گومانی تێدا نییە، ئێران لە دێرزەمانی مێژووە تاکو ئەمڕۆ بە جۆرێ لە جۆرەکان چوارچێوەی جیۆپۆلیتیکیەکەی خۆی پاراستووە و وەک ناوەندێک بۆ گەمە سیاسییەکانی خۆی لە ناوچەکە بەتایبەتی و دونیا بە گشتی. هەر ئەمەشە کە درێژەی هەیە و بەرگەی ئەم هەموو هێرشە سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتییانەی گرتووە کە ڕووبەڕووی دەبنێتەوە. ئێرانییەکان لە سەردەمی داگیرکردنی ڕاستەوخۆی یۆناندا بە تایبەت شارە دەوڵەتی ئەسینا دەرسیان وەرگرتووە و خۆیان لە داگیرکردن و حوکمی ڕاستەوخۆی وڵاتان و نەتەوەکان پاراستووە تا ئەمڕۆش هەمان سیاسەت پەیڕەو دەکەن، بە تایبەت دوای شۆڕشی جمهوری ئیسلامی ئێران ئەم جۆرە لە سیاستە زیاتر کاری پێ کراوە ئەمە وەک لە فەلەستین، لوبنان-ئەفغانستان، پاکستان، بەحرەین، ئیمارات تا دەگاتە عێراق و سوریا. سەیر لەوەیە زۆر جار ئێران وەک پانشیعیزم ئیدارە و کۆنتڕۆڵی جوڵانەوە ئیسلامییە سونیەکنشیان کردووە لەبەرژەوەندی خۆی بەکاری هێناون.

ئەگەر بیرێک لە کوردستان بە گشتی و باشووری کوردستان بە تایبەت بکەینەوە ئەم سیاسەتە پڕمەترسیدارەی ئێرانیەکانمان بۆ دەردەکەوێت.
گەر سەیری چەند نموزەجێک لە سیاسەتی ئێرانییەکان لە سەر کوردستان بکەین بۆمان بەدیار دەکەوێت کە لە ڕێگەی سیاسەتێکی زۆر هێمن و ئارامەوە توانیویانە کورد بە پارچەپارچەیی و دژبەیەک ئاراستە بکەن کە دوورمەودا کورد نەتوانێ لە بچوکترین دەرفەت و حاڵەتدا ببێتە خەتەر بەسەر ستراتیژی ئەمنی قەمی ئێرانیدا. بۆ نمونە:-

１- ئێرانیەکان بەر لە ۳۱ی ئاب هێزی کەمیان بۆ لێدانی حزبی دیموکراتی ئێران لە کۆیە هێنا. سەیر لەوەیە ئەم هێزە کەمە لە هاتن و چووندا بە هەردوو ناوچەی یەکێتی پارتیدا گوزەریان کرد. ئەم هێزە هیچ کاریگەری نەبوو بۆ لێدانی حیزبی دیمۆکراتی ئێران هەموو کەس ئەوەی ئەزانی، ئەبێ ئەم هێزە بۆ هاتبێت؟؟
ئەم هێزە لە بنجینەدا زەنگی ڕێکەوتنی تەواوی ۳۱ی ئاب بوو وەزعی پارتی بەرەو خراپی چوو پاش فشاری ی.ن.ک و پەکەکە، ئەمە وای کرد پارتی ڕێکەوتنەکە لەگەڵ حوکومەتی عێراق بە سەرپەرشتیاری ڕاستەوخۆی ئێرانیەکان بخرێتە بواری جێبەجێکردنەوە. هەر لە شەوی هێرشەکەی بەعس (صدام) و پارتی بۆ هەولێر لیژنەیەکی باڵای ئێرانی لەسەری ڕەش چاودێرو سەرپەرشتیار بوون. سەحبی (ی.ن.ک) لە سلێمانی ئێرانیەکان نیگەران بوون (چونکە ئەمە ویستی ئێرانیەکان نەبوو) بۆیە هاوکاری زۆری (ی ن ک)یان کرد کە بگەڕێنەوە. سەیر لەوەیە کاتێ (ی ن ک) نزیک بویەوە لە هەولێر ئیرانیەکان پێشی بەعسیەکان ڕێگرییان لێ کردن و دیگەڵە دوا سنوور بوو کە دانرا. لەم ڕۆژەوە ئەم دوو زۆنە (سەوز و زەرد) بوە ئەمری واقیع کە ئەندازیارەکەی ئێرانیەکان بوون.

２- کە گۆڕان دروست بو هەرگیز ئێرانیەکان ئیعترافیان بە گۆڕان نەکردوە تا ئێستا. وە هەردەم تەهدیدی گۆڕانیان کردووە، کە تێکچونی تەوازونی هێز لە نێوانی ئەم دوو زۆنە هێڵی سوورە. تەنانەت لە هەڵبژاردنەکاندا بە تەزویر پشتیوانیی دەیان هەزار دەنگیان بۆ (ی ن ک) مسۆگەر کرد، تەنانەت لە کۆچی کاک نەوشیروانیشدا سەرەخۆشیان لە مام جەلال کرد. ئەمە مانای وایە کە ئێستایش ئێرانیەکان گۆڕان وەک بەشێک لە (ی ن ک) دەبینن وە هەوڵی جددیش دەدەن بۆ یەکگرتنەوەی ئەم دوو هێزە لە چووارچێوەی کەلتوری ئیستای (ی ن ک)دا.

３- لە ڕێکەوتنی گۆڕان و (ی ن ک)دا سەرەتا وایان دەرخست کە ئێرانیەکان پشتیوانن بەڵام دواجار ڕاکێشانی سەرکردایەتی باڵای پارتی بۆ ئێران و مانەوەیان سێ شەو و سێ ڕۆژ لە تاران و سەردانی مسعود بۆ بەغداد و بینینی تەنیایی مەسعو بە سەرانی عێراق خوێندنەوەکەمان ئەوەمان پێ دەڵێت کە ئێرانیەکان بە هاوکاری پارتی (ناوەندی بڕیاریان) بە ئاگاداری بنەماڵەی تاڵەبانی دروست کردوە کە ئامانج لێی تەجمیدکردنی ڕێکەوتنەکە بوو. چونکە ئەم ڕێکەوتنە تەوازنی هێزی بە تەواوی لە باشووری کوردستان دەگۆڕێ کە ئەمە بێ شک لە ڕووی ستراتیژی ئەمنی قەومی ئێرانیەوە قبوڵکراو نەبوە و بگرە خەتەریش بو، هەر بۆیە دەبینین لە دواساتی سەردانی شاندێکی باڵای (ی ن ک) بۆ ئێران هەردوو باڵەکەی ی ن ک لەگەڵ یەک کۆدەبنەوە، لێرە هەم ڕێکەوتنەکە لە ڕووی عەمەلیەوە کۆتایی پێ دێ وە هەم بەرهەمیش وەک کەسێکی قبوڵ نەکراو چ لە لایەن ئێرانییەکان وە چ لە لایەن بنەماڵەی تاڵەبانی و تەنانەت کۆسرەت ڕەسوڵیش دەخرێتە دەرەوەی بازنەکە. وە ئیستاش لەڕێگەی بە قەولی خۆیان میانڕەوەکانی ئێو گۆڕانیشەوە لە سەر خەتن کەلەسەرێکەوە گۆڕان لەگەڵ ی ن ک یەکبگرێتەوە لەسەرەکەی ترەوە لەگەڵ ئەوانی تردا جیاوازیەکانی نەهێڵن یان کەم بکرێتەوە.

４- لە ڕۆژئاوای کوردستان کاتێ مەشهدی سیاسی لەوێ سەرنجی دونیا بۆ خۆی کێش دەکا و لەسەر ئەرزی واقیع دا تاکە هـێزی کاریگەر و توکمە خۆی نمایش دەکات، ئیتر ئیرانیەکان زیاتر لە تورکەکان و ئەسەدیەکان ترسیان بۆ دروست دەبێت بۆیە ئێران هەر زوو لەگەڵ تورکە دوژمنە دێرینەکەیانا بە هاوکاری ڕوس و ئەسەدیەکان پێشنیاری لەتکردنی ڕۆژئاوا دەکات بۆ تورکەکان لە ناوچەی جەرابلس و بگرە تەجریدکردنی ناوچەکە لە کورد. کە بەم سیاسەتە بە شێوەیەک لە شێوەکان دروستکردنی هەمان (دوو زۆنە، سەوز و زەردەکە) لەوێدا وە ئێستاش لە چەندین لاوە هەوڵی جددی دەدەن کە نائارامی بە هاوکاری (پارتی) لە هەردوو بەشەکەی ڕۆژئاوادا دروست بکەن. خۆ ئەگەر ئەم دوولەتیە یان دووبەشیە ڕووی نەدابا بە دڵنیاییەوە ئێستا ئەگەر نەیشگەیشتنایە سەر دەریا ئەوا هەنگاوی زۆر گەورەشیان بڕیبوو. لە هەموو ئەم گەمە سیاسیە خەتەر و قێزەونەی دژبەکورد ئەوە (پارتی) تاکە هێزی بەکارهاتووە بە دەست ئێران و داگیرکەرانی تردا بۆ مەرامی داگیرکەران و لەبەینبردنی خەونی کوردیدا.

