ئینترۆپۆلۆژیا له‌ جهانبینی ماركس … سمکۆ محەمەد

چه‌مكی ئینترۆپۆلۆژیا.. گه‌ڕانێك به‌دوای شوناسی مرۆڤ ….

شیته‌ڵكردنی ره‌گوڕیشه‌ و پێكهاته‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی به‌شه‌ری له‌گۆشه‌نیگای ئینترۆپۆلۆژیاوه‌, پرسێكه‌ ده‌رده‌شه‌یه‌كی فه‌لسه‌فی و مێژوویی زۆر زیاتر له‌گه‌ڵ خۆیدا به‌كێش ده‌كات. هه‌ر له‌م سه‌روبه‌نده‌دا مرۆڤ وه‌ك كائینێك كه‌له‌سه‌نته‌ری عه‌قڵدا خۆی بینیوه‌ته‌وه‌, خۆی به‌خاوه‌ن شته‌كان زانیوه‌, شوناسی سه‌ربه‌خۆییش بۆته‌ به‌شێكی دانه‌نڕاو له‌و پرسه‌ یه‌كلانه‌كراوه‌یه‌, به‌ده‌لیلی ئه‌وه‌ی مرۆڤ ئه‌و كائینه‌یه‌ كه‌هه‌ر له‌سه‌ره‌تای هاتنیه‌وه‌ سروشتێكی تایبه‌تی هه‌بووه‌, له‌گه‌ڵ كارپێكردنی هه‌سته‌كانیدا سروشتێكی له‌خۆی نیشانداوه‌ جیا له‌سروشتی ئاژه‌ڵ, هه‌ڵبه‌ت ئه‌م هه‌وڵه‌ی مرۆڤ سیفه‌تێكی وه‌رگرتووه‌ كه‌له‌ده‌سه‌ڵاتی خواوه‌ندێتیه‌وه‌ نزیكه‌, ده‌سه‌ڵاتێك كه‌هه‌م ره‌هه‌ندێكی كۆمه‌ڵاتی هه‌یه‌, له‌په‌یوه‌ندیه‌كانی خێڵ و تایه‌فه‌ و گروپه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانه‌وه‌ بگره‌, تاده‌گاته‌ پێكهێنانی جۆره‌كانی خێزان كه‌له‌ئه‌زه‌له‌وه‌ چالاكترین یه‌كه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی بووه‌, هه‌م كائینێكی نامۆ بووه‌ به‌رامبه‌ر رووداوه‌كان و ململانێكان, هه‌م به‌جۆرێكی دیكه‌ ترس بووه‌ له‌نه‌مان و له‌به‌ینچوونی ره‌گه‌زه‌كان.

دیاره‌ له‌روویه‌كی تره‌وه‌ بیركردنه‌وه‌كانی مرۆڤ ره‌هه‌ندێكی ئابوریشی هه‌بووه‌ كه‌له‌كارپێكردنی ئه‌و سامانه‌ سروشتیه‌ی له‌به‌رده‌ستیدابووه‌ ره‌نگی داوه‌ته‌وه‌, دواجاریش ئه‌م سیفه‌ته‌ كه‌له‌فه‌رهه‌نگ و كولتوردا, وه‌ك به‌شێك له‌سوننه‌ته‌كانی ژیان خزاوه‌ته‌ نێو میتۆلۆژیاوه‌, بۆته‌ به‌شێك له‌مێژووی گه‌شه‌ی به‌شه‌ر, به‌مه‌ش ئه‌ركێكی ده‌ست لێنه‌دراوی كردووه‌ به‌ئامرازی چالاكی خوڵقاندن و گه‌شه‌و هه‌ڵدان و هه‌رچی زیاتر به‌رهه‌مهێنان له‌ڕووی مه‌تریالی به‌شه‌ری و ده‌ستكاری كردنی هه‌ندێك له‌یاساكانی سروشت كه‌ته‌واوی مه‌خلوقات و كائینه‌كانی سه‌رزه‌مینی به‌یه‌كه‌وه‌ گرێداوه‌.

لێره‌وه‌ ئه‌م كائینه‌ واته‌ مرۆڤ ” بووه‌ به‌یه‌كێك له‌سه‌ر مه‌شقی رێڕه‌و و په‌ڕه‌گرتنی ژیاره‌كان و گه‌شه‌ی كردوو بوو به‌سه‌رداری ئه‌و ره‌گه‌زه‌ ئاژه‌ڵیانه‌ی كه‌له‌خۆیه‌وه‌ نزیكن”1
ئه‌م پرسه‌ كه‌به‌گوێره‌ی پێودانگ و پێوانه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی په‌ڕه‌گرتوو, به‌ئینترۆپۆلۆژیا ناسراوه‌, پێشتر شێوازو ناوه‌ڕۆكی ئاڵۆزی هه‌بووه‌, كێشه‌ی سه‌ره‌كی ئه‌م چه‌مكه‌ مه‌ترسی ئه‌و گومان و دوودڵی و راراییه‌ بوو كه‌فره‌خودایی فره‌هزری بۆ ده‌سه‌ڵات به‌جێهێشت بوو له‌خودو خودادا باوه‌ڕێكی ئاڵۆزی وه‌لاوه‌ نابوو, سوقرات له‌هزرێكی ئه‌خلاقی و ریشه‌ییدا ئه‌م پێوانه‌و یاسایه‌ی تێكشكاند كه‌پێشتر له‌سه‌رده‌می گریكیه‌كاندا شاعیری به‌ناو بانگ ( زینۆفانس 570_ 480 پ.ز ) یه‌كه‌م كه‌س بووه‌ دژی ئه‌و بیرۆكه‌یه‌ وه‌ستا كه‌ خوا مرۆڤی له‌سه‌ر فۆڕمی خۆی دروست كردووه‌, به‌پێچه‌وانه‌وه‌ مرۆڤ له‌سه‌ر شێوه‌ی خۆی وێنه‌ی خواوه‌ندی وێنا كردووه‌, ئه‌م تێگه‌یشتنه‌ هه‌ڵاو زه‌نایه‌كی زۆری له‌یۆنانی كۆندا نایه‌وه‌, به‌ڵام دواجار سوقرات زانستیانه‌ تر ئه‌م چه‌مكه‌ی موناقه‌شه‌كرد و كردی به‌كۆجیتۆیه‌ك و به‌مرۆڤی گوت ” ئه‌ی ئه‌وكائینه‌ی له‌سه‌نته‌ری ده‌سه‌ڵاتدا راوه‌ستاوی وه‌خه‌به‌ربێ‌ و به‌رله‌هه‌ر شتێك خۆت بناسه‌” 2 ئه‌م كۆجیتۆیه‌ی سوقرات سه‌باره‌ت به‌گه‌ردوون و خوودناسی, تێكه‌ڵ به‌نهێنیه‌كانی سروشت بوو كه‌تائێستاش كاری پێده‌كرێت, هه‌ڵبژاردنی ژیانی ته‌نهایش له‌لایه‌ن مرۆڤه‌وه‌ له‌و گومانه‌وه‌ سه‌ریهه‌ڵداوه‌ كه‌ناتوانێ‌ كێشه‌ ئاڵۆزه‌كان یه‌كلایی بكاته‌وه‌, جه‌نگ له‌پێناو ئه‌م ئامانجه‌ بێ‌ هوده‌یه‌ش له‌غه‌ریزه‌ی مانه‌وه‌دایه‌ و ته‌واوبوون و داستانه‌كان و پاڵه‌وانێتی بڕانه‌وه‌ی ژیان له‌جوغزێكی دیاریكراودا باشترین سه‌لمێنه‌ری ئه‌م بۆچوونه‌یه‌.

به‌له‌به‌ر چاوگرتنی ئه‌و نه‌رجسیه‌ته‌ی كه‌مرۆڤ بۆخۆی هه‌یبووه‌, فه‌لسه‌فه‌ كردی به‌ئه‌ركی سه‌رشانی مرۆڤ. هه‌ر بۆیه‌ “شانازی به‌ڕه‌چه‌ڵه‌كی خودیه‌زدانیه‌وه‌ كردووه‌, چونكی یه‌كێك بووه‌ له‌و فاكته‌ره‌ یارمه‌تیده‌رانه‌ی بۆ تێكشكاندنی هه‌ر په‌وه‌ندیه‌ك كه‌به‌جهانی ئاژه‌ڵه‌وه‌ به‌ستوویه‌تی” 3 هه‌روه‌ك چۆن فرۆیدیش له‌رووی ده‌رونشیكاری موناقه‌شه‌ی ئه‌م پرسه‌ی كردووه‌ و ده‌ڵێ‌” مرۆڤ ئه‌و كائینه‌یه‌ كه‌به‌ر له‌ئاژه‌ڵ هیچ نه‌بووه‌” 4 مه‌به‌ستی فرۆید ئه‌وه‌یه‌ كه‌مرۆڤ له‌ئاژه‌ڵ چاكتر نه‌بووه‌, به‌ڵكو له‌هه‌مان سۆڵاوی ئاژه‌ڵانه‌وه‌ هاتووه‌, هه‌روه‌ك چۆن نزیكایه‌تی هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ بنچینه‌ فكریه‌كه‌ی (ئه‌رستۆ تالیس) كه‌ده‌ڵێ‌ ” مرۆڤ كائینێكی لوژیكیه‌ به‌ڵام كه‌تائێستا نه‌گه‌یشتۆته‌ ئه‌و ئاسته‌ی نیشانه‌كان و هاوشێوه‌كانی نێوان خۆی و ئاژه‌ڵ بسڕێته‌وه‌, جارێك له‌پێكهاته‌ی جه‌سته‌یی و بایلۆژیه‌كانه‌وه‌, جارێكی تر له‌پێكهاته‌ی سایكۆلۆژیدا نیشانه‌كانی ده‌ركه‌وتووه‌”. بۆیه‌ (هۆسرێل) له‌و خاڵه‌دا ده‌گاته‌ قه‌ناعه‌ت له‌گه‌ڵ ئه‌رستۆ كه‌مرۆڤ ناوه‌ڕۆك و هۆكاری بنه‌ڕه‌تی و بوونه‌. كه‌وابوو هه‌رمه‌به‌ستێك له‌پشت گه‌ڕانه‌وه‌بێت بۆسه‌لماندنی بوون ئیدیالیستی یان ماتریالیستی, ناتوانێ‌ به‌بێ‌ بوونی بابه‌ته‌كان و بێ‌ پشتگیری مێژوویی و به‌بێ‌ ئینترۆپۆلۆژیا مانایه‌كی سه‌ربه‌خۆ یاخود پێناسێكی سه‌ربه‌خۆی پێبدات, چونكی فه‌رامۆش كردنی هه‌ریه‌كێك له‌و مه‌عقولیه‌ت و لامه‌عقولیه‌ته‌ بوونی گه‌ردون و بنچینه‌كه‌یه‌تی, پێشمه‌رجیش ئه‌وه‌یه‌ كه‌هه‌موو تاكێك ده‌توانێ‌ خۆی ساغ بكاته‌وه‌ له‌گه‌ڵ ده‌وروبه‌ر و كۆمه‌ڵ و سروشت و بنچینه‌ ئیدیالیستی و ماتریالیستیه‌كان.

شتێك كه‌ (فیورباخ 1804_ 1872) بۆ خوێندنه‌وه‌ی سروشتی مرۆڤ پشتی پێ‌ به‌ستووه‌, ئه‌و دژایه‌تی كردنه‌یه‌تی له‌گه‌ڵ ره‌گه‌زی ئاژه‌ڵ و به‌شت بوون و نامۆ بوون و ئه‌و ئاینزایه‌ی كه‌له‌مرۆڤایه‌تیدا ده‌بێته‌ شت, هه‌ڵبه‌ت ئه‌و دابڕانه‌ مه‌عریفیه‌ی كه‌ماركس له‌فكری فیورباخ سه‌باره‌ت به‌جه‌وهه‌ری سروشت و بوون نیشانیدا, جۆرێك له‌ده‌وڵه‌مه‌ندكردنی ئه‌م چه‌مكه‌یه‌, دیاره‌ ماركس له‌خوێندنه‌وه‌یه‌كی ماتریالیدا بۆگه‌شه‌ی هێزه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان ده‌یگه‌ڕێنێته‌وه‌ كه‌به‌لای ئه‌وه‌وه‌ مرۆڤ بوونه‌وه‌رێكی سروشتیه‌, ئه‌مه‌ش خۆی له‌خۆیدا شتێكی هێشتا ناته‌واوه‌ سه‌باره‌ت به‌چه‌مكی مرۆڤ” 5 ئه‌م تێگه‌یشتنه‌ لایه‌نێكی گرنگ له‌هه‌قیقه‌ت ده‌پێكێ‌, چونكی ” مرۆڤ جگه‌ له‌خوڵقاندن و سه‌لماندنی بوون شتێكی دیكه‌ی له‌توانادا نیه‌, له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌رێگه‌ی حاڵه‌ته‌ خودی و بابه‌تیه‌كانه‌وه‌ هه‌ڵده‌ستێ‌ به‌ئه‌نجامدانی گۆڕینی شته‌كان”6 مادام مرۆڤ له‌و رێگه‌یه‌داو له‌گه‌ڵ ره‌وتی په‌ڕه‌سه‌ندنی مێژووداو له‌پڕۆسه‌یه‌كی درێژخایه‌ندا خۆی به‌رهه‌مهێناوه‌, كه‌واته‌ توانای ئه‌وه‌ی هه‌بووه‌ بیسه‌لمێنێت كه‌بونه‌وه‌رێكه‌ ده‌بێت له‌سه‌نته‌ری عه‌قڵدا بوه‌ستێ‌.

به‌شێكی زۆری ئه‌م تایبه‌تمه‌ندێتیه‌ش, ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆئه‌و جیاوازیه‌ی كه‌له‌نێوان خۆی و ئاژه‌ڵدا بینیویه‌تی, كه‌واته‌ شایسته‌ی ده‌سه‌ڵات و خاوه‌ندارێتیه‌, بۆنمونه‌ به‌كارهێنانی عه‌قڵ بۆ به‌ده‌ستهێنانی ده‌سه‌ڵات و راوه‌ستان له‌سێنته‌ر, خاڵی سه‌ره‌تاییه‌ له‌و جیاوازیانه‌ی كه‌له‌گه‌ڵ كائینه‌كانی تردا هه‌یه‌تی, ئه‌وهه‌قه‌شی به‌خۆیداوه‌ ببێته‌ سه‌رداری هه‌موو شته‌كانی ده‌وروبه‌ری كه‌به‌ناوی عه‌قلانیه‌ته‌وه‌ بۆته‌ كڕۆكی ئه‌و ململانێیه‌ی كه‌مێژوو له‌گه‌ڵ خۆیدا هێناویه‌تی, هه‌ر لێره‌شه‌وه‌ موڵكایه‌تی تایبه‌تی سه‌ره‌تای په‌یدابوونی تموحه‌كانی مرۆڤ بووه‌.


ئینترۆپۆلۆژیا… میتۆدێك بۆ هۆشیاری نه‌ته‌وه‌كان

ئازادبوونی مرۆڤ له‌نهێنیه‌ گه‌ردونیه‌كان و وه‌همی ده‌سه‌ڵاتخوازی ته‌نها كارێكی جه‌سته‌یی نیه‌, به‌ڵكو كرده‌یه‌كی زه‌ینی و فكریشه‌ كه‌له‌میتۆدۆلۆژیاكاندا هاتووه‌و به‌شێك له‌وهه‌قیقه‌ته‌ مێژووییه‌ پێكدێنێ‌ (میتۆدی ئازادبوونی مرۆڤ, جه‌خت له‌سه‌ر پێشه‌كیه‌ فه‌لسه‌فیه‌كان ده‌كاته‌وه‌ و ناتوانێ‌ ببێته‌ میتۆدێكی سه‌ربه‌خۆ جگه‌له‌ئازادییه‌كی وه‌همی ) هیگڵیش له‌مباره‌یه‌وه‌ مرۆڤ هانده‌دات ببێته‌ خودیكی هۆشیار, له‌بری ئه‌وه‌ی هۆشیاریه‌كی خودی و ئینسانی په‌یدا بكات و مرۆڤ ببێته‌ كائینێكی هه‌قیقی, مه‌به‌ست له‌مرۆڤی هه‌قیقی ئه‌وه‌یه‌ كه‌له‌دونیایه‌كی هه‌قیقی و مه‌وزوعیدا بژی و ئاراسته‌یه‌ك بۆدونیا دیاری ده‌كات, ده‌بێته‌ كائینێك كه‌دونیا له‌سه‌ر سه‌ری راوه‌ستاوه‌.

بۆیه‌ هیگڵ ده‌یتوانی جارێكی تر كۆنتڕۆڵی هه‌موو سنوره‌كان بكات, ئه‌وسنورانه‌ی كه‌له‌وجوددا دروستكراون بونیان هه‌یه‌, ئه‌و پێی وابوو ئه‌وه‌ی كه‌له‌هه‌ستی خراپ و ئینسانی هه‌قیقیدا هه‌یه‌, بۆته‌ میتۆدی ئازادی, ئازاد بوون له‌وه‌هم و تێڕامان و خۆبه‌ده‌سته‌وه‌دان, هه‌موو ئه‌مانه‌ قسه‌گه‌لێكن بۆئازادی و چه‌مكی ئینترۆپۆلۆژیا كه‌هێشتا وه‌زیفه‌ی تایبه‌تی خۆی وه‌رنه‌گرتووه‌ له‌نێو فكردا, به‌ڵكو ئه‌و باوه‌ڕانه‌ی له‌نێو فه‌لسه‌فه‌دا وه‌به‌رهێناوه‌ كه‌له‌كۆمه‌ڵناسی و ئینترۆپۆلۆژیادا بونیاته‌كه‌یان پێكهێناوه‌, ستایلی مایه‌كی سۆسۆلۆژیای میلله‌تانیش, باسێكی سه‌راسه‌ریه‌ له‌میتۆده‌كانی ماركسدا و یه‌كێك له‌شاڕێگه‌ بنچینه‌ییه‌كانی مێژوویی بیری سیاسیه‌.

ماركس له‌ده‌ستنوسه‌ فه‌لسه‌فیه‌كانیدا سه‌باره‌ت به‌ ئۆبژێكتی فیورباخ ده‌ڵێ‌” ئیتر كاری ئێمه‌ ته‌نها ره‌سم كردنی خه‌تی زه‌ینی نیه‌ له‌نێوان ئێستاو رابردوودا, به‌ڵكو ته‌واوكردنی فكری رابردووه‌ و ته‌رجه‌مه‌كردنیه‌تی بۆسه‌ر ژیانی واقیعی و كۆمه‌ڵایه‌تی كه‌به‌شه‌ریه‌ت له‌سه‌ره‌تای هاتنیه‌وه‌ ده‌ستی پێكردووه‌و له‌خاڵی سفره‌وه‌ ده‌ستی پێناكات, به‌ڵكو هه‌ڵده‌ستێ‌ به‌ته‌واو كردنی كاره‌كۆنه‌كانی پێشووی, به‌ڵام به‌هۆشیارییه‌كی نوێوه‌”7 ده‌یاره‌ ده‌سه‌ڵات و ده‌وڵه‌تی سیاسی له‌هه‌موو شوێنێكدا وابیرده‌كاته‌وه‌ كه‌عه‌قڵ جێگیر بووه‌, به‌ڵام رووبه‌ڕی دژایه‌تی ئه‌ركداری ئیدیاڵ و گریمانه‌و واقیعه‌كانی خۆی ده‌بێته‌وه‌, كه‌واته‌ له‌هه‌موو شوێنێكدا و له‌ناخی له‌ناوچونی ده‌وڵه‌تی سیاسیدا هه‌قیقه‌تی كۆمه‌ڵایه‌تی گه‌شه‌ده‌كات ” هه‌ڵبه‌ت ماركس له‌هه‌ڵسه‌نگاندنی ده‌وڵه‌ت, واقیعی ئابوری له‌بارچو ده‌گرێت و به‌یه‌كێك له‌ئامرازه‌كانی چینی فه‌رمانڕه‌وا ته‌ماشا ده‌كات, ئه‌م تێڕوانینه‌ش له‌وێوه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتبوو كه‌تا ئه‌وكات موناقه‌شه‌ له‌سه‌ر ئازادكردنی ئینسان بوو له‌خوده‌وه‌ بۆگشت, واته‌ ئازادكردنی كۆمه‌ڵگه‌ له‌ململانێی چینه‌كاندا, چونكه‌ تائه‌وكات نه‌بوبوو به‌به‌شێك له‌ئینترۆپۆلۆژیای فه‌رهه‌نگی, هه‌روه‌ك چۆن ئیترۆپۆلۆژیا ناسی نه‌بۆته‌ ئازادی خوود, ئه‌م دانپیانانه‌ تایبه‌تمه‌ندیه‌ك له‌شێوازی كۆمه‌ڵایه‌تی و كێبه‌ركێی به‌رده‌وام له‌نێوان (هێزی شته‌كان) و هێزی شه‌رعیدا به‌رجه‌سته‌ ده‌كات, ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ده‌گه‌ێنێ‌ كه‌هاتنی هه‌ندێك له‌ره‌وته‌ فكریه‌ سیاسیه‌كان له‌سه‌ده‌ی هه‌ژده‌هه‌مدا سه‌ریهه‌ڵدا و به‌شێك بڕوایان به‌ڕیفۆڕمی كۆمه‌ڵگه‌ هه‌بوو له‌رێگای خودی ده‌وڵه‌ته‌وه‌ و بیخه‌نه‌ سه‌ر راسته‌ رێگه‌یه‌ك, به‌تایبه‌ت (ماركس و ئه‌نگڵس) كه‌هه‌ردوكیان ته‌بابوون له‌سه‌ر نه‌خشه‌یه‌ك بۆئینترۆپۆلۆژیای ئابوری, له‌گه‌ڵ رۆشنكردنه‌وه‌ی ئه‌م چه‌مكه‌ له‌شێوازی به‌رهه‌مهێنانی ئاسیه‌وه‌ی و ئینترۆپۆلۆژیای سیاسی كه‌به‌چاوی ئیعتباره‌وه‌ وه‌رگیراوه‌, بڕوانه‌ (بۆچونه‌كانی جۆرج بالاندیه‌) له‌كتێبی (ئینترۆپۆلۆژیا السیاسه‌).

شێوازی به‌رهه‌مهێنانی ئاسیایی له‌تایبه‌تمه‌ندیه‌كانی شارستانیه‌تێك جیا له‌شارستانیه‌تی خۆراوایه‌ و ئه‌م ئه‌گه‌ره‌ بوونی هه‌یه‌ كه‌وه‌رچه‌رخانی مێژوویی به‌پێی گروپه‌ مرۆییه‌ جۆراوجۆره‌كان چه‌ندین هێڵی تێپه‌ڕاندووه‌ نه‌ك یه‌ك هێڵ، له‌لایه‌كی تره‌وه‌ وابیردێته‌وه‌ كه‌تایبه‌تمه‌ندی شێوازی به‌رهه‌مهێنانی ئاسیایی په‌یڕه‌وی كۆیله‌تیه‌، به‌نده‌ و به‌كرێگیراوان له‌چینی خاوه‌ن ئامرازی به‌رهه‌مهێنان نه‌بووه‌، به‌ڵكو په‌یڕه‌وی زه‌حمه‌تكێشان له‌ده‌وڵه‌ته‌، ئه‌گه‌ر ئه‌م راڤه‌كردنه‌ی شێوازی به‌رهه‌مهێنانی ئاسیایی دروست بێت، پێكهاته‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی له‌رێگه‌ی ململانێی چینایه‌تی به‌واتای خۆراوایی ئه‌وه‌ ده‌ستنیشان ناكرێت، به‌ڵكو تایه‌تمه‌ندی ئه‌و ئه‌وه‌یه‌ كه‌هه‌موو كۆمه‌ڵگا له‌ژێر سێبه‌ری چه‌وساندنه‌وه‌ی ده‌وڵه‌ت یان چینی بۆرۆكراتدایه‌”. ریمۆن ئارون. قۆناغه‌ بنه‌ماییه‌كانی هزر له‌كۆمه‌ڵناسیدا.
به‌رگی یه‌كه‌م. وه‌رگێڕانی. عه‌بدولڵا ره‌سوڵی. ل250. هه‌رئه‌م فكره‌یه‌ش وای كردوو وارێكخرا كه‌له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵگای رۆژهه‌ڵات و دیارده‌ مێژووییه‌كاندا بێته‌وه‌ كه‌هه‌ندێكیان له‌و ریواتانه‌دا وسف كرابوون كه‌گه‌شتیاره‌كان ده‌یانگێڕایه‌وه‌” 8 ئه‌لێره‌وه‌ ئه‌م چه‌مكه‌ له‌دیدی ماركسدا له‌رووی مێژووییه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێ‌ كه‌له‌كۆڵۆنی یه‌كه‌مه‌وه‌ هاتووه‌, دیاره‌ باری كۆمه‌ڵایه‌تی ئه‌م كۆمه‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر بنچینه‌ی سۆسیالیستێكی سه‌روه‌تی پێكهاتبوو, كۆڵۆنی یه‌كه‌م ئه‌و كۆمه‌ڵه‌ خه‌ڵكه‌ بوون كه‌له‌شاری (ژوار) وه‌كی كۆمه‌ڵه‌یه‌كی یاخی هه‌ڵكه‌وتبوون له‌ده‌سه‌ڵاتی كڵێسای (لۆته‌ر) خۆیان جیاكردبۆوه‌, پاش ده‌ساڵ له‌ئه‌زیه‌ت كێشان له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی ئه‌م سیستمه‌دا, ئه‌مانه‌ كه‌خه‌ڵكانێكی هه‌ژار بوون و ته‌نها به‌یارمه‌تی (كواكر) ی مرۆ دۆسته‌كانی له‌نده‌ن وئه‌مریكا توانیان بگه‌نه‌ شوێنی خۆیان و قه‌شه‌یه‌كیان به‌ناوی (بۆمله‌ر) ده‌ستنیشان كردو له‌پایزی ساڵی 1817 گه‌یشتنه‌ فلادلفیا, هه‌ر كه‌گه‌یشته‌ ئه‌وێ‌ 7 پارچه‌ زه‌ویان كڕی كه‌به‌های هه‌ر پارچه‌یه‌ك 6000 دۆلار بوو كه‌ده‌بوو بدرێته‌وه‌, به‌ڵام بۆهه‌ر كه‌سێك چه‌ند دۆلارێكیان هه‌بوو, ئیدی ته‌خت و پوخت ئه‌و بڕپاره‌یه‌یان خسته‌ خزمه‌تی كشتوكاڵ و دانه‌وێڵه‌و ئامرازه‌كانی گه‌شه‌سه‌ندن و پێداویستیه‌ خزمه‌تگوزاریه‌كانه‌وه‌, هه‌رله‌وێش به‌عه‌داله‌ت پارچه‌ زه‌ویه‌كانیان له‌نێوان خۆیاندا دابه‌ش كرد”9 ئه‌م حیكایه‌ته‌ مێژووییه‌ بۆماركس ده‌بێته‌ زه‌مینه‌یه‌كی له‌بارتر بۆكاركردن له‌سه‌ر چه‌مكی ئینترۆپۆلۆژیای ئابوری, ئه‌مه‌ جگه‌ له‌فه‌لسه‌فه‌ی ئه‌بیكۆرسی یۆنانی و تیۆره‌كه‌ی داروین كه‌له‌باری زانستی و مێژووییه‌وه‌ گه‌شه‌ی مرۆڤ و ئاڵوگۆڕه‌ بایلۆژیه‌كاندا.

ره‌گوریشه‌ی خێڵ و خێزانه‌ سه‌ره‌تاییه‌كان و قۆناغی پیش مێژوویی به‌شه‌ریه‌ت له‌(اصل الانواع) . دا تیۆریزه‌ كراوه‌, ئه‌گه‌رچی به‌پێی بۆچوونی هه‌ندێك له‌زاناكانی بواری زینده‌وه‌ره‌ گه‌ردیله‌كان و بۆماوه‌كاندا له‌م دواییه‌دا هاتبوو كه‌ داروینیزمی نوێ‌ ناوبانگی ده‌ركرد و جۆرێك شكانه‌وه‌ بوو له‌چه‌مكی سه‌رهه‌ڵدانی به‌شه‌ریه‌ت و زینده‌وه‌ره‌كاندا, به‌ڵام داروین پێی وابوو كه‌ هه‌ڵبژاردنی سروشت له‌لایه‌ن مرۆڤه‌وه‌ ئه‌وه‌ ئه‌گه‌ێنێ‌ كه‌داكۆكی كردنی زینده‌وه‌ره‌كان له‌پێناو مانه‌وه‌دا ئه‌وه‌ ده‌خوازێ‌ كه‌ئه‌ندامه‌كانی یان كاره‌كانی په‌ره‌ده‌ستێنێ‌ تاكو له‌و ژینگه‌یه‌دا خۆی بگونجێنێ‌, سروستیش به‌هێزه‌كان هه‌ڵده‌بژێرێت بۆمانه‌وه‌, بۆیه‌ له‌م دژایه‌تی كردنه‌دا هه‌ندێك له‌ناو ده‌چن و هه‌ندێكیشیان تاجێگایه‌ك له‌شێوه‌یه‌كی تردا باشتر ده‌گونجێن و به‌رده‌وام ده‌بن.

مرۆڤی نامۆ… مرۆڤ ئامێری

كاتێك چه‌مكی نامۆیی موناقه‌شه‌ ده‌كه‌ین مه‌رجه‌ هه‌ردوو باره‌ ده‌رونیه‌ ته‌ندروسته‌كه‌و باره‌ ئاساییه‌كه‌ی كه‌هۆشیاریه‌ له‌به‌رچاو بگرین, مه‌به‌ستمه‌ بڵێم نامۆگه‌ری له‌سروشتی مرۆڤدا شتێكی ئه‌زه‌لیه‌ كه‌وڵامدانه‌وه‌ی شته‌ نهێنیه‌كانی پێنیه‌, مردن به‌شێك له‌ونهێنیانه‌ پێكده‌هێنێت, به‌ڵام نامۆگه‌ری به‌مانا فه‌لسه‌فیه‌كه‌ی له‌ده‌ره‌وه‌ی (جوگرافیا و زمان و سایكۆلۆژیادایه‌) هه‌ربه‌م شێوه‌یه‌ش نامۆبوون بۆدابه‌زاندنی چالاكی خۆبزوێنه‌رو ئازادی مرۆڤ بوو به‌ئامرازێك, ئیدی ژیانی نه‌وعی بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی مرۆڤ ته‌نها وه‌كو ئامێرگه‌لێكی لێبێت “سروشت وه‌ك چۆن ئامێره‌كانی ژیان بۆكار ده‌سته‌به‌ر ده‌كات, به‌مانای ئه‌وه‌ی كاری شایسته‌ بێت ئه‌و شتانه‌ی كه‌كاریان له‌سه‌ر ده‌كرێت ناتوانرێ‌ ژیانی تێدای هه‌بێت, به‌مانایه‌كی تر هه‌ندێ‌ جار ئامێره‌كان ژیانیش ده‌سته‌به‌ر ده‌كه‌ن, واته‌ ئامێرگه‌لێك كه‌بۆ زامن كردنی ژیانی مه‌تریالی خودی كرێكار پێویسته‌” 10 ئیتر ئه‌م چه‌مكه‌ كه‌وته‌ نێو به‌ها فه‌لسه‌فیه‌كانی وه‌ك ده‌رونناسی, دواتر بوو به‌تیۆره‌یه‌كی ره‌خنه‌یی له‌كۆمه‌ڵگه‌و دواجاریش پێكه‌وه‌ لكاندنی به‌ماتریالیزمی دیالكتیكه‌وه‌, هه‌روه‌ك چۆن ئه‌م زه‌روره‌ته‌ له‌قۆتابخانه‌ی فرانكۆرت دیراسه‌ كراو له‌سه‌رده‌ستی ( تیۆدۆر ئادۆرنۆ و هۆركهایمه‌ر و دواتریش ماركۆزه‌ و فرۆم هتد) وه‌ك تیۆرێكی ره‌خه‌ییی له‌كۆمه‌ڵگه‌و سیستمه‌ فه‌رمانڕواییه‌كه‌ی, به‌ڵام وه‌ك (ویلهێم رایش) ئاماژه‌ی پێده‌كات, ئه‌وه‌ی كه‌ فرۆید كاری له‌سه‌ر كردووه‌ ته‌نیا ئاشكرا كردنی شته‌ نێگه‌تیڤكانی كۆمه‌ڵگه‌و ده‌رهاویشته‌كانی ده‌سه‌ڵاتی باوكسالاری و نه‌خۆشیه‌ ده‌رونیه‌كانه‌, بۆیه‌ ناكرێ‌ به‌راورد بكرێ‌ له‌گه‌ڵ فه‌لسه‌فه‌ی ماركسیزم, چونكی ئه‌م فه‌لسه‌فه‌یه‌ بۆگۆڕینی ئه‌ودونیایه‌یه‌ كه‌چینه‌كانی له‌به‌رانبه‌ر یه‌كتردا راگرتووه‌, به‌مه‌ش ماركس پشت به‌و مه‌تریاله‌ به‌شه‌رییه‌ ده‌به‌ستێ‌ كه‌له‌بزوتنه‌وه‌یه‌كی جه‌ماوه‌ریدا خۆی ده‌نوێنێ‌, ئه‌م چه‌مكه‌شی له‌وپێناسه‌یه‌ ده‌ركرد كه‌ته‌نیا نه‌خۆشیه‌كی ده‌رونیه‌ و به‌س, به‌ڵگه‌ش بۆئه‌م راستیه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌مرۆڤ بوونه‌وه‌رێكی به‌رهه‌مهێنه‌ره‌, به‌ڵام كاتێك له‌به‌رهه‌می كارو چالاكیه‌كانی بێبه‌ش ده‌كرێ‌, ته‌نها وه‌ك ئامێرێك چاوی لێده‌كرێ‌, دووچاری نامۆبوونێكی رۆحی و جه‌سته‌یی ده‌بێت, ئه‌مه‌ له‌باری ماتریالیه‌وه‌, له‌باری فه‌رهه‌نگیشه‌وه‌ ئه‌وكاته‌ خۆی به‌نامۆ ده‌بینێ‌ كه‌وه‌ك تاك له‌گه‌ڵ فه‌رهه‌نگی كۆمه‌ڵگه‌دا نایه‌ته‌وه‌و داده‌بڕێ‌ و ناویه‌وێ‌ له‌بۆته‌ی شته‌باوه‌كان بمێنێته‌وه‌ كه‌له‌گه‌ڵ بیرو بۆچونی كۆمه‌ڵگه‌دا ته‌ریب بێت, له‌لایه‌كی تره‌وه‌ مرۆڤ كاتێك ده‌ڕوانێ‌ له‌دونیایه‌كدا سامانێكی له‌بن نه‌هاتووی تێدایه‌ و به‌هره‌مه‌ند نیه‌ تیایدا, هه‌روه‌ك چۆن وه‌زی خۆی له‌رێگای مه‌رجه‌ هه‌قیقیه‌كانه‌وه‌ ده‌خاته‌گه‌ڕو به‌شێوه‌یه‌ك له‌شێوه‌كان ده‌یگوازێته‌وه‌ بۆناو واقیعێك كه‌له‌به‌رانبه‌ر واقیعێكی تردا ناكۆكی هه‌یه‌ و ده‌یه‌وێت له‌ناوی به‌رێت, ئاوه‌هاش ده‌یه‌وێت له‌ده‌ره‌وه‌ی شته‌ داسه‌پاو و سنورداره‌كان هه‌ڵبسوڕێت, ئه‌مه‌ش پێچه‌وانه‌ی ئه‌و ده‌ربڕینه‌یه‌ كه‌خوود به‌ئه‌ندازه‌ی گه‌وره‌یی گه‌ردوون گومانی له‌خۆی هه‌یه‌, له‌ڕاستیدا ئه‌مه‌ پرسێكی فه‌لسه‌فیه‌, ره‌نگه‌ بشێ‌ بۆئه‌وه‌ی مرۆڤ وه‌ك سه‌نته‌ری عه‌قڵ خودێتی خۆی به‌ئه‌ندازه‌ی جه‌وهه‌رێكی گه‌وره‌تر له‌وقه‌واره‌یه‌ ببینێ‌, به‌ڵام دواجار هه‌رئه‌م تێڕوانینه‌ گشتگیرتر دبێت و له‌باره‌كانی دیكه‌شدا دژ ده‌وه‌ستێته‌وه‌, لێره‌وه‌یه‌ خوێندنه‌وه‌كه‌ی ماركس بۆنامۆگه‌رایی پێچه‌وانه‌ی خوێندنه‌وه‌كه‌ی جامیعه‌ی فرانكفۆرته‌, چونكی یه‌كه‌م كارێك كه‌پێی هه‌ڵساوه‌ له‌ڕووی ده‌رونیه‌وه‌ له‌قوتابخانه‌ی فرانكفۆرت له‌سه‌ر ئیشكیالیاته‌كانی تیۆری و ره‌خنه‌یی كۆمه‌ڵگه‌ نوسینی گه‌شه‌سه‌ندنی عه‌قیده‌یی ئاینی مه‌سیحی بوو كه‌به‌ناونیشانی “میتۆدو وه‌زیفه‌ی سایكۆلۆژیای كۆمه‌ڵایه‌تی و شیكردنه‌وه‌كانی نوسیویه‌تی ته‌ندروست نه‌بووه‌, ئه‌و میكانیزمه‌ی كه‌بۆ ئینسجام كردن و شیكردنه‌وه‌ی ده‌روونی میتۆدی ماركسی به‌كاری هێناوه‌ گونجاو نیه‌” 10
هه‌ر له‌و سه‌روبه‌نده‌دا كه‌قسه‌ له‌سه‌ر دوالیزمیه‌تی چاكه‌و خراپه‌ ده‌كات, ئه‌و چیرۆكانه‌ش كه‌بۆنمونه‌ هێناویه‌تیه‌وه‌ ده‌ڵێ‌” پێویسته‌ له‌سه‌رخوا به‌ڵێنه‌كانی بباته‌سه‌ر هه‌روه‌ك چۆن مرۆڤ به‌ڵێنه‌كانی خۆی ده‌باته‌ سه‌ر” 11 له‌وێ‌ له‌و بیرۆكه‌یه‌دا باس له‌وه‌ده‌كات كه‌مه‌سیحیه‌ت ئه‌گه‌ر پێشتر وه‌ك خاوه‌ن كێشه‌یه‌كی مرۆڤایه‌تی سه‌ریهه‌ڵداو به‌مه‌به‌ستی ئه‌وه‌ی عه‌داله‌تێك بۆسه‌رجه‌م مرۆڤایه‌تی به‌رهه‌م بێنێت كه‌دواتر بۆسه‌ر ژیانی واقیعی ته‌رجه‌مه‌ كرایه‌وه‌ بوو به‌سیستمێكی ده‌سه‌ڵاتدارێتی, هه‌روه‌ك چۆن كێشمه‌كیشمی كاسۆلیك و پڕۆتستانت و پێَشتریش حوكمڕانیه‌تی ئیمبراتۆریه‌تی رۆم و ئیمانداره‌ مه‌سیحیه‌كان له‌ئارادابوو, ئه‌مه‌ له‌كاتێكدا واقیعیه‌تی دوالیزمی ژیان و به‌ریه‌ك كه‌وتنی دژه‌كان و چاره‌سه‌ركردنی له‌نێو مێژوو به‌ته‌واوی له‌نێو باوه‌ڕداره‌ تیۆریسته‌كان خه‌یاڵێكی دروست كراوه‌ كه‌ره‌خنه‌گره‌كانی مێژوو پێكیان هێنابوو, ئه‌وه‌ش كه‌له‌نێوان خواو ئینسانه‌كاندا په‌یوه‌ندیه‌ك هه‌یه‌ ئه‌گه‌رچی ناتوانین بڵێین وه‌همه‌, به‌ڵام له‌ڕاستیدا له‌فه‌رامۆشكردنی واقعێك به‌ولاوه‌ هیچی تر نیه‌.

شیكاركردنی میژوو له‌سه‌رده‌می مه‌سیحه‌وه‌ جۆرێك له‌ته‌سك بینی مێژووی به‌شه‌ریه‌ت بوو كه‌ماركس ئاماژه‌ی پێداوه‌, ئه‌وفاكته‌رانه‌ تێكه‌ڵ به‌دیالكتیكی مێژوویی بوون و له‌گه‌ل ئه‌زمونه‌كانی ژیاندا له‌رووی نه‌وعی و باری كۆمه‌ڵایه‌تی و مێژوویشه‌وه‌ تێكه‌ڵ به‌یه‌كتر بوون “12 له‌به‌شی یه‌كه‌می كتێبی سه‌رمایه‌دا هاتووه‌ ” ئه‌و پاڵنه‌رانه‌ی ده‌بینرێن له‌رووی فۆڕمه‌وه‌ له‌ژیاندا به‌شێوه‌یه‌كی گشتی ئاماژه‌یه‌ بۆسروشتی مرۆڤ “13 له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌پێویستیه‌ ده‌رونی و غه‌ریزیه‌كانیش هاتووه‌” ئه‌وه‌ تێربوونی پێویستیه‌ بنچینه‌ییه‌كانه‌ واده‌كات به‌ره‌و پێویستیه‌ نوێیه‌كان بچین, له‌هه‌مان كاتیشدا بابه‌تی به‌كارهاتوو له‌رێگای شته‌به‌كارهێنراوو پاڵنه‌ره‌كانه‌وه‌ به‌كارده‌هێنرێت, ته‌نانه‌ت خودی ئینسانیش له‌رێگای تێربوونی پێویستیه‌كانیه‌وه‌ به‌رهه‌مدێن و ئیشكالیاته‌ نوێیه‌كانیشی هه‌ر له‌نێو ئه‌م پێویستیانه‌دایه‌ كه‌پێویستی نوێ‌ ده‌خوڵقێنن”14 ئه‌گه‌رچی ئه‌ریك فرۆم پێی وایه‌ چه‌مكی سایكۆلۆژیا و مه‌تریالیزم پێكه‌وه‌ وێڵده‌كه‌ن, به‌بۆچوونێكی هۆشیارانه‌ نه‌ك به‌وه‌سفێك بنچینه‌ی مێژوو, به‌ڵكو به‌پێچه‌وانه‌وه‌ وه‌كو هێزێكی تری شاراوه‌یه‌”15
هه‌رچی بۆچوونی ماركسیشه‌” ئه‌و هێزه‌ له‌غه‌ریزه‌ بنچینه‌ییه‌كانی ئینسانه‌ له‌ناو چوارچێوه‌ی كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی چینایه‌تی دایه‌ كه‌فڕۆم ده‌یه‌وێت ئه‌م ئاسه‌واره‌ ده‌رونیه‌ واته‌ ئامۆژگاریه‌ ئاشكرا بكات كه‌حیكایه‌تی بنچینه‌یی و تایبه‌تمه‌ندیه‌كانی سێكسی نین, ئیدی ئه‌وكاته‌ ده‌كرێت بڵێین رێگا چاره‌ی برسێتی ئاسانه‌ ئه‌ویش به‌ده‌ست هێنانی بژێوی و په‌یدا كردنی نانه‌, به‌ڵام سێكس كه‌ئیشكالیه‌تێكه‌و چاره‌سه‌ر ناكرێ‌, په‌یوه‌ندی به‌مێژووی سێكس و ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ هه‌یه‌” 16 ئه‌وه‌ش كه‌له‌باره‌ی فه‌لسه‌فه‌وه‌ ماهیه‌تی خودی مرۆڤی دیاری كردووه‌, بریتیه‌ له‌كۆی ئه‌و تایبه‌تمه‌ندیه‌ ده‌رونیانه‌ی كه‌ ( غه‌ریزه‌ی پاراستنی خود غه‌ریزه‌ی موڵكایه‌تی تاك و غه‌ریزه‌ی ده‌سه‌ڵات و هتد) له‌جه‌سته‌ی ئینساندا كۆما بووه‌….

———————————
سه‌رچاوه‌كان

1: ده‌سنوسه‌ فه‌لسه‌فیه‌كانی كارل ماركس . بڵاوكراوه‌كانی كۆمه‌ڵه‌ی ئێران. وه‌رگێڕانی بۆ كوردی. ب ئارام
2: هه‌مان سه‌رچاوه‌ی پێشوو
3: گۆڤاری سه‌رده‌م ژماره‌ 9 دۆسیه‌یه‌ك ده‌رباره‌ی ماركس ساڵی 2000
4: منگق ماركس. نوسینی یندریش زلنی . منشورات الابحاپ اشتراكیه‌ ل159
5: نامه‌فه‌لسه‌یه‌كانی ماركس بۆ ئارنۆڵد سه‌باره‌ت به‌ده‌وڵه‌ت ساڵی 1842
6: هه‌مان سه‌رچاوه‌ی پێشوو
7: الانتروبولوجیا السیاسیه‌. جۆرج بالاندیه‌. ت. علی المصری. الموسسه‌ الجامعیه‌ للدراسات والنشر والتوزیع ل22
8: الاصل العائله‌ و الملكیه‌ خاصه‌ والدوله‌. فریدریك انكلس.ترجمه‌ و الگبع. دار التقدم . موسكو
9: ئانتی دۆهرینگ باسێك له‌سه‌ر سۆسیالیزم (ئه‌نگلس) ل80
10: گۆڤاری سه‌رده‌م ژماره‌ 14 ل8
11: مدرسه‌ فرانكفورت نشاتها ومغزاها وجهه‌ نچر ماركسیه‌ . د فیل سلیتر ت. خه‌لیل كلفت
12: سه‌رمایه‌ به‌شی یه‌كه‌م (كارل ماركس ) ت. محمد عیتانی ل10
13: هه‌مان سه‌رچاوه‌ی پێشوو
14: مرۆڤ له‌روانگه‌ی ماركسه‌وه‌ . ئه‌ریك فرۆم . وه‌رگێرانی هه‌نگاو ساڵی 2000
15: مدرسه‌ فرانكفورت نشاتها ومغزاها وجهه‌ نچر ماركسیه‌ . د فیل سلیتر ت. خلیل كلفت
16: منگق ماركس. یندریش زلنی. منشورات الابحاپ الاشتراكیه‌ ل198. 209 . 217




بۆ پێم وابوو ڕیفراندۆم ناكرێ‌؟ … سمكۆ عه‌بدولكه‌ریم


ئه‌و پرسیاره‌ی بڕیارمدا بوو دوای ئه‌نجامدانی وه‌ڵام بده‌مه‌وه‌
………….

من:

من كۆڕی پیاوێكی هه‌ژاری بڕنۆ له‌ شانی شۆڕشی ئه‌یلول -م، ئه‌و هه‌ر له‌سه‌ره‌تای ئه‌و شۆڕشه‌وه‌ ساڵی 1961 تاكو 1975 ئه‌و بڕنۆیه‌ی هه‌ر به‌شانه‌وه‌ بوو، تا ئه‌و ڕۆژه‌ی له‌ شانیان كرده‌وه‌، هه‌شت ساڵی ته‌مه‌نم له‌ نێو كونه‌ ئه‌شكه‌وت و ئاواره‌یی ئێران و باشوری عێراق و كووچی زیندان به‌سه‌ر بردوه‌، ئێستاش فڕه‌فڕی فڕۆكه‌ ناوپاڵم هاوێژه‌كانی سیخۆ و باجه‌ر و مێكی ڕوسی له‌ گوێمدا هاشه‌یان دێ‌.
ئه‌و من-ه‌م بۆ ئه‌وه‌ بوو.. من ده‌رچووی سه‌ره‌تای قوتابخانه‌ی كوردایه‌تیم، بۆیه‌ ئه‌وانه‌ی ده‌یانه‌وێ‌ ڕۆحی ئینتیما و نیشتمان په‌روه‌ری و كوردایه‌تی بۆ خێزان و ئه‌و ژینگه‌یه‌ بگێڕنه‌وه‌ كه‌ خودی كه‌سه‌كه‌ی لێوه‌ سه‌رهه‌ڵداوه‌ و گه‌شه‌ی كردوه‌، ئه‌وه‌ دیاربێ‌ كه‌ من ده‌رچووی ئه‌وێم.
له‌ وێوه‌ هاتووم به‌ چه‌ندین هه‌وراز و نشێوی ئه‌م مه‌مله‌كه‌ته‌دا شوڕ بوومه‌ته‌وه‌ و سه‌ركه‌وتووم.

له‌ ناخه‌وه‌ ئه‌و بیرو باوه‌ڕه‌م هه‌ڵگرتوه‌ و نه‌مهێشتوه‌ له‌ق بێ‌، به‌ كورتییه‌كه‌ی ئه‌وه‌ی په‌یوه‌ندی به‌ خودی خۆمه‌وه‌ هه‌بووه‌ له‌ ڕووی ئینتیما و ئیراده‌ و باوه‌ڕ و خۆڕاگری و به‌رگری، هه‌وڵمداوه‌ بیپارێزم.
به‌ڵام كاتێك هه‌ڵوه‌سته‌یه‌ك ده‌كه‌م و ئه‌و پرسیاره‌ له‌خۆم ده‌كه‌م، كه‌ من بۆ له‌ ئێستادا هه‌مان ئه‌و ڕۆحه‌ی جارانم نه‌ماوه‌، یان لانی كه‌م نه‌متوانیوه‌ وه‌ك خۆی بیپارێزم؟
په‌نجه‌ی تۆمه‌ت بۆ سه‌ركرده‌كانی كورد و پارتییه‌ سیاسییه‌كان و ئه‌و ئه‌قڵه‌ سیاسییه‌ سه‌قه‌ته‌ی كورد درێژ ده‌كه‌م كه‌ به‌ درێژایی مێژوو هه‌وڵیان داوه‌ كه‌سایه‌تی و ئیراده‌ و شكۆی تاكی كورد تێك بشكێنن، ئه‌وان له‌ جباتی ئه‌وه‌ی له‌ چوارچێوه‌ی په‌روه‌رده‌ و زانست و فكر و ئه‌خلاقی سیاسییه‌وه‌ بونیاتی كه‌سیاتییه‌كی به‌ هێز بكه‌ن، به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی ڕۆژ به‌ ڕۆژ ئه‌و بونایاته‌ی هه‌شبووه‌ له‌قیان كردوه‌.

تا ئه‌و ئاسته‌ی ئینسانی كورد نه‌توانێ‌ باوه‌ڕ به‌ ڕاستی و جدیه‌تی سه‌ركرده‌كانیشی بكات، وه‌ك ئه‌وه‌ی به‌ر له‌ ئه‌نجامادانی ریفراندۆمه‌كه‌ی 25-9 بینیمان و هه‌ستمان پێكرد.
به‌ڕاستی ده‌بێ‌ ئه‌و پرسیاره‌ بكه‌ن و به‌جدیش لێیبكۆڵنه‌وه‌، بۆچی من و زۆربه‌ی هه‌ره‌زۆری هاوڵاتیانی كوردستان ئه‌و باوه‌ڕه‌مان هه‌بوو كه‌ ریفراندۆم ناكرێ‌؟ له‌به‌رامبه‌ر كه‌مینه‌یه‌كی كه‌مدا كه‌ پێیان وابوو ده‌كرێ‌ و مه‌سه‌له‌كه‌ زۆر جدییه‌.

به‌شی زۆری ئه‌وانه‌ی به‌و باوه‌ڕه‌ یه‌قینه‌ گه‌یشتبوون، ئه‌و حزبیانه‌ بوون كه‌ زۆر له‌ نزیكه‌وه‌ له‌وه‌ دڵنیا كرابوونه‌وه‌ كه‌ مه‌سه‌له‌كه‌ له‌وه‌ ده‌رچووه‌ پاشه‌كشه‌ی لێبكرێ‌، بۆیه‌ ئه‌و بازنه‌ بچووكه‌ی ده‌وروبه‌ری به‌ڕێز مه‌سعود بارزانی كه‌ شه‌و و ڕۆژ بێ‌ پسانه‌وه‌ و به‌ هه‌موو شێوه‌یه‌ك له‌ هه‌وڵی گه‌یاندنی ئه‌و ڕاستییه‌دا بوون، كه‌ ئه‌نجامدانی ڕیفراندۆم فاكتێكی مسۆگه‌ره‌و مومكین نییه‌ پاشه‌كشه‌ی لێبكرێ‌، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا هه‌ر نه‌یانتوانی ئه‌وه‌ له‌ مێشكی هه‌مواندا داكوتن و ئه‌و گومانه‌ به‌ڕه‌وێننه‌وه‌ كه‌ زۆربه‌ی هاوڵاتیان له‌به‌رامبه‌ر ئه‌نجامدانی ڕیفراندۆمدا هه‌یان بوو.

مه‌ترسی ئه‌و گومانه‌ له‌وه‌دا زیاتر ده‌بێ‌ و پێویسته‌ هه‌ڵوه‌سته‌ی له‌سه‌ر بكه‌ین، كاتێك ده‌بینین خودی مه‌سعود بارزانی-ش دێته‌ سه‌ر شانۆكه‌ و له‌ ڕێگه‌ی كۆڕ و كۆبوونه‌وه‌ی جه‌ماوه‌ری، به‌ هه‌موو شێوه‌یه‌ك جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌و ڕاستییه‌ ده‌كاته‌وه‌ كه‌ ئه‌نجامدانی ریفراندۆم جدییه‌تێكی حه‌تمییه‌ و قابلی پاشه‌كشه‌ لێكردن نییه‌، ئه‌گه‌رچی ئه‌م جه‌ختكردنه‌وه‌ی ئه‌و، به‌شێوه‌یه‌ك له‌ شێوه‌كان ده‌بێته‌ هۆی دروستكردنی جۆرێك له‌ باوه‌ڕپێكردن لای به‌ شێكی دیكه‌ی هاوڵاتیان، به‌ڵام دیسان به‌و شێوه‌یه‌ نییه‌ ببێته‌ هۆی ڕه‌واندنه‌وه‌ی ئه‌و گومانه‌ی به‌شێك له‌ هاوڵاتیان كه‌ تا دوا ساته‌كان و بگره‌ هه‌بوو تا ئه‌و كاته‌ی نه‌یبینی خه‌ڵك ده‌نگ ده‌دات هه‌ر باوه‌ڕی نه‌كرد كه‌ ڕیفراندۆم ده‌كرێ‌.
ئه‌مه‌ش به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك كێماسی نییه‌ بۆ ئه‌و كه‌سانه‌.
ده‌زانن بۆ؟

چونكه‌ ده‌مێكی دورو درێژه‌ ئێمه‌ هه‌ر به‌وه‌ ڕاهێنراوین كه‌ باش نییه‌ له‌به‌رامبه‌ر كه‌سدا بڵێن نه‌خێر، له‌وه‌ته‌ی خۆمان ناسیووه‌ هه‌ر ده‌بینم و ده‌بیستم، له‌به‌رامبه‌ر داواكاری و داخوازییه‌كانی وڵاتان وخودی دوژمنانی كوردیشه‌وه‌، هه‌ر ده‌ست له‌سه‌ر سنگ بووینه‌، له‌ ژێر فشارو داواكاری دوژمنانمانه‌وه‌ شه‌ڕی یه‌كترمان كردوه‌ و شه‌ڕه‌ف و ناموسی یه‌كترمان خستۆته‌ ژێر پێڵاوه‌كانمان. من له‌وه‌ته‌ی خۆم ناسیوه‌ هه‌ر له‌ تێكچوونی شۆڕشی ئه‌یلول و دواتر ڕووداوه‌كانی دوای ڕاپه‌رین و دواتریش شه‌ڕی ناوخۆ و هه‌روه‌بێته‌وه‌ ڕووداوه‌كانی دوای ڕووخانی به‌عس، هه‌ر بینیومه‌ و هه‌ر بیستومه‌، سه‌ركرادایه‌تی كورد باش و خراپ، هه‌ر به‌ گوێی دوژمنه‌كانی كردوه‌، نه‌یان هێشتوه‌ ئێمه‌ دوژمنی راسته‌قینه‌ی خۆمان بناسین، دوژمنه‌كانمان ڕۆژێك دۆست و ڕۆژێك دوژمن بووه‌، له‌ كاتێكدا وه‌ك ئالان بادیۆ ده‌ڵێ‌: (دوژمن به‌ شێكه‌ له‌ جه‌وهه‌ری سیاسه‌ت، هه‌ر سیاسه‌تێكی ڕاسته‌قینه‌ ده‌بێ‌ دوژمنی ڕاسته‌قینه‌ی خۆی بناسێت)

به‌ هێنانه‌وه‌ی دنیایه‌ك بیانوو ویستویانه‌ باوه‌ڕمان پێ بێنن، كه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌ نه‌كه‌ین، ڕه‌نگه‌ ئه‌و ئه‌زموونه‌ ساوایه‌ له‌ ده‌ست بده‌ین، بۆیه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بتوانین خۆمان بپارێزین، ده‌بێ‌ ئه‌وه‌ی ئه‌وان ده‌یڵێن به‌ گوێیان بكه‌ین، ئه‌گه‌ر له‌سه‌ر حیسابی یه‌كتر كوشتنی خۆشمان بێ‌.
به‌ درێژایی ئه‌و ماوه‌یه‌ی دوای ڕاپه‌رین به‌رده‌وام به‌ هۆكاره‌ جۆراجۆره‌كان نه‌ك هه‌وڵی بونیاتنانی كه‌سایه‌تی به‌ هێز و خۆڕاگری بڕوا به‌خۆبوو نه‌نراوه‌، به‌ڵكو ئه‌وه‌شی هه‌بوو له‌ نێوبراوه‌، یان لانی كه‌م بێهێز و بێ بایه‌خ كراوه‌.
له‌م ڕوانگه‌یه‌وه‌ ئاسان نییه‌ بتوانی له‌ ماوه‌ی شه‌و و ڕۆژێكدا ئه‌و باوه‌ڕ و ئیراده‌یه‌ دروست بكه‌یته‌وه‌ كه‌ لانی كه‌م نزیكه‌ی بیست و پێنچ ساڵه‌ ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ ئه‌و باوه‌ڕ و ئیراده‌یه‌ لاواز ده‌كات.

ئاخر ئاسان نییه‌ تۆ بتوانی باوه‌ڕ به‌وه‌ بێنی، ئێستا رابه‌رێكت هه‌یه‌ له‌به‌رامبه‌ر ئامانجێك و مافێكی له‌ مێژینه‌ی لێزه‌وتكراودا ئاماده‌یه‌ ته‌حدای هه‌موو دنیا بكات، ئاماده‌ نییه‌ گوێ‌ له‌ كه‌س بگرێ‌، له‌ ماوه‌ی ته‌نیا چه‌ند مانگێكدا، له‌ باوه‌ڕبوون به‌ ئیراده‌ی ده‌ره‌كی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئیراده‌یه‌كی داڕوخاوی ناوه‌خۆ، ئاسان نییه‌ باوه‌ڕ بكه‌ی تۆ ئێستا خاوه‌نی سه‌ركرده‌یه‌كی به‌ ئه‌مریكا و وڵاتانی زلهێزی دنیا ده‌ڵی (نا) ئاخر ئێمه‌ هه‌رگیز ئه‌وه‌مان نه‌بینیوه‌، له‌ قوتابخانه‌و فێرگه‌ سیاسی و حزبییه‌كان ئه‌و په‌روه‌رده‌یه‌ نه‌كراوین، تۆ واز له‌و رێژه‌ بچووك و كه‌مه‌ بێنه‌ كه‌ هه‌ر له‌ سروشتدا خاوه‌نی ئه‌و باوه‌ڕو ئیراده‌یه‌ن، واز له‌و كه‌سه‌ درۆزنانه‌ش بێنن كه‌ به‌درۆی دروشمبازانه‌ و سۆزی نیشتمان په‌روه‌رییه‌كی له‌ جه‌وهه‌ردا خاڵی، ده‌یانه‌وێ‌ بڵین ئێمه‌ش ئه‌و ئیراده‌و باوه‌ڕه‌مان هه‌یه‌، چونكه‌ هه‌ردوو حاڵه‌ته‌كه‌ له‌ ڕۆژه‌ سه‌خت و ناسكه‌كاندا به‌دیار ده‌كه‌وێ‌، ئه‌و ده‌مه‌ش سوودێكی ئه‌وتۆی نییه‌، هه‌روه‌ك “ئیمام عه‌بدولفه‌تاح ئیمام” له‌ كتێبی (الاخلاق و السیاسه‌)دا ده‌ڵێ‌ : (ئه‌وانه‌ له‌ دۆڵ كوتین و زوڕنا لێدان و دروشمی بریقه‌داردا شاره‌زایی باشییان هه‌یه‌و ئاسمانت بۆ ده‌هه‌ژێنن و “به‌سه‌رو ماڵ” خۆیان به‌ قوربانی فه‌رمانڕه‌وا ده‌كه‌ن، دوایش له‌ كاته‌ ناسك و پێویسته‌كاندا وه‌ك به‌رزه‌كی بانان بۆی ده‌رده‌چن و تێیده‌ته‌قێنن)

لێره‌وه‌ ده‌گه‌ینه‌ ئه‌و ئه‌نجامه‌ی كه‌ به‌هۆی ئه‌وه‌ی كورد به‌ درێژایی مێژووی خۆی خاوه‌نی سه‌ركردایه‌تی و پارتێكی سیاسی بێخه‌وش نه‌بووه‌، بۆیه‌ نه‌توانراوه‌ میلله‌تێكی بێخه‌وشیش به‌رهه‌م بهێنرێ‌.
ئه‌م وه‌رچه‌رخانه‌ گه‌وره‌یه‌ له‌ هه‌ڵوێستی سه‌ركردایه‌تی كورد بۆ هاوڵاتیانی، جێگه‌ی تێڕامان و لێوه‌ردبوونه‌وه‌یه‌، سه‌ره‌نجام جێگه‌ی گومانه‌ و به‌ ئاسانی ناتوانێ‌ باوه‌ڕ به‌وه‌ بكات كه‌ ڕووده‌دات، چونكه‌ له‌ رابردوودا هه‌ڵوێست و حاڵه‌تی وای نه‌بینیوه‌، بۆیه‌ پێویسته‌ له‌م گۆشه‌ نیگایه‌وه‌ له‌م مه‌سه‌له‌یه‌ بڕوانرێ‌، به‌ر له‌وه‌ی په‌ناببرێته‌ به‌ر تێگه‌یشتنی وه‌همی و دوور له‌ لۆژیك، یان لانی كه‌م هه‌وڵبده‌ن حاڵه‌ته‌كان له‌ یه‌كتری جیا بكه‌نه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی به‌ ئه‌نجامێكی باش بگه‌ن، هه‌وڵبدرێ‌ به‌هه‌ر شێوه‌یه‌ك بێت ئینتیما و ئیراده‌ و متمانه‌یه‌كی راسته‌قینه‌ بگه‌ڕێنرێته‌وه‌، چونكه‌ سه‌ره‌نجام هه‌ر ئه‌و ئینتیما و ئیراده‌و متمانه‌یه‌ پارێزگاری له‌و ده‌ستكه‌وتانه‌ ده‌كات كه‌ به‌دی ده‌هێنرێن، ناشكری ئه‌وه‌ له‌سه‌ر وه‌همێكی وه‌همی بینا بكرێ‌ و له‌ كاتی رووداوه‌ ناخوازراوه‌كاندا كه‌س نه‌بێ‌ به‌ برای ئه‌وی تر.

لێره‌وه‌یه‌ ئینسان ناتوانێ‌ باوه‌ڕ به‌وه‌ بكات كه‌ خه‌ریكه‌ ڕووده‌دات، چونكه‌ ئه‌گه‌ر واقیعێكیش له‌ ئارادا بێ‌، ئه‌وه‌ له‌ لایه‌كی تره‌وه‌ تێگه‌یشتنێكی دیكه‌ی ئێمه‌ هه‌یه‌ بۆ ئه‌و واقیعه‌، ئه‌ویش لاوازی ئینتیما و ئیراده‌ی باوه‌ڕه‌، له‌ كاتێكدا له‌م سه‌رده‌مه‌ نوێیه‌دا ئه‌مریكا هه‌رگیز ئاماده‌ نییه‌ پشتیوانی له‌وه‌ها نه‌ته‌وه‌یه‌ك یان گرووپێكی نه‌ته‌وه‌یی بكات ئه‌گه‌ر خاوه‌نی ئیراده‌یه‌كی به‌رگری به‌ هێز نه‌بێت، وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ خۆرئاوای كوردستان بینیمان.
من كه‌ ئه‌و ئیراده‌یه‌ نابینم چۆن بتوانم باوه‌ڕ بكه‌م به‌وه‌ی كه‌ ڕووده‌دات.

كاتێك ڕووداوه‌كه‌ی 11-ی سپتێمبه‌ر له‌ ئه‌مریكا ڕووده‌دات، هاوڵاتیانی ئه‌م وڵاته‌ به‌ هه‌موو ره‌گه‌ز و چین و توێژێكییه‌وه‌ ئاڵای ئه‌مریكا له‌سه‌ر باڵه‌خانه‌و ماڵه‌كانیان قایم ده‌كه‌ن، ئه‌وانه‌شی كه‌ له‌وپه‌ڕی بێزاریدا بوون و ده‌یانویست به‌ یه‌كجاری ئه‌مریكا به‌ جێبێڵن بڕیاری مانه‌وه‌ و به‌رگریكردن ده‌ده‌ن و جارێكی دیكه‌ ئینتما و باوه‌ڕ بۆ نیشتمانه‌كه‌یان تازه‌ ده‌كه‌نه‌وه‌ به‌ڵام لێره‌ له‌ دۆخێكی ئه‌وهادا هاوڵاتیان زیاتر بیر له‌ كۆچ و به‌جێهێشتنی كوردستان ده‌كه‌نه‌وه‌، ڕێك له‌م كاته‌دا كه‌ كورد ڕیفراندۆم ده‌كات ژماره‌یه‌ك هاوڵاتی كورد له‌ ده‌ریای ئیجه‌دا ده‌خنكێن.
كێ ده‌توانێ‌ ناخی هه‌موو ئه‌وانه‌ش تێبگات كه‌ به‌م بۆنه‌یه‌وه‌ شه‌وانه‌ هه‌ڵده‌په‌ڕین، باوه‌ڕتان بێ‌ لایه‌كی بیریان هه‌میشه‌ به‌لای ئه‌وه‌وه‌یه‌ چۆن بتوانن له‌ ده‌رفه‌تێكدا ئه‌و خاكه‌ی هێنده‌ له‌سه‌ری هه‌ڵپه‌ریون به‌ جێی بێڵن.
هه‌رچه‌نده‌ زۆر گومانم له‌وه‌ نییه‌ كه‌ به‌ڕێز مه‌سعود بارزانی ئه‌وه‌ نه‌زانێت، چونكه‌ مام جه‌لال له‌ كتێبی دیداری ته‌مه‌ندا باسی ئه‌و خاڵه‌ی كردوه‌.
له‌ كۆتایدا ئه‌و تێگه‌یشتنه‌ی من هه‌رگیز ئه‌و پێشمه‌رگه‌ قاره‌مانانه‌ ناگرێته‌وه‌ كه‌ شه‌و و ڕۆژ له‌ پێشی پێشه‌وه‌ی به‌ركانی ڕووبه‌ڕوو بوونه‌وه‌ن، ئه‌گه‌ر له‌ خۆبوردوویی ئه‌وان نه‌بێ‌ هه‌رگیز ئێمه‌ش ده‌رفته‌ی ئه‌و جۆره‌ نووسینانه‌مان نابێت.

——————————
گفتوگۆیه‌كی نێوان ئالان بادیۆ و نیكۆلانرونگ
الاخلاق والسیاسه‌/ امام عبالفتاح امام/لا 15
هه‌مان سه‌رچاوه‌

ئێمه‌ كێن؟ نووسینی ساموێل پ. هنتگتۆن-لاپه‌ره‌ 12




چیرۆكی كوردی و كێشه‌كانی له‌ دیدی نوسه‌رانه‌وه‌


چیرۆك یه‌كێكه‌ له‌ ژانره‌ گرنگه‌كانی ئه‌ده‌ب و یه‌كێكیشه‌ له‌ كۆنترین بواره‌كانی نوسین، له‌ كورترین پێناسه‌ی ئه‌م ژانره‌دا، گێڕانه‌وه‌ی بابه‌تێكه‌ له‌ كورترین ماوه‌دا. بۆ قسه‌كردن له‌سه‌ر چیرۆكی كوردی و كێشه‌كانی ئه‌م دیدارانه‌مان له‌گه‌ڵ چه‌ند چیرۆك نوسێكدا ئه‌نجامدا.
ئاماده‌كردنی ته‌وه‌ر: شاخه‌وان سدیق
…..


نوسه‌رو وه‌رگێڕِ: ڕه‌وف بێگه‌رد

ئه‌و گۆڕانه‌ به‌رچاوانه‌ی كه‌ له‌ ماوه‌ی ساڵانی ڕابردوودا له‌ چیرۆكی كوردیدا ڕویانداوه‌ چین؟ له‌ چیرۆكی (له‌خه‌وما)ی (جه‌میل سائیب)ه‌وه‌ ئا ئه‌مڕۆ. هه‌م له‌ ڕووی تێكست و تێماو ماناوه‌، هه‌م له‌ ڕووی ته‌كنیك و گێڕانه‌وه‌وه‌؟

ره‌ووف بێگه‌رد/ ئه‌و گۆڕانه‌ی باسی لێوه‌ ده‌كه‌یت كارێكی حه‌تمیه‌. چونكه‌ سه‌ده‌یه‌ك ته‌مه‌ن نه‌ك بۆ ژانرێكی ئه‌ده‌بی، به‌ڵكوو بۆ سه‌رجه‌م پرۆسه‌ی مه‌عریفی زۆره‌، به‌تایبه‌تی دوای ئه‌و ئاڵ و گۆڕه‌ خێرایه‌ی له‌دوای هه‌ردوو جه‌نگه‌ جیهانیه‌كه‌وه‌ هاتنه‌ گۆڕێ و بوون به‌ هۆی گۆڕینی گه‌لێك سیستم و ته‌نانه‌ت ئه‌و به‌ها كۆمه‌ڵایه‌تیانه‌یش تاڕاده‌یه‌كی زۆر به‌سه‌ر ئه‌قڵ و هزری كۆمه‌ڵگای مرۆڤایه‌تیه‌وه‌ هێلانه‌ی نه‌مریی بۆ خۆی چێ كردبوو. هیچ شوێنێكی چه‌په‌ك و ته‌ریكی سه‌ر ئه‌م ئه‌ستێره‌یه‌ نه‌مایه‌وه‌ كاریگه‌ریه‌كانی ئه‌و تراژیدیا سامناكه‌یان به‌رنه‌كه‌وێت و ده‌ست له‌ یه‌خه‌ی گه‌لێك له‌ به‌های چه‌ق به‌ستوو به‌رنه‌ده‌ن.
به‌لای منه‌وه‌ چیرۆكی له‌خه‌وماكه‌ی جه‌میل سایب بۆ ئه‌و سه‌رده‌مه‌ كارێكی دیار و ناوازه‌یه‌، ئه‌مه‌م له‌ زۆر دیمانه‌ی تردا وتوه‌. چونكه‌ جگه‌ له‌وه‌ی یه‌كه‌م چیرۆكی كوردیه‌، یه‌كه‌م هه‌نگاوی ئه‌ده‌بیی نووسینی په‌خشانیشه‌ كه‌ به‌ ڕه‌خنه‌ ده‌ست پێ بكات. نووسه‌ره‌كه‌ی بوێرانه‌ له‌ شان و شكۆیه‌كی پڕ له‌ خه‌وشی و كه‌لێنی سیاسه‌ت بدات كه‌ له‌ ڕێگای گه‌نده‌ڵیه‌وه‌ پیاده‌ كراوه‌ و جه‌ماوه‌ر له‌ سایه‌یدا جگه‌ له‌ برسیه‌تی و ئاسایش نه‌دیوی و له‌ ده‌رگای جل خوارنه‌دان هیچی نه‌چنیوه‌ته‌وه‌. من هه‌میشه‌ ئه‌وه‌ به‌ شه‌ره‌فی چیرۆكی كوردی ده‌زانم كه‌ له‌نێو گه‌رداوی سیاسی و ئاپووره‌یه‌كی بێ جه‌مسه‌ر و تابۆیه‌كی سه‌پێنراودا ده‌نگ هه‌ڵبڕێت و تابۆكان بله‌رزێنێت. دوای له‌ خه‌وما چیرۆك و گێرانه‌وه‌كان ئاقاری تریان له‌به‌رگرت كه‌ تا راده‌یه‌كی زۆر چاولێكه‌ریی مۆدێلێكی ئایدیۆلۆژی نوێ بوو كه‌ نه‌ك ته‌نیا كۆمه‌ڵگای كوردی، به‌ڵكوو سه‌رجه‌م كۆمه‌ڵگاكانی تریشی گرته‌وه‌. بابه‌ته‌كان زیاتربوون به‌ ململانێی چینایه‌تی كه‌ له‌ زه‌بر و زه‌نگی ده‌ره‌به‌گ و خاوه‌ن زه‌ویی له‌لایه‌ك و، به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی جوتیار و پاڵه‌ له‌لاكه‌ی تره‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی ده‌گرت (زۆربه‌ی ئه‌و چیرۆكانه‌ له‌ یه‌كتر ده‌چوون، چونكه‌ هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ خوێنه‌ر ده‌یزانی سه‌رچاوه‌ی كێشه‌كه‌ چیه‌ و كاره‌كته‌ره‌كانی له‌كوێدا خۆده‌بیننه‌وه‌) جگه‌ له‌وه‌ی زمانی گێڕانه‌وه‌ حیكایه‌ت خوانی دوور له‌ ته‌كنیك و شێوازه‌ هونه‌ریه‌كانی گێڕانه‌وه‌ بوون.

به‌ڵام به‌هۆی ده‌ركه‌وتنی گۆڤاری گه‌لاوێژه‌وه‌ (١٩٣٩ – ١٩٤٩) له‌ژێر كاریگه‌ری ئه‌و وه‌رگێڕانه‌كه‌مانه‌دا كه‌ له‌ ئه‌ده‌بی ئه‌وروپاوه‌ ده‌كرا، ورده‌ورده‌ چیرۆكی كورت شه‌قڵی تایبه‌تی خۆی گرت، بوو به‌ ئه‌ده‌بێك ستایڵ و تایبه‌تمه‌ندیی خۆی بدۆزێته‌وه‌ و له‌و قاوغه‌ ته‌نگه‌به‌ره‌یش ده‌ربچێت كه‌ ناوه‌رۆك و بابه‌تیان قۆرخ كردبوو. بابه‌تی خۆشه‌ویستی، كێشه‌ی نه‌ته‌وایه‌تی، تاكه‌تاكه‌ ئاوڕدانه‌وه‌ كه‌ خولیاكانی تاك بوون به‌ كه‌ره‌سه‌ی چیرۆك. من واده‌زانم گۆڕانی بنه‌ڕه‌تی به‌سه‌ر فۆرم و بابه‌تی چیرۆكی كوردیدا له‌ سه‌ره‌تای ساڵانی حه‌فتای سه‌ده‌ی ڕابردووه‌وه‌ ده‌ست پێ ده‌كات. به‌تایبه‌تی دوای گۆڕانێكی سیاسی كه‌ بواری بڵاوكردنه‌وه‌ی فراوانتركرد و په‌نجه‌ره‌یه‌كی له‌سه‌ر بیری ئازاد و گه‌ڕان و سووسه‌كردنی نوێ كرده‌وه‌. له‌م سۆنگه‌وه‌یه‌وه‌، كۆمه‌ڵێك چیرۆكنووس هاتنه‌ ناو كایه‌كه‌وه‌ كه‌ تاڕاده‌یه‌ك كاریگه‌ریه‌تی ڕاسته‌وخۆی ئه‌ده‌بی ئه‌وروپایان له‌سه‌ربوو.

به‌تایبه‌تی كه‌ توانیان بابه‌ته‌ ته‌قلیدیه‌كان و شێوازه‌ حیكایه‌ت خوانیه‌كه‌ی جاران ئافه‌رۆز بكه‌ن. ئه‌گه‌رچی ئه‌م شه‌پۆله‌ هه‌ندێكی شڵه‌ژاند، و هه‌ندێكیش به‌رهه‌ڵستیان كرد چونكه‌ هه‌موو مۆدێلێكی تازه‌ زوو هه‌رس ناكرێت، به‌تایبه‌تیی ئه‌وانه‌ی نه‌یانده‌توانی به‌شێوازی تازه‌ بنووسن و، هه‌ندێك له‌و ڕه‌خنه‌گرانه‌یش كه‌ به‌ ناوی (قوتابخانه‌ی ڕیالیزمی سوسیالسته‌وه‌) شه‌ڕی ئایدیۆلۆژیان ده‌فرۆشت و له‌گه‌ڵ بابه‌ته‌ تازه‌كان و شێوازی نووسینه‌كاندا وێك نه‌ده‌هاتن و خۆیشیان پێی نامۆ بوون. ئه‌م شه‌پۆله‌ تا ڕاده‌یه‌كی زۆر بایه‌خی به‌ مرۆڤ ده‌دا وه‌ك خۆی و ئه‌و ده‌وروبه‌ره‌ی مه‌ودای بیركردنه‌وه‌ و حاڵه‌ته‌ سایكۆلۆژیه‌كه‌ی تیا دروست كردوه‌. به‌تایبه‌تیش گه‌ڕان به‌دوای ئه‌و كه‌سه‌ په‌راوێزخراوانه‌دا كه‌ كۆمه‌ڵ لێی به‌رپرسیاره‌ و خۆیشی فه‌رامۆشی كردون. لای ئه‌م جۆره‌ چیرۆكنووسانه‌ كێشه‌ی تاكه‌كانی كۆمه‌ڵ كێشه‌ی ته‌واویی كۆمه‌ڵگایه‌ چونكه‌ به‌رهه‌می خۆیه‌تی.

هه‌بوو. ئه‌مه‌ به‌ره‌نجامی سیاسه‌تی پڕ له‌ سته‌م كارانه‌ی دوژمنانی ئازادی و خه‌ون و خه‌مه‌كانی گه‌لی كوردستان بوو كه‌ نیمچه‌ هۆڵۆكۆستێكیان له‌ دژی ئه‌نجامدا. چیرۆكی ئێستامان، به‌تایبه‌تی لای نه‌وه‌یه‌كی نوێ كه‌ به‌رهه‌م گه‌لێكی جۆراوجۆری له‌به‌رده‌ستایه‌ و توانیویه‌تی شاره‌زاییه‌كی باش له‌ كلتور و ئه‌ده‌بی ئه‌وروپا و ئه‌مریكای لاتین و شوێنه‌باڵاكانی تر وه‌ربگرێت. بێگومان ڕۆحێكی تازه‌ و زیندووتری به‌ چیرۆك داوه‌. دیاره‌ پۆلێن كردنی ئه‌و كارانه‌ له‌ ئێستادا زه‌حمه‌ته‌. پێویستی به‌ كۆڕ و سیمینار و پسپۆڕ گه‌لێك هه‌یه‌ كه‌ شاره‌زاییه‌كی ته‌واویان له‌سه‌ر ئه‌ده‌بی چیرۆك هه‌بێت و بتوانن به‌ ڕه‌هه‌ندێكی جیاواز له‌ جاران ئه‌نجامگیری بكه‌ن. ئه‌مه‌یش بۆ ئه‌م سه‌رده‌مه‌ كارێكی ئه‌سته‌م نیه‌.

چیرۆكنووس: ئارامی كاكه‌ی فه‌لاح

پرسیار: زۆر جار باس له‌وه‌ ده‌كرێت، نووسه‌ری چیرۆكی كوردی زیاتر بابه‌ت و ناوه‌ڕۆكی تێكسته‌كه‌ی بۆ گرنگه‌ تا ته‌كنیك و كه‌متر به‌لای ته‌كنیكی نوێ و دۆزینه‌وه‌ی شێوازی جیای گێڕانه‌وه‌دا ده‌گه‌ڕێ، تا چه‌ند ئه‌م بۆچوونه‌ ڕاسته‌؟ ئایا چیرۆكی ئێستای كوردی خاوه‌نی ته‌كنیكی نوێ و به‌هێزه‌ بۆ گێڕانه‌وه‌؟

ئارام كاكه‌ی فه‌لاح/ بۆ ئه‌وه‌ی وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره‌ بده‌ینه‌وه‌ باشتره‌ كه‌مێك باسی ته‌كنیك و فۆرم و گۆشه‌نیگاو شێوازی گێڕانه‌وه‌ بكه‌ین كه‌ لای ئێمه‌ی خۆرهه‌ڵاتی و كورد هه‌موو ئه‌مانه‌ به‌ ناڕۆشنی ماونه‌ته‌وه‌ و كاتێكیش خوێنه‌رێكی كورد (لێره‌دا مه‌به‌ستم باشه‌كه‌شیانه‌) تێكستێكی ده‌كه‌وێته‌ به‌ر چاو ئه‌وا له‌ باسكردنی زمان زیاتر هیچی تری پێ نییه‌ و له‌ باره‌ی زمانیشه‌وه‌ ڕسته‌ی وه‌ك : كورد وا ناڵێی یان ئه‌م وشه‌یه‌ بێگانه‌یه‌ و هه‌موو هه‌ڵده‌ستن خۆیان لێ ده‌بێته‌ مامۆستای زمان، گه‌ر ڕێی هه‌ڵه‌ كرد و كه‌وته‌ ناو ئه‌و زه‌وییانه‌ی به‌ مین چنراون و له‌ جیاتی زمانی ، پێنووسه‌كه‌ی ته‌ته‌ڵه‌ی كردو باسێكی ته‌كنیكی كرد به‌ بێ ئه‌وه‌ی به‌ ته‌نها یه‌ك ڕسته‌ باسی ته‌كنیكمان بۆ بكات یان پێناسه‌یه‌كی كورتمان بداتێ كه‌ ئه‌و له‌و باره‌وه‌ چۆن بیرده‌كاته‌وه‌، ئه‌وا هه‌ر له‌م هه‌فته‌یه‌دا دوو ڕسته‌ی كۆمیدیم به‌رچاو كه‌وت وه‌ك ئه‌م چیرۆكه‌ به‌ ته‌كنیكێكی زۆر ساده‌و جوان نووسراوه‌، یان ڕسته‌یه‌كی تری وه‌ك: له‌ رووی ته‌كنیكییه‌وه‌ چۆته‌ قووڵایی سایكۆلۆژییه‌وه‌، ڕسته‌ی وا پێكه‌نیناویی كه‌ ته‌واو بێئاگایی مرۆڤی ئێمه‌ پیشان ده‌دات و له‌ هه‌مان كاتدا نه‌وسنێتی بۆ قسه‌كردن له‌باره‌ی ئه‌و شتانه‌ی كه‌ هیچی لێ نازانێ. له‌ باره‌ی ته‌كنیك وفۆڕم و شێوازی گێڕانه‌وه‌ی تێكستێكدا سێ پرسیاری سه‌ره‌كیی ده‌بێ ئاماده‌ بێت و هه‌ر سێ پرسیاره‌كه‌ش به‌سه‌ر چه‌ند لقی جیا جیادا دابه‌ش ده‌بن.

پرسیاری یه‌كه‌م ئه‌وه‌یه‌: ئه‌وه‌ كێیه‌ له‌ناو تێكسته‌كه‌دا ده‌گێڕێته‌وه‌؟ پرسیاری دووه‌میش ئه‌وه‌یه‌ ئه‌وه‌ی ده‌گێڕێته‌وه‌ چه‌ند ده‌زانێت له‌باره‌ی ئه‌وه‌ی ده‌یگێڕێته‌وه‌؟ پرسیاری سێیه‌میش له‌ چ گۆشه‌نیگایه‌كه‌وه‌ ده‌گێڕدرێته‌وه‌؟ با جارێ بێینه‌ سه‌ر پرسیاری یه‌كه‌م و وه‌ڵامی بده‌ینه‌وه‌: كه‌ ئه‌مه‌ش به‌سه‌ر چه‌ند لقێكدا دابه‌ش ده‌بێ و یه‌كێكیان ئه‌وه‌ی ده‌یگێڕێته‌وه‌ نووسه‌ره‌كه‌ خۆیه‌تی، به‌و مانایه‌ی نووسه‌ره‌كه‌ خۆی دێت و به‌سه‌رهاته‌كه‌مان بۆ ده‌گێڕێته‌وه‌ وه‌ك بۆ نـموونه‌ دۆنیشۆتی سێرڤانتس(١٦٠٥) كه‌ به‌م شێوه‌یه‌ ده‌ست پێ ده‌كات: له‌ دێیه‌ك له‌ لامانشا، كه‌ من نامه‌وێ ناوه‌كه‌ی بێنم له‌ كاتێكی زۆر دووریش نا، یان دانتی به‌ ئیتاڵییه‌كه‌ی له‌ دیڤینه‌ كۆمیدییه‌، خوداوه‌ندی كۆمیدی كه‌ كاری زۆری كرده‌ سه‌ر نووسه‌رانی وه‌ك جه‌یمس جۆیس و تێ سێ ئیلیۆت ولیام بلاك.

لقی دووه‌م كاتێ ئه‌وه‌ی ده‌گێڕێته‌وه‌ یه‌كێك له‌ كاراكته‌ره‌كانی چیرۆكه‌كه‌ن كه‌ زۆربه‌ی زۆری رۆمان چیرۆكی پێ نووسراوه‌ بۆ نـموونه‌ دوكتۆرێك له‌ دێیه‌كدا كافكا (١٩٢٢)، من له‌ دوودڵییه‌كی گه‌وره‌دا بووم، ده‌بوایه‌ سه‌فه‌رێكی زۆر خێرا بكه‌م. یان ئێواره‌ی په‌روانه‌ی به‌ختیار عه‌لی ١٩٩٧ كه‌ به‌م شێوه‌یه‌ ده‌ست پێ ده‌كات: من (خه‌ندانی چكۆله‌) چه‌ندین ساڵ له‌مه‌و به‌ر هه‌موو ئه‌و رووداوه‌ سه‌یرانه‌ ژیام…. یان لقی سێیه‌م هه‌ر نووسه‌ر ده‌یگێڕێته‌وه‌ به‌ڵام خۆی ون ده‌كات؟ بۆ نموونه‌ كه‌ ده‌ڵێ ئه‌م چیرۆكه‌مان هه‌رچه‌نده‌ چیرۆكه‌ به‌ڵام له‌ ڕاستیدا رووی داوه‌. یان لقی چوار وه‌ك چۆن په‌پووله‌یه‌ك له‌ لقێكه‌وه‌ ده‌چێ بۆ لقێكی تر، تێكسته‌كه‌ش بریتیه‌ له‌ تۆماركردنی چه‌ند رووداوێك له‌ چه‌ند شوێنی جیاواز وه‌ك بۆ نموونه‌ چیرۆكی دزینی خه‌ونه‌كان یان من و كامێراكه‌م. پرسیاری دووه‌م : ئه‌وه‌ی ده‌گێڕێته‌وه‌ چه‌ند ده‌زانێ؟ ئه‌مه‌ش دیسانه‌وه‌ ده‌كرێ به‌سه‌ر چه‌ند لقێكدا دابه‌ش بێت. یه‌كه‌م ئه‌وه‌ی هه‌موو شتێ ده‌زانێ نمـونه‌ی ئه‌مه‌ش دۆنكیشۆت. لێره‌دا گێڕه‌ڕه‌وه‌ به‌ ئاره‌زووی خۆی به‌ فلاش باك ده‌چێته‌وه‌ بۆ دواوه‌ بۆ كاتی ڕابردوو به‌ فلاش فۆروارد ده‌چێته‌ پێشه‌وه‌ بۆ داهاتووی دوورو نزیك.

لێره‌دا ناراتوورده‌توانێت به‌ ئاره‌زووی خۆی به‌ ڕاسته‌وخۆ له‌گه‌ڵ خوێنه‌ردا قسه‌بكات، ده‌توانێ چی به‌خه‌یاڵدا بێ، بیڵێت.زۆربه‌ی زۆری رۆمانه‌كانی سه‌ده‌ی شازده‌و سه‌ده‌ی حه‌ڤده‌و هه‌ژده‌ به‌م جۆره‌ شێوازه‌ نووسراون. هه‌ر له‌ تۆماس هاردییه‌وه‌ تا هێنری فاێڵدینگز، بۆ سه‌لما لاگه‌رلیۆفی سویدی و زۆربه‌ی كورته‌ چیرۆكه‌كانی چێخه‌ف. دووم دانه‌ هه‌ر وه‌ك ئه‌و په‌پووله‌یه‌ی باسم كرد كه‌ تۆمار كردنی چه‌ند رووداوێك له‌ چه‌ند كاتێكی جیاوازدا، سێیه‌م ئه‌وه‌ی ده‌گێڕێته‌وه‌ ده‌زانێ كه‌ یه‌كی له‌ كاراكته‌ره‌كان ده‌زانێ، وه‌ك بۆ نموونه‌ ١٩٨٤ ی جۆرج ئۆریۆڵ، لێره‌دا گێڕه‌ڕه‌وه‌ ده‌زانێ كه‌ ویستۆن سمپ چی ده‌زانێ به‌ڵام كه‌سی تر ئه‌مه‌ نازانێ.
چواره‌م ئه‌وه‌ی یه‌كێ له‌ كاراكته‌ره‌كان ده‌زانێ كه‌ ئه‌وانی تر چی ده‌زانن بۆ نموونه‌ غه‌ریب ڕیكۆرد له‌ نووسینه‌وه‌ی دڕكدا چونكه‌ زانیاری زۆری پێ ده‌گات له‌وانی تره‌وه‌. پێنجه‌م دانه‌ ئه‌وه‌ی ده‌یزانێ زۆر سنوور داره‌ ئه‌مه‌ش بۆ شاردنه‌وه‌ی زۆری ئه‌و زانیارییانه‌ له‌ خوێنه‌ر وه‌ك نموونه‌ی زۆربه‌ی رۆمانه‌كانی ئاگاپا كریستی. له‌مه‌دا گێڕه‌ڕه‌وه‌ ناتوانێ زۆر شت ئاشكرا بكات، بۆیه‌ خوێنه‌ر زۆر زانیاری چنگ ناكه‌وێت. جاری وا هه‌یه‌ هێنده‌ سنوورداره‌ كه‌ ئێمه‌ی خوێنه‌ر ته‌نها له‌ خه‌یاڵ و ئه‌گه‌ری بۆچوون و مۆنۆلۆژو شڵه‌ژانی ده‌روونی كاراكته‌ره‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌وه‌ زانیارییه‌كی كه‌ممان ده‌ست ده‌كه‌وێ وه‌ك له‌ تێكسته‌كانی هێنری جه‌یمس و جه‌یمس جۆیس و فرجینا ولف وه‌ك مۆنۆلۆژی ناوه‌كی كه‌ دوایی هه‌ر لای خودی جه‌یمس جۆیس ده‌بێته‌ شه‌پۆلی هۆش و ئه‌و وێنه‌ گرنگه‌ی ناوه‌وه‌ی مرۆڤمان بۆ ئاشكرا ده‌كات به‌ به‌رجه‌سته‌ بوونی نه‌خۆشی سه‌ختی ده‌روونی كه‌ بێگومان سه‌ره‌تاكانی ئه‌م شه‌پۆله‌ لای دۆستۆێفسكی ده‌بینینه‌وه‌ به‌ تایبه‌تی له‌ تاوان و سزا دا.

به‌ڵام لای جه‌یمس جۆیس له‌ ڕۆمانی ئۆدیسیۆس (١٩٢٢) كه‌ یه‌كێ له‌ كاراكته‌ره‌كان له‌ كۆتاییدا به‌ په‌نجا لاپه‌ڕه‌ به‌ ته‌نها مۆنۆلۆژ كۆتایی به‌ رۆمانه‌كه‌ دێنێت. لێره‌دا من ده‌توانم لقی شه‌شه‌م بۆ زۆربه‌ی نووسه‌ره‌ كورده‌كان بكه‌مه‌وه‌ ئه‌ویش به‌وه‌ی نه‌ هیچ به‌ خوێنه‌ر ده‌ڵێت و نه‌هیچیش ده‌زانێ واش ده‌زانێ هه‌موو شتێ ده‌زانێت. ئێستا دێینه‌ سه‌ر سێیه‌م پرسیار ئه‌ویش وه‌ك وتم له‌ چ گۆشه‌ نیگایه‌كه‌وه‌ ده‌گێڕیته‌وه‌؟ یان كێ رووداوه‌كه‌ ده‌بینێ؟ ئه‌میش ده‌بێته‌ چه‌ند لقێك و یه‌كێكیان گۆشه‌نیگای ده‌ره‌كی وه‌ك كه‌سی سێیه‌می وه‌ك (ئه‌و یان ئه‌وان)، یان گۆشه‌نیگای ناوه‌كی وه‌ك ڕاناوی یه‌كه‌می من وه‌ك له‌ هه‌ندێ له‌ چیرۆكه‌كانی ئێلیس مۆنرۆ. ئه‌مه‌ش كه‌ تا ئێستا من باسم كردووه‌ هیچیان ته‌كنیك نین و كه‌ له‌ حه‌فتا و هه‌شتاكان دا به‌م جۆره‌یان ده‌وت ته‌كنیك ئێستاش زۆربه‌ی خوێنه‌رو نووسه‌ران ئه‌و تێگه‌یشتنه‌یان هه‌یه‌، له‌م سێ پرسیاره‌وه‌ كه‌ كردم تۆ دێیت و ته‌كنیكی چیرۆك و ڕۆمان بۆ تێكسته‌كه‌ت هه‌ڵده‌بژێری و له‌ تێكه‌ڵییه‌ك له‌م سێ پرسیاره‌ دروستی ده‌كه‌یت. وه‌ك وتم ئه‌مانه‌ ته‌كنیك نیین به‌ڵكو فۆرمی كه‌سایه‌تین له‌ ناو تێكسته‌كاندا، ته‌كنیك برییته‌ له‌و هێزه‌ی كه‌ ده‌بێته‌ ڕێخه‌رو دابه‌شكردنی رۆڵ وكه‌سایه‌تی و دیمه‌ن و رووداوه‌كانی ناو چیرۆك و رۆمان تا هارمۆنییه‌ك بدات به‌ گێڕانه‌وه‌.تۆ قه‌ت ناتوانی پێش ئه‌وه‌ی بنووسیت بڵێیت من ئه‌و ته‌كنیكه‌ هه‌ڵده‌بژێرم چونكه‌ نووسه‌ر ناتوانێ ته‌كنیك هه‌ڵبژێرێت به‌ڵكو پێویستی ڕۆمان و چیرۆكه‌كه‌یه‌ ده‌یسه‌پێنێ به‌سه‌رتا، بۆ نموونه‌ گه‌ر كاراكته‌ره‌كانی تۆ له‌و گۆشه‌نیگایه‌وه‌ قسه‌ بكه‌ن كه‌ زانیاری كه‌میان هه‌بێت و له‌ هه‌مان كاتدا نووسه‌ر خۆی زۆر به‌شداری نه‌كات و نه‌بێته‌ ده‌مڕاستیان، ئه‌وا لێره‌دا تۆ پێویستت به‌ ته‌كنیكی فره‌ده‌نگی ده‌بێت تا به‌ هۆی هه‌موویانه‌وه‌ بتوانی چیرۆكه‌كه‌ت بگێڕیته‌وه‌، كه‌ لێره‌دا تۆوی فره‌ده‌نگی له‌ فره‌كه‌سایه‌تی ناو یه‌ك كه‌سایه‌تییه‌وه‌، له‌ فره‌ده‌نگی ناو یه‌ك ده‌نگه‌وه‌ لای دۆستۆێفسكی ده‌دۆزمه‌وه‌ كه‌ دوایی گه‌شه‌ده‌كات و ده‌بێته‌ ته‌كنیكێكی تازه‌ بۆ نووسه‌رانی مۆدێرن، لای خۆشمان رۆمانی مه‌رگی تاقانه‌ی دووه‌می به‌ختیار عه‌لی لای من نموونه‌یه‌كی جوانی ئه‌م جۆره‌ ته‌كنیكه‌یه‌ كه‌ كۆمه‌ڵێك كه‌سایه‌تی هه‌ریه‌كه‌یان هه‌ڵده‌ستن به‌ گێڕانه‌وه‌ی به‌شێك له‌ چیرۆكێكی درێژ كه‌ هه‌ریه‌كه‌ له‌و ده‌نگانه‌ به‌شێكی كه‌می زانیاری ده‌داته‌ خوێنه‌ر و به‌ هه‌موویان هه‌موو تابلۆكه‌ بۆ خوێنه‌ر ته‌واو ده‌كه‌ن. هه‌ر بۆیه‌ بۆ نمـوونه‌ ئه‌و ته‌كنیكه‌ی لای پامۆك له‌ رۆمانی (من ناوم سووره‌یه‌)، كاتێك زه‌یتوون قسه‌ ده‌كات، مردن، دره‌خت، ئه‌سپ به‌ناوی خۆیانه‌وه‌ قسه‌ده‌كه‌ن ، ده‌یگه‌ڕێنمه‌وه‌ بۆ رۆمانی كێڵگه‌ی ئاژه‌ڵانی جۆرج ئۆریۆڵ.

بێ دوودڵی ده‌زانم سه‌رچاوه‌كه‌ی له‌وێوه‌یه‌، هه‌ر بۆیه‌ وا به‌ جوانی و ئاسانیش ده‌چێته‌ ناو شیعری شێركۆ بێكه‌سه‌وه‌، كه‌ كاتێ دره‌خت قسه‌ ده‌كات، كۆتر ، دار ، مه‌ل ، شاخ، باخ قسه‌ده‌كه‌ن.بۆیه‌ گه‌ر بۆ نموونه‌ تۆ كه‌سایه‌تی سه‌ره‌كیت هه‌موو شتێكی بزانیبایه‌ و بیگه‌ێنایه‌ته‌ خوێنه‌ر له‌م باره‌دا تۆ قه‌ت پێویستت به‌ فره‌ده‌نگی نه‌ده‌بوو، من لێره‌دا ده‌متوانی چه‌نده‌ها لاپه‌ڕه‌ی تر له‌سه‌ر ته‌كنیك بۆ نموونه‌ له‌ نیگای فۆرمالیسته‌ رووسه‌كان و ده‌قی كراوه‌ی ئیمپرتۆ ئیكۆ و فۆرمه‌كانی رۆمان لای ستێفان بیۆرك و ته‌كنیك لای پامۆك و مۆراكامی درێژه‌م به‌ باسه‌كه‌م بدایه‌ و هه‌ندێ تیشكم بخستایه‌ته‌ سه‌ر ته‌كنیك كه‌ له‌ چیرۆكه‌كانی مندا هه‌یه‌، به‌ تایبه‌تی چیرۆكی باوكی ناو ته‌له‌فۆن و هه‌ر سێ به‌شه‌كه‌ی نووسینه‌وه‌ی دڕك من و كامیراكه‌م و زۆربه‌ی چیرۆكه‌كانی تریشم به‌ڵام لیره‌دا ده‌وه‌ستم، بۆ ئه‌وه‌ی باسه‌كه‌م روونتر بكه‌مه‌وه‌ ده‌ڵێم كه‌ ته‌كنیك له‌ ڕێخستنی ماڵێك ده‌چێ كه‌ جارێ شت و مه‌كت نه‌خستۆته‌ شوێنی خۆی و هه‌ر جاره‌ی رێكی ده‌خه‌یته‌وه‌ و به‌ جۆری جیاواز پێشانی ده‌ده‌یت، لێره‌دا ته‌كنیك ته‌واو له‌و كچه‌ به‌سه‌لیقه‌ و زه‌وق جوانه‌ ده‌چێت كه‌وا ده‌كات ژووره‌كان له‌گه‌ڵ یه‌كدا هارمۆنییه‌كیان هه‌بێت و ڕه‌نگه‌كانی یه‌ك ژووریش له‌گه‌ڵ یه‌كدا بگونجێن په‌رده‌كه‌ی له‌ فه‌رشه‌كه‌و فه‌رشه‌كه‌ی له‌ قه‌نه‌فه‌و كورسییه‌كان بچێت، ته‌كنیك لێره‌دا شتێك نییه‌ شاردراوه‌ بێت یان بۆ ته‌م و مژ دروست كردن به‌كار بێت به‌ڵكو ده‌بێ له‌دووری دووره‌وه‌ ببینرێت. بۆیه‌ لێره‌دا هیچ نووسه‌رێكی جیهانی نییه‌ چیرۆك و رۆمان به‌بێ ته‌كنیك بنووسێت هه‌ندێ له‌ نووسه‌ری خه‌یاڵپڵاوی كورد نه‌بێت. كه‌ چیرۆكێك ده‌نووسێت و ناوی لێ ده‌نێت ئه‌زموون، كه‌ كتێبی وه‌رگێڕدراو به‌ كتێبی خودی خۆی ته‌ماشاو مامه‌ڵه‌ ده‌كات و له‌كاتی بڵاوكرده‌نه‌وه‌یدا ئیمزای له‌سه‌ر ده‌كات.
رۆمان وه‌رده‌گێرێت و خۆی لێ ده‌بێته‌ رۆمان نووس. له‌ولاشه‌وه‌ ئه‌م باره‌ ناهه‌مواره‌ خوێنه‌رێك دروست ده‌كات كه‌ هێزی ڕه‌خنه‌و زه‌وق و چێژی خوێندنه‌وه‌ی لاواز ده‌بێت و به‌ره‌ به‌ره‌ نامێنێت و زیاتر بیر له‌ پڕكردنی ورگی ده‌كاته‌وه‌ تا پڕكردنی مێشكی به‌ كتێبی جوان. دواجار من زۆر گومانم له‌وه‌شه‌ كه‌ چیرۆكی كوردی ناوه‌ڕۆكی به‌لاوه‌ گرنگ بێت، من زۆر به‌ده‌گمه‌ن چیرۆكێكی جوانم به‌رچاو ده‌كه‌وێ، له‌دوای دووهه‌زاره‌وه‌ تا ئیستا كه‌سێكم نه‌بینیووه‌ به‌ جددی بێته‌ پێشه‌وه‌و بیه‌وێ هه‌موو ژیانی بۆ چیرۆك ته‌رخان بكات، ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ هه‌ر قیژه‌ قیژو خۆبردنه‌پێشه‌وه‌ی درۆزنانه‌یه‌و هیچی تر، وه‌همی نوسین و نووسه‌ربوونه‌ نه‌ك نووسینی ڕاسته‌قینه‌و نووسه‌ری ڕاسته‌قینه‌. ماوه‌یه‌ك دێ و ته‌پ و تۆزێك ده‌كات ئیتر ده‌ڕوات. به‌ڵام هه‌ندێ گه‌نج هه‌ن من زۆر دڵم پێیان خۆشه‌و هه‌ست ده‌كه‌م ڕه‌نگه‌ ئه‌وان بتوانن شتێ بكه‌ن، بابزانین چۆن ده‌بێ.

نوسه‌رو وه‌رگێڕ: ئه‌حه‌مه‌دی مه‌لا

پ/ زۆرجار باس له‌وه‌ ده‌كرێت نوسینی چیرۆك مه‌شقه‌ بۆ نوسینی ڕۆمان، یان پشووه‌ له‌ نێوان نوسینی ڕۆمانێك بۆ ڕۆمانێكی تر، تا چه‌ند ئه‌م بۆ چونه‌ ڕاسته‌، ئایا ئه‌وه‌ی چیرۆك ده‌نوسێت ده‌توانێت ڕۆمانیش بنوسێت، یان به‌ پێچه‌وانه‌وه‌؟

ئه‌حه‌مه‌دی مه‌لا / به‌ بڕوای من نابێ به‌وجۆره‌ سه‌یری كورته‌ چیرۆك بكه‌ین، نه‌ك له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌ رۆمان كورتره‌، ده‌بێ وه‌كو مه‌شق و خۆراهێنانی سه‌یری بكه‌ین، به‌ڵكو بنه‌ژه‌نرێكی دیكه‌یه‌، خه‌سڵه‌تگه‌لێكی دیكه‌ی هه‌یه‌ كه‌ له‌ رۆمان جیای ده‌كاته‌وه‌: داڕشتن، سیسته‌می كه‌سایه‌تییه‌كان، چڕیی، نه‌بوونی حه‌كایه‌تی لاوه‌كیی، هتد. مه‌رج نییه‌ ئه‌وه‌ی به‌سه‌ر نووسینی كورته‌ چیرۆكدا زاڵ بێ، بتوانێ رۆمانیش بنووسێ یا به‌ پێچه‌وانه‌وه‌. له‌هه‌موو بارێكدا، كورته‌ چیرۆكیش داهێنانێكی ئه‌ده‌بییه‌.

پ/ زۆر جار باس له‌وه‌ ده‌كرێت، نوسه‌ری چیرۆكی كوردی زیاتر بابه‌ت و ناوه‌ڕكی تێكسته‌كه‌ی بۆ گرنگه‌ تا ته‌كنیك و كه‌متر به‌لای ته‌كنیكی نوێو دۆزینه‌وه‌ی شێوازی جیای گێڕانه‌وه‌دا ده‌گه‌ڕێت، تا چه‌ند ئه‌م بۆچونه‌ ڕاسته‌، ئایا چیرۆكی ئێستای كوردی خاوه‌نی تكنیكێكی نوێ و به‌هێزه‌ بۆ گێڕانه‌وه‌؟

ئه‌حه‌مه‌دی مه‌لا / ته‌كنیك ده‌بێ له‌گه‌ڵ شێوازدا ئاوێته‌ بووبێتن، ئه‌م ئاوێته‌بوونه‌ش له‌ خزمه‌تی بابه‌ته‌كه‌ ته‌واو بێ، به‌ واتایه‌كی دیكه‌، بابه‌ت به‌ دوای زمان و ته‌كنیكی خۆی ده‌گه‌ڕێ. كاتێك، چیرۆكێك گوزارشت له‌ بابه‌تێكی سایكلۆژی بكات، ئه‌و ده‌م پێویستمان به‌ مۆنۆلۆگ و زمانی ناوه‌كیی و
چڕبوونه‌وه‌ ده‌بێ بۆ ناخی كه‌سه‌كان، كاتێك بابه‌ت په‌یوه‌ندیی به‌ درامێكی ده‌ره‌كی ده‌بێ، ئه‌و ده‌م، به‌ شێوه‌یه‌كی دیكه‌، ره‌نگه‌ دیالۆگی زیاتر، یا وه‌سفی زیاتر هه‌ڵبگرێ. هه‌روه‌ها رسته‌، یا په‌ره‌گرافی كۆتایی، كه‌ به‌ فه‌ڕه‌نسیی پێی ده‌گوترێ “chute” ده‌بێ به‌ شێوه‌یه‌كی به‌هێز بێ. بۆ نموونه‌، دوا وشه‌ی یه‌كێك له‌ چیرۆكه‌كانی ماركێز، ” ئه‌و سه‌رهه‌نگه‌ی كه‌ نامه‌ی به‌ ده‌ست ناگا” زۆر به‌ هێز، كۆتایی به‌ چیرۆك/ رۆمانه‌كه‌ی ده‌هێنێ. بۆیه‌، كێشه‌ی زمان و ته‌كنیك و شێواز ده‌بێ له‌ هه‌مه‌ئاهه‌نگیی دابن.

چیرۆكنووس: فاروق هۆمه‌ر

چیرۆكی كوردی له‌ ئیستادا له‌ كوێی چیرۆكی جیهانیدایه‌ ؟ ئایا ئه‌ده‌بی كوردی خاوه‌نی تاموبۆنی چیرۆكی تایبه‌ت به‌ خۆیه‌تی ؟

فاروق هۆمه‌ر/ من به‌ ته‌ماشاكردنی ئه‌و پرسیاره‌ تووشی ڕاچڵه‌كینێكی گه‌وره‌بووم . به‌تایبه‌تی سه‌باره‌ت به‌ به‌شی یه‌كه‌می پرسیاره‌كه‌، هه‌ستم به‌و له‌خۆباییبوونه‌ گه‌وره‌یه‌ كرد كه‌ خۆی له‌ پشتی ئه‌و پرسیاره‌وه‌ حه‌شارداوه‌ . چیرۆك له‌ هه‌ر شوێنێكی دونیادا له‌ ده‌وری ئینسان خول ده‌خوا و په‌یوه‌ندییه‌كی زیندوویان پێكه‌وه‌ هه‌یه‌ . كاتێك پرسیاری چیرۆك ده‌كه‌ین، كتوپڕ ئه‌و ئینسانه‌مان دێته‌وه‌ به‌رده‌م كه‌ له‌ پشتییه‌وه‌ ڕاوه‌ستاوه‌ . چیرۆكی ئینگلیزی واته‌ چیرۆكی ئینسانی ئینگلیزی و ئه‌و شوێنه‌واره‌ی كه‌ لێی ده‌ژی .

چیرۆكی ئه‌فه‌ریكی به‌ره‌و ئینسانی ئه‌فه‌ریكیمان ده‌با و پێگه‌ی ئینسانی ئه‌فه‌ریكیش له‌ جیهان دا به‌ره‌و ڕۆژگاری كۆن و ئه‌و سه‌رده‌مه‌مان ده‌باته‌وه‌ كه‌ ئینسانی ئه‌فه‌ریكی له‌وێ دا كۆیله‌ بووه‌ و له‌ ئه‌نجامی ئه‌و گوزه‌رانه‌وه‌ سه‌دان چیرۆكی گه‌وره‌یان به‌رهه‌مهێناوه‌ و دواتر چیرۆكی ئازادبوونی له‌ كۆیلایه‌تی و شكانی كۆتوبه‌نده‌كانی و ده‌گاته‌ ئه‌و شوێنه‌ی كه‌ ئینسانی ئه‌فه‌ریكی ئه‌مرۆ به‌ گرفت و خه‌مێكی دییه‌وه‌ له‌ جیهاندا وه‌ستاوه‌ كه‌ دیارترینیان خۆی له‌ جه‌نگی برسێتییا ده‌بینێته‌وه‌. چیرۆكی كوردی ده‌بێ هه‌ڵگری ئه‌و تایبه‌تمه‌ندییانه‌ بێ كه‌ كاره‌كته‌ری ئینسانی كوردی هه‌ڵیگرتووه‌. ده‌بێ سه‌ره‌تا بپرسین ئینسانی كوردی له‌ كوێی جیهاندایه‌ ؟ هه‌ڵبه‌ت چیرۆكی كوردی به‌بێ ئینسانی كوردی ناچێته‌ ناو جیهانه‌وه‌ .

چیرۆك دابڕاو نییه‌ له‌ ئینسان و له‌و شوێنه‌واره‌ش تیای ده‌ژی . كاتێك له‌ ووشه‌ی ” ئیستا ” وورده‌بینه‌وه‌، ده‌بینین كاتێك دیاری كراوه‌ و ئه‌وه‌مان نیشان ده‌دات ده‌بێ به‌رله‌وه‌ ڕۆژگارێكی دوورودرێژ هه‌بووبێ چیرۆكی كوردی له‌ناو جیهاندابووبێ و ئێمه‌ ته‌نیا پرسیار له‌و ئیستایه‌ی ده‌كه‌ین كه‌ من و تۆی تیاده‌ژین . من وای ده‌بینم نه‌ له‌ رابردوودا و نه‌ له‌ ئیستاش دا ئینسانی كوردی له‌ناو جیهان دا نه‌ژیاوه‌ . كورد به‌رده‌وام جیهانێكی نه‌دۆزراوه‌ بووه‌ و كورده‌كان بۆ خۆشیان نازانن ده‌كه‌ونه‌ كوێی دونیاوه‌ . چیرۆكی هه‌ر گه‌لێكی ئه‌م دونیایه‌ پاپه‌ندبووه‌ به‌ گێڕانه‌وه‌ی خه‌م و ئازاره‌كانی خۆیانه‌وه‌ . ته‌ماشای چیرۆكی هیندی و ئیسرائیلی و ئه‌رمه‌نییه‌كان بكه‌ زۆر زیره‌كانه‌ خه‌مه‌كانی خۆیان خوێندۆته‌وه‌ و سه‌رنجی دونیایان بۆ خۆیان ڕاكێشاوه‌ .

ئێمه‌ی كورد تاوه‌كو ئیستا نه‌مانتوانیوه‌ گوزارشت له‌ خه‌م و ئازاره‌كانی خۆمان بكه‌ین و نوسه‌رانی ئێمه‌ خه‌ونی چوونه‌ ناو دونیایان نه‌بووه‌ . چۆن بچینه‌ نێو دونیاوه‌ . كه‌سانێك لێره‌وله‌وێ هه‌ن زۆر ساده‌ وا ده‌زانن وه‌رگێڕانی چیرۆكه‌كانیان بۆ سه‌ر زمانی فارسی و عه‌ره‌بی و ئه‌وانی دی ده‌روازه‌یێكی زۆر باش بێت بۆ چوونه‌ ناو كلتوره‌ جیاوازه‌كانی دونیاوه‌ و ئه‌و پرۆسه‌یه‌ له‌ دونیای لۆكاڵه‌وه‌ زۆر به‌ئاسانی ده‌یانباته‌ نێو دونیایێكی فراوانتر . له‌نێو كۆمه‌ڵگای كوردی دا ڕوانینێكی ته‌ندروستمان نییه‌ بۆ مافه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانی ئینسان و ئه‌و كێشه‌ گه‌ورانه‌ی هه‌مانه‌ له‌ نه‌بوونی ئازادی و چه‌وسانه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌یی تاوه‌كو ده‌گاته‌ بێ رێزی به‌ ژن و منداڵ و كه‌م ته‌ماشاكردنی مرۆڤانی كه‌مئه‌ندام .

كوان ئه‌و نوسه‌رانه‌ی زۆر به‌ قووڵی باسیان له‌ گرفته‌كانی ئینسانی كوردی كردووه‌ به‌ هه‌موو خه‌مه‌كانییه‌وه‌ . ئایا چیرۆكی كوردی خه‌می ژنی كردۆته‌ خه‌می خۆی یاوه‌خوود له‌ توانایدا هه‌بووه‌ گرفته‌كانی ژن بباته‌ ئاستێكی باڵاوه‌ . ئه‌وه‌ هه‌ر باس له‌ مافی ئاژه‌ڵان مه‌كه‌. بۆ نمونه‌ رۆماننوسێكی وه‌ك ” ئانا سوئێل ” رۆمانێكی هه‌یه‌ به‌ناوی ” ڕه‌شه‌ی نازدار ” ده‌رباره‌ی ئه‌سپێك ده‌دوێ كه‌ دواجار ئه‌م ڕۆمانه‌ له‌گه‌ڵ بڵاوبوونه‌وه‌ی دا هه‌موو دونیای خسته‌ ژێر كاریگه‌ری خۆیه‌وه‌ و روانینی خه‌ڵكانی ده‌رباره‌ی ئاژه‌ڵان گۆڕی . ئه‌م ڕۆمانه‌ هه‌ر به‌ته‌نیا و به‌ خۆرایی پڕ فرۆشترین ڕۆمانی دونیا نییه‌، به‌ڵكو ئه‌و پڕ ماناترین ڕۆمانی دونیاشه‌ . له‌ جێگه‌یه‌ك دا ده‌ڵێ ” هیچ ئاینێك نییه‌ به‌بێ خۆشه‌ویستی . خه‌ڵكان ده‌توانن به‌ ئاره‌زووی خۆیان ده‌رباره‌ی ئایینه‌كانیان بدوێن، به‌ڵام كاتێك ئایینه‌كان فێریان ناكات باشبن و پڕ به‌زه‌یی بن به‌رانبه‌ر به‌ ئینسان و ئاژه‌ڵان، ئه‌وه‌ زۆر جێی شه‌رمه‌ .. ” ئێمه‌ تا ئیستا ئه‌ده‌بێكمان به‌رهه‌م نه‌هێناوه‌ باس له‌ باشبوونی ئینسان بكات .

ئه‌ده‌بێك بۆی نه‌كرێ ئه‌و ئینسانه‌ بگۆڕێت كه‌ هاوزه‌مانی خۆیه‌تی، چۆن بۆی ده‌كرێت بچێته‌ نێو دونیاوه‌، ئه‌گه‌ر چووش ده‌بێ كه‌ڵكی چییان پێبگه‌یێنێت . نوسه‌رانی ئێمه‌ ته‌نیا ڕوداو ده‌گێڕنه‌وه‌ . من پێم سه‌یره‌ نوسه‌رانی ئێمه‌ ئه‌ده‌بی هه‌موو جیهان ده‌خوێننه‌وه‌ و ته‌ماشای دونیایێك فیلمی ئێره‌وئه‌وێی كلتوره‌ جیاوازه‌كان ده‌كه‌ن و له‌ ئه‌لفه‌وه‌ تاوه‌كو یای ئه‌زبه‌ر ده‌كه‌ن كه‌چی بۆیان نه‌كراوه‌ كه‌ڵكێكی ئه‌وتۆی لێوه‌ربگرن و بیكه‌نه‌ ئه‌زمونێك بۆ ئه‌وه‌ی فێری ئه‌وه‌ بن چۆن دونیای خۆیانی پێ بخوێننه‌وه‌ . ئه‌و پرسیاره‌ گه‌لێك گرفتاری هه‌یه‌ و به‌پێی ئه‌و كاته‌ش كه‌ تۆ بۆ منت داناوه‌ لێره‌دا جێیده‌هێڵم و ده‌رباره‌ی تاموبۆنی چیرۆكی كوردی ده‌دوێم . كاتێك چیرۆك ناتوانێ سه‌رده‌م و ڕۆژگاری خۆی بناسێ و گرفته‌كانی ڕۆژگاری خۆی زه‌ق ناكاته‌وه‌ ده‌بێ داوای كام تاموبۆنی لێبكه‌ین . من پێموایه‌ چیرۆكنوسانی كورد چ له‌ ڕابردوودا و چ له‌ ئیستاش دا ئه‌و ئه‌زموونه‌یان په‌یدا نه‌كردبێ ئه‌ده‌بێكی ئینسانی قووڵ به‌رهه‌م بهێنن . كام چیرۆكی كوردی هه‌یه‌ ناوی نوسه‌ری پێوه‌ نه‌بێت بناسرێته‌وه‌ .

تاموبۆن كاتێك ده‌خوڵقێت چیرۆكنوسان گرفتی كۆمه‌ڵگاكانی خۆیانیان كردبێته‌ خه‌می گه‌وره‌ی خۆیان . كه‌سانێك دێن و كۆمه‌ڵێك چیرۆك ده‌نوسن و ده‌ڕۆن، له‌گه‌ڵ دور كه‌وتنه‌وه‌یان له‌بیر ده‌چنه‌وه‌ . بڕوا ده‌كه‌م چیرۆكنوسێكمان نه‌بێ بتوانین به‌ نوێنه‌ری ئه‌ده‌بی كوردی ڕه‌وانه‌ی دونیای ده‌ره‌وه‌ی بكه‌ین . كه‌سانێك له‌ ده‌ره‌وه‌ به‌چاوی گه‌لێكی سته‌م دیده‌ لێمان ده‌ڕوانن و كاتێكیش له‌ نوسین و كاره‌كانمان ده‌ڕوانن ته‌نیا وه‌كو به‌زه‌یییه‌ك ده‌ست ده‌هێنن به‌سه‌رمانا و هاوخه‌مییمان ده‌نوێنن . ده‌نا بێجگه‌ له‌ مه‌موزینی خانی بڕواناكه‌م چیرۆكێك یان كۆمه‌ڵه‌ چیرۆكێكی كوردی شك به‌رین بۆی بكرێ دوور له‌ چاوی به‌زه‌یی به‌ كێشه‌ ڕه‌واكه‌ماندا، له‌سه‌ر پێی خۆی ڕابوه‌ستێت . تۆ ته‌ماشای چیرۆكه‌كانی چێخه‌ف بكه‌، پڕه‌ له‌ تاموبۆنی خه‌مگینییه‌كانی ئینسانی روسی .

هه‌ر ئه‌و تاموبۆیه‌ش ئه‌و هێزه‌ی داوه‌تێ بپه‌ڕێته‌وه‌ بۆ دونیای ده‌ره‌وه‌ و خه‌مگینییه‌كانی سه‌رجه‌م ئینسان له‌ نێو كۆمه‌ڵگا جیاوازه‌كان دا بلاوێنێته‌وه‌. چیرۆكی پیره‌مێرد و زه‌ریای هه‌مه‌نگوای، خه‌مگینی پیره‌مێردێكی ڕاوچی ده‌كاته‌ خه‌مگینییه‌كی ئه‌وه‌نده‌ دیار و گه‌وره‌ كه‌ تۆیه‌كی كوردیش بۆت ناكرێ هاوسۆزی له‌به‌رانبه‌ر نه‌نوێنیت . كاتێك چیرۆك گرفت و خه‌مگینی ئینسانه‌كانی خۆی هه‌ڵنه‌گرێت نه‌ك تاموبۆیێك و هێزێك په‌یداناكات به‌ڵكو له‌گه‌ڵ نوسینیا له‌ گوند و شاره‌كه‌ی خۆشی ناڕواته‌ ده‌ره‌وه‌ و هێزی مانه‌وه‌شی له‌ناو سنور و زه‌مینه‌ی خۆشی دا به‌ره‌و داهاتوو نابێ.

نوسه‌رو وه‌رگێڕ: كه‌ریم په‌ره‌نگ

پ/ زۆرجار باس له‌وه‌ ده‌كرێت نووسینی چیرۆك مه‌شقه‌ بۆ نووسینی ڕۆمان، یان پشووه‌ له‌ نێوان نووسینی ڕۆمانێك و ڕۆمانێكی تردا، تا چه‌ند ئه‌م بۆچوونه‌ ڕاسته‌، ئایا ئه‌وه‌ی چیرۆك ده‌نوسێت ده‌توانێت ڕۆمانیش بنووسێت، یان به‌ پێچه‌وانه‌وه‌؟

كه‌ریم په‌ره‌نگ/ چیرۆك و ڕۆمان گێڕانه‌وه‌ن، زۆر ڕه‌گه‌زی هاوبه‌شیان هه‌یه‌ به‌ یه‌كیانه‌وه‌ ده‌به‌ستێت و زۆر ڕه‌گه‌زی دیكه‌ له‌ یه‌كیان جودا ده‌كاته‌وه‌. له‌ چه‌ند شوێنێك بیستوومه‌ و خوێندوومه‌ته‌وه‌ كه‌ مه‌رجی ڕۆمانووسین چیۆكنووسییه‌. ئه‌مه‌ بیركردنه‌وه‌یه‌كی زۆر سه‌ربازییانه‌یه‌، ده‌یانه‌وێ بڵێن، ئه‌گه‌ر تۆ جێگری ئه‌فسه‌ر نه‌بووبی ناتوانیت ببیته‌ ئه‌فسه‌ر. یان ئه‌گه‌ر له‌ بنكه‌یه‌كی سه‌ربازیدا مه‌شقت نه‌كردبێت ناتوانیت له‌ شه‌ڕدا به‌شدار بیت یان بیركردنه‌وه‌یه‌كی په‌روه‌رده‌ییه‌، ده‌یانه‌وێت به‌م قسه‌یه‌ بڵێن، ئه‌گه‌ر تۆ خوێندنی بنه‌ڕه‌تیت ته‌واو نه‌كردبێت، ناتوانی بچیته‌ دواناوه‌ندی. له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی ئێمه‌ ڕه‌خنه‌گرمان كه‌مه‌، زۆر له‌و ڕه‌خنه‌گره‌ كه‌مانه‌ش كه‌م ئه‌زموونن و زمانی گه‌لانی ده‌وروبه‌رمان و زمانی جیهانیی نازانن، كه‌ سوود له‌ ئه‌زموونی ڕه‌خنه‌گره‌كانیان وه‌رگرن، واته‌ هه‌ر به‌ زگماك ڕه‌خنه‌گرن، وا هه‌ست ده‌كه‌ن ناچارن هه‌ندێ پێوه‌ر بۆ خوێندنه‌وه‌ی ئه‌ده‌ب دابهێنن، كه‌ له‌ ڕاستیدا هه‌ندێ جار به‌ نوكته‌ ده‌چن، به‌ڵام كۆمه‌ڵێ خه‌ڵك هه‌مان ئه‌و ڕستانه‌ ئه‌وه‌نده‌ ده‌ڵێنه‌وه‌ به‌ تێپه‌ڕینی كات له‌ ئه‌ده‌بی ئێمه‌ ئه‌و جۆره‌ قسه‌هه‌ڵدانانه‌ ده‌بنه‌ جۆره‌ نۆرمێك بۆ هه‌ڵسه‌نگاندنی ئه‌ده‌ب.

به‌وه‌ی باشه‌ كه‌ له‌ ئه‌ده‌بی ئێمه‌دا نۆڤلێت كه‌م نووسراوه‌ و زۆر جێگه‌ی خۆی نه‌گرتووه‌، یان هه‌ندێ نووسه‌ر نوڤلێت به‌ ژانرێكی به‌رز نازانن، ئه‌گه‌ر نۆڤلێتیش بنووسن هه‌ر به‌ ڕۆمان ناوزه‌دی ده‌كه‌ن، ئه‌گینا هه‌ندێ ڕه‌خنه‌گر داوایان له‌ نووسه‌ران ده‌كرد له‌ پێشدا كورته‌چیرۆك، ئه‌مجا چیرۆك، ئه‌مجا نۆڤلێت و ئه‌مجا خۆیان له‌ قه‌ره‌ی ڕۆمان بده‌ن و بینووسن، واته‌ ژانره‌كانی پێش ڕۆمان وه‌كو پراوه‌ و ڕاهاتن بۆ فێربوونی نووسینی ڕۆمان سه‌یر ده‌كرێن، نه‌ك وه‌كو داهێنانی سه‌ربه‌خۆ. ئه‌م قسه‌فڕێدانانه‌ نه‌ك ته‌نیا له‌ بواری ڕۆماننووسین، به‌ڵكو له‌ بواره‌كانی دیكه‌شدا بووه‌ته‌ باو، ئه‌گه‌ر وه‌رگێڕێك توانای به‌ سه‌ر وه‌رگێڕانی ده‌قێكدا نه‌شكێت و كوردییه‌كه‌ی ده‌ستكاریی بكات و زمانێكی شاعیرانه‌ و “پاراو”ی پێ بدات، ئیتر ڕه‌خنه‌گره‌كانمان به‌ وه‌رگێڕانێكی باش ناوزه‌دی ده‌كه‌ن، زۆر ده‌ق هه‌ن به‌ زمانه‌ ئه‌سڵه‌كه‌ش به‌ زمانێكی شاعیرانه‌ نه‌نووسراون، به‌ڵام ئه‌گه‌ر زمانی وه‌رگێڕانه‌ كوردییه‌كه‌ی شاعیرانه‌ بوو ئیتر به‌ وه‌رگێڕانێكی باشی له‌ قه‌ڵه‌م ده‌ده‌ن، له‌ ڕاستیدا له‌ كاتێكدا ده‌توانین به‌ وه‌رگێڕانێك بڵێین وه‌رگێڕانێكی باش كه‌ هه‌تا ده‌كرێت ده‌قه‌ وه‌رگێڕدراوه‌كه‌ له‌ ده‌قه‌ ئه‌سڵییه‌كه‌وه‌ نزیك بێت و هه‌ڵسه‌نگێنه‌ریش هه‌ردوو زمانه‌كه‌ به‌ باشی بزانێت و دێڕ به‌ دێڕ و وشه‌ به‌ وشه‌ی ده‌قه‌كان به‌راورد بكات ئه‌مجا حوكمی ئه‌وه‌ بدات ئه‌و ده‌قه‌ باش یان خراپ وه‌رگێڕدراوه‌. ئێمه‌ له‌ ژیانی ڕۆژانه‌ماندا ته‌كنیكی گێڕانه‌وه‌ی جیاواز ده‌بینین، مرۆڤی وا هه‌یه‌ به‌ چه‌ند ڕسته‌یه‌ك ڕووداوێكی گه‌وره‌ ده‌گێڕێته‌وه‌، مرۆڤی وا هه‌یه‌ ڕووداوێكی بچووك به‌ تێروته‌سه‌لیی و سه‌رومڕیی ده‌گێڕێته‌وه‌ و زۆر شتی دیكه‌شی بۆ زیاد ده‌كات، به‌وه‌ی فۆكوسی گێڕانه‌وه‌كه‌ ته‌نیا له‌ كرۆكی ڕووداوه‌كه‌دا چڕ ناكاته‌وه‌، به‌ڵكو وه‌سفی ده‌وروبه‌ر و كه‌ش و جل و به‌رگ و سیما و جووڵه‌ی كاره‌كته‌ره‌كان ده‌كات.

من ناتوانم بانگه‌شه‌ی ئه‌وه‌ بكه‌م كه‌ چیرۆك و ڕۆمان دوو ژانری جیاوازن، له‌ كۆتاییدا چیرۆك و ڕۆمان گیڕانه‌وه‌ن، به‌ڵام چیرۆك كورته‌، چڕه‌، هه‌ر له‌ به‌ر ئه‌وه‌ زمانه‌كه‌شی چڕه‌، بواری به‌تاڵیی و لادان نادات. به‌ڵام ڕۆمان درێژه‌، ده‌رفه‌ت بۆ ڕۆماننووس ده‌ڕه‌خسێ گه‌مه‌ به‌ زمان بكات، له‌ خه‌ته‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌ لابدات، ڕوونكردنه‌وه‌ بدات، زمانێكی شیعریی یان زمانی ڕۆژانه‌ به‌كار بهێنێت، ته‌كنیكی جیاواز به‌كار بهێنێت، بۆ نموونه‌ ڕۆماننووس ده‌توانێت ڕۆمانێكی مێژوویی بنووسێت، به‌ڵام ئه‌مه‌ له‌ چیرۆكدا كه‌متر شیاوه‌. ئه‌گه‌ر چیرۆكنوو‌سین پێوه‌ر بێت بۆ فێربوونی نووسینی ڕۆمان ئه‌وا ده‌بێ بڵێی، ئه‌لیس مۆنرۆ له‌ ساڵی ١٩٥٠ه‌وه‌، واته‌ ٥٧ ساڵه‌ چیرۆك ده‌نووسێ هه‌تا ئێستا فێری ڕۆماننووسین نه‌بووه‌، یان ده‌بێ بڵێین خۆرخێ لویس بۆرخه‌س به‌ درێژایی ژیانی مه‌شقی چیرۆكنووسیی كرد و فێری نووسینی ڕۆمان نه‌بوو. یان هه‌موو ئه‌و ڕۆماننووسانه‌ی هه‌رگیز له‌ ژیانیاندا چیرۆكیان نه‌نووسیوه‌ ڕۆمانه‌كانیان خراپن، له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی پێشووتر باش به‌ چیرۆك مه‌شقیان نه‌كردووه‌، ڕه‌نگه‌ ئومبیرتۆ ئێكۆ زه‌قترین نموونه‌ بێت كه‌ حه‌وت ڕۆمانی نووسیوه‌ و ئه‌وه‌نده‌ی من ئاگادار بم تاقه‌ چیرۆكێكی نه‌نووسیوه‌. هاینریش بوێل ده‌ڵێ: “زۆر حه‌ز ده‌كه‌م جارێكی دیكه‌ كورته‌چیرۆك بكه‌مه‌ ‹چه‌ق›. به‌ڵام كاتێ هه‌وڵ ده‌ده‌م ئه‌مه‌ بكه‌م، هه‌میشه‌ ده‌رگیری نموونه‌كانی چنین ده‌بم.”له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی ڕووبه‌ری چیرۆك زۆر بچووكه‌، زۆر جار ڕووداوه‌كه‌ش كورته‌، ئه‌مه‌ بۆ كاراكته‌ره‌كانی چیرۆكیش ڕاسته‌ كه‌ ده‌بێ له‌ ته‌نیا كه‌سێك یان ژماره‌یه‌كی زۆر كه‌می كاراكته‌ر پێك دێت، چیرۆك فۆكوسی ده‌خاته‌ سه‌ر ڕووداوی كاراكته‌رێك و ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی ده‌وروبه‌ری.

ڕایه‌ڵه‌ی گێڕانه‌وه‌ش به‌رفراوان نییه‌ و ئاڵۆز نییه‌، به‌ڵكو له‌ لای شته‌ جه‌وهه‌رییه‌كان ده‌مێنێته‌وه‌. ئێمه‌ به‌ هه‌ڵه‌دا ده‌چین ئه‌گه‌ر به‌رنامه‌ڕێژیمان بۆ ڕۆمان نه‌كردبێت و ڕۆمان به‌ چیرۆكێكی درێژكراوه‌ تێ بگه‌ین. له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی به‌ داخه‌وه‌ ڕۆژ به‌ ڕۆژ خوێنه‌ری چیرۆك له‌ ئه‌ده‌بی ئێمه‌دا كه‌م ده‌بێته‌وه‌، ئێستا زۆر چیرۆكنووس ڕوویان له‌ ڕۆماننووسین كردووه‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ر وه‌كو چیرۆكنووس جێده‌ستیان دیار بووبێت و جیگه‌یه‌كی شایانیان له‌ ئه‌ده‌بی ئێمه‌دا گرتبێت و توانایان به‌ سه‌ر ئه‌م ژانره‌دا شكابێت، خوێنه‌ری وریا هه‌ست ده‌كات هه‌ندێ له‌م ڕۆمانانه‌ چیرۆكی به‌ زۆر درێژكراوه‌ن. واته‌ مادام چیرۆكنووسێكی باش بوو ده‌بێ ڕۆماننووسێكی باشیش بێت، تووشی هه‌ڵه‌یه‌كی گه‌وره‌ ده‌بین گه‌ر له‌ بڕوایه‌دا بین گێڕانه‌وه‌ وه‌كو پله‌ی سه‌ربازیی وایه‌ و ده‌بێ به‌ بچووك ده‌ست پێ بكه‌ین و به‌ره‌به‌ره‌ پله‌ و پایه‌مان به‌رزتر ببێته‌وه‌، واته‌ چیرۆك وه‌كو په‌یژه‌یه‌ك سه‌یر بكه‌ین كه‌ به‌ سه‌ریدا به‌ره‌و به‌رزتر واته‌ ڕۆمان سه‌رده‌كه‌وین.
من له‌و بڕوایه‌دام شاعیر هه‌یه‌، وه‌كو شێركۆ بێكه‌س، به‌ شیعر گوزارشتی له‌ هه‌ستی ده‌كرد و پێویستی به‌وه‌ نه‌بوو شیعر وه‌كو مه‌شق بۆ نووسینی ژانرێكی دیكه‌ سه‌یر بكات، چیرۆكنووس هه‌یه‌، به‌ ته‌كنیكی چیرۆك گوزارشت له‌ خۆی ده‌كات و پێویستی به‌وه‌ نییه‌ چیرۆك وه‌كو مه‌شق بۆ نووسینی ته‌كنیكێكی دیكه‌ سه‌یر بكات، من نه‌ وه‌كو مه‌شق له‌ چیرۆك ده‌ڕوانم، چونكه‌ چیرۆكی ڕاسته‌قینه‌ و جیدی هیلاكییه‌كی زۆری ده‌وێت، نه‌ وه‌كو پڕكه‌ره‌وه‌ی كاتی حه‌سانه‌وه‌ی نێوان ڕۆمانێك و ڕۆمانێكی دیكه‌ی ده‌بینم، چونكه‌ داواكارییه‌كانی نووسینی چیرۆكی باش له‌ داواكارییه‌كانی نووسینی ڕۆمان قورسترن. چڕكردنه‌وه‌ی توانا بۆ نووسینی چیرۆك له‌ هه‌وڵدان بۆ نووسینی ڕۆمان كه‌متر نییه‌، چیرۆكنووس ده‌بێت له‌ چه‌ند لاپه‌ڕه‌یه‌كدا ڕووداوێك، كاره‌كته‌رێك یان چه‌ند كاراكته‌رێك، زمان، گێڕانه‌وه‌ خه‌ست بكاته‌وه‌، لێره‌دا مه‌به‌ستم له‌ چیرۆكی مینیماڵ نییه‌، چونكه‌ من چیرۆكی مینیماڵ نه‌ به‌ چیرۆك ده‌زانم، نه‌ ده‌یخوێنمه‌وه‌. به‌ڵام ناكرێ ڕۆمانێكی ٢٠٠-٣٠٠ لاپه‌ڕه‌یی به‌و زمانه‌ چڕه‌ بنووسرێت، كاره‌كته‌ر كه‌م بكرێته‌وه‌، ڕووداو بۆ ئاستێكی بچووك سنوردار بكرێت، ڕۆمان زۆر جار به‌تاڵیی تێ ده‌كه‌وێت، كرۆنۆلۆژیای ڕووداوه‌كان ده‌گۆڕێن، ئه‌مه‌ به‌و مانایه‌ نییه‌ كه‌ چیرۆكنووس ناتوانێت هاوكات ڕۆماننووسیش بێت یان به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، به‌های ئیستاتیكی چیرۆكه‌كانی ئێرنست هێمه‌نگوه‌ی، ئیتالۆ كالڤینۆ، هاینریش بوێل، تۆماس مان له‌ ڕۆمانه‌كانیان كه‌متر نین. به‌ڵام ئێمه‌ ناتوانین بانگه‌شه‌ی هه‌مان به‌های ئیستاتیكی بۆ چیرۆكه‌كانی فرانتس كافكا یان جه‌یمس جۆیس بكه‌ین، ڕه‌نگه‌ ئه‌گه‌ر كافكا هه‌زار چیرۆكی تریشی بنووسیایه‌ و ڕۆمانه‌كانی (وه‌رگۆڕان)، (قه‌ڵا)، (ئه‌مه‌ریكا)، (بڕیاری دادگا)ی نه‌نووسیبایه‌ ئێستا ئێمه‌ نه‌مان ناسیبایه‌، یان جه‌یمس جۆیس جگه‌ له‌ پانزه‌ چیرۆكه‌كه‌ی ده‌یان چیرۆكی تری بنووسیبایه‌ و ڕۆمانه‌كانی (ئۆله‌سیس)، (وێنه‌ی هونه‌رمه‌ند له‌ تافی لاویدا)، (ده‌بلینییه‌كان) یان (فینگه‌نس وه‌یك)ی نه‌نووسیبایه‌ ئێستا له‌ لای ئێمه‌ ناوێكی نائاشنا ده‌بوو.

چیرۆكنووس: سیامه‌ند هادی

ئه‌وكاته‌ی ده‌ڵێین سیمایه‌كی دیاری چیرۆكی پێش ڕاپه‌ڕین، خستنه‌ڕووی بابه‌تی گشتی بوون و به‌نێو ڕوانین و ئه‌ندێشه‌ی تاكدا ڕۆنه‌چوون، مه‌به‌ست له‌و تایپه‌ دیاره‌یه‌ كه‌ زۆربه‌ی چیرۆكنووسان ئیشیان له‌سه‌ر كردووه‌، چونكه‌ چیرۆكنووسیش هه‌یه‌ ده‌كه‌وێته‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌و ڕوانینه‌وه‌.

سیامه‌ند هادی/ سه‌ره‌تا ده‌مه‌وێت ئه‌وه‌ بڵێم كه‌ ئه‌و گوتاره‌ ده‌سته‌جه‌معییه‌ی وه‌ك سیمایه‌ك به‌و ده‌قانه‌وه‌ دیاره‌، به‌وه‌ی خۆیان خستووه‌ته‌ جێگه‌ی هه‌موان و له‌بری گشت ده‌نگیان هه‌ڵبڕیوه‌، به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك په‌یوه‌ندی به‌ هه‌ڵبژاردنی بابه‌ته‌وه‌ نییه‌. ئه‌وه‌ گرنگ نییه‌ تۆ له‌ چ بابه‌تێك ده‌دوێیت، به‌ڵكو گرنگ چۆنێتی خستنه‌ڕووی بابه‌ته‌كه‌یه‌، كه‌ تا چه‌ند ڕوانینێكی تایبه‌تی و خودی به‌ بابه‌ته‌كه‌ ده‌به‌خشیت. ئه‌گه‌ر ئێمه‌ هه‌لومه‌جی قۆناغی ده‌قه‌كانیش له‌به‌رچاو بگرین، كه‌ وه‌ڵامده‌ره‌وه‌ی ڕه‌وشی كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی و ئابووری و كولتووری سه‌رده‌مێكی دیاریكراوه‌، پێویسته‌ ئه‌وه‌ بزانین هیچ سه‌رده‌مێك به‌تاڵ نییه‌ له‌و هه‌لومه‌جانه‌، له‌گه‌ڵ بوونی هه‌ندێك جیاوازیدا له‌ قۆناغێكه‌وه‌ بۆ قۆناغێكی تر. بێگومان نووسه‌ران له‌ هه‌موو سورده‌مێكدا به‌ ئه‌ركی خۆیان زانیوه‌، كه‌ له‌بری هه‌موان ده‌نگ هه‌ڵبڕن و به‌رگری له‌و به‌هایانه‌ بكه‌ن كه‌ سیمای مرۆڤبوون و هاووڵاتیبوون ده‌به‌خشنه‌ ئێمه‌، كه‌ به‌ قه‌ولی (ئه‌لبێر كامۆ) ژیان بێ بوونی ئه‌و به‌هایانه‌ هیچ مانایه‌كی نابێت. له‌وێوه‌ ده‌كه‌ونه‌ دژایه‌تی كۆمه‌ڵێك دیارده‌ كه‌ ده‌بنه‌ مه‌ترسی بۆ سه‌ر ئه‌و به‌هایانه‌. له‌ هه‌موو سه‌رده‌مێكدا هه‌میشه‌ چه‌ند شتێك هه‌ن بۆ نووسه‌ران كه‌ به‌رگرییان لێ بكه‌ن، له‌به‌رئه‌وه‌ ناتوانین گرفته‌كه‌ بۆ هه‌ڵبژاردنی بابه‌تی نووسین بگه‌ڕێنینه‌وه‌، به‌ڵكو ئه‌وه‌ی گرنگه‌ قسه‌كردنه‌ له‌سه‌ر خستنه‌ڕووی هونه‌ریانه‌ی بابه‌ته‌كه‌. بابه‌تی زۆربه‌ی ئه‌و چیرۆكانه‌ی له‌باره‌یانه‌وه‌ ده‌دوێین، له‌ ده‌وری خۆشه‌ویستی و هه‌ژاری و ده‌ره‌به‌گایه‌تی و دابونه‌ریتی كۆنخواز و سته‌مكاری سوڕاونه‌ته‌وه‌. ئه‌گه‌ر بۆ هه‌ر یه‌ك له‌و بابه‌تانه‌ له‌ چیرۆكی جیهانیدا بگه‌ڕێین، ئه‌وا چه‌ندین نموونه‌ی ده‌دۆزینه‌وه‌ له‌سه‌ر ئه‌و بابه‌تانه‌ نووسراون و تا ئێستاش ئێمه‌ پێیان سه‌رسامین. كه‌واته‌ گرفته‌كه‌ له‌ بابه‌تدا نییه‌، به‌ڵكو گرفته‌كه‌ بۆ چه‌ند لایه‌نێكی تر ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، كه‌ لێره‌دا هه‌وڵ ده‌ده‌م زۆر به‌ كورتی ئاماژه‌یان پێ بده‌م.

١- به‌ شێوه‌یه‌ك ته‌ماشای زمان كراوه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی به‌ ته‌نها ئامڕازێك بێت بۆ گوزارشتكردن، له‌ كاتێكدا زمان بوونێكی سه‌ربه‌خۆی هه‌یه‌ و هه‌ڵگری چه‌ندین مانا و ده‌لاله‌ت و ئاماژه‌یه‌.

٢- زۆرجار به‌ شێوه‌یه‌كی ئاسایی بابه‌تی چیرۆكه‌كه‌ باس كراوه‌ و هیچ گرنگییه‌كی به‌رچاو به‌ ته‌كنیك نه‌دراوه‌، ئه‌وه‌ش وای كردووه‌ ده‌قه‌كان گێڕانه‌وه‌یه‌كی ته‌قلیدییان هه‌بێت.

٣- زۆربه‌ی ده‌قه‌كان خاوه‌نی گرێچنێكی ئه‌رستۆیی بوون (سه‌ره‌تا و لوتكه‌ و كۆتایی)، ئه‌وه‌ش له‌ دووباره‌بوونه‌وه‌ی به‌رده‌وامدا خوێنه‌ر بێزار ده‌كه‌ن.

٤- زۆربه‌ی چیرۆكنووسانی كورد ئێستاشی له‌گه‌ڵدا بێت، ناتوانن له‌ خستنه‌ڕووی بابه‌ت و كه‌سێتییه‌كاندا بێلایه‌ن بن، به‌رده‌وام له‌سه‌ر هێڵێكی ئایدیۆلۆژی بابه‌ته‌كان به‌ڕێوه‌ده‌به‌ن و كه‌سێتییه‌كانیش له‌ژێر ڕكێفی خۆیاندا ئاڕاسته‌ ده‌كه‌ن.

٥- له‌ خوێندنه‌وه‌ی زۆربه‌ی ئه‌و چیرۆكانه‌دا، بێ ئه‌وه‌ی خۆمان ماندوو بكه‌ین و بیربكه‌ینه‌وه‌، به‌ ئاسانی هه‌موو مه‌دلول و مه‌به‌ستی ده‌قه‌كان ده‌گاته‌ ئێمه‌، چونكه‌ له‌نێو ده‌قه‌كاندا هه‌موو شته‌كان به‌ شێوه‌یه‌كی زۆر ڕاسته‌وخۆ ڕوون كراونه‌ته‌وه‌ و پێویست به‌ گه‌ڕان و ڕاڤه‌كردن ناكات.

٦- له‌و جۆره‌ ده‌قانه‌دا نووسه‌ر خاوه‌نی په‌یامه‌، هه‌ربۆیه‌ ئه‌و په‌یامه‌ له‌ ڕێگه‌ی بابه‌تێكه‌وه‌ ده‌كرێته‌ سه‌نته‌ر و هه‌موو لایه‌نه‌كانی تری ده‌ق له‌ خزمه‌تی ئه‌و په‌یامه‌دا ده‌سوڕێنه‌وه‌.

٧- چیرۆكنووسانی ئێمه‌ له‌ژێر كاریگه‌ریی شه‌پۆلێكی ئایدیۆلۆژیدا زیاتر گرنگییان به‌ ناوه‌رۆكی ده‌ق ده‌دا و ته‌كنیك و فۆرمی چیرۆكیان تا ڕاده‌یه‌كی زۆر فه‌رامۆش كردبوو، ئه‌وه‌ش وای كردبوو چیرۆكه‌كان شێوه‌یه‌كی حیكایه‌تئامێز وه‌ربگرن.

٨- زۆرێك له‌و چیرۆكنووسانه‌ هه‌وڵیان داوه‌ به‌پێی خواست و داواكاری جه‌ماوه‌ری ئه‌و سه‌رده‌مه‌ بنووسن، به‌و واتایه‌ی ببنه‌ جێگه‌ی ڕه‌زامه‌ندیی زۆرینه‌ی خوێنه‌ران و ئه‌وه‌ی ئه‌وان ده‌یانه‌وێت، ئه‌مان ده‌ریببڕن.

٩- ئه‌و نه‌وه‌یه‌ مامه‌ڵه‌یه‌كی ڕاسته‌خۆیان له‌گه‌ڵ واقیعدا كردووه‌ و هه‌وڵیان داوه‌ واقیع وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌یه‌ بگوێزنه‌وه‌ بۆ نێو ده‌ق.

١٠- زۆر به‌ كه‌می ئه‌ندێشه‌ و كێشه‌ تایبه‌تییه‌كانی تاك كراونه‌ته‌ بابه‌ت، به‌ڵكو زیاتر ئیش له‌سه‌ر ئه‌و كێشانه‌ كراوه‌ كه‌ ده‌كه‌ونه‌ ده‌ره‌وه‌ی تاك.
جگه‌ له‌م خاڵانه‌، چه‌ند ورده‌كارییه‌كی تریش هه‌ن كه‌ ئه‌و شێوه‌ سیمایه‌یان به‌ ده‌قه‌كانی ئه‌و نه‌وه‌یه‌ به‌خشیوه‌، به‌ڵام سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش چه‌ند چیرۆكنووسێك یان چه‌ند ده‌قێك هه‌ن كه‌ له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌و سیمایه‌ ده‌چنه‌ ده‌ره‌وه‌.

چیرۆكنووسانی پاش ڕاپه‌ڕین به‌ حوكمی ئه‌و فه‌زا جیاوازه‌ی هاته‌ كایه‌وه‌، زیاتر به‌ ڕووی ئه‌ده‌بی خۆرئاوادا كرانه‌وه‌ و توانییان له‌ ده‌قه‌كانیاندا گۆڕانكاری به‌سه‌ر ئه‌و خاڵانه‌دا بهێنن كه‌ وه‌ك سیمایه‌ك بۆ نه‌وه‌ی پێشتر ئاماژه‌مان پێدان، به‌ڵام دیسان هه‌ندێك ورده‌كاریی دیكه‌ سه‌ریانهه‌ڵدا كه‌ چه‌ند ئیشكالیه‌تێكی له‌نێو ده‌قه‌كانی ئه‌وانیشدا دروست كردووه‌. ڕاسته‌ ئه‌وان زیاتر گرنگییان به‌ ڕوانینه‌ تایه‌تییه‌كانی تاك دا و گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ كێشه‌ تایبه‌تییه‌كانی تاك، به‌ڵام ئه‌و كاره‌ وه‌ك كاردانه‌وه‌یه‌ك و وه‌ڵامدانه‌وه‌یه‌كی پێشتر ئه‌نجام دراوه‌، ئه‌وه‌ش وای كردووه‌ هه‌ندێك كێشه‌ی دیكه‌ بۆ ده‌قه‌كان دروست بكه‌ن، كه‌ جێگه‌ی له‌سه‌روه‌ستانه‌. زۆرجار ئه‌م نه‌وه‌یه‌ ئه‌وه‌نده‌ به‌ چڕی گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ بۆ تاك، به‌ ته‌واوی فه‌زای ده‌ره‌وه‌ی فه‌رامۆش كردووه‌ و چیرۆكه‌كه‌ له‌ ڕووی ڕوانینه‌وه‌ مه‌ودایه‌كی زۆر ته‌سكی وه‌رگرتووه‌ و زیاتر ڕۆچوون بووه‌ به‌ ده‌وری ئه‌ندێشه‌كانی تاكدا، بێ ئه‌وه‌ی په‌یوه‌ندی به‌ ده‌وروبه‌ره‌وه‌ هه‌بێت. ئه‌گه‌ر ته‌ماشای هه‌موو ئه‌و بابه‌ت و ته‌كنیكانه‌ بكه‌ین كه‌ چیرۆكنووسی ئێمه‌ پێیان نووسیوه‌، له‌ چیرۆكی جیهانیدا گه‌لێك چیرۆكی داهێنه‌رانه‌یان پێ نووسراوه‌، به‌ڵام زۆرجار لای ئێمه‌ كێشه‌ی درووست كردووه‌، ئه‌وه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ چۆنێتی مامه‌ڵه‌كردنی ئێمه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و لایه‌نانه‌دا. له‌ كاردانه‌وه‌ی ئه‌و زمانه‌ ساده‌ و ئاساییه‌ی چیرۆكی نه‌وه‌ی پێش ڕاپه‌ڕیندا، لای هه‌ندێك له‌ چیرۆكنووسانی پاش ڕاپه‌ڕین هه‌وڵ دراوه‌ زمانێكی شیعری و تا ڕاده‌یه‌كیش ئاڵۆز به‌كار بهێنرێت، كه‌ ئه‌وه‌ش گه‌لێك جار زیانی به‌ ده‌قه‌كان گه‌یاندووه‌. كاتێك زمانێكی شیعری به‌ شێوه‌یه‌كی وه‌سفئامێز وێنای ڕوانینه‌كانی ڕاوی یان كاراكته‌رێك ده‌كات، كات ده‌وه‌ستێت و مه‌ودای جوڵه‌ش زۆر ته‌سك ده‌بێته‌وه‌، هه‌ربۆیه‌ له‌و حاڵه‌ته‌دا ده‌ق له‌ په‌خشانێكی ئه‌ندێشه‌ئامێز نزیك ده‌كاته‌وه‌، كاریگه‌ریی ئه‌و جۆره‌ ده‌قانه‌ ئێستا به‌ چیرۆكی نه‌وه‌ی نوێوه‌ ده‌بینرێت. له‌ كاردانه‌وه‌ی ئه‌و شێوه‌ ساده‌ و ئاساییه‌ی له‌ خستنه‌ڕووی بابه‌تی زۆرێك له‌ ده‌قه‌كانی پێش ڕاپه‌ڕیندا ده‌بینرێن، هه‌ندێك له‌ چیرۆكنووسانی پاش ڕاپه‌ڕین به‌ شێوه‌یه‌كی ئه‌وه‌نده‌ ئاڵۆز بابه‌ته‌كانیان ده‌خسته‌ڕوو، كه‌ خۆشیان نه‌یانده‌زانی چۆن كۆتایی پێبهێنن. دیاره‌ دواتر خۆشیان هه‌ستیان به‌وه‌ كرد، هه‌ربۆیه‌ گۆڕانكارییان به‌سه‌ر چۆنێتی خستنه‌ڕووی بابه‌ته‌كانیاندا هێنا.

سه‌ره‌ڕای ئه‌و ورده‌كاریانه‌ی وه‌ك گرفت له‌ چیرۆكی پاش ڕاپه‌ڕیندا ده‌بینرێن، به‌ڵام ئه‌مه‌ ناكاته‌ ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌و نه‌وه‌یه‌ گۆڕأنكارییان له‌ ده‌قدا نه‌خوڵقاندبێت. چیرۆكنووسانی پاش ڕأپه‌ڕین به‌شێوه‌یه‌كی جیاواز مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ زمان و بابه‌ت و گێڕانه‌وه‌ و كاراكته‌ر و ورده‌كارییه‌ هونه‌رییه‌كانی تری ده‌قدا كرد و چه‌ند ته‌كنیكێكی چیرۆكیان تاقیكرده‌وه‌، كه‌ ئه‌وانه‌ش چیرۆكی كوردییان له‌ قۆناغێكه‌وه‌ بۆ قۆناغێكی تر گوێزایه‌وه‌. ئه‌و شێوه‌ گوتاره‌ ده‌سته‌جه‌معییه‌ی لای زۆرێك له‌ چیرۆكنووسانی پێش ڕاپه‌ڕین ده‌بینرێت، كه‌ ده‌یانویست وه‌ك ده‌نگی هه‌موان خۆیان نمایش بكه‌ن و په‌سه‌ندكراوی زۆرینه‌ بن له‌ ڕووی گوتاره‌وه‌، به‌ ته‌واوی لای نه‌وه‌ی پاش ڕاپه‌ڕین كاڵ بووه‌وه‌ و ده‌قی نوێ زیاتر به‌نێو ڕوانین و دونیابینی تاكدا شۆڕبووه‌وه‌. لێره‌شه‌وه‌ چیرۆكی ئه‌م نه‌وه‌یه‌ خۆی له‌ كۆمه‌ڵێك ڕووداوی ده‌وروبه‌ر و گشتی قوتار كرد و سه‌رقاڵ بوو به‌ ڕوانین و ئه‌ندێشه‌ی تاكه‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی ده‌نگی تایبه‌تی و دونابینی تایبه‌تی خۆی نمایش بكات. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا وه‌ك چۆن هه‌ندێك گرفت له‌ چیرۆكی زۆرێك له‌ نه‌وه‌ی پێشوودا هه‌ست پێ ده‌كه‌ین، به‌ هه‌مان شێوه‌ ده‌قه‌كانی ئه‌م نه‌وه‌یه‌ش هه‌ڵگری كۆمه‌ڵێك گرفتن. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی باسه‌كه‌ له‌سه‌ر گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ بۆ تاك، به‌ ته‌نها له‌سه‌ر ئه‌و لایه‌نه‌ ده‌وه‌ستین، تا بزانین ئه‌و شێوه‌ ئیشكردنه‌ چ جۆره‌ ئه‌نجامێكی لێ كه‌وته‌وه‌. زۆرێك له‌ چیرۆكنووسانی ئه‌م نه‌وه‌یه‌ له‌ كاردانه‌وه‌ی ئه‌و ڕاسته‌وخۆییه‌ی پێشوودا له‌ لایه‌ك و خه‌ونی به‌جیهانیكردنی ده‌قه‌كانیان له‌ لایه‌كی تره‌وه‌، هه‌وڵیاندا هه‌موو ئه‌و تایبه‌تمه‌ندییانه‌ی له‌ كولتوور و لۆكاڵیبوون نزیكیان ده‌خاته‌وه‌، خۆیانی لێ به‌دوور بگرن، به‌وه‌ش ده‌قه‌كانیان له‌ هه‌موو تایبه‌تمه‌ندییه‌كی كولتووری و لۆكاڵی داماڵرا. ئه‌و شێوه‌ ڕوانینه‌ تا ئێستاش درێژ بووه‌ته‌وه‌ و كاریگه‌رییه‌كه‌ی به‌ته‌واوی به‌سه‌ر ده‌قی زۆرێك له‌ چیرۆكنووسانه‌وه‌ ده‌بینرێت. ئه‌گه‌ر چیرۆك و ڕۆمانی زۆرێك له‌و نه‌وه‌یه‌ بخوێنینه‌وه‌، ده‌بینین ناوی كه‌سێتییان تێدا نییه‌ و ئه‌گه‌ر هه‌شبێت دوورن له‌و ناوانه‌ی ئێمه‌ هه‌مانه‌، ناوی ناوچه‌ و شار و هیچ شتێكی ئه‌وتۆیان تێدا نییه‌ كه‌ ئێمه‌ بتوانین بیبه‌ستینه‌وه‌ به‌ ئێره‌وه‌.

ڕاسته‌ هه‌ندێك له‌و ده‌قانه‌ له‌ ڕووی هونه‌ری و بابه‌ته‌وه‌ چیرۆكی سه‌رنجڕاكێش و بێ گرفتن، به‌ڵام زۆر جار وه‌ك ده‌قێكی هه‌ڵواسراو ده‌رده‌كه‌ون و دوور ده‌كه‌ونه‌وه‌ له‌ هه‌موو تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی ئێمه‌. هه‌موو ئه‌وه‌ ده‌زانین كه‌ نووسه‌ران خه‌ونی تێپه‌ڕاندنی هه‌موو سنووره‌كانیان هه‌یه‌ و ده‌یانه‌وێت بۆ هه‌موو جیهان بنووسن، به‌ڵام خۆ به‌جیهانیبوونی ده‌قێك ناكاته‌ به‌تاڵكردنه‌وه‌ی له‌ هه‌موو تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی ده‌وروبه‌ری ئه‌و نووسه‌ری ده‌قه‌كه‌ی تێدا نووسیوه‌. ئێمه‌ په‌روه‌رده‌ی كولتوورێكین و به‌نێو چه‌ند ڕووداوێكدا گوزه‌رمان كردووه‌، كه‌ هه‌ڵگری چه‌ندین گرفت و جوانی و ناشیرینی و دژیه‌ك و وێنه‌ی جۆراوجۆرن، هه‌رچییه‌ك بكه‌ین ناتوانین زیهنی خۆمان له‌وانه‌ به‌تاڵ بكه‌ینه‌وه‌ و له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌و فه‌زایه‌ ده‌ق به‌رهه‌م بهێنین.
له‌ ناوه‌ڕاستی نه‌وه‌ده‌كاندا بوو جارێك چاوپێكه‌وتنێكی (تاهیر بن جه‌للون)م خوێنده‌وه‌، له‌ وه‌ڵامی پرسیارێكدا وتبووی (جیهانیبوونی ده‌قێك له‌ لۆكاڵیبوونیه‌وه‌یه‌تی)، ئه‌و كاته‌ زۆر به‌ لامه‌وه‌ سه‌یر بوو نووسه‌رێك به‌و شێوه‌یه‌ بیر بكاته‌وه‌، به‌ڵام دواتر ڕاستیی ئه‌و قسه‌یه‌م بۆ ده‌ركه‌وت. هه‌موو نووسه‌رانی دونیا ئیش له‌سه‌ر ڕووداو و كاره‌سات و شوێن و ناوی تایه‌تی خۆیان ده‌كه‌ن و هیچ گرفتێكیان بۆ خوێنه‌ران دروست نه‌كردووه‌، ئیتر نازانم بۆ ئێمه‌ به‌و شێوه‌یه‌ دوورده‌كه‌وینه‌ و له‌و تایبه‌تمه‌ندییانه‌ی خۆمان ده‌ترسین؟ لێره‌شه‌وه‌ ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ ئه‌وه‌ گرفت نییه‌ تۆ چ بابه‌ت و ڕووداو و شوێن و كاتێك هه‌ڵده‌بژێریت بۆ نووسینی ده‌قێك، به‌ڵكو ئه‌وه‌ی گرنگه‌ ئه‌وه‌یه‌ چۆن ئه‌و ده‌قه‌ ده‌گێڕیته‌وه‌ و به‌ چ شێوه‌یه‌ك مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ لایه‌نه‌ هونه‌رییه‌كانی ده‌قدا ده‌كه‌یت. هه‌ندێكجار ده‌بینین كاره‌سات و ڕوودای گه‌وره‌ كراوه‌ته‌ بابه‌تی ده‌قێك و نه‌شیتوانیوه‌ ببێته‌ ده‌قێكی سه‌رنجڕاكێش، له‌ كاتێكدا له‌سه‌ر بابه‌ت و ڕووداوی ئاسایی و بچووك، ده‌قی زۆر باڵا و داهێنه‌وانه‌ نووسراوه‌. هه‌موو ئه‌وانه‌ ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر باكگراوندی ڕۆشنبیری نووسه‌ر و توانا و سه‌لیقه‌ی له‌ گێڕانه‌وه‌ و چۆنێتی مامه‌ڵكردنی له‌گه‌ڵ ده‌قدا، كه‌ تا چه‌ند ده‌توانێت ده‌قێكی هونه‌ریانه‌ بخوڵقێنێت. ئه‌وه‌ بابه‌ت نییه‌ گرفت بۆ ده‌ق دروست ده‌كات، به‌ڵكو ئه‌وه‌ی گرنگه‌ چۆنێتی گێڕانه‌وه‌ و خستنه‌ڕووی ده‌قه‌كه‌یه‌ له‌ ڕووی هونه‌رییه‌وه‌.

پ/ كه‌ باس له‌ قۆناغه‌كانی چیرۆكی كوردی ده‌كه‌ین، به‌سه‌ر دوو قۆناغدا دابه‌ش ده‌كرێت (حیكایه‌ت وبه‌سه‌رهاتی لادێ‌، له‌ چیرۆك و گێڕانه‌وه‌ی شار) زۆر جار چیرۆكی (چای شیرینی حسێن عارف)یش به‌ سه‌ره‌تای چیرۆكی شاریانه‌ی كوردی داده‌نرێت.
عه‌بدوڵاتاهیر: مه‌رج نییه‌ ئه‌م قۆناغبه‌ندییه‌ وه‌ك یاسای لێبێت، هه‌موو دنیای چیرۆكی كوردیی پێ بخوێنرێته‌وه‌، یا بۆ هه‌موو سه‌رده‌مێك وهه‌موو ئه‌زمونێك بلوێت. دوای ڕاپه‌ڕین وتا ئێستا گۆڕانكاریی زۆر به‌سه‌ر هونه‌ری گێڕانه‌وه‌ی كوردیدا هاتووه‌، ده‌كرێت له‌ چه‌ندین ده‌روازه‌ی تره‌وه‌ بۆ خوێندنه‌وه‌ی چیرۆكی كوردی بچین. له‌ ڕۆمانی توركیدا دوانه‌ی لادێ‌ و شار ئه‌بینرێت و له‌ ڵیكۆڵینه‌وه‌یشدا به‌رچاو ئه‌كه‌وێت، به‌ڕاستیش ئه‌زموونی ڕۆمانی شار و ڕۆمانی لادێ‌ ده‌خوێنینه‌وه‌، له‌م نێوانه‌دا ڕۆمانی وا ئه‌بینیت هه‌ردووی له‌خۆ گرتووه‌، به‌تایبه‌ت ئه‌وانه‌ی كه‌ باسی هیجره‌ت له‌ گونده‌وه‌ بۆ شار ده‌كه‌ن، له‌م چه‌شنه‌دا ڕۆماننوس ناچارئه‌بێت باسی ڕابردوو و ئێستای كه‌سه‌كانی ڕۆمانه‌كه‌ بكات، واته‌ ڕابردووی له‌ گوندا وئێستا و ئاینده‌ی له‌ شاردا، له‌ یادمان نه‌چێت توركیا شاری هه‌یه‌، به‌ هه‌موو مانای شار، كه‌ كه‌سه‌كان تووشی نامۆیی ودله‌ڕاوكێ‌ ده‌كات. لاموایه‌ لێكۆڵه‌ری كورد له‌م ڕووه‌وه‌ په‌نایشی بۆ ڕه‌خنه‌ی توركی وعه‌ره‌بی بردووه‌، هه‌ندێك جار دابه‌زاندنی بۆچوونی ڕه‌خنه‌یی ئه‌وانی دی به‌ وریاییه‌وه‌ نه‌بێت، به‌ هه‌ندێك زیاده‌ڕۆییدا ئه‌مانبات، به‌تایبه‌ت كه‌ دێین و بۆ زه‌مینه‌یه‌كی جیاواز ئه‌یانگوێزینه‌وه‌. ئه‌م قۆناغبه‌ندییه‌ هه‌ندێك ڕاستیی تێدایه‌، خۆ ده‌كرێت چه‌ندین خه‌سڵه‌تی تر هه‌ن، چیرۆكی كوردییان پێ‌ بخوێنرێته‌وه‌.

پ 9/ بۆچی زۆربه‌ی نووسه‌رانی ئێمه‌ به‌شیعر ده‌ستپێده‌كه‌ن و دواتر په‌ل بۆ نووسینی ڕۆمان ده‌به‌ن و چیرۆكنووس له‌و نێونده‌دا زۆر كه‌مه‌،
عه‌بدوڵاتاهیر: وای بۆ ناچم هه‌موو شاعیران و نووسه‌رانی ئێمه‌ وازیان له‌ چیرۆك وشیعر ونووسینی تر هێنابێت و ڕوویان كردبێته‌ ڕۆمان، چونكه‌ شاعیران ونووسه‌رانی ئێمه‌ ئه‌وه‌نده‌ زۆرن به‌قه‌د سوپایه‌كی ئێجگار گه‌وره‌ ده‌بن، گه‌ر به‌و گشتگیرییه‌ بوایه‌ ئێستا له‌ ڕووی چه‌ندایه‌تیشه‌وه‌ بوایه‌ ڕۆمانێكی زۆرمان ئه‌بوو. باوه‌ڕ ناكه‌م چیرۆكیش ئه‌وه‌نده‌ هونه‌رێكی ئاسان بێت هه‌روا به‌ خشكه‌یی بۆ ڕامكردنی بچین.




ئەرکی دەستبەجێی (ئێمە)، پاش تەواوبوونی سیناریۆی ڕێفراندۆم … ھەژێن


ئێمە کێین؟

مەبەست لە ئێمە، ھەموو ئەو تاکە کەسە سەربەخۆیانەن، کە ھیچ ئایدیۆلۆجی و پارتیی و دەستەبژێرێک ئەوانی لە قاڵبنەداوە و خۆیان خودانی خۆیانن. بەواتایەکی دیکە (ئێمە)ی ئێمە، ئێمەیەکی خێڵەکی ، ئایدیۆلۆجی و ڕامیاریی و دەستەبژێریی نییە، ئێمەیەکی جەماوەریی و کۆمەڵایەتیی سەربەخۆی ئازایخوازانەیە، ئێمەیەک کە یەکێتی ئازادانەی تاکە سەربەخۆکان دەیئافرێنێت!

بە بۆچوونی من، بۆ کەسانێک کە بە ناسینی مێژووی پارتییایەتی و ئامانجی ڕاستینەی بزووتنەوە ڕامیارییەکان و ھەر ئاوا بە ناسین و دەرکردنی تاکتیک و ستراتیجی دەسەڵاتدارانی ھەرێمی “کوردستان” و ناوچەکە و پارتییە چەپ و ڕاستەکان، دەزانن گارەگاری “دەوڵەتی کوردی” و “دەوڵەتی سێکیولار” سیناریۆیەک بوو بۆ بەلاڕێدابردنی ناڕەزایەتییەکانی خەڵک و بەنگکردنی خەڵکی ناڕازی بە وەھمی “دەوڵەتی نەتەوەیی” و “دەوڵەتی سێکیولار” و لەبیربردنەوەی داخوازییە ئابووریی و کۆمەڵایەتی و مافییەکان و لادانی سەررنجی خەڵکی ناڕازی لەسەر ڕێکەوتننامە پشتپەردەیییە ئابوورییەکان لەتەک دەوڵەتانی ناوچەکە و کۆمپانییە جیھانخۆرەکان و بانک و نێوەندە جیھان-داگیرکەرەکان.

لە بەرانبەر ئەو سیناریۆ و ھەوڵانە، ئەرکی ھەر کەسێکی ئازادیخواز و سەربەخۆ و ڕۆشنبیر، ھەر ئێستا و ئەم ڕۆژ گەڕانەوەیە بۆ ھەڵخڕاندنەوەی بزووتنەوە ناڕەزایەتییەکان: بزووتنەوەی دژی تایبەتیکردنەوە و پارتییکردنەوەی کەرتەکانی بەرھەمھێنان و شاخ و گرد و دەشتەکان و سەرچاوە و سامانە سرووشتتییەکان، بزووتنەوەی بەدەستھێنانەوەی مووچەی تەواو و گونجاو لەتەک بژێوی ئەم سەردەمە، بزووتنەوەی دژی تایبەتیکردنەوەی کەرتەکانی تەندروستی و پەروەردە و خوێندن، بزووتنەوەی دژی سەرکوتکاریی و تیرۆرکردنی ڕۆژنامەگەران، بزووتنەوەی دژی گەندەڵی بەڕێوەبەرایەتی، بزووتنەوەی دژی ملھوڕیی بنەماڵەیی و پارتییایەتی و بزووتنەوەی دژی ڕەوتە شۆڤێنیست و ڕەیسیست و فاشیستەکان و ….تد

لە ھەموو بارێکدا، ئەگەر ھەرای ڕیفراندۆم بۆ (دەوڵەتاندۆم) بووبێت، یان بۆ بەکاربردنی دەنگی خەڵک وەک کارتی فشار بۆ سەر فەرمانداریی نێوەندیی و سەرلەنوێ بەشکردنەوەی کێکی سامانی کۆمەڵ و ڕەنجی خەڵک بووبێت، یان بۆ بەلاڕێدابردنی ناڕەزایەتییە جەماوەریی و کۆمەڵایەتییەکان، ئەرکی ئازادیخوازان گەڕانەوەیە بۆ دەستپێکردنەوە و ھەڵخڕاندنەوە و گێڕانەوەی بزووتنەوە ناڕازییەکان و ناڕەزایەتییەکانی نێوان ساڵی ٢٠١٤ تاکو سەرەتای ٢٠١٧؛ ئەگەر دەوڵەت عیراقی بێت یان کوردستانی، ئیسلامی بێت یان سێکیولار، پاشایی بێت یان پارلەمانی، فەرمانداریی فیدراڵی بێت یان نێوەندیی و سەرتاسەریی، بنکە فراوان بێت یان تاک-پارتیی و جەنەڕاڵی و کۆمپانیایی، ھیچ لە ڕەوایی و دەستبەجێیی داخوازییە ئابووریی و کۆمەڵایەتیی و کولتوورییەکانی ئێمە ناگۆڕێت و ڕۆڵ و نەخشە و ئامانجی دەسەڵاتی سەروخەڵکیی و بەرانبەر جەماوەر دیارە و پێویستە خانەنشینان، کرێچییان، خوێندکاران، مامۆستایان، فەرمانبەران، کرێکاران، جوتیاران، بێکاران، کۆچەر و پەنابەران لەو خاڵەوە دەستپێبکەنەوە، کە سیناریۆی ڕێفراندۆمی تێدا ڕاگەیێندرا و بوو بەھۆی خەریککردنی خەڵک بە وەھمی “نەتەوە” و “دەوڵەتی نەتەوەیی” و دامرکانەوە و سڕکردن و لەبیرکردنەوەی ناڕەزایەتیی و داخوازییە دەستبەجێ و ڕاستینەکان.

بەڵام پێویستە ئەم جارە بە خۆڕێکخستنی جەماوەریی و کۆمەڵایەتیی سەربەخۆی خۆمان و بە ڕەتکردنەوەی میانجیگەری ڕێکخراوە و سەندیکا زەردەکان و بە ڕەتکردنەوەی ڕێکخستنی قووچکەیی ڕێکخراوەکان و بە ڕەتکردنەوەی نێوەندگەرایی ڕێکخستن و بە ڕەتکردنەوەی تاک ڕابەر و تاک سکرتێر و خانزادەیی (ئۆرۆستۆکراسیی) ڕێکخراوەیی و بە ڕەتکردنەوەی ھەر دەستتێوردان و بەگبەگێنەی پارتیی و دەستەبژێرە ڕامیارەکان؛ دەستپێکردنەوە بە پێکھێنانی ئەنجومەنە ئازاد و سەربەخۆکانی گەڕەکەکان و بەرپاکردنی کۆبوونەوە گشتییە* جەماوەریی و کۆمەڵایەتییەکان لە گوندەکان و شارۆچکە و شارەکان و گرێدانەوەی فێدرالیستییانەی ھەموویان لە یەکگرتنێکی خۆجێی و بنکەیی (ناقووچکەیی) و نا نێوەندیی و دوور لە ھەژموون و دەستتێوەردانی بەکرێگیراوانی دەوڵەت و فەرمانداریی و پارتییەکان و دەستەبژێرەکان بە ئامانجی ڕۆنانی سیستەمی کانتۆنی و کۆنفێدرالیستیانەی ناوچەکانی ھەرێم (ھۆرامان و شارەزوور و شارباژێر و قەرەداخ و گەرمیان و دەشتی ھەولێر و بادینان و دەشتی موسڵ) لەسەر پایەی خۆبەڕێوەبەریی ئەنجوومەنە ئازادەکانی گوند و گەڕەکان و خۆبەڕێوەبەریی کارگە و فەرمانگە و فێرگە و خەستەخانە و نێوەندە گشتیی و خزمەتگوزارییەکان و بە پشتبەستن و پیادەکردنی دێمۆکراسی [ڕاستەوخۆ**] و پێھێنانی خۆبەرێوەبەریی گەلیی کۆمەڵ.

ئەوە ئەرکی ئێمە بووە پێشتر و ئێستا و داھاتووش؛ ئەگەر ھەرێمی “کوردستان” وەک بەشێکی (دەوڵەتی عیراق) بمێنێتەوە، یان جیاببێتەوە و دەوڵەتێکی دیکە قوتبکاتەوە، یان وەک (ولایەتی موسڵ) بۆ سەر ئیمپراتۆری نیئۆ-ئوسمانی بگەڕێتەوە، یان ببێتە بەشێک لە نەخشەی زیندووکردنەوەی (ئیمپراتۆری ساسانی) لەژێر پەردەی (شیعە)، یان ببێتە بەشێک لە (دەوڵەتی چوار پارچەی “کوردستان”)، ئەوا ئەرکی ھەردەمی و دەسبەجێ و دواکوتووی ئازادیخوازان ھەوڵدانە بۆ پێکھێنانی پایەکانی خۆبەرێوەبەریی گەلیی و ڕۆنانی خۆبەڕێوەبەریی وەک ئەڵتەرناتیڤی پارلەمان و فەرمانداریی و دەوڵەت و سیستەمی ڕامیاریی و ڕەتکردنەوەی پارتییایەتی چ پێشڕەو و چ کۆنەپارێز، چ ئیسلامی و چ لیبڕاڵ، چ ناسیونالیست و چ کۆمونیست …تد، پێویستە ھەر ئێستا و ھەر کەس لە شوێنی ژیان و کار و فەرمانی خۆیەوە، ھەوڵی پێکھێنانی پایەکانی خۆبەڕێوەبەریی گەلیی پشتبەستوو بە دێمۆکراسی [ڕاستەوخۆ] بدات، کە ئەنجوومەنە ئازادەکان و ڕێکخراوە جەماوەریی و کۆمەڵایەتییە سەربەخۆ و ناقووچکەیی و نانێوەندییەکانن و کۆبوونەوەی گشتی خەڵکی گەڕەک و شوێنی کار میکانیزمی بڕیاردان و ھەڵبژرادنی نوێنەرەکان [نەک جێگرەکان***] و دیاریکردنی ئەرکەکان و پەسەندکردنی ڕێکەوتننامە و ھەڵوەشاندنەوەی ئەوانە و ھەر ئاوا بڕیاردان لەسەر گشت پرسە کۆمەڵایەتییکانی دیکەی کۆمەڵ.

ھەژێن
٢٦ی سێپتەمبەری ٢٠١٧

———————————————-

* لەبارەی (کۆبوونەوە گشتییەکان)، ئەگەر لە سەدەی ڕابوردوو وێناکردن و بەکاربردنی (کۆبوونەوە گشتییەکان) بۆ بڕیاردان و جێبەجێکردن و بەڕێوەبردنی گەلیی، دژوار و تاکو ڕادەیەک ناکردەنی بووبێت، ئەوا ئێستا لە سایەی پەرەسەندنی (تەکنۆلۆجی زانیاریی) و دیگیتالیزەبوونی پەیوەندییەکان، ئاسانترین شتێک ئەنجامدانی (کۆبوونەوە گشتییەکان) و مشتومڕکردن و شرۆڤەکردن و بڕیاردان و ھەڵبژاردن و دیاریکردنی بەڕێوەبردنە لە ڕێگەی تۆڕە کۆمەڵایەتییە دیگیتاڵەکان.

* بەداخەوە لەبەرئەوە زاڵبوونی کۆمەڵی دەوڵەتیی بەسەر کۆمەڵە ئازادەکان، پارلەمانتاریسم بە “دێمۆکراسی” ناسێنراوە و (دێمۆکراسی) وەک دێوجامەیەک بۆ شاردنەوەی سەروەریی چینایەتی بەکاربراوە و لەنێو ھۆش و ئاوەزی خەڵک ئاوا ئاوەژوو چەقێندراوە و ڕۆژانە چەپە دەسەڵاتخواز و نێوەندگەرا و دیکتاتۆریخوازەکان (لەڕێی سەروەریی چینایەتی) ئاوا دەیناسێنن و ئاوەژوویدەکەنەوە، من ناچارم ھەموو جار و لەنێو ھەموو بابەتێک لەتەک واژەی (دێمۆکراسی|خۆبەڕێوەبەریی گەلیی) پاشگری [ڕاستەوخۆ] بنووسم، تاکو خوێنەری نائاشنا بەکاربردنەکەی من و مەبەستەکەی من بە پارلەمانخوازیی وەرنەگرێت و لێکنەداتەوە.

** دیسانەوە بەداخەوە، ھەر لەژێر کارایی بەکاربردنی (دێمۆکراسی|خۆبەڕێوەبەریی گەلیی) وەک دێوجامەیەک بۆ شاردنەوەی کڕۆکی سەروەرانە و چینایەتییانەی پارلەمان و پارلەمانتاریزم واژە|چەمکی (نوێنەر)یش کراوەتە دێوجامەیەک بۆ شاردنەوەی کڕۆکی (جێگریی) ھەڵبژێردراوانی سیستەمی پارلەمانیی، کە ھیچ کات ئەوان (نوێنەر) نین، بەڵکو (ڕامیار) و (جێگر) و (ملھوڕ) و (مشەخۆر)ن. چونکە لەنێو سیستەمی پارتییایەتی و پارلەمانیی دەنگدەر پارتییەک یان لیستێک ھەڵدەبژێرێت و ئەگەر ڕاستەوخۆش کاندیدێکی پارتییەک یان ھەر ڕامیارێکی بەبێ پارتیی ھەڵبژێرێت، ئەوا تاکو تەواوبوونی خولی چەند ساڵەی ئەو لەنێو پارلەمان و بەڕێوەبەرایەتی، دەنگدەر ھیچ کاراییەکی لەسەر بڕیار و ئامانج و چالاکییەکانی ھەڵبژێردراوەکە|جێگرەکە نییە و نابێت و ھیچ کات کەسی ھەڵبژێردراو|پارلەمانتار|کارگێڕ|بەڕێوەبەر لە کاتی بڕیاردان و مشتومڕ و ھەڵوێستگیریی ناگەڕێتەوە بۆ سەر بۆچوون و داخوازیی دەنگدەران|ھەڵبژێرەرانی خۆی و پارتییەکەی.

لەبەرئەوە و لەسەر ئەو بنەمایە، ھەڵبژێردراوی پارلەمانی (جێگیر)ە نەک (نوێنەر) و بۆ ئەو مەبەستە دەمێکە من ئامانجدارانە واژە و چەمکی (جێگر) بۆ پارلەمانتاران و بەڕێوەبەرانی سیستەمی دەوڵەتی بەکاردەبەم، کە خۆبەخۆ ڕەتکردنەوەی مافی بڕیاردانی خەڵکە و واژە و چەمکی (نوێنەر) بۆ ھەڵبژێردراوانی کۆبوونەوە گشتییەکان و ڕێکخراوە جەماوەرییە ڕێکخستن ناقووچکەیی [ئاسۆیی] و نانێوەندییەکان بەکاردەبەم، چونکە ئەرکی (نوێنەر) بە بڕیاردانی ھەڵبژێرەران دەستپێدەکات و پاش تەواوبوونی ئەرکەکە، مافی قسەکردن و بڕیاردانی بەناوی ھەڵبژێرەرانی نامێنێت و جارێکی دیکە و بۆ بڕیار و پرسێکی دیکە دەگەرێتەوە بۆ بڕیاری خەڵکی لەنێو کۆبوونەوە گشتییەکان.




خوێندنەوەیەك بۆ ئەنجامی ریفراندۆمەكەی كوردستان … عەلی مەحمود محەمەد

چەند رۆژێكە كەناڵەكانی راگەیاندن, هەر یەكەی بە ئاوازو نەغمەیەك شیكردنەوەی نا زانستی بۆ ئەنجامەكانی ریفراندۆمەكەی كوردستان دەكەن,كاتێك ئاوازی بەرژەوەندی سیاسی بەسەر شیكاریەكاندا زاڵ دەبێت هیچ نرخێكی زانستی نابێت , جەماوەریش لە كۆتادا بێزار دەبێت لەم هەموو ستایش و رەخنەی بێ بنەمایانە.
خەڵكی كوردستان لە مێژووی تێكۆشانی سیاسی و سەربازی بۆ مافە نەتەوایەتییەكانی لە 11ی ئەیلولی 1961 ەوە بۆ 25ی ئەیلولی 2017 , كە 20454 رۆژە, تەنها رۆژێكی بۆ راپرسی ریفراندۆم دانا “هەرچەندە من راپەڕینی چەكداری 11ی ئەیلولی 1961 دەستپێكەكەی بە یاخی بوونی دژ بە شۆڕشی دەرەبەگەكان دەزانم بە هاوكاری دەستی دەرەكی كۆنەپەرستی”, ئەمەش دەبێتە قۆناغێكی تازە لە تێكۆشانی گەلی كورد بۆ مافە نەتەوایەتیەكانی, لە دەرگایەكی مۆدێرنەوە دەیباتە ناو پرۆسەیەكی تازەوە.

لە بیرمان نەچێت ویستی نەتەوایەتی بۆ سەربەخۆیی جیایە لە ویستی عەدالەتخوازان بۆ دادپەروەری و ئازادی و یەكسانی. نابێت زۆر چاوەڕوانی گەورەمان لەو هێزانە هەبێت لە گەیشتن بە مافە نەتەوایەتیەكان ئەركەكانی كۆتایی دێت و دەبێتە ئەرك و بار گرانی بەسەر گەلەوە.
گەلی كوردستان دو شەممە گەورەكەی خۆیان پاش بەشداریكردنی كەركوك سەركەوتوانە ئەنجامدا, لە بیرمان نەچێت ریفراندۆم بێ كەركوك تورێكی قوڕاوی ناهێناو شكستێكی گەورەشی تۆمار دەكرد, ئەو یەكشەمەیەی قاسم سلێمانی تێكشكێنرا لە كەركوك ریفراندۆم سەركەوت,كەركوكیەكان و هاووڵاتیانی ناوچە دابڕاوەكان بێ بانگەشە سندوقەكانیان پڕ كرد.

سەركەوتن و شكستی ریفراندۆمەكە لە كەركوكەوە بوو, دوای ریفراندۆمیش هەنگاوەكان دواتر بە سانایی لە تەڵەی كەركوك رزگاری نابێت.كوردستان لە كاتی ریفراندۆم بەسەر چەند بەرەیەك دابەش بوون, تەنانەت حیزبەكانیش لەناو خۆیان بەسەر بەرەی جیاجیا دابەش بوون, ئەم دابەشكارییە لەو ناوچانەی وەك هەڵەبجە و سەید سادق و سلێمانی و راپەڕین زیاتر رەنگی دایەوە لە ناوچەكانی دی, ئەمەش نیشانەی فرەیی و زیندویی چالاكی سیاسییە لەو دەڤەرانە, دیاردەیەكی سروشتی جیهانیشە.
پارت و لایەنە سیاسییەكان بە پێی ناوچەكان قورسایی سیاسییان دەگۆڕێت.

لە ریفراندۆمەكەی كوردستان بەرەی بەڵێ زۆرترین دەنگی هێنایەوە, زۆرینەی پارتە سیاسییەكانی كوردستان و پارتە كەمینەكانی نزیك لە دەسەڵات و بەشێك لە عەشایەرە عەرەبییەكانی ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی هەرێم پشتیوانیان لێی كرد, لە كۆی 4581255 دەنگی بەشدار بوو لە ریفراندۆمەكە توانی 2,861471 دەنگ بهێنێتەوە, كە دەكاتە 92,73%ی دەنگەكان, وەلێ ئەم ژمارەیە دەكاتە 62,46%ی كۆی دەنگدەرانی كوردستان, هەرچەندە لیستی بەشداربووانی ریفراندۆمەكە كۆن بوو, تازە نەكراوەتەوە, ژمارەی مردووان و چون بۆ دەرەوەی وڵاتی زۆری تێدایە,دەبوایا تازە بكرابایەتەوە لە قازانجی پرۆسەكە, بۆ ئەوەی ئامارەكان دروستتر دەركەوتوایە, ئەوانەی ناتوانن بەهۆی مردن و سەفەرەوە بەشداری دەنگدان بكەن دەربكرابایان لە لیستەكان .

هەرچی بەرەی نەخێرە, كە خۆی لە پارتی بەرەی توركمانی و حەركەی ئاشوری و هەندێك عەشیرەتی عەرەبی و بەشێك زۆر لە بنكەی دەنگدەری گۆڕان و بەرەی نەخێر و دڵشكاوانی ئێزیدی و كاكەیی و كریستان و ناڕازیانی خۆرسكی دەسەڵاتی كوردی دەبینییەوە, ئەم بەرەیە توانیان بە هەموویانەوە 224,468 دەنگ بهێننەوە, كە دەكاتە 7,27%ی دەنگەكان, وە 4,8997%ی كۆی دەنگی دەنگدەرانی كوردستان .هاوكات لە ریفراندۆمەكە كۆی گشتی 1,275,330 كەس پشكداری راپرسییەكەیان نەكردووە, ئیتر ئەمانە زۆر هۆكار هەیە بۆ بەشداری نەكردنیان, بەشێكیان ناڕازی پاسیفن, بەشێكیان لە نەتەوەو پێكهاتەكان دین وەك لیستی وەركا و بەرەی توركمانی …., بەشێكی تریان سەفەریان كردووە, چ ئەوانەی تازە رۆیشتوونە, یان ئەوانەی هاتنەوەو بەهۆی خراپی باری ئابورییەوە جارێكی دیە رۆیشتنەوە , یاخود هەندێك بەهۆی نەخۆشیی و كۆچی دواییدواییەوە…. نەیان توانی بەشداری بكەن”چونكە لیستەكە كۆنە ” ئەم ژمارەیە 27,84%ی دانیشتوانی ئەو ناوچانەن كە راپرسییان تێدا كراوە, بۆ پرسێكی گرنگی وەك سەربەخۆیی ژمارەكە زۆرە.لە لایەكی ترەوە 219991 دەنگی سوتاویشمان هەیە, كە كۆمسیۆن كەوتۆتە ناو هەڵەوە ئەم دەنگانەی بە سێ بەش بڵاو كردۆتەوەكە لە ئەنجامی ریفراندۆم و هەڵبژاردنە جیهانییەكان هەموو پێكەوە دەژمێردرێت.

بە پێی ئامارەكەی كۆمسیۆن لەو ژمارەیە دەنگی دور خراوە 170611 دەنگە, ئەمەش ژمارەیەكی زۆرەو پێویستی بە رونكردنەوەی زیاتر هەیە لە بارەیەوە, هەرچی دوو بەشەكەی ترە بریتین لە دەنگی پوچەڵكراوەو دەنگی سپی ” دەنگی سپی 9368 دەنگ و دەنگی پوچەڵی بەكار هاتوو 40011 دەنگ, سەرجەم دەكاتە 49379 دەنگ”, ئەمانە ناڕازی چالاكن لە هەمبەر هەردوو بەرەی بەڵێ و نەخێر, بەهەر هۆكارێك بێت نەچونەتە هیچ یەك لەو دو بەرەیەوەو نەیاریشیانن و دەنگی خۆیان وەك ناڕەزایەتییەك سوتاندووە.لە كۆتاییدا ماوەتەوە بڵێین, ریفراندۆم كرا و خەڵكیش ئاهەنگی خۆیان بە شێوازێك دەربڕی كە رۆژی 26ی مانگ ئاهەنگی سەربەخۆیی بگێڕن, ئێستا لیژنەی باڵای ریفراندۆم چی لە ئەنجامەكانی ریفراندۆم دەكەن؟, كەی بڕیارە گەورەكە دەدەن, پێش ئەوەی كاغەزی ئەو دەنگانەی بە خوێن بەڵێی دا, تۆزیان لەسەر رەفتەكان لێ بنیشێت؟.




خاڵ …. پشکۆ ناکام

….. گاڵتە بازاڕی دەنگدان بۆ پرۆسەی کورسیراندۆمەکەی بنەماڵە وپارتی پاشکۆی کۆتایی هات، هەروەک چاوەروان ئەکرا بەرەی دەستەمۆی پلە و پایە زۆرینەی هێنا بە دەنگدەرانی پارتی و هاو ئاوازەکانییەوە ، بەڵام دیاردەیەکی تری لەگەڵ خۆیا هێنا ئەویش بەرەی ” هاو بەڵێ” کانی پروسەکەیە..ئەمەش ئەو کەسانەن کە تا رۆژێک یان چەن سەعاتێک پێش بەرێوە چونی گاڵتە جاڕییەکە هات و هاواریان ئەگەشتە عەرشی عەزیم کە ئەبێ بەرامبەر سیناریۆی ریفراندۆم خەڵکی کوردستان بڵێت نەخێر…لە نەخێر بەولاوە هیچ بژاردەیەکی تر نیە..!! بە راستی مایەی سەرسورمان و نیگەرانی و تێڕوانینە ، چەن هەفتەیەکە باکگراوندی ئەم مەسخەرەیەی بنەماڵە بۆ خەڵک ڕوون ئەکەنەوە ، کەچی کە هاتە سەر دەنگدان خۆیان ووتیان: بەڵێ!!! بەڵێ بۆ کێ ؟ بەڵێ بۆچی ؟ بەڵێ لە پای چی..؟..لە هەمووی هەزەلی تر ئەوەیە بەهانەی هەندێک لەوانە ئەوەیە کە ناکرێ بۆ سەربەخۆیی بڵێیین نەخێر !! ئەی کاکی برا بۆ پێشتر لە کوێ نووستبویت ٠٠٠ کە ئەتووت نەخێر ئەوان ئەیانووت نەخێر بۆ سەربەخۆیی خیانەتە..!! ئەی هەر ئێوە نەبون بۆ خەڵکتان روون ئەکردەوە کە ئەوەی سەرۆکی بنەماڵە و پارتیە پاشکۆکەی ئەیکەن تەنها بۆ درێژکردنەوەی ماوە بەسەر چوەکەی سەرۆکی پارتیە و کردنەوەی دەرگا زەردەکانی پارلەمانیش هەر لەو پێناوایە…کەسێک بە خەڵک بڵێ ووریابن بەردەمتان چاڵی تا نەچیتە بەردەی نایبینن، بۆ خاتری خوا ووریا بن،،کەچی لەو لاوە خۆی بخاتە چاڵەکەوە،،!! ( هەرچەنە نازانم چاڵەکە بۆ ئەوان چەورە یان نا، پیاو بوختان نەکات ئەمەیان تا ئێستا مەعلوم نیە..)

نووسەرێکی بە ڕێچکە نەتەوەیی !! و فەقێ یەکی پارلەمانتار و چەن سیاسیەکی بەرەی ئەیام زەمانی موعارەزە بە پێی خۆیان بچن دەنگ بەو دەستەڵات و بەو سیستەمە بەن کە خۆیان ماوەیەکی زۆر بنێشتەخۆرەی سەر زمان و بن زمانیان بوو، شیکردنەوەکانیان هەمووی واقیعی ودروست بوو لەسەر سیستەمی حوکمڕانی بنەماڵەیی لە هەرێما و یارییە خەتەرەکانی سیناریۆکانی ئەو دستەڵاتە بە سیناریۆی ریفراندۆمیشەوە، هەمووی راست و مەنتیقی بوون ..ئەوەی ناچێتە ئەقڵەوە خەڵک هانبەیت بۆ نەخێر کە لە جێگەی خۆیەتی، خۆشت لەلایەکی ترەوە وەک شانازییەکیش بڵێیت: بەڵێ،،،!!!
لێرەیا دوو ئەگەر هەیە :

– یان ئەوەتا ئەوەی ئەوان ئەیان ووت لەسەر دەستەڵاتی هەرێم سیناریۆی ریفراندۆم راست نەبوو و ویستویانە خەڵک چەواش بکەن، لە رووی ویژدانییەوە ئەبێت موحسابەیەکی خۆیان بکەن کە چۆن خەڵک بە لایەکا هان ئەیەن و خۆشیان بەلایەکی ترا دەنگ ئەیەن پێچەوانەی دەنگی خەڵکەکە..
– دووەم ئەگەریش ئەوەیە ئەوان لەسەر چاڵەکەی ریفراندۆم هەر چیەکیان ووتوە راستە، کەچی خۆیان دەنگیان پێ یاوە!! واتا خۆیان چاڵەکە بە پرکراوەیی ئەبینن و دژی رێگە نیشاندانی خەڵکەکە ئەوە چاڵ نیە….! ئەمەشیان وەک ئەگەرەکەی پێشوولە رووی ئەخلاقی سیاسی و دیسانەوە ویژدانییەوە خۆیان ،دادگایەکی زاتی خۆیان بکەن کە ئەم دوو هەڵوێست و ئەم دوو ئەجیندا جیاوزاە دژ بە یەکە لە یەک کات و بەرامبەر یەک پرۆسە بۆ؟ چۆن سبەی رۆژ باسی ئەم دەستەڵاتەی هەرێم بۆ خەڵک ئەکەن……

هەر چەنە من زۆر بە زەحمەتی ئەزانم کەسێک بەو تەراتێنە سیاسیانە ڕاهاتبێت مەسەلە ویژدانییەکە کەمتر وجودی هەیە و گەر هەشبێت ئەو ئازار بەخشە نابێت کە کاریگەرییەکی بینراوی هەبێت…جار و بار ئەمان بیست لێرە ولەوێ بەقوڕگێکی گڕەوە ئەیووت من دەنگ ئەیەم بە سەربخۆیی، دەنگ نایەم بە دیکتاتۆری..ئەو زاتانە لە بیریان چوو کە کارتەکە تەنها لێی نووسراوە بەڵێ یان نەخێر بۆ سەربەخۆیی و لە هیچ کونێکەوە باسی دیکتاتۆری تیا نەنووسراوە ، ئەوی ئەڵێت دەنگم بۆ سەربەخۆیی ریفراندۆمەکەی بنەماڵە دەنگدانە دژی دیکتاتۆری ئەوە تەنها فەنتاسیای خۆیەتی و لەو جۆرە کارتانە تا ئێستا چاپ نەکراوە و هەر ریفراندۆمێکیش هەمان دەستەڵات بەڕێوەی بەرێت توخنی ووشەی دیکتاتۆری ناکەوێت ، چونکە خۆی ئەگرێتەوە……………….

پێشتر هەندێک لە “هاوبەڵێ” کانی دەستڵات ئەیان ووت ئەبێت دەنگی خەڵک نەخێر بێت چونکە بریارەکە لە کەسێکەوە دەرچوە کە شەرعیەتی بریاردان نیە ، ئەی برادەری ئازیز کە خۆت بە پێی خۆت چوویت ووتت بەڵێ !! هەر هەمان کەس کە شەرعیەتی بریار دانی نیە قیادەی پرۆسەکە ئەکات و ئەو هەر لە شوێنی خۆیەتی، ئەوە تۆی چوویتە پاڵ ئەوانەی پێت ئەوتن هاوئاوازەکان ، ئێستا هاوئاوازەکان و ئێوەی ” هاوبەڵێ” هەر یەکەتان لەلایەکیەوە ڕا وەستاوون ، …… چۆن باس لەوە ئەکرا کە ئەم هەنگاوەی بنەماڵە نەهامەتی گەورە بەسەر خەڵکا ئەهێنێ ئەوە ووردە ووردە هەر لەسەرەتاوە کاردانەوە سەلبیەکانی دەر و دراوسێ بە بەغاشەوە دەرئەکەون کە بەرپرسیارێتی هەر نەهامەتیەکی سیناریۆکەی ریفراندۆم ئەکەوێتە ئەستۆی دروستکەرانی سیناریۆکە بە پلەی یەکەم و پلەیەکی تریش ئەستۆی ئەوانەی کە پێیان وایە گێڕ گۆڕین لە نەخێرەوە بۆ بەڵێ ئەبێتە مایەی خۆشگوزەرانی و دروستکردنی دەوڵەتی سەربەخۆ !! و جیابونەوە لە عەرب و شیعە و …لە هەندێک حاڵەتیشا بەرپرسیارێتیەکە وەک یەکە بۆ هەردوولا.. …سەرۆکی بەناو حکومەتەکەی بنەماڵە خۆی ئەڵێت ریفراندۆم بۆ سەربەخۆیی نیە ، کەچی کاکی فەقێ ی پارلەمانتار و کاکی نووسەری قەومی !! ئەڵێن بۆ دروستکردنی دەوڵەتی کوردی دوای ئەم ریفراندۆمە ئەبێت لەگەڵ پارتیا لەیەک سەنگەرا بین، ئای لەو کۆمیدیایە و ئای لەو فەرهەنگە سیاسیەی ئەوانە داڕێژەری بن…خوا ڕەحم بە کورد بکات..

زۆر دوور نەگەڕێینەوە دواوە هەر چەن هەفتەیەک پێش رەگەیاندبی سیناریۆی ریفراندۆم ، کێشەیەکی گەورە کەوتە بۆوان بنەماڵە و حکومەتی ناوەندی کە کەس شکی لەوە نیە ئەو کێشەیە هاندەر و بەهانەی سەرەکی نەبوو بێت بۆ فەرز کردنی ریفراندۆم وەک تۆڵەیەک لە بەغا لەو کێشەیە، کێشەکەش لەسەر یەک” خاڵ” بوو
کە “خاڵ” ی سەرۆکی بنەماڵەیە………………………………………………




پۆست ڕیفراندۆم … سه‌لام ناوخۆش

پۆست كریتیسیزم ، پۆست مۆدرنیزم ، پۆست سیكیولاریزم …پرانسیپ و ئه‌دگاری خۆیان هه‌یه‌ . به‌ دیدی من پۆست ڕیفراندۆم هه‌م له‌گه‌ڵ ئه‌و سێیه‌ دان ، هه‌م له‌گه‌ڵ پۆست ۆر (پاش شه‌ڕ) ، به‌ واتای به‌شی یه‌كه‌م پرانسیپ و ئه‌دگاری خۆی هه‌یه‌ ، به‌شی دووه‌م قۆناغێكی سیاسی و ئابوورییه‌.
له‌ پۆست ڕیفراندۆمه‌دا ، كێشه‌ سیاسیه‌كان له‌ نێوان باشووری كوردستان و ئیران و توركیا و عیراق ئاڵۆزتر ده‌بن ، به‌ڵام فاكته‌ری ئابووری وه‌ده‌كات ، نه‌ ئیران نه‌ توركیا بۆ یه‌كتر چۆڵ ناكه‌ن . ده‌وڵه‌تێكی وه‌ك ئیران 6 ملیار یه‌كی وه‌ك توركیا 8 ملیار بازرگانی له‌گه‌ڵا كوردستان هه‌یه‌ ! وێڕای ئه‌وه‌ش دراوی ئه‌و دوو ده‌وڵه‌ته‌ له‌ ڕه‌وشێكی هه‌ره‌ خراپ دان ! بۆیه‌ هه‌ر ئیمبارگۆیه‌ك هه‌ڕه‌شه‌ی زیاتر له‌ به‌های دراوه‌كه‌یان ده‌كه‌ن ! ئه‌مه‌ش گه‌ر بزانین ، ڕه‌وشی ناوخۆ و نێوده‌وڵه‌تی ئه‌و دوو وڵاته‌ له‌ ڕه‌وشێكی ئه‌وتۆ نیین حه‌سودیان پێ ببردرێت!
عێراق ده‌ورێكی پاشكۆیی ده‌بینێت ! گه‌ر ئیران ڕازی بێت ، شیعه‌ی عیراق هیچ ئارێشه‌یه‌كی جیوگرافی له‌گه‌ڵا باشووری كوردستان نییه‌ . ئه‌و هاتوهاواره‌ی عه‌بادی بۆ مه‌رگی سیاسی خۆیه‌تی نه‌ك هه‌ڕه‌شه‌ بێ بۆ سه‌ر كوردستان . له‌ لایه‌كی تر ناوێرێت حه‌شدی شه‌عبی بجولێنێت نه‌ك به‌ زه‌ره‌ری خۆی ته‌واو بێت!
ئه‌و هه‌موو گورگه‌ له‌ چوارده‌وره‌ی كورد هه‌یه‌ ، كورد له‌ سه‌ریه‌تی گورگ بێت بۆ ئه‌وه‌ی گورگه‌كان بیخۆن یا ئازاری بده‌ن!
به‌ كورتی ، ڕای من ئاوایه‌ كه‌ قۆناغی پۆست ڕیفراندۆم وه‌ك گولیه‌كی له‌ تفه‌نگ ده‌رچووه‌ ، دوور یا نزیك كوردی باشوور له‌گه‌ڵ پێكهاته‌كانی ( له‌ میساقی میللی ) هه‌نگاو داوێ به‌ره‌و سه‌ربه‌خۆیی و چاره‌نووسی شێخ مه‌حموود 1918-1919 ، 1922-1924 و قازی موحه‌مه‌د 1945-1946 و مسته‌فا بارزانی 1970-1974 نابێت!

سه‌لام ناوخۆش \مامۆستای زانستگا




نیگەرانی ئەمریکا و گشتپرسی باشوور! … ئاشتی ئیبراهیم ئەفەندی

ئەمریکا لە ساڵی ٢٠٠٣دا کاتێک کە “سەدام”ی پەت کرد و دواتر بە فەرمیی داگیر کردنی عیراقی راگەیاند، ئەو هەڵوێستەی ئەمریکا بۆ بەرژەوەندییە ئابووریی و سەربازییەکانی خۆی بوو وە بەلایەوە گرنگ بوو کە لە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوڕاستتدا هەیمەنەی خۆی بسەپێنێت. واتە ئەمریکا ئەو ماندووبوونەی بۆ رزگار کردنی گەلانی عیراق یان بەرژەوەندیی نەتەوەیی کورد ئەنجام نەدا وە بۆ ئەوە نەبوو کە ئیران ببێت بە حاکمی عیراق و تورکیا بە بێ ماندوو بوون لە شیلاوەکەی هەڵنۆشێ!
دوای کۆڕەوی بەهاری ساڵی ١٩٩١ بە تایبەتی دوای ئەوەی ئەمریکا رژێمی بەعسی رووخاند لە ساڵی ٢٠٠٣ وە، لەو کاتەوە گوتە و دەسەڵاتی ئیران لە دەستێوەردانی کێشە و رووداوە ناوەخۆیەکانی عیراق بووە بە دیاردەیەکی زەق. هەر کەسێک بە سەڕۆک کۆمار و سەرۆک وەزیرانی عیراق دەستنیشان کرابێت پێشوەخت و پێش هەڵبژاردنەکان رەزامەندی ئیرانی بۆ وەرگیراوە، وەکو “جەلال تاڵەبانی، فوئاد مەعسوم، مالکی و عەبادی”.

زۆرن ئەوانەی کە پێیان وایە زۆری ڕێژەی شیعە لە عیراق و بەهێزی هەستی مەزهەبی لە لایەن ئەو پێکهاتەیە هۆکاری وابەستە بوونیاننە بە ئیران کە وەک وڵاتێک لە ناوچەکەدا بە سەڕۆک و دەمڕاستی شیعە ناسراوەو هەوڵدەدا بۆ سەرکەوتنی ئەو مەزەهەبە لە ململانێی نێوان شیعە مەزهەب و سوننە مەزهەب دا. ئەم بۆچوونە رەنگە ڕاستی تێدا هەبێت بەڵام هەموو شتێک نییە!

بۆ ئیران مەسەلەکە تەنیا بڕوا بوون بە مەزهەبێکی دیاریکراو نییە، مەسەلەی ئابووریی و بەرژەوەندیی و سەپاندنی هەیمەنە و دەسەڵاتی ئیران لە ناوچەکە دا گرنگە وە پاراستنی پێگەی ئیران وەک زلهێزێکی ناوچەیی بۆ ئەوان جێگە مەبەستە، ئەمە لوبی مەسەلەکەیە. بۆ پێکانی ئەو مەبەستە ئیران هەستی شیعە مەزهەب بەکار دەهێنێت بۆ دروستکردنی پێگەی جەماوەریی لە عیراق. بۆ سەلماندنی ئەو ڕاستییە ئەگەر ئاوڕێک لە “هەرێم” بدەینەوە دەبینین ئیران بە ئەندازەی ئەوەی لە ناوەڕاست و باشووری عیراق دەسەڵات و گوتەی هەیە لە کوردستان دە ئەوەندە، لە کاتێکدا میللەتی کورد کێشەی مەزهەب و ئاینیی نییە کێشەی کورد کێشەی نیشتمانیی و نەتەوەییە.

لە دوای “جەنگی کەنداو” و بە تایبەتی لە ساڵی ٢٠٠٣ وە ئەمریکا راستەوخۆ بوو بە لایەنێکی کارێگەر لە بەلادا خستنی کێشەو رووداوە سیاسیی و سەربازییەکان لە عیراق. بۆ ئەو مەبەستە کات و پارەیەکی زۆر و ماندوو بوونیکی بێهاوتای خستە گڕ. ئەمریکا ئەو هەوڵانەی بۆ ئەوە نەبوو کە ئیران و تورکیا سنووریان بۆ ئاواڵا بکرێت و ببن بە حاکم و دەسەڵاتدار و دەمڕاست لە عیراق و توانای ئەوەیان هەبێت زۆربەی سەرانی پارتە سیاسییەکان لە فەلەکی خۆیاندا بخولێنەوە. ئەم خاڵە بۆ ئەمریکا مایەی نیگەرانییە وە فەشەلی خۆی تیاددا دەبینێت!

گەشە کردنی دیاردەی گەندەڵی سەرانی پارتەکان و کەسایەتییە عیراقیەکان دوای کۆنتڕۆڵ کردنی عیراق لە لایەن ئەمریکا وەک دزی، خۆ دەوڵەمەند کردن و هێنانە پێشێ هاوسەر، کوڕ و خزم وکەسییان بۆ کاییەکانی دەسەڵاتی نێو حکومەت و نێو پارتەکان، بێ گومان ئەمریکاش ئەم دیاردانە تێبینی دەکات بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا تا کاتی پێویست بەکاریان دەهێنێت بە گوێرەی قۆناغی پلان و ستراتیژییەتی نیشتمانیی و نەتەوەیی خۆی. هەروها گەندەڵی کەساییەتی و سەڕۆک پارتە سیاسییەکان لە دوور و نزیک زەرەری نییە بۆ بەرژەوەندیی ئەمریکا وە کاردانەوەی نابێت لە سەر ناوبانگی ئەمریکا. مەسەلەی هەڵبژاردنی سەرکردەی خاوەن پرنسیپ و بەها بەرزەکان یان دڵسۆز بۆ پرسی نیشتمانیی و نەتەوەیی عیراق یان پرسی کورد سەنگی مەحەک نییە بۆ مسۆگەر کردنی پشتیوانی ئەمریکا. لە لایەکی تر ئەمریکا تا هەنوکە کات ناکوژێت بە پەروەردە کردنی ئەو کەسانە و میللەتانی ئەو ناوچەیە، ئەمریکییەکان تەنیا کات دەدن بە ڕاهێنانی سەربازیی و بەکارهێنانی ئەو سەرمایە مڕۆیە لەو ناوچەیەدا وەک هێزی زەمینی پیادە و کردنی بە کەوا سووری بەر لەشکر لە شەڕەکانی دژ بە داعش دا.

ئەمریکا پلان و ستراتیژیەتی بۆ کۆنتڕۆڵ کردنی عیراق و ناوچەکە تەنیا بۆ ئەمڕۆ نییە، بەڵکو دەیەوێت بۆ ئاییندەش عیراق هەر لە ژێر کۆنتڕۆڵی خۆیدا بێت. ئەمریکا دەرک بەوە دەکات کە ئیران و تورکیا دوو زلهێزی ناوچەیین و ئەجێندای تایبەتیان هەیە کە عیراق بکەوێتە ژێر دەسەڵاتی ئەوان، بۆ ئەو مەبەستە هەر دوو لایان لە هەوڵی ئەوەدان کە دەسەڵاتدارانی هەرێم و کەمە نەتەوەکانی نێو عیراق بۆ ئەو مەبەستە بەکار بهێنن.

تورکیا مەبەستیەتی لە هەرێم دەسەڵاتی تەواوی هەبێت نەک تەنیا بۆ مەسەلەی دەسکەوتی ئابووریی بەڵکو بۆ لێدان و دژاییەتی کردنی یەپەگە و پەکەکە، هەوڵدان بۆ تێکدانی هاوپەیمانییەتی نێوان “پارتی یەکێتی دیموکرات” و ئەمریکا.

ئیدارەی ترامپ، لە سەرەتای کار بەدەستبوونیان لە کۆشکی سپی، لە چەند خاڵێکدا “پلانی پارێزگاری کردن لە ئاسایشی نیشتمانیی و نەتەوەییان” داڕشت، وەکو سیاسەتییان بەرامبەر بە ئیران و ددانیان نا بەوەی کە ڕێککەوتنی ئەتۆمی نێوانی ئەمریکا و ئیران کە لە کاتی ئیدارەی “ئۆباما” دا واژۆی لە سەر کرابوو لە بەرژەوەندیی ئاسایشی نیشتمانیی و نەتەوەیی ئەمریکا دا نییە وە”ترامپ” هەر زوو لە وتارەکانیدا ئاماژەی بە نیگەرانی وڵاتەکەی دا بەرامبەر بە دەسەڵاتی ئیران لە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. مەسەلەیەکی تر مەترسی کۆڕیای باکور بوو کە هەنوکە پەیوەندییان لە خراپترین قۆناغدایە لەگەڵ ئەمریکا. کێشەیان لەگەڵ رووسیا و مەترسییەکانی. جەنگی دژ بە داعش و دژاییەتی کردنی “ئەسەد” لە سووریا، ناتەبایی لەگەڵ تورکیا و گەشەکردنی ئابووری “چین” و گەلێک بابەتی تر.

ئەمرۆ لە عیراق هەر هەنگاوێک کە لە چوارچێوەی “پلانی پارێزگاری کردن لە ئاسایشی نیشتمانیی و نەتەوەیی” ئەمریکا دا دەربچێت، یان ببێتە هۆکاری دروست کردنی کۆسپ لە بەردەم بە ئامانج گەیشتنی ئەو پلانە دارێژراوە، بێگومان ئەمریکا پشتیوانی ناکات.

ئەمریکا بۆ دژایەتی کردنی ئیران و تورکیا بەرژەوەندیی لەوەدایە کە کێشە و گرفتی نێوان سونە و شیعە و عەلەوییەکان لە پەرەسەندنندا بێت وە خاڵی هاوبەش دروست نەبێت لە نێوانیان کە ببیتە هۆی یەکگرتنیان. ئەمریکا دەرک بەوە دەکات کە یەکێک لەو مەسەلانەی کە هەموو لایەکیان لەسەری کۆک دەبن و یەک دەگرن مەسەلەی “پرسی کورد و سەربەخۆیی نەتەوەی کوردە” لە ژێر دروشمی پاراستنی یەکێتی عیراق و پاراستنی ئەمن و ئاسایشی ناوچەکە. لە دەرئەنجامدا ئیران دەسەڵاتی لە جاران زیاتر دەبێت لە عیراق، تورکیا لە هەرێم وە خاڵی هاوبەش و نزیک بوونەوە دروست دەبێت لە نێوان عیراق، سوریا، تورکیا و ئیران. کە ئەمریکا نایەوێت ئەوە روو بدات ئەمەش هۆکاری ئەوەیە کە ئەمڕۆ ئەمریکا نیگەرانی خۆی دەردەبڕی بەرامبەر بە ئەنجامدانی “ریفراندۆم” و دەسەڵاتدارانی باشووری وڵات.




تیۆره‌كانی ماركس یاسا له‌میتافیزیكاوه‌ بۆ فیزیكا … سمكۆ محه‌مه‌د

میتافیزیك زاراوه‌یه‌كه‌ سه‌ره‌تا له‌ كتێبه‌كه‌ی ئه‌رستۆ وه‌ هاتووه‌ كه‌ بریتییه‌ له‌ كۆمه‌ڵێك كتێب و له‌ هه‌مان كاتدا له‌نێو یه‌ك كتێبدایه‌، به‌شی یه‌كه‌می زاراوه‌كه‌ میتا Meta واته‌ پشت یان دوای یان ئه‌و دیو . فیزیكا physics واته‌ سروشت، یان سروشتناسی، هه‌ر دوو بڕگه‌كه‌ له‌یكتر بده‌ین ده‌بێته‌ میتافیزیكا، توێژنه‌وه‌كه‌ی ئه‌رستۆ له‌و دوو بڕگه‌ زاراوه‌ییه‌وه‌ سه‌ریهه‌ڵداوه‌، له‌گه‌ڵ په‌ڕه‌سه‌ندنی چه‌مكه‌كه‌ بۆ بابه‌تی سرووشت و لێكۆڵینه‌وه‌ له‌سه‌ر دیارده‌ به‌رهه‌سته‌كان، بووه‌ به‌ چه‌مك و وه‌سف بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ بوون و پاشكۆكانی ده‌وروبه‌ر، واته‌ ئه‌و گاتیگۆرییانه‌ی كه‌ گوزارشت له‌ خه‌سڵه‌ته‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ئه‌م بوونه‌ پڕ نهێنی و سیحره‌ ده‌كه‌ن، وه‌كو جه‌وهه‌ر و رواڵه‌ت كه‌ به‌ خه‌سڵه‌تی جه‌وهه‌ری و گۆڕان له‌ شته‌كان ناسراوه‌، واته‌ چه‌مكه‌كه‌ باس له‌ بوون و په‌یوه‌ندییه‌ رووحیه‌كان و خودا و سیفه‌ته‌كانی ده‌كات، به‌و پێیه‌ش بێت میتافیزیك واته‌ توێژینه‌وه‌ له‌ بوون وه‌كو یه‌كه‌یه‌كی پڕ مانا كه‌ واقیع ته‌نها دیوه‌ ماتریالییه‌كه‌ی ناسیوه‌ یان بینیوه‌، بۆیه‌ بابه‌ته‌كه‌ گشتییه‌ و زنجیره‌یه‌ك پرسیاری دیكه‌ی له‌گه‌ڵ خۆی هه‌ڵگرتووه‌، له‌وانه‌ش مه‌عریفه‌ و ئه‌زموونی ژیان و جوانی و ئه‌خلاق و هتد. پێناسه‌یكی دیكه‌ هه‌یه‌ كه‌ پێیوایه‌ زاراوه‌ی میتافیزیك واته‌ گه‌ڕانه‌ به‌دوای جه‌وهه‌ری شێوه‌كان كه‌ له‌لایه‌ن ئینسانه‌وه‌ دركیان پێكراوه‌، یان بگه‌ڕان به‌ دوای خواوه‌ند، له‌ڕووی تیۆلۆژیشه‌وه‌ (خودا ناسی) ئه‌مه‌ هه‌وڵدانێكه‌ بۆ سه‌لماندنی بونی خودا كه‌ نمونه‌ی باڵای ئینسانه‌ و به‌ لاهوتیه‌ت ناسراوه‌.

سه‌رهه‌ڵدانی چه‌مكه‌كانی وه‌ك ئاین وخودا له‌مێژوودا كه‌مرۆڤ بۆخۆی تۆماری كردوون و به‌رهه‌می هێناون, له‌سه‌ره‌تاوه‌ به‌ میتافیزیاوه‌ گرێدرا، به‌لام دواتر ده‌ركه‌وت كه‌ ئه‌م چه‌مكه‌ لێكدژی له‌ نێوان ره‌وته‌ فكرییه‌كاندا درووست كردووه‌، هه‌روه‌ك ڤۆڵتێر قسه‌یه‌كی باوی هه‌یه‌ له‌مباره‌یه‌وه‌ و ده‌ڵێت ” گه‌ر دوو كه‌ست بینی له‌سه‌ر بابه‌تێك موناقه‌شه‌ ده‌كه‌ن و له‌یه‌كتریش تێناگه‌ن، ئه‌وا بزانه‌ كه‌ سه‌باره‌ت به‌ چه‌مكی میتافیزیكا گفتوگۆیانه‌”. له‌لایه‌كی تره‌وه‌ تێڕامانه‌ میتافیزیكیه‌كان بۆ سروشت و مرۆڤ, به‌شێك له‌كولتوره‌ هاوبه‌شه‌كانی سه‌ره‌تای كۆمه‌ڵگه‌ی به‌شه‌ری پێكهێناوه‌ و كاری له‌سه‌ر كردووه‌, ئه‌م كولتورانه‌ كه‌له‌یه‌ك كاتدا جیاواز و له‌یه‌ك كاتدا هاوبه‌شن, زه‌روره‌تی مێژووییان له‌كوێدا بووه‌؟ له‌كوێدا بۆته‌ یاساو ده‌سه‌ڵاته‌كان قه‌ڵه‌مڕه‌وی خۆیان تیا به‌كارهێناوه‌؟ مه‌یلی یاسادانان و ملكه‌چی وه‌سیه‌ته‌كانی باب مه‌زنی و ده‌سه‌ڵاتگه‌ری و حوكمڕانی كردن و كۆنتڕۆڵكردنی كۆمه‌ڵگه‌ له‌سه‌ر بنیچینه‌ی مه‌رجه‌عیه‌ت, به‌شێكی تری ئه‌و كولتوره‌ مێژووییه‌یه‌ كه‌یاسای جۆراوجۆری لێبه‌رهه‌مهاتووه‌ و تۆمار كراوه‌, مێژووش به‌مه‌داچووه‌ته‌وه‌ كه‌دواجار بووه‌ته‌ گوتارێك و یاسای لێ‌ داتاشراوه‌, هه‌موو ئه‌و چیرۆكانه‌ش كه‌له‌نێو ده‌قی ئایینه‌ جێماوه‌كاندا هاتووه‌, ئه‌و رۆشنبیریه‌یه‌ كه‌له‌سه‌رزاری پێغه‌مبه‌ره‌كانه‌وه‌ بیستومانه‌و ئه‌وه‌مان پێده‌ڵێن كه‌دواتر بووه‌ته‌ ئیدیۆلۆژیا له‌ژێر ناوی خودا په‌رستی و ئاین په‌رستی, خاوه‌ن تیئۆره‌ یاساییه‌كان ده‌ڵێن” به‌بوونی یاسا و به‌پێچه‌وانه‌وه‌ نه‌بوونی یاسا شتێك له‌ئیدیۆلۆژیا ناگۆڕێ‌” ئه‌مه‌ قسه‌ی د.دینیس لویده‌, له‌شێوێنكی تردا ده‌ڵێت”باشترین تیئۆرێك له‌شكڵی یاسایه‌ك پیشنیار كرابێت بۆ كۆمه‌ڵگه‌ی به‌شه‌ری یاساكه‌ی كارل ماركسه‌, ئه‌و گوتی یاسا ته‌نها سیستمێكه‌ بۆسه‌ركوتكردنی خه‌ڵك و پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانی چینی سه‌رمایه‌داری” (1)
له‌ڕاستیدا مه‌سه‌له‌ی یاسا كه‌مێژوویه‌كی دوور و درێژی هه‌یه‌ له‌سه‌ره‌تای دروستبوونیه‌وه‌ كه‌له‌ئه‌سیناوه‌ ده‌ستپیده‌كات و شیشه‌ڕۆن یه‌كێكه‌ له‌دونیای رۆژئاوا قسه‌ی له‌سه‌ر بونیادنانی یاسا كردووه‌ و له‌رۆژهه‌ڵاتیش كه‌سێكی وه‌كو حاموڕابی, ته‌ماشایه‌كی تره‌ بۆبینینی شته‌كان وه‌ك دامه‌زراوه‌یه‌كی جه‌ماوه‌ری و داهێنه‌ری یاسا له‌ناوچه‌ی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست, ئۆریانووس له‌سه‌ده‌ی سێهه‌ممدا به‌ناوبانگترین یاساناسی رۆمانی بوو ده‌یگووت” قه‌یسه‌ر ته‌نها ده‌ستوری گه‌ره‌كه‌, له‌وكاته‌دا چالاكی سیاسیش هێجگار به‌رته‌سك بوو, ئه‌وه‌ بوو دواتر له‌سه‌ده‌ی چواره‌م رۆمانستان كرا به‌دوو پارچه‌وه‌, رۆمانی رۆژهه‌ڵات و رۆمانی رۆژئاوا, دوای تێپه‌ڕبوونی سه‌د ساڵیش واته‌ ساڵی 410 له‌لایه‌ن ئه‌لاریك شای گۆتێ‌, رۆژئاوا داگیركراو هه‌م له‌مێژوودا تۆماركرا و هه‌م له‌مێژووی بیری سیاسیشدا ئه‌نجامێكی یه‌كلایی كه‌ره‌وه‌ی هه‌بوو, دوای كێبه‌ركێه‌ك له‌نێوان ئاینی مه‌سیحی و جوله‌كه‌ واته‌ (ئیسرائیلیه‌كان), له‌سه‌ده‌ی چواره‌مدا گۆڕانكاریه‌كی گرنگ روویدا, مه‌سیحایه‌تی كرا به‌ئاینی ره‌سمی ده‌وڵه‌تی رۆمانی, ئیتر رۆما نه‌ك هه‌ر رێگه‌ی ده‌دا به‌دینی مه‌سیحی به‌ڵكو پشتگیریشی ده‌كرد، ئه‌مه‌ بۆ تێڕوانینی ماركس مه‌سه‌له‌یه‌كی بنه‌چه‌یی بوو تاكو له‌ڕێگه‌یه‌وه‌ تیۆره‌یه‌ك له‌سه‌ر ئه‌و یاسایه‌ دابنێ‌ كه‌ له‌سه‌ر بنچینه‌ی ئاینی مه‌سیحی هاتۆته‌ ئاراوه‌، یاساش كه‌ له‌سه‌ر بنچینه‌ی ئایین بوو، هه‌ڵبه‌ت هه‌موو ئه‌و پێوه‌ره‌ ئه‌خلاقی و كۆمه‌ڵایه‌تی و میتافیزیكیانه‌ زاڵ ده‌كات به‌سه‌ر گوتاری دادوه‌ری ده‌وڵه‌ت، بۆیه‌ مه‌سه‌له‌ی موناقه‌شه‌كردن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی ئایین چ رۆڵێكی له‌سه‌ر بونیاتنانی بنچینه‌كانی ده‌وڵه‌ت و پێگه‌ و پایه‌یه‌كی به‌هێزی سه‌قفی سیستمی ده‌وڵه‌ت مه‌سه‌له‌یه‌كی گرینگ بوو بۆیه‌ كاری زیاتر له‌سه‌ر كراوه‌ وه‌كو سه‌ر خان و ژێر خانیش.

ئاین و میتافیزیكا
به‌رله‌وه‌ی ئاین بنچینه‌یه‌ك بۆ فه‌لسه‌فه‌ دابمه‌زرێنێ‌, تێڕامانه‌ میتافیزیكیه‌كان به‌جێگای یاسا وه‌ڵامی پرسیاره‌ هه‌مه‌جۆه‌كانی وه‌كو وه‌زیفه‌یه‌ك وه‌رگرتبوو, ئه‌م تێگه‌یشتن و خوێندنه‌وه‌یه‌ بۆ میتافیزیكا، كارێكی كرد كه‌ئاین ده‌مارگیریه‌كی به‌كۆمه‌ڵ دروست بكات و دیارده‌كان به‌و تێڕوانینه‌ ته‌ماشا بكرێت, به‌تایبه‌ت ئه‌و ئاینانه‌ی كه‌ به‌هێز قه‌ڵه‌مڕه‌ویان وه‌ده‌ستهێناوه‌ له‌مێژوودا, به‌م جۆره‌ هه‌ندێك جار ناهه‌قی ده‌خه‌ینه‌ پاڵ به‌شێك له‌ئاینه‌كان و ده‌یانلكێنین به‌خوداوه‌نده‌وه‌, چونكه‌ باوه‌ڕی دیكه‌ هه‌ن جگه‌ له‌ئاینی تر مه‌سه‌له‌ی خودا بونی هه‌یه‌ تێیدا، له‌كاتێكدا ئاینه‌كانی وه‌كی (بوزی و تاوی و كۆنفۆشیۆسی) له‌ده‌ره‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات و نموونه‌ی باڵادا تێڕامانه‌كانی پێشكه‌ش كردووه‌ دووره‌ له‌گوتاری رادیكاڵی و توندڕه‌وی له‌شێوه‌ی خوداپه‌رستی و ره‌نگدانه‌وه‌ی به‌سه‌ر گوتاری كۆمه‌ڵایه‌تی.

ده‌ركه‌وتنی یاسا گه‌لێك له‌ده‌ره‌وه‌ی ده‌قه‌ ئاینیه‌كان, له‌وسه‌رده‌مانه‌دا هاته‌ ئاراوه‌ كه‌ حوكمڕانێتی فیرعه‌ونی و ئیمبراتۆریه‌تی ئاشوری و بابلیه‌كان و دواتریش ده‌ركه‌وتنی ده‌وڵه‌ت وه‌كو قه‌واره‌ گه‌شه‌یان كرد, له‌گه‌ڵ گه‌شه‌ی عه‌قڵی مرۆڤدا شێوه‌یه‌كی زاستی به‌خۆوه‌گرت كه‌ پێشتر ته‌نها رێوڕه‌سمێكی مۆڕاڵی بووه‌ و هیچی تر, ئاینیش وه‌كو ده‌قێكی شه‌رعی بۆبه‌ڕێوه‌بردنی كۆمه‌ڵگه‌ و ده‌سه‌ڵاتدارێتی و حوكمڕانی كردنی خه‌ڵك, لایه‌نێكی تری مێژوویی یاسایی كه‌له‌كۆمه‌ڵگا كۆنه‌كاندا سیستمی فره‌خودایی و جۆرێك له‌كاریزمای خوڵقاند وه‌كو په‌یامبه‌ری به‌خۆیه‌وه‌ بینی بوو, گوتارێكی فه‌رز كرد به‌سه‌ر كۆمه‌ڵگه‌دا كه‌ جێگه‌یه‌كی بۆ جیاوازیه‌كانی دیكه‌ی ئایین و ئاینزایی نه‌هێشته‌وه‌، هه‌رچی بابه‌تی فره‌خوداییه‌ كه‌ له‌یۆنانی كۆندا بڕوایان پێی هه‌بوو ( خودای جوانی و ئاشتی و جه‌نگ و خوای شه‌راب و هتد) تێگه‌یشتنی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ بوو, به‌ڵام (سوقرات) وه‌كو شاره‌زا و رۆشنبیرێكی ئه‌سینا ئه‌م بۆچوونه‌ی به‌هه‌ڵه‌ له‌قه‌ڵه‌مداو خه‌ڵكی ئه‌سیناش به‌ڕاستیان ده‌زانی كه‌ دواتر بوو به‌ئه‌فسانه‌و فه‌لسه‌فه‌ی كلاسیكی و ئه‌زموونی لێوه‌رگیرا. هه‌ڵبه‌ت به‌پێی سه‌رچاوه‌ مێژووییه‌كان كۆمه‌ڵگه‌ كۆنه‌كان به‌بۆچوونی كۆمه‌ڵناسێكی وه‌كو (پیه‌ر بۆردیار) كۆمه‌ڵگه‌ی ترادیسیۆنه‌ مێژووییه‌كان نه‌بوو, ئه‌وه‌ش كه‌ هه‌بوو ته‌نها ئه‌فسانه‌ بوو, دواتریش بوو به‌فكر و فه‌لسه‌فه‌ی سایكۆلۆژیا كه‌ڵك له‌ئه‌فسانه‌یه‌ك وه‌رده‌گرێت كه‌سه‌رچاوه‌كه‌ی زمانێكی خوازراوه‌. ئه‌م نموونه‌یه‌ له‌فره‌خودایی له‌مێژوو و كولتوری ده‌وڵه‌تی میزۆپۆتامیاشدا هه‌مان بیركردنه‌وه‌ بوو بۆ لاهووت.

هه‌رچی كاریزمایه‌ واته‌ (به‌بت كردن) بتێك كه‌له‌ژیاندا ده‌په‌رسترێت بۆ زه‌مه‌نێك درێژه‌ی كێشا. ئه‌گه‌رچی به‌پێی قسه‌ی مێژوونوس و ئینترۆپۆلۆژیسته‌كان كاریزما هه‌ر هه‌بووه‌ و له‌سه‌رده‌می ئیمبراتۆڕه‌كانه‌وه‌ له‌رێگای هێزه‌وه‌ به‌ده‌ست هاتووه‌، به‌ڵام دواتر له‌ده‌سه‌ڵاتدارێتی و سایكۆلۆژیه‌تی ئه‌سكه‌نده‌ری گه‌وره‌و له‌سه‌ده‌كانی ئه‌م دواییه‌شدا ده‌ركه‌وتنی كه‌سانی وه‌كی ناپلیۆن و هیتله‌ر و مۆسۆلۆنی و ستالین و دواین كه‌سیش سه‌دام حوسێن ره‌نگی دایه‌وه‌ و نمونه‌ی كاریزمای نوێی سه‌رده‌می پێ ئاشناكردین. ئه‌م جۆره‌ بیركردنه‌وه‌ جیاوازانه‌یه‌ كه‌له‌ئاینه‌كانی تر سه‌باره‌ت به‌فه‌رهه‌نگ, یاسا, سیاسه‌ت و هتد. كه‌ له‌سه‌رده‌می خۆیدا رۆشنبیریه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی و فه‌رهه‌نگی بووه‌و دواتریش وه‌كی یاسایه‌ك چاوی لێكراوه‌, نموونه‌یه‌كی زیندووی مێژووی نوێیه‌ كه‌خودی مێژوو ده‌توانێ‌ به‌سه‌ر ئه‌و گوتاره‌دا زاڵ بێت كه‌ ئه‌گه‌ر خراپیش كه‌ڵكی له‌ئاین وه‌رگرتبێت، ئه‌وا راسته‌وخۆ نه‌یتوانی به‌شێكی گه‌وره‌ له‌فه‌زای ئاین بخزێنێته‌ نێو گوتاری سیاسیه‌وه‌، ته‌نها ئه‌وه‌ نه‌بێ‌ كه‌ هه‌ندێ‌ بۆ هه‌ڵخڕاندنی هێزی كۆمه‌ڵایه‌تی و كۆمه‌ك پێكردن بۆ به‌هێزكردنی ده‌سه‌ڵات كه‌ڵكی له‌ئاین وه‌رگرتووه‌، هه‌ر ئه‌مه‌شه‌ موناقه‌شه‌ی ئێمه‌ له‌سه‌ر ئاین و خوداو ئیدیۆلۆژیا و یاسا.

لێره‌ به‌دواوه‌ هه‌وڵ ده‌ده‌م دوو بۆچونی جیاواز له‌بیركردنه‌وه‌ی (ئه‌ریك فرۆم) ه‌وه‌ ده‌ست پێبكه‌م كه‌ له‌به‌رده‌م ئه‌و چه‌مكانه‌دایه‌, فرۆم له‌لایه‌ك پێی وایه‌, مرۆڤ ئازاده‌ له‌هه‌ڵبژاردنی نموونه‌ی باڵا و له‌لایه‌كی تر پێی وایه‌ مرۆڤ ناچاره‌ باوه‌ڕی به‌نموونه‌ی باڵا هه‌بێت.
هه‌ڵبه‌ت مه‌به‌ستی من له‌وه‌یه‌ كه‌ باب مه‌زنی و دروست كردنی بابی رۆحی, جۆرێكه‌ له‌ئاینی خێڵه‌كی یه‌ به‌بێ‌ تێكست و پرنسیپ و ئۆرگان و جومگه‌ ئاینیه‌كان, لێره‌وه‌ پرسیارگه‌لێكی وه‌كی ئه‌وه‌ی كه‌ئایا مرۆڤ له‌توانایدا هه‌یه‌ به‌بێ‌ خوداو به‌بێ‌ ئاین بژی؟ ئایا چ جۆره‌ خودایه‌ك ده‌په‌رستێ‌؟ چ شتێك ئاین و مێژوو و شارستانیه‌ت گرێده‌دات به‌یه‌كه‌وه‌؟ ئایا ئیدیۆلۆژیا به‌جێگای خوداو ئاین كاری كردووه‌؟ ئایا چه‌مكی ئاین و خودا چۆن به‌جێگای یاسا ناكۆكه‌كانی سه‌رزه‌مین و مه‌رجه‌عیه‌ت ده‌ور ده‌بینن؟ ئه‌م پرسیارانه‌ كه‌ له‌خوێندنه‌وه‌ی ماتریالیزمیدا بۆ فكری به‌شه‌ر له‌مه‌ودای نووسین و چیرۆكه‌ هه‌ڵبه‌سراوه‌كانی مێژوودا مه‌وجوده‌, وه‌ڵامیان هه‌یه‌ و له‌به‌رامبه‌ر ئه‌م بۆچونانه‌ی كه‌ نزیكن له‌ بۆچوونه‌كانی فرۆمه‌وه‌ موناقه‌شه‌ هه‌ڵده‌گرن، هه‌ڵبه‌ت به‌پێی ماركس وه‌ڵامه‌كه‌ به‌ڵێیه‌، چۆن؟.

ماركس پرسیارێك ده‌كات، بۆچی ده‌وڵه‌ت ده‌توانێ‌ مه‌سیحیه‌ت وه‌كو ئاینی بنچینه‌یی كۆمه‌ڵگه‌ قه‌بوڵ بكات و ئه‌وانی تر نه‌خێر و خه‌ڵكیش تاڕاده‌یه‌ك قه‌بوڵی بكه‌ن؟، كه‌واته‌ خه‌ڵك له‌ژێر كاریگه‌ری سته‌می ده‌سه‌ڵاتی دیار و نادیار ئاین په‌رستن، ئه‌گه‌رنا ده‌توانن به‌بێ‌ ئایین بژین، هه‌روه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ئامریكا به‌شی زۆری خه‌ڵك بێ‌ ئاینن و هیچ كێشه‌یه‌ك و كه‌لێنێك نه‌بۆ ژیات نه‌ بۆ ده‌ستووری ده‌وڵه‌ت نه‌هاتۆته‌ پێش، هه‌ربۆیه‌ له‌شوێنێكی تر ده‌ڵێ‌ كه‌ ئاینی ده‌وڵه‌تی ئاڵمان مه‌سیحییه‌، مه‌سه‌له‌كه‌ ئابورییه‌ و هیچی تر نییه‌، ئه‌گه‌ر ئاینێكی تریش بوایه‌ هه‌ر واده‌بوو، بۆیه‌ ئاین لێره‌دا ده‌سه‌ڵاته‌ و ده‌سه‌ڵاتیش ئایین.

ماركس له‌باره‌ی بۆچوونه‌كانی بڕۆنۆ باویه‌ر كه‌ كتێبی (ده‌رباره‌ی پرسی جوله‌كه‌) نووسی و له‌وێدا كێشه‌ی ئایینی مه‌سیحی و جوله‌كه‌ شیده‌كاته‌وه‌ و ده‌وڵه‌ت و سیاسه‌ت وه‌كو به‌رپرسیاری یه‌كه‌م داده‌نێت، ده‌ڵێ‌” ده‌وڵه‌تی مه‌سیحی ته‌نها مافی تایبه‌ت (ئیمتیاز) ده‌ناسێت، له‌م ده‌وڵه‌ته‌دا جوله‌كه‌كان مافی تایبه‌تی جوله‌كه‌بوونیان هه‌یه‌، ئه‌وان وه‌ك جوله‌كه‌ مافیان مافیان هه‌یه‌، كه‌چی مه‌سیحییه‌كان له‌م مافه‌ بێبه‌شن، باشه‌ ئه‌ی بۆچی داوای مافێك ده‌كه‌ن كه‌ مه‌سیحییان ئه‌و مافه‌یان هه‌یه‌ به‌ڵام خۆیان نیانه‌؟. چونكه‌ جوله‌كه‌كان به‌ داواكردنی ئازادی ده‌یانه‌وێ‌ ده‌وڵه‌تی مه‌سیحی ده‌ست له‌ ده‌مارگیری ئاینی هه‌ڵگرێت، به‌ڵام ئایا جوله‌كه‌كان خۆیان ده‌ست له‌ ده‌مارگیرییه‌ ئاینییه‌كه‌یان هه‌ڵده‌گرن، ئایا مافی ئه‌وه‌یان هه‌یه‌ داوا له‌ ئه‌وانی دیكه‌ بكه‌ن واز له‌ ئایینه‌كه‌ی خۆیان بهێنن.؟.” . (2).

به‌ بڕوای باویه‌ر ده‌وڵه‌تی مه‌سیحی ناتوانێ‌ به‌و سروشته‌ی خۆیه‌وه‌ جوله‌كه‌كان ئازاد بكات. بۆیه‌ جوله‌كه‌كانیش هه‌مان ره‌فتار ده‌كه‌ن، ئه‌مه‌ جه‌وهه‌ری ئاین كه‌ تۆڵه‌ی له‌ به‌رامبه‌ری له‌رێگه‌ی ده‌زگاكانمی ئاینییه‌وه‌ له‌وانی تر ده‌كات، مه‌سه‌له‌ی مافی تایبه‌ت كه‌ به‌ حیساب ئیمتیازه‌، خراپترین ره‌فتاری سیاسی حكومه‌ت و ده‌سه‌ڵاته‌ له‌گه‌ڵ كه‌مینه‌، ئه‌م عاه‌ده‌ته‌ سیاسیه‌ له‌گه‌ڵ داگیركردنی وڵاتانی رۆژهه‌ڵات، له‌ حكومه‌ت و ره‌فتاری سیاسیدا ره‌نگیدایه‌وه‌ و ئیسلام له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌وانی دیكه‌ی ئایین و كولتوور و مه‌زهه‌به‌كاندا هه‌مان ره‌فتاری كرد.

رێگایه‌كی راسته‌خۆ

تێبینی یه‌كه‌م: ره‌نگه‌ هه‌ندێ‌ جار به‌ئاگاو به‌بێ‌ ئاگا, وه‌ختێ‌ قسه‌ له‌سه‌ر ئایین و خودا ده‌كه‌ین كه‌ دواجار ده‌بێته‌ ئیدیۆلۆژیا, به‌رگری له‌مێژوو بكه‌ین, مێژوویه‌ك كه‌ نووسینه‌وه‌ی له‌گه‌ڵ واقیعیی سه‌رده‌مه‌كه‌دا دوو وێنه‌ی ته‌واو جیاوازه‌, ئه‌مه‌ ده‌ڵێم مه‌به‌ستمه‌ ئه‌و كاریكاتۆره‌ ئاشكرا بكه‌م كه‌ بۆته‌ ماڵ به‌سه‌ر مێژووی مرۆڤه‌وه‌, ئه‌وه‌تا “هه‌موو روداوو و كه‌سایه‌تیه‌كانی ناومێژوو كه‌ به‌ده‌ر ده‌كه‌ون, جارێك تراژیدیان و جارێكی تر ده‌بن به‌كۆمیدیا و مه‌سخه‌ره‌, له‌فه‌ڕانسه‌ی كۆن سیستمی حوكمرانی به‌و شێوه‌یه‌ به‌ڕێوه‌چووه‌ كه‌ ئه‌مه‌ به‌شێكه‌ له‌نموونه‌كانی, كۆسدێر به‌جێی دانتۆن و لویس پلان (1813_1882) به‌جێگای رۆبسپێر حوكمرانی ده‌سه‌ڵاتیان كردووه‌, كتێبێكی نوسیوه‌ به‌ناوی (رێكخستنی كار) له‌وكتێبه‌دا باس له‌وه‌ده‌كات ئازادی و تاكگه‌رایی كه‌ به‌شێك له‌پێشه‌نگه‌كانی شۆڕشی فه‌رانسی بانگه‌وازیان بۆده‌كرد, جگه‌ له‌درۆیه‌كی گه‌وره‌ هیچی تر نه‌بووه‌, ئه‌و ده‌ڵێ‌” ته‌نها حكومه‌ت و ده‌وڵه‌ت ده‌بێت ده‌ست له‌كاری رێكخراوه‌یی و سه‌ندیكاكان وه‌ربدات و كرێكار هان بده‌ن بۆ سه‌رخستنی پڕۆژه‌كانی كار” پلان له‌كاتێكدا ئه‌م بابه‌ته‌ی موناقه‌شه‌ كردووه‌ كه‌ له‌ساڵه‌كانی 1793_1795 تاساڵه‌كانی 1847_1851 واته‌ نزیك به‌سه‌ده‌یه‌ك سیستمی حوكمڕانی, سیستمێكی میراتگری جێكه‌وته‌ بوو, كوڕی برا ده‌بوو به‌حاكم و به‌جێگای ده‌سه‌ڵاتدارێتی مام داده‌نران” (3 )

بۆ یه‌كه‌م جار مێژوونوسان له‌سه‌رده‌می رێنیسانس ئه‌م مێژووه‌یان به‌پێی قۆناغه‌كان دابه‌شده‌كرد, ئیتر زاراوه‌ی سه‌ده‌ ناوه‌نجیه‌كانیان وه‌كو زاراوه‌یه‌ك, بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ی زانستی به‌كارهێنا, كه‌چی به‌رله‌وان مێژووناسان بۆ ئه‌وه‌ ده‌یاننوسی كه‌ ڕوداوێك, یان ژیانی سه‌ردارێك بنووسنه‌وه‌ كه‌به‌شێكی زۆریان پیاوانی كلێسا بوون ده‌یاننوسیه‌وه‌, كه‌چی ئه‌وانی مێژوویان وه‌كی زانست ده‌نوسیه‌وه‌, قه‌شه‌و كلێساییه‌كان ركیان لێده‌بوونه‌وه‌, باشترین نموونه‌شیان (ماكیاڤیلی) بوو له‌ 1469_1527 موناقه‌شه‌ی ئه‌وه‌ی ده‌كرد سیاسه‌ت و مۆڕاڵ دووشتی جیاوازن, به‌پێچه‌وانه‌ی كانت كه‌ مۆڕاڵی ده‌به‌سته‌وه‌ به‌سیاسه‌ت, ئه‌و قسه‌ی له‌باره‌ی مۆڕاڵ و سیاسه‌ت كرد كه‌جیاوازیان هه‌یه‌, چونكه‌ ئه‌و ده‌سته‌بژێره‌ قه‌ڵه‌مبه‌ده‌ستانه‌ی ئه‌وكات مێژوویان ده‌نووسیه‌وه‌, به‌نیازبوون له‌رێگای مێژووی دروستكراوه‌وه‌ خه‌ڵك هۆشیار بكه‌نه‌وه‌ كه‌ رووی راستیه‌كانیان ده‌شارده‌وه‌, ئه‌و كاریكاتۆرانه‌ی كه‌ وێنه‌ی دروستی مێژوومان ده‌ده‌نێ‌, له‌هه‌لومه‌رجێكدا ده‌ركه‌وتن كه‌ خه‌ڵك هه‌قی ئه‌وه‌ی هه‌بوو خۆی مێژووی خۆی بنووسێته‌وه‌ كه‌ دواجار له‌پێدراوه‌ گشتیه‌كاندا ته‌نها ده‌بێته‌ گێڕانه‌وه‌ی رابردوو”(4).

