كۆڵان كۆڵان گێڕانه‌وه‌ … 66 …. كه‌ریم كاكه‌

حه‌مه‌ شێت ده‌یگۆ: محه‌مه‌د، وه‌ره‌ بگه‌ ئۆمه‌تت، له‌ ئۆمه‌تت..

٦٦

حه‌مه‌ شێت، حه‌مه‌ شێت ده‌گریێ، حه‌مه‌ شێت كه‌شكۆل له‌ كۆڵه‌ بێ ماڵه‌، ماڵ له‌ هه‌موو جێیه‌، به‌ڵام من هه‌ر له‌ ناو قه‌یسه‌ری و گه‌راجه‌كه‌ی پشت بانق و پێش ده‌رگای مزگه‌فتی شێخی چۆلی ده‌مدی، ئه‌و حه‌مه‌ شێته‌، وه‌ك ده‌ڵێن وه‌لیه‌، پیاوچاكه‌، نووری لێده‌بارێ، پۆلیسه‌كه‌ی ماڵ له‌ كۆڵانی پشت قوتابخانه‌ی زێوه‌ر، سوێندی به‌ قورئان ده‌خوارد، نیوه‌ شه‌وی زستان له‌ ناو قه‌یسه‌ری نووری حه‌مه‌ شێتی دیتووه‌، زۆر كه‌س شایه‌دی له‌ نووری حه‌مه‌ شێت ده‌ده‌ن، كوڕه‌كه‌ی پلكه‌ زرێخ كه‌ دواتر له‌ مووسڵێ له‌ قه‌ناره‌یان دا، ده‌یگۆ: ئه‌و حه‌مه‌ شێـته‌م به‌ ترومبێلی خۆم بردۆته‌ مووسڵێ، له‌ نزیك نه‌بی یونس، له‌ گه‌راجی هه‌ولێرم داناوه‌ و وه‌كات گه‌ڕاومه‌ته‌وه‌ هه‌ولێر، ده‌بینم حه‌مه‌ شێت وا له‌ له‌گه‌راجی مووسڵێ راكشاوه‌ و پرخه‌ پرخی خه‌ویه‌تی، زۆر كه‌س ئه‌و فڕینه‌یان له‌ حه‌مه‌ شێت دیوه‌ و ده‌یانگوت:
حه‌مه‌ شێت سواری داره‌كه‌ی ده‌ستی ده‌بێ و ده‌فڕێ
كوڕه‌كه‌ی پیرخدر، شتێكی نزیك له‌وه‌ی گۆتبوو:
خۆ حه‌مه‌ شێت نیم
به‌ تریفه‌دا بچمه‌ ئاسمان و
به‌ داوی گزنگدا بێمه‌وه‌ زه‌وی.
حه‌مه‌ شێت منداڵیشی چاكده‌كرده‌وه‌، ژنان كاتێ له‌ مام جوبرایلی بۆنبڕ ئومێدبڕ ده‌بوون، په‌نایان بۆ گه‌ڵ و گونی حه‌مه‌ شێت ده‌برد، ئه‌ها، ببینه‌ ئه‌و ژنه‌ كه‌مێك عه‌باكه‌ی هه‌ڵكرد و به‌ دیاریه‌وه‌ دانیشت، ببیسته‌ چ ده‌ڵێ:
له‌ ده‌وری وه‌جاغت گه‌ڕێم، فووێك له‌ كوڕه‌كه‌م بكه‌.
له‌ولاوه‌ دووكانداره‌ كه‌شیده‌ له‌سه‌ره‌كه‌ چاوی لێیه‌، پێده‌كه‌نێ و ده‌ڵێ: خودایه‌ مراكه‌ هۆشه‌ك رووكه‌ سه‌ری ئه‌و خه‌ڵكه‌.
حه‌مه‌ شێت خۆی خڕده‌كاته‌وه‌ وكه‌مێك گه‌ڵ و گونی ده‌شارێته‌وه‌ و شتێ له‌ زاریه‌وه‌ دێته‌ ده‌رێ، كێ ده‌زانێ چیه‌! ژنه‌ منداڵه‌كه‌ی له‌ باوه‌ش ده‌كات و ده‌ڕوات، هێشتتا پێی نه‌خستۆته‌ سه‌ر كۆسپی ده‌رگای حه‌وشه‌، هه‌واڵی چاكبوونه‌وه‌ی منداڵه‌كه‌ی له‌ كۆڵانێ زاره‌و زار ده‌كات.
ژنه‌ پڕ پێكه‌نینه‌كه‌ ئه‌و ژنه‌ی له‌ فریشته‌ درۆ بببینی له‌وی نابینی، منیش رووداوه‌كه‌م له‌بیره‌، كوڕه‌كه‌ی دیاره‌ نۆك زۆر ده‌خوات، تووشی گێران ده‌بێ، قه‌بز ده‌بێ، چه‌ند دكتۆری پێده‌كات، هۆقنه‌شی لێده‌ده‌ن، نایه‌ و نایه‌، له‌ ماڵی ئێمه‌ وای گێڕایه‌وه‌:
بردم له‌ سه‌ر كۆشی حه‌مه‌ شێتم دانا كه‌ له‌ سێكوانه‌كه‌ دانیشتبوو، پشته‌ ده‌ستێكی له‌ پشتی دا، خودا له‌ چاوانم بكات، ئه‌گه‌ر درۆبكه‌م، دوو سێ شه‌قاو دوورنه‌كه‌وتبووینه‌وه‌، له‌ پێش دووكانی قه‌نه‌فڵفرۆشه‌كه‌ فیڕاندی، دنیای نه‌هێشت، قه‌یسه‌ریی سواخ دا، هه‌ر بابا بوو كه‌پووی خۆی ده‌گرت و تیژ تێده‌په‌ڕی.
حه‌مه‌ شێت ئێستا به‌ كوڵ ده‌گری، شار گوێ له‌ گریانی حه‌مه‌ شێت ده‌گرێ، شار له‌ گریانی وی ده‌ترسێ، ئاخر هه‌ر جارێ گریابێ مسۆگه‌ر شتێ قه‌وماوه‌، گریانیش چه‌ندی به‌كوڵتر بێ، فرمێسكی چه‌ندێ درشتتر بێ، قه‌واره‌ی قه‌ومان گه‌وره‌تره‌، گریانی ئه‌و رۆژانه‌ی حه‌مه‌ شێت له‌ چ گریانان ناچێ، ئه‌و گریانه‌ نیه‌ كه‌ عیزرائیل دابه‌زیبێته‌ سه‌ر بانی پیاوچاكێ، سه‌ردارێ، ، یان رێی گرتبێ له‌ سوارچاكێ، ناودارێ، یاخود حه‌مه‌ ده‌ڕنافیزێ، گازێ، سه‌ره‌ چه‌كوچه‌ك، ده‌مه‌ كێردێك، بورغیه‌ك، په‌له‌ ئاسنێك له‌ جۆڕكه‌كه‌ی دزرا بێ، حه‌مه‌ شێت گچكه‌ترین شتیان لێدزیبا، كه‌پووی له‌ ئاسمان ده‌كرد، فرمێسكی هه‌ڵده‌وه‌راند، گریانی ئه‌وجاره‌ی جیایه‌، ئاسمان له‌ ته‌مه‌نی خۆی هه‌وری وای به‌ سه‌ر زه‌ویدا نه‌ڕژاندووه‌، زه‌وی دڵۆپه‌ بارانی وا درشتی نه‌دیتووه‌، گریانی حه‌مه‌ شێت قه‌یسه‌ریی هه‌راسانكردووه‌، قه‌یسه‌ریی له‌ وڕێنه‌ گرتووه‌، وه‌ك ده‌ستیان لێَوه‌شاندبێ وایه‌، قه‌یسه‌ری په‌رته‌، قه‌یسه‌ری تێكه‌ڵوپێكه‌ڵه‌، قه‌یسه‌ری قسه‌ هه‌ڵده‌بزڕكێنێ، به‌ قسه‌ی كوڕه‌كه‌ی پیر خدر بێ، بزانه‌ له‌ قه‌یسه‌ری چ رووده‌دا:
((مام خه‌لیل پیاڵه‌ی له‌ ده‌ست ده‌له‌رزێ و له‌بیریده‌چێ باقی بداته‌وه‌، هه‌یه‌ پیاڵه‌ به‌پڕی ده‌مه‌ونخوون ده‌كاته‌وه‌، بۆنبڕه‌كه‌ كه‌پووی له‌ ئیش كه‌وتووه‌، چ بۆن ناكات، زێڕنگر له‌ عه‌یار هه‌ڵه‌ ده‌كات، په‌نیرفرۆش په‌نیری كوێستان ناناسێته‌وه‌، مه‌لای مزگه‌وتی گه‌وره‌ میحراب نابینێته‌وه‌، كورتاندروو شووژنی به‌ ده‌سته‌وه‌یه‌ له‌ باتی بۆ كورتانی ببات له‌ رانی خۆی راده‌كات، مسگر سه‌ری له‌ پیشه‌ی خۆی ده‌رناچێ، كۆتاڵفرۆش كه‌تان به‌ عه‌مباره‌سۆت ده‌بینێ، ته‌نه‌كه‌چی و په‌له‌مێزچی چ له‌ پێشه‌ خۆی نابینێ و به‌ چه‌كوچان وه‌رگه‌ڕاوه‌ته‌ سه‌ر عه‌رد و لێده‌ و لێده‌، گۆشتفرۆش نه‌رمك به‌ ئێسك ده‌فرۆشێ، بۆنفرۆش قۆله‌نیا له‌ ئاو جیاناكاته‌وه‌، پینه‌دۆز دوو پێڵاو لێكدی ده‌دوورێ، ته‌ڕه‌فرۆش له‌ جیاتی ده‌سكه‌ كه‌ره‌وز كیسه‌ی پاره‌ ده‌خاته‌ ده‌ستی كڕیاره‌وه‌، كه‌وباز قه‌تێی لێبۆته‌ كه‌و، په‌ڕه‌چی سه‌ری خۆی په‌ڕه‌ ده‌كات، خمچی چ نابینێ شه‌رواڵی خۆی له‌ خم هه‌ڵده‌كێشێ، گۆزه‌فرۆش تا گۆزه‌یه‌ك ده‌فرۆشێ ده‌ی له‌ ده‌ست ده‌شكێ، له‌ناو ده‌ڵاڵخانێ پیرێژنێ ده‌رپێیه‌ك به‌ سه‌ر ده‌ستیه‌وه‌ و ده‌ڵێ: كه‌وێ، ئه‌و كه‌وێیه‌ هه‌رزان و تاڵان، ره‌ژووفرۆش بانگده‌كات: وه‌رنه‌ په‌نیران! ته‌ڵه‌ وفاقفرۆش ده‌ڵێ: وه‌ره‌، ته‌ڵه‌ به‌ مشكه‌وه‌! لانكفرۆش: لانك به‌ منداڵه‌وه‌، تاقه‌ كه‌سێ خوا لێی نه‌گۆریبێ و وه‌ك خۆی قسه‌ بكات، ئه‌و كوڕه‌یه‌ كه‌ پڕ به‌ كۆڵانه‌كانی قه‌یسه‌ری گازده‌كات: ده‌رمانی كێچ و ئه‌سپێ، سه‌د به‌رده‌ چه‌رخ به‌ درهه‌مه‌ك..))
كوڕه‌كه‌ی پیر خدر قه‌یسه‌ریی ناو فرمێسكی حه‌مه‌ شێتی وا نیشاندابۆوه‌.
له‌و رۆژانه‌ هه‌ر كێ حه‌مه‌ شێت ببینێ و ئه‌زموونی ده‌گه‌ڵ گریانی وی هه‌بێ، زاریش هه‌ڵنه‌هێنێ، له‌ دڵه‌وه‌ ده‌ڵێ:
خودایه‌، ئه‌و كاره‌ساته‌ی له‌گه‌ڵ فرمێسكی حه‌مه‌ به‌ رێوه‌یه‌، سووكتری بكه‌.
به‌ڵام پلكه‌ عه‌یشێ، مجێوره‌كه‌ی سه‌ید مارف ده‌ڵێ: ئه‌و به‌ڵایه‌ی له‌ لای خوداوه‌ له‌ ئاسمانێوه‌ به‌ربێته‌وه‌، هه‌موو دنیا ده‌ستی بداته‌ به‌ری، ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر عه‌رد و ناگیرێته‌وه‌.
پلكه‌ به‌ندبێژ كه‌ ماوه‌یه‌ك بوو له‌ به‌ند چووبۆوه‌، به‌ندێكی خسته‌ سه‌ر زاری گه‌ڕه‌ك:
حه‌مه‌ شێتی چه‌مبه‌ری
نووربه‌خشه‌كه‌ی قه‌یسه‌ری
كه‌س نازانێ كێنده‌ری
وه‌كی ژنان ده‌گری
حوكمه‌تۆكت به‌ڵاگێڕ بێ
گریانت پڕ خێر و بێر بێ
به‌لاشاوه‌، كۆڵان كۆڵان، ماڵ ماڵ به‌ندی به‌ندبێژیان ده‌گوته‌وه‌، حه‌مه‌د مه‌ستان كردبوویه‌ گۆرانیه‌كی مه‌ستانه‌ش، له‌ ده‌و كه‌ندێ و له‌ بن باران ده‌یچڕی، خۆ مام عه‌جه‌می بابی ته‌یبی ئه‌و سه‌ری گه‌ڕه‌كێ كه‌ به‌ ساڵ كه‌س گوێی له‌ دوو قسه‌ی وی نه‌ده‌بوو، له‌ سه‌ر به‌رده‌بازی نزیك ماڵێ مه‌ به‌ گوێی خۆم بیستم (حه‌مه‌ شێتی چه‌مبه‌ری)ی ده‌گۆته‌وه‌، له‌ گه‌ڕه‌كێ ته‌نێ شاتكه‌ شێت بوو فشه‌ی به‌ قسه‌ی پلكه‌ به‌ندبێژ ده‌هات:
پلكه‌ حه‌بیب ئه‌گه‌ر له‌و شتێتتر نه‌بووبێ، له‌ گریانی حه‌مه‌ شێته‌وه‌، خێر و بێر ده‌بینێته‌وه‌؟!
