گووتار و فیكری رۆشنبیر و كاریگه‌ری به‌سه‌ر كۆمه‌ڵ …1 .. د. شه‌ونم یه‌حیا


(1- 2)….

گووتاری رۆشنبیران و كاریگه‌رییان ، ته‌وه‌رێكه‌ له‌ كاره‌كانم له‌سه‌ر رۆلی رۆشنبیران له‌ گۆرانكارییه‌ سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان ، رۆشنبیر زمانحاڵ و ده‌نگ و ڕه‌نگی میلله‌ته‌كه‌یه‌تی له‌و رێگه‌یه‌وه‌ هه‌موو بواره‌كانی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی و ئابووری و رۆشنبیریی پێده‌بینێت.
هه‌ر كۆمه‌ڵگه‌یه‌ خاوه‌نی كۆمه‌ڵێك نۆرم و به‌ها و ترادیسیۆنی تایبه‌ت به‌ خۆی هه‌یه‌ ، كۆمه‌ڵگه‌ی كوردیش خاوه‌ن پێكهاته‌یه‌كی فره‌ ئاین و نه‌ته‌وه‌یه‌ به‌رنامه‌ رێژی و كاركردن به‌ فیكر و گوتارێكی دیاریكراو كارێكی ئه‌وه‌نده‌ ئاسان نیه‌ ، به‌ شێكی زۆری سامپڵی توێژینه‌وه‌كه‌مان له‌و بڕوایه‌دا بوون ” ستراكتۆری كۆمه‌ڵگه‌ی كوردی ناتوانێت فیكر و گووتارو به‌رنامه‌ی رۆشنبیران قبوڵ بكات ، چونكه‌ به‌ ئیمتیاز كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی سیاسیه‌وه‌ ئه‌وه‌نده‌ كاریگه‌ری حزب و سه‌ركرده‌كانی به‌سه‌ریه‌وه‌یه‌ ، ئه‌وه‌نده‌ كاریگه‌ری رۆشنبیرانی به‌سه‌ریه‌وه‌ نیه‌ ، رۆشنبیری كوردیش به‌ شێوه‌یه‌كی رێژه‌ی پلانی بۆ چاكسازی و گۆرانی كۆمه‌ڵایه‌تی نیه‌، ئه‌گه‌ر هه‌شیبێت زیاتر به‌رنامه‌یه‌كی سیاسیه‌ و به‌ پاڵپشتی حزبێكی سیاسی ، نه‌وه‌ك گرووپێكی كۆمه‌ڵایه‌تی ”
توندوتیژی سیاسی له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی كوردی كاریگه‌ری له‌سه‌ر به‌هه‌رم و گوتار و فیكری رۆشنبیراندا هه‌بوو ، ئه‌گه‌ر گووتاری رۆشنبیرانی كورد توندوتیژ بووبێت ، ئه‌وا ده‌رئه‌نجامی توندوتیژیی داگیركه‌رانی كوردستان به‌رامبه‌ر به‌ كورد بووه‌ ، ته‌نانه‌ت له‌ دوای راپه‌رینه‌وه‌ بۆ رۆشنبیرانی دوای خۆیان ترانسفۆرم ده‌بێت ، ئه‌ویش به‌هۆی دروستبوونی شه‌ڕی ناوخۆ له‌ نێوان حزبه‌ كوردییه‌كان له‌ 1994 تا 1997 رۆشنبیران به‌ حوكمی نزیكی و كاریگه‌ربوون به‌ ژینگه‌ی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی و ئابووری ده‌بنه‌ به‌شێك له‌و شه‌ڕ و به‌رهه‌م و گوتاری رۆشنبیران دیسان گووتاریكی توندوتیژ له‌ خۆ ده‌گرێت ، له‌و بارودۆخدا رۆشنبیران دابه‌شی سه‌ر حزبه‌ سیاسیه‌كان ده‌بن .

حمه‌سه‌عید حه‌سن له‌ كتێبی (ته‌ور و شیعر )باس له‌ هه‌ڵویستكی شاعیرێكی وه‌كو شێركۆ بێكه‌س ده‌كات له‌ شه‌ڕی نێوان (یه‌كێتی نیشتمانی كوردستان و بزووتنه‌وه‌ی ئیسلامی ) له‌ 22/12/1993 ئه‌و شه‌ڕه‌ روویدا ، حمه‌ سه‌عید ده‌ڵی َ ( شێركۆ بێكه‌س له‌ شیعری ( هه‌تاو )دا نه‌ك هه‌ر فتوای كوشتنی ئه‌ندامانی بزووتنه‌وه‌ی ئیسلامی ده‌دات، به‌ڵكو داواش ده‌كات بكرێن به‌ ( زووخاڵ) ، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئیسلامیه‌كان دژی ژن و شیعرن ، له‌به‌رامبه‌ریشدا مه‌لا عوسمان رێبه‌ری بزووتنه‌وه‌ی ئیسلامی داوا له‌ چه‌كدارانی حزبه‌كه‌ی ده‌كات كه‌ هه‌رچی تواناییان هه‌یه‌ لێنان بده‌ن ، لێره‌دا مه‌لا عوسمان مه‌به‌ستی چه‌كدارانی یه‌كێتی نیشتیمانی كوردستانه‌ . حمه‌ سه‌عید حه‌سن ده‌ڵی “مه‌لا عوسمان رێبه‌ری بزووتنه‌وه‌ی ئیسلامی له‌ شێركۆ بێكه‌سی شاعیر دلۆڤانتره‌ ، چونكه‌ مه‌لاكه‌ ته‌نیا داوای لێدانیان ده‌كات ، شاعیر داوای سوتاندنیش ده‌كات “.
هه‌روه‌ها مهاباد قه‌ره‌داغی له‌ لێكۆلێنه‌یه‌كی دا له‌سه‌ر شیعره‌كانی شاعر (شێركۆ بێكه‌س) له‌ كتێبی (ژن و كۆمه‌ڵگا له‌ قۆناغی باڵنده‌یی شێركۆ بێكه‌س دا ) كار له‌سه‌ر ئه‌و شیعرانه‌ ده‌كات كه‌ تێدا شاعیر باس له‌ گرنگی ره‌گه‌زی مێ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ و ئازاره‌كانی ئافره‌ت و سیسته‌می باوكسالاری و چه‌وساندنه‌وه‌ی ژن له‌ كۆمه‌ڵ ده‌كات.

ده‌توانین بڵین له‌ ئه‌نجامی تیشك خستنه‌ سه‌ر گووتار و شیعره‌كانی شێركۆ بێكه‌س وه‌ك رۆشنبیرێك له‌م دوو نموونه‌یه‌دا بۆمان به‌دریارده‌كه‌وێت كه‌ رۆڵی شێركۆ وه‌ك رۆشنبیرێك له‌ بوارێكه‌وه‌ بۆ یه‌كێكی تر جیاواز بووه‌ ، له‌ به‌رهه‌مه‌كانی پارادۆكێسێكی گه‌وره‌ له‌ نێوان بواری سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌بیندرێت ، رۆڵی شێركۆ له‌و شیعرانه‌ی كه‌ باس له‌ واقیعی كۆمه‌ڵگه‌ ده‌كات له‌ رووی كۆمه‌ڵایه‌تیه‌ شێركۆ وه‌ك كه‌سایه‌تێكی زۆر ( ئازادیخواز ، لێبورده‌ ، و دلۆڤان ، یاخیبوو له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی باوكسالاری ، نه‌هیشتنی چه‌وسانده‌وه‌ له‌سه‌ر ژن و داكۆكیكردن له‌ مافه‌كانیان ) . له‌به‌رامبه‌ر ئه‌وشدا كاتێك شێركۆ ده‌كه‌وێته‌ ناو گه‌مه‌ی سیاسیی و ململانێ‌ سیاسیه‌كان به‌ تایبه‌تی له‌ كاتی شه‌ڕی ناوخۆ شاعیر بێ‌ لایه‌ن نابێ‌ و گووتار و به‌رهه‌مه‌كانی تێكه‌ڵ به‌و دۆخه‌ نێگه‌تیڤه‌ ده‌بێت ، بۆیه‌ كه‌سایه‌تی شێركۆ و هه‌ڵَویسته‌كانی زۆر توندوتیژ ، ته‌واو پێچه‌وانه‌ی ئه‌و رۆڵه‌یه‌ كه‌ شاعیر له‌ رووی كۆمه‌ڵایه‌تیه‌وه‌ ده‌یگێرێت .

بۆیه‌ گرنگه‌ له‌رووی سیۆسیۆلۆژییای ئه‌ده‌ب و هونه‌رو ته‌واوی بواره‌كانی دیكه‌ی رۆشنبیری كار له‌سه‌ر به‌ عقڵانی كردنی خۆشه‌ویستی بۆ نه‌ته‌وه‌ وڵات و حزب بكرێت ، چونكه‌ توندڕه‌وی كردن لێان ده‌رئه‌نجامی نێگه‌تیڤی لێ ده‌كه‌وێته‌وه‌ ، رۆشنبیران به‌هۆی ئه‌و بارودۆخه‌وه‌ رۆڵیان بزرده‌بێت هه‌ڵویسته‌كانیان له‌ نێوان لایه‌نگری ئایدیۆلۆژییایه‌كی سیاسی و بێ‌ لایه‌نی و ته‌نیانه‌ت ئه‌وانه‌ی ده‌كه‌ونه‌ ناو ململانێ‌ ییه‌كانی شه‌ڕ گووتار و به‌رهه‌مه‌كانیشیان چوارچێوه‌ی بابه‌تی تێده‌په‌رێنیت.
له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ به‌شێك له‌ سامپڵی توێژینه‌كه‌ماندا پێیان وابوو به‌لێ‌ “ستراكتۆری كۆمه‌ڵگه‌ی كوردی په‌یام و دیسكۆرسی رۆشنبیرانی قبوڵكردووه‌ و رۆشنبیرانیش ده‌ورێكی گرنگیان له‌و رووه‌وه‌ بینیوه‌ “له‌ هوشیاركردنه‌وه‌ی هاوڵاتیان و شكاندنی بێ‌ ده‌نگیان له‌ به‌رامبه‌ر هه‌بوونی نادادپه‌روه‌ری و نه‌بوونی شه‌فافیه‌ت و گه‌نده‌ڵی و ده‌سه‌ڵاتی كلیبتۆكراتی (چه‌ته‌سالاری) و تاكڕه‌وی و دروستكردنی ره‌خنه‌ی سیاسی له‌ پێناو زیاتر به‌ دیموكراتیزه‌كردنی كۆمه‌ڵگه‌ ، جگه‌ له‌مه‌ رۆڵیان له‌ دامه‌زراندنی چه‌ندان بزووتنه‌وه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی و گۆرینی یاساكانی تایبه‌ت به‌ باری كه‌سی …. هتد هه‌موو ئه‌مانه‌ به‌رهه‌می رۆشنبیران بووه‌ له‌ رێگای میدیاكانه‌وه‌ كاریگه‌رییان به‌سه‌ر هاوڵاتیانه‌وه‌ هه‌بووه‌. ”
ئه‌و ئاسته‌نگانه‌ی كه‌ وا ده‌كات ستراكتۆری كۆمه‌ڵگه‌ی كوردی به‌رهه‌می بیری رۆشنبیران قبوڵ نه‌كات له‌وانه‌:-
1- بۆ جیاوازی فكر و گوتاری رۆشنبیران چونكه‌ له‌ هه‌رێمی كوردستان رۆشنبیران جیاوازن ، رۆشنبیری ئاینی و رۆشنبیری نادینی واتا عه‌لمانی هه‌یه‌ ، بۆیه‌ گووتاره‌كانیان له‌یه‌كدی جیاواز و كاریگه‌ریشیان له‌سه‌ر ستراكتۆری كۆمه‌ڵگه‌ جیاواز ده‌بێت، كاتێك كه‌ ده‌ڵین رۆشنبیری ئاینی ئه‌وا قۆناغی ئه‌كته‌ری رۆشنبیری ئاینی تێپه‌راندووه‌ و له‌بازنه‌ی رۆشنبیری ئاینی یه‌.

2- داب و نه‌ریتی كۆمه‌ڵایه‌تی بونیادی خێڵه‌كی و دواكه‌وتوویی كۆمه‌ڵگه‌ی كوردی و زاڵبوونی ترادیسیۆنه‌كان به‌سه‌ر ڕه‌فتاری تاكه‌كان ، كۆ بیركردنه‌وه‌ ، له‌ خیتابی كۆدا رۆشنبیران ئاستی گووتاریان داده‌به‌زێت، چونكه‌ له‌ نێوان ویژدانی گشتیدا گووتاری رۆشنبیران گووتارێكی شاز ده‌بێت.

3- نه‌بوونی گروپێكی رۆشنبیری به‌ هێز بۆ ئه‌وه‌ی بتوانن گووتار و به‌رنامه‌یه‌كی به‌ هێزیان هه‌بێت له‌ ده‌ره‌وه‌ی حزبه‌ سیاسیه‌كان و ده‌سه‌ڵات له‌ پێناو گۆرانی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی به‌ره‌و بارودۆخێكی باشتر.

4-كاریگه‌رییه‌كانی ئاین له‌سه‌ر بڵاوكردنه‌وه‌ی گووتار و به‌رهه‌می رۆشنبیران ، له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی كوردیدا پیاوانی ئاینی له‌ مینبه‌ری مزگه‌وته‌كان له‌ رێگای گوتاری هه‌ینی یه‌وه‌ هێرش ده‌كه‌نه‌ سه‌ر به‌رهه‌می رۆشنبیران و ڕه‌خنه‌ له‌ به‌رهه‌مه‌كانیان ده‌گرن و خه‌ڵكی هان ده‌ده‌ن دژ به‌ رۆشنبیران به‌ تایبه‌تی ئه‌وانه‌ی بیركردنه‌وه‌یه‌كی علمانیه‌كان هه‌یه‌ ،واتا ده‌ست تێوه‌ر دان و چاودێركردنی به‌رهه‌می رۆشنبیران له‌لایه‌ن ئیسلامی رادیكاڵه‌وه‌ ، یه‌كێكه‌ له‌ گه‌وره‌ترین به‌ربه‌ست له‌ به‌رده‌م رۆشنبیران كه‌ نه‌توانن به‌ ئازادی بیروڕایه‌كانیان ده‌رببڕن .

5- غیابی رۆشنبیران له‌ نێو دامه‌زراوه‌ ئه‌كادیمی یه‌كان ، ئه‌مه‌ش به‌ یه‌كێك له‌و گرفتانه‌ داده‌نرێت كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی كوردی به‌رهه‌می رۆشنبیران قبوڵ نه‌كات .

لێره‌دا پێمان وایه‌ كه‌ ستراكتۆری كۆمه‌ڵگه‌ی كوردی به‌ هۆی ئه‌وه‌ی فره‌ ئاین و فره‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌ و پێكهاته‌یه‌كی ئالۆزه‌ بۆیه‌ پێشوازیكردن له‌ گووتارو به‌رنامه‌و فیكرێكی دیاریكراو كارێكی ئه‌وه‌نده‌ ئاسان نیه‌ .
له‌ هه‌رێمی كوردستان تا پێش هاتنی داعش له‌ 2014 باڵی ئاینی به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی و گووتاری پیاوانی ئیسلامیزمی توندڕه‌و به‌تایبه‌ت هه‌ژموونی یه‌كجار به‌ هێزی به‌سه‌ر بونیاده‌كانی دیكه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ هه‌بوو . ته‌نانه‌ت سیاسه‌ت و ده‌سه‌ڵاتیش له‌ هه‌رێمی كوردستان كه‌وتبووه‌ ژێر كاریگه‌رییه‌كانی و نه‌ی ده‌توانی لێ‌ ده‌ربچێ‌ ، چونكه‌ ده‌سه‌ڵات به‌گشتی له‌ پێناو مانه‌وه‌ی موجامه‌له‌ی پیاوانی ئاینی ده‌كرد .

ده‌سه‌ڵات كار له‌سه‌ر زۆرینه‌ ده‌كات ، پێویستی به‌ ده‌نگی زۆرینه‌یه‌ نه‌ك كه‌مینه‌ ، كه‌ ئه‌ویش نوخبه‌ی رۆشنبیرانه‌ به‌ تایبه‌تی ئه‌و رۆشنبیرانی سه‌ربه‌خۆ و علمانین ، بیگومان له‌ پرۆسه‌ی مانه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتیش زۆرینه‌ بڕیار ده‌دات ، كۆمه‌ڵگه‌ی كوردی ستراكتۆریكی حزبی و سیاسیه‌ و ئاینیه‌ ، ئه‌مه‌ش به‌ یه‌كێك له‌و هۆكارانه‌ داده‌نرێت كه‌ ده‌سه‌ڵاتی سیاسی له‌ پاڵ ئاین و زۆرینه‌دا بێت ، نه‌ك نوخبه‌ی رۆشنبیران .
بۆیه‌ ئه‌گه‌ر گووتارو په‌یام و فكری رۆشنبیران به‌ تایبه‌تی ئه‌وانه‌ی سیكۆلارن له‌لایه‌ن ستراكتۆری كۆمه‌ڵگه‌وه‌ قبوڵ نه‌كرێت ، هۆكاره‌كه‌ی بۆ ئه‌وه‌ ده‌گه‌رێته‌وه‌ كه‌ ستراكتۆری كۆمه‌ڵگه‌ی كوردی ستراكتۆرێكی به‌ حزبی و سیاسی و به‌ئاین كراوه‌ ، و ئه‌و رۆشنبیرانه‌ی كه‌ پاشخانێكی ئاینی له‌ پشت رۆشنبیری ئه‌وانه‌وه‌یه‌ ، پێشوازیكردن له‌ گووتار و فكریان له‌ناو كۆمه‌ڵ بۆیان ئاسانتره‌ ، وه‌ك له‌ گووتاری رۆشنبیرانی سیكۆلار و سه‌ربه‌خۆ ، چونكه‌ ئه‌وان له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵات و ترادیسیۆنه‌كانی كۆمه‌ڵ و بڕوادارانی ئیسلامیزمی رادیكاڵ تكفیر و ڕیگرییان ڵی ده‌كرێت.

به‌ڵام دوای هاتنی داعش هاوكێشه‌كان بۆ دۆخێكی تر ده‌گۆردرێن ، گووتاری رۆشنبیرانی سیكۆلار به‌ شێوه‌یه‌كی فراوانتر له‌سه‌ر ئیسلامی رادیكاڵ و به‌ دیدێكی ره‌خنه‌ی له‌سه‌ر ره‌هه‌نده‌كانی ئاین قسه‌ ده‌كه‌ن ، به‌ڵام ئه‌مجاره‌یان بێ‌ ئه‌وه‌ی رووبه‌رووی تكفیر و هه‌ڕه‌شه‌ی توند ببنه‌وه‌ . به‌ر له‌ هاتی داعش رۆشنبیرانی سیكولار نه‌یانده‌توانی به‌ ئازادی خۆیان ڕه‌خنه‌ له‌ فیكر و تێكسته‌ دینیه‌كان و مه‌لاكان بگرن به‌تایبه‌تی ئه‌وانه‌ی فیكری توندڕه‌وییه‌یان بڵاو ده‌كرد و جیهادی بوون ، یه‌كسه‌ر له‌لایه‌ن حزبه‌ ئیسلامیه‌كان و هه‌ندێ‌ له‌ مه‌لاكانه‌وه‌ ته‌كفیر ده‌كران ، به‌ڵام دوای ئه‌وه‌ی داعش هێرشی كرد سه‌ر هه‌رێمی كوردستان و به‌ناوی ده‌وڵه‌تی خه‌لافه‌تی ئیسلامی و ژن و كچی یه‌زیدیه‌كانیان وه‌ك سه‌بایه‌ گرت و ده‌ست درێژیان كرده‌ سه‌رییان و جگه‌ له‌ كوشتنی هه‌زاران هاوڵاتی ، ده‌رگا بۆ رۆشنبیرانی سیكولار زیاتر كرایه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی به‌ راشكاوی بۆجوونی خۆیان له‌سه‌ر توندڕه‌وی ئاین به‌تایبه‌تی ئیسلامیزمی رادیكاڵ بڵین ، به‌ڵام ئه‌مجاره‌یان بێ‌ ئه‌وه‌ی رووبه‌رووی تكفیر و هه‌ره‌شه‌ ببنه‌وه‌.
دكتۆرا له‌ زانكۆی سۆربۆن پاریسی یه‌ك




١٠ پرسیار سەبارەت بە ڕیفراندۆم …. دکتۆر عەبدولڕەحمان مەولود

ڕیفراندۆمی کوردستان لەبەردەم ژمارەیەك پرسیاری بێ وەڵامە. لێرەدا هەندێك لەم پرسیارانە دەخەینەروو و پێشنیارێکیش دەخەینەروو بۆ چۆنیەتی کردنی ڕیفراندۆم.
یەکەم،
هەرێمی کوردستان ڕۆژانە ئەگەر ملیۆنیش نەبێت ، ئەوا چەند سەد هەزار بەرمیل نەوت دەفرۆشێ کەچی هەر قەرزارین !
پرسیار ئەوەیە: ئایا کوردستان بەرگەی ئەوە دەگرێ سەربەخۆیەکەشی بەدەردی نەوتەکە ببات ؟

چۆن پێویست بە گۆڕینی دەستەی سەرپەرشتیاری نەوت فرۆشتن بۆ هەموان ئاشکرایە ( Common Knowledge)، ئاواش ناکرێ مەسەلەی ڕیفراندۆم و سەربەخۆیش بە هەمان دەستە بسپێردرێ.

دووەم،
هەرێمی کوردستان دەستیکرد بەنەوت فرۆشتن، لەبەرامبەردا حکومەتی عیراق ١٧ بلیۆن دۆلاری سالانەی داهاتەکەی بڕی.

پرسیار ئەوەیە: ئایا هەرێمی کوردستان ئامادەکاری کردوەوە بۆ پەرچەکرداری حکومەتی عیراق، ئێران، تورکیا و ئەوانی تریش بەرامبەر هەر بریارێکی سەربەخۆیی.

هەرێمی کوردستان بەم هەلومەرجە سیاسیەی ئیستا بەرگەی هیچ ئابلۆقەیەکی ئابوری ناکات.

سێیەم،
دەلێن دوا ئامانجی ڕیفراندۆم سەربەخۆییە نییە، تەنها مەبەست لێی ئەوەیە کە بە دۆست و دوژمن نیشان بدریت کە گەلی کورد پشتیوانی جیابوونەوەو پێکهێنانی دەولەت بوون دەکات.
ئەگەر سەربەخۆیی مەبەستی ڕیفراندۆم نەبێت، ڕیگای ئاسنتر و بێمەسرەفتر هەیە بۆ نیشاندانی پشتیوانی خەلکی کوردستان بە جیابونەوە پێکهێنانی دەولەت ، ئەویش ڕاگیرییە (Polling).
پرسیار ئەوەیە: کە سەربەخۆیی ئامانجی ڕیفرادۆم نییە ، کوردستان بۆ ڕاگیری لەجیاتی ڕیفراندۆم ناکات؟

بۆ ئەوەی بزانرێت شەکر شیرینە، پێویست ناکات فەردەیەك شەکر بخۆرێت، تەنها کەوچکێکی چا بەسە. بۆ ئەوەی بزانرێت خوێ سوێرە، پێویستت بەچەند گرامێكە نەك تەنێك خوێ. ڕاگیریش تەنها بە وەرگرتنی نمونەیەك (Sample) لە ڕای خەلکی کوردستان دەتوانێ ڕای خەلکی کوردستان بۆ مەسەلەی سەربەخۆیی نیشانبدات. ئەم بابەتە زانستیە و دۆست و دوژمن لێێ تێدەگەن. ڕاگییری بێمەسەرەفتر و ئاسانتر لە ڕیفراندۆم و ئەم مەبەستەی سەرەوەش دەپێکێ.

