عەلی مەحمود محەمەد …..

دەستەواژەكەی لینین بێ تێۆری شۆڕشگێڕانە بزوتنەوەی شۆڕگێڕانە بوونی نییە, مانفێستی كاری ماركسیستەكان بوو بە ئێستاشەوە, هەرچەندە لە سایەی تیۆری شۆڕشگێڕانەدا,بەشێكی باشی سەركردەی ئەم بزوتنەوەیە بوون بە سەرمایەدارو لەهەموو ئەو بەهایانە دابڕان كە لە پێناویدا كاریان دەكرد و هاوڕێكانیان گیانیان بەختكرد, لە دوای روخانی دیواری بەرلینەوە بینیمان زۆر جڕو جانەوەر لە ریزی ئەم بزوتنەوە عەدالەتخوازەدا بوون ئاشكرا بوون, كە زۆرێكیان بونە ناقۆڵاترین سیاسییەكانی دواتر و بەرامبەر بە ماركسیزم دەڕشانەوە و هەشیان بوو لەوان خراپتر هاشای لە ماركسی بوونی خۆی دەكرد, ئۆباڵی هەموو ئەم ناشرینیانەش لە ئەستۆی دەستەواژە شۆڕشگێرییەكەی لینین نییە, هەمیشە تیۆری شۆڕشگێڕانە بنچینەی بزوتنەوە شۆرشگێڕەكانن, بێ هەیمەنەی فكرێكی سیاسی لە كۆمەڵگادا, گۆڕانكاری ریشەیی ناكرێت, لێ ئەمە كۆتا نییە بۆ قۆناغی پاككردنەوە و هەستانەوە, پێویستە پراتیك و ئەخلاقی شۆڕشگێڕانە, ئاوێنەی بەڵێنە سیاسییەكان بن لە كرداری هەڵگرانی رەنگ بداتەوە, بە تایبەتیش ئەوانەی نوێنەرایەتی ئەو بیروباوەڕە دەكەن و لە جێگا جۆراوجۆرەكانی كۆمەڵگادان, خۆ لینینیش هەر وای كرد, لە دوای خۆی لەو وڵاتە پان و بەرینە, كە شەش یەكی دانیشتوانی گۆی زەمین بوو, مەترە زەوییەكی بەناوی خۆیەوە نەكرد, لە خواردنی لەشكری سور زیاتری نەخوارد.

لەمرۆدا دابڕان لە ئەخلاقی شۆڕشگێڕانە, بێ متمانەیەكی لای هەژاران دروست كردووە بەرامبەر بە چەپەكانی كوردستان وا دەكات بە ترسەوە باسی سیاسەت بكەن و دەست بۆ شۆڕش نەبەنەوە, ئومێدێك بە تیۆری شۆڕشگێرانە بۆ یەكسانی كز بووە لە كۆمەڵگادا, لە چلو پەنجاكاندا كاتێك لەو قۆناغەی كۆمۆنیستە مناڵەكان رابەری شەقام بوون بۆ یەكسانی, بە هەژاری هوشیاری سیاسی و گیرفانی بەتاڵەوە, بوونە قارەمانی شەقام و گۆڕانكارییەكان.
ئێستا با بە دوای دەستەواژەیەكی دیكەوە بین بۆ گەڕانەوەی متمانە لای هەژاران كە 99,99%ی كۆمەڵگا پێك دەهێنن بە سیاسەت و خەبات لە پێناو رزگاری خۆیان, ئەویش بێ ئەخلاقی شۆڕشگێڕانە, بزووتنەوەی عەدالەتخوازانە بوونی نابێت, ئەمەش لە واقعی ئێستا لە ژیانی جیمی كۆربین سەرۆكی چەپگەرای پارتی كرێكارانی بەریتانیاو سەركردەی هەژاران مۆخیكا(سەرۆكی پێشوی ئیكوادۆر) و سەدان نمونەی وا لە مێژوودا هەڵێنجین, ئاخر لە كارو هەنگاوێكدا لە خۆەوە دەست پێنەكەیت, ناتوانیت داوا لە كۆمەڵ بكەیت متمانە بە كارەكانت بكات و بانگەوازیان بكەیت بۆ خەبات لە پێناو دادپەروەری و یەكسانی, مرۆڤەكان سەیری كردارو رەفتارت دەكەن, دواتر گوێبیستی قسەكانت دەبن .

كەم نین ئەوانەی تا ئێستا خۆیان بە چەپ دەزانن لەم وڵاتە, لە نازو نیعمەتدا دەژێن, بۆ سەر ئێشەیەك لە نەخۆشخانەی تایبەتین و مناڵەكانیان لە قوتابخانە ئەهلییەكان یاخود زانكۆ هەرە بەناو بانگەكانی جیهان دەخوێنن, یاخود لە ماڵەوە كارەكەر كاریان بۆ دەكات….. , نموونە زۆرە, كە ئەمانەیان لێ دەبینم لە چ كەناڵێك دەركەون یەكسەر لایدەدەم, چونكە ئەم كردارانە رەنگدانەوەی پەیامی یەكسانی نییە.
جیمی كۆربین كاتێك كلاودا برچێتەی هاوسەری بە رەچەڵەك شیلی داوای لێدەكات مناڵەكەی بنێرێتە قوتابخانەیەكی باشتر لە دەرەوەی بازنەی هەڵبژاردنەكەی, رێگا نادات, تا دەگاتە ئەو ئاستەی 12 ساڵەی هاوسەرگیریان لە ساڵی 1999 كۆتایی پێ دێت لە كاتێكدا 3 مناڵی هاوبەشیان دەبێت, كۆربین ژیانێكی هەژارانە و سروشتی وەك هاووڵاتیانی بازنەی هەڵبژاردنەكەی ژیا, ئەوێكی پەرلەمانتار دەیتوانی قسە بكاو بكا و كرداری نەبێت , درۆ درۆ بكات , وەلێ نەیكرد, وایكرد ببێتە نموونە بۆ لێوە فێربوون.

كۆربین (كۆربینستا) نەك نەخشەی سیاسی و گفتوگۆ سیاسیەكان و پارسەنگی هێزەكانی لە بەریتانیا گۆڕی, بگرە ئەخلاقیشی گەڕاندەوە بۆ سیاسەتكردن, لە كاتێكدا بۆرژوازییە رەنگاو رەنگەكان چاوەڕوانی ئەوە بوون وەك مایكل فوتی هاوڕێی كە زۆر هاوبەشی لە نێوانیان هەیە لە بیركردنەوەدا توشی تێكشكانی گەورە ببێت لە هەڵبژاردنەكەی 8ی یۆنیدا, چاوەڕوان بوون بەرنامە چەپگەرایەكەی بۆ هەڵبژاردن ببێتە درێژترین عەریزەی ئینتحاری سیاسی, چاوەڕوان بوون كارەساتەكەی 9ی یۆنی 1983 مایكل فوت دوبارە بێتەوە, كە 65 ساڵ بوو پارتی كرێكاران شكستی وای بەخۆوە نەبینی بوو, مای وەك تاتشەر سەركەوتوانە بۆی دەرچێت لە هەڵبژاردنەكان و بەرنامە نەگریسە ئابوریەكەی وەك تاتچەر جێبەجێ بكات, وەلێ كۆربین كە ببوە ئومێدی دادپەروەری بۆ كرێكاران و یەكسانیخوازان و لاوان و پیران و هەژاران و پەنابەران و ئاشتیخوازان, بە ئەخلاقە شۆڕشگێڕییەكانی خەونەكەی پوچەڵ كردەوەو سەركەوتنی تۆمار كردو ئەخلاقی بۆ سیاسەتكردن لە وڵاتدا گەڕاندەوە, لە بری ئەوەی 9,8% دەنگی پارتەكەی دابەزێت وەكو هەمان رۆژی 34 ساڵ لەمەوپێش, كەچی 9,9% دەنگی پارتەكەی بەرز كردەوە و روحی خستەوە بەر سیاسەتكردن و عەدالەتخوازی لە بەریتانیای نا عەدالەتدا, دەڵێیت مێژوو لێرەدا پێچەوانە بۆتەوە.

ئێمە لەم سەردەمە پێویستمان بە فێربوون لە ژیانی سادەیی كۆربینەكان و مۆخاكانە(سەرۆكی پێشوی ئیكوادۆر), راستە پێویستمان بە تیۆری شۆڕِگێڕانەی ماركسە, وەلێ هەڵسوكەوتی رۆژانەی كۆربینەكان و مۆخیكاكان زیاتر خەڵك لە دەوری نوسین و رێبازو بەرنامەكەی ماركس كۆدەكەنەوە, تەنانەت نەك شێوازی ژیانی ماركس, ئاخر خۆ ئەو پەیامنێری یەكسانییە نەك پەیامنێری ئاینی.
هەموو شتمان ئامادەیە بۆ بونەوە بە رابەری شەقام و سیاسەت لەم وڵاتەدا, ئەزمونی خەباتكارانەی 5 دەیەی شەقام, بەرنامەی سۆسیالستی بۆ بەڕێوەبەرایەتیەكی ئابوری دادپەرەرانە, رسوا بوونی بۆرژوازی كوردستان و نەمانی متمانە پێیان, …… تەنها كارێزمایەكی چەپگەرای كوردی وەك بیرنی ساندەرزێك, كۆربینێك, میلنشۆنێك, سیریزاو پۆدیمۆس و لۆلا و مۆخیكایەك ماوە لە دەوری كۆبینەوەو بڵێت ئەمە گوڵ لێرە سەما بكەن, خۆ لە رابردوودا نموونەی كوردی وامان زۆر بەرهەم هێناوە.

چۆن ده‌كرێ هێزگه‌لێك بێن بڕیار له‌ چاره‌نوس و ئێستا و ئاینده‌مان بده‌ن؟ چۆن ده‌كرێت گه‌لێك برسی بكرێت و كه‌رامه‌تی بشكێت و دواجار داواشی لێ بكرێت به‌شداری هه‌ڵبژاردن و ڕیفراندۆم بكات، له‌كاتێكدا هه‌ر خۆشیان قفڵێك له‌ ده‌رگای پارله‌مان بده‌ن؟ كێشه‌ به‌ ناشه‌رعی ده‌توانێت ئه‌م ئازایه‌تیه‌ بنوێنێت و كاتی هه‌ڵبژاردن و ڕۆژی ڕیفراندۆم دیاری بكات؟ هه‌موو ئه‌م ڕوقایمیه‌ سیاسیه‌ له‌و بێده‌نگیه‌ كوشتنده‌یه‌وه‌ هاتووه‌ كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی كوردی ئولفه‌تی گرتووه‌ و نان و ژیانی لێسه‌ندوینه‌ته‌وه‌ و ئێستا له‌ بۆسه‌دایه‌ كه‌ چاره‌نوسی منداڵه‌كانیشمان دیاری بكات.
چه‌ند ڕۆژێك پێش ئیستا هه‌موو گوڵیان له‌سه‌ر گۆڕی كاك نه‌وشیروان داده‌نا و ئه‌سه‌فیان بۆ مه‌رگی ئه‌م پیاوه‌ ده‌خواست و ئێستاش له‌ فه‌راغی كاك نه‌وشیرواندا فرسه‌ت له‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك ده‌هێنن و به‌ ئاره‌زووی خۆیان ساحه‌كه‌یان بۆ چۆڵ بووه‌ ده‌یانه‌وێت چاره‌نوسی خۆمان و منداڵه‌كانیشمان دیاری ده‌كه‌ن و ئه‌م ئه‌زموونه‌ به‌ره‌و هه‌ڵدێر ده‌به‌ن و له‌ قه‌یرانێكه‌وه‌ بۆ قه‌یرانێكی تر ده‌مانگوازنه‌وه‌.

هیچ نه‌ما زه‌وتی نه‌كه‌ن، داهاتی ژێر زه‌وی و سه‌رزه‌وی، هیچ نه‌ما نابووتی نه‌كه‌ن، كۆی كایه‌كانی كۆمه‌ڵگا و كۆی دامه‌زراوه‌كان و كۆی موقه‌ده‌ساتی كۆمه‌ڵگه‌یان پێشێل كرد و ئێستاش به‌ناوی درۆی ڕیفراندۆمه‌وه‌ ده‌یانه‌وێت شه‌رعیه‌ت به‌و هه‌موو خواری و خێچیه‌ بده‌ن كه‌ بیست و شه‌ش ساڵه‌ دروستیان كردووه‌ و نه‌ ته‌ماشای ئاوێنه‌ ده‌كه‌ن و نه‌ ئه‌زموون له‌ هێزه‌كانی ناوچه‌كه‌ و نه‌ ده‌رسێك له‌ مه‌رگی به‌رپرسی یه‌كێك له‌ هێزه‌ سیاسیه‌كانی كوردستان وه‌رده‌گرن.
ئێشتاش له‌ دیوه‌خانێكی سیاسیه‌وه‌، دیوه‌خانێك پلانی دنیای تێدا داڕێژراوه‌ بۆ نابووتكرنی ئه‌م ئه‌زموونه‌ و دادۆشینی داهاته‌كه‌ی و قه‌رزاركردنی نه‌ته‌وه‌یه‌ك له‌سه‌ر ده‌ستی چه‌وتیه‌كانی ئاغاكانی نێو دیوه‌خانه‌كه‌ هه‌ر ڕۆژه‌ی به‌ پاڵپشتی ده‌وڵه‌تێكی بێگانه‌، ئێستاش به‌م هه‌موو خوارو خێچیه‌وه‌ به‌ درۆی هه‌ڵبژاردن و ڕیفراندۆم و سه‌ربه‌خۆیی خه‌ڵك و خۆیان و هه‌واداره‌كانیشیان سه‌رقاڵ ده‌كه‌ن.

ئێستاش سیاسیه‌ به‌تاڵ و حه‌تاڵه‌كان و سه‌ركرده‌ی ناشه‌رعی و ئه‌و حزبه‌ بچوكانه‌ی كه‌ ده‌بوو له‌مێژ بوایه‌ ده‌ڕابه‌ی دوكانه‌كانیان دابخه‌ن، ناتوانن ئاینده‌ بۆ ئێمه‌ دیاری بكه‌ن. سه‌ركرده‌ی نه‌خۆش و قاچاخچی چه‌ك و نه‌وت نه‌ ده‌توانن چاره‌نوسمان دیاری بكه‌ن، نه‌ هی ئه‌وه‌ن ئاینده‌ی میلله‌تێكیان پێ بسپێرین. له‌ ئێستاوه‌ له‌به‌ر هیچ نا له‌به‌ر ئاینده‌ی منداڵه‌كانمان ده‌بێت ئه‌م گاڵته‌جاڕییه‌ ڕت بكه‌ینه‌وه‌ و ناكرێت ناشرینیه‌كان و خیانه‌ت و گرێبه‌سته‌ نه‌وتیه‌كان و فرۆشتن و تاڵانكردنی نیشتمانمان به‌ هه‌ڵبژاردن و ڕیفراندۆم بیر به‌رنه‌وه‌. ئیشی ئێمه‌یه‌ هه‌ریه‌ك لای خۆیه‌وه‌ به‌ پێكه‌نینێكیش بێت دژ به‌م گاڵته‌جاڕییه‌ بوه‌ستێته‌وه‌.

نەبەز سەمەد ……

بەر لە یەکەم جەنگی جیهانی، کورد لە میسۆپۆتامیا ژیاوە، ئەوکات وڵاتێک بە ناوی ئێراق بوونی نەبووە. بەڵام دوای ئەوەی ئیمپریالیست و کۆلۆنیالیستە خۆرئاوایییەکان دێن و ڕۆژهەڵاتی ناڤین داگیردەکەن، کوردستان یان میسۆپۆتامیاش داگیردەکەن. لە ماوەی یەکەم جەنگی جیهانیدا، بەریتانیا و فەڕەنسا بە ئاگاداری ڕووسیا لە ساڵی ١٩١٦ڕێکەوتننامەی ”سایکس- بیکۆ” واژۆ دەکەن بۆ دابەشکردنی خاکی ئیمپڕاتۆریەتی عوسمانی لە نێوان خۆیاندا. لێرەوە کوردستان بۆ چوار پارچە دابەشدەکرێ. کورد بەسەر چوار دەوڵەت_نەتەوەی پاشکۆلۆنیالیزم دابەشدەکرێ، بۆیە هیچ جێگەیەک بۆ کورد لەنێو ئەو دەوڵەتانەدا نییە. لە ئەنجامدا، کورد دەبن بە کەمینەی چەوساوە لەو دەوڵەتانەدا. لێرەوە کوردان دەبن بە خەڵکانێکی بێدەوڵەت، بێجیهان و سەرەنجام بێماف.

