لەپێناو ئاشناکردنی چینی کرێکار و خوێنەری کورد بە شیعری کرێکاریی و هەروەها لەپێناو کۆکردنەوە و لەفەوتان ڕزگارکردنی ئەو خەرمانە لە شیعری کرێکاریی کەلەگۆشە و کەنارەکانی کۆمەڵگەی کوردستان هەن، وەک ئەرکێکی سەرشان هەڵدەستم بە ئامادەکردنی کتێبی ئەنسۆلۆژیای شیعری کرێکاریی کوردستان. ئەم پڕۆژەیە دیارە لە توانای کەسێک زیاترە بەڵام تا ئەو جێیەی کەس دەست بۆ کارێکی وا نابات، بەناچار شانی دەدەمە بەر. جا لێرەوە ڕایدەگەێنم کە :

یەک : هەر شاعیرێک کە دەخوازێ لەو ئەنسۆلۆژیایە بەشدار بێت دەتوانێت یەک تا پێنج شیعری کرێکاریی و سۆشیالیستی خۆی (دیارە شیعری وەرگێردراو جێگای لەم پرۆژەیەدا نابێتەوە) لەگەڵ بایۆگرافیای (ژیاننامە) و وێنەی خۆی بنێرێت بۆ پڕۆژەکە.

دوو : هەر بەڕێزێک هەر شیعرێکی کرێکاری یان سۆشیالیستی هەر شاعیرێکی کورد زمان شک دەبات دەتوانێ بینێرێ بۆ پڕۆژەکە. دیارە دەبێ سەرچاوەی شیعرەکە دیار بێت، ئەمە جگە لە وێنەی شاعیرەکە و کورتەیەک لە ژیاننامەی شاعیر.

سێ : ئەم پرۆژەیە تایبەتە بە سەرجەم شاعیرانی کوردستان (باشوور و باکوور و ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا) هەروەها ئەو شاعیرانەی لە تاراوگە یان هەندەران دەژین.

چوار : مەرجە شیعرەکان بە زمانی کوردی نووسرابن، جا بەهەر شێوەزار و شێوە نووسینێک بێت(ئەلفوبێی عەرەبی یان لاتینی)

پێنج : مێژووی کۆن و تازەی شیعرەکان گرنگ نین. گرنگ نییە کەی نووسراون و لە کوێ نووسراون، بەڵکو گرنگ ئەوەیە ئەو شیعرانە چەند کرێکاریی و سۆشیالیستین.

شەش : مەرج نییە ئەوەی شیعری کرێکاریی نووسیوە بۆ پڕۆژەکەی دەنێرێت وەک شاعیر ناسرابێت. لەوانەیە ئەو بەڕێزە چیرۆکنووس یان هونەرمەند یان ڕۆژنامەنووس بێت. چونکە دەشێ یەک دەق بە تەنها ئایدێندتی نووسەر دەستنیشان بکات.

حەوت : مەرج نییە شاعیرەکە خۆی کرێکار بێ ئینجا شیعرەکە بە کرێکاریی حیساب بکرێ..نەخێر ڕەنگە شاعیرەکە ڕۆژێک چییە کرێکاری نەکردبێ و شیعری سۆشیالیستی و کرێکاریی جوانی نووسیبێت.

هەشت : ئەم پڕۆژەیە هەر تەنها شاعیرانی نوێ ناگرێتەوە، بەڵکو سەرجەم شاعیرانی کورد دەگرێتەوە چ ئەوانەی لە ژیاندا مابن یان نەمابن.

نۆ : ئەم پرۆژەیە پرۆژەی نوخبە نییە، بەڵکو پرۆژەیەکی گشتیگیرە و بەپانتایی ژیان و خەباتی چینی کرێکار پەلوپۆ دەهاوێ و دەیەوێ کۆکەرەوەی دەنگی کرێکار بێت لە کوردستان.

دە : مەرج نییە شاعیرەکە خاوەنی کتێبی چاپکراو و یان دیوانی شیعری بێت. ڕەنگە لە هەموو ژیانیدا یەک شیعری کرێکاریی نووسیبێت و بیداتە پڕۆژەکە.

یانزە : سەرپەرشتیاری ئەم پڕۆژەیە گەرچی ئێستا بە تەنها منم، بەڵام دەرگا لەسەر پشتە بۆ هەر بەڕێزێک کە دەیەوێت سەرپەرشتی ئەم پڕۆژەیە و کۆمەکیم بکات.

دوانزە : ئەم پڕۆژەیە پڕۆژەیەکی گەورەیە و دوای قۆناغی تەواو بوون، ئینجا دەبێتە کتێب و چاپ دەکرێت و بڵاو دەکرێتەوە.

سیانزە : بابەت و بەرهەمەکان دەتوان بەم ئیمەیڵ ئەدرێسەی خوارە بنێرن، یان هەر پەیوەندییەکی تر بۆ نموونە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان.

abdullahsulaimanmashxal@gmail.com

ئیتر هیوادارم شاعیران و نووسەران و ڕۆشنبیرانی کرێکاریی پشتیوانی ئەم پڕۆژەیە بن و بە هیمەتی هەر هەموومان بتوانین ئەم پڕۆژە ئەدەبییە چینایەتییە سەرکەوتووانە ئەنجام بدەین.

بەهیوای کۆمەکی ئێوەی ئازیز

عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ)
سەرپەرشتیاری پرۆژەی ئەنسۆلۆژیای شیعری کرێکاریی کوردستان
کانوونی یەکەمی ٢٠١٧

پیێر بۆردیۆ کۆمەڵناس و فەیلەسووفێکی فەرەنسی بوو کە لە نێوان ساڵانی (1930-2002 ) دا ژیاوە . وەکو پرۆفیسۆر لە کۆلیجی دو فرانس کاری کردووە .
کارەکانی / بۆچونەکانی
پیێر بۆردیۆ وەک کۆمەڵناسێک لە رووانگەیەکی مارکسییەوە رەخنەی لە سیاسەتەکانی سیستەمی سەرمایەداری دەگرت بەڵام سەبارەت بە ناکۆکی کۆمەڵایەتی و چینایەتی بە پێویستی دەزانی کە رۆڵی کولتوریش (یان رۆشنبیریش ) لەبەرچاو بگیرێت نەک بەتەنیا رۆڵی ئابووری .
بۆردیۆ زۆر بایەخی بە کۆمەڵناسی پەروەردەو فێرکردن Educational Sociology دەدا و قوتابخانە یان خوێندنگە بە فەزایەکی کێبڕکێ و بەربەرەکانی و نایەکسانی کۆمەڵایەتی و چینایەتی دەزانێت .
بۆردیۆ لەخستنە بەرچاوی تێزەکانی سوودی لە چەندین چەمک وەرگرتووە کە لای ئەم ناوەڕۆکێکی تایبەتیان هەیە .لێرەدا ئاماژە بە چەند چەمکێکی گرینگ دەدەین کە بریتین لە :

١- هابیتۆس Habitus

ئەم چەمکە پێشتر لەلایەن هەندێک فەیلەسوفەوە بەکار هاتووە بەڵام لای بۆردیۆ ئەم چەمکە ئاماژەیە بە کۆمەڵە خەسڵەتێک کە لە عەقڵ و جەستەی مرۆڤدا ریشەیان داکوتاوە . بەدەربڕینێکی دیکە هابیتۆس واتە کۆمەڵێک بەهرەی هەمیشەیی و لێهاتوویی کە مرۆڤ بە دەستی دەهێنێت بە درێژایی گەشەکردنی کۆمەڵایەتی .
هابیتۆس هەروەک چۆن لەسەر ئاستی تاکەکەسدا هەڵوێست و تێروانین و بەهرەکان و ئارەزووەکان دیاریدەکات ئەوا لەسەر ئاستی دەستەجمعیش شێوازەکانی بیرکردنەوە و هەست و رەفتارەکان ئاراستە دەکات کە لە ژیانی رۆژانەدا بە شێوەی دابونەریت ، هونەر ، جلو بەرگ و هتد خۆیان دەردەخەن . بۆردیۆ پێیوایە کە بونیادی خود و بونیادی دەستەجەمعی هاوشێوەو هاوجووتن و هەردووکیان لەلایەن هابیتۆسەوە ئاراستە دەکرێن . بە دەربڕینێکی دیکە بونیادی ناخەکی تاکەکەسەکان ( خۆیی ) تا راددەیەکی زۆر هاوجووت و هاوئاهەنگە لەگەل رێکخستنی کۆمەڵایەتی و دینامیکیەتی جیهانی دەرەوە ( بابەتی ) .

