە پەنج فلسی و دە فلسی و ویسو پەنج فلسی و پەنجا فلسی، ئیتر بە مەیلو وېشا جۊرێ چی زەڕیشا نیانۆ پەی گەمەکەیشا ،متاوی سەرو دە فلسا کەری یام زیاتەریچ،ئەوسا زەڕ کەمبۍ پۆکای فرەتەر سەرو پەنج فلسی یام کەمتەری کریان، ئیتر تیل کەردەیو دەسورەکەش پېسەو کەلایانی لوان ڕاوە.

17. فیشه‌کانی : ھەر پېسەن کەلایانۍ،وەلێ جیاتی کەلای،فیشەکی منیەیۆ، بە کەلا تیلە مکەری،فیشەکانی سەرو بەنڎ و شۊڕشی پەیدا بیە،چون شەڕ وشۆڕ فرەبی و فیشەکە ھاڵیەکۍ قیمەت کەرېنۍ،ئیتر زاڕۆڵی ئی گەمەیە کەرېنۍ، بازێ جارېچ فیشەکەکێ فرۍ بېنۍ و بە کیلۊ وەرشېنېشا، ھە ربەفیشەکی ھاڵیۍ ،چن گەمێوە تەر کەرېنمۍ،پېسەو ( چاڵۍ) فیشەکا،چاڵیوە گولانۍ کەنېنمی،دوری مەترو نیمێ زیاتەریوە ،بەدەس چن فیشەکێ فڕه‌ دینمۍ پەی دلۍ چاڵەکی،ھەرکەس تاوێش فیشەکی زیاتەر وزۊ دلۍ چاڵەکۍ ئانە بەرېشاوە، ئی گەمەیچە ھەر پەی پەیدا کەرڎەی فیشەکا بیەنو دماتەریچ پەی ورەتەیشا.

18. چاڵانی: چاڵۍ..چاڵانی بە زەڕە، بە کەلا، مورۍ، وەزی ،فیشەکی ،فرەو چێوی کریۊ. بەینو چن کەسێوەنە گرکەس وېسەرا و بە دەسە بەش نیا، یۊشا سەرو چالەکێوە نیشۆرە،ھەڵبەت بە ڕێکە کەوتەی گردی بۊ، چالێ گولانی کەنی،و دورێ دووێ مەتراوە یاگێنە پامنیەی و بەدەس کەلاکەی یام چن کەلێوە شانی پەی دلۍ چاڵەکی ، ئەگەر کەوتشەنە ئانە مەشۆ کەسو سەرو چاڵەکۍ کەلێوەت بڎۆ پنە، ئەگەر ھیچش نەکەوتەنە ئانە کەلێوە بەرۊ، پەی چېوەکا تەری ھەمان دەسورا.

19. بۊکتە “ھۊروێڵنایۆ زەڕی” : کېڵێوە بی جە شارۆ ئاما پەی لادەگایەکا ھۊرامانی، ئاوەختی کەمێ زەڕ پەیڎا بیەبی،ئی گەمە تایبەت وەختو جەژنەکانە بۍ،چون زاڕۆڵۍ و گەنجەکۍ زەڕ گنۍ دەسشا،چن کەسێ (3-5) کەسۍ پېوەرە ڕېکۍ گنا ، بەگو پاش دیاری کەرا بە شېرو خەت، (زەرەکەی فڕه‌ مڎا عاسمانەرە ،وەختێ گنۆزەمین ئایا گنۆ بارو خەتی یام شېری ) زەرەکەیشا ( دەفلسی یام زیاتەر) منیاشا سەرو یۊی ،دماتەر ھەرکەس بی بە بەگ ماڵۊ زەڕه‌کەیرە،یەکجار، ئەوێ تەریچ ھەر یەکجار ماڵاش پۊرە، بەجیش ماڵۆش پۊرە؟ بەزەرێ تەر (سەڎفلسی) کوچێ گەورە تەرا ،ئەگەر تاواش ورشا وېڵنۊوە ،ئانە بەرۊش پەی وێش،ڕەنگا یۊ یام دوېشا وروېڵیاوە،ئینجا نۊرەو پاشی مێ ماڵۆشا پۊرە،ھەرچیش وروېڵناوە بەرۆش،جاری چامنەیچ ھەن ھیچ کەس نمەتاوۊ بە یەک دای وەنە ھیچ زەڕێ وروېڵنۊوە، ھەمدیسان نۊرەش مێوە پەی سوڕی دوەمی گرد دەس پنە کەراوە،کیەکۍ پېسە درېژە کېشۊ مەگەر ئاوراشا بۆ ھۊر بېزاوە، چی کېڵېنە بازێ (تاپول) ۍ یانی دۆڕیاو ھیچشا پنە مەمەنۊ، بازێچ بەراشۆ کیسەشا پەڕ بۊ زەڕە وردە.

20. گۊرەوە بازی: گەمێوە قەڎیمین،شەوگارو پایزو و زمسانی درێژېنۍ،پۆکەی جاران پی گەمەیە شەوەشا گوزەرنێنە،گۆرەوە بازی بە دووۍ دەسۍ جە ھەرزەکارا یام پیایا کریۊ ھەرلایێ (3-5) کەسۍ بانە،( دە کڵاوۍ یام دە دەسماڵۍ یام دە گۊرەوۍ) منیارە سەرو قاڵیەو یانەکەینە، پارچە زەرێ گولانە بەکار مارا پەی شارتەیۆ چېرو دەسماڵەکانە(ویسوپەنج فلسی ) ،دماو ئانەی ھەکە ڕېکۍ گنا کامشا ئەوەڵجار گېڵۊ و زەڕەکەی شارۊوە، دەسەی یەکەم دەس کەرا بە شارتەیۆ و گێڵای چېرو گۆرەوەکارە،مەشۊ کەسێ شارەزا و چنە زان گېڵۊ زەڕه‌کەی شارۊوە،کارێ گېڵۊ کەم کەس ھەستش پنە کەرۊ چکۊ زەڕه‌کەش نیانەرە،دماو ئانەی تەمامیا، دەسەی دووەم دەس کەرا گېڵای شۊنەو ئېستەیۆ زەڕەکەیرە چیرو گۊرەوەکانە، مەشۆ فرە بە وردی و سەرنجدای گۆرەوەکا بەرز کەریۆ، (گۊڵ و قت ) ،چی دە گۊرەوانە متاوی دووۍ گۊڵی کەری،چنی ھەشت قتا، ئەگەر بزانی چکۊ زەڕەکە شاریاناۆ و یەکەمجار واچی گۊڵ، ئانە دە خاڵېت پەی منویسیا،ئەگەر نەبۆ چیرشنە ،ئانە ماچا نەبەدڵ،گېڵی قتۍ کەری،ھیشتای یەک گۊڵ مەنەن، ئەگەر قت کەری و زەڕەکەچېرشەنە بۊ ئانە ئی کایە دۊڕنیش و گەمە ئینا دەسو دەسەی یەکەمیوە،ئەگەر گۊڵی دوەمت کەرد و یەرۍ گۊرەوۍ مەنېبا ئانە یەرۍ خاڵېت پەی منویسیاو گەمەکە ئیان دەسو وېتاوە (دەسەی دووەم) ، گەمەو گۊرەوە بازی سەرو گرتەی سەڎ خاڵا بۆنە،ھەرکەس زوو سەد خاڵەکەش گرت ئانە بەردەنشۆ،دیارا گەمەکەیچ پەی وەخت کوشتەی بەتایبەت شەوەو پایزی یام سەرو کەڵەشېرێ ،قەلێ،واردێ بەلەزەتی کریۊ،ھەرکام گەمەنە نەبەردشاوە ئانە زەڕو قەلو کەڵەشېرەکەی مڎاو پېوەرە موەراش،یانەو یۆ جە گەمە کەرەکانە وەشش کەرا و منیاش سەر، وەختێ وەش بە قسۍ وەشۍ واردەی بەرا تانیمەشەو ئینجا گرکەس بەلەمی تېرۆ گېڵۊوە یانەو وېش.