５- ئێران ئیمڕۆ لەبەردەم هەرەشەی ترەمپ و ئەمریکایە، لە کاتێکدا سوریا وەک دەوڵەت نەماوە وە عێراقیش بە هەمان شێوە لەوپەڕی بێهێزی و شلوقی دایە .. وە تورکیا لەبەردەم تەحەدیاتی زۆر گەورەدایە. حکومەتی ئاکەپە هیچ دۆستێکی لە ناوخۆ و دەرەوەدا نەماوە، بگرە هەمووی کردوون بە دوژمنی خۆی، تاکە دۆستی لە ئێستادا ئێرانە کە دوژمنە مێژووییەکەی خۆیەتی. ئێران بە عەبادی مورتاح نیە هەوڵی هێنانەوەی مالیکی دەدرێت، لە کاتێکدا ناوچەکە لەبەردەم گۆڕانکاریەکی گەورەدایە تەنانەت ڕەنگبێ یان ئەگەری زۆر هەیە جوگرافیای سیاسی ناوچەکە گۆڕانکاری تێبکەوێت.

ئێران جگە لەم هەموو فشارە ئابووری و سیاسیەی لە سەریەتی، هەموو هەوڵێکی ئەوەیە جەبهەی شەڕەکان بۆ ڕوبەڕوبوونەوەی ئەمریکا و ڕۆژئاوا لە دەرەوەی سنووری خۆی بەهێز بکات وەک هەمان تەجروبەی سوریا و عێراق و لوبنان و یەمەن، هتد. یەکێک لەم بەجهانە باشور و ڕۆژئاوای کوردستانە وە ئەگەر ڕۆڵی ئێران لە باشوور وەرگرین بەتایبەت کە ئێستا (بەلبەلەی) ڕێفراندۆم زۆر زەق بووەتەوە، ئێرانیەکان وا نیشان دەدەن کە دژن وە تورکەکانیش هەڕەشەی لەشکرکێشی دەکەن.
ئەمە لە کاتێکدا هەرچی دۆستی کورد هەیە لە دەوڵەتە دوستەکان و ڕێکخراوە جیهانیەکان ڕۆشنبیران و کەسایەتیەکان تەنانەت ( یو ئێن)یش ئامۆژگاریماندەکەن کە ئەم فەوزا و بەلبەلەی ڕێفراندۆمە ڕابگرین و دوای بخەین تا کاتێکی گونجاو و لەبار. ئەگەرنا هەموو شتێک لە دەست دەدەین و پشتیوانیەکانیش نامێنن. کەچی پارتی و هاوائاوازەکانی (ئسرار) دەکەن وە تورکیاش سەرباری هەڕەشەی لەشکرکێشی بە پێی مەعلوماتەکان بێدەنگە و بەشێکە لە پلانگێڕییەکە.

ئێرانیەکان وا خۆیان نیشان دەدەن کە زۆر ناڕەحەتن لەمەڕ پرسی ڕێفراندۆمدا لە کاتێکدا خودی ئێرانیەکان لە هەموو کەس و لایەنێک شارەزای زیاتری پارتین بەقەوڵی خۆیان (پارتی پەروەدەی خۆیانە)، ئەوان چآک ئەوە دەزانن کە پارتی هەرگیز کار بۆ دەوڵەتی کوردی ناکات بەڵکو بگرە باوەڕیشی پێی نیە تەنانەت ئەمە لای خەڵکی کوردستانیش ڕوونە کە پارتی بۆ بەرژەوەندی حیزبی و کەسی و بنەماڵەیی وە بۆ ڕزگاربوون لەم هەموو کێشەیەی تێی کەوتووە پەنای بۆ (ئەحساسی قەومی) بردووە. ئێرانیەکان لە هەموو لایەک زیاتر ئاگاداری ئەم حەقیقەتەن، ئەی کەواتە ئێرانیەکان بۆ وا خۆیان سەخڵەت نیشان داوە؟؟ هەروەک چۆن لە ۳۱ی ئابدا بارزانی و پارتی خەریک بوو لەناو بچن ئێرانیەکان بە هانایانەوە هاتن بە هەمان شێوە ئیستاش درکیان بەوە کردووە کە پارتی و بنەماڵەی مەسعود بارزانی لە وەزعێکی خراپدان هەر بۆیە یەکێک لە ئامانجەکانی ئێرانیەکان ڕزگارکردنی ئەوانە. چونکە بێ ئەوان ئاسان نیە گەمەکردن بە چارەنووسی کورد.

ئەگەر گریمان ڕێفراندۆم کرا دەرهاویشتەکانی چین؟؟ وە باشوری کوردستان لەم کەشەی ئێستای چی بەسەر دێت؟؟ ئەوەی ڕوونە دروست بوونی دوو بەرەی دژبەیەک تا ئاستی تەخوینکردنی یەکتر و چآندنی تۆوی حقد و دوژمنایەتیە، کە ئاسەوارەکانی تا چەندین ساڵی تر بەردەوام دەبێت. لە لایەکیتر هەموو ئاماژەکان ئەوەمان پێ دەڵێن، کە کوردستان دابەشبونێکی خەتەرناک بەخۆیەوە دەبینێت:
ا- کەرکوک و مادەی ۱٤٠ بە عەمەلی دەبنەوە بەشێک لە عێراق.
ب- هەولێر و بادینان قوبرسێکی تر دەبن بۆ تورکیا تەنانەت ئێرانیەکانیش دەکرێتە سەرەنێزەیەک دژ بە پێشکەوتنەکانی ڕۆژئاوا.
ج- سلێمانی (هەتیو) دەمێنێتەوە لەم نێوەندەدا بەبێ هیچ کاریگەری و قورساییەک لانی کەم بۆ ماوەیەک.
وە هەتا لە حاڵەتی بەڵێشدا بۆ هەمووی چی ڕوو دەدات؟؟ برسیەتی و شەڕوکوشتار هەمان ژینگەی (سوماڵ) بەڵام بی اعترافی دەولی.
دروستبوونی ژینگەیەکی سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی لەم چەشنە لە باشووری کوردستان لە قازانجی کێدایە؟؟ تۆ بڵێی ئەمنی قەومی ئێرانی لەم جۆرە دەرئەنجامە سوودمەند نەبێ؟؟ ئایا ئێرانیەکان کوردستانێکی لەم چەشنە بە قازانج دەبینن یان کوردستانێکی یەکگرتوو، وە پشتیوان بە دەوڵەتە گەورەکانی جهیانی لە نزیک سنووری خۆی؟؟
هێمنی و ئارامی ئێرانیەکان وەکو (دەریایەکی مەند و سامناک) وایە، دەبێت لەوپەڕی ئارامییان ووریای خەتەرناکترین هەوڵی دوژمنکارانەیان بین

حەمەد ئەمین عەبدوڵا

بۆ خوێندنەوەی ئەم بابەتە بە پیدی ئێف کلیکی ئێرەبکەن …..

بێ گومان باسكردن‌و شیكردنەوەی هۆ یان هۆكارەكانی لەم ساتەوەختە هەرە ناسكەی هەرێمی كوردستان‌و بەگشتی ناوچەكە پێیدا تێپەڕ دەبێت، باسێكی هێند ساكار نییە مرۆڤ بتوانێت لە چەند خاڵدا شیكاری بۆ بكات‌و لەدڵی ئەو شیكارییەش وڵامێكی تەواوی لێهەڵبهێنجێت. بەڵام هەر كەسەو بە پێی لێكدانەوەی خۆیی‌و خوێندنەوەكانی لەسەر دۆخی وڵاتانی هاوشێوەی وەك ئێمە‌و بەگشتی مێژووی سیاسی‌و بەرپرسایەتی ئەخلاقی تاك لە هەمبەر رووداوێكی چارەنووسسازی لەو چەشنە پێویست كەمتەر خەم نەبێت‌و بەپێی توانا هەوڵەكانی بۆ بەرچاوروونی زیاتری ئەم چەمكە گرنگە بخاتە بەردەم.
لێرەدا بەكورتی ئاماژە بەچەند خاڵ لەو بارەوە دەكەم. بەرای من لە ئێستاكەدا دووهۆكاری گرنگ پێویسته بۆ سەركەوتنی ریفراندۆم یان بەبێ ریفراندۆم دەوڵەتی سەربەخۆ راگەیەنرێ ئەویش: هۆكاری دەرەكی و ناوەكییە.