چوارەم،

ووشیار زێباری لەبەرچاوی دونیا لەسەر گەندەلی لە بەغداد دەرکرا، کەچی ئەو سەرپەرشتی ڕیفراندۆم دەکات. ئەمە چی بە دۆست و دوژمن دەلێت ؟ ڕایەك هەیە دەلێت، چونکی زێباریان لە بەغدا دەرکرد، ئەو دەیەوێت لە کوردستانەوە تۆلە بکاتەوە.
پرسیار ئەوەیە، ئایا کردنی ڕیفراندۆم بە پلانە یان مەزاجی تاک، پەرچەکردار و تەوەکەلییە ؟

ناکرێ چارەنوسی میللەتێك بدرێتە دەست قەدر، مەزاج یان تۆڵە کردنەوە. ئەگەر ئەم بابەتە مەزاجی، شەخسی و پەرچەکردار نییە، کوا پلانەکان بۆ ڕووبەرووبوونەوەی مەترسیەکان (Risk Management) ؟ لەمەسەلەی نەوت فرۆشتنەکەش بە پارتی و نێچیرڤان بارزانیمان ووت: نرخی بەرمیلی نەوت و نرخی دۆلار بەدەست ئێوە نییە، عیراق بێ پەرچەکردار نابێت. کەچی گوێان نەگرت. ئایا دەکرێ هەمان هەلە دوبارە ببیتەوە ؟

پێنجەم،
بۆ دوای تێکشکانی داعش لە موسل، تورکیا خوازیاری بەردەوامی ئەو پەیوەندیە ناهاوسەنگەی ئێستایە لەگەل هەرێمی کوردستان. بۆ ئەم مەبەستەش تورکیا هانی هەرچی زیاتر دورکەوتنەوەی هەرێمی کوردستان دەدات لەبەغدا. بۆ بەرژەوەندی ئێران هەمان کار، شای ئێران بەرەحمەتی مەلا مستەفای کرد.
پرسیار ئەوەیە: ئایا ئەم ڕیفراندۆمە بە فیتی تورکیایە ؟ بۆ ڕازیکردنی تورکیایە ؟ ئایا هەرێمی کوردستان چ قازانجێك دەکات لە ژێر دەستەیی /وابەستەیی تورکیا ؟ کاریگەری ئەم وابەستەییە چیە لەسەر خەباتی گەلی کورد لە باکور و ڕۆژئاوا ؟

هەلومەرجی سیاسی و ئابوری ئێستای هەرێمی کوردستان و هێرشی داعش بۆ سەرکوردستان پێمان دەلێت چەمانەوەی چەند سالەی هەرێمی کوردستان (پارتی) لەبەردەم تورکیا هیچی لێشین نە بوو. هەر هیوایەك لەسەر ئەوەی لەچەمانەوەی زیاتر لەبەردەم دەرگای تورکیا هیچی لێ شین دەبێت سەرابە. بەپێچەوانە تورکیا خۆی لەبەردەم هەلوشاندەوەیە، هەرچی زوتر خۆ دورگرتن لە تورکیا لەبەرژەوەندی کوردستاندایە.
لەمەش زیاتر، هەمو ئەو قازانجەی هەرێمی کوردستان گەیاندویەتی بەتورکیا، بە نیوەی ئەم مەسرەفە لەگەل ئێراق، ڕەنگە کورد کێشەی لەگەل ئێراقدا نەمێنێت. ڕەنگە بە نیوەی ئەم مەسرەفەی (Investment) لە تورکیا کرا، ئەگەر لە ڕۆژئاوا بکرایە، هەرێمی کوردستان بگەیشتبایە سەر دەریایی ناوەراست.

شەشەم،
لەگەل ڕوخانی ئێراق لە ٢٠٠٣ پێشنیار جۆراوجۆر بۆ سەربەخۆیی کوردستان خراوەتەوەروو. جدیتریان کارکردن بوو لەسەر هاوشیوەی ئیگلیزەکان لە هۆنگ کۆنگ. واتا، پێشخستنی ئابوری، پیشەسازی و ڕیفۆرمی سیاسی. زامنکردنی ئازادی تاک و ڕای جیاواز، مافی ئافرەتان و مافی مرۆڤ.
کارکردن هاوشیوەی ولاتی بریتانیا ، نەك هەر زامنی سەروەری تاکی کوردستانی دەکرد، بەلکۆ مەترسیەکانی سەر سەربەخۆیی کوردستانی دەگەیاندە نزمترین ئاست.
ببینە، سەرەرای ڕادەستکردنی هۆنگ کۆنگ بە سین لە ١ی تەموزی سالی ١٩٩٧، سین بریاریدا بەهۆی جیاوزای لە سەرخان، ژیرخان و کەلتۆر وەك خۆی بهێلێتەوە و جیاواز بیت لە ولاتی دایك، واتە سین. کوردستانیش چۆن هۆنگ کۆنگ بەناو/یاسا سەر بەسینە، بەلام لەهەمو شتێك جیاوازە، دەیتوانی بەناو/یاسا هەر سەر بەئیراق بێت، بەلام لە هەمو شتێك جیاواز بێت.

پرسیار ئەویە: ئایا ئیستا درەنگە بۆ ئەوەی سەربەخۆی خۆمان لە ئەرزی واقع بسەپێنین؟ بەبێ ئەوەی دوژمنانی سەربەخۆیی کوردستان لە خۆمان بورژێنین؟

ئێستاش درەنگ نییە، بۆ ئەوەی سەربەخۆیی بەپلان جیبەجی بکرێت و مەترسی سەرئەم سەربەخۆیەش بۆ نزمترین ئاست دابەزێنرێت. دەکرێ سودی گەوەرە لە شیوەی کاری بەریتانیا لە هۆنگ کۆنگ وەربگیری بۆ ئەم کێشەیە. نەزانییە ئەگەر خۆمان روبەروی ئەگەری مان و نەمان بکەینەوە، لەکاتێکدا ڕێگاچارەیتر بۆ سەربەخۆیی هەیە؟

حەوتەم،
لە سیاسەتدا کۆنسێپتێك هەیە پێی دەلێن لەگەسی (Legacy) . بەگشتی لەسیاسەتدا لەگەسی مانای “سیاسی بەچی دەناسریتەوە” چۆنە چۆتە مێژوو. بۆ نمونە، لەگەسی رۆنالد ڕێگن کۆتایی هێنان بەشەری ساردە و دواتریش ڕوخانی دیواری بەرلینە. لەگەسی جۆرجی بۆشی باوك، بەرپاکردنی شەری کەنداوی یەکەمەو بۆشی کوریش ڕوخانی ڕژێمی سەدامە لەدەسەلات. بەهەمان شێوەش کلینتۆن، ئۆباما ، تاتشر، بلێر، شیراك … تاد، هەریەك لەگەسی خۆی هەیە.
بارزان و بنەمالەی باررزانی ناوێکی دیاری بزاڤی نیشتمانی کوردستانن. دەوری بارزانیەکان گەیشتە لوتکە کاتێك رەحمەتی مەلا مستەفا سەرکردایەتی شۆرشی ئەیلولی دەکرد. بەلام، بەداخەوە ئەم شۆرشە شکستی هینا. ئەوانەی بەچاوی ڕەخنەگرانە سەیری ئەم شکستە دەکەن دەلێن ئاشبەتالی کرد.
نسکۆ بێت یان ئەشبەتال، هەمو لایەك لەسەر ئەوە کۆکن شۆرشی ئەیلول شکستی خوارد. بۆیە رەحمەتی مەلا مستەفا بە ڕابەری شۆرشێکی شکستخواردو چووە ناو مێژوو. واتە لەگەسی رەحمەتی مەلا مستەفا بەشکستدانی شۆرشی ئەیلولە.
مافی بەرێز مەسعود بارزانییە کە بیر لەوە بکاتەوە، ئەو بەشیوەیەکی جیاواز بچێتە ناو مێژوو و شکستەی باوکی ڕەحمەتی قەرەبو بکاتەوە. بەلام لەماوەی دەسەلاتداریەتی بەرێز مەسعود بارزانی کار ئیجابی بۆ کۆمەلگای کوردستان زۆر کەمکراوە. سلبیەکان لە ئیجابیەکان زیاترن.

پرسیار ئەوەیە: ئایا بەرێز مەسعود بارزانی ڕیفراندۆمی بۆ سەربەخۆیی کوردستانە یان بۆ دروستکردنی لەگەسی بۆ خۆی و بنەمالەی بارزانییە ؟

بەرێز مەسعود بارزانی ماوەیەکی کەمی ماوە لەسیاسەت، چ بەهۆی تەمەنی بێت یان فشاری کۆمەلگای کوردستان. ئەو دەیەوێت لەو ماوە کەمەی لەبەردەمی ماوە لە سیاسەت لەگەسیەکی ئیجابی بۆ خۆی و بنەمالەکەی دروست بکات. بیرکردنەوە لە لەگەسی ئیجابی کارێکی خراپ نییە. بەلام، ئەمە ڕیفراندۆمە بێ بەرنامەیە رەنگە وەلامەدەرەوە نەبێت.

هەشتەم،
پارتی دەزانێت بەبێ چارەسەرکردنی کێشە سیاسەکانی لەگەل گۆڕان ئەنجامی ڕیفراندۆم، ئەگەر بکرێت، دلخۆشکەر نابیت. پارتی بۆ چارەسەرکردنی كیشەکانی لەگەل گۆڕان بەهەمان شێوەی کارکردنی (Method) لەگەل یەكێتی مامەلە دەکات.
پرسیار ئەوە: ئایا پارتی لەوە گەیشتوە گۆڕان جیاوازە لە یەکێتی؟ پارتی لەکێندەری ئەم جیاوازیە تێناگات؟
تا ئەوکاتەی پارتی جیاوازی نێوان یەکێتی و گۆڕان نەبێنێت ناتوانێ گرفتەکانی لەگەل گۆڕان چارەسەر بکات.

نۆیەم،
چونکی هیچ ئامادەکاریەك بۆ روبەروبونەوەی مەترسیەکانی سەر سەربەخۆیی کوردستان نەکراوە، بەرێز مەسعود بارزانی ئامادەیی مردن نیشانی خەلك دەدات لەکاتی مەترسیەکان.
ئەمە ڕاستە لە میژوودا ولاتان بۆ سەربەخۆییان قوربانی ملیۆنیان داوە. سەیری ولاتی جەزایر بکەن. بەلام، ئەوەش ڕاستە ئەوانەی بانگەوازی قوربانیدان دەکەن، دەبیت پشت ئەستور بن بە کۆدەنگی هاونیشتمانیان.

پرسیار ئەوەیە: پارتی چۆن دەتوانی داوای قوربانی لەخەلک بکات و ئامادەش نەبیت گوێیان لێبگرێت و بارزانی بلێ ئیمە حیساب بۆ دەنگی جیاواز/نارزای ناکەین ، با هەلپەرن ؟

ئایا پارتی نازانێ تەنانەت حکومەکەی ئیئتلافی بوو ؟ ئایا نازانی لە دوایین هەلبژاردن لە ٪٦٢ خەلکی کوردستان دەنگیان بە پارتی نەداوەوە و لە ئێستاشدا ئەم دەنگانە زیادی کردەوە.
ئەگەر کۆمەلگای کوردستان بەگومان بن لەنیەتی ڕیفراندۆم، ئەگەر بزانن مەبەست لە ڕیفراندۆم بەرژەوەندی حیزبیە نەك بەرژەوەندی گشتی چۆن ئامادەی قوربانیدانیان دەبن ؟

دەیەم،
هەمو لایەك دەزانێ کە پارتی بەرژەوەندی حیزبی لە بابەتی ڕیفراندۆم هەیە. بەلام، بەداخەوە ئەوان ئینکاری ئەم بابەتە دەکەن و پێداگری لەسەر ئەوە دەکەن کە ئەوان ئەم کارە بۆ بەرژەوەندی خەلکی کوردستان دەکەن ، کەوا نییە.

پرسیار ئەوەیە: ئایا ناکرێت ڕیفراندۆمێك بکرێت هەم حیزب و هەم نیشتمان لێی سودمەند بن؟

بەلێ دەکرێت. با سەرتا کێشە سیاسەکانی ناومالی کوردی چارەسەر بکەین. كیشە یاسایەکانی بەردەم ڕیفراندۆم چارسەر بکەین. متمانەی هاولاتیان بەدەسەلات بگەرێنینەوە. ئینجا هەمو لایەك بە پلانێکی تۆکمە، دوربین و درێژ ماوە پلانی سەربەخۆیی دابنێن. سەربەخۆیەك بە پشتیوانی هاولاتیانی کوردستان بێت، بۆ سەروەریی ئەوان بێت و بەکەمترین زەرەییش بێت.

دەرئەنجام
باشترین بژاردە بۆ مەسەلەی ڕیفراندۆم ، ئەسپاردنیەتیەتی بۆ دوای هەلبژاردنی پەرلەمان و سەرۆکایەتی هەرێم.
ڕیفراندۆم لە دوای هەلبژاردن باشترە چونکی:
یەك، کێشەی یاسایی نابیت. پەرلەمانی نوێ دەتوانێ تاوتوی ئەم بابەتە بکات.
دوو، هەلبژاردن دەتوانێ کێشە سیاسەکانی ئیستای کوردستان تا ڕادەیەکی باش چارەسەر بکات و کۆدەنگی نیشتیمانی لەسەر ئامانج و چۆنیەتی کردنی ڕیفراندۆم بەدەست بێنێت.

پارتی دەتوانێ، مەسەلەی ڕیفراندۆم و سەربەخۆیی کوردستان بکاتە کرۆکی کەمپینی هەلبژاردنی. بەمەش بەرژەوەندە حیزبیەکان و بنەمالەکانیان بپارێزن.

گۆڕان و ئەوانیتریش دەبێت بزانن هەلومەرجی سیاسی عیراق دوای شکستی داعش وەك ئیستا نابیت. بۆیە، دەبیت خۆیان بۆ بریار و ڕووداوی گەورە ئامادە بکەن و دەوری تەماشاکەر نەبینن یان بە پەرچەکردار کار نەکەن.




یادەوەرییەکانی گایشا … خەندە حەمید

ئەو فیلمەی زیاد لە چەند جارێک بینیومە و هەموو جارێک بۆ من شتێکی نوێی پێیە، لەلام زۆر پەسندە دەتوانم بڵێم فیلمی هەموو سەردەمەکانە. فیلمێک کە لات ڕوون نییە دیمەنەکانی بەرەو کوێت دەبەن؟ لە یادەورییەکانی گایشا دەچیتە نێو جیهانێک کە پڕە لە نهینی، فێڵ و پلان بۆ مانەوەی خۆت و لە ناوبردنی ئەویتر، هەروەها ئەو یادەوەری و نۆستالیژییانەی کە نمایش و گێڕانەوەکان دەیان کات بە یادەوەری. لەگەڵ ئەوانەشدا ئەم فیلمە زۆر شتمان پێ دەڵێت سەبارەت بە کولتووری ژاپۆن. فیلمەکە لە ڕۆمانی ڕۆماننووس Arthur Golden وەرگیراوە بەناوی Memoirs of a Geisha)). ئارسەر نووسەرێکی ئەمریکییە، پسپۆڕی لە مێژووی هونەردا هەیە، هەروەها لە هونەری ژاپۆنیدا شارەزایە. دڵنیام هەستێکی ئەدەبی جوان لە ڕۆمانەکەدا هەیە، هەروەک چۆن پێم وایە ئەو فیلمە یەکێکە لەو فیلمانەی کە وەک ڕۆمانەکە جوان بەرجەستە کراوە، بە پێچەوانەی زۆرێک لەو فیلمانەی کە لە ڕۆمان وەرگیراون و بەم شێوەیە نین، واتا وەک ڕۆمانەکانیان جوان نین. هەروەها لە لایەن دەرهێنەر Rob Marshall کاری دەرهێنانی بۆ کراوە، نۆڤەمبەری ٢٠٠٥ بڵاوبۆتەوە.
فیلمی یادەوەرییەکانی گایشا بە دیمەنێکی ئازاراوی دەستپێ دەکات، دوو خوشک لە لایەن دایک و باوکە هەژارەکەیانەوە بە بازاڕی کڕین و فرۆشتنی مرۆڤ دەفرۆشرێن لە کیۆتۆ (Kyoto). خوشکە گەورەکە لە ڕووی جەستەییەوە تەواو ئامادەیە بۆ سێکسفرۆشتن، بۆیە ڕاستەوخۆ دەبردرێت بۆ سۆزانیخانە، لە کاتێکدا خوشکە بچوکە نۆ ساڵانەکە وەک خزمەتکار دەبرێت بۆ ماڵی گایشاکان و لەوێ ئیشی پێدەکرێت، بێ ئەوەی هیچ پاداشت و مانگانەیەکی هەبێت. تا ئەوکاتەی کە گەورە دەبێ بۆ ئەوەی بزانن لێهاتوو و گونجاوە بۆ بوون بە گایشا، ئەوجا پاداشت وەردەگرێت، چونکە گایشاکان بەرانبەر بەو خزمەتەی دەیکەن پاداشت وەردەگرن.

بوونی گایشا لە کولتووری ژاپۆنی زۆر باوبووە، تەنانەت ئێستاش گایشا بە شێوازی خۆی هەیە. لە کاتێکدا گایشا وەک هونەرمەند ناسێنراوە، چونکە ئەوان سۆزانی نین بەڵکو ئیشی سەرەکی گایشا ئەوەیە کە خزمەت یاخود میوانداری و هاودەمی پیاوەکان بکات، بەوەی گفتوگۆیان لەگەڵ بکات یاخود خواردن و خواردنەوەیان پێشکەش بکات، هەندێک جاریش سەما و میوزیک و گۆڕانی دەڵێن. هەر بۆیە لە کولتووری ژاپۆنیدا گایشاکان نایاسایی نەبوون. دەکرێ ئەوان وەک خزمەتکار یاخود هاودەمێک بۆ پیاوە باڵادەستەکان ببینرێ، کە وایان لێ بکات هەستێکی تایبەتیان هەبێت لە کۆبوونەوە و کات بەسەربردنەکانیاندا.

دوای فرۆشتنی Chiyo (کچە بچوکەکە) بە ماڵی گایشایەک، دوای گەورەبوونی لەلایەن گایشایەکی تری بە ئەزموونەوە دەکڕدرێت و پەروەردە دەکرێ تەنانەت ناوەکەشی دەگۆڕدرێ بۆ سایۆری. خانمەکە ناوی مامیایە، سایۆری پەروەردە دەکرێ و ڕاهێنانی پێدەکرێ، سکوڵی میوزیک و سەما و چۆنییەتی گفتوگۆی باڵا دەخوێنێ. لێرەدا پرسیار ئەوەیە ئایا گایشا بە مانای هونەرمەند دێت؟ ”بەجەختی وشەی گایشا واتا هونەرمەند، بۆ ئەوەی ببی بە گایشا دەبێ وەک ئیشێکی هونەری جوڵاو بریارت بەسەردا بدرێ. ناتوانی بەخۆت بڵێی گایشای ڕاستەقینە، تاکو بە یەک نیگا پیاوێک لەنێو هەنگاوەکانیدا نەوەستێنی.” لێرەدا دەرک بەوە دەکرێ کە گایشا لەسەر ویست و حەزی پیاوانە پەروەردە و ڕاهێنانی پێدەکرێ. ئەوەی بەدیدەکرێ پیاوەکان ئەوان وەک بوکەڵەیەک بۆ کات بەسەربردن و چیژ وەرگرتنی خۆیان دەبینن، نەک وەک هونەرمەندێک. هەرچەندە هەمووان بە سەماکەی سایۆری سەرسامن، بەڵام لە ڕاستیدا سەرسامن بە جوانییەکەی نەک توانا جەستەیی و هونەرییەکەی. چونکە چاوەکانی سایۆری ڕەنگی دەریایان هەیە، بەڵام ئاگر لە دڵی هەر کەسێک بەردەدات کە دەیبینێ. ”گایشا ڕووخساری خۆی ڕەنگ دەکات بۆ ئەوەی ڕووخساری بشارێتەوە، چاوەکانی ئاوێکی مەنگ و قووڵن. بۆ گایشا نییە کە بیەوێت. بۆ گایشا نییە کە هەست بکا. ئەو هونەرمەندی جیهانێکی سەرئاوکەوتووە، کە سەما دەکات، گۆرانی دەڵیت، خۆشیت پێدەدات، هەرچییەک کە بتەوێ. ئەوەی دەمێنێتەوە سێبەر و نهێنییە.”
لە کولتووری ژاپۆنیدا، مرۆڤەکان دیسپلینکراون، سنوور و یاسای توند بۆ هەڵسوکەوت و ڕەفتارنواندنیان لەگەڵ یەکدی بۆ دانراوە، بەڵام گایشاکان دووجار دیسپلینکراون، هەم وەک تاکێکی ژاپۆنی و هەم وەک کچە گایشایەک کە دەبێ پابەند بێت بەو دەستوور، یاسا و ڕێسایانەی لەسەری ڕاهێنراوە، کە ئەو ڕێسایانەش لە خزمەت خواست و ویستەکانی پیاودان. واتا گایشاکان لە ئیرادە خراون وەک بووکەڵەیەکی سێکسی لەلایەن پیاوە سیاسی و دەوڵەمەندەکانەوە بۆ چێژ وەرگرتن و کات بەسەربردن بەکاردەهێنرێن، ئەوان بە ئۆبژێکت کراون هیچ ویست و ئازادییەکیان نییە. کەواتە گایشاکان بەحەز و ئیرادەی خۆیان نابنە گایشا، یاخود بۆ ژیانێکی بەختەوەرانە، بەڵکو دەبن بە گایشا چونکە هیچ هەڵبژاردەیەکی تریان نییە.

