چەندین ساڵە هەزاران وێنەی هاووڵاتیانی رۆژهەڵات و باشوری ئاسیا , قوربانیانی بومەلەرزەو لافاو تسۆنامی و جەنگە ئاینییە كۆنەپەرستانەكانمان پێ نیشان دەدەرێت, هەموو بەناوی قوربانیانی موسڵمانی بۆرماوە, كاتێك لە رێگای گوگڵەوە بەدوای وێنەكاندا دەگەڕێیت دەرەكەوێت هەموی ناڕاستە , كاتێكیش راستەوخۆ دەچیتە سەر یوتوبی رۆهیناگاكان هیچ لەو وێنانە نابینیت .

ئەمەش وای كرد, جێگیری سەرەك وەزیرانی توركیا بە پەلە وێنەكان لا ببات چونكە زانی كەوتۆتە تەڵەوە و متمانە لە دەستدەدات.
من بۆ خۆم ئەزمونم زۆرە لەم بوارەدا, تا پێش ئەوەی خۆمان خاوەنداری لە وێنەی قوربانیانی هەڵەبجەو سەردەشت و رۆژهەڵاتی كوردستان و باكورو باشور و رۆژئاوا كەین , زۆرجار وێنەكان لە لایەن لایەنەكانی دیكەوە بەكار دەهێنران وەك قوربانی خۆیان بۆ ئەوەی مەزڵومیەتی خۆیان نیشان بدەن.

سەرەتا دەمەوێت بڵێم گەلی رۆهێنخیا, گەلێكی ستمدیدەی لێقەوماون , زۆریان لە بەنگەلادیشەوە بەهۆی هەژاری و برسێتییەوە ئاوارە بوونە و هەقی داكۆكی و پشتگیریان هەیە وەك هەر مرۆڤێك كە تاوانی دژ بە مرۆڤایەتیان بەرامبەر دەكرێت, كە لە زۆر قۆناغدا تاوانەكان تا ئاستی تاوانی جینۆساید بەرز بۆتەوە .
هەرچەندە لە بەرامبەریشدا ئەوانیش دەستیان نەپارستووە لە ئەنجامدانی هەمان تاوان و بە هەمان پێوەرەوە , وەلێ كاتێك تراژیدیای گەلێك بۆ تەبلیغی سیاسی كۆنەپەرستانە بەكار دەهێنرێت, هەموو كێشەی ئەم مرۆڤە برسی و هەژارانە دەكرێتە شەڕی كۆنەپەرستانەی ئاینی و دەكرێنە سوتەمەنی و ماشینی ئەم شەڕە تەواو كۆنەپەرستانەیە, ئەوكات پێویستە باسی حەقیقەتەكان بكرێت و رابگرترێت.

توركیا و ئێران و سعودیە و قادرۆفی شیشان بۆ خۆیان خاوەن و بكەری سەدان تاوانی مەزنن كە دەچنە چوارچێوەی تاوانە مەزنەكانەوەو وێنەشیان لێگیراوە و وێنەی زۆر ترسناكترن , كەچی بۆ موسڵمانانی بۆرما شین دەكەن و وێنە ساختەكان بڵاو دەكەنەوە , لەولاشەوە وێنەی تاوانە راستەقینەكانی خۆیان دەشارنەوە.
ئەوان لە رێگەی ئەم وێنانەوە دەیانەوێت خۆیان جوان بكەن و حەقانیەت بە دەسەڵاتەكانیان بدەن, لە كاتێكدا پاپا ی ڤاتیكان و ئەحزابی ئازادیخوازو چەپ و شیوعی ئەو وڵاتانە لە پێش ئەوانەوە ئیدانەی تاوانەكەیان كرد بێ ئەوەی بە دوای دەسكەوتی سیاسییەوە بن.

بۆرما كە بەردەوام شوێنی شەڕی گروپە چەكدارەكان بووە, زۆرترین گروپی چەكداری جیهان 46 گروپ بە ئایدیای جیاجیاوە لەم وڵاتەدا بونیان هەبووە, پێی دەچێت لە داهاتوودا ببێتە شوێنی كۆكردنەوەی جروجانەوەرەكانی داعش و قاعدە, بۆ ئەوەی لە سنوری چین و رۆژهەڵاتی ئاسیای ئارام كۆیان كەنەوە. شوێنێكی لەبارە بۆ شەڕی ئاینی , سنوری بە بەنگەلادیشەوەیە, هێزێكی گەورەی ئیسلامییە تەور وەشێنەكانی لێیە, خەڵكێكی نەخوێنەوارو هەژار لە بۆرما , ناوچەیەكی جەنگەڵستانی چڕیش بۆ شەڕی پارتیزانی, دەیانەوێت لەم رێگایەوە , كۆتایی بە قۆناغی گەشەی ئابووری هەرێمەكە بهێنن,كێشە بۆ چین و وڵاتانی نەیاری دیكەی رۆژئاوا دروست بكەن، ئەمەریكا و سعودیە ئەندازیاری پرۆژەكەن .

هەرێمی ئەركان وەك هیندستان لە ساڵانی 1430 بۆ 1784 , 48 مەلیكی موسڵمان حوكمی كردووە, تا مەلیكی بوزایی بۆدابای لەو ساڵەدا دەریهێنا لە بندەست كەمایەتی ئیسلام و گەڕاندییەوە بۆ ژێر دەسەڵاتی بوداییەكان.لە ساڵی 1824 ەوە ەوە ئینگلیزەكان (1824-1948) كە بۆرمایان داگیر كردبوو , بۆ كاركردن لە كێڵگەی برنج رۆهێنخنییەكانیان هێناون( میانمار ساڵانە 50 ملیۆن تەن بەرهەم دەهێنێت), لەسەردەمی دەسەڵاتی ئینگلیزەكان ئیسلامەكان بەردەوام ژمارەیان زیادی كردووە بەهۆی هێنانیانەوە لە بەنگەلادیش و بەنگالەوە, تا ساڵی 1927 , 480000 هیندی گەیشتنە بۆرما, رانجۆن بووە گەورەترین بەندەری پەنابەر لە جیهاندا,گەورەتر لە نیویۆرك.,ئەوان واتا بۆرماییەكان رۆهێنجییەكان وەك درێژەی داگیركاری ئینگلیز دەزانن لە وڵاتەكەیان, لە ساڵی 1942 لە كاتێك بۆرمییەكان پشتیوانی ژاپۆنییەكان بوون دژ بە ئینگلیز بۆ ئەوەی رزگاریان كەن لە داگیر كاری ئەمپریالیزمی ئینگلیزی , رۆهێنجییەكان بوونە بەشێك لە سوپای بەریتانی و هاوكاریان كرد.رۆهنجییەكان بە هاوكاری سوپای بەریتانیا لە كاتی شەری جیهانی دووەم 20000 ئاركانیسیان كوشت, لەوانیش 5000 كەسیان لێ كوژرا, پەرستگاو ماڵی بوزییەكانیان سوتاندو پەلاماری ژنەكانیانیان دا, سكرتێری حاكمی بەریتانیا دانی بەمەدا نا كە رۆهینخییەكان تاوانیان ئەنجامداوە لە ژێر باڵی ئەوانەوە.رۆهینخیەكان دوای سەربەخۆیی هیندستان-پاكستان داوایان كرد بخرێنە سەر پاكستان لەساڵی 1948, وەلێ محەمەد عەلی جەناح سەرۆكی ئەوكاتی پاكستان رەتی كردەوە.هەرێمی راخین (ئەركان) یەكێكە لە 14 هەرێمەكەی بۆرما, خاوەند 4 هەرێم و 3871 گوندە, ژمارەی دانیشتوانی 3188807 كەسە, لەوانە 52,2%یان بوزین, 42,2%یان موسڵمانن, راخینە بوزییەكان زۆرینەی پێكهاتەی هەرێمەكە پێك دەهێنن و هەرێمەكەش بەناو ئەوانەوە لە مێژوودا ناو نراوە, ئەوان بەسەر میانمار و بەنگەلادیش و هیندستان دابەش بوونە,جگە لە نەتەوەی راخین لە هەرێمەكە كامان و مرۆو تشین و تشكاما و هندۆس و …….رۆهینخیاش هەن كە زیاتر لە سنوری بەنگەلادیشدا دەژێن, لە روی رۆشنبیری و ئاینی و روخسارو كەلتورەوە وەك یەكن .

ئیسلامەكان لە هەرێمەكانی دیكەش هەن, موسڵمانە هیندییەكان لە رانغۆن , چینییەكان لە پانسای , مەلایۆكان لە كاوسانغ هەن, واتا هەر گروپەی لە وڵاتێكەوە هاتوونەو لە ناوچەیەكی جوگرافیا نیشتەجێ بوونە.بەردەوام ئەم وڵاتە شەڕی ئاینی تێدا بووە لە نێوان موسڵمان و بوزی و هیندۆسەكان, هیندۆسەكان ئیسلامەكان بە جەلادی مانگا پیرۆزەكانیان دەزانن, بوزییەكانیش بە داگیر كەری وڵاتەكەیان.سیاسەتی رەگەز پەرستانی شۆفێنی لە لایەن نەتەوەی سەردەستەوە , وڵاتی دابەش كردووە بەسەر سێ جۆر هاووڵاتی, ئەوانەی نایان توانی بیسەلمێنن لە پێش 1823 بنەچەیان لە بۆرما بووە بێ بەری دەكران لە مافی هاووڵاتی بوون, رۆهێنجییەكان یەكێكن لەوان.رۆهێنجییەكان مافی هاووڵاتی بوون و سەفەرو سەرباز بوون و زیاتر لە 2 منداڵو موڵكداریەتی زەوییان نییە, تەنانەت ناهێڵن بچنە شاری سیتۆی پایتەختی هەرێمەكەوە .مێژووی سەدەی رابردووی ئەم وڵاتە تژییە لە تاوانە نێو نەتەوەییە مەزنەكان , وەلێ ئێمە زیاتر فۆكس دەخەینە سەر ئەو تاوانانەی وێنەكانیان لە رێگای تۆڕە كۆمەڵایەتییەكانەوە دەرخواردی ئێمە دراوە.

روداوەكانی حوزەیرانی ساڵی 2012 , كە وێنەی تراژیدی ترسناكی بۆ نیشاندرا, لە پەلاماری كچێكی بوزییەوە لە لایەن 3 پیاوی موسڵمانەوە سەری هەڵدا, بە دوایدا لە وەڵامی تاوانەكە, بوزییەكان پەلاماری موسڵمانەكانیان دایەوە, لە ئەنجامدا 10 موسڵمان بووە قوربانی, دواتر و پەلاماری هەردولا بۆ سەر یەكتر بەشێوەی دڕندانە دەستی پێكرد.لە 8ی حوزەیران, دوای نوێژی هەینی موسڵمانەكان پەلاماری بوزاییەكانیان دا ,لە ئەنجامدا 40 گوندو 5 پەرستگایان سوتێنرا و 30كەسیشیان كوژران, لەو روداوە سەرجەم 62 كەس بوونە قوربای لە هەردولا و 15 هەزاریش لە هەردوولا ئاوارە بوون, لەو ئاژاوانەدا هەزاران ئیسلامی بەنگەلادیشی بە شمشێرو چەقۆ تەورەوە بەشداریان كرد لە خۆشكردنی ئەو شەڕە ئاینییە و بە سنورەكاندا دەرباز بوون بۆ غەزای بوزییەكان.هەندێك سەرچاوەی دیكە ئاماژەیان بەوە دا كە كۆی گشتی 78 كەس كوژراون, 87 بریندار بوونە و 52000 كەسیش تا 28ی حوزەیرانی 2012 ئاوارە بوونە , كە لەوە بە دواوە پشێوییەكە دامركاوەتەوە, وەلێ قین و رقە ئاینییەكان لە یەكتر و خۆ ئامادەكردن بۆ تۆڵە بەردەوام بوو.هەرچی شەری ئەمجارەیە, دوای پەلامارەكانی جەنگاوەرانی ئیسلامی رۆهێنجا, لە 25ی ئابەوە , بۆسەر خاڵە سنورییەكان دەستی پێكرد لە لایەن سوپای ( ئارسا ) ەوە , كە هەندێك سەرچاوە رایان گەیاند لە ئەنجامدا 71 كەس كوژران.با بزانین ئەم گروپە كێن (https://en.wikipedia.org/wiki/Arakan_Rohingya_Salvation_Army#cite_note-Reuters1-9 )ئەم گروپە كە بە بزوتنەوەی یەقین بەناو بانگە , ناوی ئەسڵی خۆی سوپای رزگاری رۆهێنجایە, لە 9ی ئۆكتۆبەری 2016 لە بەنگەلادیش دامەزراوە , خاوەند 500 چەكدارە, 20 كەس لە سعودییەوە سەركردایەتی دەكەن بە سەرۆكایەتی عە تۆڵا لە دایك بووی كەراتچی پاكستان و دانیشتوی سعودیە, خوێندنی ئاینی هەر لەوێ تەواو كردووە, لە لیبیا مەشقی سەربازی و شەڕی پارتیزانی بینیووە.

لە بەنگەلادیشەوە لە رێگای پارتیە ئسلامییە جیهادییكانی ئەو وڵاتەوە چەكدار رێكە خەن و دەیان نێرنەوە بۆ ناو بۆرما.هەرچەندە خۆیان وەك بزووتنەوەیەكی نیشتمانی دژ بە زوڵم و زۆر نمایش دەكەن , وەلێ لە ناوەڕۆك و روخساریشدا بزوتنەوەیەكی ئیسلامییە, پسپۆران لە بواری گروپە توندڕەوەكان لە باشوری رۆژهەڵاتی ئاسیا پێیان وایە ئەم گروپە گروپێكی توندڕەوی ئیسلامین.هاوكات حكومەتی بەنگەلادیشیش پێی وایە سوپای رزگاری ئەركان پەیوەندیان لە گەڵ گروپە توندڕەوە ئیسلامییەكان بەنگەلادیش هەیە,ئەوانەی رۆژانە بە تەور سەری رۆشنبیران كەرتە كەن لەو وڵاتە, تەنانەت چەكداریشیان بۆ ئامادە دەكەن گاردیانیش رایگەیاند بەنگەلادیشییەكان پشتیوانی لە سوپای یەقینی ئیسلامی دەكەن.وەك ئاماژەمان پێكرد, شەڕی ئاینی ئەمجارە لە 25ی ئابەوە دەستی پێكرد, كاتێك سەدان چەكدار لە بەنگەلادیشەوە, بە شمشێر و چەقۆو كڵاشینكۆفەوە ئاودیوی ناو كێڵگە برنجەكانی ئاركان بوون و پەلاماری چەندین ناوەندی سەربازی و بوزییەكانیان دا, دیارە سوپای بۆرما یەكێكە لە سوپا بەهێزەكان و خاوەند 488 هەزار سەربازە, لەم شەڕە نا بەرابەردەدا لە روی ژمارەو جۆری چەكەوە سوپای یەقین شكان.بە پێی ئاماری حكومەت , كۆی گشتی 432 كەس كوژران , 387یان لە سوپای یەقینن, 15 لە هێزەكانی بۆرمین, 30 كەسی سڤیل (7 لە رۆهێنجا, 7 هیندۆس , 16 بوزی) بونە قوربانی .