نموونه‌یه‌كی تر كه‌له‌سه‌ده‌ی یازده‌دا ده‌ركه‌وت و دواتر له‌سه‌ده‌ی هه‌ژده‌دا بوو به‌دیارده‌, ئه‌وه‌بوو كه‌ (پڕه‌نسیپ) واته‌ (بڕوا) گرێدرابوو به‌سه‌ده‌وه‌, نه‌ك گرێدانی سه‌ده‌ به‌پڕه‌نسیپه‌كانه‌وه‌, كه‌ ئه‌مه‌ به‌شێكی تری بڕوا بون بوو به‌مێژوو، لێره‌وه‌ موناقه‌شه‌ كردن له‌سه‌ر ئاین وخوداو دواتریش هاتنی ئیدیۆلۆژیا به‌جێگای ئه‌و چه‌مكانه‌ كه‌من پێم وایه‌ ته‌نها به‌جوڵه‌ خستنی مێژووه‌, نه‌ك تێگه‌یشتن له‌خودی مێژوو وه‌كو خۆی, موناقه‌شه‌ كردنی تیۆر و ئیدیۆلۆژیایه‌ سه‌باره‌ت به‌ئاین وخودا, ئه‌م بۆچوونه‌ وه‌كو ئه‌وه‌ وایه‌ كه‌ بڕۆدۆن ده‌ڵێ‌ “به‌ڕاستی نازانین بڵێین له‌ناو شارستانیه‌ته‌كاندا شتێك هه‌یه‌ سه‌رهه‌ڵده‌داو شتێكیش هه‌یه‌ به‌رهه‌مدێت, هه‌روه‌ك چۆن هه‌موو شتێك كه‌ له‌كه‌وندا بوونی هه‌یه‌ نیازی به‌سه‌لماندن نیه‌” ماركس له‌وه‌ڵامدا ده‌ڵێ‌ “به‌و پێیه‌ی كه‌تێگه‌یشتنی (بڕۆدۆن) بۆ مێژوو به‌و شكڵه‌یه‌و ئه‌وه‌ ره‌تده‌كاته‌وه‌ دیارده‌ی پێشكه‌وتنی په‌یوه‌ندیه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان له‌وێوه‌ سه‌رچاوه‌یان گرتووه‌ كه‌له‌لای ئاغا بڕۆدۆن شتێك نیه‌ ناوی مێژوو بێ‌”(5 ) .

له‌نامه‌یه‌كی دیكه‌یدا ماركس بۆ ج. ب. شفایتزر نووسیویه‌تی سه‌باره‌ت به‌ بۆچوونه‌كانی بڕۆدۆن, ده‌ڵێ‌” ئه‌وه‌ی له‌نووسینه‌كانیدا خوێندمه‌وه‌ په‌یوه‌ندی بڕۆدۆن به‌ سان سیمۆنه‌وه‌ وه‌كو په‌یوه‌ندی هێگڵه‌ بۆ فیورباخ, چونكه‌ ویستوویه‌تی پشت به‌ پنتێكی دیاری كراو ببه‌ستێت, دواتر دۆزیویه‌تیه‌وه‌ كه‌له‌گه‌ڵ ویژدانی مه‌سیحیه‌تدا ناگونجێ‌, به‌ڵام ئه‌مه‌ خاڵێكی گرنگه‌ بۆ پێشكه‌وتنی ره‌خنه‌, وه‌كو ئه‌و شتانه‌ وایه‌ كه‌ هێگڵ له‌تاریكیدا جێیهێشت، بۆیه‌ بڕۆدۆن له‌فه‌یله‌سوفه‌كانی ئه‌ڵماندا، ته‌نها كانت ده‌ناسێ‌ هه‌ر له‌وێشه‌وه‌یه‌ كه‌ خۆشی نازانێ‌ چی، له‌مباره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێ‌ ” ماركس ده‌ڵێ‌ ئه‌و كاته‌ی له‌پاریس ده‌ژیام ساڵی 1844 له‌گه‌ڵ بڕۆدۆن یه‌كترمان ناسی, له‌موناقه‌شه‌كه‌ماندا تێگه‌یشتم كه‌ نه‌یتوانیوه‌ باش هێگڵ بخوێنێته‌وه‌, چونكه‌ زمانی ئه‌ڵمانی نه‌زانیوه‌ به‌باشی, ئه‌وكاته‌ش كه‌ كتێبی فه‌لسه‌فه‌ی هه‌ژاری نووسی و قسه‌ له‌سه‌ر شیكردنه‌وه‌ی ئابوری ده‌كات و هه‌وڵ ده‌دات رێگای خۆی بۆ ئابوری دیالیكتیكی پێشكه‌ش بكات و فه‌لسه‌فه‌ی كانت به‌كار دێنێ‌, فه‌لسه‌فه‌ی هیگڵیش وه‌كو هۆكارێك بۆ دیارده‌ناسی و كۆمه‌ڵناسی و فیورباخیش بۆ گه‌شه‌سه‌ندن و ته‌كاموڵی ئابوری, هه‌موو ئه‌وانه‌ش كه‌ ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ بیروڕا ئه‌به‌دیه‌كان و دواتر ده‌گاته‌ پنتێك كه‌ ئابوری بۆرژوازیه‌, ئه‌مه‌ش مانای ئه‌وه‌یه‌ كه‌ برۆدۆن ناتوانێ‌ چه‌مكی به‌های ماتریالی بگۆڕێ‌ و بگوازێته‌وه‌، بۆیه‌ له‌ شیگردنه‌وه‌یه‌كی تۆباوی و تیۆره‌كانی ریكاردۆدا، كۆی ده‌كاته‌وه‌ و به‌مه‌ش بڕدۆن خۆی گێل ده‌كات, چونكه‌ ده‌یه‌وێ‌ بگاته‌ ده‌سه‌ڵاتی زانستی, ئه‌وه‌ش كه‌وه‌كو دووفاقیه‌ك تێی كه‌وتووه‌, هێرش ده‌كاته‌ سه‌ر ئایین و كه‌نیسه‌، ته‌نها بۆ ریفۆڕمی شاره‌كه‌ی بووه‌, ئه‌و نووسینه‌ش سه‌باره‌ت به‌كۆدێتا موغازه‌له‌ی لویس پۆناپارت ده‌كات و وای لێده‌كات له‌گه‌ڵ كرێكاره‌كاندا رێك بكه‌وێت, ئه‌م دوو كتابه‌ش خراپترین كتێبی بڕۆدۆن بوون, ئه‌وه‌ش كه‌ بروسی قه‌بوڵ كردووه‌ له‌وه‌ هه‌ڵه‌ ترنیه‌ و ئه‌گه‌ر به‌راوردی بكه‌ین به‌كتێبه‌كه‌ی نیكۆلانكۆ (تیۆری یاسا مه‌ده‌نیه‌كان) كتێبێكی سه‌رسوڕهێنه‌ره‌” (6) له‌م موناقه‌شه‌یه‌ی ماركس له‌ته‌ك شفایتزه‌ر سه‌باره‌ت به‌برۆدۆن تێده‌گه‌ین كه‌نیازمان به‌وه‌ هه‌یه‌ زانستیانه‌تر چاو له‌مێژوو بكه‌ین له‌ڕاستیدا. “مرۆڤ ده‌توانێت له‌دوو لایه‌نه‌وه‌ بڕوانێته‌ مێژوو, مێژووی سروشت كه‌ناسراوه‌ به‌سروشت ناسی و مێژووی مرۆڤ كه‌ناسراوه‌ به‌ئینترۆپۆلۆژیا, وه‌ ئه‌م دوو مێژووه‌ به‌بێ‌ یه‌كتر ناكرێن و به‌ستراون به‌یه‌كه‌وه‌, له‌به‌رئه‌وه‌ی كه‌نزیكه‌ی ته‌واوی ئیدیۆلۆژیا, بریتیه‌ له‌تێگه‌یشتنی شێواو یادابڕانی ته‌واو له‌خودی ئه‌و شتانه‌ی كه‌بوون به‌ئیدیۆلۆژیا, ئه‌مه‌ش بۆخۆی یه‌كێكه‌ له‌لایه‌نه‌كانی مێژوو.
كه‌وابوو ئێمه‌ له‌بری ئه‌وه‌ی چه‌مكه‌كان راست كه‌ینه‌وه‌, به‌پێچه‌وانه‌وه‌ هاتووین ناڕاسته‌وخۆ خه‌ریكین وه‌كی چۆن هه‌ڵه‌یه‌ك پێشتر كراوه‌ هه‌ر به‌و شكڵه‌ش نوێیانده‌كه‌ینه‌وه‌, به‌و مانایه‌ی ده‌مانه‌وێ‌ خۆمان رزگار بكه‌ین له‌ئایین و خودا, براوانه‌ كتێبی اگیاف ماركس .. جاك دریدا. به‌پێچه‌وانه‌شه‌وه‌ جارێكی تر خۆمان گیرۆده‌ی هه‌مان مه‌عزه‌له‌ ده‌كه‌ینه‌وه‌ كه‌به‌شێكی زۆری ئیشكالیاتی ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی و فه‌رهه‌نگی مرۆڤه‌ له‌ناو مێژوودا.

تێبینی دووه‌م: ره‌خنه‌گرتن له‌چه‌مكه‌كانی لاهوت و ئایین و خودا و ئاسمان، دواتر وه‌رگێڕانیان بۆ سه‌رزه‌وی و یاساو سیاسه‌ت, له‌وێوه‌ سه‌رچاوه‌ده‌گرن كه‌ مرۆڤ له‌ئه‌نجامی دووچار بوونی به‌رامبه‌ر هه‌ركام له‌و چه‌مكانه‌دا رووبه‌رووی پرسیاری جۆراوجۆر ده‌بێته‌وه‌, له‌تواناشیدا هه‌یه‌ وه‌ڵامیان پێبداته‌وه‌, چونكه‌ به‌ده‌ر له‌و شڕۆڤه‌كردنه‌ی بۆ تواناكانی ده‌كرێ‌, سه‌رئه‌نجام مرۆڤ كائینێكی چالاكه‌ و له‌توانایدا هه‌یه‌ وه‌ڵامی ماتریالی و سۆسیۆلۆژی و هونه‌ری به‌جیا له‌وانی دی بداته‌وه‌ كه‌ ئیدیۆلۆژیا كردوونی به‌ئایین و واعیزێك وه‌كی نموونه‌یه‌كی باڵا ده‌ركه‌وتووه‌ و هاتووه‌خودایه‌تی پێوه‌كردووه‌ و خراپ كه‌ڵكی لێوه‌رگیراوه‌, بۆ نموونه‌ “ده‌توانین له‌بری ئه‌وه‌ی موناقه‌شه‌ی ئه‌و شتانه‌ بكه‌ین كه‌له‌كه‌وندا هه‌یه‌ و له‌بازنه‌ی خۆیاندا دیالكتیكین, پێویسته‌ موناقه‌شه‌ی ئه‌وه‌ بكه‌ین كه‌ چۆن ره‌خنه‌ گرتن له‌ئاسمان بگوازینه‌وه‌ بۆ ره‌خنه‌گرتن له‌و سیستمانه‌ی كه‌له‌سه‌ر زه‌وی به‌ڕێوه‌ده‌چن”(7).
یان وردتر بڵێین كه‌ڵك وه‌رگرتن له‌هۆشیاری كۆمه‌ڵایه‌تی و ئه‌وانه‌ش كه‌ مێژوو وه‌كی چیرۆك بۆمانی ده‌گێڕنه‌وه‌ كه‌ ئێمه‌ له‌سه‌ر زه‌وی ده‌ژین و كێشه‌ی ئینسانیش له‌سه‌ر زه‌ویه‌ نه‌ك ئاسمان, هه‌ڵبه‌ت ئه‌م راستیه‌ له‌زانستی فیزیادا ئاسان كراوه‌ته‌وه‌”له‌بواری فه‌له‌كناسی و فیزیاو بایلۆژیدا, ئه‌مانه‌ هیچیان ئه‌و هه‌ستیاریه‌ گه‌وره‌یه‌یان له‌دژی تیۆره‌ی په‌ره‌سندن نه‌شارده‌وه‌, زانایانی فیزیاو فه‌له‌كناسی نه‌یانتوانی خۆیان له‌فه‌لسه‌فه‌ی لاهووتی رزگار بكه‌ن” (8). وه‌ختێ‌ ره‌خنه‌گرتن له‌ئاین ته‌رجه‌مه‌ ده‌كرێته‌ سه‌ر ره‌خنه‌ له‌یاسا, مه‌به‌ست له‌وه‌نیه‌ كه‌ ئاین ره‌تده‌كه‌ینه‌وه‌, یاخوود ئاین ساده‌ ده‌كه‌ینه‌وه‌, به‌ڵكو مه‌به‌ست له‌وه‌یه‌ كه‌ ئاین بۆ سه‌رده‌می خۆی به‌شێك بووه‌ له‌سیاسه‌ت و كارگێری له‌بواره‌كانی ئابوری و كۆمه‌ڵایه‌تی و ئه‌وفه‌رهه‌نگه‌ گشتیه‌ی كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئاڕاسته‌ ده‌كرد, وه‌كی یاسای ژێرخان و سه‌رخانی كۆمه‌ڵگه‌و سیستمی ئابوری و ده‌زگا فكری و سیاسیه‌كان و شه‌رعیه‌ت پێدانی ده‌سه‌ڵات كه‌ ده‌وڵه‌ت هه‌ر یه‌ك له‌شوێنی خۆیدا كاری پیَِده‌كرد و پایه‌كانی خۆی پێڕاده‌گرت.

ئه‌گه‌ر پێناسه‌یه‌كی تر وه‌ربگرین له‌باره‌ی ده‌وری لاهوت له‌دروست كردنی شارستانیه‌ته‌كان, ئه‌وه‌ ئه‌و دیارده‌یه‌ ئاشكرا ده‌كه‌ین كه‌ مرۆڤ له‌ته‌ماشا كردنی بۆ ئاین و فه‌لسه‌فه‌ و شرۆڤه‌ كردنی ئه‌فسانه‌, ده‌بینین جۆریك له‌تێكه‌ڵاوكردن هه‌یه‌ له‌نێوان ئه‌و دوو چه‌مكه‌, واته‌ ئه‌و پڕۆسه‌یه‌ی كه‌ ماوه‌یه‌كی درێژخایه‌نی هه‌یه‌ له‌مێژووداو كاریگه‌یه‌كی راسته‌وخۆو ناڕاسته‌وخۆی له‌سه‌ر خۆی داناوه‌, به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی ئاگاهانه‌ بێت یان نا, ئه‌وه‌ش كه‌ په‌یوندی به‌ئه‌سڵی بابه‌ته‌كه‌وه‌یه‌ به‌لاوه‌ نراوه‌, ئه‌مه‌ كه‌ تایبه‌تمه‌ندیه‌كانی خۆی له‌شێوازی جۆراوجۆردا دۆگما كردووه‌ و جارێكی تر له‌سه‌ر زه‌ینی خۆی سنوورداری كردووه‌ و ناوی ناوه‌ شارستانیه‌ت, ئیشكالیاتی بۆ فه‌لسه‌فه‌ش خوڵقاندووه‌.

مه‌به‌ستی من له‌و تێكه‌ڵاویه‌ ئه‌وه‌یه‌ گرێدانیه‌تی پێكه‌وه‌ كه‌ له‌ هه‌موو باره‌كاندا شتی وه‌های خوڵقاندووه‌ وه‌كی خورافه‌ و جۆره‌كانی تری ئه‌م لایه‌نه‌ ئه‌مه‌له‌لایه‌ك, زۆر جار له‌ژیر كاریگه‌ری ئاینه‌كان و ئاینی مه‌سیحی به‌تایبه‌تی ئه‌وه‌ ده‌ركه‌وتووه‌ كه‌ ترس په‌ڕه‌گرتووی ده‌مامكه‌ ئیدیۆلۆژیه‌كانه‌ له‌لایه‌كی تر, هه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌له‌یۆنانی گریكدا كه‌سایه‌تی (مادۆس) وه‌كی ره‌مزێكی ترسناك چاولێكراوه‌, هۆكه‌شی ئه‌وه‌بوو كه‌ده‌سه‌ڵاتی ئه‌وكات له‌و بواره‌دا كه‌درێژه‌ به‌به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانی ده‌دا, چونكی كه‌ڵكی له‌و ترسه‌ ده‌بینی كه‌ میتۆلۆژیا له‌ناو ئایندا پڕوپاگه‌نده‌ی بۆ ده‌كرد, له‌لایه‌كی تریش واقیع وه‌كی شتێكی چه‌سپاو زانیاریه‌كانی به‌هه‌ڵواسراوی هێشتبۆوه‌ كه‌ دواتر ده‌بوو به‌فه‌لسه‌فه‌ و به‌شێك له‌شارستانیه‌ته‌كان.

ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌ ته‌ندروست ترین تێگه‌یشتن بێت كه‌ ترس شارستانیه‌تی درووست كردووه‌, به‌وپێیه‌ی كه‌ مرۆڤ له‌ده‌ره‌وه‌ی گروپه‌كانی تری مه‌خلوق نه‌یتوانیوه‌تی به‌ته‌نها بژی, واته‌ له‌ترسی ئاژه‌ڵ و جۆره‌ دڕنده‌كانی تر هه‌وڵی جدی ئه‌وه‌بووه‌ كه‌ به‌كۆمه‌ڵ بژی و دواتر ببێت به‌كۆمه‌ڵگه‌, ده‌توانین نمونه‌ی ئه‌و دورگانه‌ وه‌ربگرین كه‌ تاكو ئێستا ژیانی تێدانیه‌, وه‌ئه‌گه‌ر دورگه‌یه‌كیش ئاوه‌دانكرابێته‌وه‌ جۆرێكی تری ململانێی نێوان قه‌بیله‌و مه‌زهه‌به‌كان بووه‌ له‌گه‌ڵ موعجیزه‌كانی سروشتدا كه‌ به‌لۆژیكی مرۆڤ، هۆكاری ئه‌و ململانێیه‌ دوالیزمی خێرو شه‌ڕه‌, جا چ ئه‌م لۆژیكه‌ زانستی و واقعی بێت, یاخود وه‌هم وخورافه‌ بێ‌. “سه‌دان ساڵ به‌ر له‌ئێستا له‌ قۆناغه‌ هه‌ستیاره‌كاندا كه‌ زانست به‌و راده‌یه‌ی وه‌كی ئێستا ته‌واو بواره‌كانی گرتۆته‌وه‌ وه‌ها نه‌بوو, له‌جیاتی نه‌ته‌وه‌ په‌رستی و مه‌زهه‌ب په‌رستی و جۆره‌كانی تری په‌رستن كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی سه‌ره‌ڕۆیی پێكده‌هێنا, به‌جۆرێكی تر شارستانیه‌تی ره‌واج پێده‌دا وه‌كی سیستمی كۆیله‌داری, ئه‌و كات ركابه‌ری هێزه‌كان هۆكاری هه‌مه‌لایه‌نه‌یان نه‌بوو بۆ ململانێ‌, به‌پێچه‌وانه‌وه‌ كێشه‌ی هه‌ره‌ گه‌وره‌ی مرۆڤ له‌و سه‌رده‌مه‌دا ئه‌و دژواریه‌ بوو كه‌ به‌ناچار كێبه‌ركێی تێدا ئه‌نجامده‌درا ئه‌ویش نه‌ژاد په‌رستی و ره‌گه‌زپه‌رستی بوو كه‌ دواجار مه‌زهه‌ب هات و به‌جێگای ئه‌مانه‌ كێبه‌ركێكه‌ی گواسته‌وه‌ بۆ ناو ئاین و بووبه‌ به‌شێك له‌شارستانیه‌ت, به‌عینوانی ئه‌وه‌ی كه‌ ئینسان ده‌بێت به‌یه‌كسان به‌شداری ژیان بكات” (9)

له‌كه‌نار هه‌ر میتۆلۆژیایه‌كه‌وه‌ جۆرێك له‌خوداوه‌ند خوڵقێنران و شكۆدار كران و مرۆڤ كۆیله‌یه‌تی خۆی پێسپارد, ئه‌م كۆیلایه‌تیه‌ كه‌له‌ئه‌زه‌لدا شان و شكۆی سیستمه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كانی مێژووی پێ‌ به‌هێزكرد و تاجی سه‌ری سوڵتانه‌كانی ره‌ونه‌قدارتر كرد, له‌كه‌ڵ ئاڵوگۆڕی سیستمه‌كاندا تاده‌هات له‌گه‌شه‌و هه‌ڵداندا بوو, نموونه‌ی حوكمڕانی سه‌رده‌می سۆمه‌ریه‌كان باشترین به‌ڵگه‌ی ئه‌م تێگه‌یشتنه‌یه‌ كه‌ به‌میتۆلۆژیا ناسراوه‌, ده‌وڵه‌ت به‌جێگای خوداوه‌ند كاری كردووه‌, له‌ناو ئه‌مانه‌شدا ده‌زگا كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان و گروپه‌كانی تری كۆمه‌ڵ, شته‌كانیان وه‌كی خۆیان به‌بچوكی بینیوه‌و یه‌ك ره‌هه‌ندیان داوه‌تێ‌, هه‌ڵبه‌ت ئه‌م تێگه‌یشتنه‌ی كه‌ من مه‌به‌ستمه‌ له‌گه‌ڵ سیستمه‌كانی كه‌وندا ئه‌گه‌ر به‌بیركردنه‌وه‌ی فیزیكی ته‌ماشا بكه‌ین, تێگه‌یشتنێكی دروست نییه‌ و هه‌ڵسه‌نگاندنیشی له‌گێلێتی به‌ولاوه‌ شتێكی تر نییه‌, چونكی سیاسه‌ت كردن له‌ناو ئایندا شتێكه‌، خودا په‌رستیش له‌باری فه‌لسه‌فه‌ی لاهوتیه‌وه‌ شتێكی تر پێشكه‌ش ده‌كات.

تێبینی سێیه‌م:

بیركردنه‌وه‌ له‌ناكۆكیه‌كانی نێوان نه‌ته‌وه‌كان و نه‌هێشتنی نه‌ته‌وه‌ی سه‌رده‌ست و بنده‌ست, یه‌كێك له‌هه‌وڵه‌كانی فه‌لسه‌فه‌ی ماركس بوو بۆ مرۆناسی و ئه‌و سیستمه‌ی كه‌ پێشنیاری كرد و شۆڕشی بۆ كرا، هه‌ر ئه‌م تێزه‌ش بوو كه‌ دواجار هه‌م له‌ مه‌جه‌ڕستان شۆڕشی نه‌ته‌وه‌یی كرا و دواتریش لینین له‌ژێر كاریگه‌ری ئه‌م تێزه‌ی ماركس بوو كه‌ واقیعیانه‌ بیری كرده‌وه‌ و له‌سه‌ر مافی چاره‌ی خۆنوسین له‌لایه‌ن نه‌ته‌وه‌ ژێر ده‌سته‌كانه‌وه‌، به‌ ئازادیی و مافی هه‌موو نه‌ته‌وه‌كان زانی و كتێبێكی له‌و باره‌یه‌وه‌ نووسیوه‌ كه‌ ئێستا وه‌كو تێكستێكی كراوه‌ و به‌رنامه‌یه‌كی كارای سیاسی كاری پێده‌كرێت و سه‌رچاوه‌ی ئاكادیمیشه‌، دوای ئه‌ویش بیرمه‌ندێكی وه‌كو پۆڵسویزی له‌باره‌ی ناسیونالیزمی سۆسیالیستیه‌وه‌ كتێبێك ده‌نووسێت و باس له‌ خۆشگوزه‌رانی دجه‌كات بۆ نه‌ته‌وه‌یه‌ك كه‌ له‌سه‌ر ده‌ستی ده‌سته‌بژێری ناسیونالیست و لۆبی نه‌ته‌وه‌وه‌ مافه‌ سیاسیه‌كان به‌ده‌ست دێت و دواجار خۆشگوزه‌رانی له‌دوای سه‌ركه‌وتنی شۆڕش، ئه‌م لافیته‌یه‌ ده‌بێته‌ ویستی گشتی ..

جیاوازی نێوان فه‌رده‌كان و شێوه‌ی ئاڵوگۆڕ و گه‌شه‌ی به‌رهه‌م, واقعیه‌تێكی مێژوویی و گرنگیه‌كی ئه‌و پێكهاته‌یه‌یه‌ كه‌ ناوی خێزانه‌, لێره‌وه‌ میرات و په‌یوه‌ندیه‌كانی دیكه‌ی به‌رهه‌مهێنان وه‌كی چالاكیه‌كی مرۆڤ كه‌له‌پڕۆسه‌یه‌كی مێژووییدا وێنه‌یه‌كی جیاوازمان ده‌داتێ‌ له‌به‌رامبه‌ر ژیانی ئاژه‌ڵ.
سه‌باره‌ت به‌بڕوابوون و باوه‌ڕی عه‌قڵانی له‌خۆبه‌ده‌سته‌وه‌دان به‌ده‌سه‌ڵاتێك كه‌ له‌دواپله‌ی به‌هێزیدایه‌, توانای عه‌قڵێكی ره‌ها ئاشكرا ده‌كات كه‌ ئه‌مه‌ بۆ خۆی سه‌رچاوه‌كه‌ی ده‌سه‌ڵاتی مرۆڤ خۆیه‌تی. ئه‌زموونی ئاین و سه‌رهه‌ڵدانی ده‌سه‌ڵاتگه‌ری ئاین كه‌ خوداوه‌ندكراوه‌ به‌سزاده‌ر ئه‌م ئه‌زموونه‌ جۆرێك له‌پێكهاته‌ی كه‌سایه‌تی مرۆڤ درووست ده‌كات و هه‌ر ئه‌مه‌شه‌ كاریگه‌ری پۆزه‌تیڤ و نێگه‌تیڤی هه‌یه‌ له‌سه‌ر كۆمه‌ڵگه‌, ئه‌وه‌ی كه‌ مرۆڤ ناچار ده‌كات به‌پێی ئاینێك كه‌ ده‌وڵه‌ت ئیلهامی لێوه‌رگرتووه‌, ده‌بێ‌ به‌هه‌مان شێوه‌ ملكه‌چی ده‌سه‌ڵات بێت, نێگه‌تیڤه‌. به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه‌ ئایین وه‌كی تێگه‌شتنێكی رۆحانیه‌ و په‌یوه‌ندی به‌نموونه‌ی باڵاوه‌ هه‌یه‌ كه‌ له‌ده‌ره‌وه‌ی هێزی ئه‌قڵی مرۆڤه‌ ئه‌گه‌ر وه‌كی واقیع ته‌ماشای بكه‌ین شتێكی پۆزه‌تیڤه‌.

هه‌ڵبه‌ت فرۆم پێی وایه‌ ئه‌و كه‌سایه‌تیه‌ی كه‌ ئاینه‌ جۆراو جۆره‌كان دروست ده‌كات له‌وان پێكهاتووه‌ و به‌رهه‌مهێنه‌ری بیری مرۆڤه‌, مرۆڤی مشه‌خۆرو ئاماده‌ كه‌ له‌كرداره‌كانیاندا له‌ژیانی واقیعی ره‌نگده‌داته‌وه‌ و له‌هه‌موو بواره‌كاندا ده‌بینرێ‌, ئه‌و مرۆڤه‌ش كه‌ به‌بێ‌ ئایین و له‌ده‌ره‌وه‌ی وه‌هم, خودا په‌رستی وه‌ك حاڵه‌تی رۆحانی ته‌ماشا ده‌كات و جودای ناكاته‌وه‌ و هه‌ردوو نموونه‌كه‌ تێكه‌ڵ به‌یه‌كتر ده‌كات

گۆڕینێكی ناڕاسته‌وخۆ ….

مادام به‌گشتی بڕوامان به‌وه‌ هێناوه‌ كه‌شته‌كان له‌ئاڵوگۆڕدان و دیالكتیكین, ده‌بێ‌ بڕواشمان به‌وه‌ هه‌بێ‌ كه‌ یاساكانیش له‌گۆڕاندان, له‌یاسای مه‌ده‌نیدا په‌یوه‌ندیه‌كانی خاوه‌ندارێتی وه‌كی ئه‌نجامی ئیراده‌ی گشتی راده‌گه‌یه‌نرێت, خودی مافی كه‌ڵك وه‌رگرتن و به‌كارهێنانی شت و مه‌ك له‌لایه‌كه‌وه‌، واقیعه‌تیش كه‌ خاوه‌ندارێتی تایبه‌تی به‌ته‌واوه‌تی كۆمه‌ڵگه‌ی سه‌ربه‌خۆیه‌ له‌لایه‌كی تره‌وه‌, به‌یانكه‌ری ئه‌و وه‌همه‌یه‌ كه‌ خاوه‌ندارێتی تایبه‌تی به‌ته‌نیا له‌سه‌ر بنه‌مای ئیراده‌ی تایبه‌تی, واته‌ به‌كارهێنانی ئاره‌زووانه‌ی شتێك راوه‌ستاوه‌, به‌كرده‌وه‌ش هه‌ر به‌وجۆره‌ی خاوه‌ندارێتی تایبه‌تن و ده‌یه‌وێت خاوه‌نداریه‌تیه‌كه‌ی له‌ئه‌نجامدا مافی كه‌ڵك وه‌رگرتنه‌كه‌ی بكه‌وێته‌ ده‌ست ئه‌وانی تره‌وه‌, هه‌ڵبه‌ت ئه‌م مافی به‌كارهێنانه‌ رێگری ئابورییه‌كی ته‌واوی دیاریكراوی ده‌بێت كه‌ له‌مه‌به‌ستی یه‌كه‌مدا وێنا كراوه‌, چونكی له‌ڕاستیدا ئه‌و شته‌ ئه‌گه‌ر به‌ته‌نیا له‌په‌یوه‌ند به‌ئیراده‌ی ئه‌وه‌وه‌ له‌به‌رچاو بگیرێت، كه‌واته‌ له‌بنه‌چه‌وه‌ هیچ نییه‌, به‌ڵكو به‌ته‌نیا ئاڵوگۆڕو سه‌ربه‌خۆ له‌یاسادا وایه‌ كه‌ ده‌گۆڕێت, به‌م شێوه‌یه‌ش یاساكان دابه‌شده‌بن به‌سه‌ر كایه‌كاندا كه‌ ماركس له‌ماتریالیزمی دیالكتیكدا سێ‌ یاسای وه‌كو بنچینه‌ دیاری كردووه‌.

ماركس لێره‌دا پێی وابوو شێوه‌ی به‌رهه‌مهێنان ده‌توانێت گه‌شه‌ی فكری و سیاسی دیاری بكات, هه‌موو سیستمێكی نوێش هۆكاره‌كانی له‌ناوچوونی خۆی له‌هه‌ناوی خۆیدا هه‌ڵگرتووه‌, هێزه‌ دژه‌كانیش ده‌كه‌ونه‌ ململانێ‌ له‌گه‌ڵیدا كه‌له‌یاساكانیشدا سیستمه‌كان له‌خۆ نوێكردنه‌وه‌دا ده‌بن، ئه‌مه‌ به‌شێك له‌ ئایدیایه‌ كه‌ به‌ناوی حه‌تمیه‌تی مێژوویی بۆ سه‌رمایه‌داری پێشبینی ده‌كرد.

یه‌كه‌م: یاسای دژه‌كان و ململانێی نێوانه‌كانیان: ئه‌م یاسایه‌ ئه‌وه‌ به‌یان ده‌كات كه‌ دیارده‌كان وشته‌ دژبه‌یه‌كه‌كان پێكه‌وه‌ نایانكرێت , به‌پێچه‌وانه‌وه‌ له‌ناویان ده‌بات. نموونه‌ی ململانێی چینه‌كان سه‌لمێنه‌ری ئه‌م یاسایه‌یه‌
دووه‌م: یاسای وه‌ڕگه‌ڕان له‌چه‌ندایه‌تیه‌وه‌ بۆ چۆنایه‌تی: ئه‌م یاسایه‌ پێی وایه‌ له‌كۆمه‌ڵگه‌دا چه‌ندایه‌تی پێش چۆنایه‌تی ده‌كه‌وێت, نموونه‌ش گۆڕانی شۆِرشه‌كانه‌, وه‌كو سه‌رمایه‌داری بۆ سۆسیالیسم , به‌ڵام سۆسیالیزم بۆ كۆمۆنیزم گۆڕانێكی كتوپڕ نابێت، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ له‌سه‌ر خۆ ده‌بێت و مه‌رجه‌كه‌ش به‌ر له‌ شۆڕش ده‌بێت كۆمه‌ڵگه‌ هه‌م هۆشیاربن به‌ گۆڕانه‌ چه‌ندایه‌تی و چۆنایه‌تییه‌، هه‌م ئاشنایه‌تیان هه‌بێت له‌ ئاداهاتووی سیاسه‌تی ده‌وڵه‌ت بۆ ژیان له‌نێو هه‌موو كایه‌كاندا، بۆ ئه‌وه‌ی نموونه‌ی سۆسیالیزمه‌ی شۆڕشی ئۆكتوبه‌ری لینینی به‌سه‌ر نه‌یات كه‌ نیوه‌ی زیاتری كۆمه‌ڵگه‌ نه‌یانده‌زانی شۆڕش چی ده‌كات و داهاتوو چۆن ده‌بێت، ته‌نها ئه‌وه‌ نه‌بێت كه‌ له‌گه‌ڵ به‌لشه‌فییه‌كاندا كۆك بوون له‌سه‌ر روخانی قه‌یسه‌ر و هیچی تر.

سێهه‌م: یاسای نه‌فی نه‌فی: واته‌ ره‌تكردنه‌وه‌, ئه‌م یاسایه‌ زیاتر پشت به‌جهانی ماتریالی ده‌به‌ستێت. سه‌لماندنیشی له‌ره‌تكردنه‌وه‌ی قۆناغێك بۆقۆناغێكی تردا ده‌رده‌كه‌وێت. نموونه‌ش له‌ناوبردنی قۆناغی كۆمۆنه‌ی سه‌ره‌تایی بۆ كۆیله‌داری و له‌كۆیله‌داریه‌وه‌ بۆ ده‌ره‌به‌گایه‌تی و ده‌ره‌به‌گایه‌تیش بۆ سه‌رمایه‌داری. پاشان سۆسیالیزمی.

هه‌ڵبه‌ت تاكو ئه‌وجێگایه‌ی كه‌ بنچینه‌كانی جه‌وهه‌ری فه‌لسه‌فه‌ی ماتریالیزمی دیالكتیك, به‌شێوه‌یه‌كی زانستیانه‌ رێچكه‌كانمان بۆ دیاری ده‌كات, دواتر له‌ورده‌كاریه‌كاندا یاسا گه‌لێكی تر به‌رهه‌مدێنێ‌ كه‌ بۆ رێكخستنی كارو باری ده‌وڵه‌ت و رێكخستن و بارهێنانی خه‌ڵك له‌سه‌ر شێوه‌ ژیانێكی سوننه‌تی به‌ڕێوه‌ده‌چێت و له‌م یاسانه‌ پێكدێن.

چواره‌م: یاسای كارو زێده‌بایی: جگه‌ له‌یاسای كار. زێده‌ بایی سیستمێكی ئاڵووێره‌ وه‌كو كاڵا هێزی كار پێشكه‌ش ده‌كات. له‌مه‌تن و ناواخنی ئه‌م پڕۆژه‌ یاساییه‌كه‌دا كه‌ڵك و قازانج به‌رهه‌مدێنێ‌, ئه‌م یاسایه‌ پانتاییه‌كی زۆری داگیركردووه‌ له‌نێو سیستمی كاری ده‌وڵه‌ت كه‌ ئیلهام له‌سیستمی سۆسیالیزمی وه‌رگیراوه‌ و وه‌ك شتێكیش شه‌رعیه‌تێكی وه‌رگرتووه‌, به‌ڵام نوسراو یاخود ده‌قێكی تایبه‌ت و سه‌ربه‌خۆی نێوده‌وڵه‌تی نییه‌، جگه‌ له‌یاسای وه‌به‌رهێنانی سه‌روه‌تی كه‌ ئێستا بۆته‌ مۆدێل ی كاری سه‌رمایه‌گوزاری ده‌وڵه‌ت. تایبه‌تمه‌ندێتی ئه‌م یاسایه‌ له‌شوێنێكه‌وه‌ بۆشوێنێكی تر و له‌كارێكه‌وه‌ بۆكارێكی تر جیاوازی هه‌یه‌, به‌ڵكو پێشكه‌ش كردنی میتۆدێكه‌ له‌ناو یاسای كاردا كه‌ په‌یوه‌ندیه‌كی راسته‌وخۆی هه‌یه‌ به‌هێزی كارو په‌یوه‌ندیه‌كانی به‌رهه‌مهێنانی سه‌رمایه‌ گوزاریه‌وه‌, به‌م شێوه‌یه‌ش هێزی كار له‌ده‌ره‌وه‌ی سرووشتی خۆی, سیستمێكه‌ ده‌توێته‌وه‌و ده‌بێته‌ شتێكی نادیار.

پێنجه‌م: یاسای باج و سنوره‌كان: ئه‌م یاسایه‌ به‌پێی رێكه‌وتنێك له‌لایه‌ن سنووری جوگرافیای ده‌وڵه‌تانه‌وه‌ كه‌ دیاری كراوه‌ و له‌ڕووی بازرگانیه‌وه‌ ئاڵووێری كاڵا و پێداویستیه‌كانی مرۆڤ ده‌كرێت و گومرك كردنی كاڵاو شمه‌ك له‌رێگاكانی زه‌وی و ئاوو ئاسمانیه‌وه‌یه‌ كه‌ به‌شێكن له‌داهاتی ده‌وڵه‌ت. هه‌ندێك جاریش به‌پێی رێكه‌وتنێك لێبوردن بۆ ئاڵو وێره‌كان ده‌كرێت كه‌ به‌نه‌فعی ده‌وڵه‌ت خۆی ده‌بێت. هه‌ریه‌كێكیش له‌و هێڵانه‌ی دیاری كراوه‌ شێوازی باج ئه‌ستاندنی خۆی هه‌یه‌ كه‌ره‌نگه‌ ده‌وڵه‌ت له‌رێگای كه‌رتی تایبه‌ته‌وه‌ مامه‌ڵه‌ له‌ته‌ك ئه‌م جۆره‌ هێڵانه‌ بكات.

شه‌شه‌م: یاسای ماف و دابین كردنی كۆمه‌ڵایه‌تی : ئه‌م یاسا به‌رمه‌بنای پێناسه‌ی هاوڵاتی بوون و له‌به‌رچاو گرتنی ئه‌رك و ماف و دابین كردنی كۆمه‌ڵایه‌تی و ته‌ندروستی و پاراستنی ژینگه‌یه‌, به‌شێك له‌مافه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانن كه‌ ماشین و كۆمپانیاكان هۆكاری سه‌ره‌كین تیایدا. ئه‌مه‌ تائه‌وكاته‌ی ماشینه‌كان هه‌ڵدانی به‌خۆیه‌وه‌ نه‌بینیبوو, به‌ڵام دواتر به‌گه‌شه‌ی ته‌كنۆلۆژیا له‌نێو چینه‌كانیشدا دوو جۆر چینی كرێكاری به‌رهه‌مهێنا. (كرێكاری یه‌خه‌ ره‌ش و كرێكاری یه‌خه‌ سپی) كرێكاری یه‌خه‌ ره‌ش ئه‌وانه‌ن كه‌ كاری ده‌ستی و تاقه‌ت پڕوكێن ده‌كه‌ن و سه‌عات كاریشیان زیاتره‌, هه‌رچی كرێكاری یه‌خه‌ سپیه‌ ئه‌وانه‌ ده‌گرێته‌وه‌ كه‌ ته‌كنیكین و پسپۆڕی كارن و به‌ ئامێری پێشكه‌وتوو و به‌ كۆمپیوته‌ر مامه‌ڵه‌ له‌ته‌ك كاردا ده‌كه‌ن و ئه‌وانه‌ش كه‌ له‌نێو سیستمی ته‌كنۆكراتیدا كارده‌كه‌ن و ده‌بنه‌ مشه‌خۆری بێ‌ به‌رهه‌م, دواتر ده‌بێته‌ مایه‌ی بێكاری له‌ریزی كرێكاراندا. دابین كردنی كۆمه‌ڵایه‌تیش . ئه‌ومافه‌یه‌ له‌بری سۆسیالیزم جۆرێك له‌هاوكاری كردنی ژیانی ژنان و منداڵان ده‌گرێته‌وه‌ كه‌ ئێستا له‌ رۆژئاوا به‌شێك له‌ ده‌وڵه‌ته‌كان سۆسیال وه‌كو سیستم به‌كار ده‌هێنن و به‌شێكه‌ له‌ خۆشگوزه‌رانی، به‌ڵام ئه‌مه‌ نه‌گبه‌تی به‌دواوه‌یه‌ چونكه‌ سه‌رمایه‌داری له‌گه‌ڵ گشه‌ه‌ سه‌ندنی خۆیدا، زیاتر له‌و سۆسیاله‌ له‌ تاقه‌تی ئینسان وه‌رده‌گرێت و ده‌یكات به‌ كۆیله‌ی كار و خزمه‌تی ده‌وڵه‌ت به‌ناوی ئیسنانیه‌ته‌وه‌، هێشتا سیحری ئه‌م سیاسه‌ته‌ ئابورییه‌ ئاشكرا نه‌بووه‌ له‌ رۆژئاوا كه‌ له‌ داهاتوویه‌كی نزیكدا روونتر ده‌بێته‌وه‌.

حه‌وته‌م: یاسای په‌روه‌رده‌و فێركردن: ئه‌م یاسایه‌ زانستیانه‌ و له‌چوارچێوه‌ی میتۆدو سیستمێكه‌وه‌ كاری پێده‌كرێت كه‌حكومه‌ت له‌خۆبه‌رهه‌مدان خۆبه‌رهه‌مهێنانه‌وه‌دا جێگیری ده‌كات و وه‌كی ده‌زگایه‌ك و كۆڵه‌گه‌یه‌كی سه‌ره‌كی به‌سوود وه‌رگرتن له‌كولتوور و ئایین و مێژوو ته‌ماشای ده‌كات و كه‌ڵكی لێوه‌ر ده‌گرێت.

هه‌شته‌م: یاسای دادو باری كه‌س: ئه‌م یاسایه‌ بۆ رێكخستنی كۆمه‌ڵگه‌یه‌ به‌پێی ده‌ستورێك جێگیر و دادگایی كردنی تاوانكار و چاره‌سه‌ره‌ بنه‌ڕه‌تیه‌كانی كێشه‌كانی كۆمه‌ڵ و …هتد كه‌ ئه‌وله‌ویه‌تی به‌دامه‌زراوه‌ی خێزان داوه‌ و هه‌رچی زیاتر ده‌ستی پێوه‌ده‌گرێ‌. ئه‌مه‌ش به‌بیانووی ئه‌وه‌ی راگرتنی به‌ڵانسێكه‌ له‌نێوان ئایدیاكان و مافه‌كان
نۆیه‌م: یاسای نوسینه‌وه‌ی ده‌ستوور. ئه‌م دامه‌زراوه‌یه‌ كه‌ له‌سه‌رووی هه‌موو ده‌قه‌كانی بواری كارگێڕی و پارله‌مان و خودی دادگاشه‌وه‌یه‌. جارێكی تر ده‌وڵه‌ت ئارایش ده‌كاته‌وه‌ و ره‌نگده‌داته‌وه‌ له‌دامه‌زراندنی پێكهاته‌ی ده‌وڵه‌ت و یاسا بنچینه‌ییه‌كان و سیستمه‌ سیاسیه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كانی وه‌كی دیموكراسی و فیدرالی و كۆنفیدرالی و سه‌ربه‌خۆیی و. هتد. به‌پێی كولتوورو پره‌نسیپه‌ ئیتنیه‌كانی هه‌ر كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك” (10).

هه‌ڵبه‌ت زۆربه‌ی شێوازه‌ جیاجیاكانی ئه‌م یاسایانه‌. پێشتر به‌پێی یاسای نێو ده‌قه‌ ئاینیه‌كان شه‌رعیه‌تی پێدرابوو. دواتریش رۆمه‌كان و یۆنانیه‌ كۆنه‌كان و ئیمبراتۆریه‌ته‌كانی رۆژهه‌ڵات له‌سه‌ر زه‌وی كاریان پێده‌كرد, به‌مه‌ش ماركس له‌نێو تیۆره‌ی سۆسیۆلۆژیادا وه‌ڵامی پێدایه‌وه‌ كه‌ مادام ئینسان بۆخۆی كاری خۆی مه‌یسه‌ر ده‌كات, كه‌واته‌ سه‌رجه‌م یاساكان ده‌بێت له‌بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ هه‌ڵوه‌شێته‌وه‌ و به‌جێگای ئه‌وان یاسایه‌ك بونیات بنێرێت كه‌ له‌گه‌ڵ مرۆڤایه‌تیدا بێته‌وه‌ و كێشه‌ی چینایه‌تی بنه‌بڕ بكات. هه‌ڵبه‌ت به‌پشت به‌ستن به‌فه‌لسه‌فه‌ و میتۆده‌ زانستیه‌كانی پێشتر له‌باری ئابوری و خوێندنه‌وه‌ی سۆسیۆ سیاسی سیستمه‌كانی ده‌وڵه‌ت. پێشتریش كه‌ مێژوو به‌شێكی شاردۆته‌وه‌ و به‌شێكی به‌یان كردووه‌، چینه‌كان هه‌میشه‌ له‌كێشمه‌كێشمدا بوون. به‌و پێیه‌ی كه‌ ئایدیای یاسا له‌باب مه‌زنی و قه‌شه‌ سازی و كلێساوه‌ ده‌وڵه‌ت به‌ڕێوه‌ ده‌چوو. واته‌ یاسایه‌ك كه‌ له‌ناواخنه‌كه‌ی ئاسمان بوو. جێگه‌یه‌ك نه‌بوو بۆگۆڕینی, دواتر هاته‌ سه‌ر زه‌وی و پۆزه‌تیڤیزم وه‌ك جۆرێك له‌بیری مرۆڤ خۆیدا بوو به‌كارنامه‌ی ژیان. به‌ڵام تائه‌و جێگایه‌ی كه‌ ژیان له‌نابه‌رابه‌ریدا قه‌تیس كرابوو. به‌سه‌رهه‌ڵدانی بیری سۆسیالیزم ئه‌م یاسایانه‌ كه‌وتنه‌ به‌ر ره‌خنه‌ی ماركس و خودی ئه‌و میتۆده‌ی كه‌ به‌ر له‌ماركسیش به‌ناكامڵی پێشكه‌ش كرا. ئیتر هه‌ر له‌مۆنتیسكۆوه‌ بگره‌ تاكو په‌یمانی كۆمه‌ڵایه‌تی له‌لای تۆماس هۆپز و ژان ژاك رۆسۆ و تۆما ئه‌كوینی و قه‌شه‌ ئۆگه‌ستین. له‌كاتی خۆیدا پشكداریان كردبوو.


ره‌خنه‌ له‌لاهوت.. ره‌خنه‌ له‌ئایین و ئاینزاكان

(ئایین ئه‌فیونی گه‌لانه‌) ئه‌م جومله‌یه‌ كه‌ماركس له‌كتێبی ره‌خنه‌ له‌فه‌لسه‌فه‌ی هێگڵدا نوسیویه‌تی, ته‌نها بوئره‌یه‌ك و ره‌هه‌ندێكی وه‌های پێدراوه‌ كه‌واتێبگه‌ین, ئاینه‌كان به‌شێوه‌یه‌كی ره‌ها ده‌بنه‌ مایه‌ی نامۆ بوونی ئێمه‌ وه‌كی مرۆڤ, هه‌ڵبه‌ت ئه‌م جومله‌یه‌ به‌رله‌ئێستا حیزبه‌ سیاسیه‌كان كه‌ به‌ناو هه‌ڵگری فه‌لسه‌فه‌ی ماركسی بوون, به‌هه‌ڵه‌ به‌كار هاتوون, به‌ڵكو ماركس له‌مباره‌یه‌وه‌ له‌رووی ئینترۆپۆلۆژیه‌وه‌ وه‌ڵامی پێداوه‌ته‌وه‌, پێشتریش سه‌باره‌ت به‌فینۆمینۆلۆژیای رۆح له‌لای هیگڵ ره‌خنه‌ ده‌گرێت له‌په‌یوه‌ند به‌وه‌ی كه‌ ئاین ته‌نها فاكته‌رێك نیه‌ مرۆڤ له‌ده‌رئه‌نجامی ته‌ماس گرتن له‌ته‌كیا نامۆبێت, چونكی كایه‌ی ئابوری جۆریكی تری گرنگ یاری ده‌كات و ده‌ور ده‌بینێ‌ له‌ونێوه‌دا, هه‌ڵبه‌ت ماركس ته‌نها به‌له‌به‌رچاوگرتنی ئه‌و چه‌ند ئاینه‌ی كه‌ناسیونیه‌تی پێناسه‌ی ئاین ده‌كات وه‌كو ئه‌فیرنێك بۆ گه‌لان، ئه‌گه‌ر بهاتبا و ئاینی مه‌زده‌كی بناسیبا، ره‌نگه‌ قسه‌یه‌كی تری بگوتاباب له‌سه‌ر ئاین، ته‌ماشاكه‌ن “مه‌زده‌ك جگله‌وه‌ی كه‌مێژووی سه‌رهه‌ڵدانی نازانرێ‌، به‌ڵام ساڵی 449 ریفۆرمخوازێكی ئیرانی بووه‌ و به‌پاشماوه‌ی زه‌رده‌ستی و مانی هه‌ژمار ده‌كرێ‌، هه‌موو پرنسیپه‌ خوداناسیه‌كه‌ی بۆ به‌شه‌ر له‌و كاته‌دا، یه‌كسابونی شته‌كان له‌به‌رامبه‌ر به‌یه‌ك، هه‌موو ئاینه‌كانی وه‌كو یه‌هودی و كریستیانی و ئاینه‌كانی تر به‌مۆنۆپۆلكردنی ژیان له‌رێگه‌ی پیاوسالاریه‌وه‌ له‌قه‌ڵه‌مده‌دات و به‌ئاینێكی یه‌كسانیخواز نازانێ‌، مه‌سه‌له‌ی یه‌كسانی ژن و پیاو و بۆماوه‌یی موڵكدارێتی و باب مه‌زنی و هتد، له‌ده‌ره‌وه‌ی ئایین و خودا په‌رستی ده‌ناساێ‌، مه‌زده‌ك بناغه‌ی فكر و فه‌لسه‌فه‌ی دوالیزمه‌ كه‌ده‌كاته‌ خێر و شه‌ڕ، بۆیه‌ بانگه‌وازی ئه‌وه‌ده‌كات مرۆڤ دوور بخرێته‌وه‌ له‌ دوژمنكاری و چاوبرسیبوون و هتد، له‌به‌رامبه‌ردا ئازادیخوازی و یه‌كسانیخوازی و مرۆدۆستی و ژیاندوستی بێ‌ مڵۆزمی كرده‌ باو له‌دونیادا”. (11)
ئایا ئه‌مه‌ش ده‌بَی ئه‌فیون بیت كه‌وه‌ڵامه‌كه‌ی نه‌خێره‌، ئه‌لێره‌وه‌یه‌ كه‌ماركس راستكردووه‌ كه‌ئه‌فیونی گه‌لانه‌ ئه‌و ئاینانه‌ی كه‌هه‌م ئه‌و ناسیونی و هه‌م ئه‌وانه‌ش كه‌ته‌نها بۆ بچوككردنه‌وه‌ی كه‌سایه‌تی ئینسان و گه‌ره‌وركردنی باب مه‌زنه‌كان و ده‌سه‌ڵاته‌ و هیچی تر، بڵام ئاینی تر هه‌بوون له‌مێژودا كه‌كه‌تر نه‌بوونه‌ له‌فه‌لسه‌فه‌كه‌ی ماركس.

“ئازاری ئایینی هه‌م ده‌ربڕینی ئازاری راسته‌قینه‌ و هه‌م ناڕه‌زایه‌تی به‌دژی ئه‌و ئازاره‌یه‌، ئایین ئاهو ناڵه‌ی ئینسانی سته‌ملێكراو، دڵی جهانێكی بێ‌ دڵ و روحی جهانێكی بێ‌ روحه‌، (ئایین تلیاكی گه‌لانه‌) لابردنی ئایین وه‌ك به‌خته‌وه‌ری وه‌همی خه‌ڵك، داواكردن و خواستی به‌خته‌وه‌ریی ه‌كی راسته‌قینه‌یه‌ بۆ ئه‌وان، خواستی دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌وه‌هم ده‌رباره‌ی بارودۆخی باڵاده‌ستی، هه‌مان خواستی دووركه‌وتنه‌وه‌یه‌ له‌ بارودۆخی پێویستی به‌وه‌هم هه‌یه‌، كه‌واته‌ ره‌خنه‌ی ئاین تۆوی ره‌خنه‌ی جهانێكی پڕ ئازاره‌ كه‌ ئایین خه‌ره‌مانه‌ موقه‌ده‌سه‌كه‌نیه‌تی” (12)
ره‌خنه‌ گرتن له‌ ئایین ته‌نها مه‌به‌ستێكی سه‌ره‌كی نییه‌، به‌ڵك زۆرتری مانای له‌ پشته‌وه‌یه‌، له‌وانه‌ش دوورخستنه‌وه‌ی ئینسان له‌وه‌هم و ترس و گه‌ڕانه‌وه‌ی ئیراده‌ بۆ خود، نه‌هێشتنی نامۆبون له‌ خودێكی هۆشیار له‌به‌امبه‌ر ئه‌وانی تر، له‌لایه‌كی تریشه‌وه‌ ده‌ست واڵاكردنی ده‌سته‌بژێری سیاسییه‌ له‌ تێكه‌ڵ كردنی ئایین به‌ سیاسه‌ته‌وه‌، هه‌روه‌ها نه‌هێشتنی توندڕه‌وییه‌ كه‌ مێژوو هه‌میشه‌ خۆی دووباره‌ ده‌كاته‌وه‌ سیستمه‌ سیاسیه‌كانیش خراپ كه‌ڵكیان لێوه‌رده‌گرن، نموونه‌ی دژایه‌تی كردنی كاسۆلیك و پرۆتستانت و شیعه‌ و سوننه‌ و هینۆس و سیخ و هتد.
مه‌به‌ست له‌م بۆچوونانه‌ نیازی یه‌كه‌می هیگڵیه‌ لاوه‌كان ئه‌وه‌بوو له‌نێو ئیشكالیاته‌ ئاینیه‌كاندا شۆڕشێكی گیانه‌كی له‌به‌رچاو بگرن, ئه‌وان پێیان وابوو شۆڕشێكی سیاسی به‌دووی خۆیدا دێنێ‌ له‌ئاینده‌دا, هه‌رئه‌وه‌ش كه‌فیورباخ له‌باره‌ی فه‌لسه‌فه‌ی تێڕَامانه‌وه‌ ده‌ڵێ‌” فه‌لسه‌فه‌ی تاملی واته‌ ( تێڕمان) هیگڵ لاهوتێكی به‌عه‌قلانی كراوه‌, به‌و مانای كه‌ لاهووت به‌تێڕوانینێكی لاهوتی نه‌فی ده‌كاته‌وه‌,” ئه‌مه‌ به‌شێك بوو له‌دیمانه‌ و روانینی ئه‌نگڵس و ماركس له‌خاڵی یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ی نێوان ئیدیالیزم و ماتریالیزم, ئیتر له‌چه‌مكی فه‌لسه‌فه‌دا دیالیكتیك دژه‌ واتای ناوه‌كی و ده‌ره‌كی و چه‌ندایه‌تی و چۆنایه‌تی بوونه‌ پایه‌ی راگرتنی ئه‌و ئه‌تروحه‌یه‌.

میتۆدی ئاده‌م سمیت و داڤید ریكاردۆ, گه‌وره‌ترین به‌ردبوو له‌سیستمی سه‌رمایه‌داری گیرا, به‌ومانایه‌ی كه‌ئه‌لته‌رناتیڤی سۆسیالیزم له‌نێو كایه‌ پیشه‌سازییه‌كاندا, گرێی چینایه‌تی ده‌كاته‌وه‌, ئه‌مه‌ش به‌ئه‌زموون دیمانه‌ سیاسیه‌كان ده‌وڵه‌مه‌ند تر ده‌كات و سازمانه‌ شۆڕگێڕیه‌كان ئه‌زموونێكی تر له‌كه‌مته‌مه‌نی كۆمۆنه‌ی پاریسی 1871 پێی به‌خشی, لێره‌وه‌ مه‌به‌ست له‌به‌راوردكاریه‌كان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ (فرۆم) یه‌كێكه‌ له‌و بیرمه‌ندانه‌ی جارێكی تر هاتووه‌ به‌هه‌مان لۆژیك كار ده‌كات و ئاین به‌تاكه‌ فاكته‌ر ده‌زانێت, له‌كاتێكدا نامۆ بوونی ئێمه‌ ره‌هه‌ندێكی سیاسی هه‌یه‌. فرۆم ده‌ڵێ‌ “ماركس نه‌یتوانیوه‌ پێشبینی ئه‌وه‌بكات كه‌ نامۆبوون دواتر ده‌بێته‌ چاره‌نووسی زۆربه‌ی زۆری خه‌ڵك, به‌تایبه‌تی ئه‌و كه‌رته‌ی كه‌ زۆربه‌ی زۆری كۆمه‌ڵگه‌یه‌ و زیاتر مامه‌ڵه‌ له‌ته‌ك سیمبول یاخوود خه‌ڵك ده‌كات”(13)

له‌گه‌ڵ ره‌خنه‌گرتن له‌لاهوت و ته‌رجه‌مه‌ كردنی بۆ ره‌خنه‌ له‌سیاسه‌ت كه‌له‌ مه‌نزومه‌یه‌كدا هه‌موو كایه‌كانی له‌خۆیدا كۆكردۆته‌وه‌ و به‌پێچه‌وانه‌شه‌وه‌له‌هه‌موو كایه‌كاندا ئاماده‌یه‌, به‌و مانایه‌ دێت كه‌ مرۆڤ به‌ناچار سیاسه‌ت ده‌كات و ده‌بێته‌ كائینێكی سیاسی و ئیدیۆلۆژی وه‌كی به‌شێك له‌سیاسه‌ت, سیمبوله‌كانی وه‌كی خودا ته‌ماشا ده‌كرێت به‌جێگای لاهوت و لاهوتیه‌ت, وه‌ختێك ئه‌مه‌ ده‌ڵێم پشت به‌و بیركردنه‌وه‌یه‌ ده‌به‌ستم كه‌ ماركس و ماركسیزم وه‌كی فه‌لسه‌فه‌ قسه‌ی له‌سه‌ر یه‌كتا په‌رستی نیه‌, به‌قه‌د ئه‌وه‌ی قسه‌ی له‌سه‌ر خودا دروست كردن و دین په‌رستی هه‌یه‌، بۆیه‌ كه‌ ره‌خنه‌ ده‌گرێ‌ بۆخۆی ئه‌مه‌ باسێكی تایبه‌ته‌ و دیسان ده‌مانباته‌وه‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ ئایا هه‌ر كار بووه‌ مرۆڤی خوڵقاندووه‌؟ یان چیرۆكی ناو ده‌قه‌ ئاینیه‌كان درووست ترن؟ به‌ڵام له‌ته‌ك ئه‌مانه‌شدا خوداپه‌رستی ئیجتیهادی خودیه‌و هه‌ر زۆر كردنێكیش له‌و باسه‌ جێگای ره‌خنه‌یه‌ و نه‌فی كردنه‌وه‌ی خوداش به‌پشت به‌ستن به‌میتۆدی ماتریالیستیانه‌ جێگای قبوڵ نیه‌, نموونه‌یه‌كی ماركس هه‌یه‌ ده‌ڵێ‌ “جه‌نگ له‌ دژی خودا, جه‌نگێكه‌ له‌دژی بت په‌رستی كه‌ مێژوویه‌كی هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ هاتنی یه‌كه‌م به‌ره‌به‌یانی دروست بوونی ئینسانه‌وه‌ و كێشه‌ی گه‌وره‌ی ئینسانیش بووه‌”(14). ئه‌و بته‌ دروستكراوه‌ی كه‌ پێی ده‌ڵێن خودا هه‌روه‌ك چۆن له‌ته‌ك له‌تێزه‌كانیدا بۆ ئاین له‌تافی لاویدا پێشه‌كی بۆ شیعرێكی نوسیوه‌ بۆهاوڕێكانی ده‌ڵێ‌ “ئه‌وانه‌ خودا ناناسن و سوكایه‌تی به‌خواوه‌ندی هه‌موانه‌وه‌ ده‌كه‌ن, بیروڕای هه‌موانیش بۆیه‌ك خودا ده‌گێڕنه‌وه‌” (15)

راسته‌ ماركسی لاو له‌گه‌ڵ ماركسی كامڵ له‌باری فه‌لسه‌فیه‌وه‌ جیاوازیان هه‌یه‌, به‌ڵام ئه‌م قسه‌یه‌ی ماركس ئه‌و ده‌لاله‌ته‌ی هه‌یه‌ خودا ناسین مه‌سه‌له‌یه‌كه‌ و زانست مه‌سه‌له‌یه‌كی تره‌ كه‌ ره‌خنه‌یه‌ له‌خورافه‌و دین په‌رستی. هه‌ڵبه‌ت ئێمه‌ چه‌مكه‌كانی ئاسمان و ئاین و لاهوتمان گۆڕیه‌وه‌ بۆ چه‌مكه‌كانی زه‌وی و یاسا و سیاسه‌ت كه‌ له‌باری مێژووییه‌وه‌ له‌ هه‌موو سه‌رده‌مێك و شارستانیه‌تێكدا رۆڵیان هه‌بووه‌, به‌ڵام موناقه‌شه‌كه‌ له‌نێوان راستكردنه‌وه‌ی چه‌مكی (خودای ئاینی و خودای فه‌لسه‌فیه‌) كه‌ له‌هه‌ردوو باره‌كه‌دا مرۆڤایه‌تی توشی گیرۆده‌یی كردووه‌, خودای ئاینی ئه‌و خودایه‌یه‌ كه‌ له‌ده‌قه‌ ئاینیه‌كاندا وێنای كراوه‌, خودا په‌رستیه‌كه‌و سیحری خودا بۆ نووسه‌ره‌كه‌ ده‌گێڕێته‌وه‌” به‌ڵام به‌سه‌رهه‌ڵدانی چه‌رخی رێنیسانس به‌تایبه‌ت له‌ئه‌وروپا شۆرش گه‌شه‌ی كردو فكر سه‌ریهه‌ڵدا, ئه‌وه‌ی كه‌ ناوی لێنرا (كۆزمۆجینیه‌) (16) (فه‌لسه‌فه‌ی ئاینی) نه‌فی بۆوه‌ و میتافیزیكا به‌جێگای ئه‌و كاری كردو دواتریش جارێكی تر ئیدیۆلۆژیا وه‌ك ئاین و خاوه‌نده‌كانیان كه‌ داهێنانی ئه‌وان بوون وه‌كی خودا چاویان لێكرا, ئه‌گه‌رچی ئاین تاكو ئێستاش وه‌كی خۆی ماوه‌ته‌وه‌ وكاری خۆی ده‌كات, به‌ڵام فكر توانیویه‌تی جێ‌ پێ‌ به‌سه‌له‌فیه‌ت له‌ق بكات” (17)

هه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ سۆسیالیسته‌ ئایدیالیه‌كان ده‌ركیان پێنه‌كردبوو, چینێكی باڵاده‌ستی بۆرژوازی كه‌ڵكی لێوه‌رده‌گرت و له‌هه‌وڵی ئه‌وه‌دابوو به‌دۆگمایی بمێنێته‌وه‌, یان ئه‌و بونیاده‌ میتافیزكیانه‌ی كه‌ روانینی بۆ فه‌لسه‌فه‌ هه‌بوو, دیسان له‌هه‌وڵی ئه‌وه‌دابوو سروشتێكی كۆمه‌ڵایه‌تی به‌ كۆنخوازی ببه‌خشێت كه‌ روانینێكی مه‌سیحیانه‌ بوو, بۆیه‌ له‌به‌رامبه‌ر ئه‌و ته‌قه‌للایه‌ی ماركس هه‌یبوو له‌كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی كۆمۆنیستیدا ده‌ریخست و ئاڵوگۆڕه‌ ریشه‌ییه‌كانی ده‌به‌سته‌وه‌ به‌بونیادی ئابووری كه‌ دواجار به‌سه‌ر سه‌رخانی كۆمه‌ڵگه‌وه‌ ره‌گی ده‌دایه‌وه‌, هه‌ر ئه‌مه‌ش بوو كه‌ دونیابینی ماركس وه‌كو تۆمه‌تێكی یۆتۆپیایی چاو لێده‌كرا, ماركس له‌ شوێنێكدا به‌راشكاوی باسی له‌ وه‌همی ره‌خنه‌گرتن كردووه‌ به‌ناوی واقیعبینانه‌وه‌ قسه‌یان ده‌كرد و ده‌ڵێ‌ ” ئه‌و ره‌خنه‌یه‌ی مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م بارودۆخه‌دا ده‌كات، خه‌باتێكی رووبه‌ڕووووه‌ و له‌ خه‌باتێكی ئاوادا هیچ گرینگ نییه‌ نه‌یاره‌كه‌ كه‌سێكی ئه‌ریستۆكرات، كه‌سێكی خانه‌دان یان نه‌یارێكی سه‌رنڕاكێش بێت، گرینگ لێدانێكی تونده‌لێی، گرینگه‌ رێگا به‌ ئاڵمانه‌كان نه‌ده‌ین ته‌نانه‌ت بۆ ساتێكیش خۆیان فریوو بده‌ن، یان ته‌سلیم بن، ده‌بێت سته‌می راسته‌قینه‌ به‌ ئاگاداركردنه‌وه‌یان له‌و سته‌مه‌ ، سته‌مگه‌رانه‌تر بكه‌ین و عه‌یب به‌ ئاشكرا كردنی عه‌یبدارت بكه‌ین، ده‌بێت هه‌ر هه‌رێمێك و قه‌ڵه‌مڕه‌وێكی كۆمه‌ڵگای ئاڵمانی وه‌ك نیشانه‌ی شه‌رم و عه‌یبی ده‌ر بخه‌ین”. (20)

———————————————–

سه‌رچاوه‌ و په‌راوێزه‌كان

1: عالم المعرفه‌. نوسینی. د. دینیس لوید. وه‌رگێرانی بۆ عه‌ره‌بی. سلیم الصویص.
2: كارل ماركس. حول المساله‌ الیهودی. ترجمه‌. د.نائله‌ الصالحی. منشورات دار الجمل. سنه‌ 2002 المانیا. ل8
3: بۆس الفلسفه‌. كارل ماركس. رد علی البرودون. ت. حنا عبود . دار الدمشق
ل 102,103,104
4: ماركس و انجلس .مختارات دار التقدم. موسكو
5: هه‌مان سه‌رچاوه‌ی پێشوو
6: الانتروبولوجیا السیاسیه‌. جورج بالاندیه‌. ترجمه‌ علی المصری. المو‌وسسه‌ الجامعیه‌ للدراسات والنشر والتوزیع ل34
7: ئیدیۆلۆژیای ئاڵمانی. كارل ماركس. فریدریك ئه‌نگلس. وه‌رگێڕانی بۆ كوردی. سه‌لام مارف
8: الپامن عشر من برومیر لویس بونابارت. ماركس. ترجمه‌ دار التقدم موسكو
9: منگق ماركس. یندریش زلنی. ترجمه‌ پامر الصفار
10: جز‌و مفقود من راس المال (كوندریسا) ترجمه‌. فالح عبدالجبار ل 60,61,95 ,197 198
11: ویكیپیدیای ئاینه‌كان و زه‌رده‌شتیه‌ت له‌ سایتی ئینته‌رنێته‌وه‌.
12: ئاین وشیكردنه‌وه‌ی ده‌رونی. ئه‌ریك فرۆم . وه‌رگێڕانی بۆ كوردی. ئاوات محه‌مه‌د
13: اگیاف ماركس. جاك دریدا. ترجمه‌. د.منزر عیاش
14: كارڵ ماركس. به‌شداریكردن له‌ ره‌خنه‌ی فه‌لسه‌فه‌ی هه‌ق هیگڵ. وه‌رگێڕانی پێشڕه‌و محه‌مه‌د. بڵاوكراوه‌كانی ناوه‌ندی توێژینه‌وه‌ و هزری شه‌هید ئارام. سلێمانی 2016. ل43
15: ماركسیه‌ ام كانگیه‌ قرائه‌ نقدیه‌ لمقاله‌ صادق جلال العچم, نایف سلوم. مجله‌النهج العدد 17 سنه‌ 1999 ل171,186
16: مرۆڤ له‌روانگه‌ی ماركسه‌وه‌. ئه‌ریك فرۆم. وه‌رگیرانی هه‌نگاو. چاپی یه‌كه‌م. ساڵی 1999
17: ما لماركسیه‌. سلامه‌ المغربی. مجله‌ النهج . العدد 16 سنه‌ 1998 ل 125_140
18: الماركسیه‌ والماركسیه‌ المسفیته‌. عنان عویا. مجله‌ النهج. العدد 29 سنه‌ 2002 ل196_208
19: گۆڕینی ده‌سه‌ڵات و په‌یوه‌ندیه‌ شه‌خسیه‌كان به‌ده‌سه‌ڵاته‌ مادییه‌كانه‌وه‌ كه‌ به‌هۆی دابه‌شبونی كاره‌وه‌ هاتوونه‌ته‌دی ناتوانێت به‌ده‌ركردنی ئه‌و فكره‌ گشتیانه‌ له‌ مێشكی ئینساندا بكرێت, به‌ڵكو له‌ناوبردنی ئه‌وه‌ ته‌نیا له‌لایه‌ن ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌دووباره‌ ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌مادیه‌یان كردۆته‌ ملكه‌چی خۆیان و دابه‌شبونی كار هه‌لده‌وه‌شێننه‌وه‌مومكینه‌ ئه‌مه‌ به‌بێ‌ كۆمه‌ڵبوون ناكرێ‌ ته‌نیا له‌ناوخۆی كۆمه‌ڵبووندایه‌ كه‌ هه‌ركه‌سه‌ هۆكاری پێگه‌یاندنی ئاماده‌ییه‌كانی خۆی له‌هه‌موو لایه‌كه‌وه‌ هه‌یه‌, كه‌واته‌ ئازادی تاكه‌كه‌س ته‌نیا له‌ناو خۆی كۆمه‌ڵدا مومكینه‌, له‌جێگره‌وه‌كانی تائێستای كۆمه‌ڵ , واته‌ له‌ده‌وڵه‌ت و هتد
ئازادی تاكه‌ كه‌س ته‌نیا بۆ كه‌سانێك كه‌ له‌ژێر هه‌لو مه‌رجی چینی فه‌رمانڕه‌وادا پێده‌گه‌ن وه‌ته‌نیا تائه‌و شوێنه‌ی كه‌ئه‌وانه‌ كه‌سانی تیادابوون بوونی هه‌بووه‌, كۆبونه‌وه‌یه‌كی وه‌همیه‌ كه‌ تائێستا كه‌سه‌كانی تیادا رێكخراون, هه‌میشه‌ له‌په‌یوه‌ند به‌وانه‌وه‌ بونێكی سه‌ربه‌خۆ ده‌گرێته‌ خۆی وله‌به‌ر ئه‌وه‌ی پێكهاته‌یه‌ك بووه‌ له‌چینێك دژی چینێكی تر.

20: كار ماركس. به‌شداریكردن له‌ ره‌خنه‌ی فه‌لسه‌فه‌ی هه‌قی هیگڵ. وه‌رگێڕانی بۆ كوردی. پێشڕه‌و محه‌مه‌د. بڵاوكراوه‌كانی ناوه‌ندی توێژ و هزری شه‌هید ئارام. سلێمانی 2016. ل50




دوای نەوشیروان مستەفا گۆڕان بەرەو کوێ؟ …. نەوزاد جەمال

هەموو بیرۆکەیەک(ئایدیا) بەرەو ناکۆت-رهایی- درێژبووەوە، دەبێتە دژی خۆی. هیگڵ…..

رەنگە ئەم وتەیەی “هیگڵ” بۆ بیرکردنەوەی گۆڕانکاریخوازیى گۆڕان راستبێت. بەلانی کەمەوە، رەفتارەکانی تائێستە ئەوەی لێدەخوێنرێتەوە. هەروەک لە دوو وتاری پێشووتردا ‘رەخنەکردنی گۆران’ و ‘مردنی نەوشیروان’ بەلێکدانەوەو هەڵسەنگاندنی ئێستەی گۆران دەستمپێکرد. پاش رەوینەی خەمی لەدەستدانی سەرکردەکەیی و مقۆمقۆی جێگرەوەو دواتر سەرهەڵدانی تەنگەژەی میراتگری سیاسی و مادی، وردەوردە راستیتر دەردەکەوێت. لێرەدا هەندێک لەوانە تاوتوێدەکەم.

-گۆڕان خۆشی پێنەگۆڕا

کەسەرنجی سەرەتای دروستبوونی ئەم بزوتنەوەیە دەدەم، مانڤێستی خۆڕاگەیاندنەکەی لەکەرنەڤاڵێکی سیاسی دەچێت کە مزگێنی رۆژێکی روناک بەشەقامی کوردی دەبەخشێت. بەمەش خۆی وەک مۆمێک لەتاریکستانی سیاسەتدا هەڵکردو بەدیدێکی یۆتۆپیانە بۆ گۆڕانکاری، دەستکاریکردنی داشی دامەی دەسەڵات و هێزی لەهەرێمداکرد. لەرێگەی بنەمای جیاوازی و خۆجیاکردنەوە لەکۆی هێزەسیاسییەکانیتر کەوتەگەڕ. داتاشینی وشەو دۆزینەوەی زاراوەی ناباو بۆ پۆست و پێگەو پلەدارەکانی بزوتنەوەو پەیکەرەی حزبی کە جۆرێک لەچەمکسازی و پەیامیک کەگۆرانکاری لەچەمک و زمانی گوتاری سیاسییەوە دەستپێدەکات. تا ئێرەش ئاساییە، بەڵام کە کتێبی ‘ئیمەو ئەوانیتر’ دەخوێنمەوە دەزانم نەوشیروان لەمێژەوە ئەقڵی رەوتێکی گۆڕانکاری خوازبووە چ لەناو یەکێتی و پێشتریش کۆمەڵەدا.

بەڵام، ئەو دروشم و ئامانجە لەناوخۆی بزوتنەوەکەدا رووینەدا. بزوتنەوەکە رێخۆشکەربوو بۆ سەرهەڵدانی کۆمەڵێک موهەریجی سیاسی بەقۆزتنەوەی هەلومەرجی ناڕوونی کوردستان. هەر لەو کتێبەدا ل(٧) نەوشیروان ئەپرسێت: ئێوە ئەندامانی بەڕێزی پارلەمانی کوردستان! لەبەردەم پرسیارێکی مێژوویدان؛ لەخەمی کێ دان جگەلەخۆتان؟ بۆچی کەدێنەسەر خواستە تایبەتەکانی خۆتان(ئیمتیازاتەکان) بیرتان رۆشن و چاوتان تیژو زمانتان پاراوە، کەچی لەئاست خواستەکانی خەڵکدا…!

گۆڕانکاری وەک لەبەرکردن و داکەندنى جلوبەرگێک نییە کە بەئانوساتێک بکرێت. بەڵام، رێکخراوێکی سیاسی لەسەرەتای دامەزراندنیەوە، نوقڵانەی گۆڕینی سیستم و ئەقڵیەتی سیاسی و حزبی و دەسەڵاتی سیاسی لێدەدات. بەلانی کەمەوە، چاوەڕێی ئەوەی لێدەکرێت خۆی بەپلەی یەکەم گۆڕانکاری لەخۆیدا کردبێت. هەرچی گرێیی سیاسی و دەروونی و پاشماوەی کۆمەڵایەتییە رەتکردبێت. ئاخر، بۆئەوەی گۆرانکاری لەدەوروبەرو ژینگەی خۆتدا بکەیت، پێوستە گۆرانکاری بەسەر تێگەیشتن و روانگەی خۆتدا هاتبێت، دەنا هیچ نایەتە گۆڕێ.

رکاربەری پارتی

لەکوردستان دیاردەیەک دروستبووە کە نەک هەر حزبەکان دەیقۆزنەوە، کەسێتیە سیاسی و جەماوەری و تەنانەت نوسەرورۆژنامەنووسەکانیش بەکاریدەهێنن: پارتی وەک ئەهریمەنێکیی سیاسی و لێڤیاتانەکەی هۆبز باشترین دەستکەلایە کە خۆتی پێهەڵبسێنیتەوە. بۆئەوەی دەنگۆی سیاسی و جەماوەریت هەبێت، لە پارتی بدە. ئیتر بەئازاو بوێر دەناسرێت. ئەوانەی بەم لۆجیکە بیردەکەنەوە، لەناخەوە شایەتمانیان بە هێزو قەبارەی ئەم حزبە هێناوە. ئیدی، بۆئەوەی خۆت بسەلمێنیت، نەفرەت لەشەیتان بکە.

بەڵام. ئەمە بەڵگەشە لەسەرئەوەی پارتەکانیتر بەرکارن نەک بکەر، پارتی سروشت و پێکهاتەو باکگراوندی هەرچی بێت، ئاراستەکەرو گەمەکاری سەرەکی گۆڕەپانی سیاسییەکەیە. پەرلەمانی پەکخست، ئامادەیی کاراکردنەو بەفڕێدانی کارتەکانیتر تا دواجار کۆمەڵ و گۆڕان خۆیان پاشەکشەیان کرد. گۆڕان یا کۆمەڵ و یەکیتش کە هێزێکی بچووک نیە، چیتر بکەرگەلێک نین لەبواری سیاسەتو بڕیارەسەختەکاندا، بەڵکو سەرەڕای ململانێکان شوێنکەوتووکارن. بەشێکی زۆری هێزی پارتی، دەگەڕێتەوە بۆ لاوازی و کەمدەستی رکابەرەکانی. پارتی هەر لەسیاسەتی هاوپەیمانێتییەوە کە هاوشانەسیاسیەکە-یەکێتی- خستۆتە پاوانی خۆیەوە، بەردەوام کارتەکانی هەڵدەدات. لایەناکنیتر بێئەوەی هەڵویست وەرگرتن بەناوی کۆبوونەوە خۆیان دەدزنەوە.

هەڵبەت، ئەوانیش بەجۆرێک لەپارتی، ‘گەمەی کات’ فێربوون. بەڵام هەمیشە بەترس و دوودڵییەوە دەستی پارتی دەخۆیننەوەو خۆیان لەبڕیاری پێویست دەکشێننەوە. گۆرەپانەکەش بۆ پارتی تەختە، تاوەک هێزێکی سیاسی سەرەکی نەک تەنها بەهۆی ژیرخانە مرۆیی و ئابوریەکەیەوە، بەڵکو وەک بکەرێکی کاراو تەنها هێزیکە لەهەرێم و چالاکتر لەئاستی دەرەوەدا سیاسەت ئاڕاستەبکات و بجوڵێنێت و بیوەستنێنێت. ئەم پێگەیە بۆ پارتی، هەم دەستکەوت و هەم قۆستنەوەی لاوازی ئەوانیترە کە بەویستی خۆی نەخشەی سیاسی هەرێم دادەڕێژێتەوەو کەڵکەڵەی رێبەرێتی خواست و ویستی گشتی هەرێمی لابەهێزدەبێت. لەبەرئەوەشی کە هێزێکە دەزانێت چیدەوێت و ژینگەناوخۆیی و دەرەکییەکە باش دەناسێت. بەپێچەوانەی وێنەباوەکە-ستێریۆتایپەکە- پێکهاتەیەکی خێڵەکییە. ئیتر تەنها ئەو سترەکتورێکی-بونیاد- بنەماڵەیی نییە، بەڵکو لەبەرئەوەی سترەکتوری کۆمەڵگەی باشتر ناسیوەو دواجار حزبەکانیتریش چاوی لێدەکەنەوە!

پایدۆزی سیاسی

گۆڕان دەستکەوتی گەورە لەپەرلەماندا دەبینێتەوە، پێی ئەستەمە بۆنموونە دەوڵەتی کوردستانی هەبێت، لەکاتیکدا ئەوە بەئەستەم نازانیت چۆن دەکرێت لەم ساتەدا کە ژێرخانی سیاسی و کولتوری ئێراق لە ستەمکاری دەروونییدایە، سیستم لەرووی دیموکراسیەوە ببێتە پاریس و سویسراو کەنەدا؟ ئەم جۆرە بیرکردنەوەو هەڵوێستە ژێدەری دۆخێکی ناوخۆیی گۆڕانە کەبەرەو حزبێکی خۆپارێزیی دەڕوات. هەڵبژاردنی‌ خانەی‌ راپەڕاندن ژێدەرێکی ئاشکرای گرتنەبەری سیاسەتی خۆپارێزییەو کشانەوە لەرووداو پرسەکان لەپێناو لەدەستنەدانی بنکەی جەماوەرییدا.

گۆران گرەو لەسەر هەڵبژاردنەکان دەکات. بۆئەوەش دەیەوێت بنکەجەماوەرییەکی لەدەستنەدات و نەکەوێتە نێو ئەجێندەی پارتییەوە. بەڵام، مەرجی کاراکردنەوەی پەرلەمانی کارتی سوتاوە. چونکە پارتی ئامادەیی نیشاندا ئەگەر لەحسابی دواخستنی ریفراندۆم نەبێت. سروشتی دیاری گۆڕان لەوەدایە کەهەر لەقاڵبی بزاڤێکی ناڕەزایەتیدا ماوەتەوە. ناتوانیت دیلی-پێکهاتنی- سیاسی نوێ بکات، لەکاتێکدا ئەوەی ئەو ویستی لەپەرلەمان درێژنەکردنەوەی کورسی سەرۆکی هەریم بۆی چووەسەرو لێکەوتەکەشی قبوڵکرد. بەڵام، ئێستە دووساڵ لەمەوبەرنییەو چەند مانگی داهاتوتریش نییە. ئاڵوگۆڕی هێزو هاتنی روداو پرسی مەترسیداریتر بەڕێوە کەرەنگە ببنەهۆی لەباربردنی هەڵبژاردنی ئەمساڵ. بەڵام دیارە، گۆڕان هەڵبژاردنی کونجی خۆی پێباشترە وەکئەوەی کارابێت لەهەندێک بڕیاری سیاسی ناڕووندا. بەڵام، پێگەی خۆی لەدەستدەدات و سەنگی سیاسی لەناو هێزەکانی کوردستاندا نامێنێت.

بۆنموونە پرسی ریفراندۆم و سەربەخۆيی چەند قۆناخێکی لەراوبۆچوونی خەڵکیدا بڕی. لەپاش پەکخستنی پەرلەمان، سیناریۆی جیاواز بۆ تێپەڕاندنی دۆخەکە لەئارادابووە. هەرکاتێکیش پرسی سەربەخۆیی و دەوڵەت باسکرابێت، یەکسەر بابەتی سەربەخۆیی شارو پارێزگایەک زەقکراوەتەوە. سەربەخۆیی هەرێمێک لەناو هەرێمدا بەرێتێچوو زانراوە، بەڵام سەربەخۆیی کۆی هەرێمەکە بەناواقیعی. گوێبیستی ئەوەشبووین کە سەربەخۆیی و ریفرەندۆم، تەنها دروشم و تاکتیکە لەبەرامبەر بەغداو شاردنەوەی پرسەکانی ناخۆییە لەبەردەم رای گشتییدا. ئێستە کە پێدەچێت بکرێت، هەڵمەتی لێدان لەپرۆسەکە گەرمە! کاتێک کاراکردنەوە/ ئاساییکردنەوەی پەرلەمان، مەرجی گفتوگۆی لایەنەکان بوو، بەڵام لەبەرئەوەی کات تێپەڕی، پرسیتریش هاتەئاراوە.

وترا پەرلەمان کاراکریتەوە، دواتر کرا بەئاساییکردنەوە. پاشان وترا دەبێت بێمەرج بێت. ماوەیەک وترا گەڕانەوە بۆ پەرلەمان رزگارکردنی پارتییە لەو گێژاوانەی تێیکەوتووە. دیارە کە پێشتر پشتیوانی لە ریفراندۆم بەندکراوبوو بە ئاساییکردنەوەی پەرلەمان. ئێستا داوای دواخستی ریفراندۆم دەکرێت، چونکە ئەجێندەی تورکیایەو کوردستان دەکریتە قوبرس. ئینجا بەهانەی وادەکە کرایە کارتێک کە بۆ ریفراندۆم لەبارنییە. دواتر، شتێکیتر خرایە سەرقەوانەکە، ئەگەر بوو لەگەڵیدان و پشتگیری دەکەین.
تادێت روداوو پرسە هەستیارەکان دەبنە تەڵەزگەو بێ دەستسوتان دەرچوون لێیان ئاسان نییە. خۆقەتیسکردن لەهاوپەیمانیەتی یەکێتی دەرچەی رزگاربوونی کەمکردۆتەوەو جوغزێکی تەسکی بۆ مانۆرو دیڵیى سیاسی نوێ هێشتۆتەوە. کات لەسیاسەتدا هەم کارتی فشارو دەستکەوت بەدەستهێنانە، بەڵام ساتێکیش شمشێرێکی ملپەڕێن لەدەستدانە. ناکرێت لەسیاسەتی هیچ حزبێکدا هەڵوێستی زمانی ببێتە وەڵام و جێگرەوەی بڕیاری کاریگەر لەمەیدانی سیاسەتدا.




میتافۆڕی هه‌ورو ره‌هه‌ندی سۆسیۆلۆژی شیعر … سۆران محه‌مه‌د

لێکۆڵینه‌وه‌ی ره‌خنه‌یی:

کاتێك ده‌مویست له‌ ده‌ریای دنیای سێ ده‌قه‌ شیعریه‌ بڵاوکراوه‌که‌ی ژماره‌ 961 ی هه‌فته‌نامه‌ی‌ (ئه‌ده‌ب و هونه‌ر) دا مه‌له‌ بکه‌م و که‌مێك گیان و هۆشم ئاوپرژێن بکه‌م به‌ هه‌ناسه‌و ئیکۆو رامانکانی ناویان، خاڵێکی سه‌رنج راکێش ده‌روازه‌ی بابه‌تێکی گرنگی به‌ روودا واڵا کردم، نه‌مزانی به‌ڕێکه‌وت بوو یان نا! له‌ هه‌ر سێ ده‌قه‌که‌ زاراوه‌ی (هه‌ورو باران)یان به‌کارهێنابوو، هه‌ر زوو له‌خۆم پرسی باشه‌ ئه‌مه‌ چۆن؟ ئایا لای هه‌موویان هه‌ر به‌ یه‌ك جۆر که‌وتۆته‌وه‌؟ ئایا ئه‌و کاریگه‌رییانه‌ چین له‌سه‌ر شاعیران له‌م به‌کارهێنانه‌یاندا؟ ئایا ته‌ندروسته‌ یان نا؟ ئه‌ی به‌ره‌نجام و خوێندنه‌وه‌کانی ئێمه‌ چی ده‌بێت بۆیان؟.. چه‌ندان پرسیاری تریان به‌ دوای خۆیاندا هێنا…..
بۆ خوێندنەوەی ئەم بابەتە کلیکی ئێرەبکەن ….




بۆ ریفراندۆم کرا ؟ …. دڵشاد مەجید

لەتێڕوانینمان بۆ دیگادو خوێندنەوەی ململانێی هێزو ڕاگرتنی پارسەنگی هێز ٠٠لەنێوان هێزە ئیقلمیەکان ٠٠
دواتر دابەش بوونی ئەو هێزە ئیقلیمیانە٠٠ بەسەر جەمسەربەندی هێزە گەورەکانی دونیا٠٠
هەموو خوێندنەوەکان وا مەزەندە دەکران٠٠ لەنێوو ململانێی ئەو هێزانە ریفراندۆمی هەرێم ناکرێ و ئەنجام نادرێ٠٠
بەڵام ریفراندۆم دەرچەو ڕووداوێکی زۆر گرنگ و یەکلاکەرەوە بوو بۆ دووپات کردنەوەی ڕاستیەک ٠٠ کە هاوکێشەکان و ململامێنی هێزەکان لەناوچەکە گۆراوە٠٠ هەروەها ریفراندۆم ئەو پرسیارە بێ وەڵامەی وەڵامداینەوە٠٠ بۆچی یەکێتی و پارتی سەبارەت بەپرسی سەربەخۆیی٠٠بەردەوام خاوەنی دوو دیدو دوو ووتاری جیاواز بوون٠٠ کەچی ئەمرۆ بۆ پرسی سەربەخۆی و ریفراندۆم و دەوڵەت بوونە خاوەنی یەک ووتار ؟

ئەم گۆرانگاریانە چین؟

.١- ریفراندۆم تەحالفێکی نوێی ئیقلیمی بۆ ئاشکرا کردین٠ئەویش هەماهەنگی و ریزبەندی تورکیاو ئێرانە٠کە ئەم دوو هێزە پەیوەندیەکانیان لە قوناغی ململانێوە گواستۆتەوە و گۆریوە بۆ قوناغی هاوکاری و هەمانەگی و هاوپەیمانی٠ بوونەتە دوو هێزی دۆستی یەکتر

٢- ئەو هاوکاری و هەماهەنگیەش دەرهاویشتەی ململانێی نێوان هەردوو زلهێزی ئەمریکاو رووسیا لە ناوچەکە وهەروەها لەئەنجامی گەمەکانی ئەمریکا لەسوریاو عیراق و پەیوەندیە نوێیەکانی ئەمریکا لەگەڵ هێزە لۆکاڵیەکانی وەک پەکەکەو یەپەکەیە سەریهەڵداوە٠ بۆیە ئەو دوو هێزە لەنێوان بژاردەی نزیکیان لە زلهێزەکان بەتەواوەتی خۆیان لە جەمسەرگەری وورچەکەی رووسیادا یەکلاکردۆتەوە٠

٣- بەواتایەکی تر جاران بەحوکمی یەکتربڕینی پەرژەوەندیەکانی ئێران و تورکیا لەهەرێم .. ئێمە کەوتوبووینە ئەو هەڵەیەی، ٠٠ کە زۆنی سەوز لەترسی هەرەشەو گوشارو هەژمونی ئێران پاشەکشە دەکا لەبەرامبەر ریفراندۆمەکەی بارزانی و تورکیا٠٠ ئەمەش ئەو هەڵەیە بوو لەو تێگەیشتنەمان کە هەر بەحسابی کۆن مامەڵەمان لەگەڵ شێوازو جۆری پەیوەندی و ململانی نێوان تورکیاو ئێران دەکرد. بەڵکو زۆربەی حزبەکان و سیاسیەکانی رێزی دووەمی سەرکردایەتی ناو یەکێتیش کەوتوونەتە ناو ئەو هەڵەیە٠

٤- بەروونی دەرکەوت و ئاشکرا بوو، کە هەڵگرانی بانگێشەی ریفراندۆم و ڕابەرانی ریفراندۆم، ئێستا لە لەچ بەرەیەکی جەمسەرگی هێزە ئیقلیمیەکان و هێزە گەورەکانن، شوناسی ریفراندۆمچەیەکان شوناسێکی ئێرانی و تورکی+ رووسیە
٠
٥- درۆیەکی گەورەیە ، ئێمە واتێبگەین، کە ئێران دژی ریفراندۆمە.

بە مانایەکی تر تورکیا چەند دژی ریفراندۆم بێ یا دۆست بێ٠٠ ئێرانییش بەهەمان مەسافە دوور و نزیکە٠٠بۆیە پارتی بە ئاگاداری یەکێتی، هەر کاتێک لەژێر گوشاری قاعدەکەی خۆی لەو پرۆسەیە بکشێنێتەوە بەبیانووی تەخوین کردن و پیاوی ئێران و قاسم سلێمانی ئەو مەیل و خواستە لەگۆڕ بنێن٠٠٠ واتە ئەگەر یەکێتی چەند پیاوی ئێران بێ٠٠ ئەوا پارتیش هەربەقەدەر یەکێتی پیاوی ئێرانە٠٠ بۆ پەیوەندی یەکێتیش بەتورکیاوە هەمان پرۆسەیە٠
بۆیە لەقۆناغی داهاتوو، پەیوەندی یەکێتی و پارتی توندوتۆڵتر دەبێ٠٠ ئەو پەیوەندیەش بەردەوام دەبێ٠٠ تا هاوپەیمانی تورکیاو ئێران بەردەوام بێ٠٠ مەسەلەی سنوور داخستن و ئابلۆقەی ئێران و تورکیاش، لەسەر هەرێم ئەگەر ببێ وبکرێ٠٠ کردەیەکی کاتیە بۆ ئیدارەدانی تورەیی عیراقە٠٠
بەڵام ئەو ریسکەش هەیە٠٠ تا یەکێتی و پارتی تێوە بگڵێن لەناو ئە هاوپەیمانیەی ئێران و تورکیا، زیاتر دووردەکەونەوە لە ئەمریکا و ئەوروپا٠




ئەمەریکاو شتی تر .‬… جەلال بەرزنجی

‎لە سەر بە یاسایی کردنی بەندایەتی، لە ئەمەریکا، ساڵی ١٨٦١ تا ١٨٦٥ شەڕێکی خوێناوی لە نێوان باشورو باکووری هەڵگیرسا. بێجگە لە زیانی ئابووری ٧٥٠،٠٠٠ سەربازی ئەمەریکی لەو شەڕەدا کوژران. ئەمەریکا لە هەردوو جەنگی یەکەم و دووەمی جیهانیدا ئەوەندەی زیانی بەشەری لێ نەکەوت. لە ساڵی ١٦٢٢ تا ١٩٢٤ ئەمەریکا شەڕی هیندیە سوورەکانی کرد، ئەوخاکەی چەند پشتێکیان لەسەری بڕابوەوە، لە دەستی دەرهێنان . کاتی خۆی بەشێک لە نامەیەکی (سیاتل)سەرۆکی هیندە سورەکانی ئەمەریکام کردە کوردی، تێیدا بەزمانێکی زۆر هەستارانە و جوان باسی خۆشەویستی خاک و ئازاری لەدەست دانیدەکات! هەتا شەستەکان رەش پێستەکان لە ئەمریکا دەچەوسانەوە،تا ئەو ئەندازەیە،ئەگەر سپی پێستێک لە سەرەمەرگ بووایەوە، پێویستی بەخوێن بووایە.
رازی نەدەبوو، خوێنی پێست رەشەکی بدەنێ. نەیان دەتوانی بۆ هەندێک چێشتخانەوە شوێن، بچن . ئەمریکا گۆراوە. لە دوای پؤست کۆلۆنیازم، گەشەکردنی دیموکراسی و ئازادی تاک وای لێ هات، رەشێکی بە بنچە ئیسلام -ئوبامە باراک حوسێن ٨ ساڵ ببێتە سەرۆکی ! ئێستا کە دەچیتە ئەمریکا، دیمەنی ژیانی فرە کولتوری دەبینیت.
هەست دەکەیت رێژەی ئیسپانی، ئەفریقی و پێشینەی ئەتنیکی جیاواز، زاڵە بەسەر سپی پێستەکان. پەیکەری ئازادی Statue of Libarty لە نیویۆرک، وەک سمبولی ئازادی پێشوازی کردن لە کۆچبەران دانراوە! ئەگەر کارە تیرۆرستیەکانی ئیسلامە توند رەوەکان نەبێت، کە هەڕەشە لە ئارامی دنیا و رۆژئاوا دەکەن .
تۆوی ترس لە ئیسلام (ئیسلامەفۆبیا) لە دڵی خەڵک دەچێن، سیستەمی ژیانی فرە کولتوری لەو وڵاتە پێشکەوتوەکان جوان ئیش دەکات،بەڵام ئەوکارانە دێت هەرەشە لە هەڵوەشاندنەوەی ژیانی فرە کەلتوری لەو وڵاتانە بکات. ئەو خۆپیشاندانانەی ئەم دوایەی ئەمەریکا، سەرهەڵدانەوەی نازایەت لە ئەلمانیا، ریگری ترەمپ لە چوونی هاوڵاتی، شەش وڵاتی موسلمان بۆئەمەریکا، رەنگدانەوەی سەر ئەو کارە تیرۆرستیانەی جیهادیەکانە.
ئەمریکا (سوپەر پاوەرە) لە هەمان کات، وڵاتەکی فرەکەلتوریە. ئیدارەی ئەمەریکا دەزانێت هونەری پێکەوە ژیان کەی و لە کوێ ئیش دەکات. وەک هەموومان دەزانین، لە ریکەوتنامەی سایکس بیکۆ،کوردستانی باشوور بەزۆر لکێنرابە عێراق،وڵاتی عیراق هەر لە سەرەتاوە چونکە لە سەر بنچینەی فرە کولتوری و یەکسانی دانەمەزرا فاشیل بوو.
رژێمە یەک لە دوای یەکەکان بە هێز ئەوەی پێی دەڵێن” یەکیەتی خاکی عێراق “رایان گرتوە. ئەمریکا وکومونەتی نێونەتەوەیی، دەزانن دوای روخانی دەوڵەتی فاشی سەدام، رەگەزپەرستی، مەزهەبیەت، لە ئالیەتی حکومەتی عێراق و دامودەزگاکانی رەنگ دەداتەوە. دیموکراسیەت ،وشیاری نەگەیشتۆتە ئەم ئاستە عەقلیەتەی زۆرینە، کە عەرەبە، حوکمی عێراق دەکات، بگؤردرێت، ژیانی فرەکولتوری، سیستەمێکی فیدڕالی و دیموکراسی راستەقینە بەرپا بێت؟بۆیە هەڵویستی ئەمەریکا،هەندێک وڵاتانی ئەوروپا و گەلەکۆی ئەنجوومەنی ئاسایشی نیونەتەوەیی و نەتەوە یەکگرتوەکان و پێ داگرتنان لە سەر یەکیەنی خاکی عیراق”کە لەسە عاردی نەماوە”رەوا نیە.لە دنیادا شتی ناڕەوا روودەدەن، بەڵام هەندێک لەو هۆکارانەی بووینەتە هۆی ئەوەی کێشەی کورد نەچێتە ئەجندای وڵاتان، کەم تەرخەمی نوێنەرایەتی حکومەتی کوردستان ، نەبوونی لۆبی کوردیە لە دەرەوەونارێکی ناو ماڵیەتی؟




لە کرۆنۆسەوە …. شیعری … سۆران محەمەد


* بە خامەی ‘تۆ مەچۆ بۆ شەڕ’ پێشکەش..

وەی لە عیشوەی شۆستە قەوزەگرتووەکان
رامبۆ لێرە بووایە دەیگوت
کێ جەستەی شەقامەکان
لەم قەوزانە پاکدەکاتەوە
بەم ئێوارەیە ناوەختە؟

ئای لە نازی پارکە بێدەنگەکان
بۆدلێر لێرەبووایە دەیگوت
ئەو گەڵازەردە وەریوانە کۆکەنەوەو
بینێرن بۆ خومخانەچییەکان
– با چیدی خەزانی تەمەن نەشێلین
لەسەر لاشەی ئەم پارکە رۆمانسیانە!…
– با چیدی:
ڕێنوار نەچێتە سەر هەورەکان و
گوێی لە هاواری نوساوی
هیچ لە میحنەتەکان نەبێ،
تا بێتە خوار…
خوارەوەی چی؟
لە دورگەی تیمساحەکان
مەگەر میلۆراد بە دەستە لەرزۆکەکانی
نوقڵێکی کورسینەعنات پێشکەش بکا
کە نازانرێ
چەند سەدەیە لە گیرفانی کۆتەکەیدا
هەڵیگرتووە!

ئۆکێستراکانیش
زۆر هێواش لێدەدرێن
پێڕاناگەن..
فریای بەرجەستەکردنی
خۆزگە شەرمنەکان و
تراژیدیە وێڵەکان بکەون…

ئاوهایە هاوڕێم ئاوهایە:
نە لە مەملەکەتی تیمساحەکان
بوویتە نێچیرێکی نەگریس
نە لە کرۆنۆس
بوویتە خۆراکی قرشەکان…
بێگومان شاعیرەکان
هەر بە بێدەگی دەمرن و
هەواڵی پرسەکانیشیان
بەکەس ناگا
یان رەنگە لە مێژە مردبن و
هەر پروپاگەندەی ناو میترۆکان بێ:
خۆیان بۆ جەنگێکی قورس
هەڵگرتبێ




بەڵێ و نەخێر بۆ رێفراندۆم لە پارادایمی ناسیۆنالیزمی کوردی … هەژار سابیر

مەبەست لە پارادیمی ناسیۆنالیزمی کوردی (کوردایەتیی) سەرجەم ئەو چەمک و پێناسە و پێوەر و وێناکردن و تێڕوانینانەیە کە دونیابینی کورد و گوتاری ناسیۆنالیزمی کوردی دروست دەکەن . لە دیارترین ئەو وێناکردن و تێڕوانینانە، شوناسی کوردە، کە وەک نەتەوەیەکی بێدەوڵەت خۆی دەناسێنێت. یەکێک لە دەرکەوتەکانی ئەو شوناسە مەزلومیەتی رەوایەتیی کێشەی نەتەوەیی و بەدواشیدا رەوایەتی مافە نەتەوەییەکانی کوردە لە بوونی دەوڵەتێکی نەتەوەیی سەربەخۆ. کورد خۆی وا وێنادەکات کە مێژوو و جیۆگرافیا و سیستمی سیاسی نێودەوڵەتی ناحەقی و بگرە خیانەتیان دەرهەق کردووە، بۆیە نەبووەتە خاوەن دەوڵەتی خۆی، کوردستان دابەشکراوە و کوردیش چەوسێنراوەتەوە. باشوری کوردستان (کوردستانی عێراق) بەزۆر لکێنراوە بە عێراق، کوردستان عێراق نیە و کوردیش عێراقی نین، واتە عێراق نەک هەر وڵاتی کوردان نیە، بەڵکو بگرە داگیرکەری پارچەیەکی کوردستانە.

مەرج نیە سەرلەبەری هەموو ئەو وێناکردن و تێڕوانیانەی کورد لەسەر بنەمای راستی مێژوویی بونیادنرابن، بەڵام گرنگ ئەوەیە کورد بەگشتی بەو جۆرە لەخۆی دەڕوانێت، ئەو شێوازەی لە خۆڕوانینیش لەناوەخۆی و بەرامبەر بەوانی تر ئاراستەی کرداری سیاسی کورد دەکات.
لەو روانگەیەوە، کارکردن بۆ دەوڵەتی کوردی و سەربەخۆیی نەتەوەیی کوردی خەون و ئاواتی زۆرینەی کوردەکانە. ئەوەی ئێستا لەو دۆخە لە میانەی ئەو پرۆژەیەدا کوردەکان دابەش دەکات بۆ سێ گروپ، جیاوازیی پارادیمی ناسیۆنالیزمی نیە، بەڵکو جیاوازی جزئیە لەناو یەک پارادایمی ناسیۆنالیزمی، کە سەرجەم بنەماکانی یەکن. جیاوازیەکە تەنها لە شێواز و کات و میکانیزمی ئەنجامدانی ئەو ئەرکەیە، لانیکەم وەک ئەوەی دەردەکەوێت.

لە گوتاری زاڵ و بەهێز و دیاری پارادایمی ناسیۆنالیزمی کوردی، بەڵێ بۆسەربەخۆیی و ریفراندۆم رێگایەکە بۆ گەیشتن بە ئامانجی لە مێژینەی کورد کە ئەویش سەربەخۆییە. ئەمەش هاندەرە بۆ بونیادنان و دروستکردنەوەی کەسایەتی تێكشکاوی کوردی لەدەرئەنجامی ئەو هەموو زوڵم و چەوساندنەوە مێژووییە. ئەم پڕۆسەیە وەک دەرفەتێک بۆ بەدەیهێنانی شکۆ و شانازی و پێدانی مانایە بەقوربانیدان و تێکۆشان لەسەردەمی بێئومێدی و تێکشکان.
کەمپی بەڵێ بۆ سەربەخۆیی و دەوڵەتی کوردی لە رێگای ئەنجامدانی ریفراندۆم و گوتارە سیاسیەکانیەوە، بەرچاو روونترین کەمپی ناو پارادایمی ناسیۆنالیزمی کوردیە. ئەوانی دیکە، وەک نەخێر لە ئێستادا، یان کەمپی داوای دواخستنی ڕیفراندۆم، یان بایکۆت لاوازترین و بێ ستراتیژترین پێکهاتەکانی ناو هەمان پارادایمن، بە پێوەری پارادیمی زاڵی ناسیۆنالیزمی کوردی، کە فەشەل و سەرنەکەوتنیان زۆر دیارو ئاشکرایە.

بەهۆی زاڵیی پارادایمی ناسیۆنالیزمی کوردی لەناو کورددا، هیچ هەڵوێست و بیانو و ئارگیومێنتێکی دژ، یان دوودڵی بۆ سەربەخۆیی پشتگیریی هاوڵاتیان بەدەست ناخات. لەناو هەمان پارادایم، هەموو هێز و گروپە سیاسیەکانی کوردستان دەبێت بڵێن بەڵێ بۆئەوەی ناکۆکی و ناتەبایی لەناو گوتار ئارگیۆمێنتەکانیان نەبیت، سەختە تۆ باوەرت بە سەرجەم پێدراوە تیۆری و بنەماکانی هەمان پارادیم هەبێت، بڵێی نەخێر لە ئێستادا، یان داوای دواخستنی ریفراندۆم بکەی بە کۆمەڵێ بیانوی زۆر لاواز، کە مەحاڵە بتوانی پشتگیری پێویستی هاوڵاتیان بەدەستبهێنیت.

خۆ ئەگەر پارادایمە ناسۆنالیستیەکەش بگۆردرێ، ئەوە دەکرێت لەگەڵ خۆد و لەگەڵ دونیا راستگۆتر بیت. بەڵام دیسانەوە بەم دەم و دەستە و لەو کۆنتێکستە مێژووییە و سیاسیەی هەنووکە، مەحاڵە پشتگیری هاوڵاتیان زامنبکات و دەنگ بهێنیت، بگرە داهاتوشی نابێت لە کایەی سیاسی کوردستانی.
مەبەست لە گۆڕینی پارادایمی ناسیۆنالیزمی کوردی، گومان خستنە سەر سەرجەم پێدراوەکانی پارادایمی زاڵ. بۆ نمونە کورد بکەیت بە عێراقی، بەئاشکرا رەفزی زەرورەتی دامەزراندنی دەوڵەتی کوردستانی بکەیت. ئەوکات نەخێرتەنها نەخێر نابێت لە ئێستا، بەڵکو نەخێر دەبێتە هەتا هەتایی، بەڵام ئەوسا ئەگەری سەرکەوتنی هێندەی دیکە لاوازتر دەبێت. ئەم ئەگەرەی گۆڕینی پارادایمی ناسیۆنالیزمی بە بەدیلێکی دیکە بەتەواوەتی غائیبە لە ململانێی سیاسی ناو کوردستان. هەڵوێستە جیاوازەکانی هەنوکە بەرامبەر بە ریفراندۆم. وەک یەک کۆکن لەسەر عێراقی نەبوون، بگرە عێراقیبوون (عێراقچێتی) وەک سوکایەتی بەرامبەر بەیەکتر بەکار دەهێنرێت.

لە روانگەی کەمپی بەڵێ بۆ رفراندۆم بۆچی نابێت ریفراندۆم دوابخرێت؟ بۆ وەڵامی ئەم پرسیارە دەڵێین لەبەر سادەترین هۆ، چونکە زۆرینەی هاوڵاتیانی هەرێم لەگەڵ ریفراندۆمن و زۆر بەئاسانی بەڵێ بەدەست دەهێنێت. دەستەکەوتی گەورەشی، بەپێوەری ناسیۆنالیستی، بەدواوەیە.
سەرباری سەرجەم کەموکورتیەکانی پڕۆژەکە و تێبینی لەسەر خاوەنی پرۆژەکە بەڵێ و لایەنگیری پرۆژەکە بەهێزترە چونکە پارادایمی ناسیۆنالیزمی زاڵە و دوونیابینی کوردەکان دیاریدەکات کە ناتوانن لەدەرەوەی ئەو “حەقیقەتانەی” ئەو پارادیمە بۆیان دیاریدەکات و دەسەپێنێت هیچ حەقیقەت‌و چارەسەرو ئامانجی دیکە بە رەوا بزانن. مەسەلەکە پەیوەستە بە حەساسیەتی شوناسی نەتەوەیی، باکگراوندی مێژوویی، ئاواتی نەتەوەیی بۆ سەربەخۆیی. لەسەروی هەمووشیانەوە، کوردەکان پێویسیتیان بە هۆکارێک هەیە هەست بە شکۆ و سەروەریی نەتەوەییان بکەن لەدوای ئەو هەموو تێکشکان و گەندەڵی و ململانێ ناوەخۆیی و قەیرانە سیاسی و یاسایی و ئابورییە. هاوڵاتیانی کوردستان پێویستیان بە هەبوونی پرۆژەیەک هەیە توانا و وزەکانیان ئاراستە بکات بەرەو زیاترکردنی متمانە و بەهێزتر کردنی ئینتیما.

بۆیە لە چوارچێوەی دونیابینی کورد و وێناکردنی بۆ خۆی ئەنجامدانی ڕیفراندۆم کۆمەڵێک لایەنی پۆزەتیڤی هەیە کە پەیوەندیان بە سەرلەنوێ داڕشتنەوەی خودی ئینسانی کوردو پەیوەندییە نێوخۆیی‌و دەرەکییەکانەوە هەیە، لەمانە:
یەکەم، کورد توشی شکستی دەرونیی قووڵ دەکات، کەسایەتی زیاتر تێکدەشکێنێت و متمانەی هەم بەخۆی و هەمیش بە نوخبەی سیاسی لاوازتر دەبێت. هەر لەبنەڕەت کورد کێشەی هەستکردنی بەکەمی و نزمی دەکات بەرامبەر دونیا، هەروەها متمانەی بە نوخبەی سیاسی خۆی لاوازە، سەرباری ئەوانەش سەرچاوەکانی شکۆ و شانازی کەم‌و لاوازن. ئەنجامدانی ریفراندۆم بۆ کورد وەک تەحەداکردنی دنیا دێتەبەرچاو، ئەمەش هەست بە شکۆ و شانازی بە خۆی لێدەکەوێتەوەو متمانەشی بە نوخبەی سیاسی زیاتر دەبێت.
دووەم، متمانەی کورد بە داوا نەتەوەییەکانی لاوازتر دەبێت چونکە عێراق لە بەهێزبوونەوە دایە، هەرێم لە کۆمەڵێک قەیراندایە و قەیرانەکان بە دواخستنی ریفراندۆم قووڵتردەبنەوە. ئیدی زۆر سەخت دەبێت، ئەگەر نەڵێین مەحاڵە جارێکی دیکە بتوانرێت خەڵک مۆبەلایزە بکرێت و متمانەی بونیادبنرێتەوە.

سێیەم، ریفراندۆم دەرفەتی یەکریزی ناوەخۆیی زیادکردوە، ئەمەش پێچەوانەی چاوەروانیەکان بوو چونکە جیاوازیەکان جەوهەری نین و لە چوارچێوەی هەمان پارادیمی زاڵیی نەتەوەیی نین. هەم نوخبەی دەسەڵاتدار بەکردەوە تێدەگات کە جگە لە هاوڵاتیانی هەرێم، کەسی دیکە بەجددی پشت و پەنایان نین، هەمیش هاوڵاتیان لە ئەهمیەتی یەکبوون و یەکرێزی تێدەگەن. بەمەش هاوڵاتیان متمانەیان بە کاریگەریی هەڵوێست و دەنگی خۆیان زیاتر دەبێت.

چوارەم، هاوڵاتیانی کوردستان سەرجەم هێزەکانی کوردستانیان تاقیکردەوە، هیچیان لەدەمی ئێستا (یان ناتوانێت، یان نایانەوێت) چاکسازی جددی بکەن‌و حوکمی مەدەنی و دیموکراسیانە دروست بکەن. بانگەشەی چاکسازی لەئێستادا توشی نوشوستی بووە. ئەمەش بووەتە هۆی بەفیرۆدانی ووزەیەکی زۆر، لاوازکردنی متمانە بە خود، بێئومێدی و زیاتر لەیەکترازانی ئەوەی پێی دەگوترێت ناوماڵی کورد. بۆیە پرۆژەیەکی لەو جۆرە دەرفەتەکان بە شێوازێکی دیکە دەرەخسێنێت، کە ئەگەرەکانی بەدیهێنانی هەندەک لەو ئامانجانە زیاتر دەکات. بۆ نمونە، کاراکردنەوەی پەرلەمان (سەرباری هەموو کەم و کوریەکانی) تەنازولاتی پارتی بۆ هێزەکوردستانیەکان (دیسانەوە سەرباری کەم و کوریەکانی) لە میانەی پرۆژەی ریفراندۆم هاتەئاراوە. هەروەها بەناچاری لەیەکتر قبوڵکردن، دیالۆگ و یەکتر رازی کردن (لەغیابی پشتگیری دەرەکی) کردۆتە ئەمری واقع.

پێنجەم، نەوەک هەر لە بەرچاوی خۆی، بەڵکو لەبەر دەم دونیاش خۆسەلماندنە کە ئەوە ویست و ئیرادەی بەهێزی کوردە. دونیا رێز لە گەلی خاوەن متمانە و هێز دەگرێت. یارو نەیار ناچار دەبن رێزی بگرن. ئەو بانگەشەیە لاواز دەکات کە گوایە مەبەست لەو ریفراندۆمە تەنها دەستکەوتی زیاترە لەناو عێراق لەلایەن هێزەکوردیەکان.

شەشەم، بۆ گفتوگۆ و دانوستان، دوای ریفراندۆم لەگەڵ عێراق، کورد پێگەی بەهێزتر دەبێت، ئەویش بە بوونی کارتی فشاری بەڵێ و پشتگیری نەتەوەیی‌و بەرزبوونەوەی متمانەو تۆکمەتربوونی یەکڕیزیی ناوماڵی کوردی، کە سەقفی داواکان کورد بەرزتر و بەهێزتر دەکەن.
حەوتەم، بەئەنجامدانی ریفراندۆم، کۆمەڵگای نێودەوڵەتی پشت لە کورد ناکات بەڵکو بە پێچەوانەوە زیاتر بەدەنگ کوردو داواکانی دێن چونکە بۆ راگرتنی بەلانسی هێز لە ناو عێراق کورد تەنها کارتە بەدەستی نەیارەکانی کەمپی هیلالی شیعیەوە بێت.
لەکۆتایی دەکرێت بگوترێت کە سەرباری هەموو کەموکوڕیەکانی پڕۆژەی ریفراندۆم و هەڕەشە دەرەکیەکان و ناتەباییە ناوخۆییەکان، بەباوەری زۆرینەی کورد لە چوارچێوەی پارادایمی زاڵیی نەتەوەیی ئەو ریفراندۆمە خزمەتی گەورە بە کورد دەکات. ئەو جۆرە باوەڕەش پێویستە بۆ بەهێزتر بوونی متمانە بەخود و تێروانین لە خود.




بۆچی بەوپەڕی دڵنیایییەوە خوا بوونی نییە … ڕیچارد داوکینز … بەشی چوارەم


وه‌همێک … ڕیچارد داوکینز … بەشی چوارەم …
خوێندنەوەی: بێریڤان جه‌‌مال حه‌مه‌ سه‌عید
…

بۆچی بەوپەڕی دڵنیایییەوە خوا بوونی نییە….


ئاڵۆزیی لە داشکاننەهاتوو

نووسه‌ر له‌م‌ به‌شه‌دا ئاماژە به‌ گه‌وره‌یی گرفتێک ده‌کات که‌ له‌ لایه‌ن داروین و والاس چاره‌سه‌ر کراوە. بۆ ڕونکردنه‌وه‌ی گرفته‌که‌ نمونه‌ی توێکاریی ئورگانیزمی زیندوو، پێکهاتی شانەیی، زیندەکیمیا و هەڵسوکەوت ده‌هێنێته‌وه‌. له‌ لایه‌کی تره‌وه‌ نووسه‌ر ئاماژه‌ به‌ به‌لگه‌ی نه‌شیان ده‌کات؛ ئافره‌ندگه‌ران به‌لگه‌ی نه‌شیان بۆ بوونی خوا، وه‌ک به‌لگه‌یه‌کی ته‌واو و قایلکه‌ری ده‌مکوتکه‌ر، به‌کار ده‌هێنن. له‌ به‌رامبه‌ر بۆچوونی یه‌کخواگه‌راندا، دروست به‌ پێچه‌وانه‌ی ئاراسته‌ی مه‌به‌ستی یه‌کخواگه‌ران، نووسه‌ر ده‌ڵیت به‌رێکوپێکی به‌کارهێنانی به‌ڵگه‌ی نه‌شیان، نزیکمان ده‌کاته‌وه‌، له‌ سه‌لماندنی نه‌بوونی خوا. پیشاندانێکی ئاماری که‌ خوا به‌وپه‌ڕی دلنییاییه‌وه‌ بوونی نییه‌. له‌م باره‌وه،‌ بۆ زیاتر رونکردنه‌وه‌ی به‌ڵگه‌ی نه‌شیان‌ چه‌ند نمونه‌یه‌ک له‌ کتێبێکی ئافراندنگەرەوە دەهێنت. پاشان به‌ پشت به‌ستن به‌ تیوری هه‌ڵبژاردنی سرووشتی داروین، رونکردنه‌وه‌ی خۆی له‌ چاره‌سه‌ری کێشه‌کان ده‌خاته‌ روو.

کتێبەکە: ژیان – چۆن گەیشتە ئێرە؟ کە ناوی هیچ نووسەرێکی بەسەرەوە نییە، به‌ڵام له‌لایه‌ن کتێبی پیرۆزی بورجی دیده‌بانی و کۆمه‌ڵگه‌ی پرۆپاگه‌نده‌ی ئایینی‌ چاپکراوه‌. له‌م کتێبه‌دا باسی جۆرە قارچکێکی تێدایە، ناسراوە بە سەبەتەی گوڵی ڤینۆس و یەکێک لەو وتانەی بۆ ئەمە هێنراوەتەوە، وتەیەی میستەر داڤید ئاتێنبۆرۆگە: “کاتێک کە لە ئاڵۆزیی ئێسکبەندی قارچک ورد دەبیتەوە، وەک ئەوەی لە سلیکای دڕکی دروست کرابێت، کە ئێمە پێی دەڵێن، سەبەتەی گوڵی ڤینۆس، مرۆڤ بڕوا بە چاوی خۆی ناکات. چۆن شانەگەلێکی زۆر بچووکی نیمچە سەربەخۆ، هاوکاری دەکەن بۆ دەرکردنی بە ملیۆن تەڵەزمی شووشەیی و دروستکردنی تۆڕێکی جوان و سەرنجڕاکێشی وەها؟ نازانین: “بەڵام ئێمە یەک شتمان لا ڕوونە: ڕێی تێناچێت شانس نەققاش بێت.” نا، بەڕاستی وا نییە، ناشێت شانس نەققاش بێت. ئەوە شتێکە، دەتوانین هەموومان لەسەری کۆک بین. نەشیانی ئاماریی دیاردەیەکی وەک ئێسکبەندی سەبەتەی گوڵی ڤینۆس، کێشەیەکی ناوەندییە، کە دەبێت هەر بیردۆزێکی ژیان چارەسەری بکات.

چەند نەشیانی ئاماری زێتر بێت، کەمتر بەجێیە شانس وەکوو چارەسەر بێت: دروست هەر ئەوە واتای ئەستەمە. بەڵام چارەسەرە پاڵێوراوەکان بۆ مەتەڵی نەشیان، نەخشە و شانس نییە، وەک ئەوەی بە هەڵە ئاماژەی پێ دەکرێت. نەخشە و هەڵبژاردنی سرووشتییە. شانس چارەسەر نییە، بەو ئاستە بەرزانەوە لە نەشیان، کە ئێمە لە بوونەوەرە زیندووەکاندا دەیبینین و هەورەها هیچ زیندوەرزانێکی ژیر ئەوەی نەوتووە. نەخشەش چارەسەرێکی ڕاستەقینە نییە، هەر وەکوو دواتر دەیبینین؛ نووسه‌ر بەردەوام دەبێت لە پیشاندانی گرفتەکە، کە هەر بیردۆزێکی ژیان دەبێت چارەی بۆ بدۆزێتەوە: گرفتی ئەوەیە، کە چۆن خۆمان ڕزگار بکەین لە شانس.

لە لاپەڕەیەکی تری کتێبی بورجی دیدەبانیدا، باسی ڕووەکێکی جێسەرنج بە ناوی لوولەی هۆڵەندی دەکات، هەموو بەشەکانی لەوە دەچێت، وەها جوان نەخشەی بۆ کراوە، کە مێشومەگەز بەلای خۆیدا ڕابکێشێت، هەڵاڵاوییان بکات و بیاننێرێت بۆ گوڵە لوولە هۆڵەندییەکی تر. وردی و جوانیی ئەم گوڵە، وا لە بورجی دیدەبانی دەکات بپرسێت: “ئایا هەموو ئەمانە بەڕێکەوت ڕوویان داوە؟ یان بەپێی نەخشەی زرنگ؟” جارێکی تریش، بەڕێکەوت ڕوویان نەداوە. جارێکی تریش، نەخشەی زیرەک جێگرەوەیەکی لەبار نییە بۆ ڕێکەوت. هەڵبژاردنی سرووشتی نەک تەنیا ئابوورییانەیە، بەڵکوو بەجێ و ڕێکوپێکیشە؛ تەنیا جێگرەوەیەکی کرداریارە بۆ شانس، کە ڕۆژێک لە ڕۆژان پێشنیار کراوە. نەخشەی زیرەک هەر وەک شانس، لەگەڵ هەمان ناڕەزایەتی بەرەوڕووە.

سووکوئاسان چارەسەرێکی بەجێ نییە بۆ مەتەڵی نەشیانی ئاماری. چەند نەشیانی بەرزتر بێت، ئەوەندە نابەجێیی نەخشەی زیرەک زۆر دەبێت. نەخشەی زیرەک دەبێتە هۆی دووئەوەندەکردنی گرفتەکە. جارێکی تریش، ئەمە لەبەر ئەوەیە کە نەققاش بۆخۆی دەستبەجێ گرفتی گەورەتری ڕیشەی خۆی دەهێنێتە کایەوە. هەر بوونەوەرێک کە توانای نەخشەدانانی زیرەکانەی شتێکی ئەستەمی وەک گوڵەلوولەی هۆڵەندی (یان گەردوونی) لەباردا بێت، دەبێت بۆخۆی زێتر ئەستەمتر بێت لەو گوڵە. بەدوور لە کۆتاییهێنان بە گەڕانە دواوەی نابەجێ، خوا گرفتی زێتر دەنێتەوە.

هەندێک دیاردەی سرووشتی لە ڕووی ئامارییەوە زۆر ئەستەمە، زۆر ئاڵۆزە، زۆر جوانە، زۆر شکۆبەخشە بۆ ئەوەی بەڕێکەوت پەیدا بووبێت. نەخشە تەنیا جێگرەوەی شانسە، ئەوە تەنیا شتێکە، کە نووسەرانی کتێبەکە دەتوانن بیری لێ بکەنەوە. لەبەر ئەوەی نەققاش دەبێت کردبێتی. وەڵامی زانستیش بۆ ئەم ژیربێژییە هەڵەیە، هەمیشە هەمان شتە. نەخشە تەنیا جێگرەوەی شانس نییە. هەڵبژاردنی سرووشتی جێگرەوەیەکی باشترە. لە ڕاستیدا، نەخشە بە هیچ جۆرێک جێگرەوەیەکی ڕاستەقینە نییە، چونکە لەجیاتی چارەسەر، گرفتێکی گەورەتر دەهێنێتە کایەوە: کێ نەخشەی نەققاشی کێشاوە؟ وەک چارەسەرێک بۆ گرفتی نەشیانی ئاماری، هەردووی ڕێکەوت و نەخشە ژێر کەوتوون، چونکە یەکێکیان گرفتەکەیە و ئەوی تریان گەڕانەوە بۆ دواوەوەی تێدایە. هەڵبژاردنی سرووشتی چارەسەرێکی ڕاستەقینەیە. تەنیا چارەسەری کرداریارە، کە بەیان کراوە. هەروەها نە تەنیا چارەسەرێکی کرداریارە، بەڵکوو ڕێگەچارەیەکی بێهاوتایە لە جوانی و بەهێزیدا.

چی وا لە هەڵبژاردنی سرووشتی دەکات، وەک چارەسەرێک بۆ کێشەی نەشیان سەرکەوتوو بێت، لە کاتێکدا شانس و نەخشە هەر لە دەرگای حەوشێوە ژێر دەکەون؟ وەڵامەکە ئەوەیە، هەڵبژاردنی سرووشتی پڕۆسەیەکی کەڵەکەیییە، کە گرفتی نەشیان تێک دەشکێنێت بۆ پارچەی بچووک بچووک. هەریەک لەم پارچە بچووکانە بۆخۆی بڕێک ئەستەمە، بەڵام ئەوەندە ڕێگر نییە. کاتێک ژمارەیەکی زۆر لەم ڕووداوە ئەستەمە بچووکانە، بە زنجیرە کەڵەکە دەکرێنە سەر یەک، دوابەرهەمی ئەم کەڵەکەکردنە، دەبێت بە ئەستەمێکی زۆر زۆر، ئەستەمێکی وەها، کە زۆر دوورە لەوەی شانس پێی بگات. ئەم دوابەرهەمانەیە، کە بابەتگەلێک پێک دەهێنێت بۆ بەڵگەی یەک لەسەر یەکی وتراوی وەڕسکەری ئافراندنگەر.

ئافراندنگەر بە هیچ جۆرێک خاڵەکە ناپێکێت، لەبەر ئەوەی پێداگری دەکات لەسەر مامەڵەی پەیدابوونی نەشیانی ئاماری وەک ڕووداوێکی تەنیای بێوێنە. لە هێزی کەڵەکەبوون تێناگات.
نووسه‌ر لە کتێبێکیدا بەناوی ‘سەرکەوتن بەسەر ئەستەمی چیادا’، ئەم خاڵە‌ی بە نموونەیەک ڕۆشن کردۆتەوە. دیوی پێشەوەی شاخێک سەربەرەوژوورکەیەکی سەختە، سەرکەوتن بەسەریدا بۆ لووتکهکهی مەحاڵە، بەڵام دیوی دواوە سەربەرەوژوورکەکەی ئاسانە و سەرکەوتن بەسەریدا زەحمەت نییە. لەبنی شاخەکەدا، ئامێرێکی ئاڵۆز هەیە، وەک ئەوەی چاوێک یان قامچیماتۆڕییهکی بەکتریایی بێت. بیرۆکە نابەجێکە ئەوەیە، کە ئامێرێکی ئاڵۆزی وەها، لەخۆوە بتوانێت خۆی خڕ بکاتەوە و وەک هێمایەک بۆ سەرکەوتن بەسەر ئەم سەربەرەوژوورکە سەختەدا، بەیەک قەڵەمباز لەبنی شاخەکەوە خۆی بگەیەنێتە سەر لووتکەکەی. کەچی گەشەکردن، بەپێچەوانەوە دەچێت بۆ دیوی دواوەی شاخەکە، ڕێگەی سەربەرەوژوورکە ئاسانەکە دەگرێت و وردەوردە سەر دەکەوێت بۆ لووتکەکە: سووکوئاسان! سەرکەوتنی لەسەرخۆ بەسەر سەربەرەوژوورکە ئاسانەکەدا، لەبەرامبەر سەرکەوتن بە یەک قەڵەمباز بەسەر سەربەرەوژووکە سەختەکەدا، پرنسیپێکی ئەوەندە سادەوساکارە، کە مایەی سەرسووڕمانە، بۆچی ئەوەندە کاتی برد تا داروینێک بێتە مەیدانەوە و بیدۆزێتەوە.

داروین بەشێکی تەواوی لە ڕەچەڵەکی چەشن، بۆ “دژوارییەکانی نێو تیۆری نەوە لە ڕێگەی وردەگۆڕانەوە تەرخان کردووە و ڕەوایە بڵێین، ئەم بەشە کورتە، سەرجەمی ئەو دژوارییە بانگەشەبۆکراوانەی ئەوسا ئاماژەیان بۆ کراوە و ئەوانەی ئێستا دەوترێن، پێشبینیی کردووە و ڕەتی هەموویانی کردۆتەوە. دژوارییە هەرە سەختەکانی داروین، ”ئورگانە هەرە بێخەوشەکان و ئاڵۆزەکان”ە، کە هەندێک جار، بەهەڵە وەک “ئاڵۆزگەلێکی لەداشکاننەهاتوو” باسیان دەکرێت. داروین چاو دەهێنێتە بەرباس، وەک نموونەیەکی پڕکێشەی تایبەت: “چاو لە بەرچاو بگرە، بە هەموو ئەو میکانیزمە لە لاساییکردننەهاتووانەوە بۆ گونجاندنی چاوتیژی بۆ دووریی جیاواز، بۆ وەرگرتنی بڕی جیاوازیی ڕووناکی و بۆ ڕاستکردنەوەی لاریی ڕەنگی و خولگەیی، ئایا دەکرێت ئەمە لە هەڵبژاردنی سرووشتییەوە پەیدا بووبێت، وا دەر دەکەوێت ئەوپەڕی نابەجێیی بێت،” ئافراندنگەران وەک ئەوەی هەنگوینیان لە کلۆرەداردا دۆزیبێتەوە، ئەم وتەیە یەک لەسەر یەک دەهێننەوە. پێویست بە وتن ناکات، هەرگیز وتەکانی دواتر ناهێننەوە.

خۆتێوەگلاندنی داروین بە دانپیادانانەوە، تەنیا هەوڵێک بووە بۆ سەرنجڕاکێشان. داروین بەرهەڵستکارانی ڕاکێشاوەتە مەیدانەوە، تا لە کاتی خۆیدا وەڵامی ددانشکێنی باشتر بپێکێت. بەدڵنیایییەوە، وەڵامی ددانشکێنیی داروین، تەنیا ڕوونکردنەوەی بێزەحمەتی ئەوە بووە، کە چۆن چاو پلەبەپلە گەشەی کردووە. لەوانەیە داروین ڕستەی وەک “ئاڵۆزیی لەداشکاننەهاتوو” یان “سەرکەوتنی نەرم بەسەر ئەستەمی چیادا” بەکار نەهێنابێت، بەڵام بەڕوونی لە پرنسیپی هەردووکیان تێگەیشتووە.
“نیوچاو بەکەڵکی چی دێت؟” و “نیوباڵ بە دەردی چی دەخوات؟” هەردووکی ئەم نموونانە وەک بەڵگە، بەپێی “ئاڵۆزیی لەداشکاننەهاتوو”ە. دەڵێن، میکانیزمێکی بەکار لە داشکاندن نایەت، ئەگەر لابردنی یەکێک لە بەشەکانی، ببێتە هۆی لەکارکەوتنی تەواوی میکانیزمەکە. ئەمە وا لە بەرچاو گیراوە، کە بەڵگەنەویست بێت هەم بۆ چاو و هەم بۆ باڵ. بەڵام هەر ئەوەندە بۆ ساتێک بیر لەم لەبەرچاوگرتنانە دەکەینەوە، یەکسەر هەڵەکانیان دەر دەکەون.

نەخۆشێک، کە بە هۆی تانەی ڕەشی چاوەوە عەدەسەی چاوی لە ڕێگەی نەشتەرگەرییەوە لا براوە، بەبێ چاویلکە ناتوانێت بەباشی ببینێت، بەڵام ئەوەندە دەبینێت، کە خۆی لە درەختێک لا بدات یان لە کەندەڵانێک دوور بکەوێتەوە. لە ڕاستیدا، نیوباڵ وەک باڵێکی تەواو باش نییە، بەڵام بەدڵنیایییەوە، باشترە لەوەی هەر نەبێت. لە 50%ی باڵێک لەوانەیە ژیانت ڕزگار بکات، بە هێواشکەوتنەخوارەوە لە درەختێک، لە بەرزایییەکی دیاریکراودا. لە 51%ی باڵێک، لەوانەیەژیانت ڕزگار بکات، ئەگەر لە دارێکی تۆزێک بەرزتر بکەویتە خوارەوە. لەبەرامبەر هەر بەشە کەمێک لە باڵ کە تۆ هەتبێت، بەرزایییەکی کەوتنەخوارەوە هەیە کە ژیانت ڕزگار دەبێت، کە هەر بەشە کەمترێکی تر لە باڵ ناتوانێت. بیرتاقیکردنەوەی درەخت بۆ بەرزاییی جیاواز، کە لێوەی لەوانەیە کەسێک بکەوێتە خوارەوە، تەنیا شێوازێکە لە تیۆریدا بۆ بینینی ئەوەی، کە دەبێت لە تەواو ڕێگەدا لێژییەکی ئاسانی بەكەڵک هەبێت لە 1%ەوە بۆ 100%. دارستان پڕیەتی لە ئاژەڵی بەخز یان بەپەڕەشووتبازدەر، کە بەکردەوە هەر هەنگاوێکی ڕوولەسەری ئەو لێژییە تایبەتییەی ئەستەمی چیایه، پیشان دەدەن.

بەو شێوەیە دەبینین، کە چاو و باڵ بەدڵنیایییەوە لە داشکاننەهاتوو نین؛ بەڵام ئەو زانستە گشتییەی دەبێت پێی بگەین، زۆر زێتر جێگەی سەرنجە لەو نموونە تایبەتییانە. ئەو ڕاستییەی کە هەندێک خەڵک لە پەیوەند بەم حاڵەتە ڕۆشنانەوە، تەواو بە هەڵەدا دەچن، دەبێت ببێت بە ئاگادارییەک بۆ ئێمە لە نموونەگەلێکی تر کە کەمتر ڕۆشنن، هەر وەکوو حاڵەتی پێکهاتی شانەیی و زیندەکیمیاوی، کە ئێستا بوونەتە بنێشتهخۆشهی سەر زمانی ئافراندنگەران، کە پەنایان بۆ دەمامکێکی ئاسانی سیاسی “بیردۆزگەلێکی نەخشەی زرنگ” بردووە.

لێرەدا، چیرۆکێکی نەریتفێرکردنمان هەیە و ئەمەمان پێ دەڵێت: بەس ئەوە ڕامەگەیەنە، کە شتەکان شتگەلێکی ئاڵۆزی لەداشکاننەهاتوون؛ ئەو ئەگەرە هەیە، بەدیقەتێکی باشەوە وردەکارییەکانت تاووتوێ نەکردبێت یان زۆر باش بیرت لێیان نەکردبێتەوە. لە لایەکی ترەوە، نووسه‌ر ده‌ڵێت ئێمەش لە بەرەی زانستدا، نابێت متمانەیەکی وشکەباوەڕانەمان هەبێت. لەوانەیە لە سرووشتدا شتێک هەبێت، بە هۆی ئاڵۆزیی لەداشکاننەهاتووی ڕاستەقینەی، بەڕاستی لێژییەکی ئاسانی ئەستەمی چیا نەیگرێتەوە. ئافراندنگەران ئەوەیان ڕاستە، ئەگەر ئاڵۆزییەکی لەداشکاننەهاتووی ڕاستەقینە، بتوانرێت بە شێوەیەکی ڕێکوپێک پیشان بدرێت، بیردۆزی داروین تێک دەشکێنێت.
داروین بۆ خۆشی ئەمەی وا وتووە: “ئەگەر بکرێت پیشان بدرێت، کە ئۆرگانێکی ئاڵۆزی ڕاستەقینە هەیە، کە ناشێت لە ئاکامی کۆمەڵێک گۆڕانکاریی بچووکی پلەبەپلە پەیدا بووبێت، ئەوسا ئیتر بەڕەهایییەوە بیردۆزەکەم دەچێتە کەنارەوە. بەڵام نووسه‌ر حاڵەتێکی لەو جۆرەی نەدۆزیوەتەوە.” داروین نەیتوانی حاڵەتێکی وەها بدۆزێتەوە و هیچ کەسێکی تریش لەپاش داروین نەیتوانی، سەرەڕای هەوڵێکی کەللەڕەقانەی لێبڕاوانە. هەندێک وەک پاڵێوراو بۆ ئەم خەڵاتە پیرۆزەی ئافراندنگەرییە پێشنیار کران، بەڵام هیچیان بەرگەی لێکۆڵینەوەیان نەگرت. هەتا ئەگەر ئاڵۆزیی لەداشکاننەهاتووی ڕاستەقینە، بیردۆزی داروینی تێک شکاندووە، ئەگەر لە شوێنێکدا دۆزرابێتەوە، ئەوە کێیە دەڵێت، بە هەمان شێوە بیردۆزی نەخشەی زرنگیی تێک نەشکاندووە؟ لە ڕاستیدا، هەر ئێستا بیردۆزی نەخشەی زرنگیی تێک شکاندووە، بەردەوام وتوویه‌تی و دەیڵێته‌وه‌، لەگەڵ ئەوەی ئێمە چەند کەم دەزانین لەسەر خوا، بەڵام لە یەک شت دڵنیاین، ئەویش ئەوەیە، کە خوا دەبێت زۆر زۆر ئاڵۆز بێت و هەروەها لەوانەیە لە داشکاندنیش نەیەت.

له‌ کۆتایی ئه‌م به‌شه‌دا، نووسەر بۆئەوەی خۆی بەدوور بگرێت لە دووبارەکردنەوە، بەڵگەی سەرەکیی کتێبەکە لە شەش خاڵدا کورت دەکاتەوە.

1. لە ماوەی چەندین سەدە، یەکێک لە بەرەوڕووبوونەوە هەرە گرنگەکانی زیرەکیی مرۆڤ ئەوە بووە، کە ڕوونی بکاتەوە چۆن گەردوون ئەم مۆرکە ئەستەم و ئاڵۆزانەی لە نەخشەوە وەر گرتووە.

2. مەیلی سرووشتی ئەوەیە، کە ڕوونی بکاتەوە لە ئاکامی نەخشەوە هاتوون. لە حاڵەتی شتێکی دروستکراوی دەستی مرۆڤ، وەک کاتژمێری دەست، کە نەققاشەکەی بەڕاستی ئەندازیارێکی زیرەک بووە. ئەو مەیلە لە ئارادا هەیە، کە هەمان ژیربێژی پیادە بکات بۆ چاو یان باڵ، جاڵجاڵۆکە یان مرۆڤ.

3. ئەو مەیلە هەڵەیە، چونکە گریمانی نەققاش دەستبەجێ گرفتێکی گەورەتر دەهێنێتە کایەوە، کە کێ نەخشەی نەققاشی کێشاوە. تەواوی ئەم گرفتە کە لە سەرەتاوە لەگەڵمان بووە، گرفتی ڕوونکردنەوەی نەشیانی ئاماری بووە. ئاشکرایە چارەسەر ئەوە نییە، شتێک لە بەرچاو بگرین، کە هەتا زێتر ئەستەمتر بێت. پێویستمان بە “کرێن”ە، نەک “قولاپی ئاسمانی،” چونکە تەنیا کرێن دەتوانێت کارێکی ڕوولەسەرانەی هەنگاو بە هەنگاو و گونجاو، لە سادەیییەوە بۆ جۆرێکی تر لە ئاڵۆزی ئەستەم بکات.

4. تێژهۆشانەترین و بەهێزترین کرێن، کە تاکوو ئێستا دۆزرابێتەوە، گەشەکردنی داروینییە لە ڕێگەی هەڵبژاردنی سرووشتییەوە. داروین و جێنشینانی پیشانیان دا، کە چۆن بوونەوەرێکی زیندوو، بە نەشیانێکی ئاماریی دانسقە و ڕوخساری نەخشە، بەهێواشی، هەنگاو بە هەنگاو لە دەستپێکێکی سادەوە گۆڕاوە. ئێستا دەتوانین بەدڵنیایییەوە بڵێین، وەهمی نەخشە لە بوونەوەری زیندوودا تەنیا وەهمێکە و هیچی تر.

5. هێشتا ئێمە بۆ زانستی فیزیا کرێنێکی هاوبایەخمان نییە. لە ڕووی پرنسپییەوە، دەکرێت هەندێک جۆری بیردۆزی چەندگەردوونی، هەمان ڕوونکردنەوە بە ئەنجام بگەیەنێت بۆ فیزیازانی، وەک چۆن داروینیزم دەیکات بۆ زیندەوەرزانی. بە ڕواڵەت ئەم جۆرە ڕوونکردنەوانە کەمتر جێگەی پەسەندە لەچاو گێڕانەوەی زیندەوەرزانییانەی داروینیزم، چونکە داواکاریگەلێکی سەختتر دەخوازێت بۆ بەخت. بەڵام پرنسیپی مرۆڤزانی ئەو مافەمان پێ دەدات تا بەختێکی زۆرتر لە بەرچاو بگرین وەک لە توانای پێشبینیی سنوورداری مرۆڤدایە، کە پێی خۆشە.

6. دەست لە هیوای خۆمان بەر نادەین بۆ بەدەستهێنانی کرێنێکی باشتر لە فیزیادا، هەر وەک شتێکی بەهێزی وەک داروینیزم بۆ زیندەوەرزانی. بەڵام هەتا لە سایەی نەبوونی کرێنێکی قایلکەری بەهێزدا بە بەراورد لەگەڵ ئەوەی زیندەوەرزانیدا، کرێنگەلێکی بەڕێژە بێهێز، کە لە ئێستادا هەمانن، کاتێک لە ڕیگەی پرنسیپی مرۆڤزانییەوە بەکار دەهێنرێن، بەڵگەنەویستە باشترێکن لە گریمانی قولاپی ئاسمانیی خۆتێشکێنی نەققاشی زرەنگ.

ئەگەر بەڵگەی ئەم بەشە قبوڵ بکرێت، ئیتر ڕاستەقینەبوونی دەستپێکی سەرەکیی ئایین – گریمانی خوا – بێبناغە دەر دەچێت. بەدڵنیایییەکی تەواوەوە، خوا بوونی نییە. ئەمە ئاکامگیریی سەرەکیی تا ئێستای کتێبەکەیە.




چیرۆکی ”ئەفراندن”ی پیکۆ کۆستیکا براداتان … لە ئینگلیزییەوە: نەبەز سەمەد

لە هاوینی ١٤٨٦دا، گیۆڤانی پیکۆ دێللا میراندۆلا (Giovanni Pico della Mirandola) (١٤٦٣_ ١٤٩٤) تەنیا بیست و سێ ساڵ بوو، کەچی ئەو ئامادەیە جیهان بپارێزێ. تازە لە پاریس گەڕابووەوە، ئەو دەستی کردبوو بە پڕۆژەیەکی دەگمەن هەروەک یۆتۆپیا: تێکهەڵکێشی سەرەکی تیۆلۆگی_فەلسەفەیی، کە بیروڕا جوداکان لە یەکدی سەبارەت بە هەر کێشەیەکی گرنگ، ڕەنگە بسازێن، هەروەها هاڤڕکێی ئیدێکان ڕەنگە بۆ هەمیشە چەسپیوو بێت. پڕۆژەکە بۆ کۆتاییهێنان بوو بە سەرجەم جەنگە ئاینییەکان، ناکۆکییە زانستییەکان، و دانوستاندنە ئینتەلێکتوێڵەکان. وەک بەشێک لەمە، پیکۆ (Pico) بانگهێشتی هەرکەسێك دەکات کە لە درەنگانی سەدەی پازدەیەمی جیهانی کاسۆلیکی ژیابێت بۆ دانوستاندنێکی گشتی لە ڕۆم؛ پیکۆ تا ئەوەش دەڕوا قەرەبووی تێچووی سەفەری ئەو کەسانە بکاتەوە کە بەلایانەوە گرنگە بێن. ئەمە دەبێ بە دوا دانوستاندن_ ئاخر دوای ئەمە هیچ هۆکارێك نامێنێ بۆ دانوستاندنی دیکە.

لەسەر ڕێگەی گەڕانەوەی بۆ ڕۆم پیکۆ ڕووبەڕووی شەڕێکی بچووک دەبێتەوە، چونکە لە ئەریزۆ (Arezzo) ژنێکی خانەدانی بەناوی مارگێریتا، هاوسەری یەکێك لە ئەندامانی بنەماڵەی گولیانۆ ماریۆتۆ دی مێدیچی ڕفاندووە: لە ئەنجامی ئەم ناکۆکییەکەوە، پیکۆ لەلایەن هاوسەرێکی نافەلسەفەیییەوە گەیشتە لێواری کوشتن و لە کۆتاییدا زیندانی کرا، لەو شوێنەی کە دەبوایە لەلایەن خودی لۆرینزۆ دی مێدیچییەوە ڕزگار بکرێ. کاتێک برینەکانی ساڕێژبوون، پیکۆ لە کۆتاییدا دەستیکرد بە ڕۆیشتن بۆ ڕۆم، ئەو شوێنەی کە لە کۆتایی هەمان ساڵدا مانیفێستۆکەی خۆی لە شێوەی ”نۆسەد بیڕوڕای دیالێکتیکی، مۆڕاڵی، فیزیکی، ماتماتیکی، مێتافیزیکی، تیۆلۆگی، جادوویی، لێکدانەوەی جوولەکەیی بۆ بیبل (تەورات و ئینجیل_بەکورتی تەوجیل) خۆی و هی دانایانی کلدانییەکان، عەرەبەکان، جوولەکەکان، گریکییەکان، میسرییەکان و لاتینییەکان” تێدا ڕاگەیاند. پێویست بە گۆتن ناکا، کە پڕۆژەکە بە شکست کۆتایی هات. پرۆژەکە یارمەتی ئەو کێشانەی نەدا کە پتر لە ناوەڕۆکەکەیدا بەقووڵی سروشتێکی پاگانی هەبوو. پاپا ئینۆسێنتی هەشتەم قبووڵی ئەوە ناکا دۆکترینی کامیلی کاسۆلیکی بخرێتە ژێر پرسیارەوە، بەخێرایی هەوڵی وەستاندنی دانوستاندنەکەی پیکۆی دا. هەندێ لە تێزەکانی پیکۆ بڕیاریان بەسەردا درا، کە بەئاشکرا دژی باوەڕی کڵێسای کاسۆلیکین و دادگەی پشکنین بەفەرمی داواکاری لە دژیان بەرزکردۆتەوە. دانوستاندنەکەی پیکۆ هەرگیز ڕووینەدا.

هەرچەندە نۆسەد تێز لە مەبەستە سەرەکییەکەیدا شکستی هێنا، بەڵام پڕۆژەکەی پیکۆ دەرەنجامێکی گرنگی هەبوو، چونکە ڕوانگەیەکی نوێ سەبارەت بە دۆخی مرۆڤ ڕوون دەکاتەوە. بۆ ناساندنی پڕۆژەکەی، پیکۆ تێسکتێك دەنووسێ کە پێی دەگۆترێ (گۆتاردان سەبارەت بە ڕێزمەندی مرۆڤ). لەم تێکستەدا پیکۆ چیرۆکی ئەفراندن دەگێڕێتەوە، بەڵام بە دەستکارییەوە:

باوکە خوا، تەلارسازی (ئەندازیاری) باڵا، پێشتر ئەو ماڵی گەردوونەی کە ئێمەی تێداین بونیادناوە (…)، بەڕێی یاساکانی دانایییە پەنهانەکەیەوە. خوا هەرێمی سەروو بەهەشتی بە زیرەکی ڕازاندۆتەوە، بە ئەتمۆسفێری بەهەشتییانە (…) بەڵام کاتێك ئیشەکە تەواو بوو، خوا بەبەردەوامی خۆزگەی ئەوەی دەخواست کەوا کەسێك لەوێ هەبوایە بۆ هەڵسەنگاندنی پلانەکە وەک ئیشێکی زۆر مەزن، بۆ خۆشەویستی جوانییەکەی، هەروەها بۆ ستایشکردنی مەزنێتییەکەی. (…) خوا لە کۆتاییدا بیری لە ئەفراندنی مرۆڤ کردەوە، بەڵام لە نێوان نموونەکانیدا هیچ شتێك نەبوو تاکو بتوانێ نەوەیەکی نوێ بئافرێنێ، و نە لەنێو خانووی گەنجینەکانیشیدا هیچ شتێك هەبوو تاکو وەک میراتی پێشکەشی کوڕە تازەکەی بکات، نە هیچ شوێنێک بۆ دانیشتین ماوەتەوە لەنێو سەرجەم جیهاندا، کە مرۆڤ بتوانێ لە سەری دابنیشێ و سەبارەت بە گەردوون بهزرێنێ. ئێستا سەرجەمیان تەواوبوون: سەرجەم شتەکان بەگوێرەی ڕیزبەندی لە بەرزترینەوە بۆ نزمترین دیاریکراون. (Mirandola 1948: 223_4).

پنتی سەرەکی نووسینەکەی پیکۆ ئەوەیە کە مرۆڤ لە سەرجەم بوونەوەرەکانی دیکە باڵاتر نییە، وەک کتێبی گینێسیس (Genesis) فێرمان دەکات، ئێستا مرۆڤ وەک زیادە دەردەکەوێ: ئاخر ئێمە جێهێڵراوین. لەنێو گەردووندا شوێنێکی جودا بۆ ئێمە بوونی نییە، هەروەها هیچ کارایی و توانستێکیشمان نییە تەنیا تایبەت بێت بە خۆمان و تەنیا ئێمە بتوانین بیکەین. گەر ئێمە لەپڕ دیارنەماین، هیچ یەکێك نییە یادی ئێمە بکاتەوە، چونکە ئێمە لە ڕووی ئۆنتۆلۆگییەوە پاشکۆین. ئەوەی وەک ستایشی پاکی خوا دەستپێ دەکات بەخێرایی دەبێتە ڕاهێنانێکی ئاشکرای بێباوەڕی. لەنێو بۆشایی یەک لاپەڕەدا پیکۆ لە توندڕەوییەکەوە بەرەو یەکێکی دی دەچێت.

پێش ئەوەی ئێمە کاتمان هەبێ بۆ بەوردی بیرکردنەوە لە پرسیاری بێباوەڕی، پیکۆ توندڕەوییەکی دیکە چێ دەکات، تەنانەت جووڵەیەکی زۆر باشتر. بەئاسانی وەک هەناسەدان، پیکۆ سەرجەم دۆخەکە بۆ سەر سەر هەڵدەگێڕێتەوە و پارادۆکسییانە پاشکۆیەتی و زیادەیەتی ئۆنتۆلۆگی مرۆڤ وەک بەهێزی دادەنێت. ڕەنگە مرۆڤ شوێنی تایبەتی خۆی نەبێت، بەڵام ئەوەیە مرۆڤ زۆر تایبەت دەکات. لەبەرئەوەی خوا لەبیری چوو شوێنێکی سروشتی و تەواو لەنێو گەردووندا بە مرۆڤ بدات، ئەوا گەرەکە ئێستا خوا ئەم بڕیارە هەمواربکاتەوە و جۆرێک لە قەرەبوو بە مرۆڤ بداتەوە. ڕەنگە کردنی مرۆڤ بە هاوخاوەنی سەرجەم ئەو شتانەی خوا ئەفراندوویەتی، تاکە قەرەبووی ڕاستەقینە بێت:
لە کۆتاییدا باشترین وەستاکان فەرمانیان کرد ئەو بوونەوەرەی کە نەیتوانیوە هیچ شتێکی کامیل بەخۆی ببەخشێ، ئەوا پێویستە ئەو بوونەوەرە لە موڵکی پەیوەست بە هەر بوونەوەرێکی دیکەی جودا بەشدار بێت. لەبەرئەوە خوا، شوێنێک لە ناوەڕاستی جیهان بۆ مرۆڤ وەک بوونەوەری سروشت دیارینەکراو دیاری دەکات، و ناونیشانی پێدەدات. (Mirandola 1948: 24).

لە ڕوانگەی پیکۆوە، مرۆڤ لەنێو ئەفراندندا گرنگە، لەبەر ئەو فاکتەی کە ئەو هیچ شوێنێکی دیاریکراوی لەنێو ڕیزبەندییەکەدا نییە. گرێی سەرەکی لێرەدا ”بوونەوەری سروشت دیارینەکراو”ە، کە لە بنەڕەتدا بە واتای ”ئیشێکی فۆرم جودانەکراوە” دێت. کاتێك دێتە سەر ئەفراندنی مرۆڤ، نەک تەنیا خوای پیکۆ لەبیرکەرە، هەروەها خوا بە هەڵەشەیە و حەزی جێهێشتنی شتەکانی بە تەواونەکراوی هەیە_ کەوایە لە ڕاستیدا دەبێ خوا ستایلێکی ئیشکردنی ناڕێکی هەبێت. ئەوە تاکە ڕوونکردنەوەیە بۆچی مرۆڤ لە دۆخێکی وەها سروشتی جێهێڵراوە: بوونەوەری ناورد، شێوە ناجودا، ئیشێک کە هێشتاش کاری تێدادەکرێ (ئیشێکی تەواونەبوو)_ لە ڕاستیدا درافتێکی ناتەواو.

لەگەڵ هەر درافتێکدا، هێشتاش زۆر شت ماوە بکرێت. داخۆ کێی دیکە جگە لە مرۆڤ خۆی دەتوانێ ئیشی تەواونەکراوی خوا تەواو بکات؟ گەرەکە مرۆڤ پیسی و ناڕێکی خوا پاک و ڕێک بکاتەوە، هەروەها هەر چییەک دەتوانێ بیکات بۆئەوەی بتوانێ بەشێوەیەکی جودا خۆی دیاربهێنێ. بۆیە گەر خوا ئێمەی وەک بوونەوەری ”سروشت دیارینەکراو” ئەفراندبێ، ئەوا بەرپرسیارێتی ئێمەیە بڕیاربدەین ئێمە کێین. پێگەی ئێمە وەک بوونەوەرێکی ”ناکامیل” لە سەرەنجامدا لە خراپەوە بۆ باش وەردەگۆڕێ. ئەو بێباکێتییەی خوا بۆ ئێمە دەگۆڕێ بۆ نزایەکی ئاسمانی بۆئەوەی بتوانین خۆمان بە هەرکێیەک، یان هەرچییەک بئافرێنین کە دەمانەوێ. خوای پیکۆ [نەک خوای کاسۆلیکی] دەبێژێ:

ئادەم ئێمە نە ماڵێکی نەگۆڕ، نە شێوەیەکی تایبەت و نە هیچ کاراییەک کە تەنیا هی تۆ بێ، بە تۆمان نەداوە. لە کۆتاییدا، بەگوێرەی ویستی تۆ و بەگوێرەی بڕیاری خۆت ڕەنگە تۆ ببی بە خاوەنی ئەو ماڵە، ئەو شێوە و ئەو کارایییەی کە خۆت حەزت لێیەتی. سروشتی سەرجەم بوونەوەرانی دی لەلایەن ئێمەوە لەنێو سنووری یاساکانی خۆماندا سنووردار و کۆنتڕۆڵکراوە. تۆ ئەی مرۆڤ بە هیچ سنوورێکەوە نەبەستراویتەوە، تۆ لەتەک ویستی ئازادی خۆتدا دەگونجێی، لە دەستی کێدا ئێمە تۆمان داناوە، گەرەکە تۆ نزا بۆ سنوورە سروشتییەکانی خۆت بکەی. ئێمە تۆمان لە ناوەڕاستی جیهان داناوە، کە لەوێوە تۆ دەتوانی بەئاسانی چاودێری هەرچییەک لەنێو جیهاندا بکەی. ئێمە تۆمان نە بە بوونەوەرێکی ئاسمانی و نە بە زەمینی نەئەفراندووە، هەروەها نە بە بمر و نە بە نەمر. تاکو بەڕێی ئازادیی هەڵبژاردن و بە ڕاستگۆیی ببی بە ئەفرێنەر و ڕووخێنەری خۆت، تۆ دەتوانی خۆت بئافرێنی لەنێو هەر شێوەیەکدا کە خۆت پەسەندی دەکەی. گەرەکە تۆ دەسەڵاتی چوونە نێو خراپی فۆرمەکانی ژیانی نزمترت هەبێ، کە هۆڤانین. هەروەها گەرەکە تۆ دەسەڵاتت لە دەرەوەی بڕیاری ڕۆحی خۆت هەبێ، تاکو لەنێو فۆرمە باڵاترەکانی ژیان جارێکی دی لە دایک ببیتەوە، واتا لە خواوەندێتیدا. (Mirandola 1948: 24).

لەنێو تێڕوانینی پیکۆ بۆ ئەفراندن، مرۆڤ بە واتای وشە بێشوێن و بێشێوەیە_ ” نە ماڵێکی نەگۆڕ و نە شێوەیەکی تایبەت کە تەنیا هی تۆ بێت”. یەکێک بەئەستەم دەتوانێ پێناسەیەکی لەوە وردتری دۆخی مرۆڤ لە چاخی نوێسەردەمدا بکات. بەبێ ئەوەی ڕەگەکان تۆ بە شوێنێکەوە ببەستنەوە، ئەوا تۆ دەتوانی لەنێو ماڵدا بیت لە هەر شوێنێک کە تۆ بتەوێ؛ بەبێ شێوە و ڕووخسار، ئەوا تۆ دەتوانی هەر ماسکێك بپۆشی کە حەزت لێیەتی. لەسەر نواندنگەی گەورەی جیهاندا، دەتوانی چەندین ڕۆڵ بنوێنی کە حەزت لێیەتی_ ئاخر هیچ شتێک نەبوون، هیچ شتێکی تایبەت، ئەوا تۆ دەتوانی هەر شتێک بیت. بۆیە لە نێوان ئەو دوو ئەوپەڕێتی (”هیچشت” و ”هەرشت”)یەدا، گۆڕەپانی یاری و هەندێ زاراڤی نوێ، بۆ ئەنترۆپۆلۆگییەکی فەلسەفەیی نوێ دەستپێ دەکات. زۆر درەنگتر فەلسەفاندنی خۆرئاوایی سەبارەت بە چییەتی بوون بە مرۆڤ، دەبێ بەتەواوی لەنێو ئەو شوێنەدا ڕووبدات. هەندێ لە هزرڤانان (پاسکاڵ بە نموونە) زۆر نیگەران دەبێ تەنانەت هەموو کاتەکە بیر لەوە دەکاتەوە، لەگەڵ ئەوپەڕێتییەکان خۆیاندا کە ئەوان بەئەستەم هیچ کاتێکیان نییە یان حەزێکی بەجێهێڵراویان نییە بۆ ئەوەی لەنێو_نێواندا چی ڕوودەدات. هزرڤانانی دی (میشێل دی مۆنتاین) هەموو هەوڵی خۆی لە دۆزینەوەی فراوانی هاوپۆلکردنی بەختیاری و نەفرەت، شادی و غەمباری خەرجکرد کە جێگەیەکی زۆریان لە هەموو شوێنێک گرتووە. پێویست بە گۆتن ناکات، ئەو لە_نێواندابوونە (”نە فریشتە و نە هۆڤانی”)، گەر بە زمانی پاسکاڵ بێژین، ئەوە بە واتای وشە شوێنی خۆ_ئەفراندنە.

————————————
سەرچاوە:
Costco Bradatan (2015) Dying for Ideas: The Dangerous Lives of the Philosophers, Bloomsbury, London.




شیعری كوردی دوای راپه‌ڕین گۆڕینی ئاسۆكانی چاوه‌ڕوانی … عه‌بدولموته‌ڵیب عه‌بدوڵڵا

پێشه‌كی…..

له‌ رۆمانی (ژه‌نیاری هه‌وره‌كان- عه‌لی به‌ده‌ر) ده‌ڵێ‌ تاكه‌ ده‌نگێ‌ تێگه‌یشتن له‌ موزیكا به‌رهه‌م ناهێنێ‌، هه‌میشه‌ چه‌مكی موزیكا له‌ كۆمه‌ڵێ‌ ده‌نگی جیاواز پێكدێت، به‌ڵام ئه‌و جیاوازییانه‌ پێویستیان به‌ هاوگونجان هه‌یه‌، پێویستیان به‌ هارمۆنیایه‌، ئه‌گینا جیاوازییه‌كان ناڕێك ده‌كه‌ونه‌وه‌! هاڕمۆنیا وه‌ك فیكره‌یه‌كی بنه‌ڕه‌تی تێگه‌ی موزیكای له‌ سه‌ر بونیاد نراوه‌. ده‌شێ‌ هاڕمۆنیای ره‌گه‌زه‌ ئه‌ده‌بییه‌كان له‌ پانتایی كاری ئه‌ده‌بی و ده‌قی ئه‌ده‌بیدا چه‌مكی ئه‌ده‌بییه‌ت یان شیعرییه‌ت به‌رهه‌م بهێنن، هه‌ر له‌ سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌ش ده‌گوترێ‌ (ده‌قی ئه‌ده‌بی) یان (كاری ئه‌ده‌بی) چوارچێوه‌یه‌ك یان شانۆیه‌كی كراوه‌یه‌ بۆ ئاوێته‌بوون و تانۆپۆی نێوان سێ‌ بوون و سێ‌ ستراتیژ و سێ‌ ده‌ق… بوونی نوسه‌ر و بوونی ده‌ق و بوونی خوێنه‌ر، ده‌ق و ده‌قی نوسه‌ر و ده‌قی خوێنه‌ر، ستراتیژی ده‌ق و ستراتیژی دانه‌ر و ستراتیژی خوێنه‌ر.

بوونی ده‌ق و ده‌قی نوسه‌ر و ستراتیژی دانه‌ر خۆی له‌ جه‌مسه‌ری هونه‌ری به‌ واتای (وولفگانگ ئایزه‌ر 1926-2007) و ره‌گه‌زه‌ ئه‌ده‌بییه‌كان و جوله‌ی ته‌مومژاوی و بۆشایی و سپێتی و دابڕانه‌كان هه‌ڵده‌گرێته‌وه‌. به‌ڵام بوونی خوێنه‌ر، ستراتیژی خوێنه‌ر، ده‌قی خوێنه‌ر له‌ جه‌مسه‌ری ئیستێتیكی و ته‌ئویلكردن و كردنه‌وه‌ی كۆده‌كان و پڕكردنه‌وه‌ی بۆشاییه‌كان و گه‌یشتندا هه‌ڵده‌گرێته‌وه‌.. جه‌مسه‌ری هونه‌ری ده‌قی دانه‌ره‌ و جه‌مسه‌ری ئیستێتیكی ئه‌و جێبه‌جێكردنه‌یه‌، كه‌ له‌لایه‌ن خوێنه‌ره‌وه‌ به‌ ئه‌نجام ده‌گات. له‌ ئاوێته‌بوونی ئه‌و دوو ته‌وه‌ره‌یه‌ بۆمان ئاشكرا ده‌بێ‌ كه‌ (ده‌قی ئه‌ده‌بی) یان (كاری ئه‌ده‌بی) نه‌ ته‌نها ده‌قی دانه‌ره‌ و نه‌ ته‌نها له‌گه‌ڵ جێبه‌جێكار یه‌كده‌گرێته‌وه‌! به‌ڵكو واقعی سێیه‌مه‌ له‌ نێوان نوسه‌ر و خوێنه‌ردا.

ستراتیژی دانه‌ر
له‌ نێوان (ده‌ق) و (كار)دا

جیاوازی نێوان كاری ئه‌ده‌بی و ده‌قی ئه‌ده‌بی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ (كار)، كاری ئه‌ده‌بی و هونه‌ری وه‌ك كرده‌یه‌كی به‌رده‌وامی تێگه‌یشتن، شتێك نییه‌ به‌ ده‌ستی بهێنین و خاوه‌ندارێتی بكه‌ین، به‌ڵكو فۆرمێكه‌ له‌ فۆرمه‌كانی (بوون) له‌ نێو جیهاندا! كار خودی خۆی له‌ بوونێكی تایبه‌تدا پێشكه‌ش ده‌كات، بوونێك كه‌ به‌ كاری ئه‌ده‌بی و هونه‌رییه‌وه‌ په‌یوه‌ست بێت و ئاماده‌ییه‌كی هه‌نووكه‌یی هه‌بێت، ئاماده‌ییه‌ك كه‌ (حه‌قیقه‌ت) له‌ رێگایه‌وه‌ ده‌بێته‌ رووداو! به‌مجۆره‌ كاری ئه‌ده‌بی له‌ حه‌قیقه‌تی بووندایه‌، به‌مجۆره‌ كاری ئه‌ده‌بی خۆی له‌ ماددییه‌تی گوتن ده‌رباز ده‌كات، به‌مجۆره‌ بوونی خۆی له‌ ده‌نگدانه‌وه‌ی پرسی جیاوازی خوێنه‌راندا هه‌ڵده‌گرێته‌وه‌!

به‌ڵام بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و تێگه‌یشتنه‌ی رابردوو شیاوی سه‌رده‌م بێ‌ (هانز رۆبه‌رت یاوس 1921-1997) رێكخستنی رابردوو و ئێستا له‌ چه‌مكی (ئاوێته‌بوونی ئاسۆكان) ده‌خه‌مڵێنێ‌. ئه‌و خه‌مڵاندنه‌ جگه‌ له‌وه‌ی هونه‌ركاری و جوانكاری ئیبداعی، له‌ رێگای جۆره‌كانی وه‌رگر و خوێنه‌ر و ئاسته‌كانی خوێندنه‌وه‌ ده‌ستنیشان ده‌كات، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا پرس و دنیابینی سه‌رده‌می ناوبراویش ده‌خاته‌ به‌ر رۆشنایی و به‌دواداچوونی جیاوازه‌وه‌.. هه‌ڵبه‌ته‌ ده‌مه‌وێ‌ بڵێم ئامانجی ئه‌و تێزه‌ی (یاوس)ی ره‌خنه‌گری ئه‌ڵمانی، خه‌ڵقكردنی پڕشنگێكی نوێیه‌ له‌ مێژووی ئه‌ده‌بی، كه‌ جه‌خت له‌ ته‌ئویلكردنی ئه‌ده‌بی له‌ ساته‌وه‌ختی (پێشوازیكردن)ی مێژووییانه‌ ده‌كاته‌وه‌. به‌های جوانی كاری ئه‌ده‌بی وه‌ك (یاوس) ناوی ده‌بات، به‌رفره‌وان ده‌بێ‌، چه‌نده‌ ئه‌و كاره‌ بتوانێ‌ ئاسۆ چه‌سپاو و باوه‌كان بگۆڕێ‌. چونكه‌ هه‌ر چه‌نده‌ ماوه‌ی جوانی (مه‌سافه‌ی ئیستێتیكی) ته‌سك بێته‌وه‌ و كاری ئه‌ده‌بی نه‌توانێ‌ (گۆڕان له‌ ئاسۆی چاوه‌ڕوانی) باودا دروست بكات، ئه‌وه‌نده‌ له‌ هونه‌ری كۆنسیومه‌ر و كاڵ نزیك ده‌بێته‌وه‌! (یاوس) جه‌خت له‌ پرۆسه‌ی وه‌رگر ده‌كاته‌وه‌، كه‌ له‌ ساته‌وه‌ختی نوسینه‌وه‌ ده‌ست پێده‌كات و له‌ پرۆسه‌ی تێگه‌یشتن (كه‌ له‌ رێگا خوێنه‌رێك یان كۆمه‌ڵێك خوێنه‌ر له‌ هه‌نووكه‌دا ئه‌نجام ده‌درێت) به‌ ئامانج ده‌گات..

(رۆلان بارت 1915-1980) پێیوایه‌ ده‌ق به‌پێی ئاره‌زوو و شاره‌زاییه‌كانی خوێنه‌ر دێته‌گۆ، به‌مجۆره‌ ده‌ق (ده‌قی كراوه‌) له‌ رێگای خوێندنه‌وه‌ و خوێندنه‌وه‌ی جیاوازه‌وه‌، به‌ره‌و بوونێكی زێتر و چێژ ده‌بێته‌وه‌! هه‌موو خوێندنه‌وه‌یه‌كی جیاوازیش داهێنانی ده‌قێكی دیكه‌ی جیاوازه‌، ده‌قێك كه‌ فیكره‌ی یه‌كگرتووی كۆتائامێزی نێوان ده‌ق و خوێنه‌ر، بابه‌ت و خود… ره‌تده‌كاته‌وه‌، وه‌ك چۆن به‌ تووندی یه‌كگرتنه‌كانی نێوان ده‌ق و دانه‌ر ره‌تده‌كاته‌وه‌. ده‌مه‌وێ‌ بڵێم له‌ ده‌قگه‌رایدا، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ده‌ق دیلی زمانه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ده‌ق ده‌كه‌وێـته‌ نێو زمان و زمانیش بۆخۆی كۆمه‌ڵێك یاسایی ناوه‌كی به‌ڕیوه‌ی ده‌بات، ئه‌و یاسا و رێسایانه‌ش ده‌كه‌ونه‌ ده‌ره‌وه‌ی ویستی داهێنه‌ره‌وه‌، بۆیه‌ خوێنه‌ری ده‌قگه‌را هه‌میشه‌ ده‌بێ‌ له‌ رێگای چێژه‌وه‌ قسه‌ له‌ هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ و دووباره‌ بونیادنانه‌وه‌ بكات. ئه‌و قسه‌یه‌ هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ به‌رانبه‌ر نه‌بوون وه‌ك مه‌یلێك پێشان ده‌دات، مه‌یلێكی چێژگه‌را، مه‌یلێك كه‌ له‌سه‌ر نه‌فیكردن‌و ره‌تكردنه‌وه‌ راده‌بێته‌وه‌ ‌و نكۆڵی له‌ هه‌موو حه‌قیقه‌تێكی جێگیر ده‌كات!

ستراتیژی خوێنه‌ر
له‌ نێوان (سیمۆلۆژیا) و (هیرمینۆتیكا)دا

له‌ هیرمینۆتیكادا (خوێنه‌ر/وه‌رگر) هۆكاری بوونی خۆی له‌ به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ی ماناكانی كاری ئه‌ده‌بی و هونه‌ریدا ده‌دۆزێته‌وه‌، به‌دوای ماناكانی بوونیدا ده‌گه‌ڕێت، تا به‌هایه‌ك بۆ (بوونی هه‌نووكه‌یی) به‌جێ‌ بهێنێت. یان ئاماده‌یی هه‌نووكه‌یی به‌جێ‌ بهێنێت، ئاماده‌ییه‌ك كه‌ حه‌قیقه‌ت له‌ رێگایه‌وه‌ ده‌بێته‌ رووداو، كه‌واته‌ كار ئه‌و ده‌ربڕینه‌یه‌ له‌ نێو خۆیدا حه‌قیقه‌تی بوونمان بۆ كه‌شف ده‌كات، هیرمینۆتیكا واته‌ رێگادان به‌ حه‌قیقه‌ت بۆ ئه‌وه‌ی بدوێت.
به‌ڵام له‌ سیمیۆلۆژیادا ده‌ق كۆمه‌ڵێك داله‌ و ده‌بێ‌ ته‌ئویل بكرێت، ئه‌و كاته‌ش ده‌ق بوونی هه‌یه‌، كه‌ ده‌خوێنرێته‌وه‌ و خوێنه‌ر به‌ شه‌هوه‌تی خوێندنه‌وه‌ ده‌گات، هیچ ده‌قێك بێ‌ بوونی خوێنه‌ر بوونی نییه‌، به‌و مانایه‌ش سیمیۆلۆژیا له‌سه‌ر زنجیره‌یه‌كی بێ‌ كۆتایی له‌ به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ی دال و له‌ به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ی شه‌هوه‌تدا ده‌ژیت.

ئه‌گه‌ر ده‌ق فه‌زایه‌ك بێ‌ بۆ ئاوێته‌بوون، تانۆپۆی نێوان سێ‌ ستراتیژ… ئه‌وه‌ له‌ ئاسۆی خوێندنه‌وه‌ی (بارت)یدا خوێندنه‌وه‌كان و ته‌ئویله‌كان جگه‌ له‌ شه‌هوه‌تی خوێندنه‌وه‌ سنوری دیاریكراو ناس ناكه‌ن، ده‌ق هه‌میشه‌ به‌ كراوه‌یی ده‌مێنێته‌وه‌، چونكه‌ خوێندنه‌وه‌كان به‌ فره‌یی و جوله‌ی جۆراوجۆر و كرانه‌وه‌ی دال و مه‌دلوله‌وه‌ به‌ندن، هه‌موو ئه‌وانه‌ش به‌ ئاستی جیاوازه‌وه‌ ده‌كه‌ونه‌ دووتوێی گه‌مه‌كانی خوێندنه‌وه‌وه‌. دواجار بارت ده‌یه‌وێ‌ بڵێ‌ ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ ئیرۆسیه‌ی نێوان ده‌ق و خوێنه‌ر، په‌یوه‌ندییه‌كه‌ له‌سه‌ر كێشكردن و خۆدانه‌ده‌ستی ئاره‌زوومه‌ندانه‌ ده‌وه‌ستێ‌، نه‌ك كارلێكردن و به‌رهه‌مهێنان.
به‌ڵام (یاوس) له‌ په‌یوه‌ندی نێوان كاری ئه‌ده‌بی و وه‌رگر پێ‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ داده‌گرێت، كه‌ مانا نایه‌ته‌جێ‌، ته‌نها له‌ رێگای په‌یوه‌ندی هاوسێیانه‌، یان له‌ رێگای رێكه‌وته‌وه‌ نه‌بێت، ئه‌گه‌ر په‌یوه‌ندی هاوسێیانه‌ ته‌عبیر له‌ مێژووی ئاوێته‌بوونی خوێنه‌ره‌كان بكات، یان ته‌ئویله‌ جۆراوجۆره‌كانی خوێنه‌رانی له‌خۆدا هه‌ڵگرتبێت و له‌ تێگه‌یشتنه‌وه‌ رابێته‌وه‌، ئه‌وه‌ مانای رێكه‌وتئامێز له‌ ساته‌وه‌ختی ته‌ئویلكردنه‌وه‌ بۆ كرده‌ی جێبه‌جێكردن هه‌نگاو ده‌نێت. هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌گه‌ر ئاوێته‌ بوونی مێژوویی، چه‌مكی (ئیستێتیكای وه‌رگر) به‌رجه‌سته‌ بكات، ئه‌وه‌ (تێگه‌یشتن) و (ته‌فسیركردن) و (جێبه‌جێكردن) كرده‌ی په‌ره‌سه‌ندنی (درككردن)ی (هانز گۆرگ گادامێر 1900-2002) یمان بیر ده‌هێنێته‌وه‌.

شیعری كوردی
(دنیای شیعر) و (شیعری دنیایی)

شیعری كوردی دوای راپه‌ڕینی 1991ی كوردستانی باشور، كۆی ئه‌و شه‌پۆله‌ شیعرییه‌ ده‌گرێته‌وه‌، كه‌ له‌ فه‌زایه‌كی تا ئه‌ندازه‌یه‌كی زۆر ئازاد و زمانێكی تا سنوری په‌رده‌نه‌پۆشین خۆی ده‌نوسێته‌وه‌، وه‌ك چۆن به‌شێك له‌و شیعره‌ی كوردستانی رۆژهه‌ڵاتیش ده‌گرێته‌وه‌، كه‌ ده‌كه‌ونه‌ به‌ر (شه‌پۆلی حجم) و (شه‌پۆلی زمان) و ئه‌وانیش له‌ فه‌زایه‌كی تا ئه‌ندازه‌یه‌كی زۆر ئازاد و زمانێكی تا سنوری په‌رده‌نه‌پۆشین، له‌گه‌ڵ ئه‌و لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ دێنه‌وه‌… (بۆ ئه‌وه‌ی روونتر قسه‌ بكه‌م ده‌بێ‌ بڵێم شیعری حجم له‌ شه‌ش پاڵوییه‌كی شوشه‌یی ده‌كات، كه‌ تیشك بیبڕێت و تیشكه‌كان دابه‌ش بن، بۆ كۆمه‌ڵێ‌ تیشكی ره‌نگین. شاعیری حجمی له‌ رێگای دواخستن و پێشخستنی وشه‌ له‌ رسته‌وه‌ ته‌ركیز له‌سه‌ر یاریكردن به‌ زمان ده‌كات. نموونه‌ی یه‌دوڵڵایی روئیایی. به‌ڵام شیعری شه‌پۆلی زمان، ده‌ست له‌ بونیاد و په‌یوه‌ندی نێوان كار/ بكه‌ر/ به‌ركار ده‌دات، كه‌لێن و بۆشایی شیعری دروست ده‌كات و رووبه‌رێك له‌ نێوان وشه‌كان و كرداره‌كان جێده‌هێلێت، تا خوێنه‌ر به‌پێی خوێندنه‌وه‌ی خۆی واتاكه‌ ته‌واو بكات. نموونه‌ی ره‌زا به‌راهه‌نی.)
به‌ كورتی له‌ شیعری نوێی كوردی و شیعری دوای راپه‌ڕین، چه‌مكی ئازادی به‌ مانای شیعرێك دێت، كه‌ بیر له‌ واتای كات و بنه‌ما ئاینییه‌كان و فه‌زای ئایدیۆلۆژی ناكاته‌وه‌، به‌ڵام په‌رده‌نه‌پۆشینی زمان، زمان وه‌ك له‌ دایكبووی چركه‌سات و پێكهاته‌ی شیعریی ده‌بینێت… له‌ شه‌پۆلی حجم و شه‌پۆلی زماندا ده‌شێ‌ په‌رده‌نه‌پۆشینی زمان، نه‌فیكردنی زمانیش بێت…
لێره‌ پرسیارێك به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ ئایا شیعری كلاسیزمی كوردی توانیویه‌تی له‌ ئاوێنه‌ی كلتوری كوردیدا پرسیاری خۆی بكات، ئه‌و شیعره‌ی شاعیری كوردی ده‌ینوسێ‌ به‌شێك له‌ كێشه‌كانی تاكی كوردی هه‌ڵگرتوه‌، ده‌توانین دال و مه‌دلولی شیعری كلاسیزمی كوردی وه‌ك نیشانه‌ی سوسێری له‌ یه‌كه‌یه‌كی هاوئاهه‌نگ به‌رانبه‌ر یه‌ك رابگرین، ده‌توانین كێشه‌ وجودییه‌كانی مرۆڤی كوردی له‌ شیعری كلاسیزمی كوردیدا بدۆزینه‌وه‌، ده‌توانین دنیای كوردی له‌ نێو شیعری كلاسیزمی كوردی به‌ ده‌ست بهێنین؟ من ئه‌و پرسیارانه‌ بێ‌ وه‌ڵام جێده‌هێڵم، نه‌ك له‌به‌ر ئه‌وه‌ی نائومێدم، به‌ڵكو چونكه‌ ده‌مه‌وێ‌ له‌ رێگای ئه‌و پرسیارانه‌وه‌ به‌ دوای شیعری نوێی كوردی و شیعری دوای راپه‌ڕین بكه‌وم! كه‌واته‌ ئه‌و پرسیارانه‌م بۆ ئه‌وه‌ خسته‌ روو، تاكو بتوانم په‌یوه‌ندی چه‌مكی (به‌دوایه‌كدانه‌گه‌ڕان)ی شیعری كلاسیزمی كوردی و (دیالۆگكردن)ی شیعری نوێ‌ و دوای راپه‌رین جوانتر به‌رجه‌سته‌ بكه‌م…
چه‌مكی به‌دوایه‌كداگه‌ڕان له‌ رووی زمانییه‌وه‌ هه‌ڵكۆڵین و به‌دواداگه‌ڕانی شتێكه‌، وه‌ك زاراوه‌ چاره‌سه‌ری فیكره‌یه‌كی ئه‌ده‌بی یان بابه‌تێكی ئه‌ده‌بی دیاریكراو له‌ رووی مه‌عریفه‌ و حه‌قیقه‌ت و دنیابینییه‌وه‌ ده‌كات. به‌ دیوێكی دیكه‌ ئه‌گه‌ر چه‌مكی به‌دوایه‌كداگه‌ڕان به‌و مانایه‌ بێت، كه‌ هه‌ر یه‌ك له‌ ئێمه‌ به‌عه‌قڵ و ئاگامه‌ندییه‌وه‌ به‌ دوای شتێكدا بگه‌ڕێین و هه‌ر یه‌ك له‌ ئێمه‌ ده‌مه‌ته‌قێ‌ له‌ سه‌ر پاڵنه‌ر و شتی تایبه‌تی (خۆی) بكات، به‌ بێ‌ ئه‌وه‌ی ئه‌و پاڵنه‌ره‌ لای ئه‌ویدیكه‌ ئاشكرا بێت. یان ئه‌گه‌ر چه‌مكی به‌دوایه‌كداگه‌ڕان قسه‌كردن بێ‌ له‌ سه‌ر شتی تایبه‌تی ئه‌و شیعره‌ تایبه‌ته‌ی كه‌ دوایی هاتووه‌، ئه‌وه‌ چه‌مكی به‌دوایه‌كدانه‌گه‌ڕانی شیعری كلاسیزمی كوردی هه‌موو ئه‌وانه‌ پێچه‌وانه‌ ده‌كاته‌وه‌!

دیالۆگكردن ته‌واو له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌و پرۆسانه‌ دژ ده‌كه‌وێته‌وه‌، كه‌ تێیدا گوتنی رابردوو خۆی به‌سه‌ر تێگه‌یشتنی ئێستای مرۆییدا ده‌سه‌پێنێت، یان كه‌ له‌ میانی پرۆسه‌ی خودی ئێستای تێگه‌یشتنه‌وه‌ هه‌ڵنه‌قوڵاوه‌، وه‌ك چۆن دژ به‌ هه‌موو ئه‌و قسه‌كردنانه‌شه‌، كه‌ پێشتر سه‌ره‌تا و كۆتاییان زانراوه‌، كه‌واته‌ دیالۆگكردن وه‌ك زاراوه‌ ده‌مه‌ته‌قێیه‌ له‌ نێوان دوو كه‌س و زێتر له‌ باره‌ی بابه‌تێكی دیاریكراو بۆ گه‌یشتن به‌ ئامانجێكی دیاریكراو، هه‌ر له‌وێشه‌وه‌ ده‌مه‌وێ‌ به‌ ناوهێنانی شیعری كلاسیزمی كوردی بچمه‌ نێو تێگه‌یشتنی ئێستای شیعری نوێ‌ و دوای راپه‌ڕینه‌وه‌، به‌و مانایه‌ش ئه‌وه‌ یه‌كتر نه‌خوێندنه‌وه‌ و دابه‌شبوونی شیعری كلاسیزمی كوردیی و هاونه‌گونجانی ده‌نگه‌ جیاوازه‌كانه‌، شیعری نوێ‌ و دوای راپه‌ڕین گروپ گروپ ده‌كات! وه‌ك چۆن مه‌عریفه‌ی ئایینی و فه‌زا و خه‌ون و خه‌یاڵی ئایینی شیعری كلاسیزمی كوردی (ئاڤێستا، بابا تاهیری هه‌مه‌دانی، كتێبی پیرۆزی یارسان) ده‌بێته‌ پاڵنه‌ری نه‌زانراوی مه‌عریفه‌ی شیعری و فه‌زا و خه‌ون و خه‌یاڵی شیعری نوێ‌ و دوای راپه‌ڕین (بێ‌ ئه‌وه‌ی ئه‌و پاڵنه‌ره‌ ئایینییه‌ له‌ شیعردا ئاشكرا بێت)، وه‌ك تایبه‌تمه‌ندی ئه‌و شیعره‌ تایبه‌ته‌ی كه‌ دوایی هاتووه‌! هه‌ر به‌و مانایه‌ ده‌توانین به‌ به‌بیرهێنانه‌وه‌ی شیعری كلاسیزمی كوردی و پاڵنه‌ری نه‌زانراوه‌وه‌، تایبه‌تمه‌ندی شیعری نوێ‌ و دوای راپه‌ڕین بخه‌ینه‌ گومانه‌وه‌! من وێنه‌ی ئه‌و گومان و دڵه‌ڕاوكێیه‌ وه‌ك جیاوازی نێوان (دنیای شیعر) و (شیعری دنیایی)، (مه‌عریفه‌ی ئایینی) و (مه‌عریفه‌ی شیعریی) دیاری ده‌كه‌م… شیعری كلاسیزمی كوردی به‌ شیعركردنی دنیا نییه‌، به‌ شیعركردنی مه‌عریفه‌ی ئایینیه‌، شاعیر ئه‌و كه‌سه‌ نه‌بووه‌، كه‌ جوان له‌ دنیا ده‌ڕوانێ‌، ئه‌و كه‌سه‌یه‌ كه‌ جوان زمانی ئایینی به‌كار ده‌هێنێ‌، شاعیر كێشه‌كانی خۆی فه‌رامۆش ده‌كات و شیعری دنیایی و زمانبازی وه‌ك كێشه‌كانی خۆی ده‌بینێ‌! له‌ شیعری دوای راپه‌ڕیندا شاعیر جوان له‌ دنیا و مه‌عریفه‌ و خه‌ون و خه‌یاڵی شیعری ده‌ڕوانێ‌، به‌ڵام له‌ واقیعی خۆی هه‌ڵدێت و خۆی راده‌ستی به‌ شیعركردنی دنیا ده‌كات! به‌ شیعركردنی واقیعی ژیان…

قسه‌یه‌كی جوانی (به‌ختیار عه‌لی) له‌ كتێبی (له‌ دیاره‌وه‌ بۆ نادیار، ناوه‌ندی رۆشنبیریی و هونه‌ری ئه‌ندێشه‌- سلێمانی) ده‌ڵێت: شیعر هه‌رگیز له‌و شوێنه‌وه‌ ده‌ست پێناكات، كه‌ شیعرێكی دیكه‌ دوایی دێت. ئه‌و قسه‌یه‌ له‌ ناوكۆییه‌كه‌ی خۆی ده‌كه‌مه‌وه‌ و له‌ په‌یوه‌ندی نێوان شیعری كلاسیزم و شیعری نوێی كوردی به‌ كاری ده‌هێنم… كه‌واته‌ شاعیری دوای راپه‌ڕین له‌و زمانبازییه‌ و شیعری دنیاییه‌ و فه‌زا و دنیابینییه‌ ئایینییه‌ ده‌ست پێناكاته‌وه‌، به‌ڵكو هه‌وڵده‌دات روو له‌ دنیای به‌تاڵی شیعریی بكات. (من نامه‌وێ‌ وه‌ك ده‌رده‌كه‌وێت ئه‌و چه‌مكه‌ به‌ واقیعی ژیان ببه‌ستمه‌وه‌، به‌ڵكو هه‌وڵده‌ده‌م به‌ شێوه‌یه‌كی نادیار چه‌مكی به‌تاڵی شیعریی به‌ پێناسه‌نه‌كردنی شیعرییه‌وه‌ بگه‌یه‌نم)

لێره‌دا به‌ڵگه‌ی به‌دوایه‌كدانه‌گه‌ڕانی شیعری كلاسیزمی كوردی وه‌ك ئه‌وه‌ی (دكتۆر مارف خه‌زنه‌دار) قسه‌ی لێكردووه‌ و به‌ پێی دیالێكته‌كان پارچه‌ پارچه‌ نیشانی ده‌دات، هه‌ر ته‌نها خۆی له‌ هاونه‌گونجان و به‌دوایه‌كدانه‌گه‌ڕان نابینێته‌وه‌، به‌ڵكو ئه‌وه‌ش روون ده‌كاته‌وه‌ كه‌ شاعیری كلاسیزمی كوردی شیعری دنیایی و زمانبازی وه‌ك كێشه‌كانی خۆی ده‌بینێ‌، به‌ بێ‌ ئه‌وه‌ی ئه‌و پاڵنه‌ره‌ له‌ دیالێكتێكه‌وه‌ بۆ دیالێكتێكی دیكه‌ ئاشكرا بێت… یان له‌ پێش هاتنی ئیسلامه‌وه‌ بۆ دوای هاتنی ئیسلام ئاشكرا بێت! ده‌مه‌وێ‌ بڵێم پارچه‌ پارچه‌ كردن به‌ پێی دیالێكته‌كان له‌ لایه‌ن دكتۆر مارف خه‌زنه‌دار و دابه‌شكردنی شیعری كلاسیزمی كوردی بۆ پێش هاتنی ئیسلام و دوای هاتنی ئیسلام له‌ لایه‌ن دكتۆر (عزه‌دین مسته‌فا ره‌سول)ه‌وه‌، هه‌رگیز هاونه‌گونجان و به‌دوایه‌كدانه‌گه‌ڕان و دیالۆگنه‌كردن ره‌تناكاته‌وه‌.
كه‌واته‌ كێشه‌ له‌وه‌دا نییه‌ (بۆرابۆژ 330 پ.ز) یان (زه‌رده‌شت 660-583 پ.ز) به‌ یه‌كه‌مین شاعیری كوردی دیاری بكه‌ین، یان په‌ڕتووكی (ئاڤێستا) و (بابا تاهیری هه‌مه‌دانی 937-1010ز) و كتێبی پیرۆزی “یارسان 901-1600ز”… كێشه‌كه‌ له‌ په‌یوه‌ندی نێوانیاندایه‌، له‌ هاونه‌گونجان و به‌دوایه‌كنه‌گه‌ڕان و دیالۆگنه‌كردن و یه‌كتر نه‌خوێندنه‌وه‌ دایه‌… به‌ڵام وه‌ك بۆمان ده‌رده‌كه‌وێت شیعری نوێی كوردی و شیعری دوای راپه‌ڕین له‌وێوه‌ ده‌ست پێناكاته‌وه‌، نه‌ك هه‌ر هێنده‌ به‌ڵكو له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌و بنه‌مایه‌ ئاینییانه‌ش دژ ده‌كه‌وێته‌وه‌، كه‌ شیعری كلاسیزمی كوردی خۆی له‌سه‌ر بونیاد ناوه‌!
شیعری دوای راپه‌ڕین له‌ هه‌ڵاتن له‌ ژیانه‌وه‌ ده‌ست پێده‌كات، نه‌ك له‌ سه‌ره‌تا و كۆتایی دیاره‌وه‌، ئه‌وه‌ش چه‌مكی دیالۆگكردنی شیعری و ژانوژواری مرۆیی تۆختر ده‌كاته‌وه‌. به‌ڵام ئایا دیالۆگكردنی شیعری دوای راپه‌رین له‌گه‌ڵ یه‌كتر و ئه‌ویدیكه‌ ئامانجی دیاریكراوی خۆی پێكاوه‌، له‌و پرسیاره‌وه‌ هه‌وڵده‌ده‌م به‌شێك له‌ شیعری دوای راپه‌ڕین له‌ رووی شێوازی نوسین و تێكشكاندنی ئاسۆی چاوه‌ڕوانی خوێنه‌ر دابه‌شی سێ‌ پارچه‌ بكه‌م و له‌ سێ‌ شێوازی دیالۆگئامێزدا به‌رجه‌سته‌یان بكه‌م…

شێوازی ته‌عبیری ده‌لاله‌تخوازانه‌
(گروپی یه‌كه‌م/ شیعری دنیایی)

شاعیری تازه‌گه‌ری كوردی له‌ (دنیای شیعریی)ه‌وه‌ بۆ (شیعری دنیایی)، له‌ كاری شیعرییه‌وه‌ بۆ ده‌قگه‌رایی هه‌نگاوی هه‌ڵێنا… به‌ڵام ئه‌گه‌ر نیازی زمان له‌ شیعری كلاسیزمی كوردیدا خۆ سه‌پاندن بنوێنێ‌، هه‌میشه‌ له‌ سه‌ر وه‌ڵام وه‌ستا بێت، نه‌ك پرسیاركردن، ئه‌وه‌ قسه‌ی من ئه‌وه‌یه‌ كه‌ سه‌پاندنی زمان و نیازی دوور مه‌ودای زمان یه‌كتر ته‌واو ناكه‌ن، من له‌و به‌یه‌كنه‌گه‌یشتنه‌وه‌، له‌ وه‌ڵامه‌وه‌ بۆ پرسیاركردن، له‌ كاره‌وه‌ بۆ ده‌قگه‌رایی قسه‌ له‌ شیعری دوای راپه‌ڕین ده‌كه‌م!
بێگومان هه‌رگیز ناتوانین زمان له‌ شیعر بكه‌ینه‌وه‌، به‌ڵام ده‌شێ‌ شیعر له‌ ئایین بكه‌ینه‌وه‌، ده‌شێ‌ شیعر پرسیار بێ‌، نه‌ك كار له‌سه‌ر وه‌ڵامی ئاماده‌ بكات… زمان شیعر به‌ڕێوه‌ ده‌بات، به‌ڵام بیركردنه‌وه‌ی ئاڕاسته‌كراو و وه‌ڵامی ئاماده‌ شیعر ده‌خاته‌ ئابڵوقه‌وه‌، خه‌ون و خه‌یاڵی شیعریی شیعرییه‌ت هه‌ڵده‌نێت، به‌ڵام وێنه‌ی دنیای واقیعی، خۆی له‌ بابه‌تی حه‌قیقه‌تدا ده‌بینێته‌وه‌…

زمان وه‌ك ماڵی شیعر جیایه‌ له‌ زمانبازی، زمان وه‌ك پرسیار جیایه‌ له‌ زمان وه‌ك وه‌ڵامی ئاماده‌، زمان تاقی بكه‌یته‌وه‌ جیایه‌ له‌وه‌ی ژیان له‌ رێگای زمانه‌وه‌ تاقی بكه‌یته‌وه‌… به‌ بڕوای من چه‌مكی (شیعری دنیایی) شیعری نوێی كوردی و شیعری دوای راپه‌ڕین به‌ گشتی به‌ره‌و (ده‌ربڕینی ده‌لاله‌تخوازانه‌ی زمان) و نیازی دوور مه‌ودای زمان و به‌تاڵی زمانمان ده‌كاته‌وه‌، به‌ره‌و (ته‌عبیری) و (ته‌عبیری ئه‌بستراكت) و (ئه‌بستراكت)مان ده‌بات، یان له‌ كاره‌وه‌ به‌ره‌و ده‌قگه‌رایی ده‌بێته‌وه‌.
ده‌شێ‌ به‌شێكی گه‌وره‌ی شاعیرانی دوای راپه‌ڕین، هه‌وڵبده‌ن گوزارشت له‌ هه‌ست و نه‌ست و ئه‌و پڕشنگ و حاڵه‌ته‌ عه‌قڵییانه‌ بكه‌ن، كه‌ كاریگه‌ری رووداوه‌كان و شته‌كان له‌ ده‌روونی شاعیر دروستی ده‌كه‌ن، به‌شێكی گه‌وره‌ی شاعیرانی دوای راپه‌ڕین لاسایكردنه‌وه‌ی ئه‌رستۆیانه‌ ره‌تده‌كه‌نه‌وه‌ و وێنه‌ی دنیای حه‌قیقی فه‌رامۆش ده‌كه‌ن، خۆیان له‌گه‌ڵ خه‌ون و خه‌یاڵه‌كانیان ده‌گونجێنن.

بێگومان رێبازی ته‌عبیری وه‌ك هه‌ڵگری خودگه‌راییه‌كی زیاد له‌ پێویسته‌ ده‌بینرێ‌… قسه‌كردنی من له‌ شێوازی ته‌عبیركردنی ده‌لاله‌تخوازانه‌ ناكه‌وێته‌ نێو قسه‌كردنی زمانه‌وانی فڕه‌نسی (بوفۆن-Buffon 1707-1788)ه‌وه‌، كه‌ پێیوایه‌ خودی مرۆڤ بۆ خۆی شێوازه‌، نه‌ونده‌بێ‌، نه‌ده‌گوازرێته‌وه‌، نه‌ده‌گۆڕێ‌. به‌ڵكو به‌ گشتی ئه‌و شێوازگه‌رییه‌ ته‌عبیرییه‌ی من باسی ده‌كه‌م، به‌شێكی زۆری ئاوڕدانه‌وه‌یه‌ له‌ زمانه‌وانی سویسری (شارل بالی 1865- 1947) قسه‌كردنی ئه‌و ته‌نها به‌ به‌های جوانی جیا ناكرێته‌وه‌، به‌ڵكو قسه‌كردنه‌ له‌ میكانیزم و دیارده‌ یان جێكه‌وته‌ی ته‌عبیری له‌ زماندا، به‌ڵام ئه‌گه‌ر بالی شێوازگه‌ری ته‌عبیری له‌ دوالیزمی شێوازگه‌ری ده‌ره‌كی و ناوه‌كی، بیركردنه‌وه‌ و ده‌ربڕین، لۆجیكی زمان و ویژدانی زمان، به‌ها و گه‌یاندن، قسه‌كردن و نوسین… هه‌ڵگرێته‌وه‌، ئه‌وه‌ من قسه‌ له‌ ده‌لاله‌تی زمان و راڤه‌كردن ده‌كه‌م! لێره‌ ده‌مه‌وێ‌ بڵێم به‌شی زۆری شیعری نوێ‌ و دوای راپه‌ڕین خۆی له‌ نێوان گوزارشتكردن و ته‌ئویلكردندا هه‌ڵده‌نێت، پرسیاری ده‌ق و پرسیاری وه‌رگر… هه‌ر وه‌ك زمانی شیعری نوێ‌ و دوای راپه‌ڕین دووره‌ له‌ راسته‌وخۆیی، هه‌ڵگری روویه‌كه‌ له‌ رووه‌كانی حه‌قیقه‌تی ده‌روون! به‌شێكی زۆری شیعرییه‌تی ئه‌و شێوازه‌ له‌ سه‌ر لادانی زمانی و خوازه‌ و ره‌مز به‌ره‌و كه‌شفكردن هه‌نگاو ده‌نێت، هه‌ڵبه‌ته‌ شێواز بۆخۆی ئامانج نییه‌، به‌ڵكو هۆكارێكه‌ هونه‌رمه‌ند یان ئه‌دیب له‌ میانی هه‌وڵی كاره‌كانیدا بۆ كه‌شفكردنی ئه‌و دنیایه‌ی كه‌ تێیدا ده‌ژی به‌كاری ده‌هێنێت.

له‌و لێكۆڵینه‌وه‌یه‌دا پۆلینكردنی به‌شێكی تایبه‌ت له‌ شیعری دوای راپه‌ڕین و شێوازی نوسینی شیعری دوای راپه‌ڕین، خۆی به‌ ته‌مه‌نه‌وه‌ هه‌ڵناواسێت، به‌ڵكو خۆی له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی نوسین و شێوازی گوزارشتكردندا ده‌دۆزێته‌وه‌… لێره‌دا هه‌وڵده‌ده‌م گروپی یه‌كه‌می شیعری دوای راپه‌ڕین و شێوازی نوسینیان به‌ مه‌عریفه‌ی شیعری و خه‌یاڵی شیعری و به‌رفره‌وانكردنی سنوره‌كانی گوتن و ئه‌زموونی ناوه‌وه‌ ببه‌ستمه‌وه‌، بێگومان به‌شێكی زۆری ئه‌و به‌رفره‌وانكردنه‌ش ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر فه‌زایه‌كی تا ئه‌ندازه‌یه‌ك ئازاد و زمانێك تا سنوری په‌رده‌نه‌پۆشین… ده‌شێ‌ ئه‌و گروپه‌ (وه‌ك من ده‌یبینم) له‌و ناوانه‌ (ئازاد سوبحی، هه‌ندرێن، رۆژ هه‌ڵه‌بجه‌یی، ته‌لعه‌ت تاهیر، دلاوه‌ر ره‌حیمی، داستان بارزان…) و زێتریش له‌گه‌ڵ جیاوازییه‌كانیان كۆبكه‌مه‌وه‌.

به‌ گشتی شیعری نوێ‌ و دوای راپه‌ڕین بنه‌ما ئاینییه‌كان و فه‌زای ئایدیۆلۆژی پشتگوێ‌ ده‌خات، له‌سه‌ر مه‌یلی خودگه‌رایی و ره‌تكردنه‌وه‌ راده‌بێته‌وه‌! شێوازی ده‌ربڕینی ده‌لاله‌تخوازانه‌ی (كاری گروپی یه‌كه‌م)ی شیعری دوای راپه‌ڕین، خۆی له‌ رێگای ژیانه‌وه‌ نیشان ده‌دا و پشت به‌ ریتمی ناوه‌كی ده‌به‌ستێ‌… زۆربه‌ی شاعیرانی ئه‌و گروپه‌ بۆ ره‌نگاوڕه‌نگكردنی مانا، گرامه‌ر تێكده‌شكێنن، هه‌وڵده‌ده‌ن جوانگوتن و چیگوتن بپارێزن، جه‌خت له‌ شێوازی گواستنه‌وه‌ی زمان له‌ شێوه‌یه‌ك بۆ شێوه‌یه‌كی دیكه‌ ده‌كه‌نه‌وه‌ (بابه‌تێك ته‌نها به‌ لابردنی ئه‌ویدی ده‌بێت به‌و شته‌ی كه‌ هه‌یه‌)! بۆ نموونه‌ لادانی زمانی لای (رۆژ هه‌ڵه‌بجه‌یی) به‌ لابردنی تۆخكردنی گێڕانه‌وه‌ كۆتایی دێت و شیعرییه‌ت ده‌خاته‌وه‌، به‌ڵام لادانی زمانی لای (هه‌ندرێن) به‌ تۆخكردنی گێڕانه‌وه‌وه‌ به‌نده‌، شیعرییه‌ت له‌ چیگوتن و جوانگوتن هه‌ڵده‌گرێته‌وه‌… وه‌ك چۆن هه‌ندێكیان جه‌خت له‌ دامه‌زراندنی په‌یوه‌ندی نوێی نێوان وشه‌ و وشه‌، وشه‌ و مانا ده‌كه‌ن، بۆ نموونه‌ (ته‌لعه‌ت تاهیر) … هه‌ندێكیان دوای رسته‌ی شیعریی و دووباره‌ كردنه‌وه‌ی ناوكۆیی ده‌كه‌ون، وه‌ك (دلاوه‌ر ره‌حیمی)… ئه‌و گروپیه‌ لادانی ده‌لالی له‌ وه‌سفه‌ باوه‌كان به‌ كاری خۆیان ده‌زانن، هه‌ندێكیان لادانی ده‌لالی به‌ وڕوژانی ماناوه‌ ناس ده‌كه‌ن، به‌ڵام به‌ گشتی له‌ سه‌ر وێنه‌ی شیعری و واقیعی ژیان كار ده‌كه‌ن و ریتمی نوسینیان خاوه‌!

(دلاوه‌ر ره‌حیمی) و كۆمه‌ڵه‌ شیعری (حكایه‌تی قوڕ، به‌ قه‌ڵه‌می خه‌ون نوس، چ 2013):

په‌ڕ و باڵی ته‌یرێ‌
پاش هاتنه‌وه‌یان له‌ كێڵگه‌ی ئه‌و جوتیارانه‌ی خۆیان ده‌كوشت
فڕینیان لا په‌شیمانییه‌
زمانی خاوی منداڵێ‌
له‌گه‌ڵ خوێندنه‌وه‌ی سرووده‌كانی سه‌ركه‌وتن
ده‌نگی پێ‌ كوفره‌.

دلاوه‌ر ره‌حیمی هه‌میشه‌ هه‌وڵده‌دات لادانی ده‌لاله‌تخوازانه‌ به‌ وڕوژانی ماناوه‌ بلكێنێ‌، له‌و نموونه‌یه‌ی سه‌ره‌وه‌دا هه‌موو رۆناكییه‌كه‌ له‌ سه‌ر ده‌لاله‌تی (خۆكوشتن) و ده‌لاله‌تی (كوفر) ده‌وه‌ستێ‌، په‌یوه‌ندی (ته‌یر و كێڵگه‌ و جوتیار) به‌ وڕوژاندنی خۆكوشتن رێچكه‌یه‌كی دیكه‌ی بیركردنه‌وه‌ به‌ خوێنه‌ر ده‌به‌خشێت و خوێنه‌ر له‌ چاوه‌ڕوانییه‌كه‌وه‌ به‌ره‌و چاوه‌ڕوانییه‌كی دیكه‌ ده‌بات، وه‌ك چۆن له‌و كۆپله‌یه‌دا شێوازی گواستنه‌وه‌ی ناوكۆیی له‌ شێوه‌یه‌كه‌وه‌ بۆ شێوه‌یه‌كی دیكه‌ ده‌بینین… به‌ مانایه‌كی دیكه‌ په‌یوه‌ندی (زمان و منداڵ و سه‌ركه‌وتن) هه‌مان وڕوژانی په‌یوه‌ندی نێوان (ته‌یر و كێڵگه‌ و جوتیار) ده‌نوێنێ‌…
شاعیر په‌یوه‌ندی (ته‌یر- كێڵگه‌- جوتیار) به‌ پرسی خۆكوشتن ده‌وڕوژێنرێ‌، ئه‌و پرسه‌ له‌ ئاسۆی چاوه‌ڕوانی خوێنه‌ردا به‌رانبه‌ر كۆمه‌ڵێ‌ (مه‌دلولی مرۆیی) ده‌بێته‌وه‌، به‌ مانایه‌كی دیكه‌ خۆكوشتن له‌ نێوان (ته‌یر- كێڵگه‌- جوتیار) ساتمه‌ به‌ خه‌یاڵی خوێنه‌ر ده‌كات، ئه‌و ساتمه‌یه‌ هه‌ر ته‌نها خوێنه‌ر ناوڕوژێنێ‌، به‌ڵكو خوێندنه‌وه‌یه‌كی دیكه‌شه‌ بۆ ته‌یر و كێڵگه‌! دواجار ئه‌وه‌ی كه‌ له‌و په‌یوه‌ندییانه‌وه‌ رۆناكی زۆری له‌ سه‌ره‌ ده‌لاله‌تی خۆكوشتنه‌، وه‌ك گوتم رۆناكی خستنه‌ سه‌ر ده‌لاله‌تی كوفر له‌ رسته‌ی دووه‌مدا شێوازی گواستنه‌وه‌ی زمانه‌ له‌ خۆكوشتن (مه‌دلولی مرۆیی) بۆ كوفر (مه‌دلولی كلتوری)… رسته‌ی شیعریی یه‌كه‌م له‌ په‌یوه‌ندی (ته‌یر- كێڵگه‌- جوتیار)دا چه‌مكی (خۆكوشتن) وه‌ك كۆدێكی مرۆییانه‌ی گوماناویی به‌رجه‌سته‌ ده‌كات، رسته‌ی شیعریی دووه‌م، له‌ په‌یوه‌ندی (زمان- منداڵ- سه‌ركه‌وتن)دا، چه‌مكی (كوفر) وه‌ك كۆدێكی كلتوری گوماناویی ده‌خاته‌ روو! ده‌مه‌وێ‌ بڵێم كۆدی یه‌كه‌م مرۆڤ وه‌ك كرده‌یه‌كی به‌رده‌وام خۆی به‌ڕێوه‌ی ده‌بات، به‌ڵام دووه‌م كلتور وه‌ك كارێكی بۆماوه‌ پێی هه‌ڵده‌سێت، كۆدی یه‌كه‌م زێتر خودگه‌رایی رۆڵی تێدا ده‌بینێ‌، كۆدی دووه‌م زێتر گشتگه‌راییه‌، به‌ رووه‌كه‌ی دیكه‌ چه‌مكی خۆكوژی مرۆڤ په‌یوه‌ندییه‌كی گلۆباڵ دروست ده‌كات، به‌ڵام له‌ پشت به‌ كوفر دانانی ده‌نگدانه‌وه‌ی ده‌نگی منداڵ كلتورێكی لۆكاڵی ده‌بینرێت… له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌وانه‌شدا په‌یوه‌ندی نێوان (ته‌یر، كێڵگه‌، جوتیار و زمان، منداڵ، سه‌ركه‌وتن) له‌ زۆربه‌ی باره‌كاندا ئاسایی ده‌كه‌وێته‌، به‌ڵام چه‌مكی خۆكوشتن و چه‌مكی كوفر، ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ ئاساییه‌ تێكده‌شكێنێ‌ و خوێنه‌ر دووچاری گومان و ساتمه‌كردن ده‌كات…
كۆمه‌ڵه‌ شیعری (له‌به‌ر ئاوازێك نایه‌وێ‌ ببێته‌ گۆرانی، ته‌ڵعه‌ت تاهیر، ده‌زگای چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ی ئاراس، چ 2011) شێوازی ته‌عبیری ده‌لاله‌تخوازانه‌ی (ته‌ڵعه‌ت تاهیر) له‌ سه‌ر كۆكردنه‌وه‌ی نێوان لێكدووره‌كان (هاونه‌گونجاوه‌كان) وه‌ستاوه‌، بۆ ئه‌وه‌ی ده‌لاله‌ت و مانایه‌ك به‌ رسته‌ شیعرییه‌كان ببه‌خشێت… بۆ نموونه‌ پشت به‌ ره‌نگێك یان په‌سنێكی نائاسایی ده‌به‌ستێ‌، یان وشه‌یه‌ك و وشه‌یه‌كی دیكه‌… بۆ ئه‌وه‌ی خوێنه‌ر دووچاری ئاوڕدانه‌وه‌ بكات، بۆ ئه‌وه‌ش لێكدووركه‌وتنه‌وه‌یه‌كی خه‌یاڵی له‌ نێوان په‌یوه‌ندییه‌ ئاساییه‌كان، له‌ نێوان وشه‌ و وشه‌ داده‌هێنێ‌، بۆ نموونه‌:
تۆ هه‌بیت ئاژاوه‌ی دنیا نامێنێ‌
به‌ندیخانه‌كان ده‌بنه‌ دایه‌نگه‌
تاوانباره‌كان به‌ ده‌نكه‌ شقارته‌
پیكابی بچووك بۆ منداڵه‌ هه‌ژاره‌كان دروست ده‌كه‌ن.
په‌یوه‌ندی نێوان (منداڵی دایه‌نگه‌) و (تاوانباری به‌ندیخانه‌) لێكدووره‌، به‌ڵام شاعیر ره‌هه‌ندێكی نوێ‌ له‌ پێناو مانایه‌كی نوێ‌ و تێكشكاندنی ئاسۆی چاوه‌ڕانی خوێنه‌ران و ئاوڕدانه‌وه‌ دروست ده‌كات… بێگومان ئه‌گه‌رچی وشه‌ی (به‌ندیخانه‌) و (دایه‌نگه‌) دوو ناوی گشتگیرن، به‌ڵام وشه‌ی (به‌ندیخانه‌) وه‌ك تێگه‌یشتن له‌ بری وشه‌ی (دایه‌نگه‌) دژ به‌ یه‌كن و پرسیار له‌و نێوه‌دا ده‌چێنن، كه‌چی وه‌ك شوێن ده‌شێ‌ له‌گه‌ڵ یه‌ك ئاشتمان بكه‌نه‌وه‌… به‌ مانایه‌كی دیكه‌ ئه‌گه‌ر دایه‌نگه‌ له‌و وڵاته‌دا بۆ خۆی به‌ندیخانه‌ بێت و تاوانباریش هه‌میشه‌ منداڵی هه‌ژاران بن، ئه‌وه‌ زمانی شاعیر زمانی ئاوڕدانه‌وه‌ و به‌دواداچوون و ره‌خنه‌یه‌، یان به‌ مانا (باختین)ه‌كه‌ی ئه‌نجامی پێكچواندنی (دایه‌نگه‌) و (به‌ندیخانه‌) پێكه‌نین و ئازادییه‌! به‌ڵام شاعیر به‌ راكردن له‌ واقیع، ناڕاسته‌وخۆ و له‌ رێگای به‌رجه‌سته‌كردنی هاونه‌گونجانی ئاسایی به‌ هاوگونجانی نائاسایی تیروتوانجی خۆی ده‌وه‌شێنێ‌ …
وه‌ك گوتمان شێوازی ده‌ربڕین له‌ كاری ئه‌و گروپه‌دا به‌شێكی گه‌وره‌ی له‌ ره‌نگدانه‌وه‌ی ژیانه‌وه‌ هه‌ڵقوڵاوه‌، به‌ڵام له‌ رسته‌ شیعرییه‌كانی ته‌ڵعه‌ت تاهیر جگه‌ له‌ ته‌عبیركردن له‌ رێگای ئاوڕدانه‌وه‌ له‌ ژیان و ده‌روون، جگه‌ له‌ لادانی زمانی له‌ رێگای هاونه‌گونجانی دوور، لادانی زمانی زیاد له‌ پێویستیش ده‌بینرێ‌، یان به‌ مانایه‌كی دیكه‌ لادان ده‌خاته‌ سه‌ر لادانه‌وه‌، ئه‌وه‌ش كتوپڕی و هه‌دانه‌دان ده‌خاته‌ نێو خه‌یاڵ و بیركردنه‌وه‌ و خوێندنه‌وه‌وه‌، وه‌ك چۆن ته‌ختی ئاسۆی چاوه‌ڕوانی خوێنه‌ر ده‌خاته‌ له‌رزه‌وه‌ و چاوه‌ڕوانییه‌كی بێ‌ چاوه‌ڕوانی دروست ده‌كات… ده‌مه‌وێ‌ بڵێم له‌ نێوان لادان و لادان خستنه‌سه‌ر، هه‌دانه‌دان و بۆشاییدا سپێتی دروست ده‌بێت، ئه‌و هه‌دانه‌دان و بۆشاییانه‌ جوله‌یه‌كی نائاسایی له‌ ئاوڕدانه‌وه‌ی خه‌یاڵ و بیركردنه‌وه‌ی خوێنه‌ر ده‌سازێنن:

ئیره‌یی به‌ چاوی منداڵه‌كه‌م ده‌به‌م
ده‌توانێ‌ ركه‌ بگرێت
تا رۆناكی بكاته‌ پلیكانه‌ و خۆر تام بكات
باده‌م ماچ بكات و
چیڕۆك بخاته‌ پاروه‌ نانێكه‌وه‌. ل39
شێوازی ته‌عبیری ئه‌بستراكت
(گروپی دووه‌م/ دنیای به‌تاڵی شیعری)
ده‌شێ‌ به‌ پێی ئاگایی من و ده‌رككردنی من كاری گروپی دووه‌م، له‌و ناوانه‌ هه‌ڵگرینه‌وه‌ (ته‌یب جه‌بار، شاڵاو حه‌بیبه‌، په‌روێز زه‌بیح غوڵامی، جه‌میل مورادی، رابه‌ر فاریق، به‌شدار سامی، به‌یان عه‌زیزی…) له‌گه‌ڵ جیاوازییه‌كانیان… شێوازی نوسین له‌ دنیای به‌تاڵی شیعریدا، شێوازی (ته‌عبیری ئه‌بستراكت)ه‌، واته‌ له‌ رووی جوله‌ و ریتم و داڕشتنه‌وه‌ ته‌عبیرییه‌ و له‌ رووی ماناوه‌ رووت ده‌كه‌وێته‌وه‌! به‌ گشتی گروپی دنیای به‌تاڵی شیعری به‌شێك له‌ هێزی خۆی له‌ لادان و ئاماژه‌ خه‌رج ده‌كات، بۆ پڕكردنه‌وه‌ی رووتی مانا و بۆشاییه‌كانی هه‌وڵده‌دات تا سنورێ‌، پشت به‌ خه‌یاڵی خوێنه‌ر ببه‌ستێ‌، بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش له‌ رێگای جوله‌ی شیعریی و ده‌ربڕینی واقیعی كارئاسانی بۆ راڤه‌كردن و خه‌یاڵی خوێنه‌ر ده‌كات! واته‌ له‌ زۆربه‌ی باره‌كاندا جوله‌یه‌كی ته‌عبیری ده‌كێشی و ماناكانی لێ‌ داده‌ماڵێ‌ و رووتی ده‌كاته‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی جوله‌ به‌ گومان و خه‌یاڵ بدات، به‌ گشتی له‌ سه‌ر جوله‌ و جوانی كار ده‌كه‌ن و ریتمی نوسینیان نیمچه‌ خاوه‌…

به‌ڵام (ته‌یب جه‌بار) له‌ داڕشتندا ئاسۆییه‌ و له‌ جوله‌دا ستوونی ده‌كه‌وێته‌وه‌، واته‌ وشه‌كان به‌ شێوه‌یه‌كی ئاسۆیی له‌ رووی بیر و مه‌به‌ست و ئاگایی و دروستی ماناوه‌ رسته‌كان ته‌واو ده‌كه‌ن و دیار و ره‌وانن، شاعیر په‌یڕه‌وی له‌ یاسا و رێسای زمانه‌وانی و په‌یوه‌ندی رێزمانی ده‌كات، به‌ڵام ده‌لاله‌ته‌كانی له‌ (ئاستی ستوونی)دان و له‌گه‌ڵ (ئاستی ئاسۆیی) داڕشتندا هاوگونجاو نایه‌نه‌وه‌ و له‌گه‌ڵ هه‌ستپێكراوه‌ گشتییه‌كان و بینراو و هه‌سته‌ مرۆییه‌ باوه‌كان و واقیع دژ ده‌كه‌ونه‌وه‌، ئاستی ستوونی یان ده‌لاله‌ته‌كان جوله‌ی ره‌مزی و فره‌ ره‌هه‌ندی ده‌نوێنن، ده‌لاله‌ته‌كان بۆ قوڵایی ماناو جوانی شۆڕ ده‌بنه‌وه‌… ئه‌و جیاوازییه‌ی ته‌یب جه‌بار خۆی تێكه‌ڵ به‌ سرووشتگه‌رایی و پێكچوواندنه‌ هاونه‌گونجاوه‌كان و به‌رفره‌وانكردنی خه‌یاڵی فانتازی و لادان له‌ واقیع و لادانی ده‌لالی زیاد له‌ پێویست و دروستكردنی فه‌زایه‌كی ناباوی شیعری ده‌كات! هه‌موو ئه‌وانه‌ له‌ لای (په‌روێز زه‌بیح غوڵامی) پێچه‌وانه‌ ده‌بێته‌وه‌، ده‌مه‌وێ‌ بڵێم په‌روێز زه‌بیح غوڵامی له‌ داڕشتندا ستوونییه‌ و له‌ جوله‌دا ئاسۆییه‌؟!

به‌ گشتی كاری گروپی ته‌عبیری ئه‌بستراكت له‌ یه‌كه‌م (ئاماژه‌)دا چاو له‌ پێش خۆیان ده‌كه‌ن، ئه‌و ئاماژه‌كردنه‌ چ حه‌قیقی بێت یان خه‌یاڵی، چ وه‌ك جوله‌ی شیعری بێ‌، چ وه‌ك ده‌ربڕینی واقیعی رۆژانه‌… دواتر هه‌موو ئه‌و گوتارانه‌ له‌ نێو بۆشایی و سپێتی ون ده‌كه‌ن و شێوه‌یه‌كی ئه‌بستراكتی پێده‌به‌خشن، (به‌ڵام ئاماژه‌ ناوبراوه‌كان لای ته‌یب جه‌بار له‌و قوڵاییه‌دا ون نابن و دووباره‌ خۆیان ده‌نوسنه‌وه‌؟!…)
به‌ گشتی ئه‌و شێوه‌ ته‌ماشاكردنه‌، سه‌یركردنی واقیعه‌ وه‌ك واقیعێكی گوماناوی، له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ ساتمه‌كردنه‌ به‌ خوێنه‌ر وه‌ك جوله‌ی شیعریی… به‌ مانایه‌كی دیكه‌ سه‌یركردنی دنیایه‌ به‌ چاوی شیعر و گومانه‌وه‌، واته‌ له‌ چاوی شیعر و گومانه‌وه‌ دێنه‌ ناوه‌وه‌ و ساتمه‌ به‌ ئاسۆی چاوه‌ڕوانی خوێنه‌ر ده‌كه‌ن! تێگه‌یشتنمان بۆ ئه‌و دوو شێوه‌ له‌ ته‌ماشاكردن له‌و ده‌رككردنه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێ‌، كه‌ ئه‌گه‌ر چه‌مكی گومان په‌یوه‌ندی نێوان شوێن و كات له‌ واقیعدا تۆخ بكاته‌وه‌، ئه‌وه‌ جوله‌ی شیعری ده‌لاله‌ت و لێڵی ماناكان چڕ ده‌كاته‌وه‌.

دنیای به‌تاڵی شیعریی و خه‌سڵه‌ته‌كانی شێوازی ته‌عبیری ئه‌بستراكت، گه‌یشتنه‌ به‌ دوورترین خاڵی هه‌ستكردن به‌ واقیع و هه‌ستكردن به‌ وشه‌ی رووت و به‌ركه‌وتنی خه‌یاڵی خوێنه‌ر، دواجار له‌و شێوازه‌دا خه‌ون جوانترین وێنه‌ی به‌رجه‌سته‌ و ده‌رككراوه‌، وه‌ك چۆن ده‌توانین ساتمه‌كردن له‌ بۆشایی، به‌ بۆشاییه‌كانی نێو بوونی مرۆڤ بچوێنین… ده‌توانین ئه‌و شێوازه‌ ته‌عبیری ئه‌بستراكته‌ دابه‌شی دوو شێوازی به‌نێویه‌كداچوودا بكه‌ین.

یه‌كه‌م، ئه‌بستراكتی ته‌عبیری (گه‌ردوونی): ئه‌و شێوازه‌ دوو رووی هه‌یه‌:

رووی یه‌كه‌می له‌ سه‌ر كزی ریتم و بایه‌خنه‌دان به‌ گرامه‌ر و بایه‌خدان به‌ شێوازی ده‌ربڕینی ستوونی وه‌ستاوه‌، چڕی و پڕی و ونبوون له‌خۆ ده‌گرێت، نموونه‌ی ئه‌و شێوازه‌ له‌ شیعره‌كانی (په‌روێز زه‌بیح غوڵامی) و نموونه‌ی دیاری له‌ فه‌وزای شارییانه‌ی (كراكه‌)ی (ره‌زای عه‌لی پوور)دایه‌…
رووی دووه‌می له‌ جوله‌ی سرووشتی (ئه‌و شیعرانه‌ی ئاوڕ بۆ پێشه‌وه‌ ده‌ده‌نه‌وه‌)ی (ته‌یب جه‌بار) به‌ مانای خاوی ریتم و بایه‌خدان به‌ گرامه‌ر و بایه‌خدان به‌ شێوازی ئاسۆیی ده‌ربڕینی رسته‌ و یه‌كتر ته‌واوكردنی وشه‌ و به‌ دوایه‌كداهاتنی مانا به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت، یه‌كه‌میان گۆڕینی ئاگایی و نیگا ده‌نوێنی، دووه‌میان گۆڕینی كرده‌ی دیتن و بۆشایی درێژ ده‌كاته‌وه‌…
له‌ شێوازی ئه‌بستراكتی ته‌عبیری گه‌ردوونی، بونیادی جوله‌ (ئاوڕدانه‌وه‌ بۆ واقیع) پێكهاته‌ی رسته‌ دیاری ده‌كات، ئه‌و ئاوڕدانه‌وه‌یه‌ هه‌وڵده‌دات له‌ رێگای هونه‌ری سوریالی و سۆفیگه‌ری و دنیاییه‌وه‌ ئه‌زموونی بوونگه‌رایی گه‌ردوونی خۆی بنوێنێ‌، یان ده‌ربڕین له‌ ناخی سوبێكت و دنیابینی كه‌سی بكات… به‌و مانایه‌ش له‌ رووی ته‌عبیرییه‌وه‌ (شێوه‌كان) دیاری ده‌كه‌ن، له‌ رووی ئه‌بستركته‌وه‌ (گه‌ردوونی) خۆی ده‌نوێنێ‌!

بێزاری بۆ باخێكی بردم
منداڵێك
به‌ بۆیه‌ كێشابووی

“كۆمه‌ڵه‌ شیعری كه‌سێك لێره‌وه‌ تێپه‌ڕی، شاڵاو حه‌بیبه‌، 2008،ل21”

له‌و كۆپله‌یه‌ی شاڵاو حه‌بیبه‌دا دوو جوله‌ دیاره‌، جوله‌یه‌كی واقیعی كه‌ بێزاری ده‌ینه‌خشێنێ‌، جوله‌یه‌كی رووتی وشه‌ كه‌ له‌سه‌ر كاغه‌ز به‌ ده‌ستی منداڵێك كێشراوه‌، یه‌كه‌میان هه‌ست و هوشیاری رابه‌رایه‌تی ده‌كات، دووه‌میان نه‌ست و ناهوشیاری… ئه‌و كۆپله‌یه‌ له‌ رووی جوله‌ی شیعری و داڕشتنه‌وه‌ ته‌عبیرییه‌، به‌و مانایه‌ی كه‌ هه‌ستكردن به‌ بێزاری په‌یوه‌ندییه‌كی راسته‌وخۆی به‌ نه‌ست و ده‌روونه‌وه‌ هه‌یه‌، به‌ڵام له‌ رووی ماناوه‌ رووته‌ بێزاری باخێكه‌ كه‌ عه‌قڵی سپی منداڵ وێنه‌ی كێشا بێت، ئه‌وه‌ش هه‌مان ره‌هه‌ند و مانای باخی سرووشتی به‌ ده‌سته‌وه‌ نادات، به‌ڵكو ده‌بێ‌ بۆ پڕكردنه‌وه‌ی رووتی و بۆشاییه‌كانی هه‌میشه‌ پشت به‌ خه‌یاڵ و لێكدانه‌وه‌ی ناوه‌وه‌ی خوێنه‌ران ببه‌ستین، ئه‌و پشت پێبه‌ستنه‌ش سه‌یركردنی دنیایه‌ به‌ چاوی شیعر و گومانه‌وه‌ و ونبوون له‌خۆ ده‌گرێت! دواجار ئه‌و دوو دنیایه‌ی شیعری ته‌عبیری ئه‌بستراكت، له‌ رووی ته‌عبیرییه‌وه‌ مه‌عریفه‌ی شیعریی و دنیابینی كه‌سی ده‌كێشێ‌، له‌ رووی ئه‌بستراكته‌وه‌ به‌ره‌و ئه‌زموونی بوونگه‌رایی گه‌ردوونیمان ده‌كاته‌وه‌.
هه‌موو ئه‌و قسانه‌ ده‌مانبه‌نه‌وه‌ بۆ نوسینێكی پێشتر له‌سه‌ر شاڵاو حه‌بیبه‌ و له‌وێدا گوتم (ئایزه‌ر)ی ره‌خنه‌گر پێیوایه‌ مه‌رجی كارلێكردنی (ده‌ق) و (خوێنه‌ر) له‌یه‌كنه‌چوونه‌! ئه‌و له‌یه‌كنه‌چوونه‌، نه‌چوونه‌وه‌ سه‌ر ناوكۆیی باو و روانینی باوی نوسه‌ر و خوێنه‌ره‌، ئه‌وه‌ ئه‌و كاته‌یه‌، كه‌ نوسه‌ر و خوێنه‌ر ناسنامه‌ی یه‌كتر له‌بیر ده‌كه‌ن. یان خۆیان له‌ ناسنامه‌ كۆنه‌كه‌یان ده‌كه‌نه‌وه‌، له‌و كاته‌دا هه‌ر یه‌ك له‌ دانوستان له‌گه‌ڵ یه‌كتردا حه‌قیقه‌تی خۆیان له‌ سه‌ر نا”شت” یان ناڕێككه‌وتن و نه‌گونجان وێنا ده‌كه‌نه‌وه‌: بێزاری بۆ باخێكمان ده‌بات، منداڵێك به‌ بۆیه‌ كێشاوویه‌تی… له‌ باخی واقیعه‌وه‌ بۆ باخی سه‌ر كاغه‌ز، له‌ باخی ته‌عبیرییه‌وه‌ بۆ باخی ئه‌بستراكت… ئه‌و بۆشاییه‌ی له‌ نێوان زینده‌گی و شتدایه‌، ئه‌و نه‌گونجان و ناڕێككه‌وتنه‌ ده‌بێته‌ هانده‌رێك بۆ خوێنه‌ر تاكو هه‌وڵی پڕكردنه‌وه‌ی بدات، له‌ سه‌ر بنه‌مای ئه‌و نه‌گونجان و ناڕێككه‌وتن و بۆشاییه‌ و ناشته‌ په‌یوه‌ندی نوێ‌ داده‌مه‌زرێ‌! بێگومان دامه‌زراندنی په‌یوه‌ندی نوێ‌ له‌ نێوان نوسه‌ر و خوێنه‌ر، له‌ سه‌ر هه‌وڵی پڕكردنه‌وه‌ی ئه‌و بۆشاییانه‌وه‌ دێت كه‌ خوێنه‌ر ساتمه‌ی لێكردووه‌.

كۆمه‌ڵه‌ شیعری (ته‌یب جه‌بار، ئه‌و شیعرانه‌ی ئاوڕ بۆ پێشه‌وه‌ ده‌ده‌نه‌وه‌، سلێمانی 2011)

باشتر وایه‌،
ده‌ست بكه‌ین…
به‌ هاڕینی تاریكی
ئارده‌كه‌ی بكه‌ین به‌ په‌ین…
بۆ چیمه‌نی ئه‌ستێره‌.
ده‌ست بكه‌ین…
به‌ رنینی قژی مانگ.
هه‌گبه‌یه‌كی لێ‌ بچنین،
بۆ سه‌فه‌ی رێی كاكێشان،
پڕی بكه‌ین له‌ كولێره‌. ل106
قسه‌م له‌وه‌ نییه‌ نیازی هاڕین، به‌رهه‌مه‌كه‌ی ئارد ده‌بێ‌، یان په‌ین، بۆ چیمه‌نی سه‌وزی باخچه‌ ده‌بێ‌، یان بۆ چیمه‌نی زه‌ردی ئه‌ستێره‌… هه‌وڵده‌ده‌م قسه‌ له‌وه‌ بكه‌م، چۆن وشه‌كان یه‌كتر ته‌واو ده‌كه‌ن و له‌ سه‌ر هێلێكی ئاسۆیی به‌دوایه‌كدا دێن و گۆڕینی كرده‌ی دیتن ده‌سازێنن و جوله‌ی بۆشایی ده‌نێنه‌وه‌! ئه‌وه‌ی له‌ هاڕینی تاریكی ساتمه‌ ده‌خاته‌وه‌، یه‌كتر ته‌واو كردنی وشه‌كان نییه‌، ئاماژه‌ و ده‌لاله‌ته‌، خوێنه‌ران له‌ نێوان ئاماژه‌كردنی وشه‌ی (هاڕین) و ده‌لاله‌ته‌كانی وشه‌ی (تاریكی) خۆیان له‌ ناسنامه‌ كۆنه‌كه‌یان ده‌كه‌نه‌وه‌، یان به‌ شێوه‌یه‌كی ستوونی له‌ گۆڕینی كرده‌ی دیتنه‌وه‌ ده‌كه‌ونه‌ بۆشایی به‌ دواداچوونی ئاماژه‌ و ده‌لاله‌ته‌وه‌، له‌ سه‌ر ئه‌و بۆشایی و نه‌گونجانه‌ بیر له‌ جوله‌یه‌كی نوێ‌ ده‌كه‌نه‌وه‌، ئه‌وه‌ش مه‌رجی كارلێكردنی ده‌ق و خوێنه‌ره‌… وه‌ك چۆن بۆ رنینی قژی مانگ و هه‌گبه‌ دروستكردن هه‌ر وایه‌…

ئه‌وه‌ی له‌و كۆپله‌یه‌دا سرووشت به‌ واقیعه‌وه‌ ده‌به‌ستێته‌وه‌ (به‌ بیرهێنانه‌وه‌ی چیمه‌نی سه‌وزایی زه‌وی) و خودی (كولێره‌)یه‌، سرووشت له‌ رێگای به‌ بیرهێنانه‌وه‌ی چیمه‌نی سه‌وزایی و كولێره‌وه‌ به‌ واقیعی رۆژانه‌ ده‌گاته‌وه‌، یه‌كه‌میان لێوردبوونه‌وه‌ و خه‌یاڵ به‌ڕێوه‌ی ده‌بات، دووه‌میان هه‌ستی برسێتی و ژیان… به‌ بیرهێنانه‌وه‌ی چیمه‌نی سه‌وزایی و به‌ بیرهێنانه‌وه‌ی كولێره‌، داڕشتنی رسته‌ له‌ مانای سرووشته‌وه‌ بۆ واقیع ده‌بات، ئه‌وه‌ش به‌ ئاسۆیی بوونی وشه‌ی ژیان و به‌ ستوونی بوونی مانای ژیانمان لا روونتر ده‌كات… به‌ڵام ره‌نگه‌ پرسیاری خوێنه‌ری ره‌خنه‌گر به‌ خودگه‌راییه‌وه‌ به‌ند بێت؟
من پێموایه‌ گه‌ڕانه‌وه‌ی (ته‌یب جه‌بار)ی شاعیر بۆ چه‌مكی سرووشت، پێكهاته‌ی رسته‌ و گه‌ردوونی بوون، دیاری ده‌كات، نه‌ك ئاوڕدانه‌وه‌ی بۆ واقیعی رۆژانه‌… هه‌موو ته‌ماشاكردنێكی دیكه‌ بۆ نه‌رمی و زبری سرووشت و رامان له‌ پرسه‌ گه‌ردوونییه‌كانی بوون… ئاماژه‌ و پێكهاته‌ی ده‌لالی رسته‌ دیاری ده‌كات! ده‌مه‌وێت بڵێم ته‌یب جه‌بار وه‌ك مرۆڤی ژاپۆنی سه‌رقاڵی بابه‌تی تایبه‌ت و روخساری كۆنكریتی پرسه‌ گه‌ردوونییه‌كانی بوون بووه‌… سه‌رمه‌ستی ته‌ماشاكردنێكی بێ‌ سنوری سرووشت بووه‌، ئه‌و ته‌ماشاكردنه‌ جوانی و چێژێكی پێده‌به‌خشێت، جوانی و چێژێك كه‌ تێكه‌ڵ به‌ دیدی ده‌لاله‌تخوازانه‌ ده‌بێ‌… بۆیه‌ به‌رانبه‌ر چیمه‌نی ئه‌ستێره‌، قژی مانگ، رێی كاكێشان و نهێنیه‌ سه‌رسوڕهێنه‌ره‌كانی سرووشت، گوتاری دوو لایه‌نه‌ی خۆی هه‌یه‌! به‌و مانایه‌ی كه‌ سه‌رێكی به‌ واقیعی ژیانه‌وه‌ (كولێره‌) به‌ستراوه‌ته‌وه‌ و سه‌ره‌كه‌ی دیكه‌ به‌ نادیار (چیمه‌نی ئه‌ستێره‌) و بۆشاییه‌وه‌، من قسه‌ له‌ كولێره‌ ناكه‌م، به‌ دوای چیمه‌نی ئه‌ستێره‌دا ده‌ڕۆم…

سرووشت له‌ تێڕوانینی ژاپۆنییه‌كان تیشكۆی ژیانێكی هه‌تا هه‌تایه‌ و كرانه‌وه‌یه‌كی بێ‌ سنوره‌ به‌رانبه‌ر بۆشایی و نادیار. به‌ڵام مه‌رج نییه‌ ته‌یب جه‌باری شاعیر لایه‌نگیری ئه‌و تێڕوانینه‌ بێت، ئه‌و له‌ رێگای گوتاری تایبه‌تی خۆیه‌وه‌ به‌ ماناكانی چیمه‌نی ئه‌ستێره‌، پرۆژه‌ی تایبه‌تی داده‌مه‌زرێنێ‌: پرۆژه‌ی شه‌قامی ئاوڕدانه‌وه‌ بۆ پێشه‌وه‌، پرۆژه‌ی باڵه‌خانه‌ی شاخی قووڵ، پرۆژه‌ی پردی په‌ڕینه‌وه‌ی راوه‌ستان، به‌ بیرهێنانه‌وه‌ی ئه‌و پرۆژانه‌ له‌ واقیعدا مشتومڕێكی نادیار و شاراوه‌ ده‌نێته‌وه‌… ئه‌و گوتاره‌ دوو لایه‌نه‌، له‌ وه‌ڵامی ئه‌ویدیكه‌ ره‌نگی گرتووه‌. به‌ڵام له‌ كۆی پرۆژه‌كانیدا جگه‌ له‌ پاكژی سرووشت، پاكژی دڵیش گرنگه‌، جگه‌ له‌ سرووشت وه‌ك كه‌رسته‌، ژیان وه‌ك جوله‌ بایه‌خی خۆی هه‌یه‌، جگه‌ له‌ گوتاری تایبه‌ت، گۆڕینی كرده‌ی دیتنیش رۆڵ ده‌گێڕێ‌… به‌ڵام هه‌مووان به‌ ماناكانی چیمه‌نی ئه‌ستێره‌ به‌ره‌و بۆشایی شیعری و ساتمه‌كردن به‌ خوێنه‌ران ده‌كرێنه‌وه‌!

شێوازی ئه‌بستراكتی ته‌عبیری گه‌ردوونی، لای ته‌یب جه‌بار له‌ په‌یوه‌ندیكردن به‌ جوله‌وه‌، ئاماژه‌ و ده‌لاله‌تی خۆی ده‌نوێنێ‌، جا سوریالییانه‌ بێ‌، یان وه‌ك پرۆژه‌ی شیعری دنیایی، سرووشتگه‌راییانه‌ بێ‌، یان وه‌ك پرۆژه‌ی خودێكی نادیار… هه‌موو ئه‌وانه‌ش په‌یوه‌ندییه‌كی بوونگه‌رایی له‌ نێو ژیان وه‌ك جوله‌، گوتاری تایبه‌ت، كرده‌ی دیتن ده‌سازێنن، هه‌موو ئه‌وانه‌ش په‌یوه‌ندییه‌كی بوونگه‌رایی له‌ نێوان سرووشت و واقیع، شیعر و جیهانبینی… دروست ده‌كه‌ن! چێژی شیعری له‌ شۆڕبوونه‌وه‌ بۆ ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ گه‌ردوونییه‌ دایه‌، ده‌رككردنی ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ گه‌ردوونیه‌ش به‌ لێوردبوونه‌وه‌ی سرووشته‌وه‌ به‌نده‌ و لێوردبوونه‌وه‌ی سرووشتیش له‌ رێگای جوله‌ی ژیان و جوله‌ی ژیانیش جوانی دیتن ده‌نه‌خشێنێ‌، وه‌ك چۆن جوانی دیتن به‌ بێ‌ جوله‌ بوونی ده‌كه‌وێته‌ گومانه‌وه‌، بۆشاییه‌كانی ده‌قیش به‌ بێ‌ گه‌ڕاندنه‌وه‌ی سرووشت بۆ مرۆڤ و بۆشاییه‌كانی نێو بوونی مرۆڤ، ده‌كه‌وێته‌ نه‌بوونه‌وه‌!