بەدرێژایی ئەم فیلمە هەوڵ و ڕووبەرووبوونەوەی ئەم کچە هەست پێدەکەی کە دەیەوێت خۆی قەدەری خۆی دیاری بکات و شەڕ بۆ مانەوە و بەردەوامبوون بکات، چونکە دەزانێ کە ئەو دەبێ لە شوێنێکی دیکە بێت، بەمەش تووشی نەهامەتی و کێشەی زۆر دەبێت. کارەکتەری سەرەکیziyi) (zhang کە ئەکتەرێکی چینییە، ڕۆڵێکی جوان بەرجەستە دەکات بەڕادەیەک هەست دەکەی ئەو بەڕاستی گایشایە نەک تەنیا ڕۆڵەکەی ببینێ.
سایۆری لە جیهانێکی پڕ خەون، تێکۆشان و کۆڵنەداندا دەژیت، ئەو دەیەوێت بە یادەوەرییەکانییەوە بمرێ نەك بە خەونەکانییەوە، بەو مانایەی هەوڵ دەدات بۆ بەدیهاتنی خەونەکانی. هەروەها ئەو جوانی خۆشدەوێ لەو ڕێگەیەوە ڕوانگە و ڕوانین بەرانبەر بە گایشاکان دەگۆڕێ. چونکە خۆشویستنی جوانی چێژە، بەڵام خوڵقاندن و داهێنانی جوانی هونەرە. هەر بۆیە دەکرێ گایشاکان هونەرمەندبن، چونکە بە سەما و گۆڕانی جوانی دەخوڵقێنن. ئەمەش بەئارامییەکی قووڵ، هەروەها خۆتەرخانکردن بۆ ئەو کارەی کە بە ئەرکی خۆی دەزانێ. ئەم کچە دەکەوێتە خۆشەویستییەکی نهێنی و تاکلایەنانە لەگەڵ یەکێک لە بەرپرسەکان (بەڕێوەبەر)، خۆشەویستییەک بە تین و هێزی منداڵانەوە. ئەو پیاوە کاتێ لەسەر پردەکە چیۆ دەبینێ، کچێکی بچوکەو دەگریا، هێمنی و بەخشندەیی ئەم پیاوە وا لە چیۆی بچوک دەکات کە ئاشقی ببێت و ئەم هەستە هەڵبگرێ تا گەورەبوونی. ئەو دەڵێ: ”نایبینی؟ هەر هەنگاوێک کە ناومە، لەوکاتەوەی ئەو منداڵە بووم لەسەر پردەکە، بۆ ئەوە بووە کە خۆم لە تۆ نزیک بکەمەوە.”

سایۆری بەرگری و هەوڵ بۆ ئەو خۆشەویستییەی دەدات کە بۆ بەڕێوەبەر هەیەتی. لێرەدا سەختە لە هەمان کاتدا دەستگرتن بە خۆشەویستییەکی نهێنی و کارەکەیدا، سایۆری هەمان شت دەکات، دواتر دەتوانێت بە لێهاتووی و سووڕبوون لەسەر ئەرکەکەی سەرکەوتوو بێت.
لەم فیلمەدا لێڕوانەر بە چەند قۆناغێک تێدەپەڕێت، قۆناغی جەنگ و دوای جەنگ. هەموو شتێک دوای جەنگ دەگۆردرێ بەکاڵاکردن و بەئۆبژێکت کردنی ژن بەڕوونی دەبینرێ، سێکسفرۆشی زۆر زیاد دەکات. بەڵام لەگەڵ ئەوانەشدا ئەوەی هەستی پێدەکرێ ئەوەیە، هەمیشە ئازایەتییەک بۆ دەستپێکردنەوەی ژیان لە سایۆریدا هەیە. لەوەیە ئەو فیلمە لەسەر چۆنییەتی ژیانی ڕاستەقینەی گایشا نەبێت، بەقەد ئەوەی ویستوویەتی جوانی و هەستناسکی گایشا دەربخات، لە هەمان کاتدا دەڵێم ڕەنگە ئەرکی فیلمیش هەر ئەمە بێت کە جوانی لەنێو ئەرک و ڕۆژگارە سەختەکان، توێژە چەوساوە و بەکارهاتووەکان بدۆزێتەوە و لە کۆنتێکستێکی هونەریی جواندا نمایشی بکات.




یوسف عزه‌دین له‌هه‌ڤپه‌یڤینێكدا … سازدانی: وریا باقر

هه‌ڤپه‌یڤینێكی تایبه‌ت وفره‌ڕه‌هه‌ند سه‌باره‌ت به‌هه‌ندێك له‌نهێنی و شاراوه‌كانی ئه‌ده‌بیاتی عیرفانیی و دنیای ته‌سه‌ووف له‌گه‌ڵا رۆماننووس و نووسه‌ر “یوسف عزه‌دین”

شاعیر و عاریف “فه‌ریده‌ددینی عه‌تتار” سه‌باره‌ت به‌”لۆژیكی باڵنده‌”ه‌كه‌ی خۆی، ده‌فه‌رمووێت:
( ئه‌هلی وێنه‌ نغرۆی زه‌ریای ئاخافتنه‌كانم بوون، ئه‌هلی ماناش پیاوانی نهێنییه‌كانی منن، ئه‌م هه‌ڵبه‌ستانه‌م خاسییه‌تێكی سه‌یریان هه‌یه‌، له‌هه‌ر ئان و ساتێكی جیادا مانای نوێ‌ و جودا ده‌به‌خشن.. ئه‌گه‌ر بۆت سازا، زۆر بیخوێنیته‌وه‌، ئه‌وه‌ بێگومان له‌گه‌ڵا هه‌ر جارێكدا جوانتر ده‌بێت.. تا رۆژی قیامه‌تیش كه‌سێكی دیكه‌ نابینیته‌وه‌، بتوانێ‌ وه‌ك منی عاشق بنووسێت)

” سه‌دره‌ددینی شیرازی” سه‌باره‌ت به‌پێوه‌ندییه‌كانی خۆی و خه‌ڵكی، ده‌فه‌رمووێت:
( دووركه‌وتمه‌وه‌ له‌تێكه‌ڵبوون و خۆسه‌رقاڵكردن به‌خه‌ڵكییه‌وه‌.. ئاسان بوو به‌لامه‌وه‌، دژایه‌تی شته‌ باوه‌كان و منجڕی له‌گه‌ڵ خه‌ڵكی زه‌مانه‌دا بكه‌م، تاگه‌یشتمه‌ نكوڵیكردن له‌خۆیان و راوبۆچوونیان ده‌رحه‌قم.. به‌رز و عه‌زیز رایانگرتبام، یان زیانیان پێ گه‌یاندبام، هه‌روه‌ك یه‌ك بوو لام.. به‌غه‌ریزه‌و به‌ته‌واویی روومكرده‌ هۆكاری سه‌رجه‌م هۆكاره‌كان، كه‌وتمه‌ پاڕانه‌وه‌ له‌ئاسانكاری كاره‌ سه‌خته‌كان.. ماوه‌یه‌كی زۆر به‌په‌نهانی و دووره‌ په‌رێزیی مامه‌وه‌.. تا ئه‌و نهێنییانه‌م لا كه‌شف بوو كه‌تا ئه‌و ده‌م نه‌مده‌زانین…).

وریا باقر: سه‌ره‌تاكانی ئه‌ده‌بیاتی كوردی هه‌ر له‌سه‌رده‌می باباتاهیری هه‌مه‌دانی-یه‌وه‌، ئه‌ده‌بیاتێكی عیرفانی بووه‌و خودی باباتاهیریش سۆفییه‌كی خوداناس بووه‌و به‌باباتاهیری عوریان ناوبانگی ده‌ركردووه‌..درێژه‌ی ئه‌م ته‌وژمه‌ تا ئه‌حمه‌دی خانی و مه‌لای جزیری و نالی و مه‌حوی و بێخود و تاك و ته‌را هه‌ندێك له‌شاعیرانی تر به‌رده‌وام ده‌بێت.. به‌ڵام مه‌خابن به‌هۆی ئه‌و ئاڵوگۆڕه‌ی له‌ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا روویدا، هه‌ر پاش جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌م و به‌تایبه‌تیش دوای جه‌نگی جیهانی دووه‌م، پاشه‌كشه‌ی به‌م ته‌وژمه‌ ئه‌ده‌بییه‌ عیرفانییه‌ سۆفیگه‌رییه‌ كردو چه‌ند ته‌وژمێكی تری دروشم ئامێزی تێكه‌ڵا به‌ئایدۆلۆژیای سیاسی هاته‌ پێشه‌وه‌.. له‌دوای مه‌حوی-یه‌وه‌ هه‌ست ده‌كرێت ئه‌ده‌بیاتی كوردی قووڵی و جوانییه‌ عیرفانییه‌كانی خۆی له‌ده‌ست ده‌دات. پرسیاره‌كه‌مان له‌به‌ڕێزتان وه‌ك رۆماننووس و ئه‌دیبێكی شاره‌زا له‌ئه‌ده‌بیاتی عیرفانیدا، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ئاخۆ ئه‌ده‌بیات و هونه‌ری جیهانیش، به‌تایبه‌تیش ئه‌ورپایی كه‌وته‌ ژێر هه‌مان ته‌وژمی سه‌رزاره‌كی ئایدۆلۆژیی سیاسییه‌وه‌؟

یوسف عزه‌دین: بۆ روونكردنه‌وه‌ی ئه‌وه‌ی له‌ئۆروپادا به‌شێوه‌یه‌كی به‌رجه‌سته‌و به‌رچاو گوزه‌راوه‌و زیاتریش په‌یوه‌ست بێت به‌پرسیاره‌كه‌تانه‌وه‌.. بۆیه‌ ده‌بێت بپرسین، كه‌داخوا كاتێك ئه‌ده‌بیاتی عیرفانی و سۆفیگه‌ری لێره‌ پاشه‌كشه‌ی پێده‌كرێت، له‌ئۆروپادا چی لێ به‌سه‌ردێت؟ ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ پرسیاره‌كه‌ بێت، ئه‌وه‌ باشترین نموونه‌ ئه‌زموونه‌ شانۆییه‌كانی “پیته‌ر برۆك”ی به‌ریتانی، به‌ڕه‌چه‌ڵه‌ك لیتوانی-یه‌، پێش چه‌ند ساڵێك، دوای به‌شداریكردنی له‌فێستڤاڵی”ئه‌فینیون” له‌فه‌ڕه‌نسا، كاتێك پرسیاری لێده‌كه‌ن، ده‌رحه‌ق به‌و فیلمه‌ی له‌ده‌رهێنانی “سیمۆن برۆك”ی كوڕیه‌تی به‌ناونیشانی”برۆك به‌سه‌ر گوریسێكی شه‌ته‌ك دراودا تێده‌په‌ڕێت” و حه‌قیقه‌تی فیلمه‌كه‌ش زێده‌تر په‌یوه‌سته‌ به‌وێنه‌گرتنی پشت كه‌والیس و په‌نهان و نهێنییه‌كانی “پیته‌ر برۆك”ه‌وه‌ له‌كاتی پرۆڤه‌كردن و نمایشكردنی شانۆییه‌كانیدا، له‌شانۆی “بۆف دو نۆر”ی پاریسی، كه‌هه‌ر خودی برۆك خاوه‌ن و به‌ڕێوه‌به‌ری شانۆكه‌یه‌. “پیته‌ر برۆك” له‌وه‌ڵامی بوونی ئه‌و ترس و سامه‌ی له‌رووكاری ته‌ماشاچییه‌كاندا ده‌بینرێته‌وه‌، كاتێك ته‌ماشای په‌ڕینه‌وه‌ی ئه‌كته‌ره‌كان ده‌كه‌ن به‌سه‌ر گوریسێكی شه‌ته‌ك دراوی وه‌همییانه‌ی سه‌ر هه‌ڵدێرێكدا.. له‌كاتێكدا خودی گوریسه‌كه‌ پارچه‌ قوماشێكه‌ و له‌سه‌ر عه‌رد راخراوه‌.. “برۆك” ده‌ڵێت: ( ئه‌وه‌ی ده‌یبینن گه‌شتی باڵنده‌كانی شاعیر و سۆفی فه‌ریده‌ددینی عه‌تتاره‌، كاتێك ده‌یانه‌وێت به‌ره‌و لای “سیمرغ” بچن، ده‌بێت به‌سه‌ر حه‌وت دۆڵا و شیودا بفڕن، تاده‌گه‌نه‌ دواهه‌مین دۆڵا، ئه‌ویش دۆڵی تواندنه‌وه‌یه‌ له‌زاتی ئیلاهیدا، بۆیه‌ توانیوومانه‌ خه‌یاڵا و ئه‌ندێشه‌ی ته‌ماشاچییان ببزوێنین، كه‌وا بزانن ئه‌كته‌ران به‌سه‌ر گوریسێكی هه‌ڵواسراودا ده‌ڕۆن، هه‌موو ئه‌وه‌ی كه‌ده‌شبینرێت، ته‌نها په‌ڕینه‌وه‌ی دۆڵی یه‌كه‌مه‌، به‌ڵام ئامانج گه‌یشتنه‌ دۆڵی حه‌وته‌مه‌، دۆڵی سه‌رسامبوونی په‌تی).

وریا باقر: هه‌رچه‌ند “پیته‌ر برۆك” وه‌ك ئه‌وه‌ی باس له‌بابه‌تێكی ئاسایی بكات، زانیاری سه‌باره‌ت به‌مه‌قامه‌كانی ته‌سه‌ووف و عیرفان ده‌خاته‌ڕوو.. ئه‌وه‌تا باسی دۆڵی یه‌كه‌م تا حه‌وته‌می پله‌كانی به‌رزبوونه‌وه‌ی سۆفیگه‌رانه‌ ده‌كات!؟ چۆن ده‌بێت ئه‌و زانیارییه‌ عیرفانییانه‌ی لای خۆمان كوێر بوونه‌ته‌وه‌و كه‌من ئه‌و كه‌سانه‌ی له‌ڕووی تێوری و پراكتیكی-ییه‌وه‌ شاره‌زاییان تێیدا هه‌بێت، كه‌چی ئه‌وێكی ئینگلیز، به‌زمان و كلتووری جیاوه‌ گه‌یشتبێته‌ ئه‌و قووڵاییه‌ مه‌عریفییه‌ی كه‌له‌زاتێكی خوداناس و گه‌وره‌ موته‌سه‌وویف و شاعیرێكی وه‌ك “فه‌ره‌یده‌دینی عه‌تتار”و دنیا ته‌سه‌ووفییه‌كه‌ی تێگه‌یشتبێت؟

یوسف عزه‌دین: وه‌ك لای عه‌تتار و له‌”لۆژیكی باڵنده‌”كه‌یدا ئاماژه‌و كاری بیناكردنی چامه‌ شیعرییه‌كه‌ی له‌سه‌ركراوه‌و هه‌روه‌ها كرۆكی كاركردنی ئه‌هل و سالیكانی ته‌سه‌ووفه‌..خۆی ئه‌و پله‌ومه‌قامانه‌، یان ئه‌و دۆڵانای كه‌سالیك و ئه‌هلی ته‌سه‌ووف ده‌یبڕێت، حه‌وته‌، یه‌كه‌م دۆڵی داواكارییه‌”ته‌ڵه‌به‌”، سالیك له‌م قۆناغه‌دا ده‌ست له‌ چێژ و له‌زه‌ته‌كانی دنیا ده‌شوات و لێی دوورده‌كه‌وێته‌وه‌. دووه‌م دۆڵا، دۆڵی عیشقه‌، سالیك به‌ئاگری عیشقی ئیلاهی ده‌سووتێت، تا خۆی له‌بیرده‌چێته‌وه‌. سێیه‌م، دۆڵی مه‌عریفه‌یه‌، سالیك خودای به‌چه‌شنێك تێدا ده‌ناسێت، هه‌روه‌ك ئه‌وه‌ی بیبینێت. چواره‌م، دۆڵی ده‌ستبه‌رداربوونه‌، كه‌سالیك تێیدا ده‌ست به‌رداری هه‌موو كه‌س و شتێك ده‌بێت، بێجگه‌ له‌خودا. پێنجه‌م، دۆڵی یه‌كتاپه‌رستییه‌، سالیك به‌جۆرێك خودای لا ته‌جه‌للی ده‌بێت، به‌چه‌شنێك تۆزقاڵه‌ گه‌ردێك له‌شه‌ریك بۆ خودا دروستكردن له‌دڵیدا نامێنێت. شه‌شه‌م، دۆڵی سه‌رلێشێوایی و په‌رته‌وازه‌بوونه‌”حیره‌”یه‌، سالیك له‌م قۆناغه‌دا خۆی به‌خۆی نامۆ ده‌بێت و به‌شوێن كه‌سێكدا ده‌گه‌ڕێت، ده‌ستی بگرێت و بۆلای مه‌حبوبی به‌رێت. حه‌وته‌میش، دۆڵی هه‌ژاربوون و فه‌نایه‌، لێره‌دا سالیك ته‌نها پێویستی به‌خوداو فه‌نابوونی ته‌واوه‌ له‌خودادا.

وریا باقر: پێمان باشه‌ به‌شێوه‌یه‌كی گشتی “لۆژیكی باڵنده‌”ی شاعیر و عاریف”فه‌ریده‌ددینی عه‌تتار-مان پێبناسێنیت؟

یوسف عزه‌دین: “لۆژیكی باڵنده‌” بریتییه‌ له‌چوار هه‌زار و پێنج سه‌د به‌یتی شیعری.. بابه‌ته‌كه‌ی بریتییه‌ له‌گه‌ڕانی كۆمه‌ڵێك باڵنده‌ به‌شوێن باڵنده‌یه‌كی نه‌بینراودا. له‌وه‌رگێڕانه‌ بیانییه‌كانی تێكسته‌كه‌دا “لۆژیكی باڵنده‌” كراوه‌ته‌ “كۆنفرانسی باڵنده‌كان” و خۆی له‌ڕاستیدا به‌كۆبوونه‌وه‌ی باڵنده‌كان ده‌ست پێده‌كات، به‌مه‌به‌ستی فڕین و گه‌یشتنه‌ لای جوانترین و ناوازه‌ترین و كامڵترین و مه‌زنترین باڵنده‌یه‌ك، كه‌سوڵتانی موتڵه‌قه‌و ناوی “سیمرغه‌”.. په‌پووسڵێمانكه‌ ده‌كه‌نه‌ مورشیدیان و پاش بگره‌و به‌رده‌و گفتوگۆ، كۆمه‌ڵێكیان هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ پاكانه‌ بۆ به‌شداری نه‌كردنیان، له‌و سه‌فه‌ره‌ ترسناك و توڵانیی و پڕ مه‌شه‌قه‌ته‌دا ده‌كه‌ن. بولبول ده‌ڵێت، من عاشقی گوڵم و ناتوانم به‌جێی بهێڵم.. تووتی ده‌ڵێت، به‌هۆی قه‌شه‌نگی و جوانیمه‌وه‌ بوومه‌ته‌ ئه‌سیری قه‌فه‌س و ئیمكان نییه‌ به‌جێی بهێڵم.. تاووس ده‌ڵێت، چونكه‌ ناوی منیان وابه‌سته‌و په‌یوه‌ستی ده‌ركردنی ئاده‌م و حه‌وا له‌به‌هه‌شت كردووه‌، شه‌رم ده‌كه‌م ڕێگه‌ی سه‌فه‌رێكی وا بگرمه‌به‌ر.. مراوی ده‌ڵێت، ناتوانم له‌ئاو دوور بكه‌ومه‌وه‌.. كه‌و ده‌ڵێت، شاخ و دۆڵم پێ جێ‌ ناهێڵرێت.. قورینگ ده‌ڵێت، ته‌نها له‌ده‌ریاچه‌ ساف و بێگه‌رده‌كاندا ده‌توانم بژیم.. كوونده‌په‌پووش ده‌ڵێت، ناتوانم كه‌لاوه‌ وێرانه‌كان جێ بهێڵم.. هه‌ڵۆش ده‌ڵێت، جێگه‌ی من سه‌رده‌ستی پاشایانه‌و ناكرێت ئه‌و شوێنه‌ تایبه‌ت و گرنگه‌ به‌جێ بهێڵم.. ئیدی به‌م ته‌رزه‌ ته‌نها كۆمه‌ڵێك ده‌مێنێته‌وه‌ بۆ گرتنه‌ به‌ری رێگه‌ی سه‌خت و پڕ مه‌شه‌قه‌تی سه‌فه‌رێكی تووڵانیی.. ژماره‌یه‌كی زۆریشیان هه‌ر له‌ڕێگه‌دا ده‌مرن.. ئه‌وه‌ی ده‌مێنێته‌وه‌و ده‌گاته‌ حزووری زاتی باڵنده‌ بێ هاوتاو مه‌زنه‌كه‌، ته‌نها “سی” باڵنده‌ن و له‌هه‌مان كاتیشدا ” سیمرغ” به‌واتای “سی-مرغ” دێت، كه‌ده‌كاته‌ “سی” باڵنده‌. ئه‌و ره‌مزییه‌ت و ده‌لالاته‌ی له‌”لۆژیكی باڵنده‌”ی عه‌تتار-دا هه‌یه‌ جودایه‌ له‌هه‌ردوو “باڵنده‌ نامه‌”ی “ئیبن سینا” و “غه‌زالی”، هه‌رچه‌ند ئه‌وه‌ی غه‌زالی گومان هه‌یه‌ بۆ خۆی نووسیبێتی، زیاتر پێده‌چێت درابێته‌ پاڵی، وه‌ك درانه‌ پاڵی زۆربه‌ی ئه‌و چوارینانه‌ی به‌ناوی خه‌یام-ه‌وه‌ بڵاوكراونه‌ته‌وه‌و پێده‌چێت له‌و سه‌رده‌مانه‌دا به‌مه‌به‌ست و له‌پێناو ونكردنی دانه‌ری حه‌قیقی و پاراستنی له‌كوشتن و سزادان، یان له‌نه‌زانی و به‌هه‌ڵه‌ زۆر تێكستی كه‌سانی تر دراونه‌ته‌ پاڵ كه‌سانێك كه‌خاوه‌نی نین و نه‌یاننووسیوه‌.. وه‌ك چۆن له‌به‌ر گرتنه‌وه‌ و نووسینه‌وه‌ی به‌رده‌وامی تێكسته‌كانیش له‌لایه‌ن نه‌ساخه‌كانه‌وه‌، ئه‌ویش بۆ خۆی و وه‌ك خۆی هه‌ر جاره‌ زیاد و كه‌مێكی خستۆته‌ سه‌ر تێكستی نووسراو و له‌هه‌مان كاتیشدا ده‌شێت هه‌ندێك تێسكت یه‌كه‌مین ده‌ستنووسیان مابێت و به‌و شێوه‌یه‌ش له‌شێواندن و گۆڕان قورتاریان بووبێت.
لای “ئیبن سینا”، كۆمه‌ڵێك باڵنده‌ی دیلكراو له‌قه‌فه‌سدا هه‌ڵدێن و پاش بڕینی هه‌شت قۆناغی سه‌خت ده‌گه‌نه‌ كۆشكی شای مه‌زن و پاشای پاشاكان و پاش لابردنی حیجاب له‌نێوانیاندا، شه‌كوای حاڵی خۆیانیان له‌یاد ده‌چێته‌وه‌و له‌مه‌ست بوونێكی هه‌میشه‌یدا ده‌مێننه‌وه‌، ئیدی ئه‌وان گه‌یشتوونه‌ته‌ ئه‌و جێگه‌یه‌ی كه‌به‌ده‌ره‌ له‌هه‌موو كه‌موكورتی و ناكامڵییه‌ك.
لای غه‌زالی-یش كۆمه‌ڵێك باڵنده‌ به‌مه‌به‌ستی دیاریكردنی پاشایه‌ك بۆ خۆیان، رێگه‌ی سه‌فه‌رێكی تاقه‌ت پڕووكێن و زه‌حمه‌ت ده‌گرنه‌به‌ر، دوای به‌هیلاك چوون و مردنی ژماره‌یه‌كیان، ئه‌وانه‌ی كه‌ده‌مێننه‌وه‌ ده‌گه‌نه‌ دوورگه‌ی پاشاو كاتێك لێیان ده‌پرسن بۆ هاتوون، ئه‌وانیش له‌وه‌ڵامدا ده‌ڵێن هاتووین، تا “عه‌نقا” بكه‌ینه‌ پاشامان.. له‌وه‌ڵامدا پێیان ده‌ڵێن، خۆتان ماندووكردووه‌، بتانه‌وێت و نه‌تانه‌وێت، ئێمه‌ پاشاتانین و هیچ پێویستییه‌كمان به‌ئێوه‌ نییه‌.. وه‌ختێك باڵنده‌كان تووشی یه‌ئس و سه‌رلێشێواویی و په‌رته‌وازه‌یی ده‌بن.. پێیان ده‌ڵێن، هه‌یهات..هه‌یهات.. نه‌كه‌ن مه‌یئووس بن له‌ڕه‌حمه‌تمان، ته‌نها كه‌سه‌ دۆڕاوه‌كان مه‌یئووس ده‌بن له‌ڕۆحی خودا.. هه‌ر بۆیه‌ له‌لایه‌ن زاتی عولیاوه‌ قبووڵ ده‌كرێن. به‌ڵام لای عه‌تتار، به‌شێوه‌یه‌كی دیكه‌ مامه‌ڵه‌ی له‌ته‌كدا كراوه‌و له‌كۆتایی تێكستی “لۆژیكی باڵنده‌”دا سی باڵنده‌كه‌” سی مرغ”ه‌كه‌ فه‌نا ده‌بن له‌زاتی”سیمرغ-سی مرغ”دا.. یان بابڵێین خۆیان سی باڵنده‌ن و كه‌ده‌شڕواننه‌ سیمرغ هه‌ر سی باڵنده‌ ده‌بیننه‌وه‌ كه‌خۆیانن، هه‌ر وه‌ك ئه‌وه‌ی بڕواننه‌ ئاوێنه‌، خۆیان خۆیانن بێ‌ زیاد و كه‌م!؟