هاوكات 6660 خانوی موسڵمانان سوتا, 201یش نا موسڵمانان, وەلێ حكومەتی بۆرمی پێی وایە رۆهێنجاكان خۆیان خانوەكانیان دەسوتێنن بۆ ئەوەی وەك مەزڵوم دەركەون, هەرچی نەتەوە یەكگرتووەكانە كۆی كوژراوەكانی بە 1000 كەس و ئاوارەكانیش تا ئەم چركە ساتە بە 270000 كەس ژماردووە.لە كۆتاییدا دەڵێم , بۆرما وڵاتی چەك و تاوانە , 46 گروپی چەكدار لە ئاینیەوە بۆ كۆمۆنیست و ماوی تێدایە, كە گەورەترینیان گروپی ماوی (UWSA ) كە 20 بۆ 25 هەزار چەكداریان هەبوو , ئێستا حاكمی هەرێمی وا ن, كێڵگەیەكی لە بارە بۆ ئەوەی سعودیە ئەم جارە بنەو بارگەی قوتابییەكانی بۆ ئەوێ ببات بە هاوكاری ئەمەریكا .

ئەگەر گریانەكە بۆ مرۆڤایەتییە, خۆ لە فیبرایەری 2015 دا, 40 هەزار هاووڵاتی بۆرمایی چینی ئاوارە بوون لە دوای پەلامارەكەی كۆكانغ , لە ساڵی 1988یش لە گوندی جەلەمۆردی بناری خاڵخاڵان تەنها لەو گوندە لاكەوتە بچوكە 470 كەس ئەنفالكران, زیاتر لە هەموو قوربانییەكانی ئەمجارەی بۆرما ,كەچی ئەم مرۆڤ دۆستانە بە ئەركی ئەخلاقی خۆیان هەڵنەستان تا ئەو تاوانە رسوا بكەن و یەك بەتانیشیان بۆ ئاوارە بۆرماییە چینییەكان نەناردو یەك وێنەشیان بڵاو نەكردنەوە.

دیسان دەچمەوە ناو دارستان
لەوێ کراسێکی ڕەنگاوڕەنگ بۆ خەیاڵم دەچنمەوە
دێرە شیعرەکانم لە درەختەکان موتربەدەکەم و
تا تۆ دێی سەربردەکانم بۆ ڕێگا دەگێڕمەوە
حەزمدەکرد لەگەڵم بویتایە و
وشەکانمت لەگەڵ گوڵەکان، لەزەمبیلەکەی دەستت کۆبکردبایەوە
ئای کە ناخۆشە نایێی
دەزانی کەشکۆلەکەم پڕکردوە، لە کتێبەکانی( تاگوور)
نیازم وایە
خانوێکی بچکۆلانە لە دێرە شیعرەکانی ئەو دروستبکەم و
تنۆک، تنۆک
شارستانیەت لە دارستان بتوێنمەوە
ئەگەر پەشیمانبویەوە، مەترسە
شیعرەکان گەورەش بن تۆ دەناسنەوە
ئیستا سپێدەیە و سێبەر نەرم نەرم قاچەکانم بە تیشکی ڕۆژ دەشێلێت و
چۆلەکەکانیش بە لارمی جریوەکانیان، بە شێنەیی بەئاگامدێنن
ببورە خانوی کوتری نامەبەرەکان تێکچووە
دەنا بەوان نامەم بۆ دەناردی
تا شوێنەکەمان ئاشکرانەبوە، شوێن پێی هەستت هەڵگرە و وەرە
دەترسم
بەتاوانی مرۆڤێکی خۆپەرست، خەڵکی شار بەردبارانم کەن !

Shwanhassan@hotmail.com

نوسەرو ڕۆمانوس کاك بەختیار عەلی ، لە ڕۆژی ( ٣/٩/٢٠١٧) لە وێب سایتە تایبەتەکەی خۆی نوسینێکی بڵاوکردەوە بە دووناونیشان. لە ناونیشانە سەرەکیەکە نوسراوە (دەربارەی چارەنوسی نوسین) لە رستەی دووەمی ناونیشانەکەش نوسراوە (سەنتەریزمی ئەخلاق یان سەنتەریزمی فیکر).ئەم ڕەخنەی بەردەستان وەڵامێکە بۆ ئەو نوسینەی کاك بەختیارو پێشنیار دەکەم کە خوێنەر وتارەکەی ئەویش بخوێنێتەوە کە لە پەراوێزەکاندا لینکی نوسینەکەی ئەویشم داناوە.
ئەو خوێنەرو ڕەخنەگرانەی موتابعی نووسینە سیاسی وفیکریەکانی کاك بەختیار دەکەن و ئاشنان بە نوسینەکانی دەزانن هەر لە ڕستەی دووەمی ناونیشانی وتارەکە ئەو پێمان دەڵێت کە ئەو لەو دوو سێنتەرە ئەخلاق – فیکر نوێنەرایەتی فیکر دەکات و ئەوانەی ئەو لە درێژی وتارەکە ڕەخنەیان لێ دەگرێت نوێنەرایەتی بەرەی ئەخلاق دەکەن .

ئەم وەڵامەی ئێمەش لەسەر ئەو گریمانە ئیش دەکاو قبوڵی ئەو دابەش بوونە دەکەین کە کاك بەختیار لەو پۆلینسازیە کردوویەتی ئەو لە ماڵی ” فیکر ” دادەنێین و لە وێوە دێین مامەڵە لە گەڵ ئەو ” فیکرە ” دەکەین کە ئەو بە بێ ئەوەی هەستی پێ بکا زۆر ” ئەخلاقیانە ” خۆی سێنتەر دەکا لە نێویدا. سێنتەرکردنێك کە نە تەوازوعێك هەیە سەپۆرتی بکا لە ئاست ڕێزگرتن لە خوێنەری وتارە سیاسی و فیکریەکانی، نە پڕۆسەیەکی ڕەخنەگرانەی ئەکادیمی هەیە کە دەستەیەك لە نوسەرو ڕەخنەگرانی فیکری وسیاسی کە ئەو دابەش کردنەیان کردبێ. نە ڕووپێوێکی موعتەبەری سەربەخۆ کە ئەم ئیدیعایە پشت راست کاتەوە.

بە پێچەوانەوە؛ ئەم ساڵانەی دوایی لەبەرەو ڕوانگەی جیاوازەوە هەڵچوون و داچونەکانی فیکری کاك بەختیار دراوتە بەر ڕەخنەی زۆر توندو ئەم ڕەخنانە ئەم هالەیان هەڵوەشاندەوە کە لە دەوری تەقدیس کردنی نوسینەکانی ئەو دروست ببوو بە تایبەتیش لە لایەن هاوەڵە فیکریە هەرە دێرینەکانی خۆی و لە لایەن روانگەی ڕاست و چەپی دونیای ئێستای نووسینی کوردی.

” بەختیار” ی بێ ئایدیۆلۆژیا

ئەم ووتارەی کاك بەختیار تراژیدیانە چەندین وتراوەکانی ڕابردووی خۆی، چەندین دووبارەکردنەوەی ڕستەو دەستەواژەو هێماو مەدلولەکانی خیتاباتی سەردەمی شەڕی شارد دوبارە دەکاتەوە کە تەنانەت موحافەزەکارترین موفەکیری وڵاتانی ڕۆژئاوا و جەرگەی کاپیتالیزم خۆیان دەپارێزن لە دووبارەکردنەوەیان و یان پەنایان بردۆتە شتی تازە بۆ شوناسی موحافەزەکاری خۆیان بە تایبەتی خۆپاراستن لە ئیدیعای سادەو فریودەرانەی ” بێ ئایدیۆلۆژیی ” لە نوسین وهەڵوێست.
ئەم ڕەخنەی بەردەستان نیشانی دەدا کە ئەم ئیدیعایە کاك بەختیار لە ڕوویی بێ ئایدیۆلۆژیی و سەربەخۆیی فیکری چەندە ناکۆکە لە گەڵ خودی نوسینەکانی خۆی و چەندە دژە لەگەڵ بەشداریەکانی خۆی لە یۆتۆپیاو باوەشێنە کردنی لق و چڵ وپۆپی ئایدیۆلۆژی،بە تایبەتی پشتگیری لە یوتۆبیای ناسیۆنالیستی چ وەکو باڵی قسەکەرو ڕەخنەگر لە قۆناغێکدا، چ وەکو قسەنەکەرو بێدەنگی باڵێکیتری ناسیۆنالیزم لە قۆناغێکیتردا .
لەسەرەوە ئاماژەمان بەوە کرد کە ئەم دوو سێ ساڵەی دوایی بە چاك وخراپ لە لایەن نووسەرانی دوباڵی جیاواز ڕەخنە لە نوسین وهەڵوێستە بەیان کراوەکانی فیکری کاك بەختیار دەگیرێ.

نوسەرانی بەرەی ناسیۆنالیزم و بەرەی چەپ لە ڕوانگەو دەربیجەی جیاوازەوە وەڵامی هێرش ونوسینەکانی دەدەنەوە. ئەم نوسینەشی ” چارەنوسی نوسین ” هەوڵێکیتری نوسەرە بۆ کەم کردنەوەی ئەنجامە فیکری و دەرونیەکانی ئەو ڕەخنانەی کە لەهەردوو لاوە فشاری بۆ دێنێ. بۆیە دەڵێم دەرونی چونکە لە چەندین شوێنی ئەو وتارە کە دێمە سەری ئەوەندەی فوارەی توڕەبوونی پەنگ خواردو قسەدەکاو حوکم دەداو خەڵك پۆلین دەکا ئەوەندە جەدەلی فیکر قسەناکا.
کاك بەختیار لە دوو پەرەگرافی جیاوازدا دەڵێ :
((لە پشت ئەم هەستەوە جۆرێکی ترسناک و نوێ لە دیسپلینی سیاسی و کۆمەڵایەتی سەریهەڵداوە کە وەک دادگا دێرینەکانی پشکنین و دادگا بەلشەفییە ترسناکەکان، مرۆڤەکان دەبێت بەردەوام لە بەردەمیاندا ناخی خۆیان ڕوناکبکەنەوە، ئەمجارەیان لە بەردەم پیاوانی کەنیسە و هاوڕێیانی حیزبدا نا، بەڵکو بە نوسینی بەردەوام و لە بەردەم هەموو کۆمەڵگادا…..
…دەیانەوێت پاکی ئەخلاقی سیاسی خۆیان بسەلمێنن، رۆحی شۆڕشگێڕانەی خۆیان دووپاتبکەنەوە بەوەی خۆیان وەک «خولقێنەرێکی شۆڕشگێڕی دەوڵەتی کوردی دژ بە خائینان و جاشەکان و کوردفرۆشەکان» دەربخەن، یان بە پێچەوانەوە «بەرهەڵستکارێکی شۆڕشگێڕ و پاکی دژ بە دەسەڵاتی فاسید و زۆرداری کورد». ئەم دوو گووتارە دژ و جیاوازە لە بنەڕەتدا یەک سەرچاوەی دینی و ئایدۆلۆژییان هەیە و دواجاریش هەمان ئەم بازنە بۆشە دروستدەکەنەوە کە ئێمە تیا ژیاوین و تیا دەژین. ))
بەر لە وەڵامدانەوەی ئەم دوو پەرەگرافەی سەرەوە، دەمەوێ ئاماژە بەوە بکەم ، کە مێژووی ئەم پلین کردن تێکەڵاوکردنانە لە چەندین بۆنەیترو نوسینتر لە لایەن بەختیار بەیان کراوە، ئەو چوارساڵ لەمەوبەر، لە گفتوگۆیەك لە گەڵ ڕۆژنامەی وشە دەڵێت:-
(( ڕۆشنبیرانی ئێمە،بە مارکسی و ناسیۆنالیستەوە بە لیبرال و غەیبیانەوە،دوا جار ڕۆشنبیرانی غەیبیانین))
–ڕۆژنامەی ووشە.ژ ٢٠ .بەروار ٣٠/١٠/٢٠١٣
ئەو لەم وتارە دەیەوێ مەغرورانە بەسەر توانای خوێنەران بازبدا، ئەو دەیەوێ ئەگەر بەزۆریش بێت ، بە خەیاڵێک ساف پڵاوبێت سیمایەکی هاوبەش دروست بکات لە نێوان هەردوولای ئەوانەی ڕەخنەی لێ دەگرن ( نوسەرانی ڕاست و نوسەرانی چەپ) چونکە بەختیار خۆی لە هەموو کەس باشتر دەزانێ کە ئەوانەی ڕەخنەی لێ دەگرن بریتین لە چەپەکان و لە نوسەرانی باڵی ڕەخنەگر لە نێو ناسیۆنالیزمدا، کە خەست دەبێتەوە لە مەریوان وریا قانیع و ئاراس فەتاح و نوسەرانی کایەی بزوتنەوەی گۆڕان.

ئەو دەیەوێ کاتگۆریەکی فەنتازی ڕەنان و پۆلین کردنێکی کارتۆنیی دروست بکات ناوی لێ بنێ ” سێنتەری ئەخلاق ” ئەوەی ڕەخنەی لێ بگرێ لەوێ پۆلینی بکاو بینێرێ بۆ ئەوێ، لەهەمان کاتیشدا ڕەخنەگرانی دژ بەخۆی بەوە تاوانبار بکا کە بە فیکری دادگاکانی بەلشەفی ئیش دەکەن. دادگای بەلشەفی و عەقڵی بەلشەفی و سیستەمی بەلشەفی زۆرترین بەشیان بەرکەوتوە لە ئیستیعارەکانی ڕابردوو لەلایەن ئەم نووسەرە کاتێ ویستویەتی باسی سیسیتەمە خراپەکان بکات، بە چارەکی ئەوەندە ناوی داداگا فاشیستەکان بەلای کەمی هی ڕژهەڵاتی ناوەڕاست ناهێنێ، بە چارەکی ئەوە باسی دادگاکانی ئەنقەرەو هەولێرو سلێمانی ناکات. ئەم ڕقە کوێرو ئەنتی مارکسیە چەندین جار لە ساڵانی ڕابردوو دراوەتە بەر رەخنە بەڵام چونکە ناتوانێ ڕەخنە لە خۆی بخوێنێتەوە ئیت هەر بەردەوامە لەم نەخۆشیە فیکریە. ئەو باسی دادگا بەلشەفیەکان دەکات بەڵام، خۆی چ بە سادە سەلماندی کە تاقە سودمەندی ئەزمونی دادگا بەلشەفیەکان(بەو شێوەیەی ئەو باسی دەکا)تەنیا خۆیەتی ! ئەم پۆلین کردنەی ئەو دەیکا ئەگەر وەکو لاسایی کردنەوە وەریبگرین بۆ شتێك کە گوایە خۆی ڕەخنەی لێ دەگرێ ئەوەندە لاوازە کە ئەگەر لە دەرەوەی یاساکانی مادەو بایۆلۆژیا پیشانی شەبەح و ڕۆحی نەك حاکم بەڵکو پاسەوانێکی سادەی دادگا بەلشەفیەکانی بدەین تێر تێر پێ ی پێدەکەنێ !