زستانێكی تووشه‌ ئه‌و زستانه‌، لێره‌وه‌ تا قه‌یسه‌ری سه‌رماوسۆله‌ و بارانه‌، له‌وێش گریانه‌، حه‌مه‌ شێت گیرنابێته‌وه‌، له‌گه‌ڵ دایكم له‌ ناو قه‌یسه‌ری ده‌سووڕێینه‌وه‌، ده‌گه‌مه‌ هه‌ر سێكوانێ، هه‌ر سه‌ره‌ كۆڵانێ، حه‌مه‌ شێت ده‌بینم، دانیشتووه‌ و هۆڕ هۆڕ ده‌گریێ، باشه‌ ئه‌و شێَته‌ بۆ له‌گه‌ڵ ئێمه‌ له‌ پێش ئێمه‌ قه‌یسه‌ری ده‌كات، باشه‌ چۆن وا زوو ئه‌و هه‌موو كه‌ل و په‌ل و ئاسن و پاسنه‌ خڕده‌كاته‌وه‌ و له‌ پێشه‌ مه‌ ده‌گاته‌ پێشه‌ مه‌! گۆتمه‌ داكم:
دایه‌، ئه‌و شێته‌ له‌ هه‌موو جێیه‌كه‌.
دایكم ده‌ڵێ:
كوا؟ من نایبینم!
ئای دایكم حه‌مه‌ شێت نابینێ، ئه‌وه‌ خۆشه‌! دیاره‌ ئه‌و شێته‌ خۆی نیشانی هه‌موو كه‌س نادات، تا له‌ قه‌یسه‌ریه‌وه‌ گه‌یشتینه‌ جێی ئامانه‌ و سواربووین، بووینه‌ جله‌كه‌ر، نزیك قوتابخانه‌ی زێوه‌ر دابه‌زین، باران لێینه‌كردۆته‌وه‌، گوێم له‌ گریانه‌، گریانی حه‌مه‌ شێته‌، سه‌ر هه‌ڵده‌بڕم له‌ ناو بارانه‌وه‌ حه‌مه‌ شێتم دیت وا له‌و به‌ر له‌و جێیه‌ی دواتر بووه‌ (خانه‌ی مامۆستایان) به‌ دیار ئاسن و پاسنه‌كانیه‌وه‌ دانیشتووه‌، گۆتمه‌ داكم:
حه‌مه‌ شێت لێره‌ش هه‌یه‌
خستمیه‌ بن عه‌باكه‌ی خۆی، گوتی:
كوڕم، ئه‌وه‌ چیته‌، ده‌ڵێی ترساوی!
گه‌یشتمه‌وه‌ ماڵێش ده‌نگی گریانی حه‌مه‌ شێت ده‌هات، له‌ ناو گریانه‌كه‌شی قسه‌كی كۆنی خۆی به‌ هه‌ندێ ده‌سكاریه‌وه‌ ده‌گوته‌وه‌:
محه‌مه‌د، وه‌ره‌ بگه‌ ئۆمه‌تت، له‌ ئۆمه‌تت به‌م..
((حه‌مه‌ شێت دڵی نه‌تریوێنێ هیچ شتێ وا نایگریێنی)) ئه‌وه‌ قسه‌ی دایكه‌ زێنه‌بی دایكی كه‌رتكه‌ چاوه‌، ئه‌و ژنه‌ی هێند كووڕ ببۆوه‌ به‌ر له‌وه‌ی پێی بخاته‌ سه‌ر كۆسپی ده‌رگا، سه‌ری كه‌پووی لێده‌خشا، په‌له‌ به‌ردت تێگرتبا، له‌به‌ر كه‌پووی به‌ چ جێیه‌كی نه‌ده‌كه‌وت، كه‌پووی هێنده‌ی كێشكه‌یه‌ك ده‌بوو، كوڕه‌زاكه‌ی ناوی لێنابوو كه‌پوو كێشكه‌، ده‌یگۆ:
نه‌نه‌، كه‌مێك خۆت قیتكه‌وه‌، با دار لاستیقێك له‌كێشكه‌كه‌ی سه‌ر لێوت بده‌م.
دایكه‌ زێنه‌بیش گۆتبووی: هێنده‌ی له‌ گریانی حه‌مه‌ شێت ده‌ترسم، نیو هێنده‌ له‌و خه‌ونانه‌ ناترسم كه‌ به‌ بارینی به‌فر و خڕكردنه‌وی غورده‌ و به‌خشینه‌وه‌ی گۆشت و بزربوونی تاكه‌ پێڵاو و بیستنی زرمه‌ی گه‌وره‌وه‌، ده‌یانبینم.
به‌ كێشكه‌، كێشكه‌ی زستانه‌ تووشه‌كه‌م بیركه‌وته‌وه‌، به‌ر له‌وه‌ی حه‌مه‌ شێت بیقه‌ومێنێ، با تێر كێشكه‌ بین، له‌و زستانه‌ ئه‌گه‌ر بڵێم ئاسمانێك كێشكه‌مان خواردووه‌، درۆ نیه‌، دنیا هێند سارد بوو، كێشكه‌ به‌ ره‌وه‌ خۆیان به‌ ژۆرێدا ده‌كرد، وه‌ها سه‌رمابرده‌ڵه‌ ببوون، به‌ ده‌ست ده‌گیران، له‌بیرمه‌ بابم گرتنی كێشكه‌ی لێمان قه‌ده‌غه‌ كرد، به‌ڵام به‌ دزیه‌وه‌ هێره‌مان پێده‌كرد، ژۆرێ پڕی كێشكه‌ ده‌بوو، ده‌رگه‌مان له‌ سه‌ر داده‌خستن، ئه‌و كونالكه‌یه‌ی سه‌ر ده‌رگاشمان ده‌گرت كه‌ بابم بۆ په‌ڕه‌سێلكه‌ی كردبۆوه‌، ئیدی ده‌بووه‌ حیته‌حیت و زیقه‌زیق و جیكه‌ جیك و.. تووره‌گه‌یێ كێشكه‌مان ده‌گرت، یان له‌ ده‌رێ سێرمان داده‌نایه‌وه‌ و پاشۆلێ كێشكه‌مان له‌ بن ده‌ردێنا، ده‌بێت بڵێم من نه‌مده‌وێرا كێشكه‌ سه‌ربڕم، به‌ڵام له‌ چاكردن و كه‌وڵكردن ئازابووم، رۆژ هه‌بوو مه‌نجه‌ڵه‌ كێشكه‌یه‌كمان ده‌كوڵاند، یان له‌ سه‌ر سێرێ ده‌مانبرژاند، ئه‌و زستانه‌ كێشكه‌ له‌ بڕان بوو، رۆژانه‌ جه‌مێكمان گۆشتی كێشكه‌ بوو، له‌ ماڵی خۆشمان نه‌با، له‌ ماڵی فازیل رێحانه‌ هه‌بوو، له‌گه‌نه‌ كێشكه‌یه‌كی برژاو یان كوڵاوی ده‌هێنایه‌ سه‌ر ده‌رگای حه‌وشه‌، له‌گه‌ڵ كه‌ویارو ته‌یب وكچه‌كه‌ی حه‌مه‌د مه‌ستان و سێ چوارێكیدی وه‌رده‌گه‌ڕاینه‌ سه‌ر كێشكه‌، له‌بیرمه‌ مێرده‌كه‌ی ده‌لینگسۆر ده‌یگۆ:
كێشكه‌ زۆر مه‌خۆن، ده‌نا ده‌فڕن.
حه‌مه‌د مه‌ستان ده‌یگۆ:
قسه‌یتی، ئه‌وه‌ نیه‌ من به‌ چه‌ڵاوه‌كه‌ی به‌ ناو هه‌وردا ده‌فڕم.
حه‌مه‌د مه‌ستان، حه‌زی له‌ چه‌ڵاوی كێشكه‌ بوو، كچه‌كه‌ی ده‌یگۆ: ئه‌گه‌ر كێشكه‌مان هه‌بێ، بابم ده‌ڵێ: ده‌ی كێشكه‌كان زوو بخۆن، چه‌ڵاوه‌كه‌ی بۆ من بهێلنه‌وه‌.
له‌ گه‌ڕه‌كێ كه‌م منداڵ هه‌بوو، راوه‌ كێشكه‌ نه‌كات و به‌ دوویدا شه‌قینه‌بێ، ئه‌رێ كێ بوو، گۆتی:
كێشكه‌ش له‌ تاوی منداڵانی به‌لاشاوه‌ هاته‌ زمان و ده‌جریوێنێ وده‌ڵێ:
گۆشتم پارووه‌ك نیه‌
خه‌ڵك له‌ دووم شه‌قیه‌
تا گریانی حه‌مه‌ شێت كاره‌ساتی نه‌هێناوه‌، با له‌ بازارێش كێشكه‌یه‌ك بخۆم، زۆر جار كوڕێكم به‌ سه‌ر مه‌نجه‌ڵێكه‌وه‌ ده‌دی و له‌ ناو هه‌ڵمێ به‌ سێ ده‌نگا گازیده‌كرد:
كێشكه‌ی كورای، كێشكه‌ی كورای..
نازانم له‌گه‌ڵ كامیان بووم، داك یان باب، حه‌زم چووه‌ كێشكه‌، پاره‌م وه‌رگرت، نۆره‌م گرت، زۆری برد تا به‌رمكه‌وت، حه‌مه‌ شێتیش به‌ دیار كێشكه‌ی كوڵاوه‌وه‌ راوه‌ستابوو، هه‌ندێ چه‌ڵاوی به‌ سه‌ر له‌گه‌نه‌كه‌ی ده‌ستیدا كرد كه‌ سێ چوار جۆر شیوی تێدا بوو، ئه‌وه‌یه‌ (شیوی حه‌مه‌ شێت) كه‌ نێوی له‌ نێوان هه‌ردوو زێ، زێی گه‌وره‌ و گچكه‌ له‌ سه‌ر زارانه‌.
كێشكه‌ به‌ تام بوو، چه‌ڵاوه‌كه‌ی له‌ خۆی به‌تامتر، به‌ڵام تامی كێشكه‌ی ماڵێ، كێشكه‌ی ماڵی رێحانه‌ی نه‌ده‌دا، دواتر پێكه‌وتم، ئه‌وه‌ی له‌وێ له‌ ته‌نیشت دیواری یانه‌ی فه‌رمانبه‌ران، ئه‌و یانه‌یه‌ی به‌ دوو سێ پشكه‌ گۆشت شاعیری ئه‌ی ره‌قیبی كوشت، به‌ دیار حه‌مه‌ شێته‌وه‌ خواردم كێشكه‌ نا ره‌شۆڵه‌ بوو.
ئه‌و به‌ری ماڵێ كه‌سكده‌چێته‌وه‌، تا چاو بڕكات كه‌سكاییه‌، له‌ ماڵێ مه‌ له‌ سه‌ر بانێش گیا ده‌ڕوا، له‌ سه‌ر دیواری حه‌وشه‌ گیا ده‌ڕوا، گه‌نم ده‌ڕوا، له‌و به‌ری كه‌ندێوه‌ ماڵی ئێمه‌ ده‌تگوت به‌هاره‌، له‌ سه‌ر بانی ئێمه‌ به‌هار زوو ده‌هات، هێشتا نه‌ورۆز نه‌هاتووه‌، دیاره‌ به‌هار له‌ رێیه‌، به‌ڵام گه‌یشتۆته‌ ماڵی ئێمه‌، كاك مه‌جید ئه‌و پیاوه‌ی ده‌تگوت هه‌ر ئێستا له‌ پاكه‌ت ده‌رهاتووه‌ و بای پێنه‌كه‌وتووه‌، ماڵیان له‌ ئیسكان بوو، ده‌یگۆته‌ بابم:
خانووی قوڕ ئه‌وه‌ی خۆشه‌، سه‌ر بانیشی چیمه‌نه‌.
گوێم لێیه‌ كاك مه‌جید ده‌ڵێته‌ بابم:
تێكچوو، ده‌روێش، تێكچوو، خراپ تێكچوو.
بابم ده‌ڵێ:
كاك سه‌ید، ئه‌وه‌ی هه‌بوو، هه‌موو چوو.
دایكیشم ده‌ڵێ:
گریانی حه‌مه‌ شێت له‌ خۆڕا نه‌بوو.
چ له‌و چوو و تێكچووه‌ تێنه‌گه‌یشتم، تا مێردی ده‌لینگسۆر نه‌یگۆ: ((نه‌ پێشمه‌رگه‌ ما، نه‌ جاش هه‌ر كه‌سه‌ لۆ ماڵی خۆی)) من نه‌مزانیبوو شۆرش به‌ سه‌ر خۆیدا رووخابوو، هه‌ر پێشمه‌رگه‌یه‌كی كه‌وتبووه‌ جێیه‌كی، ئه‌وه‌تا قل قل، دوو دوو، سێ سێ، بێ چه‌ك، به‌ سه‌ر و ریشی تۆزاویه‌وه‌ دێنه‌وه‌، بێ سڵاوكردن به‌ كۆڵانێدا دێن، سه‌ر بڵند ناكه‌ن به‌ ئه‌سپایی ده‌ركه‌ی حه‌وشه‌ ده‌كه‌نه‌وه‌ و نایه‌نه‌وه‌ ده‌رێ، هاتنه‌وه‌ ئه‌و پیاوانه‌ی پار ئه‌و ده‌مه‌ له‌ تاریكی و به‌ چه‌كه‌وه‌ شاریان به‌جێهێشت، ئه‌وه‌تا ئێستا به‌ رۆژی رووناك، بێ چه‌ك هاتنه‌وه‌، پیاوانی گه‌ڕه‌ك هه‌موو هاتنه‌وه‌، قل قله‌ نه‌بێ ئێستاشپێوه‌ نه‌هاتنه‌وه‌: قادر شۆڕه‌بی، كوڕه‌ قۆزه‌كه‌، سه‌عید، كوڕه‌كه‌ی ماڵ له‌ حه‌سارێ.
خه‌ڵك حه‌په‌سا، هه‌بوو چاوی خۆی هه‌ڵده‌پشێوا، پێیوابوو خه‌ونه‌، هه‌بوو به‌ په‌رجووی ده‌زانی، ده‌یگۆ:
چیایه‌كی گه‌وره‌ له‌ سه‌فین گه‌وره‌تر، له‌ چاوترووكانێك ببێته‌ هه‌ڵم و به‌ ئاسماندا بچێ، موعجیزه‌ نه‌بێ، ئه‌دی چیه‌؟!
هه‌بوو ده‌یگۆ:
من مه‌لا مسته‌فا بناسم، شتێكی له‌ بن سه‌ره‌، به‌ هه‌وه‌نته‌ ئه‌و خه‌ڵكه‌ به‌ره‌للا ناكات، هه‌ر دیتت شتێكی كرد به‌ خه‌یاڵی كه‌سدا ناچێ.
له‌ وه‌ڵامی ئه‌و قسه‌، هه‌یه‌ ده‌ڵێ:
لۆ خۆت وه‌ بڵێ، ئاردی ناو دڕك خڕناكرێته‌وه‌.
گه‌وره‌ و درشت كه‌وتنه‌ جووندانێ:
شای قوونده‌ر، شای ناكه‌سبه‌چه‌، ئه‌وه‌ی به‌ سه‌ر هێناین.
جه‌زائیر، جه‌زائیر، ئه‌ه! به‌ر بوومه‌له‌رزه‌ بكه‌وێ و پشیله‌یه‌كت ده‌رنه‌چێ.
هه‌موو خه‌تای گای بنه‌یه‌، ئه‌مه‌ریكا، ئه‌مه‌ریكا، ئه‌وه‌ سه‌ودا به‌ دنیاوه‌ ده‌كات، ده‌ك ده‌ریا هه‌ستێ و نوقمت بكات.
سه‌دام، سه‌دام ئه‌و مل ره‌شه‌ی ته‌نیشت حه‌سه‌ن به‌كر، ده‌ك له‌ بن قه‌ناره‌ بتبینم.
شاتكه‌ شێت ده‌ڵێ:
هیچتان هێنده‌ی حه‌مه‌ شێتی لێنازانن، بڕۆن له‌و بپرسن.
به‌ر له‌وه‌ی بزانین له‌ كن حه‌مه‌ شێت چ باسه‌، قسه‌یه‌كی پیری سوارچاكانم بیركه‌وته‌وه‌، چوومه‌ سه‌ید مارف، گۆڕستان یه‌ك پارچه‌ سه‌ید مارفه‌، كه‌سك كه‌سك، كه‌سك ده‌چێته‌وه‌، سه‌ر گۆڕی پیری سوارچاكان بستێ گیای لێ رواوه‌، تازه‌ فێری خوێندنه‌وه‌ی فاتیحا ببووم، فاتیحایه‌كی ره‌وان و بێ گرێم بۆی خوێند، دوای فاتیحا لێمپرسی:
ئه‌رێ، باپیره‌، ئه‌تۆ نه‌تگۆ، دنیا بۆ زه‌نگار له‌ پێیانه‌؟
پیری سوارچاكان زۆر جار ده‌یگۆ:
من له‌ باپیرمه‌وه‌ بیستوومه‌، دنیا بۆ زه‌نگار له‌ پێیانه‌، زه‌نگال له‌ پێش كه‌س نیه‌ جگه‌ له‌ كورد.
پرسیاره‌كه‌م دوو سێ جار گۆته‌وه‌، وه‌ڵام نه‌بوو، ده‌ستم به‌ تۆبه‌ تۆبه‌ كرد:
تۆبه‌، خوایه‌ تۆبه‌، گووی سه‌ و به‌رازانم خوارد، ئه‌من كوو پرسیار له‌ مردوو ده‌كه‌م! له‌و ده‌مه‌ له‌ خواره‌وه‌ كه‌سێكیان ده‌خسته‌ گۆڕه‌وه‌، بابیشم خاكه‌نازی به‌ده‌سته‌وه‌ بوو، نه‌یدیتم، بابم له‌ ماڵێ قسه‌ی هێنایه‌ سه‌ر مردووه‌كه‌:
قاسم له‌ سه‌رده‌می كه‌ریم قاسمه‌وه‌ پێشمه‌رگه‌یه‌، تازه‌ هاتۆته‌وه‌، له‌ دوڕ ماڵێ كوژراوه‌، هه‌ندێك ده‌ڵێن: كوژراوه‌، هه‌ندێك ده‌ڵێن: به‌ ده‌ستی خۆی خۆی كوشتووه‌، كه‌س تێناگات.
ئێ، ئێستا با سه‌رێك به‌ قه‌یسه‌ریدا بكه‌ین و بزانین حه‌مه‌ شێت چ ده‌ڵێ:
ئه‌گه‌ر شوانایه‌تی نازانی لۆ ده‌یكه‌ی؟!
ئه‌وه‌ كێیه‌ شوانایه‌تی نازانێ؟
مێردی ده‌لینگسۆر ده‌ڵێ:
دیاره‌ كێیه‌، له‌ مه‌لا مسته‌فا زیاتر كێیه‌، ئه‌و نه‌بوو رۆیشت و دنیایه‌ك پێشمه‌رگه‌ی به‌ره‌للا كرد! ده‌ بڕۆن له‌ حه‌مه‌ شێت بپرسن بزانن مه‌به‌ستی ئه‌و نیه‌؟!
لێیانده‌پرسی، به‌ڵام حه‌مه‌ شێت ده‌یگۆ:
ئه‌گه‌ر شوانایه‌تی نازانی لۆ ده‌یكه‌ی؟
هه‌رچی مێردی ده‌لینگزه‌رده‌ ده‌ڵێ:
نا، حه‌مه‌ شێت، مه‌به‌ستی ئه‌حمه‌د حه‌سه‌ن به‌كره‌، ئه‌و تێكبه‌رده‌ره‌، كورد و عه‌ره‌بی تێكبه‌رداوه‌، شه‌ڕ و شۆڕ ده‌نێته‌وه‌، نازانێ وڵات به‌ڕێوه‌ ببات، حه‌مه‌شێت مه‌به‌ستی حوكمه‌تی عێراقه‌، ده‌بڕۆن له‌ حه‌مه‌ بپرسن..
لێیده‌پرسن، حه‌مه‌ ده‌ڵێ:
ئه‌گه‌ر شوانایه‌تی نازانی لۆ ده‌یكه‌ی.
هه‌رچی حه‌مه‌د مه‌ستانه‌ ده‌ڵێ:
ئه‌نگۆ هیچ له‌ مه‌به‌ستی حه‌مه‌ شێت تێناگه‌ن، با من پێتان بڵێم مه‌به‌ست له‌ شوانه‌كه‌ كێیه‌؟
یه‌كێ ده‌ڵێ: كێیه‌؟ ده‌ بڵێ.
حه‌مه‌د مه‌ستان ده‌ڵێ: شوانه‌كه‌ خوایه‌.
هه‌موو:
ئه‌سته‌غفیروللا، كاكه‌ ئه‌تو عاره‌قه‌كه‌ی ده‌خۆیه‌وه‌ بخۆوه‌، به‌ڵام لۆ كفران ده‌كه‌ی؟
حه‌مه‌د مه‌ستان ده‌ڵێ:
ئه‌نگۆ چ له‌ قسه‌ی خودا و پێغه‌مبه‌ر نازانن، باشه‌ نه‌تانبیستووه‌، گێڕانه‌وه‌ی كفر كفر نیه‌؟
هه‌ندێكیان گۆتیان: به‌رێوه‌لڵا
حه‌مه‌د مه‌ستان:
ئێ، منیش قسه‌ی حه‌مه‌ شێـتم لۆتان گۆتیته‌وه‌، ئه‌و ده‌ڵێ، خودا شوانێكی باش نیه‌، ئاگای له‌ كوردی مێگه‌ل نیه‌، له‌ هه‌موو لایه‌كه‌وه‌ گورگ تێیبه‌ربوونه‌ و به‌ خۆشی له‌ سه‌ر به‌رده‌ك دانیشتووه‌ و به‌ گۆچانه‌كه‌ی له‌ سه‌ر خۆڵپۆكێ ژماره‌ی گورگخواردووان ده‌نووسێ، ده‌ بڕۆن له‌ حه‌مه‌ شێت بپرسن، ئه‌گه‌ر مه‌به‌ستی خودا نه‌بوو، ئه‌من واز له‌ عه‌ره‌ق دێنم.
كه‌سێ ده‌چێ، له‌ حه‌مه‌ شێت ده‌پرسێ:
ئه‌رێ مه‌به‌ستت له‌ شوانه‌كه‌ خودایه‌؟
حه‌مه‌ شێـت كه‌شكۆله‌كه‌ی هه‌ڵده‌گرێ و چ ناڵێ.
قسه‌كه‌ی حاجی میزرای كوتاڵفرۆشیشم بیركه‌وته‌وه‌، گوتبووی:
من له‌ سه‌رده‌می قاسمه‌وه‌ حه‌مه‌ شێت ده‌ناسم، ئه‌و شێته‌ له‌وه‌ته‌ی هه‌یه‌ دانووله‌ی ده‌گه‌ڵ حوكمه‌ت ناكوڵێ، دنیا چه‌پڵه‌ی بۆ كه‌ریم قاسم لێده‌دا، ئه‌و تیرو توانجی تێده‌گرت، ئه‌و شێته‌ له‌گه‌ڵ هیچ حوكمه‌تێ هه‌ڵناكات به‌ حوكمه‌تی ئاسمانیشه‌وه‌..
ئه‌رێ فاتم ده‌ڵاڵ بوو؟! وا بزانم ئه‌و بوو، ئه‌و ژنه‌ پارچه‌ عه‌رده‌ كه‌نار كه‌وتووه‌كانی گه‌ڕه‌كی به‌لاشاوه‌ی ده‌فرۆشته‌ خه‌ڵكی، دوایی به‌بیرمبێنه‌وه‌، هه‌ندێ گوته‌ و گرته‌ی فاتمه‌ ده‌ڵاڵ نیشانده‌ده‌مه‌وه‌، ئێستا بزانین له‌ باره‌ی حه‌مه‌وه‌ داخوا چ ده‌ڵی:
له‌ حه‌مه‌ شێت گه‌ڕێن، چ ده‌ڵێ، با بڵێ، ئه‌نگۆ له‌ خودای بپاڕێنه‌وه‌، ئه‌و شێته‌ ده‌ست به‌ گریان نه‌كاته‌وه‌، خودا ساردتر نه‌دا.
ئه‌كره‌م ئه‌و پیاوه‌ی بێ بڕنۆ نه‌ده‌چووه‌ ئاوده‌ستێش، له‌گه‌ڵ خۆشی ده‌خه‌واند و بڕنۆكه‌ی له‌ ژنه‌كه‌ی خۆشترده‌ویست، ئێستاش قه‌ڵه‌مبڕێكی له‌ به‌ڕكێ نیه‌، ژنه‌كه‌ی ده‌ڵێ: شه‌وان به‌رچیغه‌ك ده‌گه‌ڵ خۆی ده‌خه‌وێنێ.
ئێ، ئه‌كره‌م بڕنۆی پێش گریانی حه‌مه‌ شێـت و ئه‌كره‌م به‌رچیغی دوای گریانه‌كه‌ ده‌ڵێته‌ ژنه‌ شه‌له‌ ده‌ڵاڵه‌كه‌:
له‌وه‌ش خراپتر! لۆ خودا ده‌یهه‌وێ چمان به‌ سه‌ربهێنێت؟ به‌رچیغمان له‌ قوونێ ببڕێت! حه‌مه‌ شێت با بگریێت، وه‌ك دایكی قادری شۆڕه‌بی بگریێت، خوداش چی له‌ ده‌ستدێت با بیكات، منه‌تی نه‌بێت..
بابم ده‌ڵێ: ئه‌كره‌م، هێواش هێواش، به‌ ناو مه‌كه‌وه‌، چ به‌ حه‌مه‌ شێت ده‌ڵێی بڵێ، به‌ڵام به‌ گژ خودادا مه‌چۆ، ده‌نا به‌رچیغه‌كه‌ت تێده‌بڕێ.
شاتكه‌ شێت گۆتبووی:
ئه‌كره‌مۆكه‌ وا دیاره‌ زۆر به‌و ئاشبه‌تاڵه‌ تێكچووی، له‌ منی وه‌رگره‌، هه‌ر دیتت شۆڕش له‌ سه‌ری سه‌فینێ ده‌ستی به‌ ته‌قه‌ كرده‌وه‌.
شاتكه‌ شێت به‌و قسه‌یه‌ شێتایه‌تی خۆی به‌ به‌لاشاوه‌ سه‌لماند، هه‌موو پێیپێده‌كه‌نین، حه‌مه‌د مه‌ستان نه‌بێ، گۆتبووی:
قسه‌ له‌ سێ كه‌س وه‌رگرن: سه‌رخۆش، منداڵ، شێت.
له‌ ناو ئه‌و قسانه‌ ئاشبه‌تاڵه‌كه‌ی زاری شاتكه‌ شێت بۆ من زۆر تازه‌ بوو، له‌ ئاشه‌كه‌ی به‌لاشاوه‌ش ئه‌و وشه‌یه‌م نه‌بیستبوو، به‌و واتا و مه‌به‌سته‌ی شاتكه‌ شێـت به‌كاری هێنا و دواتریش خه‌ڵك خستیانه‌ رسته‌وه‌، گریانه‌كه‌ی دایكی شۆڕه‌بیش تازه‌ بوو، كه‌س وه‌ك وی نه‌گریابوو، ئه‌و ده‌مه‌ی هه‌واڵی مه‌رگی شۆڕه‌بیشی پێگه‌یشت وا نه‌گریا، حه‌مه‌ شێتیش وا نه‌گریاوه‌، ئه‌وه‌تا پرچی كردۆته‌وه‌، قوڕی به‌لاشاوه‌ی لێ هه‌ڵده‌سوێ، گریانێ ده‌گاته‌ ئه‌و په‌ڕی، هاوارده‌كات:
شۆڕه‌بیم چوو، له‌ تڕێ شۆڕش چوو، تازه‌ خواش خوێنی وه‌رناگرێته‌وه‌، حه‌مه‌ شێـت، بگری، وه‌ك من بگری، با دنیا بن ئاو بكه‌وێ.
كه‌مێ له‌ حه‌مه‌ دوورده‌كه‌ومه‌وه‌ و سه‌رێ له‌ زێوه‌ر ده‌ده‌مه‌وه‌، لێ خه‌ونێ هه‌یه‌ به‌وه‌وه‌، حه‌زم لێیه‌ بیگێڕمه‌وه‌:




تانیا, تانیا تۆ له‌كوێیت؟… ئەدیب نادر

به‌ر له‌وه‌ی بمرێت گوتی: فایق..فایق, من وه‌كو سه‌گێك دوای خاوه‌نه‌كه‌ی بكه‌وێت, ملكه‌چانه‌ چاره‌نووس جێ پێی خۆی پێ هه‌ڵگرتم. ویستم بیر بكه‌مه‌وه‌, به‌ڵام خه‌م و كه‌سه‌ر هاریكارم نه‌بوون. له‌ په‌نجه‌ره‌كه‌وه‌ بۆنێكی سه‌یر هورووژمی ده‌هێنایه‌ ژووره‌وه‌ و له‌گه‌ڵا دوا تیرێژه‌ داهێزراو و سسته‌كانی ئه‌و عه‌سره‌ دره‌نگه‌ ئاوابوون شانازی به‌ ئێواره‌یه‌كی زستانیی سپی ده‌به‌خشی, به‌ ده‌نگێك كه‌ هه‌ر خۆم گوێبیستی بووم وتم: خۆزگه‌ مردن گه‌یشتن بوایه‌ به‌ ماڵی خه‌ونه‌كان, ئه‌و خه‌ونانه‌ی…به‌هه‌رحاڵا, مادامه‌كێ‌ دوورگه‌یه‌كه‌ كه‌س لێی نه‌گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ و هه‌تاهه‌تایی تێیدا ده‌مێنینه‌وه‌, ده‌بێ خه‌ونی هه‌تاهه‌تایی بیڕازینێته‌وه‌..نه‌یسه‌, له‌ ژێر باڵی تاریكییه‌ لووتبه‌رزه‌كه‌دا ڕاسپارده‌كه‌ی خۆی ڕاگه‌یاند, تابڵێی به‌ ئاسته‌م گۆی پێده‌كرا, ده‌یه‌ویست به‌ ده‌فته‌ری یاداشته‌كانییه‌وه‌, به‌ ده‌فته‌ری گوناهه‌ كانییه‌وه‌, هه‌ر وه‌كو ئه‌و ناوزه‌دی ده‌كرد, به‌ ده‌فته‌ری هه‌ناسه‌ سارد و ناكامه‌كانییه‌وه‌, كۆكه‌ره‌وه‌ی ئه‌و وشانه‌ی نیشتیمانێكی له‌كیس چوویان ده‌ڕسكانده‌وه‌, بۆ, بۆ هه‌تاهه‌تایه‌ به‌ره‌و ئه‌و دوورگه‌یه‌ به‌ڕێ‌ بخرێت. وتی: دره‌نگ, زۆر دره‌نگ دركم به‌وه‌ كرد كه‌ له‌ دانی دنیا ته‌نها و ته‌نها خودانی ئه‌و تۆزه‌ یادوه‌رییه‌م, تازه‌ چۆن بۆم مه‌یسه‌ر ده‌بێت قه‌ره‌بووی گوناهه‌كانی ئه‌و به‌ هه‌ند وه‌رنه‌گرتنه‌ی ئه‌وسا بكه‌مه‌وه‌؟!
به‌ڵام به‌چی ده‌یتوانی لێیان پاقژ بێته‌وه‌؟
دره‌نگ, زۆر دره‌نگ زانیبووی, كه‌ نه‌ده‌بوو ده‌ستبه‌رداری ئه‌و نیشتیمانه‌ بێت, نه‌ده‌بوو به‌ تاقوته‌نیا به‌دوای خۆدا جێی بهێڵێت, هیچ نه‌بێ له‌وه‌ په‌شیمان بوو كه‌ هه‌وڵی نه‌دابوو له‌گه‌ڵا خۆیدا په‌لكێشی بكات تاكو بیره‌وه‌رییه‌كانی نه‌وه‌ستن و ژیانیشی له‌وێدا نه‌پسێت!! چونكه‌ ده‌فته‌ره‌كه‌ی له‌و خاڵه‌ تۆخه‌ به‌ولاوه‌ پیتێكیشی تێدا به‌رچاو نه‌ده‌كه‌وت.
ئه‌و ڕۆژانه‌, توانای جموجووڵی كه‌م ببووه‌وه‌, به‌ڵام له‌ گه‌ڕان نه‌كه‌وتبوو, به‌ پێ: به‌رده‌م نه‌خۆشخانه‌ی جمهوری, تا نزیك پارێزگا, به‌ لای به‌ڕێوبه‌رێتی ئاو و ئاوه‌ڕۆدا ڕۆیشتبوو, ئینجا لۆژ لۆژ گه‌ڕابووه‌وه‌ جاده‌ی ئه‌تڵه‌س, به‌ ئه‌حمه‌د ئاغادا چبووه‌ قۆرییه‌, گه‌ڕابووه‌وه‌ شه‌قامی جمهوری, به‌لای ئوتێلی سه‌میرئه‌میسدا گه‌یشتبووه‌ سه‌ر كۆڕنیش, به‌ پرده‌كه‌یشدا ئه‌وبه‌ری خاسه‌ی كردبووه‌ ئامانج, لای ماڵه‌كه‌ی ئه‌وساتان, كه‌چی سه‌رپاكی گه‌شت و منه‌كردنه‌كانی چرووك ده‌رچبوون..

پێشتر قه‌تاوقه‌ت له‌وه‌ تێنه‌هزری بوو ڕۆژێك له‌ به‌تانییه‌كه‌وه‌ ده‌پێچرێت و..به‌ڵام كه‌ دكتۆر دی جه‌ی پێی گوت: بیمارییه‌كه‌ت كوشنده‌یه‌, ئه‌وپه‌ڕه‌كه‌ی هه‌ر دوو ساڵا هه‌ناسه‌ت دێت و ده‌چێ..جا بۆیه‌ بارگه‌ و بنه‌ی خۆی پێچایه‌وه‌ و گه‌ڕایه‌وه‌ تا له‌ شاره‌ ئه‌فسانه‌ییه‌ دووره‌ده‌سته‌كه‌ی بچێته‌ ناو سوباتی جاویدانه‌وه‌. نامه‌ جوان پێچراو و قه‌دكراوه‌كانی من و ده‌فته‌ره‌كه‌ و سیانزه‌ نامه‌ داهێزراوه‌كه‌ی تۆیش كه‌ هه‌ر به‌ لێشاوی شینباوی ڕووبارێك ده‌چوون كه‌ هه‌رگیز ڕه‌وتی خۆی لێ گومڕا نابێت و نازانم چی دیكه‌یشی خستبووه‌ توێی جانتا سه‌رشانییه‌ شین ئاماڵه‌ “فیتنێس فێرست”له‌سه‌ر نووسراوه‌كه‌ی و ڕێی دووری گرتبووه‌به‌ر. ئه‌و ئێواره‌ مه‌یله‌ و خه‌مگین و مه‌لووله‌ هه‌ستی خۆی ڕاگرت, له‌ناو سینه‌یدا, گوێی له‌ زڕه‌ و زایه‌ڵه‌ی وردوخاشبوونی شتێكی ناوازه‌ كرد, ئازار چاوی تواندبووه‌وه‌, له‌ مۆبایه‌ڵه‌كه‌یدا به‌دوای ژماره‌كه‌ی نیهادی برایدا گه‌ڕا, چاوه‌كانی كه‌شه‌نگ و دڵیشی ملكه‌چی بێباریی ببوو, هیچی بۆ نه‌دركاند, هه‌ر پێی گوت: تاسه‌ی بینینی منداڵه‌كان ته‌نگیان پێ هه‌ڵچنیووم. ئه‌ویش بێده‌ربه‌ستانه‌ گوتی: با ئۆتۆمبیله‌كه‌ له‌ ناوچه‌ی پیشه‌سازی بێنمه‌وه‌, سه‌ردانیت ده‌كه‌ین..هێنده‌ی دی دڵی گوشرا و دنیای لا ڕه‌ش تر بوو, ده‌نگی ناڕه‌زاییه‌ك له‌ ناوه‌وه‌یدا خرۆشا و تا گه‌یشته‌ ده‌ره‌وه‌ وه‌كو دوا هه‌ناسه‌كانی ئاوزینگده‌رێك كزكز هه‌ڵگه‌ڕا: چیم بۆت نه‌كرد؟! ئیدی ده‌ستبه‌جێ‌ ڕه‌شمه‌ی گریانێكی به‌ كوڵا به‌رهه‌ڵدا بوو..دوای قه‌ده‌رێك به‌سۆزه‌وه‌ گوتی: كه‌ی دنیا وابوو؟! ئه‌گه‌ر بمزانیبایه‌ بۆ چوونه‌ ژێر گڵیش نه‌ده‌هاتمه‌وه‌ ئێره‌!! به‌ڵام تازه‌ چی؟
ئێواره‌یه‌كی تابڵێی نووته‌ك له‌ چاوماندا خۆی داڵده‌دا, به‌ بێ هێزییه‌كی ئیفلیج ئاساوه‌ هه‌ستا, گڵۆپه‌كه‌ی دایسان و دیواره‌كه‌ بوو به‌ گۆچان و بۆ لای نوێنه‌كان بردی, له‌ توێی دۆشه‌كێكی ئیسفه‌نجی ته‌نك هه‌ڵگه‌ڕاوی ژێری ژێره‌وه‌دا ده‌فته‌ره‌كه‌ی ده‌رهانی, بزه‌یه‌كی به‌ گیانه‌ڵا لێوڕێژی له‌سه‌ر لێو وشك بوو, وه‌ك ئه‌وه‌ی گاڵته‌جاڕانه‌ به‌ خۆی بڵێت: ئێ خۆ پاره‌ نییه‌, بۆچی ئاوها له‌ توێی ئه‌و نوێنانه‌ ته‌قه‌تت كردووه‌, جا كێ‌ به‌ ته‌نگ ده‌فته‌ره‌ كۆنێكه‌وه‌یه‌ كه‌ شێ ته‌نگی پێ هه‌ڵچنیووه‌ و بزڕكاندووێتی؟ ئه‌و سه‌ركۆنه‌یه‌ ئازارێكی قامچی گه‌یێنی به‌ ده‌روونیدا په‌رش وبڵاوكرده‌وه‌, هێواش هێواش به‌رگه‌كه‌ی ئاوه‌ڵا كرده‌وه‌ و كه‌وته‌ وره‌ور, وه‌ك بڵێی دووباره‌ له‌و پێوه‌ندییه‌ كورتخایه‌نه‌دا ئاماده‌بێته‌وه‌, كه‌وته‌ هه‌ناسه‌دانێكی ئاسایی و جۆشێكی ساخته‌ی تێگه‌ڕا, وه‌ك ئه‌وه‌ی جارێكی كه‌ تووڕهه‌ڵدرابێته‌ ئه‌و سه‌روبه‌نده‌ی ئه‌وسا..

