لە جیهاندا نووسەرانی منداڵان پێگەو سەنگی زۆر تایبەت و گرنگیان هەیە.
بەتایبەتی کیشوەری ئەوروپا بەتایبەترین وڵاتانی ئەسکەندەنافیا دیارترین وڵاتیان وڵاتی سویدە زۆر باش گرنگی وبەهای بەرهەمی منداڵان دەزانن چەند ئەرکێکی گرانە ئیش کردن لە جیهانی جگەرگۆشەکانو نەوەی داهاتوو ، نووسەرانی گەورەکان زۆرن لە جیهاندا ، بەڵام نووسەرە سەرکەوتوە
کانی منداڵان بە پەنجەی دەست دەبژێردرێن، ئەدەبیاتیو هونەری منداڵان بە تایبەتی هۆنراوەو چیرۆک وێنە کێشان ومۆزیک تەنها جوانی ونمایشکردن نی یە وەک پێداوی ستی یەکی پەروەردەیی و دەرونی هەر لەسکی دایکەوە پێش لە دایک بوون ، دایکان یان باوکان چیرۆک هۆنراوە بۆ منداڵەکە دەخوێننەوە ئاشانای دەکەن بە گۆرانی منداڵان ، واتە وەک پێویستیەک بۆ گەشەکردنی ، تا لە پاش لەدایکبوون وەک زەمینە سازکردنێک ئاسان تر چێژی لێوەرگرێت وکاریگەری پۆزەتیڤی لەسەر نەشونما ی هەستەوەراکانی دروست بکات ،وەک ئەرکێک چۆن منداڵەکە خاوێن دەکەیتەوە خۆراکی دە دەیتێ شیری دەدەیتێ ئاوی میوەی دەدەیتێ دەبێت جیرۆکی بدەتیێ هۆنراوەی بدەیتێ کاسێتی گۆرانی مۆزیکی بدەیتێ وێنەی پیشان بدەیت
پێنوسو کاغەزی بدەیتێ ئاشنای کەیت بەڕەنگەکان بەلەرەو ئاوازو گۆران یەکانی دنیای خۆی.لەزۆر بەی ماڵەکانی سوید کتێب زیاترە لە کەرەستەکانی تری یاری وەک بوکە شوشەو میکانۆو ماشێنو تۆپ وشتی تر، ئەوە باخچەی ساوایان هەر لەهۆڵەکانەوە تا پۆلەکان وەک گوڵو ئینجانە کتێبو نامیلکەی منداڵان دانراون.

بەرهەمە جوانو بەپێزەکانی نوسەرەکان خۆیان فەرز کردووە شوینیکی گەورەیان لە سیستەمی پەرەوەردە داگیر کردووە وەک بناغەیەک بۆ پەرە وەردەو فێربوون.
ئێمە نوسەرانی کورد لە کوردوستان ڕوو بەڕووی پرسیار گەلێکی زۆر دەبینەوە ؟ ئایا نووسەرانی ئێمە بۆ نەیانتوانیوە لە دنیای منداڵان هێندە نزیک ببنەوە ؟ کە زۆر بەی زۆری بەرهەمە جیهانی یەکان بەزمانەکانی دراوسێکانمان بە عە رەبی و تورکی و بەتا یبەتی فارسی ئامادەن ، وە بەشێکیان وەرگێردراونەتە سەر زمانی کوردی بەڵام نەک منداڵان نوسەرەکانیش پێی ئاشنا نین،بەڵگەشم ئەوەیە کە ئەوبەرهەمانەی نوسەرە خۆماڵی یەکان دەینووسن هیچ تازە گەریو دا‌هێنانانی نوێی تیا نابینیت
ئێمە کێشەی نوسەری منداڵانمان هەیە بۆیە من زیاتر دەمەوێت لەسەر ئەو کێشەیە درێژە بەنوسینەکەم بدەم ڕووی پێنوسەکەم بکەمە نووسەرەکانو بڵێم پێش ئەوەی بنوسیت بۆمنداڵ دەبێت تۆ شارەزای ئەدەبی مناڵ ناسی ئیمڕۆژی بیت، ئاگاداری ئەو نوسینانە بیت کە ئەمڕۆ لە جیهاندا بۆمنداڵان دەنوسن کتێبو بەرهەمی نوسەرە دیارو شارەزاکان بخوێنیتەوە خۆت ماندوو کەیت پاشخانێکی ئەدەبی منداڵان وەدەست خەیت ، هەموو کتێبە وەرگێڕاوەکان بە وردی بخوێنیتەوە بۆ نموونە گەر چیرۆکەکانی ،ڕینە گۆسینی، بەتایبەتی چیرۆکی نیکۆلای چکۆل.. بخوێنی تەوە تەواو تێ دەگەیت دنیای منداڵ چی یە و دەتاباتەوە بۆڕۆژانی ڕابوردی منداڵی و زۆر بەی وێنە راست و چەوتەکانی ژیان دەخاتەوە پێش چاو منداڵی خۆتت پێ دەناسێنێتەوەو پێت دەڵێت ئاسایی یە تۆ ئەوهەموو هەڵەو پەڵەو بزێو یەت ئەنجامداو چێژت لێوەرگرت لە بەر ئەوەی تۆ منداڵ بویت منداڵی ئاوایە زۆر جاران پێکەنین و گریان تێکەڵ دەکات دروست و نادروست پێکە وە گرێ دەدات لە ساتێکدا ئارامو ژیرە لەساتێکدا پێچەوانەیە ؟ لە کوردوستان زۆر بەی نوسەرەکان مامۆستان، کێشە کە ئەمەنی یە کە مامۆستان خۆی خودی مامۆستابوون مانای نزیکی یە لە دنیاو جیهانی منداڵان، کێشەکە ئەوەیە مامۆستا نوسەرەکانی ئێمە بەو سیستەمی پەرەوەردەیەی کە خانەی مامۆستایانیان تەواو کردووە ئەدەبی هۆنراوەو چیرۆکی منداڵانی پێ لە قاڵب دەدەن

بۆ نموونە ئەوان لە چیرۆک و هۆنراوەکانیاندا بۆ منداڵێک دەنوسن یان دە خوازن ئەو منداڵە ، زۆ بە ئەدەب بێت، پاکو خاوێن بێت، لەپۆلدا فزەی لێوە نەیەت. بەرابمەرتەختە ڕەشەکەی پۆل قیت دانیشتبێت، نوزوەی لێوە نەیەت، منداڵێک شەڕناکات، درۆناکات، تەواو جدی یە گاڵتەو گەپ نازانێت، دەی ئەوە منداڵ نی یە، تۆ لە بەرهەمەکانتا وێنای دەکەیت ئەوە ڕۆبۆتە یان فریشتەیە،نوسەرە ناودارەکانی جیهان بە پێچەوانەوە دەنووسن بۆمنداڵانێک دەنووسن ،کەتن دەکات شت ئەشکێنێت ،چێژ لە گەمەو گاڵتەو گەپ دەبینێ درۆش دەکات شەڕیش دەکات نوسەر دەتوانێت لەزمانی پەپولە ومانگ و ماسی و سمۆرەوە مامۆستاودایکو باوکەوبگەڕێت بۆ چارەسەر بە هونەری ڕەنگاو ڕەنگی پڕلە خەیاڵی چیرۆکو هۆنراوە نەک زمانی ئامۆژگاری ڕۆژانە ، نوسەرانی خۆمان هەر بە رهەمەکانیاندا دەزانیت بێ ئاگان لە دنیای ئەمڕۆی ئەدەب و نوسینی منداڵان ، ئایا کاکی نووسەر هەر بەڕاستی کاتێ کە خۆت منداڵ بویت ئاوا فریشتە بویت ؟ گاڵتەت بە مامۆستاکەت نەکردووە ، لەگەڵ هاوڕێکانت بەشەڕ نە هاتویت. بەلای باخو ڕەزو میوەیەکدا تێپەڕیویت دەستت بۆ نەبردووە؟
نوسەری منداڵان نابێت تەنها لە گۆشەنیگایەکەوە بۆ منداڵان بنوسێت
دەبێت هەموو دنیای ڕاست چەوتی منداڵ وەک خۆی ببینێت،