پۆلین کردنێکی لێوا لێو لە هەوڵ بۆ لەخشتەبردن، کە ئەوەندە ناڕاست و ئاشکرایە کە لە ئەنجامدا نەك تەنیا کۆمەکی ڕەخنەگران دەکا، بەڵکو کۆمەکی خوێنەری ئاسایش دەدا کە ببینێ ئەم نوسەرە چەندە بە سانایی خۆی بە خراپی ” پۆلین ” کرد لە شوێنێکی زۆر خراپی فیکر، زۆر خراپی مێژوو.
خۆجیاکردنەوەی بەختیار لە هاوەڵە فیکریە دێرینەکانی خۆی چەشنی مەریوان وریا قانیع و ئاراس فەتاح و ڕێبین هەردی، تەنیا جیاوازی فیکر، ئایدیۆلۆژیا، یان بەرژەوەندی مادی و مەعنەوی نەبوو کە ئەو هاوەڵانە لە بەشێکی ڕەخنەکانیان ئاماژەیان پێدەکرد دژ بە بەختیار چونکە بەرهەمەکانی لە دەزگا ئیعلامیەکانی پارتی بلاودەکاتەوە.

بەڵکو بوونی جیاوازی بوو لە ئیلتیزام کردن و ئیدامە دان بە خاوەندارێتی کردن و نوێنەرایەتی کردنی پڕۆژەوە یۆتۆبیای باڵی ڕەخنەگری نێو –کوردایەتی- ناسیۆنالیزم. بەختیار کشایەوە لەم پڕۆژەیەو ئەوانیتر مانەوە. لە ئەنجامدا بەشێك لە جەماوەری ناڕازی وتوڕەی بارودۆخ لەبەختیار کشانەوە.
هاوەڵەکانی بەختیار بەهەر جۆرێك بێ، بە چاك وخراپ وا درێژە بەم پڕۆژەیە دەدەن و توانیان لە بەرەوڕوبوونەوەکانیان و نوسینەکانیان لە بەختیار عەلی لە ٢٠١٦ و ٢٠١٧ بە تەواوی بەختیار لە ڕووی مەعنەویەوە بخەنە دەرەوەی ڕەخنەگرێك لە دەسەڵات بەو تێرمەی باوەی ىاڵی ڕەخنەگری ناسیۆنالیزم ڕەواجی پێدەدا.
شەڕی ئەم جیابوونەوەیە ئەوەندە خەست بوو کە نوسەرێکی ناسیۆنالیست (عەدالەت عبدوڵا) لەسەر ئەم بەرامبەرکێیە نووسی :-
(( ئەم زمانە زبرە لە ڕەخنەگرتن، لای هەردوو هاوڕێ، شتێکی دی نییە جگە لە دەرکەوتنی پلە بە پلەی کاریگەرییە خراپەکانی ئەوهاندان وهەڵنانە سیاسیانەی کە هێزە سیاسیەکانی کوردستان بۆ هەڵوێست وەرگرتنی ئایدیۆلۆژیانەی ئەم جۆرە نوسەرانە دەیکەن، دەشگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە ئەمڕۆ، لەهەر کاتێك زیاتر، خواستێکی سیاسی گەورەش هەیە کە ئەم نوسەرانە، کە بەفەرهەنگی میدیایی بەسەرکردەکانی بیروڕا دەناسرێن،بە تەواوی لە هەموو بەرهەم و خەمێکی فکری و مەعریفی داببڕدرێن وببنە گەمەکەرێکی سیاسی رووت، یان بەشێکی وابەستە بەبەرە سیاسیەکان و بگرە بکەرگەلێکی ئایدیۆلۆژی و پەڕگیر لەناوململانێکاندا)) – تەڵەی سیاسەت-عەدالەت عبداللە –ڕۆژنامەی چاودێر ژمارە ٣٩١

ئەم واقیعە تاڵە بۆ بەختیار لە ڕووی سیاسیەوە جۆرێك لە بێ دەنگی کردە جەبرو بەختیار بۆ ئاوەژوو کردنەوەی ئەم جەبرە بەتاڵ کردنەوەی ناچارە ” بێ دەنگی ” خۆی ، پشت تێکردن لە زمانی ناسیۆنالیزمی ڕەخنەگر وەکو سەرکەوتنی ” فیکر” بەسەر” ئەخلاق ” وێنا بکات.
ڕاستە ئەم نوسەرانە مەرج نیە وەکو حیزبایەتی پێکەوە ئەم پڕۆژەیان کردبێت، بەڵام ئەم گرێدانەوەیان بە یەکتر، جۆرێك ساغ بوونەوەی سیاسی و ” ئایدیۆلۆژی ” بێ گەرد بوو. کە نوسینەکانیان لە سەروبەندی دروست بوونی بزوتنەوەی گۆڕان هەمووی گەواهی ئەوەن کە ساغ بوونەوەی ئایدیۆلۆژی چەندە قوڵە لای بەختیارو هاوەڵەکانی ، چەندە هەڵوێست دڕبڕین (چەشنی بەیان نامە) بەختیار بە ڕەوای دەزانێ بۆ خۆی، کەسیش بۆی نییە پێ ی بڵێ : ئەرێ ئەم هەڵوێست و بەیان نامانە ناتخەنە سێنتەری ئەخلاق؟
چاوکێشانێك بە نامیلکەی –نیگایەك بۆ ئێستاو خەونێك بۆ سبەی- هاوبەشی هەر چوار نووسەر ( بەختیار عەلی ، مەریوان وریا قانیع ، ئاراس فەتاح، ڕێبین هەردی) لە ڕووی حیزبیەوە ڕەنگە چاپخانەی بزوتنەوەی گۆڕان نەیکردبێ، بەڵام لە ڕووی مێژوییەوە – لە ڕووی لەقاڵبدانی جەماوەرەوە فەرمیترین مانفێستی ئایدیۆلۆژی سەروبەندی دروست بوونی بزوتنەوەی گۆڕانە.
دێر بە دێری ئەم نامیلکەیە سیاقی ئایدیۆلۆژی بێ گەردی ناسیۆنالیزمێکی ڕەخنەگرن ، کە ئەو دەمە بەختیار بە هاوبەشی بناغە ئایدیۆلۆژیەکەی دانا ، بەڵام ئێستا هەر پاشماوەی قسەکەرە فیکریەکانی ئەم باڵە رەخنەگرەی ناسیۆنالیزم شوێنیان بە بەختیار تەنگ کردوەو چیتر لە نێو ئەوان جێگای نەما. بەختیار لە ڕووی سیاسی و تەدەخول لە ڕوداوەکانی ڕۆژ بەڕۆژ، شوێنێکی تایبەتی بۆ خۆی دابین کرد لە نێو باڵی موحافەزەکار، کە بەختیار لەوێ تەنیا دەتوانێ ئەدیب و ڕۆمانوسێکی سەرکەتوو بێت، لە هەمانکاتدا نوسەرێکی سیاسی بێ دەنگ بێت، ئەم بێ دەنگیەش بە تاجی (سێنتەری فیکر) بڕازێنێتەوە.

. ئایدیۆلۆژی بوونی بەختیار لەو سەردەمە ئەوەندە خەست دەبێتەوە، لە سەروبەندی دروست بوونی بزوتنەوەی گۆڕان، لە ڕۆژی ١٠/٦/٢٠٠٩ بەختیار لە وتاری هەڵهاتن لە بۆشایی – نیگایەك لە جەوهەری ئەو هێزەی ئێستا لە هەناوی کۆمەلگەی ئێمە دەجوڵێت- بە چەند پەرەگرافێكی پڕ لە موژدەی سیاسی دەست پێدەکات، لە وێدا دەڵێت :
((شتێکی گەورە ناوەوەی دونیای ئێمە دەهەژێنێت، هێزێکی خەوتوو و فەرامۆشکراو کە هێدی هێدی دەیەوێت ببزوێت و هەستێت و بێتەدەرێ. سروشتی ئەم هێزە وەک هەموو هێزە مێژووییە بزوێنەکان نادیارە، کۆکردنەوەی لە ژێر یەک ناونیشاندا ئەستەمە و ناونانی بە یەک ناو نەشیاوە، هێزێکە دەجوڵێت و بۆ کردارێکی مێژوویی دەگەڕێت کە هێشتا بە ڕوونی هیچ شتێک لە جەوهەری ئەو کردارە دیار نییە، بەڵام هێزێکە دەیەوێت شتێک بکات کە لە شتەکانی تر ناچێت… لە ئێستادا گرنگ نییە ئەو هێزە چی دەکات، چونکە ئەوەی ئێستا جێگای تێڕامانە ئەوەیە کە ئەم هێزە لێرەیە، دوای غیابێکی مێژوویی گەورە، دوای وەستانێکی گەورە، ئێستا شتێکی نائاسایی لە هەناوی مێژووی ئێمەدا دەجوڵێت، مەخلوقێکی تر لە سەرەتای هاتن و لەدایکبووندایە….

…دینەمۆی نهێنی مێژووی ئێمەی کورد ئەوەیە بەدوای ڕوداوێکی گەورەدا بگەڕێین کە خۆمان دروستمانکردوە، ئیرادەی خۆمان لە شتێکی تردا تاقیبکەینەوە کە تەنیا ڕاکردن نەبێت لە مردن و هەڵهاتن نەبێت لە دوژمن. ئەم تاقیکردنەوەی ئیرادەیە جێگایەکی سەنتراڵ و نهێنی لە مانای بوونی ئێمەدا هەیە، تەنیا لە ڕێگای ئەم تاقیکردنەوەیەوە دەتوانین لە «ئەگەری بوون»ـەوە بەرەو «بوون» خۆی بگوازینەوە، لە «بوون وەک پڕۆژەیەکەوە» بۆ «بوون وەک واقعێک» بپەڕینەوە…))
بەختیار بە ڕوالەت خۆی وەکو قەدیسێکی ئەنتی ئایدیۆلۆژی دەردەخا، بەڵام سەرجەم چالاکیە فیکری ونووسینە سیاسیسەکانی مشتن لە ئایدیۆلۆژیا ، ئەو پەرەگرافەی سەرەوەی بەختیار ڕێك دەڵێ ی ڕیتمی مۆسیقای کۆپی پەیست کراوە لە پەرەگرافی یەکەمی مانفێستی حیزبی کۆمۆنیست کە مارکس وئەنجلس ١٦٩ ساڵ لەمەوبەر لە لاپەرەی یەکەمی مانیفێستدا دەڵێن :
(تارماییەك لە ئاسمانی ئەوروپا دێت و دەچێت ؛ تارمایی کۆمۆنیزم! هەموو هێزەکانی ئەوروپای کۆن لە پەیمانێکی پیرۆزدا پێکهاتوون کە ئەم تارماییە دوورخەنەوە؛ پاپ و تزار، میترنیخ وگیزۆ، ڕادیکالە فەرەنسیەکان وپۆلیسی نهێنی ئەڵمانیا.
لە کوێ حیزبێکی ئۆپۆزسیۆن هەیە کە تۆمەتی کۆمۆنیزمی نەکوتابێتەوە بە نێو چاوانی حیزبی ئۆپۆزسیۆنی لە خۆی پێشڕەوتر، یان نەیارانی کۆنەپەرستی خۆیدا؟
لەم ڕاستییەدا دوو دەرەنجام دێتە دەست :
کۆمۆنیزم، حاڵی حازر، لەلایەن هەموو هێزە ئەوروپاییەکانەوە، وەك هێز ناسراوە.
ئێستا ئیتر وەختیەتی کە کۆمۆنیستەکان، بە ڕاشکاوی لە ڕووی هەموو جیهاندا، بیروڕاکانیان، مەبەستەکانیان وبۆجوونەکانیان، ڕابگەینن و بە مانیفێستی حیزبەکەیان، بە گژ ئەم ئەفسانەدا بچن کە سەبارەت بە تارمایی کۆمۆنیزم هەیە.))
مەبەست ئەوە نییە بڵێین قسەو مۆتیڤ و دەستەواژەکان لێك دەچن، بەڵکو قسە لە سەر بناغەو ” بونیادی” دەقی ئایدیۆلۆژیە کە کەسی مانفێست گەیەنەر یان داڕێژەرئەرك وتێروانین ڕادەسپێرێ بەو هێزە سیاسی وکۆمەڵایەتیەی کە دەیەوێ ئاکشنێکی مێژوویی پێ بکات.
هەرگیز لێرە مەبەستم ئەوە نییە، بەخیتار بە مارکس و ئەنجلس بشوبهێنم ، بەڵکو لێرە مەبەست ئەوەیە کە بەختیار لە ئەوپەڕی ئایدۆلۆژیست بوونی خۆی ئیدیعای سەربەخۆیی دەکات . پەرەگرافەکەی مانیفێستی حیزبی کۆمۆنیست و ئەوەی بەختیار دوای ١٦٩ ساڵ نوسیویەتی وەکو ” دەق ” هەڵگری هەمان توخمی هاوبەشن . توخمە هاوبەشەکانی پەرەگرافەکەی بەختیارو مانیفێست بریتیە لە :-
١-‌هێزێکی سیاسی و کۆمەڵایەتی کە لە ئان وساتی دەرەکەوتن .هەردوو هێز دابڕاوان لە هێزە باوەکان.
٢-هەردوو هێز دەیانەوێ شتێك بکەن وبخوڵقێنن کە جیاوازە لە هێزەکانی پێش خۆیان .
٣-هەردوو ‌هێز ڕەگەزی ئەوەیان تێدایە ” ڕوداوێکی ” یان وەرچەرخانیكی گەورەیی ” مێژوویی ‘ ئەنجام بدەن.
٤-هەردووکیان لە توانایاندایە دونیایەکیتر دروست بکەن .
‌بە کورتی لە هەردوو دەق : هێزی کۆمەڵایتی دیارکراو وەك بکەری مێژوویی + ئاکشن و کرداری مێژوویی بۆ ڕوداوی گەورە= سەرەنجام دونیایەکی نوێ !
کۆبوونەوەی توخمی هابەش لە نێوان دوو دەق کە ڕوانگەی سیاسی و مێژوویەکی ١٦٩ ساڵیان بەینە نە بە ڕێکەوتە نە لاسایی کردنەوەیە، بەڵکو پەیوەندی بەوە هەیە هەتا ئێستا کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی ناتوانێ لە دەرەوەی ” زمان ” و ” پەیوەندی” –کۆمینیکەیشن مانفێستی نیازو کرداری سیاسی و مێژوویی بکات. ستراکتۆری زمان بە هەموو وردەکاریەکانی خۆیەوە دوورگەیەکی لاتەریك نییە تا بە نەقاوەتی بمێنێ لە تێکهەلكێش بوونی لە دایك بوونی دەستەوژاوە یان زاراوەی تازە لە گەڵ ئەو کەلەپورە مێژوویەی دەستەواژە سیاسی و ئایدیۆلۆژیانەی کە چ وەك ریتم چ وەك زاروە بوونی خۆیان تازە دەکەنەوە لە نێو زماندا.