نموونه‌یه‌كی دیكه‌ی به‌رچاو له‌ شیعره‌كانی (په‌روێز زه‌بیح غوڵامی) دایه‌:

“مامیلاریا”
كورسییه‌كی خه‌یاڵیم و
سیگارێكی داگیرساو له‌ هه‌وادا
كه‌س نامبینێ‌!
بێجگه‌ له‌و باڵندانه‌ی
كه‌ وێنه‌ی مردووانیان به‌ ده‌نووك گرتووه‌ و
تێده‌په‌ڕن!
هه‌مووان ته‌نیان!
ژنێ‌ له‌ مندا كاتژمێر ئاوڕووت ده‌كات و ده‌گریت.
كه‌س نایبینێ‌!
كراسێكی ئاویم و
پێكه‌نینێكی هه‌ڵواسراو له‌ بادا.
هه‌مووان ته‌نیان!
باران زێبڕایه‌كه‌
بێوچان په‌نجه‌ره‌كه‌م ده‌لێسێته‌وه‌!
له‌ ئاوڕدانه‌وه‌مان بۆ واقیع نه‌ كورسی خه‌یاڵی هه‌یه‌ و نه‌ سیگاری داگیرساو له‌ هه‌وادا، نه‌ باڵنده‌ وێنه‌ی مردووان به‌ ده‌نووك ده‌گرن و نه‌ پێكه‌نینی هه‌ڵواسراو له‌ بادا، نه‌ كراسی ئاویی هه‌یه‌ و نه‌ باران له‌ زێبڕا ده‌چێ‌… به‌ڵام له‌ ئاوڕدانه‌وه‌مان بۆ ئه‌فسانه‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ قسه‌یان لێكراوه‌، به‌ گشتی له‌ واقیعدا هه‌موو ئه‌وانه‌ وه‌ك جوله‌ی (ئاسۆیی) رووت ده‌كه‌ونه‌وه‌، وه‌ك خه‌یاڵ فه‌نتازین! واته‌ له‌لایه‌ك وه‌ك واقیعی لۆكاڵی له‌گه‌ڵ یاسا و رێسای زمانه‌وانی و په‌یوه‌ندی رێزمانی هه‌ڵناكه‌ن، له‌ لایه‌كی دیكه‌ خه‌یاڵی خوێنه‌ران ده‌كه‌نه‌وه‌! ده‌مه‌وێ‌ بڵێم ئه‌و شێوه‌ ئاسۆییه‌ وه‌ك بیر و مه‌به‌ست و ئاگایی، ده‌توانن له‌ رێگای ده‌لاله‌تی (هه‌مووان ته‌نیان) رسته‌ دووره‌كان لێكنزیك بكه‌نه‌وه‌ و كۆیان بكه‌نه‌وه‌! وه‌ك چۆن ده‌شێ‌ ده‌لاله‌تی (هه‌مووان ته‌نیان) لێكدووركه‌وتنه‌وه‌ی زێتری رسته‌ دووره‌كان بنوسێته‌وه‌ و دژ به‌ واقیعی بینراو بێته‌وه‌؟!
له‌ رووی داڕشتندا (ستوونی)ن و له‌گه‌ڵ هه‌ستپێكراوه‌ گشتییه‌كان و خه‌یاڵی نه‌بینراو و هه‌سته‌ مرۆییه‌ شاراوه‌كانی كلتوری رۆژهه‌ڵاتی هاوگونجاو دێنه‌وه‌، به‌و مانایه‌ش شاعیر (وه‌ك سندباد) له‌سه‌ر كورسییه‌كی خه‌یاڵی له‌ هه‌وادا دانیشتووه‌ و سیگاری داگیرساندووه‌ و كه‌سیش نایبینێ‌؟! ژنێك زه‌مه‌نی له‌ پێناو ده‌ژمێرێ‌ و كه‌سیش نایبینێ‌… (ئه‌وه‌ش پڕكردنه‌وه‌ی بۆشاییه‌كانه‌ به‌ خه‌یاڵی خوێنه‌ر) به‌ دیوه‌كه‌ی دیكه‌ش ستوونی بوونی ئه‌و وشانه‌ له‌ فره‌ ره‌هه‌ندی خه‌یاڵی تاكی داهێنه‌ر و ره‌مز و فانتازیا و جوانی شاراوه‌دان، به‌و مانایه‌ش شاعیر هه‌وڵده‌دات مانا چه‌سپاوه‌كان به‌ جوانی شاراوه‌ بله‌رزێنێ‌ و شێوه‌ی به‌تاڵی شیعری به‌ ره‌مز و ده‌لاله‌تی تازه‌ پڕ بكاته‌وه‌ و چڕی و پڕی و ونبوونی شیعری بنوسێته‌وه‌!
دووه‌م: دنیای به‌تاڵی شیعری، شێوازی ئه‌بستراكتی ته‌عبیری (دره‌وشاوه‌): ئه‌گه‌رچی ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر هه‌مان هێلی پێشوو، له‌گه‌ڵ ئه‌و هه‌موو ته‌مومژییه‌ی كه‌ هه‌ڵیگرتووه‌، به‌ڵام له‌ شێوازی ئه‌بستراكتی ته‌عبیری گه‌ردوونی روونتر خۆی ده‌نوێنێ‌، هه‌مه‌ڕه‌نگی و فره‌ ره‌هه‌ندی له‌ خۆ ده‌گرێت، مه‌یلێكی رۆحی زۆری تێدا به‌دی ده‌كرێت و له‌ بری پشتبه‌ستن به‌ ونبوون، پشت به‌ كه‌له‌پوری دره‌وشاوه‌ی دنیایی ده‌به‌ستێت، ده‌مه‌وێ‌ بڵێم ئه‌بستراكتی ته‌عبیری دره‌وشاوه‌، له‌ رووی ته‌عبیرییه‌وه‌ خۆی رۆناك نیشان ده‌دات. له‌ رووی ئه‌بستركته‌وه‌ شێوه‌كان دیاری ده‌كات، بونیادی جوله‌ی ئه‌بستراكت پێكهاته‌ی رسته‌ دیاری ده‌كات.
له‌ دنیای به‌تاڵی شیعرییٍدا نه‌خشكردنی كاری ئه‌ده‌بی له‌ جوله‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێ‌ و له‌ گێڕانه‌وه‌ی واقیعی ده‌ره‌وه‌ (وه‌ك خۆی) دوور ده‌كه‌وێته‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی بشێ‌ خۆی بنوێنێ‌، یان دنیابینی كه‌سی خۆی وه‌ك جه‌وهه‌ری دنیا به‌رجه‌سته‌ بكات. بۆ نموونه‌: له‌ (كۆمه‌ڵه‌ شیعری رۆیشتن به‌ ئاراسته‌ی مردووه‌ به‌ڕێزه‌كان، به‌شدار سامی، وه‌زاره‌تی رۆشنبیری و لاوان، چ 2012)…
هه‌بوونی تۆ گرنگتره‌
له‌ هه‌بوونی پشیله‌یه‌كی سپی
گرنگتره‌ له‌ سه‌گێكی ره‌ش
گرنگتره‌ له‌ بۆقێك ل22

ئه‌و كۆپله‌یه‌ پشت به‌ هه‌بوونی دره‌وشاوه‌ی دنیایی ده‌به‌ستێت، له‌به‌ر رۆشنایی كه‌له‌پورێك كه‌ رێز بۆ هه‌بووه‌كان ده‌گه‌ڕێنته‌وه‌ و خۆی به‌ هه‌بووه‌كان رۆناك ده‌كاته‌وه‌ و هه‌وڵده‌دات له‌ رێگای ئه‌و كه‌له‌پوره‌وه‌ رێز له‌ ناوه‌وه‌ی خۆی بگرێت… دنیای (مرۆڤ، پشیله‌، سه‌گ، بۆق…) و هه‌موو بوونی تۆ ده‌خاته‌ دووتوێی وێنه‌یه‌كی ئه‌بستركته‌وه‌ به‌ ئه‌ویان ده‌چوێنێ‌، لێكچوواندن مرۆڤ به‌ ئاژه‌ڵ، ته‌نها دنیای به‌تاڵی شیعری به‌رجه‌سته‌ ناكات، به‌ڵكو دنیایه‌كی دیكه‌ و بیركردنه‌وه‌یه‌كی دیكه‌ به‌ سه‌ر چاوه‌ڕوانی خوێنه‌ردا ده‌كاته‌وه‌… ره‌نگه‌ پرسیار ئه‌وه‌ بێ‌ بۆ هه‌بوونی (مرۆڤ) ده‌بێ‌ له‌ هه‌بوونی پشیله‌یه‌كی سپی و سه‌گێكی ره‌ش… گرنگتر بێت، بۆ پێكهاته‌ی رسته‌ و ناوكۆیی ده‌بێ‌ له‌سه‌ر بایه‌خی دنیای نه‌بینراو ته‌ماشا بكه‌ین؟ ره‌نگه‌ به‌شێكی وه‌ڵامی خوێنه‌ر بكه‌وێته‌ سه‌ر دره‌وشانه‌وه‌ی بینراو بۆ ئه‌وه‌ی نه‌بینراوی ناوه‌وه‌ به‌رجه‌سته‌ بكه‌ین، رۆناكی خستنه‌ سه‌ر بینراو له‌ پێناو بینینی نه‌بینراو، هه‌ر ته‌نها شۆڕبوونه‌وه‌ نییه‌ به‌ره‌و قوڵایی و تاریكی، به‌ڵكو شۆڕبوونه‌وه‌شه‌ به‌ره‌و بونیادنانی په‌یوه‌ندییه‌كی تازه‌ له‌ نێوان ده‌ق و خوێنه‌ر، په‌یوه‌ندییه‌ك كه‌ له‌سه‌ر بینراو و نه‌بینراو هه‌ڵنرابێت، په‌یوه‌ندییه‌ك كه‌ له‌سه‌ر دوو بوونی جیاواز بونیاد نرابێ‌… دژ به‌ بێبایه‌خكردنی په‌یوه‌ندی نێوان دوو بوونی جیاواز وه‌ستا بێت… هه‌ڵبه‌ته‌ نرخدانان بۆ ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ نوێیه‌، هه‌ر ته‌نها به‌ ئاشتبوونه‌وه‌ سه‌رساممان ناكات، به‌ڵكو وامان لێده‌كات به‌سه‌ر تێڕوانینی پێشووی خۆماندا بچینه‌وه‌…
دواجار ئه‌و دوو دره‌وشانه‌وه‌یه‌، یان بایه‌خی مرۆڤ و چواندنی به‌ ئاژه‌ڵ له‌ وێنه‌یه‌كی بێ‌ په‌رده‌دا روونتر ده‌رده‌كه‌وێت، به‌و مانایه‌ش ئه‌و خۆ رووتكردنه‌وه‌یه‌، ترسانه‌ له‌ مرۆڤ! له‌و وێنه‌ ئه‌بستراكته‌دا ئاژه‌ڵان كه‌متر ئازار به‌ شاعیر ده‌گه‌یه‌نن، ئه‌وه‌ی زۆرترین ئازار به‌ شاعیر ده‌گه‌یه‌نێت خودی مرۆڤه‌، ئه‌وه‌ش وێنه‌ نه‌بینراوه‌كه‌ی ناوه‌وه‌ی شاعیره‌ و له‌ گێڕانه‌وه‌ی واقیعی ده‌ره‌وه‌ (وه‌ك خۆی) دوور ده‌كه‌وێته‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی ناوه‌وه‌ی خۆی بنوێنێ‌، یان وه‌ك تاكه‌ كه‌س بوونی خۆی له‌ داكۆكیكردنی هه‌تا هه‌تایی دره‌وشانه‌وه‌ هه‌ڵگرێته‌وه‌ و بڵێ‌ له‌ هه‌بوونی تۆ ترساو و بریندار و ماندووم!

پشیله‌یه‌ك له‌ كۆڵان په‌ڕییه‌وه‌ و
منداڵێك له‌ سه‌ر بان كۆتری هه‌ڵده‌فڕاند و
ژنێكیش سه‌ری له‌ ده‌رگای حه‌وشه‌ ده‌رهێنا و
منی بینی و
هیچی نه‌گوت، به‌ڵام ترسا
من په‌یڤم له‌وێدا.
پشیله‌یه‌ك له‌ كۆڵان ده‌په‌ڕییه‌وه‌ و
منداڵێك له‌ سه‌ر بان كۆتر هه‌ڵده‌فڕێنێ‌ و
ژنێكیش سه‌ری له‌ ده‌رگای حه‌وشه‌ ده‌رده‌هێنێ‌ و
تۆ ده‌بینێت و ده‌ترسێت، به‌ڵام
هیچ ناڵێت

په‌یڤم به‌، له‌وێدا. ل49-50

لێره‌ هه‌وڵناده‌م جارێكی دی خه‌یاڵكراوی كلتوری به‌ دره‌وشانه‌وه‌ی ده‌روونییه‌وه‌ بلكێنم، بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌رزش بۆ ناوه‌وه‌ و نه‌بینراوه‌كان بگێڕمه‌وه‌، وه‌ك چۆن قسه‌ له‌ ئاوێنه‌بوونی دیمه‌نی یه‌كه‌م بۆ دووه‌م و كورتكردنه‌وه‌یان له‌ دوو ده‌رئه‌نجامی ئه‌بستراكتدا ناكه‌م، به‌ڵكو هه‌وڵده‌ده‌م ئه‌و گوتاره‌ كلتورییه‌ بخه‌مه‌ به‌ر چاوان، كه‌ له‌ نێوان (من په‌یڤم له‌وێدا) و (په‌یڤم به‌، له‌وێدا) رووتكراوه‌ته‌وه‌… بۆ ئه‌وه‌ش پشت به‌ پرسیاری خوێنه‌ر و پێشوازی كردنی خوێنه‌ر ده‌به‌ستم! ئایا من په‌یڤم له‌وێدا دواجار په‌یڤم به‌، له‌وێدای لێده‌كه‌وێته‌وه‌، یان ده‌شێ‌ تێگه‌یشتنی په‌یڤم به‌،له‌وێدا، بۆ تێگه‌یشتنی من په‌یڤم له‌وێدا، بۆ چه‌مكی ترسان بگه‌ڕێنینه‌وه‌؟
لێره‌دا شیعرییه‌تی ده‌سته‌واژه‌ی (من په‌یڤم- په‌یڤم به‌) گه‌شه‌كردن و گواستنه‌وه‌ی دوو جۆر له‌ (ترس) ده‌گه‌یه‌نێت، یان به‌ مانایه‌كی دیكه‌ هاوگونجانی نێوان ( ئامانج/ بابه‌ت) له‌و ده‌سته‌واژه‌یه‌دا پێوانه‌یه‌ بۆ شیعرییه‌ت، ئه‌و شیعرییه‌ته‌ی ده‌كه‌وێته‌ نێوان گه‌شه‌كردن و گواستنه‌وه‌ی جوله‌وه‌… كه‌واته‌ من په‌یڤم له‌وێدا بۆ په‌یڤم به‌ له‌وێدا ئاستی وازهێنان له‌ هه‌بوونایه‌تی له‌ یه‌كه‌م و گه‌شه‌كردنی جوله‌ له‌ دووه‌م ده‌نوێنێ‌! به‌و مانایه‌ش وازهێنان له‌ هه‌بوونایه‌تی مانای فه‌رهه‌نگی و گه‌یشتن به‌ گه‌شه‌كردنی ئاستی ده‌لالی به‌ یه‌كێك له‌ داهێنانه‌كانی ناوكۆیی شیعری و هێزی لادانی مانا ده‌ژمێردرێت، ئه‌و شێوازه‌ یان ئه‌و ده‌سته‌واژه‌ دروستكراوه‌ له‌ نێوان مانای فه‌رهه‌نگی ساده‌ و ئاسۆی ده‌لالی، سێ‌ خه‌سڵه‌تی جیاواز به‌ وشه‌ی (ترس) ده‌به‌خشێت.
یه‌كه‌م: ترس، شیعرییه‌تی نێوان مانای فه‌رهه‌نگی و مانای ده‌لالی ده‌گه‌یه‌نێت. دووه‌م: ترس، بۆشایی هه‌ردوو گوزاره‌ی (من په‌یڤم له‌وێدا/ په‌یڤم به‌ له‌وێدا) بۆ ئاستی وه‌ك یه‌كبوون به‌رز ده‌كاته‌وه‌. سێیه‌م: ترس، هاویه‌كبوونی نێوان دوو گوزاره‌ی (من په‌یڤم له‌وێدا/ په‌یڤم به‌ له‌وێدا) له‌ خه‌سڵه‌تێكی شیعرییه‌وه‌ بۆ خه‌سڵه‌تێكی زانستی ده‌گۆڕێ‌ و له‌ شیعر و شاعیر دووری ده‌خاته‌وه‌.
به‌ كورتی ده‌توانم بڵێم لادانی زمانی له‌ پێوانه‌كان، یان به‌ شێوه‌یه‌كی له‌بارتر وه‌رگێڕانی مانای فه‌رهه‌نگی بۆ ئاستی ده‌لالی به‌ یه‌كێك له‌ دیارده‌كانی شیعری به‌شدار سامی ده‌ژمێردرێت، هه‌ر ئه‌و لادان و وه‌رگێڕانه‌یه‌ له‌ به‌رهه‌مه‌كانیدا شیعرییه‌ت له‌ زمانی گێڕانه‌وه‌ جیا ده‌كاته‌وه‌! كه‌واته‌ وه‌ك روونمان كرده‌وه‌ هێزی شیعری شێوازی ئه‌بستراكتی ته‌عبیری دره‌وشاوه‌، به‌ هه‌ندێ‌ خه‌سڵه‌تی وه‌ك لادان و دره‌وشانه‌وه‌ و خرۆشان و جیدییه‌ته‌وه‌ به‌نده‌.

شێوازی ئه‌بستراكت
(گروپی سێیه‌م/ دنیای به‌تاڵی زمان)

ده‌قگه‌رایی گروپی سێیه‌م له‌گه‌ڵ جیاوازییه‌كانیان له‌ روانینی مندا پێكهاتووه‌ له‌ (ئه‌نوه‌ر مه‌سیفی، یوونس ره‌زایی، په‌رویز زه‌بیح غوڵامی، كه‌مال ئه‌مینی، ته‌یب قادر…) و زێتریش… شێوازی ده‌قی ئه‌و گروپه‌ ئه‌بستراكته‌، هێزی خۆیان له‌ (دواخستن و پێشخستن) و (ره‌مز) و (هه‌ست) خه‌رج ده‌كه‌ن، بۆ پركردنه‌وه‌ی بۆشاییه‌كان هه‌میشه‌ پشت به‌ بیركردنه‌وه‌ و خه‌یاڵی خوێنه‌ران ده‌به‌ستن! له‌ شێوازی ئه‌بستراكتی شیعری دوای راپه‌ڕین مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ شێوازی داڕشتن ستوونی ده‌كه‌وێته‌وه‌، مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ ده‌نگ و تیشكی وشه‌ ستوونییه‌، به‌شێكیان له‌ سه‌ر نێودژی مانا شۆڕده‌بنه‌وه‌، به‌ڵام دووباره‌ له‌و شۆڕبوونه‌وه‌یه‌ فره‌ ره‌هه‌نده‌دا له‌ بری وێنه‌ی شیعری، ده‌نگ و ره‌نگی وشه‌ شێوه‌یان پێده‌به‌خشرێت! هه‌روه‌ها ناوكۆیی باو و لێكچوواندنی باو و به‌شێك له‌ ئاوه‌ڵناو و ئامرازی په‌یوه‌ندی ده‌سڕنه‌وه‌ و جوله‌ی ژیان و بێهوده‌یی ژیان ده‌نوسنه‌وه‌، له‌ سڕینه‌وه‌دا هه‌ندێجار ته‌واو له‌ بێ‌ مانایی و بێ‌ وێنه‌یی ون ده‌بن، یان به‌ دیوه‌كه‌ی دیكه‌ نایانه‌وێت جه‌خت له‌ چوونه‌ قوڵایی ژیان و شته‌كان و بێهوده‌یی بكه‌ن!

ده‌قگه‌رایی گروپی سێیه‌م، له‌ رێگای دواخستن و پێشخستنی وشه‌، ره‌هه‌ندێكی ناباوی ده‌نگ و تیشك به‌ ناوكۆیی ده‌به‌خشن و پشت به‌ ئاگاییه‌كی قوڕس و دیالۆگ و ره‌مز و هه‌ستی خرۆشاو و تیشكی وشه‌كان ده‌به‌ستن، پێیانوایه‌ وشه‌ی رووت و ره‌مزئامێز بایه‌خێكی گه‌وره‌تری هه‌یه‌، نه‌ك وێنه‌… له‌ رێگای جوله‌ و دیالۆگه‌وه‌ كاریگه‌ری له‌ سه‌ر ده‌روونی خوێنه‌ران دروست ده‌كه‌ن، بێ‌ ئه‌وه‌ی هیچ گوتارێك به‌رجه‌سته‌ بكه‌ن… ئامانجیان ئازادكردنی خوێنه‌ره‌ له‌ هه‌ژموونی ئایدیۆلۆژیا!
ئه‌و ره‌هه‌نده‌ ئه‌بستراكته‌ی شیعری دوای راپه‌ڕین كه‌مێكیان نه‌بێ‌، له‌ سه‌ر ره‌مزی داخراو و بێ‌ هه‌ست و بێ‌ جوله‌ كار ناكه‌ن! به‌ڵكو به‌ جوانگوتن و لێكچوواندنه‌ نائاساییه‌كان و هه‌ستی نه‌یاری وشه‌كان و نیگاركێشانی تیشكی ده‌لاله‌ته‌كان به‌ندن، هه‌ندێكیان جگه‌ له‌ دواخستن و پێشخستن، له‌ سه‌ر جوله‌ی مانای نائاشنا و وێنه‌ی شێواوی شیعری كار ده‌كه‌ن… به‌ڵام به‌ گشتی ریتمی نوسینیان توونده‌ و له‌سه‌ر تیشك و ده‌نگدانه‌وه‌ وه‌ستاوه‌.
ده‌توانین له‌ رووی هونه‌رییه‌وه‌ له‌ پشت دنیای به‌تاڵی زمان و زمانی ئه‌بستراكت، وزه‌ و جوله‌ی ده‌نگ و مانای نائاشنا و تیشكی ده‌لاله‌ته‌كان و هه‌ست و ئاگایی و ئه‌زموون بدۆزینه‌وه‌، دوور له‌ قوڕسایی مه‌عریفه‌ و گوتارخوازی! به‌و مانایه‌ش ئه‌بستراكت به‌رزترین پله‌ی ته‌عبیركردنی هونه‌ری جوله‌ی ئاگایی و هه‌ستی جوانییه‌! ئه‌گه‌ر ته‌عبیرییه‌ت خۆی له‌ ته‌وه‌ره‌ی وێنه‌ و مانادا ببینێته‌وه‌، ئه‌وه‌ ئه‌بستراكت سڕینه‌وه‌ی وێنه‌یه‌ له‌ پێناو جوله‌ی جوانییدا… له‌ شێوازی ئه‌بستراكتدا چیگوتنی زمان له‌ جوله‌ و هه‌ست و دیالۆگدا ون ده‌بێت، به‌ڵام جوانگوتنی زمان له‌ چه‌مكی دواخستن و پێشخستنی وشه‌ی رووته‌وه‌ به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت، كه‌واته‌ له‌ شێوازی ئه‌بستراكتدا به‌شێكی زۆر له‌ چیگوتنی زمان نامۆیی لێده‌كه‌وێته‌وه‌، به‌ڵام به‌ گشتی جوانگوتنی زمان ئیستێتیكا و ئاگامه‌ندی ده‌وڕوژێنێ‌.

هه‌زار كون له‌ پرچم بووه‌ و
هه‌ر سه‌ر ئاو نه‌كه‌وتم
من ده‌مه‌وێت له‌ ناوه‌ڕاستی ته‌مه‌نمدا
سه‌ر ئاو بكه‌وم و
ته‌واوی دونیا به‌ رووتوقوتی ببینم

“كۆمه‌ڵه‌ شیعری مرۆڤێك له‌ نزیكمانه‌، ته‌یب قادر ، چ 1، 2017،ل17”

له‌ نێوان مردن و ژیان، (سه‌رئاو كه‌وتن) و (سه‌رئاو نه‌كه‌وتن) رسته‌ی هه‌زار كون له‌ پرچم بووه‌ ده‌ستلێدراوێكی نامۆ و نادیاره‌، ئیستێتیكا و ئاگامه‌ندی ده‌وڕوژێنێ‌… ئه‌و (له‌یه‌كنه‌چوونه‌)ی مردن و ژیان ته‌ئویلی جیاواز و ئاسۆیه‌كی دیكه‌ی چاوه‌ڕوانی بۆ خوێنه‌ران واڵا ده‌كات و تێڕوانینی باو تێكده‌شكێنێ‌، ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ نوێیه‌ی نێوان كون له‌ پرچ بوون و سه‌ر ئاو نه‌كه‌وتن خوێندنه‌وه‌یه‌ك ده‌وڕوژێنێ‌ كه‌ په‌یوه‌ندی به‌ واقیعێكی نادیاری گوماناوی و ساتمه‌كردنی ئاسۆی چاوه‌ڕوانی باوی خوێنه‌ره‌وه‌ هه‌یه‌.
دوای ته‌واوبوونی رسته‌ی (هه‌زار كون له‌ پرچم بووه‌) ئه‌وه‌ خوێنه‌رانی باو ئاماده‌ نیین بیر (له‌ سه‌ر ئاو كه‌وتن و سه‌ر ئاو نه‌كه‌وتن) بكه‌نه‌وه‌، چونكه‌ له‌ چاوی خوێنه‌رانی باو رسته‌ی دووه‌م به‌رده‌وامبوون ناگه‌یه‌نێت، به‌ڵكو بۆ به‌رده‌وام بوون، رسته‌ی دووه‌م ده‌بێ‌ به‌ دیاریكراوی رسته‌ی یه‌كه‌م ته‌واو بكات، ده‌بێ‌ له‌ رووی ماناوه‌ رسته‌ی دووه‌م بۆ نموونه‌ په‌یوه‌ندی به‌ ئاڵۆزبوونی قژ و هه‌ڵوه‌رینی قژه‌وه‌ بكات، نه‌ك سه‌رئاو كه‌وتن؟! به‌ ئاڵۆزبوونی قژ و به‌ هه‌ڵوه‌رینی قژ به‌بێ‌ ماندووبوون خوێندنه‌وه‌ی رسته‌ی یه‌كه‌م به‌ره‌وپێشه‌وه‌ ده‌چێت… كه‌واته‌ ئه‌گه‌ر رسته‌ی دووه‌م و (دواتر) به‌ هیچ شتێكه‌وه‌ (به‌ رسته‌ی پێشتره‌وه‌) به‌ند نه‌بوو، ئه‌وه‌ جه‌ریانی بیركردنه‌وه‌ی خوێنه‌ری باو ده‌پچڕێ‌، یان تێڕوانینی باوی خوێنه‌ر دووچاری حه‌په‌سان ده‌بێت:

ناترسیت من بڕژێم و
هه‌موو كۆشت پیس بكه‌م
ناترسیت له‌ دانه‌گیرسانی گلۆپێكی شه‌وت
چاوم بكوژێنمه‌وه‌ و
هه‌موو ته‌مه‌نت
خه‌ریكی ده‌ست راكێشانی من بیت

به‌ دیار نینۆك كردنی من به‌سه‌ر ببه‌یت؟ ل19

له‌ گۆڤاری “رامان” ژماره‌ (227)ی نیسانی (2016) نوسه‌ر و توێژه‌ر (ره‌هبه‌ر مه‌حمود زاده‌) له‌ باره‌ی تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی شیعری (یوونسی ره‌زایی) نوسیویه‌تی: ره‌زایی دوای جوله‌ی مانای نائاشنا ده‌كه‌وێت، نه‌ك سڕینه‌وه‌ی وێنه‌ی شیعری… ئه‌و تایبه‌تمه‌ندییه‌ بڕێك له‌ شاعیرانی شێوازی ئه‌بستراكت به‌و مانایه‌ی من لێره‌دا قسه‌م لێكردووه‌، هه‌ڵبه‌ته‌ به‌ شێوه‌ی جیاواز، ده‌گرێته‌وه‌… ده‌مه‌وێ‌ بڵێم ئه‌گه‌ر شیعری یوونسی ره‌زایی له‌ رێگای جوانگوتن و لێكچوواندنه‌ نائاساییه‌كان و هه‌ستی نه‌یاری وشه‌كانه‌وه‌ به‌ شیعری نوێ‌ و دوای راپه‌ڕینی باشوری كوردستانه‌وه‌ بلكێ‌، ئه‌گه‌ر چیگوتنی شیعری ئه‌و نامۆیی لێبكه‌وێته‌وه‌، ئه‌گه‌ر وزه‌ی ده‌نگ و ئاگایی و ئه‌زموون له‌ شیعری ئه‌ودا به‌رجه‌سته‌ بێت، ئه‌وه‌ جیاوازی ئه‌و له‌گه‌ڵ شیعری ئه‌بستراكتی دوای راپه‌ڕین، له‌ به‌رجه‌سته‌كردنی وێنه‌ی شێواودایه‌، ئه‌وه‌ش له‌ فه‌زای شیعریدا ره‌نگكردنی وشه‌یه‌ له‌ نه‌خشكاری به‌رجه‌سته‌دا، كه‌ مانای جیاواز و گوتاری جیاوازی لێده‌كه‌وێته‌وه‌ و له‌وێشه‌وه‌ ساتمه‌ به‌ خوێنه‌ری باو ده‌كات و ده‌یخاته‌ بۆشاییه‌وه‌.
گورگێك فه‌رز كه‌ن له‌ پێستی شاردا
ده‌وه‌ڕێ‌ به‌و گوڵه‌به‌ڕۆژانه‌ی
له‌ په‌نجه‌كانی نه‌قاشێكدا ئاوابوون
پۆلیسیش له‌ رێگا فیتوو لێده‌دا و
روو به‌ رووی كلوه‌ به‌فره‌كان

پێكێك هه‌ڵده‌دا له‌ ئاور. رۆژنامه‌ی “هیچ” ژ 7، 1/1/2017

هونه‌رمه‌ندێك له‌ رێگادا پێش ئه‌وه‌ی بچێته‌ سه‌ر كار و ده‌ست به‌ كاره‌ هونه‌رییه‌كه‌ی بكات، دڵخۆش ده‌بینرێ‌ و فیتوو لێده‌دا، پێش ئه‌وه‌ی كار له‌ سه‌ر كێشانی وێنه‌ی گورگ و پۆلیس بكات و ژیانیان بخاته‌ تابلۆیه‌كه‌وه‌، بۆ خۆ گه‌رمكردنه‌وه‌ له‌ كاره‌كه‌ی پێكێك له‌ ئاور هه‌ڵده‌دا و ئینجا په‌یتا په‌یتا به‌ سه‌لیقه‌ی هونه‌ری خۆی جیاوازییه‌كانی ژیان ده‌نه‌خشێنێ‌… لێره‌ پرسیار ئه‌وه‌ نییه‌ بۆ نه‌قاشه‌كه‌ی یوونسی ره‌زایی بۆ خۆ مه‌ستكردن به‌ وێنه‌كێشان، ده‌خواته‌وه‌ و دڵی به‌ جیاوازییه‌كان خۆشه‌ و فیتوو لێده‌دا، به‌ڵكو پرسیار ئه‌وه‌یه‌ ئایا وه‌ك ئه‌وه‌ی باوه‌ قه‌ده‌غه‌ نییه‌، پۆلیس له‌ سه‌ر كار بۆ خۆگه‌رمكردنه‌وه‌ بخواته‌وه‌؟!
په‌یوه‌ندی گورگ و پۆلیس، گوڵه‌به‌رۆژه‌ و به‌فر له‌ ره‌نگكردنی وشه‌دا جگه‌ له‌ نائاشنابوون و ساتمه‌كردن به‌ خوێنه‌ر و دروستكردنی بۆشایی چییه‌؟ ئایا جیاوازی تێڕوانینمان بۆ (پۆلیس، هونه‌رمه‌ند) و (گوڵه‌به‌ڕۆژ، كلوه‌به‌فر) په‌یوه‌ندی به‌ جیاوازی شار و لادێوه‌ هه‌یه‌؟ وه‌ك دیاره‌ جیاوازی (گورگ) و (پۆلیس) زۆر به‌ روونی له‌لایه‌ن هونه‌رمه‌نده‌وه‌ وێنه‌كراوه‌… ئایا ئه‌و چیگوتنه‌ له‌ رووی هه‌ستی مرۆڤدۆستی و ئاژه‌ڵدۆستی به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كان نامۆیی لێناكه‌وێته‌وه‌؟ ئه‌گه‌ر ئه‌و چیگوتنه‌ نامۆیی یان نائاشنابوون به‌رجه‌سته‌ بكات، ئه‌وه‌ نیگاركردنی (گوڵه‌به‌ڕۆژه‌) و (كڵوه‌به‌فر) جوانگوتنی لێده‌ڕژێ‌. له‌و ئاماژه‌كردنه‌دا ده‌مه‌وێ‌ په‌یوه‌ندی شیعری له‌گه‌ڵ شێوازی ئه‌بستراكتی شیعری دوای راپه‌رین بخه‌مه‌ به‌ر چاوی خوێنه‌رانه‌وه‌…
هه‌ر دوو كاری (وه‌ڕین) و (پێكهه‌ڵدان) جیاوازی نێوان مرۆڤ و ئاژه‌ڵ دیاری ده‌كات، گورگه‌كه‌ی ره‌زایی ده‌وه‌ڕێ‌، به‌ڵام پۆلیسه‌كه‌ی پێكهه‌ڵده‌دا… ئه‌گه‌ر وه‌ڕین نیشانه‌ی ده‌مگه‌رمكردنه‌وه‌ی ئاژه‌ڵی لێبكه‌وێته‌وه‌، ئه‌وه‌ پێكهه‌ڵدان مێشكگه‌رمكردنه‌وه‌ی مرۆڤی لێده‌كه‌وێته‌وه‌، له‌ ناوكۆییدا ده‌مگه‌رمكردنه‌وه‌ و مێشكگه‌رمكردنه‌وه‌دا هیچ جیاوازییه‌كیان نییه‌، وه‌ك یه‌ك هاتنه‌وه‌ی ئه‌و سیاقه‌ بۆ تایبه‌تمه‌ندی هه‌ر یه‌ك له‌ گورگ و پۆلیس ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، هه‌ردوو كاره‌كه‌ باری ئاسایی ژیان ده‌گه‌یه‌نن، كه‌چی شاعیر راگه‌یاندنی ئه‌و دوو باره‌ له‌ رێگای (شار) و (فیتوو لێدان) لێكدوور ده‌خاته‌وه‌، به‌و مانایه‌ی نه‌ گورگ شارییه‌ و نه‌ پۆلیس روو به‌ رووی سروشت فیتوو لێده‌دات… راسته‌ ئه‌و لێكدوور خستنه‌وه‌یه‌ هیچ مه‌عریفه‌ و گوتارخوازییه‌كی له‌ پشته‌وه‌ نییه‌، به‌ڵام ده‌شێ‌ بڵێین شاعیر توانیویه‌تی له‌ رووی زمانی چیگوتنه‌وه‌ ده‌نگی نائاشنابوون بكێشێ‌ و له‌ رووی جوانگوتنی زمانه‌وه‌ تیشكی ئاگامه‌ندی بنه‌خشێنێ‌، كه‌واته‌ له‌و كۆپله‌یه‌دا چیگوتن ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر ده‌نگی مانا و جوانگوتن به‌ تیشكی ده‌لاله‌ته‌كانه‌وه‌ په‌یوه‌ست ده‌بێت.

به‌ به‌فر سوێند
كه‌ سپێتی داوه‌ریوه‌ له‌ خه‌ونی ئه‌و حه‌شیمه‌ته‌
كه‌ سه‌رمایه‌ك سه‌روبه‌ندی ئه‌و شیعرانه‌یه‌ و
كه‌سیره‌تر
شاعیرێكی وه‌ریو له‌ خه‌ونی سپیایی. ل 47
كۆمه‌ڵه‌ شیعری (منم شاعیری ژنانی چاوه‌ڕوان، یوونس ره‌زایی، ده‌زگای چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ی ئاراس، چ 1، هه‌ولێر- 2007)

ده‌رئه‌نجام:

ئه‌ده‌ب، ده‌كه‌وێته‌ نێوان سێ‌ بوون و سێ‌ ستراتیژ و سێ‌ ده‌ق، جیاوازی ئه‌و سێیانه‌ش پێویستیان به‌ هاوگونجان هه‌یه‌، ئه‌گینا جیاوازییه‌كان ناڕێك ده‌كه‌ونه‌وه‌. ئه‌ده‌ب، هونه‌ر و ئیستێتیكایه‌، جه‌مسه‌ری هونه‌ری واته‌ بوونی ده‌ق و ده‌قی نوسه‌ر و ستراتیژی دانه‌ر. به‌ڵام جه‌مسه‌ری ئیستێتیكی واته‌ بوونی خوێنه‌ر، ستراتیژی خوێنه‌ر، ده‌قی خوێنه‌ر. ئه‌ده‌ب، ده‌كه‌وێته‌ نێوان كاری ئه‌ده‌بی و ده‌قی ئه‌ده‌بی: كاری ئه‌ده‌بی له‌ حه‌قیقه‌تی بووندایه‌، به‌ڵام ده‌قی ئه‌ده‌بی فیكره‌ی یه‌كگرتووی كۆتائامێزی نێوان ده‌ق و خوێنه‌ر، بابه‌ت و خود، ده‌ق و دانه‌ر… ره‌تده‌كاته‌وه‌. كار سه‌ر به‌ هیرمینۆتیكایه‌ و ده‌ق سه‌ر به‌ سیمیۆلۆژیایه‌.

شیعری نوێی كوردی دوای راپه‌ڕینی 1991ی كوردستانی باشور، وه‌ك كاری ئه‌ده‌بی و ده‌قی ئه‌ده‌بی كۆی ئه‌و شه‌پۆله‌ شیعرییه‌ ده‌گرێته‌وه‌، كه‌ له‌ فه‌زایه‌كی تا ئه‌ندازه‌یه‌كی زۆر ئازاد و زمانێكی تا سنوری په‌رده‌نه‌پۆشیندایه‌ و بیر له‌ واتای كات و بنه‌ما ئاینییه‌كان و فه‌زای ئایدیۆلۆژی ناكاته‌وه‌. به‌ڵام شیعری كلاسیزمی كوردی باركراوه‌ و نه‌یتوانیویه‌ پرسیاری خۆی بكات، ناتوانین دنیای كوردی له‌ نێو شیعری كلاسیزمی كوردی به‌ ده‌ست بهێنین… هه‌میشه‌ شیعری كلاسیزمی كوردی چه‌مكی به‌دوایه‌كدانه‌گه‌ڕان و دیالۆگ نه‌كردن به‌رجه‌سته‌ ده‌كات، شیعری كلاسیزمی كوردی به‌ شیعركردنی مه‌عریفه‌ی ئایینیه‌. له‌ شیعری دوای راپه‌ڕیندا شاعیر جوان له‌ دنیا و مه‌عریفه‌ و خه‌یاڵی شیعری ده‌ڕوانێ‌، به‌ڵام له‌ واقیعی خۆی هه‌ڵدێت و خۆی راده‌ستی به‌ شیعركردنی دنیا ده‌كات، ئه‌وه‌ش چه‌مكی دیالۆگكردنی شیعری و ژانوژواری مرۆیی تۆختر ده‌كاته‌وه‌. شیعری دوای راپه‌ڕین له‌ رووی شێوازی نوسین و تێكشكاندنی ئاسۆی چاوه‌ڕوانی خوێنه‌ر دابه‌شی سێ‌ پارچه‌ كراوه‌ و له‌ سێ‌ شێوازی دیالۆگئامێزدا به‌رجه‌سته‌ كراون…

یه‌كه‌م: شێوازی ده‌ربڕینی ده‌لاله‌تخوازانه‌، كه‌ له‌ رێگای ژیانه‌وه‌ خۆیان نیشان ده‌ده‌ن و پشت به‌ ریتمی ناوه‌كی ده‌به‌ستن… زۆربه‌ی شاعیرانی ئه‌و گروپه‌ بۆ ره‌نگاوڕه‌نگكردنی مانا گرامه‌ر تێكده‌شكێنن، هه‌وڵده‌ده‌ن جوانگوتن و چیگوتن بپارێزن، هه‌ندێكیان جه‌خت له‌ دامه‌زراندنی په‌یوه‌ندی نوێی نێوان وشه‌ و وشه‌، وشه‌ و مانا ده‌كه‌ن، هه‌ندێكیان دوای رسته‌ی شیعریی و دووباره‌ كردنه‌وه‌ی ناوكۆیی ده‌كه‌ون، هه‌ندێكیان لادانی ده‌لالی به‌ وڕوژانی ماناوه‌ ده‌به‌ستنه‌وه‌، به‌ڵام به‌ گشتی له‌ سه‌ر وێنه‌ی شیعری و واقیعی ژیان كار ده‌كه‌ن و ریتمی نوسینیان خاوه‌. بۆ نموونه‌ شاعیران ئازاد سوبحی، هه‌ندرێن، رۆژ هه‌ڵه‌بجه‌یی، ته‌لعه‌ت تاهیر، دلاوه‌ر ره‌حیمی، داستان بارزان…

دووه‌م: شێوازی ته‌عبیری ئه‌بستراكت، كه‌ له‌ رووی جوله‌ و ریتم و داڕشتنه‌وه‌ ته‌عبیرییه‌ و له‌ رووی ماناوه‌ رووت، هێزی خۆیان له‌ لادان و ئاماژه‌ خه‌رج ده‌كه‌ن، بۆ پڕكردنه‌وه‌ی رووتی مانا و بۆشاییه‌كانی پشت به‌ خوێنه‌ران ده‌به‌ستن، به‌ گشتی له‌ سه‌ر جوله‌ و جوانی كار ده‌كه‌ن و ریتمی نوسینیان نیمچه‌ خاوه‌. ئه‌و شێوازه‌ دوو به‌شه‌، یه‌كه‌م، شێوازی ئه‌بستراكتی ته‌عبیری گه‌ردوونی و دووه‌م شێوازی ئه‌بستراكتی ته‌عبیری دره‌وشاوه‌. بۆ نموونه‌ شاعیران ته‌یب جه‌بار، شاڵاو حه‌بیبه‌، په‌روێز زه‌بیح غوڵامی، جه‌میل مورادی، رابه‌ر فاریق، به‌شدار سامی، به‌یان عه‌زیزی…
سێیه‌م: شێوازی ئه‌بستراكت، خۆیان له‌ دواخستن و پێشخستن و ره‌مز و هه‌ست ده‌بیننه‌وه‌، ره‌هه‌ندێكی ناباوی ده‌نگ و تیشك به‌ ناوكۆیی ده‌به‌خشن، چیگوتنیان نامۆیی لێده‌كه‌وێته‌وه‌، به‌ڵام جوانگوتنیان ئیستێتیكا و ئاگامه‌ندی، هه‌میشه‌ پشت به‌ خوێنه‌ران ده‌به‌ستن، مامه‌ڵه‌كردنیان له‌گه‌ڵ شێوازی داڕشتن ستوونی ده‌كه‌وێته‌وه‌، مامه‌ڵه‌كردنیان له‌گه‌ڵ ده‌نگ و تیشكی وشه‌ ستوونییه‌، به‌ گشتی ریتمی نوسینیان توونده‌. بۆ نموونه‌ شاعیران ئه‌نوه‌ر مه‌سیفی، یونس ره‌زایی، كه‌مال ئه‌مینی، ته‌یب قادر…

هه‌ولێر 12/6/2017




شۆڕشگێڕه‌كان یان ده‌بێ‌ ببن به‌ دیكتاتۆر، یان ده‌بێ‌ بمرن سمكۆ عه‌بدولكه‌ریم

جۆن پێركینز، ئه‌و پیاوه‌ی له‌ كۆمپانیای “مه‌ین”ی ئه‌مریكی كاری ده‌كرد، بۆ جێبه‌جێكردنی ئه‌ركه‌كانی له‌ نێوان ساڵانی (1971-1975) ڕووده‌كاته‌ ئیندۆنیسیا، له‌وێ‌ له‌ رێگه‌ی هاوڕێ و هاوكارێكی ئیندۆسییه‌وه‌ سه‌رقالی ڕاپه‌ڕاندنی كاره‌كانی ده‌بێت، شه‌وێكیان هاوڕێكه‌ی ده‌یبات بۆ بینینی نمایشی شانۆیه‌كی سه‌ر شه‌قام.
نمایشه‌كه‌ بریتی ده‌بێت له‌ گه‌مه‌یه‌كی شانۆیی بووكه‌ڵه‌یی.
دوو بووكه‌ڵه‌ ده‌رده‌كه‌ون، یه‌كێكیان به‌ جل و به‌رگ و شه‌پقه‌ ئالایه‌كه‌ی سه‌ریه‌وه‌ دیاره‌، ئاماژه‌یه‌ بۆ”ریتشارد نیكسۆن” سه‌رۆكی ئه‌و ده‌می ئه‌مریكا، له‌و لاشه‌وه‌ بوكه‌له‌یه‌كی دیكه‌ به‌ جلوبه‌رگێكی سێ‌ ره‌نگییه‌وه‌ به‌ ده‌ستێكی قوتوویه‌یه‌كی هه‌ڵگرتوه‌ و به‌ده‌سته‌كه‌ی تریشی ئالای ئه‌مریكا، ئه‌و ئاڵاكه‌ به‌سه‌ر سه‌ری نیكسۆنه‌و ده‌شه‌كێنێته‌وه‌، ئه‌و له‌ هه‌ڵسوكه‌وتیدا دیاره‌ كه‌ جگه‌ له‌ كۆیله‌یه‌ك شتێكی تر نییه‌، له‌ پشتیشیانه‌وه‌ نه‌خشه‌یه‌كی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و خۆرهه‌ڵاتی ناوین دانراوه‌.

نیكسۆن له‌ نه‌خشه‌كه‌ نزیك ده‌بێته‌وه‌ و به‌ ده‌زوویه‌ك وڵاتان هه‌ڵده‌گرێ‌ و ده‌یانخاته‌ نێو ئه‌و قوتوه‌ی وێنه‌ی دۆلاری ئه‌مریكی به‌سه‌ره‌وه‌یه‌، به‌ده‌ستی بوكوڵه‌كه‌ی تره‌وه‌یه‌، كاتێك له‌ نه‌خشه‌ی ئیندۆنسیا نزیك ده‌بێته‌وه‌ ده‌یه‌وێ‌ به‌رزی بكاته‌وه‌ و بیخاته‌ نێو قوتووكه‌، وه‌ڵێ‌ له‌م كاته‌دا بووكه‌ڵه‌یه‌ك كه‌ ئاماژه‌یه‌ بۆ پیاوێكی ئیندۆنیسی باز ده‌دات ” دیاره‌ ئه‌م بووكه‌له‌یه‌ ئاماژه‌یه‌ بۆ سیاسییه‌كی خه‌لكی باندۆنگی ئیندۆنیسی كه‌ خاوه‌نی جه‌ماوه‌رییه‌كی زۆری ئه‌و وڵاته‌ بوو”.
ئه‌م بووكه‌ڵه‌یه‌ له‌ نێوان نیكسۆن و قوتوو به‌ ده‌سته‌كه‌ هاوار ده‌كات، بوه‌سته‌ ئیندۆنیسیا خاوه‌نی سه‌روه‌ری خۆیه‌تی.

له‌م كاته‌دا ئه‌و خه‌ڵكه‌ی به‌دیار نمایشه‌كه‌وه‌ وه‌ستاون ده‌ست ده‌كه‌ن به‌ چه‌پڵه‌ لێدان، هه‌ر له‌م كاته‌شدا بووكه‌ڵه‌ی قوتوو به‌ده‌ست ئاڵاكه‌ی ئه‌مریكا به‌رز ده‌كاته‌وه‌ و وه‌ك و تیرێك له‌ ئیندۆنیسیای ده‌گرێت، به‌ڵام له‌پڕ لار ده‌بێته‌وه‌ و به‌ شێوه‌یه‌كی دڵته‌زێن ده‌مرێت.
به‌مشێوه‌یه‌ جه‌ماوه‌ركه‌ ده‌ست ده‌كه‌ن به‌ چه‌پڵه‌لێدان و وتاف كێشان، دوو بووكه‌ڵه‌كه‌ش كه‌ ئاماژه‌ن بۆ نیكسۆن-ی سه‌رۆكی ئه‌مریكا و قوتوو به‌ده‌سته‌كه‌ به‌ مۆنی له‌ خه‌ڵكه‌كه‌ ڕاده‌مێنن و سه‌ریان شۆر ده‌كه‌ن و شانۆكه‌ جێدێڵن.

وه‌ك جۆن پێركینز ده‌یگێڕێته‌وه‌ دوای چه‌ند رۆَژێك ئه‌و پیاوه‌ سیاسییه‌ خۆشه‌ویسته‌ی جه‌ماوه‌ر، كه‌ له‌ نمایشه‌كه‌دا به‌ڕووی نیكسۆندا وه‌ستایه‌وه‌ و بووكه‌ڵه‌ قوتوو به‌ده‌سه‌ته‌كه‌ی كوشت، شۆفێرێك تیرۆری كرد و بۆی ده‌رچوو) *

———————-
اعترافات قاتل الاقتصادی- جون بیركینز-ص 65—69 *




بارزانی تکایە وابکە، خەڵکینە تکایە وامەکەن … شێرکۆ کرمانج

سێ ڕۆژ ماوە بۆ دەنگدان لە ڕیفراندۆمێک کە تێیدا ڕای خەڵکی کوردستان وەردەگیرێت لەسەر مانەوە لە عێراق یان هەنگاونان بەرەو سەربەخۆیی. خەڵکی کوردستان لە دۆخێکدا دەژین کە یان دەبێت ڕیفراندۆم دوابخرێت‌ وەک ئەوەی کە خەڵکانێک لە کوردستان‌ هاوتای ئەمریکاو کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی‌و نەتەوە یەکگرتوەکان‌ داوایدەکەن، یان لە ٢٥ ی ئەیلول دەنگ بە بەڵێ یان نەخێر بۆ مانەوە یان جیابوونەوە لە عێراق بدەن. ئەم بابەتە هەوڵدەدات بەکورتی شرۆڤەی هەردوو ئەگەرەکە بکات‌و پێشنیاز بخاتەڕوو.

بارزانی تکایە وابکە

سەرەڕای ئەوەی کە کەم کەس ئاگاداری وردەکارییەکانی ئەو گفتوگۆیانەن کە لەنێوان سەرکردایەتی کورد لەلایەک‌و نوێنەرانی ئەمریکاو نەتەوە یەکگرتوەکان لەلایەکی دیکە ئەنجامدران‌‌و کەس بەتەواوی نازانێت ئەو گەرەنتیانەی کە بە کورد دراون چین، بەڵام ئەگەر گەرانتییەکان بەجۆرێک لە جۆرەکان زەمانەتی گێڕانەوەی ناوچە دابڕاوەکان‌ دەکەن یان لانیکەم بێدەنگی لە باڵادەستی کورد دەکەن لەو ناوچانە لەگەڵ زەمانەتکردنی سەرپەرشتیکردنی دانوسانەکان لەنێوان حکومەتی هەرێم‌و حکومەتی مەرکەزی بۆ یەکلاییکردنەوەی پرسە هەڵپەسێردراوەکان تادەگاتە سەرلەنوێ داڕشتنەوەی پەیوەندییەکانی نێوان عێراق‌و هەرێمی کوردستان لەسەر بنەمای کۆنفێدراڵی، ئەوە واچاکە کە سەرکردایەتی کورد ڕیفراندۆم دوابخات‌و لەگەڵ بەغدا بەسەرپەرشتی ئەمریکاو نەتەوە یەکگرتوەکان دانوسان دەستپێبکات.

ڕاشناڵەکانی (هۆکارەکانی) پشت داوای دواخستنی ڕیفراندۆم ئەمانەن:

یەکەم، زەمانەتکردنی شەرعیەتی نێودەوڵەتی بۆ پرسی کورد لە عێراق‌و دەرهێنانی پرسەکەیە لە قاوغە لۆکاڵییەکە‌و بەرزکردنەوەیەتی بۆ سەر سەحنەی نێودەوڵەتی. ئەوەش بەتەرەفکردن‌و تێوەگلانی نەتەوە یەکگرتەوەکان‌و ئەمریکا لە دانوسانەکانی نێوان عێراق‌و هەرێم دێتەبەرهەم.

دووەم، وەک ئاگادارین کە تەواوی دنیا بەشێوەیەک لە شێوەکان دژایەتی خۆیان بۆ ڕیفراندۆم دەرخستوەو کەم تا زۆر چوونەتە بەرەی عێراق. ڕازیبوونی کورد بە داواکانی ئەمریکاو نەتەوە یەکگرتوەکان ئەو هێزو لایەنانە ئەگەر نەشهێنێتەوە بەرەی کورد ئەوە بێلایەنیان دەکات.

سێیەم، سووربوونی کورد لەسەر ئەنجامدانی ڕیفراندۆمێک کە مولزەم نیە دەیخاتە بارودۆخێک کە وەک تەرەفێکی بێپشتیوان لەگەڵ عێراق دانوسان بکات، ئەوە ئەگەر عێراق هەر ڕازیبێت کە دوای ڕیفراندۆم دانوسان لەگەڵ هەرێم بکات. بەبێ دانوسانیش لەگەڵ عێراق پرسی جیابوونەوەی کوردستان لە عێراق‌و دانپێنان هێندەی دیکە ئاڵۆزو سەخت دەبێت.

چوارەم، ئەگەر کورد بەڕەزامەندی ئەمریکاو نەتەوە یەکگرتوەکان بچێتە گفتوگۆوە لەگەڵ عێراق، ئەوە لە بارودۆخێکدا دەچێتە گفتوگۆ کە “ڕیزی سوارە” چونکە باڵادەستە لە ناوچە دابڕاوە دەوڵەمەند بە نەوتەکان، هاوکات، پشتیوانی ئەمریکاو نەتەوە یەکگرتوەکانیشی بۆ سەرپەرشتی گفتوگۆکان مسۆگەرکردوە.

پێنجەم، پێشبینی ئەوە دەکرێت کە دانوسانەکان درێژە بکێشن، چەند دانوسانەکانیش درێژە بکێشن ئەوە بەبنەما لەسەر سیاسەتی ئەمری واقع مانەوەی ناوچە دابڕاوەکان لەژێر دەسەڵاتی کورددا مسۆگەرتر دەبێت.

شەشەم، ئەگەری زۆرە کە عێراق نە لە ئێستاو نە لە دواڕۆژێکی نزیکیشدا ڕازی بێت بە داواکانی کورد لە، بۆنمونە، گێڕانەوەی ناوچە دابڕاوەکان، زامنکردنی بودجەی پێشمەرگە، قەبوڵکردنی یاسای نەوت‌و گاز، بەکۆنفیدڕاڵکردنی عێراق. ئەگەر عێراق ئەمانە نەکات ئەوە ئەوکات شەرعیەتی ئەنجامدانی ڕیفراندۆم بۆ سەربەخۆیی لە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەکرێت وەربگیرێت.

حەوتەم، ئەگەر عێراق بە داواکانی کورد، ئەوانەی لە خاڵی شەشەم ئاماژەیانپێکرا، ڕازیبوو، ئەوە کوردستان بەحوکمی دابینکردنی مافەکانی‌و بەکۆنفیدڕاڵبوونی هەرێم لەڕووی سەروەرییەوە هاوتا دەبێت لەگەڵ عێراق‌و هەر کاتێک حەزبکات دەتوانێت جیابێتەوە.
بۆیە تکا لە مەسعود بارزانی دەکەم کە وابکات‌و ڕازی بێت لەسەر دواخستنی ڕیفراندۆم.

خەڵکینە تکایە وامەکەن

زۆربەی ئەوانەی کە ڕەخنەیان لە ڕیفراندۆم‌و میکانیزمەکانی هەبوو بەگشتی ڕەخنەو سەرنج‌و نیگەرانی‌و ترسەکانیان لە سێ خاڵدا دەکرێت کۆبکرێنەوە، کە ئەمانەن:
یەکەم، دەبێت ڕیفراندۆم ناوچە دابڕاوەکان بگرێتەوە، کە ئێستا واپێدەچێت ڕیفراندۆم ئەو ناوچانەش بگرێتەوە. دیارە تائێستاش ئەو گومانە بەتەواوی نەڕەویتەوە چونکە ئامادەکاریی لەو ناوچانە بەتەواوی نەکراوە بەڵام با گریمانی ئەوە بکەین کە ڕیفراندۆم ئەو ناوچانەش دەگرێتەوە. خۆ ئەگەر ڕیفراندۆم لە ناوچە دابڕاوەکان نەکرێت ئەوە تەواوی داواو قسەکانی ئەم بابەتە بەتاڵدەبنەوە.

دووەم، دەبێت ڕیفراندۆم شەرعیەتی یاسایی هەبێت. بۆ ئەمەیان چەند ڕۆژێکە دوای کاراکردنەوەی پەرلەمان بەکرچوکاڵی، ڕیفراندۆمیش شەرعیەتێکیی کرچوکاڵی وەرگرتوە.
سێیەم، دەبێت ڕیفراندۆم بکرێت بە بڕیارێکی مولزەم (binding) واتە لەدوای ڕیفراندۆم ئەگەر دەنگی بەڵێ بردیەوە دەوڵەت ڕابگەیەنرێت. سەرکردایەتی کورد ماوەیەکە دەڵێت ڕیفراندۆم ئامرازەو سەربەخۆیی ئامانجەو ڕیفراندۆم بۆ سەربەخۆییە، ئەگەر کەسێک گومانیشی لەو قسەیە هەبێت، بەڵام لەبەرئەوەی لە وڵاتانی دەوروبەرو تەواوی دنیا وەک بڕیارێکی مولزەم تەماشای ڕیفراندۆم دەکرێت‌و مامەڵەی لەگەڵدا دەکرێت، بۆیە ئێستا، وابێت یان وانەبێت، ڕیفراندۆمەکە زیاتر وەک ڕیفراندۆمێکی مولزەم دەردەکەوێت.
بەکورتی، سەرەڕای ئەوەی کە بەگشتی هیچ کام لەو پێشمەرجانەی کە ڕەخنەگرەکان بۆ ئەنجامدانی ڕیفراندۆم هەیانبوو، بەدینەهاتون، کەچی واپێدەچێت ڕیفراندۆم ئەنجامبدرێت‌. بۆیە ئەگەر ئەنجامدەرانی ڕیفراندۆم هەر سووربوون لەسەر ئەنجامدانی ڕیفراندۆمەکە، ئەوە واچاکە خەڵکی کوردستان لە ڕۆژی دەنگدان بە بەڵێ دەنگ بدەن. هۆکاری پشتیوانیکردنم لە دەنگی بەڵێ سێن، هۆکارێکی زاتیی‌و دووانی بابەتیی:

یەکەم، ئەگەر لەم ساتە وەختەدا پرسیارم لێبکرێت داخۆ دەتەوێت لە عێراق بمێنیتەوە یان دەتەوێت کوردستان ببێت بە دەوڵەتێکی سەربەخۆ، ئەوە من ناتوانم بڵێم دەمەوێت لە عێراق بمێنمەوەو نامەوێت کوردستان ببێتە دەوڵەتێکی سەربەخۆ.

دووەم، دەنگدان بە نەخێر واتە مانەوە لە عێراقێکی مەزهەبیی-شیعیی کە دەیان ساڵ لەدوای کوردستانە لەزۆر بوار، لەوانە: ئازادی تاکە کەس، یەکسانی ژن‌و پیاو، ئازادی دین‌و بیروباوەڕ، یەکسانیی‌و پێکەوەژیانی نەتەوە‌و ئایینەکان… هتد.

سێیەم، بۆ تێپەڕاندنی ناسیونالیزم دەبێت ناسیونالیزم تێربکرێت، واتە تەشەبوعبکرێت. ناسیونالیزم تەنیا بە دامەزراندنی دەوڵەت دەکرێت کزبکرێت‌و تێپەڕێنرێت. لەدوای تێپەڕاندنی ناسیونالیزم پرسە گرنگەکانی دیکەی کۆمەڵگە دەبنە پرسی سەرەکی خەڵک، وەک یەکسانی‌و عەدالەتی کۆمەڵایەتی‌و ئازادی. تا کورد دەوڵەتی نەبێت ئەم پرسگەلە گرنگانە لەلایەن خەڵک بەگشتی‌و نوخبەی سیاسی بەتایبەتی، بە ئانقەسەت یان بەڕاستی، بەقوربانی پرسە نەتەوەیی‌و ناسیونالیستییەکان دەکرێن.

بۆیە ئەگەر ڕیفراندۆم ئەنجامدرا لەسەر سندوقەکانی دەنگدان سەرەڕای ڕەخنەکان، سەرنجەکان، نیگەرانییەکان، مەترسییەکان دەنگ بە بەڵێ بدەن چونکە مەترسییەکانی بردنەوەی نەخێر زۆر لە مەترسییەکانی بردنەوەی بەڵێ گەورەترو زۆرترن. لەبەرئەوە دەڵێم خەڵکینە تکایە وامەکەن، نەکەن بە نەخێر دەنگ بدەن.




مه‌عده‌نێكی سه‌یره‌ خه‌ڵك … عه‌زیز ڕه‌ئووف

ئه‌وه‌ی دیكاتۆره‌كان دروست ده‌كه‌ن خه‌ڵكن و ئه‌وه‌شی ده‌یانڕوخێنن هه‌ر خه‌ڵكن. كه‌لتوری حه‌شامات سیمای هه‌ره‌ دیاری دیكتاتۆره‌كان بووه‌، به‌جۆرێك كه‌ حه‌شامات ئاوێنه‌یه‌كه‌ سه‌ركرده‌كان ڕوخساری خۆیانی تێدا ده‌بیننه‌وه‌.
من هه‌میشه‌ له‌ خه‌ڵك ترساوم. ئه‌وكاته‌ی پێنچ سه‌د هه‌زار كه‌س به‌دوای كاك نه‌وشیروانه‌وه‌ ده‌یانوت “ده‌یگۆڕین” به‌ڕاستی نه‌مده‌زانی له‌ڕاستیدا ده‌یانه‌وێت چی بگۆڕن، هه‌زاران كه‌س گوێیان له‌ مام جه‌لال ده‌گرت و هاواریان ده‌كرد “مامه‌” به‌ڵام به‌ نه‌خۆشكه‌وتنی مامه‌ ئه‌و جه‌ماوه‌ره‌ نازانێت چی بكات. ئه‌وكاته‌ی كه‌ سلێمانی شاری ئیرهابه‌ كاتێك پشت ده‌كاته‌ سه‌رۆكی پارتی، به‌ڵام مادام ده‌توانێ مه‌لعه‌بێك له‌ خه‌ڵكی موچه‌خۆری بندیوار كۆ بكاته‌وه‌، ده‌كه‌ویته‌ ستایشی شار و به‌ شاری هه‌ڵمه‌ت و قوربانی وه‌سفی ده‌كات.

خه‌ڵك هه‌میشه‌ به‌ڵایه‌. ئه‌و پێنچ سه‌د هه‌زار كه‌سه‌ی دوای كاك نه‌وشیروان ئێستا له‌ بێده‌نگی كوشنده‌دا ده‌ژین و ئه‌و حه‌شاماته‌ی به‌دوای مامه‌وه‌ چه‌پڵه‌یان ده‌كوتی ئێستا كه‌س نیه‌ چه‌پڵه‌ی بۆ بكوتن و له‌گه‌ڵ نه‌خۆشكه‌وتنی مامدا ئه‌وانیش نه‌خۆشی دایگرتوون و ته‌نانه‌ت یه‌كێتیشیان به‌خۆیانه‌وه‌ نه‌خۆش خستووه‌. ئه‌و قه‌ره‌باڵغیه‌ی دوای بارزانی كه‌وتوون، به‌ بڕینی موچه‌یه‌ك، یان سڕینه‌وه‌یان له‌ لیستی ئه‌یلولانه‌ ئه‌گه‌ری هه‌ڵوه‌رینیان هه‌یه‌ و تاسه‌ر هه‌ستی ناسیۆنالیستی كۆمه‌كیان ناكات.

خه‌ڵك مه‌عده‌نێكی سه‌یره‌. هه‌م سه‌ركرده‌ دروست ده‌كات به‌ چه‌پڵه‌ و هه‌م دیكتاتۆره‌كان وه‌ك سه‌گ په‌ت ده‌كات. كه‌ موعه‌مه‌ر قه‌زافی ده‌چووه‌ شه‌قامه‌كانی ته‌رابلوس، خه‌ڵك چه‌پڵه‌یان بۆ ده‌كوتی، به‌ڵام هه‌ر خه‌ڵك خۆیان كوشتیان. سه‌دام حسێن بیست و چوار سه‌عات پێش ڕوخانی، هاته‌ نێو شه‌قامه‌كانی به‌غدا و هه‌زاران كه‌س به‌ كۆڵ سه‌دامیان هه‌ڵگرتبووو هاواریان ده‌كرد” موفیدك یا سه‌دام” ، به‌ڵام هه‌ر ئه‌و خه‌ڵكه‌ دوای چه‌ند سه‌عاتێك هه‌ر خۆیان په‌یكه‌ره‌كه‌یان ڕوخاند و لای ئه‌مریكیه‌كان ئیخباریان كرد و حه‌شارگه‌كه‌یان بۆ ئه‌مریكیه‌كان كه‌شف كرد.
تۆپه‌ڵێكی عه‌جیبه‌ خه‌ڵك، هه‌م سه‌ركرده‌ دروست ده‌كه‌ن به‌ چه‌پڵه‌ و هوتافه‌كانیان، هه‌م به‌و په‌ڕی دڵڕه‌قییه‌وه‌ دیكتاتۆره‌كانی خۆیان ده‌ڕوخێنن.




پاشەكەوتی موچەو كاراكردنەوەی پەرلەمان … عەلی مەحمود محەمەد

لە ماوەی رابردوودا, هیچ دۆسیەیەك بە ئەندازەی پاشەكەوتی موچەی موچە وەرگران, نەبووە موزایەدەی پارتە سیاسییەكان و هەموو ئەوانەی مەرامی سیاسییان هەیە لەم كوردستانە, ئەگەر لە گۆگڵدا بە دوای دەستەواژەی پاشەكەوتی موچەدا بگەڕێیت, تەنها ئەوانەی گوگڵ دەیدات , 45100 وەڵامە, زۆری تریش خۆی لە گۆگڵیش شاردۆتەوە, هەرچەندە ئەم دەستەواژەیە هێشتا ساوەیەو تەمەنی دوو ساڵی بەڕێ نەكردووە, ئاخر موچە پەیوەندی بە 1,4 ملیۆن هاووڵاتی كوردستانەوە هەیە,دەكاتە زیاتر لە 37%ی هاووڵاتیانی كوردستان وێڕای خێزانەكانیان, سەرباری ئەوەی پاشەكەوتی موچە كارایی لەسەر بازاڕ و ئیش و كاری كوردستانیان لە هەموو سێكتەرەكان داناوە, لە كوردسان بێ موچە هیچ جوڵەیەكی ئابوری و سیاسی و كۆمەڵایەتی و تەنانەت چالاكی هونەری و رۆشنبیری و فەرهەنگیش نامێنێت, دەتوانین بڵێین موچە كێشەی یەكەمی هاووڵاتیانی كوردستانە بە ئیمتیازەوە, بە ئەندازەی ئاو و هەواو گەنم و خوێ و خۆرەتاو گرنگە,هەر خۆشی رەوت و ئاراستەی بازاڕ دیاریدەكات, بۆیە ئەگەر سیاسەت بكەیت لە كوردستان,دەبێت قسە لەسەر موچە بكەیت, بە تایبەت پاشەكەوتەكەی كە 75%ی كۆی موچەكەیە, ئەگەر پۆپۆلستیش بیت دەبێت موزایەدەی گەورەی پێوە بكەیت, موزایەدەیەك وا بەهەشت لە گیرفان تۆداو جەهەنەمیش لای نەیارەكەت بێت, ئێستا موچەش بێ لابردنی پاشە كەوتی موچە كەس تاقەتی گوێگرتن لێی نییە.

بۆ ئەوەی لەسەر پاشەكەوتی موچە قسە بكەیت, پێویستە دوو مەرج لە قسەكانتدا هەبێت, مەبەستم دەسەڵاتداران و پەرلەمانتارانە, یەكەم بزانیت ئەمە دۆسیەیەكی ئابوورییە و بە ئاماری وردەوە قسە بكەیت, نەك رۆژێك بڵێیت پارەی نەوت بایی 20%ی موچەیە, رۆژی دواتر بڵێیت زیاترە لە موچە, یان رۆژێك بڵێت حكومەت قەرزارە, رۆژی دواتر بڵێیت قەرزی لەسەر خەڵكە, دەستەواژەیەكی ئەمەریكی باو هەیە كە ئاراستەی بۆشی باوك كراوە لە میانی ململانێی هەڵمەتی هەڵبژاردنی ئەوو بیل كلنتۆن, كلنتۆن روو لە بۆش وتی ” ئەحمەق ئەمە ئابورییە ئابووری “, هەر ئەو ئەحمەقیەش دوایی بە دۆڕاندنیدا, ئاخر ئابووری نەبوایا , ئەوی قارەمانی شەڕی یەكەمی كەنداو بە كلنتۆن نادۆڕا, وەلێ ئەوانی مە ئێمە نە تەریق دەبنەوەو نە گەلیش سزایان لە هەڵبژاردندا دەدات ونە لە بازاڕیش ئۆیهیان لێ دەكرێت, نە بۆ خۆشیان لە قسان دەكەون, خاڵی دووەم كە باسی موچە دەكەیت ئەگەر دادپەروەری لە دابەشكردنی سەروەت و سامان لە نێوان تاكەكانی كۆمەڵگا و بنەبڕكردنی هەژاری كاری یەكەمت نەبێت ئەوا هیچت نەكردووە, ئیەوانێك كە 90%ی حیمایەكانیان براو برازاو ئامۆزاو خەزور و زاوایان بێت, بودجەی حیزبەكانیان زیاتر لە گەورەترین پارتی جیهان بێت, باسی موچەو ئیمتیازاتی خۆیانت نەكەن, باسی ئەوانە نەكەن كە چونەتەوە یانەی ئەلیۆنیكۆرۆنەوە( كۆمپانیای بە سەرمایەی ملیار دۆلار زیاتر)….. ئەوە ناتوانێت ئەهلی دادپەروەری بێت, كارەكان تەنها پیاوەتییە بە ئاوی حەمامەوە, ئەوانیش نەبنئەركی حكومەتە موچەیەك بۆ ژیانی كولەمەرگی بۆ رەعییەتەكانی خۆیدابین بكات. لە دوای ئەنجامدانی بایۆمەتری موچە وەرگرانەوە, قسە زۆر لەسەر چاككردنی موچە كراوە بەوەی دەرماڵەی موچەی بنەڕەتی, بڕوانامەو هاوسەرگیری بدرێت بە موچە وەرگران, ئەمە چاككردنی پاشەكەوتی موچە نییە بەڵكە وەك خۆیان دەڵێن سستەمێكی نوێی موچەیە, ئەمە شێوازێكی دیكەی سیاسەتی تەقەشوفی ئابوورییە بە قچۆكەیەك دەستكاریی هەستپێنەكراوەوە بۆ هەندەك.

پەرلەمانتارانی گەڕاوە , بە تایبەت ئەوانەی وەك ئۆپۆزسیۆن پێشتر قسەیان دەكرد و شاشەكانیان كۆنترۆڵ كردبوو, دەیانكوشت و نایان شاردەوە, ئێستا دەیانەوێت وەك ( ما‌و وجه ) بەهانە بۆ گەڕانەوەیان بدۆزنەوە بۆ ئەوەی لە تارمایی هەڵوێستەكان پێشویان رزگاریان بێت , وایدەربخەن بەوەی گەڕاونەتەوە ژیانمان چاك بكەن,موژدە گەورەكەمان لە هەڵگرتنی پاشەكەوتی موچە بدەنێ , وەك نیشان بدەن, بێ ئەوان ژیان تاڵە بێت, وەلێ كاتێك لە گەڵ ستافی حكومەت كۆبونەوە , سەریان دای لە دیوارە ئاسنینەكە, لە خەونە 100 كاتژمێرییەكەیان بێدار بونەوە, ئاخر ئەگەر حكومەت تەنها بۆ رازیكردنی ئەوان پاشەكەوتی موچە هەڵگرێت, بەرەو روی ئەو پرسیارە دەبێتەوە, ئەدی بۆ سەپاندتان؟, بۆ زووتر هەڵتان نەگرت؟ ئەو پارانە چییان لێ هات؟, كۆی داهات و خەرجی مانگانەتان چەندە؟.پێویستە پەرلەمانتاران سەرەتا كۆی داهاتی حكومەت و خەرجیەكانی حكومەتیان وەك خۆی بزانیایە, ئەوجا مژدە خۆشەكەیان پێمان بدایە, ژمارەی سەر كاغەزەكامان دەوێت نەك سەر شاشەكان.من پێشنیارێك دەخەمە بەردەست پەرلەمانتاران , ئەویش ئەوەیە هەوڵ بدەن , موچەی ئەوانە چاك بكرێت كە بڕەكەی كەمە و سەرچاوەی داهاتی دییان نییە و كرێنشینن, ئەوە گەورەترین خزمەتە بیكەن ئەگەر پێیان بكرێت, داوا بكەن دادپەروەری لە دابەشكردنی سەروەت و ساماندا هەبێت , دامەزرندن بۆ ئەوكەسانە بێت سەرچاوەی داهاتی دییان نییە, واز لە دانەوەی قەرزی پاشەكەوتی موچە و ئەو داواكاریانەی خەڵك تاقەتی گوێگرتنیانی نەماوە بێنن, دەسا دەزانین پێ بە پێی بەرز بونەوەی هەڵئاوسان دەبوایە موچەكانیش نەك 75%ی ببڕدرایە, دەبوایا ساڵانە زیادیشی بكردبایا, مەرج نییە هەموو شت لەوانەوە فێر بین وەك ئیدعای دەكەن, مادام دەژێین ئەوانیش نەبن شت فێرە بین, وەلێ كارەسات ئەوەیە ئەوان لەوەندەی دەزانن زیاتر فێر نەبن !!!!.




قورئانخوێن … به‌ختیار محه‌مه‌د

من وه‌ك چۆن گۆرانییه‌كی خۆشی عاتیفی كارم تێده‌كا، به‌م شێوه‌یه‌ش ده‌نگ و ئاوازی خۆشی قورئانخوێنه‌كانی وه‌ك عه‌بدولباست و مه‌نشاویی و وه‌لید ئیبراهیم… كارم تێده‌كه‌ن و چێژی زۆریان لێوه‌رده‌گرم.

ڕاستییه‌كه‌ی ئه‌م ده‌نگانه شكۆمه‌ندییه‌كی زیاتریان‌ – له‌ گوێ و دڵی ئیمانداراندا – به‌ قورئان به‌خشیوه‌. تۆ لێره‌دا گرنگ نییه‌ له‌ قورئان بگه‌یت، یان هه‌ست له‌ مانای وشه‌كان ڕابگریت، به‌ڵكو ئه‌وه‌ی گرنگه‌، گوێ له‌و ده‌نگه‌ خۆشه‌ و ئاوازه‌‌ نایابه‌كه‌ی خوێندنه‌كه‌یان ڕابگریت. زۆربه‌ی جار ئیمانداران گوێ له‌ چریكه‌ی خۆشی ئه‌م ده‌نگانه‌ ڕاده‌گرن، نه‌ك مانای وشه‌ و ئایه‌تی سوڕه‌ته‌كان. خۆ دیاره‌ (به‌نموونه‌) زۆربه‌ی ئیماندارانی كورد له‌ مانای وشه‌ و ئایه‌ته‌كان تێناگه‌ن؛ وه‌ك ده‌زانین زۆربه‌یان هه‌ر خوێنده‌واریشیان نییه‌؛ كه‌چی، كه‌ گوێ له‌ ده‌نگێكی خۆشی‌ به‌سۆزی قورئانخوێنێكی وه‌ك عه‌بدولباست یان وه‌لید ئیبراهیم ده‌گرن، له‌گه‌ڵی ده‌گریێن. ئه‌م ده‌نگانه‌ ئیمانیان به‌هێز ده‌كا و به‌خته‌وه‌ری به‌ دڵیان ده‌به‌خشێ و وێنای شكۆمه‌ندیی و به‌خشنده‌یی و به‌زه‌یی خواشیان بۆ ده‌كا (به‌ڵكو ئه‌م ده‌نگانه‌ به‌رائه‌تێكی زۆریش به‌ ئایه‌ت و سورڕه‌ته‌ تونده‌كان ده‌به‌خشن).

ده‌نگی عه‌بدولباست، كه‌ سوڕه‌تی یوسف ده‌خوێنێته‌وه‌، ئه‌م چیرۆكه‌ (ڕووداوه‌) ده‌كاته‌ داستانێكی نایاب له‌ گوێی هه‌موو ئیماندار و هه‌موو گوهدارێكیدا (كێ هه‌یه‌ له‌م چوارچێوه‌یه‌دا هه‌ست به‌ وێنه‌ی فریشته‌یی یوسف نه‌كا؟). هه‌ڵبه‌ته‌ ڕه‌نگه،‌ ئه‌گه‌ر ئه‌م جۆره‌ شێوازی خوێندنه‌وه‌ی عه‌بدولباسته‌ نه‌بوایه‌، ئه‌وه‌ ئه‌م سوڕه‌ته‌ش‌ هێنده‌ ناوبانگی نه‌بوایه‌: هه‌موو ئیمانداران (به‌خوێنده‌وار و نه‌خوێنده‌واریانه‌وه‌)، هێنده‌ی به‌هۆی ئه‌م ده‌نگه‌ زوڵاڵه‌وه‌ گوێیان له‌م سوڕه‌ته‌ بووه‌ ، هێنده‌ گوێیان له‌ سوڕه‌ته‌كانی دیكه‌ نه‌بووه‌ (ده‌نگی وه‌لید ئیبراهیم – یش له‌ خوێندنه‌وه‌ی ئه‌و سوره‌ته‌دا ده‌چێته‌ ئه‌م خانه‌یه‌وه، به‌ڵام له‌ عه‌بدولباست كه‌متر‌)؛ كه‌واته‌ ئه‌م خوێندنه‌وه‌یه‌ (شێوازی لیریكانه‌ی قورئانخوێندنه‌وه‌) خۆی له‌ خۆیدا جۆرێكه‌ له‌ داهێنان له‌ مێژووی ئیمانی ئایینی ئیسلامدا.




زه‌كه‌ریا عه‌بدوڵا و تیپه‌ مۆسیقا توركیه‌كه‌ … نوسینی : ئاری زێندینی

هونه‌ر له‌ بنه‌ڕه‌تدا هه‌وڵێكی تاكه‌ كه‌سی و كارێكی تاكه‌ كه‌سی و سه‌ربه‌خۆیه‌ له‌ پێناو سه‌ركه‌وتن و داهێنان كه‌ دوا جار ده‌بێته‌ كه‌لتوروخزمه‌تێك بۆ كۆمه‌ڵگه‌ومرۆڤه‌كان و مرۆڤایه‌تی. جار هه‌یه‌ مرۆڤ به‌ هه‌وڵ و ماندووبوونی خۆی جاریش هه‌یه‌ به‌هره‌یه‌كی خودایی یارمه‌تیده‌ره‌ بۆ داهێنان و سه‌ركه‌وتن و گه‌یشتن به‌ لوتكه‌! به‌هره‌ی خودایی وه‌ك ( ده‌نگ خۆشی , كه‌شخه‌یی , جوانی , شازی) كه‌ ئه‌مانه‌ مرۆڤ زۆر به‌ زه‌حمه‌ت به‌ خۆی به‌ ده‌ستی بهێنێت به‌ تایبه‌ت گه‌ر له‌ هونه‌ر به‌رده‌وام بیت واته‌ مرۆڤ یان خۆی پێده‌گه‌ینێت یان وا خوڵقاوه‌ بۆ پیشه‌كه‌ی یارمه‌تیده‌ره‌, هه‌رچه‌نده‌ جاریش هه‌یه‌ یارمه‌تی (مادی و مه‌عنه‌وی) له‌ ده‌ره‌وه‌ی كه‌سه‌كه‌ رۆلی خۆی ده‌بینێت به‌ڵام كاتییه‌!

ئێمه‌ ده‌زانین گۆرانیبێژوهونه‌رمه‌ند(زه‌كه‌ریا عه‌بدوڵا) گۆرانیبێژێكی سه‌ركه‌وتوومۆدێرن وداهێنه‌ربوو له‌ سه‌ره‌تای كاره‌كانیه‌وه‌ له‌ ڕووی ئه‌داوته‌كنیك وده‌نگی مۆسیقاو ئه‌لبووم وسیدی وجۆشوخرۆشی گۆرانیه‌كانی, (زه‌كه‌ریا عه‌بدوڵا) یه‌ك له‌ گه‌نجه‌ سه‌ركه‌وتووه‌كانی بواری مۆسیقاوگورانی كوردیه‌ له‌ ساڵانی (1998) تاكو به‌ودوایه‌ نه‌ك ئێستا چونكه‌ ماوه‌یه‌كی زۆره‌ به‌رهه‌می نیه‌و ده‌رناكه‌وێت هه‌رچه‌ند هونه‌ركارێكی تاكه‌ كه‌سیه‌ به‌ڵام دواجار ده‌بێته‌ كارێك بۆ گشت و ده‌وروبه‌ره‌كه‌ی له‌ خزمه‌ت گشتدا بۆیه‌ هونه‌ر نابێت دابڕان دروستبكات له‌گه‌ل ده‌ورووبه‌ر. هه‌موو كه‌س ومرۆڤ و هونه‌رمه‌ند له‌ هه‌ر بوارێك خاڵی (ئیجابی وسلبی) هه‌یه‌ جێگایی ره‌خنه‌یه‌ له‌ پێناو كه‌شف و دۆزینه‌وه‌ی خاڵه‌ لاوازه‌كان ونوقسانیه‌كان به‌ره‌و زیاتر هه‌نگاونان بۆ باشتربوون له‌ بواره‌كه‌ی خۆی. ئه‌و قسانه‌ی من بۆ ئه‌وه‌یه‌ هونه‌رو مۆسیقاكه‌ی (زه‌كه‌ریا عه‌بدوڵا) هه‌رچه‌ند خزمه‌تی هونه‌روگوێگری كوردی كردووه‌ و خۆشه‌ویسته‌ لای زۆربه‌ی جه‌ماوه‌ری كورد كه‌زۆر ڕه‌خنه‌ی لێناگرن به‌ڵام هونه‌روزانست به‌ هه‌ست وسۆز نابێت ده‌بێت ڕه‌خنه‌وپرسیار هه‌بێت ! ئه‌و ڕه‌خنه‌و پرسیاره‌ی من له‌ ئێستادا له‌وانیه‌ گیرابێت وكرابێت به‌ ڵام من زه‌قی ده‌كه‌مه‌وه‌ له‌ ئیستادا و به‌تایبه‌ت له‌و ئاهه‌نگه‌ی دوایی له‌ هه‌ولێر له‌ یاریگایی (فرنسوا حریری) كه‌ بۆ پاڵپشتی (ریفراندۆم) سازكرا, ئایا (زه‌كه‌ریا) پاش (25) ساڵ له‌ حوكمڕانی كوردی له‌ باشوری كوردستان نه‌یتوانی تیپێكی هونه‌ری مۆدیرن دروستبكات و ئاهه‌نگی پێبگێڕێت, ئایا تاكه‌ی ئه‌و تیپه‌ مۆسقایه‌ توركیه‌ وه‌ك (ئۆكسجین) هه‌رده‌م له‌ كۆنسێرت وكلیپ وئاهه‌نگه‌كان شانبه‌شانی (زه‌كه‌ریایه‌) كه‌چی ئێمه‌ باسی ده‌وڵه‌تی كوردی و سه‌ربه‌خۆیی و حوكمی كوردی ده‌كه‌ین ده‌مانه‌وێ‌ خۆمان بناسێنین به‌ هه‌موو دونیا كه‌چی هه‌ربه‌ ده‌ست وپه‌نچه‌ی كه‌سانیتر ئاوازوهونه‌ری كوردی بژه‌نین وبچڕین ! به‌پاره‌ی خۆمان وا باشتر نیه‌ پاره‌ی خۆمان بۆ ده‌ست و په‌نچه‌ی خۆمان.

هونه‌رمه‌ندان و هونه‌ری كوردی له‌ هه‌رێمی كوردستان بۆ قسه‌یه‌كیان نیه‌ له‌سه‌ر ئه‌مه‌؟ كه‌ ئه‌مه‌ به‌ ئاشكرا لاوازی هونه‌ری كوردیه‌ پیشانده‌دات به‌ڵام وادیاره‌ له‌ كوردستان هه‌ركه‌سێك له‌ كوردستان له‌لایه‌ هه‌ر كاربه‌ده‌ستێك وحیزبێك پشتی گیرا كه‌س قسه‌ی له‌سه‌ر ناكات هه‌تا ئه‌گه‌ر له‌ بواری هونه‌ریش بێت ! (زه‌كه‌ریا) خۆیی و تیپه‌كه‌ی له‌ هه‌نده‌ران له‌ ئاهه‌نگه‌كان مۆسقاری كوردی بوون به‌ ته‌كنیك و ئه‌ندازیاری ده‌نگ وخۆی بوو , خێره‌ پاش ئه‌و ناوبانگ و باشبوونی باری دارایی ناتوانێ‌ تیپێكی هونه‌ری كوردی دروستبكات!, ئه‌ی ئه‌وه‌ سبه‌ی دوو سبه‌ی (توركیا) سنووره‌كانی داخست (زه‌كه‌ریا) چیده‌كات و ئاهه‌نگ ناگێرێت واته‌ ئێمه‌ له‌ ڕوویی هونه‌ریشه‌وه‌ زه‌ره‌رمه‌ند ده‌بین نه‌ك له‌ ڕوویی ئابووری وسیاسی و دیبلۆماسی! ئه‌مه‌ ڕخنه‌وپرسیارێكی من بوو گه‌ر(زه‌كه‌ریا عه‌بدوڵا)ش وه‌ڵامی نه‌دامه‌وه‌ با هه‌واداران و خۆشه‌ویستانی وه‌ڵام بده‌نه‌وه‌ !




کورتەنامەی شیعریی بەشی شەشەم … فەتاح حەسەن

لەبەر باران مەگریێ
باران..
فرمێسکەکانت، دەشواتەوە
گەر فرمێسکەکانت
شۆرایەوە
گوناهەکانت، ناوەرێن
بەتایبەتیی.. گوناهی
شکاندنی، دڵی من.
***
ئەمن، چپەی ئیشق و
خوڕەی ئاوم لەلاخۆشە.
ئەتۆش خرینگە خرینگی بازن و
هاڕەی هەیاسە
وەی لە تۆ .. وەی!!
***
تەنیاییم
گڕ بەردەدات لەتۆ
گڕ بەر دەدات لەخۆم
وای کە تەنیام.
***
وتم بڕۆم ئێرە جیبهێڵم
بەڵام ناڕۆم
بێ تۆ .. بۆ کوێ بڕۆم ؟
لەخاچمدەن، وەکو مەسیح
ئەمن .. ئێرە جێناهیڵم.
***
بێجگە لەتۆ، کێ حەدیی هەیە
لەگەڵ تیشکی خۆردا بێتەخوارێ و
سوکنایی بدات،
بە دڵەی ساردوسڕم.
***
ئەستێرە و مانگ، دەزانن
ئەمشەو مەعشوقەکەی من دێت
نازانم
سنگی ئاسمان، بۆ جێناهێڵن .. بۆ ؟!
***
تامزرۆم بۆ ماچێکت
هێندەی تامزرۆی
تووشبوویەك بە شەکرە ..
بۆ کڵۆیەك شەکر.
***
ئیشق دارەبەن بێ
زەمەن تەشوێ یە
چەند حەزدەکەم
من ( کوچەڵە )* بم و
ئەتۆش بنێشت.

*کوچەڵە: کاتی بنێشت کردن بە تەشوێیەك یا قەڵەمبڕێکی تیژ دارە بەن لەباری درێژیی بریندار دەکرێت ( قڵیشێک ) ی تێدەکرێت لە کۆتاییەکەیدا هێندەی لالەوێچێك بە قوڕ دەیگرن ( کوچەڵە )، پاش بریندارکردنی دارەبەنەکە شلەیەکیی پیادادێتە خوارەوە و لە کوچەڵەکەدا کۆدەبێتەوە، پێیدەوترێت بنێشتە تاڵ، پاش خۆشکردنی لە کوردەواریدا پێیدەوترێت بنێشتی کوردی.

فەتاح حەسەن
دانیمارك/ ڤالبی




پارچه‌یه‌ك له‌رۆمانه‌ شیعری ( پارچه‌كانم كۆكه‌نه‌وه‌ ) … ستار ئه‌حمه‌د …..

ئەوەنا دەبینی خەڵكی
هەموو فریشكیان كەوتووە
شار لەنێو تابووتی ژانا
خەوی مەرگی لێ كەوتووە
دەست بۆ هەرچی دەبەی نییە
تەنها وشەیەكی تازە
بەرگوێ و دەرونمان دەكه‌وێ
هەر قەیرانە
هەموو شەوێك
شەقامی شار
گیرۆدەی هەزار تاوانە
چەندین ساڵە چیتان كردو
كێ بەم بەزمەتان حەساوە
ماڵ وێران و
كاسە بەتاڵ
شاریش بووە بەكەلاوە
سلێمانی ..
ئەو شارەی گوڵی دەباران
چاوی بڕیوەتە
وردەواڵەی ئاغای تاران
دهۆك ..
نان و دۆشاوی تورك نەبێت
بەرۆژێك رەق دەبێتەوە
كەركوك
لەخۆڵ و خاشاكا
دواهەناسەی مەرگ دەژمێرێ
بەغدادی دۆست
بەری رەنج و
مووچەی پێشمەرگە نانێرێ
رابەری هزری پێشكەوتوو
سەركردەی نەوەی خانزادیش
رۆژێك لەلای میری دوبەی
سعودیەو
توركیادا
نمایشی ئەیوبی و
شاعەباس دەكا
گەلیش هەر دەست لەسەر دڵە
كەی بارانی سۆزو میهری
رابەری میللەت داده‌كا




رەتکردنەوەی ریفراندۆم لەلایەن ئەنجومەنی ئاسایشەوە، رەتکردنەوەی ئیرادە و بریاری خەڵکی کوردستانە!

ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی نەتەوەیەکگرتووکان، لە بەیاننامەیەکدا کە٢١ سێپتەمبەر بڵاوبۆتەوە ریفراندۆمی هەرێمی کورستان رەتدەکاتەوە. هۆکاری رەتکردنەوە ریفراندۆم بۆئەوە دەگێرێتەوە کە ئەندامانی ئەنجومەنی ئاسایش رێز لەسەروەری و یەکپارچەیی و یەکگرتوویی عێراق دەگرن، هەروەها ئەنجامدانی ریفراندۆم بە زیان بۆ جەنگ لەدژی داعش لەقەڵەم دەدات. لەبەرامبەر رەتکردنەوەی ریفراندۆمیشدا بەدیلی گفوگۆ لەگەڵ بەغدا و پاڵپشتی خۆیان بۆ گفتۆگۆکە دەردەبڕن.

ئەنجومەنی ئاسایش، لە کاتێکدا دەیان و سەدان کارەساتی سیاسی و ئینسانی و حقوقی ئەم سەردەمە دەبینێت، درندەیی و هەوسارپچراوی دەیان دەوڵەتی تائەنیشک بەخوێن سور بووی ئینسان دەبینێت، کارنامەی رژێمە درندەکانی ئەمریکای لاتین و ئەفریقیا و ئاسیا دەبینێت، زیاد لە حەوت دەیە درندیی دەوڵەتی ئیسرائیل لەبەرامبەر بەخەڵکی فەلەستین دەبینێت، چەندین دەوڵەتی لەچەشنی دەوڵەتی سعودیەی دیلکردنی هاوڵاتیەکانی دەبینێت، دەیان دەوڵەت دەبینێت کە خەریکی پاکسازی قەومی و تایفی و دینین، تەنانەت دەوڵەتی بەناو عێراق دەبینێت و بینی کە چۆن جەنگی تایفی بەهەزاران ئینسانی لەبەین برد. لەسەر هەموو ئەمانە ئەم ئەنجومەنە نقەی نەهات و نایەت. لەو جێگایەش ئەگەر لەژێر گوشاردا، بریارێكی دەرکردبێت، لەسەر رەفە دانراوەو پشتگوێخراوە. هەروەها ئەم ئەنجومەنی ئاسایشە، لەبەرامبەر بەدەیان کارەسات و مەرگەساتی ئینسانی خەڵکی کوردستاندا، لە قڕکردن، ئەنفال و کیمیاباران، سوتماککردنی دەیان دیهات و شارۆچکە، راگواستن و کاوڵکاری و ئاوارەیی… تا دەگاتە کوشتار و ئیعدامی هەزاران ئینسانی سیاسی و نەیار بە رژێمی پێشووی بەعس… دیسان نوزەی لێوەنەهات و بۆ پاراستنی بەرژەوەندیەکانی چاوی لەو هەموو قوربانیانە، پۆشی. کەچی ئەمرۆ لەبەرامبەر بە ریفراندۆمی خەڵکی کوردستاندا، بۆ بریاردان لەسەر ئایندەی سیاسی خۆیان لە پرۆسەیەکی باو و دانپیانراوی دنیای فەرمی و گشتیدا، دەوەستێتەوە و بەخێرایی دێتە دەنگ.

پاساوی یەکپارچەیی و سەروەری عێراق، دەکەنە پاساو لەکاتێکدا باش دەزانن سەروەری عێراق درۆیەکی گەورەیەو ئێران هێزی سەرەکی بڕیارە لە عێراق و ئەوانەی حکومەت بەڕیوەدەبەن، گوێرایەڵی ئەو رژێمەی سەنگسارو سێدارەی ئێرانن و دەستێوەردانی دەیان دەوڵەت و تاقم لە عێراقی خاوەن سەروەریدا!! دەبینن. وە باش دەزانن عێراقی یەکگرتوو لەراستیدا چەند پاڕچەو شەقار شەقارەی قەومی و دینی و تایفییە، لەسەر بنەمای ئەو فیدرالیزمەی کە هەر ئەم ئەنجومەنی ئاسایشە، مۆری تەئیدی لێداوە. گشت ئەم دۆخە کارەساتبارەی عێراق و لەتوپەت بوونی ئەم کۆمەڵگەیە کە هەر ناوچەیەکی گرفتاری دەستی تاقمێک چەکداری قەومی تائیفین، ئاکامێکی راستەوخۆی جەنگی کۆنەپەرستانە و ملهوڕانەی ئەمریکای ئەندامی هەمیشەیی ئەم ئەنجومەنە دژی ئاسایشەی دنیایە.

باسی جەنگ لەدژی داعش پاساوێکی ترە، لە کاتێکدا دنیا شاهیدی ئاشکراو گەواهی دەری هەموو ئەو دەوڵەت و لایەنانەیە کە بە ئاشکرا لە پشتی داعشن و ئەنجومەنی ئاسایشیش، لەبەرامبەریان بێدەنگە. وە دنیا شاهیدی حەشدی شیعی” حەشدی شەعبی” یە، کە لەسەر بنەمای تایفی و بەوێنەی بەشێک لەسوپای قودسی ئێرانی پێکهێنراوەو داعشی ناوخۆی عێراق و ناوچەکەیەو هێزیکی درندەیی داعشییە.
پاساوەکانی ئەنجومەنی ئاسایش بۆ رەتکردنەوەی ریفراندۆم، هێندە پوچ و بێ بەهان، کە پوچی و بێ بەهایی ئەنجومەنی ئاسایش نیشان دەدات. ئەو ئەنجومەنە بێ موراڵ و بێ پرانسیب و دووڕووە، لەبەرامبەر بە گرتنەبەری رێگای ئەنجامدانی ریفراندۆمدا، بانگەوازی گرتنەبەری دانوستاندن و گفتوگۆ دەکەن لەگەڵ دەسەڵاتێکی عروبی و ئیسلامی، وابەستەی ئێران.

ئەگەر ئەنجومەنی ئاسایش، و ئەحزابێکی بزوتنەوەی ناسیونالیستی کورد لایان وایە ریفراندۆم دەکرێت ببێتە کەنالێک بۆ گفتوگۆ لەگەڵ بەغدا لەسەر هاوبەشێتی سیاسی و پۆست و داهات، وە ئەگەر بزوتنەوەی کوردایەتی دەستبردنی بۆ ریفراندۆم لە ژێر ناوی پابەند نەبوونی بەغدا بە رێکەوتننامەکان گرتۆتە بەر، بەڵام بۆ خەڵکی کوردستان و بەرەی ئازادیخوازو ئینساندۆستی، ریفراندۆم نە بۆ سەفقەی سیاسییە، نە بۆ گفتوگۆیە لەسەر پۆست و داهات، بەڵکو ریفراندۆم بۆ رەتکردنەوەی فیدرالیزمی قەومی و بەزۆر لکاندنەوەی کوردستانە بە عێراقی عروبی قەومی و ئیسلامیەوە، وە رێگایەکە بۆ بریاردان لەسەر ئایندەی سیاسی خۆیان بەدەستی خۆیان.

ئەوانەی دڵیان خۆشەو شاگەشکەی بریاری ئەنجومەنی ئاسایش و رەتکردنەوەی ریفراندۆمن لەلایەن ئەنجومەنی ئاسایش و وڵاتانی تری دنیا و ناوچەکە… و چاوەروانی شاباشی ئەو هەڵوێستەیانن دژی بریاری خەڵکی کوردستان، نەک هەر هەڵویستێکی ناتەندروستیان گرتۆتە بەر، بەڵکو هاوکات بەشێکی پەیوەندی بە دنیابینی ئەوانەوە هەیە کە جووتە لەگەڵ سیاسەتی نا ئینسانیانەو نابەرپرسانەی ئەنجومەنی ئاسایش و وڵاتانی ناو ئەو ئەنجومەنەو سیاسەتی دەبڵ مۆراڵی و بەرژەوەند خوازیان.
بریاری ئەنجومەنی ئاسایش بۆ رەتکردنەوەی ریفراندۆم، بەشێکە لەهەمان ئەو سیاسەتەی بێدەنگی هەڵبژارد لەبەرامبەر تاوانە بێ كۆتاکانی بەعس لەبەرامبەر خەلکی کوردستاندا. وە سیاسەتێکە لە درێژەی سیاسەتی ملهوارنەی جەنگی کەنداو و کارەساتەکانی دەرهاویشتەی ئەو جەنگ و سیاسەتە و بریاری وەستانەوەیە بەرووی ئیرادە نواندنی خەڵکی کوردستاندا.

رەتکردنەوەی ریفراندۆمی خەڵکی کوردستان لەلایەن ئەنجومەنی ئاسایشەوە، هیچ رەوایەتیەکی سیاسی و یاسایی و حقوقی نییە و تەواو نائینسانی و پێچەوانەی پرانسیبی هەڵبژاردنی ئازادانەی بریاردانی ئایندەی سیاسی هاوڵاتیانە بەدەستی خۆیان. وەستانەوە پشتگوێخستنی ئەم داوایەی ئەنجومەنی ئاسایش و سازدانی ریفراندۆمێکی ئازادانە و شەفاف نەبەردێکە کە دەتوانێ مۆری سەرکەوتنی ریفراندۆم لە دنیای شارستانی سەردەمدا بکاتە راستیەکی مێژوویی.
رەتکردنەوەی سیاسەتی بەرژەوەندی خوازانەو دژی ئینسانیانەی ئەنجومەنی ئاسایش، رەتکردنەوەی رێگای سات و سەودا لەگەڵ بەغدا بە مەبەستی دەستهەڵگرتن لە ریفراندۆم، بە مانای پشتوانی کردنە لە ویست و خواستی رەوای خەڵکی کوردستان بۆ بریاردانی ئازادانەیان بۆ دیاریکردنی ئایندەی سیاسی خۆیان بەدەستی خۆیان، سور بوون لەسەر ئەم ئیرادەیە دەتوانێ هێزێکی زۆر گەورەی کۆمەڵایەتی و ئینسانی لە ناوچەکەو دنیادا بکاتە پشتیوانی خۆی، کە ئەنجومەنی ئاسایش و وڵاتانی نەیاری ریفراندۆم لە دنیاو ناوچەکە، دەبێ سەری تەسلیم بوونی بۆ دانەوێنن و دان بنێن بە ئیرادەی وەگەرکەوتوی خەڵکی کوردستاندا.

ئێمە لە بڵاوکراوەی بۆپێشەوە… بەیانی ئەنجومەنی ئاسایش بۆ رەتکردنەوەی ریفراندۆم، بە سیاسەتی بەرگری لە دەوڵەتی پشت بەستوو بە هەڵاواردنی قەومی و دینی و تایفی و کرێگرتە عێراق و وەستانەوە بەرووی ئیرادەی خەلکی کوردستان دەزانین. بۆیە بانگەوازی خەڵکی کوردستان و بەرەی ئینساندۆست و ئازادیخوازی کوردستان دەکەین… هێزی خۆیان نمایش بکەن، چ بە وەستانەوەی خێراو نارەزایەتی دەربرین بەرووی سیاسەتی ئەنجومەنی ئاسایش و چ بە بەردەوامیدان بە پرۆسەی ریفراندۆم و ئەنجامدانی ریفراندۆمێکی ئازادانەو شەفاف لە کوردستاندا، بۆ دیاریکردنی ئایندەی سیاسی خۆیان بەدەستی خۆیان. ئیرادەنواندنێکی ئاوا دەتوانێ نەخشی زۆر گەورە لەسەر ئایندەی کوردستانی جیابووەوە لە عێراق و جۆری دەوڵەتی داهاتوو هەبێت.

بۆپێشەوە
٢٢ سێپتەمبەری ٢٠١٧




دەوڵەتانی ناوچەکە کامیان لەویتریان باشترە؟ … تاهیر حاجی حەسەن

هیچ یەک لەدەوڵەتەکانی ناوچەکە دەوڵەت گەلێک نین کەلەخزمەت و بەرژەوەندی چینە بەرهەمێنەرو هەژار کراوەکەدا بن،بەڵکو بەکۆ دەوڵەت گەلێکی تاسەر ئێسقان دیکتاتۆر و چەوسێنەر و کۆنەپارێز و لەدواجاردا وەک وەکیلێکی زلهێزانی سەرمایەداری لەمەیداندان بۆ دژایەتی کردنی چینە زۆرەکەی کۆمەڵگە کەلەچینی کرێکارو جوتیارەوە بیگرە تادەگات بەتوێژی کرێ وەرگرەکان پێک دێن.
هیچ نوزیەکی ئازادی و دیموکراسیەتی ڕاستەقینە لەنێو ئەو دەوڵەتانەدا نیە لەباشترینیانەوە جانازانم بڵێم دەوڵەتەکەی سیسی باشترینیانە یان کام یەکی تریان کەبڵێین لەو دەوڵەتەدا ترس و تۆقاندن لەپلەی یەکەمدا نەبێت، تا دەگات بەدەوڵەتەکەی ڕۆحانی و موشەڕەف و کابرای ئەفغانی و ئەوی تورک و ئەوی کەنداوی عەرەبی.
جائەو دەوڵەتەیش کەلەژێر ناوی خواستی ڕەوای گەلی کوردا بانگەشەی بۆ دەکرێت،گەر دروستیان کرد،ئەوا هاوشانی دەوڵەتدارانی ناوچەکە دەبێت و لەڕوی یاساییەوە دەبێتە پارزەرێکی باشی پاراستنی کۆڵەکەکانی ئەم سیستەمە دڕندەیەی کەشەریکاتە زەبەلاحەکانی وڵاتانی سەرمایەداری ڕابەرایەتی لێ دەکەن، بەڕاستەوخۆیش چەوساندنەوەی چینایەتی درێژە پێدەدات و قورستریشی دەکاتەوە لەمەی ئێستایش کەبونی هەیە.
بۆیە دەوڵەتەکەی بارزانیش بۆ بەرژەوەندی و خواستە ڕەواکانی چین و توێژە بەرهەمهێنەرو زەحمەت کێشەکان نابێت،بەڵکو لەبەرژەوندی چینە مشەخۆرە بۆرژوا قەومیەکەو ئەو شەریکاتانەدا دەبێت کەدەیانەوێت دەست بگرن بەسەر کۆی سەرزەمین و ژێر زەمینی ئەو گەلەدا کەناوی گەلی کوردە. ئیتر وەهمی نەتەوەو ژێر دەستەیی هیچ نیە بێجگە لەخورافاتێکی وەک خورافاتی ئاینی و مەزهەبی.

تاهیر حاجی حەسەن
23/09/2017




گزنگنامه‌ … سه‌ردار جاف

ته‌مه‌ن ڕۆنیشتووه‌ و خۆی ده‌نوسێته‌وه‌
له‌ قه‌د پاڵی خه‌زانی ئه‌م به‌هاره‌ما
چاوه‌كانم رۆشنایی تاریكستانی ئاسمان ده‌بینێو غلۆر ده‌بێته‌وه‌
ژووان چه‌ن سه‌خت و گرانه‌
له‌ هه‌رده‌ و كووڕه‌نه‌كانی نیشتیمانی دوێنێما خۆی ئاڵاندووه‌
تۆیش له‌ ته‌داره‌كی ڕشبه‌ڵه‌كی هاوێر بوونتا دێیت و
گواره‌ی ژیان ده‌كه‌یته‌وه‌ و
پرچت به‌ بارته‌قای زناری كه‌مه‌رما خولقاندووه‌
له‌م وه‌رزه‌دا
دووری باڵات فێره‌ چڕینی میلۆدی گه‌نجی كردم
ده‌ستت نه‌گه‌یشته‌ چمكێكی ده‌سماڵه‌كه‌ی سه‌ر چۆپیم
له‌م وه‌رزه‌دا
هه‌ڵچووی ناخی شێتێكی هه‌رزه‌گۆییم و
له‌ سۆراغی ئیشقی رۆحت
بۆ گه‌ردانه‌ی گه‌ردنت تاڵه‌ ریشاڵی یاقووتیم
بۆ سه‌مای شه‌وێكی سووری خوماراوی مه‌ست مه‌ست بوویمه‌
بۆ سه‌ر مێزی ئه‌وینداری شه‌رابی هه‌ناریی ئیشقم
بۆ ته‌لاری باڵای به‌رزت
له‌ سه‌ر سینگت ئۆقره‌ گرتووم
رۆحێ ته‌واو ته‌واو كۆپیم
خۆ چ نابێ قاقاكانی پێكه‌نینت
له‌ به‌ر دیدی سۆما بست به‌ بست گۆش بكه‌م
خۆ چ نابێ لێوی وشكت
به‌ مه‌زه‌ی لێوه‌كانمه‌وه‌ ته‌ڕته‌ڕ و سیما و روخسارت
به‌ تارای سپی رووپۆش كه‌م
ئه‌ی هه‌ناسه‌ی به‌ر ئه‌وكێكی بریندارم
جه‌ژنت پیرۆز

شادی منیش ( ئه‌ڵمانیا/ دۆرنبۆرگ )
له‌ ته‌ك هه‌ڵپه‌ڕكێ و په‌نجه‌مۆری سبه‌ینێما ده‌بێته‌ ( 23 / 9 / 2017 )
جه‌ژنی نه‌ورۆز




ڕووبار …. شیعر: ایرج جنتی عگایی …. و: پشکۆ ناکام

لە نێوان ئەم هەموو کۆڵانەیا
کە بە یەکەوە
..بەستراونەتەوە
کۆڵانە دێرینەکەمان
وا ئێستا ، داخراوە
دیواری قوڕی باغچە ووشک بوەکەی
پڕە لە شیعری یادگاری
دیواری نێوان ئێمە و رووبارە گەورەکە
..ئەو رووبارەی هەردەم
وەک ” بوون” زیندوە..
،،،،،،،،،،
دەنگی رووبارە گەورەکە
هەردەم لە گوێمانا
ئەزرنگێتەوە…..
ئەو دەنگە
لای لایە خۆشەکەی
مناڵەکانمانە
.. کۆڵانەکەمان هەر چۆنێکە
کۆڵانی؛
یادەوەرییەکانە
گەر تینوە…گەر ووشکە..
هی ئێمەیە
مۆڵکی ئێمەیە
لەو کۆڵانەیا
..هاتوینەتە دونیا
لەو کۆڵانەیا..پێمان گرتوە
رۆژێکیش وەک باپیرمان
لە هەمان ئەو کۆڵانە داخراوە
دونیا جێ ئەهێڵین……
،،،،،،،،،
ئاخر ئێمە عاشقی ڕووبارەکەین
مەگەر نا …!!
ناتوانین لە پشتی دیوارەکەوە بین
مەگەر نا…!!
ناتوانین هەموو عومرمان تینوو بین
مەگەر نا .!!
نابێ هەر هەناسەی
حەسرەت هەڵکێشین
مەگەر نا..!!
دەستی شەکەتم بگرە
با : دیوارەکە بڕوخێنین
رۆژێک….
هەر ڕۆژێک بێ
دوور یا نزیک
پێکەوە
بەو رووبارە گەورەیە ئەگەین
تینۆێتی خۆمان ئەسپێرین
بە پاکی و بێ گەردی رووبار
…رووبارە گەورەکە
دەستی شەکەتم بگرە…
،،،،،،،،،،،،،،،،،،،
بەدستکارییەوە : پشکۆ ناکام
سێپتەمبەر 2017

ئاواز : بایک بیان
گۆرانی: داریوش اقبالی




ژیان …. بەهار ڕەشاد

ژیان لە نێوان
ئەم دوو بەش بوونە
پارادۆکسێکی بێ سەرو بنە
دەمێك وەك نازدارێك بەرگپۆشم ده‌کا و
بە نەغمەی بچووکترین باڵدار و
بەوەتری بە سۆزترین ئاواز
دەم هێنێتە سەما
هەندێك جاریش نازداربوونی
خۆی لە بیردەکا و
سەرسەختێکە و
بە هەرگیز دەڵێ (نا)

لە کۆچبەريی و نەسرەوتنم
لەم نێوانە
بەدووی جێپێکانی تۆ دەڕۆم
تا دەگەمە ئەو ڕاستيیەی
کە لە نێوان جیاوازیيەکاندا
کۆرپەی حەزەکان
جارێکی دی
لە دایك دةبيَتةوة

گوێ لە دەنگی هەناسەت دەگرم
وردە وردە دووت دەکەوم و
لە تۆش وایە سێبەرێکم لەگەڵ ونبونی خۆردا
لێت دووردەکەومەوە
لەلای منیش تۆنیشتمانی و
بێ نیشتمانیم
لە تۆدا دەدۆزمەوە
…………….
پارادۆکسی ئەم خەیاڵەی من
ئازیزەکەم
زۆر ناسك بۆتەوە
هەندێك جار
بە دیار ئازاری وشکی پەڕەی گوڵێكه‌وه‌
دەتوێتەوە
بە بوونی خونچەیەکیش وەك به هارێك
دەبوژێتەوە
منێکی ئەگەری نێوان
دوو کلتوری جیاواز
بەراوردەکان لە نێوان
دوو ئاسۆی جیاواز
بە هێڵێکی سیمیتری و یەکسان
بەش بەش دەکەم و
تابلۆیەك دەنەخشێنم و
ئاسؤكان دةخوێنمه‌وه‌

دەڵێم بەڵکو لەیەکچوونێك
هاوشێوە بێ و
پێناسەیەکی نوێ بدۆزمەوە
لەم بەسەرچوونەم
لە نێوان ئێرە و ئەوێ
لە نێوان ئەوسا و ئێستای ئەوێ
لە نێوان هەستی من
وهەستی ئەوان
ئەم جیاوازيیانە

هێدی هێدی
پەرت پەرتم دەکه‌ن
منێك ڕۆژانە
بە دووی پارچە قووماشی ڕەنگاڵەدا دەگەڕێم
لە بوخچەی یادگاريی کراسە کوردیيەکانم
دەیاندۆزمەوە و
ڕۆژانە پینەی پەرت پەرتبوونی خۆمیان پێ دەکەم
پینەکان هێندەی دی ڕەنگاڵەم دەکه‌ن
جارێك بە ناوی خاتوو ڕەنگاڵە کلتور
پاداشت دەکرێم
جارێکی دیش بەناوێکی بێ ناونیشان
ون دەبم و بەدووی خۆمدا دەگەڕێم
هەندێ جار
پەرت پەرت دەکرێم و
سزا دەدرێم
هەندێك جاریش وازدێنن و لە بیر دەکرێم
وازدەهێنم و وازناهێنم
بەدووی یەکبوونی پارچەکانم
دەگەڕێم وناگەڕێم
خۆشی دەوێم و خۆشی ناوێم
دەڕۆمەوە بۆ نیشتمان
دەمێنمەوە لە هەندەران
بەردەوام دەبم وبەردەوام نابم
بەدووی خۆم دەگەڕێم
چیدی ناگەڕێم
کەواتە من کێم؟
هەندێ جاریش
لە ژێر بارانێکی سەرشێتا
خۆم دەشۆم و
نزایەك بۆ پاكبوونەوەی خۆم دەکەم
لەو گوناحانەی کە نەمکردوون
کە خۆم بە بەرپرسیاریان نابینم
لەو تەڕبوونەمدا
بیر لەگوناحی جێهێشتنم بۆ خاك و
بیر لە گوناحی بێدەنگیم
بۆگریانی خاکی وشک و هەڵکورِوزاوی
ئەوێ دەکەمەوە
بیر لە نەزۆکبوونی هەموو
خۆبوونەکان دەکەمەوە
چەندە بیر لە نزایەك بۆ پاکبوونەوە
لە گوناحەکان دەکەمەوە
بیر لە سڕینەوەی
گەورەترین گوناحی
بەڵێی ژیانم دەکەمەوە
باران دەبارێ و دەبارێ
چەترەکەم هەڵناکەم
با بمشواتەوە
کاتێ دەمشواتەوە
بیر لەتاوانی بێدەنگيی خۆم دەکەمەوە
بۆئەو مامۆستایەی
فێری زمانی تووتی کردم و
مەدالیای ژیرێکی بێدەنگی
“دەبەنگی” پێ بەخشیم

باران دەبارێ,
با ببارێ
چەترەکەم هەڵناکەم
با ئەم بارانە بمشواتەوە
با لە گوناحی هەمووساڵەکان
پاکم کاتەوە
با لە گوناحی بێدەنگیم پاكم بكاته‌وه‌
بێدەنگیم
بۆ ساڵى وشکی زەوی بۆ قومێ باران
گریانم بۆ بێ دەنگی لە تاوان

با ئەم بارانە بمشواتەوە
نە دەتوانم ئێستاکه
چێژ لە بۆنی بارانی ئێرە ببينم و
نە دةتوانم
بە ئامێزی گه‌رمی نیشتمان شاد ببمەوە
لە نێوان مەودای دوو جۆر خۆشەویستی
دەسوڕێمەوە
لە کاتێکدا
لە بوێريی و سەرشێتيی خۆشەویستی
ئەو سادیستە ڕادەکەم و
بەرەو مەودای
نەدرکاوی بێدەنگی ئەم عاشقە بێ دەنگەم
هەنگاو دەنێم
ڕۆژ بە ڕۆژ تۆزیك نزیكتر دەبمەوە
لەم مەودایەدا دەسوڕێمەوە
نە دەمەوێت بۆ ڕابردوو بگەڕێمەوە
نە دەشتوانم
لەگەڵ بێدەنگيی ئێستاشدا پەیمانێک
ببەستم
من لە ناو بوونی پارادۆکسێكدا دێم و دەچم
دەگریم وئازار دەچێژم
دەنگی چەپڵە و
وشە بریقەدارەکان
هەراسانم دەکه‌ن
نە ئەسپەکەم تاوداوە
بۆ پێکەوەژیان
نە چێژیش لەو پەرت بوونەم ده‌بینم
لە هەندەران

لێرە هاندان هه‌یه‌ بۆ پێکەوە ژیان

لەولاش جاڕدانی
بازرگانەکانە
بۆ پێناسەیەك بۆ نیشتمان
بۆ ئەمجارە لە تاراوگە
خەڵاتی دەستی پیرەدارەوان
تەنها داسێك بوو
بۆ وتاری ئاوارەکان

بەخەندەیەکی بۆرەوە
چرپاندی و گوتی

ڕۆژێك دا دێت خانمەکەم
لە رەگ بدەیت و
هەر بۆ ئەبەد بمێنیتەوە لەگەڵمان!
من لەو ڕۆژەوە
لە ئەگەرى نێوان ئەوان و ئەماندا
خولیای گەڕانمە
بەدووی پێكه‌وه‌ژیاندا
نە نیشتمانم دەربەدەریم بیمار دەکات
نە لانە نوێيه‌کەشم
وەکو بەهارە
ڕەنگاوڕەنگەکەی ئەوێ
داڵدەم دەدات
لەو ڕۆژەشەوە
بە دووی پێناسەیەکی تردا دەگەڕێم بۆ ئاسوودەیی و ژیان
دوور لە مەرجی توانەوەی ئەمان و ئەوان!!




گوڵاڵە و هەڵاڵە …. نووسینی: رەزا شوان

چیرۆک بۆ منداڵان..

لە باشووری کوردستان، لە شاری خانەقینی قەشەنگ و جـوان، لە کۆڵانی گەڕەکێکدا، دوو کچـۆلەی جوانکیلە و رووخۆش و لێوبەخەندە هەبوون، ناویان گـوڵاڵە و هـەڵاڵە بوو؛ هەردووکیان لە ساڵێک و لە مانگێکدا و لەو گەڕەکەدا لە دایکبوون، تەنیا پێنج ماڵیش کەوتووبوونە نێوان ماڵەکانیانەوە، دراوسێتییان زۆر خۆشبوو.
هەر لە منداڵییەوە، گوڵاڵە و هەڵاڵە یەکتریان زۆر خۆشدەویست، پێکەوەوە یارییان دەکرد، دوو هاوڕێی دڵسۆز بوون، پێکەوە چوونە باخچەی منداڵان، پێکەوەش چوونە قوتابخانەی بنەڕەتی، هەردووکیان لە پۆلێکدا دانران. هەردووکیان زیرەک و وریـا و ژیر بوون، بە زۆریش پێکەوە کۆششیان دەکرد.

گوڵاڵە و هەڵاڵە بەیانیان پێکەوە دەچوون بۆ قوتابخانە، پێکەوەش دەگەڕانەوە بۆ ماڵەوە، تەنانەت لە پشووەکانی نێوان وانەکانیشدا، لە گۆڕەپانی قوتابخانەکەیان دا، پێکەوە دەسووڕانەوە. بۆیە هاوڕێ قوتابییەکانیان ناویان لێنابوون” دوانەی قوتابخانە”.
گوڵاڵە و هەڵاڵە گەیشتنە پۆلی پێنجەمی بنەڕەتی، لە خشتەی وانەکانی پۆلەکەیان دا، هەموو سێ شەممانێک، وانەی یەکەم وەرزشیان هەبوو، سێ شەممەیەک لە وانەی وەرزش دا، مامۆستای وەرزش بۆ یاریکردنی تۆپی پێ، پۆلەکەی کرد بە دوو تیپەوە، (تیپی سیروان) و (تیپی ئەڵوەند)، گوڵاڵە کەوتە تیپی سیروان و هەڵاڵەش کەوتە تیپی ئەڵوەندەوە. یاری دەستی پێکرد، وا رێکەوت تۆپەکە کەوتە نێوان گۆڵاڵە و هەڵاڵەوە، هەردووکیان هێندە بە گوڕ و تاو بۆ تۆپەکە چوون، سەریان بە قایمی بەری یەکتری کەوت و کەوتن، ئازاریان پێگەیشت، مۆڕەیان لە یەکتری کرد و یەکتریان بە خەتابار دەزانی، لە یەکتری زویربوون، ئەوە یەکەمین جار بوو کە لە یەکتری زیزبن.
ئەو رۆژە وەکو رۆژانی پێشوو، لە پشووەکاندا پێکەوە نەسووڕانەوە، پێکەوەش نەگەڕانەوە بۆ ماڵەوە. دڵتەنگی و خەمبارییەکی زۆریشیانان پێوە دیاربوو.
کە گوڵاڵە گەڕایەوە بۆ ماڵەوە، دایکی هەستی کرد کە شتێک رووی داوە، چونکە گوڵاڵە رەنگی سروشتی نەبوو، وەکو رۆژانی تریش لێوبەخەندە نەبوو. دایکی هەرگیز بیری بۆ ئەوە نەدەچوو، کە گوڵاڵە و هەڵاڵە لە یەکتری زیزبووبن.

دایکی: گوڵاڵە گیان، ئاسایی نایەیتە بەرچاوم، شتێک بووە؟
گوڵاڵە: نا دایکە گیان، کەمێک ماندووم، نیگەران مەبە.
هەر بەم شێوەیەش، دایکی هەڵاڵەش، هەستی بەوە کرد، کە هەڵاڵە خەمبارە.

دایکی: هەڵاڵە گیان، بۆ وا رەنگت هەڵبزڕکاوە؟ خەمبار دیاری، چی رووی داوە؟
هەڵاڵە: دایکە گیان، وەرزشمان کرد، هیلاک بووم.
ئێوارەی هەمان رۆژ، گوڵاڵە لە ژوورەکەیدا، لەبەر خۆیەوە: خۆ نە خەتای من و نە خەتای هەڵاڵەش بوو، ئەویش وەکو من ئازاری پێگەیشت، ئەی بۆ لەو کاتەدا کەسمان داوای لێبووردنمان لە یەکتری نەکرد؟ ئەی مامۆستا لە سەرەتای ساڵدا سوێندی نەداین، کە پێویستە بە رووحێکی وەرزشییەوە یاری بکەین و لە یەکتری ببوورین؟ کەواتە زیزبوونی ئێمە بە پێچەوانەی رووحی وەرزشییەوەیە. چۆن دەبێت من و هەڵاڵە پێکەوە نەچین بۆ قوتابخانە و پێکەوە نەگەڕێینەوە بۆ ماڵەوە؟ هەر ئێستا لەگەڵ دایکم دا دەچین بۆ ماڵیان و داوای لێبووردنی لێدەکەم.
هەر بە هەمان هەست، هەڵاڵەش لەبەر خۆیەوە: خۆ من و گوڵاڵە لە هـاوڕێ زیاترین، ئێمە خۆمان بە دوو خوشکی دڵسۆزی یەکتری دەزانین. چۆن دەتوانین بەبێ یەکتری هەڵبکەین؟ چۆن خەوم لێدەکەوێت گەر هەر ئەم شەو ئاشت نەبینەوە؟ هەر ئێستا لەگەڵ دایکم دا دەچین بۆ ماڵیان، داوای لێبووردنی لێدەکەم و ئاشت دەبینەوە.
بێ ئەوەی کە هیچ لایەکیان ئاگایان لە کاتی درچوونی یەکتری بێت، گوڵاڵە و دایکی، هەڵاڵە و دایکی، لە هەمان کات دا، بە نیازی چوون بۆ ماڵی یەکتری لەماڵ دەرچوون؛ پانزە هەنگاوی مابوو کە بە یەکتری بگەن، گوڵاڵە و هەڵاڵە بەرەو پیری یەکتری رایان کرد و باوەشیان بە یەکتری دا کرد، بە گەرمی تێر یەکتریان ماچکرد، داوای لێبووردنیان لە یەکتری کرد. بەڵێنیشیان دا، کە هەرگیز زیزبوونیان دووبارە نابێتەوە.
ئەم دیمەنە جوانەیان، شادی و خۆشییەکی زۆری خستە دڵی دایکی هەردووکیانەوە.

نەرویـج: ٢٠١٧




ئاركۆلۆژیای زمانی ماركس له‌ئه‌ده‌به‌وه‌ بۆگوتاری سیاسی … سمکۆ محەمەد

كه‌رتی چواره‌م …

گه‌شه‌سه‌ندنی زمان وه‌ك به‌شێكی گرنگ له‌پێداویستیه‌كانی رۆژانه‌ و پێناسه‌كردنی شته‌كانی ده‌وروبه‌ر و خۆجیاكردنه‌وه‌ی مرۆڤ له‌كائینه‌كانی تر، هه‌روه‌ها له‌نێو ئینسانیش زمان وه‌كو كارێكته‌رێك له‌به‌رامبه‌ر ئه‌ویدیكه‌، له‌نێو گوتاری سیاسی و فه‌رهه‌نگی ده‌ورێكی كاریگه‌ر ده‌بینێت، وه‌ختێك زمان هه‌م بكه‌رێكی تۆڕ ئاسایه‌ و ناكرێ‌ رێسای بۆ دابنرێت، هه‌روه‌ها پرسیاركه‌رێكه‌ له‌شته‌كان، كه‌واته‌ نهێنی ئه‌م بكه‌ره‌ له‌دونیایه‌كه‌وه‌ بۆ دونیایه‌كی تر جیاوازی هه‌یه‌، چونكه‌ بیروڕایه‌ك هه‌یه‌ كه‌گوایه‌ زمان خۆی توانایه‌كی ناوه‌كی نییه‌ و بگره‌ ئه‌وه‌ ئینسانه‌ ده‌یكات به‌بكه‌رێك له‌ده‌ره‌وه‌ی خۆی، له‌شوێنێكی تردا ژیل دۆڵۆز پێیوایه‌ كه‌زمان ته‌نها دال ده‌خوڵقێنێ‌ له‌تێكستدا، ئه‌وه‌ روه‌كه‌ی تری زمانه‌ كه‌ كرده‌ی زمانه‌ و مه‌دلول بۆ شته‌كان دیاری ده‌كات، هه‌موو ئه‌و موناقه‌شانه‌ی كه‌له‌باره‌ی زمانه‌وه‌ كراوه‌ تائێستا، جگه‌ له‌بونیادگه‌راكان، ئه‌وه‌مان پێده‌ڵێن كه‌زمان مرۆڤ دروست ناكات، به‌ڵكو ئه‌وه‌ زه‌روره‌ته‌ به‌زمان له‌نێو ئاخاوتندا ناو و هێما له‌شته‌كان ده‌نێت و ده‌یبه‌خشێت و مرۆڤ له‌مرۆڤێكی دیكه‌ی ره‌ش پێست و سپی پێست و سوور پێست و هتد جوداده‌كاته‌وه‌، به‌نێو فه‌رهه‌نگ و سیاسه‌تیشدا ئه‌وه‌ چینه‌كانن زمان ده‌خه‌نه‌ نێو گۆڕانه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانه‌وه‌، ده‌نا زمان هه‌ر ئه‌و بكه‌ره‌یه‌ كه‌بۆ زه‌روره‌ت كاری ئینسان مه‌یسه‌ر ده‌كات.

ئێمه‌ لێره‌دا نامانه‌وی ته‌نها باس له‌زمان بكه‌ین ئه‌وه‌كو ئه‌وه‌ی بونیادگه‌ر و پاش بونیادگه‌ره‌كان قسه‌ی لێده‌كه‌ن ته‌نها بۆ ئه‌ده‌ب كه‌ڵك وه‌ربگرین، به‌ڵكو ده‌مه‌وی قسه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ بكه‌م كه‌زمان له‌لای ماركس بۆچی به‌هایه‌كی جیاوازی هه‌یه‌ بۆ گه‌یاندن، هه‌ڵبه‌ت ئه‌و گه‌یاندنه‌ی كه‌له‌رێگه‌ی گوتاره‌وه‌ خۆی نمایش ده‌كات و دواتر له‌به‌رامبه‌ر دژه‌كه‌ی كه‌ناوی ناوه‌ سه‌رمایه‌داری، ده‌چێته‌ سه‌ر زاری خه‌ڵك و هۆشیار ده‌بنه‌وه‌ و ده‌چێته‌ سه‌ر زاری كرێكار كه‌ئه‌و چینه‌یه‌ له‌په‌راوێزی فه‌لسه‌فه‌ نماینده‌ی عه‌داله‌تی كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌كات، ئه‌م موناقه‌شه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كرێ‌ تاكو چیتر دوگمایانه‌ و ئیدیۆلۆژیانه‌ی وشك ته‌ماشای میتۆدی ماركسی نه‌كرێت بۆ ژیان، یان بۆ زمان ته‌نانه‌ت له‌نێو ئه‌ده‌بیشدا.

بۆئه‌وه‌ی پێشه‌كیه‌ك بده‌ین به‌ده‌سته‌وه‌ ده‌بێ‌ باس له‌هۆكاره‌كانی پشت زمان واته‌ میتازمان بكه‌ین، به‌له‌به‌ر چاوگرتنی روداو و كاره‌ساته‌ سروشتی و مرۆیه‌كان كه‌له‌مێژوودا هه‌زاره‌ها چیرۆكی لێ به‌رهه‌مهاتووه‌, زمان وه‌زیفه‌یه‌كی تری وه‌رگرت, ئه‌ویش به‌دیكۆمێنت كردنی شته‌كانه‌, هه‌ر ئه‌وكاتیش بۆته‌ به‌شێك له‌به‌ئاگا هێنانه‌وه‌ی مرۆڤ له‌جۆره‌كانی ترس, له‌ته‌ك ئه‌مانه‌شدا جیاكردنه‌وه‌ی هۆز و نه‌ته‌وه‌كان و سنوور دانان بۆ تایبه‌تمه‌ندی كولتوره‌كان, ئه‌م داتایانه‌ كارێكی وه‌های كردووه‌ كه‌مرۆڤ له‌ڕێگای زمانه‌وه‌ بۆ رێكخستنی كۆمه‌ڵگه‌, خۆی له‌كائینه‌كانی تر جیا بكاته‌وه‌و هونه‌ری ئاخاوتنی كردووه‌ به‌یه‌كێك له‌ئه‌وله‌ویه‌ته‌كانی كاری خۆی، ئه‌م هۆكارانه‌ مانایه‌كی دیكه‌ی به‌و زمانه‌دا كه‌پێشتر به‌یه‌ك فۆرشم كاری پێكراو به‌یه‌ك شێوه‌ خۆی به‌رهه‌مده‌هێنایه‌وه‌ له‌نێو هه‌موو كایه‌كانی ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی و فه‌رهه‌نگی و سیاسی و ته‌نانه‌ت ئابوریش.

به‌رله‌وه‌ی گوتاری سیاسی هارمۆنیا و ئیلهام له‌ده‌قه‌ ئاینیه‌كانه‌وه‌ وه‌ربگرێ‌, ئاین وه‌كو تێكست خۆی جیاكردۆته‌ له‌و رێكخراوه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌ی كه‌جیهانێكیتر بۆ خه‌یاڵ خوڵقاندووه‌ كه‌به‌شێكی كرداری توندوتیژییه‌ و جاری وه‌هاش هه‌یه‌ له‌رێگه‌ی زمانه‌وه‌ ئه‌و توندوتیژییه‌ی به‌رهه‌مهاتووه‌ كه‌ئه‌مه‌ روویه‌كی كۆمه‌ڵناسانه‌یه‌ بۆ زمان، ئه‌گه‌ر له‌مه‌ش بترازێین و له‌رێگه‌ی زمانه‌وه‌ جوانیناسی وه‌ربگرین كه‌لایه‌نێكی تری زمانه‌ و دژ به‌توندوتیژییه‌، پێشتر ئیستاتیكا له‌ئه‌ده‌بدا زمانی راسته‌وخۆ و ناڕاسته‌وخۆی هه‌بوو, هه‌رله‌و كایه‌یه‌شه‌وه‌ ته‌عبیر له‌شته‌كان و په‌یوه‌ندیه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان ده‌كرا, ئه‌وه‌ی كه‌له‌زمانی نادیاری هونه‌ریه‌وه‌ ده‌ڕازێنرێته‌وه‌, میتافۆڕی زمانی ئه‌ده‌به‌ كه‌ماشینێكه‌ بۆبه‌رهه‌مهێنان و ئاشكراكردنی دیارده‌ سروشتیه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ و ده‌سه‌ڵات, ئه‌وه‌یه‌ كه‌له‌دواین ئامانجی گوتاری نادیاردا, گوتارێك له‌ناواخنی زانستێك بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ و لۆژیك به‌رهه‌مدێنێ‌, ئه‌مه‌ش وه‌كو ئه‌وه‌ وایه‌ دكتۆرێك له‌ژێر پێسته‌وه‌ وه‌زیفه‌ی خانه‌كانی خوێنمان بۆ ئاشكرا بكات.

هه‌ڵبه‌ت سیمای میتافۆره‌ زمانه‌وانیه‌كان, گریمانه‌ی پێش دیاری كردنی دال و مه‌دلوله‌ كه‌له‌فه‌لسه‌فه‌ی ئیدیالیزمیدا كه‌لێنێك ده‌دۆزێته‌وه‌, كه‌لێنێك كه‌په‌یوه‌ندی له‌نێوان چه‌مكه‌كاندا دروست ده‌كات, ئه‌و پرسیارانه‌ش وه‌ڵام ده‌داته‌وه‌ كه‌له‌زمانی ناراسته‌وخۆدا شه‌رمن دێنه‌ به‌رچاو.
زمانێك بۆ گشت .. زمانێك بۆ ده‌سته‌
زمانی ئه‌ده‌ب هاوارێكی ئه‌فسانه‌ییه‌, زمانی سیاسیش گوتارێكی واقیعیه‌, هونه‌ر له‌م رسته‌یه‌دا له‌وه‌دایه‌ كه‌ئه‌وه‌ی له‌زمانی ئه‌ده‌بیاتدا ده‌بینرێت, زمانی هێماكانه‌ و زمانێكی سانسۆر كراوه‌, سانسۆرێك كه‌مۆڕاڵ له‌ڕێگه‌ی هونه‌ره‌وه‌ مه‌ترسی خستۆته‌ هه‌ناوی ده‌قه‌وه‌, ئه‌مه‌ش هه‌ندێ جار مرۆڤ به‌خواستی خۆی پێكیدێنێ‌, هه‌ندێ‌ جاریش ده‌سه‌ڵاته‌ دیار و نادیاره‌كان كاری له‌سه‌ر ده‌كه‌ن, شتێك كه‌له‌ناوه‌وه‌ هه‌یه‌ لێڵ و ناڕۆشنه‌, ئه‌وه‌ش كه‌له‌زمانی ئاخاوتنی گوتاردا هه‌یه‌, رۆشنتر و راسته‌وخۆتر ده‌بینرێت, به‌ومانایه‌ی كه‌زمانی ئه‌ده‌ب, زمانی ده‌گمه‌نه‌ و حه‌تمی نیه‌, زمانێكی بێ هێزه‌ به‌رانبه‌ر ئه‌ودیاردانه‌ی كه‌یارمه‌تی هیچ ده‌ره‌تانێك ناده‌ن به‌كراوه‌یی, به‌ڵام زمانی سیاسه‌ت زمانێكی حه‌تمی و به‌هێزه‌ و داواكاریه‌كان رۆشنتر ده‌خاته‌ روو, هه‌ر ئه‌وه‌ی له‌گوته‌ی پڕ له‌حیكمه‌تی كارمه‌ندانی ده‌وڵه‌ت, گوتاری كاتی هه‌ڵبژاردن, گوتاری نێو په‌رله‌مان و كارێكتاره‌ه‌ سیاسیه‌كان و بازرگانه‌كان و هتد, زۆرێكی تری له‌م بابه‌ته‌دا هه‌یه‌, ده‌شێ‌ كاریگه‌ری راسته‌وخۆ و ئاشكرایان هه‌بووبێت, ئه‌گه‌ر ناوه‌ڕۆكێكی فكری دیاریكراو و هه‌مه‌لایه‌نه‌یان نه‌بێت, ناچنه‌ خانه‌ی بنه‌مای باسی مێژووی كرده‌ی سیاسیه‌وه‌ كه‌زمان ده‌ورو نه‌قشی تێدا هه‌یه‌.

بۆئه‌وه‌ی به‌راوردێك له‌نێوان زمانی ئه‌ده‌بیات و زمانێك بۆ گوتاری سیاسی بكه‌ین, بۆچوونی مۆریس بلانشۆ وه‌رده‌گرین به‌سیفه‌تی ئه‌وه‌ی هه‌م كاریگه‌ری ئیستاتیكای له‌نێو كاریگه‌ری گوتاری سیاسیدا دۆزیوه‌ته‌وه‌ و هه‌میش له‌نێو گوتاری هونه‌ریدا “مۆریس بلانشۆ پێی وایه‌ زمانی نوسین به‌نده‌ به‌گۆڕینه‌وه‌, ته‌نانه‌ت بیرمه‌نده‌ موحافیزكاره‌كانیش كه‌ئه‌ركیان له‌به‌رگریكردن له‌سیستمی سه‌قامگرتوو و شێوه‌ باوه‌كانی ژیان و كار ده‌زانن, نیازیان وایه‌ له‌رێی توێژینه‌وه‌ و نوسینه‌وه‌ بۆچوونی كه‌سانی تر به‌لای خۆیاندا رابكێشن” 1 هه‌ر بۆ ئه‌وه‌ش كه‌دووفاقیه‌تی زمان له‌فره‌ ماناییدا ده‌ربخه‌ین, ده‌وتوانین نمونه‌یه‌ك وه‌ربگرین, ئه‌وه‌ی كه‌ئه‌گه‌ر له‌ئه‌ده‌بیاتدا سێو, یان سندوقێك له‌سیاقی رسته‌یه‌كدا زیاتر له‌مانایه‌كمان پێبدات, ئه‌وا له‌گوتاری سیاسیدا یه‌ك مانای راسته‌وخۆی هه‌یه‌, چونكه‌ سێو تاكو نه‌خورێ‌ نازانین تامی چیه‌, سندوقیش تاكو سه‌ری هه‌ڵنه‌ده‌ینه‌وه‌ نازانین به‌تاڵه‌ یان چ شتێكی تێدایه‌, ئه‌م نمونه‌یه‌ پشتگیری له‌زمانی بێ‌ شه‌رم و راسته‌خۆ ده‌كاته‌وه‌, به‌رامبه‌ر به‌زمانی شه‌رمن و ناراسته‌وخۆ كه‌له‌ئه‌ده‌بیاتدا مه‌وجووده‌ و سیفه‌تێكی دیكه‌ی زمانه‌ له‌نێو ئیستاتیكادا.

له‌راستیدا زمانی گشت له‌گه‌ڵ زمانی ده‌سته‌، ته‌نها له‌شێوه‌ی په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی و به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ی نییه‌، به‌ڵكو له‌شێوه‌ی ئاراسته‌كردنیشێتی له‌كایه‌كانی فه‌رهه‌نگ و سیاسه‌تدا، بۆ نمونه‌ ده‌سته‌ كه‌مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ زماندا ده‌كات، واته‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ گشت ده‌كات، به‌ڵام له‌فه‌رهه‌نگدا ئه‌مه‌ مه‌دلولیكی تری هه‌یه‌، ئه‌ویش خۆبه‌رهه‌مهێنانه‌وه‌یه‌تی له‌نێو تێكست و هیچی تر، به‌وپێیه‌ی كه‌فه‌رهه‌نگ و كردیه‌كی تاكیه‌ و له‌جیاتی گشت بیر ناكاته‌وه‌ و مانا بۆ شته‌كان دابنێت، به‌ڵام له‌زمانی گشتدا هه‌ر هه‌مان زمانه‌ كه‌ گشت ده‌توانێ‌ جارێكی تر گشت بخاته‌ به‌رده‌م لێپرسینه‌وه‌ و خۆ به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌، ئه‌ویش له‌ره‌نگدانه‌وه‌ی زمانی ئاراسته‌كردندایه‌، مه‌به‌ستم له‌ئاراسته‌كردن ئه‌وه‌یه‌ كه‌سیاسه‌ت شێوه‌یه‌كی دیكه‌ی به‌رهه‌مهێنانی كۆمه‌ڵایه‌تیه‌، وه‌كو سۆسیۆلۆژیه‌كان ده‌ڵێن، هه‌ر ئه‌مه‌یه‌ جیاوازی نێوان گشت و ده‌سته‌ كه‌ زۆرجار جیاوازی ده‌خاته‌ نێو گوتاریشه‌وه‌. ئه‌ندێشه‌ی ماركس و تێروانینه‌كانی ئه‌و سه‌باره‌ت به‌گه‌شسه‌ندنی كۆمه‌ڵه‌كان و به‌تایبه‌ت ره‌خنه‌كانی له‌سه‌رمایه‌داری كاریگه‌ری له‌سه‌ر دیدیگای به‌شێكی زۆر له‌سه‌ر ئه‌ندێشه‌ی دوای خۆی دانا له‌رۆژئاوا و دواتریش گه‌یشتنی فكره‌كه‌ به‌ رۆژهه‌ڵاـ هه‌مان كاریگه‌ری زیاتریشی هه‌بوو، چونكه‌ چه‌وساندنه‌وه‌ چینایه‌تیه‌كه‌ له‌لایه‌ك و نه‌بوونی زمانێك بۆ ده‌ربڕین به‌رامبه‌ر به‌چه‌مكه‌ سیاسیه‌كان كه‌بازاڕیان پێوه‌ده‌كرا ته‌كانێكی گه‌وره‌ی دا، گه‌وره‌ترین كه‌سێك كه‌دامه‌زرێنه‌ری ره‌وتی فكری ماركس بوو، ئانتۆنیۆ گرامشی بوو كه‌دوو ده‌یه‌ی ته‌مه‌نی خۆی له‌زیندان مۆسۆلۆنیدا برده‌سه‌ر، ئه‌و له‌نێو كایه‌ی رۆشنبیری رۆژئاوا و هه‌ڵویستی رۆشنبیر بوو، له‌نێو ئه‌ده‌ب و هونه‌ریشدا (جۆرج لۆكاچ) بوو، ئیدی چۆنیه‌تی گۆڕانكارییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی و رۆشنبیری و ئه‌ده‌بیه‌كان، به‌ری ئه‌و گوتاره‌گرت كه‌پشتبه‌ستوو بوو به‌دیموكراسیه‌تی بۆرژوازی و قه‌ڵه‌مڕه‌وی ده‌سه‌ڵاتی ئه‌وكات، ئیدی ده‌وڵه‌ت هه‌موو هه‌وڵی ئه‌وه‌بوو كه‌له‌نێو ئه‌ندێشه‌دا قه‌ڵه‌مڕه‌وی زیاتر بكات، له‌وچوارچێوه‌یه‌دا داموده‌زگاكانی به‌ئیدیۆلۆژیاكرد، بۆیه‌ هه‌ریه‌ك له‌گرامشی و جۆرج لۆكاچ بڕوایان وابوو كه‌كاریگه‌ری ئه‌و زمانه‌ی ماركس هێشتا ده‌توانرێت به‌رهه‌مبهێنرێته‌وه‌ و له‌رێگه‌ی كۆمه‌ڵی مه‌ده‌نی جیاجیاوه‌ كه‌له‌هه‌مووی گرینگتر توخمه‌كانی ژیانی رۆژانه‌یه‌ بگۆڕدرێت و رێگه‌ نه‌درێت ده‌وڵه‌ت كۆنتڕۆڵی بكات، ته‌نانه‌ت كاریگه‌ری له‌سه‌ر میتۆدی خوێندنی زانكۆكانیش دانا، ئیدی پێشبڕكێ‌ له‌م میانه‌یه‌وه‌ ده‌ستپێكرد و هه‌ركه‌سێكیش ئه‌و پێشبڕكێیه‌ی برده‌وه‌، ئه‌وا لانیكه‌م سه‌رشه‌مقی كۆمه‌ڵی دیكه‌ی پێده‌كرێ‌ و ئاراسته‌ جێكه‌وته‌كه‌ی ده‌وڵه‌ت له‌نێو داموده‌زگاكانی وه‌خۆی نامێنێ‌.


سیاسه‌ت له‌زمانی تاكه‌وه‌ بۆ زمانی كۆ

تائێستا ئینترۆپۆلۆژیای زمانه‌وانی و خودی ئینترۆپۆلۆژیسته‌كانیش, نه‌یانتوانیوه‌ نه‌ته‌وه‌یه‌ك یان گروپێكی كۆمه‌ڵایه‌تی سابا له‌هه‌ر شوێنێكی ئه‌م دونیایه‌ بێت به‌نمونه‌ وه‌ربگرن و بیسه‌لمێنن یه‌كه‌مین داهێنه‌ری زمان بوونه‌ و ئه‌سڵی زمان جێگاو رێگایه‌كی دیاری كراوی هه‌بێت, به‌شێك له‌په‌یوه‌ندیه‌كانی به‌رهه‌مهێنان, ئاڵوگۆڕی كۆمه‌ڵایه‌تی و ده‌ركه‌وته‌كانیه‌تی له‌ته‌كنیك و شێوه‌ فراماسیۆنی كۆمه‌ڵایه‌تیدایه‌ كه‌تان و پۆی سترۆكتۆره‌كان روونی ده‌كه‌نه‌وه‌, ئه‌و به‌شه‌ مه‌عنه‌ویه‌ش له‌به‌شه‌كانی تری سه‌رخانی كۆمه‌ڵگه‌دا رووبه‌رێكی فراوان داگیر ده‌كات. ئه‌وه‌ش كه‌له‌زماندا ئاماده‌یه‌ به‌رمه‌بنای كێبه‌ركێی چینه‌كان و گروپه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان بووه‌ له‌مێژوودا, یه‌كه‌مین هۆكاریش بۆجیاوازی زمانه‌كان, ئه‌وه‌بووه‌ كه‌مرۆڤ له‌دوای جێهێشتنی شوێنێك بۆ شوێنێكی تر گه‌شه‌ی به‌خۆیه‌وه‌ بینیوه‌, هه‌ر ئه‌وكات گروپێك یان بنه‌ماڵه‌یه‌ك رێكه‌وتوون له‌سه‌ر شێوه‌یه‌ك له‌ئاخاوتن و پێناسه‌یه‌ك بۆشته‌كان كه‌له‌ڕه‌وتی كاركردندا كه‌ڵكیان لێوه‌رگرتوون بۆبڕیار و ئاكامه‌كانی. به‌مه‌ش بیركردنه‌وه‌ ماهیه‌تی شته‌كانی به‌رهه‌مهێناوه‌, ده‌شێ‌ مێژووی بیری سیاسی وه‌ك مێژووی بیر ته‌ماشا بكرێت, به‌ڵام له‌چوارچێوه‌یه‌كی تایبه‌تدا له‌باره‌ی ده‌وڵه‌ت و تاكه‌كه‌س, ره‌وایی و ده‌ستور, ئازادی و یه‌كسانی, كه‌په‌یوه‌ندیه‌كی پته‌ویان به‌بیروڕای گشتی و بۆچونی ئاینی و گه‌شه‌كردنی فه‌لسه‌فی و زانستیانه‌وه‌ هه‌یه‌.

سروشتی ده‌وڵه‌ت په‌یوه‌ندیه‌كی گرنگی له‌گه‌ڵ بیری سیاسیدا هه‌یه‌, له‌سه‌ده‌ی حه‌ڤده‌هه‌م ئه‌م په‌یوه‌ندیه‌ به‌شێوه‌یه‌كی سروشتی گه‌یشته‌ لوتكه‌, به‌رله‌وكاته‌ ئه‌م بیرانه‌ له‌گه‌ڵ جیهانبینی دینه‌كی گشتیدا گونجێندرابوون, ئه‌لێره‌وه‌ تێده‌گه‌ین كه‌زمان له‌نێو بیری سیاسی و گه‌شه‌ی فه‌لسه‌فه‌دا چ شتێكی جێهێشتووه‌, له‌سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاسته‌وه‌ زانایانی بیری لاهوتی, له‌كه‌شوهه‌وایه‌كی وه‌هادا زمانی ئه‌ده‌بیان به‌سه‌ر ته‌واوی كایه‌كانی تردا زاڵ كردبوو, دواتر له‌گه‌ڵ هاتنی رێنیسانسدا ئه‌م جۆره‌ بیركردنه‌وه‌یه‌ مشت و ماڵ كرا و فه‌لسه‌فه‌ی عه‌قلانی هاته‌ ئاراوه‌, ئه‌مه‌ش تائه‌و جێگایه‌ بڕی ده‌كرد كه‌ئه‌ده‌ب و هونه‌ر ته‌نها ده‌ربڕین بوو, به‌ڵام نه‌یده‌توانی گوتارێك بێت بۆرزگاركردنی ئینسان له‌ملكه‌چ بوون بۆهۆكاره‌ ئابوری و كولتوریه‌ جێكه‌وته‌كان, جگه‌ له‌و چاكسازییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌ی كه‌ته‌نها بۆ به‌رگرتن بوو له‌هه‌ر جۆره‌ شۆڕشێكی كۆمه‌ڵایه‌تی و شكستپێهێنانی سیستمی سه‌رمایه‌داری.

ئه‌گه‌رچی پێشتریش هونه‌ر بۆ هونه‌ر ده‌وری هه‌بووه‌, به‌ڵام موناقه‌شه‌ی بیرمه‌ندانی پێش ماركس ئه‌و رێگه‌یه‌یان خۆش كرد كه‌له‌میتۆدی هونه‌ر بۆهونه‌ره‌وه‌ بگۆڕدرێت بۆهونه‌ر بۆ ویژدان و هارمۆنی كردنی پێداویستی و هه‌ڵوێست, ئه‌وه‌ی كه‌زیاتر كاریگه‌ری خسته‌ سه‌ر زهنیه‌تی ماركس و ئه‌نگڵس, بایه‌خدان بوو به‌ئه‌ده‌ب و نوسینه‌كانی باڵزاك, هه‌روه‌ك به‌ئاشكرا ئه‌نگڵس ده‌ڵێ‌ ” ئه‌وه‌نده‌ی شت له‌باڵزاكه‌وه‌ فێربووم, به‌تایبه‌تی مامه‌ڵه‌كردنی له‌كه‌ڵ پاڵه‌وانی رۆمانه‌كانی، ئه‌وه‌نده‌ له‌مێژووی ئابوری و خه‌ڵكی پسپۆره‌وه‌ فێر نه‌بووم” 2 ماركس به‌نیاز بوو له‌دوای ته‌واوكردنی ده‌قی سه‌رمایه‌, خوێندنه‌وه‌ بۆ نوسینه‌كانی باڵزاك بكات, چونكه‌ ئه‌وانه‌ی كه‌له‌په‌نا باڵزاك خه‌ریكی ئه‌ده‌ب بوون, به‌شان شه‌وكه‌تی ده‌سه‌ڵاتدا هه‌ڵیان ده‌دا و به‌ئه‌نقه‌ست ده‌سه‌ڵاتی پاڵه‌وانی نێو رۆمانه‌كانیان راده‌ست ده‌كرد, نه‌ك وه‌كو هونه‌ركارییه‌كه‌ی باڵزاك فره‌ده‌نگی و واقیعیه‌ت و توانای پاڵه‌وان بكاته‌ وێنه‌یه‌ك بۆ ژیانی ئاسایی، بۆیه‌ به‌هاتنی بالزاك ئه‌م ته‌رزه‌ له‌نوسین شه‌رم گرتی و پاشكۆیه‌تی پێ‌ به‌خشرا, ته‌واوی چیرۆكه‌كانی په‌نجه‌ بۆ ئه‌و هه‌قیقه‌تانه‌ راده‌كێشن كه‌بایه‌خیان به‌سه‌رمایه‌ ده‌دا و په‌رده‌یان له‌سه‌ر هه‌ڵده‌ماڵی, ئیتر رۆمانی ساخته‌ و لاوه‌كی مۆدێلی به‌سه‌رچوو, زمان له‌نێو ئه‌ده‌بدا بوو به‌جێگای داخوازیه‌كانی مرۆڤ و یه‌كێك له‌ئامرازه‌كانی گه‌یاندن و گوتاری سیاسی له‌لایه‌ك، هه‌روه‌ها چێژێك بۆ پێچه‌وانه‌ كردنه‌وه‌ی ژیان و ده‌رچوون له‌واقیعی تاڵ.

“گوتاری سیاسی نیازی به‌جۆرێك له‌پێشخستن هه‌یه‌ كه‌له‌سه‌ر بنه‌مایه‌كی زانستی بێت, وه‌ك چۆن سیستمی ده‌وڵه‌ت نیازی به‌ژێرخان هه‌یه‌, به‌ڵام ئه‌مانه‌ نابنه‌ وه‌ڵامێكی راسته‌وخۆ تاكو بپرسین ئایا ئه‌م رووداوانه‌ی كه‌له‌به‌رده‌ستاندان و چیرۆكێكن بۆگێڕانه‌وه‌, تێبینی لێكراوه‌, په‌سه‌نده‌ یان نا؟ به‌ڵكو ده‌بێت ژێرخان زانیاری له‌گه‌ڵدا نرخێنرابێت و هاوكاری گوتاری سیاسی بكات.” 3(رێگوزه‌ری بیری سیاسی, ستیڤن ئێرك لیدمان. وه‌رگیڕانی له‌سویدیه‌وه‌, ئاسۆس كه‌مال1997 ل 12
نوسینه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانی ماركس بابه‌تی رۆژنامه‌وانی بوون, به‌شێك له‌و نوسینانه‌, ناڕه‌زایه‌تی بوو له‌یاسا چاودێره‌كان, هه‌روه‌ك ده‌ڵێ‌” چاودێری كردن وه‌كو كۆیله‌یه‌تی وایه‌ و هیچ پاكانه‌یه‌كی ناوێ‌” . دواتر قه‌ناعه‌تێكی بۆدروست بوو كه‌به‌رهه‌مهێنانی مه‌عریفه‌ هاوكارێكی كاریگه‌ره‌ له‌ئاڵوگۆری جهاندا, به‌ڵام ئه‌م ئاڵوگۆڕه‌ چۆن مومكین ده‌بێت, وه‌ختێك ئیدیۆلۆژیه‌تی فه‌لسه‌فه‌ی ئایدیایی كه‌واقیعی كۆمه‌ڵایه‌تی داده‌پۆشێ‌, پێویستی به‌ئاشكرا كردن و ره‌خنه‌كردن هه‌یه‌, وه‌كاری ئێمه‌ ئه‌وه‌یه‌ ئینسان له‌و ئیدیۆلۆژیا دۆگما و وه‌همیانه‌ رزگار بكه‌ین, وه‌ختێك ده‌بینین ترادیسیۆن ره‌گوڕیشه‌ی له‌فه‌لسه‌فه‌دایه‌، وه‌ختێك ده‌بینین ئایین بۆ مانه‌وه‌ی خۆی ده‌بێت به‌ئیدیۆلۆژیایه‌ك كه‌مرۆڤ ناچار بكات ببێته‌ كارێكته‌رێك و به‌رگری له‌و وه‌همه‌ بكات كه‌له‌تێكسته‌وه‌ بۆته‌ به‌شێك له‌ژیان، له‌زمانی ئیلاهیه‌وه‌ بۆته‌ زمانی مرۆڤ و هتد، هه‌روه‌ها ریگه‌ش نه‌دراوه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی واقیعبینن و ته‌واو تێگه‌یشتوون له‌ئیدۆلۆژیاو شێوه‌ی به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ی له‌ماناكانی دیكه‌ی ژیاندا، هه‌روه‌ها رێگه‌نه‌دراوه‌ به‌ئازادی و به‌راسته‌وخۆ موناقه‌شه‌ی ئه‌و بابه‌ته‌ بكرێ‌، بۆئه‌وه‌ی ته‌واوی كۆمه‌ڵگه‌ له‌و تێگه‌یشتنه‌ وه‌همیه‌ بگه‌ن و ئه‌لته‌رناتیڤی ژیان به‌هه‌ند وه‌ربگرن، بۆیه‌ زۆرجار له‌به‌ر هه‌لومه‌رجی ناله‌باری سیاسی, ماركس ناچار بووه‌ به‌زمانێكی ره‌مزی و ته‌نز ئامێز بنوسێ‌, تاكو سه‌رچاوه‌ی زانیاریه‌كان بپارێزێ‌، هه‌روه‌ك چۆن كه‌سێكی وه‌كو سوكراتیش له‌سه‌ر وه‌ختی خۆیدا به‌زمانێكی ته‌نزی قسه‌ی ده‌كرد و وه‌ڵامی پرسیاره‌كانی ده‌دایه‌وه‌.


مانیفێستێك بۆحیزب.. زمانێك بۆ سیاسه‌ت

تارماییه‌ك له‌ئه‌وروپا دێت و ده‌چێ‌ تارمایی كۆمۆنیزم, هه‌موو هێزه‌كانی ئه‌وروپای كۆن پاپا و تزارا رادیكاڵه‌ فه‌ره‌نسیه‌كان پۆلیسی نهێنی ئه‌ڵه‌مان بۆ دوورخستنه‌وه‌ی ئه‌م تارماییه‌ له‌په‌یمانێكی موقه‌دده‌سدا پێكهاتوون ” مانیفێستی حیزبی كۆمۆنیست. ئه‌مه‌ رسته‌ی یه‌كه‌می مانیفێستی پارتی كۆمۆنیزمه‌ كه‌ماركس و ئه‌نگلس دایانڕشت, به‌رله‌وه‌ی پرس له‌تارمایی ماركس بكه‌ینه‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌بانگه‌وازێك بۆ كۆمۆنیزم و ترسی ده‌سه‌ڵات له‌و بانگه‌وازه‌, باسێكی كورت ده‌رباره‌ی بیروبۆچونی هه‌ندێك بیرمه‌ندی ئه‌م سه‌ده‌یه‌ وه‌رده‌گرین, دوای تێپه‌ڕبوونی 150 ساڵ به‌سه‌ر ده‌رچوونی ئه‌م بانگه‌وازه‌ ئێمه‌ له‌به‌رده‌م دوو بۆچوونی دژ به‌یه‌كین، یه‌كێكیان باس له‌مانی به‌های ئه‌و بانگه‌وازه‌ ده‌كات كه‌سه‌ره‌نجام به‌مه‌رگی سیستمی سه‌رمایه‌داری ته‌واو ده‌بێ‌ و پێی وایه‌ كه‌مادام دوو چین له‌وێدا به‌یان كراوه‌ و هه‌ر ئه‌م دوو چینه‌ له‌ململانێدان و دژیه‌كن كه‌له‌نێوان هێزه‌كانی به‌رهه‌مهێنان و په‌یوه‌ندیه‌كانی به‌رهه‌مهێنانه‌ و دواجار حیسابێك بۆ چینه‌كه‌ی مام ناوه‌ند نه‌كراوه‌ كه‌هه‌ر ئه‌وان به‌شێكن له‌جوڵه‌ی ژیان به‌ڵام ناچنه‌ نێو مێژووه‌وه‌، بۆچونه‌كه‌ی تریش كه‌به‌رگری لێده‌كات، پێی وایه‌ ماركس سنوورێكی بۆ پاوانخوازی سه‌رماداری دانا كه‌چاكسازی له‌سیستمی ژیان و سعات كار و مافی كرێكار و زه‌مانه‌ت و نه‌مانی باب مه‌زنی و كویلایه‌تی هه‌موویان به‌رهه‌می مانیفێستن.

ئێمه‌ سه‌ره‌تا بۆچوونه‌ دژه‌كه‌ وه‌رده‌گرین، ریمۆن ئاڕون بۆچوون كه‌سێك وه‌رده‌گرێت به‌ناوی ئه‌كسلۆس و پێیی وایه‌ ماركس فه‌یله‌سوف نیه‌ و ته‌نها كۆمه‌ڵناسێكی شاره‌زایه‌ و به‌پێچه‌وانه‌وه‌ فه‌یله‌سوفی نامۆبون نییه‌ و هیچی تر، به‌ڵام پاشان له‌باره‌ی مانیسفێسته‌وه‌ ئارۆن ده‌ڵێ‌” مانیفێستی كۆمۆنیزم ده‌قێكی نازانستییه‌ و نوسراوێكی ریكلامیه‌ به‌ڵام ئه‌نگڵس و ماركس فكره‌ زانستیه‌كانی خۆیان له‌و مانیفێسته‌ ده‌خه‌نه‌ ڕوو، هه‌روه‌ها فكری سه‌لمێنراوی ماركس ته‌نها دروستكردنی دووبه‌ری جه‌نگه‌ له‌نێوان سه‌رمایه‌دار و كرێكار، وه‌ختێك باس له‌ئێمه‌ و ئه‌وان ده‌كات ئێمه‌ وه‌كو مرۆڤایه‌تی له‌ناوده‌بات هێشتا پێناسه‌ی ئه‌وان نادیاره‌، ئه‌م خه‌ڵسه‌ته‌ی تێدایه‌ له‌لایه‌نێكه‌وه‌ دوژمناكاری چه‌وسێنه‌ران و چه‌وساوه‌كان و له‌لایه‌نی دیكه‌شه‌وه‌ ئینتیما بۆ دروستكردنی ته‌نها دوو مه‌یدانی شه‌ڕ له‌دوو جه‌مسه‌ری دژیه‌كدا هه‌یه‌” هه‌روه‌ها وه‌كو ریمون ئارۆن باسده‌كات، دوو شێوه‌ له‌دژبه‌ری ده‌ستنیشانكاری سه‌رمایه‌داری له‌نوسراوه‌ زانستیه‌كانی ماركس و له‌كتێبی مانیفێستی كۆمۆنیستدا ده‌بینرێن، شێوازی یه‌كه‌م ناكۆكی نێوان هێزه‌كانی به‌رهه‌مهێنانه‌ له‌گه‌ڵ په‌یوه‌ندیه‌كانی به‌رهه‌مهێناندا، بۆرژوازی به‌رده‌وام ئامرازه‌كانی به‌رهه‌مهێنانی به‌رهێزتر دروستده‌كات، به‌ڵام په‌یوه‌ندیه‌كانی به‌رهه‌مهێنان واته‌ په‌یوه‌ندی خاوه‌ندارێتی و شێوه‌ی دابه‌شكردنی داهات به‌هه‌مئاهه‌نگی هێزه‌كانی به‌رهه‌مهێنان ناگۆڕێن، سیستمی سه‌رمایه‌داری ده‌توانێ‌ زۆرتر له‌پێشوو رێژه‌ی به‌رهه‌مهێنان به‌رزبكاته‌وه‌، به‌ڵام له‌گه‌ڵ زۆربوونی سامانیش دیسان هه‌ژاری توشی به‌شێكی گه‌وره‌ی كۆمه‌ڵگا ده‌بێته‌وه‌، كه‌واته‌ ئه‌م دژیه‌كه‌ له‌ئاكامدا قه‌یرانی شۆڕشی لێده‌كه‌وێته‌وه‌ كه‌موچه‌وه‌رگره‌كانن، ئه‌وانه‌ن كه‌ماركس وه‌كو چینی ناوه‌ندی حیسابی بۆ نه‌كردوون له‌و مێژووه‌ حه‌تمیه‌ی دیاری كردووه‌ كه‌مه‌رگی سه‌رمایه‌دارییه‌”. قۆناغه‌ بنه‌ماییه‌كانی هزر له‌كۆمه‌ڵناسیدا.

به‌رگی یه‌كه‌م. ریمۆن ئارۆن. وه‌رگێڕانی بۆ كوردی. عه‌بدولڵا ره‌سوڵی. ل 240. بۆچوونه‌كه‌ی تر كه‌ جۆن كاسیدیه‌ به‌رگری له‌ماركس ده‌كات پێی وایه‌ فه‌لسه‌فیه‌ و ئه‌وه‌ی كه‌ئێستا هه‌یه‌ سه‌رمایه‌داره‌كه‌ی سه‌رده‌می ماركس نییه‌ و خۆشگوزه‌رانیه‌كی هێناوه‌ كه‌به‌رهه‌می ئه‌و ترسه‌یه‌ له‌مانیفێستدا هه‌یه‌. (جۆن كاسیدی) كه‌بیرمه‌ندێكی شاره‌زایه‌ له‌سیستمی سه‌رمایه‌داری و یه‌كێك له‌توێژه‌ره‌وه‌كانی سۆسیالیزمه‌ و له‌زانكۆی (وڵ ستریت) و به‌رپرسی دانانی ستراتیژیه‌كانی سه‌رمایه‌گوزاریه‌, سه‌باره‌ت به‌پرسی ئه‌وه‌ی ئایا مانیفێست ئه‌رزشێكی سیاسی ماوه‌ و قابیلی خوێندنه‌وه‌یه‌ یان نا؟ ده‌ڵێت” قه‌ناعه‌ت به‌قسه‌كانی ماركس ده‌كه‌م كه‌راستی گوتووه‌” له‌شوێنێكی تردا ده‌ڵێت” یه‌كێك له‌وانه‌ گرنگه‌كانی ماركس ئه‌وه‌یه‌ كه‌ره‌وتی سه‌رمایه‌ به‌ره‌و لای پاوانخوازی ده‌چێت, ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆی هاتنه‌دی رێسایه‌كی سیستماتیكی دژوار, ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌ش دواتر به‌بۆچوونێكی ریفۆرمخوازانه‌ له‌لایه‌ن كه‌سانی وه‌ك (تیۆدۆر رۆزۆلفت و فرانكلین رۆزۆلرت) سه‌لمێنران” له‌شوێنێكی تردا قسه‌ له‌سه‌ر زمانی سیاسیانه‌ی ماركس ده‌كات وه‌ك پێناسه‌یه‌ك بۆ شیركه‌ت و ماشینێك كه‌له‌سه‌رده‌مێكی تردا به‌رچاو ده‌كه‌ون ده‌ڵێت” شه‌پۆلی گه‌وره‌ی گارخانه‌ و داروسازی و پیشه‌سازی و ئه‌سله‌حه‌ سازی, په‌یوه‌ندی جۆراو جۆریان پێكه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌له‌كۆمه‌ڵگه‌كانیشدا ره‌نگدانه‌وه‌ی هه‌لومه‌رجی مادی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ مێژووییه‌ی ده‌بێت كه‌پێشبینیه‌كانی وه‌دی هات” سه‌باره‌ت به‌وه‌ی كه‌به‌شێك له‌بیرمه‌ندانی ئێستا هه‌مان زمانی ماركس به‌كاردێنن به‌ڵام وشكتره‌و پێیان ئه‌غزه‌ ناوی ماركس بێنن ده‌ڵێت” به‌جیهانی بوونی سه‌رمایه‌ له‌وئاوازانه‌یه‌ كه‌وێردی سه‌ر زمانی هه‌موو كه‌سێكه‌, به‌ڵام ناوهێنانی ماركس بۆكه‌سێكی وه‌كی (دانی رودێك) كه‌ئوستادی زانكۆكانی ئامریكایه‌ بۆداهاتووی پیشه‌كه‌ی قازانجی نیه‌” له‌كۆتاییدا جۆن كاسیدی ده‌ڵێت ” هه‌تا سیستمی سه‌رمایه‌دار بمێنێت ماركس هه‌ر به‌زیندووی ده‌مێنێته‌وه‌”, كه‌وابوو ماركس زیندووه‌ به‌پێی ئه‌م بۆچوونه‌ی جۆن كاسیدی.
ئیستا دێمه‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌بایه‌خدان به‌زمانی ماركس له‌دیدی بیرمه‌ندی گه‌وره‌ی هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌گه‌رایی چ گرنگیه‌كی هه‌بووه‌ و بۆچی به‌رواوردی ده‌كات له‌گه‌ڵ زمانێك كه‌ شكسپیر له‌ئه‌ده‌بدا به‌كاریده‌هێنێت.

موناقه‌شه‌كردنی پرسی ئه‌و زمانه‌ی كه‌ماركس بۆ فه‌لسه‌فه‌و بیركردنه‌وه‌ به‌كاری هێناوه‌, پرسێكه‌ له‌لای ژاك درێدا له‌میانه‌ی ته‌ماهی كردنی زمانی فكر و ئه‌ده‌به‌وه‌ هاوسه‌نگیه‌ك دروست ده‌كات, ئه‌و هه‌وڵده‌دات تارمایی ده‌قی هاملێتی شكسپیر له‌گه‌ڵ تارمایی ماركس به‌راورد بكات و بڕوای به‌زمانی راسته‌وخۆ نیه‌, تا ده‌گاته‌ هه‌ڵگرتنی سنووری نێوان بیركردنه‌وه‌و فه‌لسه‌فه‌ و ئه‌ده‌ب, درێدا له‌تێزه‌كه‌یدا كه‌بۆهه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی ده‌ق موناقشه‌ی ده‌كات, پاشان په‌یوه‌ندی له‌نێوان حیكایه‌تی تارمایی هاملێت و تارمایی بزوتنه‌وه‌یه‌كی سیاسی گرێده‌دات, ئه‌و یه‌كه‌مین پرسیاری له‌وێوه‌ ده‌ستپێده‌كات و ده‌ڵێ‌” بۆچی تارمایی له‌لای ماركس به‌(كۆ) هاتووه‌؟ ئایا له‌كه‌سێك زیاتر ئاماده‌یه‌؟ ئایا ئه‌و تارماییه‌ له‌گه‌لێكه‌وه‌ هاتووه‌”5. دواتر موناقه‌شه‌ی زمانی سیاسی ده‌كات به‌به‌راورد له‌گه‌ڵ زمانێك كه‌ته‌نها بۆ ئه‌ده‌به‌ و كه‌شكسپیر له‌هاملێتدا وه‌كی سیمبۆل به‌كاری هێناوه‌, لێره‌ تارمایی وه‌كو باوكێكی رزكاركه‌ر هاتووه‌, به‌هه‌مان شێوه‌ش تارماییه‌كه‌ی ماركس بانگه‌واز كردنه‌ بۆبزوتنه‌وه‌یه‌كی رزگاركه‌ری مرۆڤ له‌ده‌ستی چه‌وساندنه‌وه‌ و جیاوازیه‌ چینایه‌تیه‌كان, له‌مباره‌یه‌وه‌ فلادیمیر ئیلیچ لینین ده‌ڵێ” هه‌ر وشه‌یه‌ك بۆخۆی گشتی كردنێكه‌ كه‌به‌یارمه‌تی زمان و فه‌رهه‌نگ كۆكراوه‌ته‌وه‌, ئیتر نه‌سل به‌ نه‌سل كه‌وتۆته‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی هه‌موان و بیركردنه‌وه‌ و لۆژیكی دابین كردووه‌”.

له‌چاوپێكه‌وتنێكیدا درێدا كه‌له‌كتێبی هه‌ڵوێسته‌كاندا له‌ساڵی 1981 ئه‌نجامدراوه‌ و موناقه‌شه‌ی پێداویستی سیاسی و په‌یوه‌ندی نێوان ماركسیزم و پێكهاته‌ شكێنی ده‌خاته‌ روو, ده‌ڵێ‌” ده‌بێ‌ كه‌ڵك له‌زمانی ماركس وه‌ربگرین, تاكو به‌باشی كه‌ڵه‌كه‌بوونی میتافیزیكی بناسین كه‌له‌مێژوودا له‌سه‌ر یه‌ك هه‌ڵچنراون” له‌كتێبی تارماییه‌كانی ماركسیشدا ده‌ڵێ‌”ده‌بێ‌ به‌تێڕوانینێكی فه‌لسه‌فیه‌وه‌ ته‌ماشای فكری ماركس بكه‌ین” به‌بڕوای ئه‌و ئینته‌رناسیونالی نوێ‌, نه‌خاوه‌ن ئۆرگانی سیاسیه‌ و نه‌خاوه‌ن حیزبه‌, به‌ڵكو پڕۆسه‌یه‌كی ئه‌ده‌بیه‌ له‌نێو ئازارو مه‌ینه‌تیه‌كانی خه‌ڵكدا له‌دایك بووه‌, بۆئه‌مه‌ش وه‌ڵامی ئه‌ركه‌ گرینگه‌كانی كاری ئێمه‌ی رۆشنبیره‌ له‌نێو ئه‌و فه‌لسه‌یه‌دا, ماركسی ره‌سه‌ن و ماركسی ناڕه‌سه‌ن له‌یه‌كتر جیا بكه‌ینه‌وه‌ و كامیان له‌مێژوودا بهێڵینه‌وه‌ و كامیان بخه‌ینه‌ نێو زبڵدانه‌وه‌, له‌سه‌رووی هه‌موشیه‌وه‌ پێویستمان به‌و وشانه‌یه‌ كه‌له‌زمان و ئه‌ندێشه‌كانی ماركسدا دژ به‌نایه‌كسانی و سته‌مه‌” ئه‌م گشتی كردنی فه‌رهه‌نگ و زمانه‌ له‌تێڕوانینی فه‌یله‌سوف و بیرمه‌ندانی پاش ماركس, هه‌وڵێكه‌ بۆ تێگه‌یشتن له‌و لۆژیكه‌ی ماركس كه‌له‌خه‌یاڵی ئینساندا هه‌یه‌ بۆله‌ناوبردنی ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ سیاسیه‌ی جێگیربووه‌.

زمان له‌سروشته‌وه‌ بۆ مه‌به‌ست

به‌گشتی مرۆڤ جگه‌له‌زمانی ده‌روونی, خاوه‌نی دوو جۆر له‌زمانه‌, (زمانی سروشتی و زمانی ده‌ستكرد). زمانی سروشتی ئه‌و زمانه‌یه‌ كه‌له‌رێگایه‌وه‌ رۆژانه‌ دیالۆگ ده‌كه‌ین و له‌یه‌كتر تێده‌گه‌ین, زمانی ده‌ستكردیش ئه‌و زمانه‌یه‌ كه‌له‌چه‌ند كۆڵه‌كه‌ و نیشانه‌یه‌كدا و به‌مه‌به‌ستێكی تایبه‌ت دروستمان كردوون و گه‌شه‌ی كردووه‌, بۆنمونه‌ (زمانی سیمبول) واته‌ سیمۆلۆژیا ( ئاماژه‌) كه‌له‌ماتماتیكدا نازناوی (شیمی) یان (كۆدی) لێنراوه‌ و له‌هونه‌ری شانۆییشدا كاری پێده‌كرێت, ئه‌و زمانه‌ ناڕاسته‌وخۆیه‌یه‌ كه‌به‌شێوه‌یه‌كی تر ئاراسته‌ ده‌كرێت, لێره‌وه‌ تێده‌گه‌ین كه‌زمان له‌نێو سیستمدا كردارێكه‌ له‌به‌رئه‌نجامی خوێندنه‌وه‌گه‌ریه‌ و پشت به‌بایه‌خی خودی هۆشیار ده‌به‌ستێت, به‌رای سۆسێر (پراكتیك) له‌زماندا واته‌ كۆنتڕۆڵی ژینگه‌یه‌ و جێگره‌وه‌كه‌شی ئه‌و شتانه‌یه‌ كه‌ئاماژه‌ی بۆده‌كرێت, له‌لایه‌كی تره‌وه‌ پێی وایه‌ سیمۆلۆژیا به‌شێكه‌ له‌كۆمه‌ڵناسی و درێداش دواتر ئه‌م بۆچوونه‌ پشتڕاست ده‌كاته‌وه‌ و ده‌ڵێ‌” په‌یوه‌ندی به‌هوشیاریه‌وه‌ هه‌یه‌” (6)
دیالیكتیكێك كه‌ماركس له‌زمانی سیاسه‌تدا كه‌ڵكی لێوه‌رگرتووه‌, فه‌لسه‌فه‌یه‌كه‌ له‌گه‌ڵ هه‌موو كولتوره‌كاندا ته‌ماهی ده‌كات, به‌ومانایه‌ی كه‌گوتاری یه‌كگرتنی كرێكاران له‌هه‌موو دونیا, گوتارێكه‌ به‌بێ‌ له‌به‌رچاوگرتنی مه‌زهه‌ب و ئیتنیك و ترادیشنه‌كان ده‌گاته‌ بیری هه‌ركه‌سێكی ئه‌م سه‌رزه‌مینه‌, چونكی ئه‌و سیستمه‌ی كه‌كه‌وته‌ به‌ر ره‌خنه‌ی ماركس, به‌ئاشكرا چینه‌كانی له‌به‌رامبه‌ر یه‌كتردا راگرتبوو, به‌ئاشكرا چینه‌كان له‌به‌رامبه‌ر كێبه‌ركێدان, هه‌ڵبه‌ت تاكۆتایی هاتن به‌و سیستمه‌ش جیاوازی چینه‌كان هه‌رده‌مێنێت, كه‌وابوو زمانێك كه‌ماركس له‌رووی سیاسیه‌وه‌ پێشكه‌شی كردووه‌, له‌واقیعی ژیانی رۆژانه‌ی كرێكاردا تێگه‌یشتنی ئاسانتره‌ له‌وه‌ی كه‌به‌زمانی فه‌لسه‌فه‌ توێژینه‌وه‌, له‌سه‌ر گۆڕینی ژیانێكی باشتر بكرێت و كۆمه‌ڵگه‌ ئۆرگانیزه‌ بكرێت, به‌پراكتیك كردنی گوتاری یه‌كگرتن, نه‌هێشتنی جه‌هه‌نم و هێنانه‌ ئارای به‌هه‌شتێكه‌ كه‌ئینسان له‌رێگه‌ی قودره‌تی خۆیه‌وه‌ ده‌توانێت ژیانی تێدا بكات, هه‌ر شۆڕشێك له‌مێژووی كۆمه‌ڵگه‌ی به‌شه‌ریدا بووه‌, زمان به‌شێك بووه‌ له‌ئیشكالیاته‌كانی, نه‌گه‌یشتنی فه‌لسه‌فه‌ی لاهووتی له‌رێگه‌ی ئاینه‌كانه‌وه‌, به‌شێوه‌یه‌ك له‌شێوه‌كان نه‌گه‌یشتنی زمانی ده‌قه‌كان بووه‌.

رۆژنامه‌… تریبۆنێك بۆگه‌یاندنی گوتار

به‌رله‌وه‌ی ماركس ده‌ست بۆ كاری رۆژنامه‌وانی به‌رێت, خه‌ریكی نوسینه‌وه‌ی كتێبی (خانه‌واده‌ی پیرۆز) بوو, پاشان بوو به‌كارێكی هاوبه‌ش له‌گه‌ل ئه‌نگڵس دا كه‌وه‌ڵامی هێگڵیه‌ لاوه‌كان بوو, دواجار كه‌بیر له‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌ له‌رێگای رۆژنامه‌وه‌ وه‌كو كایه‌كی گرنگ بۆ بڵاو كردنه‌وه‌ و گه‌یاندنی گوتاری سیاسی و فه‌رهه‌نگی و موناقه‌شه‌ فه‌لسه‌فیه‌كان و ئاشنا كردنی كریكار به‌بزووتنه‌وه‌یه‌كی چالاك و دژ به‌سیستمی سه‌رمایه‌داری, دواتر له‌رێگای رۆژنامه‌ی (پێشكه‌وتنی) فه‌ره‌نسیه‌وه‌ كه‌له‌پاریس ده‌رده‌چوو بۆچوونه‌كانی بڵاوده‌كرده‌وه‌, ئه‌وه‌بوو پۆلیسی ئه‌و وڵاته‌ رێگه‌یان له‌بڵاكردنه‌وه‌ی نوسینه‌كانی گرت و ناچار كرا به‌ره‌و برۆكسل سه‌رهه‌ڵبگرێ‌, له‌وێش به‌هه‌مان شێوه‌ له‌لایه‌ن پۆلیسه‌وه‌ رێگه‌ی لێده‌گیرێ‌ نوسینه‌ سیاسیه‌كانی بڵاوبكاته‌وه‌, دواجار ناچار ده‌بن له‌گه‌ڵ ئه‌نگڵسدا, به‌یانێك به‌ناوی مانیفێست ده‌ربكه‌ن, وه‌ك یه‌كه‌مین به‌یان بۆدانانی حیزبی كۆمۆنیست هه‌روه‌ك پێشتر باسمان لێوه‌ كرد.

ئه‌گه‌رچی ماركس به‌رده‌وام له‌ژێر چاودێری پۆلیسدا بوو, دواجار ناچار ده‌بێ‌ رۆژنامه‌ی (new rainsh ziytong ) ده‌ربكات و ببێته‌ سه‌رنووسه‌ری رۆژنامه‌كه‌, له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌ورۆژنامه‌یه‌دا بیربڕوای سیاسی دژ به‌ده‌وڵه‌ت بڵاوده‌كرایه‌وه‌, له‌ساڵی 1849 به‌بیانووی ئه‌وه‌ی كه‌ كرێكاران هانده‌دات و رۆژنامه‌یه‌كی ته‌حریزیه‌ رۆژنامه‌كه‌ داده‌خرێت, دواتر وه‌كو گۆڤارێكی مانگانه‌ی سیاسی ئابووری ده‌ریده‌كرد, هه‌ڵبه‌ت ماركس رۆژنامه‌ی ته‌نها بۆ بڵاوكردنه‌وه‌ی بیرو بۆچوونی سیاسی و به‌تایبه‌تی كۆمۆنیستی نه‌بوو, به‌ڵكو به‌شێكی كاره‌كه‌یان بڵاوكردنه‌وه‌ی ئه‌و دیكۆمێنته‌ نهێنیانه‌ بوو كه‌له‌دادگای پڕۆسیه‌كاندا هه‌بوو, ئه‌وه‌بوو حكومه‌ت ناچار بوو نامیلكه‌یه‌ك به‌ناوی نهێنی دادگایی كردنی كۆمۆنیسته‌كان له‌شاری كۆڵن بڵاوبكاته‌وه‌, پاشان له‌ساڵی 1855به‌ناچار له‌رۆژنامه‌ی (new odrzaytong ) نوسینه‌كانی بڵاو ده‌كرده‌وه‌, له‌ساڵی 1859 له‌گه‌ڵ ئه‌نگڵسدا رۆژنامه‌ی (گه‌ل) یان ده‌رده‌كرد, له‌ساڵی 1862 له‌رۆژنامه‌ی (پرێس) ده‌ینووسی كه‌رۆژنامه‌یه‌كی زیاتر هوونه‌ری بوو, له‌ساڵی 1865 له‌رۆژنامه‌ی (سۆسیالیستی دیموكراتی) بۆچوونه‌كانی ده‌نووسی.

هه‌ڵبه‌ت ناوهێنانی ئه‌و رۆژنامانه‌ی كه‌ماركس كاری تێدا كردوون و نوسینی بڵاوكردۆته‌وه‌, ئه‌وه‌نده‌ گرنگ نین, به‌قه‌د ئه‌وه‌ی گرنگیه‌كه‌ی له‌وه‌دایه‌ كه‌ئه‌و رۆژنامه‌ی وه‌ك تریبۆنێك به‌كارده‌هێنا بۆ گوتاری سیاسی و كێبه‌ركێی حكومه‌تی پڕوسیا و سیستمی سه‌رمایه‌داری, به‌مه‌ش توانی كاریگه‌ری راسته‌وخۆ و ناڕاسته‌وخۆ له‌سه‌ر خوێنه‌ر و چینی كرێكارانه‌وه‌ هه‌بێ‌ و پشتگیری له‌قسه‌كانی بكه‌ن.

————————
سه‌رچاوه‌كان
1: گۆڤاری سه‌رده‌م ژماره‌ 14 فایلێك له‌سه‌ر ماركس
2: ده‌سنووسه‌ فه‌لسه‌یه‌كانی ماركس . له‌سایتی ماركسیزم وه‌رگیراوه‌
3: (رێگوزه‌ری بیری سیاسی, ستیڤن ئێرك لیدمان. وه‌رگیڕانی له‌سویدیه‌وه‌, ئاسۆس كه‌مال1997 ل 12
4: رۆژنامه‌ی رێگای كوردستان ژماره‌ (712) 11/11/2006 .
5: كتێبی (اگیاف ماركس) جاك دریدا ترجمه‌ نز عیاشی. ل23
6: علم اللغه‌. دی سۆسێر




شه‌ڕی ده‌وڵه‌ت … به‌شی شه‌شه‌م … سمكۆ عه‌بدولكه‌ریم

كێن ئه‌وانه‌ی كه‌ شه‌ڕی ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی ده‌كه‌ن؟ …

به‌ درێژایی مێژوو كورد نه‌یتوانیوه‌ له‌ هاوكێشه‌ هه‌رێمه‌یه‌كاندا سه‌ركه‌وتو بێ‌، هه‌میشه‌ وه‌ك هێزێكی یاری پێكراو بینراوه‌، نه‌ك وه‌ك هێزێكی یاریكه‌ر. هه‌رچه‌ندجارێك ویستبێتی بچێته‌ ده‌روه‌ی ئه‌و بازانه‌ داخراوه‌ی كه‌ هه‌میشه‌ به‌ده‌وری خوێدا ده‌یخولێنێته‌وه‌، پیلیان گرتوه‌ و هێناویانه‌ته‌وه‌ نێو بازنه‌ داخراوه‌كه‌، هه‌رچه‌ند جارێك ویستبێتی كه‌وانه‌یه‌كی دیكه‌ی سیاسی بكاته‌وه‌، له‌و سه‌ره‌وه‌ هه‌موو كه‌وانه‌كان خراونه‌ته‌وه‌ نێو كه‌وانه‌یه‌كی دیكه‌وه‌، ئه‌گه‌رچی ئه‌مه‌ نیشانه‌یه‌كی زۆر دیاری به‌هێزی كورده‌ له‌ نێو هاوكێشه‌ ناوچه‌ییه‌كه‌دا، به‌ڵام ئه‌و به‌هێزییه‌ی زیاتر له‌ لایه‌ن نه‌یاران و وڵاتانی ناوچه‌كه‌ سوودی لێوه‌رگیراوه‌، ته‌نیا سوودێك كه‌ ئێمه‌ بینیبێتمان ئه‌وه‌بووه‌، پارێزگاریمان لێكراوه‌، چونكه‌ كورد ئێستا ئه‌و فاكت و فاكته‌ره‌یه‌، ئه‌مریكا و وڵاتانی زلهێز له‌ لایه‌ك و وڵاتانی ناوچه‌یی له‌ لایه‌كی تره‌وه‌ كاریان پێیه‌تی. له‌سه‌ر ئاستی نێوده‌وڵه‌تی ئه‌مریكا ڕابه‌رایه‌تی ده‌كات و له‌سه‌ر ئاستی ناوچه‌یشدا سعودیه‌.
تێنه‌گه‌یشتن له‌ هاوكێشه‌ سیاسییه‌كه‌، یان تێگه‌یشتن به‌و دیوه‌دا كه‌ پێمان وابێ‌ پێگه‌ی كورد له‌ ناوچه‌كه‌دا هێنده‌ به‌هێز بووه‌ ده‌توانین له‌ چوارچێوه‌ی خه‌لقكردنی فاكتێكی دیفاكتۆیدا خۆمان بچه‌سپێنین، پێم وابێ‌ تێگه‌یشتن و لێكدانه‌وه‌یه‌كی لاره‌ و پێویستی به‌ ڕاستكردنه‌وه‌ هه‌یه‌.

له‌ ماوه‌ی ئه‌و چه‌ند مانگه‌ی هێنانه‌گۆڕێی پرسی ڕیفراندۆم، زۆر شتی سه‌یر ڕوویاندا كه‌ لێره‌وه‌ به‌ڕاستی كه‌سانی توێژه‌ر پێویسته‌ له‌ سه‌ری بووه‌ستن و شیكردنه‌وه‌ی جدی بۆ بكه‌ن، له‌ نێو یه‌ك كه‌وانه‌دا ئه‌و خۆنواندنانه‌ی به‌ درێژایی مێژوو له‌ سه‌ركردایه‌تی كورد نه‌بینراوه‌ بینران، له‌ ماوه‌ی شه‌و و ڕۆژێكدا، ئه‌وه‌ی نه‌مان بینیبوو بینیمان، ئه‌وه‌ی گوێمان لێنه‌بوو گوێمان لێبوو، گوێمان لێبوو، بینیمان كورد بۆته‌ چ هێزێكی كاریگه‌ر له‌ ناوچه‌كه‌دا ئاماده‌یه‌ گوێی له‌ كه‌س نه‌گرێ‌، ئاماده‌یه‌ حیساب بۆ هیچ وڵاتێكی جیهانی و ناوچه‌یی نه‌كات، ئاماده‌یه‌ له‌ دۆخێكی ئه‌وپه‌ڕی خراپی سیاسی و ئابوری و كۆمه‌ڵایه‌تی نێوخۆیدا جاڕی به‌دیهێنانی ئامانجێك بدات كه‌ نزیكه‌ی یه‌ك سه‌ده‌یه‌ خه‌باتی بۆ ده‌كه‌ین، به‌و حاله‌وه‌ ده‌مانه‌وێ‌ خه‌ونێك بكه‌ین به‌ فاكت.

به‌ڕاستی ئه‌گه‌ر كورد له‌م پێگه‌ به‌هێزه‌دایه‌ و دابووه‌، بۆ ئێمه‌ نه‌مانزانیوه‌، سه‌ركردایه‌تی كورد بۆ هه‌وڵی نه‌داوه‌ ئه‌م حه‌قیقه‌ته‌ بگه‌ێنێت، بۆ ئه‌وه‌ی له‌ ڕۆژێكی وه‌ك ئه‌مڕۆدا بتوانین متمانه‌ به‌سه‌ركرده‌كانمان بكه‌ین و به‌چاو نوقایی دوایان بكه‌وین و یه‌ك ده‌نگ و یه‌ك ڕه‌نگ له‌ ده‌وریان كۆوه‌بین، چونكه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌م جووله‌یه‌ ته‌نیا بۆبه‌رهه‌مهێنانی ڕووداوێكه‌، به‌بێ‌ لێكدانه‌وه‌یه‌كی وردی پێشوه‌خته‌، ئه‌وه‌ ده‌بێ‌ شایه‌دی ئه‌نجامه‌ خۆبه‌خته‌كه‌شی بین.
گرفتێكی گه‌وره‌ی سیاسییه‌كانی كورد ئه‌وه‌یه‌ به‌ پێوه‌ره‌ نوێیه‌كان ناڕواننه‌ هاوكێشه‌ سیاسییه‌كانی ئێستا، پێیان وایه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی توانیویانه‌ ده‌ست به‌ سه‌ره‌ په‌تێكی باریكی ئابوریه‌وه‌ بگرن، ئیتر ته‌واو، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كورد توانیویه‌تی له‌به‌رامبه‌ر هێزێكی تیرۆرستی گه‌وره‌ كه‌ هه‌موو جیهانی به‌ خۆیه‌وه‌ سه‌رقاڵ كردوه‌ بوه‌ستێ‌ ئیتر ده‌بێ‌ باره‌ته‌قای ئه‌و هه‌موو ساڵه‌ی بێده‌نگیمان ده‌نگمان به‌رز بكه‌ینه‌وه‌.

“گۆته‌” وته‌یه‌كی جوانی هه‌یه‌ ده‌ڵێ‌ ( ئه‌و كه‌سه‌ی له‌ مێژووی سێ‌ هه‌زار ساڵه‌ی مرۆڤ به‌ ئاگا نه‌بێ‌، ته‌نیا بۆ ورگی ده‌ژێی). كورد نه‌ك ئاگای له‌ مێژووی سێ‌ هه‌زار ساڵ نییه‌، ئه‌و ئاگای له‌ مێژوویه‌كی كورتی یه‌ك سه‌ده‌ی خۆشی نییه‌، ئه‌گه‌ر نا چۆن تا ئێستا نه‌یتوانیوه‌ دوژمنی ڕاسته‌قینه‌ی خۆی بناسێت “ئالان بادیۆ” له‌ چاوپێكه‌وتنێكدا ده‌لێ‌ ( دوژمن به‌شێكه‌ له‌ جه‌وهه‌ری سیاسه‌ت، هه‌ر سیاسه‌تێكی ڕاسته‌قینه‌ ده‌بێ‌ دوژمنی ڕاسته‌قینه‌ی خۆی بناسێ‌).
له‌و چوارچێوه‌یه‌دا ئێمه‌ له‌ ناوچه‌كه‌ماندا له‌ شه‌و ڕۆژێكدا دۆست ده‌بێ‌ به‌ دوژمن و دوژمن ده‌بێ‌ به‌ دۆست، ئه‌وه‌ به‌و مانایه‌ نا كه‌ پێم وانه‌بێ‌ نه‌ دۆستی تاسه‌ر هه‌یه‌ نه‌ دوژمنی تاسه‌ر، به‌ڵام ئه‌وهاش نا، ئه‌وه‌ ته‌نیا وڵاتانی زلهێزی دنیا ده‌توانن په‌یڕه‌وی له‌وه‌ها سیاسه‌تێك بكه‌ن و سیاسه‌تی ڕۆژ په‌یڕه‌و بكه‌ن.

به‌م هۆیه‌شه‌وه‌ له‌ ئێستادا كورد كه‌وتۆته‌ نێو یه‌ك كه‌وانه‌، به‌ڵام له‌ نێو دوو كه‌وانه‌ی جیاوازدا.
كورد له‌ نێوان دوو ئاراسته‌ی هاوته‌ریب، به‌ڵام جیاواز، گۆشه‌گیر بووه‌، ئه‌گه‌ر ئێران وه‌ك فۆبیایه‌ك وابێت بۆسه‌ر وڵاتانی خه‌لیج و جیهانی ئیسلامی سوننه‌، ئه‌وه‌ وه‌ك ته‌لیسمێكیش وایه‌ بۆ كورد ئه‌و له‌ ئێستادا هاوكێشه‌ ڕاسته‌قینه‌كه‌ی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست پێكدێنێ‌، بۆیه‌ ئه‌مریكا پێویستی به‌وه‌ بوو ئێران بخاته‌وه‌ جووله‌یه‌كی هه‌ست پێكراو، چونكه‌ مومكین نییه‌ به‌بێ‌ هیچ جووله‌یه‌ك ڕوداوێك ڕووبدات، ئه‌مریكا بۆ ئه‌وه‌ی بتوانێ‌ قۆناغێكی دیكه‌ی یاریه‌كه‌ ببڕی پێویستی به‌وه‌ بوو لایه‌كی ده‌رگاكه‌ به‌ڕووی ئێراندا بكاته‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی بیكاته‌ فۆبیایه‌ك به‌سه‌ر ئه‌و وڵاتانه‌ی خۆی ده‌یه‌وێت.
سیاسه‌توانی كوێتی”عه‌بدولڵا ئه‌لنفێسی”یه‌كێكه‌ له‌و قسه‌كرانه‌ی به‌رده‌وام ئاماژه‌ بۆ ئه‌و فۆبیایه‌ی ئێران ده‌كات، كه‌ به‌قسه‌ی ئه‌و ئێستا ئێرانی شیعه‌ پایته‌ختی چوار وڵاتی ناوچه‌ی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستی به‌ده‌سته‌وه‌یه‌( به‌یروت، دیمه‌شق، به‌غداد، سه‌نعا) ئه‌و به‌ر له‌ ڕووداوه‌كانی یه‌مه‌ن ئاماژه‌ی بۆ ئه‌وه‌ كردبوو كه‌ له‌ ماوه‌یه‌كی نزیكدا ئێران ده‌گاته‌ ده‌روازه‌كانی “مه‌ككه‌”
مێژوویی ملمڵانێی دورودرێژی سعودیه‌ له‌گه‌ڵ ئێران، به‌مانا مه‌زهه‌بییه‌كه‌ی له‌ نێوان سوننه‌ و شیعه‌، كه‌ هه‌ریه‌ك له‌ سعودیه‌ و ئێران نوێنه‌رایه‌تی ده‌كه‌ن، وایكرد سعودیه‌ هه‌ست به‌ تین و مه‌ترسییه‌كانی شیعه‌ بكات، به‌ تایبه‌تی كه‌ بینی و ده‌ركه‌وت قسه‌كانی عه‌بدوللڵا ئه‌لنفێسی ڕاسته‌ و ئێران گه‌یشتۆته‌ سنوری مككه‌. لێره‌وه‌ جۆرێك له‌ په‌یوه‌ندی دوو قۆڵی له‌ نێوان هه‌رێمی كوردستان به‌ سه‌رۆكاتی مه‌سعود بارزانی و سعودیه‌ دروست ده‌بێ‌، له‌ به‌رامبه‌ریشدا بارزانی په‌یوه‌ندییه‌كانی له‌گه‌ڵ ئێران به‌شێوه‌یه‌ك ده‌پچڕێنی، كه‌ له‌ هیچ كاتێكدا په‌یوه‌ندییه‌كانیان واخراپ نه‌بووه‌.
لێره‌وه‌ هه‌ریه‌ك له‌ سعودیه‌ و ئه‌مریكا په‌نا ده‌به‌نه‌ به‌ر ته‌كتیكی نوێ‌ بۆ لانی كه‌م رێگریكردن، یان به‌ربه‌ستكردنی مه‌ددی ئێرانی شیعه‌ به‌ ئاراسته‌ی قووڵایی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، چونكه‌ هه‌ردولا له‌ ڕوانگه‌ی هه‌ڵكشان و زیاتر بوونی هه‌یمه‌نه‌ی ئێران وه‌ك رابه‌ری بزووتنه‌وه‌ی شیعه‌ له‌ جیهاندا ده‌ڕواننه‌ چۆنیه‌تی هه‌ڵسوكه‌وتكردن له‌گه‌ڵ پرسی كورد له‌ باشور.
سعودیه‌ پشتیوانی له‌ كورد ده‌كات تا ئاستی دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تێكی كوردی له‌ ناوچه‌كه‌دا وه‌ك به‌ربه‌ستێكی كۆنكریتی به‌مه‌به‌ستی رێگریكردن له‌ مه‌ددی شیعه‌، ئه‌مریكاو وڵاتانی زلهێزیش به‌ هه‌مان شێوه‌ پشتیوانی له‌ كورد ده‌كه‌ن، به‌ڵام به‌ مه‌رجی مانه‌وه‌یان له‌ چوارچێوه‌ی عێراقدا وه‌ك ئامارازێكی به‌هێز و كاریگه‌ر بۆ ڕێگریكردن له‌ مه‌ددی شیعه‌گه‌رایی ئێرانی.

به‌و مانایه‌ی جیابوونه‌وه‌ی كورد له‌ به‌غدا ده‌بێته‌ ده‌رفه‌تێك بۆ باڵاده‌ستبوونی زیاتری ئێران له‌ عێراق، واده‌كات ئه‌م وڵاته‌ به‌ ته‌واوه‌تی بكه‌وێته‌ بن ده‌ستی شیعه‌ و ئێران.
هه‌روه‌ك “هێربێرت رایموند مكماستێر” راوێژكاری ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی سه‌رۆكی ئه‌مریكا له‌ دواین لێدوانیدا سه‌باره‌ت به‌ پرسی ریفراندۆم راگه‌یاند كه‌ به‌ هۆكاری زیاتر بوونی نفوزی ئێران له‌ عێراق و ده‌ست به‌سه‌رداگرتنی سامانی ئه‌م وڵاته‌ ئێمه‌ له‌ گه‌ڵ ریفراندۆم و جیابوونه‌وه‌ی كورد نین له‌ عێراق، چونكه‌ به‌ قسه‌ی ئه‌و له‌م حاله‌ته‌دا ته‌نیا ئێران سوود وه‌رده‌گرێت.

ئه‌وه‌ش ده‌مانگه‌ڕێنێته‌وه‌ سه‌ر ئه‌و ڕووداوه‌ مێژووییه‌ی كه‌ عێراقی لێوه‌ دروستكرا، كاتێك ئینگلیز مه‌له‌كییه‌تی عێراقی دروست كرد به‌ هۆكاری هاوسه‌نگی مه‌زهه‌بی له‌ نێوان سوننه‌ و شیعه‌دا ئه‌وبه‌شه‌ی كوردستانی به‌ ویلایه‌تی موسلیشه‌وه‌ لكاند به‌و عێراقه‌ نوێیه‌، بۆیه‌ ده‌بینین له‌ ئێستادا جارێكی دیكه‌ ئه‌و ترسی تێكچونی هاوسه‌نگییه‌ وه‌ك هۆكارێكی بنه‌ڕه‌تی ده‌بێته‌ هۆی مانه‌وه‌ و رێگه‌نه‌دان له‌ جیابوونه‌وه‌ی كورد له‌ به‌غدا، به‌ڵام ئه‌مجاره‌ین هاوسه‌نگییه‌كه‌ بۆ ڕاگرتنی هاوسه‌نگی به‌شه‌ری نییه‌، به‌ڵكو بۆ ئه‌وه‌یه‌ ده‌سه‌ڵاتی ناوه‌ندی ته‌نیا به‌ ده‌ستی شیعه‌وه‌ نه‌بێت، به‌ دیوێكی تریشدا له‌ كاتی پێویستدا بتوانن كارتی كورد له‌ به‌رامبه‌ر ده‌سه‌ڵاتی ناوه‌ندی عێراقی شیعه‌ به‌كار بێنن.
هه‌ر له‌م چوارچێوه‌یه‌شدا ئه‌مریكا هه‌وڵه‌كانی خۆی چڕكردۆته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی به‌ هه‌رشێوه‌یه‌ك بێت عێراق بستێك له‌ ئێران دوور خاته‌وه‌ و دوو بستی له‌ سعودیه‌ و ئوردن نزیك بكاته‌وه‌.




ئایا دەبینە یەكەم قوربانی ریفراندۆم لە جیهاندا؟ …عەلی مەحمود محەمەد

ریفراندۆمی كوردستان وەك سندوقی باندۆرای لێ هاتووە, دەڵێی هەموو شەڕو نهامەتیەكانی مرۆڤایەتی لەوێدا هەڵگیراوە, دەڵێی رۆژی بیداركردنەوەی شەیتانەكانی مێژووە, لە گەڵ هەڵدانەوەی سەرقەپاغەكەی دەرەچنە دەرەوەو پەلامارمان دەدەن, تسۆنامی هەڕەشە هەڵی كردووە,ریفراندۆم دەسكەلای سەركێشییەكەو لە لێواری كارەساتداین خەریكە بمانبات , هەموو ناكۆكەكانی جیهانی كردووە بە هاوبیری یەك, هەموو قسەیان لەسەری هەیە, ئەوروپییەكان وازیان لە كەتەلۆنیا هێناوە, داوای چارەسەركردنی ریفراندۆمی كوردستان دەكەن, ئێران و ئەمەریكا پێكەوە بە دوو ئاوازی جیاوە دژن , هەموو ململانێ و كێشەكانیان بۆ لەناو دانی ریفراندۆم دەخەنە لاوە, نەتەنیاهۆو تیسیر خالید لە بەرەی دیموكراتی فەڵەستین پێكەوە لە گەڵن, ئەوانەی دژ بە ریفراندۆمن بۆ كوردستان, بۆ شوێنەكانی دیكە لە گەڵن و كەچی وەك ئازادیخواز خۆیان نمایش دەكەن, كورد جینۆساید كراوە و داوای بەغداش ناكات, كەچی فەلەستینییەكان نە جینۆساید كراون و داوای پایتەختی ئیسرائیلیش دەكەن و دەست بۆ كاری تیرۆریستیش دەبەن (حماس) كەچی پشتیوانن بۆی, هەمویان دەزانن سەربەخۆیی بۆ كورد رەوایە, لە بەرامبەریدا هەندەك هەڕەشە دەكات و هەندێكی دیكە بۆڵە بۆڵ و منجە منج, بە كۆرسیش دژن, جەنەراڵ پیترایۆس بەڕێوەبەری پێشوی سی ئای ئەی : كورد مافی خۆیەتی سەربەخۆ بێت بەس ئێستا نا,ئەمینداری گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان ئەنتۆنیۆ غوتیریش هاوسۆزی بۆمان دەربڕیوە و كاتی نییە , ئەمەریكا و روسیا و ئەڵمانیا و بەریتانیا و فەرەنسا, مافی خۆتانە بەس كاتی نییە, ئێران و توركیا و عێراق و سوریا, مافتان نییە هیچ كات, لە كاتێكدا ئیسلامییەكان پێیان وایە, ریفراندۆم پیلانی دابەشكردنی وڵاتانی ئیسلامی توركیاو ئێران و سوریایە, پیاوانی ئاینی كریستان و ئیسرائیل و بەشێكی بەرچاو لە عەلمانییە پێشكەوتنخوازەكان پشتیوانی خۆیان بۆ سەربەخۆیی كوردستان راگەیاندووەو بە ئەركی ئەخلاقی خۆیان هەڵستاون.كورد ئەو هەموو شەرەی بە درێژایی سەدان كیلۆمەتر لە بڕی هەموو مرۆڤایەتی كرد, سەركردایەتی شەڕی پێچەوانەی كرد لە هەمبەر داعش, كلیلی دەرگای رەقەو موسڵی كردەوە, دۆخە كەم ئارامەكەی ئێستای رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە لولەی چەكی ئەو زامن بووەو پێك هاتووە , كەچی دەڵێن ئارامی تێك دەدەن, هەر خۆشی بڕیار لەسەر ئارامیەكەی دەدات , كەچی ئێستا دژ بە مافی چارەنوسین و هەندەی ئەم هەفتەیە لێی نەپاڕانەوە بۆ ئەوەی راپرسی لەسەر چارەنوسی خۆی نەكات, خەریكە ئەنكل سام 1975 دوبارە دەكاتەوە, دەبێت وەك سەردەمی كیسنجەر لە پشتەوە خەنجەر نەوەشێنرێت ؟, دژایەتی ئەوان بۆ پرۆسەكەیە نەك شێوازی حوكمی دوای سەربەخۆیی, بۆیە دژ بە چارەنوسی سەرجەم كورستانیانن, بە دەسەڵات و ئۆپۆزسیۆنەوە, ستەمكار و ستەملێكراوەوە,سبەی ئەمە بەرامبەر رۆژئاواش دەكەن, دەبێت دەستی پشتەوەی ئەنكڵ چی هەڵگرتبێت ؟؟, قەت هەندەی ئێستا بازاڕی سیاسەتی كورد گەرم نەبووە, هەندەی ئێستا سەفاو مەروای دیپلۆماتكارانی وڵاتانی گەورەی جیهانی بەخۆوە نەبینیوە,200 رۆژ قەتڵ و عام كراین, شەیتان و عوزرائیلەكان زیاترمان نەبینی, خەونمان بە بڵاوكردنەوەی هەواڵی مەرگمان دەبینی, ئێمە نە لە چیك و سلۆفاكیا دەژێین, نە لە كیبیك و كەنەداش تا بە نامەی دڵداری و پاڕانەوە پێمان بڵێن وڵات بەجێ مەهێڵن جیا مەبنەوە تكایە, ئێمە لە وڵاتی حەرەس و قەومی و حەرەس جمهوری و سوپای بەدر و حەشدین,وەك فایەق شێخ عەلی وتەنی عێراق قوڵپە دات بۆ شەڕی ناوخۆیی, بۆیە بە مان و نەمانمان لە عێراق, چاوەڕوانی كارەساتین, ئەرێ لە خەونی دەوڵەت بێدار بوینەوە ؟, یان بەرەو خەونی كوشتار دەڕۆین؟, ئەرێ لە هەرەشەی دۆست و هاوپەیمانانی دوێنێ سڵەمینەوە؟, ئەرێ هەر ئەمانە سبەی دیسانەوە وەك دۆست دەرگامان پێ ناگرنەوە ؟, باشە ئەگەر بڕیاری جیابونەوە نەدرێت, دەتوانرێت لە گەڵ ئەمانە ژیان بۆ جارێكی دیكە بەسەر ببردرێتەوە؟, دەڵێن هاوڕێیەتی لە سەفەر و شەریكی بەدەر دەكەوێت, ئێمەش برادەرانی دوێنێمان بۆ دەركەوت, ئاخر ئەوان لە ماندویەتی دوای داعش بحەسێنەوە,داوای جیابونەوەش نەكەین, ئەوا دەرگامان پێ دەگرنەوە, تەنها ماوە فتوایەك بدرێت, تا گرتنەوەی هەولێر قەیتانی پۆستاڵەكانیان نەكەنەوە.هێشتا خەیاڵدانی بەعس مایەی ئیلهامی دەسەڵاتدارانی عێراق و ناوچەكەیە, بیری بەعس لە پێش و دوای بەعس هەر هەبوەو دەبێت, بەعسی شیعی , بەعسی سونی , بەعسی كوردی و توركمانی و … هەیە, وێنە ئەو چركە ساتە ماوە بە گاڕان پەلاماری جووەكان دەدرێت پێش بەعس, لە سبایەكەریش وێنەیەكی دیكەی بەعسیانە دوبارە دەبێتەوە, ئەبو عوزرائیلییەكانیش وێنەیەكی دیكەن, تا دور كەوینەوە لە خەیاڵدانی بەعسیانە , جوانتر دەبین, با دور كەوینەوە لە ستەمكاری بەعسیانە, با ئازادی تەواو بدرێت بە تەواوی پێكهاتە نەتەوەیی و ئاینییەكان, نەك تەنها داڵدەیان بدەین و كەمە مافێكیان بۆ رۆكەین, ئاخر ئەوان ئازاد نەبن, ئێمەش ئازاد نابین, ئەوەی خۆی كۆیلە بێت ناتوانێت كەس ئازاد بكات, 25 ساڵە ستەم بەسەر ئەم خەڵكەدا دەسەپێنن, چۆن دەتوانن ئیدعای ئازادیخوازی بكەن؟؟.

كە گوێت لە پەیامی ئەبو عوزرائیل, دیل كوژە تاوانبارەكەی حەشدی شەعبی و بڕیارە یەكگرتووانەكەی سونەو شیعە لە پەرلەمانەكەیانەوە دەبێت, كە لە هەموو شت ناكۆك بوون, تەنانەت لە سەر ناو عەلی و عوسمان دەیان هەزاریان لە یەكتر كوشت, لە ناویاندا زۆر دو براكەسی نزیكی یەكتر و هاومەزهەبیشی تێدا بوو, وەلێ لە هەمبەر ریفراندۆمی كوردستان تەبا و یەكگرتو بوون, جگە لە دەنگی لاوازی حیزبی شیوعی و دیموكراسی خوازانی چەشنی میسال ئالوسی و لیستی مەدەنی, هەموو یەكپارچە دژن, دیموكراسیەتی پەرلەمانتارانی عێراق هەر ئەوەندە بڕیان كرد, بە كۆی دەنگ بڕیاری شەڕیان دا, ئەرێ ئەمرۆش وەك دوێنێیە؟, یان خراپتر لەوانەی رابردوو دەبێت, شەڕی جاران بەرگی نەتەوەیی پۆشیبوو, ئەوجار نۆرەی بەرگی ئاینییە, ئەمەش دەریدەخات یاری ریفراندۆم لەم ناوچەیەی جینۆساید مەترسیدار و گەورەیە, لە ئاستی بچوكی عەقڵی دەسەڵاتدارانی هەرێمەكە نییە, ئیتر هەڕەشەو گوڕەشەكانی عێراق و توركیاو ئێران لێ گەڕێ, دەتوانین لە لیستێكی گەورە ناوی هەڕەشەكەران بنووسین, ژمارەشیان رۆژ لە دوای رۆژ هەر لە هەڵكشانە, پیاوانی ئاینی, مەرجەعی موقەدەس, ئۆپۆزسیۆن, نوسەر و بیرمەند, هونەرمەند و رۆژنامەنوس, ئەوانەی نان و خوێمانیان خوارد, ….. هەمووی لە خۆ دەگرێت, تا لە رۆژی دەنگدان نزیك دەبینەوە, ئاوازی هەڕەشەكان دەگۆڕێن, نەغمەی خیتابەكان جیاوازن, زمانی قسەكان توندترن, سپێنەی چاوەكان سورترن, هەڕەشەكان زاكیرە تاڵەكانی مێژوو زیندو دەكاتەوە لامان, دەڵێی رۆژە رەشەكە لە دوای دەنگدانەكەوە دەست پێدەكات, خۆ ئامادەكارییەكانی سەر ناوچە بەریەك كەوتەكان لە مەندەلییەوە بۆ بەعقوبە و سەلاحەدین, پەلامارە دەست پێنەكردووەكان, نەخشە ژێر زەمینەكان, شانە چەكدارە نووستووەكان, چەكدارە مەدەنییە ئامادەكان بۆ شەڕی ناوخۆیی, مەترسییەكانی بەرەی تووركمانی و بابلیون و حەشدی حەویجە, هێشتا رومادی و موسڵ فریای خۆ كۆكردنەوە نەكەوتون, هیشتا تامی ماستی هەولێر و كەبابی سلێمانی لەسەر دەمیانە, هێشتا لە بەردەم كارەبای كوردستان خۆیان فێنكە كەنەوە, داخوا چەند پڵانی گەورە لە ئامادەكردان, چەند بۆسە لە رێدان وەك تاوانەكەی كەركوك, ئێمەش وا لە شەڕی بەڵێ و نەخێرداین, هێشتا لە خەونی هەڵبژاردن و هێنانەوەی كورسییەكانین, هێشتا دەڵێین حاڵمان باشە بۆ تێكی دەدەن, ئاخر ئێمە ئەزمون لە تاڵییەكانی خۆمان وەرناگرین نەخوازەلا دراوسێكانمان, ئاگامان لەوە نیە هەمان سیناریۆی رۆژهەڵات لێرە بەرەو دوبارە بونەوە دەچێت,داخوا چەند كەس و دەستەو گروپ لە خۆ ئامادەكردندان بۆ یەكەم تەقە, داخوا چەند حەسەنی و خاڵخاڵیمان بۆ ئامادە كراوە, داخوا چەند پلانی وەك مەندەلی پێگەیوون ,داخوا عەسائیبی ئەهلی هەق خەریكی چین؟؟, داخوا قاسم سلێمانی بە دەست بەتاڵی نێردرایەوە رازییە؟؟.

لەسەرەتای راگەیاندنی ریفراندۆم هەندێك دەنگ باسی مەترسیەكانی راگەیاندنی ریفراندۆمیان كرد,لە گەڵ نزیك بوونەوە لە كاتژمیری سفر هەڕەشەكان بەربڵاوترو توندتر دەبن, تا ئاستی پەلاماری سەربازی, كە پێشتر تەنها بیر لە ئابلوقەی ئابووری دەكرایەوە, كە زانرا سنورەكان قودسیەتی نییە,ئەوجا هەڕەشەی پەلامار هاتە پێشەوە, ئێمە لە هەرێمی جینۆسایددا دەژێین نەك چیك و سلۆفاكیا, بۆیە ئەو ترسە حەقیقەتی هەیە لە روانگەی كارەساتە جەرگبڕەكانی هەشتاكان و كۆماری مهابادەوە تەنانەت, رێكەوتنامەی جەزائیر و روداوەكانی 28 حوزەیران و 31ی ئابیشەوە, بۆ خوێندنەوەی لایەنێكی ئەو روداوانە هەندێك راستی تێدایە, دەكرێت لە روداوێكی بچوكەوە كارەساتی گەورە بەدی بێت , وەلێ لە خوێندنەوەی تەواوی واقعیەكە دەتوانین بڵێین دوبارە بونەوەی لەم ژینگە سیاسییەی ئێستا نابێت كە كورد لە باشورو رۆژئاوا تێیدایە, هەرچەندە سیاسییەكانی ئێمە قەت ئەزموون لە رابردوو وەرناگرن و ساوێلكانە سەیری سیاسەت و هێزەكانی بەرامبەر دەكەن, باشترین نموونەش خوێندنەوەی هەڵەیانە بۆ داعش كە چەند دەنگێكی كەم نەبێت وتمان ناتوانین دراوسێی دڕندە بین, ئەوانی دی وتیان ئاگرە سورە لە خۆمان بە دورە, تەنانەت بە ئەركی ئەخلاقیانەو مرۆڤانەی خۆشیان هەڵنەستان بەوەی لە پەنایانەوە مرۆڤەكان جینۆساید دەكران, ئایا دەكرێت ئەو روداوە تاڵانەی رابردوو جارێكی دیكە لە بێدەنگیدا دوبارە بنەوە؟.ئایا ئێستاش هەمان زەمینە دێتە پێشەوە بۆ قڕ كردنمان ؟؟, ئەمە پرسیارە گەورەكەیە, بڕیار بەدەستانی ریفراندۆم ئەوانەی لە پشت مێزەكانەوە لە بەردەم كامیراكان دانیشتونە, دەبێت بەرپرسیارێتی تەواو بگرنە ئەستۆ بۆ هەر ئەگەرێك كە گەل لە دوای ریفراندۆم بەرەو روی دەبێتەوە, خۆ ئەوان تەنها لە دەستكەوت شەریك نین, خۆ خەریك ئەوەش نین دوای ناخۆشییەكان خۆیان و ماڵ و مناڵیان بای بای بكەن, بەڵكە ئەوان لە هەموو ئەگەرە كراوەكانی پرۆسەكە شەریكن و بەرپرسیارن.

مەترسی و ئەگەرەكان

دوای بڕیاری ئەنجومەنی پارێزگای كەركوك بۆ بەشداری لە ریفراندۆم دۆخەكە ئاڵۆزتر بوەوە, ئێستا ئەوان بە سنوری پێش 19-3-2003 رازین جیابێتەوە, تەنانەت بە چونە سەری هەندێك شارۆچكەی وەك مەخمور و خانەقین و ….. شوێنی دیش, جگە لە كەركووك , وەك پێشتر ئاماژەم پێداوە, كەركووك بۆ خۆی تەڵە گەورەكەیە, كورد بە نیاز بێت هەموو پارێزگای كەركووك بێ رەزامەندی پێكهاتكان بە دەست بخات خەیاڵە,كەركوك شاری نەعلەتییەكان, نەوت و فرە پێكهاتەیییە, راستە سەربەخۆیی كوردستان بە كەركوكەوە, پایەی دەوڵەت بوونەكەی مسۆگەرە, وەلێ ئەستەمە پێكهاتەكان كە هەموو درێژكراوەی دەرەوەی شارەكەن رازی بن, بۆیە باشترە كورد دەست لە بەشێكی كەركوك هەڵگرێت, وەك حەویجە و ریازو….. تەنانەت بەشێك لەناو شار, بە نیازی جێبەجێكردنی ئەزمونی برۆكسلانە بین بۆ سەربەخۆیی بە كەركوكەوە بەدی نایات, ئەزموونی بەرلینیانە لە هەموو كێشەو گرفتەكان رزگارمان دەكات, واز لە خەونی پیرۆزی خاك و مێژوو بهێنرێت, مامەڵە لە گەڵ واقع و پارسەنگی هێزەكان بكرێت.بۆ ئەوەی ریفراندۆم شەرعیەتی نێو دەوڵەتی وەربگرێت وەك تەیموری رۆژهەڵات و باشوری سودان و …. دەبێت دەوڵەتی عێراق رازی بێت, نابێت تاك لایەنە ئەنجامدرێت, دولایەنەش ئەستەمە, مەگەر دوای شەڕێكی دۆڕاو رازی بن وەك باشوری سودان.تەنانەت توركمانە شیعەكانی ناو سوپای بەدر چالاكترن وەك لە توركمانە سونییەكانی ناو بەرەی توركمانی, عەرەبە شیعە هاوردەكان گورجو گۆڵترن لە عەرەبە سونییەكان,ئێستا بەرەو روی چوار گروپی جیا بویتەتەوە” توركمانی سونی, عەرەبی سونی, توركمانی شیعە, عەرەبی شیعە”, بە چوار ئەجندەی سیاسی جیاجیاوە, چۆن بەسەر ئەم هەمووە دەپەڕێیتەوە بۆ گوڵ.نەك توركمانە سونییەكان بە تەنها ملكەچی فەرمانی بابی عالی دەبن, بگرە توركیا پێشتر نەیهێشت رێكەوتنی كوردو حكومەت بەدی بێت وەك تاڵەبانی رایگەیاند, ئەو لە بۆسەی لەبار بردنی هەموو خەو و خەیاڵێكی خۆشی تۆیە.

دوای دەنگدانی ئەنجومەنی پارێزگای كەركوك لەسەر بەشداریكردن لە ریفراندۆمەكەی كوردستان, كێرڤی نەعرەتەی شەڕی نەتەوەیی چووە سەر, پەرلەمانی عێراق بە زۆرینەی 173 لە كۆی 204 دەنگ, دەنگیان بە بڕیاری پەرلەمانی عێراق دا بۆ بەرەو روبونەوەی ریفراندۆمی كوردستان, لە 12ی ئەیلول حەیدەر عەبادی پابەندكرا بە پاراستنی یەكپارچەیی خاكی عێراق, واتا چەك شوێنی پەنجە و دیموكراسیەت و دادگای گرتەوە, نەتوانێت دابینی بكات كودەتای بەسەردا دەكرێت, دەوەستێتە سەر ئەوەی چۆن كەڵك لە كێشەی ناوخۆییەكانی كوردستان دەبینێت, ئەمەش لە گەڵ بەرز بونەوەی نەحرەتەی شەڕی نەتەوایەتی كزو لاواز دەبێت, جەمسەر گەری نەتەوایەتی دروستە بێت, نەخێر لێرە دەبێتە سفر, بەڵێش لە بەرامبەر دەبێتە سفرەكەی دی.بارودۆخی ئێستای كورد لەو كاتانەی پێشو جیایە كە بە پێچەوانەی شەپۆڵ مەلەی دەكرد لە هەشتاكان و تەنانەت نەوەدەكان تەنانەت لە حالەتی ینك لە 31ی ئاب, بەوەی هاوپەیمانی ئێرانی هەڵبژاردبوو,هەنووكە كورد لە باشورو رۆژئاوا بەشێكە لە هاوپەیمانی جیهانی, لە بری جیهان شەڕی تیرۆریستان دەكەن, توانیویانە سۆزی شەقامی وڵاتانی رۆژئاوا بەدەست بهێنن,ئەگەر حكومەتەكانیان بەهۆی بەرژەوەندییەوە نەوێرن پشتیوانی بكەن, ئەوا رایگشتی لەگەڵە, ئاخر چۆن وێنەی ئەو كچە نەشمیلە جوانە چەكدارانە لە بیرە كەن, ئەفسانەی داعشیان بەتاڵ كردەوە, ئەو كات هەموو جیهان دژی پان ئیسلامیزمی كۆماری ئیسلامی ئێران بوون, سەیر كەن 200 رۆژ پرۆسەی ئەنفال بەردەوامە بە بەردەم مانگی دەستكردەكانیانەوە, كە تەواوی جموجۆڵە سەربازییەكان و خاپوركاری و بەكارهێنانی چەكی كیمیاوی وێنە گرتووە وەلێ فزە ناكرێت, تەنانەت ئێرانیش لە هەندێك حالەت بە بەكار هێنانی چەكی كیمیاوی تۆمەتبار دەكەن, تا 3 رۆژ دوایی تەواو بوونی بە فەرمی پرۆسەی ئەنفال لە 6-9-1988 واتا 9-9-1988, ئەمەریكا یەك قسەشی لەسەر ناكات, ئاخر چوونە باوەشی ئێران, وەك چوونە باوەشی ئەژدیهایە, وەلێ ئەمرۆ نەك چاوەروانی سزای رۆژئاوا نین, بەڵكە لە چاوەڕوانی پاداشتیشداین ئەگەر وەفا لە سیاسەتدا بوونی هەبێت بە تایبەت وڵاتانی رۆژئاوا, هەرچەندە پێشتر ئاگادار كراینەوە, كە ئەمەریكا كوردان بە تایبەت لە رۆژئاوا بەكار دەهێنێت و لە كۆتادا خیانەتیان لێ دەكات, لەم قۆناغەدا وێڕای مەلە نەكردن پێچەوانەی شەپۆڵ, هاوكات وەك بەشێك لە گەورەترین هاوپەیمانی لە دژی تیرۆر لە پێشەوەی جەنگدا بووە بە درێژایی سەدان كیلۆمەتر لە خانەقینەوە بۆ عەفرین, وە شەڕكەری سەرەكیشن, لە بیرمانیش نەچێت , جیهانی دوای دادگای تاوانی نێودەوڵەتی, جیایە لە جیهانی پێش ئەو, واتا قۆناغی دوای ساڵی 2002, ساڵی 2017 ەش , ساڵی بەرەو روبونەوەی كۆمەڵكوژی رۆهینیغاكانی بۆرمایە, وێڕای مەلەی پێچەوانەی تەوژمی پارتەكەیان,وەلێ توانی رایگشتی جیهان بۆ خۆی رابكێشێت,مرۆڤایەتی هوشیارە و بە ئاگایە لە بەرامبەر هەوڵی قڕ كردنی مرۆڤ, ئەو رۆژە نایاتەوە دوای 200 رۆژ قڕكردن دەنگێك بۆ راگرتنی نەبێت, رێگا نادرێت ببینە یەكەم قوربانی ریفراندۆم لە جیهاندا.سەربەخۆیی كورد دیاردەی دۆمینۆز دەخولقێنێت لە ناوچەكە, نەخشەی سیاسی ناوچەكە وەك باڵكان هەڵەوەشێنێتەوە, بۆیە ئەستەمە بە سانایی بهێڵن تێپەڕن.

هەرچەندە ریفراندۆم نە راگەیاندنی شەڕە وەك دەوڵەت باخچەلی دەیڵێت, بەڵكە پرۆسەیەكی مەدەنیانەیە, وەك دەبینین لە عێراق زیاتر ئێران و توركیا نیگەڕانن لە ئەنجامدانی, ئێران لە سێ لاوە بە تەڵەی دەزانێت ” دروستكراوی ئەمەریكا-ئیسرائیل-سعودیە بێت لەوێوە كێشەی بۆ بنێنەوە لە ریگای كوردەكان و ئۆپۆزسیۆنی ئێرانییەوە, كوردەكانی رۆژهەڵات هان بدات بۆ هەمان داخوازی و هەست بە هێزی زیاتر بكەن, عێراق كە بۆتە بەشێك لە ئێران پارچە پارچە بێت,هاوكات توركیاش بەرەو روی سێ مەترسی دەكاتەوە, بۆیە ئەویش بە توندی نەیارێتی, لە باكور و رۆژئاوا كێشەی بۆ دەنێنەوە, بەتایبەت رۆژئاوا لە ئێستادا, پێی دەچێت لە گەڵ ریفراندۆمی كوردستاندا, ئەوانیش لە دووەم رۆژی پایزی گەرمی ئەمساڵ 22-9 كۆمۆنەكەی خۆیان هەڵبژێرن, بیردۆزە سیاسییەكەی ( پۆكچین-ئۆجەلان) بەرنە بواری پراتیكەوە لە خۆبەڕێوەبەری دیموكراسی, هاوكات ئەمانە سەقفی داواكاری لە باكوریش بەرز دەكاتەوە, لە لایەكی كەوە ئەو شارو شارۆچكانەی بە شاری توركمانی دادەنرا وەك كەركوك و پردێ و دوز….

بچنە چوارچێوەی نەخشەی كۆمارە ساواكەی كوردستانەوە, ئەگەر سازش بە ریفراندۆمەوە نەكرا, ئەمەش لە گەڵ خەونی ناسیۆنالزمی توركدا نایاتەوە. هەڕەشەكان توركیا تەنانەت بەو 6 ئاستەنگەی رۆژنامەی ئایدنلیكی پارتی وەتەنی دۆغۆ پەرینچەك رانەوەستان, چونە سەر ” دان نەنان بە دەوڵەتەكە, داخستنی ئیبراهیم خەلیل, كردنەوەی دەروازەی تەلەعفەر, راگرتنی هەناردەی نەوت, دەستگرتن بەسەر كۆمپانیاكانی وەبەرهێنانی پارتی و بارزانی, دەركردنی كەناڵی روداو لە تورك سات” , گەیاندیانە هەڕەشەی شەڕ, وەك رۆژنامەی یەنی شەفەقی نزیك لە پارتی دادو گەشەپێدان(ئاك پارتی)ی دەسەڵاتدار رایگەیاند ” سزای ئابوری, داخستنی سنوری ئاسمانی و زەمینی و دەستێوەردانی سەربازی ” دیاریكردووە بۆ سزادانی حكومەتی سەربەخۆی كوردستان.

ئیكلەر باشبۆغ سەرۆك ئەركانی پێشوی توركیا داوی كرد پەرلەمانی توركیا وەك عێراق ریفراندۆم رەت بكاتەوە, وەلێ ئەمە مەترسی بۆ توركیا دروستە كات, ئەوكاتە شەڕ دەخرێتە ناو پەرلەمانەوە, چۆن هەڵوێستی پەرلەمانی عێراق لیستەكانی نەیاریشی خستە پشت بەڵێوە, لێرەشدا هەدەپ دەخاتە سەنگەری ریفراندۆمەوە بە دوایدا گفتوگۆ لەسەری دەباتە ناو ماڵی خۆیەوە, هەرچەندە وەزارەتی دەرەوەی توركیا پێشوازی لە بڕیاری پەرلەمانی عێراق كرد,وە ئەنجومەنی ئاسایشی توركیا بە سەرۆكایەتی ئەردۆگان كۆبونەوە و بە هەڵەیەكی مێژوییان دایە قەڵەم, وێڕای ئەوەی ئەردۆگان و بنەماڵەكەی قازانجی زۆریان لە هەرێمی كوردستان دەستكەوتووە, وەلێ ناتوانن بێدەنگ بن لە بەرامبەر فشاری نەتەوەییەكان, كە هەنووكە تاكە هاوپەیمانین لە وڵات.هەرچی ئێرانە كە سەركردایەتی بەرەكەی دیكە دەكات”ئێران, عێراق, سوریا” لە ئیمامی جوعمەكانەوە تا ئەوانی دی هەڕەشەی خۆیان كرد, ئەگەر توركیا بەهۆی پەیوەندی رابردووی پارتی بە توركیاوەو بێدەنگی وڵاتانی كەنداوی عەرەبی وا بكات گومان بخرێتە سەر هەڵوێستی راستەقینەی ئاك پارتی, دیارە من باوەرم بە تیۆری موئامەرە نییە, گومانم لەویش هەیە, ئەوا نەیاری ئێران بۆ ریفراندۆم و ترس لێی وەك موئامەرەی ئەمەریكا-ئیسرائیل-سعودیە هیچ گومانێكیان لەسەر نییە,لێرەدا بەشێك لە هەڵوێستەكانیان دەخەینە روو” چوار مەرجەعی شیعی ( جواد خالصی, شێخ قاسم تائی, فازل بدێری, ئەبو ئەلحەسەن حەمید موقەدەس ئەلغەریقی ) دژ بە ریفراندۆم بەیانامەی هاوبەشیان دەركرد, پێشتریش تەقی مودەرسی و سەرجەم پارتە شیعە گەڕاكان دژی وەستانەوە, ئەحمەد خاتەمی رایگەیاند ئەمە پرۆژەی ئیسرائیلییە, چەندین كەسی دیكەیان رایان گەیاندەوە پرۆژەی ئیسرائیلی دووەمە و داوەكە بۆ كۆماری ئیسلامی ئێرانە, هاوكات سكرتێری ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی ئێران عەلی شامخانی هوشداری لە شەڕی ناوخۆیی كوردستان دەدات, جاری دووەم باس لە داخستنی سنورەكان و هەڵوەشاندنەوەی پەیوەندییەكان دەكات”, هەرچی وەزیری دەرەوەی عێراقە ئیبراهیم جەعفەرییە رایگەیاند, ریفراندۆمی كوردستان ئاسایشی ناوچەكە تێك دەدات, دواتر پێ بە پێی كات زمانی هەڕەشەی ئەم پیاوە ئیسلامییە میانەڕەوە توند دەبێتەوە , دێتە سەر هەمان ئاواز و ریتمی هەڕەشەكانی سەدام حوسێن و دەڵێت”پێویستە سەركردەكانی كورد ئامادەی هەر جۆرە سزایەك ببن, لەوە خراپتر بەسەر كورد دێت وەك پێشبینی دەكەن”.

هەموو هەڕەشەی باجی قورسە كەن, باجی قورس زۆر ئەگەر دەگرێتەوە, مزگەوت و حوسێنیەو تەكییە و كۆنفرانسە رۆژنامەنوسیی و بۆنە ئاینی و نیشتمانی و حیزبییەكان بونەتە شوێنی فتوادان دژ بە ریفراندۆمی كوردستان, هەڕەشەی شەڕ لە هەموو لایەكەوە, گەردەلولی رق لە هەرێمەكە هەڵی كردووە, یەكەمجارە كوردستان نیگای وای بكەوێتە سەر, تەنانەت ئەحمەد ئەبو غێس ئەمینداری جامعەی عەرەبیشی هێنایە كوردستان, ئەمە موعجیزە رونەداوەكەی دیبلۆماسیەت بوو, من لێرەدا كۆمەڵێك سیناریۆ دەخەمە روو, وەك پێشبینی كە روبدەن,هەرچەندە قۆناغی دوای سەركەوتنی بەڵێ زەحمەت و مەترسیدارە, مەترسیدارەترە لە پرۆسەی ئەنجامدانی ریفراندۆمەكە, ئاوا سانا نییە وەك باسە كرێت:- لە پێش ئەنجامدانی ریفراندۆم هەردوولا رازی بن بە نێوەندی گەرایی بە زەمانەتی نێو دەوڵەتی, زەمانەتی مانەوەی قەوارەی هەرێمی كوردستان بكات, هەموو ترسەكان بِڕەوێنێتەوە, باشترە داوای شێوازێكی باڵاتر لە فیدراڵیەت بكرێت, وڵاتانی ئەمەریكاو هاوپەیمانانی و ناوچەكەو رۆژئاواش قازانجیانە, ئەم رێكەوتنە ببێتە لەمپەرێك لەبەردەم كۆتا هەنگاوی عێراق بۆ بوونی بە وڵاتێكی ئیسلامی شیعە, ترسەكە بوونی هەیە, تازە قوتابخانە لە بەرتەلە بەناوی ئیمام خومەینی دەكرێتەوە, ئەگەریش زەمانەتی سەربەخۆیی و ریفراندۆم كرا, بۆ 20 ساڵی ئایندەش بێت قازانجە بەو مەرجەی ببردرێتە نەتەوە یەكگرتووەكان.
– ئەگەر بەهۆی بارگرژییەوە لە ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی هەرێم, ریفراندۆم لەو دەڤەرانە نەكرا, بەتایبەت كەركووك, یاخود ریفراندۆم كرا لەماوەی نزیكدا سەربەخۆیی رانەگەیەنرا, لە هەردوو حالەتەكە بە شكستی پرۆسەكە كۆتایی دێت.
– ریفراندۆم كرا بە دەنگی زۆری بەڵێ سەركەوت, یەكسەر ئیعلانی سەربەخۆیی كرا, لێرەدا بەرەو روی كۆمەڵێك ئەگەر دەبینەوە:- پەلاماری سەربازی بۆ سەر كوردستان و بەرەو روبونەوەی چەكداری, بۆ جێبەجێكردنی بڕیاری دادگای فیدراڵی كە رێوشوێنی ئەنجامدانی ریفراندۆمی راگرت, ئەو ترسەی ئەمەریكا و وڵاتانی رۆژئاوا هەیانە, بەمەش سەقامگیری ناوچەكە بەتەواوی تێك دەچێت, بۆیە وڵاتانی رۆژئاوا رێگا بەم سیناریۆیە نادەن,. ئێران هێز بەكار بهێنێت دەكەوێتە تەڵەوە , وەلێ توركیا دەست كراوەتر دەبێت بە تایبەت بە بەهانەی كەركوك و ئەو ناوچانەی توركمانی تێدایە ئەگەر بارگرژی دروست بێت.

1- ئەگەری هەڵگیرسانی شەڕ و هاتنی هێزی ئاشتی پارێز بۆ ناوچەكە, دەركردنی بڕیاری مرۆڤ دۆستانە لە نەتەوە یەكگرتووەكان, ئەمەش مانەوەی قەوارەكە بۆ كاتێكی نادیار مسۆگەر دەكات.
2- بەرەو رونەبونەی پەلاماری سەربازی و ئەنجامدانی كۆچی بە كۆمەڵ لەبەرامبەر پەلامارەكان, وەك رۆهینجینەكانی بۆرما, هەژاندنی بیروڕای گشتی جیهان, كە شەقام لە گەڵ كوردایە, لە بەرامبەر ئەو پەلامارانە, بە دوایدا وڵاتانی رۆژئاوا هەڵوێست وەرە گرن و پارێزگاری هاووڵاتیان دەكەن, قەوارەكە دەپارێزرێت.
3- هەوڵبدرێت لە رێگای نەیارانی سەربەخۆیی كوردستانەوە, بە تایبەت لە شاری كەركوك, كێشە دروست بكرێت, لە رێگای كێشەكانەوە هێز بجوڵێنرێت , ئەمە خراپترین سیناریۆیە, دەیانەوێت لە رێگای تەڵەی توندو تیژییەوە پەلاماری سەربازی بدەن, وردە شەڕی سوپایی ئاساییە زوو دەتوانرێت بكوژێنرێتەوە , وەلێ شەڕی نەتەوایەتی لە ناوچە سنورییەكان مەترسیدارە , نابێت رێگای پێ بدرێت , بكەونە ناو بۆسەی بوون بە بەشێك لەو شەڕە, ئاساییە هەندێك ناوچە وەك ناوچەی كێشە لەسەر بەجێ بهێڵرێت, نمونە لەسەر ئەمە لە سودان ناوچەی ئەبی دەوڵەمەند بە نەوت , ناوچەكانی دبە فەخار, حبل مقینص,كاكا تجاریا,كافی كنجی ……
4- سەپاندنی ئابلوقەی ئابوری بەسەر كوردستاندا لە هەر چوار لاوە, ئەم سیناریۆش تا سەر بڕ ناكات, لۆبی كوردی وەك ساڵی 1991 نییە, دەكرێت ئابلوقەكە تێك بشكێنرێت, یاخود لە حالەتی جیابونەوەی سونییەكان بە دوای كورددا” ئەگەر سپۆنسەری ئەم پرۆسەیە وڵاتانی كەنداو بن” بە سانایی دەتوانرێت كوردستان لە رێگای ئوردنەوە بگەیەنرێتە دەرەوە , ئەگەر توركیا لەسەر سەركێشی خۆی بەردەوام بێت, تەحەمولی زیای ئابلوقەكە بكات, لێرەدا ئەگەر ئابلوقە چڕ و درێژخایەن بوو, پرسیار ئەوەیە دەتوانین وەك كۆرییەكان بە گیا خواردن بەرەو روی ئابلوقەی ئابووری ببینەوە؟
5- لە بەرامبەر ئابلوقەی ئابوری وڵاتان, كوردیش بەرامبەر بە عێراق و وڵاتانی ناوچەكە” دەروازە سنوری, ئاو , ئاسمان, نەوت و گازو كانەكان و پەیوەندی بازرگانی هەیە “.6- لە هەموو حالەتەكان كە زانرا ئیتر كوردستان بەشێك نییە لە عێراق, بەڵگەنامەكانی هاووڵاتیانی كوردستان و دەسەڵاتی حكومەتی هەرێم لە لایەن عێراقەوە پەك دەخرێت, هاووڵاتیان لە هەموو ماف و خاوەندارییەك دادەماڵێنرێن, ئەوكات هاووڵاتیان خاوەند هیچ بەڵگەنامەیەك نابن.لە كۆتاییدا ماوەتەوە بڵێم لە كۆی 108 ریفراندۆم لە 171 ساڵی رابردوودا كە لە جیهان ئەنجامدراوە, دەشێت كورد ببێتە یەكەم شەهید و قوربانی ریفراندۆم لە مێژووی مرۆڤایەتی؟؟؟, ئەمجارە سنورەكانیش داڵدەمان نادەن, هەموو سنورەكان دەبنە دوژمن, با بەورییاوە مامەڵە بكەین.




بەڵێ بۆ سەربەخۆیی ھەموو کۆمەڵێک ….. ھەژێن

بەڵێ بۆ سەربەخۆیی ھەموو کۆمەڵێک، ھەموو گوندێک، ھەموو شارێک، ھەموو پارێزگەیەک، ھەموو ناوچەیەک، ھەموو ھەرێمێک، ھەموو سەرزەمێنێک، بەڵام …

ئایا ئەگەر فەرمانداریی ھەرێمی “کوردستان” ببێتە دەوڵەت، ھیچ لە تیرۆر و کوشتن و سووتاندنی ژنان دەگۊڕێت؛ ھیچ لە سەرکوتگەریی و زیندان و ملھوڕیی پارتییایەتی دەگۆڕێت؛ ھیچ لە برسیەتی و بێکاریی ئێوە دەگۊڕێت؛ ھیچ لە نیو و سێ چارە مووچەی کرێکاران و فەرمەنابەران و
مامۆستایان و خانەنشینان و ..تد دەگۆڕێت؛ ئایا ھیچ لە گەندەڵی دەسەڵاتاداران، ھیچ لە ساختەچییەتی ڕامیاران، ھیچ لە چەوسێنەریی سەرمایەداران، ھیچ لە سەرکوتکاریی پۆلیس و سەربازاران، ھیچ لە ملھوڕیی جەلادان و دووڕووی سیخوڕان و پارلەمانتاران دەگۆرێت؛ ھیچ لە قومارچیەتی و لە بازرگانی کوڕە دەسەڵاتداران لەتەک داعش و داگیرکاران دەگۆڕێت؟
ئایا بەدەوڵەتبوونی فەرمانداریی ھەرێمی “کوردستان” دەتوانێت لە دەوڵەتی چەند سەد ساڵەی ئێران و تورکیە و سەد ساڵەی سعودیە و عیراق و … جیاوازبێت، کە پێشتر و ئێستاش بێجگە لە برسیەتی و بێکاری و جەنگ و زیندان و سێدارە و ملھوڕیی و ستەم و بەھرەکێشی و ناداوەریی بۆ زۆرینەی نەدار و بێدەسەڵاتی ئەو وڵاتانە ھیچی دیکە نەبووە و نابێت و ھەر بابای ئێرانی و تورکیەی و وڵاتانی عەرەبییە، لەتاو برسیەتی و بێکاری و سەرکوت و سێدارە بەرەو ئەوروپا ڕەودەکات و پەروەندەکەی بریتی دەبێت لە “ھەڵھاتن لە دەست دەوڵەتی ئێران، دەوڵەتی تورکیە، دەوڵەتی سعودیە، دەوڵەتی سوریە، دەوڵەتی عیراق و ..تد”.

ساڵی ١٩٩١-٢٠٠٣ بە کردەوە، ھەرێمی “کوردستان” لە عیراق سەربەخۆ بوو؛ ساڵی ٢٠٠٣ پاش ڕوخانی فەرمانداریی بەعس بەکردەوە دەوڵەتک بەناوی عیراق بوونی نەبوو و تەنیا ھەرێمێک کە سیستەمی فەرمانداریی و دەوڵەتی ھەبوو، ھەرێمی “کوردستان” بوو، بۆچی دەسەڵاتدارانی ھەرێم، کە ھەر (پدک) و (ینک) نەوشیروانییەکانی نێو (ینک) و (ئیسلامییەکان) و (حشک) بوون، جیانەبوونەوە؟
وەڵامەکە سادە و ئاسان و زیندوون، لەبەرئەوەی ئەو کۆمپانی و دەوڵەتانەی کە ئێستا خەریکی ھەڵگیرساندنی جەنگی نێوخۆیی گەلانی عیراقن، ئەو کات بۆ خۆشباوەڕکردن و دەستەمۆھێشتنەوەی نەداران و بێدەسەڵاتان، پێویستیان بە پاگەندەیەکی دیکە ھەبوو “حکومەتەکەمان ساوایە”. بەڵام ئێستا کە ئیدی پیربووە، پێویستیان بە سیناریۆیەکی دیکە ھەیە؛ “دەوڵەتی کوردی” و “دەوڵەتی سێکولار”، چونکە بەو ھۆیە چەند ساڵ جەنگی نێوخۆیی دروستدەکەن و ھەنبارەکانی چەک خاڵیدەکەن و قەرزێکی زۆر بە جەنگکەران دەدەن و دواتریش ھەر کەسە ناھوشیار و خۆشباوەڕەکان باجی ھەموو نەھامەتییەکان دەدەن و کۆتایی ئاوا جەنگێک لە دوو ئەگەر زیاتر نییە:

– یەکەم: وەک جەنگە نێوخۆییە چل (٤٠) ساڵییەکەی (مەلایی) و (جەلالی)، سەرەنجام پاش کوژرانی ھەزاران و پەککەوتەبوونی سەدان و بێسەروشوێنبوونی دەیان و ئاوارەبوونی ملیۆنان کەس و ھەتیوکەوتنی ھەزاران منداڵ و ئەتکرانی ھەزاران ژن، سەرانی فەرمانداریی بۆرجوازی کورد و سەرانی فەرمانداریی بۆرجوازی عەرەب (شیعە و سوننە) پێکەوە دادەنیشنەوە و پێکی (خوشک و برایی) ھەڵدەدەنەوە و قوربانیانی جەنگەکە تاوانباردەکەن و بە کوژراوانی ھەر دوو لای خۆیان دەڵێن “شەھید” و گەل|گەلانی عیراق بە ھەڵگیرسێنەری جەنگەکە تاوانبار دەکەن.
دووەم، یان بە دوو دەوڵەتبوونی عیراق کۆتاییدێت و دیسان دەزگەکانی پاگەندەی بۆرجوازی کورد دەکەونەوە ھەمان بالۆرەی ساڵی ١٩٩١- ٢٠٠٣ و دەڵێن “دەوڵەتەکەمان ساوایە ” و پێویستی بە خوێنی زیاتری خەڵک ھەیە و ھەر دەنگێکی ناڕازی بە تیرۆرکردن و لەسێدارەدان وەڵامدەدەنەوە و ئەگەر ناڕزاییەک بەخت یاری ئەو بێت، ئەوا تەواوی تەمەنی لەسایەی دەوڵەتە نەتەوەییەکەی (پدک) و دەوڵەتە سێکیولارەکەی (حککک) لەنێو زیندان دەمێنێت.

