كێشەی شانۆ بەگشتی بەیەكێك لەماناكان كاركردنە لەسەرهەموو ئەو پێشگریمانە و پێشمەرجانەی كە لە خۆیاندا ناڕاستەوخۆ كاركردنە لەناو فەلسەفەی جوانیدا، بەجۆرێك دەبێتە پەخشكەرەوەی گومان بەسەركەرەستەو بابەتە جیاوازەكانی ئەوهونەرە خۆیدا. هەرلەبەرئەوەشە دەتوانین لەم باسە بدوێین وەكو ئەوەی ( كێشە)یەكی فەلسەفیەو پێویستەخوێندنەوە بۆ(جوانی) بكەین ، ئەڵبەت مەبەستیشم لە كێشە دورە لەمانا سایكۆلۆجی و رۆژانەییەكەی بەڵكو لێرەدا كێشە وەكو كەڵكەڵەیەكی (ئیستاتیكی)و خاوەن نۆرم و بەهای جوانی و پێگەی هونەری . بەڵێ‌ كاركردن لەسەر هەرگریمانێك واتاكاركردن لەسەرفەلسەفە و هزر..

ئەمەش لەسەرەتای كێشەكانەوە كە پەیوەستن بەم هونەرەوە باسدەكەین و بەڕوونی گومانی (شانۆییانە)لەسەر هەر ڕووداوو پێشهاتوو گریمانەیەك دەردەخەین ..وەكو “هایدگەر”دەڵێت :”مرۆڤ لەوشوێنەدا دەدوێ‌ كەبەزمان وەڵام دەداتەوە” لەبەرئەوەپێویستە لە(شانۆ)دا بەدوای نهێنیەكاندا بگەرێین و لەوانەش لەڕووی ئیستاتیكی و بەها فەلسەفی و فیكری ومە عریفیەكاندا . وەكو “هرمان بروگ “ڕای وایە :”ئەوەی (.. ) كە هیچ نادۆزێتەوە ، لەدیدی ئەودا بێ‌ ئەخلاقانەیە.

دەمەوێت بڵێم دەشێت (شانۆ) شێوەیەك بێت لەشێوەكانی یاخی بوونی جوانی ، ئەگەرزمانی ئیكۆ بەكاربهێنین دەڵێین (شانۆ) بۆخۆی چێژلەوناو نانە بێ‌ سنورەوەردەگرێت و تە عبیر لە جیهانێكی هەلاهەلا دەكات ، هەندێك لە ڕەخنە گران لەبارەی “دۆستۆیڤسكی”یەوە ، ئەوەدەخەنە ڕوو كە دیستۆڤسكی هەمیشە رۆحی خۆی بەنەخۆش زانیوە ، دەشێ‌ هەمان شتیش لەبارەی هونەری (شانۆ) بگوترێ‌.بەم پێوەرەش (شانۆ) دەچێتە ئەم خانەیەوە كە بكەرانی چارەسەركردنیان تەنهاوتەنها لەڕێی نمایشەوە دەبێت و شێوەیەكیشە لە خۆهاوشێوەكردن بەو ئازارو نە خۆشیە .

. گومان و دوودڵیەكانی دونیای تازە بە جۆرێك ئالودەمان دەكات لەگەڵ چاوەڕوانی و دڕدۆنگی و قەلەقیەكاندا ماناكان پڕو تەژی دەبن لە ئالودەییو كەمتر بەرەو حەقیقەتی شتەكان ، “سوكرات” وتەنی : “مەعریفەی چێتی مەعریفەی حەقیقیە “.لەم روانگەیەشەوە “نمونەیئایدیا” “یاخود وێنە”حەقیقەتی هەمەكی هەبووە بەكردار وبونیان دەرەكی یە . كەواتە نزیكبوونەوە لەو وێنەیەو پیشان دانی ئەتمۆسفێرێكی سایكۆلۆجی تێكەل بە فەزای سروشتی نزیكمان دەكاتەوە لە یەقین ، هەروەها “ئەرستۆ”ش ڕای وابوو مەعریفەی حەقیقی ئەومەعریفەیەیە كە پەیوەستە بە “مرتبە”ی یەقینەوەو ئەوە مەبدەئی مەعریفەیەو ژینالۆژیاكەی لای “ئەرستۆ “(هەستە ڕاستەوخۆكان) دەبنە بەشێك لە ئێستە . دۆخەكە بەبەشەكی وەسف دەكات .

لەم تێگەیشتنەوە بەپێی هەردوو بۆچوونەكە ی”ئەفڵاتوون وئەرستۆ”، (شانۆ)خاوەنی “وێنەو ئایدیا ” ی خۆیەتی و پێویستی زۆریشی بەهەستی ڕاستەوخۆ هەیە كەوادەكات بەتەواوەتی نیشتەجێ‌ ببین لەناو ڕووداوو كردارەكاندا . چونكە “بەرهەمی هونەری دەمانباتە ناخی خۆیەوە ، ئێمە ئاگامان لەناخی خۆمان نامێنێت . چونكە ئەمەهەمان ئەوشتەیە كە رۆلان بارت لەچێَژی دەق دا دەیگووت . هەروەها دێریدا “ش لەمبارەیەوەدەیگووت:”بەردەوام هەوڵَمدا تافەلسەفە بێَنمە مەیدانەوە “. مەیدانێك كەلەودا فەرمانڕواییەك نەبێت كەبەڕای من ئەمە لە(شانۆ) دا زۆر گونجاوتر دێتەدی هەرچۆن “لیۆتاریش دەیگووت:”رۆڵی ئێمە وەەكو هزرڤان ئەوەیە كەزانیاری خۆمان لەوشتەی كەلەزماندا گوزەردەكات قوڵتر بكەینەوە ، بیرۆكەی بێ گیانی زانیاریەكان ڕەخنە بكەین ، ئاڵۆزی لەبەر چاو نەهاتوو لەجەرگەی زماندا ئاشكرابكەین .