تۆ لە هەر بۆ نەیەکدا هۆنراوەیەکی کاکەی فەلاح یان ع.ع. شەونم هەڵگێڕیتەوەو بە شێوازێکی تر دایڕێژیتەوەو ، هەموو نەورۆزێک
یان هەموو بەفر بارانێکی زستان ئارەزوی شیعر نوسینت ببزوێتو بێ ئەوەی شتێکی تازە بە منداڵانی ئەمڕۆ ببەخشیت، هەموو جارێک ئەم قاوانە لێ بدەیتەوە من نامەوێت ناوی هیچ نوسەرێکی منداڵان لێرەدا بێنم
گەر ناویان بێنمو ئەو بەرهەمە کاڵو کرچانەیان دەبێت دێڕ بە دێر شی بکەمەوە ئەوە کتێبێکی دەوێت، جگە لەوەی ئێمە ڕەخنەگری منداڵانمان نی یە وەک پێویست و من ڕەخنە گرنیم، وێڕای دەست خۆشی لە مامۆستا حەمە فەریق حەسەن کە توا نیوەیەتی خۆی لە بواری ڕەخنە بدات و کڵۆڵی نوسەرانی منداڵانی ئێمە وەک خۆی نیشان بدات، نووسەرەکانیشمان ئەزموونی قوبڵ کردنی ڕەخنەیان نیە ، تا ئێستاش پێیان وایە نوسین و بەرەهەمی نوسەرە ڕۆ ژئاوایی یەکان ڕەوشتی منداڵانی کورد خراپ دەکات.لەکاتێکدا ئەو بەرهەمانە یەکێکن لە هۆکارە بەهێزەکانی پێشکەوتنی مرۆڤی ڕۆژئاوایی. هە موو نوسەرێکی منداڵانی کورد پێش ئەوەی بنوسێت دەبێت خاتوو (ئاسترید لیندگرین) نوسەری سویدی بناسێت بەرهەمەکانی بخوێنێتەوە کە بەزمانی کوردی هەن تا بزانێت دنیای منداڵان چینو چۆن؟ نزیک دەبیتەوە لێی، چۆن؟ چێژ دەبەخشیتە منداڵان بە نوسینەکانت ، کە ئەم خانمە سویدیە لەڕێگای چیرۆکی منداڵانەوە شۆرشێکی نوێی بەرپا کرد بۆ ناسینی منداڵو خەون و خولیاکانی، هەر چەندە لە سەرەتادا بەربەستو کێشەی زۆریان بۆ دروست کردوو تۆمەتی خراپ کردنی ڕەوشتی منداڵانی خرایە پاڵ بەرهەمەکانی بەڵام دوا جار بە سەرکەوتنێکی گەورەوە توانی هەموو بەربەستەکان تێک بشکێنێت بەرهەمەکانی بە هەموو ولاتانی جیهاندا بڵاوبێتەو ئێستا وێنە ی ئەم خانمە بوێرە لەسەر دراوی بیست کرۆنی سویدی چاپ کراوە ، دوایی کۆچکردنی ماڵە کەی وەک مۆزەخانە یەک سەردانی دەکرێت.
دنیای ڕەنگاو ڕەنگی منداڵان تێکەڵە بە شادی وبە گریانو پێکەنین و نەخۆشکەوتن و سەمارماو گەرمای ژیان ئەوەی پێویستە لە نوسینەکانی تۆی نوسەردا گەشبین یو چێژی منداڵانە ی پێ ببەخشیت و هەموو وێنەکانی ژیانی وەک خۆی بۆ بکێشیت تا وەک ڕاهێنا نێکی ئاسایی
لەژیان تێبگات، تێبگات ئەوکاتەی قوڕگی دێشێت ئەودەرمانەی دەیخوات تاڵە بێزار کەرە، وە نوسینەکان دوربن لە گیانی تۆڵە سند نەوەو کینە.

بۆ نموونە تۆ وێنە یەکی پشیلە ی لە چیرۆ کو هۆنراوەکەتدا وا پیشان بدەیت
کە سپڵەو ناحەزە دەبێت بەند کرێت ، ڕق و تۆڵەوسزادانی تیا زیات دەکەیت لە کاتێکدا پشیلە ئەمڕۆ لە زۆربەی ماڵەکاندا هەنو منداڵ خۆشی دەوێت،منداڵان سەرنجیان وردەو پرسیاری سەیر سەیر دەکەن کاتێک چیرۆکێکی ئەفسانەی بۆ دەخوێنی تەوە و پاڵەوانەکە بە فەرشە ئەفسونا ویە کە دەفڕێت و دەگاتە لای مانگو ئەستێرەکان ئیتر ئەو جێژی منداڵانەی خۆی لێ دەبینێت و تێدەگات کە فەرشە کەی ماڵی خۆیان نافڕێت ئەوە تەنها چیرۆکێکی خۆشە فێری ئازایەتی دەکات وێڕای ئەوەی
هەندێک جار هەندێک پرسیاری بۆ دروست دەبێت وڕاشکاوانە پرسیاری خۆی دەکات و نای شارێتەوە.
بۆ پێشکەش کردنی بە رهەمێکی جوانو دروست دەبێت ماندوبیت
ورد بیتەوە بگەڕێیت بکڕیت بخوێنی تەوە گەشتێک بکەیت بۆ ئاسمانی فراوانی کتێبو نامیلکەو بەرهەمی نوسەرانی جیهانی ئەمڕۆ.

منداڵ ئەو بێچووەمرۆڤە بزیو یاخی و سەرکێشەیە خشتیلە و جوانەیەهەمیشە دەبزوێت وپرسیار دەکاو لاسایی دەکاتەوەو وەک پشیلە دەمیاوێنێ و وەک بەرخۆلە دەباعێنێ ووەک ئەسپ غاردەداو وەک کەڵە شێر دەقوقێنێ و
وەک و ڕێوی شت دەفڕێنێ و وەکو شێر هێرش دەباو دەنەڕێنێ
شت ئە ڕژێنێ وشت ئەشکێنێ ،ئەگری کە یاریەکە ئەدۆرێنێ کە ئەیباتەوە پێ ئە کەنێ، دە یە وێت هەموو شتێک تاقی بکاتەوە بەدەم ڕێگاوە گۆرانی دەڵێت شەق لە بەردو دار دەدات زۆر جارژیرەو ژیرانە خۆی دەنوێنێ بەدست خۆی نی یە لەبەر ئەوەی منداڵە منداڵێتی وادەخوازێت چاک خراپ خۆی نمایش دەکاو خۆی دەنوێنێ
تا ئەو قۆناغی منداڵی یە تەواو نەکات هیچکەس ناتوانێت لەو کردارو گفتارە شیرینانەی بی وەستێنێ.
منداڵ حەزدەکات کە نوێژ دەکات لە نوێژەکەیدا پێ بکەنێت
لەپۆلدا زمان لە هاوڕێکە دەربێنێت. لای مامۆستاو لای بابو دایکی خۆی ژیر بنوێنێت
دە خوازیت هەموو خۆشمان بوێت
بە خەندەوە سەیری کەین گرنگی بە پرسیارەکانی بدەین
لە خۆشیدا باڵ دەگرێت کە دیاری پێشکەش بکەین
گوێ مان بۆ دەگرێت بە قسەمان دەکات لە بیری دەچێتەوە
لە قسەمان دەر دەچێت خوشکاو برا گچکە کەی ماچ دەکات شتی بەش دە دات و شتیشی لێ دەسەنێت ،دەیخاتە پێکەنین، دەشی گرێنێت
کاکی نوسەری منداڵان تۆ بۆ ئەم بونەوەرە ناسکو ئاڵۆزە دەنوسیت
دەشتەوێت ماندوو نەبیت؟

نوسینی .. ئاکۆ محەمەد سابیر.

سەرچاوەکان..

نیکۆلای چکۆل
نوسینی،، ڕێنەگۆنسی
وەرگێڕانی.. هیواشەمسی بورهان
ژیان نامەو کتێبی جوجەڵەی گۆرەوەی دڕێژ ..پیپی.
خاتوو ئاستریدلیندگرین،،Astrid Lindgren

