جیهان لە چنگى ئیمپڕاتۆردا -1- … سمکۆ عەبدوڵکەریم
بەشى یەکەم
بەر لە گەشتەکەى کۆلمبوس و دۆزینەوەى هەردوو ئەمریکاکە، دەستەواژەى جیهانى نوێ لە فەرهەنگى سیاسیدا ناوى نەبوو، جیهان هەر ئەوە بوو کە پێى دەوترا، جیهانى کۆن، هەرچەندە چۆمسکى لە کتێبەکەیدا ” ساڵى ( 501) داگیرکارى بەردەوام” ساڵى (1992) وەک تێپەڕبوونى 500 ساڵ بەسەر سیستمى جیهانى کۆن وەسف دەکات و پێى وایە هێشتا جیهانى نوێ دەستى پێنەکردوە، بە پێچەوانەوە بەر لە چۆمسکى، ئادم سمیس ساڵى (1776) لە کتێبکەیدا بە ناوى (توێژنەوە لە سروشت و هۆکارەکانى سامانى گەلان) دەڵێت: “دۆزینەوەى ئەمریکا و دۆزینەوەى رێگاى خۆرهەرلاتى هیند لە رێگەى (رەئس ئەلرەجا ئەلسالح) دوو گەورەترین و پڕبایەخترین رووداو بوون لە مێژووى مرۆڤایەتیدا ” بەومانایەى هەروەک سمیس ئاماژەى بۆ کردوە دۆزینەوەى ئەمریکا یارمەتیدەرێکى بنچینەیی بوو بۆ ئەوروپا، بە ئامانجى ئەوەى ئەوروپا لە رێگایەکى کورتتر و خێراترەوە دەستى بگاتە ئەوپەڕى ئاسیا، بە مەبەستى دروستکردنى بازاڕى نوێ بۆ ساغکردنەوەى کالاکان، لەم رێگایەشەوە دەست بەسەرداگرتن و گەیشتن بە ئاسیاى دوور.
دەکرێ کۆمپانیاى خۆرهەڵاتى هیند کە لە ساڵى (1600) بە مەڕسومێکى فەرمى لە لایەن ئەلیزابێ یەکەم مەلیکەى بەریتانیا راگەێنرا بە یەکەم و گەورترین کۆمپانیا دابنرێ، کە بەریتانیا پاڵپشتى سیاسى و سەربازیی لێدەکرد، تا ئەو شوێنەى وەک دەسەلاتدارى سەرەکى سەرجەم هەرێمەکانى هیند خۆى سەپاند.
لێرە بەدواوە ملمڵانێى لە سەر دەست بەسەرداگرتنى دونیا رۆژ بەرۆژ لەبرەودا بوو، لە ئەنجامى ئەو ململانێیەش ئەوروپا بە سەختترین شەڕو ملمڵانێى نێوخۆیدا تێپەڕى، هەوڵەکانى ناپلیون پۆناپارت بۆ دەست بەسەرداگرتنى تەواوى ئەوروپا، بە دیارترین و بەرفراوانترین خواستى لەم شێوەیە دادەنرێ، ئەگەرچى لە کۆتیشدا شکستى هێنا.
جەنگى یەکەمى جیهان یەکەم قۆناغى وەرچەرخان بوو لە مێژووى جیهاندا، کە پڕۆسەى داگیرکارى پێى نایە قۆناغێکى نوێ، بە کۆتایى هاتنى جەنگى دووەمى جیهانیش، کە بۆ یەکەمجار ئەمریکا وەک وڵاتێکى زلهیز و خاوەن قودرەتێکى ئابورى و سیاسى و فەلسەفى دەرکەوت، دونیا پێى نایە قۆناغێکى دیکە، دواتر هەنگاو بەهەنگاو باڵادەستى بەشێک لە وڵاتانى ئەوروپى کە لە رێگاى دەست بەسەرداگرتنى وڵاتانى دیکەوە دروست ببوو، بەرەو پووکانەوە دەچوو، ئەمەش بووە هۆى ئەوەى گۆڕانکارى بەسەر ناو و ناوەڕۆکى پڕۆسەى داگیرکاریدا بێت، گەلانى ئازادیخواز لە دژى داگیرکردنى وڵاتەکانیان، لە نێوەى دووەمى سەدەى بیستدا کەوتنەخۆ، دژ بە داگیرکەران راپەرین، هەندێکیان لە رێگەى شۆڕش و هەندێکیشیان لە رێگەى فشارى جەماوەرى و لێدانى بەرژەوەندى ئابورییان، داگیرکەرانیان ناچار بە پاشەکشە کرد، وایان لێکردن بە هەر شێوەیەک بێت دان بە سەربەخۆیى ئەو وڵاتانەدا بنێن، تا ئەو دەمەى بە تەواویى کۆتایى بە سیاسەتى داگیرکارى بە مانا کلاسیکییەکەى هات و ئازادى گەلان و گەیشتن بە سەربەخۆیى باڵى کێشا بەسەر بەشێکى جیهان، ئەو جیهانەى دواتر بە تایبەتى لە ماوەى جەنگى سارد-دا ناونرا جیهانى سێ.