– مەسعوود محەمەد لە چاوپێکەوتنێکی Ktv ساڵی ١٩٩٨ دەبێژێ زیاتر لە ٢٠٠٠ ساڵە کورد لە دەرەوەی مێژوودا دەژی. واتا کورد هێشتا نەهاتۆتە-نێو-مێژوو، نەهاتۆتە-نێو-جیهانەوە. داخۆ کورد لە ئێراق تا هەنووکەش لە دەرەوەی مێژوودا، لە دەرەوەی جیهاندا ناژی؟ بەڵێ کورد تا هەنووکەش لە دەرەوەی مێژوو، لە دەرەوەی جیهاندا دەژی. چونکە کورد نەخۆشیی بیرچوونەوەی بوونی خۆی هەیە، بوونی خۆی بیرچۆتەوە، بوونێکی سەربەخۆ، بوونێکی ئازاد، بوونێکی خۆیی و ڕەسەنی نییە، بەڵکو بوونێکی داگیرکراوی هەیە و لە خۆی نامۆبووە.

– کورد سروشتێکی خێڵەکییانەی هەیە، بۆیە دژە دەوڵەت، دامەزراوە، حوکمڕانی و یەکگرتوویییە، لە ئەنجامدا دژە سیاسەتە و سیاسەت نەزانە. لەبەرئەوەی کورد لە مێژووی نوێ و هاوچەرخی خۆیدا هیچ ئیدێیەکی بۆ سەربەخۆیی و دەوڵەت و دەوڵەتداری نەبووە و نییە. ئاخر لەبەر سروشتە خێڵەکییەکەی، کورد شارستانی نییە، واتا کولتووری شاری نییە، سیاسەت و دەوڵەتداریش بەرهەمی شار و هۆشی شارین. بۆیە لە مێژووی نوێ و هاوچەرخی کورددا، شۆڕش یان بەرگرییەکی ڕاستەقینەیی نەتەوەیی کورد (واتا کورد وەک نەتەوە بە یەکگرتوویی) نابینین. ئەوەی هەبووە تاکو هەنووکەش پتر بەرگرییەکی خێڵەکی، بنەماڵەیی و ناوچەیی بووە، هەر لە سەردەمی میرنشینەکانی بابان، سۆران، … هتد تاکو بنەماڵە و خێڵی بارزانییەکان تاکو حیزبە خێڵەکییەکانی ئێستا.

بۆ نموونە دەبینین دوای ڕاپەڕینی ١٩٩١ لە کورستانی ئێراق لەبەرئەوەی سەرکردایەتی سیاسی کورد لە شاخ هیچ ئیدێیەکی بۆ دەوڵەتداری، حوکمڕانی و سەربەخۆیی نەبووە، بۆیە نەک سوودی لە دامەزراوە و دەزگا بەجێماوەکانی حوکوومەتی ئێراقی لە کوردستان نەبینووە بەڵکو تاڵان و وێرانیشی کردووە، بۆیە کورد موڵکی گشتی، موڵکی حکوومەت بەهی خۆی و گەلەکەی نازانێت، بۆیە ڕەوایەتی بە تاڵانکردن و لەناوبردنیان دەدات. کورد لەبەرئەوەی هیچ ئیدێیەکی بۆ حکومداری و دەوڵەتداری نەبوو، بۆیە سەری لێشێوابوو، نەی دەزانی چی بکات، تاکو دواتر لە سەر دەستکەوت و دەسەڵاتەکان پێکنەهاتن و یەکێتی و پارتی جەنگی ناوخۆیان هەڵگیرساند، گەلێک ئەگەر بەئاگا بێت، سیاسییەک ئەگەر لە سیاسەت بزانێت، و سەرکردەیەک ئەگەر پەند لە مێژوو وەربگرێت و بزانێت سیاسەت بکات، چۆن دوای ئەوەی ئەو گەلە ئەنفال و جینۆساید دەکرێت، دوای ئەوەی هەوڵی لەناوبردنی دەدرێت، خۆی دەکەوێتە شەڕی ناوخۆ و خۆی شەڕی خۆی دەکات و خۆی خۆی لەناودەبات. کورد لە مێژووی نوێ و هاوچەرخدا چەندین جار دەرفەتی سەربەخۆیی و بوونە دەوڵەتی بۆ ڕەخساوە بەڵام لەبەرئەوەی لە سیاسەت نازانێت و لە دەوڵەتداری نازانێت، ناتوانێ سەربەخۆ بێت و نازانێ سیاسەت بکات، هەموو هەلەکانی لەدەست داوە. لە ڕووی سیاسییەوە، کورد نەی توانیوە لە ڕێگەی ئەنفالەوە بێتە نێو جیهانی سیاسەتەوە، نەی توانیوە دەوڵەتی خۆی دابمەزرێنێت، نەی توانیوە لەژێر دەستەیی ڕزگاری ببێت، نەی توانیوە لەم ڕێگەیەوە بێتە-نێو-مێژوو، بێتە-نێو-جیهان. کورد سروشتێکی کۆیلەیی هەیە و خووی پێوە گرتووە، ناتوانێ دۆخی قوربانی و گرێی خۆبەکەمزانی تێپەڕبکات. بۆیە ناتوانێ هەنگاو بنێت و هەڵبستێتەوە و خۆی دروست بکاتەوە. کورد نازانێت سیاسەت بکات، نازانێت لۆبی بکات، دیپلۆماسی نازانێت، لە حوکمڕانی و دەوڵەتداری نازانێت، … هتد.

– کورد هێشتا نەبووە بە کۆمەڵگەیەکی شارستان، هێشتا نەبووە بە نەتەوە، تەنانەت ئەنفالکردن و جینۆسایدکردنەکەشی نەیتوانی و نەبووە هۆی ئەوەی بیکات بە نەتەوە و وەک نەتەوە ببێتە خاوەن یادەوەری هاوبەش و کۆئاگایی هاوبەش، نەیتوانی یەکڕیز و یەکگرتووی بکات. کورد نازانێت لەناوخۆدا چۆن مامەڵە لەگەڵ خۆیدا بکات، لەبەرئەوەی خۆی ناناسێت، کورد نازانێت مامەڵە لەگەڵ ئەوی دی و دەرەوەی خۆی بکات، لەبەرئەوەی نایانناسێت. تەنانەت کورد دوای دابەشکردنی بەسەر چوار دەوڵەت_نەتەوەی پاشکۆلۆنیال، بووە بە ژێردەستە و ئامرازی ئەم دەوڵەتانە و لە دژی یەکدی بەکارهێنراون و شەڕی یەکدیان کردووە.

شارستانیەتی کورد واتا کشتکاری و ژیانی جووتیاری و لادێ. کولتووری کوردی لە بنەڕەتەوە جووتیاری، کشتکاری و خێڵەکییە. بۆیە جەوهەر، سروشت، بوونی و ئۆنتۆلۆژیی کورد لەنێو ژیانی جووتیاری و کشتکارییدا خۆی دیاردەهێنێ. کاولکردن و ڕووخاندنی گوندەکان و ڕاگواستنی گوندنشینە کوردەکان بۆ نێو کامپەکانی کۆکردنەوەی بەزۆر لەلایەن بەعسەوە، هێرش و لێدانە لە جەوهەر، بوون و ئۆنتۆلۆگیی کورد. لە کوردستانی ئێراق پێش ئەنفال مرۆڤی کورد لە گوندەکان، لەنێو ژیانی جووتیاری و کشتکاریدا مۆڕاڵێکی بەرزی هەبوو. مرۆڤێک بوو بەرهەمهێن، پشتی بەخۆی دەبەست، سەربەخۆ بوو، چالاک بوو، دۆستی سروشت و ژینگە بوو، ژیاندۆست بوو، پەیوەندی لەگەڵ ئاژەڵان باش بوو، لەنێو خۆیدا پەیوەندی نێو مرۆڤی باش بوو، پەیوەندی نێوان ژن و پیاو باش بوو، شانبەشان لە کێڵگەدا ئیشیان دەکرد. مرۆڤێک بوو بەرگەی سەختییەکانی سروشتی ژیانی لادێ و سەختییەکانی نێو چیاکانی کوردستانی دەگرت، چیاکانی بە تاکە هاوڕێی خۆی دادەنا، وەک چیاکان خۆڕاگر بوو. مرۆڤێک بوو بەرگریکار و ئازادیخواز. بەڵام مرۆڤی کورد لەنێو کامپەکانی بەعس سروشتی دەگۆرێ، مۆڕاڵی دادەزنێ، توشی شکست دەبێت.

لە دوای ئەنفال لە سەردەمی دەسەڵاتی حیزبی کوردی، مرۆڤی کورد پتر و پتر مۆڕاڵی دادەزنێ و شکست دەهێنێت و لەمرۆڤبوون دەخرێت، بۆیە دەبێ بە مرۆڤێکی مشەخۆر، بەکارهێنەر، ناچالاک، سست، پشت بە ئەوانی دی بەستوو، خۆبەکەمزان، باوەڕبەخۆنەبوو، خۆشباوەڕ، ژینگەتێکدەر، سروشتتێکدەر، پڕ لە ڕک و کینە، دەرووننەخۆش، ڕک لە خۆبوو، ڕکی لە ئەوانی دیکەیە، ڕکی لە ژینگە و سروشتە، دژە ژیانە، دژە جوانییە، بێچێژە، گەندەڵە، بەدخووە، پەیوەندی نێویەکی و پەیوەندی خێزانی تێکچووە، پەیوەندی ژن و پیاو ناتەندروستە، و ژنکوژی لە برەودایە.
– دوای ڕاپەڕین، لە سەردەمی دەسەڵاتی حیزبی کوردی یەکێتی و پارتی، هێندەی تر مۆڕاڵی کورد و کەسێتی مرۆڤی کورد تێکدەشکێت، شەڕی ناوخۆ خراپترین کاریگەری دەبێ لەسەر سروشتی مرۆڤی کورد، بە جۆرێک ئەوەی بەعس نەی توانی بیکات ئەوان وەک لاساییکەرەوەی بەعس، وەک شاگردی بەعس وەک دوو حیزبی تۆتالیتار بۆیان تەواوکرد.

کورد وەک قوربانی لە خۆی دەڕوانێ، ئەو قوربانی بوونەشی پیرۆزکردووە، بە جۆرێک لەو دۆخی قوربانیبوونە دەربازی ببێت. کورد وەها لە قوربانی تێگەیشتووە کە توانستی تێپەڕاندنی دۆخی قوربانیبوونەکەی خۆی نییە، واتا پاش بەقوربانی بوون، مرۆڤی بە قوربانی بوو جارێکی دی توانستی هەڵسانەوەی نییە. واتا قوربانی توانستی هەڵبژاردن و کردارنواندنی نەماوە، بێئرادەکراوە، بۆیە بووە بە کۆیلە. بەڵام لە ڕاستیدا، ئەم تێگەیشتنە هەڵەیە، چونکە قوربانی نەک هەر توانستی هەڵسانەوەی هەیە تەنانەت دەتوانێ بەشێوەیەکی زۆر بەهێزتر بێتەوە نێو مێژوو و دۆخی قوربانیبوون تێبپەڕێنێ و هەڵبستێتەوە و توانستی هەڵبژاردن و کردارنواندنی سەربەخۆی بۆ بگەڕێتەوە. دۆخی جوولەکە دوای هۆڵۆکۆست دیارترین نموونەیە بۆ ئەمە و بەڵگەیەکی ڕوونە. بەڵام کورد هێشتا دۆخی قوربانیبوونی تێنەپەڕاندووە. بۆیە تاکو ئێستاش وەکو کۆیلە ماوەتەوە، ئاخر ئەو دۆخی قوربانیبوونە وەهای لێدەکا پاساوی ئەوەی پێدەدا کە خۆی نەبێت، سەربەخۆ نەبێت، و بە کۆیلەیی بمێنێتەوە و دڵی بەم کۆیلەبوونەی خۆش بێت و چێژی لێ وەربگرێت. کورد تاکو ئێستاش بە تراژیدیا، جینۆساید و هەژەندەکانییەوە وەک ئەنفال دەتلێتەوە و گینگڵ دەدات! ئەنفال دەرفەتێک بوو بۆ هەڵسانەوەی کورد و ڕزگاربوونی لە دۆخی قوربانیبوون و کۆیلەیی، بەڵام کورد نەیتوانیوە ئەم دەرفەتە بەکاربهێنێ و سوودی لێوەربگرێت، بۆیە کورد لەمەدا شکست و نوشوستی هێناوە.

– جیهانی کوردی پڕ لە کێشە و قەیرانە، بەکورتی و بە کوردی ”کوردە بۆرە دەردی زۆرە”. بەڵام ئەوەی کێشەکە قووڵتر دەکاتەوە ئەوەیە کورد لە کێشە و قەیرانەکانییەوە فێرنابێت، خۆی پێ بەهێز و خۆڕاگر ناکات، پرسیاری لەلا دروست ناکات، بەڵکو کورد بە کێشەکانییەوە دەتلێتەوە. سایکۆلۆژیای کورد وایە، بەبێ کێشە و قەیران ناتوانێ بژی، ئاخر لەم ڕێگەیەوە خۆی ئازار دەدا و لەنێو کێشەکانی دەتلێتەوە و خۆی لە دۆخی کۆیلایەتی و قوربانی بووندا دەهێڵێتەوە، چونکە کورد ناتوانێت ئازاد و سەربەخۆ بێت، لەبەر ئەوەی بێئیرادە کراوە، بۆیە وەک کۆیلە هەڵسوکەوت دەکات و پێویستی بە سەروەرێکە بەڕێوەی ببات و ئاڕاستەی بکات و کۆنتڕۆڵی بکات. بۆیە دەبینین سەرکردەکانی کورد لە ئێراق دەبێ لە ئەنقەرە و تارانەوە فەرمانیان بۆ بێت، ئەوجا کرداردەنوێنن و دەئاخڤن.

– دوو هێز، دوو حیزب (یەکێتی و پارتی) بانگەشەی ڕیفراندۆم و سەربەخۆیی دەکەن، کە هیچ ئایدیایەک، هیچ تێگەیشتنێکیان بۆ دەوڵەت نییە، ئێمە نازانین ئەوان چ جۆرە دەوڵەتێکمان بۆ دروست دەکەن؟ دوو حیزب کە مێژوویەکی زۆر ناشرینیان هەیە، شەڕێ ناوخۆیان کردووە، خیانەیان کردووە، سوپای داگیرکەریان هێناوەتە سەر کوردستان، لە ئەنقەرە و تارانەوە بڕیاریان بۆ دەدرێت، کۆمەڵگەی کوردیان بەحیزبی کردووە، مرۆڤی کوردیان لە مرۆڤبوون خستوە، ڕێزمەندی و شکۆی مرۆڤی کوردیان لەکەدار کردووە، جاش و مستەشارەکانی بەعسیان داڵدەداوە، لەنێو گەندەڵیدا نوقم بوونە، هەرچی سەروەت و سامانی ئەم هەرێمە هەیە قۆرخیان کردووە، کوشتن و تیرۆری ڕۆژنامەنووسان، نووسەرانیان کردووە، سەرۆکەکانیان تا مردن هەر سەرۆکن، دەزگای پاراستن و زانیاریان هەیە، چەک و سوپایان قۆرخکردووە، ئابوورییان قۆرخکردووە، ڕاگەیاندن و میدیاکانیان قۆرخکردووە، وەک دوو حیزب، کە هیچ ئایدیایەکیان بۆ سەربەخۆیی، حوکوومڕانی و دەوڵەتداری نەبووە و نییە، بۆیە بوونەتە لاساییکەرەوە و جێبەجێکەری ئەجێندای داگیرکەران، بۆ یەکێتی و پارتی بەعس مۆدێلە، بۆیە ئەوانیش پڕن لە توخمی تۆتالیتاری. ئەمانە گومان و ترس لە لای من دروست دەکەن، کە ئەگەر بەڕاستیشیان بێت دەوڵەت دروست دەکەن، دەوڵەتێکی تۆتالیتاری هاوشێوەی بەعس دروست دەکەن، هاوشێوەی ئەسەد، قەزافی، موبارەک، ئەردۆگان … چونکە ئەوانە مۆدێلەکانی حیزبی کوردین بۆ حوکوومڕانی.