ئایا لە چەند ھەزار ساڵی ڕابوردوو تاکو ئێستا، دەوڵەت بێجگە لە ملھوڕیی و مشەخۆریی و سەرکوتکردن و تیرۆر و سەپاندنی بەرژەوەندی و چاوچنۆکی دەسەڵاتداران و ڕامیاران بەسەر نەداران و بێدەسەڵاتان، ھیچی دیکە بووە، ھیچ یەك لەو گەلانەی کە خراونەتە ژێر (پاژنەی ئاسنینی چەکمەی)* دەوڵەت و بەناوی ئەوانەوە دەوڵەتی چەوسێنەرانی ئەوان ڕاگەیێندراون، بەختەروەر و ڕزگار و ئازاد و یەکسان و دادپەروەرانە ژیاون، تاکو بە دەوڵەتبوونی دەسەڵاتدارە چەتە و سەرکوتگەرەکانی ئێستای ھەرێم، نەداران و بێدەسەڵاتانی کوردی-زمان بەختەوەر ببن و ڕزگار و ئازاد و یەکسان و دادپەروەر بژین؟

بەڵێ، جارێکی دیکە من ئەوە دەڵێمەوە و پێداگرییدەکەمەوە و ھاواردەکەم، من خوازیاری سەربەخۆیی و خۆبەڕێوەبەریی ھەموو کۆمەڵێکی مرۆیی سەر گۆی زەمین دەبم، بەڵام سەربەخۆیی و خۆبەڕێوەبەریی واتا ڕەکردنەوەی دەوڵەت و سیستەمی ڕامیاریی و ڕۆنانی یەکێتی کۆنفیدرالیستییانەی خۆبەڕێوەبەریی گشت کۆمەڵەکان و گەلان؛ بەڵێ من دژی دەوڵەت دەبم و تاکو مردنیش دژی دەوڵەت دەمێنم و ئەگەر بتوانم پاش مردنیش دێمەوە خەونی ڕامیاران و دەسەڵاتادارن و سەرمایەداران و دژایەتی دەوڵەتەکەیان دەکەم، بەڵام ئەوە دڵنیادەکەمەوە و ڕۆشندەکەمەوە، کە دژایەتی و ڕەتکردنەوەی دەوڵەت لەلایەن من لەبەر پاشگرە دێوجامەییانەکەی “کوردی”، “سێکیولار” نییە و نا، بەڵکو لەبەرئەوەی کە دەوڵەت ملھوڕترین و پێشکەوتووترین دەزگەی ستەمگەریی چینایەتییە و ھەر دەوڵەتبوونیش بوو، کە ڕاپەڕینی ئۆکتۆبەری ١٩١٧ تێکشکاندن و ئەوەی بە قەیسەر و لەشکری داگیرکاری ئاڵمانی و نەمسایی نەکرابوو، ئەو ئەنجامیدا و دەوڵەتی بۆرجوازی کوردیش ھەر ھەمان شت ئەنجامدەدات و ئەوەی کە دەوڵەتی ئێران و تورکیە و سوریە و عیراق وەک داگیرکەرێک نەیانتوانیوە ئەنجامیبدەن، دەوڵەتی بۆرجوازی کورد ئەنجامیدەدات.

من دژی دەوڵەت و پارلەمان و زیندان و سوپاس و پۆلیس و سیستەمی ڕامیاریم و تۆش ئازادیت، چ دۆزەخێک بۆ خۆت ھەڵدەبژێریت و کێ دەکەیت شوانەی خۆت. بەڵام دڵنیابە سەرەنجامی ئەو خۆشباوەڕییەشت ھەر گندۆرەشکاندن بە ئەژنۆی پەشیمانی دەبێت، ھەر ئاوا ئێمەی سۆشیالیستخوازان لە ڕۆژانی پاش ڕاپەڕینی ئازاری ١٩٩١ گوتمان “ڕۆژێك دێت، کە دەسەڵاتداریی پارتییەکانی بەرەی کوردستانی ڕووی ملھوڕیی دەسەڵاتدارە بەعسییەکان سپیدەکاتەوە” و ئێستاش باجی چەپڵە و ھەلھەلەی ڕۆژانی ھەڵبژاردنەکەی ئایاری ١٩٩٢ دەدەن و تاکو نەداران و بێدەسەڵاتان چاوەڕێی “سەرۆکی باش”** و “پارتیی باش”** و”پارلەمانی باش”** و”فەرمانداریی باش”** و”دەوڵەتی باش”** و”کۆمپانی باش ” و”سەرمایەداریی باش” و”جەلادی دڵسۆزی گەل”*** بن، بەدڵنیاییەوە نەھامەتییەکان درێژدەبنەوە و باجدانەکە بەردەوامدەبێت و تەمەنی مشەخۆریی سەرمایەداران و سەروەریی ڕامیاران درێژتر دەبێتەوە.

ھەژێن
١٨ی سێپتەمبەری ٢٠١٧

———————-

* لە واتا و ناوی ڕۆمانەکەی (جاک لەندەن: پاژنەی چەکمە ئاسنینەکان) وەرگیراوە.
** لە گوتەیەکی (میخائیل باکونین) وەرگیراوە
*** ئەو چەند دەستەواژانە لە وتارێکی (ئێریکۆ مالاتێستا) وەرگیراون




ریفراندۆم له‌ پیناو سه‌ربه‌خۆیی یان مانه‌وه‌ی كورسیه‌كه‌دا …! …. شاخه‌وان سه‌نگاوی

هه‌ر خه‌لقنده‌یه‌كی خودا ئیدی له‌ زه‌وی بیت یان له‌ ئاسمان له‌ وشكایبێ‌ یان له‌ قولایی ده‌ریاكان له‌ تاریكایی ئه‌شكه‌وته‌كان بێت یان له‌ به‌ر رووناكی چراكان هه‌میشه‌ هه‌وڵدانیان بۆ ئازادی بووه‌ ، له‌ پێناو مانه‌وه‌ له‌ ژیاندا … ئیدی چ جای مرۆڤه‌كان .
بۆیه‌ ئێمه‌ش وه‌كو نه‌ته‌وه‌یی كورد له‌ دێر زه‌مه‌نه‌وه‌ كه‌ له‌ سه‌ر ئه‌م خاكه‌ ده‌ژین هه‌میشه‌ شۆڕشه‌ یه‌ك له‌ دوایی یه‌كه‌كانمان كه‌ مێژوویان به‌ خوێنی هه‌زاران ڕۆله‌ی ئه‌م نیشتمانه‌ نوسیانه‌ته‌وه‌ له‌ پێناو سه‌ربه‌خۆییدا بوو ، به‌ڵام هه‌ر سه‌رده‌مه‌و به‌ دید و تێڕوانین و ئایدیایی جیاواز له‌ چۆنێتی بنیاتنانی كیانێكی سه‌ربه‌خۆ له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌م سنوره‌دا كه‌ به‌ كوردستان ناوزه‌ند ده‌كرێت .

هه‌ر بۆیه‌ له‌ سه‌ر سه‌ركردایه‌تی سیاسی كورد و به‌ تایبه‌تی تر سه‌ركردایه‌تی پارتی دیموكراتی كوردستان و خودی مسعود به‌رزانی وه‌كو سه‌رۆكی ئه‌م پارته‌ كه‌ خۆیان به‌ خاوه‌ندارێتی ریفراندۆم ده‌زانن چیدی دیكه‌ پێویست ناكات كردار و وتاره‌كانیان داینه‌مۆیه‌ك بێت بۆ زیاتر زه‌ق كردنه‌وه‌یه‌ درزه‌كانی نێو ماڵی كوردی . وه‌ له‌ سه‌ر سه‌ركردایه‌تی ئه‌م پارته‌ش پێویستیه‌كی حاشا هه‌ڵنه‌گره‌ كه‌ سنوری خیڵگه‌رایه‌تی و ناوچه‌گه‌رێتی تێپه‌ربكه‌ن به‌رژه‌وه‌ندیه‌ باڵاكانی نه‌ته‌وه‌ بخنه‌ پێش به‌رژه‌وه‌ندی ته‌سكی تاك و حزبگه‌رایه‌تیكه‌یان له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ بانگه‌شه‌ی خاوه‌نداریتی ئه‌م ریفراندۆمه‌ ده‌كه‌ن ده‌بێت باشتر له‌وه‌ بگه‌ن كه‌ ریفراندۆم ته‌نها بۆ ناوچه‌یه‌ك یان ته‌نها خێڵێك نیه‌ ، له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌و سنوره‌ی كه‌ ئێستا به‌ باشوری كوردستان ناوزه‌ند ده‌كرێت له‌ سه‌دا نه‌ودی زیاتر له‌ نه‌ته‌وه‌ی كوردن ئه‌مه‌ به‌ ناوچه‌ جێناكۆكه‌كانی هه‌رێمی كوردستان كه‌ له‌ سه‌دا چلی خاكی هه‌رێم پێك ده‌هێنێ ، ئه‌گه‌ر ئامانجی خاوه‌نه‌كانی ریفراندۆم له‌ ئێستادا به‌ ئامانجی به‌ ده‌ستهێنانی په‌نجا زائید یه‌كه‌ی ده‌نگه‌كانی به‌ڵێ بێت بۆ ریفراندۆمه‌كه‌ی ، ئه‌وا چیدیكه‌ پێویست ناكات له‌ سه‌ر نه‌ته‌وه‌ی كورد له‌ چوارچێوه‌ی باشوری كوردستان هیواكانیان به‌ وه‌ها ریفراندۆمێكدا هه‌ڵبواسن كه‌ ده‌رئه‌نجامه‌كه‌ی جگه‌ له‌ ئاشبه‌تالێكی دیكه‌و كاڵكردنه‌وه‌ی ئینتمای نه‌ته‌وی و سه‌ربه‌خۆیی هیچی دیكه‌یی لێ‌ به‌رهه‌م نایه‌ت . وه‌له‌ ئێستاشدا هۆكارێك ده‌بێت بۆ له‌ باربردنی ئه‌م نیمچه‌ سه‌ربه‌خۆیه‌ی كه‌ هه‌یه‌ له‌ واقیعدایه‌ ، میژوو ئه‌و ڕاستیانه‌مان بۆ وێنا ده‌كات له‌ رێكه‌وتنامه‌ی جه‌زائیر 1975 ، په‌یماننامه‌ی نێوان عیراق و توركیایی 1983 ، په‌یماننامه‌ی نێوان ئێران و توركیایی 2004 ، رێكه‌وتنی دژه‌ تیرۆری نێوان توركیا و عیراق 2007 .

هه‌ر بۆیه‌ پیویستیه‌كه‌ له‌ سه‌ر خاوه‌نداره‌كانی ریفراندۆم په‌ندێك له‌ مێژوو سه‌ده‌یه‌ك له‌ خه‌باتی سیاسی باشور وه‌رگرن هه‌نگاوه‌كانیان بۆ به‌ئه‌نجام گه‌یاندنی ڕیفراندۆم به‌ به‌رنامیه‌كی ته‌واو و تۆكمه‌ دارشتبێته‌وه‌ ، خۆ به‌ دوورگرتن له‌و فره‌گوتاریه‌ی كه‌ ئامانجه‌كانی ریفراندۆم زیاتر له‌ به‌رچاوی هاولاتیانی ئه‌م هه‌ریمه‌ ناشرینتر ده‌كات ، هه‌وڵدانیًَكیش بێت كه‌ خاوه‌نداره‌كانی ریفراندۆم به‌ پریاسكه‌یه‌كی روو سوره‌وه‌ بتوانن ته‌قل باب له‌ ده‌رگا به‌ ده‌رگای مال به‌ ماڵی كورد بده‌ن به‌بێ‌ جیاوازی كردن له‌ نێوان هیچ ڕه‌نگ وئاین و نه‌ته‌و و ئایدیاو بیره‌كان ئه‌میش له‌ پێناو به‌ده‌ست هێنانی باشترین رێژه‌ی ده‌نگی به‌ڵێ‌ بۆ ریفراندۆم ، چونكه‌ ئه‌گه‌ر كورد وه‌كو نه‌ته‌وه‌ خاوه‌نی زاكیره‌یه‌ك بێت كه‌ توانای گه‌ڕانه‌وه‌ی هه‌بێت بۆ ڕابردوو ئه‌وا پارتی و سه‌رجه‌م پارته‌كانی تر ده‌بێت له‌ به‌رده‌م هه‌ڵگرتنی ئه‌ركی به‌رپرسیارێتیدابن به‌رامبه‌ر به‌ كورد وه‌ك نه‌ته‌وه‌ له‌ ده‌رئه‌نجامی ئه‌و ئه‌نجامانه‌ی كه‌ له‌ ئه‌نجامدانی ئه‌م ریفراندۆمه‌وه‌ به‌ ده‌ست ده‌هێنرێت چونكه‌ یاریی كردن به‌ چاره‌نوسی میله‌تێك له‌ پێناو مانه‌وه‌دا له‌ لایه‌ن هه‌ر كه‌س و پارتێكه‌وه‌بێت له‌ هیچ ئان و ساتێكدا بكه‌ره‌كانی جێگای لێخۆشبوون نیه‌ . میله‌تیش توانایی شاربه‌ده‌ر كردنیان ماوه‌ !

شاخه‌وان سه‌نگاوی
shaxewan.saed@gmail.com




یه‌كێتی نیشتمانی كوردستان و سه‌رئێشه‌ ! … ئاری زێندینی

به‌روِخسه‌تی (یه‌كێتی) خه‌باتتان بۆچی كردووبۆچی ده‌یكه‌ین !؟ له‌م قۆناغه‌ی ئێستا ئامانجتان چیه‌؟ دڵنیام وه‌ڵامی ئه‌م پرسیارانه‌ له‌ هه‌ر ئه‌ندامێكی (یه‌كێتی) بكه‌ی هه‌ر ئه‌ندامه‌ به‌جۆرێك وبه‌شێوه‌یه‌ك وڵام ده‌داته‌وه‌ كه‌ئه‌مه‌ سیاسه‌ت نییه‌! (یه‌كێتی نیشتمانی كوردستان) پێش ڕاپه‌ڕینی (1991) ئامانج و نه‌خشه‌ ڕیگایی روون وئاشكرابوو به‌هێزێكی دیموكراسی وشۆڕشگێری ده‌ناسراوناسرابوو له‌ واقیشدا وابوو.(یه‌كێتی) له‌ دوایی ڕاپه‌ڕین له‌به‌ر زۆری بانگه‌شه‌ی دیمكراسی و مۆدێرن و خاوه‌ن خه‌بات شاروشاخ توشی جۆرێك له‌غرووری و ئه‌نامه‌كانیان هه‌ركه‌س له‌ڕاست خۆیی ئه‌وپه‌ڕی ئازادانه‌ودیموكراسیان هه‌ڵسوكه‌وتیان ده‌كردو تاوه‌كو ببێته‌ واقیع بۆ كۆمه‌ڵگه‌ی كوردی له‌ باشوری كوردستانَ.

(یه‌كێتی) ده‌بوایه‌ له‌ گه‌ڵ كه‌شوهه‌وایی خه‌ڵكه‌كه‌ خۆی بگونجاندبا نه‌وه‌ك كه‌شوهه‌وایی (یه‌كێتی) بسه‌پێنێ‌ وبگونجێنێ‌ چونكه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی كوردی به‌شێكه‌ له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست, (یه‌كێتی) به‌به‌ڵگه‌وشاهێدولێدوانی ئه‌ندامانی خۆیان وخه‌ڵكی كوردستان وه‌ك ئه‌وه‌ی توشی نه‌خۆشی و ڕاراِیی و وه‌سوه‌سه‌ بووه‌ له‌ هه‌ڵوێستكانیان و بڕیاڕه‌كانیان ده‌رباره‌ی ئه‌وپێشهات وڕوداوانه‌ی له‌ كوردستان ڕووده‌ده‌ن. ئێمه‌ ڕۆژانه‌ ده‌بینین یه‌كێتیه‌كان له‌ بچوكه‌وه‌ تا گه‌وه‌ره‌ جۆره‌ لێدوان و بیروبۆچون ده‌رده‌برَن هه‌ریه‌كه‌و (180) پله‌ فه‌رقی هه‌یه‌ كه‌ئه‌مانه‌ هیچیان له‌ گه‌ڵ بیروباوه‌ڕوپه‌یڕوپڕۆگرامی حیزبه‌كه‌یان یه‌ك ناگرنه‌وه‌. به‌ڵێ‌ (یه‌كێتی ) ئه‌و ڕاڕایی ووه‌سوه‌سه‌ی له‌ناو ئه‌ندامانی خۆیان له‌ (حكومه‌ت وپه‌رله‌مانی كوردستان) ڕه‌نگی داوه‌ته‌وه‌ ,ئه‌ندام په‌رله‌مانه‌كانیان به‌شداری كۆبوونه‌وه‌ی په‌رله‌مان ناكه‌ن و هه‌ندێكی به‌شداری ده‌كه‌ن و هه‌رخۆیان دان به‌وه‌ده‌نێن كه‌ په‌یوه‌ندی به‌كێشه‌ی ناوه‌خۆیی یه‌كێتی هه‌یه‌. سه‌ركردایه‌تی هه‌رده‌م ناڕازیه‌ له‌ مه‌كته‌ب سیاسی و مه‌كته‌ب سیاسی بڕیاڕی ده‌رده‌كات بێ‌ جێگرانی سكرتێری گشتی, ئه‌ندامی باڵایی یه‌كێتی له‌ ئه‌نجومه‌نی باڵایی ڕفڕاندۆم به‌ شداره‌ كه‌چی ئه‌ندامی یه‌كێتی ده‌ڵێ‌ یه‌كێتی ئه‌ندامی نییه‌ له‌ ئه‌نجومه‌نی باڵایی ریفراندۆم, هه‌رله‌م رۆژانه‌دا له‌ كاتی كاراكردنه‌وه‌ی (په‌رله‌مان) چه‌ند ئه‌ندامێكیان ده‌نگی نه‌دا بۆ (ڕیفراندۆم) كه‌چی (یه‌كێتی) ده‌ستپێشخه‌ربووه‌ بۆ ئاسایی كردنه‌وه‌ی په‌رله‌مان, دوا رووداویش له‌ ناو(یه‌كێتی) جێگری دووه‌می سكرتێری ئه‌م حیزبه‌ لیستێك وقه‌واره‌یه‌كی سه‌ربه‌خۆیی راگه‌یاند بۆ هه‌ڵبژاردنی داهاتووی كوردستان له‌ (1/11/2017) به‌رامبه‌ر ئه‌مه‌ ئه‌ندامێكی مه‌كته‌ب سیاسی داوایی كرد ئه‌م جیگری دوه‌مه‌ یان وازله‌ (یه‌كێتی) بهێنی یان له‌ لیسته‌په‌رله‌مانیه‌كه‌ی.

ئه‌م سیاسه‌تی (یه‌كێتی نیشتمانی كوردستان) ئایا كه‌س سه‌ری لێده‌رناكات یان (یه‌كێتی ) توشی نه‌خۆشی وشێرپه‌نجه‌ بووه‌ رۆژێك له‌ رۆژان به‌ یه‌كجاری له‌ناو ده‌چێت! بۆچی ئه‌م حیزبه‌ واده‌كات هه‌ر ئه‌وه‌ من نیم وایی ده‌بینم به‌ڵكو رۆژانه‌ خه‌ڵك ئه‌وبۆچونه‌ی هه‌یه‌ونازانێ‌ (یه‌كێتی و یه‌كێتیه‌كان) مه‌به‌ستیان چیه‌! پاش (35) ته‌مه‌نی هێشتا توكمه‌یی خۆیی نه‌پاراستوو به‌رامبه‌ر كێشه‌ی ناوخۆی خۆیی وكێشه‌كانی هه‌رێمی كوردستان, هه‌روه‌ها چه‌نده‌ها وتارونوسه‌ریش باسیان له‌ كه‌شوهه‌وایه‌ی (یه‌كێتیان) كردووه‌ له‌م دۆخه‌ی ئێستا كه‌ (یه‌كێتی) به‌بۆچونی من و ئه‌وانیتریش وه‌ك (حیزب) هه‌ڵسوكه‌وت ناكات و وه‌ك (حیزب) نایه‌ته‌پێش چاو.




تیشکێک بۆ سەر ھۆنراوەی منداڵان …. نوسینی :عەلی حەمەڕەشید بەرزنجی

ھۆنراوە ھونەرێکی گرنگە و یەکێکە لە لقەکانی ئەدەب و لە ھەمان کاتیشدا خۆشییەکی تایبەت بە دڵ و دەرون وھۆشی مرۆڤ دەبەخشێت.مرۆڤ لەگەڵ ئەوەی کە چێژ و خۆشی لێوەردەگرێت لە ھەمان کاتیشدا بۆ فراوانکردنی ئاسۆی زانیارییەکانی سودی لێدەبینێت.بێگومان منداڵیش کە مرۆڤێکی بچوک و ھەست ناسک و بێگەرد و خاوێنە زیاتر چێژ و خۆشی لەو ھۆنراوە تایبەتانەی کە بۆ منداڵان نوسراون وەردەگرێت و دەروازەیەکیشە بۆ وەرگرتنی زانیاری و فراوانکردنی ئاسۆی ئەندێشە و بیرکردنەوەیان.کاتێک منداڵان کە ھۆنراوەیەکی تایبەت بە جیھانە ڕەنگاڵەییەکی خۆیانیان بۆ دەخوێندرێتەوە یان خۆیان دەیخوێننەوە،کە لەلایەن کەسێکی شارەزا و بەتوانا لە دنیاکەی ئەوان نوسرابێت،لەگەڵ یەک بەیەکی دێڕ و وشەکانی ھۆنراوەکەدا شنەی شادی دەدات لە پەڕەی دڵە ناسکەکانیان و پەپولەی زەردەخەنەش گوڵی لێوەکانیان دەکاتە ھەوار و دەنیشێتەوە.خۆ ئەگەر بۆشیان کرا ، بە گۆرانی دەیڵێن تا زیاتر لێوانلێوبن لە خۆشی.ئەگەر ھەر یەکێک لە ئێمەی گەورە گوزەرێک بکەین بە کۆڵانەکانی دنیای منداڵی خۆماندا ئەو ڕاستییەمان زیاتر بۆ ئاشکرا دەبێت کە (شیعر) ھۆنراوە چ کاریگەرییەکیان ھەبووە و ھەندێکیان تا ئێستاش لە یادەوەریماندا بە زیندوویی ماون.

ھۆنراوەی تایبەت بە منداڵان بەشێکیان کەسانی گەورە و شارەزا و خاوەن بەھرە بۆ منداڵانی دەنوسن ،بەشێکیشیان منداڵان خۆیان بۆ دنیاکەی خۆیانی دەنوسن.جیاوازییەکی زۆر لە نێوان ھەردووکیاندا ھەیە.ئەوەی کە گەورەکان بۆ منداڵانی دەنوسن لەبەر ئەوەی خاوەن ئەزمونن و زیاتر خوێندنەوەیان ھەیە دەربارەی منداڵ و ئەدەبی منداڵ لە روی داڕشتن و ھونەرییەوە سەرکەوتوون و سودیش لە بیرەوەرییەکانی منداڵی خۆشیان وەردەگرن.بەڵام ئەوەی کەمنداڵان خۆیان بۆ خۆیانی دەنوسن،ھەرچەندە لەڕوی داڕشتن و ھونەری شیعرەوە کەموکوڕییان تێدایە بەڵام لەھەمان کاتدا ڕاستی و پاکی و جوانی دنیاکەی خۆیانی لە خۆ گرتووە .ھۆنراوەی منداڵان کۆمەڵێک مەرجی ھەیە کە واباشە ئەوانەی کە بۆ منداڵان دەنوسن ئاگاداری بن،چونکە ھۆنراوە بۆ منداڵان تەنھا وشە ڕیزکردن نییە کە بەس پشت بە کێش و سەروا ببەسترێت.ئەگەر تایبەتمەندییەکانی تیا نەبێت وەکو ھێشووە ترێیەکی پلاستیکی وایە ،جوانە ،بەڵام بێ تام و بۆنە. ھۆنراوەی منداڵان لە لایەن شارەزایانی بواری ئەدەبی منداڵانەوە زۆر گرنگی پێدراوە و پۆلێن کراوە .مامۆستا حمەێاڵح فەرھادی لە کتێبی (پێگەی شیعری منداڵان لای شاعیرانی کورد) بەرگی یەکەم ،بەم شێوەیە جۆرەکانی شیعری منداڵانی دابەش کردووە.شیعری فۆلکلۆری و شیعری فێرکردن و شیعری وەرگێڕاو و شیعری ئاسایی.زیاتر شیعری ئاسایی بە دەوڵەمەندترین جۆرەکانی شیعری منداڵانی داناوە لەڕووی ھونەرییەوە و لەجۆرەکانی تر بەپێشکەوتووتری داناوە.کە کتێبەکەی زیاتر بۆ ئەم جۆرەیان تەرخان کردووە.منیش لێرەدا بە پێی کارکردنم لەو بوارەدا و خوێندنەوەی بەردەوامم بۆی دەتوانم بەم شێوەیە پۆلێنی بکەم:
١- ئەو ھۆنراوانەی کە دەربارەی مامۆستا و قوتابخانە و دایک و باوک ونیشتمان و ئاشتی و سەیران و گوڵ و بوکەشوشە و گیانداران و …..ھتد نوسراون.کە دەتوانین بڵێین ھۆنراوەی ئاسایی. لەم شێوەیە زۆر نوسراوە و ھەیە و دەتوانین بڵێین کە ھەموو ئەو کەسانەی کە دەست دەکەن بە نوسینی ھۆنراوە بۆ منداڵان لەم شێوەیەوە دەست پێدەکەن..لەم شێوەیەش پانتاییەکی زۆری لە ئەدەبی منداڵاندا داگیر کردووە،دووبارەو سواوییەکی زۆریشی تیایە ئەگەر کەسێکی شارەزا گەشتێک بەناویاندا بکات بە ڕوونی ئەوەی بۆ دەردەکەوێت.
٢- ئەو ھۆنراوانەی کە ئاسۆی خەیاڵی منداڵان فراوان دەکەن و بۆ ئەم سەردەمەش زیاتر گونجاوە و منداڵان بە گشتی چێژ و خۆشییەکی زیاتری لێوەردەگرن .دانانی ئەم جۆرە ھۆنراوانە پێویستی بە سەلیقە و شارەزایی و لێھاتوویی شاعیرەکە ھەیە و دوورە لە سواوی و دووبارە بوونەوە.کۆمەڵێک لە شاعیران لەو بوارەدا ئەسپی خۆیان تاو داوە .ئەگەر سەرنج بدەین لە ھۆنراوەکانیان ئەو ڕاستییەمان بۆ دەردەکەوێت.ھەروەھا جۆرێکی تریش کە ھەر پشت بە خەیاڵ دەبەستێت و فراوانکردنی زیاتری ئاسۆی بیری منداڵە و پشت بە لێھاتوویی شاعیر دەبەستێت ، کە دێت بابەتێکی مەزن و زۆر جاریش زانستی لە چەند دێڕێکی کەم و سنورداردا دەخاتە ڕوو، ئەم جۆرەیان زۆر کەمن .وردەکاری باشتری دەوێت .

ھەریەک لەم جۆرانەی باسم کردن ھۆنراوەی منداڵان پێک دەھێنن کە لە ھەموویاندا واباشە شاعیر بزانێت دەیەوێت چ پەیامێک بە منداڵ بگەیەنێت،دوورو درێژ نەبێت کە منداڵ بێزار بکات،بەپێی قۆناغەکانی تەمەنی منداڵ بێت،ڕەچاوی دەرونی منداڵ بکرێت تیایاندا، کێش و سەروای تەواو بێت و پشت بە کێش و سەروای لاواز نەبەستێت،دوور بێت لە دووبارەو سواوی، مۆسیقای ناوەوەی ھەبێت و بە ئاوازێک بوترێت،وشەکانی سەر بە فەرھەنگی منداڵان بێت،وشەی نامۆی زۆر تیا نەبێت، کۆتاییەکی باشی ھەبێت کە منداڵ لە کاتی خوێندنەوەیدا چاوەڕوانی دێڕی تر نەکات، چیرۆک ئامێز بێت،بەخوێندنەوەی وێنە لای منداڵ دروست بکات.پرسیار لای منداڵ دروست بکات و بە دوای وەڵامەکەیدا بگەڕێت یان وەڵامی پرسیارێکی تیا بێت بۆ منداڵ، ھەرچەند زۆر جارھۆنراوەی وا دەبینین کە زۆربەی ئەو مەرجانەی تیانییە و بەزۆر ئاخنراوەتە خانەی ھۆنراوەی منداڵانەوە..منداڵ لەگەڵ ئەوەی کە ڕوناکی شانۆی ژیانە و شادی و خۆشی ناو خێزانە ،نابێت لەبیرمان بچێت کە بنیاتنەری کۆمەڵگاشە ، بۆیە واباشە بە وریاییەوە کاریان بۆ بکەین و بەڕاستی و دروستی لەگەڵیاندا ھەڵسوکەوت بکەین و بەرھەمی جوان و ناسک و نوێ و سەردەمییانەیان بخەینە بەردەست ،تا سبەینێ کەسانێکی وریا و ڕۆشنبیر و چاوکراوە و دووربین و ئاسۆ فراوان دەربچن و ھەریەکەیان لە بوارێکدا خزمەت بە خۆیان و دایک و باوکیان و خاک و نیشتمانەکەیان بکەن.

من لێرەدا حەز دەکەم کە چەند ھۆنراوەیەکی خۆم کە بۆ منداڵانی کوردم نوسیوە بکەمە دیاری .بەو مەبەستەی منداڵان چێژ و خۆشی لێوەربگرن و کاتێکی خۆشی لەگەڵدا بەسەر بەرن و بەگۆرانی بەگوێی منداڵانی تریدا بچرپێنن.

*گوندەکەم*

گوندەکەم خۆش و جــــوانە
ڕازاوە و ئــــــاوەدانــــە
بێ وێنـــــەو بێ ھــاوتایە
ھەر دەڵێی ســـــەیرانگایە
کێڵگە و باخچە وســەرچاوەی
لە ئەڵغام پاکــــــکراوەی
خێر و خۆشی گـــــوندەکەم
ھەموو کات بەدی دەکــــەم
ئەوەتا لێو بە خــــــەندە
مندڵانی ئەم گــــــــوندە
بە سروود و گـــــــــۆرانی
ژین پڕ دەکەن لە جــــوانی
بۆ خــــــــوێندنیان ڕۆژانە
دەڕۆن بۆ قــــــــوتابخانە
بەڵێنیان داوە ھـــــەمووان
بە کۆششی بآ وچــــــــان
لەگەڵ کردەوەی چـــــاکە
خزمــەت بکەن بەم خــاکە
……………………

گەشتێک بۆ شارباژێڕ ….

سوار فڕۆکەی خەیاڵ بووم
لەسەر ئەزمڕ ڕاوەســـتام
پۆلێک منداڵی ڕۆح سوک
پێکەوە ھــــاتن بۆ لام
——
پێشوازیم لێکــــردن و
بەیەکــــەوە دانیشتین
وتیان یاخوا بەخێربێی
بۆ شـــارباژێڕی ڕەنگین
——
نامەیەکیان دا دەســـتم
کەوتمە شــــــادمانی
چی گوندی شـــارباژێڕە
تیا نوسرابوو بەجــوانی
——
لەگەڵمدا سەرکــــەوتن
وریا ،وەک فڕۆکــــەوان
ھەر گوندێکمــان دەبینی
ناویان دەوت بێ وەستان
——
لەو گەشـتەدا دیمـــەنی
ســروشتی کوردســـتانم
وەک تابلۆی جوان و ڕەنگین
بینی بەچـاوەکـــــانم
——
دەنگێکی خــۆش و ناسک
بەئاگــــای ھێنامەوە
ئەویش دەنگی دایکم بوو
دانیشـــتبوو لامـــەوە
——
وتی ڕۆڵــــەی شیرینم
سبەی دەچین بۆ سەیران
بۆ شارباژێڕی شــــیرین
پڕە لە سەیرانگای جوان
——
منیش دڵ پڕ لە خۆشی
سەرم خستە سەر کۆشی
دەستی ھێنا بەسەرما
دنیایک خۆشیم نۆشی
——
٢٨/٧/٢٠١٧




یەکێتی نیشتمانی بۆچی پێویست بوو سواری شەمەندەفەرەکەی پارتی بێت … عەبدولسەلام محەمەد

یەکێتی نیشتمانی کوردستان وەک پارتێکی خاوەن نفوز لە هەرێمی کوردستاندا بەرەبەرە بەرەو لاوازی و بچوک بوونەوە دەڕوات، هەرجار پارچە و باڵێکی لێدەبێتەوە، لەدوای جیابوونەوەی نەوشیروان موستەفا و ڕاگەیاندنی بزوتنەوەی گۆڕان زەبرێکی کوشندە بەر پێگەی جەماوەری و هەیبەتی یەکێتی نیشتمانی کوردستان کەوت، لەدوای ئەمەش چەند سەرکردەیەکی دیاری یەکێتی و کۆمەڵێک کادیر و لایەنگیری ئەو پارتە پەیوەندییان بەڕیزەکانی پارتی دیمکراتی کوردستانەوە کردوو بەشیکی دیش لە ئەندامانی “ی.ن.ک”بەهۆی نیگەرانیەکانیان لە سیاسەتی پارتەکەیان دوور کەوتونەتەوە لەو پارتە و بەبێلایەنی دانیشتوون.
لە ئێستادا ئاماژەکان هەموویان بەرەو ئەو ئاڕاستەیە دەڕۆن کە “ی.ن.ک” بۆ جارێکی دی بەرلەوەی برینی جەستەی ساڕێژ بووبێت بەجیابوونەوەی نەوشیروان موستەفا، ڕووبەڕووی جیابوونەوە و ئینشیقاقێکی دیکەی گەورە دەبێتەوە، ئەویش بەجیابوونەوەی سەرکردەی دیارو خاوەن پێگەی جەماوەری ناو پارتەکە کە ئەویش “د.بەرهەم صالح”ە، ئەو جیابوونەوەیە ئەگەر ئەوەندەی جیابوونەوەکەی ساڵی ۲٠٠۹ی نەوشروان موستەفا گەورە نەبێت، زۆریش کەمتر نابێت لەو، بەمەش یەکێتی نیشتمانی کودستان بەرەو بچوک بوونەوەیەکی گەورە دەڕوات لەڕووی پێگەی جەماوەری و کورسیەکانی پەڕلەمانی لە هەڵبژاردنی داهاتوودا ئەگەر ئەنجام بدرێت.

سەرانی ئێستای ناو یەکێتی نیشتمانی و بڕیاردەرانی ئەو پارتە لە ئێستادا بەڕوونی هەست بەوزەبرە کوشندەیە دەکەن کە بەجیابوونەوەی د.بەرهەم بەریان دەکەوێت، بۆیە لە “۱٥سێپتێمبەر”دا بەناچاری پێویست بوو سواری شەمەندەفەری سیاسی پارتی دیمکراتی کوردستانبن و پەڕلەمانیان لەگەڵ کارا بکەنەوە و ڕازیبوون بەوەرگرتنی سکرتێری پەڕلەمان و ئاوتکردنی گۆڕان و کۆمەڵ لە حکومەتی بنکەفراواندا، ئەمە سەرەڕای یەکانگیربوونی بەرژەوەندییە ئابووریەکانیان بەتایبەت لە دۆسیەی نەوت، کەوا لەیەکێتی نیشتمانی دەکات نەتوانێت لەو شەمەندەفەرە دابەزێت کە پارتی دیمکرات ئاڕاستەی دەکات.

بۆ هەڵبژاردنی پەڕلەمانی داهاتووی هەرێمی کوردستان کەوا بڕیارە لە دەستپێکی مانگی یانزەی ئیمساڵدا ئەنجام بدرێت یەکێتی نیشتمانی کوردستان لەبەردەم دوو سیناریۆدایە:

یەکەم: یەکێتی نیشتمانی کوردستان بۆ ڕێگەگرتن لە دەرکەوتنی شکست و بچوک بوونەوەکانی لەڕێگەی پەڕلەمانی کاراکراوەی ئێستای هەرێم بەهاوکاری پارتی دیمکرات ڕێگە لە ئەنجامدانی هەڵبژاردن دەگرێت و پرۆسەکە دوا دەخرێت بۆ کاتێکی نادیار، بەمەش “ی.ن.ک” ناهێڵێت جوڵەی د.بەرهەم بەرەو سەرکەتن بڕوات بەمەش بەشێوەیەکی کاتی ڕێگە لە پارچەبوونی دەگرێت.

دووەم: سیناریۆی دووەم بەشێوەیەک دەبێت کە یەکێتی نیشتمانی کوردستان شکست و بچوک بوونەوەکەی لەژێر باڵی پارتی دیمکراتدا دەشارێتەوە، ئەمەش لەکاتێکدا ئەگەر هەڵبژاردنی پەڕلەمانی ئەنجام بدرێت، بۆچونم وایە یەکێتی نیشتمانی و پارتی دیمکرات بەیەک لیستی هاوبەش بەشداری هەڵبژاردنەکانی پەڕلەمان دەکەن، بەمەش یەکێتی نیشتمانی ناهێڵێت لە پڕۆسەی سیاسی توشی لاوازی ببێت ئەگەر لە حاڵەتێکدا پێگەی جەماوەریشی لەدەستدا.

هەموو ئاماژەکان بەرەو ئەم ئاڕاستەیە دەڕۆن کە یەکێتی نیشتمانی نەتوانێت لەو شەمەندەفەرە دابەزێت کە پارتی دیمکرات سەرکردایەتی دەکات، چونکە لە ئەگەری دابەزینی دوورنیە ببێتە پارتێکی پاسیڤ لە پرۆسەی سیاسی لە هەرێمی کوردستاندا،بەڵام بەمانەوەی لەناو شەمەندەفەرەکە ڕێگە لەو پاسیڤبوونەی دەگرێت و تەنانەت دەبێت هێزێکی کاریگەر، چونکە خۆی بەتەواوەتی بۆ پارتی دیمکراتی کوردستان یەکلای دەکاتەوە، بەمەش بەواقعی پارتی دیمکرات و یەکێتی نیشتمانی وەک دوو پارتی کلاسیکی هەرێم دەبن بەیەک پاکێج لە حوکمڕانی کە هەردوویان خاوەنی هێزی مادی و سەربازین، بۆچونم وایە ئەم واقعە دەبێتە هۆی لێکنزیک بوونەوە و ئیتفاق لە نێوان بەرەکانی تر تا ڕووبەڕووی تەوژمی دووهێزە کلاسیکیەکە ببنەوە و باڵانسی هێز بپارێزن لە نێوانیاندا.




سوریاتان بۆ وێران کرد؟ … تاهیر حاجی حەسەن

وێران کردنی سوریا پەڵەیەکی شەرمەزاریە بەنێو چاوانی سیستەمی سەرمایەداریەوە.
لەزمانی خودی میدیاکانی بۆرژوازیەتەوە زۆر بێ شەرمانە دەڵێن لەسەدا هەشاوپێنجی خەڵکی سوریا هەژار کەوتون و ئاوەدان کردنەوەی شوێنە وێران بوەکانیش پێویستی بەبڕی 900 ملیارد دۆلار هەیە. بەڵام نەئەو میدیایانەو نەخودی جەنگ هێنەرانیش ناڵێن بۆچی و لەپێناو چیدا،سەرخان و ژێرخانی کۆمەڵگەیەکمان وێران کرد! لەکاتێکدا ئەسەدو ڕژێمەکەی ئەسەدیان کرد بەهۆکاری هەڵگیرسانی جەنگە کاول کاریەکەیان،کەچی ئێستا بەئەمریکای پەیامهێنەری جەنگیشەوە ناخوازن ئەسەد لەسەر کار لاببەن. ئیتر وەحشیەت و دڕندایەتی ئەم سیستەمە قازانج پەرستیەی سەرمایەدارانو خاوەن کۆمپانیا زەبەلاحەکان ئاوایە، هێندە دڕندەن،کەبۆڕیان بەگشت دڕندایەتیەکی پێش خۆیان داوەتەوە.

کوشتاری ملیۆنی مرۆڤەکان لەماوەی ئەم چوار سەد ساڵەی تەمەنی ئەم سیستەمی سەرمایەداریەدا هێندەی کۆی کوشتاری هەردوو قۆناخی پێش ئەم سیستەمە دەبێت.کەچی هێشتا واخۆی نیشان دەدات کەدەوڵەتەکەی و دادگاو یاساکانی و پەرلەمانەکەی و زیندانەکانی لەپێناو بەرژەوەندیە گشتیەکانی گشت کۆمەڵگەدایە.لەکاتێکدا لەڕووی کرداریەوە کۆی ئەو چەمکانە تەنها لەپێناو مانەوەی هەیمەنەتی ئەم سیستەمەدا بەکار دەهێنرێت.

وێران کردنی شارەکان و جێگا مێژووییە شارستانیەکان لەوڵاتانی جەنگ گرتوی ڕۆژهەڵاتدا تادەگات بەئاوارە بوون و کوشتنی ملیۆنان لەمرۆڤە سیڤیلەکان و کوشتنیان لەڕێگای پەتا جۆربەجۆرەکانەوە کەدەرهاویشتەی جەنگەکەن،بۆ قازانج و بەرژەوەندیەکانی ئەو گەلانە نین،بەڵکو بۆ وێران کردنی ئیرادەو هێزو توانای بەرهەمهێنەرانەی ئەو گەلانەن و لەنێو ئاڵوگۆڕەکانیشدا دیسان دەسەڵاتدارە ملهوڕە چەوسێنەرەکان دادەنێنەوەو بەپێی پاراستنی بەرژەوەندیە قازانج پەرستیەکانی کۆمپانیا زەبەلاحەکان و کەرتی تایبەتەکەیاندا،کێیان بوێت دای دەنێن و کێیشیان بوێت لەسەر کورسی دەسەڵات دەیهێننە خوارەوەو پاڵەوانی نەتەوەو دین گەرا دروست دەکەن.کاتێکیش ئەو بەناو پاڵەوانانە کۆتای بەیاریە شەترەنج ئاساکەیان دەهێنرێت و کش مەلیکیان لێ دەکرێت،جەبهەیەکی نوێ دروست دەکەن و پاڵەوانی نوێ دەخوڵقێننەوە. لەدواجاریشدا دەردەکەوێت کۆی ئەو سەرکردە ناسیۆنالیستی و ڕابەرە ئاینیانە پیاوی دەزگا هەواڵگریەکانی وەک مۆساد و سی ئای ئەی ئەمریکین.

بۆیە جێگای شەرمە بۆ کۆی ئەو مرۆڤانەی دڵیان لەگەڵ مانەوەی ئەم سیستەمەدا لێ دەدات و زۆر گەش بینن بەوەی ئەم سیستەمە دەتوانێت بەهاکانی ژیان و بەهاکانی شارستانیەتی مرۆڤایەتی بپارێزێت.
وڵاتانی جەنگ گرتوی وەک عێراق و سوریاو و یەمەن و لیبیا،نەک سامانی وڵاتەکەنیان بۆ ئایندەی چەند نەوەی داهاتوو هێشتا دەبێت وەک قەرز بدرێتەوە بەو کۆمپانیا زلهێزانەی کەجەنگی بۆ هێناون،بەپێچەوانەوە تاتەمەنی ئەم زلهێزانە مابێت و تاوڵاتانی ژێردەستەی ئەم زلهێزانە لەلایەن وەکیلەکانیانەوە بەڕێوە ببرێن،گەلانی ئەو ناوچانە دەبێت هەر لەهەژاری بەردەوامدا بژین و کۆی سامانی گشتی نەتەوەیش تەنها بۆ دانەوەی قەرزی ئەو بۆمبایانە بێت کەژێرخان و سەرخانی وێران کردن.
ئیتر کام ئاوەدان کردنەوە چاوەڕێیە بۆ ئەو وڵاتانە؟
ئەم سیستەمە شایانی ئەوە نیە بمێنێتەوەو کۆی مرۆڤایەتی وەک کۆیلەی ژێر دەستی ئەو بێت. کۆتای هێنان بەکاری کرێ و کۆتای هێنان بەخاوەندارێتی تایبەتی سەرئامرازەکانی بەرهەمهێنان،دەبێتە ئەو دەرئەنجامەی کەکۆتای بەم سیستەمە دڕندەیە بهێنرێت،ئەویش تەنها لەڕێگای شۆڕشی سۆسیالیستیەوە دەبێت.

تاهیر حاجی حەسەن
19/09/2017




ئه‌و كوردستانیانه‌ی داوای دواخستنی ریفراندۆم ده‌كه‌ن دوژمنی دۆزه‌ ره‌واكه‌ی نین … عیماد عه‌لی

هه‌موو كه‌س ده‌زانێت كه‌ من هه‌ر له‌یه‌كه‌م ساتی راگه‌یاندنی ریفراندۆم له‌گه‌لیدا بووم و به‌ پێی توانای بیركردنه‌وه‌ و ئاستی رۆشنبیری له‌خۆبوردوو و خوێندنه‌وه‌ی خۆم بۆ هاوكێشه‌كان و به‌ قه‌ناعه‌تی ره‌هاوه‌ و به‌ پشت به‌ستن به‌ پره‌نسیپه‌ ی ژیانم وای بۆ چووم، ئه‌وه‌م به‌ راست زانیوه‌ كه‌ئه‌گه‌ر ریفراندۆم و ده‌نگی به‌ڵێ له‌م كاته‌دا قازانجیشی نه‌بێت زه‌ره‌ری نابێت .
ئه‌گه‌ر باس له‌ هه‌ڵوێست به‌ پشتخانی حزبی و بریاری پێشوه‌خته‌ و خوێندنه‌وه‌ی ته‌سكبین و مامه‌ڵه‌ی شه‌خسی نه‌كه‌ین، له‌ مامه‌ڵه‌كردن و هه‌ڵوێست له‌گه‌ڵ ئه‌م پرسه‌دا، له‌ نێو خه‌لكی سته‌مدیده‌ و دڵسۆزی گه‌لی كوردستان دا دوو رایوبۆچونی جیا ده‌ركه‌وتن :
1-ئه‌وانه‌ی به‌ خوێندنه‌وه‌یان بۆ باروۆدخه‌كه‌ و هه‌ڵسه‌نگاندنی زه‌ره‌روره‌تی ئاماده‌كاری و بونی زه‌مینه‌سازی و خوێندنه‌وه‌یان بۆ ناوچه‌كه‌ و قورسایی و كورد و هاوكێشه‌كان وسیاسه‌تی ئه‌مرۆی جیهان و ناوچه‌كه‌ و عیراق، له‌و باروه‌ردان كه‌ له‌م كاته‌دا ریفراندۆم و به‌لێ زیانی بۆ پرسه‌كه‌مان ده‌بێت و ئه‌گه‌ر هه‌موو پێداویستیه‌كانی ئاماده‌ بیت هیچ ده‌ردانی سه‌لبی تێیدا نابینین و پرسه‌كه‌ به‌ ئاسانی سه‌رده‌كه‌وێت .

2 – ئه‌وانه‌ی واقعه‌كه‌ و سیاسه‌تی ئه‌م ناوچه‌یه‌و كوردستان به‌ شێوه‌كی تر ده‌خوێننه‌وه‌ و به‌ پشتبه‌ستن به‌ توێژینه‌وه‌ی سیاسه‌تمه‌دار و زانایان و بیریاران و دانایانی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی و مرۆڤایه‌تی و ئه‌زمونی گه‌لان و بنیاتنه‌رانی ده‌وڵه‌تان له‌ دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌ت له‌به‌رچاو ده‌گرن، كه‌ هه‌میشه‌ چۆن و كێ دروستی كردون و، وه‌زعی كوردستان و عیراق و ناوچه‌كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی تر ده‌خوێننه‌وه‌ و پێشبینی له‌مه‌ خراپتر له‌عیراق و ناچه‌كه‌ له‌ مه‌ر كوردستان ده‌كه‌ن، بۆیه‌ ده‌نگیان به‌ڵێیه‌ ئه‌گه‌ر هه‌ر عه‌قڵیه‌ت و كه‌سێك بیكات و مه‌به‌ستی هه‌ر شتێكی ته‌سكیش بێت به‌و قه‌رناعه‌ته‌ی كه‌ له‌دواجاردا له‌ قازانجی میله‌ت ده‌كه‌وێته‌وه‌ . ئه‌مه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌و حزبیانه‌ی كه‌ كوێرانه‌ و وه‌ك قاز له‌ داوی سه‌ركرده‌كانیشیان ده‌قیرێنن له‌م مسه‌له‌ ده‌ركه‌ین، كه‌ هیچ خوێندنه‌وه‌یه‌كیان نیه‌ و به‌ راست و هه‌ڵه‌ش ته‌نها پشتگیریان له‌سه‌ره‌ .

بۆیه‌، له‌م دوو راونگه‌وه‌ به‌ده‌ر له‌و كه‌سانه‌ی كه‌ به‌ فیتی دوژمنان و له‌پێناو به‌رژوه‌ندی شه‌خسی ده‌یانه‌وێت بازرگانی به‌ پرسی گه‌وره‌ی گه‌لی كوردستانه‌وه‌ بكه‌ن و به‌ هاندان و ده‌ست له‌ پشتدانی دوژمنان ده‌جوڵینه‌وه‌، هه‌مو خه‌ڵكی كوردستان به‌ خاوه‌ن به‌ڵێ و نه‌خێریشه‌وه‌ دڵسۆزی گه‌لی كورد و پرسه‌ چاره‌نوسسازه‌كه‌یه‌ن و، له‌م چه‌ند رۆژه‌ ده‌ریانخست كه‌ هه‌رچه‌ند حزبه‌ كوردستانیه‌كان له‌ نێوخۆی خۆماندا ناكۆك و ناته‌با بێت، به‌ڵام گه‌لی كوردستان له‌ پرسه‌ گرنگ و چاره‌نوسسازه‌كه‌دا یه‌ك ده‌نگ و یه‌ك ره‌نگن و به‌ خۆرسكانه‌ خه‌تی سوریان له‌به‌رچاو گرتووه‌، ئه‌گه‌ر سه‌ركرده‌كان ئازادیان بۆ مه‌یسه‌ر كه‌ن و فشاریان نه‌خه‌نه‌سه‌ر . ئه‌وه‌تا یه‌ك یه‌ك و كۆمه‌ڵ كۆمه‌ڵ و پۆل پۆل له‌ رۆشنبیرانی دڵسۆز و خه‌مخۆری گه‌لی كوردستان پاش ئه‌وه‌ی وه‌زعه‌كه‌ گه‌یشتۆته‌ ئه‌وه‌ی له‌ كاتی دوانه‌خستنی ریفراندۆم، له‌ نیوان ئه‌و دوو بۆچونه‌دا ده‌بێت یه‌كێكی راستیان هه‌ڵبژێرن؛ به‌لێیان هه‌ڵبژارد و بۆچونی راستی خۆیان ده‌رده‌خست و سه‌لماندیان كه‌ چه‌ند دڵسۆزی دۆزی ره‌وای گه‌لی كوردستانن . بۆیه‌، ئه‌گه‌ر كۆمه‌ڵێك خۆفرۆشان ده‌ركه‌ین كه‌ ئه‌وانیش له‌ په‌نجه‌گانی ده‌ست كه‌مترن، هیچ كوردستایه‌ك دوژمنی پرسه‌ ره‌واكه‌ی گه‌لی كوردستان نیه‌ و سه‌ربه‌خۆیی ئامانجی گه‌وره‌و سه‌ره‌كی هه‌مووانه‌ .




کۆچ؛ ژانی باوەڕێکی تازە … بۆتان لەتیف عەبدولقادر(پایان)

ئەو کاتەی مانگ لەشار هەڵهات
ئەوێ بۆتە خاکی کۆچ و
هەموو جارێ لەساڵێکدا
خۆی وەبیرمان دێنێتەوە!…
پەیک..
نامە..
پەیام..
پێغەمبەر..
لەپێخوستی پەیکێ عالەم واگا هات و
بەپێخوستێ ویستیان نامەکە نەبێتە پەیام !…
ئای کە جەهالەت تاڵ و
کۆیلەیی ودەستەمۆیی مرۆڤ
چ کارەساتی کوشندەو تۆقێنەرن!…
ژن:من مرۆڤم؟!…
بازرگانیم گەرم وگوڕو
لەیەک کاتدا من هەم دایک وکچ و
هەم خێزان وکەنیزەک!…
قوڕەیش…قاتی مرۆیی بوون و
قڕی ڕاستگۆیی وخۆشەویستی ودەستپاکی!…
ڕاستگۆیی لەئەشکەوتێکی قەراغی شار
لەدڵی شاخ…
خۆی کردووە بەتەونی جاڵجاڵۆکە!…
دەست پاکی
دەستی بەسەریدا دێنێ!…
دڵ تەنگ مەبە یەکێکی تر لەگەڵمانە!…
لەو چرکەیە…
توڕەیی لات تەریک دەبێ و
شیری دەستی هوبەل سەری دادێنێتەوەو
ئاوڕی بەتەماشای دەرگای ئەم ئەشکەوتە شۆڕ دەکاتەوە!…
ئاوڕێک…
تەونی داپیرۆچکەش بڕ ناکات!…
کۆترێک:منیش پەیکەری بەرگریم…
ئەمەی بەچاوی عووزا و لاتی تەریک و
هوبەلی هەڵوەریودا خورپاند!…
ئەسپەکە بەپێکوڵی تۆز دەکاتە تفنکیانەوە!…
ڕێچکەی ئەشکەوت بە ملی خۆی هەڵیان دەواسێ و
سەحڕاش دەیانکاتە گلانی غاری ئەسپ و
بەتەپ وتۆز ئەیانگێوێت!…
خودایە…
ئەوە کۆچە ژانی باوەڕێکی تازەیە!…
ئەوە کۆچە پێی ترازانە لەدایک وخاکی وەتەن!…
ئێستا کۆچ کەنەفتی وبرینداری وبڕینی ڕێیە!…
ئێستا کۆچ کۆڵەپشتی پەیام وبوخچەی پەیکە!…
نەخشەی ئاسودەیی گیان و
بەختەوەری دەروون دەکێشێ!…
بەردبارانی یەثریب بووە قەیماغی دامرکانەوی هەنگاو!…
ئەوە بەردبارانە کۆچ دەی بڕێ ودەبێ بەپێکەنین!…
پێکەنینی نەسڕانیێکە!
وەختی دەستی دەبێتە وشیە ترێ!…
وەختی دەبێتە چاوی پاشا لە حەبەشە!…
کۆچ کەچە باوەڕی ئەوێ ڕۆژێی خستە ژێر پێ!…
کۆچ کەدەگاتە مەدینە دەبێ بەمانگ و
لەئاوازو سۆزی خەڵکا باڵا دەکات!…
باڵا دەکات ودەبێتە سرودی پێشوازی!…
پاشێ ئامێزی ئەنسارەکان
بووە پاردەی ورەو مەکۆی خۆ سازدانەوەی پەیام!…
بیلال بەڕەنگێکی ڕەش ولەدڵێکی سپیەوە
الله ‌أکبر ڕادەگەیەنێ!…
ئێستا مەککە شپرزەیەو
ئارەقەی شەرمەزاری لێ دەچۆڕێت!…
مەنات ولات وعووزاو هوبەل شکان!…
پارچە بتەکانی مەکە
لەژێر پێی پێغەمبەرو
یارانی خوای تاقانە بوونەتە خاک!…
سڵاو لەکۆچ…
کۆچێ ناسنامەی مرۆیی بوونە!…
ئاوازی سەرلەنوێ دەست پێکردنەوەی ژیان و
تازەکردنەوەی باوەڕو داهێنانی یەکتایی!…
هەموو ساڵێ وەکو ئەمڕۆ
پیرۆز بێت دەستپێکی کۆچ و
بوژانەوەی خۆشەویستی!..

بۆتان لەتیف عەبدولقادر(پایان)
٦ ی ١١ ی ٢٠١٣ – ئیسکەندەریە




له‌باره‌ی ریفراندومه‌وه‌ … سمکۆ محەمەد

. کائینێکی به‌راویزخراو لە سیاسەت روشنبیر ….

دوای ئه‌وه‌ی سەرۆکی هەریم لەگەڵ به‌شیك له‌ حیزبەکان کۆبووەوە لەسەر راگەیاندنی دەوڵەت، ئه‌مه‌ش مقۆمقۆی زۆری لیده‌په‌یدا بوو كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی كوردستانی دابه‌شی سه‌ر دوو به‌ره‌ی دژ به‌یه‌ك كردووه‌، یه‌كێك پشتگیری ریفراندۆم ده‌كات و ئه‌ویتر دژیه‌تی و هه‌ردوولاش یه‌كتر ته‌خوین ده‌كه‌ن، سه‌رباری ئه‌وه‌ی كه‌ تویژیك هه‌یه‌ كاریگه‌ری هه‌یه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ هه‌ستیاره‌كان، کەچی سه‌رۆكی هه‌ریم تائێستا ئەو کائینە بانگ ناکات کە رۆشنبیرە و زیاتر تێدەگەن لە چارەنووسی نەتەوەیەک و بەرپرسن لە تیگەیشتن لەو پرسەی کە هێندەی پەیوەەندی بە فەزای گشتییەوە یه‌، نیو ئەوەندە پەیوەندی بەفەزای تاییبەتی سیاسی و حیزبە کوردیەکانەوە نییە، بەتایبەتی ئەو دۆخەی کە کاریگەرییەکی لەسەر هەموو تاکێکی کوردی کردووە کە تەنها گوێ لە حیزبەکان و میدیاکانیان بگرێت و رۆشنبیر پشتگوێ بخرێت کە لەراستیدا ئەوانیش بەشێک لەو فەزا سیاسیە، بەڵام خوڵقاندنی وەها دۆخێک زەمینەی بۆ رۆشنبیر خۆش کردووە کە وەکو کائینێکی دەست و پێ سپی شانی خۆی لەو پرسە گرینگانە خاڵی بکاتەوە.

ئەگەر رۆشنبیربوون پێوەرێک بێت بۆ گەڕانەوە و بەرگریکردن لەبەهاکانی کۆمەڵگە و تێڕوانینێکی ستوونی جیهانبینی بێت کە ڕۆشنبیر وەکو کائینێکی بەئاگا لەکایە جیاجیاکان، گوایە کاری خۆی لەدەرەوەی چالاکیە کۆمەڵایەتیەکان ئەنجامدەدات. دەبێت چیتر لە رۆشنبیری دەسەڵات نەپرسین، بەڵکو لەدەسەڵاتی رۆشنبیر بپرسین کە بەدەسەڵاتی مەعریفی ناسراوە، بۆچی چارەنووسی ئەو کۆمەڵگەیە بەبێ پرسی ئەوان دیاری دەکرێت و ئه‌مانیش ته‌نها بینه‌رن، چونکە ئەگەر دەسەڵات و رۆشنبیر لەو پرسانەدا وەکو دوو دیوی دراوێک نەبن، واتە مەعریفەخوازی جۆرە هەوڵێکی دیکەیە لەلایەن کارێکتەرە چالاکەکانەوە بۆ گەیشتن بەجۆرێک لەدەسەڵاتخوازی، کەواتە ململانێ لەسەر چارەنووسی سیاسی و ژیان هەیە، چونکە رۆشنبیر نییە لەزەینی خۆیدا هەڵگری جۆرە غەریزەیەک نەبێت بۆگەیشتن بەدەسەڵات، بەوپێیەی کە دەسەڵات بۆخۆی جۆرە غەریزەیەکە لەمێشکی هەموو تاکێکدایە، سابا ئەو دەسەڵاتە سیاسی، یان فکری یان ئاینی بێت، لێرەوەیە رۆشنبیری سیاسی و سیاسەتی رۆشنبیر دەردەکەوێت، مەبەستم ئەوەیە کە ئەگەر رۆشنبیر سیاسی بوو، پەنجە بۆ ئامانجەکان دریژ ده‌كات، ئەوەش کەسیاسەتی رۆشنبیرە، ئەوەیە کە لەپێناو سیاسەتێکدا دەست لەسەر ئامانجێکی دیاریکراو دادەنێ و سیاسەتێکی دیکە دەکاتە ئامانج، یان ئەوەیە کە هەوڵی نامومکین دەدات هەروەک عەلی حەرب دەڵێ (مەبەستمان لەوەزیفەی ڕۆشنبیر ئەوەنییە کە ئیدیالیزم، ناچار بەمەتریالیزم بکات، بەپێچەوانەشەوە ماتریالیزم ناچار بەئیدیالیزم بکات. بەڵکو وەزیفەی ڕۆشنبیر ئەوەیە بەرهەمی فکری هەبێت)، ئەم وانەیە بۆ ئەوەیە کە بەشێک لە رۆشنبیران بەو کێشەیەوە خۆیان سەرقاڵ کردووە، ئایا دەتوانن لەرێگەی ماتریالیزمەوە کە فیزیکی و فکری دیالیکتیکیە دەبێ ململانێی ئیدیالیزم بکات و گەمەکەش بباتەوە و بەخەڵکی بفرۆشێتەوە، لەحاڵێکدا ئەمە نەکاری رۆشنبیرە و نە بە فکریش چارەسەر دەکرێ، بەقەد ئەوەی بە سیاسەت یەکلایی دەکرێتەوە ئاین و توندڕەوی و سیاسەت و دەسەڵات و دەوڵەت لەیەکتر جودادەکاتەوە، بۆیەش باس کەدێتە سەر دەوڵەتی عیلمانیەت، باس لە جیاکردنەوەی ئاین لە دەوڵەت دەکرێت.

شێوەیەکی دیکەی تێڕوانین هەیە کە پێی وایە دەسەڵاتی مەعریفی جۆرە دەسەڵاتێکی دیکەی نادیارە، کە (ئیدوارد سەعید) بەپێی جیهانبینی خۆی پێی وایە وڵاتانی دواکەوتوو شوێنپێی ڕۆژئاواییەکانیان هەڵگرتووە، بەمانایەکی دیکە بەڕۆژئاوایی کردنی جیهان لەڕووی کولتوریەوە مەرجی خۆبەستنەوەی زاڵ کردووە بەسەر بیر و بۆچوون و کولتوری ڕۆژهەڵات. لێرەوە ئاماژە بەوە دەکات کە تیۆرەی مۆدێرنیتە وەک شتێک درێژە پێدەری قوتابخانەی ڕۆژهەڵاتناسیە. ئەم خەسڵەتە لەرۆشنبیری کورددا نابینرێت، وەختێک دەبینین لەپێناو سیاسەتێکدا فکری رۆژئاواییی بەسەر کوردستاندا زاڵ دەکات و خۆشی دەخاتە دەرەوەی بەرپرسیارێتی و تەنها تیۆرەکە پێشاندەدات و لەدۆخێکی سیاسی وەکو ریفراندۆم کە ئێستا گرینگترین پرسی کوردییە، خۆی یەکلایی ناکاتەوە، چونکە دەست و پێ سپییە.
إ




لیستێکی تر، دەردێکی تر! … ئاشتی ئیبراهیم ئەفەندی

قەواریەکی سیاسیی تر لە باشوور دروست بوو! بە گوێرەی ئاماژەی میدیا کوردییەکان جێگری دووەمی سکرتێری گشتی یەکێتیی نیشتیمانیی کوردستان قەوارەیەکی نوێی بۆ هەڵبژاردنەکانی داهاتوو تۆمارکرد. بە ناونیشانی ” هاوپەیمانیی بۆ دیموکراسیی و دادپەروەریی”.
لە دنیایی مۆدرن و لە ژێر سایەی سیستەمیی دیموکراتی لە دەوڵەتێکی سەربەخۆیی سەقامگیر بووی خاوەن کیان، خاوەن سوپای فەرمیی و ئابوورییەکی بیناغە پتەوی دارێژراو دا، سەرهەڵدانی پارت و تەیاراتی سیاسیی جیا کە رەنگدانەوەی بڕوا و بیروبۆچوون و عەقیدەی جیا بێت و بۆ هاڤرکێ بە مەبەستی زیاتر گەشە پێدانی کۆمەڵگە و وڵات بێت ئەوا ئاساییە و هەرگیز زەرەری نابێت. بەڵام ئەزموونی گەلان و مێژوو پێمان دەڵێن کە “یەکگرتن” یەکێکە لە کلیلە سەرەکییەکانی کردنەوەی دەرگەی سەرکەوتن بۆ وڵاتێکی داگیرکراو و نەتەوەییەکی ژێر دەستی وەک نەتەوەی کورد. بۆیە دروست بوونی لیستێکی تر بۆ بارودۆخی کوردستانی ئەمرۆ لە زیان زیاتر هیچی تری لێ شین نابێت.

مێژووی ئینشیقاقاتی نێو پارت و سەرکردەکانی باشوور سەلماندویانە کە پاش جیابوونەوەی ئەو سەرکردانە لە یەکتر کێشەکانی نێوانیان قوڵتر بووە و دوژمنایەتیەکی سەختر لە جاران لە نێوانیاندا سەری هەڵداوە وەکو دوژمناییەتی نێوان بارزانی و تاڵەبانی کە باجەکەی بریتیبوو لە خوێنی هەزاران هەزار گەنجی کورد. جیابوونەوەی سەرانی حسک و پاسۆک لە یەکێتی بە هەمان شێوە. جیابوونەی باڵی رێفۆرمی نێو یەکێتی و دروستکردنی “بزوتنەوەی گۆڕان” پەیوەندیی نێوان “تاڵەبانی و نەوشێروان”ی گەیاندە خراپترین ئاست و گەیشت بە ڕادەیەک هەر دوو لا ئۆباڵی هەڵە و خەیانەتە سیاسییەکانیان بە مل یکتردا ساغ دەکردەوە! ئەنجامی گرژی نێوان هەردووکیان کێشەی لە ئاست خوارەوەی لایەنگری هەر دوو لادا دروست کرد و تا گەی بە ئاستی شەقام! ئەمرۆ جیابوونەوەی “بەرهەم ساڵح” بەهەمان شێوە دەبێت و لەگەڵ “هێرۆ” دەبن بە دوژمنی سەرسەختی یەکتر و ئەو دوژمنایەتیە دادەبەزێتە ئاست خوارەوەی هەر دوو لا و شەقامی کوردی.

باشووری وڵات دابەش بووە بە سەر دوو زۆنی سەڕەکی کە یەکیان زۆنی زەردە ئەویتریان زۆنی “نیلی/سەوز”ە. ئەو لیست و قەوارە سیاسییانەی کە دروست بوونە لە ناوچەی زۆنی (نیلی/سەوز)ن، واتە لە نێو جەماوەریی گۆران و یەکێتی دا کار دەکەن بۆ بەهێز کردنی پێگەی جەماوەریی کە لە ئەنجامدا ئۆتۆماتیکی دابەش بوونی زیاتر لە نێو جەماوەری ئەو ناوچەیەدا دروست دەبێت کە لە بەرژەوەندیی زۆنی زەردە و کاردانەوەی باش دەبێت بۆی لە هەڵبژاردنەکانی داهاتوو دا. هەروها سەرهەڵدانی جوڵانەوە و تیاراتی جیا لە ناوچەی زۆنی (سەوز/نیلی)، دەبێتە هۆکاری ئەوەی سەرانی زۆنی زەرد بە جیا مامەڵە بکەن لەگەڵ سەرانی لایەنەکان بۆ هاوپەیمانییەتی دروست کردن چی لە هەڵبژاردنەکان وە چی لە جووت کردنی دەنگەکانیان لە نیو هۆڵی پەرلەمان دا.

دەستتێوەردانی دەرەکیی بە تایبەتی ئیران، تورکیا، سووریا، عیراق و زلهێزەکان. لە دروستبوونی ناتەبایی و سەرهەڵدانی ئینشیقاقات لە نێو پارتەکان و جەمسەرە ناکۆکەکان دا لە باشووری وڵات ڕەگێکی مێژووی هەیە وەکو جیا بوونەوەی جەلالی و مەلای، جیابوونەوەی حسک لە یەکێتی، جیا بوونەوەی ئاڵای شۆڕش لە کۆمەڵەی رەنجدەران، جیابوونەوەی باڵی رێفۆرم لە یەکێتی، شەڕی نێوان پەکەکە لەگەڵ یەکێتی و پارتی، ناتەبایی نێوان پارتەکانی باشوور و رۆژهەڵات. لە باشووری وڵات بووە بە نەریەت ئەگەر هەر لایەنێک هەر سەرکردەیەک سۆز و پشتیوانی هێزێکی دەرەکیی بە جۆرێک لە جۆرەکان بۆ خۆی دابین نەکردبێ و پارەی وەرنەگرتبێت، ئەوا ئەو ئیرادەیەی نەبووە ئەو هەنگاوە بهاوێژێت. لە ئەنجامی ئەو پشتبەستنە بە هێزی دەرەکیی هەر یەکە لای خۆی بووە بە مەقاشی دەستی لایەک کە بۆ ئەجێندای تایبەتی خۆی بەکاری هێناون نمونە ئیران ژیرانە توانی سەرانی حسک، ئیسلامییەکان، پارتی و یەکێتی بەکاربهێنێ و لە ئەنجامدا نەتەوەی کوردی توشی دەیان کارەساتی وەک ئەنفال، کیمیابارانی هەڵەبجە و کۆڕەو کرد. خدر مەرەسەنە لە پەرتوکی ئاوێنەی ڕاستیەکان دا لە لاپەڕە ٢٥٢ دا دەنووسێت (حزب ڵڵای شۆڕشگێر بە ڕێبەری ئەدەهەم بارزانی بە بەرچاوی پارتی دیمورکراتەوە و لە ژێر دەسەڵاتی ئەودا بە رۆژی ڕوناك بە بانەوە بە ماشێنی دۆشکە لەسەر دابەستراو بە هاوکاری رژێمی ئیران لە ناوچەی حەریرو بەحرەک دەچنە سەر نگکە و بارەگاکانی حزبی دێموکرات و زیاتر لە ١٥ کادر و پێشمەرگە شەهید دەکەن).

ئیران، لە سەرەتای شەستەکانی سەدەی رابردووە وە دەستێکی باڵای هەبووە لە کار کردن بە چارەنووسی نەتەوەکەمان، بەڵام سەرانی پارتەکان بۆ بەرژەوەندیی تایبەتی خۆیان گوێڕایەڵی بوونەو لە فەلەکیدا خولاونەتەوە، لە پەرتوکی ئاورێک بەرگی دووەم لە لاپەڕە ١٠٨دا سەعید کاوە دەنووسێت (ڕێبەرانی کورد بە تایبەتی یەکێتی نیشتمانی کوردستان بە قسەی چەوری نەرمی ئاخوندە کاربەدەستەکانی ئیران، بە خاتری زاڵ بوونی بەسەر ڕکەبەری خۆیدا و بەرژەوەندی تەسکی رێکخراوی، کەوتونەتە ژێر تەئسیری بێ ئەو لاو لای رژیمی ئیران).
تاڵەبانی لە نێو یەکەتییدا مامۆستایەکی شارەزا بووە لە بوون بە بەکرێگراوی هێزی دەرەکیی کە ئەویش وەک پەروەردەی قوتابخانەی “بارزانی” کە “تاڵەبانی” یەکێک بووە لە قوتابیە ژیرەکانی وانەکانی بە جوانی هەرس کردوە و لە جیابوونەوەدا پەیرەوی کردون.
ئەمڕۆ هەمان ئەزمون خۆی دووبارە دەکاتەوە “بەرهەم ساڵح” قوتابی ژێر دەستی تاڵەبانی بەهەمان ڕێچکەی مامۆستاکەی دەرەوات وەک “هێرۆ” ئاسا، پشتیوانی “ئیران”ی مسۆگەر کردوە ئینجا قەواریەکی سیاسیی تۆمار کرد. جۆری مامەڵەی ئیران لەگەڵ قەوارەی سیاسیی تازە هەمان مامەڵە دەبێت کە لەگەڵ پارتە کۆنەکان دا هەیبووە، سەرانی قەوارە تازەکان بەهەمان شێوەی سەرانی پارتە کۆنەکان دەکەونە فەلەکی ئیران و وەک هێزێکی بەکرێگیراو ئیران مامەڵەیان لەگەڵ دا دەکات.

لە چەند ساڵێکی رابردوودا، دیاردەیەکی زەق سەری هەڵداوە لە باشوور، لە ئەنجامی ناکۆکی نێوان سەران و جەمسەرە جیاکانی نێو پارتەکان، ئینشیقاق دروست دەبێت و سەرانی ئینشیقاق وەک هەنگاوی یەکەم بنکەی جەماوەریی هەمان حزب بەکار دەهێنن و هەندێک لە خەڵکی ناسراوی نێو گەنجەکانی باشوور لە نێو پارتە ئیسلامییەکان، چەپەکان، نەتەوەیی و عەقیدەییەکان دەهێنە پێشەوە بۆ بەکارهێنانی جەماوەرەکانیان. ئەم تاقی کردنەوەیە بە زەقی لە نێو “بزوتنەوەی گۆڕان” دا تێبینی دەکرێت، کە ئەمڕۆ هەمان دیاردە لە نێو قەوارەی سیاسیی” هاوپەیمانیی بۆ دیموکراسیی و دادپەروەریی” بەدیدەکرێت! ئەو جۆرە کۆکردنەوەیە لەسەر بیناغەی “دەنگ کۆکردنەوە” یە نەک لەسەر خۆ ماندوو کردن بە پەروەردە کردنی دۆست و لایەنگرانیان و دروست کردنی کەوادیری پەروەردە بوو بە ڕێبازێکی دیارکراو و خاوەن بیروباوەڕی پتەوی شۆڕشگێری و ڕۆحیەتی بەرەنگاری بوونەوە بۆ پرسی نیشتمانیی کە بە شێوەیەکی سروشتی و ئاسایی گەشە بکات و پەلوپۆ بهاوێژێت بە نێو هەموو چین و توێژی نێو کۆمەڵگە و لە دەرئەنجامدا هێزێکی یەکگرتووی لێ بیتە بەرهەم کە پەیوەندیی نێوان تاکەکان لەسەر بیناغەی بەرژەوەندیی و دەنگ کۆکردنەوە نەبێت. ئەو جۆرە کۆکردنەوەیە لە کاتێکی کەم هەڵایەک دروست دەکات، بەڵام لە کۆتاییدا هێزێکی ڕارای لێدێتە بەرهەم کە لە سەر بیناغەی هەست و بەرژەوەندیی، تاکەکان هەڵوێست دەنوێن نەک لەسەر بیناغەی بڕوای پتەو مەبدەئو پرنسیپ. وە سەرانی پارتەکان تەنیا هەوڵدەدەن دڵ و سۆزی خەڵک ڕابگرن نەک بیروباوەر و تێڕاونینییان بۆ مەسەلە نیشتمانیی و نەتەوەییەکان و بابەتە چارەنووسازەکان.

بە درێژای مێژووی هەموو ئینشیقاقەکانی کە روویانداوە لە نێو حزبەکانی باشوور، لە ئەنجامدا هەموویان هاوشێوەی یەکتر کاریان کردوە و لە زەرەر زیاتریان نەبووە بۆ پرسی نیشتمانیی و نەتەوەیی کورد وە لە پەیوەندییە دەرەکییەکانیش دا هەمان ڕێچکەیان گرتۆتە بەر و لە دووبەرەکیی و لێکترازانی خەڵک زیاتر هیچ بەرهەمێکی تریان نەبووە. بۆیە ئەوجارەش لێستێکی تر دەردێکی ترە!




ئایا گشت ڕێگاکان دەچنەوە واشنتۆن؟ … تاهیر حاجی حەسەن

لەسەردەمی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمادا ئەم ڕستەیە داهێنرا کەگشت ڕێگاکان دەچنەوە ڕۆما،بەمانای ئەوەی ئیمپراتۆریەتی ڕۆما خاوەن زلهێزترین هەیمەنەت بووە لەو سەردەمەدا،بەتایبەتیش لەڕوی سەربازی و توانا بێ ڕکابەریەکەی لەداگیرکاریەکانیدا. ئیپراتۆریەتی دەوڵەتی ئەمریکایش لەسەردەمی جەنگی دووەمی جیهانەوە بەناڕاستەوخۆ ئەو ڕێگاچارەیەی خستۆتە نێو ستراتیژو هێزو توانا ئابوری و سیاسیەکانیەوە،هەر بەو پێیەیش گشت لایەکی لەدەرەوەی خۆی ناچار کردوە کەیان بچنە ژێر هەیمەنەتیەوە یان دەبێت لایەنی ملکەچ نەکردو چاوەڕێی گۆشەگیر کردن و زەبر وەشاندن بێت ئیتر لەڕووی سەربازیەوە بوبێت یان لەڕێی گۆشەگیر کردنیەوە لەڕوی ئابوری و بازاڕەوە بوبێت.

ململانێی نێوان بلۆکی شورەوی و بلۆکی ڕۆژئاوا بەسەرکردایەتی ئەمریکا لەسەدەی ڕابردودا یەکێک بوو لەو ململانێ نێونەتەوەییە زەبەلاحەی کەهیچ شوێنێک نەما لەم سەر زەمینە بتوانێت لەدەرەوی ئەو هاوکێشەیەدا بمێنێتەوە،بەپێچەوانەوە کۆی دەوڵەتەکان دابەش کران لەنێو ئەو دوو جەمسەربەندیەدا،تادواجار بلۆکی شورەوی نەیتوانی لەنێو ململانێکەدا بەردەوام بێت و شکستی هێنا.(گەرچی تائێستایشی لەگەڵدا بێت بلۆکی شورەوی لەسەر سۆسیالیزم کرا بەماڵ و بەشکستەکەیشی وابەجیهان ڕاگەیەنرا کەجیهانبینی سۆسیالیزم بەکەڵکی ژیانی مرۆڤایەتی نایەت و گەر پێچەوانە بوایە ئەوا شکستی نەدەهێنا لەبەردەم هەیمەنەو ستراتیژی بازاڕی ئازادی نیولیبراڵیزمی سیستەمی سەرمایەداریدا.لەڕاستیدا بلۆکی شورەوی بنەماکانی سیستەمێکی سۆسیالیستی نەبردە پێشەوە بەتایبەتیش لەسەردەمی ستالینەوە،هێندەی برەویان بەسەرمایەداری دەوڵەتی دا بەچارەکی ئەوە برەویان بەپێشکەوتن و ئەڵتەرناتیڤی ئابوری سۆسیالیستی نەدا،بۆیە لەدوادەرئەنجامیشدا سەرمایەی دەوڵەتی شکستی هێنا لەبەردەم ستراتیژو هەیمەنەتی بازاڕی ئازدی نیولیبراڵیزمداو دواجار خودی دەوڵەتی نوێی ڕوسیە بوو بەهەڵگری هەمان ستراتیژو ڕێوڕەسمێک کەنیولیبراڵیزمی سەرمایەداری بەشوێنیەوەیەتی)ٚ.

ئایا کۆی ڕێگاکان دەچنەوە واشنتۆن؟ بێگومان وەڵام دانەوە بەپرسیارێکی وا،ڕەنگە بەشێوەیەکی قەتعی نەبێت و هەرکەسەو یان هەر لایەو شێوە شرۆڤەیەکی تایبەتی خۆی بۆ بکات.چونکە ئێستاو پێش چەند دەیەی پێش ئێستایش چەندین وڵاتی جیهان لەگەشەکردنی بەردەوامدان لەڕوی ئابوری و سەربازی و داهێنان لەبورای زانست و تەکنەلۆژیا جۆراوجۆرەکاندا،بۆیە ئەو دەوڵەتانەیش بەئەندازەیەک کار لەسەر ئەو ستراتیژە دەکەن کەئاراستەی ڕێگاکە بەرەو واشنتۆن بگۆڕن و هەریەکەو بەپێی توانا گەورەکەی پێی گەیشتوە دەیەوێت ئاراستەی ڕێگاکە بەرەو ماڵەکەی خۆی بێت. لەو دەوڵەتانەی دەیانەوێت لەواقیعدا ژمارەی گەورە بن،لەچینەوە بیگرە تادەگات بەهیندو ئەوروپاو ڕوسیاو یابان و وڵاتانی دیکەی وەک بەرازیل و مەکسیک،تادەگات بەوڵاتانی وەک ئێران و کۆریای باکور،ڕەنگە وڵاتانی دیکەیش هەبن،ئەمانە بەگشتی کار لەسەر گۆڕانی ڕێگاکە دەکەن کەتائێستا ڕووی لەواشنتۆنە. جائەم دەوڵەتانە کەخۆیشیان دەوڵەتی سەرمایەدارین تائێستا نەیان توانیوە بەتەواوەتی ببنە ئەو ژمارەیەی کەهاوسەنگ بن لەکۆی ئەو بوارە جۆراوجۆرانەی دەوڵەتی زلهێزی ئەمریکا خاوەنیەتی،بۆیە تائێستایش گشت ڕێگا لاوەکیەکان ناچارن لەدوا دەرئەنجامدا بچنەوە سەر ڕێگا ڕاستیەکە کەلەواشنتۆنە.

کۆی ململانێیەک و کێ بەرکێیەک بونی هەیە لەنێو دەوڵەتە جۆراوجۆرەکاندا بەدەر نیە لەکۆی ئەو تێگەیشتنەی کەسیستەمی قازانج پەرستی سەرمایەداری هەیەتی بۆ ڕێکخستنی ژیانێکی چینایەتیانە. مێژووی کۆی کۆمەڵگەکان بەدەر نیە لەململانێی مێژووی چینایەتی،ئەم دێڕەی مارکس و ئەنگڵس لەمانیفێستی پارتی کۆمۆنیستدا تائێستایشی لەگەڵدا بێت زانسترین شرۆڤەی واقعیە بۆنێو ژیانی کۆمەڵگەکان. دەوڵەتی زلهێزی ئەمریکا،کۆی هەیمەنەتێک هەیەتی بەسەر کۆمەڵگەکانی دەرەوەی خۆیدا،بەو ئەندازەیەیش هەمان هەیمەنەتی هەیە بەسەر ژیانوگوزەرانی چینی کرێکارو خەڵکی کرێ وەرگردا لەناو ئەمریکادا،بۆیە هەردەوڵەتێکی سەرمایەداری ببینین بەهەمان شێوەو بەپێی قەبارە ئابوری و سەربازیەکەی کەهەیەتی بەو ئەندازەیەیش ئاوا ئەو دەوڵەتە لەنێو خودی کۆمەڵگەکەدا،هەیمەنەی چینایەتی خۆی سەپاندوە بەسەر زۆرینەی چینوتوێژە بەرهەمهێنەرو کرێ وەرگرەکاندا.

لەغیابی بزوتنەوەی سیاسی چینایەتی چینی کرێکارداو نائامادە بوونی جیدی لەمەیدانە سیاسیەکەدا لەگشت وڵاتانی جیهاندا،بەئەندازەیەکی گەورە ڕێگاکان لەبەردەم هەیمەنەتی شەریکاتە زەبەلاحە جۆراوجۆرەکانی دەوڵەتانی سەرمایەداریدا کراوەترن و هەرلایەو بەپێی توانایەک کەهەیەتی وێڵە بەشوێن داگیرکاریداو توانەوەی سنوورەکان لەبەردەم خۆیدا. تائێستایشی لەگەڵدا بێت شەریکاتە زەبەلاحەکان کەنوێنەرایەتی دەوڵەتی سەرمایەداری دەکەن،شەریکاتە ئەمریکیەکان خۆیان بەبێ ڕکابەر دەبینن و نایانەوێت بگەنە شوێنێک کەڕکابەرێک ئێستا بوونی هەیە بیانەوێت لەسبەینێدا بەسەریاندا زاڵ بن. لەحاڵەتێکی وایشدا دەوڵەتی ئیمپریالیزمی ئەمریکی پێویستی بەجەنگ و پشێوی هەیە،تالەو ڕێگایەوە ڕێگا کراوەکەی خۆی لەهەیمەنت کردندا بۆ چەند دەیەی ئایندە مسۆگەر بکات. لەو پێناوەیشدا ملی ڕێگایەک گرتویەتی بەر نایەوێت هەروا بەئاسانی لەدەستی بدات.کۆی ئەو جەنگە کاول کاریەی لەوڵاتانی ڕۆژهەڵاتدا دەستی داوەتێ و لەڕێی ململانێی وەکیلەکانیەوە دەبرێتە پێشەوە بۆ گرتنە دەستی زیاتری دەسەڵاتێتی بەسەر ئایندەی ئەو وڵاتانەو هەر لەو ڕێگەیەیشەوە دەیەوێت وەڵامی گشت ڕکابەرە تازەپێگەیشتوەکانی بداتەوە کەئەو تەنها خۆیەتی دەتوانێت ڕابەرایتی جیهان بکات و بڕدنەپێشی هەیمەنەتی سەرمایەداری تەنها لەڕێی ئەمەوە دەتوانێت بەسەرکەوتووی بمێنێتەوە.

کاتێک دەتوانین بەسەرکەوتوویی و شێوازێکی زانستیانە شرۆڤەی ئەو جەنگو کاولکاریانە بکەین کەلەوڵاتانی وەک عێراق و سوریاو یەمەن و ئەفغانستان و چەندانیتری وەک سۆماڵ و باشووری سودان و کێشمەکێشی نێوان کۆریای باکورو لەگەڵ جیهانبینی ئەمریکاداو ململانێی نێوان ڕوسیاو ئەمریکا،لەوێوەیە کەبتوانین بەدروستی لەماناکانی خواست و ئامانجە گشتیەکانی سیستەمی سەرمایەداری تێبگەین.گەر نەمان توانی ئەو دەرهاویشتانە بەشێوازێکی زانستیانە بناسین و نەمان توانی قۆناێک کەتێیدا دەژین بیناسین و ،ئەوا پێدەچێت شرۆڤەکان بەکرچ و کاڵی بمێننەوەو وەک ئەو سەرگێژیەی لێبێت کەبارزانی خەڵکی هەرێمی تێکردوە لەوەی کەدەیەوێت وەک ڕابەرێکی ناسیۆنالیستی پلەیەک دەربکەوێت و وای نیشان بدات کەئەم دەتوانێ سەربکەوێت بەسەر ئەو ستراتیژو خواستانەی کەکۆشکی سپی هەیەتی بۆ هەرێم و عێراق و گشت ناوچەکە. بەڵام لەواقیعدا بارزانی وەک میزەڵدان فوی لەخۆی کردوەو خۆیشی باش دەزانێت پێگەکەی لەکوێدایە،بەڵام لەڕێی شکست و ئەو کۆ مەینەتیەی کەلەگەڵ پارتە هاوەڵەکانیتریدا لەبەرەی کوردایەتی کەلەماوەی ئەو بیست و شەش ساڵەی دەسەڵاتدارێتیاندا هێناویانە بەسەر خەڵکی هەرێمدا بشارنەوەو جارێکیتر وانیشان بدەن کەئەمان لەدەرەوەی ئەو کایەو ئامانجانەوەن کەسیستەمی سەرمایەداری جیهان بەشوێنیەوەیەتۍ.

دواجار گەر بارزانی یاریەکەی بەهەرچ شێوازێک بکات،ناتوانێت وابێت کەلەقازانج و بەرژەوەندی گەلی کوردیدا بێت،هێندەی گەمەکەی بەو شێوازە دەبێت کەلەخزمەتی ئەو ڕێگایەدا دەبێت کەڕوی لەواشنتۆنە.
بەداخەوە،لەغیابی بزوتنەوە جەماوەریەکان کەوا خواست و ئامانجیان کوتای هێنانە بەم جەنگەڵستانەی کە سیستەمی سەرمایەداری بەرهەمی هێناوە،دەکرێت چاوەڕێی ئەو ئایندەیەیش بین کەوڵاتانی ڕۆژهەڵات لەهەرچ ئاڵوگۆڕێکی نوێیدا لەدابەش کردنیەوەبێت یان هاتنی دەوڵەتی بەهێزی نوێیەوە بێت،ئەوا دواجار هیچی لەبەرژەوەندی گەلە زەحمەتکێشەکەی ناشکێتەوە، بۆسەدەیەکیتر دابەش کاریەکە هەروەک ئەوەی پێشو دەبێت کەلەجەنگی یەکەمی جیهاندا کرا.

تاهیر حاجی حەسەن
16/09/2017




چۆن کوشتارو ئاوارەیی لە بۆرما دووبارەو سێ بارە نابێتەوە! … نوری بەشیر:

ئەوەی لەبۆرما ( میانمار ) روودەدات، کوشتارێکە لەسەر بناغەی دینی و قەومی سەری هەڵداوە، ئەوەی کەدەوترێ خەڵکی ئەو ناوچانەی کە ئێستا دەکوژرێن و ئاوارە دەبن و کەمایەتین و بەرگی ئیسلامیان بەبەردا کراوەو ناو دەبرێن بەوەی ئەوەی کەخەڵکی رۆهینگای خەڵکی رەسەنی وڵاتەکە نین و غەیرە دینن، ئەوەی کە رەسمیەت دەدرێت کە زۆربەی وڵاتەکە بەرگی بودی بەبەردا بکرێت، ئەوە حکومەت و دەسەڵاتەکەی رەسمیەت بەوە دەدات و لەشکرکێشی بەناوی حکومەتی زۆربەی بۆدیەوە دەکات و لەنێوان کۆمەڵکوژیەکاندا لایەنگری زۆربەی دەسەڵاتداری قەومی یان دینی دەکات بەدژی کەمایەتی، ئەوە بەرنامە بۆ داڕێژراوە و دەیەوێت شەڕو کوشتار لەسەر ئەساسی قەومی و دینی درێژە پێبدات، ئەوەی فرمێسکی تیمساحی تەنیا بۆ هاو دینەکەی یان هاو قەمەکەی دەڕێژێ، ئەوە ناتوانێت و نایەوێت لەو شوێنانەدا کۆتایی بە کوشتارو ئاوارەیی بێنێت.
بۆ هەموو ئینسانێکی بەویژدان و ئینساندۆست، رۆژانە هەواڵەکانی میدیا لەو تراژیدایایەی ئێستای بۆرماوە، تا کوشتاری بەکۆمەڵی یەزیدیەکان و کوشتارگاکانی تری موسڵ و سوریا چ لەلایەن هێزەکانی بەشار ئەسەدو هێزە ئیسلامیەکانی ترو لەسەرویانەوە داعش لەوڵاتەدا بەرێیان خستووە، تا دەگاتە کوشتاری رۆژانەی یەمەن، ناتوانێت فرمێسک و ئاهو حەسرەت یەخەیان نەگرێت و دژی نەبن، بەڵام کێشەکە لەوەدایە ئەگەر کەسانێک نیگەرانیان بۆ ئەو کوشتارە لە نیگای قەومی بوون یان ئیسلامی بوونەوە بێت، نەک ئینسانی بوونەوە، ئەوە تەنیا گۆشەیەک لەکوشتارەکە نیشاندەدات کە رەنگە دووبارەو سیبارە بێتەوە.

ئەوەی کوشتارو ئاوارەیی میانمار، وەک ئەوەی بەرگی بودی زۆربەو ئیسلامی کەمایەتی، قەومی دەسەڵات و بێدەسەڵات، خەڵکی رەسەنی وڵاتەکە و خەڵکی ناڕەسەنی وڵاتەکە و دینی ئەسڵی و غەیرە دینی بەبەردا کراوە و دەبینێت و نایەوێت ئەوە ببینێت کە ئەو کوشتارە چەند بارە دەبێتەوە، ئەوەی کە ئیسلامیەکان لەجیهاندا تەنها فرمێسکیان بۆ ئەوەیە ئەوە ئیسلامیەکانن لە لەوێ دەکوژرێن، ئەوە کوشتی یەزیدیەکان نابینن کەبەدەستی ئیسلامیەکانی داعش کۆمەڵکوژ کران و ژنان کرانە کۆیلەی جنسی، ئەوەی کوشتاری کوردەکان بەدەستی سەدام حسین لەلایەن دەسەڵاتی زۆربەی دەسەڵاتی بۆرژوا قەومی عەرەبیەوە نەدەبینی، بۆ هەمیشە دابەشبوونی کۆمەڵگا لەسەر ئەساسی قەومی بەزۆربەو کەمایەتی دابەشدەکات و لەگۆشەیەکدا رەوایەت دەدات بەکوشتارەکە. ئەوەی کە بۆکۆحەرامی کەمایەتی ئیسلام دەبینێ و کوشتاری ژنان و تیرۆری غەیرە ئیسلام لە نایجیریا رەسمیەت پێدەدات، بەهامەن شێوە تیرۆرو تەقاندنەوەکانی ئەو کەمایەتیە لە جەرگەی ئەوروپا لەژێر ناوی کوشتاری غەیرە دینی ئیسلام رەواج و رەوا نیشاندەدات کە وڵاتانی ئەوروپای گرتۆتەوە لەلایەن داعشی ئێستا و گروپە ئیسلامیەکانی پێشوتری لەچەشنی قاعیدەوە.

کەواتە رۆشنتر بڵێین، کوشتارەکانی ئەمڕۆی جیهان بەبۆرمای ئێستاوە، کە سەرمایەداری و دەسەڵاتە چاوچنۆکە بۆرژوازیەکانیان و کوشتتارو جەنگەکانیان، دەسەڵاتەکانیان بە دەسەڵاتی زۆربەی کۆمەڵگای فڵانە قەوم و فڵانە دین دەناسێنێ و ناونانی ئەوانی تر بەکەمایەتی فڵانە دین و فڵانە قەوم، هەر ئەو دەسەڵاتانەن کەکۆمەڵگا بە دەسەڵاتی بەهێزی پیاو زەعیفری ژنان پێناسە دەکەن و ژنان دەکەن قوربانی بەهەموو شێوەکان و مناڵان رەوانەی بازاڕی کاری گەورە دەکەن.

کاتێک دەسەڵاتی بۆرژوازی و سەمایەداران لەهەر شوێنێکی دنیادا، نایانەوێت کۆمەڵگا لەسەر ئەساسی هاوڵاتی بوون دامەزرێت و ئەم بەرگەی دەکەن بەبەردا، بەرگ کردنە بەری دەوڵەتی هەموو قەوم و دینەکان و هەموو پێکهاتەکان، بۆخۆی ناو هێنانی پێکهاتەیە بەزۆربەو بەکەمایەتی، بە قەومی گەورەو بەقەومی بچوکەوە، بە دینی زۆربەو بەدینی بچوکەوە، وە ئەو کۆمەڵگایە ئامادەیە هەموو کات وەک بۆمبێکی تەوقیتکراو بتەقێتەوە، هەموو تراژیدیەکانی رەوەنداو بۆسنیامان بیست و بینی و ئێستاش نموونەی بۆرماو، روودانی کارەسات لە عێراقێک کەلەسەر ئەساسی فیدراڵیەتی قەومی و دینی دامەزراوە، لەبەردەمدایە.

بەداخەوە لەغیابی کۆمۆنیزمێکی بەهێز و لەمەیداندابوونی چینی کرێکاری هوشیارو رێکخراو، دەرگای بەڕووی سەرمایەداریدا بەهەموو ئەزمەو فەسادو گەندەڵی و تیرۆرو کوشتارو جەنگ و جیاوازی خوازیەکانیەوە، درێژە بە کوشتارەکانی دەدات و بەردەوام دەبێت لەچەشنی کۆمەڵکوژی یەزیدیەکان، سوریەکان، موسڵیەکان، کوردەکان، یەمەنی و نایجیریەکان و تا دەگاتە کوشتاری رۆژانەی ژنان و بێحومەتی رۆژانە پێیان و نەبوونی هیچ مافێکی مناڵان، ئەم سیناریۆ و تراژیدیە ئینسانیانە بێشەرمانە لە خودی میدیای حزب و دەسەڵاتە بۆرژوازی و سەرمایەداریەکانەوە بڵاودەبێتەوەو نیشانی کۆمەڵگای بەشەری دەدرێت.

ئەگەر هەر ئینسانێکی ئازادیخوازو مرۆڤدۆست، هەر حزب و لایەنێک بیەوێت، کوشتاری میانمارو هاوشێوەکانی دووبارە چەند بارە نەبێتەوە، ئەبێ داوا بکات، یاساکانی بۆرما و هەموو وڵاتەکان بگۆڕێت لەسەر ئەساسی هاوڵاتی بوون دامەزرێت و هیچ بەرگێکی قەومی و دینی و تایفی بەبەردا نەکرێت، ئەمەش بۆ سوریاو یەمەنی سبەینێک و بۆ عێراق و هەروەها کوردستانی دوای جیابونەوەش رەوایە و راستە، ئەگەرنا شەڕەکان هەموو رۆژێک بەبەهانەیەکی قەومی و دینی و تایفی ئامادەیە بەردەرگا بەخەڵکەکەی بگرێت و کۆمەڵکوژی ئاوارەیی ئینسانەکان لەمیدیاکانەوە نیشانبدرێت.

١٤/٩/٢٠١٧




ریفراندۆم له‌ پیناو سه‌ربه‌خۆیی یان مانه‌وه‌ی كورسیه‌كه‌دا …! … شاخه‌وان سه‌نگاوی

هه‌ر خه‌لقنده‌یه‌كی خودا ئیدی له‌ زه‌وی بیت یان له‌ ئاسمان له‌ وشكایبێ‌ یان له‌ قولایی ده‌ریاكان له‌ تاریكایی ئه‌شكه‌وته‌كان بێت یان له‌ به‌ر رووناكی چراكان هه‌میشه‌ هه‌وڵدانیان بۆ ئازادی بووه‌ ، له‌ پێناو مانه‌وه‌ له‌ ژیاندا … ئیدی چ جای مرۆڤه‌كان .
بۆیه‌ ئێمه‌ش وه‌كو نه‌ته‌وه‌یی كورد له‌ دێر زه‌مه‌نه‌وه‌ كه‌ له‌ سه‌ر ئه‌م خاكه‌ ده‌ژین هه‌میشه‌ شۆڕشه‌ یه‌ك له‌ دوایی یه‌كه‌كانمان كه‌ مێژوویان به‌ خوێنی هه‌زاران ڕۆله‌ی ئه‌م نیشتمانه‌ نوسیانه‌ته‌وه‌ له‌ پێناو سه‌ربه‌خۆییدا بوو ، به‌ڵام هه‌ر سه‌رده‌مه‌و به‌ دید و تێڕوانین و ئایدیایی جیاواز له‌ چۆنێتی بنیاتنانی كیانێكی سه‌ربه‌خۆ له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌م سنوره‌دا كه‌ به‌ كوردستان ناوزه‌ند ده‌كرێت .

هه‌ر بۆیه‌ له‌ سه‌ر سه‌ركردایه‌تی سیاسی كورد و به‌ تایبه‌تی تر سه‌ركردایه‌تی پارتی دیموكراتی كوردستان و خودی مسعود به‌رزانی وه‌كو سه‌رۆكی ئه‌م پارته‌ كه‌ خۆیان به‌ خاوه‌ندارێتی ریفراندۆم ده‌زانن چیدی دیكه‌ پێویست ناكات كردار و وتاره‌كانیان داینه‌مۆیه‌ك بێت بۆ زیاتر زه‌ق كردنه‌وه‌یه‌ درزه‌كانی نێو ماڵی كوردی .
وه‌ له‌ سه‌ر سه‌ركردایه‌تی ئه‌م پارته‌ش پێویستیه‌كی حاشا هه‌ڵنه‌گره‌ كه‌ سنوری خیڵگه‌رایه‌تی و ناوچه‌گه‌رێتی تێپه‌ربكه‌ن به‌رژه‌وه‌ندیه‌ باڵاكانی نه‌ته‌وه‌ بخنه‌ پێش به‌رژه‌وه‌ندی ته‌سكی تاك و حزبگه‌رایه‌تیكه‌یان له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ بانگه‌شه‌ی خاوه‌نداریتی ئه‌م ریفراندۆمه‌ ده‌كه‌ن ده‌بێت باشتر له‌وه‌ بگه‌ن كه‌ ریفراندۆم ته‌نها بۆ ناوچه‌یه‌ك یان ته‌نها خێڵێك نیه‌ ، له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌و سنوره‌ی كه‌ ئێستا به‌ باشوری كوردستان ناوزه‌ند ده‌كرێت له‌ سه‌دا نه‌ودی زیاتر له‌ نه‌ته‌وه‌ی كوردن ئه‌مه‌ به‌ ناوچه‌ جێناكۆكه‌كانی هه‌رێمی كوردستان كه‌ له‌ سه‌دا چلی خاكی هه‌رێم پێك ده‌هێنێ ، ئه‌گه‌ر ئامانجی خاوه‌نه‌كانی ریفراندۆم له‌ ئێستادا به‌ ئامانجی به‌ ده‌ستهێنانی په‌نجا زائید یه‌كه‌ی ده‌نگه‌كانی به‌ڵێ بێت بۆ ریفراندۆمه‌كه‌ی ، ئه‌وا چیدیكه‌ پێویست ناكات له‌ سه‌ر نه‌ته‌وه‌ی كورد له‌ چوارچێوه‌ی باشوری كوردستان هیواكانیان به‌ وه‌ها ریفراندۆمێكدا هه‌ڵبواسن كه‌ ده‌رئه‌نجامه‌كه‌ی جگه‌ له‌ ئاشبه‌تالێكی دیكه‌و كاڵكردنه‌وه‌ی ئینتمای نه‌ته‌وی و سه‌ربه‌خۆیی هیچی دیكه‌یی لێ‌ به‌رهه‌م نایه‌ت .
وه‌له‌ ئێستاشدا هۆكارێك ده‌بێت بۆ له‌ باربردنی ئه‌م نیمچه‌ سه‌ربه‌خۆیه‌ی كه‌ هه‌یه‌ له‌ واقیعدایه‌ ، میژوو ئه‌و ڕاستیانه‌مان بۆ وێنا ده‌كات له‌ رێكه‌وتنامه‌ی جه‌زائیر 1975 ، په‌یماننامه‌ی نێوان عیراق و توركیایی 1983 ، په‌یماننامه‌ی نێوان ئێران و توركیایی 2004 ، رێكه‌وتنی دژه‌ تیرۆری نێوان توركیا و عیراق 2007 . هه‌ر بۆیه‌ پیویستیه‌كه‌ له‌ سه‌ر خاوه‌نداره‌كانی ریفراندۆم په‌ندێك له‌ مێژوو سه‌ده‌یه‌ك له‌ خه‌باتی سیاسی باشور وه‌رگرن هه‌نگاوه‌كانیان بۆ به‌ئه‌نجام گه‌یاندنی ڕیفراندۆم به‌ به‌رنامیه‌كی ته‌واو و تۆكمه‌ دارشتبێته‌وه‌ ، خۆ به‌ دوورگرتن له‌و فره‌گوتاریه‌ی كه‌ ئامانجه‌كانی ریفراندۆم زیاتر له‌ به‌رچاوی هاولاتیانی ئه‌م هه‌ریمه‌ ناشرینتر ده‌كات، هه‌وڵدانیًَكیش بێت كه‌ خاوه‌نداره‌كانی ریفراندۆم به‌ پریاسكه‌یه‌كی روو سوره‌وه‌ بتوانن ته‌قل باب له‌ ده‌رگا به‌ ده‌رگای مال به‌ ماڵی كورد بده‌ن به‌بێ‌ جیاوازی كردن له‌ نێوان هیچ ڕه‌نگ وئاین و نه‌ته‌و و ئایدیاو بیره‌كان ئه‌میش له‌ پێناو به‌ده‌ست هێنانی باشترین رێژه‌ی ده‌نگی به‌ڵێ‌ بۆ ریفراندۆم ، چونكه‌ ئه‌گه‌ر كورد وه‌كو نه‌ته‌وه‌ خاوه‌نی زاكیره‌یه‌ك بێت كه‌ توانای گه‌ڕانه‌وه‌ی هه‌بێت بۆ ڕابردوو ئه‌وا پارتی و سه‌رجه‌م پارته‌كانی تر ده‌بێت له‌ به‌رده‌م هه‌ڵگرتنی ئه‌ركی به‌رپرسیارێتیدابن به‌رامبه‌ر به‌ كورد وه‌ك نه‌ته‌وه‌ له‌ ده‌رئه‌نجامی ئه‌و ئه‌نجامانه‌ی كه‌ له‌ ئه‌نجامدانی ئه‌م ریفراندۆمه‌وه‌ به‌ ده‌ست ده‌هێنرێت چونكه‌ یاریی كردن به‌ چاره‌نوسی میله‌تێك له‌ پێناو مانه‌وه‌دا له‌ لایه‌ن هه‌ر كه‌س و پارتێكه‌وه‌بێت له‌ هیچ ئان و ساتێكدا بكه‌ره‌كانی جێگای لێخۆشبوون نیه‌ . میله‌تیش توانایی شاربه‌ده‌ر كردنیان ماوه‌ !

shaxewan.saed@gmail.com




دۆڕاندۆم … پشکۆ ناکام

…..پاش ئەوەی بۆ جارێکی تریش پارلەمان ئیفلیج کرا ، ئیتر هیچ بوار و بەهانەیەک نەماوە بۆ خۆهەڵخەڵەتانن کە بەتەما بین کەسانێکی ناو ( ی.ن.ک) باری خواری وەزعەکە راست بکەنەوە ، دەرکەوت باڵ و ڕان و سیقەتۆرە لە ناو یەکێتی هەمووی قسەی قۆڕە و ئەو حیزبە وەک کۆمپانیایەک بە گروپێکی دوو سێ کەسی بەڕێوە ئەبرێت و چیان بوێ ئەیکەن و چۆنیان بۆێ کۆمپانیاکە بەو ئاراستەیە ئەبەن و دەنگە دەنگی جار و بار وبۆڵەبۆڵی ئەم یان ئەو یەک فلسی قەڵبی نەهێنا و جم و جۆڵەکانیان جگە لە قسەی بەردەم کامێرا و “فەیس – خەسو” ببورن “فەیس- بوک” بەولاوە هیچی تر نەبوو..گروپی کۆمپانیەکە قاعیدەی خۆیان و بەشێکی خەڵکی کوردستانیان بە لا ڕێ ی تاکتیکەکانی خۆیانا برد و هەموو کورد و مافەکانیان کرد بە قوربانی یەک دوو کورسی پارلەمان و دیارە لەو بەینەشا سەفقەیەک پارە وەک ( شیرینی کەوتنەوە گەڕی !! پارلەمان ) وەرگرتوە هاوشێوەی شیرینی نەوتەکەی پێشو ترلە پارتیان وەرگرت و پێویست ناکات هیچ کەس و لایەک نە وەختی خۆی بکۆژێ و نە چاوروانی گۆرانکاری ئیجابی بێت لە سیاسەتی گروپی سەرکردایەتی کۆمپانیای یەکێتی بێت کە دوای ئەوەی بنەماڵە و پارتی پاشکۆی دووەم کودەتای سیاسیان کرد و پارلەمانی کوردستانیان “علوجانە” داگیر کردەوە ، ئەوا بە عەمەلی ئێستا بەشێکن لە کار و بەرنامەی جێ بەجێکردنی سیاستەکانی بنەماڵە و سەوز و زەرد دەست لەناو دەست و هێز لە خوا و پارە لە پارتی دەستەڵاتێکی پرتەقڵیان هێناوەتە کایەوە و بەمەش کۆمپانیای یەکێتی بەرپرسیارە لە هەچ نەهامەتییەک و قوڕبەسەرییەکی تر بەسەر هەرێما بێت بە تایبەتی ئەو یارییە ترسناکە بێ ئەنجامەی ناویان ناوە ریفرابدۆم….

– یەکەم هەنگاوی گرنگ و مولیحی گۆران ئەوەیە بێ قەید و شەرت رێکەوتنەکەی لەگەڵ کۆمپانیای یەکێتی هەڵوەشێنێتەوە و بۆ جەماوەرەکەی خۆی و خەڵکی کوردستان بەیان بکات بۆ هەڵوەشانی ئەو بەناو ڕێکەوتنە لەبەر یەک هۆی زۆر سەرەکی و ئاسان بوو ئەویش ئەوەیە کە ” عیبرەت لە جێ بە جێ کردنەکەیا نەبوو” ..بەداخەوە..هەنگاوی راستەوخۆی دوای نەجات بوون لەو بەناو ڕێکەوتنە پلات فۆرمێکی سیاسی دروست بکرێت لە هەموو ئەو ئاراستانەی نزیکن لەیەک لە چونیەتی وەستان لە ڕووی کودەتاکەی بنەماڵە- کۆمپانیا کە ئەوەی ئەمڕۆ هەیە جگە لە گۆڕان ، هاوپەیمانی بۆ دیموکراسی و دادپەروەری و جوڵانەوەی نەخێر بۆ ریفراندۆم و کۆمەڵ و ریکخراوەکانی کۆمەڵگای مەدەنی و کەسایەتیە دیارەکانی غەمخۆری دیموکراسی و ئازادی یە، کەسیش نەیوتوە لەناو یەکا بتوێنەوە ، بەڵکو ئەکرێت لە پلات_ فۆرمێکا کاری هاوبەشی گونجاو بۆ رێگە گرتن لە زیاتری قاچ شۆڕکردنەوەی دەستەڵاتی بنەماڵە _ کۆمپانیا بگیرێت،،،خۆ ئەگەر پێشوو تر لایەک یان کەسێک رەخنە و تانەی لەم لا یان ئەولا هەبوبێت زۆر ئاساییە بۆ مەبەستێکی گەورەی نیشتمانیی ، میتودەکانی بەگژا چونەوەی تاک ڕەویی و دەستەڵاتی دوو بنەماڵەیی رێک خرێن چونکە هەر هەموو بە گۆرانیشەوە کەسیان لە مەریخەوە نەهاتون هەموو خەڵکی کوردستانن و هەموشیان هەڵگری سیفاتەکانی تاکی کوردن تا سەلبیاتەکان نەهێڵرێت و کار لەسەر ئیجابیاتەکان و زەرورەتی پلات- فۆرمێکی پتەوەی بەرەی میللەت بکرێت….میحنەتی ئەمڕۆی خەڵکی کوردستان لەوە گەورە و جیدی ترە کە کات بە زل کردنی سەلبیاتەکانەوە بکوژین ………

– لە وەزعێکی نا هەموار و ئاڵۆزی وەک ئەوەی ئێستا ناکرێت ئەو هەموو خەڵکەی چاوی بڕیوەتە کەس و هێزە نیشتمان پەروەرەکان قاچ بخەینە سەر قاچ و لە شاشەکانەوە بزانین چی ئەقەومێت ، وەستان لە رووی دستەڵاتی بنەماڵە- کۆمپانیا ، زەرورەتی نزیک بونەوەی هەموو لایەنە دڵسۆزەکان لە رووی ئەخلاقی و سیاسی و ئینتمای نیشتمانییەوە فەرز ی ئەوە ئەکات بە سەرمانا کە ئەم وەزعەی هەرێم چۆن هەموومانی گرتۆتەوە ئەشبێت هەموومان لە پلات- فۆرمێکی نیشتمانیی دیموکراتی کار بۆ نەهێشتنی بکەین، مەرکەزی ترین خاڵی هاوبەشی لایەنەکانی پلات- فۆرمەکەش ئەوەیە چۆن لە رووی پیلانەکانی دژ بە بەروەندییەکانی خەڵکە، بوەستین ؟.. خۆ ئامادە کردن بۆ هەڵبژاردنەکانی داهاتوو لەژێر چەتر ی پلات- فۆرمێکی نیشتمانی کاری ئیجابی ئەکاتە سەر ئەنجامەکان،،کە بە دڵنیاییەوە لە قازانج و بەرژەوەندی دەستەڵاتی ئێستای هەرێم نابێت و هەموو شکست و تێک شکانێکی دەستەڵات بۆ کۆمەڵانی خەڵک پێچەوانەکەیەتی…

– گۆڕان بۆی دەرکەوت سیاسەتی “گاندی” نەلەگەڵ بنەماڵە و نە لەگەڵ کۆمپانیای یەکێتی سوودی هەیە و چۆن نەیارەکانی لە جیاتی ململانێ و سیاسەتی مەدەنی شێوازە کوردەواریەکە پەیڕەو ئەکەن ، ئەبێت گۆرانیش واز لە فەنتازیای دونیای مەدەنی بەرامبەر بەوان بهێنێت ، ” مەبەستم لە پەنا بردن بۆ چەک نیە” بەڵکو سیاسەتی یەک بەیەک مامەڵە لەگەڵ رووداوەکانا بکات ، خەبات و مل ملانێی سیاسی بەو جۆرەی لە ئەوروپا و کۆمەڵگای شارستابی هەیە پاروویەکی گەورەیە و ناچێ بەدەم ئەم وەزعەی هەرێمی تێکەوتوە…..، کاری هاوبەشی بەرەی دژ بە بەناو ریفراندۆمەکەی بنەماڵە – کۆمپانیا بۆ ئەویە کۆمەڵانی خەڵک بەر چاوویان زیاتر ڕوون بێت و تەسلیم بە ئەمری واقیع نەبن لەوە تێ بگەن دەستەڵاتی هەرێم ئەیەوێت بە پرۆسەیەک لە خشتەیان بەرێ و تاوانە ئابوری و کۆمەڵایەتی و سیاسیەکان لە بیر ببرێنەوە چونکە ئەگەر چی دروشمەکەیان ریفراندۆمە ، بەڵام لە واقیعا ” دۆڕاندۆم”ە …………………




شاعیر و چیرۆکنووسی منداڵان فەرەیدون عەلی ئەمین … رەزا شوان

مامۆستا فەرەیدون عەلی ئەمین لە (٢٩/٤/١٩٣٣) لە گەڕەکی مەڵکەندی لە سلێمانی، لە باشووری کوردستان، لە بنەماڵەیەکی ناسراوی شاری سلێمانی لە دایکبووە.
خوێندنی سەرەتایی لە (قوتابخانەی مەڵکەندی) و ناوەندیشی لە (ئامادەیی سەڵاحەدین) تەواو کردووە. لە ساڵی (١٩٥٣) دا (خانەی مامۆستایان)ی لە بەغدا تەواوکردووە. بۆتە مامۆستای قوتابخانەی سەرەتایی، لە قوتابخانەکانی شارباژێر و چوارتا و سلێمانی مامۆستا بووە، مامۆستایەکی لێهاتوو و سەرکەوتوو بوو.
مامۆستا فەرەیدون عەلی ئەمین، پیاوێکی باڵا شەنگ و بەژن رێک بوو، رووخسار شیرین بوو، هێمن و لەسەرخۆ بوو، سادە و خاکی بوو، قسەزان و خۆشدوو بوو، بڕوابەخۆ و گەشبین بوو، خاوەنی هەڵوێست بوو، راستگۆ و راشکاو و قسە لە ڕوو بوو، رەوا پەرست بوو، مامە حەمەیی لە بەردەم کەسدا نەکردووە.
مامۆستا فەرەیدون عەلی ئەمین، لە ساڵی (١٩٧٠) دا، چۆتە بەغدا، وەکو (توێژێنەری زانیاری) لە (وەزارەتی کاروباری باکوور) دامەزراوە، دواتر گوێزراوەتەوە بۆ (بەڕێوەبەرێتی گشتیی خوێندنی کوردی) لە بەغدا، کە سەر بە وەزارەتی پەروەردەی عێراق بوو. کرا بە (بەڕێوەبەری هۆی فێرکردن). ئەندامی لیژنەی دانان و وەرگێڕانی حەوت پەرتوکی کوردی بوو، کە لە قوتابخانەکانی کوردستان دا دەخوێندران.
مامۆستا فەرەیدون عەلی ئەمین لە ساڵی (١٩٧٢) دا، لە گەڵ خاتوو (ناهـیدە جەمال تاڵەبانی ـ خۆشکی د. موکەڕەم تاڵەبانی) دا هاوسەرگیرییان کرد. دوو کوڕیان هەیە (ئاسـۆ :١٩٧٣) کۆلـێژی پزیشکی تەواوکردووە، پارێزگاری پێشووی سلێمانی بوو.
(ئالان: ١٩٧٦) لە دایکبووە.
مامۆستا فەرەیدون عەلی ئەمین لە ساڵی (١٩٧٥) بووە بە سەرپەرشتیاری پەروەردە لە قوتابخانەکانی سلێمانی دا.
لە هەمان ساڵدا واتە لە (١٩٧٥) دا لە (زانکۆی موستەنسیرییە) لە بەغدا بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە بەشی (پەروەردە و دەروونناسی) دا وەرگرت.
لە ساڵی (١٩٨٢) دا، لەسەر داخوازی خۆی خانەنشین کرا.
لە ساڵی (١٩٨٥) دا، بوو بە (مامۆستای وانەبـێژ) لە بەشە کوردییەکەی کۆلـێژی پەروەردە لە زانکۆی بەغدا، تا ساڵی (١٩٨٩) بەردەوام بوو، بەڵام بەهۆی ئیفلیجی و ئازاری پێيەکانییەوە نەیتوانی زیاتر بمێنێتەوە.
مامۆستا فەرەیدون عەلی ئەمین، مامۆستایەکی دڵسۆز بوو، لە لای قوتابییەکانی زۆر خۆشەویست و رێزدار بوو، ئەو هەر ئەوە نەبوو کە وانەی پێدەوتنەوە، بەڵکو بە هەستێکی پاکی کوردایەتی زاخاوی هـۆش و بیری داون، بە سۆز و خۆشەویستی و هاوبەستەبوون بۆ کوردستانی شیرینمان گۆش و پەروەردەی کردوون، هەمیشە هانیانی دەدا کە بخوێننەوە و بنووسن، ئەو بەو هەستەوە لە منداڵە چاوگەشەکانی کوردمانی دەڕوانی کە هیـوا و نەوەی داهاتووی کوردستانن.
خوالێخۆشبوو مامۆستا (نوری عەلی ئەمین) کە هاوڕێیەکی نزیکی مامۆستا فەرەیدون عەلی ئەمین بوو، دەڵێ: ” لە یادمە هەموو جارێ کە دادەنیشتین، دەیوت: گەلەکەمان هەر بە خوێندن لەدەست کوێرەوەری و نەبوونی و نەخوێندەواری و براکوژی رزگاری دەبێت و رێی راست و سەرکەوتن بەدی دەکات، تامی بەختیاری و سەرفرازی دەچێژێت” بۆیە هەمیشە دەیوت:
ئـاخ! خوێندەواری داخ خوێنـــدەواری!
بۆ کـورد دەبیــتە مایـــەی بەختـــیاری
مامۆستا فەرەیدون عەلی ئەمین، چەند نەوەیەکی بە بیری کوردایەتی و بە کوردستتان پەروەری پێگەیاند، کە لە ئەمڕۆدا مامۆستای باڵا و کاربەدەستن، بەڵام لە ئاستی توانای مامۆستا فەرەیدون دا، هەمیشە خۆیان بە قوتابی ئەو دەزانن، بە شانازیشەوە دەڵێن کە ئەلف و بێی کوردایەتی لە مامۆستا فەرەیدونەوە فێربووین، بە ئەوپەڕی رێزەوە ناوی دەبەن و یادی دەکەنەوە. مامۆستا فەرەیدون بەم جۆرە ئامۆژگارییانە رێنمایی و ئاراستەی قوتابییەکانی دەکرد: “رۆڵە جگەرگۆشەکان، نیشتمان چاوەڕوانی هیمەت و بازووی ئێوەیە، دڵپاک بن لەگەڵ یەک، دووربن لە کینە و دژایەتی، هەوڵ بدەن و پێبگەن و ببنە پێشڕەو..”
مامۆستا فەرەیدون عەلی ئەمین کوردێکی زۆر پاک و دڵسۆز بوو، شۆڕەسوارێکی دلێر و بوێر و چاونەترسی گۆڕەپانی کوردایەتی بوو، کوردستان پەروەرێکی سەرسەختی تا سەر ئێسقان بوو، تێکۆشەر و پێشمەرگە و سیاسییەکی ناسراو بوو. خۆزگە و ئاواتی هەرە گەورەی یەکێتی و یەکڕیزی گەلەکەمان بوو. مرۆڤێک بوو پڕاوپڕ لە دڵسۆزی و لە کوردپەروەری. هەموو ژیانی خۆی بۆ خزمەتی کورد و کوردستان بەخت کردبوو.
مامۆستا فەرەیدون عەلی ئەمین، یەکێک بوو لەو کوردپەروەرانەی، کە لە ساڵی (١٩٥٧) دا کۆمەڵەی ئازادی و ژیانەوە و یەکێتی کورد (کـاژیک) یان لەدامەزرند.
لە ساڵی (١٩٧٦) دا پەیوەندی بە کۆمەڵەی رەنجدەرانی کوردستانەوە کرد.
لە ساڵی (١٩٨٤) یشدا، پەیوەندی بە هێزی پێشمەرگەی کوردستانەوە کرد، لە ناوچەی
(ماوەت) ی سەر بە سلێمانی بوو بە پێشمەرگە.. یەکێک بوو لە دەستەی نووسەرانی گۆڤاری (دەنگی پێشمەرگە) کە لە شاخ دا دەردەهێنرا.
ئەوەی ئێمە لەم نووسینەماندا مەبەستمانە، بەسەرکردنەوەی توانا و داهێنانی مامۆستا فەرەیدون عەلی ئەمینە لە بۆرای ئەدەبی منداڵانی کورد دا.
مامۆستا فەرەیدون عەلی ئەمین، کەڵە نووسەرێکی هۆنراوە و چیرۆکە بۆ منداڵان، ئەستێرەیەکی هەمیشە گەش و ورشەدارە لە ئاسمانی ئەدەبی منداڵانی کورد دا. شوێن پەنجە و شەقڵی شێوازی مامۆستا فەرەیدون عەلی ئەمین لە ئەدەبی منداڵانی کوردا دا هەرگیز کاڵ نابنەوە، تا ئەمڕۆش منداڵانی کوردمان چێژ و خۆشییەکی زۆر لە هۆنراوە و لە چیرۆکەکانی وەردەگرن.
مامۆستا فەرەیدون بەشی هەرە زۆری هۆنراوە و نووسینەکانی بۆ منداڵان تەرخان کردبوون، چونکە منداڵان بە لای مامۆستا فەرەیدونەوە: ” منداڵ پێوەری سامان و سەرمایەی نەتەوەیە، ئەو نەتەوە دەوڵەمەندە کە منداڵانی بە جوانی پەروەردە کراون”
مامۆستا فەرەیدون زۆر بە جوانی هۆی پێشکەوتنی گەلانی دەستنیشان کردووە. بەڵی لە ئەمڕۆدا رادەی دەوڵەمەندی و پێشکەوتن و شارستانی گەلان، بەوە دەپێورێ کە تا چ رادەیەک ئاوڕیان لە منداڵەکانیان داونەتەوە و بە دروستی پەروەردەیان کردوون.
بە لای ئێمەشەوە، منداڵان کوردمان، گرنگترین سامان و سەرمایەی گەلەکەمانن، کە لە سامانی نەوت و زێـڕ و دوڕ و هەر سامانێکی تر زۆر بەنرخترن.
هۆنراوە جوان و ناسک و شیرینەکانی مامۆستا فەرەیدون بۆ منداڵانی کوردمان، لە نوقڵ و گەزۆ شیرینترن، چیرۆکە خۆشەکانیشی لە خۆشی خۆشترن، منداڵانی تامەزرۆی هۆنراوە و چیرۆکی خۆش پێیان خەنی ببوونە. نووسینەکانی بۆ منداڵان لە ناوەڕۆک و فۆرم دا، داهێنان و تازەگەرییان پێوە دیارن. توانی وەرچەرخانێک لە ئەدەبی منداڵانی کورد دا بکات و، تەکانێکی گەورەی بەرەو پێشەوە پێبدات، لە راستیدا مامۆستا فەرەیدون پێشەنگ و پێشڕەوی قۆناغێکی نوێی ئەدەبی منداڵانی کوردە، کە لە سەرەتای حەفتاکانەوە سەری هەڵدا. بوو بە سەرمەشقی نووسەرانه ئەم بوارە.
بەو پێیەی کە مامۆستا فەرەیدون مامۆستا بووە، زیاتر لە جیهانی وەنەوشەیی پـڕ لە هیوا و خەونی سەوز و لە راز و نیازی پاکی منداڵانەوە نزیک بووە، زیاتر لە هەست و سۆز و حەز و خواست و خۆزگە و ئارەزووەکانیان و لە زمانیان گەیشتبوو. بۆیە زمان و حەزی ئەوان، بوونەتە ئیلهامی بیری و بە هەوێنی نووسینەکانی بۆ منداڵان. هەر لە ژینگەی ئەوانیشەوە بابەتەکانی بۆ هەڵهێنجاندوون. شایەنی باسیشە مامۆستا فەرەیدون زمانزانێکی زمان پاراو و بە توانا بوو، بە کوردییەکی پەتی و رەوان و ناسک و شیرین و بێ گرێ و گۆڵ دەینووسی، بە پێێ قۆناغەکانی منداڵی، رستەکانی بابەتەکانی لە زمان و لە فەرهەنگی منداڵانەوە وەرگرتوون. ئەمەو مامۆستا فەرەیدون شارەزا و پسپۆر بوو لە پەروەردە و دەروونناسی منداڵان دا، دەیزانی چۆن و چییان بۆ بهۆنێتەوە و بۆ بنووسێت. شارەزاییەکی باشی لە بنەماکانی ئەدەبی سەرکەوتووی منداڵان دا هەبوو.
مامۆستا فەرەیدون زمانی عەرەبی و ئینگلیزیشی بە باشی دەزانی، کۆمەڵێک چیرۆک و چیرۆکەشیعری بۆ منداڵان، لە زمانی ئینگلیزییەوە وەرگێڕاوەتە سەر زمانی کوردیمان، کە تام و چێژێکی ئەوتۆی پێبەخشیون، لە دەقە ئینگلیزییەکەش شیرینتری کردوون.
هۆنراوەکانی مامۆستا فەرەیدون بۆ منداڵان، زۆر ناسک و سادە و ئاسان و شیرینن، بە ئاسانی بوونەتە وێردی سەر زمانی منداڵانی ککوردمان، هەر لەبەر کورتی دێڕەکانیان و ناسکی و ئاوازی شیرینی ترپـە و سەرواکانیان، بەشێکیان کراون بە گۆرانی و بە سروود، منداڵان بە ئاوازەوە دەیان چـڕن. کام منداڵی باخچەی منداڵان هەیە کە هۆنراوەی ” سـمۆرە”ی لەبەر نەبێت، کام منداڵی پۆلی یەکەمی بنەڕەتی هەیە کە هۆنراوەی ” کوڕە کوردم”ی مامۆستا فەرەیدونی لەبەر نەبێت و بە ئاوازەوە نەیڵێت.
ناوەڕۆک و فۆرمی هۆنراوەکان و چیرۆکەکانی مامۆستا فەرەیدون، زۆر گونجاون و بوونەتە دووانە و تەواوکەری یەکتری. بە زمانێکی کوردی رەوان و تەڕ و پاراو ، بە شێوازێکی شیرین و ئاسان هۆنراوەکانی بۆ هۆنیونەتەوە و چیرۆکەکانی بۆ داڕشتوون، زمانەکەی پڕ بە پێستی بابەتەکانین. مامۆستا فەرەیدون خاوەنی خەیاڵێکی فراون بوو، وەکو زۆربەی شاعیران و چیرۆکنووسانی منداڵانی جیهانی ناسراویش، سوودی لە کەلەپوور و لە فۆلکلۆر و لە لە پەندی پێشینانی کوردیمان وەرگرتووە، لە هەندێ لە هۆنراوە و لە چیرۆکەکانیدا رەنگیان داوەنەتەوە، بەڵام بە زمانی منداڵییەوە. بۆ نموونە ئەمانە ناونیشانی هەندێ لە چیرۆکەکانین:
“کاکە ئالان مار هات، ماری ژەنگ و ژار هات”، “تامی تامی گەنمەشامی” ، ” پشکۆ و شێرکۆ شەڕیانە، لەسەر دەنکێ زەنگیانە”
کارەکتەری چیرۆک و هۆنراوەکانی، چ مرۆڤ و چ باڵندە و ئاژەڵ بن، بە لای منداڵانی کوردەوە نامۆ نین، بینراون و ناسراون. لە ژینگەی کوردەواری و کوردستانەوە وەریگرتوون. وەک (منداڵ، ئاسکە، بەرخۆلە، کارژۆلە، چۆلەکە، سمۆرە، هەنگ، بۆق، جووجەڵە، پەپوولە، رێوی، کۆتر، کوندەپەپوو، دار گوێز،زەنگوڵە،.. تاد”
مامۆستا فەرەیدون عەلی ئەمینی نووسەر و رەخنەگر، لە ساڵی (١٩٥٤) دا، یەکەمین نووسینی خۆی لە رۆژنامەی” ژیـن “ی سلێمانی دا بڵاوکردەوە، هەر لە ژین دا چەند نووسینێکی تری بڵاوکردەوە.
لە ساڵی (١٩٧٠) دا، ئەندامی دەستەی بەڕێوەبەری یەکێتی نووسەرانی کورد بوو.

ئەمانە ناوی بەرهەمە چاپکراو و بڵاوکراوکانی مامۆستا فەرەیدون عەلی ئەمین ن:
١ـ پاڵەوانی دواڕۆژ، ئەدەبیاتی منداڵان، لەساڵی (١٩٥٨) بە هاوبەشی لەگەڵ مامۆستا عومەر عەبدولڕەحیم نووسیوێتی.
٢ـ پیاوە بچکۆلەکە، چیرۆک و هەڵبەست بۆ منداڵان، بەغدا ساڵی (١٩٧٢)
٣ـ کارژۆلە، چیرۆک و هەڵبەست بۆ منداڵان، ساڵی (١٩٧٢)
٤ـ پاکـژی، چیرۆک بۆ منداڵان، ساڵی (١٩٧٤)
٥ـ سـێو، چیرۆکێکی وەرگێڕاوە بۆ منداڵان، ساڵی (١٩٧٤)
٦ـ گەنمەشامی، چیرۆک بۆ منداڵان، ساڵی (١٩٧٤)
٧ـ جووجەڵە و بێچوەمراوی، چیرۆکێکی وەرگێڕاوە بۆ منداڵان، ساڵی (١٩٧٤)
٨ـ چەند سەرنجێک لە پیرەمێردی نەمر، لێکۆڵینەوەی ئەدەبی، ساڵی (١٩٧١)
٩ـ پیرێکی ریش درێژ بوو، چیرۆک و هەڵبەست بۆ منداڵان، هەڵبەستەکان لە ئینگلیزییەوە کراون بە کوردی، ساڵی (١٩٨٥)
١٠ـ کۆمەڵێک وتاری ئەدەبی و رەخنەیی لە رۆژنامەی ژیـن و هاوکـاری و لە گۆڤارەکانی نووسەری کورد، بەیان، رۆشنبیری نوێ، رەنگین، لە بڵاوکراوەکانی تردا.
١١ـ ئەندامی دەستەی وەرگێڕانی کۆمەڵێک پەرتوکی خوێندنی قوتابخانەکان بوو بۆ سەر زمانی کوردی لە بابەتی پەروەردە و جوگرافیا و زانیاری دا.
١٢ـ پەخشان لە ئەدەبی کوردی دا (بە رۆنیۆ) لە ساڵی (١٩٨٧)
١٣ـ کۆمەڵێک هۆنراوە و چیرۆک و شانۆگەری بۆ منداڵان نووسیون، چاپ نەکراون.

سەرەڕای ئەوەی کە مامۆستا فەرەیدون عەلی ئەمین، زۆربەی کاتەکانی بۆ نووسینی ئەدەبی منداڵانی کوردمان تەرخان کردبوو، بەڵام وەکو لە پێشەکی (پیاوە بچکۆلەکە) دا نوسیوێتی، هەر خۆی بە قەرزاری منداڵانی کورمان دەزانی، دەڵێ:
” ئێمە هیچی ئەوتۆمان بۆ مناڵانی کورد نەکردووە کە شایانی باس بێت، بگرە قەرزارباریشیانین، دەبا رێگای دانەوەی ئەو قەرزە بگرین و دواڕۆژێکی وایان بۆ ساز بکەین کە ئەو بەندانە ـ مەبەستی لە بەندەکانی جاڕنامەی مافەکانی منداڵانە ـ لەوانەش زیاتریان بۆ بهێنینە دی. چونکە مناڵانی کوردیش وەکو هەموو مناڵانی جیهان جوانکیلە و ئێسک سووکن و شایانی خزمەتن..” دەشڵێ: ” با راست و رەوان پێتان بڵێم: خوڕەی قەڵبەزەی کوێستانەکانمان پولێک ناهێنێت ئەگەر قاقا و تریقەی مناڵەکانمانی لەگەڵدا نەبێت، قاقا و تریقەی مناڵەکانیشمان نابێت، ئەگەر ئێمە نەبین”
دەشڵێ: “مناڵەکان: نازانم چ بەهرەیەکی خوایی و چ هێزێکی نادیار و تەلیسماویتان پێیە هەرچەند سەیرتان ئەکەم، هێمنی و دڵنیایی و بێخەتایی و ئێسک سووکی و جوانکیلەیی و ساکاری و گەشی و رووناکی و هـیوا و زەردەخەنە ئەبینم، ئێوە بەو مناڵییە وەک ئەستێرەیەکی جریودار، پرشنگی ئەو هەموو شتانە بە دەوری خۆتاندا ئەپرژێنن ”
تا ئێستا ئەوەی بەرچاوی ئێمە کەوتووبێت، دەربارەی لێکۆڵینەوە و شیکردنەوە و رەخنە و هەڵسەنگاندنی چیرۆک و هۆنراوەکانی مامۆستا فەرەیدون عەلی ئەمین:
١ـ چیرۆکی منداڵان لای فەرەیدون عەلی ئەمین، د. عەبدولستار تاهیر شەریف.
٢ـ هەڵبەستی منداڵان لای فەرەیدون عەلی ئەمین، مامۆستا عەبدولڕەزاق بیمار.
٣ـ مامۆستا حەمە ساڵح فەرهادی، لە بەرگی یەکەمی کتێبەکەی “پێگەی شیعری منداڵان لای شاعیرانی کورد: هەولێر ـ ٢٠١٢ ” یەکێک لەو دە شاعیرانەی کە باسی کردوون و ئاماژەی بە نموونەی هۆنراوەکانی داون، مامۆستا فەرەیدون عەلی ئەمین ە.
٤ـ مامۆستا حەمەکەریم هەورامی، لە بەشی یەکەمی “ئەدەبی منداڵانی کورد” وەکو شاعیرێکی لێهاتووی منداڵان، ناوی مامۆستا فەرەیدون عەلی ئەمینی هێناوە، لەگەڵ نموونە لە هۆنراوەکانی.
مامۆستا فەرەیدون گەنجینەیەکی پڕ لە گەوهەری هێندە بەنرخی بۆ منداڵانی کوردمان بەجێهێشتووە، دەبوایە تا ئێستا چەند خوێندکارێکی باڵای ئەدەبی کوردی، هۆنراوە و چیرۆکەکانی مامۆستا فەرەیدون عەلی ئەمین بۆ منداڵان، بیان کردایە بە توێشەبەری ماستەرنامە و دکتۆرا. هیوادارین رۆژێک بێت و ئەم هیوایەمان بێتەدی.
مامۆستا فەرەیدون عەلی ئەمین، کە بۆ ماوەی چل ساڵ نووسینی هەمەچەشنەی لە گۆڤار و رۆژنامەکاندا بڵاوکردەوە. هۆنراوە و چیرۆکی بۆ منداڵان نووسی. لە رۆژی چوار شەممە، رێکەوتی (٢٥/١١/ ١٩٩١) لە شاری بەغدا، دڵە گەورەکەی لە لێدان کەوت و کۆچی دوایی کرد، بۆ رۆژی دوایی بردیانەوە بۆ شاری سلێمانی و لە گردی (سەیوان) بە ئامادەبوونی دەیان رۆشنبیر و نووسەری کوردستان بە خاک سپێرا.
(*) بۆ نووسینی ئەم بابەتە، سوودم لەم سەرچاوانە وەرگرتوون:
١ـ پەرتوکی” فەرەیدون عەلی ئەمین” دەزگای رۆشنبیری و بڵاوکردنەوەی کوردی
بەغدا (١٩٩٣) ئەو وتارانەشی تێدایە کە لە چلەی مامۆستا فەرەیدوون لە بەغدا خوێندرانەوە.
٢ـ (پیاوە بچکۆلەکە) هەڵبەست و چیرۆک بۆ منداڵان، فەرەیدون عەلی ئەمین، بەغدا (١٩٧٢)

رەزا شوان
نەرويـج: (١٦ی/ سێپتەمبەر/٢٠١٧)




شاره‌كه‌م … فه‌رهاد ئه‌حمه‌د به‌رزنجی

شــاره‌كــه‌م ڕازاوه‌یــه‌
دڵــم پیـَـی كـراوه‌یـه‌
خـۆشـه‌ دڵـگیروجوانه‌
مایه‌ی خۆشبه‌ختیمانه‌
شـه‌قـام وگـۆڕه‌پــانـی
هێمای هاتووچۆكانـی
كۆشك وته‌لاری ڕه‌نگیـن
شاد ده‌كات دڵی غه‌مگین
ئـۆتـۆمـبێلی تازه‌وكـۆن
به‌پێی یاسایه‌ك ده‌ڕۆن
زیـان لـه‌خـۆیان نـاده‌ن
خه‌ڵكیش هه‌راسان ناكه‌ن
ئـه‌وجـێـیـه‌ی كـه‌بـازاڕه‌
بــۆفــرۆش وكــڕیــاره‌
گـه‌ركـه‌لـوپـه‌لمان بـوێ‌
ڕومـان ده‌كـه‌یـنه‌ ئه‌وێ‌
هۆی جوانی ئه‌م ژینگه‌یه‌
وشـیـاری ئـه‌م خه‌ڵكه‌یه‌
شــاره‌كـه‌م سـلیـَمــانـی
دڵـخــۆشــم ئــاوه‌دانـی




مارکس لەدیدی (جێسکا کاسل)ەوە …. لە وەڵام بە پرسیاری دەنگەکان

ئەم چاوپێکەوتنە درێژەی مەلەفێکە سەبارەت بە کارڵ مارکس لە 2010وە درێژەی هەیە….
دەنگەکان

جێسیکا کاسڵ، هەڵگری بڕوانامەی ماستەرە لە بواری کاری کۆمەڵایەتی لە زانکۆی رایەرسن لە تۆرنتۆ-کەنەدا. لەبواری نیشتەجێبوون، تەندروستی دەروونی، ئالودەبوون، دادی کۆمەڵایەتی، توندو تیژی خێزانی، کاری کردووە. لە حەوت ساڵی رابوردوودا بەگوڕ و تینێکی زۆرەوە تێکەڵ بەخەبات بووە لە پێناو سۆسیالیزمدا و ئێستا ئەندامێتی تەواوی بۆردی ڕێکخەرو نووسەری ئۆرگانی Fightback ی (Marxist.ca)یە (هەوادارانی مارکسی جیهانی) لقی کەنەدایە کە بوونیان هەیە لە زیاتر لە سی وڵاتی جیهاندا.
جێسیکا وەکوو مارکسستێك، گرنگیەکی تایبەتی داوە بە دۆزی ژنان و گەنجان و بەستوویەتیەوە بەخەباتی چینایەتیەوە و بە جەنگ دژی سیستەمی سەرمایەداری.

دەنگەکان:
1) گەلێک ڕۆشنبیربانگەشەی بەسەرچوونی مارکسیزم وەکو فەلسەفەیەک بۆ گۆڕینی جیهان ئەکەن. لەبەرامبەریشدا کەسانی تر هەن باوەڕیان وایە کەوا مارکسیزم توانای گۆڕانکاری کۆمەڵایەتی و سیاسی هەیە لە ڕژێمی سەرمایەداری لە جیهانی ئەمڕۆماندا. بۆچوونی ئێوە لەسەر ئەم دوو ڕا دژبەیەکە چۆنە؟

وەڵام: ئێمە پێویستە لە خۆمان بپرسین، ئەگەر مارکسیزم پەیوەندی بە جیهانی ئەمرۆمانەوە نیە، بۆچی میدیای بۆرژوا و ئەکادیمێکانیان بەردەوام هێرشی بۆ دێنن؟ ئەگەر ئەوە ڕاست بێت، کەواتە هێرشەکانیان وەکو لێدانی ئەسپێکی مردوو وایە. لێرەدا هۆ هەیە وامان لێ دەکات گوێ نەگرین لە بوختان و پەلامارەکانی مۆدێلی چەقێتی گۆی زەوی لە گەردوون (باوەڕی باو و باڵادەست تا سەدەی شانزە کە گۆی زەوی بە چەقی گەردوون دائەنا و ئەستێرەکانیشی بەدەوردا ئەخولانەوە)- ئەمە لەبەر ئەوەیە کەوا لە زووەوە نەسەلمێنراوە و چیتر پێویست بەوە ناکات گفتوگۆی لەسەر بکرێت!
هۆی هەوڵی بەردەوامی بۆرژوا بۆ پوچەڵ کردنەوەی مارکسیزم بەدەقیقی ئەگەرێتەوە بۆ ئەوەی کە مارکسیزم نەک تەنها پەیوەندیدارە بەڵکو ئاشکراکەری ڕاستییەکانیشە لەو سیستەمە کۆمەڵایەتی و ئابوریەی کە ئەوان خوازیاری پاراستنین. بیرۆکەکانی مارکس و ئنگڵز، کە لە مانیفێستی کۆمۆنیست بەرجەستە کراوە و لە کارەکانی دواتریش پەرەیان پێ دراوە، پێشبینی و شرۆڤەی دیاردەکانی جیهانگیری و قەیرانی زیا بەرهەمی جیهانی ( کە ئابوریناسە بۆرژواکان بە خواربەکارهێنراو” under consumption” ئاماژەەی پێ ئەکەن لە هەوڵی شاردنەوەی دەم و چاوی ڕاستی پرۆسەکە)، چڕبونەوەی سامان لە دەستانێکی کەمتر و کەمتردا، پەرەسەندنی کۆمپانیا نێودەوڵەتێکان و مۆنۆپۆڵێکان، جەنگ و قنیات کردن. مارکسیزم تەنها شیکرەدنەوەی بۆ پرۆسە ئابورێکە نەکردووە بەڵکو شیکردنەوەی بۆ بنچینەکانی چەوساندنەوەی ژن کردوە و بناغەشی بۆ تێگەیشتن بۆ جۆرەکانی تری چەوساندنەوە و جیاڕەگەزی لە 150 ساڵی رابوردودا دانا. پەوەیست بوونی بیری مارکسیزم بەژیانەوە لەمە زیاتر ئەبێ چۆن بێت کە ڕووداوە جیهانیەکان بە بەردەوامی سەلماندوویانە.

لەهەمان کاتدا، فەیلەسوفان و ئابوریناسانی بۆرژوا نەیانتوانیوە هیچ کام لە کێشە بنچینەییەکانی ئابوری سیستەمی سەرمایەداری چارەسەر بکەن. پێیان وتین گوایە ئەمە گونجاوترین سیستەمی ئابوریە و لەبەرزترین ئاستی مرۆڤایەتی، کەچی هێشتا بە ملیۆنەها کەس بێکارن، بێ جێگاو ڕێگان، بێبەشن لە خزمەت گوزاری تەندروستی، لە خوێندن، لە خواردن و لە ئاو. ئێستا کە من ئەمە ئەنووسم، تەنها لە شەش مانگی داهاتوودا بیست ملێۆن کەس ڕوبەڕوی مەرگ ئەبێتەوە لە برساندا، هەرچەندە بڕی خواردنی بەرهەم هێنراو لەسەر ئەم ئەستێرەیە بەشی دە ملیار کەسە. ئەمە چۆن سستمێکی لەبارە؟!
لە ڕاستیدا ئەوە تێۆری ئابوریناسانی بۆرژوا و فەیلەسوفە سیاسیەکانیانە کە زۆر بە ئاشکرا شکستی هێناوەومەحاڵە لەسەر ئەرزی واقیع بسەلمێنرێ. لەدوای قەیرانە جیهانێکەی 2008، کێ ئەتوانێ قسە لەسەر تیێۆری “دەستی نادیار” بکات کە گوایە بازار خۆی ڕێک ئەخاتەوە و هاوسەنگ ئەبێتەوە؟ لە2008 ەوە قەرزی جیهانی بە ملیارەها دۆلار زیای کردووە و هەندێ وڵات بەئاستەم بەشە قەرزەکانیان لەوادەی خۆیدا پێ پەیدا ئەکرێ بەوێنەی یۆنان. 2008 تەنها نۆبەرەی قەیرانێکی گەلێک قوڵتر و کێشە هەژێنترە. ئەم قەرزانەی دەوڵەت ئەگوێزرێتەوە و ئەکەوێتە سەر شانی کرێکاران و گەنجان لە ڕێی بەتایبەت کردنی کەرتی گشتی، قنیات کردن، کەمکردنەوەی کرێ دەست و دەستکەوتەکانی تر. لەگەڵ زیادبوونی ناجێگیری ئابووری، سەرەتای هەڵکشانی خەباتی چینایەتی ئەبینین لە هەموو جیهاندا. ئابوریناسان و دەستەی بیرمەندانی سەر بە سەرمایەداری خۆشیان هۆشداری ئەدەن لە ئەگەری یاخیبوون و هەڵگیرسانی شۆڕش، ئەگەر ڕەوشەکە بەردەوام بێت. لەگەڵ ئەوەشدا چارەیەک بەدی ناکەن بۆ دەربازبوون لە قەیرانەکان.

تەنها مارکسیزم شیکردنەوەی بۆ ئەم قەیرانە گشتگیرەی ئێستا هەیە و ئەتوانێت ئەلتەرناتیڤەکەشی پێشکەش بکات. ئەوە ڕاستیەکی بابەتیانەیە کەوا بەشی هەمووان و بەزیادیشەوە سەرچاوەی بژێوی وسامان هەیە کە بەستاندەرێکی شیاو هەموو بژین، (بەتایبەتی کە بزانین دەوڵەمەنترین هەشت کەسی دونیا سامانەکانیان بەقەدەر سامانی 50٪ سامانی چینی خوارەوەی خەڵکی سەر گۆی زەویە). تەنها بەرهەمهێنان و ئاڵوگۆڕ بۆ دەسکەوتتی تایبەت ڕێگرە لە دەستەبەر کردنی پێداویستی زۆرینەی دانیشتوانی سەرزەوی. سۆشیالیزم تەنها ڕێگایە بۆ بەرەوپێش چوون!

دەنگەکان:
هەوڵگەلێك هەیە کەوا مارکس تەنها وەك فەیلەسوفێك بخوێنرێت لە بواری ئەکادیمیدا، لەلایەکی تریشەوە گروپ و پارتە مارکسیستەکان مارکس وەکوو کیانێکی ئادێۆلۆجی پێشکەش ئەکەن. دیدی ئێوە بۆ مارکس لەنێوان فەلسەفە و ئایدێۆلۆجیدا چۆنە؟

وەڵام: مارکسیزم بریتیە لە چۆنیەتی تێڕوانین و تێگەیشتنمان لە دنیای دەوروبەرمان. لەم هەستپێکردنەوە، مارکسیزم ئایدێۆلۆجیا و فەلسەفەشە لەهەمان کاتدا. لەڕاستیدا من هیچ جیاوازیەکی ڕوون لە نێوانیاندا نابینم، ئەتوانین بڵێین هەموو بۆچونێکی ئایدیۆلۆجی بنەمایەکی فالسەفی هەیە. بۆ مارکسیزم، فەلسەفەی ماتیریالیزمی دیالیکتیك بنەما و ڕێگایەك بوو کە لێیەوە هەموو سیستەمی بیرکردنەوەی مارکسییانە پەیدا بوو. ئاگادار بین یان نا، سەیرکردنی جیهان بەبێ چاویلکەیەکی ئایدیۆلۆجی یان فەلسەفی یان چوارچێوەیەکی بیرکردنەوە کارێکی مەحاڵە. بەڵام ئەگەر فەلسەفەیەکی بەکردەیی سەرکەوتووشت نەبێ؛ ئەوە ئەگەری دواکەوتنت لە دنیابینی باوی مێژوویی و ئابوری – کۆمەڵایەتی سەردەمەکەی خۆتدا هەیە. مارکس ئەوەی ڕوون کردەوە کە دیدی باوی کۆمەڵگا دیدی دەسەڵاتە، کەوا زەمینەیەکی ئیدیاڵ بۆ فۆرمی بەڕێوەبردنەکەیان لە چەوساندنەوەو دەستبەسەراگرتن دەستەبەر ئەکات. بۆیە زۆر گرنگە کەوا چینی چەوساوە و ژێردەست فەلسەفەی تایبەت بە خۆیان هەبێت.

مارکس دەستنیشانی کردوەو کە کاری فەلسەفە تەنها تێگەیشتن نیە لە دنیا، بەڵکو گۆڕاندنیشیەتی. هەروەها ماتریالیزمی دیالیکتیك بە دەقیقی فەلسەفەی گۆڕانە و چۆن هەموو گۆڕانکارێکانیش دەرئەنجامی هێزە دژەیەکەکانە. لە سروشتدا بێت یان لە ژیانی کۆمەڵایەتی. زیاتر بڵێن، گۆڕانکارێکان پلە بە پلە ڕوو نادات بەڵکو زۆر بەخێرایی و تەقینەوە ئاسا ئەبێت. پەیوەست بەم مێژووەوە ئەبینین چۆن خەباتی چینایەتی دژبەیەکی چەوساوەکان و چەوسێنەرەوەکان مێژووی بەرەو پێش جولاندوەو بوەتە هۆی ناو بە ناو تەقینەوەی شۆڕشگێریانە و گۆرانکاری لە کۆمەڵگادا کردووە. ئەمەش پێشبینیەکی ترسناکە بۆ چینی سەرمایەداری کە سیستەمەکەیان و بەهاکانی بە شیاوترین و سروشتیترین سیستەمی بەڕێوەبردن دائەنێن بۆ مرۆڤایەتی.

کێشە لە پرۆسەی فێرکردنی فەلسەفەی مارکسیزم بەشێوەیەکی سادە بە بێ بەستنەوەی بە مێژوو و ئابوورییەوە، ئەوەیە کە ئامانجە شۆڕشگێڕیەکەی لەدەست ئەدات. تەنها ئەبێتە فەلسەفە لەپێناو فەلسەفە نەك وەك ڕێنیشاندەرێك لە پێناو خەباتی چینایەتی و گۆڕنکاری کۆمەڵایەتی بەمەبەستی ئازادکردنی جەماوەری چەوساوە. مارکسیزم ئەگەر وەکو ڕەخنەیەکیش لە سیستەمتی سەرمایەداری لە دەزگا ئەکادیمێکاندا بخوێنرێت، بەبەردەوامی و بەڕادەیەکی زۆر دەرئەنجامە شۆڕشگێریەکەی بۆ لەناوبردنی ڕژێمی سەرمایەداری لە دانوسان و گفتوگۆ دوور ئەخرێتەوە. ئەمەش شتێکی چاوەڕوان کراوە چونکە دەزگا ئەکادیمێکان بەزۆری لەژێر کاریگەری کۆمپانیاکاندان و سەرچاوەی دارایشیان لە دەوڵەتەوەیە کە لەکۆتاییدا هەر بەرگریکەری ڕژێمی سەرمایەداریە. هەروەها ئەمە باڵادەستی تێۆرەکانی پۆست مارکسیی وەکو پۆست-مۆدرینزم و پۆست-سترەکچەرڵزم ڕوون ئەکاتەوە، کە بە شێوەیەکی کارا لە بنەما سیستەماتێکەکانی چەوساندنەوە و دەستبەسەراگرتن کەم ئەکاتەوە (تەماوی ئەکات). ئەو بیرۆکانەی کە لە ئنستتیوتە ئەکادیمێکانی سەر بە دەزگا ئابورێکان ئەوترێتەوە، لەژێر کاریگەری و بیروباوەر و بۆچونی ئەو دەزگا ئابوورەییانەدان.

مەخابن لەدەرەوەی ئەکادیمیاکانیش تەنانەت لە نێو گەلێ لەو ڕێکخراوانەی کە ناوی خۆیان ناوە ڕێکخراوی مارکسی، زیاتر مارکسیزم بە شێوەیەکی دۆگمایانە وەرگیراوە. بەڵام مارکسیزم دۆگما نیە، تۆ ناتوانی ئاماژە بە وتەیەکی مارکس یان لینین لە دەرەوەی کۆنتێکست (سیاق<کۆی راستی و بیروبۆچونەکانی پەیوەست بە ڕووداوێك>) بکەی بەتەنها بۆ بەکارهێنان لەسەر هەر دۆخێکی ئەمڕۆدا. واتە ئەبێ لە ڕەوشە کۆنکڕێتیە بابەتیەکاننەوە دەست پێ بکەین بە لەبەرچاوگرتنی پەیوەندی نێوان هێزە دژبەیەکەکان بۆ تێگەیشتن لە هەر دیاردەیەکی کۆمەڵایەتی ئاڵۆز و دڵنیایی لە سەر ئەنجامە ئەگەرییەکان- ئەمە شێوە دیالیکتیکی مارکسیزمە (dialectic method of Marxism)، نەک دۆگمایەکی مردووی چەقبەستوو.

دەنگەکان:
ڕاپرسی و ژمارەکان وای پیشان ئەدەن کەوا مارکس بوونێکی بەرچاوی هەیە لە نێو لاوان وچالاکوانانی نەوەی نوێ، ئەم هەبوونەی مارکس لە بیر و چالاکی لاوانی ئەمڕۆدا چۆن لێك ئەدەیتەوە ؟

وەڵام-) زۆر سەختە ئەگەر سەیری هەموو جیهان بکەین لەمڕۆدا و بەو ئەنجامە نەگەین کەوا شتێکی بەڕاستی هەڵە دەگوزەرێ. سیستەمی سەرمایەداری جیهانی زۆرینەی ڕەهای دانیشتوانی سەر گۆی زەوی خستۆتە نێو ترسناکترین و ڕوخێنەرترین دەرئەنجامەکانی سیستەمەکەیەوە. لە بیرەوەری گەنجاندا هیچ سەردەمێكیان نەبینیوە کە تیایدا سەرمایەداری توانیبێتی ژیان بە ستاندەرێکی ئابڕوومەندانە دەستەبەر بکات. ئەوان لە سەرمایەداری تەنها قەیران و داڕوخانیان دیوە. هەروەها ئەوان بەشێك نین لە ورەبەردەرانی نەوەکانی پێشتر کە بەهۆی داڕوخانی یەکێتی سۆڤێت و خیانەتی دەیەهان ساڵەی سەرکردە کارەکان و پارتە سۆشیاڵ دیموکراتەکان و پارتە “کۆمۆنیستیە” ستالینێکان لە هەموو جیهان. لە کۆتایشدا، لاوان بە شێوەیەکی زۆر تایبەت هەستیارن لە بەرامبەر قەیرانەکانی سەرمایەداری. ئەمانە لە سەردەمێکدا خوێندن تەواو ئەکەن کە قەرزی خوێندن و ڕادەی بێکاری و دڵەڕاوکێی کاری کاتی وهەڵکشانی ڕۆکێت ئاسای تێچووی ژیان و داڕوخانی ژێرخانی دام و دەزگا کۆمەڵایەتێکان لەڕادە دەرچووە. سەرمایەداری تەنها داهاتوویەکی ڕەشیان پێشکەش ئەکات بۆیە بەدوای جێگرەوەیەکدا ئەگەڕێن. گەنجانێکی زۆر بێزراون لە ڕەگەز پەرستی و وەحشیگەری پۆلیس، لە جیاکاری لەسەر بنەمای سێکس جێندەر و جۆرەکانی تری زوڵم لێکردن و جیاکاری. بۆیە بەدوای ڕێگایەکدا ئەگەڕێن لە پێناو ڕزگارکردنی کۆمەڵگا لەم کارەساتانە.

گەنجانێکی زۆریش توندڕەو بوون بەهۆی ڕووداوگەلێك کە لە هەندێک وڵاتدا دەگوزەرێ وەکو بەهاری عەرەبی، بزووتنەوەی کرێکاران و گەنجان لە وڵاتی یۆنان و ئیسپانیا، شەڕی دانێشتوانی هەندێ وڵات لە دژی سەدەها ساڵ لە داگیرکاری و ژێردەستی، خراپتر کردنی ڕەوشەکان لە ڕۆژهەڵاتی ناوین و ئەفریقا نموونەی قەیرانی پەنابەران و دەیانی تریش . جا بۆیە گەنجان لە دەرئەنجامی هەموو ئەم کێشانە ئەگەنە ئەنجامی پێویستی گۆڕانکاری شۆڕشگێڕانە. کەسانی وەکو بێرنی ساندەرز لە ئەمەریکا و جێرمی کۆربن لە بریتانیا ڕۆڵیان هەبووە لە بە میللیتر کردنی (زیاتر قبوڵ کردنی) سۆشیالیزم، بەڵام پێویستە کەوا گەنجان و کرێکاران بەخۆیان فێربن لە بری ئەم جۆرە مارکانەی سۆسیالزم، کە بەڕاستی پینەکردنی سیستەمە سەرمایەدارێکەیە. کە لە کۆتایشدا بە سەلامەتی ئەیهێڵێتەوە. ئەوەی بەڕاستی پێویستە گۆڕانکاری شۆڕشگێڕانەی کۆمەڵگایە. ئەگەر تۆ ئارەزوی شکاندنی لۆژیکی سەرمایەداریت نەبێت ئەوە ئەبێ بەزۆر ملکەچی بیت. وەکوخیانەتەکەی الیکسیس تسیبراس لە یۆنان، کە بەتەواوی پاوان کرا لەلاێەن سندوقی دراوی جیهانی و بانکی ئەوروپیەوە. ڕووداوی لەم جۆرانە سنوورداری ریفۆرمکردنی سیستەمەکە دەرئەخەن و ملێۆنەها گەنج ئەخاتە سەر ئەو باوەڕەی کەوا سۆشیالیزم تەنها وەڵام و ڕێگە چارەیە و ڕوخاندنی شۆڕشگێڕانەی سەرمایەداری تەنها ڕێگەیە بۆ گەیشتن بەو ئامانجە.


لە ئنگلیزیەوە/ نەجات عزيز / 18-05-2017




له‌باره‌ی فێمینزمی كوردیه‌وه‌ … سمكۆ محه‌مه‌د

مه‌سه‌له‌ی ژن .. مه‌سه‌له‌ی كۆمه‌ڵگه‌یه‌ ……

فێمینیزم چییه‌؟ ……

فیمینزم ره‌وتێكی فكری رادیكاڵی ژنانه‌ دژ به‌سیستمی باوكسالاری له‌كۆمه‌ڵگه‌دا، ئه‌م ره‌وته‌ له‌ئه‌نجامی توندوژی به‌رامبه‌ر به‌ژنان هاتۆته‌ ئاراوه‌، ته‌نانه‌ت ئه‌وكاته‌ی كه‌ ژنان تاڕاده‌یه‌ك ئازادبوون له‌نێو حیزبه‌ سیاسیه‌كان، ژنان له‌چاوی پیاوانه‌وه‌ به‌ پله‌ دوو هاتوون، دواتر ئه‌م ره‌وته‌ فۆڕمی گۆڕا بۆ ره‌وتێكی توندڕه‌و به‌رامبه‌ر به‌پیاو له‌رۆژئاوا، به‌تایبه‌تیش سیستمی قه‌شه‌سازی و پاپا و كڵێسا ته‌ماشای بوونی ژنانیان ده‌كرد، ئیدی چه‌مكه‌كه‌ له‌پزیشكیه‌وه‌ بوو به‌ره‌وتی فكری سیاسی ژنان و درێژه‌ی كێشا تائه‌و راده‌یه‌ی رۆژهه‌ڵاتیشی گرته‌وه‌. هه‌ڵبه‌ت “بۆیه‌كه‌مجار زاراوه‌ی فیمینیزم (feminzme) سه‌ره‌تا به‌شێوه‌ی نیمچه‌ بابه‌تێكی پزیشكی به‌زمانی فه‌رانسه‌یی بۆ گه‌شه‌ی ئه‌ندامه‌كان و تایبه‌تمه‌ندی ره‌گه‌زی نه‌خۆشه‌كانی ژنانو دواتر به‌تایبه‌تی بۆ پیاوێك كه‌ پزیشكه‌كان وای بۆده‌چوون پزیشكه‌كان كه‌ هه‌ندێكجار پیاوان جه‌سته‌یان له‌ژن نزیكه‌ و (tenssexwal) یان ئه‌و پیاوانه‌ی به‌جه‌سته‌ی خۆیانه‌وه‌ ئازاریان ده‌كێشا، پاشان ئه‌لكسه‌نده‌ر دیری نوسه‌رێكی ناسراوی فه‌رانسه‌یی بوو، ئه‌و زاراوه‌یه‌ی له‌نامیلكه‌یه‌دا بۆ ئه‌و ژنانه‌ به‌كارهێنا كه‌ مێردیان هه‌یه‌ و به‌رواڵه‌ت وه‌كو پیاو هه‌ڵسوكه‌وت ده‌كه‌ن” .. (1)
بۆچونێكی دیكه‌ هه‌یه‌ كه‌ فیمینزم چه‌مك و ده‌سته‌واژه‌یه‌كی یاسایی نییه‌ و له‌ساڵی 1873 هاتۆته‌ نێو كولتووری فه‌رانسه‌ییه‌وه‌ و دواتر تایبه‌تمه‌ندی وه‌رگرتووه‌ و هه‌ڵگری پێناسه‌ و پێكهێنه‌ری رێبازێكی تایبه‌تی وه‌رگرتووه‌ و پاشان پاشگری ئیزمی بۆ زیاد كراوه‌، چونكه‌ بووه‌ به‌ ئایدیایه‌ك له‌ ئایدیاكانی یه‌كسانیخوازی ژن و پیاو له‌ژیاندا، ئه‌و ره‌وته‌ پێشتر توندڕه‌و نه‌بوون، چونكه‌ ئیلهامیان له‌و تێگه‌یشتنه‌ی ماركس وه‌رگرتبوو كه‌ ده‌یگوت ” له‌سیستمی سه‌رمایه‌داریدا ژنان كۆیله‌ن له‌ژێر ده‌ستی پیاو و هه‌تا یه‌كسانی به‌ده‌ست نه‌یات، ژنان به‌كۆیله‌یه‌تی ده‌مێننه‌وه‌”. دواتر كه‌سانی وه‌كو (رۆژه‌ كاوز و سیمین دی بۆڤارا) و ده‌یان ژن ده‌ركه‌وتن پێشڕه‌واتیان كرد و بوون به‌ تیوریستینی ئه‌و ره‌وته‌و و توندڕه‌وی تێكه‌وت.

(میری دیلی) وه‌كو كۆمه‌ڵناسێك له‌راپۆرتێكدا له‌باره‌ی ژنانه‌وه‌ كه‌ له‌ژێر كۆنتڕۆڵی پیاوان و سه‌ركوتیان ده‌كه‌ن ئه‌نجامیداوه‌ و ده‌ڵێ‌ ” وه‌ختێك پیاوان بانگه‌شه‌ی خاوه‌ندارێتی كه‌ره‌سته‌ی ژیانی به‌كارهێناوه‌ و دابینی كردووه‌، هه‌روه‌ها وه‌كو خاوه‌ن جه‌سته‌یه‌كی به‌هێزی جومگه‌، هێزی كاری دابینكردووه‌، ئیتر هاوسه‌ره‌كانیان ده‌كردن به‌ به‌خێوكه‌ری منداڵ و ده‌یانخستنه‌ ژێر كۆنتڕۆڵی خۆیانه‌وه‌ و په‌راوێزیان ده‌خستن”. هه‌روه‌ها ده‌ڵێ‌ پیاوان كه‌ڵكیان له‌زه‌بر و زه‌نگ به‌رامبه‌ر به‌ ژنان وه‌رگرتووه‌، ئه‌م ره‌وته‌ له‌سه‌ده‌ی 19 زیاتر سه‌ریهه‌ڵداو بوو به‌باو له‌نێو ژنان و به‌تایبه‌تیش له‌ رۆژئاوا، دواتر گه‌شه‌ی كردوو و ره‌وته‌كه‌ گه‌یشته‌ رۆژهه‌ڵات و به‌تایبه‌تیش ئه‌و كۆمه‌ڵگه‌یانه‌ی كه‌ به‌كۆمه‌ڵگه‌ی ئیسلام ناسراون، (قاسم ئه‌مین) نوسه‌رێكی به‌ره‌گه‌ز عه‌ره‌به‌ و له‌كتێبی ( المراه‌ الجدیده‌) ده‌ڵێ‌ پێشتر هه‌وڵێك له‌نێو دونیای عه‌ره‌بی ئیسلامیش هه‌بوو ژنان له‌دژی پیاوان بێنه‌ده‌نگ نه‌بن و داوای مافی خۆیان بكه‌ن، به‌ڵام شه‌ریعه‌ت ئه‌وه‌ی بۆ ژنی دانابوو ده‌بوو په‌یڕه‌وی بكات و ئاینیش بۆچوونی كۆنكریته‌ و نه‌ده‌بوو بگۆڕدرێت، به‌ڵام بۆ ئه‌وه‌ی ژنانی ئیسلامیش كه‌مێك له‌زه‌بر و زه‌نگ و كوشتن و په‌راوێزخستن دوور بكه‌ونه‌وه‌، له‌وێوه‌ ده‌ستیان پێكرد سه‌ره‌تا له‌گرینگیدا به‌نه‌خۆشی ژنان و بردنیان بۆ نه‌خۆشخانه‌ و چاره‌سه‌ریان له‌و سه‌روه‌خته‌دا و دواتر چوونیان بۆ به‌رخوێندن و پاشان مافه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان و شوكردن به‌ئاره‌زووی خۆیان و هتد، به‌ڵام ئه‌مه‌ ته‌نها له‌نێو ئه‌شراف و بنه‌ماڵه‌ ناوداره‌كان بوون، چونكه‌ ژنه‌كانیان به‌ناز بوون له‌لایه‌ن پیاوانه‌وه‌، بۆیه‌ نه‌بوو به‌عاده‌ت بۆ ژنانی وه‌كو بنه‌ماڵه‌ ئاساییه‌كان، (د. ئیمام عه‌بدولفه‌تاح ئیمام له‌و كتێبه‌ی وه‌ریگڕاوه‌ به‌ناوی ( ئه‌فڵاتۆن و ژن) باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ به‌شێك له‌و هۆكارانه‌ی كه‌ ژنانی خستۆته‌ ژێر ركێفی پیاوانه‌وه‌، په‌یوه‌ندیان به‌فه‌لسه‌فه‌وه‌ هه‌بووه‌ و فه‌لسه‌فه‌ كاریگه‌ری زۆری هه‌بووه‌، مه‌سه‌له‌ی هۆكاری لاوازی جه‌سته‌ی ژنان كه‌ له‌رێگه‌ی فه‌لسه‌فه‌ی كلاسیكیه‌وه‌ هاتۆته‌ به‌رباس، ئه‌و تێگه‌یشتنه‌ی بۆ كۆمه‌ڵگه‌كان درووستكردووه‌ و سه‌پاندوویه‌تی و به‌تایبه‌تی له‌سه‌رده‌می یۆنانی كۆندا هاتووه‌، كه‌ ژنان ناتوانن سه‌ركردایه‌تی بكه‌ن، مه‌گه‌ر ده‌گمه‌ن ژنێك هه‌ڵبكه‌وێ‌ له‌كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك سه‌ركردایه‌تی پیاو وه‌كو مێژوو باسی ده‌كات، تاقمێكی تر له‌فه‌یله‌سوفان باس له‌وه‌ ده‌كه‌ن تازه‌ بوونی ژن بۆ به‌رهه‌مهێنانی منداڵ و به‌خێوكردن و خۆ ئاماده‌كردن بۆ به‌تاڵكردنه‌وه‌ی سێكسی پیاوان، وه‌كو حاڵه‌تێكی سرووشتی لێهاتووه‌ و بووه‌ به‌نه‌ریت و عادات و ته‌قالید و به‌شێكی زۆریش له‌یاسا، كه‌واته‌ هه‌وڵه‌كان بۆ رزگاركردنی ژن ته‌نها له‌پێدانی هه‌ندێ‌ مافی ئینسانی و شارستانی و كاركردن ده‌بێت، نه‌ك بۆ سیاسه‌ت و كاری قورس كه‌ نه‌جه‌سته‌ی ژن رێگه‌ی پێده‌دات و نه‌ بواریشی هه‌یه‌ بتوانێ‌ له‌یه‌ك كاتدا هه‌موو ئه‌و كاره‌ سرووشتیانه‌ و كاری دیكه‌ی سه‌ركردایه‌تی و كارگێڕی و شه‌ڕ و هتد بكات، هه‌ندێك له‌و ژنانه‌ی كه‌ وه‌كو فیمینیست خۆیان نیشانده‌ده‌ن، نه‌ك هه‌ر له‌بواری فه‌لسه‌فه‌ و فكره‌وه‌ وه‌ڵامی ئه‌م باسه‌یان پێنیه‌، به‌ڵكو ناتوانن ئه‌و فكره‌یه‌ی كه‌ هه‌یه‌ به‌خودی ژنانیشی بگه‌ێنن، چونكه‌ هێشتا به‌چاوی سۆز و به‌زه‌ییه‌وه‌ ته‌ماشای كێشه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ ده‌كه‌ن و به‌مه‌سه‌له‌ی ژنان پێناسه‌ی ده‌كه‌ن، له‌حاڵێكدا مه‌سه‌له‌ی ژن مه‌سه‌له‌ی كۆمه‌ڵگه‌یه‌، ئه‌گه‌رنا ژنێك له‌هه‌ر كونجێكی دونیا كێشه‌ی هه‌بێت به‌بێ‌ پیاو یان برا یان باوك و كه‌سوكار كێشه‌ی نییه‌، بۆچی ده‌بێ‌ پیاو دژی ژن بێت، به‌ڵام سیستمی سیاسی له‌به‌رچاو نه‌گیرێ‌، ئه‌مه‌ له‌كاتێكدا سیستمی سیاسی ژنی كردووه‌ به‌ پله‌ دووی كۆمه‌ڵگه‌ به‌درێژایی مێژوو، نه‌ك پیاو .

گۆشه‌گێری ژنان

ئه‌گه‌رچی هیچ شه‌رع و یاسایه‌ك و نه‌ریتێك رێگه‌نادات ژن گۆشه‌گیر بێت، به‌ڵام ئه‌م حاڵه‌ته‌ له‌هه‌موو كونجێكی دونیادا به‌ وڵاته‌ پێشكه‌وتووه‌كانیشه‌وه‌ بوونی هه‌یه‌، بۆ نموونه‌ له‌وڵاتانی ئه‌سكه‌نده‌نافیا به‌هۆی كه‌شوهه‌وا و نه‌بوونی په‌یوه‌ندیه‌كی پته‌وی كۆمه‌ڵایه‌تی و به‌هۆی تاك گه‌رایی و ئازادی له‌راده‌به‌ده‌ری تاكه‌وه‌، هه‌روه‌ها به‌هۆی ئه‌و ئازادیه‌ی كه‌ له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌ته‌وه‌ به‌ده‌ستوور و یاسا رێكخراوه‌ و فه‌زڵیان به‌سه‌ر پیاوانه‌وه‌ هه‌یه‌، گۆشه‌گیر بوون و زۆرجاریش ئه‌و گۆشه‌گیرییه‌ ده‌بێته‌ هۆی خۆكوشتن، له‌وڵاتانی ئه‌فریقا نه‌ریتێك هه‌یه‌ كه‌ ژن ده‌توانێ‌ به‌ته‌نها بژی و پێویستی به‌پیاو نه‌بێ‌، ئه‌م نه‌ریته‌ به‌قسه‌ی كۆمه‌ڵناسه‌كان گورزێكی كوشنده‌ی له‌ژیانی سروشتی و خێزانداری و سێكسی ئاسایی داوه‌ و چاره‌سه‌ریشی ئه‌سته‌مه‌، چونكه‌ بووه‌ به‌نه‌ریت و ئاسان نییه‌ بگۆڕیت، له‌كورده‌واریشدا ئه‌مه‌ به‌شێوه‌یه‌كی تره‌ كه‌ گۆشه‌گیری مه‌رج نییه‌ ژن به‌ته‌نها بژی تاكو دوچاری ئه‌و حاڵه‌ته‌ ببێته‌وه‌ كه‌ گۆشه‌گیر بێت، به‌ڵكو زۆرجار به‌ناچار له‌نێو خه‌ڵك و كۆمه‌ڵگه‌شه‌، به‌ڵام هه‌میشه‌ هه‌ست به‌ته‌نهایی ده‌كه‌ن، یان ئه‌وه‌تا به‌هۆی جه‌سته‌یانه‌وه‌ كه‌ زۆرجار یان توشی شۆكی پیاو و خێزان بوونه‌ وینه‌ی ناشیرین و ئه‌زموونی ناحه‌زیان بینیوه‌ و بیستووه‌ له‌گێرانه‌وه‌ی چیرۆكه‌ خه‌مناكه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ كه‌ چۆن ژنان بوون به‌قوربانی سیكس و خێزان و هتد، ئیتر ئه‌مه‌ بۆته‌ هۆی گۆشه‌گیر بوون، یان ئه‌وه‌تا به‌هۆی هارمۆنی تێكه‌ڵاوه‌وه‌ له‌جه‌سته‌یان كه‌ هه‌ندێكجار ئه‌ندامی زایه‌ندیان نێره‌ و بۆخۆیان به‌جه‌سته‌ و به‌رواڵه‌ت ژنن، ئیدی ناتوانن وه‌كو پێویست وه‌كو ئینسانی ئاسایی هه‌ڵسوكه‌وت بكه‌ن له‌نێو خه‌ڵكدا، بۆیه‌ به‌ناچار ده‌بێ‌ گۆشه‌گیر بن و نه‌ شوو بكه‌ن و نه‌تێكه‌ڵاوبن، نه‌ك تووشی ته‌شیر و سوكایه‌تی ببن، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ته‌نها بوونه‌وه‌یان به‌هۆی نه‌مانی كه‌سوكار له‌ده‌وروپشتیان یان مردنی ئه‌وانیدیكه‌ی كه‌سوكار، كه‌سه‌كه‌ به‌ته‌نها ده‌بێته‌ كه‌ره‌سته‌ی ئه‌وانی تر بۆ گاڵته‌جاڕی و سوكایه‌تیپێكردن، هۆكاری ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هیچ یاسایه‌ك نییه‌ به‌رگری له‌ژیانی ئه‌م جۆره‌ كه‌سانه‌ بكات، یان به‌رگری له‌مافیان بكات و موماره‌سه‌ی ژیان بكه‌ن وه‌كو ئه‌وانی تر، بۆیه‌ زۆرجار خۆیان ده‌كوژن یان بزرده‌بن له‌كۆمه‌ڵگه‌ و تووشی حاڵه‌ته‌ ناسروشتی ده‌رونی ده‌بن و كێشه‌ بۆ كۆمه‌ڵگه‌ و ده‌وڵه‌تیش دروست ده‌كه‌ن، ئه‌م حاڵه‌ته‌ له‌رۆژئاوا ئاساییه‌وه‌ ده‌وڵه‌ت یانه‌ی شه‌وان و دكتۆری تایبه‌ت و سه‌ندیكای تایبه‌ت و ژیانی تایبه‌تیان هه‌یه‌ به‌هۆی كولتووری رۆژئاوا، بۆیه‌ به‌شێك له‌كێشه‌كانیان چاره‌سه‌ر كراوه‌، به‌ڵام له‌كوردستان وێڕای ئه‌و هه‌موو رێكخراوانه‌ی ده‌رباره‌ی ژنان كار ده‌كه‌ن، باسی ئه‌م كێشه‌یه‌ ناكه‌ن و به‌دوایدا ناچن كه‌ له‌كێشه‌ی ژن كوشتن مه‌ترسیدارتره‌ و كێشه‌ی گه‌وره‌ی هه‌نوكه‌ و داهاتووی كۆمه‌ڵگه‌یه‌.

جۆرێكی تری گۆشه‌گیری ژنان له‌وێوه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێ‌ كه‌ به‌هۆی حاڵه‌تی نائاسایی و شه‌ڕ و ماڵوێرانی و نه‌بوونی ئه‌منیه‌ت و جێگیربوونی كۆمه‌ڵگه‌، رێژه‌ی هاوسه‌رگیری كه‌مده‌بێته‌وه‌، بۆیه‌ قه‌یره‌ كچی رێژه‌كه‌ی به‌ره‌و هه‌ڵكشان ده‌چێت و ده‌بێته‌ هۆی گۆشه‌گیرییان، به‌پێی راپۆرتێكی یه‌كێك له‌رۆژنامه‌كانی كوردستان ساڵی 2009 ئامارێكی چنگ كه‌وتبوو، ده‌ڵێ‌ له‌كوردستان ته‌نها ئه‌وه‌ی به‌ده‌ستی ده‌زگا ته‌ندروستی كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانی حكومه‌ت گه‌یشتووه‌، ژماره‌ی قه‌یره‌كچ، نزیكه‌ی 700 قه‌یره‌یه‌ له‌كوردستان و زۆربه‌شیان ئامار ده‌ستی پێڕانه‌گه‌یشتووه‌.
ئه‌م حاڵه‌ته‌ به‌پێچه‌وانه‌وه‌ بۆ ئه‌و پیاوانه‌ش كه‌ به‌جه‌سته‌ پیاون به‌ئه‌ندامی زایه‌ندنیان ژنن یان هه‌ر نیانه‌، به‌هه‌مان شێوه‌یه‌ كه‌كێشه‌ی ئازادی و هه‌ڵبژاردنی شێوه‌ی ژیانیان هه‌یه‌، ئه‌مان به‌هۆی ئه‌وه‌ی له‌ده‌ره‌وه‌ن وه‌كو ژنان نین بشاردرێنه‌وه‌، هه‌م بۆ كاتی هاوسه‌گیری زۆر و فشاریان بۆدێت، هه‌م سوكایه‌تیان پێده‌كرێ‌ كه‌ پیاو نیین و مه‌رجی پیاوه‌تیان نییه‌ و سوكایه‌تیان پێده‌كرێ‌، بۆ نموونه‌ له‌رابردوودا چه‌ند دیمه‌نێكی وه‌ها له‌لایه‌ن پۆلیسی عێڕاقیه‌وه‌ له‌یوتوب بڵاوكراوه‌ته‌وه‌، ئه‌و كوڕانه‌ی به‌رواڵه‌ت پیاون و به‌جه‌سته‌ سینگیان و ئه‌ندامی زایندیان مێینه‌یه‌، به‌زۆر رووتیان ده‌كه‌نه‌وه‌ و سوكایه‌تیان پێده‌كرێ‌، له‌به‌رامبه‌ر ئه‌مه‌شدا نه‌ یاسا هه‌یه‌ كه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ سزا بدات یاسا پێشێل ده‌كه‌ن و خۆشیان پیاوی به‌ناو یاسان، نه‌ له‌رووی نه‌ریت و شه‌رعه‌وه‌ به‌رگریان لێده‌كرێ‌، بۆیه‌ ده‌بێ‌ به‌ناچار گۆشه‌گیر بن له‌دیوی ماڵه‌وه‌، یان ئه‌وه‌تا خۆیان بكوژن.

فێمینسته‌كان له‌هه‌موو بواره‌كان زه‌حمه‌تكێكی زۆر بۆ كۆمه‌ڵگه‌ ده‌خوڵقێنن، له‌وانه‌ش مه‌سه‌له‌ی رێگری له‌زیادكردنی ئینسان وه‌كو منداڵ بوون له‌لایه‌ن ژنانه‌وه‌، ئه‌مه‌ ده‌ڵێم مه‌به‌ستمه‌ باس له‌و تێگه‌یشتنه‌ بكه‌م كه‌ له‌زۆر شوین هه‌یه‌ و تاڕاده‌یه‌كیش له‌نێو كۆمه‌ڵگه‌ی رۆژهه‌ڵاتیش بوونی هه‌یه‌، بۆ نموونه‌ ئه‌و تێگه‌یشتنه‌ی كه‌ فیمینسته‌كان بۆ ژنانیان په‌خشكردووه‌، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ سته‌می سه‌ر ژنان و كۆیله‌ بوونیان له‌مێژوودا، دروست و راسته‌وخۆ په‌یوه‌ندی به‌ پیاوانه‌وه‌ هه‌یه‌ و بۆ خۆشبه‌ختی پیاو بووه‌ و هیچی تر، تاكو بۆ موڵك و ماڵ پاراستن كه‌ڵك له‌و كوڕو كچانه‌ وه‌ربگرن كه‌ له‌به‌رهه‌می ژنه‌كانیانه‌، بۆیه‌ ژنه‌كان رێگه‌یان نه‌ده‌دا منداڵیان له‌پیاوه‌كان ببێت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی تێگه‌یشتنه‌ وه‌ها كه‌وتبۆوه‌ كه‌ ئه‌گه‌ر ژنان منداڵیان ببێت ده‌بێ‌ دوور بكه‌ونه‌وه‌ له‌هه‌ر چالاكیه‌ك كه‌وه‌كو پیاو بیكه‌ن، هه‌ر ده‌بێ‌ خه‌ریكی منداڵ هێنان بن و منداڵ به‌خێو بكه‌ون و ببن به‌كارێكته‌ری ماڵه‌وه‌ و نه‌یه‌نه‌ ده‌ره‌وه‌ وه‌كو پیاو، له‌بارێكی تره‌وه‌ به‌و هۆیه‌وه‌ بوو كه‌ فێمینسته‌كان ژنانیان وه‌ها تێگه‌یاندبوو كه‌ نابێ‌ ژن ئه‌وه‌نده‌ خۆیان به‌كه‌م بزانن و له‌كاتی سێكس كردندا ته‌نها بۆ به‌تاڵكردنه‌وه‌ی غه‌ریزه‌ی سێكسی پیاو بن و دواتر سكیان پڕبێت و منداڵ بۆ پیاو بهێنن، ئه‌مه‌ ده‌بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ نابێ‌ ژن خۆی له‌و كاته‌دا ببینێ‌ كه‌ سوك ده‌بێ‌ له‌به‌رچاوی پیاو و سكی پڕده‌بێت، ئه‌مه‌ بوو به‌نه‌ریتێك بۆ ژنان كه‌ دوور بكه‌ونه‌وه‌ له‌پێكهێنانی خێزان له‌لایه‌ن ژنانه‌وه‌، سه‌ره‌تاكه‌شی له‌و مێژووه‌وه‌ وه‌رگیرابوو وه‌كو نه‌ریت كه‌ له‌ئوسترالیا و گینه‌ی نوێ‌ و ئه‌فه‌ریقا و مایكرۆزۆن ئاسام ویرمانی خواروی ئامریكا و چه‌ند شوێنێكی تر، ئه‌م نموونه‌یه‌ له‌باكوری پاپۆش هه‌بووه‌ و خراپتریش، بۆ نموونه‌ هیچ ژن و پیاوێك بۆیان نه‌بووه‌ له‌یه‌كتر نزیك ببنه‌وه‌ له‌شوێنه‌ گشتیه‌كاندا، ئه‌گه‌رچی ژن و پیاوی یه‌كتریش بن یان دایكی منداڵی پیاویش بێت، بۆیه‌ خێزان هیچ مانایه‌كی نه‌مابوو له‌ئه‌نجامدا هاوره‌گه‌زی دروست بوو، به‌ومانایه‌ی پیاو له‌گه‌ڵ پیاودا سێكسیان ده‌كرد و ئێستا به‌شێوه‌یه‌كی دیكه‌ له‌هه‌مودونیادا بووه‌ته‌ باو، هاوڕه‌گه‌زی به‌یاسا ناسراوه‌ و دیسان یانه‌ی تایبه‌ت و شوێنی تایبه‌تیان هه‌یه‌ وپارێزراون له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌ته‌وه‌، فیێمینیستی كوردی ئه‌گه‌ر هه‌بێ‌ وه‌كو ره‌وتێك یان دیارده‌یه‌كی رێكخراوه‌ی ژنان، كه‌مو زۆر به‌لای ئه‌م كێشانه‌دا ناچێت، جگه‌ له‌وه‌ی باس له‌دروستكردنی شێڵته‌ر بكات بۆ پاراستنی ئه‌و ژنانه‌ی كێشه‌ی خێزانیان هه‌یه‌، یان له‌نه‌ریتی كۆمه‌ڵگه‌ لایانداوه‌، به‌ڵام چاره‌سه‌ری ئه‌و رێكخراوانه‌ش له‌چوارچێوه‌ی سۆز و به‌زه‌یی بۆ ژنان ده‌رنه‌چووه‌، یان ئه‌وه‌نده‌ی خۆیان به‌و ژنانه‌وه‌ خه‌ریك كردووه‌ كه‌ له‌سه‌نته‌ره‌كانن و بازرگانیان پێوه‌ده‌كه‌ن به‌شێك له‌رێكخراوه‌كان، ئه‌وه‌نده‌ باسی هۆشیاری ناكه‌ن كه‌ ژنان چۆن بتوانن ببن به‌خاوه‌نی ئیراده‌ی خۆیان، یان چۆن نزیك ببنه‌وه‌ له‌دروستكردنی بڕیار له‌سه‌ر چاره‌نووسی كۆمه‌ڵگه‌..

به‌كاڵاكردنی ژن له‌بازاڕ

نزار قه‌بانی ده‌ڵێ‌ ” له‌هه‌موو شتێك سه‌یرتر ئه‌وه‌یه‌ ببینم، ژنان خۆیان سته‌م له‌خۆیان ده‌كه‌ن”.
له‌په‌راوێزی ئه‌م دێڕه‌ی شاعیری ناسراوی عه‌ره‌ب نزار قه‌ببانی ده‌مه‌وێ‌ ئه‌وه‌ بڵێم كه‌ كێشه‌ی ژنان كێشه‌ی ره‌گه‌زێكی دیاریكراو نییه‌، یان باشتر بڵێم كه‌ ژنان خۆیان به‌شێكی گه‌وره‌ن له‌خوڵقاندنی سته‌م له‌سه‌ر خۆیان، خۆ به‌كاڵاكردن ته‌نها له‌یانه‌ی شه‌وان و سێكس فرۆشتن و مه‌لهاكان نییه‌، به‌قه‌د ئه‌وه‌ی خۆ به‌كه‌مزانین و خۆفرۆشتنه‌ به‌ پیاو له‌لایه‌ن ژنه‌وه‌ به‌رامبه‌ر به‌وه‌ی سه‌ره‌تا ده‌بێت كوڕ داوای كچ بكات وه‌كو كاڵایه‌ك له‌ماڵی باوكی ژن، دواتر خه‌رجیه‌كان به‌شه‌هامه‌ته‌وه‌ بخاته‌ سه‌ر شانی، وه‌كو ئه‌وه‌ی له‌خواره‌وه‌ باسی ده‌كه‌م.
هه‌ڵبه‌ت له‌خۆڕایی نییه‌ كه‌ مه‌وقیعی كۆمه‌ڵایه‌تی و ئابوری ژنان كه‌وتۆته‌ چێشتخانه‌ و ئه‌كرێ‌ په‌روه‌رده‌كردنی منداڵ و هتد، به‌ڵكو له‌وێوه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌ كه‌ له‌سه‌ره‌تای شوكردنی كچ به‌كوڕ و سه‌پاندنی به‌رپرسیارێتی له‌سه‌ره‌تای هاوسه‌رگیرییه‌وه‌ سه‌رهه‌ڵده‌دات، ماره‌یی و پێشه‌كی و كڕینی ماڵ و پێداویستی و كه‌ره‌سته‌ و تێچوونی ئاهه‌نگی هاوسه‌رگیری و كڕینی خشڵ و زێڕ و كه‌ره‌سته‌كانی تر و گرتنی خانوو و هتد، له‌لایه‌ن ماڵی كچه‌وه‌ به‌سه‌ر ماڵی كوڕ، یه‌كێك له‌كێشه‌ هه‌ره‌ گه‌وره‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی كوردیه‌، لێره‌وه‌ به‌كاڵاكردنی ژن بۆ موڵكدارێتی پیاو ده‌ستپێده‌كات، فێمێنیسته‌كان ئه‌م باسه‌یان شینه‌كردۆته‌وه‌ بۆ كچان و بنه‌ماڵه‌ و نه‌ریتی كۆمه‌ڵگه‌ و نه‌هێشتنی له‌رووی یاساییه‌وه‌ له‌رێگه‌ی میدیا و هۆكاره‌كانی دیكه‌وی گه‌یاندنی ئه‌م تێگه‌یشتنه‌ سوننه‌تیی و پڕ له‌كێشه‌یه‌، كه‌چی باس له‌مافی ئافره‌ت ده‌كه‌ن كه‌ له‌راستیدا سه‌رتای مافی ئافره‌ت له‌كۆمه‌ڵگه‌ی نه‌ریتخواز و كۆنه‌په‌رست و دواكه‌وتوو و پیاوسالار و هتد، له‌م به‌كاڵاكردنه‌ی كچانه‌وه‌ ده‌ستپێده‌كات كه‌ پیاوان خۆیان به‌خاوه‌نی ژنان بزانن و رێگه‌نه‌ده‌ن ژنان وه‌كو پێویست بچنه‌ ده‌ره‌وه‌ و ئیراده‌یان هه‌بێت له‌هه‌موو بواره‌كاندا.

ئه‌مه‌ به‌شێكی به‌بازاڕكردن و به‌كاڵاكردنی ژنانه‌، به‌شه‌كه‌ی دیكه‌ی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌بازاڕی سیاسه‌تدا ژنان وه‌كو كه‌ره‌سته‌ی ریكلام به‌كاردێن بۆ هه‌موو پێداویستیه‌كی رۆژانه‌ی ئینسان، ئیدی هه‌ر له‌ شامپۆ وه‌ بگره‌ تاكو ماشین و كه‌ره‌سته‌ی نێو ماڵ، ئه‌م به‌كاڵاكردنه‌ ته‌نها بۆ سته‌مگه‌ری له‌سه‌ر ژنان نییه‌ له‌لایه‌ن پیاوانه‌وه‌، بگره‌ له‌وێوه‌یه‌ كه‌ سیاسه‌ت رێگریی یه‌كه‌می ئه‌م باسه‌یه‌ كه‌ دواجار بازاڕی پێگه‌رم ده‌كات و هاوكێشه‌ی سیاسی له‌بیر خه‌ڵك ده‌باته‌وه‌، خۆشگوزه‌ران كردنی خه‌ڵك به‌شێكی له‌وێوه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌ كه‌ ده‌وڵه‌ت و سیستم، بۆ ئه‌وه‌ی یاخیگه‌رێتی له‌سیستم و شه‌رع و یاسا و هتد روونه‌دات، هه‌رچی زیاتر مه‌سه‌له‌ی ژنان ده‌كات به‌دوو به‌شه‌وه‌، هه‌م هێشتنه‌وه‌ی ژن له‌ژێر ده‌ستی پیاو به‌یاسا، هه‌م دروستكردنی فه‌زایه‌ك بۆ ئازادی ژن تاكو ئازادبوونی خۆیان له‌وێدا ببینن كه‌ پۆشاك و خۆ ڕازاندنه‌وه‌ و موڵكداری و وه‌گرتنی وه‌زیفه‌ی ئاسان و سه‌فه‌ركردن و هتد، بۆیه‌ باڵانسكردنی یه‌كسانی به‌م شێوه‌یه‌ له‌نێو ژن پیاودا له‌سیستمی جێگری ئێستادا به‌یان كراوه‌ و بووه‌ته‌ تێگه‌یشتن.

مه‌سه‌له‌ی ئه‌خلاق و پاراستنی نه‌ریت و هێشتنه‌وه‌ی ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ی كه‌ له‌ئه‌سڵدا به‌ده‌ست سیستمی سیاسیه‌وه‌یه‌، دواجار راده‌ستی پیاو كراوه‌ بۆئه‌وه‌ی هاوكێشه‌كه‌ به‌هه‌ڵواسراوی بمێنێته‌وه‌، ژنان ئه‌مه‌یان پشتگوی َخستووه‌ و به‌تایبه‌تیش ئه‌و ژنانه‌ی رێكخراویان هه‌یه‌ و ئه‌وانه‌ش كه‌ خۆیان به‌فێمینیست ده‌زانن، له‌حاڵێكدا به‌شێكی زۆری كێشه‌ی ژنان له‌كۆمه‌ڵگه‌ی سوننه‌تی و دواكه‌وتوویی و نه‌بوونی ده‌ستوور و یاسایی پێشكه‌وتنخوازی و شارستانی، له‌وێدایه‌ كه‌ ئه‌خلاق جێگه‌ی بۆ یاسا نه‌هێشتۆته‌وه‌ و بووه‌ به‌به‌شێكی گه‌وره‌ له‌فه‌زای كۆمه‌ڵایه‌تی و ده‌سه‌ڵاتی كۆمه‌ڵگه‌. فێمیسنته‌كان ده‌بێت ئه‌م تێگه‌یشتنانه‌ بخه‌نه‌ به‌رباس و موناقه‌شه‌ و هۆشیاركردنه‌وه‌ی ژنان، نه‌ك كێشه‌ی لاوه‌كی و دوورخستنه‌وه‌ی ژن له‌كێشه‌ ئه‌سڵیه‌كه‌یان كه‌كێشه‌ی كۆمه‌ڵگه‌یه‌.

—————————————
سه‌رچاوه‌كان
1: كتێبی فیمینزم. وه‌رگێرانی بۆ كوردی ، شنۆ میهر په‌روه‌ر، ده‌زگای وه‌رگێران. ساڵی 2011
2: د. ئیمام عه‌بدلفه‌تاح ئیمام. ئه‌فلاتۆن و ژن. وه‌رگیڕانی بۆ كوردی. هاوار محه‌مه‌د. ده‌زگای چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ی موكریانی.
3: قاسم امین. المرا‌و الجیده‌. دار النشر. بیروت. 2010




شیعر و چەمکەکانی ئیرۆس وساناتۆس و ئەبەدییەت …. ناڵە حەسەن

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن …. ناڵە حەسەن




چیرۆكی كوردی و كێشه‌كانی له‌ دیدی چیرۆك نوسه‌ گه‌نجه‌كانه‌وه‌ …. ئاماده‌كردنی ته‌وه‌ر: شاخه‌وان سدیق

چیرۆك یه‌كێكه‌ له‌ ژانره‌ گرنگه‌كانی ئه‌ده‌ب و یه‌كێكیشه‌ له‌ كۆنترین بواره‌كانی نوسین، له‌ كورترین پێناسه‌ی ئه‌م ژانره‌دا، گێڕانه‌وه‌ی بابه‌تێكه‌ له‌ كورترین ماوه‌دا. بۆ قسه‌كردن له‌سه‌ر چیرۆكی كوردی و كێشه‌كانی ئه‌م دیدارانه‌مان له‌گه‌ڵ چه‌ند چیرۆك نوسێكی گه‌ندا ئه‌نجامدا.…


پ/ ئه‌و گۆڕانه‌ به‌رچاوانه‌ی كه‌ له‌ ماوه‌ی ساڵانی ڕابردوودا له‌ چیرۆكی كوردیدا ڕویانداوه‌ چین؟ له‌ چیرۆكی (له‌خه‌وما)ی (جه‌میل سائیب)ه‌وه‌ ئا ئه‌مڕۆ. هه‌م له‌ ڕووی تێكست و تێماو ماناوه‌، هه‌م له‌ ڕووی ته‌كنیك و گێڕانه‌وه‌وه‌؟

سواره‌ نه‌جمه‌دین جه‌بار
5/12/1986 له‌ كه‌ركوك له‌ دایك بووه‌.
ساڵی 2005 ده‌ست به‌ نووسین و بڵاو كردنه‌وه‌ی ده‌قه‌كانی ده‌كات.
ساڵی 2006 كۆمه‌ڵه‌ چیرۆكی (نامه‌یه‌ك بۆ فرۆید) بڵاو ده‌كاته‌وه‌.‌
ساڵی 2010 كۆلێژی كارگێری و ئابوری به‌شی ئاماری زانكۆی سلێمانی ته‌واو ده‌كات.
ساڵی 2011 كتێبی (ئه‌و نامانه‌ی بۆ پیرێتی خۆم ده‌یانێرم) بڵاو ده‌كاته‌وه‌.‌
ساڵی 2011 خه‌ڵاتی یه‌كه‌می شیعر له‌ ڤیستیڤاڵی گه‌لاوێژ وه‌رده‌گرێت
ساڵی 2015 و 2016 خه‌ڵاتی دووهه‌می چیرۆك له‌ ڤیستیڤاڵی گه‌لاوێژ وه‌رده‌گرێت.
25/11/2016 یه‌كه‌مین ڕۆمانی به‌ ناوی (سوپاس بۆ دۆستۆیڤسكی) بڵاو ده‌كاته‌وه‌.
چه‌ند چیرۆك و شیعرێكی وه‌رگێردراون بۆ زمانی ئینگلیزی و عه‌ره‌بی.
هه‌مان ساڵ قه‌ڵغانی كتێبی ساڵ له‌ لایه‌ن ده‌زگای هه‌واڵ و ده‌زگای داودییه‌وه‌ وه‌ك باشترین كتێبی ساڵ ده‌درێت به‌ ڕۆمانی سوپاس دۆستۆیڤسكی.

سواره‌ نه‌جمه‌دین/ ئه‌و ماوه‌یه‌ی ئێوه‌ پرسیاری له‌ باره‌وه‌ ده‌كه‌ن، نزیكه‌ی سه‌ده‌یه‌كه‌، قسه‌كردن ده‌رباره‌ی سه‌ده‌یه‌ك له‌ چیرۆك(1925 بۆ 2017)، له‌ كاتێكدا چه‌ند ره‌گه‌زێكی دیاریكراوتان داناوه‌،‌ هه‌ر یه‌كه‌یان بۆ خۆی پێویستی به‌ قسه‌كردنی ورد هه‌یه‌، كارێكی نه‌كرده‌یه‌ له‌ وه‌ڵامی پرسیارێكدا جێگای ببێته‌وه‌، پرسیاره‌كه‌ چڕه‌ و وه‌ڵامێكی چڕی ده‌وێت، بۆ ئه‌وه‌ی له‌و سنوره‌ی بۆت داناوم وه‌ڵامێكی گونجاو بده‌مه‌وه‌، ده‌بێت خۆم له‌ زۆربه‌ی به‌شه‌كانی پرسیاره‌كه‌ بدزمه‌وه‌. به‌ به‌راورد به‌ مێژووه‌ كورته‌كه‌ی (92 ساڵ) چیرۆكی كوردی له‌ زۆربه‌ی ڕووه‌وه‌ هه‌نگاوی به‌رچاوی ناوه‌، به‌ جۆرێك ده‌كرێت بڵێم له‌ هه‌ندێك قۆناغدا نه‌ك هه‌نگاو بگره‌ به‌قه‌ڵه‌مبازیش ناوی به‌رین زیاده‌ڕه‌ویمان نه‌كردووه‌. چۆن مێژووی چیرۆكی جیهان زۆر له‌وه‌ درێژتر و چڕ تره‌، لێ چیرۆكی كوردی به‌م ماوه‌ كه‌مه‌ له‌ ئێستادا له‌ قۆناغێكی تا ڕاده‌یه‌ك شایسته‌دایه‌ به‌ به‌راورد به‌ ژانه‌ره‌كانی دیكه‌ی ئه‌ده‌ب، گه‌ر به‌راوردێكی چیرۆكی (له‌خه‌وما) و چیرۆكێكی ئه‌مڕۆ بكه‌ین، ده‌بینین ئاسته‌كه‌ به‌شێوه‌یه‌ك به‌رچاو به‌ره‌وپێش چووه‌. به‌ ڕه‌چاوكردنی ئه‌و بۆچوونه‌ی لای وایه‌ (له‌خه‌وما) ناچێته‌ خانه‌ی چیرۆكه‌وه‌، بگره‌ گێڕانه‌وه‌ی رۆژانه‌یه‌ یان هه‌ڵڕشتنی ده‌رده‌ دڵه‌. چیرۆكی ئه‌مڕۆ زۆر هونه‌ری تر و بابه‌تی تره‌، به‌ تایبه‌ت چیرۆكی دوای نه‌وه‌ده‌كان به‌ ڕوونی كاریگه‌ری ئه‌ده‌بیاتی جیهانی پێوه‌ دیاره‌، ده‌كرێت بڵێم چیرۆكنووسانی نه‌وه‌ی پێش ئێمه‌ زۆر لێهاتووبوون له‌ هێنانی ئه‌زموونی چیرۆكنووسه‌ جیهانییه‌كان بۆ ناو چیرۆكی كوردی، نه‌وه‌ی پێش ئه‌وانیش زۆر زیره‌كانه‌ ئه‌زموونی چیرۆكی عه‌ره‌بی و فارسیان به‌كارهێنا بۆ دروستكردنی قۆناغێكی خۆیان. چیرۆكی ئه‌مڕۆ له‌ زۆربه‌ی ڕووه‌وه‌كانه‌وه‌ كاریگه‌ری چیرۆكه‌ جیهانییه‌كانی له‌سه‌ره‌، به‌جۆرێك فۆڕمه‌ نوێیه‌كانی چیرۆك به‌ ئاسانی ده‌گات به‌ چیرۆكی كوردی، گه‌ر سه‌رنجێكی چیرۆكی ئه‌مڕۆ بده‌ی ده‌یان فۆڕم و گێڕانه‌وه‌ی جیاواز ده‌بینیت، به‌ به‌راورد به‌ چیرۆكی (له‌خه‌وما- جه‌میل سایب) یان (مه‌سله‌ی ویژدان- ئه‌حمه‌د موختار جاف) كه‌ ده‌كرێت بڵێین زیاتر گێڕانه‌وه‌ كردویانێتی به‌ چیرۆك، ده‌بینین مانا ئه‌مڕۆ زۆر فراوانتره‌، فۆڕم زۆر جیاوازتره‌ و ده‌یان و سه‌دان فۆڕمی جیاواز په‌یڕه‌و ده‌كرێت، گێڕانه‌وه‌ و زمان، ته‌كنیكی جۆربه‌جۆر، گرێچن و چاوڕاو به‌ هونه‌رێكی به‌رز، هه‌موو ڕه‌گه‌زه‌كان له‌ چیرۆكی نوێدا بره‌ویان پێده‌درێت و هه‌وڵی دۆزینه‌وه‌ی فۆڕمی نوێ ده‌درێت. هه‌ڵبه‌ت ئه‌م به‌راوردكارییه‌ له‌ نێوان ئه‌م دوو قۆناغه‌دا دادپه‌روه‌ری نییه‌، له‌ هه‌مان كاتدا كه‌مكردنه‌وه‌ی پێگه‌ی ئه‌و دوو چیرۆكه‌ نییه‌ له‌ مێژووی چیرۆكی كوردیدا، چونكه‌ چ (له‌خه‌وما) و چ (مه‌سه‌له‌ی ویژدان) ده‌ستپێكێكی مه‌زن بوون بۆ چیرۆكی كوردی، چۆن پێشووتر چیرۆكی كوردی له‌ قۆناغی گێڕانه‌وه‌ی به‌رئاگردان و به‌ند و بالۆره‌ی نێو قاوه‌خانه‌كانه‌وه‌ گواسته‌وه‌ بۆ فۆڕمێكی هونه‌ری، واته‌ چیرۆكی له‌ مه‌سه‌له‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ گواسته‌وه‌ بۆ ژانه‌رێكی هونه‌ری، له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌ش‌ چیرۆكی كوردی گه‌یشتووه‌ به‌مڕۆ.

پ/ زۆر جار باس له‌وه‌ ده‌كرێت، نوسه‌ری چیرۆكی كوردی زیاتر بابه‌ت و ناوه‌ڕكی تێكسته‌كه‌ی بۆ گرنگه‌ تا ته‌كنیك و كه‌متر به‌لای ته‌كنیكی نوێو دۆزینه‌وه‌ی شێوازی جیای گێڕانه‌وه‌دا ده‌گه‌ڕێت، تا چه‌ند ئه‌م بۆچونه‌ ڕاسته‌، ئایا چیرۆكی ئێستای كوردی خاوه‌نی تكنیكێكی نوێ و به‌هێزه‌ بۆ گێڕانه‌وه‌؟

جوتیار ئه‌حمه‌د ساڵی 1980 له‌ دایك بوه‌.

ساڵی 2006 به‌شی شوێنه‌واری زانكۆی سلێمانی ته‌وكردووه‌.
ئێستا خوێنكاری ماسته‌ره‌ له‌ بواری شوێنه‌واردا.
تا ئێستا دوو كۆمه‌ڵه‌ چیرۆك بڵاوكردۆته‌وه‌ به‌ناوه‌كانی (سواره‌كانی وشه‌و ڕێچكه‌ی مێلوره‌كان) ڕۆمانێكیش بڵاوكردۆته‌وه‌ به‌ناوی (ئایه‌ته‌كانی سوره‌یا).
جوتیار ئه‌حمه‌د/ تا ئه‌و كاته‌ی كاروان كاكه‌سور، ئارامی كاكه‌ی فلاح و عتا محمه‌د دێن و به‌ ناخی ئینسانی كوردا ڕۆئه‌چن و تێئه‌گه‌ن كه‌ تاكی كورد چه‌ند ناخی داڕماوه‌و چۆن ئه‌ناڵێنێ به‌ده‌ست نه‌خۆشیه‌كانیه‌وه‌، بارودۆخی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی چه‌ند ده‌رونی ماندو كردوه‌! ئیدی لێره‌وه‌ تێماو مانا ئه‌گۆڕێن بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ ئینسانی كورد به‌ره‌و ئه‌وه‌ ئه‌چێت كه‌خۆی بناسێت و به‌ناخی خۆیدا شۆڕبێته‌وه‌، به‌ره‌و وشیاری مل بنێت، له‌ ڕێگه‌ی ئاناتۆمی ناخی خۆیه‌وه‌ خۆی ده‌وروبه‌ر بناسێت ! تۆ ناتوانی تكنیك داڕێژی ئیدی به‌پێی ئه‌و یاسایه‌ ناوه‌ڕۆك داڕێژی ئه‌مه‌ تنها بۆ زانست ده‌ست ئه‌دات كه‌ من له‌ شوێنی تریشدا وتوومه‌، ئه‌ده‌ب و هونه‌ر ناچێته‌ خانه‌ی هیچ یاساو ڕێسایه‌كه‌وه‌ئه‌وه‌ ناوه‌ ڕۆكه‌ كه‌ تكنیك دیاری ئه‌كات و نوسه‌ر ئه‌توانێت به‌پێی ئه‌و ناوه‌ڕۆكه‌م تكنیك دیاری بكات. ئیدی باش یا خراپ ئه‌وه‌ ئه‌كه‌وێته‌ سه‌ر نوسه‌ر خۆی! چیرۆكی كوردی كه‌ زۆر خۆی له‌ قه‌ره‌ی تكنیك نه‌داوه‌، به‌تایبه‌تی له‌ ڕابردودا، پێئه‌چێ هۆی ئه‌وه‌بێت كه‌ ئێمه‌ ئه‌م ژانره‌مان وه‌رگرتبێت واته‌ وه‌ك هه‌ر ژانرێك و شتێكی تر هاورده‌مان كردبێت، شاره‌زای بنجوبناونی نه‌بین تا بزانین چۆن بیگێڕینه‌وه‌، بۆیه‌ زۆركات له‌ سه‌ر شێوازی ئه‌وه‌ی پێئه‌ڵێین حیكایه‌ت ده‌ست به‌گێڕانه‌وه‌ ئه‌كه‌ین، له‌م ساڵانه‌ی دوایدا چیرۆكی كوردی به‌شوێن شێوازی نوێی گێڕانه‌وه‌و ته‌كنیكی نوێدا ئه‌گه‌ڕێت، ئه‌مه‌ش ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ دنیابینی تاكی كورد زیاتر بووه‌، وه‌رگێڕان بۆ سه‌ر زمانی كوردی زۆر له‌ جاران زیاتر بووه‌ ئیدی باش بێت یا خراپ، پێشكه‌وتنی تكنه‌لۆجیاش خۆی هۆیه‌كی سه‌ره‌كیه‌ بۆ پێشكه‌وتنی تكنیكی چیرۆك كه‌ به‌رده‌ستخستنی زانیاری زۆر ئاسان كردووه‌.

پ/ به‌ به‌راورد به‌ چیرۆكی جیهانی ئه‌و شێوازو ته‌كنیكه‌ نوێیانه‌ كامانه‌ن كه‌ بۆ نوسینی چیرۆكی نوێی كوردی گونجاون؟ یان به‌ جۆرێكی كه‌ كێشه‌كانی ئێستای چیرۆكی ئێمه‌ له‌ چیدایه‌؟

گۆران ڕه‌ئوف

ساڵی 1991 له‌ دایك بووه‌ ـ
ده‌رچووی ئاماده‌ییه‌ ـ
له‌ ساڵی 2005 ده‌ستیكردووه‌ به‌ نووسین ـ ساڵی ۲۰۰۷ چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ی نۆڤلێتێك به‌ناوی (زستانێكی پڕ نهێنی)
ساڵی ۲۰۰۹ چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ی ڕۆمانێك به‌ناوی (ڕاستییه‌ درۆزنه‌كان)
ساڵی ۲۰۱۳ چاپ و بڵاوبوونه‌وه‌ی كۆمه‌ڵه‌ شیعرێك به‌ناوی (عه‌شق نائومێدییه‌كی خۆشه‌) له‌لایه‌ن خانه‌ی ڕۆنان ه‌وه‌.
ـ ساڵی ۲۰۱٦ چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ی كۆمه‌ڵه‌ چیرۆكێك به‌ناوی (قه‌فه‌زێك له‌ناخی باڵنده‌یه‌كدا). له‌لایه‌ن ده‌زگای سه‌رده‌مه‌وه‌.
ـ ساڵی ۲۰۱۲ له‌ هه‌شته‌مین ڤیستیڤاڵی گوڵعه‌نبه‌ردا خه‌ڵاتی یه‌كه‌می وه‌رگرتوه‌ بۆ چیرۆكی قه‌فه‌زێك له‌ناخی باڵنده‌یه‌كدا.
ـ ساڵی ۲۰۱٤ له‌ هه‌ژده‌یه‌مین فیستیڤاڵی گه‌لاوێژدا خه‌ڵاتی دووه‌می وه‌رگرتووه‌ بۆ چیرۆكی دڵی قاسم. ـ ساڵی ۲۰۱۳ له‌ فیستیڤاڵی هه‌تاودا خه‌ڵاتی سێیه‌می وه‌رگرتووه‌ بۆ چیرۆكی گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ژیانه‌كه‌ی تر.

گۆران ڕه‌ئوف: به‌شی یه‌كه‌می پرسیاره‌كه‌ كه‌مێك ئالۆزی تێدایه‌. دنیای چیرۆكی كوردی به‌هۆی ئه‌وه‌ی نه‌یتوانیوه‌ له‌گه‌ڵ مێژووی چیرۆك، له‌ جیهاندا هاوته‌ریب رێبكات، ناكرێت ئێمه‌ قسه‌ له‌باره‌ی سه‌رله‌به‌ری چیرۆكی كوردییه‌وه‌ بكه‌ین.. هۆكارگه‌لێكی زۆر هه‌یه‌ كه‌وایكردووه‌ بۆ مێژووی چیرۆكی كوردی لاسه‌نگ بێت له‌گه‌ڵ مێژووی چیرۆكی جیهانیدا؟ چونكه‌ دۆخی سیاسی و داگیركاری و راوه‌دوونانی نه‌ته‌وه‌ی كورد و چه‌وساندنه‌وه‌ی له‌لایه‌ن داگیركه‌رانی كوردستانه‌وه‌ هۆكارێكی بنه‌ڕه‌تی بووه‌ تا چیرۆكی كوردی به‌پێی قۆناغه‌ جیهانییه‌كانی گه‌شه‌ به‌خۆی بدات. من نامه‌وێت ئاڕاسته‌ی قسه‌كان بگوازمه‌وه‌ بۆ ئه‌و هۆكارانه‌ كه‌ گه‌ر بێت و بمانه‌وێت قسه‌ی له‌باره‌وه‌ بكه‌ین ئه‌وا كاتێكی زۆری ده‌وێت. به‌ڵام ئه‌وه‌ی ده‌كرێت ببێته‌ وه‌ڵام بۆ پرسیاره‌كه‌ی ئێوه‌ هه‌ڵسه‌نگاندن و به‌راورده‌ له‌ نێوان چیرۆكه‌ جیهانییه‌كان و ڕه‌وت و هه‌وڵه‌كانی چیرۆكنووسانی كورده‌ له‌ ئێستادا. چیرۆكی نوێی كوردیی هیچی كه‌متر نییه‌ له‌و چیرۆكانه‌ی له‌ دنیادا ده‌نووسرێن و بڵاوده‌كرێنه‌وه‌، گه‌ر له‌ رابردوودا چیرۆكنووسانی كورد نه‌یانتوانیوه‌ له‌گه‌ڵ ته‌وژم و ڕه‌وتی چیرۆكدا گه‌شه‌ به‌خۆیان و به‌رهه‌مه‌كانیان بده‌ن، به‌ڵام ئێستادا به‌هۆی ئه‌م نه‌وه‌ نوێیه‌وه‌، چیرۆكی كوردی گه‌شه‌ی زۆر و به‌رچاوی به‌خۆیه‌وه‌ بینیوه‌، هه‌ر له‌ زمانی گێڕانه‌وه‌وه‌ تا ده‌گاته‌ بابه‌ت و مادده‌ی چیرۆك و ته‌كنیك و كه‌ره‌سته‌ی چیرۆكنووسین.. هه‌موو بنه‌ما و پێوه‌ره‌كانی چیرۆكی نوێی تێدایه‌.
له‌ ئێستای چیرۆكی كوردیدا ئیشده‌كرێت له‌ بواره‌ جیاوازه‌ مرۆییه‌كانی وه‌ك بابه‌تی “ده‌روونی و فه‌لسه‌فی و كۆمه‌ڵایه‌تی و دیارده‌ و ئازار و خه‌مه‌ گه‌ردوونییه‌كانی مرۆڤی نوێ” كه‌ ئه‌مه‌ش به‌وردی ئیشی تێداكراوه‌ و هه‌موو پایه‌كانی چیرۆكی به‌باشی تێدا به‌رجه‌سته‌كراوه‌، وه‌ك كه‌ره‌سته‌ و زمان و ته‌كنیك و دروستكردنی كاراكته‌ر به‌ فۆڕمی ئه‌مه‌ زه‌مه‌نه‌. چیرۆكنووسانی ئێستا ده‌كرێت بڵێین شاره‌زاتر و به‌ئاگاترن له‌ چیرۆكنووسانی پێشوو، ئه‌مه‌ش پشت ده‌به‌ستێت به‌ گه‌شه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی وه‌ك كرانه‌وه‌ی ئێمه‌ به‌ڕووی دنیادا و فێربوونی زمانه‌ جیاوازه‌كان و خوێندنه‌وه‌ و ئاگاداربوون له‌ ڕه‌وتی چیرۆك له‌ جیهاندا و وه‌رگێڕانی چیرۆك و ئه‌ده‌بیاتی وڵاتانی دیكه‌ و ئه‌و بنه‌مایانه‌ی له‌ ئێستادا چیرۆكی پێهه‌ڵده‌سه‌نگێنرێت. بۆیه‌ ده‌كرێت بڵێین له‌ ئێستادا چیرۆكی كوردی گه‌ر هاوته‌ریبیش نه‌بێت له‌گه‌ڵ چیرۆكی نوێی جیهاندا ئه‌وا قۆناغی باشی بڕیوه‌ و خاوه‌ن چیرۆك و چیرۆكنووسی ئاگادار و حرفه‌یین.

گه‌ر بێمه‌ سه‌ر به‌شی دووه‌می پرسیاره‌كه‌، كێشه‌ی چیرۆكی ئێمه‌ له‌ چیدایه‌؟ ئه‌وه‌نده‌ی من ئاگادارم له‌ ئێستادا چیرۆكی زۆر جوان و نایاب به‌رهه‌مهاتووه‌ كه‌ هیچی كه‌متر نییه‌ له‌ چیرۆكه‌ جیهانییه‌كان و چیرۆكی وڵاتانی دراوسێ، خۆشبه‌ختانه‌ وه‌ك باسمكرد نه‌وه‌یه‌ك دروستبووه‌ ئاگاداره‌ و ده‌یه‌وێت دنیای چیرۆكی كوردی ته‌كان بخوات و بڕواته‌ قۆناغێكی نوێوه‌، جا ئه‌م چیرۆكانه‌ له‌ زمانه‌وه‌ بیگره‌ تا ده‌گاته‌ ته‌كنیك و وه‌گه‌ڕخستنی بابه‌ت و رووداو و كاره‌كته‌ر و په‌یام و گووتاره‌كانی چیرۆكی كوردی، تێكڕا شتی جوان و به‌پێز ده‌بینین كه‌ له‌ ئاستێكی به‌رزی ئه‌ده‌بیدا به‌رهه‌مهێنراون. بۆمن ئیشكالییه‌تێك له‌ چیرۆكی كوردیدا به‌ریده‌كه‌وم، كێشه‌ی بابه‌ت و زمانمان هه‌یه‌. ئێمه‌ له‌ زه‌مه‌نێكداین زه‌مه‌نی تاریكی و ته‌نیایی و له‌نێوچوونی به‌شێكی زۆری به‌ها كۆمه‌ڵایه‌تی و رۆحییه‌كانی مرۆڤه‌، كه‌ پێویسته‌ زمانێكی ورد و به‌هێزمان هه‌بێت بۆ گوزارشت و گیڕانه‌وه‌ و دروستكردنی چیرۆك، كه‌ تێیدا ئه‌پده‌یتی زمانی گێڕانه‌وه‌ بكه‌ین و خۆمان لاده‌ین له‌ زمانه‌ سه‌رگوزشته‌یی و په‌خشانئامێزه‌كانی رابردوو، زمانێكی ساده‌گۆ كه‌ تێیدا قسه‌مان بۆبكات له‌مه‌ڕ ئیشكالییه‌تی مرۆڤی ئه‌م زه‌مه‌نه‌وه‌. ئه‌مه‌ش ده‌توانم بڵێم گه‌شه‌ی به‌رچاوی به‌خۆیه‌وه‌ بینیوه‌. ئه‌وه‌ی مه‌به‌ستمه‌ ئاماژه‌یه‌كی كورت بده‌م پێی، بابه‌تی په‌یام و مادده‌ی چیرۆكه‌، كه‌ پێویسته‌ قوڵتر كاری تێدابكه‌ین. به‌هۆی ئه‌و گۆڕانكارییانه‌ی به‌سه‌ر به‌شه‌ریه‌تدا هاتووه‌، هاوكات كێشه‌ و شوناسی گرفته‌كانیش گۆڕانكارییان به‌سه‌ردا هاتووه‌ كه‌ ده‌كرێت وردتر ئه‌م كێشه‌ و گرفتانه‌ ده‌رك بكه‌ین و وه‌گه‌ڕی بخه‌ین بۆ پرۆسه‌ی به‌ چیرۆككردن. ئه‌مه‌ش پشت ده‌به‌ستێت به‌ خۆداماڵین له‌ ده‌رده‌ گشتییه‌كان و وردبوونه‌وه‌ له‌ كێشه‌ خودی و ده‌روونی و تاكگه‌راییه‌كان، كه‌ مرۆڤی ئیستا پێوه‌ی ده‌ناڵینێت، هه‌رچه‌نده‌ له‌م خاڵه‌شدا چیرۆكی كوردی زۆر به‌ره‌وپێشچووه‌ و له‌ بره‌ودایه‌، به‌ڵام بۆئه‌وه‌ی چیرۆكی ئێمه‌ بچێته‌ مێژووی چیرۆكی جیهانییه‌وه‌ به‌بڕوای من ئیشكردنی چیرۆكنووسانه‌ له‌ دروستكردنی زمانی نوێدا و ئه‌و بابه‌تانه‌ی كه‌ فۆڕمێكی گه‌ردونیان هه‌یه‌ ته‌وزیفبكرێن بۆ چیرۆك، نه‌وه‌ك خولانه‌وه‌ له‌بازنه‌ی كۆمه‌ڵێك بابه‌ت و كه‌ره‌سته‌ی سووادا كه‌ له‌مێژه‌ جیهان و دنیای ئێمه‌ش تێمان په‌ڕاندووه‌.


پ/ كێشه‌كانی ئێستای چیرۆكی ئێمه‌ له‌ چیدایه‌؟ به‌ به‌راورد به‌ چیرۆكی جیهانی ئه‌و شێواز و ته‌كنیكه‌ نوێیانه‌ كامانه‌ن كه‌ بۆ نووسینی چیرۆكی نوێی كوردی گونجاون؟ ئایا ئه‌ده‌بی كوردی خاوه‌نی تام و بۆنی چیرۆكی تایبه‌ت به‌ خۆیه‌تی؟

به‌ختیار حه‌مه‌سوور، له‌دایكبووی سلێمانییه‌.

ساڵی ٢٠١٠ یه‌كه‌م چیرۆكی له‌ ڕۆژنامه‌دا بڵاو كردووه‌ته‌وه‌.
ساڵی ٢٠١٥ كۆمه‌ڵه‌چیرۆكی «مێرووله‌كان به‌ژێر ڕووناكیی مانگدا ده‌ڕۆن» له‌ لایه‌ن ناوه‌ندی غه‌زه‌لنووسه‌وه‌ چاپ و بڵاو كردووه‌ته‌وه‌.
ساڵی ٢٠١٦ له‌ بیسته‌مین فیستیڤاڵی گه‌لاوێژدا به‌شداری كردووه‌ و خه‌ڵاتی یه‌كه‌می چیرۆكی وه‌رگرتووه‌.
به‌ختیار حه‌مه‌سوور: كێشه‌ی بنه‌ڕه‌تی ئێستای چیرۆكی كوردی نه‌بوونی جیهانبینییه‌، تێروانینه‌كان لۆكاڵین و به‌ دیدێكی لۆكاڵییه‌وه‌ ده‌نووسرێن، هه‌ڵبه‌ت ئه‌گه‌ر ته‌ماشای چیرۆكی جیهانی بكه‌ین ئه‌مه‌ جۆرێكی تره‌؛ بۆ نموونه‌ چیرۆكی ڕووسی، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی تێما و بابه‌تی چیرۆكه‌كانی گۆگووڵ، چێخۆف، تۆرگنێف و… باس و كه‌ڵكه‌ڵه‌ی ڕووداو و شوێن و به‌سه‌رهاته‌كانی ڕووسیایان هه‌یه‌ و كردوویانن به‌ چیرۆك، به‌ڵام جۆری جیهانبینیی ئه‌وان له‌ ئاستێكی به‌رز و به‌رفره‌دایه‌، له‌ ئاستێكدایه‌، كاتێك ئێمه‌ له‌ كوردستان ئه‌و چیرۆكانه‌ ده‌خوێنینه‌وه‌، ده‌بینین بووه‌ به‌ وه‌ڵامده‌ره‌وه‌ و قسه‌ی ئێمه‌یش، كێشه‌ و گرفت و خۆشییه‌كانی خۆمان له‌و چیرۆكانه‌دا ده‌بینینه‌وه‌ و ده‌ڵێین: ده‌ڵێی بۆ ئێمه‌ نووسراوه‌! ئه‌مه‌ جیاوازییه‌كی بنه‌ڕه‌تییه‌، به‌ جۆرێك كه‌ زۆر جار ئه‌و چیرۆكانه‌ له‌ چیرۆكه‌كانی خۆمان باشتر له‌ خۆمان و دنیاكه‌مان ده‌دوێن و پێشانمان ده‌ده‌ن، ئه‌م جۆره‌ له‌ دنیابینیی كه‌متر له‌ چیرۆكی كوردیدا ده‌بینرێت. شێوازێك كه‌ بۆ چیرۆكی كوردی پێویسته‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ باس و كێشه‌ لۆكاڵی و ناوخۆییه‌كان به‌ دیدێكی جیهانییه‌وه‌ بنووسێته‌وه‌ و به‌چیرۆكیان بكات، ئه‌مه‌یش له‌ ڕێی فۆڕم و ته‌كنیكێكی ئه‌مڕۆیی و مۆدێرن، ئاگاداربوون و ئاشنابوون به‌ ئیمكانیه‌ت و پێشكه‌وتنه‌ خێرا و به‌رده‌وامه‌كانی ئه‌ده‌بیات، به‌ تایبه‌ت ئه‌و گۆڕانه‌ به‌رچاوانه‌ی ژانری چیرۆك له‌ سه‌ره‌تاوه‌ تاكو گه‌یشتووه‌ته‌ ئه‌م ئاسته‌ی ئێستا.ئه‌ده‌بی كوردی ته‌نیا به‌ كردنی ڕووداو و به‌سه‌رهاته‌كانی مێژوویی كوردی ناتوانێت ئه‌ده‌بێكی لێ ده‌ربێت به‌ تام و بۆی خۆی، به‌ڵكوو ئه‌وه‌ی گرنگه‌ چۆنێتیی مامه‌ڵه‌كردنی ئه‌ده‌بیاته‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و ڕووداو و به‌سه‌رهاتانه‌ی كه‌ له‌ مێژوو و نه‌ریت و ئه‌مڕۆیی كوردیدا هه‌ن. چیرۆكی كوردی بۆ ئه‌وه‌ی مۆری خۆی وه‌ك شوناس و ناسێنه‌ری كورد لێ بدات، پێویستی به‌ ئاوڕلێدانه‌وه‌یه‌كی كۆنكرێتییه‌ له‌ ئایدیا و بیرۆكه‌ نزیك و دووره‌كان، له‌ مێژوو و كاره‌ساته‌كانه‌وه‌ تاكوو ڕووداوه‌ بچووك و ئاساییه‌كانی ده‌وروبه‌ر، ئه‌ویش به‌ شێوه‌یه‌كی هونه‌ری و دۆزینه‌وه‌ی فۆڕم و ته‌كنیكی گونجاو بۆ هه‌ریه‌ك له‌و تێما و ڕووداوانه‌.

پ/ كاتێك باس له‌ چیرۆكی كوردی پێش ڕاپه‌ڕین ده‌كرێت، باس له‌ چیرۆكێك ده‌كرێت كه‌ زیاتر كێشه‌ گشتیه‌كان بابه‌تی سه‌ره‌كی بون و گێڕانه‌وه‌ تیایاندا، فۆڕمێكی گشتی هه‌بوه‌، ئایا ده‌كرێت، بڵێین دوای ڕاپه‌ڕین چیرۆكی كوردی زیاتر باس له‌ خودو كێشه‌كانی تاك ده‌كات و گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ بۆ گێڕانه‌وه‌ی شته‌ تایبه‌ت و وورده‌كانی تاك له‌ كۆمه‌ڵگادا؟

محمود نه‌جمه‌دین له‌ساڵی 2000 كانه‌وه‌ چیرۆك ده‌نووسێ‌

كۆمه‌ڵه‌ چیرۆكێكی چاپكراوی هه‌یه‌ به‌ناوی هاوشێوه‌كانی سه‌لیم جه‌وده‌ت.
كۆمه‌ڵه‌ چیرۆكێكیش به‌عه‌ره‌بی بڵاوبوه‌ته‌وه‌، ئێستاش هه‌مان كۆمه‌ڵه‌ چیرۆك ئاماده‌یه‌ بۆ چاپی دووه‌م. دوو كۆمه‌ڵه‌ چیرۆكی دیكه‌ش ئاماده‌ی چاپن ئه‌وانیش (كۆمه‌ڵه‌ چیرۆكی پاسه‌كه‌ی گورون- كۆمه‌ڵه‌ چیرۆكی یاریم له‌گه‌ڵ مه‌كه‌ سه‌عدوون)
محمود نه‌جمه‌دین/ مه‌رج نییه‌ ئه‌و پۆلێنه‌ قبوڵ بێت، هه‌ندێك چیرۆكی حوسێن عارف هه‌یه‌ له‌ شه‌سته‌كاندا نووسیوێتی، ئاستیان ئه‌وه‌نده‌ به‌رزه‌، له‌وباوه‌ڕه‌دام له‌گه‌لێك له‌ چیرۆكه‌كانی دوای راپه‌ڕین ئاستیان به‌رزتره‌، بۆیه‌ زۆرجار زه‌مه‌ن ناكرێته‌ پێوه‌ر، ئه‌وه‌ی ده‌بێت ببێته‌ پێوه‌ر ئاستی چیرۆكه‌كه‌یه‌، خۆ ئێستا له‌روسیا گه‌لێك چیرۆكنووسی نوێ‌ هه‌یه‌، لێ‌ چیخۆف هێشتا تازه‌یه‌ و بگره‌ له‌ زۆرێك له‌ چیرۆكنووسه‌كانی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ تازه‌تره‌، ئه‌وه‌ی بۆ چیرۆك گرنگه‌ زه‌مه‌نی نووسین نییه‌، تازه‌ و كۆنی له‌وه‌دانییه‌ كه‌ چیرۆكه‌كه‌ی كه‌ی نووسراوه‌، به‌ڵكه‌ ئه‌وه‌ی بۆ چیرۆك گرنگه‌ ئه‌و تێكسته‌ شه‌رت و شرووتی چیرۆكی تێدابێ‌ و رێك و راست خه‌سڵه‌ته‌كانی چیرۆكی تێدابێ‌، ئێمه‌ له‌م سه‌رده‌مه‌ تازه‌یه‌دا كه‌ ساڵی 2017یه‌ چیرۆكنووسمان هه‌یه‌ كه‌ له‌سه‌ر ئاستی كوردستان وه‌ك چیرۆكنووسێكی باش ناسراوه‌، لێ‌ هه‌ندێك له‌ چیرۆكه‌كانی نه‌ك به‌ چیرۆكی پێش ڕاپه‌ڕین ناگه‌نه‌وه‌ بگره‌ ئاستیان زۆر نزمه‌، جا ئه‌وه‌ی بۆ چیرۆك گرنگه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ چیرۆك چیرۆكی هونه‌ری بێ‌ و خه‌سڵه‌تی كورته‌ چیرۆكی له‌خۆیدا هه‌ڵگرتبێ‌، گرێچنی تێدابێ‌، گێڕانه‌وه‌ گێرانه‌وه‌ی كورته‌ چیرۆك بێت، له‌روداوێك زیاتری تێدا نه‌بێ‌. له‌ده‌ست پێك تا كۆتایی به‌ نه‌مه‌تی كورته‌ چیرۆك بڕوات.

هێشتاش گه‌لێك چیرۆكنووسمانه‌ هه‌یه‌ پێی وایه‌ ئه‌گه‌ر چیرۆكه‌كه‌ی درێژكرده‌وه‌ بۆ په‌نجا یان حه‌فتا لاپه‌ڕه‌ ئه‌وه‌ كردوویه‌تی به‌ رۆمان، له‌كاتێكدا خه‌سڵه‌تی رۆمان و چیرۆك په‌ویه‌ندی به‌ كه‌مو زۆری لاپه‌ڕه‌وه‌ نییه‌، به‌ڵكه‌ په‌یوه‌ندی به‌و خاڵانه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ هونه‌ری چیرۆكی كورت و رۆمانی له‌سه‌ر بنیاد نراوه‌، بۆیه‌ له‌كۆن و له‌ تازه‌شدا كۆمه‌ڵێك خاڵ و كۆمه‌ڵێك مواسه‌فات هه‌یه‌ چیرۆكی له‌سه‌ر بنیاد ده‌نرێ‌، به‌نیسبه‌تی ئه‌وه‌ی چیرۆكی كوردی روداو و فۆڕمێكی گشتی هه‌یه‌ یان كاركردنه‌ له‌سه‌ر خود و گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ بۆ ناو خود، بۆ ئه‌وه‌شیان مه‌رج نییه‌، ده‌شێ‌ چیرۆكی پێش راپه‌ڕین له‌گه‌ڵ به‌رهه‌می دوای راپه‌ڕین له‌ هه‌ندێك بابه‌ت و دۆسێدا جیاواز بن، به‌تایبه‌تی كورد له‌ سه‌ده‌ی رابردوودا له‌دۆخی به‌رگریدا بووه‌ و له‌حاڵه‌تی شۆڕشدا بووه‌، ئه‌مه‌ش وای كردووه‌ هه‌ندێك چیرۆك و بگره‌ رۆمان و شیعریش هه‌ندێكجار به‌رگی سیاسه‌ت و شۆڕش و ئایدۆلۆژیایان پۆشیوه‌. به‌ڵام به‌گشتی چیرۆك گێڕانه‌وه‌ی مرۆڤه‌ و مرۆڤیش هه‌میشه‌ حیكایه‌تێك، روداوێكی هه‌یه‌ بۆ گێڕانه‌وه‌، جا سه‌لیقه‌ی چیرۆكنووسه‌كه‌ بڕیار ده‌دات ئاستی گێڕانه‌وه‌ چۆنه‌ و باشه‌ یان خراپ، سه‌ركه‌وتووه‌ یاخود نا.

پ/ زۆر جار باس له‌وه‌ ده‌كرێت، نوسه‌ری چیرۆكی كوردی زیاتر بابه‌ت و ناوه‌ڕكی تێكسته‌كه‌ی بۆ گرنگه‌ تا ته‌كنیك و كه‌متر به‌لای ته‌كنیكی نوێو دۆزینه‌وه‌ی شێوازی جیای گێڕانه‌وه‌دا ده‌گه‌ڕێت، تا چه‌ند ئه‌م بۆچونه‌ ڕاسته‌، ئایا چیرۆكی ئێستای كوردی خاوه‌نی تكنیكێكی نوێ و به‌هێزه‌ بۆ گێڕانه‌وه‌؟

فه‌رهاد چۆمانی

له‌دایكبووی: ١٩٨٦- چۆمان
تاوه‌كو ئێستا دوو كتێب: په‌نجه‌كان شتێك ده‌ڵێن- كۆمه‌ڵه‌ چیرۆك- ٢٠١٣
وه‌رگێردراوه‌ته‌ سه‌ر فارسی و ئه‌مساڵ له‌ تاران بلاوكرایه‌وه‌.
قیژه‌- رۆمان- ٢٠١٧
وه‌گێڕان: رۆمانی مژاباد- جان دۆست- ٢٠١٦
ژنانی نهۆمه‌ به‌رزه‌كان- حه‌لیم یوسف – ٢٠١٧
٩٩ موورووی په‌رشوبڵاو- حه‌لیم یوسف
نائارامی- زولفو لیڤانه‌لی
فه‌رهاد چۆمانی: با پرسیار له‌م گشتاندن و زۆراندنه‌ ده‌ربهێنین، با سه‌ره‌تا وردبینه‌وه‌ له‌وه‌ی داخۆ له‌ چه‌ند لێكۆڵینه‌وه‌ی ره‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی پشتبه‌ستوو به‌ تیۆره‌ ئه‌ده‌بییه‌كان به‌و ده‌ره‌نجامه‌ گه‌یشتووه‌ كه‌؛ نوسه‌ری چیرۆكی كوردی زیاتر بابه‌ت و ناوه‌ڕۆكی تێكسته‌كه‌ی بۆ گرنگه‌ تا ته‌كنیك و كه‌متر به‌لای ته‌كنیكی نوێو دۆزینه‌وه‌ی شێوازی جیای گێڕانه‌وه‌دا ده‌گه‌ڕێت! من له‌گه‌ڵ ئه‌م بۆچوونه‌دا نیم، كه‌ زیاتر پرسیارێكه‌ بۆ گه‌یشتن به‌ وه‌ڵامێكی خوازراو، من پێموایه‌ چیرۆكی كوردی له‌ ئێستادا هه‌م له‌ ڕووی ناوه‌ڕۆكه‌وه‌ هه‌م له‌ ته‌كنیك و شێوازی گێڕانه‌وه‌دا گۆڕانكاری و پێشڤه‌چوونی باشی به‌خۆوه‌ بینیوه‌، چیرۆكی كوردی له‌ قالبی حیكایه‌تخوانی هاتووه‌ته‌ ده‌ره‌وه‌، زه‌مه‌ن پارچه‌ پارچه‌ بووه‌، ڕووداوه‌كان به‌ ته‌كنیكێكی تازه‌ ده‌چنه‌ پێشه‌وه‌. تێما و (بابه‌ت)ی چیرۆكه‌كان هه‌م له‌ ڕووی چنینی ڕووداوه‌كان هه‌م له‌ ڕووی گوزارشتكردنێكی ڕاستگۆیانه‌تر له‌ ژیار و فه‌رهه‌نگ و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ گۆڕانكاری باشیان به‌سه‌ردا هاتووه‌. له‌گه‌ڵ وه‌رگێڕانی هه‌ر چیرۆكێكی جیهانیدا كاریگه‌ری و سایه‌ی كردوه‌ته‌ چیرۆكی هونه‌ری كوردی. ئه‌گه‌ر پێشان چیرۆكی كوردی كولتوور و فه‌رهه‌نگی زمانێك و دوان سه‌رچاوه‌ی بووبن، ئێستا به‌سای وه‌رگێرانه‌وه‌ له‌ چه‌ندین زمانه‌وه‌ شێواز و ته‌كنیك فێرده‌بین، له‌ گۆگۆڵ و چیخۆفه‌وه‌ تا جه‌یمز جۆیس، چارڵز دیكنز، هه‌منگوای و كافكا و ماركیز و موراكامی و كێ و كێ هه‌ر چیرۆكه‌ و ده‌لاقه‌ی دونیایه‌كی تازه‌ی به‌ڕوودا كردووینه‌ته‌وه‌، به‌ڵام ده‌بێ ئیستێك بكه‌ین و بپرسین به‌ڕاستی هه‌موو ئه‌م خه‌یاڵانه‌ وایكردووه‌ ئاسۆی ڕوانین و دونیابینی چیرۆكنووسانی ئێمه‌ی به‌رفراوان كردوه‌؟ ئایا كرانه‌وه‌ی ده‌لاقه‌كانی دونیا وایكردووه‌ چیرۆكنووسی ئێمه‌ به‌ تێمای خۆیه‌وه‌ به‌رگی ته‌كنیكێكی نوێ و جیهانی بكاته‌ به‌ر چیرۆكه‌كانی؟ ئایا به‌ڕاستی چیرۆكنووسی كورد دوای خوێندنه‌وه‌ی ده‌یان چیرۆكی وه‌رگێردراوی كولتوور و ئه‌ده‌بی گه‌لان پرسیاری له‌خۆی كردووه‌ له‌كوێی ئه‌ده‌بی جیهاندایه‌ و چیرۆكی كوردیش له‌ كوێی ئه‌م دونیا پڕ خه‌یاڵ و داهێنانه‌دا؟ من پێموایه‌ له‌ وه‌ڵامی ئه‌م پرسیارانه‌وه‌ به‌و ڕاستیه‌ ده‌گه‌ین كه‌ هه‌ڵه‌ ڕوویداوه‌، جۆرێكه‌ له‌ “به‌هه‌ڵه‌ تێگه‌یشتن” چونكه‌ هه‌ندێك ته‌كنیك هه‌ن كاریگه‌ری زمانیان به‌سه‌ره‌وه‌یه‌، كاتێك به‌ زمانی یه‌كه‌می خۆی ده‌یخوێنیته‌وه‌ ته‌كنیك “كاڵا به‌قه‌د باڵا”یه‌ به‌ڵام كه‌ وه‌رده‌گێڕدرێته‌ سه‌ر زمانێكیتر و هه‌وڵ ده‌درێ “لاسایی” ئه‌م ته‌كنیكه‌، لاساییه‌كی كوێرانه‌ی بكرێته‌وه‌ نابێته‌ چیرۆك، ده‌بێته‌ وڕێنه‌. هه‌ڵه‌یه‌كیتر ئه‌وه‌یه‌؛ چیرۆكنووسی ئێمه‌ هێنده‌ ئاسان خۆی ڕاده‌ستی ته‌كنیكی ئه‌وانیتر، یاخود ئه‌ده‌بی وه‌رگێڕدراو ده‌كات له‌بیری ده‌چێته‌وه‌ تێمای ئه‌و پێویستی به‌ ته‌كنیكی تایبه‌ت به‌ خۆیشی هه‌یه‌. من پێموانیه‌ چیرۆكنووسی كورد زیاتر بابه‌ت و ناوه‌ڕكی تێكسته‌كه‌ی بۆ گرنگ بێت، نه‌خێر! زۆر جار بیریشی ده‌چێته‌وه‌ ئه‌و كاڵایه‌ی بۆ باڵای تێماكه‌ی ده‌دوورێ یان به‌به‌ری ته‌نگه‌ یان فش. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ناتوانین پێشكه‌وتنه‌كان و ئه‌و گۆڕانانه‌ی به‌سه‌ر شێواز و ناوه‌رۆكی چیرۆكی هونه‌ری كوردیدا هاتوون نادیده‌بگرین.