زمان ، فیکر، ئایدۆلۆژیا

فیکر بە گشتی و فیکری سیاسی بە تایبەتی ناتوانێ لە دەرەوەی زمانی مەوجود،لە دەرەوەی چوارچێوەو پێکهاتەکانی زمان تایپێکیتر لە کۆمینیکەیشن دامەزرێنێ . ئەگەر ئەو ئیمکانە ببوایە ئەوا دەمێك بوو پاڵەوانە ئەنتی “ئایدیۆلۆژیستەکان” موفەکیرو ئەدیب و نوسەرە مەعاش خۆرەکانی CIA لە سەردەمی شەڕی سارد دەیانتوانی زمانی ” بێ ئایدیۆلۆژیا ” خۆیان دروست کردبا تا شەڕێکی قوڵتر بکەن دژ بە نووسەرانی مولتەزیم خۆ بە چەپ زان.
گریمان هەموو ” بێ ئایدیۆلۆژیا” کانی دونیا بە کوردەکانی خۆشمانەوە لە کۆنگرەیەك لە وڵاتێكی ئەوروپی کۆبوونەوەو گەیشتنە ئەنجامێك لە دروست کردنی زمانێكی بێ ئایدیۆلۆژیا، ئیتر ئۆتۆماتیکیەن واچاوەڕوان دەکرێ یەکەم بەرهەمی ئەو زمانە فیکرێکی بێ ئایدیۆلۆژیا بێت. ئەگەر ئەمە ڕووی دا ؛ ئیتر ئەم زمان و فیکرە ” بێ ئایدیۆلۆژیا ” یە نابێ نە سەبگێگتیڤ و نە ئۆپگێتیڤەکانی پەیوەندیەکی هەبێ بە کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی .

ئەوان دەبێ لە دەرەوەی مێژوو، لەدەرەوەی کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی خۆیان سەرقاڵ بکەن بە هەندێ دال و مەدلول کە زەمانەتی پەیوەندی کردنیان بکات، لە دۆخێکی وادا ئەو گروپە لە مرۆڤ هەموویان دەبێ لە یەك ئاست بن چ وەکو پێگەی کۆمەلایەتی ، ئابوری ، سکیڵ و پڕۆفیشنالەتی چونکە هەرجیاوزیەکیان بوو هەر ناکۆکیەکان لە نیوان دروست بوو دەبێ خۆیانی لێ بێ دەنگ بکەن ، چونکە هەر دەم بکەنەوە ناچارن گیرۆدەی ئیستیعارە کردن ببنەوە لە جۆرەکانی” ئاماژە ” لە زمانە قەدیمە پڕ لەئایدیۆلۆژیاکە ، چونکە ئەو ئاماژانە تەعبیری ڕاستەوخۆن لە ” جیاوازی ” لە وردترین ناسکە گیای سروشت بگرە تا دەگاتە چینە کۆمەڵایەتی و سیاسیەکان .
گروپێك لە ڕۆبۆت و کۆمپیوتەر بە زمانی پڕۆگرامینگ بۆ هەتا هەتایە بێ دەردەسەری ئایدیۆلۆژی دەتوانن ئەم کارە بکەن ، بەڵام بۆ کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی و لە ژێر سایەی سیسیتەمی کاپیتالیزمدا (بێ ئایدیۆلۆژیایی) شوناسی ئەو کەسانەیە کە دەیانەوێ ئەم چەترە لە دەست بگرن و پەت پەتێنی ئینتیماو گۆڕانە فیکریەکان بکەن، خەڵك گەراییە بە نرخ و درۆی ڕازی کردنی هەمووان، سەد لە سەد فریو دان و جۆرێکی زۆر سواوە لە پاکێجێکی تایبەت لە ئایدیۆلۆژیا .

کێن ئەوانەی دەڵێن کاتی قسە کردن نییە ؟

لە شوێنێکی وتارەکەیدا، کاك بەختیار گاڵتە بەوانە دەکات کە لەبەرامبەر ڕوداوە سیاسیەکانی کۆمەڵگە
” قسە” دەکەن و هەڵوێست دەرئەبڕن ، لەوێدا دەڵێت :
((. لە کۆمەڵگای ئێمەدا بێدەنگی بۆتە شتێکی ترسناک، وەک چۆن لە سەردەمەکانی توندڕەویی دینی و لە ڕۆژگارەکانی دیکتاتۆرییەتدا بێدەنگی و بەشداری نەکردن نیشانەی گومان بوون. ئەمڕۆ مرۆڤەکان بە جۆرێکی ترسناک خراونەتە ناو کولتووری «روناککردنەوەی ناخەوە»، هەموو دەبێت قسەبکەن بۆ ئەوەی ناخیان ببینرێت، ماراسۆنی قسەکردن و خۆڕوونکردنەوە و خۆئاشکراکردن لە ترۆپکیایەتی، گرنگترین بکەری کۆمەڵگا ئەوانەن کە زۆرترین قسەدەکەن، گرنگ نییە قسەکان دووبارە و سەدبارەن، گرنگ ئەوەیە هەموو ڕۆژێک بنوسیت و ناخی خۆت ڕوناکبکەیتەوە و پیشانی کۆمەڵگای بدەیت و پاکی و ساغی و سەلامەتیت ببینن، ببینین تۆ بە چ زمانێکی پاراو و کوردییەکی ڕەوان خۆت بەیاندەکەیت، گرنگ نییە چۆن قسەدەکەیت، گرنگ ئەوەیە خاڵێکی تاریک نەبیت، گرنگ ئەوەیە ئەوانی تر بتوانن وەک دۆست یان دوژمن سەیرتبکەن، گرنگ ئەوەیە پۆڵێن بکرێیت، لە خانەیەکدا بێت و بچێتە ژێر کاتاگۆرییەکەوە.))

پێش هەموو شتێك ئەگەر سیاسەت بەس زانست بوایە لە زانکۆکان و بەشێك بوایە لە وانەکانی شەهادە وەرگرتن. ئەگەر سیاسەت وەکو هونەری نیگارکێشی، هەفتانە و مانگانە یان ساڵانە پیشانگایەکەت بۆ کردبایەوە. ئەگەر بەو شیوەیە بوایە کە باسمان کرد ئەوکاتە سیاسەت بێ دەردەسریترین چالاکی و خۆدەرخستەنەکانی مرۆڤەکان دەبوو، دەمانتوانی وەکو چا خواردنەوەی موناسەبات سەرمان لە پیشانگا سیاسیەکان دەدا. بەلام ، سیاسەت پارێزەر و پێك هێنەری سیستەمە، تەنانەت ئەمڕۆ پەیوەندی بەوهەوایەش هەیە کە هەڵیدەمژین.

بۆ ئەوەی ” بەرەنگاری ” هەر سیستەمێکی سیاسی ببیەوە دەبێ ” قسەت ” هەبێ و کردارت هەبێ لە بەرامبەریدا. بەشێك لە “قسە کردن” لە سیاسەت بە دڵنیایی بریتی دەبێت لە ڕەخنە لە وانەی لەبەر هەر هۆیەك و بەرژوەندیەك بێت قسە ناکەن لەسەر سیاسەت.
ئەو پرسیارکردنانە لە سەر ” بێ دەنگی ” بەختیار هەڵبژاردنی بەختیار خۆی بووە و نەك ناچار کرابێت. شەش ساڵێك لەمەوبەر ” قسە ” کردنی خۆی لە سەر ڕوداوە سیاسەکان شێوازی تەحلیل کردنی خۆی وەکو لوتکەی داهێنان لە تەدەخول لە سیاسەت وەسف دەکا، ئەم نرجسیەتە کوێرە ” ئەوەی ڕەوایە بۆ خۆم ڕەوا نییە بۆ ئەوانیتر ” میتۆدێکی دەیان بارەی ئەم نوسەرەیە لە هەر قۆناغێک کە بیەوێ سەر لەنوێ پێناسەی بوونی خۆی بکاتەوە . شەش ساڵێك لەمەوبەر ئەو لە وتاری :-
کێن ئەوانەی دەڵێن “ئێستا کاتی قسە نییە”؟ دەڵێت :-
(( لەم ساتانەدا زۆرجار و لێرەو لەوێ گوێمان لە هاوارێک دەبێت کە دەڵێت “ئێستا کاتی قسە نییە و کاتی ئیشە”. هەندێکی تر هەمان رستە بەجۆرێکی کاڵفامانەتر و بازاڕیتر دووبارەدەکەنەوە و دەڵێن “شۆڕش لە پشتی کۆمپیوتەرە” وە ناکرێت. ئەمە یەکێکە لەو بۆچوونە سەیرانەی کە لە ساتی شۆڕش و قەیرانەکاندا هەمیشە دێتەپێشێ. )) – سایتی سبەی-٩/٣/٢٠١١-
ئێستا دوای شەش ساڵ ئەوە خۆیەتی دەڵێ کاتی قسە کردن نیە، بەڵکو کاتی بەرهەمهێنانی فیکرە چەشنی نوسینەکانی خۆی چونکە لە روانگەی ئەو هەر وشەیەک ئەو بینوسێ ” قسە ” نیە بەلکو مێتای فیکر و داهێنانە ، هەر کەسێکیش پرسیار لە بێ دەنگی ئەو دروست بکا ، ئەوە فیکری بریتی لە لە میتۆدو پێوەری سێنتەری ئەخلاق !

چەپی نوێ ی ڕادیکاڵ و کێ هەست بە گوناه دەکات ؟

لەسەرەوە ئاماژەمان بەوەدا کە بەختیار ئێستا نە لە بەرەی باڵی ڕەخنەگری ناسیۆنالیزمە ، نە لە باڵی چەپی کۆمەڵگایە. هەردوو ساڵی ٢٠١٦ و ٢٠١٧ ڕەخنەی زۆر توند لە لایەن توێژێکی نوێ لە گەنجانی چەپ لە بەختیار گیرا.
بەختیار کاتێ خۆی لە پڕۆژەی گۆڕان و کارکردن لە گەڵ هاوەڵە قەدیمەکانی دەرهێنا،ویستی لە ڕێگەی قسەکردن لەسەر فەیلەسوفی چەپ ژیژەك دووبارەکردنەوەی هەندێك لە میتۆدەکانی ئیشەکانی جۆرێك لە تەوازون و سەقامگیری ئئینتیمایەکی دیاریکراو بهێڵیتەوە لە دونیای ڕەخنەی سیاسیدا.
تەنانەت هەندێك هەوڵی نیوەچڵ هەبوو بۆ ئیش کردنی بەختیار لەگەڵ ئەو گەنجە ڕادیکالانەی چەپ کە گەیشتە دەرکردنی نووسین لە بڵاوکراوەی هاوبەشدا. ئەم جۆرە لە مانەوە لە دونیای رەخنەدا بە شیوەیەکی ” رەخنەگر” لە سیستەم تەمەنی زۆرکورت بوو، چونکە بەختیار قەت ناتوانێ چەپ بێت و نە ئیشی بەوەیە چەپ بێت.
ئەوەی ئەم پرۆسەیەی خیراترکرد ئەم ڕادیکاڵە چەپانە زۆر خێراتر لە بەختیار چەندین کتێبی ژیژەکیان تەرجومە کرد ، زۆر خێراتر تەبەنی ئەو بۆچوونانەیان دەکرد کە بوعدی شۆڕشگێڕانەیان هەیەو هەر بە وەرگێڕانی ژیژەك وازیان نەهێنا.سەرەنجام هەر هەمان ئەو توێژە گەنج و” ڕادیکاڵەی ” چەپ چەندین وتاری بەختیاریان دا بەر ڕەخنەو بەشێکی زۆر لە خوێنەرانی بەختیار پشتیان لەو کردو رویان لەو گەنجە ڕادیکالانە کرد.

بەختیار لە ٢٠١٧ بە تەواوەتی لە رووی جێگەو ڕێگەی لە ڕەخنەی سیاسیدا ئیتر نە سەر بە باڵی ڕەخنەگری ناسیۆنالیزمەو نە سەر بە چەپە ڕادیکاڵە نوێیەکانە، بە بەردەوامیش ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ لە ژێر فشاری ڕەخنەی هەردوولادایە. ئەم بارودۆخە وای لەو کردووە، کە ئەو بیەوێ پەرچەکردارەکانی بکا بە هێرش بۆ وەڵامدانەوەی ئەم فشارانە. ئەو دێ دەڵێ ئەم جۆرە لە ڕەخنەگران، هەست بە گوناه دەکەن خەریکی خۆپاك کردنەوەن بۆیە ناجارن بە ئیلتیزامەوە قسە بکەن هەلوێستیان هەبێت لە سەر ڕووداوە سیاسەیاکان.

ڕاستیەکەی ئەوەیە كاك بەختیارلەم نوسینەیدا گیرۆدەی گرێیەکی دەروونی سەختە، چونکە ئەگەر ئەو توانجەی یان ئەو وەسفەی ئەومان قبوڵ بێت کە کرداری رەخنەگرتن لە ڕووی دەرونیەوە بە خۆپاك کردنەوە لە گوناە لە قالب دەدات، ئەوا بە پێچەوانەوە ئەم وەسفە زیاتر بۆ خۆی گونجاوە بەلام لە گۆشەیەکی تەواو جیاواز، کە هێشتا ناتوانێ سەختی فشارو بۆشایی دەروونی بەختیار پڕبکاتەوە. کەم نییە تۆ لە کۆمەڵگەیەك بژی، کەڵە نوسەری ئەو کۆمەڵگەیە بیت بە چەند قۆناغێکی کورتی مێژوویی لە ئەوپەڕی لوتکەی لەقەبی رەخنەگری سیاسیەوە لە ناکاو خۆت ببینیەوە لە ئەوپەڕی لوتکەی موحافەزەکاری!
ئەم گۆڕانکاریە ئەگەر بە ئیختیار یان بە فشاری ڕەخنە بێت، یان تێکەڵێك لە هەردوکیان بێت کاریگەری دەبێت لەسەر ڕەنگدانەوەی دەروون. بەختیار بۆ شاردنەوەو پەردەپۆش کردنی ئەم کاریگەریە دێ ئەو کراسەی باری دەروون کە زۆر گونجاوە بۆ خۆی لە بارەی هەست کردن بە تەریکی و گوناه دەکاتە بەری ئەوانەی ڕەخنە لەو یان لە سیستەمەکە دەگرن.