وریا باقر: ئه‌م وێنه‌یه‌ی كۆتایی “لۆژیكی باڵنده‌” هه‌ر كتوومت به‌كه‌مێك ده‌ستكارییه‌وه‌ له‌تێكستی یه‌كێك له‌وانه‌ی ئێستا له‌وه‌سه‌تی كوردیدا، بووه‌ته‌ ناوێكی دیار له‌دنیای چیرۆك و رۆماننووسیندا.. بینیومه‌ته‌وه‌، هه‌ر ئه‌مه‌ی دزیوه‌ به‌كه‌مێك ده‌ستكارییه‌وه‌و به‌ڵام له‌جێی باڵنده‌كان، كردوویه‌تییه‌ كه‌سێكی…تاد؟! ئه‌ی به‌ڕای ئێوه‌ چی ده‌رحه‌ق به‌م كه‌سانه‌ بگوترێت باشه‌؟

یوسف عزه‌دین: هه‌ر بیستنی وشه‌ی دزی بۆ خۆی شتێكی ترسناك و مایه‌ی سڵه‌مینه‌وه‌یه‌، ئیدی چه‌شنی دزییه‌كه‌ هه‌رچییه‌ك بێت.. پێم وانییه‌.. وه‌ك ئاماژه‌تان پێدا، نووسه‌رێك ئه‌وه‌ ئاستی بێت، به‌دزینی جه‌وهه‌ری تێكستێكی زیندووی زاتێكی گه‌وره‌ی وه‌ك “عه‌تتار” یان به‌دزینی تێكسته‌كانی تر و دووباره‌كردنه‌وه‌ی وێنه‌و دیمه‌ن و لاسایی كردنه‌وه‌ی جوانییه‌كانی ئه‌و دنیا تایبه‌ت و پڕ لوغز و په‌نهان و قووڵاییه‌ رۆحییه‌ شاراوانه‌، بتوانێت نه‌ك خودی وێنه‌كان، به‌ڵكو نێگه‌تیفه‌كه‌شی بخاته‌ڕوو.. ده‌رحه‌ق به‌پرسیاره‌كه‌شتان، ئه‌ی به‌ڕای ئێوه‌ چی ده‌رحه‌ق به‌م كه‌سانه‌ بگوترێت باشه‌؟.. جارێ‌ له‌م رۆژگاره‌دا پێناچێت، كه‌سان و ره‌خنه‌گرانی ئاسایی ده‌ڕۆستی ئه‌و توخمانه‌ و ئه‌وانه‌ی له‌پشت كه‌والیسه‌وه‌ كاریان بۆ ده‌كه‌ن بێن و كه‌ئه‌م جۆره‌ نه‌وه‌یه‌ش، له‌ئه‌ربابی ئه‌م توخمه‌ له‌نووسه‌ر و هاوپشت و هاوكار و قه‌وم و قیله‌كانیان به‌حوكمی رۆژگار نه‌مان، ئه‌وه‌ نه‌وه‌ی دواتر، چی ده‌ڵێت و چۆن ئه‌م بگره‌و به‌رده‌و هێنان و بردنه‌ ره‌خنه‌ییانه‌ ساغ ده‌كاته‌وه‌، یان نایكاته‌وه‌و وه‌زعه‌كه‌ هه‌ر وه‌ك خۆی و بگره‌ خراپتریشی لێ به‌سه‌ردێت.. ئه‌وه‌ ره‌نگه‌ ئه‌گه‌ر له‌ئێستادا وه‌ڵامی نه‌ده‌ینه‌وه‌و بۆ داهاتووی جێ بهێڵین باشتر بێت.

وریا باقر: ئایا فه‌نابوون له‌زاتی ئیلاهیدا لادان نییه‌ له‌یه‌كتاپه‌رستی؟

یوسف عزه‌دین: عه‌تتار له‌ده‌ستپێكی “لۆژیكی باڵنده‌”دا وه‌ڵامی ئه‌م كۆتاییه‌ی تێكسته‌كه‌ی خۆی ده‌داته‌وه‌. ده‌ڵێت: ( ئه‌وه‌ی ده‌یڵێیت و ده‌یزانیت له‌خۆته‌وه‌ هه‌ڵده‌قووڵێت و خۆت به‌خۆت بناسه‌و خوداش به‌خودا خۆی بناسه‌، نه‌ك به‌خۆت. رێگه‌ بۆ لای ئه‌و له‌خۆیه‌وه‌یه‌تی نه‌ك له‌تۆوه‌… ئه‌وه‌ی له‌باره‌یه‌وه‌ ده‌گوترێت ته‌نها راڤه‌كارییه‌.. ئه‌و له‌سه‌رو هه‌موو وه‌سفه‌كانه‌وه‌یه‌.. ته‌نها شتێك كه‌ئێمه‌ ده‌رحه‌قی ده‌یزانین ئه‌ندێشه‌و خه‌یاڵه‌، زانینی هه‌ر هه‌واڵێكی ئه‌و مه‌حاڵه‌.. ئه‌وه‌ی باش و خراپ له‌باره‌یه‌وه‌ ده‌گوترێت ته‌نها له‌خه‌یاڵی خۆمانه‌وه‌ هه‌ڵده‌قووڵێت، ئه‌و له‌سه‌روو دیاریكردن و عیلمی ئێمه‌وه‌یه‌). جێگه‌ی باسیشه‌ هه‌ر خودی عه‌تتار له‌شوێنێكی تردا ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات ئه‌و “حلولیی” نییه‌، به‌واتای گه‌یشتنی سالیك به‌مه‌رته‌به‌ی “ئولوهییه‌ت” و پێی وایه‌ ته‌سه‌ووراتێكی له‌و چه‌شنه‌ ده‌رچوونه‌ له‌ئایینی ئیسلام و به‌ڕای ئه‌و نابێت كه‌س ئیدیعای ئه‌وه‌ بكاته‌ كه‌”حه‌ق”ه‌.

وریا باقر: ئه‌ی بۆ كۆتایی تێكستی “لۆژیكی باڵنده‌” شتێكی تره‌؟

یوسف عزه‌دین: ره‌نگه‌ شتێكی تر نه‌بێت و هه‌ر ئه‌وه‌ بێت كه‌خۆی ئاماژه‌ی پێداوه‌! یان بۆی هه‌یه‌ وابێت!؟ به‌ڵام له‌هه‌موو حاڵ و كاره‌كاندا تێسكته‌ زیندووه‌كان وه‌ك خۆیان و بۆ خۆیان چه‌ندین خوێندنه‌وه‌و ته‌ئویل و ته‌فسیر هه‌ڵده‌گرن. عه‌تتار كاریگه‌ری فیرده‌وسی و سه‌نائی و حه‌للاج و بایه‌زیدی بوستامی و كه‌سانێكی دیكه‌ی له‌سه‌ر بووه‌. هه‌روه‌ها كاریگه‌ری بۆ سه‌ر مه‌ولانا جه‌لاله‌ددینی رۆمی و حافز و جامی و نه‌وائی و شاعیرانی دیكه‌ی ته‌سه‌ووف هه‌بووه‌. وه‌ك له‌باره‌یه‌وه‌ ده‌گێڕنه‌وه‌، سی چل ساڵێكی ته‌مه‌نی له‌كۆكردنه‌وه‌ی شیعری شاعیرانی عاریف و گوته‌كانیاندا سه‌رفكردووه‌. به‌ڵام دواجار پاش ئه‌وه‌ی له‌كتێبێكیدا، به‌شیعر وه‌سفی “ئیمامی عه‌لی” و تێكه‌ڵێك له‌مه‌یلی شیعه‌گه‌ری ده‌خاته‌ڕوو، ئه‌مه‌ش به‌مه‌به‌ست و بۆ دژایه‌تی فه‌قیهه‌ سونییه‌ ده‌مارگیره‌كانی سه‌مه‌رقه‌ند ده‌كات.. ئه‌وانیش پاش ته‌كفیركردنی، خه‌ڵكی لێ هان ده‌ده‌ن، تا گڕ به‌رده‌نه‌ ماڵی و به‌زه‌حمه‌ت قورتاری ده‌بێت و به‌ره‌و مه‌كه‌ هه‌ڵدێت و له‌وێش كتێبێك به‌ناوی “زمانی غه‌یب” ده‌نووسێت و هه‌ن ده‌ڵێن دواتر گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ بۆ زێدی خۆی و مه‌غۆله‌كان له‌وێ‌ شه‌هیدیان كردووه‌، گۆڕیشی له‌نیساپوور هه‌یه‌، ئه‌گه‌ر هی ئه‌و بێت.

عه‌تتار جیاواز له‌زۆرێك له‌نووسه‌ران و شاعیرانی سه‌رده‌مه‌كه‌ی، هه‌رگیز وه‌سفی سوڵتان و میر و وه‌زیر و كاربه‌ده‌ستانی نه‌كردووه‌و ئاماده‌نه‌بووه‌ له‌ده‌رباری پاشاكاندا وه‌ك شاعیران و خه‌ڵكه‌ خوێنه‌واره‌كه‌ی تر ژیان به‌رێته‌ سه‌ر، بۆیه‌ بۆ خۆ ژیاندن و په‌یداكردنی قووتی رۆژانه‌ی ناچاری كاركردن بووه‌و به‌و مه‌به‌سته‌ش دوكانێكی عه‌تتاری هه‌بووه‌و ده‌رمان و مه‌رهه‌می تێدا فرۆشتووه‌و هه‌روه‌ك خۆی ده‌ڵێت، هه‌ردوو كتێبی “موسیبه‌ت نامه‌”و”ئیلاهی نامه‌”ی له‌دووكانه‌كه‌یدا نووسیوه‌، له‌كاتێكدا رۆژانه‌ پێنج سه‌د نه‌خۆش روویان تێكردووه‌و پاش پشكنین و گرتنی ترپه‌ی دڵیان ده‌رمانی پێویستی پێداون. لێره‌دا ده‌بێت ئه‌وه‌ له‌یاد نه‌كه‌ین هه‌رده‌م كه‌سانێك هه‌بوون، له‌ژێر په‌رده‌ی خوداناسی و ته‌سه‌ووف و عیرفان و ده‌روێش بوونیانه‌وه‌، له‌پاڵا پاشاو كاربه‌ده‌ستاندا موعه‌زه‌ز و موكه‌رره‌م ژیاون، یه‌كێك له‌خاڵه‌ جیاكه‌ره‌وه‌كانی ئه‌م جۆره‌ش له‌گه‌ڵ عه‌تتار و هاوچه‌شنه‌كانی، كارنه‌كردنیان بووه‌.. به‌ڵام ئه‌وانه‌ی به‌حه‌قیقی ئه‌هلی ته‌ریقه‌ت و سالیكی ئه‌و رێگه‌یه‌ بوون، كه‌سانێكی كارگه‌ر و خاوه‌ن سنعه‌ت و پیشه‌گه‌ر و له‌و جۆرانه‌ بوون، به‌هێزی بازووی خۆیان و ماندووبوونیان قووتی رۆژانه‌ی خۆیان په‌یداكردووه‌، یان هه‌ر به‌ڕاستی ته‌ركی دنیایان كردووه‌و ته‌نها به‌په‌یداكردنی پارچه‌ نانێك ئه‌م رۆژ بۆ سبه‌ی رۆژیان به‌ڕێكردووه‌. ته‌نانه‌ت ده‌گێڕنه‌وه‌ كاتێك كوڕی یه‌كێك له‌ده‌سه‌ڵاتداره‌كان، ده‌یه‌وێت ببێته‌ سۆفی و له‌نێو ئه‌هلی ته‌ریقه‌تدا جێی بێته‌وه‌، پاش ئه‌وه‌ی په‌نا بۆ كه‌سانێكی موته‌سه‌وویف ده‌بات تا رێگه‌ی پیشان بده‌ن، یه‌كه‌م شت داوای لێده‌كه‌ن، ده‌ستبه‌رداری ئه‌و هه‌موو شكۆ و ده‌سه‌ڵاته‌ بێت كه‌هه‌یه‌تی و دواتریش وه‌ك هه‌ر كه‌سێكی ئاسایی له‌قه‌ره‌باڵغترین شوێنی شاردا، بۆ په‌یداكردنی پاره‌ی حه‌ڵاڵا، ناخۆشترین و ئاست نزمترین كار بكات، دیاره‌ پیاوانی باوكی ئه‌مه‌ ده‌بینن و هه‌واڵا ده‌چێته‌وه‌ بۆ باوكی و پاش گێرمه‌و كێشه‌یه‌كی زۆر، ئه‌و زاته‌ هه‌ر واز له‌قه‌ناعه‌تی خۆی ناهێنێت و تا سه‌ر به‌رده‌وام ده‌بێت. كه‌واته‌ به‌ده‌ست هێنانی ئه‌و پله‌و مه‌قامه‌ عیرفانییانه‌ كارێكی ئاسان نه‌بووه‌و هه‌روه‌ك سه‌فه‌ری باڵنده‌كانی عه‌تتار، به‌ناڕه‌حه‌تییه‌كی زۆر قۆناغ به‌ قۆناغ گیراوه‌ته‌ به‌ر.

هه‌ر بۆیه‌ عه‌تتار و هاوشێوه‌كانی توانیوویانه‌ سنووری رۆژهه‌ڵات و لۆكاڵبوونیان ببڕن و ببنه‌ كه‌سایه‌تی جیهانی، ئه‌وه‌تا سه‌رده‌مانێك له‌ئه‌ڵمانیا له‌سه‌ر داوای گۆته‌-ی شاعیر، په‌یكه‌ر بۆ عه‌تتار دروست ده‌كرێت و هه‌روه‌ها له‌سه‌ره‌تای بڵاوبوونه‌وه‌ی شیعره‌كانی عه‌تتار به‌وه‌رگێڕدراوی بۆ زمانه‌ ئۆروپاییه‌كان، لاسایی كه‌ره‌وه‌ی زۆر بوون، یه‌كێك له‌وانه‌ی به‌كاریگه‌ری ئه‌م تێكسته‌ ناوازه‌یه‌ی عه‌تتار شیعری نووسیوه‌، شاعیری ئینگلیزی “چوسه‌ر” بووه‌، چامه‌یه‌كی به‌ناوی “ئه‌نجومه‌نی باڵنده‌” نووسیوه‌. بێگوومان لێره‌دا ده‌بێت ئاماژه‌ به‌ سه‌نائی بده‌ین وه‌ك شاعیرێكی پێش عه‌تتار و هه‌روه‌ها مه‌ولانا جه‌لاله‌ددینی رۆمی كه‌دوای عه‌تتار دێت و به‌هه‌ر سێكیشیان سێكوچكه‌ی مه‌سنه‌وی-یان پێ ده‌گوترێت و یه‌كێك له‌كتێبه‌ شیعرییه‌ به‌ناوبانگه‌كانی سه‌نائی-ش “باخچه‌ی حه‌قیقه‌ت”ه‌. بابگه‌ڕێینه‌وه‌ لای “پیته‌ر برۆك” و ئه‌وه‌ بڵێین له‌كاتێكدا تووشی چه‌قبه‌ستن و وشكبوونی داهێنان و مه‌رگی خه‌یاڵا ده‌بێت، ئه‌م تێكسته‌ی عه‌تتار وه‌ك فریادڕه‌سێك فریای ده‌كه‌وێت و له‌چه‌قبه‌ستن و راووحكردن رزگاری ده‌كات، خوێندنه‌وه‌ی “لۆژیكی باڵنده‌” هه‌موو ژیانی هونه‌ریی “پیته‌ر برۆك” ده‌گۆڕێت و لای ده‌بێته‌ نمایشێكی سه‌رسامكه‌ر و هه‌ژێنه‌ر.

وریا باقر: جیاوازی جه‌وهه‌ریی “باڵنده‌ نامه‌”كه‌ی “ئیبن سینا”و “لۆژیكی باڵنده‌”ی عه‌تتار له‌چییدا ده‌بیننه‌وه‌؟

یوسف عزه‌دین: “ئیبن سینا” عاریف و سۆفی نه‌بووه‌، وه‌ك ناسراوه‌ فه‌یله‌سوف و زانا بووه‌، بۆیه‌ كاتێك “باڵنده‌ نامه‌”كه‌ی نووسیوه‌، هه‌وڵیداوه‌ وه‌ك عاریفان و سۆفییان بیربكاته‌وه‌و ئه‌وه‌ ببینێت كه‌ئه‌وان ده‌یبینن. به‌ڵام عه‌تتار سۆفی و عاریف بووه‌و به‌شێك له‌ئه‌زموونی خۆی و سۆفی و پیاوچاكانی دیكه‌ی له‌ تێكستكه‌یدا به‌رجه‌سته‌كردووه‌و به‌یه‌قینه‌وه‌ خۆی له‌وێناكردنی ئه‌و دنیا مه‌جازییه‌ داوه‌، كه‌لای ئه‌وان بینراو و یه‌قینه‌، واته‌ عاریفان ئه‌وه‌ ده‌بینن كه‌فه‌یله‌سوفان ته‌نها ده‌توانن بیری لێبكه‌نه‌وه‌.. ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی جۆر و چه‌شنی گه‌یشتنه‌ مه‌عریفه‌ لای هه‌ردووكیان جوداو جیاوازه‌و ئه‌مه‌ جگه‌ له‌كێشمانكێشی جه‌وهه‌ریانه‌ی مابه‌ینی فه‌یله‌سوفان و عاریفان.. ده‌بینین هه‌ر خودی عه‌تتار پێی وایه‌ ئه‌وه‌ی له‌ڕێی عیشقدا ناوی فه‌یله‌سوفی لێنرابێت، هه‌رگیز شاره‌زای عیشق نییه‌.. له‌شوێنێكی تریشدا ده‌ڵێت، “نابیته‌ هه‌ڵگری حیكمه‌تی ئایین، ئه‌گه‌ر واز له‌و حیكمه‌ته‌ نه‌هێنیت”. كاتێك یه‌كێك له‌باڵنده‌كان له‌په‌پووسڵێمانكه‌ ده‌پرسێت، ئه‌گه‌ر گه‌یشتمه‌ لای سیمرغ چی لێ داوا بكه‌م، پێی ده‌ڵێت:” ئه‌وه‌ی بچێته‌ حزوورییه‌وه‌، مه‌عریفه‌ی ده‌ست ده‌كه‌وێت، باشتره‌ مه‌عریفه‌ی لێ داوا بكه‌یت”.
مه‌ولانا جه‌لاله‌ددینی رۆمی ده‌فه‌رموێت:” جه‌هل له‌به‌ر ده‌ستی كامڵدا ده‌بێته‌ عیلم و عیلمیش له‌به‌ر ده‌ستی نوقسان و نه‌زاندا ده‌بێته‌ جه‌هل.. ئه‌وه‌ی نه‌خۆش و ده‌رده‌دار ده‌ستی تێوه‌رده‌دا ده‌بێته‌ ده‌رد و نه‌خۆشی، به‌ڵام كه‌سی كامڵا ئه‌گه‌ر ده‌ست بۆ كوفریش ببات، ده‌بێته‌ ئایین”.

وریا باقر: ئاشكرایه‌ عه‌تتار تێكستی تری هه‌بوون، به‌ڵام دیاره‌ مه‌به‌ستی بووه‌، تایبه‌تمه‌ندییه‌كی جیا به‌”لۆژیكی باڵنده‌” ببه‌خشێت، ئاخۆ خۆی هیچ ئاماژه‌یه‌كی به‌مه‌ داوه‌؟

یوسف عزه‌دین: عه‌تتار له‌كۆتایی ” لۆژیكی باڵنده‌”دا بۆ خۆی ده‌فه‌رمووێت: ( ئه‌هلی وێنه‌ نغرۆی زه‌ریای ئاخافتنه‌كانم بوون، ئه‌هلی ماناش پیاوانی نهێنییه‌كانی منن، ئه‌م هه‌ڵبه‌ستانه‌م خاسییه‌تێكی سه‌یریان هه‌یه‌، له‌هه‌ر ئان و ساتێكی جیادا مانای نوێ‌ و جودا ده‌به‌خشێت.. ئه‌گه‌ر بۆت سازا، زۆر بیخوێنیته‌وه‌، ئه‌وه‌ بێگومان له‌گه‌ڵا هه‌ر جارێكدا جوانتر ده‌بێت.. تا رۆژی قیامه‌تیش كه‌سێكی دیكه‌ نابینیته‌وه‌، بتوانێ‌ وه‌ك منی عاشق بنووسێت).
چه‌ند جوانه‌ له‌سه‌رده‌مانێكی خوێناوی و شه‌ڕانگێز و دزێودا، له‌سه‌رده‌مانێكدا كه‌نووسینه‌وه‌و له‌به‌رگرتنه‌وه‌ی كتێب و به‌ده‌ستهێنانی كه‌ره‌سته‌كانی ئاسان نه‌بووه‌، كه‌چی ئه‌م و ئه‌وانه‌ی وه‌ك ئه‌م بوون، هه‌وڵی مانه‌وه‌ی هه‌تا هه‌تایی تێكسته‌كانیان داوه‌، بۆیه‌ ئاماژه‌ به‌ڕۆژی قیامه‌ت ده‌كات، كه‌ئیتر تا ئه‌و ده‌م كه‌سێكی تری وه‌ك ئه‌م عاشق دووباره‌ نابێته‌وه‌، به‌و هه‌موو قووڵی و عیشقه‌وه‌ بنووسێت.