٢- بەرهەمهێنانەوە Reproduction

بۆردیۆ لەگەل کۆمەڵناسی فەرەنسی جان کلاود پاسیرۆن ئەم چەمکە لە بواری کۆمەڵناسی پەروەردە بەکاردەهێنن و پێیانوایە کە ئەو رۆشنبیریەی کە قوتابیان یان فێرخوازان وەریدەگرن لە قوتابخانەکانی فەرەنسای سەرمایەداری رۆشنبیریەکی بابەتی و بێلایەن و پاراو نییە بەڵکو دەربڕی رۆشنبیری چینی دەسەڵاتدار و خۆسەپێنە ، بۆیە پەروەردەی کۆمەڵایەتی قوتابی رزگار ناکات بەڵكو گرێیدەدات بە کۆمەڵگەوە لە چوارچێوەی هەلومەرجی سەپاودا و پابەندیەتی کۆمەڵایەتییەوە . بۆ نموونە منداڵێک لە چینی بۆرژوازی لە قوتابخانە لە هەمان فەزای رۆشنبیریدا دەژیت کە لەماڵەوە هەیەتی کە بێگومان بۆ ئەو ئاسانترە کە تیایدا باڵادەست بێت بەڵام بۆ منداڵێک لە چینی کرێکار هەمان بارودۆخ نییە سەرەرای ئەوەی کە بەهرەی تاکەکەسیش فاکتەرێکە کە پێویستە لەبەرچاو بگیرێت .لێرەوە بۆمان دەردەکەوێت کە بۆردیۆ باوەڕی وابووە کە سیستەمی پەروەردە هەمان دابەشبوونی چینایەتی لە کۆمەڵگەدا بەرهەم دەهێنێتەوە .

٣- توندوتیژی سیمبۆلی Symbolic Violence

ئاشکرایە کە توندوتیژی دوو جۆری هەیە یەکەمیان توندوتیژی جەستەییە کە بەمانای ئازارگەیاندن دێت لە رووی جەستەیی و ماددی . دووەمیان توندوتیژی سیمبۆلی ( یان هێمایی ) دێت کەبەمانای ئازارگەیاندن دێت لە رووی دەروونی هەستوسۆز و بیرەوە کە پیادە دەکرێت لە رێگەی جوێندان ، بێڕێزی کردن ، خۆسەپێنی ، ئایدیۆلۆجیا و هتد .
بۆردیۆ پێیوایە کە توندوتیژی سیمبۆلی توندوتیژیەکی نەرم و هەست پێنەکراوە لەلایەن قوربانیەکانەوە و هەروەها بەستراوەتەوە بە دەسەڵاتداریەتی و خۆسەپێنی و بوارە کۆمەڵایەتیەکان . ئەو دەڵێت کە دەوڵەت ئەم جۆرە توندوتیژییە دژی تاکەکان و گروپەکان پیادە دەکات لە رێگەی کۆمەڵێک دامودەزگای فەرمی و رەوادارەوە (یان شەرعیەوە ) وەکو دەزگاکانی راگەیاندن ، پەروەردە ، ئاین ، هونەر و هتد .
بۆردیۆ ئەم جۆرە توندوتیژییە بە کاریگەرتر دەزانێت لەو توندوتیژیانەی کە بۆ نموونە پۆلیس بەکاری دەهێنێت چونکە توندوتیژی سیمبولی سادە و ئاساییە و کار لە نائاگایی ( یان نەستی ) مرۆڤ دەکات و لەلایەن کۆمەڵگەوەش بە توندوتیژی لە قەڵەم نادرێت چونکە خەڵک لێی راهاتوون .

٤- بوار / کێڵگە Field

بۆردیۆ پێیوایە کە لە کۆمەڵگە هاوچەرخەکاندا دابەشکردنی کار جیهانی کۆمەڵایەتی دابەش کردۆتە سەر کۆمەڵێک بوار و فەزای کۆمەڵایەتی لاوەکی وەکو بواری سیاسی ، بواری ئابووری ، بواری رۆشنبیری و هتد .، هەریەک لەم بوارانەش نیمچە سەربەخۆییەکیان هەیە بەگوێرەی کۆی کۆمەڵگە . لەناو هەر بوارێكیش کێبڕکی و بەربەرەکانی توند هەیە لەنێوان تاکەکان و گروپەکان هەروەها لەنێوان نەوەی نوێ و نەوەی کۆن بۆ بەدەستهێنانی ئیمتیازی ماددی و مەعنەوی .

٥- سەرمایە Capital

بەڕای بۆردیۆ بنچینەی ناکۆکی چینایەتی بەتایبەت ناکۆکی نێوان چینی بۆرژوازی و چینی پرۆلیتار مەرج نییە هەمیشە و بەتەنیا مۆرکێکی ئابووری هەبێت بەڵكو فاکتەری رۆشنبیریش رۆڵی هەیە . ئەو پێیوایە کە ئێستا دوو جۆر سەرمایە هەن کە کۆمەڵگە هاوچەرخەکان دەجوڵێنن کە بریتین لە سەرمایەی رۆشنبیری و ١- سەرمایەی ئابووری . بەگشتی بۆردیۆ چوارجۆر سەرمایەی دەستنیشان کردووە کە بریتین لە :
٢- سەرمایەی ئابووری : واتە سامانی ماددی و دارای تاکەکەس لەگەل داهاتی مانگانەو ساڵانەی .
٣- سەرمایەی رۆشنبیری : واتە سامانی رۆشنبیری تاکەکەس وەکو بڕاونانە و پلەی زانستی و پیشەیی ، بەرهەم و داهێنانە ئەدەبی و رۆشنبیری و هونەریەکان ، بەهرەو شارەزایی و تواناکان لەرووی رۆشنبیری و پیشەییەوە .
٤- سەرمایەی کۆمەڵایەتی : واتە پەیوەندییە کۆمەڵایەتیەکان و هاوڕێیەتی و ناسیاوی و هتد کە تاکەکەسێک هەیەتی لەفەزای کۆمەڵایەتیدا کە ئەمەش وەستاوەتە سەر توانا و لێهاتوویی تاکەکەسەکە .
سەرمایەی سیمبولی : ئەمەش هەر سێ جۆرە سەرمایەکان دەگرێتەوە کە تاکەکەسێک هەیەتی و بەم هۆیەوەش لە تاکەکانی دیکەی کۆمەڵگە جیا دەکرێتەوە .

٦- چێژ / زەوق Taste

بۆردیۆ پێیوایە کە توانای چێژوەرگرتن ( یان زەوق ) بەهرەیەکی غەریزی نییە یان پێدراوێکی سروشتی نییە لە مرۆڤدا بەڵکو زەوق پەیوەندی هەیە بە ژینگە و پێگەی کۆمەڵایەتی مرۆڤ . ئەو ڕای وایە کە کە فاکتەری ئابووری رۆڵی سەرەکی هەیە لە دیاریکردنی زەوقی تاکەکەس چونکە ئەم فاکتەرە پێگەی تاکەکان دیاریدەکات لە کۆمەڵگەدا . رۆڵی فاکتەری ئابووریش وەستاوەتە سەر ئەمانەی خوارەوە :
١- قەبارەی ئەو سەرمایەی کە تاک هەیەتی .
٢- رێژەی سەرمایەی رۆشنبیری و سەرمایەی ئابووری لەکۆی ئەم سەرمایەیە .
٣- چۆنیەتی گۆڕانکاری لەم دوو جۆرە سەرمایەی سەرەوە و چۆنیەتی بە گەڕخستنیان لەکۆمەڵگەدا لەلایەن تاکەوە .
بۆ نموونە چێژوەرگرتن لە گۆرانی و موزیک ، وەرزش ، شانۆگەری ، جلوبەرگ ، چێشت لێنان و هتد لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی دیکە بە پلەی جیاواز دەگۆڕێت هەروەها لە چینێکەوە بۆ چینێکی دیکە و لە کۆمەڵگەیەکەوە بۆ کۆمەڵگەیەکی دیکە.

ڕۆژێك له‌ ڕۆژان تاكی سوننی مه‌زه‌ب له‌ خۆی پرسیوه‌ ، ئه‌و هه‌موو دروشمه‌ی ئیران : مرگ به‌ر ئه‌مریكا و مرگ به‌ر ئیسرائیل له‌ هه‌شتاكانه‌وه‌ ، بۆچی كردارێكی چه‌كداری شیعه‌ مه‌زه‌بی به‌رانبه‌ر ئه‌و دووه‌ ڵێنه‌كه‌وتۆته‌وه؟ هه‌روه‌ها بۆچی له‌ خۆمان ناپرسین : بۆچی ئه‌و هه‌موو ته‌قینه‌وه‌ی له‌ ئه‌وروپا و ئه‌مریكا و رۆژهه‌ڵاتی ناوین ده‌كرێت ، هه‌موو بزاڤه‌ سوننی مه‌زه‌به‌كانن له‌ ڕواڵه‌تدا؟
چه‌ندان كتێب هه‌ن كه‌ قسه‌ له‌ سه‌ر به‌رژه‌وه‌ندیه‌ هاوبه‌شه‌كان ده‌كه‌ن ، یه‌كێك له‌وانه‌ كتێبی المصالح المشتركه‌** .