لەیۆنانی كۆندا جوانییەكان دەنگی خواوەند بوون (لۆنجینیۆس)نووسەری كۆنی گریكی لەوكتێبەی بەناونیشانی “لەبارەی جوانیەكان – عن الرائع”دا دەنووسێ‌ :”جوانیەكان سۆزێكن بۆخواوەند ، خواوەند بەرەو پاكیمان دەبات ، بەرەو ناخ ، بەرەو حەقیقەتە خواوەند ئامێزەكان هەروەكو چۆن رای ئەرستۆو ئەفڵاتوونیشمان لەوبارەیەوە زانی … دەبێت ئەوەش باش بزانین لایەنگری “ئیستاتیكای موتڵەق”بەمەعنای دابڕان لەهەلومەرجە مێژوویی و كۆمەڵایەتیەكان نیە ، چونكە ئەو هەلومە رجانە ئەم چێژە ستاتیكیە دیاری دەكەن .

لە ساڵی 2009 ەوە, هەڵمەتێكمان بۆ هەڵوەشاندنەوەی خانەنشینی پەرلەمانتاران و وەزیران و تەواوی پلە باڵاكان و كەمكردنەوەی ئیمتیازاتەكانیان دەستپێكرد لە باشوری كوردستان تا هەنووكە بەردەوامە, زۆرجاریش لەبەرامبەر وەرگرتنی ئۆتۆمۆبیل و زیادكردنی موچەی ئەنجومەنی دادوەری و دەیان كاری دیكە ناچار بە پاشەكشەیانمان كردووە, هەڵمەتەكە نەك لە كوردستان بگرە ئەوسا لە عێراق و نیشتمانی عەرەبی و رۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش یەكەم بیرۆكەو هەوڵدان بوو لەو بوارەدا, دواتر هەڵمەتەكە عێراق و هەندێك وڵاتی عەرەبی وەك مەغربیشی گرتەوە, لەناوخۆی كوردستان لە ئاستی رایگشتی پشتیوانی گەورەی لێكراو بووە بابەتی رۆژ.

لە زووەكەوە دیموكراسی پەرلەمانی بۆتە جێگای گومان بەوەی داكۆكی لە مافی خەڵك بكەن, هەمیشە سستەمی دیموكراسی پەرلەمانتاری بە تایبەت پەرلەمانتار مافی خۆیان و ئەو كەس و لایەنانەی بەخشش بە حیزب و خۆیان دەدەن لە بارودۆخە جیاجیاكان لەبەر چاو دەگرن, زۆرجاریش شەڕەكانیان شەڕی بەرژەوەند و كۆمپانیا جیاجیاكانە نەك چین و توێژە كۆمەڵایەتیەكان, خۆ لە كوردستان ئیمەیلی پەرلەمانتار بۆ كۆمپانیای زەبلاح گرترا, ئیمەیلی لەوە ساناتر دوارۆژی هیلاری كلنتۆنی سوتاند .لە ماوەی ئەم 9 ساڵەدا لەسەر شاشەكان زۆر قسەی زلمان بیست, چەندین جار پرۆژە یاسا پێشكەش كرا لە لایەن پەرلەمانتارانەوە, پەیماننامە لە پێش هەڵبژاردنەكان پڕ كرایەوە و سوێندیان بە ئەنفال و شەهیدان خوارد ئیمتیازات رەت بكەنەوە, تەنانەت كەسی وا هەیە دووجار پرۆژەی یاسای پێِشكەشكردووە بۆ ئەم دۆسیەیە , وەلێ دواجار خانەنشین بوو تێی قوچان , لەوساوە باسیشی نەكردۆتەوە موچەی خۆشی مانگانە موفت وەردەگرێت وەك ئەوەی نەبای بینیبێت نە باران , هەشبووە لە خاوەنانی پرۆژە دوای دووساڵی مانەوە لە پەرلەمان خۆیان خانەنشین كردووە, خەڵكی بەسزمانیش تا ئێستاش باوەڕ بە درۆكانی سەرشاشەكان و نووسینەكانیان دەكەن, ئەمە كارەساتە بۆ داهاتوو هەمان سیناریۆو فلیم بەڕێوەیە.