وریا باقر: هه‌رچه‌ند ده‌كرێت تاڕادده‌یه‌ك به‌شێك له‌خوێنه‌ره‌ هه‌وڵده‌رو كۆڵنه‌ده‌ره‌كان، به‌خوێندنه‌وه‌ی به‌رده‌وام له‌به‌شێك له‌چه‌مك و تێڕوانین و جیهانبینییه‌كانی سۆفی و عاریفان تێبگه‌ن، به‌ڵام ده‌بێت ئه‌وه‌ش بڵێین، زۆرجار تێگه‌یشتن و حاڵی بوون لێیان زه‌حمه‌ته‌؟

یوسف عزه‌دین: راسته‌.. محه‌مه‌د حسێن ئه‌سفه‌هانی سه‌باره‌ت به‌كتێبی “چوار سه‌فه‌ره‌ ئه‌قڵییه‌كه‌”ی “سه‌دره‌ددینی شیرازی” ده‌ڵێت: ” ئه‌گه‌ر بزانم كه‌سێك هه‌یه‌، نهێنی و په‌نهانه‌كانی كتێبی سه‌فه‌ره‌كان په‌ی پێده‌بات، گه‌ر له‌و سه‌ری دنیاشدا بێت، به‌ره‌و لای ده‌چم”.. “سه‌دره‌ددینی شیرازی” یه‌كێك بووه‌ له‌و زاته‌ ده‌گمه‌نانه‌ی هه‌وڵی نزیككردنه‌وه‌ی فه‌لسه‌فه‌و عیرفانی داوه‌و تووشی گه‌لێك مه‌ینه‌تی و به‌دحاڵیبوون و چه‌رمه‌سه‌ری و ناڕه‌حه‌تی بووه‌.. ده‌رئه‌نجام خۆی له‌شوێنه‌ دووره‌ ده‌سته‌كاندا بۆ ماوه‌یه‌ك ونكردووه‌. ئیدی له‌و خه‌ڵوه‌ت و ته‌نهاییانه‌دا، زانسته‌ باتنییه‌كانی لا كه‌شف ده‌بێت و پاشان به‌حیكمه‌تێكی باڵای تێكه‌ڵا له‌فه‌لسه‌فه‌و عیرفان دێته‌وه‌ نێو خه‌ڵكی..بابی ئه‌م زاته‌ گه‌وره‌یه‌ وه‌زیر بووه‌و سه‌دره‌ددین-یش كوڕی تاقانه‌ی بووه‌، ئیدی هه‌م له‌ژیانی بابیدا سوودی له‌سه‌روه‌ت و سامانی وه‌رگرتووه‌ بۆ به‌ده‌ست هێنان و فێربوونی زانست و زانیاری، هه‌م دوای مه‌رگی بابیشی سه‌رجه‌م میراته‌كه‌ی ده‌خاته‌ خزمه‌ت فێربوونه‌وه‌و بۆ خۆی ده‌ڵێت: ( دووركه‌وتمه‌وه‌ له‌تێكه‌ڵبوون و خۆسه‌رقاڵكردن به‌خه‌ڵكییه‌وه‌.. ئاسان بوو به‌لامه‌وه‌، دژایه‌تی شته‌ باوه‌كان و منجڕی له‌گه‌ڵ خه‌ڵكی زه‌مانه‌دا بكه‌م، تاگه‌یشتمه‌ نكوڵیكردن له‌خۆیان و راوبۆچوونیان ده‌رحه‌قم.. به‌رز و عه‌زیز رایانگرتبام، یان زیانیان پێ گه‌یاندبام، هه‌روه‌ك یه‌ك بوو لام.. به‌غه‌ریزه‌و به‌ته‌واویی روومكرده‌ هۆكاری سه‌رجه‌م هۆكاره‌كان، كه‌وتمه‌ پاڕانه‌وه‌ له‌ئاسانكاری كاره‌ سه‌خته‌كان.. ماوه‌یه‌كی زۆر به‌په‌نهانی و دووره‌ په‌رێزیی مامه‌وه‌.. تا ئه‌و نهێنییانه‌م لا كه‌شف بوو كه‌تا ئه‌و ده‌م نه‌مده‌زانین…).

وریا باقر: به‌ڕای ئێوه‌ هۆكاری سه‌ره‌كی قبووڵنه‌كردنی ئه‌قڵییه‌تی باو، بۆ هه‌موو جۆره‌ بیركردنه‌وه‌و تێڕوانینێكی جیاوازی حه‌للاج و سوهره‌وه‌ردی كه‌به‌كوشتنیان كۆتایی هات، تا عه‌تتار و سه‌دره‌ددینی شیرازی، كه‌تائێتستاش ئه‌وه‌ی ئه‌وان گوتویانه‌ به‌ئه‌قڵێكی كراوه‌وه‌ مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵ ناكرێت؟

یوسف عزه‌دین: هۆكاره‌كان زۆرن و سه‌ره‌كیتریان نه‌گونجانی گوتراوه‌كانی ئه‌وانه‌ له‌گه‌ڵا ته‌رح و بۆچوونه‌ سه‌له‌فییه‌كان و تێڕوانینه‌ دۆگماكانه‌.. هه‌ندێك جار و به‌پێی ئاڵوگۆڕه‌ سیاسی و قۆناغه‌كانی حوكم و ده‌سه‌ڵاتی سوڵتانه‌كان، كه‌م و زیاد له‌هه‌ندێك نێوه‌ندا رێگه‌ی خستنه‌ڕووی ته‌رح و بۆچوونه‌ فیكرییه‌ جیاوازه‌كان، ته‌نانه‌ت ئایینییه‌كانیش دراوه‌، به‌تایبه‌تیش له‌بازنه‌ داخراو و شوێنه‌ تایبه‌ته‌كانی ئاخافاتن و گفتوگۆكردنه‌ جیاوازه‌كاندا..به‌ڵام ئه‌م رێگه‌ پێدانانه‌ له‌لایه‌ن خودی ئۆتۆریته‌و مه‌رجه‌عه‌ ئایینییه‌كانه‌وه‌، تا كوێ‌ بڕیان كردووه‌و خۆیان لێ‌ خافڵكردووه‌، ئه‌وه‌ مه‌سه‌له‌یه‌كی تره‌؟ بوونی فه‌لسه‌فه‌ی ئیشراقی و ته‌رح و بۆچوونه‌كانی سوهره‌وه‌ردی، پێناچێت راسته‌وخۆ هیچ زیانێكی بۆ خودی “سه‌لاحه‌ددینی ئه‌یوبی” هه‌بووبێت، له‌كاتێكدا هه‌ندێك له‌دوژمنانیشی وه‌ك كه‌سێكی نه‌رم و نیان و خاوه‌ن میهر و به‌زه‌یی ناساندوویانه‌، به‌ڵام كاتێك مه‌رجه‌عه‌ ئایینییه‌كان، ده‌سته‌ودامێنی سه‌لاحه‌ددینی ئه‌یوبی ده‌بن و داوای له‌ناوبردنی زاتێكی گه‌وره‌ی وه‌ك “سوهره‌وه‌ردی” لێده‌كه‌ن، بێ دوودڵی فه‌رمانی له‌ناوبردنی ده‌دات، هه‌رچه‌ند راوبۆچوونی جیا جیا هه‌ن سه‌باره‌ت به‌چۆنیه‌تی كوژرانی سوهره‌وه‌ردی..به‌ڵام دواجار ده‌كوژرێت. “سه‌دره‌ددینی شیرازی”یش هه‌رچه‌ند نه‌كوژرا، به‌ڵام له‌لایه‌ن پیاوانی ئایینی سه‌رده‌مه‌كه‌یه‌وه‌، فه‌توا له‌دژی درا، به‌تایبه‌تیش بیرۆكه‌ی “وحده‌ الوجود”ی شیرازی جێگه‌ی قبووڵ نه‌بوو، سه‌رباری ئه‌و ئاماژه‌یه‌ی شیرازی به‌ گوته‌یه‌كی “ئیبن عه‌ره‌بی”و به‌باش زانینی كه‌ده‌ڵێت:
” ان فرعون مات مومنا موحدا”.. ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ئاماژه‌پێدانی به‌نه‌مانی عه‌زاب له‌و دنیاداو نكووڵیكردن له‌نه‌مربوون و مانه‌وه‌ی هه‌تا هه‌تایی له‌نێو ئاگردا.. مه‌عریفه‌ی “سه‌دره‌ددینی شیرازی” په‌یوه‌ست بووه‌ به‌گه‌لێك سه‌رچاوه‌ی جیا جیاوه‌ هه‌ر له‌”ئیبن عه‌ره‌بی”-یه‌وه‌ تا دنیابینییه‌كانی ئه‌رستۆ و ئه‌فلۆتین چ وه‌ك خودی خوێندنه‌وه‌ی نووسینه‌كانیان و چ ئه‌وه‌ی له‌ڕێی “ئیبن سینا”وه‌ به‌شێوه‌یه‌كی سه‌ره‌كی له‌به‌ر ده‌ستی شیرازی-دا بووه‌، زانراویشه‌ ئیبن سینا وه‌ك قوتابییه‌كه‌ی راسته‌قینه‌ی ئه‌رستۆ و راڤه‌كار و په‌ره‌پێده‌ری تێزه‌كانی ده‌نگ و سه‌دای تایبه‌تی هه‌بووه‌.. شیرازی-ش بۆ خۆی له‌به‌رایی كتێبی” چوار سه‌فه‌ره‌ ئه‌قڵییه‌كه‌”یدا ئاماژه‌ به‌ناوی كۆمه‌ڵێك فه‌یله‌سوف ده‌كات، له‌وانه‌ فیساگۆرس و سۆكرات و ئه‌فڵاتوون و ئه‌رستۆ-یه‌و داوا له‌خودا ده‌كات پیرۆزییان بكات و له‌دوعاو به‌ره‌كتیشیان بێبه‌شمان نه‌كات و درێژه‌ی ده‌داتێ‌ و ده‌ڵێت:( ئه‌وان حه‌كیمی زاهید و خواپه‌رستی باڵا بوون، پشتیان كرده‌ ئه‌م دنیاو روویان كرده‌ ئه‌و دنیای په‌تی…).

ئه‌رستۆ پێی وابووه‌، هه‌موو بزوێنه‌رێك پێویستی به‌بزوێنه‌رێكی تر هه‌یه‌و به‌م شێوه‌یه‌ ئیدامه‌ی ده‌بێت، تا ده‌گاته‌ ئه‌و بزوێنه‌ره‌ی پێویستی به‌هیچ بزوێنه‌رێكی تر نییه‌و ئه‌و خۆی سه‌رچاوه‌ی هه‌موو جووڵه‌و بزاوندنه‌كانه‌.. ئه‌رستۆ پێی وابووه‌، ماده‌ كۆنه‌و بزوێنه‌ری یه‌كه‌م مادده‌ی دروست نه‌كردووه‌، به‌ڵكو رێكیخستووه‌و دواجاریش وازی له‌دنیا هێناوه‌ بۆ خۆی و ئه‌مه‌ش لای ئه‌قڵی سه‌له‌فی جێگه‌ی قبووڵ نه‌بووه‌و له‌كاتێكدا هه‌موو ئه‌و ته‌رحه‌ فه‌لسه‌فییانه‌، هه‌ر له‌سه‌رده‌مانی كۆنه‌وه‌، جێگه‌ی گفتوگۆو كێشمانكێشه‌ فه‌لسه‌فیه‌كان بوون، ئه‌ی ئه‌وه‌ نییه‌، نزیكترین و باشترین قوتابی ئه‌رستۆ كه‌ ئه‌فڵوتین-ه‌ پێی وابووه‌ دنیا له‌خۆیه‌وه‌ دروست نه‌بووه‌و ئه‌وه‌ی دروستی كردووه‌، زاتێكه‌ ئه‌قڵ و فیكر له‌ماهییه‌تی تێناگه‌ن، ئه‌و زاته‌ لای ئه‌فڵوتین، زاتێكی ئه‌زه‌لی و باقیی و زاڵه‌ به‌سه‌ر مادده‌و رۆحدا.. به‌ڵام پرسیاره‌كانی ئه‌و له‌وه‌دا بووه‌، چۆن ده‌بێت ئافه‌ریده‌كارێكی “نافانی” و “باقیی”، دنیایه‌كی فانی دروست بكات؟ یان بۆ ده‌بێت شه‌ڕانگێزی و خراپه‌ له‌دنیادا هه‌بێت؟ یان نه‌فس له‌كوێی به‌ده‌ندایه‌و پاش مه‌رگ ده‌چێته‌ كوێ‌ و ئه‌مه‌و چه‌ندین پرسیاری دیكه‌ی له‌و چه‌شنه‌، هه‌میشه‌و هه‌رده‌م بوونه‌ته‌ باس و خواسی دیالێكتیكیانه‌ی سه‌رجه‌م زه‌مه‌نه‌كان و خودی نێوه‌نده‌ ته‌قلیدییه‌كانیش به‌ده‌ر نه‌بوون له‌بگره‌و به‌رده‌ی ئه‌م جۆره‌ پرسیارانه‌، ئیدی وه‌ڵامه‌كه‌یان هه‌رچییه‌ك بووبێت، مه‌رج ئه‌وه‌یه‌ له‌ڕووكه‌شدا ئه‌و جۆره‌ پرسیارانه‌ لای ئه‌وانیش قابیلی پرسیار و وه‌ڵام بوون، تا ئه‌و شوێنه‌ی مه‌ترسی بۆ سه‌ر به‌رژه‌وه‌ندیی و مه‌رجه‌عیه‌تیانی دروست نه‌كردبێت.

وریا باقر: وه‌ك ئاماژه‌تان پێدا، پرسیاری ئه‌و بیرمه‌ند و عاریفانه‌، له‌سه‌ره‌تاكانی بوونه‌وه‌ ده‌ست پێده‌كات.. پێتان وانییه‌، بنه‌ڕه‌تی گرفته‌كه‌ش له‌گه‌ڵا ئه‌قڵییه‌تی باودا له‌مه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتبێت؟

یوسف عزه‌دین: گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ موعه‌مماكانی گه‌ردوون و هه‌وڵدانی وێناكردنی ئه‌و ساته‌ زۆر نادیارانه‌ی ده‌ستپێكی سه‌رجه‌م شته‌كان، نه‌ك هه‌ر قووڵ و فره‌ ره‌هه‌ند و هه‌مه‌چه‌شن و جودا و جیاوازه‌، له‌ڕووی جودایی تێڕوانینی مه‌دره‌سه‌و قوتابخانه‌ فه‌لسه‌فی و ته‌رح و بۆچوونه‌ جیاجیاكانه‌وه‌، به‌ڵكو هه‌ر سه‌ره‌تایه‌كی ترسناكیشه‌، تۆ ته‌سه‌وور بكه‌، له‌هیچه‌وه‌ هه‌موو شتێك دێته‌ بوون، ئه‌و كون فه‌یه‌كون-ه‌ ئیستیعابێكی ئه‌قڵیی گشتگیر و زه‌ینێكی هێجگار زرنگی ده‌وێت، تا هه‌زمی بكات، راسته‌ ره‌نگه‌ پێم بڵێیت، ئه‌ی ئه‌وه‌ نییه‌، ژماره‌یه‌كی بێشووماری خه‌ڵك بێ‌ هیچ بیركردنه‌وه‌و دوودڵییه‌ك باوه‌ڕیان پێیه‌تی، خۆی له‌ڕاستیدا گرفته‌كه‌ له‌وه‌دایه‌، چونكه‌ ئه‌و باوه‌ڕه‌ له‌یه‌قینه‌وه‌ هه‌ڵنه‌قووڵاوه‌..ئاسته‌مه‌ بێ گومان و پرسیاركردن بگه‌یته‌ یه‌قین، ئه‌ی ئه‌وه‌ نییه‌ له‌ساته‌ وه‌ختێكدا، زاتێكی خودا ناسی وه‌ك “غه‌زالی” كه‌ له‌ته‌مه‌نی چل په‌نجا ساڵیدایه‌و بابایه‌كی مه‌عروف و پایه‌دارێكی ئایینی به‌غدایه‌، ده‌كه‌وێته‌ گومانه‌وه‌و موناجاتی خودا ده‌كات و كۆمه‌ڵێك پرسیاری لا مه‌تره‌ح ده‌بێت، هه‌روه‌ك ئه‌وه‌ی به‌خۆی بڵێت، خودایه‌ خه‌ڵك ده‌زانن كه‌من كه‌سێكی ئیماندارم، به‌ڵام ناتوانم گومانه‌كانی خۆم له‌ئێوه‌ی تاك و ته‌نها بشارمه‌وه‌.. ئیتر هه‌ر ئه‌م گومانانه‌ش ده‌بێته‌ مایه‌ی ده‌ستبه‌رداربوون و ته‌رك كردنی دنیای، بۆ ماوه‌ی كه‌متر یان زیاتر له‌ده‌ ساڵێك و تاقیكردنه‌وه‌ی رێچكه‌و رێگه‌ی سالیكانی ته‌ریقه‌ته‌كان و قووڵبوونه‌وه‌ی له‌ته‌سه‌ووف و خوداناسیدا، پاشان گه‌ڕانه‌وه‌ی بۆ نێو مه‌ده‌نییه‌ت و ده‌ستپێكردنی به‌نووسینی كتێبی “رزگاركار له‌گومڕایی” كه‌وه‌ك زانراوه‌و ده‌گوترێت “دیكارت” مه‌نهه‌جیه‌تی به‌كارهێنانی گومان و گه‌ڕانی لۆژیكیانه‌ی به‌دوای حه‌قیقه‌تدا له‌وه‌وه‌ وه‌رگرتووه‌و چه‌ندین به‌ڵگه‌ی حاشا هه‌ڵنه‌گریش بۆ ساغكردنه‌وه‌ی خراوه‌ته‌ روو.. ئه‌م كتێبه‌ی غه‌زالی یه‌كێكه‌ له‌كتێبه‌ گرنگه‌كان و بۆ خۆی له‌ڕێگه‌ی ئیجتیهاداتی قه‌لبی و په‌یڕه‌وكردنی ته‌سه‌ووفه‌وه‌، ده‌گاته‌ یه‌قینی موتڵه‌ق و ده‌رحه‌ق به‌هه‌موو گومانه‌كانی پێشووتریشی وه‌ڵامی لا دروست ده‌بێت.

وریا باقر: چۆن ده‌ڕواننه‌ چه‌مكی هاوڕێیه‌تی حه‌قیقی و به‌تایبه‌تیش هاوڕێیه‌تی عاریفان و موته‌سه‌وویفان؟

یوسف عزه‌دین: “مه‌ولانا جه‌لاله‌ددینی رۆمی” ته‌سه‌وورێكی جوان و ناوازه‌و دانسقه‌ی هه‌یه‌، كه‌ده‌فه‌رمووێت: ( هاوڕێی هه‌مووان ببه‌و به‌ڵام وه‌ك ئه‌وانه‌ی بت دروست ده‌كه‌ن، له‌به‌رد هاوڕێیه‌ك بۆ خۆت دروست بكه‌). واته‌ ته‌نها له‌ڕوو و به‌ناچاری هاوڕێی هه‌مووان ببه‌و خه‌ڵكی بناسه‌.. ئه‌گینا به‌ڕاستی و به‌دڵا، راز و نهێنییه‌كانت، ته‌نها لای هاوڕێ‌ له‌به‌رد دروستكراوه‌كه‌ت بدركێنه‌و ته‌نها هاوڕێی ئه‌و به‌، ئه‌وێك كه‌له‌هیچ و ئان و ساتێكدا ناتوانێت ئێره‌یت پێبه‌رێت، ناتوانێت ببێته‌ ناحه‌ز و دوژمنت ، ناتوانێت زیانت پێ بگه‌یه‌نێت، ناتوانێت هه‌موو شتێكت لێوه‌ فێر بێت و پاشانیش خیانه‌تت لێبكات، ناتوانێت چه‌ندین چیرۆكی ناڕاست و درۆت له‌باره‌وه‌ دروست بكات.. ئه‌و هاوڕێ‌ له‌به‌رد دروستكراوه‌كه‌ت، نه‌ ده‌بێته‌ تۆ و نه‌ده‌بێته‌ وێنه‌یه‌كی ناحه‌زو دوژمنه‌كانت، ئه‌و هه‌ر ئه‌وه‌، هاوڕێ‌ راسته‌قینه‌ له‌به‌ر دروستكراوه‌كه‌ته‌!؟

وریا باقر: به‌ڕێزتان پێتان راسته‌، مرۆڤ هێنده‌ گۆشه‌گیر و دووره‌ په‌رێز بێت، ته‌نها هاوڕێیه‌كیشی كه‌جێی متمانه‌و باوه‌ڕی بێت، له‌به‌رد دایتاشیبێت؟