له‌ نێو به‌ره‌ی سوننی مه‌زه‌بدا ڕه‌وتی جیاواز هه‌ن بۆ نموونه‌ كه‌نداویه‌كان ده‌یانه‌وێ ناوچه‌كه‌یان له‌ هه‌ژموونی عه‌سكه‌ری شیعه‌( ئیران) بپارێزن و په‌ره‌ به‌ ره‌فاهیه‌تی خۆیان بده‌ن ، ئه‌وانه‌ قه‌بوڵی ده‌سه‌ڵاتی كۆماریی ناكه‌ن و ده‌یانه‌وێ سیسته‌مێكی ویراسی –بنه‌ماڵه‌یی له‌ ناوچه‌كه‌ هه‌بێت” كه‌ زه‌ره‌ری بۆ ئه‌وان نه‌بێت، بۆ نموونه‌ هه‌ر كاتێك له‌ مصر ئیخوان له‌ ده‌سه‌ڵات ده‌ركه‌وت و مورسی به‌ هه‌ڵبژاردن بووه‌ سه‌رۆك ، قیامه‌ت ڕوویدا ده‌وڵه‌تی وه‌ك سعودیه‌ و ئیمارات توانیان به‌ پاره‌ مورسی شكست به‌و ئه‌زموونه‌ بێنن و به‌شدار بن له‌ ڕوخاندنی ، مصرێكی لاواز و په‌ككه‌وته‌ به‌ ده‌ست سیسی گیانه‌لا بكات ، باشتره‌ له‌ ئیخوانێك به‌یانی به‌ زه‌ره‌ری ئه‌وان ته‌واو بێت . ئه‌و خه‌ته‌ كه‌نداوییه‌ هه‌ر دوژمنی شیعه‌ نییه‌ ، به‌ڵكو دژی هه‌موو ڕه‌وتێكی سوننیشه‌ كه‌ وا بزانن كورسی ده‌سه‌ڵات و ڕه‌فاهیه‌تیان ده‌له‌رزێنی .
توركیا به‌ناوی تر و ئامانجی تر له‌ به‌ره‌ی سوننی بوو . ئاكپارتی ده‌یه‌ویست جارێكی تر ئیمپراتۆریه‌تی عوسمانیی له‌ توركیا و عێراق و سوریا…زیندوبكاته‌وه‌ و به‌ ئیمپراتۆریه‌تێكی سوننی به‌رانبه‌ر ئیمپراتۆریه‌تی شیعه‌ ڕاوه‌ستێت!
هه‌ر له‌ ڕێگای توركیا به‌ پله‌ یه‌ك و كه‌نداو به‌ پله‌ دوو ، مه‌سعود بارزانی چوو بووه‌ ناو ئه‌و به‌ره‌یه‌وه‌ ، چونكه‌ ده‌یزانی جگه‌ له‌ ئیران خۆی ، به‌ڵكو عێراق و سوریاش به‌ره‌و ده‌وڵه‌تی شیعه‌ ده‌چن . شیعه‌ش ده‌سه‌ڵاتی ببێت به‌رانبه‌ر كورد چی به‌ سه‌ر كوردانی ڕۆژهه‌ڵات هێنا ، ئه‌مه‌ش به‌ سه‌ر باشوور ده‌هێنێت.

خه‌ڵك وا زه‌ن ده‌با له‌ ڕواڵه‌تدا ئه‌مریكا له‌گه‌ڵ ڕه‌وتی كه‌نداو و توركیا و كوردی دابوو به‌رانبه‌ر هه‌ڕه‌شه‌ی شیعه‌گه‌ریی . له‌ ڕاستیدا ئه‌مریكا و ئیران به‌رژه‌وه‌ندی هاوبه‌شیان زیاتره‌ نه‌ك به‌ره‌ی ئه‌مریكا و سوننه‌ .
ئه‌مریكا و ئیران یه‌ك ئامانجی سه‌ره‌كی كۆیان ده‌كاته‌وه‌ ئه‌ویش لێدانی ئیسلامی عه‌قیده‌ییه‌ ، هه‌رچی ئه‌مریكا و به‌ره‌ی سوننه‌یه‌ به‌ به‌هێزكردنی به‌ره‌ی سوننه‌ كۆتایی ده‌هات ، له‌مه‌شدا ئه‌مریكا ته‌نیا قازانجی ماددیی له‌ كه‌نداو ده‌بینی نه‌ك ئامانجی عوسمانی و ده‌وڵه‌تداری كوردیی ! به‌ڵكو ئه‌و دووانه‌ سه‌رئێشه‌بوون بۆ ئه‌مریكا !له‌و هاوپه‌یمانیه‌ی ئه‌مریكا –ئیران ، ئیسرائیلیش هه‌یه‌ ، پرسی ئیران گێت له‌ هه‌شتاكان ده‌سپێكی به‌ دیاركه‌وتنی په‌یوه‌ندیه‌كانه‌ ، ئیسرائیل نه‌ ده‌یه‌وێت ئیران بڕوخێت یا له‌ شه‌ڕدا بكه‌وێت ئه‌وه‌ته‌ سه‌رۆكی موساد به‌ ئاشكرا ده‌ڵێت : چه‌كه‌كانی ئه‌وان بوو نه‌یهێشت ئیران بكه‌وێت ***

ئه‌مریكا و به‌ره‌ی سوننه‌ی سیاسی

ئه‌مریكا چۆن توانی به‌ره‌ی كۆمۆنیزم به‌بێ شه‌ڕ ببه‌زێنێ ، ویستی و ده‌یه‌وێت به‌ هه‌مان ستراتیژ به‌ره‌ی سوننه‌ ببه‌زێنێت و به‌ پێوه‌ری جیسكی هه‌یاسی مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ده‌سه‌ڵاتی شیعه بكات .
ئه‌مریكا هه‌وڵیدا له‌ هه‌ر سێ ڕه‌وتی به‌ره‌ی سوننه‌ی سیاسی بدات . سه‌ره‌تا له‌ توركیا ده‌ستیپێكرد و كوده‌تای ته‌موزی 2016 سازكرد ، به‌ڵام كوده‌تاكه‌ سه‌ری نه‌گرت هه‌روه‌ها دوای گه‌شتی تره‌مپ بۆ كه‌نداو ، هه‌رزوو به‌ره‌ی كه‌نداوی كرده‌ دوو ، سعودیا و ئیماراتی كرده‌ دژی قه‌ته‌ر . دروستكردنی ئه‌و ناكۆكیه‌ چاوه‌ڕێ كراو بوو ، ته‌نیا كه‌نالی جه‌زیره‌ كۆشك و كورسی ئیمارات و سعودیه‌ هه‌ژاندبوو !
پێش ڕیفراندۆمی ئه‌یلول ، زۆربه‌ی ڕۆناكبیری كورد ده‌ركی به‌ درزی نێوان به‌ره‌ی كوردی ده‌كرد . به‌ره‌ی شیعه‌ و به‌ره‌ی سوننه‌ی سیاسی زۆر به‌ زه‌قی ده‌بینران ، له‌ نه‌زه‌ر خودی مه‌سعود بارزانیش چاوه‌ڕێ نه‌ده‌كرا ، كه‌سانی سانه‌وی له‌گه‌ڵ به‌ره‌ی شیعه‌ ڕێكبكه‌ون زه‌برێكی كوشنده‌ له‌ ئه‌زموونی ڕیفراندۆم بده‌ن ، به‌مه‌ش گره‌و له‌ سه‌ر ئه‌سپی تۆپیو یا به‌زیو بكه‌ن . ئه‌مریكا نه‌یتوانی له‌ كه‌نداو و توركیا هیچ بكات ، بۆیه‌ له‌ ڕه‌وته‌ لۆكالیه‌كه‌ی كوردی باشووری دا . بۆ خۆشبوونی سیناریۆكه‌ ، هه‌ر له‌ دوای خیانه‌تی 16ی ئۆكتۆبه ری 2017 توانی ڕه‌وتی مه‌سعود بارزانی بێده‌نگ بكا و به‌ره‌ی لایه‌نگرانی ئیران و عێراق سه‌ربكه‌ون ، به‌ جۆرێك كه‌ركوك به‌ ته‌نیا ڕۆژێك بكه‌وێت .