21. قەمچانی: ” ھەڵمەقۊ ” ئی گەمە بەینو دووۍ کەسا یام زیاتەرینە کریۊ بە نۊرە، بە پەنج تەوەنی گولانۍ خڕۍ کریۊ،ئی گەمە فرەتەر ھنو کناچڵان،تا کوڕۍ،وەلێ جارو بار بەتېکەڵیچ کەراش، ( یەکەو دووە یەرەو چوارە و دایە،زریزە ) کایەکی ئی گەمەینۍ،یەکە یانی ھەر پەنج تەوەنەکەی دەستۆ بە زەریفی فڕە مڎەی تا پژگیا و وەختو ورگیرتەیشانە یوە یوەی ورشا گێریوە ودەست نەگنۆ وەرو ئەویشا تەری، سوچیو گنی،گەمەکەت دەسۆ مسانا، دەسکەلاو قەمچانەکا فڕه‌ مڎەی سەرۆکوی و تەوەنێ ھۊرگېری، سەرەمڕە کەریش تا گرد تەمامیا ،ئیتر نەمی دووە، دوەنە دووەدووەی تەوەنەکا ورگېری،یەرو چوارە ھەرپاسە، وەلێ دایە جۊرێ تەرا،دەست منیەرە و بە پەنجەگەورێت و دۆشاو لېسۍ بەرێوە ۋەش کەری و قەمچانەکا ھەمدیس وەڵا کەریوە مەشۆ یوە یوەی تەوەنکا وەزی ئەودیمو بەرەو دەسەکەیت،یانی دەس کەلاکەیت فرە مدەی ئاسمانەرەو تامێرە وار تەوەنێ وزی ئەودیمەرە،جاری چامنە ھەن تەوەنەی ئەخیرە خاس مەلۊ پەودیمەرە، کەسەکەی تەر ماچۆ بدە متاوو بەرش باروە،ئەگەر تاواش ئانە گەمە گنۊوە دەسو ئاڎیشا،ئەگەر نەتاواش،ئانە گەمەکە ھەر ئینا دەس وێشاوە وسەرە مڕە کەراش ھەتا ھازیشا بۊ،دماو دایەی زریزە ھەن ھەرپېسەن یەکەی.

22. پشکیلانی : گەمێوەن کوڕو کاڵ کەراش،چن کەسێ پېوەرە نیشارە و بە خڕی،(4-6) کەسۍ با ،دەسەبەشی کەرا بە دووۍ دەسۍ،دماو رېککەوتەیشا کێ وەڵېنە دەس پنەکەرۊ، مورێوە یان زەڕی گولانە ،یام چێوێ تەر شاراوە دلێ ھەردوی دەساشانە، وەختو شارتەیۆ ھەردووی دەسېشا بەرا پەی پەشتەو مازیشا تا جوان ومەحکەم مورەکۍ وزا دلۍ لەپو دەسیشاو ئینجا دەسېش قوجنۊ،مارۊشا وەرۆ و ماچا بزاندێ ئینا کام دەسەنە،ئیتر دەسەی دووەم گێلاو بە زەڼی مېزاشۆ، ئەگەر ئەوەڵجار ئیستەشاوە ئانە گەمەکە گنۊوە دەسو ئاڎیشا،ئەر نەئیستەشاوە ھەر لاو دەسەکەی تەریوە مەنۊوە،ئی گەمە تەنیا یەک جار ورچنییەش گەرەکا پەی ئیستەیۆ.

23. ھەزبە بۍساحیبۍ: بە دووۍ دەسۍ جە گەمەکەرا ملۊ ڕاوە، دماو قیل کەردەیو دەسەبەشی دەسیوەشا بارە یانی ویشا کوڕ کەراوە بەشێوازو بازنێوە،و دەسەکەی تەر ملا کۆڵېشاو وەزارە و ھەرکەس وەختێ وەزۊرە لەقێ مڎۆ ئانەی کە لوان کۆڵېش،ئەر پەردەچیوشا ئېدیچۍ ھۊرگېڵاوە شەقێ شانا ئەگەر وەرشا گنۊ ئان ئیتر مەشۆ بەیا بارەو ئەوێ تەر پڕا کۆڵېشا، ئی گەمە وریایو گورجو گۊڵی فرەش گەرەکا،چون وەختو وەستەیرەی کۆلېوە ئەر کرژ نەبی شەقێت گنۊ و بیرە.

24. ھەزبە ساحیبدارۍ: ھەرپېسەن گەمەی وەڵینی وەلێ ئیجار یۊ جە گەمەکەرەکا بۊ بە ساحیبو دەسەکەو وێش پارېزنۊشا مێ دەورشارە و نمازۊ ھیچ کەس جە دەسەکەی تەری پڕۊ کۆڵېشا، ئانە ھەکە پارېزنۆشا بېبینێ بەسۆ دەسشۆو سەرەکەی تەرش دراین دەسو ئەویشاتەری کە بیېنێرە،ئیتر بېبینەکە تا کۆگە یاوۊ ھەر ئانە مسافە تاوۊ بلۊ (2-3 ) مەترۍ، بەشەقی نمازۆ کەس سوارو کۊڵېشا بۊ، ئەر سواریچ بیێ دەسەلاتش نیا،تا ملۆ لاو ئەویشاوە ئېڎ ھەمدیسان وەزۆرەو ملۊ دور گنۊوە.