به‌ر له‌وه‌یش به‌ نشێوی سه‌رهاته‌كان شۆڕم بكاته‌ خواره‌وه‌, بوو به‌ خانه‌خوێی گریان. سه‌یر نه‌بوو, چونكه‌ ده‌مێك بوو ده‌مزانی ئه‌وانه‌ی كه‌ نزیكبوونه‌وه‌ی مه‌رگی خۆیانیان لا ئاشكرایه‌, زوو زوو ده‌سته‌ویه‌خه‌ی گریان ده‌بنه‌وه‌, ته‌نانه‌ت تا ده‌مرن به‌ بارته‌قای هه‌موو ته‌مه‌نیان فرمێسك شاباش ده‌كه‌ن..ئیتر باسی ئه‌و ڕۆژه‌ی كرد كه‌ له‌ پێچه‌كه‌ی دادگای گه‌وره‌ی شار و سینه‌ما عه‌له‌مێنی خوالێخۆشبوودا بینیتی, به‌و كووچه‌یه‌ی كه‌ نانی جۆ و ترشیات و گیراوه‌ی فه‌لافل و شتی تریش ده‌فرۆشن وه‌ك تارمایی ونبوویت, مه‌راقی دۆزینه‌وه‌ت سه‌رله‌نوێ‌ خرۆشاندی, تینوێتییه‌ك لێوه‌كانی كرد به‌ سنووری زراوێكی وشك هه‌ڵگه‌ڕاو, به‌ڵام تێهه‌ڵچووه‌وه‌ و گوتی: ده‌تگۆ دێوه‌زمه‌یه‌ك مۆخی ناو ئێسكه‌كانیان هه‌ڵمژیم و جووڵانه‌وه‌ی ئه‌و هه‌موو ساڵه‌ی له‌یاد بردمه‌وه‌, كه‌سیره‌ بووم, وه‌ك ئه‌وه‌ی ته‌نێك یان شتێكی كڕه‌ك بم, نه‌كارام یه‌ك مللیمه‌تر چییه‌ ببزوێم..بیرم كرده‌وه‌, كه‌واته‌ ئه‌و هه‌موو ژنه‌یش كه‌ كه‌وتنه‌ نشێوی ژیانمه‌وه‌ پێیان نه‌كرا كاڵی بكه‌نه‌وه‌, ئه‌مه‌ ئه‌گه‌رچی چركه‌ساتێك درێژه‌ی كێشا, كه‌چی به‌قه‌ده‌ر ئه‌به‌د بێكۆتا بوو, ئای! ئه‌و شته‌ بێكۆتایانه‌ له‌ ژیانی مرۆڤدا چه‌ند كه‌من! ئیتر هاتمه‌وه‌ سه‌رخۆ و به‌ هه‌ڵه‌داوان به‌ هه‌موو ئاقاره‌كاندا كه‌وتمه‌ چاوگێڕان, به‌ یه‌كه‌ به‌ یه‌كه‌ی دوكانه‌كاندا سه‌رم برده‌ ژووره‌وه‌, لێ هووده‌یه‌كم ده‌سته‌به‌ر نه‌كرد..ده‌ستێكی نیگه‌رانی به‌ جڵدی ده‌فته‌ره‌ ماندووه‌كه‌دا هێنا, وه‌ك ئه‌وه‌ی ده‌ست به‌سه‌ر گژوگیایه‌كی نه‌رمونۆڵدا بێنێت, هه‌ستی كرد ده‌فته‌ره‌كه‌ی ئه‌و به‌هاره‌یه‌ كه‌ به‌ درێژایی ئه‌و ساڵانه‌ی ده‌ربه‌ده‌ری و تاراوگه‌نشینی ئاره‌زووی كردووه‌ له‌ تانوپۆی ژیانیدا ده‌ربكه‌وێت و هه‌رگیزیش ده‌رنه‌كه‌وتووه‌.
ئه‌و شه‌وه‌ كه‌ بینیم, شانه‌كانی لارلار ببوونه‌وه‌, ده‌تگۆ تابووتی خۆشه‌ویستێكیان هه‌ڵگرتووه‌, كاتێكی زۆر گوزه‌را به‌ر له‌وه‌ی بڵێت: من بێهووده‌ به‌و كۆڵان و شوێنانه‌دا ده‌گه‌ڕێم كه‌ پشتم تێیان كرد و هه‌موو شتێكیش هه‌ر ئه‌و كاته‌ له‌بارچوو! چۆن نه‌مزانی؟ كه‌ من لێره‌ ڕۆیشتم ئیتر هه‌موو شتێكم مرد, ته‌نها و ته‌نها حه‌سره‌ته‌ حه‌وت ڕۆحه‌كانم نه‌بن..چۆن دركم به‌وه‌ نه‌كرد كه‌ بڕیاری وا به‌رده‌وامیی به‌ گه‌مه‌كانی سه‌رنوێشت ده‌به‌خشێت, چۆن؟
زۆری نه‌خایاند تێفكرینی زۆر چڕوپڕ بووه‌وه‌, سه‌رزه‌نشت بوو به‌ دڕنده‌یه‌كی برسی و چاوی لێ زه‌ق كرده‌وه‌. ئاخۆ چۆن ژیان و ئه‌و په‌نجا و سێ ساڵه‌ی ته‌مه‌نه‌ بابرده‌ڵه‌كه‌ی له‌و یاده‌وه‌رییه‌ بێده‌نگانه‌ی سه‌ر لاپه‌ڕه‌ی ده‌فته‌ره‌ شه‌كه‌ته‌كه‌ی بنه‌ و بارگه‌یان خستبوو؟ ئه‌و چه‌ند مانگه‌ ئاوێته‌ به‌ ترس و له‌رز و چێژ و خۆشی خۆدزینه‌وه‌ له‌ كامێرای پیسی ئیره‌یی كاره‌كان و ژاوه‌ و پڕاوپڕ له‌ ژیانه‌ و سه‌رده‌رهێنانی ئاژوه‌ری ئۆتۆمبیله‌كان و فیكه‌ كێشان و هۆڕن لێدانیان هه‌ر ته‌نها له‌به‌ر ئه‌وه‌ی دوو ده‌ستی شه‌رمن چبوونه‌ كلیله‌, دوو ڕه‌وه‌ په‌نجه‌ نه‌خته‌ یارایه‌كیان تێگه‌ڕابوو ڕه‌شبه‌ڵه‌ك بگرن..له‌ هه‌موو شتێك شێلگیر تر بوو! چما قه‌تاوقه‌ت ئه‌وه‌ی له‌یاد نه‌په‌نی ده‌بوو كه‌ چۆن شوفێرێك وتبووی: كچێ ئه‌و كۆسه‌یه‌ چییه‌ تۆ به‌گه‌ڵی كه‌وتووی, وه‌ره‌ به‌ شه‌رت له‌ به‌رزترین ترۆپكه‌وه‌ دنیا ببینه‌..ئه‌وه‌ ئاوڕێك بوو له‌ ژیانی خۆی دایه‌وه‌ و هه‌ر ته‌نها ئه‌و چه‌ند مانگه‌ له‌ناو پانتایی یادیدا قورساییان بۆ گه‌ڕایه‌وه‌, له‌ناو ڕابردوویه‌كی به‌ كوێره‌وه‌ری و جه‌نگ و سه‌ربازییه‌كی ڕۆحكێش قانگدراو, به‌ڵێ! ئه‌و چه‌ند مانگه‌ بێهاوتایه‌یان ته‌فروتونا كرد و ته‌نانه‌ت نه‌یانهێشت توانای بیرلێكردنه‌وه‌یشی بمێنێت..ئه‌وه‌تانێ‌ كه‌ ده‌چێته‌وه‌ ناو مه‌زرای یادوه‌رییه‌كانی له‌پشت خۆیه‌وه‌ زیوانی سیی ساڵا ئاواره‌یی و سه‌رگه‌ردانی و تاڵاو چه‌شتن ده‌دوورێته‌وه‌, نازانێت هۆی ژن نه‌هێنانی بۆچی بگێڕێته‌وه‌, ئه‌ی هاوسه‌رنه‌گیرییه‌كه‌ی تۆ, له‌به‌رده‌م ئه‌ویشدا دۆشداماوه‌! ده‌یه‌وێ‌ به‌ ڕسته‌یه‌كی ساده‌ خۆی قایل بكات, له‌و ڕستانه‌ی كه‌ له‌ فیلیمه‌كاندا ده‌رباره‌ی خۆشه‌ویستی ده‌وترێت و تا ئه‌وپه‌ڕیشی سوواون, كه‌چی..ناتوانێت.
ڕۆحی خه‌ریكبوو یاخی ده‌بوو. هه‌ستی كرد گریانێكی ڕانه‌گه‌یه‌نراو له‌ هه‌وكیدا دێت و ده‌چێت, ته‌ماوی به‌ هه‌نسك وتی: پێم وت وه‌ره‌ با بڕۆین..ئه‌گه‌ر له‌گه‌ڵمدا بهاتبایه‌ نه‌مانده‌هێشت قه‌ده‌ر له‌سه‌ر حسێبی ئێمه‌ به‌رده‌وامیی به‌ سته‌مه‌كانی خۆی بدات. ئیدی به‌ چاوی لێڵه‌وه‌ له‌و ده‌فته‌ره‌ی ڕوانی كه‌ به‌ كه‌شكۆڵی شاعیرانی سه‌ده‌ی نۆزده‌ ده‌چوو, ده‌ستخه‌تی شپرزه‌ی خۆی شه‌یدایی ئه‌و كاتانه‌ی هێنایه‌وه‌ یاد, به‌ر له‌ هه‌ر شتێك سه‌یری به‌روار و مێژووه‌كانی كرد, كه‌ ئاماژه‌یان به‌ دوا ساڵی په‌یمانگای…و سه‌ره‌تای به‌ سه‌ربازگرتنه‌كه‌ی ده‌دا. كونه‌ لووته‌كانی نه‌ختێك گوشاد بوونه‌وه‌, ده‌یه‌ویست بۆنی شتێكی سه‌یر و سه‌مه‌ره‌ بكات, شتێك به‌ هاڵاوی ئه‌و وشانه‌ بچێت كه‌ ئه‌شق به‌رزیان ده‌كاته‌وه‌, ئه‌وانه‌ی كه‌ له‌به‌رده‌م ئه‌شقدا ئه‌ركه‌كانی خۆیان بیرده‌چێته‌وه‌ و ده‌بنه‌ بۆسۆیه‌كی خالیس و په‌تیی..به‌ڵام هیچ بۆن و به‌رامه‌یه‌كی جیاوازی هه‌ڵنه‌لووشی, چونكه‌ ساڵه‌ ده‌عجاو و شێواوه‌كان ڕوخساری یادوه‌ری و شته‌كانی هه‌ناویشیان شه‌مزاندبوو, بۆیه‌ به‌ تاسووقه‌وه‌, به‌ ئه‌ڵهاوه‌ كه‌وته‌ ناو یاداشته‌كان, قه‌ت هێنده‌ به‌ سه‌نگو سووژ نه‌ببوو, ئاكام بۆی ده‌ركه‌وت ئه‌مانه‌ هه‌مووی هینی تۆن, تۆ..ئیدی پڕ به‌ ده‌م هاواری كرد: تانیا, تانیا تۆ له‌كوێیت؟
ئه‌و شه‌وه‌ دره‌نگێ قۆڵی چه‌پی سڕییه‌كی نامۆ دایپۆشی, ده‌تگۆ به‌ سكڵا داغ ده‌كرێت, وێڕای ئه‌وه‌یش ئه‌و دوانیوه‌ڕۆیه‌ی به‌ بیر هاته‌وه‌ كه‌ له‌ سه‌ر پرده‌كه‌ی خه‌باته‌وه‌ ده‌ڕۆیشتن پێی وتی: ئه‌مشه‌و به‌ ڕاده‌یه‌ك دڵم توند و بێبار بوو, وه‌ك بڵێیت ئاگردانێكی له‌ پۆڵوو تژی بێت, هێنده‌ی نه‌مابوو دان به‌ شتێكی ناخانه‌ بنێت, وه‌لێ‌ ده‌ستبه‌جێ‌ قسه‌یه‌كی باوكی له‌ ئاوه‌زیدا زرینگایه‌وه‌, ده‌ستوبرد هه‌نسكه‌كانی په‌رده‌پۆش كرد, تۆ له‌ ناخیدا هه‌ستت به‌ ململانێیه‌ك كرد, به‌ڵام وه‌كو كۆسپێك به‌سه‌ریدا بازت دا. ئه‌وه‌ت بۆ گێڕایه‌وه‌ كه‌ چۆن له‌به‌ر داڵغه‌لێدان خاڵت سزای داوی و كۆمه‌ڵێ جلوبه‌رگی پێ ئوتوو كردوویت,كه‌ قۆڵت هه‌ڵماڵی جێگای هه‌ڵقرچان و به‌ ئوتووه‌وه‌ چزانی پێوه‌ دیار بوو, وتت: جارجار كه‌ قووڵا به‌ هێدمه‌دا ڕۆده‌چووم, زه‌فه‌ری پێده‌بردم, منیش له‌ دنیاكه‌ی خۆمدا ده‌ستی تۆم گرتبوو به‌ره‌و فێنكاییه‌ك ده‌ڕۆیشتین. ئه‌وه‌ دانپێدانانه‌كه‌ی تۆ بوو, به‌ڵام ئه‌و, ئه‌و درۆی له‌گه‌ڵا ترپه‌كانی خۆی و به‌تڵه‌كانی ئه‌و چه‌ند شه‌وه‌ی پێشوودا كرد كه‌ شایه‌دحاڵی ئه‌و شیفته‌ بوونه‌ ناوازه‌یه‌ی بوون, كه‌چی قسه‌كه‌ی باوكی بوو به‌ به‌ربه‌ست, نه‌یشیزانی بۆچی متمانه‌ی به‌و گوزاره‌یه‌ی باوكی كرد كه‌ زوو زوو ده‌یگوت: هه‌موو شتێكت بۆ ئافره‌ت مه‌دركێنه‌..تاڵییه‌كی كتوپڕ وه‌كو لیك زایه‌ ناو ده‌می, خۆزگه‌یه‌كی دیكه‌ی خواست, وه‌لێ‌ كارله‌كار ترازابوو, تازه‌ نه‌یده‌توانی هیچ شتێكی ئه‌و تێپه‌ڕیووه‌ بگۆڕێت..چونكه‌ هه‌ستی كرد په‌یكه‌رێكی كۆنكریتییه‌ و له‌ قاڵبێكی وادا داڕێژراوه‌ ئیتر هیچی له‌گه‌ڵدا ناكرێت. حه‌زی كرد ده‌مه‌ته‌قێیه‌ك له‌گه‌ڵا باوكیدا بكات, پێی وتم: فایق..فایق, سبه‌ینێ‌ بمبه‌ره‌ سه‌رقه‌بران. له‌وێ‌ كه‌وته‌ سه‌رزه‌نشت و ده‌رده‌دڵا, زێوانه‌كه‌ له‌ دووره‌وه‌ ده‌ركه‌وت, چنگ له‌سه‌رشان به‌ره‌و ئێمه‌ هات و یه‌كسه‌ر وتی: ده‌مێكه‌ كه‌سم له‌سه‌ر ئه‌م گۆڕه‌ نه‌دیتووه‌, باش بوو بینیتانم, ئه‌گینا, ته‌ماشا چۆن چۆنی تلیساوه‌ته‌وه‌, ئه‌و قه‌برانه‌ی كه‌ له‌و حاڵوباره‌دان سه‌رله‌نوێ‌ هه‌ڵده‌درێنه‌وه‌ و مردووی تازه‌یان تێدا ده‌نێژرێت, ئه‌گه‌ر ده‌تانه‌وێ‌ وای لێ به‌سه‌ر نه‌یه‌ت نۆژه‌نی بكه‌نه‌وه‌, چونكه‌ جێگای تر….ئه‌و قسانه‌ زۆر گوێیان ناڕه‌حه‌ت نه‌كرد, چونكه‌ سوور ده‌یزانی ڕۆح پاش ده‌رچوونی ئیدی هیچ په‌یوه‌ندییه‌ك به‌م دونیایه‌وه‌ به‌رقه‌رار ناكات.

كه‌ هاتینه‌وه‌, تا دره‌نگانێ‌ هه‌ر لای بووم, دیسانه‌وه‌ خۆی ڕاده‌ستی شه‌پۆله‌كانی ده‌ریا خه‌یاڵییه‌كه‌ی ئه‌و وشانه‌ كرده‌وه‌ كه‌ ڕووپه‌له‌ ڕه‌نگ میزاوی و داهێزراوه‌كانی یاداشتنامه‌كه‌ی كردبووه‌ ئاسمانێكی پاییزی و كه‌وتبووه‌ ژێر سێبه‌ری..به‌ قورسیی لاپه‌ڕه‌كانی هه‌ڵده‌دایه‌وه‌, لاپه‌ڕه‌كان هه‌ر به‌ چه‌رخی ئه‌و گالیسكه‌یه‌ ده‌چوون كه‌ به‌ ڕێگایه‌كی تابڵێی دژوار و به‌رده‌ڵاندا ده‌گوزه‌را, چونكه‌ لێوانلێو بوون له‌و شتانه‌ی ته‌نانه‌ت ترپه‌كانیشیان هێوور ده‌كرده‌وه‌, هه‌ناسه‌كانیشیان ده‌خسته‌ به‌رده‌م كۆسپی بێڕاده‌ و وایان لێده‌كرد بگه‌ڕێته‌وه‌ ساته‌وه‌ختی نووسینی ئه‌و وشانه‌, ئه‌و وشانه‌ی كه‌ له‌ یادی ئه‌ودا دووباره‌ یه‌كیان ده‌گرته‌وه‌ و ده‌بوون به‌ دیمه‌ن, به‌ كردار, به‌ وێنه‌ی جووڵاوه‌ و ده‌یان گێڕایه‌وه‌ نێو ڕووبه‌ری ئه‌و ڕابردووه‌ زیندووه‌ی له‌مێژ بوو جێی هێشتبوو. ئیتر گه‌یشته‌ په‌ره‌گرافێك كه‌ شوێنێكی مه‌حاڵی ئه‌وتۆ بوو هه‌موو شته‌كانی له‌ وه‌ستان گرێدابوو, ئه‌وه‌ دنیای په‌یگیری ئه‌وبوو, ده‌تگوت نه‌خشه‌كه‌ی له‌به‌ر ده‌ستیدا داڕێژراوه‌ و قه‌ت لێڵا نه‌ده‌هاته‌ به‌ر دیده‌ی..وه‌ك ترووكه‌ ترووك, وه‌ك جووڵانه‌وه‌ی پێڵوو, وه‌ك, وه‌ك.. ئاشنایان بوو. شتێكیش نه‌بوو ئه‌و ده‌ره‌نجام, یان تێڕامانه‌ی ئاوه‌ژوو بكاته‌وه‌ و وایلێبكات ئه‌و ئاسه‌وارانه‌ی پێیه‌كانی خۆی نه‌ناسێته‌وه‌..ئه‌گه‌ر وابا, ئه‌وا ده‌بوایه‌ نكووڵیی له‌ خۆی بكات, ئه‌گه‌ر وابا, ئه‌وا كه‌سێكی دی ده‌بوو , نه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌میشه‌ بووه‌.
چاوێكی دیكه‌ی به‌ نێو پیته‌ یه‌كانگیره‌كاندا گێڕایه‌وه‌, هه‌ستی كرد ئه‌و وشانه‌ی به‌ نووكی قه‌ڵه‌مێك نووسیووه‌ خه‌نجه‌رئاسا ویستوویه‌تی دڵی مه‌حاڵی پێ ئه‌نجن به‌ ئه‌نجن بكات, به‌ڵام..هه‌ستی كرد بووه‌ به‌ لمێكی بێسنوور, به‌ تینووێتییه‌كی له‌ڕاده‌به‌ده‌ره‌وه‌ هاواری لێ هه‌ستا: فایق..فایق, یادت نه‌چێ به‌ر له‌…سێ جار به‌ ته‌پپه‌ی مه‌لا عه‌بدوڵڵاو به‌ئاقاری ئه‌وبه‌ری خاسه‌دا گه‌شتم پێبكه‌..ئاخر ماڵی خوا هه‌میشه‌ لێره‌ بووه‌..بمبه‌ره‌ ئه‌وێ‌, ئه‌وێ‌..تانیا , تانیا تۆ له‌كوێیت؟ تانیا من هه‌رگیز نه‌ژیاوم نا, نه‌ژیاوم..ئیدی گریانێكی شارراوه‌ هاواره‌كه‌ی تاساند و به‌ر له‌وه‌یش خۆی ڕابگه‌یه‌نێت كه‌فێك ئه‌و وشانه‌ی سڕییه‌وه‌ كه‌ له‌سه‌ر كه‌ناری ئه‌و ژیانه‌دا نووسرابوون كه‌ من به‌تانییه‌ كه‌م به‌سه‌ریدادا.