چاره‌نووسی دوو ڕه‌وته‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كه‌ی سوننه‌ درزێكی تری تێكه‌وت . توركیا وازی له‌ بیرۆكه‌ی عوسمانیه‌ت هێنا و بووه‌ هاوپه‌یمانی ڕووسیا هه‌ر له‌ ڕێگای ڕووسیاوه‌ش لوتكه‌ی سێ قۆڵی پۆتین-رۆحانی – ئه‌ردۆگان گرێدا . ئه‌و پاشه‌كشه‌ی ئه‌ردۆگان له‌ به‌ره‌ی سوننی به‌ زه‌ره‌ری كوردی ڕۆژئاوا ته‌واو ده‌بێ ، دوور نییه‌ به‌ر له‌ ساڵی نوێ ڕووسیا و ئیران هیچ به‌رهه‌ڵستیه‌ك نه‌كه‌ن له‌وه‌ی توركیا عه‌فرین له‌ ڕووی بگرێت !
سعودیه‌ و كه‌نداویه‌كانی تر بێ پاڵپشت ماونه‌ته‌وه‌ ، ئه‌مریكا له‌م پرۆسه‌یه‌ قازانجێكی دوو لایه‌نه‌ ده‌كات : ده‌وڵه‌تی وه‌ك سعودیا و ئیمارات ناچار ده‌كات به‌ ملیاره‌ها دۆلار له‌ كڕینی چه‌ك له‌ ئه‌مریكا خه‌رج بكه‌ن ، ئه‌و فه‌رمووده‌یه‌ش بێته‌دی كه‌ باس له‌وه‌ ده‌كات ماڵی خوا بۆ موسڵمانان ئه‌سته‌م ده‌بێت ! به‌مه‌ش خه‌ونی ئه‌مریكی و شیعه‌ دێنه‌ دی :

– ئه‌مریكا ته‌واو ڕاسته‌وخۆ تر ده‌ست به‌ سه‌ر كه‌نداو ده‌گری و خه‌ونی عوسمانییه‌ت له‌بار ده‌بات.
– خامه‌نه‌ئی ڕابه‌ری شیعه له‌ ناوچه‌كه‌ ، وه‌ك موحه‌مه‌د سه‌لمان وتی : ده‌یه‌وێ ببێته‌ هیتله‌ری ڕۆژهه‌ڵاتی ناوین ، ئه‌مه‌ش كاردانه‌وه‌ی لێده‌كه‌وێته‌وه‌.
– پرسی كوردیش له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوین وه‌ك سه‌رده‌می دوای ( سیڤه‌ر)ی لێدێت ، چونكه‌ هاوپه‌یمانی ژێر به‌ ژێری ئه‌مریكی-ئیرانی هه‌ر ئه‌وه‌ی لێ چاوه‌ڕێ ده‌كرێ ، دكتۆره‌ شیرین فوئاد مه‌عصومیش وته‌نی : ئه‌مریكا ڕۆژه‌ك له‌ ڕۆژه‌كان لایه‌نگری حكومه‌تی كوردی نه‌كردووه‌ هه‌تا ئه‌وه‌ی 16ی تشرینی یه‌كه‌م ڕوویدا به‌ خیانه‌تی ئه‌مریكا له‌ كورد لێكبده‌ینه‌وه‌!
– هه‌ر بۆیه‌ چاوه‌ڕێ ده‌كرێ له‌ ساڵی نوێدا ، ئیران شه‌ڕێكی عه‌سكه‌ری دژی سعودیا بكات و ره‌وشی باشووری كوردستان –عێراق به‌ قازانجی شیعه‌ ته‌واو بێت ، توركیاش خاڵه‌ ستراتیژیه‌كانی رۆژئاوای كوردستان بگرێت ، له‌ ئه‌نجامدا ڕوه‌تی ڕوداوه‌كانیش به‌ قازانجی شیعه‌ ته‌واو ببێت و ئه‌مریكاش وه‌ك ته‌ماشاكه‌رێك بێ له‌و شه‌ڕه‌دا هه‌تا هه‌ردوولا ته‌واو ماندوو ده‌كات! ‌‌‌‌
– * ڕوه‌ت : واجهه‌ ، ئاراسته‌
– ** حلف المصالح المشتركه، تریتا بارزی
***
AddThis Sharing Buttons
Share to Facebook40Share to TwitterShare to Google+Share to ارسال ايميل
مقالات:ماذا تعرف عن التعاون الخفيّ بين إيران وإسرائيل؟

–
سه‌لام ناوخۆش \ مامۆستای زانكۆ

مارکس کۆی شرۆڤە سیاسی و ئابوریەکانی تەواو واقعیانە داوەتە بەر لێکۆڵینەوەی زانستیانەو دوور لەیۆتۆپیایەک کەلەخەون و خەیاڵەوە بۆی چوبێت و دایهێنابێت.
لەکاتێکدا بۆ سیستەمی سەرمایەداری دەڵێت؛ئەو سیستەمە بەدەستی خۆی گۆڕ هەڵکەنی بۆخۆی دروست کردوە،یانی چینی پرۆلیتاریا. دیارە ئەوەیشی کەسیستەمی سەرمایەداری بەئاگای بێت یان بەنائاگای،لەوەی چۆن و بۆچی گۆڕ هەڵکەنی خۆی دروست دەکات. هیچ کات واقعی نیە،هێندەی ئەوەی گەر خودی سیستەمەکە وانەبێت،ئەوا ناتوانرێت جیاوازتر ببینرێتەوە لەچاو سیستەمی کۆیلایەتی و سیستەمی دەرەبەگایەتی. بۆرژوازیەت وەک چینێکی خاوەن دەسەڵاتدارو خاوەن دەوڵەت و لەیەک ووشەدا،دەست بەسەرا گەری کۆی ئابوری وئامرازەکانی بەرهەمهێنان بۆ ژێر چنگی خۆی. ئەوا هەر لەو ڕێگەیەیشیەوە،بۆ گەشەکردن و بردنەپێشی بازاڕو پیشەسازی و بەرهەمهێنان و زیاد کردنی سەرمایە،هەمیشە پێویستی بەبونی زێدەبەها هەیە،کەئەویش لەڕێگەی چەوساندنەوەی چینی بەرهەمهێنەران و خودی ململانێی نێوان بازاڕەکانەوە بۆ ساغ کردنەوەی کاڵا بەرهەم هاتوەکان،وەدەست دەخات. لەم نێوەدا،ئەم چینە بۆرژوا خاوەن سەرمایەدارانە،لەنێو خودی خۆیشیاندا پێک نایەن و هەمیشەو بەردەوام لەنێو ململانێ و دژایەتی و جەنگدان لەدژی یەکتری. گەر چینی بۆرژوازی بۆ پاراستنی خۆی و بونیادە چەوسێنەرەکەی نەبێت،ئەوکات نەدەستی دەبرد بۆ دروست کردنی دەوڵەت وئەو دامودەزگایانەی کەدەوڵەت ڕاگیر دەکەن،وەنەدەستی دەبرد بۆ دروست کردنی کارگەی چەک دروست کردن بەگشت جۆرو چۆنیەتیەکانیەوە.

وەک وتم جەنگ وەک بەشێک لەماهیەتی سیستەمی چینە چەوسێنەرەکان دەبێت ببینرێت،نەک وەک خواست و ئامانجی زۆرینەی ئەو چینەی کەلەڕێی چینی دەسەڵاتدارەوە دەچەوسێنرێتەوە،بۆیە جەنگەکان و هەڵسوڕێنەرانی دەتوانین تەنها یەک شوناسیان پێ بدەین،ئەویش جەنگ تەنها خواست و ئامانجی چینە چەوسێنەرە دەسەڵاتدارەکان بوە،نەک خواست و ئامانجی چینە چەوساوەکان. بۆیە ڕزگار بونی چینی کرێکارو گشت بەرەی ڕەنجدەرو زەحمەتکێش تەنها لەڕێی هاتنەمەیدانی شۆڕشگێڕانەوە دەتوانێت سەرکەوتن بەدەست بهێنێت نەک لەڕێی هێزی چەکداریەوە.