پ/ چیرۆكی كوردی له‌ ئێستادا له‌ كوێی چیرۆكی جیهانیدایه‌؟ ئایا ئه‌ده‌بی كوردی خاوه‌نی تام و بۆنی چیرۆكی تایبه‌ت به‌خۆیه‌تی؟

ئارام شێخ وه‌سانی…

ساڵی 2012 یه‌كه‌م ڕۆمانی خۆی به‌ناوی (سه‌مای سڕبوون) بڵاو كردووه‌ته‌وه‌،
هه‌مان ساڵ خه‌ڵاتی لاوی ساڵی وه‌زاره‌تی ڕۆشنبیری بۆ بواری ڕۆمان وه‌رگرتووه‌.
– ساڵی 2013 بۆ چیڕۆكی (ده‌زگیرانی گۆڕستان) له‌ ڤیستیڤاڵی هه‌تاو بۆ ئه‌ده‌بی گه‌نجان خه‌ڵاتی دووه‌می چیڕۆكی وه‌رگرتووه‌.
– ساڵی 2014 بۆ چیڕۆكی (زمانی دیوار) خه‌ڵاتی یه‌كه‌می ڤیستیڤاڵی گه‌لاوێژی بۆ بواری چیڕۆك وه‌رگرتووه‌.
– ساڵی 2014 ڕۆمانی (خه‌وتوو) له‌ خانه‌ی ئه‌ربیل، چاپ و بڵاو كردووه‌ته‌وه‌‌
– ساڵی 2016 ڕۆمانی (مه‌رگی مێژوونووس)ی، له‌ ناوه‌ندی ئاوێر به‌ چاپ گه‌یاندووه‌.
– چه‌ندین چیڕۆك و وتاری ئه‌ده‌بی له‌ ڕۆژنامه‌ و گۆڤاره‌كان بڵاو كردووه‌ته‌وه‌.
ئارام شێخ وه‌سانی/ ئه‌ده‌بی كوردی له‌ جووڵه‌دایه‌. هه‌نگاوه‌كان ئه‌گه‌رچی دره‌نگوه‌ختیش بن، به‌ڵام بۆ كه‌وتنه‌ سه‌رپێ باش و گرنگن. تۆ بڕوانه‌ ئێمه‌ تا ئێستا مارسێل پڕۆستمان نه‌خوێندۆته‌وه‌، تازه‌ خه‌ریكه‌ ده‌كرێته‌ كوردی، ده‌یان به‌رهه‌می گرنگی دیكه‌، كه‌ بناغه‌ی گه‌شه‌سه‌ندن و پایه‌ی گه‌وره‌ی ئه‌ده‌بین، تازه‌ ئاوڕیان لێ ده‌درێته‌وه‌. نه‌وه‌ی دوای ڕاپه‌ڕین، كه‌متر زمانی دووه‌م ده‌زانێت، بۆیه‌ ئێسته‌ به‌ وه‌رگێڕانی ئه‌و تێكسته‌ به‌ ناوبانگانه‌، شاگه‌شكه‌ ده‌بێت.
به‌م هۆیه‌وه‌ تا ڕاده‌یه‌ك له‌ ڕێگه‌ی وه‌رگێرانه‌وه‌ ئاشانایه‌تیمان له‌گه‌ڵ ڕێچكه‌ی ئه‌ده‌بی جیهاندا دروست كردووه‌. ئه‌گه‌رچی تا ڕاده‌یه‌كی باش له‌ نووسه‌رانی سه‌رده‌م دابڕاوین، ئێمه‌ ئێسته‌ خه‌ریكی ئاشنابوونین به‌ نووسه‌رانی ساڵانی بیست و په‌نجا و حه‌فتا، زۆر به‌ كه‌می ئیش له‌سه‌ر‌ به‌رهه‌می نووسه‌رانی ساڵانی دوای نه‌وه‌د و دووهه‌زار ده‌كرێت، وێڕای ئه‌وه‌یش ئه‌و شه‌پۆله‌ گرنگ و گه‌وره‌یه‌ی وه‌رگێران وای كردووه‌، له‌ ئاستی چیڕۆك و ڕۆمان و ئه‌ده‌بی خۆمان تێبگه‌ین. ئێمه‌ كاتێك ڕۆمانێك یان چیڕۆكێكی بیانی ده‌خوێنینه‌وه‌، به‌ شێوه‌یه‌كی ناڕاسته‌وخۆ و به‌ده‌ر له‌ ویست، ناخمان ده‌كه‌وێته‌ به‌رده‌م به‌راوردكاری ئه‌ده‌بی خۆماڵی و ئه‌ده‌بی بیانی. ئه‌م به‌راوردكارییه‌، ئه‌كادیمیانه‌ نییه‌، جۆرێكه‌ له‌ چێژی خوێندنه‌وه‌. له‌ چه‌ندین جومگه‌وه‌ ده‌توانرێت ئه‌ده‌بی كوردی بناسرێته‌وه‌، به‌تایبه‌ت له‌ بابه‌تدا، كه‌ نووسه‌ر به‌گشتی ناكرێت هه‌ڵبێت له‌و دۆخه‌ی له‌ ده‌وورووبه‌ریه‌تی، بابه‌تی گێڕانه‌وه‌ و چیڕۆك به‌گشتی، پێوه‌ندیان به‌ دۆخی ژیان و تایبه‌تمه‌ندی شوێن و خه‌ڵكه‌وه‌ هه‌یه‌. بێگومان له‌ خاڵی مرۆڤبوون و كێشه‌ ئۆنتۆلۆجییه‌كاندا هه‌موومان له‌یه‌ك ده‌چین، هه‌روه‌ها هه‌مووشمان مافی ئه‌وه‌مان هه‌یه‌ به‌ زمان و تێگه‌یشتنی خۆمان باس له‌و كێشانه‌ بكه‌ین، به‌ڵام به‌هۆی كۆمه‌لێك هه‌ڵكه‌وته‌ی جیاوازه‌وه‌ به‌ركه‌وتنمان به‌ دیواری ژیان جیاوازه‌، لێره‌دا ده‌توانین چیڕۆك و گێڕانه‌وه‌ی كوردی بناسینه‌وه‌. ئه‌گه‌ر سه‌رنج بده‌ینه‌ سه‌ر چیڕۆكی جیهانی، به‌پێی شوێن و زه‌مه‌ن گۆڕانكاری به‌سه‌ردا هاتووه‌. شێواز و بابه‌تی سه‌رده‌می جه‌نگی جیهانی، جیاوازه‌ له‌ سه‌رده‌می دوای جه‌نگ، دۆخی كۆمه‌ڵایه‌تی ئه‌مریكییه‌كان جیاوازه‌ له‌ هیی ڕووسه‌كان، واتا له‌ ڕێگه‌ی كات و زه‌مه‌ن و هه‌ندێ تایبه‌تمه‌ندی دیكه‌وه‌، ده‌كرێ ئه‌ده‌بی خۆمان بناسینه‌وه‌ پێناسه‌ی بكه‌ین.

پ/ زۆرجار باس له‌وه‌ ده‌كرێت نوسینی چیرۆك مه‌شقه‌ بۆ نوسینی ڕۆمان، یان پشووه‌ له‌ نێوان نوسینی ڕۆمانێك بۆ ڕۆمانێكی تر، تا چه‌ند ئه‌م بۆ چونه‌ ڕاسته‌، ئایا ئه‌وه‌ی چیرۆك ده‌نوسێت ده‌توانێت ڕۆمانیش بنوسێت، یان به‌ پێچه‌وانه‌وه‌؟
سواره‌ نه‌جمه‌دین/ نووسینی هه‌ر ژانه‌رێك سه‌ربه‌خۆی خۆی هه‌یه‌، په‌یوه‌ندی نێوان ڕۆمان و شیعر چۆنه‌،‌ په‌یوه‌ندی نێوان چیرۆك و رۆمانیش به‌ هه‌مان شێوه‌، نووسینی چیرۆك و ڕۆمان وه‌ك ئه‌وه‌ نییه‌ یه‌كێك شیعری كورت بنووسێت و چامه‌(قه‌صیده‌)ش بنووسێت، چیرۆك به‌شێكی كورتی ڕۆمان نییه‌، به‌ڵكو ژانه‌رێكی سه‌ربه‌خۆیه‌. ئه‌و بۆچوونه‌ی ده‌ڵێت چیرۆك مه‌شقه‌ بۆ ڕۆمان، یان ئه‌و نووسه‌رانه‌ی په‌یڕه‌وی ئه‌و وته‌یه‌ ده‌كه‌ن، زیان به‌ كرده‌ی نووسینی چیرۆك و ڕۆمانیش ده‌گه‌یه‌نن، به‌ گشتی نووسین هه‌ر جۆرێك بێت بۆ خۆی مه‌شقه‌، راپۆرتی ڕۆژنامه‌وانی بێت، یان په‌خشان، شیعربێت یان چیرۆك، رۆمان بێت یان داستان، تێكڕایان مه‌شقن بۆ ئه‌و ده‌قه‌ی له‌ كۆتایدا ده‌ته‌وێت بینووسیت، ئه‌و ده‌قه‌ی ڕه‌نگه‌ ده‌قی ته‌مه‌ن بێت.

له‌ پرسیاره‌كه‌تدا ئه‌وه‌ به‌دیده‌كرێت، كه‌ بۆچونێك هه‌یه‌ لای وایه‌ ژانه‌ری چیرۆك له‌ ئاستی ژانه‌ری ڕۆماندا نییه‌، یان به‌ روونتر چیرۆك ژانه‌رێكی بچوك و ئاسانه‌ و ڕۆمان هونه‌رێكی باڵایه‌! به‌كارهێنانی ده‌سته‌واژه‌ی (مه‌شق) و (پشوو) به‌ كه‌م ته‌ماشاكردنی چیرۆكه‌، لای من ئه‌مه‌ وانییه‌، چیرۆك هیچی كه‌متر نییه‌ له‌ ڕۆمان و شیعر، به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ وای ده‌بینم چیرۆك هونه‌رێكی ئه‌سته‌متره‌، له‌ چیرۆكدا مه‌ودایه‌كی كه‌مترت له‌ به‌رده‌مدایه‌ و ره‌گه‌زگه‌لێكی زۆریش تا جێگای بكه‌یته‌وه‌، ده‌ق وه‌ك ئه‌وه‌ی پارچه‌ زه‌وییه‌كی بیست مه‌تری بخه‌یته‌ به‌رده‌ست ئه‌ندازیارێك تا خانوویه‌كی ته‌واوی له‌سه‌ر دروست بكات، ده‌بێت ژووری میوان و چێشتخانه‌ و ژووری نووستن و ته‌والێت و حه‌مام و ته‌نانه‌ت باخچه‌شی تیادا جێگا بكاته‌وه‌، به‌ڵام ڕۆمان هونه‌ری ئه‌ندازیاره‌كه‌یه‌ له‌سه‌ر پارچه‌ زه‌وییه‌كی فراوان، جا باڵه‌خانه‌ یان كۆشكێكی تیادا بونیاد بنێت، ئه‌كه‌وێته‌وه‌ سه‌ر هونه‌ری ئه‌ندازیاره‌كه‌، به‌ چواندنێكی تر چیرۆك هونه‌ری كاتژمێری ده‌ستییه‌، لێ رۆمان هونه‌ری چێكردنی ئۆتۆمبێلێكه، له‌ سنوری كاتژمێرێكی ده‌ستیدا جێگای ژماره‌ و مه‌كینه‌ و پیل و پیم زۆرجار رۆژمێر ده‌كرێته‌وه‌، لێ له‌ دروستكردنی ئۆتۆمبێلدا ئه‌و مه‌ودا كه‌مه‌ نییه‌.

ئه‌و ئه‌ندازیاره‌ی له‌سه‌ر زه‌ویه‌كی بیست مه‌تری بتوانێت ‌بینایه‌ك بونیاد بنێت، ئه‌گه‌ری زۆره‌ بتوانێت له‌سه‌ر زه‌ویه‌كی چه‌ند یاردیش باڵه‌خانه‌یه‌ك دروست بكات، به‌ڵام ئه‌وه‌ی كاتژمێری ده‌ستی دروست ده‌كات، ئه‌ستمه‌ بتوانێت ئۆتۆمبێلیش دروست بكات، بۆیه‌ به‌ هه‌مان شێوه‌ وه‌ك ئه‌ندازیاری بیناسازیه‌كه‌ نووسه‌ر ڕه‌نگه‌ بتوانێت چیرۆك و ڕۆمانیش بنووسێت، یان وه‌ك ئه‌ندازیاره‌ میكانییكییه‌كه‌ نه‌توانێت له‌ چیرۆك و ڕۆماندا كار بكات.

پ/ ئه‌و گۆڕانه‌ به‌رچاوانه‌ی كه‌ له‌ ماوه‌ی ساڵانی ڕابردوودا له‌ چیرۆكی كوردیدا ڕویانداوه‌ چین؟ له‌ چیرۆكی (له‌خه‌وما)ی (جه‌میل سائیب)ه‌وه‌ ئا ئه‌مڕۆ. هه‌م له‌ ڕووی تێكست و تێماو ماناوه‌، هه‌م له‌ ڕووی ته‌كنیك و گێڕانه‌وه‌وه‌؟

جوتیار ئه‌حمه‌د/ ئه‌توانین بڵێین جه‌میل سائیب له‌ چیرۆكی له‌ خه‌ومادا زۆر پێش سه‌رده‌می خۆی كه‌وتووه‌، سه‌رده‌مێك كه‌ به‌ڕای ئه‌و وه‌ به‌ڕای مێژوونوسانیش پڕبووه‌ له‌ زوڵمی شێخ محمود كه‌ مه‌لیكی یه‌كه‌مین ده‌ڵه‌تی كوردی بووه‌. سه‌ردمیك كه‌ له‌هه‌مان سه‌رده‌می ئێستا ئه‌چێت به‌ڵام زه‌من و كاره‌كته‌ره‌كان جیاوازن. له‌خه‌ومای جمیل سائیب لێدانه‌ له‌ دۆخی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی، ئه‌مه‌ وه‌ك تێما ومانا، كه‌ به‌ هه‌مان شێوه‌ له‌ ساڵانی ١٩٧٠ وه‌ به‌ ته‌كنیكێكی ساده‌ی به‌ یاساو ڕێسای ئه‌ده‌ب داڕێژراو چیرۆكی كوردی به‌رده‌وام ئه‌بێت، له‌ شێوه‌ی ئه‌دبی به‌رگری لێدان له‌ دۆخی كۆمه‌ڵایه‌تی، به‌ڵام تێمای ئه‌مجاره‌ ده‌سته‌لاتی ڕژێمی داپڵۆسێنه‌ری عراقیه‌، ئه‌مه‌ش زۆرجار ئیشكردن بووه‌ به‌ كۆدو مجاز. به‌ڵام ئه‌وه‌ی چیرۆكی دوای ڕاپه‌ڕین له‌و سه‌رده‌مه‌ جیا ئه‌كاته‌وه‌، دۆخی كافكایی و ئیشكردنه‌ له‌سه‌ر ده‌رونی ئینسانی كورد وه‌ك تاكێك كه‌ خۆی ئه‌ناسێتو خاوه‌نی خۆیه‌تی، بۆنمونه‌ ئه‌گه‌ر باسی دۆخه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كه‌ بكه‌ین تا ساڵانی ١٩٩٧ چیرۆكی كوردی باشور لێدان بووه‌ له‌ دۆخی كۆمه‌ڵایه‌تی و باوك سالاری. لێدان و ڕخنه‌ی دۆخی سیاسی ته‌نها له‌ وتاردا به‌دی ئه‌كرا له‌بواری چیرۆكدا زۆر به‌دگمه‌ن به‌دی ئه‌كرێت، تا ئه‌وكاته‌ی شه‌ری كورد به‌ده‌ستی كورد ئه‌گاته‌ لوتكه‌و ئینسانی كورد هه‌ست به‌ وێرانبوونی ناخی خۆی ئه‌كات، بۆنمونه‌ ئه‌گه‌ر سه‌یری شێرزاد حه‌سه‌ن بكه‌ین به‌ده‌ست پیاو سالاریه‌وه‌ گیرۆده‌یه‌ ڕاسته‌ ڕۆچۆته‌ ده‌رونی ئینسانه‌كانه‌وه‌ به‌ڵام كێشه‌ی سه‌ره‌كی ئه‌و نێر سالارییه‌.

پ/ زۆر جار باس له‌وه‌ ده‌كرێت، كه‌ هێنده‌ی خوێنه‌ری ڕۆمان هه‌یه‌ هێنده‌ خوێنه‌ری چیرۆك نییه‌، ئه‌م بۆ چونه‌ تا چه‌ند ڕاسته‌، ئه‌گه‌ر ڕاسته‌ هۆكاری ئه‌وه‌ چییه‌؟

گۆران ڕه‌ئوف: بۆ ئه‌م تێڕوانینه‌ ئامار و داتایه‌كی ورد له‌به‌رده‌ستدانییه‌، كه‌ خوێنه‌ری رۆمان زۆرتره‌ له‌ خوێنه‌ری چیرۆك؟ به‌ڵام ئه‌وه‌ی ده‌بینرێت و هه‌ستیپێده‌كرێت، بێگومان ئه‌و روانینه‌ دروست ده‌بێت كه‌ خوێنه‌ری رۆمان زیاتره‌ و له‌ ئێستادا پتر چاوی خوێنه‌ر له‌سه‌ر چاپ و بڵاوبوونه‌وه‌ی رۆمانه‌كانه‌. به‌ بڕوای من ئه‌مه‌ش چه‌ند هۆكارێكی له‌پشته‌وه‌یه‌ و هه‌ریه‌ك له‌م هۆكارانه‌ی ده‌مه‌وێت ئاماژه‌یه‌كی كورتیان پێبده‌م، سه‌رچاوه‌ن بۆ به‌ربڵاوی و گه‌شه‌ی خوێنه‌ری رۆمان به‌ به‌راورد به‌ چیرۆك و ژانه‌ره‌كانی تریش. یه‌كێك له‌و هۆكارانه‌ هۆكاری مێژووییه‌.. یان مێژووی سه‌رهه‌ڵدان و دروستبوونی ئه‌م و دوو ژانه‌ره‌یه‌ له‌ دنیادا و به‌تایبه‌ت له‌ كوردستاندا. مێژووی رۆمانی كوردی و سه‌رهه‌ڵدانی بۆ خوێنه‌ر به‌ به‌راورد به‌ چیرۆك، مێژوویه‌كی پته‌وتر و به‌هێزتری هه‌یه‌ و وه‌ك دیارده‌یه‌كی تازه‌ خۆی به‌یانكردووه‌ له‌ خه‌یاڵی خوێنه‌ری كوردیدا، هه‌ربۆیه‌ له‌ناوخۆیدا خاوه‌ن گووتار و په‌یامی به‌هێزتره‌ به‌ به‌راورد به‌ چیرۆك. یه‌كێكی تر له‌ هۆكاره‌كان، هۆكاری په‌روه‌رده‌ییه‌، “په‌روه‌رده‌ی خوێنه‌ر” ئه‌مه‌یش له‌ دو ئاستدا خۆی ده‌بینێته‌وه‌ و كاری زۆری بۆ كراوه‌. یه‌كه‌میان بایه‌خی ئه‌دیبانی كورده‌ به‌ رۆمان و ورد ئیشكردنیانه‌ له‌و ژانه‌ره‌دا، كه‌ به‌بڕوای من ئه‌مه‌ش بۆ كارامه‌یی و توانای رۆماننوسانی كورد ده‌گه‌ڕێته‌وه‌. ئاستی دووه‌م بایه‌خی ده‌زگاكانی چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌یه‌ كه‌ جیا له‌هه‌موو ژانه‌ر و بابه‌ته‌كانی تر، تیشكێكی تۆخیان له‌سه‌ر چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ی رۆمان داناوه‌، وه‌ك ئیشی رۆماننوسه‌ ناوخۆییه‌كان و وه‌رگێڕانی رۆمانه‌ جیهانییه‌كان، ئه‌م دوو هۆكاره‌ وایكردووه‌ جۆرێك له‌ په‌روه‌رده‌ی خوێندنه‌وه‌ دروست بێت بۆ رۆمان و رۆمان له‌ خه‌یاڵدانی خوێنه‌ری كوردیدا ببێته‌ شتێكی مه‌زنتر و باڵاتر له‌ئاست ژانه‌ره‌كانی تردا! ئه‌م دو ئاسته‌ی باسمكرد پێچه‌وانه‌كه‌ی بۆ دنیای چیرۆكیش راسته‌. یه‌كێكی تر له‌و خاڵانه‌ی كه‌ مه‌به‌ستمه‌ له‌باره‌وه‌ی بدوێم په‌یوه‌ندی به‌ چیژ و فراوانی مه‌ودای كاركردنه‌وه‌ هه‌یه‌، كه‌ ده‌كرێت ناوی به‌رین به‌ “هۆكاری بابه‌تی” له‌ رۆماندا زیاتر له‌ چه‌ندین كاراكته‌ر و چه‌ندین روودا و چه‌ندین بابه‌ت، بوونی هه‌یه‌ و نووسه‌ر ده‌ستكراوه‌تره‌ كه‌ خوێنه‌ر په‌لكێش و مه‌حكوم به‌ خوێنده‌وه‌ بكات، به‌ڵام له‌ چیرۆكدا تۆ ده‌توانیت بابه‌تێك یان مادده‌یه‌ك وه‌گه‌ڕبخه‌یت بۆ پرۆسه‌ی چیرۆكاندن. ئه‌م بابه‌ته‌یش له‌نێو چه‌ند كاره‌كه‌ته‌رێك و روداوێك یان زیاتردا ئیش ده‌كات. دنیای رۆمان دنیایه‌كی فراوانتره‌ و چه‌قبه‌ستوو نییه‌ له‌ بابه‌تێكی خودی یان بابه‌تێكی گشتیدا، به‌ڵكو ئیشكردنه‌ له‌ كۆی كێشه‌ فه‌لسه‌فی و ژیاری و مێژوویی و چه‌مكه‌ بنه‌ڕه‌تیی و وجوودییه‌كانی مرۆڤایه‌تی. له‌كاتێكدا ئه‌م مه‌ودا فراوانه‌ له‌ چیرۆكدا نییه‌ و پتر كاركردنه‌ له‌ نێو ده‌روون و بابه‌ته‌ خودییه‌كانی مرۆڤدا.
یه‌كێكی له‌ هۆكاره‌كان كه‌ وایكردووه‌ رۆمان زۆرترین خوێنه‌ری هه‌بێت به‌راورد به‌ چیرۆك و ژانه‌ره‌كانی تر هۆكاری پێكهاته‌ و میمۆری مێشكی مرۆڤه‌، كه‌ده‌كرێت ناوی به‌رین به‌ “هۆكاری سروشتی خوێنه‌ر” ره‌نگه‌ له‌ مێژووی هه‌ر خوێنه‌رێكدا كه‌ خوێنه‌ری رۆمان و چیرۆكه‌، به‌ سه‌دان رۆمان و چیرۆكی خوێندبێته‌وه‌، به‌ڵام دواجار ئه‌وه‌ی له‌ ئه‌ندێشه‌ و هزریدا ده‌مێنێته‌وه‌ روودا و بابه‌ت و كاره‌كته‌ر و هتد.. رۆمانه‌كانه‌ نه‌وه‌ك چیرۆكه‌كان، ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌توانێت كاریگه‌ری به‌هێزتر و مه‌حكه‌متر دابنێت له‌ هه‌ست و نه‌ستی خوێنه‌ر رۆمانه‌كانه‌، نه‌وه‌ك چیرۆكه‌كان. كه‌ دیسانه‌وه‌ هۆی ئه‌مه‌ش ڕیشه‌ی له‌ مه‌ودای كاركردن و سروشتی كاركردنی ئه‌و دوو بواره‌دا هه‌یه‌.

پ/ زۆر جار باس له‌وه‌ ده‌كرێت، نووسه‌ری چیرۆكی كوردی زیاتر بابه‌ت و ناوه‌ڕۆكی تێكسته‌كه‌ی بۆ گرنگه‌ تا ته‌كنیك و كه‌متر به‌لای ته‌كنیكی نوێ و دۆزینه‌وه‌ی شێوازی جیای گێڕانه‌وه‌دا ده‌گه‌ڕێت، تا چه‌ند ئه‌م بۆچوونه‌ ڕاسته‌، ئایا چیرۆكی ئێستای كوردی خاوه‌نی ته‌كنیكێكی نوێ و به‌هێزه‌ بۆ گێڕانه‌وه‌؟

به‌ختیار حه‌مه‌سوور: سه‌باره‌ت به‌ مه‌سه‌له‌ی ناوه‌ڕۆك له‌گه‌ڵ ته‌كنیك و شێواز(فۆڕم) له‌ چیرۆكدا، به‌ گشتی ده‌بێت باس له‌وه‌ بكه‌ین كه‌ هیچ بڕیارێكی پێشوه‌خته‌ بۆ چیرۆكنووس نییه‌ كه‌ فه‌رز بكات چیرۆكێكی ناوه‌ڕۆكخواز، چیرۆكێكی ته‌كنیكخواز یان فۆڕمیك بنووسێت، به‌ڵكوو ئه‌وه‌ تێمای چیرۆكه‌ ئه‌م ئه‌مره‌ ده‌سه‌پێنێت، تێمایه‌ كه‌ ته‌كنیك و فۆڕمی تایبه‌ت به‌ خۆی فه‌رز و داوا ده‌كات. هه‌ر چیرۆكێكی سه‌ركه‌وتوو كه‌ له‌ مێژووی دوورونزیكی ئه‌م ژانره‌دا نووسراوه‌ و ده‌نووسرێت، به‌ دڵنیاییه‌وه‌ له‌م ڕێسا و یاسایه‌دا هه‌ڵده‌سووڕێت. هه‌ر جیاكردنه‌وه‌ و دابڕكردنێك له‌ نێوان ئه‌م پێكهاتانه‌دا كارێكی نادروست و میكانیكی لێ ده‌ر دێت، كارێك كه‌ ناتوانێت درێژه‌ و به‌رده‌وامی به‌و ئیمكان و ئه‌گه‌ره‌ بدات كه‌ ناوی داهێنان و نه‌مرییه‌. چیرۆكنووسی سه‌ركه‌وتوو هیچ كات بیر له‌وه‌ ناكاته‌وه‌ به‌ پێوه‌ر و قاڵبی ئاماده‌ و سازكراو چیرۆك بنووسێت، ده‌توانین بڵێین هه‌ر چیرۆكێكی هونه‌ریی كه‌ ده‌نووسرێت له‌ ده‌ره‌وه‌ی پێوه‌ر و قاڵبه‌ پێشوه‌خت سازكراوه‌كان ده‌نووسرێت، به‌ ژماره‌ی ئه‌و چیرۆكه‌ سه‌ركه‌وتوانه‌ی هه‌ن ئێمه‌ پێوه‌ر و قاڵبمان هه‌یه‌، چیرۆكی هونه‌ریی و جیاواز به‌رده‌وام چاوی له‌وه‌یه‌ خیانه‌ت به‌و پێوه‌ر و قاڵبانه‌ بكات و پێوه‌ر و قاڵبی تایبه‌ت و دیاریكراو به‌ خۆی ساز بكات. لێره‌وه‌ ده‌توانین وه‌ڵامی پرسیاره‌كه‌ی ئێوه‌ بده‌ینه‌وه‌ و بڵێین: چیرۆكی كوردی له‌ ململانێی شكست و داهێناندا بووه‌ و هه‌یه‌، به‌ڵام له‌م به‌ستێنه‌دا تای شكستی قورستر بووه‌، ئه‌ویش به‌ ئاوڕدانه‌وه‌ و سوودوه‌رگرتنی به‌رده‌وامی له‌ سوننه‌تێكی چیرۆكنووسی، كه‌ نه‌توان و ده‌سته‌وسان بووه‌ له‌ هاوسه‌نگی نێوان ته‌كنیك و فۆڕم له‌ لایه‌ك و ناوه‌ڕۆك له‌ لایه‌كی تر. چیرۆكی كوردی له‌ قۆناغێكدا زیادتر ڕووی له‌ شێوازێك له‌ چیرۆكی ناوه‌ڕۆكخواز كردووه‌ و به‌مه‌یش به‌ شێوه‌یه‌كی به‌رچاو كه‌وتووه‌ته‌ خزمه‌ت ئایدۆلۆژیا جیاوازه‌كانه‌وه‌، له‌ قۆناغێكی تریشدا ئاوڕی داوه‌ته‌وه‌ له‌ ته‌كنیك و فۆڕمه‌ جیهانییه‌كان، به‌ڵام نه‌یتوانیوه‌ وه‌ك پێویست و به‌ شێوه‌یه‌كی قه‌تعی ته‌كنیك و فۆڕمه‌كان بكاته‌ به‌ به‌ر ناوه‌ڕۆك و له‌ هه‌ناو یه‌كدا بیانتوێنێته‌وه‌. هه‌ڵبه‌ت له‌م ڕه‌وته‌دا و به‌تایبه‌ت له‌ چیرۆكی نوێی كوردیدا، هه‌وڵ و به‌رده‌وامی هه‌ن، هه‌رچه‌ند وه‌ك پێویست به‌رچاو و زۆر نین، به‌ڵام حاشا لێ نه‌كراون، كه‌ بۆ خولقاندنی چیرۆكێكی ئه‌مڕۆیی و مۆدێرن ده‌كۆشن و سوود له‌ ده‌ره‌تان و ئیمكانه‌ جیهانییه‌كان به‌ شێوه‌یه‌كی دروست وه‌رده‌گرن.

پ/ زۆر جار باس له‌وه‌ ده‌كرێت، نوسه‌ری چیرۆكی كوردی زیاتر بابه‌ت و ناوه‌ڕكی تێكسته‌كه‌ی بۆ گرنگه‌ تا ته‌كنیك و كه‌متر به‌لای ته‌كنیكی نوێو دۆزینه‌وه‌ی شێوازی جیای گێڕانه‌وه‌دا ده‌گه‌ڕێت، تا چه‌ند ئه‌م بۆچونه‌ ڕاسته‌، ئایا چیرۆكی ئێستای كوردی خاوه‌نی تكنیكێكی نوێ و به‌هێزه‌ بۆ گێڕانه‌وه‌؟

مه‌حمود نه‌جمه‌دین/ بۆ چیرۆك بیرۆكه‌ زۆر گرنگه‌، به‌دڵنیاییه‌وه‌، چون بیرۆكه‌ ئه‌ساسی كاره‌كه‌یه‌، كه‌ چیرۆكنووسه‌كه‌ وه‌ك كه‌ره‌سه‌یه‌كی خاو مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵ ده‌كات، به‌ڵام ئه‌وه‌ی گرنگه‌ چۆن ئه‌و بیرۆكه‌یه‌ ته‌حویل ده‌كه‌یت بۆ چیرۆك، لێره‌وه‌ گرنگی ئیشه‌كه‌ و سه‌ركه‌وتنی دیاری ده‌كرێت. بۆ نموونه‌ چیرۆكنووسه‌ ده‌توانێ‌ له‌ بابه‌تێك، یان بیرۆكه‌یه‌كی زۆر ساده‌ و بچووك چیرۆكێكی جوانی لێ‌ ده‌خولقێ‌، بۆیه‌ بیرۆكه‌ گرنگه‌ له‌وه‌ش گرنگ تر بۆ ئه‌وه‌ی بیرۆكه‌كه‌ت نه‌مرێ‌ چۆنێتی گێڕانه‌وه‌ و شێوازی گێڕانه‌وه‌كه‌ گرنگه‌، كه‌ چیرۆكنووس بتوانێ‌ به‌شێوازێك بگێڕێته‌وه‌ سه‌رسام كه‌ر بێ‌ بۆ خوێنه‌ر، خوێنه‌ر چاوه‌ڕوانی ئه‌و شێوازه‌ نه‌بێ‌ و وه‌ك شتێكی به‌ری بكه‌وێت و ته‌قلیدی نه‌بێ‌، ئێستا له‌دنیادا ئه‌وه‌ زۆر گرنگه‌ و كاری پێده‌كرێ‌، بۆ نموونه‌ چیرۆكنووس هه‌یه‌ به‌رده‌وام بیر له‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌ شێواز و ته‌كنیكی تازه‌ بدۆزێته‌وه‌، هه‌ڵبه‌ت نموونه‌ زۆرن له‌سه‌ر ئه‌و شێواز و ته‌كنیكانه‌ی كه‌ هه‌یه‌. لێ‌ تۆ منت به‌ پابه‌ند كردووه‌ به‌ یه‌ك تا دوو ئه‌ی فۆڕ وه‌ڵامبده‌مه‌وه‌. له‌ چیرۆكنووسه‌كانی ئێستاش چیرۆكنووسی زۆرباشمان هه‌یه‌، هه‌ندێك له‌و چیرۆكنووسانه‌مان گرنگی زۆر به‌ ته‌كنیك و شێوازی نوێی گێڕانه‌وه‌ ده‌ده‌ن، وه‌ نه‌بێ‌ ئێمه‌ له‌بواره‌دا كۆڵ بین، چیرۆكی زۆر جوان و ئاست به‌رزمان هه‌یه‌، كه‌

به‌ته‌كنیكی نوێ‌ ده‌نووسرێن، به‌ڵام ده‌شێ‌ كه‌م بن، چون هه‌ر به‌گشتی نێوه‌ندی ئه‌ده‌بی كوردی زۆر ئاوڕی له‌ چیرۆك نه‌داوه‌ته‌وه‌ و ته‌نانه‌ت بۆ ده‌زگا و ناوه‌نده‌كانی چاپه‌مه‌نیش چیرۆك زۆر گرنگ نییه‌، وه‌كو ئه‌وه‌ی ئه‌وان ئۆرهان پامۆك بن و ئه‌وان بڕیار ده‌ده‌ن كه‌ چیرۆك هه‌بێ‌ یان رۆمان؟!. به‌داخه‌وه‌ هێشتا چیرۆك و رۆمان و ئه‌ده‌ب به‌گشتی له‌ده‌ستێكی ئه‌میندا نییه‌ و هه‌ندێك له‌وانه‌ی بڕیار له‌سه‌ر چیرۆك ده‌ده‌ن هیچ له‌چیرۆك نازانن و هێشتا شاره‌زای ته‌كنیكی چیرۆك نین، كه‌چی به‌وه‌شه‌وه‌ ناوه‌ستن بڕیار له‌سه‌ر چیرۆكی كوردی ده‌دن، به‌داخه‌وه‌ له‌ نه‌وه‌ی كۆندا یان باشتر بڵێم ئه‌گه‌ر بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ ساڵانی شه‌سه‌كان ئێمه‌ چیرۆكنووسێكی وه‌كو حوسێن عارفمان هه‌یه‌ كه‌ ده‌یان وتار و مه‌قاله‌ی له‌سه‌ر شێواز و ته‌كنیكی چیرۆك هه‌یه‌، واته‌ نه‌ له‌خۆیه‌وه‌ چیرۆك ده‌نووسێ‌ و نه‌ له‌خۆیه‌وه‌ چیرۆكی خه‌ڵك ره‌فز ده‌كات. قسه‌ زۆر بۆ ژانرێكی وه‌كو چیرۆك كه‌ زۆرترین غه‌دری لێكراوه‌، به‌ڵام با بمێنێ‌ بۆ ده‌رفه‌تێكی تر، چون خۆشم نیازم هه‌یه‌ زنجیره‌یه‌ك وتار له‌و باره‌یه‌ وه‌ بنووسم هه‌ڵبه‌ت ئه‌گه‌ر سه‌رقاڵێم به‌چیرۆكنووسین و كاری رۆژنامه‌ گه‌رییه‌وه‌ بوار بدات.

پ/ به‌ به‌راورد به‌ چیرۆكی جیهانی ئه‌و شێوازو ته‌كنیكه‌ نوێیانه‌ كامانه‌ن كه‌ بۆ نوسینی چیرۆكی نوێی كوردی گونجاون؟ یان به‌ جۆرێكی دیكه‌ كێشه‌كانی ئێستای چیرۆكی ئێمه‌ له‌ چیدایه‌؟

فه‌رهاد چۆمانی: پێموایه‌ له‌وه‌ڵامی پرسیاری یه‌كه‌مدا به‌ جۆرێك وه‌ڵامی یه‌م پرسیاره‌شم داوه‌ته‌وه‌ به‌ڵام با وردتر بڵێم؛ له‌سه‌ره‌تاوه‌ من له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا نیم فۆڕم بكرێته‌ بۆته‌یه‌ك و ئه‌گه‌ر چیرۆك نه‌چێته‌ نێو ئه‌و قاڵب و كڵێشه‌یه‌وه‌ چیرۆك نه‌بێت. من ناتوانم شێواز و ته‌كنیكێك ده‌ستنیشان بكه‌م و بڵێم ئه‌مه‌یان گونجاوه‌! ئه‌مه‌ كاری نه‌كرده‌یه‌. هه‌ندێك بنه‌مای سه‌ره‌كی بۆ چیرۆك هه‌ن ئه‌گه‌ر چیرۆكێك ئه‌م بنه‌مایانه‌ی تێدابن، ئیدی پێویست ناكات چیرۆك چیرۆك مه‌حكووم بكه‌ین به‌ ته‌كنیكێكه‌وه‌. به‌ڵام دیسان ده‌ڵێمه‌وه‌ خوێندنه‌وه‌ی ئه‌ده‌بی گه‌لان هه‌وێنێكی بێ هاوتایه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بتوانێ ناخودئاگا چیرۆك له‌ ڕووی فۆرم و ناوه‌ڕۆكه‌وه‌ پێشبخات.
ڕه‌نگه‌ ڕه‌خنه‌گرانی چیرۆكی هونه‌ری كوردی وه‌ڵامێكی باشتریان پێبێ بۆ ئه‌وه‌ی ده‌ستنیشانی كێشه‌كانی چیرۆكی كوردی بكه‌ن، به‌ڵام من ده‌توانم بڵێم چیرۆك وه‌ك شیعر هه‌وڵ ده‌دات په‌یامێكی كورت و بچووك و سنووردار بگه‌یه‌نێت، بگره‌ گوزارشت له‌ دۆخی ده‌روونی ئه‌وساته‌ی چیرۆكنووس ده‌كات كه‌ تێیدا نووسیویه‌تی. یه‌كێك له‌ كێشه‌كانیش كه‌ بووه‌ته‌ مۆرانه‌ی چیرۆكی هونه‌ری كوردی ئه‌وه‌یه‌؛ چیرۆكنووس پێیوایه‌ گه‌یشتن به‌ نووسینی چیرۆكێك كه‌ به‌ پێودانگی ئه‌ده‌بی جیهانی و تۆكمه‌ بێت ئه‌وه‌یه‌ ئه‌و ئێلێمێنت و فه‌زایه‌ بۆ چیرۆك دروستبكرێت كه‌ بۆنموونه‌ له‌ چیرۆكێكی هێمنگوایدا هه‌یه‌. تۆ چ باسی ده‌ریا و نه‌وره‌س ده‌كه‌یت كه‌ سنووری كوردستانی گه‌وره‌ت ناگات به‌ ده‌ریا و ڕووداوه‌كانیشت له‌ یه‌كێك له‌ شاره‌كانی كوردستان ڕوو ده‌دات؟ چ باسی قیتار و بونیادی شارێكی پێشكه‌وتوو ده‌كه‌یت كه‌ خۆی شارسازی لای ئێمه‌ له‌ ژێر پرسیار و گوماندایه‌. مه‌به‌ستمه‌ بڵێم زۆرجار چیرۆكی خه‌یاڵكردی وا ده‌نووسرێ كه‌ ناكرێ ئه‌مه‌ تێمای چیرۆك بێت، ده‌كرێ به‌ شیعرێك، په‌خشانێك باشتر گوزارشت له‌ ویستی ئه‌م ده‌ربڕینه‌ بكرێت.

پ/ زۆر جار باس له‌وه‌ ده‌كرێت، كه‌ هێنده‌ی خوێنه‌ری ڕۆمان هه‌یه‌ هێنده‌ خوێنه‌ری چیرۆك نییه‌، ئه‌م بۆ چونه‌ تا چه‌ند ڕاسته‌، ئه‌گه‌ر ڕاسته‌ هۆكاری ئه‌وه‌ چییه‌؟ لاوازی بابه‌ت و ناوه‌ڕۆكه‌ یان كێشه‌كه‌ له‌ ته‌كنیك و شێوازی گێڕانه‌وه‌دایه‌؟

ئارام شێخ وه‌سانی/ جارێك پێش هه‌مووشتێ، با هاوكێشه‌كه‌ به‌ هاوسه‌نگی سه‌یر بكه‌ین. ئه‌ده‌بی گێڕانه‌وه‌ به‌گشتی له‌ بره‌وی به‌رده‌وام دایه‌. ڕۆژ دوای ڕۆژ له‌ ڕێڕه‌وی گێڕانه‌وه‌دا، ئه‌دیبان له‌ جیهاندا داهێنان و نوێخوازی ده‌كه‌ن، هه‌ڵبه‌ت ئه‌مه‌یش پێوه‌ندی به‌ چه‌ندین هۆكاره‌وه‌ هه‌یه‌، وه‌ك گه‌ڕانه‌وه‌ی مرۆڤ بۆ ناو خه‌مه‌كانی و زیاتر نامۆبوونی له‌به‌رده‌م ڕۆچوون به‌ ناو ته‌كنه‌لۆژیادا، دۆزینه‌وه‌ی وێنه‌كانی خه‌یاڵ و به‌ركه‌وتن به‌ چێژی نهێنی، ئه‌وه‌ جگه‌ له‌ فراوانی ڕووبه‌ری ئه‌و ژانره‌ و ده‌ربڕینی هه‌موو شته‌كان بۆ هه‌مووان به‌ ڕه‌وانبێژیی و چیڕۆكی یه‌كتری، ئه‌میش وای كردووه‌، كه‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ی خوێنه‌رن، زوو یان دره‌نگ به‌ر ژانری ئه‌ده‌بی گێڕانه‌وه‌ بكه‌ون.
هه‌ر یه‌ك له‌ چیرۆك یاخود ڕۆمان شتێكی هێنده‌ لێك جیاواز نین تاكوو بێن بڵێن ئه‌مه‌ خوێنه‌ری زۆره‌ و ئه‌مه‌ خوێنه‌ری كه‌مه‌، نا هه‌ردووكیان ئیشكردنن له‌ناو پانتایی گێڕانه‌وه‌دا، هه‌ردووكیان پێویستیان به‌ زمانێك هه‌یه‌ كه‌ سێبه‌ر‌ بخاته‌ سه‌ر پێكهاته‌كانی گێڕانه‌وه‌ و لای خوێنه‌ر شتێك دروست بكات، یان جێبهێڵێت و ئیستاتیكا وه‌ك تیشكێك بخزێته‌ ده‌رونه‌وه‌ . وه‌ك زۆر لێكۆله‌ر و شاره‌زا و چیڕۆكنووس، منیش پێم وایه‌ نووسینی چیڕۆك زه‌حمه‌تتره‌ له‌ ڕۆمان، ئه‌مه‌یش له‌به‌ر چه‌ندین هۆكار، كه‌ دیارترینیان ئه‌وه‌یه‌، له‌ چیڕۆكدا نووسه‌ر ده‌بێ ئه‌وه‌نده‌ شاره‌زا و زاڵ بێت، كه‌ بتوانێت، زۆرترین مانا و ته‌كینك و یارییه‌كانی گێڕانه‌وه‌ له‌ كه‌مترین پانتایی ئه‌نجام بدات. ئیتر ئه‌وه‌ ڕوونه‌، ئه‌گه‌ر كه‌سێك ئه‌و توانایه‌ی نه‌بێت و ده‌ست بكات به‌ چیرۆكنووسین، ئه‌وا دیاره‌ چیڕۆكه‌كه‌ی ده‌بێته‌ گێڕانه‌وه‌یه‌كی ساده‌ی وه‌ك حیكایه‌تی به‌ر ئاگردان. وه‌ك ئه‌وه‌ی سه‌رنجم داوه‌، پاش ئه‌وه‌ی ڕۆمان وه‌ك ژانرێكی نوێی ئه‌ده‌بی، پێگه‌ی خۆی گرت و ڕۆژ دوای ڕۆژ له‌ گه‌شه‌ به‌رده‌وامه‌، زاڵبوونی ئه‌م ژانره‌، به‌ ڕوونی بینرا. ئه‌م دۆخه‌ له‌ زۆرینه‌ی دونیا هاوشێوه‌یه‌، یان لێك نزیكه‌، واتا به‌گشتی ده‌نگدانه‌وه‌، ڕیكلامی ئه‌ده‌بی، ده‌زگه‌كانی چاپ و په‌خش و دامه‌زراوه‌ ئه‌ده‌بییه‌كان و ته‌نانه‌ت خوێندنی ئه‌كادیمیش، زیاتر باوه‌شی بۆ ڕۆمان كردووه‌ته‌وه‌ وه‌ك له‌ چیڕۆك، بێگومان ئه‌وه‌یش كاریگه‌ری ده‌بێت له‌ ئاراسته‌كردنی خوێنه‌ر بۆ ژانری ڕۆمان. وه‌ك چۆن ده‌بینین، ئێسته‌ له‌ كوردستان هه‌تا كۆمه‌ڵه‌ چیرۆكێكی بیانی وه‌رده‌گێڕدرێت، به‌ ده‌یان ڕۆمان وه‌رده‌گێڕدرێت، ئه‌مه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی ڕوون و ئاشكرا، زاڵكردن و بانگه‌وازكردنه‌، بۆ ڕۆمان له‌به‌رانبه‌ر ژانره‌كانی دیكه‌…




ڕیفراندۆم لە جەرگەی دیباتی چینایەتی دا! … 1 … سامان کەریم


وەڵامێک بە هاوڕی خەسرەو سایە………….

بەشی یەکەم………………..

هاوڕێ خەسرەو سایە، پێدەچێت وا حالی بو بێت کە من ڕێگرم لە بەردەم ڕیفراندۆمدا. بەهەرحاڵ ئیتر چارێک نەما وپێویستە وەڵامێک وەربگرێتەوە. نوسینی پێشوی من کە پێی وایە وەڵامیکە بەو، وانیەو وەڵامێکە بە بۆچوون و ڕوانگەو میسۆدێکی بیرکردنەوە کە زاڵە بەسەر بزوتنەوەو حزبەکانیدا، پاشان نوسەرانی بزوتنەوەکەمان، ژمارەیان هێجگار کەمە بۆیە وەک هاوڕی خەسرەو دەلێت “شەبەح” نین هەموومان ٥-٧کەس دەبین لە ڕابەری حزبەکاندا کە دەنوسین ، لەوە زیاتر هەندی بڕگەی ئەو هاوڕییانە خراوەتە گیوماوەو ڕۆشنە کە هی شەبەح نیەو هی رابەڕانی سێ حزبن. بەڕاستی من کێشەم بەتەنها لە گەڵ خەسرەو نیە وە باسی من باسی بزوتنەوەو حزبەکانیەتی، ئەگەر هاوڕی خەسرەو ناچاری نەکردمایە ئەوە هەر پێویست نەبوو ئەم وەلامە بدەمەوە. کە زۆر هات قەواڵە بەتاڵە، بەتایبەت ئەوە دوو جارە، بێ بناغە و پێ پایە هاوڕیەکی خۆی تۆمەتبار و تاوانبار دەکات و بەوەش ناوەستێت دادگای دەکات و بەوەش ناوەستێ حوکمی ” ناحزبی” بوون و تێکدانی ڕیزی بزوتنەوەکەی بۆ دەردەکات و بڵاویشی دەکاتەوە بێ ئەوەی “سامان کەریم ی تاوانبار” ئاگادار بێت!!!. بەراستی لەمبارەوە هاوڕی خەسرەو عەجایب پرینسیب شکێنە، بە ئاستێک توشی هێستریک و توڕەبوون بوە داویەتی بە بنی هەموو پرنسیب و ئسوڵە حزبیەکان و بەندەکانی بەرنامەدا لە پەیوەند بە ” مافەکانی تاوانبارەوە” و تەنانەت کار گەیشتوە بەوەی کاری نیوخۆیی مەکتەب سیاسی حزبێکی هاوچارەنوسی ئاشکرا بکات. لەنوسینی پێشوودا کە نوسیبوم ” هاوڕی خەسرەو بەرژەوەندی خوازە…. بەلام مادام دڵی پێخۆشە وەلامی نادەمەوە” ئەو گاڵتەی پێ هاتوە. بۆیە لەم نوسینەدا وەڵامیکی بێ ڕەحمانەی دەدەمەوە، بە هەمان شیوازی لینین لە ڕەخنەگرتندا، بەرانبەر هاوڕێکانی.

هاوڕی خەسرەو کۆسپێکی گەورەی هەیە و ئەو کۆسپەی وای لێکردوە کە سەبری نەمابێت و بە ڕاست و چەپدا سامان دەهێنێت و دەبا وهاوار دەکات و دەڵی ” لەجیاتی ئەوەی وەڵامێک بەو دەیان سەرنج و پرسیارانە بداتەوە کە لە وتارەکەدا ڕوبەرووت کراوەتەوە” ئەم ڕستەیە بە چەندین شیواز دوبارە دەبێتەوە لە نوسینەکەیدا . ئەوە کۆسپی خەسرەو خۆیەتی کە پێی وایە ئەو دەبێت گۆڕەپانی دیباتەکە دیاریبکات. دیباتی سیاسی وە فکری لە پەیوەند بە کۆمەلگاوە مانای هەیە، باسی گەرمی ئێستای کۆمەلگای کوردوستان نە سامان کەریم و مێشکی ئەو و “زگزاک لێدانی” ئەوە وە نە ئالۆزییەکانی بیرکردنەوەی خەسرەوە. باسەکە کۆمەلایەتی تر وە گەورەترە لە من و خەسرەوو حزبەکانمان و بزوتنەوەکەشمان. خەسرەو لەمە تێناگات و پێی وایە ئەگەر سامان کەریم وەلامی ئەوە بداتەوە کە بۆ جیاوازی هەیە لە بوچونەکانیدا لە سالێ ٢٠١٤ جۆرێکە وە لە ساڵی ٢٠١٧ دا جۆرێکی دیکەیە، ئەوە ئیتر باسەکە چارەسەر دەبێت و کۆسپێک نامێنیت. یان پێی وایە سامان کەریم بە دژی حزبەکەی بیر دەکاتەوە و ناحزبیە، ئەگەر وەلامێک بەمە بداتەوە ئیتر موشکلە نامێنیت. ئازیزی من ئەوانە باس نین. گریمان ڕەخنەکانی تۆ لە سامان کەریم هەموی دروستە . دیسان باسی سەرەکی کۆمەلگا کە خەسرەو ناتوانێت وەلامی بداتەوە، لە شوێنی خۆیەتی. هاوڕی خەسرەو لە باسی سەرەکی و باسە کۆمەلایەتی و چینایەتیەکە نەک ڕادەکات بە ڵکو فرار دەکات” ئەمە لەخوارەوە ڕۆشن دەکەمەوە” دەیەوێت بە سامان کەریم پڕی بکاتەوە. بڕوا بکە ئەگەر منیش قبوڵی بکەم ئەوە کەس وەریناگریت و ناتوانیت بەم شیوەیە هاوفکری و یەکێتی ئیرادەی ٥ کەس فەراهەم بکەیت.

هەرچۆنێک ئێمە بیر بکەینەوە، خەسرەو دروست بیر بکاتەوە یان من لە دوالێکدانەوە ئەوە هەلومەرجەکەو پڕاتیکی چینەکانو ململانێی نێوانیانە کە ڕاستو دروستی بۆچونەکان دەردەخات. بەتایبەت لە پەیوەند بەم مەسەلەیەوە، ڕیفراندۆم ، ماوەیەکی زۆری ناوێت و حەقیانەتی بۆچونی دروست لە واقعدا دەردەکەوێت. پێش وەلام بەباسەکانی دیکە کە لەڕوانگەی منەوە هێجگار سانەوین، پێویستە لە باسی سەرەکی کۆمەلگاوە جارێکی تر دەست پێبکەینەوەو ئەمجارەش نیشانی بدەم کە هاوڕی خەسرەو لە وەڵامەکە فرار دەکات و وەڵامی ناداتەوە. جا یان نایەوێت وەلام بداتەوە یان بەم شیوەیە حاڵی بوە.

دیباتی سەرەکی کۆمەلگای کوردستان!

باسی سەرەکی و گەرمی کۆمەلگای کوردستانی عیراق لە ئێستادا باسی ڕیفراندۆمە. یان وا ناونراوە کە ناوی ڕیفراندۆم بێت. هاوڕی خەسرەو لە دواین نوسینی دا” ڕیفراندۆم و سه‌ربه‌خۆیی.. دیسان وەڵام بە هاوڕێ سامان.” لەسەر ئەمباسەو گوایە وەڵامی پرسیارەکەی منی داوەتەوە کە دەڵیم: ‌چۆن”ڕیفراندۆم و سه‌ربه‌خۆیی” کێشه‌ی نه‌ته‌وایه‌تی، به‌بێ بوونی سته‌می نه‌ته‌وه‌یی، چاره‌سه‌ر ده‌کات؟” بەڕیزیان بە شیوەیەکی سەیر وەڵامی داوەتەوە کە هێنانەوەی بڕگەیەکی بەرنامەیەو هەرچەند ئەو بە زمانی عەرەبی دایگرتوە بەلام من لەبەرخاتری ئەو، بە کوردیەکەی بۆی دەنوسمەوە: “له‌ پاش جه‌نگ ‌و داگیركاریی‌ عێراق ‌و ڕوخاندنی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ به‌عسیش، نه‌خشه‌كانی‌ ئه‌مریكا ‌و بۆرژوازی‌ عێراق بۆ سه‌رله‌نوێ‌ سازدانه‌وه‌ی‌ ده‌وڵه‌ت له‌سه‌ر بنه‌مای‌ دابه‌شكاریی‌ نه‌ته‌وه‌یی، ئه‌تنیكی ‌‌و دینی، قه‌ڵه‌شت و ڕکەبەری‌ نه‌ته‌وه‌ییان له‌ عیراقدا قوڵتر کردوەتەوە. لە ئاکامی هەموو ئەمانەدا پێکەوە ژیانی ئاسودە و دوور لە دەردەسەری خەڵکی کورد و عەرەب لە چوارچێوەی عێراقێکی یەکپارچەدا سەخت و دژوار بووە.”

وە ” حزبی كۆمۆنیستی‌ كرێكاری‌ تیده‌كۆشیت بۆ یه‌كلایی كردنه‌وه‌ی ده‌ستبه‌جێی ئەم ‌ مه‌سه‌له‌یە و ده‌ركێشانی‌ خه‌ڵكی‌ عێراق ‌و كوردستان‌ له‌ ژێرباری ‌ڕکەبەری‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ له ‌ڕێگه‌ی‌ به‌رپاكردنی‌ ڕیفراندۆمێكی‌ ئازاده‌وه‌ له‌ ناوچه‌ كوردنشینه‌كانی‌ باكوری‌ عێراق له‌ژێر چاودێری‌ داموده‌زگا ڕه‌سمیه‌ نێونه‌ته‌وه‌ییه‌كاندا.”( هێلی تەئکید هی منە)

پیش باسکردنی بەیانەکەی حزبی عێراق کە ئەویش پایەیەکی دیکەی وەڵامی هاوڕیمانە. جاری با لەگەڵ ئەم دووبرگە بەرنامەیەدا وەڵامی خۆم یەکلایی بکەمەوە. پرسیارەکەی من بەم شیوەیەیە کە لە هەموو نوسینەکانمدا هاتوە: ‌”چۆن ڕیفراندۆم و سه‌ربه‌خۆیی” کێشه‌ی نه‌ته‌وایه‌تی، به‌بێ بوونی سته‌می نه‌ته‌وه‌یی، چاره‌سه‌ر ده‌کات؟”بەریزیان ئەم دوو بڕگەی هێناوەتەوە. بەلام نازانم ئەم هاوڕییەی ئێمە بۆ وا دەکات خۆ من نەم وتوە بەرنامە وا نالێت یان باسی ڕیفراندۆم ناکات، بەمانایەک ووتومە ئەو بەرنامەیە چۆن بۆ قەدو باڵای ڕیفراندۆمی بارزانی دەبێت؟! ئەوە باسەکەیە . بەلام بەهەرحال زەحمەتی کێشاوە و پێ دەچیت ڕیفراندۆم هەموو شتیکی لە بیر بردبێتەوە. ئەو برگە بەرنامەیانە لە دوو ڕوەوە بە زەرەری خەسرەوە و هیچ پەیوەندی نیە بە وەلامی ئەو پرسیارەوە.

یەکەم: من لەیەکەم ڕۆژەوە وتومە، ئەگەر حزبی کۆمۆنیستی کریکاری ئەم کارە بکات و ڕابەری بکات ئەوە من بە ١٠ پەنجە مۆری دەکەم، وە لە ڕیزی پێشەوە دەبم. ئەو بڕگە بەرنامەییەش وا دەلێت وە ” حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری تێدەکوشیت بۆ یەکلایی کردنەوەی دەست بەجێی…..” هاوڕیم لێیتێکچووە کە ئەم ڕیفراندۆمە ٢٥.٩ حزبی ئێمە لە کوردوستان بۆی تێنەکۆشاوە بەلكو بارزانی وپارتی ڕابەری بوون و ناسیونالیزمی کوردیان پشت سەری خۆیان ناوە… حزبی ئێمە لە کوردوستان تازە ترین بەیانی لە بەهاری ئەمسالدایە و دژی ڕیفراندۆمە…. ئەم هەولو کۆششەی حزبی ئێمە دوای بڕیاری بارزانی دێت… ئەو سیاسەتەی هاوری خەسرەو دەیکات دروست دژ بە بەرنامەیە. من نەم بیستوە حزبی ئێمە لە کوردوستان هەوڵی دابێت بۆ ڕیفراندۆم ” باسی ١٩٩٥ ناکەم” تاکو دوای ڕاگەیاندنی بارزانی و دیاریکردنی ڕۆژەکەی. ئەگەر وانیە بفەرمون لیستی ئەو خۆپیشاندان و مانگرتنە گشتیانەمان بۆ بژمێرن کە حزبی ئێمە لە کوردستان ڕابەری کردوە بۆ ئەوەی ڕیفراندۆم بسەپێنێت. ” ڕیفراندۆم” لە ڕوانگەی هاوڕی خەسرەوە لە قاموسی سەرو چینەکانەوە دەخوێنرێتەوەو پەیوەندی بە چینەکان و خەباتی چینایەتیەوە نەماوە. بۆیە ناوی تێکۆشانی ” حزبی كۆمۆنیستی‌ كرێكاری‌ تیده‌كۆشیت” لێگۆڕاوە.

دووەم: بەبێ لە بەرچاو گرتنی خاڵی یەکەم. ئەو بڕگە بەرنامەییانە، چوارچیوەی گشتی سیاسەتێک دیاری دەکەن، بەلام سەردەم وکاتی تیدا نیە، هەلومەرجی تایبەتی تێدا نیە. سیاسەت لە کاتی دیاریکراو و لەچوارچێوەی هەلومەرجێکی دیاریکراودا مانای هەیە. ئەگەر وا نەبێت نەخشەکارو تەکتیک و خواست و داواکاری هیچی مانای نامێنێت. ئەگەر بە قسەی خەسرەو بکەین، هەرکەس وتی شۆرشی کریکاری خەیالیە. دەبێت بلێین وانیە ئەوە نیە بەرنامەکە واناڵێت!!!. چ عەجایب تیۆرێکە. بەلام خەسرەو دەزانی؟! ئەگەر وابوایە هێجگار خۆش و ئاسان دەبوو. هاوڕی دەبوایە نیشانی بدات لەم هەلومەرجە سیاسییە دیاریکراوەی عیراق و ناوچەکەدا، چۆن ڕیفراندۆم دەبێتە هۆی چارەسەرکردنی کێشە نەتەوەییەکانی جێگا مەبەستی خۆی. بەلام لەمبارەوە هیچ خۆی ماندوو نەکردوەوەو کارەکەی زۆر بۆ ئاسان کردوین. جا ئەگەر ئەم وەلامەی هاوڕیم دروست بێت، ئەوکات هەرشتێک ڕوی دا ئەوە سەرو بەرنامە دەخەینە باخەڵمانەوە، پیشانی خەلکی دەدەین و دەیکەینە جۆکەری هەموو وەڵامێک. لەمبارەوە پێویستمان بە دیقەتی لینینە لەسەر مەسەلەی نەتەوەیی و هێزە بورژواییەکان، هەروەها ڕادەو سنوری پەیوەندی وهاوکاری لە گەڵیاندا. ئەو دوو بڕگەیە هەرچۆنێک بیهێنیت و بیبەیت، بەزەرەری هاوڕیمان وسیاسەتێکە کە ئەو پیادەی دەکات.

دوای ئەوە هاوڕی خەسرەو دێتە سەر بەیاننامەی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری عیراق لەوێش برگەیەک دەهێنێتەوە کە گوایا وەڵامە بە پرسیارەکەی سەرەوە: ئەم بڕگەیە هەر لە نوسینەکەی هاوڕی خەسرەوەوە دەگوازمەوە:” لەسەر ئەم بنەمایەو بێ شک، ئەنجامدانی ریفراندۆمێکی ئازادانە دەربارەی جیابونەوە لە عێراق و (دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆ) یاخود مانەوە لە چوارچێوەی عێراقدا، بەمافی یەکسانەوە یەکێکە لە مافە ڕەواکانی جەماوەری کوردستانی عێراق، هەروەها میکانیزکی گونجاوە بۆ چارەسەرکردنی مەسەلەی نەتەوەیی کورد لە کاتی ئێستادا (لەژێر سەرپەرشتی دامەزراوە رەسمیە نێو دەوڵەتیەکان)”( هەموو تەئکیدەکە هی منە).

خەسرەو لێیتێکچوە کە لە نێوان تێزو بڕگەی بەرنامەو خالێ ئیسپاتی لە لایەک وە هەلومەرجی دیاریکراو کە ئەو تێزو بڕگانەی لەباری سیاسیەوە تیدا پراتیک دەکریت لە لایەکی دیکەوە جیاوازی گەورە هەیە…. هەر بۆیە ئەم برگانە دەهێنێتەوە و دەیەوێت بیسەلمێنێت کە ئەو سیاسەتەی ئەو پشتگیری لێدەکات وەڵامە بە هەموو کێشە نەتەوەییەکان. بەلام زۆر سادە خۆ کێشە نەتەوەییەکان لە هیچ کوێی ئەو برگەو تێزانەدا نەهاتوە، بەلکو بەیانێکی گشتی دەکات لە سەرپایەی مێژویەک کە رابوردوەو درێژەی هەیە. لەوەش دەردەناکتر بۆ هاوڕیم ئەوەیە کە ئەو بڕگەیەی نوسراوە لە بەیانەکەدا بە قازانجی ئەم ڕیفراندۆمە نیە کە لە ٢٥.٩ دا دەکرێت بەلكو دژیەتی بەتەواوی. ئەو بڕگەیە مەرجدارەو خەسرەو هێلی تەئکیدی بەژێر کۆتایی بڕگەدا نەهێناوە لە نوسینەکەی خۆیدا. دیارو مەرجدارە و دەڵێت (لە ژیر سەرپەرشتی دامەزراوەو ڕەسمیە ونیوتەتەوەییەکاندا). خەسرەو گیان ئەگەر من یەکێکم لەوانەی ئەو بەیانەم نوسیوە پیش ئەوەی بەریزتان بیبینن، دەیان جار ئەمدو ئەودیو کراوەو ئەم ڕۆژەم لەبەرچاو بوە و تەجروبەی موسڵم لە بیر نەکردوە. باسی ئێمە بە جۆریکی ترەو لە خوارەوە باسی بەیانی حزب وناحزبی بونی سامان بە ڕۆشنی باسدەکرێت.

کەواتە بڕگەی بەیانەکەی ئێمە بە هیچ شیوەیەک لەگەل ڕیفراندۆمی ئێستادا نیە کە لە ٢٥.٩ دا دەکرێت، چونکە لە لایەن هیچ دامەزراوەو دەزگایەکی نێو نەتەوەیی خاوەن ئوتۆریتەوە سەرپەرشتی ناکریت. پشتی ئەمە سیاسەتە و ناوەرۆکەکەی ئەوەیە لە هەلومەرجی ئێستادا بە پێی لێکدانەوەی من و کاتی نوسینی بەیانەکە ئەوەبوە کە لەم قۆناغە ئینتقالیەدا کە شەرە لەسەر دوبارە دابەشکردنەوەی ناوچەکە و بەم پێیە شەرە لە ئاستی میدیا و دامودەزگا نیونەتەوەییەکان و، شەرە لە ئاستی ئابوری و بازگانی و…. بۆیە ئەم دامو دەزگایانە بەتایبەت یوئێن و یەکێتی ئەوروپا وەک دوو دەزگا …. ناتوانن ڕیک بکەون و سەرپەرشتی کارێکی وا بکەن… مەگەر ئەوەی کە هاوسەنگیەک پێک بێت کە هەموو لایەنە زلهێزەکان بەبەشی خۆیان ڕازی بن، بەوەش قۆناغی ئیستا تێپەر دەکەین و تەواوی هەلومەرجەکە دەگوڕێت. ئەوەش دەزانم کە هاوڕی خەسرەو خۆی ماندو دەکات و دەچیتە یوئێنی هەولێر، بەلام پێی دەلێم ئەوە وەهمە هاوڕی گیان. تۆ بلێی هاوڕی خەسرەو ئەوە نەزانیت کە میکانیزمی دەخالەتی دەزگایەکی وەک یوئێن چۆنە؟!
من نازانم من کیلۆمەترەکەم سفر کردوە یان هاوڕی خەسرەو تیژڕەوەو لەسەر وەزنی فۆتۆن دەروات و کات و هەلومەرجی بۆ مەسەلە نیە” داوای لێبوردن لە فۆتۆن دەکەم “. دیسان هاوڕیم لە تیژی خۆیدا ئەوە نابینێت کە جیاوازی هەیە لە نیوان ڕیگا چارەی ئێمە و کیشەکانی کە ئێستا هەن. باسی کۆمۆنیستەکان بەتەنها ئەوە نیە کە ڕیگا چارەکە بنوسن، بەلکو باسی گەیشتنە پێی لە جەرگەی هەلومەرجی سیاسی دیاریکراودا. بۆ ئەوەش خالی گرینگ لێکدانەوەی هەلومەرجەکەیە ئایا چەندە بەقازانجی کڕیکارو خەلكی زەحمەتکێشە، هەروەک ئەم بڕگەیەی بەرنامە پێمان دەلێت :

”حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری تەنها کاتێک دەنگ بە جیابونەوە دەدا، لەهەرقۆناغیکدا، کە گریمانەیەکی بەهێز هەبێت، و نیشانی بدات ئەم ئاراستەیە “مەسار” ، دەبێتە هۆی ئەوەی کە کرێکاران وزەحمەتکێشانی کوردوستان بە هرەمەندبن لە مافی مەدەنی زیاترو پێگەی ئابوری وپەیوەندی کۆمەڵایەتی یەکسانخواز تر و مسۆگەرتر. هەڵوێستی رەسمی حزبی کۆمۆنیستی کریکاری لە هەر قۆناغێکدا دیاردەکرێت، لەسەر بناغەی لێکدانەوەیەکی دیاریکراو بە هەلومەرجی مەوجودو تەواوی بەرژەوەندییەکانی چینی کرێکارو بە شیوەیەکی تایبەت جەماوەری کریکارو زەحمەتكێش لە کوردستان( بەرنامەی دنیایەکی باشتر http://www.wpiraq.net/Content.aspx?LinkID=5/ بەشی مەسەلەی کورد/ تەئکیدەکان هی منە).

کەی هاوڕی خەسرەو ئەوەی نیشان دا کە ئەو سیاسەتەی ئەو گرتویەتیە بەر دەبێتە هۆی پتەوکردنی پێگەی کریکارو خەلکی زەحمەتکێش لەم هەلومەرجە دیاریکراوەدا، ئەوکات وەلامی داوەتەوە. بەلام هاوڕی خەسرەو ناتوانێت وەلامی یەک پرسیاری بچوکی وەک ناوچە جیناکۆکەکان بداتەوە چ بگات بەوەی کە وەلامی گشت کیشەکە بداتەوە. بۆ ئاگاداری خەسرەو هەر ئێستا شەرەکە دەستی پێکردوە لە مەندەلی و سنوری دیالە. وە دوێنی پەرلەمانی عیراق بڕیارێکی شۆڤیەنیانەی دەرکردوە، ؟ هاوڕی گیان مەهێلە ئەم شەڕە ڕوبدات؟!!.
هەر لە ژیر ناونیشانی ئەم تیتەرەدا هاوڕی خەسرەو بەمن دەلێ 🙁 هاوڕی سامان له‌زهنیه‌تی خۆیه‌وه‌ کێشه‌یه‌کی لێگۆڕیوین بە یەکی گرتوون لەگەل “ده‌یان کێشه”‌ی تر!. ئه‌ویش کێشه‌یه‌کی قه‌ومیه‌ له‌وڵاتێکی دیاریکراودا، که ‌کوردستانی عیراقه‌. ده‌یان کێشه‌”ش، که ئه‌و به‌”کێشه‌ نه‌ته‌وه‌یه‌کان” ناویان ده‌بات له‌وانه‌: کێشه‌ی خاک، سنور، نه‌وت وگاز ئاو ویۆرانیۆم و.. کێشه‌ی نیوان ده‌وڵه‌تان و په‌یوه‌ندیه‌کانی نیوانیانه‌ له‌فه‌زای سیاسی دونیای ئه‌مڕۆدا، که‌ له‌بنه‌ره‌ته‌وه‌ ناچنه‌ نێو خانه‌ی کێشه‌ی قه‌ومیه‌وه‌، تا له‌ڕیگای ڕیفراندۆم و سه‌ربه‌خۆییه‌وه‌ وه‌ڵام وه‌ربگرنه‌وه. له‌حالێکی ئاواشدا هاوڕی سامان ده‌که‌وێته‌ هه‌له‌یه‌کی سیاسی و فکری ڕۆشنه‌وه‌ ئه‌ویش تێکه‌ڵ کردنی کێشه‌ی نیوان ده‌وله‌تان و کێشه‌ی قه‌ومیه‌ له‌ولاتێکدا.). (ڕیفراندۆم و سه‌ربه‌خۆیی.. دیسان وەڵام بە هاوڕێ سامان/ هێلەکانی تەئکید هی منە)

هاوڕی خەسرەو باسەکان بەئارەزوی خۆی هەلدەگرێتەوە، پێی وایە هەڵگیرانەوە دەکەین. باسەکە ڕۆشنە بەڕیزیان دەلێن کە بە پێکهێنانی دەولەت و بە دەست هێنانی سەربەخۆی کوردوستان، کێشە نەتەوەییەکان چارەسەر دەبن بەجیا لەوەی کە هاوڕیم ناتوانێت ئەوە بسەلمێنێت و فراری کردوە لە وەڵامەکەی، دەلێم بەجیا لەوە. ئەگەر دەوڵەتیش پێک بێت ئەو کێشانە چارەسەر نابن .. ئەوکاتیش هەربەناوی نەتەوەوە لەسەر چاڵە نەوت و چاڵە گاز و فلان زەوی و تەپۆلکەو شارو شارۆچکەوە شەری نەتەوەکان مومکنە دەست پێبکاتەوە…. جا ئەگەر لە نیوان دەولەتەکاندا ئەوە هەبێت کە خەسرەو خۆشی جەختدەکاتەوە سەری ئەی کەواتە ئەم کیشە مەلموسەی ئێستا، کە دەیان سالە هەیەو خوێنێ تیدا ڕژاوەو ئەنفالو کیمیایی باران وکینە وبوغزی تێدا تەقیوەتەوەو بارزانی و بزوتنەوەی کوردایەتیش هەر پەمپیان داوە، من نازانم هاوڕی خەسرەو چۆن چارەسەری دەکات بەم ڕیفراندۆمەی بارزانی؟! هاوڕی خەسرەو بەوەلامەکانی خۆی دەوری خۆی دەگرێت. هەمووشی مەسەلەکە ئەم ڕیفراندۆمەیە، من نازانم بۆ وا خۆشەویست بوە لای. هاوڕی خەسرەو لەباسی دەوڵەتدا لە زەمانی مەلیکدا دەژی و وا دەزانێت جەنگی سارد ماوە. بڕوابکە تەواو بوە دەوڵەت و دەولەتی نەتەوە گۆڕانی هێجگار گەورەیان بەسەردا هاتوە. گوناهی من نیە کە تۆ ئاگادار نیت.

هاوڕی خەسرەو خۆی بە وەلامی خۆی نەفی خۆی دەکاتەوە.. بەدرێژایی ئەم بەشەی بڕگە لە دوای بڕگە دەرگیر بوە لەگەل دژایەتی خۆی، بڕگەیەک وەلامی بڕگەیەکی دیکە دەداتەوە… ئەوەش نمونەیەکی دیکە: هاوڕی دەلێ(به‌م جۆره‌ وردکردنه‌وه‌ی کێشه‌ی کوردی له‌کێشه‌یه‌که‌وه‌ گه‌یاندووه‌ به‌به‌شه‌ پێکهاتوه‌کانی. واته‌ کێشه‌یه‌ک له‌گشتیه‌تی خۆیدا خستۆته ‌به‌رامبه‌ر به‌به‌شه‌‌کانیه‌وه، له‌وانه‌ کێشه‌ی که‌رکوک وناوچه‌ جێناکۆکه‌کان، ‌تا وه‌ک پیوانه‌یه‌ک بۆ “جیاکردنه‌وه‌ی سیاسه‌تی کۆمۆنیستی له‌ناسیونالیستی”، به‌رووماندا بداته‌وه). هاوڕی خەسرەو ئەمجارەش هەلیگێراوەتەوە. باسی من نە باسی گشتیە وە نەباسی پێکهاتەکانیەتی تا بچوکی بکەمەوە. باشە تۆ ئەگەر وەلامی بچوکەکەت پێنەدرێتەوە و فرار بکەیت لە بەردەمی دا ئەی بۆ گەورەکەیان چی دەکەیت؟! من بە دەق نوسیومە “نموونەیەکی سادە، هەرکەس و هەر هاوڕێیەک پێی وایە کە ئەم ڕیفراندۆمە دیاریکراوەی بەردەممان دەبێتە هۆی چارەسەری ناوچە جێناکۆکەکان، دەبێت نیشانی بدات چۆن وە بەکام ڕێگا….”( هیلی تەئکید هی منە) من بەڕۆشنی وتومە “وەک نمونە”، باسی من ئەوەنیە کێشەکە بچوک بکەمەوە یان گەورەی کەم. بەلام پێم وایە ئەو نمونەیە سەرەکیە لەم هەلومەرجە دیاریکراوەدا، چونکە بەشێکی یان بەشی زۆری ململانێکە لەسەر ئەوەیە…. بۆیە ئەگەر هاوڕی خەسرەو وەڵامی ئەم ” پێکهاتە بەشەی” بدایەتەوە، ئەوە بەشیکی زۆری کێشەکەی چارەسەر دەکرد بەلام ئەو لەم باسە فراری کردوە و پەنای بردوە بۆ فەلسەفە و دەیەوێت لە گشتیەتی خۆیدا بۆمان چارەسەر بکات…. ئێ باشە لایەنی کەم پێمان بلی چۆن ئەم گشتیەتە چارەسەر دەبێت تا دوای بچین پێکهاتەکانی پەیدا بکەین و بۆ ئەوەی توشی لێکدانەوەی میکانیکی نەبین. لەمبارەوە دەبیت بگەڕێینەوەو بڵێین، ئەوەنیە بەرنامە!! ئەوەنیە بەیانەکان!! دەستمان لێی بەربوو گەڕاینەوە بۆ سفری تەلەفۆن. بۆ ئاگاداری خەسرەو سفری تەلفۆنیش هی سەردەمی جەنگی ساردە.

هاوڕیمان هەربەوەندە رازی نابیت بەلکو زیاتر کێشەکەمان بۆ چآرەسەر دەکات و دەلێت(له‌مباره‌وه‌ حزب به‌رۆشنی ئه‌و فاکتۆرانه‌ی دیاریکردووه‌ که‌ به‌دیهێنانیان ده‌بێته‌‌ مایه‌ی فه‌راهه‌مکردنی هه‌لومه‌رجێکی گشتی وگونجاو وڕه‌سمی بۆ ئه‌نجامدانی ریفراندۆم و پرسی سه‌ربه‌خۆیی کوردستان وهه‌روه‌ها هه‌نگاو هه‌ڵگرتن به‌ره‌و چاره‌سه‌ری کێشه‌کانی که‌رکوک وناوچه‌ جێناکۆکه‌کان.)( هێلد تەئکیدەکە هی منە).سادەترین پرسیار ئەوەیە ئەو فاکتۆرانە بۆ چیە؟! ئەگەر بۆ پراتیک و بۆ کارو یان مەرجە… نازانم بۆ نمونە فاکتۆری سەرپەرشتی ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتوەکان چی لێهات؟! تکایە وەلامەکە ئەوە نەبێت کە سەردانمان کردون. ئەگەر نەبوو ئەوە چەند ڕۆژێکی ماوە؟! ئەگەر هیچ بەهایەکی نیە لە بڕیاری بەرێزتاندا بۆ نوسیوتانە؟! ئەو پریسنبانە بۆچی نوسراوە؟! تکایە ڕۆشنی بکەرەوە. بەلام دیسان پیش ٢٥.٩.

هاوڕی خەسرەو لەم وەلامەیدا هێجگار دورکەوتۆتەوە لە باسی سەرەکی، ئەو خولیای موشکلەکانی سامان کەریمە. بەلام سامان کەریم خەمی ڕیفراندۆمی ئەوەندە نیە، بە قەدەر بزوتنەوەی چینایەتی کریکارو هەوڵدان لایەنی کەم بۆ ئەوەی نەبێتە بەشیک لە حەشاماتی جەنگی قەومی، بۆیە لە ئێستای ئێمەدا ڕیفراندۆم ببێت یان نا بکریت یان بۆ ئیمە بۆ بزوتنەوەکەمان هەمان جێگامان پێدەبرێت.. دەزانی بۆ؟! لە خوارەوە وەلام دەدەمەوە.

دیباتی سەرەکی بزوتنەوەی چینایەتی کرێکار

هاوڕی موحسن کەریم دەلێت”بەڵێ مەسەلەی بەرزکردنەوەی ڕیفراندۆم لە ئێستادالە لایەن پارتیەوە بە پلەی سەرەکی کە زۆربەی هێزەکانی دیکەی بە دوای خۆیدا ڕاکێشاوە بە بروای من لە هەلومەرجێکدا قابیلی تیگەیشتنە کە خەریکە داعش بەرەو تەواو بوون دەچیت لەباری عەسکەرییەوە، …….. ئەمریکاش پێویستی بەوە یە کە نفوزی ئێران لە عیراق، ناوچەکەدا کەمبکاتەوە، وە بەڕاشکاوی ڕایگەیاندەوە کە تەحملی ئەوەناکات کە عیراق لە بەردەستی ئێران دا بێت وە ئیران لە عیراق لە سوریا لە فەلەستین لە لوبنان و یەمەن هێزو نفوزی هەبێت . مەبەستم کورتکردنەوەی دەستی ئێران وە نفوزی ئێرانە لە عیراقدا، بەشیکە لە سیاسەتی ئەم دەورەیەی ئەمریکاش بۆیە من پێم وایە چ ئەمریکا وە چ تورکیا پێویستیان بەوەیە کە بۆ ئەوەی ئەوزاعی دوای نەمانی داعش بە جۆریک یەکلایی بێتەوە کە نفوزی ئێرانی لە عیراقدا بەرتەسک کرابیتەوە ئەگەر نەشکرا بێتە دەرەوە، ئیران لە عیراقدا، لایەنی کەم نفوزێکی ئەوتوۆی نەبیت وە کاریگەرێکی ئەوتۆی لەسەر هاوکێشەی سیاسی عیراق، وەلەسەر رەسمی سیاسەت وە دەسەڵاتی سیاسی لە عیراقدا نەبیت وە بەم شیوەیە ئەم سیاسەتەی تورکیاو ئەمریکا بە سەرئەنجام بگات. ئەمە تەبعەن لە ڕیگای چیەوە دەبیت ، بە بروان من لە ڕیگای ئەوەوە دەبێت کە هێزە نەیارەکانی دەولەتی مەرکەزی دەست بەمەوە بگرن، یەعنی کێشمە کێشێک لە گەڵ دەولەتی مەرکەزیدا بکەن ناچاری بکەن کە قبوڵی ئەمە بکات، وە بەجۆرێک پاشەکشە بە ئیران بکات …. بۆیە ئەوان چ ئەمریکاو چ تورکیا دەستیان بۆ دوو مەسەلە بردوە یەکێکیان ئەوەی بەقەوەتکردنی پارتی و دەستگرتن بە پارتیەوە ومەسەلەی تەرحی رێفراندۆم وە کوو کارتیکی فشار لەسەر حکومەتی مەرکەزی بهێلنەوە… (گرتەی ڤیدێۆیی لەگەل هاوڕی موحسن کەریم http://www.hawpshti.com/ku/?p=12516/ هێلی تەئکید هی منە).
هیوادارم هاوڕی خەسرەو گوێی لەم گرتە ڤیدیویەی هاوڕی موحسن کەریم بوبێت کە چۆن دەڕوانێتە ڕیفراندۆم لەم باسەیدا. من لەگەل ئەو لێکدانەوەیەدا هەم کەلەو ڤیدیۆیەی سەرەوەدا هاتوە. هاوڕی خەسرەو گالتەی بەدونیا دێت و پێی وایە بەری ئاسمان بە بێژنگ دەگیریت و لە کوردستان زیاتر نابینێت و کوردستان سنوری بیرکردنەوەی دیاریکردوە ئەگەر نا با ئەو بڕگەیە بهێنینەوە کە ئەو سەری سورماوە لێی. دیسان هەر لەنوسینەکەی خۆیەوە دەیهێنمەوە بە هێلە تەئکیدەکانی خۆشیەوە، با بەراوردێکی بکات لەگەڵ ئەو ڤیدیۆویەی هاوڕی موحسن دا دواتر ئەگەر تاقەتی وەڵامی مابوو وەلامێکمان بداتەوە. فەرموون من وتومە(“سیاسەتی ڕیفراندۆم و سەربەخۆیی سیاسەتێکی لۆکەڵی نێوخۆی عێراق یان کوردوستانی عێراق نیە. بەشێکە لە ئامانجێکی گەورەتری ئەمریکا و هاوپەیمانانی بۆ دووبارە داڕشتنەوەی نەخشەی سیاسی ناوچەکە.
سیاسەتێکی ماکرۆو بەشیک لە ئێستراتیژی ئەمڕۆی ئەمریکایە بۆ چارەسەی کێشە بناغەییەکانی بورژوایی جیهانی، دروست وەک کێشەی ئێستای کوریا. ئەم سیاسەتە بۆ دووبارە بەهێزکردنەوەی پێگەی ئەمریکا و دەرپەڕندانی مونافسەکانی ڕوسیا و چین لە ناوچەکەدا لە ڕیگای لاوازکردن و پەڕوباڵکردنی کۆماری ئیسلامی ئێرانەوە” –هێڵی ته‌ئکید هی منه‌- )( هەمان سەرچاوە، نوسینەکەی هاوڕی خەسرەو).

من چی بکەم خەسرەو گیان، تۆ ئاگات لە دارشتنەوەی نەخشەی ناوچەکە نیە. وە ئەگەر ئاگاداریت دیسان من چی بکەم بە بریارێ ‘ ئیلاهی” سەرو چینەکانەوە ڕیفراندۆم لەم شەرەو لەم جەنگە فراوان و ناوچەییە دەردەکیشیت؟! خەتای من نیە. پاشان ئەگەر وانیە، مەسەلە چیە کە ڕیفراندۆم بۆتە جێگای ململانی و جەنگێکی ئاشکرای نێوان ووڵاتانی گەورەو بچوک؟! بەڵی خەسرەو گیان. ڕیفراندۆم دروست وەکو هاوڕی موحسن دەلیت کارتیکی فشارە بۆسەر دەوڵەتی مەکەزی بۆ کەمکردنەوە یان نەهێشتنی نفوزی ئێران. وە ئەوە لە گریمانەی سەرگرتنی دا ” کە سەر ناگرێت، لێرەدا مەبەست ڕیفراندۆم نیە” مانای کەمکردنەوەی نفوزی روسیایە لە ناوچەکەو بەتایبەی عیراقدا….لام وا بێت ئاسانە و هاوڕیمان تاقەتی نیە تێبگات. یان لە بەر ئەوەی سامان نوسیویەتی دەبێت هەر هەڵە بێت. کاکە گیان من نەم ووتوەو هاوڕی موحسن وتوویەتی.

هاوڕی خەسرەو پێکەنینی بە ” کوریا” دێت. ئەو نمونەیە زۆر زەقترەو کێشەکان لەوی بەرچاوترن بیر کردنەوەی ناوێت، ئەوە چین و ئەوە روسیاو ئەوە ئەمریکاو ئەوە یابان هەمویان لەوێ ئامادەن و هەموویان زلهیزانی دونیان. لەوێش کێشەکە بۆ ئاستەنگ دروستکردن و ئابلوقەدانی چینە بەدەرەجەی یەکەم و پاشان روسیا ….ئەمریکا دەیەوێت چین لەوە زیاتر پێ ڕانەکێشیت. ئەم نمونەیەم بۆیە هێنایەوە تاکو رۆشنتر باسەکە بگات. چونکە لە عیراق و ناوچەکەدا جەنگەکە بەشیوەی وەکالەت دەرواتە پێشەوە چەندین هێزو وولاتی بچوکی تیدایە وەک پارتی، حزب اللە، حەشدی شەعبی… کە بەراورد ناکرین لەگەل وولاتو هێزگەلی وەک چین ویابان و .. هیوادارم کەمێک باسەکە بۆ هاوڕیمان ڕۆشن بوو بێتەوە ئەو باسەی هاوڕی موحسن کەمێک کۆمەکی بکات.

ئەگەر ڕیفراندۆمی ٢٥.٩ سیاسەتی فشارەو لە دووتوێی سیاسەتی ئەمریکادا دەڕواتە پیشەوە، بە شیکە لە سیاسەتی دوبارە دارشتنەوەی ناوچەکەو عیراق بە قازانجی ئەمریکاو هاوپەیمانانی و بۆ کەمکردنەوەی نفوزی روسیاو ئیران و هاوپەیمانانی، ئەوکات نازانم کام قودرەتی قادرە، دەتوانێت نیشانی بدات کە ئەم پرۆژە سیاسیەی ڕیفراندۆم بە قازانجی کرێکارو زەحمەتکێشی کوردستان و ناوچەکەیە…

هاوڕیمان زۆر زیاتر پی ڕادەکێشێ و دەڕوات باس لە ئیران و ئۆپۆزیسیونەکەی و بە گالتە جارییەوە باسی دەکات کە ئەوانە پەیوەندی نیە بە ڕیفراندۆمەوە… ئاخ ڕیفراندۆم کە خۆشەویستی و میهرەبانیت، لەهەمان کاتدا بێ بەزەییت کە ئەو هاوڕییەمت بەم دەردە بردوە. من چی بکەم هاوڕی خەسرەو پەیوەندی نیوان هەوڵدانی پارتی و سعودی و ئەمریکاو بۆ تێکدانی کوردستانی ئێران و نانەوەوەی ئاشوب و تیکدانی هەلومەرجی ئیران لەگەڵ ڕیفراندۆم نابینێت کە هەردوکیان هەمان ئامانج دەپێکن. بەهەرحال ئەمە ئیتر پیویستی بە ڕونکردنەوە نەماوە. موشکلەی هاوڕیمان لە موتالەعەو تێگەیشتندا نیە.

پاشان هاوڕیمان دەڵیت:( بەر لەهەرشت ئه‌م ڕسته‌ ڕیزکراوانه‌ی هاوری سامان زیاتر لە تئیوری موئامەرە دەچیت تا لێکدانه‌وه‌یه‌کی مارکسیستی، چونکه‌ ئەمریکا روون و راشکاو چەندین جار رایگەیاندوە کەلەگەل ئەوەدا نیە کە ریفراندۆم بکریت، بۆئه‌مه‌ش هه‌م نیردەی ناردوە و لەم بارەیەوە قسەی لەگەل بارزانی کردوە، وه‌هه‌م فشاری ئەوەی هیناوە کە هاوکاریەکانی لە پێشمەرگە دەبریت، بەلام وا دیارە به‌ڕیزیان سیاسەتی ڕەسمی و راگەیاندراوی ئەمریکا بە سیناریۆ وه‌ردەگرتووه‌ وپێده‌چێت له‌ڕواله‌تدا به‌مامه‌ڵه‌یه‌کی فریوکارانه‌ی بزانێ و لە ژیرەوە لەگەل ریفراندۆم وسه‌ربه‌خۆییدا بێت!. له‌چه‌شنی ئه‌و نمونانه‌ی که‌ کاتی خۆی دەیناگوت ئەمریکا خۆی پلانی بۆ بنلادن داناوه‌ تا پەلاماری واشنتۆن و پنتاگۆن بدات بۆ ئەوەی بیکاته‌ شه‌ڕ.)( هەمان سەرجاوە/ هێلەکانی تەئکید هی منە)

خەسرەو جارێک بە قسەی بەرزانی سیاسەت دەگوڕیت و ئەمجارەش بە قسەی میدیا تیدەکەویت، هەرچەند میدیا وای نەگوتوە. ئاخر میدیا لە کوی جیگا متمانەی هیچ کەس بوە؟! ئەوە نیە جەلال تالەبانی پێی دەلێ ” حجی الجرائد” ئەمەش خەتای منە ، یا هاوڕی خەسرەو خۆی هاواردەکات و دەلێ ” چونکه‌ ئەمریکا روون و راشکاو چەندین جار رایگەیاندوە کەلەگەل ئەوەدا نیە کە ریفراندۆم بکریت،..”خەسرەو گیان من نازانم تۆ گوێ بۆ کام شەبەکەی هەوال شل دەکەیت بەلام دڵنیا بە ئەمریکا لە هیچ جێگایەک دژی ڕیفراندۆم نەبوە، ئەو بە ئاشکرا دەلێت کە لە ئێستادا لەگەلی نیم وەکو شاسوار” بزوتنەوەی نەخیر لە ئیستادا”، ئەو بە ئاشکرا داوای دواخستنی دەکات تاکو دوای هەلبژاردنی عیراق. دەزانی بۆ؟ چونکە دەزانێت ئەگەر ڕیفراندۆم بکریت ئەوە عەبادی وەک سەرۆک وەزیران نامێنیت و ڕاستەوخۆ دەریدەکەن جا لە ڕێگای هەلبژاردنەوە بێت یان بەندو بەستی نەبڕاوەو جۆراوجۆری خۆیانەوە. وە دەزانیت ئەو ئاراستە تازەی کە پیکهاتوە لە عیراق بە قازانجی خەتی یان جەمسەری ئەمریکاو سعودیەو تورکیا ئەویش هێجگار لاواز دەبیت، ئاراستەیەک کە زیاتر ئیسلامی عیراقی و قەومی عیراقی دەگرێتە خۆ لەمانە پێک هاتون: ئاراستەی عەبادی لە نێو حزبی دەعوە” ئەمە ئێستاش لاوازە”، ڕەوتی سەدر، رەوتی حەکیم” تەواو ساخ نیە” و جەماعەتی عەلاوی و حزبی شیوعی عیراقی و ڕەوتە مەدەنیەکەی…. ئەمریکا بۆ ئەوەی هەم ئەو هێزانەو ئەو دەستکەوتانەی دوای لابردنی مالکی لە دەست نەچیت وەهەم ریفراندۆمەکەی لە کاتی گونجاودا بکریت، داوای دواخستنی دەکات…. هەر بۆیە گریمانەی دواخستنی زۆرە و گریمانەیەک ئەوەیە کە لەڕیگای پەرلەمانەوە دوایبخەن. خەسرەو گیان تکایە هێندە باوەر بە میدیا مەکە، سەرەرای ئەوەی کە میدیا وای نەگوتوە.

بەڵام ئایا هاوڕی خەسرەو ئاگای لەوەیە کە ئەو ئیمەیجەی ئەو دەیدات، گریمانەو دەرئەنجامی زۆر گەورەی لێ دەبێتەوە بەقازانجی پارتی وبەرزانی. گریمانەیەک ئەوەیە کە ئەگەر هاوڕی خەسرەو ڕاست بکات، ئەمریکا لەگەڵ ئەم ڕیفراندۆمە نیە و بە ئاشکرا ووتویەتی مەیکەن بە قەوڵی ئەو، ئەمریکا ڕازی نیە، ئیران ڕازی نیە، حکومەتی مەرکەزی ڕازی نیە، تورکیا لایەنی کەم زۆر دژایەتی دەکات لە کەرکوک و ناوچە جێناکۆکەکان… لە ناوخۆ چەندین ‌هێزو خەلک دژیەتی… کەواتە بەرزانی پالەوانەو سەردەمی گاریبالدی یەو ئێمە لە بەردەم ڕابەڕیکی نیستمان پەروەرو رزگاریبەخشداین مل نادات بەهیچ هێزێک… ئەگەر ئەو قسانەی هاوڕیمان ڕاست بن، بەرزانی ئەو پالەوانەیەو دەبێتە ئەو پالەوانە. ئەم مەسەلەیەش هەر لە خۆشەویستی خەسرەو دایە بۆ ڕیفراندۆم. ئەگەر نا چۆن دەکرێت لەم سەردەمەدا لە نیو ڕیزەکانی بورژوایدا دیاردەی وا هەبیت؟!! بەقسەی کەس ناکات، وەڵامی کەس ناداتەوە… ئەمە ئیتر لەکاری سۆپەرمان و جیمس بۆند دەچێت وەک لە هەلومەرجێکی بابەتیانە. ئەم باسەی خەسرەو قەڵەمبازە.

گۆڕینی سیاسەت بە قسەی بەرزانی وکۆمۆنیزمی قەڵەمباز

هاوڕی خەسرەو زۆر لەوە بەدیقەترو ورد تر بوو کە لەم نوسینانەی دوایدا پەنای بۆ بردوە سەرنج بدەن چۆن وەلام دەداتەوە.( “به‌ڵام له‌په‌یوه‌ند به‌به‌یاننامه‌ی حوزه‌یرانه‌وه‌ دۆخه‌که‌ ده‌چێته‌ ئاستێکی تر، ئیتر “دوای که‌متر له‌دوو مانگ” حزب وریفراندۆم ده‌که‌وێته‌”بازنه‌ی کاتو شوێنی دیاری کراوه‌وه” بۆیه‌ مانای تایبه‌تی خۆی وه‌رده‌گرێ، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ که‌مه‌سعود بارزانی وپارتی راستەوخۆ لە ژێر گوشارێکی فراوانی کۆمه‌ڵایه‌تیدا، که‌ئێمه‌ش تیا به‌شداربووین، له‌دژی ئه‌وه‌ی که‌”ڕیفراندۆم بۆ جیابوونه‌وه‌ نییه‌”، هاته‌‌ پای سازدانی ڕیفراندۆم و به‌پۆسته‌که‌یه‌وه‌ 25ی سیبته‌مبه‌ری دیاری کرد.( هەمان سەرچاوە/هێلە تەئکیدەکان هی هاوڕی خەسرەوە).

هەروەها هاوڕی دەڵێت ( ‌ هاوڕی سامان نایه‌وێت بروا به‌وه‌بکات که‌ له‌ئاکامی فشارێکی کۆمه‌لایه‌تیدا هه‌ڵویستی به‌رزانی له‌به‌رامبه‌ر ڕیفراندۆمدا له‌موزایه‌ده‌و قسه‌دا نه‌مایه‌وه‌و کۆمه‌ڵگای به‌ره‌و جه‌مسه‌ربه‌ندیه‌کی نوێ راکێشا‌. ته‌نانه‌ت نایه‌وێت بروابه‌وه‌ بکات که‌پارتیو زیاتر له‌17 حزب ولایه‌ن هاتونه‌ته‌ پای به‌رپاکردنی ڕیفراندۆم وئه‌مه‌ش بۆ سه‌ربه‌خۆیی بێت، به‌بێ ئه‌وه‌ی پرس به‌هیچ لایه‌کیش بکرێت. له‌مه‌ش زیاتر نایه‌وێت بروا بکات به‌وه‌ی که‌بارزانی ولایه‌نه‌کانیتر بۆ یه‌که‌مجاره‌ هاتۆنه‌تە ژێرباری بەشیک لەو پرەنسیپانەی کە لە میژوی کوردستاندا پیشتر تەنها ئیمە باسمان کردوە له‌وانه‌: ئەنجام دانی ریفراندۆم بۆ سەربەخۆی لە هەموو ناوچە ناکۆکی لەسەرەکان و هەموو دانیشتوان بەدەر لەوەی کوردزمانن یان هەر زمانیکی تریان هەبیت، مافی دەنگدانیان هەیە)( هەمان سەرچاوە/هێلی تەئکید هی منە).

هاوڕی گیان بەڕاستی بەپێی قسەکەی بەرزانی سیاسەتت گۆڕیوە چەرخێکی ١٨٠ پلەیت تۆمارکردوە. بەراستی قوڕ بەسەری ئەم کۆمۆنیزمەی ئێمە. هاوڕی وەلام دەداتەوە و بەمن دەلیت من ” ئه‌مه ‌ئیتر شیواندنێکی ئاشکراو نائه‌مانه‌تداریه‌ له‌گواسته‌نه‌وه‌ی بۆچونه‌کاندا” بۆچی؟ چونکە وتومە بەپێی قسەی بەرزانی لە نێوان ئەو دووبەیاننامەیەدا سیاسەتتان گۆڕیوە. با هەموو خەڵک حوکم بداتو بزانین هاوڕی خەسرەو بەپیی کام فاکتۆر سیاسەتی گۆڕیوە. ئەو دەلیت چونکە لە حوزەیرانەوە دۆخەک دەچیتە ئاستێکی ترەوە. ئاستەکەی تر چییە؟ هاوڕی دەلی ” حزب و ڕیفراندۆم دەکەوێتە ” بازنەی کاتو شوێنی دیاریکراوەوە” بۆ یە مانای تایبەتی خۆی وەردەگرێت” دوای ئەوە بناغەی ئەم ئالوگۆرە کۆمەلایەتیە گەورەیەمان بۆ شیدەکاتەوە دەلێت: “، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ که‌مه‌سعود بارزانی وپارتی راستەوخۆ لە ژێر گوشارێکی فراوانی کۆمه‌ڵایه‌تیدا، که‌ئێمه‌ش تیا به‌شداربووین، له‌دژی ئه‌وه‌ی که‌”ڕیفراندۆم بۆ جیابوونه‌وه‌ نییه‌”، هاته‌‌ پای سازدانی ڕیفراندۆم و به‌پۆسته‌که‌یه‌وه‌ 25ی سیبته‌مبه‌ری دیاری کرد.”

کەواتە مەسەلەکە ئەوەیە کە بەرزانی ٢٥.٩ی داناو ئیتر دنیا گۆڕا. بەلام ئەمە قەیدی نیەو ئەلحوکمو للە. ئەو ئاڵوگۆڕە گەورەیەی بەقسەی بەرزانی هاتە بوون دەبێ ئێمە هەتا ماوین مەمنونی بین!!. بەلام سەیر ئەوەیە بەرزانی ئەمکارەی لە “ژێر گوشارێکی فراوانی کۆمه‌ڵایه‌تیدا، که‌ئێمه‌ش تیا به‌شداربووین” باشە ئێمە بۆ ئاگاداری ئەم فشارە گەورە کۆمەلایەتیە نەبوین نە هی حزبی خۆمان نە هی بورژواییەکانی دیکە. ئەو فشارە فراوانە کۆمەلایەتیە چی بوو؟! تۆ بلێی خەسرەو خەوی نەدیبێت؟! من نەم بیستوە وە گوێم لێنەبوە بەتایبەت ئەو باسەی ئەو دەیکات کە ” ئێمەش بەشداربوین” بەراستی ئیتر ئەمە لێکدانەوەیەکە نە مەحفەلەکانی سالی هەشتاکان کردویانە وە نە حاشیە بونی حزب لە ساڵانی نەوەدەکاندا کردویانە… بۆیە چارم نەماو ناوم نا کۆمۆنیزمی قەلەمباز. ئەم کۆمۆنیزمە هیچ شتیک وەک خۆی نابینێت، و پەلاماری هەموو شتێکیش دەدات، ئاوریش لە ڕابوردوو ناداتەوە پیی عەیبە. ئەم کۆمۆنیزمە هەر چیەک بێت هیچ پەیوەندی نیە بە مارکسەوە، بەهیچ شیوەیەک.

یەعنی چی ” گوشاری فراوانی کۆمەلایەتی، کەئیمەش تیا بەشدار بوین” بی زەحمەت گوشارەکان بنوسە؟ کام مانگرتنی گشتی؟ کام خۆپیشاندانی دەیان هەزاری نالێم سەد کەسی؟ کام کۆمیتەی کریکاری و خەلکی وموشکەل؟ کام نەقابەو شوراو یەکێتی یە؟! خەسرەو گیان بڕیک بازەکانت نزم کەرەوە. کۆمۆنیزم ئەگەر لەم ڕوانگەو بۆ چونە عەجایبە ڕزگاری نەبێت و ڕەخنەیەکی بێ ڕەحمانەی لێنەگیرێت، ئەوە ئەوەی کە ماویشە لە دەستی دەدەین، لە ناوەوە کلۆر دەبین و نامێنین، هەر وەک ئیستا بەرەو ئەوە دەچین ئەگەر فریای نەکەوین. وا سی ساڵە حزبین لە سەدا چەند کەممان کردوە؟! یەکێک لە هۆکان ئەم تیروانینە مەترسیدارەیە کە بەداخەوە زاڵە. هەموو کەس دەزانێت گوشاری کۆمەلایەتی بە کاری کۆمەلایەتی و پڕاتیکی ئینسان دەکرێت. وە ئەمە دەبینرێت، رەسمی دەگیرێت و بە ڤیدیۆ تۆمار دەکرێت. دوو دانەمان لەوانەمان بۆ بلاوبکەرەوە. ئەم کۆمۆنیزمی قەلەمبازە لە حاشیەیی زۆر لە خوارترە. چونکە حاشیەیی بووین و نالێم هەزارەها بەلام سەدان کەسمان لەگەڵدا بوو، حاشیەیی بووین یەکی ئایارەکانمان دەگەیشتە ١٠ هەزارو ١٥ هەزار کەس. حاشیەیی بووین و ئەندامانی کۆمیتەی سلێمانیمان بەتەنها ١٥ کەس بووین…. ئەمە قەلەمبازە. کۆمۆنیزمی قەلەمباز ئاوڕیش ناداتەوە، بۆ نمونە یەک ژمارەی زۆر لە کار کردن و فوکردنە خۆ ڕیز بەندی دەکات دواتر یەک دانەیان ناکات هەر بۆی مەسەلە نیە. سەرنج بدەنە کارەکان کە سێ ساڵ لەمەوبەر هەردوو حزبی کوردوستان و عیراق دایان نا بۆ وەستانەوە دژی تیرۆر، سەرنج بدە ئەو خالە ئاسانانەی دانرا لە بەرانبەر جەنگی موسڵدا… یەک دانەشی نەکرا. هیچ کەس پرسیار ناکات ئەرێ مەسەلە چیە؟! خەسرەو گیان نە فشارت داناوە، نە کۆمەلایەتیشە و بەڕاستی تاقەتی ئەوەم نەما باسی ئەوە بکەم بەرزانی لەوماوەیەدا بۆ فوی پیداکرد. بەڵام تۆ بە قسەی بەرزانی سیاسەتت گوڕیوە، وە بەقسەی میدیا ئەمدیوو ئەودیو دەکەیت. خۆت بە دەستی خۆت نوسیوتە.

سیاسەت کردن ئەوەیە نیە پێنج شەش خاڵ بنوسیت و وەک ئەرک ودوایی نەچینەوە بەلایدا. خۆ ئەگەر پرسیاریش کرا، وەلامەکە ئەوەبێت” جا خۆ شەرت نیە بکرێت” یان ” خۆ چەند ساڵە هەر وابوەوە نەکراوە”… جا چەند ساڵە کە خۆشم هاوبەشم تیایدا، سیاسەتمان نەکردوە. سیاسەتی کۆمۆنیستی و مارکسستی ” زانستی رزگاریبەخشی چینی کڕیکارە” ئەوە ئەنگلز دەلێت. کەواتە سیاسەت پایەی هەیە ومەسەلەیەکی ماددی یە. ئەگەر ٤ دانە ئەرکمان دانا ٣سیانیان مان پیادەکرد ئەوە سەرکەوتوبوین ئەگەر یەکدانەمان جیبەجێکرد ئەوە سەرکەوتونەبوین و کۆسپێک هەیە دەبیت بگەرێین بیدۆزینەوە. ئەگەر هیچ نەکرا ئەوە ئیتر سیاسەت نیە، کۆسپەکە پایەییە، وەک ئیستای ئێمە. وەرە با لێرە بۆ کۆسپەکان بگەڕێین.

بەلشەفیزم و مەنشەفیزم

هاوڕی خەسرەو دەنوسێت (به‌داخه‌وه‌ هاوڕێ سامان به‌درێژایی جه‌ده‌لێکی سیاسی که‌له ‌سه‌رێکیدا ڕاوه‌ستاوه‌، نه‌ک وه‌ڵامێک به‌م پرسیارانه‌ ناداته‌وه‌ بگره‌ بێئه‌ڵته‌رناتیڤ و بێ چاره‌سه‌ر له‌هه‌لویستێکی مه‌نشه‌فیکانه‌وه د‌ردێنێ و به‌پاساوی ئه‌وه‌ی “ئالوگۆر ڕوییداوه‌، ده‌وله‌ت سیاده‌ی نه‌ماوه‌، سه‌رمایه‌داری گڵوباڵ له‌ئارادایه‌..”، کێشه‌ی کورد و “کێشه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌کان” بۆ بۆرژوازی و حزبه‌ ناسیونالیسته‌کان جێدێڵێ و کۆمۆنیزم له‌سیاسه‌تێکی چاوه‌روانیدا، بێده‌خاله‌ت له‌کێشه‌یه‌کی واقعیدا که‌ به‌رۆکی به ‌کۆمه‌لگای کوردستان گرتووه‌ ڕاده‌گرێ) (هەمان سەرچاوە/ هێڵەکانی تەئکید هی منە)

نازانم من بڵێم چی و چۆن ئەم هاوڕییە لایەنی کەم پابەند بکەم بەوەی کە باسەکان وەک خۆی بهێنێت و پاشان ڕەخنە بگرێت. بەهەرحال ئەوەی سەرەوەی نوسیوەو ئاگاداری ئەوە نیە کە ئەلتەرناتیڤی مارکسی خراوەتە بەردەست و بەشیوەیەکی ڕۆشن لەسەر پایەیەکی واقعی دەجوڵێت و خۆی زۆر دور لە قەلەمباز گرتوە، ڕێگایەک کە پشتی بە بزوتنەوەی چینایەتی کرێکارو تواناییە پیشرەویەکانی ئەو هەیە. لەمکاتەدا هێزو بزوتنەوەی ئێمە لاوازە، بەلام هەموو شۆرشیک لە سەرەتاوە لە چەند کەسێکەوە دەست پێدەکات. کاری مارکسستێک ئەوەیە کە تا پێی بکریت ڕیگا نەدات کە بزوتنەوەی کرێکاری ببێتە پاشکۆی بزوتنەوەو هێزە بورژواییەکان، و‌هێلی ڕۆشن و سوری خۆی بکیشێت لەنێوان ئەم دوو بەرە چینایەتیە جیاوازەدا. ئەوە ئەرکی هەر گرینگی ئەمرۆی هەر مارکسستێکە، بەتایبەت کە لێکدانەوەی چینایەتی و مارکس وەک بزوتنەوە ڕەوتێکی کۆمەلایەتی هێجگار لاوازەو لەوەش زیاتر لەئاستی کۆمەلایەتیدا بلاو نیەو بەشیک لە فەزای فکری و عادەتی کۆمەلایەتی پێکناهێنیت لە هەلومەرجی ئێستای دنیاداو لەمبارەوە چۆتە دواوە.

لە نوسینی یەکەمدا نوسیومە ” خەڵکی کوردوستان ئەگەر دەیەوێت نەکەوێتە نێوان بەرداشی پارتی و یەکێتی یەوە وە ئەگەر دەیەوێت ریفراندۆمێکی گشتی و ئازاد بکات و هەروەها لایەنی کەمی خواستەکانی دابین بکات، چارێکی دیکەی نیە جگە لە هاتنە مەیدانی وەک هیزێکی سەربەخۆی سیاسی و دابینکردنی ئەو مەرجەی سەرەوە لەم ڕیفراندۆمەدا. لە ڕوانگەی منەوە ئەگەر ئەم مەرجە ببێتە مەسەلەیەکی کۆمەڵایەتی گەورە، ئەوە پارتی واز لە ڕیفراندۆمەکەی دەهێنێت. لەسەر پایەی بێ باوەڕی بە پارتی، ڕێفراندۆم کراوەتە باسێکی سیاسی گەورەی ئەمڕۆی نێو کۆمەڵگای کوردوستان. ئەمە پۆینتێکە مانای گەورەی سیاسی هەیە بۆ هەموو هێزە سیاسیەکان، هەموو ئەو هێزە سیاسیانەی خۆیان بە بەرپرس دەزانن سەبارەت بە چارەنوسی سیاسی ئایندەی خەڵکی کوردوستان. ( هەلوێستی کۆمۆنیستی سەبارەت بە جاری ڕیفراندۆمی پارتی و دەوڵەتی کوردی/بەشی یەکەم/ هێلی تەئکید هی ئەم نوسینەیە).

پاشان بە شیوەیەکی هێجگار ڕۆشنتر لەو گرتە ڤێدێویەدا کە سەبارەت بە بزوتنەوەی نەخیر لە ئێستادا تۆمارمکردوە وتومە:(بەڵام ئایا ڕێگای تر نیە لە بەینی نەخێری شاسوارو بەڵێی بەرزانیدا،بە بروای من هەیە، ڕێگای سێهەم هەیە ڕیگایەکی شۆرشگێرانە، ڕێگایەکی ئازادیخوازانە. ڕێگایەکە کە بەهەر حاڵ ڕووی لەوەیە کە خەلكی کوردستان رێکخراوتر بکات، خەڵکی کوردستان بهێنێتە مەیدان. ئەمرۆ بزوتنەوەی جۆراوجۆر، نارەزایەتی جۆراوجۆر دەبینین، دژ بە نەدانی موچە لە پێناو دامەزراندندا دەبینین، دژ بە نەبونی کارەبا، دژ بە گەندەلی دەبینین، مامۆستایان و فەرمانبەران دەبینین، هەموو ئەمانە دەبینین کە لەمەیداندان. کە نارازین ، من پێم وایە کە ڕیکخستنی ئەم بزوتنەوەیە لە چوارچێوەی بزوتنەوەیەکی جەماوەری شۆرشگیری فراوانتردا ڕاستەوخۆ بۆ لابردنی دەسەلاتی بزوتنەوەی کوردایەتی بۆ لابردنی ئەم حزبانەی لەسەر حوکمن تاکە ڕیگای نەجاتبونە. تاکە ڕیگایەکە کە ئەمرۆ خەلكی کوردوستان لە بەلی و نەخیری بورژای رزگار بکات، لە بەلی و نەخیری بزوتنەوەی ناسیونالستی و شاسوارەکان رزگار بکات. وە بزوتنەوەیەک کە راستەوخۆ ڕوی لەوەبێت کە تەواوی خواست و داواکارییەکانی خەلکی کوردستان بهێنیتە دی…. وە ئەمەش بەبی لابردنی حزبەکانی دەسەلاتی بزوتنەوەی کوردایەتی مومکن نیە…..” ( سامان کەریم سەبارەت بە بزوتنەوەی نەخیر لە ئێستادا).

کەواتە من ڕیگایەکی جیاوازم لە خەسرەو هەلبژاردوە. ئەو دەیەوێت بەهۆی ڕیفراندۆمێکەوە کە هێزێکی بورژوا ناسیونالست دیاریکردوەو ڕابەریەتی دەکات وهەموو دونیا لەگەڵ ئەو کۆدەبێتەوەو هەر ئەو بڕیاری کردن و نەکردن ودواخستنی دەدات…. منیش لە ڕیگایەکی دیکەوە. ڕیگایەکی دیکە، ڕیگای سێهەمە خۆی جیادەکاتەوە لە هەموو بالەکانی بورژوای لە هەموو ڕەنگەکانیان، لەسەر پایەی ریکخستن و ڕابەریکردنی خەلکی کریکارو ستەم دیدەو ناڕازی بەرەو شۆرشێک هەنگاو هەلگرێت کە دەسەلاتی ئەم هێزانەی ئەمرۆ لە سەر حوکمن ڕابمالێت، دوای ئەوە جیابونەوەو ڕیفراندۆم کارێکی ئاسانە، ئەگەر دەسەڵاتدارانی عیراق نەتەوەیی و ئیسلامی بن وەک ئێستا…. ئەوە کاری دەویت، کاڕیکی سەختە. بەلام وەک هەر دیاردە و روداوێکی عەزیمی کۆمەلایەتی لە سەرەتای خۆیەوە دەست پیدەکات و ڕیزی چینایەتی خۆی و سەربەخۆیی وبڕیاری کڕیکار دەپارێزیت. جا ئیتر من نازانم کێ بەلشەفیە وکی مەنشەفیە. پێم وابێت خەسرەو ئەمەشی هەڵگێڕاوەتەوە.

لە بەشی دووەم و دوا بەشدا، باسی ناحزبی سامان و تەحزوبی خەسرەو تۆمەتی خەسرەو تاوانی سامان دەکەین و بزانین دەگەینە کوێ. لەمبارەوە باسی بەیانی حزبی عیراق دەکەین کە چۆن تەئیدی سیاسەتەکەی هاوڕی خەسرەو ناکات و باسی دەکەین کە هاوڕی خەسرەو چۆن پرینسبەکانی مافی ” تاوانبارێک” پشێلکردوە. لێرەدا جارێکی دیکە جەخت دەکەمەوە، کە ماوەیەکی کەم ماوە بۆ ئەوەی بتوانین پێکەوە لە ژێر باری ئەم سیاسەتە بێینە دەرەوە. دوای ٢٥.٩ بە پیادەکردن و نەکردنی ڕیفراندۆم فرسەتەکان ئالوگۆڕیان بەسەردا دێت.

١٣.٩.٢٠١٧




خێرو شەری ڕیفراندۆمی پارتی بۆ خۆی ! … د. عەبدولڕەحمان مەولود

مەبەستی ئەم وتارە ڕونکردنەوەی چەند بابەتێکی تایبەتە بە مەسەلەی ڕیفراندۆم و سەربەخۆیی کوردستان.

یەکەم، پارتی و گەمەی دیموکراتی

پارتی ولایەنگرانی لێیان دەبێتە عەیبە ڕیفراندۆم نەکەن. هەربۆیە ئەوان ڕیفراندۆم دەکەن. بەلام، ئەنجامی ڕیفراندۆم بەدەردی جێبەجێکردنی مادەی ١٤٠ دەبەن. واتە دەولەتی سەربەخۆی کوردستان دروست ناکەن. وەعدی پارتی سەبارەت بە دەولەت دروست کردن لە وەعدی ترامپ دەچیت کە لە پێش هەلبژاردن دەیوت دیوارێك لە نێوان مەکسیك و ئەمریکا بە پارەی مەکسێك دروست دەکەم. لە ئێستا، قسەیەك لە دیوار دروستکردن نییە، ڕەنگە چەند مانگێك پێش هەلبژاردنی داهاتو ترەمپ چەند کیلۆمەترێك سنور تەل بەند بکات بۆ هەلخەلەتاندی دەنگدەران. ئەم کارەی ترەمپ یەکێکە لەو یاریانە حیزبە سیاسیەکان لە سیستەمی دیموکراسی لە خەلکی خۆیان دەکەن. سیاسەکان دەزان، دوای هەر هەلبژاردنێك دەرسەدێك لە دەنگدەران دەگۆرێن.

– هەمو ئەوانەی لە هەلبژاردنی ڕابردوو تەمەنیان چواردەساڵ وبەسەرەوە بووە ئیستا مافی دەنگدانیان دەبێت، ئەم ژمارەیە لە دەنگدەران بەهۆی منال بوونیان کەمترین گرنگیان بە سیاسەت داوەو نازان لە هەلبژاردنی پێشو کام حیزب چی ووتوەو نەیبردۆتەسەر.
– ژمارەیەکتریش لە بەسالاچوان و هیتریش کە لە ڕابردوو گوێبستی وەعدەکانی هەلبژاردن بوون ڕەنگە ئاخیرن دەنگدانیان بێت یان لە ژیان نامێنن تاکو سزای ئەو حیزبە بدەن کە پەیماننی هەلبژاردنی شکاندوە .

کاتیك جیاوازی نێوان ژمارەی دەنگدەرای براوە و دۆڕاو کەم بێت، هەر بەتەنها ئەو ئالوگۆرە لە ڕێژەی دەنگەدەران لە نێوان دو هەلبژاردن بەسە بۆ ئەوەی سیاسیەکان هەرچیان بوێت پێش هەلبژاردین بێلین و دواتر جیبەجێی نەکەن یان تەنانەت پێچەوانەی وەعدەکانیان کار بکەن.

ڕاویژکارانی پارتی و بارزانی شارەزای ئەم گەمەی سیستەمی دیموکراسین. هەر بۆیە، یەکەم کاریان دوای هەلبژرادن بیانو داتاشتن دەبێت بۆ جیبەجێنەکردنی پەیمانی دروستکردنی کۆماری کوردستان، ئەم پرسە بەدەردی مادەی ١٤٠ دەچێت.

چەند ڕیگریەکی تری بەردەم دروستکردنی کۆماری دیموکراتی کوردستان

دووەم، لە ئیستا، سیاسەتی رەسمی ئەمەریکا سەبارەت بە عیراق بریتیە لە پارێزگاریکردن لە یەکپارچەیی خاکی ئەم ولاتە.

ئەم سیاسەتەی ئەمەریکا لە ئەنجامی تێگەیشتنی وزارەتی دەروەوە و وزارەی بەرگری ئەمریکایە. هەروەها لە ئەنجامی هەولەکانی لوبی عەرەبی، تورکیا، عیراق و ئێران دروست بووە. گۆرینی ئەم سیاسەتە مومکنە، بەلام پێوستی بە هەولێکی زۆرەو لە ئێستادا سیاسەتی ئەمریکا نییە و لەم چەند رۆژەی بۆ ڕیفراندۆمیش ماوە ناگۆرێت.

سێێەم، لە ئێستادا سێ سەرچاوەی ئابوری هەرێمی کوردستان وشکی کردووە.

هەرێمی کوردستان زۆر زیاتر لە ١٧ ملیار دۆلاری بودجەی سالانەکەی لە پارەی عیراقی لێبراوە. بە هۆی ناجێگری سیاسی و ئەمنی ناوەراست و خوارووی عێراق بەشی شێر لە هەمو پارەی عێراق دەهاتە کوردستان، بەلام لە ئێستادا ئەم بڕە پارەیە نەماوە یان کەمی کردوە و لە داهاتوشدا بەتەواوی نامێنێت.

ئەم هەمو ملیار دۆلارەش کە لە لایەن کوردانی دانیشتوی ولاتانی ئەوروپا، ئەمریکا، ئوسترالیا و ئاسیا بۆ بەکارهێنان لەچەشنی بەکارهێنان لە زەوەی وزار جانوبەروە ، هاتوچۆ ، هتد دەهاتە کوردستان بە هۆی ناجێگیری سیاسی و کاریگەری لەسەر بازار لە ئێستادا نەماوە.

کرانەوەی دەروازەی هەرێمی کوردستان بەرووی ڕۆژئاوای کوردستان دەکرا ساڵانە چەندین ملیار دۆلار بخاتە بازاری هەرێمی کوردستان، کەچی پارتی بۆ ڕازیکردنی تورکیا ئەمەی دوایشی داخست یان هەر ڕازی نەبو بکرێتەوە.

چوارەم، ئەمریکا بەدوای بەدیلی تورکیا و ئێرانە

ئەمریکا، بڕوای بە ئێران و تورکیا نییە و ناتوانێ سیاسەتەکانی لە ناوچەکە دابرێژێت بە پشتیوانی ئەم دوو ولاتە. لە ڕاستیدا هەردوکیان بەیەك چاو سەیر دەکات، هەردوکیان کۆماری ئیسلامین. هەر بۆیە، ئەمریکا بەدوای بەدیلە ئەم دوو ولاتەیە. هەرێمی کوردستان بەتەنیا ناتوانێت ببێتە ئەم بەدیلە. بەلام بە یەکێتی نێوان ڕۆژئاوای کوردستان و هەرێمی کوردستان، کورد زیاتر لە بوون بەم بەدیلە نزیك دەبیتەوە، کە بەداخەوە لە ئێستا پارتی دژایەتی ئەم کار دەکات. ئەمەش پێداگری چەندبارەی پارتییە کە ئەوان لە ئۆردوی ئۆردوگانن. واتە ئەوان تەنانەت لە نێوان ئەمریکاو تورکیاش، ئەمەی دوایی هەلدەبژێرن.

خالی دوو، سێ و چوار بەیەکەوە چەند ڕیگریەکی تری بەردەم دروستکردنی کۆماری دیموکراتی کوردستان نیشان دەدەن.


پێنجەم، ئەو هەمەموو جەدەلە لەسەر ڕیفراندۆم لە شەقامی کوردی بۆچی ؟

بەپشت بەستن بەخەباتی چەندین سالەی هاولاتیانی کوردستان، پرسی ڕیفراندۆم لەسەر سەربەخۆیی کوردستان پێویست بوو بریارێکی زۆر ئاسان بێت. بەلام، لەسەر ئەرزی واقع پرسیار لەسەر سەربەخۆیی کوردستان کۆمەلگای بۆ سێ بەرە دابەشکردوە. هۆی ئەم دابەشبوونە لە ڕاستیدا ئەوەیە پرسیاری سەربەخۆیی کوردستان دوو بەشە، دوو بابەت لە یەك پرسیار تیکهەلکێش کراوە وەك دەلێن، ئەم پرسیارە لایەنی نەزری و عەمەلی هەیە.

لایەنە نەزەریەکە یان ئەبستراکتەکە (تجریدیەکە) ئەویە، ڕازی بەسەربەخۆیی کوردستان یان نا ؟ لە وەلامی ئەم بەشەی پرسیارەکە لە کوردستان کەس نالیت نەخێر، هەموان هاوڕان. واتە، بەرەکەی کاك شاسوار، بزووتنەوەی گۆڕان و پارتی و ئەوانیتر هەر سێ لا یەك ڕان. جیاوازی نێوان سێ بەرەکە لەسەر بەشە عەمەلیەکەی پرسیارەکەیە.

چونکی سودمەندی یەکەم لە پشتیوانیکردن لە ڕیفراندۆم دەسەلاتی ئێستای کوردستانە، لە ڕووی عەمەلیەوە پرسیارەکە ئەوەیە:
ئامادەی پشتیوانی لە دەسەلاتی ئێستای هەرێمی کوردستان بکەی یان نا ؟ ئەم پرسیارە دەکرێت بەشێوەیەکی تریش بکرێت.
ئەگەر پشتیوانی لەدەسەلاتی ئێستای کوردستان ناکەی ئایا ئامادەی دژایەتی دەسەلاتی خراپی خۆمالی کوردی بکەی یان نا ؟ چونکی دەکرێ پشتیوانی نەکەی، بەلام دژایەتیش نەکەی بە هۆی خۆمالی بوونی دەسەلات.

لەوەلامی پرسیارە عەمەلیەکە جیاوازیەکان دەردەکەون. کاك شاسوارو بزوتنەوەکەی نەك هەر پشتیوانی لە دەسەلاتی ئێستای کوردستان ناکەن، بەلکۆ بەرووی دەسەلاتی خۆمالی کوردی دەلێن نەخێر. نمونەی ئەم جۆرە لە هەلوێستیش لە ناوچەی ئێمە زۆرە. میسریەکان، لیبیەکان، جەزایرو مەغریبیەکان بەدەسەلاتی خۆمالی عەرەبیان ووت نەخێرو شۆرشیان دژیان کرد. هەرێمی کوردستان ئەگەرچی دەولەت نییە، بەلام ، دەولەت نەبوون لای بزووتنەوەی نەخێر لە ئێستادا نابیتە هۆی هاوشێوەی گەلانیتر لەبەرامبەر دەسەلاتی خۆمالی نەلێن نەخێر، بەتایبەتیش ئەگەر ئەم نەخێرە لە ڕێگای سندوقی دەنگدان بێت.

هەرچی گۆڕانە، ئەویش ناتوانێت بەدەستی خۆی لایەنگرانی ڕیفراندۆم لەسەرتەختی دەسەڵات دابنیت، بۆیە ناتوانن لەگەل کردنی ڕیفراندۆم بن لە ئێستادا. گۆڕان تاکو ئیستا هیچ حەماسەتێکی بۆ کردنی ڕیفراندۆم نێشان نەداوە و پێویستە هەرواش بێت تاکو ڕۆژی ڕیفراندۆم. بە پێچەوانە، گۆڕان تاکو ئیستا بۆ دۆستو لایەنگرانی ڕوونکردۆتەوە، کەوا: یەکەم، کردنی ڕیفرندۆم لە ئێستادا ویستی و داخوازی ئەوان نییە، دووەم کردنی ڕیفراندۆم بەوشێوەی ئێستا لە بەرژەوەندی ئەو هاولاتی و بزوتنەوانە نییە کە ئارەزوی ئەوەیان هەیە شێوەی حوکمرانی لە کوردستان لەسەر سکەیەکی جیاواز و باشتر لەوەی ئیستا دابنینن.

بۆ گۆران، مەسەلە ئەوە نییە داوا لە دەنگدەرانی بکات دەنگ بە بەلێ یان نەخێر بدەن، ئەوەی گرنگە ئەوەیە کە گۆڕان بۆ مێژوو بە هەموو دونیای ڕاگەیاند کە ئەوان لەگەل كاری بێبەرنامە و سەررۆیی نیین، لەگەل ئەم ڕیفراندۆمە نیین. ڕەنگە لە سەر مەسەلەی بەلێ و نەخێریش لاینەگر، دۆست و دەنگەدەرانی سەرپشك بکات چۆن خۆیان بەچاکی دەزانن ئاوا بریار لەسەر بەلێ و نەخێر بدەن، بەلام ڕیفراندۆم لە ئێستادا داخوازی ویستی گۆڕان نییە.


شەشەم، چۆنە پارتی دەتوانێ گۆمی سیاسەت لە کوردستان بەشلەقێنی و چۆن شلقاندی ؟

پارتی دیموکراتی کوردستان تەنها هێزە لە هەرێمی کوردستان کە ئاگاداری وەك دەلێن کەین و بەبینی نێو دەولەتیە. ئەمە جگە لەوەی حکومرانی کوردستانیشە. ئەم دوو تایبەتمەندیە، پارتی لە جێگاو شوێنێکی بەهێز داناوە بۆ سیاسەتکردن و بەکێشکردنی ئەوانی تر بەدوای خۆی. چاودێری میدیای ناوخۆ و دەرەوە ، زیرەکی ، لەخۆبردویی و چەند پەیوەندیەکی دبلۆماسی بەس نییە بۆ سیاسەتکردن. سیاستمەدار دەبیت ئاگاداری کۆبوونەوە تایبیتەیەکانیش بێت. بزووتنەوەی ئیسلامی لە گرنگی ئەو بابەتە تێگەیشتووە ئەوان ئامادەی هەمو کۆبوونەوەیەك لەگەل سەرۆکی پارتی و بەغدا دەبن. تورکیاش وەك دەولەت لە گرنگی ئەم بابەتە تێدەگەن، تورکیا بۆ کۆبوونەوەی ئەستانە، جنێڤ و سعودیەش چوو سەرەرای جیاوازی ئەجندەکان. گۆران لەم بارەیەوە پێویستی بەکاری زیاترە.

وادەی هەلبژاردنی کوردستان نزێك بۆتەوە. پارتی دەزانێت تاکو ئێستا چی چاندووە، بۆیە دەبیت گۆمی سیاسەت لە کوردستان زۆر بەهێزەوە بشلەقێنێ. ئاخر، هەر تەنها بریاری پاشەکەوتنی موچە بای ئەوەیە حکومەتی لەسەر برۆخێ. چەندین جار حکومەت لە یۆنان لەسەر بابەتی پاشەکەوتی موچە و ڕوخا و دروست بوو. هێنانەگۆری باسی سەربەخۆیی کوردستان تەنها بابەتە پارتی توانی بەهۆیەوە باسی پاشەکەوتی مووچە لەبیر خەلک بباتەوە.


حەوتەم، پارتی بە چ هەلوێستێکی گۆڕان ڕازی دەبیت ؟

لە کۆتاییدا، پارتی هەرچی بکات ناتوانێ گۆڕانی ڕازی بکات مۆری بۆ بکات بۆ ئەوەی پارتی لەدەسەلات بمێنێتەوە، بۆ ئەوەی کار بۆ سەرخسننی ڕیفراندۆمی پارتی بکات. هەر بۆیە، پێویستە پارتی بیر لە ئەگەریتر بکاتەوە، چاوەروانیتری هەبێت لە گۆڕان.

بارزانی بە ژمارەیەك لە پەرلەمانتاری ئەوروپی ووت، ئەگەر پشتیوانیمان ناکەن ئەوا دژایەتیمان مەکەن، پێیوسیتە هەر هیندەش لە گۆڕان چاوەروان بکات. گۆران دەتوانی بە پارتی بلێ ڕیفراندۆم ویستی ئێمە نییە، پشتیوانیتان ناکەین لە کردنی، خێرو شەری ڕیفراندۆم بۆ خۆتان و چاوەروان مەبن ئێمە و خەلکی کوردستان باجی هەلەی ئێوە بدات.


کۆتایی

کەس خۆی نەخەلتێنی، چەندە ترامپ دیوار لەگەل مەکسیك دروستکرد، چەندە مەلا عەلەی کەلەك دەتوانێ بە میزی حوشتر نەخۆشی شێرپەنجەی چارە بکە، هەر هێندەش پارتی و لاینگرانیان دەتوانن/دەیانەوێت کۆماری دیموکراتی فیدرالی کوردستان دروست بکەن. لە کوردستان یاریەکانی سیاسەت پربەپری وشەکە کاری خۆی دەکات، کەچی بەداخەوە کەم لە خەلکی کوردستان ئاگاداری ئەم یاریانەن.

د. عەبدولڕەحمان مەولود
پەیمانگای ئەلگانکوین/ ئۆنتاریۆ/ کەنەدا
http://www.scs.carleton.ca/~armyunis




نه‌ریتی نه‌خۆشبوون (چاره‌سه‌ر و خۆپاراستن). له‌ رۆمانی (نزا بۆ ئارمێن)دا …. یاسین برایم

نه‌ریته‌كان ، هه‌ڵقوڵاویی ژیانی كۆمه‌ڵگایی مرۆڤایه‌تییه‌و له‌ گه‌ڵ بزاف و چالاكی وكاروكرده‌وه‌كانی مرۆڤ هه‌نگاوی ناوه‌.له‌كۆنه‌وه‌ ،وه‌ك میرات و گه‌نجینه‌یه‌كی به‌هاداری مرۆڤ ، نه‌وه‌ به‌دوای نه‌وه‌ گواستراوه‌ته‌وه‌ ، تاكونهۆ به‌رده‌وامیش له‌ گۆران و خۆنمایشكردنه‌وه‌ بووه‌ بۆ نه‌وه‌كانی داهاتوو.نه‌ریته‌كان به‌ هه‌ردوو لایه‌نی (باشی و خراپی) خۆی خزاندۆته‌ نێوچیرۆك و ئه‌فسانه‌و خورافیات وئاین و بیروباوه‌رو ره‌نگدانه‌ویان به‌ سه‌رتاك و كۆمه‌ڵ.دواتر وه‌ك ڕێساوڕه‌فتارو خوو له‌ هزروخه‌یاڵی كۆمه‌ڵگادا گه‌شه‌ی كرد.هه‌رنه‌ته‌وه‌ ومه‌زهه‌ب وكۆمه‌ڵگای سه‌ر ئه‌م زه‌مینه‌ ، گه‌نجینه‌یه‌كی له‌ دابو نه‌ریتی سه‌یرو ناوازه‌و نه‌خواستراوی له‌ خۆ گرتووه‌.باوه‌ڕپێكردن ویان نه‌كردنی بۆ خودی مرۆڤه‌كان ده‌گه‌رێته‌وه‌.ئه‌م نه‌ریتانه‌ ڕه‌گ و ریشه‌ی كۆنی هه‌یه‌وبه‌هه‌مان قاوغ یان جیاوازترجێبه‌جێكراوه‌ وگواستراوه‌ته‌وه‌ بۆ شارستانیه‌تی ئه‌م رۆژگاره‌.له‌ كایه‌كانی نووسیندا ، له‌ نێو داستان و ئه‌فسانه‌وچیرۆك ورۆمان و شاكاره‌ كۆن و ناسراوه‌كانی جیهان ئاماده‌یی هه‌یه‌ . ئه‌ودابونه‌ریت و باوه‌ڕ و كرده‌وه‌ به‌زۆر چه‌سپاوانه‌ له‌ هزری كۆمه‌ڵگای خۆیان چه‌سپاندوه‌ ومرۆڤ كه‌وتۆته‌ ژێركاریگه‌ریان وبگره‌ وه‌ك ڕێساو یاسایه‌كی به‌ها كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان سه‌یری ده‌كه‌ن وهه‌ندێكیان پیرۆز كراون و قسه‌كردن و لادان له‌و دابه‌ بڤه‌و هێلی سووره‌! له‌ نێو دونیا مه‌زنه‌كه‌ی ئه‌ده‌بیشدا ، كه‌ ئاوێنه‌ی كۆمه‌ڵگایه‌ ئه‌م نه‌ریتانه‌ ڕه‌نگیداوه‌ته‌وه‌.رۆمانیش وه‌ك ژانرێكی ئه‌ده‌بی پشكی شێری ئه‌م نه‌ریتانه‌ی به‌ركه‌وتووه‌. چونكه‌ رۆمان ، ژیان و جیهانه‌ راسته‌قینه‌كه‌ی مرۆڤ وه‌ك خۆی یان جیاوازتر ده‌گوازێته‌وه‌ یان به‌دیوێكی ترئه‌م ژیانه‌مان جوانتر نیشان ده‌دات و تێكه‌ڵی جیهانی خه‌یاڵ و فانتازیا ده‌كات وچێژێكی جوان به‌ مرۆڤ ده‌به‌خشیت ، جارێكی تر نه‌ریته‌كانیش له‌ نێو خودی رۆماندا ، زیندو ده‌بنه‌وه‌و به‌ به‌رگێكی ره‌نگینتر، دێنه‌وه‌ نێو دونیای خه‌یاڵ و هزری خوێنه‌ر و به‌رده‌وام بوونی خۆیان دووپاتده‌كه‌نه‌وه‌ .هه‌ندێك له‌و نه‌ریتانه‌ له‌ نێو چه‌ند نه‌ته‌وه‌یه‌ك سیمایه‌كی هاوبه‌شیان وه‌رگرتووه‌و به‌تایبه‌تی ئه‌و نه‌ته‌وانه‌ی له‌ گه‌ڵ یه‌كتر ده‌ژن و خاك وكولتوورو باگراوه‌ندی دیرۆكی و پێكه‌وه‌ژیانیان هه‌یه‌ ، هه‌ندێك له‌م نه‌ریتانه‌ تایبه‌تن به‌ نه‌ته‌وه‌یێك ، وڵاتیێك ، شارێك ،گوندێك، ده‌ڤه‌رێكی بچووك یان هۆزو خێڵ و عه‌شیره‌ت و بنه‌ماڵه‌ و ته‌نانه‌ت خێزانێكی دیاریكراویش .

له‌ رۆمانی (نزای ئارمێن)(1)ی ئیبراهیمی یونسی گوزه‌رێك به‌ نێو هه‌ندێك له‌م نه‌ریتانه‌ ده‌كه‌ین و ده‌خه‌ینه‌ به‌رچاوی خوێنه‌ر. یونسی رۆماننووسێكی كورده‌ و به‌ زمانی فارسی ده‌نووسێت.به‌ڵام رۆمانه‌كانی هه‌ڵقوڵاوی كۆمه‌ڵگای كوردین وشاره‌زایه‌كی باشی له‌ سه‌ر مێژوو ودابو نه‌ریت و كولتورورۆشنبیری نه‌ته‌وه‌كه‌ی خۆی هه‌یه‌ و له‌ نێو رۆمانه‌كانی ئه‌ودا ، ئه‌م ڕه‌نگدانه‌وه‌یه‌ ده‌بینین.له‌ نزای ئارمێندا باس له‌ زوڵم وسته‌م كردن له‌ ژنێكی ئه‌رمه‌نیمان بۆده‌كات له‌ لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتدارانی عوسمانی ، ئه‌م ژنه‌ به‌ ناچاری له‌ ترسی مه‌رگ ، په‌نا بۆماڵی ئاغایه‌كی كورد ده‌بات. له‌وێ خۆ و مناڵه‌كه‌ی تێكه‌ڵاوی ژیانی ئه‌م ماڵه‌ ده‌بێت وله‌ هه‌مان كاتیش كۆمه‌ڵێك كارو نه‌ریت و هه‌ڵسووكه‌وت و بیركردنه‌وه‌ی ئه‌م ژنه‌ ده‌خزێته‌ نێو ژیان وخێزانی ئه‌م ئاغه‌یه‌ .لێره‌ چه‌ند نه‌ریتێكی جیاواز ده‌بینین وهه‌ندێ نمونه‌ ده‌خه‌ینه‌ روو له‌ سه‌ر تێڕوانینیان له‌ سه‌ر( نه‌خۆشكه‌وتن) و خۆپاراستن و چاره‌سه‌ركردن ونزا كردن وپه‌نابردن بۆ نووشته‌ و چاوه‌زار وگۆڕی پیاو چاك و شێخ و سه‌یده‌كان . تێكه‌ڵاو بوونی نه‌ریت و بیروباوه‌ره‌ ئاینییه‌كان وباوه‌ڕ پی َهێنان وجێبه‌جێكردنیان له‌ ژیانی رۆژانه‌یان وكه‌ هه‌میشه‌ به‌ فریادڕه‌سی خۆیان ده‌زانن.

منداڵ خۆشه‌ویسته‌ و ئارامی به‌ خێزان ده‌به‌خشێت، ئه‌گه‌ر منداڵیكی جوان وپێش چاو بوو ، ئه‌وا جوان نییه‌ له‌ به‌رده‌م دایكی پێی بڵیت ئه‌م منداڵه‌جوانه‌ ! چونكه‌ نه‌بادا ئه‌م منداڵه‌ شتێكی لێ بێت یاخود له‌ به‌ر چاو پیسی و چاوه‌زار و ده‌چاو چوونی منداڵه‌كه‌ . دایك منداڵه‌كه‌ داده‌پۆشێت و نیشانی خه‌ڵك نادات . زۆر جار نووشتوویه‌ك دروستده‌كه‌ن و له‌ لایه‌كی باسكی مناڵه‌كه‌ ده‌ده‌ن یان مووری شین وچاوه‌زارله‌ نێوچاوانی یان له‌ پێشه‌وه‌ی سه‌ر یان به‌ لانكه‌وه‌ هه‌ڵده‌واسن ، تا له‌ چاوی پیس به‌ دوور بێت و منداڵه‌كه‌ نه‌خۆش نه‌بێت.
“داده‌ ئامین منداڵه‌كه‌ی هێنا.ئه‌ی ماشه‌ڵڵا ، ماشه‌ڵڵاچه‌ند منداڵێكی جوانه‌ !دایكم چه‌ند داوه‌مووی سه‌ری بادابوون و بۆ چاوه‌زار موورووێكی شینی به‌ مێوی پێ هه‌ڵ واسیبوون ، و “نووشته‌”یه‌كی به‌ سنجاخ له‌ شانی راستی قایم كردبووكه‌ ناردبووی له‌ لای باوه‌ سه‌یی محمد بۆیان هێنا بوو. “(2) .
منداڵ ، ئه‌گه‌ر تووشی گوێ ئێشه‌ بێت ، ئه‌و دووكه‌ڵی جگاره‌ی ده‌خه‌نه‌ گوێ به‌ مه‌به‌ستی چاره‌سه‌ركردن. ژنی ئاغاش كه‌ ده‌بینی منداڵی ئه‌م ژنه‌ ئه‌رمه‌نییه‌ هیچی له‌ سه‌ر نییه‌و گوێیه‌كانی له‌ ده‌ره‌وه‌ن ، به‌راورد ده‌كات له‌ گه‌ڵ منداڵه‌كانی خۆی كه‌ به‌رده‌وام سه‌ریان داپۆشراوه‌ ، چونكه‌ ئه‌گه‌ر كڵاوێك یان په‌رۆیه‌ك له‌ سه‌ر منداڵه‌كه‌ نه‌به‌سترێت ئه‌وا تووشی گوێ ئێشان ده‌بێت.

“مناڵه‌كانی لای خۆمان هه‌ر كۆچكه‌یان له‌ سه‌ر هه‌ڵ گیرابا ، تووشی گوێ ئێشه‌ ده‌بوون وئه‌وده‌م دایكه‌كه‌یان ده‌بوو دوو كه‌ڵی سیغاره‌یان ده‌ گوێ بكه‌ن”(3).
له‌ كتێبی (وه‌بیرم دینێو)ی عه‌قیله‌ رواندزی هه‌مان شتمان بۆ ده‌گێرێته‌وه‌ له‌ سه‌ر گوێ ئێشان و دووكه‌ڵی جگاره‌.” وه‌كی گێ وه‌ژان ئه‌كه‌ت ، بێجگه‌ له‌ ده‌رمانی دكتۆری ، دووكه‌رێ جخاره‌شیان ده‌ناو پف ئه‌كرد، ئه‌وه‌ش لۆ ماوه‌یه‌كی كم ژانی پێ ئه‌شكا”(4) .
نه‌خۆشی زه‌رتك_زه‌ردووی كه‌ توشی منداڵ ده‌بێ ئه‌وا ماسییه‌كیان دێنا ناو ده‌فرێكی روون تا منداڵه‌كه‌ سه‌یری بكات ئه‌گه‌ر منداڵه‌كه‌ گه‌وره‌ بوایه‌ ، ئه‌گه‌ر ماسییه‌كه‌ مردبوا ئه‌وا نیشانه‌ی وایه‌ زه‌ردووه‌كه‌ له‌ منداڵه‌كه‌ گواستراوه‌ته‌ ماسیه‌كه‌ و نه‌خۆشه‌كه‌ چاره‌ سه‌ر ده‌بێت. ئه‌گه‌ر منداڵێكی بچووك بوایه‌ ، مۆرویه‌كی زه‌رد كه‌تایبه‌ت بوو به‌ نه‌خۆشی زه‌رتك یان جلو به‌رگێكی زه‌ردیان له‌ به‌ر مندڵه‌كه‌ ده‌كرد، یان بردنه‌ لای پیاوچاكێك.

“منداڵه‌كه‌ زه‌ردوویی گرتبوو ، هه‌ر چه‌نده‌ بردبوویانه‌ سه‌ر حه‌وزی”پیر یوونس”و ته‌ماشای ماسی یه‌ سووره‌كانی كرد بوو،هه‌روه‌ك خۆی زه‌رد و زه‌عیف بوو…”زه‌ردوویی”شی له‌ ده‌ستی كرا بوو “مووفه‌ڕه‌كی””پیر موراد”یشیان بۆ هێنابوو كه‌چی هه‌ر وه‌ك خۆی بوو…!.” (5).
هه‌ره‌ها له‌ كتێبه‌كه‌ی( عه‌قیله‌خان) ئاماژه‌ی به‌م نه‌خۆشییه‌ ده‌كات و ده‌ڵێت”زه‌رتك : ئه‌وش مۆری وجلكی زه‌رد ده‌به‌رنه‌خۆشی ده‌كرا.”(6).بێجگه‌ له‌مه‌ی ئه‌م نه‌خۆشییه‌ تووشی مرۆڤ ده‌بێت، ئاژه‌ڵانیش زه‌رتكه‌ ده‌گرن.
له‌نێو ئاینه‌ جیاوازه‌كان و پیاو چاك و گۆڕی پیاوه‌ ئاینییه‌كان وداری گۆڕستانه‌كان وبه‌ردوئه‌شكه‌وت وكانیاو وچه‌ندین كه‌ل و په‌لی پیرۆزكراو هه‌یه‌ وه‌ك چاره‌سه‌رییه‌ك هه‌ندێ نه‌خۆشی به‌كاردێن ونه‌خۆشه‌كان په‌نای بۆده‌به‌ن.
(تۆمابوا)ڕۆژهه‌ڵاتناسی فه‌ڕه‌نسی ، له‌ كتێبێكی خۆیدا كه‌ له‌ سه‌ر ژیانی كورده‌واری نووسیووه‌ ، ئاماژه‌ی به‌چه‌ندین شتی سه‌یرو سه‌مه‌ر ده‌كان، هه‌روه‌ها ده‌رباره‌ی چاره‌سه‌ری نه‌خۆشی زه‌رتك ده‌ڵێت”گه‌لێ كانیاوی پیرۆز هه‌یه‌، كه‌ له‌ ته‌نیشت مزگه‌وت یاخود ته‌كیه‌ یان گۆڕستانه‌كانه‌وه‌ن.ئه‌چنه‌ سه‌ر ئه‌م كانیانه‌ بۆ چاك بوونه‌وه‌ له‌ نه‌خۆشی ، بۆنمونه‌ له‌ ناو یه‌زیدیه‌كانی شێخان دا كانیه‌ك هه‌یه‌ ناوی (كانی زه‌ركێ)یه‌ مانای كانی زه‌ردكه‌، هه‌ر به‌ناوه‌كه‌یدا دیاره‌ كه‌ خه‌ڵكی له‌ نه‌خۆشی زه‌ردۆیی چاك ئه‌كاته‌وه‌.(7) ده‌یان شتی سه‌یرو ناوازه‌ی له‌م كتێبه‌ی خستۆته‌ روو كه‌ وه‌ك بیروباوه‌ری پروپووچ ته‌ماشای كردووه‌.
هه‌روه‌ها له‌ كوردستان زۆر شتی له‌م بابه‌ته‌ هه‌یه‌ نه‌ك هه‌ر مرۆڤه‌ نه‌خوێنده‌واره‌كان بگره‌ كه‌سانی رۆشنبیروشاره‌زاش په‌نای بۆ ده‌به‌ن . بۆ نه‌زۆكی وگه‌یشتن به‌ ئاوات ده‌یان گۆڕی پیاوی چاك هه‌یه‌ بۆ نمونه‌:گۆڕی (سوڵتان موزفه‌ری هه‌ولێر)* وئه‌شكه‌وتی (ره‌به‌ن بۆیا_شێخ وسو ره‌حمان)** له‌ شه‌قلاوه‌ ونه‌بی یونس له‌ موسڵ .بۆ به‌ردی گورچیله‌ (ئاوی شێخی باڵه‌ك) و دوعاكردن له‌ گۆڕی پیاو چاكه‌كه‌ . بۆ گه‌ڕاو و نه‌خۆشی پێست گه‌ڕاوی( بابه‌جیسك) و هه‌روه‌ها (میر سه‌ید) له‌ كۆیه‌.بۆ كۆخه‌ ره‌شه‌ ، به‌ردێكی كون هه‌یه‌ له‌ (كاولۆكان)ی ڕواندز(به‌ردێ كه‌نده‌كۆخی) پێده‌ڵێن ، حه‌وت جار له‌م كونه‌ بچی و بێی ئه‌وا كۆخه‌كه‌چاك ده‌بیت .
هه‌روه‌ها له‌گوندی (ئاكۆیان)یش داربه‌ڕووێك له‌م شێوه‌ هه‌بووه‌ به‌ ناوی دارێ كه‌نده‌ كۆخی حه‌وت جار له‌ نێو ڕه‌گه‌كانی ده‌هات و ده‌چوون، ئه‌م داره‌ له‌ ئه‌نفالكردنی گونده‌كه‌ سووتا.(داروبزماره‌)ش بۆ ددان ئێشان ، هه‌ركه‌سێك دانی بێشیت و بزمارێك له‌ داره‌كه‌ ده‌چه‌قێنێت و به‌ هیوای چاكبوونه‌وه‌.بالووكه‌ هاتن له‌ ده‌ست و پێ ئه‌وا زۆر پیاوچاك هه‌یه‌ به‌ گوێره‌ی ژماره‌ی بالووكه‌كان چه‌ند بێت ئه‌وه‌نده‌ قه‌د له‌ داره‌كه‌ ده‌كه‌یته‌وه‌ تا وه‌شك ده‌بێت له‌ زۆر شوێن ئه‌م جۆره‌ دارانه‌ هه‌ن و خه‌ڵك سه‌ردانی ده‌كه‌ن.بۆسه‌ر ئێشه‌و لاق و پشت ئێشه‌و باداری ، ده‌یان پیاوچاكی تر هه‌یه‌ ده‌چنه‌ سه‌ر ودوعایه‌ك ده‌كه‌ن و (نان و پیوازێك) له‌ سه‌ر پیاوچاكه‌كه‌ به‌ جێده‌هێڵن.ده‌یان كانی و گۆمی كبریتی(گه‌ڕاو) و رووبار هه‌یه‌ بۆ نه‌خۆشیه‌كانی پێست به‌ كاردێن وخه‌ڵك سه‌ردانی ده‌كه‌ن.
ئه‌م بیڕوباوه‌رو نه‌ریتانه‌ ئه‌گه‌ر لای هه‌ندێك كه‌س بنه‌مایه‌كی پووچ وخورافی و درۆی هه‌بێت ،لای هه‌ندێكی تر باوه‌ڕیان پێی هه‌یه‌وئاسوده‌یی به‌ دڵ و ده‌روونیان ده‌به‌خشێت و ده‌بێت ڕێز له‌و مرۆڤانه‌ش بگرین . ده‌كرێت هه‌ندێك كانیاو وگه‌ڕاو وسه‌رچاوه‌ی ئاو بنه‌مایه‌كی زانستی و پزیشكی هه‌بێت بۆچاره‌سه‌ركردنی هه‌ندێك نه‌خۆشی ئه‌مه‌ش پێویستی به‌ توێژینه‌وه‌ هه‌یه‌.

. له‌م رۆمانه‌دا ، له‌چه‌ند شوێنێك بیروباوه‌ری ئاینی خراوه‌ته‌ روو ، بۆ چاره‌سه‌ركردنی نه‌خۆشی و تاو له‌رزو په‌نا بردنه‌ به‌ر نووشتوو و پیاوی ئاینی و سه‌یدو شێخه‌كان.له‌ كورده‌واری ئه‌و مندڵانه‌ی تووشی ترس ده‌بوون ئه‌وا (مس یاخود په‌نگر)یان له‌ سه‌ر سه‌ر منداڵه‌كه‌ ده‌خسته‌ نێوجامێكی ئاو به‌ مه‌به‌ستی چاكبوونه‌وه‌ ، یاخود منداڵه‌كه‌یان ده‌برده‌ لای كه‌سانی ئاینی بۆ نووشتووكردن.كاتێ منداڵی ژنه‌ ئه‌رمه‌نیه‌كه‌ ده‌گری و تووشی ترسان هاتووه‌ به‌ باوه‌ڕی ئه‌وان ئه‌وا ده‌یبه‌نه‌ لای سه‌ید.”باشه‌ ، ئاغا… قه‌نداومان داوه‌تێ …ناردوومه‌ لای بابه‌ سه‌یدیش دوعای ترس و له‌رزی بۆ بێنن ،هێشتا نه‌هاتۆته‌وه‌….”.(8).
به‌راورد كردنی ددان خاوێنكردنه‌وه‌ له‌ نێوان كه‌سانی شارستانی و ماڵی ئاغا ئه‌وان به‌ فڵچه‌و ده‌رمان و ئه‌ویترین به‌پووشه‌ پیسه‌ی كه‌ به‌ سه‌ری گێسكی ماڵپاكردنه‌وه‌یه‌و ماڵی پێ خاوێن ده‌كه‌نه‌وه‌ . “له‌ ماڵی ئاغاكانی دیكه‌ بۆددان ئاژنینه‌وه‌ كه‌ڵك له‌ پووشكه‌ی ئه‌و گه‌سكه‌ وه‌رده‌گرن كه‌ له‌ په‌نا ده‌ركه‌ی داریان داناوه‌…. “(9).

زۆر كه‌س باوه‌ڕیان وایه‌ هه‌رچه‌ند منداڵ پیس بێت و گرنگی پێنه‌درێت ئه‌وه‌نده‌ پێشچاوترو قه‌ڵه‌وتر و دوور له‌ ده‌ردو به‌ڵا ده‌بێت، وه‌ك پێشینان ده‌ڵێن (بخۆ گه‌نده‌و گوو _ بگره‌ ره‌نگ و روو).ئه‌مه‌ زیاتر له‌لای دایكان و به‌راوردكردنی منداڵی پاكژی خۆیان له‌ گه‌ڵ منداڵی كه‌سێكی تركه‌ لووت به‌چڵم و پیس وجل به‌قرێژوفرامۆشكراو له‌ خزمه‌تی باش.ئه‌م په‌نده‌ وه‌ك به‌راوردێك له‌ نێوان خاوێنی و پیسی منداڵ ده‌گوترێت.
نه‌خۆش كه‌وتنی منداڵه‌كه‌و نه‌زانینی ده‌رده‌كه‌ی ، ترس و گومان ده‌خاته‌ نێو خێزانی ئاغا و دایكی منداڵه‌كه‌، له‌ نێوان خۆیان چه‌ندین نه‌خۆشی ده‌ستنیشان ده‌كه‌ن و منداڵه‌كه‌ له‌ ژوورێك داده‌نێن و كه‌س نێزیكی ناكه‌وێت بۆ ئه‌وه‌ی كه‌س تووشی ئه‌م نه‌خۆشیه‌ نه‌بێت . ئه‌وان گومانیان هه‌یه‌ ، منداڵه‌كه‌ ئه‌م نه‌خۆشیه‌ی له‌ ئاژه‌ڵ گرت بێت یان له‌و پیاوه‌ هه‌ژاره‌ی چه‌ند ڕۆژێك له‌ ماڵی ئاغا به‌ نه‌خۆشی سه‌ری نایه‌وه‌ .هه‌ندێك به‌تیفۆ وگرانه‌تاو هه‌ندێكی تر به‌ بۆن و یان گومان كردن له‌هه‌بوونی ئه‌سپێ.هه‌موو ئه‌وانه‌ وا له‌ بیركردنه‌وه‌ی ئاغا ده‌كات و ئه‌ویش به‌ قسه‌ی پیره‌ژنێكی گوند بكات ، كه‌ بونی سیر چاره‌سه‌ری ده‌ردی منداڵه‌كه‌ ده‌كات.بۆیه‌ له‌ باره‌ی نه‌خۆش كه‌وتنی ئه‌م منداڵه‌، ده‌ڵێت:”فاتم! ئه‌من قسه‌ی ئه‌م پیره‌ژنه‌م پتر به‌ دڵه‌وه‌ ده‌نووسێ … منداڵه‌كه‌ له‌ دایكی جوێ بكه‌نه‌وه‌ ، ده‌ پازده‌ بیست دنكه‌ سیریش سپی كه‌ن وبه‌به‌نیانه‌وه‌ بكه‌ن و ده‌ملی بكه‌ن… وه‌ك ده‌ڵێن ئه‌م نه‌خۆشییه‌ له‌ ئه‌سپێ یان ڕا په‌یدا ده‌بێ ، ئه‌سپێش ده‌ڵێن بۆنی سیرێی پێ خۆش نییه‌….”(10).
ئه‌مجاره‌ نه‌خۆش كه‌وتنی دایكی منداڵه‌كه‌ ، بیركردنه‌وه‌ی ناوازه‌ی لێدێته‌ به‌رهه‌م ، بڕوانه‌ منداڵه‌كه‌ رووت ده‌كه‌ن و له‌ سه‌ر ده‌ستی داده‌نێت وبۆئاسمانی به‌رزده‌كه‌نه‌وه‌ و پێشانی خوودای ده‌ده‌ن تا خوا به‌زه‌یی به‌لاوازو بچووكی منداڵه‌كه‌ بێته‌وه‌ له‌ به‌ر ئه‌ویش روحم به‌ دایكی بكات و چاكی بكاته‌وه‌. ئه‌مه‌ له‌ كاتێكدا ئه‌م كاره‌یان ده‌كرد پزیشك له‌ شاره‌وه‌ بۆ چاره‌سه‌ری نه‌خۆش رووی كردبووه‌ گوندو ئه‌م رووداوه‌ی به‌ چاوی خۆی دیت.

“ئه‌م جۆره‌ وه‌ختانه‌ دوعا ده‌كه‌ن ، دایكان منداڵی چوو كه‌ڵه‌ رووت ده‌كه‌نه‌وه‌ و به‌ خوای نیشان ده‌ده‌ن ، تا ره‌حم به‌ دایكی بكا… چ بكه‌ن فه‌قیرانه‌ ! ئه‌وه‌ كه‌ دیتان منداڵه‌كه‌یان له‌ سه‌ر ده‌ست دانابوو ، وهه‌ڵداوپێدایان پێ دكرد، بۆ ئه‌مه‌ بوو…به‌و هیوایه‌كه‌ خواباشتری ببینێ به‌زه‌یی پێی دابێته‌وه‌… و ره‌حم به‌ دایكی بكا….”(11).بێجگه‌ له‌ رووتكردنه‌وه‌ی ئه‌م منداڵه‌و به‌رزكردنه‌وه‌ی بۆ ئاسمان ، ژنی ئاغا نزای ده‌كردو منداڵه‌ ناباڵقه‌كانیش نزاكه‌یان ده‌گێرایه‌وه‌ ، گوایه‌ خودا نزای ئه‌م منداڵه‌ بچووكانه‌ ره‌تكردنه‌وه‌ی بۆنییه‌و بۆیان جێ به‌جێده‌بێت.له‌گه‌ڵ هاتنی پزیشك بۆگونده‌كه‌ ، خه‌ڵك به‌ تێكرا( ژن و پیاو) كه‌وتنه‌ خۆ هه‌ر یه‌كێك ده‌ردێك وجۆرێك نه‌خۆشی بۆ پزیشك ده‌گێرایه‌وه‌ .پێش هاتنی پزیشك تێكرای خه‌ڵكه‌كه‌ بۆ بچووكترین نه‌خۆشی هانایان بۆگۆڕی پیاو چاكان و حه‌كیم و مه‌لای گوندو سه‌یدوشێخ وپیره‌ژنه‌ به‌ ساڵاچووه‌كان ده‌برد. له‌م باریه‌وه‌ش ده‌یان چیرۆك و رووداوی سه‌یرو سه‌مه‌ره‌ روویده‌داو له‌ باره‌ی ده‌ردی نه‌خۆشه‌كان ده‌كه‌وته‌ سه‌ر زارو وه‌ك چاره‌سه‌ریش بۆ یه‌كتریان ده‌گێڕایه‌وه‌ تا ئه‌وانیش له‌ ئاینده‌ سوود له‌ قسه‌و ڕه‌فتارونه‌ریت وئامۆژگاریه‌كان وه‌ربگرن.

له‌ كۆتاییدا ، ئاماژه‌ به‌ وته‌ی ئه‌و ئاغایه‌ ده‌ده‌م كه‌ ده‌ڵێت”مه‌سه‌لێكی كوردی هه‌یه‌ ، ده‌ڵێ نابێ به‌ پێش پیاوی گه‌وره‌وبه‌ پاش ئێستر دا تێ په‌رێ”به‌ڵام جاری وا هه‌یه‌ پیاو ناچاره‌… “(12). ئه‌م په‌نده‌ كوردیه‌ ، پێمان ده‌ڵێت نابێ كه‌سانی منداَل و كه‌سانی بچووك وه‌پێش پیاوی گه‌وره‌ بكه‌ون و ده‌بێ رێزی لێ بگرن ، خۆ بۆ ئامۆژگاری و قسه‌كردنیش هه‌مان كرده‌وه‌ هه‌یه‌ نابێ (قسه‌ی گه‌وران بشكێن و به‌ قسه‌یان بكه‌ین جا ڕاسن بن یان هه‌ڵه‌ ) واته‌ قسه‌ی پیاوی گه‌وره‌ به‌ هه‌ند وه‌رده‌گیرێت .ئه‌م قسانه‌ش كاریگه‌ری دروستده‌كه‌ن به‌ سه‌ر خێزان و بنه‌ماڵه‌ جا له‌ هه‌ر بوارێكی ژیان بێت .خۆ بۆ كاری دووه‌میش نابێت مرۆڤ له‌ دوای ئێستر بروات یان لێی نێزیك بكه‌وێته‌وه‌ ، نه‌بادا جووتێكی لێ بدات و تووشی زه‌ره‌ری بكات.واته‌ ئاگادارت ده‌كاته‌وه‌ به‌رله‌وه‌ی تووشی نه‌خۆشی و به‌ڵایه‌ك بێت پێویسته‌ خۆت بپارێزیت .كورده‌واریش ده‌ڵێت (خۆپاراست له‌ چاره‌سه‌ركردن باشتره‌!!).ئه‌و چه‌ند نمونه‌یه‌ی نێو ئه‌م رۆمانه‌ و مشتێكن له‌ خه‌روارێك وهه‌ڵقوڵاوی نه‌ریت و ڕه‌فتار و باوه‌ر پێ هه‌بوونی كۆمه‌ڵگان . تا ئێستاش له‌ دونیای مودێرنه‌ته‌ وگه‌شه‌ی ئه‌قڵی مرۆڤ و ئاسۆی گه‌شی پزیشكی كه‌سانێك هه‌ن و هه‌ندێ له‌م نه‌ریتانه‌ په‌یره‌و ده‌كه‌ن.
هاوینی 2015 ڕواندز

——————————–
سه‌رچاوه‌ وپه‌راوێز:

1.رۆمانی (نزا بۆ ئارمێن) ، ابراهیم یونسی ، و:عبدلله‌ حسن زاده‌ ، ده‌زگای چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ی رۆژهه‌ڵات ، هه‌ولێر ، چاپی دووه‌م ، 2009.
2.سه‌رچاوه‌ی پێشوو ، ل25.
3.سه‌رچاوه‌ی پێشوو، ل 35.
4.وبیرم دێنۆ ، عه‌قیله‌ رواندزی ، چاپی یه‌كه‌م ، هه‌ولێر ، 2001 ، ل74.
5.نزا بۆ ئارمێن ، ل231.
6.وه‌بیرم دێنۆ ، ل71.
7.تۆمابوا، ژیانی كورده‌واری ،وه‌رگێڕانی بۆ كوردی:حمه‌سعید حمه‌ كریم ،چاپخانه‌ی زانكۆی سلێمانی، 1980.ل232.
*.وه‌ك زانراوه‌ ئه‌م گۆڕه‌ هی باوكی سوڵتان موزه‌فه‌ره‌و گۆڕی ئه‌و له‌ نه‌جه‌فه‌!به‌ڵام خه‌ڵك هه‌ر به‌ گۆڕی سوڵتان موزه‌فه‌ر سه‌ردانی ده‌كه‌ن بۆ منداڵبوون و نه‌خۆشی و پاڕانه‌وه‌ ده‌یان رازو نیازی تر.
**. ئه‌م پیاو چاكه‌ لای مه‌سیحییه‌كان به‌ (ره‌به‌ن بۆیا) وموسڵمانانیش به‌ (شێخ وسو ره‌حمان)به‌ناوبانگه‌ و هه‌ریه‌كه‌ی به‌ هی خۆی ده‌زانن .به‌ردێكی لێیه‌ ، ژنان به‌ مه‌به‌ستی منداڵبوون خۆیان له‌سه‌ر زگ خلۆرده‌كه‌نه‌وه‌ .
8. نزا بۆ ئارمێن ، ل 72.
9.سه‌رچاوه‌ی پێشوو ، ل 94.
10. سه‌رچاوه‌ی پێشوو ، ل200.
11. سه‌رچاوه‌ی پێشو ، ل216.
12. سه‌رچاوه‌ی پێشوو ، ل349.
تیبینی : له‌ گۆڤاری (نما) ، ژماره‌ (44) ، 2017 بڵاوكراوه‌ته‌وه‌ .




له‌نێوان حۆپیشاندان و گێره‌شێوێنیدا ! … ئاری زیندینی

خه‌باتی مه‌ده‌نی و پیشه‌یی لوتكه‌ی كۆمه‌لگه‌ی تێگه‌یشتوو پێگه‌یشتوو شارستانیه‌ته‌,كه‌دووره‌له‌هه‌رململانێی سیاسی و كه‌سیودوورله‌ ِلێدانی سیاسی به‌رامبه‌ر حكومه‌ت و حیزب, خه‌باتی مه‌ده‌نی و پیشه‌یی خۆیی ده‌بینێت له‌پێكه‌وه‌ژیان و هه‌ڵوێست وناڕه‌زایی
داكۆكی له‌ مافه‌كان به‌رامبه‌ر ئه‌ركه‌كان.كۆمه‌ڵگه‌ ده‌بێت خۆیی یه‌كلابكاته‌وه‌له‌ چ قۆناغێك ده‌ژی وده‌ستووری ژیانی چۆنه‌وچی ده‌وێت و نه‌ك به‌ڕه‌مه‌كی (عشوائی) بژی وداوابكات بۆ وه‌ده‌ستهێنانی مافه‌ پیشه‌یی و مه‌ده‌نی, ئه‌م داواومافانه‌ ده‌توانێت له‌رێگایی (خۆپیشاندان وبایكۆت و ناڕه‌زایی وگردبوونه‌وه‌) ده‌ریببڕیت و دواتر به‌ده‌ستیبهێنێت له‌گه‌ل ڕه‌چاوكردنی بارودۆخه‌كه‌ نه‌ك سه‌ر بكێشێ‌ بۆ (ئاژاوه‌وگێره‌شێوێنی) .
(خۆپیشاندان وبایكۆت و ناڕه‌زایی و گردبوونه‌وه‌) له‌هه‌ندێك كۆمه‌لگه‌وحكومه‌ته‌كان هاندان وده‌ست له‌پشتدانی پێوه‌دیاره‌ بۆمه‌رامی سیاسی و شه‌خسی.له‌وڵاتی ئێمه‌ ئه‌و(خۆپیشاندان وبایكۆت وناڕه‌زایی وگردبوونه‌وه‌) ده‌بینرێت جۆرێك له‌ تێكه‌ڵی وپێكه‌ڵی پێوه‌دیاره‌ له‌ داواكانیان چونكه‌ بێجگه‌ له‌ داوا دروشم له‌كه‌داركردن وجوێنیش كه‌دووره‌له‌خه‌باتی مه‌ده‌نی وپیشه‌یی ناچێته‌ خانه‌ی داواكاری خۆپیشانده‌ر.ئه‌وكه‌س ولایه‌ن ورێكخراووده‌سته‌یه‌ی كه‌ ناڕازیه‌و داوایی هه‌یه‌وخۆپیشاندان ده‌كه‌ن ده‌بێت داواكه‌یان ڕوون وئاشكرابێت وتایبه‌ت به‌بواری خۆیان وله‌پێناوچاكسازی به‌ڵام ئه‌وه‌ی له‌ هه‌رێمی كوردستان ده‌گوزه‌رێ‌ یه‌ك داوا نیه‌و یه‌ك ده‌سته‌وڕێكخراولایه‌ن نییه‌ هه‌مووپێكه‌وه‌ داوا و دروشم وجنێودان هه‌یه‌ كه‌ ئه‌مه‌ واته‌ رووخاندنی به‌رامبه‌ركه‌ پێچه‌وانه‌ی خه‌باتی مه‌ده‌نی وپیشه‌یی ودیموكراتی كه‌ دواجار ده‌توانن له‌ هه‌ڵبژاردن یه‌كلایی بێته‌وه‌ كه‌ نیشانه‌ونمونه‌ی دیموكراتیه‌ته‌.گه‌ر زیاتریش ورد بینه‌وه‌ (خۆپیشاندان) ماناومه‌به‌ستی خۆیی هه‌یه‌و(بایكۆت) و(گردبوونه‌وه‌)و(ناڕه‌زایی)هه‌روه‌تر هه‌ریه‌ك له‌مانه‌ به‌ جیاو بۆ مه‌به‌ستێكه‌ نابێت هیچیان ببێته‌ هۆیی له‌كه‌داركردن و په‌كخستنی داموده‌زگایی حكومی وگشتی و ده‌وڵه‌ت گه‌رنا جۆرێكه‌ له‌(ئاژاوه‌وگێره‌شێوێنی) داواومافه‌كان به‌ده‌ست ناهێنرێت,ئه‌گه‌ر هه‌موو چین وتوێژه‌كان خۆپیشاندان وناڕازیبن ئه‌وه‌(هه‌ڵبژاردن) سه‌نگی مه‌حه‌كه‌وهاوڵاتی وحكومه‌ت پێكه‌وه‌ به‌شدارن له‌پڕۆسه‌ی دیموكراتی و مه‌ده‌نی وبۆدیاریكردنی مافه‌كان وچه‌سپاندن وجێبه‌جێكردنی به‌ڵام ئه‌وه‌ی له‌ وڵاتی ئێمه‌ ده‌بینرێت له‌و(خۆپیشاندان وبایكۆت وناڕه‌زایی و گردبوونه‌وه‌) زیاتر بێهێزكردن وپه‌كخستن وناشرین كردنی به‌رامبه‌ركه‌ حكومه‌ته‌ جۆرێكه‌ له‌لابردن و ڕووخان نه‌ك خه‌باتی مه‌ده‌نی وپیشه‌یی, حكومه‌تی هه‌رێم به‌یاسایی وبه‌ هه‌ڵبژاردن هاتۆته‌كایه‌وه‌ خه‌ڵك وهاوڵاتیان ده‌نگیان بۆ داوه‌, خۆپیشاندان وناڕه‌زایه‌كانی هه‌رێم به‌ئاشكرا حیزب ولایه‌نی سیاسی له‌پشته‌ نایشارنه‌وه‌له‌ میدیاكان و لێدوانه‌ حیزبیه‌كان پاڵپشت و هانده‌ریانه‌ به‌رنامه‌ و پرَۆژه‌ی حیزبه‌كان داواو دروشمه‌كانی خۆپیشانده‌ران وبایكۆتكاران یه‌ك شته‌, ئاژاوه‌وگێره‌شێوینی چه‌كی حیزبه‌ سیاسیه‌كانه‌ بۆگرتن وگه‌یشتن به‌ ده‌سه‌ڵات و ڕاكێشانی سۆزی شه‌قام.(خۆپیشاندان وبایكۆت و ناڕه‌زایی وگردبوونه‌وه‌) نه‌ كه‌س له‌كه‌دارده‌كرێت ونه‌ حیزبێك ناشرین ده‌كرێت ونه‌ دامووده‌زگایی حكومه‌ په‌كده‌خرێت و نه‌حكومه‌ت ده‌ڕووخێت و نه‌ ووڵات تووشی ئاژاوه‌وگێره‌شێوێنی ده‌بێت,به‌م شێوه‌یه‌هه‌نگاونان و بنیاتنانی كۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی و شارستانی سست ودواده‌كه‌وێت.




پەرلەمانی عێراق نموونەیەک لە ڕاستگۆیی … چالاک ئـاغجەلەری

ئـەگەر دیموکراسی وەکو فکرو فەلسەفە یان ئـایدۆلۆژیەک تەماشا بکرێت بێگومان شوێنێک بۆ قەرارگرتن و بەگەرخستنی ئـەو فەرھەنگە سیاسیە پەرلەمانە ، ئـەم دەزگایە لە فەزایەکی تەواو سەربەخۆ و دیموکراتدا ناوەندێکە دەنگی زۆرینەی تاکەکانی تێدا کۆکراوەتەوە لە پێناو ئـاراستەکردنی بڕیارە چارەنوس سازەکانی کۆمەڵگە بۆ کۆی پێشھاتەکان دەبێت بەم فلتەرەدا بڕوات ، بنەچەی ئـەم فەرھەنگە ، ئـەم عەقڵانیەتە سیکۆلارە لە یونانی کۆنەوە دەستی پێکردوە و ڕێگەیەکی دوور و درێژی گرتەبەر تەواوی فەلسەفە سیاسی و فەرھەنگیەکانی کۆمەڵگە جۆگەی لەم ڕووبارە ھەڵخست لە ژێر ناوی جیاواز جیاوازدا ، ئـاینەکان تا بێدینەکان ، قەومیەکان تا ئـومەمیەکان ، کاپتالیزلیستەکان تاوەکو شوعیەکان کەوتنە ژێر ھەژموونی وەرگرتنی دەنگی گەل بۆ ھەرچی ڕەوایەتی دان بە جوانکردنی بیر و ھزری سیاسی و کۆمەڵایەتیان.

مێژووی کۆن و نوێ سەلمێنەری ڕاستیە تۆقێنەرەکانی کۆمەڵگاکانی دونیایە تا چی ئـەندازەیەک درێغیان لە پاکتاوی یەکتردا نەکردوە لە تەواوی بوارەکاندا ، بۆ ھەرچی گەیشتن بە خواستە پاوانخوازیەکانیان لە بەرامبەر دەستەمۆ و تا ئـەندازەی سڕینەوەی دژەکانیان لە سەر زەوی ، تێرکردنی ئـەم حەزە مرۆڤ کوژانە گەیشتە ژیانی دەوڵەتداری قەومی و تائـیفی و دینی، ھەرچی دەوڵەتانی ڕۆژئـاوایە بە پاڵپشتی شۆڕشە عەقڵانیەکان و خۆێندنەویەکی بابەتی بۆ مێژوویان ھەروەھا بوونی ئـیستعابی ھەڵومەرجەکان تایبەت بە ئـاڵوگۆڕە سیاسی و ئـابوری و فەرھەنگیەکان بووە بنەمای بەجێھێشتنی ئـەو فۆرمە ی جیاواز لە ژینگەی ڕەنگاوڕەنگی خۆی ،فەزای دەورووبەر بە ھەمان فۆرمی سیاسی وفەرھەنگی خۆیان بچوێن و ڕەوایەتی ماف بۆ کۆی تاکەکان ببێتە فەلسەفەی دونیابینی و پێکەوە ژیان ببێتە بەشێکی دانەبڕوای کاروانەکەیان.

بە گەڕانەوە بۆ پرەنسیپی دەوڵەتداری ڕۆژھەلات بە گشتی و ناوەڕاستەکەی بەتایبەتی ھەلومەرجە کان دەرھەق بە دونیای سیاسەت بۆ گرتنە دەسەڵات تەواو پێچەوانەی دەوڵەتانی ڕۆژئـاوایە، دونیا بینی شۆڕشە جەماوەریەکان ، سیاسیەکان بوونە بە شێک لە گۆڕینی دەموچاوەکان ئـەوەی مایەوە گەرائـاسا ژیانەوەی بەخۆوە دی ھەمان ھەڵسوکەوت وفەرھەنگی دەسەڵاتی سەرکوتکەر بوو بە شێوە و مکانیزمی جیاواز ، بۆ نموونە ئـیپراتۆریەتی عوسمانی تورکیای ئـەتاتورکی دوێنێ و ئـاکپارتی ئـەمڕۆی لێ سەوزبوو ، عێراقی مەلەکی سەدامی دوێنێ و شیعەی ئـەمڕۆی لێ ڕسکا، ئـێرانی سەفەوەی ڕەزا شا و ئـایەتوڵاکانی جێگیرکرد ، میسریشمان بینی دوا خۆشپیشاندانە میلۆنیەکە کێ جڵەوی گرت و چۆن کارکەنارکەوت، کەواتە تەواوی ئـەم نموونانە گێڕانەوەی چیرۆک و سەرگوزشتەی سەر ئـاگردان نیە ، ئـەمانە بەشێکی زیندوی ئـاڵوگۆڕەکانی گۆڕەپانی سیاسی ڕۆژھەڵاتە، ئـەم دەسەڵاتە دووبارە بووانە بە ھەمان فەرھەنگی زاڵی نەتەوەی سەردەست و دەستەمۆکردنی کەمینەکان درێغییان نەکردوە لە سەرکوت و سڕینەوەی ڕەکابەرەکانیان ، ھەموو کات و زەمانێک یەک دیدگا بە میکانیزمی جیاواز خۆیان ناساندوە بە بەرامبەر، ھەردەم ئـەو ەندی پێیانکرابێت کاریان لەسەر فەرھەنگ و سایکۆلۆژیەتئ کەمینەکان کردوە بۆ ھەرچی زیاتری بچوکردنەوە و تائـەندازەی فەنا بوونیان لە بۆتەی فەرھەنگی زاڵدا کە ئـەم ئـەرکەش دەسەڵات وەک ئـەجندایەکی بۆماوە کاری لەسەر کردوە.

بە ئـاوڕدانەوە بۆ دونیابینی دەسەڵاتە یەک لە دوای یەکەکانی دەوڵەتی عێیراقی دوای ١٩٢٣ بەردەوام ئـەم فۆرمەی لە بەگژا چوونەی کەمینەکانی ھەڵگرتوە ، بۆ پشتڕاستی ئـەم بۆچوونە سەرھەڵدانی خەباتی گەلانی ژێر دەستە بە تایبەت کوردەکان لە عێراقدا زادەی نابەرابەری دەسەڵاتە یەک لە دوای یەکەکانە بەرامبەر بە پرسێک کە گوزارشت لە ناسنامەی مرۆڤبوونی خۆی دەکات پێش ھەر خواستێکی تر بە دوای ئـەمەدا خەباتەکان لە مەلیک مەحمود دەستی پێکرد درێژەی بە خۆیدا تا ئـەم ساتە ، سەرباری ھەڵەکانی ئـەوانەی بوونە ھەڵگری مەشخەڵی بەرخودانەکان بەڵام بە وەڵام نەھاتن و نادیدە گرتنی پرسی کورد لەلایەن حکومەتەکانەوە ، عەقڵیەتێکە بە نەگۆڕی ماوەتەوە و درێژەی پێدەدەن ھەروەھا ھەر پشتگیریەک لە م ئـیستبداتیەی دەسەڵاتەکان لە ژێر ھەر بڕو بیانویەکدابێت دەچێتە ھەگبەی فەرھەنگی نەتەوەی سەردەستەوە و ئـیمکانی مرۆڤ دۆستی وپێکەوەیی زۆر لاوازە چونکە دەستپێکی ئـاگرەکە دەولەتی ناوەندە دەبێت لە ئـاستی کلتوری سیاسی و فەرھەنگیەوە ئـەو خەتە بپەڕێنێت لە پەیوەند بە کۆتایی ھێنان بە ئـەقڵیەتی کەمینە و زۆرینە.

ئـەنجام دوای بە ھەدەردانی ئـەم چەند ساڵەی پێشتر بۆ کورد لەلایەن ھێزە سیاسیەکانی ئـەم گەلەوە بەتایبەتی پارتی و یەکێتی ، ھاوکات نەخوێندەوەیان بۆ دەسەڵاتی ناوەند لە چوارچێوەی زانستی سیاسیدا ھەروەھا کارکردن لەسەر تێکشانی تاکی کورد لە مرۆڤێکی ووڵات پارێزەوە بۆ حزب پارێز ، ھەروەھا بەتاڵان بردنی ژێرخانی ووڵات ، پاش ئـەم ھەموو نەھامەتیەیە ی کە بەسەر خەڵکیانھێنا کونجێک شک نابرێت بۆ ستایش و ڕێزگرتن لە ڕابردوویان، ئـەمڕۆ ھاوتوون دەستیان داوەتە شادەماری داخوازی خەڵک ئـەویش بەدیھێنانی خەونی گەلە ( دروست بوونی کیانی کوردی)، بەڵێ ھەستیاری ئـەم پرسە ھێندە گرنگە ئـەوەی ڕۆژێک بە ئـەنقستیش کورد بووبێت زۆر گرانە پێچەوانەی ئـەم خواستە بێت ، ھاوکات ھەڵەکانی ھێزە سیاسیەکوردیەکان بە ئـەندازەیەک تاکی کوردی دڕدۆنگ و بێزار کردوە نایانەوێت بچنە ژێر باری بەلێیەکەوە کە پێیان وایە کەمر شکێن دەبێت ، بە دیوێکی تردا تەماشای ھەڵوێستی نەتەوەی سەردەست و دەسەڵاتی ناوەندە دەکەیت بەتامی بەعسیەکان ھەڕەشە ی سەرکوتی سەربازی دەکەن وەک دوا خەیاری سیاسیان، ئـەم ھەژموونە باڵادەستیەی بەغدا و قسە کردن لەسەر پرسێک کە تاکی کوردستانی بڕیاردەرێتی ،بە پێچەوانەی تەواوی بەھا مرۆڤایەتیەکان و سوڕانەوە لە چەقبەستووی شۆڤێنیەتی نەتەوەی سەردەستە ،ئـەم پرسە دەبێت بە ئـاراستەیەکدا بڕوات کە بیرێکی جدی تەندروست بۆ ماڵئـاوابوون لە فەزایە بەگەڕبخرێت بەڵام بۆ کیانێک بێت جیاواز بێت لەوانەی دەوروبەر ، ھەروەھا ھاودەنگی بۆ ئـەم پرسە دەبێت گرەنتی دەستەبەری ئـازادی تاکەکان بۆ تەواوی بوارەکانی ژیان مسۆگەر بکات چونکە مێژووی دەسەڵاتی ھێزە کوردیەکان ئـەنجامێکی ترمان پێدەدەن ، ئـاکامی بژاردەی بەڵێ ھەنگاوێکی بوێرانەیە ئـەگەر ھێزە سیاسیەکان نەیخەنە خزمەت ئـەجندای حزبیانەوە ، بە پێچەوانەوە دەنگی نەخێر خزمەت بەو دەنگانە دەکات کەلە ئـەمڕۆی پەرلەمانی عێراقدا پەیامی ڕاستگۆیی خۆیان گەیاند بە کورد .


چالاک ئـاغجەلەری




سێ شیعر … مە ولود ئیبراهیم حە سە ن

کاری زۆرم لە پێشە….

پێویستە ..
گوڵێک بە دیاری
بدە م بە خۆشە ویست .
شە ڕ لە هه موو بە رە کان ڕابگرم
چە کی هه موو جە نگاوە رە کان کۆبکە مە وە .
بە رلە وە ی ..
جە نگ دە ست پێبکاتە وە .
***
کاری زۆرم لە پێشە ..
هه تا زووە ..
چیمە نی سە ڕ گۆڕی شە هید ..ئاودە م
دە رگای کۆلیت بکە مە وە
دان بدە م بە مریشکە هێلکە کە رە کان .
منداڵە برسیە کانی
سە ر زبڵدان
بێنمە وە حە وشی قوتابخانە .
ئالیک ..
لە بە ردە م ئە سپی سە ر ئاخوڕ ڕوبکە م .
مێگە لی گوند
بگە ێنمە پاوانی هه میشە سە وزی وڵات .
زە نگی ساڵی تازە ی ژیان لێبدە م .
شریتی کردنە وە ی
پردی پە ڕێنە وە ی
ئە و بە ری ئاشتی ببڕم .
***
کاری زۆرم لە پێشە ..
دە ستی ئە و پیرە بگرم
لە جۆگە قوڕاویە کە ی بپە ڕێنمە وە
لە تە نانێک بدە م
بە منداڵێکی برسی و بێ دایک و باوک .
بە جاوێکی خاوێن
برینی پێکراوێک بپێچمە وە .
ڕێگای دە ربازبوون
بە هه ڵاتووێکی دە ست مە رگ نیشاندە م .
چیڕۆک ..
بۆ منداڵە خە و لێزڕاوە کان بگێڕمە وە
جووتێ پێڵاو بدە م
بە پێڵاو جێماوی پێخواسێک .
منداڵە ڕووتە کە ی بە رباران
بە چاکە تە کۆنە کە م داپۆشم .
باوە ڕداران هه موو
لە پە رستگایە ک کۆبکە مە وە .
گۆرانی ئاشتی
بە زمانی هه مووان بڵێم .
شریتی سنوورە کان هه ڵوێنجم
تۆپی زە وی ..
بکە م بە یە ک وڵات
کاری زۆرم لە پێشە .

******************** ٦/٩/٢٠١٧ – هه ولێر

منداڵ و جە ژن ..

منداڵێک ..
بە رگی ژیان لە بە ر دادە کە نێ
کە بە رگی تازە ی جە ژنی نیە .
مداڵێک ..
جلی جە ژنانە لە کە س وە رناگرێ
تا باوکی شە هید ی نە گە ڕێتە وە .
مندالێک..
بە دیواری دە رگاوە نوساوە
جلی کۆن یارمە تی نادا بچێتە یاری .
منداڵێك..
واز ناهێنێ تا سە ری بڕاوی گای قوربانی
ئاوی نیو جامە کە ی دە ستی نە خواتە وە .
منداڵێک..
جلی تازە ی جە ژن لە بە رناکات
بە دە ستی دایکە سوتاوە کە ی نە بێت .
منداڵێک..
جلی خێرخوازانی کردووتە بە ر
پۆلیس لیناگە ڕێ بچێتە دە رە وە .
منداڵێك..
جووتێ پێڵاوی تازە ی بۆ کڕاوە
دە توانێ تە نیا تاکێکیان بکاتە پێی .
منداڵێك..
تازە ئازاد بووە
ناتوانێ بە کوردی خوشکە کە ی بدوێنێ .
منداڵێك..
ورکی گرتووە نانی نێو کە مپ ناخوا
تا نە گە ڕێتە وە گوندە کە ی خۆیان .
منداڵێك..
بۆ شیوی جە ژن دە گری
دراوسێکە یان چووە تە حە ج .
منداڵێك..
جلی تازە ی جە ژنی لە بە ر دە کە ن
دە پرسێ کوا دە ستە کە ی ترم ؟
منداڵێك..
ئە مڕۆ بنێشت نافرۆشم
دە چم لە گە ڵ هاوڕێکان یاری دە کە م .
منداڵێك..
نە خۆشێ تالاسیمایە بێ جلی جە ژن
چاوە ڕێی شوشە یە ک خوێنە .
منداڵێك..
جلی نوێێ جە ژنی لە بە ر کراوە
دە ستیان لێدە دات ..نایانبینێ .
منداڵێك..
دە گری بۆ جە ژنانە
دایک..ناتوانێ دە ست بۆ باخە ڵی بە رێ .
دایکوباوکێک..
جلی جوانیان بۆ تاقانە کە یان کڕێوە
تاقانە ..جارێکی تر هه ڵناسێتە وە .

******************** هه ولێر -١/٩/٢٠١٧ ڕۆژی یە کە می جە ژن .

درە نگە ….

ماڵمان .
لە دامێنی چیای هه رە سە
شارمان..
لە لێواری دە ریای تۆفانە
وڵاتمان..
لە نیو بیابانی بە ر دە م ڕە شە بایە
***
ڕابردوومان..
پڕە لە پە شێمانی
ئێستامان..
لە دە ست خۆمان نیە
داهاتوومان
کێوێکە لە گومان .
***
سە فە رێکمان لە پیشە
وە رە ..
بێ هه ڵگرتنی توێشە
وە رە..
بێ هه ڵبژاردنی ڕێگا
وە رە..
بێ دە سنیشانکردنی مە نزل .
***
وە رە ..
بازنی ئە شق بگۆڕینە وە
وە رە..
سواری ئە سپی نە گە ڕانە وە بین
وە رە..
پە یمانی ژیان بە مە رگ بدە ین .
***
وە رە ..
بە ئە شقێکی نوێ
داستانێکی تازە داڕێژین
وە رە..
بە داستانێکی تازە
شارستانیە تێکی نوێ دامە زرێنین.
***
وە رە..
زۆر درە نگە
ئە ستێرە یە کی سە رشێت بە ڕێوە یە
زە وی خە ر یکە لەبەین دە چێ
وە رە ..دە ستت دە من
وە رە ..زۆر درە نگە !!

…………. مە ولود ئیبراهیم حە سە ن /٩/٨/٢٠١٧- هه ولێر




وه‌همێک … ڕیچارد داوکینز … 3 … خوێندنەوەی: بێریڤان جه‌‌مال حه‌مه‌ سه‌عید

بەشی سێیەم….

به‌ڵگه‌کانی بوونی خوا ….

سەرەتا نووسەر ئاماژە دەکات بە بەڵگە ئاکامییه‌کانی ئاییناس (تۆماس ئاکینوس)، که مێژوویان دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی سیانزەهەمین‌‌. ئەم پێنچ ‘بەڵگە’یە هیچ شتێک ناسەلمێنن و دەکرێت بەئاسانی ڕەت بکرێنەوە. سێ بەڵگەی یەکەمیان، سێ شێوەی جیاوازن بۆ بەیانی هەمان شت و دەکرێت هەموویان وەک یەک چاویان لێ بکرێت. هەموویان گەڕانەوەیەکی بێپایان لەخۆ دەگرن – وەڵامدانەوە بە پرسیارێک، پرسیاری پێشووتر قوت دەکاتەوە و ئیتر بەو شێوەیە، بەبێ ئەوەی پایانێکی هەبێت. به‌لگه‌کانیش ئه‌مانه‌ن:
5- پاڵپێوەنەرە ڕاوەستاوەکە. هیچ شتێک ناکەوێتە جووڵە، بەبێ ئەوەی پاڵپێوەنەرێکی پێشوتری هەبێت. ئەمە وامان لێ دەکات، بگەڕێینەوە بۆ دواوە و تەنیا ڕێگەی دەربازبوونمان خوایە. شتێک کە دەبێت یەکەم جووڵەی کردبێت و ئەو شتەش ئێمە پێی دەڵێن خوا.
2- هۆ بێهۆکە. هیچ شتێک ناتوانێت هۆکەی لە خۆیەوە بێت. هەر ئاکامێک، هۆی پێشووتری هەیە و دووبارە ناچارین بۆ دواوە بگەڕێینەوە. ئەمە دەبێت کۆتایی بێت لەلایەن یەک هۆوە، کە ئێمە پێی دەڵێین خوا.
3- بەڵگەی گەردوونی. دەبێت ڕۆژگارێک بووبێت، کە هیچ شتێکی فیزیکی بوونی نەبووبێت. بەڵام چونکە ئێستا شتگەلێکی فیزیکی بوونی هەیە، دەبێت شتێکی نافیزیکی هەبووبێت تا ئەم شتگەلە بهێنێتە کایەوە و ئێمە بەو شتە دەڵێین خوا.

هەرسێ بەڵگەکە، پشت دەبەستن بە هرزی گەڕانەوە و دەست بەدامێنی خوا دهبێت بۆ یەکلاییکردنەوە. گریمانێکی تەواو نابەجێ دەکەن، کاتێک کە خوا پارێزراو دەکەن لەم گەڕانەوەیە. هەتا ئەگەر ئێمە بوارێکی وەها فراوانی گوماناوی بدەین بە جادوویەکی هەوەسکارانە، کە کۆتایی بەم گەڕانەوە بێپایانە بهێنێت و ناوێکی لێ بنێت، تەنیا لەبەر ئەوەی پێویستیمان پێیەتی، ئاوا بەڕەهایی هیچ هۆیەک نییە، هیچیەک لەو تایبەتمەندییانە ببەخشێت بەو کۆتاییهێنەرە، کە ئاسایی دەدرێنە پاڵ خوا: بێئەندازەتوانی، بێئەندازەزانی، میهرەبانی، داهێنەری لە نەخشەدا، هەتا ئەگەر ئەو تایبەتمەندییە مرۆڤییانەی وەکوو: گوێبیستنی نوێژ، لێبووردن لە گوناهـ و خوێندنەوەی بیروبۆچوون، بخەینە لاوە. لەم پەیوەندەدا سەرنجێکی ژیربێژانە هەیە، جێگەی خۆیەتی ئاماژەی پێبکرێت، ئەوەیە کە بێئەندازەزانی و بێئەندازەتوانی پێکەوە نەکڵۆکن. ئەگەر خوا هەموو شتێک دەزانێت، دەبێت هەر ئێستا بزانێت، چۆن دەستوەردەداتە گۆڕینی ڕێڕەوی مێژوو، بە بەکارهێنانی بێئەندازەتوانیی خۆی. بەڵام ئەمە بە واتای ئەوە دێت، کە ناتوانێت بۆچوونی خۆی بگوڕێت سەبارەت بە دەستتێوەردانەکەی، کە ئەمە ئەوە دەگەیەنێت، بێئەندازەتوان نییە.

4- بەڵگە بەپێی پلە. وەک دەیبینین، شتەکانی دەوروپشتمان جیاوازن. دەکرێت بڵێیت، بە پلەی جیاوازجیاواز باشن یان بێخەوشن. بەڵام ئێمە بڕیار لەم پلەبەندییانە دەدەین بە بەراورد لەگەڵ ئەوپەڕیدا. مرۆڤ دەتوانێت هەم باش بێت، هەم خراپ، بەو پێیە، ئەوپەڕی هەرە باشی ناتوانێت لە ئێمەدا بوونی هەبێت. لەبەر ئەوە دەبێت شتێکی ئەوپەڕی هەبێت بۆ دانانی پێوەرێک بۆ بێخەوشی و ئێمە بەو ئەوپەڕییە دەڵێین خوا.

5- بەڵگەی ئایینناسی یان بەڵگە بەپێی نەخشە. شت لە جیهاندا، بەتایبەتی شتگەلێکی زیندوو، وا دێتە پیشچاو، کە نەخشەیان بۆ کێشراوە. هیچ شتێک نییە ئێمە نەیزانین، وا دەر نەکەوێت نەخشەی بۆ نەکێشرابێت، مەگەر ئەوەی بەپێی نەخشە بێت. لەبەر ئەوە دەبێت نەققاشێک هەبێت و ئێمە پێی دەڵێین خوا.

پاشان نوسه‌ر دێتە سه‌ر به‌لگه‌ی بوونه‌‌وه‌رزانی و به‌لگه‌کانی ئانسیلمی کانتبیری به‌ نمونه‌ ده‌هێنیته‌وه‌. نوسه‌ر ده‌ڵێت، لایەنی زۆر سەیری بەڵگەی ئانسیلم ئەوەیە، کە لە سەرەتاوە ڕووی لە مرۆڤ نییە، بەڵکوو ڕووی لە خوا خۆیەتی بە شێوازی نوێژ (دەکرێت وەها بیر بکەیتەوە، هەر قەوارەیەک کە بتوانێت گوێبیستی نوێژ بێت، پێویست نییە بوونی خۆی بسەلمێنێت). ئانسیلم پێیوایە، دەشێت کەسێک باوەڕ بهێنێت بە بوونەوەرێک، کە مەزنتر بێت لەوەی توانبێتی بیری لێ بکاتەوە. هەتا ئیسییستێک لەوانەیە بوونەوەرێکی باڵادەستی وەها بهێنێتە بەرچاوی خۆی، سەرەڕای ئەوەی لە جیهانی ڕاستەقینەدا، نکۆڵی لە بوونی دهکات. بەڵام بەڵگەکە دێتەوە لەگەڵ بوونەوەرێک، کە لە جیهانی ڕاستەقینەدا نەبێت، ئیتر بەو هۆیەوە کەمتر بێخەوشە.

فەیلەسووفان بۆ چەندان سەدە بەڵگەی بوونەوەرزانییان بەجیددی وەر گرتووە، ئیتر چ لەگەڵی بووبن یان لە دژی. ڕەتکردنەوەیەکی هەرە بنچینەیی بەڵگەی بوونەوەرزانی، ئاسایی دەگەڕێنرێتەوە بۆ فەیلەسووفانی وەک داڤید هیوم و ئیمانۆئیل کانت. کانت ئەو کارتە جۆکەرەی دۆزییەوە، کە ئانسیلم یاریی پێ دەکرد و گریمانە ساکارەکەی ئاشکرا کرد، کە ‘بوون‘ زێتر ‘بێخەوش’ترە لە نەبوون. فەیلەسووفی ئەمەریکی نۆرمان مالکۆلم، ئەمەی ئاوا ڕوون کردۆتەوە: ئەو ڕێچکەیەی پێی وایە بوون بێخەوشە، تا ڕادەیەکی زۆر جێگەی گومانە. ئەوە وایە و دروستە بڵێیت، خانووی داهاتووم باشتر دەبێت، ئەگەر دیوارەکانی ناوکاری بکرێت وەک لەوەی نەکرێت، بەڵام ئەمە چی دەگەیەنێت، کە بڵێیت ماڵی داهاتووم باشتر دەبێت، ئەگەر بوونی هەبێت وەک لەوەی ئەگەر بوونی نەبێت؟
هەندێک جار نوسه‌ر له‌ دیمانه‌کانیدا ڕووبه‌ڕوی پرسیار دەبێتەوە سەبارەت بە داهێنانی هونه‌رمه‌نده‌ گه‌وره‌کانی جیهان، وه‌کو شکسپیر، میکایل ئەنجلو، بتهۆڤن، هتد..
که‌ ئایا نوسه‌ر شاکاری ئه‌م ده‌رهێنه‌ره‌ گه‌ورانه‌ چۆن شی ده‌کاته‌وه‌؟ هیچ گومانێکی تێیدا نییە، دواچوارینەی بتهۆڤن، شاکارێکە بۆخۆی. هەروەها سونیتی شکسپیر. ئەمانە شاکارن، ئەگەر خوا هەبێت یان نەبێت. ئەمانە بوونی خوا ناسەلمێنن؛ بەڵکوو بوونی شکسپیر و بتهۆڤن دەسەلمێنن. وتەیەکی ڕابەری ئورکێستەری بەتوانا هەیە، دەڵێت: ‘ئینجا ئەگەر تۆ مۆزارتت هەبێت و گوێی بۆ بگریت، ئیتر بۆچی ڕوو له خوا دهکهیت؟’
ئەگەر بەڵگەیەکی ژیربێژی هەیە، کە بوونی شاکاری هونەری دەبەستێتەوە بە بوونی خواوە، دەبوو لەلایەن لاینەگرانی بوونی ئەم بەڵگەیە بوترایە. ئاسایی وا لە بەرچاو گیراوە، کە بەڵگەنەویستە، کە بەوپەڕی دڵنیایییەوە وا نییە. لەوانەیە وەها لێک بدرێتەوە، کە جۆریکی تر بێت لە بەڵگەی نەخشەی زرەنگ: مێشکی مۆسیقیی شوبێرت، جێگەی تێڕمانی شیانە، هەتا زۆر زێتر لە چاوی گیاندارانی بڕبڕەدار. یان هەتا لەوانەشە جۆرێک لە ئیرەیی بێت لە فرەژیری. چ مرۆڤێکی تر ئەو پڕکێشییە دەکات، مۆسیقایەکی/هەڵبەستێکی/هونەرێکی وەها جوان دروست بکات، لە کاتێکدا کە من ناتوانم؟ دەبێت ئەوە خوا بێت، ئەوەی کردبێت.

بەڵگەیەکی تر کە نووسەر ئاماژەی پێدەکات، بەڵگەی ئەزمونی کەسییە. هەندێک خەڵک باوەڕیان بە خوا هەیە، چونکە لەو باوەڕەدان، بوونی خوایان بینیوە – یان یەکێک لە فریشتەکان یان مریەمی پاکیزە بە جلوبەرگی شینەوە. یان لەناو مێشکیاندا، قسەی بۆ کردوون. بەڵگە بەپێی ئەزموونی کەسی، یەکێکە لە بەڵگە هەرە ڕازیکارەکان بۆ هەریەکێک لەوانەی بانگەشەی بینینی ئەزموونێکی وا دەکەن. بەڵام بۆ کەسانێکی تر، ئەزموونگەلێکی وهها، کەمترین جێگەی باوەڕن و هەروەها بۆ هەرکەسێک، کە سەری دەر بچێت لە دەروونزانی. هەندێک لە نەخۆشەکانی نەخۆشخانەی دەروونی وا بیر دەکەنەوە، کە ناپلوێنن یان شارلی شاپلینن یان هەموو جیهان کەوتۆتە پلانچنین لە دژیان یان پێیان وایە، دەتوانن بیروبۆچوونی خۆیان بگەیەنن بە مێشکی خەڵکانی تر.

مێشکی مرۆڤ وانواندنی پلە یەک بەکار دەهێنێت. چاوەکانمان وێنەیەکی ڕاستەقینەی ئەوەی هەیە، نادات بە مێشکمان یان فیلمێکی وردی ئەوەی لەو کاتەدا ڕوو دەدات. مێشکمان بەبەردەوامی نموونەی نوێتر دروست دەکاتەوە: نوێکردنەوە لە ڕێگەی گرتەی هێمایییەوە، کە بە هۆی هەستەدەماری بینینەوە لەدەرەوە دێنە ژوورەوە، بەڵام لەگەڵ ئەوەش، هێشتا هەر دروستی دەکاتەوە. بههەڵەبینینی شت، وەبیرهێنانەوەیەکی ڕۆشنی ئەمەیە. زۆربەی هەرە زۆری هەڵەبینینەکان، کە شەشپاڵووی نیکەر نموونەیەکیەتی، ڕوو دەدەن، چونکە ئەو زانیارییە هەستییەی بە مێشک دەگات، لەگەڵ دوو نموونەی جێگرەوەی ڕاستی دێتەوە. مێشک پێوانەیەکی نییە بۆ هەڵبژاردن لەنێوان ئەم جێگرەوانەدا و لەگەڵ زنجیرەیەک گیرسانەوە، لەم نموونەیەوە بۆ ئەوی تر، بەرەوڕوو دەبین. وێنەیەک کە تەماشای دەکەین، تا ڕادەیەک بەڕاستی وا دەر دەکەوێت، دەگۆڕێت و دەبێت بە شتێکی تر.

پرۆگرامی وانواندنی مێشک توانایەکی لەئەندازەبەدەری هەیە. لێهاتوویییهکی باشی هەیە لە دروستکردنی ‘دیمەن’ و ‘بوونەوەر’، کە تەواو وەک ڕاستەقینە وا بن. هێنانەبەرچاوی جنۆکە یان فریشتە یان مریەمی پاکیزە، وەک یاریی منداڵان وایە بۆ پرۆگرامێکی وەها لێزان. بە هەمان شێوەش، دەتوانێت بۆ بیستن کار بکات. کاتێک گوێبیستی دەنگێک دەبین، دەقاودەق ناگوێزرێتەوە بۆ هەستەدەماری بیستن و ناگات بە مێشک هەر وەکوو بینین، مێشک نموونەی دەنگ دروست دەکات بەپێی نویکردنەوەی بەردەوامیی زانیاریی هەستەدەماری بیستن.

بەڵگەی زۆر زێتر بەهێزتر هەیە، کە پشت نابەستێت بە هەڵسەنگاندنی کەسی، ئەوەش بەڵگەی شیانە. کە بەشێوەیەکی کاریگەرییانە دوورمان دەخاتەوە لە نەزانێتی، بەرەو ئەوپەڕی یەکخواگەری لە گۆشەنیگای گەلێک لە یەکخواگەرانەوە و بەرەو ئەوپەڕی ئیسییزم لە گۆشەنیگای نووسەرەوە. نووسه‌ر لە بەرامبەر یەکخواگەراندا دەپرسێت: ‘باشە ئەگەر ئێمە خوا دروستی کردووین، ئەی کێ خوای درووست کردووە؟ ئەمە پرسیارێکە کە زۆربەی خەڵکانی بیرکەرەوە لە خۆیان دەپرسن.

گرەوی پاسکال: ماتماتیکزانی فەڕەنسیی گەورە، بلایس پاسکال خەمڵاندوویەتی، کە تا هەر ئەندازەیەک بوونی خوا ئاستەم بێت، ئەوەندە سزای بەهەڵەداچوون لەو بارەیەوە گەورەیە تا ئاستی سەرکێشیکردن. باشترە بۆ تۆ بڕوات بە خوا هەبێت، چونکە ئەگەر ڕاست بیت، ئەوا ئەو بوارەت هەیە بەختەوەریی هەتاهەتاییت پێ ببڕێت و ئەگەر هەڵەش بیت، ئەوا هیچ شتێک لە هەلومەرجەکە ناگۆڕێت. لە لایەکی ترەوە، ئەگەر باوەڕت بە خوا نەبێت و دەرکەوت تۆ بە هەڵەدا چوویت، ئەوا بەر نەفرەتی هەتاهەتایی دەکەویت، لە کاتێکدا ئەگەر ڕاستیش بێت، ئەوا هیچ شتێک لە هەلومەرجەکە ناگۆڕێت.

ئیتر ئەمە ڕۆشنە، هیچ بگروبەردەیەکی ناوێت، بڕوا بە خوا بهێنە. شتێکی سەیر لەم بەڵگەهێنانەوەیەدا ئه‌وه‌یه که‌ بڕوابوون شتێک نییە، کە تۆ بتوانیت بڕیاری کردنی بدەیت وەک ئەوەی کارێک بێت. هەر هیچ نەبێت، شتێک نییە کە بتوانی بڕیاری کردنی بدە‌ی، وەک کارێک کە ویستی خۆتی لەسەر بێت. دەتوانی بڕیار بدەی بچی بۆ کڵێسا، دەتوانی بڕیار بدەی سوێند بخۆی، کە باوەڕت بە کۆی کتێبی پیرۆزە بە سەروبۆرەوە. بەڵام هیچ یەک لەمانە، ناتوانێت وا لە کەسێک بکات، کە بە ڕاستی باوەڕی پێیان هەبێت ئەگەر وا نەبێت. گرەوی پاسکال هەرگیز ناتوانێت شتێک بێت، بێجگە لەوەی بەڵگە بێت بۆ خۆنواندنی باوەڕبوون بە خوا. بۆیە وا باشتره ئهو خوایەی کە تۆ ئەوا بانگەشەی باوەڕبوونی بۆ دهکهیت، لە جۆری بێئەندازەزان نەبێت، ئەگینا بە درۆکەت دەزانێت.
دوا به‌ڵگه‌ که‌ ئاماژه‌ی پێ ده‌کات بۆ سەلماندنی بوونی خوا، بەڵگەی بایزێینە، کە بەم دوایییانە لە کتێبەکەی ستیفن یونوین، شیانی خوا باس کراوە. به‌لگه‌که‌ هه‌م لاواز و هەم کەمتر جێی سەرنجە لەچاو ئەوانی تردا.

بەڵگەیەکی تر کە نووسەر ئاماژەی پێدەکات، بەڵگەی کتێبی پیرۆزە، کە هێشتا خەڵکێک هەن، لەو پەیوەندەدا باوەڕیان بە خوا هەیە. ئەم باسە ئاساییە، زێتر بە سی. ئێس. لیویس دەگەڕێنرێتەوە. کە پێوایە، لەبەر ئەوەی عیسا بانگەشەی ئەوەی کردووە، کە کوڕی خوایە، دەبێت ڕاست بێت، ئەگەرنا دەبێت شێت یان درۆزن بێت: ‘شێت، بەدکار یان خوا،’ یان بە لەیەکچوونی دەنگی وشەکان بە شێوەیەکی نەزانانە، ‘دێوانە، درۆزن یان خوا.’ بەڵگەی مێژوویی، کە تێیدا عیسا ئاماژەی بە پلەوپایەیەکی خوایی کردبێت، هەر زۆر کەمە. بەڵام هەتا ئەگەر بەڵگەیەکی وەها باشیش هەبێت، ئەوا ئەو سێ بژاردەیە، کە سەختە کامیان هەڵبژێریت، شتێکی پووچی ناتەواو دەدەن بە دەستەوە. ئەگەری چوارەم ئەوەندە ڕۆشنە، کە پێویست بە ئاماژەکردن ناکات، ئەویش ئەوەیە، کە دروست عیسا بە هەڵەدا چووە. خەڵکانێکی زۆردەکەونە هەڵەوە. هەرچی چۆنێک بێت، وەکوو نوسه‌ر ده‌ڵیت ، هیچ بەڵگەیەکی متمانەپێکراوی مێژوویی لە ئارادا نییە، کە عیسا بانگەشی خواییی کردبێت.

ڕاستییەکەی ئەوەیە، هەندێک شتی قاییلکەر نووسراوە بۆ خەڵکێک، کە ئاسایی ئەم جۆرە پرسیارانە ناکەن: ‘كێ ئەمەی نووسیوە و کەی؟’ ‘ئەوەی نووسیویانە، چۆنیان زانیوە؟’ ‘ئایا واتای ئەو شتانەی، ئەوان لەو کاتەدا نووسیویانە، ئێمەش بە هەمان واتا تێیان دەگەین؟’ ‘ئایا چاودێرێکی بێلایەن بوون یان بۆ مەبەستێکی تایبەتی خۆیان، چۆنیان ویستووە، وایان نووسیوە؟’ هەتا لە سەدەی نۆزدەهەمەوە، لێکۆڵەرەوانی ئایینناسی ڕۆشن و ئاشکرا ئەوەیان بەیان کردووە، کە بەشە ئینجیلەکان گێڕانەوەیەکی باوەڕپێکراو نین بۆ ئەوەی چی ڕووی داوە لە مێژووی جیهانی ڕاستەقینەدا. هەموو ئەوەی کە نووسراوە، لەپاش ماوەیەکی دوورودرێژی دوای مردنی عیساوە بووە هەروەها لەپاش نامەکانی پۆلۆس (لە پەیمانی نوێدا – و. )، کە بەئەستەم ئاماژە دەکات بەو ڕاستییە بانگەشەبۆکراوانە لەسەر ژیانی عیسا. پاشان هەموو ئەمانە، یەک لەسەر یەک کۆپی کراونەتەوە لە ڕێگەی هەندێک ‘نەوەی چرپەکەرانی چینی’ جیاوازەوە و لەلایەن نووسەرانێکی لەهەڵەبەدەر نەبوو، کە هەرچییەک بووبێتن، ئامانجی تایبەتیی ئایینیی خۆیانیان هەبووە.




سه‌ركوتكردن و ئازادی سیكسی …. سمكۆ محه‌مه‌د


ئاسانترین شت تیكشكانه‌. به‌ڵام قورسترین شت دروستكردنه‌وه‌یه‌تی ….

خراپ تێگه‌یشتن له‌جۆره‌كانی ئازادی و ره‌هه‌نده‌ جیاوازه‌كانی له‌كولتووری داخراودا. له‌هه‌موو بارێكدا په‌یوه‌سته‌ به‌گوتاری زاڵی ده‌سه‌ڵاته‌وه‌، مه‌به‌ست له‌گوتاری زاڵ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ناوه‌نده‌ ئاینییه‌كانه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌ و پیاوانی ئاینیش قورستری ده‌كه‌ن و بووه‌ به‌كلتوور و یاسا و ده‌ستوور به‌بێ‌ له‌به‌رچاوگرتنی ئه‌رك و ماف بۆ گشت، ئه‌وه‌ی كه‌ له‌رابردوودا له‌ئه‌ورپا بینراو بیرمه‌نده‌كانیش قسه‌ی زۆریان له‌سه‌ر كرد وه‌كو كێشه‌یه‌كی زه‌قی كۆمه‌ڵگه‌. مه‌ترسی به‌رهه‌مهینانی ئه‌و ئازادییه‌ بوو كه‌ ئینسانی ساردو سڕ و ژێر ده‌سته‌ی ده‌سه‌ڵات و كۆیله‌ی گوتاره‌كه‌ی بوون كه‌ دواجار بوو به‌هێزێكی كۆمه‌ڵایه‌تی، به‌ڵام ئه‌وان هه‌م سه‌رده‌مه‌كه‌ له‌خزمه‌تیاندا بوو مانای شۆڕشی كۆمه‌ڵایه‌تی به‌هایه‌كی هه‌بوو، هه‌م خۆیان خزمه‌تی ویسته‌ گشتیه‌كانیان كرد و خه‌ڵكیش پێشوازی لێكرد، بۆیه‌ توانیان ریفۆرم بكه‌ن و گوتاری زاڵ نه‌هێڵن وه‌كو سێبه‌ر به‌سه‌ر ده‌ستووره‌وه‌، چونكه‌ ده‌ستوور بۆ گشت كۆمه‌ڵگه‌یه‌ و كۆمه‌ڵگه‌ش فره‌ییه‌ له‌ ئاین و كولتوور و نه‌ته‌وه‌ و هتد، به‌ڵام رۆژهه‌ڵات و به‌تایبه‌تیش كوردستان كه‌ له‌ژێر كاریگه‌ری فشاری ئاینی زاڵدایه‌، قورسه‌ بتوانێ‌ له‌رێگه‌ی نه‌هێشتنی سه‌ركوتكردنی سێكسیه‌وه‌ چاره‌سه‌ری ئیشكالیاته‌كانی دیكه‌ی بكات كه‌ مانای سه‌ركوتكردنه‌ و كه‌سێكیش سه‌ركوت كرا و كه‌سایه‌تی روخێنرا، ئیدی جارێكی دیكه‌ دروست نابێته‌وه‌.

ئازادی بو سیكس له‌ كومه‌ڵگه‌ی داخراودا، توندوتیژی به‌رهه‌مدێنێ‌ كه‌ ئه‌مه‌ ویستێكی تاراده‌یه‌ك نادیاره‌ له‌لای ره‌گه‌زی مێینه‌، سه‌ركوتكردنیشی جۆرێكی تری په‌رچه‌كردار به‌رهه‌مدێنیته‌وه‌ كه‌ مێینه‌ له‌به‌رامبه‌ر نێرینه‌ ده‌یكات، ئه‌وكاته‌ی كه‌ سێكس ئازاد ده‌كرێ‌، ئه‌وكاته‌ هه‌ست به‌گوتارێك ده‌كه‌ین كه‌ نێرینه‌ به‌دژی خۆی ده‌زانێ‌ و ده‌سه‌ڵاتیش له‌چنگی نێردایه‌، به‌مه‌ش كۆمه‌ڵگه‌ توشی شڵه‌ژان و تێكچوون دێت و ده‌بێته‌ هۆی تێكچوونی شیرازه‌، به‌تایبه‌تی شیرازه‌ی خێزان كه‌ له‌كوردستان ئه‌لته‌رناتیڤی هه‌موو ئازادییه‌ غه‌ریزیه‌كانه‌، ئه‌و سیستمه‌ رێكخراوه‌ش كه‌ ده‌سه‌ڵات و به‌تایبه‌تیش ده‌سه‌ڵاتی سیستمی سه‌رمایه‌داری به‌رهه‌میهێناوه‌، ئه‌ویش خێزانه‌ كه‌یه‌كه‌یه‌ك و ده‌زگایه‌كی چالاكی ئه‌و سیستمه‌یه‌، وه‌ختێكیش كه‌ سه‌ركوت ده‌كرێت، دیسان ده‌بێته‌ هۆی به‌رهه‌مهێنانی فه‌زایه‌كی داخراو كه‌بیری نائینسانی یه‌ و ململانیی له‌باره‌وه‌ كردووه‌ و توڕی هه‌ڵداوه‌، به‌ڵام ته‌كتیكه‌كه‌ له‌هه‌ردوو باره‌كه‌دا یه‌ك شتن، چ ئه‌وه‌ی ئازادییه‌كی بێسنوور به‌رهه‌مبێت، چ ئه‌وه‌ی ئینسان سه‌ركوت بكرێت و جه‌سته‌ی بكرێت به‌ كاڵا.

شۆڕشی سێكسی له‌هه‌ناویدا هه‌م ئیمتیاز و هه‌م سزای هه‌یه‌، بۆ نمونه‌ وه‌كو شۆڕشی چینایه‌تی و نه‌ته‌وایه‌تی و هتد، كه‌سێك ئه‌گه‌ر خیانه‌تی كردبێت ده‌بێ‌ له‌دوای سه‌ركه‌وتنی شۆڕش سزا بدرێت و بكوژرێت، ئاوهاش له‌ شۆڕشی سێكسیدا خۆ فرۆشی خیانه‌ته‌ و سزاكه‌ی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌بێ‌ له‌ده‌ره‌وه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ و له‌بازاڕدا خۆی وه‌كو كاڵایه‌ك نمایش بكات، سینه‌ما و كۆمپانیاكان به‌شێكن له‌ به‌رهه‌مهێنانی ئه‌و وه‌همه‌ی كه‌ ئازادی به‌رهه‌مهێناوه‌ و به‌شۆڕشێكی سێكسی نادیار ناسراوه‌، بۆ نمونه‌ ترادیسیۆنێك كه‌ بارگاوییه‌ به‌ ئاین، به‌ عه‌رف سزای ئه‌و خۆفرۆشانه‌ ده‌دات كه‌ جه‌سته‌یان وه‌كو موڵكێكی سه‌ربه‌خۆی خۆیان به‌كارده‌هێنن، به‌ڵام ترادیسیۆن ئه‌مه‌ قبوڵ ناكات و سزاكه‌ی حازره‌ و كوشتنه‌ به‌ ره‌زامه‌ندی ته‌واوی كۆمه‌ڵگه‌.

بزووتنه‌وه‌ی یاخیگه‌رێتی له‌ده‌سه‌ڵات، ته‌نها له‌رووی سیاسی په‌تیدا نابینرێت، به‌ڵكو له‌یاخیگه‌رێتی ترادیسیوندا باشتر هه‌ستی بێده‌كرێ‌. وه‌ختێك ده‌بینین ئه‌و تۆڕه‌ تێك ئاڵاوه‌ وه‌كو ئه‌وه‌ی ئێستا هه‌یه‌ له‌كۆمه‌ڵگه‌ی رۆژهه‌ڵاتیدا، ده‌سه‌ڵات خێرا له‌رێگه‌ی یه‌كه‌ جیاوازه‌كانیه‌وه‌ هه‌وڵی چاره‌سه‌ركردنی ده‌دا، ئیدی سێكس له‌ پیداویستی ژیانه‌وه‌ ماناكه‌ی ده‌گۆڕێ‌ بو بزووتنه‌وه‌ی دژه‌ كولتوور و نه‌ریت و عه‌قیده‌ ئاینییه‌ كونكریتیه‌كان كه‌ رێگرن له‌به‌رده‌م ئازادی راسته‌قینه‌ نه‌ك ئه‌وه‌ی دروستكراوه‌ و به‌شێكه‌ له‌ سه‌ركوه‌تكردنی ئازادی، به‌ڵام له‌شوێنێكی تردا ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ زیان ده‌كات، وه‌ختێك سیكس تابۆ ده‌كرێت به‌ئازادیه‌كی وه‌همی، به‌ڵام ئه‌وكات مه‌ترسی بۆ سه‌ر ده‌سه‌ڵات و سیستمه‌كه‌ زیاتر ده‌بێته‌، نمونه‌ش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ پێكهێنانی خێزان، یان به‌گوێ‌ نه‌كردنی كولتور.

یان دروستكردنی ئه‌و یه‌كه‌یه‌ به‌شێوه‌یه‌كی ئاره‌زوومه‌ندانه‌یه‌ و دواترین حاڵه‌تیش جیابونه‌وه‌ی هه‌ردوو ره‌گه‌زه‌كه‌ی لێده‌كه‌وێته‌وه‌ وه‌كو جۆرێكی نوێ‌ له‌ موماره‌سه‌ی ئازادی ژیان ده‌بینرێ‌، ئیدی ئه‌م یاخی گه‌رێتییه‌یه‌ كه‌ ده‌سه‌ڵات ترسی لێنیشتووه‌. مه‌ترسی تێكچوونی ئه‌و یه‌كه‌یه‌یه‌تی كه‌ خێزانه‌ و خێزانیش بریتیه‌ له‌ په‌یوه‌ست بوون به‌ حومكه‌كانی ده‌وڵه‌ته‌وه‌، ئه‌گه‌ریش به‌پێچه‌وانه‌وه‌ ئازادی كرد به‌شێوه‌یه‌ك له‌شێوه‌كان وه‌كو ئێستا هه‌ستی پێده‌كرێ‌. دیسان گوتاره‌كه‌ و ناوه‌ڕۆكی گوتاری ده‌سه‌ڵات دووچاری ئیشكالیات ده‌بێته‌وه‌. له‌حاڵێكدا هه‌ردوو هه‌ڵبژاردنه‌كه‌ بۆ هه‌ردوو به‌ره‌كه‌، مه‌ترسی بوونی تاك و بوونی كۆمه‌ڵایه‌تی لێده‌كه‌وێته‌وه‌ كه‌ ئه‌مجاره‌یان ده‌كه‌وێته‌ ژیر هه‌ژموونی كومه‌ڵگه‌ و نه‌ریتێكی تره‌وه‌، نه‌ریتێك كه‌دواجار هه‌م تاك و هه‌م كومه‌ڵگه‌ش په‌شیمانن لێی.

بویه‌ ئازادكردن و سه‌ركوتكردنی سیكس، ئه‌گه‌ر به‌خوێندنه‌وه‌یه‌كی واقیعیانه‌ مامه‌ڵه‌یان له‌ته‌كدا بكرێ‌، هه‌ردوو حاڵه‌ته‌كه‌ یه‌كسانن به‌یه‌ك، چونكه‌ كۆمه‌ڵگه‌ تاكو له‌ به‌های ئازادی و ویسته‌ گشتیه‌كان تێنه‌گات و حه‌زو ئاره‌زووه‌كانیشی وه‌كو پێویستیه‌كی ده‌ره‌وه‌ی غه‌ریزه‌ و وه‌كو به‌شێك له‌ عه‌قڵ نه‌زانێ‌، مه‌ترسی هیچیان له‌وه‌ی تر كه‌متر نییه‌، هه‌روه‌ك ئه‌وه‌ی بینیمان چۆن مامه‌ڵه‌ له‌ته‌ك ئازادیدا ده‌كرێت و كۆنتڕۆڵی ئه‌و فه‌وزایه‌ ناكری كه‌ خوڵقاوه‌، فه‌زایه‌ك كه‌ ته‌نها له‌سه‌ر خاكی نیشتیمان سه‌پێنراوه‌ به‌سه‌ر خه‌ڵكه‌وه‌، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ له‌دره‌وه‌ی كوردستان، ئه‌و كولتووره‌ سه‌پێنراوه‌ نابینرێت و كاری پێناكرێت، چونكه‌ له‌وێ‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی ته‌ڵقینكراو و دڵڕه‌ق نییه‌ حوكم به‌سه‌ر ئازادیخوازێكدا بپسه‌پیچنێ‌ كه‌ به‌ئازادی جه‌سته‌ی خۆی به‌كارده‌هێنێت بۆ دامركاندنه‌وه‌ی غه‌ریزه‌كانی، هه‌ڵبه‌ته‌ پێچه‌وانه‌كه‌شی له‌كاتێكدا راسته‌ كه‌ ئینسانی سه‌ركوتكراو نازانی موماره‌سه‌ی ئازادییه‌ك بكات كه‌ له‌منداڵییه‌وه‌ تابۆ بووه‌ و له‌گه‌وره‌یشدا نامۆ ده‌بێت پێی، بۆیه‌ سه‌ركوتكردن و خراپ به‌كارهێنانی ئازادی یه‌كسانن به‌یه‌كتر.




به‌رژه‌وه‌ندخوازی قه‌ڵه‌م … سه‌ردار جاف

راستكردنه‌وه‌ی ڕه‌وتی ئاراسته‌ ڕێی بریار و بیركردنه‌وه‌ و شه‌مه‌نده‌فه‌ری سه‌ر هێڵی ئاسنینی دوور مه‌وداكانی سه‌ركردایه‌تی سیاسی كوردستان له‌و هه‌نگاوه‌وه‌ چرۆ ناكات كه‌ نوسینه‌كان هه‌میشه‌ ڕه‌خنه‌ئامێز و دژباوی ره‌وته‌ سیاسییه‌ هه‌رێمایه‌تی و جیهانبینییه‌كان بن، ئه‌و جۆره‌ قه‌ڵه‌مانه‌ی به‌م دیدگایه‌ بیركردنه‌وه‌كانیان زاخاو ده‌ده‌ن و ئاسۆكانی هزری و عه‌قڵمه‌ندییان به‌رفراوان ناكه‌ن، ئه‌وا له‌ چوارچێوه‌ی ئابڵوقه‌ دوورێكی ئابووری به‌رژه‌وه‌ندخواستی له‌ ده‌ڵه‌مه‌ی منداڵدانی ئاوه‌زه‌كانیانه‌وه‌ هاوێر ده‌بن و شه‌رمنده‌ی ره‌وته‌ نێو نه‌ته‌وه‌ییه‌كه‌ن، ئه‌مه‌یش به‌واتای به‌رگریكردن و پارێزه‌رگر و میراتگری ره‌وته‌ باوه‌كه‌ ناگه‌یه‌نێت، به‌ڵكو دیفاكتۆیانه‌ ده‌ڕوانینه‌ كۆی رووداوه‌كان، هه‌ڵه‌به‌ته‌ سه‌ركردایه‌تی سیاسی كوردستان به‌ ته‌واوی پارت و لایه‌ن و گروپه‌ سیاسییه‌كانیه‌وه‌ هێنده‌ خه‌ڵكی قاڵبووی تێدایه‌ كه‌ بزانن چ ده‌گوزه‌رێت و ناكرێ ئێمه‌یش سه‌رپێیانه‌ له‌و كه‌سانه‌ بڕوانین، كه‌ له‌ میدیاكانه‌وه‌ زور بوێر و پێ له‌ به‌ڕه‌ درێژ ده‌كه‌ن، و له‌ رووبه‌روویانیشدا شێرێكی نێو داوی مشكێكی چكۆڵه‌ن، به‌ دیدگای ئه‌و قه‌ڵه‌م به‌ده‌ستانه‌ ئه‌وه‌ی لای ئه‌وان عه‌یانه‌ لای ئه‌و سه‌ركردایه‌تییه‌ په‌نهانه‌، نه‌خێر له‌وێ بیركردنه‌وه‌كان چ له‌ رووی جیاوازی ئایدیا چ له‌ رووی بیركردنه‌وه‌ی تاكه‌كان جیاواز و هه‌مه‌لایه‌نه‌ن، بۆیه‌ ئه‌وه‌ی ئه‌و قه‌ڵه‌مانه‌ په‌ی پێ ده‌به‌ن له‌ سه‌دا هه‌شتا و پێنج بۆ نه‌وه‌تیان له‌ كن پارت و لایه‌نه‌ سیاسییه‌كان روون و ئاشكران و پێشتر خوێندنه‌وه‌یان بۆ كراوه‌ و كاردانه‌وه‌كانیشیان له‌ به‌رچاو گرتووه‌، هه‌ندێجاریش ده‌كه‌ونه‌ هه‌ڵه‌وه‌ ئه‌مه‌یش به‌واتای ئه‌وه‌ نییه‌ بیریان بۆ ئه‌و كاره‌ نه‌چوو بێت ، لێ ئه‌وه‌ی لای ئێمه‌ی كه‌سانی ئاسایی روونه‌ ئه‌وه‌ نییه‌ له‌ كۆی سیاسه‌ت و پێشهاته‌كاندا هه‌ن، بۆیه‌ كاتێك قه‌ڵه‌مه‌ بوێره‌كان ده‌یانه‌وێت نوسینێكی ره‌خنه‌ئامێز یا رێنیشاندانێكی سیاسیانه‌ی چاره‌نووسساز به‌و سه‌ركردایه‌تییه‌ نیشان بده‌ن، گه‌ره‌كه‌ بیركردنه‌وه‌كانیان په‌یوه‌ستبوونێكی قووڵی به‌ ئاسۆیه‌كی هزرمه‌ندانه‌ی به‌رفره‌وه‌ هه‌بێت، جا ئافاته‌كه‌ له‌وێدایه‌ له‌و خودان قه‌ڵه‌مانه‌ ئه‌ندامانی سه‌ركردایه‌تی یه‌كێك له‌و لایانه‌ سیاسییانه‌ بن كه‌ بڕیار به‌ده‌ستن، ئه‌گه‌ر مه‌به‌ست به‌رژه‌وه‌ندخوازی نه‌بێت، ده‌كارێ ئه‌و بیرو دیدانه‌ له‌ كۆبوونه‌وه‌كانا هه‌ڵاوێر بكا، ئه‌وانه‌ باش له‌وه‌ حاڵین كه‌ دیوی دووه‌می رووداو و پیَِشهات و ساسییه‌كانی بۆ خراوه‌ته‌ روو و ئاقیبه‌ته‌كه‌ی ده‌زانێ، ناچار به‌لای كه‌مه‌وه‌ یا ئه‌زعه‌فه‌لئیمان ، یه‌ك من و تۆ و خوێنه‌ری پێ ختوكه‌ و جۆش ده‌دات، دوو جاڕدانی ناوده‌ركردن و پێناسه‌ی خوده‌ و لێره‌یشه‌وه‌ ده‌نگه‌كانی كۆنگره‌ی ئاینده‌ی حیزبه‌كه‌ی مسۆگه‌ر ده‌كات .

سه‌ردار جاف
ئه‌ڵمانیا




لانی كه‌م ده‌توانم منداڵی ئه‌م عه‌سره‌ نه‌بم … عه‌زیز ڕه‌ئووف

له‌ فۆرمی كۆمسیۆنه‌كه‌ نوسراوه‌” به‌ڵی و نه‌خێر” ، واته‌ تۆ ئازادی به‌ نهێنی كام وشه‌ هه‌ڵده‌بژێری، به‌ڵام مه‌كینه‌یه‌كی ئیعلامیت داناوه‌ و ئه‌وه‌ی به‌ نه‌خێر ده‌نگ بدات خائینه‌. ده‌بێت هه‌ڵبژێریت له‌نێوان سه‌ركرده‌ی قاچاخچی وڵات و سه‌ركرده‌ گه‌نده‌ڵ و دیكتاتۆره‌كانی عیراق. خودایه‌ ئه‌مه‌ چ فۆرمێكه‌ له‌ بانگه‌شه‌؟ ئه‌مه‌ چ تاقیكردنه‌وه‌یه‌كه‌م چ شێوازێكه‌ له‌ وه‌رگرتنی ڕای خه‌ڵك؟ لانی كه‌م بۆ ڕه‌وینه‌وه‌ی نیگه‌رانیه‌كانی ناوخۆ پیویستمان به‌ دیبه‌یت و قسه‌كردنی جدیه‌، به‌ڵام ئه‌وانه‌ی بیست و شه‌ش ساڵه‌ نه‌ته‌وه‌یه‌كیان هێناوه‌ته‌ سه‌ر چۆك، ئێستا بوون به‌ فریادره‌س و ئه‌م دۆخه‌ ده‌كه‌نه‌ بیانویه‌ك بۆ به‌خائینكردنی ئه‌وانه‌ی گومانیان له‌ ڕیفراندۆمێكی ساخته‌ هه‌یه‌. عه‌زیزان خۆ نه‌وشیروان مسته‌فا نه‌یوتبوو نه‌خێر به‌خائینتان كرد و ده‌تانویست به‌ بیانوی لێدان له‌ ئاسایشی نیشتیمانی دادگایی بكه‌ن؟ خۆ ڕۆژنامه‌نوسان نه‌یانوتبوو نه‌خێر تیرۆرتان كردن؟ براده‌ران ڕیفراندۆم كه‌ دوا دروشمی ئێوه‌یه‌ و هیچ مژده‌یه‌كتان نه‌ماوه‌ بۆ خه‌ڵكی به‌یان بكه‌ن، بیانویه‌كی باشه‌ بۆ هاتنه‌وه‌ سه‌ر شانۆی سیاسی و خه‌ڵكیش باش ده‌ناسن كه‌ هه‌ر جاره‌ی به‌ مژده‌یه‌ك هه‌ڵده‌په‌ڕێت.

من له‌ نیشتیمانێكدا ده‌ژیم خیانه‌ت ده‌بێته‌ جێگه‌ی شانازی،
مافیا باس له‌ سه‌ریه‌خۆیی ده‌كا و دزه‌كان له‌ یه‌كسانی ده‌دوێن و قاچاخچیه‌كان له‌سه‌ر كورسی ده‌سه‌ڵاتن. من دوای ئه‌م دروشمانه‌ ناكه‌وم. كێیه‌ هه‌ستی ناسیۆنالیستی ئه‌وه‌نده‌ به‌رزه‌ ناتوانێت شه‌ڕی قاچاخچیه‌كان بكات، دڵخۆشه‌ به‌ دروستكردنی ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌. من له‌و مه‌عده‌نه‌ نیم دوای ئه‌م دروشمانه‌ بكه‌وم. من ئه‌و منداڵه‌ نیم ده‌ستم ئاماده‌ بێت بۆ چه‌پڵه‌ی ئه‌م مه‌خلوقه‌ ناشرینانه‌ی كه‌ تا پیرتر ده‌بن ناشرینتر و ده‌نگ نه‌سازتر و دورتر ده‌بن له‌ من و له‌ كۆڵانه‌كانی نیشتیمان.
ئیدی عه‌سری مه‌رگی دیالۆگ و دیبه‌تی عه‌قڵانیه‌ و دۆخه‌كه‌ چۆڵ كراوه‌ بۆ هه‌ڵپه‌ڕكێ و هه‌ستی ناسیۆنالیستی بێ بیركردنه‌وه‌ و هه‌وڵێك بۆ بیربردنه‌وه‌ی سته‌م و ناشرینیه‌كانی چاره‌كه‌ سه‌ده‌یه‌ك به‌ده‌ستی داگیركه‌ران نا به‌ڵكو به‌ده‌ست كورد خۆی.
له‌م دۆخه‌ ناعه‌قڵانیه‌دا هه‌ر ئه‌وه‌نده‌م له‌ده‌ست دێت بڵێم منداڵی ئه‌م عه‌سره‌ نیم.




ئایندەی قەرزەکانی سەر هەرێمی کوردستان … شێرزاد وڵاتدۆست

لە دوای هەنگاونانی حکومەتی هەرێم بۆ فرۆشتنی نەوت بە شێوەیەکی سەربەخۆ دوور لە چاودێری حکومەتی ناوەند و ‌هیچ دامەزراوەیەکی ناخۆیی بۆ چاودێری لە چەند ساڵی ڕابردوو ، کە لە ژێر ناوی هەنگاونان بەرەو ئابوریەکی سەربەخۆ ئەم هەنگاوە ندرا، چاوەڕێی ئایندەیەکی گەش و بوژانەوەی ئابوری زیاتر لەم هەنگاوە دەکرا ، بەجۆرێک هەموو لایەک بەم هەنگاوە دڵخۆشبوو کە دەبێتە هۆی بوژانەوەی باری دارایی هەرێم و باشتربوونی گوزەرانی خەڵک و کەمتربوونی هەژموونی دەسەڵاتی حکومەتی ناوەند لەسەر هەرێمی کوردستان ، لێ دەبێت بڵێین بەداخەوە وەک زۆرێک لە هەنگاوەکانی تری حکومڕانی کوردی لە 26 ساڵی ڕابردوو ئەم هەنگاوەش ئەنجامێکی باشتری لێ بەدینەهات ، بەڵکو ئەم هەنگاوە وای کردی ئەو بڕە بودجەیەش ببرێت کە ساڵانە بەڕێژەی 17% لە بوجدەی گشتی حکومەتی عێراقی بۆ هەرێمی کوردستان تەرخان دەکرا ، بەم هەنگاوە هەڵایەی حکومەتی هەرێم باری ئابوری و دارایی هەرێمی بەشێوەیەکی بەرچاو بۆدواوە گەڕاندەوە ، کە نەدان و دواکەوتن و پاشەکەوتی موچەی فەرمانبەرانی حکومەت و وەستانی پرۆژە خزمەت گوزارەیەکان دروستبوونی دەیان قەیراندا لێ بەرهەمهات ، هەروەها جیا لە کەڵەکە بوونی قەرزێکی زۆری کۆمپانیە نەوتیەکان و قەرزێکی زۆری تری ناوخۆیی لەسەر هەرێمی کوردستان ، کە لێرەدە دەمەوێت شرۆڤەیەکی کورت بۆ ڕێژەو و ئایندەی ئەو قەرزانە بکەم ،کە لە ماوەی 2 ساڵی ڕابردوو لەسەر هەرێم کەڵەکە بوون.
ئاشکرایە خەمڵاندی بڕ و ڕێژەی قەرزەکانی سەر هەرێم کارێکی ئاسان نیە لە ئێستادا ، چونکە جگە لەچەند کەسێکی پلە بڵندی ناو حکومەت و چەندبەرپرسی دەستڕۆیشتووی هەر دوو حزبی دەسەڵاتدار ، هیچ کەسو دامودەزگەیەکی تر لە هەرێمی کوردستان ئاگاداری هیچ ڕێکەوتنێک لەگەڵ کۆماپنیا نەوتیەکان و وڵاتانی دراوسێ و وەرگرتنی هیچ بڕە قەرزێک نیە ، جگەلەوەش بەشارەوە هێشتنەوەی ئەم ڕێکەوتنانە هێندە زیاتر گومان دەخاتە سەر لاوەزی لایەنی حکومەتی هەرێم لە کاتی واژۆکردنی ڕێکەوتنەکان ، کە ئەمەش بێگومان لە بەرژوەندی لایەنی بەرامبەردایە ، کە بە ویستی خۆی هەر خاڵێکی ویستبێتی بەسەر لایەنی حکومەتی هەرێم داسەپەندویەتی ، هەر ئەمەش هۆکارێکی سەرەکی بووە لە بەشاراوە ‌‌هێشتنەوەی ئەو ڕێکەوتنانە تاوەکو ئێستا کراون ، لەگەڵ ئەوەی ئەو شوێنانەی قەرزییان لێکراوە دامودەزگایەکی فەرمی نین وەک سندوقی دراوی نێودەوڵەتی یان هەر وڵاتێکی ناسراوی دونیا ، بەڵکو وەک وەزیری سامانە سروشتیەکان لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنەمە نووسی لەم ساڵانەی دوای ڕاگەیاند لە چەند برادەرێک و چەند کۆمپنیایەکی نەوتی ئەو قەرزنایەن کردووە ، بەڵام تا ئێستاش نەزانرا برادەرەکانی حکومەتی هەرێم کێن کە وا بە ئاسانی قەرزی سەدان ملینۆن دۆلاری دەدەن بە حکومەت! .
لەگەڵ ئەو هەموو ناڕوونیەی زۆرەی لەم پرسە گرنگە بوونی هەیە ، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا دەکرێت بە شیکارێکی سادە و ئاسانی ئەو ژمارەنەی جاروبار لە دەمی بەپرسی حکومی و حزبی هاتووەتە دەر لەچەند بۆنەیەکد ، دەتوانین بگەینە ژمارەیەکی نزیک لەو بڕەی قەرزەی هەنوکە لەسەر حکومەتی هەرێمە کۆبووەتەوە .
بەجۆرێک ئەگەر ئە قەرزانە پۆلێنبکەین بۆ دووبەشی جیاواز ، واتا دابەشیان بکەیەن بەسەر قەرزی ناوخۆیی و قەرزی دەرەکی : ئەگەر سەرەتا لە قەرزە ناوخۆیەکانەوە دەستپێبکەین ، کە خۆ دەبینێتەوە لە پاشەکەوتی موچە و نەدانی 5مانگی بەشێکی زۆری موچە لە ساڵی 2015 و نەدانی پارەی ئەو کۆماپانیانەی کە پڕۆژەی خزمەتگوزاریان ئەنجام داو یاخود ڕێکەوتنیان لەگەڵ حکومەتی هەرێم هەبووە بۆ فرۆشتنی دەرمان یان بابەتی تر ، ئەگەر ئەو 5 مانگی نەدانی موچەی فەرمانبەران بە 700 ملیۆن دۆلار بخەمڵێنین بۆ هەرمانگێک ، ئەوا کۆی ئە پارەیە دەکاتە 3.5 ملیار دۆلار بۆ 5مانگ ، هەروەها ڕوونە کە کۆی گشتی موچەی فەرمانبەران پێشتر نزیک بوو لە 850 ملیۆن دۆلاربۆ هەر مانگانێک ، کە لەئێستادا کۆی ئەو بڕە بۆ مووچە کراوە بە نیوە واتا نزیک لە 400 ملیۆن دۆلار ، کە دەکرێت لەڕێگای ئەم دوو ژمارەیەوە بگەین بەو ڕێژەی ئەو قەرزەی موچە خۆران لە ژێر ناوی پاشەکەوت لای حکومەتی هەرێم ماوەتەوە لەماوەی 2 ساڵی ڕابردوو ،بەم جۆرە ئەگەر 450 ملیۆن لێکدانی 24 مانگی بکەین دەگەین بە 10.8 ملیار دۆلار بۆ ساڵەکانی 2016 و 2017 کە وەک پاشەکەوتی موچە لای حکومەت ماوە ، هەروەها جیا لەوە ئەگەر بێت و ئەو قەرزی کۆمپانیا ناوخۆیەکان کە ڕوون نیە چەندە بڕەکەی هەرچەندە بە چەند ملیار دولارێک ئەمیش دەخەمڵیندرێت کۆیبکەینەوە لەگەڵ ئەو دو بڕەی سەرەوە ئەوە بە نزیکی دەتوانین بڵین بە نزیکەی 16 بۆ 17 ملیار دۆلار تەنها قەرزی ناوخۆیی هەیە لەسەر حکومەتی هەرێم ، کە ئەو ڕێژەیەش بێگومان ڕێژەیەی زۆرە لە قەرز .
هەرچەندە ئەگەر بێت و قەرزە دەرکیەکانی حکومەت بخمەڵین ڕووبەڕووی ئاساتەنگێکی زۆرتر دەبینەوە ، چونکە هیچ بەرچاو ڕونیەک نیە بەهۆی بەتەواوتی بە شارەوە هێشتنەوەی ئەو پرسە ، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا دەکرێت بڕی ئەو قەرزانە بە نزیکەی دەیان ملیار دۆلار بخەمڵینرێت ، کە ڕێژەی زۆریان هی ئەو کۆمپانیا نەوتیانەیە کە لە بواری دەرهێنانی نەوت لە هەرێمی کوردستان کاردەکەن ، کە دواهەمین جۆر لەوقەرزە لەم مانگە لە کۆمپانیا ڕۆزنەفرت رووسی چەند کۆمپانیای تر کرا ، بە بڕی زیاتر لە 1 ملیار دۆلار بۆ ڕێکەوتن لەگەڵ کۆمپانیانی داناغازی ئیماڕاتی بۆ کۆتایی ‌هێنان بە كێشانەی نێوان حکومەت و ئەو کۆمپانیایە ، کە لای هەموومان ڕوونە حکومەتی هەرێم بەهۆی پابەندنەبوون بە ڕێکەوتنی لەگەڵ ئەو کۆماپانیایە لە ماوەی ڕابردوو چەندین جار لە دادگا نێودەوڵەتیەکانی ئەوروپا چەند ملیار دۆلاری بەم کۆمپانیایە دۆڕاند.
ئەگەر بێت و باسی کۆی قەرزەکان وئایندەی ئەوقەرزانە بکەین ، دەگە ینە ئەو خاڵەی کە بڕی قەرزەکانی سەر حکومەتی هەرێم نزیکە لە 30 ملیار دوڵار لە ئێستادا ، کە بێگومان ئەم ژمارەیە لە قەرز ژمارەیەکی یەکجار زۆرە بۆ کە حکومەت لە چەند ساڵێکی کەم کەوتبێتە ژێرباری قەرزێکی وەها زۆرەوە ،هەرچی سەبارەت بە ئیندەی ئەو قەرزانەیە ، دەکرێت بپرسین ئاخۆ حکومەتی هەرێم دەتوانێت لە ماوەیەکی نزیکدا ئەو قەرزانە بداتەوە؟ ، یاخود هەرنەبەێت هەرێم دەوانێت ڕیژەی ئەو قەرزانە کەم بکاتەوە بیر لەوەگرتنی قەرزی تر بەم ڕێژە زۆر نەکاتەوە لەکاتێک کاربەدەستانی هەرێم باس لەسەربەخۆی جیابوونەو لە عێراق دەکەن و ئاماژە بەوە دەکەن کاتێک هەرێمی کوردستان بوو بە دەوڵەت ئەوکاتە دەتوانن قەرزی نێودەوڵەتی بکەن؟! . لێرە جێی خۆیەتی هەڵوێستەیەک لەسەر ئایندەی قەرزەکانی سەر هەرێم بکەین ، کە دەکرێت بەم شێوەیە وڵام بدەینەوە بۆ قەرزەناوخۆیەکان کە پێکهاتووە لە موچەی 5 مانگ وپاشەکەوتی 2 ساڵی موچەی فەرمانبەران و قەرزی کۆمپانیا ناوخۆییەکان، ئەوا ڕەنگە حکومەت نیازی نەبێت ئەم قەرزە بداتەوە لە ئایندەیەکی نزیک ، هەرچی سەبارەت بە قەرزە دەرەکیەکانە ئەو ئەگەر هەوڵێکی جدی نەدرێت بۆ دانەوەی ئەو قەرزانە لە ماوەیەکی نزیک ، ئەوا بێگومان دەبێت لەبری دانەوەی ئەو قەرزانە حکومەت بلۆکی نەوتی تر لە خاکی هەرێم بەو کۆمپانیا نەوتیانە بدات لە بری قەرزەکانیان ، وەک ئەوەی لە ماوەی ڕابردوو بینیمان حکومەت دوو بلۆکی نەوتی دا بە دوو کۆمپنیای نەوتی لە بری ئەو قەرزەی لای حکومەتی هەرێم هەیان بوو ، ئەمەش خۆی لە تاڵانکردن و هەڕاجکردنی سامانی هەرێم دەبینێتەوە ، جگە لەوەش ئەگەر بێت و ئەو قەرزانە لە ماوەیەی دیاریکراو نەدرێنەوە بە کۆمپانیەکان ئەوا دەبێت لە ئایندە حکومەت لەجیاتی دانەوەی ئەو قەرزانە ئەو سودە زۆرەی ڕۆژانە دێتە سەر ئەو قەرزانە بداتەوە ، کە پێدەچێت لەکاتێکی ئمیزاکردنی ڕێکەوتنامەکان خاوەن قەرزەکان بە ویستی خۆیان ڕێژەیەکی بەرزیان بۆ سودی سەر قەرزەکان دانەبێت ، کە تاکە سودمەند هەر خوودی خۆیانن زەردمەندی یەکەم و کۆتایی هەرێمی کوردستان و خەڵکەکەیەتی .




