كێشەی شانۆ بەگشتی بەیەكێك لەماناكان كاركردنە لەسەرهەموو ئەو پێشگریمانە و پێشمەرجانەی كە لە خۆیاندا ناڕاستەوخۆ كاركردنە لەناو فەلسەفەی جوانیدا، بەجۆرێك دەبێتە پەخشكەرەوەی گومان بەسەركەرەستەو بابەتە جیاوازەكانی ئەوهونەرە خۆیدا. هەرلەبەرئەوەشە دەتوانین لەم باسە بدوێین وەكو ئەوەی ( كێشە)یەكی فەلسەفیەو پێویستەخوێندنەوە بۆ(جوانی) بكەین ، ئەڵبەت مەبەستیشم لە كێشە دورە لەمانا سایكۆلۆجی و رۆژانەییەكەی بەڵكو لێرەدا كێشە وەكو كەڵكەڵەیەكی (ئیستاتیكی)و خاوەن نۆرم و بەهای جوانی و پێگەی هونەری . بەڵێ‌ كاركردن لەسەر هەرگریمانێك واتاكاركردن لەسەرفەلسەفە و هزر..

ئەمەش لەسەرەتای كێشەكانەوە كە پەیوەستن بەم هونەرەوە باسدەكەین و بەڕوونی گومانی (شانۆییانە)لەسەر هەر ڕووداوو پێشهاتوو گریمانەیەك دەردەخەین ..وەكو “هایدگەر”دەڵێت :”مرۆڤ لەوشوێنەدا دەدوێ‌ كەبەزمان وەڵام دەداتەوە” لەبەرئەوەپێویستە لە(شانۆ)دا بەدوای نهێنیەكاندا بگەرێین و لەوانەش لەڕووی ئیستاتیكی و بەها فەلسەفی و فیكری ومە عریفیەكاندا . وەكو “هرمان بروگ “ڕای وایە :”ئەوەی (.. ) كە هیچ نادۆزێتەوە ، لەدیدی ئەودا بێ‌ ئەخلاقانەیە.

دەمەوێت بڵێم دەشێت (شانۆ) شێوەیەك بێت لەشێوەكانی یاخی بوونی جوانی ، ئەگەرزمانی ئیكۆ بەكاربهێنین دەڵێین (شانۆ) بۆخۆی چێژلەوناو نانە بێ‌ سنورەوەردەگرێت و تە عبیر لە جیهانێكی هەلاهەلا دەكات ، هەندێك لە ڕەخنە گران لەبارەی “دۆستۆیڤسكی”یەوە ، ئەوەدەخەنە ڕوو كە دیستۆڤسكی هەمیشە رۆحی خۆی بەنەخۆش زانیوە ، دەشێ‌ هەمان شتیش لەبارەی هونەری (شانۆ) بگوترێ‌.بەم پێوەرەش (شانۆ) دەچێتە ئەم خانەیەوە كە بكەرانی چارەسەركردنیان تەنهاوتەنها لەڕێی نمایشەوە دەبێت و شێوەیەكیشە لە خۆهاوشێوەكردن بەو ئازارو نە خۆشیە .

. گومان و دوودڵیەكانی دونیای تازە بە جۆرێك ئالودەمان دەكات لەگەڵ چاوەڕوانی و دڕدۆنگی و قەلەقیەكاندا ماناكان پڕو تەژی دەبن لە ئالودەییو كەمتر بەرەو حەقیقەتی شتەكان ، “سوكرات” وتەنی : “مەعریفەی چێتی مەعریفەی حەقیقیە “.لەم روانگەیەشەوە “نمونەیئایدیا” “یاخود وێنە”حەقیقەتی هەمەكی هەبووە بەكردار وبونیان دەرەكی یە . كەواتە نزیكبوونەوە لەو وێنەیەو پیشان دانی ئەتمۆسفێرێكی سایكۆلۆجی تێكەل بە فەزای سروشتی نزیكمان دەكاتەوە لە یەقین ، هەروەها “ئەرستۆ”ش ڕای وابوو مەعریفەی حەقیقی ئەومەعریفەیەیە كە پەیوەستە بە “مرتبە”ی یەقینەوەو ئەوە مەبدەئی مەعریفەیەو ژینالۆژیاكەی لای “ئەرستۆ “(هەستە ڕاستەوخۆكان) دەبنە بەشێك لە ئێستە . دۆخەكە بەبەشەكی وەسف دەكات .

لەم تێگەیشتنەوە بەپێی هەردوو بۆچوونەكە ی”ئەفڵاتوون وئەرستۆ”، (شانۆ)خاوەنی “وێنەو ئایدیا ” ی خۆیەتی و پێویستی زۆریشی بەهەستی ڕاستەوخۆ هەیە كەوادەكات بەتەواوەتی نیشتەجێ‌ ببین لەناو ڕووداوو كردارەكاندا . چونكە “بەرهەمی هونەری دەمانباتە ناخی خۆیەوە ، ئێمە ئاگامان لەناخی خۆمان نامێنێت . چونكە ئەمەهەمان ئەوشتەیە كە رۆلان بارت لەچێَژی دەق دا دەیگووت . هەروەها دێریدا “ش لەمبارەیەوەدەیگووت:”بەردەوام هەوڵَمدا تافەلسەفە بێَنمە مەیدانەوە “. مەیدانێك كەلەودا فەرمانڕواییەك نەبێت كەبەڕای من ئەمە لە(شانۆ) دا زۆر گونجاوتر دێتەدی هەرچۆن “لیۆتاریش دەیگووت:”رۆڵی ئێمە وەەكو هزرڤان ئەوەیە كەزانیاری خۆمان لەوشتەی كەلەزماندا گوزەردەكات قوڵتر بكەینەوە ، بیرۆكەی بێ گیانی زانیاریەكان ڕەخنە بكەین ، ئاڵۆزی لەبەر چاو نەهاتوو لەجەرگەی زماندا ئاشكرابكەین .

لەیۆنانی كۆندا جوانییەكان دەنگی خواوەند بوون (لۆنجینیۆس)نووسەری كۆنی گریكی لەوكتێبەی بەناونیشانی “لەبارەی جوانیەكان – عن الرائع”دا دەنووسێ‌ :”جوانیەكان سۆزێكن بۆخواوەند ، خواوەند بەرەو پاكیمان دەبات ، بەرەو ناخ ، بەرەو حەقیقەتە خواوەند ئامێزەكان هەروەكو چۆن رای ئەرستۆو ئەفڵاتوونیشمان لەوبارەیەوە زانی … دەبێت ئەوەش باش بزانین لایەنگری “ئیستاتیكای موتڵەق”بەمەعنای دابڕان لەهەلومەرجە مێژوویی و كۆمەڵایەتیەكان نیە ، چونكە ئەو هەلومە رجانە ئەم چێژە ستاتیكیە دیاری دەكەن .

لە ساڵی 2009 ەوە, هەڵمەتێكمان بۆ هەڵوەشاندنەوەی خانەنشینی پەرلەمانتاران و وەزیران و تەواوی پلە باڵاكان و كەمكردنەوەی ئیمتیازاتەكانیان دەستپێكرد لە باشوری كوردستان تا هەنووكە بەردەوامە, زۆرجاریش لەبەرامبەر وەرگرتنی ئۆتۆمۆبیل و زیادكردنی موچەی ئەنجومەنی دادوەری و دەیان كاری دیكە ناچار بە پاشەكشەیانمان كردووە, هەڵمەتەكە نەك لە كوردستان بگرە ئەوسا لە عێراق و نیشتمانی عەرەبی و رۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش یەكەم بیرۆكەو هەوڵدان بوو لەو بوارەدا, دواتر هەڵمەتەكە عێراق و هەندێك وڵاتی عەرەبی وەك مەغربیشی گرتەوە, لەناوخۆی كوردستان لە ئاستی رایگشتی پشتیوانی گەورەی لێكراو بووە بابەتی رۆژ.

لە زووەكەوە دیموكراسی پەرلەمانی بۆتە جێگای گومان بەوەی داكۆكی لە مافی خەڵك بكەن, هەمیشە سستەمی دیموكراسی پەرلەمانتاری بە تایبەت پەرلەمانتار مافی خۆیان و ئەو كەس و لایەنانەی بەخشش بە حیزب و خۆیان دەدەن لە بارودۆخە جیاجیاكان لەبەر چاو دەگرن, زۆرجاریش شەڕەكانیان شەڕی بەرژەوەند و كۆمپانیا جیاجیاكانە نەك چین و توێژە كۆمەڵایەتیەكان, خۆ لە كوردستان ئیمەیلی پەرلەمانتار بۆ كۆمپانیای زەبلاح گرترا, ئیمەیلی لەوە ساناتر دوارۆژی هیلاری كلنتۆنی سوتاند .لە ماوەی ئەم 9 ساڵەدا لەسەر شاشەكان زۆر قسەی زلمان بیست, چەندین جار پرۆژە یاسا پێشكەش كرا لە لایەن پەرلەمانتارانەوە, پەیماننامە لە پێش هەڵبژاردنەكان پڕ كرایەوە و سوێندیان بە ئەنفال و شەهیدان خوارد ئیمتیازات رەت بكەنەوە, تەنانەت كەسی وا هەیە دووجار پرۆژەی یاسای پێِشكەشكردووە بۆ ئەم دۆسیەیە , وەلێ دواجار خانەنشین بوو تێی قوچان , لەوساوە باسیشی نەكردۆتەوە موچەی خۆشی مانگانە موفت وەردەگرێت وەك ئەوەی نەبای بینیبێت نە باران , هەشبووە لە خاوەنانی پرۆژە دوای دووساڵی مانەوە لە پەرلەمان خۆیان خانەنشین كردووە, خەڵكی بەسزمانیش تا ئێستاش باوەڕ بە درۆكانی سەرشاشەكان و نووسینەكانیان دەكەن, ئەمە كارەساتە بۆ داهاتوو هەمان سیناریۆو فلیم بەڕێوەیە.

دووساڵ و هەشت مانگ لەوەوپێش كاتێك خۆپیشاندان كرا بۆ بەردەم پەرلەمان بۆ هەمان مەبەست, كاردانەوەی راگەیاندنەكان هەمووانی هەژاند , وەزیری دارایی بڕیاری دا پرۆژەكەی ئێمە بە دەستكارییەوە قەبوڵبكات و بیخاتە بواری جێبەجێكردنەوە, بەداخەوە زۆری نەبرد بۆخۆی نێردرایەوە بۆ ماڵەوەو كودەتای بەسەردا كرا, ,پێش ناردنەوەی بە شاندێك سەردانمان كرد, رایگەیاند 9 پەرلەمانتار هاتوونە بۆ لام وتویانە ئەوە چییە كەیت , ئێمە 4 ملیۆن دینار بەشمان ناكات, وتی زۆریان لەوانە بوون شەوانە قسەی زلە كەن, شەوان باسێكەو بە رۆژیش باسێكی دیكە, تا ئێستا خاوەنانی پرۆژە یاساكانی بواری هەڵوەشاندنەوەی خانەنشینی پلە باڵاكان وایان كردووە, ئیتر نازانین كردار شەرتە یان پرۆژە یاسای سەركاغەزو و واژۆی بەسزمان كە هەمووان پێی دەوێرن.لە بانگەشەی پێشووی هەڵبژاردندا هەردوو دۆسیەی جینۆساید و هەڵوەشاندنەوەی خانەنشینی پەرلەمانتاران و وەزیران زۆرترین بانگەشەی بۆ كرا لە لایەن كاندیدەكانەوە, نە جاشەكان دادگایی كران, ئێستا هەمووان دەڵێن 25 ساڵ بەسە بۆ سڕینەوەی تاوانەكانیان, ئەوەی دیكەش تەنها بە دروشمی مایەوە, وەلێ یەكەم كاری پەرلەمانی نوێ لە بری كەمكردنەوەی ئیمتیازاتەكانی خۆیان, بابەتی بودجەی حیزبەكان بوو, واتا دابەشكردنی كەعەكەكە بوو, ئەو بودجەیەی بۆ حیزبەكان خۆیانیان دانا, زۆر زیاتر لە بودجەی حیزبەكانی هەر 5 وڵاتە گەورە ئابوریەكەی جیهان, كە لە 31ی ئابی 2014 ەوە لە لایەن سەرۆكی ئەوسای هەرێمی كوردستانەوە یاساكە پەسەند كرا, بە یاسای كۆمسیۆنی سەربەخۆی هەڵبژاردنەكانیشەوە, بەمەش شیرنی خۆیان لە 31ی ئابی 2014 وەرگرت , مانگانە (( 14 ملیار و 230 ملیۆن دینار, ساڵانە 170 ملیار و 760 ملیۆن دینار)) بودجە بۆ حیزبەكان دیاریكرا, كە 73,44%ی بۆ پارتی و یەكێتی و گۆڕان بوو بە تەنها.

پەرلەمانتاران كە دێتە سەر ئیمتیازاتەكانیان قسەكانی سەر شاشەكانی خۆیان لە یادە كەن, لە بیریان چووە چەند پرۆژە یاسایان واژۆ كردووەو چییان وتووە, زۆر باسی هاووڵاتی بوونە كەن كەچی 90% زیاتریشیان پاسەوانەكانیان زاواو خەزور و كوڕو برای خۆیانن, چاو لە دەسەڵاتە كەن , تاكە دەوڵەت لە جیهان سەرۆك و جێگیرەكەشی بە میرات پێكەوە دەسەڵاتیان بۆ ماوەتەوە لە جیهان كوردستانە , شتی وا لە هیچ عەنتیكەخانەیەك نییەو دەست ناكەوێت باشترە بدرێتە پەرتوكی گینز, باسی خانووە قوڕەكانە كەن كەچی شەڕە لەسەر شوقەكانی زەكەریا, دوای تەواو بوونی پەرلەمانتاریشیان چۆڵی ناكەن بۆ ئەوانەی لە دوای خۆیانەوە دێن.پەرلەمانتاران ئێستا لە لایەن حكومەتەوە ناچار كراون یاسای ئیمتیازات هەمووار بكەنەوە و بەدەستی خۆیان خانەنشینییەكەیان بۆ 2 ملیۆن واتا بە ئەندازەی 4 شەهید و ئەنفال كە گیانی خۆیان بەخشیوە بە نیشتمان كەمبكەنەوە, ئێستا لە قولەی قافدا گیراون دەنا نایكەن و بەترس و لەرزو نادڵییەوە دەستی بۆ هەڵدەبڕن, بە ئاشكراش ناوێرن ناڕەزایەتی خۆیان دەربخەن لەسەر ئەم بابەتە هەستیارە كە بڕیاری حكومەتە بۆ رزگاركردنی كەشتیە شكاوەكەی دەسەڵات لە غەرق بوون و بەشێكیشە لە پرۆسەی بانگەشەی هەڵبژاردنی پارتی و یەكێتی.

هیوا دارم پەرلەمان نەك موچەی خانەنشینی خۆیان پلە باڵاكانی تر بە سەرۆكی هەرێمەوە كەم بكەنەوە لەوەی بۆیان دیاریكراوە, بگرە موچەی خۆشیان لە 8,5 ملیۆنەوە بەشێوەی فەرمی بۆ 2 ملیۆن دینار كەمبكەنەوە, ئەگەر دەیانەوێت خزمەت بكەن, ئەوا خزمەتكردن پاداشتی نییە, هیوادارم ئەمەش نەبێتە هۆكاری ئەوەی هەموو بۆ بەغدا را بكەن بۆ ئەوەی بگەن بە موچەو حیمایەی مەتروكەی پەرلەمانتاری بەغدا كە ئیمتیازاتەكەی 400%ی كوردستانە, بە موچەی تەواوەوە, بە روبعە موچەی ئێستا 16 جاری كوردستانە, لە خولەكانی پێشوودا بە دگمەن دەبینرا پەرلەمانتارێكی خانەنشینی كوردستان بۆ بەغدا كاندید بێت, وەلێ ئێستا شەڕە لەسەری, شیوەنەكە بۆ حوسێن نییە بۆ هەریسەكەیە
.
ئێستا كە چاو لەسەر پەرلەمانە بۆ پەسەندكردنی ئەم یاسایە لەبە دوو هۆكارە, یەك گوایە لە رێگای پارتەكانیانەوە نوێنەری گەلن و پێویستە ژیانی پاشایانەی جیا لە گەل قەبوڵ نەكەن, ئەوەندەشیان وتووە ناتوانن پێچەوانەی هەڵوێست بنوێنن , لە لایەكی دیكەوە لە روی قانونیەوە یاساكان بە فلتەری دەنگدانی ئەواندا دەڕوات, دەنا حكومەت لە قۆناغی نەشتەرگەریدایە بێ ئەوانیش بۆ پاراستنی كورسیەكەیان ئامادەن كلك و گوێی دەوروبەری خۆیان بكەن و ماسییە بچوكەكانی خۆیان بكوژن باری خۆیان پێش هەڵبژاردنەكان سوك بكەن بۆ پاراستنی كورسیەكانیان, ئەم هەلەش ئەو هەموو پرۆژە یاسایەی سەر كاغەز دروستی كرد لە رابردوو كە نەچونە بواری جێبەجێكردنەوە, دەنا ئێستا خودی نادادپەروەری خولقێنەرەكان نابوونە بانگەشەكەری .لە كۆتادا بیانەوێت و نەیانەوێت ئەمە بەرهەمی 9 ساڵی ناڕەزایەتی بەردەوامی هەڵمەتی دادپەروەرییە, دەسەڵات و پەرلەمان ناچاردەكات واز لە بەشێكی بچووكی ئیمتیازاتەكانیان بهێنن, پێویستە بكرێتە هەنگاوی یەكەم لە هەڵوەشاندنەوەی تەواوی ئیمتیازاتی دەسەڵاتداران و گەڕاندنەوەیان بۆ ئەو قۆناغەی بە پێڵاوی لاستیكەوە گەڕانەوە باشوری كوردستان .

دوای بوونی بە جێنشین، میر محەمەدی كوڕی شا سەلمانی پادشای عەرەبستانی سعودیە لیژنەیەكی بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی پێكهێناو بە بڕیارێك دەیان شازادەو میرو وەزیرو كەسایەتی لە هوتێلێكی پێنج ئەستێرەی وڵاتەكەی دەستبەسەر كردن.
جێگری سەرۆكی داواكاری گشتی سعودیە دەڵێ لیژنەكە ئامانجەكەی خۆی بە زیاتریش پێكاوەو 110ملیار دۆلار بۆ گەنجینەی دەوڵەت گەڕاوەتەوە.
ئەوەی شارەزای مێژووی سیاسی و حوكمڕانی سعودیە بێت تێدەگات لیژنەكە ئامانجی بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی بە پلە یەك نەبووە، بەڵكو ئامانجێكی سیاسی هەبووە كە خۆی لە پتەوكردنی پێگەی محەمەدە لە دەسەڵاتدا. بۆیە دەمەوێت هەڵوەستە لەسەر هەنگاوی بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی بكەم لە وڵاتێك كە لە دیوێكدا هاوشێوەی كوردستانە كە چاكسازی تێیدا بە بنبەست گەیشتووە.

لە كوردستان چاكسازی بە بنەست گەیشتووە و ئەمەش لای هەمووان روونە. پێش خەڵك، سیاسییەكان باش دەزانن چاكسازی لەو وڵاتە مانای مەرگی خۆیان!
ئەگەر كەمێك بگەڕێینەوە دواوە، شەڕی ناوخۆ لەسەر دزینی داهاتی ئەو وڵاتە لەنێوان پارتی و یەكێتی سەریهەڵدا نەك باشتر ئیدارەدانی ئەو وڵاتە، بەو مانایەی لەو كاتەوە پێویستمان بە چاكسازی هەبووە. ئەو دوو حزبە لە بڕی ئەوەی چاكسازی بكەن، ژێرخانی ئەو وڵاتەیان هەموو دزی، ئەوكاتیش ئەوان ریزێك ئۆتۆمبێلیان بەدواوە بوو، خەڵكیش نەوت نەبوو لە ماڵەكەی بیستوێنێت!

دوای دەرچوونی رۆژنامەی هاوڵاتی لە 2001، بەو توانا داراییە كەمەی خۆی زۆر دۆسیەی گەندەڵی ئاشكرا كرد، بەڵام دوو ئیدارەیی و بەرژەوەندی حزبی و نەبوونی ئیرادە رێگر بوون لە چاكسازی.
دوای 2005 كاتێك بە لێشاو پارە لە بەغداوە هاتە كوردستان و بەدوایدا نەوت دەرهێنراو بە ناوی وەبەرهێنانەوە زەوی ئەو وڵاتەیان تەخشان و پەخشان كرد، ئەمانە لەگەڵ خۆیدا قەبارەی گەندەڵی لە چەند سەد هەزار دۆلارێك بۆ ملیۆنان دۆلار بەرز كردەوە. پارتی و یەكێتی تەنیا لەسەر تەخشان و پەخشان كردنی داهاتی ئەو وڵاتە رێككەوتنیان هەبوو، لەولاشەوە دەنگی ناڕەزایەتی زیاترو زوڵاڵتر باسی گەندەڵی هەردوو حزبیان دەكرد.

سەرئەنجام خۆیان دانیان بە بوونی گەندەڵی نا، بەڵام لەمەشدا ئیرادە نەبوو هەنگاو هەڵگرن، بەدوایدا رەوانشاد نەوشیروان مستەفا بزوتنەوەی گۆڕانی پێكهێناو بەرەی دژە گەندەڵی بەهێزتر بوو.
پارتی و یەكێتی بۆ هەڵمژینی ئەو دەنگە چەندان هەوڵی سڕ كردنی رای گشتیان دا لە رێگەی پێكهێنانی لیژنە و دەستەی دەستپاكی و یاسای نەزۆكیان وەك موسەكین بەكارهێنا.
ئەوەی روونە بەرئەنجامی لیژنەكانی مەسعود بارزانی كە سەرۆكی هەرێم بوو نەك نەیتوانی بەردێ بخاتە سەر بەردێ، بەڵكو خودی پێكهێنانی لیژنە پێشێلكارییە، بە پێی یاساكانی پارتی و یەكێتی كە لە پەرلەمان دەریانچوواندووە دەستنیشانی دەكات ئەو پرسە لە دەسەڵاتی كێ دایە. دەبوو بەرەنگار بوونەوەی گەندەڵی لە هەڕەمی دەسەڵات دەستپێ بكات، بەڵام ئەوان لیژنەیان پێكدەهێنا وەك بڵێی ئەوان گەندەڵ نین بەڵكو كەسانی ترن گەندەڵن.

لە یاسای سزادانی عێراقی زۆر بە روونی چۆنیەتی مامەڵە كردن لەگەڵ وەرگرتنی رەشوە و بەكارهێنانی موڵكی گشتی بۆ بەرژەوەندی كەسی و دزی و … باسكراوە و سزایشی بۆ دانراوە. یەكێك لە ئەركەكانی داواكاری گشتی بەدواداچوونە لە خراپ بەكارهێنانی موڵكی گشتی و سوودمەندبوونی نا یاساییە لە پۆست وپێكەوەنانی سەرمایە، جگە لەمە دیوانی چاودێری دارایش هەیە.

لە كوردستان بۆ ئاڵۆزكردنی بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی و ئەنجامدانی چاكسازی، دەستەیەكان دامەزراندووە بە ناوی دەستەی دەستپاكی، من قسەم لەسەر كارەكانی ئەو دەستەیە نیە كە لە هەناوی سیستەمێكی شكستخواردوو لە دایكبووە بۆیە چاوەڕوانی زۆری لێ ناكرێت.
زۆر قسە لەسەر چاكسازی كراوە، بەڵێنی قەبە قەبەش دراوەو نزیكیش دەبینەوە لە پڕوپاگەندەی هەڵبژاردن كە دڵنیام جارێكی تر لە پاڵ بەڵینە باق و بریقەكان، ئەو پرسەش قەوانی بۆ دەكوترێت. رۆشنبیران چەندان پێشنیازی باش و بەجێیان بۆ ئەنجامدانی چاكسازی پێشكەش بە دەسەڵات كردووە، بەڵام ئەوان زیاتر وەك موسەكین بۆ كپكردنی رای گشتی بەڵێنیان داوە بۆیە دەرئەنجامەكەی بەوە گەیشتووە كە چاكسازی لە كوردستان بە بنبەست گەیشتووە كە هۆكاری سەرەكی زۆر بە كورتی ئەوەیە ئەوانەی لە دەسەڵاتن و بڕیار بە دەستن لەو وڵاتە بەشی زۆریان ئەگەر هەر هەموویان نەڵێم، ئەوا لە گەندەڵی تێوەگلاون.

وای دەبینم پێویستیمان بە هەمان جولەی میر محەمەد هەیە، هەموو ئەوانەی دۆسیەیان لەسەرە لە هۆڵێك كۆ بكرێنەوە و بە دۆسیەكانیانەوە بدرێنە دادگا، یانیش سەرمایەكەیان هەڵسەنگێنرێت و سێ لەسەر چواری لێ بگەڕێنرێتەوە بۆ خەزێنەی حكوومەت.
ئەوەی منی تووشی نیگەرانی كردووە كێ ئەو كارە بكات؟ ئەگەر ئەوە راستە هەموو بەرپرسانی ئەو وڵاتە گەندەڵ بن، خۆ كەسێك لە دەرەوە هاوردە ناكەین بۆ ئەنجامدانی. كەواتە سێ رێگەمان هەیە، یان هێشتنەوەی ئەو دۆخە وەك خۆی تا متمانە دان بە هێزێكی سیاسی نا گەندەڵ دەسەڵات بگرێتە دەست، یانیش بەر مەبنای زەرەر لە نیوە بگەڕێتەوە قازانجە، چاو لە گەندەڵێكی دەسەڵاتدار بپۆشین ئەو كارەمان بۆ بكات، ئەمەش عەرەب وتەنی ئەزعەفول ئیمانە!

فەرمان سادق

زمانی كوردی وه‌كی زمانه‌كانی دونیا له‌ كۆن و ئێستادا زمانی كۆمه‌لێك خه‌ڵك قسه‌ی پێكردووه‌وكتێب و نوسراوی پێی نووسیوه‌و بۆ ڕایی كردنی كاروباره‌كان ولێكتێگه‌یشتنی رۆژانه‌ زمانی نوسین و خوێندنه‌ زمانی هه‌زاران نوسراووكتێبی كوردیه‌ له‌ ئه‌ده‌ب و سیاسه‌ت وبواری رۆشنبیری و بواری (میدیا) زمانی میلله‌تێكی زیاتر له‌ (40) ملیۆن كه‌سه‌ كه‌ كوردن به‌ڵام له‌به‌ر نه‌بوونی قه‌واره‌یه‌كی سیاسی وسه‌ربه‌خۆوده‌وڵه‌ت نه‌توانراوه‌ خزمه‌تی ته‌واوی ئه‌و زمانه‌ بكرێت گه‌شه‌ی پێبدرێت هه‌رچه‌ند زۆرریشی خزمه‌تكراوه‌وزۆریشی بۆ نوسراوه‌وگوتراوه‌ به‌ڵام به‌س نیه‌و ده‌بێت له‌گه‌ڵ قۆناغه‌كانی سه‌رده‌م وپێشكه‌وتنه‌كانی پیشه‌سازی وته‌كنه‌لۆجیا خه‌می زمانه‌كه‌مان بێت فه‌رامۆشی نه‌كه‌ین چونكه‌ هه‌موو زمانێك له‌ گه‌شه‌كردندایه‌ گه‌ر گه‌شه‌ی پێبدرێت ! زمانی كوردی سه‌رباری ئه‌ باروودۆخه‌ی به‌سه‌ر كورد داهاتووه‌ ئامانجی هه‌ره‌ له‌ پێشینه‌ی داگیركه‌ران و دوژمنان له‌ ناوبردنی زمانی كوردی وشێواندنییه‌تی له‌ ڕوویی فه‌رهه‌نگ و ڕێزمانه‌وه‌.

زمانی كوردی زمانێكه‌ (100%) مه‌رج وره‌خساوه‌وگونجاوه‌وبێ‌ كێشه‌وگرفته‌ بۆ زمانێكی (ستاندارد) به‌ڵام بڕیاڕویه‌كده‌نگی ورێكه‌وتنی كوردانه‌ی ده‌وێت,( قورئان) هه‌موو عه‌ره‌بی یه‌كخست و زمانه‌كه‌شی یه‌كخست میلله‌تی كوردیش ده‌توانی به‌ هۆی زمانه‌وه‌ یه‌كبخرێت و زمانه‌كه‌شی یه‌كبخرێت وه‌كو عه‌ره‌ب (میسری, مه‌غریبی,عیراقی , خه‌لیجی) به‌ڵام یه‌ك زمانی یه‌كگرتوویان هه‌یه‌ میلله‌تی كوردیش ده‌توانێت زمانی ئاخاوتن به‌گوێره‌ی ناوچه‌وشێوه‌زاره‌كان وه‌ك له‌ باكوری كوردستان و رۆژئاوای كوردستان به‌ شێوه‌زاری (كورمانجی بادینی) له‌ رۆژهه‌ڵات و باشوری كوردستان به‌ شێوه‌زاری ( كورمانجی خواروو سۆرانی) به‌ڵام بۆ ستانداركردنی زمانی كوردی هه‌ڵ وهیمه‌ت وئیشی بۆ بكرێت.وه‌ك بیرهێنانه‌وه‌یه‌كی مێژوویش میلله‌تی كورد تاكو ئێستا له‌به‌ر نه‌بوونی قه‌واره‌یه‌ك سیاسی سه‌ربه‌خۆو ده‌سه‌ڵاتێكی كوردی خه‌مخۆروسه‌دله‌سه‌د له‌ چوارچێوه‌ی( حكومه‌ت , ده‌وڵه‌ت) هه‌رچه‌ند له‌به‌هاری (1991) قه‌واره‌یه‌كی نیمچه‌ سه‌ربه‌خۆو له‌ (2005) ده‌سه‌ڵاتێكی سیاسی و حكومه‌تداری دانیپێدانراوه‌ له‌ باشوری كوردستان ئیشی باش و زۆری بۆ گۆتراوه‌ونوسراوه‌ له‌ لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتی كوردی و رۆشنبیران به‌ڵام له‌ ئاستی پێویست نه‌بووه‌ باخێكی بێ‌ په‌رژین بووه‌ هه‌وڵه‌كان نه‌ك سه‌ركه‌وتوونه‌بووه‌ به‌ڵكو یه‌كنه‌خراوه‌وفه‌رامۆشكراوه‌ نه‌گه‌یشتۆته‌ ئامانج تووشی جۆرێك له‌ بێ‌ باوه‌ڕی بوونه‌ له‌ ئاست زمانی كوردی به‌ تایبه‌ت له‌لایه‌ن چینی خوێنده‌وارورۆشنبیران كه‌ به‌ زمانێكی به‌هێزو سه‌رده‌میانه‌و زمانی زانستیانه‌ی نازانن! به‌ڵام هۆزانڤان ( قانع ) ده‌بێژێ‌ :

قانع به‌ زمانی كوردی مه‌دحی خوای ئه‌نووسی
تا نه‌ڵێ‌ به‌كوردی نه‌كراوه‌ وه‌سفی وه‌هاب

(قانع)ی هه‌ڵبه‌ستڤان بێ‌ متمانه‌یی وباوه‌ڕبه‌خۆنه‌بوون لای تاكی كورد ده‌ڕه‌وێنێته‌وه‌و زمانی كوردی ده‌وڵه‌مه‌نده‌ به‌ فه‌رهه‌نگ وزاراوه‌وژیانه‌وه‌ باوه‌ڕیان به‌ زمانی كوردی هه‌بێت. گه‌ر ته‌ماشایی داگیركه‌ران و دوژمنانی میلله‌تی كورد بكه‌ین ده‌بینین له‌ كۆنه‌وه‌ تاكو ئێستا یه‌كه‌مین هه‌نگاو بۆ له‌ ناوبردنی میلله‌تی كورد له‌ ڕێی زمانی كوردیه‌وه‌ بووه‌ زمانی كوردیان شێواندووه‌ زمانی كوردی به‌ سه‌ربه‌خۆ دانانێن به‌ لقێكی زمانی خۆیان ده‌زانن! نه‌یانهێشتووه‌ داموده‌زگاوچاپه‌مه‌نی و گۆڤاروكتێب به‌ڕێژه‌ی زۆر وه‌شان بكرێت بخرێته‌ به‌رده‌ست و به‌ چاو ئه‌مه‌ش مه‌به‌ستیان له‌ ناوبردنی كه‌لتووروفه‌رهه‌نگی میلله‌تی كورده‌,له‌ سه‌رێكیتره‌وه‌ ئێمه‌ش خۆمان تۆزێك ساویلكه‌وساده‌ین ده‌بێت ئێمه‌ش وه‌ك داگیركه‌ران و دوژمنان و ناحه‌زانی میلله‌تی كورد ده‌مارگرژیمان هه‌بێت و توندڕه‌وبین له‌ به‌ر خاتری زمان وكه‌لتوره‌كه‌مان پێویسته‌ بێشه‌رم بین له‌ ئاست زمانانی سه‌رده‌م ودونیا گرێی خۆبه‌كه‌مزانین بكه‌ینه‌وه‌.

له‌ پێناو زیاتر بڵاوكردنه‌وه‌ی وشیاری زیاتر تاوتوێ كردنه‌وه‌ی ڕاده‌ی پێویستی كوردوهه‌رێمی كوردستان بۆ زمانێكی ستاندارد با به‌ بیر خۆمانی بهێنینه‌وه‌و بزانین به‌شێك له‌و ده‌ره‌نجامانه‌ ئه‌رێیانه‌وده‌ستكه‌وتانه‌ چین كه‌ وامان لێده‌كه‌ن داوابكه‌ین هه‌رچی زووه‌ په‌له‌ بكرێت له‌ جێبه‌جێكردنی ئه‌و پرۆسه‌یه‌, بیگومان هه‌بوونی زمانێكی ستاندارد له‌ هه‌موو لایه‌نێكی ژیانی تاكی كورد ڕه‌نگ ده‌داته‌وه‌ له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی زمان رۆلێكی بنه‌ڕه‌تی هه‌یه‌ له‌ هه‌موو بوارێكی مرۆڤ به‌تایبه‌ت بواری (خوێندن) له‌ هه‌موو وڵاتێك,بۆیه‌ هه‌بوونی زمانی ستانداردی كوردی تارراده‌یه‌كی باش چاره‌سه‌ری ڕیكخستنی پڕۆگرامی خوێندن ده‌كات به‌ مه‌ش نه‌وه‌ی داهاتوو هه‌موویان به‌یه‌ك زمان فێرده‌كرێن و كاریگه‌ری ناوچه‌یی له‌سه‌ریان نامێنێت كاتێك له‌ قوتابخانه‌ ده‌خوێنن,هه‌رئه‌وپه‌روه‌رده‌كردنه‌ به‌ زمانی ستاندارد(یه‌كگرتوو) نه‌وه‌یه‌كی هوشیار یه‌ك هه‌ڵوێست دروست ده‌كات ئینتیمایی بۆ گه‌ل و نیشتمان و زمان و خاكی خۆی زۆر پێ‌ گرنگتره‌ له‌ ناوچه‌گه‌ری و عه‌شیره‌تگه‌ری,بۆیه‌ له‌م سه‌رده‌مه‌ی جه‌نجاڵی و ته‌كنۆلۆجیا جیهان پێویستمان به‌ رادیكالیه‌ت و گۆڕانی ڕیشه‌یی, (شۆڕشی زمانی كوردی)به‌رپاكه‌ین چه‌ند چاره‌سه‌روپێشنیار ببنه‌ دروشم و هه‌نگاوی سه‌ره‌تا بۆ زمانی كوردی به‌رامبه‌ر ناحه‌زانی زمانی كوردی و داگیركه‌ران و له‌ ئاست ئه‌و پیشكه‌وتنانه‌ی جیهان ده‌سته‌وه‌ستان نه‌بین, له‌وانه‌:

1-گرینگیدان به‌ شێوه‌زاری( كورمانجی بادینی , خواروو سۆرانی) هه‌موو هه‌وڵێك بۆ نزیكبوونه‌وه‌یان.
2 -وه‌رگێرانی بابه‌تی زانستی بۆ قوتابیانی زانكۆوپه‌یمانگه‌كان.
3- ئاسایه‌ تیكه‌ ڵكردنی وشه‌وزاراوه‌ی بیانی وجیهانی به‌ كارهێنانی له‌ ئاخافتن ونوسین وه‌ك زمانێكی سه‌رده‌م و هاوچه‌رخ خۆی بناسێنێ‌.
4- (میدیا , راگه‌یاندن) كاریگه‌ری و رۆلی سه‌ره‌كی دبینێت بۆ بڵاوكردنه‌وه‌ی زمانی رۆژانه‌ووشه‌وزاراوه‌ی نوێ‌ وسه‌رده‌م, زمانێكی ڕه‌سه‌ن و ستاندارد به‌ گوێی تاكی كورد بچرپێنێت .
5- نه‌هێشتنی دیارده‌ی ناوی بیانی و عه‌ره‌بی به‌ بیانوویی موسلمانیه‌تی و ئیسلامه‌تی و ئه‌و میلله‌ت ووڵاتانه‌ی دراوسێی كوردستانن.
6-بڵاوكردنه‌وه‌ی به‌رهه‌می گه‌وره‌ رۆشنبیران و نوسه‌رانی كورد له‌ ناوه‌وده‌ره‌وه‌ی كوردستان.
7- له‌سه‌رده‌می ئێستادا به‌ هۆی بوونی زۆری مۆبایل وئه‌نته‌رنێته‌وه‌ له‌ (سۆسیال میدیاوماس میدیا) كانه‌وه‌ هه‌وڵبدرێت زمانی تایبه‌ت و زمانی كۆڵان و زمانی هاوڕێیه‌تی (sms،مۆبایل) زمانی ڕه‌سه‌نی كوردی نه‌شێوێنن.
8-پێویسته‌ سیاسه‌تمه‌دارورۆشنیبیران له‌ كۆڕوكۆبوونه‌وه‌كان به‌ باوه‌ه‌ڕبه‌خۆبوونه‌وه‌ به‌ زمانی كوردی قسه‌ بكه‌ن و لێدوان بده‌ن.
9- په‌روه‌رده‌وفێركردن به‌ زمانێكی ڕه‌سه‌ن و ستاندارد په‌یڕه‌وبكرێت واته‌ له‌ قوتابخانه‌وه‌ فێربكرێت.
10- ده‌مارگرژی و خه‌مخۆری وشانازیمان بۆ زمانه‌كه‌مان هه‌بێت وه‌ك میلله‌تانی جیهان.
11- هه‌رچی لافیته‌ونووسینی سه‌ردوكان ودیواره‌كان و ته‌نانه‌ت پیت ووشه‌وزاراوه‌و لۆگۆونیشانه‌ به‌ زمان و ڕێنووسی كوردی بێت.
12- گرنگیدان به‌ پیشه‌سازی و بازرگانی , هه‌روه‌ها له‌ ڕووی هونه‌روسینه‌ماوه‌ زمانه‌كه‌ی خۆمان بناسێنین به‌ جیهان.
13- ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ی لادێكان (گوند) گرنگی پێدانیان كه‌چیتر خه‌ڵك ئه‌وه‌نده‌ بۆ شار كۆچ نه‌كات چونكه‌ (لادێ‌ وگوند) بناغه‌ی زمانه‌وِ ڕه‌سه‌نه‌ دواتر له‌ شار گه‌شه‌ ده‌كات.
14- له‌ راگه‌یاندنكاران( میدیاوان) شاره‌زایی باشی زمانی كوردیان هه‌بێت.
15-ئاماده‌كردن وبڵاوكردنه‌وه‌ی نامیلكه‌وفه‌رهه‌نگۆك (قاموس) تایبه‌ت به‌ وشه‌ وزاراوه‌ی ره‌سه‌نی كوردی له‌ شوێنه‌ گشتیه‌كان ودامووده‌زگا رسمی و حكومیه‌كان تا هه‌موو تاكێك ئاشناو مێشكی زاخاو بێت به‌كاریبهێنێت له‌ رۆژانه‌.
16-داتاشین ودروستكردن و ئاماده‌كردنی وشه‌ و زاراوه‌ی كوردی بۆ ئه‌و كه‌لوپه‌ل و ئامێرانه‌ی كه‌ زانست و ته‌كنۆلۆجیا به‌ر هه‌می ده‌هێنێت.
17- هاندان وهۆشیاركردنه‌وه‌ی (كوردانی تاڕاوگه‌) بۆ به‌ كارهێنان و له‌ بیر نه‌كردنی زمانی كوردی دایك.
18-هه‌موو هه‌ولێكی (مادی و مه‌عنه‌وی) به‌گه‌ڕبخرێت بۆ بڵاوكرنه‌وه‌ی رۆشنیری وكه‌لتوری كوردی له‌ چوارچێوه‌ی گۆڤارورۆژنامه‌وكتێب و نامیلكه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی وڵات به‌ زمانی كوردی دایك زمانێكی ستاندارد.
19-(به‌شی كوردی) له‌ زانكۆوپه‌یمانگه‌كان بوارولق و به‌شه‌كان فراوانتربكرێت راسته‌وخۆ له‌ خزمه‌تكردنی زانستی زمانی كوردی بێت.
20-سوود وه‌رگرتن له‌ هه‌موو شێوه‌زارو دیالێكته‌كانی زمانی كوردی.

تۆ دەبێ بیر لە من بکەیتەوە
هەمو کەس شایانی بیرلێکردنەوە نییە
من جیاوازم.

بە وردی بە باڵام هەڵگەڕێ
سەیری لەسەر پێ وەستانم بکە
سەیری بریسکەی چاوم بکە
سەیری دەستم و ئەو مشتانەی دەیانوەشێنم
پارچەیەکم لە هێز.

من بەرگەی تەنیایی دەگرم
تۆ هەمیشە خۆت بەوانیتر هەڵدەواسی
من بەهێزم
تۆ لاوازی
من خۆمم
تۆ ئەوانیتری
من لە ئێستا دەژیم
تۆ لە ڕابردو دەژی، لە داهاتو دەژی
من بەختەوەرم
تۆ دڵتەنگی
من بڕیار دەدەم
تۆ بڕیار دەدەیت و پەشیمان دەبیتەوە.

چبو..!
هەستت بەوەکرد خۆهەڵکێشم؟
هەستت بە هەڵەی دابردی
من خۆم دەناسم
تۆ خۆت ناناسی.

تێگەیشتی چیم وت!
وتم هەست هەڵەکارە
ئەم وشانەم بە دڵڕەقانە دەبیستی،
بە بێبەزەییم تێدەگەی،
لەو خۆبەگەورەزانییەم زویر دەبی،
زویر بە.
ئەدی نەمگۆ دەست دەوەشێنم!

من بەڵام!
ئەوەی توشم دەبێ، لێم نابێتەوە
هەرچەندە پیرۆزییەکانم شکاندی
هێشتا ناتوانی دەستبەردارم بی.
ئەدی نەمگۆ هەمو کەس شایانی بیرلێکردنەوە نییە!

لەنێوان خۆبەگەورزانی و چاکیم
لەنێوان دڵڕەقی و ڕاستگۆییم
لەنێوان بێبەزەیی و یەکڕوییم
سەرت لێم سوڕماوە.
ئەدی نەمگۆ من جیاوازم!

جیاکردنەوەی شەکر لە خوێ قورسە
ئەوەندە لێم وردبەوە هەتا دەبی بە مێرولە
من مەتەڵێکی ئاڵۆزم
ئاشکرام بکەی، وەک منت لێ دێ
وەک من گەورە.

ئاسۆ كه‌مال :” به‌ڵێ پێویسته‌ لیستێكی چه‌پ هه‌بێت له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كاندا و به‌رنامه‌یه‌كی ڕۆشنی هه‌ڵبژاردنی هه‌بێ كه‌ بڵێ ده‌توانێ له‌و په‌رله‌مانه‌دا چی بكا؟”
گفتوگۆی رێگای كوردستان له‌گه‌ڵَ ئاسۆ كه‌مال نوسه‌رو هه‌ڵسوراوی كۆمۆنیست له‌باره‌ی (مه‌له‌فی چه‌پ له‌ ئه‌مڕۆی كوردستادا )
ئاماده‌كاری مه‌له‌ف : هیوا عومه‌ر

له‌باره‌ی ئه‌م مه‌له‌فه‌وه‌:

ڕیشه‌ی تێكۆشانی هێزه‌ چه‌پ و ماركسییه‌كانی عێراق و هه‌رێمی كوردستان بۆ نزیكه‌ی سه‌ده‌یه‌ك له‌مه‌وبه‌ر ده‌گه‌ڕێته‌وه‌.
له‌ناو ئه‌ومێژوه‌دا سه‌ره‌ڕای وێستگه‌ی جیاجیا به‌ڵام لاپه‌ره‌كانی ته‌ژییه‌ له‌ده‌ستكه‌وت بۆ هاوڵاتیان كه‌خۆی له‌ دابینكردنی به‌شێك له‌ مافه‌ ئابوری و كۆمه‌ڵایه‌تی و یاسایی و سیاسییه‌كان ده‌بینێته‌وه‌ و توانراوه‌ جێگیر بكرێت له‌ دامه‌زراوه‌كانی ده‌وڵه‌ت و ده‌ستوری عێراق له‌ قۆناغه‌ جیاجیاكانی به‌ڕێوه‌بردنی ده‌وڵه‌ت. هه‌ندێك له‌م ده‌سكه‌وتانه‌ په‌راوێز خراوه‌ و لاواز كراوه‌، هه‌ندێكی ماوه‌.
له‌هه‌ڵومه‌رجی ئه‌مرۆماندا هه‌نگاوه‌كانی حكومه‌ت وه‌ك؛ ڕه‌نگدانه‌وه‌ی سروشتی چاره‌كه‌ سه‌ده‌یه‌كی ئه‌م حوكمڕانیه‌و ئه‌م تایپه‌ له‌ ده‌سه‌ڵات ( فۆرمێكی ڕۆژهه‌ڵاتی)له‌ ئابوری ڕه‌یعی بریتییه‌ له‌ په‌یڕه‌وكردنی سیاسه‌تێك به‌ قازانج و ویستی بانك و كارتێله‌ مشه‌خۆره‌كانی ژێر چه‌تری (نیولیبرالیزمی سه‌رمایه‌داری )
ئه‌مه‌ش ره‌نگی داوه‌ته‌وه‌ له‌به‌رزبونه‌وه‌ی رێژه‌ی بێكاری وهه‌ژاری وله‌ده‌ستدانی به‌شێك له‌ومافانه‌ی به‌ده‌ستهاتبوون .
ئه‌وه‌ی ده‌گوزه‌رێت له‌ هه‌ڵومه‌رجی ئابوری وسیاسی هه‌رێمی كوردستان چوارچێوه‌یه‌كی نوێ بۆ ململانێی چینایه‌تی وتێكۆشانی جه‌ماوه‌ری هێناوه‌ته‌ پێشه‌وه‌، كه‌ ئه‌ركی جدیتری خستۆته‌ به‌رده‌م هێزه‌كانی چه‌پ له‌ به‌رامبه‌ر شكستی به‌ره‌ی راستڕه‌وی ده‌سه‌ڵات.