لە هەرێمی کوردستان ماوەی پتر لە ٢٥ ساڵە لەژێر دەستی دەسەڵاتی حیزبی کوردی، ئەم هەموو نەهامەتییە هەیە: بێمووچەیی، برسیکردن، بێئاوی، بێکارەبایی، گەندەڵێ، کوشتن، تێرۆرکردن … هتد، ئەمانە پێش بوون بە دەوڵەت ئەمە مێژووەکەیان بێت، دوای بوون بە دەوڵەت دەبێ چی بکەن؟
لە کۆتاییدا، کورد گەرەکە سەرلەنوێ پەیوەندییەکانی خۆی ڕێکبخاتەوە، پەیوەندی تاکەکان لەگەڵ یەکدی، پەیوەندی نێومرۆڤی، پەیوەندی خێزانەکان، پەیوەندی کۆمەڵگە و تاک، پەیوەندی تاکی کورد بە خۆیەوە، بە سروشتەوە، بە ئاژەڵەوە، بە دەوروبەریەوە. بۆ ئەوەی لەم نامۆیی و سەرلێشێوانەی دەربازی ببێت. ئەوجا دەتوانێت سەربەخۆ بێت و داوای سەربەخۆیی بکات.

لە شانۆی كوردی دا ناتوانین نكۆڵی لەوەدا بكەین كە كێشەی ئەكتەرو كێشەی دەرهێنەر دوو كێشەی ریشەیین، سەرباری دەیان كێشەی دیكەی بواری پسپۆری لە تەكنیك و كاری هونەریی و سینۆگرافی،بەڵام هەر یەكەیان بە رێژەیەكی جیاواز لە یەكتر،بەڵام ئەگەر بپرسین كامەیان لەوی دیكەیان لە پێشترە بۆ شانۆ،ئەوە دیارە كە كاری شانۆیی كارێكی هەمە هەنگیەو هەموو پێكهاتەكانی لە رەچەڵەكدا تەواوكەری یەكترن بەڵام دەرهێنەر لە پێشەوەی هەموو ئەوانی دیكەدا دەبینین ،چونكە دەرهێنەر پێشەنگی كارو بونیاتنەرو و بزوێنەری بنەڕەتی دروست بوونی نمایشی شانۆییە.
ئەكتەریش هەرچەندی پڕ لە بەهرە بێت بە بێ دەرهێنەر دروست نابێت وەك دەرهێنەریش بە بێ ئەكتەری بە توانا ناتوانێت گوتاری هونەریی خۆیت پێ بگەیەنێت چەند ئەوەندەی بە دەسەڵات بێت ،ئەوەتا دەرهێنەرە ناودارەكان هەمیشە پەنا بۆ ئەو ئەكتەرە بە توانستانە دەبەن كە لە فەزای سینۆگرافیایێكی سیحراوی و شانۆ پڕ دەكەن لە داهێنانی جوان بۆ سرنج راكێشانی بینەرو نغرۆبوونی لە نیو فانتازیای نواندندا .
زۆر جاران دركمان بەوە كردووە كە دەرهێنەرێكی بە تواناو خاوەن ئەزموون چۆن بە هۆی ئەكتەرێكی بێ توانا شكستی خواردووە، یا بە پێچەوانەشەوە هەندێ ئەكتەری بە توانا لەژێر دكتاتۆریەتی هەندێ دەرهێنەری لاوازدا توانستەكانیان تواوەتەوە و فەشەلیان هێناوە ، كەواتە نمایشی سەركەوتوو لە سۆنگەو دەسەلاچت و فانتازیای هەردوو توانادا بەرجەستە دەبێ رەنگە دەرهێنەر لە رەحمی ئەكتەرەوە دروست نەبێت و هەرگیزیش وەك ئەكتەر نەچوبێتە سەر شان بەڵام ئەو بەهرەو زانست و مەعریفەییەی هەیەتی ئەو دەسەڵاتەی دەداتێ كە كەبتوانێت بە تێڕوانینی خۆیەوە ئەكتەر بەڕێوە ببات ، یا دروستی بكات .

لە رابووردوودا دەرهێنەرانی ئێمە بۆ پەروەردە كردن و ئامادە كردنی ئەكتەر تەنها ئەكتەریان فێری نواندن كردووە و ئەو ئامرازە زانستییە شانۆییانەیان بە دەستەوە نەبووە كە خەسڵەتەكانی ئەكتەری تێدا فەراهەم بكەن لە رووی جەستەیی و دەنگ و ئیلقاوئەداو هونەرەكانی دیكەی ئەكتەرەوە ..بۆیە دەستەپاچە بوونە لە دروست كردنی ئەكتەری هاوچاخی ئەكادیمی لە رێگەی لابورو وۆرك شۆپ و راهێنانی جەستەیی بەردەوام،ئەم فۆرمە تەقلیدییە هەر تەنها بە زۆرینەی ئەكتەرەكانی ئێمەدا وەنەنووساوە ، بگرە دەرهێنەرەكانیشمان ، بە دەر لە ژمارەیەكیان نەبێت كە دەرچووی ئەكادیمیای شانۆیی بەغدا بوونە و شانۆی كوردی پشتی پێ بەستوون ، نەبوونەتە ئەو دەرهێنەرە پرۆفیشنالانە كە توانای دروست كردنی ئەكتەریان بووبێت بە شێوەیەكی زانستی .

تا دوای راپەڕین هیچ ئەكادیمیایێكی شانۆیی لە كوردستاندا نەبووە بۆ گەشە پێدانی شانۆی كوردی لە رووی فۆرم و شێوەدا،ئەوانەش كە لە بەغدا دەردەچوون ژمارەیان بە پەنجەی دەست ژماردراون،بۆیە ئەو كاریگەرییە بنەڕەتیەیان بە سەر گۆڕینی توخمە ئۆرگانیكییەكانی شانۆوە نەبووە،سەرچاوەی كاركردنیان تەنها ئەو تیپە شانۆییانە بووە كە ئارەزوومەندانی شانۆ لە دەورییدا گردبوونەتەوە
دەرهێنەرانی ئێمە چونكە دوور بوونە لە شانۆی جیهانیی و بێ ئاگا بوونە لە پێشكەوتنەكانی شانۆو فۆرمە نوێ ی و ستایلە هاوچاخەكانی ،هەمیشە دوورە پەرێز بوونە لەو پێشكەوتنە و تەنیا پشتییان بە ئەزموونە ناوخۆییەكانەوە بەستووە كە نەیان توانیووە ئیزافەی نوێ ببەخشن و مەودای تێڕوانینی ئەو دەرهێنەرانە پەرە پێ بدەن .

دەرهێنەر كاتێك دەتوانێت ئیزافە دروست كات كە توانی بەر لە دروست كردنی نمایش ، خۆی دروست بكات،ئاشنا بە ئەزموونی نوێ ی جیهانیی بێت و چەندین وۆرك شۆپی بینیبێت ، لە خوێندنی ئەكادیمی پێشكەوتووی خۆیدا فێری وەزیفەی دەرهێنان و چۆنیەتی دروست كردنی ئەكتەرو ئامادەكاری نمایشی شانۆیی بێت ، كاتێك دەیەوێت شانۆگەریەكی چیخەف ئامادە بكات ،بزانێت ستایلەكانی چیخەف چۆنە و چیخەف چ جوداییەكی هەیە لە گەڵ مایرهۆلد و برێخت و ستانسلافسكی و ئەوانی تر،ئەگەر نا گوناهە دەرهێنەرێك كار لە شكسپیر بكات و نەزانێ تایبەتمەندییەتی شكسپیر چیە و لە ژیانیشیدا شانۆگەرییەكی شكسپیریشی نەدیبێ ، ئایا ئەكتەرێكی كورد ئەگەر دەرهێنەرەكەی ئاشنا بە شكسپیر نەبوو بێت چۆن دەتوانێت لە شكسپیر بگات و كاراكتەرێكی وەك ئۆتیللۆ بەرجەست بكات ، كە كاتی خۆی (لۆرانس ئۆلیڤیا) لە لابورە شانۆییەكانی بەریتانیا تەنها لە تۆنی دەنگ و ئیلقای دەنگی ئەوكاراكتەرەی شكسپیر بۆ ماوەی شەش مانگ خوێندویەتی
بۆیە ئەو دەرهێنەرانەی خاوەنی ئەوئەزموونە سادەو تەقلیدیەی چارەگە سەدەیەك پێش ئێستان و لە جیهانیی نوێ ی شانۆدا دابڕاون،لە دەسەڵاتی ئەواندا نیە بتوانن بە ریتمی ئەو سەردەمە نوێیەی شانۆ بڕۆن .

سەردەمی ئەمڕۆش وەك رابووردوو وەچەی نوێ ی خۆی پێیە ، لەوانەی كە هوشیارانە تر لە هەلو مەرجی رابووردوو دەتوانن هەڵسوكەوت لە گەڵ شانۆدا بكەن و فۆرمێكی نوێ بە شانۆ ببەخشن ، هەرچەند من دڵنیام كە هەر تەنها ئەكادیمیا شانۆییەكان سەرچاوە نین بۆ ئەو گۆڕانكارییە ، ئەوانیش ئێستاكە بە گشتی دووچاری قەیرانی ئەو مامۆستا شانۆكارانەن كە دەسەڵاتی پێگەیاندنی قوتابیە ئەكادیمییەكانیان هەبێت ،ئەو مامۆستایانەی بە مامۆستای شانۆ ناوزەد كراون،كەچی دەسەڵاتی خۆ پێگەیاندنی خۆیان نیە نەك قوتابیەكانیان،تەنیا چەند مامۆستایەك نەبێت كە ژمارەیەك لەو قوتابیە بەهرەمەندانەیان لە بواری دەرهێنان و ئەكتەری دا جۆش داوەو ئامادەكارییەكی تەندروستیان بۆ كراوە،بەڵام دامەزراوە ئەكادیمییەكان هەر بەوەندە ناتوانن دەرهێنەرو ئەكتەر بۆ شانۆ دروست بكەن،ئەگەر ئەو قوتابیە بەهرەمەندانە ئاشنا بە ئەزموونی نوێ نەكەن،وەك چۆن قوتابیانی بەشی ئەڵمانی و توركی قۆناغی چوار كە ساڵانە دەنێردرێنە دەرەوەیوڵات بۆ فێر بوون،بەهەمان شێوەش ئەو قوتابیە شانۆكارانە رەوانەی ئەوروپا بكرێن بۆ بینینی خولی راهێنان و وۆرك شۆپی زانستی و بینینی بەرهەمی بیانی ، یاخود ئەو دەرهێنەرو راهێنەرە جیهانیانە بانگهێشتی كوردستان بكرێن بۆ ئەوەی ئەو قوتابیانە لە ئەزموونی نوێ ی پراكتیكی شانۆ بە تایبەت لە رووی ئامادەكردنی جەستەو فیزیكی جەستەو دەنگ و ئیلقاو نواندنەوە..

نەك هەر قوتابیەكان بگرە مامۆستایانی شانۆ زێتر پێویستییان بە دەوڵەمەند كردنی ئەزموون هەیە ، بۆیە وا دەخوازێ كە لە چوارچیوەی پەیوەندییە ئەكادیمیە نێو دەوڵەتیەكان رەوانەی دەرەوە بكرێن و لە وڵاتە پێشكەوتووەكانی شانۆدا خوێندنی خۆیان پەرە پێ بدەن ، وەك چۆن لە هەشتاكاندا د. سەلاح قەسەب مامۆستای ئەكادیمیای شانۆیی لەكاتی خوێندنیدا لە یوگسلافیا شانۆیی ( وێنە) ی گواستەوە ئێراق .

هەروەها دەكرێت ئەكادیمیا شانۆییەكانی ئێمە سوود لە ئەزموونیی جیهانیی كەسانی پسپۆری وەك د. فازڵ جاف ، نیگارحەسیب قەرەداغی ،شەماڵ عومەر ، ديار عومه ر ببینن بۆ سازدانی وۆرك شۆپ و دروست كردنی لابوور لە كوردستاندا ، وەك چۆن ئەو زاتانە ئێستاكە بە بەردەوامی ئەو وۆرك شۆپانە لە وڵاتانی جیهان ساز دەكەن ، بە هەمان شێوەش كوردستان سوود لە ئەزموونی ئەو پسپۆرانە وەربگرێ .

دەكرێ لە سەر ئاستی تاك ئاماژە بەوە بدەین كە لەو ماوەیەدا هەندێ لە دەرهێنەرە لاوەكانمان هەوڵی دروست كردنی روخساری نوێیان داوە و چەندین ئەكتەری كوڕوكچیان بە توانستێكی ئەرێنیانە هێناوەتە سەرشانۆو بەو نمایش و فۆرمانەی لە سەر شانۆدا بەرجەستەیان كردووە ، دەسەڵاتی لێهاتووانەی ئەو دەرهێنەرە لاوانە سەلمێنراوە لە رووی دروست كردنی ئەكتەرەوە ، ئەودەرهێنەرانە پێیان وایە كە هەندێ ئەكتەری سواوی لە قالب دراو ، ناتوانن بە جەستەو ئەدا گوتاری دەرهێنەرەكان لە سەرشانۆدا بگەیننە بینەر ..بۆیە ئەكتەر لە كەرەستە خاوەكانی جەستە دروست دەكەن و بەو شێوەیەش تەوزیفی دەكەن كە ئەوان دەیانەوێت ، لە هەمان كاتیشدا ئەو دەرهێنەرانە جگە لە پێشكەش كردنی نمایشێكی شانۆیی ئەركێكی قورسترو سەخت و دژوارتر دەگرنە ئەستۆی خۆیان كە ئەویش دروست كردنی ئەكتەری نوێ و روخساری نوێیە .. دەشیسەلمێنن كە ئێمە دەسەڵاتی گۆڕینی خوێنی شانۆی كوردیمان هەیە

لوتشکانی تێریزامای و بەرەی ڕاست

تیریزا مای سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا و سەرۆکی پارتی کۆنسەرڤەتیڤ وەک نوێنەری بەرەی ڕاستی بۆرژوازی بەریتانیا بە لوتبەرزییەوە وادەی هەڵبژاردنی گشتی پێشوەختەی، بۆ ٨ ی ئەم مانگە کە دوێنێ بوو، دیاریکرد تا ببێتە مارگرێت تاتشەری(ژنە ئاسنینەکەی بۆرژوازی) دوەم بۆ سەرجەم بەرەی ڕاستی بۆرژوازی. ئەم بڕیارو نەخشەیەشی بۆ ئەو ئامانجە بوو کە لە ڕێگەی هەڵبژاردنی پێشوەختەوە سەرجەم بۆرژوازی و کۆمەڵگەی بەریتانیا بهێنێتە پشتی خۆی بۆ بردنە پێشەوە و بەئەنجامگەیاندنی سیاسیەتە ڕاستڕەویەکانی لە پەیوەند بە کێشە ناوخۆییە ئابوری و سیاسی و کۆمەڵایەتی و خزمەتگوزاریەکان و ئەنجامدانی سیاسەتەکانی بەرەی ڕاست لە پرسی گفتوگۆکردن لەگەڵ یەکێتی ئەوروپا سەبارەت بە پڕۆسەی هاتنەدەرەوەی بەریتانیا لەو یەکیەتیە ئابوری و سیاسیە. هەروەک خۆی لە کەمپینی هەڵبژاردنەکانی پارتەکەیدا بانگەشەی بۆ دەکرد دەیویست ببێتە سەرکردەی “بەهێز و ڕاوەستاو” و هەڵبژێردراو و براوەی زۆرینەی ڕەهای کورسیەکانی پەرلانی بەریتانیا. بەڵام نەک هەر زۆربەی کورسیەکانی پەرلەمانی بەبەراورد بە هەڵبژاردنەکانی پێشتر بەدەستنەهێنا بەڵکو ژمارەیەکی زۆر لە کورسیەکانی لەدەستداو ئەنجامی دوێنێی هەڵبژاردنەکان کارەساتێکی گەورە بوو بۆ خودی خۆی وپارتەکەی و لە براوەی ڕەهاوە بوو بە براوەی لاوازی پەرلەمان. نەک هەر ئەوە بەڵکو بەهۆی ئەم ئەنجامە نەخوازراوە وە بۆ پارتەکەی، ئێستا خودی مانەوەی تیریزامای لە پۆستی سەرۆکی پارتی کۆنسەرڤەتیڤ و سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا چۆتە ژێر پرسیارەوە و داوای دەستلەکارکێشانەوەی دەکرێت نەک هەر لەدەرەوەی پارتی کۆنسەرڤەتیڤدا بەڵکو لەناو خودی پارتەکەی خۆیدا دەنگەکان بەدژیدا زیاتر بەرزدەبنەوە.