دووساڵ و هەشت مانگ لەوەوپێش كاتێك خۆپیشاندان كرا بۆ بەردەم پەرلەمان بۆ هەمان مەبەست, كاردانەوەی راگەیاندنەكان هەمووانی هەژاند , وەزیری دارایی بڕیاری دا پرۆژەكەی ئێمە بە دەستكارییەوە قەبوڵبكات و بیخاتە بواری جێبەجێكردنەوە, بەداخەوە زۆری نەبرد بۆخۆی نێردرایەوە بۆ ماڵەوەو كودەتای بەسەردا كرا, ,پێش ناردنەوەی بە شاندێك سەردانمان كرد, رایگەیاند 9 پەرلەمانتار هاتوونە بۆ لام وتویانە ئەوە چییە كەیت , ئێمە 4 ملیۆن دینار بەشمان ناكات, وتی زۆریان لەوانە بوون شەوانە قسەی زلە كەن, شەوان باسێكەو بە رۆژیش باسێكی دیكە, تا ئێستا خاوەنانی پرۆژە یاساكانی بواری هەڵوەشاندنەوەی خانەنشینی پلە باڵاكان وایان كردووە, ئیتر نازانین كردار شەرتە یان پرۆژە یاسای سەركاغەزو و واژۆی بەسزمان كە هەمووان پێی دەوێرن.لە بانگەشەی پێشووی هەڵبژاردندا هەردوو دۆسیەی جینۆساید و هەڵوەشاندنەوەی خانەنشینی پەرلەمانتاران و وەزیران زۆرترین بانگەشەی بۆ كرا لە لایەن كاندیدەكانەوە, نە جاشەكان دادگایی كران, ئێستا هەمووان دەڵێن 25 ساڵ بەسە بۆ سڕینەوەی تاوانەكانیان, ئەوەی دیكەش تەنها بە دروشمی مایەوە, وەلێ یەكەم كاری پەرلەمانی نوێ لە بری كەمكردنەوەی ئیمتیازاتەكانی خۆیان, بابەتی بودجەی حیزبەكان بوو, واتا دابەشكردنی كەعەكەكە بوو, ئەو بودجەیەی بۆ حیزبەكان خۆیانیان دانا, زۆر زیاتر لە بودجەی حیزبەكانی هەر 5 وڵاتە گەورە ئابوریەكەی جیهان, كە لە 31ی ئابی 2014 ەوە لە لایەن سەرۆكی ئەوسای هەرێمی كوردستانەوە یاساكە پەسەند كرا, بە یاسای كۆمسیۆنی سەربەخۆی هەڵبژاردنەكانیشەوە, بەمەش شیرنی خۆیان لە 31ی ئابی 2014 وەرگرت , مانگانە (( 14 ملیار و 230 ملیۆن دینار, ساڵانە 170 ملیار و 760 ملیۆن دینار)) بودجە بۆ حیزبەكان دیاریكرا, كە 73,44%ی بۆ پارتی و یەكێتی و گۆڕان بوو بە تەنها.

پەرلەمانتاران كە دێتە سەر ئیمتیازاتەكانیان قسەكانی سەر شاشەكانی خۆیان لە یادە كەن, لە بیریان چووە چەند پرۆژە یاسایان واژۆ كردووەو چییان وتووە, زۆر باسی هاووڵاتی بوونە كەن كەچی 90% زیاتریشیان پاسەوانەكانیان زاواو خەزور و كوڕو برای خۆیانن, چاو لە دەسەڵاتە كەن , تاكە دەوڵەت لە جیهان سەرۆك و جێگیرەكەشی بە میرات پێكەوە دەسەڵاتیان بۆ ماوەتەوە لە جیهان كوردستانە , شتی وا لە هیچ عەنتیكەخانەیەك نییەو دەست ناكەوێت باشترە بدرێتە پەرتوكی گینز, باسی خانووە قوڕەكانە كەن كەچی شەڕە لەسەر شوقەكانی زەكەریا, دوای تەواو بوونی پەرلەمانتاریشیان چۆڵی ناكەن بۆ ئەوانەی لە دوای خۆیانەوە دێن.پەرلەمانتاران ئێستا لە لایەن حكومەتەوە ناچار كراون یاسای ئیمتیازات هەمووار بكەنەوە و بەدەستی خۆیان خانەنشینییەكەیان بۆ 2 ملیۆن واتا بە ئەندازەی 4 شەهید و ئەنفال كە گیانی خۆیان بەخشیوە بە نیشتمان كەمبكەنەوە, ئێستا لە قولەی قافدا گیراون دەنا نایكەن و بەترس و لەرزو نادڵییەوە دەستی بۆ هەڵدەبڕن, بە ئاشكراش ناوێرن ناڕەزایەتی خۆیان دەربخەن لەسەر ئەم بابەتە هەستیارە كە بڕیاری حكومەتە بۆ رزگاركردنی كەشتیە شكاوەكەی دەسەڵات لە غەرق بوون و بەشێكیشە لە پرۆسەی بانگەشەی هەڵبژاردنی پارتی و یەكێتی.

هیوا دارم پەرلەمان نەك موچەی خانەنشینی خۆیان پلە باڵاكانی تر بە سەرۆكی هەرێمەوە كەم بكەنەوە لەوەی بۆیان دیاریكراوە, بگرە موچەی خۆشیان لە 8,5 ملیۆنەوە بەشێوەی فەرمی بۆ 2 ملیۆن دینار كەمبكەنەوە, ئەگەر دەیانەوێت خزمەت بكەن, ئەوا خزمەتكردن پاداشتی نییە, هیوادارم ئەمەش نەبێتە هۆكاری ئەوەی هەموو بۆ بەغدا را بكەن بۆ ئەوەی بگەن بە موچەو حیمایەی مەتروكەی پەرلەمانتاری بەغدا كە ئیمتیازاتەكەی 400%ی كوردستانە, بە موچەی تەواوەوە, بە روبعە موچەی ئێستا 16 جاری كوردستانە, لە خولەكانی پێشوودا بە دگمەن دەبینرا پەرلەمانتارێكی خانەنشینی كوردستان بۆ بەغدا كاندید بێت, وەلێ ئێستا شەڕە لەسەری, شیوەنەكە بۆ حوسێن نییە بۆ هەریسەكەیە
.
ئێستا كە چاو لەسەر پەرلەمانە بۆ پەسەندكردنی ئەم یاسایە لەبە دوو هۆكارە, یەك گوایە لە رێگای پارتەكانیانەوە نوێنەری گەلن و پێویستە ژیانی پاشایانەی جیا لە گەل قەبوڵ نەكەن, ئەوەندەشیان وتووە ناتوانن پێچەوانەی هەڵوێست بنوێنن , لە لایەكی دیكەوە لە روی قانونیەوە یاساكان بە فلتەری دەنگدانی ئەواندا دەڕوات, دەنا حكومەت لە قۆناغی نەشتەرگەریدایە بێ ئەوانیش بۆ پاراستنی كورسیەكەیان ئامادەن كلك و گوێی دەوروبەری خۆیان بكەن و ماسییە بچوكەكانی خۆیان بكوژن باری خۆیان پێش هەڵبژاردنەكان سوك بكەن بۆ پاراستنی كورسیەكانیان, ئەم هەلەش ئەو هەموو پرۆژە یاسایەی سەر كاغەز دروستی كرد لە رابردوو كە نەچونە بواری جێبەجێكردنەوە, دەنا ئێستا خودی نادادپەروەری خولقێنەرەكان نابوونە بانگەشەكەری .لە كۆتادا بیانەوێت و نەیانەوێت ئەمە بەرهەمی 9 ساڵی ناڕەزایەتی بەردەوامی هەڵمەتی دادپەروەرییە, دەسەڵات و پەرلەمان ناچاردەكات واز لە بەشێكی بچووكی ئیمتیازاتەكانیان بهێنن, پێویستە بكرێتە هەنگاوی یەكەم لە هەڵوەشاندنەوەی تەواوی ئیمتیازاتی دەسەڵاتداران و گەڕاندنەوەیان بۆ ئەو قۆناغەی بە پێڵاوی لاستیكەوە گەڕانەوە باشوری كوردستان .