دووله‌سه‌ر سێی سێ پارێزگای هه‌رێم ده‌توانێت بریاری په‌رله‌مانه‌كه‌ی عیراق ره‌تبكاته‌وه‌

دووله‌سه‌ر سێی سێ پارێزگای هه‌رێم ده‌توانێت نه‌ك بریاری په‌رله‌مانه‌كه‌ی عیراق به‌ڵكو ده‌ستوره‌كه‌شیان ره‌ت بكاته‌وه‌

عیماد عه‌لی…

دیاره‌ ئه‌مرۆ له‌ په‌رله‌مانی عیراق ئه‌و بیروبۆچون و دیده‌ی نوێنه‌رانی عیراق له‌ئاست كورددا دایان نیشانی سه‌رجه‌م جیهانی دا و بۆ دۆست و دوژمنی ده‌رخست كه‌ له‌ یه‌كه‌م دانیشتندا چۆن به‌ خێرایی ئه‌وه‌ی په‌یوه‌ست بێت به‌ مافه‌ زه‌وتكراوه‌كانی كورده‌وه‌ بریاری خۆیان له‌سه‌ر ده‌ده‌ن، ئه‌وه‌یان بۆ هه‌ندێك خۆشباوه‌ری كوردیش به‌ گۆرینی عیراق سه‌لماند كه‌ تا ئێستا و وه‌ك كاردانه‌وه‌یه‌ك له‌مه‌ر سیاسه‌تی هه‌ڵه‌ی نێوخۆیی كوردستان چوبونه‌ ژێر ركێڤی ئه‌و خه‌ڵكه‌ی عیراقه‌وه‌ تاراده‌ی هه‌ڵوێستی سه‌لبیشیان هه‌بوو له‌مه‌ر به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانی كوردیش .
مانه‌وه‌ له‌سه‌ر ئه‌م عه‌قڵیه‌ته‌ میراتیه‌ باوه‌ی ئه‌م خه‌ڵكه‌ی كه‌ پابه‌ندن ( به‌ئه‌و بۆچونه‌ هاورده‌ بیابانیه‌ی؛ ده‌بێت برا له‌پشت برابێت ئه‌گه‌ر له‌سه‌رناحه‌قیش بیت) و وه‌ك كلتورێكی تایبه‌تی خۆیان ئێمه‌ی كوردی دلساف و خاوه‌ن سۆز و دوور له‌ پێویستیه‌كانی به‌ عه‌قڵ بریاردان به‌ خۆشباوه‌ریمان تا ئێستا وا به‌م شێوه‌یه‌ ماوینه‌ته‌وه‌ .
بۆیه‌ وا پێویست ده‌كات كه‌ هه‌لوێستی كوردستان له‌ ئاست ئه‌م ته‌حه‌دایه‌ بێت و یه‌ك هه‌ڵوێستی و یه‌كگرتوویی له‌م كاته‌دا به‌ هه‌نگاوه‌ كرده‌وییه‌كان ده‌بێت، جارێك با ئه‌وه‌ش بزانین ئه‌م بریاره‌ی په‌رله‌مانی عیراق هێزی یاسایی چۆنه‌ و چۆن وه‌ڵام ده‌درێته‌وه‌ :
1-ئه‌م بریاره‌ی تایبه‌ته‌ به‌ ئامانج و خه‌ون هه‌وڵ و ته‌قه‌لای مێژینه‌ی گه‌لی كوردستانه‌وه‌، به‌ ته‌نها له‌كاتێكدا جێی خۆی ده‌گرێت كه‌ له‌ به‌ژه‌وه‌ندی گشتیدا بێت و بابه‌تێكی له‌م جۆره‌ی وه‌ك بریاری ریشه‌یی له‌سه‌ر سه‌ربه‌خۆیی واته‌ جیابونه‌ و؛ جیابونه‌وه‌ش واته‌ خۆ قوتاركردن و خۆده‌ركردن و دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ سه‌رجه‌م یاسا و بریاره‌كانی عیراق به‌ هێزی ده‌نگدان و هه‌ڵوێستی خه‌ڵك و هێزی یاسایی هیچ به‌هایه‌كی بۆ كوردستان نامێنێت .

2- ئه‌گه‌ر دووله‌سه‌ر سێی خه‌ڵكی سێ پارێزگای هه‌رێمی كوردستان هاوده‌نگ بن و بریاری خۆیان به‌ یه‌ك شێوه‌ بده‌ن، ده‌توانن ده‌ستوری عیراق ره‌تبكه‌نه‌وه‌ كه‌ له‌سه‌رووی په‌رله‌مان و سه‌رجه‌م ده‌سه‌ڵاته‌كانی عیراقه‌وه‌یه‌ نه‌ك ته‌نها بریارێكی په‌رله‌مانه‌كه‌ی به‌ ده‌نگی هه‌مووان ره‌تبووه‌، واته‌ به‌ده‌نگدانی دوو له‌سه‌ر سێی خه‌ڵكی دوو پارێزگای كوردستان بهۆ ریفراندۆم، ده‌ستوره‌كه‌ی عیراق هێزێكی یاسایی نامێنێت و سه‌رجه‌م یاسا وبریاره‌كانی عیراق و په‌رله‌مانه‌كه‌ی پۆچه‌ڵ ده‌كاته‌وه‌ له‌ئاست كوردا و هیچ هێزێكی به‌ یاسایی نامێنێته‌وه‌ و ته‌نانه‌ت سه‌رجه‌م یاسا و بریاره‌ پێشینه‌كانی ئه‌و په‌رله‌مانه‌ بۆ كوردستان پۆچه‌ڵ ده‌كاته‌وه‌.
3-بایكۆت كردنی نوێنه‌رانی كورد له‌ په‌رله‌مانی عیراق یه‌ك ده‌نگی كوردی ده‌رخست و ئه‌و به‌هانه‌ش به‌ده‌سته‌وه‌ نادات كه‌ نه‌ته‌وه‌ی سه‌رده‌ست به‌ نه‌بونی یه‌كگرتوویی كورده‌وه‌ نانو پیازه بخۆن و، واتا بریاره‌كه‌ی په‌رله‌مان عیراق بووه‌ته‌ بریارێكی نه‌ته‌وه‌یی زۆرینه‌ی سه‌رده‌ست له‌ به‌رامبه‌ر نه‌ته‌وه‌ی ژێر ده‌سته‌ی كه‌مینه‌، نه‌ك بریاری سه‌رجه‌م عیراقیه‌كان به‌ قه‌وڵی خۆیان .

بۆیه‌ ئه‌م كاره‌ پر له‌ واتا و زۆر ئاسایی و چاوروانكراو و دوور له‌ راچڵه‌كێنه‌ی ئێمه‌مانان، وای كرد كه‌ ئه‌وانه‌ی تائێستا باوه‌ریان به‌ پێكه‌وه‌ ژیان هه‌یه‌ و عه‌قڵیه‌تی خه‌ڵكی عیراق به‌م ده‌سه‌ڵاته‌ و پشتخانه‌وه‌ ناناسن و تا ئێستاش نه‌یانزانی كه‌ ئاستی نه‌ته‌وه‌په‌رستی و تا راده‌ی ره‌گه‌زپه‌رستی به‌وشێوه‌یه‌ ماوه‌ته‌وه‌ و نه‌گه‌یشتۆته‌ ئه‌وه‌ی مافی گه‌لانی تر بپارێزن و رێز له‌ ویست و ئیراده‌ی خه‌ڵكی غیره‌ خۆیان بگرن . بۆیه‌ پێوویسته‌ به‌ خۆماندا بچینه‌وه‌ و تائێستا خه‌ریكی خۆخۆری و ململانێی لابه‌لای زیانبه‌خشی چاره‌نوسمان بووین، له‌م كاته‌دا قه‌ره‌بووی كاته‌ به‌ فیرۆ رۆیشتووه‌كه‌ بكه‌ینه‌وه‌ و به‌ یه‌كگرتوویی وه‌ڵامی سه‌رجه‌م هه‌ڵوێسته‌كانی نه‌یاران بده‌ینه‌وه‌، بۆیه‌:
1-ده‌بیت ئه‌مرۆ كه‌ له‌ كاتێكی زۆر هه‌ستیاری بێ شێوه‌ین له‌م سه‌رده‌مه‌دا، بێ ئه‌وه‌ی بیر له‌و به‌رژه‌وه‌ندیه‌ كه‌سی و حزبیه‌ رێگر بكه‌ینه‌وه‌ كه‌ تا ئێستا رێی لێگرتوین، بریاری یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ بده‌ین و به‌ یه‌ك ده‌نگ و ره‌نگ وه‌ڵامی نه‌یارانی مێژوییمان بده‌ینه‌وه‌، ئا له‌م كاته‌دا ده‌توانین به‌ هێزی گه‌ل و هێمنی و یه‌كگرتویی حزبه‌ سیاسیه‌كانی كوردستان و وه‌لانانی شتی لاوه‌كی و به‌ هێمنی هه‌ڵوێست و بۆچونی كوردستانیانه‌ب به‌هێزه‌وه‌ و به‌ ره‌فتاری عاقڵانه‌ وه‌ڵامی راست و دروستی نه‌ته‌وه‌ی سه‌رده‌ست بده‌ینه‌وه‌، هه‌ر له‌م كاته‌شدا ده‌زانین كه‌ كورد چه‌ند تامه‌زرۆی رزگاری یه‌كجارییه‌ و به‌ هه‌موو توانایه‌كه‌وه‌ قوربانی بۆ ده‌دات .
2- به‌ زووترین كات په‌رله‌مانی كوردستان كۆببێته‌وه‌ و به‌ یه‌ك ده‌نگی و تێكرا بریار له‌سه‌ر ریفراندۆم بده‌ن و وه‌ڵامێكی یاسایی گورچكبری بریاره‌كه‌ی په‌رله‌مانی عیراق بده‌نه‌وه‌ و ئه‌و بریار و بۆچونه‌ تایبه‌ته‌ی نه‌ته‌وه‌ی سه‌رده‌ست به‌ یاسا بۆچه‌ڵ بكه‌نه‌وه‌ .
3- له‌م كاته‌ هه‌ستیاره‌دا به‌ هه‌موو جیهانی رابگه‌یه‌نین كه‌ گه‌لی كوردستان له‌ داواكردنی مافی خۆی راناوه‌ستێت و دواناكه‌وێت و له‌ كاتی خۆیدا ریفراندۆم ئه‌نجام بده‌ین و سه‌ربه‌خۆیی رابگه‌یه‌نین .
4- ناوچه‌ دابراوه‌كان و سنوره‌كانی كرودستان بپارێزین و هه‌مووان به‌ ئاگاییه‌وه‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ رووداو و پێشهاته‌كاندا بكه‌ین و به‌یه‌ك ده‌نگ و بۆچون و هه‌ڵوێست و ئامانجی له‌مێژینه‌ی گه‌لی كوردستان بۆ جیهان ده‌رخه‌ین .
5- نوێنه‌رانی كورد له‌ په‌رله‌مانی عیراق هه‌ڵوێستێكی یه‌كلاكه‌روه‌ بده‌ن و به‌یه‌ك ده‌نگ ئه‌م بریاره‌ به‌ كرده‌وه‌ ره‌تبكه‌نه‌وه‌ و دراسه‌تی قوڵی بكرێت ئه‌گه‌ر به‌ قازانجی بزانین بكشێنه‌وه‌ بۆ كوردستان، یان بریار له‌سه‌ر سه‌رجه‌م پۆسته‌كانی عیراق بدرێت له‌ ئاستی سه‌ركردایه‌تی كوردستاندا، بۆ هه‌ڵوێست وه‌رگرتن، تا ئه‌وكاته‌ی ریفراندۆم ئه‌نجام ده‌درێت و له‌ كاته‌دا به‌ خۆرسك سه‌رجه‌م ئه‌و كاروباره‌ لابه‌لایانه‌ خۆی له‌ خۆیدا یه‌كلا ده‌بێته‌وه‌ .
بۆیه‌ له‌م كاته‌دا كه‌ حزبه‌ كوردستانیه‌ سه‌ره‌كیه‌كانی كوردستان له‌ هه‌ولێرن، له‌ ئاست ئه‌م كرده‌وه‌ی په‌رهله‌مان و نه‌ته‌وه‌ی سه‌رده‌ست هه‌ڵوێستی خۆیان به‌ ده‌نگی به‌رز و به‌هێزه‌وه‌ ده‌ربرن و پیشانی بده‌ن كه‌ له‌م جۆره‌ ره‌فتار و بۆچون و هه‌ڵوێستانه‌ گه‌لی كوردستان و نوێنه‌رانیان هیچ سازشێك ناكه‌ن .




كتێبی جه‌وهه‌ری زمان و فه‌لسه‌فه‌ی ته‌ئویل … د.سه‌عید تۆفیق

چاپكراوی نوێ‌ ….

عەبول موتەڵیب عەبدوڵڵا
له‌ عه‌ره‌بییه‌وه‌ كردوویه‌ به‌ كوردی و په‌راوێزی بۆ داناوه‌
چاپخانه‌ی ده‌زگای چاپ و په‌خشی سه‌رده‌م- سلێمانی 2017

ئه‌و كتێبه‌ له‌و بابه‌تانه‌ی خواره‌وه‌ پێكهاتووه‌:
– پێشه‌كی نوسه‌ر:
(1) زمان و بیركردنه‌وه‌ی شیعریی لای هایدگه‌ر.
له‌ زمانی هایدگه‌ره‌وه‌ بۆ فیكری هایدگه‌ر، له‌ باره‌ی زمان و بیركردنه‌وه‌
(چه‌ند سه‌رنجێكی سه‌ره‌تاییانه‌)
– شاره‌زایی زمان.
– زمان و شیعر (شاره‌زایی زمان له‌ شیعردا)
-زمان/شیعر/بیركردنه‌وه‌ (زمان وه‌ك بنه‌مای فیكر و بیركردنه‌وه‌ی شیعریی).
(2) بنه‌ماكان و ئاسۆی هیرمینۆتیكای فه‌لسه‌فی لای گادامێر.
– سه‌ره‌تایه‌ك له‌ سه‌رچاوه‌كانی فیكری گادامێر و به‌ره‌وپێشچوونه‌كانی.
-بنه‌ماكانی هیرمینۆتیكای فه‌لسه‌فی:
1- هیرمینۆتیكا وه‌ك ئاراسته‌یه‌ك له‌ راڤه‌كردن:
2- تێگه‌یشتن و راڤه‌كردن:
3- هونه‌ری دیالۆگكردن:
-سه‌رچاوه‌كانی توێژینه‌وه‌.
3- هیرمینۆتیكای ده‌قی ئه‌ده‌بی له‌ نێوان هایدگه‌ر و گادامێردا.
– قه‌یرانی تازه‌گه‌ری: قه‌یرانی فۆرم و میتۆد.
– هیرمینۆتیكای هاوچه‌رخ ئه‌وه‌ی ده‌كه‌وێته‌ پشت فۆرم و میتۆده‌وه‌.
– یه‌كه‌م: هیرمینۆتیكای ده‌ق ئه‌وه‌ی ده‌كه‌وێته‌ پشت فۆرمه‌وه‌.
– دووه‌م- هیرمینۆتیكای ده‌ق ئه‌وه‌ی ده‌كه‌وێته‌ پشت میتۆده‌وه‌.
1- وه‌همی بابه‌تگه‌رایی… وه‌همی میتۆد.
2-رۆڵی خود له‌ كرده‌ی راڤه‌كردندا.
راڤه‌كردن وه‌ك دیلۆگكردن له‌گه‌ڵ ده‌قدا.
ا-دیالۆگ به‌و وه‌سفه‌ی كه‌ په‌یوه‌ندی نێوان من و ئه‌ویدیكه‌یه‌.
ب-دیالۆگكردن له‌گه‌ڵ ئه‌ویدیكه‌ به‌و وه‌سفه‌ی كه‌ دیالۆگه‌ له‌گه‌ڵ ده‌ق.




ڕێی عیشق … به‌ختیار محه‌مه‌د

له‌‌‌ نێوان دوو گردی پرته‌قاڵیی مه‌مكه‌كانت
حه‌زم لێیه‌
به‌ ڕێی عیشقدا بڕۆم.
نازانم ده‌گه‌مه‌ كوێ؟
به‌ڵام حه‌زم لێیه‌ بگه‌مه‌:
شاری گه‌وره‌ی دڵت و
مێرگی سه‌وزی خوار سكت و
كانی شیرینی ناو ده‌مت و
ته‌می سپی هه‌ناسه‌ت و
كیشوه‌ری نه‌دۆزراوه‌ی ڕۆحت و
به‌هه‌شتی عه‌ده‌نی جه‌سته‌ت.
حه‌زم لێیه‌ ببمه‌ حیكایه‌تێك
له‌سه‌ر زارت
بۆ ئه‌وانی دیكه‌ بمگێڕیته‌وه‌.
حه‌زم لێیه‌ باسم كه‌ی
لای هاوڕێكانت.
حه‌زم لێیه‌ وه‌ك كاهینێك
بێمه‌ ناو په‌رستگه‌ی چاوه‌كانت.
حه‌زم لێیه‌
له‌ مێژووی جه‌سته‌ت بڕوانم
بیدۆزمه‌وه‌ شوێنه‌واری كۆنینه‌ی عه‌شقی خۆم.
حه‌زم لێیه‌
له‌ مۆزه‌خانه‌ی ڕۆحت بگه‌ڕێم
بیدۆزمه‌وه‌ توحفه‌ی شكاوی یادگاری
خۆم و خۆت.
حه‌زم لێیه‌ جارێك به‌ ناوی خۆت بانگت كه‌م
بێ ((خان)) و بێ ((مان))
تۆش پێم بڵێی: ((كوره‌ به‌خه‌، ئه‌ی خۆشه‌ویست گیان!)).

به‌ختیار محه‌مه‌د




خێر نەدیو …. پشکۆ ناکام

“..بۆ کۆچی دوایی هاوڕێم حەمە ئاوات”
هاوڕێ ی خێر نەدیو
بۆ کوێ ئەچیت..!
بۆ لای دایکت
یان هاوڕێیانی لە خوێن گەوزیو..!
وەک باڵندەی کۆچەری
هەر شەقاوت نا
نە بە ئارامیی
گەیشتیت
نە زانیت
هێلانەی ئاسودەیی
لەو دیو بوو
یان ئەم دیو
حەمەی خێر نەدیو
گەرمایی ” بوون”ت،
بە مەستی بێ ئومێدی
کز تر و کز تر کرد..
و
هەموومانی سڕ کرد
سڕ بوونی کە تۆ چی تر ناگەڕێیتەوە
خۆزگە دووشەممەکانی
هەموو رۆژ ژمێرەکان
ئەبوون بە ڕۆژێکی نەدیو
هاوڕێ ی خێر نەدیو
بۆ کوێ ئەچی…
یادەکانت
درەختێکن ، ووشک نابن
لە گەڵ هەر یادگارییەکا
گەڵای تازە تر و تازە تر
ئەگرن
هاوڕێ ی خێر نەدیو
.. دوا کۆچتە..
زامەکانت
سەر لێ شێواو
هەر یەن و ئەچن
تا شەوانی
تەنیایی
ژێر خاک
لەیلایەت بۆ بکەن
ڕۆمانی خێر نە دیوەکانی
ئەم ژیانە ” لێڵ”ە ت
بۆ باس بکەن
” ئاوات ” ی
بە ئاوات نەگەیشتوو
ئەی هاوڕێ ی
خێر نەدیو..

،،،،،،،،،،،،،،،
پشکۆ ناکام
11/ ی سێپتەمبەر 2017




تابلۆی نیشتمان … ستار ئەحمەد

رۆحه‌كان باڵی په‌پووله‌ن
به‌ گه‌ڵای گڕه‌وه‌ نووساون
كانیه‌ك شه‌ماڵێك ماچبكات
دڕكێك گه‌رووی ده‌مژێ‌
خه‌مێك شیعرێك هه‌ڵواسێ‌
ناونیشانێك له‌ئاسۆوه‌
به‌تینی سۆز ده‌برژێ‌
شه‌و كاڵای به‌فر له‌به‌ر ئه‌كاو
سه‌رینی به‌رد كوڵمی ئه‌سڕێ
خه‌و یاسای عه‌شق نازانێ
له‌ پێش كوختێكی پڕ له‌ خوێنا
په‌نجه‌ی زاری تاریكییه‌و
گوێی رۆژگار ئاوێكی قه‌ترانی
له‌ ژوانێك ده‌گه‌ڕێم
به‌ باڵای ته‌نیاییم بشێ
له‌ هه‌وڵی دڵسۆزیم په‌راوێك ئه‌زبه‌ركا
بۆ شانۆی عه‌شقێكی سیحراوی
سێبه‌رم پێشمه‌رگم كه‌وتووه‌
ده‌می مار ده‌روازه‌ی گوزه‌رمه‌
ده‌زانم له‌شه‌وبای هه‌ناسه‌یه‌كا
بۆ خۆزگه‌ی كۆرپه‌یه‌ك ده‌مرم
زڕباوكی سه‌حراویه‌و
لانكی لم‌و به‌رد
دایكێك ده‌ناسێ
خه‌ڵووزی ژێر گڕی خوێنڕێژه‌
كراسی شه‌وێكم
له‌به‌ری شیعرێكی زاخاوا
به‌قه‌د ئه‌شكه‌نجه‌و
ئاڵای برینی هه‌ڵه‌بجه‌ درێژه‌
له‌ سایه‌ی دادگایه‌كدا ده‌ژیم
عومر ددانی گورگه‌و
به‌روار خه‌نه‌ی په‌رچه‌می راستیه‌
بۆ كیژێك ده‌ژیم
نه‌مانی ئه‌لبوومی مێژوویه‌ك درۆیه‌
سێبه‌ری قه‌ڵه‌مم
له‌ ته‌وری زه‌بر ئه‌ده‌ن
له‌ به‌های هه‌ڵوێستم دوو دڵن
ئه‌مانه‌ شاگردی ئه‌نفالچی‌و
پرسگه‌ی باڵوێزی بارووتن
عاشقی قامچی‌و
ئێشكچی فیرعه‌ون‌و تابووتن
گه‌واڵه‌ی ردێنی هه‌ورێكی سپی
روحه‌كان كێش ده‌كاو
ده‌روازه‌ی به‌هه‌شتێك ئه‌دره‌وشێ
له‌ كاروانی به‌زه‌یی جێماوم
ژووره‌كه‌م كه‌شتیه‌ك تیژڕه‌وه‌
بۆ دوڵێك یه‌كجار قووڵ
ته‌نی شیعرو سازی ته‌مه‌نم ده‌بات‌و
به‌روحی شه‌واره‌ی خۆما راناگه‌م
گڕێكی ئاڵ.. پرشنگی شارێكی سووتاوه‌
به‌دواما ده‌گری , فرمێسكی ئاگر
ناسنامه‌م لوول ئه‌دات
ئه‌و رۆژه‌ی ئه‌وان چوون
قژی تۆپزاوه‌ په‌ڕه‌بوو
ته‌لبه‌ندی باخچه‌كان له‌ جه‌رگی خاكا
خوێنیان تۆو ئه‌كرد
خواناسێك دڵی نه‌بووه‌ , وێردو
ژانی ماف تێكه‌ڵی گڵ بكات
رێسایه‌ك به‌ كوردی نه‌دواو
یاسایه‌ك بانگێكی راستی بۆ نه‌درا
كه‌ شه‌و هات جیهان بێئاگا
له‌ ژاری خه‌وا بوو
ئه‌و كاته‌ قه‌ڵه‌مم گه‌رووی دارگوێزو
ده‌روونم لاپه‌ڕه‌ی په‌ڕتووكی دارابوو
ته‌خته‌یه‌ك سپیان هه‌ڵواسی
به‌ ره‌نگی سیا مێژوویان تۆماركرد
دورگه‌یه‌ك چۆڵ‌و هه‌وارێك خاپووریان
خسته‌ نێو ساڵنامه‌ی مێژووی كورد
كه‌چی مه‌لایه‌ك نه‌بوو به‌تاڵی ردێنی
فتوایه‌ك بۆ خودا بهۆنیته‌وه‌
په‌رستگایه‌ك نه‌بوو
برینی به‌ سوێی گه‌رمیان‌و كوێستان
به‌ په‌ڕه‌ی سیخارێك بپێچێته‌وه‌
ته‌رمه‌كان له‌ روحیان ده‌گه‌ڕن
گوڵ‌و خاك ئاكاریان ده‌ژمێرن
جه‌سته‌یه‌ك ده‌یه‌وێت
به‌ گه‌ڵا ئابڕووی حه‌ق داپۆشێ
په‌نجه‌یه‌ك له‌ ئه‌ڵقه‌ی بووكێنی ده‌گه‌ڕێ
باسكێك به‌دوای دراوسێكه‌یاندا وێڵه‌و
ده‌یه‌وێت تاوێك له‌گه‌ڵیا هه‌ڵپه‌ڕێ
چرۆیه‌ك به‌ دیار لاسكێ ژاكاوه‌وه‌ گرمۆڵه‌ بووه‌و
به‌ بسكی ئافره‌ت‌و كچه‌كه‌ی ده‌یچوێنێ
ده‌ستێك به‌ دیار چڵێكه‌وه‌ ده‌گری
ده‌یه‌وێت وه‌ك خامه‌ نووكی داهێنێ
هه‌تاكو هه‌واڵێك بۆ دایكی بنێرێ
هه‌رگیانه‌و ده‌فڕێ
نیگایه‌ك نییه‌ چاوێك كاڵ په‌یداكا
هه‌تاكو به‌رده‌رگای ماڵیان ببینێ‌
كوردستان له‌ چوارلا په‌رچه‌می ده‌بڕن
زه‌حمه‌ته‌ روحت به‌ئاگر هه‌ڵواسن
له‌بۆته‌ی ژه‌هرو خوێن داتڕێژن
به‌ زامی جه‌رگت
تابلۆی نیشتمان‌و مێژووت بكێشن




.. پێشمه‌رگایه‌تی …… دڵشاد تاقانە

خه‌فیفه‌..

سه‌رباسه‌کی نه‌گونجاو ناخۆشی عه‌ره‌بیه‌ به‌ڵام ناچاری واده‌کا بێ وه‌رگێڕانه‌ سه‌رزمانی کوردی بیهێلینه‌وه. ئه‌ویش هاوبه‌نده‌کی دیکه‌ی پێشمه‌رگایه‌تیه‌ چونکه‌ هاوسه‌ردمی هه‌شتاکان بوو، ڕژێمی عێراقی ئه‌وسا لۆ گڵدانه‌وه‌ی هه‌ڵاتووه‌ سه‌ربازه‌کانی شه‌ڕی ئێران ـ عێراق کورده‌کانی کۆده‌کرده‌وه‌ له‌سه‌رێک نه‌بنه‌ پێشمه‌رگه،‌ سه‌ره‌که‌ی دی خه‌ڵک به‌ناوی بوون به‌جاش قه‌ڵسبوون به‌ناوی فه‌وجی خه‌فیفه‌ پارسه‌نگه‌کی عه‌سکه‌ریان ده‌داتێ وه‌ک خزمه‌تی زۆره‌ملێی سه‌ربازی، له‌لایه‌کی دیش ده‌کرێ دژی شۆڕش و پێشمه‌رگه‌ کۆبکرێنه‌وه‌ و به‌کاربهیندرێن له‌پاراستنی ڕێگاوبان و مۆڵگه‌ دیاریکراوه‌کان به‌رامبه‌ر به‌هه‌شتاوپێنج دیناری مانگانه‌، دوو هه‌فته‌یه‌ک ده‌چوونه‌ مۆڵگاکان یان ئه‌گه‌ر له‌مووچه‌که‌ی خۆشبا ئه‌وا هه‌رله‌ماڵی به‌زه‌غه‌لی پاری ده‌داوه‌.

کۆمه‌ڵه‌ک سه‌رخێل و هه‌لپه‌رست فه‌وجیان لۆکراوه‌ هه‌نده‌کیشیان به‌پرسی سه‌رکردایه‌تی شۆڕش بوونێ له‌جیاتی که‌سانی به‌د و خوێنڕێژ ئه‌وانه‌ ڕێیان پێدرا لۆ پشتیوانی پێشمه‌رگه‌ له‌ناو ڕژێمه‌وه‌! ڕاستیه‌که‌ی جاش کوڕی که‌رێ یه‌ و خه‌فیفه‌ش که‌ر کوڕی که‌رێ.

له‌به‌رچاوی پێشمه‌رگه‌ مامه‌ڵه‌ی جاشیان لۆ ده‌کرا زۆرجار ده‌که‌وتنه‌ که‌مین و به‌کوشتن سزا ده‌دران به‌داخه‌وه‌ چونکه‌ به‌باران و به‌به‌فرێ هه‌رله‌زستانێ ده‌ڕوا واته‌ کوشتنی کورد به‌ده‌ستی کورد بوو هه‌رکاملا بکوژ یا کوژراو هه‌رقازانجی ڕژێم بوو، کوردهاڕین بوو له‌ئاشی پێشمه‌رگایه‌تی، سه‌ربازی، جاشایه‌تی به‌خه‌فیفه‌وه‌ یان فیراری گرتن و ئیعدام! باشه‌ ئه‌و سه‌رده‌مه‌ ڕۆیی و ناگه‌ڕێته‌وه‌ که‌س نابیته‌ خه‌فیفه‌ چونکه‌ ئێستا زۆر له‌و خه‌فیفانه‌ی جاران بووینه‌ به‌رپرس و له‌حیزبایه‌تی و ده‌سه‌ڵاتداری پێش پێشمه‌رگه‌ که‌وتینه‌وه مۆڕه‌شمان لێده‌که‌ن ئه‌گه‌ر کونیه‌که‌یان ئاشکرا بکه‌ین خۆ به‌ناوه‌ ناوه‌کانیش مایه‌ ئی که‌س ڕه‌ش نه‌کرایته‌وه‌ هاهاهها.

جاره‌ک له‌چالاکیه‌کی پێشمه‌رگانه‌ی‌ ڕێگای کۆیه‌ ـ هه‌ولێر خه‌فیفه‌ک گیرا و یه‌کسه‌ر کوشتیان، له‌وکاته‌ پێشمه‌رگه‌ دێرینی جوانه‌مه‌رگ سه‌باح عبدلمنعم ناسراو به‌( سێوه‌قۆڕ) لۆ به‌زم گۆتی: ڕاوه‌ستن ئێستا ئه‌من ده‌زانم ته‌ڵقینی ده‌ده‌م..
ئه‌ی جاش خه‌فیفه‌ ئه‌ی کوڕی که‌رێ
ئێستا دوو پێشمه‌رگه‌ت دێنه‌ سه‌رێ
هه‌ویه‌که‌ت له‌باغه‌رێ ده‌هیننه‌ده‌رێ
ده‌رێن: ئه‌توی جاشی کوڕی که‌رێ؟
هیچ مه‌ترسه‌ و به‌زمانه‌کی فه‌سیح
هه‌رچیان لێ پرسی هه‌ربرێ به‌رێ

Dlshadtakana@yahoo.com




خوێندنی زمانی کوردی بۆ مناڵان لە شاری تۆرۆنتۆ

دایکان وباوکانی خۆشەویست

ئاگادارتان دەکەینەوە کە خوێندنی زمانی کوردی بۆ ساڵی ٢٠١٧-٢٠١٨. دەست پێ دەکاتەوە
لێرەوە پێم خۆشە سوپاسی هەموو ئەو خێزانانە بکەم کە کە لە ماوەی ٣ ساڵی ڕابردوودا، بۆ بەردەوامی خوێندنی زمانی کوردی پشتیوانیان لێ کردووین.
ئەمە دەرفەتێکی باشە بۆ مناڵەکانتان کە فێری زمانی دایکیان (زمانی کوردی) ببن. وە سوودی دەبێت بۆ مناڵەکانتان لە ئەمڕۆو داهاتویاندا وە یارمەتیان دەدات توانای خۆیان بنیات بنێن لە داهاتوودا،خۆیندنی زمانی کوردی لە لایەن وەزارەتی پەروەردەی هەرێمی ئۆنتارێۆولە ناو زمانە نێونەتەوەیەکان بەفەرمی ناسراوە وەک کرێدت بۆ خویندکارەکان هەژمار دەکرێت.
لە هەر کاتێکدا دەتوانن پەیوەندیمان پێوە بکەن بۆ ناونوسکردنی مناڵەکانتان
Sargol Ahmad: Kurdish Instructor
(T) 647-929-0299
(E) sargulah@yahoo.com

Free Kurdish In Toronto
International Languages-Elementary/ African Heritage

Dear Parent/Guardian/Caregiver.
We are planning to have our Kurdish Class for the upcoming 2017-2018 school year
I would like to say thank you to all the families for their continued support for the last three years in Toronto.
This is a a good opportunity for your children to learn “KURDISH their mother tongue, It is a benefit for your children today, and helps them build skills for the future.
Registration Day for Kurdish class Saturday, September 16, 2017

In person at Lord Roberts Junior Public School
165 Lord Roberts Dr
Kurdish class start Date: Saturday, September 23, 2017 at Lord Roberts JPS.
From: 9:30 AM To 12:00
We look forward to seeing you and your children there!
Contac information:
Kurdish Instructor: Sargol Ahmad
(T) 647-929-0299
(E) sargulah@yahoo.co




كۆمەڵكوژی موسڵمانانی رۆهێنگاو ئەنفالەكانی گوندی جەلەمۆرد … عەلی مەحمود محەمەد

چەندین ساڵە هەزاران وێنەی هاووڵاتیانی رۆژهەڵات و باشوری ئاسیا , قوربانیانی بومەلەرزەو لافاو تسۆنامی و جەنگە ئاینییە كۆنەپەرستانەكانمان پێ نیشان دەدەرێت, هەموو بەناوی قوربانیانی موسڵمانی بۆرماوە, كاتێك لە رێگای گوگڵەوە بەدوای وێنەكاندا دەگەڕێیت دەرەكەوێت هەموی ناڕاستە , كاتێكیش راستەوخۆ دەچیتە سەر یوتوبی رۆهیناگاكان هیچ لەو وێنانە نابینیت .

ئەمەش وای كرد, جێگیری سەرەك وەزیرانی توركیا بە پەلە وێنەكان لا ببات چونكە زانی كەوتۆتە تەڵەوە و متمانە لە دەستدەدات.
من بۆ خۆم ئەزمونم زۆرە لەم بوارەدا, تا پێش ئەوەی خۆمان خاوەنداری لە وێنەی قوربانیانی هەڵەبجەو سەردەشت و رۆژهەڵاتی كوردستان و باكورو باشور و رۆژئاوا كەین , زۆرجار وێنەكان لە لایەن لایەنەكانی دیكەوە بەكار دەهێنران وەك قوربانی خۆیان بۆ ئەوەی مەزڵومیەتی خۆیان نیشان بدەن.

سەرەتا دەمەوێت بڵێم گەلی رۆهێنخیا, گەلێكی ستمدیدەی لێقەوماون , زۆریان لە بەنگەلادیشەوە بەهۆی هەژاری و برسێتییەوە ئاوارە بوونە و هەقی داكۆكی و پشتگیریان هەیە وەك هەر مرۆڤێك كە تاوانی دژ بە مرۆڤایەتیان بەرامبەر دەكرێت, كە لە زۆر قۆناغدا تاوانەكان تا ئاستی تاوانی جینۆساید بەرز بۆتەوە .
هەرچەندە لە بەرامبەریشدا ئەوانیش دەستیان نەپارستووە لە ئەنجامدانی هەمان تاوان و بە هەمان پێوەرەوە , وەلێ كاتێك تراژیدیای گەلێك بۆ تەبلیغی سیاسی كۆنەپەرستانە بەكار دەهێنرێت, هەموو كێشەی ئەم مرۆڤە برسی و هەژارانە دەكرێتە شەڕی كۆنەپەرستانەی ئاینی و دەكرێنە سوتەمەنی و ماشینی ئەم شەڕە تەواو كۆنەپەرستانەیە, ئەوكات پێویستە باسی حەقیقەتەكان بكرێت و رابگرترێت.

توركیا و ئێران و سعودیە و قادرۆفی شیشان بۆ خۆیان خاوەن و بكەری سەدان تاوانی مەزنن كە دەچنە چوارچێوەی تاوانە مەزنەكانەوەو وێنەشیان لێگیراوە و وێنەی زۆر ترسناكترن , كەچی بۆ موسڵمانانی بۆرما شین دەكەن و وێنە ساختەكان بڵاو دەكەنەوە , لەولاشەوە وێنەی تاوانە راستەقینەكانی خۆیان دەشارنەوە.
ئەوان لە رێگەی ئەم وێنانەوە دەیانەوێت خۆیان جوان بكەن و حەقانیەت بە دەسەڵاتەكانیان بدەن, لە كاتێكدا پاپا ی ڤاتیكان و ئەحزابی ئازادیخوازو چەپ و شیوعی ئەو وڵاتانە لە پێش ئەوانەوە ئیدانەی تاوانەكەیان كرد بێ ئەوەی بە دوای دەسكەوتی سیاسییەوە بن.

بۆرما كە بەردەوام شوێنی شەڕی گروپە چەكدارەكان بووە, زۆرترین گروپی چەكداری جیهان 46 گروپ بە ئایدیای جیاجیاوە لەم وڵاتەدا بونیان هەبووە, پێی دەچێت لە داهاتوودا ببێتە شوێنی كۆكردنەوەی جروجانەوەرەكانی داعش و قاعدە, بۆ ئەوەی لە سنوری چین و رۆژهەڵاتی ئاسیای ئارام كۆیان كەنەوە. شوێنێكی لەبارە بۆ شەڕی ئاینی , سنوری بە بەنگەلادیشەوەیە, هێزێكی گەورەی ئیسلامییە تەور وەشێنەكانی لێیە, خەڵكێكی نەخوێنەوارو هەژار لە بۆرما , ناوچەیەكی جەنگەڵستانی چڕیش بۆ شەڕی پارتیزانی, دەیانەوێت لەم رێگایەوە , كۆتایی بە قۆناغی گەشەی ئابووری هەرێمەكە بهێنن,كێشە بۆ چین و وڵاتانی نەیاری دیكەی رۆژئاوا دروست بكەن، ئەمەریكا و سعودیە ئەندازیاری پرۆژەكەن .

هەرێمی ئەركان وەك هیندستان لە ساڵانی 1430 بۆ 1784 , 48 مەلیكی موسڵمان حوكمی كردووە, تا مەلیكی بوزایی بۆدابای لەو ساڵەدا دەریهێنا لە بندەست كەمایەتی ئیسلام و گەڕاندییەوە بۆ ژێر دەسەڵاتی بوداییەكان.لە ساڵی 1824 ەوە ەوە ئینگلیزەكان (1824-1948) كە بۆرمایان داگیر كردبوو , بۆ كاركردن لە كێڵگەی برنج رۆهێنخنییەكانیان هێناون( میانمار ساڵانە 50 ملیۆن تەن بەرهەم دەهێنێت), لەسەردەمی دەسەڵاتی ئینگلیزەكان ئیسلامەكان بەردەوام ژمارەیان زیادی كردووە بەهۆی هێنانیانەوە لە بەنگەلادیش و بەنگالەوە, تا ساڵی 1927 , 480000 هیندی گەیشتنە بۆرما, رانجۆن بووە گەورەترین بەندەری پەنابەر لە جیهاندا,گەورەتر لە نیویۆرك.,ئەوان واتا بۆرماییەكان رۆهێنجییەكان وەك درێژەی داگیركاری ئینگلیز دەزانن لە وڵاتەكەیان, لە ساڵی 1942 لە كاتێك بۆرمییەكان پشتیوانی ژاپۆنییەكان بوون دژ بە ئینگلیز بۆ ئەوەی رزگاریان كەن لە داگیر كاری ئەمپریالیزمی ئینگلیزی , رۆهێنجییەكان بوونە بەشێك لە سوپای بەریتانی و هاوكاریان كرد.رۆهنجییەكان بە هاوكاری سوپای بەریتانیا لە كاتی شەری جیهانی دووەم 20000 ئاركانیسیان كوشت, لەوانیش 5000 كەسیان لێ كوژرا, پەرستگاو ماڵی بوزییەكانیان سوتاندو پەلاماری ژنەكانیانیان دا, سكرتێری حاكمی بەریتانیا دانی بەمەدا نا كە رۆهینخییەكان تاوانیان ئەنجامداوە لە ژێر باڵی ئەوانەوە.رۆهینخیەكان دوای سەربەخۆیی هیندستان-پاكستان داوایان كرد بخرێنە سەر پاكستان لەساڵی 1948, وەلێ محەمەد عەلی جەناح سەرۆكی ئەوكاتی پاكستان رەتی كردەوە.هەرێمی راخین (ئەركان) یەكێكە لە 14 هەرێمەكەی بۆرما, خاوەند 4 هەرێم و 3871 گوندە, ژمارەی دانیشتوانی 3188807 كەسە, لەوانە 52,2%یان بوزین, 42,2%یان موسڵمانن, راخینە بوزییەكان زۆرینەی پێكهاتەی هەرێمەكە پێك دەهێنن و هەرێمەكەش بەناو ئەوانەوە لە مێژوودا ناو نراوە, ئەوان بەسەر میانمار و بەنگەلادیش و هیندستان دابەش بوونە,جگە لە نەتەوەی راخین لە هەرێمەكە كامان و مرۆو تشین و تشكاما و هندۆس و …….رۆهینخیاش هەن كە زیاتر لە سنوری بەنگەلادیشدا دەژێن, لە روی رۆشنبیری و ئاینی و روخسارو كەلتورەوە وەك یەكن .

ئیسلامەكان لە هەرێمەكانی دیكەش هەن, موسڵمانە هیندییەكان لە رانغۆن , چینییەكان لە پانسای , مەلایۆكان لە كاوسانغ هەن, واتا هەر گروپەی لە وڵاتێكەوە هاتوونەو لە ناوچەیەكی جوگرافیا نیشتەجێ بوونە.بەردەوام ئەم وڵاتە شەڕی ئاینی تێدا بووە لە نێوان موسڵمان و بوزی و هیندۆسەكان, هیندۆسەكان ئیسلامەكان بە جەلادی مانگا پیرۆزەكانیان دەزانن, بوزییەكانیش بە داگیر كەری وڵاتەكەیان.سیاسەتی رەگەز پەرستانی شۆفێنی لە لایەن نەتەوەی سەردەستەوە , وڵاتی دابەش كردووە بەسەر سێ جۆر هاووڵاتی, ئەوانەی نایان توانی بیسەلمێنن لە پێش 1823 بنەچەیان لە بۆرما بووە بێ بەری دەكران لە مافی هاووڵاتی بوون, رۆهێنجییەكان یەكێكن لەوان.رۆهێنجییەكان مافی هاووڵاتی بوون و سەفەرو سەرباز بوون و زیاتر لە 2 منداڵو موڵكداریەتی زەوییان نییە, تەنانەت ناهێڵن بچنە شاری سیتۆی پایتەختی هەرێمەكەوە .مێژووی سەدەی رابردووی ئەم وڵاتە تژییە لە تاوانە نێو نەتەوەییە مەزنەكان , وەلێ ئێمە زیاتر فۆكس دەخەینە سەر ئەو تاوانانەی وێنەكانیان لە رێگای تۆڕە كۆمەڵایەتییەكانەوە دەرخواردی ئێمە دراوە.

روداوەكانی حوزەیرانی ساڵی 2012 , كە وێنەی تراژیدی ترسناكی بۆ نیشاندرا, لە پەلاماری كچێكی بوزییەوە لە لایەن 3 پیاوی موسڵمانەوە سەری هەڵدا, بە دوایدا لە وەڵامی تاوانەكە, بوزییەكان پەلاماری موسڵمانەكانیان دایەوە, لە ئەنجامدا 10 موسڵمان بووە قوربانی, دواتر و پەلاماری هەردولا بۆ سەر یەكتر بەشێوەی دڕندانە دەستی پێكرد.لە 8ی حوزەیران, دوای نوێژی هەینی موسڵمانەكان پەلاماری بوزاییەكانیان دا ,لە ئەنجامدا 40 گوندو 5 پەرستگایان سوتێنرا و 30كەسیشیان كوژران, لەو روداوە سەرجەم 62 كەس بوونە قوربای لە هەردولا و 15 هەزاریش لە هەردوولا ئاوارە بوون, لەو ئاژاوانەدا هەزاران ئیسلامی بەنگەلادیشی بە شمشێرو چەقۆ تەورەوە بەشداریان كرد لە خۆشكردنی ئەو شەڕە ئاینییە و بە سنورەكاندا دەرباز بوون بۆ غەزای بوزییەكان.هەندێك سەرچاوەی دیكە ئاماژەیان بەوە دا كە كۆی گشتی 78 كەس كوژراون, 87 بریندار بوونە و 52000 كەسیش تا 28ی حوزەیرانی 2012 ئاوارە بوونە , كە لەوە بە دواوە پشێوییەكە دامركاوەتەوە, وەلێ قین و رقە ئاینییەكان لە یەكتر و خۆ ئامادەكردن بۆ تۆڵە بەردەوام بوو.هەرچی شەری ئەمجارەیە, دوای پەلامارەكانی جەنگاوەرانی ئیسلامی رۆهێنجا, لە 25ی ئابەوە , بۆسەر خاڵە سنورییەكان دەستی پێكرد لە لایەن سوپای ( ئارسا ) ەوە , كە هەندێك سەرچاوە رایان گەیاند لە ئەنجامدا 71 كەس كوژران.با بزانین ئەم گروپە كێن (https://en.wikipedia.org/wiki/Arakan_Rohingya_Salvation_Army#cite_note-Reuters1-9 )ئەم گروپە كە بە بزوتنەوەی یەقین بەناو بانگە , ناوی ئەسڵی خۆی سوپای رزگاری رۆهێنجایە, لە 9ی ئۆكتۆبەری 2016 لە بەنگەلادیش دامەزراوە , خاوەند 500 چەكدارە, 20 كەس لە سعودییەوە سەركردایەتی دەكەن بە سەرۆكایەتی عە تۆڵا لە دایك بووی كەراتچی پاكستان و دانیشتوی سعودیە, خوێندنی ئاینی هەر لەوێ تەواو كردووە, لە لیبیا مەشقی سەربازی و شەڕی پارتیزانی بینیووە.

لە بەنگەلادیشەوە لە رێگای پارتیە ئسلامییە جیهادییكانی ئەو وڵاتەوە چەكدار رێكە خەن و دەیان نێرنەوە بۆ ناو بۆرما.هەرچەندە خۆیان وەك بزووتنەوەیەكی نیشتمانی دژ بە زوڵم و زۆر نمایش دەكەن , وەلێ لە ناوەڕۆك و روخساریشدا بزوتنەوەیەكی ئیسلامییە, پسپۆران لە بواری گروپە توندڕەوەكان لە باشوری رۆژهەڵاتی ئاسیا پێیان وایە ئەم گروپە گروپێكی توندڕەوی ئیسلامین.هاوكات حكومەتی بەنگەلادیشیش پێی وایە سوپای رزگاری ئەركان پەیوەندیان لە گەڵ گروپە توندڕەوە ئیسلامییەكان بەنگەلادیش هەیە,ئەوانەی رۆژانە بە تەور سەری رۆشنبیران كەرتە كەن لەو وڵاتە, تەنانەت چەكداریشیان بۆ ئامادە دەكەن گاردیانیش رایگەیاند بەنگەلادیشییەكان پشتیوانی لە سوپای یەقینی ئیسلامی دەكەن.وەك ئاماژەمان پێكرد, شەڕی ئاینی ئەمجارە لە 25ی ئابەوە دەستی پێكرد, كاتێك سەدان چەكدار لە بەنگەلادیشەوە, بە شمشێر و چەقۆو كڵاشینكۆفەوە ئاودیوی ناو كێڵگە برنجەكانی ئاركان بوون و پەلاماری چەندین ناوەندی سەربازی و بوزییەكانیان دا, دیارە سوپای بۆرما یەكێكە لە سوپا بەهێزەكان و خاوەند 488 هەزار سەربازە, لەم شەڕە نا بەرابەردەدا لە روی ژمارەو جۆری چەكەوە سوپای یەقین شكان.بە پێی ئاماری حكومەت , كۆی گشتی 432 كەس كوژران , 387یان لە سوپای یەقینن, 15 لە هێزەكانی بۆرمین, 30 كەسی سڤیل (7 لە رۆهێنجا, 7 هیندۆس , 16 بوزی) بونە قوربانی .

هاوكات 6660 خانوی موسڵمانان سوتا, 201یش نا موسڵمانان, وەلێ حكومەتی بۆرمی پێی وایە رۆهێنجاكان خۆیان خانوەكانیان دەسوتێنن بۆ ئەوەی وەك مەزڵوم دەركەون, هەرچی نەتەوە یەكگرتووەكانە كۆی كوژراوەكانی بە 1000 كەس و ئاوارەكانیش تا ئەم چركە ساتە بە 270000 كەس ژماردووە.لە كۆتاییدا دەڵێم , بۆرما وڵاتی چەك و تاوانە , 46 گروپی چەكدار لە ئاینیەوە بۆ كۆمۆنیست و ماوی تێدایە, كە گەورەترینیان گروپی ماوی (UWSA ) كە 20 بۆ 25 هەزار چەكداریان هەبوو , ئێستا حاكمی هەرێمی وا ن, كێڵگەیەكی لە بارە بۆ ئەوەی سعودیە ئەم جارە بنەو بارگەی قوتابییەكانی بۆ ئەوێ ببات بە هاوكاری ئەمەریكا .

ئەگەر گریانەكە بۆ مرۆڤایەتییە, خۆ لە فیبرایەری 2015 دا, 40 هەزار هاووڵاتی بۆرمایی چینی ئاوارە بوون لە دوای پەلامارەكەی كۆكانغ , لە ساڵی 1988یش لە گوندی جەلەمۆردی بناری خاڵخاڵان تەنها لەو گوندە لاكەوتە بچوكە 470 كەس ئەنفالكران, زیاتر لە هەموو قوربانییەكانی ئەمجارەی بۆرما ,كەچی ئەم مرۆڤ دۆستانە بە ئەركی ئەخلاقی خۆیان هەڵنەستان تا ئەو تاوانە رسوا بكەن و یەك بەتانیشیان بۆ ئاوارە بۆرماییە چینییەكان نەناردو یەك وێنەشیان بڵاو نەكردنەوە.




تۆم لێ دووری دەنا؟ … شوان حەسەن

دیسان دەچمەوە ناو دارستان
لەوێ کراسێکی ڕەنگاوڕەنگ بۆ خەیاڵم دەچنمەوە
دێرە شیعرەکانم لە درەختەکان موتربەدەکەم و
تا تۆ دێی سەربردەکانم بۆ ڕێگا دەگێڕمەوە
حەزمدەکرد لەگەڵم بویتایە و
وشەکانمت لەگەڵ گوڵەکان، لەزەمبیلەکەی دەستت کۆبکردبایەوە
ئای کە ناخۆشە نایێی
دەزانی کەشکۆلەکەم پڕکردوە، لە کتێبەکانی( تاگوور)
نیازم وایە
خانوێکی بچکۆلانە لە دێرە شیعرەکانی ئەو دروستبکەم و
تنۆک، تنۆک
شارستانیەت لە دارستان بتوێنمەوە
ئەگەر پەشیمانبویەوە، مەترسە
شیعرەکان گەورەش بن تۆ دەناسنەوە
ئیستا سپێدەیە و سێبەر نەرم نەرم قاچەکانم بە تیشکی ڕۆژ دەشێلێت و
چۆلەکەکانیش بە لارمی جریوەکانیان، بە شێنەیی بەئاگامدێنن
ببورە خانوی کوتری نامەبەرەکان تێکچووە
دەنا بەوان نامەم بۆ دەناردی
تا شوێنەکەمان ئاشکرانەبوە، شوێن پێی هەستت هەڵگرە و وەرە
دەترسم
بەتاوانی مرۆڤێکی خۆپەرست، خەڵکی شار بەردبارانم کەن !

Shwanhassan@hotmail.com




“چارەنوسی نووسین ” لای بەختیار عەلی … ڕزگار عومەر

نوسەرو ڕۆمانوس کاك بەختیار عەلی ، لە ڕۆژی ( ٣/٩/٢٠١٧) لە وێب سایتە تایبەتەکەی خۆی نوسینێکی بڵاوکردەوە بە دووناونیشان. لە ناونیشانە سەرەکیەکە نوسراوە (دەربارەی چارەنوسی نوسین) لە رستەی دووەمی ناونیشانەکەش نوسراوە (سەنتەریزمی ئەخلاق یان سەنتەریزمی فیکر).ئەم ڕەخنەی بەردەستان وەڵامێکە بۆ ئەو نوسینەی کاك بەختیارو پێشنیار دەکەم کە خوێنەر وتارەکەی ئەویش بخوێنێتەوە کە لە پەراوێزەکاندا لینکی نوسینەکەی ئەویشم داناوە.
ئەو خوێنەرو ڕەخنەگرانەی موتابعی نووسینە سیاسی وفیکریەکانی کاك بەختیار دەکەن و ئاشنان بە نوسینەکانی دەزانن هەر لە ڕستەی دووەمی ناونیشانی وتارەکە ئەو پێمان دەڵێت کە ئەو لەو دوو سێنتەرە ئەخلاق – فیکر نوێنەرایەتی فیکر دەکات و ئەوانەی ئەو لە درێژی وتارەکە ڕەخنەیان لێ دەگرێت نوێنەرایەتی بەرەی ئەخلاق دەکەن .

ئەم وەڵامەی ئێمەش لەسەر ئەو گریمانە ئیش دەکاو قبوڵی ئەو دابەش بوونە دەکەین کە کاك بەختیار لەو پۆلینسازیە کردوویەتی ئەو لە ماڵی ” فیکر ” دادەنێین و لە وێوە دێین مامەڵە لە گەڵ ئەو ” فیکرە ” دەکەین کە ئەو بە بێ ئەوەی هەستی پێ بکا زۆر ” ئەخلاقیانە ” خۆی سێنتەر دەکا لە نێویدا. سێنتەرکردنێك کە نە تەوازوعێك هەیە سەپۆرتی بکا لە ئاست ڕێزگرتن لە خوێنەری وتارە سیاسی و فیکریەکانی، نە پڕۆسەیەکی ڕەخنەگرانەی ئەکادیمی هەیە کە دەستەیەك لە نوسەرو ڕەخنەگرانی فیکری وسیاسی کە ئەو دابەش کردنەیان کردبێ. نە ڕووپێوێکی موعتەبەری سەربەخۆ کە ئەم ئیدیعایە پشت راست کاتەوە.

بە پێچەوانەوە؛ ئەم ساڵانەی دوایی لەبەرەو ڕوانگەی جیاوازەوە هەڵچوون و داچونەکانی فیکری کاك بەختیار دراوتە بەر ڕەخنەی زۆر توندو ئەم ڕەخنانە ئەم هالەیان هەڵوەشاندەوە کە لە دەوری تەقدیس کردنی نوسینەکانی ئەو دروست ببوو بە تایبەتیش لە لایەن هاوەڵە فیکریە هەرە دێرینەکانی خۆی و لە لایەن روانگەی ڕاست و چەپی دونیای ئێستای نووسینی کوردی.

” بەختیار” ی بێ ئایدیۆلۆژیا

ئەم ووتارەی کاك بەختیار تراژیدیانە چەندین وتراوەکانی ڕابردووی خۆی، چەندین دووبارەکردنەوەی ڕستەو دەستەواژەو هێماو مەدلولەکانی خیتاباتی سەردەمی شەڕی شارد دوبارە دەکاتەوە کە تەنانەت موحافەزەکارترین موفەکیری وڵاتانی ڕۆژئاوا و جەرگەی کاپیتالیزم خۆیان دەپارێزن لە دووبارەکردنەوەیان و یان پەنایان بردۆتە شتی تازە بۆ شوناسی موحافەزەکاری خۆیان بە تایبەتی خۆپاراستن لە ئیدیعای سادەو فریودەرانەی ” بێ ئایدیۆلۆژیی ” لە نوسین وهەڵوێست.
ئەم ڕەخنەی بەردەستان نیشانی دەدا کە ئەم ئیدیعایە کاك بەختیار لە ڕوویی بێ ئایدیۆلۆژیی و سەربەخۆیی فیکری چەندە ناکۆکە لە گەڵ خودی نوسینەکانی خۆی و چەندە دژە لەگەڵ بەشداریەکانی خۆی لە یۆتۆپیاو باوەشێنە کردنی لق و چڵ وپۆپی ئایدیۆلۆژی،بە تایبەتی پشتگیری لە یوتۆبیای ناسیۆنالیستی چ وەکو باڵی قسەکەرو ڕەخنەگر لە قۆناغێکدا، چ وەکو قسەنەکەرو بێدەنگی باڵێکیتری ناسیۆنالیزم لە قۆناغێکیتردا .
لەسەرەوە ئاماژەمان بەوە کرد کە ئەم دوو سێ ساڵەی دوایی بە چاك وخراپ لە لایەن نووسەرانی دوباڵی جیاواز ڕەخنە لە نوسین وهەڵوێستە بەیان کراوەکانی فیکری کاك بەختیار دەگیرێ.

نوسەرانی بەرەی ناسیۆنالیزم و بەرەی چەپ لە ڕوانگەو دەربیجەی جیاوازەوە وەڵامی هێرش ونوسینەکانی دەدەنەوە. ئەم نوسینەشی ” چارەنوسی نوسین ” هەوڵێکیتری نوسەرە بۆ کەم کردنەوەی ئەنجامە فیکری و دەرونیەکانی ئەو ڕەخنانەی کە لەهەردوو لاوە فشاری بۆ دێنێ. بۆیە دەڵێم دەرونی چونکە لە چەندین شوێنی ئەو وتارە کە دێمە سەری ئەوەندەی فوارەی توڕەبوونی پەنگ خواردو قسەدەکاو حوکم دەداو خەڵك پۆلین دەکا ئەوەندە جەدەلی فیکر قسەناکا.
کاك بەختیار لە دوو پەرەگرافی جیاوازدا دەڵێ :
((لە پشت ئەم هەستەوە جۆرێکی ترسناک و نوێ لە دیسپلینی سیاسی و کۆمەڵایەتی سەریهەڵداوە کە وەک دادگا دێرینەکانی پشکنین و دادگا بەلشەفییە ترسناکەکان، مرۆڤەکان دەبێت بەردەوام لە بەردەمیاندا ناخی خۆیان ڕوناکبکەنەوە، ئەمجارەیان لە بەردەم پیاوانی کەنیسە و هاوڕێیانی حیزبدا نا، بەڵکو بە نوسینی بەردەوام و لە بەردەم هەموو کۆمەڵگادا…..
…دەیانەوێت پاکی ئەخلاقی سیاسی خۆیان بسەلمێنن، رۆحی شۆڕشگێڕانەی خۆیان دووپاتبکەنەوە بەوەی خۆیان وەک «خولقێنەرێکی شۆڕشگێڕی دەوڵەتی کوردی دژ بە خائینان و جاشەکان و کوردفرۆشەکان» دەربخەن، یان بە پێچەوانەوە «بەرهەڵستکارێکی شۆڕشگێڕ و پاکی دژ بە دەسەڵاتی فاسید و زۆرداری کورد». ئەم دوو گووتارە دژ و جیاوازە لە بنەڕەتدا یەک سەرچاوەی دینی و ئایدۆلۆژییان هەیە و دواجاریش هەمان ئەم بازنە بۆشە دروستدەکەنەوە کە ئێمە تیا ژیاوین و تیا دەژین. ))
بەر لە وەڵامدانەوەی ئەم دوو پەرەگرافەی سەرەوە، دەمەوێ ئاماژە بەوە بکەم ، کە مێژووی ئەم پلین کردن تێکەڵاوکردنانە لە چەندین بۆنەیترو نوسینتر لە لایەن بەختیار بەیان کراوە، ئەو چوارساڵ لەمەوبەر، لە گفتوگۆیەك لە گەڵ ڕۆژنامەی وشە دەڵێت:-
(( ڕۆشنبیرانی ئێمە،بە مارکسی و ناسیۆنالیستەوە بە لیبرال و غەیبیانەوە،دوا جار ڕۆشنبیرانی غەیبیانین))
–ڕۆژنامەی ووشە.ژ ٢٠ .بەروار ٣٠/١٠/٢٠١٣
ئەو لەم وتارە دەیەوێ مەغرورانە بەسەر توانای خوێنەران بازبدا، ئەو دەیەوێ ئەگەر بەزۆریش بێت ، بە خەیاڵێک ساف پڵاوبێت سیمایەکی هاوبەش دروست بکات لە نێوان هەردوولای ئەوانەی ڕەخنەی لێ دەگرن ( نوسەرانی ڕاست و نوسەرانی چەپ) چونکە بەختیار خۆی لە هەموو کەس باشتر دەزانێ کە ئەوانەی ڕەخنەی لێ دەگرن بریتین لە چەپەکان و لە نوسەرانی باڵی ڕەخنەگر لە نێو ناسیۆنالیزمدا، کە خەست دەبێتەوە لە مەریوان وریا قانیع و ئاراس فەتاح و نوسەرانی کایەی بزوتنەوەی گۆڕان.

ئەو دەیەوێ کاتگۆریەکی فەنتازی ڕەنان و پۆلین کردنێکی کارتۆنیی دروست بکات ناوی لێ بنێ ” سێنتەری ئەخلاق ” ئەوەی ڕەخنەی لێ بگرێ لەوێ پۆلینی بکاو بینێرێ بۆ ئەوێ، لەهەمان کاتیشدا ڕەخنەگرانی دژ بەخۆی بەوە تاوانبار بکا کە بە فیکری دادگاکانی بەلشەفی ئیش دەکەن. دادگای بەلشەفی و عەقڵی بەلشەفی و سیستەمی بەلشەفی زۆرترین بەشیان بەرکەوتوە لە ئیستیعارەکانی ڕابردوو لەلایەن ئەم نووسەرە کاتێ ویستویەتی باسی سیسیتەمە خراپەکان بکات، بە چارەکی ئەوەندە ناوی داداگا فاشیستەکان بەلای کەمی هی ڕژهەڵاتی ناوەڕاست ناهێنێ، بە چارەکی ئەوە باسی دادگاکانی ئەنقەرەو هەولێرو سلێمانی ناکات. ئەم ڕقە کوێرو ئەنتی مارکسیە چەندین جار لە ساڵانی ڕابردوو دراوەتە بەر رەخنە بەڵام چونکە ناتوانێ ڕەخنە لە خۆی بخوێنێتەوە ئیت هەر بەردەوامە لەم نەخۆشیە فیکریە. ئەو باسی دادگا بەلشەفیەکان دەکات بەڵام، خۆی چ بە سادە سەلماندی کە تاقە سودمەندی ئەزمونی دادگا بەلشەفیەکان(بەو شێوەیەی ئەو باسی دەکا)تەنیا خۆیەتی ! ئەم پۆلین کردنەی ئەو دەیکا ئەگەر وەکو لاسایی کردنەوە وەریبگرین بۆ شتێك کە گوایە خۆی ڕەخنەی لێ دەگرێ ئەوەندە لاوازە کە ئەگەر لە دەرەوەی یاساکانی مادەو بایۆلۆژیا پیشانی شەبەح و ڕۆحی نەك حاکم بەڵکو پاسەوانێکی سادەی دادگا بەلشەفیەکانی بدەین تێر تێر پێ ی پێدەکەنێ !

پۆلین کردنێکی لێوا لێو لە هەوڵ بۆ لەخشتەبردن، کە ئەوەندە ناڕاست و ئاشکرایە کە لە ئەنجامدا نەك تەنیا کۆمەکی ڕەخنەگران دەکا، بەڵکو کۆمەکی خوێنەری ئاسایش دەدا کە ببینێ ئەم نوسەرە چەندە بە سانایی خۆی بە خراپی ” پۆلین ” کرد لە شوێنێکی زۆر خراپی فیکر، زۆر خراپی مێژوو.
خۆجیاکردنەوەی بەختیار لە هاوەڵە فیکریە دێرینەکانی خۆی چەشنی مەریوان وریا قانیع و ئاراس فەتاح و ڕێبین هەردی، تەنیا جیاوازی فیکر، ئایدیۆلۆژیا، یان بەرژەوەندی مادی و مەعنەوی نەبوو کە ئەو هاوەڵانە لە بەشێکی ڕەخنەکانیان ئاماژەیان پێدەکرد دژ بە بەختیار چونکە بەرهەمەکانی لە دەزگا ئیعلامیەکانی پارتی بلاودەکاتەوە.

بەڵکو بوونی جیاوازی بوو لە ئیلتیزام کردن و ئیدامە دان بە خاوەندارێتی کردن و نوێنەرایەتی کردنی پڕۆژەوە یۆتۆبیای باڵی ڕەخنەگری نێو –کوردایەتی- ناسیۆنالیزم. بەختیار کشایەوە لەم پڕۆژەیەو ئەوانیتر مانەوە. لە ئەنجامدا بەشێك لە جەماوەری ناڕازی وتوڕەی بارودۆخ لەبەختیار کشانەوە.
هاوەڵەکانی بەختیار بەهەر جۆرێك بێ، بە چاك وخراپ وا درێژە بەم پڕۆژەیە دەدەن و توانیان لە بەرەوڕوبوونەوەکانیان و نوسینەکانیان لە بەختیار عەلی لە ٢٠١٦ و ٢٠١٧ بە تەواوی بەختیار لە ڕووی مەعنەویەوە بخەنە دەرەوەی ڕەخنەگرێك لە دەسەڵات بەو تێرمەی باوەی ىاڵی ڕەخنەگری ناسیۆنالیزم ڕەواجی پێدەدا.
شەڕی ئەم جیابوونەوەیە ئەوەندە خەست بوو کە نوسەرێکی ناسیۆنالیست (عەدالەت عبدوڵا) لەسەر ئەم بەرامبەرکێیە نووسی :-
(( ئەم زمانە زبرە لە ڕەخنەگرتن، لای هەردوو هاوڕێ، شتێکی دی نییە جگە لە دەرکەوتنی پلە بە پلەی کاریگەرییە خراپەکانی ئەوهاندان وهەڵنانە سیاسیانەی کە هێزە سیاسیەکانی کوردستان بۆ هەڵوێست وەرگرتنی ئایدیۆلۆژیانەی ئەم جۆرە نوسەرانە دەیکەن، دەشگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە ئەمڕۆ، لەهەر کاتێك زیاتر، خواستێکی سیاسی گەورەش هەیە کە ئەم نوسەرانە، کە بەفەرهەنگی میدیایی بەسەرکردەکانی بیروڕا دەناسرێن،بە تەواوی لە هەموو بەرهەم و خەمێکی فکری و مەعریفی داببڕدرێن وببنە گەمەکەرێکی سیاسی رووت، یان بەشێکی وابەستە بەبەرە سیاسیەکان و بگرە بکەرگەلێکی ئایدیۆلۆژی و پەڕگیر لەناوململانێکاندا)) – تەڵەی سیاسەت-عەدالەت عبداللە –ڕۆژنامەی چاودێر ژمارە ٣٩١

ئەم واقیعە تاڵە بۆ بەختیار لە ڕووی سیاسیەوە جۆرێك لە بێ دەنگی کردە جەبرو بەختیار بۆ ئاوەژوو کردنەوەی ئەم جەبرە بەتاڵ کردنەوەی ناچارە ” بێ دەنگی ” خۆی ، پشت تێکردن لە زمانی ناسیۆنالیزمی ڕەخنەگر وەکو سەرکەوتنی ” فیکر” بەسەر” ئەخلاق ” وێنا بکات.
ڕاستە ئەم نوسەرانە مەرج نیە وەکو حیزبایەتی پێکەوە ئەم پڕۆژەیان کردبێت، بەڵام ئەم گرێدانەوەیان بە یەکتر، جۆرێك ساغ بوونەوەی سیاسی و ” ئایدیۆلۆژی ” بێ گەرد بوو. کە نوسینەکانیان لە سەروبەندی دروست بوونی بزوتنەوەی گۆڕان هەمووی گەواهی ئەوەن کە ساغ بوونەوەی ئایدیۆلۆژی چەندە قوڵە لای بەختیارو هاوەڵەکانی ، چەندە هەڵوێست دڕبڕین (چەشنی بەیان نامە) بەختیار بە ڕەوای دەزانێ بۆ خۆی، کەسیش بۆی نییە پێ ی بڵێ : ئەرێ ئەم هەڵوێست و بەیان نامانە ناتخەنە سێنتەری ئەخلاق؟
چاوکێشانێك بە نامیلکەی –نیگایەك بۆ ئێستاو خەونێك بۆ سبەی- هاوبەشی هەر چوار نووسەر ( بەختیار عەلی ، مەریوان وریا قانیع ، ئاراس فەتاح، ڕێبین هەردی) لە ڕووی حیزبیەوە ڕەنگە چاپخانەی بزوتنەوەی گۆڕان نەیکردبێ، بەڵام لە ڕووی مێژوییەوە – لە ڕووی لەقاڵبدانی جەماوەرەوە فەرمیترین مانفێستی ئایدیۆلۆژی سەروبەندی دروست بوونی بزوتنەوەی گۆڕانە.
دێر بە دێری ئەم نامیلکەیە سیاقی ئایدیۆلۆژی بێ گەردی ناسیۆنالیزمێکی ڕەخنەگرن ، کە ئەو دەمە بەختیار بە هاوبەشی بناغە ئایدیۆلۆژیەکەی دانا ، بەڵام ئێستا هەر پاشماوەی قسەکەرە فیکریەکانی ئەم باڵە رەخنەگرەی ناسیۆنالیزم شوێنیان بە بەختیار تەنگ کردوەو چیتر لە نێو ئەوان جێگای نەما. بەختیار لە ڕووی سیاسی و تەدەخول لە ڕوداوەکانی ڕۆژ بەڕۆژ، شوێنێکی تایبەتی بۆ خۆی دابین کرد لە نێو باڵی موحافەزەکار، کە بەختیار لەوێ تەنیا دەتوانێ ئەدیب و ڕۆمانوسێکی سەرکەتوو بێت، لە هەمانکاتدا نوسەرێکی سیاسی بێ دەنگ بێت، ئەم بێ دەنگیەش بە تاجی (سێنتەری فیکر) بڕازێنێتەوە.

. ئایدیۆلۆژی بوونی بەختیار لەو سەردەمە ئەوەندە خەست دەبێتەوە، لە سەروبەندی دروست بوونی بزوتنەوەی گۆڕان، لە ڕۆژی ١٠/٦/٢٠٠٩ بەختیار لە وتاری هەڵهاتن لە بۆشایی – نیگایەك لە جەوهەری ئەو هێزەی ئێستا لە هەناوی کۆمەلگەی ئێمە دەجوڵێت- بە چەند پەرەگرافێكی پڕ لە موژدەی سیاسی دەست پێدەکات، لە وێدا دەڵێت :
((شتێکی گەورە ناوەوەی دونیای ئێمە دەهەژێنێت، هێزێکی خەوتوو و فەرامۆشکراو کە هێدی هێدی دەیەوێت ببزوێت و هەستێت و بێتەدەرێ. سروشتی ئەم هێزە وەک هەموو هێزە مێژووییە بزوێنەکان نادیارە، کۆکردنەوەی لە ژێر یەک ناونیشاندا ئەستەمە و ناونانی بە یەک ناو نەشیاوە، هێزێکە دەجوڵێت و بۆ کردارێکی مێژوویی دەگەڕێت کە هێشتا بە ڕوونی هیچ شتێک لە جەوهەری ئەو کردارە دیار نییە، بەڵام هێزێکە دەیەوێت شتێک بکات کە لە شتەکانی تر ناچێت… لە ئێستادا گرنگ نییە ئەو هێزە چی دەکات، چونکە ئەوەی ئێستا جێگای تێڕامانە ئەوەیە کە ئەم هێزە لێرەیە، دوای غیابێکی مێژوویی گەورە، دوای وەستانێکی گەورە، ئێستا شتێکی نائاسایی لە هەناوی مێژووی ئێمەدا دەجوڵێت، مەخلوقێکی تر لە سەرەتای هاتن و لەدایکبووندایە….

…دینەمۆی نهێنی مێژووی ئێمەی کورد ئەوەیە بەدوای ڕوداوێکی گەورەدا بگەڕێین کە خۆمان دروستمانکردوە، ئیرادەی خۆمان لە شتێکی تردا تاقیبکەینەوە کە تەنیا ڕاکردن نەبێت لە مردن و هەڵهاتن نەبێت لە دوژمن. ئەم تاقیکردنەوەی ئیرادەیە جێگایەکی سەنتراڵ و نهێنی لە مانای بوونی ئێمەدا هەیە، تەنیا لە ڕێگای ئەم تاقیکردنەوەیەوە دەتوانین لە «ئەگەری بوون»ـەوە بەرەو «بوون» خۆی بگوازینەوە، لە «بوون وەک پڕۆژەیەکەوە» بۆ «بوون وەک واقعێک» بپەڕینەوە…))
بەختیار بە ڕوالەت خۆی وەکو قەدیسێکی ئەنتی ئایدیۆلۆژی دەردەخا، بەڵام سەرجەم چالاکیە فیکری ونووسینە سیاسیسەکانی مشتن لە ئایدیۆلۆژیا ، ئەو پەرەگرافەی سەرەوەی بەختیار ڕێك دەڵێ ی ڕیتمی مۆسیقای کۆپی پەیست کراوە لە پەرەگرافی یەکەمی مانفێستی حیزبی کۆمۆنیست کە مارکس وئەنجلس ١٦٩ ساڵ لەمەوبەر لە لاپەرەی یەکەمی مانیفێستدا دەڵێن :
(تارماییەك لە ئاسمانی ئەوروپا دێت و دەچێت ؛ تارمایی کۆمۆنیزم! هەموو هێزەکانی ئەوروپای کۆن لە پەیمانێکی پیرۆزدا پێکهاتوون کە ئەم تارماییە دوورخەنەوە؛ پاپ و تزار، میترنیخ وگیزۆ، ڕادیکالە فەرەنسیەکان وپۆلیسی نهێنی ئەڵمانیا.
لە کوێ حیزبێکی ئۆپۆزسیۆن هەیە کە تۆمەتی کۆمۆنیزمی نەکوتابێتەوە بە نێو چاوانی حیزبی ئۆپۆزسیۆنی لە خۆی پێشڕەوتر، یان نەیارانی کۆنەپەرستی خۆیدا؟
لەم ڕاستییەدا دوو دەرەنجام دێتە دەست :
کۆمۆنیزم، حاڵی حازر، لەلایەن هەموو هێزە ئەوروپاییەکانەوە، وەك هێز ناسراوە.
ئێستا ئیتر وەختیەتی کە کۆمۆنیستەکان، بە ڕاشکاوی لە ڕووی هەموو جیهاندا، بیروڕاکانیان، مەبەستەکانیان وبۆجوونەکانیان، ڕابگەینن و بە مانیفێستی حیزبەکەیان، بە گژ ئەم ئەفسانەدا بچن کە سەبارەت بە تارمایی کۆمۆنیزم هەیە.))
مەبەست ئەوە نییە بڵێین قسەو مۆتیڤ و دەستەواژەکان لێك دەچن، بەڵکو قسە لە سەر بناغەو ” بونیادی” دەقی ئایدیۆلۆژیە کە کەسی مانفێست گەیەنەر یان داڕێژەرئەرك وتێروانین ڕادەسپێرێ بەو هێزە سیاسی وکۆمەڵایەتیەی کە دەیەوێ ئاکشنێکی مێژوویی پێ بکات.
هەرگیز لێرە مەبەستم ئەوە نییە، بەخیتار بە مارکس و ئەنجلس بشوبهێنم ، بەڵکو لێرە مەبەست ئەوەیە کە بەختیار لە ئەوپەڕی ئایدۆلۆژیست بوونی خۆی ئیدیعای سەربەخۆیی دەکات . پەرەگرافەکەی مانیفێستی حیزبی کۆمۆنیست و ئەوەی بەختیار دوای ١٦٩ ساڵ نوسیویەتی وەکو ” دەق ” هەڵگری هەمان توخمی هاوبەشن . توخمە هاوبەشەکانی پەرەگرافەکەی بەختیارو مانیفێست بریتیە لە :-
١-‌هێزێکی سیاسی و کۆمەڵایەتی کە لە ئان وساتی دەرەکەوتن .هەردوو هێز دابڕاوان لە هێزە باوەکان.
٢-هەردوو هێز دەیانەوێ شتێك بکەن وبخوڵقێنن کە جیاوازە لە هێزەکانی پێش خۆیان .
٣-هەردوو ‌هێز ڕەگەزی ئەوەیان تێدایە ” ڕوداوێکی ” یان وەرچەرخانیكی گەورەیی ” مێژوویی ‘ ئەنجام بدەن.
٤-هەردووکیان لە توانایاندایە دونیایەکیتر دروست بکەن .
‌بە کورتی لە هەردوو دەق : هێزی کۆمەڵایتی دیارکراو وەك بکەری مێژوویی + ئاکشن و کرداری مێژوویی بۆ ڕوداوی گەورە= سەرەنجام دونیایەکی نوێ !
کۆبوونەوەی توخمی هابەش لە نێوان دوو دەق کە ڕوانگەی سیاسی و مێژوویەکی ١٦٩ ساڵیان بەینە نە بە ڕێکەوتە نە لاسایی کردنەوەیە، بەڵکو پەیوەندی بەوە هەیە هەتا ئێستا کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی ناتوانێ لە دەرەوەی ” زمان ” و ” پەیوەندی” –کۆمینیکەیشن مانفێستی نیازو کرداری سیاسی و مێژوویی بکات. ستراکتۆری زمان بە هەموو وردەکاریەکانی خۆیەوە دوورگەیەکی لاتەریك نییە تا بە نەقاوەتی بمێنێ لە تێکهەلكێش بوونی لە دایك بوونی دەستەوژاوە یان زاراوەی تازە لە گەڵ ئەو کەلەپورە مێژوویەی دەستەواژە سیاسی و ئایدیۆلۆژیانەی کە چ وەك ریتم چ وەك زاروە بوونی خۆیان تازە دەکەنەوە لە نێو زماندا.

زمان ، فیکر، ئایدۆلۆژیا

فیکر بە گشتی و فیکری سیاسی بە تایبەتی ناتوانێ لە دەرەوەی زمانی مەوجود،لە دەرەوەی چوارچێوەو پێکهاتەکانی زمان تایپێکیتر لە کۆمینیکەیشن دامەزرێنێ . ئەگەر ئەو ئیمکانە ببوایە ئەوا دەمێك بوو پاڵەوانە ئەنتی “ئایدیۆلۆژیستەکان” موفەکیرو ئەدیب و نوسەرە مەعاش خۆرەکانی CIA لە سەردەمی شەڕی سارد دەیانتوانی زمانی ” بێ ئایدیۆلۆژیا ” خۆیان دروست کردبا تا شەڕێکی قوڵتر بکەن دژ بە نووسەرانی مولتەزیم خۆ بە چەپ زان.
گریمان هەموو ” بێ ئایدیۆلۆژیا” کانی دونیا بە کوردەکانی خۆشمانەوە لە کۆنگرەیەك لە وڵاتێكی ئەوروپی کۆبوونەوەو گەیشتنە ئەنجامێك لە دروست کردنی زمانێكی بێ ئایدیۆلۆژیا، ئیتر ئۆتۆماتیکیەن واچاوەڕوان دەکرێ یەکەم بەرهەمی ئەو زمانە فیکرێکی بێ ئایدیۆلۆژیا بێت. ئەگەر ئەمە ڕووی دا ؛ ئیتر ئەم زمان و فیکرە ” بێ ئایدیۆلۆژیا ” یە نابێ نە سەبگێگتیڤ و نە ئۆپگێتیڤەکانی پەیوەندیەکی هەبێ بە کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی .

ئەوان دەبێ لە دەرەوەی مێژوو، لەدەرەوەی کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی خۆیان سەرقاڵ بکەن بە هەندێ دال و مەدلول کە زەمانەتی پەیوەندی کردنیان بکات، لە دۆخێکی وادا ئەو گروپە لە مرۆڤ هەموویان دەبێ لە یەك ئاست بن چ وەکو پێگەی کۆمەلایەتی ، ئابوری ، سکیڵ و پڕۆفیشنالەتی چونکە هەرجیاوزیەکیان بوو هەر ناکۆکیەکان لە نیوان دروست بوو دەبێ خۆیانی لێ بێ دەنگ بکەن ، چونکە هەر دەم بکەنەوە ناچارن گیرۆدەی ئیستیعارە کردن ببنەوە لە جۆرەکانی” ئاماژە ” لە زمانە قەدیمە پڕ لەئایدیۆلۆژیاکە ، چونکە ئەو ئاماژانە تەعبیری ڕاستەوخۆن لە ” جیاوازی ” لە وردترین ناسکە گیای سروشت بگرە تا دەگاتە چینە کۆمەڵایەتی و سیاسیەکان .
گروپێك لە ڕۆبۆت و کۆمپیوتەر بە زمانی پڕۆگرامینگ بۆ هەتا هەتایە بێ دەردەسەری ئایدیۆلۆژی دەتوانن ئەم کارە بکەن ، بەڵام بۆ کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی و لە ژێر سایەی سیسیتەمی کاپیتالیزمدا (بێ ئایدیۆلۆژیایی) شوناسی ئەو کەسانەیە کە دەیانەوێ ئەم چەترە لە دەست بگرن و پەت پەتێنی ئینتیماو گۆڕانە فیکریەکان بکەن، خەڵك گەراییە بە نرخ و درۆی ڕازی کردنی هەمووان، سەد لە سەد فریو دان و جۆرێکی زۆر سواوە لە پاکێجێکی تایبەت لە ئایدیۆلۆژیا .

کێن ئەوانەی دەڵێن کاتی قسە کردن نییە ؟

لە شوێنێکی وتارەکەیدا، کاك بەختیار گاڵتە بەوانە دەکات کە لەبەرامبەر ڕوداوە سیاسیەکانی کۆمەڵگە
” قسە” دەکەن و هەڵوێست دەرئەبڕن ، لەوێدا دەڵێت :
((. لە کۆمەڵگای ئێمەدا بێدەنگی بۆتە شتێکی ترسناک، وەک چۆن لە سەردەمەکانی توندڕەویی دینی و لە ڕۆژگارەکانی دیکتاتۆرییەتدا بێدەنگی و بەشداری نەکردن نیشانەی گومان بوون. ئەمڕۆ مرۆڤەکان بە جۆرێکی ترسناک خراونەتە ناو کولتووری «روناککردنەوەی ناخەوە»، هەموو دەبێت قسەبکەن بۆ ئەوەی ناخیان ببینرێت، ماراسۆنی قسەکردن و خۆڕوونکردنەوە و خۆئاشکراکردن لە ترۆپکیایەتی، گرنگترین بکەری کۆمەڵگا ئەوانەن کە زۆرترین قسەدەکەن، گرنگ نییە قسەکان دووبارە و سەدبارەن، گرنگ ئەوەیە هەموو ڕۆژێک بنوسیت و ناخی خۆت ڕوناکبکەیتەوە و پیشانی کۆمەڵگای بدەیت و پاکی و ساغی و سەلامەتیت ببینن، ببینین تۆ بە چ زمانێکی پاراو و کوردییەکی ڕەوان خۆت بەیاندەکەیت، گرنگ نییە چۆن قسەدەکەیت، گرنگ ئەوەیە خاڵێکی تاریک نەبیت، گرنگ ئەوەیە ئەوانی تر بتوانن وەک دۆست یان دوژمن سەیرتبکەن، گرنگ ئەوەیە پۆڵێن بکرێیت، لە خانەیەکدا بێت و بچێتە ژێر کاتاگۆرییەکەوە.))

پێش هەموو شتێك ئەگەر سیاسەت بەس زانست بوایە لە زانکۆکان و بەشێك بوایە لە وانەکانی شەهادە وەرگرتن. ئەگەر سیاسەت وەکو هونەری نیگارکێشی، هەفتانە و مانگانە یان ساڵانە پیشانگایەکەت بۆ کردبایەوە. ئەگەر بەو شیوەیە بوایە کە باسمان کرد ئەوکاتە سیاسەت بێ دەردەسریترین چالاکی و خۆدەرخستەنەکانی مرۆڤەکان دەبوو، دەمانتوانی وەکو چا خواردنەوەی موناسەبات سەرمان لە پیشانگا سیاسیەکان دەدا. بەلام ، سیاسەت پارێزەر و پێك هێنەری سیستەمە، تەنانەت ئەمڕۆ پەیوەندی بەوهەوایەش هەیە کە هەڵیدەمژین.

بۆ ئەوەی ” بەرەنگاری ” هەر سیستەمێکی سیاسی ببیەوە دەبێ ” قسەت ” هەبێ و کردارت هەبێ لە بەرامبەریدا. بەشێك لە “قسە کردن” لە سیاسەت بە دڵنیایی بریتی دەبێت لە ڕەخنە لە وانەی لەبەر هەر هۆیەك و بەرژوەندیەك بێت قسە ناکەن لەسەر سیاسەت.
ئەو پرسیارکردنانە لە سەر ” بێ دەنگی ” بەختیار هەڵبژاردنی بەختیار خۆی بووە و نەك ناچار کرابێت. شەش ساڵێك لەمەوبەر ” قسە ” کردنی خۆی لە سەر ڕوداوە سیاسەکان شێوازی تەحلیل کردنی خۆی وەکو لوتکەی داهێنان لە تەدەخول لە سیاسەت وەسف دەکا، ئەم نرجسیەتە کوێرە ” ئەوەی ڕەوایە بۆ خۆم ڕەوا نییە بۆ ئەوانیتر ” میتۆدێکی دەیان بارەی ئەم نوسەرەیە لە هەر قۆناغێک کە بیەوێ سەر لەنوێ پێناسەی بوونی خۆی بکاتەوە . شەش ساڵێك لەمەوبەر ئەو لە وتاری :-
کێن ئەوانەی دەڵێن “ئێستا کاتی قسە نییە”؟ دەڵێت :-
(( لەم ساتانەدا زۆرجار و لێرەو لەوێ گوێمان لە هاوارێک دەبێت کە دەڵێت “ئێستا کاتی قسە نییە و کاتی ئیشە”. هەندێکی تر هەمان رستە بەجۆرێکی کاڵفامانەتر و بازاڕیتر دووبارەدەکەنەوە و دەڵێن “شۆڕش لە پشتی کۆمپیوتەرە” وە ناکرێت. ئەمە یەکێکە لەو بۆچوونە سەیرانەی کە لە ساتی شۆڕش و قەیرانەکاندا هەمیشە دێتەپێشێ. )) – سایتی سبەی-٩/٣/٢٠١١-
ئێستا دوای شەش ساڵ ئەوە خۆیەتی دەڵێ کاتی قسە کردن نیە، بەڵکو کاتی بەرهەمهێنانی فیکرە چەشنی نوسینەکانی خۆی چونکە لە روانگەی ئەو هەر وشەیەک ئەو بینوسێ ” قسە ” نیە بەلکو مێتای فیکر و داهێنانە ، هەر کەسێکیش پرسیار لە بێ دەنگی ئەو دروست بکا ، ئەوە فیکری بریتی لە لە میتۆدو پێوەری سێنتەری ئەخلاق !

چەپی نوێ ی ڕادیکاڵ و کێ هەست بە گوناه دەکات ؟

لەسەرەوە ئاماژەمان بەوەدا کە بەختیار ئێستا نە لە بەرەی باڵی ڕەخنەگری ناسیۆنالیزمە ، نە لە باڵی چەپی کۆمەڵگایە. هەردوو ساڵی ٢٠١٦ و ٢٠١٧ ڕەخنەی زۆر توند لە لایەن توێژێکی نوێ لە گەنجانی چەپ لە بەختیار گیرا.
بەختیار کاتێ خۆی لە پڕۆژەی گۆڕان و کارکردن لە گەڵ هاوەڵە قەدیمەکانی دەرهێنا،ویستی لە ڕێگەی قسەکردن لەسەر فەیلەسوفی چەپ ژیژەك دووبارەکردنەوەی هەندێك لە میتۆدەکانی ئیشەکانی جۆرێك لە تەوازون و سەقامگیری ئئینتیمایەکی دیاریکراو بهێڵیتەوە لە دونیای ڕەخنەی سیاسیدا.
تەنانەت هەندێك هەوڵی نیوەچڵ هەبوو بۆ ئیش کردنی بەختیار لەگەڵ ئەو گەنجە ڕادیکالانەی چەپ کە گەیشتە دەرکردنی نووسین لە بڵاوکراوەی هاوبەشدا. ئەم جۆرە لە مانەوە لە دونیای رەخنەدا بە شیوەیەکی ” رەخنەگر” لە سیستەم تەمەنی زۆرکورت بوو، چونکە بەختیار قەت ناتوانێ چەپ بێت و نە ئیشی بەوەیە چەپ بێت.
ئەوەی ئەم پرۆسەیەی خیراترکرد ئەم ڕادیکاڵە چەپانە زۆر خێراتر لە بەختیار چەندین کتێبی ژیژەکیان تەرجومە کرد ، زۆر خێراتر تەبەنی ئەو بۆچوونانەیان دەکرد کە بوعدی شۆڕشگێڕانەیان هەیەو هەر بە وەرگێڕانی ژیژەك وازیان نەهێنا.سەرەنجام هەر هەمان ئەو توێژە گەنج و” ڕادیکاڵەی ” چەپ چەندین وتاری بەختیاریان دا بەر ڕەخنەو بەشێکی زۆر لە خوێنەرانی بەختیار پشتیان لەو کردو رویان لەو گەنجە ڕادیکالانە کرد.

بەختیار لە ٢٠١٧ بە تەواوەتی لە رووی جێگەو ڕێگەی لە ڕەخنەی سیاسیدا ئیتر نە سەر بە باڵی ڕەخنەگری ناسیۆنالیزمەو نە سەر بە چەپە ڕادیکاڵە نوێیەکانە، بە بەردەوامیش ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ لە ژێر فشاری ڕەخنەی هەردوولادایە. ئەم بارودۆخە وای لەو کردووە، کە ئەو بیەوێ پەرچەکردارەکانی بکا بە هێرش بۆ وەڵامدانەوەی ئەم فشارانە. ئەو دێ دەڵێ ئەم جۆرە لە ڕەخنەگران، هەست بە گوناه دەکەن خەریکی خۆپاك کردنەوەن بۆیە ناجارن بە ئیلتیزامەوە قسە بکەن هەلوێستیان هەبێت لە سەر ڕووداوە سیاسەیاکان.

ڕاستیەکەی ئەوەیە كاك بەختیارلەم نوسینەیدا گیرۆدەی گرێیەکی دەروونی سەختە، چونکە ئەگەر ئەو توانجەی یان ئەو وەسفەی ئەومان قبوڵ بێت کە کرداری رەخنەگرتن لە ڕووی دەرونیەوە بە خۆپاك کردنەوە لە گوناە لە قالب دەدات، ئەوا بە پێچەوانەوە ئەم وەسفە زیاتر بۆ خۆی گونجاوە بەلام لە گۆشەیەکی تەواو جیاواز، کە هێشتا ناتوانێ سەختی فشارو بۆشایی دەروونی بەختیار پڕبکاتەوە. کەم نییە تۆ لە کۆمەڵگەیەك بژی، کەڵە نوسەری ئەو کۆمەڵگەیە بیت بە چەند قۆناغێکی کورتی مێژوویی لە ئەوپەڕی لوتکەی لەقەبی رەخنەگری سیاسیەوە لە ناکاو خۆت ببینیەوە لە ئەوپەڕی لوتکەی موحافەزەکاری!
ئەم گۆڕانکاریە ئەگەر بە ئیختیار یان بە فشاری ڕەخنە بێت، یان تێکەڵێك لە هەردوکیان بێت کاریگەری دەبێت لەسەر ڕەنگدانەوەی دەروون. بەختیار بۆ شاردنەوەو پەردەپۆش کردنی ئەم کاریگەریە دێ ئەو کراسەی باری دەروون کە زۆر گونجاوە بۆ خۆی لە بارەی هەست کردن بە تەریکی و گوناه دەکاتە بەری ئەوانەی ڕەخنە لەو یان لە سیستەمەکە دەگرن.

چونکە ئەو لە ڕووی دەرونیەوە مەحرومە لە چانسێکی زۆر گرنگی دەرون و ئاسودەیی ویژدان، چونکە هەموو ئەو قسەکەرو ڕەخنەگرانەی ئەو بە چاوێکی گاڵتە پیکردنەوە دەیەوی وێنایان بکات بەلای کەمی دەتوانن و لە دەستیان دی ڕۆژانە خۆیان بە نوسین و ڕەخنەکانیان لە گوناه پاك بکەنەوە. بەڵام ، ئەو دەرگای ئاسودە کردنی ویژدانەشی لە خۆی گرتووە !

http://www.bachtyar.com/Detail.aspx?Jimare=1147&title=%D8%B3%DB%95%D8%B1%DB%95%D8%AA%D8%A7




ده‌وڵه‌ت له‌ ویستی گشتیدا نه‌ته‌وه‌ وه‌كو سته‌ملێكراوێكی چینایه‌تی … سمكۆ محه‌مه‌د

(ویستی گشتی) ئه‌و داوایه‌یه‌ كه‌ هه‌موو كۆمه‌ڵگه‌ له‌سه‌ر بابه‌تێك كۆك ده‌بێت، به‌مانایه‌كی هاوچه‌رختر (فه‌زای گشتی یه‌) ئه‌م چه‌مكه‌ بۆ قه‌واره‌ی سیاسی له‌بنه‌ڕه‌تدا بۆ قازانجه‌، ئه‌مه‌ تیۆره‌كه‌ی (ژان ژاك رۆسۆ) یه‌ كه‌ مانای قازانجی گشتییه‌، له‌راستیدا ویستی گشتی كه‌ ئه‌ویش سوودی گشتییه‌ و بچوك كردنه‌وه‌یه‌تی له‌پێوه‌ری ئه‌خلاقیدا بۆ ده‌سته‌به‌ركردنی به‌رژه‌وه‌ندی گشتی یه‌، ئه‌مه‌ پێشتر كاری بۆكراوه‌ و دواتر له‌ یاسا و ده‌ستووری ده‌وڵه‌تدا ره‌نگیداوه‌ته‌وه‌، ره‌خساندنی زه‌مینه‌ بۆ موڵكیه‌تی شه‌خسی و گشتگیركردنی سووده‌كانی خۆشی ژیان له‌سایه‌ی ئارامی و ئاسایشی كۆمه‌ڵایه‌تی و پاراستنی كۆمه‌ڵایه‌تی و سوودگه‌رایی یه‌ له‌بواره‌ جیاجیاكاندا، هه‌روه‌ها پاراستنی فه‌رهه‌نگی گشتی و سنوورداركردنی مه‌سه‌له‌ی ئاین و له‌به‌رچاوگرتنی ئاینی زۆرینه‌ و هتد، به‌شێكن له‌و كۆمه‌ك و ویسته‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌ی كه‌ ده‌بێته‌ بنه‌ما بۆ دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌ت له‌سه‌ر بنه‌مای به‌رژه‌وه‌ندی گشتی كه‌ دواجار سیاسه‌ت ده‌یكات به‌ به‌رژه‌وه‌ندی تایبه‌تی. ئه‌م ویسته‌ كه‌ قازانجێكه‌ هه‌م بۆ هاوڵاتی كه‌ گرێبه‌ست له‌گه‌ڵ حكومه‌ت و ده‌وڵه‌ت ده‌كات، تاكو له‌رێگه‌ی ده‌ستووره‌وه‌ كه‌ دیاریكردنی ئه‌رك و مافه‌، ئه‌ویش گۆڕینه‌وه‌ی سووه‌ له‌رێگه‌ی كار و خزمه‌تكردنی ده‌زگاكانی ده‌وڵه‌ته‌وه‌، هه‌ڵبه‌ت ئه‌م گرێبه‌سته‌ سیاسیه‌ی نێوان ده‌وڵه‌ت له‌رێگه‌ی ده‌زگاكانیه‌وه‌ و هاوڵاتی وه‌كو هێزی كاری خۆی و فكری بۆ خزمه‌تكردنی ده‌زگاكان، ستایلێك بوو كه‌ تاهاتنی پۆست مۆدێرنه‌ به‌رده‌وام بوو و له‌نێو ده‌ستووریشدا ره‌نگیدابۆوه‌، به‌ڵام ئێستا ده‌وڵه‌ت به‌وپێیه‌ی كه‌ هه‌موو سیاسه‌تی كارگێڕی خۆی راده‌ستی كۆمپانیاكان كردووه‌ له‌سه‌راسه‌ری دونیادا، ئیدی گرێبه‌سته‌كه‌ له‌جیاتی ئه‌وه‌ی له‌نێوان ده‌وڵه‌ت و هاوڵاتی بمێنێته‌وه‌، بووه‌ به‌گرێبه‌ست له‌نێوان كۆمپانیا و كرێكار یان فه‌رمانبه‌ر و خاوه‌ن فكره‌كان، ئه‌مه‌ش هه‌م بۆ گۆڕینی ستایلی حوكمڕانی یه‌ و خۆدزینه‌وه‌یه‌ له‌خزمه‌تگوزاری به‌ناوی ئازادی بازرگانیكردن و بازاڕ، هه‌م بۆ خۆ دوورخستنه‌وه‌ی ده‌وڵه‌ته‌ له‌مه‌ترسی خۆپیشاندان و گروپه‌ سیاسیه‌كان، له‌هه‌ردوو باره‌كه‌شدا گروپه‌ سیاسییه‌ ده‌سته‌بژێره‌كان ده‌ستی خۆیان وه‌شاند له‌ هاوڵاتی و گۆڕینی ویستی گشتی بۆ ده‌وڵه‌ت له‌رێگه‌ی ئه‌و ته‌كنیكه‌ سیاسیه‌وه‌، به‌ڵام ده‌بێ‌ ئه‌وه‌ بزانین كه‌ ئه‌م تیۆره‌ ته‌نها بۆ ئه‌و كۆمه‌ڵگه‌یانه‌یه‌ كه‌ ده‌وڵه‌تیان هه‌یه‌، نه‌ك كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی وه‌كو كوردستانی كه‌ هێشتا له‌سه‌روو به‌ندی چاره‌سه‌ر كردنی ئه‌و گرێ‌ ده‌روونییه‌یه‌ كه‌ ئه‌ویش سه‌ربه‌خۆیی قه‌واره‌ی ده‌وڵه‌ته‌ و كه‌چی له‌ ئاستی نێوخۆییدا خراپتر مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ریفراندۆم بۆ چاره‌نووسی خۆی ده‌كرێت،، وه‌كو ئه‌وه‌ی له‌ ئاستی ده‌ره‌وه‌ كه‌ به‌شێكیان نه‌یاره‌كانین و به‌شێكیشیان دۆسته‌كانی.

به‌پێی قسه‌ی لینین. بێت كه‌ ده‌ڵێ‌” ده‌وڵه‌ت به‌ر له‌قۆناغی كۆیلایه‌تی نه‌بووه‌ و كۆمه‌ڵگه‌ش دابه‌شی سه‌ر هه‌ردوو چینی كۆیله‌ و خاوه‌ن كۆیله‌ دابه‌ش نه‌بوو بوو، وه‌هیچ ده‌زگایه‌كی تایبه‌تیش نه‌بوو كه‌ ده‌زگای ده‌وڵه‌ته‌ بۆ به‌كارهێنانی توندوتیژی به‌شێوه‌یه‌كی سیستماتیك تاكو خه‌ڵك ملكه‌چ بێت، به‌ڵام دوای ئه‌وه‌ی چه‌ند ساڵێك كۆمه‌ڵگه‌ی به‌شه‌ری دووركه‌وته‌وه‌ له‌و حاڵه‌ته‌ وه‌حشیگه‌رییه‌، بۆیه‌ له‌و وه‌خته‌دا هیچ دیارده‌یه‌كی سه‌لمێنه‌ری ده‌وڵه‌تمان له‌به‌رده‌ستدا نییه‌، ته‌نها گه‌وره‌یی و ئه‌و نه‌ریته‌ی كه‌ شێخه‌كان به‌ركاریان ده‌هێنا، ته‌نانه‌ت ژنان له‌وكاته‌دا، مه‌زڵوم و ژێرده‌سته‌ی پیاو نه‌بوون، هه‌روه‌ها هیچ توێژێكیش نه‌بووه‌ دابڕاوبێت له‌كۆی خه‌ڵك و حوكمی خه‌ڵك بكات و ده‌زگای توندوتیژی و ده‌زگایه‌كیان هه‌بووبێت بۆ كۆشكی سه‌رۆك هه‌روه‌ك ئه‌وه‌ی ئێستا هه‌یه‌، یان ئه‌وه‌ی سوپای سه‌ركوتكه‌ر و زیندانیان هه‌بووبێت وه‌كی ئه‌وه‌ی ده‌وڵه‌ت پێویستی پێیه‌تی”. فلادیمیر ئیلیج لینین. الدوله‌. محاچرات القیت فی جامعه‌ سفیردلوف. تموز 1919 . دار التقدم موسكو. ل10. به‌ڵام كه‌ قۆناغه‌كانی به‌شه‌رییه‌ت گه‌شه‌ی كردو ده‌وڵه‌ت بوو به‌ویستێكی گشتی هه‌م بۆ نه‌ته‌وه‌ ژێرده‌سته‌كان وه‌كو لینین خۆی باسی ده‌كات له‌ هه‌ردوو كتێبی دیاری كردنی چاره‌نووس و ده‌وڵه‌تی لینین، ئیدی ده‌وڵه‌ت بوو به‌مافی هه‌ر نه‌ته‌وه‌یه‌ك كه‌ خه‌باتی بۆ ده‌كات.

كه‌واته‌ به‌پێی ئه‌و تێگه‌یشتنه‌ بێت كه‌ لینین باسی ده‌كات، ده‌وڵه‌ت وه‌ك بیرۆكه‌یه‌كی فه‌لسه‌فی و دامه‌زراوه‌یی به‌نیسبه‌ت مێژوو دیارده‌یه‌كی نوێیه‌ و نموونه‌ی ده‌سه‌ڵاتێكی نامۆیه‌ ئه‌گه‌ر نه‌بێته‌ خێروبێر بۆ نه‌ته‌وه‌كان، له‌سه‌ره‌تای سه‌رهه‌ڵدانی مۆدێرنه‌وه‌ كه‌ مه‌ترسیه‌كانی ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌ت هاتنه‌ ئاراوه‌، فه‌یله‌سوفه‌كان به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی ئاگایان له‌بۆچوونی یه‌كتر هه‌بێت ره‌خنه‌یان له‌و ژیانه‌ سیاسه‌ته‌ گرت و به‌شێوه‌یه‌كی تری ژیان و یاسای ئاژه‌ڵی به‌ڵام به‌عه‌قڵی مرۆڤ خه‌مڵاند، نیچه‌ ده‌ڵێ‌ “ده‌وڵه‌تی سته‌مكار گروپێك ئاژه‌ڵی سركی دڕنده‌ و بێ‌ توك و سپی پێستن، گروپێك له‌شكری به‌ڕێزن، به‌هه‌موو سیستمه‌ جه‌نگی و هێزه‌ رێكخراوه‌كه‌یانه‌وه‌، به‌چنگه‌ ترسناكه‌كانیانه‌وه‌ شاڵاو ده‌به‌نه‌ سه‌ر خه‌ڵكێكی زۆر كه‌ ره‌نگه‌ له‌رووی ژماره‌وه‌ زۆر له‌خۆیان زۆرتر بن، به‌ڵام هێشتا سیستمێكیان بۆخۆیان دانه‌ڕشتووه‌ كه‌ بارودۆخی خۆیان پێ دیاری بكه‌ن، ئه‌مه‌ بنه‌چه‌ی ده‌وڵه‌ته‌، (لیسته‌ر ۆرد) یش ده‌ڵێت (ده‌وڵه‌ت وه‌ك شتێكی جیاواز له‌ سیستمی هۆزگه‌رایی ئه‌و كاته‌ ده‌ستپێده‌كات كه‌ ره‌گه‌زێكی مرۆیی په‌لاماری ره‌گه‌زێكی دیكه‌ ده‌ده‌ن)، هه‌روه‌ها (هۆنهایمه‌ر) ده‌ڵێت (چاو به‌هه‌ر لایه‌كدا بگیرێت ده‌بینیت هۆزێكی جه‌نگاوه‌ر په‌لاماری سنووره‌كانی هۆزێكی تر ده‌ده‌ن، كه‌ هێنده‌ی ئه‌وان خۆیان بۆ جه‌نگ ته‌یار نه‌كردبێت، دواییش له‌ خاكی ئه‌و هۆزه‌ نائاماده‌یه‌دا خۆیان وه‌ك گروپی چاودێر جێگیر ده‌كه‌ن و ده‌وڵه‌تی تێدا دامه‌زرێنن). (تانیهۆفه‌ر) یش ده‌ڵێت (توندوتیژی ئه‌و ئامرازه‌یه‌ كه‌ ده‌وڵه‌تی خوڵقاندووه‌). (گامپلۆ ویز) ده‌ڵێ‌ (چینێكی فه‌رمانڕه‌وا له‌سه‌ركه‌وتووه‌كان به‌سه‌ر سه‌ری دۆڕاوه‌كانه‌وه‌ن) سیمنه‌ریش ده‌ڵێت (ده‌وڵه‌ت ئاكامی هێزه‌ و هه‌میشه‌ پاڵپشتی هێزێك ده‌منێنێته‌وه‌)”. ویڵ دیورانت. مێژووی شارستانێتی. به‌رگی یه‌كه‌م. وه‌رگێڕانی بۆكوردی. ئازاد به‌رزنجی . نه‌به‌ز كه‌مال نوری. دانا ئه‌حمه‌د مسته‌فا. ده‌زگای سه‌رده‌م. ل67. ئه‌م حاڵه‌ته‌ ئێستا به‌سه‌ر ژیانی سیاسی و ئابوری كورددا پراكتیك ده‌كرێت، هه‌روه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ دروستكردنی ده‌وڵه‌ت بۆ كورد به‌ جه‌سته‌یه‌كی نامۆ ده‌بینین له‌ جه‌سته‌ی سیاسی خۆیاندا.

به‌پێی تیۆری چه‌پگه‌رایی بێت ده‌وڵه‌ت له‌ویستی گشتیدا، بریتیه‌ له‌نوێنه‌رایه‌تی خه‌ڵك له‌رێگه‌ی هه‌ڵبژاردنه‌وه‌ بۆ دامه‌زراندنی شورایه‌ك كه‌ له‌رێگه‌ی كۆنگره‌ی نیشتیمانیه‌وه‌ ساز ده‌كرێت وه‌كو كارتێكی فشار به‌سه‌ر ده‌وڵه‌ته‌وه‌ له‌لایه‌ن خه‌ڵكه‌وه‌ كه‌به‌شێك بوونه‌ له‌دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌ت و سیستمه‌كه‌ی، سه‌ره‌تا ئه‌م هه‌وڵه‌ بۆ گفتۆگۆ بووه‌ له‌نێوان خه‌ڵك و ده‌سه‌ڵاتداران، هۆكاره‌كه‌شی مافی هاونیشتیمانی بووه‌ به‌سه‌ر سیستمی ده‌وڵه‌ته‌وه‌، له‌روویه‌كی دیكه‌وه‌ فشاری خه‌ڵك بۆ ئه‌و جۆره‌ رێكه‌وتنانه‌ بووه‌ كه‌ له‌نێوان ده‌وڵه‌ت و ئه‌وانی تر بووه‌، به‌تایبه‌تی رێكه‌وتنی نێوده‌وڵه‌تی كه‌ بریتی بووه‌ له‌ (دیاریكردن و لێبوردبوونه‌وه‌) له‌رێكه‌وتنه‌كان، مه‌به‌ست له‌و لێوردبونه‌وه‌ و رێكه‌وتنه‌ له‌و وڵاتانه‌ بووه‌ كه‌ خاوه‌نی هێزی سه‌ربازی و سیاسی و ئابورییه‌كی به‌هێزیان هه‌بووه‌، له‌م كاته‌دا خه‌ڵك ده‌وڵه‌تیان له‌مه‌ترسیه‌كانی ئه‌و رێكه‌وتنانه‌ ئاگادار ده‌كرده‌وه‌، هه‌روه‌ها شۆڕشی زانستی و ته‌كنۆلۆژیا یه‌كێك بووه‌ له‌و مه‌ترسیانه‌ی كه‌ خه‌ڵك و چه‌په‌كان هه‌ستیان پێكردووه‌ له‌وه‌ی نه‌كه‌ونه‌ ژێر كۆنتڕۆڵی زلهێزه‌كانی دونیا، لایه‌نێكی دیكه‌ش به‌شداری و ویستی خه‌ڵك بۆ ئه‌وه‌بووه‌ كه‌ ده‌وڵه‌ت به‌شدار بێت له‌ پێكه‌وه‌ژیانی ئاشتیانه‌ كه‌ جۆرێك له‌ قه‌ناعه‌ت پێهێنانی ده‌وڵه‌تی بێهێز بووه‌ له‌پێناو مانه‌وه‌ و فراوان بوونی ئیمپریالیزمی جهانی، به‌تایبه‌تی ئه‌وكات سه‌رده‌می جه‌نگی دووه‌می جهانی كۆتایی پێهاتبوو و جه‌نگی سارد ده‌ستیپێكردبوو، بۆیه‌ بۆ خه‌ڵكی به‌شداربوو ئه‌و جۆره‌ داواكارییه‌ ره‌وایه‌تی به‌خشی بوو له‌رووی ده‌ستوورییه‌وه‌” *
* په‌راوێز… به‌شداری كردنی خه‌ڵك له‌و كۆنگرانه‌ له‌رێگه‌ی هه‌ڵبژاردنی نوێنه‌راكانیان و هه‌ڵبژێردراوه‌كانیان بووه‌ له‌پارێزگا و شاره‌ بچوكه‌كانه‌وه‌ بووه‌، تاكو بكرێت به‌ فشارێك به‌سه‌ر ده‌وڵه‌ت و سیستمه‌كه‌ی وه‌كو به‌شداربووه‌یه‌كی دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌ت و شۆڕش كه‌به‌شێك بووه‌ له‌ گۆڕینی سیستمی ده‌وڵه‌ت، ئه‌م نه‌ریته‌ له‌ده‌یه‌ی حه‌فتاكانی سه‌ده‌ی رابردوو له‌ زۆربه‌ی وڵاتانی رۆژئاواو و ئه‌روپای رۆژهه‌ڵاتی و وڵاتانی عه‌ره‌بی هه‌بووه‌ به‌تایبه‌تیش له‌ میسر و یه‌مه‌ن.

له‌باره‌ی ئه‌وه‌ی كه‌ پرسیار ده‌كرا چۆن گه‌لانی هه‌موو دونیا به‌شداریان كرد له‌ دیاركردنی چاره‌نووسی خۆیان، وه‌ڵامه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ دوای ئه‌وه‌ی زیاتر له‌ 70 ده‌وڵه‌ت خۆیان له‌ داگیركاری ئیمپریالیزم رزگار كرد، دوو لایه‌نی چۆنایه‌تی و چه‌ندایه‌تی هه‌بوو، له‌رووی چه‌ندایه‌تیه‌وه‌ مه‌سه‌له‌ی رزگاركردنی جوگرافیابوو كه‌ په‌یوه‌ندی به‌ رزگاركردنی رووبه‌ڕی خاك بوو، لایه‌نێكی تر ئه‌وه‌بوو كه‌ چۆنایه‌تی بوو، مه‌سه‌له‌ی په‌یوه‌ندی ده‌وڵه‌ت بوو به‌سیاسه‌تی نێوده‌وڵه‌تی و بزووتنه‌وه‌ی گه‌لان و هاندانی گه‌لانی تر بۆ رووبه‌ڕوو بوونه‌وه‌ی ئیمپریالیزم و سنووردانان بۆ جه‌نگ و هه‌ماهه‌نگی ده‌وڵه‌ت له‌پێناو یه‌كسانی و مه‌نفه‌عه‌تی گشتی، هه‌روه‌ها نه‌هێشتنی ره‌فتاری خراپ كه‌ڵك وه‌رگرتن له‌خه‌ڵك له‌لایه‌ن ئیمپریالیزمه‌وه‌ و په‌یوه‌ندی گرتنی هه‌موو ده‌وڵه‌تان كه‌په‌یوه‌ندی نێوان گه‌لان”. ودیع امین. حركه‌ التحرر الوگنی و اسهامها فی الانفراج الدولی الراهن. مجله‌ الگلیعه‌. السنه‌ التاسعه‌ 1973 ئێستا ئه‌و ستایله‌ له‌ ئیمپرایالیزم نه‌ماوه‌، به‌ڵام هێزی سته‌مكاری لۆكاڵی جێگه‌ی گرتۆته‌وه‌ و ئه‌م ویسته‌ی وه‌كو كودێتا له‌سه‌ر ده‌وڵه‌تی ناوه‌ندی پێناسه‌ ده‌كات بۆ جه‌ماوه‌ر و هێزه‌ یاره‌كانی خۆی.

ئه‌گه‌رچی ده‌وڵه‌ت بۆخۆی چه‌مكێكی سه‌ربه‌خۆیه‌ و پێناسه‌كه‌مان له‌سه‌ره‌وه‌ كرد، به‌ڵام سه‌رباری ئه‌وه‌ی كه‌ ویستی گشتییه‌، مانایه‌كی دیكه‌ی وه‌رگرتووه‌ كه‌ بریتیه‌ له‌به‌رژه‌وه‌ندی پاراستنی چینێك كه‌ بۆرژوازیه‌ و هه‌ر بۆئه‌وانیش ژیان فه‌راهه‌م بووه‌ ” به‌پێی چه‌مكه‌ هیگڵیه‌كه‌ بێت سه‌باره‌ت به‌ده‌وڵه‌ت په‌یوه‌ندی به‌سه‌رده‌مانێكه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ گه‌شه‌كردن و په‌ڕه‌سه‌ندنی بۆرژوازی به‌شێوه‌یه‌كی نادیاریكراو ده‌رده‌كه‌وت و له‌ئه‌نجامدا، لافلێدانی چییه‌تی ئاكاری و جیهانگره‌وه‌ بۆ ده‌وڵه‌تی بۆرژوازی له‌ژێر ئه‌م به‌یداخه‌دا فه‌راهه‌مده‌بێت، له‌كۆتاییشدا رۆژێك هه‌موو جهان ده‌بێته‌ بۆرژوازی، به‌ڵام له‌راستیدا ته‌نها چینێك ده‌توانێت ده‌وڵه‌تێكی ئاكاری بخوڵقێنێت كه‌ له‌ناوبردنی خۆی و ده‌وڵه‌تی وه‌ك ئامانج بۆ خۆی له‌به‌رچاوگرتبێت، به‌كورتی ته‌نها چینێكی وه‌ها ده‌توانێت ده‌وڵه‌تێكی وه‌ها بخوڵقێنێت، به‌مه‌ش كۆتایی به‌دووبه‌ره‌كی نێو هه‌ژاران بهێنێت و ئۆرگانیزمێكی كۆمه‌ڵایه‌تی وا پێكبهێنێت كه‌ له‌یه‌كێتی ته‌كنیكی ئاكاری به‌هره‌مه‌ند بێت”. ئانتۆنیۆ گرامشی. ده‌وڵه‌ت و كۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی. وه‌رگێڕانی. مامه‌ند رۆژه‌. بڵاوكراوه‌كانی خانه‌ی وه‌رگێڕان له‌وه‌زاره‌تی رۆشنبیری حكزموتی هه‌رێمی كوردستان. ساڵی 2011. ل117.

به‌ڵام به‌پێی چه‌مكه‌ ماركسیه‌كه‌ی كه‌ هه‌م ماركس پێش مردنی له‌كتێبی (حول الماساله‌ القومیه‌) باسی ده‌وڵه‌تی كردووه‌ و له‌وێ‌ باسی كێشه‌ی چاره‌سه‌ر نه‌كراوی مه‌جه‌ڕستان ده‌كات و دواتریش ئه‌نگڵس له‌ كتێبی (اصل العائله‌ والملكیه‌ خاصه‌ والدوله‌) بنه‌چه‌ی خێزان و خاوه‌ندارێتی تایبه‌ت و ده‌وڵه‌ت، باس له‌و ژیانه‌ سیاسیه‌ ده‌كات كه‌چۆن ده‌وڵه‌ت وه‌كو ئامرازێك وایه‌ به‌ده‌ستی كۆمه‌ڵێك سیاسیه‌وه‌ بۆ به‌رده‌وامیدان به‌ ژیانی چینایه‌تی و ئامرازێكیشه‌ بۆ سه‌ركوتكردن له‌رێگه‌ی سوپا و ئه‌منیه‌ت و ئابوری، بۆیه‌ سه‌رخانه‌كه‌شی هه‌مان ره‌نگدانه‌وه‌ی ئه‌و ستایله‌ سیاسییه‌ ده‌بێت و به‌ده‌ست چینێكه‌وه‌ بۆ سه‌ركوتكردنی چینێكی تر، له‌وه‌ش واوه‌تر گروصێكی سیاسی به‌سه‌ر گروپێكی سیاسیه‌وه‌ كه‌ پێناسه‌یه‌كیان نییه‌ بۆ قه‌واره‌ی نه‌ته‌وه‌یی خۆیان.

دوابه‌دوای ئه‌و ستایله‌ سیاسیه‌ی كه‌ شۆڕش سیمای ده‌وڵه‌تی گۆڕی، تاكو كۆتایی سه‌ده‌ی 19 و سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی سه‌ده‌ی بیسته‌م، ساڵی 1917 شۆڕشی ئوكتوبه‌ر به‌رابه‌رایه‌تی لینین، ده‌وڵه‌تی قه‌یسه‌ریان روخاند و ده‌وڵه‌تی سۆڤێتات بوو كه‌دواتر به‌ده‌وڵه‌تی دیكتاتۆریه‌تی پرۆلیتاریا ناوی ده‌ركرد، ئه‌مه‌ هه‌وڵێكی دیكه‌ بوو بۆ دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تێك له‌رێگه‌ی هێزی جه‌ماوه‌ره‌وه‌، ئه‌ركێكی دیكه‌ی وه‌رگرت، ئه‌ویش ده‌ربڕو نوێنه‌ری به‌رژه‌وه‌ندییه‌ گشتییه‌ مه‌ده‌نییه‌كانه‌، هه‌روه‌ها وه‌ك رێكخه‌رێكی گشتی، هێشتا ره‌نگ و رووی كۆنی پێوه‌ ماوه‌، ته‌نها له‌م 10 ساڵی دواییه‌دا نه‌بێت كه‌ ستایلی سیاسی گۆڕانكاری به‌سه‌ر هات، به‌ڵام ده‌وڵه‌ت وه‌كی ئه‌نجامێكی دژایه‌تی و نه‌یارێكی ناكۆكیه‌ چینایه‌تیه‌كان، وه‌ك رشتێك بۆ ترس و كارو كرده‌ی به‌تاڵ ده‌بێته‌وه‌ به‌سه‌ر ده‌چێ‌، ئێستا خه‌ریكه‌ چینه‌كان نامێنن و سنووره‌كان ده‌سڕدرێنه‌وه‌ و له‌به‌ین ده‌چن، به‌ڵام ده‌وڵه‌ت وه‌ك شێوه‌یه‌ك له‌شێوه‌كانی رێكخستنی گه‌ل و هاوڵاتیانی سه‌ر گۆی زه‌وی له‌ ئاینده‌دا، هه‌ر ده‌مێنێ‌، هه‌روه‌ها رۆڵی ده‌وڵه‌ت وه‌ك ئامانجێكی گه‌شه‌كردنی دۆزو و كێشه‌ جهانیه‌كان، یان گه‌ردوونیه‌كان و زیادبوونی ژماره‌ی دانیشتوانی گۆی زه‌وی، له‌بن نه‌هاتنی به‌روبووم و داهاته‌ زه‌مینیه‌كان، كه‌مبوونی وزه‌ پاراستنی دارستانه‌كان و زه‌ویه‌ چێنراوه‌كان، پیسبوونی گۆی زه‌وی و ئاو هه‌واو، زۆرانبازی له‌گه‌ڵ كاره‌ساته‌ سرووشتیه‌كان و هتد. به‌به‌رده‌وامی له‌گه‌شه‌سه‌ندندا ده‌بێت. بۆیه‌ سته‌ملێكراوه‌كان وه‌كو نه‌ته‌وه‌ و كۆمه‌ڵگه‌ دواكه‌وتووه‌كان، مافی خۆیانه‌ ئه‌م ویسته‌ گشتییه‌ پراكتیك بكه‌ن ببن به‌ ده‌وڵه‌تێك به‌مه‌رجێك پێكه‌وه‌ ژیان و لێبورده‌یی تیابێت.

لینین له‌سیمینارێكدا سه‌باره‌ت به‌ده‌وڵه‌ت گوتویه‌تی “ماركس هه‌موو هه‌وڵه‌كانی بۆ په‌روه‌رده‌كردنی چینی كرێكار ئه‌وه‌بوو سه‌باره‌ت به‌ده‌وڵه‌ت و مه‌سه‌له‌ی شۆڕشی سۆسیالیستی ته‌نها بۆ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ دانبنرێت به‌ بوونی پرۆلیتاریای و دیكتاتۆریه‌تی سیاسی، چونكه‌ ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ هیچ دابه‌شكارییه‌كی تێدانییه‌ ته‌نها پشت به‌هێزی جه‌ماوه‌ری چه‌كدار ده‌به‌ستێت، بۆرژوازیه‌تیش ناتوانێ‌ رێگه‌یه‌كی دیكه‌ دیاریبكات كه‌ پرۆلیتاریا ده‌گۆڕێت بۆ چینێكی جێكه‌وته‌ كه‌ ده‌توانێ‌ بۆرژوازیه‌ت سه‌ركوت بكات، ئه‌م حه‌تمیه‌ته‌ش له‌وێوه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌ كه‌ جه‌ماوه‌ری خه‌ڵك و پرۆلیتاریا بۆ به‌رگریكردن له‌خۆیان و سیستمێكی ئابوری نوێیه‌، دواتر ئه‌و تێبینیه‌ش هه‌یه‌ كه‌ئه‌گه‌ر پرۆلیتاریا ده‌وڵه‌تی وه‌كو نه‌هێشتنی سه‌ركوتكردن و رێكخستنه‌وه‌ی ژیانی بێ‌ چینه‌كان مامه‌ڵه‌ بكات، ئایا پڕۆلیتاریا ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ی بۆچییه‌ كه‌ بۆرژوازی دایمه‌زراندووه‌؟ ئه‌مه‌یه‌ كه‌ ماركس له‌كاتی خۆیدا ساڵ 1848_ 1851 موناقه‌شه‌ی كردووه‌”. لینین. الدوله‌ والپوره‌. دار التقدم. سنه‌ 1976. مه‌به‌ستی لینین ئه‌وه‌بووه‌ كه‌ مادام جه‌ماوه‌ری ره‌شورووت به‌مه‌به‌ستی ویستێك كه‌ گشت هه‌یانه‌ بۆ ده‌وڵه‌ت دروست كردن، ئیدی مافی خۆیانه‌ كه‌ دوای دروستبوونی ئه‌و قه‌واره‌یه‌ خۆشگوزه‌رانی به‌رقه‌رار بێت، نه‌ك جارێكی دیكه‌ ژیان بریتی بێت له‌ دوو فه‌زای چینایه‌تی له‌رووی سیاسی و فه‌رهه‌نگی و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌، به‌و مانایه‌ی كه‌ له‌ته‌واوی شۆڕشه‌كان شاهیدی بووینه‌ و دوای شۆڕش و ده‌وڵه‌ت دونیا به‌ته‌واوی به‌ره‌و خراپی گۆڕاوه‌.

هه‌ڵبه‌ت روویه‌كه‌ی دیكه‌ی سه‌رمایه‌داری هاوچه‌رخ كه‌ له‌دوای گڵۆبالیزه‌شنه‌وه‌ هاتووه‌ واته‌ دوای روخانی سۆڤیه‌تی كۆن، له‌نه‌مانی ده‌وڵه‌ت وه‌كو حاڵه‌تێكی مه‌ترسیدار، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌م سیستمه‌ له‌وه‌ ده‌ترسێ‌ هه‌تا له‌نێوخۆیدا بمێنێته‌وه‌ له‌رووی سه‌رمایه‌گوزارییه‌وه‌ كه‌ بڕبڕه‌ پشتی ده‌وڵه‌ته‌، ئیدی قه‌واره‌كه‌ له‌به‌ین ده‌چێ‌، به‌حوكمی ئه‌وه‌ی كه‌ژیانی ئینسان به‌هۆكاری هه‌ر سیستمێكه‌وه‌ بێت، هه‌میشه‌ له‌ئاڵوگۆڕدا ده‌بێت. بۆیه‌ به‌شێك له‌وڵاتانی رۆژئاوا بۆ پاراستنی هه‌یبه‌ت و موڵكیه‌ت بۆ بنه‌ماڵه‌ و ماڵی پاشا بۆ داهاتووی ده‌وڵه‌ت، كایه‌ی سیاسیان سه‌ربه‌خۆ كردووه‌ و له‌په‌نا سیستمی پاشایه‌تی، سیستمی پارله‌مانیان داناوه‌ و هه‌رچی سیاسه‌تی قه‌واره‌ی ده‌وڵه‌ته‌كه‌یه‌ سه‌پێردراوه‌ به‌و ده‌زگا ته‌شریعیه‌ی گوایه‌ به‌ده‌نگی خه‌ڵك هه‌ڵبژێردراوه‌، هه‌روه‌ها هه‌ر ئه‌و سیستمه‌ پاشایه‌تیه‌ سه‌رمایه‌گوزارییان به‌گشتی له‌ده‌ستی ده‌وڵه‌ت ده‌رهێناوه‌ و خستویانه‌ته‌ ده‌ستی كه‌رتی تایبه‌ت و چۆته‌ ده‌ره‌وه‌ی قه‌واره‌ی ده‌وڵه‌ت، بۆ ئه‌وه‌ی هه‌م ده‌وڵه‌ت پیرۆزیه‌كه‌ی بمێنێ‌ و هه‌م سه‌رمایه‌داری وه‌كی سیستم له‌ناونه‌چێ‌ به‌ده‌ستی چینی خواره‌وه‌ و كرێكاری یه‌خه‌ سپی كه‌ چینی مامناوه‌نده‌ ئێستا له‌رۆژئاوا، بۆیه‌ ته‌نانه‌ت له‌ئاستی فه‌رهه‌نگی و كولتووریشدا هه‌مان ستایل هه‌یه‌ بۆ مانه‌وه‌ی قه‌واره‌كه‌ وه‌كی ده‌وڵه‌ت و وه‌كی سیستمی جهانی، هه‌روه‌ك ئه‌وه‌ی له‌زانكۆكان ده‌وڵه‌ت جگه‌ له‌كۆمه‌ڵه‌ ده‌زگایه‌ك بۆ خزمه‌تكردنی ئینسان زیاتر هیچی تر نییه‌، له‌رووی فه‌لسه‌فیشه‌وه‌ وانه‌یه‌كه‌ بۆ مانه‌وه‌ی قه‌واره‌كه‌ كه‌ خاوه‌ن ره‌گه‌زه‌كان و نه‌ته‌وه‌ ژێر ده‌سته‌كان قه‌ناعه‌تیان پێی هه‌یه‌ و له‌دیموكراسیدا زیاتر ده‌رده‌كه‌وێ‌، وه‌ختێك هه‌ڵبژاردن ده‌كرێت و خاوه‌ن ناسنامه‌ی دیكه‌ش بۆیان هه‌یه‌ خۆیان بپاڵێون بۆ پارله‌مان، ویست لێره‌دا مانا فه‌لسه‌فه‌ییه‌كه‌ی ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ هه‌موو كۆمه‌ڵگه‌ و قه‌وراه‌ی نه‌ته‌وه‌كه‌ هۆشیار بن به‌رامبه‌ر ویسته‌كه‌ی خۆیان، ئه‌م ویسته‌ له‌وشوێنه‌دا له‌ چینی سته‌ملێكراو هه‌ستپێده‌كرێت، وه‌ختێك ده‌بینین كه‌ بۆ دیاریكردنی چاره‌نووسی خۆی، چینه‌ سته‌مكاره‌كه‌ به‌جه‌سته‌یه‌كی نامۆ ده‌یبینێ‌.




چوار کتێب لەبارەی شیعرەوە … سەباح ڕەنجدەر


بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن …….
سەباح ڕەنجدەر




كوردبوون و ئیسلام بوون … ئاری زێندینی

ماوه‌ ماوه‌ له‌ كوردستان دیالۆگی مه‌سه‌له‌ی ئیسلام و سیاسه‌ت ئیسلام وه‌ك دیارده‌یه‌كی به‌سیاسیكراو كه‌ توانایی دروستكردنی ( پارتی – سیاسی) هه‌یه‌و كه‌له‌ ڕێگه‌ی یان هه‌ڵبژاردن یان حوكمڕانی بێته‌ ناو ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ یانیش باشترین ڕێگه‌یان (ئۆپۆزسیۆنه‌) بۆ گرتنه‌ ده‌سه‌ڵات.
ئه‌م گرووپانه‌ زیاتر له‌ هه‌شتاكانی سه‌ده‌ی رابردوو سه‌ریان هه‌ڵداوه‌و دروستبوون به‌تایبه‌تی له‌گه‌ڵ سه‌ركه‌وتنی شۆرشی ئیسلامی ئێران, ئه‌نجامی ئه‌مانه‌ نه‌رێنی بووه‌ بۆ كۆمه‌ڵگایی كوردی و تاكی كورد كه‌ بووه‌ته‌ هۆی چاو سووركردنه‌وه‌و هه‌ڕه‌شه‌له‌ یه‌كتری قوربانی مرۆڤه‌كان ئه‌م ده‌بینرا له‌ كوردستان تا رووخانی رژێمی (به‌عس) به‌ڵام دواتر میانڕه‌وی و نه‌رم و نیانی ده‌بینرا له‌ لایه‌ن پارته‌ ئیسلامیه‌كان له‌ ساحه‌ی سیاسی كوردستان, ئه‌مه‌ش پێچه‌وانه‌ی ئه‌و ڕووانین و بۆچونه‌یه‌ كه‌ ده‌ڵێ‌ كورد به‌ ئاره‌زوی خۆی ئیسلامی وه‌رگرتووه‌و په‌یڕه‌وی كردووه‌,له‌ مێژوو وا گوتراوه‌ (كورد) به‌راورد به‌ ده‌وروبه‌ری خۆی به‌ ئاره‌زووی خۆی بیری ئیسلامی وه‌رگرتووه‌و پێشوازی لێكردوه‌ به‌بێ‌ شه‌ڕوخوێن و زۆرداری ئیسلامه‌تیان وه‌رگرت و په‌یڕه‌ویان كرد.

لێره‌دا (كوردبوون) خۆی كاڵده‌كاته‌وه‌ (ئیسلام بوون) خۆی تۆخده‌كاته‌وه‌ به‌رامبه‌ر ( میلله‌تی كورد) چونكه‌ ( كورد) پێش ئیسلام دین و ئاینی دیكه‌ی هه‌بووه‌و په‌یڕه‌وه‌ كردووه‌ به‌ ڕاده‌ی ئیسلام كاریگه‌ری له‌سه‌ر نه‌بووه‌ كه‌ ( كوردبوونه‌كه‌) كاڵبێته‌وه‌ ! پێشتر له‌ كوردستان ئاینی وه‌كو( زه‌رده‌شت و میترانی و ئێزدی) . گه‌ر به‌ وردی بڕوانین و له‌ سه‌رچاوه‌كانی مێژوو ( كورد) وه‌ك میلله‌ت و وه‌ك (كۆمه‌ڵگه‌) ره‌فزی خه‌لافه‌تی ئیسلامه‌تیان كردوه‌و رووبه‌ڕوی هێرشه‌كانی ئیسلام بوونه‌ته‌وه‌ به‌تایبه‌تی له‌ سه‌رده‌می خه‌لافه‌تی (عومه‌ر كوری خه‌تاب) دوایی گرتنی(شام و میسر) هێرشكراوه‌ته‌ سه‌ر (كوردستان) چه‌ندین پاشاو میری به‌ هێز هه‌بوونه‌ وه‌كو(دانیكۆر) پاشایی پشده‌ر قبوڵی ئه‌م داگیركاریه‌ی ئیسلامیان نه‌بووه‌ ! ئه‌م هێرشانه‌ش به‌ سه‌رپه‌رشتی (خالید كری وه‌لید) بووه‌ له‌ كوردستان به‌شێوه‌یه‌كی گشتی له‌ هه‌موو ناوچه‌كانی كوردستان ره‌فزی ئه‌م ئاینه‌یان كردووه‌ چونكه‌ كورد خه‌ڵكی ڕه‌سه‌نی ناوچه‌كه‌ن روونتریش كوردستان پاش داگیركردنی له‌لایه‌ن عه‌ره‌ب و ئیسلام هیچ حیساب و كیان و چاره‌نوسیان بۆ نه‌كراوه‌و دیارنه‌بوه‌ زیاتریش زوڵم و سته‌مێكی زۆری لێكراوه‌ به‌تایبه‌تی له‌ سه‌رده‌می خه‌لافه‌تی(ئه‌مه‌وی و عه‌بباسی).

لێره‌دا پاش ئه‌و مێژووه‌ تێكه‌لاوی ئیسلام و كورد نه‌بوونی سه‌رچاوه‌ی دیاروبزركراو ئیسلام له‌ ناو میلله‌تی كورد ڕوویه‌كی سیاسی وه‌رگرتووه‌و خۆی ده‌سه‌پێنی وه‌كو ( ئیسلامی سیاسی) خۆی ده‌رخستووه‌ , (ئیسلامی سیاسی) وه‌كو وتمان له‌ سه‌ره‌تاكانی هه‌شتاكانه‌وه‌ دروسبوون و په‌یدابوون باس له‌وه‌ ناكه‌ن باری ( كورد) چۆن بووه‌ له‌ سه‌رده‌می حوكمڕانی ئیسلام به‌ درێژایی ئه‌و مێژووه‌ كورد بوونێكی زۆر ناسروشتی و نایه‌كسانی و نادادپه‌ره‌وه‌ری هه‌بووه‌, هه‌موو كه‌لتوری ئیسلامی ئاماژه‌یه‌ك ناخه‌نه‌ سه‌ر كورد یان هه‌ر نه‌ته‌وه‌یه‌كیتری غه‌یره‌ عه‌ره‌ب كه‌ خاوه‌نی سه‌روه‌ری و قه‌واره‌ی خۆی بێت ئه‌مه‌ش ڕیك (داگیركاریه‌) هیچیتر! ته‌نیا باس له‌وه‌ ده‌كه‌ن عه‌ره‌ب تاقه‌ نه‌ته‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتداربووه‌ كوردو غه‌یره‌ كوردیش كراونه‌ته‌ جه‌نگاوه‌روپاسه‌وانی شه‌ڕه‌كانی ئیسلام ئه‌مه‌ش به‌و مه‌رجه‌ی كورد به‌تایبه‌تی سواری ئه‌سپ نه‌بووه‌و به‌ پیاده‌ بووه‌و مافی پێشنوێژی نه‌بووه‌ هه‌رچه‌ند زانایی گه‌وره‌ش بووایه‌, كورد مافی ئه‌وه‌ی نه‌بووه‌ ئافره‌تی عه‌ره‌ب بخوازێ‌ حاكمی خۆی هه‌ڵبژێرێ‌ , هه‌رچه‌ند ئه‌گه‌ر موسلمانیش بووبێت (جزیه‌وزه‌ریبه‌ی) غه‌یره‌ عه‌ره‌بی ده‌دا, به‌ كورد ده‌گۆترا (مولی) واته‌ كۆیله‌ی سه‌یدێك, ئافره‌تی كورد كرانه‌ (سه‌بایه‌)ی جه‌نگاوه‌ری عه‌ره‌ب ئه‌و منداڵه‌ی له‌ویش بووایه‌ به‌ ( هه‌جین) ناوده‌برا واته‌ عه‌یبدارو له‌كه‌دار. به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ش (ئیسلامه‌تی) له‌ ناو كورد داهێنان و نوێكردنه‌وه‌ی تێداكراوه‌و كورد فه‌زڵێكی گه‌وره‌ی له‌سه‌ر ئیسلامه‌ و قه‌رزێكی گه‌وره‌ش له‌سه‌ر عه‌ره‌به‌ كه‌تاكو ئێستا قه‌ره‌بوونه‌كراونه‌ته‌وه‌ به‌تایبه‌تی له‌ سه‌رده‌می (عوسمانیه‌كان) كورد خزمه‌تی ئیسلامی كردووه‌و قوربانی زۆریداوه‌.(ئیسلامی سیاسی) له‌ كوردستان له‌ مشتومڕودیاڵۆگه‌كان له‌ دوورونزیك ئه‌و مێژووه‌ سه‌كۆنه‌ناكه‌ن كه‌ كوردی تێدا چه‌وساوه‌ته‌وه‌ ئه‌م بۆچوون و هه‌ڵوێسته‌شیان وایان لێده‌كات له‌گه‌ڵ بیروباوه‌ڕی نه‌گۆڕو دۆگمای ئیسلامی سیاسی عه‌ره‌ب یه‌كبگرنه‌وه‌ به‌تایبه‌تی (گرووپه‌ توونڕه‌وه‌كان) زیاتریش نامۆیان ده‌كات چونكه‌ كورد كێشه‌ی بوون و نه‌بوونی ئیسلامی نه‌بووه‌ ته‌نها كێشه‌ی شاردنه‌وه‌ی راستیه‌كانی مێژووی هه‌یه‌ , بۆ نموونه‌ ئیسلامی سیاسی هاوسۆزی و لایه‌نگری كوێرانه‌ی هه‌یه‌ بۆ مێژووی خوێناوی (عوسمانیه‌كان) هه‌ندێ جاریش له‌گه‌ڵ ڕه‌وتی (عه‌لمانی) چاوچۆشی له‌وكارانه‌ده‌كه‌ن كه‌له‌سه‌رده‌م (ئه‌تاتورك) ده‌كرا له‌ (توركیا) .
ئیسلامی سیاسی وا سه‌یری (كورد) ده‌كه‌ن كه‌( عه‌لمانیه‌ت و رۆژئاواوبیری سۆسیا لیستی و شوعیه‌ت) پارێزه‌ری كوردن وه‌كو به‌ربه‌ستێك بۆ هێرشه‌كانی ئه‌وان كه‌چی هه‌رخۆشیان تێدا سه‌ربه‌ست ده‌ژین و كاری ئاینی و سیاسی خۆیان ده‌كه‌ن به‌تایبه‌ت پارێزگاری ( هه‌رێمی كوردستان)ه‌ له‌لایه‌ن رۆژئاواوه‌ , ئه‌مه‌ش به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی ( ئیسلامی سیاسی كورد ) هه‌ڵویستیان له‌سه‌ر هه‌ڵوێستی ئیسلامی سیاسی عه‌ره‌ب داده‌مه‌زرێنن، ئه‌وده‌وڵه‌تانه‌ی پشتگیری (ئیسلامی سیاسی كورد) ده‌كه‌ن له‌ كوردستانی عێراق به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك ڕێگه‌ به‌ دامه‌زراندنی (پارتی سیاسی ئاینی كورد) ناده‌ن له‌ وڵاته‌كانی خۆیان ! لێره‌وه‌ گومانێكی گه‌وه‌ره‌ ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر (ئیسلامی سیاسی كورد) له‌ مه‌سه‌له‌ی سیاسی كوردو كێَشه‌ی كورد, كێشه‌و چاره‌نوسی كورد داینه‌مۆی هه‌موو جموجۆڵیِكی سیاسیانه‌ی كوردستانه‌ و هه‌رئه‌ویشه‌ ده‌بێته‌ ناوه‌رۆكی هه‌موو گوتاره‌ سیاسیه‌كانی كوردستان, به‌ڵام (ئیسلامی سیاسی كورد) له‌ سه‌رچاوه‌یه‌كیتر ده‌ڕوانێته‌ كێشه‌كانی كورد.




کۆڵەخەمی کۆڵبەران … ھەژێن

دایک: ھەستە ئارێز، درەنگە، فریای چوون بۆ فێرگە ناکەویت!

(ئارێز بە ھەر دوو دەستی توند چاوەکانی دەگرێت)
ئارێز: دایە ھێشتا شەوە، خەوم دێت

دایک: شەوی چی، ئەی ئەو بەدبەختە چی بڵێ؟

ئارێز : کام بەدبەخت، دایە ؟

دایک : ڕۆڵە گیان باوکی تۆ و ھاودەردانی.

ئارێز : دایە، بۆچی ھیچ بەیانییەک باوکم من لە خەو بەئاگاناھێنێت، من دەمێکە ئەو ئارەزووم ھەیە، زۆر جاریش ھەر بە درۆ خۆم دەکەم بە خەوتوو و خەواڵوو، دەڵێم بەڵکو دایە ناچاربێت و باوکم بنێرێت، دایە گیان، بابە لە خەو ھەستاوە؟

دایک: گیانی دایە، کاتێك ئێمە دەخەوین، باوکت خەریکی ئەم بەر و ئەو بەری سنوورە دەستکردەکان دەکات، کاتێك خەڵك بەرەو خوێندن و کار و فەرمان دەچێت، ئەو بەرەوماڵ جەستەی ماندووی لە دوای خۆی کۆڵکێشدەکات.

ئارێز : دایە لە وەڵامەکەت تێنەگەییشتم، چۆن کاتیك خەڵك دەخەوێت، بابە ئەم بەر و ئەو بەری سنوور دەکات، سنوور چییە؟

دایک : گیانی دایە، ھەستە، بەو قسانە من خەریکمەکە، درەنگە.

ئارێز: نا دایە گیان، ھەر بەڕاستی خوازیاری تێگەییشتنم، ئاخر قسەکانت جۆڕیکن.

دایک : باشە، ئەگەر ھەستیتەوە و بەخێرایی نان و شیرەکەت بخۆیت و خۆت بپۆشیت، منیش وردە وردە وەڵامی پرسیارەکانت دەدەمەوە؛ گیانی من، پاش چەند ساڵ و مانگ بێکاری و نائومیدی و نەبوونی و شەرمەزاری خاوەنخانوو، باوکت لە سنووری نێوان دەوڵەتی ئێران و عیراق کۆڵبەری دەکات، کۆڵبەری. لەبەرئەوە شەوان یان بەیانیان زوو دەچێت بۆ سەر سنوور و کاتێک دەگەڕێتەوە، تۆ ھێشتا لە فێرگە خەریکی فێربوونی.

ئارێز: ئم، دایە دەست خۆش، شیرە گەرمەکە زۆر خۆشە، دەست خۆش. باشە تکادەکەم، بە باوکم بڵێ ئەگەر ڕۆژێك نەچوو بۆ کار، بەیانی زوو بێت و من لە خەو ھەستێنێت و بمبات بۆ فێرگە.

دایک: باشە ئارێز گیان، تۆ نزابکە، ئەم ڕۆژیش باوکت بە بێوەی بگەرێتەوە، نزای منداڵ لەلای یەزدان پەسەندەکرێت و یەزدان دڵی منداڵان ناشکێڼێت.

ئارێز: باشە دایە گیان، ئەگەر ئاوا بێت، من ھەموو شەو پێش خەوتن و بەیانیان پێش چوون بۆ فێرگە لەلای یەزدان نزادەکەم، کە باوکم و ھاوکارەکانی بێوەی بگەرێنەوە لای منداڵ و دایکیان. دایە، من دەڕۆم. بە بابەت بڵێ زۆر بیریدەکەم، بیری قسە خۆشەکانی دەکەم.

دایک: ڕۆڵە گیان وەرە ماچێک بە دایکی خۆت بدە و ئینجا بڕۆ. ئاگات لە خۆت بێت، کاتی پەڕێنەوە لە کۆڵان و شەقامەکان، تەماشای لای چەپ و ڕاستی خۆت بکە.
(ئارێز بەدەم ڕۆیشتنەوە، بەردەوام لە یەزدان دەپاڕێتەوە، تکادەکەم ئاگات لە باوکم بێت)

( دایک: یەزدانی گەورە ئەگەر لە منی بەدبەخت گوێناگرێت، تکادەکەم ئەو منداڵە بێناز و نائومێد نەکەیت، تکایە)

کات دوانیوەڕۆیە، ئارێز لە فێرگە گەڕاوەتەوە، دایک ھەراسان و ترساوە، لەبەر ئارێز ترس و دڵەخورپەی خۆی بەھۆی ھێشتا نەگەڕانەوەی ھاوسەرەکەی، دەرناخات. چەند جاڕێك بۆ مۆبایلی ھاوسەرەکەی زەنگیداوە و وەڵامی نەبووە. لەپڕ زەنگی دەرگە ئارێز و دایکی ڕادەچڵەکێنێت و بەرەو دەرگە ڕادەکەن….

دایک : کاک ئازاد سڵاو. فەرموو چی بووە، ئەی باوکی ئارێز کوا، تۆ نەچوویت بۆ سەر سنوور؟

ئازاد : سڵاو خوشکێ. ئارێز گیان تۆ چۆنیت.. خوشکێ گیان، چی بڵێم، بەڵێ منیش چووبووم، بەڵام ..

دایک: بەڵام چی، چی بووە، ئای باوکەڕۆ، بەدبەخت خۆم، منداڵەکەشم وەك خۆم ھەتیوکەوت. ئاییییییییییییی

ئارێز: دایە گیان. مامە ئازاد چی بووە، دایکم بۆ دەگری؟

ئازاد : گیانی مامە، چی ېڵێم، یەزدان ماڵی ئەوانە وێرانبکات، کە ئێمە بەو کارە مەرگھێنەرە ناچاردەکەن، ئینجا ئەوانەی باوکە بەدبەختەکەی تۆ دەکوژن ..

ئارێز: چییییییییییی، مامە ئازاد باوکم کوا،بابەڕۆ .. بابە گیان، مامە ئازاد بڵێ، کێ باوکی منی کوشت؟

———————–

ھەژێن
٩ی سێپتەمبەری ٢٠١٧

——————————————
* ھیوادارم ئەم چەپکە واژانە شاییستەی ئەوە بن، لەسەر گۆڕی کرێکارانی کۆڵبەر دابنرێن و دەربڕی یەک لەسەر ملیاردی خەم و خەون و تاسەی منداڵان و ژنانی ھاوسەری کرێکارانی کوژراو بن.

ئەم کورتە چیرۆکە، وەك ھەر پۆستێکی فەیسبووک کاردانەوەی ساتەکی دروونی منە بەرانبەر ڕوداوەکان.




فیلمی په‌نابه‌رانێكی كورد له‌ فیستیڤاڵی فیلمی له‌نده‌ن نمایش ده‌كرێت

ڕه‌نگه‌ په‌نابه‌ره‌كه‌ نه‌توانێت ئاماده‌ی فیستڤاڵه‌كه‌ ببێت …

به‌هرۆزی بوچانی، ئه‌و په‌نابه‌ره‌ كورده‌یه‌ كه‌ له‌ دوورگه‌ی مانوسی پاپانیوگینیا به‌ندكراوه‌ و به‌م دوایانه‌ فیلمێكی دۆكومێنتاری له‌باره‌ی خراپی ڕه‌وشی په‌نابه‌ران له‌و دوورگه‌یه‌ به‌نهێنی به‌رهه‌م هێنا.
به‌پێی زانیاریه‌كانی ماڵپه‌ری ڕۆژنامه‌ی ئیندیپێندنت ، ئه‌و فلیمه‌ی بوچانی پاڵێوراوه‌ بۆ نمایشكردن له‌ فستیڤاڵی فیلمی له‌نده‌ن كه‌ بڕیاره‌ له‌ 8 و 9 ی مانگی داهاتوودا له‌ له‌نده‌نی پایته‌ختی به‌ریتانیا به‌ڕێوه‌بچێت.
به‌ڵام پێناچێت به‌هرۆز بتوانێت ئاماده‌ی بینیی فیلمه‌ی ببێت كه‌ به‌هاوبه‌شی له‌گه‌ڵ ده‌رهێنه‌رێكی به‌ڕه‌گه‌ز ئێرانی سه‌رجه‌م كاره‌كانی ته‌واوكراوه‌ چونكه‌ پێشتریش ئه‌و كاره‌ له‌ ئوسترالیا نمایش كراو ڕێگه‌ به‌ به‌هرۆز نه‌درا ئاماده‌ی نمایشه‌كه‌ی ببێت.
هۆكاری ڕه‌تكردنه‌وه‌ی پێدانی ڤیزا به‌و په‌نابه‌ره‌ كورده‌ كه‌ له‌ بنه‌چه‌دا خه‌ڵكی پارێزگای ئیلامی ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستانه‌ ، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ پێشتر ویستوێتی به‌ قاچاخ و به‌له‌م ڕوو له‌ ئوسترالیا بكات به‌ڵام له‌چوارچێوه‌ی ڕێوشوێنه‌ تونده‌كانی ئه‌و ووڵاته‌دا له‌به‌رامبه‌ر كۆچبه‌رانی نایاسایدا له‌گه‌ڵ سه‌دان كۆچبه‌ری تردا ده‌ستگیركراوه‌ و ڕه‌وانه‌ی كه‌مپه‌كانی په‌نابه‌ران له‌دوورگه‌ی مانوسی پاپانیوگینا كراون و هه‌رگیز ڕێگه‌یان پێنادرێت داوای مافی په‌نابه‌رێتی له‌ ئوسترالیا بكه‌ن.
له‌ نامه‌یه‌كیشیدا داوا له‌ لایه‌نه‌ به‌رپرسه‌كانی حكومه‌تی به‌ریتانیا ده‌كات ڕێگه‌ی پێبدرێت نمایشی فیلمه‌كه‌ی له‌ له‌نده‌ن ببینێت و ڤیزای ئه‌و ووڵاته‌ی پێبدرێت كه‌ وه‌ك خۆی ده‌ڵێت ماوه‌ی زیاتر له‌ چوار ساڵه‌ له‌و دوورگه‌یه‌ به‌ندكراوه‌ به‌بێ‌ هیچ تاوانێكی ئه‌نجامدابێت.




مردن لەپێناو کوشتندا … کۆستیکا براداتان … لە ئینگلیزییەوە: نەبەز سەمەد

خۆکوژی_بۆمبڕێژکراو جەستە مردووەکەی بەشێوەیەکی سیاسی بەکاردەهێنێ، هەرچەندە هیچ شتێکی ناچالاک لەبارەی کردارەکەیەوە لەگۆڕێدا نییە. کردارەکەی وەها ڕێکخراوە کە ببێتە هۆی مردنی ئەوانیدیش کە لە هەمان کاتدا ڕێکخەرەکەشی لەکاتی جێبەجێکردنیدا دەمرێ. هێشتاش ئامانجی سەرەکی لێرەدا ڕەنگە تەنیا خستنەوەی هەندێ قوربانی نەبێت، بەڵکو ئەوەی خۆکوژی_بۆمبڕێژ لەنێو پرۆسەکەیدا وێنای کردووە ئەمەیە: ترساندنی وێنەی تاکە (یەکێک لە هەموو ئەوانەی لەوێن) کە لە مەرگ ناترسێ، کە دوودڵ نییە لە بەفیڕۆدانی ژیانی خۆی، یان ژیانی هەریەکێکی دی، لەپێناو مەسەلەکەیدا. ئەو کەسانە مەبەستیان چییە لە پەیوەندیکردن کە ئەوان لە سەرووی ”ژیان و مەرگ”ەوەن، و ئەوان وەک هەژەندی سروشتی هێرش دەکەن: بەبێ بەزەیی و بەبێ جیاوازی.. خۆکوژە_بۆمبڕێژەکان، و ئەوانەی ئەو ئەرکەیان پێداون، زۆر باش دەزانن کە ئەوان ناتوانن تەنیا بە ڕێگەی سەربازی هیچ شتێک بەرنەوە. ئامانجی سەرەکی ئەوان، ئەو کەسانە نین کە دەیان کوژن، بەڵکو ئەوانەی لەپێشیان ئەو کردارە دەنوێنن. ئەمە بۆیە ئەوان وەکو ئەوەی لەسەر نواندنگە بن خۆتەقاندنەوەکەیان نمایش دەکەن: ئەو ڤیدیۆیانەی کە لە پشتەوە جێیان دەهێڵن، لەگەڵ هەموو پرۆڤەکەیاندا، بەوردی ڕوونکردنەوەی تێمای بینینەکەیە، هەروەها وەرگرتنەوەی سیتاتی ستاندارد؛ پۆستەرەکان کە دواتر پیشانی دەدەن؛ سەرجەم پیشەسازیی ڕاگەیاندن یارمەتیان دەدات.
ئەمە بەشێکی کرۆکییە لە بۆمبڕێژکردن_ی خۆکوژدا؛ ڕەنگە ئەمە زۆر لە کرداری خۆکوشتنەکە گرنگتر بێت.

هێشتاش گرنگ نییە کە مەکینەی پڕوپاگەندە پێشکەوتووە، لێرەدا شتێک هەیە لە کرۆکی کرداری خۆکوژی_بۆمبڕێژکراودا کە ناهێڵێ ئەم چەشنە کردارە کاریگەر بێت، وزەی جڤاکی بونیادبنێ وەک کردارەکەی کوانگ دوک [مۆنکێکی بودیستە لە دژی دەسەڵاتی چین خۆی دەسووتێنێت] ئەو کاریگەرییە دەنوێنێ. دەسەڵاتی ئەوی کۆتاییان لەو فاکتەوە سەرچاوەدەگرێ، ئەو زیانەی بەڕێی کردارەکەیەوە دەیهێنێتەگۆڕێ ڕاستەوخۆ بەتایبەتی دژی خۆیەتی؛ هیچ یەکێکی دی لە پرۆسەکەدا ئازارنادرێ، نە دەبێ ئازار بدرێ. تاکە جەستە کوانگ دوک وازی لێدەهێنێ و فڕێی دەدا، جەستەی خۆیەتی. ئەوەی کە گۆڕان لە کۆمەڵگەدا بەرهەمدەهێنێ، فشارخستنەسەری فیزیکی نییە، بەڵکو بەجێهێشتنی کاریگەرییەکی بەهێزە لەسەر هۆشی کۆمەڵگە بەڕێی لێڕوانینێکی گشتی کردارێکی باڵای بێخودەوە. بە پێچەوانەوە، ئەو گۆڕانەی خۆکوژی_بۆمبڕێژکراو بەدوایدا دەگەڕێ بۆ بەرهەمهێنانی، بە واتای وشە، لە رێگەی زیانگەیاندن بە جەستەی ئەوانیدییەوە دێتەگۆرێ. ئەو چەشنە کردارە ناتوانێ بەبێ تێبینی دەربچێ وبڕوات: ڕووداوەکە بەدەنگەدەنگ، پیس و خوێناوییە، کوشتارگەکە زۆر تراوماتیک و ئازاربەخشە، تیرۆرەکە ڕاستەقینەیە. بەڵام ئەوە کرۆکی خۆکوژی_بۆمبڕێژکراوە. گرینگییەکەی و دیاربوونەکەی لەسەر نواندنگەی کوشتنەکە بەندە، جا ئەو نواندنگەیە چ پاسێک، میترۆیەک، یان کافێیەک بێت. لە کرداری خۆکوژی-بۆمبڕێژکراو کۆمەڵگە تۆقێنراوە، بەڵام نەبزوێنراوە. بۆیە خۆکوژی_بۆمبڕێژکراو جەختە لە شکست. دوور لە بونیادنانی بەڕێی هەندێ بەهای سیمبولی، بەڕێی شتێکی باڵاترەوە، ئەو کردارنوێنیانە، وەک مالیس روتڤێن دەبێژێ، ”بەڕێی ئاوێتەکردنی ڕیاڵپۆلەتیک و بێهیوایی”یەوە بەردەوام دەبزوێنرێن.

لە ڕوانگەی مێتۆدی ”وەرگۆڕینی دژەکان”ی گاندییەوە، ڕەنگە یەکێك بێژێ خۆکوژە_بۆمبڕێژکراوەکان لە کۆتاییدا بێهێز و بێدەسەڵات دەبن، بەتەواوی لەبەرئەوەی ئەوان زۆر بەدەسەڵاتەوە دەردەکەون. بێدەسەڵاتییەکەیان لە سروشتی تاوانکارییانە و هێرشکارانەی کردارەکانیانەوە سەرچاوەدەگرێ. ئاخر تۆ ناتوانی چەکی ڕاستەقینە بەکاربهێنی و هێشتاش جەستەت بۆ چەکێکی سیمبۆلی وەربگۆڕی، یەکێکیان ئەویدی بێکاریگەر دەکات. مێتۆدی خۆکوژە_بۆمبڕێژکراوەکان لە کۆتاییدا بێکاریگەرییە چونکە لە سەرەتاوە وەک کردارێکی زۆر کاریگەر ژمێرەی بۆ کراوە. هەروەها ئەوان هیچ شتێکی واتادارتر بەدەستناهێنن، بەتەواوی لەبەرئەوەی ئامانجەکەیان تەواو پراگماتییە. لەوە زیاتر، گاندی ئەوەی وتووە کە زیانگەیاندن بە ئەوانیدی بۆ ئەوەی کۆمەڵگە بگۆڕی: سەلماندنی دلێری نییە، بەڵکو ترسنۆکییە.

یەکێك لە کاریگەرییەکانی سەر خۆکوژی_بۆمبڕێژکراو ڕەنگە لە فڕۆکەوانە (kamikaze) ژاپۆنییەکانەوە سەرچاوەی گرتبێ. ڕوەو کۆتایی دووەم جەنگی جیهانی، کاتێک ڕوونبووەوە ژاپۆن دەدۆڕێ، ئەو گەنجانە فڕۆکەکانیان بۆ ئامانجەکانی دوژمن هەڵدەفڕێنن، خۆیان دەکوژن_بەشێوەیەکی مەبەستەکی و بەباشی_ لە پرۆسەکەدا. ئەوان ئەوەیان کرد وەک چۆن گەنجە موسڵمانەکانی ئەمڕۆ خۆیان دەکوژن_ ئاخر ئەوان دەیانەوێ پیشانی بدەن ئەوان لە مەرگ ناترسن یان چونکە ئەوان مێشکیان شووراوەتەوە، یان هەردووکیان. هەرچەندە جوداوازییەکی گرنگ هەیە، فڕۆکەوانە ژاپۆنییەکان ئامانجیان بەتایبەتی پێگە سەربازییەکان بوو، لە کاتێکدا خۆکوژە_بۆمبڕێژەکانی ئەمڕۆ بەبێ جوداوازی هێرش دەکەن. لە ڕاستیدا، لەبەرئەوەی زۆرینەی کات خۆکوژە_بۆمبڕێژکراوەکان بە ئامانجە سەربازییەکان ناگەن، بەڵکو خەڵکانی بێبەرگریی، دانیشتوانی سیڤیل دەکەنە ئامانج، بۆیە کردارەکانیان بەشێوەیەکی کرۆکی بێدەسەڵات دەبێت.

یەکێکی دیکە لە کاریگەرییەکان بەجەختییەوە لە ترادیسیۆنی ”شەهیدبوونی هێرشبەر”ی موسڵمانانەوە سەرچاوە دەگرێ. بۆ چەندین دەیە لەنێو بازنە ئیسلامیستەکاندا گەڕان بەدوای بەرهەمهێنانی ڕەوایەتیدانێکی تیۆلۆگی بە خۆکوژی_بۆمبڕێژکراو لەئارادایە. ئەو فاکتە دەمێنێتەوە، هەرچەندە، بەزەحمەت هیچ شتێک لە قورئاندا دەدۆزرێتەوە بۆ کوشتنی کەسانی بێتاوان، سیڤیلی بێبەرگری، کە زۆرینەی ئەوان موسڵمانەکان خۆیانن. وەکو یەکێک لە سکۆلارەکان تێبینی کردووە، لە ”زۆرینەی کەیسەکاندا، ئاین هیچیدی نییە جگەلە هۆکارێک و ئامرازێکی هەڵە”. یەکێک گومانی ئەوە دەکا کە لەگەڵ زاراوەی وەکو ”شەهیدبوونی هێرشبەر”دا هەمیشە ترسێک ئامادەیی هەیە کە یەکێك لە زاراڤەکان ئەویدی هەڵدەوەشێنێتەوە: لە شوێنێک کە زێدەڕەوی لە ”هێرشبەر”دا هەبێت، ئەوا شوێنێکی زۆر بۆ ”شەهیدبوون” نامێنێتەوە. دەسەڵاتی سیمبۆلی پەیوەستە بە بێخودێتی، خۆقوربانیکردنی بێقازانج کە لە کرداری ناساندنەوە سەرچاوە دەگرێ، یەکێک هەرگیز ناتوانێ ناساندن بەدەستبهێنێ لەوانەوە کە ئەو یەکە تێکیشکاندوون.




پێداچوونه‌وه‌ی كتێب به‌رپرسیاریه‌تییه‌ … سه‌دیق سه‌عید ڕواندزی

پێداچوونه‌وه‌ی كتێب‌و شه‌ن‌وكه‌وكردنی هه‌ڵه‌ی زمانه‌وانی‌و بابه‌تی،دیارده‌یه‌كی ڕۆشنبیری نوێیه‌ له‌ دنیای ڕۆشنبیری ئێمه‌و به‌ دیاریكراویش زۆرتر له‌ دوای ڕاپه‌ڕینه‌وه‌، په‌یڕه‌و ده‌كرێت.ساڵانێك پێشه‌كی نووسین بۆ كتێب له‌لایه‌ن نووسه‌رێك یاخود هاوڕێیه‌كی دانه‌ری كتێبه‌كه‌، باوبوو. به‌ڵام ئێستا كه‌متر پێشه‌كی بۆ كتێبه‌كان ده‌نو‌وسرێت. ته‌نانه‌ت نووسه‌ری كتێبه‌كه‌ خۆشی پێشه‌كی نانووسێت. هه‌رچه‌نده‌ له‌ زۆركاتدا پێشه‌كی، ده‌روازه‌یه‌كی باشه‌ بۆ تێگه‌یشتن له‌ ناوه‌ڕۆكی كتێبه‌كه‌و ئاشنابوون به‌ماناو گوتاری كتێبه‌كه‌. به‌تایبه‌تیش ئه‌و پێشه‌كییانه‌ی له‌لایه‌ن نووسه‌رانی به‌تواناوه‌ ده‌نووسرێن. له‌وماوانه‌دا، چه‌ند كتێبێكم خوێنده‌وه‌ كه‌له‌لایه‌ن ڕووناكبیری دیاری كورد(مه‌ریوان قانح) پێشه‌كییان بۆ نووسرابوو، ئه‌وه‌نده‌ی ناوه‌ڕۆكی كتێبه‌كه‌ ماناو مه‌به‌ستی هه‌بوو.

كه‌واته‌ له‌ زۆركاتدا، پێشه‌كی سه‌ره‌تایه‌كه‌ بۆتێگه‌یشتن له‌ به‌رهه‌می نووسه‌رێك.بێگومان پێداچوونه‌وه‌ی ده‌ستنووسی كتێبێك به‌رله‌ چاپكردنی، هه‌ركه‌سێك بیكات، به‌رپرسیاریه‌تییه‌كی ئه‌خڵاقی‌ومێژوویی‌و كلتوورییه‌. ئه‌خڵاقییه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی تۆ ئه‌ركی ده‌ستنیشانكردن‌و ڕاستكردنه‌وه‌ی هه‌ڵه‌ی كه‌سانێكت له‌ ئه‌ستۆدایه‌وده‌بێ زۆر به‌وردی‌و هه‌ستییاریه‌وه‌به‌حێی بگه‌ینی.بۆ ئه‌وه‌ی هیچ خه‌وشێك نێته‌ سه‌ر نووسه‌ری كتێبه‌كه‌‌و به‌ده‌ر بێ له‌هه‌ر هه‌ڵه‌یه‌كی زمانه‌وانی‌و بابه‌تی. مێژووییشه‌، چونكه‌ ناوی تۆ وه‌ك كه‌سێك كه‌ پێداچوونه‌وه‌ی بۆ كتێبه‌كه‌ كردووه‌، ده‌بێته‌ به‌ شێك له‌ناونیشان‌وناساندنی كتێبه‌كه‌،دواجاریش ده‌بێته‌ به‌شێك له‌ مێژوو. به‌و پێیه‌ی كتێبه‌كه‌ چاپ ده‌كرێت‌و تاهه‌تایه‌ ده‌مێنێته‌وه‌.هه‌روه‌ها به‌رپرسیاریه‌تییه‌كی كلتووریشه‌، چونكه‌ خوێنه‌رانێك ئه‌و كتێبه‌ ده‌خوێننه‌وه‌وهوشیارییان پێ زۆر ده‌بێت.

كه‌واته‌ چۆن ده‌بێ زانیاریه‌كی هه‌ڵه‌یان پێ بده‌ین.به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ وێرای هه‌موو ئه‌و به‌رپرسیاریه‌تییانه‌،هه‌ست ده‌كه‌ین پێداچوونه‌وه‌ی كتێب، هه‌ر ته‌نها بۆ ناوه‌و بۆته‌ كارێكی لاوه‌كی.چونكه‌ ئه‌و ڕۆژنامه‌و گۆڤار‌وكتێبانه‌ی هه‌ڵه‌ گرو هه‌ڵه‌بڕوهه‌ڵه‌چن‌و سه‌رپه‌رشتیاریان هه‌یه‌، هاوشێوه‌ی به‌ شێكی زۆری كتێبه‌كانی تر، ته‌ژین له‌ هه‌ڵه‌ی بابه‌تی‌و زمانه‌وانی.بگره‌ به‌ شێك له‌و كتێبانه‌ جگه‌ له‌ نووسه‌ره‌كه‌ی، چه‌ند كه‌سێكی دیكه‌ش پێداچوونه‌وه‌یان بۆ كردووه‌. كه‌چی له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا هه‌ڵه‌ی بابه‌تی هێنده‌ زه‌ق ده‌بینین، خوێنه‌ر سه‌رسام ده‌بێت به‌وه‌ی كه‌ چۆن نووسه‌ره‌كه‌، یاخود ئه‌وانه‌ی پێداچوونه‌وه‌یان بۆ كردووه‌، ئه‌و هه‌ڵه‌یان نه‌بینیوه‌.ئه‌مه‌ ده‌ریده‌خات كه‌ پێداچوونه‌وه‌ی به‌ شێكی زۆری كتێبه‌كان له‌لایه‌ن زۆر كه‌سه‌وه‌، به‌داخه‌وه‌ وه‌ك كارێكی ڕۆتینی‌و لاوه‌كی لێهاتووه‌‌و ئامانج لێی ته‌نها ناونووسینه‌كه‌یه‌ به‌ بێ ماندووبوون‌و ئه‌رك كێشان.دیاره‌ پێداچوونه‌وه‌ی كتێب ئه‌ركێكی هه‌ستییار‌و پڕورده‌ كارییه‌. بۆیه‌ ئه‌وانه‌ی پێداچوونه‌وه‌ له‌ هه‌ر ڕووێكه‌وه‌ بێت،زمانه‌وانی، یاخود بابه‌تی، بۆ هه‌ر كتێبێك ده‌كه‌ن ده‌بێ زۆر به‌ سه‌لیقه‌ووردبین بن.

بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و هه‌ڵانه‌شی كه‌ نووسه‌ری كتێبه‌كه‌ به‌سه‌ریدا تێپه‌ڕیون،ئه‌وان ڕاستی بكه‌نه‌وه‌. كاری ئه‌وان، ده‌كرێ بڵێین وه‌ك فلته‌رێك وایه‌، كه‌ هه‌موو خه‌وش‌و كه‌موكورتییه‌كان ده‌پاڵێوێت. له‌و ماوانه‌ی ڕابردوودا، چه‌ندین كتێبی جۆراو جۆرم له‌ هه‌مووڕووه‌كانه‌وه‌ خوێندۆته‌وه‌. به‌شێكی هه‌ره‌ زۆریان ئه‌گه‌ر بڵێم به‌ده‌ر نه‌بوون له‌ هه‌ڵه‌،ڕه‌نگه‌ خوێنه‌رانی ئه‌و بابه‌ته‌ گومان له‌ ڕاستی قسه‌ كه‌م بكه‌ن. به‌تایبه‌تیش كه‌من بۆ خۆم وه‌ك خوێنه‌رێكی زیت كتێب ده‌خوێنمه‌وه‌و په‌یوه‌ندی من به‌ خوێنه‌وه‌ی كتێب، له‌ ڕوانگه‌ی خوێنه‌ربوونه‌، نه‌ك نووسه‌رێك. واته‌ وه‌ك خوێنه‌رێك كتێب ده‌خوێنمه‌وه‌. بۆیه‌ زۆر كات ڕێكده‌كه‌وێت، كه‌هه‌ڵه‌ی سه‌یر سه‌یر له‌ كتێبه‌كان ببینم. بۆنموونه‌: كتێبێكی وه‌رگێڕدراوم له‌ باره‌ی ماندێلاوه‌ خوێنده‌وه‌،ساڵی مردنی به‌ هه‌ڵه‌ تۆماركرابوو. واته‌ هه‌م نووسه‌ره‌كه‌ی، هه‌میش وه‌رگێڕه‌كه‌ی، دركی ئه‌و هه‌ڵه‌یان نه‌كردبوو. كتێبێكی دیكه‌م خوێنده‌وه‌ كه‌ جگه‌ له‌ نووسه‌ری كتێبه‌كه‌، دووكه‌سی تر پێداچوونه‌وه‌یان بۆ كردووه‌، كه‌چی په‌ره‌گرافێكی سه‌یر له‌ كتێبه‌كه‌دا هه‌بوو، به‌ بێ ئه‌وه‌ی هه‌ستی پێ بكه‌ن.

له‌په‌ره‌گرافه‌كه‌دا هاتووه‌:( ئوتومبێله‌كه‌ بۆ ماوه‌ی چل چركه‌ كۆڵان‌و شه‌قامه‌كانی شاری ته‌ی ده‌كرد). سه‌رنج له‌ چل چركه‌ بده‌ن. بێگومان ئه‌و هه‌ڵانه‌ مه‌رج نییه‌ هه‌موویان له‌ نه‌زانینه‌وه‌ بن. به‌ڵكو له‌ بێ ئاگایی‌و نه‌بوونی وردبینییه‌ له‌ نووسیندا.كتێبێكی دیكه‌م خوێنده‌وه‌،وشه‌یه‌ك به‌چوار شێوه‌ ڕێنووسی جیاواز نووسرابوو. به‌م شێوه‌یه‌:(حوكومڕانی-حووكومڕانی_حوكوومڕانی_حوكوڕانی_). خوێنه‌ر سه‌ری لێده‌شێوێت، گه‌ر شێوه‌ ڕێنووسێكی له‌م جۆره‌ ببینێت. ئاخر خۆچاپكردنی كتێب،هه‌رته‌نها دیزایینی به‌رگ‌و ناوه‌ڕۆك نییه‌. ئه‌ی زمان؟ڕێنووس؟تایپ‌وهه‌ڵه‌ی چاپ؟ ئه‌مانه‌ش به‌ شێكی سه‌ره‌كین له‌ناوه‌ڕۆكی كتێب. كۆمه‌ڵه‌ شیعرێكی دیكه‌م خوێنده‌وه‌ زۆربه‌ی پیتی(چ) كه‌له‌وشه‌كان هه‌یه‌،له‌و كۆمه‌ڵه‌ شیعره‌دا كراوه‌ به‌(ج) وه‌ك:(چیا_جیا/ چواره‌م_جواره‌م/چوون_جوون) .بۆیه‌ پێداچوونه‌وه‌ی كتێب به‌رپرسیاریه‌تییه‌ و ئه‌وانه‌ی به‌كتێب دا ئه‌چنه‌وه‌، پێویسته‌وردبین‌وهه‌ستیاربن. چونكه‌ ئه‌ركی بژاركردن‌و ڕاستكردنه‌وه‌ی هه‌ڵه‌ی كه‌سانێكییان له‌ ئه‌ستۆیه‌. ئه‌گه‌ر خۆشیان هه‌ڵه‌ بكه‌ن كه‌واته‌ هیچیان نه‌كرد.




داهێنان و بارهێنان ده‌ق له‌نێوان داهێنان و نوێخوازیدا … سمكۆ محه‌مه‌د

به‌رله‌وه‌ی موناقه‌شه‌ی ئه‌و تێڕوانینه‌ هه‌ڵه‌یه‌ بكه‌م كه‌ به‌شی زۆری ئه‌دیبی كورد، ده‌قی نوێ‌ به‌ داهێنان پێناسه‌ ده‌كه‌ن، له‌م سۆنگه‌یه‌وه‌ هه‌وڵده‌ده‌م قسه‌یه‌ك له‌سه‌ر چه‌مكی داهێنان بكه‌م، هه‌ڵبه‌ت داهێنان له‌تازه‌ترین مانایدا به‌رهه‌مهێنانی چه‌مكێكه‌ كه‌ له‌نوێ‌ له‌دایك ده‌بێت، وه‌كو فه‌یله‌سوفه‌كانی یۆنان و دوای ئه‌وانه‌ش هیگڵ و ماركس و له‌باری ئه‌ده‌بدا كه‌سانی وه‌كو دانتی و لۆركا و ئیلیۆت و فانكوخ و مایكڵ ئه‌نجیلۆ و كاندنیسكی و هتد، ئه‌مه‌ (جیڵ دۆڵۆز) له‌ كتێبی (ماهی الفلسفه‌) دا زۆر به‌وردی باسی ده‌كات و ره‌خنه‌ش له‌و پێناسه‌ كلاسیكیانه‌ ده‌گرێت كه‌ له‌رابردوودا تیۆریزه‌ی ئه‌م چه‌مكه‌یان كردووه‌ و له‌نێوان نوێبوونه‌وه‌ و داهێناندا جیاوازییان نه‌كردووه‌، چونكه‌ له‌دوای ئه‌و رێنیسانسه‌ فكرییه‌ ئیدیۆلۆژییه‌ پراكتیكراوه‌ی كه‌ ته‌كنۆلۆژیا له‌ژێر عینوانی جهانگه‌راییدا به‌رهه‌میهێنا، ئیدی شتێك نه‌ما به‌ده‌قی زۆر جوان و جددی و سیحراویشه‌وه‌, ئه‌و چه‌مكه‌ی به‌سه‌ردا تیۆریزه‌ بكه‌ین, به‌ڵكو له‌رووی ئیستاتیكییه‌وه‌ قسه‌ی له‌سه‌ر ده‌كرێت, چونكی ئیستاتیكا دۆزینه‌وه‌ی شتی شاراوه‌ی ناكۆكه‌ له‌دژی یه‌كتر و له‌نێو ئه‌و كه‌ره‌ستانه‌ی كه‌ خۆیان هه‌ن و ده‌قی پێ‌ ده‌خوڵقێنرێ‌, هه‌روه‌ك چۆن هونه‌ری كۆلاژ زیاتر ئه‌م وه‌زیفه‌یه‌ی وه‌رگرتووه‌، به‌ڵام داهێنان ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ هێشتا نه‌هاتۆته‌ وجوود.

ئه‌گه‌رچی تازه‌گه‌ری له‌كن كورد, ته‌نها به‌زاراوه‌ و به‌قسه‌ دزه‌ی كردۆته‌ نێو ئه‌ده‌بی كوردی, به‌ڵام داهێنان به‌پێی خوێندنه‌وه‌ی ئیدیالیستی, له‌به‌رامبه‌ر خوێندنه‌وه‌ی مه‌تریالی جۆرێكی تر مامه‌ڵه‌ له‌ته‌ك ئه‌م چه‌مكه‌دا ده‌كات, مه‌به‌ستم له‌ هێنانه‌ وجوودێكه‌ كه‌ له‌ نه‌بوونه‌وه‌ سه‌رهه‌ڵبدات، هه‌ڵبه‌ت بۆ نوسینی ده‌قی ئه‌ده‌بی, شوێن و كات گرنگی له‌دیاریكردنی به‌هاكه‌یه‌تی, ئه‌و شیعرانه‌ی كه‌ سۆفۆكلیس له‌سه‌رده‌می یۆنانیه‌كان نوسیویه‌تی و ئه‌وه‌ی هۆمیرۆس نوسیویه‌تی و كاریگه‌ری خستۆته‌ سه‌ر عه‌ره‌بی كۆن كه‌ بنچینه‌ی ئه‌ده‌ب و كه‌له‌پووری عه‌ره‌بین، ئه‌وه‌ش كه‌ داوود پێغه‌مبه‌ر به‌ته‌مبورێكه‌وه‌ ده‌گه‌ڕا و شیعری ده‌گوت و ئێستا وه‌كو ده‌قێكی نه‌مر ته‌ماشا ده‌كرێ‌, چ شتێكی كه‌متر نییه‌ له‌شیعری نوێ‌, چونكی رزگاربوون له‌كێش و سه‌روا و كاركردن به‌وێنه‌ و زمان, پێشتر كاری بۆكراوه‌ و جێگه‌یه‌كی بۆ دڵه‌ڕاوكێ نه‌هێشتۆته‌وه‌ له‌م جۆره‌ موناقه‌شانه‌دا كه‌ پێموایه‌ عه‌زیز گه‌ردی باشترین كه‌سه‌ قسه‌ی له‌سه‌ر كێش و سه‌روا كردووه‌ و هه‌ندێك شتی ساغ كردۆته‌وه‌, به‌ڵام ئه‌گه‌ر بڵێین پێوه‌ره‌كان زیاتر بوون له‌و میكانیزمانه‌ی كه‌ پێشتر پێشمه‌رجێك بوون بۆ داهێنانی ده‌قی ئه‌ده‌بی، ئه‌مه‌یان تێڕوانینێكی راسته‌, چونكی ورده‌كاری واقیعی ژیانی رۆژانه‌ له‌م سه‌ده‌یه‌دا كه‌ ته‌واوی كۆمه‌ڵگه‌كان له‌یه‌ك كاتدا ئاگایان له‌یه‌كتره‌, یان كۆمه‌ڵگه‌كان تێكه‌ڵ به‌یه‌كتر بوون و خه‌ریكه‌ له‌ناو یه‌كتردا ده‌توێنه‌وه‌, به‌شێكه‌ له‌و به‌هانه‌یه‌ی كه‌ بوارێكی نه‌هێشتۆته‌وه‌ بۆ جێگیركردنی ئه‌و زاراوه‌یه‌ی كه‌ ئێمه‌ پێشتر خۆمان پێوه‌ی خه‌ریك كردبوو.

له‌گه‌ڵ هاتنی ده‌ركه‌وته‌ فكری و ئه‌ده‌بییه‌كانی ئه‌م سه‌ده‌یه‌, رووبه‌رێك له‌و رووبه‌رانه‌ی كۆن هه‌بوون بۆ په‌یدابوون و سه‌رهه‌ڵدانی فه‌یله‌سووف و خاوه‌ن توانا, هه‌رچی زیاتر ته‌سك تر بۆته‌وه‌ و چیتر مێژوو فه‌یله‌سوف به‌رهه‌مناهێنێ‌ تاكو داهێنان به‌رپا بكات, قوتابخانه‌ی هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌گه‌رایی له‌باری ئه‌ده‌ب به‌تایبه‌تی لای رۆڵان بارت و له‌كۆی هه‌موو كایه‌كانیشدا له‌لای ژاك درێدا به‌ر له‌مردنی, شتێكیان نه‌هێشته‌وه‌ له‌ژێر ره‌حمه‌تی ئه‌و فكره‌دا رزگاری بێت, به‌و پێیه‌ی كه‌ جیاوازیه‌كی جه‌وهه‌ری هه‌یه‌ له‌نێوان تێگه‌یشتنی نوێ‌ و درووستكردن, بیر تیژی و ده‌ربڕین له‌نوسین و له‌هه‌ر شتێكی تر, مانای ئه‌و توانایه‌ نییه‌ كه‌ ئێمه‌ به‌چه‌مكی داهێنان شرۆڤه‌ی ده‌كه‌ین, زۆربه‌ی ئه‌و چه‌مكانه‌ی وه‌كو چه‌پ گه‌رایی و ریالیزم و بونگه‌رایی كه‌ شیعر یان ده‌قی ئه‌ده‌بیان له‌چوارچێوه‌ی مانیفێستۆیه‌كدا قه‌تیس كردبوو, وجوودیه‌تی سارته‌ر و كامۆ و كۆڵن وڵسن و قوتابخانه‌كانی تری نوسین و به‌تایبه‌تی شیعر, له‌كاتی خۆیدا به‌جۆرێك له‌سیحری داهێنان ته‌ماشا ده‌كرا و مۆدێلێكی نوسینی په‌یدا كردو كاریگه‌ری زۆری كرده‌ سه‌رمان و هاته‌ نێو دونیای ئه‌ده‌بی كورد, كه‌چی له‌ئێستادا نه‌ك هه‌ر كاری پێناكرێ‌، بگره‌ بۆته‌ شتێكی كلاسیكیش.

ئه‌گه‌رچی ئه‌ده‌بی به‌راوردكاری مۆدێلێكی فكری به‌سه‌رچووه‌, له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ئه‌گه‌ر نیازمان بوو به‌رواردكاری بكه‌ین, ئه‌ده‌بی كوردیش وه‌كو هه‌ر ئه‌ده‌بێكی تر كاریگه‌رییه‌كی راسته‌وخۆ و ناڕاسته‌وخۆی ئه‌ده‌بی ده‌وروپشتی پێوه‌ دیاره‌ و ناكرێ‌ ئه‌م كایه‌یه‌ فه‌رامۆش بكه‌ین كه‌ ره‌نگه‌ ئه‌و كاریگه‌رییانه‌ به‌ داهێنان پێناسه‌ كرابێت, چونكی توانیویه‌تی مۆركی تایبه‌تی پێبدرێ‌ و به‌خۆماڵی بكرێ‌, هه‌روه‌ك چۆن ئه‌گه‌ر به‌رواردێك له‌نێوان ده‌قێكی ئه‌مریكی له‌شێوه‌ی ده‌قه‌كانی (تیسی ئیلیۆت) وه‌كو وێرانه‌ خاك كه‌ ناودارترین ده‌قه‌، یان ده‌قه‌كانی عه‌زرا پاوه‌ن و لۆركای ئه‌وروپی و ماركیزی ئامریكی بكه‌ین, ره‌نگه‌ هه‌مان شت و هه‌مان كارتێكردن له‌سه‌ر دوو جۆر ده‌قدا بدۆزینه‌وه‌, ئه‌مه‌ش جگه‌ له‌نوێكردنه‌وه‌ی ده‌ق به‌داهێنان ناچێت, ره‌نگه‌ سیحربازێك له‌ له‌حزه‌یه‌كدا بتوانێ‌ له‌ژێر كڵاوه‌كه‌یدا كۆترێك هه‌ڵفرێنێ‌, ئه‌مه‌ش جۆره‌ داهێنانێكه‌ به‌ڵام ئه‌م كرده‌یه‌ زوو ده‌مرێت, هه‌رچی ده‌قێكی ئه‌ده‌بیه‌ مانه‌وه‌ی له‌نه‌مریه‌كه‌یدایه‌، له‌راستیدا ده‌قنووس واته‌ دانه‌ر وه‌كو میشێل فۆكۆ باسی ده‌كات، بۆ نه‌مری و رزگاربوونی خۆی له‌ده‌ست مه‌رگ ده‌نووسێت, چاكتر وایه‌ له‌وه‌ تێبگه‌ین كه‌ هه‌موومان و له‌هه‌موو كایه‌كاندا خه‌ریكی نه‌مرین, هه‌روه‌ك چۆن نه‌مری كرێكارێك له‌دوورست كردنی دیوارێك یان درووست كردنی كه‌ره‌سته‌یه‌كدایه‌, ئاوهاش نه‌مری ئه‌دیب له‌ده‌قه‌كه‌یدایه‌.

بۆ پشت راستكردنه‌وه‌ی ئه‌و بۆچوونه‌ی پێشترمان و بوونی دانه‌ر ده‌كه‌ینه‌ مه‌به‌ست كه‌ (میشیل فۆكۆ) بیرو بۆچوونی جیاوازی هه‌یه‌، به‌پێی (فۆكۆ) بێت ناوی دانه‌ر، ناوی شوناسه‌، چونكه‌ بیرۆكه‌ی دانه‌ر بریتییه‌ له‌ساته‌ به‌هێزه‌كانی تاك له‌بیركردنه‌وه‌، (ئه‌ده‌ب، زانست، مێژوو، فه‌لسه‌فه‌)، هه‌ڵبه‌ت ئه‌و بیرۆكه‌یه‌ش كۆتایی پێهات كه‌ پێی وابوو دانه‌ر كارێكته‌رێكه‌ له‌رێگه‌ی به‌رهه‌مه‌كانیه‌وه‌ هه‌وڵده‌دات بۆ نه‌مری، به‌ڵكو ده‌ركه‌وتووه‌ كه‌ دانه‌ر ئه‌و كاره‌كته‌ره‌یه‌ كه‌ به‌رهه‌می هه‌یه‌ تاكو خۆی بوونی هه‌یه‌، هه‌روه‌ها هیچ ساتێكی به‌هێزیشی نییه‌ له‌میتۆددا، چونكه‌ به‌پێی قسه‌ی فۆكۆ بێت، هێشتا دڵنیانین هه‌موو دانراوێك كه‌ڵكی هه‌یه‌ بۆ هه‌مووان، واته‌ گرینگی هه‌بێت بۆ گوێگر یان وه‌رگر، ئه‌مه‌ ئه‌و پرسیاره‌مان بۆ به‌رهه‌مده‌هێنێ‌ كه‌ ئایا ده‌كرێ‌ هه‌ركه‌سێك كه‌ به‌زمانه‌ كلاسیكیه‌كه‌ دانه‌ربێت و هه‌موو ده‌قه‌كانیشی ماڵی ئه‌وه‌بێت هه‌ڵبگیرێت، تاكو پاڵه‌وانه‌كانی ره‌نگبداته‌وه‌ له‌ره‌فتار و سایكۆلۆژیای تاك، ئه‌گه‌ر وابێت ده‌بێ‌ هه‌موو دانراوه‌كانی (نیچه‌) كه‌ڵكی هه‌بێت، یان ده‌بێ‌ چه‌مكی (نیهلیزم) كه‌ نیچه‌ گرینگی پێده‌دا، یه‌كه‌م وه‌كو دابڕانێك له‌مێژوو، دووه‌م وه‌كو (ئه‌نتۆڵۆژی مێژوویی)، به‌ڵام هه‌رچی ئه‌وه‌ی كه‌ فرۆید وای كردووه‌ نیهلیزم گرێبدات به‌نه‌ستی تاكه‌وه‌، وه‌كو ده‌رخه‌ری جۆرێك له‌بونیاتی سۆبژێكته‌، هه‌روه‌ها ئه‌وه‌ی كه‌ چه‌مكی حه‌تمیه‌تی مێژوو له‌لای ماركس هه‌ستی پێده‌كرێت وه‌كو ره‌خنه‌گرێك له‌و سیستمه‌ی كه‌ مرۆڤی كردووه‌ به‌بابه‌تێكی كۆمه‌ڵایه‌تی و گه‌شه‌سه‌ندنی هه‌سته‌كانی له‌ئاست ئه‌ده‌ب و هونه‌ردا، به‌وپێیه‌ی ماركس بڕوای وابوو كه‌ هونه‌ر به‌رهه‌می كاری فكری و هه‌سته‌كییه‌، مه‌به‌ستیش له‌كار ئه‌و ئیشه‌یه‌ كه‌ سروشتێكی تایبه‌تی هه‌بێ‌ و داهێنه‌ربێ‌، داهێنه‌ریش به‌شێوه‌یه‌كی نائاسایی تێیدا چركه‌یه‌كی مێژوویی به‌رجه‌سته‌ بكات، له‌به‌رئه‌وه‌ ناشێ‌ مرۆڤ ملكه‌چی ئه‌و بارودوخه‌ بێت كه‌ ژیانی كرێكاری به‌رهه‌مهێنه‌ری كۆنتڕۆڵكردووه‌، مه‌به‌ستی ماركس له‌باری له‌ئابوری سه‌رمایه‌داری و ئه‌و حه‌تمیه‌ته‌ مێژووییه‌ی كه‌ باسی ده‌كات، هونه‌رمه‌ند كرێكارێكه‌ له‌و كرێكارانه‌ی به‌رهه‌می فكری هه‌یه‌ بۆیه‌ ده‌بێ‌ واقیعی بێت و ریالیستی بێت.

سه‌باره‌ت به‌ دۆزینه‌وه‌ی لاسایكردنی ئه‌ده‌بی ده‌روه‌ی خۆماڵی، سه‌ره‌تا ده‌بێ‌ ئه‌وه‌ وه‌بیرخۆمان بهێنینه‌وه‌ كه‌ ئه‌ده‌ب سرووشتێكی گشتگیری هه‌یه‌ و ته‌نها مه‌به‌ستی ناسیونالیستی نییه‌، چونكه‌ به‌زمانێكی دیاریكراو ده‌نووسرێت, به‌بیانووی ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌م كایه‌یه‌ به‌ر له‌هه‌ر شتێك, سه‌ره‌كیترین خه‌سڵه‌تی هیومانیستی بوونیه‌تی له‌گه‌یاندنی گوتار كه‌ له‌ ئه‌زه‌له‌وه‌ وا هاتووه‌, مه‌به‌ستمه‌ بڵێم ئه‌ده‌ب جگه‌ له‌په‌یامێكی ناڕاسته‌وخۆی شه‌رمن به‌رامبه‌ر حاڵه‌ته‌كان و به‌تایبه‌تی سیاسه‌ت و ده‌سه‌ڵات، له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ هونه‌رێكی دیكه‌ی فكرییه‌ كه‌ جێگه‌ی نائاماده‌بوونی فه‌لسه‌فه‌ ناگرێته‌وه‌, شتێكی تر نییه‌ و جگه‌ له‌وه‌ی چێژێكه‌ بۆ ئینسان و هیچی تر, به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه‌ زمانی ئه‌ده‌بێك له‌زمانی ئه‌ده‌بێكی دیكه‌ جیاده‌كاته‌وه‌, ته‌نها مه‌سه‌له‌ی نوێكردنه‌وه‌ی شێوازی زمان نییه‌, به‌ڵكو مه‌سه‌له‌ی ستایلیشه‌ له‌ره‌نگ رێژكرن و ئاخنینی مۆرك كه‌ له‌جیاوازی كولتوره‌كاندا ده‌ناسرێته‌وه‌, شتێك كه‌ به‌بێ‌ ئاگاهانه‌ نوسرابێت لاسایی كردنه‌وه‌ ناگه‌ێنێت, چونكه‌ جیایه‌ له‌وه‌ی به‌ئاگاهانه‌ نوسرابێته‌وه‌ یان وه‌رگیرابێت, بۆ نموونه‌ ده‌قه‌كانی مه‌حوی و مه‌وله‌وی و خانی, نزیكایه‌تییه‌كی زۆریان له‌ته‌ك ده‌ق و بیركردنه‌وه‌كانی حافزی شیرازی فارس و ئه‌بو نه‌واسی عه‌ره‌ب و ئه‌وانی تر هه‌یه‌.
هه‌موو ئه‌و فكرانه‌ی كه‌ بوونه‌ته‌ زه‌خیره‌ی ئینسان و كاری پێده‌كرێ‌, جگه‌ له‌ كه‌له‌پووری گه‌لان، له‌ لایه‌كی دیكه‌وه‌ له‌ئه‌نجامی بیركردنه‌وه‌یه‌كی به‌كۆمه‌ڵه‌ و كۆمابوونی كولتوور و مه‌عریفه‌ی گه‌لانه‌ له‌رابردوودا، وه‌ك زه‌رووره‌تێك بۆ درێژه‌دان به‌ژیان و موڵكایه‌تی قه‌بوڵ ناكات, به‌ڵام ئه‌دیبێك چه‌كوش كاری تێدا ده‌كات به‌پێی لۆژیكی ئێستا یان به‌پێچه‌وانه‌وه‌ له‌لۆژیك ده‌ریده‌كات، هه‌روه‌ك له‌دۆنكیشۆت و فاوستی گۆته‌دا ده‌بینرێت, ئه‌مه‌یه‌ كاردانه‌وه‌یه‌كی تر به‌رهه‌مدێنێ‌.

مه‌سه‌له‌ی ته‌كنیكی ده‌قی ئه‌ده‌بیش كه‌ گرێدراوی داهێنان و لاسایكردنه‌وه‌یه‌، هه‌مان ئیشكالیاته‌ كه‌ تائێستا له‌نێو عه‌ره‌بیشدا چاره‌سه‌ر نه‌كراوه‌، بۆ نموونه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌دیبی كورد به‌بیانووی سیاسه‌ته‌وه‌ پێشتر ئابڵوقه‌دراوی ته‌كنیكی كلاسیكی بوو, ئه‌گه‌ر پێشتر زمان یه‌كێك بووه‌ له‌رێگره‌كانی گه‌یاندن و ناساندنی به‌ده‌ره‌وه‌ی خۆی, ئه‌گه‌ر ئه‌دره‌سی نه‌ته‌وه‌یی كورد نه‌گه‌یشتبووه‌ گه‌لان, ئێستا ئیتر ئه‌و ده‌قانه‌ی كه‌ بۆ زمانه‌كانی تر وه‌رده‌گێڕدرێن, خه‌ریكه‌ هاوشانی ئه‌ده‌بی گه‌لان ده‌ستاوده‌ست ده‌كه‌ن, جائه‌مه‌ چ سیاسه‌ت بیكات یاخود سیستمی بازاڕ, به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی كورد به‌خۆی بزانێ‌ خه‌ریكه‌ ده‌چێته‌ ئاسته‌ به‌رزه‌كانه‌وه‌, به‌ڵام ته‌نها له‌رووی ساسیه‌وه‌ نه‌ك ئه‌ده‌بی، ئه‌مه‌ پیاهه‌ڵدان نییه‌, بفه‌رموو ته‌ماشای ئه‌و كاراكته‌ره‌ كوردانه‌ بكه‌ كه‌ پۆست وه‌رده‌گرن له‌په‌رله‌مانه‌كانی دونیا, ته‌ماشای تیپی تۆپێن بكه‌ چۆن ده‌گاته‌ شوێنێكی تر, ته‌ماشای شاره‌زا له‌باره‌كانی فه‌رهه‌نگی و زانستییه‌كاندا بكه‌ له‌ئاستی دونیا كه‌ كوردن و هیچیان كه‌متر نییه‌ له‌بیانی, ئه‌مانه‌ هه‌موویان سه‌لمێنه‌ری ئه‌وه‌ن كه‌ ئه‌ده‌بیش له‌هه‌وڵی جددیدایه‌، به‌ڵام ته‌نها به‌ زمانه‌ دایكه‌ مردووه‌ نه‌ناسراوه‌كه‌ی خۆی نه‌ك زمانه‌كانی تر, كێشه‌یه‌كی تر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئێمه‌ لێكۆڵینه‌وه‌مان نییه‌ له‌ تێكست بۆیه‌ ئاگره‌كه‌مان به‌ خۆڵه‌مێشی ماوه‌ته‌وه‌ و تینی نه‌ماوه‌ بگه‌شێته‌وه‌، وه‌كو نه‌زار قه‌بانی له‌باره‌ی شیعره‌وه‌ قسه‌ده‌كات و ده‌ڵێت (لێكۆڵینه‌وه‌ ده‌رباره‌ی شیعر لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ ده‌رباره‌ی ئه‌و خۆڵه‌مێشه‌ی كه‌ ئاگر له‌پاش خۆی جێی ده‌هێڵێ‌) چونكی شیعر به‌ر له‌وه‌ی ته‌نها نووسین بێت, ئاگرێكه‌ له‌پاش دامركانه‌وه‌ی شوێنه‌وار جێده‌هێڵێ‌, ئه‌ده‌بی كوردیش ئاگری له‌و جۆره‌ی دروست نه‌كردووه‌, به‌ڵام كه‌ ده‌نگوباسه‌كه‌ی و گه‌رماییه‌كه‌ی نه‌گه‌یشتۆته‌ ده‌ورو پشتی, ئه‌مه‌یان نه‌زمێكی سیاسی خوڵقاندوویه‌تی, ئه‌و ده‌رفه‌ته‌ی ئێستا له‌به‌رده‌ستدایه‌, ئه‌گه‌ر چه‌ند ساڵێك له‌مه‌وبه‌ر هه‌بوایه‌, شانسێكی ترمان ده‌بوو, ئه‌مه‌ش ته‌نها بۆ ئێمه‌ نه‌بووه‌, به‌ڵكو زۆر له‌گه‌لانی تر به‌م قۆناغه‌دا تێپه‌ڕیون، نموونه‌ش گه‌لی عه‌ره‌بی یه‌ كه‌ جگه‌ له‌ كاریگه‌ری كولتوور و زمانی عه‌ره‌بی به‌سه‌ر رۆژئاواوه‌، به‌ پێچه‌وانه‌شه‌وه‌ كاریگه‌ری رۆژئاوای به‌سه‌ره‌وه‌یه‌، بۆیه‌ كه‌وته‌ به‌ردیده‌ی رۆژئاواییه‌كان، به‌رهه‌حاڵ ئه‌ده‌بی كوردی وه‌كو هه‌ر ئه‌ده‌بێكی تری جهانیه‌ به‌ڵام به‌زمانی كوردی، وه‌كو چۆن ئه‌ده‌بی سویدی و ئه‌ده‌بی هیندی و هتد هه‌یه‌، ته‌نها زمانه‌كه‌ی جیاوازه‌، به‌ڵام ره‌نگه‌ جیاوازییه‌كی دیكه‌ هه‌بێت ئه‌ویش دزینی ده‌ق و لاسایكردنه‌وه‌ به‌مانای به‌رهه‌مهێنان نا، به‌ڵكو به‌مانای غیابی خه‌یاڵ و ئه‌ندێشه‌ بێت، به‌ڵام به‌هۆكاری ترس له‌ ره‌خنه‌ و ئازادی، ئه‌م چه‌مكه‌ موناقه‌شه‌ی فكری له‌باره‌وه‌ نه‌كراوه‌.




پەیوەندى ئاسۆیى و پەیوەندى ستوونى … عەبدولموتەڵیب عەبدوڵڵا


لە قەسیدەى (کێشى ئەو شیعرەت بۆ نادۆزرێتەوە، بلوورێنە تکایە)* ى یوونسى رەزایى* ….

گورگێک فەرز کەن لە پێستى شاردا
دەوەڕێ بەو گوڵەبەڕۆژانەى
لە پەنجەکانى نەقاشێکدا ئاوابوون
پۆلیسیش لە رێگا فیتوو لێدەدا و
رووبەڕووى کڵوەبەفرەکان
پێکێک هەڵدەدا لە ئاور.

گورگێکتان بەو زستانە رێ داوەتە شیعرەوە
لە زەینیشتان سەگێکى بەرەڵڵا
ناڕەسەن نا
لە رەگەزێکى دیکەتر
کە دەلورێنن لە سەرکێشى شەو
پشت لەو دەربەندانەى زایەڵەى مەرگن

کیژێک لە چاوتان بکێشنەوە بەیانى
تینوویە رەنگە جیهان بە جوانیى

بە چاویشیدا کە بەستێنێکە لە وەرزى شیعر
بەرەو باران پێنوسەکانتان لەنگەریان- سەوز

کیژێک فەرزکەن لە نزاکانتاندا
دڕندەیى نا…
بە جادەکانى کەویرەوە… پەڵەى دابێ نیگاى…
لە پێستى بادا

فەرزکەن شەوێک لە قەتاردا
فیلمى منداڵانى –با-
لە مەزراکانى لۆکەدا

بە کەژاوەیەکەوە لە شەقامەکانى شار
پڕەنسیس دایانا و
داوێنى بەرزى بایەوانى دەریاى سوور
کە لەنگەرى بە ئاورەوەیە دەمێکە.

گورگێک لە ژێر داوێنى دا و
سەگێکیش لە سەر ئەو گالیسکانەى روو لە ئافریقا دەبارن
سیگارێکیش روو لە وڵات کە بەهمەنە.

بەو گوڵەبەڕۆژانەى بە تاریکى دەوەڕن
بەو پۆلیسانەى رووبەڕووى هەتاو
دەخولێنەوە بەسەر مەنزوومە تاڵەکان دا
متمانە ناکەم… خاتوون
متمانە بە تەنیایى دار
بە تابووتى جیهان کە لەسەر شانى ئێمەیە
دڵنیام کەوە لە تاڵى بسکەکانت… کە نەریتى منن
وە لە فاڵى چاوت کە رەگەزێکى برێزیلیان لە ناخ دا
دڵنیام کەوە لە لەشت ئەى نیشتمانى تەنیاییم
دڕندەیى ئەو مەنزوومەیە با تاڵانى –با-

“لە پەنجەتدا مێژووى جوانیم
لە چاوتدا جوگرافیاى دەریاکانم
لە زاراوەتدا.. رەوانە زمانم.. بەیانان
کە ئاسۆیەکى بە شەقاممەوە.

نە زستان بیانووە بۆ نەپشکوتن
نە پۆلیس هاتووچۆ لە بەفروباراندا
گوللەکانى بەرەو شیعرەکانى ئێوە، کە بێ چەترن

لە وێستگەى هێلى ئاسن: کە بە قەڵەم مووى ڤان گۆک و
بە ریتمى سەمفۆنیاى –باخ- کە هاوواتاى باغە
فەرزى دەکەم.
گوێچکەیەکى بڕاو دەبینم لە بادا
ماندوو لە دەنگەکان نا.. کە رەنگیان بە تامترین بەرامەیە
دەنگ دەدەم بە بادا .. کە بێ سنور دەژى.

داوێنێکى بەرز لە قەڵەم مووەکەمەوە بە سەر بوومدا دەکشێ
کە لە ژێرییەوە نیو کورەى ئاسک و
نیسف وێنە هارى گورگ
داوێنێک کە سونامییە بە بەستێنى دڵمەوە

مەلەک دایاناش لە خوێنى ئەفریقا گەوزیوە
لە شەقامەکانى هاوسەرواى منچسٍتێر ستى
ئەمن و ئێوەش شاعیرانى ئاوابوون لە ژان
جگەرەیەک لە شەقامەکانى ناشوێن
شیعرێکیش داگیرساو بە ئاسۆکانى ژیانەوە

بەهمەن سەرەتاى گورگە و
فەرز دەکەین پۆلیسەکان
بە کێشى ئەو شیعرە گەیشتوون لە رێگاى بارانەوە.
یوونسى رەزایى
زستانى 1390 بۆکان
پێشەکى
لە خوێندنەوەى قەسیدەى (کێشى ئەو شیعرەت بۆ نادۆزرێتەوە، بلوورێنە تکایە)ى (یوونسى رەزایى)دا لە سەر ئاستى کۆمەڵایەتى و پەیوەندى زمانەوانیەوە قسە لە پەیوەندییە ئاسۆییەکان دەکەم، لە سەر ئاستى شیعریى و دەلالەت و ناوکۆیى و داڕشتنى تایبەت، پەیوەندییە ستوونیەکان دەخەمە روو، کەواتە (پەیوەندى ئاسۆیى) بە ئەزموونەوە دەلکێ و (پەیوەندى ستوونى) بە سەرسامبوونەوە بەندە، یەکەمیان ئاستەکانى ماناى لەخۆدا هەڵگرتووە و دووەمیان ئاستەکانى چێژ دەنوێنێ، یەکەمیان بە مێژوو و بەردەوامییەوە بەندە و دووەمیان لەسەر حەپەسان و چرکەسات وەستاوە… لەو دوو پەیوەندییەوە حیکایەتى ئاشنابوون و نائاشنابوون* بە بیرکردنەوە و خەیاڵى خۆم دادەڕێژمەوە! دەشێ ئەو دوو پەیوەندییە بە پێى رێبازە ئەدەبییەکان دیارى بکرێن، بەڵام راڤەکردن و خوێندنەوە جیاوازەکان هەمیشە سنورەکانى دیار تێکدەشکێنن و هەرگیز ئابڵوقە نادرێن.

داڕشتنەوەى حیکایەتى پۆلیس و هونەرمەند

لە قەسیدەکەدا پۆلیسێک بە دواى کێشى شیعرێکدا دەگەڕێت، هونەرمەندێک بە دواى جوانى بێ سنوردا وێڵە، ئەوەى ئەو پۆلیس و هونەرمەندە بەیەکەوە کۆ دەکاتەوە مرۆڤبوون و راستى ژیانە، ئەوەى لێکیان جیا دەکاتەوە ترس و جوانییە…رەنگە پۆلیس چاودێریکردن و گرتنى قەسیدەکەى مەبەست بێت، هونەرمەند هەوڵى جوانکردنى پەیوەندییەکان بدات؟! بە مانایەکى دیکە ئەگەر پۆلیس سیفەتى (گورگ)ى هەبێ، ئەوە راوى قەسیدە دەنێت، ئەگەر هونەرمەند (ڤان کوخ) بێت، ئەوە جوانى بە ئامانج دەزانێت… خودى ئەو خەیاڵەم وەک رووداوێکى واقیعى وەرگرتووە و حیکایەتەکەم لە سەر دروست کردووە!
وەک زەمەن، زەمەنى گێڕانەوە لە پەیوەندى ئاسۆییدا بە رێگاى کردەیى و بە پێى سیستمى سروشتى دەرەکى (وەرزى زستان) دەنوێنێ، بەڵام زەمەنى گوتار زەمەنى رووداوەکانى نێوان پۆلیس و هونەرمەندە و بە شێوەیەکى هونەریى لە تەکنیکە ئیستێتیکییەکانى خۆدواخستن و خۆپێشخستن و پەلەکردن و خاوبوونەوە و رەمز و هەست دەردەکەوێت! هەمووان دەزانین هیچ رەگەزێکى زەمەنى بە بێ رەگەزى شوێن بوون و رەنگدانەوەى نابینرێت، شوێن لەو حیکایەتەدا دەکەوێتە نێوان شار وەک بینراو و لادێ وەک نەبینراو، شوێن و زەمەن فەزاى حیکایەتەکە دادەڕێژن.
لێرە لە نێوان لێکنزیکبوونەوە و لێکدوورکەوتنەوەى هەر دوو کاراکتەرى (پۆلیس و هونەرمەند) چەمکى ئاشنابوون و نائاشنابوون، بۆ پەیوەندى ئاسۆیى و پەیوەندى ستوونى خوێندنەوەکەم دەکەمە رابەر و هەوڵدەدەم نائاشنابوونى (پۆلیس و شیعر) و ئاشنابوونى (هونەرمەند و جوانى) لە حیکایەتى قەسیدەکەدا زێتر روون بکەمەوە.

هەڵبەتە لێکنزیکبوونەوەى گورگ و پۆلیس و تاریکى و لادێ…لە ( پەیوەندى ئاسۆیى)دا ترس دەخاتەوە! وەک چۆن لێکنزیکبوونەوەى هونەرمەند و رۆناکى و شار… لە (پەیوەندى ستوونى)دا جوانى بەرجەستە دەکات! لە پەیوەندى ئاسۆییدا (گورگ و پۆلیس و تاریکى و لادێ…) رووبەڕووى گوڵەبەڕۆژە دەوەڕێ، لە پەیوەندى ستوونیدا (هونەرمەند و رۆناکى و شار…) وێنەى گوڵەبەڕۆژە دەکێشێ… هونەرمەند لە بەرانبەر جوانى ئاوا دەبێت، پۆلیس لە بەرانبەر جوانى ئاور دەکاتەوە؟!

راستى حیکایەتەکە ئەوەیە: (ترس رووبەڕووى جوانى فیتوو لێدەدات… ترس رووبەڕووى کڵوەبەفر پێک هەڵدەدا)، یەکەمیان ترسە لە خۆ، دووەمیان ترسە لە سرووشت، یەکەمیان ناوەکییە و دووەمیان دەرەکییە! مەبەستم ئەوەیە کاتێک مرۆڤ بەرانبەر جوانى دەوەستێ سڵ لە ناشیرینییەکانى ناوەوەى خۆى دەکاتەوە، کاتێک رووبەڕووى سرووشت دەوەستێ بیر لە بچووکى خۆى دەکاتەوە… ترسى یەکەم سڵبوونەوەیە لە تووندوتیژى ناوەوە، ترسى دووەم ترسە لە نهێنى سرووشت… دەمەوێ بڵێم راستى حیکایەتەکە راستى ژیانە، راستى ژیان لەو قەسیدەیەدا لە خۆدواخستن و خۆپێشخستن و پەلەکردن و خاوبوونەوە و رەمز و هەستى ناوکۆیى شیعرى ئاماژەى بۆ دەکرێت، بەو مانایەش نە زستان بیانووە بۆ نەپشکوتن، نە پۆلیس هاتووچۆ لە بەفروباران دەگرێ! نە هونەر بیانووە بۆ ئاوابوون، نە پۆلیس بیانووە بۆ ئاگرنانەوە… چونکە ژیان ئازادییە لە نێوان ئاوابوون و ئاگرکردنەوە، لە نێوان شەو و رۆژ، لە نێوان زایەڵەى مەرگ و وێنەکێشانى بەیانى… ئەوە مرۆڤە لە شەقامى ژیاندا هەنگاو دەنێ، ئەوە گورگە لە ژێر داوێنى (مرۆڤ) و لەگەڵ مرۆڤ بەرەو دنیا دەبێتەوە… (مەلەک دایانا) لە خوێنى ئەفریقا گەوزیوە! مرۆڤ گورگى مرۆڤە*/ مرۆڤ لە نهێنى سرووشت سەرى سووڕماوە، ئەوەى مرۆڤ و گورگ بەیەکەوە کۆ دەکاتەوە، راستى مرۆڤە، ئەوەى مرۆڤ و سرووشت بەیەکەوە کۆ دەکاتەوە راستى ژیانە، راستى ژیان راستى مەعریفەیە، ژیان بێ تووندوتیژى مەحاڵە! ژیان بێ نهێنى مەحاڵە! ئەوەى لە ژیان دەمێنێتەوە پەیوەندییە، ئەوەى لە مەعریفە دەمێنێتەوە نهێنییە، پەیوەندى بێ جوانى بوونى دەکەوێتە قەیرانەوە، مەعریفە بێ نهێنى بوونى نییە… جوانى تووندوتیژى خۆى هەیە، مەعریفە خەونى مرۆڤە، تووندوتیژى جوانى خۆى هەیە، مرۆڤ بێ مەعریفە دەکەوێ!

خوێندنەوەى حیکایەتى قەسیدەکە پێماندەڵێت ئەوەى (نائاشنابوون و ئاشنابوون) رێکدەخاتەوە، ئەوەى (گورگ و مرۆڤ/ تاریکى و رۆناکى/ شار و لادێ…) بەیەکەوە کۆ دەکاتەوە، ئەوەى (گوڵەبەڕۆژە و کڵوەبەفر/ شیعر و کچ/ باران و سەوزایى…) بەیەکەوە کۆ دەکاتەوە: (مەعریفە و جوانییە…)

دواجار جوانى پۆلیس لە ژیانى حیکایەتى قەسیدەکەدا لەوەدایە کێشى شیعرەکە دەدۆزێتەوە، وەک چۆن سەرکێشى هونەرمەند لەوەدایە بۆ جوانکردنى پەیوەندییە مرۆییەکان گوێچکەى خۆى بە با دەدات؟! یەکەمیان لە پەیوەندییەکى بەرتەسکى قەسیدەکەدا دەخولێتەوە، دووەمیان لە پانتایى بەرفرەوانى پەیوەندى مرۆڤایەتیدا…
دەتوانم بڵێم ئەو خوێندنەوەیە لە رووى کۆمەڵابەتییەوە چەمکى ئاشنابوونى پۆلیس و نائاشنابوونى هونەرمەند بە خەیاڵ و بیرکردنەوەى حیکایەتەکەوە بەند دەکات؟! نەک هەر هێندە بەڵکو لە لایەک چەمکى مەعریفە بە هونەرى داڕشتن و جیاوازى داڕشتن دەبەستێتەوە، لەلایەکى دیکە گۆڕینى چەمکى جوانى لە گۆڕینى ئاسۆى چاوەڕوانى باوى خوێنەر بەرهەم دەهێنێتەوە، بەو مانایە ئەو خوێندنەوەیە پێیوایە شاعیر لە رێگاى مەعریفەى شیعرییەوە دارشتنى باو هەڵدەوەشێنێتەوە و دووبارە دایدەڕژێتەوە… شاعیر لە رێگاى جوانیی دنیابینییەوە ئاسۆى چاوەڕوانى باو و هۆگرى دووچارى ئاوڕدانەوەیەکى جیاواز و حەپەسان دەکات!

چەمکى ئاشنابوون

چەمکى (ئاشنابوون) خاوەن رابردووییەکى مێژووییە، بە ئاسۆیى هەنگاو دەنێت، دابونەریت و یاسا و رێسا باوەکان دەچەسپێنێ و پارێزگارى لە ئاسۆیى چاوەڕوانى و هۆگرى خوێنەران و زمانى نوسینى باو دەکات… بەو مانایەش هەر یەک لە نوسەر و خوێنەر ئاشناى یەکترن و ناسنامەى یەکتر تەواو دەکەن. یان خۆیان لە ئاوێنەى یەکتردا دەبیننەوە، هەر یەک لە نوسەر و خوێنەر حەقیقەتى خۆیان لە سەر ئاستى ئاشنابوونى یەکترى وێنا دەکەنەوە… دواجار چەمکى ئاشنابوون وەک لە قەسیدەکە دەردەکەوێت، لە باشترین حاڵەتدا بە دواى گەشەکردنى ماناى ئاسۆییەوەیە!
لە راستیدا لە رووى کۆمەڵایەتییەوە پۆلیس نوێنەرى چەمکى ئاشنابوونە و فیتوو لێدان یەکێکە لە ئەرکەکانى سەر شانى، بەڵام ناشێ لە کاتى دەوامى فەرمى مەى بخواتەوە. پۆلیس وەک گورگ بە دواى (تاوانبار/ نێچیر)ەوەیە، پۆلیس (لە شاردا) بە دواى شیعر و گورگ (لە لادێ) بە دواى وەرزى شیعرەوەیە، پۆلیس جوانى زیندانى دەکات و گورگ هێمنى دەشێوێنێ!

قسەکردن لە لێکنزیکبوونەوەى پۆلیس و گورگ، قسەکردنە لە ئاشنایى مرۆڤ و گورگ، لەوێوە مرۆڤ لە ناوەوەى خۆیدا تووندوتیژى هەڵگرتووە، پڕەنسیس دایانا بە کەژاوەیەکەوە لە شەقامەکانى شاردا دەبینرێ و گورکێک لە داوێنیدایە، دایاناى شاژن لە خوێنى ئەفریقا گەوزیوە… شاعیر وەک وێنەگرێ لە بەرانبەر ئەو هەموو ئاشناییە سیگارى (بەهمەن) لە ناشوێندا دادەگیرسێنێ، وەک شیعر لە نائاشناییدا… مەرج نییە شوێنى شیعر دیار بێت، مەرج نییە شاعیر سیگار بکێشێ، بەڵام یەکێک لە مەرجەکانى شاعیر بوون شیعر نوسینە، شیعر و شاعیر و سیگار ئاشناى یەکترن.
(یوونسى رەزایى) نایەوێ ئەو هەموو ئاشناییە لە داڕشتندا بخاتە روو، متمانەى بە شتە باوەکان نییە، شاعیر لە فێڵى زمان دەگات، دەیەوێت بۆ هەڵنانى جوانى وەک ڤان کوخ سەرکێشى بکات، دژى باو بوەستێ، وەک پڕشنگى (گوڵەبەڕۆژەکان) رووبەڕووى (تاریکى)، نەک وەک دەنگى (پۆلیس) رووبەڕووى (هەتاو)… بخولێتەوە.

شاعیر متمانەى نییە، لە گومانەوە دێتەوە، هەتا تابووتى ئاشنابوون بە شانى خۆى بۆ گۆڕستان نەگوازێتەوە، دڵنیا نابێتەوە! هەتا رەهەندێکى جیاواز بە تیشک و دەنگ نەدات، لە سەرکێشى بەردەوام دەبێت… ئەدەب جگە لە جوانى هیچ چەکێکى دیکەى نییە، هونەر لە بێوێرییدا، شیعر لە داڕشتندا، سەرکێشى ڤان کوخى دەوێ؟! کەواتە دووبارە داڕشتنەوەى پڕشنگى گوڵەبەڕۆژە و تاریکى و دەنگى پۆلیس و هەتاو، سەگ و باران، شیعر و ناشوێن… وەک دوو نائاشنا سنورە باوەکان تێکدەشکێنن و خوێنەر دووچارى ئاوڕدانەوەیەکى جیاواز و حەپەسان دەکەن.
چەمکى نائاشنابوون
چەمکى نائاشنابوون لە شیعردا فۆرمالیستەکان و یەکەمجار (شکلۆفسکى)* بە کارى هێناوە، بە ماناى رێگاى دەربڕینى هونەرى، یان نواندن بە شێوەیەکى هونەرییانە، بەڵام ئایا ئەو قسەیەى شکلۆفسکى چ هونەرێکى مەبەستە، هەڵبەتە وێنەى شیعرى مەبەست نییە، بەڵکو گۆشەنیگا و دۆزینەوە بە هەند هەڵدەگرێت، ئەو مانا نائاشنایەى مەبەستە، کە نکۆڵى لەوە دەکات خۆى بە دەست دنیاى ئێمەوە بدات! هونەرى شیعرى لە (دنیاى بەتاڵى زمان) کە لە شێوازى ئەبستراکتدا قسەم لێکردووە، پەیوەندى بەو مانا نائاشنا و هێزەوە هەیە، کە دەکەوێتە سەر (دواخستن و پێشخستن) و (رەمز) و (هەست)ى رستەى شیعرییەوە… دەمەوێ بڵێم یوونسى رەزایى دواى جولەى ماناى نائاشنا دەکەوێت، دواى دۆزینەوەى گۆشەنیگاى شیعرى دەکەوێت… بۆ نموونە (پۆلیس لە رێگا فیتوو لێدەدا- ئەو گوڵەبەڕۆژانەى بە تاریکى دەوەڕن- گوێچکەیەکى بڕاو دەبینم لە بادا…) من لێرەدا هەوڵمداوە قسە لەو جۆرە نائاشناییە بکەم!

ئەگەر ئاشنابوون هۆگرى مرۆڤ بۆ شتەکان و دنیا بەرجەستە بکات، ئەوە نائاشنابوون نامۆیى مرۆڤ بۆ شتەکان و دنیا دەخاتە روو، یەکەمیان دەلالەت لە رێکەوتنى مرۆڤ و شتەکان و دنیا دەکات، دووەمیان دەلالەت لە یاخیبوونى مرۆڤ و شتەکان و دنیا دەکات، یەکەمیان بەشێک لە مێژووى (ئاسۆیى) مرۆڤى لەسەر بونیاد نراوە، دووەمیان بەشێک لە چێژى هونەرى (ستوونى) مرۆڤى لە سەر دادەمەزرێ، یەکەمیان جێگیربوون دەچەسپێنێ، دووەمیان جیاوازى دەسەلمێنێ… ئاشنابوون، رەها کردنى ئاسۆى چاوەڕوانى باو و هەستى گشتى باو بارە دەکاتەوە، ئاشنابوون هۆگریبوونى باوە، نائاشنابوون دژى ئاسۆى چاوەڕوانى باو و هەستى گشتى باو دەبێتەوە، نائاشنابوون یاخیبوونە لە باو!

چەمکى نائاشنابوون بە مەعریفەى جیاواز و دنیابینى جیاوازەوە بەندە، لە سەرسامبوون و حەپەسانەوە پەیوەندى بە داهێنان و چێژى داهێنانەوە دەکات! نائاشنابوون ئەو رێگا هونەرییە نوێیە دیارى دەکات، کە ناکەوێتە سەر رێگا باو و کۆنەکانەوە، بەکارهێنانى ئەو رێگا هونەرییە و چێژە هونەرییە نەناسراو و نوێیە پەیوەندى بە ئاگایى جیاواز و دیدى جیاوازەوە هەیە، پەیوەندى بە هەستى تێگەیشتنى جیاواز و نەگوتراوەکانەوە هەیە، ئەفراندنى دنیایەکى نوێ و دیتنى شتە نادیارەکان و دۆزینەوە دەگەیەنێت…
ئەو قەسیدەیە هەر نایەوێت پێمانبڵێت مرۆڤ گورگى مرۆڤە و شار نامۆیى لێدەکەوێتەوە و هونەر جوانییە و هونەرمەند لە کۆمەڵگا نامۆیە و مرۆڤ لە ژیاندا هەست بە نیگەرانى و ترس و نائاشنابوون دەکات… ئەو قەسیدەیە هەر تەنها پۆلیس ناکاتە هاونشینى کڵوەبەفر و پێکهەڵدان و کیژ ناکاتە هاوسێى بەیانى و دەسەڵات ناکاتە گورگ و گورگ ناکاتە شیعر… ڤان کوخ و گوێچکە، باخ و باغ و هونەرمەند هاونشینى جوانى… بەڵکو هەموو ئەوانە بە شێوەیەکى دیکە وەک خودى حەقیقەت و هونەرى نواندنى زمان و کورتبڕى و دیتنى نوێ و پەیرەونەکردنى گرامەر و دواخستن و پێشخستن و رەمز و هەستى شیعرییەوە دەردەکەون… بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا یوونسى رەزایى دەکەوێتە وڕێنەکردن بە ئامرازى پەیوەندییەوە بۆ نموونە (کە دەلورێنن لە سەرکێشى شەو. کە رەنگیان بە تامترین… کە بێ سنور دەژى. وە لە فاڵى چاوت…)، هەندێجار جولەى ماناى نائاشنا گۆشەنیگاى شاعیرانە بەجێدەهێڵن و شێوانى مانایان لێدەکەوێتەوە، بۆ نموونە (تینوویە رەنگە جیهان بە جوانیى… دڕندەیى ئەو مەنزوومەیە با تاڵانى –با- ئەمن و ئێوەش شاعیرانى ئاوابوون لە ژان…)، هەندێجار تێکەڵاوبوونى شتە جیاوازەکان، دەنگ و تیشکى جیاواز و واتاى نوێ بەرهەم ناهێنێ، بەڵکو لە شوێنى خۆى پێ دەکوتێ، بۆ نموونە (ئەمن و ئێوەش شاعیرانى ئاوابوون لە ژان) دەمەوێ بڵێم جیاوازى واتاى “ئاوابوون” ناتوانێ جولە بە دەنگ و جولە بە جوانى بکات، بە دیوەکەى دیکەش شێوانى ماناى لێدەکەوێتەوە…

دەرئەنجام:

1- دەقگەرایى دەقى (کێشى ئەو شیعرەت بۆ نادۆزرێتەوە، بلوورێنە تکایە)ى (یوونسى رەزایى) بە گشتى نامۆیى لێدەکەوێتەوە… لە پەیوەندى ستوونى پڕشنگى ئاگامەندى ئەو نامۆیى و نائاشنابوونە چێژ و تیشکى دەلالەتى شیعرى بەرهەم دەهێنێ، بەڵام لە پەیوەندى ئاسۆیى داڕشتنى جولەى ماناى نائاشنا، وێنەى شێواو دەخاتەوە. بەڵام وەک دیارە مامەڵەکردن شاعیر لەگەڵ شێوازى داڕشتن ئەگەرچى لە رووکاردا ئاسۆیى دەنوێنێ، بەڵام بە هۆى بەرهەمهێنانى وێنە شێواوەکانەوە لە ناوەوە ستوونى دەکەوێتەوە، وەک چۆن مەڵەکردن لەگەڵ چێژ و تیشکى دەلالەتى شیعرى ستوونییە، ستوونى بوونى جولەى ماناى نائاشنا و ستوونى بوونى تیشکى دەلالەتى شیعرى شێوازى نوسینى شاعیر لە شێوازى ئەبستراکت نزیک دەکاتەوە.
2- یوونسى رەزایى وێنەى شیعرى بە قوربانى جولەى جوانى دەکات، بەڵام دوور لە قوڕسایى مەعریفە و گوتارخوازى، هەمیشە بۆ پرکردنەوەى بۆشاییەکان پشت بە بیرکردنەوە و خەیاڵى خوێنەران دەبەستێت، نائاشنابوونى چێژ و تیشکى دەلالەتەکان و نائاشنابوونى دەنگى مانا و وێنەى شێواو ئاسۆیەکى تازەى چاوەڕوانى بۆ خوێنەران واڵا دەکات.
3- خوێندنەوە و داڕشتنەوەى ئەو قەسیدەیە بە خەیاڵ و بیرکردنەوەى خوێنەران، هەر تەنها دەلالەت لە پڕکردنەوەى بۆشاییەکان ناکات، بەڵکو لە لایەک دەلالەت لە فرە مانایى دەق و لەلایەکى دیکە دەلالەت لە بەرهەمهێنانەوەى داهێنانى خوێنەر لە ناو داهێنانى دەقدا دەکات.

——————————–
سەرچاوە و پەراوێزەکان:

1- رۆژنامەى “هیچ” ژ 7، 1/1/2017
2- یوونسى رەزایى شاعیر و نوسەرى بۆکانییە. لیسانسى لە تەکنۆلۆژیاى پەروەردە و ماستەرى لە زانستە سیاسییەکان وەرگرتووە.
3- نائاشنابوون/نامۆبوون… لە وشەى (تغریب- اغتراب‏ expatriation)ى عەرەبیەوە نزیکە.
4- ئاماژەیە بە گوتەکەى بیریار و فەیلەسوف تۆماس هۆبز (1588-1679) کە دەڵێت: (هەموو مرۆڤێک لە پێناو خۆیدا شەِر دەکات، بنچینەى کارەکانیشى خۆویستییە، بناغەى هەڵسوکەوتەکانى ئارەزوویەتى لە سوود گەیاندن بە خۆى، ئەو خۆشەویستسەى بۆ هاوسێیەکەشى هەیەتى تەنها فێڵکردنە لە فێڵەکانى خۆشەویستى خۆى).
5- نوسەر و رەخنەگرى رووسى فیکتۆر بۆریسۆفیچ شکلۆفسکى (1893 – 1984) پێیوایە شاعیر پێویستە ناوکۆیى باو تێکبشکێنێ و جیاوازى بونیاد بنێت، داڕشتنە باوەکان هەڵوەشێنێتەوە ودەست بەسەر وەڵامە ئامادەکاندا بگرێت. شاعیر پێویستە پرسى جیاوازى بسازێنێ و خوێنەران بە دەرککردنى بەرزى شتەکان بگەیەنێت. شکلۆفسکى پرۆسە داهێنانى گواستنەوە لە باوەوە بۆ ناباو، بە هونەر ناو دەبات.

هەولێر 10/7/2017




ئاڵا … ئیسماعیل تەنیا

ئاڵا،جگە لەوەی کە هێمایەکە بۆ ناسین و ناساندنی وڵاتێک، هۆکارێکیشە بۆ دەستنیشانکردنی ڕادەی خۆشەویستی هاونیشتیمانیان و شێوەی پابەندبوونیان پێیەوە. لە هەموو بۆنە نیشتیمانیی و ئاهەنگ و خۆپیشاندان و هەڵبژاردنەکاندا، بە شێوەیەک لە شێوەکان ئامادەگی هەیە. میللەتانی جیهان، بەتایبەتیش لە کاتی یارییەکانی تۆپی پێ و خوولی جامی جیهانی، زێتر لە هەموو کاتێک لەم هێما نیشتیمانیی و نەتەوەییە نزیک دەبنەوە، تا ئەو ڕادەیەی کە لە سەر تەختی نێوچەوان و ڕوومەت و قۆڵ و باسکیان دەینەخشێنن. هەر ئەم ئاڵایە، هۆکارێکیشە بۆ کاسبی و پارە پەیدا کردنی بەشێک لە هاووڵاتییان… لە بۆنەکاندا، لە شوێنە گشتییەکان، دوکان و مارکێتەکان،لە لایەن دەستگێڕەکانی سەر شەقامەکاندا، مامەڵەی پێوە دەکرێت.

ماوەیەکە، لە سەنتەری شاری هانۆڤەری ئەڵمانیادا، دوو گەنج بە کۆمەڵێک تەباشیری ڕەنگاو ڕەنگەوە دەبینم، دانیشتوون و لەسەر زەوی ئاڵای وڵاتانی جیهان دەنەخشێنن. ئەوانە؛ سواڵکەرن، بەڵام سواڵکەرێکی خوێن شیرین و ڕەزا سووک لەلایەن خەڵکەوە…بە بەردەوامی، چوار دەوریان لەلایەن خەڵکی جۆراوجۆر( لە ڕوی نەتەوەییەوە)، تەنراوە… هەر تاکێک بە دوای ئاڵای خۆیدا دەگەڕێت. کە دۆزییەوەش، بە گوێرەی توانا و ئاوەدانی گیرفانی خۆی، بڕێک پارە هەڵدەداتە سەر ئاڵاکەی خۆی. بەم کارەی ویژدانی خۆی ئاسوودە دەکات و یارمەتی سواڵکەرەکە دەدات، لەهەمان کاتیشدا، خۆشەویستی و وابەستەیی خۆی، بە چەمکی نیشتیمان پەروەری و نەتەوەییەوە، دەمەزەرد دەکاتەوە.

ئاڵای کوردستان، هەر چەندە لە ڕوی قانوونی نێودەوڵەتییەوە، بوونی نییە، چونکە تا ئێستاکە خاوەن قەوارەیەکی تایبەتی دانپیانراو نین، بەڵام لەگەڵ ئەمەشدا، ڕۆژانە، ئامادەگی خۆی لەپاڵ ئاڵاکانی ئەمەریکا و ڕوسیا و ئەڵمانیا و فەڕەنسا و وڵاتانی عەرەبی و تورکیا و ……تاد، هەیە. هەر دوو گەنجەکە ، بەین نا بەین، ون دەبن، ناوە ناوەش لە هەمان شوێنی گۆرین، دەردەکەونەوە. وا دیارە ئەم ڕۆژانەی کە لە هانۆڤەر دەرناکەون، دەچنە شوێن و شاری ترو بەردەوامی بە کاسبییەکەیان دەدەن.

دوو هەفتە لەمەوبەر، سەیری ئاڵای کوردستانم کرد، پارەیەکی زۆری لەسەر بوو، بە پارەی کاغەزیشەوە، کە خۆی لەشآنی وڵاتە ناسراوەکان، دەدا. ئەمجارەیان، ڕۆژی ١٥/٧/٢٠١٧ ، چونکە بە نیاز بووم شتێکیان لەسەر بنووسم، زۆر بە دیقەتەوە، سەیرم کردن؛ لە نێو پەنجاو چوار ئاڵای خاوەن قەوارەو ناسراودا، لە ڕوی زۆری بڕی پارە لەسەر بوون، لە دوای وڵاتانێکی وەک؛ ئەلبانیا و ئیتالیاوە، دەهات، زۆر کەیفم پێهات… هەر چەندە ڕەوەندی تورک بە ژمارە لە هانۆڤەر زۆرن، لەگەڵ ئەمەشدا، ئەوەندە پارەیان نەبەخشیبووە ئاڵاکەیان. هەر کەسێک کە دەهات، کەمێک ڕادەما، بڕیک پارەی دەبەخشییە ئاڵاکەی،( یان ئەو ئاڵایەی کە حەزو خۆشەویستی بۆی هەیە)، دواتر، بە مۆبایلەکەی، وێنەیەکیشی دەگرت… هەندێک کەسیش کە سەیری ئاڵاکەی خۆیان دەکرد؛ کە شتێکی ئەوتۆی لەسەر نییە مایەی سەرنج ڕاکێشان بێت، بە غەمگینی و گرژییەوە، شوێنەکەیان بەجێدەهێشت.

دەوڵەمەندی ئاڵای کوردستان لە شاری هانۆڤەر، چەند دەلالەتێک دەبەخشێت، کە لەپێش هەموویانەوە زۆری ژمارەی کورد لەم شارەو هەستی بەرزی پڕ لە حەماسەتی پەنگ خواردوی نەتەوەیی و خۆشەویستی کوردستانە، لای تاکەکانی ئەم ڕەوەندە.
ئەم دوو گەنجە، سەرەڕای ئەوەی کە بە هۆی ئاڵاکەمانەوە، بڕە پارەیەکی باش پەیدا دەکەن، لەگەڵ ئەمەشدا، نەتەوەی کوردو خاکی کوردستان و دەوڵەتی چاوەڕوانکراوی کوردستان، بە جیهان دەناسێنن و حەماسەتی ڕەوەندی کوردیش، گەرمترو بەگوڕ تر دەکەن.


ئیسماعیل تەنیا- هانۆڤەر




ڕۆشنکردنەوە و وەڵامدانەوەی ناڕۆشنییەکانی خۆم … ھەژێن

بەرایی، خوێنەری ھێژا ئەوەی لێرەدا دەیخوێننەوە، ڕۆشنکردنەوەی چەند شتێکە، کە ھاوڕێ (زاھیر باھیر) لەنێو وەڵامەکەی خۆی [١] بۆ ڕەخنەکەی من[٢]، ئاراستەی منی کردوون و وروژاندوونی. ڕاستییەکەی من ڕۆشنکردنەوە و وەڵامێكم بۆ وەڵامەکەی ھاوڕێم لەنێو بیست (٢٠) لاپەڕە نووسی، بەڵام ئەم بەیانییە لە دوا چرکە و کاتی ناردنی، پاشگەزبوومەوە و بڕیارمدا لەنێو کەشکۆڵی خۆم بمێنێتەوە و لەجیاتی ئەوە ئەم چەند ڕۆشنکردنەوەیە بنووسم.
من لەنێو ڕەخنەکەی خۆم، لەسەر بنەمای تێگەییشتنی خۆم وەك خوێنەرێك لە بابەتەکەی نووسەر، حەفتا و حەوت (٧٧) پرسیارم ئاراستەی نووسینەکەی ئەو کردوون. بەداخەوە ھاوڕێی من، لەجیاتی ھەوڵدان بۆ وەڵامدانەوەی پرسیارەکان وەك ڕۆشنکردنەوەی بابەتەکەی خۆی، کەچی کۆمەڵێك تۆمەتی داونەتە پاڵ من و دەمی ڕەخنەی بە قوڕ گرتووە، بۆ نموونە:

” مەبەستەکەی تیادا فەرامۆشکراوە “، ” نە سەرنجی بەدیقەتی لە وتارەکەم داوە، نە وەکو سەرنجیش تێبینییەکانی خۆی دەربریوە ” ، ” هەندێك لە بڕگە و نوسینەکانی من شێوێنراون “، ” ئەمە شێواندنی نوسینەکەی منە .” ، ” هاوڕێ هەژێنن غەدرێکی یەکجار زۆرم لێدەکات چونکە ئەمە شێواندنی مەبەستەکە و نوسینەکەی منە ” ، ” هەموو کەس دەتوانێت شتێك لە وتاری کەسێکی دیکەدا دەربێنی و بە ئارەزوی خۆی بە لاڕێدا بیبات و بە خواستی خۆی قسەی لەسەر بکات” ، ” ئەمەی کە هاوڕێ هەژێن دەیڵێت هەڵگێڕانەوەی قسەکانی منە ” ، ” هەر لەبەر ئەوە دەڵیم کە بە دیقەت وتارەکەمی نەخوێندۆتەوە یا هەر دەوەن بەئشکردنە.” ، ” دەبوایە لە مەبەستی من باشتر بگەیشتایە و لەو پرسیار و برگەیە، خۆی بپارستایە.” ، ” لێرەدا واهەست دەکەم کە بۆ چەندینجارە ڕاو وتارەکەی من شێوێنراوە .” ، ” لێرەدا مەبەستەکەی من لەو پەڕەگرافە بەو لایەنەدا براوە کە تاکو خوێنەر خوێندنەوەی هەڵە بۆ نوسینەکەی من بکات، یا بەو بارەدا دەخرێتە دەمی خوێنەر .” ، ” نەك ئەوەی کە هاوڕێ هەژێن [ ناتوانم بڵێم هەڵیگێڕاوەتەوە] بەڵام دیقەوتی لەسەر نەداوە.” ، …..
ئایا باشتر و دروستتر نەبوو، کە ھاوڕێم (نووسەر) لە جیاتی بەکاربردنی ئەو دەستەواژە نادروستانە، ھەوڵیبدایە بنووسێت (ڕەخنەگر لە مەبەستەکەی من، یان، لە دەربڕینەکەی من، یان، لە داڕشتنەکەی من، ھەڵە|خراپ تێگەییشتووە، یان بینووسیایە، بەداخەوە لە مەبەستەی من تێنەگەیشتووە) ؛ ئەدی جیاوازی ئێمەی ئەناکیست-ھزر لەتەك ئەوانی دیکە چییە؟ ئەی کامەیە جیاوازی ڕەخنەگرتن و وەڵامدانەوەی ڕەخنە وەك ئەنارکیست-ھزرێك؟ مەگەر یەکێك لە جیاوازییە سەرەکییەکانی نێوان ئەنارکیست-ھزران و ئەوانی دیکە، ھەر ئەوە نییە، کە ھزر و بۆچوون لەجیاتی کەسایەتییەکان دەدوێن و بە مشتومڕدەکەن لە دوای وەڵامی دروستتر و ئەزموونگیری زیاتر و گونجاتر دەگەڕێن؟

بەداخەوە، لێرەدا ناچارم و ناچارم بە پێویستی دەزانم لەسەر (ئەو ھەمووە تۆمەتبارکردنە بە شێواندن و نەخوێندنەوە و بەلاڕێدابردن و ھەڵگێرانەوەی دەق)،ڕۆشنکردنەوەیەکی داتایی بۆ خوێنەر و ھاوڕێ زاھیر بدەم. نووسینەکەی (ھاوڕێ زاھیر: ” ئایا کرێکاران چینێکی شۆڕشگێڕن؟ ” ) ھەزار و شەست سەد و شەست و چوار (١٦٦٤) وشە بوو، من لەنێو ڕەخنەکەی خۆم (بەڵێ کرێکاران شۆڕشگێڕترن*)، وەك نموونەوەرگرتن لە بۆچوونەکانی نووسەر، لەنێو نووسینەکەی ئەو، ھەزار و سەد و پەنجا و ھەشت (١١٥٨) وشەم گواستنەوە، تاکو ھەم ئاسانکاریی بۆ خوینەر و ھەم ویژدانی خۆم ئاسوودە بکەم و ھەم دڵی ھاوڕێکەم نەڕەنجێت و ھەم من بە “شێوێنەر” تۆمەتبارنەکات و ھەم ئەرکی خۆم وەك ڕەخنەگر بە دروستی و دەستپاکی ئەنجامدابێت.
بە پێچەوانەی تێگەییشتنی نادروستی ھاوڕێـم [نووسەر] لە ڕەخنە و ئەرکی ڕەخنە و ھاندەری من بۆ نووسینی ڕەخنەکەم، کە پێش ھەموو شت فریاکەوتنی خودی نووسەر و ئینجا بزووتنەوەی تازە دەرکەوتووی ئەنارکیستی لەنێو کۆمەڵی ھەرێم بوو [کە نووسەر، ناپێویست و ناپەیوەست و نابەجێ و لە خۆڕا پێناسەی ھزری ئەنارکیزم بەبێ ھۆ دەئاخێنێتە نێو بۆچوونەکانی خۆی]،ئەگینا لەم بارە ناتەندروستەی شان و مەچەك و پەنجەکانی خۆم، ھیچ شتێکی دیکە نەبوو شاییستەی ئەوە بێت و نەیدەتوانی من بۆ ئەنجامدانی ئاوا ئەرکێك ھانبدات. بەڵێ بەپێچەوانەی تێگەییشتنی نووسەر لە ئامانجی ڕەخنەکەی من، من ھەوڵمداوە ناڕۆشنییەکان و لاوازی بەڵگەکانی نووسەر و نادروستیی تێگەییشتنەکانی ئەو لە ڕۆڵی مێژوویی چینێکی سەرەکی کۆمەڵی سەرمایەداری [چینی کرێکار] و نەدیتنی ھۆکاری تێکشکانی بزووتنەوەکانی ئەو چینە و لەبەرچاونەگرتنی بارە خۆیییەکانی بزووتنەوەکە و بارە بابەتییەکانی کۆمەڵ و ھەر ئاوا خوێندنەوە و تێڕامانی نامێژووییانە و نالۆجیکیانەی نووسەر بۆ باردۆخەکان و پێگە و ڕۆڵی چین و توێژە پڕۆلیتێرییەکان، بە شێوەی پرسیار نەك ئامۆژگاری و چەپ و ڕاست دیاریکردن، نیشانبدەم؛ چونکە ڕێگەنیشاندان و ڕاستکردنەوە و ئامۆژگاری ئەرکی ڕەخنە و ڕەخنەگر نین.