خودی دەوڵەتانی بۆرژوازی لەم سەرەمەدا،هیچ کات باکیان بەشەڕی چەکداری نیە،بەڵکو زۆریشیان پێ خۆشە،چونکە ئەوان لەڕێی شەڕی چەکداریەوە تەواو تێک ناشکێنرێن،بەڵکو دەتوانن لاواز ببن،بەپێچەوانەوە،لەڕێی شەڕی چەکداریەوە دژی دەوڵەتانی بۆرژوازی،ئەوەی زەڕەرمەند دەبێت خودی چینە بەرهەمهێنەرەکانن،چونکە لەو ڕێگایانەوە،بێ کاری زیاد دەبێت و بەرهەمهێنان بەرەو داکشان دەڕوات،عێراقی دەورەی ڕژێمی بەعس نمونەیەکە لەسەدان نمونە،چەندین ساڵ هێزی چەکداری بزوتنەوەی کوردایەتی بونی هەبو،کەچی بەهیچ شێوەیەک نەیتوانی زەرەرێکی والەو ڕژێمە بدات کەناچاری بکات تەسلیمی ببێت،بەپێچەوانەوە،ڕژێمی بەعس هێندەیتر دڕوهارتر بو بۆسەر گیانی خەڵکی سیڤیل و شۆڕشگێڕی کورد زمان. دواتر لەنێو ئەو شێوە بزوتنەوە چەکداریانەیشدا،لێکپچڕانی زیاتری نێوان قڵشتی چینایەتی دروست دەبێت. ڕژێمی بەعس دوای هیلاک بونی لەجەنگی هەشت ساڵەیدا لەبەرانبەر دەوڵەتی ئاخوندەکانی ئێرانداو دواجار بەناچاری پەلاماردانی کوێت و داگیر کردنی،بوە ئەو هۆکارو دەرئەنجامەی کەهەلی دابەدەست ئیمپریالیزمی ئەمریکی و لەڕێی جەنگی کاول کاریانەوە،هەم لەلایەک مەدی شۆڕشگێڕی خەڵکی عێراقیان تێک شکاندو هەم لەلایەکیترەوە خودی ڕژێمیشیان ڕوخاند،ڕوخاندنێک نەک لەپێناو چونەسەری مەدی هۆشیاری سیاسی چینایەتی چینی زەحمەتکێش و بەرهەمهێنەر،بەڵکو ڕوخاندنێک لەپێناو سەپاندنی هێزوهەیمەنتی هێز لەڕێگەی جەنگ و ئامرازەکانی جەنگەوە. ئەو چەمکە،بۆیە لەلایەن خودی چینی سەرمایەداریەوە بەردەوام وەک بونی هەناسەدانیان درێژەی پێدەدەن و کۆی زانستی بەدەست هاتو دەخەنە ئەو پێناوە،تابەکۆمەڵگەکان و خودی چینی بەرهەمهێنەری کۆمەڵگە بڵێت،گەر هەرکەس و چینێک خاوەنی چەک نەبێت ئەوا ناتوانێت دەست ببات بۆ ڕوخانی هیچ دەوڵەتێک،بەڵام لەڕاستیدا وانیەو ئەو فەلسەفەیە تەنها چەواشەکارانەیەو گەر خودی چینی کرێکاری بەرهەمهێنەرو ئەو ملیۆنان لەکرێ وەرگرانە،دەست ببەن بۆ وەستاندنی چەرخەکانی بەرهەمهێنان،ئەوا،هیچ چەکێکی مرۆڤ کوژ فریای خودی خاوەنەکەیشی ناکەوێت.

بۆرژوازیەت تەنها لەهاتنەمەیدانی سیاسیانەی سەرشەقام و وەستانی کارگەران دەترسێت کاتێک بەشێوازی ڕێکخراوبونی خۆیان ودەست دەکەن بەمانگرتن و بەرهەمهێنان و کۆی چالاکیەکان دەوەستێنن،کەگەر ئەو چینە نەبێت بەبۆرژواکان هەڵناسوڕێت.
دەست بردن بۆجێگا هەستیارەکان خاوەن دەوڵەتە چەوسێنەرەکان دێنێتە لەرزین،نەک پەنابردن بۆ دروست کردنی هێزی چەکدارو ڕوبەڕوبونەوەی چەکداریانە. دیارە ئەوە ڕونە کەدەوڵەتانی بۆرژوازی هەروا بەئارەزوی خۆیان دەست لەدەوڵەت داریەکانیان هەڵناگرن،بەڵام پێم وانیە لەڕێگەی چەکداریشەوە بتوانرێت بڕوخێنرێن.

بەرپاکردنی شۆڕشی کۆمەڵایەتی و ڕژانە سەرشەقامەکان و ڕێکخراوبونی هێزی چینایەتی بەبونی پارتی شۆڕشگێڕی سەربەو چینە،بۆیەک جار هاتنە مەیدانی،دەیان هێندەی ساڵانێک دەبێت کەبەهێزی چەکداری ڕوبەڕوی دەوڵەت ببێتەوە.
ئێستا پارتی و یەکێتی کەخاوەنی حکومەت و دەسەڵاتن،بەو بارە لاوازەی خۆیشیانەوە،زۆریان پێ باشترە کەهێزێکی چەکداری نەیاریان هەبێت و شەڕی سەنگەر بەسەنگەریان لەگەڵ بکات،بەڵام نەک هێزێک و خرۆشانێکی جەماوەری سەرتاسەری خاوەن یەک هەڵوێست بینن کەلەشەقامدا لەمەیدان و خەباتدا بن لەدژیان. ئەوان بەرگەی ئەوی یەکەمیان دەگرن،بەڵام ناتوانن بۆماوەی مانگێک بەرگەی هاتنە مەیدانێکی سەرتاسەری جەماوەری بگرن. جائەو نمونەیە دەکرێت بگونجێت بۆ هەردەوڵەتێک کەچەندێکیش دڕندەو داپڵۆسێنەربێت. دەڵێت کاتێک زۆر هات قەواڵە بەتاڵە،ئەو وتەیە،بۆ خاوەنانی دەوڵەتی چەوسێنەرانیش هەر ڕاست دەبێت،کاتێک زۆرینەی کۆمەڵگە هاتنە مەیدان و دەستیان برد بۆبەرپاکردنی شۆڕشی کۆمەڵایەتی ئیتر ئەو چینە دەسەڵاتدارە هەربەناچارانە ناچار دەبێت واز لەدەسەڵات بهێنێت،بەتایبەتیش لەوکاتانەی کەهێزی سوپاو پۆلیس دەچنە پاڵ جەماوەری شۆڕشگێڕەوە.
مێژوو زۆر نمونەی وای تێدایە. شۆڕشی کۆمۆنەی پاریسی ساڵی 1871بۆخۆی بەئەزمونترین و پڕ لەواقعێانەترین شێوازی شۆڕشگێڕانەو بەرپاکردنی شۆڕشی کۆمەڵایەتی بوو لەدژی دەسەڵاتدارانی چەوسێنەر. دواتر شۆڕشی ئۆکتۆبەری ساڵی 1917 و ئێستایش لەم سەدەیەدا،گەرچی سیستەمی زلهێزانی سەرمایەداری خاوەنی داهێنانی زۆرن لەچەکی کۆکوژو وێران کەردا،بەڵام گەر مرۆڤایەتی وابزانێت کەئەو زلهێزانە و بەرهەمهێنەرانی چەک لەڕێی هێزی چەکداریەوە دەڕوخێنرێن،ئەوا من بڕوام بەکارێکی وانیەو دەتوانم بەیەقینەوە بڵێم کەدەوڵەتانی زلهێزی سەرمایەداری و کۆی دەوڵەتانی دیکەی سەرکوت گەری بۆرژوازی،تەنها و تەنها لەڕێی بەرپاکردنی شۆڕشی کۆمەڵایەتیەوە دەتوانرێن بڕوخێنرێن و دەسەڵاتی چەوسێنەرانەیان کۆتای پێ بهێنرێت.

تاهیر حاجی حەسەن
09/12/2017

وەرگێڕانی: گۆران عەبدوڵڵا ….

کێ بوو حەوت دەروازەی تبسی1 درووستکرد؟
کتێبەکان پڕبوون لە ناوی پادشاکان
هیچ پادشایەک پارچەیەک لەو گابەردانەیان هەڵگرت؟
بابل چەندین جار خاپورکرا
کێ شارەکانی هەموو جارێک بنیات نایەوە؟
لەکامە ماڵەکانی لیمایا2،
ئەوشارەی وەکو ئاڵتون دەبریسکێتەوە،
ئەوانەی درووستیان کرد تێیدا ژیان؟
ئەو ئێوارەیەی دیواری چین تەواو بوو
بەناکان بۆ کوێ ڕۆشتن؟
ئیمپراتۆری ڕۆم پڕە لە کەوانەی سەرکەوتن
کێ لە پشتی ئەوانەوە وەستاوە؟
قەیسەر بەسەر کێدا سەرکەوت؟ بێزەنتین لە ناو گۆرانیدا دەژی.
هەموو ماڵەکان کۆشکی بوون؟ تەنانەت لە ئەفسانەی ئەتڵانتاش
ئەو شەوەی دەریا هروژمی هێنا
پیاوە خنکاوەکان دەیانبۆڕاند بۆ کۆیلەکانیان.