25. خېتانەو شەقا:کۆمەلێ گەنجۍ ملا دەشتە بەتایبەت پایزو زمسانو وەھارەنە،زەمین سەوزو نەرم بۊ، مەشۆ پەنج کەسێ زیاتەر با، بازنێوە گەورە کېشا سەرو زەمینەکەیۆ ،بەپاو ڕېک کەوتەی وېشا ،کەسێوەشا ملۆ دلۍ خەتەکۍ “بازنەکەی” و چەمېش بە بیبینەکەیش بەسا، ئیر ئانۍ بەری ملا پەیش ھەرکەس بتاوۊ شه‌قیش مڎۊ چۊری،ڕەنگا شەقۍ فرېش وەر گنا، وەلێ کابرای چەم بسیا ئادیچ شەقۍ شانۊ، وەرو ھەرکامی گنۊ،ئانە ئیتر ئازاد بۆنەوە ئەوی تەر مێ یاگېش دلۍ خېتەو شەقەکا،پی جۊرە گەمەکە سەرەمڕه‌ بۊنەوە ھەرکس بە پاو وریاییو ئازایی ویش بەشەش جە شەقا وەر گنۊ.

26. کۊتە کۊتە: گەمیوە قەدیمین،ئاڼە من ویرم بێ شەوېنە کریۊ،شەوە و ھامن و وەھاری،کۆمەڵێ گەنجۍ کە حەوت کەسۍ زیاتەر با،پیوەرە پېسەو ئەڵقۍ زەنجیری شۆنەو یۊیرە ڕیز بەسا و دەسۍ وزا سەرو شانەو یۆترینی، گېڵا دەورو کەسیوەرە ،بەحساب مەشخوڵ و ھەرمانو کارین،ئانێ کە دەورشەرە خۊلۍ وەرا پنەش ماچا کۊتە کۊتە چېش کەری،ئاڎیچ ماچۊ “پیکوڵی چنو” ئیڎیچۍ ماچا وی وی وی…. سەرە مڕە ماچا،کۆتە کۆتە چېش کەری ،ئادیچ ماچۊ”پەڕۆ گووۍ شېخی شۊروو” ئیڎیچۍ ماچا بەخ بەخ بەخ….. ئیتر پی جۆرە خولێ وەرا ھەرجارێ چېوێ ماچا، کۆمەلێ قسێ و واتیلۍ تەرێ ماچا ھەتا مانیا ، ناکاوێنە ماچا کۆتە کۆتە چێش کەری، کۊتە ماچۊ جلۍ فڵانە کەسی شۊرو،کە پیێوە فەقیرا ،ئیدیچۍ ماچا ،تف تف تف، ئیتر کابرا ھەرمانەکیشنە ورمێزۆوە پەیشا ،ھەرکامش گېرت کوچێ کوشۊشو ئینجا وزۊش یاگەکیش و گەمەکە سەرەمڕە دەس پنە کەرۊوە.
27. خەتخەتانی: گەمێوە کناچڵانەن،ھەمیشە کناچێ ئی گەمەیە کەرا،دووۍ جۆرېش ھەن.

28. یانەقۊڵۍ: گەمیوە تایبەتا بە کناچڵا، ھەرپاسە کوڕۍ گولانېچ بەشداری کەرا ،یانیوە گولانە وەش کەرا پەی وېشاو ھەرچی دەس گنۊ ڕازناشۆ ،بەخیاڵو وێشا گەورۍ بیێنی و لوێنێ یانەو وېشا یانەڎاری کەرا.

29. ھەڕە کلۍ: تایبەت بە زاڕۆڵا “کناچەو کوڕ “ھەریاگێ ئاوی بۊنەو خاکەکەش وردو خاس بۊ و ڕېزېش نەبا چنە، یەکسەر دەس کەرا بە ھەڕەکلی، گرد چێوێش چنە وەشکەرا،یانە،ئارگا،رەسمو ئاژەلو گیاندارا.

30. ھەلوک مەلوک (ھەلوکانی): گەمیوەن لادەگاو شارەنە کەراش، چن زاڕۊڵێوە با بەدوۍ دەسېوە دمای ڕێک کەوتەیشا دەسیوەشا بۆ بە بەگ و دەس کەرۊ بەگەمە، ھەلوکمەلوک ئەوەجەت بە(دارێ،یام توڵە ھەنارێ سافەو قایمە،چنی چۆڵکۍ گولانەی یەسێ بۊ “ھەلوکە”) چۆڵکە یام چۆکڵەکەی منیە سەرو دوۍ تەوەناوە داردەسەکەی کەری چیرو چۆڵکەکەیرە ھەتا ھېزت بۊ فڕه‌ش مدەی،چکۆ کەوتەرە ،بە دارە دەسەکەی پیمیش و ماچی ئاننە خالێم ھەنی،چاگەیچۆ ھەمدیسان مڎەیۆ ئەو ھەلوکەکێ و تا چنی تەر بەریش بۆ بە خاڵۍ پەیت، ئیجاریچ پاسە کەری بە سەرە مڕە، وەلێ دەسەکەی تەر وەرانوەرتۆ مدرێنۍ، ئەگەر وەختێ ھەلوکەکەت شانا گێرتەشاوە ئانە تۆ گەمەکەی جە دەس مدەی (دۊرنیش) و ئاڎۍ مەیا سەرو شاریو دەس بەگەمە کەرا، پیجۊرە ھەتا ھازیشا بۆ گەمەکەرا.

31. یاری تاقیلە: ئی گەمەیچە یۊ تەرا جەگەما کا لادەگای،ھەرپاسە دلۍ وانگاکانە کریۊ،ھەتا یاری چیەکۍ فرۍ با خاستەرا،مەشۊ دە کەسۍ ھەتا ویس کەسێ با یام زیاتەریچ، گرد بەشېوەو بازنیوە جنچکۍ مڎا ، کەسێ گېڵۊ دەورشارە بەڕەمای و تاقیلێوەش ئینا پنە، وزۊش پەشتەو یۊ جە نیشتەیرەکا ئەگەر ھەتا خولێ تەمامنۊ و بێوە یاگۍ وېش کابرای نیشتەیرە نەزنابۆش بە ئانەی کە تاقیلەکۍ ئینا پەشتیشۆ ،ئانە مەشۊ سوڕێ بە کۊڵۍ گېڵنۊش دەورو بازنەو نیشتەیرەکەیشارە و دمایی گەمەکە سەرەمڕەن، وەلێ ئەگەر بزانۆ تاقیلەکێ وزیێنە پەشتیش ئانە یەکسەر ورزۆوە ڕەمۊ شۆنەو کابرایرە ،ئەگەر گېرتش ئانە سواری وەرۆ بەکۊڵېش، ئەگەر نەگرتش کابرا پەو وێش نیشۊرەو ئېڎ بەردەوام بۆنە جە گەمەکەی و تاقیلې منیۊرە پەشتەو ڕه‌فیقەکاشنە،پێ جۊرە کیەکۍ سەرەمڕەنە ھەتا مانیا.