بە بۆچوونی من، ڕەخنە واتە خوێندنەوەی قووڵ و وردی دەق یان سەرنجدانی بیرکردنەوە و بۆچوون و تێگەییشنێك، دۆزینەوە و دەستنیشانکردنی ناڕۆشنییەکان، ئاراستەکردنی پرسیار، تاکو نووسەر وەك خوێنەرێك نووسینەکەی خۆی ببینێت و گۆشە تاریکەکانی بۆچوون و بیرکردنەوەی خۆی ببینێت. لەسەر ئەو بنەمایە ڕەخنە دەبێتە تەواوکەری دەق و پڕکردنەوەی کەلێنەکانی و کۆمەکێکی گەورە بۆ نووسەر. بێجگە لەوە، سێ دەھە دەبێت، کە گوتوومە و ئەو بنەمایە پەیڕەودەکەم، کە ھزر و ژیان و بوون بەبێ ڕەخنە، بۆگەن دەبن و دەبنە زۆنگاوێك بۆ کوشتنی ژیان و ھزر و بوون. ھەر ئاوا حەڤدە ساڵ دەبێت، کە گوتوومە ڕەخنەیەك وێرانگەر نەبێت، ناتوانێت ڕۆنەربێت؛ وێرانگەری کەسایەتی نووسەر نا، بەڵکو وێڕانگەری بۆچوونە ناڕۆشنەکان و نادروستەکان. ئینجا دەڵێم، ئەگەر نووسینێك شاییستەی سەرنجدان نەبێت، ھیچ کات ڕەخنەگر کاتی خۆی بۆ ڕەخنەگرتن لە نووسینەکان تەرخانناکات و بەفێڕۆنادات. لەسەر ئەو بنەمایە دەبوو، ڕەخنەکەی من لە نووسینەکەی ھاوڕێ زاھیر، زیاتر ئەوی دڵخۆش بکردایە و بە ھێرش و پەلاماری کەسیی نەچوواندایە و ڕەخنەی وەك خۆی بخوێندایەتەوە، نەك تووڕەبوون لە ڕەخنە و نووسینی بابەتێکی دیکە بەناوی “جیاوازی نێوانی ڕەخنە و سەرنج لە دیدی منەوە” [٣]، کە ڕەخنەکەی من و سەرنجەکانی پێشووتری من لەسەر”ئای چۆن ڕاستییهکان دهشوێنرێت تاکو زیاتر و زیاتر چهواشهمان بکهن. “[٤]، ” ڤێنزویەلا و دوو تێبینی” [٥] کە سەرنج و ڕەخنەی من بوون لە سیستەمی دیکتاتۆریی کوبا و “کاسترۆییزم” و فێنزەویلا و “چاڤێییزم” و بوون بە ھۆکاری نووسینەکەی ھاوڕێ زاھیر بۆ ڕسواکردنی ڕەخنە[٣]. من زۆر بەداخەوەم، کە نزیکترین ھاوڕێ و ھاوبیرم ئاوا ڕەخنەی من لە یەک بۆچوون یان چەند بۆچوونێکی خۆی،بە ڕەتکردنەوەی گشتێتی بیرکردنەوەی خۆی و ھەر ئاوا لێدان لە کەسایەتی خۆی دەخوێنێتەوە.

ھاوڕێ زاھیر لەنێو وەڵامەکەی نووسیویەتی ” … هەر ئەمەش هۆکار بووە بەوەی کە هاوڕێ زیاتر ڕەخنەیەکی ئەکادیمیانە نەك واقیعانە و مەیدانانە لە وتارەکەی من بگرێت. ”
من نازانم، ئایا ڕەخنەکەی من “ئەکادێمسیتییە” یان نا. بەڵام لەو ھۆکارە تێنەگەییشتم، کە بۆچی “ڕەخنەی ئەکادێمیستی ناکەتواری و نامەیدانی”یە و “مەیدانی” و “نامەیدانی” ڕەخنە چییە؟ ئەی ئەگەر ئێمە بتوانین ڕەخنەی ئەکادێمیستی بنووسین، خراپی چییە؟ بۆچی ڕەخنەی ئەکادێمیستی ناکەتوارییە؟
” هەرگیز هەستم نەکردووە کە من و ئەو سەبارەت بە ڕۆلی کرێکاران ، ناڵێم پێناسەی کرێکاران ، هیچ ناکۆکییەکمان هەبووبێت، هەمیشەش شؤخیمان بە پیرۆزکردنی کرێکار کردووە …… نەك هەر ئەوە بەڵکو ڕۆڵی تاکەکانی کۆمەڵیش بە گشتی ….. لە ڕاستیداس من ئێستا نازانم بۆچی هاوڕێ، کرێکارانی لابۆتە شؤڕشگێڕ!! ئەمە بۆ من ئەوەندە نوێیە، کە لە مانگێک کەمترە. ”

ئەوە زۆر ڕاستە و بەدڵنیاییەوە ئێشتاش و تاکو دەمرم، ھەر بە گاڵتە و تەنز لەبارەی ئەو ڕۆڵەی کە “پارتییە پێشڕەوەکان” بە کرێکارانی دەدەن، دەدوێم و دەنووسم. چونکە ناکرێت “کرێکار بگۆڕ و گۆڕھەڵکەنی سیستەمی چینایەتی بێت” و ھاوکاتیش “پێویستی بە “پارتیی پێشڕەو” و “پێشڕەویی کەسانی دەرەوەی خۆی” ھەبێت. بێجگە لەوە، من ھیچ بە نیگەتیڤی گاڵتەم بە ڕۆڵی کرێکاران نەکردووە، چونکە ھەر زوو ڕۆژگار خۆمی کردە کرێکار و مۆری کرێکاربوونی|کرێگرتەبوونی تاکو مردن لەنێوچەوانی من داوە. لەبەرئەوە ھەر ئاوا بە ئاسانی ناتوانم گاڵتە بە ڕۆڵی خۆم وەك کرێکار بکەم، چونکە بە بۆچوونی من، ڕۆڵی کرێکاری ھوشیار بنکۆڵکردنی کۆمەڵ و سیستەمی چینایەتییە، نەك ئەوەی پارتییە چەپەکان وێنایدەکەن و ئاماژەیدەدەن.

بەپێچەوانەی گومانەکەی نووسەر، لەوە دەچێت ئەوە بۆچوونی خودی نووسەر بێت، کە لە ماوەی ئەو مانگە “ڕامیاریی” [٦] بووبێتەوە و گۆڕانی خۆی نەبینێت و تەنیا بە ڕەخنەی بەرانبەر ھەستەوەر بێت. من دەمێکە گۆڕان لە کۆی بۆچوونی نووسەر دەبینم، بەڵام وەك ئێستا خۆی زەق نیشاننەداوە و ئەوە یەکەم جارە، کە “ڕامیاریکردنی داخوازییەکان” دەکاتە پێشمەرجی “شۆڕشگێڕبوون”. ئەگەر نووسەر بگەڕێتەوە، سەر نووسینێکی پێشووتری خۆی “جیاوازی نێوانی گروپهفشارییهکان و گروپهلۆکاڵییهڕادیکالهسهربهخۆییهئاسۆییهکان”[٧]، ” کۆمه‌ڵه‌ خێرخوازییه‌کان یه‌کێکن له‌و ده‌زگایانه‌ی که‌ کۆمه‌كی ئه‌م سیسته‌مه‌ ده‌که‌ن و به‌رده‌وامی پێده‌ده‌ن و به‌هێزی ده‌که‌ن “”[٨]. لەوێدا “ڕامیارییبوون” پێشنیار و پێشمەرجی شۆڕشگێڕبوونی گروپە خۆجییەکان نەبوو، بەڵکو بەپێچەوانەوە “ڕامیاری” بەشێك بوو لە ھەوڵەکانی سیستەمەکە لە ڕێگەی ڕێکخراوە خێرخوازییەکانەوە.
پێویستە ئەوەش بڵێم، کە گۆڕانی بۆچوونی ھەر یەك لەئێمە ئاساییترین ڕوداوە، چونکە ئێمە دوو کەسین، دوو گەردوونی جیاوازین**، ئەگەر ھەر کەس چاوەڕوانی نەگۆڕانی بیرکردنەوە و بۆچوونی کەسێکی دیکەی ھەبێت، بەدڵنیاییەوە لەنێو جیھانی ئایینگەرایی چەقیوە. ئاساییترین شت گۆڕانە، بەڵام نائاسایی ھەراسانبوون بە ڕەخنە و لێکدانەوەی ڕەخنەیە بە ھێرش و شکاندنی کەسایەتی؛ ھەر ئەو ھۆکارەشە دەبێتە ھۆی نەدیتنی گۆڕانی خۆ و خراپ لێکدانەوەی گۆڕانی بەرانبەر.

من کاتێك گۆڕانی ھەڵوێست یان بەرخورد، یان بۆچوونی بەرانبەر بەرانبەر بە خۆم یان ھەر شتێکی دیکە دەبینم، پێش ھەموو شت لەنێو گوفتار و ڕەفتار و ئەتوار و بیرکردنەوە و بۆچوونەکانی خۆم بۆ ھۆکارەکان دەگەڕێم، ئەگەر گەڕانەکەم سەرەنجامێکی نەبوو، ئینجا وردبینی|گەردبینی گومانکردن دەخەمە سەر بەرانبەر و لە سێیەمین ھەنگاو پرسیار ئاراستەدەکەم؛ ئەرێ بۆچی ئاوا بۆ دواوە گۆڕاوی؟
لێرەدا مەبەستم ھاوڕێ زاھیر و ھیچ کەسێکی دیکە نییە، تەنیا ڕۆشنکردنەوەی بنەماکانی بەرخورد و خوێندنەوە و بڕیاردانی خۆمە. بێجگە لەوە، ئەگەر ئێمە نەگۆڕێین و نەگۆڕابین، کەواتە گرفتێك ھەیە و پێویستە لەسەری کاربکەین و بەخۆمان بچینەوە، مەبەستم گۆڕانی پۆزەتیڤە؛ ڕۆشنتربوون و بنچینەیی-بوونەوەی ئازادیخوازیی. بۆ نموونە، کاتێك کە ئێمە پاش چەند دەھە لە پاگەندەی ئازادیخوازی و یەکسانیخوازی و دادپەروەیخوازی ھەمان گوفتار و ڕەفتار و ئەتواری پێش ئەو پاگەندانەمان بەرانبەر ئێتنییەکان، ژنان، منداڵان، ژینگە، ئاژەڵان، پەیوەندی، گفتوگۆ، نەیاران و …تد ھەبێت، ئایا پێویست نییە، کە لە خۆمان بپرسین؛ ئەڕێ گۆڕانەکانی ئێمە کامانە بوون و کامانەن؟ دیسانەوە، تکادەکەم ھیچ کەس ئەم دێرانە نەکێشێتە سەر خۆی، تەنیا مەبەستم بنەما گشتییەکانی گۆڕان و ئازادیخوازین بە گوێڕەی تێڕوانین و پێگەییشتنی من.

” ئەوەیە کەمن دەڵێم کرێکاران لەم وڵاتانەدا ژیانی خۆیان لەسەر ژیانی کرێکاران و چەوساوانی دیکەی دوونیا بنیاتنراوە و دەنرێت. من و هاوڕێ هەژێن پێشتر قسەمان لەسەر ئەمانە بە درێژی کردووە و هەردووکیشمان هاواڕا بوین . ”
بەڵێ ئێمە زۆر لەو بارانەوە قسەمانکردووە و دەتوانم بڵێم کەم پرس ھەیە ئێمە وەك دوو دۆستی کۆمەڵایەتی و وەك دوو ھاوبیر لە بارەی ئەوان قسەمانەکردبێت، بەڵام مەرج نییە جیاوازیمان نەبێت. من ھیچ کات بەو دەربڕینە لە دەمی ھاوڕێی خۆم نەمبیستووە، کە ناسیونال-سۆشیالیستانە بیربکاتەوە. بەڵێ من گوتوومە و دەڵێم، کە دەوڵەتانی ئەوروپا ھەر ئاوا پیڼج سەدە (١٤٩٢- ٢٠١٧) وڵاتانی داگیرکراو و پاشکۆیان وەك سەرچاوەی کەرەستەی خاو و کۆیلە و کاری ھەرزان و ئاودیوکردنی گرفتەکانی خۆیان بەکاربردوون، ھەر ئاوا لە پاش یەك-جەمسەربوونەوەی بازار، بە کاڵای بەنگلادیش و پاکستان و ھیندوستان و چاینا و …تد بۆ کەمدەرامەتانی ژێردەستی خۆیان شۆپی (یەك یۆرۆ)ییان بەڕێخستووە. بەڵام ئەوە کرێکارانی ئەوروپا نین، کە لەسەر ژیان و ھێزی کاری تاڵانبراوی کرێکارانی ئەمەریکای لاتین و ئاسیا و ئەفریکا مشەخۆرانە دەژین، بەڵکو ئەوە سەرمایەداران و دەوڵەتانن. زۆر بەداخەوەم کە ھاوڕێ زاھیر بەخشکەیی بۆچوونی ناسیونال-سۆشیالیستەکان لەسەری زاڵبووە. خوێنەر دەتوانێت بگەڕێتەوە سەر بابەتە فەیسبووکییەکانی من لەو بارەوە، بەتایبەت کرێکارانی بەرگدووری بەنگلادیش و بازرگانی پرچ-فرۆشی و منداڵسازی بە ژنان لە ھیندوستان و کۆیلەتی منداڵان و ژنانی چاینا لە بواری کاڵا پلاستیکی و یاری و ئامرازە دیگیتاڵەکان و ژنانی مەغریبی لە بواری گوڵچنی و ھەر ئاوا بواری ئامادەسازیی خواردنی دەریایی. زۆر بەداخەوە بە پێچەوانەی تێگەییشتنی لنگاوقووچی ھاوڕێ زاھیر و چاوەڕوانی من و تێکۆشانی چالاکانی وڵاتانی ئەوروپا، بایکۆتکردنی کڕینی شمەکی بازارە ھەرزانفرۆشەکانی وەك (پڕای مارکێت) لەلایەن ئازادیخوازانی ئەوروپا، دەبێتە ھۆی نائومێدی و ترسی لەدەستدانی کاری ملیۆنان ژنی بەرگدووری بەنگلادیشی و پیاوانی ڕەنگڕێژی ھیندوستان و منداڵانی پاکستان و چاینا. من لە بێدەنگی و بێھەڵوێستی خەڵکی وڵاتانی ئەوروپی ڕەخنەمگرتووە، بەڵام ھیچ کات چین وتوێژە پڕۆلیتێرییەکانی ئەوروپا بە مشەخۆری سەر ڕەنجی کرێکارانی ئەو وڵاتانە نازانم و نەزانیوە و ناونەبردووە. چونکە مشەخۆری یان ژییان لەسەر کار و ژییانی کەسانی دیکە، واتە بەکرێگرتن و خۆشگوزەرانی لەسەر زێدەبایی بەھای کاری ئەوان. دەتوانم بە بەڵگەی نووسینەکانم و گەواھی ھاوڕێیانی سەردەمی (کۆڕەک ١٩٨٢-١٩٨٨) و ( “کۆمونیزمی کرێکاری”١٩٨٨-١٩٩٣) و کۆمونیزمی شورایی (١٩٩٣-٢٠٠٠) چ بە نووسین و چ بە گفتوگۆ من ھەردەم دژی ئاوا بیرکردنەوەیەك بووم و دەبم، چونکە بیرکردنەوەیەکی ناسیونال-سۆشیالیستانەیە و لەتەك پێشینە و ئێستای بۆچوونەکانی من و بۆچوونە ئەنارکیستییەکان ناگونچێت و نەگونجاو و دژی بنەمای بیرکردنەوە و جیھانبینی ئەنارکیستەکان دەوەستێتەوە و زیاتر لەتەك بۆچوونی چەپە (مائۆتسە تۆنگ)ی و (چێ گوارا)یی و (کاسترۆ)یی و (چاڤێز)ی دەگونجێت.
من نازانم چ ستەمێکم لەو ھاوڕێیەی خۆم کردووە، ھەستناکەم. چونکە من لە سەراپای ڕەخنەکەم بۆچوونی خۆمم دەرنەبڕیوە، تەنیا شتێك کە ئەنجامداوە، ئاراستەکردنی پرسیار بووە؛ حەفتا و حەوت پرسیار (٧٧) و نووسینی کۆمەڵێك (فیدبەیک)، وەك خوێنەرێك و زۆربەی جار نوسیوومە، من وەك خوێنەرێك ئاوا تێدەگەم، ئایا مەبەستی نووسەر ئەوەیە… . ئایا پرسیارکردن ستەمکردنە؛ ئایا پرسیارکردن لە نووسەر بۆ ئەوەی دڵنیابیت، کە بە دروستی لە مەبەستەکەی ئەو تێگەییشتوویت، ستەمکردن و شێواندنی مەبەستی نووسەرە؟

زۆر بەداخەوە، ھاوڕێ زاھیر لە جیاتی وەڵامدانەوە پرسیارەکانی من، وەك ڕۆشنکردنەوەی ناڕۆشنییەکانی خۆی، منی بە شێواندنی مەبەستەکەی خۆی ناوبردووە و ھەر ئەو ھەستەش بووە بە ھۆی ھەستکردن بە گۆڕانی یەك مانگەی من و ستەمکاریی من بەرانبەر بە خۆی. لە بارێکدا ئەگەر ئەو بینووسیایە “دارا دوو داری دی” و من دەستەواژەکەی ئەوەم گۆڕیبێت بە “دوو دار دارایان دی”، یان بۆ تەنیا جارێكیش گوتبێتم، تۆ ئاوات گوتووە، ئەوا ئەو بێچەندوچوون مافی خۆیەتی، من بە شێوێنەری مەبەست و نووسینەکەی خۆ تۆمەتباربکات و ئینجا بە ستەمکەریش من وێنابکات. بەڵام من بیست دانە نموونەگیریم لە نووسینەکەی ئەو ھێناون و تەنیا لەسەر ئەوانە پرسیارمکردووە و (فیدبەیک)ی خۆمم وەك خوێنەر نووسیوە. ئەوەش بڵێم، کە ئەو بیست نموونەیە زیاتر لە ٨٥% نووسینەکەی ئەو پێکدەھێنن، ئیدی نازانم لەسەر چ بنەمایەك دەڵێت، من بابەتەکەی ئەوم بە وردی نەخوێندووەتەوە، ئەوە لە کاتێکدا ئەو دەزانێت و من دەناسێت، کە شوێنی کۆما لێکدەدەمەوە و لەسەر خاڵبەندییەکانیش دەنووسم، بەڵام لەبەرئەوەی کە نەمویست، بۆ جارێکیش خۆم لە ئاوا پرسێك نەدا، ئەگینا خوێنەر دەزانێت، ئەوەی ئەو ناڕۆشنیانەی دروستکردوون، خراپ خوێندنەوەی من و شێواندنی من و ستەمکاریی من نین، بەڵکو ناڕۆشنی و تێکەڵ و پێکەڵیی دەستەواژەکانی نووسەرن، کە خوێنەر لەتەك پرسیار ڕووبەڕوودەکات. ئەگەرێکی دیکە ئەوەیە، من توانای تێگەییشنی نووسینەکەی نووسەرم نەبێت، ئەگینا ھەرگیز کاتی خۆمم بۆ نووسینی ئەو دوازدە لاپەڕە پرسیار و (فیدبەیک)ـە تەرخاننەدەکرد، کە لەسەر بنەمای وەڵامەکەی نووسەر دەتوانم بڵێم ، ھەمووی بە فێڕۆچووە، چونکە من ئەو ئامانجەم نەپێکاوە، کە سەرنجڕاکێشانی نووسەر بوو بۆ ناڕۆشنیی بیرکردنەوە و بۆچوونەکانی خۆی.

دواشت، ئەم بابەتە لەوە زیاتر نووسین ناخوازێت و بەردەوامبوونی لەنێوان من و نووسەر دەېێتە دووبارەکردنەوەی گوتراوەکان و سوێندخواردن و سەلماندنی ئەوەی من چیم گوتووە و تۆ چۆن تێگەییشتوویت، ئەوەش نووسەر و ڕەخنەگر دەخانە سوڕانەوە و یەکدی ڕاوکردن وەك (تۆم و جێری) لەنێو بازنەیەکی بۆش. بێجگە لەوە من و نووسەر ھەم ھاوزمانی یەکدین و ھەم ھاوبیری یەکدین. بڕواناکەم گوتەکانمان پێویستی بە لێکدانەوەی جیاواز و شارەزایی (نھج البلاغة) ھەبێت. خوێنەر بەخۆی توانای تێگەییشتن و بەراوردکردنی گوتەکانی من و نووسەری ھەیە و خوێنەرانی ھەر دووی ئێمە کوردی-زمانن. ئامانجی من لەم وەڵامدانەوەیە، ھەوڵدان بۆ سەلمانی کێ ڕاستدەکات و کێ نا، نییە، بەڵکو ڕۆشنکردنەوەی ئەوەیە، کە ھەموو ئەو دەستەواژانەی کە وەك نموونەگیرمکردوون، لەنێو نووسینەکەی نووسەر دەرھێنراون و لێکدانەوەم ھەر لەسەر ئەو بەشانە بووە و تێگەیشتنی خۆمم وەك خوێنەرێك نیشانداوە و لەو شوێنانەی کە بەھۆی خراپی داڕشتنی ڕێزمانی و ڕێنووس، لە مەبەستی نووسەر دڵنیانەبووم، وەك (فیدبەیک) لەنێو نیشانەی فیدبەیک ‘…’ ڕیزمکردوون، تاکو نووسەر بڵێت، ئایا مەبەستی چی بووە. بۆ نموونە ئەم ڕستەیە ” دەبێت ئەوەشمان لەبیر نەچیت کە ئەنارکیزم هزرە نەك ئایدۆلۆجی سڕبوو، ڕێڕەوی ژیان و بەڕێکردنێتی، مێتودێکی بەکردەوە و زیندوانەیە لە هەڵسەنگاندنی ڕوداوەکان و بارودۆخەکان بەڕۆچونی ناو واقیعەکە ، نەك نێو کتێبەکان . ” ، کە نووسەر لەنێو وەڵامەکەی ئەوەی ڕۆشننەکردووەتەوە، چ پەیوەندییەکی بە بابەتەکەوە ھەیە، کە ٥٠% مەبەستی ڕەخنەکەی من بوو، چ کارەبوونی ئەو ڕستە بوو، لەنێو بابەتی سەلماندنی “شۆڕشگێڕنەبوونی چینی کرێکار “؟ ئایا ھیچ سەرچاوەیەکی ھزر و بۆچوونە ئەنارکییەکان لە شتێنەر’ی تاکگەرا تاکو کرۆپۆکین’ی کۆمونیستگەرا ھەیە، کە سەلمێنەری “ناشۆڕشگێڕبوونی چینی کرێکار” بێت، تاکو ھاوڕێ زاھیر ئەو دەستەواژەیە بکاتە پاڵپشتی بۆچوونەکەی خۆی؟

ئینجا لەسەر ھەمان کێش و سەروای نووسەر، کە دەڵێت “تۆ من باش دەناسیت و نەدەبوو ئاوا نووسینەکەی من بخوێنیتەوە …”، منیش دەڵێم، ھاوڕێ گیان، بەداخەوە دەبوو تۆ دوا کەسی نێو ئەم گەردوونە بیت، کە بنووسیت ” ھەژێن بە وردی بابەتەکەی منی نەخوێندووەتەوە و مەبەستەکانی من شێوێنراون و ھەڵگێڕدراونەتەوە … “. چونکە پەیوەندی ئێمە و متمانەی نێوان ئێمە و ئامادەیی من و دەستگیرۆیی من لە پشت تەواوی نووسین و وەرگێڕانەکانی ٢٠٠٠-٢٠١٥ی تۆ، بۆ ئەوە بەسن، کە گومانی شێواندن و ھەڵگێرانەوەی بۆچوون و نووسینەکانی خۆت لە من نەکەیت. ئەوە لە کەیوە من و تۆ بووینەتە شێوێنەری بۆچوون و نووسینی یەکدی و چ ھۆکارێكە کە بووەتە دروستکەر و کنەدەری ئاوا گومانێکی وێڕانگەر. من ئێستاشی لەتەك بێت، لە کاتی وەڵامدانەوەی ئەم وەڵامەی تۆ، ھێشتا دۆستایەتی و ھاوڕێیەتی و متمانەی ھاوبیریی من و تۆ، بە من ڕێگەینەداوە گومانبکەم و ئەو نموونانەی کە تۆ لەنێو ڕەخنەکەی من وەرتگرتوون، لەتەك نووسینەکەی خۆم بەراوردبکەم، ھەڵبەتە من نەك تەنیا لەتەك تۆ، بەڵکو لەتەك دوکاندارێکیش کە باقی پارەکەم دەداتەوە و بۆ کاسپی و قازانج و بەدەستھێنانی پارەی زۆرتر دانیشتووە، ھەمان متمانەم ھەیە و دەبەخشم.

٨ی سێپتەمبەری ٢٠١٧*
—————————————————
[١] http://bit.ly/2xJnnUN
[٢] http://bit.ly/2gKi4g7
[٣] http://bit.ly/2wBwSFg
[٤] http://bit.ly/2xRCNpL
[٥] http://bit.ly/2eOMYa5
http://bit.ly/2vKYAOw
[٦] http://bit.ly/2xbmGWs
[٧] http://bit.ly/2f8k2Xz
[٨] http://bit.ly/2wNLqDz

* ڕۆژی ٤ی سێپتەمبەری ٢٠١٧ وەڵامێکی بیست (٢٠) لاپەڕەیی وەك ڕۆشنکردنەوەی ھۆکاری پرسیارە ڕەخنەییەکانی خۆم و وەڵامەکەی ھاوڕێ زاھیر باھیر نووسی، ئەم بەیانییە، کە خەریکی ناردنی وەڵامەکەم بووم، بڕیاری خۆمم گۆڕی و ئەم کورتەیەم لە وەڵامەکە دەرھێنا و ئەوی دیکەم خستە ئەرشیڤ. چونکە ڕەخنە و وەڵامدانەوە کاتێك کەڵکی ھەیە، کە بەرانبەرەکەشت ڕەخنە بەو جۆرە بخوێنێتەوە، کە خودی ڕەخنە لەپێناوی سەریھەڵداوە.
** لە بواری پەیوەندی (کۆمیونیکەیشن) پێناسەیەك بۆ تاكەکەس ھەیە، کە دەڵێت “ھەموو تاکەکەسێك بۆ خۆی گەردوونێکی ئاڵۆزە”.




مێژوویەک لە یادەوەریدا … دیدار سەبارەت بە مێژووی چەپ و کۆمۆنیزمی نوێ لە کوردستاندا


بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن ….
.barg_salar_sm




بۆچی بیر له‌ ده‌وڵه‌ت ده‌كرێته‌وه‌ .. ؟ … سمكۆ محه‌مه‌د


ده‌وڵه‌ت له‌ڕوانگه‌ی تۆماس هۆبزه‌وه‌ …..

بیری سیاسی كۆن به‌و ئاڕاسته‌یه‌ له‌چه‌مكی ده‌وڵه‌ت تێگه‌یشتبوو كه‌ كارێكی سرووشتیه‌ یان ویستێكه‌ خوداوه‌نده‌كان گه‌ره‌كیانه‌ و له‌وێشه‌وه‌ به‌ره‌و ده‌سه‌ڵات، بیرۆكه‌ی ده‌وڵه‌تی خسته‌ زه‌ینی ئه‌و قه‌وارانه‌ی كه‌ هێشتا جوگرافیایه‌كیان نه‌بوو بۆ پاراستنی شوناس، دواجار ئه‌م بیرۆكه‌یه‌ له‌رێگه‌ی تیۆری سیاسیه‌وه‌ به‌رجه‌سته‌ بوو و پاشان بوو به‌ مۆدێلی پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندی كۆمپانیا زه‌به‌لاحه‌كان، له‌مباره‌یه‌وه‌ بیروڕایه‌كی تۆماس هۆبز (1588_ 1679 ز) هه‌یه‌ كه‌ به‌ڕه‌هادانانی ویست و حه‌ز و ئاره‌زوو باسی له‌ ده‌وڵه‌ت كردووه‌، ئه‌و ده‌ڵێ‌ ده‌وڵه‌ت له‌سه‌ر بنه‌مای ( شه‌ڕی گشته‌ له‌دژی گشت) كه‌ پێشتر قسه‌مان له‌باره‌یه‌وه‌ كرد، ئه‌و له‌باره‌ی زه‌رووره‌تی بوونی ده‌وڵه‌ته‌وه‌، باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ ده‌وڵه‌ت له‌سه‌ر شه‌ڕی هه‌موان دژ به‌هه‌موو داده‌مه‌زرێت كه‌ توانای تاكێك به‌توانای عه‌قڵی ئه‌و تاكه‌وه‌ پڕده‌بێته‌وه‌، له‌لایه‌كی تره‌وه‌ هۆبز مافی سرووشتی مرۆڤ، بۆ ئه‌وه‌ پاڵ پێوه‌ده‌نێ‌ كه‌ باری سرووشتی جێبهێڵێ‌ و بچێته‌وه‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی هاوبه‌ش، یاخود یه‌ك ده‌سه‌ڵاتی حوكمڕان و به‌ناچار په‌یمان ببه‌ستێت و له‌ئه‌نجامیشدا ئه‌و تاكه‌ كه‌ له‌كۆمه‌ڵگایه‌كی سیاسیدا ژیان به‌سه‌ر ده‌بات، له‌وێشه‌وه‌ بۆ پاراستنی شوناسی قه‌واره‌كه‌ی، هه‌ر بۆیه‌ له‌سه‌ریه‌تی له‌ ئه‌ركدا تائه‌و جێگه‌یه‌ كه‌ ده‌سه‌ڵات فه‌رمانڕه‌وایی ده‌كات، په‌یڕه‌وی له‌ سیستم بكات، به‌ڵام ئایا ده‌كرێ‌ ئه‌وه‌ی كه‌ په‌یمانی داوه‌ به‌ده‌سه‌ڵات، ملكه‌چی ئه‌و سیستمه‌ بێت وه‌كو جۆره‌ گواستنه‌وه‌یه‌كی ماف به‌گرێبه‌ستی سیاسیه‌وه‌، له‌ ئاستی ده‌سته‌بژێری سیاسیشدا به‌جێگه‌یاندنی ئه‌و مه‌به‌سته‌ سیاسیه‌ی كه‌ خه‌باتی بۆ كراوه‌، به‌تایبه‌تی ئه‌و نه‌توانه‌ی كه‌ تاكو سه‌ده‌ی 20 یش خاوه‌نی شوناسی ده‌وڵه‌تی نه‌بوونه‌.

سه‌ره‌نجام كه‌ ئێمه‌ تیۆره‌كه‌ی تۆماس هۆبزمان وه‌رگرتووه‌ له‌ تیۆره‌كه‌ی خۆیدا باس له‌سێ‌ هۆكاری بنچینه‌یی ده‌كات بۆ درووستكردنی ده‌وڵه‌ت، ئه‌ویش بریتیه‌ له‌ (شه‌ڕی ململانێ‌ و مان و خۆ به‌گه‌وره‌ زانین).
1: ململانێ‌: تۆماس هۆبز پێی وایه‌ كه‌ مرۆڤ له‌ژێر ئه‌و كاریگه‌رییه‌ نه‌رێنییه‌ والێده‌كات هه‌میشه‌ شه‌ڕانگێز بێت، تاكو هه‌رچی زیاتر ده‌ستكه‌وتێكی ته‌نها بۆخۆی هه‌بێت، ئه‌وانی دیكه‌ش پاشكۆی ئه‌و گروپه‌بن كه‌ ده‌سه‌ڵات به‌ده‌ستده‌گرن، له‌حاڵێكدا ململانێ ئه‌گه‌ر له‌رابردوودا بۆ سڕینه‌وه‌ بووبێت له‌سه‌ر خاك یان سڕینه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌ وه‌كو شوناس، ململانێكان ئێستا شێوازێكی دیكه‌ن كه‌ له‌ رێگه‌ی ئابوری و سیاسیدایه‌ و بۆ نه‌هێشتنی هه‌ژموونی سیاسیه‌ به‌سه‌ر ئه‌وانی دیكه‌دا، ململانێی ئامریكا و روسیا له‌ رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، له‌سه‌ر نه‌هێشتنی هه‌ژموون و پێگه‌ی سیاسی و ئابوری بوو له‌وڵاتانی عه‌ره‌بی كه‌ پێشتر سه‌ر به‌ وڵاتانی به‌ناو یه‌كێتی سۆڤیه‌ت بوو، به‌رده‌وامبوونی سیناریۆ سیاسیه‌كان و شه‌ڕی بازاڕی نه‌وت و چه‌ك فرۆشتن و پێشكه‌وتنی ته‌كنۆلۆژیا و شه‌ڕی نوێكردنه‌وه‌ی به‌ره‌ی كۆن له‌دژی یه‌كتر، جۆرێكی دیكه‌ی ململانێی سیاسیه‌ له‌سه‌ر گۆڕه‌پانی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، ئه‌م ململانییه‌ كه‌ ورد ده‌كرێته‌وه‌ بۆ نه‌ته‌وه‌ و تایه‌فه‌ مه‌زهه‌بییه‌كان، باشتر بیرۆكه‌ی ده‌وڵه‌تی تێدا ده‌بینرێ‌، چونكه‌ توندوتیژی فكری ه‌زهه‌بی رێگه‌ نادات نه‌ته‌وه‌یه‌ك یان گروپێكی دیكه‌ی بێ‌ قه‌واره‌ شوناسی تایبه‌تی خۆی هه‌بێت، باشترین نموونه‌ش عێڕاق و پێكهاته‌ سیاسی و مه‌زهه‌بییه‌كانه‌ به‌رامبه‌ر به‌ كورد.

2: گومان: نه‌بوونی متمانه‌ له‌نێوان ئینسانه‌كاندا كاریگه‌ری نه‌رێنی ده‌بێت بۆ ئه‌وه‌ی هه‌میشه‌ له‌وه‌همێكدا بێت كه‌ تاكه‌كانی دیكه‌ نه‌توانن هێرشی بكه‌نه‌ سه‌ر و هه‌میشه‌ ئه‌م تاكه‌ هێرش به‌ربێت تاكو تخوبی خۆی بپارێزێ‌ و هه‌یبه‌تی بمێنێ‌ و ببێته‌ خاوه‌ن ناوبانگێكی دیار، ئه‌مه‌ش به‌ده‌وڵه‌ت نه‌بێت ناكرێ‌، ئه‌م گومانه‌ له‌وێوه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌ كه‌ پێشتر قه‌واره‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان كه‌ بریتی بوون له‌ خێڵ و بنه‌ماڵه‌ و قه‌واره‌ی ئاینی كه‌ تێكه‌ڵه‌یه‌ك بوون له‌هێزی جه‌ماوه‌ری و كولتووری جیاواز، ترسه‌كه‌ به‌و شێوه‌یه‌ بوو كه‌ ئه‌گه‌ر سنوورێك بۆ هه‌ریه‌ك له‌و هێزانه‌ دانه‌نرێت حه‌ره‌می یه‌كتر ده‌به‌زێنن و ده‌بێته‌ هۆكارێك بۆ ئاژاوه‌ و شه‌ڕ و داگیركاری و به‌تاڵانبردنی سه‌روماڵی یه‌كتر، ئه‌مه‌ش یه‌كه‌مجار له‌ سه‌رهه‌ڵدانی گرێبه‌ستی كۆمه‌ڵایه‌تیه‌وه‌ سه‌ریهه‌ڵدا وه‌كو ده‌ستوورێك و دانانی هێزێك بۆ پیاده‌كردنی یاسا بۆ ناوه‌وه‌ و بۆ ده‌ره‌وه‌ی قه‌واره‌كان، ئیدی بیرۆكه‌ی ده‌وڵه‌ت لێره‌وه‌ گه‌شه‌ی كرد، تاكو بوو به‌تموحێك بۆ نه‌ته‌وه‌ و ئایینه‌كان و به‌یاسای نێوده‌وڵه‌تی رێكخرا، كورد لێردا گومانه‌كه‌ی تۆختر ده‌بێته‌وه‌ به‌رامبه‌ر به‌ ئه‌وانی تر كه‌ خاوه‌نی ده‌وڵه‌ت و شوناسی ده‌وڵه‌تین، بۆیه‌ بیر له‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌ ببێت به‌ ده‌وڵه‌ت و زامنی سه‌ربه‌خۆیی هه‌بێت.

3: خۆ به‌گه‌وره‌زانین: ئه‌م هۆكاره‌ واده‌كات كه‌ هه‌میشه‌ تاك توندوتیژبێت له‌پێناو ئه‌وه‌ی هه‌موو هه‌وڵێك پوچه‌ڵ بكاته‌وه‌ كه‌له‌ناوبانگی ئه‌و كه‌م نه‌بێته‌وه‌ و گه‌وره‌یی خۆی بپارێزێ‌ له‌به‌رامبه‌ر ئه‌وانی دیكه‌، له‌ئاستی كۆمه‌ڵگه‌ش هه‌ر به‌و شێوه‌یه‌یه‌ كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ره‌سه‌ن به‌ زاراوه‌ی كۆمه‌ڵناسی ئه‌وانه‌ی كه‌ بنه‌چه‌یان هه‌یه‌ و مێژوویان بۆخۆیان دروستكردووه‌، خۆیان به‌گه‌وره‌تر ده‌زانن له‌ئه‌وانی تر، بۆ نموونه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی هیندی و چینی و روسی و فه‌رانسه‌ و ئه‌نگڵستان و میسری وه‌كو ده‌وڵه‌تی ره‌سه‌ن، خۆیان له‌ نه‌ته‌وه‌ و كۆمه‌ڵگه‌كانی تر به‌گه‌وره‌تر ده‌زانن، له‌ئاستی ده‌وڵه‌تیشدا ئه‌م بیركردنه‌وه‌یه‌ هه‌یه‌، به‌ڵام دوای دروستبوونی هه‌یمه‌نه‌ی سیاسی و سه‌ربازی و ئابوری و دوای كۆتایی هاتن به‌ سه‌رده‌می ئیمبراتۆریه‌ته‌كان و پاشانیش شه‌ڕی جهانی یه‌كه‌م و دووهه‌م، ئیدی بیرۆكه‌ی خۆبه‌گه‌وره‌ زانین مانایه‌كی دیكه‌ی وه‌رگرت، به‌ڵام هێشتا له‌شوێنێكدا به‌های ماوه‌، بۆ نموونه‌ یه‌كێتی سۆڤیه‌ت نه‌ماوه‌، به‌ڵام روسیا ئێستاش ئه‌و لوتبه‌رزیه‌ی هه‌ر ماوه‌ و یه‌كێك له‌و هێزه‌ ده‌وڵه‌تیانه‌ی كه‌ ده‌توانێت هاوكێشه‌ بگۆڕێت و له‌به‌رامبه‌ر ئه‌وانی تر خۆی به‌گه‌وره‌ بزانێ‌، بۆ نمونه‌ له‌دوای بارگرژی له‌ رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و به‌تایبه‌تیش له‌ سوریا كه‌ هێزی سه‌ربازی روسیا ئێستاش له‌ لازقیه‌یه‌، چوونی نوینه‌ری قه‌ته‌ر بۆ روسیا كه‌ نێردراوی ئامریكا بوون به‌مه‌به‌ستی چاكسازی و ته‌نازول بۆ ئامریكیه‌كان، روسیه‌كان له‌وه‌ڵامدا گوتوبیان ئێوه‌ كێن هاتوون بۆ نێوانگێڕی و گه‌یاندنی په‌یام، ئێمه‌ له‌گه‌ڵ ئاغاكانتانا به‌و شێوه‌یه‌ قسه‌ ناكه‌ین، ئاره‌زوومان لێبێت له‌ سه‌ر نه‌خشه‌ی دونیا ده‌تانسڕینه‌وه‌ و بچن به‌ ئاغاكانتان بڵێن نوێنه‌رایه‌تی بۆ ئه‌و مه‌رجه‌ مایه‌پووچه‌. ئه‌م لوتبه‌رزی و خۆ به‌گه‌وره‌ زانینه‌ له‌پاشخانه‌وه‌ هاتووه‌ كه‌بڕوای به‌خۆیه‌تی و بڕوای به‌ڕه‌سه‌نایه‌تی خۆی هه‌یه‌ و ده‌توانێ‌ هاوكێشه‌ بگۆڕێت، كورد بۆیه‌ ئه‌م جۆره‌ لوتبه‌رزییه‌ لاسایی ده‌كاته‌وه‌، چونكه‌ ده‌زانێ‌ له‌ ئاستێكی بچووكدا ته‌ماشا ده‌كرێت.

بیركردنه‌وه‌ی تاكی رۆشنبیر یان تاكی سه‌ركرده‌ له‌زۆربه‌ی لایه‌نه‌كانی ژیان، یان گروپی ده‌سته‌بژێری سیاسی، یان هاندانی ده‌ره‌كیی بووه‌ بۆ به‌رژه‌وه‌ندی هێزێكی نێوده‌وڵه‌تی یان هه‌رێمایه‌تی، یان وه‌كو نه‌ته‌وه‌ ژێرده‌سته‌كانی سه‌ده‌ی رابردووه‌ كه‌ خه‌ونه‌كانیان وه‌دینه‌هاتووه‌، به‌ڵام دواجار ده‌وڵه‌ت وه‌كو پێناسه‌یه‌كی نوێ‌ كه‌ جگه‌ له‌وه‌ی شوناسی كۆمه‌ڵگه‌یه‌كه‌، له‌لایه‌كی تره‌وه‌ كۆكردنه‌وه‌ی كیانه‌ نه‌ته‌وه‌یی و كولتوری و مه‌زهه‌بی و ئاینه‌كانه‌ كه‌ پێكه‌وه‌ له‌جوگرافیایه‌ك ده‌ژین، زه‌روره‌تی دروستبوون و بونیاتنانیشی یان په‌یوه‌ندی به‌ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی گه‌ل هه‌یه‌ یان وه‌ڵامدانه‌وه‌ی مێژوو هه‌یه‌ بۆ كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك، ئیدیالێكی تر هه‌یه‌ كه‌ بریتیه‌ له‌ كۆمه‌ڵه‌ ده‌زگایه‌كی سه‌ركوتكه‌ر و سنووری ده‌ستكرد و به‌رژه‌وه‌ندی گروپێك و هیچی تر بۆ نه‌ته‌وه‌ی ژێر ده‌ست كه‌ ئه‌مه‌ له‌ عێراق و توركیا و ئێرانیش هه‌مان ستایلی ژیانی سیاسیه‌.

“پێشتر ده‌وڵه‌ت بۆ نه‌ته‌وه‌كان بوو، بۆیه‌ شوناسی نه‌ته‌وه‌ مه‌رجی یه‌كه‌م و سه‌ره‌كی بونیاتنانی ده‌وڵه‌ت بوو، به‌ومانایه‌ی قه‌واره‌ی نه‌ته‌وه‌یه‌كی دیاریكراو بوو، لێره‌دا ده‌بێت باسه‌كه‌ ببه‌ینه‌ سه‌ر بوونی گه‌لی خاوه‌ن شوناس له‌مێژوودا وه‌كو عرقیه‌ت، واته‌ نه‌ته‌وه‌ی كۆن، نموونه‌ش بۆ نه‌ته‌وه‌ كۆنه‌كان كه‌ په‌رشوبڵاو بوونه‌ته‌وه‌ به‌سه‌ر ده‌وڵه‌تانی دیكه‌ به‌هۆی نه‌بوونی قه‌واره‌ی ده‌وڵه‌تی، یان كێشه‌ی یه‌كنه‌بوونی ئه‌و نه‌ته‌وه‌ و عرقه‌، وه‌كو كۆچه‌ره‌كانی ئیسپانیا بۆ ئامریكا، عرقه‌كانی دیكه‌ بۆ ئه‌وروپا دوای دروستبوون و سه‌رهه‌ڵدانی شاری مۆدێرن، یان كۆچه‌ره‌كانی ئه‌فه‌ریقا بۆ وڵاتانی سه‌نعه‌تی و هۆكاری نه‌بوونی كار و كێشه‌ی وشكه‌ساڵی و سه‌ركه‌وتكردنیان له‌لایه‌ن به‌ریتانیا و ئامریكا و هتد، یان كۆریه‌ كۆچه‌ریه‌كان به‌ره‌و ژاپۆن و ئه‌ندۆنوسیا و چین كه‌خه‌ریك بوو شوناسی خۆیان له‌ده‌ست بده‌ن و له‌نێو ره‌گه‌زی ژاپۆن و چین بتوێنه‌وه‌، به‌ڵام دواجار بوونه‌وه‌ به‌ قه‌واره‌ی سه‌ربه‌خۆ، ئێستا كوردیش به‌و دۆخه‌دا ده‌ڕوات كه‌خه‌ریك بوو بتوێته‌وه‌ له‌نێو فارس و عه‌ره‌ب و تورك، به‌ڵام هه‌م خۆڕاگری خۆی و هه‌م له‌باربوونی كێشه‌كه‌ی و هه‌م ئاڵوگۆڕی سیستمی دیكتاتۆری له‌لایه‌ن ئامریكا و وڵاتانی سه‌نعه‌تی و زلهێز، هه‌روه‌ها سه‌رهه‌ڵدانی ئه‌و تێگه‌یشتنه‌ بۆ نه‌ته‌وه‌ ژێرده‌ست و عه‌ریق و سته‌مدیده‌كان به‌ره‌و ده‌وڵه‌ت و گۆڕانی هه‌لومه‌رجی سیاسی به‌ ئاقارێكی دیكه‌دا كه‌ زیندووكردنه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌كان به‌ره‌و ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، به‌های سیاسی و به‌رژوه‌ندی زلهێزه‌كان باشتر ده‌پارێزێت، ئیدی ئه‌م تێگه‌یشتنه‌ كارێكی كرد كه‌كێشه‌ و گرێی ده‌روونی كوردی به‌ره‌و ده‌وڵه‌ت كه‌متر ببێته‌وه‌ كه‌ماوه‌ی چه‌ندین سه‌ده‌یه‌ خه‌یاڵ و خه‌ونێكی نه‌ته‌وه‌یه‌ كه‌ له‌سه‌رانسه‌ر دونیا تاك و كۆمه‌ڵی جیاجیای شێوه‌زار و كۆمه‌ڵی دیكه‌ی هه‌یه‌ و خه‌ریكه‌ كۆده‌بنه‌وه‌ به‌ره‌و دروستكردنی ده‌وڵه‌ت، ئه‌وه‌ی كه‌نه‌ته‌وه‌ی وه‌كو كورد و فه‌له‌ستین و تامیله‌كانی سریلانكا وه‌كو نه‌ته‌وه‌ی لۆكاڵی ته‌ماشاكرابوون له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاته‌كانیانه‌وه‌، بڕوایه‌ك هه‌بوو كه‌گوایه‌ چیتر كاتی نه‌ما ببن به‌ده‌وڵه‌ت، به‌ڵام به‌وشێوه‌یه‌ ده‌رنه‌چوو”. جاك دونرو دوفابر. الدوله‌. ترجمه‌. الدكتور سموحی فوق العاده‌. مكتبه‌ الفكر الجامعی. بیروت. ل10.

هه‌ڵبه‌ت زۆر بابه‌ت و پێشبینی بۆ مه‌سه‌له‌ی نه‌ته‌وه‌ و بوون و به‌ ده‌وڵه‌تبوون و له‌ناوچوون له‌لایه‌ن بیرمه‌ند و فه‌یله‌سوفه‌كانه‌وه‌ هاتووه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه‌ سه‌روه‌ختێك دێت نه‌ته‌وه‌ له‌جیاتی رزگاربون له‌ نه‌هامه‌تیه‌كانی و ژێر ده‌ستی، نامۆ ده‌بێت له‌ به‌رامبه‌ر نه‌ته‌وه‌كانی دیكه‌، هه‌روه‌ها به‌پێچه‌وانه‌شه‌وه‌ نه‌ته‌وه‌ی دیكه‌ سه‌رهه‌ڵده‌ده‌ن كه‌ نه‌ته‌وه‌كانی دیكه‌ پێین نامۆییه‌ وه‌كو بوون و مێژوو، چونكه‌ له‌ده‌ره‌وه‌ی مێژووه‌، به‌ڵام حه‌تمیه‌تی سیاسی كه‌ خزمه‌تی سه‌رمایه‌ی نادیار و بازرگانی بۆ كۆمپانیا نادیاره‌كان ده‌كات، له‌ پڕێكدا وه‌كو قارچك نه‌ته‌وه‌ی نوێمان پێده‌ناسێنێ‌ و نه‌ته‌وه‌ی ره‌سه‌نیش ده‌سڕێته‌وه‌ له‌سه‌ر زه‌وی و هاوكاری ناكات.
ئه‌و حاڵه‌ته‌ی سه‌ره‌وه‌ كه‌ نموونه‌مان بۆ هێنایه‌وه‌، به‌هۆی گرێی ده‌روونی و نه‌بوونی ده‌وڵه‌ته‌وه‌ كه‌ نه‌ته‌وه‌كان بزووتنه‌وه‌ی شۆڕگێڕیان به‌رپاكردووه‌ هاتۆته‌ كایه‌وه‌، ئه‌مه‌ حاڵه‌تێكی شازبوو له‌دونیا و له‌دوای مه‌جه‌ڕستانی پێش سه‌ده‌ی بیسته‌م و ئێرلاندا و سكۆتلاندای سه‌ر به‌ به‌ریتانیا به‌رپابوو، تائه‌و راده‌یه‌ی كه‌شه‌ڕی داگیركاریان كرد، هه‌روه‌ك له‌نیشتیمانی به‌ناو عه‌ره‌بی و ئه‌و وڵاتانه‌ی له‌ژێر داگیركاری فه‌رانسه‌ و به‌رتانیا و ئیتاڵیا بوون له‌دوای جه‌نگی دووهه‌می جهانی بوو، به‌ڵام ئه‌مه‌ مانای ئه‌وه‌نیه‌ كه‌ ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی بنچینه‌كه‌ی له‌و عرقه‌وه‌ واته‌ كۆنه‌وه‌، سه‌رچاوه‌ی گرتبێت و كارێكی سیاسی باش بێت، بۆیه‌ سه‌ركێشی تێداكراوه‌ و شۆڕشی تێدا به‌رده‌وام بووه‌ و داواكارییه‌ش تاكو درووستبوونی ده‌وڵه‌ته‌، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ ته‌نها فۆڕمه‌كه‌ به‌وشێوه‌یه‌ خۆی نیشانداوه‌، به‌ڵكو نموونه‌یه‌كی دیكه‌ی سیستمی دونیای سه‌رمایه‌دارییه‌ به‌ره‌و په‌رشو بڵاوكردنی گه‌لانه‌ كه‌پێكه‌وه‌ژیاون تائێستا و كردنیانه‌ به‌ده‌وڵه‌ت وه‌كی جوگرافیای سیاسی و ئابوری و شێوه‌یه‌كی دیكه‌ی داگیركاری و ده‌وڵه‌تی به‌رسێبه‌ر كه‌ له‌رابردوودا هه‌ریه‌ك له‌به‌ریتانیا و فه‌رانسه‌ خاوه‌ندارێتی ئه‌م ستایله‌یان له‌ ئوسترالیا و كه‌نه‌دا و هۆنكۆنگ و پاكستان و هیندستان و رۆژهه‌ڵات و به‌شێك له‌ئاسیا كردبوو، كه‌چی ئێستا خه‌ریكن ستایلێكی دیكه‌ له‌داگیركاری پۆست مۆدێرن ده‌خوڵقێنن و تاراده‌یه‌ك ئاره‌زووی نه‌ته‌وه‌ و كۆمه‌ڵگه‌كانیشی تێدایه‌ به‌بێ‌ كێشه‌ و به‌ناوی روخانی سیستمه‌ كۆنه‌كان و دامه‌زراندنی سیستمی نوێ‌، ره‌نگه‌ ئه‌م پێشبینیه‌ بۆ ده‌ركه‌وتنی سیمای ده‌وڵه‌تی نوێ‌ له‌ داهاتوودا، ئه‌م بۆچوونه‌ پێشبینی كراوه‌ بسه‌لمێنێ‌، له‌ولاشه‌وه‌ پشت له‌و نه‌ته‌وه‌ ره‌سه‌نانه‌ ده‌كه‌ن كه‌ ویستی ده‌وڵه‌تیان هه‌یه‌.

له‌ئاستی لۆكاڵیش بریتیه‌ له‌ یه‌كلایی كردنه‌وه‌ و دابڕانی كۆمه‌ڵگه‌ له‌رابردوو و سازكردنی تاك و كۆی كۆمه‌ڵگه‌ بۆ رووبه‌ڕووبونه‌وه‌ی هه‌ر دژوارییه‌ك و زه‌مینه‌سازی بۆ جێگیربوونی ئه‌منیه‌ت و ئاسایشی نێوخۆ و پاراستنی ئه‌منی نێوخۆیی كه‌ بریتیه‌ له‌به‌رگریكردن له‌هێرش و دزه‌كردن و تێكدانی ته‌ندروستی و په‌روه‌رده‌ی تاك و پاراستنی كولتور و لانیكه‌م دامه‌زراندنی سیستمێكی ئابوری كۆمه‌ڵایه‌تی له‌بار بۆ هه‌موو هاوڵاتیان كه‌ چوونیه‌ك بێت. وه‌ختێك ئه‌مانه‌ له‌بار نه‌بوون، كه‌واته‌ ئاسان نییه‌ گه‌یشتن به‌ستراتیژێك كه‌ ده‌وڵه‌ته‌، هه‌ڵبه‌ت سه‌باره‌ت به‌و ده‌سته‌بژێره‌ی كه‌ پێشڕه‌وایه‌تی نه‌ته‌وه‌ی ژێرده‌ست ده‌كه‌ن په‌یمانی كۆمه‌ڵایه‌تی و ئه‌ركداری نه‌پارێزێ‌، یان ئه‌و ویسته‌ عه‌قلانیه‌ له‌ده‌ست بدات بۆ به‌رژه‌وه‌ندی خۆیان، یان ئاراسته‌یه‌كی دژ به‌گشت كه‌ ده‌توانێ‌ جارێكی تر شه‌ڕی گشت بكات.

گرێبه‌ستی كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی له‌نێوان تاك كۆی كۆمه‌ڵگه‌ و سیستمی ده‌وڵه‌ت بۆ به‌رده‌وامبوونی ژیانی ئاسایی كۆمه‌ڵگه‌، گرێبه‌ستێكه‌ كه‌ به‌بێ‌ باڵانس له‌نێوان وابه‌سته‌بونی تاك و وابه‌سته‌بوونی سیستمی حوكمڕانی كه‌ دادوه‌رییه‌، نه‌ك هه‌ر ناكرێت، به‌ڵكو بێ‌ به‌ها ده‌مێنێته‌وه‌و سه‌رناگرێ‌، له‌وه‌ش گه‌مژانه‌تر به‌ بڕوای سپێنۆزا ئه‌وه‌یه‌ ” ناكرێ‌ تاكێك له‌گه‌ڵ گشت یان كه‌سێك بۆ هه‌میشه‌ داوا له‌كه‌سێك بكات خۆی گرێبدات به‌ گرێبه‌ستێكه‌وه‌، به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی له‌كاتێكی دیكه‌دا ته‌ماشا بكات ئایا ئه‌و گرێبه‌سته‌ زیانی زیاتره‌ یان نه‌فع، ئه‌مه‌ ئه‌و خاڵه‌ گرینگه‌یه‌ كه‌بۆ دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌ت گرینگی هه‌یه‌، كه‌واته‌ ئه‌گه‌ر خه‌ڵك به‌گشتی ره‌خنه‌یان له‌و عه‌قڵه‌ گرت و تێگه‌یشتوون كه‌ ده‌وڵه‌تی سته‌مكار سوودێكی زۆری هه‌یه‌، كه‌واته‌ پێویسته‌ بۆ به‌رزترین سنوور كه‌ هه‌ر كه‌سێك رازی بوو به‌بێ‌ هه‌ڵخه‌ڵه‌تاندن، ئیدی ده‌بێ‌ هه‌مووان به‌وردی ئه‌و گرێبه‌سته‌ بپارێزن، چونكه‌ ئه‌وه‌ داوای خۆیانه‌ به‌وشێوه‌یه‌ بمێننه‌وه‌، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ پارێزگاری له‌و ده‌وڵه‌ته‌ بكه‌ن، به‌ڵام به‌پێچه‌وانه‌وه‌ بینرا تاك یان هه‌ر كه‌سێك كه‌ گرێبه‌ستێكی قه‌بوڵ كردووه‌، به‌ڵام وه‌كو پێویست نییه‌ خزمه‌تكردنه‌كه‌ی، ئه‌وا ئیدی ئه‌و كه‌سه‌ بۆی هه‌یه‌ به‌بارتاقای پاداشته‌كه‌ی پارێزگاری بكات”. سبینوزا. رساله‌ فی اللاهوت و السیاسه‌. ت. وتقدیم. د. حسن حنفی. مراجعه‌. د. فۆاد زكریا. دار الگلیعه‌. بیروت. ل381.

لێره‌دا سپێنوازا قسه‌له‌سه‌ر شێوازی گرێبه‌ست ده‌كات وه‌كو په‌یمانی كۆمه‌ڵایه‌تی بۆ دامه‌زراندن و به‌رده‌وامبوونی ده‌وڵه‌ت و ئیلتیزامی هه‌میشه‌یی تاك، به‌ڵام خاڵی هه‌ره‌ گرینگ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ تائێستا ده‌وڵه‌ت ته‌نها بۆ پاراستنی كیان و ده‌سه‌ڵات داوای له‌تاك و كۆی كۆمه‌ڵگه‌ كردووه‌ كیانه‌كه‌ و قه‌واره‌ سیاسیه‌كه‌ بپارێزن به‌پێی گرێبه‌ستی كۆمه‌ڵاپیه‌تی و له‌به‌رامبه‌ریشدا هه‌ر ئه‌و ئیمتیازاته‌ی به‌ تاكداوه‌ كه‌له‌گه‌ڵ زه‌مه‌نی پێش په‌یمانه‌كه‌ جیاوازی هه‌یه‌ له‌نه‌فع و شێوه‌ی ماف و ئه‌رك، لێره‌وه‌یه‌ ده‌وڵه‌ت ده‌چێته‌ به‌رده‌م پرسیاری سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تیه‌وه‌، یان ئه‌و پرسیاره‌ی كه‌ ئایا ئه‌گه‌ر عه‌قڵ و عه‌قلانیه‌ت سیستمی ده‌وڵه‌تی دامه‌زراندووه‌ و خه‌ڵكی ناچاركردووه‌ ئه‌خلاقی و یاسایی كه‌ كیانه‌كه‌ بپارێزێ‌ و له‌به‌رامبه‌ریشدا كه‌ڵك وه‌ربگرێت.

ده‌وڵه‌ت جگه‌ له‌و بونیاده‌ی كه‌ له‌رووی ئابوری و جیۆسیاسی و ستراتیژه‌وه‌ كه‌ ده‌بێ‌ هه‌یبێت، ئاماده‌سازی ده‌وێ‌ له‌رووی به‌شه‌ریه‌وه‌ كه‌ ئایا ئاماده‌ی ئه‌و ئاسته‌نگانه‌یه‌ كه‌ دێنه‌ به‌رده‌م قۆناغه‌ سیاسیه‌كه‌ی، ئایا ده‌توانێ‌ له‌گه‌ڵ گروپی سیاسی كه‌ ژیانیان له‌گه‌ڵ خه‌ڵكی عه‌وام جیاوازه‌ قبوڵ بكرێ‌؟، ئایا ئه‌و هێزه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌ هۆشیاره‌ ئاماده‌یه‌ كه‌ پێشوازی له‌و قۆناغه‌ بكات؟. ئه‌م پرسیارگه‌له‌ بۆ ئه‌و قه‌واره‌ سیاسیانه‌ ده‌كرێ‌ كه‌ده‌وڵه‌ت نین و وه‌كو دیفاكتۆیه‌ك مامه‌ڵه‌یان له‌ته‌ك ده‌كرێ‌، له‌وانه‌ش قوبرس و فه‌له‌ستین و كه‌ته‌لۆنیا و سكۆتله‌ندا و هه‌رێمی كوردستان، هه‌ڵبه‌ت ئه‌م دیفاكتۆیانه‌ ته‌نها نه‌ته‌وه‌یه‌كیان تێدانیه‌، به‌ڵام ناسنامه‌كه‌یان به‌ناوی نه‌ته‌وه‌یه‌كی دیاریكراوه‌وه‌ له‌رووی سیاسیه‌وه‌ ناوبانگی رۆیشتووه‌ و هه‌ر ئه‌مه‌شه‌ ئێستا بیر له‌ ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی ده‌كرێته‌وه‌.

هه‌موو ئه‌و دیفاكتۆیانه‌ی دیكه‌ كه‌ناومان هێنان یه‌ك پارچه‌ن و یه‌ك ده‌سه‌ڵات به‌سه‌ریانه‌وه‌یه‌ و كێشه‌یان له‌گه‌ڵ یه‌ك سیاسه‌ت و یه‌ك ده‌وڵه‌تی داگیركه‌ر هه‌یه‌ بۆیه‌ كێشه‌كه‌یان ئاسانتر رۆیشتووه‌ وه‌كو ناسنامه‌ و مه‌سه‌له‌ی یه‌كلایی بونه‌وه‌ی ئه‌و وڵاتانه‌ش كه‌به‌چه‌ك ئاگر و ئاسن ئه‌و كێشانه‌ چاره‌سه‌ر نابن و به‌رێگه‌ی ده‌ستوور مافی ده‌نگدانیان هه‌یه‌ له‌ریفراندۆمێكدا سه‌ربه‌خۆیی وه‌رگرن یان بمێننه‌وه‌، هه‌روه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ سكۆتله‌ندا بینیمان، بۆیه‌ له‌هه‌مویان جیاوازتر نه‌ته‌وه‌ی كورده‌ كه‌ته‌نها پارچه‌یه‌كی دیاریكراوی نییه‌ به‌ده‌ست ده‌سه‌ڵاتێكی سه‌ركه‌وتكه‌ر و نه‌ته‌وه‌یه‌كی دیكه‌ی غه‌یره‌ خۆیه‌وه‌ هه‌بێت و كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی دابڕاوبێت لێی له‌روی جوگرافی و كۆمه‌ڵایه‌تی و كولتوری و هتد. به‌ڵكو زیاتر له‌پارچه‌یه‌ك و زیاتر له‌ده‌وڵه‌ت و هێز و گروپێكی كۆمه‌ڵایه‌تی رووبه‌ڕوی ده‌بێته‌وه‌ و كێشه‌كه‌ی كردووه‌ به‌ گرێكوێره‌، ئه‌مه‌ جگه‌له‌وه‌ی نائاماده‌گی خه‌ڵكی كورد و ئه‌وانه‌ی له‌گه‌ڵ كورد ده‌ژین بۆ ئه‌و گیروگازه‌ سیاسی و ئابوریه‌ی چاوه‌ڕێی ده‌كات، ساز نه‌كراوه‌. چونكه‌ له‌روی جیۆستراتیژیه‌وه‌ یه‌كلایی نه‌بۆته‌وه‌ چۆن و به‌چ میكانیزمێك مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ گروپه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان و كولتوره‌ جیاوازه‌كان و سنووره‌ جیاوازه‌كان و ده‌وڵه‌ته‌كان بكات.




بەڵێ هاوڕێ هەژێن، چینی کرێکاران شۆڕشگێڕ نین … زاهیر باهیر

لە مانگی پێشوودا ، مانگی ئاب، وتارێکم لەژیر ناوی ” ئایا کرێکاران چینێکی شؤڕشگێڕن ؟” نوسی . لە ڕۆژی 24/08/2017 هاوڕێ هەژێن بە ڕەخنەیەکی هەمە لایەنەی دووروو درێژ وەڵامی دامەوە. کە لق و پۆپێکی یەکجار زۆری لێکردۆتەوە و ئەسڵی مەبەستەکەی تیادا فەرامۆشکراوە. من هەوڵدەدەم بە چڕوپڕی و بە کورتی سەرنجی خۆم دەربارەی ڕەخنەکەی هاوڕێ هەژێن ، کە زیاتر خۆڕۆشنکردنەوەیە، دەربڕم . هیوادارم کە بتوانم ئەمە بکەم .
پێش ئەوەی بێمە سەر ڕەخنەکەی هاوڕێ هەژێن دەبێت ئەو بنەمایانە دەستنیشان بکەم کە هاوڕێ ڕەخنەکانی لەسەر بنیاتناون ، کە بەڕای من ئەمانەن:
یەکەم : پێناسەکردنی ” کرێکاران و پڕۆلیتاریا” لەو پێناسەیەدا کە ئەو کردویەتی بۆ کرێکاران منیش هاوڕام و پێشم وایە ئەوەی لە وتارەکەی مندا هاتووە کە لێکدانەوەی فەرهەنگی دانشگەی ‘کامبریجە’ بۆ چەمکی کرێاکاران، تەواو نییە، هەروەها پێناسەی مارکسییەکانە کە من تا ڕادەیەکی زۆر لە تەکیدا هاوڕام . کەواتە لیرەدا هاوڕی هەژێن پێناسەیەکی کردووە بۆ کرێکاران و پڕۆلیتریا ، کە من لە زۆربەیا هاوڕام . تەنها جیاوازییەك بۆ من لە نێوانی پڕۆلیتاریا و چینی کرێکارانا دەبینم ئەویش ئەوەیە پڕۆلیتاریا کە من زیاتر وشەی چەوساوان ، کاردار و بێ کار-یسن بۆ دادەنێم، هەر لە دێر زەمانەوە دەگرێتەوە بەڵام کرێکاران هەموو چەوساوان ناگرێتەوە. کەواتە چەوساوان لەتەك دروستبووی کۆمەڵی قوچکەیی و دواتریش کە ئەمە بەرەو کۆمەڵی چینایەتی چووە ، هەبووە تاکو ئەمڕۆ . بەڵام چەمکی کرێکاران بە چەمکە ئاشکراو نوێیەکەی لای هەموو بیرۆدۆزەکان مێژوی ڕەنگە بگەڕیتەوە بۆ کەمتر لە 1000 ساڵێك یا شتێك زیاتر .

دووەم: هاوڕێ هەژێن لە خواست و ویستی خۆیەوە تەماشای چینی کریکاران دەکات ، نەك وەکو ئەوەی کە هەبوون و هەن . هەر ئەمەش هۆکار بووە بەوەی کە هاوڕێ زیاتر ڕەخنەیەکی ئەکادیمیانە نەك واقیعانە و مەیدانانە لە وتارەکەی من بگرێت. کەواتە ئەو نە سەرنجی بەدیقەتی لە وتارەکەم داوە، نە وەکو سەرنجیش تێبینییەکانی خۆی دەربریوە . بەڵگەشم بۆ ئەوەی کەوتم، ئەوەی کە ئەو نوسیسوێتی ڕەخنەیە، نەك بە خوێنەری بسەلمێنێت کە کرێکاران شۆڕشگێڕن گەرچی سەرباسی ڕەخنەکەی سەلماندنی شۆڕشگێڕێتی کرێکارن . هەر بە هۆی ڕەخنە گرتنیشەوە، هەندێك لە بڕگە و نوسینەکانی من شێوێنراون [ دیارە من ناڵێم کە ئەو بە ئەنقەست ئەمەی کردوە بەڵکو بە وردی وتارەکەی منی نەخوێندۆتەوە و هەر لەبەر ئەوەش بڕگەکانی نێو وتارەکەی بە یەکەوە گرێنەداوە] من لە دوایدا بە بەڵگەوە دەگەڕێمەوە سەر ئەو شێواندنە.
دەبێت ئەوەش بڵێم کاتێک کە رەخنەکەیم خۆێندەوە ، توشی تێڕامان و سەرسوڕمانی کردم، چونکە من و هاوڕێ هەژێن بە حوکمی نزیکی فکریی و پەیوەندی پتەومانەوە زۆر جار لێدوان لەسەر زۆر باس دەکەین . هەرگیز هەستم نەکردووە کە من و ئەو سەبارەت بە ڕۆلی کرێکاران ، ناڵێم پێناسەی کرێکاران ، هیچ ناکۆکییەکمان هەبووبێت، هەمیشەش شؤخیمان بە پیرۆزکردنی کرێکار کردووە . پۆستەکانی ئەو لەسەر فەیسبوك شاهیدی قسەکانی منن کە ئەو چۆن ڕۆڵی کرێکارانی بینوە لە کۆمەڵدا، نەك هەر ئەوە بەڵکو ڕۆڵی تاکەکانی کۆمەڵیش بە گشتی . من لێرەدا نامەوێت نموونە بهێنمەوە ئەوە کاری خودیی خوێنەرە گەر گومانی لەم سەرنجانەی من هەبێت، با خۆی بچێت جارێکی دیکە پەیجە تایبەتییەکەی خوەیی هاوڕێ هەژێن و پەیجەکەی ‘ ئازادییخوازان’ یش بەسەرکاتەوە. لە ڕاستیداس من ئێستا نازانم بۆچی هاوڕێ، کرێکارانی لابۆتە شؤڕشگێڕ!! ئەمە بۆ من ئەوەندە نوێیە، کە لە مانگێک کەمترە.

بۆ ئەوەی کە چوارچێوەی سەرنجەکانی من ڕەخنەکانی ئەو بگریتەوە ، ئەوە دەچمە باسەکەوە . هەوڵ دەدەم تەنها لە هەر خاڵێکی ئەو من ئاماژە بە دێڕێك یا چەند دێڕێكی بکەم ، تاکو زیاتر سەری خوێنەری پێوە نەیەشێنم و خۆشم لە درێژدادڕی و ڕێزنەگرتن لە وەخت ، بپارێزم .
هاوڕێ هەژێن دەڵێت ” ھیچ دوو کەس و ئەندامانی ھیچ خێزانێك و ئەندامانی ھیچ گروپێك و کرێکارانی ھیچ کێڵگە و کارگە و …تد ناتوانن وەك یەك شتەکان ببینن و وەك یەک بیربکەنەوە و وەک یەک ھوشیار بن و وەك یەك ھەموو دیوەکانی پرسێك ببینن………. و ھەر کەس پاگەندەی ئەوە بکات چینی کرێکار ١٠٠% یان ھەموو کرێکاران شۆڕشگێڕن، ئەوا خەریکی پەرجووکردن و جادووکردنە لە کرێکاران. ” باوەڕناکەم کە من شتێکی دیکەم وتیبێت . منیش وتومە چینی کرێکاران وەکو ‘ گشت’ شؤڕشگێڕ نین و هەرگیزیش نەبوون . منیش بۆیە وتومە ئەوانەی کە شؤڕشگێڕبوون کرێکارە سۆشیالیست و ئەنارکیستەکان بوون ، نەك هەر هەموویان . دیارە من مەبەستم لە شۆڕشگێڕی، نێت و هەوڵ و خەباتی هەڵتەکاندنی سیستەمەکەیە و بنیاتنانی کۆمەڵی ناقوچکەیی و ناچینایەتییە . ئایا ئەمە ئەوە ناگەیەنێت کە منیش هەستم بەوەی هاوڕێ کردوەو کە هیچ وەخت کەسەکان لە بیرکردنەوە و قسەو کارکردنیانا وەکو یەك نین ؟ [ من دەتوانم ئەمە بە شێواندنی قسەکانم، ناو بەرم ]
هاوڕێ دەڵێت ” بەڵام ئەگەر بڕیابێت ڕادەی ناڕەزایەتی و مانگرتن و خۆڕێکخستن و چالاکی و بەشداریکردنی چین و توێژەکان لەنێو ڕاپەڕینەکان و پاشکاراییەکانی ڕاپەڕینەکان بەراوردبکەین، ئەوا کرێکاران لە ھەموو چین و توێژەکانی دیکە شۆڕشگێڕترن، شۆڕشگێڕترن نەک لەبەرئەوەی کە مارکس ئاوای دیاریکردووە یان ئێمە خۆمان بە کرێکار دەزانین، نەخێر، لەبەرئەوەی کە گۆڕانی سیستەمی چینایەتی لە ھەموو چین و توێژێکی دیکەی کۆمەڵی چینایەتی، بە قازانجی کرێکارانە، لەبەرئەوەی کە کرێکار بە گوێرەی ھەستیاری پێگەی لەنێو بەرھەمھێنان، ڕاگری چەرخی بەرھەمھێنان و سووڕانی کۆمەڵی چینایەتییە”
ڕاستە ناڕەزایکردن بە هەموو چەشنەکانییەوە یاخیبوونە لە زوڵم زۆر و چەوساندنەوە ،بەلام ئەمە مانای ئەوە نییە کە کرێکاران کە بۆ پولێك زیاتر ناڕەزایی دەکەن، یا دەیانەوێت ئەوەی کە لە دەستیاندایە لە دەستیاندەرنەچێت ، شۆڕشگێڕێتی بێت ، بەو مانایەی کە ئەمان دەیانەوێت کۆمەڵ بەرەو کۆمەڵی سۆشیالیستی بەرن . ئەمانەی کە ئەمان دەیکەن خەباتکردنە ، یاخوبوونە ، هاوکاتیش مەرج نییە هەموو یاخی بونێک شۆڕشگێڕی بێت، جەردە و مافیاکان یاخین و دژی دەوڵەت و یاساکەشین، بەڵام شۆڕشگێڕ نین [ تکایە با خوێنەر وا تێنەگات کە من کرێکاران لەگەڵ مافیادا هاوتادەکەم ] . دوای ئەوە من نازانم هاوڕێ بۆچی ‘ کرێکاران’ لە باقییەکەی دیکەی جیادەکاتەوە کە دەڵێت ‘ لە گۆڕانی سیستەمی چینایەتییدا’ بۆ دەبێت کە زیاتر بە قازنجی کرێکاران بێت تاکو کابرایەکی بێ کار، قوتابی، پەكکەوتە ، خانەنشیکراو؟ [ کرێکار لای من ئەوەیە کە کار دەکات، چونکە ئەو کاتە هێزی بازوی دەفرۆشێت و قازانج لەو ڕێگایەوە بۆ سەرمایەداریی دروستدەکات، بەڵام کە بێ کار دەکەوێت یا خانەنشین دەکرێت، لێرە بە کرێکارێکی پەکککەوتە یا بێ کار ناوترێت کرێکار ، دەکرێت بڵێی کۆنە کرێکارەکە، من ئەمانە ناو دەنێم چەوساوەکانی، بێدەرەتانەکانی ، هەژارەکانی ناو کۆمەڵ کە هاوەڵ و هاودەرد و هاوئامانجی کرێکارانن ]
هاوڕێ دەڵێت” … پرسیارەکە ئاوا بووایە ‘ئایا ھەموو کرێکاران / ئایا ھەر کەس کرێکار بێت شۆڕشگێڕە؟’،..” من ئەو تایتڵەی هاوڕێ بۆ سەروتارەکەم بە گونجاو نازانم ، چونکە وتارەکەی من زۆر شتی دیکەی گرتۆتە خۆی و ویستوشمە وەکو چین باس لە کرێکاران بکەم ، واتە وەکو گشت نەك وەکو ئەفرادەکانی ناو چینی کرێکاران، کە قسەکردن لەسەر تاك و بەشێکیان گرفتێکی زۆر دروستدەکات. .
هەر لەو بڕگەیەدا هاوڕێ دەڵێ ” “. ئەگەر چینی کرێکار و کرێکاران شۆڕشگێڕ نین، ئەدی چین؛ دژەشۆڕش، ھەلپەرست، ھاوبەرژەوەندی چەوسێنەرانی خۆیان و …تد ؟ ” باشە من لە کوێی وتارەکەمدا وتومە کرێکاران دژە شۆڕشن؟ ئەمە شێواندنی نوسینەکەی منە . ناکرێت هاوڕێ هەژێن ئەوە بە من ببڵێت چونکە ئەو من دەناسی کە هەر ڕەش و سپی نابینم. قسەی من لە سەر شۆڕشگێڕێتییە ، من کرێکاران بە دژە شۆڕش نازانم مەرج نییە ئەوەی کە شۆڕشگێڕ نەبێت ئیتر دژە شۆڕش بێت ، توێژاڵێکی زۆر لەو نێوانەدا هەن کە نە شۆڕشگێڕن و نە دژ بە شۆڕشیش. دیسانەوە دەبێت ئەوە بڵێمەوە کە پێناسەی شۆڕش بۆ من شۆڕشی کۆمەڵایەتییە کە کۆمەڵی سۆشیالیستی بەرهەم دەهێنێت .
وەکو لە سەرەتاشدا وتم ، لەتەك هاوڕێ هەژێن-دا دێمەوە کە پێناسەکەی ‘کامبریج’ ناڕاستە . بەڵام لەوەی کە کەسێك بە پارچە کاردەکات ، یا کاری دروستکردن و چاکردنی خانوو دەکات، یا تەنانەت هەر دیکۆرەیشن دەکات، من سەرنجی خۆمم هەیە . لێرەدا ئەو کەسەی کە ئەو کارە دەکات مەرج نییە کە کرێکار بێت چونکە لەو کەسانە زۆرن کە کەسانی دیکە دەگرن بە پارەیەکی کەم و دەیانچەوسێننەوە. کە بەڕای من ئەوانە کرێکار نین ، خاوەن بزنسی بچوکن هەر وەکو چۆن کابرا دوکانێکی هەیە بەڵام یەکێك یا دووانی تر کاری بۆ دەکات ، گەرچی هاوکات خۆشی هەر کاردەکات بەڵام من ئەو بە کرێکار نازانم . خاڵێکی دیکەش لێرەدا هەیە ئەویش بوونی پشکە ‘ سەهم’ لە دووکانێکد، لە شوێنێکی سەر کاردا وەکو لە شۆپی جۆن لویس- بریتانی ( John Lewis ) دا کە دەستمایەکەی ملیار پاوەنە و هەزاران کرێکار و فەرمانبەرریی هەیە بەڵام ، کەسەکانی کە کاری تیادا دەکەن ‘ پشکیان’ هەیە سەرەڕای موچەکەشیان ، لەگەڵ ئەوەشدا باوەڕ ناکەم هیچ جۆرە بڕیارێکی گەورە یا بچوکیان لەدەستدا بێت . ئەمە تۆزێك ئاڵۆزە ، بەڕاستی سەرمایەداریی لە هەموو ڕویەکەوە هەوڵ دەدات کە کەسەکان هەرچی بن گەندەڵیان بکات ، مێشکیان بشواتەوە.
سەرنجی من بۆ گۆڕینی چینی کرێکاران ، ئەوەی کە هاوڕێ باسی دەکات، تا ڕادەیەك یەکە ، پێگەی کرێکاران نەگۆڕاوە و نەبوونەتە بورجوازیی . بەڵام هاوکات لە زۆر لایەنی دیکەوە کرێکاران گۆڕاون ، هەم ژیانیان ، چوونێتی کارکردنیان ، ئامرازەکانی کارکردنیان ، بەشبوونیان بە گوێرەی شارەزایی و تایبەتمەندیی کارەکانیان ، ئەو نەقابانەی کە ئەندامن تیایاندا، شوێنی ژیانیان، هەژموونی میدیا لەسەریان، بایاخدان بە بازاڕییکردنی زۆر، هەروەها بوون بە کۆیلەی بانق و …گەلێکی دیکە کە هەر هەموو ئەمانەش بمانەوێت و نەمانەوێت کارایی خۆیان لەسەر بیرکردنەوە و ئامادەبوونیان بۆ کردنی چالاکییەکی بچوك تا گەورە ، داناوە . هەر کەس بخوازێت کە بزانێت چۆن ئەمانەی سەرەوە کرێکاریان، گۆڕیوە من دەتوانم دەیەها نموونەی بخەمە بەردەست.
هاوڕێ دەڵێت ” ئەگەر کەسێك ھەبێت و ئاوا بیربکاتەوە، کە زۆری ھەژمار شۆڕشگێڕی کەسەکان و چینەکان دیاریدەکات، بەبێ گومان گرفتی بیرکردنەوە و دیتن و خاڵیبوونی پاشخانی زانیاریی ھەیە”
بەدڵنیاییەوە نە من و نە ئەنارکیستانی دیکەش ئاوا بیرناکەنەوە ، چونکە لە کایەی شؤڕشدا ژمارە بڕیار نادات بەڵام ڕەنگە سەرەنجام دیاریبکات، بۆ نموونە ئەگەر شۆڕش شۆڕشی بە تەنها کەمایەتییەکی کۆمەڵ بێت، بۆ نموونە با بڵێین تەنها کرێکارانی پیشەسازیی ، ئەوە نەك هەر شۆڕشەکە ناتەواوە بەڵکو بەری شۆڕشەکەش هەر بۆ کەمایەتییەکە دەمێنیتەوە و گۆڕانکاریی بنەڕەتی و جددی ناکرێت.
لە لاپەڕەیەکی دیکەدا هاوڕێ هەژێن دەڵێت ” کرێکاران چینێکی یەکگرتوو نین؟ ئایا ھیچ چینێک تەنانەت بۆرجوازیش ھیچ کات یەکگرتوو بووە، تاکو کرێکاران یەکگرتوو بن؟ ئایا مامۆستایان، فەرمانبەران، جوتیاران، خانەنیشینان، خوێندکاران، دوکانداران، دەڵاڵان، سەربازان، سیخوڕان، …”
باسەکەی من لەسەر کرێکارانە ، نەك بورجوازی ، هاوکاتیش ئەوە دەڵێم کە سەرکەوتن لە یەککەوتن و یەکگرتندایە . دڵنیام لەوەی کە هاوڕێ هاوڕامە لەمەدا. دوای ئەوەش ، بورجوزازی و کرێکار پەرستەکان و ناحەزانی ئەنارکیزم هەرچی دەڵێن، ئازادن ، بەڵام واقیع پێجەوانەی ئەوان قسەی کردوە لە ڕابوردووش و لە ئێستاشدا.
” من ھەرگیز لەتەك ئەوە یەکناگرمەوە، کە کرێکاران کەمینەیەکی ناکار بن، ھەر ئاوا لە چین و توێژە پڕۆلیتێرەکانی دیکە نایەکگرتووتر و بێدەنگتر و ملکەچتر نین.” بەداخەوە ئەمە حەقیقەتەکەیە و واقیعیش تا ئێستا هەر ئەوەی پیشانداوەو بورجوازی لەمان یەکگرتووترن ، ئەی ئەگەر وانییە دەوڵەت بۆ لە خزمەتی کۆمپانیاکاندایە ، من بە دەیەها نموونەت بۆ دەهێنمەوە کە بورجوازی لە بریتانیادا زۆر یەکگرتووترن تاکو کرێکاران ، هەڵبەتە ئەمەش هۆکاری خۆی هەیە و شێوەی تایبەتی کارکردن لەسەر یەکگرتنی نێو خۆیان هەیە.
ئەوە دەسەلمێنم کە کرێکاران و ڕۆڵیان لە ئەرجەنتینا زۆر زیاتر و بەبایەختر بوو تاکو یۆنان و زۆرێك لە شوێنەکانی دیکە ، گەرچی لە ئەرجەننتیناش کرێکارە سۆشیالیستەکان و چەپەکانی ناو حیزبەکان و ئەنارکیستەکان ڕۆڵێکی گرنگیان هەبوو . هەرچی یۆنان بوو ڕۆڵی چەپ کاریگەر بوو ، ئەو بارودۆخەی لە یۆنانا خولقابو لە ڕوی خراپییەوە ، کەلە کاتێکدا بزوتنەوەی ئەنارکیستەکان و سۆشیالیستەکان زۆر بەهێز بوون، گەر لە هەر وڵاتێکی ڕۆژاوی دیکە بوایە جگە لە وڵاتانی پیشەسازییە گەشەکردووەکان ، شؤڕش بەرپا دەبوو بەڵام چەندێك دەوامی دەکرد ئەوە دەکەوتە سەر هاریکاریی نێونەتەوەیی. بەلام بەداخەوە کە لە یۆنانا گەورەترین تێشکانی بەدەستهێنا .

لە خاڵێکی دیکەدا هاوڕێ هەژێن دەڵێت ” بۆ من وەک خوێنەر نازانم پەیوەندی “دیکتاتۆری پڕۆلیتاریا” وەك دروشمی چەپ و وردەبۆرجوازی چ پەیوەندییەکی بە چینی کرێکار و سەلماندنی “شۆڕشگێڕبوون و نەبوونی چینی کرێکار” ھەیە؟”
هاوڕێ گیان من وتارەکەم پەیووەستکردۆتەوە بە چەمکەکەی مارکسەوە بۆ شۆڕش کە لە کاتێکدا ئەو ‘ دیکتاتۆرییەتی پڕۆلیتایا’ بەو ئامرازە دەزانێت کە بەرەو کۆمەلی سۆشیالیستیمان دەبات، ئەو چینی کرێکاران تا ئەو ڕادەیە بە شۆڕشگێڕ دەزانێت کە ڕژێمیان پێدەگۆڕێت و دەوڵەتێکی پڕۆلیتاریان، پێ دادەمەزرێنێ . بەڵام من وتومە ئەوە هەرگیز پلانی چینی کرێکاران نییە و ناشبێت. دیارە ناڕوونی ئەو خاڵە لە کاتێکدا دەردەکەوێت کە خۆێنەر تەواوی وتارەکەم بەیەکەوە گرێنەداتەوە و بە پارچە پارچەیی بیبینێت.
” ؟ چۆن بەبێ گوێدانە پاشخانی چینایەتی بەشداری تێکۆشان دەبین، ھاندەرەکان چین، بێجگە لە ناڕەزایەتی بەرانبەر پێگە و پاشخانی ئابووریی و کۆمەڵایەتیمان؟”
پرسیارەکەی هاوڕێ هەژێن دروستە گەر هەر هەموو کەسێك بە کرێکار بزانین بەڵام لای من هێشتا خەڵکی لە کۆمەڵدا دەکرێن بە سێ چینەوە کرێکاران ، پڕۆلیتار ، چینی ناوەڕاست کە پڕۆفیشناڵەکانن ، چینی باڵادەست و دەستەبژێر . دوای ئەوەش گەر شۆڕش بە شۆڕشی کۆمەڵایەتی بزانین کە هەرە زۆرینەی خەڵکی بەشداریدەکات و بە قازانجی هەموان دەگەڕێتەوە ، ئەوە تەنانەت کەسانێیك کە پێگەی چینی کرێکارانیشیان ، نییە بەشدارن لە هەنگاوە شۆڕشگێڕییەکانا.
هاوڕێ هەژێن دەڵێت ” بەبۆچوونی من، ھەم گوتەکە [ مەبەستی گوتەکەی مارکسە- زاهیر] ڕاستە و ھەم ئەنجامگیرییەکەشی. چونکە کرێکاران وەك خوارترین چینی کۆمەڵ و سەختی ڕۆڵ و گرنگی ڕۆڵی چینایەتییان دەبنە شۆڕشگێڕ و زیاتر لە ھەموو چین و توێژێکی دیکە خوازیاری گۆڕانی ئاوا سیستەمێك دەبن”
لیکدانەوەی من بۆ چەمەکەی مارکس ئاوایە کە نوسیومە ، ئەو سەرنجامگیرییەشم لە واقیعدا کردوە ، کە کرێکاران لە هەوڵی باشکرنی ژیانی خۆیانان، نەك گۆڕینی سیستەمەکە بەو سیستەمەی کە من و تۆ دەمانەوێت. دوای ئەوە وەکو باسم کردوە کرێکاران زۆر باشتر دەژین لە بێکاران ، لە خانەنشینکراوان لە قوتابییان [ دیارە ئەمانە من هیچیان بە کرێکار دانانێم بەلام بە پرۆلیتاریا، کە چەوساوە و بێدەرەتان و هەژارن ] ئا لەم بارەدا باری ژیانی کرێکاران لەمانەی کە من ناونوسم کردووە خراپتر نییە ، هەر لەبەر ئەمەشە کە من کرێکاران لە قوتابیان و ئەوانی دیکە بە شۆڕشگێڕتر نازانم، هەر بۆیەش من چەمکەکەی مارکس لەگەڵ خۆیدا بە ناکۆك دەبینم . سەرەڕای ئەمانەش تۆ ئەوەت لەبرکردووە کە تەنها بارودۆخی خراپی ژیان نابێتە خولقاندنی نە شۆڕش و نە شۆڕشگێڕێتیش گەر هۆشمەندی لەگەڵدا نەبێت. گەر وابوایە لە گەلێك وڵاتدا دەمێك بوو شۆڕش کرابوو.
” من ئاوا لە دێری یەکەمی ئەو پەڕەگرافە تێدەگەم، کە ‘ تێکۆشانی ئابووریی ھیچ نییە و نیگەتیڤە’، ‘کۆششی ڕامیاریی و تێکۆشان بۆ دەسەڵاتی ڕامیاریی پۆزەتیڤە’. دیسان ‘تێکۆشانی سەندیکا نیگەتیڤە’ و ‘ئەگەر لە شانی پارتییە ڕامیارییەکان بووایێن، شۆڕشگێڕ دەبوون’ . ‘ کرێکاران بە قسەی مارکس دەکەن، لەبەرئەوە خەریکی سەندیکان'”
هاوڕێ هەژێنن غەدرێکی یەکجار زۆرم لێدەکات چونکە ئەمە شێواندنی مەبەستەکە و نوسینەکەی منە ، من لە کوێدا وتومە کە ئەوانە هیچ نین؟ ، ئەی باشە گەر هیچ نین لای من، بۆچی من هاریکاریی و هاوکاری ئەو لایەنانە دەکەم کە بۆ پولێك زیاتر ناڕەزایی دەکەن ؟ یاخود هی ئەوانە دەکەم کە غەدریان لێدەکرێت؟ من لەکوێدا وتومە کە دەسەڵاتی ڕامیاریی پۆزەتیفە ؟ گەر خوێنەر بییەوێت مەبەستەکەم پێچەوانە بکاتەوە ئەوە زۆر لەوە زیاتریش دەتوانێت بکات کە تۆ دەیڵێیت . هەموو کەس دەتوانێت شتێك لە وتاری کەسێکی دیکەدا دەربێنی و بە ئارەزوی خۆی بە لاڕێدا بیبات و بە خواستی خۆی قسەی لەسەر بکات . من هەر ئەوەی پێشتر دەڵێمەوە کە وەڵامەکان لای من ڕەش و سپی نین ، تاکو ئەوەی کە کرێکاران دەیکات بخرێنە خانەی نێگەتیڤییەوە ، بەڵام زۆربەیان ئامانجیان لابردنی سیستەمەکە نییە کە من وتۆ دەمانەوێت.
دیارە لە هەندێك حاڵەتیشدا موچە و باری دارایی ناکرێتە پێوانەی شۆڕشگێڕێتی و ناشؤڕشگێڕێتی. ئا لێرەدا هەموومان نمونەی یەکجار زۆرمان لەبەردەستدایە هاوکاتیش ئەگەر دەنگدان بۆ پارتە چەپەکان و کۆمۆنیستەکان کە تا ڕادەیەک کرێکاران و نقابەکان بە خۆیان و نوێنەری خۆیانیان، دەزانن ، هەنگاوێکی پێشکەوتوانەو شۆڕشگێرانە بێت ، بەڵام کە نایەنە سەر حوکم لەبەئەوەیە دەنگی تەواوی کرێکاران و پڕۆلیاتاریای وڵات ناهێنن، ئیدی بە هەر هۆکارێك بێت، بەڵام دڵنیام هۆکارەکەی ئەوە نییە کە کرێکاران، سیستەمی کرێگرتەیی ڕەتدەکەنەوە ، بەڵام دەبینن کە ئەم حیزبانە پێچەوانەکەی دەکەن.
هاوڕی هەژێن پرسیار دەکات و دەڵێت ” ئایا دادپەروانەیە کرێکارێکی کورەخانە یان پۆڵاسازی و بارکردن ڕۆژانە ھەشت سات کار و چەند سات ھاتووچۆی کار و سووکایەتی خاوەنکار و سەرکاریگەر…تد ھێندەی بیمەی بێکاری یان بیمەی کۆمەڵایەتی و دەرمانی و خانەنشینییەکەی من وەربگرێت، کە بەیانی تاکو ئێوارە لەنێو فەیسبووک خەریکی وڕێنەکردنم؟”
ئێ باشە من لە کوێدا وتومە ئەوە دادپەروەریانەیە؟ نیشانەی پرسیارکردنەکەی ئەو وا دەگەیەنێت کە من ئاوام وتبێت. قسەی منیش هەر ئەوەیە ئەوەی گەر پێگەی ئابوریی باشتر بێت ، گۆڕینی ئەو بارودۆخە بۆ ئەو کەمتر واقیعیانە ترە تاکو بێ کارێك ، قوتابییەك، پەککەوتەیەك یا خود خۆت وتەنی کەسێکی سەر فەیسبوکی وەکو تۆ ….
هاوڕێ هەژێن دەڵێت ” بە بۆچوونی من، ئەگەر لێنینیستێك یان ئەندامی پارتییەکی چەپ بیگوتایە ” گەر داخوازییەکانیان لە داخوازی ئابوورییانەوە بچیتە قاڵبی داخوازیی سیاسیانە.” ھیچ شاییشتەی لۆمە نەدەبوو، بەڵام بۆ کەسێك کە ھەردەم خەریکبێت خۆی لەو ئاراستەیە جیاواز نیشانبدات، ئیدی ناکرێت کەمگرتنی تێکۆشانی ئابووریی و بەرزنرخاندنی “تێکۆسانی ڕامیاریی”
ئەمەی کە هاوڕێ هەژێن دەیڵێت هەڵگێڕانەوەی قسەکانی منە ، من گەر ئەو نەناسم دەکەومە گومانەوە لە هۆکارەکەی. هەر لەبەر ئەوە دەڵیم کە بە دیقەت وتارەکەمی نەخوێندۆتەوە یا هەر دەوەن بەئشکردنە. من ڕام وایە کە هەمو ناڕەزاییەكی ئابوریانە ، لەسەر کێشەی خانوبەر ، کێشەکانی قوتابییان ، هاریکاری پەنابەران و کۆچبەران و هەموو جۆرە کەمپەینێکی دیکە لە پێناوی باشکرنی ژیانی گروپێکدا ، گەر ‘ بە سیاسی نەکرێت’ دەچێتە خانەی کاری کۆمەڵە خێرخوازییەکانەوە ، چونکە تۆ پەیامێکت نابێت جگە لە چاککردنی حاڵی ئەوان نەبێت بێ ئەوەی پەیامی ئەوە بدەیت کە دەبێت ئەو کێشەیە ببەسترێتەوە بە سیستەمەکەوە ، ڕەگو ڕیشەکەی بگریت . گەر وا کێشەکە نەبینیت و مامەڵەی لەگەڵدا نەکەیت بەڕای من ئەوە لە قازانجی سیستەمەکە دەگەڕیتەوە . من لە وتارێکمدا کە بە ئینگلیزی نوسیم ، پەنجەم بۆ ئەمە ڕاکێشا ، گەلێك کۆمێنتی باشم بۆ هات و گەلێکیش لێدوانم بە ئیمەیل لەتەك هاوڕێیانی ئینگلیزی زماندا کرد . داخوازی ئابوریانە گەر نەکرێتە داخوازی سیاسیانە ، ئەوە لە سنورێکی تایبەت تێپەڕناکات و ئەو پرسە هەر لەوێدا لەبار دەچیت چونکە کرێکاران یا هەر کەرتێکی دیکە لە هەوڵی خۆڕێکخستنا نابن ، تاکو بەرگریی باشتر بکەن لە هێڕشی ئایندە. [ بە سیاسیکردنی کێشەیەك یا بەستنەوەی بە سیاسەتەوە مانای داخوازیکردنی دەسەڵات نییە.]
” توخمە سۆشیالیست و ئەنارکیستەکانی نێو کرێکاران کێ بوون، مەگەر کرێکار نەبوون؟” ئەوانە کرێکارە سۆشیالیست و ئەنارکیستەکانن . ئایا خوێنەرێك هەیە کە بگاتە ئەو قەناعەتەی کە من باس لە بورجوازی بکەم. سەرنجی هاوڕێیانە ئەوە بوو گەر ناڕۆشنییەك لەو بڕگەیەدا هەبوایە، دەبوایە ئەو کە من دەناسێت و دەزانێت ڕام چۆنە ، لە ڕەخنەکەیدا بینوسیایە ” گەر چی من دەزانم کە ڕای زاهیر ئاوا نییە بەڵام بۆ خوێنەر ناڕۆشنە” . لەمە ڕۆشنتر چییە کە من نوسیومە ” توخمە … نێو کرێکارەکان ” باشە ئەمە ئەوە ناگرێتەوە کە ئەو توخمانە خۆیان کرێکارن ، نە شتێکی دیکەن . وەکو پێشتریش وتم هەر کەس ئەو پرسیارەی بکردایە دەبوایە هاوڕێ نەیکردایە چونکە ئەو ڕای من دەزانێت هەم کوردییەکەشی زۆر لەوەی من باشترە.

” بەدوا داچوونی شۆڕش بوون و سۆشیالیزم زادەی بزووتنەوەی کرێکارییە نەك کەلەسەری ڕۆشنبیرانی وردەبۆرجواز… ئەگەر ئێستاش سەڕەرای ھەموو شکستەکان و نائومیدییەکان، لە دەرەوەی…”
بۆچوونی من لەسەر ئەوەی سەرەوەی هاوڕێ جیاوازە من دەقاو دەق ئەوە بە ڕای مارکسیانە دەزانم [ من دڵنیام کە هاوڕێ هەژێن مارکسیانە ناڕوانێت ، بۆیە ئەو بڕگەیەی ڕونکردنەوەی دەوێت] . من وای دەبینم کە شۆڕش بوون و سۆشیالیزم زادەی بزوتنەوەی بەشەرییەتە لەو کاتەوەی کە کۆمەڵی هیراشی و دواتریش کە گەشەی کرد بۆ کۆمەڵی چینایەتی، نەك کرێکاران.
کێشەی من لەگەڵ مارکس و مارکسییەکانا ئەوەیە کە ئەوان شۆڕشی سۆشیالیستی بە کرێکارانەوە و بە تایبەتیش کرێکارانی پیشەسازییەوە دەبەستنەوە چونکە ئەوە تیورە ئابورییەکەی مارکسە و هەموو ژیانی خۆی بۆ ئەوە تەرخان کرد تاکو بیسەلمێنێ : شۆڕشی سۆشیالیستی هەر دەبێت لە سەر دەستی کرێکارانا بێت، بۆ ئەمەش دەبێت وڵات پیشەسازیی بکرێت، پڕۆلیتاریا زیاتر بێت ، تەکەنەلۆجیا پێشتربکەوێت ، دونیا بە عەولەمە بکرێت و لەم شتانە. من لەم بارەیەوە لە کۆتایی وتارەکەم و لە وتارەکانی تریشما چ بە کوردی و چ بە ئینگلیزی زۆرم لەم بارەوە نوسیوە ، گەر کەسانێ دەیانەوێت بزانن بۆ من لەگەڵ ئەو برگەیەدا نیم بابێن تەنها دوا دوو بڕگەی کۆتایی وتارەکەم ” ئایا چینی کرێکاران شؤڕشگێڕن؟” بخوێننەوە ، ئەو کات هۆکارەکانی من دەزانن . لیرەدا تەنها ئەوە دەڵێم ئەوەی مارکس بۆ گەیشتن بە کۆمەڵی سۆشیالیستی وەهمە، بەڵام وەهمەکەی مارکس لە لایەن سەرمایەدارییەوە بۆ بەرژەوەندی خۆیان بە هاوکاری بەلشەفی و پارتە کۆمۆنیستیەکانی تری دونیا کرا بە واقیع .

هاوڕێ هەژێن دەڵێت ” لێرەدا ھەم ھەست بە ستەمکردن لە کاڕڵ مارکس بەوەی ھەموو خەتاکان بخرێنە سەرشانی ئەو و ھەم ستەمکردن لە خودی کرێکارانی کۆمونیست دەبینم. تاکو..”
ئەوەی کە من نوسیومە ستەمکردن لە مارکس، نییە ، من هەموو نەهامەتی چەرخی ڕابوردومان سەبارەت بە بزوتنەوەی کرێکاران و سۆشیالیستی دەگەڕینمەوە بۆ لینین و حیزبی بەلشەفی وە لینین، هاوکاتیش تیورەکانی لینین لە هەموو بوارەکانیا بە کارل مارکسەوە گرێدەدەمەوە . لینین شتێکیی نەکردوە بەدەر بێت لە روانگەی مارکس . من هەوڵدەدەم کاتێک کە قسە لەسەر پرسەکان بکەم بیانگێڕمەوە بۆ ڕەگوڕیشەیان . کەواتە لای من ئەسڵی سەرچاوەکە مارکسە ، دوای ئەوەش ئەوەندەی مارکس ناسراوە و فکر و تیورەکانی ئەو کارایی خۆی داناوە و دایدەنێت لەسەر سۆشیالیست و چەپ و هەندێکیش لە ئەنارکیستەکان ، ئەوەندە بیردۆزەکانی دیکە کە هاوڕێ هەژێن ناونوسی کردون دایان نەناوە . بۆ کەسێکی وەکو هاوڕێ هەژێن کە نزیکە لە منەوە پێشموایە سەرجەمی پۆست و وتارەکانم ڕەنگە بخوێنیتەوە ، دەبوایە لە مەبەستی من باشتر بگەیشتایە و لەو پرسیار و برگەیە، خۆی بپارستایە.
کاتێکیش کە قسە لەسەر هەر یەک لەو بیردۆزانە دەکەین ، مەسەلە سەرکۆنەکردن و تەشقەلەکردن نییە پێیان ،بەڵکو پشکنینی واقیعە کە ئایا ئەو شتانە بە عەمەلی ڕوویداوە یا هەر لە منداڵانی خۆیاندا لەبارچوون ، بەڕای من تیورەکەی مارکس کاتی خۆشی تیورێکی نەزۆك بوە ،دەنا بە درێژایی 160ساڵ بەرێکی دەدا.
” گۆڕانکارییەکان چی بوون، خۆیی و پووکانەوە و ملکەچبوون و سوپاسگوزاری کۆیلەوارانە بۆ سیستەمی سەرمایەداری، یان گۆڕانکارییەکان بابەتی بوون و بزووتنەوەی کرێکاری و سۆشیالیستی بە ھەموو شێوەیەك تیرۆرکراوە؟ ھەموومان گۆڕانکارییە بابەتییەکان دەبینین، بەڵام ھەموومان ھۆکارەکان نابینین و ناکرێت بەبێ خوێندنەوە و دەستنیشانکردنی (خۆییبوون یان بابەتیبوون)ی ھۆکارەکان”
من لێرەدا هاوڕێ هەژێن بە ناکۆك دەزانم لەگەڵ ئەوەی کە پێشتر لەهەمان ڕەخنەدا وتی، هەروەها لە زۆرێک لە پۆسەتەکانیشیا، کە لەو بوارەدا دەدوێن . لێرەدا باس لە تییرۆرکردنی بزوتنەوەکە دەکات. باشە ئەگەر تیرۆرکرابن لە لایەن کێوە و بە بەکارهێنانی چەکی کێ تیرۆر کراوەن؟ لای من ئەوە ڕاستییە کە ئەوەندەی لە لایەن چەپەکان و کۆمۆنیستەکانەوە تیرۆرکراون ئەوەندە لەلایەن سسەرمایەداریەوە، نەکراون . لە لایەکی دیکەشەوە هاوڕێ هەژێن لە هەندێك لە پۆستەکانی سەر فەیسبوکیدا ئەو، خەڵک ، خۆمان ، لۆمە دەکات کە بوینەتە هەموو شتێك ، تەنانەت بە سیخوڕیش بۆ پاراستنی ئەم سیستەمە.
” بەڵام شکانەوەی جەنگ و کوژرانی خەڵك بە قازانجی کرێکاران، ناتوانم بڕوابکەم، چونکە ئەوانەش دەکوژرێن یان خودی کرێکارانن، یان منداڵانی کرێکاران و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی ئەوانن. خۆ بڕواناکەم قوربانیانی جەنگ سەرمایەداران و دەسەڵاتداران و منداڵانی ئەوان بن، تاکو کرێکاران پڕشکی ئاگری جەنگیان بەرنەکەوێت و بە ق….”
لێرەدا واهەست دەکەم کە بۆ چەندینجارە ڕاو وتارەکەی من شێوێنراوە . چونکە من نەم وتووە کە ئەو جەنگانە لە قازانجی کرێکارانە ، بەڵکو پێچەوانەکەیم وتووە، دوای ئەوەش من نەم وتوە کە کرێکاران بە ئەنقەست دەچنە جەنگەەوە دژ بە کرێکارانی وڵاتەکانی دیکە. من وتومە کە پێگەی چینایەتی و کۆمەڵایەتی کریکاران سیسیتەمەکە بەهێزتر دەکات ، ئەوە کرێکارانن کە قازانج و سەرمایە زیاتر دەکەن ، چەك و تەقەمەنی دروست دەکەن . کەواتە ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ کرێکاران پارێزگاریی سیستەمەکە دەکەن . 8 تاکە ساڵ جەنگی نێوانی عیراق و ئێران بەردەوام بوو لەم وڵاتەی بر یتانیادا ڕۆژێك نقابە مانی نەگرت دژی ، ئەوەندەی من بزانم لە هیچ وڵاتێکی ئەوروپای خۆرئاوادا ئەوە ڕوی نەدا. ئەوەیە کەمن دەڵێم کرێکاران لەم وڵاتانەدا ژیانی خۆیان لەسەر ژیانی کرێکاران و چەوساوانی دیکەی دوونیا بنیاتنراوە و دەنرێت. من و هاوڕێ هەژێن پێشتر قسەمان لەسەر ئەمانە بە درێژی کردووە و هەردووکیشمان هاواڕا بوین .
” زۆر بەداخەوە، چ ھوشیارانە و چ ناھوشیارانە، چ خوازراوانە و چ ناخوازراوانە، ھاوڕێ زاھیر لەنێو ئەو چەند دێڕە خەریکە جەنگ وەك زادەی سرووشتی سیستەم و سەروەریی چینایەتی و وەك پێداویستی لە سووڕھێشتنەوەی بازار و وەك ئامرازی کوشتنی بەرەنگاری و تێکۆشانی پڕۆلیتێرەکان بەگشتی و کرێکاران بەتایبەتی، دەیگۆڕێت بۆ خواست و قازانجی کرێکاران؟”

لێرەدا مەبەستەکەی من لەو پەڕەگرافە بەو لایەنەدا براوە کە تاکو خوێنەر خوێندنەوەی هەڵە بۆ نوسینەکەی من بکات، یا بەو بارەدا دەخرێتە دەمی خوێنەر . من ئەوەم وتووە ، کە ئەوەی ئەم سیستەمەی راگرتووە و بەهێزی کردووە و بوەتە هۆی جەنگ و ئەم کارەساتانەی کە دەیبینین خولقاون ئێمەین ، خۆمانین ، ئێمە بەشە سەرەکییەکەین لە سیستەمەکە کە سەرمایەدارییە چ لە ڕوی چەندایەتییەوە و چ لەڕوی چونایەتییەوە ، ئێمە بناخەی سەرەکی دروستکەری ئەم کۆمەڵ و سیستەمین، بورجوازی، سەرمایەداریی بە بێ ئێمە نەیان دەتوانی و ناتوانن جەنگ، ڕەوکردن ، ماڵکاولکردن ، وێرانی دروستکردنی سەرمایە و ..هتد دروست بکەن . هەڵبەت هاوڕێ ڕاست دەکات کە خودیی سیستەمەکە و سەروەری چینایەتییە [ بەڵام سەروەری چینایەتی بەوانەی سەروە دروست دەکرێت] ، کە دونیای بەم حاڵە گەیاندوە ، باوەڕ ناکەم کە من ڕایەکی جیاوازام لەو هەبێت ، بەڵام پرسیارەکە ئەوەیە ئەوە کێیە کە ئەو سیستەمەی بەهێزکردووە ؟ ئەوە کێیە کە ئەو قودرەت و توانایەی داوەتە دەست سەرمایەداریی ، بورجوازیی، تاکو ئەو جەنگ و نەهامەتیانە ڕووبدەن ؟ وەڵامەکەی: ئێمەین ، بێ دەربەستییە لە ڕێکنەخستنی خۆمانا ، نەبوونی یەکێتیمان ، غائیببوونی ڕۆحی شؤڕشگێڕانە ، ئیدی بە هەر هۆکارێك بێت. من ویستومە جەخت لەسەر ئەوە بکەمەوە نەك ئەوەی کە هاوڕێ هەژێن [ ناتوانم بڵێم هەڵیگێڕاوەتەوە] بەڵام دیقەوتی لەسەر نەداوە.
هاوڕێ هەژێن پرسیارێکی زۆر جوان دەکات ، من ئەوەم قەبوڵە لە دەمی خوێنەرێکەوە بەڵام نەك خۆیەوە چونکە ئەو من دەناسێت و دەبێت وەکو خوێنەرێکی وردا لە مەبەستی من گەیشتبێت لە نوسینی ئەوەدا . دەڵێت ” بۆ من وەك خوێنەرێك، ئەو پرسیارە دێتە پێش، پەیوەندی ئەوەی ئەنارکیزم چییە و چی نییە، بە سەلماندنی “شۆڕشگێڕبوون و ناشۆڕشگێڕبوونی چینی کرێکار و کرێکاران” چییە؟ ئەوەی ئەنارکیزم ھزرە ….”

بۆ ئەمە من دەڵێم بەڵێ هەندێك لە ئەنارکیستەکان پێ لەسەر شۆڕشگێڕێتی کرێکاران دادەگرن و بە چەدمکی کرێکارانی وڵاتانی پیشەسازیی گەشەکردوو، دەبینرێت، کە ئەم جۆرە تێڕوانیینە کورت دەهێنێت چونکە ئەی چی دەڵێن سەبارەت بەو وڵاتانەی وەکو لای خۆمان و ئەفەریقا و ئەمریکای لاتین و .. هتد ، کە کرێکارن بە تێگەیشتنی ئەوان هێشتا هەر کەمایەتییەکی زۆر کەمە ، کە لەو بارەدا ئەوە دەداتە دەست من، کە شۆڕش هەر شۆڕشی کرێکارانە نەك هی سەراپای کۆمەڵ و کۆمۆنێتییەکەن. بەڕای من ئەمە خاڵی جیاکەرەوەی نێوانی ئەنارکیستەکان و مارکسییەکانە بە خودیی مارکسیشەوە و خاڵی لێکترازانیانە . حەز دەکەم خوێنەر ئەوە بزانێت من نامەوێت ڕەخنە لە حیزبی کۆمۆنیستی کارگەریی بگرم گەر پەنجە بۆ بنج و بناخەی یا سەرچاوە تیورییەکەی کە لینینە ، ڕانەکێشم ، من ناتوانم ڕەخنە لە لینین بگرم ، گەر بەڕاستی پەیوەستی نەکەمەوە بە مارکسەوە . لە کاتێكدا کە مارکس و ڕۆحی مارکس و تیورەکەی تا ئێستاش زاڵە و لە خزمەتی سەرمایەدارییدایە هەر ئاواش دەمێنێتەوە. لای من بەشێك لە خەباتی ئەمڕۆ دەبێت لە هەڵوەشاندنەوەی چەمکە ئابوریی و سیاسییەکانی مارکسەوە دەستپێبکات ، گەرچی ڕەنگە کەسانێکی زۆری ئەنارکیست لەمەدا لەگەڵما نەیەنەوە [ ئەمە بۆ ئێمەی کورد زەروورییە چونکە هەموان دەبینین تازە کتێبی سەرمایەی مارکس دەکرێت بە کوردی و وانەی لەسەر دەوترێتەوە یاخود کتێبەکانی لینین و ترتسکی دەکرێنە کوردی و خەڵکیان پێ دەبەنگدەکرێت] . بەڵام ئەوە ئاشکرایە چەپ و سۆشیالدیمۆکرات و کۆمۆنیست و سۆشیالیستە دەسەڵاتخوازەکان تا ئێستا هەژمون و کارایی خۆیان هەیە و لە هەموو هەنگاو و کارو پلانێکیانا پەنا بۆچەمکەکانی مارکس و لینین دەبەن. هاوڕێ هەژێن خۆی باش دەزانێت گەلێك لە مارکسییەکان ناتوانن یەك لاپەڕە بنوسن گەر پەنا بۆ قسەیەك ، بڕگەیەکی مارکس ، ئینجلس ، لینین، ترۆتسکی نەبەن . بۆیە دەڵێم لە پاڵ کارەکانی دیکەمدا ئەوەش بەشێك دەبێت لە کارم، من ئازادم لێرەدا چۆن بیر لە مارکسی و ماکسییە-لینینییەکان دەکەمەوە ئەوەندەی پرسەکەم نەبەم بەڕێی درۆکردن و بوختانکردن و شکاندنی کەسایەتییەکانیان، هەر ئاواش هەموو هاوڕێیانی دیکەش بەهەمان شێوە ئازادن . ئەوەشی کە بە من دەڵێت ڕوانگەی من بۆ چینی کرێکارن و کۆمەڵی ئایندەی سۆشیالیستی ، ڕاست نییە، فەرموو با لە شوێنیکدا [ مەبەستم هاوڕێ هەژێن نییە بەڵکو ئەو خۆێنەرانەیە کە ئەو ناوی هێناون ] ڕۆشناییان بخەینە سەر. بەڵام گەر ئەو هاوڕێیانە ئامادە نەبن ئەمە بکەن بە هەر هۆکارێك ، کەچی خۆم و ئەنارکیزمیش تاوانبار بکەن لەژێر لێوەوە ، ئەوەیان دەسەڵاتی من نییە.

جەمکی پڕۆلیاتاریا بەو شێوەیەی کە هاوڕێ بەکاری هێناوە و لە تەك ئەوەشی کە دەمێنێتەوە جگە لە باڵادەستان و دەستەبژێر ، من ناکۆکیم لە گەڵیدا نییەو هەر ئەوانەن کە شۆڕش دەکەن . دەبێت ئەوەش بڵێم گەر شۆڕش بە تەنها هەر هی کرێکارانێک بێت کە لەسەر کارن ، بە واتایەکی دیکە گەر ئەو کرێکارانە خۆیان بە تەواوی خەڵکانی دیکە لەناو کۆمۆنێتییەکە، کۆمەڵەکە ، دەڤەرەکە ، بەندنەکەنەوە و تەنها خۆیان دەستبگرن بەسەر کارگە و کارخانەکان و مەزرەعەکانا و شورای کرێکاران یا کۆمیتەی کرێکاران دروستبکەن ، ئیتر ئەو کاتە خۆیان بەرهەمهێنەر و دابەشکەر و بڕیادەر دەبن ، بەدەر لە سەرجەمی خەڵکانی دیکە ، سەرەنجامەکەی دروستکردنی دەسەڵاتە ، نە شتێکی تر .
” … چونکە تەنیا لەنێو ئەو بیرکردنەوە و تێڕوانینە، “جیھانی سێیەم” شۆڕشگێڕ نییە و پڕۆلیتاریای تێدا نییە. ئەوەی داڕێژەرانی ئەو تیئۆرییە چی دەڵێن، چ پەیوەندییەکی بە چینی کرێکار و کرێکاران و سەلماندنی “شۆڕشگێڕبوون و ناشۆڕشگێڕبوونی چینی کرێکار و کرێکاران” ھەیە؟ کێ گوتوویەتی کاتی شۆڕش نەھاتووە؟”

ئەوەی کە لەو دوو کەوانەدا هاتوە، ڕای من نییە ، ئەوە ئەو تیورەیە کە بوو بە چەمكێك، ئەسڵەکەی بۆ مارکس دەگەڕیتەوە نەك بۆ سیتالین و لینین. هەڵبەتە مەبەستم ئەوە نییە کە مارکس بە دەق ئاوای وتووە ، بەڵکو لە لێکدانەوەی چەمەکەکانی ئەوەوە مارکسییەکان گەیشتنە قەناعەتی هەبوونی ئەو 3 جیهانە. ئەمەش لە دابەشکردنی قۆناخی هاتنی کۆمەڵەوە بە 5 کۆمەڵ، دیارە ئەوە ڕاستە لە هەر یەکێکیانا چەوساندنەوە بووە واتە چەوسێنەر و چەوساوە هەبووە ، هیراشییەت بەردەوام بووە بەڵام ئەمانە لە هەر قۆناخێکیانا شیوازێکی جیاوازی بەخۆوە گرتووە . ئا لەم بارەدا مارکس و مارکسییەکان کۆمەڵی سۆشیالیستی ڕەتدەکەنەوە ئەگەر کۆمەڵەکە بە قۆناخی سەرمایەداریی پێشکەوتوودا، تێنەپەڕێت. ئەمە جگە لەوەی کە ئەوانییش و مارکسیش هیچ بایاخێکیان بۆ کێشەی هیراشییەت نەبووە . داوای لێبوردن دەکەم کە دیسانەوە دەبێت سەری خوێنەری پێوە بییەشێنم چونکە هەم لەم سەرنجانەدا باسم کردووە هەم لە وتارەکانی دیکەشمدا بە درێژی لەوە دواوم . مارکس و مارکسییەکان چینی کرێکاران بە دینەمۆی شۆڕش دەزانن ، بۆ ئەمەش باوەڕیان بە چەندایەتی کرێکارانە، بە پێشکەوتنی تەکنەلۆجیا و سەرمایەداریی گەشەکردوو هەبووە، ئەویش بۆ دوو هۆ: یەکەم : تاکو چڕبوونەوەی (ئیستیقتابی) چینایەتی دروست بێت. دوو: مارکس باوەڕی وابووە کەمی بەرهەم و خواردن کێشەی گەورەی کۆمەڵ بووە ، بێ گومان لای ئەو گەشەکردنی سەرمایەداریی هەردوو کێشەکە مەیسەر دەکات . لەبە ئەوەش سۆشیالیزم و کۆمۆنیزمیان کردوە بە دوو بەشەوە . ئەو تێڕوانینەی مارکس و مارکسییەکان هەم چەمکی 3 جیهانی داهێنا و هەم کۆمەڵی سۆشیالیستیشی پلە بەند کرد و بەستییەوە بە کۆمەڵانێك کە سەرمایەداریی تیایدا گەشەیسەندووە . کە بەڕای من کۆمەڵی سۆشیالیستی سەرنجامی هەبوونی زەمینەی بونی چەوساندنەوە و هەبوونی پلەبەندی هیراشیانەیە ، هەر لەبەر ئەمەش هەر لە سەرەتای دروستبوونی کۆمەڵی چینایەتییەوە ، خەبات بۆ کۆمەڵی سۆشیالیستی بووەتە پێویستی و ئامانج.

کێشەی ئیکۆلۆجی هەرگیز نەبووەتە کێشەیەکی بناخەیی لای مارکس ئەوەندەی لای پرۆکتکین و بوکچین بووە ، بگرە بە پێچەوانەوە مارکس باوەڕی وابووە کە دوو ململانێ هەیە. یەکەمیان ململانێی نێوانی چنیەکان و دووەم ململانێی نێوانی بەشەرییەت و سروشت ، ئەو بۆ ئەمە ڕای وابووە بۆ ئەوەی بەشەرییەت خۆی ڕزگار بکات دەبێتب پاوانەی سروشت بکات . کێشەی ژینگە و ئیکۆلۆجی بەداخەوەم کە بڵێم ، زۆرینەی کورد بە چەپ و کۆمۆنیست و ڕاستییەوە ، تەقەی سەریان دێت و نەبوەتە بەرنامەیەکی سەرەکی لایان ، کە لای من کێشەی ئیکۆلۆجی بەشێکی گەوەرەی شۆڕشە.
سەرنجی من بۆ پەڕەگرافەکەی دوای ئەوەی سەرەوە. من هەرگیز نەم وتوە کە کرێکاران دژە شۆڕشن ، من باس لە ئێستاو ڕابوردوو دەکەم کە ڕاستییەک هەیە کە ئەویش ئەوەیە کە کرێکارن خۆیان گونجاندووە لەگەڵ سیستەمەکەدا ، هاوکاتیش دڵنیام کە لە ئایندەدا زۆربەیان ئاوا بێ دەربەستانە نامێننەوە.

” بەڵام (شۆڕشی کۆمەڵایەتی) یان (کۆمەڵایەتییبوونی شۆڕش) بە واتای ھەموو خەڵك نییە، بەڵکو بە واتای بزووتن و گۆڕانە لە دەرەوەی نەخشە و قاڵبی ئایدیۆلۆجی پارتییەکان و ڕامیاران، خۆبەخۆیی خەڵك،..”
لەگەڵ ئەو بڕگەیەی سەرەوەدا من گرفتێكم نییە بەڵام لە پرۆسەی شۆڕشدا لە بەرهەمی شۆڕشدا گەر هەموو شتێک بە کۆمەڵایەتی نەکرێت ، ئەوە توێژاڵێك دەبێتە هەموو شتێك . من پێشتر ئەمەم ڕونکردۆتەوە لەبەر ئەوە خۆم دووبارە ناکەمەوە .
لە کۆتایدا دەڵێم من زۆر سوپاسی هاوڕێ هەژێن دەکەم بۆ ڕەخنەکەی ، گەرچی من نازانم هەموو خوێنەرێکی بابەتەکەم هەر وەکو ئەوی دەخوێنێتەوە ، یا نا، بەڵام ، هاوڕێ هەژێن ئەو دەرفەتەی بۆ ڕەخساندم تاکو من خۆم باشتر ڕۆشنبکەمەوە، نەکا خوێنەرانی دیکەش هەمان ئەنجامگیریی لە وتارەکەم بکەن .

زاهیر باهیر – لەندەن
02/09/2017
————————————-
*خوێنەری بەڕیز گەر خوازیاری خوێندنەوەی وتارەکەی من و ڕەخنەکەی هاوڕێ هەژێن-یت، تکایە سەردانی ئەم لینکەی خوارەوە بکە :
Anarkistan.com




٣١ی ئاب لەکارنامەو سیاسەتی پارتی! … نوری بەشیر

میژووی بزوتنەوەی کوردایەتی و حزبەکانی، لەسەرو هەموویانەوە پارتی ویەکێتی سیخناغە لە سیاسەتی نۆکەرایەتی و خۆشخزمەتی بە وڵاتانی ناوچەکەو زلهێزەکانی دنیا… ئەم کارنامەو سیاسەتەشیان بەشێکە لە ماهیەتی چینایەتی ئەم حزبانە وەک حزب گەلێک کەنوێنەرایەتی بەرژەوەندی و سیاسەتی بۆرژوازی و سەرمایەداران و بنەماڵەیی کوردستان دەکەن، ئەمانە بەشێکن لەماهیەتی ئەم حزبانە چ لەشاخ و چ لەشارو لێیان جیانابێتەوە.

٢٧ ساڵی دەسەڵات و کاروکردەوەی سیاسی و نەخشەو کارنامەی ئەم حزبانە لەشارو بەسەر ژیانی خەڵكەوە، پڕاوپڕە لەساتوسەودا و نۆکەری لەگەڵ دەوڵەتانی ناوچەکە لەچەشنی حکومەتی بەعس، دەسەڵاتەکانی حکومەتانی تورکیا، دەسەڵاتی جمهوری ئیسلامی ئێران و بردنە پێشەوەی ئەجیندای ئەمریکاو غەرب. کۆمەڵگەی کوردستان و هەموو کەسێکی ئاگا شاهیدی سیاسەتی ئەم حزبانەیە، کەچۆن هەمیشە لە بۆشایی و قڵشتی نێوان دەوڵەتەکانی ناوچەکەدا، خەریکی بەهرەبەردارین و هەرجارەی لەگەڵ یەکێک لەو دەوڵەتە چنگ بەخوێن و دڕندانەی سەرمایە دەست تێکەڵ دەکەن و دەبنە جێبەجێکەری سیاسەت و نەخشەکانیان… دەبنە ئەڵقەلەگوێیان و پێش لەشکریان بۆ دەکەن… تا سەدام حسێن و رژێمی بەعس مابوو، هەمیشە ئومێدێکیان پێوەی گرێدابوو تا لەدەسەڵاتی رەشی خۆیان بیانکات بە هاوبەش. کە ئەم دەسەڵاتەش کەوتە بەر سیاسەتی ملهوڕانەو جەنگی ئەمریکا و غەرب، هەر ئەو حزبانەی سەدام حسێنیان بە ئەندازیاری حکومی زاتی دەزانی، ئەم جارە بوونە خۆشخزمەت بە سیاسەتی جەنگی و ملهوڕانەی ئەمریکاو غەرب و لەسەر لاشەی لەخوێن هەڵکێشراوی خەڵکی عێراقدا، بەدوای بەرژەوەندیەکانی خۆیانەوە بوون، وە بوونە بەشێکی بەشدار لە مێژوویەکی رەشی جەنگ و ئابڵۆقەی ئابوری و …تاد. بەدوای نەمانی دەسەڵاتی سەدام حسین و رژێمەکەشیدا، ئیمزایان دا لەدەسەڵاتێکی قەومی عەرەبی مەزهەبی لەچوارچێوەی فیدراڵیزمێکدا کەکێشەی قەومی بەهەڵواسراوی هێشتەوە و بەردەوام خەریکی چەواشەکاری بوون. لەجیاتی ئەوەی کەڵک لە بۆشایی دەسەڵات لە کوردستاندا بەئاقاری سەربەخۆیی کوردستان و پێکهێنانی وڵاتێکی سەربەخۆ وەربگرن، بوونە هاوبەش لە دەسەڵاتی عروبی ئیسلامی و شاگەشکەی پۆست و داهات و بەشداری سیاسی لە بەغدا بوون. بەو کارەشیان هەم کێشەی قەومیان بەهەڵواسراوی هێشتەوە لەچوارچێوەی عێراقدا و هەم بوونە ئەژدیهای هەزار سەر بۆ دزینی هەموو داهاتی سەرزەوی و ژێر زەوی کوردستان… قایمکردنی جێپێی سیاسیان بۆ سەرکوتی هەر دەنگ و بزوتنەوەیەکی رەوای خەڵکی کرێکارو زەحمەتکێش لەدژی دەسەڵاتی مافیایی و تاڵانکاریان.

ئەگەر ماهیەت و سیاسەت و نەخشەو کارنامەی ئەو حزبە بۆرژوا ناسیونالسیتە کوردیانە، تاکو دەیەیەک لەمەوبەر لەلایەن کۆمۆنیستەکان و حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی کوردستانەوە ریسوا کرابێت و ئەو کارنامانەیان وەک عادەتێکی هەمیشەییان ناسرابێت. ئەوا ناڕەزایەتیەکانی تا ئێستای خەڵك، دژی پارتی و یەکێتی و بووەتە یەک پەیام و قسەوباسی رۆژانەی جەماوەری بەدژی ئەم هێزانە و ریسوا بونیان، بەتایبەت لەلایەن جەماوەری کرێکارو کەمدەرامەتی کۆمەڵگە لەکارمەندو مامۆستا ولاوان و ژنان و خانەنشینانەوە، کەرۆژانە لەمیدیاکانەوە هاوارو ناڵەیانە بەدەسەت دەسەڵاتی حزبە کوردیە خۆماڵیەکانەوەیە، کەهەموو جومگە ئابوری و سیاسیەکانی کۆمەڵگەیان دەست بەسەردا گرتووەو مافیا ئاسا خەریکی تاڵانکارین.

٣١ی ئابی ساڵی ١٩٩٦ یەکێک و گۆشەیەکە لە درێژەی ئەو کارنامەو سیاسەتە کە خەڵکی کوردستان شاهیدیەتی… وە بەشیکە لە عادەتێکی هەمیشەیی و کارنامەی حزبەکانی بزوتنەوەی کوردایەتی لە چوارچێوەی جەنگی دەسەڵاتدا. پارتی دیموکراتی کوردستان بەسەرۆکایەتی مەسعود بەرزانی، دەستی عادەت ئاسای راکێشا بۆ دەسەڵاتی بۆرژوا قەومی دڕندەی بەعس بەسەرۆکایەتی سەدام حسێن، بۆ تێکشانی رەقیبی هاوبزوتنەوەکەی یەکێتی نیشتمانی کوردستان بەسەرۆکایەتی جەلال تاڵەبانی کەئەویش ببوە هاوکاری جمهوری ئیسلامی ئێران و هێزەکانی ئەم رژێمەی سەنگسارو سێدارەیەی پەلکێش کردبوو بۆ کوردستان… بەم کارەشیان کارەساتێکی لەبیرنەچووەوەیان خستە سەر خەرمانی مێژووی رەشیان.

٢١ ساڵ لەمەوبەر پارتی بەئاشکرا دەستی ڕەشی ڕژێمی سەدامی گەیاندەوە سەرخەڵکی کوردستان و کوشتارێکی زۆری لە ئازادیخوازان کرد بە بەرچاوی خەڵکی ناوچەکەو جیهانەوە، کەخەڵکانێکی زۆر، لەمەدەنی و ئەندامانی حزب و لایەنی ئۆپۆزسیۆن لەهەولێر بوونە قوربانی سیاسەت و بەرژوەندیەکانی شەڕخوازانەو دژی خەڵکی پارتی و بەدەستی هێزەکانی رژێمی دڕندەی بەعس، کەزۆرێک لەوانە ئیعدام کران و زۆرێکی تر تا ئێستا بێسەرو شوێنن. وەخەڵکی کوردستان و ئۆپۆزسیۆنی رژێمی بەعسی ئاوارەو خەڵتانی خوێن کرد، تەنها بۆ ئەوەی هێزەکانی یەکێتی نیشتمانی پاشەکشە پێبکات و تەوازن هێز لەبەرژەوەندی خۆی هاوسەنگ بکات، کەلەوکاتەوە تا ئێستا بەشەڕو کێشەی نێوان ئەم دوو حزبەی کوردایەتی، بەنۆکەریان بۆ وڵاتانی ناوچەکە و ئەمریکا، بە تاڵانکاری سەروەت و سامانی کوردستان و عێراقەوە، بەڵام لەبەرامبەر خەڵکی کوردستاندا یەک هەڵوێست و دەست لەناو دەست بوون، هاوکار بوون لەهەژارکردن، برسیکردن، بێ ئاو و کارەبا و بێ موچەیی خەڵکی کوردستان و تیرۆرو راووڕووت و کاری مافیایی و دابەشکردنی کوردستان بەزۆرنی زەردو سەوز. واتە ٣١ ئاب تاکە کارنامەو عادەتی حزبەکانی کوردایەتی نەبووە، پارتی چەندین جاری تر پێشلەشکری بۆ دەبابەو هێزەکانی دەوڵەتی تورکیا کردوە، شەڕی هێزەکانی حزبەکانی تری کردوە. ساتوسەدای لەگەڵ رژێمی بەعس کردوە. حزبەکانی تری کوردایەتی بەتایبەتیش یەکێتی بەهەمان شێوە، تەنیا لەبەرامبەر مانەوەی دەسەڵاتیان بۆ بەرژەوەندی کەمایەتیەک و برسیکردنی زۆربە لەکۆمەڵگەدا، دەستیان لەهیچ تاوانکارییەک و نۆکەرایەتیەک نەپاراستووە.

راستە خەڵكی کرێکارو کەمدەرامەتی کۆمەڵگە دژی یەکێتی و پارتی و سیاسەتەکانیان هەن، دژی کارنامەی پارتین لەوانە ٣١ ئابن لە هێنانەوەی بەعس بۆ کوردستان، بەڵام هێشتا ئەم خەڵکە بەش مەینەتە ئەم برسی و ڕەش و رووتە، ئەم خەڵکە بێ موچەو ئاوو کارەبایە، ئەو خەڵکە کەسوکار تیرۆرکراوانە، هێز گەلێکی کوردایەتی کە دژی مەدەنیەت شارستانیەیە یارمەتی دەری کۆنەپەرستیە، بەڵام هێشتا ئەو خەڵكە ریزی خۆی لەسیاسەت و ماهیەت و کارنامەی بۆرژوا ناسیونالیزمی کورد جیا نەکردۆتەوە، خۆشخەیاڵی بەو هێزانەو بزوتنەوەی کوردایەتی لەکۆمەڵگەدا وقعیەتێکی تاڵە. ئەمەش بۆتە هۆی ئەوەی هەر کاتێک ئەم هێزە ناسیونالیستانە روپۆش و ناوی خۆی بگۆڕێت و لەژێر روپۆشیکی تردا سیمای درۆزنانەی بشارێتەوە، قابیلی ئەوە هەیە خەڵك شوێنی ئەو خەتە نوێیەو ئەو دەموچاوە تازەیەی ناسیونالیزمی کورد بکەوێت کەهەمان کارنامەو سیاسەتی پارتی هەیە.
٣١ی ئاب وەک کارنامەو سیاسەتێکی پارتی کە ناتوانێت لە ماهیەت و کارەکانی ناسیونالیزمی کورد و پارتەکانی جیابێتەوە، قابیلی فەرامۆشکردن نیە، قابیلی ئەوەیە لەلایەن حزبەکانی کوردایەتیەوە دووبارەو سێ بارە بێتەوە. پەڵەیەکی ڕەش و شەرمەزاریە بەنێوچەوانی پارتی و ناسیونالیزمی کوردەوە.
بۆیە رێگاچارەی خەڵك بۆ دووبارە نەبوونەوەی کارەسات و مەرگەسات و یاریکردن بەچارەنوسیان، هاتنە مەیدانێکی ئاگایانەو رێکخراوبوون و خۆجیاکردنەوەیە کە لەکارنامەو سیاسەت و ماهیەتی ناسیونالیزمی کورد. خەڵکی کوردستان بۆ رزگاریان لەدەست ئەم دەسەڵاتەو ئەو مەرگەسات و تراژیدیایانەی لە چەشنی ٣١ ئاب، پێویستە دەستبەرن بۆ رێکخراوکردنی رێزەکانیان لەدەرەوەی سیاسەت و بەرنامەی ئەم حزبانە، و پێویستە بەشوێن رێگاچارەی گونجاوو کارسازی خۆیانەوە بن کەهێزو دەسەڵاتی ئەم نوێنەرانەی بۆرژوازی لەکوردستان بۆ هەمیشە دەستکۆتا بکەن.




مه‌سعود بارزانی گولـلـه‌ی ریفڕاندۆمی له‌ خۆی دا … فه‌هد گرده‌وانی

{{{په‌نجه‌کانم هه‌ڵوه‌رێن ئه‌گه‌ر قه‌ڵه‌مم بۆ سه‌ربه‌خۆیی کوردستان بنووسی نه‌خێر….فه‌هد گرده‌وانی}}}
دیاره‌ سه‌ربه‌خۆیی میلله‌ت پێویستی به‌ ڕیفراندۆم نی یه‌ و کوردیش وه‌کو هه‌موو میلله‌تان مافی سه‌ربه‌خۆ و مافی ده‌وڵه‌وت و مافی ئاڵای هه‌یه‌ . ساڵی 2005 گه‌وره‌ترین و پیرۆزترین ده‌نگدانی خه‌ڵکی کوردستان 88%98 بوو بۆ سه‌ربه‌خۆیی ، که‌چی پارتی و یه‌کێتی ئه‌و ده‌نگانه‌یان خسته‌ ناو زبڵدان و پێکه‌وه‌ چوونه‌ به‌غدا و ده‌ستووری عێراقی تازه‌یان داڕشته‌وه‌ و یه‌کیان بووه‌ سه‌رۆکی عێراق و یه‌کیان بووه‌ سه‌رۆکی هه‌رێم .
مه‌سعود بارزانی هه‌تا به‌رواری 25/9/2017 ی ده‌ستنیشان نه‌کرد بۆ ریفراندۆم وڵاتان ئه‌مریکا ، به‌ریتانیا ، روسیا ، فه‌ره‌نسا ، تورکیا ، ئێران ، ده‌نگیان به‌رزنه‌بۆوه‌ و داوای دواخستن یان نه‌کرد گوایه‌ کاته‌که‌ نه‌گونجاوه‌ . هیچ له‌و وڵاتانه‌ به‌ ئاشکرا و به‌ دزی دژی مافه‌کانی کوردستان نه‌بوون به‌تایبه‌ت له‌پاش ئه‌وه‌ی پێشمه‌رگه‌ و کورد زۆر به‌ توندی دژی داعش هاتنه‌ ده‌ست .

له‌ کۆبوونه‌وه‌ی سه‌ری ڕه‌ش له‌گه‌ر حزبه‌کان مه‌سعود بارزانی که‌ ده‌رگای په‌رله‌مانی داخست و سه‌رۆکه‌که‌ی شاربه‌ده‌رکرد بڕیاری ئه‌و به‌رواره‌ی به‌سه‌ر هه‌مووان چه‌سپاند . شه‌ره‌ نووسین و شه‌ڕه‌ کۆبوونه‌وه‌ پارتی و مه‌سعود بارزانی ناچارکرد به‌بێ هیچ مه‌رج داوا بکه‌ن سه‌رۆکی په‌رله‌مان و په‌رله‌مان بخرێته‌وه‌ کار ، ئه‌گه‌رچی سه‌یری بڵاوکراوه‌ و نووسینی نووسه‌ره‌کانی سه‌ر به‌ پارتی بکه‌یت به‌ ده‌یان بیرو را بڵاوکراوه‌ له‌ دژی په‌رله‌مان و سه‌رۆکه‌که‌ی جارجاره‌ش ده‌گوترا هه‌ر پێویست به‌و بریاره‌ناکرێت که‌ له‌ په‌ڕله‌مان ده‌ربچێت به‌ڵکو هه‌رده‌بی ریفراندوۆم ئه‌نجام بدرێت . دیاره‌ قسه‌ و نووسینی ئه‌و یاغنیشانه‌ هه‌ر له‌سینگ دان و قون بادانه‌ بۆ ئه‌و بڕیاره‌ به‌بێ ئه‌وه‌ی ته‌ماشای ئه‌و کاردانه‌وانه‌ بکرێت که‌ دێته‌ ئه‌نجام .
ئه‌گه‌ر 25 ئه‌یلول هه‌موو خه‌ڵکی کوردستان به‌شداری پرۆسه‌ی ریفراندۆم بکرێن ئه‌وا{به‌ڵێ} 98% به‌داخه‌وه‌ به‌ده‌ست نایه‌ت و گه‌رمیان و سلێمانی و که‌رکوک و هه‌ندێک هه‌ولێر و هه‌ندێک دهۆک به‌ نه‌خێر ده‌نگ ده‌ده‌ن و یه‌که‌م کاردانه‌وه‌ هه‌تا ئه‌گه‌ر [به‌ڵێ] زیاتریش بێت ئه‌وه‌ دۆڕاندن و که‌رت کردنی گشتپرسی یه‌ .

ئێستاکه‌ داعش به‌ مه‌سعود بارزانی نیشان ده‌ده‌ن و مه‌له‌فی په‌یوه‌ندی مه‌سعود بارزانی و داعش ده‌هێننه‌ سه‌ر لاپه‌ڕه‌ی ڕۆژنامه‌کان و به‌ ئاشکرا باسی لێوه‌ده‌که‌ن ئه‌وه‌ش ده‌بیته‌ خۆکوشتنی سیاسی مه‌سعود بارزانی . نموونه‌ی ئه‌وه‌ داگیرکردنی کویت بوو له‌ لایه‌ن [صدام حسێن] مردوو.
صدام حسین به‌رله‌وه‌ی کویت داگیربکات له‌گه‌ر باڵیوزی ئه‌مریکا دانیشت و بڕیاره‌که‌ی پێ راگه‌یاند باڵوێزی خانم هیچ دژایه‌تی بۆ نیشان نه‌دا . به‌ڵام که‌ صدام حسین کابرایه‌کی به‌ناوی [علا]ی کرده‌ پارێزگاری کوێت و کوێتی کرده‌ شاری[ 19] عێراق ئیتر جیهان دژی وه‌ستان و به‌سه‌رشۆڕی له‌ کوێتیان ده‌رکرد و پاشان روخاندیان ئه‌گه‌ر ئه‌و کاره‌ی نه‌کردبایه‌ ڕه‌نگه‌ هه‌نووکه‌ش حوکمی ده‌کرد . هه‌موو جیهان ده‌زانن مه‌سعود بارزانی چه‌کی له‌شکری موسلی به‌ده‌ست که‌وت و هه‌مووی گواستۆته‌وه‌ بۆ کوردستان . پاش ئه‌وه‌ی داعش چوو موسڵی داگیرکرد و ده‌وڵه‌تی ئیسلامی تیدا ڕاگه‌یاند .
هه‌ردوو لێپرسراوی هه‌رێم فوئاد حسین و نیچیروان بارزانی به‌ ئاشكرا هاواریان ده‌کرد هه‌نووکه‌ سنووری کوردستان له‌گه‌ر ده‌وڵه‌تێکی تره‌ ، واته‌ ده‌وڵه‌تی ئیسلامی داعش . دیاره‌ هێشتان مه‌له‌ف ئاشکرانه‌بووه‌ چۆن داعش به‌و ژماره‌ که‌مه‌ ده‌ستی به‌سه‌ر شاره‌کی چه‌ند ملیونی گرت .
دیاره‌ مه‌سعود بارزانی و لێپرسراوه‌کانیان حسابی ئه‌وه‌یان نه‌کردووه‌ که‌ داعش و ده‌وڵه‌ته‌که‌ی ده‌خرێنه‌ زبڵدانی مێژوو و به‌سه‌رشۆڕی له‌ موسڵ شاربه‌ده‌رده‌کرێن به‌بێ ئه‌وه‌ی لێبگه‌ڕێن تورکیا به‌شداری بکات ئه‌گه‌رچی تورکیا هه‌ندۆکه‌ک هێزی به‌ یارمه‌تی مه‌سعود بارزانی هێنابووه‌ ناوچه‌ی [به‌عشیقه]‌ و نزیک سنووری موسڵ بۆ وه‌ی [مه‌مه‌ڕێک] بکه‌نه‌وه‌ بۆ ڕزگار کردنی شه‌ڕکه‌ره‌ دۆڕاوه‌کانی داعش به‌ڵام ئه‌و پلانه‌ له‌لایه‌ن عیبادی و ئه‌مریکا و روسیا پوچه‌ڵ کراوه‌ و تورکیا هه‌رچه‌ند هاواری ده‌کرد شه‌ڕی تێرۆریست ده‌که‌ین و به‌شداری ڕزگارکردنی موسڵ ده‌که‌ین به‌ڵام هاواره‌که‌یان فت ده‌رچوو .
کاک مه‌سعودیش به‌بێ ره‌چاوکردنی به‌شداری کردنی رزگارکردنی موسڵ هاواری لێ هه‌رده‌ستا هه‌ر ناوچه‌یه‌ک پێشمه‌رگه‌ رزگاری بکات لێی ده‌رناچی و تێدا ده‌مینێته‌وه‌ بۆیه‌ سنوورێک بۆ پێشمه‌رگه‌ش دانرا و شه‌ڕه‌فی رزگارکردنی موسڵی لێوه‌رگیراوه‌ و رێگانه‌درا به‌شداری بکرێت ئه‌گه‌رچی چاک ده‌زانین لای ناوچه‌کانی [نه‌بی یونس] ناو موسڵ به‌شی هه‌ره‌ زۆربه‌ی کورده‌ و ماڵه‌ خاڵه‌کانی مه‌سعود بارزانی که‌ هه‌رده‌م له‌وێ ژیاون هه‌تا هه‌نووکه‌ش زێباری و شه‌به‌ک و رێکانی و کوردی تری تێدا ده‌ژیت .
له‌ کاتی چه‌ک وه‌رگرتنی پێشمه‌رگه‌ له‌ دژی داعش گه‌لێک له‌و چه‌کانه‌ له‌ بازاره‌کانی کوردستان بازرگانی پێوه‌ ده‌کرا ئه‌وه‌ش بووه‌ خاڵێک ئایا چۆن چه‌کی خۆپاراستن و چه‌کی شه‌ڕکردن له‌ دژی داعش بازرگانی پێوه‌ ده‌کرێت ئه‌وه‌ش له‌ نووسینه‌کانی ڕۆژنامه‌کانی [ئه‌ڵمانی] ڕه‌نگی دایه‌وه‌ ئه‌وه‌ش ده‌بیته‌ مه‌له‌فێک و لێپرسینه‌وه‌ی به‌دواو دێت و هێنانی له‌شکری بیانی [تورکی] بۆناو خاکی [وه‌ته‌ن] ئه‌وه‌ش ده‌که‌ویته‌ [خانه‌ی خیانه‌ت] کردن جا ئه‌مه‌ش ده‌بیته‌ مه‌له‌فێکی تر له‌سه‌ر مه‌سعود بارزانی تۆمار کراوه‌ .
بازرگانی به‌ نه‌وت کردن له‌گه‌ر داعش و ڕه‌وانه‌ کردنی پاره‌ی نه‌وت به‌ [سه‌ندووقی هێلکه]‌ و [جانتا] ئه‌وه‌ش مه‌له‌فی پاره‌ سپی کردنه‌وه‌یه‌ ده‌بێت سه‌رانی کورد وه‌ڵامیان هه‌بێت بۆ ئه‌وه‌ی بزانن چۆن بازرگانی به‌ نه‌وت ده‌کرێت . لێدانی فرۆکه‌کانی روسیا له‌و [تانکه‌ره‌نه‌وتیانه‌] ئه‌وه‌ش مه‌له‌فه‌ ده‌که‌ویته‌ سه‌ر مێزی باس .
پێشمه‌رگه‌ شه‌ڕی دوچاری کرا و له‌لایه‌ن ئه‌مریکا و ئه‌وڕوپا یارمه‌تی [مالی و چه‌کی] ده‌کرا ، گه‌لۆ پێشمه‌رگه‌ بۆ کرا به‌ چه‌کداری به‌کرێ گیراو و شه‌ڕکردن و هه‌ر له‌و کاته‌ سوود وه‌رنه‌گیرا له‌ پێناوی سه‌ربه‌خۆی کوردستان و بڕیارێک مۆرنه‌کرا [ئیمزا] که‌واپێشمه‌رگه‌ ده‌جه‌نگێ ئه‌گه‌رنا به‌شداریتان له‌گه‌رناکات ئایا ئه‌وکاته‌ به‌بێ ریفراندۆم ئه‌و سه‌ربه‌خۆی یه‌ نه‌ده‌هاته‌ دی یا نزیک نه‌ده‌بۆوه‌ .
کاک مه‌سعود بارزانی به‌ پاڵپشتی [ئیسرائیل] و [سعودیای عاره‌بی] سه‌ربه‌خۆیی هه‌رێمی کوردستان به‌ده‌ست ده‌هێنێت . سنووری ئێران و تورکیا بگیرێت [دابخرێت] سعودیا و ئیسرائیل له‌ ئاسمانه‌وه‌ خواردن ڕه‌وانه‌ی کوردستان ده‌که‌ن . له‌و بێ مه‌عاشیه‌[موچه‌] کیلۆی [شه‌کر و چا] ببیته‌ [هه‌زاران دینار] چۆن کوردستان به‌ نه‌وت ئاوه‌دان ده‌کرێته‌وه‌ .
تورکمان و عاره‌بی که‌رکوک وه‌کو کورده‌کان به‌ په‌رۆشن بۆ ئه‌و ڕیفراندۆمه‌ ، خۆ له‌ کوردستان تورکمانه‌کان نه‌ته‌وه‌ی دووه‌من له‌پاش کورد هه‌تا ئه‌مڕۆ به‌ڕێز مه‌سعود بارزانی بۆ سه‌رۆکوه‌زیران و سه‌رۆک په‌رله‌مان و پله‌ی ئاوایان ناداتێ بۆ ئه‌وه‌ی زیاتر لێی کۆبنه‌وه‌ نه‌ک ڕوو له‌ به‌غدا بکه‌ن .
سه‌رۆکی هه‌رێم بۆ ناچیته‌ هه‌ڵه‌بجه‌ و سلێمانی و که‌رکوک داوا له‌خه‌ڵکه‌که‌ بکات له‌ ده‌وری کۆببنه‌وه‌ . خۆ سه‌رۆکی هه‌رێمی ئه‌و ناوچانه‌شه‌ نه‌ک هه‌ر هی [سه‌ری ره‌ش] .
مه‌له‌فه‌کانی له‌گه‌ر به‌غدا به‌چی ده‌گات له‌کاتێکدا ئه‌گه‌ر ڕیفراندۆم کرا کورده‌کانی به‌غدا شوێنیان ده‌که‌ویته‌ کامه‌ ناوچه‌ی ئازادکراو .
ئێستاکه‌ په‌رله‌مان کۆبکرێته‌وه‌ به‌بێ به‌شداری بزووتنه‌وی گۆڕان و کۆمه‌ڵی ئیسلامی له‌وێ بڕیاری دواکه‌وتنی ریفراندۆم بدرێت ئه‌وا مه‌سعود بارزانی بۆ ماوه‌کی تر ته‌مه‌نی درێژ ده‌کرێته‌وه‌ ئه‌ی ئه‌گه‌ر نه‌کرێت شوێنی مه‌سعود بارزانی له‌ هه‌رێمی کوردستان چۆن دیاری ده‌کرێت .
گه‌لۆ ده‌بێت گوله‌ی ڕیفراندۆم مه‌سعود بارزانی به‌ده‌ردی عه‌قید قه‌زافی و صدام حسێن و بن علی و حوسنی موباره‌ک نه‌بات .
فه‌هد گرده‌وانی 5ی ئه‌یلوولی 2017 ستۆکهۆڵم




مێزگردی سیاسی …. جەلال بەرزنجی

پەنجە،
لە سەر مێز،
دەڵێی خەنجەرە ن،
لە کاڵان هاتؤتەدەرەوە
شەویلاک،
کیبۆردن.
کومپوتەر لەوێندەر نیە.
حەماوە هەڵساوە.
بتلە ئاو لەسەر مێزن،
بەڵام وا لە دیموکراسی گەیشتوون
لە جیاتی بیخۆنەوە
لە یەکتری دەگرن.
بوتڵ نیشانە دەپێکێت
بەڵام شرۆڤە سەرچیغە.
کلک،
لەشوێنەکی تر،
تۆزدەکات !




تۆم له‌خۆمدا ناشتووه‌ … ستار ئه‌حمه‌د

به‌سه‌ كاتی خۆت له‌دار مه‌ده‌و
رۆحی تینووتیش سه‌ر مه‌بڕه‌
له‌عه‌شقی من دڵنیابه‌
به‌ره‌و ئاسۆو جاویدانی سه‌ر هه‌ڵبڕه‌
مه‌ڕۆ قه‌ده‌ر هه‌ڵمه‌واسه‌
رۆژه‌كان چاوه‌ڕێی تۆن و
شه‌وه‌كانیش به‌رگی رووناكی ده‌پۆشن
ژوانگه‌كان مه‌راقیان كرد
هێنده‌ گولیلكه‌ هه‌ڵكێشن
به‌هار به‌دوای تۆدا ده‌گری
خه‌زانی ناوه‌ته‌ كۆڵ و
به‌فرو بایه‌ك به‌ره‌و زستان
بۆئه‌و دیوی خه‌می سرك و
عه‌شقی شه‌هیدو
شوێنه‌واری روانگه‌كان
سه‌ره‌تاتكێی خۆش هاتنن
شیعره‌كانم وه‌كوو شوێن پێت
به‌دوای هه‌نگاوی تۆ ونن
ته‌مه‌نت زوو كۆكه‌ره‌وه‌
رۆژ له‌به‌ركی شه‌وگار بنێ و
له‌هه‌ڵوێستێكا وه‌ره‌وه‌
بزانه‌ شنه‌ی ره‌شه‌با
چۆن له‌نیگای بارانێكا
دیده‌كانی ده‌شواته‌وه‌
له‌مانگ بپرسه‌ بۆ هێنده‌
به‌بزه‌ی خۆر
رۆحی رووناكی هه‌ڵده‌مژێ
بۆچی وه‌ك تۆ تووڕه‌ نابێ
ئه‌وینی شه‌و له‌یاد ناكاو
هه‌میشه‌ به‌سته‌ی رازاوه‌
به‌گوێی جوانی و
عه‌شقدا ده‌ڵێ
دڵی نایه‌
ئه‌وینداران جێبهێڵێ
وه‌كوو ئه‌و به‌
به‌رامبه‌ر خۆر خۆت داكه‌نه‌
له‌رۆحی شه‌وا راكشێ
به‌سه‌ كاته‌كان مه‌كوژه‌و
چاره‌نووست بلاوێنه‌
نه‌بادا مردن
به‌ته‌مه‌نت ئاشت بێته‌وه‌
ئیتر ته‌واو
خه‌ریكه‌ زه‌مه‌نێك نه‌مێنێ بۆ ماچ
مه‌ودایه‌ك نێوانمان ناپێوێ
ساته‌كان رووت ده‌بنه‌وه‌و
ئه‌ستێره‌كان له‌یه‌ك ده‌ده‌ن
وه‌ره‌وه‌ من تۆم له‌خۆما ناشتووه‌
له‌به‌ر تۆیه‌
خۆم و ژیانم خۆش ده‌وێ




کێشەکانی دەنگدانی کوردستانییانی هەندەران بۆ گشتپرسی و سەربەخۆیی کوردستان … ئەمجەد شاکەلی

بەگوێرەی ڕاگەیێندراوێکی(کۆمسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردن و ڕاپرسی) بۆ هاووڵاتیانی دەرەوەی وڵات، واتە: کوردستانییانی هەندەراننشین، داوایان لێ دەکرێت بۆ ئەوەی بتوانن بەشداریی پرۆسێسی دەنگدان و گشتپرسیی بۆ سەربەخۆیی کوردستان بکەن، لەنێوان 1-9-2017 تا 7-9-2017، سەردانی ماڵپەڕی ئەو کۆمسیۆنە لەسەر تۆڕی ئینتەرنێت بکەن، کە ئەمەی خوارێیە:
www.khec.krd

کە مرۆڤ دەچێتە نێو ئەو ماڵپەڕەوە، دەتوانێت هەریەک لە زمانانی کوردی، عەرەبی و ئینگلیزی هەڵبژێرێت. کە دەچێتە سەر هەر یەکێک لەو زمانانە، تۆمارێکی دەنگیی یەک خولەک و نیوی دانراوە، کە بە کوردییە، بەڵام زووزوویش دەنگەکە دەبڕێ و دێتەوە و گەلێک بە خێرایی، باسی شێوازی خۆتومارکردن و پڕکردنەوەی فۆرمێک دەکات و پێت دەڵێ، بۆ ئەوەی بتوانیت فۆرمەکە پڕکەیتەوە دەبێ تەختەکلیلی، من بۆ خۆم دەڵێم تەختەکلیل، دەنا دەنگەدەڵێ: کیبوورد(Keyboard)ی عەرەبیت هەبێت. ئەوجا باسی نووسینی ناوی سیانی و ژمارە و وێنەی کارتی ناسنامەی عیراقی و ڕەگەزنامەی عیراقی و دواتریش ژمارەی فۆرمی خۆراک دەکات. من بۆ خۆم، هەرکە لە 2-9-2017دا، ئەو تۆمارەدەنگییەم بیست و چوومە نێو ئەو ماڵپەڕەوە، خۆم پێ نەگیرا و دەسبەجێ نامەیەکم بۆ سێ ناوونیشانی ئیمەیلی جیاوازی ئەو کۆمسیۆنە نووسی. کۆمەڵێک خاڵم بۆیان ڕوون کردەوە و دواتر لە ڕۆژی 3-9-2017دا، لەوانەوە دوو وەڵامی کورت و هیچ نەگەیەنم بۆ هاتەوە، کە والێرەدا ڕێک وەک خۆیان دایاندەنێم:
یەکەم وەڵامی کۆمسیۆن: “سلاو بةريزم، بةريزم دةتوانى سود لة فورمى خؤراكى خيزانى وةركريت لة ناوةوةى هةريم بؤ بةرى يةكةم بةريز دةبيت ناوةكة بة دروستى داخيل بكةىت بة زمانى عةرةبى دةتوانن ناوةكانتان بنيرن بؤتان دلنيا دةكةينةوة، دةتوانى بةيوةنديمان بيوة بكةن لةريكةى وةتس ئةب و فايبةر”.
دووەم وەڵامی کۆمسیۆن:”سڵاو بەریز ..جەژنتان پیرۆز، بەڕێز گیان سوپاس بۆ تیبینیەکەت بەڵام ڕەجاوی ئەوانە کراوە و دەکرێ هەر کەسێك لەسەر فۆرمی خۆراکی مالی باوکی دەنگ بدات، بەداخەوە ئەگەر کوردێكیش لە دەرەوە ژیابێت دەبێ هاتبێتەوە کوردستان و فۆرمی خۆراکی دەرکردبێت ئەگەرنا لە دەسەلاتی ئێمە نییە، بۆ زانیاریشت وێبسایتەکە بە زمانی ئینگلیزی و عەرەبیش ە و تەنها بزمانی کوردی نییە. لەگەڵ ڕیزدا “.
من هیچ ناڵێم، بەڵام ئەو وەڵامانە بە کەسێکی کوردستانیی، کە بە خۆیەوە سێ پشتی دانیشتووی، ئەڵمانیا، ئەمەریکا، بریتانیا، فرانسا، سوێد یا هەر وڵاتێکی دیکەی هەندەران بێت و بیەوێت دەنگ بۆ سەربەخۆیی کوردستان بدات، چ دەڵێت! ئەمە بێجگە لە ڕەشکردن و دزێوکردنی گشتپرسی و سەربەخۆیی کوردستان و دەستبەڕوودانانی کوردستانییانی هەندەران و پاڵپێوەنانیان بۆ بەشدارنەبوون و دەنگنەدان هیچی دیکە دەگەیەنێت؟

من لێرەدا ئەو خاڵە لاوازانەی پێوەنددارن بەو بانگەوازە و بەو ڕێنوێنییانەی کۆمسیۆنەوە، کە بەشێکیم بۆ ئەوانیش نارد، دەخەمە پێش چاوی ئێوەی هێژا:

1 . ئەو دەنگەی ڕێنوێنییەکان دەخوێنێتەوە هەر زۆر خێرا دەیڵێتەوە و زووزوویش دەبڕێ، واتە: زۆر ڕوون نییە.

2 . تۆ بچیتە سەر هەر کام لەو زمانانە: کوردی، عەرەبی یا ئینگلیزی، تۆمارە دەنگییەکە هەر هەمان دەنگە و تەنیا بە زمانی کوردی دەیخوێنێتەوە، ئەویش کوردیی خواروو. لەنێو کوردانی هەندەراندا، هەموو جۆرە کوردێک هەن و بە شێوەزاری جیاوازیش قسە دەکەن: کرمانج، هەورامی، کەڵهوڕ، فەیلی، سۆران، زازا و..کە هی وایان تێدایە لە شێوەزارەکەی خۆی زیاتر، شێوەزارێکی دیکەی کوردی نازانێت. دەبوو ئەو تۆمارەدەنگییە بە کۆمەڵێک شێوەزاری کوردی دانرابا.

3 . باشووری کوردستان، تەنیا کوردی لێ ناژی، تورکمان، کلدان، ئاشووری، ئەرمەن و عەرەبیشی لێ دەژین. لەنێو کوردستانییانی هەندەراندا تەواوی ئەو نەتەوانە هەن، دەبوو تۆمارە دەنگییەکە بەو زمانانەش هەبووایە.

4 . بەشێکی زۆری لاوان و گەنجانی کوردستانییانی دەرێی کوردستان، دەتوانم بڵێم پتر لە 90%یان زمانی کوردی بە باشیی نازانن و ڕەنگە وشەوشەیەک قسەی پێ بکەن و زۆریان هەرگیز کوردستانیان نەبینیوە و تێیدا نەژیاون، دەبوو تۆمارەدەنگییەکە، بێجگە لە زمانی کوردی(بە هەموو شێوەزارەکانی)، بە زمانانی عەرەبی، تورکمانی، کلدانی، سریانی، ئاشووری، ئەرمەنی، فارسی، ئینگلیزی، فرانسی، ئەڵمانی، ئیسپانی، ڕووسی و زۆرێک لە زمانە ئەوروپاییەکانی دیکە هەبووایە، چونکە ئەوان زمانی ئەو وڵاتانەی لە هەندەران تێیدا دەژین، زۆر بە باشی دەزانن و بۆ ئەوان زمانی یەکەمیانە.

5 . زۆرێک لەو کوردستانییانەی دەرێی کوردستان، هیچ جۆرە بەڵگەنامە و ناسنانە و ڕەگەزنامە و پاسپۆرت و ئەو شتە عیراقییانەیان نییە و لە تەمەنێکیشدان، کە مافی دەنگدانیان هەیە و نزیکەی هەر هەموویشیان لەگەڵ سەربەخۆیی کوردستاندان، زۆرێک لەوانە نەک هەر خۆیان، کە لە هەندەران لەدایک بوون، ڕەنگە باوک و دایکیشیان لە هەندەران لەدایک بووبن، یا هەیە دایکی یا باوکی بیانییە و یەکێکیان عیراقییە، ئەویش بە ڕەگەز، کە ئەویش هیچ بەڵگەنامەیەکی نییە. زۆرێک لە کوردانی فەیلی لە هەندەرانن، ئەوان زۆریان نە کوردی دەزانن و نە کوردی تێدەگەن و نە کوردی دەخوێننەوە، بەڵام لە من و تۆیش کوردترن و سەدلەسەد لەگەڵ سەربەخۆیی کوردستانیشدان، زۆرینەی ئەوانەش هیچ جۆرە ڕەگەزنامەی عیراقی و ئەوانەیان نییە، چونکە لەنێوان عیراق و ئێراندا هەمیشە ماڵوێران و دەربەدەر بوون، چۆن دەنگی ئەوانە وەردەگیرێت؟

6 . پڕکردنەوەی فۆرم بە عەرەبی، سەختییەکی گەورەیە بۆ کوردستانییانی دەڕێی کوردستان، چونکە هەموو ئەو خەڵکە کیبووردی عەرەبییان نییە و پێویستیشیان بە کیبووردی عەرەبی نییە، تەنانەت ئەگەر هەشیان بێت ڕەنگە عەرەبی هەر نەزانن و نەتوانن فۆرمی عەرەبی پڕ بکەنەوە.

7 . ناوی سیانی لەو وڵاتانەی هەندەران، کە کوردستانییانی تێدا دەژین، هەرگیز نە هەیە و نە باوی هەیە، چونکە سیستمی ناو لە هەندەران جۆرێکی دیکەیە. ئەو بۆی هەبی دەنگ بدات، بۆ بە بەڵگەنامە بیانییەکانی خۆیەوە دەنگ نەدات؟ بۆ وەک چۆن دەنگ بۆ هەڵبژاردنێک لە سوێد، دانمارک، بریتانیا یا ئەمەریکا دەدات، بۆ سەربەخۆیی کوردستانیش وەک خۆی و بەوجۆرە دەنگ نەدات؟ ئەو ناوی سیانی و سیستمە کۆنە عیراقییە بۆ کوردستانییانی هەندەران، کێشەیەکی گەورەیە.

8 . لە تۆمارەدەنگییەکەدا داوا دەکرێت ژمارەی فۆرمی خۆراک لە فۆرمی خۆتۆمارکردنەکەدا بنووسرێت. کوردستانییەکی لە ئەوروپا، ئەمەریکا، ئەوسترالیا، ئەفریقا، لاتین ئەمەریکا، چین، هیندوستان، یا هەر وڵاتێکی دیکەی ئەو دنیایە دەژی، کوا فۆرمی خۆراکی هەیە؟ نەک خۆی کە ڕەنگە لاوێکی 19 ساڵان بێت نییەتی، باوک و دایک و داپیر و باپیریشی، کە ڕەنگە دانیشتووی هەندەران بن، هەر نییانە.

9 . لەو ماڵپەڕەی کۆمسیۆندا بێجگە لە تۆمارەدەنگییەکە، هیچ نووسینێک لەمەڕ ئەو گستپرسییەوە نەنووسراوە، کە دەبوو بێجگە لە تۆمارەدەنگییەکە، بە نووسین، بە زمانە گرنگ و سەرەکییە جیاوازەکانی دنیا، ڕێنوێنییەکان پەخش کرابایەوە و مرۆڤ بیتوانیایە وەک فۆرم لەسەر کاغەز کۆپیی کردبا.

10. میدیای کوردی و دەسگاکانی پێوەنددار بە گشتپرسییەوە، دەبوو لە باسکردنی گشتپرسی و سەربەخۆیی کوردستاندا، پتر جەخت و ئاراستەی قسە و میدیا و ڕێنوێنییەکانیان، بۆ کوردستانییان بووایە، نەک تەنیا کورد، بۆ هەموو باشووری کوردستان بووایە نەک تەنیا هەرێمی کوردستان. تۆ کە باس لە کەرکووک و مەندەلی و شنگال و خورماتوو و زرباتییە و بەدرە دەکەیت، دەبێ دەستەواژەی هەرێم کەمتر و دەستەواژەی باشووری کوردستان پتر بەکاربهێنیت.

11. نوێنەرایەتی هەرێمی کوردستان لە وڵاتانی ئەوروپا و ئەمەریکا و شوێنانی دیکە، حیزب و هێزە کوردستانییەکان، ئەوانەی لەگەڵ سەربەخۆیی و گشتپرسیدان، کە لە دەرێی کوردستان نوێنەراتی و خەڵکیان هەن، ڕێکخراوە ناحوکوومەتی و مەدەنی و چالاکوانەکانی کوردستان و بیانییانی دۆستی کوردستان، دەبوو چالاکانە و بە گوێرەی شێوەی ژیان و سیستمی سیاسی و جڤاکی ئەو کۆمەڵ و وڵاتانەی تێیدا دەژین، پرۆسێسی بەشداربوون و گشتپرسییان لە هەندەران ئاسان کردبا. لاوانی کوردستانییانی زمانزان و بە فەرهەنگی ئەوروپایی و ئەمەریکایی و هەندەرانی گەورەبوو و بارهاتوو و پێگەیشتوو، بخستبایەتە گەڕ و ئەوان تەواوی ڕێکخستن و کارئاسانییەکیانیان جێبەجێ کردبا. بێجگە لەوەش دەکرێ بە ئاسانی سوود لە بیانییانی دۆستی کوردستان وەرگیرێت، کە پسپۆری و شارەزاییەکی باشیان لە بواری ئەم جۆرە کارانەدا هەیە. کۆمسیۆنیش دەتوانێت، سوود لە تەواوی ئەو وزانە وەرگرێت.

12. باشووری کوردستان، کە دەیەوێت لە عیراق دابڕێت و دوورکەوێتەوە و دەوڵەتی سەربەخۆی کوردستان دروست بکات، ئەو هەموو عیراقییەت و شتە عیراقییانە چییە لە خەڵک داوا دەکرێن! تۆ دەتەوێت وشەی عیراق و عیراقییەت لە خۆت و وڵاتەکەت بکەیتەوە، کەچی، گەنجێکی باشووری کوردستانی خۆی و دایک باوکی و داپیر و باپیری، لەدایکبووی سوێد، فرانسا، توونس، ئەڵمانیا، ئەمەریکا و…بە تۆبزی دەکەنەوە عیراقی و داوای دەیان شتی عیراقییانەی لێ دەکەن، ئەمە کەی ڕەوایە!

13. ئەم گشتپرسییە بۆ سەربەخۆیی کوردستانە و گەلێک لە هەڵبژاردنەکانی پەرلەمان و ئەوانە گرنگترە. بۆ ئەو هەڵبژاردنانە، لە هەندەران ئامادەییەکی پێشوەختەی باش و هەموو کارئاسانییەک بۆ دەنگدەران دەکرا و شایلۆغانی بۆ دەکرا، کەچی ئێستا کە کەمتر لە بیست ڕۆژی ماوە، نەک هەر هیچ ئامادەکارییەک نەکراوە، تەنانەت نووزەیەکیش نییە و هیچ باسێک و هیچ چالاکییەک و هیچ دەنگەدەنگێک نییە و سەرباری ئەوانەش ئەو هەموو سەختگیرییەی بۆ دەکرێت. کوردستانیگەلێکی یەکجار زۆر لە وڵاتانی جیاوازی هەندەران دەژین، ئەگەر کارەکان بەمجۆرە بەڕێوە بچێت و هێندە سەخت بێت، هەرگیز لە1% زیاتری ئەو خەڵکەی هەندەران، ناتوانن دەنگ بۆ سەربەخۆیی بدەن و 99%ی دەنگی کوردستانییانی هەندەراننشین دەسووتێ و دەفەوتێ و بەفێڕۆ دەڕوات.
ڕەنگە لەم کاتەدا من ئەم کەلێنانەم بەرچاوکەوتبن، لێ لەوانەیە تۆ زیاترت بینیبن! دەنگی خۆت بڵند بکە و شتەکانی خۆت بڵێ!

2017-09-04




وه‌همێک ڕیچارد داوکینز … به‌شی دووه‌م … گریمانی خوا


ئایینی چاخێک، سه‌رگه‌رمی وێژه‌ییی سه‌رده‌می داهاتووه‌
رالف والدو ئیمرسون

خوێندنەوەی: بێریڤان جه‌‌مال حه‌مه‌ سه‌عید ….

نووسەر لە به‌شی دووه‌می کتێبکەیدا، دەچێتە سەر باسی‌ گریمانی خوا. ‌گریمانی بوون و نەبووی خوا، وەک هەر گریمانێکی زانستیی تر، دەکرێت ڕوون بکرێتەوە. لەم پەیوەندەدا، نووسەر لەڕێگای یاسای شیانەوە ئەم گریمانانە تاوتوێ دەکات.
لەبەرامبەر ئەم بوون و نەبوونەدا، یان بەواتایەکی تر، لەبەرامبەر یەکخواگەری و ئیسییزمدا بۆچوونی نەزانیەتی هەیە، کە پێیوایە، پرسی خوا بابه‌تێکه‌ شیاوی هه‌ڵسه‌نگاندن و دەستتێوەدان نییە، بۆ هەتاهەتایە لە سەرو ئەوەوەیە، کە زانست بتوانێت دەستی بۆ بەرێت. نەزانیەتییان پێیانوایه، بوونی خوا نه‌ دە‌توانرێت بسه‌لمێنرێت و نه‌ ده‌توانرێت ڕەتبکرێتەوە. نووسەریش پێوایە، کە بوون و نەبوونی جنۆکەی ددان یان دەعبای سپاگێتی باڵدار نەدەکرێت بسەلمێنرێت و نەدەشێت ڕەتبکرێتەوە.

لێره‌دا نوسه‌ر ئاماژه‌ بە جیاکردنەوەی دوو جۆر لە نەزانێتی دەکات: (نەزانێتی کاتی بە کردەوە)، کە بەم ئاڕاستەیە بێت یان ئاڕاستەیەکی تر، لە کۆتاییدا دەگەین بە وەڵامێکی تەواو ڕۆشن، بەڵام هێشتا نەگەیشتووین بە بەڵگەی پێویست (یان لە بەڵگەکە تێناگەین، یان کاتمان بە دەستەوە نییە بۆ تاوتوێکردنی بەڵگەکە، هتد.). بۆ نمونه‌ چی بۆته‌ هۆی قرتێکه‌وتنی کۆتاییی سه‌رده‌می پرمیان، قڕتێکه‌وتنی به‌ کۆمه‌ڵی گه‌وره‌ی مێژووی پاشماوه‌ی به‌ردینی گیاندار و ڕووه‌ک، یان قربوونی دواتری دایناسۆره‌کان، لە هەموو ئەم حاڵەتانەدا ئێمە بەڵگەمان بەدەستەوە نییە بۆ ئەوەی بزانین، بەڵام ئەگەری هەیە ڕۆژێک لە ڕۆژان بەڵگەمان دەسبکەوێت و بزانین. بەڵام جۆرێکی تر له‌ نه‌زانێتی هەیە، نوسه‌ر به‌ (نەزانێتیی هەمیشەیی بەگشتی) ناوی ده‌بات. ئەم جۆرەیان‌ گونجاوە بۆ پرسیارگەلێک، کە هەرگیز وەڵامی نییە، چەند بەڵگەشی بۆ کۆ بکەینەوە، دەوری نییە، چونکە بیرۆکەی خودی بەڵگەکە کارپێکراو نییە. پرسیارەکە لە ئاستێکی جیاوازدایە یان لە ئەندازەیەکی جیاوازدایە، لەودیو ناوچەگەلێکەوە، کە تێیاندا دەتوانرێت بەڵگە بەدەست بێت. دەکرێت کەستەنەی فەلسەفی نموونەیەک بێت، پرسیاری ئەوەی ئایا تۆ ڕەنگی سوور بەو شێوەیە دەبینیت کە من دەیبینم. لەوانەیە سوورەکەی تۆ، سەوز بێت لای من یان شتێکی تەواو جیاواز لە هەر ڕەنگێک، کە من دەتوانم بیهێنمە بەرچاوی خۆم.

زاناکان ئەم پرسیارەیان وەک نموونە هێناوەتەوە، کە هەرگیز وەڵامی نییە، ڕۆژێک لە ڕۆژانیش بەڵگەیەکی تازە دەر بکەوێت، هیچ کاریگەریی نابێت. گەلێک لە زانایان و ڕووناکبیرانی تر لەو باوەڕەدان ــ زۆر پەرۆشانە بە بۆچوونی نوسه‌ر ــ کە پرسی بوونی خوا دەگەڕێتەوە بۆ خانەی ” نه‌زانێتی هه‌میشه‌یی بەگشتی” دەستپێڕانەگەیشتووی هەتاهەتایی. وەک دەیبینین، هەر لێرەوە ئاکامگیرییەکی ناژیربێژانەی لێ دەکەن، کە گریمانی بوونی خوا و گریمانی نەبوونی خوا، وەکوو یەک، بە یەک چاو سەیری دەکەن. ئەو بۆچوونەی نوسه‌ر لایەنگریی لێ دەکات ، تەواو جیاوازە: نەزانێتی لەبارەی بوونی خواوە، بەتەواوی دەگەڕێتەوە بۆ خانەی نه‌زانێتی کاتی به‌ کرده‌وه‌. ڕوونتر بلێین ئه‌و بەجۆرێک بۆچوونی نەزانیەتی هەیە، بەڵام نەزانیەتییەکەی کاتییە و پێیوا نییە، کە بوون و نەبوونی خوا لە یەک ئاستدا بەن و وەکو یەک شیاو. دەبێت ئەوە ڕۆشن بێت، کە ئەم نەزانیەتییە کاتییە، تەواو دیدێکی زانستییە بەرامبەر هەر دیاردەیەک، کە ئێمە زانیاری لە سەدا سەدمان نییە لەبارەی دیاردەیەکی دیاریکراوە، ئەمەش دەرگای قسەوباس و لێکۆڵینەوە بۆ هەمیشە بەڕوویدا دەکاتەوە.

باسێکی تری زۆر گرنگ لە بەشی دووەمدا ئەوەیە، کە لە ڕووی ژیربێژییەوە بەرپرسیارییەتی سەلماندنی بوونی هەر دیاردەیەک دەکەوێتە سەر شانی کێ. کەسێک دێت و بانگەشەی ئەوە دەکات، کە هەسارەی زەوی لەسەر پشتی گایەک دانراوە و گاکە لەسەر پشتی ماسییەک ڕاوەستاوە، ئەرکی سەر شانییەتی بیسەلمێنێت، کە ئەمە وایە، نەک منێک کە باوەڕم پێی نییە. هەڵوێستی من ئاسایی و جێگەی قبووڵە، هەتا ئەگەر بەو واتایەش بێت، کە ئێمە هەرگیز بەڕەهایی ناتوانین نەبوونی هیچ شتێکی وەکو ئەمە بسەلمێنین. ئەوەی لێرەدا گرنگە ئەوە نییە، کە ئایا شیاوە خوا ڕەت بکرێتەوە (کە ناکرێتەوە)، بەڵکوو ئەوەیە ئایا بوونی ڕێیتێدەچێت. هەندێک شتی نەسەلمێندراو هەیە، ژیرانە بڕیاریان لەسەر دەدرێت، بوونیان زۆر کەمتر شیاون لە شتگەلێکی تر، سەرەڕای ئەوەش کە ناکرێت ڕەت بکرێنەوە. ئێمە هیچ هۆیەکمان بەدەستەوە نییە، وەها چاو لە خوا بکەین، کە پارێزاروە و نابێت جێگەیەکی هەبێت لەسەر پێوەری شیان. هەروەها بەدڵنیایییەوە هیچ هۆیەک نییە، وەها بزانین تەنیا لەبەر ئەوەی ناکرێت خوا بسەلمێندرێت یان ڕەت بکرێتەوە، ئیتر شیانی بوونی لە سەددا پەنجایە. بە پێچەوانەوە، وەک دەیبینین. نووسەر لەم پەیوەندەدا دەڵێت:
‘بوونی خوا، گریمانێکی زانستییە وەک هەرشتێکی تر. هەتا ئەگەر سەلماندنی بە کردەوەش دژوار بێت، بەڵام دەچێتە چوارچێوەی خانەی نەزانیەتیی کاتی، بوون یان نەبوونی خوا، ڕاستییەکی زانستییە لەبارەی گەردوونەوە، لە ڕووی پرنسیپییەوە دەکرێت بزانرێت، هەتا ئەگەر بەکردەوەش نەبێت. ئەگەر خوا هەبووایە و حەزی بکردایە خۆی دەر بخات، ئەوا هەر خۆی ئەم قسەوباسەی ڕێکوڕەوان و بە دەنگی بەرز، لە بەرژەوەندیی خۆی تەواو دەکرد. هەتا ئەگەر بوونی خوا، بەدڵنیایییەوە، ناتوانین جیای بکەینەوە لە نەبوونی، ئاوا دەکرێت بە بەڵگەی بەردەست و قسەوباسی ژیربێژانە هەڵسەنگاندنێکی شیان بدەین بە دەستەوە، کە زۆر زێتر لە سەددا پەنجا بێت.’

نوسه‌ر بیرۆکەی پێوەری شیان، هەڵسەنگاندنەکانی مرۆڤ لەبارەی بوونی خواوە، لەنێوان دوو ئەوپەڕی بێگومانی (قەناعەتی) دژ بە یەک داده‌نێت. پێوەرەکە حەوت خاڵی وەرچەرخانی یەک لەدوای یەکە کە ئه‌مانه‌نن:
1. باوەڕمەندێکی بەهێز. شیانی خوا لە سەددا سەدە. “لەو باوەڕەدا نیم، بەڵکوو دەزانم.”
2. شیانی بەرزی زۆر، بەڵام کەمتر لە سەددا سەد. باوەڕمەندێکی ڕاستبینە. ”من ناتوانم بەدڵنیایییەوە بزانم، بەڵام بەتەواوی بڕوام بە خوایە و ژیانی خۆم بە جۆرێک دەبەمە سەر، کە وای دادەنێم هەیە.”
3. بەرزتر لە سەددا پەنجا، بەڵام زۆر بەرز نا. بەجۆرێک، بۆچوونێکی نەزانێتیی هەیە، بەڵام بەلای یەکخواگەریدا دەیشکێنێتەوە. ”من زۆر نادڵنیام، بەڵام مەیلم هەیە بە باوەڕکردن بە خوا.”
4. ڕێک لە سەددا پەنجا. نەزانێتییەکی تەواو بێلایەن. ”بوون و نەبوونی خوا، دوو ئەگەری تەواو وەک یەکن.”
5. کەمتر لە سەددا پەنجا، بەڵام زۆر نزم نا. بە جۆرێک، بۆچوونێکی نەزانێتیی هەیە، بەڵام بەلای ئیسییزمدا دەیشکێنێتەوە. ”من نازانم ئایا خوا هەیە یان نا، بەڵام مەیلم بەرەو گومانە.”
6. شیانی نزمی زۆر، بەڵام ناگاتە سفر. ئیسییستێکی ڕاستبینە. ”من ناتوانم بەدڵنیایییەوە بزانم، بەڵام لەو باوەڕەدام، بوونی خوا زۆر مەحاڵە و ژیانی خۆم بە جۆرێک دەبەمە سەر، کە وای دادەنێم نییە.”
7. ئیسییستێکی بەهێز. ”من دەزانم خوا نییە، بە هەمان ئەو قەناعەتەی جونگ دەڵێت، ‹دەزانە›م خوا هەیە.”

ئه‌مه‌ دەبێتە مایەی سەرسامی نووسەر، کە ئەگەر خەڵکێکی زۆر بکەونە خانەی حەوتەمەوە، بەڵام وەک خۆی دەڵێت، ئەمە‌ی هێناوەتەوە بۆ هاوسەنگی لەبەرامبەر خانەی یەکەمدا، کە خەڵکێکی زۆر دەگرێتەوە کە ئەمەش سروشتی باوەڕە، بەتایبەتی باوەڕی ئاینی. نوسه‌ر خۆی لە خانەی شەشەمدا دەبینێته‌وه‌ ، بەڵام بەرەو خانەی حەوتەم مەیلی هەیە ــ ده‌لێت : من نەزانێتیم تا ئەو ئاستەیە، کە نەزانێتیم سەبارەت بە جنۆکەیە لەپشتی باخچەکە.
نوسه‌ر له‌ سه‌ر پرسی بوون و نه‌بوونی خوا نمونه‌یه‌ک ده‌هێنێته‌وه‌ که‌ لەلایەن بێرتراند ڕوسلەوە قاییلکەرانە ڕۆشن کراوەتەوە، کە بەراوردی دەکات بە قۆریی ئاسمانی. “هەندێک خەڵکی ئوسوڵگەرا وەها دەدوێن، کە ئەوە ئەرکی گومانمەندانە، وشکەبڕوا قبووڵکراوەکان بەدرۆ بخەنەوە، زێتر لەوەی ئەرکی وشکەبڕواکەران بێت، کە بیانسەلمێنن. بێگومان ئەمە هەڵەیە. ئەگەر من وتبێتم، کە لەنێوان زەمین و مەریخدا، قۆرییەکی چینی لەسەر سووڕگەیەکی هێلکەیی بەدەوری ڕۆژدا دەخولێتەوە، هیچ کەسێک ناتوانێت ئەم وتەیە بەدرۆ بخاتەوە، بەو مەرجەی من ئەوەندە وریا بووبێتم، ئەم سەرنجەشم لەگەڵ دابێت، کە قۆرییەکە ئەوەندە بچووکە، هەتا بە بەهێزترین دووربین نابینرێت. بەڵام ئەگەر هات و پێم لێ ڕاکێشا و وتم، لەبەر ئەوەی ئەم وتەیەی من بەدرۆ ناخرێتەوە، ئیتر پڕڕوویییەکی قبووڵنەکراوە، کەسێک بێت و گومان لە بانگەشەکەم بکات، ئیتر ئەمە دەری دەخات وڕێنە دەکەم. ئەگەر بهاتایە بوونی قۆرییەکی وەها، بە جۆرێک لەناو کتێبە کۆنەکاندا ناوی هاتبایە و هەموو ڕۆژانێکی یەکشەممان، وەک ڕاستییەکی پیرۆز، بە گوێی خەڵکدا هەڵبدرایە و لە قوتابخانەدا مێشکی منداڵانی پێ پڕ بکرایە، ئیتر ئەوسا هەر دوودڵییەک لە باوەڕکردن بە بوونیدا، وەک نیشانەیەکی لادان چاوی لێ دەکرا و وەها بە باش دەزانرا، گومانمەندکە بچێت بۆ لای پزیشکی دەروونی لە سەردەمی وشیاریی ئیمڕۆدا یان ببرێت بۆ بەردەم دادگای کڵێسا لە سەردەمانی زووتردا” .




بەڵێ کرێکاران شۆڕشگێڕترن* … ھەژێن

خوێنەری ھێژا، ئەوەی لەنێو ئەم نووسینە دەیخوێننەوە، سەرنجدانی بابەتێکی ھاوڕێ (زاھیر باھیر) بەناوی ” ئایا کرێکاران چینێکی شۆڕشگڕێن؟” کە لەنێو (یانەی ئازادیخوازان )** بڵاوکراوەتەوە. ھیوادام ئاشنایەتی من و ئەو، بەرچاوی سەرنج و ڕەخنەم لێڵنەکات و جیاوازی بۆچوونیشم لەتەك ئەو، ڕاستییەکان لەبەرچاوی من ئاوەژوونەکاتەوە.
بە بۆچوونی من، ئەگەر ئەو پرسیارە بەو جۆرە ئاراستەبکەین و چینی کرێکار بە ئەبستراکتی وەربگرین، بەدڵنیاییەوە بەسەرەنجامێکی باش ناگەین. لەبەرئەوە من بۆ شیکردنەوەی چەمکەکان (کرێکار) و (پڕۆلیتاریا) لە واتا سۆرانی (کوردی)ییەکەوە دەستپێدەکەم و بۆ دووەمیش لەسەر واتای چەمکە لاتینییەکە دەوەستم.

کرێکار، واتە کەسێك کە لە بەرانبەر کرێیەك وزە، ھێز، ساتەکانی ژیانی دەفرۆشیێت، بە واتایەکی دیکە کەسێکی کرێگرتەیە. خۆبەخۆ کرێگرتەیی ئەو، کرێگریی کەسێکی دیکە، دارابوونی کەسێکی دیکە، دەسەڵاتداربوون*** و سەروەربوونی کەسێکی دیکە دەسەلمێنێت و ڕادەی داراییەکەی کرێگر، ڕادەی دەسەڵاتدارییەکەی ئەو لەنێو بازاری کرێگرتن دیاریدەکات. لەنێو کۆمەڵەكانی پێشتر، کە بەتایبەت پیشەسازی و تەکنۆلۆجی بوونیان نەبوو، چینە کرێگرتەکان شوانەکان، جوتیاران و خزمەتکاران چینی سەرەکی بوون. لەبەرئەوە ئەوی لە دەرەوەی ماڵان و کێڵکە و شوانی بە کرێگرتەیی کاری بکردایە، کرێکار بوو و مەبەستیش کاری ڕۆژانە بوو، بە پێچەوانەی کاری شوان و جوتیاران، کە وەرزانە بوو.

بە گوێرەی کات، چینی کرێکار لک و بەشی دیکەی بۆ زیادبوون و کرێکاربوون تەنیا لە وەستا و شاگردی تەلارسازی نەوەستا، کرێکارانی کارگە و کرێکارانی خزمەتگوزاری و …تد بۆ زیاد بوون. بەڵام گۆڕانی سیستەمەکان لە کرێگرتەیی چین و توێژە پڕۆلیتێرەکان بەتایبەت چینی کرێکار ھیچی نەگۆڕی، بەڵکو زنجیرەکانی دەستی ئەوانی ئەستوورتر کردووە. چونکە پێداویستی مانەوەی سیستەمی دارایی تایبەت و کاری کرێگرتە ئەوە دەخوازێت، کە کرێکاران لەبەر ھەستیاری پێگەی چینایەتییان لەنێو بەرھەمھێنان، زیاتر بەندبکات و جوڵە و وزەیان لەبەرببڕێت.
پڕۆلیتاریا/ پڕۆلیتاریات proletarius ***، بەگوێرەی واتا لاتینییەکەی واتە کەسانی نەدار و بێدەسەڵات، کەسانی کرێگرتە، زیاتر بە نەدار و بێدەسەڵاتە ناکۆیلەکان گوتراوە. ئەوەی دواتر پارتییە بەناو کۆمونیستەکان واتاسازییەکی ئایدیۆلۆجی بۆ پڕۆلیتاریا دەتاشن و واژە و چەمکەکە تەنیا بۆ کرێکارانی پیشەسازی بەکاریدەبەن، ئەوەیان ناتوانێت بنەما بێت بۆ لێکدانەوەی چەمکەکە و واتا بنەڕەتییەکەی.

بۆ ئەوەی بەکاربردنی ئەو دوو واژە لەنێو ئەم سەرنجانەی من بۆ خوێنەرێك کە بە بیرکردنەوەی من و دیتنی من ئاشنا نییە، ڕۆشنبن، بە پێویستتی دەزانم لێکدانەوە و بەکاربردنی خۆم دیاریبکەم. بە دیتنی من، پڕۆلیتاریا واتە تاکەکەسە نەدار و بێدەسەڵات و کرێگرتەکانی کۆمەڵ، ئەو پێناسە ھەموو کەس و چین و توێژێك دەگرێتەوە، کە لە بەرانبەر کرێی ڕۆژانە و ھەفتانە و مووچەی مانگانە کاردەکات و سەربەخۆیی خۆی لە کاتێکی دیاریکراودا دەخاتە ژێر ڕکێفی کەسە کرێگرەکە، ئیدی ئەو کەسە سەرمایەدارێك بێت یان ھێزی سەرووی کۆمەڵ وەك دەوڵەت، کەسە کرێگرتەکە یان مووچەی خانەنشینی و بیمەی بێکاری و بیمەی کەمئەندامی و کۆمەکی کۆمەڵایەتی وەردەگرێت و سەرچاوەیەکی دیکەی داھاتی نییە و لەسەر دزینی ڕەنجی کەسانی دیکە ناژی و دەسەڵاتی نییە و ئەویش وەك کرێکاران و مامۆستایان و فەرمانبەران و چین و توێژە کرێگرتەکانی دیکە پابەند و ملکەچی یاساکانی سەروەریی چینایەتییە. کرێکار و پڕۆلیتێر تەنیا لەنێو کۆمەڵی چینایەتی واتادەبەخشن و بوونیان ھەیە، کاتێك کار لە چالاکییەکی زۆرە ملیێیانە و ناچارییانەی کرێگرتەییەوە دەگۆڕدرێت بە چالاکییەکی کۆمەڵایەتی خۆبەخشانەی تاکە ئازادەکانی کۆمەڵی ناچینایەتی، ئیدی واتا و پێگەی ئابووریی و کۆمەڵایەتی ئێستای کرێکار و پڕۆلیتێریش نامێنێت.

بڕواناکەم تاکو ئێرە بۆچوونی من و نووسەر زۆر جیاواز بێت. ئەوەی زیاتر سەرنجی منی ڕاکێشاوە، ھەندێك دەربڕین و سەرەنجامن، کە لەسەر بنەمای پاگەندەی چەوت و ئاوەژووی پارتییەکان و نووسەرانێك لەلای ئەو گەڵاڵە بوون و ھەر ئەوەش بووە بە ھۆی گەییشتن بە سەرەنجامێکی ھەڵە. بەرایی، پێش ئەوەی ھەر کەس لە شتێك بکۆڵێتەوە، پێویستە ئەوە ڕۆشن بێت، ھیچ دوو کەس و ئەندامانی ھیچ خێزانێك و ئەندامانی ھیچ گروپێك و کرێکارانی ھیچ کێڵگە و کارگە و …تد ناتوانن وەك یەك شتەکان ببینن و وەك یەک بیربکەنەوە و وەک یەک ھوشیار بن و وەك یەك ھەموو دیوەکانی پرسێك ببینن. لەسەر ئەو بنەمایە چاوەڕوانی ئەوە ھەموو کرێکاران یان ھەموو کۆمەڵ وەك یەك ھوشیار بن و وەك یەک شۆڕشگێڕ بن و وەك یەك ڕەتکەرەوەی سیستەمی چینایەتی بن، نابەجێ و نادروستە و ھەر کەس پاگەندەی ئەوە بکات چینی کرێکار ١٠٠% یان ھەموو کرێکاران شۆڕشگێڕن، ئەوا خەریکی پەرجووکردن و جادووکردنە لە کرێکاران. چونکە ئەگەر تەنیا سەرنجی مانگرتنە کرێکارییەکان بدەین، ئەوا دەبینین، کە کرێکارانێکی ناھوشیار ئامادەن شوێنی کرێکارانی مانگرتوو بگرنەوە. ئەوە بۆ جوتیاران و مامۆستایان و فەرمانبەران و خزمەتکاران و بێکاران و خانەنشینان و کەمئەندامانیش ھەر ئاوایە. ھەرگیز ئەو ڕۆژەش نایێت، کە ھەموو مرۆڤەکان وەك یەک بیربکەنەوە و وەك ھوشیار بن و وەك یەك شۆڕشگێڕ بن، تەنانەت لەنێو کۆمەڵی ناچینایەتیش. ھۆکاری ئەوەش زۆر ساکارە، ھوشیاری بەرەنجامی ئەزموونگیرییە و ئەزموونگیریش پرۆسێسێکی بەردەوامە. ئەگەر لەوەش بگوزەرێم، لەوانەیە تەنیا ئەوە بەسبێت، کە ئەگەر کۆمەڵێك کەس بەلای درەختێك، یان گۆمێك یان ڕوداوێك تێپەڕن، ھەموویان وەك یەک درەختەکە، گۆمەکە، دیوەکانی ڕوداوەکە نابینن، ھەر لەبەرئەوەش زانیاریی و ھوشیارییان لەبارەی درەخت و گۆم و ڕوداوەکە وەك یەک نابێت و گەییشتنی ھەمووان یان زۆرینەیان بە سەرەنجامێك وەک یەک نییە و ھاوکاتیش ئەستەم نییە، پرسی کات و شوێن و ئەزموونە، بەداخەوە سەرەڕای ئەوەش زۆرێك دەمرن و بە سەرەنجامەکە ناگەن.

بەڵام ئەگەر بڕیابێت ڕادەی ناڕەزایەتی و مانگرتن و خۆڕێکخستن و چالاکی و بەشداریکردنی چین و توێژەکان لەنێو ڕاپەڕینەکان و پاشکاراییەکانی ڕاپەڕینەکان بەراوردبکەین، ئەوا کرێکاران لە ھەموو چین و توێژەکانی دیکە شۆڕشگێڕترن، شۆڕشگێڕترن نەک لەبەرئەوەی کە مارکس ئاوای دیاریکردووە یان ئێمە خۆمان بە کرێکار دەزانین، نەخێر، لەبەرئەوەی کە گۆڕانی سیستەمی چینایەتی لە ھەموو چین و توێژێکی دیکەی کۆمەڵی چینایەتی، بە قازانجی کرێکارانە، لەبەرئەوەی کە کرێکار بە گوێرەی ھەستیاری پێگەی لەنێو بەرھەمھێنان، ڕاگری چەرخی بەرھەمھێنان و سووڕانی کۆمەڵی چینایەتییە. لەو بارەوە نموونە زۆرن، من تەنیا مانگرتنی گشتی کرێکارانی شارەوانی تورکیە ساڵی ١٩٩٠ بە نموونە دەھێنمەوە، کە بۆگەنی شارەکانی تورکیە خەریکبوو وڵاتانی دەوروبەریش ھیڕبکات. بەڵام ھیچ کات مانگرتنی مامۆستایان، فەرمانبەران، خانەنیشنان، کەمئەندامان، بێکاران و …تد نابێتە ھۆی پەککەوتنی کۆمەڵ. ئەگەر یەک ڕۆژ مانگرتنی کرێکارانی سۆپەرمارکێتەکان و گواستنەوە لەبەرچاوبگرین، ئەو کات تێدەگەین، کە بۆچی کرێکار شۆڕشگێڕترینە ئەگەر ھوشیار بێت.
خوێنەری ھێژا، بۆ ئەوەی بەردەوام نەڵێم ئەو (ھاوڕێ زاھیر) ئاوا دەڵێت و من ئاوا دەڵێم و خوێنەر بە چەندبارەی ناپێویستی ئەو وشانە وەرسنەکەم، من خاڵ بە خاڵ بۆچوونەکانی ئەو لەنێو کەوانەی گێرانەوە و گواستنەوەی قسە و تێکست دادەنێم و لەژێر ھەر یەکەیان ڕاستەوخۆ بۆچوون لە بەرانبەر بۆچوونەکان دادەنێم.

” ئایا کرێکاران چینێکی شۆڕشگێڕن ؟ “

بەداخەوە پێشنیارکردن یان ئاراستەکردنی ئاوا پرسیارێك فرەتر چەکمەجەسازییە بۆ کۆمەڵێك مرۆڤ یان چین و توێژێك، چونکە ئەستەمە دوو مرۆڤی وەك یەک ھوشیار و ڕۆشنبیر و بە ئەزموون و ….تد پەیداببن، چ بگات بە چین و توێژێك. لەوانەیە ئەگەر پرسیارەکە ئاوا بووایە ‘ئایا ھەموو کرێکاران / ئایا ھەر کەس کرێکار بێت شۆڕشگێڕە؟ ‘، ئەوا نەدەچووە خانەی چەکمەجەسازی و گشتگیرکردن. بێجگە لەوەش ئاوا پرسیارێك یان بۆچوونێك کە “چینی کرێکار / کرێکاران شۆڕشگێڕ نین” دیو و کۆپییەکی دیکەی ئەو بۆچوونەیە، کە دەیگوت و دەڵێت “چینی جوتیار/ جوتیاران کۆنەپرست و ڕاڕا و وردەبۆرجوازین و شۆڕشگێڕ نین”. ئەگەر چینی کرێکار و کرێکاران شۆڕشگێڕ نین، ئەدی چین؛ دژەشۆڕش، ھەلپەرست، ھاوبەرژەوەندی چەوسێنەرانی خۆیان و …تد ؟
من دەڵێم، بەڵێ، ھەر ئاوا ئەگەری شۆڕشگێڕبوونی چینە نەدار و بێدەسەڵاتەکانی دیکە ھەیە، چینی کرێکار و کرێکارانیش شۆڕشگێڕن، بەڵام ھەموو کرێکارێك نا. چونکە لەنێو کرێکارانیش کەسانی سیخوڕ، دژەخوون، مان-شکێن، ھەلپەرست و ھەڵپەکەر و خۆشباوەڕ و ناھوشیار و کۆنەپەرست و …تد ھەن.

” وەڵامی ئەم پرسیارە لە وتارێکی ئاوا کورتدا ئاسان نییە، ڕەنگە چەند کتێبێکی بوێت بە تایبەت گەر بمانەوێت ئامارێکی زۆر و ڕۆڵی کرێکاران لە خەباتیانا و لە زۆرێك لە وڵاتانی ئەوروپا و ئەمەریکا و کەنەدا و ئوسترالیا ، بەرچاوبخەین .”
بە بۆچوونی من، وەڵامی ئەو پرسیارە بە چەند پەرەگرافێك دەدرێتەوە و زۆر ئاسانە، چونکە داڕشتنی چۆنیەتی دیتنی بکەر و بەرکارەکانە بەگوێرەی جیھانبینی و تێگەییشتنمان لە بوون و پێگە ئابووریی و کۆمەڵایەتییەکان. ئەوەی کە پێویستی چەند پەڕتووکێك ھەبێت، مێژووی سەرھەڵدانی چینی کرێکار و ڕەوتی بزووتنەوە و ناڕەزایەتییەکانی ئەو چینەیە لە تێکشکاندنی ئامێرەکانەوە بۆ مانگرتنی گشتی و کتوپڕ و دەستبەسەرداگرتنی کارخانەکان. بەڵێ مێژووی بزووتنەوەی کرێکاری و سۆشیالیستی ھەر گۆشەیەکی ئەم جیھانە بە تەنیا پێویستی بە دەیان و سەدان لێکۆڵینەوە و پەرتووك ھەیە، بەڵام پێناسەی چینێکی نەدار و بێدەسەڵات و کرێگرتە، لە چەند دێڕ و پەڕەگرافێك زیاتر تێپەڕناکات.

“بە گوێرەی فەرهەنگی ئینگلیزی دانشگای کامبریج چینی کرێکاران گروپێکی کۆمەڵایەتین کە پێکهاتون لە خەڵکانێك پارەیەك پەیدا دەکەن ، زیاتر هەقدەستیان بە گوێرەی کاژیری کارکرندیانە ، یاخود ڕۆژانەیە ، ڕاشکاوانە ئەوانەن کە کاری جەستەیی دەکەن……………چینی کرێکاران (”
ئەوەی گومان ھەڵناگرێت، ئەوەیە، کە ئەوە پێناسەی زانستگەی کامبریج’ە، بەڵام دەبوو (ھاوڕێ زاھیر) سەرنجی ناتەواویی ئەو پێناسەیەی بدایە، کە دەڵێت “چینی کرێکاران گروپێکی کۆمەڵایەتین کە پێکهاتون لە خەڵکانێك پارەیەك پەیدا دەکەن ” … ئەگەر بەو پێناسەیە بێت، کەواتە بازرگانەکان و بکوژپیشەکانیش کرێکارن، چونکە پارە پەیدادەکەن؟ ئەگەر ” زیاتر هەقدەستیان بە گوێرەی کاژیری کارکرندیانە ، یاخود ڕۆژانەیە ” پێوەرێکی دیکەی کرێکاربوون بێت، کەواتە کرێکارانێك کە تەواوکردنی کارێك بە کۆنترات یان پارچە دەگرن، ناچنە خانەی چینی کرێکار؟ ئەگەر کاری جەستەیی و پارە پەیداکردن پێوەر بێت، کەواتە “بۆکسکار و زۆرانبازەکان”یش کرێکار دەبن، چونکە ھەم پارە پەیدادەکەن و ھەم کارەکەشیان ١٠٠% جەستەییە؟

بەبۆچوونی من، خودی ناوی ئەو چینە و ئەندامانەکانی؛ چینی کرێکار و کرێکاران، بە کوردی بۆ پێناسە و ناسینی ئەو چینە بەسە، کەسی کرێگرتە، کەسێك کە لە ماوەی کارکردن خاوەنی خۆی و کاڵایەك کە بەرھەمیدەھێنێت، نییە، لە بەرانبەر کرێ کاردەکات، بە کرێی کارەکەی دەژی، لە ماوەی کاردا سەربەستی دەرچوون و ئەنجامدانی چاکییە خۆخواستەکانی نییە، پابەندی ڕێکەوتنی کارە و سبەینێش دەبێت بگەڕێتەوە سەر کار، مافی پشتیوانی لە ھاوچینەکانی خۆی نییە و خاوەنی خۆی نییە و کرێگرتەی سەرمایەدارێك یان دەوڵەتێکە.
” زۆر ئاشکرایە ئەو دونیایەی کە مارکسی تیادا دەژیا یەکجار گۆڕاوە، هەر ئاواش خودی چینی کرێکارانیش و پێناسەکەشی. ئەوەی کە لە کۆمەڵدا تا ئێستا نەگۆڕاوە و هەیە چینی کرێکارانن، چینی ناوەنجی و چینی باڵای نێو کۆمەڵن.”
بەدڵنیاییەوە ھەموو شتێك دەگۆڕێت و ھیچ شتێك نییە، نەگۆڕ بمێنێتەوە. ئەوە تایبەتمەندیی سروستی ھەموو شتێكە، تەنانەت زمان و کولتوور و سیستەم و یاسا و تەنانەت کەسایەتی بۆجوازییەکیش. بەڵام گۆڕانی چینی کرێکار یان کرێکار، کامە گۆڕانە گۆڕانی پێگەی کۆمەڵایەتی، پێگەی ئابووریی، شوناسی کولتووریی؛ ئایا ھیچ لە پێگەی کرێگرتەیی پڕۆلیتێرەکان بەگشتی و کرێکاران بەتایبەتی و ھاوکات پێگەی سەرمایەداران و دەسەڵاتداران گۆڕاوە؟ ئایا چینی کرێکار بووە بە سەرمایەدار و سەروەر و چینی سەرمایەدار و سەروەر بووە بە کرێکار؟ ئایا ئەو گۆڕانانە ھیچی لە ھاوکێشەی ڕێژەیی گرانبوونی کاڵا و زیادکردنی کرێ گۆڕێوە؟ ئایا لە ماوەی سەد و پەنجا ساڵی ڕابوردوو کرێکاران دەستبەرداری ناڕەزایەتی و داخوازی و مانگرتن بوون؟ ئیدی چی گۆڕاوە؟

بێجگە لەوە ئەوە تەنیا (کاڕڵ مارکس) نەبووە و نییە، کە کرێکاران بە چینێکی شۆڕشگێڕ دەزانێت، پێش ئەو و ھاوکاتی ئەو و پاش ئەویش کەسانی دیکە لەنێو ئەوانیش ئەنارکیستەکان لە پڕۆدۆن تاکو زۆر ئەنارکیستی ئەم ڕۆژانە ئەو بۆچوونەیان ھەبووە و ھەیە. بە بۆچوونی من دروستر بوو، ڕەخنە لە ئەوان بگیردرێت، ئینجا کارڵ مارکس … ئەگەر لەوەش بگوزەرێم، لە بەشی یەکەمی ئەو دوو دێرە و بەشی دووەمی تێناگەم، ئەگەر ” خودی چینی کرێکارانیش و پێناسەکەشی ” گۆڕاون، ئیدی چۆن ” ئەوەی کە لە کۆمەڵدا تا ئێستا نەگۆڕاوە و هەیە چینی کرێکارانن، چینی ناوەنجی و چینی باڵای نێو کۆمەڵن.” ؟ چینی نێوەندی کامەیە؛ چین یان توێژ؟

” لە کاتێکدا کە زۆرینەی مارکسییەکان و سۆشیالیستەکان و هەندێکیش لە ئەنارکیستەکان باوەڕیان وایە کە پاڵپێوەنەری یاخود دینەمۆی بردنمان بەرەو کۆمەڵی سوشیالیستی ، کرێکارانە ،…….. زۆرێك لە ئێمە بڕوامان وایە کە زۆربەی زۆری کۆمەڵ کرێکارن. بەم پێوەدانەش کرێکاران ، خانەنشینکراوان ، بێکاران، ئەوانەی کە کار بۆ خۆیان دەکەن، یا تەنانەت قوتابیان و ئەو کەسانەشی کە پارەیەکی مشە وەردەگرن ، کە هەندێکمان بە چینی ناوەنجییان لە قەڵەم دەدەین، هەموو ئەمانە دەگرێتەوە . ”
ئەگەر کەسێك ھەبێت و ئاوا بیربکاتەوە، کە زۆری ھەژمار شۆڕشگێڕی کەسەکان و چینەکان دیاریدەکات، بەبێ گومان گرفتی بیرکردنەوە و دیتن و خاڵیبوونی پاشخانی زانیاریی ھەیە. وەک پێشتر گوتم ئەوە پێگەی ھەستیاری کرێکارانە لەنێو پڕۆسێسی بەرھەمھێنان، ئەو ئەرکە دەخاتە سەرشانی ئەوان، نەك ھەژرماری ئەوان.

بەڵام وێڕای ئەوە، با پێکەوە سەرنجی ئەو توێژە پڕۆلیتێرییانە بدەین، کە لە دەرەوەی چینی کرێکار ڕێزکراون؛ زۆرینەی خانەنشینەکان پێش خانەنشینی کێ بوون؟ زۆربەی بێکاران کێن و پێش بێکارکران کێ بوون؟ زۆربەی خوێندکاران لە کامە خێزانەوە دێن، ئایا پێگەی ئابووریی و کۆمەڵایەتیی ھەر خوێندکارێك، پێگە و توانایی ئابووریی ئەو دیاریناکات؟ ئایا باشتر نییە، بۆ ئەوەی کرێکار وەك بوونێکی ئەبستراکت و ڕۆبۆتێکی دابڕاو نەبینین، ھەموو دیوەکانی ژیان و بوونی ئەو بخوێنینەوە و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان/خێزانییەکانی نێوان چین و توێژە پڕۆلیتێرەکان و توێژە کرێکارییەکان لەبەرچاوبگرین؟

” ئەگەر ئەو پێناسەیەی سەرەوە بۆ چینی کرێکاران وەرگرین ، دەگەینە ئەو سەرەنجامەی کە چیینی کرێکاران چینێکی یەکگرتوو نین، ئامانجەکانی هەر بەشێکیان لە ئێستادا جیاوازە و یەکگرتنیشیان لە ڕادەی مەحاڵدایە. ڕەنگە ئەمەش هۆکارێك بێت کە هاوکاری و کۆمەك و هاریکاریی لە نێوانیاندا نابینین، هەر ئەمەشە کە تێشکان بەدوای تێشکانا، چارەنوسیانە.”
ئەوەی کە یەگرتوونەبوون و پەرشوبڵاوی و نەبوونی ھاوپشتی ھۆکاری ھەموو تێکشكانێکە، ھەمووان لەسەری ڕێکین، ھەم ئایینگەرا و ھەم بۆرجوا و ھەم کرێکار، ھەم مارکسیست و ھەم ئەنارکیست، ھەم پارتییەکان و ھەم دژە پارتییەکان. بەڵام من تێناگەم بۆچی ئەو پێناسەی سەرەوە، ھەرچەندە نادروستیشە، بۆ دەبێتە سەلمێنەری ئەوەی کە کرێکاران چینێکی یەکگرتوو نین؟ ئایا ھیچ چینێک تەنانەت بۆرجوازیش ھیچ کات یەکگرتوو بووە، تاکو کرێکاران یەکگرتوو بن؟ ئایا مامۆستایان، فەرمانبەران، جوتیاران، خانەنیشینان، خوێندکاران، دوکانداران، دەڵاڵان، سەربازان، سیخوڕان، …تد ھیچ کات یەکگرتوو بوون، تاکو کرێکاران بخەینە قەفەزی تاوانباری و ھەموو شکستەکانی مێژوو بخەینە ئەستۆی ئەوان؟ ئەی ڕۆڵی کەسە ناکرێکارەکان “خەڵك” لە ڕودانی ئەو شکستانە چییە؟

لەوانەیە نووسەر بڵێیت، من ئاوام نەگوتووە و مەبەستم ئەوە نییە، بەڵام بەداخەوە ئەوەی بە منی خوێنەر دەگات و گەییشتووە، ھەر ئەوەیە. وەک دەزانین گرنگ نییە، ئێمە چۆن خۆمان لە ڕستەکانی خۆمان دەگەین، گرنگ ئەوەیە چۆن بە خوێنەر دەگات. ئینجا چ بگاتە خوێنەرێك کە تەنیا “وردەبۆرجوازبوون و دژمنبوونی ئەنارکیزم بۆ کرێکاران”ی بیستووە! تێگەییشتن لە ھۆکاری نەبوونی ھاوپشتی و یەکگرتوویی کرێکاران زۆر ئاسانە، لە وڵاتی ئاڵمانیا ھێشتا یاساکەی سەردەمی ھیتلەر، کە قەدەخەبوونی “مانگرتنی گشتی”یە سەروەرە، بەدڵنیاییەوە لە بریتانیا و ئەمەریکا ئەگەر لەوە خراپتر نەبێت، ئەوا باشتر نییە. ئایا ئەندامانی چین و توێژەکانی دیکە بەپێچەوانەی کرێکاران دەکەن و ئامادەن کار و مووچەکەیان لەپێناو پشتیوانی بەشەکەی دیکەیان لەدەستبدەن؛ ئایا من و تۆ کاتێك کە کارمان دەکرد، ئامادەبووین ئەوە بکەین؟
بە بۆچوونی من، ئەوە گرێکوێرەی پرسەکەیە و ھەر ئەوەشە خاڵی لاوازی چین و توێژە پڕۆلیتێرییەکان و ھۆکاری شکستخواردنی بزووتنەوەکان و سەروەران و سەرمایەدارانیش لەسەر ئەو بنەمایە یاسا پۆڵایینەکانی کار و “پیرۆزی” دارایی تایبەتیان داڕشتوون و ڕێگەچارەش سەرکۆنەکردنی چینی کرێکار نییە، لەسەر ئەوەی کە (کارڵ مارکس) ئەو چینەی بە شۆڕشگێڕ ناساندووە، بەڵکو گەڕان و دۆزینەوەی ئامرازی شکاندنی ئەو بازنە بۆشەیە، کە بزووتنەوەکە لەنێوی گیریخواردووە و بە بۆچوونی من ھۆکاری یەکگرتوونەبوونی کرێکاران پێناسەکەی چینەکەیان و گۆڕانی ڕواڵەتی توێژەکانی چینەکە نییە، بەڵکو سندانی پارتایەتیی و دەسەگەریی ئایدیۆلۆجییە، کە کرێکارانی زیاتر لە ھەموو چین و توێژە پڕۆلیتێرییەکان پەرشوبڵاو و بێھێزکردووە.

” ئەگەر هەموان لەسەر ئەوەش یەکبگرینەوە کە چینە کرێکارە تەقلیدییەکە لەتەك کرێکارانی دووکانەکان و فرمانگاکان و بەشی خواردنەوە و خۆراك و کرێکارانی سەر کێڵگەکان ، کە بەمانە هەموویان دەوترێت کرێکار، هێشتا هەر ڕووبەڕووی گرفت دەبینەوە. ئەمانە بەشێکی کەمی کۆمەڵن هەر لەبەر ئەمەش گرانە کە باوەڕ بێنین لە ڕێگای ئەمانەوە کۆمەڵێکی ناچینایەتیمان بۆ دێتە بەرهەم . هەروەها بە هۆکاری جیاوازی هەلومەرجی کارکردنیان و ئەندامبوونی نقابەی جیاواز هاریکاریی و یەکێتی نێوانیان یەکجار سەخت دەبێت.”
پێش ئەوەی سەرنجی خۆم لەم بارەوە، بنووسم، ناڕۆشنییەکی زۆر لەنێو ئەو پەڕەگرافە ھەیە، بەتایبەت سەرەتا و کۆتایی. من ھەرگیز لەتەك ئەوە یەکناگرمەوە، کە کرێکاران کەمینەیەکی ناکار بن، ھەر ئاوا لە چین و توێژە پڕۆلیتێرەکانی دیکە نایەکگرتووتر و بێدەنگتر و ملکەچتر نین. وەك پێشتر گوتم زۆرینەبوون نابێتە پێوەری کارابوون و شۆڕشگێڕبوون. لەوانەیە باشترین شت ئەوە بێت، نموونەی داڕوخانی ئابووریی ئەرژەنتین ١٩٩٩- ٢٠٠٣ کە خاوەن کارخانە و ھۆتێل و چاپخانە و … تد سەری خۆیان ھەڵگرت، ھاوکاتی بێکاربوون و نابڕاوی کرێکاران زۆربەی چین و توێژە نەدار و بێدەسەڵاتەکان بێکار و نانبڕاوبوون، خۆنیشاندانی ملیۆنی برسیان بە مەنجەڵ-کوتینەوە شەقامەکانی داگیرکرد. ئەی پاشکارایی و کاردانەوەکان چی بوون؟ ئایا بێجگە لە کرێکاران ھیچ توێژێکی دیکە شوێنی کاری خۆی داگیرکرد و کردی بە پڕۆژەیەکی سۆشیالیستی/کۆمەڵایەتی؟ ئایا بێجگە لە ڕێکخراوی بێکاران (کە نزیکەی ھەمووی کرێکارانی بێکارکراو بوون) ھیچ چین وتوێژێکی دیکە بەو جۆرە پەیگیرانە ھاوپشتیکرد و ئامادەی لەخۆبوردەیی بوو؟ دیسان با ئەم چەند ساڵەی یۆنان سەرنجبدەین، ئایا کرێکاران شۆڕشگێڕترین چین وتوێژی پڕۆلیتێری نین؟ ئەگەر کرێکاران مانگرتنی گشتی نەکەن، ھیچ چین و تویژێکی دیکەی نەدار و بێدەسەڵات دەستپێشخەریدەکات؟ با سەرنجێکی ھەرێمی “کوردستان”یش بدەین، کە دەھەی نەوەدی سەدەی ڕابوردوو لەژێر باری دوو ئابڵۆقەی ئابووری دەیناڵاند، ئایا ھیچ چین و توێژێکی دیکەی نەدار و بێدەسەڵات ھێندەی کرێکاران ناڕەزایەتی دەربڕی و مانگرتنی کرد؟ لێرەدا لە وێناکردنی ڕۆڵی چین و توێژەکان لەو سەردەمەدا لادەدەم، چونکە بەجۆرێك سووکایەتیئامێز دەبێت، ھەڵبەتە نەک لەبەرئەوەی کە من سووکایەتی بە ئەوان دەکەم، بەڵکو لەبەرئەوەی کە ھەڵوێستی خۆشباوەڕانە و سوپاسگوزارانەی ئەوان خۆیان پڕ سووکایەتی بوو بەخۆیان ؛ “ئەنجامدانی ئەرکی نەتەوەیی”.

” پێشئەوەی کە زیاتر بڕۆم ، دەبێت پرسیاری ئەوەش بکەم ئەی شۆڕش چییە؟ ئایا چەند چاکسازییەکی سەرەکییە؟ تێکۆشانی چینایەتییە و چاوەڕوانی ئەوەی لێدەکرێت کە بمانگوێزێتەوە بۆ ژێر دیکتاتۆرییەتی پڕۆلیتاریا؟ بەزۆر هێنانە خوارەوەی حکومەتە و دانانی یاسای کۆمەڵایەتیی؟ یاخود گۆڕانکاریی و گواستنەوەی کۆمەڵە بۆ کۆمەڵێکی ناقوچکەیی و نا چینایەتی لە ڕێگای تێکۆشانی هەرە زۆرینەمان بێ گوێدانە پاشخانی کۆمەڵایەتیمان ؟”
ڕاستە پرسی شۆڕش لەتەك پرسی شۆڕشگێڕبوونی چین و توێژەکان پەیوەندی ھەیە. بەڵام لەناکاو خوێنەر تووشی دابڕان و بازدانێکی کتوپڕ دەبێت. بۆ من وەک خوێنەر نازانم پەیوەندی “دیکتاتۆری پڕۆلیتاریا” وەك دروشمی چەپ و وردەبۆرجوازی چ پەیوەندییەکی بە چینی کرێکار و سەلماندنی “شۆڕشگێڕبوون و نەبوونی چینی کرێکار” ھەیە؟ ئایا دەکرێت لەبەرئەوەی کە ئایینەکان بوونی مرۆڤ و ژیان لەسەر گۆی زەمین بۆ ویستی یەزدان و دەرکردنی مرۆڤ لە بەھەشت دەگێڕنەوە، ئیدی من ژیان ڕەتبکەمەوە و خۆکوژی بکەم؟
بەڕاستی ئەو پەڕەگرافە و پەراگرافی دواتریشی و ھیچ یەك لەو پرسیارانە پەیوەندیان بە سەلماندنی “شۆڕشگێڕبوون و نەبوونی چینی کرێکار”ەوە نییە، ئەوەی ئێمە چۆن جیھان و دیاردە و ڕوداوەکانی دەبینین و لێکدەدەینەوە و چۆن ئایەندە وێنادەکەین، ھیچ پەیوەندی بە کرێکارانەوە نییە و ناکرێت کرێکاران لەسەر بۆچوونی کەسانی دەرەوەی خۆیان سزاواربکەین. بێجگە لەوەش بەتەنیا ناقووچکەیی/ ئاسۆییبوونی سیستەم و ڕێکخستن و پەیوەندی شوێنکار بۆ خۆی سەلمێنەری نەبوونی جیاوازی چینایەتی نییە. ھەر ئێستا مۆدیلێك لە بەڕێوەبردنی شوێنەکانی کار ھەیە، بە “پێکەوە کارکردن و ھیرارکی ئاسۆییی” ناسراوە و ڕۆژانە دەیان ڕیکلامی ئاوا دەخوێنمەوە. ھەر ئاوا ئەوەی خاوەن زەوییەك لە خۆرھەڵاتی ناوین لەتەك کرێکارەکانی/جوتیارەکانی نانەدرۆزنە دەخوات، ئایا بەڵگەی نەمانی پێگەی چینایەتییە؟ چۆن بەبێ گوێدانە پاشخانی چینایەتی بەشداری تێکۆشان دەبین، ھاندەرەکان چین، بێجگە لە ناڕەزایەتی بەرانبەر پێگە و پاشخانی ئابووریی و کۆمەڵایەتیمان؟

” چینی کرێکاران چینێکی شۆڕشگێڕ نییە. بەڕای من هەرگیزیش شۆڕشگێڕ نەبوون. ئەگەر واتای شۆڕش گۆڕینی کۆمەڵی هەنووکەیی بێت بۆ کۆمەڵێکی ناچینایەتی و ناقوچکەیی ، ئەوە ئەرکی سەرشانی چینی کرێکاران نییەو هەرگیزیش نەبووە.”
بەداخەوە بڕیاری یەکلایەنەیە، نەك سەلماندن و تیئۆریزەی سەلمێندراوەکان و ئەزموونەکان. ئەگەر کرێکاران شۆڕشگێڕ نەبوون، دەکرێت بزانین، بۆچی دوژمنانی نێو بەرەکانی جەنگی نێوان پروس و ناپۆلیۆن بۆ سەرکوتکردنی کۆمونەی پاریس یەکدەگرن، یان جەنگەکەیان ڕادەگرن؟ بۆچی کاتێك لە درێژەی مانگرتنی ژنە کرێکارانی ڕستن و چنینی ڕوسیە ڕاپەڕینی ئۆکتۆبەر ڕوودەدات و بۆلشەڤیکەکان بەرەو سەرمایەداری دەوڵەتی دەبەن، تەنانەت لە باری ناسۆشیالیستیبوونی ئەو سیستەمەش و بەدرێژایی تەمەنی ئەو سیستەمەی بۆلشەڤیکەکان، سەرمایەداران و دەوڵەتەکانی ئەوروپا ناچار بە ڕیفۆرمکردن و زیادکردنی مووچە و کەمکردنەوەی ماوەی کار و باشترکردنی بیمەی دەرمانی و بێکاری و خانەنشینی و زۆر شتی دیکە دەبن؟ ئەی ئێستا کە لە ئەنجامی ئەو شکستانە نائومیدی بەسەر کرێکاران زاڵبووە، بۆچی سەرمایەداران و دەوڵەتەکان دەستکەوتەکان دەستێننەوە و ھێرشی پێچەوانە دەکەن؛ بۆچی لە کرێکارانەوە ھێرشەکە دەستپێدەکەن؟

” مارکس قسەیەکی یەکجار ڕاست و بایاخداری کردووە کە وتوویەتی” ئەوە هۆشیاریی مرۆڤ نییە کە بڕیاری بوونی دەدات ، بەڵکو بە پێچەوانەوە ، بوونە کۆمەڵایەتییەکەیەتی کە بڕیاری هۆشیاریی دەدات” . من وا هەستدەکەم مارکس پێچەوانەی ئەم قسەیەی خۆی هەنگاو دەنێت کاتێک پەیگیریی دەکات کە شۆڕش ئەرکی سەر شانی چینی کرێکارانە . ”
بەبۆچوونی من، ھەم گوتەکە ڕاستە و ھەم ئەنجامگیرییەکەشی. چونکە کرێکاران وەك خوارترین چینی کۆمەڵ و سەختی ڕۆڵ و گرنگی ڕۆڵی چینایەتییان دەبنە شۆڕشگێڕ و زیاتر لە ھەموو چین و توێژێکی دیکە خوازیاری گۆڕانی ئاوا سیستەمێك دەبن. بێجگە لەوەش پێویستە ھەموو گوتە و بۆچوونێك لەنێو کۆنتێکستی خۆی بخوێندرێتەوە و لێکبدرێتەوە، نەك وەرگرتنی بە ئەبستراکتی. ئەگەر مارکس ھۆکار و پاگەندەی ئەو ئەرکەی ڕۆشننەکردبێتەوە، بەدڵنیاییەوە خەریکی پەڕجووکردنی ئایینگەرایانە بووە.
” چینی کرێکاران هەر لە سەرەتای دروستبوونییەوە و ئێستاشی بەدەمەوە بێت، خەبات و تێکۆشانەکەی ئابوورییانە بووە نەك سیاسیانە و وەرگرتنی دەسەڵات. دیارە ئەمەش هۆکارێکە کە کرێکاران خەبات و تێکۆشانی خۆیانیان بە نقابەوە گرێداوەتەوە و کەمتر لەشانی پارتە سیاسییەکانەوە بوون . کرێکاران کارو خەباتیان بە گوێرەی قسەکانی مارکس دەکەن ، هەر لەبەر ئەمەش هۆشیاریی ئەوان ئەو بازنەیە نابەزێنێت و نایانبات بەرەو خەباتکردن بۆ دروستکردنی کۆمەڵی ناچینایەتی و دیکتاتۆرییەتی پڕۆلیتاریا. ”
من ئاوا لە دێری یەکەمی ئەو پەڕەگرافە تێدەگەم، کە ‘ تێکۆشانی ئابووریی ھیچ نییە و نیگەتیڤە’، ‘کۆششی ڕامیاریی و تێکۆشان بۆ دەسەڵاتی ڕامیاریی پۆزەتیڤە’. دیسان ‘تێکۆشانی سەندیکا نیگەتیڤە’ و ‘ئەگەر لە شانی پارتییە ڕامیارییەکان بووایێن، شۆڕشگێڕ دەبوون’ . ‘ کرێکاران بە قسەی مارکس دەکەن، لەبەرئەوە خەریکی سەندیکان’ و ‘ھوشیارییان سنووری سەندیکا و تێکۆشانی ئابووری نابەزێنێت و تێکۆشانە ئابوورییەکەیان و ڕێنوێنییەکانی مارکس ئەوان بەرەو تێکۆشان بۆ دروسکردنی کۆمەڵی ناچینایەتی و دیکتاتۆریی پڕۆلیتاریا نابات’
ئەوە تێگەییشتنی منە وەک خوێنەرێك لەو پەڕەگرافە، ئیدی نازانم مەبەستی خودی (ھاوڕێ زاھیر) چییە و چۆن تێکۆشان بۆ کۆمەڵی چینایەتی لە پێگە ئابوورییەکەی دادەبڕێت و تێکۆشانی ئابووریی لەتەك ڕیفۆرمیزم یەکساندەکات و ئینجا تێکۆشان بۆ دروستکردنی کۆمەڵی چینایەتی لەتەك تێکۆشان بۆ دورستکردنی “دیکتاتۆری پڕۆلیتاریا” جووت و ھاوتادەکات؟

من لەوە دەگوزەرێم، کە ئەوە دەقاودەق بۆچوونی لێنین و پاشڕەوانی ئەوە لەبارەی تێکۆشانی ئابووریی و لە بەرانبەر ئەوەش چەقبوونی تێکۆشانی ئابووری لەنێو ھزر و بۆچوون و بزووتنەوەی ئەنارکیستی و ھەر ئەوەش بووە ڕەخنەی لێنینیستەکان لە ئەنارکیزم؛ کە خەریکی ڕێکخستنی سەندیکا و تێکۆشانی ئابوورین. لەوەش دەگوزەرێم، کە “تێکۆشانی ڕامیاریی” و “وەرگرتنی دەسەڵات” و “دیکتاتۆریی پڕۆلیتاریا” لەنێو تێڕوانین و بۆچوونی زۆرێك لە ئەنارکستەکان نیگەتیڤە و بەپێچەوانەوە خۆڕێکخستنی جەماوەریی و تێکۆشانی ئابووریی بە تاکە مەیدانی تێکۆشان دەزانن. سەرباری ئەوانەش دەمەوێت بزانم (کارڵ مارکس) دژی “تێکۆشانی ڕامیاریی” و “وەرگرتنی دەسەڵات” و “دیکتاتۆریی پڕۆلیتاریا” بوو یان لایەنگری؟ چونکە ئەگەر تێکۆشانی کرێکاران “تێکۆشانی ڕامیاریی” و “وەرگرتنی دەسەڵات” و “دیکتاتۆریی پڕۆلیتاریا” نەبووبێت و “بە گوێرەی قسەکانی مارکس کار و تێکۆشانیان کردبێت”، کەواتە کاڕڵ مارکس دژ یان نەیاری “تێکۆشانی ڕامیاریی” و “وەرگرتنی دەسەڵات” و “دیکتاتۆریی پڕۆلیتاریا” بووە؟

” ئەوان ‘کرێکاران’ نە دژ بە دەوڵەتن و نە دەوڵەتی پڕۆلیتاریاشیان دەوێت. ” . ئەی چیان خواستووە، ئایا دەتوانین بڵێین ‘کۆیلەی سوپاسگوزار’ بوون و ھەن و خوازیاری ھیچ نەبوون؟ ئەی ئەگەر کرێکاران دژی دەوڵەتی بۆرجواکان نەبوون، ئەدی ئەو ھەموو کوشتارە مێژووییەی کرێکاران چییە؟ زۆرینەی ئەوانەی لە (کۆمونەی پاریس) و (کڕۆنشتات) و (ھەرەوەزییەکانی ئۆکرانیا) و (ھەرەوەزییەکانی ئیسپانیا) دژی دەوڵەت جەنگین و کوژران کێ بوون، ئەی کرێکاران لە کوێ بوون و خەریکی چی بوون؟
” شرۆڤەی من بۆ ئەم پەیامەی مارکس ئەوەم دەداتە دەست کە چینی کرێکاران نابێت و ناکرێت زیاتر شۆڕشگێڕ بن لە خانەنشینان، قوتابی و خۆێندکاران، بێکاران، پەککەوتوان کە لەسەر بیمەی پەککەوتەین و هەروەەها ئەوانەشی کە لە سەر جۆرێك لە بییمەکانن. ‌هۆکارەکەش ڕوونە ، ئەویش ئەوەیە ، ئەوانەی کە کرێکارن ، داهاتەکەیان زۆر باشترە لەوانەی کە لەسەرەوە ناونوسم کردن . بەڕاستیش هەر ئەمەش هۆکارەکەیە کە ئەو جۆرە خەڵکانەی سەرەوە زۆر چالاکترن. ئەوە ئەوانن کە بەشداریی خۆپیشاندان و ناڕەزاییەکان دەکەن و بە کێشەکانی نێو کۆمۆنێتییەکە تێکەڵ دەبن . ئەوە ئەوانن کە هاوکاریی و هاریکاریی بە کرێکارانی مانگرتوو بۆ داخوازییەکانیان، دەکەن ، لە کاتێکدا هاوەڵە کرێکارەکانیان هەر لەو کارگەیە یا لەو فرمانگایە یا لەو شۆپە بەردەوامن لە کارکرنیان و چییان پێبوترێت ئەوە دەکەن.”

لێرەدا من وەك خوێنەریك خەریکە لە گوێکوێرەی پرسەکە نزیکدەبمەوە، بەراوردکردنی چین و توێژە نەدار و بێدەسەڵاتەکانە بە یەکتر. من دەتوانم بڵێم کرێکاران شۆڕشگێڕترن، وەك پێشتر نموونەم ھێنایەوە. بەڵام ناتوانم بڵێم ئەو چین و توێژانەی دیکە شۆڕشگێڕ نین. ئایا زیادی کرێ و مووچەی کرێکارێك لە ھی بێکارێك و خانەشینێك دەتوانێت پێوەری ناشۆڕشگێڕی بێت؟ ئەگەر ئاوای وەربگرین، کە ئەو پێوەرە دروستە، ئەی بەراوردی شۆڕشگێڕی و ناشۆڕسگێڕی خانەنشینێك کە دوو ھێندەی کرێکارێک مووچە وەردەگرێت، یان بەراوردی مووچە کرێکارێك کە لە مووچەی بێکاریی بێکارێک کەمترە چی؟ پاشان، جیا لە ڕەخنەی ئێمە لە سەروەریی چینایەتی و دارایی تایبەت و کاری کرێگرتە، ئایا دادپەروانەیە کرێکارێکی کورەخانە یان پۆڵاسازی و بارکردن ڕۆژانە ھەشت سات کار و چەند سات ھاتووچۆی کار و سووکایەتی خاوەنکار و سەرکاریگەر…تد ھێندەی بیمەی بێکاری یان بیمەی کۆمەڵایەتی و دەرمانی و خانەنشینییەکەی من وەربگرێت، کە بەیانی تاکو ئێوارە لەنێو فەیسبووک خەریکی وڕێنەکردنم؟ وەك گوتم ناخوازم بڵێم کەمی مووچی بێکاران و نەخۆشان و خانەنیشان دادپەروانەیە، بەڵام ھیچ دادپەروەرییەکی تێدا نییە، شۆڕشگێڕی بەگوێرەی مووچە دابەشبکرێت و دیاریبکرێت.
بێجگە لەوەش، پێدانی مووچەی بێکاران و خانەنشینان و کەمئەندامان و …تد ھیچ مەرجێکی بەشدارینەرکردنی ناڕەزایەتییەکانی تێدانییە و ھیچ شتێك نییە، کاتی ئەوان دیاریبکات، کەی لە خەو ھەڵدەستن، کەی بچنە دەرەوە و کەی بگەڕێنەوە. بەڵام بەپێچەوانەوە کرێکار پابەندی مەرجی چوونە سەرکاری ھەر ڕۆژەیە و شەممە و یەكشەممەش وەك ‘بارگیر’ پابەندەی ئەرکەکانی خێزانییەتی. ئەگەر لەوەش بگوزەرێم، ئەگەر مەرجی مووچەی بێکاری ئامادەبوون لە نووسینگەکانی کار و مەرجی مووچەی خانەنشینی مانەوە لەماڵ و مەرجی مووچەی کەمئەندامان و نەخۆشان ئامادەبوون بێت لە بنکەکانی تەندروستی، ئەگەرنا مووچەکان دەبڕن، ھەر ئاوا کە کرێکارێك نەچێتە شوێنی کار و پابەندی یاسای کارەکەی نەبێت، دەردەکرێت و نانبڕاودەکرێت. ئایا خانەنیشان و بێکاران و نەخۆشان ھەر چالاکتر و شۆڕشگێڕتر دەبن؟ ھەرچەندە من بێکار و کرێکار و خانەنشین و نەخۆش و پەککەوتە لەنێو بازنەیەکی خێزانی دەبینم و لە یەکدی جیایانناکەمەوە و بە چین و توێژی جیاوازیان نابینم، خانەنشین و بێکار و نەخۆش و پەککەوتە ڕۆژێك کرێکار بوون. بەپێچەوانەوە ھۆکار زۆری مووچە نییە و زۆر جاران مووچەکان پێچەوانەن، بەڵکو کۆتوبەندەکانی یاسای کارن و ئەگەر کرێکارانیش بە بەجێھشتنی شوێنی کار و چوون بۆ ھاوپشتی ھاودەردەکانیان مووچەیان نەبڕدرێت و ھەر وەیبگرن، بەدڵنیاییەوە کرێکاران لە ھەموو چین وتویژەکانی دیکە باشتر ئامادەدەبن و خوازیاری بەجێشتنی شوێنی کۆیلەتی خۆیان دەبن. کێ ھەیە، ئەوە نەزانێت، کە کرێکار ھەر ڕۆژ ھەوڵ و جەنگی چرکەیەک زووتر دەرچوون لە شوێنی کار دەکات، چ بگات بەوەی مۆڵەتت ھەبێت و بچیت خۆنیشاندان و پشتیوانی بکەیت و خۆبەخۆ مووچەش بچێتە سەر ئەکاونتی بانک. کاتێك ئێمە ناکەتوارییانە ناچاریی کرێکاران بە ناشۆڕشگێڕیی بخوێنینەوە، پێویستە چاوەڕێی ئەوەش بکەین، کە کرێکارانیش ناکەتوارییانە بە ئێمەی بێکار و خانەنشین و نەخۆش بڵێن، “ئێوە بۆ سەرگەرمی و پڕکردنەوەی کاتی خۆتان دەچنە سەرشەقام”. ڕاستی، بۆچوونە ناکەتوارییەکەی ئەوان لە بۆچوونەکەی ئێمە ڕاستترە. چونکە ئێمە خۆخواستانە دەچینە دەرەوە، بەڵام کرێکاران ناخۆخواستانە دەچنە کار و دەمێننەوە و ملکەچدەبن. ھەموومان ئەوە دەزانین کرێکاران لەبەر نەبوونی ھۆگرییان بۆ کارەکانیان، ھەم لە کارکردن خۆدەزنەوە و ھەم ھەوڵی زوو دەرچوون دەدەن و ھەم ھەوڵی کەمی کارکردن دەدەن، ھەر ئەوەشە ھاندەر و بنەمای بەرەنگاری “تێکدەرانە” و “خراپکارانە”.
” ئەوە ڕاستییە کە چینی کرێکاران توانا و پاوەری ئەوەیان هەیە بە هاوکاریی یەکدی لە ماوەیەکی کەمدا حکومەت بهێننە خوارەوە بە کردنی چالاکی جیا جیا. دەتوانن سیستەمەکە لە کار بخەن ، بەڵام ئەوە ئامانج و ئاڕاستەشیان نییە . جێی سەر سوڕمان نییە پارتی موحافیزین لە بریتانیادا دەتوانیت ڕووبەڕووی نقابە ببێتەوە و بیاندات بە دادگە ، گەر داخوازییەکانیان لە داخوازی ئابوورییانەوە بچیتە قاڵبی داخوازیی سیاسیانە.”

ئینجا بابگەڕێینەوە سەر کاڕڵ مارکس و ئەو ئەنارکیستانەی کە چینی کرێکار شۆڕشگێڕتر دەبینن، کە ھەر ھەمان ھۆکارە و لەبەرئەوەیە کە “چینی کرێکاران توانا و پاوەری ئەوەیان هەیە بە هاوکاریی یەکدی لە ماوەیەکی کەمدا حکومەت بهێننە خوارەوە “، ئەوانیش لەبەر ھەمان بنەما ئاوا پاگەندەیەك دەکەن و ئەوە ڕاستییەکی نکۆڵیھەڵنەگرە. ئەگەر لەوەش بگوزەرێم، ھەر ئەوەی (پارتیی پارێزگاران) دەتوانێت سەندیکا بداتە دادگە، نیشانەی گرنگی و دژبوونی سەندیکایە، ئەگەرنا ھەرگیز ئەو مافە بە ئەوان نەدەدرا، بۆ نموونە ھیچ پارتییەك نە ڕاست و نە چەپ ناتوانێت کۆمپانییەك بداتە دادگە، ناتوانێت لۆبی/دەڵاڵی کۆمپانییەك بداتە دادگە.

بە بۆچوونی من، ئەگەر لێنینیستێك یان ئەندامی پارتییەکی چەپ بیگوتایە ” گەر داخوازییەکانیان لە داخوازی ئابوورییانەوە بچیتە قاڵبی داخوازیی سیاسیانە.” ھیچ شاییشتەی لۆمە نەدەبوو، بەڵام بۆ کەسێك کە ھەردەم خەریکبێت خۆی لەو ئاراستەیە جیاواز نیشانبدات، ئیدی ناکرێت کەمگرتنی تێکۆشانی ئابووریی و بەرزنرخاندنی “تێکۆسانی ڕامیاریی” نادیدەبگیردرێت. چونکە بۆ من و ئەوەندەش لە ئەنارکیستەکان تێگەییشتبم، تێکۆشانی ئابووریی تەنیا داخوازی زیادکردنی کرێ و کەمکردنەوەی ماوەی کار و پێدانی جەژنانەی ساڵانە نییە، بەڵکو خۆڕێکخستنی ئابوورییانەی پڕۆلیتێرەکانە، ھەڵوەشاندنەوەی خشت بە خشتی سیستەمی سەرمایەدارییە، زیادەکردنی دەوڵەت و سەرمایەدارییە لەنێو ژیانی خەڵک، ئەوە لێنین و بۆلشەڤیکەکان بوون، کە ئاوا تێکۆشانی ئابوورییان لە چەند داخوازییەکی ڕیفۆرمیستی کورتدەکردەوە. ھاوکانتیش “تێکۆشانی ڕامیاریی” ھەوڵدانە بۆ بەدەسەڵاتگەییشتن و دەسەڵاتداربوون، لۆبیگەری نێوپارلەمان و شوانەییکردن لەسەر نەداران و بێدەسەڵاتان، چ باڵی ڕاستی “پارتیی پێشڕەو” لە ڕێگەی پارلەمانەوە، چ باڵی “پارتیی پێشرەو” لە ڕێگەی “دیکتاتۆریی دەستەبژێرەوە لەژێر دێوجامەی “پڕۆلیتاریا”.
“مێژوی خەباتی چینی کرێکاران لە سەر ئاستی دونیا ئەوەی نیشانداوە ئەوانەی کە ویستویانە کە سیستەمەکە و کۆمەڵ بنەرەتیانە بگۆڕن چینی کرێکاران نەبوون و ئەوانیش نابن. بەڵکو ئەوانە توخمە سۆشیالیست و ئەنارکیستەکانی ناو کرێکاران و ناو کۆمەڵ بوون، …….. ئەوان بوون کە بازنەی داخراوی خەباتی ئابوورییانەیان شکاند و بەرەو ئامانجی کۆتایی ملیان نا. بە کورتی سنوری خۆیان بەزاند. ”

توخمە سۆشیالیست و ئەنارکیستەکانی نێو کرێکاران کێ بوون، مەگەر کرێکار نەبوون؟ من پێچەوانەی ئەوە دەبینم و ئەگەر سەرنجی سۆشیالیست و کۆمونیست و ئەنارکیستە لەسێدارەدراو و زیندانیکراو و ڕاونراوەکان بدەین، زۆربەیان کرێکار بوون، ئەگەر لەو بارەوە سەرنجی پیشە و بازنەی چالاکی و تێکۆشانی لەسێدارەدراوانی ھایمارکت بدەین، زۆر بە ڕۆشنی دەبینین، کە کرێکاران مەشخەڵ بەدەستی ھەموو خۆنیشاندان و ڕاپەڕین و ھەڵچوون و داچوونی شۆڕش بوون و سۆشیالیزم زادەی بزووتنەوەی کرێکارییە نەك کەلەسەری ڕۆشنبیرانی وردەبۆرجواز… ئەگەر ئێستاش سەڕەرای ھەموو شکستەکان و نائومیدییەکان، لە دەرەوەی ژورناڵ و کاناڵە فەرمییەکان لە دوای ھەواڵەکان بگەڕێین، ئەوا کەتوارێكی دیکە دەبینین. بۆ نموونە ھەر ئێستا من ئەم دێرانە دەنووسم، کرێكارانی میسر خەریکی مانگرتنن، کە درێژەی مانگرتنەکانی دەھەی ڕابوردووە و بۆ ساتێکیش تێکۆشانی کرێکاران نەوەستاوە، بەڵام چین و توێژە ناکرێکارییەکان ھەر زوو پاشەکشێیانکرد و ڕیشی خۆیان دایە دەست جەنەڕاڵ سۍسۍ …

“سەرەتای ئەو بیرۆکەیە کە چینی کرێکاران شۆڕشگێڕن و دروستەکەریی کۆمەڵی سۆشیالیستین ، مارکسە ، بەڵام لە ژیان و واقیعدا تیورە ئابوریی و سیاسییەکەی خزمەتی دوژمنانی کرێکاران کە کاپیتاڵیزمە، کردووە، نەك سۆشیالیزم”
لێرەدا ھەم ھەست بە ستەمکردن لە کاڕڵ مارکس بەوەی ھەموو خەتاکان بخرێنە سەرشانی ئەو و ھەم ستەمکردن لە خودی کرێکارانی کۆمونیست دەبینم. تاکو ئەوێندەرێ کە من ئاگاداربم و خوێندنەوەم ھەبێت، پێش کاڕڵ مارکس، ھەم بابۆفیستەکان و ھەم بلانکیستەکان و ھەم ئەوانەی کە بەناڕەوا بە “سۆشیالیستی خەیاڵی” ناسراون و ھەم پڕۆدۆن لەسەر شۆڕشگێڕی و چارەنووسازیی پێگەی کرێکاران لەنێو بەرھەمھێنان و پێشەنگی ئەوان لەنێو تێکۆشانی سۆشیالیستی بەڕێژەیەك ھاوبۆچوون و لەسەر ئاوا بۆچوونێك پێداگرییان کردووە و بۆ ئەو مەبەستە ھەوڵیانداوە. پڕۆدۆن خۆڕێکخستنی کرێکاران دەکاتە ئەڵتەرناتیڤی ڕێکخراوە ڕامیارییەکان و تێکۆشانی ئابووریی و ھەرەوەزییە ئابوورییەکان بە چارەنووسساز دەبینێت. باکۆنین ھاودەمی کارڵ مارکس ھەم لەنێو ئەنجومەنی نێونەتەوەیی زەحمەتکێشان “نێونەتەوەیی یەکەم” و ھەم دواتر لەنێو (ئەنجومەنی نێونەتەوەیی/ فێدراسیۆنی نێونەتەوەیی ئەنارکیستان) لەسەر ھەمان بۆچوون پێداگرییکردووە و زیاتر لە کارڵ مارکس لەسەر گرنگی و چارەنووسسازیی تێکۆشانی ئابووریی کرێکاران پێداگرییکردووە. لەنێو ئەنارکیستەکانی دواتریش مالاتێستا و کڕۆپۆتکین و ڕودۆلف ڕۆکەر و ئێما گۆڵدمان و تەنانەت ئێستاش لەسەر شۆڕشگێڕیی کرێکاران بە گوێرەی پێگەی ستراتیجیان لە ڕاگرتنی پرۆسێسی (ڕاگرتنی نەك ھێشتنەوەی) بەرھەمھێنانی بۆرجوازی و گۆڕینی بە پەیوەندی و ڕێکخستنی یەکسانانەی تاکە ئازادەکان، پێداگرییان کردووە و دەکەن. بۆ من ئەوە پرسیارە، ئەگەر ئەو بۆچوونە ھەڵەیە و دژەشۆڕشانەیە، بۆچی تەنیا کارڵ مارکس لەسەر ئەوە سزاواردەکرێت و ئەوانی دیکە لەبەردەم مەقسەڵەی ئەو ڕەخنە دەربازدەبن؟ ئەگەر ئامانجیش ڕەتکردنەوەی بۆچوونەکانی مارکس و سەلماندنی نادروستیی ئەوانە، بۆچی دەبێت چینی کرێکار و کرێکاران بکرێنە “ناشۆڕشگێڕ”، تاکو “ناشۆڕشگێڕیی” کارڵ مارکس بسەلمێندرێت؟
وەک پێشتر گوتم، پێویستە ھەموو گوتەیەك لەنێو کۆنتێکستی خۆی بخوێندرێتەوە و لە چوارچێوەی سەردەمی خۆی ھەڵبسەنگێندرێت و ڕەخنەبکرێت، نەك بەگوێرەی کۆنتێکستی دەستەبژێری سەرەوەی پارتییە بەناو “کرێکاری و کۆمونیستەکان” و سەردەمی سەدەیەك دواتر. نە دەوڵەتی سەردەمی پڕۆدۆن و مارکس و باکونین، وەک دەوڵەتی ئێستا گشتگیر و کۆمەڵایەتیی بووبووەوە، نە کرێکارانی ئەو کات وەک کرێکارانی ئێستا لەژێر تێکشکانی بۆلشەڤیزم لەژێر ناوی ئەوان و خەونی ئەوان، بزووتنەوەکەیان تێکشێندرابوو و نائومێد بووبوون، کاتی ئەوان ھەم مانگرتنێکی گشتی دەیتوانی فەرمانداری و دەوڵەت بڕوخێنێت، ھەم گروپێکی شۆڕشگێر دەیتوانی سیستەمی ڕامیاریی بگۆڕێت. ئەو کات وەك ئێستا سیستەم و دەوڵەت و کولتووری بازار جیھانی نەبووەوە و تەکنۆلۆجیای چاودێری و بەربەستکردن وەك ئێستا گەشەینەکردبوو و میدیا وەك ئێستا مرۆڤەکانی لە کڕۆکی خۆیان خاڵێنەکردبوو. لەبەرئەوە، ھەر ئاوا کە ھەڵەیە، لەسەر بنەمای بۆچوونێکی گۆدوین و کابە و سان سیمۆن و ڕۆبێرت ئۆئێن و ڤیتلینگ و پڕۆدۆن و بلانکی و مارکس و باکونین کەتواری ئێستا بپێورێت، ھەر ئاواش ھەڵەیە، کە بۆچوونی ئەوان بەگوێرەی سەردەمی ئێستا ھەڵسەنگێندرێت و لێکبدرێتەوە و سەرکۆنەبکرێن. ئەوانەی کە شاییستەی سەرکۆنەرکردنن، ئێمەین، خودی مرۆڤە زیندووەکانی ئەم سەردەمە؛ ئەوانەی کە سۆششیالیستەکانی سەدە و نێوێك لەمەوپێش لەسەر گرنگینەدان بە پرسی یەکسانی ژن و پیاو، پاراستنی ژینگە، ئابووری ئیکیۆلۆجی و زۆر شتی دیکە بە پێوەری ھوشیاری ئێستای مرۆڤ سزاواردەکەین و ئەوانەی کە ئەم سەردەمە خەریکن کەتوار و ژیانی کۆمەڵی ئێستا لەنێو قاڵبی بۆچوونی سۆشیالیستەکانی سەدە و نێوێك لەمەوبەر لێکدەنەنەوە و دەگونجێنن.