…..بەکار هێنانی بەرژەوەندییە نیشتمانییەکان وەک تاکتیک بۆ گەیشتن بە مەرامی تایبەتی حیزب هەردەم لەو حیزب و گروپانە ئەوەشێتەوە کە سیستەمی بنەماڵەیی تیایا بەڕێوە ئەچێت و پرنسیپێکی سەرەکی کارکردنیانە وەک ئەوەی ئەمڕۆ لە کوردستان لەسەر دەستی بنەماڵە و پارتی پاشکۆی ئەبینرێت ، پارلەمان کە دەستکەوتێکی نیشتمانی هەموو خەڵکی کوردستانە بە بزووتنەوەی گۆڕانیشەوە کە نوێنەرایەتی نیو ملیۆن دەنگ ئەکات ئەمڕۆ لای بنەماڵە بۆتە( بارمتە) واتا دەستی بەسەرا گرتوە و ئەیەوێت بۆ مەرامی خۆی و مساوەمەکردن بە نەیارەکانی خۆی بەکاری بهێنێت ، کە بنەماڵە مەسەلەی پارلەمان وەک یەکێک لە دوا بابەتەکانە کە گرنگی پێ بات لای خۆی کردویەتی بە ” بارمتە” و کەی بیەوێت ئەڵێ ئەوە کارای ئەکەمەوە و کەی لە قازانجی خۆی نەبێت هەر بە قفڵەکەوە وازی لێئەهێنێت ، بنەماڵە کە زۆر باس لەوە ئەکات کە پارلەمان بەرهەمی خوێنی شەهیدانە( هەر چەنە مەفهومی شەهید لای کۆمەڵانی خەڵک ئەوە نیە کە لای بنەماڵەیە..) کەچی دەستی بەسەرا ئەگرێت و کەی زانی پێویستی پێیەتی بۆ تەواوکردنی بەرنامەی تایبەتی خۆی ئەڵێت فەرموون با پارلەمان بکەوێتەوە گەڕ ،!! وەک ئەوەی ئەو بەرهەمی خوێنی شەهیدانە بارمتەیەک بێت بەدەستی بنەماڵەوە کەی ویستی بۆ بەڕێ کردنی تاکتیک” ێکی خۆی لە بەرامبەر پشتگیریی کردنی بە گۆڕینەوە ئەیخاتە ساحەکەوە ، ئەو ئەڵێ ئەوە پارلەمان “ئەوە بەرهەمی خوێنی شەهیدان..” بخەنەوە ئیش بەو شەرتەی لەم چاڵەی ڕیفراندۆم دەرم بێنن، بە مانایەکی تر بەرهەمی خوێنی شەهیدان بە سوود وەربگیرێت بۆ پشتگیریی هەناگوێکی شکست خواردوی بنەماڵە کە جگە لە خۆی و زەردهەڵگەڕاوەکانی نزیکی کەسی تر بەرپرسیار نیە لێی و ئەبێ کۆمەڵانی خەڵک بە بەرهەمی خوێنی شەهیدانیشەوە باجەکەی بەن..بەم بارمتەگرتن و گۆڕینەوەیەش بنەماڵە و پارتی پاشکۆی سەلماندیان کە بەرامبەر دروشمەکانی خۆشیان ڕاستگۆ نین ، ئاخر چۆن یاری بە خوێنی شەهیدانەوە ئەکرێت و ئەخرێتە لیستی مامەڵە پێکردن لە کاتی تەنگانەیا وەک ئەوەی ئەمڕۆ کە چۆن بنەماڵە نازانێت چۆن لە داوی ریفراندۆم-“کورسیراندۆم..” نەجاتی بێت و چۆن ئەیەوێت بە هەر نرخێک بێت باری خواربوی خۆی بە مەکرەمەی کاراکردنەوەی پارلەمان ڕاست بکاتەوە ، بنەماڵە لە بیری چوە سەرۆکایەتی پارلەمان نوێنەری نیو ملیۆن دەنگی هەرێمە ، ئایا بنەماڵە ئەتوانێت متمانە بۆ خۆی لای ئەو نیو ملیۆن دەنگە دروست بکاتەوە؟ بەبێ شک نەخێر، چونکە ئەو” متمانە”یەش قورسایی خۆی هەیە و ناکرێت وەک نەوتەکەی هەرێم مامەڵەی پێوە بکرێت و کەی و چۆن و بەچەن ویستیان بیفرۆشن و داهاتەکەشی بخەنە تەنکەی باخەڵیان..، بنەماڵە هەموو شتێک وەک پارە سەیر ئەکات بە متمانەی خەڵکیشەوە.. لە کاتێکا سەرۆکی بنەماڵە باس لەوە ئەکات کە گوایە ریفراندۆم بریاری هەموو گەلە و پشگەز بونەوەی تیا نیە ، کە بڕیارەکە هی هەموو گەلی کوردە ئیتر بۆ جێبەجێی ناکات و چ پێویستی بەو هەموو بەگ دانانە هەیە و بۆ سەری ئەو عالەمە ئەیەشێنن ! کە گەل بریاری یاوە ئیتر بۆ بەناو ریفراندۆمی بۆ ئەکەن ؟بڕۆن خەریکی دروستکردنی پاسەپۆرتی کوردی بن کە 31/ لا پەڕەیە و با لە ئابیشەوە دەست بکرێت بەبەکار هێنانی،،،یان ئەوەتا لە سەردانەکانتان بۆ ئەوروپا بۆتان دەرئەکەوێت چەن سیسایەکی نەشارەزا و چەن حیزبێکی بچوک و چەن هەنگاوەکانتان نەزانانە پێش دەست پێکردنیان بە شکست و خەلەل تەواو ئەبێت و ئەبێت ئەو” گەل” ەی بە ناوییەوە قسە و رەفتار ئەکەن و بریار ئەیەن باجە قورسەکە ی بات ، قوماری ریفراندۆمەکەی بنەماڵە نەگەشتە ئەوەی پارەی حەوزەکە بۆ خۆی بەرێت، دوا وەرەقەی لە جیاتی جۆکەر ” مڕ” بوو بەوەش پێڕەکەی پێ تەواو نەکرا ئەنجا ئەیەوێت بە ناچاری پارلەمان بکا بە جۆکەر و کۆنکەنەکەشی پێ تەواو بکات بەڵام بەم تاکتیکەیشی بە دۆڕاوی واز لە یارییەکە ئەهێنێت چونکە گەر پارلەمانیش بە ڕەزامەنێتی دەنگدەرانی گۆڕان بکەوێتوە کار ئەبێت پرۆسەی ریفراندۆم هەر لەوێوە بریاری لەسەر بدرێت یاسای بۆ دەربکرێت و ڕێ و شوێنە یاساییەکانی بگیرێتە بەر چونکە بریارەکانی گەل ئەبێت مەرجەعەکەی گەل خۆی بێت کە پارلەمانە نەک حیزب و کەس و بنەماڵە ، جا ئایا بنەماڵە رازییە بەوەی لێرەیا ” کوێخا” نەبێت،؟ بێگومان نەخێر..

…….لە کاتێکا هیچ موستەلزەماتێکی لەبار بۆ ریفراندۆم لەبەر دەستا نیە بنەماڵە دوای ئەوەی شوشەی پەنجەرەی فەشەلەکانی شکا و کەوتنە ڕوو ، ئێستا ئەیەوێت بە مامەڵە کردن بە پارلەمانەوە وەک ” بارمتە” بکاتە پەردەیەک و پەنجەرەی موسیبەتەکانی پێ بشارێتەوە کە تووشی هەرێمی کردوە ، کە هەرێم لە دە لاوە کونی تێ بوە ئیتر بە هێنانەوەی بەهانەی بەناو ریفراندۆم هیچ لەوەزعەکە ناگۆڕێت ئەگەر خراپتری نەکات ، کە ئەیشیکات..لێرەیا ووتەیەکی بەناوبانگی ” نیکیتا خرۆتشێڤ – سکرتێری حیزبی کۆمۆنیستی سۆڤیەتی رەحمەتی ” م بیر ئەکەوێتەوە کە ئەڵێت ( سیاسیەکان لەو شوێنەی ڕوباری لێ نیە ، بەڵێنی دروست کردنی پرد بە خەڵک ئەیەن..!.).. زۆر راستە ، ئەوەتا ێستا بنەماڵە و پارتی پاشکۆی بۆ دەرباز بوون و ڕا کردن لەو نەهامەتیانەی تووشی خەڵکیان کردوە ، ڕیفراندۆمیان کردوە بە پرد………………………………………………………………………………

Reply Reply to All Forward More

بیستو نۆساڵ لە مەوپێش و لە ڕۆژی 31 ی پوشپەڕی ساڵی 1367 هەتاوی و هاوکات لە ڕۆژی 22/7/1988 دا گوندی زەرەدەی ڕێژاو لەناوچەی داڵاهۆی سەر بە شارستانی سەرپێڵ زەهاو، کەوتە بەر هێرشی چەکی کیمیایی لەلایەن فرۆکەکانی ڕژێمی لەناوچوی بەعسەوە.
ئەم پەلامارە لە دواین ڕۆژەکانی کۆتایی هاتنی جەنگی ئیراق ئیراندا ئەنجام درا،کە بوە هۆی شەهید بونی زیاتر لە 275 کەسی مەدەنیو بریندار بونی زیاتر لە 1146 کەس، هاوکات لەگەڵ ئەم هێرشە کیمیایە پەلامارێکی تری یەکێک لەهێزە دژبەرەکانی کۆماری ئیسلامی لە زەمیندا دەستی پێکرد بۆ ئەو ناوچەیە، لەژێڕ ناوی “مرصاد ” ، بۆیە سەرلێشێواوی پەیدا بوو لە نێو خەڵکەدا نەیان دەزانی کێ بۆمبارانی کردوون.