ئەنجامە چاوەڕوانەکراوەکانی هەڵبژاردنەکانی پێشوەختە بۆ تیریزامای و پارتی کۆنسەرڤەتیڤ و سەرجەم بەرەی ڕاستی بۆرژوازی ئەوەندەی تر بۆرژوازی ئەم وڵاتەو بەرەی ڕاستی توشی بێئاسۆیی و سەرەگێژە و ناجێگیری دەکات لە ڕوی سیاسی و ئابوری و کۆمەڵایەتییەوە، بەتایبەتیش لەپەیوەند بە ئایندەی پەرلەمانی هەڵواسراو و دروستکردنی حکومەتێکی هاوپەیمانی و گفتوگۆکان سەبارت بە هاتنەدەروە لە یەکێتی ئەوروپا کە ئەمەش بۆخۆی کاریگەریەکی گەورەی خراپ ونێگەتیڤی دەبێت لەسەر باری ئابوری و کۆمەڵایەتی ئەم وڵاتە و قیرانەکان ئەوەندەی ترقوڵتر وتوندتر دەکاتەوە.

شکستێکی تری ڕاسیسم و فاشیزم

ئەنجامێکی گرنگی تری هەڵبژاردنی پێشوەختە سڕینەوە و ڕاماڵینی پارتی سەربەخۆی بەریتانیا بوو، کە پارتێکی ڕاسیست و فاشیست و دوژمنێکی سەرسەختی پەنابەرو کۆچبەرو بێگانەکانە و باڵی ڕاستی توندڕەوی جیابوەوە لە پارتی کۆنسەرڤەتیڤە. ئەم پارتە ڕاسیست وفاشیستە کە لایەنگری سەرسەختی هاتنەدەرەوەی بەریتانیا لە یەکێتی ئەوروپا بون و بەهۆی گەشەکردنی تەوژمی ڕاسیستیەوە لەم ساڵانەی دوایدا هەژمون و ژمارەی کورسیەکانیان لە پەرلەماندا تا ڕادەیەکی بەرچاو زیادی کردبوو, لەم هەڵبژاردنە پێشوەختەدا سەرجەم کورسیەکانیان لەناو پەرلەماندا لەدەستدا و یەک شکستی گەورەی سیاسی و کۆمەڵایەتی بوو بۆ ئەم ڕەوتە ڕاسیست و فاشیست و دژی پەنابەرییە بەگشتی لەسەر ئاستی کۆمەڵگا.

خواستی زیاتری کۆمەڵگە بۆ چەپ

ئاکامێکی گرنگی تری ئەم هەڵبژاردنە پێشوەختەیە نیشاندەری خواستی زیاتری کۆمەڵگە بوو بۆ چەپ. ئەمەش بە زیادکردنی بەرچاوی ژمارەی کورسیەکانی پارتی کریکاران (لەیبەر) بوو بۆ پەرلەمان، هۆکاری ئەمەش خودی جێرمی کۆربن سەرۆکی پارتی کرێکاران بوو وک کەسێکی چەپ و نوێنەری باڵی چەپی ناو پارتی کرێکاران کە خودی ترێزامای و باڵی ڕاستی بۆرژوازی و خودی باڵی ڕاستی ناو پارتی کرێکاران گرەویان لەسەر هەوڵدان بۆ شکستپێهێنانی دەکرد و بە چەپی توندڕەو کاتبەسەرچوو ناویان دەبرد. بەڵام سەرڕای هەموو ئەم فشارانە لە ناوخۆی پارتەکەی و دەروەیدا جێرمی کۆربن ڕۆژ بەرۆژ خۆشەویستتر دەبوو، لایەنگرانی لە ئاستێکی بەرچاودا ژمارەیان زیادی دەکرد بەتایبەت لە ناوتوێژی گەنجاندا. بە تایبەتیش دوای بڵاوکردنەوەی مانیفێستی پارتی کرێکاران بۆ هەڵبژاردنەکان کە بەندە سەرەکەیەکانی بریتی بون لە زیادکردنی باج لەسەر سەرمایەداران، بە نیشتیمانیکردنی ‌هێڵەکانی شەمەندەفەرو گواستنەوە، پاراستنی کەرتی تەندروستی لە بەتایبەتیکردن، باشکردنی خزمەتگوزارییە کۆمەڵایەتیەکان و بەرزکردنەوەی ئاستی کرێی کارکردن و هتد. هەرچەندە ئەم خواستانە لە بەرنامەیەکی ڕیفۆرمخوازانە تێناپەڕن بەڵام بۆ ئەمرۆی دەسەڵاتی بەرەی ڕاستی بۆرژوازی بە خواستی چەپی توندرە و بەئەژماردەکرێن و بەخەڵکی دەناسێنرێن. ئەم ئاڵوگۆڕە نیشاندەری ئەوەیە کە چەندە کۆمەڵگە و جەماوەری خەڵکی بەشمەینەت و ئازادیخواز پێویستی بە بزوتنەوەیەکی چەپ هەیە و زەمینەکانی ڕوهێنانی جەماوەر بەرەو بزوتنەوەیەکی چەپ فەراهەم و لە ئارادایە بەمەرجێک بزوتنەوەیەکی چەپی کۆمەڵایەتی و مەیدانی و جدی وعەمەلی بە بەرنامەیەکی پراتیکی ڕۆشن و نوێ و دژە سەرمایەدارییەوە لەمەیدان و لە ڕیزی پێشەوەی ململانێکاندا بێت.

هیوا ئەحمەد
٩/٦/٢٠١٧

کورتە:
ژەهرەکان بابەتێکی زانستیە بەکورتی باس لە وشەی ژەهر و پیناسەی ژەهر و ژەهراوی بون و جۆرەکانی ژەهر دەکات، لەم نوسینەدا باس لە میکانزم و چۆنیەتی کارکردنی ژەهرەکان نەکراوە لەسەر جەستەی مرۆڤو گیانلەبەران یان لەسەر ژینگە هەروەها باس لە چارەسەرو خۆپاراستن نیە ،ئەوانەهەڵدەگرین بۆ نوسینێکی تر.
ژەھر (toxin ) : مادەیەکی ” زەهراویە ” لە ناو خانەی زیندو یان بونەورە زیندوەکاندا دروست دەبێت وەک بەکتریا،کەڕو، درەخت ، یان لەسەرچاوەیەکی کیمیایەوە دروست دەبی، ژەهرەکان گەردیلەی بچوکن پێکهاتەی (چەوری یان پڕۆتینیان) هەیە دەبنە هۆی نەخۆشی لەئەنجامی بەرکەوتن یان هەڵمژینی لەلایەن جەستەوە دواتر کارلێکیان لەگەڵ ئەنزیمەکان و پێشوازی کەرەکان لەخانەکانی لەشدا، یان دەکرێ بوترێ ئەو مادانەن کە دەبنە هۆی نەخۆشی و تێکدانی کارو زیندەچالاکی لەش، ژەهرەکان کاریگەریان جیاوازە لەسەر جەستەی مرۆڤو گیانلەبەرەکان، هەیانە کەمە وەک پێوەدانی هەنگ،هەشیانە کوشندەیە وەک زەهری بوتلینیوم،ھەندێ ژەھریش کاریگەریو توانایی چەندجارەی (چەکی کیمیایی دەمارە)،زانای زەهر زانی “باراسیلسۆس1493-1541 ) دەڵی هەموشتێک زەهراویە ،تەنها جرعەکەی ناژەهراوی بونی دیاری دەکات.

وشەی (زەهر toxin ) لەروی زمانە وانیەوە:

بەداخەوە لەزمانی کوردیدا تەنها وشەی” ژەهر-زەهر” مان هەیە بەلام لە زمانەکانی تردا وەک ئینگلیزیو عەرەبی چەند وشەیەکی تر هەیە هەمان مانای هەیەو بەپێی جۆری سەرچاوەی ژەهرەکانو کاریگەریەکانی لەسەر خانەخوێکە یان ژەهرە دروستکراوەکان ،بۆ نمونە بەعەرەبی “ذیفان toxin ” بەو ژەهرانە دەوترێت کە بەکتریا،درەخت،ئاژەڵەکان بەرهەمی دەهێنن ، یان ئەو ژەهرەی کە مار بۆ پاریزگاریو بەرگری لەخۆ دەیکاتە ناو گیانەوەرێکی تر پێ دەوترێت “زعاف السم venom ).
ژەهر جیادەکرێنەوە لە هۆکارە کیمیایەکان کە ژەهراوین ئەویش لە ڕێگای چۆنیەتی دروستکردنیانەوەیە ، ناوی (ڤینۆمvenom ) کە هەمان مانای ژەهری هەیە بەلام بە کاریگەریەکی کەمتر و بە بەراورد لەگەڵ ناوی ( تۆکسین toxin )،لەهەمان کاتدا هەردوکیان دەبنە هۆکاری تێکچون لە کاری ئەندامەکانی لەش (نەخۆشی)، واتە ئەم زەهرانە بەشێوازی بایۆلۆجی دروست دەبن، هەر لەسەر ئەمەش کاتی خۆی ناکۆکی هەبو لەنیوان هەردو گەورەهێز ( پەیمانی ناتۆ و پەیمانی وارسۆ) کە ئایا ژەرەکان هۆکاری کیمیاین یان بایۆلۆجی؟ بۆیە ناتۆ هۆکاری بایۆلۆجی ناونا، وارسۆش و جەندین وەلاتی تر بە هۆکاری کیمیایی ناو زەدی کرد.

بۆچونی خاچی سوری نێودەولەتی بە پێی پەیماننامەی چەکی بایۆلۆجی کە دەڵێ ” ژەهر بەرهەمی بونەوەرە بجوکەکانە وەک بەکتریا، هەنگ،،،،هتد ، بەپێچەوانەی “هۆکارە بایۆلۆجیەکان ” (چەکی بایۆلۆجی ) کە ناتوانن خۆیان نوێ بکەنەوە دوبارە زیاد بکەن، بۆیە لەدوای مۆرکردن و پەیوەندی کردن بەو پەیماننامەوە هیچ ناکۆکیەکو بۆچونیکی جیاواز لەسەر ( زەهر و هۆکاری بایۆلۆجی) یان بەشیوەیەکی تر چەکی بایۆلۆجی نەما و بۆ هەمولایەک روون بویەوە.
لەمادەی 18 دەستوری ئەمریکا بەمشیوەیە پیناسەی زاراوەی زەهر toxin دەکات ” بەرهەمی گیانلەبەرەکان animals، درەختەکان plants بونەوەرە وردەکان microorganisms ”
هەندێ زاراوەی تایبەتی زەهراوی بون هەیە کە تایبەتن بە شوێنێکو ئەندامێکی تایبەتی جەستە، وەک ( هیمۆتۆکسین hemotoxin کە دەبێتە هۆی شی کرنەوەی خرۆکەسورەکانی لەش hemolysis ) ، ( فۆتۆ تۆکسین phototoxin دەبنە هۆی هەستیاری بۆ تیشکی خۆر واتە خۆر بردنت توش دەکات ).

بە جۆرێکی تر زەهرەکان دابەش دەکرێن بۆ ( زەهری دەرکی ” exotoxins “کە لە لایەن بونەوەرێکەوە دەر ئەدرێت وەک مار،هەنگ ، زەهری ناوەکی ” endotoxins ” وەک زەهری بەکتریا کە لەناو خانەکانی لەشدا دەری ئەدات.
بایۆ تۆکسین (biotoxin زیندە زەهر ) : بەو زەهرانە دەوترێ کە سەرچاوەکەیان زیندەوەرە، چەند جۆرێکی هەیە وەک ( fungalbiotoxins زیندە زەهری کەڕوەکان ، مایکۆتۆکسین mycotoxin) یان (زیندە زەهری میکرۆبەکان microbial biotoxins ، زیندە زەهری درختەکان plant biotoxins ، کورتە زیندە زەهری فایتۆ تۆکسین short phyto toxins ، زیندە زەهری گیانلەبەرەکان animal biotoxins ).
زەهری بەکتریا کە لەناو لەشدا دەری ئەدات هۆکارە بۆ نەخۆشی، ئەویش بەندە بە رادەی بەرگری لەشی خانە خوێکەوە،ئەگەر بەرگری کەم بێت رادەی ژەهراوی بونی زیاترە.
زیندە زەهرەکان جیاوازی زۆریان هەیە لە مەبەست و میکانزمی کار کردنیان، نمونەی ئەو ژەهرانەی لەکاتی هیرشو پەلامار و راوکردندا دەر ئەدرێت وەک زەهری مار وجاڵجاڵؤکەو،سورپیاز،یان ئەو ژەهرانەی کە لەکاتی بەرگریدا بۆ خۆپاراستن دەرئەدرێن وەک زەهری هەنگ،زەردەوالە، زەهری بۆق.

ژینگە زەهر environmental toxins مەبەست لە و زەهرانەیە کە ژینگە پیسدەکەن و لەئەنجامی بەرهەمی کارخانەکان و پاشماوەی پیشەسازیەکان کارکردنی مەکینەکان ،ئۆتۆمبیل ، پێناسەی ژینگە زەهر بەهیچ شیوەیەک لەگەل پێناسەی زەهرەکاندا نایەتەوە کە پێشتر باس کراوە.
ژەهری درەخت plant toxin :ئەو زەهرانەیە کە درەختەکان دەری ئەدەن،یان لەدرەختەکانەوە دەرئەهێنرێن،نمونە زەهری ڕایسین (ricin ) کە لە تۆوی (ناوکی) بەری گەرچەک دەرئەهێنرێ لەکاتی دروست کردنی ڕۆن گەرچەکدا،
ژەهراوی بوون toxicity : یان {poisoning ) واتە پلەی زیان پێگەیاندنی زەهر لەسەر ئەندامێکی جەستەی گیانەوەر،یان کاریگەریو زیان پێگەیاندنی تەواوی مادەی زەهر لەسەر هەموو لەشی گیانلەبەرەکە، یان مادەیەک ژەهری تیدا بێت واتە ژەهراویە.
“زەهر زانی toxicology ” بە واتای کاریگەری زەهر لەسەر لەش پیناسە بکرێت،،نیشانەکانی ژەهراوی بون، چارەسەرکردنی ژەهراوی بون و دەس نیشان کردنی نیشانەکانی ژەهراوی بوون، کە بەندە لەسەر بڕی ئەو زەهرەی کە دەچێتە لەشەوە (جرعە) ،تەنانەت ئەگەر ئاویش لە ئاستی خۆی زیاتر بخوریت دەبێتە هۆی زەهراوی بون ، یان ژەهری مار هەندێ جار بڕێکی کەم دەچیە لەشەوە لەکاتی پیوەداندا ،ئەوکات کاریگەری ژەهرەکە کەم یان دەریش ناکەوی، بۆیە دەکرێت لە سەر بناغەی رادەی ژەهراوی بون بکرێت بە جەند بەشێکەوە،ژەهراوی بونی زۆر یان کەم، بۆیە رادەی ژەهراوی بون بەیەک پێوەر پێوانە ناکرێت،بەندە بە ڕیژەی ژەهرەکەو بەرگری لەشی گیانلەبەرەکە، هەروەها ژەهرە کیمیایەکان، هەر یەکو جۆرە کاریگەریەکی هەیە لەسەر گیانلەبەرەکان،ئەویش بەهەمان شیوە بەندە بە بڕ و بەرگری لەش و تەمەن و هەندێ بارو دۆخی تریش.