هەرچەندە دابەش بوونى جیهان لەو سەردەمدا، بەسەر دوو جەمسەرى سەرەکی، سۆڤیەتى و ئەمریکى کۆى ملمڵانێکانى ئەو قۆناغ لە خۆ دەگرێت، بەڵام بە لەبەرچاو گرتنى ئەنجامى ملمڵانێکان، کە بەروخانى بلوکى خۆرهەڵات بە سەرکردایەتى سۆڤیەت کۆتایى هات، هەوڵمداوە لەم نوسینەمدا ئەمریکا وەک یاریکەرى سەرەکى و پاڵەوانى مەیدانەکە بخەمەڕوو، کە چۆن وەک دیدێکى نوێى سیاسى جێ پێى بە هەموولایەک چۆل کرد و شوێنى هەموو ئەوانەى گرتەوە کە رۆژێک لە رۆژان پالەوانى مەیدانەکە بوون، لە سەرووى هەموشیانەوە وڵاتانى ئەوروپى، ئەو وڵاتانەى رۆژێک لە رۆژان هاوکێشە سیاسى و ئابورییەکانى جیهان لە دەستى ئەواندا بوو.
کۆمپانیا زەبەلاحەکانى ئەمریکا رۆلى کاریگەرو سەرەکیان گێڕا لە ئیدارەدانى سیاسەتى ئەمریکا لە سەرتاسەرى جیهاندا، بە ئامانجى ئەوەى ئەمریکا بکەن بە ئیمپڕاتۆرى جیهان، هەروەک “جۆن پێرکینز” نووسەرى کتێبى” دانپێدانانەکانى بکوژێکى ئابورى” لە چاوپێکەوتنێکى تەلەفزیونی-دا دەڵێت: “توانرا بۆ یەکەم جار بونیادى یەکەم ئیمپڕاتۆریەتی راستەقینەى جیهانى دابنرآ، بەبێ پەنابردنە بەر هێزى سەربازى، بەبێ فراوانکردنى سنوورى جوگرافیاکەى، تەنیا لە رێگاى بەکارهێنانى کەرستەکانى ئابورى، یان بەکارهێنانى ئەو شێوازە ناسراوەى کە پێدەوترێت (دارو گێزەر)”
سیاسەتى نوێى ئەمریکا لە رێگەى پێکهێنانى دەسەڵاتێکى یەکگرتوو لە “کۆمپانیا و بانق و حکومەتەکان” بووە سەرچاوەى توانایەکى دارایى بەهێز، بۆ خستنەکارى سیاسییەکان و سەرەنجام گەیشتن بە ئیمپراتۆریەتى جیهانى، لە چوارچێوەى ئەو تێگەیشتنە نوێیەى ئەمریکا کە بۆ ئاوێتەکردنى سیاسەت و ئابورى هەیەتى و پێى وایە لە ئێستادا ئەم دووانە بەسن بۆ باڵکێشانى هەیمەنەى ئەمریکا بەسەر دونیادا، تێگەیشتنیشى بۆ بەکارهێنانى هێزى سەربازی ئەویە، کە دەکرێ لە کاتى سەرنەکەوتنى هاوکێشەى یەکەم کە بریتییە لە سیاسەت و ئابورى، پەنا ببردرێتە بەر بەکارهێنانى هێزى سەربازى، ئەگەرنا، ئەمریکا بەردەوام هێزى سەربازى وەک هێزێکى یەدەگ داناوە.
هەردوو ئابورى ناسى ئەمریکى (جۆزیف و شابلى) کە هەردوکیان خەڵاتى نۆبلیان وەرگرتووە، ئەوەیان سەلماند کە بە هیچ شێوەیەک ئابورى زانست نییە، بەشێوەیەک ئەوە سیاسەتە ئابورى بەڕێوە دەبات، هەروەک (جۆن پێرکێنز)یش پێى وایە کە لە ئێستادا کۆمپانیا و خاوەن کۆمپانیا گەورەکان حوکمى سیاسەت دەکەن، بەومانایەى ئەوە ئەوانن سیاسەت دەجولێنن، هەروەک سیاسەتیش ئابورى دەجولێنێ .