گەر نەتەوە یەكگرتووەكان سەرپەرشتی ریفراندۆم بكەن، بێگومان ئەنجامەكەی شەرعی دەبێت و عێراق ناچارە پابەندی ئەنجامەکەی بێت. جا گەر هەزارانی وەكوو مالكی و شاسوار عەبدولواحید… یان ئۆپۆزیسیۆن ..هتد دژایەتی بكەن.
گەر یەكڕیزی و یەك هەڵوێستی و ئیرادەی بەهێز بوونی هەبێت‌و بگرە گەر وڵاتانی داگیركەریش دژایەتیشی بكەن، ریفراندۆم یان بەبێ ریفراندۆم كوردستان هەردەبێت بە دەوڵەت. چوونكە وڵاتانی ئەوروپی و ئەمریكاش پاڵپشتمان دەبن وەك چۆن دوای راپەڕین پەرلەمان دروستكرا لەگەڵ ئەوەی وڵاتە داگیركەرەكان رازینەبوون‌و لەگەڵ ئەوەش ئەو ئەزموونە توانی لەوسەردەمەدا سەركەوتن بەدەست بهێنێت. ئەوروپاو ئەمریكا هەموو شانازیان بەكوردەوە دەكرد. چوونكە بیانییەكان رێز لە ویستی یەكڕیزی خەڵك دەگرن.

پاش دروستكردنی حكومەتی خۆجێی و پەرلەمانی کوردستان، سەدام سنوریی لە هەرێم داخست، سێ مانگ هیچ كەسێك مووچەی وەرنەگرت، بەڵام كەسیش خەتاكەی نەدەخستە پاڵ یەكییەتی، پارتی یان خود پەرلەمان، هۆی ئەوەش ئەو یەكڕیزییە بوو كە لەو سەردەمەدا لە ئارادا بوو. بەڵام ئەم ریفراندۆمە کە لە رۆژی 25 ئەیلولی ئەمساڵدا ئەنجامدەدرێت، نە بارودۆخی دەرەكی و نە بارودۆخی ناوەكی لەپشت نیە. تەنها بۆ پەردەپۆشكردنی قەیرانی سیاسی و ئابوریە.

لەدوای روخانی بەعس سەرکردەکانی کورد عێراقی هەڵوەشاوەیان دروستكرد. لەدوای سەدام عێراق نە سوپاو نە حكومەتی نەمابوو. بەڵام بارزانی و تاڵەبانی لە پێناوی پارەو پۆست، دوڵەتی عێراقی ئەنفال و كیمیاویان دروستكرد. ئەو نوسەرو رۆشنبیرانەی ئەو كاتە كە هاواریان دەكرد. عێراق دروست مەكەن بەڵكوو بەداڕشتنەوەی گوتارێكی نوێی‌و لەسەر بنەمای یەكڕیزییەكی نیشتمان كوردستان دروستكەن، قەڵەم بەدەستەكانی ئەو دوو حزبه دەیانوت: ئەمانە خوێندنەوەیان بۆ ئەم بارودۆخە نیە و بە ئاژاوەگێڕیان وەسف دەكردن.
دەوڵەت درووستكردن بە واتای پاراستنی سەروەری خاك و خەڵك. لە كوێی ئەم دونیایە دزو گەندەڵ و مافییایە توانیوێتی سەروەری بۆ خەڵك بهێنێت؟؟؟ تاوەكوو لەكوردستان دزو گەندەڵ و مافیا سەروەری و سەربەزی بۆ خەڵك بهێنێت؟؟؟

دیویکی دوورتری
کو‌ردستان وده‌وڵه‌تێکی سه‌ربه‌خۆ
ئێران وعیراق و سوریا و تورکیا و
کولتورو په‌روه‌رده‌ی ده‌سه‌ڵاته‌کانیان.

‌له‌شاری که‌رکوک له‌ گه‌ڕکێکی زۆر هه‌ژارو ساده‌ و وه‌فاداره‌وه‌ فێری هه‌ستی ئه‌وه‌ کراین به‌ خاک و خۆڵه‌که‌ی ماڵ دروست بکه‌ین و به‌ قوڕه‌که‌ی (قوڕێکی تایبه‌تی هه‌بوو له‌ گرد و شاخه‌کانه‌وه‌ ده‌مان هێنایه‌وه، ته‌نها له‌و شوێنه‌ هه‌بوو، پێیان ده‌گووت (قوڕی مه‌لا خانه) ، ئه‌و خۆڵه‌ ،که‌ ئاوت پێدا ده‌کرد ده‌بوو به‌ قوڕێک و ره‌نگی جۆراو جۆری لێ ده‌رده‌چوو،) ئه‌و ماڵه‌ی دروستمان کردووه، حه‌زمان له‌ هه‌رچی بووایه‌ لێمان دروست ده‌کرد و ماڵه‌که‌مان پێ ده‌ڕازانده‌وه‌. ئه‌و ماڵه‌شیان روخاندو گونده‌‌کانمانیان سووتاند و ده‌ربه‌ده‌ر کراین و ماڵه‌کانمان به‌ سه‌ر عه‌ره‌به ‌ هاورده‌کانی به‌سره‌ و رومادی وعیماره‌دا دابه‌ش کرد و تاکو ئێستاش شاره‌که‌ی خۆمان به‌ کوردستان ره‌وا نابینن. وێنه‌ی دوو شت تاکو ئێستا له ‌هزرمدا ماوه‌ به‌ زیندووی.
وێنه‌ی یه‌که‌م: جگه‌ له‌ دوژمنه‌کانمان، هه‌ر له و سه‌ر ده‌می منداڵیه‌وه‌ که‌سێک له‌ ناوخۆمانداسه‌ری هه‌ڵده‌داو هه‌موو ئه‌و خانووه‌ی، که‌ دروستمان کردووه ‌ده ی‌روخاند. وێنه‌ی دووهه‌م: وێنه‌ی ئه‌و خه‌ونه‌ی منداڵیه‌، که‌‌ هه‌ر له‌و خاک و خؤله‌ی خودی کوردستان ماڵێکی سه‌ربه‌ خۆی کوردستان بنیات بنێین.

بۆیه‌ هه‌میشه‌ فێرکراین و حه‌سره‌تمان ئه‌وه‌ بوو ببین به‌ خاوه‌نی ماڵی خۆمان، ته‌نها له‌ به‌ر ناسنامه‌ی کوردبوونمان خاکه‌کامانیان ڵی زه‌وت کردبوو ، به‌ خاکی کوردستانیان نه‌ده‌زانی. بۆیه‌ هه‌میشه‌ خه‌ونمان به‌ ماڵێکه‌وه‌ ده‌بینی ،که‌ بڵێن ، ئه‌مه ماڵی خۆمانه‌ و خاکی خۆمانه‌ و ئه‌مه‌ ناسنامه‌ی خۆمانه‌.
له‌ پێناوی ئه‌و حه‌سره‌ته‌ دا بوو باوک و مام دۆست و یادگاریه‌کانمانیان لێ زه‌وت کردین، ‌بۆیه‌ ئه‌و حه‌سره‌ت و خه‌ونه‌ی ،که‌ من له‌ منداڵیه‌وه‌ له‌ گه‌ل خۆمدا هه‌ڵم گرتووه‌ بۆ ماڵیک و ده‌ڵه‌تیکی سه‌ربه‌خۆ، که‌ تێیدا سیسته‌م و پسپۆری و زانست و ئازادی تیدا جێگای شانازی هه‌موومان بێت.