جۆرەکانی زەهر types of toxins

1. ژەهری کیمیایی ” chemical toxicants ” بریتین لەم مادانە ، “مادە نا ئۆرگانیەکان وەک جیوەو رەساس، یەکەم ئۆکسیدی کاربۆن، و مادە ئۆرگانیەکان وەک ئەلکهول مەسیل،زۆربەی دەرمانەکان.
2. ژەهری بایۆلۆجی “biological toxins ” زۆرێک لە گیانلەبەرەکان ژەهر دەڕێژن ،بەکتریا، مشەخۆرەکان، لەوانە ژەهری کزاز،بۆتیلینیوم، ئەمانە بە مانا فراوانەکەی ژەهراوی بونە،بەلام لەهەمانکاتدا بە نەخۆشی ناو دەبرێن،هەم کاریگەری بەکتریاکەو هەم کاریگەری ئەو ژەهرەی دەری ئەدات ئەژمار دەکری، نمونەی(Botulinum toxin ) ژەهری بۆتولینیوم کە ژەهراویترین جۆری زەهری بەکتریایە لە لایەن بەکتریای (clostridium botulinum ) وە دەرئەدرێت، کاتێک کە خواردن بە شێوازی دروست هەڵناگیرێت ژەهراوی دەبێت بەم بەکتریایە هەر کەس بیخوات ژەهراوی دەبیت و بۆی هەیە بیکوژێت،
3. ژەهری فیزیایی “physical toxicants ” ئەم مادانە لەبەر سروشتە فیزیایەکەیان تێکەڵاو بوون لەگەڵ کارلێکە یان کارە بایۆلۆجیەکاندا پەیدا دەبن وەک زەهری (تۆز و غوباری غەلوز،ڕیشاڵی ئەسبیست،هاڕڕاوەی دوەم ئۆکسیدی سلیکۆن) ئەمانە ئەگەر بەردەوام هەلیان مژین کوشندەن لەکۆتایدا.
4. تیشک ” Radiation ” تیشک کاریگەری ژەهراوی بونی هەیە لەسەر گیانلەبەەران ووەک تیشکی گاما ،مایکرۆوەیڤ

ژەهری کیمیایی: chemical toxics(toxic chemical )

ژەهری کیمیایی چیە؟ هەر مادەیەکی کە ببێتە هۆی پیس بونی ژینگە یان زیان بەخش بێت بە تەندروستی مرۆڤ و گیانلەبەر ، ئەویش لە رێگای هەڵمژینی یان خواردنی یەن بەرکەوتنی بە پێست.
زۆرێک لە پێوستیە سودبەخشەکانی ماڵەوە تارادەیەک ژەهراوین ، وە پێوست دەکات بەکاریان بهێنین، ناتوانی خۆمانیان لێ لابدەین ،بەڵام دەبێت بە پێی ئەو زانیاریانەی کەلەسەریان نوسراوە مامەلەیان لەگەڵ بکەین لەکاتی بەکار هێنانو دواتریش فڕێدانی بوتلە خاڵیەکان، بۆ نمونە:
1. پاککە رەوەکان( cleaner drain) ئەو مادانەی بەکار دەهێنێرن بۆ سڕینو پاکردنەوە
2. پاکژکەروەکن (laundry detergent ) وەک تایتو سابون بەهەموشیوەکانیەوە شلو تۆزو
3. ڕوپۆشو مادەی بریقەداری کەلو پەلەکانی ناومال ” پۆڵش “(furniture polish )
4. گازۆلین gasoline(بەنزین) واتە بەنزینی هەڵگیراو لەناو تانکی سەیارە هەتا لەناو دەبەو شتی تریش
5. مێروکوژەکان) pesticides ) زۆریک لەمالەکان میروکوژ بەکار دەهێنن ( دەرمانی مێش و مێشولەو مێرولەو سیسرگ …هتد)
6. ئامۆنیا( ammonia ) ئەگەر هەبێ لەهەندێ مال
7. مادە پاککەرەوەکانی تەوالێت ( toilet bowl cleaner )،یان پاککەروەکانی کلس و کاشی ناوماڵ
8. ڕۆنی مەکینە” motor oil ” ( ئایا ڕۆنی مەکینەی ماشین بێ یان هی مولیدەی کارەبا یان هی چەورکردنی ئامیرەکان)
9. پاککەروەی ئەلکەهول “rubbing alcohol ” بۆ نمونە لەکاتی پاککردنەوە و سڕینی شوینی دەرزیلێدان ئەویش بەشی خۆی ژەهراویە.
10. سپی کەرەوە ( bleach ) هەندێ مادە هەیە بۆ سپی کردنەوەی کەوچکو سینیو پیوستیەکانی مال وەک ( سۆدیۆم هایدرۆکلۆراید و هایدرۆجین پیرۆکساید ، مادەی کلۆریان تیدایە.
11. باتری ” battry acid ” هەموو باتریەکانی ئۆتۆمبیل ترشی فۆسفۆریکی تیدایە و ژەهراویە، هەروەها ئیستاس باتری مۆبایلو لاپتۆپ وئامیرەکانی تر کە بارگە وەردەگرن ئەوانیش ژهراوین .
ژەهری کیمیایی سروشتی : natural chemical toxics
زۆرێک لەمادە ژەهراویە کیمیایە کان بەشێوەیەکی سروشتی هەن وەک هەندێک لە درختەکان مادەیەکی کیمیایی دەرێژن بۆ بەرگری لەخۆیان دژی نەخۆشی کە هۆکارەکەیان جۆرەها مێشوڵەو میروی وردە، هەندێک گیانەلەبەر جۆرە ژەهرێک دەر ئەدەن بۆ خۆپاراستنو گرتنی نێچیرەکانیان ، هەندێ جاریش لەئەنجامی زیندەچالاکی (میتاپۆلیزمی ) خۆراک هەندێ مادەی ژەهراوی لە لەشدا دروست دەکات، هەروەها هەندێ مادەو کانزا لە سروشتدا هەن و ژەهراوین.

نمونەی چەند ژەهریکی سروشتی:

1. جیوە (زئبق mercury ) مادەیەکە لەسروشتاد هەیە و ژەهراویە بۆ گیانلەبەرەکانو مرۆڤیش
2. ژەهری مار ( snake venome )
3. کافائین لە ناو قاوەو چایی ،کۆکا کۆلا
4. زەرنیخ (arsenic ) کانزایەکە بەشیوەیکی سروشتی هەیەو ژەهروای بون دەخاتەوە
5. ڕایسین(ricin ) ژەهرێکی تایبەتە لە تۆوی گەرچەکدا هەیە ،لەکاتیکدا لەم دەنکانە ڕۆنی گەرچەکیش دەگیرێت و سودی تەندروستی هەیە .
6. پیترۆڵ (petroleum ) پیترۆلی خام لە مادەی هایدرۆکاربۆنی پێک دێت و مادەی ژەهراویشی تیدایە دواتر دەپاڵێورێت بۆ بەنزین و گازو نەوت و گەلێ پێکهاتەی تریش
7. کبریتی هایدرۆجین (hydrogen sulfide ) گازێکی بێڕينگە بۆنی هێڵکەی لێدێت،لەئەنجامی کارلێکی ترشەکان لەگەڵ کبریت دا پەیدا دەبێت، نمونەی ئەم گازە لەو کانیاوانەی کە لەگڵ ئاوەکەدا کبریت هەیە (گەڕاوی خورماڵ ).
8. کلۆر ) chlorin ) مادەیەیەکە بەشێوەی تۆزو شلو گاز هەیە و ژەهراویە بۆ مرۆڤ، ” کلۆری جل پاککردنەوە ” ، چەکی کیمیایی کلۆرینی لێ دروست دەکرێت.
9. دوکەڵ ( smoke ) هەر دوکەلێک لەئەنجامی سوتاندی هەر مادەیەک کە بەرز دەبێتەوە و هەڵی دەمژین ژەهراویە

ژەهری کیمیایی دەسکرد لە کارخانەو پیشەکاندا:

لەکاتی کارکردن لەکارخانەکانداو هەندێ پیشەی دەستی چەندەها ژەهر لەناو ئەو مادانەدایە کە ڕۆژانە هەڵسوکەوتیان لەگەڵ دەکەینو بۆ تەندروستی مرۆڤ ترسناکە،وەک مادەکانی تاقیگە ، کە مادەی پاکو خاوێنن ،نمونەی ئەم مادانە :
1. ئەسیتئەڵدیهاید ” Acetaldehyde ” جۆرێکە لە ئەڵدیهایدەکانو جەندینمادەی تری لێ دروست دەکرێت
2. ئەسیتۆن “acetone ” مادەیەکی توێنەرەوەیە لەبواری جوانکاریدا بەکار دەهێنرێ و ژەهراویە
3. ئەکرۆلین “acrolein ” جۆریکە لەئەڵدیهایدەکان بێڕەنگەو بۆندارە
4. برۆم “bromine : کانزای برۆم
5. کلۆرین (chlorine ) مادەی کلۆر
6. سیانۆجین “cyanogen ” لەهەندی کارو باری کارخانەدا ئەم مادە بەکار دەهێنرێت و کە مادەیەکی ژەهراویە
7. ئایزۆ پرۆپیل ئەلکەهول (isopropyl alcohol ) هەمان مادەیە بۆ پاکژکردنەوە بەکار دەهێنری
8. لیمۆنین (l-lemonene ) مادەیەکی کیماییە ،لەدروست کردنیدا توێکڵی لیمۆی تێدەکەن بۆیە زۆر بۆنی لیمۆ ئەدات،بۆ پاکژ و سڕینەوە بەکار دێت.
9. هایدرۆجین پیرۆکساید “hydrogen peroxide %35 ” مادەیەکی پاکژ کەرەوەیە

پۆلێنکردنیکی تر بۆ جۆرەکانی ژەهر:

پێشتر جۆرەکانی زەهرمان باس کردوە بەلام بەپیوستم زانی پۆلێنێکی تری زەهەرکان باس بکەم بە کورتی:
1. بەپێی دۆخی فیزیایی : وەک
– ژەهری گازی ،دوەم ئۆکسیدی کاربۆن
-ژەهری شل وەک ژەهری مار
-ژەهری ڕەق وەک ژەهری کانزای بولونیوم polonium تیشک ئەداتەوە
2. بەپێی سەرچاوەکەی
***زەهری سروشتی وەک

– ژەهری درەختەکان
– ژەهری کەڕوەکان
– ژەهری بەکتریا
– ژەهری قەوزەکان
– ژەهری مار،دوپشک،هەزرا پێ
– ژەهری کانزاکان وەک زەرنیخ و قورقوشم و کوباڵت

*** ژەهری دروستکراو وەک
-ژەهری کیمیایی کە لە مادە پاک کەرەوەکانی ماڵدا هەیە

3. بەپێی کاریگەریەکانی لەسەر لەش:

– ژەهرە سوتێنەرەکان (تیژەکان ) کە راستەوخۆ کاردەکەنە سەر خانەکانی لەشو تێکو پێکیان ئەدات وەک (ترشی هایدرۆکلۆریک و سۆدیوم هیدرۆکساید.
– ژەهرە ڕووشێنەرەکان: دەبنە هۆی سوربونەوەی خانە ڕوپۆشەکانی ناوەوەی لەش وەک ( زەرنیخ،زنک،فسفور )
– ژەهرەی خوێن : ئەوژەهرانەن کە کاردەکەن سەر کاری خوێن وەک ( سیانیدی هایدرۆجین ) ،خرۆکە سورەکان لەکار دەخاتو ناتوانن ئۆکسجین بگوازنەوە .

ئایا هەموو مادە کیمیایەکان ژەهراوین؟

ناتوانرین بلێن هەمو مادە کیمیاەکان ژەهراوین یان ژەهروای نین،جونکە بەندە بەهەندێ هۆکار لەوانە ” بەرکەوتن چەندە لەگەڵ مادەکە،بڕی ئەو مادەی کە وەری دەگری یان دەیخۆی جرعە ” لەگەڵ جۆری گیانلەبەر ، تەمەن و ڕەگەز .
بۆنمونە ئاو ئەگەر رادە بەدەر بیخۆین ئەویش ژەهراویە، یان هەندێ شوکولاتە ئەگەر مرۆڤ بیخوات ئاساییە بەالام سەگ ژەهراوی دەکات،بۆیە لەهەندێ ڕووەوە مادە کیمیاکان ژەهراوین چونکە لەجرعەی(خواردنی) کەم دا بێ کاریگەرن بەلام ئەگەر خواردنیا زیاتر بکرێ ئەوا ژەهراوین،لەکاتیکدا کە دەزانین مادە کیمیایەکان پێوستین بۆ لەش، بۆ نمونە مادەی ئاسن بۆ لەش پیوستە بۆ دروست کردنی خانەکانی خوێن بەلام ئەگەر زیاد لەپیوست بخوریت ئەوا ژەهراویە.

مێژووی ژەھر لەململانێ و جەنگدا:

بەدرێژایی مێژوو مرۆڤ ژھری بەکار ھێناوە وەک چەکێک بۆ سەرکوت ولەناو بردنی دوژمنەکانی،نەیارەکانی، بەتایبەت لەکاتی ململانێ دەسەلاتدا،ژەھریان دەرخواردی پاشاکان داوە تا خۆیان بچنە شوینەکانیان، یان وەک سزایەک نۆشکردنی ژەهر سەپینراوە بەسەر زیندانیاندا، بۆیە هەردەم لە بیری ئەوەدا بوون کە تونایی ئەم چەکە پەرە پێ بدەن و بیکەنە چەکێکی کاریگەر و کۆکوژ، لەبەرئەوە لەسەرەتای سەدەی نۆزدەهەمەوە گرنگی زۆری پێدرا و دەولەتانی زل هێز بەرهەمیان هێنا، بەلام لەکاتی بەرهەم هێنانو هەڵگرتنیدا توشی گەلێ گرفت بونەوە بۆنمونە خەرجێکی زۆری دەوێ تا بڕێکی باش زەهری بەکتریایەک بەرهەم بهێنی بە بەراورد لەگەڵ جەکی کیمیایی (دەمار)، هەروەها کارتیکردنی گەرما و خراپ کردنی هەندێک لەزەهرەکان گرفتێکی تر بوو، بۆیە ئەمریکا لەسالی 1960 دا هەموو هەڵگیراوە کانی لە چەکی زەهری لەناو برد، ژەهرەکان لە بواری پۆلێنی چەکدا دەچنە خانەی چەکی بایۆلۆجیەوە.
بەڵام لەدوای سالی 1970 تەکنۆلۆجیای پێشکەوتوو پەیدا بوە کە دەتوانێ گۆرانکاری لە پێکهاتەی ژەهرکاندا بکات و بەرگەی گەرماو فشارەکانی تریش بگرن، بۆیە بەرهەم هێنانی زەهەرکان وەک جەکێکی بایۆلۆجی پەرەی پێدراوە.
بەپێی بەڵێننامەی ساڵی 1972 کە باس لە قەدەغەکردنی بەرهەم هێنانی چەکی بایۆلۆجی دەکات لەوانەش جەکی زەهراوی ،هەروەها لە پەیماننامەی جنیف لەساڵی 1925 کە باس لەجەکی بایۆلۆجی دەکات هاوکات مەبەستیشی چەکی زەهراویە و قەدەغەکردنیەتی ، هاوکات ڕێکخراوی قەدەغەکردنی چەکی کیمیایی باس لە قەدەغەکردنی چەکی بایۆلۆجی دەکات لەگەڵ جەکی زەهر دا.
زۆربەی ژەهەرەکان لەئاوی مەیلەو تفتدا پیکهاتەکەیان تێک دەچێتو کاریگەریان نامێنێت،هەروەها لەگەڵ پاکژ کەروەکانیش بەهەمانشێوە.