32. ووشتر چەمچە: گەمێوە قەڎیمین،ئەوسا شەوگارو پایزینە کریان، کەسێ وېش کەرۊ بە وشتر و دوێ چەمچۍ دارینی کەرۊ گۊشێ پەی وێشو مازیش بە جلەشڕۍ قۆقز کەرۆ، ئی گەمە پەی تەرسنای و شۆخی کەردەی بیەن،وەختێ مېمانێ یام کەسێ تازە مێ چوەر پەی دلۍ ھۆدەکەی وشتر چەمچەکە مێ پېوایشۆ ،کابرایچ چڵاکیۊرەو پڵمېزیۆوە دما ،ماچۊ ئی دەعبا چېشبی ئاما ڕوەمۆ، ئیتر شەوگارو پایزی پاسە بەرا سەر.

33. تەڵەو ڕواس: گەمێوە قەڎیمین،بەینو دوێ کەسانە کریۊ و چن کەسێ تەر تەماشەشا کەرا،بەحساب کەسێوەشا وېش کەرۊ تەڵەو ئەوی تەریچ بۊ بەڕواسەو تەڵە گېرۊش، ئیتر ڕواسەکێ تەقەلا کەرۆ کە وېش ڕنۆرە پۆ تەڵەکەیۆ و تەڵەکیچ ویش ھێقم تەر کەرۆوە نمازۆ ڕواسەکۍ وەرەبۊ چېرو چنگاشەنە،ئاڵنگارۍ یۆترینی باوە ،ھەرکام ھەرەکەتش زیاتەر بۆ ئانە بەردەنشۆ،یانی ئەگەر ڕواسەکۍ وێش ئازاد کەرۊ ئانە بەردەنشۆ،یام تەڵەکە نازۆ ڕەواسەکۍ بەر بشۊ چېرو دەساشەنە،ئانە ئاڎ بەردەنشۆ، ھەتا ھازیشا بۊ بەردەوامینۍ،ئی گەمە چن جارێ کەراش ،ھەرکەس ھازو ھەرەکەتش بۊ ویش تاقی کەرۊوە.

34. تاقڵە بۊڵینە: تاقلە بۊڵینە گەمیوە ھەرزەکاران،گەنجانەن، جە دارو میکۆڵی وەشکریۊ، توڵێ زەریفە ماری تۆکڵەکەیش ماڵیرە ( یانی پێسەو سۆندەیش سەرمێ ) و دارەکەو دلێش لابەرا، دارەکەی وزیۆ دلێ و یاگێ ویش، ،لتە چۆڵکی یام دارۍ وزی دلێ تۆکڵەکەیو تەقنیشا ،تەشک و شیوەش پێسەنە پەمپی.

35. ڤڕڤڕە: گەمێوە زاڕۆلانەن ،چۆکڵێ گولانە ئینە و گولکەو دەسی ماری پاک و سافش کەری ،دلېراسەنە لەلەش کەری،ئینجا (بەن) ێ ماری مەترێ زیاتەر درېژ بۆ، بەنەکەی دلێراسەنە بەسی چۆڵکەکەیۆ و لکەش مڎەی، ئیتر بەدەس وێت واش مڎەی دما تەر نەمی کێشتەی بەھەردودەسێت ئیسەرو ئەوسەرو بەنەکەی کەری ھەردوی گلکە گەورێتەرە یام دەستەرە،ئیر کێشەو دەست کرژ و خاو کەریوە ،ڤڕڤڕەکەت نەمۆ خولیایۆ و ڤڕه‌ ڤڕ کەرۆ بەدلو وێما، ھەرپاسە متاومۍ بە “سەرە کۊکە،سەرو نۊشابەی) جۊرێ تە ڤڕڤڕە دروس کەری.

36. مورانی: گەمێوە کناچلانەن،بە مورۍ گەمەکەرا ،چاڵێ گولانی ورکەنا و دوری نیم مەتر یام زیاتەریوە بە گلکە تیلە کەرا و مورۍ وزا دلۍ چاڵەکۍ، وەڵێنە بەگو پاش دیاری کەرا ،ئینجا تیلە کەرا ھەرکام مورێ وزۊ دلۍ چاڵەکۍ ئانە ئەوی تەر مورێ مڎۆ پێڎی.

37. گۊڵ گۊڵانی: “فوتباڵ “ئی گەمە چی دمایۆ پەیدا بی ،نامێما نیان گۊڵگۊڵانی،یانی گەمە پەتۊپەکۍ کەرمۍ و گۊڵۍ کەرمی، وەرو سەختی ھەورامانی و نەبیەی زەمینی باھېرو تەختی کەمتەر ئی گەمە کریان وەلێ بازی دەگێچ بېنی مەیدانو گەمەیشا بۍ و بە ئاسانی گۊڵ گۊلانی کەرینی،من فرە سەرو ئی گەمەیە مەلو چون ئیسا گرکەس جە یاساو ڕېساکاش مزانۊو گەمێوە جیھانین.

38. شەبەکە: ئیدیچ گەمێوی تەرا کە بە تۆپە کریۊ ( تۆپەو دەسی) والی باڵ،فرەو دەگاکا ھەورامانی مەجالشا بیەن و ئی گەمەشا کەردەن،متاومێ واچمۍ گەمێوە تازە بیەن،فرە سەرش مەلو چون ئی گەمە ئیسا برەوش ھەنو گەمێوە جیھانین گرکەس وینۊش ،فرێوە جە گەنجا ئی گەمەیە کەرا.

39. غارغارانی: ئەوساو لادەگای،بە نونگەو ئانەی فرەو خەڵکی ساحیبو ( ھەسەرۍ و ھەری ) بیەن،پۆکای جارو بار ئەگەر مەجالێ ھۊرکەوتەبۊ ،ساحیب ئاژەڵەکۍ پەی ئانەی خاسی و خراپی ھەسەرەکا یام ھەرەکاشا بەر وزا و ھەم تەوانایی وێشا وزا ڕووە گجار غارغارانیشا کەردېنە بە باربەرەکاشا، ھەم وەختێ وەششا گوزەرنان و پەی شا بەر کەوتەن ھەکە کامە سوار چالاکو بەتوانان و کامە باربەریچ بەقوەتو ھازیش فرېنە، ئی گەمە وردەوردەی گەشەش کەردەن و ئیسا تاومۍ واچمۍ گەمێوە جیھانین چندەھا جۊرۍ غارغارانی ئەسپی ھەنۍ، سەرچەمەکش جە غارغارانەو لادەگایۊ ھۊر گیریان.