دوای بوونی بە جێنشین، میر محەمەدی كوڕی شا سەلمانی پادشای عەرەبستانی سعودیە لیژنەیەكی بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی پێكهێناو بە بڕیارێك دەیان شازادەو میرو وەزیرو كەسایەتی لە هوتێلێكی پێنج ئەستێرەی وڵاتەكەی دەستبەسەر كردن.
جێگری سەرۆكی داواكاری گشتی سعودیە دەڵێ لیژنەكە ئامانجەكەی خۆی بە زیاتریش پێكاوەو 110ملیار دۆلار بۆ گەنجینەی دەوڵەت گەڕاوەتەوە.
ئەوەی شارەزای مێژووی سیاسی و حوكمڕانی سعودیە بێت تێدەگات لیژنەكە ئامانجی بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی بە پلە یەك نەبووە، بەڵكو ئامانجێكی سیاسی هەبووە كە خۆی لە پتەوكردنی پێگەی محەمەدە لە دەسەڵاتدا. بۆیە دەمەوێت هەڵوەستە لەسەر هەنگاوی بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی بكەم لە وڵاتێك كە لە دیوێكدا هاوشێوەی كوردستانە كە چاكسازی تێیدا بە بنبەست گەیشتووە.

لە كوردستان چاكسازی بە بنەست گەیشتووە و ئەمەش لای هەمووان روونە. پێش خەڵك، سیاسییەكان باش دەزانن چاكسازی لەو وڵاتە مانای مەرگی خۆیان!
ئەگەر كەمێك بگەڕێینەوە دواوە، شەڕی ناوخۆ لەسەر دزینی داهاتی ئەو وڵاتە لەنێوان پارتی و یەكێتی سەریهەڵدا نەك باشتر ئیدارەدانی ئەو وڵاتە، بەو مانایەی لەو كاتەوە پێویستمان بە چاكسازی هەبووە. ئەو دوو حزبە لە بڕی ئەوەی چاكسازی بكەن، ژێرخانی ئەو وڵاتەیان هەموو دزی، ئەوكاتیش ئەوان ریزێك ئۆتۆمبێلیان بەدواوە بوو، خەڵكیش نەوت نەبوو لە ماڵەكەی بیستوێنێت!

دوای دەرچوونی رۆژنامەی هاوڵاتی لە 2001، بەو توانا داراییە كەمەی خۆی زۆر دۆسیەی گەندەڵی ئاشكرا كرد، بەڵام دوو ئیدارەیی و بەرژەوەندی حزبی و نەبوونی ئیرادە رێگر بوون لە چاكسازی.
دوای 2005 كاتێك بە لێشاو پارە لە بەغداوە هاتە كوردستان و بەدوایدا نەوت دەرهێنراو بە ناوی وەبەرهێنانەوە زەوی ئەو وڵاتەیان تەخشان و پەخشان كرد، ئەمانە لەگەڵ خۆیدا قەبارەی گەندەڵی لە چەند سەد هەزار دۆلارێك بۆ ملیۆنان دۆلار بەرز كردەوە. پارتی و یەكێتی تەنیا لەسەر تەخشان و پەخشان كردنی داهاتی ئەو وڵاتە رێككەوتنیان هەبوو، لەولاشەوە دەنگی ناڕەزایەتی زیاترو زوڵاڵتر باسی گەندەڵی هەردوو حزبیان دەكرد.

سەرئەنجام خۆیان دانیان بە بوونی گەندەڵی نا، بەڵام لەمەشدا ئیرادە نەبوو هەنگاو هەڵگرن، بەدوایدا رەوانشاد نەوشیروان مستەفا بزوتنەوەی گۆڕانی پێكهێناو بەرەی دژە گەندەڵی بەهێزتر بوو.
پارتی و یەكێتی بۆ هەڵمژینی ئەو دەنگە چەندان هەوڵی سڕ كردنی رای گشتیان دا لە رێگەی پێكهێنانی لیژنە و دەستەی دەستپاكی و یاسای نەزۆكیان وەك موسەكین بەكارهێنا.
ئەوەی روونە بەرئەنجامی لیژنەكانی مەسعود بارزانی كە سەرۆكی هەرێم بوو نەك نەیتوانی بەردێ بخاتە سەر بەردێ، بەڵكو خودی پێكهێنانی لیژنە پێشێلكارییە، بە پێی یاساكانی پارتی و یەكێتی كە لە پەرلەمان دەریانچوواندووە دەستنیشانی دەكات ئەو پرسە لە دەسەڵاتی كێ دایە. دەبوو بەرەنگار بوونەوەی گەندەڵی لە هەڕەمی دەسەڵات دەستپێ بكات، بەڵام ئەوان لیژنەیان پێكدەهێنا وەك بڵێی ئەوان گەندەڵ نین بەڵكو كەسانی ترن گەندەڵن.