ئاشکرایە لێکەوتەکانی بە کار هێنانی چەکی کیمیایی هەتا چەندین ساڵ بەردەوامی دەبێت ، بەتایبەت گازی خەردەل “موستارد” ، کە بۆ ماوەیەکی درێژ لەناو ژینگەو لەشی مرۆڤدا دەمێنێتەوە و کاریگەری خراپی تەندروستی دەبێت .
تا ئیستا و دوای بیستو نۆ ساڵ لە کیمیاباران کردنی زەردە خەڵکی بەر کەوتووی ئەم ئاوایە بە دەس برین و لێکەوتەکانی بۆمبارانکردنی گوندەکەیان بە چەکی کیمیایی دەنالێنن، دەوڵەتی ئیرانیش وەک پێوست چارەسەری بریندارەکانی نەکردوە بۆ چەندین نەخۆشی لەناویاندا بەبەردەوامی هەیە وەک (کۆکەو هەناسە تەنگی و هەوکردنی سیەکان ، نەخۆشی چاو و کوێڕ بون ونەخۆشی ڕیخۆڵەوە و پێست ) ،دواین راپۆرت دەلێ کە ” 98 کەس تائیستا توشی شێرپەنجەی خوێن بوگن ، و 20 کەس توشی شێرپەنجەی ڕیخۆڵە بوگن، 40 ژنیش سکیان لەبار چوە و مناڵەکانیان مردوون” .
هەروەها لە هەرێمی کوردستانیش تائیستا بەفەرمی ئەم یادە بەرز رانەگیراوە، هۆکارەکانیش دیارن !!

هەر لەم ڕۆژەدا هەردو گوندی ” نساردیرە” و “شامار دیرە” ی سەر بە گیلان غەرب کیمیاباران کران ، ژینگەی گوندەکان تێکو پێکدراو ژیانی تیدا وەستا و هەزار کەس لە گوندی نسار دیرە شەهید بوون.
هەروەها گوندی “شیخ سەلە” ی سەلاسی باوەجانی و ، گوندی “دودان” ی سەر بە شاری پاوە ، و گوندی “باوەجانی” سەر بە داڵاهۆ ش کیمیاباران کران.
لە سەروەختی جەنگی ئیراق -ئیراندا جەنگی مەدەنی و بۆمبارانی شارەکان پەرەی سەند، ئەمە لەکاتیکدایە هەردو دەوڵەت دەزانن کە پێشێلی یاساکانی جەنگ و پەیماننامەی جنیڤ یان کردوە، کەنابێت خەڵکی مەدەنی و لاشەڕی ناو شارەکان لە کاتی جەنگدا بەئامانج بگیرێن، هاوکات ڕژێمی ڕوخاوی بەعس چەکی کۆکوژی قەدەغەی دژی خەڵکی مەدەنی شارو گوندەکان بەکار دەهێنا لەم جەنگەدا، لە دوای سەردەشتو هەڵەبجە و سەدان گوندی تری کوردستان، ئەم گوندانەشی بۆردومان کرد.

گوندی زەردە ی ناوچەی ڕێژاو لە دالاهۆ بە ئاین یارسانن و بە زمانی کەڵهوری و هەورامئ قسە دەکەن، و مەزارگەی باوایادگار لەو گوندەیەو بە شوێنێکی پیرۆزی یارسانەکان دێتە ئەژمار.
لەم یادەدا سەری ڕیز بۆ شەهیدانی زەردەو گشت شارو گوندەکانی تری کوردستان دائەنەوێنین کەبە چەکی کیمیایی گیانیان بەخت کرد..

دکتۆر ناجح گوڵپی….هەڵسوراوی جینۆساید
22/7/2017

هزر، چییە یا لەچییەوە سەرچاوە دەگرێت، لەكوێدا دەتروكێت، كەی دەخەمڵێت و چەندی دەوێ‌ تا دەفراژێت، پرسیارێكە تەواو زانستیانە، ئەو كەسەی دەكارێ‌ هزرینبكات، لەڕاستیدا دەبێ‌ خۆی لەو بابەت و شتانە بپارێزێ‌ و ببوێرێ‌ بەبنەما كارو ئەرك و شارەزایی ئەو نینەو، ڕۆشنبیرییەكەی كۆمەك بەڕانانیان ناكات، قسەی ئەز لێرەدا نەلەسەر وڵامدانەوەی وەها پرسیارێكەو، نەشرۆڤە كردنی هزر ناسیش، ئەوەی هەیە تەتەڵەكارییەكە لەهەمبەر سوژەكەی، سوژەی هزرینكار، واتا ئەو كەسەی هزریندەكات یا بیر دەكاتەوە، نەك خودی هزرو بیر بەمانا زانستییەكەی.

زۆرم نەوتووە گەر بڵێم: دیكارت هەڵەی كرد كاتێك دەڵێت” من بیر دەكەمەوە كەواتا هەم “. بەڕامانێك لەكورد، دەگەیتە ئەو باوەڕەی مەرجنییە بیركردنەوە هەبوویی بگەیەیەنێت لەمرۆڤدا، ئەوەتا كورد بیرناكاتەوەو، هەیشە! دیقەت بدەن: كورد وەك تاك، وەك جڤات، وەك ئەوانەی پێیان دەگوترێت سەركردەو تەواوی یەكە پێكهێنەرە سیاسیەكەی، كاتێك دەدوێ‌ و قسە دەكات، وەك ئەوە وایە باپیرە گەورەی بێ‌ و بدوێت، وەك ئەوە وایە هۆزو عەشرەت و مەلاو سەرخێڵەكەی بێ‌ و قسە بكات، تەنانەت وەك ئەوە دەئاخافێت هەر لەشێخ عوبێدوڵڵای نەهرییەوە تا بەئێستای دەگات، ئەوەی بەسەر كورد هاتووەو، دێت، بەدبەختییەو بەتەنها هەر لەبەر كوردبوونەكەی بووەو دەبێت!!

كورد، ئاوڕ لەخۆی ناداتەوە، ناتوانێ‌ ئێستای لەخۆداو بەدەرەوەی خۆیدا، وەك ئەوەی هەیە واقیعبینانەو ڕاستگۆیانە بەموخاتیب بگرێ‌ و بدوێنێت، توانای خۆ دەردەشەكردنی خۆی نیە لەخۆیدا، هەناسە كۆمەڵایەتییەكەی لەفەرهەنگ و نەرێتگەرایی عروبەو، وەنەوزو نەفەسە سیاسییەكەی لەئانكاراو تارانەوە دێت، كورد سەر بەهەر شتێكە خۆی نەبێ‌، سەریش وەك كانگای هزرینكاری و بیركاری، ئەگەر بەخۆت نەبێ‌، مومكیننیە بتوانی بیری پێلەخۆت بكەیتەوە. هەر ئەمەیشە وایكردوە ڕۆژی كورد هەر یەك ڕۆژو، ساڵەكەیشی هەر یەك ساڵبێت و، نەتوانێ‌ تێپەڕێ‌ و بپەڕێتەوە لەڕابردوی خۆی!

بیركردنەوە بوونت نا، نەوعیەتی هەبوونەكەت دیاری دەكات، كورد هەبووێكە تەریك، هزرینكارییەكەی زۆر تەنگەبەرو كەم خوێنە، لەبازنەیەكدا دەخولێتەوە تاریك، جگە لەبەزیندو هێشتنەوەی ڕابردوی، جگە لەڕەنگ و ڕەسمكردنەوەی تەشریفاتخانە كۆمەڵایەتی و سیاسیەكەی، مێشك بەشتانی دییەوە خەریك ناكات! بەمەیش ناگوترێت بیركردنەوەو، هزرینكاری. ئەوانەی بیرناكەنەوە چەند لەشكڵدا جیاواز دەربكەون، لەفۆڕم و ناوەرۆك و پێكهاتەدا بەردێكن خاوەن كەرامەت و هیچی تر، كورد بیرناكاتەوە، بەڵام وەك بەردێك خاوەن كەرامەتی خۆیشیەتی!!

ئەوانەی بیر دەكەنەوە، دەشێت بیناكارو، هەم وێرانكاریش بن، دەشێت جیاواز بژی و، هەم بكوژی جیاوازییەكانیش بن، كورد بیناكار نییە، خودی بیرنەكردنەوەیش لەخۆیدا یەك شتە، ئەوشتەیش وێرانكارییە، هیچ هێزێك بەهێندەی هێزە ناوەكییەكەی خۆی لەكوردا، كوردی وێراننەكردوە، ئەوانەی بیر دەكەنەوە، ئاساییە ئەگەر هەردەم هاوڕایی نەبێت لەنێوانیاندا، بەڵام ئاسایی نیە بەردەوام ناكۆك بژین لەخۆیان و لەنێوان خۆیاندا، كوردو ناكۆكی هەمیشەیی لەخۆدا، دوانەییەكی لێكدانەبڕاون، وەك ئەوەی بەیەكەوە لەدایكبووبن و، بیانەوێ‌ هەر بەیەكەوەیش یەكتری گەورە بكەن!!