درێژەی هەیە

د.ناجح گوڵپی 8/6/2017

سەرچاوەکان:
1. https://www.opcw.org/about-chemical-weapons/types-of-chemical-agent/toxins/
2. https://www.thoughtco.com/toxic-chemical-definition-609284
3. https://en.wikipedia.org/wiki/Toxicity
4. http://mawdoo3.com/%D8%A3%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B9_%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%85%D9%88%D9%85

بۆ خوێندنەوەی ڕۆژنامەی کەڤروکا ژمارە2 کلیکی ئێرەبکەن …..

كه‌ هاتنه‌وه‌
گیرفانیان پڕی مێوژ و
كۆڵه‌پشتیان
پڕ په‌لكه‌نان
هه‌گبه‌شیان ته‌نیا ده‌نكه‌ به‌ڕووی تێدابوو
سوارۆیان پیاده‌ڕۆیی بوو
بنهه‌نگڵیان پڕ له‌ به‌رامه‌ی مامز و
ناوله‌پیان بۆنی په‌رسیله‌ و
لاملیان قیت و بڵند بوو
پرێسكه‌ی به‌رپشتێنیان
مشت بوو له‌ پوونگ و
نامه‌ی عاشقانه‌ی جۆراوجۆر
ژنه‌كانیان ده‌نكه‌ باوییان كردبوو
به‌ ڕشته‌ی مرواریی ملیان
ئەوكات زێڕینگر په‌ی به‌ ماڵی نه‌بردبوون
ئەوانیش ھەروەکوو جاران
بە کەوا و بنباخەڵی ئاودامانەوە
بە چلکەزییەوە دەھاتنە
سەر عارەبانەی نێو کۆڵان
هێشتا خوڵامكه‌ی ئه‌سیوبییان
به‌گه‌ڵ نه‌كه‌وتبوو
شامپۆی قژیان بەتەنیا گڵی سۆرك بوو
ئەوکات ھێشتا
فێری کۆستم و تەنوورە و مینیجۆب و تیشێرت و دیۆرا و
ماسکارا و کرێمئەساس نەبووبوون
ئه‌وان.. كه‌ هاتنه‌وه‌
خانووچكه‌یان له‌ مشه‌مما چێکردبوو
ناندینی ماڵەوەیان
وەکوو خەڵک
لە دوو سەرکە پیواز و
سێچوار نووردییەنان و
حەفتھەشت کەوچک و له‌نگه‌ریی فافۆن بەولاوە
ھیچی تری تێدا نەبوو
ئەوێ ڕۆژێ
ھێشتا فێری شیفۆن و ستێک و سەلەموون،
دێلیڤێریی ڕیستورانتی پێنج ئەستێرە نەبووبوون
ئەوان کە بەوپه‌ڕی دژوونی ھاتنەوە
لە ئێستا پاك وشەنگتر بوون
تەماشای بەژنی زراڤت کردبان
زیت و توولاز
ھێشتا وا ھەڵنەدەفابوون
ئەوکات
پێڵاویان له‌ په‌لكی دار به‌ڕوو بوو
لە پرسەی ھاوڕێ شەھیدەکانا
سەری پەنجە گەورەیانت
لە گۆرەوییە دڕاوەکانیان زەقزەق دەدیت
ئه‌وان ڕۆژان لای خه‌ڵك و خواش مێریڤان بوون
شه‌رواڵیان له‌ ده‌واره‌ ڕزیوه‌كانی باڵه‌كایه‌تییه‌وه‌‌
بۆ ده‌هات و به‌خۆشییه‌وه‌ له‌ لوولاقیان هه‌ڵده‌كێشا
به‌ ناوپستێری سووڕاوه‌وه‌
په‌لكه‌زێڕینه‌یان ده‌كرده‌ پشتێن و
كۆمپانیایان بریتیبوو
له‌ جزدانه‌ بچكۆله‌كه‌ی نێو گیرفانیان
له‌ ورده‌ كانزا به‌ولاوه‌
هیچیتری تێدا نه‌بوو
دار جغاره‌كه‌ی ده‌ستیشیان
له‌ دار به‌ڵاڵووكی چیاكان
به‌ده‌م لێلێ وه‌سۆوه‌ بۆ دروست كرابوو و
هیشتا ناوی چرووتی كووبییان نه‌بیستبوو
پایپی فه‌ڕه‌نسییان قه‌ت له‌لێو نه‌نابوو
ناوی ماركه‌كانی پێركاردن و بۆس و ئیف سانلۆرانیان
قه‌ت به‌به‌رگوێ نه‌كه‌وتبوو
ئه‌وان كه‌ هاتنه‌وه‌
به‌ قومێ ئاره‌قی فه‌لی لای به‌عشیقه‌
ده‌كه‌وتنه‌ دونیای خه‌یاڵێكی سه‌رمه‌دی
نه‌ وه‌ك ئێستا ژه‌نگن به‌ ویسكیی سه‌تساڵه‌
ئه‌وكاتی تازه‌ هاتنه‌وه‌
ده‌رگای ماڵیان وه‌كوو ئێستا
پڕ نه‌بوو له‌ كۆد و گاڵە
ده‌رگاكانیان
نۆبه‌تداری بێژماریان لێ نه‌وه‌ستابوو
چۆن قه‌مته‌ره‌ت ڕاكێشابا
لێیان به‌ژوور ده‌كه‌وتیت و
نان و ماست و ئه‌ستووركت له‌گه‌ڵ ده‌خواردن
هێشتا دایەی منداڵە ژیكه‌له‌كانیان
دەستیان لەگەڵ
پاسەوانە سمێڵ بابڕەکانیان
ئاوا تێکەڵ نەکردبوو
گه‌نیو جه‌سته‌ی نه‌یپۆشیبوون
گولی و بۆیه‌ سه‌رو ڕوخساری بۆز نه‌كردبوون
له‌سه‌ر جاده‌ و باره‌گا و بندیوار و
ناو باژێڕ و چایخانه‌كان و
سێبه‌ری دارتووی به‌رده‌م دوكانان
له‌ هه‌موو شوێنێ ده‌بینران
ئه‌وان ده‌مان كاسپه‌رئاسا
ڕه‌نگی برووسكه‌یان نه‌گرتبوو
لەگەڵ ئێمە دەکەنین و
لەگەڵ ئێمەش ھۆڕھۆڕ دەگریان
کە ھاتنه‌وه‌.

چیرۆک بۆ منداڵان..

لە باشووری کوردستاندا، لە نزیک دێیەکی قەشەنگ و جواندا، کانییەکی گەورە هەیە. ئاوێکی زۆری روون و سارد و شیرینی لەبەر دەڕوات.. هەموو خەڵکی دێیەکە بە ئاوی شیرینی ئەو کانییە حەسانەتەوە.
مام هۆمەر پیاوێکی بەتەمەن و دانای دێیەکەیە، خەڵکی دێیەکە زۆر خۆشیان دەوێت. مام هۆمەر هەر لە منداڵییەوە حەزی لە سەوزایی و لە داری بەردار و گوڵ و گۆڵزار دەکرد.. لەسەر پێشنیاری ئەمیش بوو، کە هەموو ساڵێک لە وەرزی بەهاردا، هەر ماڵێکی دێیەکە، دارێک یا دوو داری بەردار و، دارێکی گوڵیان لە ئەمبەر و ئەوبەری جۆگەی کانییەکەدا دەڕواندن و خزمەتیان دەکردن.. لە ماوەی چەند ساڵێکدا چەمێکی گەورەی داری بەردار و، باخچەیەکی پڕ لە گۆڵەباخ دروست بوون. لە ئەمڕۆدا خەڵکی دێیەکە، بە بۆنی گوڵەباخە گەشەکانیان مەست دەبن، بە خواردنی میوە خۆشەکانی بەری دارەکانیانشیان خەنی دەبن.

لە نزیکی کانییەکەدا دارگوێزێکی گەورە هەیە، کاتی خۆی مام خەسـرەوی باوکی مام هۆمەر بە نەمامی ئەو دارگوێزەی لە هەورامانەوە هێنابوو، لە رۆژی لە دایکبوونی هۆمەری کوڕیدا لەو شوێنەدا رواندبووی.. مام هۆمەر ئەو دارگوێزەی زۆر لا شیرینە، خزمەتێکی تایبەتی دەکات، چونکە یادگارییەکی جوانی باوکێتی.. خەڵکی دییەکەش بە (دارگوێـزەکەی مام هـۆمەر) ناوی دەبن.. گوێزێکی زۆر ناسک و خـۆش دەگـرێ، هەموو خەڵکی دێیەکە بەشی خۆیانی لێدەخۆن.
ژێر دارگوێـزەکەش، بووە بە ژوانگەی منـداڵان و لاوان.. لەبنیدا یاری دەکەن و هەڵدەپەڕن و بەزم و رەزمی خۆش دەگێڕن.. زۆر جاریش مام هۆمەر و پیاوان و ئافرەتە بە تەمەنەکانی دێیەکە، عەسرەچایەک لەبن دارگوێزەکەدا دەخۆنەوە.. قسەی قوت و گاڵتە و گەپی خۆش دەکەن.
رۆژێک منداڵانی دێیەکە چووبوونە سەر لقەکانی دارگوێزەکە، چەند لقێکی ناسکیان لێشکاندبوو، گەڵایەکی سەوزی زۆریشیان لێوەراندبوو.
کە مام هۆمەر ئەم دیمەنەی بینی، زۆر دڵگران بوو.. بۆ سبەینێی دوای ئەو رۆژە، کە منداڵکان هاتن و ویستیان وەکو رۆژان لەبن دارگوێزەکەدا یاری بکەن.. مام هۆمەر رێی پێگرتن.

مام هۆمەر: بۆتان نییە لەبن دارگوێزەکەدا یاری بکەن.
منداڵەکان: بۆ مام هۆمەر، بۆمان نییە؟ چی بووە؟
مام هۆمەر: جا چیتان نەکردووە.. دار گوێزەکە دوێنی زۆر گلەیی لێتان کرد و، لێتان زیزبووە.. بۆچی ئەو لقە ناسکانەیتان شکاندووە و، ئەو گەڵا گەشانەیتان وەراندووە..؟ دەزانن کە کارێکی زۆر ناشیرینتان کردووە.
منداڵەکان لە شەرمەزاریدا سەریان داگرت.. هەستیان بە هەڵەکەیان کرد.
منداڵەکان: مام هۆمەر، ئێمە دان بە هەڵەکەماندا دەنێین.. داوای لێبووردنت لێدەکەین.
مام هۆمەر: بڕۆن لە پێشا بن دارگوێزەکە لەو لق و گەڵایانە باش پاک بکەنەوە.. ئینجا داوای لێبووردن لە دارگوێزەکە بکەن.
منداڵەکان جوان بن دارگوێزەکەیان پاک کردەوە.. ئینجا چوون دەستەکانیان لە ئاوی کانییەکەدا شۆرین.. گەڕانەوە و چوونە بەردەم دارگوێزەکە.
منداڵان: دارگوێزە خۆشەویستەکەمان.. ئێمە دوێنی هەڵەیەکی گەورەمان کرد، ئازاری تۆمان دا، زۆر پەشیمانین، بمان بەخشە، داوای لێبووردنت لێدەکەین.
دارگوێزەکە: منداڵە نازدارەکـان، ئەی نازانن کە منیش حەز بە ژیـان دەکەم.. ئێرە نیشتمانی منیشە.. منیش بوومەتە نیشتمانی بە دەیان چۆلەکەی خنجیلانە کە رۆژانە لە سەر لقەکانمدا دەنیشنەوە و جریوە جریوی خۆشتان بۆ دەکەن.. دارێکی سوودبەخشم ئێوە لە بەرەکەم دەخـۆن، لەژێـر سێبەرەکەمدا یاری دەکەن.. گوریس بە لقەکانمەوە دەبەستن و جۆلانی دەکەن.. من بە رۆژ گازی ئۆکسجیتان پێدەبەخشم و.. گازی دووەمی کاربۆنیش هەڵدەمژم، تا زیان بە ئێوە نەگەیەنێت.. ئەوەش بزانن کە منیش وەکو ئێوە، هەست بە خۆشی و ناخۆشی و بە ئازار دەکەم.
منداڵەکان( بە شەرمەزارییەکی زۆرترەوە): دارگوێزە جوانەکەمان، بەس ئەمجارە لێمان ببوورە، بەڵێن بێ کە هەرگیز کاری ناشیرینی وا دووبارە ناکەینەوە.
دارگوێزەکە (بە زەردەخەنەیەکی ناسکەوە): هـاوڕێ شیرینەکـانم، من ئێوەم زۆر خۆشدەوێ، دەزانم ئێوەش منتان زۆر خۆشدەوێ.. لێتان دەبوورم.. ئاشت بووینەوە.

منداڵەکان (بە خۆشی و گەشییەوە): زۆر سوپاس دارگوێـزە جوان و بەسوودەکەمان، ئێمەش بڕیاری دەدەین، لە ئەمڕۆە دەبینە هاوڕێیانی دار و درەخت و ژینگەپارێزی کوردستانی رەنگینمان.
دارگوێزەکە: هەر بژین.. دەی هاوڕێکانم، چاوم لێتانە.. وەکو رۆژان، یـاری بکەن.. گـۆرانی خۆش بڵێن.. جـۆلانێ بکەن.. هەڵپـەڕن.. پێبـکەنن.

نهێنی و شاروە نیە کە کورد هەمیشە هەڵخەڵەتاو و مارانگازی دەستی دوژمنانی بووە ، ناوبەناو وێڵی کڵاوی با بردوو کەوتوە ، جگە لە گیرۆدە بوون بەو ئایدۆلۆجیە جیهانیانەی وەک ئیسلامیزم و مارکسیزم و کاپیتالیزم کە هەر وەک مەنگەنەی ئاسنین لە دڵ و مێشکمان دراوە ، هەمیشە سوورەی بەرلەشکربوین و دواجاریش کاسەکە خراپ لە سەرماندا شکێنراوە ، بەڵام کێشە هەرە گەورەکەمان ئەوەیە کە کورد خۆشی بەدەستی خۆی هەڵ خەڵەتاوە ، زۆر جاران لە پێش چاوی خۆی سەراب دروست دەکات ، دڵی خۆی بە گەیشتنە ئەو شارە جوانە خۆش دەکات کە لە ڕاستیدا ئەو شارە جوانەش جگە لە وشـکایی بیابان هیچ شتێکی دی نیە . ئەفراندنی پاڵەوانی دیرۆکی و ئەفسوناوی لە خەون و خەیاڵدا ، ناو و نازناو بەخشینەوە بە ئارەزی دڵی خۆیان … سەرۆکی ڕۆحـیمان ، سەرۆکی نێونەتەوەیمان ، باوکی کورد ، باوکی هەژاران ، باوکی گۆڕان ، فڵان و فیساری هەمیشە زیندو . من بەش بە حاڵی خۆم لە باشوری کوردسـتاندا ، هیچ شانازیەک و گەمەیەکی دیبلۆماسی زیرەکانە نابینم نە لە خەباتی شاخدا نە لە حوکمی شاردا ، هیچ گۆڕانکاریەکی مەزن و کاریگەرم نە بینیوە کە بە ناوی یەکێک لەم سەرکردە ناسراوانەوە تۆمار کرابێت .