لە یاسای سزادانی عێراقی زۆر بە روونی چۆنیەتی مامەڵە كردن لەگەڵ وەرگرتنی رەشوە و بەكارهێنانی موڵكی گشتی بۆ بەرژەوەندی كەسی و دزی و … باسكراوە و سزایشی بۆ دانراوە. یەكێك لە ئەركەكانی داواكاری گشتی بەدواداچوونە لە خراپ بەكارهێنانی موڵكی گشتی و سوودمەندبوونی نا یاساییە لە پۆست وپێكەوەنانی سەرمایە، جگە لەمە دیوانی چاودێری دارایش هەیە.

لە كوردستان بۆ ئاڵۆزكردنی بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی و ئەنجامدانی چاكسازی، دەستەیەكان دامەزراندووە بە ناوی دەستەی دەستپاكی، من قسەم لەسەر كارەكانی ئەو دەستەیە نیە كە لە هەناوی سیستەمێكی شكستخواردوو لە دایكبووە بۆیە چاوەڕوانی زۆری لێ ناكرێت.
زۆر قسە لەسەر چاكسازی كراوە، بەڵێنی قەبە قەبەش دراوەو نزیكیش دەبینەوە لە پڕوپاگەندەی هەڵبژاردن كە دڵنیام جارێكی تر لە پاڵ بەڵینە باق و بریقەكان، ئەو پرسەش قەوانی بۆ دەكوترێت. رۆشنبیران چەندان پێشنیازی باش و بەجێیان بۆ ئەنجامدانی چاكسازی پێشكەش بە دەسەڵات كردووە، بەڵام ئەوان زیاتر وەك موسەكین بۆ كپكردنی رای گشتی بەڵێنیان داوە بۆیە دەرئەنجامەكەی بەوە گەیشتووە كە چاكسازی لە كوردستان بە بنبەست گەیشتووە كە هۆكاری سەرەكی زۆر بە كورتی ئەوەیە ئەوانەی لە دەسەڵاتن و بڕیار بە دەستن لەو وڵاتە بەشی زۆریان ئەگەر هەر هەموویان نەڵێم، ئەوا لە گەندەڵی تێوەگلاون.

وای دەبینم پێویستیمان بە هەمان جولەی میر محەمەد هەیە، هەموو ئەوانەی دۆسیەیان لەسەرە لە هۆڵێك كۆ بكرێنەوە و بە دۆسیەكانیانەوە بدرێنە دادگا، یانیش سەرمایەكەیان هەڵسەنگێنرێت و سێ لەسەر چواری لێ بگەڕێنرێتەوە بۆ خەزێنەی حكوومەت.
ئەوەی منی تووشی نیگەرانی كردووە كێ ئەو كارە بكات؟ ئەگەر ئەوە راستە هەموو بەرپرسانی ئەو وڵاتە گەندەڵ بن، خۆ كەسێك لە دەرەوە هاوردە ناكەین بۆ ئەنجامدانی. كەواتە سێ رێگەمان هەیە، یان هێشتنەوەی ئەو دۆخە وەك خۆی تا متمانە دان بە هێزێكی سیاسی نا گەندەڵ دەسەڵات بگرێتە دەست، یانیش بەر مەبنای زەرەر لە نیوە بگەڕێتەوە قازانجە، چاو لە گەندەڵێكی دەسەڵاتدار بپۆشین ئەو كارەمان بۆ بكات، ئەمەش عەرەب وتەنی ئەزعەفول ئیمانە!

فەرمان سادق

زمانی كوردی وه‌كی زمانه‌كانی دونیا له‌ كۆن و ئێستادا زمانی كۆمه‌لێك خه‌ڵك قسه‌ی پێكردووه‌وكتێب و نوسراوی پێی نووسیوه‌و بۆ ڕایی كردنی كاروباره‌كان ولێكتێگه‌یشتنی رۆژانه‌ زمانی نوسین و خوێندنه‌ زمانی هه‌زاران نوسراووكتێبی كوردیه‌ له‌ ئه‌ده‌ب و سیاسه‌ت وبواری رۆشنبیری و بواری (میدیا) زمانی میلله‌تێكی زیاتر له‌ (40) ملیۆن كه‌سه‌ كه‌ كوردن به‌ڵام له‌به‌ر نه‌بوونی قه‌واره‌یه‌كی سیاسی وسه‌ربه‌خۆوده‌وڵه‌ت نه‌توانراوه‌ خزمه‌تی ته‌واوی ئه‌و زمانه‌ بكرێت گه‌شه‌ی پێبدرێت هه‌رچه‌ند زۆرریشی خزمه‌تكراوه‌وزۆریشی بۆ نوسراوه‌وگوتراوه‌ به‌ڵام به‌س نیه‌و ده‌بێت له‌گه‌ڵ قۆناغه‌كانی سه‌رده‌م وپێشكه‌وتنه‌كانی پیشه‌سازی وته‌كنه‌لۆجیا خه‌می زمانه‌كه‌مان بێت فه‌رامۆشی نه‌كه‌ین چونكه‌ هه‌موو زمانێك له‌ گه‌شه‌كردندایه‌ گه‌ر گه‌شه‌ی پێبدرێت ! زمانی كوردی سه‌رباری ئه‌ باروودۆخه‌ی به‌سه‌ر كورد داهاتووه‌ ئامانجی هه‌ره‌ له‌ پێشینه‌ی داگیركه‌ران و دوژمنان له‌ ناوبردنی زمانی كوردی وشێواندنییه‌تی له‌ ڕوویی فه‌رهه‌نگ و ڕێزمانه‌وه‌.