ئۆكتۆبه‌ری 2013: له‌نده‌ن




ڕیفراندۆم ڕێگایەک بۆ درێژکردنەوەی پرسە نایاساییەکان …. ئامانج کەریم

گەلی کورد لە مێژە ئامانجی گەشتن بە کیانی سەربەخۆی هەیە و لەو پێناوەیشدا چەندین شۆڕش بەرپا کراوەو ئەم گەلە باجی سوری ئێجگار زۆری داوە چەندین سەرکردەو پارت و ڕێکخراوی کوردی کاتێک هاتونەتە کۆڕبەندی خەبات بێ گومان دەوڵەتی کوردی یەکێک بوە لە بنەما هەرە سەرەکیەکانی دروشمەکانیان . گەلی کوردیش بە شێوەیەکی گشتی دابەش بون بەسەر پارت و لایەنەکاندا و بونەتە هەوادارو هەڵگری دروشمە حیزبی و نەتەوەیەکانی لایەن و ڕێکخراوەکان . بەم پێیە تاکی کورد دەتوانین بڵێن زۆرینەی زۆری کیانی سەر بەخۆی و دەوڵەتی کوردی هەمیشە بە ئامانج گرتوەو بەردەوام هەوڵی بۆ دەدات و ئامادەیشن لە پێناو بەها نەتەوەی و نیشتیمانیەکاندا سەرو ماڵ ببەخشن . بەڵگەی حاشا هەڵنەگریش بۆ ئەمە ئەوەیە کاتێک دەستێکی بێگانە و دەرەکی بیەوێت دەست درێژی بکاتە سەرخاک و نەتەوەی کورد جگە لە هێزە سەربازیە ڕێکخراوەکان (هێزی پێشمەرگە ) زۆرێک لە هاوڵاتی و گەنج و لاوەکان خۆیان چەکدار دەکەن و دەچنە بەرەکانی جەنگەوەو بە گیانی خۆیان پارێزگاری دەکەن لە خاک و نیشتیمان . نمونەیش بۆ ئەمە لەم جەنگە هەڵگیرساوە سەپێنراوەی کە داعش بەرۆکی کوردستانی پێ گرت چەندین شەهیدی هاوڵاتی و خۆبەخش هەیە لە بەرەکانی جەنگدا . کەواتە بەم پێیە دەتوانین بڵێین مەعلومە کە کیانی سەربەخۆی کوردستان لە خەون تێ پەڕیوەو ئیستا ئامانجێکی ڕەهای تاکی کوردە . کاتێک کە ئەم ئامانجە مەعلوم بێت ویستی هەمو هاونیشتیمانیەکی کوردستانە ئەی بۆچی پڕۆسەی ڕیفراندۆمێکی لەم چەشنەی کە سەرۆکایەتی هەرێم دەیهێنێتە ئاراوەو دەیەوێت کۆدەنگی بۆ دروست بکات بەڵام دەبینین لە لایەن هاونیشتیمانیانەوە دەنگێکی ئێجگار زۆری نەخێر بە تایبەت لە ناوچەیەکی جوگرافیای دیاری کراو کە دەتوانین بە زۆن ناوزەندی بکەین وبەهێزی نفوسی لایەنێک یاخود چەن لایەنێکی دیاری کراوی تێدایە بەرز دەبێتەوەو کە هێشتا وادەی ماوە بۆ ئەو بەروارەی کە دانراوە پرسی ڕیفراندۆمی تێدا بکرێت خەڵکی لەم ناوچەیە خۆیان بۆ دەنگی نەخێر ئامادە دەکەن ؟ هەڵبەت ئەزمونی پارتی حوکمڕانی باڵا دەست لە هەرێمی کورستانی سەر بە عیراق لە ماوەی بیستو شەش ساڵی حوکمڕانیدا لەدوای ڕاپەرینی بەهاری ساڵی 1991 وە تا ئەم ساتە وەختە نەیتوانیوە خۆی لە شەرعیەتی شۆڕش گێڕی شاخ پاک بکاتەوەو خۆی لە لایەنێکی مەدەنی سیاسیدا فۆڕمەلە بکاتەوەو دامو دەزگا حکومیەکان لە ژێر دەستەی حیزب دەربهێنێت و شەرعیەت بە دامەزراوەی دەوڵەتی بدات و حیزب ببێتە ئامڕازێک بۆ سیاسەت و بیرکردنەوەی سیاسی و سیتراتیجی نەتەوەی و داڕشتەی پڕۆسەی دیموکراتی و ئاڵو گۆڕ کردنی دەسەڵاتی حوکمڕانی بە شێوازی ئاشتیانەو مەدەنیانەو دیموکراتیانە بەڵکو لە بری ئەوە حیزب پانتایەکانی تەواوی جومگەکانی ژیانی هاونیشتیمانیانی داگیرکردوە و ڕۆچۆتە ناو شارو گوند و گەڕەک و تەنانەت تا سەر سفرەی خوانی خێزانەکان . ئەمەیش تەنها بۆ مانەوەو برەودانە بە حیزب و بە بنەماڵەی سەرانی حیزبەکان و خزاندنی گەنجە تازە پێگەشتوەکانی ناو بنەماڵەی سەرانی حیزبەکانە بە جومگە هەستیار و گرنگەکانی حکومەت . کاتێک ئەم هەنگاوە لە لایەن حیزبەوە دەنرێت ئیدی بەها نەتەوەی و نیشتیمانی له چێواری حیزبێکی هاو شێوەی حیزبە حوکمڕانەکانی کوردستان جگە لە بەرژەوەندی شەخسی و بنەماڵەیی سەرانی حیزبەکان هیچ بەهایەک بۆ بنەماکانی دەوڵەت داری و ئینتیما نیشتیمانیەکان ناهێڵنەوەو بەڵک و بە پێچەوانەوە هەرچی بەرژەوەندی نیشتیمانی و پڕەنسیپە بەهاو ئەخلاقیەکانی نەتەوەیی هەیە پێچەوانە دەکرێنەوەو دەکرێتە دروشمی خەڵەتێنەر و تەنها و تەنها لە بەرژەوەندی مادی و مانەوەیە لە دەسەڵاتدا . بەشێوەیەک پرسی ڕیفراندۆم کە دەتوانین بە قورسترین سەنگ و بەهای نەتەوەی هەژماری بکەین لەڕوانگەی سیاسیەوە بۆ گەلی کورد چونکە گەر پڕۆسەکە جدی بێت ئەمە پرسێکی چارەنوس سازە بۆ ئایندەی گەلی کورد وەلێ بەداخەوە جگە لەوانەی بەرژەوەندی حیزبیان هەیە بە گوێرەی هەندێک ڕاپرسی سەرەتای لە ناو سۆشیال میدیاو تۆڕە کۆمەڵایەتیەکان دەبینین دەنگی نەخێر و بەڵێ هاوسەنگ دێت و هەندێک جار نەخێر بە پرسی ڕیفراندۆم هەڵدەکشێ و زیاد دەکات . هۆکاری ئەمە دەگەڕێتەوە بۆ ئەو هەمو زوڵم و ستەم و ناعەدالەتی و نا شەفافی و گەندەڵیانەی کە بەدرێژای ئەم چەند ساڵەی ڕابردو حیزبی حوکمڕان لە هەرێمی کوردستان بە شەرعیەتی شۆڕش گێری خۆی سەپاندوەو جومگە هەستیار و حەساسەکانی بە جۆرێک قۆرخ کردوە کە جگە لە شەڕو کوشتن و بڕین ئامادە نین بە هیچ شێوەیەک ئاڵوگۆڕی دەسەڵاتی تێدا بکەن کە هەستیار ترینیان سەرۆکایەتی هەرێمی کوردستانە . گەلی کوردیش هۆشمەندە ودەزانن تەنها بۆ درێژکردنەوەی تەمەنی ناسایی سەرۆکی هەرێمەوە و جگە لە دەماکێک بۆ شاردنەوەی حوکمە نایاساییەکان و ناشیرینییەکانیان هیچی تر نیە وە لە ئێستادا زۆرینەی تاکی کوردی گەر لێکدەرەوەی سیاسی نەبێ بۆ حاڵی خۆی ئەوا بای هێندە سەر لە تاکتیک و کایە نادروست و دروشمە بریقەدارو ناوەڕۆک پوچەکانی حیزبە حوکمڕانەکان دەر دەکەن و تێ دەگەن ئەو پرسە گرنگ و هەستیارەی کە پێی دەوترێت ڕیفراندۆم بۆ سەربەخۆی نایانەوێت گەمە بە چارەنوسی نەتەوەیەک و نیشتیمانێکەوە بکەن کە گەلێک دەنگی بۆ پەڕلەمانێکی شەرعی داوەو دەبوایە پرسی ڕیفراندۆم لە پەڕلەمانەوە کۆ دەنگی لەسەر بکرێت ئیستە شەخسێک و حیزبێک خۆی بکاتە خاوەنی و بیەوێت هەژمونی شەخسی و حیزبی بەسەر نەتەوەیەکدا بسەپێنێت.




خەیاڵی زانستی لە ئەدەبی منداڵان دا.. رەزا شوان

لەگەڵ بوونی مرۆڤ لەسەر زەویدا خەیاڵ هاودەمی مرۆڤ بووە.. خەیاڵ توانای زەینییە
لە پێکهێنای وێنەی داهێنراوی جیاواز، دەربارەی بابەتێکی دیاریکراو، کە پەیوەندی بە رابردوو یا ئەمڕۆ یا بە داهاتووەوە هەیە، کە پێشتر مـرۆڤ بەو بابەتەدا تێنەپەڕیوە، ئەو کەسە لە شارەزایی و لە هـزر و پێشبینی و تێگەیشتنی خۆیەوە هەڵیهێنجاندووە و لای گەڵاڵ بووە.. توانای خەیاڵکردن و خەیاڵفراوانی و پێشبینیکردن، گرنگترین سیمای کەسایەتی مرۆڤە و جیاوازیشی پێدەبەخشێت لەگەڵ کەسانی خەیاڵ ئاساییدا.
خەیاڵ پێکهاتەیەکی بنەڕەتییە لە پێکهێنانی داهێناندا.. ئەوە خەیاڵە وا لە مرۆڤ دەکات کە گەشبین بێ و بە ژیانی چەقبەستوو قایل نەبێ و، کۆڵنەدات و هەمیشە خەیاڵ بکات و هەوڵی پێشکەوتن بدا و بیر لە داهێنانی تازە بکاتەوە و ئامادەبێ بۆ بە پیرەوەچوونی گۆڕانکاری و داهێنانی تازەی سەیر و سەمەرەتر، لە داهاتووییەکی نزیک یا دووردا.
خەیاڵیش تەنها لە ئەدەبدا بوونی نییە، بەڵکو، لەبواری هونەر و زانستە مرۆییەکان و زانیاری و فەڵسەفە و ئابووری و تەنانەت لە بواری سیاسەتیشدا بوونی هەیە.
گەلێ پێناسەی جیاوازیش بۆ چەمکی ( خەیاڵی زا ستی ) کراون، بەڵام تا ئێستا لەسەر پێناسەیەکی گشتی بۆ ئەم جۆرە ئەدەبە رێنەکەوتوون.
بۆ یەکەمین جاریش لە ساڵی (١٩٢٦)دا (هۆکۆجیزاك) زاراوەی خەیاڵی زانستی داهێنا.
بێگومان هەموو شاکارە ئەدەبی و هونەرییەکان، هەموو داهێنانە سەیر و سەمەرەکان لە هەموو بوارەکاندا، زادەی خەیاڵ و ئەندێشەی مرۆڤن، لە پێشا خەیاڵ پۆ و پەرگەمای چنیون، دواتر لە سایەی بڕوا و هیوا و هەوڵی بێوچانی مرۆڤـدا، بە تاقیکردنەوەی پراکتیکی، بەرجەستە بوونە و هاتوونەتەدی و بوونەتە راستی.
هەرچەندە، کە خەیاڵی زانستی دەربارەی ئەنجامدراوێک دەدوێ کە هێشتا هەر خەیاڵە و مرۆڤ پێینەگەیشتووە و نەهاتۆتەدی.. بەڵام توانای ئەوەی هەیە، کە بەرەو ئایندەیەکی باشتر بیری زانایان روناک بکاتەوە و، وزە و هیوای سەرکەوتنیان پێببەخشێت.