ئەلکساندەری گەنج لە هیندستان سەردەکەوێت.
بەتەنها بوو؟
قەیسەر گۆڵسی3 بەزاند
ئەرێ چێشت لێنەرێکیش لە سوپاکەیدا نەبوو؟
فلیپی ئسپانیا گریا وەک ئەوەی کەشتێکەی نوقم بوبێت.
ئەرێ فرمێسکێکی ترلەوێ نەبوو؟
فردریک سەرکەوتنێکی مەزنی لە شەڕی حەوت ساڵەدا بەدەست هێنا.
کێ لەگەڵیدا سەرکەوت؟

هەمولاپەرەیەکی سەرکەوتن
کێ پاداشتی سەرکەوتنی داوە؟
هەر دەساڵ جارێک پیاوێکی مەزن
کێ پارەی زورناژەنی داوە؟

زۆرێک لە تایبەتمەندی
زۆرێک لە پرسیار.

Bertolt Brecht

—————————————
1- شارێک لە ناوەراستی یۆنان
2- پایتەختی پیرۆ
3- ناوچەیەک بوو لە کۆندا لە ڕۆژئاوای ئەوروپا

هێشتا پێم نەخستبووە بێرایی دەستخەتخانە، (حاجی)م لەبەرچاوان بوو لەبەرخۆیەوە دەیگوت:
لە ڕۆما كەوتە بەرچاوم كەسێكی هائیم و حەیران
بە هەیئەت تێگەییم كوردە، بە شێوە ئەهلی كوردستان
لەناو ئەو هەموو ڕەنگانەدا دڵم دادەخورپا، وەك ئەوەی جەرگ و هەناو و زگ و ڕوحمم بجوڵێنن و یەك یەك خزمی پشتێ و برای خوێن و گۆشتێم بناسمەوە. برای گۆشت و خوێنم هەمووی داماو و ڕەقەڵە و باریكەنە، دەم و چاویان پێكداقوپاینە و كت و مت هەر بە جحێڵی پیربوونە، لە سیمایاندا هەزار و یەك خەم و هەزار و یەك ناسۆر و دەردەدڵ هەست پێدەكەی، ئەوێن دیكەش سۆر و سپی و جوان، وەك ئەوەی جارێك خەم بە قاسی مێشێكیش میوانیان نەبووە، ئەوهان.
دوو پیاو لەپشتی مێزەكەوە ڕوونشتینە، یەكیان ڕەنگی ڕەنگی كرمانجانە و خوێن و گۆشتی بانگمان دەكات، ئەوی دیشیان بەرغەبابەی بە بن لمووزیدا هاتیتە خوارێ و كورد گوتەنی ملی بە نۆ بیوران ناشكێ. دەستخەتێکمان پێش دوو مانگان لەوێ بەجێهێشتبوو، تەڵەبمان كرد بماندەنەوە، بابای تەنگەستوور چووە سەر كەلی شەیتانی و نەهاتە خوارێ، مردین و سووتاین نەهاتە خوارێ و نەهاتە خوارێ. ئەوی ڕەقەڵە و باریكەش لە چاوانیدا دونیایەك ڕامان هەبوو، هەر لێمان ڕادەما و نەیدەتوانی قسەیەكی خێر بكات، ئەمنیش بە كوردی بە ڕەفیقەكەم گوت كە ئیدی بچین و با زۆری لۆ كەمی نەڵێین.

كابرای ڕەقەڵە هەر كە زانی كوردم، تا دەرێ لەگەڵمان هات، بە نەرمی و بە پەنهانی، بە توركییەكی شەرمنانەوە گوتی: ئەز ژی كوردم!
بە ئاخ هەڵكێشانێكەوە هەڵمدایێ:
ئیدی چوو، زمانی كوردی چوو، كوردی بێ خودان، كوردی هائیم و حەیران…!
كابرا بە توركی قسەكانی پێ بڕیم و گوتی تێگەیشتم، كورد چوو، زمان چوو، مخابن!
نەیتوانی قسەكانی تەواو بكات، سۆر هەڵگەڕا، ڕەنگێكی هێنا و ڕەنگێكی برد، چاوی پڕ لە ئاو بوون، بە قوڕگی پڕ لە هەنسكەوە، دەستی گرتم، هەموو بێدەنگ بووین، لە چاوی هەردووكمان ڕاما، دەستی گەرم داهاتن، ئاخێكی وا گەرمی هەڵكێشا بەفر و شەختەی هەناوانی دەتاواندەوە. دەستی بەردام و گوتی من عیلاجی دەكەم!
كارەكەی جێبەجێ كرد، ئەو ڕۆژانەی لەوێ بووم، هەر كە دەچوومە لای تا ئیمزایەك بكات، نەیدەوێرا یەك قسەم لەگەڵ بكات، نووسراوەكەی لێ وەردەگرتم و بە خەمەوە تەماشایەكی دەكردم، وەك ئەوەی پێم بڵێ چەند پێم خۆشە لەگەڵت بپەیڤم، لێ نكارم نا!
ئەزیش هەر قسەكەی (حاجی)م بە فكردەهاتەوە و لەبەرخۆمەوە دەمگوت سەد و بیست ساڵ تێپەڕی و كورد هێشتا هەر هائیم و حەیرانی جارانە!
ئێرە ستەنبۆڵە، باژێڕێكی چەندی بڵێی مەزنە، لە دەستخەت و بەڵگەنامەكاندا ناوی بە (درسعادت، درتعالییە، ئاستانە…) هاتووە، هەموو ڕەنگان دەبینی، خڕ دەنگان دەبیستی، جێی وای تێدایە دەرزی باوێی وە عەردی ناكەوی، لێرە جوانییەكی بێ وێنە، هەوارێكی دڵڕفێن و مەڵبەندێكی مێژوویی و كولتووری گرنگ دەبینی، ئەمما ئەمن هەر كە پێ لەو خاكە دادەنێم، نالی و حاجی و شێخ ڕەزا و میری كۆرە و مەحوی و باقیی كوردانم وەبیردێنۆ، هەر دەڵێی زەمەنم بۆ قورمیش دەكەنەوە و سەد ساڵم دەبەنەوە پاش! سەد ساڵی پڕ لە خەم و داماوی و حەیران!

لە دوای پیلانە سێ قۆڵییەکەی رۆژی (١٦ی/ ئوکتۆبەر/٢٠١٧) دا، کە کەرکوک لە لایەن سوپای عێراقی شیعستان و (الحشد الوحشي) و پاسدارانی ئێرانی سێدارە و میتی تورکیای زیندانستانەوە، بە تازەترین و قورسترین چەک شاری کەرکوک و خورماتوو و چەندین ناوچەی تری باشووری کوردستانیان داگیرکرد.. لە یەکەم رۆژەوە تا ئەمڕۆش ئەوەی بەعسی شۆڤێنی و داعش پێی نەکرا بە کوردی بکەن، ئەم بەعسییە مەزهەبی و رەگەزپەرستە تازانە، بە شێوەیەکی زۆر دڕاندانە تر و قێزەوەنتر و بێڕەوشتانەتر، بە کوردیان کرد و دەیکەن.. لەم رووەشەوە ناکۆکی و ململانێ و ناتەبایی و دژایەتیکردنی یەکتری و نایەکڕیزی و نایەک وتاری و فرە کوێخایی کوردیان قۆستوونەتەوە.