زمانی كوردی زمانێكه‌ (100%) مه‌رج وره‌خساوه‌وگونجاوه‌وبێ‌ كێشه‌وگرفته‌ بۆ زمانێكی (ستاندارد) به‌ڵام بڕیاڕویه‌كده‌نگی ورێكه‌وتنی كوردانه‌ی ده‌وێت,( قورئان) هه‌موو عه‌ره‌بی یه‌كخست و زمانه‌كه‌شی یه‌كخست میلله‌تی كوردیش ده‌توانی به‌ هۆی زمانه‌وه‌ یه‌كبخرێت و زمانه‌كه‌شی یه‌كبخرێت وه‌كو عه‌ره‌ب (میسری, مه‌غریبی,عیراقی , خه‌لیجی) به‌ڵام یه‌ك زمانی یه‌كگرتوویان هه‌یه‌ میلله‌تی كوردیش ده‌توانێت زمانی ئاخاوتن به‌گوێره‌ی ناوچه‌وشێوه‌زاره‌كان وه‌ك له‌ باكوری كوردستان و رۆژئاوای كوردستان به‌ شێوه‌زاری (كورمانجی بادینی) له‌ رۆژهه‌ڵات و باشوری كوردستان به‌ شێوه‌زاری ( كورمانجی خواروو سۆرانی) به‌ڵام بۆ ستانداركردنی زمانی كوردی هه‌ڵ وهیمه‌ت وئیشی بۆ بكرێت.وه‌ك بیرهێنانه‌وه‌یه‌كی مێژوویش میلله‌تی كورد تاكو ئێستا له‌به‌ر نه‌بوونی قه‌واره‌یه‌ك سیاسی سه‌ربه‌خۆو ده‌سه‌ڵاتێكی كوردی خه‌مخۆروسه‌دله‌سه‌د له‌ چوارچێوه‌ی( حكومه‌ت , ده‌وڵه‌ت) هه‌رچه‌ند له‌به‌هاری (1991) قه‌واره‌یه‌كی نیمچه‌ سه‌ربه‌خۆو له‌ (2005) ده‌سه‌ڵاتێكی سیاسی و حكومه‌تداری دانیپێدانراوه‌ له‌ باشوری كوردستان ئیشی باش و زۆری بۆ گۆتراوه‌ونوسراوه‌ له‌ لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتی كوردی و رۆشنبیران به‌ڵام له‌ ئاستی پێویست نه‌بووه‌ باخێكی بێ‌ په‌رژین بووه‌ هه‌وڵه‌كان نه‌ك سه‌ركه‌وتوونه‌بووه‌ به‌ڵكو یه‌كنه‌خراوه‌وفه‌رامۆشكراوه‌ نه‌گه‌یشتۆته‌ ئامانج تووشی جۆرێك له‌ بێ‌ باوه‌ڕی بوونه‌ له‌ ئاست زمانی كوردی به‌ تایبه‌ت له‌لایه‌ن چینی خوێنده‌وارورۆشنبیران كه‌ به‌ زمانێكی به‌هێزو سه‌رده‌میانه‌و زمانی زانستیانه‌ی نازانن! به‌ڵام هۆزانڤان ( قانع ) ده‌بێژێ‌ :

قانع به‌ زمانی كوردی مه‌دحی خوای ئه‌نووسی
تا نه‌ڵێ‌ به‌كوردی نه‌كراوه‌ وه‌سفی وه‌هاب

(قانع)ی هه‌ڵبه‌ستڤان بێ‌ متمانه‌یی وباوه‌ڕبه‌خۆنه‌بوون لای تاكی كورد ده‌ڕه‌وێنێته‌وه‌و زمانی كوردی ده‌وڵه‌مه‌نده‌ به‌ فه‌رهه‌نگ وزاراوه‌وژیانه‌وه‌ باوه‌ڕیان به‌ زمانی كوردی هه‌بێت. گه‌ر ته‌ماشایی داگیركه‌ران و دوژمنانی میلله‌تی كورد بكه‌ین ده‌بینین له‌ كۆنه‌وه‌ تاكو ئێستا یه‌كه‌مین هه‌نگاو بۆ له‌ ناوبردنی میلله‌تی كورد له‌ ڕێی زمانی كوردیه‌وه‌ بووه‌ زمانی كوردیان شێواندووه‌ زمانی كوردی به‌ سه‌ربه‌خۆ دانانێن به‌ لقێكی زمانی خۆیان ده‌زانن! نه‌یانهێشتووه‌ داموده‌زگاوچاپه‌مه‌نی و گۆڤاروكتێب به‌ڕێژه‌ی زۆر وه‌شان بكرێت بخرێته‌ به‌رده‌ست و به‌ چاو ئه‌مه‌ش مه‌به‌ستیان له‌ ناوبردنی كه‌لتووروفه‌رهه‌نگی میلله‌تی كورده‌,له‌ سه‌رێكیتره‌وه‌ ئێمه‌ش خۆمان تۆزێك ساویلكه‌وساده‌ین ده‌بێت ئێمه‌ش وه‌ك داگیركه‌ران و دوژمنان و ناحه‌زانی میلله‌تی كورد ده‌مارگرژیمان هه‌بێت و توندڕه‌وبین له‌ به‌ر خاتری زمان وكه‌لتوره‌كه‌مان پێویسته‌ بێشه‌رم بین له‌ ئاست زمانانی سه‌رده‌م ودونیا گرێی خۆبه‌كه‌مزانین بكه‌ینه‌وه‌.