کاتێ ئێران له‌ رابووردوو و ئێستادا دژی سه‌ربه‌خۆیی و ده‌وڵه‌تی کوردستانه‌ و تورکیاو سوریاش به‌ هه‌مان شێوه‌، عیراق به‌ په‌رله‌مه‌نتاری کوردو سه‌رۆکی عیراقی کورده‌وه‌ هێشتا نه‌ک هه‌ر دژیه‌تی، به‌ڵکو به‌ حه‌نان فه تڵاوی نوێنه‌ریه‌وه به‌ خاک و گه‌ل و تاکمانه‌ و‌ه‌ ئیهانه ده‌کرێن، ئه‌گه‌ر بڵێین ده‌مانه‌وێت ببین به‌ خاوه‌ن ده‌وڵه‌تێکی سه‌ربه‌خۆ و ناویی بنێن ده‌وڵه‌تی کوردستان. پێویسته‌ به‌ هه‌موو تاک وکۆمه‌ڵ ولایه‌نه‌ سیاسی و مه‌ده‌نی و فه‌رهه‌نگیه‌وه‌ داخوازی یه‌ک رێزی ره‌های
نیوان هه‌موو لایه‌نه‌ سیاسی و حزبی و کۆمه‌ڵگای مه‌ده‌نی و تاک و گه‌ل بکه‌ین، بۆ دروست کردنی ده‌وڵه‌تێکی سه‌ربه‌خۆ. ئه‌مه‌ له‌ده‌ره‌وه‌ی هه‌موو ئیدۆلۆژیه‌کی حزبی ، ‌ده‌وڵه‌تی کوردستان موڵکی هه‌موو خه‌ڵکه‌ وخه‌ونی هه‌موومانه‌ به‌گشتی. زانست و ئه‌زموون سه‌لماندویانه‌ گه‌ر ‌هێزی گه‌ل یه‌کگرتوو بێت، ئه‌وا به‌هێزترین باوه‌ڕی پۆڵاینه‌ بۆ سه‌ر که‌وتن و ده‌توانێت ئامانجی زۆر گه‌و‌ره‌و به‌نرخ به‌ده‌ست ‌بهێنێت‌.
ئه‌مه‌ رای خودی خۆمه‌ وهیچ مانای ئه‌وه‌ نیه‌ و ناگه‌یه‌نێت ، ،که‌ من چاوپۆشی له‌ بارودۆخی ئه‌مرۆی کوردستان بکه‌م و له‌ ئاست ناڕه‌واتییه‌کاندا چاو داخه‌م، نه‌خێر؟ سه‌ره‌رای ژماره‌یه‌کی نا‌ره‌زایی زۆرم له‌ ده‌سه‌ڵاتی حوکومداری کوردی ئه‌مرۆ هه‌یه‌، له‌گه‌ل داخوازی یه‌ک رێزی هه‌موو لایه‌نی سیاسی ومه‌ده‌نی و که‌سایه‌تی جۆراو جۆری کوردستان و خه‌ڵکی ده‌روه‌و ناوه‌وه‌ی کوردستانم، به‌ ده‌نگی خه ڵک سه‌ربه‌خۆی ده‌وڵه‌تی کوردستان به‌ ره‌وا و حه‌قی گه‌له‌که‌م ده‌بینیم.
زه‌رده‌شتی حه‌کیم، که‌ زۆربه‌ی ووڵاتانی ئه‌وروپی بۆ پێشکه‌وتنی ووڵاته‌که‌یان سوودیان له‌ حیکمه‌ته‌که‌ی وه‌رگرت، ده‌ڵێت: هه‌موو مرۆڤێک مه‌ خلوقی سروشته‌ و هه‌موو له‌حزیه‌ک ئازادی هه‌ڵبژاردنی له‌ نیوان هێزی باشه‌ و خراپه‌دا هه‌یه‌، به‌و بڕیاره‌ ‌ نه‌ک ته‌نها ‌بڕیار له‌سه‌رچاره‌نووسی خۆی ده‌دات ، به‌ڵکو بۆ جیهانیش .

له‌ هه‌مان کاتدا له‌ کتێبه‌ پیرۆزه‌که‌ی و قاعده‌ ئالتوونیه‌که‌یدا ده‌ڵێت: گۆڕینی دوژمن به‌ دۆست: ‌ زانیاری و رۆشنبیری ببه‌خشه‌ به‌ دۆژمن به‌ زانایی، بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و‌ دوژمنه‌ بگۆری به‌دۆست.
وێنه‌ی دووهه‌م. خه‌ونێک له‌ سه‌فه‌ره‌کانی غوربه‌تیشدا لێم جیانه‌ده‌بوونه‌وه‌، له‌ ساڵی 2013 وه‌کو نوێنه‌ری کولتور ی شاری میونشنی پایته‌ختی ئه‌قلیمی به‌ڤاریا به‌ ده‌عوه‌تێک رۆیشتین بۆ شاری پریشتینای پایته‌ختی کۆسۆڤۆ . دوای ئه‌وه‌ی چاومان به‌ وه‌زاره‌ت وبه‌رێوه‌به‌رایه‌تی جۆراو جۆری به‌شی رۆسنبیری وکولتوریه‌کان که‌وت، له‌ نیو باسه‌کاندا باسی ئه‌وه‌یان کرد، که‌ کۆسۆڤۆ خۆی نزیکی دوو ملیۆن دانیشتوانی هه‌یه‌، به‌ڵام هێزی ده‌نگی خه‌ڵک و یه‌ک ده‌نگی گه‌ل تاکه‌ هێزی بنه‌ره‌تی بوو ،بۆ بوون به‌ده‌وڵه‌تێکی سه‌ربه‌خۆی کۆسۆڤۆ. یه‌که‌م ده‌وڵه‌تی دونیا که‌ دانی پێدا نا ئه‌فغانستان بوو، له‌ دوای ئه‌وه‌ ئه‌مریکاو ئه‌روپا. له‌ ناوه‌راستی شاری پریشتینای کۆسۆڤۆ شه‌یه‌ک هه‌یه‌ به‌ ئاسنی پؤلاینی پانی زۆر زۆر گه‌وره‌ نووسراوه‌. ئازادی. هه‌ر که‌سێکی میوان سه‌ردانی ئه‌م شاره‌ ده‌کات، شتێک ده‌نووسێت، من له‌ سه‌ر ئه‌و‌ ئاسنه‌ پۆڵاینه‌ نووسیم ( به‌ره‌و ده‌وڵه‌تی کوردستانێکی سه‌ربه‌خۆ) و له‌وێ و له‌نێو ده‌فه‌ری میوانداریه‌کانیاندا ئیستاش ده‌بینرێته‌وه‌.
هێزی گه‌ل له‌لای من ته‌نها هێزی باشوور نیه‌، به‌ڵکو هێزی خه‌بات وبه‌رخودانی باکوور وهێزی رۆژهه‌ڵات وهێزی رۆژئاوایه‌، به‌ هه‌موو شیوه‌یه‌کی خه‌باتی چه‌کداری ومه‌ده‌نیه‌وه‌ به‌ خه‌باتی ره‌وای گه‌لی کوردستان ده‌زانم.
بۆیه‌ به‌رزکردنه‌وه‌ی ده‌نگی سه‌ربه‌خۆبوون و ده‌وڵه‌تی کوردستان، ده‌نگێکه‌ بۆ باشووری ئه‌مرۆ و ئاسۆی ئاینده‌ی سه‌ربه‌خۆبوون وده‌وڵه‌تی کوردی له‌ باکوورو رۆژه‌هه‌لات و رۆژئاوی کوردستان. ده‌نگێکه‌ له‌لای من بۆ سنه‌و کرماشان و مه‌هاباد وبۆکان و قامیشلو و حه‌سه‌که‌و ئامه‌دو ماردین . ده‌نگم دژی سیاسه‌تی تاران و ئه‌نقه‌ره‌و دیمه‌شق و به‌غدایه‌.

کاتێک تاران وئه‌نقه‌ره‌و دیمه‌شق و به‌غداد و حه‌نان فه‌تڵاوی هاوار ده‌که‌ن و پێمان ده‌ڵێن: بڵێن نه‌خێر بۆ سه‌ربه‌خۆی وده‌وڵه‌تی کوردستان، من ده‌ڵێم:
به‌ڵی بۆ کوردستانیكی سه‌ربه‌خۆ و ده‌وڵه‌تێکی کوردستانی سه‌ربه‌خۆ.
ده‌ڵێم به‌ڵی بۆ کوردستانیكی سه‌ربه‌خۆی ئازاد و ‌وشیارکردنه‌وه‌ی تاکی هاووڵاتی کوردستان و به‌ره‌و سیسته‌مێکی ئازادو عه‌داله‌ت بۆ دابین کردنی به‌خته‌وه‌ری وخۆشی بۆ تاکی هاووڵاتیانی کوردستان به‌ په‌روه‌رده‌یه‌کی ته‌ندروست.
به‌ره‌و دروست کردنی ئه‌و ماڵه‌ ی که‌ به‌ خاک و خۆڵی کوردستان و به‌هێزی یه‌ک ریزی نیوان هه‌موو رێکخراو ناوه‌ندی سیاسی ومه‌ده‌نی و که‌سایتیه‌کان وحزبه‌کانی کوردستان، ده‌توانرێت ئه‌م ماڵه‌ به‌ پته‌وی دروست بکرێت به‌ قودره‌تی هێزی خه‌ڵکی و هێزی خه‌ڵکی له‌ هه‌موو هێزێکی دونیا جه‌سوورتره‌.
هه‌موو مرۆڤێک ئازده‌ له‌ ده‌ربڕینی ده‌نگی خۆی به‌ پێێ هۆشیاری و باوه‌ڕی خودی خۆی.