(1) کام خوێندنەوە پێویستە بۆ دیاریکردنی ئەرک و ڕۆڵی چەپ ومارکسیەکان؛خوێندنەوەیەک کە ڕۆڵی چەپ لە پەراوێز خراوی دەریبهێنێ وبیکاتە لیدەر لە ئاراستە کردنی ڕوداوەکان ؟

ئاسۆکمال:
دەستان خۆش بۆ پرسیارەکان و بەتایبەت ئەوە گرنگە کە پرسیارتان کردوە چۆن چەپ لە پەراوێزخراوی دەربهێنرێ و بکرێتە لیدەر لە ئاراستەی ڕوداوەکاندا. ئەم پەراوێزبونەی چەپ مەسەلەیەکی سەرەکیە.
بەڵام سەرەتا لەسەر وشەی چەپ پێویستە شتێک بڵێم. ئەم تێرمەی چەپ و ڕاست لەشۆڕشی فەرەنسە ١٧٨٩ هاتەئاراوە کاتێک نوێنەرانی ئەرستۆکراسی کە لایەنگری دەسەڵاتی پاشایەتی بون لەلای ڕاست و نوێنەرانی خەڵک کە دژایەتی سیستەمی پاشایەتیان دەکرد لەلای چەپ لە ئەنجومەنی نیشتمانی دادەنیشتن. دواتر لەسەدەی ٢٠ یشدا کە جیهان لەشەڕی ساردا بەدووبەرەوە دابەش بوو ،سۆڤیەت و چین و بلۆکەکانیان وەک چەپ پێناس دەکران لەبەرامبەر کەمپی ئەمریکا و ڕۆژئاوادا وەک بەرەی ڕاست. لە دنیای ئێستاشدا هەرچەند هێشتا چەپ بە بەگشتی مەبەست لەو هێزانەیە کە لە کۆمەڵگەی سەرمایەداریدا خوازیاری ئاڵوگۆڕ و ریفۆرمن یاخود دژی کاپیتالیستی و دژی نیولیبرالین و بانگەشەی کۆمۆنیستی و سوشیالیستی و سێکولاریزم و یەکسانی ژن و پیاو و ئازادیە سیاسیەکان و پاراستنی ژینگە دەکەن .
لەهەر دەورەیەکدا چەپ لە کۆمەڵگەدا مانایەکی هەیە و پەیوەستە بە جێگای ئەو حزب و لایەنانەی خۆیان بە چەپ دەزانن لە ململانێ سیاسی و کۆمەڵایەتیەکاندا ،وە لە وەڵام بەو مەسەلە و گرێ سەرەکیانەی بەردەم خەباتی سیاسی و چینایەتی.
هەربۆیە خوێندنەوە بۆ چەپ و ئەرکەکانی لە پێشدا خوێندنەوەی تایبەتمەندیەکانی ئەو چەپەیە کە دەتوانێ ببێت بەو هێزە کە خوازیاری گۆڕانی ئەو دۆخە سیاسی و ئابوری یا کۆمەڵایەتیە بەرەو ئاراستەیەکی ڕادیکاڵ و جیاواز لە سیستەمی زاڵی ئێستای کوردستاندا. وە هەروەها ناسینەوەی ئەو تایبەتمەندیانەی هێزە چەپەکانی ئێستایە کە لە پەراوێزدان.

چەند نمونەیەک لە مێژووی چەپ لە عیراق و کوردستاندا مەبەستەکەم لە جیاوازی مانای چەپ و ئەرکەکانی لەهەر دەورەیەکدا زیاتر ڕون دەکاتەوە.
لە دەیەکانی سێیەمی سەدەی بیست تا کۆتایی سیستەمی پاشایەتی لە عیراقدا حزبی شیوعی نوێنەرایەتی چەپی کۆمەڵگە بوو ، بەوەی خواستی جوتیارانی بۆ ئیسلاحی زەراعی و خواستی خەباتی ڕزگاریخوازی بۆ نیشتمانێکی ئازادی پیشەسازی لە ئیمپریالیزمی ڕۆژئاوایی نوێنەرایەتی دەکرد. کاتێک شۆڕشی ١٩٥٨ ئەم هەنگاوی بەم ئاراستەیەدا نا و پەیوەندی لەگەڵ یەکێتی سۆڤیەتدا خۆش بوو، ئیتر مانای چەپ بون لە کۆمەڵگەدا گۆڕدرا و بەرنامەی حزبی شیوعی نوێنەرایەتی گۆڕانکاری سیاسی و شۆڕشگێڕانەی نەدەکرد و بەتایبەت کاتێک بەرەی لەگەڵ حکومەتی بەعسدا پێکهێنا جێگای حزبی شیوعی بەرەو ڕاست وەرگەڕا.

لە کوردستانیش لە ناوەڕاستی هەفتاکاندا کۆمەڵەی ڕەنجدەران نوێنەرایەتی چەپ و ڕۆشنبیران و خەڵکی زەحمەتکێشی دەکرد لە دەستپێکردنەوەی خەباتی چەکداری دژی بەعس و بەرامبەر بە مۆدێلی پارتی وەک هێزێکی ڕاستڕەوی خێڵەکی . بەڵام لە هەشتاکاندا کاتێک کۆمەڵەی ڕەنجدەران وەک پاشکۆی شەڕی ناوخۆی جەلالیزم و پەیڕەوکردنی سیاسەتی حزبە ناسیونالیستەکانی تر لە حوکمی زاتیدا و وەرگرتنی ئیمتیاز لە هەر دەوڵەتێک کە بەشێکیان پێ بدا ،کاری دەکرد و ئیتر نوێنەرایەتی هیچ چەپ بونێکی لە کۆمەڵگەدا نەدەکرد.
لە سەرەتای نەوەدەکانیشەوە کۆمۆنیزمی کرێکاری نوێنەرایەتی چەپێکی دەکرد ، کەوەک بزوتنەوەیەکی ڕۆشنبیرانی ناڕازی دژی دەسەلاتی ناسیونالیزمی یەکێتی و پارتی و دژی بێکاری و شەڕی ناوخۆ و دژی کوشتنی ناموسی ژنان و سەربەخۆیی کوردستان ، تاکو لە سەرەتای ٢٠٠٠دا بەزۆری چەک کرایە دەرەوەی مەیدانی ململانێی سیاسی.

لە ٢٠٠٧ بەدواوە جۆرێکی تری چەپ لە کۆمەڵگەدا دەرکەوت کە شێوازێکی دەرکەوتنی وەک ڕەوتێکی حزبی نەبوو وەک ئەو چەپە حزبیانەی پێشوو، بەڵکو بزوتنەوەیەکی ناڕەزایەتی داواکاری جەماوەری بوە کە دژ بەدەسەڵات لە پێناو باشترکردنی گوزەران و ئازادی سیاسیدا هاتە مەیدان. ئەم بزوتنەوە ناڕەزایەتیە جەماوەری و سیاسیە خۆی لە خۆپیشاندان و مانگرتن و هێرشکردنە سەر دامودەزگاکانی دەسەڵاتدا نیشانداوە و قۆناغی جۆراوجۆری بڕیوە و تا ئێستاش بەردەوامە. ئەمە خۆی بەشێك لە بزوتنەوە دژی هەژاری و دژی سەرکوتی دەسەڵاتە ،کە دیاردەیەکی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باکوری ئەفریقایە و لە ئێرانەوە تاکو تونس و لیبیا بەشیوەی جۆراوجۆر خۆی نیشان دەدا.

بۆیە ئەگەر باس لە چەپ وەک بزوتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی دژی دەسەڵات بێت و دژی هەژاری و نەبونی ئازادی بێت، ئەوا ئەم ناڕەزایەتیە جەماوەریانە ئەو بزوتنەوە چەپەیە کە دەبێ بنەمای کاری کۆمۆنیست و سۆشیالیستەکان بێت.
چەپێک کە لە پرسیارەکەتاندا هاتوە و پیویستە لە حاشیەییەوە بچێتە قۆناغی پێشڕەویەوە دەبێ سەرەتا جێگاو ڕیگەی خۆی لەگەڵ ئەم بزوتنەوە ناڕەزایتیەدا دیاری بکا . هەر خوێندنەوەیەک لەلایەن هەر هێز و گروپ و حزبێکەوە، ئەگەر سەرەتا ئەم بزوتنەوە ناڕەزایتیە جەماوەریە وەک بنەمای دەوری چەپ لەمڕۆی کوردستاندا نەناسێت ئەوا ناتوانێ لە قاڵبی ئیستای پەراوێزبونی خۆی دەربچێ. من سەرنجی وەڵامەکانی ئەو ئەندامانەی ئەو حزبە چەپانەی ئێوە دواندوتان داوە لە حزبی شیوعی و کۆمۆنیستی کرێکاری و هەڵسوڕاوانی چەپ. ئەوەی جێگای سەرنجی منە ئەوەیە کە هێشتا ئەم حاشیەیی بونی خۆیان لەم ناڕەزایەتیانە و لە ململانێی سیاسی نێو کۆمەڵگەدا نابینن و دەیانەوێ لەچوارچێوەی هەمان سیاسەت و چوارچیوەی ڕێکخراوەکانی خۆیانەوە درێژە بە کارەکانیان بدەن.

چەپی حاشیەیی دەوری گۆڕان و ئیسلامیەکان لەم ناڕەزایەتیانەدا دەکاتە بیانویەک بۆپاساودانی لاوازی و پەراوێزبونی خۆی. ئەمە وەک واقعیەتی ناڕەزایەتیەکی کۆمەڵایەتی لەم کۆمەڵگەیانەدا نابینێ و پێی وایە دەبێ بزوتنەوە ناڕەزایەتیەکان کاریگەری بزوتنەوە بورژوازیە ناڕازیەکانی بەسەرەوە نەبێ ، لەکاتێکدا چەپی کۆمۆنیستی نەیتوانیوە ببێتە پێشڕەوی ئەم ناڕەزایەتیانە! لەڕابردودا ئەم ناڕەزایەتیانە لەژێر کاریگەری ئۆپۆزسیۆنی گۆڕان و ئیسلامیەکاندا بەلاڕێدا برا و لە ١٧ شوباتدا سودی خراپیان لەو خۆپیشاندان و قوربانیانەی خەڵک بینی ،وە ئێستاش کاریگەری خۆشباوەڕی ریفورم و دیموکراسی پەرلەمانی گۆڕان و ئیسلامیەکانی لەسەرە و “بەرەی مێژوویی” هەموو زیانلێکەوتوە ئیسلامی و گۆڕان و هاودیدە کۆنە یەکێتیەکان و نەوەی نوێی کەناڵە ئاسمانیەکە ، دەیانەوێ جارێکی تر ئەم بزوتنەوە ناڕەزایەتیە بکەنە پردی گەیشتنەوەیان بە کورسیەکانی دەسەڵاتی پارتی و یەکێتی. بەڵام خاڵی ئاڵوگۆڕی گرنگیش لەم بزوتنەوە ناڕەزایەتیانەدا ئەوەیە کە جەماوەری کرێکار و فەرمانبەر و کەم دەرامەت و لاوان لە مەیدانی خۆپیشاندانەکانی کۆتایی ٢٠١٧دا لەدژی هەر پێنج حزبەکەی دەسەڵات هێزی ناڕەزایەتی خۆیان بەرانبەر بەم حزبانە نیشاندا. هێزێک دەتوانێ ببێتە پێشڕەو کە ناڕەزایەتیەکانی ئێستا لەباری ئامانج و ڕیکخراوەیی گەشە پێبدا تا ئاستی گەیاندنی بە بەدیلێکی جەماوەری کە توانای فشاردانانی لەسەر دەسەڵات هەبێ بۆ جێبەجێکردنی خواستەکانی و هێزی سەراسەری و لۆکاڵی کۆکراوە و ڕیکخراوی هەیە بۆ لەکارخستنی توانای سەرکوتی دەسەڵات لە خوارەوە، وە بەوێنەی ئۆپۆزسێۆنێکی سیاسی و جەماوەری کە ئەلتەرناتیڤی دەسەڵاتە لە هەنگاو و سیاسەتەکانیدا دەرکەوێ.

چەپێک کە لە ناڕەزایەتیەکانی ئێستادا پێکەوە کاردەکەن ، وەک کۆمۆنیستی کرێکاری و شیوعی و زەحمەتکێشان و گروپە چەپ و هەڵسوڕاوانی ناڕەزایەتیەکان، دەور و کاریگەریان لەسەر ئەم ناڕەزایەتیانە لاوازە و دەورێکی حاشیەییە. پرسیارەکەتان دەیەوێ ئەم چەپە بکاتە لیدەری ناڕەزایەتیەکان. لێرەدا دەبێ سەرنجی ئەوە بدەین کە ئەم چەپە خۆی لە ئاستی ناڕەزایەتیەکەدا پەراوێزە و ئاستی ناڕەزایەتیە جەماوەریەکان و پراتیک و دەخالەتیان لەم چەپە بەرزتر و کۆمەلایەتی ترە کەواتە ئەم چەپە ناتوانێ ببێتە قاڵبی ئەو ناڕەزایەتیانە و بە ڕێکخراوبونی ڕابەرانی ئەم ناڕەزایتیانە لەو ڕیکخراوانەدا ئاستی توانایی و دەخاڵەتی ناڕەزایەتیەکان دێتە خوارەوە و وەک ئەم ڕیکخراوانە دەبنە حاشیەیی.
کەواتە ئەوە ئەم چەپەیە کە دەبێ بگۆڕدرێ و بچێتە ئاستی ناڕەزایەتیە جەماوەریەکانەوە و ناڕەزایەتیەکان بگەیەنێتە ئاستی بەدیلێکی سیاسی وکۆمەڵایەتی. بەڵام ئایا ئەم ڕێکخراوە چەپانەی ئێستا ئەمە بەرنامە و نەخشەکاریانە و لە ناڕەزایەتیەکان و ململانێ سیاسی و کۆمەڵایەتیەکانی کوردستاندا وەڵام بەم ئەولەویەتانە دەدەنەوە؟

بۆ نمونە ئەمە ئاڵوگۆڕی بەرنامەیی و سیاسی لە حزبی شیوعی دەوێ کە لە بزوتنەوەیەک بۆ ریفۆرمی سەرمایەداری ،کە هێشتنەوەی سەرمایەداری دەوڵەتی دەوێ و ڕێگەی گۆڕینی سیستەم لە پەرلەماندا دەبینێتەوە و لە حکومەتی یەکێتی و پارتیدا پۆست و وەزارەت وەردەگرێ، بۆ بزوتنەوەیەک کە خوازیاری هەڵوەشانەوەی سەرمایەداری و دروستکردنی دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی کرێکار و فەرمانبەر و چینە هەژارەکان بێ و لە ئاستی سیاسیدا کار بۆ ژێرپێ چۆڵکردنی دامودەزگای چەکدار و سەرکوتی دەسەڵات بکا.
بۆ حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریش پێویستی بە گۆڕینی پراتیکە لە گروپێکی ئاژیتاتۆری ناو دنیای ڤێرچواڵەوە بەرەو حزبێک کە ڕابەرانی ناڕەزایەتیەکان لە تۆڕێکی جەماوەری و سیاسیدا کۆبکاتەوە کە هەنگاو بەهەنگاوی ئەم ناڕەزایەتیانە بەرێتەپێش و سەرپەرشتی بکا. پێویستی بە گۆڕینی ناوەندی کارکردنی ئەم حزبەیە لە نێو میدیای ڤێرچواڵەوە و پڕۆژەی ڤێرچواڵەوە کارکردن لە نێو خەباتی واقیعی و لەنێو گەرەک و فەرمانگە و شوێنی کار و ژیانی کرێکاران و فەرمانبەران و کاسبکاران و خەڵکانی ناڕازی و ئازادیخواز و سێکولار و سەرخستنی پڕۆژە و خواستە واقعیەکانیان. ئەمە بۆ هەموو ئەو گروپ و دەستە کۆمۆنیستی و چەپ و سۆشیالیستیانەی تریش دروستە کە دورەو پەرێزن یان لە پەراوێزی ناڕەزایەتیە جەماوەریەکاندان.

هەموو ئەو هێز و هەڵسوڕاوانەی کە لەناڕەزایەتیە سیاسی و چەماوەریەکانی ئێستادا بەشدار و چالاکن، دەتوانن ماتریالی دروستکردنی بزوتنەوەیەکی کۆمۆنیستی پێشڕەوبن کە نوێنەرایەتی کردنی چەپی کۆمەڵگە بکەن بەرەو ئاڵوگۆڕی ڕادیکالانە و شۆڕشگێڕانە . کاری گرنگی ئەم هێزە لەناو چەماوەری ناڕازی و کرێکار و فەرمانبەر وژنان و لاوان و خەڵکی ئازادیخوازدایە کە بتوانێ پێشڕەوایەتی ناڕەزایەتیە جەماوەریەکان بکا و لەگەڵ شێوازی تۆڕی ناڕەزایەتیەکان و ڕابەران و ڕیکخەرانی ئەو دەستە و گروپانە تێکەڵاوبێت و بەرەیەکی چەپی بەرفراوانی کۆمەڵایەتی و سیاسی کە دەبێتە بەدیلی دەسەڵاتی یەکێتی و پارتی، لە جۆری حزبە چەپەکانی یۆنان، ئیسپانیا و ڕێکخراوەی جەماوەری و کرێکاری و ئۆرگانەجۆراوجۆرەکانی خەباتی سیاسی و کۆمەڵایەتی دروست بکا نەک تەنیا لە ئەندامەکانی خۆیان بەڵکو لە زۆربەی هەڵسوڕاوانی ناڕەزایتیەکان.

(2) هەڵومەرجی ئەمرۆ و شکستی حوکمڕانی بەرەی راستڕەوی ، چ بژاردەو پلاتفۆرمێکی مومکین دەخاتە بەردەم هێزەچەپ ومارکسییەکان ؟ هێزەچەپ ومارکسییەکان کێن لەمرۆدا ، دەتوانن لەچوارچێوەی بەرنامەیەکی هاوبەشدا کۆببنەوەوبەربەستەکانی بەردەم کاری ئەوهێزانەچین ؟

ئاسۆکمال:
ڕاستە بەرەی ڕاستی کۆمەڵگە کە یەکێتی و پارتی و گۆڕان و ئیسلامیەکان و هاوپەیمانەکانیان نوێنەرایەتی دەکەن شکستیان هێناوە. پارتی و یەکێتی وەک حکومەت و ئیدارەی سیاسی و سەربازی و ئابوری شکستیان هێناوە و لە ئەزمەی هەمەلایەنەی سیاسی و ئابوریدان. لەهەمان کاتدا گۆڕان و ئیسلامیەکان و هاوپەیمانی و نەوەی نوێش لە سەرلێشیواوی و بێ بەدیلیدان. بەڵام سیستەمی بنەماڵەیی و میلیشیایی دەتوانێ درێژە بە ژیانی خۆی بدا بەمەرجێک بتوانێ خەڵکی کرێکار و فەرمانبەر و کاسبکار لە بێ موچەیی و بێکاری و نەبونی خزمەتگوزاریەکاندا ڕابگرێ و قورسایی قەیرانەکانی بەسەر خەڵکی کرێکار و هەژاردا بشکێنێتەوە و درێژە بە سەرکوتی سیاسی و سەربازی بدا.
پرسیار ئەوەیە تاکەی ئەم دەسەڵاتە دەتوانێ درێژە بەم سیاسەت و بەرنامەی هەژاری و سەرکوتەی خۆی بدا و لەگەڵیشیدا شەرعیەتی مانەوەی هەبێ؟ بێگومان ئەمە سنوری هەیە هەر بۆیە بەهاری عەرەبی و ١٧ شوبات و خۆپیشاندانەکانی کوردستان و عێراق و بەهاری ئێرانی بەردەوامە.
پارتی و یەکێتی لە چارەسەری کێشەی کوردستان لەگەڵ حکومەتی عێراقیشدا شکستیان هێناوە و نەک سەربەخۆنەبون بەڵکو فیدرالیزمەکەشیان هەڵپاچرا و هیچ ئایندەیەکی ئابوری و سیاسی دەسەڵاتەکەیان دیار نیە. لەبەرامبەر ناڕەزایەتیەکاندا جگە لە سەرکوت ڕێگەی تریان بۆ دامرکانەوەی توڕەیی خەڵک نیە.

ئۆپۆزسیۆنی پارتی و یەکێتیش سەرلێشواون . دەمێک ئیسلامیەکان لە ناو حکومەتی بنکە فراواندان و لەکاتی هەڵبژاردنەکاندا دەبنە ئۆپۆزسیۆنی حکومەت و داوای هەڵوەشاندنەوەی دەکەن. دەمێک گۆڕان دەبێتە هاوپەیمانی یەکێتی بۆ گۆڕینی هاوسەنگی و دوای هیلاکبونی لە نێوان دەستی دەستی باڵەکانی یەکێتیدا دەچێتەوە خزمەت پاکێجە هاوبەشەکانی لەگەڵ ئیسلامیەکان. ڕۆشنبیرانی ئەم ئۆپۆزسیۆنەش خەریکی نوسینەوەی خەوی شیرینی دیموکراسی پەرلەمانین و جەژنی “بەرەی مێژوویی” کۆکتێلی ئیسلامی و کۆنە هاوپەیمانەکانی یەکێتی دەگرن دوای بێ ئومێدبونیان لە سەرکەوتنی “قۆناغە مێژووییەکەی” گۆڕان لە دەورەی پەرلەمانی پێشودا. ئەم نیوە ئۆپۆزسیۆن و نیوە هاوپەیمانی دەسەڵاتە، لەبەردەم عەبادی و مالیکی و ئێراندا چۆکی داداوە تاکو بیانگەیەننە کورسی دەسەڵاتی هەرێمی سلێمانی.

بێگومان بەرەی چەپی کۆمەڵگە ،کە خۆی لە ناڕەزایەتیە جەماوەریەکان و ڕێکخراوەکانی بەشدار لەو ناڕەزایەتیانەدا دەبینێتەوە، ڕوبەڕوی هەلومەرجێکی ئاڵۆزی سیاسی یە. ئەم هەلومەرجە ئاڵوزە، هەم لەبەرئەوەی لە کوردستان دەوڵەت و سیستەمێکی سیاسی سەراسەری و دامودەزگای دەوڵەتی نیە و ئەوەی هەیە دوو ئیدارەی میلیشیاییە کە هیچ پەرلەمان و یاسا و چوارچیوەیەکی نێودەوڵەتی تیایدا کارناکات تاکو ڕێگەی گۆڕینی سیستەم و یاسا ڕێگەیەکی سادە و ڕۆشن بێت. هەم ئەم دۆخە ئابوری و سیاسیە کاریگەری لەسەر ئاستی وشیاری و ڕیکخراوبونی خەڵکی کرێکار و زەحمەتکێش داناوە و چۆنیەتی ڕیکخستنی کۆمەڵگەی لە خوارەوەش سەخت کردوە. واتە کاری ڕێکخستنی سەندیکایی و پیشەیی و شورایی وەک کۆمەڵگەیەکی جێگیری خاوەن دەوڵەت نیە و بە ڕێخستنی خەباتی ئابوری و بەکارهێنانی ئامڕازی مانگرتن و خۆپیشاندانی ئارام بۆ فشارخستنە سەر دەسەڵات میکانیزمی ئاڵوگۆڕی سیاسی و ئابوری نیە و دەسەڵات بەم جۆرە فشارانە ملکەچ ناکات بۆ خواستەکانی خۆپیشاندەران.

هەروەها ئەم ئاڵوگۆڕە لە ڕیگای پەرلەمان و هەڵبژاردنی پەرلەمانیەوە ناکرێ و تەجروبەی ٢٦ساڵی ڕابردووو نیشانی داوە کە پەرلەمان و هەڵبژاردن ئامڕازەکانی دەسەڵات نین بەڵکو پاشکۆی دەسەڵاتی میلیشیاین و هەرکات یەکێتی و پارتی زانیان پەرلەمان ڕێگرە لای دەبەن و پەکی دەخەن. هەروەک مەلا بەختیار ئەو ڕاستیەی ٢٦ ساڵی ڕابردوو بە گوێی هەر خۆشباوەڕێکی دیموکراسی میلیشیایدا دەدا کە، “یەکێتی یەک کورسیش بهێنێ هەر دەسەڵاتە و کەس ناتوانێ چەکی بکا ، لەبەرئەوەی خاوەنی ئاسایش وزانیاری و هێزی ٧٠ و پۆلیس و بیرە نەوتەکانە”. ئەمە دەسەڵاتی ڕاستەقینەیە و ئەگەر چەپ بیەوێت ئەم دەسەڵاتە بگۆڕێت دەبێ یەکێتی و پارتی چەک بکا و خاوەندارێتی ئەم حزبانە بۆ” ئاسایش وزانیاری و هێزی ٧٠ و پۆلیس و بیرە نەوتەکانە” هەڵوەشێنێتەوە. پلاتفۆرمی سیاسی و ئابوری چەپێکی پێشڕەو دەبێ گۆڕینی دەسەڵاتی میلیشیایی بێت لە کوردستان. ئەمە ڕیگای شۆڕش و ڕاپەڕین و خۆپیشاندانەکانە و هەر بۆیە نەک هەردوو حزبی دەسەڵاتدار بەڵکو دەسەڵاتدارێتی لۆکاڵی گۆڕانیش ترسی لەم ڕێگاچارەیەی خەڵکی بێ موچە و ئازادیخواز نیشتوە و لەزمانی پارێزگاری سلێمانیەوە هاواردەکا”نابێ ڕاپەڕین بەسەر دەسەلاتدا بکرێ وەک بەسەر حکومەتی بەعسدا کرا”.

پەلاماری خۆپیشاندەرانی کۆتایی ٢٠١٧ نیشانی دەدا کە لەبەرامبەر دەسەڵاتیکدا کە تەنیا شەرعیەت لە میلیشیا و لولەی چەکەوە وەردەگرێ ، خەڵک بەو قەناعەتە دەگات کە دەبێ لە خوارەوە و بەزۆری هێز ئەم دەسەڵاتە لاببرێ. ئەمە هەمان ڕاستیە کە لە بەهاری عەرەبیدا لە تونس و میسر بینیمان و لە سوریە و یەمەن و لیبیاش بینیمان کە ئەم جۆرە دەسەڵاتە بنەماڵەیی و عەسکەریانەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست چۆن لە پێناو مانەوەیاندا ئامادەن کۆمەڵگە نوقمی خوێن بکەن. هەربۆیە پێویستە خەڵکی کوردستان بۆ ڕیگرتن لە دەستبردنی دەسەڵات بۆ دروستکردنی سیناریۆی ڕەش ،لە چەشنی سوریا و یەمەن ، دەستبەرن بۆ ڕیکخراوکردنی دەستە و تۆڕی ناڕەزایەتیەکان و سەرتاسەری کردنەوەیان لە ئاستی هەموو شاروشارۆچکەکاندا و دروستکردنی ڕیکخراوی جەماوەری و پیشەیی و بەرەی سیاسی لە چەشنی “یەکێتی گشتی کار لە تونس”،تابتوانن ڕوبەڕوی هیزی سەرکوتگەری دەسەڵات ببنەوە .وە گرنگە هێزی پێشمەرگە و چەکداری دەسەڵات بەلای پشتیوانی لە خواستەکانیاندا ڕاکێشن. هەروەک لە خۆپیشاندانەکانی دواییدا بینیمان ژمارەیەک فەرمانبەری ئاسایش و پێشمەرگە ڕایان دەگەیاند کە بەشداری سەرکوتی خۆپیشاندەران ناکەن. ئەم کارە پیویستی بە ئامادەییە لە سەرخستنی ناڕەزایەتیە پەرژوبڵاو و لۆکاڵیەکانی ئێستا بۆ باشترکردنی ژیان و گوزەران و لە پێناو ئازادی و بەرگری کردن لە خۆپیشاندەران و ڕیکخراوەکانیان.

بەکورتی پلاتفۆرم و مەسەلەی سەرەکی لە کوردستاندا گۆڕینی ئەم سیستەمە میلیشیاییە بە دەسەڵاتێک کە خەڵک تیایدا بتوانێ دەوری سیاسی هەبێ و خواستی ژیانێکی باشتری هەبێ ، حزبە بورژوازیەکانی دەرەوەی یەکێتی و پارتی وەڵامیان پەرلەمان و هەڵبژاردنە. بزوتنەوەیەک کە بیەوێ پێشڕەو بێت نەک پەراوێز ئەبێ بەدیلی گۆڕینی دەسەڵات لە ڕێگەی ناڕەزایەتی و ڕاپەڕینی جەماوەرەوە بکاتە ئەمری واقیع و ئەو بزوتنەوە ناڕەزایەتیەی دژی دەسەڵات هەیە بەرەو ئەم ستراتیژە شۆڕشگێڕانەیە بەرێ. ئەمە بەرنامەیەکی هەمەلایەنەی سیاسی و ڕێکخراوەیی پێویستە کە هەنگاو بەهەنگاوی بەرەو پێشەوە بردنی ئەم خەباتە دەست نیشان بکا و هێزی لە مەیداندا بۆ کۆبکاتەوە. تایبەتمەندی کوردستان ئەوەیە کە میکانیزمی ئەم کۆکردنەوەی هێزە دەبێ دروستکردنەوەی شێوازی کۆمەڵگەیەکی تەریب بێت بەو کۆمەڵگەیەی دەسەڵات لەسەر بنەمای بنەماڵەیی و میلیشیای عەشیرەتی و ملکەچی موچە و بن دیوار ڕێکی خستوە. ئیسلامیەکان و بەتایبەت ئیخوانیەکان بەپاڵپشتی سعودیە و ئێران ئەم جۆرە ڕێکخستنەی کۆمەڵگە لەسەر بنەمای ” ڕیکخراوی خێرخواز”ی و مەدرەسەی قورئان خوێندن و دەزگای ئەوقاف و مزگەوت و مەلا و زۆر شێوازی تر ڕێک خستوە و لە ناڕەزایەتیەکانیشدا ئامادەن ، تاکو لەڕێگەی ئەم میکانیزمانەوە بنکەی جەماوەری بۆ دروستکردنی ئامڕازی فشار هێنان دروست بکەن بۆ گەیشتن بەدەسەڵات. چەپ و کۆمۆنیزم لە کوردستاندا پێویستی بە بەڕێخستنی کۆمەڵگەیەکە لەسەر بنەمای خەبات و ناڕەزایەتیەکان و لە دەوری ڕێکخراوی جەماوەری و پیشەیی و تۆڕەکانی خۆپیشاندان و مانگرتنەکان و ناوەندی خەبات بۆ یەکسانی ژن و پیاو و سێکولاریزم و سەربەخۆیی کوردستان و میدیا و تۆڕە کۆمەڵایەتیەکان و هتد. بە دروستکردنی ڕێکخراوەی جەماوەری بەرفراوان و ڕێکخستنی مانگرتن و خۆپیشاندان و کۆنترۆڵی دامودەزگاکان لە خوارەوە. ئەو چەپەی لەدەوری بەرنامە و پراتیکیکی لەم چەشنە لە جەرگەی ناڕەزایەتی و خۆپیشاندانەکان و لە ململانێ سیاسیەکاندا کۆدەبێتەوە دەتوانێ بەرەیەکی بەهێزی سیاسی و جەماوەری لەمڕۆی کوردستاندا بەرامبەر بە باڵی ڕاستی دەسەڵاتدار و نیوە ئۆپۆزسیۆن – نیوە هاوپەیمانی دەسەڵاتدا دروست بکا.

(3) لەهەڵبژاردنەکانی داهاتوودا، پلاتفۆرمی چەپ چی بێت ؟بەشدار بن یان نا ؟ تاچەند بەشداریکردن بە لیستێکی یەکگرتووی چەپ و بە دەستهێنانی نوێنەرایەتی ڕێگا خۆش دەکا وئاسانکاری دەبێت لە گۆڕینی واقیعی سیاسی و ئابوری ؟

ئاسۆکمال:
بەڵێ پێویستە لیستێکی چەپ هەبێت لە هەڵبژاردنەکاندا و بەرنامەیەکی ڕۆشنی هەڵبژاردنی هەبێ کە بڵێ دەتوانێ لەو پەرلەمانەدا چی بکا؟
بەڵام پێویستە سەرەتا ڕاستیەک بەڕۆشنی بەخەڵک بڵێین کە پەرلەمان ڕێگەی گەیشتنی نوێنەرانی خەڵک بەدەسەڵات نیە و بەشداری لە هەڵبژاردنەکاندا خەڵک ناگەیەنێتە دەسەڵات و بەشداری بەمانای ئەوە نیە لەڕێگەی ئەم پەرلەمانەوە دەگەین بە دەسەڵات و دەسەڵات دەگۆڕین. لەبەرئەوەی ئەم پەرلەمانە دەزگایەکی پاشکۆ و بێکاریگەری سیستەمی میلیشیاییە کە هیچ ئیعتبارێکی سیاسی و یاسایی نیە لەلایەن پارتی و یەکێتیەوە کە وەک خۆیان دەڵێن دەسەڵاتی ڕاستەقینەی عەسکەری و سیاسی و دارایی لەژێر دەستی ئەو حزبانەدایە نەک پەرلەمان.
بەڵام سەرەڕای ئەم ڕاستیانەش هۆی بەشداری ئێمە وەک چەپ و کۆمۆنیزم ئەوەیە کە لە ئێستادا خاوەنی دەزگا و ئۆرگانی بەدیلی پەرلەمان نین ، بۆ نمونە شورا و ئەنجومەنە ڕاستەوخۆکانی خەڵک بونیان نیە، هەربۆیە بەناچاری دەبێ لەهەر ڕێگەیەکی سیاسی و دەزگایەکی ئیداری سودوەربگیرێ بۆ بەرزکردنەوەی دەنگی ناڕەزایەتی خەڵک و ململانێ لەگەڵ دەسەڵاتدا.
ڕیگەی گۆڕانکاریە سیاسی و ئابوریەکان ڕیگەی گۆڕینی سیستەمی میلیشیایی و بنەماڵەیی یەکێتی و پارتیە . بەڵکو دەبێ بەشداری لە هەڵبژاردنەکان و پەرلەمانیشدا بۆ قەناعەت پێهێنانی جەماوەر بێت بەم ڕێگایەی لە دەرەوەی پەرلەمان و لەسەر شەقام و بە خۆپیشاندان و ڕاپەڕین و شۆڕش ئیمکانی هەیە.
بێگومان خەڵک لە خۆپیشاندان و ناڕەزایتیەکاندا نیشانی داوە کە قەناعەتی بەم حزبانە و دەسەڵاتی گەندەڵ و سەرکوتگەریان نەماوە . هەربۆیە لەهەڵبژاردنەکانیشدا دەنگ نەدانیش بە شێوازێکی تۆڵە سەندنەوە لەم دەسەڵاتە دەزانێ . پێویستە ئەم هەڵوێستەی جەماوەری ئازادیخواز و ناڕازی پشتیوانی بکرێ و ڕابگەیەنرێ کە نابێ شەرعیەت بدرێتەوە بەم حزبە بورژوازیانە و دەنگیان پێ بدرێ.
ئەگەر چەپ نەتوانێ بەشداری ئەم هەڵبژاردنە بکا دەبێ ڕایگەیەنێ کە توانای عەمەلی نیە بۆ بەشداریکردن . نابێ لەژێر دروشمی ئەوەی پەرلەمان پاشکۆی میلیشیایە و دەوری نیە، بێ توانایی خۆی بۆ جەماوەر بشارێتەوە . بەڵکو دەبێ ڕایگەیەنێ کە ئەوە کەموکوڕیەکی سیاسی چەپ و کۆمۆنیزمە و دەبێ پڕبکرێتەوە تا بەم شێوەیە نیشانی بدا لە کۆمەڵگەدا دەوری پێشڕەوی سیاسی دەبینێ نەک ئاژیتاتۆرێکی پەراوێزکەوتو.
لەهەڵبژاردنەکاندا دەبێ پێوەری پێکهێنانی بەرە و فراکسیۆنی چەپ بۆ هەڵبژاردنەکان لەسەر بنەمای ڕاوەستانەوە بەرامبەر بەدەسەڵاتی یەکێتی و پارتی و بون بە بەدیلی دەسەڵاتی ئەوان بێت. دەبێت مەرجی بەشداریکردنی هەر هێزێک لە فراکسیۆنێکی چەپدا بریتی بێت لەوەیە کە ئەو هێزە هەرچەشنە هاوپەیمانیەک ڕەت دەکاتەوە لەگەڵ پارتی و یەکێتی دا لە هەڵبژاردنەکانی لە کوردستان و لەعێراق و لە ناوچە جێناکۆکەکان. و دەبێ بەهەموو شێوەیەک بەشداری کردن بە لیستێک لەگەڵ ئەم دەسەڵاتە و بەشداری کابینەکانی ئەم دەسەڵاتە ڕەت بکرێتەوە . هەر هێزێک دەبێ لە سیاسەتی بەرامبەر بەدەسەڵاتدا پابەندی بەم بەرەی چەپەوە بسەلمێنێ و پشتیوانی لە نارەزایەتیەکانی خەڵک دژی دەسەڵاتی ئابوری و سیاسەتی بڕینی موچە و نیولیبرالیزمی ئابوری و دژی بڕیار و یاسا و کردەوە دژە ئازادیەکانی دەسەڵات بکا و کار لەپێناو بەدیهێنانی خواستەکانی ناڕەزایەتیەکان و ئازادیەکاندا بکا.

عه‌لى مسته‌فا
كۆلێژى په‌روه‌رده‌- شه‌قڵاوه‌ 2017
————————————————————-

له‌ ناو ڕه‌گى ئه‌و: زمانه‌دا، كه‌ له‌ ناو ئه‌و هه‌بوونه‌دا جماوه‌، هه‌ست ده‌كه‌م به‌ هاومرۆڤه‌كانه‌وه‌ نامۆم. ئه‌وه‌ى گه‌ره‌كمه‌ چۆن به‌ گۆى بێنم، گوتنگه‌لێك هه‌ن كه‌ ده‌بێ به‌ گۆيان بێنم.

چيايه‌كانى من

(چيايه‌كانى من)، كۆشكێكى هه‌ڵچنراو له‌ قه‌باره‌يه‌كى سه‌رنججواندا، جيهانێكى تايبه‌ته‌ له‌ نووسينه‌وه‌ى مێتافیزیك، باگراوه‌نده‌ فه‌رهه‌نگیى، بۆچوونه‌ كاريگه‌ر و ئيماكردنى ئاوازه‌ نه‌ژه‌نراو و به‌جێماوه‌كانى ڕه‌نگ، له‌ قه‌دى بناره‌وه‌. گه‌ره‌كمه‌ به بنارى ڕابردوويه‌ك هه‌ڵبزنێم، تا له‌ دوا كه‌نارى ئيماندا بۆ ئارامیى، حيكايه‌تى باپيره‌ بگێڕينه‌وه‌. هه‌وڵدان به‌ گه‌يشتنى مه‌به‌ست بۆ لووتكه‌ى چيايه‌كانى من، ئومێده‌ به‌ گه‌يشتنى ياده‌وه‌ریى و خه‌ياڵه‌ به‌نجبووه‌كانى بڕوا. ئه‌م كۆ شيعره‌ى هه‌ندرێن؛ چڕينى سترانى به‌هايه‌ بۆ گه‌يشتن، بۆ له‌نگه‌ر گرتنى كه‌شتى سه‌ركه‌وتن، بۆ سه‌وز بوونى هه‌موو ئه‌و جێپێیانه‌ى له‌ باوه‌ڕى ڕابردوودا به‌جێمان. چيایه‌كانى من گه‌شتى حه‌قيقه‌تێكه‌ له‌ ڕه‌نگى ئه‌فسانه‌دا بۆ ئه‌و تۆمارانه‌ى، كه‌ ئێستا نانووسرێنه‌وه‌. تۆمارى ده‌نگى بناره بۆ ئێستا. نووسينه‌وه‌ى خه‌ياڵى بارانه‌ بۆ داپۆشنى ماچى ژوان. گێڕانه‌وه‌ى بانگێكه‌ به‌ده‌م شنه‌ى سه‌ركه‌وتنه‌كان‌‌. لێدانه‌وه‌ى هاوارێكه‌ له‌ زريكه‌، ناڵه‌ى منداڵ و ژنانى نيشتمان.
چيا‌كانى من له‌ نووسينى هه‌ندرێندا، نووسينه‌وه‌ى هه‌ندرێنه‌ له‌ ئاوێنه‌ى ئازار و مه‌شهه‌ده‌ ڕه‌نگاو ڕه‌نگه‌كان له‌ بنار هێڵان. كه‌رنه‌ڤاڵى هه‌ندرێنه‌ مێژووێك ده‌بێته‌ لاوك و به‌يتێكى له‌ شێوه‌ لامپادا. چياكان شانازييه‌كانن، له‌ ناو ماڵى ديلانێى (چيا‌یه‌كانى من) دا.
محه‌مه‌د ماغوت، شاعيرى ناسراوى جيهانى عه‌ره‌بیى ده‌ڵێت: گه‌ر قه‌سيده‌ يان ئه‌زموونى شيعرییمان به‌ ماڵێك دانا، ئه‌وا من له‌ ده‌رگه‌ى ناده‌م، به‌ڵكو ئه‌و له‌ ده‌رگه‌م ده‌دات. هه‌روه‌ها‌ ده‌ڵێت: دنيايه‌كى ديسپلينكراوم بۆ شيعر نووسين نييه‌. شيعر نووسين ئاژاوه‌ و بێسه‌رووبه‌رييه‌كه‌ به‌ جه‌نگى ئه‌سپه‌كان ده‌چێت له‌ ته‌پوتۆزدا.1
هه‌ڵبه‌ته‌ هه‌ندرێن،- شاعيرێك بريتی نيیه‌ ته‌نیا له‌ هه‌ست گه‌مارۆدان، به‌ڵكو هه‌موو واقيع له‌ نووچه‌ى مه‌راقيدا ده‌بنه‌وه‌ به‌ شايى و له‌ ده‌روازه‌ى خه‌ياڵدا له‌ ده‌رگه‌ى نووسينه‌وه‌ به‌ تۆهمه‌ى شيعر له‌ هه‌ندرێن ده‌چنه‌ ژوور. كه‌واته‌ شيعر هه‌ستكردن نييه‌ به‌ برسيیه‌تى و له‌ به‌يانيه‌وه‌ تا ئێواره‌ به‌دواى ناندا ڕابكه‌ى، به‌ڵكو شيعر ڕه‌نگدانه‌وه‌ى ئه‌زموونه‌ له‌ پێناو ده‌سكه‌وتى گه‌وره‌دا، ياخود لێدانه‌وه‌ى بيره‌وه‌ريیه‌ له‌ سه‌رده‌مێك بۆ جوانیى، سه‌ركه‌وتن و ده‌ستكه‌وتنى مه‌به‌ست، هه‌وڵت بۆ داوه‌. نووچه‌يه‌ك ده‌بێته‌ ده‌نگۆى به‌رز و ئه‌م ده‌نگۆيه‌ش زۆر جاران ده‌بێته‌ هه‌ڵوێست. لاى شاعير هه‌ست كانگه‌يه‌ بۆ گه‌مارۆدان و ئاوێته‌ بوونه‌وه‌، دواجار شيعر دێت و به‌ شاعير ده‌ڵێ؛ منم واقيع، سڵاو. ماغوت ده‌ڵيت: له‌ ئاكامى لێشاو و ئاپۆراى شيعر، هێدى هێدى شه‌ڕه‌كه‌ ڕوون ده‌بێته‌وه‌ و هه‌ميشه‌يش ڕاستگۆيى ده‌بێته‌ ده‌ستپێك و كۆتايى شيعره‌كانم. ماغوت ده‌ڵێ: من ئه‌گه‌ر به‌ خه‌ستى بريندار نه‌بم نانووسم.2
له‌ خوێندنه‌وه‌ى (چيايه‌كانى من)ى هه‌ندرێندا، سه‌ره‌تايه‌ك ده‌ستپێده‌كات هه‌ست ده‌كه‌ى بيره‌وه‌رييه‌ك ده‌نووسێته‌وه‌ له‌ ئاوى حه‌يات ڕوونتر و له‌ ڕه‌نگدانه‌وه‌ى نووچه ‌و ڕه‌نگه‌كانى ئێستا به‌رزتر، كۆتايى ده‌قه‌كانيش نووسينه‌وه‌ى ئه‌و ئازارانه‌ن خه‌ريكه‌ ئه‌مڕۆ ده‌بنه‌ په‌تايه‌ك به‌سه‌ر كۆمه‌ڵگه‌ى كوردیى. ڕه‌نجى تێكۆشان، به‌رده‌وامى و نه‌سڵه‌مينه‌وه‌، ده‌بن به‌ مۆته‌كه‌. به‌ڵام ئه‌وه‌ى شاعيرى ناچار ئه‌و نووسينه‌وانه‌ كردووه،‌ ياخود ئه‌و ئازاره‌ پڕ له‌ ئێشه‌يه،‌ كه‌ كاريگه‌رى خستووه‌ته‌ سه‌ر گيان، هه‌ست و بيركردنه‌وه‌كانى شاعير و بوونه‌ته‌ فشارى ده‌روونیى و دواجار شيعر دێت و له‌ ده‌رگه‌ى شاعيردا، ده‌ڵێت: سڵاو.
هه‌ندرێن مه‌نيفێستێكى ياده‌وه‌رييه‌ له‌ ماڵى (چيايه‌كانى من)دا، بۆيه‌ له‌ خوێندنه‌وه‌ت بۆ ده‌قه‌كان، ده‌بينيت خه‌ياڵ ژه‌نيارێكه‌ زمانى شيعر له‌ وێنه‌ى پڕ له‌ ڕه‌نگدا عه‌زف ده‌كات. بۆيه‌ مه‌داى خه‌ياڵ له‌م ديوانه‌ شيعره‌دا فانۆسێكه‌ به‌ده‌ست هه‌ندرێنه‌وه‌، كاتێك به‌دواى وێستگه‌كانى ژيان، كولتوور، جوانیى و گوناهه‌كاندا ده‌گه‌ڕێت. هه‌ندرێن ئێژێت.
ئه‌وه‌تا گوڵئه‌ستێره‌ى نيگاكانت به‌ناو ته‌نيايى منه‌وه‌ با‌ڵه‌ فڕێ ده‌كه‌ن و خاو ده‌بنه‌وه‌. منيش به‌ ده‌م باڵه‌فڕێ و خاوبوونه‌وه‌كانته‌وه‌ ياده‌وه‌رييم فه‌رامۆشى ده‌تنێته‌وه‌. له‌ خودى خۆم ڕاده‌مێنم و له‌ ڕۆچوونتدا خۆم ده‌دۆزمه‌وه‌. كاتێك وشه‌كان چاوتروكانه‌كانمان ده‌نووسنه‌وه‌، لاپه‌ڕه‌كان ده‌بن به‌ خۆڵه‌مێشى گوڵئه‌ستێره‌ى نيگاكانت. من ده‌تنووسمه‌وه‌ تا له‌ يادت بكه‌م. ده‌شزانم تۆ له‌ ياد بكه‌م، له‌ چاوتروكانه‌كانت ڕزگارم نابێ. من له‌ ژانه‌وه‌ هاتووم و حه‌زم له‌ شه‌وقى شاديیه‌.‌ (چیایه‌كانی من، ل 10)

شاعير، خانه‌خوێى ئازاره‌، بۆيه‌ ئومێد به‌ خۆشى و سره‌وتن ده‌خوازێت. بيره‌وه‌رى ته‌مه‌نێك له‌ كاروانى ژيان و هه‌نگاونان بۆ گه‌يشتن به‌ لووتكه‌ى نيگاكانى خۆشیى، له‌ شعووردا، ده‌بن به‌ باگراوه‌ندى ئه‌زموون و ڕێك ته‌مه‌ن ده‌بێته‌ كێڵگه‌ى نووسينه‌وه‌ى هه‌موو ديمه‌ن و هه‌وڵه‌كان له‌ مێژوودا. ئه‌م ده‌قه‌ ئۆپێرايه‌ له‌ كوژاندنه‌وه‌ى فه‌رهه‌نگ و ڕه‌شبردنه‌وه‌ى ئازايه‌تیى مرۆڤ. نووسينه‌وه‌ى له‌ به‌هاخستنى جوانيیه‌، بۆ ژيان له‌ باوه‌شى جوانتريندا. بيره‌وه‌رى گه‌شتێكه‌ مرۆڤ تووشى سه‌ر ئێشه‌ ده‌كات. زۆر جارى واش هه‌يه،‌ تا گه‌وره‌تر بين، ڕاچڵه‌كين بۆ ديمه‌ن يان ڕووداو له‌ ڕابردوودا ده‌بێته‌ به‌شێك له‌ ژيان و پێمانه‌وه‌ هه‌ڵده‌چێت. ماغوت ده‌ڵێت: له‌م ناكۆكى و ناڕێكييه‌ چينايه‌تيیه‌وه‌، فێرى نه‌فسبه‌رزیى و ياخيبوون بووم. بيرمه‌ جارێكيان له‌ كاتى ناشتنى مردوويه‌كدا، به‌گزاده‌يه‌ك به‌ ئه‌سپێكه‌وه‌ هات تا گه‌نم بۆ هه‌ژاره‌كان هه‌ڵبڕێژێت، منيش به‌ردێكم تێگرت، هه‌تا ئێستاش جێگه‌ى قامچيه‌كه‌ى به‌ گيانمه‌وه‌ دياره‌.3
هه‌ڵبه‌ته‌ ياده‌وه‌ریى، به‌شێكى نه‌مره‌، به‌ به‌ژنى ژيانى به‌رده‌وامى مرۆڤ، هه‌ڵده‌چێت، جارى واش هه‌يه‌ دواى مردنيش جۆرێك له‌ ياده‌وه‌رييه‌كان هه‌ميشه‌ زيندوون. به‌ڵام شاعير ده‌يه‌وێت حه‌قيقه‌تێك، كه‌ له‌ ناو بازنه‌يه‌كى قۆرخكراودا نامۆ كراوه‌، دووباره‌ له‌ ڕێگه‌ى گێڕانه‌وه‌ى مێژووێك له ‌ئه‌ركى زمانێكى ده‌روونیی بكاته‌ شۆڕه‌سوارێك و په‌يامه‌كه‌ بگه‌يه‌نێته‌ ناوه‌ندى ئاگاداریى و بيستنه‌وه‌. گه‌ره‌كيه‌تى له‌ ڕێگه‌ى ئه‌م كه‌رنه‌ڤاڵه‌وه‌ حه‌قيقه‌تێكى فراوه‌ژوو ڕاست بكاته‌وه‌. كه‌واته‌ مێژوو ترسێكه‌ تاهه‌تايه‌ له‌ بير ناكرێت، ناكرێت مێژوو، وه‌ك خۆى قسه‌ نه‌كات.