چونکە ئەو لە ڕووی دەرونیەوە مەحرومە لە چانسێکی زۆر گرنگی دەرون و ئاسودەیی ویژدان، چونکە هەموو ئەو قسەکەرو ڕەخنەگرانەی ئەو بە چاوێکی گاڵتە پیکردنەوە دەیەوی وێنایان بکات بەلای کەمی دەتوانن و لە دەستیان دی ڕۆژانە خۆیان بە نوسین و ڕەخنەکانیان لە گوناه پاك بکەنەوە. بەڵام ، ئەو دەرگای ئاسودە کردنی ویژدانەشی لە خۆی گرتووە !

http://www.bachtyar.com/Detail.aspx?Jimare=1147&title=%D8%B3%DB%95%D8%B1%DB%95%D8%AA%D8%A7

(ویستی گشتی) ئه‌و داوایه‌یه‌ كه‌ هه‌موو كۆمه‌ڵگه‌ له‌سه‌ر بابه‌تێك كۆك ده‌بێت، به‌مانایه‌كی هاوچه‌رختر (فه‌زای گشتی یه‌) ئه‌م چه‌مكه‌ بۆ قه‌واره‌ی سیاسی له‌بنه‌ڕه‌تدا بۆ قازانجه‌، ئه‌مه‌ تیۆره‌كه‌ی (ژان ژاك رۆسۆ) یه‌ كه‌ مانای قازانجی گشتییه‌، له‌راستیدا ویستی گشتی كه‌ ئه‌ویش سوودی گشتییه‌ و بچوك كردنه‌وه‌یه‌تی له‌پێوه‌ری ئه‌خلاقیدا بۆ ده‌سته‌به‌ركردنی به‌رژه‌وه‌ندی گشتی یه‌، ئه‌مه‌ پێشتر كاری بۆكراوه‌ و دواتر له‌ یاسا و ده‌ستووری ده‌وڵه‌تدا ره‌نگیداوه‌ته‌وه‌، ره‌خساندنی زه‌مینه‌ بۆ موڵكیه‌تی شه‌خسی و گشتگیركردنی سووده‌كانی خۆشی ژیان له‌سایه‌ی ئارامی و ئاسایشی كۆمه‌ڵایه‌تی و پاراستنی كۆمه‌ڵایه‌تی و سوودگه‌رایی یه‌ له‌بواره‌ جیاجیاكاندا، هه‌روه‌ها پاراستنی فه‌رهه‌نگی گشتی و سنوورداركردنی مه‌سه‌له‌ی ئاین و له‌به‌رچاوگرتنی ئاینی زۆرینه‌ و هتد، به‌شێكن له‌و كۆمه‌ك و ویسته‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌ی كه‌ ده‌بێته‌ بنه‌ما بۆ دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌ت له‌سه‌ر بنه‌مای به‌رژه‌وه‌ندی گشتی كه‌ دواجار سیاسه‌ت ده‌یكات به‌ به‌رژه‌وه‌ندی تایبه‌تی. ئه‌م ویسته‌ كه‌ قازانجێكه‌ هه‌م بۆ هاوڵاتی كه‌ گرێبه‌ست له‌گه‌ڵ حكومه‌ت و ده‌وڵه‌ت ده‌كات، تاكو له‌رێگه‌ی ده‌ستووره‌وه‌ كه‌ دیاریكردنی ئه‌رك و مافه‌، ئه‌ویش گۆڕینه‌وه‌ی سووه‌ له‌رێگه‌ی كار و خزمه‌تكردنی ده‌زگاكانی ده‌وڵه‌ته‌وه‌، هه‌ڵبه‌ت ئه‌م گرێبه‌سته‌ سیاسیه‌ی نێوان ده‌وڵه‌ت له‌رێگه‌ی ده‌زگاكانیه‌وه‌ و هاوڵاتی وه‌كو هێزی كاری خۆی و فكری بۆ خزمه‌تكردنی ده‌زگاكان، ستایلێك بوو كه‌ تاهاتنی پۆست مۆدێرنه‌ به‌رده‌وام بوو و له‌نێو ده‌ستووریشدا ره‌نگیدابۆوه‌، به‌ڵام ئێستا ده‌وڵه‌ت به‌وپێیه‌ی كه‌ هه‌موو سیاسه‌تی كارگێڕی خۆی راده‌ستی كۆمپانیاكان كردووه‌ له‌سه‌راسه‌ری دونیادا، ئیدی گرێبه‌سته‌كه‌ له‌جیاتی ئه‌وه‌ی له‌نێوان ده‌وڵه‌ت و هاوڵاتی بمێنێته‌وه‌، بووه‌ به‌گرێبه‌ست له‌نێوان كۆمپانیا و كرێكار یان فه‌رمانبه‌ر و خاوه‌ن فكره‌كان، ئه‌مه‌ش هه‌م بۆ گۆڕینی ستایلی حوكمڕانی یه‌ و خۆدزینه‌وه‌یه‌ له‌خزمه‌تگوزاری به‌ناوی ئازادی بازرگانیكردن و بازاڕ، هه‌م بۆ خۆ دوورخستنه‌وه‌ی ده‌وڵه‌ته‌ له‌مه‌ترسی خۆپیشاندان و گروپه‌ سیاسیه‌كان، له‌هه‌ردوو باره‌كه‌شدا گروپه‌ سیاسییه‌ ده‌سته‌بژێره‌كان ده‌ستی خۆیان وه‌شاند له‌ هاوڵاتی و گۆڕینی ویستی گشتی بۆ ده‌وڵه‌ت له‌رێگه‌ی ئه‌و ته‌كنیكه‌ سیاسیه‌وه‌، به‌ڵام ده‌بێ‌ ئه‌وه‌ بزانین كه‌ ئه‌م تیۆره‌ ته‌نها بۆ ئه‌و كۆمه‌ڵگه‌یانه‌یه‌ كه‌ ده‌وڵه‌تیان هه‌یه‌، نه‌ك كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی وه‌كو كوردستانی كه‌ هێشتا له‌سه‌روو به‌ندی چاره‌سه‌ر كردنی ئه‌و گرێ‌ ده‌روونییه‌یه‌ كه‌ ئه‌ویش سه‌ربه‌خۆیی قه‌واره‌ی ده‌وڵه‌ته‌ و كه‌چی له‌ ئاستی نێوخۆییدا خراپتر مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ریفراندۆم بۆ چاره‌نووسی خۆی ده‌كرێت،، وه‌كو ئه‌وه‌ی له‌ ئاستی ده‌ره‌وه‌ كه‌ به‌شێكیان نه‌یاره‌كانین و به‌شێكیشیان دۆسته‌كانی.

به‌پێی قسه‌ی لینین. بێت كه‌ ده‌ڵێ‌” ده‌وڵه‌ت به‌ر له‌قۆناغی كۆیلایه‌تی نه‌بووه‌ و كۆمه‌ڵگه‌ش دابه‌شی سه‌ر هه‌ردوو چینی كۆیله‌ و خاوه‌ن كۆیله‌ دابه‌ش نه‌بوو بوو، وه‌هیچ ده‌زگایه‌كی تایبه‌تیش نه‌بوو كه‌ ده‌زگای ده‌وڵه‌ته‌ بۆ به‌كارهێنانی توندوتیژی به‌شێوه‌یه‌كی سیستماتیك تاكو خه‌ڵك ملكه‌چ بێت، به‌ڵام دوای ئه‌وه‌ی چه‌ند ساڵێك كۆمه‌ڵگه‌ی به‌شه‌ری دووركه‌وته‌وه‌ له‌و حاڵه‌ته‌ وه‌حشیگه‌رییه‌، بۆیه‌ له‌و وه‌خته‌دا هیچ دیارده‌یه‌كی سه‌لمێنه‌ری ده‌وڵه‌تمان له‌به‌رده‌ستدا نییه‌، ته‌نها گه‌وره‌یی و ئه‌و نه‌ریته‌ی كه‌ شێخه‌كان به‌ركاریان ده‌هێنا، ته‌نانه‌ت ژنان له‌وكاته‌دا، مه‌زڵوم و ژێرده‌سته‌ی پیاو نه‌بوون، هه‌روه‌ها هیچ توێژێكیش نه‌بووه‌ دابڕاوبێت له‌كۆی خه‌ڵك و حوكمی خه‌ڵك بكات و ده‌زگای توندوتیژی و ده‌زگایه‌كیان هه‌بووبێت بۆ كۆشكی سه‌رۆك هه‌روه‌ك ئه‌وه‌ی ئێستا هه‌یه‌، یان ئه‌وه‌ی سوپای سه‌ركوتكه‌ر و زیندانیان هه‌بووبێت وه‌كی ئه‌وه‌ی ده‌وڵه‌ت پێویستی پێیه‌تی”. فلادیمیر ئیلیج لینین. الدوله‌. محاچرات القیت فی جامعه‌ سفیردلوف. تموز 1919 . دار التقدم موسكو. ل10. به‌ڵام كه‌ قۆناغه‌كانی به‌شه‌رییه‌ت گه‌شه‌ی كردو ده‌وڵه‌ت بوو به‌ویستێكی گشتی هه‌م بۆ نه‌ته‌وه‌ ژێرده‌سته‌كان وه‌كو لینین خۆی باسی ده‌كات له‌ هه‌ردوو كتێبی دیاری كردنی چاره‌نووس و ده‌وڵه‌تی لینین، ئیدی ده‌وڵه‌ت بوو به‌مافی هه‌ر نه‌ته‌وه‌یه‌ك كه‌ خه‌باتی بۆ ده‌كات.

كه‌واته‌ به‌پێی ئه‌و تێگه‌یشتنه‌ بێت كه‌ لینین باسی ده‌كات، ده‌وڵه‌ت وه‌ك بیرۆكه‌یه‌كی فه‌لسه‌فی و دامه‌زراوه‌یی به‌نیسبه‌ت مێژوو دیارده‌یه‌كی نوێیه‌ و نموونه‌ی ده‌سه‌ڵاتێكی نامۆیه‌ ئه‌گه‌ر نه‌بێته‌ خێروبێر بۆ نه‌ته‌وه‌كان، له‌سه‌ره‌تای سه‌رهه‌ڵدانی مۆدێرنه‌وه‌ كه‌ مه‌ترسیه‌كانی ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌ت هاتنه‌ ئاراوه‌، فه‌یله‌سوفه‌كان به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی ئاگایان له‌بۆچوونی یه‌كتر هه‌بێت ره‌خنه‌یان له‌و ژیانه‌ سیاسه‌ته‌ گرت و به‌شێوه‌یه‌كی تری ژیان و یاسای ئاژه‌ڵی به‌ڵام به‌عه‌قڵی مرۆڤ خه‌مڵاند، نیچه‌ ده‌ڵێ‌ “ده‌وڵه‌تی سته‌مكار گروپێك ئاژه‌ڵی سركی دڕنده‌ و بێ‌ توك و سپی پێستن، گروپێك له‌شكری به‌ڕێزن، به‌هه‌موو سیستمه‌ جه‌نگی و هێزه‌ رێكخراوه‌كه‌یانه‌وه‌، به‌چنگه‌ ترسناكه‌كانیانه‌وه‌ شاڵاو ده‌به‌نه‌ سه‌ر خه‌ڵكێكی زۆر كه‌ ره‌نگه‌ له‌رووی ژماره‌وه‌ زۆر له‌خۆیان زۆرتر بن، به‌ڵام هێشتا سیستمێكیان بۆخۆیان دانه‌ڕشتووه‌ كه‌ بارودۆخی خۆیان پێ دیاری بكه‌ن، ئه‌مه‌ بنه‌چه‌ی ده‌وڵه‌ته‌، (لیسته‌ر ۆرد) یش ده‌ڵێت (ده‌وڵه‌ت وه‌ك شتێكی جیاواز له‌ سیستمی هۆزگه‌رایی ئه‌و كاته‌ ده‌ستپێده‌كات كه‌ ره‌گه‌زێكی مرۆیی په‌لاماری ره‌گه‌زێكی دیكه‌ ده‌ده‌ن)، هه‌روه‌ها (هۆنهایمه‌ر) ده‌ڵێت (چاو به‌هه‌ر لایه‌كدا بگیرێت ده‌بینیت هۆزێكی جه‌نگاوه‌ر په‌لاماری سنووره‌كانی هۆزێكی تر ده‌ده‌ن، كه‌ هێنده‌ی ئه‌وان خۆیان بۆ جه‌نگ ته‌یار نه‌كردبێت، دواییش له‌ خاكی ئه‌و هۆزه‌ نائاماده‌یه‌دا خۆیان وه‌ك گروپی چاودێر جێگیر ده‌كه‌ن و ده‌وڵه‌تی تێدا دامه‌زرێنن). (تانیهۆفه‌ر) یش ده‌ڵێت (توندوتیژی ئه‌و ئامرازه‌یه‌ كه‌ ده‌وڵه‌تی خوڵقاندووه‌). (گامپلۆ ویز) ده‌ڵێ‌ (چینێكی فه‌رمانڕه‌وا له‌سه‌ركه‌وتووه‌كان به‌سه‌ر سه‌ری دۆڕاوه‌كانه‌وه‌ن) سیمنه‌ریش ده‌ڵێت (ده‌وڵه‌ت ئاكامی هێزه‌ و هه‌میشه‌ پاڵپشتی هێزێك ده‌منێنێته‌وه‌)”. ویڵ دیورانت. مێژووی شارستانێتی. به‌رگی یه‌كه‌م. وه‌رگێڕانی بۆكوردی. ئازاد به‌رزنجی . نه‌به‌ز كه‌مال نوری. دانا ئه‌حمه‌د مسته‌فا. ده‌زگای سه‌رده‌م. ل67. ئه‌م حاڵه‌ته‌ ئێستا به‌سه‌ر ژیانی سیاسی و ئابوری كورددا پراكتیك ده‌كرێت، هه‌روه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ دروستكردنی ده‌وڵه‌ت بۆ كورد به‌ جه‌سته‌یه‌كی نامۆ ده‌بینین له‌ جه‌سته‌ی سیاسی خۆیاندا.