د.هاوڕی زه‌نگه‌نه‌.
2017 میونشن

لە سەرو بەندی هاتنە کایەوەی ڕیفراندۆم دا چەپێک کە خۆی لە ژێرپەردەی تاریکدا شاردبووە لە بەرانبەر کۆمۆیزمی کرێکاریدا ڕووی خۆی دەرخست وکەوتە لۆمە وتانەدان لە دەخالەتی چالاکوان وحیزبەکانی کۆمۆنیستی کرێکاری لەم ریفراندۆمەدا گوایا دەستیان شتوە لە سۆشیالیزم وبوونەتە ناسیۆنالیزم ولەوەش خراپتر بوونەتە پاشکۆی پارتی و بارزانی .
ئەگەر سەرنجێک لە نوسین وکۆمێنتەکانی ئەم چەپە بدەی زۆربەیان بە زمانێک کە پڕیەتی لە ووشەی ئینگلیزی وە بە زمانێکی زۆر قورس وشک وئاڵۆزدەنووسن وترش خوێ ی ئەکەن بەسەر بۆچونەکانیان کە دەکرا خۆیان لەوە بپارێزن و بە زمانێک بنوسن زۆربەی خەڵک لێ ی تێ گەیشتبا ئەم کارەیان بۆیە نەکرد چونکە پێ یان وایە بەم شێوەیە دەتوانن بیسەلمێنن زیاتر لە مارکسیزم و کۆمۆنیزم گەیشتوون .

زۆرێک لەم چەپە پێ ی وایە کۆمۆنیستەکان کاریان بە سەر مەسەلەی میللیەوە نیە وئەوە کاری بورژوازیە لە پێناو بازاڕو سەرمایەگوزاریدا دەیەوێ دەوڵەتی سەربەخۆی قەومی دروست بکات واتە ڕێک وەک ئەو سەردەمە پێناسەی بۆرژوازی دەکەن کە تازە قۆناخی فیوداڵی تەواو بووە لە ئەوروپا وەک ئەو سەردمەیە کە ‌‌هێشتا سەردەمی مانیفاکۆتەرە یە وبۆرژوازی قەومی پێویستی بە بازاڕە بۆ ساخ کردنەوەی کاڵاکانی .
ئەم لێکدانەوە ووشک و مردووە هیچ پەیوەندیەکی بە مارکسیزمە نیە چونکە هەلومەرجی ئەمڕۆی سەرمایەداری هەلومەرجی قۆناخی ئیمپریالیستیە کە دوا قۆناخی سەرمایەداریە . پێک هێنانی دە وڵەت تەنها لە پێناو بازاردا نیە بەڵکو دەکرێ دەوڵەت دروست کردن بۆ خۆشتر کردن وئازاد بوونی خەڵکێک بێت کە گەورە ترین کێشەی تووش هاتبێ بە هۆی بێ دەوڵەتیەوە . خۆ ئەگە ر بە پێ ی پێناسەی ئەم چەپە بێت بۆ دەوڵەت ئەوا نەدەبوو مارکس باسی دەوڵەتی پرۆلیتاریاشی کردبا. من باوەڕی تەواوم هەیە کە دەوڵەت خۆی دەزگایە کە بۆ سەرکوت کردن چینیک لە چینیکی تر هەر دەبێت بپوکێتەوە بەڵام خۆ ئینسان هەر کێشەی چیانیەتی نیە زۆر کێشەی تریشی هەیە کە سەرمایەداری بۆی دروست کردووە وەک کێشەی پەنابەروراسیزم ڕەگەزی وکێشەی ژن وپیاوکێشەی لاوان ومندڵاان و کێشەی میللی …هتد دەبێت ڕێگات پێ بێت بۆ چارەسەری ئەم کێشانەش کە لە دەوڵەتدا چارەسەر دەکرێن . بەهۆی دەخاڵەتی کۆمۆنیستەکان و تەرحکردنی ڕێگا چارەکانیان لەم مەیدانانەدا جگە لەوەی کێشەکان بە رادەیەک چارەسەر دەبن هەر لە ناو کۆمەڵگای سەرماریەداریدا لە هەمان کاتدا دەبنە هۆی بە ‌هێز کردنی ئەو میکانیزمەی کە بۆ شۆڕشی سۆشیالیستی پێویستە واتە ڕێکخستنی چینی کرێکار وتوێژە بەشخوراەکان لە حیزب وڕێكخراوەی خۆیاندا کە بەبێ ئەمەش سۆشیالیزم دەبێتە مەحال.

چەپێک کە ئەمە نابێنیت ئیتر ناکرێ بووترێ ئاشنایە بە مارکسیزم ،ئەمانە تەنها سۆشیالیزم دەبینن پێ یان وایەهەموو شتێکی تر زیادەیە وپەیوەندی بە مارکسەوە نیە . یەکێ لەو بەڵگانەی پیشانی دەدات کە ئەمانە دوورن لە مارکسەوە ئەوەیە هەر باس لەوە دەکەن تەنها دەبێت خەباتی چینایەتی بکرێ ئیتر ناڵێن چۆن و بە چ شێوەیەک ئاخر مارکس بەم شێویە باسی خەباتی چینایەتی نەکردووە ئەو باسی لە حیزب کردووە وباسی لە ڕێکخستن کردووە کە ئەم چەپە هەر باسی ناکا ، یەکێ تر ئەوەیە کە نازانن کە مارکس ئەڵێت : پرۆلیتاریا لە شۆڕشەکەیدا هەر خۆی ڕزگار ناکا بەڵکو تەواوی کۆمەڵگا ڕزگار دەکا .دەخالەتی کۆمۆنیستەکان لە شکاندنی بەربەستەکانی بەردەم ئەم شۆرشەوە دەست پی دەکات کە یەکێ لەو بەربەستانە کێشە ی میللیە کە کێشەی ئەم کۆمەڵگەیە . ئەم چەپە بە بازدان بە سەر ئەم بەربەستانەدا دەڕواو وبە خەیاڵی خۆی سۆشیالیزم دائەمەزرێنێ ئەمە جگە لەوەی تەنها لە خەودا ڕاستە وهیچی تر لەو اقعدا پووچ و بێ مانایە. بە هەموو ئەم دەلیلانە ئەم چەپەی کە خۆی بە چەپی نوێ یاچەپی ترۆتسکیزم ئەناسێنێ ناتوانێ لە چەپێکی ئایدۆلۆژی گەرا زیاتر بێت ،باسەکانیان لە چوارچێوەی کتێبەکان دەرناچێت وناتوانن واقعیەت وهەلومەرجی مێژووی وکۆمەڵگا جیاجیاکان بناسن وە ئەم ڕەخنەو وتانە ولۆمەیان لە کۆمۆنیزمی کرێکاری لە بازنەیەکی داخراوادا هەر دەسوڕێتەوە نایەتە دەرەوە بە هیچ کوێ ناگات وجگەلە چەنەبازی ( سفسطة)ناتوانی ناوێکی تری لێ بنێ ی .

سەردار حەبدوڵا حەمە
١٠/٨/٢٠١٧

«شەو، لە ڕۆشنایییدا: تاریکیی و دەردەدڵی گشت شاعیرانی شی کردۆتەوە؛
من کە بڵێسەیەک شک دەبەم: چ دەبێت، ڕۆشناییی شەوی پێ شی بکەمەوە!.»
——————————————————————–

«لە بری پێشەکی، چەند قسەیەک»