من تۆ بۆ ناخى مه‌رگ ئاوه‌ڵا ده‌كه‌مه‌وه‌. كه‌واته‌ من هێشتا له‌ ژياندام. له‌ ناو ناخى هه‌ستدا گيرۆده‌م. له‌ ناومدا بوون ده‌له‌رێته‌وه‌. (چیایه‌كانی من، ل 45)

مانا فه‌زيله‌تێكى گه‌رمه‌ له‌ جه‌سته‌ى ته‌ڕى شيعردا، شيعر كچ ئاسا ده‌كه‌وێته‌ سه‌ماى سێكسبازيیه‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ى مه‌به‌ست به‌ده‌سته‌وه‌ بدات. شاعير له‌ ته‌نگترين دووڕيانى هه‌ڵپه‌ساردنى مانادا، به‌دواى جوانترين و حه‌قيقه‌ترينياندا ده‌گه‌ڕێت. عه‌بدولموته‌ڵيب عه‌بدوڵڵا ده‌ڵێت: له‌ گه‌مه‌كانى مانا و گومانه‌وه‌ فه‌زايه‌كى شيعریى ده‌كرێته‌وه‌، كه‌ ئاڕاسته‌ى ئه‌زموونه‌كانى به‌ره‌و (هه‌ڵوه‌شانه‌وه ‌و وێناكردنى جياواز) ده‌بات، ئه‌وه‌ش يه‌كێكه‌ له‌و ديالۆگه‌ شيعرييانه‌ى، كه‌ چه‌مكى ڕه‌شبردنه‌وه‌ له‌ ڕێگه‌ى ڕه‌گه‌زه‌ هاوبه‌شه‌كانيه‌وه‌ پێيهه‌ڵده‌به‌ستێت.4
‌هه‌ندرێن گۆشه‌يه‌كى تايبه‌تى له‌ بنيادى نووسين به‌رجه‌سته‌ كردووه‌، كه‌ هه‌ميشه‌ زمانى تايبه‌ت له‌ بنيادى تايبه‌تدا ڕه‌نگ و هونه‌رى باشتر و چێژى تايبه‌تمان پێده‌به‌خشێت. ئه‌م جۆره‌ نووسينه‌ى شاعير، زمانى كه‌سايه‌تیيه‌كى ديار و موڵكدارييه‌ له‌ هه‌ڵكشانى خاوه‌نداريه‌تيدا. شاعير، وه‌ك هه‌ميشه‌ به‌ زمانى ياده‌وه‌ریى ده‌دوێت، به‌ڵام به‌ خه‌ياڵێك كوچه‌كانى مه‌به‌ستى ڕازاندووه‌ته‌وه‌، ده‌يه‌وێت زۆر جه‌سوورانه‌ و واقيعيانه‌ پێوه‌ستمان بكات به‌ بابه‌تێكه‌وه‌، كه‌ له‌ ڕابردووه،‌ به‌ڵام له‌ هه‌ناوى ئێستا پێويستیيه‌كى فه‌رامۆشكراوه‌.
شاعير له‌ تێكسته‌كاندا له‌ هه‌وڵى ئه‌وه‌ دايه،‌ شكۆمه‌ندیى و ڕه‌شبينیى له‌ ناو يه‌ك بازنه‌ى به‌رپرسياريه‌تى (ڕابردوو و ئێستا) كۆ بكاته‌وه‌. پێى وايه‌ بوون له‌ هه‌ر شتێك، مادام به‌ڵگه‌ن له‌ ئيراده‌ و بوونى هه‌ر دۆخ و واقيعێك، ئه‌وا گه‌ره‌كيه‌تى (شكۆمه‌ندیى)، كه‌ به‌شى ڕاسته‌قينه‌ى ڕابردووه‌، جا له‌هه‌ر هه‌وڵ، تێكۆشان و بۆچوونێكدابێت، له‌ به‌رانبه‌ر هه‌موو ئه‌و نا شه‌رعیيانه‌ى به‌رانبه‌ر به‌ دۆزى شكۆمه‌ندیى ده‌كرێن له‌ ئێستايه‌ك، كه‌ بريتيیه‌ له‌ له‌دايكبوونى ده‌قه‌ شيعريیه‌كان به‌ دواوه‌، زيندوو بكاته‌وه‌ و ڕه‌نگى جوان و ته‌كانى هيوا بداته‌وه‌ به‌ر هه‌موو ديمه‌نه‌كان. له‌م ده‌قه‌ى سه‌ره‌وه‌يدا جه‌نگێكى هه‌ڵايساوه‌ شاعير له‌ خۆيدا ده‌دوێت. له‌خۆيدا جه‌نگ خه‌ڵق ده‌كات. شاعير به‌ ڕاناوى (تۆ) كه‌سى يه‌كه‌مى تاك، ڕابردوويه‌ك بۆ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ ئاگادار ده‌كاته‌وه‌. كه‌واته‌ تا گه‌يشتن به‌ لووتكه‌ى ماف، ڕاستى و هه‌موو پيرۆزيه‌كان، جه‌نگ به‌رده‌وامه‌. شاعير له‌ ناخى خۆيدا به‌ ڕووى په‌يامێكدا وه‌رمان ده‌چه‌رخێنێ. ئيتر ئه‌وه‌ شاعيره‌، وه‌ك ئه‌لته‌رناتيڤێك خستووه‌ته‌ به‌رده‌م دادگه‌ى بڕيار و گه‌يشتن به‌وه‌ى (ڕه‌ش) بسووتێنين، بۆ ئه‌وه‌ى بڕيار بده‌ين چيتر نه‌مرين. پێى وايه‌ مادام بوونمان هه‌يه‌، كه‌واته‌ ده‌بێت له‌ پێناو شكۆمه‌نديیدا به‌ شكۆمه‌ندیى نه‌مر بين. شاعير ده‌ڵێت:

ئێستا هه‌رچيم به‌ ياد بێته‌وه‌، ده‌ينووسمه‌وه‌. هه‌ستده‌كه‌م به‌ تشتێكى نه‌ناسراوه‌وه‌ ده‌رگيرم. لێ تا ئه‌و كاته‌ى خۆم له‌ ده‌ست نه‌داوه‌، هه‌ست به‌ ته‌نيايى ناكه‌م. ده‌مێكى تر هه‌موو چاوتروكانه‌كانى ئه‌م ئێستايه‌ ده‌چنمه‌وه،‌ كه‌ خه‌ريكه‌ له‌ ده‌ست ده‌چن. ئه‌گه‌ر ده‌مزانى قه‌ده‌رى من ئه‌وهايه‌، قه‌ت له‌ دايك نه‌ده‌بووم. لێ نه‌ده‌بوو له‌ دايك نه‌بم. گومان له‌گه‌ڵ ئاوه‌زدا، دووانه‌ى يه‌كترن. گومانێك قووت ده‌ده‌م كه‌ گومان نييه‌. تۆ كه‌ هێشتا ته‌نياى، تێمده‌گه‌يت. من ماندووم. كه‌مێكى تر ده‌بێ ده‌ست له‌م جه‌نگه‌ هه‌ڵبگرم. (چیایه‌كانی من، ل 62)
شاعير له‌ ناخيه‌وه‌ به‌ دواى ئه‌و چرايه‌ ده‌گه‌ڕێت، كه‌ بۆ نووسينه‌وه‌ى بيره‌وه‌ریى و مێژوو گه‌ره‌كه‌ به‌ ده‌ستى بێنێت. خه‌ياڵ سه‌رچۆپیكێشێكى تۆلازه‌ له‌ ناو هه‌ست و سياقى نووسين و بنيادى ده‌قى شيعريیدا. شاعير له‌ ڕێگه‌ى خه‌ياڵه‌وه‌ توانيويه‌تى بگاته‌ جوانترين مه‌به‌ستى شيعریى و هه‌ستيارترين بابه‌ت، كه‌ به‌ شێوه‌يه‌كى خه‌ياڵيانه‌ ده‌يانگێوێت. له‌ دانانى مه‌نيفێست بۆ واقيعى ئه‌و ژينگه‌يه‌ى، كه‌ له‌ ياده‌وه‌ریى به‌ جێماون، بارێكه‌ به‌سه‌ر ئه‌مانه‌ته‌وه‌، ده‌بێت هه‌وڵ بدرێت مێژووى ئه‌م ئارامگه‌يه له‌ شكۆى مردوودا ده‌رنه‌چێت بۆ نووسينه‌وه‌، به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ش ده‌بێت حه‌قيقه‌ت به‌يان بكرێت بۆ ئه‌وه‌ى هه‌موومان ده‌روون ئاسووده‌ بين.
عه‌بدولموته‌ڵيب عه‌بدوڵڵا ده‌ڵێت: ئه‌وه‌ى به‌ مه‌عريفه‌ نامۆكانيان گه‌ياندين، هه‌ر ته‌نیا خه‌ونى بێداریى نه‌بوو، وێنه‌ غه‌ريبه‌كان، وه‌ك چۆن هه‌ڵگرى فه‌نتازيا بوون، حه‌قيقه‌تيشيان پێده‌به‌خشين، له‌و خه‌ونه‌دا ڕووحه‌كانمان به‌ هه‌موو سه‌فايه‌كه‌وه‌ واقيعى خه‌ونيان ده‌گۆڕى به‌ واقيعى مرۆيى.‌5
كه‌واته‌ فه‌نتازيا، ياخود خه‌ياڵ به‌ ته‌نیا ئه‌رك نيیه‌ بۆ چوونه‌وه‌ ناو ونبوون و نه‌گيرسانه‌وه‌ له‌ بێدادیى، به‌ڵكو فه‌نتازيا بوونێكى گرینگه‌ له‌ بنیادى جوانكردنى حه‌قيقه‌ت و گه‌يشتن به‌ حه‌قيقه‌ت. حه‌قيقه‌ت ياخود هه‌ر جه‌برێك مه‌نتيق بابه‌تێكى ڕووته‌ و برينگ ده‌چێته‌وه‌ له‌ خاكى ساراى تێڕامانى مرۆڤه‌كاندا. بۆيه‌ ناگه‌ين به‌هيچ حه‌قيقه‌تێك و ئامانجێكى مه‌عريفیى و ڕۆشنبيریى، تا ڕه‌ش نه‌بينين، ئێمه‌ له‌ ڕه‌شچوونه‌وه‌ى نيشتمانى شته‌كاندا، ده‌توانين بگه‌ڕێين، تا ئه‌وكاته‌ى له‌ شوێنى هه‌ڵوێستدا له‌نگه‌ر ده‌گرين، ئه‌و كاته‌ ته‌تره‌ به ڕه‌نگ و به‌ زه‌نگ ده‌كه‌ين. ئه‌وه‌ نیيه‌ گه‌زنگ له‌ باوه‌شى ڕه‌شترين تاريكيیدا ته‌تره‌ ده‌بێت، ئيتر هه‌ر وايه‌، ديمه‌نه‌كان به‌رده‌وام دووباره‌ و چه‌ندباره‌ ده‌بنه‌وه‌، بۆيه‌ به‌رده‌وام فه‌نتازيا ئه‌ركى قورستر ده‌بينێت، بۆ ئه‌وه‌ى مرۆڤ له‌ گۆشه‌ى وه‌ستاویى ڕووت نه‌مێنێته‌وه ‌و هه‌ميشه‌ له‌ ڕێگه‌ى خه‌ياڵه‌وه،‌ ده‌رك به‌ تاريكیى، ماندووبوون، جوانیى و ڕووناكیى بكات، چ وه‌ك ديارده‌يه‌كى سروشتى له‌ ژيانى مرۆڤ به‌رده‌وامى ده‌بێت، چ وه‌ك ڕه‌مز شكانه‌وه و ناونانى بۆ شته‌كان له‌ ژيانى مرۆڤدا ئه‌رك ده‌بينێت. شاعير به‌ده‌م هه‌موو ئه‌و ئازارانه‌ى ده‌يبينێت، ده‌يه‌وێت ئاوێنه‌يه‌ك بێت و داهاتوو له‌م ئاوێنه‌يه‌دا ڕابردوو ببينێت. شاعير ئه‌گه‌رچى له‌ شيعردا بڕگه‌ بڕگه‌ به‌ كۆڵانه‌كانى بيره‌وه‌ریيدا ده‌ڕوات و هه‌دادان و هه‌ناسه‌ لێنيشتوو، له‌گه‌ڵ هه‌موو ڕه‌شبردنه‌وه‌كانيدا ده‌يه‌وێت بيره‌وه‌ریى بكات به‌ مه‌رگ و بيخاته‌ به‌رگى شه‌رملێنيشتووى ئێستامان. شاعير له‌م هه‌وڵه‌يدا ده‌يه‌وێت له‌ تاريكيیدا له‌ گوڵترين ڕێگه‌دا ده‌ستمان بگرێت، نه‌بادا بكه‌وين و فێى ناهاوسه‌نگى كۆمه‌ڵايه‌تیى و بينينمان بۆ هه‌موو شته‌كان بمانگرێت.
شاعير له‌م كۆشيعرانه‌يدا به‌ده‌م ململانێيه‌كى واقيعيانه‌ و ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌يه‌كى مه‌عريفيانه‌، بيره‌وه‌ریى ده‌كاته‌ ئامانج بۆ گه‌يشتن به‌ ئه‌وپه‌ڕى ڕاستى و ڕابردوويه‌كى شه‌كه‌ت بۆ مسۆگه‌ركردنى ئێستامان. واته‌ شاعير له‌ گێڕانه‌وه‌ى بيره‌وه‌ريیدا، ئێستامان له‌ به‌رده‌م چه‌قۆى ژه‌نگاویى ڕزگار ده‌كات. عه‌بدولموته‌ڵيب ده‌ڵێت: خه‌ونى بێداریى هه‌ڵگرى شته‌ غه‌ريبه‌كانه‌، له‌ ئه‌زموونى كابووسه‌وه‌ هه‌ڵده‌قوڵێت، لێره‌ نزيكايه‌تييه‌ك له‌ نێوان ڕاو بێدارى و ڕووحى بيركه‌ره‌وه‌دا هه‌يه‌، زه‌مه‌ن له‌هه‌رسێكياندا به‌ هێمنى هه‌نگاو ده‌نێت، زه‌مه‌ن قووڵ ده‌بێته‌وه ‌و ياده‌وه‌رييه‌كان به‌ وێنه‌ ده‌گه‌يه‌نێت، به‌و مانايه‌ خه‌ونى بێداریى، به‌ جيهانى شيعردا ده‌ڕوات. خه‌ونى بێداریى خه‌ونى شاعيرانه‌يه‌ و تێكه‌ڵه‌ له‌ وێنه ‌و فيكر.6
ڕابردوو، په‌روه‌رده‌يه‌كه‌ بۆ ژيان و سه‌روه‌رى ده‌مێنێته‌وه. واته‌ لاى هه‌ندرێن، ڕابردوو وه‌ك بيره‌وه‌ریى چه‌ند گرینگه‌؛ داهاتووى مرۆڤه‌كان، كه‌ به‌رهه‌مى هه‌موو ئه‌و ئازار و مه‌ينه‌تيانه‌ن زياتر گرینگه‌ بۆ ئه‌وه‌ى كۆمه‌ڵگه‌يه‌ك له‌سه‌ر خۆشبه‌ختیى و په‌روه‌رده‌ى فيكر، خوويه‌كى ئازا و شكۆيه‌كى باڵا بكه‌وێته‌ ڕێگه‌ى بوون و مانه‌وه‌. هه‌ڵبه‌ته‌ له‌ وێنه‌ى ده‌قه‌كان (شكۆ) وه‌ك پێوه‌رێك بۆ هه‌ميشه‌ مانه‌وه‌، ڕه‌نگى به‌خشيوه‌ته‌ شيعره‌كان و خه‌ياڵى شيعر بۆ ده‌رخستنى حه‌قيقه‌ت و دياريكردنى پێگه‌ى ڕه‌سه‌نايه‌تى له‌ دروستبوونى شكۆ له‌ ناو شيعردا، هه‌ميشه‌ بيره‌وه‌ریى ده‌چنێته‌وه‌. كه‌واته‌ مردنيش به‌ شكۆمه‌ندیيه‌وه‌ جوانه‌. گرینگه‌ مرۆڤه‌كان كارێك بكه‌ن دواى مردنيشيان هه‌ميشه‌ به‌ شكۆمه‌ندیى، بمێننه‌وه‌. كه‌واته‌ بيره‌وه‌ریى له‌لا هه‌ندرێن، ته‌نیا بريتى نيیه له‌ مێژووێك، به‌ڵكو گوناهێكه‌ بێداره‌ و ده‌بێت له‌ گۆشه‌ى بێباكيیه‌وه‌ هه‌نگاوى لێهه‌ڵبنێين بۆ ئه‌وه‌ى دواجار له‌خه‌ياڵدا ببنه‌ وێنه‌ى ئه‌و ڕاستيانه‌ى، كه‌ خه‌ريكن له‌ ژێر هه‌تره‌شى ترس، ياخود بێئاگاييدا سه‌ر ده‌بڕدرێن. هه‌ندرێن له‌ لاپه‌ڕه‌ (85)دا له‌ شيعرى (بۆنى دار گوێزيك له‌ هه‌ناسه‌مدايه‌) ده‌ڵێت:
له‌ بووڵێڵێكى راڕادا،
خه‌ون ده‌بينێ.
شوون پێى كێوه‌كانه‌:
ياده‌وه‌ريى تراويلكه‌يى تۆ.
ئێواره‌يه‌كى نيلۆفه‌رى و
ده‌رياچه‌يه‌كى وه‌نه‌وز گرتوو،
وه‌ك ئه‌و كۆتره‌ى
كه‌ كێوێك بێده‌نگ ئاشقت بوو،
وه‌ره‌ به‌فرى ئه‌و ئاسمانه‌ فه‌رامۆش نشينه‌
له‌سه‌ر لاجانگه‌كانمدا بسڕه‌وه‌:
ئه‌ى دڵه‌ مۆره‌كه‌ى ياده‌وه‌رى!‌‌

هه‌ندرێن كڕێوه‌ى ده‌مه‌و ئێوارانى دره‌نگى پايیزه‌، داده‌بارێته‌ سه‌ر جه‌سته‌ى چياى ئه‌زموون و كۆشكى بيره‌وه‌رييه‌كان. سه‌ماى گه‌ڵايه‌ له‌ نووسينه‌وه‌ى مێژووى دره‌نگى پایيز. تۆمارگه‌يه‌كه‌ ده‌يه‌وێت ته‌نانه‌ت هه‌وڵى چرپه‌ى هه‌ڵوه‌رينى گه‌ڵا و خڕه‌ى به‌ردى له‌بن پێدا ڕۆيشتووى به‌رده‌ڵان و تاوێره‌كانى چيا تۆمار بكات. شيعر نه‌شميلترين ماڵه،‌ كه‌ بيه‌وێت تێیدا خه‌ياڵ بكات و بتوانێت بيره‌وه‌ریى له‌ جه‌سته‌ى وێنه‌ى شيعرييدا گومان دابماڵێت و حه‌قيقه‌ت، وه‌ك خۆى ئاينده‌ ڕۆشن بكاته‌وه‌. سه‌باح ڕه‌نجده‌ر ده‌ڵێت: شيعر پێويسته‌ هه‌ميشه‌ له‌ سه‌ره‌تاوه‌ ته‌ماشا بكرێت و باس بكرێته‌وه‌، دوو ديوى به‌رجه‌سته‌ نه‌كراوى هه‌يه‌، ئه‌م شاعيره‌ ئه‌مڕۆ له‌گه‌ڵمان دايه‌ و شاعيرێكى زيندوو و داهێنه‌ره‌، سبه‌ينێش نه‌مره ‌و له‌ گه‌ڵمان ده‌مێنێته‌وه.‌7 بيره‌وه‌ریى، به‌ر له‌وه‌ى ببێته‌ وشه‌، دواتر بڕگه ‌و ده‌ربڕين، جوانترين به‌يانى شيعره‌ له‌ هه‌ست و شعوورى مرۆڤه‌كاندا، به‌ڵام له‌ خوێندنه‌وه‌ و خه‌ياڵكردندا شاعيران ده‌ركى كاريگه‌ر و بينينى ناسكتريان هه‌يه‌ بۆ ئه‌داكردن و به‌ ئه‌ده‌بكردنى خه‌ياڵ و بيره‌وه‌رى ئه‌زموونیى و خولياييدا. كه‌واته‌ هێزى شيعر ،سه‌نگه‌ر و قه‌ڵاى مانه‌وه‌يه‌ بۆ نه‌مریى. بۆ ئه‌وه‌ى تاهه‌تايه،‌ وه‌ك نالى، حاجى و ئه‌نوه‌ر … تاد، بخوێندرێيه‌وه‌. شيعر ماڵباتێك نيیه‌ بۆ نيوه‌ڕۆخوانێك بۆ چه‌ند ساتيك جه‌م بين، به‌ڵكو شيعر نووسينه‌وه‌ى هه‌موو ته‌مه‌نه.
كه‌واته‌ نابێت شيعر بۆ مه‌به‌ست ئازار بدرێت و له‌ ڕێگه‌يه‌وه‌ هه‌موومان بمرين، نا!! ده‌بێ ڕۆژێك دابێت هه‌موومان له‌ ڕێگه‌ى شيعره‌وه‌ ئازاد بمرين. سه‌باح ڕه‌نجده‌ر ده‌ڵێت: ئه‌وه‌ى له‌ ئێمه‌ى نزيك ده‌كاته‌وه‌ خه‌ياڵى تايبه‌تى ده‌قه‌كانيه‌تى و داهێنانيش دواخستن قه‌بووڵ ناكات.8‌
بيره‌وه‌ریى، به‌شێكى گه‌وره‌ى بنیادی و مووچڕك دانى خه‌ياڵه‌ له‌ هه‌ستى شاعيران و ئه‌ديباندا. شاعيران، تا خه‌ياڵ نه‌كه‌ن نازانن بنووسن، چونكه‌ بنیادی زمانى ده‌قى كاريگه‌ر و سه‌ركه‌وتوو له‌ ژێر هه‌ژموونى خه‌ياڵه‌وه‌ ئافه‌ريده‌ ده‌بێت و سه‌رئه‌نجام وێنه‌ى ڕه‌نگاوڕه‌نگ له‌ جه‌سته‌ى شيعردا ده‌بنه‌ كۆلكه‌ زێڕينه‌يه‌كى بابه‌تیى و هه‌ستيار. هه‌ندرێن له‌ لاپه‌ڕه‌ (77) ى شيعرى (گازێك له‌ هه‌رێمى ڕووحه‌وه‌) ده‌ڵێت:
ئه‌ى من، دوا دۆستى رووح و
دوا نه‌يارى دۆڕانه‌كان،
نوتقى ئه‌و چۆله‌كانه‌ كۆ بكه‌وه‌
كه‌ حوزنى بێماڵيى بۆ نيوه‌ شه‌وێك ده‌چڕن.
ئه‌ى په‌رته‌وازه‌ بوو له‌ نێوان تاراوگه‌ و بێده‌نگى چيايه‌كان،
كه‌:
كه‌ خۆكوژييه‌كى لێوانڕێژ له‌ ڕامان
له‌ ناوتدايه.
بارانێكى شكۆدار،
گفتو گۆيه‌كى باڵدار
گازه‌ تريفه‌ييه‌كانى رووحت‌ ده‌نووسێته‌وه‌.
ئه‌و خه‌ياڵه‌ى له‌م شيعره‌ هه‌ست پێده‌كرێت، سه‌رچوونى ئه‌و غه‌ريبیى و دوورييه‌يه‌، شاعير له‌ نێوان دوو ژينگه‌، ژينگه‌يه‌ك پڕيه‌تى له‌ بيره‌وه‌ریى، پاشخانێكى شكۆدار و پر سه‌روه‌ریى، ژينگه‌يه‌كى تر مانه‌وه‌يه‌ له‌ نيشتمانێك تاهه‌تايه‌ هه‌ست به‌ غه‌ريبیى ده‌كات. هه‌ڵبه‌ته‌ شاعير له‌ نێوان بيره‌وه‌ریى و تاراوگه‌دا، تاسه‌ى غوربه‌ت و ديدار هه‌ڵده‌گرێت، به‌ڵام شاعير ده‌يه‌وێت له‌ كه‌رنه‌ڤاڵى خه‌ياڵدا به‌دواى نووسينه‌وه‌ى ژيان و ئه‌زموونه‌ زوڵملێكراوه‌كاندا وچان نه‌دات، تا ده‌گاته‌ سه‌رى كۆڵانى بيره‌وه‌رييه‌كان. له‌م ديتگه‌يه‌دا، هه‌موو ڕابردوو، كه‌ له‌م ديوانه‌ شيعرييه‌دا له‌ فواره‌ى بيره‌وه‌ریى بڵق ده‌كه‌ن، ده‌بێت دواجار له‌ شكلى سيستێم و حه‌قيقه‌تى خۆشگوزه‌رانیى خه‌ڵك و مێژووى گه‌لێك ببێته‌ ئاوێنه‌يه‌كى بچكۆڵه‌ له‌ گيرفانى هه‌مووماندا، بۆ ئه‌وه‌ى هه‌موو جيهان به‌ ڕابردوو و داهاتووه‌وه‌ له‌م ئاوێنه‌يه‌دا ببينين.

له‌ پووخته‌ى ديوانه‌ شيعرى چيايه‌كانى من، هه‌نگاو هه‌ڵگرتنه‌ به‌ره‌و حه‌قيقه‌ت، گه‌ڕانه‌ به‌دواى ويژدان له‌ ئێستادا له‌ مه‌نيفێستى ڕابردوو (بيره‌وه‌ریى). چياكان هێمان بۆ پياوبوون و ڕه‌نگينكردنى نيشتمان له‌ ئاكامى ماندووبوون و تێكۆشاندا. ئه‌م ديوانه‌ دۆزينه‌وه‌ى بزنه‌ڕێى هه‌ڵزنانه‌ بۆ گه‌يشتن، نووسينه‌وه‌ى پياده‌ڕۆى سه‌ر پشتى گه‌ڵاى دره‌نگى پايیزانه‌ به‌ره‌و لووتكه‌، كووته‌ك شكاندنى به‌فرى له‌رزه‌ و ترسه‌ به‌ره‌و هيوا، هه‌ڵدڕينى سنگى شه‌وه‌ له‌ سمكۆڵكردنى تاريكیى. ئيتر پێمان ده‌ڵيت: مێژوومان پڕه‌ له‌ سه‌روه‌ریى و گه‌ره‌كمه‌ ئێستاتان به‌ جوانیى بۆ بنووسمه‌وه‌.

ژيان وه‌ك كه‌شتييه‌كى وێڵ، به‌ به‌رچاوى كه‌ناره‌ كه‌نفته‌كانه‌وه‌ ڕاده‌بوورێ.
ده‌نگێك له‌ گه‌رووى ياده‌وه‌رييه‌وه‌، وه‌ك لمێكى خوێناوى،
بانگت ده‌كا، ده‌تدوێنێ.
دره‌خته‌كان ده‌بنه‌ چيا و لێت ده‌ئاڵێن.
هه‌ندرێن، چيايه‌كانى من

په‌راوێز و سه‌رچاوه‌كان:

*ئه‌م لێكۆڵینه‌وه‌یه‌، له‌ ژماره‌ 3ی گۆڤاری كه‌لێن بڵاوكراوه‌ته‌وه‌.

1. ماغوت، محه‌مه‌د، من ترس ڕۆحى سميوم، و: شوان ئه‌حمه‌د، چ2، سلێمانی: ئه‌ندێشه‌، 2016، ل 37.
2. ماغوت، محه‌مه‌د، من ترس ڕۆحى سميوم، و: شوان ئه‌حمه‌د، چ2، سلێمانی: ئه‌ندێشه‌، 2016، ل9-10.
3. ماغوت، محه‌مه‌د، من ترس ڕۆحى سميوم، و: شوان ئه‌حمه‌د، چ2، سلێمانی: ئه‌ندێشه‌، 2016، ل 37.
4. عەبدوڵڵا، عەبدولموتەلیب، زمان، بوون، شيعر، هه‌ولێر: موكريان، 2010، ل 88.
5. عەبدوڵڵا، عەبدولموتەلیب، شەڕی زمان، لە پێناو تەئویلكردنی دەقدا، سلێمانی: بەڕێوەبەرایەتی چاپ و بڵاوكردنەوە، 2010، ل 51.
6. عەبدوڵڵا، عەبدولموتەلیب، شەڕی زمان، لە پێناو تەئویلكردنی دەقدا، سلێمانی: بەڕێوەبەرایەتی چاپ و بڵاوكردنەوە، 2010، ل 52.
7. ره‌نجده‌ر، سه‌باح ، گۆڤارى هه‌نار، ژماره 83، ل 54.
8. ره‌نجده‌ر، سه‌باح ، گۆڤارى هه‌نار، ژماره 83، ل 54.
9. هەندرێن، چیایەكانی من، كۆ شیعر، چ1، سوێد، 2012.

له‌مانگی یانواری ئه‌مساڵدا، فه‌یله‌سوفی ئه‌ڵمانی (پیته‌ر سلۆته‌ردایك) گوتارێكی گرنگی ده‌رباره‌ی دونیای ئێستا له‌ (ڕۆژنامه‌ی زیورخی نوێ) له‌ژێر ناونیشانی (ئایا خێله‌كان ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌؟) بڵاوكرده‌وه‌. له‌ كاتی خوێنده‌وه‌ی ئه‌و گوتاره‌ فیكرییه‌ی (سلۆته‌ردایك ) مانشێتێكی زۆر سه‌یرم بیركه‌وته‌وه‌ كه‌ له ‌هه‌شتا‌كاندا جێگه‌ی سه‌رنجم بوو، ئه‌ویش مانشێتی گۆڤاری (الیوم السابع – ڕۆژی حه‌وته‌م) بوو له‌ژێر ناوی (شه‌ڕی خێڵه‌ ماركسیه‌كان – حرب القبائل الماركسیه‌) ، كه‌بانگه‌شه‌ی هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی یه‌كه‌مین ده‌وڵه‌تی سۆسیالستی یه‌مه‌نی باشووری كرد. ده‌وڵه‌تێكی ماركسی كه‌ بۆیه‌كه‌مجار‌ بوو له‌ناو دونیای عه‌ره‌بیدا دابمه‌زرێت، سه‌یریش له‌وه‌دا بوو یه‌كه‌مین ده‌وڵه‌تی سۆسیالستی بوو كه‌ خاوه‌نی تاكه‌ ئاینی ڕه‌سمی بێت، كه‌ئاینی‌ ئیسلام بوو. ‌به‌مشێوه‌یه‌ له‌هه‌شتاكانی سه‌ده‌ی بیستدا به‌تایبه‌ت له‌ساڵی ١٩٨٦ ده‌وڵه‌تی ماركسی یه‌مه‌نی باشوور یان یه‌مه‌نی سۆسیالستی (جمهورية اليمن الديمقراطية الشعبية) ده‌ڕووخێت.
ڕووداووی هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی یه‌مه‌نی باشووری سۆسیالستی به‌مجۆره‌ بوو؛ له‌ به‌یانی سیانزه‌ی یانوار (كانونی دووهه‌م) ١٩٨٦ له‌كۆبوونه‌وه‌ی مه‌كته‌بی سیاسی حزبی سۆسیالستی یه‌مه‌نی، له‌كۆبوونه‌وه‌یه‌كی داخراودا، كێشه‌ ده‌كه‌وێته‌ نێوان (عه‌لی ناسر موحه‌مه‌د)ی سه‌رۆك كۆمارله‌گه‌ڵ هه‌ردووك ئه‌مین عامی حزبی سۆسیالستی (ئه‌حمه‌د زه‌عته‌ر)و سكرتێری پێشووی حزب (عه‌بدولفه‌تاح ئیسماعیل ). ئه‌م دووباڵه‌ی حزبی سۆسیالستی‌ له‌ كۆبوونه‌وه‌كه‌ی مه‌كته‌بی سیاسیدا یه‌كتری به‌وه‌ تۆمه‌تبارده‌كه‌ن، كه‌ له‌ ڕێبازی سۆسیالستی حزب لایانداوه‌. سێ سه‌ركرده‌كه‌ ده‌مانچه‌ له‌یه‌كتری هه‌ڵده‌كێشن و پاشان پاسه‌وانه‌كانیان و دوایش له‌ده‌ره‌وه‌ی بینای سه‌رۆكایه‌تی ئه‌فسه‌ره‌كانی سه‌ر به‌سه‌ركرده‌كان ته‌قه‌ له‌یه‌كتری ده‌كه‌ن. ئاوه‌ها هه‌ر له‌وێدا (ئه‌حمه‌د زه‌عته‌ر) ده‌كوژرێت، (عه‌لی ناسر موحه‌مه‌د) هه‌ڵدێت و (عه‌بدولفتاح ئیسماعیل) بۆ دواجار به‌برینداری ده‌بینیرێت له‌ماڵه‌كه‌ی خۆیدا و دوایی گوایه‌ ده‌كوژرێت، به‌ڵام تائه‌مڕۆش ونه‌، گوایه‌ لاشه‌كه‌ی له‌ناو ئۆتۆمێله‌كه‌یدا سووتاوه‌.

ئاوه‌ها گرفتی باڵه‌ ماركسیه‌كان، و شۆڕشگێڕه‌ خه‌یاڵزه‌ده‌كان به‌ فراوانكردنی خێڵێكی نوێی سۆسیالستیه‌وه‌ له‌ناو شه‌ڕی خێڵه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كاندا ده‌توێته‌وه‌. وه‌ك چۆن دڵۆپه‌ مه‌ره‌كه‌ب له‌ناو ته‌شته‌ ئاوێكی ڕووند بڵاوبێته‌وه‌، ئاوه‌ها كێشه‌كه‌ بڵاوده‌بێته‌وه‌، له‌گه‌ڵیشیدا كۆی كۆمه‌ڵگه‌ی باشووری یه‌مه‌ن چه‌ك له‌یه‌كتری ڕاده‌كێشن و خه‌یاڵی سوسیالزم و شه‌ڕی خێڵه‌كان تێكه‌ڵی به‌یه‌كتری ده‌بن.

لێره‌وه‌ من تێبینی ده‌كه‌م بۆ یه‌كمجاره‌ به‌رئه‌وه‌ بكه‌وین كه‌پێكهاته‌ی (خێڵی كۆمه‌ڵایه‌تی) ڕاسته‌قینه‌ له‌گه‌ڵ خێڵی خه‌یاڵبۆكراوی (سۆسیالستی) یه‌كبگرێته‌وه‌، به‌وه‌ی هه‌ردوو خێڵه‌كه‌، خێڵه‌ ئایدۆلۆژیسته كه‌‌، ڕۆمانسیه‌ شۆڕشگێڕه‌كه‌، له‌گه‌ڵ خێڵه‌ ڕاسته‌قینه‌ كمه‌ڵایه‌تیه‌كه‌دا بتوێنه‌وه‌ و مێژووی سۆسیالستی له‌یه‌مه‌نی سۆسیالستیدا وه‌ك (داڕمانێك به‌ره‌و پێشه‌وه) به‌رن و به‌ره‌و (خاڵی سفر – Streben nach Null Punkt) بۆ كۆتایی به‌ قۆناغێكی مێژوویی بهێنن و له‌ناوبچن.

سلۆته‌ردایك له‌كتێبه‌ گرنگه‌كه‌یدا (منداڵه‌ ترسناكه‌كانی نوێكات) له‌ڕووداوه‌ مێژووییه‌كانی مۆدێرنه‌دا ئاماژه‌ به‌دوو خاڵ ده‌دات؛ یه‌كه‌میان خاڵی سفری مێژوو و دووهه‌م ڕووخانه‌ به‌ره‌و پێشه‌وه‌…له‌ ده‌لاقه‌ مێژووییه‌كاندا ئه‌كته‌ره‌ مێژوویه‌كان به‌خۆیان و خه‌ونه‌كانیانه‌وه‌ ده‌گه‌نه‌ بارێكی خاڵی سفر، به‌مانای به‌ره‌و خاڵی سفری مێژوویی هه‌نگاو ده‌نێن و له‌وێوه‌ كۆی خه‌ون ومێژووی پرۆژه‌كه‌یان به‌ره‌و داڕمان ده‌به‌ن. له‌و وه‌همه‌دا ده‌ژین كه ‌له ‌پێشكه‌وتندان، به‌ڵام ئه‌مه‌ له‌ڕاستیدا ئه‌مه‌ داڕمانه‌ و پێشده‌كه‌وێت، به‌مانای پێشڕه‌و‌ی ده‌كات به‌ره‌و داڕمان بۆ پێشه‌وه‌، وه‌ك بینایه‌كی كۆن به‌ره‌و پێشه‌وه‌ ده‌ڕووخێت.

كه‌شۆڕشی فه‌ڕه‌نسی ڕووده‌دات (ڕۆپسپێر) و (یاكوبینه‌كان) بڕیارده‌ده‌ن نه‌یارانی شۆڕشی فه‌ڕه‌نسی له‌ناوبه‌رن، ڕۆپسپێر ڕۆژانه‌ له‌پاریس فه‌رمانی سه‌رپه‌ڕاندنی سه‌ده‌ها ده‌رده‌كات. ڕاسته‌ شۆڕش ده‌پارێزێت له‌نه‌یارانی، به‌ڵام نازانێت كه‌به‌ره‌و پێشه‌وه‌ ده‌ڕووخێت. ده‌رئه‌نجام هه‌م خۆشی سه‌ری ده‌په‌ڕێنرێت و هه‌م ناپلیۆن له‌م خاڵی سفره‌وه‌ فه‌ڕه‌نسا به‌ره‌و پێشه‌وه‌ ده‌بات، به‌ڵام به‌ره‌و سفر و خاڵی سفرێكی تری مێژوو هه‌نگاو ده‌نێت.

لینین كه‌ له‌ هه‌ژده‌ی ئۆكتۆبه‌ردا بڕیاڕده‌دات كۆی خێزانی قه‌یسه‌ری ڕووسیا بكوژرێن و ‌گۆڕغه‌ریب بكرێن، یه‌كه‌مین خاڵی سفر و داڕمانی مۆڕاڵی له‌و بڕیاڕه‌وه‌ ده‌ستپێده‌كات، كه‌ستالینزم به‌رهه‌مدێنێت و كۆی سۆڤیه‌ت دوای ئه‌و بڕیئره‌ پێشده‌كه‌وێت، به‌ڵام وه‌ك داڕمانێك به‌ره‌و پێشه‌وه‌، پێشكه‌وتنێك به‌ره‌و ڕووخان، به‌مانای هه‌نگاو به‌هه‌‌نگاو به‌ره‌و پێشه‌وه‌ ده‌ڕووخێت.

له‌چوارچێوه‌ی خێڵه‌ نوێیه‌كانی ناو یه‌كێتی نیشتمانی، خێڵه‌ نوێیه‌كان خه‌ونی خۆیان به‌ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ ده‌بینن. ڕاسته‌ خێڵه‌ كۆنه‌كان له‌دوای كۆچی (مام جه‌لال) خه‌ون به‌پێشكه‌وتن و هه‌ستانه‌وه‌ی یه‌كێتیه‌وه‌ ده‌بینین، به‌ڵام نازانن له‌م شه‌ڕی خێڵه‌كایه‌تیه‌ سیاسیه‌دا، یه‌كێتی به‌ره‌و ڕووخانێك هه‌نگاوده‌نێت، كه‌ ڕووخانه‌ به‌ره‌و پێشه‌وه‌. هه‌روه‌ها منداڵه‌ مۆدێرنه‌كانی ناو یه‌كێتی كه ‌به‌شێكن له‌و خێڵه‌ نوێیانه‌ی له‌ناو یه‌كێتیدا دروستبوون. ئه‌وان له‌وه‌همی ئه‌وه‌دا ده‌ژین، كه‌ له‌كۆنگره‌دا پێشده‌كه‌ون و یه‌كێتی له‌ژێر ڕابه‌رایه‌تی ئه‌وانه‌دا به‌ره‌و پێشه‌وه‌ ده‌چێت، به‌ڵام له‌ڕاستیدا ئه‌وه‌یان له‌بیركردووه‌ كه‌ له (‌شازده‌ی ئۆكتۆبه‌ر) دا یه‌كێتیان به‌ره‌و داڕمانێكی مۆڕاڵی گه‌وره‌ برد و ته‌واوی مێژوویی یه‌كێتیان له‌پێش هه‌موو شتێكدا له‌ناو یاده‌وه‌ری یه‌كێتی خۆیدا سفر كرده‌وه‌، ئه‌وسا له‌ناو مێژووی گشتیدا…له‌ڕاستیدا منداڵه‌ ترسناكه‌كانی مۆدێرنه‌ی ناو یه‌كێتی هیچی تریان نه‌كرد، جگه‌ له‌وه‌ی پڕۆسه‌ی ڕه‌وتكردن به‌ره‌و پێشه‌وه‌ و خاڵی سفری خێڵه‌ دێرینه‌كانی ناو یه‌كێتیان خێراتر كرد، چونكه‌ بڕێك خاو به‌ره‌و (داڕمان به‌ره‌و پێشه‌وه) هه‌نگاویان ده‌نا. هه‌ر بۆیه‌ كۆنگره‌ی داهاتوو هیچیتر نییه‌ جگه‌ له خێراكردنی هه‌نگاوی خێڵه‌ نوێیه‌كان نه‌بێت، بۆئه‌وه‌ی زووتر به‌ره‌و خاڵێكی دیكه‌ی سفر هه‌نگاوبنێن. شه‌ڕی خێڵه‌كانیش وه‌ك شه‌ڕی خێڵه‌ ماركسیه‌كانی یه‌مه‌نی باشووری هه‌شتاكان، ئه‌گه‌رێكی تره‌، چونكه‌ تیره‌یه‌كی دیكه‌ وه‌ك خێڵێكی تازه‌ هه‌شتا نیوه‌ی له‌شی ‌ناو یه‌كێتیدایه‌ و نیوه‌كه‌ی تری له‌ناو به‌ره‌كه‌ی دكتۆر به‌رهه‌م به‌دكتۆر خۆشیه‌وه‌. لێره‌وه‌ خێڵه‌ نوێیه‌كانی ناو یه‌كێتی پڕۆسه‌كه‌ خێراتر ده‌كه‌ن.