ئەو ڕۆژەی هەواڵی کۆچی دوایی کاک نەوشیروانم بیسـت ، ماتەمینی و دڵگرانی دایگرتم و سات لە دوای سات بە قوڵی نوقمی داڵغە و خەیاڵ دەبووم ، زۆر بیرم لەو بارە دەرونیە نا ئاسایەیی خۆم دەکردەوە ، ئاخر خۆ من ڕۆژێ لە ڕۆژان هەوادار و شوێنکەوتی نەبووم ، هیچ کات هیوا و ئاواتەکانم لە سەرئەوهەڵ نەچنیون ،هەرگیز وەک فریاد ڕەسـێکی ئەم گەلە بەشخوراوەم نە ناسیوە ، ئیدی ئەم پەژارەیەم لە پای چی ؟ . بە درێژایی ڕۆژەکە ئەم پرسیارگەلە دڵ و دەروونیان هەراسان کردبووم ، پاش تێپەڕ بوونی چەند ساتێکی زۆر ، دڵی خۆم بەو وەڵامە لاوازە خۆشدەکرد ، کە دوور نییە ، نەمان و فەنا بوونی کاک نەوشیروان لەم سات و ڕۆژەدا ببێت بە مایەیی سود و بەرژەوەندی و دەسـتواڵیی زێدەتری ئەو سەرکردانەی کە کاک نەوشیروان لە زۆر لایەنەوە لەوان باشتر بوو ، لانیکەمی دەستپاکی و داوێنپاکی و خوێندەواری ، بە کوردی و بەکورتی ئەو خەسڵەتە سروشتی و ئاسایانەی کە دەبێت هەموو کەسێک خاوەنی بێت ، خۆ ئەگەر قسەوباسمان لە سەرۆک و سەرکردە بێت ، ئەوا سەد لە سەد ئەوکەسە دەبێت خاوەنی ئەو خەسڵەت و ڕەوشتانە بێت لە ڕابردو و ئێسـتا و ئایندەیدا ، ئەوجا دەکرێت باس لە بلیمەتیی و کارامەیی و هەڵوێسـت و ئەفسانەکانی بکرێت . دەسەڵاتدار و سەرکردە نابێت میراتگری هەبێت ، بەخشینی پۆست و پلە وپایە بە سەر کەسانی نزدیک لە سەرۆک و سەرکردە دەچـنە خانەی ناپاکی لە گەل و نیشـتمان ، ئەوە شـانازی نیە کە نەوشیروان موستەفا کوڕەکانی نەکردون بە وەزیر و گزیر ، ئەوە تەنها کارێکی ڕاست و تەندروستە کە دەبێت بەو شێوازە بێت ، دەنا یاساکنی پاشایەتی و بنەماڵە و کەڵەگاکان چ جای باس و خواسن . هـیوادارم لە داهاتووشدا هیچ یەکێک لە کوڕەکانی نەبن بە دەسەڵاتدار و بەرپرسی سیاسی یان گوێی شەیتان کەڕبێت بە جێگرەوەی باوکی کۆچکردویان ، بۆ ئەوەی ڕووی ڕەشی عـفریت و بێچوە عـفریتەکان سـپی نەکەنەوە ، هەروەها پەرێزی پاکی باوکیان لەو لایەنەدا پیـس نەکەن .

من نەهاتوم کای کۆن بە باکەم ، باس لەو سەرهات و ڕووداوانە ناکەم کە زۆر تا کەم لای هەمووان ئاشـکەرایە ، تەنها سەرئەنجامی کاروهەوڵە سیاسیەکانی کاک نەوشـیروان باس دەکەم لەو دوا ساڵانەی تەمەنیدا … دەرئەنجامی دامەزراندنی بزوتنەوی گۆڕان ( پ د ک ) بوو بە بکوژوبکەری هەرێم ( ی ن ک ) بوو بە پۆڕی خوراو و ناوی زل و دێی وێران . دامەزراندنی بزوتنەوەیەکی گۆڕانخواز بە ئامانجی گەیشتن بە لوتکەی دەسەڵات ، بە دیموکراسیەت و لە ڕێی سەندوقی دەنگدان و لە کەش وهەوایەکی ئازاد و تەندروسـتدا ، کارێکی فرە مەزن و هیوا بەخش بوو لەو ڕۆژگارەدا ، مۆمێکی بەتین بوو لەو زێرابە تاریک و پەنگ خواردوەدا . ئیدی ئەو بزوتنەوە گۆڕانخوازە هیوا بەخشە هەموو چینەکانی کۆمەڵگەی گرتە خۆ بە هەموو ئایدییا جیاوازەکانیەوە ، لە هەموویان ترسـناکتر سەرهەڵدان و گرنگیدان بە کۆمەڵێ کۆنە ئیخوانی تازە گۆڕانخوازی موسوڵمان لە لایەن سەرکردایەتی ئەم بزوتنەوە گۆڕانخوازەوە ، کار بەو شوێنە گەیشت کە ڕێخەری گشتی بزوتنەوە هاواری دەکرد … پشت بە خوا دەیگۆڕین ، دەنگ بە هیچ یاسایەک نادەین کە دژ بە سەوابیتی ئیسلام بێت ، ئێمە لە سەوابیتە ئیسلامیەکان لا نادەین . تەنانەت مەلا کرێکار لە دوور وڵاتەوە فەتوای دەدا بۆ موسڵمانان حەڵاڵترە دەنگ بدەیتە بزوتنەوەی گۆڕان لە بری بزوتنەوەی ئیسلامی و کۆمەڵ و یەکگرتووی ئیسلامی . جارێکی دی نوخبە ڕەدوی عەوام کەوت و پشت بە پشتی خودا دەیانویست بیگۆڕن . دەشـێت بەم بانگەوازە ژەهراویانە دەنگێکی زۆر کۆکرابێتەوە ، دەشـێت ئەو پێش ڕەفتە گەورەیەیی بزوتنەوەی گۆڕان ئەم جادوە بێت ، بەڵام کەسێک نیە باس لە پاش ڕەفتی کۆمەڵگا بکات ، داخۆ هزر و بیری کۆمەڵگە چەندە بەناخی زمیندا ڕۆ چووە !! ، چۆن دەکرێت گۆرانکاری لە کۆمەڵگەدا ڕووبدات ؟ ئەگەر لە سەوابیت و ناسەوابیتی ئیسلامی لانەدەیت و بنەمای تەواوی یاساکانت لە یاسا مرۆییەکانەوە وەرنگرتبێت . ئاخر ئەوە ئایینە یان بە دیاری کراوی شەریعەتی ئیسـلامە کە ڕێگر و بەربەستە لە تەوای گۆڕانکاری و پێشڕەفتی کۆمەڵگەکەمان . هەتا ئەو دەمەی بزوتنەوەیەک یان سەرکردەیەکی ڕاستگۆ ، بە ئاشکرا و ئازیانە بانگەشەی جودا کردنی دین لە دەسەڵات نەکات مەحاڵە هیچ گۆڕانکاریەکی مەزن لەو تاریکستانیەدا ڕووبدات .

سەرئەنجامی بانگەشەکانی بزوتنەوەی گۆڕان و هەوڵەکانی پارتە ئیسلامیەکان و ئێرانی شیعە و تورکیای سونە و سعودی سەلەفی ، خۆش مژدە بن دوژمنانی کورد ، ئیدی هیچ کوردێک ناوی کوردی لە جگەرگۆشەکەی نانێت ، هیچ ئافرەتێکی کورد جلوبەرگی کوردی ناپۆشـێت جگە لە جلوبەرگی بیابانی عارەبی نەبێت ، هەندێکمان حیجابین بە مۆدێلی ئێرانی هەندێکیشمان حیجابین بە مۆدێلی تورکی ، پشت بە خودا لە ئایندەیکی نزدیکدا هەمووی دەگۆڕین بە نیقابە جوانەکەی سعودی عارەبی یان مۆدێلە ئەسڵ و بێ غەل و غەشەکەی داعەشـیی . زۆر سوپاس بۆ ئەو نادیموکراتییەی هەرێم ، خۆ ئەگەر ئەم کۆنە ئیخوانانەی ناو گۆڕان بگەنە لوتکەی دەسەڵات ، پێنچ فەرزە بە شەق نوێژیان فەرز دەکرد بە سەرماندا ، حیجابیان دەکردە بەر خوشک و دایکمان ، هەرچۆن کردویانەتە بەر دایک و خوشکی خۆیان ، ڕاست و چەپ دەستوقاچی تاونباریان دەبڕیەوە و بە شـمشێری شەریعە ملی هەموو ئازادیخـواز و گۆڕانخوازێکی ڕاستەقینەیان دەپەڕاند .

کاک نەوشیروان بەدەرلە وەی سەردەمانێک کە سکرتێری کۆمەڵەیەکی مارکسی لینینی بوو دواجاریش ڕێخەری گشتی بزوتنەوەیەکی گۆڕانخواز ، بەڵام لە ڕاسـتیدا هیچ کاتێک باوەڕداری خۆی لە ئاست خودا و ئاینی ئیسـلامدا نەشاردۆتەوە ، هەرچەندە هیچ کات ڕوخسـار و هەڵس و کەوتی کەسێکی دینداری نەبووە ، بەڵام پاش ئەوەی بزوتنەوەی گۆڕان بوو بە پارتی دوهەم لە پەرلەمانی کوردستان و ئەو سەرکەوتنە گەورەیەیی بە چاوی خۆی بینی ، هەم لە گوتەکانی هەم لە هەڵسوکەوتەکانی ، دیاردەی کەسێکی دیندار زێدەتر بەر چاو دەکەوت ، لە دیاردەی حەج و عەمرە بە دووربوو ، لە ڕاسـتیدا ئەم دیاردە کلاسیکە کەم هەیە لە سەرۆکە زاڵم و دیکتاتۆرەکان پێی هەڵنەستابن ، بەڵام کێ هەیە لە ئێوە وێنەی زۆربەی کۆنە ئیخوانە چالاک و بزێوەکانی ناو بزوتنەوەی گۆڕانی نەبینیبێت ، لە مەراسیمی حەج و عەمرەدا ؟ ، من نامەوێت ناوی هیچ کەسـێکیان بهێنم لەم گوتارەدا کە تایبەتە بە کۆچی دوایی کاک نەوشیروان موسـتەفا ، لە ڕاستیدا ئەو کۆمەڵە کۆنە ئیخوانە دەنگی بزوتنەوەی گۆڕانن ، بەبێ دەنگی ئەوان بزوتنەوە گۆڕان بزوتنەوەیەکی کەڕی لاڵی بێ حساب و کیتابە ، مزگەوتێکی خنجیلە لە ناو پارلەمانی کوردسـتان دەسـکەوتی سەرۆک پەرلەمانە گۆڕانخوازەکمان بوو ، بە مەبەستی بەجێ هێنانی نوێژ و نزا بەدەم چارەسەری کێشـەکانی کۆمەڵگەوە . ئەگەر بزوتنەوەی گۆڕان بەم ڕێگەیدا یەک هەنگاو بۆ دەسەڵات کەوتبێتە پێش ئەوا میللەت سەد هنگاو کەوتۆتە پاش . بەرزکردنەوەی کەسانێک بە پاشـخانێکی ئیسـلامی لە بزوتنەوەیکی جەماوەریدا ، وێنەی بۆمبێکی ئەتۆمییە و کەس نازانێت کەی بەو میللەتە بەدبختەدا ئەتەقێتەوە ، هیوادارم لەمەدا هەڵە نەبم ، ئەو شین و شەپۆڕەی کۆنە ئیخوانەکانی ناو گۆڕان کردیان لە پرسەکەی کاک نەوشیروان ، لە دیدی مندا شین و شەپۆڕبوو بۆ حاڵی خۆیان لە ترسـی نەمان وفەنا بوونیان لە ئایندەیەکی نزدیکدا .
لە داب و نەریتماندایە کە ڕێزێکی گەورە لە کەسانی کۆچکردوو بگرین ، هەرکەس ئازادە چۆن ڕێزی خۆی بۆ هەر کەسێکی کۆچکردوو دەردەبڕێت ، بەتایبەت ئەگەر ئەو کەسە کاریگەری و جێدەستی بە دیرۆک و ڕەوشـی کۆمەڵگەوە دیار بێت . کاک نەوشیروانی کۆچکردوو لەم ڕۆژانەدا زۆر ناو و نازناوی پێ بەخشدرا ، هاوتاکرا لە تەک سەرکردەگەلێکی جیهانیدا کە جێ پەنجەیان هەتا دونیا دونیایە بە ئاسمانی نیشـتمانەوە دەدرەوشـێتەوە ، بەڵام لای من کاک نەوشیروانی کۆچکردوو ، بەتایبەت لەم کۆتا سـاڵانەی تەمەنیدا تەنها وەک باوکێکی دڵسـۆزی کۆنە ئیخوانەکانی کوردسـتان دەبینم .

…… هەر کەس سەیرێکی خێرای کۆبونەوەی سەرۆکی بنەماڵە و دەور و پشتەکەی لە مەڕ (ڕیفراندۆم)!بکات یەکسەر سەرەک خێڵ و موریدەکانی یان سەرەک عەشیرەت و ڕەعیەتەکەی یان لە باشترین حاڵەتا ملیاردێرێک و خەلفە و شاگرد و بەردستەکانی یەتە بەر چاو، چونکە دیارە لەو کۆبونەوەیە بە بڕیاری موسبەق دانراوە جەماعەت کەی دەست هەڵبڕن و کەی سەر بلەقێنن دوا جار بە بێدەنگی ئیمزای بکەن، هەموو سەیری ڕوخێنەری ڕیفڕاندۆم ئەکەن چ فەرمایشتێکی هەیە و جێی بڕواش نیە کەسێ لەوێ بووبێ و زۆری لە خۆی کردبێ و خوانەکردە تۆزێک لە شوێنی خۆی جوڵا بێت و سوئالێکی کرد بێت، گەر وا نەبێت ئەی بۆ سۆسیال دیموکراتە زەردهەڵگەڕاوەکان دوو ڕۆژ دوای کۆبونەوەکە هاوار ئەکەن و ئەنووسن ” دەی ئیتر نۆرەی کارا کردنەوەی پارلەمانە..”!! کاکی برا تۆیەک کە بە نیو سەعات دە پانزە ماکرۆفۆن حازر ئەکەیت، بۆ ئەو “نۆرە” یەت لە کۆبونەوەکە باس نەکرد و نەتکردە هیچ نەبێت نوقتەیەکی نیزامی بۆ باسکردن لێی ؟ خۆت چاک ئەزانیت حزوری ئیوە تەنها بۆ عەرز کردنتانە لە شاشەکانەوە، دەنا بنەماڵە بڕیاری خۆی یاوە و باس کردنی کاراکردنەوەی پارلەمان وەک ئەو موستەحیلەیە کە ئێوە جارێکی تر ببنەوە بە “حیزبەکەی ‌‌أیام زمان ” …ئەوەی ئەتەوێت خەڵکی پێ بخەڵەتێنی ئەکرا لەو کۆبونەوەیە پێت لەسەر دابگرتایە و بتوتایە کاراکردنەوەی پارلەمان پێش ڕیفڕاندۆم ئەگینا ئیمزای ناکەین.. بەڵام کە جورئەت “یۆخ” ئیتر یاسا و شەرع و ڕای خەڵک ئەبێتە قوربانی گرتنی ڕەسمێکی دوای کۆبونەوەکە.. تۆ بەتەمای کام خۆڵ بکەیتە چاوی خەڵکەوە؟ خۆڵی دوو هەڵوێستی جیاوازی پێش و دوای ئیمزاکردنەکانتان،! تۆیەک کە بە حیساب ئەتەوێت بە سۆسیال- دیموکراتەکەنی بگەیەنیت کە خەڵکی هەرێم لەگەڵ ڕیفراندۆمە ئەوەت لێک نەیاوەتەوە کە هەم “سۆسەکان ” و هەم ئەوانی تریش پێت بڵێن : بێ زەحمەت کێ بڕیاری لەسەر ئەم ڕیفراندۆمە یاوە..؟ گەر ووتت حیزبی دەستەڵاتدار ، جگە لە پێکەنین چاوەڕوانی هیچ وەڵامێکی تر مەبە، چونکە تۆ کە وەک سابون و شامپۆ ڕیکلامێکی زۆر بۆ دیموکراسیەتی دەستەڵاتی هەرێم ئەکەیت چاک ئەزانیت کە لەو وڵاتانەی تۆ زوو زوو بە ناوی سۆسەکانی هەرێمەور سەردانیان ئەکەیت، ئەو جۆرە پرۆژە و بڕیارانە لە پارلەمانەوە دەر ئەچێت نەک کۆبونەوەی دوو حیزبی نەوت فرۆش و چەن نیوە حیزب و چارەکە لایەنێک، جا ئێوەیەک کە لەسەر بچوکترین خاڵی هاوبەش لەگەڵ سۆسیال- دیموکراتەکانی دونیا کە مەسەلەی دیموکراسی و سیستەمی پارلەمانی دەنگی خەڵک یەک نەگرنەوە ئیتر چۆن باس لە ڕیفراندۆم و سەربەخۆیی و مافی چارەنوسی خەڵک بە دەنگی خەڵك ئەکەیت..!