لەڕاستیدا، ئەمە دەرهاویشتەی بێكڕۆكییە لەبیركردنەوەی كورددا، بێكڕۆكیش لەبیركردنەوەدا، بێناوەرۆكییە لەخۆدا، لەخۆدا وەك شوێنگە لەسەر نەخشە، لەخۆدا وەك فەزا، فەزاش وەك كەش و هەوا نا، وەك پێكهاتە مرۆییەكە، ئەو پێكهاتە مرۆییەی جگە لەمرۆڤ هەر شتێك هەیە تیایدا ئامانجە!! ڕاستە، زۆرینە جا لەژێر هەر ناوێكدا بووبێ‌، وەك هەمیشە لەبندەست كەمینەیەكدا حوكمیكراوە، ڕاستە تەنانەت دیمۆكراسیەتیش لەدنیادا نەیتوانووە ئەو بگۆڕە هاوسەنگ و بنەڕەتیە بێت، بەڵام خودی ئەو كەمینە دەگمەنانەی بەهەردو بارەكەیشدا ‏حوكمێكی باشیشیانكردوە لەقۆناغێك لەقۆناغەكاندا، سەرئەنجام بونە مایەی سەرئێشەو سەركوتكردنی ‏هەزارەها لەهاوڵاتی و هاوەڵە نزیك و دورەكانی خۆیشیان!!

دەی باشە، هۆكار چییە هەتا ئێستایش تاك و یەكە دەستە جەمعییە بەئەژمار بیركەرەوەكانی كورد، گروپە خاوەن بیروڕا باڵاكانی مەملەكەت، بێباك و ملكەچ بەوەها ‏سوكایەتی پێكردنێك و جیاكارییەكی مرۆین؟! هەر بەجیددی ئایا پێگە لەپێشە كۆمەڵاتی و ئابوری و سیاسیەكانی كورد، بەرزە مرۆڤن و، خەڵكانی ئاسایی نزمە مرۆڤ و ناتەواون لەڕوی توانستە بەدەنی و نواندنی ‏چالاكییە عەقڵانی و زیهنییەكانەوە؟ ئەگەر وابێ‌ ئایا ئەمە ‏سوكایەتیكردن نیە بەهزرو هزرینكارییەكی مەدەنی و عەقڵانی؟ ئەی ئەگەر هیچ لەمانە وانیە، مرۆڤی كورد كوا لەكوێی ئەم سیستمە جیایانەی هەن لەدنیادا، خودیخۆی وەك مرۆڤ بەئامانجگرتووە؟ ئایا ئەمە بەتەنها هەر پەیوەندی بەغیابی هزرینكاری كورد خۆیەوەتی، بێگومان نەخێر، ڕاستە كۆمەڵگەی مرۆڤایەتیش بەشێك لەو ئۆباڵەی دەكەوێتە سەرشان.

بۆیە بەڕەهایەوە دەتوانم بڵێم: ئەگەر وەها ڕزیوو هزری و هەڵاوێردكارییەك لەئەوروپاو تەنانەت دنیای هەرە پێشكەوتووشدا، هێشتا هەر لەژێر پرسیاردا مابێ‌ و بژیت، ئەوا كوردەواری وەك گۆشەك تەنگ و تاریك لەم دنیایەدا، لەژێر مەترسیدا دەناڵێنێت، هزرینكاری لەیەكە پێگە لەپێشەكانی كوردەواریدا، هەر چەند لەهەنگاوی یەكەمدا بیناكار بووبێت، دواجار وێرانەیی لێكەوتووەتەوە، یانی دوای ئەوەی قۆناغەكانی سەرەتایی و هەرزەیی بڕیووە، لەگەورەییدا لەبری ئەوەی ڕوبكاتە ئامانجە مەزنەكەو، مرۆڤ وەك میحوەر بەئامانج بگرێت، خێوەتگەو خێڵگەی بەرژەوەندییە خودییەكانی كردوەتەوە بەئامانج، لەبری ئەوەی گەشە بكاو بەهێزی بیركردنەوە بپەڕێتەوە لەئێستاو ڕابردوی، بەردەوام دەجۆێتەوەو، دەجمێتەوە لەخوڵكەو بازنە داخراوە نەرێتگەراو سووننەتیەكانی خۆیدا.

راسته‌ پرسی سه‌ربه‌خۆیی زۆر دواكه‌وتووه‌ و، هه‌لی زۆرتر له‌به‌رده‌ستامندا بوو، له‌ده‌ست ده‌رچوو، نه‌مانقۆسته‌وه‌، به‌لێ حزبه‌كانی ده‌سه‌ڵات نه‌ك زه‌مینه‌سازیان نه‌كرد بۆ ئه‌م پرسه‌ گه‌وره‌یه‌ و، به‌ڵكو به‌خۆیان عیراقیان بنیاتنایه‌وه‌ و خه‌ڵكیان ناچار كرد ده‌نگ بۆ ده‌ستورێك بده‌ن كه‌ دواچاره‌سه‌ر فیدراڵی بێت له‌چوارچێوه‌ی عیراقدا، به‌لی باش ده‌زانین ئه‌گه‌ر بشت به‌ عیراق و وڵاتانی ده‌وروبه‌ریش ببه‌ستین چاومان به‌ سه‌ربه‌خۆیی ناكه‌وێت، به‌ڵێ ناته‌بایی و ناكۆكی نێوخۆیی له‌ لوتكه‌دایه‌ و حزبه‌كان هه‌ر یه‌كه‌و له‌ ئاوازێك ده‌خوێنێت، به‌ڵی جه‌مسه‌ره‌كانی ناوچه‌كه‌ به‌ گشتی و راسته‌وخۆ كاری نێگه‌تیڤ له‌سه‌ر ئه‌م پرسه‌ ده‌كه‌ن، كه‌ بۆ ریفراندۆم ئه‌و هه‌ڵوێسته‌ تونده‌یان هه‌یه‌ كه‌ ده‌یزانین بۆ جاردانی سه‌ربه‌خۆیی هارده‌بن، به‌ڵێ هه‌ڵوێستی وڵاتانی جیهان به‌گشتی له‌ ئاست پرسێكی چاره‌نوسسازی وه‌ك سه‌ربه‌خۆیی دڵخۆشكه‌ر نیه‌، به‌ڵی ئه‌گه‌ر پارتی دیموكراتی كوردستان هه‌ستی به‌م قه‌یرانه ‌گه‌وه‌ره‌ نێوخۆییه‌ی كارده‌ستی خۆی و حزبه‌كانی تر نه‌كردایه‌ كه‌ كاریگه‌ری له‌سه‌ر حزبه‌كه‌ و سه‌ركرده‌كانی و دوارۆژیان ده‌كات و له‌هه‌موو بوراه‌كاندا ئاستیان به‌ره‌و لاوازی ده‌بات، ده‌ستیان بۆ مه‌سه‌له‌یه‌كی گرنگ و چاره‌نوسسازی ئاوها نه‌ده‌برد، ئه‌مه‌و چه‌ندین به‌لێی تر كه‌ وا ده‌كات سه‌رمان سوره‌دمێنێت له‌ ده‌ستبردنی پارتی و ده‌ستپێشخه‌ری بۆ ریفراندۆم وه‌ك ئامرازێك، هه‌رچه‌ند بۆ قوتاركردنی حزبه‌كه‌شی بێت و، له‌دواجاردا نازانین، ئایا به‌ پیاده‌كردنی ریفراندۆم كه‌ بارودۆخه‌ حزبیه‌كه‌ی راست بكاته‌وه‌ پرسی سه‌ربه‌خۆیی دیزه‌به‌درخونه‌ ده‌كات یان نا .

سه‌ره‌رای ئه‌و هه‌موو ترس و گومان و ناله‌باریه‌ی كه‌ هه‌موو دڵسۆزێك بیری لێده‌كاته‌وه‌، به‌ڵام ؛ تۆیه‌ك به‌م ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ و به‌م ململانێ سه‌خته‌ی كه‌ دوور له‌ خه‌تی سوور و بنه‌ما سه‌ره‌كیه‌كانی كوردستان به‌رپات كردووه‌ و جگه‌ له‌ رووكردنه‌ نشێوی سیاسی و پاشه‌كشه‌، ئه‌گه‌ر ریفراندۆمیش نه‌كرێت هیچ شتێكی ترمان ده‌ست ده‌كه‌وێت، تۆیه‌ك جگه‌ له‌ به‌رامبه‌ر ریفراندۆم و سه‌ربه‌خۆیی و جگه‌ له‌ مانه‌وه‌ له‌سه‌ر دۆزێك كه‌ جگه‌ له‌ گه‌رانه‌وه‌ بۆ باوه‌شی عیراقێك به‌ده‌ست حزب گه‌لێكی دینی مه‌زهه‌بیه‌وه‌ حوكم ده‌كرێت و، باش ده‌زانین كه‌ تا ئێستا چۆن مامه‌ڵه‌مان له‌گه‌ڵدا ده‌كه‌ن، جگه‌ له‌ ملكه‌چبوی وڵاتانی ده‌وروبه‌ر و پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندی ئه‌وان پێش گه‌له‌كه‌ی، به‌و شێوه‌یه‌ ده‌رده‌كه‌وێت، كه‌‌ ئه‌وه‌ مامه‌ڵه‌كه‌یه‌تی له‌ گه‌ڵ كورد و ئامانج و خواسته‌كانی، به‌ڵێ له‌ شكستهێنانی ریفراندۆم پرسه‌كه‌ خراپترمان ده‌ست ناكه‌وێت، به‌ڵێ جگه‌ له‌م جگانه‌ و جگه‌ له‌ ماڵویرانیه‌كی تر چیمان بۆ ده‌كرێت و تۆش كاكه‌براهه‌ر دژی تاكه‌ رێگه‌یه‌كی سه‌ركیشانه‌ی بێ ئه‌ڵته‌رناتیڤ ده‌وه‌ستیته‌وه‌ .