ته‌واو

ساڵی ڕابردو هاوڕێ ڕێبوار ئەحمەد کتێبێکی بەناوی (مەلەکردن بەپێچەوانەی شەپۆل) لە دوو بەرگدا بە قەبارەی 791 لاپەڕەدا بڵاوکردەوە. ئەم کتێبە وەک لەناوەکەیدا دیارە بەشێکە لەمێژووی بزوتنەوەی کۆمۆنیستی لە کوردستان و عیراقدا. تا ئەوشوێنەی من ئاگاداربم بەداخەوە هیچ بەدواچونێک لەسەر ئەم کتێبە نەکراوە. جێگەی خۆیەتی بەتایبەت هەڵسوڕاوانێک کە لەم مێژووەدا هاورێ وهاوخەبات بوون، ڕوانگەو بۆچوونی خۆیان لەسەر کۆی ئەم باسە بەیان بکەن. نەتەنیا لەبەر بۆچوون و لێکدانەوەکەی هاورێ ڕێبوار بەڵکو لەڕاستیدا بەهۆی ئەرکێک کە ئەوان لە ئەستۆیان گرتبوو، بەهۆی ئەوەوە کە بەشێک لەم ڕەخنانە بەرۆکی یەک بەیەکی بەشداربووانی ئەو مێژووە دەگرێت، کە ئێستە پاش تیپەڕبوونی نزیک بە ساڵێک هێشتا بێدەنگن لەبەرامبەر بەم دەستپێشخەریەی هاورێ ڕێبوار، کە لەپەیوەند بە مێژووی بزوتنەوەی چەپ و کۆمۆنیستی لە کوردستان و عیراقدا ئەنجامیداوە!
بۆیە من وەک هەرکەسێک کە لە گۆشەیەکی ئەم مێژووەدا بەشداری کردبێت حەزدەکەم ئەوەبڵێم لەنیگای یەکەمی ئەم کتێبەو چاوگێرانێکی خێرا بەسەر تایتڵ وناونیشانی باسەکاندا پەلکێشی کردم بەدوای خۆیدا؛ چ بەومانایەی کەبەداخەوە دەستبردن بۆ ئەرگیومەنت کردنی مێژووی ئەم بزوتنەوەیە کەمترین کاری لەسەرکراوەو چ بەومانایەی کە نووسەر یەکێک لەو کەسایەتیانەیە کە لەو مێژووەدا دەورێکی بەرچاوی هەبووە. وەپێموایە ئەگەر بۆهەر خوێنەرێکی ئاسایی ئەم کتێبە سەرچاوەیەکی سودمەند بێت بۆ ئاشنابوون بە بەشێک لە مێژووی بزوتنەوەی سۆشیالیستی؛ ئەوا بۆ کەسانێکی کۆمۆنیست و بەتایبەت بۆ هاورێیانێک کەخۆیان لەم مێژووەدا بەشداربوون، ئەوە ئیتر جۆرێک لە بەرپرسیاریەتییە چونکە ئەم مێژووە بەتاڵ وشیرینیەوە لە ئەستۆی ئەوانیشدایەو چاوەڕوان دەکرێ هەنگاو بۆ دەوڵەمەندکردنی ئەم باسە کە زۆربەی بەرهەمی خەباتی هاوبەشی زیاتر لە 40 ساڵی بەشێک لە پێشڕەوترین ئینسانەکانی کۆمەڵگەی کوردستانە!

بۆیە لێرەشدا وەک هەرکەسیکیتر، منیش پاش خوێندنەوەی هەردوو بەشی کتیبەکە هەڵوێستەیەکم لەسەر چەند تەوەرێکی نووسینەکە بە پێویست زانی؛ کە سەرنجتانی بۆ ڕادەکیشم.

چەند تێبینیەکی گرنگ و سەرەتایی

یەکەم/ سەرەتا ئەوە بڵێم تاکاتی بەر لەدامەزراندنی حزب، من (ڕیبوار عارف) ئەندام وهەڵسوڕاوی هیچکام لەو گروپانە نەبووم کەخۆیان لە بازنەی مارکسیزمی شۆرشگێردا ناساندبوو. بەڵکو لەسەرەتای ساڵی 1986دا چومە ناو کۆمەڵەو حزبی کۆمۆنیستی ئێرانەوە، تاکاتی هاتنم بۆ فینلاند لەسەرەتای سالی 1990دا هەر لەریزەکانی ئەو حزبەدا مامەوە، داواتریش لە پیکهینانی فراکسیۆنی’’ک ک’’و پێکهێنانی (حککا)دا تا چەند ساڵێک مامەوە. بۆیە ئەگەر قسەیەکم هەبێت لەپەیوەند بەو مێژووە، ئەوا زیاتر پاش پێکهێنانی حزب و هەڵسوڕانی کۆمۆنیزمی کریکارییە لەهەندەران. هاوکات ئاوڕدانەوەیەکیش لە دیاردەی چونە ناو کۆمەڵەو حزبی کۆمۆنیستی ئیران؛ چونکە نووسەر کەمترین تیشکی خستووەتە سەر ئەم بابەتە. ئەمەش لەوشوێنەدا کەقسە لەسەر مێژووی بزوتنەوەیەکی سیاسیە، بازدان بەسەر وەها دیاردەیەکدا تەنیا لاوازیەک نابێت لە نووسینەوەی ئەو مێژووەدا بەڵکو ناهەقیەکیشە لەخەبات وقوربانیەکانی ژمارەیەک لە خاراترین کەسایەتیەکانی ئەم بزوتنەوەیە، کە دەکرێت بڵێین یەکەمین دەستەی ئەو کۆمۆنیستە ئەنترناسیونالیستانە بوون کە لە جغرافیای سیاسی وڵاتێکی تر گیانیان دەستداو خەباتیان کرد. بەتایبەت ئەمە لەکاتێکدا گرنگی و مانایەکی زۆر زیاتر نیشان دەدات کە دەتوانم بڵێم بەشێوەیەکی گشتی یەک بەیەکی ئەو هاورێیانەی کە لەڕیزەکانی کۆمەڵەشدا گیانیان لەدەستدا، یەکێک لەخەون و ئارەزوەکانیان پێکهێنانی حزبێکی کۆمۆنیستی بوو کە تێیدا درێژە بەخەباتی سیاسیان بدەن لە کوردستان وعێراقدا بەگشتی.*1 ئەمە جگە لەوەی کە لەڕاستیدا ئەو ژمارە بەرچاوەی لە کەسایەتیە کۆمۆنیستەکان کە چۆنە نێو حزبی کۆمۆنیستی ئێران و کۆمەڵە چ لەڕووی بلوغی سیاسیەوەو چ لەڕووی فراوانی ڕێژەیانەوە لە نێو کۆمەڵەدا، کەمتر نەبوون لە هیچ کام لە دەستەو گروپەکانی ئەو میژووەی کە هاورێ ریبوار 800 لاپەرەی لەسەر دەنووسێت. هەربۆیە بە گرنگم زانی فۆکۆسێکی زیاتر بکەم لەسەر ئەم بەشەی باسەکە وەک یەکێک لەو ئیزگانەی کە لەم کتێبەدا زۆر لاوەکی ئاماژەیەکی پێکراوە!

دووهەم/ کاتێک باس لەمێژووی بزوتنەوەیەکی سیاسی دەکەین، واتە باس لە کۆی لایەنە جیاوازو جۆربەجۆرەکانی دەکەین. لەگەڵ گێرانەوەی ڕووداوەکانداو لەپاڵ پاراستنی ئەمانەتی باسەکاندا، شەنوکەوکردنی قۆناغ بەقۆناغی ئەم مێژووە دەبێتە ئەرک و نەریتێکی شۆڕشگێرانە. بۆیە هاوکات بەشێوەیەکی تۆکمە دەبێت بە ووردی تاوتوێی هەردوو دیوی ئەرینی و نەرینی ئەو مێژووە بکرێت. هەرچەند هاوڕێ ڕێبوار لەچەند شوێنێکدا بەم کارە هەستاوە، بەڵام لە ئاستی ێیویستدا نەبووە. بەتایبەت لەکاتێکدا کە نووسەر پاش پێکهینانی حزب لەو میژووەدا کەسایەتی یەکەم ودووەمی رابەری حزب بووەو بەوردی ئاگاداری هەموو کاروباری ئورگانە حزبی و جانبیەکانی ئەو مێژووەیە. جگە لەمەش بەڕاستی ئاوڕدانەوە لەو مێژووە، لەڕوویەکی تریشەوە ئەو چاوەروانیە دێنێتە گۆڕێ کە باس وبابەتەکانی ئەوەمان پێبڵێت کە ئاخۆ وانەو ئەزمونەکانی مێژووی ئەم بزوتنەوەیە کامانەن کە جاریکتر لە خۆبنیادنانەوەنەدا بکەینە ماتریالی هەنگاونان بۆ پێشەوە، تابتوانین ئایندەیەکی گەشەو شایستە بە مێژووی کۆمۆنیستەکانی لەسەر بنیادبنین!

لەم بارەوە جێگەی خۆیەتی ڕۆشنتر چەند خاڵ بخەینە ڕوو. هاوڕێیانێک کە کتێبەکەی رێبوار ئەحمەدیان خویندوەتەوە ئەوە بە ڕۆشنی دەبینن کە نووسەر بە ووردی هاتووتە سەر ئەو دیاردە دزیوەی کە بەراستی زیانێکی زۆر گەورەی دابوو لە حزب و بزوتنەوەکەی، کە سیکتاریزم و کاریگەرییە زیانبارەکانیەتی، لە سەرەتای دەست بەکاربوونی کۆرو کۆمەڵ و ڕێکخراوەکانی بەرلە دروست بوونی حزب و تەنانەت پاش دروستکردنی حزبیش. بەڵام ئەوەی بۆ من زۆر جێگەی سەرنج بوو باسکردنە لە دە ساڵی تەمەنی حزب، بەبێ ئەوەی وەڵام بەو پرسیارە سەرەکیە بداتەوە کە ئایا کامە بوو جێگەو ڕێگەی ڕابەری حزب ئایا باسکردن لە جێگەو ڕێگەی ڕابەری حزب بۆ نەبووە یەکێکیتر لە قوڵترین و کاراترین تەوەرەکانی باس و بەدواچوونەکانی هاورێ رێبوار و رەخنەیەکی کۆنکرێت کە لەوبارەوە هەیەتی. پرسیارەکە ئەوەیە کە بۆ رابەرانی حزبی ئێمە نەیتوانی وەک رابەرانیکی کۆمۆنیست بەپانتای کۆمەڵگە کوردستاندا جێبکەوێت؟! لەکاتیکدا ئەگەر وەک وەبیرهێنانەوەیەک ئاماژە بە پرسیارێکی سەرەکی زیندەیاد مەنسوری حکیمەت بکەین کە لەساڵی 1999دا لە نامەیەکدا *2 بۆ هاورێ رێبواری نارد، کە بەبروای من جەوهەری ئەو نامەیە تائێستەش وەک خۆی ماوەتەوە، لەمانەش بەدەر ناتوانین باس لە میژووی بزوتنەوەی کۆمۆنیستی بکەین، بەبێ دیاریکردنی جێگەوڕێگەی ڕابەریەکەی، چونکە سەرئەنجام لەهەموو بزوتنەوەیەکدا ئەوە رابەریەکەیەتی کە بەرپرسیاریەتیە مێژوویەکەی لەسەر شانەو کاریگەری چارەنووسازی دەبێت لە ئاراستەی ئەو بزوتنەوەیە!

بەهەرحاڵ دیارە باس و بابەتگەلی گرنگی تریش هەیە کە زۆر بایەخێکی ئەوتۆیان پێنەدراوە، بەتایبەت ئەو مەیدانانەی کە لەقۆناغیکدا حزب و بزوتنەوەکەی ئێمە پێ دەناسرایەوە، لەنێویشیاندا بزوتنەوەی ژنان، کە سەرباری بوونی ژمارەیەکی بەرچاو لە ژنانی هەڵسوراو کاراو پێشرەو هەروەها خاوەنی ریکخراوی سەربەخۆی ئافرەتان و سەنتەری پاریزگاریکردنی ژنان بوو. یان لەلایەکی تریشەوە کەم ڕەنگی و کەم دەنگی بزوتنەوەی کریکاریی کوردستان بەگشتی و ئاستی پەیوەندی نێوان حزب و ئەم بزوتنەوەیە چۆن بوو… میکانیزمەکانی بزوتنەوەی کرێکاری چی بوون….؟ کە دیارە مەبەست لە ئاماژەکردن بەم دوو بزوتنەوەیە ئەوە نییە بڵێین کەهیچ کاریکی لەسەر نەکراوە. بەڵام لەبەرامبەر بەچارەنووسازبوونی ئەم دوو بزوتنەوەیە بۆ حکک و ئەوەی کە خراوەتە روو دیسان زۆر لاوەکییە. ئاخر ناکرێت تەنیا حەجم و قەبارەی پرسیارو دەخالەتی هاورێیانێک لە (خولی کادرانی مارکس)کرا چەند بەرامبەر زیاتر بێت بە کۆی ئەو باسانەی کە لەسەر کارو چارەنووسی ئەم دوو بزوتنەوەیە کراوە. یان زۆر لە باس و بریارنامەکانی کۆی ئەو کۆنگرانە زیاتر بێت کە لەم حزبەدا ئەنجامدراوە. بەهەرحاڵ جێگەی خۆیەتی هەڵسوڕاوان و ڕابەرانی ئەم دوو بوارە لە ئایندەدا بەوردبینیەکی شایستەوە لەم بارەوە بەدواچوون و لێکدانەوەی خۆیان لەوبارەوە بخەنەروو!

سێهەم / تێبینیەکی ترم لەسەر کۆی نووسینی ئەم کتیبەیە وەک بابەتگەلێکی مێژووی، کە بەبروای من دوو مەسەلە زۆر گرنگە سەرنجیان بدەین. یەکەم/ ئەوەی بۆ بەدواچوون و لێکوڵینەوە لە مێژووی بزوتنەوەیەکی دیاریکراو کەخاوەن رابردویەکی دەیان ساڵەیەو دەیان گۆڤارو ڕۆژنامەو نووسین و سەدان تێکوشەرو چەندین ئورگانی بووە، بۆ قسەکردن لەو مێژووە دەکرا زۆر زیاتر لەوەی کە کراوە، پشت بەستوبێت بە ئەرگیومەنت و سەرچاوەی دیاریکراو، کە هاورێ ریبوار زیاتر سوودی لە گیرانەوەی شفاهی یان نووسینەکانی خۆی وەرگرتووەو بەرهەمەکەی لەگەلێک مێژووی تۆمارکراو بێ بەشکردوە. ئاخر وەک چۆن گرنگترین سەرچاوەی گەشەی مرۆڤ یەکسانە بە گەشەی هێزی بەرهەمهێنان. بەهەمان شێوە سەرەکیترین بنەمای زانستیانەی ناسینەوەی مێژووی هەر بزوتنەوەیەکیش بریتییە لەپشت بەستن بە ئارگومینت گەلێک کە دەکرێت وەک سەرچاوەو فهرست ڕەقەم لێدەن. ئەگەرچی وەک پێشتر ئاماژەمان پێکرد لەم نووسینەدا لە هەندێک شوێندا سوود لە وێنەو هەندێک بەڵگەنامە وەرگیراوە، بەڵام بەشێوەیەکی زۆر بێ زەوقانە ئەنجامدراوە؛ کەڕەنگە بەشێکی ئەم کارە بکەوێتە سەر جۆری دیزاینکردنی کتیبەکە.

چوارەم/ لە کتێبی مەلەکردن بەپێچەوانەی شەپۆل، بەرلەهەرشتێک گێرانەوەو لێکدانەوەیەکە لەسەر مێژووی بزوتنەوەیەک کە خاوەنی دەیان کەسایەتی دیارو بەرجەستەیە، بەڵام ئەگەر نەوەکانی پاش ئێمە، یان کەسانێک دەست بدەنە ئەم کتێبە بەهەر ڕادەیەک بە باسەکانیش ئاشنابن، ئەوا هێشتا بە بکەرەکانی پشت ئەم مێژووە ئاشنا نین و نازانن کێن ئەوانەی کەئەم مێژووەیان خوڵقاندوە… ئەوە بەس نییە کە بۆ گێرانەوەی مێژوویەکی دورودرێژ تۆ چەند لێدوان و پەرگرافێک لە ژمارەیەک لەو بکەرانە وەرگریت، ئەویش لە ئاستێکی زۆر بەرتەسکداو لێرەوە بچین بۆ ناسینی کەس و کەسایەتیەکانی ئەم بزوتنەوەیە لایەنی کەم لە ئاستی رابەریدا. بەبروای من جێگەی میتۆدییک لەم نووسینەدا خاڵی بووە کە کاتێک پراجکتۆر لەسەر هەر سیمایەک ڕادەگرێت پێمان بڵیت کە ئەم کەسایەتیە کێیە؟! زۆر گرنگە راوەستانمان لەسەر هەر بکەرێکی دیاری ئەم بزوتنەوەیە دەریچیەکیش بێت بۆ ناسینی خۆی. واتە ناسینی کەسایەتیان، توانایان، هیژمۆنیان، تایبەتمەندی سیاسی بوونیان، ئاستی رابەریەتیان بەمانا سیاسیەکەی، جەسارەت و دەخالەتگەری سیاسیان، تیژبینیان،… گەلێک مەسەلەی تر کە بۆ کەسێک پاش چەند دەهەیە کە ئەم کتێبە بخوێنێتەوە زۆر گرنگە باکگراوندو کەسایەتی و کارکتەرە دیارەکانی ئەم بزوتنەوەیە بناسێت و بەجۆریک ببینێتەوە. لەراستیدا نەک هەر ئەمانە زۆر گرنگە بۆ گێرانەوەی مێژوو، بەڵکو تەنانەت ئاماژەکردن بە تایبەتمەندییە کۆمەڵایەتیەکان و زەوق و سەلیقەو ئارەزوەکانی ئەم ئینسانانە گرنگەو لای خوێنەری خۆی مانا پەیدا دەکات. کە بەداخەوە لە نووسینەوەی ئەم کتێبەدا وەها میتۆدێک جێگەی خاڵییە. ئێستە با ئیتر بێنەوە سەر چەند لایەنیکی تری کتێبی(( مەلەکردن بەپێچەوانەی شەپۆل)).
ئاوڕدانەوەیەک لە دیاردەی چوونە ناو کۆمەڵە – حزبی کۆمۆنیستی ئێران!

لەجەرگەی ڕاپەرین وشۆڕشی خەڵکی ئێراندا لە دەورانێکدا کە کۆمەڵەی زەحمەتکێشان وەک ڕێکخراوێکی چەپ لە سالانی 1983 لەگەڵ یەکیتی خەباتکارانی کۆمۆنیست وچەند رێکخراوێکی تردا حزبی کۆمۆنیستی ئێرانیان پێکهێنا. دواتر لە ترۆپکی ڕاوەستانەوەو درێژەدان بە شوڕش دژ بەحکومەتی جمهوری ئیسلامی ئێران، وەک ڕێکخراوێکی چەپ و ڕادیکاڵ دەورێکی کاراو بەرچاویان هەبوو، بەجۆرێک لە کۆمەڵگەی کوردستاندا پەلوپۆی زۆر فرانبووەو بەخێرایەکی باوەڕنەکراو ئەم حزبە دەبێتە جەمسەری بەرەی چەپ و ڕادیکاڵی کۆمەڵگەی ئیران و لەهەوڵێکی زۆردا دەبن بۆ درێژەپێدان بەخەباتی چەکدارانە دژ بەسەرکوتگەری حکومەتی ئیسلامی ئێران…تاسەرئەنجام ناچار دەبن پاش گرتنەوەی شاروشارۆچکەکانی کوردستان، دواتر بنکەو بارەگاکانیان بەتەواوی بهێنە ناوچە سنوریەکانی کوردستانی عێراق و دواتریش پاش بەرقەرارکردنی پەیوەندی دیبلۆماسی لەگەڵ حکومەتی عێراق، لەوسەردەمە بەدوا کۆمەڵە بە شێوەیەکی فەرمی هێزەکانی خۆیان لە بنکەو ئوردوگاکانی ناوچە سنوریەکاندا جێگیر دەکەن و درێژە بە خەباتی سیاسی و چەکداری خۆیان دەدەن!
بەڵام پاشەکشەی کۆمەڵە لە شارو ناوچەکانی کوردستان وئێراندا، سەرباری گەلێک بەربەست و ڕێگری، نەیتوانی ببێتە هۆی دابڕان لە خەبات وتێکۆشانی ڕۆژانەی خەڵکی کرێکارو زەحمەتکیش لە ناوخۆی ئێران و کوردستانیشدا. بەدەر لە دەورو دەخالەتگەری سیاسی تەشکیلاتەکانی ناوخۆی کوردستان و ئێران، هاوکات بەهۆی بوونی بەرنامەکانی رادیو دەنگی شۆڕشی ئێران وبڵاوکراوەو کاروباری راگەیاندنیانەوە توانیان لەلایەک پێگەی خۆیان بەهێز بکەن و لەلایەکی تریشەوە لەئاستێکی باڵادا ئاسۆ و ئامانجی سوشیالیستی خۆیان لەو ڕێگەیەوە لە نێوخۆی ئێراندا تەرویج و تەبلیغ بکەن. کە لەڕاستیدا بەشێکی زۆر لەهەمان ئەو بەرنامە ڕادیویانەو کۆی ئەدەبیاتی سیاسی لەو قوناغەدا خۆبەخۆ کاریگەریەکی بەرچاوی هەبوو لەسەر هەموو کۆڕو کۆمەڵە چەپ و رادیکاڵەکانی ئەو سەردەمی کوردستانی عێراق؛ ڕۆژ بەرۆژ پێگەی کومەڵەو حزبی کۆمۆنسیت لە نێو خەڵکی چەپ و ڕادیکاڵ وکرێکارو زەحمتکێشانی ناچەکەدا بەهێزتر دەبوو. تا وای لێهات کە پەیوەندی وهاتوچۆیەکی زۆر لەنێوان خەڵکانی چەپ وکۆمۆنیستی ئەو قۆناغە لەگەڵ ئەم حزبەدا فراوان بوەوە. سەرئەنجام ئەم پەیوەندیانە دەورێکی باڵایان هەبوو لەهاوکاری وشکڵپێدان وئاراستەکردنی زۆرێک لەکۆرو کۆمەڵەکانی ئەو قۆناغەی کە زیاتر بە قۆناغی مارکسیزمی شۆرشگێر دەناسرێت.

بەڵام ئەو کاریگەرییە تەنیا بەوەوە نەوەستایەوە کە کۆمەک بە شکڵگرتنی ژمارەیەک مەحافلی سیاسی بکات لەو سەردەمەدا. بەڵکو ژمارەیەکی زۆر لەو کەسە چەپ و رادیکاڵانەی کە بەهۆی لاوازی دەوری ئەو گروپانە کە لە ئاست بەرپرسیاریەتی ئەو قۆناغەدا نەبوون لە کوردستاندا. بۆیە نەیاندەتوانی و نەیاندەویست ڕیشی خۆیان بدەنە دەست ئەم مەحفەلانە. بۆیە هەوڵیاندا ڕاستەوخۆ خەباتی خۆیان لەنێو ڕیزەکانی کۆمەڵەو حزبی کۆمۆنیستی ئێراندا درێژە پێبدەن. بەتایبەت ئەمە لە سەردەمانی ڕێکەوتنی’’میری و یەکیتی نیشتمان’’دا بەهۆی نائومیدبوونی خەڵک بەو بارودۆخەو هاوکات ڕەنجبردن لە بێ بەدیلی و نەبوونی هیچ حزب و کۆرو کۆمەڵێک کە بتوانن بڕواو متمانەی خۆیانی بدەنە دەست، ئیتر ڕۆژ بەڕۆژ ئەم ڕوهێنان بۆ ناو ڕیزەکانی کۆمەڵە زیاتر دەبوو !

ئەوەی جێگەی سەرنجە ئەوەیە لەنێو ئەو کەسانەی کە ڕوویان دەکردە کۆمەڵە دوو ئاڕاستەی سەرەکی جیاوازیان هەبوو، ئاراستەیەک لەوکەسانە پێکدەهاتن کە دەهاتنە نێو کۆمەڵەو ماوەی چەند مانگێک لەنیو ڕیزەکانی کۆمەڵەدا دەمانەوەو دەوریەکی سیاسیان دەبینی وپاشان دەگەڕانەوە نێو دەستەکانی ئەوکاتەو کاری خۆیان درێژەپێدەدا. ئاڕاستەیەکیشان هیچ ئومێدێکیان بەو کۆرو کۆمەڵانە نەبوو وە پێیان وانەبوو کە ئەمانە بلوغی سیاسیان گەشتبێتە ئەو ئاستەی کە بەدەرکێکی دروستی مارکسیستیانەوە بتوانن دەخالەتگەریەکی کاریگەری سیاسیان هەبێت لەسەر کۆمەڵگەی کوردستان وکارێکی ئەوتۆ ئەنجام بدەن. بۆیە وەک هەر ئنیسانێکی مارکسیست وئەنترناسیونالیست دەیانوویست بەشێوەیەکی ئاسایی درێژە بە هەڵسوڕانی خەباتی سیاسی خۆیان بدەن لە نێو ڕیزەکانی کۆمەڵەو حزبی کۆمۆنیست ئێراندا. کە بەداخەوە ژمارەیەکی بەرچاو لەو کەسایەتیانە لە گۆڕەپانی خەباتدا گیانیان لەدەستداو بۆهەمیشە جێیان هێشتین. هاوکات ناکرێ ئاماژەیەک بەوەش نەکەین کەلەپاڵ ئەو دوو ئاراستەیەشدا کەسانیکیش بەدی دەکران، کەبەهۆی شەڕی ئێران وعێراقەوە کۆمەڵەیان بە پەناگەیەکی گونجاو دەبینیەوە کەتێیدا هەم ژیانی خۆیان بپارێزن وهەم قیافەیەکی شۆرشگێرانەش لەخۆیان نیشان بدەن.

دۆخی کۆمۆنیستە عێراقیەکانی نێو کۆمەڵە

جێگەی خۆیەتی لێرەدا هەڵوێستەیەک لەسەر ئەو بەشەیان بکەین کە لەڕیزەکانی کۆمەڵەدا بەشێوەیەکی پەیگیرانە درێژەیان بەخەباتدا کە ڕووبەڕووی کۆمەڵێک گیروگرفتی سیاسی وعەمەلی بوونەوە، بەهۆی بوونی مەیلێکی دواکەوتوانەو لۆکالی نێو کۆمەڵەوە. ئەم مەیلە گوشارێکی زۆریان دەهێنا کە لە شێوازی جۆراوجۆردا خۆی دەنواند لە شۆخی ڕۆژانەوە تا جدیەتی کاری سیاسی ئەم گۆشارە لە پەلاماردانی خۆیدابوو… هەڵبەتە بەشێک لە هۆکاری ئەو شێوازە مامەڵەیە بەڕۆشنی لەئاستی ڕابەری کۆمەڵەدا بە بەهانەی جیاوازەوە خۆی نیشان دەدا. کار بەوە گەشتبوو کە بەشێک لەو هاورێیانەی کە دەهاتنە نێو کۆمەڵە بۆ بینینی دەورەیەک و تێگەشتنێکی باشتر لە باسەکانی مارکسیزمی شۆرشگێر، بۆ ئەو بەشە حەل نەدەبوو، ئەمەیان کردبووە بەهانەیەکی گشتی و بەردەوام تانەو تەشەریان بە دەوری خۆیاندا دەبەخشیەوە، تانەی ترسنۆکی و ڕۆشنفکری دەستوپێ سپێتی، کتێبی، راحەت تەڵەب،… ببووە بەشێک لە ’’مامەڵەی سیاسی’’ ئەوکەسانەو کار گەشتبوو بەشوێنێک کە ’’عیراقی’’ بوونی ئێمە کرابووە پێوانەی ڕێگرتن لەبەردەم بە ئەندام بوونمان لە نێو ریزەکانی کۆمەڵەو حزبی کۆمۆنیستدا. ئەم دۆخە بەوشوێنە گەیشت کە سەرئەنجام بە شێوەیەکی فەرمی بریاردرا کەهەموو عێراقیەکان دەبێت بچنە نێو ئەو دەستەو پەل و یەکانەی کە دەچنەوە ناوچەکانی کوردستانی ئیران. لە ڕاستیدا کاریگەری ئەو دۆخە وەبیرهێنەرەوەی دەورانێکی سەخت و پڕ ئازارە، کار بەشوێنێک گەشت کە ئەندام بوونی ئێمە لە نێو کۆمەڵەدا ببووە مەسەلەو بە شێوەیەکی فەرمی لە قاعیدەوە تا قیادە قسەی لەسەر دەکردو جێگەی تیارامان بوو. کە دیارە هاوکات ژمارەیەکی بەرچاو لە هاورێیان بەپێچەوانەوە بیریان دەکردەوە لەڕاوەستانەوەیەکی لێبراوانەدا بوون لەگەڵ ئەو مەیلە دواکەوتوانەی کە لەو بارودۆخەدا کاریگەریەکی بەرچاوی هەبوو لەسەر دواخستنی ئەندامیەتی ژمارەیەک لە هاورێیانێکی پەیگیرو خاوەن باوەردا.

نموونەیەکی بەرچاوی ئەم حاڵەتە، وەڵامدانەوەی دووهەم جاری کۆمیسۆنی ئەندامیەتی کۆمەڵە بوو بە ئەندامیەتی من ’’ریبوار عارف’’ کە بە ئاشکراو بێ شاردنەوە بەم جۆرە وەڵامی دەدرێتەوە:’’.. کۆمیسیونی ئەندامیەتی لەبەرواری 9.1.1367 ئەندامیەتی ئێوەی تاوتوێ کرد، وە لەبارەی بەئەندام بوونی تۆوە مخالەفەتی کرد… هۆکاری مخالەفەتی کۆمیسیۆنی ئەندامیەتیت، پەیوەندییەکانی تۆیە بە ڕێکخراوە عێراقیەکانەوە…’’ * 3 بێگۆمان لە وەڵامی ئەم نامەیەکدا، بەتوندی بەرخوردم کرد بەم بریارەو ئەم هەڵوێستەی کۆمیسیونی ئەندامیەتی بە تۆمەت وئیتهام لە قەڵەمداو داواکاری پێداچوونەوە بە داخوازیەکە بووین، ئەوەبوو دوای دوو مانگ ئەندامەتیمان پەسەندکرا.

جێگەی خۆیەتی مەسەلەیەکی پەیوەندیدار بەم باسەوە بخەینە روو تا کەمێک بابەتەکە رۆشنتربێتەوە. لە ساڵی 1987 هاوڕێ عومەری ئیلخانی زادە کە ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی کۆمەڵە بوو بەرپرسیاریەتی کاروباری دەبیرخانەی کۆمەڵەی لە ئەستۆدا بوو. بۆ بەدواچوونێکی تایبەت پەیامێکی نارد بۆ ناوچەی گوردانی سەردەشت و داوای کردبوو کە من’’ریبوار عارف’’ بچم بۆلای. کاتێک کە گەشتمە ئەوەی پاش ئەحواڵ پرسین لە یەکەمین دەربریندا وتی: هاورێ رێبوار تۆ تەسەور دەکەیت کە ئێمە حەزنەکەین لە بارودۆخی سیاسی کوردستانی عێراقدا دەخالەت بکەین و هاوکارو هاوخەباتی لەگەڵ چەپ و کۆمۆنیستەکانی ئێرە بکەین …؟’’ پرسیارەکە زۆر جێگەی تیاڕامان بوو، مەسەلە چییەو بۆ ئەم قسەیە دەکرێت. منیش وتم هاورێ عومەر تێناگەم مەبەستت چییە لەم قسانە بەیارمەتی ڕۆشنتر پێم بڵێ مەسەلە چیە…؟ لە وەڵامدا وتی: بەڵی مەبەستم ئەوەیە کە ئێوە لە نێو کۆمەڵەدا خەریکی خۆئامادەکردن و پەیوەندیکردنن بە کۆمۆنسیتەکانی کوردستان و مەحافلەکانەوە… لە وەڵامدا وتم ئەمەی کە دەیڵێیت زۆرمانابەخشە، قسەیەکی بەم شێوە بەبێ بەڵگە و سەلماندن دەکەوێتە خانەی ئیتهامەوە، کە هیوادارنیم پەنا بۆ ئەو ڕێگە بەرن… وتی: بەڵی بەڵگەکە ئەوەیە کە تۆ لەلایەن کۆمۆنیستەکانی شارەوە نامەت بۆ هاتووەتە مەقەری کۆمەڵە لە ڕانیە… وتم: من بەهیچ جۆرێک پەیوەندیم نییە بەهیچ کام لەو محافلانەوەو قسیەکی وا هیچ بنەمایەکی نیە… ئەویش دەستی بردو نامەیەکی لەژێر دۆشەگەکە دەرهێناو بەکراوەی دایە دەستم… منیش وتم هاورێ عومەر ئەمە چییە، وتی نامەکەی تۆیە کە ئێمە دەڵین پەیوەندیت بە… وتم ئەگەر نامەی منە ئەی چۆنە بەبێ پرسیارکردن لەخۆم و هیچ ئێجازە وەرگرتنێک بۆ کردنەوەی، ئەم نامەیە بە کراوەی دەدەنە دەستم؟! ئایا ئەمە پێچەوانەی موازن و ئەساسنامەی کۆمەڵە نییە کەدەڵێت، ئەموال و شتومەکی هەر کەسێک دەبێت پارێزراو بێت و ڕێگە پێدارونییە کەلوپەلی هیچ کەسێک بە بەبێ ئاگاداری خۆی چەیک بکرێت… ئەم قسەیە هاوکیشەکەی زۆر گۆڕی و لەوەڵامدا عومەری ئیلخانی زادە وتی نا ئەوەندە دوور مەڕۆ ئەگەر ئەمەش نەبێت ئێمە دەزانین ئێوە هەر پەیوەندیتان هەیە… وتم کە دەڵێن ئێوە مەبەستان لە کێی ترە، وتی بەتایبەت تۆ و هاورێ حەسەن ’’نوری کریم’’ بەهەرحاڵ ئاراستەی باسەکە زۆر گۆڕاو هاورێ عومەر کەوتە دۆخێکی زۆرچاوەروان نەکراوی بەرگریکردنەوە… دواتر من شکاتم لە عومەری ئیلخانی زادە کرد وەک بەرپرسی دەبیرخانە، بەڵام ئەو قەرزە تائێستەش هەر نەدراوەتەوە … کە ئەمە تەنیا نموونەیەکی زۆر بچکۆلە بوو لەسەر ئەو گوشارەی کە لەسەر ئەو هەڵسوڕاوانە بوو کە لە نێو کۆمەڵەدا لەسەرمان بوو. وەک ئەرکێکی مێژوویی جێگەی خۆیەتی چ وەک ئاشنابوون بە ناوی کۆمەڵێک لەو هاورێیانەی کە لەو چەند ساڵەدا لە نێو کۆمەڵەدا بوون ئاماژەیەکی سەرپێی بەبەشێک لەناوی ئەو هاورێ کۆمۆنیستانە بکەین کە هاورێ رێبوار بە ڕستەیەک بازی داوە بەسەریاندا. کە دیارە ئەم کارە لەڕووی مێژوویەوە گرنگی خۆی هەیەو دەکرا ڕاوەستانێکی زیاترو وردتری لە مبارەوە بکردایە هەرنەبێت وەک ئەو دەیان کادرەی کەلێرەو لەوێ بۆ سەلماندنی باسەکانی بەدروست قسەی لێ وەرگرتوون و چاوپێکەوتنی لەگەڵدا بکردنایە… !
لەوەرنەگرتنی عێراقیەکانەوە تا بڕیاری ناردنە دەرەوەیان.

دوا بەدوای هەڵسپاردنی ڕێکەوتنەکەی’’ میری و یەکیەتی’’ ئیتر شەپۆلی ڕووکردنە نێو ڕیزەکانی کۆمەڵە بەرادەیەک لە پەرەسەندنا بوو کە حکومەتی عێراقی بەفەرمی ڕابەری کۆمەڵەی لە وەرنەگرتنی هیچ عیراقیەک ئاگادارکردەوە. بۆیە بەناچاری کۆمەڵە ئەم داوایەی حکومەتی خستە بواری جێبەجێکردن و لەگەڵ هەڵگیرسانەوەی شەڕ ئیتر کۆمەڵە هیچ کەسانێکی عێراقی وەرنەدەگرت، دواین کەسێک کە کۆمەڵە وەریگرت نووسەری ئەم بابەتەبوو. ئەو ژمارەیەشی کە مابوونەوە لەنێو ڕیزەکانی کۆمەڵەدا لەپەنجەکانی دەست تێپەر نەدەبوو، کەئەوانیش لە ژێر گوشارێکی زۆردابوون، بەڵام لە راستیدا لەبەرئەوەی کەحکومەت ئاگادار بوو لەوەی کەهێشتا کەسانێکی عێراقی لەنێو کۆمەڵەدا ماونەتەوە، ئەوەبوو دواتر جارێکیتر لەساڵی 89دا لەمبارەوە بەزمانێکی تووند کۆمەڵەیان ئاگادار کردبووەوە لەوەی ’’ئەگەر هەر عێراقیەک لە بازگەیەکدا بگیرێت سەرباری ئەوەی کە هەرلەویدا دەیکوژن هاوکات کۆمەڵە بەرپرسیار دەبێت لە ئەنجامەکانی’’* . پاشان کۆمەڵە زۆر بەپەلە بریاری ناردنە دەرەوەی هەر شەش کەسە عێراقیەکەیداو لە ماوەی چەند هەفتەیەکدا کاروباری ناردنە دەرەوەیان لەڕێگەی قاچاخەوە بۆ جێبەجێکرا. دیارە لێرەدا رەنگە زۆر پێویست نەکات بەوەی رووداوەکانی دواترو چۆنیەتی هاتنە تورکیاو دەستگیرکردنیان و پاشان دیپۆرت کردنەوەیان بۆ ئێران وچونیەتی تەسلیمکردنەوەی ئەم پۆلە کۆمۆنستە لەلایەن پارتی دیموکراتی کوردستان بە جمهوری ئیسلامی ئێران*4 و دواتر چۆنیەتی هەڵهاتنمان لەکەمپی ورمێ و گەشتنە تورکیا و دووبارە دەستبەسەرکردنەوەمان لەلایەن حکومەتی تورکیاوە داستانیکی دوورو درێژەو سەرباری گرنگی قسەکردن لەسەر ژیان وچارەنووسی کۆمەڵێک کۆمۆنیستی دیار لەو قۆناغەدا، بەڵام رەنگە تائێرە کافی بیت بۆ نیشاندانی گۆشەیەکی تر لەو میژووەی کە هاورێ رێبوار دەینووسێت بەبێ ئەوەی هیچ گرنگیەک بدات بە لایەنی کەمی زانیاری لەسەر ئەم فایلەی کە دەیان کۆمۆنیستی پەیگرو خارا لەو قۆناغەدا کە بەداخەوە ژمارەیەکی بەرچاویان گیانیان لەدەستدا، ئاماژەی پێبکرێت. بۆیە بەلامەوە گرنگ بوو کە هەڵوێستەیەک بکەین لەمبارەوە!

وەک مەسەلەیەکی مێژووی بەشێک لە ناوی ئەو هاورێیانەی کە ئەو سەردەم لە ڕیزەکانی کۆمەڵەدا بوون، لێرەدا ئاماژە پێدەکەم کە بەداخەوە ناوی هەموویانم لەیاد نییەو هەندێکیشیان لەپاڵ ئەوەشدا کە ناوی نهێنیانە تەنیا ناوی یەکەمیان دەزانم. کەبەم شێوەیە:’’ شەهید عەدنان، شەهید ئەحمەد، شەهید شێخ عەلی، شەهید لەتیف، شەهید جەمیل، هێمنە ڕەش، سیروس، هیوای دەلاک، هیوا حەسەن، شوان، نەوزاد عەبدولا، خالید راوگان، شێخ خالید، شاهۆ عێراقی، کاوە کەرکوکی، وەستا جەلال، جەمال کۆشش، رێبوار عارف، (بەهادین حاجی بەکر) جەبار محمود، نەورۆز سلێمانی، شەپۆل، شەهلا حسێن، بەهار، عوسمان( سیروس)، حەسەن (نوری کریم) جەمال سالح (خالید سالح)، دڵبرین- سورە، مامۆستا هیوا، کاروان (بەهادین ئەحمەد)، عادل- ئاسۆ، سادق (ڕاستگۆ) شاڵاو- کەسێکی عەرەب زمان بوو، ئاواره، دڵشاد، نیشتمان، سامان… سۆران شەوکەت رەشید، کاوە ( کاوەی باخەوان) .

ڕۆلی کۆمۆنیزمی کرێکاریی لە هەندەران

مەسەلەیەکی تر کە زۆر سەرنجی ڕاکێشام لەم کتێبەدا ئەوەیە کە نووسەر لە دوو بەرگی ئەم کتێبەدا دەتوانم بڵێم کە کارو هەڵسوران و پێگەو گرنگی ئورگانێکی سەرەکی حزبی بە فەرامۆشی سپاردووە، کە دەوری حزب و کۆمۆنیزمی کرێکارییە لە هەندەران. دەکرێت بڵێین لە چەند شوێنێکدا بە چەند پەرەگرافێک ئاماژەیەکی سەرپێی بە چەند بابەتێک کرابێت؛ بەڵام ئەمە هیچ لەوە ناگوڕێت کە لاوازیەکی یەکجار بەرچاوی ئەم کتێبە وەک بەشێک لە مێژووی حزب و بزوتنەوەیەکی سیاسی قسە نەکردنە لەسەر ئەم ئورگانەی کە هەمیشە یەکێک لە سێ ئورگانی سەرەکی حزب بووە.
سەرنجی ئێمە لەمبارەوە تەنیا لەبەرئەوە نییە کە قەبارەو ئاستی هەڵسوڕانی سیاسی ئەم حزبە لە هەندەران چەندەو چۆن بووە. بەڵکو لەڕاستیدا بەر لە هەموو شتێک تایبەتمەندیەکانی ئەم بەشەی هەڵسوڕانی بزوتنەوەی کۆمۆنیستی کرێکاریی کە شێوازێکی تازەی دەخالەتگەری سیاسی و قورسایەکی بەرچاوی هەڵسوڕانی ئەم حزبەی بەدوای خۆیدا هێنا. بەڕادەیەک کەدەتوانین بڵێین حزورێکی سیاسی عەمەلی نوێ کە سونەت وشێوازێکی زۆر تازەی بەدوای خۆیدا هێنا، کە پێشتر لە فەرهەنگی سیاسی بزوتنەوەی چەپ و کۆمۆنیستی عێراق و ناوچەکەدا بەدی نەکراوە. کە ئەگەر نووسەر تەنیا چاوێکی بە ئەدەبیات و ئەرشیفی حزبدا بگێرایەتەوە گەنجینەیەکی گەورەی لە خەباتی سیاسی هەڵسوڕانی ئەم حزبە لە هەندەران بەدیدەکرد کە لە چەندین مەیدانا توانراوە سەرباری جێخستنی سونەتگەلێکی نوێ هەروەها قورسایەکی سیاسی لە مێژووی هەڵسوڕانی ئەم حزبەدا بەدی دەکرێت وەک یەکێک لە گرنگترین ئورگانە گرنگەکانی حزب، کە لەم نووسینەدا زۆر جێگەی باس وبەدواچوون نەبووە. بۆیە ئەگەر ئەم نووسینەی هاورێ رێبوار وەک ئارگیومەندێک بکرێتە پێوانەیەک بۆناسینی هەڵسوڕانی حزب لە هەندەران، بەڕاستی هەست بە بۆشایەکی گەورەو بە بوونی ئورگانێک و حزبێکی سیاسی دەخالەتگەر ناکەین و بەمانایەک قەبارەو هەژمۆنی سیاسی ئەم حزب و بزوتنەوەیە یەکجار بچکۆلە کراوەتەوە!