پێش ئەوەی “شەونامە، بە تامی ڕۆشنایی” بنووسم، پێشتر دوو کاری شیعریم لەسەر “شەو” کردووە؛ لە ڕوانگەی مرۆڤەوە بۆ دونیای سوننەتیی و مۆدێرنە، کە لە دەوری بابەتی فەلەک و گەردووندا دەسووڕێتەوە. کە: کاری یەکەم: “شەو و خولانەوە، بە دەروی پرسیاردا” و، کاری دووەمیش: “دونیای گەردوون” بووە. کە ئەوەشیان کاری سێیەممە لە بارەی شەو و قووڵاییی خۆیەوە، وەک شیعر لە بابەتی گەردوونییەوە. “کە شەونامە، بە تامی ڕۆشنایی، جودایە لە پڕۆژەکانی ئەفریقانامە و زەمیننامە و ئەمریکانامە بە تامی شیعر، کە چەند پڕۆژەیەکی دیکە ماون، لە ئاییندەدا تەواو دەبن.” ئەوەی ویستومە لێرەدا و، چی لە دوو کارەکەی پێشتریشمدا، شیعر لە خودێتیی مرۆڤەوە بگوازمەوە بۆ خودێتیی چەمک؛ بە واتایەکی دی، چیدی شیعر وشە نەکاتە کەرەستەی خۆی بۆ کایەی مرۆڤ، بەڵکوو ئێستەیەک لەسەر وشە بکات و، خودی شیعر لە قووڵاییی ئەو وشەدا بگیرسێتەوە کە خزمەتێکی زۆری دونیای شیعر و شاعیرانی کردووە. مرۆڤ و وشە، مرۆڤ و شەو، وەک دوو چەمکی هاوسەنگیی لە کایەی گەردوونیدا بمێننەوە، نەک دونیای گەردوون بۆ وسیتێکی چرکەساتی دڵی شاعیر بخرێتە نێو دوو دێڕە شیعرەوە و، وەک میوان حزووری هەبێت. شەو، وەک دڵنەوایییەک بۆ غەمی شاعیر، هەوێنی شیعر بێت.
پرسیار ئەوە نییە لێرەدا لە بارەی شیعری کەسەوە بدوێم، کە دەبێت لە چەمکێکدا قووڵ ببنەوە؛ بەڵکوو ئەوە بۆ خوێندنەوەیەکی قووڵی ڕەخنەگران بە جێدێڵم. ئەوەی من گەرەکمە لێرەدا بە کورتی بیڵێم: هاوسەنگییەک بۆ وشە بگێڕمەوە و، چیدی وشە لە خودێتیی مرۆڤدا قەتیس نەکرێتەوە. قووڵبوونەوە لە شەو، یان تەنیایی چەکچەکیلەیەک، سەفەرکردن بە نێو جیهاندا یان چوونە نێو جیهان، بچووک نەکرێتەوە بۆ خودێتیی “من و تۆ و ئێمە”، بەڵکوو کارکردن لەسەر خودی شەو یان گەردوون وەک ڕووبەری گشتیی یان ئەستێرە یان هەر هەسارەیەکی دی و، بگرە گەمەی مەیموون و، ڕوانین لە گیاندار و، جوانی ڕووەک و، ڕامان لە باڵندە، تا دوایی… لە ڕووبەرێکی گشتییدا خۆی وەک خۆی بناسرێت و، خۆی لە کایەی شیعریدا وەک خۆی بەشدار بێت، نەک ببنە کەرەستەیەکی شیعری بۆ خودێتیی شاعیر. لێرەدا بە پێویستی نازانم لەمەڕ “شەونامە، بە تامی ڕۆشنایی”، قسەیەکی وەهای لە بارەوە بکەم و، وەها بپەیڤم کە ئاخۆ ئامانجم لەوەدا چی بێت، بەڵکوو بۆ خوێنەر بە جێیدێڵم و، خۆی لە قووڵاییدا بە ئامانجی ئەو شیعرە بگات، کە ئاخۆ ویستومە شیعر لە فەزایەکی دیدا کار بکات؟ ئیدی ئەوکات ڕەنگیشە دەیان کەس بچنە نێو قووڵاییی شەوەوە و، دەیان کەسیش بەرپەرچی ئەو ڕامانەی من، بۆ شەو بدەنەوە؛ کە بۆ دەڵێم: “شەو ڕۆشنە و تاریک نییە”. ئیدی نەهاتووم میتافیزیکییانە یان فەلەکناسییانە یان فەلسەفییانە شیی بکەمەوە، بەڵکوو ویستومە شیعر دەگەڵ گەردووندا بدوێت و، ڕۆشناییی خۆی شی بکاتەوە. هەڵبەت دوای ئەم کارەشم، جارێکی دی و، لە کاتێکی دیکەدا… دەچمەوە نێو یەکێ لەو فەزا شیعریانە و، لەو بارەیەوە کاری دیکەی تێدا دەکەم، کە دواجار کۆی ئەم کارە شیعرییانەم، وەک پڕۆژەیەکی شیعری دونیای گەردوونی کۆ دەکەمەوە. لە ئێستاشەوە دەمەوێت بڵێم: خودا یار بێت، بە نێوی “گەردووننامە”، لە کتێبێکدا دێتە بەرهەم.

-١-
شەو، بەرلەوەی بچێتە دۆخی شەوبوونییەوە:
یەکەم وشەی لەسەر خۆی شی کردەوە،
کە بۆ نێویان بردووە بە تار؛
وەک ئاوازێکی غەمگین چڕدراوە و،
کراوەتە بە ئامێرێکی تار.
شەو، گوتی: دڵ کە ڕۆشناییی نەبێت:
ڕوانین… تاریکیی دادەگیرسێنێت و،
هەرگیز بۆی نابێتە یار!.

-٢-
شەو، وەختێک کە لە تێزی فەلسەفە دەبێتەوە:
دەیەوێت باڵ بگرێت و بفڕێت…
بۆ وەی بچێتە نێو هۆمەڵغەزاییەوە.
کەچی لە نێو پەڕەسێلکە و باڵخەنجەرەدا:
چەکچەکیلەی لێ ون دەبێت؛
فەلسەفە و فیزیاش، سەریان لێ دەشێوێت:
نازانن کە ڕووناکیی لێ دەردەچێت!.

-٣-
شەو، کە خۆی دەخزێنێتە نێو ڕۆچنەی بن گوێسەبانێکەوە:
سەرێک لە مارمێلکە دەدات،
بۆ وەی بزانێت: چۆن گفتوگۆ لەگەڵ تاریکییدا دەکات؛
چۆن لە ترووسکایی دەڕوانێت.
قووڵتر دەپەیڤێت…
تاکوو بزانێت وەکوو مرۆڤ، لە مانگ دەڕوانێت!.

-٤-
شەو، لەگەڵ لێزمەی باراندا دێتە خوارەوە…
گوێ لە تکەتکی ئاو دەگرێت، بۆ وەی بزانێت:
ئەم چادرە بۆ کوونی تێ بووە و، بالۆرە دەڵێت.
دادەمێنێت و، دەڵێت: ئەی خۆر ئیشی چی بووە:
کە ڕووناکیی، بە ماڵە هەژارێکی نەبەخشیبێت!.

-٥-
شەو، لە بیابانێکدا بە جێدەمێنێت،
بەدیار دارێکی وشکوبرینگەوە، چیرۆکی خۆڵ دەگێڕێتەوە:
کە چاو، چەند تامەزرۆی بینین بووە.
لە شوێنپێ ڕادەمێنێت،
دەزانێت: چەند گرێی دەروونی دە خۆیدا هەڵگرتووە.
دەزانێت کە: “با”، چۆن مێژووی فەنابوونی عیشقی نووسیوەتەوە!.

-٦-
شەو، خۆشی هەست بە ترس دەکات،
کە لە نێو قامیشەڵێنەکاندا:
بە بەلەمێکی بچووک، سەوڵ لێ دەدات.
بەس کە گوێی لە دەنگی بۆق دەبێت،
هەست بە زیکر دەکات.
شەو، دەڵێت: باکم نییە، گەر تیمساحیش قووتم بدات!.

-٧-
شەو، کوفرێکی هاوکێشەیی دەکات و،
بە حەمامچی، دەڵێت: خۆ لفەکەی لێیە،
لەگەڵ سابوونێکیش لە کەفی زەریا؟
ئەوەتانێ خۆر وەک خەجگەڕۆکی لێ هاتووە؛
دەڵێی سەی پێ سووتاوە، بە ماڵێ نازانێتەوە.
بمدەرێ، با ڕووتی بکەمەوە و،
جوان جوان بیشۆم و سپی بکەمەوە.
مەڵێ خۆر لە ماڵەکەی خۆمدایە،
دونیا بە دەست بوونەوەرێکەوە وەها تێکچووە:
گەر بە دەست من بێت: ناهێڵم لە ژوور بچێتە دەرەوە!.

-٨-
شەو، وەها دەڕوانێت: کە شەوچلە بێت یان شەفتاری،
بە سەبری خۆی، کات دەژمێرێت.
گوێناداتە ترپەی دڵانێک، بە هەوەسی خۆی:
لەگەڵ چرکەدا کاتی بدات.
ئیشی شەو، درێژخایەنە: بە پێی پەتی دەڕوات،
ئیشی مرۆڤ، کورتخایەنە: نێوی بە شوومی دەبات!.

-٩-
شەو، چەند دڵنشینە، گوێ لە دڵشکاوێکیش دەگرێت.
ڕۆحی دەگەڵ هەوردا تێکەڵ دەبێت و،
تنۆک تنۆک… بە شووشەی ئۆتۆمۆبیلێکدا دێتە خوارێ.
ئەو دڵشکاوە هێندەی بگریێت، ڕۆندکی نەدەوەستا…
هات دڵنەواییی بداتەوە،
بۆ وەی بە هەردوو فڵچەی: شووشەی چاوی بسڕێ!.

-١٠-
شەو، لە یەک ساتدا، دوو جۆر خوانە:
ئارامی دڵانە، لە ماڵی عاریفانە؛
هەمیشە نووری لێ دەردەچێت.
گرژ و خاوبوونەوەیە، سێکسخوانە:
دڵۆپ دڵۆپ… ئاوی لێ دەڕژێت.
ئیدی کاری شەوە،
لە هەردوو حاڵەتیدا، ترۆپکی خوانە!.