ئه‌گه‌ر تۆیه‌ك له‌ بیركردنه‌وه‌ی سه‌ر ئه‌م زه‌مینه‌یه‌دا بیت و هه‌ندێك پرسیار له‌ ئه‌نتی ریفرادنۆمه‌كان بكه‌یت وه‌ڵامیان چی ده‌بێت، له‌وانه‌ :
1-ئه‌ڵته‌رناتیڤی باشترت پێیه‌ كه‌ وه‌زعه‌كه‌مان چاره‌سه‌ر بكات به‌ مه‌رجێك گه‌رانه‌وه‌ نه‌بێت بۆ ژێر ده‌سته‌یی و كه‌وتنه‌وه‌ چاڵی چه‌ندساڵی زوڵم و زۆرداری ناوه‌ند و وڵاتانی داگیركه‌ر ؟
2-ئه‌گه‌ر ریفراندۆم نه‌كرێت به‌م سه‌ركردایه‌تی و حزبانه‌وه‌ چاره‌سه‌ری ناكۆكیه‌كان ده‌كرێت و ده‌ستبه‌رداری به‌رژه‌وه‌ندیه‌ ته‌سكه‌كانیان ده‌بنه‌وه‌، یان له‌ ئاست كیێبركی و ركابه‌ری و ململانێی عیراقی دوای داعش وقورسی هاوكێشه‌كان و له‌به‌ر ره‌حمه‌تی زه‌بری وڵاتانی نه‌یاری ناوچه‌كه‌ ده‌بین، یان له‌ حاڵه‌تی ئاشتی و ئاسایی عیراق وه‌زعمان خراپتر نابێت و ته‌نانه‌ت رۆژ له‌دوای رۆژ له‌ مافه‌ به‌ده‌ستهاتوه‌كانمان كه‌متر نابێته‌وه‌، تا راده‌ی ئه‌گه‌ری به‌كارهێنانی هیرشی سه‌ربازی .

3- وه‌زعی ناوچه‌ دابراوه‌كان به‌م شێوه‌یه‌ و خراپتریش ناكه‌ونه‌وه‌ ، له‌ حاڵه‌تێكدا ئێمه‌ ده‌زانین ئه‌م چه‌ند ساڵه‌ عیراق گیرۆده‌ی شه‌رو ناكۆكیه‌ و هیچ كارێكی به‌ ده‌ستوره‌كه‌ی نه‌كردووه‌ له‌وباره‌وه‌، ئه‌ی عیراقی پاش داعش و جێگیربونی وه‌زعه‌ سیاسیه‌ سه‌ربازیه‌كه‌ی و هه‌ڵوێستی ئێمه‌ی لاواز له‌و كاته‌دا چیمان پی ده‌كرێت، چیمان به‌ده‌ست دێت له‌و ناوچانه‌، به‌ڵام به‌ بونی با وادانێین ته‌نها كارتێكی ریفراندۆم و ئیدعای سه‌ربه‌خۆیی، باری ئه‌و ناوچانه‌ باشتر نابن، ئه‌گه‌ر ته‌نانه‌ت نه‌كه‌ونه‌ سه‌ر هه‌رێم یان وڵاتی كوردستانی سه‌ربه‌خۆ و وه‌زعی هه‌رێم له‌ به‌هێزیدا نامێنێته‌وه‌ ؟
4- به‌ڵێ ئێمه‌ نازانین كه‌ له‌م كاته‌دا ته‌نها ئه‌م سه‌ركیشیه‌ تاكه‌ رێگایه‌ بۆ خۆ رزگاركردن له‌ سه‌رجه‌م ته‌گه‌ره‌ و و به‌ربه‌سته‌ سه‌خته‌كانی به‌رده‌م رێره‌وی ژیانی سیاسی و ئابووری و كۆمه‌ڵایه‌تی و رۆشنبیری گه‌لی كوردستان، یان ته‌نها بۆ ته‌كتیك به‌كاری دێنین ؟
5- باسی یاسا و جێبه‌جێكردنی له‌ عیراقدا ناكرێت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی تا ئێستا چه‌ندین یاسا پێشێلكراوه‌ و ته‌نانه‌ت یاسا بنه‌ره‌تیه‌كان بێ تێپه‌راندن بۆ رۆژێك به‌جێهیڵراوه‌ كه‌ له‌ وه‌زعی به‌هێزی ناوه‌نده‌وه‌ تێپه‌رێنرێت و ده‌ستی تۆش له‌ بنی هه‌مبانه‌كه‌وه‌ ده‌رده‌كرێت و هه‌م له‌ عه‌لی ده‌بیته‌وه‌ و هه‌میش له‌ وه‌لی، له‌و كاته‌دا تۆ چیت له‌ده‌ست دێت ؟
6- سه‌ره‌رای دواكه‌وتنی ریفراندۆم و جاردانی سه‌ربه‌خۆیی و نه‌بونی زه‌مینه‌ سازی پێویست، ئایا پیاده‌كردنی له‌ نه‌كردنی باشتر نیه‌ ؟
7- سه‌ركردایه‌تیه‌ك كه‌ نه‌توانێت هه‌رێمێك ببات به‌رێوه‌ و له‌وه‌زعێكی دڵه‌راوكێی به‌رده‌وامدا بێت یان سنورمان هه‌بێت و قۆناغێكمان بریبێت بۆ شتی باشتر و هه‌وڵی جدیتری نێوخۆیی، دوور له‌ ترسی ده‌ستێوه‌ردانی ده‌ره‌كی ؟
8- پرسیارێكی زۆر گرنگتر؛ ئایا باوی ده‌وڵه‌ت نه‌ماوه‌، یان عیراق گه‌یشتۆته‌ ئاستێك كه‌ تۆ به‌بێ ده‌وڵه‌ت ته‌نانه‌ت له‌ ماوه‌یه‌كی دوورو درێژی چه‌ندین ساڵه‌ی تردا تۆ وه‌ك هاوڵاتی پله‌ یه‌ك ته‌ماشا بكرێێت و هه‌میشه‌ نه‌ته‌وه‌ی بن ده‌ست نه‌بیت ؟
له‌م مشتومر و كه‌ین و به‌ینه‌دا هیچ وه‌ڵامێكت ده‌ست ناكه‌وێت كه‌ واقعی بێت و دووربێت له‌ پشتخانی كاری حزبی ته‌سك و هه‌ندێك بۆچونی مه‌رحه‌لی و له‌ چوارچێوه‌ی عه‌قله‌یتێكی وابه‌سته‌ی بیرو بۆچونێكی كورت مه‌وداو دوور له‌ ستراتیجیه‌تی نه‌ته‌وه‌یی و نیشتمانی و خوێندنه‌وه‌ی ناوچه‌كه‌ و وه‌زعی سیاسی به‌ فكرێكی تیۆری دوور له‌ واقیع و خه‌سڵه‌تی میله‌ت و سه‌ركردایه‌تی و به‌ نه‌خوێندنه‌وه‌ی بیری خه‌ڵك و ئاستی رۆشنبیریان و به‌ بیرێكی نوخبه‌ویانه‌ی تا راده‌یه‌كی زۆر ئایدیالی نه‌بێت هیچ تری به‌سه‌ره‌وه‌ نیه‌، ئه‌مه‌ش له‌ كه‌شێكی بارگاوی به‌ ململانێی دواكه‌وتوانه‌ی حزبگه‌رایی و كه‌سگه‌رایی و له‌ فه‌زایه‌ك كه‌ هیچ ئه‌ڵته‌رناتیڤێكی دروستت له‌ جێگای ریفرندۆمت پێ نه‌بێت سه‌ره‌رای كه‌موكورتیه‌كانی، ئه‌ی ته‌نها بۆچونه‌كانت له‌سه‌ر قه‌ده‌ر بنیات دنێیت كاكه‌ برا . به‌ڵێ تا ئێواره‌ مشتومر بكه‌ و ئه‌ڵته‌رناتیڤی باشترت پێ نه‌بێت بایی تورێك ئه‌رزشی نابێت و لێتی ناكرن جگه‌ له‌وانه‌ی كوێرانه‌ دوات كه‌وتوون .