ئاخر فەرامۆشکردنی ئورگانێک بەدەیان کادری دیارو بەرجەستەوە بەحزوری بەشێک لە هەڵسورانی رابەری حزب، بەبوونی دەیان و سەدان کۆڕو کۆبوونەوەو خۆپیشاندان وچالاکی سیاسی کۆمەڵایەتی، کە خاوەنی ئەرشیفێکی گەورە لە راگەیاندن و رۆژنامەو هەڵسورانی جۆراوجۆری هەبووە… ئورگانێک سەرچاوەی هەر سەرەکی دارایی حزب بووە، ئورگانێک کە سوونەت گەلێکی نوێی هێناوەتە دنیای سیاسەتەوە لەبواری هەڵسورانی دەرەوەی وڵاتدا کەچی بەداخەوە لەم باسەی هاورێ رێبواردا کەم مەیلیەکی زۆر بەم ئورگانە کراوە!
هەربۆیە ئەم باسە لێمان دەخوازێ کەڕاوەستانێکی زیاتر بکەین، چونکە بەدەر لەوەی کە ئەم مەیدانە لە میژووی ئەم حزبەدا گرنگیەکی گەورەی هەبووە، هاوکات کۆمۆنیستی کرێکاریی لەڕیشەوە جۆرو شێوازێکی نوێی لە هەڵسوڕانی سیاسی هێنایە مەیدان کە نەک هەر بەشێوەیەکی گشتی لە مێژووی ئەحزابی سیاسی خۆرهەڵاتی ناوەڕاستد، بەڵکو تەنانەت لە مێژووی ئەحزابی چەپ وکۆمۆنستیشدا، ئەو شێوازو سونەت و دەخالەتەگەریە لەهەندەران بەدی ناکەین. هەر بۆیە ئەو چاوگێرانەی هاورێ رێبوار یەکجار سەرپێی و سەرەتاییە، بەجۆرێک ئەگەر ناوی حزب لەسەر ئەو سێ لاپەرە هەڵگرین دەشێت وەک بەشێک لەکارو چالاکی هەر حزبێکی سونەتی تر بێتە بەرچاو. لەکاتێکدا یەکێک لە جیاوازییەکانی حزبی ئێمە لەگەڵ هەر حزب ولایەنێکی تری چەپدا دروست لەسەر شێوازی کارو ئەولەویات ودەخالەتگەری سیاسیمانە لە هەندەران. بۆیە هەوڵدەدەم لێرەدا تێشکێکی زیاتر بخەمە سەر چەند لایەنێکی ئەم باسە!

شێوازی باوی هەڵسوڕانی ئەحزابی سیاسی لەهەندەران

بەرلەهەرشتێک ئەوەبڵێم کە قسەکردن لەکارو هەڵسوڕانی سیاسی حزاب و بزوتنەوە سیاسیەکان لە ناوچەیەک تا ناوچەیەکی تر دەگورێت و ئەمەیان زۆرجێگەی قسەوباسی ئێمە نییە. بەتایبەت لەکاتێکدا کە ئاراستەی باسەکەی ئێمە زیاتر پەیوەستە بە بزوتنەوەی کۆمۆنیستی لە کوردستان وعێراقدا. ئەویش لەو زەمەنە دیاریکراوەدا کە هاورێ رێبوار لەبارەیەوە دەدوێت. تائەو شوێنەی بە کارو چالاکی ئەحزابی کوردستانی عێراق دەگەڕێتەوە، دەکرێت سەرەتا ئاماژە بە دوو ڕەوت بکەین کە ئەویش ئەحزابی سەر بزوتنەوەی ناسیونالیزمی کوردو ئیسلامیەکانە بەهەر جیاوازیەکیانەوە. ئەگەر بەشداریکردن لە دەسەلاتی سیاسی بە ئامانجی سەرەکی ئەم بزوتنەوەیە لەبەرچاو بگرین، ئەوا لە مێژووی هەڵسوڕانی هەموو حزبەکانی سەر بەم ڕەوتە کە ناسیونالیزمی کوردە لە بازنەی مانۆر لێدانی سیاسی و سەبازی، شەڕ، مفاوەزەو دانوستاندن لەگەڵ میری هەموو ئەو هەنگاوانە بوون کە سیاسەت وستراتیجی ئەم حزبانەی دیاریکردووە. بۆیە بەهەمان شێوە ئەگەر هەڵسوڕانێک لە فەرهەنگی سیاسی ئەم بزوتنەوەیەدا بووبێت لە هەندەران، ئەوا ئاوکردنە بەهەمان ئاشداو هەوڵدانێک بووە بۆ ناساندنی حزب وئامانجەکانی، لەهەمان کاتدا ڕێگە خۆشکردن بووە بۆ گوشارهێنانی دبلۆماسی بۆ حکومەتی عێراق وناچارکردنی بۆ ڕیکەوتن و دانوستاندن لەگەڵ ئەم حزبانەداو لەم ڕێگەیەشەوە بەکارهێنانی کێشەی’’ستەمی میللی’’ خەڵکی کوردستان بووە بۆ بەشداریکردن لە دەسەڵاتدا!

بەڵام بەحوکمی بارودۆخی سیاسی ناوچەکە دەیان ساڵە کاری ڕێکخراوەیی و چالاکی سیاسی لەهەندەران بۆ زۆرێک لەحزبە سیاسیەکان بووەتە ئەمری واقع وهەرلایەنەی لەسەر بنچینەی ئەو جیهانبینیەی کەخۆی پێدەناسێتەوە، لە هەندەرانیشدا کاری خۆی لەسەر هەمان رەوشتی سیاسی دیاری دەکات خۆی لەسەر بنیات دەنێت. واتە لە چوارچێوەو بازنەی ناسنامەو نەریتی سیاسی ئەو بزوتنەوەیەدا بنەماکانی کارو هەڵسورانی بنیاد دەنێت. بۆیە دەبینین کە شێوازی کاری ئەم حزبانە لەهەندەران زیاد لەهەرشتێک لە بازنەی کاری دیبلۆماسی و پەنابردنە بۆ ئورگانە حزبی و حکومیەکان لەسەرەوە. کارێک کە ئەوان بەناوی کوردایەتیەوە ئەنجامی دەدەن، لەباشترین حاڵەتدا ڕاکێشانی سەرنجی خەڵکە بۆ هەندێ مەسەلەی کەلتوری وەک گێرانی ئاهەنگی نەورۆزو ناسینی جلوبەرگی کوردی و کردنەوەی پێشانگای فۆتۆگرافی شاخ و دەشت وکێو، شمشێر، کەو، مەشکەو کلاش، فرەنجی و فەقیانە…هەڵبەت ئەگەر حزب ولایەنە ئیسلامیەکانیش ئیزافەیەکیان هەبووبێت ئەوە بریتی بووە لەکردنەوەی مزگەوت و بنکەکانی خۆیان.

بەهەمان شێوە ئەحزابی ئیسلامیش دەیانەوێت لەڕێگەی بنیادنانی مزگەوت و بنکە تیرۆریستیەکانی خۆیانەوە ژینگەیەک ڕێکبخەن بۆ بانگەشەی فتواو ترساندن وتۆقاندن وجێبەجێکردنی شەریعەت وپەرەپێدان بەفەرهەنگی تووندوتیژی، حیجاب و سەرپۆش بووە بۆ سەری ژنان وبێبەشکردنی منداڵان بووە لە سەما، مەلەکردن، گۆرانی ومۆسیقا، وێنەکێشان و وەرزش و زۆرێک لەسەرگەرمیەکانی ژیانی رۆژانەیان. لێرەدا کاتێک کە دەگەرێنەوە سەر دەوری هەڵسورانی حزب و بزوتنەوەی کۆمۆنیستی کریکاریی لەهەندەران رووبەرووی دنیایەکی جیاوازو پێچەوانەوە دەبینەوە. ئاخر کاتێک کە بزوتنەوەیەک تەواوی جیهانبینی و پێناسەی سیاسی و ئایدۆلۆژی خۆی لە دیدگای ناسنامەیەکی ئینسان وئینسانبوونەوە بەیان دەکات و ئەنجام دەدات، بەدڵنیاییەوە لە جەمسەری ئەنتی تێزی بزوتنەوەکانی ترەوە رادەوەستێت کە خۆیان لەسەر بەبوونی قەومێک، ئاینێک، نەژادو کلتورێکەوە دەبەستنەوە؛ لێرەوەیە بەرادەی دورکەوتنەوەو جیاوازی ئێمە لەگەڵ ئەحزابی ناوچەکەی خۆماندا، پێچەوانەکەشی دەتوانێت دروست بێت، کە بوونی ئێمە لەم کۆمەڵگەیانەدا زیاتر لەگەڵ نەریت و کەلتوردا نزیکایەتی هەیە کەجەمسەری شارستانەیەتی کۆمەڵگەو ژیانی رۆژانەیەتی. کەئەمەش بەهۆی ئەو تایبەتمەندیانەی بزوتنەوەکەی ئێمەوەیە لە رووی بنیادی فکری وسیاسی وکۆمەڵایەتیەوە. بۆیە بەبروای من باسکردن لەمێژووی ئەم حزبە بەبێ ئەوەی کە بە ئەندازەی قورسای خۆی ڤۆکۆس بکەیتە سەر کارو هەڵسوران وناسینی یەکێک لە ئورگانەکانی کە ڕێکخراوی دەرەوەی وڵاتە بەبروای من کەموکوری باسەکە بەئەندازەی دانیشتنە لەسەر کورسیەکی سێ قاچ، ئەمەش لاوازییەکی گەورە دەبێت بۆ ئەو مێژووە!
بۆیە کاتێک کەخوێنەر بەم لاوازیەوە رۆدەچێتە نێو باسەکانی هاورێ ڕێبوارەوە، هەست بەوە ناکات کە لە پەیکەرەی سیاسی ئەم حزبەدا ئورگانێک هەیە پێی دەوترێت ڕێکخراوی دەرەوەی وڵات. هەربۆیە تەسەوری ئەوەش ناکات کە ئاخۆ شێوازی کارو ئەولەویەت و میکانیزمەکانی کاری دەرەوەی ولاتی ئەم حزبە چۆنە و خاوەنی چ ئەزمونیکن؟!
بۆیە لێرەدا باشتر وایە کە بێینە سەر کاروباری ئەم ئورگانە و کەمێک مەیدانە سەرەکیەکانی هەڵسورانی ئەم حزبە بناسین، کە بەم شێوەیەیە: رێکخراوەی دەرەوەی وڵات ، یەکێک لە سێ ئورگانی سەرەکی حزب بووە لەو قۆناغەدا. واتە حزب لەسەراسەری عیراق، ریکخراوی کوردستانی حزب هەروەها ریکخراوی دەرەوەی وڵاتی حککع. ئەم ریکخراوە بریتی بوو لەکۆی تەشکیلاتەکان وکۆمیتەکانی حزب لەهەر یەک لەم وڵاتانەدا کە لەو سەردەمانەدا حزب زیاتر لە دە وڵات، کۆمیتەی تەشکیلاتی هەبوو، کەخاوەنی کاروبەرنامەی خۆیان بوون و جیاواز لە کۆبوونەوەی بەردەوام و سیمینارو کۆنفرانس، هەر وڵاتەی نەخشەو ئەولەویاتی وخۆی هەبوو، هاوکات رێکخراوەی دەرەوەی وڵات بۆ خۆی راگەیاندن و بڵاوکراوەی مانگانەی دەرکردووە. * 5
لە ڕووی رێکخراوەیشەوە کۆمەڵێک ئەولەویەتی کاری هەبوو کە بەشێوەیەکی گشتی خاڵی هاوبەش وەک ستانداردێکی جێکەوتوو هەبوون لە نێو هەڵسورانی تەشکیلاتە جیاوازەکاندا. لەوانەش کاروباری تەشکیلات و رێکخستنی کۆرو کۆبوونەوە سمینارو پانێل، خۆپیشاندان، بەرێوەبردنی پەیوەندیکردن بە ئەحزابی سیاسی و نەقابە کریکاریەکان و ریکخراوە نیودەوڵەتیەکان و کاروباری نێو پەنابەران، ژنان، بەهێزکردنی بونیەی مادی حزب ….جێگەی خۆیەتی کە هەڵوێستەیەکی رۆشنتر لەسەر چەند لایەنێکی ئەم کارانە بکەین، کە لێرەدا سەنجتانی بۆ رادەکێشم.
یەکێک لە ئەولەویاتەکانی رێکخراوی دەرەوەی وڵات، کارکردن بوو لە بواری بزوتنەوەی کریکاریدا کە لە رێگەی میکانیزمی جیاوازو بەمەبەستی جیاواز لە رێگەی جیاوازەوە ئەو کارانە ئەنجامدراون. کە وەک کاری رێکخراوەی دروستکردنی کۆمیتەی هاوپشتی کرێکاری بوو بەبزوتنەوەی کرێکاری عیراق.

کۆمیتەی هاوپشتی

کارکردن و پێکهێنانی کۆمیتەی هاوپشتی لە بزوتنەوەی کریکاری عێراق. جێگەی ئاماژە پێکردنە ئەم کۆمیتەیە لەلایەن کۆمەڵێک هەڵسوڕاوی کۆمۆنیستەوە بەر لە پێکهێنانی حزب پێکهات، کەدواتر بە کردەوە بووە یەکێک لە دیارترین ئەو ئورگانانەی کە حزب گرنگیەکی زۆری پێداو زۆربەی کارەکانی لەلایەن ئەندامان وهەڵسوڕانی حزبەوە ئەنجام دەدرا. ئەم کۆمیتەیە لەماوەیەکی کەمدا کارو چالاکیەکانی لەو قۆناغەدا دەنگدانەوەیەکی زۆری بەدوای خۆیدا هێناو بووە ئومێدی زۆرێک لەو کۆڕو کۆمەڵە چەپ و کۆمۆنیستیانەی کە لەو سەردەمدا کاریان دەکرد. ئەم کۆمیتەیە بڵاوکراوەیەکی کوردی زمانی هەبوو کە تا حەوت *6 ژمارەی لێدەر چوو، هاوکات دەیان راگەیاندنی بە زمانی ئینگلیزی، عەرەبی و کوردی بڵاوکردەوەو لەوقۆناغەدا بەرچاوترین وەسیلەیەک بوو کەهەنگاوێکی جدی نا بۆ دروستکردنی پردێک لەنێوان بزوتنەوەی کرێکاریی عێراق بەجیهانی دەرەوە. کە لەو ساڵانەی هەڵسورانیدا لە ئاستیکی زۆر بەرچاودا پەیوەندی لەگەڵ زۆرێک لە نەقابەکریکارییەکان وهەڵسوراوانی بزوتنەوەی کرێکاری ئەنجامداو بەبەردەوامی پشگیری کەمپەین و کاروچالاکیەکانی کۆمیتەیان دەکرد. ئەمەش بەیەکێک لەسەروەریەکانی ئەم بزوتنەوەیە دەزانرێت لەو قۆناغەدا کەهاورێ رێبوار ئەو کتێبەی لەسەر نووسیوە.

جیاواز لە دەوری کۆمیتەی هاوپشتی، هاوکات بەشداریکردن لە یەکی ئایارەکاندا سونەتێکی جێکەوتوو بەردەوامی تەشکیلات و هەڵسوراوانی حزب بووە بەبەردەوامی. کە زۆرجار حزورو ئامادەیی ئێمە بووتە جێگەی سەرنجی خەڵک و دەزگاکانی راگەیاندن لەم وڵاتانەدا. نموونەیەکی بەرچاوی ئەم حالەتە بەشداریکردنی تەشکیلاتی حزب بوو لە شاریکی فینلاندا بە ناوی هەمیلیناوە لەسەرەتای ساڵانی نەوەدەکاندا کە ئەوساڵە توانیمان بەگشتی هاوزمانەکانی خۆمان قانع بکەین بۆ بەشداریکردن لەو رێپێوانەی یەکی ئایاردا. کە بەشداریکردنمان بەجۆرێک بوو تا نزیک بە مانگێک دەزگاکانی راگەیاندنی ئەو دەڤەرە باسی حزورو بەشداربوونی کومۆنیستە کوردەکانیان دەکرد لەم شارەدا، کە جەمسەربەندییەکی زۆرجدی بەدوای خویدا هێنا، لەلایەک چەپ وکۆمۆنیستەکان کەوتنە داکوکیکردن لەدەخالەت و بەشداری ئێمەو لەلایەکی تریشەوە ڕاسیست و نەژادپەرستەکان هاواریان لێهەڵساو نیگەرانی گەرانەوەی تارمایەکانی مارکس و سونەت و هێمایەکی چەپ و رادیکال بوون. هەر دوو ساڵ دواتر لەکاتێکدا کە هاورێیانی ئێمە لە فینلاندا لەسەر اعدام کردنی یەکێک لە دیارترین هەڵسوراوە کریکارییەکانی ئێران بەناوی ’’جەمال چراخ وەیسی’’ لە کاتێکدا کە چەند نەقابەیەکی کریکاری نامەی نارەزایەتیان ئاراستەی سەفارەتی جمهوری ئیسلامی کردبوو هەروەها یەکێک لە نەقابەکان بەنەقابەی کریکارانی بیناسازی نامەکەیان لە رۆژنامەکەی خۆیاندا بڵاوکردوە کە دواتر بەرادەیەک سەفارەتی نیگەران کردبوو کە بەفەرمی هەوڵ و کەمپەینەکەی ئێمەیان بەرپەرچەدایەوە و خوازیاری پاشگەزبوونەی نەقابەی کریکارانی بیناسازی بوون.

بەهەمان شێوە بەشداریکردنی ئێمە لەیەکی ئایاری شاری هێلسنکیدا، بووە جێگەی سەرنجی هەندێک لە دەزگاکانی راگەیاندن و یەکێک لە رۆژنامەکان بەناوی رۆژنامەی میترۆوە کە ناسراوترین پڕتیراژی رۆژنامەی شاری هیلسنکییە دەنووسێت ’’کۆمۆنیستەکان مارکسیان گەراندەوە فینلاند، لەسەر پلاکارتێکی گەورە نووسرابوو: ئەمرۆ جیهان لەهەموو سەردەمێک زیاتر پێویستی بەمارکسە.’’. ئەمە جگە لە پەیوەندی بەردەوام بە نەقابە کریکارییەکان وبەدەستهێنانی پشگیری بەردەوام لە رووداوەکانی نێوخۆی عێراق وکوردستان و ناردنی نامەی نارەزایەتی بۆ حکومەت، بۆنموونە لەپەیوەند بە گەمارۆی ئابوری، ئازادی زیندانیانی سیاسی، پێشێلکاری ماف و ئازادییەکان، تووندوتیژی و تیرۆرو نامۆسپەرستی، لێدانی حزب، رێگری لە ئازادی بەیان و رادەبرین، مەسەلەی مافەکانی پەنابەران… کە دیارە ئەمە شێوازێکی خەباتی سیاسی ئیمە بووە کە تەنیا تایبەت نەبووە بە فینلاندەوە، بەڵکو لە زۆریک لە وڵاتانی استرلیا، کەندا، وڵاتانی ئەوروپاو هەندێک جاریش تورکیاو و یۆنان دەیان جار ئەو لایەنانە بەشێوازی جیاواز هاوپشتی خۆیان راگەیاندوە.

بواری بزوتنەوەی ژنان

هەروەک چۆن مەیدانی بزوتنەوەی ژنان یەکێک لەگرنگترین و سەرەکیترین مەیدانەکانی هەڵسوڕانی حزب و بزوتنەوەی کرێکاری بوو لە کوردستان، بەهەمان شێوە لەگەڵ هاتنە دەرەوەی ژمارەیەکی بەرچاو لەهەڵسوراوان دەستبەجێ لەم مەیدانەدا دەست بەکاربوون و لەماوەیەکی زۆر کەمدا هەڵسوڕاوانی ئەم بزوتنەوەیە لە ئاستێکی باڵاو بەرچاودا لە هەندەران دەرکەوتن و چەندین جار بوونە جێگەی سەرنجی دەزگاکانی راگەیاندن و ناوەندی داکوکیکردن لە بزوتنەوەی بەرابەری ژنان و پیاوان، هەربۆیە لەمبارەوە هەڵسوراوانی ئەم بوارە بەدروست گرنگیەکی زۆریاندا بە راوەستانەوە دژ بەهەر نەریتێکی کۆنەپەرستانە لەنیویشیاندا بەشێوەیەکی چروپڕتر مەسەلەی تیرۆری ژنان و ناموسپەرستی؛ چ لە پەیوەند بە رووداوەکانی ناوخۆی کوردستان و چ ئەوانەی کە لەم وڵاتانەدا روویدەدا.

لەمبارەشەوە ژمارەیەکی بەرچاو لەهەڵسوراوانی ژن لە هەندەران بوونە کەسایەتی دیارو لە شوێنی کارو ژیانی خۆیاندا، رۆڵێکی بەرچاویان دەگێرا. ئەمە جگە لەوەی کە چەندین کۆمیتەو رێکخراوەکانی ژنان لەم وڵاتانەدا دروستکران و بەردەوامیاندا بەکارەکانیان. بۆ ئەم مەبەستەش دەیان کۆرو سیمینارو پانێڵ ئەنجامدراوە. هەروەها بەشێوەیەکی گشتی هەڵسوراوانی ئەم بزوتنەوەیە دەورێکی بەرچاومان گیراوە لەبەرپاکردنی مەراسیمی رۆژی جیهانی ژن 8 مارس، لەو قۆناغەدا هەندێک لەمەراسیمەکانی هەشتی ماس 200 بۆ 300 کەس تیایاندا بەشدار دەبوون کە ئەمە لە ئاست ئەم وڵاتانەشدا دەکرێت بڵێین چالاکی و جوڵانەوەی بەرچاون و کۆی ئەم کارانە لایەکیتری درەخشانی هەڵسورانی حزبی ئێمەیە کە وەک میژوو زۆر گرنگ بوو هاورێ رێبوار ئاوڕی لێ بدانایەتەوە!

دروستکردنی فیدراسیۆنی سەراسەری پەنابەرانی عێراقی

ئەگەرچی دروستکردنی فیدراسیۆنی سەراسەری پەنابەران وەک وێستگەیەک هاوکات بوو لەگەڵ رەوە ملیۆنیەکەی 91دا، بەڵام لەبەر کەمی ژمارەی هەڵسوران و قورسی ئەرک و کارەکانی ئەم بوارە بەناچار تا دوو ساڵ دواتریش دواخرا. تا دواتر لە گەرمەی پێکهێنانی حزبدا، هاوکات پرۆژەی دروستکردنی فیدراسیونیش زۆر جدیترو عەمەلی تر هاتە مەیدان. بۆیە لەهەنگاوی یەکەمدا ئەم ڕێکخراوە پاش دروستکردنی سێ شورا لە تورکیا، فینلاندا، سوید دەست بەجێ کۆنگرەیەک ئەنجامدرا بۆ دروستکردن و راگەیاندنی فیدراسیۆنی سەراسەری کە پێکهاتەیەک بوو لەو سێ شواریەو ژمارەیەکیتر لە هەڵسوران لەهەندێ وڵاتی ئەوروپادا. کە ئەم ریکخراوە توانی دەورێکی بەرچاو بگێرێت لە ناساندنی بەشێکی دیار لە کادرو ئەندامانی حزب لەم وڵاتانەداو بەمانایەک دەورێکی زۆر ئیجابی هەبوو تەنانەت لە ناساندن و محبووبیەتی حزبیشدا، بەتایبەت لە تورکیاو وڵاتانی ئەوروپادا. هەربۆیە فیدراسیون توانی کاریگەریەکی یەکجار گەورەی هەبێت لە ژیانی پەنابەران و هاوکاری کردنیان بۆ چارەسەرکردنی کێشەو گیروگرفتەکانیان.

جێگەی خۆیەتی لێرەدا ئاماژەیەک بکەین بە گۆشەیەک لە کاروچالاکیەکانی فیدراسیون کە بۆ داکوکیکردن لە مافەکانی پەنابەران وتەنانەت بۆ پەردە هەڵماڵین لەسەر بارودۆخی سیاسی کوردستان و دژ بە شەرو کوشتاری نێوان حزبەکان و دژ بە لەشکرکێشی حکومەتەکانی ناوچەکە بۆ کوردستان، دەیان نارەزایەتی و خۆپیشاندان بەرپاکراوە. تەنانەت دواجار ئەم ئورگانە توانی بۆ یەکەمجار لەم وڵاتانەدا خۆپیشاندانی هەزاران کەسی ئەنجام بدات بۆ داکۆکیکردن لەمافەکانی پەنابەران، بۆ نموونە لەهوڵەند و سویسرا ڕێژەی بەشداربووان لەم خۆپیشاندانانەدا گەیشتە دوو هەزارو سێ هەزار کەس، بەرپرس و رابەرانی ئەم ئورگانە دەیانجار کۆبوونەوەو دیداری ئورگانە نێودەوڵەتیەکانی لەچەشنی یوئین، ئەمنستی، تەنانەت وەزیرو وەزارەتەکانی ئەم وڵاتانەی ئەوروپا ئەنجامدا .دەرکەوتنی چەند هەڵسوراوێکی فیدراسیون کاتی لێدانی عێراق ساڵی 2003 لە ئاستی ڕابەری بزوتنەوەی دژی شەڕی ئەم وڵاتانەدا. نموونەی هەڵسوراوانی حزب لە فینلاند کە لەگەل چوار ڕێکخراوی تردا دەستپێشخەری دروستکردنی شەبەکەی دژی شەڕ راگەیەنرا کە دواتر هەمان شەبەکە زیاتر لە 70 حزب و ریکخراو نەقابەی کریکاری تیدا بەشداری کردو کاتێکیش کە کۆنگرەی نیونەتەوەی ئەم شەبەکەیە بوو لەبەریتانیا لەسالی 2004دا ریبوار عارف بە نوێنەرایەتی فینلاند تۆری دژی شەڕ لەم کۆنگرەدا لە لەندەن بەشداریکرد.

دەکرێت بڵێن هەر لەو مێژووەدا فیدراسیون دەیان و بگرە سەدان کۆڕو کۆبوونەوەو خۆپیشاندان و مانگرتنی لە وڵاتانی ئەوروپاو تورکیاو استرلیا بەرپاکرد کە کاریگەریەکی بەرچاوی هەبوو لەسەر ژیان و ئایندەی پەنابەران لەم وڵاتانەدا. لەهەمان کاتدا فیدراسیون لەبواری راگەیاندنیشدا لەسەرەتای دەست بەکاربوونیەوە هەوڵیدا کە بڵاوکراوەیەک وەک بڵندگۆیەک بۆ پەرەپیدانی ئامانج وکاروچالاکیەکانی خۆی دەربکات و لە زۆریک لەو وڵاتانەی کە فیدراسیون نووسینگەی هەبووە بڵاوکراوەتەوە. کە بەکۆی گشتی نزیک بە 100 ژمارە کە زۆربەیان بەدوو زمان دەرچوون، لە چەند خولی جیاوازدا بڵاوکراوەتەوە. کە چەند خولێک بڵاوکراوەکە بەناوی هەوڵنامەی فیدراسیونەوە دەردەچوو دواتر بڵاوکراوەی سیکۆلار کە 4 ژمارەی لێ بڵاوکرایەوە. هاوکات سەدان راگەیاندن لەسەر رووداو بابەتگەلی جۆراوجۆر لەو میژوەدا دەرچووە. جێگەی خۆیەتی لێرەدا ئاماژەیەک بکەین بە ناوی بەشێک لەو هاورێ و هەڵسوراوانەی کە لە چەندین وڵاتدا لەنێو فیدراسیوندا چالاکانە کاریانکردوەو کەسایەتی خۆشەویست و دیارو بەرجەستەیان تیدا هەڵکەوتووەو کە هەڵسورانی بەشێک لەو هاورێیانە کاریگەریەکی زۆری لەسەر محبوبیەتی حزب هەبوو… کە ئەمەی لێرەدا ئاماژەیان پێدەکەین بەشێک لەو هاورێیانەیە، کە بەداخەوە ناوی هەموویانم لەیاد نییە.

هۆلەند، ابوبکر ئەحمەد سلمان، عبداللە علی،’ رێناس عارف، رزگار رەحمان، عماد، حەمەغفور؛ شەماڵە سور، عەدنان، فەریدون حەمە ساڵح، مەریوان رحیم، جەلال سۆفی، کامەران ئەحمەد، سویسرا، ئاسۆجەبار، جەمال کۆشش، جوتیار رانیەی، ئەحمەد عەلی، فواد عزیز، مامۆستا عەلی، تحسین کەریم، توفیق مەحمود، فاتمە ئەحمەد، خالید ابراهیم حەمە، عەلی ریژنە، هیمن، لوقمان رشید، سەردار، ستار سعید…؛ سوید، بەختیار مستەفا، نوری کریم، ئاسۆ گۆران، بابان، ئەنور، هەڵالە، بکر، رەعد سلیم، کامەران، جەمال چاوشین،؛ ئەلمان، ناسح، حسن گومبی، ستاری چیمەتنۆ، عرفان کریم، سالح گویلە، نوردین، بەکر؛ ئاریان، بکر، عادل کریم، مەریوان ئەحمەد، سالح کویلی، گەشاو رەحیم، ئاری کریم، بریار سعید، ئەمیر عەزیز، ئاودیر مەحمود، حمید البێری؛ دانیماریک، هیدایەت مەلا عەلى، سورەیا؛ بەریتانیا، دەشتی جەمال، نوری بەشیر، لوقمان، حسن ئەحمەد؛ ئومید حمەسالح، تورکیا، رینوار جەبار، جەمال ئەیوب، وەستا سابیر، کاروان، ئاشتی، مەحموی حەلاق، جان، ماجد حیکمەت، شاسوار ئەحمەد، ئاسۆ حەمەد، چیمەن حمە نادر، جەودەت جمیل، سامان ئەحمەد، جمعە محمەد، فواد مجید، گولزار عەلی، هیوا ئەحمەد؛ یونان، مامۆستا محەمەد، گەلاویژ،؛ تەها حمەرەش، فینلاند، خالید سالح، وەسفی(دکتۆر ئەمین)،نازە، کەمال شوان، مستەفا باهیر، شوان، پرشنگ سالح، لەیلا، کەمال شوان، سروە حەویز، استرالیا مزەفەر عەبدوڵا، حسن، زینەب، عامر، حەسەن، دلاوەر منزیر، تۆما، سوهام، کەنەدا جەلال سعید …

دوا وشە!

دواجار ئەوەی لێرەدا ئاماژەمان پێکرد دەتوانێت گەڕانەوەیەک بێت بۆ ئەو مێژووە کە دەکرێت زۆرێک لە ئێمە لە سونگەی بەرپرسیاریەتیەوە لەگەڵ هەرجۆرە سەرنج و رەخنەیەکی بێ ئاماندا هەنگاوێک بێت بۆ کردنەوەی دەروازیەک لەڕووی چارەنووسی بزوتنەوەی کۆمۆنیستی و ئایندەیەک کە دەکرێت لە رێگەی دیالۆگێکی دەخالەتگەرانەی سیاسی پیاچوونەوەیەکی وردو بابەتیانە بکات بۆ ئەم دۆخە چەق بەستووەی ئێستەی ئەم بزوتنەیە، کە ئەویش تەنیا لە ریگەی بێ ئامانی سۆشیالیستیەوە. بۆیە جێگەی خۆیەتی بەدەر لەهەرجۆرە دەرمارگیریەک هاورێیانێکی تریش، بەوانەشەوە کە ئێستە بەهەر دەلیلێک لە ریزەکانی حزبدا نەماون و یان تەنانەت خۆشیان بەنەیاری سیاسی دەزانن، لەهەرئاستێکدا کە بەگونجاوی دەزانن ئاورێک لەم باسە بدەنەوەو بیکەنە سەرەتایەک بۆ دیالوگێکی بنیادنەرانەو لێبراوانە لەپیگەی حزب و لەمەش گرنگتر چارەنووس و بەرژوەندی چینایەتی و بزوتنەوەی کۆمۆنیستی و کریکاریی لە کوردستان و ناوچەکەدا!
هاورێیان کاتی ئەوە هاتووە ئەم گۆمە مەنگە بشڵەقێنرێت، ئاخر بارودۆخی ناوچەکەو جیهان بەشیوەیەک شپرزو پر کارەسات و ڕووداوی چاوەڕوان نەکراوی هێناوەتە گۆرێ بە دوری مەزانن ئاراستەی ئاڵوگۆرەکانی جیهان لەبەربەریەتێکی ترسناک زیاتر نزیکمان بکاتەوە. بۆیە پرسیارەکە ئەوەیە کە ئاخۆ سوشیالیستەکان لە زەلکاوی ئەم جیهانە پر ستەم و نابەرابەریەدا چی لەخۆیان رادەبینن و چۆن سەیر ئایندە دەکەن و بۆ چ شتێک خۆیان ئامادە دەکەن … بەهەرحاڵ من جارێ لەم دوڕیانەدا ڕادەوەستم و چاوەروانی دەخالەتی ئێوەو هەڵوێستی هاورێ ریبوار ئەحمەدم!
تێبینی/ لەپەنای هەردوو باسی فیدراسیون و عیراقەیەکانی ناو کۆمەلەدا ناوی نزیک بە 140 هاوڕێ هاتووە، زۆر داوای لێبوردن دەکەم، لەوەی کە دڵنیام هەڵسوراوانێک کە لەم دوو بوارەدا کاریان کردوە زۆر لەمە زیاترە، بەڵام حافزەی من ئەو سەرچاوانەی کە لە بەردەستادایە هەر ئەوەندەی وەبیرهێنامەوە. هاوکات ئەوەش بڵێم کە تۆمارکردنی ناو کەساتییەکانی هەر بزوتنەوەیەک وەک مەسەلەیەکی ئەرگۆمەنتی لە گەلێک ڕووەوە کارێکی گرنگ و پێویستەو نابێت فەرامۆشیان بکەین!

—————————————————————————–
*_1 سەیری لیستی ناوی کۆمۆنیستە عیراقەکانی ناو کۆمەڵە بکەن.
2_ * نامەیەکی مەنسوری حکیمەت بەناونيشانی ’’حزبی عێراق وپێویستی رابەری کۆمەڵگە’’
3_ * نامەی کۆمیسیونی ئەندامیەتی بە واژۆی هاورێ ئەسغەری کریمی.
4_ * ناونیشانی وتارێکی ئێمەیە کە لە رۆژنامەی هاوڵاتی دا بڵاوکراوەتەوە.
5_ * ناوی بڵاوکراوەکە النشرة الاخباریە …
6_ * ناوی بڵاوکراوەکە هاوپشتی کرێکاری بوو.
7 _* ناونیشانی نوسينێکمە بە ناوی (پارتی گروپێک له‌ هه‌ڵسوڕاوانی سیاسی ڕاده‌ستی ئێران کرده‌وه‌ته‌وه‌) لە بڵاوکراوەی هاوڵاتیدا…
هاورێیانێک لەسەرەتای دروستبوونی فیدراسیۆنەوە تا ئەو مێژووەی باسکراوە لە ئاستێکی کاراو بەرچاودا رۆلی دەخالەتگەرانەو گرنگیان بینیووە لە کاروباری ئەم رێکخراوەداو کارکردنیان بۆ من لەگەڵیان شانازیەکی گەورەبووە، کە ئەمانە بەرچاوترین لەو هاورێیانەن کە بەرپرسیاریەتیان لەئەستودابووە!
((دەشتی جەمال، مزەفەر عەبدڵا، ئاسۆ گۆران، جەمال کۆشش، جوتیار رانیەی، ئەحمەد عەلی، ابوبکر ئەحمەد سلمان، ئاسۆ جەبار، خالید سالح، وەسفی(دکتۆر ئەمین)؛ بابان، حسن گومبی، ستاری چیمەتنۆ، عرفان کریم، رینوار جەبار، هیوا ئەحمەد؛ مامۆستا محەمەد، زینەب، جەلال سعید))
لەگەڵ ئەم بابەتەدا زیاتر لە20 دۆکیومەنتی پەیوەندارم ناردوە بۆ سەرنووسەری بۆپيشەوە، بەلەبەرچاوگرتنی حەجمی بڵاوکراوەکە خۆی سەرپشەکە لە ڕێژەی بڵاوکردنەوەیان.

وەقتا كو ماڵێ تە هەیە عالەم هەموو ل پەی تەیە
تو چ بێژی گۆتنا تەیە خودادارم چ غەم دارم
پێشتر كوڕەكەی گەلەك جاران باسی بابی خۆی بۆ كردبووم، سیمایەكی ئەو لە زەینم گیر ببوو، بە تاسەوە چاوەڕێ بووم بە دیداری شاد بم. مانگێك دەبوو هاتبوو نەمزانی بوو، وەختێ چووینە زیارەتی پیاوێكی كورتیلەی ڕێش سپی هاتە بەراییمان، گەلەك كەیفی هات، منی بردە نزیك خۆی لە سەرینگانێ و بە تاسەوە پرسیاری دەكردن، هەر زوو پرس و باس هاتە سەر شاعیرانی كۆنی كورد، بە تامەزرۆییەوە دەیەویست شتێك لەبارەی شاعیرانی كۆنی باشوور بزانێ، پەلەی بوو بپرسێ چیت لا هەیە بمدەرێ. بەڵام ئاخیری ئاخێكی هەڵكێشا و گوتی چ بكەم نكارم ڕێنووسی نووسینی ئێستای باشوور بخوێنمەوە.

بەهۆی پرسیارە زۆرەكانی منەوە، باس و خواس هاتە سەر باوكی. دەم 1910 یەو ئەوسا فرمێسكەكان سەرنەبڕابوون، تۆوی سنوور نەچێنرابوو، مەلا خەلیلی كۆدی خەڵكی دەڤەری مووشی باكوور، بۆ خوێندن دێتە بادینان و لە دەوروبەری دهۆك دەگیرسێتەوە. چەند ساڵێك لەوێ دەبێ و خەڵك زۆریان دەكەوێتە بەر دڵ و لێی دەكەونە تكا و ڕەجا كە بمێنێتەوە، ئەویش تاقە فرمێسكێكی هەر لە “موش” بەجێماوە و سەرو حەدی شەڕی عرووسانیشە، ئەوەندەی دەكا ناتوانێ ئەو بڕیارە بدات و تا هەتا لە كەس و كارەكەی داببڕێ، بۆیە بە فرمێسكەوە خواحافیزی لە خەڵكی دهۆك دەكات و بەرەو مووش و گوندی كۆدێ دەگەڕێتەوە.
مەلا خەلیل دیوانێكی چاپنەكراوی هەیە و چەندین حاشیەی لەسەر كتێبە كۆنەكان نووسیوە و منداڵ و نەوەكانیشی ئێستا چرایەكی ڕۆشنی زانست زانیارین لە باكوور.

مەلا عەبدولهادی كۆدی زۆری باسی باوكی خۆی بۆ كردم، دەفتەرێكی لە باخەڵی دەرهێنا و دەیان شیعری خۆی و باپیر و باب و كاكی خۆی تێدا نووسیبوونەوە و حەزی دەكرد یەك یەكم بۆ بخوێنێتەوە. ئەو وەك خۆی باسی كرد ئەمساڵ بێتەوە دەبێتە هەشتاو یەك ساڵ، خاوەنی زەینێكی ڕۆن و ساف بوو، فرمێسكە سەربڕدراوەكانی ڕابردووی هەموو لەبیر مابوو، زۆرموشتاق بوو هەمووان هەڵڕێژی، ئەو وێڕای ئەوەی لەلای باوك و برایەكی خۆی “كە ئێستا تەمەنی 92 ساڵە” خوێندووە، بەڵام بەو تەمەنە پیرییەوە و لە تەمەنی حەفتا ساڵیدا ئیجازەی زانستی وەرگرتووە.
لەناو ئەو بارودۆخەی ئێستای توركیادا مەلا عەبدولهادی گەلەكی خەم هەن، دەتگوت كانووی خەمانە، بە تاسەوە دەیەویست بە بایان بكات، لەناو سارد و سڕی و بەفر و بەستەڵەكی مەعنەویی ئەمڕۆی باكووردا، ئەو بە هەناسەیەكی گەرمەوە دەپەیڤی، لێ ئاهی ساردی لەناو هەستی كرمانجانەدا وەها ئاوێتە ببوو، ئەو ڕووخسارە نوورینییەی ڕادەگرت و بە هەستێكی نیگەرانی و غەمبارییەوە ئاوازی هەلبەستەكانی دەهێنا و دەبرد، مرۆ بە خۆی نەبوو دەكەوتە حالەتێكی تایبەتەوە.

بەر لەوەی دوعاخوازیی لێ بكەین، ئەو وه‌ك هه‌موو كوردێكی هائیم و حه‌یران ئاواتێكی هەبوو بە قوڕگی پڕ لە هەنسك و بە چاوی پڕ لە فرمێسكەوە دەریبڕی، ئەز وەها دفكریم كە ئەو فرمێسكانە هەمان فرمێسكی سەد ساڵ لەمەوبەری مەلا خەلیلی باوكن، بەڵام ئەمجارە لە ڕەوشێكی دی و پاش سەد ساڵ فرمێسكەكان هەر سەربڕدراون و هەنسكەكانیش هەر ئاهی سەردیان بەسەردادەكرێ و چاویش هەر دوور دوور لە ئاسۆ دەڕوانێ.

ئێوە کێن ..
تۆ بڵێی ئێوە لە نەوەی ئیبلیس بن و
ئادەمتان فریو دابێ
تۆ بڵێی ئێوە ڕۆژێک لە ڕۆژان
لەنێو حوجرەکەی خودادا
میزتان بە کتێبە پیرۆزەکاندا کردبێ
تۆ بڵێی ئێوە لە پاشماوەی بتە شکاوەکانی
سەدەکانی جاهیلییەت بن
تۆ بڵێی مەسیح بە بڕیاری ئێوە لە خاچ درابێ
دەپێم بڵێن ئێوە کێن و
چ گوناهێکی هێندە گەورەتان کردووە
تا بە هۆیەوە ئاوا بێڕەحمانە
لەبەهەشتی منداڵیتان وەدەرنرابن و
تا ئەبەد مەحکوم بە دۆزەخ بن
یان هەموو ژیانتان
هەر گریان و هەر فرمێسک و هەر خوێن بێ
هەر خوێن و هەر خوێن و هەر خوێن
لەبەرامبەر ئەم جینۆساید و کوردکوژییەدا
دەبێ ئەو هێزە ئاسمانییە لە کوێ بێ
کە ڕۆژانە ملیۆنەها مرۆڤ بۆی بە چۆکدادێن
ئەی ئەو ملپان و مشەخۆرانەی
کە ڕۆژانە بە دروشمە ڕەزاقوڕسەکانی
دیموکراسی و مافی مرۆڤ
لەسەر لاشەکانی ئێمە دەلەوەڕێن
چ درۆیەکی گەورە و
چ سەخافەتێکی گەورە و
چ شەرمەزارییەکی گەورەیە مرۆڤبوون …!

فێبروەری ٢٠١٨

(جـۆرج ئورۆیل) دەڵێ:” لە سەردەمی ئێمەدا، شتێک نییە بە ناوی دوور لە سیاسەت، هەموو کێشەکان کێشەی سیاسین”.. بێگومان سیاسەت بە گرنگترین پایەکانی دەوڵەت هەژماردەکرێت.. بە سیاسەتێکی ئەرێنی و دروست دەوڵەتان بەڕێوەدەچن و دەتوانن بە ئاشتی و ئاسوودەیی لەگەڵ یەکتری دا هەڵبکەن و بژین.. هەر لە رێی سیاسەتیشەوە دەوڵەتان دەتوانن رێـز و پێگەی باشیان لە نێو نەتەوەکان دا هەبێت.

لە ئەمڕۆدا سیاسەت وەکو زانیارییەکی پێویستی سەربەخۆ، بۆ بەڕێوەبردنی کاروباری دەوڵەت و کۆمەڵگا بە شێوەیەکی راست ودروست، لە زانکۆکانی جیهان دا دەخوێندرێ و کۆلـێژی تایبەتی زانیارییەکانی سیاسەت هەیە.. ساڵانە بە هـەزاران خوێندکـار لە جیهان دا لەم کۆلێژانە دەردەچن و لە لقەکانی سیاسەت دا، خوێندنی باڵا تەواودەکەن و وەکو پسپۆر و شارەزایەکی سیاسی لە جمگەکانی دەوڵەت دا کاردەکەن.. وزیاتـريش درێژە بە زانیاری و رۆشنبیری و شارەزایی سیاسییان دەدەن.. ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە زانیاری سیاسی چەند گرنگە لەم رۆژگـارەدا، بە تایبەتیش بۆ ئەوانەی ئەم بوارەیان هەڵبژاردووە و سیاسەت بووە بە پیشەیان و بە مەیـدانی کار و خزمەتکردنیان.. تا ئەو رادەیەی کە سیاسی بە پـزیشکی کۆمەڵایەتی و بە ئەندازیاری بە ڕێوەبردنی دەوڵەت دەزانرێن. سیاسی دڵسۆز و پسپۆر و شارەزا رێزێکی تایبەتی لە لای گەلەکەی هەیە.

ئەوەی نەتوانێت، لە زانیارییەکان و لە هونەرەکانی سیاسەت شارەزابێت و نەتوانێت پراکتیکیان بکات.. یا ئەوەی رۆشنبیرییەکی سیاسی ئەوتۆی نەبێت.. شایەنی ئەوە نییە کە سیاسەت بکات بە پیشەی و لەم بوارەدا کاربکات و خۆی بە سیاسی بزانێت.
لە ئەمڕۆدا لە کوردستانی ئێمەدا، کەسانێکی زۆری نەزان و نابەڵەد خۆیان لە سیاسەت هەڵقـورتاندووە و خۆیان بە سیاسی ناودەبەن.. بەشێک لەم کۆڵکە سیاسییە نەزانانە خۆیان گەیاندۆتە پایەیەکی بەرز و هەستیاری دەسەڵات لە باشووری کوردستان دا.. کەسانێکی ناسیاسی و ناڕۆشنبیری هیچ لەبـارن.. بەڵکو هی وایان تێدایە، کە سێ شەو و سێ رۆژ لەمەنجەڵێک دا بیکوڵێـنیت، بڕواناکەم کە تنۆکێک سیاسەتی لێبێتە بەرهەم.. چونکە هیچ باگـراوند و زانیاری و شارەزاییەکی سیاسی و رۆشنبیرییان نییە.