له‌ پێناو زیاتر بڵاوكردنه‌وه‌ی وشیاری زیاتر تاوتوێ كردنه‌وه‌ی ڕاده‌ی پێویستی كوردوهه‌رێمی كوردستان بۆ زمانێكی ستاندارد با به‌ بیر خۆمانی بهێنینه‌وه‌و بزانین به‌شێك له‌و ده‌ره‌نجامانه‌ ئه‌رێیانه‌وده‌ستكه‌وتانه‌ چین كه‌ وامان لێده‌كه‌ن داوابكه‌ین هه‌رچی زووه‌ په‌له‌ بكرێت له‌ جێبه‌جێكردنی ئه‌و پرۆسه‌یه‌, بیگومان هه‌بوونی زمانێكی ستاندارد له‌ هه‌موو لایه‌نێكی ژیانی تاكی كورد ڕه‌نگ ده‌داته‌وه‌ له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی زمان رۆلێكی بنه‌ڕه‌تی هه‌یه‌ له‌ هه‌موو بوارێكی مرۆڤ به‌تایبه‌ت بواری (خوێندن) له‌ هه‌موو وڵاتێك,بۆیه‌ هه‌بوونی زمانی ستانداردی كوردی تارراده‌یه‌كی باش چاره‌سه‌ری ڕیكخستنی پڕۆگرامی خوێندن ده‌كات به‌ مه‌ش نه‌وه‌ی داهاتوو هه‌موویان به‌یه‌ك زمان فێرده‌كرێن و كاریگه‌ری ناوچه‌یی له‌سه‌ریان نامێنێت كاتێك له‌ قوتابخانه‌ ده‌خوێنن,هه‌رئه‌وپه‌روه‌رده‌كردنه‌ به‌ زمانی ستاندارد(یه‌كگرتوو) نه‌وه‌یه‌كی هوشیار یه‌ك هه‌ڵوێست دروست ده‌كات ئینتیمایی بۆ گه‌ل و نیشتمان و زمان و خاكی خۆی زۆر پێ‌ گرنگتره‌ له‌ ناوچه‌گه‌ری و عه‌شیره‌تگه‌ری,بۆیه‌ له‌م سه‌رده‌مه‌ی جه‌نجاڵی و ته‌كنۆلۆجیا جیهان پێویستمان به‌ رادیكالیه‌ت و گۆڕانی ڕیشه‌یی, (شۆڕشی زمانی كوردی)به‌رپاكه‌ین چه‌ند چاره‌سه‌روپێشنیار ببنه‌ دروشم و هه‌نگاوی سه‌ره‌تا بۆ زمانی كوردی به‌رامبه‌ر ناحه‌زانی زمانی كوردی و داگیركه‌ران و له‌ ئاست ئه‌و پیشكه‌وتنانه‌ی جیهان ده‌سته‌وه‌ستان نه‌بین, له‌وانه‌:

1-گرینگیدان به‌ شێوه‌زاری( كورمانجی بادینی , خواروو سۆرانی) هه‌موو هه‌وڵێك بۆ نزیكبوونه‌وه‌یان.
2 -وه‌رگێرانی بابه‌تی زانستی بۆ قوتابیانی زانكۆوپه‌یمانگه‌كان.
3- ئاسایه‌ تیكه‌ ڵكردنی وشه‌وزاراوه‌ی بیانی وجیهانی به‌ كارهێنانی له‌ ئاخافتن ونوسین وه‌ك زمانێكی سه‌رده‌م و هاوچه‌رخ خۆی بناسێنێ‌.
4- (میدیا , راگه‌یاندن) كاریگه‌ری و رۆلی سه‌ره‌كی دبینێت بۆ بڵاوكردنه‌وه‌ی زمانی رۆژانه‌ووشه‌وزاراوه‌ی نوێ‌ وسه‌رده‌م, زمانێكی ڕه‌سه‌ن و ستاندارد به‌ گوێی تاكی كورد بچرپێنێت .
5- نه‌هێشتنی دیارده‌ی ناوی بیانی و عه‌ره‌بی به‌ بیانوویی موسلمانیه‌تی و ئیسلامه‌تی و ئه‌و میلله‌ت ووڵاتانه‌ی دراوسێی كوردستانن.
6-بڵاوكردنه‌وه‌ی به‌رهه‌می گه‌وره‌ رۆشنبیران و نوسه‌رانی كورد له‌ ناوه‌وده‌ره‌وه‌ی كوردستان.
7- له‌سه‌رده‌می ئێستادا به‌ هۆی بوونی زۆری مۆبایل وئه‌نته‌رنێته‌وه‌ له‌ (سۆسیال میدیاوماس میدیا) كانه‌وه‌ هه‌وڵبدرێت زمانی تایبه‌ت و زمانی كۆڵان و زمانی هاوڕێیه‌تی (sms،مۆبایل) زمانی ڕه‌سه‌نی كوردی نه‌شێوێنن.
8-پێویسته‌ سیاسه‌تمه‌دارورۆشنیبیران له‌ كۆڕوكۆبوونه‌وه‌كان به‌ باوه‌ه‌ڕبه‌خۆبوونه‌وه‌ به‌ زمانی كوردی قسه‌ بكه‌ن و لێدوان بده‌ن.
9- په‌روه‌رده‌وفێركردن به‌ زمانێكی ڕه‌سه‌ن و ستاندارد په‌یڕه‌وبكرێت واته‌ له‌ قوتابخانه‌وه‌ فێربكرێت.
10- ده‌مارگرژی و خه‌مخۆری وشانازیمان بۆ زمانه‌كه‌مان هه‌بێت وه‌ك میلله‌تانی جیهان.
11- هه‌رچی لافیته‌ونووسینی سه‌ردوكان ودیواره‌كان و ته‌نانه‌ت پیت ووشه‌وزاراوه‌و لۆگۆونیشانه‌ به‌ زمان و ڕێنووسی كوردی بێت.
12- گرنگیدان به‌ پیشه‌سازی و بازرگانی , هه‌روه‌ها له‌ ڕووی هونه‌روسینه‌ماوه‌ زمانه‌كه‌ی خۆمان بناسێنین به‌ جیهان.
13- ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ی لادێكان (گوند) گرنگی پێدانیان كه‌چیتر خه‌ڵك ئه‌وه‌نده‌ بۆ شار كۆچ نه‌كات چونكه‌ (لادێ‌ وگوند) بناغه‌ی زمانه‌وِ ڕه‌سه‌نه‌ دواتر له‌ شار گه‌شه‌ ده‌كات.
14- له‌ راگه‌یاندنكاران( میدیاوان) شاره‌زایی باشی زمانی كوردیان هه‌بێت.
15-ئاماده‌كردن وبڵاوكردنه‌وه‌ی نامیلكه‌وفه‌رهه‌نگۆك (قاموس) تایبه‌ت به‌ وشه‌ وزاراوه‌ی ره‌سه‌نی كوردی له‌ شوێنه‌ گشتیه‌كان ودامووده‌زگا رسمی و حكومیه‌كان تا هه‌موو تاكێك ئاشناو مێشكی زاخاو بێت به‌كاریبهێنێت له‌ رۆژانه‌.
16-داتاشین ودروستكردن و ئاماده‌كردنی وشه‌ و زاراوه‌ی كوردی بۆ ئه‌و كه‌لوپه‌ل و ئامێرانه‌ی كه‌ زانست و ته‌كنۆلۆجیا به‌ر هه‌می ده‌هێنێت.
17- هاندان وهۆشیاركردنه‌وه‌ی (كوردانی تاڕاوگه‌) بۆ به‌ كارهێنان و له‌ بیر نه‌كردنی زمانی كوردی دایك.
18-هه‌موو هه‌ولێكی (مادی و مه‌عنه‌وی) به‌گه‌ڕبخرێت بۆ بڵاوكرنه‌وه‌ی رۆشنیری وكه‌لتوری كوردی له‌ چوارچێوه‌ی گۆڤارورۆژنامه‌وكتێب و نامیلكه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی وڵات به‌ زمانی كوردی دایك زمانێكی ستاندارد.
19-(به‌شی كوردی) له‌ زانكۆوپه‌یمانگه‌كان بوارولق و به‌شه‌كان فراوانتربكرێت راسته‌وخۆ له‌ خزمه‌تكردنی زانستی زمانی كوردی بێت.
20-سوود وه‌رگرتن له‌ هه‌موو شێوه‌زارو دیالێكته‌كانی زمانی كوردی.

تۆ دەبێ بیر لە من بکەیتەوە
هەمو کەس شایانی بیرلێکردنەوە نییە
من جیاوازم.

بە وردی بە باڵام هەڵگەڕێ
سەیری لەسەر پێ وەستانم بکە
سەیری بریسکەی چاوم بکە
سەیری دەستم و ئەو مشتانەی دەیانوەشێنم
پارچەیەکم لە هێز.

من بەرگەی تەنیایی دەگرم
تۆ هەمیشە خۆت بەوانیتر هەڵدەواسی
من بەهێزم
تۆ لاوازی
من خۆمم
تۆ ئەوانیتری
من لە ئێستا دەژیم
تۆ لە ڕابردو دەژی، لە داهاتو دەژی
من بەختەوەرم
تۆ دڵتەنگی
من بڕیار دەدەم
تۆ بڕیار دەدەیت و پەشیمان دەبیتەوە.

چبو..!
هەستت بەوەکرد خۆهەڵکێشم؟
هەستت بە هەڵەی دابردی
من خۆم دەناسم
تۆ خۆت ناناسی.

تێگەیشتی چیم وت!
وتم هەست هەڵەکارە
ئەم وشانەم بە دڵڕەقانە دەبیستی،
بە بێبەزەییم تێدەگەی،
لەو خۆبەگەورەزانییەم زویر دەبی،
زویر بە.
ئەدی نەمگۆ دەست دەوەشێنم!

من بەڵام!
ئەوەی توشم دەبێ، لێم نابێتەوە
هەرچەندە پیرۆزییەکانم شکاندی
هێشتا ناتوانی دەستبەردارم بی.
ئەدی نەمگۆ هەمو کەس شایانی بیرلێکردنەوە نییە!

لەنێوان خۆبەگەورزانی و چاکیم
لەنێوان دڵڕەقی و ڕاستگۆییم
لەنێوان بێبەزەیی و یەکڕوییم
سەرت لێم سوڕماوە.
ئەدی نەمگۆ من جیاوازم!

جیاکردنەوەی شەکر لە خوێ قورسە
ئەوەندە لێم وردبەوە هەتا دەبی بە مێرولە
من مەتەڵێکی ئاڵۆزم
ئاشکرام بکەی، وەک منت لێ دێ
وەک من گەورە.