به‌پێی تیۆری چه‌پگه‌رایی بێت ده‌وڵه‌ت له‌ویستی گشتیدا، بریتیه‌ له‌نوێنه‌رایه‌تی خه‌ڵك له‌رێگه‌ی هه‌ڵبژاردنه‌وه‌ بۆ دامه‌زراندنی شورایه‌ك كه‌ له‌رێگه‌ی كۆنگره‌ی نیشتیمانیه‌وه‌ ساز ده‌كرێت وه‌كو كارتێكی فشار به‌سه‌ر ده‌وڵه‌ته‌وه‌ له‌لایه‌ن خه‌ڵكه‌وه‌ كه‌به‌شێك بوونه‌ له‌دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌ت و سیستمه‌كه‌ی، سه‌ره‌تا ئه‌م هه‌وڵه‌ بۆ گفتۆگۆ بووه‌ له‌نێوان خه‌ڵك و ده‌سه‌ڵاتداران، هۆكاره‌كه‌شی مافی هاونیشتیمانی بووه‌ به‌سه‌ر سیستمی ده‌وڵه‌ته‌وه‌، له‌روویه‌كی دیكه‌وه‌ فشاری خه‌ڵك بۆ ئه‌و جۆره‌ رێكه‌وتنانه‌ بووه‌ كه‌ له‌نێوان ده‌وڵه‌ت و ئه‌وانی تر بووه‌، به‌تایبه‌تی رێكه‌وتنی نێوده‌وڵه‌تی كه‌ بریتی بووه‌ له‌ (دیاریكردن و لێبوردبوونه‌وه‌) له‌رێكه‌وتنه‌كان، مه‌به‌ست له‌و لێوردبونه‌وه‌ و رێكه‌وتنه‌ له‌و وڵاتانه‌ بووه‌ كه‌ خاوه‌نی هێزی سه‌ربازی و سیاسی و ئابورییه‌كی به‌هێزیان هه‌بووه‌، له‌م كاته‌دا خه‌ڵك ده‌وڵه‌تیان له‌مه‌ترسیه‌كانی ئه‌و رێكه‌وتنانه‌ ئاگادار ده‌كرده‌وه‌، هه‌روه‌ها شۆڕشی زانستی و ته‌كنۆلۆژیا یه‌كێك بووه‌ له‌و مه‌ترسیانه‌ی كه‌ خه‌ڵك و چه‌په‌كان هه‌ستیان پێكردووه‌ له‌وه‌ی نه‌كه‌ونه‌ ژێر كۆنتڕۆڵی زلهێزه‌كانی دونیا، لایه‌نێكی دیكه‌ش به‌شداری و ویستی خه‌ڵك بۆ ئه‌وه‌بووه‌ كه‌ ده‌وڵه‌ت به‌شدار بێت له‌ پێكه‌وه‌ژیانی ئاشتیانه‌ كه‌ جۆرێك له‌ قه‌ناعه‌ت پێهێنانی ده‌وڵه‌تی بێهێز بووه‌ له‌پێناو مانه‌وه‌ و فراوان بوونی ئیمپریالیزمی جهانی، به‌تایبه‌تی ئه‌وكات سه‌رده‌می جه‌نگی دووه‌می جهانی كۆتایی پێهاتبوو و جه‌نگی سارد ده‌ستیپێكردبوو، بۆیه‌ بۆ خه‌ڵكی به‌شداربوو ئه‌و جۆره‌ داواكارییه‌ ره‌وایه‌تی به‌خشی بوو له‌رووی ده‌ستوورییه‌وه‌” *
* په‌راوێز… به‌شداری كردنی خه‌ڵك له‌و كۆنگرانه‌ له‌رێگه‌ی هه‌ڵبژاردنی نوێنه‌راكانیان و هه‌ڵبژێردراوه‌كانیان بووه‌ له‌پارێزگا و شاره‌ بچوكه‌كانه‌وه‌ بووه‌، تاكو بكرێت به‌ فشارێك به‌سه‌ر ده‌وڵه‌ت و سیستمه‌كه‌ی وه‌كو به‌شداربووه‌یه‌كی دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌ت و شۆڕش كه‌به‌شێك بووه‌ له‌ گۆڕینی سیستمی ده‌وڵه‌ت، ئه‌م نه‌ریته‌ له‌ده‌یه‌ی حه‌فتاكانی سه‌ده‌ی رابردوو له‌ زۆربه‌ی وڵاتانی رۆژئاواو و ئه‌روپای رۆژهه‌ڵاتی و وڵاتانی عه‌ره‌بی هه‌بووه‌ به‌تایبه‌تیش له‌ میسر و یه‌مه‌ن.

له‌باره‌ی ئه‌وه‌ی كه‌ پرسیار ده‌كرا چۆن گه‌لانی هه‌موو دونیا به‌شداریان كرد له‌ دیاركردنی چاره‌نووسی خۆیان، وه‌ڵامه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ دوای ئه‌وه‌ی زیاتر له‌ 70 ده‌وڵه‌ت خۆیان له‌ داگیركاری ئیمپریالیزم رزگار كرد، دوو لایه‌نی چۆنایه‌تی و چه‌ندایه‌تی هه‌بوو، له‌رووی چه‌ندایه‌تیه‌وه‌ مه‌سه‌له‌ی رزگاركردنی جوگرافیابوو كه‌ په‌یوه‌ندی به‌ رزگاركردنی رووبه‌ڕی خاك بوو، لایه‌نێكی تر ئه‌وه‌بوو كه‌ چۆنایه‌تی بوو، مه‌سه‌له‌ی په‌یوه‌ندی ده‌وڵه‌ت بوو به‌سیاسه‌تی نێوده‌وڵه‌تی و بزووتنه‌وه‌ی گه‌لان و هاندانی گه‌لانی تر بۆ رووبه‌ڕوو بوونه‌وه‌ی ئیمپریالیزم و سنووردانان بۆ جه‌نگ و هه‌ماهه‌نگی ده‌وڵه‌ت له‌پێناو یه‌كسانی و مه‌نفه‌عه‌تی گشتی، هه‌روه‌ها نه‌هێشتنی ره‌فتاری خراپ كه‌ڵك وه‌رگرتن له‌خه‌ڵك له‌لایه‌ن ئیمپریالیزمه‌وه‌ و په‌یوه‌ندی گرتنی هه‌موو ده‌وڵه‌تان كه‌په‌یوه‌ندی نێوان گه‌لان”. ودیع امین. حركه‌ التحرر الوگنی و اسهامها فی الانفراج الدولی الراهن. مجله‌ الگلیعه‌. السنه‌ التاسعه‌ 1973 ئێستا ئه‌و ستایله‌ له‌ ئیمپرایالیزم نه‌ماوه‌، به‌ڵام هێزی سته‌مكاری لۆكاڵی جێگه‌ی گرتۆته‌وه‌ و ئه‌م ویسته‌ی وه‌كو كودێتا له‌سه‌ر ده‌وڵه‌تی ناوه‌ندی پێناسه‌ ده‌كات بۆ جه‌ماوه‌ر و هێزه‌ یاره‌كانی خۆی.

ئه‌گه‌رچی ده‌وڵه‌ت بۆخۆی چه‌مكێكی سه‌ربه‌خۆیه‌ و پێناسه‌كه‌مان له‌سه‌ره‌وه‌ كرد، به‌ڵام سه‌رباری ئه‌وه‌ی كه‌ ویستی گشتییه‌، مانایه‌كی دیكه‌ی وه‌رگرتووه‌ كه‌ بریتیه‌ له‌به‌رژه‌وه‌ندی پاراستنی چینێك كه‌ بۆرژوازیه‌ و هه‌ر بۆئه‌وانیش ژیان فه‌راهه‌م بووه‌ ” به‌پێی چه‌مكه‌ هیگڵیه‌كه‌ بێت سه‌باره‌ت به‌ده‌وڵه‌ت په‌یوه‌ندی به‌سه‌رده‌مانێكه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ گه‌شه‌كردن و په‌ڕه‌سه‌ندنی بۆرژوازی به‌شێوه‌یه‌كی نادیاریكراو ده‌رده‌كه‌وت و له‌ئه‌نجامدا، لافلێدانی چییه‌تی ئاكاری و جیهانگره‌وه‌ بۆ ده‌وڵه‌تی بۆرژوازی له‌ژێر ئه‌م به‌یداخه‌دا فه‌راهه‌مده‌بێت، له‌كۆتاییشدا رۆژێك هه‌موو جهان ده‌بێته‌ بۆرژوازی، به‌ڵام له‌راستیدا ته‌نها چینێك ده‌توانێت ده‌وڵه‌تێكی ئاكاری بخوڵقێنێت كه‌ له‌ناوبردنی خۆی و ده‌وڵه‌تی وه‌ك ئامانج بۆ خۆی له‌به‌رچاوگرتبێت، به‌كورتی ته‌نها چینێكی وه‌ها ده‌توانێت ده‌وڵه‌تێكی وه‌ها بخوڵقێنێت، به‌مه‌ش كۆتایی به‌دووبه‌ره‌كی نێو هه‌ژاران بهێنێت و ئۆرگانیزمێكی كۆمه‌ڵایه‌تی وا پێكبهێنێت كه‌ له‌یه‌كێتی ته‌كنیكی ئاكاری به‌هره‌مه‌ند بێت”. ئانتۆنیۆ گرامشی. ده‌وڵه‌ت و كۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی. وه‌رگێڕانی. مامه‌ند رۆژه‌. بڵاوكراوه‌كانی خانه‌ی وه‌رگێڕان له‌وه‌زاره‌تی رۆشنبیری حكزموتی هه‌رێمی كوردستان. ساڵی 2011. ل117.

به‌ڵام به‌پێی چه‌مكه‌ ماركسیه‌كه‌ی كه‌ هه‌م ماركس پێش مردنی له‌كتێبی (حول الماساله‌ القومیه‌) باسی ده‌وڵه‌تی كردووه‌ و له‌وێ‌ باسی كێشه‌ی چاره‌سه‌ر نه‌كراوی مه‌جه‌ڕستان ده‌كات و دواتریش ئه‌نگڵس له‌ كتێبی (اصل العائله‌ والملكیه‌ خاصه‌ والدوله‌) بنه‌چه‌ی خێزان و خاوه‌ندارێتی تایبه‌ت و ده‌وڵه‌ت، باس له‌و ژیانه‌ سیاسیه‌ ده‌كات كه‌چۆن ده‌وڵه‌ت وه‌كو ئامرازێك وایه‌ به‌ده‌ستی كۆمه‌ڵێك سیاسیه‌وه‌ بۆ به‌رده‌وامیدان به‌ ژیانی چینایه‌تی و ئامرازێكیشه‌ بۆ سه‌ركوتكردن له‌رێگه‌ی سوپا و ئه‌منیه‌ت و ئابوری، بۆیه‌ سه‌رخانه‌كه‌شی هه‌مان ره‌نگدانه‌وه‌ی ئه‌و ستایله‌ سیاسییه‌ ده‌بێت و به‌ده‌ست چینێكه‌وه‌ بۆ سه‌ركوتكردنی چینێكی تر، له‌وه‌ش واوه‌تر گروصێكی سیاسی به‌سه‌ر گروپێكی سیاسیه‌وه‌ كه‌ پێناسه‌یه‌كیان نییه‌ بۆ قه‌واره‌ی نه‌ته‌وه‌یی خۆیان.

دوابه‌دوای ئه‌و ستایله‌ سیاسیه‌ی كه‌ شۆڕش سیمای ده‌وڵه‌تی گۆڕی، تاكو كۆتایی سه‌ده‌ی 19 و سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی سه‌ده‌ی بیسته‌م، ساڵی 1917 شۆڕشی ئوكتوبه‌ر به‌رابه‌رایه‌تی لینین، ده‌وڵه‌تی قه‌یسه‌ریان روخاند و ده‌وڵه‌تی سۆڤێتات بوو كه‌دواتر به‌ده‌وڵه‌تی دیكتاتۆریه‌تی پرۆلیتاریا ناوی ده‌ركرد، ئه‌مه‌ هه‌وڵێكی دیكه‌ بوو بۆ دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تێك له‌رێگه‌ی هێزی جه‌ماوه‌ره‌وه‌، ئه‌ركێكی دیكه‌ی وه‌رگرت، ئه‌ویش ده‌ربڕو نوێنه‌ری به‌رژه‌وه‌ندییه‌ گشتییه‌ مه‌ده‌نییه‌كانه‌، هه‌روه‌ها وه‌ك رێكخه‌رێكی گشتی، هێشتا ره‌نگ و رووی كۆنی پێوه‌ ماوه‌، ته‌نها له‌م 10 ساڵی دواییه‌دا نه‌بێت كه‌ ستایلی سیاسی گۆڕانكاری به‌سه‌ر هات، به‌ڵام ده‌وڵه‌ت وه‌كی ئه‌نجامێكی دژایه‌تی و نه‌یارێكی ناكۆكیه‌ چینایه‌تیه‌كان، وه‌ك رشتێك بۆ ترس و كارو كرده‌ی به‌تاڵ ده‌بێته‌وه‌ به‌سه‌ر ده‌چێ‌، ئێستا خه‌ریكه‌ چینه‌كان نامێنن و سنووره‌كان ده‌سڕدرێنه‌وه‌ و له‌به‌ین ده‌چن، به‌ڵام ده‌وڵه‌ت وه‌ك شێوه‌یه‌ك له‌شێوه‌كانی رێكخستنی گه‌ل و هاوڵاتیانی سه‌ر گۆی زه‌وی له‌ ئاینده‌دا، هه‌ر ده‌مێنێ‌، هه‌روه‌ها رۆڵی ده‌وڵه‌ت وه‌ك ئامانجێكی گه‌شه‌كردنی دۆزو و كێشه‌ جهانیه‌كان، یان گه‌ردوونیه‌كان و زیادبوونی ژماره‌ی دانیشتوانی گۆی زه‌وی، له‌بن نه‌هاتنی به‌روبووم و داهاته‌ زه‌مینیه‌كان، كه‌مبوونی وزه‌ پاراستنی دارستانه‌كان و زه‌ویه‌ چێنراوه‌كان، پیسبوونی گۆی زه‌وی و ئاو هه‌واو، زۆرانبازی له‌گه‌ڵ كاره‌ساته‌ سرووشتیه‌كان و هتد. به‌به‌رده‌وامی له‌گه‌شه‌سه‌ندندا ده‌بێت. بۆیه‌ سته‌ملێكراوه‌كان وه‌كو نه‌ته‌وه‌ و كۆمه‌ڵگه‌ دواكه‌وتووه‌كان، مافی خۆیانه‌ ئه‌م ویسته‌ گشتییه‌ پراكتیك بكه‌ن ببن به‌ ده‌وڵه‌تێك به‌مه‌رجێك پێكه‌وه‌ ژیان و لێبورده‌یی تیابێت.