40. خشکیلۍ یام خشکیلانۍ: خزۊڵکۍ ،خشکیلی ھەم سەرو ۋەرۋېوە کریێنە و ھەم سەرو زەمینیوە، زمسانی یام وەھاری کە واران وارۍ ،فرەو دەگاکا ھۊرامانی زاڕۊڵۍ و ھەرزەکارۍ یاگۍ تایبەتەشا بۍ پەی خشکیلی، یاگەکێ مەشیا نەرمەو لېژەو سەرەوچېرە بیێ، بۍ تەوەنە بیێ، ئیتر سەرو گیوای تەڕیوە یام بە ئاوی یام گمېز یاگە خشکیلەکۍ تەڕە کەرېڼېو سەرو یەک قاچی یام ھەردوی قاچا وېشا دېنېرە ،ئیتر یاگەکیشا وەشە بێ و دیارەبۍ پۆ کەشەکەیۆ،گردو دەگێ زانۍ ئانە یاگە خشکیلەن،جاری چامنەبۍ چیوێ وزېنێ چېرشاو وێشا خزنېنێ پەی واری، خشکیلی سەرو زەمینی ئەوپەڕەکەش (30-40) مەترۍ درېژە بۍ چون کەشەنە ھەر ئاڼە ویار بۍ، و چن دانە خشکیلێوە پالو یۊترینینە بېنۍ. خشکیلی سەرو وەرویچ ھەر پاسە بیەن،وەلێ مەشۆ وەروەکێ پتەوەو ڕەقە بۊ ھەتا بتاوی سەرشەرە خزی.

41. وەیو و زەما: دووۍ دەسۍ دماو قیل کەردەی و دەسە بەشی وێشا نامێ منیا “یانەو زەمای” و یانەو وەیوۍ” وەلێنە دەسەو یانەو وەیوۍ ڕەما پەی ئایاگێ ھەکە دیاریە کریێنە (شار) ئینجا یەکسەر یانەو زەمای ڕەماشۆنیشارە،ئەگەر گێرتیشاوە ئانە ماچا وەیوەما گرتەو ……. ھەرمانەو وێما کەردەما، ئیتر چەو سەرۆ دەسەو یانەو زەمای گېرا کۊلۍ ماراشاوە، وەلێ ئەگەر نەگرتېشا،،ئانە چەوسەرۆ یانەو وەیوۍ گیرا کۆڵېوەو ماراشاوە.

42. بانتلیر ھۆرگرتەی: ھەرزەکارۍ دەگاو گوڵپی جاران دوور ئیسەی،وەختێ گلېرۍ بېنی لوېنی سەرو بانو مزگی یام بانو بازارا ،بانتلیرێ گەورەشا بێ ،بەنۆرە بەرزش کەرێنی،کەم کەس تاوێ بەرزش کەرۊوە،بازێ جارێ جیاتی بەرزکەردەیۆ نیێنیشۆ قننۍ،یانی ھورش ئېزنېنێ، یام لوېنۍ ھنو بانێ تەری بەرز کەرېنېوە،ھەرکەس تاوێش تا نیم قەڎ بەرزش کەرۊوە بۍ بەیەکەم، بەھەردوی دەسېش دەس کەرېنێ ھەردووی وڵەو جەنجەڕه‌کەیرەو بەرزش کەرېنێ، ئیسا گەمەو بەر زکەردەیۆ ئاسنی گەمێ جیھانین پېسەنە گەمەو بانتلیر بەرز کەردەیۆ.

43. گوڼەڵانی : زمسانو ئەوساو ھەورامانی سەخت و درېژ بۍ، وەروەی فرۍ وارۍ،دماو وەرو ماڵای زاڕۊ و گەنج و ھەرزەکار و ژەن و پیا ،گرکەس دەس کەرېنۍ بە گونەڵانی، دەسە بەش کەرېنۍ بە دوۍ دەسۍ گەمە کەرېنۍ جارو باریچ دوێ کەسۍ، بە دەس وەروە خڕەو تڼە کەرېنۍ و شانېنېش پەی یۆترینی،ھەرکەس دەسش راس بیێ ئانە وەرانوەرەکەیش چن جارێ پېکۍ.

44. شېرە وەروینە: دماو ئانەی ۋەرۋێ فرۍ وارۍ زاڕۆڵۍ رەسمو شێرە وەروینە یان رەسمو زاڕۆڵەی یان گیانەوەرێ تەری کەرېنۍ، چەمو دەسو گر چېوش پەی کەرېنۍ، ئیسایچ ئی گەمە سەرەمڕە ھەن وەختو زمسان و وەروېنە.

45. ھەرەسەو وەروۍ : گەنجەکی لوېنۍ پەی سەرو کەشەکا تۊپەلێ وەروە تل دېنۍ وردە وردەی وەروەش پۆ لکۍ و گەورۍ بۍ ئننەو ھەرەسێ ئیتر تلەش کەرېنېوە .

46.هەتۊڵ مەتۊڵ: دووێ تا چوار زاڕۆڵۍ یام زیاتەر پاڵو یۆترینینە نیشېنېرە و گرد قاچۍ کێشېنېرە، دما ئانەی ڕېکۍ گنېنۍ کە یۊشا بۆ بە بەگ و دەس کەرۆ بە گەمەکەی،دەس پنە کەرېنۍ،بە دەسێوەش ماڵۍ گردو قاچ و زەنگوڵو برادەرکاشەرە بەڕیز و واچۍ” ھەتۊڵ مەتۊڵ کەتانە…زەردو سورو شەمامە…قۆتەرە قنجۍ..بابا لنجۍ…سڵېمان قاڕە….دەنگی زاڕە….چۊپی کېشە ..پا ورکېشە” دماجار دەسش کەوتێ ملو زەنگۊلو ھەرکسیشاو واتێش پا ورکېشە،،ئانە ئیتر پاش ورکېشېوە، پی جۊرە وردە وردەی گرد پاشا ورکېشېنێوە ،دماو ئانەی ھەمدیسان نەمېنێوە وەنە، ئی گەمە فرەتەر زمسانېنە بۍو دلۍ یانەینە کەرېنېش.

47. زۊرانی : زۆران بازی بەینو زاڕۆڵا ،گەنجا، ھەرزەکارانە کریۍ،دوۍ کەسۍ پەی بەر وستەی تەواناییو قەوەتیشا زۊرانی گېرا،دیارا زۊرانبازیچ یاساو ڕېساو وېش بۍ، ھەردوی کەسۍ وەرانوەرو یۊی مدرېنۍ و ئینجا دەسۍ ورپېکېنۍ چەپوو ڕاس ئەو یۊترینی،پېوەرە زۊر کەرېنۍ تا یۊشا ئەوی تەری بڎۊ زەمین، پېسە واتما نمە بۊ فېڵۍ کریا وەخو زۊرانەکېنە .

48. ھەلەق مەلەق:گەمەو زاڕۊڵا و گەنجا بۍ،دارێوە درێژی ھېقم پەنج مەترۍ زیاتەر بۆ یام کەمتەر،سەرو یاگێوە بەرزیوە گیرش کەرېنۍ،ئیدیمو ئەو دیمش ھاڵی،تەوەنێ گەورۍ یام دیوارۍ نزم،یام پیرە دارێ وشک، دووۍ کەسۍ لوېنۍ ئیسەرو ئەوسەرو دارەکەی،ئیتر بەنۆرە بەرزو نزمۍ بېنېوە،لوېنۍ عاسمانەرەو کەیف وشۆخی کەرېنۍ،ھەتا ھازیشا چنە بیێ ھەلەقو مەلەق کەرېنۍ.