” ئەوە ڕاستییە لە دوای جەنگی جیهانی دووهەمەوە دونیا گۆڕنکاریی گەوەرەی بەسەردا هات و بزوتنەوەی کرێکاران تا دێت لاواز و لاوازتر دەبێت. ماوەیەکی یەکجار دوورو درێژە کە چینی کرێکاران لە هەموو دونیادا هیچی وایان بەدەست نەهێناوە. نەك هەر ئەوە ، بەڵکو لە بارێکیشدا نەبوون و نین کە تەنانەت پارێزگاریی لەوانەش بکەن کە پێشتر بەدەستهێنراون.”
گۆڕانکارییەکان چی بوون، خۆیی و پووکانەوە و ملکەچبوون و سوپاسگوزاری کۆیلەوارانە بۆ سیستەمی سەرمایەداری، یان گۆڕانکارییەکان بابەتی بوون و بزووتنەوەی کرێکاری و سۆشیالیستی بە ھەموو شێوەیەك تیرۆرکراوە؟ ھەموومان گۆڕانکارییە بابەتییەکان دەبینین، بەڵام ھەموومان ھۆکارەکان نابینین و ناکرێت بەبێ خوێندنەوە و دەستنیشانکردنی (خۆییبوون یان بابەتیبوون)ی ھۆکارەکان، چینی کرێکار تاوانباربکەین و شانی بۆلشەڤیکەکان و مائۆتسە تۆنگییەکان و کاسترۆییەکان و چەپەکان بەگشتی و پارتییەکان بەتایبەتی، لەژێر باری تێکشکاندن و دژەخوونیکردنی حەفتا ساڵەی بلۆکی ئیمپراتۆری بۆلشەڤیکی خاڵیبکەین و کرێکاران و چینەکەیان تاوانباربکەین و ناشۆڕشگێڕیی ئەوانی دیکە بە کۆڵی کرێکاران بدەین و نەفرەتبارانیان بکەین. من ئەوە بە ستەمکردن لە مێژوو دەزانم.
” كرێکاران هەر وەکو هەموو کەسێکی، یا کەرتێکی دیکە لە ناو کۆمەڵ، تەنانەت پۆلیس و سەربازیی و تۆڕە سیخوڕییەکان ، خزمەتی ئەم سیستەمە، دەکەن.

ئەوە چینی کرێکارانە کە سامان دروستدەکات ، هەروەها قازانج و پارێزگاریی لە جەنگ، لەهەر شوێنێك ڕووبدات ، دەکات. ئەو جەنگەی کە دەبێتە هۆی کوشتنی خەڵکانێکی زۆری بێ گوناح و مەزڵوم و ژینگەکەشیان وێراندەکات. پێگەی کرێکاریی، هۆشیارانە یا ناهۆشیارانە بە بەرهەمهێنانی زیاتری قازانج و سامان بزوتنەەوی خەڵکی تێدەشکێنێ ، لە ناویاندا کرێکارانیش لە پارچەکانی دیکەی جیهان . پێویست ناکات تاکو بڵێین بەڵگەکان نیشانی دەدەن کە کرێکاران تەنها دەربەستی ژیانی خۆیان و خێزانەکانیانن، هەتا ئەگەر ئەوە لەسەر حسابی کوشتنی خەڵکی و هاوەڵە کرێکارەکانیشیان بێت لە وڵاتانی دیکەدا. ”
زۆر بەداخەوە، کە من ناچارم جارێکی دیکە دەستەواژەی ستەمگەری لە مێژوو و لە کرێکاران بەکاربەرم. ئەوەی کە ھەموومان چ ھوشیار و چ ناھوشیار، چ شۆڕشگێڕ و چ ڕێفۆرمیست، چ سەرمایەدار و چ کرێکار، چ دەسەڵاتدار و چ بێدەسەڵات بەجۆرێك بڕخووی نێو سیستەمەکەین و تەنانەت ھەناسەدان و ئاوخواردنەوە و خۆدانە بەر خۆرەتاوی خەڵك دەبێتە پارە و قازەنج و سەرمایە بۆ سەرمایەداران و دەسەڵاتداران و ھەموومان بە ڕێژەی ھوشیاری و ناھوشیاریمان بەرەنگار و خزمەتکاری سیستەمی چینایەتین، نکۆڵێھەڵناگرێت. بەڵام شکانەوەی جەنگ و کوژرانی خەڵك بە قازانجی کرێکاران، ناتوانم بڕوابکەم، چونکە ئەوانەش دەکوژرێن یان خودی کرێکارانن، یان منداڵانی کرێکاران و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی ئەوانن. خۆ بڕواناکەم قوربانیانی جەنگ سەرمایەداران و دەسەڵاتداران و منداڵانی ئەوان بن، تاکو کرێکاران پڕشکی ئاگری جەنگیان بەرنەکەوێت و بە قازانجیان تەواوبێت. لێرەدا من ناچارم بپرسم، سەرچاوەی ئەو ھەمووە نەفرەت و قینە لە کرێکاران چییە، ھۆکار و دنەدەری چین و زادەی چییە؟ ھەرچەندە سەرنجدانی ئاماری کوژراوانی جەنگەکان، پێچەوانەی ئەو بۆچوونەی سەرەوەیە، بەڵام ناکرێت نەپرسین، ” خەڵکانی زۆری بێ گوناح و مەزڵوم ” کێن؟ ئەگەر وێرانکردنی ژینگە بە قازانجی کرێکارانە، ئەی خودی کرێکاران لەسەر کام ئەستێرە دەژین، کە وێرانی ژینگە کارایی لەسەر ژیانیان دانانێت و بە قازانجیان تەواودەبێت؟

ئەوە نکۆڵیھەڵناگرێت، کە پێگەی پلەچەندی کرێکاران و زێدەبایی کاریی ئەوانە کە دەبێتە قازانجی سەرمایە و ئەوەش ھەم کانت و ھەم پڕۆدۆن و ھەم کارڵ مارکس سەلماندوویانە و دۆزینەوەی ئێمە نییە.
زۆر بەداخەوە، چ ھوشیارانە و چ ناھوشیارانە، چ خوازراوانە و چ ناخوازراوانە، ھاوڕێ زاھیر لەنێو ئەو چەند دێڕە خەریکە جەنگ وەك زادەی سرووشتی سیستەم و سەروەریی چینایەتی و وەك پێداویستی لە سووڕھێشتنەوەی بازار و وەك ئامرازی کوشتنی بەرەنگاری و تێکۆشانی پڕۆلیتێرەکان بەگشتی و کرێکاران بەتایبەتی، دەیگۆڕێت بۆ خواست و قازانجی کرێکاران؟ ھیوادارم ھەر من ئاوا لەو دەستەواژانە تێبگەم و زۆربەی خوێنەران پێچەوانەکەی تێبگەن. “بزووتنەوەی خەڵکی” کێیە و کامەیە، کە قازانجی کرێکاران تێکدەشکێنێت؟ بەڕاستی من تێناگەم، چۆن نووسەر بە ئاوا سەرەنجامێکی لنگاوقووچ گەییشتووە، تەنیا کرێکاران (ھەڵبەتە بە دیتن و بۆچوونی من لەبەر ناھوشیاریی) خەمی ژیانی خۆیانە و بیر لە ھاوەڵەکانیان ناکەنەوە؟ ئەوە ھەر کرێکاران نین، کە پشتیوانی و سۆز و ھەستی ھاودەردی لەنێوانیان لاوازبووە، بەڵکو ھەموو چین و توێژە پڕۆلیتێرەکانن و ھەموویان لە کرێکاران زیاتر خۆپەرستن [خۆپەرست بە واتا پۆزەتیڤەکەی نا]. بەبۆچوونی من، درێژایی مێژوو پشتیوانی و ھاودەردی و ھاوخەمی و ھاسۆزی نێوان مرۆڤەکان بە سێ شێوە بەرجەستەکراوە:
– شێوەی ئایین. بەڵام لەم ڕۆژگارە بۆ تەختکردنی ڕێی ڕۆبۆتکردنی مرۆڤ و لەنێوبردنی ھەموو ھەست و سۆز و پشتیوانییەکی مرۆیی، ئایین تاکو ڕادەی کاڵایەکی بازاری و ئامرازی تیرۆر و ڕەواییدان بە جەنگ، براوە. بێجگە لەوەش خودی ئایین لەلایەن دەسەڵاتدارانەوە، گۆڕدراوە بە ئامرازی ناکۆکی و دوژمنایەتی نێوان مرۆڤەکان و ھاوپشتی ئایینیش وەک ھاوپشتی ناسیونالیستی، ھاوکات دروستکەری دوژمنایەتی دەرەکییە.
– شێوەی خێڵگەرایی – نەژادپەرستی – پارتییایەتی. ئەم شێوەش ھاوکاتی دروستکردنی ھاوسۆزیی نێوخۆیی ئەندامانی ئەو پێکھاتە و ڕەوت و گروپانە، یەکێتی و ھاوپشتی نێوخۆییەکەیان وابەستەی دروستکردنی کنیەدۆزی و دەستەگەری و دوژمنایەتی دەرەکییە، بەواتایەکی دیکە، کەسێکی خێڵەکی ھاوخێڵەکییەکانی-، کەسێكی کورد کوردانی-، ئەندامێکی (پدک)ی ئەندامانی (پدک)ی خۆشدەوێن، بەڵام لەسەر بنەمای کینەدۆزی و دوژمنایەتی بەرانبەر کەسانی خێڵەکانی دیکە، کەسانی ئێتنییەکانی دیکە و ئەندامانی پارتییەکانی دیکە.
– شێوەی ھاوپشتی چینایەتی و مرۆڤایەتی، کە بەداخەوە لەژێر بەردەھاڕی دەوڵەت و فەرمانداریی و پارلەمان و سوپا و پۆلیس و لەشکر و زیندان و ئەشکەنجە و سێدارە و تیرۆر و یاسای کار و پارتییایەتی و ناسیونالیزم و ئایین وردوخاشکراوە، ھەمیشە زادەی تێکۆشانی چین و توێژە پڕۆلیتێرەکان و لەپێش ھەموویانەوە کرێکاران بووە، زادەی ھاودەردی و ھاوچارەنووسی ئەوان بووە. ئەگەر بە ویژدانەوە سەرنجی مێژوو بدەین، ھەموو جەنگەکان، ھەموو یاساکان، ھەموو دەوڵەتەکان، ھەموو پارتییەکان، ھەموو سەروەرییەکان، ھەموو سنوورەکان بۆ بەرگرتن و لاوازکردن و لەنێوبردنی ئەو جۆرە ھاوپشتییە بەرپاکراون و جەنگەکانیش زادەی ھەمان پێناون، نەك “قازانجی کرێکاران و خۆپەرستی کرێکاران”. بەڕادەی کەم من ئاوا لە مێژووی جەنگ و ململانێکان تێگەییشتووم.
” دەبێت ئەوەشمان لەبیر نەچیت کە ئەنارکیزم هزرە نەك ئایدۆلۆجی سڕبوو، ڕێڕەوی ژیان و بەڕێکردنێتی، مێتودێکی بەکردەوە و زیندوانەیە لە هەڵسەنگاندنی ڕوداوەکان و بارودۆخەکان بەڕۆچونی ناو واقیعەکە ، نەك نێو کتێبەکان . ”
بۆ من وەك خوێنەرێك، ئەو پرسیارە دێتە پێش، پەیوەندی ئەوەی ئەنارکیزم چییە و چی نییە، بە سەلماندنی “شۆڕشگێڕبوون و ناشۆڕشگێڕبوونی چینی کرێکار و کرێکاران” چییە؟ ئەوەی ئەنارکیزم ھزرە یان ئایدیۆلۆجی، چ پەیوەندییەکی بە سەلماندنی “شۆڕشگێڕبوون و ناشۆڕشگێڕبوونی چینی کرێکار و کرێکاران”ھەیە؟ ئایا ئەنارکیزم تیئۆری دژایەتی کرێکارانە؟ ئایا ئەنارکیزم لەسەر “شۆڕشگێڕنەبوونی کرێکاران” پێداگری کردووە و دەکات، تاکو لەوێدا بەبێ پەیوەندی ئاماژەیبدرێتێ؟ ئیدی تێکەڵکردنی لەتەك بابەتەکە، ھۆکاری چییە؟
” گەر وای دابنێین کە پڕۆلیتاریا تاکە چینێکە کە بەرەو سۆشیالیزممان دەبات ، ئەمە چی دەگەیەنێت؟ جگە: لە تەسککردنەوەی شۆڕش بۆ تەنها کۆمەڵی یا وڵاتانی پیشەسازیی ، نەك لە وڵاتانی دیکە ، ئەمە فەرامۆشکردنی ڕاستی بزربوونی پرسی دادوەری کۆمەڵایەتی و یەکسانی و ئازادیی و نەبوونی ئاسایشن لە هەر شوێنێکی ئەم دونیایەدا، کە هەموو ئەمانە بنەمای شۆڕشن و زەمینەی دروستکردنی کۆمەڵی سۆشیالیستی/ئەنارکیستین ، یانی پێ لێنان و سەلماندنی ئەوەیە کە لە کۆمەڵانی پێش سەرمایەدارییەوە کە لە کاتێکدا کێشەی چینایەتی و کۆمەڵی هەرەمی هەبوون ، بە گوێرەی ئەو ڕایەی سەرەوە بەڵام لەگەڵ هەبوونی ئەوانەشدا هێشتا شۆڕشی سۆشیالیستی زەرووریی نەبووە ، ئەمەش هەر لەبەر ئەوەی کە چینی کرێکاران و تەکنەلۆجیای پێشکەوتوو لەو کۆمەڵانەدا نەبوون . دیسانەوە یانی پشتگوێخستنی پرسی کۆمەڵی قوچکەیی/هەرەمیی کە ئاشکرایە کە ئەم کۆمەڵە قوچکەییە بەرایی و دەستەبەریی هێنانەکایەی کۆمەڵی چینایەتیی بووە . یانی بەبایاخ وەرنەگرتنی کێشەی ئیکۆلۆجی وەکو پرسێکی سەرەکی شۆڕش .”

ئێستا کێ گوتوویەتی، پڕۆلیتاریا تەنیا لە وڵاتانی پیشەسازی ھەیە؟ کرێکاران یان وردەبۆرجوازی پارتییباز؟ ئایا ئێمە لەجیاتی وەڵامدانەوەی پاگەندە بێبنەماکانی نووسەران و ئیدئۆلۆگانی وردەبۆرجوازی، دەبێت ھێرشبکەینە سەر کرێکاران و بڵێین “شۆڕشگێڕ نین”؟ پاشان، بۆچی و لەبەرچی گوتنی ئەوەی کە “پڕۆلیتاریا ھەڵگری مەشخەڵی شۆڕشی سۆشیالیستییە” بە واتای “فەرمامۆشکردنی ڕاستی و بزرکردنی پرسی دادپەروەری کۆمەڵایەتی و یەکسانی و ئازادی و نەبوونی ئاساییسە لە ھەر شوێنێکی دونیا” دێت؟ ئایا شۆڕشی پڕۆلیتێرەکان سەرکوت و نایەکسانی و ناداپەروەری بەدیدەھێنێت؛ بەکامە پێوەر و بەڵگە؟ کێ گوتوویەتی کە ئازادی و یەکسانی و دادپەروەری بنەمای شۆڕشی پرۆلیتێری و زەمینەسازی کۆمەڵی سۆشیالیستی نین؟ ئایا ئەوەی کە چەپێك پاگەندەی “دیکتاتۆری پڕۆلیتاریا” بکات، ئیدی دەبێتە پێوەری دژە-سۆشیالیستبوون و دژە-ئەنارکیستبوونی پڕۆلیتێرەکان؟
بەداخەوە، چ خوازراو و چ نەخوازراو، لەوێدا پێوەری پڕۆلیتێربوون، ھەر ھەمان تیئۆری “جیھانی یەکەم و جیھانی دووەم و جیھانی سیێەم”ە، چونکە تەنیا لەنێو ئەو بیرکردنەوە و تێڕوانینە، “جیھانی سێیەم” شۆڕشگێڕ نییە و پڕۆلیتاریای تێدا نییە. ئەوەی داڕێژەرانی ئەو تیئۆرییە چی دەڵێن، چ پەیوەندییەکی بە چینی کرێکار و کرێکاران و سەلماندنی “شۆڕشگێڕبوون و ناشۆڕشگێڕبوونی چینی کرێکار و کرێکاران” ھەیە؟ کێ گوتوویەتی کاتی شۆڕش نەھاتووە؟
من لەنێو ئەو پەرەگرافە تێکەڵوپێکەڵییەك بەدیدەکەم؛ نازانم “پڕۆلیتاریا” و “شۆڕش” و “سۆشیالیزم” و “ئازادی” و “یەکسانی” و “دادپەروەری” و “وڵاتانی نێوەندی پیشەسازی” و “ئاساییش” و “کۆمەڵی پێش سەرمایەداری” و “کێشەی چینایەتی” و “کۆمەڵی قووچکەیی” و “پێداویستی شۆڕشی سۆشیالیستی” و “تەکنۆلۆجیای پێشکەوتوو” و “کێشەی ئیکۆلۆجی” و “کاڕڵ مارکس” …تد، چ پەیوەندییەکیان بە سەلماندنی “شۆڕشگێڕبوون و نەبوونی چینی کرێکار” ھەیە؟
باشە، با وێڕای ھەموو بەڵگە مێژووییەکانی ڕاپەڕینی کرێکاران و شۆڕشگێڕبوونی کرێکاران، ئاوای لەبەرچاوبگرین، کە “چینی کرێکار و کرێکاران شۆڕشگێڕ نین”. ئایا دژە-شۆڕشن؟ ئەگەر ڕاپەڕین ڕوبدات، کرێکاران دژی دەوەستنەوە؟ ئەگەر وەڵام نەرێیە، ئیدی بە چ پێوەرێك “چینی کرێکار و کرێکاران شۆڕشگێڕ نین”؟

بە بۆچوونی من، ھەر ئاوا کە ھەر ڕۆژ لەنێو کاناڵە تەلەفزیۆنییەکان دەبینین، ئەگەر لەنێو کۆمەڵ مانگرتنێکی کرێکاری ڕوبدات، خۆنیشاندانێك بکرێت، ناڕەزایەتییەك بکرێت، ڕاپەڕنێک ڕوبدات، تەنانەت دوکاندارێکی لاکۆڵانیش دێتە قسە و ھەڵوێستی خۆی دەردەبڕێت. ئایا ھەرگیز خۆنیشاندانێك، ڕاپەڕینێک دژی دەوڵەت و بەرنامەی فەرمانداری و بڕیارەکانی پارلەمان و ملھوڕیی کۆمپانییەکان و سیستەم و یاسای کار و سەروەری و مشەخۆری چینایەتی ڕویداوە، کە کرێکاران چ وەك بەش/پیشە (تەنانەت کرێکارانی کارخانەکانی چەکسازیش) و چ وەك چین دژی بوەستنەوە و ڕوخانی ئەوانەی سەرەوە بە زیانی خۆیان بچوێنن و خوازیاری مانەوەی ئەوان بن؟ تاکو ئەوێندەرێ کە من بیستوومە و خوێندوومەتەوە، ڕوینەداوە. ھەر ئاوا بە بۆچوونی من، کرێکاران ھەم شۆڕشگێڕن و ھەم شۆڕشگێڕترین، بەڵام ئەوە “پارتیی و گروپە پێشڕەوەکان” و ئاراستەکارییە ئایدیۆلۆجییەکانن، کە شۆڕشگێڕیی کرێکارانیان لەنێوبردووە و لە ماوەی چەند سەد ساڵی ڕابوردوو ئەوانیان وەك ئەندامانی ھەموو چین و توێژە پڕۆلیتێرەکان بە گۆڕانی سەرمایەداری لە ڕێگەی دەنگدانی پارلەمانی و پارلەمانی و کودەتای جەنەڕاڵەکان و “ڕابەری”ی دەستەبژێرەکان خۆشباوەڕکردووە، نەك گۆڕانی سرووستی چینایەتی کرێکاران و لەدەستدانی بوونە شۆڕشگێڕییەکەیان.

” شۆڕش ، شۆڕشی کۆمەڵایەتییە ، شۆڕشی سەرجەمی کۆمۆنێتییەکەیە نەك بە تەنها شۆڕشی پڕۆلیاتاریا لە ناو کۆمۆنێتییەکە و لە ناو خودیی کۆمەڵدا. ”
ئەم دێڕەی کۆتایی ھیچ ناڕۆشنییەك لەوەدا ناھێڵێتەوە، کە خودی نووسەر (پڕۆلیتاریا) چۆن دەبینێت و بە چی دەیچوێنێت؛ توێژی کرێکارانی پیشەسازی. ئەمە گرفتەکەیە؛ ئەگەر پڕۆلیتاریا تەنیا بە کرێکارانی پیشەسازی و ڕێکخراو لەنێو سەندیکا زەردەکان ببینرێن و بۆچوونی چەپەکان و دەسەڵاتخوازە بەناو “سۆشیالیست و کۆمونیستەکان” بکرێتە پێوەری “شۆڕشگێڕبوون و شۆڕشگێڕنەبوونی کرێکاران” و تێکۆشانی ئابووریی کرێکاران و چین و توێژە ژێردەستەکانی دیکە لە چەند داخوازییەکی زیادکردنی کرێ و مووچە و کەمکردنەوەی ماوەی کار و ..تد کورتبکرێنەوە و وەربگرین، بەدڵنیاییەوە بە سەرنجامێکی جیاواز لەوەی ئێستای نووسەر ناگەین.
ئەوە دروستە و گومان ھەڵناگرێت، کە شۆڕشی کۆمەڵایەتی، شۆڕشی ھەموو چین و توێژە ژێردەستەکانی کۆمەڵی چینایەتییە، ھەڵبەتە تاکو ئەو ڕادەی کە ئەندامانی کۆمیونیتییەکان چ وەك تاک و چ وەك چین و توێژە نەدار و بێدەسەڵات و کرێگرتەکانی کۆمیونیتییەکە بە ھوشیاری شۆڕشگێڕانە/گۆڕانخوازانە گەییشتبن و ئامادەی دەستبەرداربوونی ڕێژەیی ژیان و کولتوور و یاسا و سیستەمی چینایەتی بە گوێرەی توانا و بۆلوان ببن و لەنێو ژیان و کار و فەرمان و ھۆگرییە ڕۆژانەییەکانی خۆیان ئەڵتەرناتیڤی سیستەم و بەڕێوەبردنی چینایەتی ڕۆبنێن.
بەڵام (شۆڕشی کۆمەڵایەتی) یان (کۆمەڵایەتییبوونی شۆڕش) بە واتای ھەموو خەڵك نییە، بەڵکو بە واتای بزووتن و گۆڕانە لە دەرەوەی نەخشە و قاڵبی ئایدیۆلۆجی پارتییەکان و ڕامیاران، خۆبەخۆیی خەڵك، ئیدی کەمینەیەکی خەڵک بێت یان زۆرینە یان ھەموو خەڵک، ھەژماری بەشداربووان ھیچ لە کۆمەڵایەتیبوونی شۆڕشەکە ناگۆڕێت و کەمینەبوون و زۆرینەبوونی بەشداری خەڵک، پەیوەندی بە قاڵبی ئایدیۆلۆجی پارتیی و گروپە ڕامیارییەکانەوە نییە، بەڵکو بۆ ڕادەی خۆھوشیاری و خۆبیرکردنەوە و خۆڕامانی تاکە چەوساوەکان دەگەڕێتەوە. ھەڵبەتە بەکاربردنی چەمکی “شۆڕشی کۆمەڵایەتی” وەك وەرگێڕدراوی چەمکە لاتینییەکەی؛ شۆڕشی سۆشیالیستی، ڕەتکردنەوەی ھەوڵە ڕامیارییەکانە، کە بەپێچەوانەی (شۆڕشی سۆشیالیستی) ئامانجی ئەوان ڕێکخستن و گۆڕینی سیستەم و بەڕێوەبردنی کۆمەڵە لە سەرەوە بۆ خوارەوە (کۆدەتا، ڕاپەڕینی پارتییانە و ھەڵخراوانە/ناخۆبەخۆییانە، ھەڵبژاردنی پارلەمانی) و بەبێ گۆڕین و ئامادەیی ھۆشیی و کردەیی و ئەتواریی مرۆڤ بۆ گۆڕانەکان و زەمینەسازی بۆ ڕودانی شۆڕش لەنێو ژیان و کولتوور و بیرکردنەوە و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و ڕێکخستن و پێکھاتە و شێوازی بەرھەمھێنانی کۆمەڵ.

دوا پرسیار، ئایا گرفت و ھۆکاری نەگەییشتنی مرۆڤایەتی بە کۆمەڵی ناچینایەتی، دروستی و نادروستیی ھەژمار و پێناسەی چینی کرێکارە؟ ئایا کرێکاران لە ھاتنەدی ئاوا کۆمەڵێك ڕێگرییدەکەن و کۆیلەی سوپاسگوزارن؟ ئایا وازھێنان لە ناوھێنانی کرێکاران و بەکاربردنی واژەکانی وەك “خەڵك” و “کۆمیونیتی” دەبێتە ھۆی نەمانی گرفت و ھۆکارەکانی نەگەییشتن بە کۆمەڵی چینایەتی؟
ئەگەر وەڵامی ھەموو ئەو پرسیارانە (نەرێیە)، ئیدی پێداویستی خۆخەریککردن و خوێنەرخەریککردن بە شتێکەوە، کە پێداویستی نییە، چییە؟ بێجگە لە سەلماندنی یەك شت، ئەوەی نەیارانی ئەنارکیزم دەیڵێن “ئەنارکیستەکان وردەبۆرجوازین و دوژمنی چینی کرێکار و خەریکی پارچە پارچەکەری ڕیزی یەکگرتووی کرێکارانن”؟***** ئایا لەم کاتەدا کە خەریکە ھزری ئەنارکیستی لەنێو کۆمەڵی کوردی-زمان کۆمەڵایەتیی دەبێتەوە و دەبێتە بزووتنەوەیەکی ڕۆشنگەرانە و وەك ئەڵتەرناتیڤ خۆی بەرجەستەدەکات، ئەم نووسینە بێجگە لە لێدان و سڵەماندنەوەی کرێکاران و سۆشیالیستخوازان لە ھزری ئەنارکیزم، چی دیکە بەرھەمدێنێت؟

ئەگەر وەڵامی ئەو پرسیارانەی من وەك خوێنەرێك، ئەوە بێت، کە مەبەستی نووسەر ئەوە نییە و پێچەوانەی تێگەییشتنەکەی من دروستە، ئەو کات دووڕیانێکی دیکە وەك پرسیار خۆی پێنشیاردەکات: یان نووسەر بۆچوونی خۆی ھەڵە و نادروست داڕشتووە و دەرخستووە، یان ئەگەر پێچەوانەی تێگەییشتنەکەی من دروستە، کەواتە پێداویستی نووسینی ئەو بابەتە چییە؟
دوا شت، ئەگەر خوێنەری ھێژا لە ھەندێك شوێن زیادەڕەویی یان کەمێك لادان لە بابەتەکە ببینێت، ھۆکارەکەی ئەوەیە، کە خواستوومە ناڕۆشنیی دروستنەبێت و سەرنجەکانم ڕۆشنتر بکەونە بەرچاوی ئێوەی خوێنەر و ھاوڕێ (زاھیر)، تاکو خراپ لەیەکدی گەییشتن وەڵام و وەڵامکاری دروستنەبێت و کاتی ئێوە و خۆشمان بە فێڕۆنەچێت. نەگوتراو نەمێنێت، خۆشم لە درێژبوونەوەی سەرنجدانەکە وەرسبووم، بەڵام ناچاربووم وەك خوێنەریك بەو جۆرە وردە و دەستەواژە بە دەستەواژە تێگەییشتنی خۆم لە بابەتەکە بخەمەڕوو. ھیوادارم خوێنەر وەك من لە بابەتەکەی نووسەر تێنەگەییشتبێت.
—————-

* بە مەبەستەوە ئەو سەردێڕە جیاوازەم ھەڵبژاردووە، تاکو سەرنجدانەکەم نەچێتە خانەی بەرانبەرکێ، بەڵکو شێوەی ڕۆشنکردنەوە وەربگرێت.

** https://www.facebook.com/groups/AZADIXUAZAN/permalink/1258170397626194

*** دەسەڵاتداربوون تەنیا بەواتای دەسەڵاتی ڕامیاریی نییە، بەڵکو دەسەڵاتی کۆمەڵایەتی و دەسەڵاتی ئابووریی و دەسەڵاتی زانیاری (مەعریفە) و کولتوورییش دەگرێتەوە. کەسێك بتوانێت کەسێکی دیکە بەکرێبگرێت و ھەژموونی بەسەر بکات و چالاکی و بیرکردنەوە و سەربەخۆیی سنوورداربکات، کەواتە دەسەڵاتی ناچارکردنی کەسانی دیکە و فەرماندانی ھەیە.

**** سەرچەمە و واتای واژەی پڕۆلیتاریا https://en.wikipedia.org/wiki/Proletariat

***** بۆ دیتنی ئاوا بۆچوونێك لەبارەی (ئەنارکیزم)، سەرنجی پێناسەی واژەی (ئەنارشیزم) لەنێو (فەرھەنگی سیاسی ، ئامادەکردنی وریا قانیع) بدە.




قاڕنێ هێمایه‌ك بۆ كۆمه‌ڵكوژی كوردان , خاڵێك بۆ ڕسواكردنی كۆماری ئیسلامی ئێران


عه‌لی مه‌حمود محه‌مه‌د
….

كۆماری ئیسلامی ئێران لە گەیشتنی بە دەسەڵاتەوە تاكو ئێستا سەدان و هەزاران تاوانی بە دژ بە تاك و كۆمەڵی گەلەكەمان لە رۆژهەڵاتی ئەنجام داوە كە تیایدا دەیان هەزار هاووڵاتی سڤیل بونەتە قوربانی, ئەمەش تایبەتمەندی سستەمی دیكتاتۆری و ئیستبدادی ڕژێمەكەیە, هەرچەندە زۆرجار وڵاتە بەناو دیموكراتەكان لە وڵاتانی دی ڕێگە خۆشكەر یان ئەنجامدەری تاوانی دژی مرۆڤایەتی و جەنگ و كۆمەڵكوژی و ژینۆساید بوونە , لەم بارەیەوە نموونەمان زۆرە, لاپەڕەی مێژووش پڕە لە پەڵەی رەشی وا.
لە تاوانی قاڕنێ گروپێك لە مرۆڤەكان دەكەونە بەر شاڵاوی قڕ كردن ژمارەیان لە دەوروبەر 68 هاووڵاتی لە منداڵ , پیر , پەككەوتە , ئافرەت پێك هاتوون وەك لە رۆژنامەی كەیهانی 27-11-1979دا بڵاو كراوەتەوە, چەند ماڵێكی گوندەكە ئاگریان تێبەردەدرێت, تەرمی قوربانییەكان لەت لەت دەكرێن وەك لە رۆژنامەی ئیتلاعاتی 7-12-1979 دا هاتووە, ئەم گروپە بە بڕیار لە دەستەی باڵای دەسەڵاتەوە لە پایتەخت دیاری نەكراون بە كوشت و بڕی بە كۆمەڵ, ئەگەر كرابێتیش بەڵگەی وا تا ئێستا ئاشكرا نەكراوە, وەك چۆن لە ئەنفالدا بە بڕیاری 4008 ی سەركردایەتی شۆڕشی پارتی بەعس دیاریكران , یاخود جووەكان …. , هەرچەندە رژێم پێشتر لە 28 گەلاوێژ 11 هاووڵاتی پاوە,29ی مانگ 7 كەسی دیكەی هەمان شار و 3ی خەرمانان 9 كەسی مەریوان و 5ی خەرمانان 11ی سنە و 6ی خەرمانان 20 كەسی لە سەقزی ئیعدام كرد, كە هەموو ئەم تاوانانە لە دەوروبەری تاوانی قاڕنێن.

نەخشەی كوشت و بڕی گوندی قاڕنێ لە ئورمێ و نەغەدەوە داڕێژرا نەك لە تارانەوە, وەلێ فتواكانی ئیمام خومەینی بۆ جیهاد لە كوردستان كە تەنها 15 رۆژ پێشتر دەرچوبوو, لە رۆژنامەكانی كەیهان و ئیتڵاعاتی هەمان رۆژ بڵاو كرانەوە,كە تیایدا فەرمانی بە جیهاد دا دژ بە خەڵكی كوردستان, پەیامەكانی بەنی سەدر و كردارەكانی خاڵخاڵی هەموو ئاماژەن بۆ بڕیارێكی ڕانەگەیەنراو بۆ ئەنجامدانی كۆمەڵكوژی دژ بە كورد .

تاوانی قاڕنێ

قاڕنێ هەڵكەوتووی 7 كم شاری نەغەدەیە كەوتۆتە سەر چوار ڕیانێك باشووری رۆژاوای شاری نەغەدە , لە سنووری شاری شنۆو لاجانە, ژمارەی ماڵەكانی لەوكاتە نزیك 70-80 ماڵێك بوو, ئەم گوندە سەر بە ناوچەی سوندسە, دەڤەرەكە زیاتر لە 40 گوندی ئازەری زمانی تێدایە, لە پاڵ دوو ئەوەندە گوندی كورد نشین , ئازەرییەكان توركی زمانی شیعە مەزهەبن , ڕژێم بە هەموو شێوەیەك هەوڵی نانەوەی دووبەرەكی دەدا لە ناوچەكە لە نێوان كورد و ئازەرییەكان بە كەڵك وەرگرتن لە جیایی زمان و مەزهەبیان, بۆ ئەوەی پێگەی خۆی بەهێز بكات .
دیارە ئەم پێكهاتە نەتەوەیی و مەزهبیە ئاڵۆزەی ناوچەكە, لە میاندوابەوە بۆ نەغەدە و ورمێ و …. لە داهاتوو لوغمێكی لە كەركووك مەترسیدارترە بۆ تەقاندنەوەی شەڕی نەتەوەیی و مەزهەبی لەو ناوچەیە, بە تایبەت لە كاتی یەكلاكردنەوەی ناسنامەی نیشتمانی ناوچەكە لە ڕوی جوگرافیاییەوە, ئەوكاتەی ئێران دەبێتە بەڵكانێكی دی , بۆیە وا پێویست دەكات لە هەنووكەوە كێشەكە بە جدی وەربگرترێت بۆ ئەوەی نەكەونە تەڵەی شەڕی نەتەوەییەوە.

شوێن بەرزاییەكانی نزیك پادگانی دوو ئاوێیە, كات مانگی خەرمانان و كاتی خەرمان هەڵگرتنەوەو كارو كاسبی جوتیارانە, ڕۆژ 10ی خەرمانانی ساڵی 58 دەكاتە 1 ی سەپتەمبەر, دوو پێشمەرگەی حدكا یەكیان بەناوی محەمەد عەلی پیرێژنە, بۆسەیەك بۆ هێزەكانی كۆماری ئیسلامی ئێران دادەنێن, لە ئەنجامدا 16پاسدار دەكوژن و دووی دیكەش بریندار دەكەن , دوواجار یەكی دیكە لە بریندارەكان دەكوژرێت و محەمەد عەلیش گیانی بەخت دەكات .
رێکەوتی 11 خەرمانان 1358 هەتاوی بەرانبەر بە 2 سیپتامبەری 1979 زایینی هێزەكانی ڕژێم لە سوپای پاسداران لە نەغەدەو جەڵدیانەوە هێرش دەكەنە سەر گوندی دووئاوە, لەوێ دووبرا بەناوەكانی ” عەبدواڵلە خاڵنە و مینە خاڵنە” ی تەمەن 65-70 ساڵە شەهید دەكەن .

لە كاتی گەڕانەوەیان بە قاڕنێیا كاتژمێر 1ی پاش نیوەڕۆ, لەسەر ڕێوە, 3 منداڵی بەرخەوان دەبینن , لە كاتێكا ئەو منداڵانە لە ترسی پاسدارەكان زارەترووك ببون و باوەشیان بە یەكدا كردبوو , لە لایەن پاسدارەكانەوە دەدرێنە بەر دەستڕێژی گولەو شەهید دەكرێن , دوانیان ناسراون بە ناوەكانی ” ڕەحمان ڕامینی , خاتوو زین ڕامینی ,….(ناوی سێیەم نەزانراوە) ” .
دوای ئەو منداڵانە , سەرەتا دەگەن بە 3 شوان , هەرسێكیان شەهید دەكەن بە ناوەكانی ” ئەبو بەكر مستەفا زادە , سەید ئیسماعیل تاهیری , حەسەن … ” هاوكات دوو شوانی دیكەش بریندار دەكەن, ئەوان لە ترسا خۆیان دەشارنەوە.
مەعبودی كە لە كاتی شادا سەرمایەدار بوو و دوكانی فرۆشتنی تراكتۆری هەبوو , وە لە كاتی كۆماری ئیسلامی دەسەڵاتداری باڵا بوو لە ناوچەكە ” زۆربەی دەسەڵاتدارانی سەردەمی شا لە كاتی خومەینی مانەوە “, پەیمان بە خەڵكەكە دەدات پارێزراون , ئەوەی شایانی وەبیر هێنانەوەیە حاجی عەزیم مەعبودی و موراد قەناری دوو عاملی ئەساسی بوون لە خۆشكردنی شەڕی نەتەوەیی لەتێوان كوردو ئازەرییەكان, پێویستە ئەم ناوانە پارێزراو بن بۆ مێژوو, وەلێ هەرچی تاوانی گوندی قاڕنێ بە بڕیاری ئەم چوار كەسە جێبەجێكرا((“معبودی” و “سرگرد نجفی” و “عزیز قادری” و مەلا “حسنی “غلام رچا حسنی امام جمعهٔ ارومیه””)).
سوپا سەرەتا بە خۆیان و چەكی قورسیانەوە لە تانك و زرێپۆش بەرزاییەكانی گوندەكە دەگرن و ئابلوقەی دەدەن , دواتر بە بڵندگۆ بانگ لە خەڵكەكە دەكەن بگەڕێنەوە بۆ ماڵەوە, چونكە لەو كاتە هەموو لەسەر كار بوون و وەرزی بەرهەم بوو , لە ناو قاڕنێ سەرەتا هێرش دەكەنە سەر ماڵ حاجی ڕەحمان شەریفی ئازەر, ئاگر لە ماڵەكەیان بەردەدن , لە كۆی 6 كەسی خێزانەكەیان, 5یان شەهید دەكەن” زیندووەكەش خۆی كردبوو بە مردوو ” بۆیە ڕزگاری ببوو, كوڕێكیشی پێشتر لە گەڵ شوانەكان بریندارببوو.

ناوی بەشێك لە قوربانیانی گوندی قاڕنێ , جگە لەوانەی لە سەرەتا نایان هاتووە :

1- حاجی ڕەحمانی شەریفی ئازەر
2- ئامینە چاوشین “هاوسەری ”
3- عوسمان شەریفی ئازەر “كوڕی”
4- خالید شەریفی ئازەر “27ساڵە”
5- ڕەحیم سلێمانی “20 ساڵە”
6- سەید فەتاح تاهیری “30 ساڵە”
7- ڕەحمان سلێمانی
8- كەریم سلێمانی
9- ڕەحیم سلێمانی
10- وەستا مەحمود “65 ساڵە”
11- سەید قادر تاهیری “65 ساڵە”
12- سەید فەتاح تاهیری “30 ساڵە”
13- سەید ئیسماعیل تاهیری “40 ساڵە”
14- سەید عەلی تاهیری “70 ساڵە”
15- سەید ڕەحمان تاهیری “50 ساڵە”
16- سەید محەمەد تاهیری ” 35ساڵە”
17- عوسمان مستەفا زادە “27 ساڵە”
18- جەعفەر مستەفا زادە “17 ساڵە”
19- ئەبو بەكر مستەفا زادە “20 ساڵە”
20- ئەحمەد ڕامینی “20 ساڵە”
21- ڕەحمان ڕامینی
22- عومەر بێواسی “50 ساڵە”
23- جەعفەر بێواسی ” 25 ساڵە”
24- مستەفا سیدی “20 ساڵە”
25- محمد عەزیز “18 ساڵە”
26- مستەفا عەزیزی “22 ساڵە”
27- شەریف ئابروشین “75ساڵە”
28- محێدین ئابروشین ” 40 ساڵە”
29- ڕەحیم خوسرەوی “75 ساڵە ”
30- ئەبو بەكر خوسرەوی ” 40 ساڵە”
31- عەبدواڵلە خوسرەوی “30 ساڵە”
32- عەلی ” خەڵكی گوندی دووئاوە لە قاڕنێ شوان بوو ”
33- ئیبراهیم گیەر”55 ساڵە”
34- ڕەحمان ئابزەند “65 ساڵە”
35- ئیبراهیم ڕەسوڵی ” 60 ساڵە لاڵ بوو ”
36- سەید كەریم ئەروەندی “30 ساڵە”
37- سلێمان هەمزە پوور “19 ساڵانە 1 لاقی هەبوو ”
38- مەلا مەحموودی بێهترزادە “60 ساڵانە”
39- سەید عەلی تاهیری .
مەلا مەحموود, مەلای گوند ناسراو بە ((مەلا مەحموودی مەستوورزادە )), لە كاتێكدا قورئانی گرتبوو بە دەستییەوە و هانای بۆیان هێنا بۆ ئەوەی دەست لە كوشت و بڕی ئەو خەڵكە هەڵبگرن , ئازایانە بەرەو ڕویان ببووەوەو وتبووی : ئێوە لە تەرمەكانیشمان دەترسن, بەڵام هەر دەگەین بە ئاواتەكانمان. دوای ئەوەی قورئانەكەی لەدەست وەردەگرن و فڕێی دەدەن ئەوجار سەری دەبڕن وەك پاداشتێك, لەبەر خاتر قورئانەكە مەڵا سەر دەبڕن بۆ ئەوەی ئازاری نەبێت وەك ئەوانی دیكە, پاشان چەند فیشەكیش دەنێن بەمێكیشیەوە, مخابن سەری مەلا ون دەبێت ” بڵاو دەبێتەوە لەشكری ئیسلام سەری مەلا دەبەن”, ئێستا مەلا بەبێسەر نێژراوە.
سەید عەلی تاهیری دوای ئەوەی چەند كەس لە خێزانەكەی شەهید دەكەن , دەستەكانی دەبڕنەوە ئەوجا شەهیدی دەكەن , دواتر تەواوی تەرمی قوربانیان دەبەنە سەر رێگای سەرەكی شار و رادەگەیەنن لە شەڕ لە گەڵ سەپای پاسداران كوژراون.
سەیدێكی دیكە بەناوی سەید ئەحمەد كە 9 كەس لە بنەماڵەكەی لەو تاوانە گیانیان بەختكردبوو, بە چەك و چەقۆو قامە پانكردنەوە بە پێلەقە كوژرابوون, تەواو تاوانەكەی گێڕابوەوەو تۆمار كراوە لە رۆژنامەكانی ئەوكات .
صادق خاڵخاڵی یەكێك لە گەورە تاوانبارانی كۆماری ئیسلامی, دڵڕەقترین ئاخوندی ئەوكاتە, بەرامبەر بم تاوانە هاتە قسە و لە نامەیەكدا بۆ خومەینی لە 20-6-1358 دا 9 رۆژ دوای ئەنجامدانی تاوانەكە نووسی ((کارەساتی دڵتەزێنی قاڕنێ دڵی هەر مرۆڤێک دەهەژێنێت)), ئیتر بزانن چ دڵڕەقیەك كراوە, خاڵخاڵی, خاڵخاڵی سەربڕینی مەلا مەحمود لە راپۆرتەكەیدا دەنوسێت ” مه‌لا مه‌حمودی مستورزاده‌ که‌ به‌ قورئانه‌وه‌ چووه پێشوازیی خه‌ڵکه‌که‌‌‌، داروده‌سته‌ی مه‌عبودی و سه‌رگورد نه‌جه‌فی و عه‌زیز قادری و مه‌لا حه‌سه‌نی، (65) که‌سیان به‌ شێوه‌یه‌کی ده‌ردناک کوشتووه‌. ئه‌گه‌ر ئیمام له‌و کاره‌ دڵسوتێنه‌ره‌ نه‌پرسێته‌وه‌، ده‌بێ کام ده‌سه‌ڵات لێی بپرسێته‌وه‌. ” .

دوای بڵاو بونەوەی هەواڵی تاوانەكە, خومەینی و مونتەزیری مەهدی بهاداران بۆ لێكۆڵینەوە لە تاوانەكە دەنێرن بۆ كوردستان , لێكۆڵینەوەكەی لە رۆژنامەی ئیتڵاعاتی 17-9-1979 بڵاو كرایەوە, بە پێی راپۆرتەكەی تاوانباران لە لایەن دكتۆر چەمران, تیمسار زەهیر نەژاد, سەرهەنگ شەهبازیان وژمارەیەك فەرماندەی سوپاو ژاندرمەری پڕ چەك كراون, بەڵگەكانی دەریدەخەن كە مەعبودی((حاج عڤیم معبودی)) و سەرهەنگ نەجەفی و جوانمەرد( ئازەرییە توندڕەوەكان) تاوانەكەیان ئەنجامداوە, زەهیر نەژادیش پشتیوانی دەكات لە تۆمەتباران و رێگری دەكات لە دادگاییكردنی تاوانباران.
لای خۆیەوە رۆژنامەی ئینقلابی ئیسلامی كە بەنی سەدر سەرپەرشتی دەكرد لە ژمارەی 652ی خۆیدا كۆمەڵە بە هۆكاری تاوانەكە دەزانێت, ئەمە لە كاتێكدایە كۆمەڵە دورو نزیك پەیوەندی بە روداوەكەوە نەبووە لەو رۆژەو رۆژی پێشتریش.
لە دوای تاوانەكە, تاوانباران تەرمی قوربانیان دەكەنە ناو ماشین و بە كەڵەكە كراوی لەسەر یەك , ئەوەشی جێگای نەبوەوە بە دوای ئۆتۆمۆبێلەكانیانا ڕایدەكێشن بەرەو نەغەدەیان دەبەن, لە نەغەدە تەنانەت سوكایەتی بە تەرمی ئەو منداڵە كەمتر لە 10 ساڵانەیە كراوە, 5 تەرمی لە ژێر زبڵدانی شارەوانی دەشارنەوە, ئەوانی دی لە ڕۆخی شەقامەكان فڕێدەدەن , تاكو ئێستاش روفاتی هەموو قوربانیان نەهێنراونەتەوە بۆ قاڕنێ .
خەڵكی قاڕنێ ئەوانەی ئەو چركە ساتە لە گوند نەبوون و رزگاریان بوو لە كۆمەڵكوژییەكە , دوای تاوانەكە بۆ ماوەی مانگ و نیوێك گوندەكە چۆڵ دەكەن , لە گوندی كانی بۆداغ جێگیر دەبن .
ئەوەی شایانی ئاماژە پێدانە لەكاتی چۆڵكردنی گوندەكە ڕژێم جارێكی دیكە تاوانێكی دیكەی خوڵقاندەوە , دوو ڕۆڵەی دیكەی ئەم گوندەی شەهید كرد بە ناوەكانی :
1- عوسمان ڕامێنی .
2- مستەفا ئابزەند .

چیكراوە بۆ ناساندنی تاوانەكانی ڕژێم بەرامبەر بە خەڵكی سڤیل

تاوانی قاڕنێ یەكەم و دوا تاوان نەبوو بەرامبەر بە خەڵكی بێتاوان ئەنجام بدرێت , نموونەی لەو چەشنە لە گوندەكانی ئیندرقاش و قەڵاتان ” 50 كەس ” , دیلان چەرخ ” 40 كەس “خەلیفەلیان ” 21 كەس ” زۆرە .
وەك بینیمان لە كاتێكدا ڕژێم ناسنامەی ئیسلامی بوونی هەڵگرتووە, كەچی مەلای گوند بە قورئانەوە و بە بەرچاوی خەڵكەوە سەردەبڕێت , هەروەها ئەگەر سەرنجی ورد بدەین ژمارەیەكی زۆری قوربانیان سەید و ئەهلی بەیت و لە نەوەی حوسێن و فاتیمەن كە گوایە لای ئەوان لە لوتكەی پیرۆزیدان.
مخابن ئەم تاوانانە لە لایەن پارت و ڕێكخراوەكانی ڕۆژهەڵاتەوە تاكو هەنووكەش گرنگی پێویستی پێنەدراوە , بۆ یەكەمجار لە ساڵی 1996 وەك ڕێكخراوی ئاوارەو ئەنفالەكانی كوردستان كە ئەوكاتە سەرپەرشتیم دەكرد و یەكەم رێكخراوی فەرمی جینۆساید بوو لە كوردستان , پاش قسەوباسكردنمان لەگەڵ چەند كەسێك لە باڵەكانی ئەوسای دیمكرات, ویستمان ئەو یادە بكەینەوە , كەچی مخابن لە لایەكەوە ئەوان تووشی هێرشی ناڕەوا بۆسەر كۆیە بوونەوە, لە لاكەی دییەوە ئێمەش لە 31ی ئابدا چارەنووسی خۆمان لە زیندان و هەڕەشەلێكردندا بینییەوەو كارەكانمان راگرترا .
خۆشبەختانە لە دوای ساڵی 2002 ئەو خەونە هاتە دی , بە ئەنجامدانی كارو نووسین و بەیاننامە دەركردن , بۆ یەكەمجار یادمان كردەوە لەو ساڵە” بە هاوكاری كاك كەیوان فەلامەرزی و مستەفا بەهمەنی”, تا ساڵی 2010, كاری باشكرا بۆ ئەوەی تاوانی قاڕنێ ببێتە سیمبولی كۆمەڵكوژی گەلەكەمان لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان , وەلێ لەوساوە گرنگی پێ نەدرایەوە و هەموو هەوڵە سەركەوتوانەكان مرێندرا.
لەم یادەدا كۆمەڵێك داواكاری دەخەمە بەردەست خەڵكی قاڕنێ و گوندە دەستە خوشكەكانی ئەوانەی تاوانی كۆمەڵكوژییان بەرامبەر كراوە و هێزە سیاسییەكان و ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی و نووسەران و چالاكڤانانی ڕۆژهەڵاتی كوردستان :
– یادی قاڕنێ بكرێتە ڕۆژی یادكردنەوەی دەیان هەزار قوربانی گەلەكەمان , ڕۆژی كۆمەڵكوژی گەلەكەمان لە رۆژهەڵاتی كوردستان .
– هەوڵبدرێت هەموو ئەو تاوانانەی دژ بە گەلەكەمان لەو پارچەیەی كوردستان ئەنجامدراوە , بكرێت بە دۆكمێنت , سیناڕیۆ سەقەتەكانی باشوور دوبارە نەكرێتەوە لەو پارچەیەی كوردستان , بە ژمارەو ناو و وێنەی قوربانیان تاوانەكانی كۆماری ئیسلامی ئێران لە قاوبدرێت نەك بە گۆترە .
– هەوڵبدرێت مۆنمێنتێك بۆ قوربانیانی قاڕنێ درووست بكرێت ” ئەگەر كرا لە گوندەكە , ئەگەریش نا ئەوە بەشێوەی كاتی لە كوردستان یان هاندەران, ئەگەر مەلا مەحمود بكرێتە هێما بۆ ئەو مۆنمێنتە باش دەبێت .
– تەرمی سەرجەم قوربانیان بهێنرێتەوە قاڕنێ و لە گۆڕستانێكدا لە پاڵ یەكتری بنێژرێنەوە .
– وێنەی سەرجەم ئەو قوربانیانە پەیدا بكرێت و ئەلبومێكیان بۆ درووست بكرێت .
– ناوی تەواوی تاوانباران و بەشداربووانی تاوانەكان یاداشت بكرێن و دۆكۆمێنتەكانی ئەوكات ئەرشیف بكرێن , سەرجەم هەوڵەكان لە پەرتوكێكی دۆكۆمێنتاریدا چاپ بكرێت و وەریش بگێڕدرێتە سەر زمانە بیانییەكان.
– خوێندنەوەیەكی یاسایی بۆ تاوانەكان بكرێت و حەقیقەتی یاسایی تاوانەكان دەربخرێن.

سەرچاوە :
– سمینارەكانی مەلا برایم محێدین لەسەر قاڕنێ , ساڵانە بۆ ناوەندی چاك لە هۆڵەندا دەیگێرا لە ماوەی 8 ساڵدا .
– كارەساتی قاڕنێ لە زمانی دانیشتوانی گوندەكەوە, چاودێر ژمارە 94 بەرواری 11-9-2006
– تونا کردنی ڕەگەزی کورد لە گوندی قاڕنێ کوشتنی سیاسی نەتەوەی کورد/ سەعید سەنەندەجی


ناوی گیانبه ختکردوانی گۆندی قاڕنی !

1- مه‌لا مه‌حمود به‌هتزاده‌ 2- سه‌ید ڕه‌حمان تاهری 3- سید محه‌مه‌د تاهری 4- سه‌ید ئیسماعیل تاهری 5- حاج سه‌ید حه‌لی تاهری 6- سه‌ید قادر تاهری 7- ئامینه‌ شه‌ریفزاده‌ 8- حاجی ڕه‌حمان شه‌ریفزاده‌ 9- عوسمان شه‌ریفزاده‌ 10- مسته‌فا عه‌زیزی 11- محه‌مه‌د عه‌زیزی 12- محیدین ئه‌بر ڕۆشه‌ن 13- حاج شه‌ریف ئه‌بر ڕۆشه‌ن 14- ڕه‌حمان ئه‌بزه‌ن 15- ڕه‌حمان سلێمانی 16- ڕه‌حیم سوڵتانی 17- که‌رین سلێمانی 18- قادر سلێمانی 19- مسته‌فا ئه‌بزه‌ن 20- عومه‌ر عه‌باسی 21- جه‌عفه‌ر عه‌باسی 22- مسته‌فا عه‌باسی 23- محه‌مه‌د شه‌بڕه‌و 24- سلێمان هه‌مزه‌پور 25- ئیبراهیم پویا 26- ئیبراهیم ڕه‌سوڵی 27- عه‌لی چوپان ڕوستا 28- حه‌سه‌ن نه‌وجه‌وان 29- زێنه‌ب ڕامین 30- خاتوزین ڕامین 31- که‌ریم ڕامین 32- ئه‌حمه‌د ڕامین 33- ڕه‌حمان ڕامین 34- عوسمان ڕامین 35- ڕه‌سول خه‌سره‌وی 36- ڕه‌حمان خه‌سره‌وی 37- سه‌عید خه‌سره‌وی 38- عه‌بدوڵا خه‌سره‌وی 39- موراد خه‌سره‌وی 40- مسته‌فا خه‌سره‌وی 41- عوسمان خه‌سره‌وی 42- خالید خه‌سره‌وی 43- ڕه‌حیم خه‌سره‌وی 44- ئه‌بوبه‌کر شیشمان 45- جه‌عفه‌ر شیشمان 46- عه‌لی شیشمان 47- عوسمان شیشمان 48- ئه‌حمه‌د سه‌عاده‌تپوور 49- عومه‌ر ده‌روێشپوور 50- سه‌ید که‌رین ئه‌روندی 51- عه‌لی مه‌لا ڕه‌حیم له‌ گوندی دووئاو 52- حه‌سه‌ن مام ڕه‌سول له‌ گوندی ئاڵیاوێ 53- عه‌زیز مه‌رزه‌نگ 54- ئیبراهیم کایه‌ر 55- عه‌لی گاتوری 56- خه‌سره‌و ئه‌فشین 57- سه‌لاح عه‌لی زناوی 58- ئه‌بوبه‌کر حه‌سه‌نپوور 59- عوسمان ئه‌حمه‌دپوور 60- عه‌بدوڵا ئه‌حمه‌دپوور.




عەزیز محەمەد وەك خۆی … عەلی مەحمود محەمەد

لە ژیانمدا دووجار بە رێكەوت چومەتە خزمەتی, هەردوو جارەكەش لەگەڵ برادەران بە رێكەوت بە خزمەتی گەیشتووم, چونكە لە روی سیاسییەوە زۆر لە بۆچونەكانیم رەت دەكردەوە, ئەوەی پێی دەوترا تەوافقی سیاسی كە پێی ناسرابوو تا ئاستی خاڵی كردنەوەی حشع لە یاخی بونەوەو شۆڕشگێری لە بەرامبەر نەیارانی بەشی شێری لە ئەستۆی ئەو بوو, تەوافق بۆ رێكخستنی ناو ماڵەكەی خۆت گرنگە, وەلێ نەك لەسەر حیسابی خەباتی چینایەتی لەگەڵ بەرامبەرەكانت پیادەی بكەیت, ئاخر تەوافق بێ ململانێی چینایەتی یانی كۆتایی هێنان بە خەبات و داخستنی دەرگا دێت بۆ حیزبێكی چەپ و سۆسیالست و كۆمۆنیست, تەوافقەكەی هاوڕێ عەزیز تەنها بۆ دەرەوەی حشع بەبەرهەم بوو, تەنها بۆ سازشی چینایەتی و كردنی حشع لە حیزبێكی هەرە شۆرشگێڕی نەك عێراق بگرە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و جیهانەوە بۆ حیزبێكی ریفۆرمیست, حیزبێك لە شۆڕشگێڕیدا جیابوو لە هەمووان, كردنی بە حیزبێكی ریفۆرمیست دیسانەوە جیا لە هەمووان, لە چەپی هەمووانەوە بۆ راستی هەمووان,كەچی تەوافقەكەی هاوڕێ عەزیز لە ناوەوە نەیتوانی ئینشقاقی قیادەی مەركەزی و بەرەی داكۆكی لە نیشتمانی هەشتاكان وپارتی كار لە جیابونەوە رابگرێت,هەرچەندە هەردوو جیابونەوەكەی دووەم و سێیەم لە ژێر كاریگەری ناسیۆنالستی عەرەبی و كوردیدا بوو, بەرگرتن پێی ئەستەم بوو, تەوافق بۆ رێكخستنی ناو ماڵی خۆت گرنگترە لە دەرەوە, ئەو لە تەوافقی دەرەوە سەركەوتووتر تر بوو لە تەوافقی ناوەوە, راستە ئەو لە رۆژە ناخۆشەكانی دوای نسكۆ گەورەكە لە عیراق لە دوای قەسابخانەكەی 8ی شوبات و سەردەمی پاشەكشەی كۆمۆنزمی روسی سەركردایەتی گرتە دەست, وەلێ دەیتوانی زۆر نا بكات, ئاخر خەڵك لە كوردستان و عێراقیش پێویستیان بە نا كەی ئەو بوو, نەك تەوافقە بەردەوامەكانی كە بێ كۆتایی بوون تەنانەت لە گەڵ دوژمنە چینایەتییەكانیشدا.
هەرچەندە رەخنەكەم پێش خست,وەلێ هاوڕێ عەزیز دیوێكی دیكە لە ژیانیشی هەیە كە جیای دەكاتەوە لە هەمووانی تر, جوانییەك نەمرییەك ئەبەدی پێ دەبەخشێت, دوای كۆچی هاوڕێ عەزیز محەمەد بە دواداچوون كرا بۆ ئەو خانووەی تێیدا نیشتەجێ بوو لە دوای راپەڕینەوە لە خانووەكانی مەجلس تەشریعی و تەنفیزی شاری هەولێر,كە تەواوی ئەو خانوانە كرابونە سەر ناوی ئەوانەی تێیدا نیشتەجێ بوون, زۆریشیان چەندین جار فرۆشرابونەوە, وەلێ خانووەكەی ئەو نەكرابووە ناو كەسەوە, تەنانەت هاوسەرەكەشی كە پێشتر مامۆستا بوو بەهۆی راوەدونانی سیاسییەوە دابڕابوو لە كارەكەی خانەنشین نەكرابوو, لەدوای خۆی یەك سانتیمەتر زەوی بەجێ نەهێشت,مانگانە ژیانێكی سادە وەلێ شاهانەی بەو موچەیە دەبردە سەر كە وەری دەگرت, شاهانە مەبەست لەو هەیبەت و ویقارە شەخسی و سیاسییە بوو هەیبوو, مەجلسی لە مەجلسی گەورە سیاسیانی ئەم وڵاتە هەیبەتی كەمتر نەبوو, تا وای لێهاتبوو ماڵەكەی وەك مەزارگەی سیاسییەكانی لێهاتبوو,هەمیشە جمەی دەهات .

عەزیز محەمەد سەردەماننێك كەسی یەكەمی سیاسەت بوو لە كوردستان, ئاخر ئەوكاتەی ئەو سەرۆكی لقی كوردستانی حیزبی شیوعی و مەكتەبی سیاسی حشع بوو, حیزبەكەی حزبی یەكەم بوو لەم وڵاتە بە كوردستانیشەوە” لە كوردستان تا ساڵی 1961″,15 ساڵیش لە 1964 بۆ 1979 حیزبی كاریگەری هەموو عێراق بوو, كەچی هەر نەبوو خاوەند مەترێك زەوی و دوو فلس لە بانكەكانی جیهان وەك هەموو ئەوانی دی, نەبوو بە خاوەند بازاڕو كارگەیەك,یەك دانە خزمیشی نە لە حیزبەكەی و نە لە حكومەت نەبردە پێشەوە,یەك مەتر زەوی و یەك پرۆژەو و یەك عانەی حیزبەكشی بە ناوەوە نەبوو,رۆژێكیش نەیووت شەریكم لەم داهاتە, دوای ئەوەی پارتەكەی لە كوردستان بچوك بوەوە لە حیزبی زۆرینەی موتڵەقەوە بووە حیزبێكی بچووكی یەك كورسی, رۆژێك نەیووت من لەم حیزبە گەورەترم, لە كۆبونەوەو كۆنگرەكانیدا دادەنیشت بەرپرسیارانە قسەی دەكرد, گفتوگۆی جدی دەكرد و خۆی بە خاوەندی دەزانی, حەربا ئاسا باوەڕی نەگۆڕی,هەر بە ئومێدی یەكسانییەوە ژیا .

عەزیز محەمەد وەك ئەمیر حەسەن پور مردنێكی مادیانە نەمرد, قورئانی بۆ خوێندرا و پرسەی بۆ داندرا,گۆڕی بۆ هەڵكەنرا,ئەو سیاسییەكی دگمەنی بێ نەیار بوو, پەیامنێری ئاشتی بوو بۆ گەلەكەی لە هەستیارترین كاتدا نەگریسترین شەڕی راگرت, وەلێ تاكە سەركردەی كوردە لە كوردستان لە نەخۆشخانەیەكی گشتی بە بەرچاوی كامیراكانەوە سەردەنێتەوە,ژیان و مردنە سادەكەی مانایەكی دیكەی بەخشی بە تێكۆشان سیاسی و بەرپرسیارێتییەكەی رابردووی, لە دوای خۆی هیچی بۆ مناڵەكانی جێ نەهێشت, هیچ بە مانا مادییەكەی, وەلێ میراتێكی گەورەی كەسایەتی بۆیان جێ هێشت, هەرچەندە رۆژگارێكی زۆر لە كەسە یەكەمەكانی سیاسەت بوو نەك لەسەر ئاستی شارێك بگرە هەرێمەكەو وڵاتەكە و ناوچەكەو جیهان.دوای مردنی لە گۆڕستانی هاوڕێكانی ناشتیان, لە پاڵ ئەوان, بە یەكسانی, بەرزی كێلەكەی , زەوی گۆڕەكەی وەك ئەوانی ترە,ئەگەر لە جیهاندا نەیتوانی یەكسانی بەدی بهێنێت, لە مردندا لە گەڵ هاوڕێكانی یەكسان بوو, ئاخر خۆشی قەبوڵ ناكات كێلی گۆڕەكەی بەرزتر بێت لە كێلی كێلە بێ گۆڕەكەی جەمال حەیدەری و هاوڕێكانی كە لە تەنیشتییەوەن.




دەست … پشکۆ ناکام

…شەکەتم
ماندووی پێش کازیوە
و
دوای خۆرهەڵاتم
چاوەڕوانم،
دەستێک
گەرمتر لەناخم
پڕ موحیبەت تر
لە حەسرەت و ئاهم
دەستێک
ئارەقی ڕۆژگارم بسڕێ
ووردە ووردە
لە گەڵما بکەوێتە ڕێ
….چاوەڕوانم
،،،،،،
شاخێکم
جگە لە غەم
چی تری لێ سەوز نابێ
رووبارێکم
چی ئەکەم تینوێتیم
ناشکێ
مناڵێکم
هەر گاگۆڵکێ یە
و
پێ گرتن لە خۆ ناگرێ
شەپۆلێکم
هاشە و غەزەبی
هەر بە ڕووی خۆما
ئەبارێ
مۆمێکم
بە رووناکیەکەی
نە شیعرێ
لەدایک ئەبێ
و
نە بە کوژانەوەی
خەو ساتێ ،هاوڕێم ئەبێ
چاوڕوانی دەستێکم
لە گەڵما بکەوێتە ڕێ
خۆشم نازانم
بەرەو کوێ…
دوێنێم تەڵخ
ئێستام تەڵخ
چاوم بەردەمی خۆم
نابینێ..
بۆیە : شەکەتم
ماندووی هەنگاوی یەکەم
و
داو هەنگاوم
چاوەڕوانی دەستێکم
لە تینوێتیما
لە دەریای ناخی خۆما
دەرم بێنێ..
،،،،،
شەکەتم
وەک نۆتەیەکی لە بیرکراو
لە نێو وەتەرەکانی ڕۆژگارا
دێم و دەچم
نە بووم بە چەپڵەیەک
نە بە ئاوازێک
دڵم تۆزێک ئۆقرە
بگرێ…
شەکەتم
شەکەتی دۆزینەوەی
خۆمم
شەکەتی ڕا کردنم
هەر لە مناڵیمەوە
و
نە بەردەمم دیارە
و
نە ئەگەڕێمەوە
دوێنێ…
درۆی ئەم هەموو دەنگانە
چۆن کپ بکەم!!
چاوەڕوانی دەستێکم
جیا لە دەستەکانی تر
دەستێک وەک دایکم
سوجدەی بۆ بەرم
سوجدەی
مانا وونبوەکانی ئینسان
بۆ ئەو سوجدەیە
چاوروانی دەستێکم
لە غوربەت و لە عوزلەت
بمگەیەنێتە
مەزارێ
کە گەیشتم
هەم تۆم خۆش بوێ
و
هەم بگەڕێم
بۆ خۆرێک
لێوەی هەڵبێم
و
دەستێک لە گەڵما
بکەوێتە ڕێ…..
،،،،،،،،،،،
پشکۆ ناکام
سێپتەمبەر 2017




خەونی ترسنۆکان …. هیوا سەعید

ئێوە دەڵێن باوەڕمان بە خوا هەیە
بەڵام درۆ دەکەن
ئیشتان پێی هەیە.

لە هەژاری دەترسن
خەون بە دەوڵەمەندییەوە دەبینن.
لە نەخۆشی دەترسن
خەون بە لەشساغی دەبینن.

بە چارەنوسی خۆتان ڕازی نین
ژیانێکی چاکترتان دەوێ
ئێوە بەس دەتانەوێ
خۆتان ناخەنە ژێر هیچ بەرپرسیارێتییەک.

ئەگەر خوا نەیدا
پەنا دەبەنە بەر مەزاری ئەو مردووەی
ئێوە پێی دەڵێن پیاوچاک،
ئەگەر ئەویش وەڵامی نەبوو
دەچنە لای ئەو ساختەچییە ڕیشنەی
ئێوە پێی دەڵێن شێخ،
ئەگەر ئەویش هیچی پێنەکرا
پیرێژنێکی جادوگەر دەدۆزنەوە،
یان بەدوای قەرەجێکی فاڵگرەوە دەگەڕێن،
یان خەوننامەیەک دەکڕن،
یان کەلوی بەخت دەخوێننەوە،
ئەگەر هەرنا قاوەیەک دەگرنەوە.
ئێوە خواتان نییە، خەونتان هەیە.

ئێوە دەڵێن باوەڕمان بە پێغەمبەر هەیە
بەڵام درۆ دەکەن
پێغەمبەر وتی چومە ئاسمان
ئێوە کە فڕینی سوپەرمانتان بینی
پێتان سەیر بوو.

ئێوە دەڵێن باوەڕمان بە ئایین هەیە
بەڵام درۆ دەکەن
هەموو ئایینێک خوایەک و پێغەمبەرێکی هەیە
ئێوە تەنیا خەونتان هەیە.

خەون واتا ئومێد.
ئومێد واتا چاوەڕوانی.
چاوەڕوانی واتا دڵەڕاوکێ.

هەی قەزەمی قەمبورینە
دەبێ لەناو ئەو بازنەیە
هەر بە چاوەڕوانی و دڵەڕاوکێوە بخولێنەوە.

قەزەم واتا بچوک.
قەمبور واتا ملکەچ.
خولانەوە لەناو بازنە واتا ژیانی دووبارە.




چیرۆکنووسی منداڵان یۆهانا شپیری…. رەزا شوان

خاتوو (یۆهانا لویزە هۆیسەر) کە بە نازناوی ئەدەبی (یۆهانا شپیری) یەوە چیرۆکەکانی نووسیون و ناوبانگی دەرکردووە، کەڵە چیرۆکنووسێکی سویسری و جیهانی ناسراوە لە بواری نووسینی چیرۆک بۆ منداڵان، بە ناوبانگترین چیرۆکیشی “هـایدی” یە.
یۆهانا شپیری لە (١٢ی/ یۆنیۆ /١٨٢٧) لە دێی (هێرتزل) سەر بە کانتۆنی (زیوریـخ) لە سویسرا لە دایک بووە. باوکی (یۆهـان یاکوب) پزیشک بوو، دایکیشی (میتا هۆیەر شڤایتسەر) شاعیر بوو، کچی یەکێک لە قەشەکانیش بوو. یۆهانا لە شەش خوشک و برا، منداڵی چوارەمی خێزانەکەی بوو.

یۆهانا شپیری لە دێی هێرتزل دەستی بە خوێندن کرد. لە (زیـوریخ) یش درێژەی بە خوێندنی زمانەکان زیندووەکان دا. یۆهانا زۆر حەزی لە خوێندنەوە بوو، بە تایبەتیش پەرتووکەکانی بیرمەندی ئەڵمانی (گۆتە) ی دەخوێندەوە، بە جوانیش پیانۆی لێدەدا. خۆشی لە رێنماییە ئایینیە باو و چاولێکەرییەکانی ئەو سەردەمە داماڵی، کە دایکی تەڵقین ئاسایی فێری کردبوون.
یۆهانا پشووی هاوینانی بە زۆری لە ناوچەی (گنیس) و (ماینفێڵد) ی سەر بە کانتۆنی (گراوبۆندن) بەسەر دەبرد. دوو ناوچەی شاخاوی و کوێستانی زۆر جوان و قەشەنگن. لە دواییدا ئەم ناوچانە بوونە گۆڕەپانی رووداوەکانی چیرۆکی هـایدی.
یۆهانا لە ساڵی (١٨٥٢) دا، لەگەڵ پارێزەر (یۆهان بیرنهاد شپیری) دا هاوسەرگیرییان کرد. کۆڕێکیان بوو، لە ساڵی (١٨٨٤) دا، کوڕەکەیان کۆچی دوایی کرد.

یۆهانا شپیری لە دوای مردنی کوڕەکەی دەستی بە نووسین و دانان و کاری خێرخوازی کرد. لە سەرەتادا کۆمەڵێک کورتە چیرۆکی بۆ منداڵان نووسی. یۆهانا سەرجەم (٥٠) پەرتووکی نووسی و بڵاوی کردەوە. چیرۆکە بەناوبەنگەکەی هایدی یەکێکە لەو پەنجا پەرتووکە چاپکراوانەی.
یەکەمین کاری ئەدەبی یۆهانا شپیری، چیرۆکێکە لەژێ ناوی ( گەڵایەک لەسەر گۆڕی فرۆنی)، بەڵام چیرۆکی (هـایدی) کە لە ساڵی (١٨٨٠) دا، لە ماوەی مانگێکدا نووسی و لە دوو بەرگدا بڵاوی کردەوە بەناوباگترین چیرۆکێتی. ئەم چیرۆکە دەربارەی ژیانی کچۆلەیەکی بێ دایک و بێ باوکە، کە لە چیای (ئەلپ) ی سویسری لەگەڵ باپیرەی دا دەژیان. چیرۆکی هایدی پێگەیەکی زۆر بەرزی لە ئەدەبی سویسری دا هەیە، تا ئەو رادەیەی کە بۆتە پێناسەی ئەدەبی سویسری، زیاتر لە هەموو کارێکی تری ئەدەبی بۆتە وێردی سەر زمانی سویسرییەکان؛ بووە بە بەشێکی رەسەنیش لە کولتووری سویسرا و شانازی پێوەدەکەن. یۆهانا بە زمانی ئەڵمانی هایدی و چیرۆکەکانی تری نووسیوون.
چیرۆکی هایدی بۆ زیاتر لە (٥٠) زمانی جیهانی وەریان گێڕاوە. زیاتریش لە (٥٠) ملیۆن دانەی لە جیهاندا لێفرۆشراوە. ئەوەی کە ناوبانگ و نەمرییەکی زیاتری بە هایدی بەخشی، ئەوەیە کە ئەم چیرۆکە کراوە بە (فیلمی کارتۆنی ئەنیمەیشن) و، بە چەند فیلمێکی سینەمایی و زنجیرە کارتۆنی تەلەفزیۆنی لە ئەمریکا و لە ئەڵمانیا.

لە ساڵی (١٩٧٤) دا، کۆمپانیای فیلمسازی یابانی (زیۆ ئیزۆ) لە دەرهێنانی، دەرهێنەری بەناوبانگی یابانی (ئیزاو تاکاهاتا) چیرۆکی هایدی لە (٥٢) ئەڵقەدا، بە فیلمی کارتۆنی ئەنیمەیشن دەرهێنراوە. ئەم فیلمە کارتۆنییەش بۆ زۆربەی زمانەکانی جیهان دۆبلاج کراوە و لەسەر پەردەی تەلەفزیۆنەکانی زۆربەی وڵاتانی جیهاندا پێشاندەدرێت. بەشی هەرە زۆری منداڵانی جیهان هۆگری ئەم فیلمە بوونە و تا ئەمڕۆش خۆشی و چێژی لێوەردەگرن. هەر بە هۆی ئەم فیلمە کارتۆنەوە، ساڵانە بە هەزاران گەشتیاری یابانی بۆ گەشت و گوزەر دەچن بۆ سویسرا، بۆ ئەوەی ئەو شوێنە راستییە ئەفسووناوییانە ببینن کە رووداوەکانی (هایدی) یان لێ رووداون و تۆمارکراون، سەردانی ئەو ماڵەش دەکەن، کە هایدی و باپیرەی و پیتەر لێی ژیاون، کە لە ئێستادا (هایدی لاند) و ئەو خانووەی کە هایدی لێی ژیاوە، کراوە بە مۆزەخانەیەکی قنج و قەشەنگ، پەیکەری هایدی و پیتەری تێیدا دانراون. ساڵانە زیاتر لە سەد هەزار گەشتیار سەردانی ئەم ناوچە شاخاوییە دڵڕفێنە و (هایدی لاند) دەکەن کە لەسەر نیوەیان لە ئاسیاوە دێن.
لە ساڵی (١٩٣٧) دا، چیرۆکی هایدی لە ئەمریکادا، کرا بە فیلمێکی سینەمایی، کە ئەستێرە سینەمایی بە ناوبانگی ئەمریکی خاتوو ( شێرلی تمبل) کە تەمەنی نۆ ساڵان بوو، رۆڵی (هایدی) ی لە فیلمەکەدا دەنواند. لە ساڵی (١٩٩٢) دا، لە بەرهەمهێنانی کۆمپانیای (واڵت دیزنی) لە ئەمریکا، هایدی کرا بە زنجیرە کارتۆنێکی تەلەفزیۆنی.

لە ساڵی (١٩٥٢) دا یەکەمین فیلمی سویسری دەربارەی هایدی دەرهێنرا و نمایش کرا.
دواترین فیلمی هایدی فیلمێکی سینەمایی سویسرییە هەر بە ناوی (هایدی) یەوە، کە لە رۆژ و ساڵی (١٠ی/سێپتەمبەری/٢٠١٧) دا بەرهەم هێنراوە. ئەم فیلمە لە دەرهێنانی، دەرهێنەری سویسری (ئالان گسپۆنەر) ە، خونچەگوڵ (ئانـۆک ستیـفن) ی نۆ ساڵان رۆڵی هایدی دەبینێ، کە لە نێوان (٥٠٠) کچۆلەی سویسری هاوتەمەند دا کە خۆیان بۆ ئەم رۆڵە کاندید کردبوو، ئانۆک ستیفن هەڵبژێرا، رەنگە رووخوشی و لێوبەخەندەیی و ساکـاری لە هۆکارەکانی هەڵبژاردنی بن بۆ ئەم رۆڵە. ئەستێرەی سینەمایی سویسریش (برۆنۆ گانز) رۆڵی باپیرەی هایدی دەبینێت، (ئیزابیلە ئوتمان) ی دوانزە ساڵانیش رۆڵی (کلارا) دەبینێت. فیلمەکەش بە دیالیکتیکی سویسری ئەلمانی دەرهێنراوە. دیمەنەکانی فیلمەکەش لە چیا سەرکەش و قەشەنگەکانی (گـراوبۆندن) گیراون کە ناوچەیەکی زۆر جوان و دڵڕفێنە. تا ئێستا لە سینەماکانی بەشێکی زۆری وڵاتان دا ئەم فیلمە نمایشکرا.
شایەنی باسیشە هەموو پەرتووک و نووسینەکانی یۆهانا شپیری رەخنەئامێزن، رەخنە لە بارودۆخی ژیانی نالەبار و هەژاری و نەلاواندنەوەی منداڵانی بێ دایک و بێ باوکی ئەو سەردەمەی سویسرا دەگرن، بە تایبەتیش لە سەرەتای سەردەمی پیشەسازی و سەرمایەداری دا لە سەدەی نۆزدەمدا. زۆربەی چیرۆکەکانیشی دەربارەی چارەنووسی منداڵانی بێنەوا و کوێرەوەرییەکانی ژنانی گەنجن. کە دووچاری ناخۆشی و گرانی و تەگەژەکانی ژیان ببوون. چارەسەری ئەم بابەتەش تەنها وەکو بابەتێکی ئەدەبی سەیر ناکرا، بەڵکو وەکو بابەتێکی بنەڕەتی لە بیری کۆمەڵایەتی سۆشیالیست دا سەیر دەکرا.

چـــیرۆکی هـــایدی

زۆر بە کورت چیرۆکی (هــایدی) بە بیری خۆێنەرانی ئازیزمانی دەهێنینەوە، کە چیرۆکنووسی بەناوبانگی منداڵان (یۆهانا شپیری) دایهێناوە و لە ساڵی (١٨٨٠) دا نووسیوێتی و لە دوو بەرگدا چاپی کردووە و بڵاوی کردۆتەوە.
هایدی ناوی ئەو کچە بچکۆلە بێ دایک وباوەکەی پاڵەوانی ئەم چیرۆکەیە. هایدی کچۆلەیەکی رووخۆش و لێوەبەخەندە و خۆخۆشەویستکەر بوو، چالاک و بزێو بوو.
تەمەنی هایدی یەک ساڵان بوو، کە دایکی و باوکی کۆچی دواییان کرد. پوورەکەی ئەرکی بەخێوکردن و پەروەردەکردنی گرتە ئەستۆی. کە تەمەنی بوو بە پێنج ساڵان، پووری بە هۆی هەژاری و نەبوونی و سەرقاڵبوونی بە کارەوە. ناچاربوو کە هایدی بنێرێ بۆ لای باپیرەی، کە بە (گـەورەی چـیا) ناویان دەبرد. لە خانوویەکی دوور لە دێیەکەیان لە دامێنی چیاکانی (ئەلپ) دەژیا. باپیرەی پیاوێکی توندڕەفتار و ڕەق و نامۆ و گۆشەگیر و کەم تێکەڵ بوو. حەزی بە ژیانی سروشتی ئەو ناوچەیە دەکرد، کە پڕە لە دیمەنی جوان و ئەفسووناوی، لە چیمەنی سروشتی، لە سەوزەگیای ناسک و گەش، کەشوهەوایەکی زۆر خۆشی هەیە، پڕە لە دار و دەوەن و لەوەڕگای سروشتی. باپیرەی هایدی خاوەنی مێگەلێک بزن و مەڕ و کار و بەرخ بوو، هۆکاری بژێوی ژیانی بوون.
هایدی گەیشتە لای باپیرەی، سەرسامی دیمەنە جوانەکانی ناوچەکە بوو. بە زەردەخەنە ناسک و شیرینەکانی، بە قسە قوت و خۆشەکانی توانی زەردەخەنە بخاتە سەر لێوەکانی بوو بە باپیرەیەکی رووخۆش و لێوبەخەندە، رۆژ لە دوای باپیرەی، بە تەواوی گۆڕا و رۆژ نەرمتر دەبوو. هایدی لە ماوەیەکی کەمدا بە قسە خۆشەکانی لای هەموو خەڵکی ناوچەکەش شیرین و خۆشەویست بوو. باپیرەی وەکو منداڵانی تری دێیەکە هـایدی نەنارد بۆ قوتابخانە. بەڵکو لەگەڵ (پیتەر) ی شوانە بچکۆلەدا، بۆ لەوەڕاندنی بزن و مەر و کار و بەرخەکانی دەینارد. هایدی و پیتەر بوون بە خوشک و برا و پێکەوە ئاژەڵەکانیان دەلەوەڕاند، بە یاری و پێکەنین و خۆشی رۆژگاریان بەسەردەبرد.

دوای تێپەڕبوونی سێ ساڵ پوورەکەی هات بۆ لای، زۆر لەوە دڵگران بوو کە باپیرەی هایدی نەناردبوو بۆ قوتابخانە. هایدی برد بۆ ماڵێکی دەوڵەمەند لە شاری (فرانکفۆرت) ی ئەڵمانی، تا لەوێدا ببیت بە هاوڕی و بە یارمەتیدەری کچە تاقانەکەیان (کـلارا) کە تووشی ئیفلیجیی پێیەکانی ببوو. (کلارا) ی تەمەن دوانزە ساڵان کە دایکی کۆچی دوایی کردبوو، لەسەر کورسییەکی پێچکەداردا دادەنرا و پالدەنرا. کلارا کچۆلەیەکی سپیلکەی جوان و قـژزەرد و رووخۆش بوو. خاتوو (رۆتینمایەر) کە هەموو کاروبارێکی ئەو ماڵەی بەڕێوەدەبرد و قسەی دەڕۆیی، پێی خۆش نەبوو کە کچە لادێیەکی وەکو هایدی تەمەن هەشت ساڵان ببێت بە هاوڕی و بە یارمەتیدەری کلارا و لەو ماڵەدا بمێنێتەوە. بۆیە بە شێوازێکی رەق و توند لەگەڵیدا هەڵس و کەوتی دەکرد. پوورەکەی بەبێ رازی بوونی رۆتینمایەر، هایدی لەو ماڵەدا بەجێهێشت و خۆشی گەڕایەوە بۆ سویسرا.
هایدی و کلارا بوون بە دوو هاوڕێی خۆشەویست. نەنکی کلارا هایدی خۆشدەویست و فێری خوێندنەوە و نووسینی کرد. باوکی کلارا پیاوێکی دەوڵەمەندی هەمیشە سەرقاڵی ئیش بوو، کلارای زۆر خۆشدەویست، بەڵام کەم دەرفەتی لاواندنەوەی بۆ هەڵدەکەوت.
دوای ماوەیەک هایدی بە هۆی رەفتاری توند و رەقی رۆتینمایەر و بێ نازییەوە، سۆزی گەڕانەوەی بۆ نیشتمانی خۆی و بۆ لای باپیرەی کرد. بڕیاری گەڕانەوەی دا. باوکی کلارا لەگەڵیدا هات و گەیاندییەوە بۆ لای باپیرەی، باپیرەی و پیتەر و خەڵکی دێیەکەش بە گەڕانەوەی هایدی دڵخۆشبوون. هایدی بە نیشتمانەکەی و بە باپیرەی شاد بۆوە.

کلارا زۆر بیری هایدی دەکرد، چەند نامەیەکی بۆ نارد کە زۆر حەزدەکات بێت بۆ لای و میوانداریان بکات، بەڵام پزیشکی تایبەتی کلارا لەبەر سەختی ناوچە شاخاوییەکە رێی پێنەدا بچێت، هەرچۆنیبێت پزیشکەکەشیان قایلکرد کە بچێت. کلارا و خاتوو رۆتینمایەر چون بۆ ماڵی باپیرەی هایدی. هایدی و باپیرەی زۆر بە گەرمی پێشوازییان لێکردن.

رۆتینمایەر دوای چەند رۆژێک گەڕایەوە، بەڵام کلارا نەگەڕایەوە، زۆر سەرسامی جوانی و ئەفسووناوی و ژیانی ساکار و سروشتی ناوچەکە بوو. هایدی و باپیرەی زۆر هانی کلارایان دا، کە راهێنان بکات و هەوڵی هەڵسان و رۆيشتن بە پێیەکانی بدات، کلارا بە قسەیانی کرد، دوای راهێنان و هەوڵدانێکی زۆر، کلارا کەوتە سەر پێیەکانی و توانی بڕوات، تا بە تەواوی چاک بۆوە. کە باوکی و نەنکی هاتن بۆ لای، كلارا بە راکردن بە پیرییانەوە چوو. باوکی و نەکی بە چاکبوونەوەی کلارا زۆر گەشانەوە، زۆریش سەرسام و دڵخۆشبوون بوون. لە دوای چەند رۆژێک لە میوانداری، زۆر سوپاسی هایدی و باپیرەی و پیتەریشیان کرد. ئینجا کلارا و باوکی و نەکی پێکەوە ماڵئاواییان لێکردن و گەڕانەوە بۆ شاری فرانکفۆرت.

ئەمەیە چیرۆکی هایدی بە کورتی و بە سەرپێی. بێجگە لەو کاراکتەرانەی کە ناویانمان برد، چەند کاراکتەرێکی لاوەکی کەش کەم یا زۆر لەم چیرۆکەدا رۆڵیان هەیە، وەکو:
( پووری هایدی، نەنکی کلارا، نەنکی پیتەر، خزمەتکاری خێزانەکەی کلارا، سەگەکە گەورەکەی باپیرەی هایدی، ئاژەڵەکانی باپیرەی هایدی، چەند کاراکتەرێکی تریش)
هایدی چیرۆکی ئەو خونچەگوڵە بێ دایک و باوکەیە، کە چارەنووس خستییە باوەشی دڵڕەقترین و وشکترین پیاو و ژنەوە، کە لە باپیرەی و رۆتینمایەردا بەرجەستەببوون. بەڵام هایدی دڵپاک و رووخۆش و بزیۆ، هایدی هەردەم لێوبەخەندە و پێکەنین، بە کردارە سروشتییە سەیر و ساویلکەییەکانی، بە زەردەخەنە و پێکەنینە شیرینەکانی، بە قسە خۆشەکانی کە گوزارشتیان لە پاکی و بێ تاوانی و خۆشەویستی ناخی دەروونیان دەکرد، توانی بەستەڵەکی رەقی و وشکی و بێ سۆزی بتوێنێتەوە و زەردەخەنە بخاتە سەر لێوەکانی باپیرەی و بە تەواوی بیگۆڕێ و بیکات بە مرۆڤێکی کۆمەڵایەتی ئاسایی و دلۆڤان و نەرمڕەو. توانی رق و وشکی بگۆڕی بە خۆشەویسی و مرۆڤدۆستی.

ئەو پەند و وانەیەی کە لە چیرۆکی هایدی دان، ئەوەیە کە پێویستە بە چاوێکی رێزەوە، بە دڵێکی نیانی پڕ لە سۆز و خۆشەویستی و میهرەبانییەوە، منداڵەکانمان بلاوێنین و پەروەردەیان بکەین. پەروەردەکردنی منداڵان شارەزایی و شێوازێکی تایبەتی دەوێت، تا منداڵان لە رووی هۆش و ئەندێشە و دەروونییەوە، بە دروستی و ئاسایی و ئاسوودەیی پێبگەن و رەفتار سەرکەوتووبن، لە قوناغی هەرزەکاری و لاوییاندا رەنگبدەنەوە.
زۆربەی ئەو منداڵانەی، کە لە نێو خێزان و ژینگەیەکی رەق و دڵڕەق و توند و تیژ و هەست وشک و بێبەزەییدا ژیاون و دەژین، ئەو منداڵانە ژیانیان پڕە لە ناخۆشی و لە نەخۆشی و لە گرێی دەروونی، رەفتار نادروست و چەوتن، بەڵکو زۆر جار ئەو ژیانە سەختە و ئەو پەروەردە سەقەتە، دەبنە هۆکارێکی سەرەکی بۆ بڕیاری خۆکوژی، بۆ لە رێدەرچوون و ئەنجامدانی کەتن و تاوانی جۆراوجۆر.

خاتوو یۆهـانا شـپیری لە (٧ی/ یۆنیۆ/١٩٠١) دا، لە زیوریخ کۆچی دوایی کرد، لە گۆڕستانی زیلفیلت دا نێژراوە. بەڵام میراتێکی نەمر (هایدی) ی بۆ منداڵان بەجێهێشت.
هایدی بۆتە کەسایەتییەکی هێما بۆ سویسرا. لە ساڵی (٢٠٠١) بە بۆنەی سەد ساڵەی کۆچی دوایی نووسەری بە ناوبانگ (یۆهانا شپیری) وەکو رێزلێنان و پاداشتێک بۆ ئەو خزمەتە بەرز و گەورەیەی کە پێشکەشی بە نیشتمانەکەی و بە منداڵانی جیهان کرد، سویسرا پارەیەکی دەرکرد کە وێنەی (یۆهانا شپیری) ی لەسەر داناوە.
پەیکەرێکی زێڕینی شایستەشیان لە (هایـدی لانـد) بۆ یۆهانا شپیری دروستکردووە، چەندین شوێنی رۆشنبیری و قوتابخانە و کۆگاش لە سویسرادا، بە ناوی يۆهانا شپیری و هایدی یەوە ناونراون. (هایـدی لانـد) هەمیشە سەوز و جوانە، گرنگترین گەشتگای سویسرایە، کە ساڵانە بە هەزاران گەشتیار لە هەموو وڵاتانی جیهانەوە رووی لێدەکەن. سویسرا ساڵانە بەم هۆیەوە پارەیەکی باش دەست دەکەوێت. ئەوەی بچێت بۆ سویسرا و نەچێت بۆ (هایـدی لانـد) وەک ئەوە وایە کە سویسرای نەبینیێت.

رەزا شوان
نەرویج: (٣ی/ سیپتەمبەر/٢٠١٧)




ئــاشـــتی …. هۆنراوه‌ی/فه‌رهاد ئه‌حمه‌د به‌رزنجی

هه‌میشه‌ هاوڕێی ئاشتین له‌ئاشتیدا خۆشبه‌ختین
وڵاتمـان ئاشـتـی ده‌ وێ‌ ئاشتیخوازمان خۆشده‌وێ‌
ئێمه‌ی منداڵ ده‌ترســین بۆیه‌ له‌جه‌نگ ده‌پرسیـن
جه‌نگ مایه‌ی وێرانـییه‌ ئــه‌نجام په‌شیــمانـییه‌
بــوونی ســامـانی وڵات هه‌مووی به‌فیڕۆده‌بــــات
ســیمای گوڵ ده‌ژاكــێنێ‌ ژینمــان لــێ‌ ده‌شێوێنــێ‌
تیشكی خۆرمان لێده‌بات ئاسمانمان تاریك ده‌كات
باله‌جێگای هه‌راوشــه‌ڕ هه‌وڵمان بخه‌ینه‌گـــــه‌ڕ
بۆوڵات به‌خزمه‌ت بیــن هه‌تاكو ئـــاســووده‌بیــن
چوون ئاشتی وئاوه‌دانی هێمـــان بۆشـارستــانـی..




دیدار لەگەڵ سامان کەریم وەرگێڕی كارەكانی (ئورهان پاموك)


سامان کەریم:
“پامۆك پێی وتم بە شانازییەوە دێم بۆ سلێمانی و زۆر ئارەزوو دەکەم بيبينم”
….

لە دونیای موزیكەوە بۆ (وەرگێڕان)ی ئەدەبی، پیاوێك هێمن و ئارام وەك نۆتەو ئاوازی ژێی گیتارەكەی، ئەو ساڵانێكە ئارەزووی ئەدەبی توركی دەكات، ئێستا وەك وەرگێڕی كارەكانی (ئورهان پاموك) دەناسرێت، بێگومان ئەو پياوە (سامان كەریم)ە، من بۆ زیاتر ئاشنابوون بە یەكترناسینی ئەو (پاموك) ئەم دیدارەم لەگەڵدا سازدا.

سازدانی شاخەوان سدیق
………….

پ1/ لە دونیادا وەرگێڕان وەك هەمووكارێكی دیكە پیشەیە، واتە ئەوكەسانەی كە كاری وەرگێڕاندەكەن كە سانی تایبەتمەندن لەو بوارەداو شارەزایی بنەماو یاساكانی وەرگێڕانن، چۆن بوو ئێوە كە خۆتان موزیك سیانن بیرتان لەكاری وەرگێڕانكردەوە؟ ئەم هەستە هەستكردن بوو بە پێویستی كارەكە بۆ كتێبخانەی كوردی یان تەنها حەزی تایبەتی خۆتان بوو؟

سامان کەریم/ پێشەکی دەمەوێت ئەوە بڵێم کە بواری وەرگێڕان وەک بواری موزیک تەنها خەون و حەزێکی تایبەتی خۆمە. وەک شارەزایی لە بواری وەرگێڕانیشدا، زۆر نمونە هەیە کە کەسێک هەم مۆسیقی بێت هەم وەرگێڕ یاخود لەگەڵ ئەوەدا کە ئەکتەری سینەما، شانۆیە نووسەرو وەرگێڕیشە، هەتا بە نیسبەت پاموکیشەوە کاتێک زانی موزیسیانم زۆری پێخۆشبوو. پێدەچێت ئەمە لە ووڵاتی ئێمەدا کەمێک نامۆ بێت هەر وەک چۆن هەموو شتێک بە نامۆ دەبینرێت، بەڵام بە تێڕوانینی من موسیقییەک دەبێت ئاگاداری ئەدەبیاتی دنیا بێت، نووسەرێک دەبێت ئاگاداری ئۆپێرا، ستاییلەکانی موزیک، سینەما، شانۆ، بواری وێنەکێشان، پەیکەرتاشی بێت. بە دڵنییایی ئەمە بە پێچەوانەشەوە بۆ وێنەکێشێک یاخود سینەما کارێک هتد… دەبێت بەو شێوەیە بێت، هیچ نەبێت تێڕوانینی من بەوشێوەیەیە. هۆکاری ئەمە بە نیسبەت منەوە دوو خاڵە، یەکەمیان بوارەکەی خۆتی پێ دەوڵەمەند دەکەیت. دووەمیشیان کە زۆر گرنگە، مرۆڤ تاچەندە لە توانایدا بێت دەبێت خۆی دەوڵەمەند بکات بۆ ئەوەی زیاتر ژیان بەڕوونی ببینێت. ئەمە جگە لەوەی کە لە سەردەمی ژیانکردنمدا لە ئیستانبوڵ بۆ نمونە هەندێک کاری ئۆغوز ئاتای، جەمال سورەییا، جان یوجەلم دەخوێندەوە وەریانگێڕابوون، لە کاتێکدا کە خۆیان هەم نووسەر، هەم شاعیر هەم وەرگێڕێکی باشیشن، چەند سەرچاوەیەکیشیان هەیە لە بارەی بواری وەرگێڕانەوە، کە سەرنجیان ڕاکێشابووم. یاخود نەرڤالی نووسەر، شاعیری فەڕەنسی کە لە خۆیدا وێنەکیشیش بووە.

پ2/ ئێستا لەكوردستان لێشاوی وەرگێڕان هەیە، بەجۆرێك هەركەس كەمێك لە زمانێك دەزانێت دەست بەو پرۆسەیە دەكات بێ‌ سانسۆر، تا چەند پێتان وایە بۆ وەرگێڕان پێویستە كەسی وەرگێڕ شارەزایی باشی وردەكاری هەردوو زمانی نوسراو وەرگێڕدراوبێت؟ وەرگێڕانی حرفی چ جیاوازیەكی لەگەڵ وەرگێڕانی گشتیدا هەیە؟

سامان کەریم / لە هەموو بوارێکدا کاری باش، جوان خۆی پیشان دەدات. بە تێڕوانینی من ئەگەر کەسێک لەهەردوو زمانەکەدا توانایەکی باشی نەبێت دەکەوێتە ناو گرێکوێرەیەک، گێژاوێکەوە کە نەک پاش زەمانێکیتر بەڵکو هەر لە ساتی وەرگێڕانییەوە هەست بە قورساییەک دەکات کە نایتوانێت. لەبەر ئەوە مرۆڤ بە گشتی لەهەموو بوارێکدا دەبێت بزانێت چی دەکات، چۆن دەیکات، ئەنجامیشی چی دەبێت. بەدەر لەوەش من دڵخۆشم کە کارەکانم ناوەندی ئەندێشە چاپ، بڵاویان دەکاتەوە چونکە هەم بەڕێز هەژار مەجید خوێنەرێکی زۆر باشە، هەم ستافێکی زۆر باشیان هەیە کە جێی متمانەن. لێرەوە سوپاسی ناوەندی ئەنێشە دەکەم. سەرەڕای ئەمانەش خوێنەری باش دەتوانێت بڕیار لەسەر باشی، جوانی کاری ئەدەبی بدات.

پ3/ دەڵێن وەرگێڕان “دوبارە نوسینەوەی دەقە لە لایان كەسی وەرگێڕەوە” یان ” وەرگێڕ، نوسەری دووەمی دەقە” ئەمە تا چەند ڕاستە، بۆ وەرگێڕان تا چەند كەسی وەرگێڕ ئازادە لە دوبارە بنیاتنانەوەو داڕشتنەوەی زمانی ڕۆمانەكە، یان بە پێچەوانەوە دەبێت كەسی وەرگێڕ پابەندبێت بە ناوەرۆك و زمانی ڕۆمانەكەوە وەك خۆی؟

سامان کەریم / دەبێت وەرگێڕ هەم پابەندبێت بە ناوەرۆکی ڕۆمانەکەوە هەم ئازاد بێت لە چۆنێتی نووسینەوەی دەقەکەدا، چونکە وەرگێڕ شتێکی نوێ نانووسێت، بەڵکو وەریدەگێڕێت. لەگەڵ ئەوەشدا بیرفراوانی، زانیاری، تێڕوانینی وەرگێڕ گرنگە. وەک جەمال سوورەییا دەڵێت” وەرگێڕان پێویستی بە کۆمەڵێک یاسای تایبەت، ئامادەکاریی تایبەت هەیە. بەڵام وەرگێڕان لە بنچینەدا کاری “نووسینە”. لە بارەی وەرگێڕانەوە زۆر تێڕوانین هەیە، بەڵام من وەک خۆم گرنگی بە دوو لایەن دەدەم، لایەنێکیان هەستکردنمە بە هەست و تێڕوانینی نووسەر لە دەقەکەدا، لایەنەکەی تریشیان ئەوەیە کە هەوڵ دەدەم بە زمانی شیریم هەست و پەیامی نووسەر وەک خۆی بە چێژ، سەلیقەی ئەندازیارێکی بەتواناوە ووشەکان، ڕستەکان، پەڕەگرافەکان سەر لەنوێ بنووسمەوە. لە هەمووشی گرنگتر ئەو واتا، هەستەی کە نووسەر لە پشتی نووسراوەکەیەوە مەبەستێتی بتوانرێت وەک دەقە ڕاستەقینەکەی هەستی پێبکرێت.

پ4/ ئەدەبی توركی ئەدەبێكی گەورەو فراوان و جدیە، بەڵام لای ئێمە تەنها چەند كە سێكی كەم لە ئەدیبانی تورك ناسراون، تۆ بۆ لەناو ئەو ئەدیبانەدا دەستت بۆ (پاموك) برد؟ ئەوەی لە ئەدەبیاتی پاموكدا سەرنجی تۆی ڕاكێشاوە لە سەرەتاوە تا ئێستا چیە؟

سامان کەریم/ نزیکەی بیست ساڵ لە تورکیا، لەشاری ئیستانبوڵ، سەردەمێکیش لە عەنقەرە ژیام. ئەدەبیاتی تورکی بەڕاستی زۆر قوڵە، تاکو ئێستاش لە گەشەکردندایە. نەک پاموک بگرە زۆرێک لە شاکاری نووسەرەکانی تورکیام خوێندۆتەوە، سەرنجیان ڕاکێشاووم، بەڵام بەلای منەوە پاموک جیاوازترە لە نووسەرەکانی تر، ئەمە دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە پاموک هەر لە سەردەمی منداڵییەوە خوێنەرێکی زۆر باشبووە، لەگەڵ ئەوەشدا زۆر بە قوڵی سەرقاڵی تێگەیشتنی نووسەرەکانی پێش خۆی، سەردەمی خۆی بووە بە نمونە یەحیا کەمال، ئەحمەد حەمدی تانپنار، ئۆغوز ئاتای، ئەحمەد ڕاسیم هتد… واتە شارەزایەیەکی باشی هەیە هەم لە مێژووی ئەدەبیاتی ڕۆژژئاوادا هەم لە مێژووی ئەدەبیاتی تورکیدا بە تایبەت و ڕۆژهەڵات بە گشتی، ئەمەش وایکردووە کە پاموک بۆشایی ناو ئەم دوو ئەدەبیاتە بدۆزێتەوە، بە شێوازێکی نوێ بنووسێت. بۆچی دەستم بۆ پاموک برد؟ لەسەر داخوازی بەڕێوبەری ناوەندیی ئەندێشە بەڕێز هەژار مەجید، داوای لێکردم کە کارەکانی پاموک وەربگێڕم، بە دڵنییایی وەک بڵێی بۆ ماوەی بیست ساڵ یەکتر بناسین، ڕێک داوای کارێکی لێکردم کە زۆر لە زووەوە بیرم لێکردبووەوە. ژیانە!
پ5/ خوێنەرانی بەرهەمەكانی پاموك باس لە چیرۆكی چڕو زمانی قورس و فەزای ئاڵۆزو لە بەرهەمەكانی پاموكدا دەكەن، تا چەند ئەمە ڕاستە؟ ئایا بۆ وەرگێڕان و گواستنەوەی ئەم ئاڵۆزیانە كارەكە هێندەی تر بۆ تۆ قورستر ناكات؟
سامان کەریم / کارەکانی پاموک لە چەند خاڵێکدا هاوبەشن، بۆنمونە لە باسکردنی مێژووی هەرشتێک بێت لە کارەکانیدا واتە بەردەوام لە ناو گێڕانەوەکانیدا تیشک دەخاتە سەر مێژووی هەندێک بابەت، بەڵێ لە تورکیاش باس دەکرێت کە کەمێک ئاڵۆزە، بەڵام بە نیسبەت منەوە ئەوە ئاڵۆزیی نییە، بەڵکو دەبێت زۆر بە سەلیقەوە کارەکانی بخوێنرێتەوە، چونکە لە کارەکانی پاموکدا، لە گێڕانەوەکانیدا هارمۆنییەتێکی زۆر بەهێز هەیە. دەمەوێت لە سەر بواری موزیک نمونەیەک بدەم کە گونجاوبێت بۆ زیاتر تێگەیشتن لەم بابەتە: ئەو موزیکانەی لە ڕۆژهەڵاتدا پەسەند دەکرێت و ئاسانن بۆ گوێگرتن، ئەگەر لێیان ووردببیتەوە هارمۆنییەتێکی بەهێزیان تێدا نییە، واتە یەک میلۆدی یاخود لە دوو میلۆدی تێپەڕنابن. بەڵام کە گوێ لە کارێکی بیتهۆڤن، ڤاگنەر یاخود باخ دەگریت ئەمەندە هارمۆنییەتێکی بەهێزیان تێدایە کە بەڕاستی پێویست دەکات هەم زانیارییەکی باشت هەبێت لە بارەی چۆنییەتی گوێگرتنەوە هەم سەلیقەیەکی زۆریشت هەبێت، ئینجا دەتوانی چێژێکی پێویست وەربگریت. بە دڵنییایی ئەمە دوای ئەوەی کە کارەکە وەرگێڕانێکی باشی بۆ کرابێت. دەتوانین ئەم نمونەیە بچوێنین لەو کارە ئەدەبییانەی کە پێیدەڵێن سادە، لەگەڵ ئەو کارانەدا کە پێی دەووترێت ئاڵۆز. دەتوانم وەک نمونەی کارەکانی پاموکیش ئیشارەت بە جەودەت بەگ و کوڕەکانی بدەم کە ڕۆمانێکی کلاسیکە تا ڕادەیەک سادەیە، بەڵام ماڵی بێدەنگ، بە تایبەتی کتێبی ڕەش بەبەراورد لەگەڵ جەودەت بەگ و کوڕەکانیدا ئاڵۆزە، ئەمەش پەیوەندی بەوەوە هەیە کە ماڵی بێدەنگ کتێبێکی پۆست مۆدێرنە، کتێبی ڕەشیش وەک پاموک خۆی دەڵێت هەر نەک پۆست مۆدێرن بەڵکو دادائیستییە. لەبەر ئەوە لە وەرگێڕانی کارەکانی پاموکدا ئەوەندە هەست بەو قورسییە ناکەم کە باسی لێوەدەکرێت، چونکە ئەو گۆشەی تێڕوانینەم دۆزیوەتەوە کە پێویستە بۆ تێگەیشتنی کارەکانی پاموک.

پ6/ سەرەتای كاری وەرگێڕانت بە پاموك دەستی پێكردوو لە ئێستادا دەست بۆ هەندێك نوسەر تر بردوە بە نمونە(كامۆ) ئەم گۆڕانكاریە بەردەوام دەبێت و بەنیازی بەرهەمی نوسەرانی تریش وەرگێڕی؟ یان تەنها لە پاموكدا دەوەستیت؟
سامان کەریم / لە وەرگێڕانی کارەکانی پاموک بەردەوام دەبم. لەم بارەیەوە دەمەوێت باس لە دوو چیرۆکی پچوکی ژیانی تایبەتی، بواری وەرگێڕانم بکەم: سەردەمێک لەگەڵ ئەوەدا کە لە ئیستانبوڵ سەرقاڵی هەم لە ژیاندا مانەوە هەم خوێندن بووم لە بواری موزیکدا، سەرقاڵی خوێندنەوەی ئەدەبیاتی ڕۆژ ئاوا بە گشتی، بەتایبەتی تورکی بووم. زۆر کات لەگەڵ (دیلەک)ی هاوسەرمدا کە ئەو کات خۆشەویستم بوو، پێکەوە کتێبمان دەخوێندەوە (دیلەک خوێنەرێکی باشی کارەکانی پاموکە) لەو ساتانەدا کە باسمان لە خەیاڵی ئەوە دەکرد ڕۆژێک بێینەوە بۆ سلێمانی بەردەوامی بە کاری سەما، موزیکی فلامێنکۆ بدەین، فێرگەیەکیش دابمەزرێنین، زۆر جار بە دیلەکم دەووت “زۆر ئارەزوو دەکەم لە سلێمانی ژیانێکی سادە دەست پێبکەین، زیاد لە کارکردنمان لە بواری موزیک و سەمادا، لە ژورێکی پچووکدا، لە ناو قۆرییەکی ڕەشبووەوەدا چا بخۆینەوە، بەڵام لەلایەکیشەوە لەبەر ڕوناکی گڵۆپێکی کزدا سەرقاڵی وەرگێڕانی ئەم شاکارانە بم کە بە تورکی دەیانخوێنمەوە، بەلامەوە پەسەندن”. دوای هاتنەوەم کتێبی “ئەزموونەکانی” کامۆم گرتە دەست، وەرمگێڕا. ڕاستییەکەی هیچ بە نیازی چاپکردن وەرمنەگێڕا، بە نیازی چاپکردنیش دەستم نەکردووە بە وەرگێڕان. بەڵام بیرم کردبووەوە دوای تەواوبوونی هەموو کتێبێک، خۆم نزیکەی سەد یاخود دوو سەد دانە کۆپی بکەم، بەرگەکانیان کاغەزی ڕەنگاو ڕەنگ بێت، لەچەند گۆشەیەکی گەڕەکەکانی شاری سلێمانیدا بۆ نمونە بەر دەرکی سەرا، سەهۆڵەکە، تووی مەلیک هتد… چەند دانەیەک دابنێم لەسەر شۆستەکان، هیچ نەبێت گەنجەکان کەمێک تووشی مەراق بکەم بۆ ئەوەی کتێبەکە هەڵبگرن بیخوێننەوە، هەر لەبەر ئەو هۆیەش بەرگەکانیانم ڕەنگاو ڕەنگ دەکرد. (چیرۆکی یەکەم)
دووەم چیرۆکم: دوای هاتنەوەم بۆ سلێمانی بە چەند مانگێک، ڕۆژێک لە ناوەندی ئەندێشە سیمینارێکی هەم تیۆری هەم پڕاتیکیمدا لە بواری ستایلی فلامێنکۆدا، بەڵام تیشکم خستە سەر زۆرێک لە بوارەکانی ژیان. دوای سیمانارەکە بەڕێز هەژار مەجید سەردانی کردم لە کافیتریای ئەندێشە، بە گوێچکەمدا چرپاندی ووتی “نازانم بۆچی تا کۆتا سات لە سیمینارەکەتتدا دانیشتم، گوێم لێگرتیت” دواتر جێیهێشتم. (بە دڵنییایی تازە هاتبوومەوە، ئەو ڕۆژەش بەڕێز هەژار مەجیدم بینیبوو، ناسیبووم) پاش سێ ڕۆژ سەردانی ئەندێشەم کرد، بەڕێز هەژار مەجید یەکسەر بە جۆشوخرۆشەوە هات بۆ لام هەواڵی پرسیم، ووتی سامان دەمەوێت شتێکت پێ بڵێم “تۆ دەبێت وەرگێڕ بیت”. بەدڵنیایی زۆرم پێخۆشبوو، لە وەڵامدا پێم ووت “کێ دەڵێت من وەرناگێڕم” چونکە ئەو کاتە من وەرگێڕانی کتێبی ئەزموونەکانم تەواوکردبوو.
جوانی، خۆشی ژیان لەوەدایە کە سەیرە.
داوای وەرگێڕانی کارەکانی پاموکی لێکردم، ئەمەم زۆر پێخۆشبوو، چونکە چەندەها ساڵبوو کارەکانی پاموکم دەخوێندەوە بۆ ئەوەی بتوانم لە هەموو لایەنێکی تورکیا بگەم. دەبوایە ئەزموونەکان چاپ ببوایە، لەسەر بڕیاری من دوامان خست، ماڵی بێدەنگی پاموکم وەرگێڕا، چاپ بوو، بە دوایدا ژنە قژسووەرەکە کە لە ماوەیەکی کەمدا چاپی یەکەمی تەواوبوو، چاپی دووەمی بڵاوبووەوە، سەمەرەیەک لە سەرمدا، من درەختێکم، ئێستاش کتێبی ئیستانبوڵم بە دەستەوەیە کە گەیشتوومەتە قۆناغی کۆتایی. لە ماوەی وەرگێڕانی کارەکانی پاموکدا چەند جارێک بەسەر ئەزموونەکاندا چوومەوە تاکو هێنامانە بارێک کە ئیتر بڵێین بەڵی ئەم کتێبە دەبێت چاپ بکرێت.

پ7/ دەوترێت “نوسەری ڕاستەقینە ئەوەیە كە خۆی لە نوسینەكانی بچێت” تۆ چەند جارێك پاموكت دیوەو لەگەڵی دانیشتویت و گفتوگۆتان كردوە، وەك دەشزانی لێرە ئەو خوێنەرێكی زۆری هەیە، چ سەرنجێكتان لا دروست بوە لەو دیدارانەتا لەسەر پاموك، ئایا پاموكی ناو ڕۆمانەكان چ جیاوازیەكی لەگەڵ پاموكی ئاسایدا هەیە؟

سامان کەریم / نامەوێت پاموک لە چەند ڕستەیەکدا کۆبکەوە، ئەتەکێتێکی بدەمێ، چونکە ئەمە کارێکی شیاو نابێت. وەک جیاوازی نا، بەڵام پاموکی ئاسایی پێکهاتووە لە هەموو کارەکتەرەکانی ناو کارەکانی، واتە لەهەموو ڕوویەکەوە گفتوگۆی لەگەڵدا دەکرێت هەر لەبواری مێژوو، هونەر، شانۆ، سینەما، موزیک، کۆمەڵایەتیی هتد… بەڵام لە هیچ کارەکتەرێکی ناو کارەکانیشی ناچێت!

پ8/ پاموك یەكێكە لەو نوسەرانەی كە كەمتر خۆی لە قەرەی پرسە سیاسیەكان دەدات، تۆ لەو یەكتر بینانەتا هیچ دەربارەی پرسی كورد قسەتان نەكرد، بەتایبەت كە زانی كتێبەكانی بەو كوالیتیە باشە وەرگێڕدراون بۆ كوردی و خوێنەرانێكی زۆری لە كوردستان هەیە، ئەو تا چەند ئاگاداری كێشەی كوردو تەنانەت ئەدەبیاتی كوردیشە، و سەرنجی چیە؟ هەستی چی بوو كە كتێبەكانی خۆی بە كوردی دیی؟

سامان کەریم/ پێشەکی بە تێڕوانینێکی ئۆبجەکتیفانە زۆر کورد دۆستە. ئارەزووی لە بابەتی سییاسی نییە. چەند جارێکیش دوبارەی کردەوە ووتی “شانازی دەکەم کە ئەوەندە خوێنەرێکی زۆری هەم کارەکانی من هەم ئەدەبیات بە گشتی هەیە لە کورستان، شانازی دەکەم کە خوێنەری کورد بێ ئەوەی گوێ بداتە قەبارەی کتێبەکانم دەیانخوێننەوە.” وەک منداڵێک دڵخۆشبوو کاتێک کتێبەکانم بۆ برد، دامە دەستی. دوپاتیشی کردەوە کە شێوازی چاپی کتێبەکانی لەلایەن ئەندێشەوە جوانترە لە چاپە ئینگلیزی، فەڕەنسییەکانی. دەمەوێت ئەوەش بڵێم کە جاری دووەم لەسەر داخوازی پاموک خۆی یەکتریمان بینی، بە دڵنییایی زۆر خۆشحاڵبووم. باسم لەتوانای چەند نووسەرێکی کوردیش کرد، مەراقی بوو کارەکانیان بخوێنیتەوە.

پ9/ بڕیاربوو پاموك لەسەربانگێشتی ئەندێشەو بە داعوەتی ئێوە بێتە كوردستان و سلێمانی ئەو هاتنەكەیەو بڕیارە لێرە تا چەند بمێنێتەوە و چ پڕۆژەیەكی هەبێت؟

سامان کەریم / بەڵێ جاری یەکەم کە لە ماڵەکەی خۆیدا یەکترمان بینی، دوای قسەکردنێکی زۆر لەبارەی ژیانی تایبەتی من، کە زۆر مەراقی بوو، لەبەر ئەوەی کەمێک بۆم باسکرد کە لە ئێرانەوە، بەشاخەکاندا لە مانگی شوباتدا بە ڕێکردن بۆ ماوەی ١٤ ڕۆژ بە ناو بەفردا گەیشتوومەتە ئیستانبوڵ، دواتر ژیانی کۆڵانەکان، فێربوونی زمانی تورکی، خوێندنەوە، دەستکردنم بە خوێندن لە بواری موزیکدا، دەرچوونم لەناو دەی یەکەمداو ڕۆیشتنم بۆ مەدریدی ئیسپایا بۆ خوێندنی ماسترکلاس، ئەوەی زۆر سەرنجیشی ڕاکێشا گەڕانەوەم بوو بۆ ئیستانبوڵ، دوای سەردانم بۆ چەند ووڵاتێکی ڕۆژئاوا. کاتێک ئەم داخوازییەم پێووت ڕێک بەم شێوەیە وەڵامی دامەوە “بەدڵنییای بە شانازییەوە دێم بۆ سلێمانی.” زۆر ئارەزوو دەکات کە سلێمانی ببینێت، وەک بەرواری هاتنی بەروارمان دیاری کرد، بەڵام باسمان لە ماوەی مانەوە نەکرد، وەک پڕۆژەش جگە لەوەی کە دێتە ناوەندی ئەندێشە، کۆڕێک ساز دەکات، واژووی کتێبەکانی دەکات بۆ خوێنەرەکانی، سەردانێکی گشتی سلێمانی دەکات، پڕۆژەیەکی درێژ خایەنیش هەیە لە نێوان هەردوکماندا کە باسی لێکرا، بەڵام لە ئێستادا ناتوانم باس پرۆژەکەو ناوەرۆکەکەی بکەم.

پ10/ پڕۆژەی داهاتوتان چیە؟ كتێبی تری پاموكە یان بەرهەمی نوسەری ترە؟

سامان کەریم/ لە ئێستدا لە قۆناغی کۆتایی وەرگێڕانی کتێبی ئیستانبوڵدام، لەلایەکی تریشە کار لە وەرگێڕانی باوەڵەکەی باوکم دا دەکەم، جگە لە ڕۆمانی ماڵی بێدەنگ، ژنە قژسوورەکە کە چاپکراوون بڵاوبونەوەتەوە، لە ماوەیەکی نزیکیشدا ڕۆمانی سەمەرەیەک لەسەرمدا، کتێبی من درەختێکم دوای ئەوانیش کتێبی ئیستانبوڵ، باوەڵەکەی باوکم لەلایەن ناوەندی ئەندێشەوە چاپ دەکرێت، بڵاودەکرێتەوە، بە نیازم هەموو کارەکانی پاموک وەربگێڕم، تەوایان بکەم، بۆ نمونە ئەو کارانەی کە بە نیازم دوای کتێبی ئیستانبوڵ یەکسەر دەست بکەم بە وەرگێڕانیان: جەودەت بەگ و کوڕەکانی، کتێبی ڕەش، پارچەکان لە دیمەوەو ئەو کارانەی کە هێشتا وەرنەگێڕدراون. چاوەڕوانی کارە نوێکانیشی دەکەم بۆ ئەوەی ئەوانیش وەربگێڕم. پاموک خۆیشی پێشنیاری چۆنێتی سەرەی وەرگێڕانی کارەکانی بۆ کردم، بەخۆشحاڵییەوە پەسەندم کرد. لەگەڵ ئەمانشدا بە دڵنییایی دەست دەکەم بە وەرگێڕانی بەرهەمی نووسەری تریش، بەڵام لە ئێستادا خۆشتان دەزانن کە چەندە سەرقاڵم لەگەڵ کارەکانی پاموکدا.

پامۆک

پامۆک




لیستی ناوی تەواوی بێسەرو شوێنانی شەڕی ناوخۆ٠٠٠ دڵشاد مەجید

٢١ساڵە٠٠٠٠
دەیان ژنی بەدبەختی جوان و جاخێڵ ٠٠بسکەکانیان سپی کرد بە دیار هەواڵێکی مێردە شوێن بزرکراوەکانیان٠٠ ٠
دەیان منداڵی ناو رەحمی دایک٠٠ گەورەو بوو باڵای دەرکرد٠٠ چاوەکانیان ئاوی سپی کرد بەدەم گریان و چاوەڕوانی ٠٠لە کردنەوەی دەرگای حەوشەیان٠٠ تا بەدیداری باوکە ٢١ ساڵە بەوێنە دیتوەکەی٠٠ شاد بێ٠٠ بۆئەوەی لەگەڵ بەژنو باڵاکەی ئێستای بەراوردی بکا٠٠
هەروەها سۆزو نازو هەست و نەستی سکاڵاو گلەیی و مەکرو تەڵەکەبازی ٢١ ساڵیان تەعویز بکەنەوە٠٠
ئەوان وا یان پێووترابوو باوکیان ماف پەروەرو عەدالەت خوازبوو٠٠ پێشمەرگەی شاخ بوو دژی داگیرکەر بوو٠٠ دژی ستەم دزینی قوتی خەڵک بوو٠٠
کەچی تا ئێستا سەر لەوە دەرناکەن٠٠ کەئەمڕۆ بکوژان و شوێن بزرکەرانی باوکیان٠٠ بوونەتە ووڵاتپارزو ماف خوازی گەل و داوای سەربەخۆ بوون و دروستکردنی دەوڵەت دەکەن٠٠
ئەگەر وابێ٠٠ ئەی بۆ لە باوک وبراکانی ئێمە دەترسن تائێستا نەک هەواڵی مان و نەمانیان ناڵێن٠٠ بەڵکو شوێنی گۆرو وەفات نامەشمان بۆ نانێرن و پێمان ناڵێن٠٠
ئەمەش لیستی ناوی ٦١ کەسی بێسەروشوێنی شەڕی ناوخۆ٠٠ کەبەشێکی زۆریان لە ڕۆژە شومەکەی ٣١ی ئاب بەدیلی گیران٠٠ یان خۆیان بەدەست دا٠٠ کەچی تا ئێستا ٢١ ساڵە کە س نازانێ ئایا ئەمانە ماون یا کوژراون و مردوون٠٠؟
لیستەکە لە ٣ لاپەڕ و لەچوار خانە پێک هاتووە٠٠ لەخانەی یەکەم ناوی سیانی٠٠٠ خانەی دووەم ناونازناو وکارو پیشەی٠٠ خانەی سێیەم شوێنی نیشتەجێبوونی واریسەکان٠٠ دوا خانەش ناوی ئەو لایەنە سیاسیەی کە ئەوکەسەی بێ سەروشوێن کردووە٠٠٠

١

٢

٣




“ده‌سته‌وه‌ستانی تا ڕوودانی کاره‌سات، خۆی گه‌وره‌ترین کاره‌ساتە” … فاتح شێخ


“ده‌سته‌وه‌ستانی تا ڕوودانی کاره‌سات،
خۆی گه‌وره‌ترین کاره‌ساتە”
ئه‌م وتووێژه له ٢١/٨/٢٠٠٨ (زیاتر لە نۆ ساڵ لەمەوبەر) له گۆفاری ئۆکتۆبه‌ر (حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری کوردستان) بڵاو کراوه‌ته‌وه. ئێستا که دیسان ته‌نگەژه‌یه‌کی نوێ له نێوان کۆمه‌ڵگای کوردستان و ده‌سه‌ڵاتی به‌غدادا سه‌ری هه‌ڵداوه‌ته‌وه، به موناسیبی ئه‌زانم جارێکی تر بڵاو بێته‌وه.
فاتح شێخ
١/٩/٢٠١٧
فه‌شه‌لی پڕۆژه‌ی فێدڕاڵیزم
بوار بۆ ڕه‌وتی سه‌ربه‌خۆیي هه‌موارتر ئه‌کا
وتووێژی ئۆکتۆبه‌ر له‌گه‌ڵ فاتح شێخ
http://werash.wordpress.com/…/فه‌شه‌لی-پڕۆژه‌ی-فێدڕاڵیزم-ب…/
……

ئۆکتۆبه‌ر: دوای ده‌نگدانی ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌رانی عێراق له‌سه‌ر یاسای هه‌ڵبژاردنی پارێزگاکان و په‌سه‌ند کردنی ماده‌ی ۲٤ سه‌باره‌ت به‌ که‌رکووك، ته‌نگژه‌یه‌ك له نێوان لیستی هاوپه‌یماني کوردستان و لیسته‌کانی تردا هاته پێشه‌وه، تۆ چۆن ئه‌ڕوانیته ئه‌م ته‌نگژه‌یه؟

فاتح شێخ: ئه‌م ته‌نگژه‌یه به‌ ڕای من پێش هه‌ر شتێك شکستی پڕۆژه‌ی فێدڕاڵیزمی له عێراق ده‌رخست. خۆی ئه‌سڵی ته‌نگژه‌که ته‌نیا به ماده‌ی ‌۲٤ و ماده‌ی ‌١٤٠ و کێشه‌ی که‌رکووك خۆلاسه نابێته‌وه؛ ئاوها که تا ئێستا سیاسه‌تمه‌داران و میدیای دوو لایه‌ن پێیان باش بووه ده‌رخواردی بیروڕای جه‌ماوه‌ری بده‌ن.

قه‌ڵه‌شتی نێوان دوو ده‌سه‌ڵاتی به‌غدا و کوردستان ئه‌وه‌نده واڵا بووه که ئیتر به هیچ شێوه‌یه‌ك چاوه‌ڕوان ناکرێ قه‌ت یه‌ك بگرێته‌وه. له وتاری سیاسي و ئیعلامي ئه‌م ڕۆژانه‌دا وشه‌کانی “عێراقي” و “کوردستاني” ڕێك وه‌ك دوو وشه‌ی دژواتا به‌کار ئه‌هێنرێن. بۆ وێنه ئیبراهیم جه‌عفه‌ري سه‌رۆك وه‌زیری پێشوو، وه‌ك زۆرێکی تر له سیاسه‌تمه‌دارانی عێراقي، جه‌ختی له‌سه‌ر”عێراقي” بوونی که‌رکووك کردوه؛ دیاره سیاسه‌تمه‌داران و میدیای کوردستانیش به پێچه‌وانه‌وه به‌رده‌وام باس له “کوردستاني” بوونی ئه‌م شاره ده‌که‌ن. مه‌به‌ستم ئه‌وه‌یه به‌م جۆره، “عێراقي” و “کوردستاني” بوونه‌ته دوو چمکی سیاسي دژبه‌یه‌ك: ئه‌وه‌ی “عێراقي” بێ “کوردستاني” نیه و به پێچه‌وانه‌شه‌وه. ئه‌مه واقیعيه.

دووفاقه بوونی “عێراقي” و “کوردستاني” له دونیای وشه و ئیعلامدا، ڕه‌نگدانه‌وه‌ی قه‌ڵه‌شتێك له دونیای واقیعدایه که به دڵنیایي ده‌توانین پێی بڵێین مێژووکرد. چونکه مێژووی عێراق و کوردستانی سه‌ر به عێراق، به درێژایي سه‌رجه‌م ته‌مه‌نی ئه‌و جوگرافیایه که پێی ده‌وترێ “عێراق”، زیاتر مێژووی کێشه و شه‌ڕ و لێك دوور که‌وتنه‌وه بووه له‌وه‌ی که مێژووی لێك نزیك بوونه‌وه و تێکه‌ڵاوه‌تي و یه‌کگرتن بووبێ. هۆی ئه‌مه‌ش به ڕووني کێشه‌ی دوو بزووتنه‌وه‌ی سیاسي ناسیۆنالیزمی عه‌ره‌ب و ناسیۆنالیزمی کورد (کوردایه‌تي) ‌بووه. کێشه‌یه‌ك که له سه‌ره‌تای شه‌سته‌کانی سه‌ده‌ی پێشووه‌وه، به دیاریکراوي شیوه‌ی شه‌ڕی به‌رده‌وام و ئاشتي که‌مخایه‌نی گرتووه، هه‌تا له سه‌رده‌می ڕژێمی فاشیستي به‌عسدا کێشاویه‌ته جینۆساید و کیمیاباران له دژی خه‌ڵکی کوردستان به ده‌ستی ئه‌نقه‌ستی ده‌وڵه‌تی ده‌سه‌ڵاتداری عێراق و به ناوی “ئوممه‌”ی عه‌ره‌بيه‌وه. ئه‌م مێژووی کێشه‌ی درێژخایه‌ن و شه‌ڕ و جینۆسایده بووه‌ته سه‌رچاوه‌ی “کێشه‌ی کورد” وه‌ك کێشه‌یه‌کی سیاسي نه‌ته‌وه‌یي.

بۆیه ئه‌م ئاوڕدانه‌وه مێژوویيه‌م به پێویست زانی، چونکه له ئیدامه‌ی خۆیدا کێشه‌ی کورد دوابه‌دوای شه‌ڕی ١٩٩١ی خه‌لیج بوو به هۆی دابڕانێکی کامڵتری نیوان کوردستان و باقی عێراق که هه‌تا ئێستا نه‌ك هه‌ر به‌رده‌وام بووه به‌ڵکوو په‌ساپه‌سا قووڵتر و په‌ره‌گرتر بووه. زۆر پڕمانایه ئه‌م فاکته که دوازده ساڵ جیابوونی دۆفاکتۆی نێوان دوو ده‌سه‌ڵاتی کوردستان و به‌غدا هه‌تا له‌شکرکێشي ئه‌مریکا و داڕمانی به‌عس، نه‌یتوانیوه به‌قه‌ده‌ر ئه‌م پێنج ساڵ پێکه‌وه نووسانه ڕه‌سميه‌ی ده‌سه‌ڵاتی کوردستان و به‌غدا، کۆمه‌ڵگای کوردستان له باقي عێراق دوور بخاته‌وه و جیای بکاته‌وه!‌ دوو کۆمه‌ڵگای ته‌واو جیاوازن له هه‌موو بابه‌تێکه‌وه.
که‌وایه ئه‌گه‌ر له‌م روانگه‌وه سه‌رنج بده‌ینه ته‌نگژه‌ی ۲۲ی حه‌وت و ڕووداوه‌کانی دوابه‌دوای، من ئه‌ڵێم ڕاسته به ڕاسته‌وخۆیي له‌سه‌ر که‌رکووکه، به‌ڵام له‌م ناوه‌دا کێشه‌ی که‌رکووك ته‌نیا یه‌كێك له مه‌یدانه‌کانه، کوللی کێشه‌که له که‌رکووك و ته‌نانه‌ت له ناوچه کوردنشینه‌کانی ده‌ره‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی هه‌رێم زۆر واوه‌تره. له ڕاستي دا که‌رکووك سه‌ره‌ڕای گرینگ بوونی خۆی، له‌هه‌مانکاتدا که‌ناڵێکه بۆ سه‌رجه‌م کێشه‌ی دوو ده‌سه‌ڵاتی کوردستان و به‌غدا له‌سه‌ر (ئه‌مڕۆ) مه‌ودای ده‌سه‌ڵاته‌کانی حکومه‌تی هه‌رێم و سبه‌ینێ نه‌فسی ده‌سه‌ڵاتی سیاسي و ئیداري له کوردستان. بۆیه من لام وایه گرتنگترین لایه‌ن و ئاکامی ته‌نگژه‌ی ۲۲ی حه‌وت، ئاشکرا کردنی ئه‌و ڕاستيه بوو که پڕۆژه‌ی فێدڕاڵي له عێراق شکستی هێناوه.

ئۆکتۆبه‌ر: لیستی هاوپه‌یماني کوردستان ئه‌و ده‌نگدانه‌ی ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌رانی عێراق به کوده‌تای سیاسي، مه‌ترسي بۆ سه‌ر عێراقی تازه و پیلان و موئامه‌ره … له قه‌ڵه‌م دا. ئێوه له‌م باره‌یه‌وه ده‌ڵێن چی؟

فاتح شێخ: ده‌نگدان ئه‌گه‌ر واقیعي بێ، ناوی خۆی به خۆیه‌وه‌یه ناکرێ پێی بڵێی کوده‌تا. کوده‌تا به کرده‌وه‌ی سه‌ربازي ده‌ڵێن، ئه‌مه کرده‌وه‌یه‌کی سیاسي بوو. ته‌نانه‌ت ده‌نگدان له‌گه‌ڵ دێمۆکراسي ڕێکه، گرفت له‌وه‌دا نیه. گرفت ئه‌وه‌یه ئه‌و ته‌رتیباته سیاسيیه‌ که ئێستا له عێراقدا زاڵه و په‌یوه‌ندی نێوان دوو ده‌سه‌ڵاتی به‌غدا و کوردستانیشی پێ به‌ڕێوه ئه‌برێ، نه دێمۆکراسيه، نه فێدڕاڵي به‌ڵکوو ته‌نیا له‌سه‌ر ته‌وافوق ڕاوه‌ستاوه. خۆیان پێی ئه‌ڵین: “دێمۆکراسي فێدڕاڵي ته‌وافوقي”! به‌ڵام له حه‌قیقه‌تدا هه‌ر ته‌وافوقه‌که‌ی وایه، ئه‌وانی تر ڕووکه‌شی ناواقیعین. ته‌نانه‌ت موئامه‌ره‌ش نه‌بوو. به‌ پێچه‌وانه‌وه زۆریش ئاواڵه و شه‌فاف و ئاشکرا هێرشێك بوو له لایه‌ن به‌شێك له به‌ره‌ی قه‌ومي- عه‌ره‌بي- ئیسلامي ناو ده‌سه‌ڵات و په‌رڵه‌مانی عێراقه‌وه بۆ سه‌ر ده‌سه‌ڵاتی به‌ره‌ی کوردایه‌تي له هه‌رێمی کوردستان و سه‌رجه‌م ناوچه کوردنشینه‌کانی ده‌ره‌وه‌ی هه‌رێم. ڕووداوه‌کانی خانه‌قین و قه‌ره‌ته‌په و … ڕێك دوابه‌دوای هێرشی۲۲ی حه‌وت، جگه له‌مه چ مه‌به‌ستێك ئه‌گه‌یێنێ؟

لیستی هاوپه‌یماني کوردستان و ده‌سه‌ڵاتی هه‌رێم له‌جیاتي ئه‌وه‌ی ڕاستي ڕووداوه‌کان له خه‌ڵك ڕوون که‌نه‌وه، په‌نا بۆ ئه‌و جۆره چمکانه ئه‌به‌ن چونکه نایانه‌وێ دان به‌وه‌دا بنێن که له ناو جه‌رگه‌ی “هاوپه‌یمان”ه‌کانیانه‌وه هێرشیان کراوه‌ته سه‌ر. ته‌نانه‌ت ئه‌مریکاش، با ناڕاسته‌وخۆ، له پشت ئه‌و هێرشه‌وه‌یه. وه‌ك من بزانم ته‌نیا د. مه‌حموود عوسمان تا راده‌یه‌ك ڕوون و ڕاشکاو ده‌ری بڕیوه که “گه‌له‌کۆمه” بووه بۆ “که‌مکردنه‌وه‌ی ده‌سکه‌وته‌کانی کورد”. راسته‌وخۆش ناوی ئه‌مریکا و به‌ریتانیا و تورکیا و ئێران و سووریا و وڵاتانی عه‌ره‌بي له‌و “گه‌له‌کۆمه”یه‌دا هێناوه. دیاره زۆر که‌سی تریش له ڕاستي ڕووداوه‌کان نزیك بوونه‌ته‌وه، به‌ڵام ئه‌غڵه‌ب وه‌ك فڕۆکه‌یه‌ك که به سه‌ر فڕۆکه‌خانه‌دا ئه‌خولێته‌وه و نانیشێته‌وه، سه‌ره‌نجام ددانی پێدا نانێن که پڕۆژه‌ی فێدڕاڵي له عێراق شکستی هێناوه و کۆمه‌ڵگای کوردستان، به خه‌ڵك و به ده‌سه‌ڵاتی حکومه‌تیه‌وه، ئه‌بێ فیکرێکی تر بکه‌نه‌وه و به ئاقارێکی تردا بڕۆنه پێش.

ئۆکتۆبه‌ر: دوای ته‌نگژه‌ی ۲۲ی ته‌مووز، لیستی هاوپه‌یماني کوردستان، به دیاریکراوي وه‌فدی هه‌رێم سه‌ردانی به‌غدای کرد و چه‌ندین کۆبوونه‌وه‌ی له‌گه‌ڵ لایه‌نه سیاسیه‌کانی عێراق ئه‌نجام دا و به ڕاشکاوي وه‌فدی هه‌رێم ڕایگه‌یاند که ئه‌و پیلانه‌یان پووچه‌ڵ کردوه‌ته‌وه. تا چه‌ن لاتان وایه ئه‌م ته‌نگژه‌یه به‌ره‌و هێور بوونه‌وه چووه؟

فاتح شێخ: من لام وا نیه “ئه‌و پیلانه‌یان پووچه‌ڵ کردوه‌ته‌وه”، ڕاسته ئه‌نجومه‌نی سه‌رۆکایه‌تي، یاساکه و ماده‌ی ‌۲٤ی ڕه‌ت کردوه‌ته‌وه، به‌ڵام یه‌که‌م: کێشه‌ی ئه‌نجومه‌نی سه‌رۆکایه‌تي و ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌ران هێشتا یه‌کلا نه‌بوه‌ته‌وه و له‌وه‌ش ناچێ تا مانگی نۆ که ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌رانی عێراق ده‌س به کار ده‌بێته‌وه بارودۆخه‌که له قازانجی به‌ره‌ی ده‌سه‌ڵاتی کوردستان بگۆڕدرێ. بۆ ده‌سه‌ڵاتی کوردستان، بارودۆخ ئێستا سه‌رجه‌م دژه‌بایه. دووهه‌م وه‌ك پێشتریش باسم کرد ئه‌م کێشه‌یه به چاره‌نووسی ماده‌ی ‌۲٤ه‌وه نه‌به‌ستراوه. ئه‌وه نیه له قۆڵی خانه‌قین و قه‌ره‌ته‌په و ئه‌وانه‌وه ده‌ستیان داوه‌ته هێرشی سه‌ربازي که هیچی به‌سه‌ر ماده‌ی ‌۲٤ و یاسای هه‌ڵبژاردنی پارێزگاکانه‌وه نیه؟ من نابینم پیلانیان پووچه‌ڵ کردبێته‌وه. کێشه‌که به‌رده‌وامه.

ئۆکتۆبه‌ر: هه‌ر وه‌ك ئاگادارن هاموو لایه‌نه‌کان، به‌تایبه‌ت لیستی هاوپه‌یماني کوردستان، لایان وایه که‌رکووك مه‌بنای ئه‌م ته‌نگژه‌یه‌یه، ئه‌مه تا چه‌نده ڕاسته؟

فاتح شێخ: کێشه‌ی که‌رکووك بێگومان به‌شیك له کێشه‌که‌یه و به‌شێکی گرینگیشه. به‌ڵام گشت کێشه‌که نیه. ئه‌م کێشه‌یه به ڕای من له‌سه‌ر گشت ده‌سه‌ڵاتی حکومه‌تی هه‌رێم و له ڕاستي دا له‌سه‌ر گشت کێشه‌ی کورده له عێراق. کێشه‌ی که‌رکووك به‌رده‌وام به‌شێك بووه له کێشه‌ی کورد و ئێستاش زۆر زیاتر له جاران پێکه‌وه نووساون. کێشه‌ی سیاسي ڕێگاچاره‌ی سیاسي ده‌خوازێ که سه‌ره‌نجام هه‌ر هه‌مان ڕێفڕاندۆمه. کێشه‌ی کورد له عێراق هی هه‌ولێر و سلێماني و دهۆك و “نۆ فلای زۆن” و ناوچه‌ی ژێر ده‌سه‌ڵاتی حکومه‌تی هه‌رێم و پارتي و یه‌کیه‌تي نیه، کێشه‌ی ناوچه کوردنشینه‌کانی عێراقه که لانیکه‌م نیوسه‌ده‌یه شه‌ر و جینۆساید و کیمیاباران و ڕاگواستنی تێدا بووه و به‌ درێژایي ئه‌م هه‌موو ساڵانه‌ش که‌رکووك به‌شێك بووه له‌م کێشه‌یه‌. کێشه‌ی که‌رکووك له پله‌ی یه‌که‌م و هه‌زاره‌مدا کێشه‌یه‌کی سیاسيیه. له ڕوانگه‌ی منه‌وه نه مێژوو نه دێمۆگرافي و احصاء بۆ ئیسباتی ئه‌وه که که‌رکووك به‌شێك له کێشه‌ی کورده، پێویست نیه. ئه‌وه‌ی پێویسته ڕوون بکرێته‌وه ئه‌وه‌یه که ئایا به که‌ناڵی پڕۆژه‌ی فێدڕاڵي دا چاره‌سه‌ر کردنی سیاسي کێشه‌ی که‌رکووك ئیمکانی هه‌یه یان نا؟ ئه‌مڕۆ به ڕای من ده‌رکه‌وتوه که پڕۆژه‌ی فێدڕاڵي له سه‌رجه‌م عێراقدا (نه‌ك هه‌ر له په‌یوه‌ندی نێوان دوو ده‌سه‌ڵاتی به‌غدا و کوردستاندا) شکستی هێناوه و ئێکسپایر بووه. به‌ڵام ئایا که‌ناڵی سه‌ربه‌خۆیي ئه‌توانێ چاره‌سه‌ری گونجاوتر و که‌م مه‌ینه‌تتر بۆ ئه‌و کێشه‌یه بخولقێنێ؟ به ڕای من وه‌ختیه‌تی که ئه‌م پرسیاره بخرێته به‌ردم بیروڕای جه‌ماوه‌ر و گشت ساحه‌ی سیاسي کوردستان. هێندێك هێز و ده‌وڵه‌تی ناحه‌ز به سه‌ربه‌خۆیي و هه‌ر چه‌شنه ده‌سه‌ڵاتێك له کوردستان، ئه‌ڵین ئه‌گه‌ر که‌رکووك بکه‌وێته سه‌ر هه‌رێمی کوردستان، ئه‌بێته هۆی ڕۆیشتنی هه‌ریم به‌ره‌و سه‌ربه‌خۆیي! من ئه‌ڵێم زۆر زه‌حمه‌ته له ئارایشی سیاسي ئیستای عێراقدا و له چوارچیوه‌ی فێدڕاڵي فه‌شه‌لهێناودا که‌رکووك بکه‌وێته سه‌ر هه‌رێمی کوردستان. ئه‌گه‌ر ته‌واو نامومکین نه‌بێ، زۆر زه‌حمه‌ته! ئه‌م دیعایه‌یه بۆ مه‌به‌ستی که‌مکردنه‌وه‌ی ڕۆژبه‌ڕۆژی ده‌سه‌ڵاتی ئێستای هه‌رێمه.‌ به پێچه‌وانه‌وه من ئه‌ڵێم ڕه‌وتی سه‌ربه‌خۆیي کوردستان، گه‌ر وه‌ك تعرضێکی سیاسي جه‌ماوه‌ري بچێته پێش، ئه‌توانێ بوار بۆ چاره‌سه‌ری کێشه‌ی که‌رکووك له ڕێگای ڕێفڕاندۆمه‌وه هه‌موار بکا.

ئۆکتۆبه‌ر: ءێراق به ده‌ستووریه‌وه، به ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌رانیه‌وه هه‌موو به شێوه‌ی ته‌وافوقي به‌ڕێوه ده‌چێ، ئێستا زۆرێك له‌و ته‌وافۆقانه تێك چوون یان گۆڕانیان به‌سه‌ردا هاتوه، تێكچوونی ئه‌م به‌ره و ئیئتیلاف و ته‌وافوقانه بۆ چی ده‌گه‌ڕێته‌وه؟ ئایا فاکته‌ری داخڵی یان فاکته‌ری ده‌ره‌کي هۆکاری سه‌ره‌کي ئه‌م تێكچوون و ته‌نگژه‌یه‌ن؟

فاتح شێخ: به ڕا‌ی من پره‌نسیپی “ته‌وافوق” له ئارایشی سیاسي عێراقی دوای له‌شکرکێشي ئه‌مریکا و نه‌مانی ڕژیمی به‌عسدا واقیعي بووه. له ڕاستي دا ته‌نها شتی واقیعي هه‌ر پره‌نسیپی “ته‌وافوق” بوه‌. نه دێمۆکراسي و نه فێدڕاڵي له‌م ڕژێمه‌دا فڕیان به واقیعه‌وه نیه. به‌ڵام با له‌ بیر نه‌چێته‌وه که بناغه‌ی ماددي ته‌وافوق هه‌ر ترازووی هێزه و به‌س. ئه‌و کاته که ترازووی هێز گۆڕدرا، جێ به ته‌وافوق لێژ ئه‌بێ و سه‌ره‌نجام نامێنێ. ئه‌وه حاڵی ئێستای بارودۆخه‌که‌یه به‌دوای هێرشی۲۲ی حه‌وتدا. له نێوان ده‌سه‌ڵاتی کوردستان و ده‌سه‌ڵاتی به‌غدادا فێدڕاڵي وه‌هم بوو، ته‌وافوق واقیع. به‌م هێرشه، وه‌همی فێدڕاڵي کۆتایي هاتووه و واقیعی ته‌وافوقیش به‌ره‌و کۆتایي ئه‌ڕوا.

ئۆکتۆبه‌ر: یه‌کیه‌تي و پارتي تا ئێستا ده‌سبه‌رداری ڕێگای لکاندنه‌وه‌ی هه‌رێمی کوردستان به عێراقه‌وه نابن و هه‌موو هه‌وڵیان ئه‌وه‌یه که کوردستان به‌ عێراقه‌وه بلکێننه‌وه، سه‌همی ده‌سه‌ڵاتیان له ده‌سه‌ڵاتداره‌تي ناوه‌ندي دا بهێڵنه‌وه، ئه‌مه چه‌نده به زیانی خه‌ڵکی کوردستان و ته‌نانه‌ت به زیانی بزووتنه‌وه‌ی ناسیۆنالیزمی کورده به گشتي؟

فاتح شێخ: لکاندنه‌وه‌ی کوردستان به عێراقه‌وه، ساڵی ۲٠٠۳ پاش دوانزه ساڵ جیایي و سه‌ربه‌خۆیي دۆفاکتۆ، نه‌ك هه‌ر له باری سیاسيیه‌وه به زیانی خه‌ڵکی گشت ناوچه کوردنشینه‌کان بوو، به‌ڵکوو هێرشێكی ناڕه‌وا بوو بۆ سه‌ر مافی سیاسي ئه‌و خه‌ڵکه. ڕای په‌رله‌مان پاساوی واقیعي و یاسایي نیه، حه‌ق بوو ڕێفڕاندۆم بکرایه. دیاره ئه‌وان قازانجی خۆیان له‌وه‌دا ده‌بینی. له ڕوانگه‌ی قازانجی ئه‌وانه‌وه هیچ هه‌ڵه‌یه‌ك ڕووی نه‌داوه، به زۆر زۆر زیاتر له‌وه که له تصوریاندا ئه‌گونجا گه‌یشتن. به‌ڵام ئێستا بارودۆخه‌که خه‌ریکه ئه‌گۆڕێ و ئه‌جیندای تر ئه‌نێته به‌رده‌م خه‌ڵکیش و ده‌سه‌ڵاتیش له کوردستان. با له بیر نه‌چێ که له کوردستانیش وه‌ك هه‌موو شوێنێکی تری جیهان، ئه‌جیندای ده‌سه‌ڵات و ده‌وڵه‌ت له ئه‌جیندای کۆمه‌ڵانی خه‌ڵك جیایه. دیسان با له بیر نه‌چێ که له ڕێفڕاندۆمه ناڕه‌سميیه‌که‌ی ساڵی ۲٠٠٥ له سه‌دا ٩٨ی ئه‌وانه‌ی ده‌نگیان دابوو، به واته‌ی خودی به‌رپرسانی ده‌سه‌ڵات، ده‌نگیان به سه‌ربه‌خۆیي دابوو. ئێستا بۆ جارێکی تر ده‌رگای ئه‌م مه‌سه‌له‌یه به ڕووی کۆمه‌ڵگادا ده‌کرێته‌وه. پارتي و یه‌کیه‌تي پاساوێكیان بۆ‌ دژایه‌تي کردنی ڕێفڕاندۆم نیه. ته‌نانه‌ت ئه‌توانن له په‌رله‌مانی کوردستانیش، ڕێفڕاندۆم وه‌ك مافی ڕه‌وا بۆ خه‌ڵك بسه‌لمێنن و له ژێر باری ئه‌و ناڕه‌وایه که کاتی خۆی کردوویانه بێنه ده‌ر. گه‌ر موخالوفی سه‌ربه‌خۆیین، وه‌ك حیزبی سیاسي له خه‌ڵك داوا بکه‌ن که له ڕێفڕاندۆمدا ده‌نگ به سه‌ربه‌خۆیي نه‌ده‌ن. له‌و حاڵه‌ته‌دا دووقات به‌رپرس ده‌بن که ڕێز له ڕێفڕاندۆم و له ئازادي به‌ڕێوه‌چوونی بگرن.

ئۆکتۆبه‌ر: دوا پرسیار: له به‌رامبه‌ر ئه‌م ته‌نگژه و هه‌ڕه‌شانه‌ی ئێستا له‌سه‌ر ئاینده‌ی سیاسي هه‌رێمی کوردستان هه‌یه، چ ڕێگایه‌كی تر هه‌یه؟ ئایا جیابوونه‌وه‌ی کوردستان و پێکهێنانی وڵاتێکی سه‌ربه‌خۆ ڕێگایه‌کی کارساز و واقیعي نیه؟

فاتح شێخ: لام وایه شکستی فێدڕاڵیزم له عێراق، جارێکی تر مه‌ودای بۆ بزواندن و به‌ره‌وپێش بردنی ڕه‌وتی سه‌ربه‌خۆیي کردوه‌ته‌وه. بوار بۆ په‌لامارێکی سیاسي‌ جه‌ماوه‌ري فراوانتر بو‌وه. ئه‌وه ئه‌رکی پێشڕه‌وان و تێکۆشه‌رانی ڕیزی چینی کرێکار و خه‌ڵکانی ئازادیخوازه که به له‌به‌ر چاو گرتنی بارودۆخی نوی، ڕوونی بکه‌نه‌وه که له‌سه‌ر ئه‌رزی واقیع چی پێویسته بکرێ و چ ئه‌جیندایه‌کی سیاسي ده‌خه‌نه به‌رده‌م کۆمه‌ڵگا. من ئه‌ڵێم ئه‌م بارودۆخه تازه‌یه هه‌م ده‌توانێ هه‌لی لێ بڕه‌خسێ هه‌م هه‌ڕه‌شه‌ی کاره‌سات. ده‌سته‌وه‌ستانی تا ڕوودانی کاره‌سات خۆی گه‌وره‌ترین کاره‌ساته. ئه‌مڕۆ داکۆکي له پێداویستیه‌ سه‌ره‌تاییه‌کانی ژیان و مافه سه‌ره‌تاییه‌کان به هه‌مان اندازه ڕه‌وا و زه‌رووره، که داکۆکي خه‌ڵك له سه‌ربه‌خۆیي ئه‌و کۆمه‌ڵگایه که تێیدا ئه‌ژین. ئه‌مه‌ نه‌خشه‌ی سیاسي روون و دیاریکراوی ئه‌وێ، پشووی درێژی ئه‌وێ، به‌ڵام پێش هه‌موو شتێك ئیراده‌ی سیاسي و ئازادیخوازانه‌ی ئه‌وێ. عیشق به ئازادي، “حوکمه ئازادیم ده‌وێ”ی پێویسته. به بێ حوکمی ئازادي و ئیراده بۆ وه‌دیهێنانی ئازادي، هه‌زار نه‌خشه‌ی سه‌ر کاغه‌ز بایی پووشێکه.
سپاس!




“بەلەشەفیزم” و”کۆمۆنیزمی کرێکاری” لە ڕووبەڕووبوونەوەیەکی هاوشێوەدا! … سەردارعەبدوڵا حەمە

“مێژووێ ئەو تاقم ودەستانەی سۆشیال دیموکرات کە بە دژی حیزبمان وەستاونەتەوە بە گشتی مێژووی پاسیڤیزم وتێک شکاویە ، لە مانگی تەموزی ساڵێ ١٩١٢ ئەم تاقمەو دەستانە کۆبونەوە لە دەوری یەکتر و دواتردەستەیەکیان ڕاگەیاند لە ئابی ١٩١٢بە ناوی (دەستەی ئاب) ئەم دەستەیە بۆ ئەوە پێک هات کە گورز لە حیزبمان بوەشێنێ بەڵام بە هۆی هەوڵی حیزبەوە خۆی گورزی بەر کەوت بەشێکیان لێی جیابوونەوە ونەیانتوانی حیزبیش دامەزرێنن وتەنانەت نەیانتوانی کۆمیتەیەکی ناوەندیش دروست بکەن تەنها توانیان کۆمیتەیەکی ڕێکخستن دامەزرێنن بۆ کۆکۆکردنەوەی ئەو دەستەو تاقمانە بۆ جاری دووەم” ( لینین- الاشتراکیة والحرب – موقف حزب العمال الاشتراکي الدیموقراطي الروسی من الحرب-ل٥٦- الدارالتقدم).

ئەمڕۆش هەندێ دەستەوگروپ وکەسایەتی هەن کە خۆیان بە چە پ ومارکسیست دەزانن هیچ قسەکەیەکیان لە سەر هیچ شتێکی تر نیە لەو هەموو گێژاوەی کە حیزبە قەومی ودینیەکان لە عێراق و کوردستان بۆ خەڵکیان دروست کردووە هەموو کاتی خۆیان داناوە بۆ دژایەتی کردنی کۆمۆنیزمی کرێکاری لە بەرانبەر تاکتیکێک کە ئەمڕۆ بە عەمەلی دەیەوێ ئەنجامی بدات ئەویش چارەسەری کێشەیەکی خەڵکی ستەم دیدەی کوردستانە کە سەد ساڵە پێوەی دەناڵێنێ لە ڕێگای ڕیفراندۆمەوە بۆ سەربەخۆیی بەڵام ئەو تاقمە و دەستانەو کەسایەتیانە هەرچەندە هەریەک بە جۆرێک بیر دەکەنەوە کە لەگەڵ یەکتریشدا لە سەرزۆر مەسایل ناکۆکن و پێم وانیە بتوانن هیچ هێزێک یا رێکخراوە وحیزبێکیش دروست بکەن یا تەنانەت ناتوانن کۆمیتەیەکی هاوبەشیش بۆ بە عەمەلی کردنی هەڵوێستەکەیان دروست بکەن لە دژی کۆمۆنیزمی کرێکاری ڕابوەستن ، تەنها هێزی ئەمان لەو لیبرالیزمەی گۆڕان وڕۆشنبیرەکانیەتی کە هێزێکی جەماوەریان هەیە . هەروەک ئەوکاتەی روسیا هێزی دەستەی ئاب لەپەیوەندیە لیبرالیزمەکەی ” ناشا زاریا” بووکە کاری جەماوەری دەکرد وەک لینین لە هەمان سەرچاوەدا باسی دەکات.

بۆ ئەوەی ڕوونتر ىێت دەستەی ئاب یا گروپی ئاب لە روسیا چی بوو چاکترە بچینە پەراوێزی کتێىەکەی لینین کە چۆن باسی دەکات وە کەسی یەکەمی ئەو دەستە یەش “ترۆتسکی ” بوو کە ئەمڕۆ بەشێکی ئەو دەستە وتاقمانەش کە دژایەتی کۆمۆنیزمی کرێکاری دەکەن خۆیان بە لایەنگری ترۆتسکی دەزانن ، لە لاپەرەی ٧٤ ی هەمان سەرچاوە هاتووە ” ئەم دەستەیە کە تەنها بۆ دژایەتی کردنی حیزب پێک هات لە لایەن تەصفویەکان ن وتروتسکیەکان و ئۆپورتۆنیستەکانەوە بوو تەنها کاریان دژایەتی کردنی بەلشەفیزم بوو ، ترۆتسکی ڕێکخەری ئەم دەستەیە بوو ، لە مانگی ئابی ١٩١٢ لە ڤیەنا ئەم گروپە راگەیانرا ، ئەوانەی بەشداری ناو ئەم گروپە بوون پێک هاتبوون لە ئەنجومەنی گشتی بۆند وکۆمیتەی ناوچەی پشتەوەی قەفقاس وسۆشیال دیموکراتەکانی هەرێمی لاتفی ونوێنەرێک لە دەستە بچوکەکانی دەرەوەی ووڵات کە لە گەڵ تەصفویەکان بوون و ترۆتسکیەکان و پاسیفیستەکان وهەندێ دەستەی بچوک لە ناوەوەی روسیا کە لەگەڵ قاعیدەی حیزبدا نەمابوون ، پاش سالێک تا ساڵ نیوێک ئەم گروپە هەڵوەشاندنەوەی خۆی ڕاگەیاند بە هەوڵ توانای بەلشەفیەکان تێكشکا ونەما”
هەوەک چۆن لەمڕۆدا دەستەو تاقم وکەسانی خۆ بە کۆمۆنیست زان تەشهیرو سوکایەتی بە کۆمۆنیزمی کریکاری دەکەن بڕیاریان داوە تا سەر دژایەتی ئەم تاکتیکەی ریفراندۆم بکەن گروپی ئابی ئەو کاتەش چەند بریارێکیان دەرکرد دژی تاکتیکەکانی سۆشیال دیموکراتەکان وەک لەهەمان سەرچاوەدا باسی لێوە کراوە . ئەگەر چی ئەمان ناتوانن کەسێکی وەک ترۆتسکی کۆیان بکاتەوە وگروپێک یا رێکخراوێک دروست بکەن کە ساڵێکیش بخایەنی.

لە هەمان سەرچاوەکەی لینین دا لە لاپەرە ٥٧دا هاتووە دەڵێت” لە سەرەتای ساڵی ١٩١٤دا سۆشیال دیموکراتەکانی لاتفی لەو گروپە بە فەرمی کشانەوە ،سۆشیال دیموکراتەکانی پۆلۆنیەکان پەشیمان بوونەوە لە بەشداری کردن لەو گروپەدا ، تروتسکی بە نافەرمی کشایەوە کە خۆی سەرکردەی سەرەکی بوو تێدا وە هەستا بە پێکهێنانی گروپێکی تر کە تایبەت بوو بەخۆی لە برۆکسل لە تەموزی ساڵی ١٩١٤ لە پاش ئەنجامدانی کۆنفرانسێک کە کاوتسکی وفاندرفلدە و کۆمیتەی تەنفیزی سوشیالیستی نێو نەتەوەیی بەشداریان تێدا کرد ئەم گروپەش هەر بۆ دژایەتی کردنی ئێمە پێک هات ناوی گروپی ( برۆکسل) بوو. ”

ئاکامی ئەو هەوڵ وتێکۆشانەی ئەو تاقمە ودەستانە لە ڕوسیا بە کوێ گەیشت پێم وایە ئەمڕۆش هەروا دەبێ ، ئەگەر هەڵسوڕاوانی کۆمۆنیزمی کرێکاری جیددی وشێلگیر بن وەک بەلشەفیەکان .
کۆمۆنیزمی کرێکاری کە درێژ کراوەی خەتی بەلشەفیزمە ئەمڕۆ تاکتیکی خۆی بە ڕۆشنی بەیان کردووە کە ڕیفراندۆمە بۆ چارەسەی کێشەی خەڵكی کوردستان وە کاری بەرنامەیی خۆی ئەنجام دەدات کە لە ناو بەرنامەکەی “یەک دونیای باشتردا” هاتووە ،( وەک ئە و تاقمە ودەستە و کەسانە نیە کە بێ بەرنامەن ) بەڵام بە هیچ جۆرێک خۆش باوەڕی نیە بەو دەسەڵاتەی کە ئێستا لە پشت ئەو ڕیفراندۆمەیە وە هیچ جۆرە ڕێکەوتنێکی سیاسی لەگەڵ دەسەڵاتدارانی کوردستان (هەروەک ئەوکەس ودەستە وتاقمانەی چەپ لە دژی کۆمۆنیزمی کرێکاری پروپاگەندەی بۆ دەکەن) نەکردوە بەڵام دەخالەت دەکا لەو ڕیفرندۆمەدا وەک ئەوەی کە مافی خەڵکی کوردستانە بۆ چارەنوسی خۆی وە ئەم دەخالەتەشی بەم شێوەیە و جیا لە حیزبەکانی دەسەڵات هەر لە بەر نەبوونی خۆش باوەریەتی پێ یان ونەبوونی متمانە یە پێیان ودەیەوێ ڕێگا بگرێ لەوەی ئەم دەسەڵاتە ڕیفراندۆمەکە بۆمەبەستی خۆی بە کار بێنێ بەڵکو دەبێ بۆ خواستە سەرەکیەکە بێت کە ڕزگار بونی خەڵکی کوردستانە لە کێشەیەکی سەد ساڵی خۆی .

سەردارعەبدوڵا حەمە
٢٨/٨/٢٠١٧




وتووێژی نامق هەورامی لەگەل فاتح شیخ

لەسەر ڕووداوەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و عێراق
ئه‌م وتووێژه مانگی یەکی ٢٠٠٧ ساز کراوە و مانگی مارسی ٢٠٠٧ له گۆفاری هه‌رێم لە هەولێر چاپ کراوە (زیاتر لە دە ساڵ لەمەوبەر). ئێستا که ته‌نگوچڵەمە‌یه‌کی نوێ له نێوان کۆمه‌ڵگای کوردستان و ده‌سه‌ڵاتی به‌غدادا سه‌ری هه‌ڵداوه‌ته‌وه، به موناسیبی ئه‌زانم جارێکی تر بڵاو بێته‌وه.
فاتح شێخ
١/٩/٢٠١٧
…..

وتووێژی نامق هەورامی لەگەل فاتح شیخ
لەسەر ڕووداوەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و عێراق
(مارسی ٢٠٠٧ لە رۆژنامەی هەرێم لە هەولێر چاپ کراوە)
فاتح شیخ ناوێکی دیاری نێو بزووتنەوەی چەپى ئێران و رۆژهەڵاتی کوردستانە و خودان بیروبۆچوونی تایبەتە لەمەڕ ڕووداوە سیاسییەکانی سەر گۆڕەپانی رۆژهەڵاتی ناوین. فاتح سەرەتا بە شیعر دەستی پێکردوە بە ناوی (چاوە) زۆرێک لە شیعرەکانی کراونەتە سروود بەڵام وەک خۆی دەڵێت: خۆشبەختانە زوو وازم لێهێناوە. ساڵانێک لە نێو حزبی کۆمۆنیستی کارگەریی ئێران (کۆمەڵە) چالاکی نواندووە، ئێستاش بەرپرسی مەکتەبی سیاسی حزبی کۆمۆنیستی کارگەریی (حیکمەتیستە). بۆ گفتوگۆ لەمەڕ ڕووداوەکانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەوەى ئەمڕۆ لە عێراق ڕوو دەدات ئەم دیمانەیەم لەگەل بەڕێزیاندا ساز کرد.
نامق هەورامی
namqhawramy@hotmail.com

)ئەم دیمانەیە مانگی یەکی ٢٠٠٧ ساز کراوە و مانگی مارسی ٢٠٠٧ لە ڕۆژنامەی هەرێم لە هەولێر لە چاپ دراوە(

***

پرسیار/ ئەمریکا لە رۆژهەڵاتی ناوەراستا سیاسەتی سەربازی لەبری هێزی دیبلۆماسییەت بەکار دێنێت، ئێستە ئەوە بوەتە قەیرانێکی گەورە بۆ ئەمریکا وبەرەو فەشەلی دەبات، پێشتر جەنەراڵێکی سەربازی وەک کۆڵن پاوەڵ و ئێستاش خانمێکی وەک کۆندالیزا رایس، کە زۆرتر میلیتاریانە بیر دەکاتەوە نەک وەک دیبلۆماتکارێک، ئەمەش فاکتەرێکی گرنگی ئەو قەیرانەیە کە ئەمریکای تێکەوتووە، هێزی دیبلۆماسی یان دیبلۆماسیەتی هێز؟ کامیان بەکەڵکی ئەمریکا دێن لەم بارودۆخەدا هەڵیان بژێرێت؟

فاتح شێخ:

قەیران و بەرەوفەشەلچوونی ستراتێژی میلیتاریستی ئەمریکا لە عێراق، ڕاستیەکی ئاشکرایە کە عالەم باسی دەکات. شکستی سەرۆک بووش و حیزبەکەی لە هەڵبژاردندا، ئاکامی فەشەلیان لە عێراقدا بوو. دەسەڵاتدارانی ئەمریکا، بە ئیدارە و بە کۆمارخواز و دێمۆکراتەوە، بە دوای ڕێگایەکدا بۆ دەرباز بوون لەو قەیرانە وێڵن و هێشتاش لەسەر شتێکی ڕوون ساغ نەبوونەتەوە. گرووپی بەیکر- هەمیڵتن و ڕاپۆرتەکەی بەڵگەیەکی ئاشکرای ئەم فەشەلهێنانەیە و هاوکات هەوڵدانێکە بۆ چارەسەر کردنی. بەڵام ڕاپۆرتی بەیکر- هەمیڵتن، لەجیاتی ڕێ نیشاندەر بێ، خۆی بوەتە سەربار و سەرێشەی زیاتر و قەیرانەکەی قووڵتر کردوەتەوە. بە شوێن بڵاوبوونەوەی ئەو ڕاپۆرتەدا سەرلێشێواوییەک بە زەقی بە ڕوخساری ڕابەری سیاسی ئەمریکا و هاوپەیمانانیەوە دیارە. ناتوانن دوو هەنگاو ئەولاتری بەر پێی ئێستایان ببینن. باریان وەها لێ ئاڵۆزاوە کە بووش تەرجیحی دا لایەنی ئێحتیات بەر نەدات و ڕاگەیاندنی “ستراتێژی نوێ”ی خۆی بۆ عێراق، تا دوای پشووی سەری سال و دەسبەکار بوونی دێمۆکراتە سەرکەوتوەکان دوا بخات. ئەو “ستراتێژی نوێ”یەش کە سەرەنجام ڕایگەیاند، بە پێچەوانەی عینوانەکەی، لە ئاستی ئاڵوگۆڕێکی ستراتێژیکدا نیە، کۆمەڵێک قەرارات و ئیجرائات و ئیتیجاهاتە لە چوارچێوەی هەمان ستراتێژی میلیتاریستی کۆنی فاشیلدا لەگەل چەن خاڵێک لە راسپاردەکانی گرووپی بەیکر- هەمیڵتن وەک گۆڕینی دەستوور و ئیهمالی فیدراڵی و شتی تر کە دواتر دێمەوە سەر باسیان.
فەشەلهێنان و سەرلێشێواوی گشتگری ئەمریکا و هاوپەیمانانی، بۆشاییەکی لە ئاستی سیاسەتی جیهان و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا پێکهێناوە و بواری بۆ زۆرێک ڕەوت و لایەنی جۆراوجۆر کردوەتەوە کە ئەڵتەرنەتیڤی خۆیان بێننە مەیدان و هێزی پێ کۆ بکەنەوە. بەمەش لە ئاکامدا کێشەکان بەرینتر و قووڵتر دەبنەوە.

لە ئاستی جیهاندا یەکیەتی ئۆرووپا، لە ئێستادا بەتایبەت تەوەری فەرەنسا – ئیتالیا – ئەسپانیا، هەروەها ڕووسیا و چین خەریکن خەتی خۆیان لە مەداری ستراتیژی ئەمریکا دوورتر دەخەنەوە و هەول دەدەن بۆشایی حاسل لە قەیرانی ستراتێژی ئەمریکا پڕ بکەنەوە. جگە لە جموجووڵی تازەی فەرەنسا و ئیتالیا لە لوبنان و فەلەستین، بووش پێشنیاری ئانجێلا مێرکل سەرۆک وەزیری ئەڵمانیای بۆ دەسبەکار کردنەوەی لوجنەی چوارلایەنەی ئەمریکا، ئۆرووپا، ڕووسیا، UN لەسەر کێشەی فەلەستینی قبوول کرد. ئەوێک کە چوار ساڵە بە خەیاڵە یەکلایەنە پڕۆژەی “ڕۆژ هەڵاتی ناوەڕاستی گەورە”! بەرێتە پێش، ئێستا ناچارە ئۆرووپا و ڕووسیا لە کێشەی فەلەستیندا بەشدار بکات و هەرچەن هێشتا بەشدار کردنیانی لە کێشەی لوبنان و عێراقدا ڕەت کردوەتەوە بەڵام دواتر لەوانەیە ناچار بێ ئەوەش قبووڵ بکات. ئەمە حاسڵێکی تری قەیرانی ستراتیژی ئەمریکایە و گرفت ئەوەیە کە بەمەش کێشەکان چارەسەر نابن، ئاڵۆزتر دەبن.

لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لە لایەک سەربزواندنی بەهەڵپەی ڕیزەکانی ئیسلامی سیاسی دەبیندرێ، لە کۆماری ئیسلامی ئیران و القاعدە و گرووپە میلیشیاکانی عێراقەوە تا حیزبوڵڵای لوبنان و حەماس، لەولاش وەخۆکەوتنەوەی ڕەوتی جۆربەجۆری ناسیۆنالیزمی عەرەب و دەوڵەتە عەرەبەکان، کە هەرتک لای ئەم جموجووڵانەش مۆری بەرزەخ و بۆشایی سیاسی ئێستای پێوەیە.
سەرجەم ئەم دیاردانە دەلالەت لەوە دەکەن کە قەیرانی ستراتێژی ئەمریکا ئاڵوگۆڕێکی جیهانی گرنگ بەدوای خۆیدا دێنێ، هەر لە ئێستاشەوە پێوە دیارە کە دەبێتە خاڵَێکی وەرچەرخان و سەرەتای کۆتایی سەردەمێک کە بە شەڕی ١٩٩١ی خەلیج دەستی پێ کردوە. ئەمە بەو مانایە نیە کە چاوەڕوان بین وەزعەکە باشتر بێ، زۆر لەوانەیە کە بۆ ماوەیەک لەمەش کە هەیە خرابتر بێ.

بەڵام ئەم ئاستە لە باس و وردبوونەوە هێشتا هەر ئاستی فەکت و دیاردە ڕۆژانەکانە کە بینینیان بۆ هەموان ئاسانە و ڕەنگە تا ڕادەیەکیش چونیەک بێ. گرنگتر بینین و تێگەیشتنَی ئەو ڕەوەندە بنەڕەتی و بەردەوامانەیە کە لە پشتەوەی دیاردەکانن و ڕەوتی ڕووداوەکان دیاری دەکەن. لەم ئاستەدا ئیتر ڕا و بۆچوونەکان زۆر لێک جیا دەبنەوە. بۆ وێنە ڕا و بۆچوونی من لەگەل زۆربەی ئەوانەی تا ئێستا لە میدیای کوردی زمان دیومن جیاوازە. بۆیە داوا لە خوێنەران دەکەم بە کراوەیی سەرنجی بۆچوونە جیاجیاکان بدەن. ئەوەی ئەم ڕۆژانە پێویستە، پێ چەقاندن لەسەر قەناعەتەکانی پێشوو نیە، کراوەیی و سەرلەنوێ هەڵسەنگاندنەوەی قەناعەتەکانە بەپێی تایبەتمەندی هەلومەرجە تازەکان. لە کوردستان ئەوەی زۆر پێویستە پێداچوونەوەی ڕخنەگرانەیە بە ئەزموونی شانزە ساڵ دەسەڵات و کێشەی دەسەڵاتی دوو حیزبی سەرەکی کوردایەتیدا، لە بەر ڕۆشنایی هەڵوێست و سیاسەتی ئێستایاندا بەرامبەر بەو ئاڵوگۆڕانە کە لە عێراق و ناوچە و جیهاندا بەدی دەکرێ. بەتایبەت نەوەی نوێ، گەنجان و خوێندکاران، کە بە شەوق و وردبینی بۆ وەڵامی ئەو پرسیارانە دەگەڕێن کە زەینیان دەورۆژێنێ، جێی خۆیەتی بەرامبەر بە ڕوانگە باوەکان، بایەخ بە ڕوانگەی ڕادیکال و مارکسیست بدەن بۆ لێکدانەوە و تێگەیشتنَی ئەو ئاڵۆزییانە کە میلیتاریزمی ئەمریکا بۆ جیهان و ناوچەکە و عێراق و کوردستانی ناوەتەوە.

ستراتێژی ئەمریکا بەدوای ڕووخانی سۆڤیەت و نەمانی سیستەمی دوو بلۆکی جیهانیدا، لەسەر بناغەی میلیتاریزم و شەڕئەنگێزی بینا کراوە، نەک هەر بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەڵکوو بۆ جیهان بەگشتی. لە چوارچێوەی ئەم ستراتێژیەدا، سیاسەتی سەربازی بەردەوام جڵەوی دیپلۆماسی بەدەستەوە گرتوە و بەسەریدا زال بوە. بۆ ئەمریکا دیپلۆماسی بەشێکە لە شەڕ و لە ستراتێژی میلیتاریستی لە ژێر ناوی: “زەربەی پێشگیرانە” pre-emptive strike دا بەتایبەت لەم ساڵانەی دواتردا دیپلۆماسی بۆ ئەمریکا قەت ئەڵتەرنەتیڤی سیاسەتی سەربازی نەبوە بەڵکوو پەیرەو و تەواوکەری بوە. لە زۆربەی کێشمەکێشەکاندا، ئەمریکا هەتا بۆی لوابێ دەستی بۆ دیپلۆماسی و ڕێگای سیاسی نەبردوە.
پیشانگای هەرە زەقی ئەم ستراتێژیە، شانۆی خوێناوی عێراقە. ئەمریکا گوێی نەدایە دژایەتی یەکپارچەی ئەنجومەنی ئاسایش، گوێی نەدایە بەرینترین ئێعتییراز و نارەزایی مێژووی بەشەر لە پانزەی شوباتی ۲٠٠٣دا، پشتی لە سەرجەم رێگا سیاسیەکان هەڵکرد و هێرشی سەربازی بۆ سەر عێراق هەڵبژارد. ئەو کارەش ئەم کارەساتەی لێ کەوتوەتەوە کە عالەم دەیبینێ: ماڵوێران کردن و خەڵتانی خوێن کردنی جەماوەری بەرینی خەڵک، بووژاندنەوەی ئیسلامی سیاسی و ناسیۆنالیزمی عەرەب، چاندنی تۆوی چەندبەرەکی مەزهەبی و قەومی و ڕق و شەڕ و کوشتاری بێ ئەوپەڕ، لە ئەنجامیشدا ئەو قەیرانە کە خۆی و هاوپەیمانانی تا ئەژنۆ تێێ چەقیون.
ئەنجومەنی ئاسایش و سەرجەم سیستەمێک کە پێی دەڵێن “کۆمەڵگای نێودەوڵەتی”! تا ئەو کاتە بۆ ئەمریکا جێی ڕیزە کە هەرچی ئەو قەراری لەسەر داوە بۆی مۆر بکا. زۆر جار بۆی کردوە. هەر جارێکیش نەیکردبێ، ئەمریکا گوێی نەداوە و لەسەر کرداری میلیتاریستی خۆی پێی چەقاندوە. بەمەش گەلێک گیروگرفت و سیناریۆی خویناوی لەملاولای دونیا خولقاندوە.

هۆی هەڵبژاردنی ستراتێژی میلیتاریستی لە لایەن ئەمریکاوە چیە؟ ئەم ستراتێژیە، سەربەخۆ لە قوپکەی سەرشانی ژەنەرال کۆلین پاول و بیرکردنەوەی میلیتاریانەی کۆندۆلیزا ڕایس و کاراکتەری شەخسی بووش و مەیلی فیکری نئۆکۆنسێرڤاتیڤەکان، بەرهەمی پێویستی ئەم سەردەمەی بورژوازی ئەمریکایە بۆ ئەوەی باڵادەستی خۆی بەسەر دونیادا بسەپێنێ. مەبەست دەسبەسەرا گرتنی زۆرترین بەش لە سەروەت و سامانی حاسل لە چەوسانەوەی چینی جیهانی کرێکارە، بۆ خۆی، لە ڕکابەری لەگەل ڕەقیبە جیهانیەکانیدا کە بریتین لە: یەکیەتی ئۆرووپا و رووسیا و ژاپۆن و چین و هیند و لە پلەی خوارتردا چەن بلۆکێکی ناوچەیی وەک کۆماری ئیسلامی و ئیسلامی سیاسی لە رۆژهەڵاتی ناوەراست و وڵاتانێک لە ئەمریکای لاتین.

ئەمریکا، وەک وڵاتێکی ئەمپریالیستی گەورە و پێشکەوتوو لە باری سەرمایە و تەکنۆلۆژیەوە، لەم سەردەمەدا پێویستی بەوەیە و دەیەوێ کە سەرکردایەتی خۆی بە زۆری چەک بەسەر باقی جیهاندا بسەپێنێ. بۆچی بە زۆری چەک؟ چونکە ناتوانێ بە یارمەتی باڵادەستی ئابووری خۆی، ئەو سەرکردایەتیە بەسەر ڕەقیبەکانیدا دابین بکا. دەمێکە ئابووری ئەمریکا لە هی بەشێکی زۆر لە ڕەقیبەکانی لەدواترە. بەڵام هێزی سەربازیی ئەمریکا لە سەرووی هەموویانەوەیە. ئەمریکا دەیەوێ بە زەبری خاڵی بەهێزی سەربازی، خاڵی لاوازی ئابووریە بەجێماوەکەی قەرەبوو بکاتەوە و باڵادەستی خۆی بسەپێنێ، بەشکەم بتوانێ لە خیلالی دە – بیست ساڵدا بە یارمەتی باڵادەستی سەربازی سەرەنجام باڵادەستی ئابووریش دەس بخاتەوە.
دوای رووخانی سۆڤیەت و نەمانی سیستەمی دوو بلۆکی جیهانی، بۆشاییەک لە سەرووترین ئاستی دەسەڵات لە دونیادا پێک هات. لە سەردەمی باڵاترین ئاستی جیهانی بوونی ئابووری سەرمایەداریدا (globalisation)، کە هەر رووداوێکی گرنگ لە هەر شوێنێکی دونیا کار دەکاتە سەر ئابووری و سیاسەتی باقی دونیا، بۆشایی دەسەڵات رێی بەندە و دەسبەجێ بانگی هێزێکی گەورە دەکات وەڵامی پێ بداتەوە و پری بکاتەوە، ئەو کاتوساتە جگە لە ئەمریکا هیچ هێزێک ئامادە نەبوو ئەو بۆشاییە پر بکاتەوە. لە جەنگەڵستانی ململانەی دەسەڵات لە سیستەمی سەرمایەداریدا، بورژوازی و دەوڵەتی ئەمریکا (بە کۆمارخواز و دێمۆکراتەوە) بە مافی بێ گەزافی خۆیان دەزانی کە پاش نەمانی سۆڤیەت، ئەمریکا ببێتە تاقەسواری تاقانەی دونیا و هەول بدا ئارایشی سیاسی و نێودەوڵەتی سەرانسەری دونیا بە پێوەری قازانج و بەرژەوەندی خۆی دابرێژێتەوە، بەجۆرێک کە تێیدا سەروەری و باڵادەستی سیاسی و سەربازی دەوڵەتی ئەمریکا و لە ئەنجامیشدا باڵادەستی ئابووری بورژوازی ئەمریکا، هەتاهەتا بەرهەم بێتەوە و تەئمین بکرێ. ئەم ستراتێژیە ناو نرا “نەزمی نوێی جیهانی” و سەرەتاش زۆربەی دەوڵەتە ئەمپریالیستەکان ئەم دەوری سەرکردایەتیەیان بۆ ئەمریکا سەلماند، بە پێی ئەو قەناعەتە کە ئەگەرنا تێکەولێکەی جیهانی و کەس لە کەسی بێ سنوور، پەراوپەری دونیا دادەگرێ.

دواتر لە لایەک دەرکەوت کە بۆ ئەمریکا، ئەو ستراتێژیە میلیتاریستییە بەو جۆرە کە بیری لێ دەکردەوە ناچێتە پێش، لەو لاشەوە رەقیبە جیهانیەکانی رۆژ بۆ رۆژ دەهاتنە پێشتر. ئەم دوو رەوتە باڵانسەکەیان گۆری و وایان کرد کە رەقیبەکان چیتر مل بە سەرکردایەتی تاقانەی ئەمریکا نەدەن و لە سەرکردایەتی سیاسی و سەربازی جیهان و لە ئارایشی نێودەوڵەتیدا داوای بەشی زۆرتر بکەن. دژایەتی هەموو دەوڵەتە گەورەکان (جگە لە بەریتانیا) بەرامبەر بە پلانی ئەمریکا بۆ شەر لە عێراق، خاڵێکی وەرچەرخان بوو لە گۆرانی باڵانس لە ناو دەسەڵاتە ئەمپریالیستەکاندا و لە پرۆسەی شەرەنگَێزی ئەمریکادا بۆ داسەپاندنی باڵادەستی خۆی. رەقیبان و موخالیفانی سەرکردایەتی تاقانەی ئەمریکا، وتَیان فەرموو بە بێ مۆری ئێمە شەری عێراق بکە، با بزانین بە کوێ دەگەی!
ئێستا ستراتێژی میلیتاریستی ئەمریکا (بە رابەری نئۆکۆنسێرڤاتیڤەکان) لە بونبوستێکی کوشەندە چەقیوە. لە ئاکامدا سەرجەم ڕەقیبە جیهانی و ناوچەییەکانی سەریان بەرز کردوەتەوە و هەست دەکەن نۆرەیان هاتوە گورزی خۆیان بوەشێنن، بەشی زۆرتر بۆ خۆیان بەدەس بێنن و بەرژەوەندی جیاوازی خۆیان بچەسپێنن. لە ناوخۆی ئەمریکاشدا دێمۆکراتەکان لە پال ئەوەدا کە هەوڵ دەدەن قازانجی گشتی ئەمریکا بپارێزن و رێگا بۆ دەرباز بوونی هێزەکانیان لە عێراق بدۆزنەوە (راپۆرتی بەیکر- هەمیڵتن)، لە درێژەی سەرکەوتنیان لە هەڵبژاردنی ئەخیردا (نۆڤەمبری ٢٠٠٦) هەوڵ دەدەن پۆستی سەرۆکایەتیش لە چنگ کۆمارخوازان دەر بێنن. هەرتک ئەمانەش دەبێ شانبەشان لە پرۆسەیەکی کەمتر لە دوو ساڵدا بچنە پێش.

بە هەموو حیسابێک دوو ساڵی داهاتوو چارونووسی ستراتێژی میلیتاریستی ئەمریکا لە جیهان و دەسەڵاتی کۆمارخوازان لە ناوخۆی ئەمریکادا دیاری دەکات. بووش چ دەکات؟ بووش چلۆن رامسفیڵدی کردە قوربانی بۆ سووک کردنی باری بونبەستە سەربازیەکەی، ئەمجارەش بە گۆرینی جان ئەبی زێد و جۆرج کەیسی و خەلیلزاد و بە قبووڵ کردنی برێک لە پێشنیارەکانی گرووپی بەیکر- هەمیڵتن وا دەنوێنێ کە خەریکە “ئاڵوگۆر” پێک دێنێ! لە هەمانکاتدا هەول دەدات بە ناردنی بیست و یەک هەزار و پێنسەد سەربازی تر جۆرێک لە “سەرکەوتن” بۆ ستراتێژی میلیتاریستی تۆمار بکا. ئەم پلانەی دەسبەجێ لە لایەن دێمۆکراتەکانەوە بە توندی رەت کراوەتەوە.
ئەوەی بووش دەیەوێ چی بکا شتێکە و راستیەکان چی بەسەردا دەسەپێنن شتێکی ترە. لە دوو ساڵی داهاتوودا فشار لەسەر بووش تادێ قورستر دەبێ. ئیختیاری ئیدارەی ئەمریکا وەک جاران هەر سیاسەتی سەریازیە و دیپلۆماسیش هەر لە خزمەت میلیتاریزمدا دەبێ، بەمەش وەزعی عێراق و قەیرانی ئەمریکاش تادێ خرابتر دەبێ. لەوانەیە فشاری راستییەکان ئەمریکا ناچار بکا مل بە هیندێ رێگای سیاسی بدا. ئەمە بەتایبەت بۆ ئیسرائیل، هاوپەیمانی ژمارە یەکی ئەمریکا لە ناوچە، کە شەری لوبنانی دۆراندوە و لە درێژەدانی کوشتار و داگیرکاری لە فەلەستینیش خێری نەدیوە، زۆرتر چاوەروان دەکرێ. بەڵام وا پێ دەچێ کە سەرجەمی قەیرانەکە ساڵی داهاتووش هەر بەرینتر و ئاڵۆزتر دەبێتەوە.

پرسیار /ئەمریکا لەپاش شۆرشی گەلانی ئێران واتە نزیکەی ۲٧ ساڵە نەیتوانیوە شێوازی مامەڵەکردن لەگەڵ ئێراندا بدۆزێتەوە، کە لەسیاسەتدا بەرژەوەندییەکان لە ئایدۆلۆژیا گەورەترن، لەبەرامبەردا ئێران لە جیهانی ئیسلامیدا توانی رێگەی گەشەسەندنى دیموکراسییەت بگرێت وەک ئەوەی لە پاکستان و ئەفغانستان و ئێران و لوبنان و زۆر جێگەی تردا ئەو کارە بکات و بەمەش دیموکراسییەتی ئەمریکا لە ناوچەکەدا شکستی هێنا ، بۆچونتان لەو بارەیەوە؟

فاتح شێخ:

گرفتی ستراتێژی و سیاسەتی ئەمریکا بەرامبەر بە ئێرانی پاش شۆڕشی ١٩٧٩، زۆر واوەتر و درێژماوەتر و جەوهەریترە لەوە کە بە ئاسانی بۆی چارەسەر بکرێ. گرفتەکە لەوێدایە کە ئەمریکا و باقی دەوڵەتە گەورەکانی ڕۆژئاوا، کاتێک بۆیان دەرکەوت کە ڕژێمی شا پێشی شۆڕشی جەماوەری پێ ناگیرێ و ڕووخانی مسۆگەرە، لە کۆنفرانسە بەدناوبانگەکەی “گوادیلۆپ” دا بڕیاریان دا کە بۆ پێشگرتن لە هاتنەسەرکاری حوکمێکی شۆڕشگێر و چەپ، دەس بدەنە ژێرباڵی خومەینی و ڕەوتی ئیسلامی. ئەمە ستراتێژی و سیاسەتی ئەمریکا و سەرجەم ئەمپریالیزمی ڕۆژئاوا بوو بەرامبەر بە سۆڤیەت. ئەوەندەش لە ئارایشی ئەوکاتی ئۆپۆزیسیۆنی ڕژێمی شا و هێزە سیاسیەکانی ساحەی شۆڕشی ئێران بێ ئاگا بوون، نەیانخوێندبوەوە کە خودی سۆڤیەت و “چەپ”ی سەر بە سۆڤیەت هەرتک دەچنە پال خومەینی و هەول دەدەن بارودۆخەکە بە ئاقاری خەتی “دژی ئەمریکا” و “دژی رۆژئاوا” و “دژی ئەمپریالیست”دا بەرن کە ئەودەم لە “دونیای سێهەم” باو بوو وە بەپێی هەلومەرجی سەردەمیش سەر بە سۆڤیەت بوو.

تەنیا لە شۆڕشی ئێرانیشدا نەبوو کە ئەمریکا و ڕۆژئاوا بە هۆی دژایەتی کوێرانە لەگەل شۆڕش و چەپ و ڕکابەری ئایدیۆلۆژیک بەرامبەر بە سۆڤیەت، چوونە پاڵ بزووتنەوەی ئیسلامی. لە ئەفغانستانیش ئیسلامیەکانیان بەرامبەر بە سۆڤیەت پڕچەک و تەیار کرد، لە فەلەستینیش حەماسیان بەرامبەر بە فەتح و هیزە سیاسیەکانی بزووتنەوەی فەلەستین قوت کردەوە. لە جەزایریش و شوێنی تریش کردیان. سەرجەمی ئەو کارانە، بەتایبەت یارمەتیدانی ئیسلامی سیاسی بۆ گەیشتن بە دەسەڵات لە وڵاتێکی گرنگ و ستراتێژیکی وەک ئێراندا، بۆچوونێکی هەرە چەوتی “جەنگی سارد”ی بوو کە لەوانەیە لە ڕوانگەی خۆیانەوە وەک تاکتیکی کاتی و سیاسەتی ڕۆژ چاویان لێ کردبێ، بەڵام دەرکەوت کە چەند ئاسان بوو دەرگای قوتوولەی مار و دووپشک بکەنەوە، داخستنەوەی سەدان قات سەخڵەت و لە ئیمکان بەدەر بوو. ئیسلامی سیاسیان لە دژی چەپ و ئازادیخوازی عیلمانی، بەهێز کرد و بەریان دایە گیانی کۆمەڵگا، دواتر لێیان بوو بە ڕەقیب و ئەوەتا ئێستاکە داوای بەشە دەسەڵات و بەشە تاڵانیان لێ دەکات و نە دەتوانن باشاری بکەن، نە تەنانەت بۆیان کۆنترۆڵ دەکرێ. لە عێراقیش هەر تووشی ئەو ئاکامە ئەستەمە هاتوون.

بەڵام ئەمە کە دەڵێی: “لە بەرامبەردا ئێران لە جیهانی ئیسلامیدا توانی رێگەی گەشەسەندنى دێموکراسییەت بگرێت … و بەمەش دێموکراسییەتی ئەمریکا لە ناوچەکەدا شکستی هێنا”، جێگای قسەیە. ئەگەر مەبەستت لە دێموکراسی “هەڵبژاردن”ەکانی ڕژێمی ئیسلامیە، ئەو کارە بەدەر لە پەردەپۆشی ئیستیبداد و سەرەڕۆیی و سەرکوت و کۆنەپەرستی هیچی تر نیە. ڕژێمی ئیسلامی ڕۆژ و شەو لە بواری سیاسی و فەرهەنگی و گوزەران و هەستان و دانیشتندا پێشی هەناسەدانی ئازادانەی خەڵکی گرتوە، کۆمۆنیستەکانی کۆمەڵکوژ کردوە، ژنانی لە هاووڵاتی پلە سێ خوارتر و بێمافتر کردوە. ئینجا بە خەڵک دەڵێ هەڵبژاردنە وەرن “دەنگ” بدەن! لە دونیای واقیعدا بە زۆری چەک نەبێ و لە پال چەکیشدا بە زەبری مێشک شوشتنەوە نەبێ، هیچ هاووڵاتیەک ئەمڕۆ ئەم جۆرە هەڵبژاردن و دەنگدانە بە “ماف” حیساب ناکات!
لە ئێرانی ژێر حوکمی ڕژێمی ئیسلامیدا و لە عێراق و پاکستان و ئەفغانستان و زۆر شوێنی دونیادا بە هەڵبژاردنی لەم چەشنە دەڵێن دێموکراسی! دیاری دێموکراسی ئەمریکاش بۆ “ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی گەورە” لەمە زیاتر نیە. بۆیە ئەمریکا بە کایەی “دێموکراسی” ناتوانێ بەرنگاری کۆماری ئیسلامی بێتەوە. ئەو سیناریۆ خوێناوییەش کە لە عێراق لە سێبەری شەر و داگیرکاریدا بەرپایە و پێی دەڵێن “پڕۆسەی دێموکراسی” هەر عەینی شتە. ئەم بێمافیە شیاوی خەڵکی شەریف و ئازادیخواز نیە و هەرگیز بەو بیچمە لە دێموکراسی دل خۆش ناکەن! خەڵکی ئازادیخواز ناچارن بۆ گەیشتن بە ئازادی و مافی ئینسانی شیاوی خۆیان، لەسەر تیکۆشانی خۆیان بە ڕێچکەی پێچەوانەی ئەو پڕۆسەیەدا سوور بن.

پرسیار/ دوای ڕوخانی دیواری بەرلین هاوکێشەکان گۆڕان و چەمکی جیاکردنەوە باشترین ڕێگەچارەیە بۆ حەلی کێشە ئیتنیکییەکان و ئەمەش لە بۆسنیاو یوغوسلافیا سەرکەوتوبو ، بۆ کێشەی کوردیش وای نابینن کە کورد ئەگەر لە عەرەب و فارس و تورک جیابێتەوە ڕەنگە چەوسانەوە کەمترو زەمینەی ئازادی فراوانتر بێت؟

فاتح شێخ:

پێشتریش لە هەر کوێ قازانجی ئەمپریالیستەکان خواستبێتی، سیاسەتی جیاکردنەوە بە مەبەستی چکۆلە کردنەوەی وڵاتانی نەیاری خۆیان لە ئەجێندایاندا بوە. بەپێچەوانەش لە هەر کوێ قازانجیان نەیخواستبێ دژایەتی هەموو جووڵانەوەیەکی مافخوازانەیان کردوە و بە گورزی “جودایی خوازی” بەرنگاری بوونەتەوە. نموونەش کەیسی کێشەی کوردە لە وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کە نە ئەمریکا و نە باقی دەوڵەتانی ئەمپریالیست، قەت دانیان نەناوە بە مافی خەڵکی ناوچە کوردنشینەکانی ئەو وڵاتانە دا بۆ دیاریکردنی چارەنووسی سیاسی خۆیان.
جگە لەوە، با ڕوون بێ، کێشەی کورد کێشەیەکی سیاسیە، کێشەی ئێتنیک نیە. ئەم کێشەیە لەسەر ئەوە نیە کە گوایە “کورد” دەیەوێ لە “عەرەب و فارس و تورک” جیابێتەوە بۆ ئەوەی “ڕەنگە چەوسانەوەی کەمترو زەمینەی ئازادی فراوانتر بێت”! سەرچاوەی کێشەی کورد لەوەدایە کە دەیان ساڵە ڕژێمە سەرەرۆکان لە تورکیا و ئێران و عێراق و سووریا، یەک لە دوای یەک، لە پێناو زال کردنی بێمافی و چەندبەرەکەیی بەسەر چینی کرێکار و کۆمەڵانی خەڵکدا و لە هەڵوێستی ناسیۆنالیزم و شۆڤینیزم و باڵادەستی قەومیەوە خەڵکی ناوچە کوردنشینەکانیان داوەتە بەر سەرکوت و کوشتار و کۆمەڵکوژی و قەت ڕۆژێک لە ڕۆژان لە کۆمەڵگادا وەک هاووڵاتی یەکسان چاویان لێ نەکردوون. لە ڕوانگەی هەڵوێستی ئازادیخوازانەی چینی کرێکار و کۆمەڵانی خەڵکەوە، وەڵامی کێشەی سیاسی کورد و چارەسەری کارساز و عادیلانەی ئەم کێشەیەش هەر دەبێ وەڵام و چارەسەرێکی سیاسی بێ. لە هەرکام لەو وڵاتانەدا مافی مسۆگەری خەڵکی ناوچە کوردنشینەکانە کە لە ڕێفراندۆمێکی ئازاددا دەنگ بدەن بەوە کە ئایا دەیانەوێ جیا ببنەوە و دەوڵەتی سەربەخۆ پێک بێنن یا وەک هاووڵاتیانی خاوەن مافی یەکسان لە چوارچێوەی ئەو وڵاتە و ئەو دەوڵەتەدا بمێننەوە و هاوژینی دڵخوازانە هەڵبژێرن. جیابوونەوە ئەڵبەت شەرت نیە کە حەتمەن چەوسانەوە کەمتر بکات و زەمینەی ئازادی فراوانتر بکات! جیابوونەوە تەنیا یەک کێشە چارەسەر دەکات: کێشەی میللی، کە مانای پێکهێنانی دەوڵەتی سەربەخۆیە و بەس! ئەو دەوڵەتە سەربەخۆیەش بە پێی خەسڵەت و بەرژەوەندی چینایەتی خۆی دەتوانێ زەمینەی ئازادی فراوانتر بکات یا نەکات، چەوسانەوە کەمتر بکاتەوە یا نەکاتەوە. بەڵام جیابوونەوە و پێکهێنانی دەوڵەت یا مانەوە بە مەرجی زەمانەتی یەکسانی ماف لەگەل باقی هاووڵاتیان، لانیکەم ئەو خەڵکە لە چنگ یەک جۆر ستەم و بێمافی ڕزگار دەکات: کە ئیتر بە بۆنە و بیانووی “کوردزمان” بوونەوە، ناکەونە ژێر ستەم و سەرکوت و کوشتار و کۆمەڵکوژی. ئەمەش هەنگاوێکی سیاسی گەورەیە بەرەوپێش.

پرسیار / لە وتارێکدا راڵف پیتەرس بەناوی Blood Boarder داوای کوردستانێکی سەربەخۆ دەکات ئێوە ئەم مەسەلەیە چۆن دەبینن؟

فاتح شێخ:

ئاگادار نیم راڵف پیتەرس چی وتوە و چلۆن داوای کوردستانێکی سەربەخۆی کردوە. لە هەر حاڵدا ئەمە باسێکی سیاسیە، راستەوخۆ لە هیچ ئایدیۆلۆژی و ئامانج و ئارەزوویەک نایەتە دەر، بەڵکوو دەبێ لەگەل هەلومەرجی سیاسی موشەخەس تێهەڵکێش بکرێ. بەم پێیە کاتێک کەسێک باسی “کوردستانێکی سەربەخۆ” دەکات دەبێ بە موشەخەسی بە وڵاتێک و سەردەمێک و هەلومەرجێکی سیاسی دیاریکراوەوە ڕەبتی بدات. کەوایە زۆر تەبیعییە کە ئەم باسە تەعبیری جۆراوجۆری لێ بکرێ. تەنانەت لە ناو ڕیزی ئەحزاب و شەخسیاتی سیاسی ناسیۆنالیزمی کورددا کە هەمیشە خۆیان بە کێشەی کوردەوە پێناسە کردوە و هەرکام خۆیان بە تاقە خاوەنی تەبیعی و تاقە وەدیهێنەری ئامانجی”کوردستانێکی سەربەخۆ” لە قەڵەم دەدەن، چەندەها دیدگا و ڕا و بۆچوونی جیاواز لەسەر کوردستانی سەربەخۆ یا پڕۆسەی وەدیهاتنی، وجوودی هەیە.
من کۆمۆنیستم و بۆ چارەسەر کردنی کێشەی کورد، وەک پێشتریش باسم کرد، ئەوەم پێ باشە لە هەر یەک لەو وڵاتانەی کێشەی کوردی تێدایە، ڕێگا بە دانیشتوانی ناوچە کوردنشینەکان بدرێ کە لە ڕێفراندۆمێکی ئازاددا دەنگ بدەن کە ئاخۆ دەیانەوێ لەو وڵاتە جیا ببنەوە و دەوڵەتێکی سەربەخۆ پێک بێنن، یا وەک هاووڵاتیانی خاوەن مافی یەکسان، لە چوارچێوەی ئەو وڵاتە و ئەو دەوڵەتەدا بمێننەوە. بەمجۆرە دیارە دەنگی زۆربەی ئەو خەڵکە دەیبڕێتەوە کە لە ڕێفراندۆمەکەدا بەشدارییان کردوە. ئاکامی دەنگدان دەبێ بەڕەسمی بناسرێ و بەرامبەر بە هەر چەشنە تەعەدایەکی ئێحتیمالی لە لایەن دەوڵەتی ناوەندی یا دەوڵەتانی دراوسێوە دیفاعی لێ بکرێ. دیسانیش دیارە کە لە هەر هەلومەرجێکی سیاسی موشەخەسدا ئەحزاب و کەسایەتیە سیاسیەکان، بە خەڵک دەڵێن کە دەنگ بە جیابوونەوە بدەن یا بە مانەوە. ئەمە هەڵوێستێکی سیاسیە و ڕاستەوخۆ لە ئایدیۆلۆژی هەڵناهێنجرێ.
ئێستا لە کوردستانی عێراق هەر دوو حیزبی دەسەڵاتدار لەگەل ئەوەشدا کە ڕادەگەیەنن کە سەربەخۆیی بە مافی خەڵکی کوردستان دەزانن، بەڵام لە حاڵی حازردا جیابوونەوە بە موناسیب نازانن و هەڵیان نەبژاردوە. ئەمە هەڵوێستێکی سیاسیە و دەکرێ لەگەڵی َبی یا لەدژی بی. لە هەمان کاتدا بەشداربووانی ئەو ڕێفراندۆمە ناڕەسمیە کە لە پەراوێزی “هەڵبژاردن”ی ساڵی پاردا بەڕێوە چوو، بە رێژەی سەرووی ٩٨% دەنگیان بۆ سەربەخۆیی داوە. ئەم رێژە باڵایە بە شێوەیەکی ڕەمزیش بێ نیشانی داوە کە هەڵوێستی جەماوەر و هەڵوێستی ئەحزابی دەسەڵاتدار لە مەسەلەی سەربەخۆیی، لێک دوورن. ئەم لێک دوور بوونی هەڵوێستە بێگومان مانایەکی تری نیە جگە لە دوور بوونی قازانجی واقیعی جەماوەر لە قازانج واقیعی ئەحزابی دەسەڵاتدار لە مەسەلەی سەربەخۆییدا. هەر ئەمەش هۆی ئەوەیە کە سەرەڕای ئیمزای نزیک بە دوو ملیۆون هاووڵاتی بۆ پشتیوانی لە ڕێفراندۆم و سەربەخۆیی، ئەحزابی دەسەڵاتدار تا ئێستا نەچوونەتە پای ڕێفراندۆم، لەحاڵێکدا ڕێفراندۆم و راپرسی تاقە ڕێگای ئاسایی و یاسایی و بەڕەسمی ناسراوە لە ئاستی جیهانیدا بۆ چارەسەری کێشەی میللی وەک کێشەی کورد. هەروەک لەم ساڵانەشدا لە لایەن UN ەوە لە تیمووری ڕۆژهەڵات بەڕێوە برا و لە ئەنجامی دەنگدانی زۆربەدا، سەربەخۆیی ئەو وڵاتە بەدی هات.

بۆ کوردستانی عێراق، من لەگەل ئەوەدام کە دەسبەجێ ڕێفراندۆم بکرێ و لایەنگری دەنگدان بە جیابوونەوەشم. چونکە لام وایە لە شانزە ساڵی ڕابردوودا کوردستانی عێراق بە کردەوە لە عێراق دابڕاو بوە و بوەتە کۆمەڵگایەکی تەواو جیاواز. ئەم ڕەوتی جیاوازییە لە پاش جەنگ و داگیرکارى ئەمریکا و ڕووخانى ڕژیمى بەعسیشدا، ڕووی لە کزی نەناوە بەڵکو هەتا هاتوە بەرینتر و قووڵتر بوەتەوە. تایبەتمەندیەکان و جیاوازیەکانی کوردستانی عێراق لە چاو باقی ناوچەکانی عێراق، لە بوارەکانی ئابووری و سیاسی و ئیداری و کۆمەڵایەتی و فەرهەنگیدا هەر لە زیاتر بووندایە. لکاندنەوەى هەرێمی کوردستان بە حکوومەتی بێ سەرەو بەرەی بەغداوە، بە بێ پرس بە دانیشتوانى ئەم کۆمەڵگایە و بە پێچەوانەى ویست و ئیرادەیان، هەڵەیەکی سیاسی گەورە و غەدرێکی زۆر ئاشکرا بوو، زۆریش ڕوون بوو کە سەرکەوتن بەدەس ناهێنێ. دوای ئەم ئەزموونە سەرنەکەوتوە و دوای ڕاپۆرتی بەیکر- هەمیڵتن، زۆرتریش ڕوونە کە ڕەسمیەت پێدانی ئەم سەربەخۆییە دیفاکتۆیە لە ڕێگای رێفراندۆمەوە، هەم ڕیگاچارەیەکى واقیعى و کارساز و عادلانەیە و هەم ویستى جەماوەرى فراوانى خەڵکى کوردستانە.

بۆ کوردستانی ئێرانیش ڕێفراندۆم لە ناوچە کوردنشینەکان بە ڕیگاچارەی واقیعى و کارساز و عادلانە دەزانم و لە حاڵی حازردا لایەنگری دەنگدان بە جیابوونەوە نیم، چونکە ڕێفراندۆم تەنیا لە حاڵەتی لاچوون یا بەرەو لاچوونی ڕژێمی ئیسلامیدا جێبەجێ دەکرێ، لەو حاڵەتەدا ئەگەر مافی یەکسان وەک باقی هاووڵاتیان لە لایەن دەوڵەتی مەرکەزیەوە بۆ دانیشتوانی ناوچە کوردنشینەکان گەرەنتی بکرێ (کە دەبێ هەوڵی تەواوی بۆ بدرێ) مانەوە لە چوارچێوەی ئەو وڵاتەدا و هاوژینی لەگەل باقی خەڵکی ئێران زیاتر لە جیابوونەوە بە قازانجی خەڵکی ناوچە کوردنشینەکانە. دیارە بە گۆڕانی هەلومەرجی سیاسی، لەوانەیە پێویست بکات هەڵوێستی سیاسیم بەرامبەر بە دەنگدان بە جیابوونەوە یا مانەوە بگۆڕدرێ. ئەوە شتێکی جیاوازە.
بۆ چارەسەری کێشەی کورد لە وڵاتانی تر، جگە لە دیفاعی ئوسووڵی لە مافی رێفراندۆم، ئێستا هەڵوێستێکی دیاریکراوم لەسەر جیابوونەوە یا مانەوە نیە و بۆ حاڵی حازریش هەڵوێستی دیاریکراو بە پێویست نازانم. بۆ وێنە جێگای پرسیار و جێگای لێکۆڵینەوەی سیاسی – ژئۆپۆلیتیکی بەدوور لە تەعەسوبی ئایدیۆلۆژیکە کە: ئاخۆ قازانجی درێژخایەنی خەڵکی ناوچە کوردنشینەکانی تورکیا زۆرتر لەوەدایە کە هاووڵاتیانی خاوەن مافی یەکسان بن لە تورکیایەکی ئەندامی یەکیەتی ئۆرووپادا یا لەو وڵاتە جیا ببنەوە و دۆزی دەوڵەتی سەربەخۆ بۆ خۆیان هەڵبژێرن؟ ئەمە بە ڕای من مەسەلەیەکی کراوەیە.

بەم جۆرە بۆچوونی گشتی من لەسەر “کوردستانێکی سەربەخۆ”، بە تەنیا هەڵوێستی ئایدیۆلۆژیک دیاری ناکرێ و نابڕێتەوە. ئەمە مەوزووعێکی سیاسیە و هەڵوێستی سیاسی دەخوازێ، ئەویش بەندە بە هەلومەرجی سیاسی موشەخەسەوە کە لە هەر وڵاتێک و هەر سەردەمێک، یا بە عام و لە ڕووی ئوسووڵەوە، چ هەڵوێستێک لەبارەیەوە دەگیرێ.

پرسیار / لەپرۆژەی رۆژهەڵاتی ناوەراستی گەورەدا کە ئەمریکا بانگەشەی بۆ دەکات و ئەوەی لەبەرچاوانە کە لەبری دیموکراتیزەکردنی ناوچەکە دیکتاتۆرییەت و بەرەڵڵایی سیاسی بەرهەم دێت و خودی ئەمریکاش ناتوانێت دەسکاری رەوشەکە بکات چونکە هەر جۆرە دەسکارییەک وادەکات کە سەلەفییەکان جڵەوی دەسەڵات بگرنە دەست وەک ئەوەی لە میسردا بۆ نمونە دەبینرێت کە دەسکاری رژێمی موبارەک ناکرێت لەترسی ئیخوانەکان هەربۆیە ئێستا ئەمریکا بیر لەوەدەکاتەوە لەناوچەکەدا نەدۆرێت نەک بیباتەوە.

فاتح شێخ:

ئەوەندەی پرسیارەکە لەسەر پڕۆژەی “ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی گەورە”یە ئێستا قەزیەکە پێچەوانە بوەتەوە. بووش بیەوێ و نەیەوێ پڕۆژەی “ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی گەورە” چوەتە لاوە. ئەساسی ئەو پڕۆژەیە لەسەر ئەو خۆشخەیاڵیە و ئەو وەعدەی بووش دامەزرابوو کە “پڕۆسەی دێمۆکراسی” لە عێراق سەر دەکەوێ و دەبێتە نموونە بۆ باقی وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست! لە پشت ئەو دروشمە بریقەدارەشەوە، مەبەستی واقیعی لە پڕۆژەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی گەورە ئەوە بوو کە هەر دەوڵەتێکی نەیار و ناحەزی ئەمریکا لەو ناوچەیە، وەک دەوڵەتی سەدامی لێ بەسەر دەهێنرێ و “پڕۆسەی دێمۆکراسی” لە چەشنی ئەمەی ئێستای عێراقی بەسەردا دەسەپێنرێ!

بووش و ئیدارەکەی بە بیانووی ئەوە کە: ڕێگای دێمۆکراسی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە عێراقدا گوزەر دەکا، مەسەلەی فەلەستینیان بەجارێ وەلا نا و دەستی ئیسرائیلیان بۆ سەرکوت و کوشتاری هەمەڕۆژەی خەڵکی فەلەستین ئاواڵە کرد. ئێستا تۆنی بلێری گەورە هاوپەیمانی بووش ڕێک بە پێچەوانە دەڵێ: ڕێگاچارەی قەیرانی عێراق لە ناوخۆی عێراق نیە بەڵکو بە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بەتایبەتیش بە چارەسەری کێشەی فەلەستیندا گوزەر دەکا! تۆنی بلێر بەرامبەر بە پڕۆژەی “ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی گەورە”ی ئەمریکا، ناوی بیرۆکەی خۆی ناوە: “ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەگشتی” (Middle East The Whole)!! ئەڵبەت ڕەنگە کەس نەزانێ جیاوازی ناوەرۆکی ئەو دوو ڕستەیە چیە! بەڵام هەمووان دەزانن کە لە سەر عەرزی ڕەق مانای ئەوەیە “پڕۆسەی دێمۆکراسی” لە عێراق فاشیلە و ئەمریکا و بەریتانیا و باقی دەوڵەتانی ئەمپریالیست دەبێ کێشەی فەلەستین ببڕنەوە ئەگەرنا ئیسلامی سیاسی لە عێراق و لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، جێگایان پێ لێژ دەکات! پرسیار تەنیا ئەوەیە کە ئاخۆ ئیسرائیل بە چارەسەری کێشەکە و قبووڵی دەوڵەتی سەربەخۆی خاوەن مافی کامل بۆ فەلەستین ڕازی دەبێ یان نا؟
لە حاڵی حازردا بەداخەوە چارەنووسی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە بازنەی خوێناوی شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەل ئیسلامی سیاسیدا دەخولێتەوە. لەم بەرزەخ و بۆشاییە سیاسیەدا ڕەوتی جۆربەجۆری ناسیۆنالیزمی عەرەب و دەوڵەتە عەرەبەکانیش وەخۆکەوتوونەتەوە بەڵام ناسیۆنالیزمی عەرەب و دەوڵەتە عەرەبەکان ئەوەندە گەندەل و کۆنەپەرست و سەر بە ئەمپریالیست و تێکەل بە ئیسلامن کە زەحمەتە بتوانن وەک ئەڵتەرنەتیڤێک بەرامبەر بە ئیسلامی سیاسی بۆ گۆڕینی وەزعەکە بە قودرەتەوە ئیبراز بن. ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەم قۆناغەدا بۆ ئەوەی لەو بازنە خوێناویە دەرباز بێ، پێویستی بە ئیبراز بوونی تەوژمێکی سیاسی کۆمەڵایەتی ڕادیکال و قودرەتمەندە لە کۆمۆنیزم و چەپ و عیلمانیەت و ئازادیخوازی و لایەنگری لە یەکسانی ژن و پیاو.

ستراتێژی ڕژێمی ئیسلامی ئێران و سەرجەم تەیارەکانی بزووتنەوەی ئیسلامی سیاسی، ئەوەیە لە هەنگاوی یەکەمدا بەسەر عێراقدا زال بن و جێ بە ئەمریکا لێژ کەن، دواتر بە حوکمی زال بوونیان بەسەر دوو وڵاتی ستراتێژیکی ناوچەکەدا گشت ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بکەنە پێگەی خۆیان، ببنە هێزێک لە هاوکێشەی جیهاندا، ئایدیۆلۆژی و سیاسەت و فەرهەنگی ئیسلامی بکەنە بەشێک لە سەرخانی ئایدیۆلۆژیک – سیاسی دونیای هاوچەرخ و خۆشیان ببنە جەمسەرێکی بەهێزی ئەو دونیایە. ئەمە ستراتێژیەکی واقیعی نیە. موجازەفاتی ڕەوتێکی کۆنەپەرست و گەندەڵە و حاسڵی لۆمپەنیزمێکە لە کۆمەڵگای سەرمایەداری گلۆباڵی ئەمڕۆدا کە لە سێبەر و زەلکاوی میلیتاریزم و کۆنەپەرستی سیاسی و گەندەڵی پارازیتانەی ئەمپریالیزمی سەردەمدا پەڕوباڵ و مەجالی پەلوەشاندنی پەیدا کردوە. ئەمریکا وەک زلهێزی یەکەمی ئەمپریالیزمی پاش ڕووخانی سۆڤیەت، بەردەوام بە میلیتاریزم و کۆنەپەرستی سیاسی و گەندەڵی پارازیتانەی خۆی، کۆنەپەرستی و گەندەڵی و لۆمپەنیزمی ئیسلامی بەرهەم دێێنێتەوە، بۆیە قەت ناتوانێ بە دەستی خۆی ڕیشەکێشی بکات. بەمجۆرە کۆنەپەرستی و تیرۆریزم و ئاڤانتووریزمی سەرجەم بزووتنەوەی ئیسلامی سیاسی، بە هەموو رەوتەکانیەوە، دەتوانی دواڕۆژی ڕۆژهەڵاتی ناوەراست لە سەدەی بیست و یەکدا بەرەو دوا، بەرەو بەربەرییەتێیەکی ڕووت و گۆمی خوێنێکی ئەوپەڕنادیار بکێشێتە دواوە.

لێرەوەیە کە من دەڵێم کۆمۆنیزمێکی کۆمەڵایەتی و بەرپرس، کۆمۆنیزمی چینی کرێکاری هاوچەرخ کە بە حوکمی جێگاوڕێگای ئۆبژێکتیڤی خۆی وجوودێکی گلۆبال و پێشکەوتوو و ئازادیخواز و دژبە سەرمایە و دژبە ئیمپریالیزم و دژبەدینە، لە مەیداندایە و لە توانایدا هەیە کە لە دوو وڵاتی ئێران و عێراق ببێتە بەدیلی دەسەڵاتی میلیتاریستی و گەندەڵی ئیمپریالیزم و ببێتە لەمپەر و ڕووخێنەری کۆنەپەرستی و گەندەڵی و لۆمپەنیزمی ئیسلامی و بیخاتە هەزیمەت و ڕیشەکێشی بکات.
بە دوور لە پڕۆپاگەندە بە حوکمی لێکدانەوەی کۆمەڵایەتی و سیاسی ئۆبژێکتیڤ، ڕام وایە کۆمۆنیزم و چەپ و ئازادیخوازی و عیلمانیەت و حەرەکەی یەکسانیخوازی ژن و پیاو لە ئێران و عێراق، لە جەنگەی ئاڵوگۆڕی سیاسی پڕگوڕوتاوی ئەم دوو وڵاتەدا توانای ئەوەیان هەیە کە بە یەکگرتوو کردن و هێنانە مەیدانی ڕیزی کۆمەڵایەتی بەرین و بەهێزی کرێکاران و ژنان و لاوان، دواڕۆژێکی باشتر بۆ ئەم بەشە گرنگە لە ژئۆپۆلیتیکی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست وەدی بێنن، ئاسۆی داهاتوویەکی ڕوون بە ڕووی ئەم ناوچەیەدا بکەنەوە و کۆتایی بە زیاتر لە سەدەیەک دوژمنایەتی بێنن کە بەهۆی کێشە و ململانەی دەوڵەتانی ئەمپریالیست و دەستوپێوەندەکانیان لە لایەک و ڕەوتە ئیسلامی و ناسیۆنالیستە کۆنەپەرستەکانی ناوچەکە لە لایەکی ترەوە، لە نێوان دانیشتووانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و خەڵکانی وڵاتانی پێشکەوتووی رۆژئاوادا پێک هاتوە.

پرسیار/ لەکۆی ئەم هاوکێشە ئاڵۆزانەدا بارودۆخی عێراق چۆن دەبینن، ئەی سەرکردایەتی سیاسی کوردستان چی بکات باشە؟

فاتح شێخ:
لە پاش ڕووخانی سۆڤیەتەوە ستراتێژی میلیتاریستی ئەمریکا فاکتەرێکی گرنگ بوە لە هەموو ئاڵوگۆڕە جیهانیەکاندا و بەو پێیەش کاریگەری بوە لەسەر ئاڵوگۆڕە ناوچەییەکان و تەنانەت ئاڵوگۆڕی ناوخۆیی وڵاتاندا. کاتێک باس لە بارودۆخی عێراق بێ، پێویستە حیسابێکی تایبەتی تر بۆ کاریگەری ستراتێژی میلیتاریستی ئەمریکا لە هەموو حەڤدە ساڵی ڕابردوودا بکرێ. لە ئاداری ۲٠٠٣ بەم لاوە، ئیتر شەڕ و سیاسەتی ئەمریکا بوەتە فاکتەری ژمارە یەک لە ئاڵوگۆڕەکانی ناوخۆی عێراقدا. بەمجۆرە فەشەلهێنانی ستراتێژی میلیتاریستی ئەمریکا لە عێراق، ئەمڕۆ سەرەکی ترین فاکتەری بارودۆخی عێراقە.

ڕاگەیاندنی سەرۆک بووش لە ١١ی مانگدا (١١/١/٢٠٠٧) کورتەیەک لە دوا هەوڵەکانیە بۆ نەجاتی ستراتێژی میلیتاریستی ئەمریکا. ئەویش وەک گرووپی بەیکر- هەمیڵتن، دانی ناوە بە فەشەلهێنانی پڕۆژەکەیان لە عێراقدا. بەڵام وەک چاوەڕوان دەکرا هەر پێدادەگرێ لەسەر درێژەپێدانی ئەو ستراتێژیە میلیتاریستیە و وەعد دەدا کە هەر جۆرێک بێ سەرکەوتنێکی بۆ دەستەبەر دەکات! ئاشکرایە کە هەلومەرج بۆ سەرکەوتنی پڕۆژەی ئەمریکا لە عێراق زۆرلە جاران دژوارتر و نالەبارترە! نە ناردنی هێزی سەربازی زیاتر، نە فشار و هەڕەشە لەسەر مالیکی دادی نەجاتی ئەمریکا لە گێژاوی عێراق نادات. شکستی “ستراتێژی نوێ”ی بووش، هەر لە ئێستاوە دیارە. باری گرانی ئەم شکستەش وەک هەمیشە ڕاستەوخۆ بەسەر خەڵکدا دەشکێتەوە و ئەمن و ئاسوودەییان بۆ ناهێڵێتەوە. ئێستا لە عێراق لە چەندین جەبهەدا شەڕ و تیرۆر و شەڕی ناوخۆیی شانبەشان لەئارادایە و نیشانەیەکیش لە هێور بوونەوەیان بەدی ناکرێ. تەنانەت زۆر ڕێی تێ دەچێ لە پال شەڕی سێکتە ئیسلامیەکاندا شەڕی قەومیش (بۆ نموونە لە کەرکووک) بقەومێ. سەرباری ئەمانەش شکستی ئەمریکا دەستی کۆماری ئیسلامی ئێرانی بۆ تێکدانی زیاتری ژیان و ئاسایشی خەڵکی عێراق ئاواڵەتر کردوە. هەروەها مەیدان بۆ دەستێوەردانی باقی وڵاتانی دراوسێ بەردەوام زیاد دەکات و بەمەش وەزعەکە ئاڵۆزتر دەبێ.

ئیشارەی سەرۆک بووش بە پێویستی ئیسلاحی دەستوور و ئیهمال کردنی فیدراڵی لە قسەکانیدا نیشانەیەکی ترە لە فەشەلی پڕۆژەی فیدراڵی. لانیکەم لەم بەشەدا ڕاسپاردەکانی گرووپی بەیکر- هەمیڵتن لە گوێ گیراون! پێشتریش بێسەمەر مانەوەی سەفەری بەرپرسانی باڵای هەرێمی کوردستان بۆ بەغدا نیشانی دابوو کە پەیوەندێکی ڕوون و ڕەوان لە نێوان هەرێمی کوردستان و حکوومەتی بەغدادا نیە و ئەوەندەش کە لە قسەدا هەبێ، لە کردەوەدا کار ناکا. لەڕاستیدا پڕۆژەی لکاندنەوەی کوردستان بە ئیدارەی بەغداوە فەشەلی هێناوە. دیارە بە هۆی بێدەسەڵاتی حکوومەتی ناوەندیەوە ئێستا زەمینەی تێکهەڵچوونی سەربازی لە ئارادا نیە. بەڵام گیروگرفتی بوودجە و سووتەمەنی و کارەبا و دەرمان و بۆمبی تەوقیت کراوی مادەی ١٤٠ و زۆر شتی تر دەتوانێ کێشەی زۆر و پڕمەترسی لێ بوەشێتەوە کە لێرەش، هەروەک دەبینرێ، هەر بەسەر ژیانی جەماوەردا دەتلێتەوە.
ئەم ڕاستییانە بوونەتە هۆی ئەوە کە جارێکی تر مەسەلەی چارەنووسی سیاسی هەرێم لە زەینی خەڵکانێکدا کە هەست بە دڵنیایی لە دواڕۆژی سیاسی خۆیان لە چوارچێوەی بارودۆخی مەوجووددا ناکەن، بەرجەستە بوەتەوە. ئەمە سەرلەنوێ تاقیکردنەوەیەک دەنێتەوە بەردەم سەرکردایەتی سیاسی هەرێم و هەرتک حیزبی بەشداری دەسەڵات و هەموو حیزب و لایەنێکی سیاسی کە وەڵامی پێ بدەنەوە.

بێگومان لە کاتێکدا عێراق و کوردستان بەناو پڕۆسەی ئاڵوگۆڕی زۆر گرنگ و چارەنووسسازدا تێدەپەڕن، لە کاتێکدا سەرۆک بووش ناچارە “ستراتێژی نوێ” دابڕێژێ، ئیتر هیچ ستراتێژیەک و هیچ سیاسەتێک و هیچ قەناعەتێکی پیشوو بۆ پشت پێ بەستنی قەتعی نابێ و پێویستە بکەوێتە بەر پێداچوونەوە و لێکدانەوەی تازە. بێگومان سووتەمەنی و کارەبا و خانوو و پاراستنی گوزەران لە گرانی و نەبوونی و هتد هەموو گرنگن، مافی سەرەتایی خەڵکن، لەسەر دەسەڵاتە کە بە تێروتەسەلی دابینیان بکات، یان لانیکەم بەرامبەر بە خەڵک بەردەوام وەڵامدەر بێ. بەڵام لەگەل هەموو ئەمانەشدا و لە سەرووی هەموویانەوە، مافی خەڵکە بۆ دەربڕینی ئازادانەی دەنگی خۆیان لەسەر چارەنووسی سیاسی کۆمەڵگاکەیان لە ڕێفراندۆمێکی ئازاد و چاودێریکراودا.
***




کە “ستەمی میللی” کۆتایهات ئایا پێویست بە ڕیفراندۆم و جیابونەوەی کوردستان ناکات؟

لەگەڵ هاتنە پێشەوەی پرسی ڕیفراندۆم، تێڕوانین و لێکدانەوەیەکی زۆر هەڵە سەبارەت بە ستەمی میللی و مەسەلەی میللی و پەیوەندی ئەم دوانە لەگەڵ یەکتر لە ناو قسەکەران وشرۆڤەکەرانی ئەم پرسە و بەتایبەتیش بەشێک لە چەپدا پەیدابوە و ئەمەش کراوەتە بیناویەکی سیاسی بۆ ئەوەی ڕیفراندۆم و پێکهێنانی دەوڵەتێکی سەربەخۆ بۆ کوردستان ڕەت بکەنەوە و بەپێویستی نەزانن.

ئەوە ڕاستە کە ئێستا لە هەرێمی کوردستاندا ستەمی میللی وەک ستەم لەسەر خەڵکی کورد نەماوە و دەسەڵاتی کوردی و ناسیونالیزمی کورد و حیزبەکانی دەسەڵاتدارن و خەڵکی کوردزمان دەچەوسێننەوە و دزی و تاڵانی دەکەن، ئەم واقعیەت و ئاڵوگۆڕە سیاسیانە توانیویەتی تا ڕادەیەکی زۆر کۆتایی بە ستەمی میللی لەسەر خەلکی کورد بهینێت لە هەریمی کوردستاندا بەڵام نەیتوانیوە کۆتایی بە “کێشەی ستەمی میللی کورد” بهێنێت وەک کێشەیەکی سیاسی کەپێویستی بەوەڵامە لە ناوچەکەدا.

ئەم “ستەمی میللیە” بە درێژایی چەندین دەیە لە پلە دوویی و چەوساندنەوەی میللی خەڵکی کورد، بۆتە هۆی خوێنڕێژی، ماڵوێرانی، ئەنفال، تەعریب، ڕاگواستن، کیمیاباران و سەرکوتی سیاسی خەڵکی کورد بەهۆی کوردبونیانەوە، بەمەش کێشەیەکی دروست کردوە بەناوی “کێشەی میللی کورد” و ئەم کێشەیەش تا ئێستا بەچارەسەرنەکراوی ماوەتەوە. ئۆتۆنۆمی یا فیدڕالیزمی قەومی نێوان هەرێمی کوردستان و حکومەتی ناوەندی ڕێگاچارەی ناسیونالیستەکان بوو بۆ چارەسەری ئەم کێشەیە، بەڵام مێژوو وە واقعی سیاسی وکۆمەڵایەتی ئەوەی نیشاندا کە ئەم فیدرالیزمە قەومییە نەک هەر چارەسەری ئەم کێشەیەیی نەکرد بەڵکو بە تەواوی گەیشتۆتە بنبەست و ئەوەندەی تر ئەم کێشەیەی قوڵتر کردۆتەوە و خودی حیزبە ناسیونالیستیە کوردیەکانیش دان بەو شکست وبنبەستەدا دەنێن.

پەیوەندی نێوان “ستەمی میللی” و “کێشەی میللی کورد” پەیوەندیەکی ماتماتیکیانە نییە کە ئەگەر “ستەمی میللی” نەما ئەوا ئۆتۆماتیکی “کێشەی میللی کوردیش” ناماینێت! یان ئەگەر “ستەمی میللی” هەبوو ئەوە هەر دەبێت “کێشەی میللیش” هەبێت، کێشە سیاسی وکۆمەڵایەتیەکان ماتماتیکیانە لێکنادرێنەوە. “ستەمی میللی” لەسەر خەڵکی کورد بەهۆی مێژویەکی خوێناوی و کارەساتبار کە ڕویداوە برینێکی قوڵی سیاسی وکۆمەڵایەتی لەم وڵاتەدا لە نێوان خەڵکی کورد وعەرەبدا زماندا دروست کردوە بەناوی “کێشەی میللی کورد” لە ناوچەکەدا کە تا ئێستا بەچارەسەرنەکراوی ماوەتەوە و ناسیونالیزمی کورد و ناسیونالیزمی شۆڤێنی و ئیسلامی شیعی و سونی عەرەب لە پیناو هێشتنەوە و بەهێزکردنی دەسەلاتیاندا ڕۆژ بەرۆژ قوڵتر وبەرفراوانتری دەکەنەوە.

لەزۆر ناوچە و ولاتدا “ستەمی میللی” لەسەر بەشێک لە خەڵکی ئەو ولاتە هەیە بەڵام ئەم ستەمی میللیە نەبۆتە ڕیگر و کێشەیەکی سیاسی و کۆمەڵایەتی کە پێویست بە وەڵام و چارەسەر بکات بۆیە ئەگەر لە هەر ئاڵوگٶڕێکی سیاسیدا ئەم ستەمی میللیە کۆتایهات ئەوا شتێک نییە و نامینێتەوە بە ناوی “کێشەی میللی” ک پێویستی بە چارەسەر و وەڵامی سیاسی هەبێت. بۆ نمونە لە وڵاتی ئێران ستەمی میللی لەسەر عەرەبەکان، بلوجەکان و ئازەریەکان و چەندان پێکهاتەی تر هەیە بەڵام هیچ یەک لەمانە نەبونەتە کێشەیەکی سیاسی کە ببنە رێگر لەبەردەم خەباتی جەماوەری ئەو بەشە لەخەڵک بۆ بەدەستهێنانی مافەکانیان وەک ئەوەی کە “ستەمی میللی” لەسەر خەڵکی کورد دروستی کردوە لە ناوچەکەدا، هەر بۆیە ئەم “کێشەی ستەمی میللی کوردە” کە “ستەمی میللی” دروستیکردوە و لە دوای خۆی بەجێیهێشتوە پێویستی بە چارەسەر وەڵامی سیاسی هەیە.

چارەسەری واقعی و ئازادنەی ئەم کێشەیەش “کێشەی میللی کورد” لە ئێستادا تەنها بە بەرپاکردنی ڕیفراندۆم و گەڕانەوەیە بۆ ڕای ئازادانەی خەڵک و بڕیاردانیانە لەسەر ئەوەی کە جیادەبنەوە و دەوڵەتێکی سەربەخۆ پێکدەهێنن یان ئەوەتا لە چوارچێوەی عێراقدا دەمێنەوە بە مافی هاوڵاتیبونی یەکسانەوە. بەڵام بە لەبەرچاوگرتنی هەلومەرجی سیاسی و حوکمڕانی ئێستای عێراق وهێزهاوسەنگی نێوان جەماوەری زەحمەتکێش و ماهیەتی دەسەڵاتدارنی حاکم و دەسەڵاتداریەتی حکومەتێکی ئیسلامی و شیعی و فاشیستی لە بەغدا، لە ئێستا و ئایندەیەکی نزیکدا دامەزراندنی حکومەت ودەوڵەتێکی مەدەنی و سکیۆلار کە لەسەر بنەمای هاوڵاتی و هاوڵاتیبونی یەکسان لە ڕوی سیاسی وئابوری و کۆمەڵایەتی وفەرهەنگییەوە مامەڵە لەگەڵ هەموو پێکهاتەکانی عێراقدا بکات مەحاڵە، بۆیە نزیکترین و ئاسانترین ڕێگە لە ئەمرۆدا بەرپاکردنی ڕیفاندۆمێکی ئازاد و جیابونەوەی کوردستان و پێکهێنانی دەوڵەتێکی سەربەخۆیە.

هیوا ئەحمەد
٣٠/٨/٢٠١٧




دوای ساڵێک کەیسی وەداد حسێن یەکلایی نەکرایەوە… شوانە حەسەن ئەبوبەکر

.

ڕۆژنامەنووسان دەکرێتەوە و، کەیسەکانیان لەلایەن دادگاکانەوە وندەبێت، ناتوانرێت بمانگەیەنێتە ئەو بڕوایەی بڵێین: پشت بەستن بە یاسا بۆ یەکلایکردنەوەی کەیسەکان، ھەڵەیەکی گەورەیە. بەیاننامەی فراکسیۆنە پەرلەمانیەکان و، دروستکردنی لیژنەی دەسەڵات، چاوەڕوانی ئەنجامێکی دڵخۆشکەری لێناکرێت.

ئەزموونمان لەگەڵ ئەم دەسەڵاتە ئازادی کوژ و کورد کوژە، تێیگەیاندین لیژنەکان و بەیاننامەکان و ئیدانەکردنەکان، نەیتوانی ھیچ یەک لەو تاوانانە ئاشکرابکات دژی رۆژنامەنووسان و ئازادییەکانی تاکی کورد کراوە. کوشتنی ڕۆژنامەنووسان زنجیرەیەک کوشتنە لە شوێنێکدا دەست پێدەکات و کۆتاییەکەی دیار نیە. ئەم زنجیرە کوشتنە بەو شێوە چەتەییەی دەسەڵات، بڕوایەکە لەناو بیرکردنەوەی دەسەڵاتدا ھەیە. بێگومان ئەوانەی ئەم کارانەیان لێدەوەشێتەوە، بریتین لەو ھەرچی و پەرچیانەی، ھیچ خەونێکی گەورە، ھیچ فەرھەنگێک و کلتورێکیان نیە. لە بێ فەرھەنگی و بێ کلتوریدا دەبنە پاسەوانی سیستەمە داپڵۆسێنەرەکان. ھەمیشە ئەم ھەرچی و پەرچی یانە دینەمۆیەکی بەھێزن بۆ برەودان بە سیستەمە سەرکوتکەرەکان. ئەوانە بەشێکی ناو کۆمەڵگەن و لە ئاستی خوارەوەن و شتێکیان نیە لەدەستی بدەن. لە بێ فەرھەنگیدا تەواوی ئەو کارە نامرۆڤانانە دەکەن پێیان دەسپێدرێت و دەبنە دەردێکی کوشندە بۆ کۆمەڵگە و، پارێزەری سیستەمە بیمارەکان.

ئەمڕۆ ساڵیادی کوشتنی وەداد حوسێن ە کوشتنی (وەداد) بەو شێوە دڕندانەیە، ھەرگیز بە دەستی کەسانێک نەکراوە خاوەن فەرھەنگ و کلتوربن. بەدەستی ئەو ھەرچی و پەرچی یانە کراوە کە بێ فەرھەنگن و، پارێزەری سیستەمێکی بیمارن. ئەو ھەرچی و پەرچییانە مەترسیەکی گەورەن بۆ فەرھەنگ و کلتوری کۆمەڵگە، لەھەمان کاتدا ڕۆڵە بەوەفاکانی سیستەمە مەترسیدارەکانن. تیرۆرکردنی رۆژنامەنووسێک بەو جۆرە، لەلایەن کەسی ئاساییەوە ئەنجام نادرێت، لەلایەن ھەرچی و پەرچییەکانەوە ئەنجام دەدرێت.

من و هەندێ ڕۆژنامەنووسی تری هاوڕێم ساڵی پاریش نەمان وت با لیژنەیەک بۆ یەکلایکردنەوەی ئەم کەیسە دابنرێت، چونکە بروامان بەو پەندە روسییەکە دەڵێت: “ھەرکارێک ویستت سەرنەگرێت، لیژنەی بۆ دابنێ.” لیژنەکان چاوەروانی یەلاکیکردنەوەی کەیسەکانیان لێناکرێت و، کەیسەکان وندەکەن. بەیاننمانەی فراکسیۆنەکانیش تەنھا وەک ھەڵوێستێک وەردەگرین. دادگاکانیش جێگای بڕوا نین و، ناتوانن سەربەخۆیی خۆیان بپارێزن. کەوایە کێ ھەقی کوشتنە شێوە دڕندانەکەی ئەو رۆژنامەنووسە یەکلایی دەکاتەوە؟

لە ئێستادا پێویستە ڕوو لە (پەکەکە) بکەین و بپرسین: ئایا ئەو رۆژنامەنووسە کە سەر بە دەزگاکانی ئەوان بووە، وەلائیشی بۆ ئەوان بووە، کوشتنی بەو جۆرە جێگای بێدەنگییە لای ئەو ھێزە؟ دەبێت ئەو ھێزە بەھەر شێوەیەک بووە ھەقی ئەو رۆژنامەنووسە وەربگرێتەوە. بکوژەکانی ئەو رۆژنامەنووسە، کە بریتین لە کۆمەڵێک ھەرچی و پەرچی و، شێوازی کوشتنەکەی ھەرچی و پەرچی بوونیان دەردەخات، شایەنی ئەوەن لەسەر کوشتنی ئەو رۆژنامەنووسە لەم کۆمەڵگەیە دوربخرێنەوە و رێگایان پێنەدرێت، لەوەزیاتر ژینگەی ئەم کۆمەڵگە لەبەر خاتری پاراستنی دەسەڵاتێکی بیمار پیس بکەن.

ئیتر بەسە دوای ساڵێک لە تیرۆرکردنی وەداد حوسێن ئەگەر پەکەکە چیتر بێدەنگ ببێت، سبەی ھەمان ئەو گەنجانەی لەو سنوورە بروایان بە ئازادی ھەیە و، وەلائیان بۆ دەسەڵات نیە، تووشی ھەمان دۆخ دەبنەوە. بروای تەواوم بەوە ھەیە، پێویستە پەکەکە بە شێوەیەکی ڕژد ھەقی (وەداد) بسەنێتەوە چیتر چاوەڕێی دادگا نەکات. ئیدی ئەو شتانە لەم ھەرێمە مانایان نەماوە. ناشکرێت پەکەکە وەک ھێزە ترسنۆکەکانی باشور بێدەنگ بێت و ھەروا رووداوێکی خەمھاوەر بەسەریدا تێبپەڕێت. ئەوانەی (وەداد)یان بەو شێوازە دڕندەیە کوشت، شایەنی ئەوەن ژیانیان لێ بسەنرێتەوە.

ڕۆژنامەنوس : شوانە حەسەن ئەبوبەکر




کاڵزۆ … پشکۆ ناکام

بۆ مەرگی ناوادەی” کاڵزۆ”ی کەس و هاوڕێم ….

کاڵزۆ
جارێ زوو بوو
بۆ کۆچکردن
هەنگاوەکان لە خەوا بوون
وەک لالۆ
وەک لیۆ
جارێ زوو بوو
بۆ شین و لاوانەوە مابووی..
کام پەڵە هەوری نەگریس
چاوەکانتی تاریک کرد
و
کام بروسکە بڕیاری
ماڵ ئاوایی
پەرژینی مان و نەمانی سووتان
و
تۆی گەیانە نەمان..
……………….
کاڵزۆ جارێ زوو بوو
خۆ هێشتا
کازیوەی بەیان
ئاوا نەبوو
کە تۆ ئاوا بووی..
هێشتا “خاتە” لە خەوا بوو
کە تۆ چاووت لێکنا
ڕۆیشتی بەرەو
خەوی ئەبەدی
و
بۆ ئێمە هێشتا
زوو بوو
……………
مەرگ:
کاڵزۆ شەکەتە
تێر خەو نەبوە
لێگەڕێ
تێر تێر بخەوێ
پێش ئەوەی
لالۆ و لیۆ
لەخەو هەستن و
بڵێن..:
بابە کاڵزۆ
جارێ زوو بوو
زۆر زوو بوو
،،،،،،،،،،،،

پشکۆ ناکام




تابلۆی ئەوین … ستار ئەحمەد

پەری ئاسمانی
یا بوكی خەونی
كفنی ئەندێشەی
مردنم دەچنی
…………….
تابلۆی ژیانم
بەتۆوە جوانە
عەشقی پیرۆزت
چرۆی نێو گیانە
…………….
وەرە لامەوە
سەرخە سەر رانم
چرای ئاواتی
گڵكۆی شەوانم
…………….
ماچێك لەو لێوە
مژینی سێوێ
هەناسەی عومری
جوانیم دەپێوێ
…………….
به‌رۆكت وازكە
ماچ كەم ئەو سینە
دونیا بەبێ تۆ
كەی مانای ژینە
………………
خۆشە ئەوین و
ئازارو ژوانی
دڵمت دزیوە
بۆ هێندە جوانی
………………….
شەوێك تا سەحەر
مەست بین پێكەوە
چەند خۆشە شیلەی
مەمك و ئەو لێوە
………………..
كەی عەشق و ئەوین
بڤەو تاوانە
كوشتەی جوانی تۆم
زۆر چاك بزانە
………………….
وەرە پێشەوە
دەست بەرە دەستم
بۆتۆیە رۆح و
تابلۆی هەڵبەستم
………………….
ستار ئەحمەد