-١١-
شەو، لە دەنگی مەشکەدڕەدا ڕاتدەگرێت؛
کە ڕابمێنیت و، قووڵتر بیتەوە لەو هێزەی:
کە کەسانێک وا دەزانن شەو هەر خامۆشە،
ئیدی چۆن دەتوانێت بە بەرچاوی هەمووانەوە…
لەو دەنگەدەنگەدا: سەرخەوێک بشکێنێت!.

-١٢-
شەو، چەند مشتومڕێکی لەگەڵدا دەکرێت.
خۆر: من هەر دەسووتێم و، هێشتا نەچوومەتەوە سەر خۆڵەمێشی خۆم؛
ئیدی چۆن باسی ڕووناکی خۆت دەکەیت.
تۆ، هەر نیت، کە هەیت لە غەیبدایت، ئەی بۆ ناتبینم کە هەیت.
مانگ: لایەکی ڕوومەتم سپییە و، لایەکیش سیا،
ئەی خۆر بە چ دەنازیت، کە نیوەی جوانیم داوە پێت،
بۆ وەیە شێوەی ڕووناکییم، بە زەوی ببەخشیت.
ئەی شەو، بیانووم پێ مەگرە،
بۆیە نیوەی تاریکی خۆم، بە تۆ بەخشیوە:
تاکوو پشوو بە لایەکی ڕوومەتم بدەم و، خۆر ئەو هەموو جوانییەم نەسووتێنێت؛
تۆیەکی شەو بئافرێنم و، لە ترێفەم، ڕووناکی بەشی خۆت بە زەوی ببەخشیت.
زەوی: کە دەکەومە نێوانتانەوە، دیار دەبێت کە:
کێ جوانە و، کێ گڕووێیە.
کێ تاریکە و، کێ تیشکدارە.
ئەوەی شەو بە وجوودی خۆی نەزانێت،
لە لاڕێوێکدا بێسەروشوێن دەبێت!.
ئەی خۆر، گەر شەو نەبێت، وزەت وێرانم دەکات.
ئەی مانگ، بۆ نوێبوونەوەت، سێبەری منە کە حەشارت دەدات.
سوپاس ئەی شەو، کە لە خۆمان دەگریت، وای، کە چەند هێمنیت.

-١٣-
شەو، بە غەمبوون نییە، مرۆ بڵێ:
هیچ نییە، تەنیا ڕۆحی ماندووم دەدوێنێ.
دواندنێکی دییە، ڕاتچڵەکێنێ.
خەیاڵێکی دییە، چاوت ترووکێنێ.
بچیتەوە نێو خۆت و، پێت بڵێ:
مەقامی لاسکەگیا نییە، هەتاو هەڵیپڕووزێنێ.
نهێنی ئاونگ نییە، خودا ئەشکی ڕێشتبێ.
شادومانییە، دەچێتە نێو ڕۆحەوە.
بەخشینە، دێتە سەر چۆک و، ڕاتدەهێنێ.

-١٤-
شەو، ناڵاڵێتەوە، هەناوی زووخاو بێت.
وەها عاشق نابێت، خۆی لێ گوم ببێت.
ناکڕووزێتەوە، بە کەم تەماشای بکرێت.
وەک مووچڕکە، بە نێو شیعردا دەچێت.

-١٥-
شەو، ئەفسانە نییە، وەک دێوەزمەیەک بێت و بچێت.
بە جنۆکەی بچووێنیت و، ترسی مەرگت لێ بنیشێت.
دڵەڕاوکێ نییە، ڕەنگ و ڕۆحت تووشی شڵەژان بێت.
بەخت لای کێ دەگرییەوە، کە شەو خۆی بەخت بێت.
نووشتە لە چ دەکەی، کەی شەو دەنووشتێتەوە بۆت؟
ئەفسوونکار خۆتیت، کە مۆتەکە بە شەوەوە دەگریت.

-١٦-
شەو، دڵشکاوترینە؛ نازانم: نە ئەو شتێکم پێ دەڵێت، نە من بەو.
لەو شاعیرانە نییە، گوێ لە ترپەی دڵی بگرێت، تاکوو نیوەشەو.
برینی من، دڵ نییە، بە نێو جیهاندا دەگەڕێم: لەبەر ترپەی شەو،
وەک چۆن شەویش، هەردەم قسەی دی هەیە، لە ڕووناکیی ئەو.

-١٧-
شەو، دەکەوێتە بۆشاییەوە،
گەر لێی ورد نەبنەوە: دەکەونە چاڵێکەوە.
تا دێت گەورەتر دەبێت، تا دێت قووڵتر دەبێت،
گەر بیر نەکەنەوە، ڕەنگە وەک گەردیلەیەک بمێننەوە.
گەردوون تا هات فراوانتر، دە خۆیدا گەورەتر،
بۆ وەی کە گەورەبوون، بە گەردیلەی خۆتاندا بچنەوە.

-١٨-
شەو، نیشتمانی هەموو ڕۆحێکە،
بۆ هەر کوێیەکی دونیا بچیت، وەها بیری دەکەیت…
کە کات بە قاچاغچی بگریت و،
بتگەڕێنێتەوە بۆ لای شەو و، لە باوەشی بگریت.
شووناسی خۆت، بۆ هەر نەتەوەیەکی دی بگۆڕیت،
ڕەنگی چاوەکانت، بۆ هەر ڕەنگێکی دی بگۆڕیت،
خۆت فێری هەر زمانێکی سەر ئەم زەمینە بکەیت،
هەر دەبێت بە شووناس و ڕەنگ و زمانی شەو قسە بکەیت؛
ئیدی بۆ خۆت لە شەو یاخی دەکەیت؟.

-١٩-
شەو، یەک دیوە، نەک وەک مرۆڤ کە دوو دیوە؛
لە نێوەوە، دەگەڵ خۆیدا دەدوێت.
تا نەدوێت، شەوت لا گەورە نابێت،
کە دوا، فێری هەموو زمانێک دەبێت.
شەو، پێش ئێمە، چەند زمانێک فێربووە:
زمانی زاوە: زمانی سۆفیی و عاریفانە،
هەر شەوێکی وێ: درێژتر لە چلەی دەروێشانە.
زمانی زوهرە: دوو دیالێکتی زۆر ئاسانە،
دیالێکتی بەرەبەیانیی و ئێوارانە،
سەرەتاتکێی نێوان دوو ئەویندارە.
زمانی زەوی: دوو شێوەزارە، زاری ئەستێرە و زاری مانگە،
تاڵەکانی خۆریش، لە ئەزەلەوە، دانیان پێدا ناوە.
زمانی بارام: زمانی سوورپێستەکانی ئاسمانە،
دەیمۆس و فۆبۆس، نەک دوو مانگ،
دوو جەنگاوەری پێچەوانەن، لە دوو لاوە.
زمانی هورمز: زمانی دیوەخانی پاشای پاشاکانە،
مانگەکانی، وەک کۆیلە وان، هەمیشە لە کڕنۆشدانە.
چوار لەو کۆیلانە: نێویان “کالیستۆ و ئایۆ و گانیمید و ئەورووپا”یە،
بازنەکانیشی، پاسەوانی بەر دەرگانە.
گانیمید: نامەیەکی وەهای بۆ “گالیلۆ” نووسیوە،
کە تاکوو ئێستاش لە چاوگێڕەکەیدا هەڵگیراوە.
زمانی کەیوان: زمانێکە، ستاندارەکەی لەهجەی بازارە؛
لە شەو بترازێت، کەس نازانێت بۆ وا مانگەکانی هەڕاج کراوە.
زمانەکانی دیکەی: شەویان بە ڕێنووسی جودا نووسیوەتەوە،
ئەوەی شەوناس نەبێت، زۆر قورسە پیتەکانیان بخوێنێتەوە!.

-٢٠-
کە ئەستێرە و مانگ دەبێتە شەڕیان،
کێ هەیە لێکیان بکاتەوە، شەو نەبێت.
لە خوارەوە، تیر دەگرنە سەرەوە
یەکێ: بە نێوی مانگەوە، دەیەوێت جوانی بپێکێ؛
یەکێ: بە نێوی ئەستێرەوە، دڵی لە لێدان بکەوێ.
مرۆڤ، چۆن ڕووی دێت، ئەو هەموو وشەیە وەکار بێنێ؛
ئەستێرە و مانگ، بە درۆ، لە بێشکەی ئاسماندا بخەوێنێ!.

-٢١-
شاعیران، هەرچی ئەستێرەیە، لە دەبەی ئاسماندا دەیخەسێنن،
وەک ئەوەی ترشیات ئامادە بکەن؛
شەوانیش، دەیخەنە نێو تەرازووەوە و، بە دوو دێڕ دەیفرۆشن.
شاعیران، هەمیشە خۆ دەدزنەوە و، شەو بە لاڕێدا دەبەن،
لە بری سێوە بن عەرزیلە، بخنە نێو ترشیاتەوە،
دەبنە فەلسەفەکار، حەوتەوانەی گەورە، بە سێوی ئاسمان دەچوێنن!.