لە ئەمڕۆدا، کورد لە شاری کەرکوک و خورماتوو و خانەقین، هیچ دەسەڵاتێکیان نییە و داگیرکەران بە چاوێکی سووک و بێڕێزییەوە لە کورد دەڕوانن، زۆربەی ئەو تاوانە قێزەوەنانەش کە لە شاری خورماتوو دەرهەق بە سڤیلی بێتاوانی کورد ئەنجام دران، لەوانەش دەستدرێژی بۆ سەر ئافرەتی کورد، کە لە لایەن بێڕەوشتانی (الحشد الوحشي التروکماني) یەوە ئەنجام دران، کە هێزێکی رەگەزپەرستی و شیعەپەرستی توندڕەوی رق و کینەپیسی تیرۆریستن، هەرگیز قابیلی بیدەنگی و قبوڵکردن نییە، نابێت لێیان بەسەربچێت. ئەگەر پێشمەرگەی کوردستان بەری لە پەلاماردانەکانی داعش نەگرتایە لەو ناوچانەدا، ئابڕووی ئەم تورکمانانە توندڕەوانە، دەکەوتە ژێردەستی داعشەوە، چونکە ئەو غیرەت و توانایەیان نەبوو، کە بتوانن بەرگری لە خۆیان بکەن. بە دەیان پێشمەرگەی قارەمانمان لە پێناوی پارستنی خوورماتوودا بەبێ جیاوازیکردن لە نێوان پێکهاتەکان دا، بوونە قوربانی و شەهیدبوون، کەچی ئەم رەگەزپەرستە ناپیاو و نامەردانە، بە ئەوپەڕی نامەردی و بێڕەوشتی و بێ ئەمەکییەوە. تاوان و خراپە بەرانبەر بە کوردی خوورماتوو و کەرکوک دەکەن.. ئەمەش بێڕەوشتی و نامەردی و ناپیاویان دەگەیەنێت، ئەمەیە راستی خەسڵەتی رەسەنی ناڕەسان و نامەردان.

دێینە سەر کرۆکی بابەتەکەمان، کە دەربارەی داڕشتنی پیلانێکی تری داگیرکەرانی کەرکوکی کوردستانییە، بۆ شکستیهێنان و نەهێشتنی خوێندنی کوردی لە قوتابخانەکانی شاری کەرکوک دا، کە بەپێی پیلان و پلانێکی داڕێژراو دەیانەوێت جێبەجێی بکەن.. بە لای منەوە ئەمە پیلانێکی چاوەڕوان کراوبوو.. دووبارەکردنەوەی سیناریۆی هەمان پیلانی بەعسییە شۆڤێنییە رەگەزپەرستەکانە، کە لە ساڵی (١٩٧٣) دا، دژ بە خوێندنی کوردی لە کەرکوک دا جێبەجێیان کرد و، خوێندنیان بە زمانی کوردی لە کەرکوک دا قەدەغەکرد. من وەکو مامۆستایەکی شایەتحاڵ ( مامۆستا بووم لە کەرکوک) ئاگاداری چۆنییەتی بە عەرەبکردنی خوێندنی کوردی بووم لە کەرکوک، بە کورتی دەیگێڕمەوە:

لە ساڵی (١٩٧٢) وە وە، بەعسییەکان لە شاری کەرکوک دا، کە پۆستی پارێزگار و بەڕێوەبەرێتی گشتی پەروەردە و زۆربەی بەڕێوەبەرێتی و فەرمانگاکانی پارێزگای کەرکوکیان قورخکردبوون و، لە لایەن بەعسییەکانەوە بەڕێوە دەبران.. بە پێی پیلانێکی داڕێژراوی هەنگا و بە هەنگاو، کوتنە پڕوپاگەندە و دژایەتیکردنی پرۆسەی خوێندنی کوردی لە کەرکوک.. ئەوەیان بڵاوکردەوە کە خوێندنی کوردی هیچ داهاتووی نییە و، خوێندن لە زانکۆکان دا بە زمانی عەرەبییە.. زمانی عەرەبی زمانی قورئانە.. لەم جۆرە پڕوپاگەندانەیان بڵاودەکردەوە.. قوتابخانە کوردییەکانیش کێشەی زۆری کەمی ژمارەی مامۆستای کوردییان هەبوون، بەڵام بەعسییەکان مامۆستای کوردیان لە کەرکوک دا دانەدەمەزراند.. مامۆستایانی عەرەبیان لە باشوور و لە ناوەڕاستی عێراقەوە بۆ کەرکوک هێنا و دەیانخستنە قوتابخانە کوردییەکانەوە.. ئایا مامۆستای عەرب چۆن دەتوانێت وانەکان بە کوردی بڵێتەوە؟! بێجگە لەوەی جێگری بەڕێوەبەری زۆربەی قوتابخانە کوردییەکان درانە عەرەب، کە زیاتر لە بەڕێوەبەرە کوردە قسە و دەستی دەڕۆیی و دەیخوڕی، لە ساڵی (١٩٧٤) بەدواوە (خوێندنی کوردی لە کەرکوک نەما) ئەوەشیان کرد بە مەرج دەبوایە بەڕێوەبەر و جێگری بەڕێوەبەری قوتابخانەکانی کەرکوک بەعسێ بوونایە.. هەندێ مامۆستای کورد و تورکمان کە وەکو بەڕێوەبەر مانەوە، ئەوانە ببوون بە بەعسی، ئێمە لە نێوان خۆمان دا دەمان وت:” ئەوانە حەپە سەوزەکەیان قووت داوە ـ واتە بوونە بە بەعسی ). لە ساڵی (١٩٧٣) دا لە ئەنجامی ئەو پڕوپاگەندانەی بەعسییەکان کە لە کەرکوک دا بڵاویان کردەوە، وایان کرد کە هەندێ لە دایک و باوکانی کورد منداڵەکانیان لە خوێندنی کوردییەوە بگوێزنەوە بۆ خوێندنی عەرەبی.. کە لە دایک و باوکێکی کوردم دەپرسێ بۆ منداڵەکەت دەگۆازیتەوە بۆ خوێندنی عەرەبی؟ لە وەڵام دا دەیوت: بۆ ئەم پرسیارە لە کاربەدەست و لە بەرپرسە حیزبییە کوردییەکان لەم شارەدا ناکەیت.. کە ئەوان هەر لە سەرتاوە منداڵەکانیان خستنە خوێندنی عەرەبییەوە؟ قسەکەشەیان راست بوو.

بێجگە لەو هۆیانە، هۆی تریش هەبوون وەکو: کەمی ژمارەی قوتابخانە کوردییەکان، کەمی پەرتوک و دابین نەکردنی پیداویستییە پێویستییەکانی سەرکەوتنی خوێندنی کوردی لە کەرکوک.. وەرنەگرتنی قوتابییە کوردەکانی کەرکوک لە زانکۆکان دا.
بەعسییەکان ئەوەیان دەوت کە باوک و دایکی منداڵە کوردەکان خۆیان داوایان کردووە کە قوتابخانەکانیان لە خوێندنی کوردییەوە بکرێن بە عەرەبی. بەڵام لە راستیدا ئەمە راست نەبوو.. دوا قوتابخانە کە لە کۆتایی ساڵی (١٩٧٣) دا، لە کەرکوک دا کرا بە عەرەبی قوتابخانەی (مەشخەڵ) بوو لە کەرکوک کە من مامۆستای زمانی کوردی بووم لەو قوتابخانەیەدا، باوک و دایکی هیچ قوتابییەکمان منداڵەکانیان نەگواستەوە بۆ خوێندنی عەرەبی و کەسیشیان نەهاتن، کە بڵێن دەمانەوێت خوێندن لەم قوتابخانەیەدا بکرێت بە عەرەبی، کەچی پەروەردەی کەرکوک نووسراوێکی فەرمییان ئاراستەی قوتابخانەکەمان کرد کە تێدا نووسرابوو، لەسەر داخوازی هەموو باوکان و دایکانی قوتابییەکانی قوتابخانەی مەشخەڵ، لە بەرواری ئەم نووسراوەوە، لەم قوتابخانەیەدا خوێندن بە عەرەبی دەبێت و ناوی قوتابخانەکەش دەگۆڕین.. ئەوەبوو لە سەرەتای ساڵی (١٩٧٤) ەوە، بە تۆبزی خوێندنی کوردی لە کەرکوک دا نەما، ناوی هەموو قوتابخانە کوردییەکانیانیش، ناوی عەرەبیان لێنان.