یوسف عزه‌دین: هاوڕێیه‌تی یان ده‌بێت ئه‌وه‌ی “شه‌مسی ته‌برێزی”و “مه‌ولانا جه‌لاله‌ددینی رۆمی” بێت، یان نه‌بێت چاكتره‌!؟ ئه‌و هاوڕێیه‌تیه‌ی كه‌ناحه‌زان نه‌یانهێشت به‌رده‌وام بێت، ئیتر وه‌ك ده‌گێڕنه‌وه‌، له‌شه‌وێكدا پاش ده‌ركه‌ لێدانی جێگه‌ی مانه‌وه‌ی له‌شاری”كۆنیا”، “شه‌مسی ته‌برێزی” ده‌چێته‌ ده‌ر و بۆ هه‌تا هه‌تایه‌ كه‌س نایبینێته‌وه‌.. یان وه‌ك ده‌ڵێن گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ بۆ شاری”خویی” و له‌وێدا مردووه‌ یان كوژراوه‌، ئه‌و گۆڕه‌شی كه‌له‌وێدا به‌گۆڕی ئه‌و دراوه‌ته‌ قه‌ڵه‌م، له‌لایه‌ن یونیسكۆ-وه‌ كراوه‌ته‌ شوێنجێگه‌و شوێنه‌وارێكی جیهانی پارێزراو.
راستی پێكگه‌یشتن و ناسینی ئه‌م دوو زاته‌ بۆ یه‌كتری و زۆر ورده‌كاری كاركردن و كاركردنه‌ سه‌ر یه‌كتریان لوغزه‌.. به‌ڵام ئه‌وه‌ی ده‌گێڕدرێته‌وه‌ گوایه‌، “شه‌مسی ته‌برێزی” سه‌ره‌تا به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی خۆی بناسێنێت، ده‌چێته‌ وه‌عزه‌كانی “مه‌ولانا”و پاش ئه‌وه‌ی وه‌ك ده‌ڵێن له‌یه‌كه‌مجاری بینینیدا زانیوویه‌تی، هێشتاكه‌ “مه‌ولانا” ماویه‌تی بۆ ئیستیعابكردنی ئه‌و مه‌عریفه‌ عیرفانییانه‌ی لای ئه‌و هه‌بووه‌، “شه‌مس” گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ و پاش چه‌ند ساڵێكی دیكه‌ وه‌ك بازرگان خۆی به‌ شاری “كۆنیا”دا كردۆته‌وه‌و ئه‌مجاره‌یان كه‌پێگه‌یشتن و ئاماده‌گی رۆحییانه‌ی “مه‌ولانا”ی بینیوه‌ بۆ وه‌رگرتنی گه‌لێك له‌و مه‌عریفه‌و ته‌وه‌جووهه‌ غه‌یبیانه‌ی كه‌په‌ی پێبردووه‌، دیاره‌ خۆی پێده‌ناسێنێت و به‌مه‌ش گه‌وره‌ترین ئاڵوگۆڕ له‌بونیادی فیكری و مه‌عریفی و ئایینی مه‌ولانا-دا رووده‌دات، مه‌ولانا-یه‌كی مورشید و واعیز و ئیمام، ده‌بێته‌ سه‌ماچیی و عاشقێكی سه‌رمه‌ستی ئیلاهیی، له‌كۆڕی وه‌عز و ئیرشادو تێكه‌ڵبوونی خه‌ڵكه‌وه‌، ده‌كشێته‌وه‌ بۆ نێو ته‌نهایی و بێده‌نگی و خه‌ڵوه‌ت و كه‌م دوویی، ئیدی هه‌ر ئه‌مه‌شه‌ به‌خه‌ڵكی شاره‌كه‌ی و هه‌موو براده‌ران و كه‌سانی نزیك له‌مه‌ولانا قبووڵ ناكرێت، مه‌ولانا-یه‌ك كه‌پێشتر هی ئه‌وان بووه‌و بۆ ئه‌وان بووه‌، ئێستا ویڵ و سه‌رگه‌ردان عه‌وداڵی سه‌وداو سه‌ماع و سه‌ما و نغرۆی دنیا بینییه‌كانی “شه‌مسی ته‌برێزی”یه‌.. جاری یه‌كه‌م پاش ئه‌وه‌ی خه‌ڵك “شه‌مس” شار به‌ده‌ر ده‌كه‌ن، مه‌ولانا ده‌نێرێت و ده‌یهێننه‌وه‌، به‌ڵام جاری دووه‌م، پاش ئه‌و ده‌ركه‌ لێدانه‌و ده‌رچوونی شه‌مس-ه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بزانێت كێیه‌، ئیتر شه‌مس نامێنێت.. له‌هه‌مووشی سه‌یرتر و كاریگه‌رتر، ئه‌و چل رۆژه‌ زۆر سه‌یر و عیرفانییه‌ی ئه‌و دووانه‌یه‌، كه‌پاش رۆژوو گرتنێكی چل رۆژه‌و ئیعتیكاف كردنیان چل رێسا-كه‌ی عیشق ده‌نووسنه‌وه‌، ئه‌و چل رێسایه‌ی كه‌له‌و ده‌مه‌وه‌و تا ئێستا بۆته‌ جێگه‌ی سه‌رسامیی، وه‌ك نوێنه‌ری سه‌رجه‌م بنیاده‌مانی سه‌ر رووی زه‌مین، دێن و چل رێسای بنه‌ڕه‌تی پڕ مه‌حه‌ببه‌تی عیرفانی، وه‌ك مانیفێستۆ-یه‌ك بۆ مانه‌وه‌و پێكه‌وه‌ ژیانی سه‌رجه‌م تاكه‌كانی كۆمه‌ڵی مرۆڤایه‌تی داده‌ڕێژن و جێگه‌ی سه‌رنجیشه‌ هه‌ر رێسایه‌كیان له‌وه‌ی تریان كاریگه‌رتر و قووڵتره‌، له‌كۆتایی ئه‌م دیالۆگه‌شماندا، پێم باشه‌ وه‌ك نموونه‌یه‌ك ئاماژه‌ به‌رێسای “سی و نۆ” بكه‌م: ( هه‌رچه‌ند به‌شه‌كان ده‌گۆڕێن، به‌ڵام گشت وه‌ك خۆی ده‌مێنێته‌وه‌، چونكه‌ كاتێك دزێك ئه‌م دنیایه‌ جێده‌هێڵێت، دزێكی دیكه‌ له‌دایك ده‌بێت، كاتێك كه‌سێكی ره‌وشت به‌رز دنیا جێ ده‌هێڵێت، ره‌وشت به‌رزێكی تر جێگه‌ی ده‌گرێته‌وه‌.. به‌م شێوه‌یه‌ هیچ شتێك نییه‌ نه‌گۆڕدرێت، له‌كاتێكدا له‌ڕاستیدا هیچ شتێك ناگۆڕدرێت.. چونكه‌ به‌رانبه‌ر هه‌ر سۆفییه‌ك كه‌ده‌مرێت، سۆفییه‌ك له‌شوێنێكی دیكه‌ی ئه‌م دنیایه‌دا له‌دایك ده‌بێت.. ئایینی ئێمه‌ ئایینی عیشقه‌و سه‌رجه‌می مرۆڤه‌كان به‌زنجیره‌ دڵێك پێكه‌وه‌ ئاڵقاوون، ئه‌گه‌ر ئه‌ڵقه‌یه‌كی لێ بترازێت، ئه‌ڵقه‌یه‌كی تر جێگه‌ی ده‌گرێته‌وه‌، ناوه‌كان ده‌گۆڕدرێن، دێن و ده‌ڕۆن، به‌ڵام جه‌وهه‌ر هه‌ر وه‌ك خۆی ده‌مێنێته‌وه‌).

———————————–
ناساندن
یوسف عزه‌دین
رۆماننووس و نووسه‌ر

له‌ساڵی 1990-1991زیندانی بووه‌ له‌مودیریه‌تی ئه‌منی سلێمانی سه‌رده‌می ڕژێم”ناسراو به‌ئه‌منه‌ سووره‌كه‌”و پاش ئه‌وه‌ی خۆی و هاوڕێكانی فه‌رمانی گولله‌بارانكردنیان بۆ ده‌رده‌چێت ، كه‌ده‌بوو له‌21-3-1991دا له‌مه‌لعه‌به‌كه‌ی سلێمانی گولله‌بارانبكرێن..به‌ڵام ڕاپه‌ڕینی خه‌ڵكی كوردستان بووه‌ له‌مپه‌ر و له‌ به‌رواری 8-3-1991 پاش شاڵاوی خه‌ڵكی ڕاپه‌ڕیوو بۆ ئه‌منه‌سووره‌كه‌ ئازادكرا.
یه‌كێكه‌ له‌و ناوانه‌ی نه‌وه‌ی نووسه‌رانی پاش ڕاپه‌ڕینیان پێده‌وترێت و هه‌وڵی جدیی هه‌یه‌، چ له‌بواری رۆماننووسینداو چ له‌بواری ته‌رحی فیكری و بگره‌و به‌رده‌ فه‌لسه‌فییه‌كاندا وه‌ك له‌دیالۆگ و گفتوگۆكانیدا دیاره‌. به‌ڵام به‌پێچه‌وانه‌ی زۆر له‌و ده‌نگانه‌ی كه‌هه‌میشه‌ له‌به‌رچاوان و ده‌ور قه‌ره‌باڵغن.. نووسه‌رێكی ته‌نها و دووره‌په‌رێزه‌، هیچ تێكه‌ڵیی و خوڵقی نێوه‌نده‌ ئه‌ده‌بی و رۆشنبیری و سه‌نته‌ر و كایه‌كانی تری نییه‌..
ئه‌م نووسه‌ره‌ چه‌ند زمانێك ده‌زانێت، له‌وانه‌ زمانی توركی و عه‌ره‌بی به‌باشی ده‌زانێت، چ بۆ نووسین و چ بۆ وه‌رگێڕان.. كۆمه‌ڵێك بابه‌تی وه‌رگێڕدراوی له‌زمانی توركی و عه‌ره‌بییه‌وه‌ هه‌یه‌.. بابه‌تی نووسراو و بڵاوكراوه‌ی به‌زمانی عه‌ره‌بی هه‌یه‌، كه‌له‌ كۆمه‌ڵێك ڕۆژنامه‌و سایتی عه‌ره‌بیدا بڵاوكراونه‌ته‌وه‌.
نووسه‌ر و وه‌رگێڕی مه‌غریبی “سه‌عید بلغربی” كۆمه‌ڵێك تێكستی ئه‌م نووسه‌ره‌ی له‌زمانی عه‌ره‌بی-یه‌وه‌ كردۆته‌ ئه‌مازیغی و له‌دوو توێی كتێبێكی سه‌ربه‌خۆدا له‌مه‌غریب به‌چاپی گه‌یاندووه‌و شایانی باسه‌ ئه‌مه‌ یه‌كه‌مین جاره‌ تێكستی كوردی بكرێته‌ ئه‌مازیغی و له‌دوو توێی كتێبێكدا چاپبكرێت.. به‌تایبه‌ت مه‌غریب وڵاتی نووسه‌رانی به‌توانای وه‌ك “تاهیر بن جه‌لون”و “محه‌مه‌د زفزاف”و”محه‌مه‌د شوكری”یه‌و خاوه‌ن خوێنه‌رانێكی جدییه‌.. هه‌روه‌ها ئه‌م كتێبه‌ بۆته‌ ماته‌ڕیاڵی دیراسی كۆلێژی ئادابی یه‌كێك له‌زانكۆكانی مه‌غریب و وه‌ك وه‌رگێڕش له‌چاوپێكه‌وتنێكیدا ئاماژه‌ی پێداوه‌، ئه‌و خۆی له‌نێو كۆمه‌ڵێك تێكستی ئه‌ده‌بی وه‌رگێڕدراوی كۆمه‌ڵێك نووسه‌ری كورددا، به‌بێ‌ ناسینی خودی نووسه‌ر، ته‌نها تێكسته‌كانی “یوسف عزه‌دین” سه‌رنجی ڕاكێشاوه‌و سه‌رسامی جدییه‌تی بووه‌و هه‌ر بۆیه‌ ماوه‌یه‌كی دوور و درێژی بۆ وه‌رگێڕان و پاشان به‌چاپ گه‌یاندنی ته‌رخان كردووه‌.

كتێبه‌ چاپكراوه‌كانی نووسه‌ر
دیوێكی دیكه‌ی حیكایه‌ته‌ نه‌نووسراوه‌كان/رۆمان/چاپخانه‌ی شڤان-سلێمانی2006
ته‌نها ڕۆژێكی سارد/رۆمان/ده‌زگای موكریان/هه‌ولێر/2008
پێخه‌فێك له‌خوێن/هونه‌ری گێڕانه‌وه‌/ده‌زگای ئاراس/هه‌ولێر/2008
ماجه‌راكانی سه‌لمانی فارسی/رۆمان/یانه‌ی قه‌ڵه‌م/سلێمانی2009
وێڵگه‌ی یاده‌وه‌رییه‌ گریمانكراوه‌كان/ رۆمان/به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ی سلێمانی/2009
وه‌هم و شوناس/ گفتوگۆو وتار/چاپخانه‌ی یاد/ سلێمانی/2012
كۆتاییه‌كان/ئه‌نفارار/ هونه‌ری گێڕانه‌وه‌-سردیات/به‌زمانی ئه‌مازیغی-دار كه‌به‌دانی-مه‌غریب2015




توێژینەوەی دەق لە ڕوانگەی زمان و ئەدەبەوە …. عەبدوڵڵا ڕەحمان

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن barg_abdullahRahman_sm




حزب و حكومەت و مزگەوت … ئەرسەلان مەحمود

ئازادی، لەدیدو زیهنیەت و ئەندێشەو ئەدەبیات و ئەفكاری حزبە نەتەوەییگەراو چەپگەراو ئیسلامیگەراو سۆسیالیستیە كوردییەكاندا، نەك هەر وەك بەها تاكگەراییەكەی بوونی نیە لەواقیعدا، یەكە جڤاتییەكەیشیان لەخۆیدا بەوەها هزرینك لاڕێ‌ و گلاراو كردوە، ئەوەی هەیە بەتەنها لەرزگاری نیشتمانی و ئازادی نەتەوەیی و دەستەجەمعیەتدا، پەت و پێوەند كراوە، وەك ئەوەی ستەم و ستمكاری لەڕاپەڕیندا، كۆتایی پێهاتبێت و، ئازادی تاك مرۆ بەرەو لادان و بادانە فەرهەنگی و كۆمەڵاتیەكان بەرێت!!

ئەمە تۆمەتباركاری و بەشینەوەی نادیدگەرایی و تێكەڵكاریەك نیە لەناهۆشمەندییەوە هاتبێت، كەسێك هەیە لەماوەی ئەم دەیانساڵەی دوای ڕاپەڕیندا، بیریكردبێتەوەو، دەیانجار لەشعوری نەدرابێت!! تاكێك هەیە لەماوەی ئەم دو دەیەو نیووە زیاترەیشدا، ڕای هەبووبێ‌ و، چەندینجار ڕاو نەنرا بێت!! هەیە لەخەیاڵێكدا فڕیبێت و، نەڕفێندرا بێت!! ئەرێ‌ ڕویداوە یەكێك زریكەی ئازادانەی لێدابێ‌ و، زیندانی نەكرابێت!! باشە دەشێت هەبێ‌ زاتیكردبێ‌ لەكەوڵە نەرێتیەكەی خۆی دەركەوتبێتە دەرەوە، بەڵام لەشەقام و بڵندگۆكانەوە كەرامەت شكاو نەكرابێت!! ڕۆژنامەوانێك گوتی: ئەمە مەلەفی فەسادی كارگێڕی و ئەخلاقی، فڵان و فیسار مەسئولەیە، كوشتیان!! میدیاكارێك دەڵێت: ئەمە شوناس و ئەمە وجودە ئەسڵییەكەی ئێوەیە، نەفییانكرد!! نووسەرێك ڕق نا، تەنها گوتی: كچەكەی سەرۆك/م خۆشدەوێ‌، تیرۆریانكرد!! هاوڵاتییەك لەسەر ماچێك وڵاتبەدەر كرا!! سەدانی دی خنكێندران، هەزارانی دی سوتان، تەنها لەسەر ئەوەی گوتوویانە خۆشمدەوێی!! نامەوێ‌ بەمە ڕوایەتی بدەمە جنێودان و خۆ هەرزانفرۆشكردنە خودییەكان، بەڵام ئەمە كەی ڕوایە: دەسەڵات و بەرپرسەكانی ئەم وڵاتە، ئازادانە سەروەت و سامانی وڵات بدزن و بەهەدەر بدەن، گەنجێك ئازادانە، بەنمونە لەتۆڕە كۆمەڵایەتییەكاندا نەتوانێ‌ پێیانبڵێت دزو نەزان و پشتە چاوتان برۆیە. ئەی ڕوایە خۆت بەسەرۆك بزانی و نەشتوانی بەپێیەكانی خۆت بەناو بازاڕو خەڵكەكەتدا بڕۆیت و، بانگەوازی ئازادی و سەربەخۆیش بەگوێی خەڵكدا بدەی !!

سەیر دەگوزەرێ‌ لەم وڵاتەدا، ڕۆژ نیە رۆژنامەوانێك لانیكەم داركاری نەكرێت! ڕۆژ نیە مێنیەك نەكوژرێ‌، یا لەژێر فشاردا خۆی نەكوژێت! ئەگەر بەیاسا نەتواندرا بەر بەئازادی و ئازادییە فەردییەكان بگیرێت، تارمایی حزبی دەبێت بەجێگرەوە! ئازادی لەعورف و نەرێت بدا، دنیا خرابوونە! هەمیشە لەبیانوێك زیاتر هەیە بۆ زەوتكردنی ئازادییەكانی تاك، دەنگە ئازادەكان وەك شێرپەنجەو نەخۆشییە جەستەیی و دەرونییەكانی كۆمەڵگە حزبی و كۆمەڵگە مرۆییەكە دەبیندرێن!! ئەگەر نا، ئەوە چجۆرە حزب و پێكهاتەیەكە بەرگەی ئازادی وتن و نووسین و ئەزمونكردنی زانینگەرایی جەستەو ئاكاری و عەقلانیەت لەخۆدا ناگرێت! مەگەر مرۆڤ بەسروشت بونەوەرێك نیە ئازادو سەربەست، مەگەر لەڕاستیدا هیچ حزب و دەسەڵات و مزگەوتێك مافی ئەوەی هەیە كەس ناچار بەملكەچگەرایی پێناو ویستەكانی خۆی بكات، ئەمە چجای قانگدان و، تۆقاندن و، ڕفاندن و، ئەشكەنجەو، تیرۆركاری دەرونی و جەستەیی و مۆڕاڵی !!

حزب و حكومەت و مزگەوت، بەسروشت ئەو دامەزراوە مەدەنی و ڕەهایە ڕێگە پێدراوە نینە چۆنیان بوێت ئاوا ببنە لەمپەرو بەربەست لەبەردەم گەشەكردنی ئازادی خود لەخۆدای تاكەكان، ئەو ساتە نەشئە بەخشە كورتخایەنانەی سەردەمی دوای ڕاپەڕین، تێپەڕین، ئێستا هەم دنیا لەشوێن و شوێنگەی ترەو، هەم مرۆڤی كوردیش پەڕیوەتەوە لەم ڕابردوەو، رویكردوەتە بیركردنەوەو ڕامان لەڕەهەندە جیاوازەكانی ئازادی و دەیەوێ‌ ئەزمونیان بكات، ئەو ئازادییە فرە ڕەهەندانەی خۆیان لەئازاد بوونی خۆ لەخۆدای تاك دەبیننەوە، ئاخر مرۆڤ تا دەربازی زیندانە ناواخنە تاریكەكەی خۆی نەبێت، نەیتوانیووە رزگاری بێ‌ و بەخۆی بڵێت ئازادم، نەیتوانیووە ڕزگاری بێت لەدەست ئەو بەندو باوە نەرێتگەراو سووننەتگەراو دەستەجەمعیانەی خۆركەی تاكن.

پارت و حكومەت و مزگەوتەكان، بەپیوەری یاساو ڕێسا ئەرزی و ئاسمانییەكان و لەبنەماشدا، ئامرازی بەدیهێنەری ئامانجە نەتەوەیی و نیشتمانی و فكری و تەنفیزی و، بڵاوكردنەوەی هۆشیارییە كۆمەڵایەتی و فەرهەنگی و گەشەپێدانی هزری بەیەكەوە ژیانی خەڵكن، نەك ژەهراویكردنی بیرو باوەڕی تاك و خەڵك لەپێناو بەدناوكردنی ئەوانتری بەرامبەرو جیاواز، ئازاد بوون لەخۆدا‌، هەرگیز بەمانای دژایەتیكردنی حزب و دەسەڵات و دین نایەت لەڕاستیدا، ئازادی ئەزمونكردنی مافە لەخۆدا وەك تاك، مرۆڤی ئەم سەردەمە، ناتوانێ‌ بڕوا بەو وەهمە بهێنێت هەتا ئێستایش بانگەشەی ئەزمونكردنی ژیانكردن دەكات لەڕابردودا، ستەم هەر ستەم و ستەمكار هەر ستەمكارە، ئەوەی دەرودراوسێكانی كوردستان بەرامبەر بەكوردو خاكەكەی دەیكەن، چەندە ستەم و ستەمكارییە، ئەگەر لەناوخۆی كورد خۆیشیدا بەنمونە: هەبێ‌ و بیەوێ‌ ستەم لەئازادی و ئازادیخوازی بكات، هەر ستەم و هەر هەمان ستەمكارییە، ئازادی نابەخشرێت وەك ئەوەی تا هەنوكەیش پارتە كوردییەكان ئیددیعای دەكەن، گوایە ئەمان ئەم ئازادییەیان بەخشیووەتە خەڵك، بەم عیبارەتە بێت هەر كاتێك بیانەوێ‌ دەشتوانن ئەو بەخشینە زەوت بكەن و بیگەڕێننەوە لای خۆیان، ئازادی بەرهەمی بەریەككەوتنی مرۆڤەكانەو، لەگەڵ خۆیاندا لەدایك دەبێ‌ و گەورە دەبێ‌ و پەرەیپێدەدەن، ئەوەی بەها دەداتە پارت و دەسەڵاتە جیاوازەكان، خەڵكە، نەك بەپێچووپەناو پێچەوانەكەییەوە.




چۆن حیزبه‌كان په‌رتبوونه‌، ئێوه‌ په‌رت مه‌بن ! … سه‌لام ناوخۆش

له‌ پاش هه‌ره‌سی هه‌رسێ ئه‌زمونی حوكمداری شێخ مه‌حموود 1918-1924 ، قازی محه‌مه‌د 1945-1946 ، مه‌لا مسته‌فا 1970-1974 ، ئه‌زموونی حوكومه‌تی هه‌رێم ئه‌زمونێكی دی حوكمداری كوردییه‌ .
هه‌رسێ حوكمداریه‌كه‌ی پێشوو ، جگه‌ له‌ هۆكاری ده‌ره‌كی قوربانی ململانێی سیاسه‌تمه‌دار و رۆناكبیری كورد بوون ! بۆ نموونه‌ زۆربه‌ی ڕۆناكبیری كورد پێش 1991 وا وێنه‌ی شێخ مه‌حموودی له‌ زاكیره‌ی خوێنه‌ری كورد وێناكردبوو كه‌ پیاوێكی ده‌ره‌به‌گی دیندار بووه‌ ، هه‌ر دینیش وه‌یلێكردووه‌ تۆقه‌ له‌گه‌ڵ ئینگلیز نه‌كات !!

له‌ ڕاستیدا شێخ مه‌حموود نه‌ك هه‌ر تۆقه‌ی له‌گه‌ڵ ئینگلیز كردووه‌ ، به‌ڵكو ئینگلیز هه‌ر له‌ كه‌ركوك بوو به‌ نهێنی نامه‌ی بۆ ئینگلیز هه‌نارد هه‌روه‌ها له‌ به‌رایی بیسته‌كانی سه‌ده‌ی بیسته‌م سێ نامه‌ی بۆ ( فلادمیر لینین) سه‌رۆكی یه‌كه‌م ده‌وڵه‌تی شیوعی هه‌نارد . لازاریف له‌ باره‌ی ئه‌و نامانه‌ی شێخ ده‌ڵێت :” لینین نه‌یده‌توانی وه‌ڵامی شێخ بداته‌وه‌ چونكه‌ ده‌ره‌به‌گی دیندار بوو ، ئه‌ویش كۆمۆنیست بوو…” ئه‌و پاساوانه‌ ته‌نیا له‌ گیرفانی كۆمۆنیسته‌كان هه‌یه‌ ، ئه‌گه‌رنا پاشای ئه‌فغانی كۆمۆنیست و نا ده‌ره‌به‌گ بوو! كه‌ وه‌رامی دایه‌وه‌ !
زۆربه‌ی ئه‌وانه‌ی له‌ ڕه‌وتی شێخ هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌ بوونه‌ پۆستداری حكومه‌تی عێراقی به‌ جۆرێك هه‌ر یه‌كێك له‌و ڕۆناكبیرانه‌ دامه‌زرێنه‌ری سوپای عێراقیه‌ یه‌كی تر وه‌زاره‌تی مه‌عریفه‌ی ئاوه‌دان كرده‌وه‌ !!
له‌ پاش 1991 له‌ دژی هه‌بوونی ( مه‌لا مسته‌فا ) له‌ ده‌ڤه‌ری زه‌رد ، له‌ ده‌ڤه‌ری كه‌سك وێنه‌ی شێح مه‌حموود زیندوكرایه‌وه‌!