(جۆرج برنادشۆ) دەڵێ:” ئەو هیـچ نازانێت، وا هەستـیش دەکات کە زۆر دەزانێت، کەواتە سیاسەت دەکات بە پیشەی”
زیادەرۆیی ناکەین ئەگەر بڵێین، ئەمانە شێرپەنجەی دەسەڵاتن و هۆکاری ئەو هەموو نەهامەتی و قوڕبەسەری و شکستی و ماڵوێرانیانەن کە بەسەر گەلەکەمان دا هاتوون.. هۆکاری ئەو هەموو قەیرانانەن کە رووبەڕووی کوردستان بوونەتەوە.. ئەمانەن کە چارەنووس و داهاتووی گەلەکەمانیان خستۆتە مەترسییەوە.. خەڵکـیان بێ هـیوا کردوون.. کورد وتەنیش:” بەردێک نەزان بیخاتە گۆمەوە.. بە سەد زانا دەرناچێت”
(غەمگین کوردستانی” دەڵێ:” سیاسی نـەزان، مەترسییە بۆ گەلەکەی، زیـاترە لەو مەترسییەی کە دوژمنەکانی بۆێ دروست دەکەن”
سیاسەتمەدار تا زیاتر بچێتە قووڵایی زانیارییەکانی سیاسەتەوە.. تا زیاتر خۆی رۆشنبیر بکات.. تا زیاتر شارەزای هونەرەکانی سیاسەت و گەمەی سیاسی بێت.. باشتر دەتوانێت کار لەم بوارەدا بکات و سەرکەوتووبێت.. بە پێچەوانەشەوە، تا نەزان و نەشارەزا و بێ ئەزموون بێت، ناتوانێت ببێت بە سیاسی و سەرکەوتووبێت لە راپەڕانـدن و لە جێبەجێکردنی ئەو کارانەی لە ئەستۆی دایە.. تووشی دۆڕان و شکستی و شەرمەزاری دەبێت.. زۆر جاریش ئەم ناسیاسییانە، دەستی چەوربوویان بە خەڵکی تردا دەسڕن و پاکانە بۆ شکستییەکانیان دەکەن و خۆیان لێ بتاوان دەکەن.. ئەم سیاسییە نەزانانە هەست بە ئاست نزمی و بە بێتوانایی خۆیان دەکەن، بۆیە رقیان لە رۆشنبیران و لە کەسانی خاوەن بڕوانامەی باڵا و لە ئاکادیمی پسپۆر و لە سیاسەتزانانی بە توانایە.

بەشێک لەم سیاسییە نەزانانە حەز بە خۆدەرخستن دەکەن، بە تایبەتیش لە کەنـاڵە تەلەفزیۆنییەکان دا.. بەڵام بینەر و گوێکرانی رۆشنبیرن دەزانن کە چـەند ئاستی رۆشنبیری و سیاسییان نزمە.. چەند قسەی نابەجێ و هەلەق و بەلەق دەکەن.
زۆر لەم سیاسییە نەزانانە، زۆر باش دەزانن کە سیاسی نین.. بەڵام دوای بەرژەوەندی خۆیان کەوتوون، بە تایبەتیش دەستکەوتی ماددی و پۆستی دەسەڵات.. هەموو ژیانیان بۆ بەدەستهێنانی ئامانجێک تەرخان کردوون، ئەویش کورسی دەسەڵاتە، بۆ گەیشتن بەم ئامانجەشیان رێگای نادروست و نەشیاو دەگرنەبەر.. ئەوان بڕوایان بە چەمکی (ئامانج پکانە بۆ هۆکارەکان دەکات) لە راستیش دا ئەمانە تەنها مەبەستیان گەیشتن بە کورسی و پۆست نییە.. بەڵکو ئەوان چاویان بڕێوەتە ئەو دەستکەوتانەی کە لە پشتی کورسییەوە دێنەدی، وەکو دزی و خۆدەوڵەمەندکردن و خۆسەپاندن و گەنـدەڵی و تۆڵەکردنەوە لە هەرکەسێک پێیان بڵێن ئێوە پێتان خوارداناون.

زۆر بەداخەوە، ئەو دەستکەوتانەی کە گەلەکەمان بە دەریایەکی خوێن و فرمێسک.. بە هـەزاران قوربانی ئەنفال و کیمیاباران.. بە کاولکردنی پێنج هـەزار دێهاتی کوردستان هاتنەدی.. سیاسییە نەزانەکانمان زۆر بە ئاسانی لەسەر مێزی گفتوگۆدا دۆڕاندیان.. هەر ئەمانەش پارێزگای کەرکوک و خانەقـین و ناوچە داگیرکراوەکـانی تری باشووری کوردستانیان دۆڕانـد.. چونکە گەمەکەرێ سیاسی نـەزانن.. لە زانیاری و لە هونەری سیاسەت دا نابەڵـەدن.. نەیان توانی ناخی بەرانبەرەکانیان بخوێننەوە.. نەزان بوون و پێشبینی ئەگەر و گریمانەکانیان نەکرد.. هیچ پەنـد و وانەیەکیشیان لە نەهامەتییەکان و لە هەڵە و لە هەڵخەڵەتاندن و لە شکستییەکانی رابردووی گەلەکەمان وەرنەگرتن.. (سوکرات) دەڵێ:” نەزان کەسێکە کە دووجار پێی لە بەردێک هەڵبکەوێت” تا ئێستا چەندین جار داگیرکەرانی کوردستان ئەم خاڵە لاوازەی سەرکردە ناسیاسییەکانی کوردیـان قۆستۆنەتەوە و توانیویانە زۆر بە ئاسانی بیان خەڵەتێـنن.. لە سیاسەتیش دا رەوشت و بەهـا و بەڵێن بوونیان نییە.. سیاسەت هونـەری هەڵخەڵەتاندنە، گەر تۆ نەتوانیت من بخەڵەتێنیت، من دەتـوانم تۆ بخەڵـەتێنم .. هەموو جـارێکیش گەلەکەمان باجێکی زۆری ئەم هەڵانەی سیاسییە نەزانەکانمانی داوەتـەوە.. کەچی ئەوان باکیان نییە و وەکو بەرزەکی بانان بۆی دەرچوونە.

ئەوەتا لە ئەنجامی نەزانین و نابەڵەدییان لە سیاسەت دا، گەلەکەمانیان رووبەڕووی چارەنووسێکی نادیار کردوون.. بە دەیان قەیـرانیان بۆ کوردستان دروست کردوون.. کەچی نە دان بە هەڵەکانیان دا دەنێن.. نە داوای لێبووردن لە گەلەکەمان دەکەن.. نە واز لە دەسەڵات دەهێنن.. نە تەڕیش دەبن.. بەزەییشیان بە هەژار و برسی و منداڵانی گەلەکەمان نایاتەوە.. بە هەوسی خۆیان، بە راست و چەپ دا، بە ئاشکرا و بەبێ شەرم سامانی گەلەکەیان دەدزن و.. خویـان بێدڵی ناکەن.

ئاری هەرسین، وەک ئەندام پەرلەمانێکی ناسیۆنالیستیی نەژادیی، چەواشەکاری دەکات لەوەدا کە هێنانی سوپا فاشییەکەی بەعس بۆ سەر کوردستان و شاری هەولێر لە ٣١ی ئابی ١٩٩٦دا بە هاتنی سوپای سوریا بۆ عەفرین بە هەمان داگیرکاریی دەزانێت.
ئاری هەرسین، لە پرسیار و شیکارییەکی سەرپێیانە و کاڵفامانەدا وای دادەنێت کە هێنانی پاسداران و سوپای عێراق بۆ سەر کوردستان و هەولێر جیاوازی نییەو، ئەگەر ئەمانە سوپای داگیرکەر بن، سوپای سوریاش داگیرکەرە.
هەرچەندە ئاری دەڵێت من”نە محامی پارتیم و نە وتەبێژیشم” بەڵام بیەوێت یان نا لە ڕوانگەی پارتییەوە ئەم چەواشەکارییە دەکات.

کاک ئاری دەشڵێت، هیوادارم کە کەس تیۆریزەی ئەم بابەتە نەکات و بەرگری لە ڕێکەوتنی پەیەدە و سوپای سوریا نەکات. کاک ئاری بۆیە لەوە دەترسێت کە تیۆریزەی بابەتەکە بکرێت، چونکە سوور دەزانێت کە ئەوەی ئەو دەیڵێت هەڵەیە.
با وەک دوو مرۆڤی کورد و وەک دوو هاوڵاتیی و هاوڕێ ئەگەر دووریشن لە بیروباوەڕدا گفتوگۆیەک لەگەڵ ئەم بەڕێزەدا بکەین.

١/ساڵی ١٩٩٦ گەرمەی ئەو ساڵانە بوو کە پارتی و یەکێتی دەیانوت ئەم ئەزموونەی کوردستان هیچ هێزێک ناتوانێت بیپارێزێت، ئێمە خۆمان نەبێت، کەچی لەسەر دزین و بە تاڵانبردنی گومرگی دەروازەی برایم خەلیل خەڵکی کوردستانیان لە شەڕێکی نەگریسی نەخوازراوەوە گلاند کە هەزاران لەو چەکدارانەی پێیان دەوترا پێشمەرگە کوژران، بە سەدان ماڵ ئاوارە بوون، بە دەیان دیلیان لە یەکتری کوشت، ئابڕووی دەیان ژن و کچی خەڵکیان برد. بەمەشەوە نەوەستان و هەردوو لایان بوون بە جاشی ئێران و عێراق و سوپای پاسداران و سوپای عێراقیان هێنایە سەر کوردستان و بە سەدان کەسی چەپ و شیوعی و مرۆڤی ئازا و دژ بە فاشیەتیان دا بە دەستی بەعسەوە. بەڵام هێشتا ڕۆئاڤا ئەو ئەزموونە سەربەخۆییەیان نییە و لەشەڕدان لە هێزە فاشیی و نەیارەکانی کورد و دیموکراتیدا.
٢/ هەتا ئێستاشی پێوە بێت، ئەو جاشایەتییەی پارتی و یەکێتی بۆ ئێران و تورکیا بەردەوامە، سوپای تورکیا لە چەندین شوێنی هەستیاری کوردستاندا بنەو بارەگایان هەڵداوە. لە ڕۆژئاوادا تەنها لە قامیشلۆدا یەک مەعسکەری سوپای سوریای لێییە، بەڵام حکومەتی سوریا موچەی هەموو فەرمانبەران و کارمەندان و مامۆستان دەنێرێت.

٣/ ئەو سەردەمە کوردستان لە سایەی فیدراڵێتێک و دەستورێکدا، کە خودی پارتی و یەكێتی لە نووسینەوەیدا بەشدار بوون ئەزمونێکی سەربخۆی هەبوو.
٤/ هەر بە قسەی خۆیان(پارتی و یەکێتی) لەسەدا ٤٠چلی ئابووری کوردستان لە ژێر دەستی کۆمپانیاکانی حکومەت و دەوڵەتی تورکیادایە. لەسەدا ١٥ تا ٢٠بیستی ئابووری کوردستان بە دەست کۆمپانیاکانی ئێرانەوەیە. لە ڕۆژئاوادا ئەمە نییە.
٤/لە ئەنجامی ڕیفراندۆمێکی نابەجێ و ساختەچییانەی حیزبییدا لە سەدا ٥١ی خاکی کوردستا بە کەرکوکی(دڵ و قودسی)کوردستانەوە ڕادەستی عێراق کرایەوە. لە ڕۆژئاوادا مەحاڵە ئەم سیاسەتە نابەجێییە بەڕێوە بچێت.
٥/ دیسان هەر بە قسەی خودی خۆیان، زۆربەی ئەو چەکانەی لە ئەمەریکا وەرگیرا بۆ دژایەتی داعش فرۆشتوویانە بە ئێران و تورکیا. بەڵام پەروەردی گەریلاکان بەو جۆرەیە، کە بۆیان نییە لە چەک و ئەوراقی تەنانەت داعشەکانیش زیاتر هەڵگرنەوە، بۆیان نییە نە سەیارە و نە پارە و نە هیچ جۆرە کەلوپەلێکی دووژمن وەک غەنیمە بەرن بۆ خۆیان.

٦/ بە ئاشکرا و بە بەرچاوی هەموو دنیاوە لەگەڵ قاسمی سلێمانی و ئەردۆغاندا ڕێکەوتن واژۆ دەکەن، تەنانەت ڕێکەوتنی ٥٠ساڵەیان لەگەڵ ئەردۆغان واژۆ کردووە بێ ئەوەی پەرلەمان ئاگاداری بێت. لە ڕۆژئاودا بە ئاشکرا سیاسەت دەکەن و ڕێکەوتنەکانیان ئاشکرایە.
٧/ سەرانی پارتی و یەکێتی بەردەوام لە جڕتوفرتی هاتوچۆدان لەگەڵ ئێران و تورکیادا، بێ ئەوەی کەس بزانێت خەریکی چ پلانڕێژییەکن. ئەمە ناگوزەرێت لە ڕۆئاڤادا.
٨/ سەرەڕای هەموو ئەمانە، دزیی و گەندەڵی ئەم دوو حیزبە کارێکی کردووە کە خودی خۆیان هەموو تەنازولێک دەکەن بۆ حکومەتی عێراق تەنها بەومەرجەی موچەی فەرمانبەران و مامۆستایان بدات و هێشتا حکومەتی عێراقی حسابیان بۆ ناکات. بەڵام پەیەدا نەک حکومەت سوریا ئەمەریک و ڕوسیاش حسابیان بۆ دەکات.

بە پێچەوانەی هەمو ئەم خاڵانەو دەیان خاڵی ترەوە کە هەموویان نەگەتیڤ و نەخوازراون و هیچیان لە بەرژەوەندی خەڵکی کوردستاندا نییە، پەیدە و یەپەگە و یەپەژە و بە گشتی شەڕڤانانی ڕۆژئاوا لەگەڵ میللەت و کۆمەڵگەی خۆیاندا زۆر تەبا و ڕێکن، بە جۆرێک چینی سیاسیی ڕۆژئاڤا لەگەڵ میللەتی خۆیاندا چوون بە ناو یەکدا، وەک یەک جەستە وان، مەگەر ئەنەکەسە کە بە داخەوە بە دنەدانی پارتی ڕێکناکەون لەگەڵ پەیدەدا. ئەمان هیچ زیانێکیان بە بەرژەوەندی میللەتی خۆیان نەگەیاندووە، ئەمان بە هیچ جۆرێک گەندەڵییان نییە و قوتی منداڵ و خەڵکی ڕۆئاوایان نەدزیەوە. لە دواجاریشدا لە دژی ‌هێرشێکی ناڕەوا و دڕندەی ئەردۆغان و حیزبە فاشییەکەی توانیویانە سیاسیانە لەگەڵ سوپای سوریدا رێکبکەوەن و سوپای سوریا بێتەوە سەر سنوور و قسە و پاساوی درۆزنانەی ئەردۆغان ببڕن کە دەڵێت؛ ئێمە بە پێی بڕیاری نەتەوە یەکگرتووەکان بۆمان هەیە بچینە ناو خاکی سوریاوە بۆ پاراستنی سنورەکانی خۆمان.

ئیتر نازانم کاک ئاری چۆن ئەم کارە سیاسییەی پەیدە کە ئێران و ئەمەریکا و روسیا و هەموو خەڵکی ڕۆژئاوا ڕازین لەسەری ئەیچوێنێت بە خیانەتی هێنانی سوپای پاسداران و سوپای عێراق کە سەدان کەسیان خەڵتانی خوێن کرد. دەیان کەسیان گرت و بێسەروشوێنیان کرد.
هیوادارم ئاری هەرسینەکان تۆزێک بە خۆیاندا بچنەوە و هێندە چەواشەکاری نەکەن.

http://www.awene.com/2018/02/21/78908/ لینکی بابەتەکەی کاک ئاری هەرسین.

جیهاد موحمەد/ نەرویج
٢١/٠٢/٢٠١٨

ئەمڕۆ، مێژووی تەنیا ساڵێک لەوەپێش خۆی دوپات دەکاتەوە، بە گوێرەی هەواڵی میدیای جیهانی و لۆکەڵەیەکان بێت، یەپەگە لەگەڵ ئەسەد ڕێککەوتون، کە سوپای سوریا بێن بۆ عەفرین، بە مەبەستی هاوکاری شەڕەڤانان، بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی سوپای تورک! لە ١٩/٣/٢٠١٧دا، یەپەگە لەگەڵ ڕووسیا ڕێککەوتن، ژمارەیەک لە سوپای ڕوسی، هاتن بۆ عەفرین و ئەو ناوچەیە لەژێر پارێزگاری ڕووسیا بوو، تا دەگات بە پارێزگاری کردن لە ئاسمانی ناوچەکە لە هەر هێرشێکی سەربازی.
ڕوسیا، بۆ هەڵخەڵەتاندنی کورد و دەربڕینی نیەت سافی لەو ڕێککەوتنەدا، ئەو کات، ڕێوی ئاسا، کەوتە داڕشتنی فرتوفێڵ و بڵاوکردنەوەی درۆ ودەلەسە وەک، بڕوا بوون بە ئۆتۆنۆمی بۆ کورد لە سوریا، کردنەوەی ئۆفسێک بۆ یەپەگە لە ڕوسیا، بەشداری پێ کردنی کورد لە دانوساندنەکان و گفتوگۆکان بۆ گەیشتن بە ڕێککەوتن بە مەبەستی گەڕانەوەی ئاشتی و ئاسایش بۆ ناوچەکە. لە ژێڕەوەش، دەستی کرد، بە توند کردنی پەیوەندیی لەگەڵ ڕۆحانی، ئەردوغان و ئەسەد و هەڵکەندنی چاڵ، دژ بە میللەتی کورد و دۆزە ڕەواکەی! لەدەرئەنجامدا، ڕوسیا بە خشپەیی عەفرینی، لە ژێر موشەکەکانی تورکیا جێهێشت، لە کۆتاییدا، تەنیا نەبوو بە تەماشاکەر، بەڵکو بوو بە ئاگر خۆشکەریش.

هەنوکە، دەزگای هەواڵگری و سیاسەتمەدارانی ڕوسیا، بوون بە توێژەرەوەی سیاسیی بۆ ئەردوغان! هەر هەنگاوێک، یان هەر لێدوانێک، دەربارەی سیاسەت و ستراتیژیەتی ئەمریکا، بڵاو بێتەوە، دەستبەجێ ڕوسیا هەوڵدەدا، بە شێوەیەک شێکردنەوەی بۆ بکات، کە بتوانیت زیاتر دەماری عوسمانیی تورکی رەگەزپەرست بگرێت، زیاتر ئەردوغان هانبدات دژ بە کوشتنی خەڵکی بێتاوان و منداڵی کورد لە ڕۆژئاوای وڵات بە تایبەتی لە عەفرین!
دووشەمەی ڕابردوو، ڕێکسی تێلرسۆن, وەزیری دەرەوەی ئەمریکا، کاتێک کە لێدوانی دا دەربارەی سیاسەت و ستراتیژیەتی ئەمریکا لە سوریا، دەستبەجێ وەزیری دەرەوەی ڕوسیا، لەڤارۆڤ، هاتە دەنگ و گوتی ” ئەمریکا دەیەوێت دەوڵەتێکی بچووک لە سوریا دابمەزرێنێت لەو ناوچانەی کە لە ژێر دەسەڵاتی یەپەگەن”. گومانی تێدا نییە، ڕوسیا لەبەکار هێنانی ئەو جۆڕە ووشە و ڕستەیە، مەبەستیەتی زیاتر ئاگر خۆش بکات، ئەردوغانی دڕندە زیاتر هاڕ بکات بەرامبەر بە کوردان.
لەڤارۆڤ، ئێستا، لە میدیاکاندا شەکر دەشکێنێت و دەڵێت، “ئەمریکا، ناوچەیەکی جیا کردۆتەوە، حکومەتۆکەکی بچووکی دابڕاوی لە دیمەشق دروست کردوە لە ناوچەکە، پارە و یارمەتی وەردەگرن، بۆ ئەوەی بتوانن بەردەوام بن، یاسا و دەستوری خۆیان دامەزراندوە و چەک و تەقەمەنیان بۆ دێت. نەتەوە یەکگرتووەکان دەبێت سەرنجێک بدەنە ئەو جۆرە بارودۆخەی دروست بووە و نە‌هێڵن هێزی دەرەکی لەوێ بمێنێتەوەو کە بە پێچەوانەی یاسای ژمارە ٢٢٥٤ی نەتەوە یەکگرتووەکانە، هەروها دەبێت نەتەوە یەکگرتووەکان هەموو لایەک پابەندی ڕێککەوتنی سوچی بکات”. دوای ئەو لێدوانەی لەڤارۆڤ، هێڕش و تۆپبارانەکانی تورکیا، بۆ سەر عەفرین لەلایەن سوپای تورکیا خەستتر بوو.

کورد، دەبێت بزانێت، کە ئەسەد و پۆتین، دوژمنی نەتەوەی کورد و دامەزراندنی سوپایەکی یەکگرتووی نیشتمانیی و نەتەوەیی کوردن، دژ بە سەربەخۆی کوردستانن، لەو دیدەوە ڕێککەوتن، لەگەڵ ئەسەد، هەمان چارەنووسی ئەو ڕێککەوتنەی ڕوسیای دەبێت بگرە خراپتریش، بۆ؟
ڕوسیا، وەک هێزێکی دەرەکی، دەبێت بە ڕێککەوتن و ڕەزامەندی زلهێزی تری دنیا و ناوچەکە مانەوەی خۆی لە سوریا مسۆگەر بکات، لە ئەرزی واقیعدا و بە گوێرەی یاسای نێودەوڵەتی بێت، ڕوسیا بۆی نییە لە سوریا بمێنێتەوە، هەروها لە حاڵەتی پێداگری کردنی لە مانەوەی لە سوریا بێگومان توشی گرفتی زۆر دێت نەک تەنیا لەگەڵ ئەمریکا و ئەوروپا بگرە لەگەڵ دوژمنە دێرینەکانی وەک ئیران و تورکیاش، بەڵام، سوپای سوری هاتنی بۆ عەفرین، دواتر دەرپەڕاندنی کارێکی قورستر دەبێت. ئەو سوپایە بە گوێرەی یاسای نێودوڵەتی، سوپایەکی فەرمیی سوریایە و مەشروعیەتی مانەوەی دەبێت، بۆ پارێزگاری کردن، لە خاکی سوریای یەکگرتوو و دەسەڵاتی سیاسیی ئەو وڵاتە. بەهێزبوونی ئەو سوپایە، بەهێزبوونی تورکیا، ئیران و ڕوسیایە لە عەفرین، هاتنی ئەو سوپایە بۆ عەفرین، ڕێگە خۆشکەرە لە هاتنی بەکرێگیراوان و جاشی ڕوسیا، ئیران، تورکیا و سوریا بۆ نێو شارەکە و گەشەکردنی شەڕی مەدەنی و دەستەویەخەی لێ چاوەڕوان دەکرێت لە ئایندەدا، کە ئەو جۆرە ڕووبەڕووبوونەوەیە، زۆر قورستر دەبێت، بە بەراورد کردن، لەگەڵ شەڕی سەنگەری ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ، هەروها دامەزراندنی ئەو سوپایە، لە سنوورەکانی نێوان تورکیا و سوریا لە عەفرین، جێگە متمانە نییە و چاوەڕوانی ڕێککەوتنی لێ دەکرێت لەگەڵ تورکیا و دزە پێکردنی سوپاکەیان بۆ نێو عەفرین.
لەدەرئەنجامدا، هاتنی سوپای سوری و دامەزراندن و خۆشکردنی جێگە پێیان لە عەفرین، هەڵەیەکی مەزنە، دواتر، دووبارە ژن و منداڵی کورد باجەکەی دەدەن، دووبارە دەکرێن بە قەڵغان و کەواسووری بەر لەشکر، بە دڵنیاییەوە، سووڕانەوەیە لە بازنەیەکی داخراودا!

به‌هرۆز بوچانی ، ناوی ئه‌و په‌نابه‌ره‌ كورده‌یه‌ كه‌ ماوه‌ی زیاتر له‌ چوار ساڵ و نیوه‌ له‌ كه‌مپه‌كانی دوورگه‌ی مانوسی پاپانیوگینیایه‌ و تا ئێستاش چاره‌نوسی وه‌ك په‌نابه‌رێك یه‌كلاینه‌كراوه‌ته‌وه‌.
به‌هرۆز له‌ دواهه‌مین ده‌ركه‌وتنیدا و له‌ چاوپێكه‌وتنێكدا له‌گه‌ڵ كه‌ناڵی ئه‌لجه‌زیره‌ی ئینگلیزیدا باس له‌ خراپی گوزه‌رانی خۆی و په‌نابه‌رانی تری كه‌مپه‌كه‌ ده‌كات كه‌ له‌ ناویاندا چه‌ندین په‌نابه‌ری عێراقی و ئێرانی و پاكستانی و چه‌ند نه‌ته‌وه‌یه‌كی تریش بوونیان هه‌یه‌.

به‌هرۆز هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای گواستنه‌وه‌ی بۆ ئه‌و دوورگه‌یه‌ بووه‌ته‌ ده‌نگێكی داكۆكیكار له‌ مافی ئه‌و په‌نابه‌رانه‌ به‌جۆرێك كه‌ ده‌یان ستونی بۆ ماڵپه‌ری ڕۆژنامه‌ی گاردیان نووسیوه‌ و به‌شداربووه‌ له‌ به‌رهه‌مهێنانی فیلمێكی دۆكیومێنتاری له‌باره‌ی ڕه‌وشی ژیانی ئه‌و په‌نابه‌رانه‌ كه‌ تا ئێستا ئه‌و فیلمه‌ له‌ چه‌ندین ووڵات و بۆنه‌ی جیاوازدا نمایش كراوه‌ و به‌هرۆزیش به‌هۆی كاره‌كانیه‌وه‌ بۆ چه‌ندین خه‌ڵات پاڵێوراوه‌ و براوه‌ی چه‌ند خه‌ڵاتێكیش بووه‌.

هۆكاری به‌ندكردنی به‌هرۆز و ئه‌و په‌نابه‌رانه‌ش له‌و دوورگه‌یه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌وڵیانداوه‌ به‌ قاچاخ و به‌ به‌له‌م ڕوو له‌ ئوسترالیا بكه‌ن به‌ڵام به‌پێی یاسا تونده‌كانی كۆچی ئوسترالیا ، ئه‌و كه‌سانه‌ براون بۆ كه‌مپه‌كانی دوورگه‌ی ناورۆ و پاپانیوگینیا و هه‌رگیز له‌ ئوسترالیا نیشته‌جێ‌ ناكرێن ، ئه‌و سیاسه‌ته‌ش بووه‌ته‌ جێگه‌ی نیگه‌رانی ڕێكخراوه‌كانی داكۆكیكار له‌ مافی په‌نابه‌ران و به‌ پێشێلكارییه‌كی مافی ئه‌وانی ده‌زانن.
له‌ میانه‌ی چاوپێكه‌وتنه‌كه‌یدا ، به‌هرۆز به‌ ئاشكرا ده‌ڵێت ئه‌وان دووچاری ئه‌شكه‌نجه‌دانێكی سیسته‌ماتیك بوونه‌ته‌وه‌ له‌و دوورگه‌یه‌ كه‌ توانای نیه‌ ئه‌وان بپارێزێت.

بۆ : (ن) و بارانەكانی كە (ن)(ن) دەیانبارێنێ‌
……………………

بەسەركردنەوەی شەو
لە بەردەم شەوی كەوتنی سێودا
بەسەر تەنیایی سێودا
ساتی هاتنەوەی بزەو ڕۆشتنی پەسیرە
بە دەم خەوەوە
كەوتنی نێو دەستەكان نائومێدی دیكەی تۆ بوون
لە
بەردەم ئەو ئوتوبانە ساردەدا
كە من هاتمەوە و
تۆ دەڕۆیشتی بەرەو
شەوی یەكەمی
كەوتنی سێو بەسەر تەنیایی باخچەدا
كاتژمێرەكان .. هەمیشە كاتژمێرەكان دەهاتن بۆ دیدەنی تۆ
ساتی بەر پەنجەرە و ساتی بەر لە بارینی باران بەسەر شووشەی ئەو هاتنەوەیەتدا
بێیتەوە كانتۆرەكە پڕ دەكەم لە پرتەقاڵ
لە ئەنەناسی
قاشكراوی سوور بە خوێنی هەنار
بەسەركردنەوەی شەو لە نیوەڕۆیەكی تەنیادا
مزگێنی بوون بۆم كاتێ‌ زانیم تۆ ناگەڕێیتەوە بۆ بینینی كانتۆری پڕ لە پرتەقاڵ و
سێوی سوور سوور بەخوێنی من و
خوێنی چۆلەكە
چۆلەكەكان خوێن دەخۆنەوە لە ئوتوبانە ساردەكەدا
كە تۆ من بكوژی بە بێدەنگی بە بێدەنگیم بناسێنی
من دەبێ چۆن دەستم بگا بە كانتۆرەكە
و
تەرمی سووری نێوی و ئەو كوژرانە؟
دەستم بكە بە كەشتی و
با من دابەزم بۆ كەناری دەریاكە .. دەبوورێمەوە
چۆلەكەكان لە بەردەم پەنجەرەكەدان
باوكم دەڵێ‌ : چۆلەكەكان كە لە بەردەم پەنجەرەكەدان ..دەبوورێنەوە
تكایە پەلە بكەن و با من لەو كەشتییە دابەزم
زەمین بەر لە كەوتنی سێوی
بیركاری
هاوكێشەی فڕینی
كۆترە بەرەو مردن
مردن دێتەوە بە زەمبیلێك
لە شەوی بەسەركردنەوەی شەو لە شەوێكی تەنیادا
باخەوان خۆی كۆدەكاتەوە:
زەمین بەر لە كەوتنی سێوی مەرگ هاوكێشەی فڕینی من بوو بەرەو خیابانە كارتۆنییەكان
كارتۆنی پڕ لە ئاو
ئاوی پڕ لە ماسی
من خالی لە ئاوی پڕ لە كارتۆن و ماسی پڕ لە سێوی ماتماتیك
باوكم دەڵێ‌ : دڵم دەوەستێ و قەلەوێرەكەم ببەن بۆ گۆڕستان بینێژن
دایكم دەستی دەخاتە سەر دڵی و ژوورەكەمان كتێب داگیری كردووە
دایكم لە گۆڕستاندا چەرچەفی خوێناوی دەداتە بەر با و
باران دەیبوورێنێتەوە
تۆش بوورانەوەی من بوویت كاتێ‌ دڵم دەوەستێ و دەمبەی بۆ گۆڕستان
مەمنێژە لەسەر قەلەوێرەی جێماوی باوكمدا بمچێنە
تا دەبوورێیتەوە .. بە چەرچەفی خوێناوی بەر با كفنت دەكەن
كە
بە
هێواشی
دەبوورێمەوە
من باران دەبوورێنمەوە و خۆم بە نەرمی دەخەمە ژێر پرسیارەوە
مەمنێژە تا دایكم بێتە دیدەنیم
و
ببینێ‌ من مردووم
و
گۆڕهەڵكەن
داوای مەرگی كەسێك دەكا لە بڕی هەڵكەندنی گۆڕێك بۆ من
چەند سەخت دەڕوا ئەو ماشێنە
كە
خەیار و مەرگی هەڵگرتووە
دڵ
كە
دەوەستێ‌ .. مەمنێژە تا كوڕەكەم دەڵێ‌ : بابە مەمنون
مەمنون كە نەتهێشت
یەخەی ئەو گوڵە یەخانە و یەخەی خۆم نەدڕم
دەبوو بیدڕم ..ئەو هەموو كفنە بدڕم لەبەرما
چەند سەخت دەڕوا ئەو گالیسكەیە كە گوڵ
و
تۆی هەڵگرتووە
تۆ جێم مەهێلَە كەس هیچم پێنادا تۆ نەبێ كە خۆتم پێبدەی
با ئەو كانتۆرە بكرێتەوە
تەرمی شاردراوەی نێو پرتەقاڵەكان و
قەلەڕەشە مۆمیاكراوەكان .. ببوورێنینەوە
قسە لەسەر فەریكە نۆك نییە
ئیتر ئەوا مانگ لە باوەشی كۆیلەیەكی نێو زیندان خەوتووە
زیندانەكە زیندانی بكەن
وەرزی دروێنە و مردنی لەسەرەخۆیە
وەك سەرخۆشێك نەتهێشت قەپێلكە هێلكە جێگای دڵ بگرێتەوە
لە چڕنووكی شەكەتی ئەم سەدەیە هیچ نەقەوما
دانەوێڵە دەبارێ‌ لە زەوییەوە بۆ سەر ئاسمان
لەژێر كورسیدا تەقە تەق
لە دەرەوەدا قسەی پڕ لە نهێنی
دەمێكە باخچەی ماڵەكەمان بۆتە مەزرای ئاژەڵان
پێشێلی یاسای چیلكە دار و گەڵا ناكەم
لەژێر سێبەری بزنەكە
شاعیرێك شیعر دەنووسێ بۆ خۆشەویستەكەی كە مردنە
گوڵەگەنم سەر دەردێنن
وەرزی دروێنە و دووركەوتنەوەتە…
بە فانۆسی سپی
بەنێو دارستانی سەوزدا
دەڕۆم.
درەختەكان
لایلایە بۆ چۆلەكەكان دەكەن .
دەریاكان
پڕن لە دەستنووسی با و
.ڕەشەبا
كاتی ڕۆیشتنم هاتووە
ئێوە دەمرن و منیش لە چاوەڕوانی مردندا
سەفەر دەكەم
قوڕ و لیتەی باخچە باریوە بەسەر سەری
باراندا
لەنێو دڵۆپێك فرمێسكدا كۆنسێرتێك ساز دەكەم : كۆنسێرتی پێكەنین.
پێكەنین ئاوازی گریانەكانی
ئەمڕۆمە
خۆشەویستە بچكۆلەكەم
قسە ناكەم
ئەوەی پرد دروستدەكا بۆ پەڕینەوە من نیم
زرینگەی زەنگوڵە و خرخاڵ بەرز دەبێتەوە
بە فانۆسێكی ڕەشەوە دەگەیتەوە لام
هێشتا
درەختەكان لایلایە بۆ چۆلەكەكان دەكەن
هێشتا
دەریاكان پڕن لەو مردووانەی ئاوازی ئەمڕۆمن.
بە ئاو پاكژ نابیتەوە
ڕووت
پێخواس
ئاوابوویت و هێشتا خۆر ئاوانەببوو
سەوزایی چاوت پڕ بوو لە جوانى ڕەنگ زەرد
ئەو گۆرانییەی بە یەكەوە نەمانگوت
گۆرانی دەڵێ‌ بۆ ئەو منداڵانەی لاسایی بەچكە شێرەكان دەكەنەوە
تۆ سەرەنجت نەداوە
یان
بێدەنگیی باڵندەیە هەموو شتێكی تەنیوە ؟
من دەزانم
ئەو كەفە زۆرە
هاواری یەكەمین باڵندەی كوشتووە
ئەگەر تۆ بارانی یەكەمینی
نووستووی نێو تابووتی بەردین
بە پێنج دڵۆپە خوێنی سەر چەقۆ لەش پیسە
هێشتا
كاتژمێری وەستاو
هێشتا
جووڵەی نێوان دوو كەوانە
هێشتا
. مەرگ
گیانێك
پڕ لە برینی فێنك
لە خانووێكی دیكەدا
گوێی لە ترپەی دڵمە
سووك سووك
برینەكانی دەپێچێتەوە و دەپرسێ : كاتژمێر چەندە بە تەوقیتی برین ؟
ئەوەی من باسی دەكەم
باران تێیدەگا
چەقۆیەك و
حەوت دڵۆپە خوێنی مەیو
لەبەر باران ڕووت دەبنەوە
خۆشەویستە بچكۆلەكەم لەنێو جێگای خەوتنەكەیدا گۆرانی دەڵێ‌
گیانێكیش
پڕ
لە بیرەوەری
لەبەر بارانی دەرەوە تەزیوە.
بەو هەموو خوێنەوە چۆن لەو شەقامە بپەڕمەوە ؟
خوێنێكی زۆرم لەبەر دەڕوا
دەترسم ماشێنەكان بە هۆڕنەكانیان گەرمی ئەو نیوەڕۆیەم بۆ بگۆڕن بە ساردیی بەفر , لە ژیانمدا یەك جار بەفرم بینیوە ببارێ‌ , بۆ چەند خولەكێكی كەم بەفر باری بەسەر كارگەی دروستكردنی بوزدا . دەترسم ماشێنەكان بەر لە من بپەڕنەوە سەر شۆستەكە , ماشێنەكان لە شەقام دەترسن , كەسێك لە ناوەڕاستی شەقامەكەدا مردووە , وابزانم ئەمە هۆكاری بارینی بەفرە قورسەكەی بەیانییە , بەیانی بەفر دەبارێ‌ بەسەر كارگەی مافووردا , تۆ لە كارگەكەدا كاردەكەی , مافوور دروست دەكەی و بیر لە من دەكەیتەوە لە ناوەڕاستی شەقامەكەدا مردووم و ماشێنەكان لە ترسی من دەپەڕنەوە سەر شۆستەكان.

من گەورەیی و گەشەی عەقڵ و زانستی ئێوەم ناوێت! هەمویتان بەیەك رۆژ هاوڕێیەتیی مارمێلکەیەك و ئاو رۆشنکەرەوەیەکی سەر ڕوی ئاوی گەروی کانیەک لە بەڵێننامەیەکدا بۆ واژۆ دەکەم و دەتاندەمەوە!
لە منداڵیمدا کە دەچومە دەراوی کانیەکە بۆ ئەوەی دەمی جۆگەکە بکەمەوە بۆ ئاودێری بێستانە پڕ بەرهەم و بۆن و بەرامی شوتی و کاڵەك و بڕکە شەمامەکان، لەوپەڕی تینویەتی ئەو گەرمەی ژیانەدا، تا تێر سەیری پۆلی پڕ جوڵە و چالاکی ئاو رۆشنکەرەوەکانم نەکردایە، دڵم نەدەهات جوڵەی ئازادانە و پڕ کار و چالاکیان لێ تێکبدەم، تا خۆیان لایەکیان چۆڵدەکرد، ئەوکات بە ئەسپای مشتێك ئاوی سازگارم دەخواردەوە!
کە دەستم بە ئاودێری بێستانەکە دەکرد، دوای پاراوکردنی چەند دێراوێك، لە پڕ لەکاتی کردنەوەی دەمی دێراوێکدا لە بەدەمەوە هاتنی کلکی پەریوی مارمێلکەیەکی پڕ بەرائەتدا، کە بەدەمی پێمەرەکەمەوە دەقرتا، دنیای ئاخر بوونم دەبینی!.
هێشتا کلکی مارمێلکەکە زیندو بوو، پێچی دەخوارد و دەجوڵایەوە، شۆك بەریدەدام و بەدەستێکم پڕم پیاکرد و دەستێکیشم پڕکرد لە قوڕ و بەدوای مارمێلکە بریندارەکە دا دەکەوتمە ڕاکردن، بە ئومێدی ئەوەی بیگرمەوە و بەقوڕ کلکی بۆ پێوە بنێمەوە و تیماری بکەم و برێك لەتاوانەکەم کەم بکەمەوە و، داوای لێبوردنی لێبکەم!
ئەو لەترسی ترسناکی من و، لەتاو ئازاری برینەکەی دێراو بە دێراو، بن بڕک بە بن بن بڕکی بێستانەکە رایدەکرد و، منیش لەتاو ئازاری دەرون و تاوانباریم و خەمی چارەسەرکردن و کەمئەندام بوونی ئەو، بەدوایدا رامدەکرد!

سەرەنجام خۆی دەگەیاندە گیاو گژی زەبەندی تەباری جۆگەکەو، خۆی دەکرد بە کونێک دا و لە ترسناکی من ڕزگاری دەبوو، وەلێ نازانم چەند دوای ئەوە ترس و هەناوەکوتێی ڕەویەوەتەوە و توانیویەتی خۆی تیمار بکات یا هەر لەو کونە دا گیانی بێگەرد و پیرۆزی سپاردوە!

دەزانن ئەو ساڵە و تا چەند ساڵێکی دیکەش هەر دەچومە سەر بەراوەکە لەو ئارامیەی بەیانیانی دەشت و دەردا، کە هێشتا زیندەوەرەکان بێترستر لە چۆڵبونی مرۆڤ لە دێبەراکاندا ئازادانە دێن و دەچن، من بە ئەسپای چاوم دەگێڕا بزانم ئەو مارمێلکەیە بە زیندوی نابینم، کەمێك ئازاری هەست بەتاوانباریم کەم ببێتەوە؟
ئەوکاتە کە هێشتا بەتەوای نەگۆرابومە سەر جنس و وەرگرتنی زانست و هۆشیاریی و رۆشنبیریی مرۆڤ، بەو شێوەیە هەست ناسک و میهرەبان و ئاژەڵ خۆشەویست بووم!.

تا ئەو ڕۆژە و ئەو کاتەش، کە لەبەردەمی کونە تەیارەکەی لای کانی و چەم و چنارەکانی (عەلی سور) من لەملاوە سێپەرەم دەکرد بەناو قژە لول و ئاڵۆسکاوەکەمدا و کاریلە تازە فێرە لەوەڕ بوەکان، هەردوو دەستیان دەخستە سەرشانم و سێپەرەکانی ناو قژمیان دەردەهێنا و دەیانخوارد و منیش دەمگرتن و دەمگەوزاندن و سەر لوت و نێوچەوانیانم ماچ دەکرد، هەر باشبووم و هێشتا گەشەی گەورەییم نەبینی بوو!، وەلێ لەوکاتەدا دایکم هاواری کرد راکەنە کونە تەیارەکەوە تەیارە هات! ئێمەش وەك مارمێلکە بریندار و ترساوەکە خۆمان کرد بە کونەکەدا و، دایکیشم مەنجەڵە شیری سەر ئاگری ئاگردانەکەی قڵپ کردەوە بەسەر ئاگرەکەدا، تا فرۆکەوانەکە دوکەڵی ئاگرەکە نەبینێت و بۆمبارانمان نەکات، ئیدی من لەو رۆژەوە گۆرام! لە هاوڕێی مارمێلکەیەکی پڕ بەرائەت و جوانیەوە بومە مرۆڤ و هاوڕێی مرۆڤی دڕندە!. ئێستا بمبینن من چەندە گۆڕاوم، چەندە خۆمم بەجێ هێشتوە؟
ئەها منێك ساڵەها عەوداڵی دۆزینەوەی مارمێلکەیەکی کلك پەڕیو بووم ڕامدەکرد بە دوایدا، تا تیماریکەم و داوای لێخۆشبوونی لێبکەم؟

ئەو کاتانەی دڵم نەدەهات یاری ئاو رۆشنکەرەوەکانی سەر ڕووی ئاوی گەروی کانیەکە تێكبدەم بۆ ئاوخواردنەوە؟ وەلێ ئێستا بەبەرچاومەوە دار و درەخت، گوڵ و گیا، مێرو و پەلەوەرە و ئاژەڵەکانی هەموو ئەم گۆی زەویە بەبەرچاومەوە خوێنی لێدەچۆرێ و مێشك و چاوم ماندوو دەبێت لە تەماشاکردنییان، وەك فیلمێکی خوێناوی سەیری دەکەم و، هەر کە چاو و مێشكم ماندوبوو، چاو وەردەگێرم و پشتی تێدەکەم و بێ هەست و سۆز دەیدەم لە پرخەی خەو!، وەک ئەوەی نە بام دیبێ و نەبۆران، نە خوێنڕشتن و نە منداڵ کوشتن و نە برسیەکان و هاتوهاواری بەر گولە و ساروخ و بۆمبی دەستی (زاناکان) و بەرهەمی(زانست)، دەک نەفرەت لە خۆت و زانایی و زانستت، دەک نەفرەت لە گەورەیی من و دڵڕەقی ئەمڕۆم.
ئێوە ئەی مرۆڤی خاوەن گەشەی عەقڵ و بەناو زانست و هۆشیاریی، بزانن ئەگەر لەم خەوی کاولکاریە بەناو زانستیی و هۆشیاریی رانەپەرن، ئەو ملیۆنان منداڵە برسی و تینو و ڕەشوڕووتانە، مارمێلکە ئاسا پڕ بەرائەتانەی کە ئەمڕۆ لەژێر ئاگر و ئاسانی گەشەی عەقڵی مرۆڤدا شەڵاڵی خوێن دەکرێن، سبەی وەك ئێمە دەبنە مرۆڤ، دەبنە دڕندە و دڵڕەق و خوێنڕێژ.
هەر بۆیە پڕ بە دەمم ، لە کانگای دڵمەوە، هاواردەکەم و دەڵێم، منداڵیم بدەنەوە چیتان لێکرد؟! بۆ کوێتان برد؟!
منداڵیم بدەنەوە بۆ ژیان نا! بۆ پاك بونەوە لە تاوانەکانی رۆژانی دوای کونەتەیارەکە و تا ئێستام!
منداڵیم بدەنەوە من ئەم گەورە بون و گەشەی عەقڵ و زانستەم ناوێت، من دەمەوێت ببمەوە هاوڕێی مارمێلکە و ئاو رۆشنکەرەوەکانی گەروی کانیەکە!.

مامە دارا/ ١٨/٠٢/٢٠١٨
نەرویج

ترەمپ لە هەڵبژاردن بردیەوە،
خەونی ئەو کوردەی، خؤش باوەڕی لە خۆێنی دایە،
هاتە دی.
پەنچەرچی (غەمگین)ی هەبوو
کردە بە ( ترەمپ)
بە سەما کردن هاتە سەر شەقام.
شەو لە خۆشیان نەخەوت!
بۆ بەیانی، پەنچەر بەلاش بوو.
نۆکاو فرؤشێک،
دوکانە بچکۆکەکەی لە (خەون) ،
کرد بە ترەمپ.

ئەویش رۆژەک،
پارەی نۆکاوی،
لە کەس وەرنەگرت.
وەهەروەها،
شەربەت فرؤشێکی سەر شەقام،
وەک ئەوەی، مەولود بکات
شەربەتی بەلاش،
دابەش کرد.
ماسی گرێک،
رۆژێکی کردە پشو
چەند منداڵەکی تازە ،
بە ناوی ترەمپ کران.
ئەوانەی لە کوردستان بە سەدانن،
بە خۆیان دەڵێن(چاودێری سیاسی)
و سیاسیەکانمان،
قەرسیلیان هێنایە چۆکان
دەولەتی کوردی،
بوو بە مەسەلەی کات.
چەند مانگێک تێپەڕی ،
رۆژێک ترەمپ، لە راوێژکارەکی پرسی،
“گرفتی نێوان کازاگستان و عێراق چیە”؟
– مەبەستت کوردستانە، گەورم ؟
دوایی، لەوەەش خراپتر روویدا.
پەنچەرچی شۆک بوو،
دوو رۆژ دوکانەکەی داخست
رۆژی سێ یەن
ناوی ترەمپی، بە ڕەش بۆیاغ کرد.