پێویستی و خەیاڵ، ئەدەب و زانیاری، تەواوکەری یەکترین، وەکو دەڵێن ( پێویستی دایکی داهێنانەکانە) پێویستی مرۆڤ بۆ داهێنانی تازە و بۆ ژیانێکی ئاسانتر و خۆشتر، هۆکارێکی گرنگ و هاندەر و پاڵنەری خەیاڵ بووە بۆ دۆزینەوە و بۆ داهێنانی تازە.
بۆ نموونە: کەڵەزانای ئەمریکی و جیهانی ( تۆماس ئەدیسۆن: ١٨٤٧ـ١٩٣١) داهێنەری وزەی کارەبا و گڵۆپی کارەبایی و، زیاتر لە هەزار داهێنانی تر.. پێویستی بوو بە ئیلهامی خەیاڵ و بیرکردنەوەی لە داهێنان، چیرۆکەکەشی بەم جۆرەیە: ئێوارەیەکی درەنگ دایکی ئەدیسۆن لە پڕێکدا بە سەختی نەخۆش دەکەوێت، دایکی دەبات بۆ لای پزیشکێ، دوای پشکنین، یزیشکەکە پێووت: دایکت پێویستی بە نەشتەرگەری خێرا هەیە، بەڵام ئێستا وا شەوە، ناتوانین لە بەردەم رووناکی چرادا نەشتەرگەرییەکەی بۆ بکەین، بەیانی بۆی دەکەین.. لێرەوە ئەوە کەوتە خەیاڵی ئەدیسۆن کە بیر لە داهێنانی ئامێرێکی ئەوتۆ بکاتەوە، کە تاریکی شەو رووناک بکاتەوە، تا پزیشکەکان بتوانن بە شەوانیش کاری نەشتەرگەری ئەنجام بدەن، ئەوەبوو ئەدیسۆن بە پراکتیکی خەیاڵ و بیرۆکەکەی خستە بواری جێبەجێکردن.. دوای (نۆ سەد و نەوەت و نۆ) تاقیکردنەوەی شکست و نەزۆک، لەسەر هەزارەمین تاقیکردنەوەیدا سەرکـەوتنی بەدەستهێنا.. وزەی کارەبایی و گڵۆپی کارەبایی داهێنا.. کە تا هەتایە ئادەمیزاد قەرزاری خەیاڵ بیری و ئەم داهێنانەی ئەدیسۆنن، کە دەتوانین بە (دایکی داهێنانەکان) ناوی بەرین.. پێویستیش بوو ئەم داهێنانەی بە ئەدیسۆن داهێنا.
زانا و فەیلەسووفی ئینگلیزی ( رۆجەر بیکۆن: ١٢١٤ـ ١٢٩٤) کە بە ( مامۆستای داهێنەر) ناودەبرێت بە خەیاڵ پێشبینی کرد، وتی: لە ئایندەدا مرۆڤ دەتوانێت ئامێرێکی ئەوتۆ دروست بکات، کە بە ئاسماندا بە پێی بفڕێت، ئامێرێکیش بەبێ سەوڵ لێدان بە دەریاکاندا پەی بکات، ئامێرێکیش بتوانێت بچێتە قووڵایی بن دەریاکانەوە.. رۆجـەر بێجگە لەمانە چەند پێشبینییەکی تریشی کرد.. کە لەو سەردەمەدا بیرۆکەی دروست کردنی فرۆکە و کەشتیی دەریای و زەریانوقم(غەواسە) لە ئەردا نەبوون.. بەهۆی ئەم خەون و پێشبینییانە، رۆجەریان بەوە تاوانبارکرد، کە هۆشی لە دەست داوە و لە ئاین لای داوە.. بە شێت ناویان برد.
دوای چەند ساڵێک خەیاڵ و پێشبینییەکانی رۆجەر لە سایەی کۆشش و زانیاری دا هاتنەدی و بوون بە راستی.. باڵۆن و فرۆکە و کەشتی ئاسمانی و پاپۆڕی زەبەلاح و زەریانوقمی مەزن و بە سەدان.. سەدان.. ئامێری تر دروست کران.
ئەدەبی خەیاڵی زانستی جۆرێکە لە هونەری ئەدەبی و لقێکی گرنگە لە لقەکانی ئەدەب، بە گرنگترین جۆرە ئەدەبی ئەم سەردەمە دەزانرێ و، پێگەیەکی بەرز و شیاوی هەیە. ئەدەبی خەیاڵی زانستی، بریتییە لە کۆمەڵە بیر و بۆچوون و گریمانەیەکی زانستی دەربارەی داهاتوو.. ئەدەبێ خەیاڵی زانستی، زیاتر پەیوەندی بە ژیانی مرۆڤەوە هەیە.. بۆتە دەروازەیەکی پێویست و گرنگ بۆ داهێنان و، بۆ دەرخستنی تواناکانی زانایان و داهێنەران.. ئەدەبێکی داهاتووە و ئامانجی ئامادەکردنی هۆش و هزر و بیری مرۆڤە بۆ قبوڵکردنی هیوا و ئەو ترسانەش دەشی لە داهاتوودا بێنەڕێی.
لە ئەدەبی خەیاڵی زانستیدا، نووسەرانی ئەم بوارە، پشتەوەی سنوورەکان دەبینن و بەسەر کۆسپەکانی کات و شوێن و مەحاڵدا بازدەدەن، بێ کاتێکی دیاریکراو لە دەرگای داهاتوو دەدەن، بە خەیاڵێکی تەسەل و فراوانەوە، بە چاوێکی پڕ لە گەشبینییەوە لە جیهانێکی تازەتر دەڕوانن، لە فەرهەنگی بڕوا و هیوایاندا مەحاڵە و ناکرێ جێیان نییە.
ئەدەبی خەیاڵی زانستی، ئەو جۆرە ئەدەبە ئەفسووناوییەیە، کە باڵت پێدەگرێ و بەرەو جیهانێکی نامۆ و ئەفسانەیی سەیر و سەمەرەی پڕ لە عاجباتیت دەبات.. یا سواری کەشتی بڕوا و هیوات دەکات و، دەتبات بۆ سەر مانگ و ئەستێرە دوورەکان و، بە گەردوونێکی نەزانراو ئاشنا دەکات.. دەتباتە جیهانێکی پشتەوەی راستییەکان.
یا نووسەر و خـوێنەر سواری پشتی ئەسپێکی باڵـدار دەبن.. یا لەسەر بەرماڵێکی تیژڕەوی ئاسمانی یەکدەگرن ـ کە نووسەری خەیاڵی زانستی تەونی کردووە و چنیوێتی ـ بەبێ سانسۆر و رێگری بە ئاسمان و بە کون و قوژبنی جیهاندا دەسووڕێنەوە.. بە بڵندگۆی هـیوا، مژدەیەکی ژیانێکی خۆشتر جیهانێکی تازە رادەگەیەنن.
لە ئەدەبی خەیاڵی زانستی دا، نووسەر تێیدا پشت بە خەیاڵ زانستی و بە تەکنیکی ئەدەبی و فەنتازی دەبەستێت، کە گریمانەکان و تیۆرە زانستییە فیزیکییەکان و بیۆلۆژی و تەکنۆلۆژی و تەنانەت فەلسەفەشی لە خۆگرتوون.
ئەدەبی خەیاڵی زانستی، ئەم جۆرە ئەدەبەیە، کە خەیاڵ تێیدا گوشادە و، بەرجەستەی هیواکان و خەونەکانی ئەمڕۆی مرۆڤ دەکات، کە پێیان وایە لە ئەستێرەکانی تریشدا ژیانی جیاواز هەبێت.. یان دەڤەر و بەهەشت و جیهانێکی خەیاڵی تر دروست دەکەن، کە هێشتا مرۆڤ پێی نەگەیشتوون.. دەشێ ئەو جیهانە خەیاڵاوییە، ببێت بە ئیلهام بۆ زانایانی فیزیک و تەکنۆلۆژیا و داهێنان و، بکەونە تاقیکردنەوە بۆ جێبەجێکردنی.

لە ئەمڕۆدا، ئەدەبی خەیاڵی زانستی بە ملیۆنان هەوادار و خوێنەری لە جیهاندا هەیە.. گەرچی لە سەرەتادا رووبەڕووی بەرهەڵستی و رەخنەیەکی زۆر بۆوە.. بەڵام لە ئێستا لەسەر تەختی شایانەی جۆرەکانی ئەدەبدا دانیشتووە.
ئەگەرچی ئەدەبی خەیاڵی زانستی، بە لقێکی تازە و مۆدێرزمی ئەدەب ناوزەند دەکرێ، بەڵام لە راستیدا رەگی لە داستان و ئەفسانە و چیرۆکە فۆلکلۆرییەکانی گەلاندا هەیە.. لە ئەدەبی فۆلکلۆری کوردیشمان، بە دەیان داستان و ئەفسانە و چیرۆک و نەزیلەمان هەن، کە دەچنە چوارچێوەی ئەدەبی خەیاڵی زانستییەوە.. بۆ نموونە: چیرۆکی خەیاڵی
(پیرەژن و چەرخ و فەلەک) کە پیرەژنێکی جادوباز، لە دار و پەتک چەرخ و فەلەکێک دروست دەکات، بە ئاسماندا پێی دەفڕێ و، دەچێت لە شارێکی دووردا، کچە پاشایەک فریو دەدات و سواری چەرخ و فەلەکەکەی دەکات و بە ئاسماندا دەفڕن و دەیبات بۆ کوڕە پاشایەک کە لە خەوندا ئەو کچە پاشایەی بینیوە و ئاشقی بووە.
یا پاڵەوانی چیرۆک وەکو فریارەسێکی خێرا، بە سواری ئەسپێکی باڵدار، یا لەسەر پشتی سیمرخ، بە چاوتروکانێک فریادەکەون.. گەلێ نموونەی ترمان هەیە.. تەنانەت لە چیرۆکی (مەم و زین)ی (ئەحمەدی خان) یشدا خەیاڵی زانستی پشکی گەورەی تێدایە.
لە ئەدەبی فۆلکلۆری نەرویجیشدا، چەندین ئەفسانەی خەیاڵی زانستی هەن.. پیرەژنی جادوباز کە بە (هێکس) ناوی دەبەن. بە سواری گسکێکی کلک دارای درێژ توانیوێتی بەو گسکە رۆکێت ئاسایی بە ئاسماندا بفڕێ و چەندین کاری خێر یا شەڕ ئەنجام بدات.
پێویستە ئەوەش بزانین کە لە نێوان ئەدەبی خەیاڵی زانستی و چیرۆکە زانستییەکاندا، جیاوازی هەیە.. یەکەمیان لە خۆلکەی داهاتوودا دەسووڕێتەوە، بەڵام دووەمیان ئەو چیرۆک و هۆنراوانەن، کە دەربارەی سەرگوزشتەی زانایان و داهێنانەکانین، و دۆزینەوە، کە لە رابردوو یا لە ئەمڕۆدا هاتوونەتەدی.
بە کورتی ئەدەبی خەیاڵی زانستی، هاوکار و هاندەری خوێنەرانە لە پێکهێنانی بیری زانستی و داهێنان، هاندەری فراوانکردن و قووڵکردنی تێگەیشتنی خەڵکییە لە گرنگی رۆڵی زانست و زانیاری، یا تێکۆشانی بێوچان و گەشبینی و هیواخوازی لە ژیاندا.
هەوڵدان و دەستپێک بۆ نووسینی ئەدەبی خەیاڵی زانستی، دەگەڕەێتەوە بۆ سەدەی حەڤدەمین..(کیـلەر)ی ئەڵمانی، کە زانایەیەکی گەورەی بواری بیرکاری (ماتماتیک) بوو. لە سەدەی حەڤدەمیندا، رۆمانێکی بە ناوی (دەربارەی گەشتێک بۆ سەرمانگ) نووسی و بڵاوی کردەوە.. چەند نووسەرێکی تری ئەمريکی و ئینگلیزیش هاتنە بوارەکەوە و، ئەوانیش چەند رۆمانێکی خەیاڵی زانستییان نووسیون.
ئەدەبی خەیاڵی زانستی، بەم فۆرم و ناوەرۆکە تازەیەی، لە سەدەی نۆزدەمیندا سەری هەڵدا و، لە سەدەی بیستەمینیشدا، لە وڵاتە پیشەسازییە پێشکەوتووەکانی وەکو، ئەمریکا و ئەوروپا و یەکێتی سۆڤیەتی کۆن رەگی کرد و خۆی سەلماند و گەشەی کرد.

نووسەری بلیمەتی فەرەنسی (جۆن فێرن: ١٨٢٨ـ١٩٠٥) دەستپێشخەربوو لە بنیاتنانی ئەدەبی خەیاڵی زانستی، شێوازێکی پێشکەوتوو و تازە و فەنتازی بە بەرداکرد.. بۆیە جۆن فێرن بە بنیاتنەر و بە باوکی ئەدەبی خەیاڵی زانستی دەناسرێ.. یەکەمین رۆمانی ئەم نووسەرە بە ناوی ( پێنج هەفتە لە باڵۆنێکدا: ١٨٦٣) و ( گەشتێک بۆ بۆشایی زەوی:١٨٦٤) و ( لە زەوییەوە بۆ مانگ:١٨٦٥) ئەگەرچی ئەم رۆمانەی بە خەون و خەیاڵ دەزانرا، بەڵام خەونەکەی هاتەدی.. ئەوەبوو ( کەشتیی ئاسمانی ئەپۆلۆ ـ ١١) لە (٢٠ی/ گەلاوێژ/١٩٦٩) دا، گەیشتە سەر مانگ، کەشتییەوان ( نیـل ئارمسـترۆنگ) یەکەمین مرۆڤە کە پێی خستە سەر مانگ.. بەمەش خەون و خەیاڵ وپێشبینیەکەی جۆن فێری هاتەدی و بوو بە راستی.. شایەنی باسیشە جۆن فێری نزیکەی هەشتا رۆمان و شانۆنامەی تری نووسیون، کە بایەخیان لەو رۆمانانەی ناومان هێنان کەمترنین.
گرنگی خەیاڵی زانستی لە ئەدەبی منداڵان دا:
منداڵان بە سروشتی خاوەن خەیاڵێکی تیژ و فراوانن، بە تایبەتیش لە قۆناغی یەکەم و ناوەندی ژیانیان.. کە بە قۆناغی خەیاڵ سەرکەش دەزانرێن، منداڵان بڕوایان بە شتە خەیاڵییەکان هەیە، هەر وەکو راستیبن بە لایانەوە.. منداڵان بڕوادەکەن کە، ئەسپی باڵدار هەیە و دەفڕێت، چۆلەکە زمانی کوردی دەزانێ و دەدوێ، شاخ و رەشەبا نیوانیان تەوا نییە، ئاسمان دەگری، پێنووس زویردەبێ و دەتۆرێ، مانگ پێدەکەنێ، ئەستێرەکان بە رۆژ دەنوون، مێروولەیەک فیلێک یخدەدات…هەتا.
ئەم قۆناغەش بە گرنگترین و بە ناسکترین و بە هەستیارترین قۆناغی ژیانی مرۆڤ هەژمـاردەکرێ.. زانایانی دەروونناسی هـەردەم جەخـت لەسەر ئەوە دەکەنەوە، کە لە سەدا هەشتای کەسایەتی مرۆڤ لەم قۆناغەدا دروست دەبێت.. ئێمە هەرەم بیر لە داتوو دەکەینەوە، منداڵانیش داهاتوون .
خەیاڵی زانستی لە ئەدەبی منداڵان دا، رۆڵێکی گرنگی ئەرێنی هەیە، لە هەموو ئەو بابەتانەی کە پەیوەندییان بە ئەدەبی منداڵانەوە هەیە.. رۆڵێکی گرنگیشی هەیە لە پێشخستنی کەسایەتی منداڵ، لە رووی بیر و گوزارشتکردن و داهێنان و زمان دا.
ئەدەبی خەیاڵی زانستی منداڵان، کە زیاتر لە چیرۆک و هۆنراوەدا خۆی دەبینێتەوە، گرنگی و کاریگەریی هەیە لە زاخاودانی بەهـرە و لە گەشەکردنی بیری منداڵان. گرنگترین شاکارە ئەدەبییەکانی منداڵان، تەنانەت ئەو جورە ئەدەبانەش کە بە ریالیزم واتە ( رووداوی راستی) ناو دەبرێن و لە راستتیەوە نزیکن، ئەوانەش پشت بە خەیاڵ دەبەستن و.. خەیاڵ رەگەزی سەرەکییانە.
بێگومان بۆ نووسینی چیرۆک و هۆنراوەی خەیاڵی زانستی بۆ منداڵان ، پێویستی بە شارەزاییەکی زیاتری زانست و زانیاری هەیە.. ئەو نووسەرانەی کە بابەتی خەیاڵی زانستی بۆ منداڵان دەنووسن، پێویستە جەخت لەسەر فراوانکردن و گەشەکردنی خەیاڵ و هزر وبیری منداڵان بکەن، بە تایبەتیش چیرۆکی خەیاڵی زانستی کە لە پێشەنگی ئەو بابەتانەیە، زیاتر خەیاڵی منداڵان دەورووژێنی و گەشە بە توانا هۆشییەکانیان دەکات.. پێویستیشە لە چوارچێوەیەکی لۆژیکی دیاریکراودا کاربکەن، رەچاوی ئەو بنەما و پێویستییانە بکەن کە پەیوەندییان بە ئەدەبی منداڵانەوە هەیە.. نابێت وڕینە و خەیـاڵ پڵاو و زیندەخەونی دوور لە راستییە زانستی و زانیارییەکان پێشکەش بە منداڵان بکەن، کە هیچ پەەیووەندییان بە زانیارییەوە نییە.. لەگەڵ ئەمانەشدا، پێویستە رەچاوی جیوازی توانای نێوان منداڵان بکەن.
بۆ نموونە: هەندێ وا دەزانێ، کە زنجیرە دراما یا فیلمی ( سۆپرمان، گرین دایزەر، باتمان، پیاوی ئاسنین، شەمشەمەکوێرە، فیلمی تری لەم كەسایەتییانە) کە خراونەتە ریزبەندی چیرۆکەکانی خەیاڵی زانستییەوە.. بەڵام لە راستیدا، ئەم زنجیرە فیلمانە خەیاڵی ئەفسانەیی پڕوپووچ و بێ بنەمان.. چونکە پاڵەوانەکانیان لە توانابەدەرن و هەرگیز کەس دەرەقەتیان نایا و نامرن و هەردەمیش سەرکەوتوو و براوەن.. بیرۆکەی ئەم چیرۆکانە لەسەر توندوتیژی و شەڕ و کوشتن و وێرانکاری و دوژمنایەتی و رق بنیات نراون.. ئەم پاڵەوانە توانابەدەرانە هیچ کارێکی چاکە و پیاوەتییان نییە.. ئەم فیلمانە زیانێکی گەورە منداڵان دەگەیەنن، لێیانەوە فێری رق و چەقاوەسوویی و سەرەکێشی زیان بەخش دەبن.. بۆیە ئەم فیلمانە ئەفسانەن و ناچنە ژێر چەتری ئەدەبی خەیاڵی زانستییەوە.. چونکە ئەدەبی خەیاڵی زانستی، ئامانج و مەبەستێکی پیرۆزی هەیە و.. دژی شەڕ و وێرانکارییە و.. هاندەری پێشکەوتن و ئاوەدانییە.
کاری خەیاڵی زانستی، ئەوەیە کە منداڵان بە زانستییەکی فراوان گۆش و پەروەردە بکا و، لە جیهانێکی پڕ لە خەونی سەوز و هیوادا، بۆ جیهانێکی ئایندەی ئامانجەکانیان بەرێ و، یارمەتییان دەدات کە ببنە منداڵانی هەمیشە گەشبین و داهێنەر وهیواخواز.
ئەدەبی خەیاڵی زانستی، یەکێکە لە بەرزترین پێکهاتەکانی بنیاتنانی زەینی منداڵان.