49. دیلانۍ و حەیلانۍ: جاران وەختێ وەرېسە وەشەکریێ(گېرتەیۊ) بە پەژم و بەن، ئەوەڵجار ئەشیا کېشمان دریێ ،ئیر بەرېنمېش پۆ لەقو تفێوە کېشېنمیش دار و تا وار شۊڕەش کەرېنمێوە لکێش دېڼمۍ وەنە، ئەگەر بیێ دۊشەکڵێوە یام پارچە نمەڎێ وزێنمی چێرو قڼېما تا وەرېسەکۍ نەبڕۊشەرە نیشېنمێرەو کەسێ بۆقەما نیێ چۆ تا زەریف ئامێنمێ تەلۍ،ھەتا تېر وەرېنمی ئېنمی و لوېنمی، جۆری تەر دیلانی بۍ دلېشنە بە ورستەیۆ مدرېنۍ، یام جنجکۍ بۍ ئیتر ئەوەجەت نەبۍ کەسێ بۆقەت بنیۊ چۆ،وېت بە ورئیستەیو نیشتەیرەی وردە وردەی ئېنیوە تەلۍ بە مەیلو وېت ئېنی ولوېنی،ھەتا ھازیت بیێ.

50. وەرېس کێشتەی: ئی گەمە خەڵکی گەورەو ھەرزەکار کەرۊش، دووۍ تاقمۍ ئی سەرو ئەوسەرو وەرېسەکۍ گېراو ،ھەر یۊ پەی لاو وېش کېشۊش، ھەرکام قەوەتۍ با ئەویشا تەری کېشا،ئیتر بۊ بە گاڵەو ھەرا ھەرا خوەو قلە قل،چن جارۍ گەمەکی کەراوە تا ھازیشا بۆ.

51. حەوت تەوەنە: گەمێوە زاڕۆڵانەن، حەوت تەوەنی پېسە قەلاتێوە گولانۍ منیاوە ،دەسە بەش کەرا با بە دووۍ دەسېوە، ڕېکۍ گنا کامشا وەڵېنە نەمۆ وەنە، دەسەی یەکەم تۊپەکۍ شانا پەی حەوت تەوەنەکەی کە پېسە قەلاتێوە گولانۍ نریانۊ، جەدوری چن مەترێوە، وەختی تەوەنەکا پێکۆ گرد داریاوە و پژگیا، ئیتر دەسەو تۆپشانی پژگیا دورێ گناوە نەوەک دەسەکەی تەر بە تۊپەکی پېکۊشا،دەسەی دوەم تۊپەکۍ گیرا و ڕەماشۊنەو دەسەی یەکەمیرە ئەگەر یۊیشا پېکۊ ئانە سۊچۊ گەمەنە قت بۊ،چی وەختەنە دەسەی یەکەم یۊشا ڕەمۊ لاو حەوت تەوەنەکەیۆ و تەقەلا کەرۊ ھەمدیسان بنیۊشاوە، ئەگەر تاواشا بنیۊشاوە خېرا،ئانە ھەمدیسان بەردەنشاوە و سوڕێ تەر گەمە کەراوە، وەلێ ئەگەر نەتاواشا و نەپەردەچیاشا قەڵاتۍ تەوەنەکا بنیاوە و دەسەی دوەمی ناست و گردشا پېکیێ ،ئانە گەمە گنۆ دەسو ئەویشا.

52. مازیە ڕەقۍ: دووۍ کەسۍ ئی گەمەیە کەرا، ھەردوی بەنۆرە یۆترینی پەشتیرە مازی مڎۆ ملو برادەرەکەیشەرە ،مەسافێ بە کۊڵۍ بەرۆش ،چەو سەرۊ بە پێچەوانە ئەوی تەر وېش مڎۆ ملو برادەرکەیشەرە مارۆشۆ ماچا ( مازیە ڕەقۍ پشتم تەقی،،سابونی ڕەقی)،ئیتر چن جارێ و چن کەسێ پی جۆرە یۆترینی گېرا کۆڵېوە بە پەشتیرە.

53. تەوەن شانای: تەوەن شانای یام تەوەن یاوانای زاڕۆڵی و گەنجۍ کەرېنېش تەوەنی گولانۍ پەڕه‌دەسۍ یام دېڵۍ، شانېنۍ ھەرکام فرە تەر یاونێش ئانە بێ بەیەکەم، جۊرێ تەر تەوەن یاونای بۍ وەلێ بەتەوەنی گەورۍ ھەرزەکارۍ کەرېنېش،تەوەنێ یەک کیلۆی یام زیاتەر بەیەک دەس فڕە دېنۍ ھەر کەس فرتەر یاونێش ئانە بۍ بەیەکەم، ئیسا ئی گەمە جیھانین پنەش ماجا فڕەدای قورسایی کە کوتە ئاسنۍ خڕا فرەش مڎا .

54. تەوەن تل کەردەیۆ: ئەوسا زاڕۆڵۍ و گەنجۍ لوېنۍ پەی سەرو کەشاکا تەوەنی تلۍ کەرېنێوە،واچېنۍ ھەرکامما تەوەنەکېش فرەتەر بلۊرە وار،تەوەنەکۍ ئەوەڵجار یەواش لوېنۍ ئینجا ئېنێوە گوژمی و بەرزۍ بېنېوە و لاقۊرۍ زلۍ و کرژۍ سەرەچېرۍ بېنېوە، ئی گەمە وەھارېنە چنی لوای کەشەنە و خەڵکو دەگێ کریۍ.

55. مەلۍ: خەڵکو لادەگا کا ھەورامانی دلۍ ھەسارەو ئاوېنە یام دلۍ دەرەو ڕۆخانەکانە فێرو مەلەکەردەی بېنێ،چن جۆرێ مەلۍ ھەنە( قڕواقە مەلۍ یانی پېسە قرواقۍ قاچو دەس جوڵنی، کە مەلۍ ئاساییەش ماچمۍ، پەشتە مەلۍ،گنی پەشتیرەو دەسوقاچت جوڵنی و مەلۍ کەری، گاوە مەلۍ یام باڵە مەلۍ،دەسېت یوە یوەی جوڵنی ، چراوکیلۍ یانی چېرو ئاوەکېرە مەلۍ کەری، بەلەمی یانی سەرو ئاوەکېوە پېسە بەلەمی تەنیا دەسۍ جوڵنی و وردە وردەی ملی )،مەلۍ وەرزشێ سود مەنڎا پەی بەڎەنی.