رۆلى ئەمریکا بە شێوەیەکى سەرەکى لە سەرەتاى پەنجاکانى سەدەى بیستدا لە ئیران دەرکەوت، کاتێک سەرۆک وەزیرارنى ئیران “محەمەد موسەدەق” کە ساڵى (1951) نەوتى خۆمالى کردو ویستى ئەو سامانە گەورەیە بۆ خەڵکەکەى بگەڕێنێتەوە و لەم رێگەیەوە ببێتە سەرۆکێکى راستەقینەى گەلانى ئیران، هەروەک گۆڤارى تایم-یش، ئەوى بە کەسایەتى ساڵى (1951) دانا. بەریتانیا لە بەرامبەر ئەو هەوڵەى موسەدەق بێ هیوا بوو نەیتوانى رووبەڕووى بێتەوە، سەرەنجام گەورەترین کۆمپانیاى نەوتى بەریتانى (بریتش بترولیوم) ناچارکرا یان ئەوەتا داهاتێکى زیاتر بداتە ئیران، یان ئیران بە جێبێلێ، ئەمەش سەرەتاى خۆمالیکردنى نەوت و شکستى بەریتانیا و کۆمپانیاکەى بوو، چونکە لەو سەردەمەدا، بەریتانیا لە ئیران، خاوەنى دەسەڵاتێکى سیاسى بە هێز نەبوو، بۆیە بەناچارى هاناى بۆ ئەمریکا برد.
ئەیزنهاوەر سەرۆکى ئەودەمى ئەمریکا، زۆر وریایانە مامەلەى کرد، چونکە هەر جۆرە هەنگاوهەڵێنانێکى سەربازى و دەست تێوەردان لە کاروبارى ناوخۆى ئیران ئەگەى لێکەوتنەوەى شەڕێکى گەورەى ئەتۆمى لێدەکەوتەوە، بە هۆى ئەوەى یەکێتى سۆڤیەتى جاران لە ناوچەکەدا لە بەرامبەر هەنگاوێکى لەو شێوەیە بیدەنگ نەدەبوو، ئەمەش دۆخەکەى بەرەو رووبەڕووبونەوەیەکى مەترسیدار دەبرد. دەکرێ بڵێین ئەمریکا بۆ یەکەم جار لە ئیران، هەنگاو و سیاسەتێکى تازەى موخابەراتى سەرکەوتووى تاقیکردەوە، کاتێک لە جیاتى پەنابردنە بەر هێزى سەربازى، پەناى بردە بەر کارى سیخوڕى دەزگاى نێوەندى هەواڵگرى و (کیرمیت رۆزڤێلت) ى بە کۆشێک دۆلارەوە ناردە ئیران، بۆ ئەوەى لە رێگەى دروستکردنى خۆپیشاندان و نانەوەى پشێوى کۆتایى بە دەسەڵاتى سەرۆک وەزیرانێک بێنێ کە لە چوارچێوەى پڕۆسەی هەڵبژاردنێکى دیموکراتیانەدا دەسەڵاتى گرتبووە دەست.
ئامانج و پەیامى ئەمریکا لە خۆپیشاندانەکاندا، کە بەسەرپەرشتى سیخوڕەکەى و گرووپى بچووک بچووکى دیاریکراوەوە رێکخران، ئەوبوو، بەڕاى گشتى بڵێ موسەدەق جەماوەرى لە گەڵدا نییەو پێویستە لە دەسەڵات نەمێنێ، سەرەنجام موسەدق لە ساڵى( 1953) دواى دووساڵ لە فەرمانڕەوایى لە دەسەڵات کەوت، کە لە مێژووى ئیراندا بە (ئینقلابى 28 مرداد) ناسراوە، دواى سێ ساڵ زیندانى، بەشەکەى ترى ژیانى بە زۆرەمڵێ لە ماڵەکەى خۆیدا گوزەراند، تا ئەو کاتەى لە ساڵى 1967 کۆچى دوایى کرد .
بە هێنانە سەرتەختى (محەمەد رەزا شا) پێگەی سیاسى ئەمریکا لە ئیران چەسپا، هەروەها ئەو کارەى (کیرمیت رۆزڤێلت)بووە سەرەتایەکى نوێ بۆ سیاسەتی نوێى ئەمریکا لە جیهاندا، سەرەتایەک، بۆ کردنەوەى رێگایەک کە ئەمریکا دەگەێنێتە لوتکەى باڵادەستى و سەرنگومکردنى نەیارەکانى بێ ئەوەى مەترسى هەڵگیرسانى شەڕ لە ئارادا بێت، ئەمەش لە رێگاى کۆمپانیاکان و ئەو گروپەى لە نێو کۆمپانیاکاندا رۆلى بکوژى ئابورییان دەگێڕا.