نوری بەشیر…

هێرش و کوشتاری دەوڵەتی تیرۆریستی تورکیا بۆسەر خەڵکی مەدەنی عەفرین لە سێ هەفتە نزیک دەبێتەوەو وڵاتانی سەرمایەداری جیهانی چی لە ناوچەکەو چی لەجیهاندا نەک هیچ کاردانەوەیەکی جیدیان لەخۆیان نیشان نەداوە بەدژی، بەڵکو بێدەنگی و لایەنگری پاساوەکانی دەوڵەتی بۆرژوا ئیسلامی تورکیا و ئۆردوگان دەکەن. پاساوی پارێزگاری لەسنوری تورکیا لەدژی تیرۆر و هێرش بۆسەر پەیەدەی لایەنگری پەکەکە، لەکاتێکدا دەوڵەتی ئەمریکا لە سەرەتای جەنگێک کە لەسوریا لەژێر ناوی دژی تیرۆر و داعشدا بەرێی خست لەو نێوەدا هەزاران کەس لەخەڵكی مەدەنی بوونە قوربانی سیاسەتی شەڕخوازانەو بەرژەوەندیەکانی ئەمریکا و کۆمەڵگە وێرانکرا، لایەنگری و نزیکایەتی خۆی تا ئێستاشی لەسەر بێت لەگەڵ هێزەکانی پەیەدە نیشانداوە، بەڵام ئەمڕۆ لەبەرامبەر لەشکرکێشی و کوشتاری نا ئینسانیانەی تورکیادا لەگەڵ هاوپەیمانە غەربی و ناوچەییەکان و هێزەکانی رکابەری وەک روسیاو هاوپەیمانەکانی لەدنیا و ناوچەکەدا هەمان پاساو بۆ کوشتاری دەوڵەتی ئیسلامی ئەردوگان دەهێننەوە.

هەموو ئەو پاساوانە بۆ هێرش و کوشتاری تورکیا بۆ سەر خەڵكی مەدەنی عەفرین و ناوچەیەک کە لەچاو باقی ناوچەکانی تری سوریادا ئارامترو خەڵکەکەی دەتوانن هەناسەیەکی باشترو دورتر لەشەڕو کوشتاری سوریا هەڵبکێشن، هەمان پاساوی هێرش و لەشکرکێشیە کە ئەمریکاو هاوپەیمانە غەربی و ناوچەییەکانی کە حەشدی شەعبی و سوپای قودسی جمهوری ئیسلامی ئێران بە سەرپەرستی قاسم سلەیمانی و هێزەکانی حکومەتی عەبادی کردیانە سەر کەرکوک و دوزخورماتوو و ناوچەکانی دەوروبەری، بەڵام ئەمەی دووەمیان لەشەرایتێکی راستەوخۆی دوای دەرکردنی هێزەکانی داعش لەموسڵ و لەهەلومەرجی تازەی وڵاتی عێراقدا بوو کە لەشکرو حەشدی شەعبی عێراقی بەسەرکەوتوو هاتنە دەرەوە، پاساوەکانی پشتی ئەم هێرشەش بە دەنگدانی خەڵکی کوردستان لەریفراندۆمێکدا بەزۆرینەی دەنگ بەجیابوونەوە ناو زەدیان کردوو هێزگەلێکی زۆری ناوچەیی و ناوخۆ لە ناسیونالیستە کوردەکان و چەپەکانیان لەدەوری کۆکردەوە. لەکاتێکدا تەپڵی دیموکراسی ئەمریکاو هاوپەیمانە غەربیەکانی دۆستی ناسیونالیزمی کوردی بۆ دیموکراسی مافی دەنگدانی خەڵك لەدنیادا گوێی خەڵک هەراسان دەکات، وە حزبە ناسیونالیستەکانی کوردایەتی دەهۆڵیان دەکوتا بۆ ئەمریکا و غەرب و دیموکراتیەتەکەی، بەڵام بەمافی ڕەوای خەڵکی کوردستان نازانن کە ئازادانە دەنگ بدەن.

پاساوەکانی هێرشی تورکیا بۆ عەفرین و پاساوەکانی دەوڵەتی عێراق و حەشدی شەعبی و دەوڵەتی جمهوری ئیسلامی ئێران بۆ سەر کەرکوک و تەئیدکردنی لەلایەن ئەمریکا و هاوپەیمانە ناوچەییەکان و غەربەوە لەلایەک و روسیاو ئێران و هاوپەیمانانی، راستیەکانی ئەو هەلومەرجە ناخاتە ڕوو، بەڵکو واقعیەتی ئەو هێرشانە یەکەم لە شکستەکانی ئەمریکادایە لەناوچەکەدا و سەردەرهێنانی هێزەکانی روسیاو هاوپەیمانانی لەسوریاوە بۆ ناوچەکەو لایەنگری لە سیاسەت و بەرنامەکانی تورکیا، کە بۆخۆی لەلایەک هەلومەرجی نالەبارو شەڕی سوریا گەورەتر دەکات و درێژە بەکوشتارو کاولکاریەک دەدات کەلە ٢٠١١ وە ئەو کۆمەڵگەیەی لەبەریەک هەڵوەشاندوەو دەخالەتی وڵاتانی ناوچەکە بۆ هەلومەرجی سوریا زیاتر دەکات، بەرگریەکانیان لەپاساوی تورکیا کەسنورەکان دەپارێزێت لەتیرۆر لەهەموو کات پوچترە، کە ئەو بەرەو قوڵایی ناو خاکی سوریا دەکشێت، پاساوەکان و لایەنگری لەو پاساوانە لەوە پوچترە ئەمریکا و روسیا و هاپەیمانەکانیان دژایەتی بۆ تیرۆرو داعش تاکید دەکەنەوە لەکاتێکدا دەورەی شەڕی دژی داعش دەوڵەتی تورکیا بەئاشکرا دەست لەناو دەستی داعش و هاوکاری سەرەکی داعش بوو و ئێستاش هێزە پەرشوبڵاوەکانی داعش و باقی هێزە ئیسلامیەکانی سەربەخۆی کۆکردۆتەوەو لەگەڵ هیزە سەربازیەکانی تورکیادا لەبەرەی پێشەوەی جەنگەکەن، واتە ئەگەر تیرۆر و تیرۆرست لەناوچەکەدا هەبێت ئەوە دەوڵەتی فاشیستی ئیسلامی ئەردۆگان و تورکیایە، کە دەرگیری ئەزمەیەکی ناخۆ بووەو دەیەوێت لەرێگای هێرش و دەخالەتی لەسوریادا وەک وڵاتێکی کراوە رۆژێک بۆ ئێران و رۆژێکی تر بۆ سعودیەو حزبوڵای لوبنانی و رۆژێکی تر بۆ قەتەر چارەیەک بۆ هەلومەرجی ئەزماوی تورکیا بدۆزێتەوە.

کەواتە هێرشی سەر کەرکوکی ١٦ی ئۆکتۆبەری ٢٠١٧ و ئێستای سەر عەفرین لەهەلومەرجێکی دوای دەکردنی هێزە چەکدارەکانی داعشە لەموسڵ و ناوچەی رەقەی سوریادا، کە نەئەمریکا لەعێراق و نە لەسوریا بەو بەرنامەو سیاسەتەی خۆی نەگەیشتووە، وە روسیاو هاوپەیمانەکانیشی بەهەمانشێوە، وە هیچ لایەک لەو دوو قوتبە گەورەیە هیچ بەدیلێکیان بۆ ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست پێ نیە و هەریەک لەچاوەڕوانی نفوزو هێزگرتنی خۆیدایە و بەتایبەت بۆ ئایندەی سوریا و لەوێوە بۆ وڵاتانی تری ناوچەکە چاویان بڕیوە، وە لەعێراقدا جنوب و ناوەڕاست بەدەست جمهوری ئیسلامیەوەیە و کوردستان نیوەی بەدەست ئەمریکاو نیوەکەی تری بەدەست ئێران و تورکیاوەیە، کە بۆ ئەمریکا کێشەیەکی تری نفوزی ئێرانە لەپاڵ کێشەی لەگەڵ روسیادا. لە سوریاش بەهەمان شێوە ئەمریکا لەڕووی سیاسی و سەربازیەوە ئەوەی ویستی بەتەنها خۆی وەک زلهێزی جیهانی و دوایی لەگەڵ هاوپەیمانە غەربیەکانی کە دەسەڵاتی بەشار ئەسەد بروخێنێت دەسەڵاتێکی سەر بە ئەمریکا جێنشین بکات بو ئەمەش کۆمەکێکی زۆری هێزە ئیسلامیەکانی کرد، بەڵام هەرزوو شکستی هێناو ئەو هێز و کۆمەکانەی هەمووی بووە هێز و پاڵپشتی داعش و وڵاتانی ناوچەکە لەسعودیە و قەتەر و تورکیا… بۆیە بەناچار ناوچە کوردیەکان کەپێشڕەویەکیان کردبوو لەدژی داعش و ئاسایشی ئەو ناوچانە لەچاو باقی سوریاداو وەستانەوەی دژی داعشدا باشتر بوو، بەناچار ئەمریکا هاوکاری کردن کە بەرژەوەندیەکانی لەوێوە بڕواتە پێشەوەو منافەسەی روسیا و ئێرانی پێبکات، هەروەک لە ٢٧ ساڵی رابردوودا هاوکاریەکی زۆری حکومەتی هەرێم و یەکێتی و پارتی کرد، بەڵام دواجار چ ئەمریکاو غەرب و چ روسیاو ئێران و هەموو هاوپەیمانیان بەرژەوەندیان لەگەڵ دەوڵەتانی مەرکەزی و ناوچەکەدا هەیە و داواکان و پاراستنی خەڵکی کورد زمان لەناوچە کورد نشینەکانی سوریا و عێراقدا دەکەنە قوربانی سیاسەت و بەرژەوەندی خۆیان، ئەگەر وانیە جمهوری ئیسلامی ئێران بە چ یاسایەکی نێودەوڵەتی و سیاسەتێک پێش لەشکری بۆ حەشدی شەعبی و سوپای عێراق دەکات بۆ ناو خاکی عێراق و کوردستان، تورکیا بە چ یاسایەکی نێودەوڵەتی دەچێتە ناو خاکی سوریا و بە لەشکرێکی دەیان هەزاری و هێزەکانی داعش و ئیسلامیەوە کوشتاری خەڵكی مەدەنی و کاولکاری دەکات، ئەمە تەنیا جەنگی زلهێزەکان و لەرێگای وڵاتانی ناوچەکە و هێزە محەلیەکانەوە دەچێتە رێوەو هەریەک لەو هێزە گەورانەش ئامادە نین لەبەر خاتری خەڵکی مەدەنی سوریا و عێراق و کوردستان دەست لەبەرژەوەندی خۆیان لەو وڵاتانە هەڵگرن و سازشێک بکەن، هەموو کۆبوونەوەکانی جنێف و ئاستانەمان بینی کە پێش کۆبوونەوەکان فەشەلەکانیان ئاشکرا بوون لەسەر هەلومەرجی سوریا.

پوچی پاساوی عێراق و ئێران بۆ لەشکرکێشی بۆسەر کەرکوک بەبەهانەی ریفراندۆم و دەنگدان بەجیابوونەوە و لەشکرکێشی و کوشتاری دەوڵەتی تورکیا بۆسەر عەفرین بەبەهانەی پاراستنی سنور لەتیرۆر و ترس لە پەیەدە، تەنیا بەلایەنگری ئەمریکا وهاوپەیمانەکانی تەواو نابێت و ئەو لایەنگریە بەرۆشنی لە سیاسەت و کارو بەرنامەی ژمارەیەکی زۆر لە حزبەکانی کوردایەتی لە باڵێکی یەکێتی و گۆڕان و ئیسلامیەکان و شاسوارەکاندا بەئاشکرا عەمەلی کرایەوە کە پاساوەکانی ئەمانیش هەمان قسەی سواوی ئەمریکاو هاوپەیمانە جیهانی وناوچەییەکانن، کە بۆ خۆی دۆستایەتیەکەیان تازە دەکەنەوە. کە هەموو تەبلیغاتی ئەو هێزانەی کوردایەتی کەڕوو بەرەو بەغداو عەبادی بوون و چاویان لەدەرگای ئەمریکایە کەئێستا کارنامەی ئەمەریکا لەعەفرین دەبینن نە ریفراندۆمیان ئەنجامداوە و نەداوای جیابونەوەشیان کردوە، ئایا قسەیەکیان بۆ ئەو هێرشانە چیە، جگە لەخۆشخەیاڵی بەسیاسەتی ئەمریکا و کلکایەتی بۆ وڵاتانی ناوچەکە.

بۆ حزبەکانی کوردایەتی شتێک نیە تەنیا شەڕی کورسی و پارەیە کە ئەوەی پۆڵ بریمەر لەسەر بارزانی و تاڵەبانی وتویەتی کەچاویان لە سەر بڕە پارەیەکی زیاترە، ئیتر ئایندەو چارەنوسی خەڵکی کوردستان بەرەو کوێ دەچی بۆ ئەوان کێشەیەک نیە. ١٦ی ئۆکتۆبەرو تەسلیمکردنی نێوەی خاکی کوردستان لەلایەن باڵێکی یەکێتی و پێشلەشکری بۆ ئێران هەروەک کارنامەی بارزانی لە ٣١ ئابدا وایە و بەرگری نەکردنی پارتی و یەکێتی بۆ یەک رۆژ لە لەبەرامبەر حەشدی شەعبیدا هەمان کارنامەیان لە ٢٧ ساڵی دەسەڵاتداری و دابەشکردنی کوردستانە بەزۆنی زەردو سەوزو پارێزگاری لە ناوچەی دەسەڵاتیان و نۆکەری بۆ ئەمریکاو وڵاتانی ناوچەکە.

هەلومەرجی ناوچەکە و سیاسەتێک لەپشتی ئەو یاریانەی کە زلهێزە جیهانیەکان و وڵاتانی ناچەکە بەڕێیان خستووە بۆ بەرژەوەندی و جێگاو رێگای خۆیان لە سوریا و عێراقدا لەسەر حسابی کوشتاری خەڵکی مەدەنی و بێدەسەڵات، زۆر ناڕۆشن و سەرلێتێکدەرەو کۆمەڵگەیان پێ چەواشە کردوەو ئەو حزبە ناسیونالیستیە کوردانەیان کردووە بە تۆپی مەیدانی یاریکەو ئەوانیش کاریان چەواشەکاری و خۆڵکردنە چاوی خەڵکە بۆ جێگا گرتن ئەگەر شانسیان هەبێت لەئایندەی سەرکەوتنی ئەمریکا لەو کێشانەدا. ئەو هەلومەرجە ناڕۆشن و تاریکەی ناوچەکە بەشێکی زۆری ئەو چەپە نا کۆمەڵایەتی و ئایدیۆلۆژی گەرەی گرتۆتەوە کە بە دەهۆڵی ئەمریکا و حزبە ناسیونالیستیەکان هەڵدەپەڕن و چاویان لەئاست رێگاچارەی دەرچوونی کۆمەڵگای کوردستان لە چوارچێوەی حکومەتی فیدراڵی قەومی و ئیسلامی و تایفی عێراقدا نابینێت و کەبە عەمەلی وەک حزبەکانی کوردایەتی دەکەونە ئەوەی چاویان لە رێگاچارەی ئەمریکا و ئێرانە ڕوو لەبەغدا و عەبادی.
١٤/٢/٢٠١٨

لە ڕۆژەکانی سەرەتای ئەم هەفتەیەوە دیمەنی وەشاندنی شەقو مست و پەلاماردانی پڕ ڕقو توڕەیی وگیانی تۆڵە سەندنەوەی دڕندانەی کۆمەڵێک لاو لەناو جەرگەی بازاڕی شاری هەولێر، کە هیچ کەس نەیدەتوانی بەریان پێبگرێت، وەک هەورە تریشە لە ڕێگای تۆڕەکانی پەیوەندی یە کۆمەڵایەتی یەکان ،و پاشان دەزگاکانی ڕاگەیاندنی لەسەر ئاستی ناوخۆو، تەنانەت دەرەوەش بڵاو بوەوە.
ئەم دیمەنەش بوە مایەی نوسینی هەزاران کۆمێنت و ووتار، بە چەپو ڕاستدا ،کە بە داخەوە بە زۆری بەنزینیان دەکرد بەسەر ئاگری ئەم شەڕەی لاوانەداو، گیانی نەتەوەپەرستی و فاشستیان زیاتر خۆشدەکرد .
بۆیە هەم دیمەنەکەو هەم هەڵوێستگیری یەکان پێویستە بمانخانە بەردەم پرسیاری ئەوەی ئاخۆ چ سیاسەتو کەلتورێک زاڵە بەسەر ئەم کۆمەڵگایە دا کە وا دەکات کۆمەڵێک لاوی زانکۆ کە بۆ گەشت هاتون لەگەڵ کۆمەڵێک لاوی تر بکەونە ئەم شەڕە پڕ ڕقو توڵە سەندنەوە دڕندانەوەیە لە یەکتر ؟
بۆ زیاتر ڕۆشنکردنەوەی ناوەڕۆکی ئەو سیاسەتو کەلتورەی کە لە پشت ئەم جۆرە شەڕانەوەیەو زاڵە بەسەر کۆمەڵگادا لە ئاستی کوردستان و عێراقو تەنانەت ناوچەکەو جیهانیش ،وا پێویست دەکات ئاماژە بە کۆمەڵێک بەڵگەو فاکتی زیندوی واقعی دەورانی دەیەکانی پێش ئاڵوگۆڕە گەورە جیهانی و ناوچەیی یەکانی سەرەتای نەوتەکان بکەین کە بوە هۆی زیاتر قوڵکردنەوەو کۆمەلایەتی کردنەوەو رەسمیەت دان بەم سیاستو نەزعەی قەومپەرستانەو خیلەکیانەو هاوکات ئاینی و تایەفی یانە کە کاریگەری یەکانی لەم دوو دەدەیە زیاتر لەم ووڵاتانەی وەک عیراق دیارترو کاریگەرترە.
بێگومان هەرکەسێک ئاوڕێک بداتەوە لە تەواوی دەیەکانی پێش نەوەتەکان سەرەڕای بونی ڕژێمکی فاشی قەومی وەک بەعس ،چ لە عێراق یاخود زۆر ناوچەی تری دونیا ،هاوکات بونی ستەمی قەومی وچینایەتی هەمەلایەنەیە لەوەتەی دەوڵەتی عیراق و ئەم ووڵاتانەی تر لەسەر بنەمای قەومی و ئیسلامی ناسنامەی بۆ دانراوە لە نزیک بە سەد ساڵی رابردوو ،بەڵام بڕوا ناکەم لەهەمو شارەکانی عێراقو ووڵاتانی تر، چەند دیمەنێکی ئاوا شەڕی پڕ ڕقو قینەی قەومپەرستانەمان بەرچاو کەوتبێت. ڕژێمی فاشی بەعسی قەومی دەسەڵاتە قەومی یە عرەب ی یەکانی پێش ئەویش ،و هەمو هاوشێوەکانی لە ووڵاتانی تریش سەرەڕای هەمو هەوڵێکیان بۆ دروست کردنی ڕقو قینەی قەومی تەنانەت لە لایەن دامودەزگا جاسوسی یە سەرکوتگەرەکانیشیانەوە بەڵام هەر نەیان توانی ئەو ئاسۆ و ئامانجە سیاسی یەیان بکەنە بیروباوەرو کەلتورو نەریتی باوی کۆمەڵایەتی.
ئەو کاتە خەڵکی کوردستان، بە تایبەت لاوان ،برۆشتنایا بۆ هەمو شارەکانی عێراق و خەڵکی شارەکانی ئەویش بهاتنایا بۆ کوردستان قەد شایەدی دیمەنێکی خۆ بە خۆی ئاوای لاوان نەدەبوین کە ئێستا لەم چەند ساڵە لە شارەکانی کوردستانو عیراق چەندین دیمەنی وامان بەرچاوکەوتوە.
لە کاتێکدا ڕژێم بە چەندین شیواز هەوڵی دەدا تەنانەت جلو بەرگ و زمانی کوردی …هتد قەدەغەو بەرەو نەمان بەرێت ،لە پاڵ سیاسەتی بەفەرمی ناسینی حوکمی زاتی . وە لە بازگەکانی ڕژێم شەڕو گیچەڵیشیان بە خەڵکی کورد دەکرد ،بەڵام هەرگیز لە لایەن خەڵکی ئاسایی یەوە توشی سوکایەتی و شەڕو لێدانی ئەو دیمەنەی شاری هەولێر نەدەهاتی.
باشترین نمونەش چیرۆکە ئەفسانە ئاساکانی ڕزگار کردنی خەڵکانێکی ئەنفالە کە چۆن خەڵکی ئاسایی شارەکانی باشوری عێراق ،بە تایبەتی ناوچەی عەرعەر، کە ببوە گۆڕەشاری ئەنفالەکان هاوکاری یان کردون و ڕزگایان کردون لەمەرگ، تەنانەت هەتا کوردستانیش هێناویاننەتەوە سەرەڕای مەترسی گیانی ئەو کارەش بۆیان.
با لە عێراقو ناوچەکە بگوزەرێین، کە ڕژێمی قەومی فاشی وەک بەعس لەسەر کار بوەو هەوڵی قەڵاچۆنی کردنی خەڵکی کوردستانی داوە، ئاوڕیک لە ووڵاتانی تری ئەمریکاو ئەوروپا ،بە تایبەتی یەکێتی سۆڤیەتو بلۆکی بەناو سوسیالیستی، بدەینەوە ،سەرەڕای بەرتەسک کردنەوەو تەنانەت نەبونی ئازادی سیاسی و ڕێکخراوەیی ،بەڵام نەک هەر قسە لەسەر ناکۆکی قەومی و ستەمی قەومی نەبوو بەڵکو هەر کەس تەماشای میدیای ئەو دەورانەی بکردایە بۆی دەردەکەوت چۆن چۆنی بیرو نەریتو ناسنامەی ئینسانی بۆتە دیاردەیەکی باوی ئەو کۆمەڵگایانە.هەر کەس ئازادانە دەیتوانی بە زمانی دایکی و هەر شتێکی تر کە بروای پێی بوو بەکاری بێنێت.ڕاستە جیاوازیوچەوسانەوەی چینایەتی و هەژاری و بێکاری هەر هەبو بەڵام نەزعەی قەومی نەک هەر دیاردەیەکی کۆمەڵایەتی و سیاسی نەبو بەڵکو نەزعەیەکی فەردیش نەبوو بەم رادەیە.قسە کردن بە هەر زمانێک و پەیڕەو کردنی هەر دابونەریتێک وەک جلوبەرگو ئەم شتانە وەک شتو دیاردەیەکی ئاسایی کۆمەڵایەتی چاوی لێدەکرا.
جا کاتێک واقعی هەمو دەیەکانی پێش نەوەدەکان لە ئاستی عیراق و دونیا بەراورد دەکەین لەگەڵ ئەم دوو سێ دەیەیە ،سەرەڕای پڕوپاگەندەی دیموکراسی و مافی مرۆڤ و گەشەی زانستو تەکنەلۆژیاو، بە گوند بونی جیهانو، پێویستی کەم بونەوەو تەنانەت نەمانی جیاوازی یە قەومیو خێڵەکیو دینیوتایەفیو ئەتنیکیو رەگەزییەکان ..هتد، ئاسمان و ڕێسمان جیاوازی لەنێوان ئەو دەورانەو ئەم دەورانە هەیە.
بۆیە هەمو کەسێک ئەگەر یەک زەڕڕە لە ڕوانگەیەکی ئینسانی یەوە بیر بکاتەوە، بە تایبەتی نەوەی پیش نەوەتەکان ،هەقێتی بپرسێت باشە هۆکاری ئەم جۆرە شەڕانەی نێوان ئەم لاوە کوردزمان و عەرەبزمانانە چی یە؟!
دڵنیام ئەگەر ،وەک وتم ،زرڕەیەک لە ڕوانگەو ناسنامەی مرۆڤانەوە بیر بکاتەوەو دەمارگیری نەتەوەیی و خێڵەکی دەرگای میشک و هەستو هۆشی کڵۆم نەدابێت دەگات بەو ئاکامەی کە بەڵێ ئەمە ئاکامی زاڵی ئاسۆو ئامانجی فکری و سیاسی قەومپەرستانەیە وەک ناسنامەیەکی فەرمی لەهەمو جومگەکانی دەسەڵات لەسەرەوە بۆ خوارەوە. یانی لە پەرلەمان و حکومەت و سەرۆکایەتی کۆمارەوە هەتا دامودەزگاکانی خوارەوە.
ئەمە ئاکامی ئەو دابەشکردنە قەومی و دینی و تایەفی یە فاسدی یە کە سەرۆک کۆمار دەکات بە بەشی کوردو سونەو، پاشان پشکی یەکێتی ناوچەی سەوز .
هاوکات ٣ جێگرەکەشی لەسەر بنەمای قەومی و دینی بۆ دیاری دەکریت.
هەروەها سەرۆکی پەرلەمان و حکومەتو جێگرەکانیشی پشکی عەرەبی شیعەو سوننەیە . جا ئەم دابەش بونە قەومی و خێڵەکی و دینی و تایەفی یە دێتە وەزارەتەکانو ،تا بەڕێوەبەرەکانی هەمو دامودەزگاکان.ئیتر بەم شێوەیە ئەمە دەبێتە سیاسەتو نەریت و کەلتورێکی کۆمەڵایەتی. دوای چەند دەیەیەک دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی ڕۆژانەی ئەم جۆرە شەڕو خوێن ڕشتنەی ئەم لاوانە لەناو جەرگەی هەمو شارو گەڕەکەکانیش .هەڵبەت هەر ئەم دابەشکاری یە فاسدانەیە خۆی لە خۆیدا ناوەڕۆکی هەڵبژاردنی پەرلەمان و حکومەتی هەڵبژیردراو و دیموکراسی یەکان بەدرۆ دەخاتەوە ئیتر مانایەکی واقعی نامێنێت.
جا ئەو کاتە لە باشترین حاڵەدا سەرانی دەسەڵات هەروەک بەرپرسی ئاسایشی هەولێر بەیانێکی ناوەڕۆک بەتاڵ دەردەکاتو دەڵێت ئەو شەڕە ڕواوێکی نەخوازراو خۆبەخۆی ئاسایی کۆمەڵێک لاوی خوێن گەرم بوە.وە بەهۆی ئەوەی لاوە عەرەبەکان وتویانە ئێمە حەشیدن و سوکایەتیان بە خەڵکی کورد کردوە ،بۆیە لاوە کوردە خوێن گەرمەکانیش قەبوڵیان نەکردوە لە کاتێکدا هەردو لای شەڕەکە کە ئەو لاوانەن قوربانی ئەو سیاسەتە زاڵەی دەسەڵاتدارانن لە ئاستی عیراقو کوردستاندا.
دیارە ئەمەش هەم بۆ شاردنەوەی ناوەڕۆکی ئەو سیاستە قەومی فاشی یانەیە کە زاڵە بەسەر عیراقو کوردستاندا،هەم بۆ دڵدانەوەی دەسەڵاتدارە هاوبیرو سیاسەتە قەومی یە هاوپەیمانەکانیانە .
بەڵام گومان لەوەدانی یە کە تا ئەو جێگایەی ئەم سیاستو نەریتە باڵادەست بێت لەسەر ئاستی عێراق و کوردستانو ناوەڕۆکی فەرمی دەوڵەت بێت، بە تایبەت لەئاستی هەر ٣ دامەزراوەکەی بەناو پەرلەمانو حکومەتو سەرۆکایەتی کۆمار، کە شۆڕ بۆتەوە بۆ خوارێ، ئەوە ئەو دیمەنی شەڕو پێکدادانە قەومی یە پڕ ڕقو توڵەیە هەر دەبێت و لەپەرەسەندا دەبێت.
بۆیە ئەگەر بەرەی ئازادیخوازی و یەکسانیخوازی و ئینساندوۆستی دەیەوێت ئەم دیمەنی شەڕە قەومی و خێڵەکی و دینی و تایەفیانە نەمێنێت پێویستە کۆتایی بەم جۆرە دەسەڵاتە بهێنرێت کە ئەم ناوەڕۆکەی هەیە .وە لە جێگایدا دەوڵەتو حکومەتێک بەهەمو دامەزراوەکانی یەوە دامەزرێت کە هیچ ناسنامەیەکی قەومی و دینی نەبێت ،و تەواو عەلمانی و هاوچەرخی ئینسانی بێت. وە هەمو هاووڵاتیانی بە جیا لەوەی زمان و ڕەنگو بیروباوەری سیاسی و ئایینی چی یە وەک ئینسان بیناسێنێت و ناسنامەی پێبدات.وە هەر ئەم بارودۆخەشە لەسەر ئاستی سیاسی و کۆمەڵایەتی عیراق وای کردوە پێکەوە ژیانی مرۆڤە کورد زمانو عەرەبزمانەکان زۆر ئاڵۆزوسەخت بێت و ناچار بین داوای جیاوبونەوەی کوردستان و پێکهێنانی دەوڵەتێکی سەربەخۆی عەلمانی- سکویلار- و هاوچەر ،کە هەمو دانیشتوانەکەی لەسەر بنەمای ئینسانی و هاووڵاتی یەکسانی بناسێنێت، بە دور لە ناسنامەی قەومیو دینیو تایەفیو رەگەزیو ..هتد.

١٨-٢-٢٠١٨

گەڵا وتی
بۆ ئەوەی ڕەگی ئومێدم
تۆکمە تر و
قەدی باڵام پاراوتر و
چڵەپۆپەم سەوز تربێ
قەیچیەکا من بشوەرم

کانی وتی
بۆ ئەوەی ڕونتر دەرکەوم
بۆ ئەوەی مانگ جوانتر لە ڕازەکانی من بگا
کەزی سەدان جۆگەلەشم ببڕنەوە
سەدان بەربەست لەنێوگەروی پر ھاژەما
قیت کەنەوە
بە ھەزاران دڕک و دڕی
بدەن لە چەمی بەخوڕم
قەیچیەکا خۆ لە دواجار
ھەر ئەڕژێمەوە نێو ڕووبار

کوردستانیش
کە گوێی لە گەڵا و کانی بوو
وتی منیش بۆ ئەوەی ھەر
لەبەر چاوتان شیرینتر بم
قەیچیەکا لاوکی چەندین دێھاتیشم بخنکێنن
مەمکەکانی چەندین جۆگەم ببڕنەوە
جەستەی چەندین دار چنارم ڕووت کەنەوە
قژی پەلکەگیام ببرن و
بەرۆکی شاخم دادرن
خۆ لە دواجار بەژنی کورتە چیرۆکی زەیتونم باڵاتر و
گەردەنی پەخشانی خەباتم
سپی تر و
ناوقەدی ڕۆمانی بەیبونم قیت ترو
قامکی شیعری بەرخۆدانم
ئە ستورترن

ڕێناس مستەفا
ھەولێر
١٦/٢/٢٠١٨

پێشمەرگایەتی..

باران..

مرۆڤی بێ ساپیتە لەوسەردەمدا پێشمەرگەبوو، واتە بێ ماڵ و بەدێوەرەیی عاشقی مافی گەل و نیشتمان بوون، خەڵکیش لەخۆشەویستی و خۆنەویستی دایدەکردن، کۆمەک و داڵدەی دەدان. بەڵام باران لەهەموو کەس زیاتر لێی دەدان. پێشمەرگەنیە باران دای نەکوتابێ وەک پاکردنەوە ئاینزاییەکان تۆز و عارەقەی نەشوشتبێ! سەروەرن ئەوانەی بەختیاوەریان بوو خۆیان بەو باراناوە شۆریەوه ئێستاش لەسەر لاپەڕەی مێژووی کوردستان چرای گەشن دەدرەوشێنەوە.

وێنەیان کێشراوە لەهەستی کوردایەتی پیرۆزەیی دەمێننەوە. شەوەکی ئەنگوستەچاوی ڕەهێڵە و سەرما هەردوو پێشمەرگەبووین، خۆم و کاک هەڵو قەرەناوی، لەگوندی هەواوانەوە گەڕاینەوە گوندی بامرکان، عەسرەکەی چووبووینە هەواوان لەبن سەربازگەی گەورەی کۆیەی جاران، هەتا کاتژمێر دوازدە و یەکی شەو ماینەوە ئەوجا بەڕێکەوتین.

لەوهەرەتە؟ کەند و لەندە باران وا تەڕی کردین کورد دەرێ: هەرناودەممان وشک بوو! تاریکەشەو بوو چاو چاوی نەدەدیت، ئەمن دەرێم سەد ئەنگۆ برێن هەزار جار هەرخلیسکاین و بەربووینەوە. سەرڕای تەڕی لەقوڕاوێ وەرچووبووین. کە گەیشتینە بامرکان چاری شەو لای دابوو. سۆبەی داریان لۆ پێکردین مارێ مەلای گوندی یەکەم ماربوو، هەموو جلکیان بردین بیشۆن، بەبێ تاقم لەدیوەخانێ لێی نوستین. لۆ ئەو گوندانە هەردوو کەرت پێکەوە دەچوون، یەک کەرت پێیان کەم بوو چونکە زۆر لەنزیکی کۆیەبوون، کەچی ئەمە هەردوو کەس بووین! گۆتیان ئەو شەوە بەکرەشەلی جاشیش لەکۆیەوە بەکۆمەرەک جاش هاتبووە بامرکان بەس نەئەمە زانیمان هاتیە و نەئەویش زانی لەگوندین! بەڕاستیش لەدوای مەدەگەڕا. لەدواییش لەهەمان گوند دووپێشمەرگەی گەشمەرگ کرد بەناوەکانی حەمید کافرۆشی و حەمەعەلی یادیان پیرۆز.

وەک ئەوەی ژوانمان هەبێ ئەو شەوە بەبێ ویست و زانین لەوپەڕی مەترسی لەگەڵ جاشەکان لەگوندێکی دە دوازدە ماری مابووینەوە لێرەوە هاهاهایەکی دەوێ، کە کێشتانێ سعات نۆ لەخەو هەستاین چووینە ناو خەرکی گوندی هەموو چاوەزەقەی سەرسوڕمانیان بوو، دەچووینە هەرمارەک هەموو خەرکی گوندی دەهاتنە ئەوێ! دوایی بیستمان جاشەکان بەڕۆژیش لەوێ بووین بەس تەقەیان لێنەکردین گوایە گوندەکە خزمیانه و نەوەک تیپ سزایان بدات! دەوری یازدەی نیوەڕۆ ڕۆیشتین گۆتمان دەچینە گوندی باجەوان هەر لەگردەکە ئاوابووین لەبەرچاوی خەڵکەکە بەغاردان بەرەو خوار چووین بەرەو گوندی کفرەدۆر دوایی شەوگێڕ و دوای ڕۆژێکی تر بەرەو گوندی عەوداران ئەوجا چووینە گوندی شیلە.

دڵشاد تاقانە

هه‌ڵمه‌تی دادپه‌روه‌ری له‌ درێژه‌ی چالاكیه‌كانی 9 ساڵی رابردویدا, بۆهه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی ئیمتیازاتی په‌رله‌مانتارانو پله‌ باڵاكان, بۆ داكۆكی له‌ ماف و ئیمتیازاتی بنه‌ماڵه‌ی قوربانیان”شه‌هید,ئه‌نفال, زیندانی سیاسی” و موچه‌ كه‌مه‌كان, كه‌مكردنه‌وه‌ ئیمتیازاتی پله‌ باڵاكان,هه‌رچی دادپه‌روه‌ری زیاتر له‌ دابه‌شكردنی سه‌روه‌ت و سامان به‌سه‌ر تاكی كۆمه‌ڵگادا, رۆژی سێشه‌مه‌ 20-2-2018, كاتژمێر 11ی پێش نیوه‌رۆله‌ به‌رده‌م ته‌لاری په‌رله‌مان له‌سه‌ر هه‌ڵوێستی سه‌باره‌ت به‌ “پرۆژە یاسای چاکسازی لە خانەنشینی ومووچە و دەرماڵەکان” كه‌له‌ په‌رله‌مان چه‌قیوه‌, لێدوانی رۆژنامه‌نووسیده‌دات.

سەرنجێک لە سەر وشەکانی
)مام\مامە، کاک\کاکە، مامۆستا، دکتۆر، شێخ، مەلا و…هتد(
بۆ کارەکتەرە سیاسییەکان …
—————————————–

سەردەمانێك لە ناوەندی ڕۆشنبیریی کوردیدا، ڕەخنەی ئەوە دەگیررا کە سیاسەت هەموو کایەکانی تری ژیان و کۆمەڵگای داگیر کردوە و ناهێڵێت سەربەخۆ کاری خۆیان بکەن، ئەم بۆچوونەیش زیاتر سیاسەتی لە کاری حیزبایەتیدا کورت کردبوەوە، بە سەرنجدان لە واقیعی کاری دامەزراوە و ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگا، تێدەگەییشتین کە ئەم بۆچوونە بڕێکی زۆر حەقیقەتی هەڵگرتبوو، بەشێکی توانایییەکانی ڕۆشنبیرانی گۆڤاری ڕەهەندیش بۆ سەلماندن و ڕەخنەگرتن بوو لەم پرۆسەیە، بەڵام ئەوەی ڕۆشناییی نەخراوەتە سەر و لانی کەم لە ژێر هەژموونی ئەو بۆچوونەدا بزر کراوە، پرۆسەیەکی پێچەوانەیە، کە ئەویش بەکۆمەڵایەتیکردنی سیاسەتە لە ڕێگەی بەکارهێنانی کۆمەڵێک وشە و هاوەڵناو بۆ کارەکتەرە سیاسییەکانی کورد لە وێنەی: شێخ، مەلا، مام\مامە، کاک\کاکە، مامۆستا، دکتۆر و…هتد. دیارە تا ئێستایش ئەم بەکارهێنانە وەک پرۆسەیەکی ئاسایی ڕۆیشتوە و سەرنج لە لایەنە مەترسیدارەکانی نەدراوە.
مرۆڤ بوونەوەرێکی کۆمەڵایەتییە، بۆ ئەوەیش وەک بوونەوەرێکی کۆمەڵایەتی قبوڵ بکرێت و ژیانی بەکۆمەڵی دروست بکرێت، لە پێناو وەڵامدانەوە و تێرکردنی ئەو غەریزە و ئەو ئارەزوانەی کە سروشتین، یاسای کۆمەڵایەتی دانراوە و بە یاسا ئەم غەریزە و ئارەزوانە وەڵام دەدرێنەوە و لە چوارچێوە دراون، هەر وەک چۆن یاسا (نووسراو یان نەنووسراو) بۆ هەموو پێوەندییەک و ڕێکخستنی پێکەوەژیان دانراوە، ئەم پرۆسەیەیش کۆمەڵگا پەسەندی دەکات و ژیانی بەکۆمەڵی مرۆڤ مەیسەر دەکات، لەمەیشەوە پێوەندیی خوێن، خزمایەتی، بنەماڵەیی، ئایینی و نەتەوەیی…هتد سەری هەڵداوە.

لە کەشی بەکۆمەڵایەتیبووندا، تاکەکانی کۆمەڵگا بە یەک دەگەن و بەرژەوەندیی هاوبەش کۆیان دەکاتەوە، هاوکات ململانێ و ناکۆکی و جیاوازییەکان دەردەکەون و گەشە دەکەن، بۆ ئەوەی هاوشانی ئەمانە پرۆسەی بەکۆمەڵایەتیبوون لە بەردەوامیدا بێت، فەزایەکی گشتی ئامادەیە کە بریتییە لە شوێنی چالاکیی عەقڵانی و وتووێژ و هەوڵی ڕێکخستن و گۆڕینی ژیان، ئەم فەزایەیش سیاسییە، واتە ڕێکخستنی ژیان و بەڕێوەبردنی کۆمەڵگا بۆ خۆی پرۆسەیەکی سیاسییە، سیاسەتیش بە چەندین دیودا دەتوانێت کار بکات، هەم بە ئاراستەی خۆشگوزەرانیی تاکەکانی کۆمەڵگا و هەم بە ئاراستەی زوڵم و ستەم و چەوساندنەوە، ئەوەی کە هەوڵی گۆڕانی ژیان و ڕزگاربوون لە زوڵم و ستەم دەدات، کارێکی سیاسییە و ئەوەیش هەوڵی مانەوەی واقیعی باو و لە دەسەڵاتدا مانەوە و جێگیربوونی کۆمەڵێک سیاسی دەدات دیسان هەر کارێکی سیاسییە، بۆیە بە شێوەیەکی گشتی ڕێکخستنی ژیان و هەرەمی دەسەڵات و بەهرەمەندبوونی تاکەکانی کۆمەڵگا بە دیوی چاک و خراپیانەوە تێکڕا پرۆسەی سیاسیین، دژوەستانەوە و سەرکوتکردنی دەنگی ناڕازییش بە هەر دوو باردا سیاسەتن، بۆیە بەشێکی زۆری لێپرسراوێتیی ژیانی خەڵک و کۆمەڵگا لە ئەستۆی ئەو کارەکتەرانەیە کە لە لوتکەی هەرەمی دەسەڵاتدان، پێویستیشە هزر و بیرکردنەوە بە ئاراستەی هەموو جووڵە و ڕەفتار و بڕیارێکیان لە کاردا بێت و ڕەخنەی چاونەترسانە بە میتۆدی عەقڵانی لە دەرکەوتن و گەشەدا بێت.

ئەوەی تێبینی دەکرێت بەشێکی زۆری کارەکتەرە سیاسییەکانی کورد بە تایبەت ئەوانەی بەرپرسی یەکەمن لە حزب و دەسەڵاتدا بە کۆمەڵێک هاوەڵناوی زمانی لە وێنەی (شێخ، مەلا، مام، کاک، مامۆستا و دکتۆر…هتد) داپۆشراون، کە هەر یەک لەو هاوەڵناوانە دەیەوێت ئەو کارەکتەرە سیاسییانە لە سیاسەت داببڕێت و بەرگێکی کۆمەڵایەتییان بە بەردا بکات و بە پێوەندیی خوێن و خزمایەتی و دین و بنەماڵە، سۆز و ڕێز و موحیبەتی هەر ئەو خەڵکە بۆ خۆی دەستەبەر بکات، کە ئەگەر چی لە دەستیان دادوبێدادیەتی و ژیانێکی بێ ماف و نایەکسانی هەیە، ئەمەیش بۆ خۆی پرۆسەیەکی سیاسی و ئامانجدارە و هەوڵ دەدات لەم ڕێگەیەوە ئەو کارەکتەرانە لە ئەکتی سیاسیی ڕادیکاڵ بپارێزێ و لە پرۆسەی بەکۆمەڵایەتیکردندا بە زەقکردنەوەی کەلتووری ڕێز و خزمایەتی و پێوەندیی خوێن، ڕووی میهرەبان و بەشێک لە خۆمان و ئاساییبوونی هەموو نادادییەک نیشان بدرێت.

دروست نەبوونی تاکێکی خاوەن ئیرادە و ئەکتی سیاسیی ڕادیکاڵ، ڕیشەی وا لە زەمینەیەکی کەلتووری و سیاسی و کۆمەڵایەتیدا، ئەم زەمینەیە هەمیشە لە ژێر پەردەی ڕێز و پاراستنی بەها بەرزەکانی کۆمەڵگا و بەکارهێنانی هاوەڵناوەکانی: باوک، مام و کاک، بۆ ئەم مەبەستە و ڕێزگرتن لە پلە و مەقامی دینی و خێڵەکی بە هاوەڵناوەکانی شێخ، مەلا، میزا، حاجی و…، هەروەها خۆجیاکرنەوەی بڕێک کەسایەتی و دروستکرنی جۆرێک لە جیاوازیی چینایەتی و خۆجیاکرنەوە لە مرۆڤی ئاسایی و ڕەنجدەر و ماندوو بە پاساوی زیرەکی و عەقڵی حەکیمانە و خزمەتکردنی زمان بەم جیاوازییە بە هۆی وشەگەلی وەک: مامۆستا و دکتۆر، تێکڕا ئەم کەلتورە زمانەوانییە لە ژێر پەردەی بەئەدەبدۆستی و ڕێزگرتن وەک نەریت و بەهای مرۆیی، ئەو زەمینە کەلتووری و سیاسی و کۆمەڵایەتییەی دروست کردوە، کە بوە بە شوێنی ناشتنی تاکێکی خاوەن ئیرادە و ئەکتی سیاسیی ڕادیکاڵ.

ئەگەر سەردەمێک لە ژێر ستەم و دیکتاتۆریەتی داگیرکەردا، خەڵک ناتوانێت چ بە نووسین و چ بە قسەکردن ناوی ستەمکارێکی وەک سەدام حسێن و داگیرکەرانی تر بهێنێت و ڕەخنەیان لێ بگرێت، ئەمڕۆ هەمان شت دووبارە دەبێتەوە و کارەکتەرە سیاسییەکان بە کۆمەڵێک هاوەڵناوی کۆمەڵایەتی گەمارۆ دەدرێن و لە ژێر پەردەی ڕێز و کەلتووری بەئەدەب قسەکردنەوە هەمان قەڵغان کە بۆ سەدام حسێن بە ترس و تۆقاندن دروست دەکرا، ئەمڕۆ بە بیانووی ئیحترام و پێوەندیی کۆمەڵایەتی و هاوخوێنییەوە و بەو ژەهرە کوشندەیەی کە گوایە ئەوان باوک و مام و کاک و براگەورە و مامۆستا و دکتۆر و زانامانن بۆ کارەکتەرەکانی: جەلال تاڵەبانی، مەسعوود بەرزانی، نەوشیروان مستەفا، عەلی باپیر، سەڵاحەدین بەهادین، بەرهەم ساڵح و ئەوانی تر هەمان شت دروست دەکرێت. ئەگەر سەردەمێک لە ژێر ترس و تۆقاندندا بە ڕێزەوە ناوی سەدام حسین دەهات و شیعر و شانامە بە باڵایدا دەهۆنرایەوە، ئەمڕۆ بە هەمان ڕێزەوە بەڵام ڕێزێک کە ئیلهام لە پێوەندی و خوێن و خزمایەتی وەردەگرێ و جادووی ئەتمۆسفێرێکی کۆمەڵایەتی لە وێنەی شیعر و شانامەکانی زوو بە پاڵپشتی هاوەڵناوەکانی: باوک، مام، کاک، مامۆستا، شێخ، مەلا و دکتۆر یەک سەرکردە بە زانا، ئەوی تر بە حەکیم، ئەوی تر بە خواناس، ئەوی تر بە خەمخۆر و دونیادیدە و ئەوی تر بە پەناگەی هەژاران ناو دەبرێن.