56. مەچەک ماڕای: دەس ماڕایۆ ،گەمێوەن بەین و دووۍ کەسانە کریۆ وەرانوەرو یۆی نیشارە دەسو راسی مڎا دەسو یۊیۆ و نێرەژنەشا گیر کەرا زەمینی یام سەرو مېزێوە،ئیتر کەسێ بۊ بە دادوەر تەماشەشا کەرۆ تا فېڵۍ نەکەەرا، ھەرکامشا قەوەت بۊ دەسو ئەوی تەری ماڕۆوە پەودیمەرە، ئی گەمە فرەو جاری دلۍ چایخانەو قاوەخانەکانە کریان، سەرو چایی.

دما قسە: ئینە گردو “کېڵۍ،گەمە” کا نیا کەم نویستېنی، بەدڵنیایۆ گەمۍ تەرۍ ھەنێ کەمن نەژنەوتېنۍ ی یاگەو دەگا کاتەرو ھەورامانینە کریا.

د.ناجح گوڵپی
ھەڵەبجە 5/6/2017
https://t.me/Drnajihgulpy

…..پاش هاتنە کایەی ئەجندای بیرکردنەوە لە دروست کردنی هەرێمێکی سەربەخۆی سلێمانی-هەڵەبجە-گەرمیان کە خۆم تا سەر ئێسقان بەرگری لێئەکەم و بە ڕەوای ئەزانم، لەبەرامبەر ئەمەیا ئەزانین هەڵوێستی میدیای حاشییەی بنەماڵەی دەستەڵات ئەبێت چۆن بێت، بەڵام ئەوەی چاوەڕوان نەئەکرا کەسێکی “بەزیو” لە گردەکەوە بکەوێتە وێزەی ئەوانەی باس لەو هەرێمە ئەکەن وبە ریتمی میدیاکانی دەستەڵات ئەویش ئەو باسکردنە بە( مۆدێلێکی تری خزمەت کردنی ستەمکار ) ! ناوبەرێت بەبێ ئەوەی جورئەت بکا و پێمان بڵێت “ستەمکار”ی هەرێم کێیە؟ ئێمە کە بە ئاشکرا و بێ ڕوتش کردن ناسنامەی دەستەڵات ئەخەینە ڕوو ، ئەو دابەستەیە تەنها ئەڵێت ستەمکار کە ئەو ووشەیە لە کەسێکەوە کە ئازاری مناڵی خۆی بات تا داگیرکردنی ووڵاتێکی تر ئەگرێتەوە و ئەو برادەرە پێمان ناڵێت ستەمکارەکەی هەرێم کەوتۆتە کوێی ئەو دوو نمونەیە…

ئەو برادەرە دوای ئەوەی ئەو ستەمکارە لە هەولێرەوە ئاودیوی سلێمانی کرد، گردەکە باوەشی بۆ کردەوە و پاش چەن ئەمبەر و ئەوبەر کردنێک ئێستا بە مانگی زیاتر لەملیۆنێک دینار معاش خۆرە و تەنها ئیشی ئەوەیە نیوەڕوان برنج و شلەیەکی سادە بخوات و بکەوێتە گیانی ئەوانەی لە گردەکەوە بەرامبەر بە دەستەڵات و پرو پارتیەکانی ناوچەی سەوز دیفاع لە خەڵک وئازادی و نان و لێقەوماوانی هەرێم ئەکەن ، ئەو نووسەرە ملیۆنیە پێی وایە بە دروستکردنی هەرێمێکی لەوجۆرە باشترین خزمەتە بە هێز و دەوڵەتە ئیقلیمیەکان و ئەوانەش کە ئەمجۆرە (ژەهرە)! ئەڕێژن دوا جار ئەچنە بەرەی” تابوری پێنج”ەوە کە ئەم تۆمەتە هەم زەمانی بەعس و هەم ئێستای دەستەڵاتی بنەماڵە بە زۆر کەس و لایەن ووتراوە و ئەو برادەرەش بەم بەزینەی ئەمجارەی هەمان دەهۆڵی “نەشاز” ی پێش خۆی ئەکوتێ کە باشتر وایە لەم حاڵەتەیا بگەڕێتەوە هەولێر و لە یەکێک لە سایتەکانی ئەوێ کار بکا و ئەم ماوەیەی سلێمانی بە ئیجازە بۆ حساب بکرێ و لە پشتی پەردەی” نەبەز”ییەوە “بەزین”ی خۆی دووپات بکاتەوە و هەرلەوێوە هەوڵبات ژەهری دروستکردنی هەرێمی سلێمانی بەر نەکەوێت و ئەو ئازادی و دیموکراسییەی ئەو پارێزگاری لێئەکات ژەهراوی نەبێ و چەن شارێکی تری عێڕاقیش (بە مادەی ساد و چل و یەک ) بخاتە سەر هەرێمی کوردستان و ڕێگە نەیا کەس ئازادی و ئەمانەتی خەڵکی دوو شارەکەی تر پێشێل بکات و بە تایبەتی بۆ دژایەتی ئەوانەی باسی “هەرێمی شار” ئەکەن…

ئەو برادەرە کە بە قۆناغی “بەزین”ی خۆیا تێپەرئەبێت، بە لە خۆبایی بونێکی زۆرەوە نەسیحەتی لایەنگرانی هەرێمی شار ئەکات کە باشتر وایە پێش نووسین یەک دوو کتێب بخوێننەوە جا بۆ ووتار نوسێکی هەفتانە کە بەدڵی بەزیوەکان بێت ئەوا ئەبێت ساڵانە زیاتر لە سەد و سی بخوێننەوە ، ئیتر بۆ چوار ساڵ ئەوەنە زۆر ئەبێت مەگەر هەر لە مەکتەبەکەی ئەو برادەرەیا دەست بکەوێت، ئەو کاتەش بۆ ئەوەی ژەهراوی نەبێت ڕەنگە کتێب بە قەرز بەکەس نەیا…!وە

بۆ ئەوەی ئەو برادەرە کارێکی وا بکا کە “بازگەی عەقڵمان گەورەتر بێت” تا دێگەڵە لەگەڵمان بێت لەوە تێبگات تا خۆت ئازاد نەبیت ناتوانی کەسی تر ئازاد بکەیت و زوو لەگەڵمان بگەڕێتەوە “بازنە بچوکەکە” پێش ئەوەی لە زیندانی ستەمکارەکە شەو بەسەربەرێت… ئەو معاش خۆرەی گۆڕان وا ئەزانێ هەر ئەو هەست بە “خەو”ی خەڵکی شارەکانی تری کوردستان ئەکە بۆ ئازادی و ڕزگار بوون لەو ستەمکارە ئێمەومانانیش لە خۆشی وەزعی خۆمان لە سلێمانی خەومان لێناکەوێ و “هاوخەو”ی شارەکانی تر نین..جا ئەو دونیای خۆی زیاتر هەر لەسەر خەو بونیات ئەنێ با موبارەکی بێت هەر بە “هاوخەو”ی دیفاع لە ئازادی بات و ئێمەش بە هەنگاوی واقیع و عەمەلی ڕوو لە هەرێمەکەی سلێمانی ئەنێین ..سوقرات ئەڵێت: گەر ئازادی باری و کۆیلەکان چەتریان هەڵکرد بەریان نەکەوێت، ئەوە شایەنی کۆیلایەتین………….