ئەدەبی خەیاڵی زانستی منداڵان، لەسەر سێ کۆڵەکەی سەرەکی وەستاوە:
١ـ ئـەدەب: نووسەری ئەم بوارە، پێویستە ئەەوە بزانێت کە بۆ منداڵان دەنووسێ و نووسینەکەی پێشکەش بە ئەوان دەکات.. پێویستە رەچاوی پێویستییە هونەرییەکان و زمان و فەرهەنکی منداڵان و، تایبەتمەندییەکانی قۆناغەکان منداڵی و شێوازی داڕشتن و هەڵبژاردنی رۆڵی شیاوی پاڵەوانەکانی نووسینەکانی بکات و، بە ئاسانترین شێوە بیرۆکەی نووسینەکانی دابڕێژێ و بە منداڵان بگەیەنێت.
٢ـ خەیـاڵ: خەیاڵ و ئەندێشەی بەرهەمدار سنووری نییە، کە لەسەر بیرۆکەیەکی وادا بنیاتنرابێ، بمانەوێ پەرەی پێبدەین.
٣ـ زانیـاری: گەلێ نموونەی داهێنانی ئەدەبی و هونەری هەن، کە لە پێشا خەیاڵ بە پێشبینی کردن و بە پشتبەستن بە راستییە زا یارییەکان چنیونی، دواتر هاتوونەتەدی و ئادەمیزاد سوودی لێوەرگرتوون.
پێویستە نووسەرانی ئەم بوارە زیدەڕۆیی نەکەن لە بابەتەکانیاندا، ناشبێت پاڵەوان چیرۆکەکانیان لە پێستی خۆیان دەربکەن، تا ئەو رادەیەی کە منداڵان لە راستییەکان دووربخەنەوە و نەتوانن لە نێوان ئەفسانە و راستییەکاندا، جیاوازی بکەن.
ئەدەبی خەیاڵی زانستی، رۆڵێکی گرنگی هەیە لە پەرەوەردەکردنی دروستی منداڵان دا، دەتوانین لە میانەی چیرۆکە خەیاڵییەکانەوە، بە شێوەیەکی ئاسان بەها مرۆییەکان و نیشتمانییەکان لە دەروونی منداڵاندا بڕوێنین.. بۆیە زانایانی بواری دەروونناسی و پەروەردە پێیان باشە کە ئەدەبی خەیاڵی زانستی، بە تایبەتیش چیرۆک بخرێتە پەیڕەو و پرۆگرامەکانی خوێندن لە قوتابخانە بنەڕەتییەکاندا.
بە کورتی لە ئەدەبی خەیاڵی زانستیدا، منداڵ بە ئـارەزووی خۆی، خەیاڵ دەکات و زیندەخەو دەبینێ و، دەتوانێت لە رێی خەیاڵكردنەوە، دوو شاباڵ لە خۆی ببەەستێ و سنوووری توانا تایبەتییە سنووردارەکانی خۆی ببەزێنێ و، بە بە کامی دڵی بەسەر کۆسپ و کات و شوێندا بفڕێ.. دەست بۆ ئەو شتانەی درێژ بکات کە زەحمەتە لە راستیدا بیان گاتی و، بتوانێت لغاو و جەڵەویان بکات. بە هەوەسی خۆشی چێژ لەو هەبووە زۆر و زەبەندەی بەردەستی وەربگرێ.. بە تیشکی هیواش رووناک ببێتەوە، هۆشی کراوەبێت بۆ وەرگرتنی هەموو داهێنانێکی تازەی ژیان و راهاتن لە گەڵیاندا.. هەمیشەش دوای شتی تازە و سوودبەخش بکەوێت.
لە ئەدەبی کوردی دا، ئەدەبی خەیاڵی زانستی تازەیە، بە تایبەتی چیرۆکی زانستی بۆ منداڵان چرۆی کردووە.. چەند نموونەیەکی سەرکەوتوومان لەم جۆرە ئەدەبە بۆ منداڵان هەیە.. بەڵام هێشتا لە قۆناغی سەرەتا و تاقیکردمەوە داین.. پێویستیمان بە نووسەران و رەخنەگرانی بە توانا و شارەزای ئەدەبی خەیاڵی زانستی هەیە.. کە ئاوزەنگی لە ئەسپی خەیاڵ و تواناکانیان بدەن و خۆیان و بەرهەمەکانیان دەربخەن.. گەشبینم کە ئەم هیوایەمان دێتەدی و ئاڵای ئەدەبی کوردیشمان لە نێو ئەدەبی گەلاندا دەشەکێتەوە.

(*) بۆ ئەم نووسینەم، سوودم لەم سەرچاوانە وەرگرتووە:
١ـ الخیال العلمي في ادب الاطفال، کتابة ــ محمد هـزاع و ماجدە قرشي .
٢ـ فلنبدا بالخیال العلمي ـ لتنمیة الابداع والموهبة ــ دکتۆر. خلیل ابو قورة .
٣ـ ادب الخیال العلمي ـ یبشر بعالم جدید ــ صحیفة الراکوبة ـ حازم خالد .
٤ـ المضمون ومشکلة الخیال في کتب الاطفال ــ احمد نجیب.
٥ـ ثنائیة الواقع والخیال في ادب الاطفال ــ محمود رزان .
٦ـ الخیال العلمي في ادب الاطفال ــ الدکتورە. نعیمە حسن النجار .
٧ـ چۆن و چی بۆ منداڵ بنووسین…؟! ــ لەتیف هەڵمەت ـ کەرکوک: ٢٠١١

رەزا شوان/ نەرویج




فیلمێكی كوردی له‌فێستیڤاڵێكی سینه‌مایی نێونه‌ته‌وه‌یی كێبڕكێی بردنه‌وه‌ی خه‌ڵات ده‌كات

فیلمی (بێده‌نگی ئاسمان)ی ده‌رهێنه‌ری كورد جبرائیل ئه‌بوبه‌كر له‌فێستیڤاڵێكی سینه‌مایی نێونه‌ته‌وه‌یی به‌شداری ده‌كات‌و كێبركێی بردنه‌وه‌ی خه‌ڵات ده‌كات.
ده‌رهێنه‌ر جبرائیل ئه‌بوبه‌كر له‌باره‌ی فێستیڤاڵه‌كه‌وه‌ وتی “فیلمه‌كه‌م له‌فێستیڤاڵی نێونه‌ته‌وه‌یی فیلمی كیرالا له‌وڵاتی هیندستان به‌شداری ده‌كات”.
وتیشی “فێستیڤاڵه‌كه‌ له‌رۆژی 16ی حوزه‌یرانی 2017 چالاكییه‌كانی ده‌ستی پێكردوه‌‌و هه‌تا رۆژی 20ی حوزه‌یرانی 2017 به‌رده‌وام ده‌بێت”.
ده‌رهێنه‌ری فیلمی (بێده‌نگی ئاسمان) ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات كه‌” فێستیڤاڵه‌كه‌ له‌سیرۆفانانسابورام له‌ویلایه‌تی كیرالا له‌وڵاتی هیندستان ئه‌نجام ده‌درێت”.
وتیشی “ئه‌مساڵ خولی ده‌یه‌می فێستیڤاڵه‌كه‌یه‌‌و فێستیڤاڵه‌كه‌ش تایبه‌ته‌ به‌فیلمی دۆكیۆمێنته‌ری‌و كورته‌ فیلم”.
فیلمه‌كه‌ نوێترین به‌رهه‌می سینه‌مایی ئه‌م ده‌رهێنه‌ره‌یه‌ و به‌سپۆنسه‌ری عه‌باس فازڵ عه‌بدولره‌حمان خاوه‌نی زانكۆی نۆلج به‌رهه‌مهێنراوه‌‌و له‌ئێستادا فیلمه‌كه‌ له‌چه‌ندین فێستیڤاڵی سینه‌مایی نێونه‌ته‌وه‌یی وه‌رگیراوه‌ و به‌شداری له‌پێشبڕكێ‌ و بردنه‌وه‌ی خه‌ڵاتدا ده‌كات‌و دواهه‌مین به‌شداریشی له‌فێستیڤاڵی ئاشاریا تولسی بۆ كورته‌ فیلم بو كه‌ رۆژی 10ی حوزه‌یرانی 2017 له‌وڵاتی هیندستان، ئه‌نجامدرا.
(بێده‌نگی ئاسمان) كورته‌ فیلمێكی ئه‌نیمه‌یشنه‌‌و له‌باره‌ی خه‌ونه‌كانی مرۆڤه‌ بۆ ئازادی‌و له‌باره‌ی چیرۆكی فیلمه‌كه‌شه‌وه‌ جبرائیل ئیبراهیم ده‌ڵێت “فیلمه‌كه‌ باس له‌خه‌ونی مرۆڤ ده‌كات بۆ ئازادی، به‌وپێیه‌ی كه‌ هیچ كه‌سێك ناتوانێت رێگا له‌ئازادی بگرێت‌و به‌ربه‌ستی بۆ دروست بكات”.
وتیشی “ماوه‌ی فیلمه‌كه‌ 100 چركه‌یه‌ و به‌رهه‌می ساڵی 2017-یه‌”.
جبرائیل ئه‌بوبه‌كر ره‌حمان له‌دایكبوی ساڵی 1983ی شاری هه‌ولێره‌، له‌ساڵی 2001ه‌وه‌ ده‌ستیداوه‌ته‌ كاری سینه‌مایی و له‌نزیكه‌ی 40 كورته‌ فیلمدا یاریده‌ده‌ری وێنه‌گر بوه‌ و له‌ 13 فیلمی سینه‌مایی درێژیشدا یاریده‌ده‌ری وێنه‌گر بوه‌ و له‌ساڵی 2010ه‌وه‌ كاری ده‌رهێنانی سینه‌مایی ده‌كات و هه‌تا ئێستا چوار كورته‌ فیلمی به‌رهه‌مهێناوه‌ و نزیكه‌ی 20 خه‌ڵاتی نێوخۆیی و جیهانیشی به‌ده‌ستهێناوه‌.




چۆن … هیوا سه‌عید

ئەگەر بڵێم:
لە شیعرێک گوڵێک بووە ئەستێرە
دەڵێن ئەوە کەی شیعرە، درۆیە.
گوڵ چۆن دەبێتە ئەستێرە!

ئەگەر بڵێم:
لە چیرۆکێک پیاوێک بووە قالۆنچە
دەڵێن ئەوە کەی چیرۆکە، درۆیە.
پیاو چۆن دەبێتە قالۆنچە!

ئەگەر بڵێم:
لە فیلمێک پزیشکێک لە لابورەکەی مرۆڤی دروست دەکرد
دەڵێن ئەوەی کەی فیلمە، درۆیە.
پزیشک چۆن مرۆڤی پێ دروست دەکرێ!

ئەگەر ڕاستیتان دەوێ
ئێوە پێم بڵێن ئەدی دار چۆن دەبێتە مار؟
درەخت چۆن بەبێ ئۆکسجین دەڕوێ؟
منداڵ چۆن لەدایک دەبێ بەبێ باوک؟
مردوو چۆن لە گۆڕ هەڵدەستێتەوە؟
مەنجەڵێک شیو چۆن بەشی شارێک دەکا؟
وشترێک چۆن دەتوانێ شیری نەتەوەیەک بدا؟
دەریا چۆن بە مشتێک دەبێتە دوولەت؟
مەودای نێو دوو وڵات چۆن بە چاوچوقانێك دەبڕدرێت؟
مرۆڤ چۆن بەپێ دەچێتە ئاسمان؟
ئەگەر قەبارەی خۆر گەورەترە لە زەوی، چۆن ماوەی دروستکردنی زەوی زۆرترە لە خۆر؟

ئەوە شیعرە!
ئەوە چیرۆکە!
ئەوە فیلمە!




شەرەف … سمکۆ ئەحمەد

بنوو ئە ی ئاسکە پێ پەتیەکەی
مەملەکەتی نەفامی
بۆ نەتدەزانی گوڵ لە سەحرادا
چرۆ ناکا؟
بنوو ئەی کیژە دڵشاکاوەکە ی ووڵاتی بێڕەنگ
بۆ نەتدەزانی بۆ ئازادیت
نە وولات و نە یاسا زمانیان
ئەبەد گۆ ناکا؟
بۆ نەتبیستبوو لە
ووڵاتی تۆ شەمشەمەکوێرە سەرۆکەو میللەتی مێگەل
لە ژانی تۆ هەرگیز ناگا؟
بۆ گوڵ نەبوو لەپاڵ تۆدا سەرخەوێ بشکێنێ !
بۆ ئەو هەبوو لەپاڵ گوللە
لەژێر دەواری جەهالەت
نەک گوڵی تۆ
شەرەفی میللەتێك بدۆڕێنێ…!

سمکۆ ئەحمەد
لەندەن ۲٠۱۷