لینین له‌سیمینارێكدا سه‌باره‌ت به‌ده‌وڵه‌ت گوتویه‌تی “ماركس هه‌موو هه‌وڵه‌كانی بۆ په‌روه‌رده‌كردنی چینی كرێكار ئه‌وه‌بوو سه‌باره‌ت به‌ده‌وڵه‌ت و مه‌سه‌له‌ی شۆڕشی سۆسیالیستی ته‌نها بۆ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ دانبنرێت به‌ بوونی پرۆلیتاریای و دیكتاتۆریه‌تی سیاسی، چونكه‌ ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ هیچ دابه‌شكارییه‌كی تێدانییه‌ ته‌نها پشت به‌هێزی جه‌ماوه‌ری چه‌كدار ده‌به‌ستێت، بۆرژوازیه‌تیش ناتوانێ‌ رێگه‌یه‌كی دیكه‌ دیاریبكات كه‌ پرۆلیتاریا ده‌گۆڕێت بۆ چینێكی جێكه‌وته‌ كه‌ ده‌توانێ‌ بۆرژوازیه‌ت سه‌ركوت بكات، ئه‌م حه‌تمیه‌ته‌ش له‌وێوه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌ كه‌ جه‌ماوه‌ری خه‌ڵك و پرۆلیتاریا بۆ به‌رگریكردن له‌خۆیان و سیستمێكی ئابوری نوێیه‌، دواتر ئه‌و تێبینیه‌ش هه‌یه‌ كه‌ئه‌گه‌ر پرۆلیتاریا ده‌وڵه‌تی وه‌كو نه‌هێشتنی سه‌ركوتكردن و رێكخستنه‌وه‌ی ژیانی بێ‌ چینه‌كان مامه‌ڵه‌ بكات، ئایا پڕۆلیتاریا ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ی بۆچییه‌ كه‌ بۆرژوازی دایمه‌زراندووه‌؟ ئه‌مه‌یه‌ كه‌ ماركس له‌كاتی خۆیدا ساڵ 1848_ 1851 موناقه‌شه‌ی كردووه‌”. لینین. الدوله‌ والپوره‌. دار التقدم. سنه‌ 1976. مه‌به‌ستی لینین ئه‌وه‌بووه‌ كه‌ مادام جه‌ماوه‌ری ره‌شورووت به‌مه‌به‌ستی ویستێك كه‌ گشت هه‌یانه‌ بۆ ده‌وڵه‌ت دروست كردن، ئیدی مافی خۆیانه‌ كه‌ دوای دروستبوونی ئه‌و قه‌واره‌یه‌ خۆشگوزه‌رانی به‌رقه‌رار بێت، نه‌ك جارێكی دیكه‌ ژیان بریتی بێت له‌ دوو فه‌زای چینایه‌تی له‌رووی سیاسی و فه‌رهه‌نگی و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌، به‌و مانایه‌ی كه‌ له‌ته‌واوی شۆڕشه‌كان شاهیدی بووینه‌ و دوای شۆڕش و ده‌وڵه‌ت دونیا به‌ته‌واوی به‌ره‌و خراپی گۆڕاوه‌.

هه‌ڵبه‌ت روویه‌كه‌ی دیكه‌ی سه‌رمایه‌داری هاوچه‌رخ كه‌ له‌دوای گڵۆبالیزه‌شنه‌وه‌ هاتووه‌ واته‌ دوای روخانی سۆڤیه‌تی كۆن، له‌نه‌مانی ده‌وڵه‌ت وه‌كو حاڵه‌تێكی مه‌ترسیدار، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌م سیستمه‌ له‌وه‌ ده‌ترسێ‌ هه‌تا له‌نێوخۆیدا بمێنێته‌وه‌ له‌رووی سه‌رمایه‌گوزارییه‌وه‌ كه‌ بڕبڕه‌ پشتی ده‌وڵه‌ته‌، ئیدی قه‌واره‌كه‌ له‌به‌ین ده‌چێ‌، به‌حوكمی ئه‌وه‌ی كه‌ژیانی ئینسان به‌هۆكاری هه‌ر سیستمێكه‌وه‌ بێت، هه‌میشه‌ له‌ئاڵوگۆڕدا ده‌بێت. بۆیه‌ به‌شێك له‌وڵاتانی رۆژئاوا بۆ پاراستنی هه‌یبه‌ت و موڵكیه‌ت بۆ بنه‌ماڵه‌ و ماڵی پاشا بۆ داهاتووی ده‌وڵه‌ت، كایه‌ی سیاسیان سه‌ربه‌خۆ كردووه‌ و له‌په‌نا سیستمی پاشایه‌تی، سیستمی پارله‌مانیان داناوه‌ و هه‌رچی سیاسه‌تی قه‌واره‌ی ده‌وڵه‌ته‌كه‌یه‌ سه‌پێردراوه‌ به‌و ده‌زگا ته‌شریعیه‌ی گوایه‌ به‌ده‌نگی خه‌ڵك هه‌ڵبژێردراوه‌، هه‌روه‌ها هه‌ر ئه‌و سیستمه‌ پاشایه‌تیه‌ سه‌رمایه‌گوزارییان به‌گشتی له‌ده‌ستی ده‌وڵه‌ت ده‌رهێناوه‌ و خستویانه‌ته‌ ده‌ستی كه‌رتی تایبه‌ت و چۆته‌ ده‌ره‌وه‌ی قه‌واره‌ی ده‌وڵه‌ت، بۆ ئه‌وه‌ی هه‌م ده‌وڵه‌ت پیرۆزیه‌كه‌ی بمێنێ‌ و هه‌م سه‌رمایه‌داری وه‌كی سیستم له‌ناونه‌چێ‌ به‌ده‌ستی چینی خواره‌وه‌ و كرێكاری یه‌خه‌ سپی كه‌ چینی مامناوه‌نده‌ ئێستا له‌رۆژئاوا، بۆیه‌ ته‌نانه‌ت له‌ئاستی فه‌رهه‌نگی و كولتووریشدا هه‌مان ستایل هه‌یه‌ بۆ مانه‌وه‌ی قه‌واره‌كه‌ وه‌كی ده‌وڵه‌ت و وه‌كی سیستمی جهانی، هه‌روه‌ك ئه‌وه‌ی له‌زانكۆكان ده‌وڵه‌ت جگه‌ له‌كۆمه‌ڵه‌ ده‌زگایه‌ك بۆ خزمه‌تكردنی ئینسان زیاتر هیچی تر نییه‌، له‌رووی فه‌لسه‌فیشه‌وه‌ وانه‌یه‌كه‌ بۆ مانه‌وه‌ی قه‌واره‌كه‌ كه‌ خاوه‌ن ره‌گه‌زه‌كان و نه‌ته‌وه‌ ژێر ده‌سته‌كان قه‌ناعه‌تیان پێی هه‌یه‌ و له‌دیموكراسیدا زیاتر ده‌رده‌كه‌وێ‌، وه‌ختێك هه‌ڵبژاردن ده‌كرێت و خاوه‌ن ناسنامه‌ی دیكه‌ش بۆیان هه‌یه‌ خۆیان بپاڵێون بۆ پارله‌مان، ویست لێره‌دا مانا فه‌لسه‌فه‌ییه‌كه‌ی ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ هه‌موو كۆمه‌ڵگه‌ و قه‌وراه‌ی نه‌ته‌وه‌كه‌ هۆشیار بن به‌رامبه‌ر ویسته‌كه‌ی خۆیان، ئه‌م ویسته‌ له‌وشوێنه‌دا له‌ چینی سته‌ملێكراو هه‌ستپێده‌كرێت، وه‌ختێك ده‌بینین كه‌ بۆ دیاریكردنی چاره‌نووسی خۆی، چینه‌ سته‌مكاره‌كه‌ به‌جه‌سته‌یه‌كی نامۆ ده‌یبینێ‌.

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن …….

ماوه‌ ماوه‌ له‌ كوردستان دیالۆگی مه‌سه‌له‌ی ئیسلام و سیاسه‌ت ئیسلام وه‌ك دیارده‌یه‌كی به‌سیاسیكراو كه‌ توانایی دروستكردنی ( پارتی – سیاسی) هه‌یه‌و كه‌له‌ ڕێگه‌ی یان هه‌ڵبژاردن یان حوكمڕانی بێته‌ ناو ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ یانیش باشترین ڕێگه‌یان (ئۆپۆزسیۆنه‌) بۆ گرتنه‌ ده‌سه‌ڵات.
ئه‌م گرووپانه‌ زیاتر له‌ هه‌شتاكانی سه‌ده‌ی رابردوو سه‌ریان هه‌ڵداوه‌و دروستبوون به‌تایبه‌تی له‌گه‌ڵ سه‌ركه‌وتنی شۆرشی ئیسلامی ئێران, ئه‌نجامی ئه‌مانه‌ نه‌رێنی بووه‌ بۆ كۆمه‌ڵگایی كوردی و تاكی كورد كه‌ بووه‌ته‌ هۆی چاو سووركردنه‌وه‌و هه‌ڕه‌شه‌له‌ یه‌كتری قوربانی مرۆڤه‌كان ئه‌م ده‌بینرا له‌ كوردستان تا رووخانی رژێمی (به‌عس) به‌ڵام دواتر میانڕه‌وی و نه‌رم و نیانی ده‌بینرا له‌ لایه‌ن پارته‌ ئیسلامیه‌كان له‌ ساحه‌ی سیاسی كوردستان, ئه‌مه‌ش پێچه‌وانه‌ی ئه‌و ڕووانین و بۆچونه‌یه‌ كه‌ ده‌ڵێ‌ كورد به‌ ئاره‌زوی خۆی ئیسلامی وه‌رگرتووه‌و په‌یڕه‌وی كردووه‌,له‌ مێژوو وا گوتراوه‌ (كورد) به‌راورد به‌ ده‌وروبه‌ری خۆی به‌ ئاره‌زووی خۆی بیری ئیسلامی وه‌رگرتووه‌و پێشوازی لێكردوه‌ به‌بێ‌ شه‌ڕوخوێن و زۆرداری ئیسلامه‌تیان وه‌رگرت و په‌یڕه‌ویان كرد.

لێره‌دا (كوردبوون) خۆی كاڵده‌كاته‌وه‌ (ئیسلام بوون) خۆی تۆخده‌كاته‌وه‌ به‌رامبه‌ر ( میلله‌تی كورد) چونكه‌ ( كورد) پێش ئیسلام دین و ئاینی دیكه‌ی هه‌بووه‌و په‌یڕه‌وه‌ كردووه‌ به‌ ڕاده‌ی ئیسلام كاریگه‌ری له‌سه‌ر نه‌بووه‌ كه‌ ( كوردبوونه‌كه‌) كاڵبێته‌وه‌ ! پێشتر له‌ كوردستان ئاینی وه‌كو( زه‌رده‌شت و میترانی و ئێزدی) . گه‌ر به‌ وردی بڕوانین و له‌ سه‌رچاوه‌كانی مێژوو ( كورد) وه‌ك میلله‌ت و وه‌ك (كۆمه‌ڵگه‌) ره‌فزی خه‌لافه‌تی ئیسلامه‌تیان كردوه‌و رووبه‌ڕوی هێرشه‌كانی ئیسلام بوونه‌ته‌وه‌ به‌تایبه‌تی له‌ سه‌رده‌می خه‌لافه‌تی (عومه‌ر كوری خه‌تاب) دوایی گرتنی(شام و میسر) هێرشكراوه‌ته‌ سه‌ر (كوردستان) چه‌ندین پاشاو میری به‌ هێز هه‌بوونه‌ وه‌كو(دانیكۆر) پاشایی پشده‌ر قبوڵی ئه‌م داگیركاریه‌ی ئیسلامیان نه‌بووه‌ ! ئه‌م هێرشانه‌ش به‌ سه‌رپه‌رشتی (خالید كری وه‌لید) بووه‌ له‌ كوردستان به‌شێوه‌یه‌كی گشتی له‌ هه‌موو ناوچه‌كانی كوردستان ره‌فزی ئه‌م ئاینه‌یان كردووه‌ چونكه‌ كورد خه‌ڵكی ڕه‌سه‌نی ناوچه‌كه‌ن روونتریش كوردستان پاش داگیركردنی له‌لایه‌ن عه‌ره‌ب و ئیسلام هیچ حیساب و كیان و چاره‌نوسیان بۆ نه‌كراوه‌و دیارنه‌بوه‌ زیاتریش زوڵم و سته‌مێكی زۆری لێكراوه‌ به‌تایبه‌تی له‌ سه‌رده‌می خه‌لافه‌تی(ئه‌مه‌وی و عه‌بباسی).