نوکتەیەکی تری ئەو برادەرە ئەوەیە کە ئازادی بە مەتر و دۆنم ئەپێوێت و ئەڵێت نابێت ئازادی لە سلێمانیا بچوک بکرێتەوە! نازانێت یان خۆی لەوە گێل ئەکات کە ئازادی لەو شوێنەوە دەست پێ ئاکات کە لێوەی وەستاویت، بەرەو دوورتر و پانتایی فروانتر لە ماڵەکەی خۆت، کە خۆت ژێر دەستە بوویت ناتوانیت کەسی تر ڕزگار بکەیت، بە یەقینەوە ئازاد بوونی سلێمانی کاریگەریی لەسەر شارەکانی تریش ئەبێت، بەڵام دەستەوسان دانیشتن و داواکردنی ئازادی بە ژەهر بەروارد بکرێت، ئەوە باشتر وایە ڕۆژێک زوو تر ئەو هەرێمەی سلێمانی بێتە دامازرانن و ببێ بە واقیع پێش ئەوەی هەمومان هەر باوێشک بەین و “خەو” بە ئازادییەوە ببینین…

نووسینەکەی ئەو برادەرە کە لە ژێر کاریگەریی (بەزین)ی خۆیا بوە، زۆر بابەتی شایان بە وەڵام یانەوی تیایە،بە تایبەتی کە ئەڵێت:(بە بڕوای من ئەوانەی ڕۆژێک چونە ناو سیستەمەکەوە، بەشێکن لە بیماری سیستەمەکە..) بەمەش مەبەستێتی بڵێت”گۆڕان” بەشێکە لە بیمار”نەخۆشی ” سیستەمەکە! کە ئەمە دەلیلێکە بۆ ئەوەی ئاوی گردەکە سوێرە ، دەنا خۆشی چەن ساڵێکە معاش خۆری گردەکەیە و خۆیشی بە موفەکیر لە قەڵەم ئەیا و ئەبێتە بەشێک”ئەگەر کەمیش بێت ” لە بیماری سیستەمەکە، گەر وا نیە ناکرێت لە سەنگەرێکا بەرگری لە ئازادی بکەیت و ئەو سەنگەرە بە بەشێک لە داگیرکردن بزانیت..

“بیرتوڵت بریشت”ی شانۆکار و ئەدیبی ئەڵمانی ئەڵێت:ئەوەی ڕاستی نازانێ گەمژەیە، ئەوەی ڕاستی ئەزانێ و دان پیاناناێت تاونبارە….جا ئەم ووتە بە نرخە لە بۆچونیەوە بۆ هەرێمی شار ئەوبرادەرە کە گیرۆدەی دەردی “بەزین”ە ئەیگرێتەوە، خۆی سەرپشک بێ لە نێوان هەردوو سیفەتی نەزانینی ڕاستی ، یەکێکیان هەڵبژێرێت.

بڕیارمدا حه‌وایه‌كی تر بخه‌مه‌وه‌
ئاده‌م دوای قسه‌ی نه‌كه‌وێ‌
پێویستمان به‌گه‌ڵای مێو نه‌بێت
عه‌وره‌تمان داپۆشین
برسیمان بوو
داڵده‌ بۆگوڵه‌ گه‌نم نه‌به‌ین
نان كه‌رتمان نه‌كا
نه‌رمه‌با هه‌ڵمان نه‌گرێت
له‌نێوانی ئاسمان و زه‌ویدا
له‌خۆڵ و ئاو نه‌گه‌ڕێین
چیتر نه‌پرسین
پاش مردن بۆكوێ‌ ده‌چین
گیان چۆن ده‌چێته‌ جه‌سته‌مانه‌وه‌
ناهێڵم قابیل
خوێنی هابیل بخواته‌وه‌
سته‌م ده‌روونمان پڕكاته‌وه‌
ده‌بمه‌ گوڵێك
جوانیه‌كان له‌گوێم بكه‌ن
شیعر بتوانێت
له‌نێوما بهزرێت
ده‌گه‌مه‌ دواپه‌ڕه‌ی ستایش
له‌گه‌ڵ خۆمدا ئاشتده‌بمه‌وه‌
به‌نێوهه‌وری سپییا ده‌فڕم
له‌سه‌ر زمانی
ئاگرێكی ژێر عه‌ردا ده‌نیشمه‌وه‌
باران ده‌كه‌مه‌ هێزی كێشكردنی زه‌مین
سه‌به‌ته‌یه‌ك گلێنه‌
له‌سه‌ر گۆڕه‌كه‌م ده‌چێنم
بۆئه‌وه‌ی ده‌رفه‌ته‌كان نیگام
له‌خوێنی سێوێكا بمژن
جۆلانه‌ی مناڵان له‌باران چێده‌كه‌م
دایك ده‌خه‌مه‌ به‌سته‌ی ئه‌فراندنه‌وه‌
رۆحێك له‌بێشكه‌ی ژیانا ده‌نوێنم
قژكاڵێك له‌به‌فر هه‌ڵده‌چنم
ژنێكی زۆر ده‌خه‌مه‌ رسته‌وه‌
هه‌موو شته‌كان هه‌ڵاوێر ده‌كه‌م
ته‌نیا به‌پیرۆزی پیرۆزه‌كان
ده‌ڵێم راستگۆیی له‌شرۆڤه‌دا
نوور ده‌زانێت چۆن له‌دایكده‌بێت
رانامێنم له‌وه‌ی
تاریكی چۆن له‌سنگی شه‌وگاردا ده‌نوێ‌
مانگ بۆ به‌سنگی ئاسماندا خۆی هه‌ڵده‌واسێ
شێت بۆ له‌زمانی پاره‌ ناگا
ناپرسم بۆئه‌وه‌ی بزانم
كێ‌ یه‌كه‌مجار لاپه‌ڕه‌ی قورئانی كرده‌وه‌
به‌ژن بۆدڵ ناگوشێ‌
هه‌نگ له‌كوێڕای دڕك و گوڵدا ده‌ژێت
چۆن گه‌ڵای ده‌م رووبار
داری خۆی ناناسێت
كۆرپه‌له‌ له‌سكی دایكیا ناتاسێت
چۆن چۆنی ئه‌ستێره‌
دیده‌ی به‌خۆڵ كوێر نابێ‌
ئلسمان چ رۆَژێك
به‌سه‌ر زه‌میندا ده‌ته‌پێ‌