له‌ ماوه‌ی 1925-1958 چه‌ندان په‌رله‌مانتاری كورد له‌ به‌غدا دروست بوون ، به‌ڵام ئه‌وانه‌ نوێنه‌ری ده‌ڤه‌ر و عه‌شیره‌تی كوردی بوون ، نه‌ك حیزب و ویستی كوردی! له‌ ماوه‌ی 1958 هه‌تا 1970 كه‌سانێك له‌ ده‌سه‌ڵاتی به‌غدا ده‌ركه‌وتن ، كه‌سێك له‌وانیش جورئه‌تی ئه‌وه‌ی نه‌كرد قسه‌ له‌ سه‌ر دۆزی سیاسی كورد بكه‌ن.

ئه‌و كوردانه‌ی له‌ 1975 هه‌تا 1990 له‌ په‌رله‌مانی عێراق و ته‌شریعی كوردستان ده‌ركه‌وتن ، ڕێك وه‌ك حه‌سه‌ن خه‌یری و برنجی…وابوون!!
له‌ 2004 هه‌تا 2017 كوردێكی زۆر له‌ په‌رله‌مان و حكومه‌تی عێراقی ده‌ركه‌وتن كه‌ سه‌د له‌ سه‌د نوێنه‌ری حیزبی كوردی بوون !
ئه‌و براده‌رانه‌ چه‌نده‌ها پۆستی گرینگیان داگرت له‌وانه‌ سه‌رۆك كۆمار ، جێگری سه‌رۆك وه‌زیران ، جێگری سه‌رۆك په‌رله‌مان ، وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ ، وه‌زیری مالیه‌،….له‌ سه‌ره‌وه‌ی 60 په‌رله‌مانتاری كورد…ئه‌و هه‌موو حه‌شاماته‌ نه‌یانتوانی ته‌نیا یه‌ك گوند ، كوره‌ بڵێ بستێك زه‌وی كوردی بگێڕێنه‌وه‌!

له‌ تازه‌ به‌ سه‌رۆك وه‌زیران بوونی مالیكی ، له‌ ئه‌نجومه‌نی وه‌زیرانی كوردستان به‌نده‌ له‌گه‌ڵ چه‌نده‌ها مامۆستای زانكۆ به‌ دیداری مالكی گه‌یشتین. له‌و دیداره‌ دكتۆر عوسمان ئه‌مینی ڕه‌حمه‌تی وتی :” جه‌نابی مالكی لوتفت هه‌بی سه‌باره‌ت به‌ كورد به‌ تایبه‌تی شاری هه‌ولێر شه‌هاده‌ی پێداوی! ..” مامۆستایه‌كی تر وتی :” جه‌نابی مالكی بۆ ئه‌وه‌ی كورد له‌ نیه‌ت سافی جه‌نابت بگات ئه‌وه‌ چه‌ند ساڵێكه‌ ( شارۆچكه‌ی مه‌خموور) خراوه‌ته‌ سه‌ر (موصڵ) به‌ نوكه‌ قه‌ڵه‌مێك بیگه‌ڕێنه‌وه‌ سه‌ر ( هه‌ولێر)!
مالكی وتارێكی مه‌تاتی دا ، مامۆستایه‌كی براده‌ر لێی پرسیم : ڕات ده‌رباره‌ی قسه‌كانی چییه‌؟ وتم : صه‌دامێك –ه‌ له‌ قالبی مالكی!
براده‌ران : كه‌س دۆستمان نییه‌ له‌ عیراق! ساڵی 2004 هه‌مان قسه‌م له‌ سه‌ته‌لایتێك كرد ، به‌رامبه‌ره‌كه‌م وتی : سه‌لام زۆر ڕه‌شبینه‌ ، ئه‌گه‌رنا سه‌دان كه‌سی وه‌ك عه‌مار حه‌كیم دۆستمانن!!
كاك عه‌مار هه‌ر چ نه‌كردبی به‌ ڕاسته‌وخۆ و ناراسته‌وخۆله‌به‌رده‌م نوێنه‌رانی كورد هه‌ڕه‌شه‌ی له‌ جیابوونه‌وه‌ و ریفراندۆمی كوردستان گرت ، كه‌س مته‌قی لێوه‌نه‌هات دكتۆر مسه‌نا نه‌بی ، به‌مه‌ش نوێنه‌ری كوردی كرده‌ سێ پارچه‌ :
پارتی ، یه‌كێتی-گۆڕان-كۆمه‌ڵ ، یه‌كگرتوو

پوخته‌ی قسان
چۆن هیچ چاوه‌ڕێ نیم له‌ حكومه‌تی كوردستان ده‌ ئه‌وه‌نده‌ش چاوه‌ڕێی هیچ نوێنه‌رێكی كورد نیم له‌ به‌غدا چونكه‌ له‌ 2004ه‌وه‌ هه‌تا ئێستا نه‌یانتوانیوه‌ ته‌نیا گوندێك به‌ قانون بخه‌نه‌وه‌ سه‌ر كوردستان …به‌ ڕاستی ئه‌وه‌نده‌ هاوڵاتیه‌ك په‌ستم لێتان وه‌خته‌ بڵێم شیعری (ئه‌ی وه‌فدی كوردستان-پیره‌مێرد) و (شیرین به‌هاره‌ی هه‌ژار! له‌ ڕه‌دی (بله‌)تان) له‌ سه‌ر ته‌تبیق ده‌بی! پێشمه‌رگه‌ی مووچه‌ 500 هه‌زار به‌ خوێنی 2000 پێشمه‌رگه‌ توانی به‌شێكی زۆری ناوچه‌ی داگیركراو رزگار بكه‌ن كه‌چی ئێوه‌ی مووچه‌ 12ملیۆن دینار به‌ 12 ساڵ یه‌ك گوند به‌ قانون ڕزگار بكه‌ن !
به‌س نییه‌! ئێمه‌ نه‌قدی شێخ مه‌حمود و مه‌لا مسته‌فا و سمكۆ…مان ده‌كرد به‌وه‌ی هیچیان بۆ نه‌كردینه‌ ئه‌رێ ئێوه‌ چ ده‌كه‌ن ؟ هه‌تا قیامه‌ت چاوه‌ڕێ بین؟!
تكایه‌ خه‌ڵك وه‌ك حیزبه‌كان مه‌بن …با چیتر نه‌تانكه‌نه‌ مه‌ڕ!

سه‌لام ناوخۆش \ مامۆستای زانكۆ




له‌ ڕابندرانات تاگووره‌وه‌ … له‌ عه‌ره‌بییه‌وه‌ : نه‌ژاد عزیز سورمێ‌


گۆرانییه‌كه‌م

ئه‌وه‌ گۆرانییه‌كه‌مه‌،
مۆسیقای به‌ ده‌وری تۆدا ده‌خولێته‌وه‌ ڕۆڵه‌!
وه‌ك باوه‌شی خۆشه‌ویستی به‌سۆزم .
گۆرانییه‌كه‌م وه‌ك ماچی لێڕازیبوون
له‌ هه‌نیه‌ت ده‌سوێ‌ ..
كه‌ به‌ ته‌نێی، له‌ ته‌نیشتت داده‌نیشێ‌ ..
كه‌ له‌ ناوه‌ڕاستی قه‌ره‌بالغیشیدای ،
به‌ گوێتدا ده‌چرپێنێ‌ ..
به‌ دووره‌په‌رێزیت ده‌وره‌ ده‌دا..
گۆرانییه‌كه‌م بۆ خه‌ونه‌كانت ده‌بنه‌ دوو باڵ
دڵت ده‌گوازنه‌وه‌ لێواری نادیاری ..
وه‌ك ئه‌ستێره‌ی دڵسۆزیان لێ‌ دێ‌ له‌ ئاسمان
كه‌ شه‌وی ده‌یجوورت له‌ ڕێدا ده‌بێ‌ ،
گۆرانییه‌كه‌م له‌ گلێنه‌ی چاوه‌كانت داده‌نیشێ‌ و
نیگا بۆ جه‌وهه‌ری شته‌كان هه‌ڵده‌گرێ‌ ..
كاتێ‌ ده‌نگیشم له‌ مه‌رگدا ئۆقره‌ ده‌گرێ‌ ،
گۆرانییه‌كه‌م له‌ دڵی زیندووته‌وه‌ ده‌ئاخڤێ‌ …

منداڵََََی فریشته‌
ڕۆڵه‌م !
لێ‌ گه‌ڕێ‌ ژیانت وه‌ك مه‌شخه‌ڵێكی ڕوناهی بێت
پاك ، بێ‌ شڵه‌ژان و بێده‌نگ شادومانییان بكا
ئه‌وان له‌ ته‌ماح و ئیره‌ییدا دڵڕه‌قن ..
وشه‌كانیان وه‌ك چه‌قۆی شاراوه‌
تینووی خوێنن..
بڕۆ ڕۆڵه‌م !
بڕۆ له‌ ناوه‌ڕاستی دڵه‌ مۆنه‌كانیان بوه‌سته‌
لێ‌ گه‌ڕێ‌ چاوه‌ گه‌شه‌كانت له‌سه‌ریان بێ‌ !
وه‌ك سڵاوی لێبورده‌یی ئێواره‌ی
دوای كۆششی ڕۆژانه‌ ..
لێیان گه‌ڕێ‌ سیمات ببینن ڕۆڵه‌ !
به‌و چه‌شنه‌ له‌ مانای شته‌كان ده‌گه‌ن .
لێیان گه‌ڕێ‌ خۆشیان بوێی و
یه‌كتریان خۆش بوێ‌ ..
وه‌ره‌ جێگات له‌ باوه‌شی بێسنووریدا بكه‌وه‌ ڕۆڵه‌ !
دڵت وه‌ختی ڕۆژهه‌ڵاتن بكه‌وه‌
بڵند وه‌ك گوڵێك ده‌پشكوێ‌
له‌ خۆرئاوابوونیشدا سه‌ردانه‌وێنه‌..

له‌سه‌رخۆ دڵه‌كه‌م
با وه‌ختی جودایی دڵگیر بێ‌
ڕێ‌ مه‌ده‌ ببێته‌ مردنێكی بێ‌ دیماهی !
با خۆشه‌ویستی ،
به‌ره‌و یادگاران سه‌وڵ لێ‌ دا و
ئێش و ئازار ببنه‌ ستران ..
با بنمیچ بگاته‌ ئاسمان ..
بۆ وێكهاتنه‌وه‌ی باڵه‌كان له‌ ده‌وری هێللانه‌دا ..
با دوا به‌ركه‌وتی ده‌سته‌كانت
وه‌ك گوڵی شه‌و ته‌نك بێ‌ ..
بوه‌سته‌ ئه‌ی كۆتایی سه‌رسوڕهێن !
چركه‌یه‌ك..
له‌ بێده‌نگی دوا وشه‌تدا یادت بێته‌وه‌
من بۆت داده‌نوێمه‌وه‌ و
چرام هه‌ڵده‌گرم ،
ڕێگات بۆ ڕووناك بكه‌مه‌وه‌.

چرا بۆچی كوژایه‌وه‌ ؟

چرا بۆچی كوژایه‌وه‌ ؟
چرا بۆیه‌ كوژایه‌وه‌ ،
باڵتوكه‌مم تێوه‌رگرت
دوور بێ‌ له‌ با
چرا بۆیه‌ كوژایه‌وه‌..

گوڵ بۆ سیس بوو؟
هاتم به‌ ئه‌ڤینێكی نیگه‌رانه‌وه‌
به‌ دڵمه‌وه‌م نووساند
بۆیه‌ سیس بوو..

ڕووبار بۆچی وشكی كرد؟
به‌ربه‌ستێكم له‌ پێش هه‌ڵنا
تا به‌ته‌نێ‌ بۆ خۆم بێ‌
بۆیه‌ ڕووبار وشك بوو..

ژێی پێژه‌ن بۆچی پسا؟
هه‌وڵمدا ئاوازێكی پێ‌ بژه‌نم
به‌رزتر له‌ خۆی ، له‌ توانای ،
بۆیه‌ ژێی پێژه‌ن پسا..

من ناسێمه‌وه‌
من تینووی
شته‌ دووره‌ به‌دینه‌هاتووه‌كانم ..
ڕۆحم هه‌ڵپه‌یه‌تی
به‌سۆزه‌ بۆ گرتنی مه‌ودای تاریك
ئای ، ئه‌ی ترسی دووری ئه‌ودیو ئاسۆ !
هه‌ی هه‌ی له‌ بانگی به‌ ئێشی
له‌ (نه‌ی)دا هه‌ڵقووڵاو !
من له‌ بیرم ده‌چێ‌
هه‌میشه‌ له‌ بیرم ده‌چێ‌ باڵم پێوه‌نین بفڕم و
هه‌میشه‌ گیرۆده‌ی ئه‌م شوێنه‌م
من به‌قه‌د شه‌وقه‌وه‌ مردووم
بێدار…
من غه‌ریبم
له‌ خاكێكی عه‌جیبدا!

ئای دونیا!
ئای دونیا!
تۆ گوڵی خۆتت چنی و
به‌ دڵمه‌وه‌ت نووساند
دڕكی تێڕاچوو ..
كه‌ ڕۆژ به‌ره‌و ئاوابوون چوو ،
تاریكی كشا ..
گوڵم له‌ گۆشه‌یه‌ك دانا
لێ‌ ئێشی دڕكه‌كه‌ی هێشتا مابوو
ئای دنیا!
گوڵ گه‌نجییه‌تی و بۆنت ده‌داتێ‌
به‌ڵام وه‌ختی گوڵوه‌چنی
كه‌ من چاوه‌رێم ده‌كرد، له‌ ده‌ستم چوو و
له‌ شه‌وی ده‌یجووردا ؛
ئیدی ناتوانم گوڵێكم ده‌ست كه‌وێ‌
له‌ ئێشی چزووی زیاتر
كه‌ ماوه‌ته‌وه‌.

گله‌یی
تۆڕم هاوێشته‌ ده‌ریاو
له‌ قووڵایی تاریكیدا ،
شتی سه‌یر و زۆر جوانم ده‌رهێنا ..
هه‌ندێكیان ده‌تگوت زه‌رده‌خه‌نه‌یه‌
شه‌وقیان ده‌دایه‌وه‌ ..
هه‌ندێ‌ وه‌ك فرمێسك ده‌دره‌وشانه‌وه‌ و
هه‌ندێكیش ئاڵ وه‌ك گۆنای بووك..
كه‌ دره‌نگی ئێواره‌ به‌خۆو به‌ده‌ستكه‌وته‌وه‌
گه‌ڕامه‌وه‌ ماڵه‌وه‌ ،
خۆشه‌ویسته‌كه‌م له‌ باخچه‌ دانیشتبوو
به‌ ته‌مه‌ڵییه‌كه‌وه‌ په‌ڕه‌ی گوڵی هه‌ڵده‌كێشان
به‌ شه‌رم و ویقاره‌وه‌
ئه‌وه‌ی ڕاوم كردبوو
خستمه‌ ژێر پێی
به‌ سووكییه‌وه‌ لێی ڕووانی و وتی:
ئه‌م شته‌ سه‌یرانه‌ چین؟
نازانم سوودیان چییه‌ !
سه‌رم به‌ شه‌رمه‌وه‌ دانه‌واند و
بیرم كرده‌وه‌:
” پێیانه‌وه‌ ماندوو نه‌بووم
ئه‌وانه‌ شایانی تۆ نین ”
به‌درێژایی شه‌و خه‌ریك بووم
یه‌ك یه‌ك له‌ ڕێگادا فڕێم دان
به‌یانی موسافیر هاتن
كۆیان كردنه‌وه‌ و
بۆ وڵاتی دووریان بردن…

گۆرانیی شاعیر

كه‌ چه‌نگه‌كه‌م
له‌گه‌ڵ ئاوازی پچڕپچڕم ده‌هێنایه‌وه‌ ،
تۆ له‌وه‌ دوور بووی تێم بگه‌ی..
چۆن بمتوانیایه‌ بزانم
ئه‌و سترانانه‌
له‌ كه‌ناری نادیاریدا
هه‌ڵپه‌ی تۆیانه‌؟
كه‌ نزیكم بوویه‌وه‌
گۆرانییه‌كانم
به‌ ئاهه‌نگی هه‌نگاوه‌كانتا
سه‌مایان ده‌كرد
وه‌ك ئه‌وه‌ی نه‌سیمی شادییه‌كی باڵا
له‌و یه‌كگرتنه‌دا
به‌ جیهان بڵاوده‌بێته‌وه‌ و
ساڵ دوای ساڵ
گوڵ له‌ سترانی شاعیردا ده‌پشكون ..
قژی بووك ده‌ستی درێژ ده‌كا
قوربانی دێ‌ قبوڵ بكا
ئه‌وه‌ی له‌م گه‌ردوونه‌دا مه‌علوومه‌
له‌گه‌ڵ نادیاردا
یاری چاوشاركێ ده‌كه‌ن.

ئای له‌ یاسه‌مه‌نی سپی !

ئه‌و ڕۆژه‌م له‌بیر ناچێ‌
یاسه‌مه‌نی سپی ئامێزی له‌ ده‌ستم وه‌رێنا..
خۆر و
ئاسمان و
خاكی سه‌وزم خۆشه‌ویست و
له‌ شه‌وێكی تاریكدا
گوێم له‌ هاژه‌ی ڕووبار بوو ..
له‌ گه‌وه‌ی ڕێگادا ڕۆژم لێ‌ ئاوا بوو
پایزێكی ته‌نیا
شتی وای جێهێشتووه‌
وه‌ك بووكێك، كراسی بووكێنی
له‌ وه‌ختی پێكگه‌یشتندا
بۆ خۆشه‌ویسته‌كه‌ی هه‌ڵده‌كا..


كۆتایی

وه‌ختی سه‌فه‌ره‌ دایه‌ !
من ده‌ڕۆم
له‌ تاریكایی ڕه‌نگپه‌ڕیوی
به‌ره‌به‌یانی چۆلدا
كه‌ باسكه‌كانت له‌سه‌رجێدا
بۆ مناڵه‌كه‌ت درێژ ده‌كه‌یت ..
له‌ سه‌رمه‌ بڵێم:
” مناڵه‌كه‌ لێره‌ نییه‌ ”
دایه‌ من ده‌ڕۆم !
ده‌بم به‌ ته‌وژمی كزه‌بایێك و
دڵنه‌واییت ده‌كه‌م ..
كه‌ خۆت ده‌شۆی
له‌ناو ئاودا شه‌پۆلان ده‌ده‌م و
ماچت ده‌كه‌م و
جارێكی دی ماچت ده‌كه‌م ..
له‌ شه‌وی باوبۆراندا
كه‌ باران نه‌رمۆكه‌ له‌ گیا ده‌دا
چپه‌ی من ،
له‌ پێخه‌فه‌كه‌تدا ده‌بینی
پێكه‌نینم بروسكه‌یه‌ك
له‌ په‌نجه‌ره‌ی كراوه‌ی ژووره‌كه‌تدا داده‌یسێنێ‌
نه‌نووستبووی ،
كه‌ پاڵ كه‌وتی
وێنه‌ی ئه‌ستێران گۆرانیت بۆ ده‌ڵێم
” بنوو.. دایه‌.. بنوو ”
له‌ تریفه‌ی ماهی خه‌یاڵڕۆیودا
ده‌خزێمه‌ سه‌رجێت كه‌ نووستوی
له‌سه‌ر سنگت پاڵ ده‌كه‌وم
ده‌بم به‌ خه‌ون و
له‌ نێوانی پێڵووه‌ نه‌ختێ‌ كراوه‌كانتا
ده‌خزێمه‌ ناو قووڵایی نووستنت ..
كه‌ له‌ خه‌و ڕاده‌بی و
به‌ ترسه‌وه‌ سه‌یری ده‌وروبه‌رت ده‌كه‌ی
له‌ تاریكیدا
وێنه‌ی په‌پووله‌ی ڕوناهیدار
ده‌فڕم ده‌چمه‌ ده‌ره‌وه‌
له‌ ئاهه‌نگی جێژنی مه‌زنیی دایكیش
كه‌ مناڵانی هاوسێ‌ دێن و
یاری له‌ ده‌وروبه‌ری ماڵ ده‌كه‌ن
له‌ ئاوازی نه‌ی دا ده‌توێمه‌وه‌ و
به‌درێژایی ڕۆژێ‌ له‌ دڵتدا لێ‌ ده‌ده‌م و
(سنتا)ی خۆشه‌ویستیش
به‌دیارییه‌كانته‌وه‌ بۆ ڕۆژی دایك دێ‌ و
لێت ده‌پرسێ‌:
كوڕه‌كه‌ت له‌ كوێ یه‌ خوشك ؟!
تۆش به‌ هێمینه‌وه‌ پێی ده‌ڵێی
له‌ بیلبیله‌ی چاوه‌كانمه‌
كوڕه‌كه‌م جه‌سته‌مه‌.. ڕۆحمه‌..

 شاعیرو شانۆنووس و ڕۆماننووس (ڕوبندرانات تاگوور) له‌ به‌شی به‌نگالی شاری كه‌لكه‌تا ساڵی 1861 له‌دایك بووه‌. بۆ یه‌كه‌مین جار هه‌ر له‌ ماڵه‌وه‌ له‌ژێر ده‌ستی باوكی كه‌ ئه‌ویش زاناو شاعیرو شانۆنووس بووه‌ خوێندوویه‌تی، له‌سه‌ر ده‌ستی ئه‌ویش فێری وه‌رزشی (جۆدۆ) بووه‌. تاگوور زمانی سانسكرێتیشی له‌ هه‌رێمی نیكتانهی ڕۆژئاوای به‌نگال خوێندووه‌، خانه‌واده‌ی تاگوور هه‌بوویی بوون‌و له‌ چینی (براهما) بوون. زۆربه‌ی خوێندنی تاگوور له‌ ماڵه‌وه‌ بووه‌ له‌ژێر چاودێری مامۆستای تایبه‌تی و سه‌رپه‌رشتی ڕاسته‌وخۆی خانه‌واده‌كه‌ی… زۆربه‌ی زانسته‌كانی خوێندووه‌، له‌ زانستی زمانه‌وه‌ بگره‌ تا فه‌له‌كناسی و زانسته‌كانی نوێ و مێژوو و كولتووروی جۆراوجۆر… له‌ ته‌مه‌نی هه‌شت ساڵییه‌وه‌ شیعری نووسیوه‌، له‌ حه‌ڤده‌ ساڵیشه‌وه‌ باوكی ده‌ینێرێته‌ ئینگلستان، به‌ڵام پاشان له‌وێدا زانكۆ به‌جێده‌هێڵێ و ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ كه‌لكه‌تا. ئه‌زموونی شیعری تاگوور له‌و ده‌مه‌دا ده‌ركه‌وت كه‌ ژماره‌یه‌ك كۆشیعری بڵاوكرده‌وه‌، كه‌ به‌ پازدان و تێپه‌ڕاندنێكی گرینگ ناسێنرا نه‌ك هه‌ر به‌ گوێره‌ی تاقیكردنه‌وه‌ی خۆی، به‌ڵكو له‌ناو تێكڕای (شیعری به‌نگالی)دا. ئه‌وه‌ بێجگه‌ له‌ چه‌ندین شـانۆیی و ڕۆمـان و كـورته‌ چـیرۆكی دی، لـه‌ پاڵ ئه‌وه‌شدا

تاگوور له‌ قۆناغه‌كانی دوایی ژیانیدا وێنه‌كێشێكی كارامه‌یشی لێ ده‌رچوو (له‌ ته‌مه‌نی شه‌ست ساڵیدا) و له‌ ژماره‌یه‌ك پیشه‌نگاشدا تابلۆكانی نمایش كردن، تاگوور كه‌ ده‌چێته‌ ئینگلستان، له‌گه‌ڵ براده‌رێكی پێكده‌گه‌نه‌وه‌ ئه‌ویش هونه‌رمه‌ند ده‌بێ، ئه‌و براده‌ره‌ی ناوی (رۆتنستاین)ـه‌، هونه‌رمه‌ندێكی به‌ناوبانگ بووه‌، تاگوور له‌ هیندستانه‌وه‌ ناسیبووی پێشنیاری ئه‌وه‌ی بۆ كرد شیعره‌كانی بۆ بكاته‌ ئینگلیزی، دوای ئه‌وه‌ی كه‌ زانی له‌به‌رابه‌ر شیعری ئینسانی به‌رز دایه‌، پاش وه‌رگێڕانیش، بۆ پێداچوونه‌وه‌ په‌یوه‌ندی به‌ شاعیری ئایرلاندی ناسراو (ولیه‌م بتله‌ر یێتس)ـه‌وه‌ ده‌كا ، لێره‌وه‌ به‌رهه‌مه‌كانی تاگوور ناسران و له‌ دوای ئه‌وه‌شدا زۆری نه‌برد (خه‌ڵاتی نۆبل)ی وه‌رگرت. له‌ ئه‌نجامی نه‌شته‌رگه‌رییه‌كی سه‌رنه‌كه‌وتوو كه‌ له‌ یه‌كێك له‌ نه‌خۆشخانه‌كانی كه‌لكه‌تا ساڵی 1947 بۆی كرا ، پاش ئه‌وه‌ی دوا شیعری بۆ ئاماده‌بووانی نه‌خۆشخانه‌ خوێنده‌وه‌ گیانی سپارد. ئه‌م قه‌سیدانه‌ی تاگوور له‌ (رابندرنات گاغور- روائع فی المسرح والشعر)ـه‌وه‌ كراون به‌ كوردی.