بەعسییە شیعە رەگەزپەرست و مەزهەبپەرستەکانیش، وا خەریکن هەمان سیناریۆ و پیلانی رژێمی لە ناوچووی بەعس دووبارە دەکەنەوە، دووبارە پڕوپاگەندەی ئەوە بڵاودەکەنەوە کە خوێندن بە کوردی هيچ داهاتوویەکی نییە.. هانی هەندێ لە دایک و باوکانی کوردییان داوە، کە داواکاری بنووسن و بە فەرمی داوابکەن کە منداڵەکانیان بگوازنەوە بۆ خوێندنی عەرەبی.. بە نیازیش هەموو رێوشوێنێک بگرنە بەر و هەموو کۆسپێک بخەنە رێی خوێندنی کوردی تا شکستی پێبهێنن و بە تەواویش خوێندنی کوردی لە کەروک دا نەهێڵن و دووبارەش ناوی قوتابخانەکانیش دەگۆڕن.. ئاشکراشە لە پرۆگرامەکانی خوێندنی عەرەبی دا، هیچ تایبەتمەندییەکی کوردییان تێدا نییە. بەڵکو بریتییە لە پرۆگرامێکی رەگەزپەرستی و ئاینیی شیعە مەزهەبه کۆنەپەرست. بەڕێوەبەرێتی پەروەردەی کەرکوکیش بە دەستی تورکمانەوەیە، ئەوانیش زۆر دژایەتی خوێندنی کوردی دەکەن. بەشێکی شكستی خوێندنی کوردی لە کەرکوک دا، بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە وەزارەتی پەروەردەی کوردستان وەکو پێویست ئاوڕیان لە خوێندنی کوردی لە کەرکوک نەدایەوە، ململانێ و ناکۆکی و نەسازانی پارتە کوردییەکانیش لە کەرکوک دا هۆکارێکی ترە.. هەموو قوتابخانە کوردییەکانیش کێشەی کەمی مامۆستا و کتێب و تەختەی دانیشتن و نەبوونی قوتابخانەی تازەیان و پێویستیەکانی خوێندنیان هەیە.. کردنەوەی قوتابخانە ئەهلییەکانی” کـتاب” و “قلـم” لە گەڕەکە کوردییەکانی کەرکوک کە خوێندن تێیاندا بە زمانی عەرەبییە، بە داخیشەوە لە (سەدا نەوەتی) ئەو مامۆستایانەش کە لە قوتابخانەکانی کتاب و قلم وانە دەڵێنەوە کوردن.. مەبەستیش لە کردنەوەی ئەم قوتابخانانە بە عەرەبی لە نێو گەڕەکە کوردییەکان شاری کەرکوک دژایەتیکردن و تەنگپێهەڵچنینی خوێندنی کوردییە لە کەرکوک دا.

ئەمەش یەکەمین کاری گڵاوی بەعسییە مەزهەبی و رەگەزپەرستە تازەکانی ئەمڕۆی عێراق نابێت لە کەرکوک دا لە دژی گەلی کوردمان.. بەڵکو من پێشبینی تاوان و پیلانی قێزەوەنتریان لێدەکەم، چونکە ئەمانە بڕوایان بە دیموکراتی و ئازادی و دادپەروەری و یەکسانی و مافی گەلان و مافی مرۆڤ و پێکەوەژیان و ئاشتی نییە.. ئەوەتا بە ئاشکرا نەوتی کەرکوک بە تاڵ دەنێرن بۆ ئێران.. چونکە عێراق بۆ بە بەشێک لە ئێران و لە تاران،. ئێران عیراق بەڕێوەدەبات پلانی بۆ دادەنێت و رێنمایی سەرکردەکانی دەکات. کە چی بکەن و چی نەکەن ئێرانە (الحشد الوحشي ) بە ڕێوەدەبات و ئاراستەیان دەکات.

بێگومان زمان ناسنامە و گرنگترین کۆڵەکەی نەتەوەییە، کاڵبوونەوەی زمان لە لای تاک، کاڵبوونەوەی هەستی نەتەوایەتی و کزبوونی سۆز و هاوبەستەبوون بۆ گەل و نیشتمان.. زیاتر لە سەد ساڵە داگیرکەرانی کوردستان بۆ ئەم مەبەستە گڵاوەیان، دژایەتی زمان و کەلتووری کوردییان کردووە و تا ئەمڕۆش درێژەی هەیە. بە تۆبزی و زۆرداری دەیانەوێت زمان و کولتوورێکی رەگەزپەرستی و مەزهەبی بەسەر گەلەکەمان دا بسەپێنن، کە لە لای ئێمە نامۆن و پێمان هەرس ناکرێن. داگیرکەرانی کوردستان مەبەستیان ئەوەیە خۆشەویستی زمانی کوردی و هاوبەستەبوون بۆ کوردستان لە لای منداڵانی کوردمان کاڵ بکەنەوە، لە کورد و کوردستان هەڵیان بگەڕێننەوە.. ئەمەش پیسترین شێوازی بە عەرەب کردنە. ئەوەی ئەمڕۆ لە سیمای شاری کەرکوک و خورماتوو بە دیدەکرێن، بریتین لە دروشمی رەگەزپەرستی و مەزهەبپەرستی عەرەب و تورکانە شیعە توندڕەوەکان.. ئەو دروشمانەن کە زیاتر لە (١٤٠٠) پێش ئێستا بەرزیان کردنەوە، تا ئەمڕۆش دەستیان لە خوێنڕشتن هەڵنەگرتووە.

بە داخەوە پارتە دەسەڵاتدارەکانی کوردمان، کە جار وبار بۆ موزایدەی سیاسی و بۆ بانگەشەی هەڵبژاردنەکان کەرکوکیان کردبوو بە ( قودس ) و بە ( دڵی کوردستان) کەچی ئەم پاڵەوانانەی بەردەم مایکەکان و نێو سەتەلایتەکان، لە سلێمانی و هەولێر دا پاڵیان لێداونەتەوە، دەستە چەورەکانیان بە یەکتری دا دەسڕن و یەکتری تاوانباردەکەن، کە لە راستیدا هەردوو لایان تاوانبارن، باجی نابەڵەدی و هیچ لەباری و دۆڕاندنیان، خەڵکی کەرکوک و خانەقین و خورماتوو و شوێنەکانی تری گەرمیان دەدەنەوە. لە ئەمڕۆدا ـ ماڵ لە خاوەن ماڵ حەرام کراوە ـ رۆژ نییە سوکایەتی بە کەرکوک و بە کەرکوکییەکان نەکرێت. تا ئێستا زیاتر لە سەد و پەنجا هەزار ئاوارەی کەرکوک و خۆرماتوو لە بارودۆخێکی خەراپ دا، لەژێر چادردا دەژین و منداڵەکانیان لەخوێندن دابڕاون.. لە ترسی جەجەویدە عەرەبە شیعە رەگەزپەرستەکان و حەشدی وەحشی بێڕەوشتی تورکمانی لە خورماتوو ناتوانن بگەڕێنەوە بۆ زێدی هەزاران ساڵەی باوباپیرانیان.. بەرپرسانی کورد هەر وەکو ـ نە بایان دیبێت نە باران ـ ئاوڕ لە کەرکوک و لە کەرکوکییەکان نادەنەوە و هێچ لایەکیان خۆیان بە خاوەنی کەرکوک نازانن.. تا ئەمڕۆش هیچ پەند و وانەیەکیان لە شکستییەکانی گەلەکەمان وەرنەگرتوون.. گەر کەسی نەشیاو لە شوێنی شیاودا دەسەڵاتداربێت لە حکومەتی کوردستان دا، گەر کەس نەبێت و رەجەب سەرپاڵەمان بێت.. لەمەش خراپترمان بەسەردێت.. تا کەی کورسی و پۆست پەرستی و خۆپەرستی؟ تاکەی بنەماڵەیی و فرە کوێخایی؟ خزم خزمێنە؟ تاکەی مەحسووبییەت و مەنسووبیەت؟ تاکەی باڵ باڵێنە؟ تا کەی دزی و گەندەڵی؟ تاکەی حیزبایەتی نەک کوردایەتی؟ تاکەی ناوچەگەری نەک کوردستان پەروەری؟ تاکەی خەڵکی داماوی گەلەکەمان گورگان خوارد دەکەن؟ تاکەی بێ ئاو و بێ کارەبایی و بێ خزمەتگوزارییان دەکەن؟ تاکەی بە نەبوونی و برسێتی و کوێرەوەری و هەناسەسەردی بژین؟ تاکەی موزایدەکردن بە کەرکوک و بە ناوچە داگیرکراوەکانی تری باشووری کوردستانەوە دەکەن؟ تاکەی بە دەیان کۆبوونەوە و سەردان لە دوای سەردانی بێ ئەنجامی یەکتری؟ تا کەی گوێ بە خواست و گلەیی و ناڕەزاییەکانی رەش و رووتی گەلەکەمان نادەن؟ تاکەی دەکەونە داوی داگیرکەرانی کوردستان و زوو تێدەکەون و لەخشتەدەبرێن؟ تاکەی خۆڵ لە چاوی گەلەکەمان دەکەن؟ تاکەی بە خۆتانا ناچنەوە و دان بە راستییەکاندا نانێن؟ تاکەی دەست لە کورسییەکانتان هەڵناگرن و دەسەڵات قورخ دەکەن؟ ئەی تاکەی موزایەدە لەسەر کەرکوک و ناوچە داگیرکراوەکانی ترمان دەکەن؟؟ تا کەی خۆتان گیل دەکەن و نازانن کە جامی تووڕەیی و بێزاری گەلەکەمان پڕبووە و لێی دەڕژێت؟ تاکەی و.. تاکەی؟؟