به‌ كورتیه‌كه‌ی؛ پارتی سه‌ركێشیه‌ك ده‌كات و به‌م ره‌فتاره‌ی ده‌یه‌وێت خۆی قوتار بكات، به‌ڵام ئه‌م قورساییه‌ی خۆی وای كردووه‌ كه‌ به‌ هه‌ر ده‌رئه‌نجامێك له‌ پرسه‌دا ده‌ربچێت كاریگه‌ریی راسته‌وخۆی له‌سه‌ر سه‌رجه‌م گه‌لی كوردستان ده‌بێت و به‌ شكست و سه‌ركه‌وتن به‌ راسته‌خۆ له‌سه‌ر نه‌ته‌وه‌كه‌مان ده‌كه‌وێت، بۆیه‌ به‌ نه‌بوونی ئه‌ڵته‌رناتیڤێكی باشتر و واقعی كه‌ پارتی و سه‌ركردایه‌تیه‌كه‌ی ناچار بكات هه‌ڵیبژێرن، ئه‌وا دژایه‌تی ریفراندۆم و سه‌ربه‌خۆیی ده‌تخاته‌ خانه‌ی نه‌یاران و ته‌نانه‌ت دوژمنانیشه‌وه‌ .
‌

هاورێ حه‌مه‌ سعید حاجی محه‌مه‌د ناسراو به‌ {حه‌مه‌ سه‌عید قه‌ره‌داغی} له‌ ناو بنه‌ماڵه‌یه‌كی زه‌حمه‌تكیشی نیشتمانپه‌روه‌ر له‌ شارۆچكه‌ی قه‌ره‌داغ له‌ ساڵی 1953 چاوی بۆ ژیان هه‌ڵهێناو له‌ ته‌مه‌نی حه‌وت ساڵیدا باوكی كۆچی دووایی ئه‌كات و له‌ گه‌ڵ برا گه‌وره‌كه‌ی هاورێ حه‌مه‌ ره‌شید قه‌ره‌داغی ده‌ستیان كردووه‌ به‌ كارو كاسبی بۆ په‌یداكردنی بژێوی خێزانه‌كه‌یان كه‌ داێكێك و چوار خوشك و دوو برا بوون.

هاورێ حه‌مه‌ سه‌عێد له‌ به‌ر سه‌ختی ژیان و خراپی بارودۆخ نه‌یتوانی له‌ قوتابخانه‌ درێژه‌ به‌ خوێندن بدات، ته‌نها شه‌شی سه‌ره‌تایی ته‌واو ئه‌كات و، وه‌ك گه‌نجێكی ئیشكه‌ر رووی كرده‌ كاركردن.
له‌ ساڵی 1971 بوو به‌ سه‌ربازو له‌ ماوه‌ی سێ ساڵدا به‌ باشی فێری زمانی عه‌ره‌بی بوو، له‌ پاش سێ سال خزمه‌تی سه‌ربازی ته‌واو كردو، له‌ شاری به‌غدا مایه‌وه‌و، ده‌ستی كرده‌ووه‌ به‌ كرێكاری و، له‌ به‌ر ده‌ستپاكی و راستكۆیی ودڵسۆزییه‌وه‌ خاوه‌ن كارگه‌كه‌ كردوویه‌تی به‌ سه‌رپه‌رشتیارو به‌رپرسی كارگه‌كه‌ی و، له‌وێ له‌ گه‌ڵ چه‌ندین كه‌سی ناوچه‌ی قه‌ره‌داغ و ده‌ربه‌ندیخان كاریكردووه‌و، ئه‌و كه‌سانه‌ش شاهیدی ده‌ستپاكی بۆ ئه‌ده‌ن.

له‌ ساڵی 1970 داو له‌ سه‌ره‌تای لاوێه‌تییه‌وه‌ هاورێ حه‌مه‌ سه‌عید په‌یوه‌ندی به‌ ریزه‌كانی حزبی شیوعی له‌ رێكخراوی قه‌ره‌داغ كردو، له‌ پاش شاڵاوه‌ درندانه‌كه‌ی حزبی به‌عسی عه‌ره‌بی له‌ ساڵی 1978و، لێدانی حزبی شیوعی و، له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی حه‌مه‌ ره‌شید قه‌ره‌داغی برای یه‌كێك بوو له‌ فه‌رماندو پێشمه‌رگه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانی حزب، سیخوره‌كانی به‌عس هه‌میشه‌ به‌ دوای حه‌مه‌ سه‌عیدوه‌ بوون بۆ ئه‌وه‌ی ده‌ستگیری بكه‌ن و، بۆیه‌ ناچار كرا شاری به‌غدا به‌جێبێڵێت و، گه‌رایه‌وه‌ بۆ شاری سلێمانی و،پاشان ئه‌چێته‌وه‌ بۆ قه‌ره‌داغ و، چه‌كێك به‌ پاره‌ی خۆی ئه‌كرێت و، په‌یوه‌ندی به‌ مه‌فره‌زه‌كانی حزبه‌وه‌ ئه‌كات و، له‌و رۆژه‌ سه‌خت و دژوارانه‌دا له‌ گه‌ڵ هاورێیان و مه‌فره‌زه‌كانی حزب به‌شداری چه‌ندین چالاكی كردووه‌.

بۆ یه‌كه‌م جار له‌ پایزی ساڵی 1979 مه‌فره‌زه‌یه‌كی هاورێیان له‌ سه‌ربازگه‌ی قه‌ره‌داغیانداو، هاورێ حه‌مه‌ سه‌عید له‌ رووی ئازایه‌تییه‌وه‌ رۆڵێكی باشی نواندو به‌شدارییه‌كی جوامێرانه‌ی هه‌بوو، ئه‌وه‌ی یارمه‌تیده‌ر بوو هاورێ به‌ وردی شاره‌زای ناوچه‌كه‌ بوو، پلاندانه‌ری لێدانی ئه‌و سه‌ربازگه‌یه‌و باره‌گای مونه‌زه‌مه‌ی به‌عس بوو له‌ قه‌ره‌داغ و، له‌ زوربه‌ی چالاكییه‌كانی قه‌ره‌داغ و گه‌رمیان به‌شدار بووه‌و، هاورێیه‌كی لێهاتوو بوێرو هێمن بووه‌و، باوه‌ری ته‌وای به‌ حزب و سیاسه‌ته‌كانی هه‌بووه‌و، له‌ ساڵی 1980 وه‌ حكومه‌تی عێراق به‌رده‌وام تۆپبارانی باره‌گاكانی حزبیان له‌ گونده‌كانی هێرتاو زی له‌ سه‌ر سنووری عێراق – ئێران ئه‌كردو، جارێكیان هاوه‌نێك به‌ر پاره‌گاكانی حزب كه‌وت هاورێیان حه‌مه‌ سه‌عیدو شه‌هید مه‌جید دۆكانی برێندار ئه‌بن.

سه‌ره‌تا له‌ كاتی بریندارییه‌كه‌ی پزیشكه‌كانی حزب دكتور دڵشادو نه‌جمه‌دین هه‌ورامی زۆر هه‌وڵیان له‌ گه‌ڵ هاورێ حه‌مه‌ سه‌عیددا بۆ چاره‌سه‌ری برێنه‌كه‌ی و، هاوری نه‌جمه‌دین چوو له‌ ناوچه‌ی هه‌ورامانی رۆژهه‌ڵات (جه‌راحی) كورده‌واری هێناو، ئه‌ویش قاچی ئه‌گرێته‌وه‌و، ماوه‌ی سێ مانگ له‌ بن ئه‌شكه‌وتێك له‌ چیاكانی نه‌وسوودو هه‌ورامان ئه‌مێنێته‌وه‌و، هاورێیانی پێشمه‌رگه‌ یارمه‌تی ئه‌ده‌ن، پاشان حزب بۆ چاره‌سه‌ری ئه‌ینێرێت بۆ ئێران و دواتر بۆ سوریاو له‌وێشه‌وه‌ بۆ یه‌كێتی سۆڤێتی جاران و، له‌ پاش تیمارو چاره‌سه‌ری‌ له‌ ساڵی 1982 گه‌رایه‌وه‌ بۆ كوردستان و، هه‌رچه‌نده‌ كه‌می باشبوو بوو زۆرجار هه‌ستی به‌ ئازار ئه‌كردو، له‌ باره‌گاكانی حزب له‌ شاخی سورێن و كه‌ره‌جاڵ مایه‌وه‌و، له‌ دواییدا له‌ به‌تالیۆنی 15 ی قه‌ره‌داغ جێگیر بوو.
هاورێ حه‌مه‌ سه‌عید په‌یوه‌ندی كۆمه‌ڵایه‌تی له‌ ناو دانیشتوانی گونده‌كان هه‌بوو، له‌لایه‌ن هاورێیان و خه‌ڵكه‌وه‌ زۆر خۆشه‌ویست بوو، شاره‌زاییه‌كی باشی له‌ بواری ئێداری و سه‌ربازی هه‌بوو، له‌ ژیانی پێشمه‌ركایه‌تیدا ئامر مه‌فره‌زه‌و جێگری سه‌رپه‌ل و سه‌رپه‌ل بووه‌و، مێژوو شاهیدی ئه‌وه‌یه‌ هاورێ حه‌مه‌ سه‌عیدو شه‌هید مه‌جید دوكانی و چه‌ند هاورێیه‌كی تر رۆڵی به‌رچاویان هه‌بووه‌ له‌ نه‌خشه‌دانان و گرتنی شاری قه‌ره‌داغ.