ڕۆژی بڕیاردان … سه‌باح شێخانی

دیاریكردنی ڕۆژی گشتپرسی له‌ ڕۆژی 25ی ئه‌یلوولی 2017، بڕیارێكی مێژووییه‌، ڕۆژی بڕیاره‌ ڕاسته‌كه‌ی نه‌ته‌وه‌كه‌مانه‌، له‌م ڕۆژه‌دا، خه‌ڵكی كوردستان بریار له‌ چاره‌نووسی خوی ده‌دات، ریفراندۆم پرسێكی نه‌ته‌وه‌یی و نیشتمانییه‌، ده‌توانێت كێشه‌كانی كوردستان چاره‌سه‌ربكات با هه‌موومان ده‌ست له‌ ناو ده‌ستی یه‌كتر هه‌نگاو بنێین، ئیتر كاتی بڕیار و خۆڕێكخستنه‌وه‌ی نێو ماڵی كورده‌، تا له‌ داهاتوودا له‌ژێر سێبه‌ری ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردستان هه‌ناسه‌ بده‌ین.

ڕۆژی 7ی حوزه‌یرانی 2017 بڕیاره‌ گرنگ و مێژوویه‌كه‌ درا، دروستكردنی ئه‌نجوومه‌نی باڵای ریفراندۆم به‌ سه‌رۆكایه‌تی سه‌رۆك بارزانی و دانانی یه‌ك هه‌فته‌ بۆ لایه‌نه‌كان تا نوێنه‌ر ده‌ستنیشان بكه‌ن و نووسراوی سه‌رۆك بارزانی بۆ كۆمسیۆن تا هه‌ڵبژاردنه‌كانی په‌رله‌مان و سه‌رۆكایه‌تی هه‌رێم له‌ واده‌ی خۆیدا بكرێت نه‌خشه‌رێگای پراكتیكین بۆ سه‌ركه‌وتنی گه‌وره‌تر، له‌ ڕۆژی ڕیفراندۆمدا، به‌ ده‌نگی هه‌ر تاكێك مێژوویه‌كی جوان بۆ نیشتیمان تۆمار ده‌كرێت.

سه‌ربه‌خۆیی، خواستی شه‌قامی كوردییه‌، بازنه‌ی ئه‌م خواسته‌ مه‌زنه‌ زۆر فراوانتره‌ له‌ ئاره‌زووی تاكه‌ كه‌سێك، یان تاقمێك، یان حیزبێك، بۆیه‌ به‌رگرتن به‌م خواسته‌، یان ته‌گه‌ره‌ دروستكردن له‌به‌رده‌میدا، هیچ ئاكامێكی نابێت، جگه‌ له‌ مایه‌پووچی نه‌بێت له‌ به‌رده‌م مێژوودا.
ڕیفراندۆم چه‌تری كوردایه‌تییه‌، خوانێكه‌ بۆ هه‌موومان، گرنگه‌ نێوماڵی كوردیمان یه‌كبخه‌ینه‌وه‌ و متمانه‌ بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ نێو پرۆسه‌ی سیاسی و ئاشته‌وایی نیشتیمانی بونیاد بنێینه‌وه‌.

هه‌نگاونان و دیاریكردنی ڕۆژێك بۆ ڕیفراندۆم بووه‌ته‌ ڕۆژه‌ڤ، ‮ ‬ڕۆژ به‌ڕۆژ پێی‮ ‬ده‌نێته‌ قۆناخێكی‮ ‬پێشكه‌وتوتر له‌ باشووری‮ ‬كوردستان، هاوڵاتیان به‌گه‌رمی‮ ‬و به‌ جۆشه‌وه‌ چاوه‌ڕێی‮ ‬ئه‌و ڕۆژه‌ ده‌كه‌ن، ریفراندۆم، جگه‌ له‌وه‌ی بابه‌تێكی‮ ‬یاسایی‮ ‬و سیاسییه‌، هاوكات ده‌سكه‌وتێكی به‌هاداره‌ بۆ گه‌ڵی كوردستان، چاوه‌ڕوانی چه‌ندان سه‌ده‌، له‌م ڕۆژه‌دا ده‌بینم، چاره‌نووس و هیوای میلله‌تی تێدا بڕیار ده‌درێت، بۆیه‌ سێ وشه‌ی جوان هه‌یه‌ له‌ ئه‌ده‌بیاتی سیاسی كوردیدا، هیچ كات له‌ یاد ناكرێن، هه‌میشه‌ له‌ناو فیكر و ده‌روونی كوردستانیاندا، به‌ زیندوویه‌تی ده‌مێننه‌وه‌، ئه‌وانیش بریتین له‌: پێشمه‌رگه‌، بارزانی، سه‌ربه‌خۆیی.




ئـاوێنەی گەل … چالاک ئـاغجەلەری

کاتێک دەمانەوێت بیربکەینەوە لە شێوازی بەڕێوەچوونی ژیان لەو ژینگە کۆمەڵایەتی و سیاسی و فەرھەنگەیە ی نیشتمانێکدا کە زۆرینەی تاکەکانی بە نزیکایەتی و ھاوخوێنی نەژادێکیان پێکھێناوە وەکو تەواوی کۆمەڵگەی دونیا گوزارشت بە کلتور و ڕەسەنایەتی خۆمان دەکەین ھاوبەش لەگەڵ چەندین نەژاد وئـاینزای جیاواز ، وەک گەلێک لە جوگرافیایەکی دیاریکراودا کە شوێنگەی چاو ھەڵھێنان و گەشە وگەورەبوونمان بۆتە شوناسی کەسێتیمان بە کۆی سەرکەوتن و نوشستەکان ، تەواوی ئـازار و خەندەکان ، لە پێویستی پێدانی ژیانێکی ڕەنگاو ڕەنگ کە گوزارشت بکات لە جوانیەکانی ئـەم میللەتە ھەنگاوەکان بۆ پێشەوە پێویستی بە ھاوڕێکی و ھاوتەریبی تاک بە تاکی ئـەم کۆمەڵگەیەیە بۆ دوا وێستگەی ئـارام.

شەرم ئـامێز نییە ئـەگەر وەکو میللەتێکی دواکەوتو بە وێنەی زۆرینەی گەلانی ڕۆژھەڵاتی ناوین خۆمان بکەینە ئـەم کاتەگۆرییەوە، کاتێک بە پۆشینی ئـەم بەرگە خۆمانناساند ، ھەربۆیە لە وەرگرتنی ئـەم دۆخە لە کەمی وبەکمزانینەوە نییە ، چۆن وە بۆچی؟
میللەتێک بە درێژایی ژیانی کۆمەڵایەتی و سیاسی کارکتەرێکی بنەڕەتی پێنەدرابێت لە کۆی سیناریۆکانی ژیانی ھاوچەرخ ، ھەمیشە دەقە ھێنراوەکان لە دەرەوەی ناخی خۆی شوناسیان پێدابێت لەزۆربەی بوارەکاندا و ھەروەھا بەردەوامیی ھێرشی شەپۆل خنکێنەرەکان میللەتی ئـاڵودەی دۆگمایی و دواکەتوی ھزری کردوە، لێرە بەدواوە بە ھەستکردن یان پەیبردن بەم دەردە دەبێت وێڵی چارەسەر و ڕێگەچارەی ئـەو دۆخە بین کەخەفەی کردوین ، خێرایی ھەنگاوەکان بۆ تێپەڕاندنی ھێڵە بڤەکان دەبێت ھاوتای تەوژمی باڵەکانی ھەڵۆ بێت بۆ ھەرچی زووتر ماڵئـاوی کردن لە مێژوویەی سەپێندرا بەسەرماندا.

بە جیاواز لە مێژوویەی کە داگیرکەرانی ئـە م میللەتە بە خاک و فەرھەنگ و فیکرییەوە کەوتنە وێزەی تاوەکو ئـەندازەی خۆ وونکردن لەوەی ئـێمە کێن و مێژەری ڕەوایەتی بۆ ژیان بەرپرسیارێتیمان بۆی بە ناڕۆشنی دەرکەوت ، ھاوکات خۆشمان و ھەنگاوەکانمان لە ھەر ھەولێک بۆ دەربازبوون لە نەھامەتیەکانی نەمان توانی لیخنی ئـەو واقعە سەپێنەرە ببەزێنین ، وەک بەکارھێنەرێکی ستەم لێکراو سینەی خۆمان پاک بکەینەوە ، بەردەوام بەھەمان نەفەسی داگیرکەر ھەڵسوکەوتمان لەگەڵ خۆدا کرد، بە نموونە زۆربەی ڕەوتە سیاسیەکانی ئـەم گەلە چۆن ڕەقیبەکان وەک دێوەزمەیەکی ترسناک و خوێن ھێنەر خۆیان خاڵی کردوە پێمان ، ئـەم فریادڕەسانەش فەرھەنگێکی لەمە زیاتریان لە کەشکۆڵەکەیاندا نەبوو ، خاڵی خاڵی بوون لە ھەموو ئـەو خواستە مێژینەی وەک ستەم لێکراوێک خەونی ئـەرخوانیمان پێوە دەبینی، ئـەوەی ئـەمانی لە ئـەوان جیاکردەوە تەنھا وتەنھا زمانی ئـاخاوتنەکەبوو و ھیچی تر.

ئـێستا تێگەیشتین لەکامە فەزای ژیاندا ھەناسەدەدەین ، ڕوونی ئـاسۆمان چ لێڵیەک بەری گرتوە و کێن ئـەوانەی بڕیار لەسەر ئـایندەمان دەدەەن، ئـەمڕۆ ھاتوون گەرەکیانە وەکو کەسێکی نەخوێنەوار پەنجەمان بگرن و مۆری نەگبەتیمان پێبکەنە سەر کاغەزی سپی و ئـازادمان بکەن!!!، لە کاتێکدا خۆیان بوونەتە سەرچاوەی ئـێش و ئـازار بەسەرمانەوە، ھەرکەسێ بە ئـازادی بیربکاتەوە و قسەی ھەبێت تا پێیان بکرێت دوژمن ئـاسا بەرامبەری ڕادەوەستن و پاکتاوی جەسەدی دەکەن، تەواوی وێنا جوانەکانی ڕوح و ژیانمان لە ناشیرینی ئـەواندا وون بوونە.

تەماشاکەن بیرکورتی ئـەم کۆمەڵە چۆن ژیانمان بە ھەڵگەڕاوەیی پێدەناسێنن ، ئـازادیەک کە خواستی ھەموو گەل بوو ووردە ووردە دەیکەنە باخەڵی خویانەوە ، خەریکە وەکو بڵقی سەرئـاو وون دەبێت لە پێش چاومان. ئـەمڕۆ ئـەوەی ھاوڕای داخوازیەکانی ئـێوە نییە بە ئـاگاییەوە ھەڵسوکەوت لەگەڵ ئـایندەی خۆی دەکات، ھەر یەکێک کتێبخانەیەکی گەڕۆکی لە باخەڵدایە و دونیا بە ڕەنگا وڕەنگی دەبینێت ، چیتر ڕێگە نادات ئـێوە ببنە ڕۆشنگەری ڕێگەیان ، دەزانێت ڕیفراندۆم کەی و چۆن دەکرێت ، ھاوکات ئـاگادارە لە فەزایی دواکەوتویی عێراق، لەم ساتە ھەستیارەدا جوڵەیەکی ئـیفلج بووی لەم جۆرە چەندین بار لە باشوری سودان خراپتر دەشکێتەوە بەسەریدا، لەوەش بە ئـاگایە جیاوازی فیدراڵیەتی کەنەدا و کوبێک ، عێراق و ھەرێمی کوردستان بەراوورد ناکرێت بەدەر لە ناوەکەی. ھێشتا ھیچ نەبووە عومەر بەشیرەکانی بەغدا ھەڕەشەی لێسەندنەوەی ڕەگەزنامەی لێ دەکەن و دەبێت ھەرچی کوردی بەغدا وباشورە خۆیان ئـامادەبکەن کە ھەمان ھەناسەی شۆڤێنی بەعس ئـاسا ئاودووی سنوری ووڵاتێکی تەواو دزراویان دەکەنەوە ، ووڵاتێک ئـەوەی تێیدا سەورەر نییە ئـازادی و یاساکانی ڕێکخستنی ژیانە، دەمارگیری خێڵەکیتان لە ئـاستێکدایە مردن و ھەژار کەوتنی گەلێکی ٤ بۆ ٥ ملیۆنی بکەیتە پێش مەرجی ئـەو گرەوە سیاسیەی ھەرچی دۆست و دوژمنە ئـەنجامی دۆڕانەکەیت پێدەڵێن، بەڵام سوربوونتان بەدەر لە بێ ڕوئـیایی سیاسەتتان خواستێک ئـامادەیی ھەیە تەنھا خۆتان لێی سودمەندن .

ئـەوەی ماوەتەوە و شایەنی وەستان بێت لەسەری بۆ پرسێکی ھێند چارەنووس ساز و نە ھێڵین جارێکی تر خەرمانی ماندوبوونی ئـەم گەلە توشی ئـاشبەتاڵێکی تربێت، مێژووی ٢٥ ساڵی دەسەڵات و فەرمانڕەواییەتیتان پێمان دەڵێت نەخێر .. نەخێر بۆ ئـەو ئـازادییەی ئـێوە فەرمانڕەوایی بکەن. کەڵبەی تیژی دوژمنان پێمان دەڵێت بە ووریاییەوە ھەنگاوەکانمان بھاوێژین، دونیای دەرەوە و بەرژەوەندیە زەبەلاحەکانیان لە عێراق و ناوچەکە تەرازوی خواستەکانیان ناھاوسەنگە بەم پرسە و دەبێت دووجار ھەڵوێستەبکەین ، عێراقی دوای داعشیش داشی سوارە و کارێک بکرێت ھەموو قوربانی و نەبەردیەکانی پێشمەرگە و گەریلا بە باڵای ئـەواندا نەبڕێت ، ژیرانە مامەڵەیەکی سیاسی تەندروست بەگەڕ بخرێت بۆ وەرگرتنی زۆرترین پاداشت ( سیاسی وئـابوری)، ھەر بۆیە تەواوی ئـەگەرەکان ئـاماژەن بۆ سەنگینی ئـەو بەردەی کە پێتان ھەڵناگیرێت ، تەنھا ئـامۆژگاریش بۆ ئـێوەی مەینەتھێن پێش ھەر ھەنگاوێک ئـەگەر دەکرێت لەبەردەم ئـاوێنەی گەلەدا تەماشایەکی ڕوخسارتان بکەن.




ڕاگەیاندنی دەوڵەتی کوردستان لەسەر چ بنەمایەک دەبێت؟؟! … شکار ئەسعەد

فاکتەری سەرەکی و خاڵی جەوهەری بنەمای داڕشتنی بناغەی دەوڵەت بریتییە لە ئابوریەکی پتەوو بەهێز کە ئێستا کوردستان بەداخەوە خاوەنی ئەو ئابوریە نیە کە ئەویش هۆکارەکەی دەگەڕێتەوە بۆ خەمساردی و نەبونی پڕۆژەی ئابوری بەهێز لە پێشودا کە ئەم هەرێمە هێندەی سێ دەوڵەتی ناوچەکە بودجەی لە بەغدادەوە بۆ دەهات لە پشکی لەسەدا حەڤدەی داهاتی عێراق و ئەم بڕە زۆرە هەموی لە نێوان حیزبەکاندا دیزە بەدەرخۆنە دەکراو لەهەدەر دراو نەتوانرا بکرێتە بنەمایەکی بەهێز بەجۆرێک کە ئیستە نەک ئابوری بەهێز نیە بەڵکو فەرمانبەرەکانیشی موچەی تەواوەتی وەرناگرن نموونەش فەرمانبەرێک گەر خاوەنی ١٠ ساڵ خزمەت بێت لە وەزارەتی پەروەردەدا موچەکەی ناگاتە ٤٥٠$ دۆلاری ئەمریکی .دەوڵەت دروست کردن پشت ئەبەستێت بە سستماتیک کردنی سەرجەم دامەزراوەفەرمیەکانی وڵات کە تا ئێستاش بە فەرمانگە بچووکەکانیشەوە بێ ئینتیمای حزبی و خزم خزمێنە نەبێت مامەڵەو کاروباری هاوڵاتیان ناچێتە ڕێوە جا مامەڵەکەت گەورەبێت یان بچووک . دروست کردنی دەوڵەت پێویستی بە دامەزراوەیەکی سەربازی بەهێزو توند و تۆڵ و تێرو تەسەلە لەڕوی پێداویستی و مەشق و چەک و جبەخانەوە و کە ڕاستەوخۆ لەژێر فەرمانی فەرماندەی گشتی ھێزە چەکدارەکانی وڵاتدا بێت نەوەک وەک ئێستای ھەرێمی کوردستان کە ھەردوو حزبی فەرمان ڕەوا(ی.ن.ک) و (پ.د.ک) خاوەنی دەیان جۆری ھێزی تایبەت و حزبین و تا ماوەک پێش ئێستا لە ھاوڕێ و دۆستە پێشمەرگە کانمان ئەمان بیست کە خۆیان فیشەک ئەکڕن بۆ سەنگەرەکانیان بۆ ڕووبەڕوبنەوەی تیرۆریستانی داعش . دورست کردنی دەوڵەت پێویستی بە برەودانە بە کەرتی کشتوکاڵ بەجۆرێککە بتوانرێت جگە لە پێداویستی ناوخۆ بتونرێت بەھەناردە کردنی بەرووبومی کشتوکاڵی بۆ دەرەوەی وڵات کەرتی بازرگانی و کەرتی ئابوری پێ بەهێز بکرێت کە ئەمە خۆی لە خۆیدا دەبێتە دەستی کاری ناوخۆی و بێ کاری نەک کەم دەکاتەوە بەڵک و بنە بڕیشی دەکات .دروستکردنی دەوڵەت پێویستی بە سەروەری یاسایە ، بەجۆرێک هاوڵاتیەکی ئاسای بێ پلە و پۆست ی ئەم وڵاتە لەگەڵ باڵاترین بەرپرسی ئەم ھەرێمی کوردستانەدا کە گەر سکاڵایەکی یاسای لەسەر تۆمار کرا لە دادگا لەبەردەم دادگادا ملکەچی یاسا بێت خۆ گەر نەهاتە بەردەم دادگا دەوڵەت بوێر بێتو توانای ڕاپێچ کردنی هەبێ بۆ بەردەم دادگا بێ سڵەمینەوە لە چاوو سورکرنەوەی حزب و شەخس دەوڵەت و پیاوانی یاسا هەڵبستن بە بە جێ کردنی ئەرکی فەرمی خۆیان دروست کردنی دەوڵەت پێویستی بە بنەبڕ کردنی گەندەڵی ھەیە کە ھەر کەس و تاکێک گەندەڵی کرد و یاخود کار ئاسانی کرد بۆ گەندەڵی بێ جیاوازی کە خاوەنی خەباتی شاخبێت یان خاوەنی خەباتی شار وە ھیچ پاساوێک قبوڵ نەکرێت بۆ دادگایی نە کردنی ، دروستکردنی دەوڵەت پێویستی بە سستمێکی کەرتی تەندروستی بەھێزە کە ھێندەی کارمەندو دکتۆری بەتواناو خاوەن ئەزمون و دەرمان و ئامێرە پزیشکیەکان ھەبێت کە خەڵکی لە وڵاتانی دەرەوە بۆ وەرگرتنی چارەسەر ڕوبکەنە وڵاتە کەمان ، نەک وەکو ئەوەی لە ماوەی ڕابردوودا ڕویدا لەبەر هۆکاری نەزانینی کارمەندو پزیشک و کەمو کوڕی لە چۆنیەتی کوالێتی دەرمان و بەکار هێنانی دەرمانی ماوە بەسەرچو دەستی منداڵێک بڕدرایەوە. نموونەی وڵاتی سوید ئەکەمە نموونە کە یەکێکە لەو وڵاتانەی جیھان کە خاوەنی سستمێکی تەندروستی بەھێز و وردە کە نەخۆشێک چارەسەرە کانی بە تەواوەتی وەرنەگرێت ڕاستەوخۆ دکتۆرەکەی ئاگادارە و پێی دەڵێت کە ھێندەت دەرمان وەرگرتوە و ھێندەشت وەر نەگرتوە !! دروستکردنی دەوڵەت پێویستی بە سستمێکی بەھێزی پەروەردەیەکە خۆی ببینێتەوە لە دایبینکردنی کۆی پێداویستیەکانی پرۆسەی پەروەردەکردن نموونە ی خۆماڵیش تائێستا یەک بینای خوێندنگەی بنەڕەتی ٣ بۆ ٤ دەوامی تێدا دەکرێت ، دروستکردنی دەوڵەت پێویستی بە ڕێزگرتنی دەنگی خەڵکی و سەجەم دامەزراوەفەرمیەکانی وڵاتە و نموونەی خۆماڵیش پەکخستنی پەڕلەمانی کوردستانە . کەی ئەوانەی باسم کردون جێ بەجێ کرا ھەموومان بێ جیاوازی ڕەنگ و دەنگمان خۆمان ئەکەینە فیدای ئەو دەوڵەتەنەک بمانکەنە خاوەنی دەوڵەتێک وەک یەکێک لەدەوڵەتە هەژارەکانی قاڕەی ئەفریقیا