لێره‌دا پاش ئه‌و مێژووه‌ تێكه‌لاوی ئیسلام و كورد نه‌بوونی سه‌رچاوه‌ی دیاروبزركراو ئیسلام له‌ ناو میلله‌تی كورد ڕوویه‌كی سیاسی وه‌رگرتووه‌و خۆی ده‌سه‌پێنی وه‌كو ( ئیسلامی سیاسی) خۆی ده‌رخستووه‌ , (ئیسلامی سیاسی) وه‌كو وتمان له‌ سه‌ره‌تاكانی هه‌شتاكانه‌وه‌ دروسبوون و په‌یدابوون باس له‌وه‌ ناكه‌ن باری ( كورد) چۆن بووه‌ له‌ سه‌رده‌می حوكمڕانی ئیسلام به‌ درێژایی ئه‌و مێژووه‌ كورد بوونێكی زۆر ناسروشتی و نایه‌كسانی و نادادپه‌ره‌وه‌ری هه‌بووه‌, هه‌موو كه‌لتوری ئیسلامی ئاماژه‌یه‌ك ناخه‌نه‌ سه‌ر كورد یان هه‌ر نه‌ته‌وه‌یه‌كیتری غه‌یره‌ عه‌ره‌ب كه‌ خاوه‌نی سه‌روه‌ری و قه‌واره‌ی خۆی بێت ئه‌مه‌ش ڕیك (داگیركاریه‌) هیچیتر! ته‌نیا باس له‌وه‌ ده‌كه‌ن عه‌ره‌ب تاقه‌ نه‌ته‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتداربووه‌ كوردو غه‌یره‌ كوردیش كراونه‌ته‌ جه‌نگاوه‌روپاسه‌وانی شه‌ڕه‌كانی ئیسلام ئه‌مه‌ش به‌و مه‌رجه‌ی كورد به‌تایبه‌تی سواری ئه‌سپ نه‌بووه‌و به‌ پیاده‌ بووه‌و مافی پێشنوێژی نه‌بووه‌ هه‌رچه‌ند زانایی گه‌وره‌ش بووایه‌, كورد مافی ئه‌وه‌ی نه‌بووه‌ ئافره‌تی عه‌ره‌ب بخوازێ‌ حاكمی خۆی هه‌ڵبژێرێ‌ , هه‌رچه‌ند ئه‌گه‌ر موسلمانیش بووبێت (جزیه‌وزه‌ریبه‌ی) غه‌یره‌ عه‌ره‌بی ده‌دا, به‌ كورد ده‌گۆترا (مولی) واته‌ كۆیله‌ی سه‌یدێك, ئافره‌تی كورد كرانه‌ (سه‌بایه‌)ی جه‌نگاوه‌ری عه‌ره‌ب ئه‌و منداڵه‌ی له‌ویش بووایه‌ به‌ ( هه‌جین) ناوده‌برا واته‌ عه‌یبدارو له‌كه‌دار. به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ش (ئیسلامه‌تی) له‌ ناو كورد داهێنان و نوێكردنه‌وه‌ی تێداكراوه‌و كورد فه‌زڵێكی گه‌وره‌ی له‌سه‌ر ئیسلامه‌ و قه‌رزێكی گه‌وره‌ش له‌سه‌ر عه‌ره‌به‌ كه‌تاكو ئێستا قه‌ره‌بوونه‌كراونه‌ته‌وه‌ به‌تایبه‌تی له‌ سه‌رده‌می (عوسمانیه‌كان) كورد خزمه‌تی ئیسلامی كردووه‌و قوربانی زۆریداوه‌.(ئیسلامی سیاسی) له‌ كوردستان له‌ مشتومڕودیاڵۆگه‌كان له‌ دوورونزیك ئه‌و مێژووه‌ سه‌كۆنه‌ناكه‌ن كه‌ كوردی تێدا چه‌وساوه‌ته‌وه‌ ئه‌م بۆچوون و هه‌ڵوێسته‌شیان وایان لێده‌كات له‌گه‌ڵ بیروباوه‌ڕی نه‌گۆڕو دۆگمای ئیسلامی سیاسی عه‌ره‌ب یه‌كبگرنه‌وه‌ به‌تایبه‌تی (گرووپه‌ توونڕه‌وه‌كان) زیاتریش نامۆیان ده‌كات چونكه‌ كورد كێشه‌ی بوون و نه‌بوونی ئیسلامی نه‌بووه‌ ته‌نها كێشه‌ی شاردنه‌وه‌ی راستیه‌كانی مێژووی هه‌یه‌ , بۆ نموونه‌ ئیسلامی سیاسی هاوسۆزی و لایه‌نگری كوێرانه‌ی هه‌یه‌ بۆ مێژووی خوێناوی (عوسمانیه‌كان) هه‌ندێ جاریش له‌گه‌ڵ ڕه‌وتی (عه‌لمانی) چاوچۆشی له‌وكارانه‌ده‌كه‌ن كه‌له‌سه‌رده‌م (ئه‌تاتورك) ده‌كرا له‌ (توركیا) .
ئیسلامی سیاسی وا سه‌یری (كورد) ده‌كه‌ن كه‌( عه‌لمانیه‌ت و رۆژئاواوبیری سۆسیا لیستی و شوعیه‌ت) پارێزه‌ری كوردن وه‌كو به‌ربه‌ستێك بۆ هێرشه‌كانی ئه‌وان كه‌چی هه‌رخۆشیان تێدا سه‌ربه‌ست ده‌ژین و كاری ئاینی و سیاسی خۆیان ده‌كه‌ن به‌تایبه‌ت پارێزگاری ( هه‌رێمی كوردستان)ه‌ له‌لایه‌ن رۆژئاواوه‌ , ئه‌مه‌ش به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی ( ئیسلامی سیاسی كورد ) هه‌ڵویستیان له‌سه‌ر هه‌ڵوێستی ئیسلامی سیاسی عه‌ره‌ب داده‌مه‌زرێنن، ئه‌وده‌وڵه‌تانه‌ی پشتگیری (ئیسلامی سیاسی كورد) ده‌كه‌ن له‌ كوردستانی عێراق به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك ڕێگه‌ به‌ دامه‌زراندنی (پارتی سیاسی ئاینی كورد) ناده‌ن له‌ وڵاته‌كانی خۆیان ! لێره‌وه‌ گومانێكی گه‌وه‌ره‌ ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر (ئیسلامی سیاسی كورد) له‌ مه‌سه‌له‌ی سیاسی كوردو كێَشه‌ی كورد, كێشه‌و چاره‌نوسی كورد داینه‌مۆی هه‌موو جموجۆڵیِكی سیاسیانه‌ی كوردستانه‌ و هه‌رئه‌ویشه‌ ده‌بێته‌ ناوه‌رۆكی هه‌موو گوتاره‌ سیاسیه‌كانی كوردستان, به‌ڵام (ئیسلامی سیاسی كورد) له‌ سه‌رچاوه‌یه‌كیتر ده‌ڕوانێته‌ كێشه‌كانی كورد.

دایک: ھەستە ئارێز، درەنگە، فریای چوون بۆ فێرگە ناکەویت!

(ئارێز بە ھەر دوو دەستی توند چاوەکانی دەگرێت)
ئارێز: دایە ھێشتا شەوە، خەوم دێت

دایک: شەوی چی، ئەی ئەو بەدبەختە چی بڵێ؟

ئارێز : کام بەدبەخت، دایە ؟

دایک : ڕۆڵە گیان باوکی تۆ و ھاودەردانی.

ئارێز : دایە، بۆچی ھیچ بەیانییەک باوکم من لە خەو بەئاگاناھێنێت، من دەمێکە ئەو ئارەزووم ھەیە، زۆر جاریش ھەر بە درۆ خۆم دەکەم بە خەوتوو و خەواڵوو، دەڵێم بەڵکو دایە ناچاربێت و باوکم بنێرێت، دایە گیان، بابە لە خەو ھەستاوە؟

دایک: گیانی دایە، کاتێك ئێمە دەخەوین، باوکت خەریکی ئەم بەر و ئەو بەری سنوورە دەستکردەکان دەکات، کاتێك خەڵك بەرەو خوێندن و کار و فەرمان دەچێت، ئەو بەرەوماڵ جەستەی ماندووی لە دوای خۆی کۆڵکێشدەکات.

ئارێز : دایە لە وەڵامەکەت تێنەگەییشتم، چۆن کاتیك خەڵك دەخەوێت، بابە ئەم بەر و ئەو بەری سنوور دەکات، سنوور چییە؟

دایک : گیانی دایە، ھەستە، بەو قسانە من خەریکمەکە، درەنگە.

ئارێز: نا دایە گیان، ھەر بەڕاستی خوازیاری تێگەییشتنم، ئاخر قسەکانت جۆڕیکن.

دایک : باشە، ئەگەر ھەستیتەوە و بەخێرایی نان و شیرەکەت بخۆیت و خۆت بپۆشیت، منیش وردە وردە وەڵامی پرسیارەکانت دەدەمەوە؛ گیانی من، پاش چەند ساڵ و مانگ بێکاری و نائومیدی و نەبوونی و شەرمەزاری خاوەنخانوو، باوکت لە سنووری نێوان دەوڵەتی ئێران و عیراق کۆڵبەری دەکات، کۆڵبەری. لەبەرئەوە شەوان یان بەیانیان زوو دەچێت بۆ سەر سنوور و کاتێک دەگەڕێتەوە، تۆ ھێشتا لە فێرگە خەریکی فێربوونی.

ئارێز: ئم، دایە دەست خۆش، شیرە گەرمەکە زۆر خۆشە، دەست خۆش. باشە تکادەکەم، بە باوکم بڵێ ئەگەر ڕۆژێك نەچوو بۆ کار، بەیانی زوو بێت و من لە خەو ھەستێنێت و بمبات بۆ فێرگە.

دایک: باشە ئارێز گیان، تۆ نزابکە، ئەم ڕۆژیش باوکت بە بێوەی بگەرێتەوە، نزای منداڵ لەلای یەزدان پەسەندەکرێت و یەزدان دڵی منداڵان ناشکێڼێت.

ئارێز: باشە دایە گیان، ئەگەر ئاوا بێت، من ھەموو شەو پێش خەوتن و بەیانیان پێش چوون بۆ فێرگە لەلای یەزدان نزادەکەم، کە باوکم و ھاوکارەکانی بێوەی بگەرێنەوە لای منداڵ و دایکیان. دایە، من دەڕۆم. بە بابەت بڵێ زۆر بیریدەکەم، بیری قسە خۆشەکانی دەکەم.

دایک: ڕۆڵە گیان وەرە ماچێک بە دایکی خۆت بدە و ئینجا بڕۆ. ئاگات لە خۆت بێت، کاتی پەڕێنەوە لە کۆڵان و شەقامەکان، تەماشای لای چەپ و ڕاستی خۆت بکە.
(ئارێز بەدەم ڕۆیشتنەوە، بەردەوام لە یەزدان دەپاڕێتەوە، تکادەکەم ئاگات لە باوکم بێت)

( دایک: یەزدانی گەورە ئەگەر لە منی بەدبەخت گوێناگرێت، تکادەکەم ئەو منداڵە بێناز و نائومێد نەکەیت، تکایە)

کات دوانیوەڕۆیە، ئارێز لە فێرگە گەڕاوەتەوە، دایک ھەراسان و ترساوە، لەبەر ئارێز ترس و دڵەخورپەی خۆی بەھۆی ھێشتا نەگەڕانەوەی ھاوسەرەکەی، دەرناخات. چەند جاڕێك بۆ مۆبایلی ھاوسەرەکەی زەنگیداوە و وەڵامی نەبووە. لەپڕ زەنگی دەرگە ئارێز و دایکی ڕادەچڵەکێنێت و بەرەو دەرگە ڕادەکەن….

دایک : کاک ئازاد سڵاو. فەرموو چی بووە، ئەی باوکی ئارێز کوا، تۆ نەچوویت بۆ سەر سنوور؟

ئازاد : سڵاو خوشکێ. ئارێز گیان تۆ چۆنیت.. خوشکێ گیان، چی بڵێم، بەڵێ منیش چووبووم، بەڵام ..

دایک: بەڵام چی، چی بووە، ئای باوکەڕۆ، بەدبەخت خۆم، منداڵەکەشم وەك خۆم ھەتیوکەوت. ئاییییییییییییی

ئارێز: دایە گیان. مامە ئازاد چی بووە، دایکم بۆ دەگری؟

ئازاد : گیانی مامە، چی ېڵێم، یەزدان ماڵی ئەوانە وێرانبکات، کە ئێمە بەو کارە مەرگھێنەرە ناچاردەکەن، ئینجا ئەوانەی باوکە بەدبەختەکەی تۆ دەکوژن ..

ئارێز: چییییییییییی، مامە ئازاد باوکم کوا،بابەڕۆ .. بابە گیان، مامە ئازاد بڵێ، کێ باوکی منی کوشت؟

———————–

ھەژێن
٩ی سێپتەمبەری ٢٠١٧

——————————————
* ھیوادارم ئەم چەپکە واژانە شاییستەی ئەوە بن، لەسەر گۆڕی کرێکارانی کۆڵبەر دابنرێن و دەربڕی یەک لەسەر ملیاردی خەم و خەون و تاسەی منداڵان و ژنانی ھاوسەری کرێکارانی کوژراو بن.

ئەم کورتە چیرۆکە، وەك ھەر پۆستێکی فەیسبووک کاردانەوەی ساتەکی دروونی منە بەرانبەر ڕوداوەکان.

ڕه‌نگه‌ په‌نابه‌ره‌كه‌ نه‌توانێت ئاماده‌ی فیستڤاڵه‌كه‌ ببێت …

به‌هرۆزی بوچانی، ئه‌و په‌نابه‌ره‌ كورده‌یه‌ كه‌ له‌ دوورگه‌ی مانوسی پاپانیوگینیا به‌ندكراوه‌ و به‌م دوایانه‌ فیلمێكی دۆكومێنتاری له‌باره‌ی خراپی ڕه‌وشی په‌نابه‌ران له‌و دوورگه‌یه‌ به‌نهێنی به‌رهه‌م هێنا.
به‌پێی زانیاریه‌كانی ماڵپه‌ری ڕۆژنامه‌ی ئیندیپێندنت ، ئه‌و فلیمه‌ی بوچانی پاڵێوراوه‌ بۆ نمایشكردن له‌ فستیڤاڵی فیلمی له‌نده‌ن كه‌ بڕیاره‌ له‌ 8 و 9 ی مانگی داهاتوودا له‌ له‌نده‌نی پایته‌ختی به‌ریتانیا به‌ڕێوه‌بچێت.
به‌ڵام پێناچێت به‌هرۆز بتوانێت ئاماده‌ی بینیی فیلمه‌ی ببێت كه‌ به‌هاوبه‌شی له‌گه‌ڵ ده‌رهێنه‌رێكی به‌ڕه‌گه‌ز ئێرانی سه‌رجه‌م كاره‌كانی ته‌واوكراوه‌ چونكه‌ پێشتریش ئه‌و كاره‌ له‌ ئوسترالیا نمایش كراو ڕێگه‌ به‌ به‌هرۆز نه‌درا ئاماده‌ی نمایشه‌كه‌ی ببێت.
هۆكاری ڕه‌تكردنه‌وه‌ی پێدانی ڤیزا به‌و په‌نابه‌ره‌ كورده‌ كه‌ له‌ بنه‌چه‌دا خه‌ڵكی پارێزگای ئیلامی ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستانه‌ ، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ پێشتر ویستوێتی به‌ قاچاخ و به‌له‌م ڕوو له‌ ئوسترالیا بكات به‌ڵام له‌چوارچێوه‌ی ڕێوشوێنه‌ تونده‌كانی ئه‌و ووڵاته‌دا له‌به‌رامبه‌ر كۆچبه‌رانی نایاسایدا له‌گه‌ڵ سه‌دان كۆچبه‌ری تردا ده‌ستگیركراوه‌ و ڕه‌وانه‌ی كه‌مپه‌كانی په‌نابه‌ران له‌دوورگه‌ی مانوسی پاپانیوگینا كراون و هه‌رگیز ڕێگه‌یان پێنادرێت داوای مافی په‌نابه‌رێتی له‌ ئوسترالیا بكه‌ن.
له‌ نامه‌یه‌كیشیدا داوا له‌ لایه‌نه‌ به‌رپرسه‌كانی حكومه‌تی به‌ریتانیا ده‌كات ڕێگه‌ی پێبدرێت نمایشی فیلمه‌كه‌ی له‌ له‌نده‌ن ببینێت و ڤیزای ئه‌و ووڵاته‌ی پێبدرێت كه‌ وه‌ك خۆی ده‌ڵێت ماوه‌ی زیاتر له‌ چوار ساڵه‌ له‌و دوورگه‌یه‌ به‌ندكراوه‌ به‌بێ‌ هیچ تاوانێكی ئه‌نجامدابێت.