خۆ حیزبەکانی ئینتەر- ناسیونال وەک حیزبەکەی تۆ نیە بە (شەرعیەتی شۆڕشگێڕیی)! خۆیان سەپاند بێ و رەدو کەوتنی خێڵ و تاک ڕەوی بخەنە جێی پرینسیپە سەرەکیەکانی دیموکراسی و هەڵبژاردن بە دەنگی خەڵک نەک حیزب..کەسێک خۆی بە سۆسیال- دیموکرات بزانێ و ببێتە پردی پەڕینەوەی دەستەڵاتێکی دز و خۆسەپێن و دژ بە خەڵک بەرەو بەدیهێنانی مەرامە گومان لێکراوەکانی ، ئەبێ دوا کەس بێت باس لە ڕیفراندۆم و سەربەخۆیی بکات چونکە ئەو خودی خۆی سەربەخۆ نیە و لە فەلەکی دەستەڵات بە ڕاست و چەپا ئەخولێتەوە…

مەسەلەیەکی تری ئەو کۆبونەوەیە ئەوە یە کە ڕێک پێچەوانەی ئەوە بوو کە باسی لێوە کرا بەوەی دیاری کردنی ڕیفراندۆم ڕووداوێکی مێژووییە، کە بڕیارەکەی بنەماڵە و چەپڵە لێدەرەکانی پشتەوەی ،نە مێژوویی و نە جوگرافی و تەنانەت ڕیازیش نەبوو، چونکە بڕیاری مێژوویی کە بۆ خەڵک وبە ناوی خەڵکەوە بێت ئەبێتە مایەی دڵخۆشی و کاردانەوەی ئیجابی لە لایەن توێژە جیا جیاکانی خەڵکەوە، بەڵام بینیمان جگە لە پارتی پاشکۆی بنەماڵە و “کۆرس”ەکانی کەسی تری دڵخۆش نەکرد ، خەڵک بە بڕیارێک دڵخۆش نابێت کە ببێتە مایەی درێژەیان بەدەستەڵاتێکی حوکمڕانی کە جگە لە نەگبەتی و برسێتی و لێقەوماوی هیچ بەر و بومێکی تری بۆ نەبوە.. گەر ئەو بڕیارە موسبەقەی ڕژێمەکەی هەرێم “مێژوو”یی بوایە ئەبوایە میدیاکانی دەرەوەی دەستەڵات دەیان کۆڕ و کۆبونەوەی پشتگیرییان بۆ ساز بکردایە، بەڵام ئێمە دیمان جگە لە میدیا پاشکۆکانی بنەماڵە کەسی تر هەلهەلەی لێنەیا و کەسیش سەر چۆپی نەگرت تەنها سەرچۆپیەکی زەردو لەوسەرەوە سەرچۆپیەکی سەوز، بگرە بە دەیان کەناڵ و ڕۆژنامە و سایتی میدیایی هەرێم لە مەترسییەکانی بڕیاری ئەم بەناو ڕیفراندۆمەیان ووشیار کردۆتەوە کە لە حاڵەتێکا سەر بگرێت نەهامەتی و ئەزمەکان کاریگەرتر لە جاران بۆ ماوەیەکی دوور و درێژ بەردەوام ئەبێت .. مێژوو لەگەڵ خەڵکە و دەستەڵاتی فەرمانڕەوای هەرێم دژ بە خەڵکە ئیتر چۆن ئەکرێت بڕیارێکی دژ بەخەڵک بە”مێژوو”یی وەسف بکرێت و جگە لە دوڕاوەکان کێ بەو ئاوزەی بنەماڵە هەڵئەپەڕێت..؟
جگەلەمانەش ئێستا میدیا حاشیەکانی بنەماڵە خەڵکی هەرێمیان کردوە بە دوو بەرەوە : بەرەی سەربەخۆیی و بەرەی ئەنتی سەربەخۆیی، جا کە وەستان لە ڕووی دیکتاتۆری و جەردەیی و بەتاڵان بردنی سەروەت و قووتی کۆمەڵانی خەڵک ئەنتی سەربەخۆیی بێت ، ئەبێت هەموومان شانازی بەو ئەنتییەوە بکەین وەک شانازی کردنی ئەوان بە پاشکۆیەتی بنەماڵە و کۆیلەیەتیان ………………………………………………… ئەم بە ناو ڕیفراندۆمە ” فڕ فڕۆکە” یەکە بە ڕەشەبای نەهامەتییەکانی خەڵک ئەخولێتەوە…..

بارزانی لە چاوپێکەوتنێکیدا لەگەڵ ڕۆژنامەی (لومۆند) ی فەرەنسی، کە ڕۆژی ٢٣ ی شوبات ئەنجامیداوە، لە سەرەتای مانگی سێی ئەم ساڵ تەواوی چاوپێکەوتنەکە لە سایتی (ئێن ئاڕ تی) بە نوسینی سۆرانی نوسرابوو کە بارزانی لەبارەی ئەنجامدانی هەڵبژاردنەوە ڕایگەیاندوە “لە مانگی ٩ دا دوو هەڵبژاردن دەبێت؛ سەرۆکایەتی و پەرلەمانی، ئەو خۆی کاندید ناکاتەوە، دەشڵێت “دەمەوێت هەموو ئەو کاتەی کە لە بەردەستمدا دەبێت، تەرخانی بکەم بۆ پرۆسەی سەربەخۆیی”

پاش تەواوبونی وادەی دوساڵی بارزانی هەروەك لە چاوپێکەوتنەکەدا بەگشتی خۆی دەڵێت بەهۆکاری جەنگی داعشەوە ماومەتەوە لە پۆستەکەمدا، وەلە وەڵامێکی تردا دەڵێت لە هەڵبژاردنەکانی مانگی ٩ی ٢٠١٧دا خۆی کاندید ناکاتەوە بۆ ئەوپۆستەی ئێستا بەنایاسایی تێیدا ماوەتەوە” من وەك نوسەرێكی و لێکۆڵەر لە بارزانی و مەبەستی لە دەسەڵاتدا ، دەستبەرداری پۆستی سەرۆکایەتی و ئەنجومەنی ئاسایشی هەرێم نابێت و دەبێت تا سەر لەژێر کۆنترۆڵی پارت و بنەماڵەکەیدابێت.

مەسعود بارزانی لە پۆستی ماوە بەسەربردوی سەرۆکایەتی هەرێمدا دەمێنێتەوە تا هەڵبژاردنکانی داهاتوو وە خۆیشی کاندید دەکاتەوە بۆ هەمان پۆست “بەسیناریۆیەکی دی یان بە هەمان شێوەی نایاسایی و بەهێزی هەڕەشە و بیانو” گوتاری خۆی دوبارە ڕەوانە دەکات بۆ لایەنە سیاسیەکان ئەمەش لەکاتێکدا دەگوترێت لەدوای وادەی تەواوبونی وادەی هەشت ساڵی بە پڕۆژەیەکی ڕیکلامی تا لە پۆستەکەیدا بمێنێتەوە دەرکەوت بەهۆی کەسی نەشیاو بۆ ئەو پۆستە لە بەرواری ٢٠ ی ئابی ٢٠١٣ دوو ساڵی بۆ نوێ کرایەوە و بڕیاربوو بارزانی لە ٢٠ی ئابی ٢٠١٥ ا دواین وادەیبێت لە پۆستی سەرۆکایەتی هەرێم بەڵام سەرۆکی پارتی یاسای بەزاندووە و تا ئەم ساتەوەختە بەنایاسایی لەو پۆستەدا ماوەتەوە و بەدور نازاندرێت جەنگێکی ناوخۆی لەسەر هەڵگیرسێنێت هەر ئەم هەڕەشەیە بەرپرسی حیزبەکان دەڵێن ئێمە شیاونین بۆ ئەو پۆستە تا بارزانی لەسەر کورسی سەرۆکایەتی گیان لەدەستدەدات!؟

لە ناوەڕاستی مانگی ٨ ی ٢٠١٥دا پارتەکەی مەسعود بارزانی پێشنیازێکی بۆ لایەنە سیاسی یەکان نارد، لەکورتەی سەرەوەی پێشنیارەکەدا هاتبوو بارزانی بەتەواوی دەسەڵاتەكانیەوە لە پۆستەكەیدا دەمێنێتەوە و ڕازیشە سەرۆك لە پەرلەمان هەڵببژێردرێت بە مەرجێ! گۆڕینی سیستەمی سەرۆكایەتی دوابخرێت بۆ دووساڵی تر بەچەند مانگێك پێش هەڵبژاردن!؟ واتا لە ماوەی پێش دوومانگی هەڵبژاردنەکاندا دەسەڵاتی سەرۆکایەتی کەمبکرێتەوە، نەکا بارزانی کاندید نەبێت، لەگەڵ بڵاوکردنەوەی پێشنیازەکەی پارتی لایەنە سیاسیەکان کەوتنە خۆو دوپاتیانکردەوە وەك ئەودێڕەی کۆتایی لای سەرەوە ئاماژەم پێکردوە! کە کەسێك شك نابەن بۆ پۆستی سەرۆکی هەرێم جگە لە مەسعود بارزانی، لێرەدا ئاماژە دەکەم، کە مەسعود بارزانی لە پۆستی سەرۆکی هەرێمدا بەنایاسایی دەمێنێتەوە تا هەڵبژاردنەکانی داهاتوو، وە بە هەمان هاوشێوەی ڕابوردوو، وە هەموارکردنەوە دەستور ناکرێت و خۆیشی کاندید دەکاتەوە و دەشکرێتەوە بە سەرۆکی هەرێم، لێرەدا تەنها لایەنێك هەیە دژی ئەم شێوە هەڵبژاردنەیە “ئەویش تەنها لەڕوانگەی مێدیایەوە دەسەڵاتی خۆی نیشان ئەدات و نابێتە ڕێگیری لە هەر مەبەستێکی پارتی دیموکراتی کوردستان و بنەماڵەی بارزانی”.

لە ساڵی ٢٠١٥دا نوسەرێکی دیار گوتارێکی نوسی بۆ پۆستی سەرۆکایەتی هەرێم بەناوی “كورد پیاوی تیا نییە”! ئەمە ئاماژەیەکە کە تەواوی ئەو بێویژدانیەیی سەرۆك حیزبەکان هەیانە و ناهێڵن خەڵکی لێهاتوی یاسایی بێنە کایەی سیاسییەوە “جا هەڵبژاردنەوەی هەمان کەسایەتی دەکەوێتە بڕیاری دەنگدەر لەوانەی عاریان نەناوە و شەش مانگە موچەی وەرنەگرتووە. ئەوانەی دەنگی پێدەدەن و دڵنیان بارزانی موڵکی گشتی داگیرکردوە و دەیان کۆمپانیای نەوتی زەوتکردوە . ئەوانە دەنگ دەدەن بە بارزانی کە ساڵەهای ساڵە بەبەر چاویانەوە بەرپرسەکان بەتانکەر نەوت ئاودیودەکەن هەرچەند ئێستا بووەتە بۆری.

ئەم بەیت و بالۆرەی پارتی بەناوی سەرۆکی حیزبەکەیەوە ئەنجامی ئەدا تەنها ئامانجێکەو شتێکی دیـ نیە ئەویش مانەوەی بارزانی لە پۆستی سەرۆکایەتی هەرێم” پلانی پارتی لە دو قۆناغدایەو دەیهەوێ بەقۆناغی یەك دوەم بکاتە ئامانج ڕیفراندۆم لە ئێستا یان داهاتودابێت هەردەبێت ئەنجامدرێت وەك ئەرکێکی سروشتی نەتەوەیی.

لەم وەرزەی سیاسی ئێستای باشورو خراپی باری دارایی و ناکۆکی نێوان لایەنەکان و پێشێلکردنی یاسا ، وەك بارزانی کە یاسای پێشێلکردوەو بەنایاسایی لە پۆستی سەرۆکی هەرێمدا خۆی هێشتۆتەوە ، هەروەك دەبینین و دەبیستین تەنها پارت و مێدیای خۆی وەك سەرۆک ئاماژەی پێدەکەن لەگەڵ چەند سەرکردەیەکی حیزبەکانی دی کەبونەتە دارگۆچانی جا بەهەر هۆکارێکی سیاسی و گیرکردنبێت ! مەبەست لە ڕیفراندۆم هێشتنەوەی دەسەڵاتی پارتی و بەهێزکردن و فراوانبونی هێزی حیزبەکەی و پاڵپشتە بۆ هێشتنەوەی دەسەڵاتی پارتی و خۆکاندیدکردنەوەی بۆپۆستی سەرۆکی هەرێم.

حیزب وای لەخەڵک کردوە بەجۆرێك هەڵە تێبگەن دۆست بەدوژمن هەژمار بکەن و دزی و گەندەڵی بەپیشە بزانن “کارکردنیان جگە لەکۆیلایەتی ناوێکی شایستەی نیە” هەر لەبەر ئەم چەندێڕ خەڵکانێك لایانوایە هەرکەسێك پشتیوانی لە خزمەتگوزاری و پڕۆژەیەك کرد لەلایەن حیزبەوە بەسەندکرابێت “ئەوکەسە بۆتە حیزی” جا لێرەدا شتی زۆرمان وەبیردەکەوێتەوە و گوتراوە و وەلاماناوە “کۆمەڵێك هەن جگە لە قسەی خۆی بڕوای بەهی کەسی ترنیە وە کۆمێنتی بۆی نیە ئەوەش هێشتنەوەی لەقوڵایی حیزبدایە و بەدێڕەکان ناوێرن”.

کەسانێك “بەجۆرێك کۆیلەی حیزبن کە کاربەڕێکارانی حیزبەکەی تاودەدەنە ململانێ و دژایەتی چەواشەکاری و ڕاستیەکان لەخەڵك دەشارنەوە، ڕێگەی هەڵەیان گرتوە و لەبەرژەوەندی خەلك و نیشتماندانین و قڕوقەپیان لێی کردوە ناحەقی قبوڵدەکەن ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ بەرژەوەندیە خۆیەکان یەکێکە لەو هەڵانەی کە کۆیلەکان بڕوایان بە سارستانی نوێنیەو بەردەوام دوپاتی دەکەنەوە”.

دواینەی ئەم وتارەم بۆ هەڵبژاردنەکانی 2017 ، ئەوانەی پەنجە لەمەرەکەب هەڵدەکێشن دڵنیان لەوەی ڕۆژانەی گومرکی ئیبراهیم خەلیل پتر لە یەک ملیۆن دۆلارە ە دڵنیاشن لەوەی پتر لە دەیان کۆمپانیای نەوتی تەنها بۆ خێڵ و بنەماڵەکەی بارزانیەو لەهەمان کاتدا کەوتونەتە ئەوەی ناڕەقەی خۆیان بفرۆشن بۆکڕینی نانی سبەی، ئەوانە دەنگ دەدەن بە ناحەق بەئاگان لەو ڕۆژەی لەسەر داوای مەسعود بازانی گاردی کۆماری سەددام دەبابەی هێنایە هەولێر و ٣١ی ئاب ی کردە گەورەترین سەرکەوتنەکانەکانی خەباتی خۆیان و ئەمڕۆژەیان بۆ خۆیان بەئامانج گەیاندوە ، ویژدانتان هەبێت و بیری نەتەوەیی بکەنە دادگا بۆ ئەوانەی بازرگانیتان پێوە دەکەن .

فەرەیدون کونجرینی ١١ / ٦ / ٢٠١٧