-٢٢-
بزوانی ئاسۆی هەوا: بۆڕەبۆڕەکەی زەوی، دەگەیێنێتە شەو؛
تاکوو نێزەک نووزەنووزی بۆ بکات و، ئاور نیشان بدا شەو.
ئاو، شۆڕ دەبێتەوە نێو ژیان، بڵق بڵق… دەنگ بداتەوە شەو؛
سەرتاپای گەردوون بکاتە ڕۆشنایی، بچێتەوە قووڵاییی شەو.

-٢٣-
شەو، سەرێک لە “میترا” دەدات و، دەفەرمووێت:
ئەی میترا، پێم بڵێ: پێش ئەوەی ببیتە پێغەمبەر،
قەت چوویتە حاڵەتی شەوبوونەوە؟
میتراش، دەبێژێت: کە خۆریش پیتاندبێتمی،
من، هەر لە تۆدا گەشەم کردووە ئەی شەو،
با لە سکی زەویشدا هاتبێتمە دەرەوە.
ڕۆژێک دێت… شاعیرێک بڵێت:
ئەوەی گوڵی نیلۆفەڕ نەناسێت،
نازانێت کە تاکوو ئێستاش،
لە ڕۆژدا: دەخەوێت و، پڕخەپڕخی دێت!.
ئەوەی تۆ نەناسێت ئەی شەو،
نازانێت کە ئەم گوڵە، لە تۆدا دەپووشکوێت.

-٢٤-
شەو، وەک نەمرێک، مەرگی هەور دەگێڕێتەوە،
کە ناتوانێت زستانێک خۆی بخواتەوە و،
نهێنیی خۆی بە زەوی نەڵێ.
بێ ئۆقرەیی زەوینیش دەگێڕێتەوە،
کە ناتوانێت بەبێ هەور، چاوی لە ئاسمان بێ!.

-٢٥-
شەو، لەسەر پشت ڕاکشاوە و، دەیەوێت بۆ جارێکیش بێ:
خوداوەندەکان نەیتاشن و، لە دیڕێکدا شیعری لێ ون ببێ؛
ئەو دەیەوێت: خودا، بە تەنها ئیلهامی شیعری پێ بەخشێ.
نەک بە دەست شاعیرانێکەوە: ڕۆشناییی خۆی، تێڕابچێ!.

-٢٦-
شەو، دەزانێت: کە بە ئەشکەوت چووێنراوە.
کوارتز، وەک نووکی شمشێر تەماشا کراوە.
داوی جاڵجاڵۆکە، وەک قەڵغان وەکار هێنراوە.
بە نێوی تیشکەوە: فەرموودەی تێدا گوتراوە.
شەو، سەرنجی پیت بە پیتی ئێمە دەدات:
بۆ وەی لەم تەنە ئاڵۆزەدا: بمانخوێنێتەوە!.

-٢٧-
شەو، کە دەچێتە تەرازووی چاوەکانەوە:
هەر یەکە و، ئەستێرەیەک بۆ خۆی دەکێشێت.
هەیە لە ژمارە نایە، وەک ئەوەی ئەستێرە، گیلاسی سوور بێت.
چاو هەیە: تەنیا فەرهادێکە، ئەستێرەی خۆی بە شیرین دەچووێنێت؛
چارەگێک ئەوین و، چارەگێک ترپە و، نیو کیلۆش نیگا، لە هەردوو چاوی دەوێت.
چاو هەیە: تازە بە خۆی ڕادەگات،
وەک ئەوەی ئاسمان، کۆڵان و گەڕەک بێت، ئەستێرە لە بن دەرگا دانیشتبێت.
شەویش، دەڵێت: من بۆ وە هاتووم، تاکوو بزانم:
قورساییم لای نابینایەک چەند دەبێت؟.
نەبادا لەو نێوەندەدا: ڕۆشناییم، بەر ڕۆح نەکەوێت!.

-٢٨-
شەو، بە مەیخانە کراوە و، هەرچی ئەستێرەشە: بە مەیگێڕ.
مانگ، کە لەسەر تەختەی شانۆ بە نیوە ڕووتی دەردەکەوێت:
هەر یەکە و، قاپێک عارەقی خەست، بەدیارییەوە هەڵدەدات.
ئیدی مانگ لە چاویاندا: سەرخۆش دەبێت و، بۆیان بادەدات!.

-٢٩-
شەو، دەچێتە نێو چوارینەیەکەوە و، خەیام پێی مەست دەبێت.
حافز دێت، ئەم مەستییە دەخاتە نێو غەزەلەوە و، نقوم دەبێت.
مەستیی خەیام، هێندە قووڵە، ئاوها بە ئاسانی لێک نادرێتەوە؛
حافزیش، بۆ شاخی نەبات، مەست و، شەو: شەتوگوم دەبێت.
خەیام، پێوستی بە فاڵ نییە، خۆی مەستیی خۆی دەخوێنێتەوە؛
شەو، لە پیاڵەکەیدا: دەیکاتە فەلەکناس، تا ئەستێرە بخوێنێتەوە.
حافز، خۆی فاڵە، دوای ئەوەی چەند پەنجەیەکی دەسووتێت:
مەقاشیش، پێی دەڵێت: چییە لە تەندووردا بۆ شەو دەگەڕێیت!.

-٣٠-
شەو، ڕاستییەکە لە خۆی، لێ وەختی وێرەگان… ڕەنگە هەزاران ڕاڤەی بۆ بکرێت.
لەوەیە سینگی مێروولە، دوو سووڕەتی لەسەر ڕۆشناییی شەونامەی تێدا نووسرابێت.
ڕەنگە دووپشک، دوو دیو بێت: کلکی پڕ ژەهر و، سەریشی پڕ پرسیاری شەو بێت.
کیسەڵیش: شەو، بە ئارامی دەچووێنێت؛ نهێنیی شەو، هەمیشە دە خۆیدا هەڵدەگرێت.

-٣١-
شەو، بەختەوەری بە گزنگ دەسپێرێت، تا ئاسۆیەک باڵاتر بەسەر مرۆڤدا بڕوانێت.
ڕۆمانی ئاو، لە دەمی شەونم دەگێڕێتەوە، پێش ئەوەی شەو، دوا نوێژی خۆی بکات.
شەو، بێدار نابێتەوە، ئەوەی بێدار دەبێتەوە: مرۆڤە؛ کاتێک ڕووناکاییی بەردەکەوێت.
شەو، قسەی کۆتایی نییە، ئەوەی کۆتا قسەی هەیە: مرۆڤە؛ نازانێت چ بە شەو بڵێت!.

کۆتایی

تەمووزی ٢٠١٧ / قەڵادزێ
——————————————————

ئەو رۆژەی ناوی نەبەم ..
شەو – و رۆژ،
بیستوچوار سەعات نییە ، نا.
***
تا ئەو ساتەی دڵ ئۆقرە دەگرێ
درەنگ نییە بۆ عاشقبوون.
خۆشی لەخۆم.. ئەمنیش
تا ئەبەد ئۆقرەناگرێ دڵم.
***
ئەوەندە کاتم هەیە بۆ عاشقبوون
بۆ مردن کاتم نییە،
دەسا مەرگ چاوەڕوان بە
ئەو دەمەی نەمتوانی عاشق بم
بێ منەت بە..
ئەوجا وەرە بکێشە گیانم.
***
کە، گوێبیستی دەنگی دەبم
گیانم دێتە جۆش و خرۆش
هەروەك .. مۆسیقارێکی مەشلول
کە، گوێبیستی،
ئاوازێکی ناوازەی خۆی دەبێ.
***
لەبەرئەوەی لەحاڵەتی مەستییدا،
هەر ئەوم لەیادە
هاوار دەکەم خۆشمدەوێ
بەوێنەی دەروێشێك،
کە، دەگاتە حاڵی حەلوەلا و
هاوارداکا یا خودا.
***
کە،خۆم لەبیرکەم
مانای وایە، ئەو لەبیردەکەم
دەبێ بوونم مانای چیبێ؟
ساتێک.. کە، خۆم لەبیربکەم.
***
ڕێمکرد و رامکرد بەدوای عیشقا
کەوتمە حاڵی حەلوەلا و
هیچی لێ حاڵیی نەبووم،
ئای لەبۆ حاڵزانێ ..
بزانێ حاڵم.
***
لێیانپرسیم:-
عیشق مانای چییە؟
وتم:-
نازانم.
ئێستا کە، گیرۆدەی داوی عیشقم
ناوی خۆشم چییە ..؟
نازانم.

فەتاح حەسەن
دانیمارك/ ڤالبی