حه‌مه‌ سه‌عید له‌ ژیانی پێشمه‌رگایه‌تیدا دووجار به‌ سه‌ختی بریندار بووه‌، ساڵی 1980 له‌ بارگای حزب له‌ هێرتاوزی و له‌ ساڵی 1988 له‌ كیمیا بارانی سێوسێنان كه‌ له‌ گه‌ڵ چه‌ند هاورێیه‌كی تر چوو بوو بۆ یارمه‌تیدانانی خه‌ڵكی بریندارو هێنانیان بۆ نه‌خوشخانه‌ی مه‌ڵبه‌ندی سلێمانی و كه‌ركوكی حزب و، هه‌روه‌ها له‌ شه‌ره‌كانی ئه‌نفالی دووی قه‌ره‌داغ و سێی گه‌رمیان و، شانبه‌‌ شان له‌ گه‌ڵ پێشمه‌رگه‌كانی مه‌ڵبه‌ندی سلێمانی و كه‌ركوكی حزبی شیوعی به‌شدارییه‌كی كاریكه‌ری هه‌بووه‌و، هه‌روه‌ها له‌ بنكه‌كانی دۆڵه‌ كۆگاو قه‌ندیل و پاشبه‌رد له‌ ناوچه‌ی پێنجوین و شوێنه‌ سنووریه‌كانی تر درێژه‌ی به‌ پێشمه‌رگایه‌تی داوه‌و، به‌شداری راپه‌رینه‌ مه‌زنه‌كه‌ی ساڵی 1991 ی كردووه‌و، له‌ كۆتایی هه‌مان ساڵدا ژیانی هاوسه‌ركیری پێكهێناوه‌و خاوه‌نی كورێك و دوو كچه‌ به‌ ناوه‌كانی { سه‌فین و ساڤان و ئاسیا} و قوتابی زانكۆن و، زۆر بایه‌خ و گرنگی به‌ منداڵه‌كانی ئه‌داو، ئاواتی ئه‌وه‌ بوو خوێندن ته‌واو بكه‌ن و، هه‌موو كات ئه‌یوت حه‌زئه‌كه‌م منداڵه‌كانم له‌ خۆم پاشتر بن.

به‌ هۆی ئازارو سه‌ختی برینه‌كه‌یه‌وه‌ له‌ ساڵی 1996 دا له‌ رێكه‌ی چه‌ند هاورێیه‌كی‌ خۆی سه‌ردانی شاری به‌غدا ئه‌كات به‌ مه‌به‌ستی چاره‌سه‌ركردن و، هه‌ر له‌ به‌غدا نه‌شتگه‌رییه‌كی قورسی بۆ ئه‌كرێت و، له‌ ساڵی 1998 روو له‌ ده‌ره‌وه‌ی وڵات ئه‌كات و، هاورێیه‌كی خۆی یارمه‌تی ئه‌دات و ئه‌گاته‌ وڵاتی ئه‌ڵمانیاو، ئه‌چێته‌ ماڵی چه‌ند خزم و دۆستان و، به‌ هۆی هیلاكی و ماندوبوونی رێگاوه‌ تووشی نه‌خۆشی ئه‌بێت و ته‌ندروستی تێكئه‌چێت و، له‌ خه‌سه‌خانه‌ ئه‌یخه‌وێنن و نه‌شته‌رگه‌ری بۆ ئه‌كه‌ن و، دۆستان و خزمان سه‌رداری ئه‌كه‌ن و یاره‌مه‌تی ئه‌ده‌ن و، ماوه‌ی ساڵێك له‌ ئه‌ڵمانیا ئه‌مێنێته‌وه‌و هیچی بۆ ناكه‌ن و، دواجار روو له‌ وڵاتی نه‌رویج ئه‌كات و، له‌وێ باری ته‌ندروستی خراپ ئه‌بێت و، دووجار نه‌شته‌رگه‌ری بۆ ئه‌كرێت بۆ قاچی و پشتی و، ماوه‌ی ده‌ ساڵ له‌ وڵاتی نه‌رویج ئه‌مێنێته‌وه‌و، زوربه‌ی كاته‌كانی به‌ ئازارو چاره‌سه‌ری به‌ سه‌ر ئه‌بات و، ئه‌و ماوه‌ی ده‌ ساڵه‌ له‌وێ ئه‌بێت به‌رێزان له‌ دۆست و خزمان به‌باشی یارمه‌تی ئه‌ده‌ن و، هاورێ حه‌مه‌ سه‌عید هه‌میشه‌ ناویانی به‌ چاكه‌و پیاوه‌تی ئه‌بردو ئه‌یوت من قه‌رزای ئه‌و خۆشه‌ویستانه‌م.
له‌ ساڵی 2010 ئه‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ كوردستان و به‌ هۆی به‌رده‌وامی خه‌بات و دانه‌برانی له‌ پێشمه‌رگایه‌تی دووجار میدالیه‌ی رێزلێنانی پێئه‌بخشرێت له‌ ساڵی 2015 له‌ لایه‌ن كۆمه‌ڵه‌ی پێشمه‌رگه‌ دێرینه‌كانی حزبی شیوعی كوردستان و له‌ ساڵی 2017 له‌لایه‌ن كۆمه‌ڵه‌ی پێشمه‌رگه‌ دێرینه‌كانی كوردستانه‌وه‌و، هه‌تا ئه‌و رۆژه‌ی ماڵئاویی لێكردین به‌شێكی جه‌سته‌ی شوێنه‌واری سوتاندنی كیمیاوی پێوه‌ مابوو. هاوری حه‌مه‌ سه‌عید زوربه‌ی ژیانی به‌ نه‌هامه‌تی و هه‌ژاری و برینداری به‌ سه‌ربردو، ته‌نها خانه‌نشینی وه‌ك پێشمه‌رگه‌یه‌ك بۆكراوه‌و، خانه‌نشینی كه‌مئه‌ندامی سه‌نگه‌ری بۆنه‌كراوه‌و، سه‌ره‌رای ئه‌وه‌ی دووجار بریندار بووه‌و، له‌ ساڵی 2012 وه‌ هه‌موو به‌ڵگه‌و مه‌عامه‌لاتی كردووه‌ به‌ڵام تائێستا خانه‌نشینی كه‌مئه‌ندامی بۆنه‌كراوه‌و وه‌ڵامنه‌دراوه‌ته‌وه‌‌.

هاورێ حه‌مه‌ سه‌عید كه‌سێكی به‌وه‌فا بوو، به‌رده‌وام ئه‌وانه‌ی لێیانئه‌قوما یارمه‌تی ئه‌دان و، زۆر به‌ داخه‌وه‌ له‌ رۆژی 1/6/2017 له‌كاتی گه‌رانه‌وه‌ی له‌ گه‌ڵ هاورێیان له‌ مه‌راسیمی به‌ خاكسپاردنی هاورێ عه‌زیز محه‌مه‌د له‌ هه‌ولێر به‌ رووداوێكی نه‌خوازراو گیانی له‌ ده‌ستداو، هاورێ ئه‌و كه‌سه‌ بوو ته‌مه‌نی خۆی له‌ پێناو پێشمه‌رگایه‌تی و به‌رگریكردن له‌ گه‌ل و نێشتمان و چینی زه‌حمه‌تكێش به‌ سه‌ربرد، هاورییه‌ك حێی متمانه‌و بۆنی ساده‌یی وخاكێتی لێئه‌هات.
هه‌زاران سڵاو له گیانی پاكی هاورێی كۆچكردوو هه‌موو شه‌هیدانی رێگای رزگاری نیشتمان.‌

كۆمه‌ڵه‌ی پێشمه‌رگه‌ دێرینه‌كان
حزبی شیوعی كوردستان
21/7/2017