لەمڕۆی سەردەمی دەسەڵات و هەژموونی لیبرالیەت لە جیهاندا، دروشمی زاڵ و داسەپاو و پەسەندکراو بریتییە لە تاكگەرایی و فەردانيەت، تاكگەرایی و فەردانيەتێک، کە ئاسوودەیی بە سیستمەکە بەخشیوە و کۆسپێکی وەهای لە بەردەم نەماوە، بە تایبەت لەم پەراوێز و تاقیگەیەی سیستمی جیهانی و شوێنی پراکتیکردنی خەون و تەماحی بۆرژوازیەت و ئیمپریالیزمی جیهانی و تایبەتتر ئەم پارچەزەوییەی کورد لە سەری دەژی، فەردانیەتێک ڕەواجێکی پێ دەدرێت، لە بریی تاک شوێن خەون و خەیاڵەکانی بکەوێت، دەستبەرداریان دەبێت و لێیان ڕادەکات، لە بەردەم فەردێکی وەها سەرگەردان و داماڵراو لە ئەکتی سیاسی، ئاسانتر کارەکتەری سیاسی دەتوانێت لە پاڵ تەماع و هاتنەدی خەون و بەرژەوەندییەکانی، هاوکات خۆی وەک: باوک، کاک، مام، مامۆستا و دکتۆر و مەلا و… هتد، بزانێ و لەگەڵ تاقیکردنەوە و سەپاندنی دەسەڵاتی ڕەق و فاشییانە و تاڵانچییانەدا، لە ڕێگەی ئەم هاوەڵناوە فریودەرانە و خێڵەکییانە سیمایەکی کۆمەڵایەتییانە بە کاراکتەری خۆی ببەخشێت و سیاسەتە دژەبەشەرییەکانی بە پەردەیەکی جادوویی کۆمەڵایەتی بشارێتەوە و پێوەندیی درۆزنانەی خوێن و خزمایەتی لەگەڵ ئەوانەی دەیانچەوسێنێتەوە دروست بکات، تا دیوێکی میهرەبان و سایەی هەژاران و پەناگایەک بۆ هەموان بە خۆی بدات و بینوێنێتەوە، هاوکات ئەو قەناعەتە دروست بکات، وەک چۆن باوک و براگەورە و مام و مامۆستای حەقیقی و بایۆلۆجی، بەرپرسیارێتییان وایان لێ دەکات میهرەبان و بە سۆز بن، هەر ئەو بەرپرسیارێتییەیان وایان لێ دەکات وەک پێویستی ڕەق و بە زەبر و توند بن، کارەکتەرە سیاسییەکانیش بە هۆی خۆشاردنەوەیان لە ژێر ئەم هاوەڵناوانەدا دەیانەوێت و هەمان دۆخی ئاسایی و سروشتی و پێویستی بۆ ڕەقی و توندوتیژی و سیاسەتە دژە بەشەرییەکانیان دروست بکەن، لەگەڵیشیدا وێنەی فریودەرانەی میهرەبان و بەشێکبوون لە خەڵك و بەرپرسیار لە ژیانیان لە بەر چاو لا نەچێت و وەک موتڵەقێک بیخەنە ڕوو.

نووسەر و هونەرمەندی کورد، لە بریی ئەوەی ڕەخنە لەو کەلتوورە زمانەوانییە بگرێت، کە لە ڕێگەی نەریتی ڕێز و بەئەدەبئاخاوتنی ساختەوە، سیاسەت دەکاتە کایەیەکی کۆمەڵایەتی و پێوەندیی خێل و خزمایەتی و خوێن دەدات بە سەر لێپرسراوێتیی سیاسەتمەداراندا، هەر چەند ئەوەی دەیکەن دژ بە هەموان و ژیان و خەونی نەوەکانی ئاییندەیش بێت، بەڵام ئەوان هەر مام و کاک و سەردار و مامۆستا و دکتۆرمان بن، کەچی بەشێکی زۆر لەو نووسەر و هونەرمەندانە لە دواوە ڕێچکەی ئەم نوخبە سسیاسییانەیان هەڵگرتوە، گەرچی ناتوانن: کاک، مام و مامۆستا… هتد لە پێشەوە وەربگرن، لە دواوە ڕووبەری باوکی بایۆلۆجی فراوان دەکەن، لە جیاتیی ڕەخنەگرتن لە کەلتووری باوکسالاری و نێرسەنتەری، بە ڕەگێکی خێڵەکی و ناوچەگەرێتیدا ڕۆچوە و بنجی داکوتاوە و پاشناو و نازناوەکانی (قەرەداخی، سیوەیلی، پێنجوێنی، ئاکرەیی، چۆمانی، هەولێری، زاخۆیی، سنەیی، بانەیی، هەورامی، بەرزنجی، شارباژێڕی و سێوکانی… هتد)ی خستەوەتە دوای خۆی.

نووسەر و هونەرمەندی کورد، لە بریی ئەوەی ئەو کەلتوورە زمانەوانییە تێک بشکینێت کە ناهێڵێت مام جالال ببێتە بە جەلال تاڵەبانی و کاک مەسعوود و کاک نەوشیروان و کاکە حەمە ببنەوە بە مەسعوود بەرزانی و نەوشیروان مستەفا و محەمەدی حاجی مەحموود، مامۆستا عەلی باپیر و مامۆستا سەڵاحەدین ببەنەوە بە عەلی باپیر و سەڵاحەدین بەهادین و دکتۆر بەرهەم ببێتەوە بەرهەم ساڵح، دێت پاشگری (ی) دەخاتە سەر ناوی شوێنەکانی (قەرەداخ، سیوەیل، پێنجوێن، ئاکرێ، بەرزنجە، چۆمان، هەولێر، زاخۆ، سنە، بانە، هەورامان، شارباژێڕ و سێوکان… هتد) لە ناوێکی بەرجەستەی شوێنەکانەوە دەیانکاتە، ناوی واتایی و ڕەمزی و ڕوویەکی ئایدیۆلۆژییان پێ دەدا، بێ ئاگا لەوەی ئەم ناوچەگەریی و خێڵپەرستییە، ئەگەر چی هەڵبژاردنێکی هەر بۆخۆشی یان ڕێکەوت یان وەک خۆیان دەڵێن سۆز و وەفایەکی پاک بێت بۆ ئەو شوێنانە، بەڵام لە خەیاڵ و نەستیاندا ڕووبەر و هێزی ئەو کەلتوورە نێرسەنتەری و باوکسالارییە بەهێز دەکات، کە نایەوێت باوکی بایۆلۆجی وەک شوناسێکی ئاسایی کە دەسەڵاتێکی ئەوتۆی نەبێت بە سەر هونەر و نووسین و بیرکردنەوەی ئەو نووسەر و شاعیر و هونەرمەندانەوە لە جێی خۆی بمێنێت و یان تەنها باوک بێت، بۆیە لە ڕێگەی چیرۆکی تا ڕادەیەک عونسووری بۆ جوانی و مەڵبەندی زیرەکی و ئازایی و چاکی.. هتد بۆ ئەو شوێن و ناوچانە، ڕووبەری باوک و خۆدانەپاڵ سایەی باوکی ڕەمزی و ئایدیۆلۆژی زیاد و هەژموونی زاڵ دەکات، ئیتر چۆن چاوەڕێ دەکرێت بە جیهانبینییەکی ئازاد و ڕاقی و هزرێکی ڕادیکاڵەوە ڕێگە لە بەکۆمەڵایەتیکردنی سیاسەت بگرێت و کارەکتەرە سیاسییەکان بە فیکرێکی سیاسییانە هەڵبسەنگێنێت و نەهێڵێت لە ڕێگەی پێوەندیی بنەماڵەیی و خێڵ و تێکەڵاویی خزمایەتی و خوێن، ئەو هەموو مەرام و پاوەنخوازی و دەسەڵاتی توند و ستەمکارانەیان بۆ سەر بچێت.

وەستانەوە دژ بەو جۆرە هاوەڵناوانە و لێکردنەوەیان لە ناوەکان، لێدانە لە جۆرێک لە سایکۆلۆژیا کە خۆهەڵكێشان و سیفەتی باڵا و گەورەیی و پلەیەکی بەرزتری بە خاوەنناوەکان بەخشیوە و بۆ خەڵکیش بچوکی و ئیرەیی و کەمی ماوەتەوە.
وەستانەوە دژ بەو جۆرە هاوەڵناوانە و لێکردنەوەیان لە ناوەکان، لێدانە لە جیاوازیی ڕەگەزی و ئایینی و بۆرژوازی و … هتد، کردنەوەی ئەو کارەکتەرە سیاسییانەیە بە مرۆڤی ئاسایی تا بە هۆی ئەو جیاوازییانەوە لە ناو ڕووبەری لێپرسینەوە و ڕەخنەلێگرتن و دادگاییکردنیان دەرنەکرێن.
وەستانەوە دژ بەو جۆرە هاوەڵناوانە و لێکردنەوەیان لە ناوەکان، لێدانە لە بنەما خێڵەکی و بنەماڵەیی و ئایینی و عەتفە کۆمەڵایەتییەی، سیاسەت بۆ قایمکردنی ‌ژێرپێ و بنەمای خۆی سوودی لێ دەبینێت و درێژە بە تەمەنی واقیعی باو و کارەکتەکانی دەدات.

وەستانەوە دژ بەو جۆرە هاوەڵناوانە و لێکردنەوەیان لە ناوەکان، لێدانە لەو پێوەندییەی مرۆڤ بە شێوەیەکی ستوونی دابەش دەکات و هێڵی یەکسان تێک دەشکێنێت، بە پێوەری خێڵەکی و دینی و بۆرژوازی یەک لەوانی تر بە زاناتر و یەکێکی تر لە ناو کۆیەکدا بە لێهاتووتر و خانەدارتر و سەروەرتر و تەنانەت پیرۆزتر سەیر دەکات.
وەستانەوە دژ بەو جۆرە هاوەڵناوانە و لێکردنەوەیان لە ناوەکان، لێدانە لەو ئایدیۆلۆژیایەی لە سەرێکەوە بۆ سەپاندنی هێز و دەسەڵاتی بە سەر کۆمەڵگادا کارەکتەری سیاسی باڵا و جیا دەکاتەوە، لە سەرێکیشەوە بۆ بەهێزکردنی ڕیشە کۆمەڵایەتییەکانی ئەو دەسەڵاتە، بە بیانووی پێوەندیی خوێن و ئایین و نەتەوە و هتد، کارەکتەرە سیاسییەکان دەکاتەوە بە بەشێک لە خەڵک و هەرەمی دەسەڵات وەک موتڵەقێک دەناسێنێت.
وەستانەوە دژ بەو جۆرە هاوەڵناوانە و لێکردوەنەوەیان لە ناوەکان، لێدانە لەو حەماقەتەی بە ناوی ڕێزەوە، دەسەڵاتێکی شاراوە بە خەڵکانێک دەبەخشێت و کەلتووری بەئەدەبی دەخاتە خزمەت سەروەرکردنی چەند کەسایەتییەکی سیاسی

بەشى یەکەم ………….
————————————–

بەو هیوایەى ئەم نووسینەى منیش خۆ خەریک کردن نەبێ بە مەحاڵێکەوە، کە وەک مەسعود محەمەد دەڵێ مرۆڤ هەر لەکۆنەوە خۆى بە مەحاڵەوە وابەستە کردوە و باسکى هیمەتى بۆ شتگەڵێک هەڵکردوە، کە رێى پێگەیشتنى نییە.
هەروەها دەمەوێ بڵێم ئەم نووسینەى من هەرگیز لە ژێر کاریگەرى و سۆزى فرمێسکەکانى ئەو شینە پیاوە نەنووسراوە کە لەم چەند ڕۆژەدا بینیم، چۆن لە کاتى قسەکردن لە گەڵیدا، لە ژێر چاویلکەکانى دەگرى و فرمێسک بە چاوەکانیدا دێنە خوارێ.

تۆ بڵێى واتاى گریانى ئەم شینە پیاوە چى بێت؟ ئەو فرمێسکانە لەچ ناخێکى پڕ لە ئازارەوە هەڵقوڵاون؟ ئەو بەبێ ئەوەى پێناسەى ئەو گریان و فرمێسکانەى خۆیم بۆ بکات، تێگەیشتم ئەو گەیشتۆتە کەنارى نائومێدى لە حزبەکەى، ئەو ڕۆژانەى وەک خۆى دێنەوە بەرچاو کە چۆن لە کونجەکانى زینداندا، هەمیشە دەستى نزاى بەرز کردۆتەوە، خودا هیمەتى زیاترى پێبدا و خۆڕاگر بێت لە بەردەم ئەشکەنجەکانى بەعسدا، هیچ شتێک نەدرکێنێ، ئەو پیاوە کە بیر لە ڕۆژە سەختەکانى ژیانى دەکاتەوە، بەدەم گریان و فرمێسکەوە تف و نەعلەت لەو کەسانە دەکات کە خەریکەى حزبەکەى دەکەنە قوربانى، بەڵام نازانێ قوربانییەکە بۆ کێیە و بۆ چییە؟
ئەو لە ئێستادا هەر هێندەى لە دەسەڵاتدایە بگرى، بەڵام دەزانن گریانى شینە پیاوێک واتاى چییە؟
ئێوە گوێ لەو وتووێژەى دەقى شانۆیى (سێ خوشک-ى ئانتوان چیخۆف) بگرن:
کاتێک ماشا دەڵێ: ئایا واتایەک بوونى هەیە؟
توزینباخ: واتا؟ تەماشاى دەرەوە بکە، خەریکە بە فر دەبارێ. واتاى ئەمە چییە؟
گوتنى ئەم ڕستەیە ” تەماشاى دەرەوە بکە، خەریکە بەفر دەبارێ” وەک تێرى ئیگڵتن دەڵێ: هەڵگرى چەند واتایەکە، بەفر واتا دارە وەک چۆن فرمێسکى ئەو پیاوەش کە بینیم دەگرى واتادارە.

ئەگەرچى بەفر مەتڵێکى سەیرو سەمەرە نییە، بەڵام بۆ کەسێک کە پێشتر بەفرى نەبینیوە زۆر سەیر نییە، کە پرسیار بکات “واتاى بەفر بارین چییە؟” بۆ یە بۆ منیش کە تا ئەم دەمە نەمبینوە شینە پیاوێک وا بە کول بگریت سەیر نییە ببێتە هۆکارى یەکەمى ئەو نووسینەم و لە ئێوەو لە هەڤال بەرهەم بپرسم واتاى گریان و فرمێسکەکانى ئەو پیاوە چین؟
ڕەنگە بەفرەکە دەلالەت بێ لەوەى کە زستان بەڕێوەیە و خەریکە دەگاتە جێ، لاى منیش گریانى ئەو پیاوە دەلالەت بوو لەوەى، تەرمى حزبەکەى بە شانەوەیەوە و نائومێدى کۆى جەستەى گرتۆتەوە، ڕوویتان بە شێوەیەک ڕەش کردوە چیتر تواناى بینینى کەسى نییە.
بۆیە توزێنباخ لە کۆتایدا بە ناچارى دەڵێ: ” کوڕە تەماشاکە، خەریکە بەفر دەبارێ، ئەوە زستان بەڕێوەیە و باشتر وایە بەرەو مۆسکۆ وەڕێ کەوین).
پرسیارەکە ئەوەیە ئەوان بەرەو مۆسکۆ بەڕێدەکەون ئەى ئێمە و ئەو پیاوە و ئەو هەموو کەسە هیلاک و شەکەتەى ئەم ڕێیە دوور و درێژ و سەخت و هەوراز و نشێوەى رێى نەجات بەرەو کوێ بەڕێ بکەوین.

تۆ بڵێى ئەو (وەتەن)ە کوێ بێت کە ئێمە تا ئێستا هیچ ئاشناى نین، ئەم وەتەنە سەیوانێکى لێیە ئەگەر باران بارى هەڵیدەین، ئەم (وەتەن) ە ئەشکەوتى هەیە، شاخى لێیە ئەگەر لێمان قەوما پشتى خۆمانى تێکەین.
بەڵێ ئێمە بەرەو وەتەنێک دەبەن کە هیچ شارەزاى کوچەو کۆڵانەکانى نین.
سوودى چییە بەدواى کەسێک کەوتن کە وەک مەسعود محەمەد سەبارەت بە بەوانەى بەرەو ئومێد سەر دەکێشن نووسیویەتى و دەڵێ: ” لە هەوڵى بەدەست هێنانى دوورەدەستەکاندا، بەوە ئاسانکارى لەگەڵ خۆیدا دەکا، کاتێ دەزانێ بە مەرام ناگا و ناهومێد دەبێ، پەنا دەباتە بەر لێکدانەوە و خەیاڵ و زندەخەون”.

دەزانى پێلێنانى ئەو فرمێسکە و سەدان و هەزاران قەترە فرمێسکى لەو شێوەیە لە بۆ گەیشتن بەو وەتەنە لە ئایندەدا چەند ئازار بەخشە.
بەڕاستى سەیرە ئێوە ئەو شتە ناکۆکانە چۆن دەتوانن بە یەکەوە کۆ کەنەوە؟ تۆ پێت وایە کێشەى ئەم مللەتە سەرۆکە؟ لە کاتێکدا ئێمە لەوەتەى هەین باجى سەرۆکەکان دەدەین.
یان ڕەنگە ئێمەش وەک ماغوت-ى شاعیر لەوەسەرى لە باوکەکانمان تێبگەین چۆن توانیویانە دووشتى ناکۆک بە یەک و پێچەوانەى یەکتر بە یەکەوە کۆ بکەنەوە.

هەڤال بەرهەم سالح

من دەزانم قسەکردن لەسەر بابەتى گەورە پێویستە پیاوى گەورە بیکات، چونکە هەروەک مەسعود محەمەد لە کتێبى “بۆچونێک لەسەر لێکدانەوەى مرۆیى مێژوو” دەڵێ: ” قسەکردن لەسەر بابەتى گەورە، وەک هەرشتێکى پەیوەست بە بەشەرەوە، لە زارى پیاوى گەورەوە بێ کاریگەرى زیاتر دەبێ”

بۆ: ڕێبین ئه‌حمه‌د خدر …………….

من پێودانگی شیعر نووسین له‌ كتێب فێرنه‌بووم، ڕوانین و ڕۆشنایی ناخ فه‌رمانی پێ كردم، ئه‌وه‌ی ده‌یزانم ده‌ینووسم و هه‌وڵده‌ده‌م داهێنانی تێدا بكه‌م، ئه‌وه‌ی ناشی زانم بیری لێ‌ ده‌كه‌مه‌وه‌ و هه‌وڵده‌ده‌م بیزانم و له‌ داهێناندا به‌كاری بهێنم. هه‌میشه‌ش مه‌یلێكی زۆرم بۆ خوێندنه‌وه‌ی زه‌ینی باشی شاعیرانی پڕ جووڵه‌ و وزه‌ هه‌بووه‌، هه‌ستم كردووه‌ شیعری پڕن و شتیان بۆ چێژ و فێربوون تێدایه‌. سه‌رمایه‌ی من ژیان و خه‌یاڵمه‌، ژیان و خه‌یاڵ له‌ بوونی من دوورنین، ئه‌گه‌ر ڕۆژانه‌ له‌باره‌ی ژیان و خه‌یاڵه‌وه‌ نه‌خوێنمه‌وه‌، یان نه‌نووسم. هه‌ست به‌ گوناه و دڵه‌ڕاوكێ و تاوان ده‌كه‌م.

ساڵی 2004 ده‌زگای چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ی ئاراس. كۆشیعری: (هه‌ڵسانه‌وه‌)ی سامی شۆڕشی چاپ كرد. دوازده‌ شیعری خراوه‌ته‌ دووتوێی، شیعر هه‌میشه‌ چاوی یه‌كه‌مم بووه‌ و له‌ جیهانی ڕه‌ش و سپی بردمیه‌ته‌ ده‌ره‌وه‌، كتێبی دیار و جێی باسم بووه‌، هه‌ست به‌ په‌یوه‌ندییه‌ هه‌ستیه‌كانم ده‌كه‌م و هه‌موو ئۆخه‌ هه‌ستیه‌كانم ده‌خه‌مڵێن. كه‌ تازه‌ سه‌رم له‌ هێلكه‌ی شیعردا جووقابوو، شیعره‌كانی سامی شۆڕشم بۆ ئه‌شقی خۆم له‌ ده‌فته‌رێكدا یاداشت كردبوو. ده‌فته‌ره‌كه‌م ناو نابوو گه‌نجینه‌، هه‌روه‌ها شیعری شاعیرانی تری وه‌ك: جه‌لالی میرزا كه‌ریم و ئه‌حمه‌د تاقانه‌ و محه‌مه‌د حه‌مه‌ باقی و فازیل شه‌وڕۆ و جه‌لال به‌رزنجی و شاعیرانی تریش. ئه‌م كرداره‌ دوو تایبه‌تمه‌ندی هاوبه‌شیان هه‌یه‌.

1- مانه‌وه‌ی چیژ له‌ شیعرییه‌تی پڕدا.
2- درێژكردنه‌وه‌ی هه‌سته‌وه‌رییه‌كی به‌رده‌وام له‌ ناخی خوێنه‌ردا.
كه‌ كۆشیعره‌ چاپكراوه‌كه‌یم بینی، كه‌موكورتییه‌كانی چێژ و بیره‌وه‌ری شێواندم و خه‌یاڵی تێكدام، ده‌فته‌ره‌كه‌م پڕ بووه‌وه‌ له‌ بیره‌وه‌ری و بنیادی ئه‌قڵی هه‌ڵبژاردن و گه‌یشتن به‌ ڕه‌گوڕیشه‌ی هۆشیاریی ئه‌ده‌بی و خاڵی ناوه‌ندی ده‌ق. ته‌نیا شیعری: (بووكی ئاو)م لانه‌بوو، پرسیاری ئه‌میشم له‌: (لوتفی شۆڕش) كرد. ئه‌میش ناوی سه‌رچاوه‌ و ژماره‌ی گۆڤاره‌كه‌ی پێ‌ گوتم و پاشان هه‌رخۆی گه‌وره‌یی نواند و بۆی هێنام.
هه‌ستێكی ڕاسته‌وخۆ داوای لێ‌ كردم داوا له‌ به‌ڕێوه‌به‌ری ده‌زگای ئاراس: (به‌دران ئه‌حمه‌د حه‌بیب) بكه‌م. به‌ لێزیادكردنی هه‌شت شیعر، چاپی دووه‌می بكاته‌وه‌. پێشنیاره‌كه‌ی وه‌رگرتم و له‌ ساڵی 2012 چاپی دووه‌می كرده‌وه‌.

دوای چاپی دووه‌م به‌ ماوه‌یه‌كی كورت، ڕێكه‌وتی دوو شیعری تریشیم كرد.
1- باوه‌شم ده‌: ڕۆژنامه‌ی هاوكاری، ژماره‌ (52) 2/1/1970.
2- له‌ ده‌فته‌ری عاشقێكی هه‌تاوه‌وه‌: ڕۆژنامه‌ی هاوكاری، ژماره‌ (176) 20/7/1973.
ئه‌وه‌ی وای كرد ئه‌و دوو شیعره‌ له‌ ڕۆژنامه‌ی هه‌ولێر، ژماره‌ (2770) 21/1/2018 دا بڵاوبكه‌مه‌وه‌. ئه‌وه‌یه‌، نه‌وزاد ڕه‌فعه‌ت له‌ ژماره‌ (4)ی گۆڤاری (باران) 2017 دا، شیعرێكی به‌ ناونیشانی: (تیری ئایرۆس)، (ئاماده‌كردووه‌) و بڵاوكردووه‌ته‌وه‌.

ده‌ستپێك و نه‌وا و هه‌ڵدانی بانگه‌وازی شیعره‌كه‌ی، له‌ ده‌ستپێك و نه‌وا و هه‌ڵدانی بانگه‌وازی شیعری: (هه‌ڵسانه‌وه‌) وه‌رگرتووه‌. حه‌وت په‌راوێزیشی بۆ نووسیوه‌. هه‌ر حه‌وت په‌راوێز زیادن و شتی زاندراو و باون. یه‌ك په‌راوێز پێویست بوو. كه‌چی ئه‌میشی له‌ ئاگایی دوو دیودا نه‌نووسیوه‌، له‌م نه‌نووسینه‌دا نائومێدییه‌كی ترسناك ده‌بیندرێ‌. پێویست بوو ئاماژه‌ بدات، كه‌ ده‌ستپێك و نه‌وا و هه‌ڵدانی بانگه‌وازی شیعره‌كه‌ی، له‌ ده‌ستپێك و نه‌وا و هه‌ڵدانی بانگه‌وازی شیعری: (هه‌ڵسانه‌وه‌) وه‌رگرتووه‌، ده‌ی جا چی بووه‌. ئه‌گه‌ر ویستی جارێكی تر له‌ (ئاگایی بێگه‌رد)دا شیعره‌كه‌ی بڵاوبكاته‌وه‌، ئه‌م ئاماژه‌یه‌ یارمه‌تی (خۆبوونی) و (چییه‌تی) نووسینی ده‌دات، (خۆبوونی) و (چییه‌تی)، تۆوی به‌ بڕشتن بۆ به‌خشش و وه‌رگرتنه‌وه‌ی هاوسه‌نگی له‌ده‌ست دراو و ئاست پێدانه‌وه‌ی. له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌ش یه‌كێتی بنیادی هه‌ردوو شیعریش له‌ یه‌ك جیان.
له‌ ئاگایییه‌كی بێگه‌رد تردا (نه‌وزاد ڕه‌فعه‌ت) له‌ ژماره‌، (189)ی گۆڤاری (ڕامان) 5/2/2013 دا، شیعرێكی به‌ ناونیشانی:
(ماڵێك به‌ میوانان ڕۆشن)، (ئاماده‌كردووه‌) و بڵاوكردووه‌ته‌وه‌. ناونیشانه‌كه‌ی له‌ لاپه‌ڕه‌ (66)ی كۆشیعری: (شه‌ڕی چل ساڵه‌ – سه‌باح ڕه‌نجده‌ر)، 2005 چاپخانه‌ی وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌، هه‌ولێر. وه‌رگرتووه‌.

(مرۆڤی خه‌یاڵپه‌روه‌ریش
به‌ناو ده‌غڵدا دێت و ڕێگای ده‌كرێته‌وه‌
ڕه‌نگی ده‌رگای ماڵه‌ دانیشتووان ڕۆشنه‌كه‌ی
له‌ دڵی نیشت).

قسه‌ی سووڕاندووه‌ و به‌ هێز و ته‌وژمه‌وه‌ هه‌وڵی به‌رهه‌مهێنانی چه‌واشه‌كاری دا. بۆ ئه‌وه‌ی، وه‌رگرتن، یان گواستنه‌وه‌، یان قۆپیه‌یه‌كی ناقۆڵای له‌بن خوری حه‌فت ساڵان بشارێته‌وه‌، له‌ملا و ئه‌ولادا هه‌قیقه‌ته‌كه‌ی ڕێك سه‌د و هه‌شتا پله‌ هه‌ڵگه‌ڕاندووه‌ته‌وه‌ و مایكرۆفۆنێكی شه‌ش ده‌میشی به‌ ده‌ست و ده‌مه‌وه‌ گرتووه‌، ده‌ستنیشانكردنی مێژووی نێوان 2005 بۆ 2013، رێك سه‌د و هه‌شتا پله‌ هه‌قیقه‌ته‌كه‌ ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌ دۆخی به‌تاڵكردنه‌وه‌ی پڕوپاگه‌نده‌كه‌، هه‌م داوه‌ر و تاوتوێكاری چۆنیه‌تی ڕوودانی پرسه‌كان و هه‌موو شتێك به‌ جوانی ببینه‌.
ئه‌م ئاماژه‌یه‌م ته‌نیا بۆ ئه‌مه‌ دا بڵێم: بۆ پڕوپاگه‌نده‌كردن به‌ره‌و هه‌ڵه‌ خوێندنه‌وه‌، یان بۆ له‌كه‌داركردن، یان گومان خستنه‌ سه‌ر ئه‌زموونێك. له‌سه‌ر گوریسێكی به‌ گرێوگۆڵ و كورتدا یارییه‌كی به‌تاڵی كرد و هاوڕا و پێڕ و هاوده‌نگی بۆ كۆ نه‌كرایه‌وه‌، ئه‌گه‌ر پێناسه‌یه‌كی تاڕاده‌یه‌ك ورد له‌ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌یه‌كی خودیدا بخه‌ینه‌ڕوو، ئه‌و باره‌ چ مانا و لێكدانه‌وه‌یه‌كی ده‌بێت و ئاكاری چ كولتوورێك ئاشكرا ده‌كات، هه‌روه‌ها له‌ هونه‌ری ورده‌كاریی ویژداندا براوه‌ی خه‌ڵاتی سڵكردنه‌وه‌ی (وشه‌) له‌ (وشه‌) ده‌بێت. ده‌شمه‌وێ‌ له‌ ڕامانێكی هه‌ستیار و فۆرم و ته‌كنیكێكی په‌یڕه‌وكراودا ده‌ستكاری مه‌ودا و مانای په‌ندێكی به‌ (ماك) و (ڕه‌گ) بكه‌م و ڕووبه‌ڕووی نیگه‌رانییه‌كی زۆرتری بكه‌مه‌وه‌.

هه‌تا خاوه‌ن خه‌رمان ڕاوه‌دووی هه‌راسانكاری نا، هه‌راسانكار خاوه‌ن خه‌رمانی هه‌راسان كرد. خه‌رمانی گه‌وره‌ش هه‌میشه‌ هه‌راسانكاری به‌ ده‌وره‌وه‌یه‌. ئه‌ی شیعری بێگه‌رد، داوای لێبووردنت لێ‌ ده‌كه‌م. جار جاره‌ دێمه‌ سه‌ر سه‌كۆی (ناچاری)یه‌وه‌. په‌یوه‌ندی ڕایه‌ڵ و تانوپۆی گوته‌زای باپیرانه‌: ئه‌وه‌ نوێژه‌، به‌ری درێژه‌، هه‌موو شته‌كان ڕابردوویه‌كی نادیاریان نییه‌ و پێیاندا هاتوومه‌ته‌وه‌. بۆ ئه‌م ورده‌ پرسانه‌ كتێبێكم به‌ناونیشانی: (مه‌ودای مانا) نووسیوه‌ و له‌سه‌ر سه‌كۆی (ناچاری)یه‌كاندا وه‌ستاوم، ئه‌وه‌ی ویستوومه‌ نووسیومه‌، ئه‌و شوێنانه‌ی هه‌ڵه‌م تێیاندا كردووه‌، پێیاندا هاتوومه‌ته‌وه‌ و پێداچوونه‌وه‌م بۆیانكردووه‌. سه‌ره‌تا و كۆتایی هه‌ر نووسینێكیش خوێنه‌ره‌كه‌یه‌تی، خوێنه‌ری نموونه‌یی ته‌نیا ڕووكاری بابه‌ت ڕێنمایی ناكات، به‌ هیچ پێودانگێك هه‌ڵه‌ و چه‌واشه‌كاری وه‌رناگرێت، نامۆیی له‌ هه‌قیقه‌تیش ناكات، فه‌زای زاڵ ماكی داهێنان و ڕه‌گی داهێنه‌ره‌، هه‌روه‌ها ماك و ڕه‌گ جیهانی ده‌ق و جیهانی خوێنه‌ریشه‌، هه‌م كلیلی ناسینی دنیاشه‌.

ئه‌وه‌ی خوێنی به‌ گه‌رمی له‌ جه‌سته‌ی دنیا هێشتووه‌ته‌وه‌، ناكۆكی نێوان بوونه‌وه‌ره‌كانه‌، نه‌ك دژایه‌تی. ناكۆكی چاوی مرۆڤ ده‌كاته‌وه‌. دژایه‌تیش هه‌موو شتێك له‌ چاو نزیك ده‌كاته‌وه‌ تا ته‌واو به‌ری چاوت ده‌گرێ‌، ئه‌وه‌نده‌ خۆخوازت ده‌كات، ته‌نانه‌ت ناوله‌پی خۆت و ناوچه‌وانی خوداوه‌ندش نه‌بینی. ئه‌مه‌ خه‌سڵه‌تی یه‌كه‌م و كۆتایی دژایه‌تییه‌. دژایه‌تی بایه‌خی زۆری له‌ ده‌ست داوه‌ و ناكۆكیش بایه‌خی زۆری به‌ ده‌ست هێناوه‌.

دژایه‌تی ئاراسته‌یه‌كه‌ له‌ مه‌ودایه‌كی كورتدا تیر و هێڵه‌كه‌ی بۆ خودی خراپه‌كار ئاراسته‌ ده‌بێته‌وه‌ و له‌ناو تیر و هێڵه‌كه‌دا ڕایده‌گرێت و وه‌ك شه‌رمه‌زارێك ده‌یهێڵێته‌وه‌، ئه‌گه‌ر بچینه‌ (ناوه‌ند) و سه‌رنجێك له‌ به‌رده‌وامێتی مێژوویی بده‌ین، ده‌گه‌ینه‌ ڕه‌گوڕیشه‌ی هۆشیارییه‌وه‌، ئاخۆ ئه‌ده‌ب و داهێنان چیان ده‌وه‌ێ‌، چۆنیش ده‌توانین ئه‌و (شوێن) و (كات)ه‌ بپارێزین، كه‌ جیهانی نموونه‌یی ناخمان پێی سپاردووین. خودا خۆی ده‌مانپارێزێت و داهێنان و جیهانی نموونه‌یی ناخمان، به‌ها و ئامرازی پێوانه‌ن.

كانوونی دووه‌می 2018 هه‌ولێر

هونەری کاریکاتێر یان کاریکاتۆر، هونەرێکی گرنگ و زیندووی جیهانیە، و کاریگەریی تابلۆیەکی کاریکاتێریی لە چەندین بابەت و وتار بە هێزترە لە کۆمەڵگەدا و لە هەژاندنی ڕای گشتی. ئەمڕۆ رۆژنامەگەری جیهانی بە بێ کاریکاتێر، بە رۆژنامەگەریەکی بە کەموکوڕی دەژمێردرێت، بۆیە لە هەموو جیهانی پێشکەتوو بایەخێکی پڕ بە پێستی ئەم هونەرە بەرزەی پێدەدرێت، و لە لاپەڕەکانی رۆژنامەکان شوێنێکی شایستەی بۆ تەرخان دەکرێت، و زۆربەی سیاسەتمەدار و سەرکردەکانی وڵاتانی پێشکەتووی دیموکرات، بایەخ بەم هونەرە دەدەن و حیسابی بۆ دەکەن، و حیساب بۆ رەخنەگرتنی ئەم هونەرە دەکەن کە تەعبیر لە ڕای کۆمەڵ و تاکەکانی کۆمەڵ دەکات، جاری وا هەبووە ئەم هونەرە کاریگەری لەسەر پێگەی حکومەتەکان هەبووە و جێی لەقکردوون لە نێو کۆمەڵگادا. راستە ئەم هونەرەش بە ئازادبوونی رۆژنامەگەریی و نەبوونی سانسۆر لە رادەربڕیندا زیاتر پێشدەکەوێت و پەرەدەسێنێت و کاریگەریشی زیاتر بە دەردەکەوێت.

هونەری کاریکاتێر هونەرێکی دێرینە، و چەندین تابلۆی کاریکاتێریی لە سەردەمەی فیرعەونیەکانەوە وەکو شوێنەوار بۆمان ماوەتەوە، کە باس لە ناعەدالەتی و زوڵم و ستەمی دەسەڵاتداران دەکات، لە ساڵی 1880 ەوەش بە دواوە، لە گۆڤارە هەفتانەییەکان و مانگانەییەکان بە بەردەوامی تابلۆی کاریکاتێری، بە تایبەتی کاریکاتێری سیاسی بڵاودەکرانەوە، کە ئێستا پێی دەگوترێت کاریکاتێریی رۆژنامەگەریی، بە تایبەتی لە ئەوروپا و ئەمریکا، لەو گۆڤارە بەناوبانگانەش گۆڤاری (Harper) و گۆڤاری (NewYork World) بوون، کە لە ساڵی 1884 کاریکاتێرێکی بڵاوکردەوە، کە تێیدا رەخنە لە ئاهەنگێکی نانخواردن بۆ پاڵێوراوی کۆمارییەکان (جێمس جی بلین) گیرابوو، لە کاتێکدا کە زۆرینەی گەل لە بارودۆخێکی هەژاری و بێدەرامەتیدا دەژیان، ئەو کاریکاتێرەش بووە هۆی سەرنەکەوتنی (بلین) لە هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ئەمریکا، کە پێنج رۆژ دوای بڵاوکردنەوەی ئەو کاریکاتێرە ئەنجامدرا.
هونەری کاریکاتێری هونەری رەخنە و گاڵتەجاری و تەنزئامێزە، هونەری بەدەرخستنی دیاردە دزێو و نایاسایی و کەموکوڕی و گەندەڵی کەسایەتی و حزبی و دەزگاکانە، هونەری بنیاتنانی ڕای گشتی و رۆحیەتی رەخنەگرتنە، هونەری لابردنی رۆحی ترسە لە نێو کۆمەڵدا بەرامبەر بە بەرپرس و دەسەڵاتدران، هونەری ستایش و پیاهەڵگوتن نیە، وەکو خەڵکانێک هەن وای تێگەیشتوون، چونکە هەموو حزب و لایەن و دەزگا حکومی و نا حکومیەکان کەسانی خۆیان هەیە بۆ ئەم مەبەستە!.

کەچی بە داخەوە لەوڵاتە دواکەوتوو و نادیموکراتەکان، ئەو بوارە نەڕەخساوە بۆ برەوپێدانی ئەم هونەرە گرنگ و کاریگەرە، بە تایبەتی لە بواری رۆژنامەگەرییدا، لە وڵاتی ئێمەشدا لە دوای راپەڕینی بەهاری 1991، تا ڕادەیەک رۆژنامەگەریی ئازادە، بەڵام وەکو پێویست نیە، لە رۆژنامەکاندا بە گشتی رووبەرێکی شایستە تەرخان نەکراوە بۆ کاریکاتێر و کارتۆن، و بە تایبەتی ئەوانەی بە رۆژنامەی ئازاد خۆیان لەقەڵەم دەدەن، جاری وا هەیە کاریکاتێرێکی بیانی بڵاودەکەنەوە بە دەستکارییەوە ( کە کارێکی نایاساییە)، بەڵام کاریکاتێرێک یان کارتۆنێکی خۆمانە بڵاوناکەنەوە، لەگەڵ ئەوەی کە کاریکاتێریست و کارتۆنیستی چاکمان هەیە لەکوردستاندا، ئەگەر کاریکاتێرێکیش لە رۆژنامەیەکدا بڵاوبکرێتەوە، ئەوا جێگەیەکی بچوکی نا شایستەی بۆ دادەنرێت، و کاکی نەخشەساز (دیزاینەر) بۆشایی لاپەڕەیەکی رۆژنامەکە بەو کاریکاتێرە پڕدەکاتەوە، بە بێ ئەوەی حیساب بۆ گرنگی بابەتی کاریکاتێرەکە بکەن، هەندێک رۆژنامەی ئازاد رۆژنامەکانی حزبیش، بابەتی نووسراویان زۆر بەلاوە گرنگترە لە کاریکاتێرێک یان کارتۆنێک (کە لە راستیدا وانیە)، هەر کە پرسیاری ئەوەیان لێبکەیت بۆچی کاریکاتێر بڵاوناکەنەوە؟ پێت دەڵێن بابەتمان زۆرە ! ئەمەش کەلێنێکی زۆری کردۆتەوە لە رۆژنامەگەری کوردیدا و بە هۆیەکی دواکەوتنی دەژمێردرێت.
•

سەرەتا

پەیوەندی نێوان ڤاتیکان و تورکیا زۆر کۆنە، بۆ دروستبوونی ئیمپڕاتۆری عوسمانلی و داگیرکردنی قوستەنتینیەی پایتەختی ئیمپڕاتۆری رۆمانی رۆژهەلات لە سالی 1453 زا دەگەرێتەوە. لەم کاتەوە تاکو ئێستا بەرزو نزمی و تال و شیرنی بە خۆیەوە بینیووە. لەم سیاسەت و دیپلۆماسیە ڤاتیکان بە دوو ئاراستە کاری کردووە:
– پارێزگاری لە کیانی کریستیانەکان و مانەوەیان لە ناوچەکانی بالادەستی ئیسلام، بە تایبەتی مێزۆپۆتامیا و شام و فەلستین، هەروەها رێگریکردن لە گەشەوە بلاوبوونەوەی ئایینی ئیسلام لە ئەوروپا.
– بەکار هێنانی ئیمپڕتۆری عوسمانلی بۆ ریگریکردن لە گەشەی ئاینزای ئۆرتۆدۆکس کە خۆیان لە ژێر بالی سیاسەتی قەیسەری روس گردکردبووەوە.

بە پێی ئەدەبیاتی ئیتالی تورکەکان لە رووی ئایینەوە سەر بە رێبازی توندڕەوە بوون، ئێستاش چەندەها مەسەل و قسەی پێشینان، سەبارەت بە دڕندەیی تورک، لە ئیتالیا باون. لە راستیدا ئەم وێنەیە لە ئەدەبیات و مێژووی کوردیش، تا ئێستا، وجودی هەیە.
قەتل و عام و جینۆسایدی ئەرمەنکان لە سالانی 1915 – 1918، بە بیانوی ئایین و جیهاد و پاشان گریگەکان لە سالانی 199 – 1922… هتد لوتکەی ئەم توندڕەوی و دڕندەییە پیشان دەدەن. بە پێی ئامارەکان، ئەمڕۆ، 2018، لە هەموو تورکیا کریستیانەکان ژمارەیان ناگەویتە سەد هەزار کەس. تاکو ئێستا تورکیا دان بە کەنیسە و دامەزراوە کریستیانیەکان نانێت، ریگە نادات ئەمانە مال و مولکیان بەناو بێت. لە قوتابخانەکان باسی ئاینی مەسیح و کارەساتی ئەرمەن و کریستیانەکان ناکرێت.

لەم سەد سالە بە هەزاران کەنیسەو شوێنە ئاینیەکانی مەسیح، لە تورکیا، خاپور کراون، زۆر بە زەحمەت رێگە بە دروستکردن یان نۆژەنکردنەوەی کەنیسەیەک دەدن. ئەمەش پێچەوانەی پەیمانی لۆزانە، 1923 ،کە ئازادی ئایینی، بەکارهێنانی زمان لە کایە گشتی و تایبەتیەکان، بوونی قوتابخانەی ئایینی و رۆژنامە و چاپەمەنی و مولک و مال و… هتد بۆ کەمینە ئایینیەکان دابین دەکات.
لەم چەند سالانە، لە تورکیا، زیاد لە جارێک قەشەو پیاوە ئاینیەکانی مەسیح تیڕۆرکراون، بۆ نموونە.

لە 13/5/1981 مێهمەت عەلی ئەجا هەولی تیڕۆرکردنی پاپا جۆڤانی پاۆلۆی دووەمی لە گۆڕەپانی ڤاتیکاندا، چەند گوللەیەکی لە پاپادا بەلام خۆشبەختانە نەمرد. پاشان پاپا لێی خۆش بوو و بە بەر لێبوردن کەوت. عەلی ئەجا، سەر بە گروپە تورکە ناسیۆنالیستەکان، “گورگە بۆرەلان” بوو.

لە شوباتی 2006 لە تەرابزۆن قەشەیەکیان، بە ناوی دۆن ئەندرێیە سانتۆڕۆ Don Andrea Santoro
بە هاواری الله اکبر، تیرۆر کرد.
لە مارسی 2007، لە مێرسین، گەنجێک، بە چەقۆ و الله اکبر، هێرشێ کردە سەر دوو قەشە، رۆبێرتۆ فێڕاری و هێنری لەیلەک، Roberto Ferrari, Henry Leylek
لە دیسەمبەری 2007 هێڕش کرایە سەر قەشەی شاری ئەزمیر، ئەدریانۆ فڕانکی Adriano Franchi و بە موعجیزە لە مردن رزگاری بوو.
لە هاوینی 2010 گەورە قەشە، ئەسقەف، لویجی پادۆڤێسێ Luigi Padovese تیڕۆڕکرا.
ئەو کەسانەی، موسولمان، ئایینیان بۆ کریستیان دەگۆڕن رووبەڕووی هەڕەشە و مەرگ و شاربەدەربوون دەبنەوە. لە نزیکەوە ئاگاداری کارەساتی ئافرەتێکی تورک، لەگەل هاوژینە ئیتالیەکەیم، جگە لە دەسەلاتی سیاسی باسی توندڕەی کۆمەلگای تورکیان بۆم کردووە.

لە سالی 2014 قەداسەتی پاپا باسی “جینۆسایدی ئەرمەن”ەکانی کرد میدیاکانی تورکیا هێرشێکی ناسیۆنال تیڕۆڕیستیان کردە سەر پاپا و ڤاتیکان، تەنانەت شەخسی ئەردۆگان، وەزیری دەرەوە و وەزیری کاروباری ئایینی، بە زمانێکی زۆر بازاڕی و دوور لە ئەتەکیتی دەولەتداری، هێرشیان کردە سەر. لە کاتەک قەداسەتی پاپا زۆر بە شەرمنانە و لاواز باسی ئەو جینۆسایدەی کرد و بەبێ ئەوەی بە دەنگێکی بەرز ئیدانەی بکات و تاوانەکەی بخاتە ئەستۆی تورکیا. وەک ناڕەزایی تورکیا سەفیری خۆی، مێهمەت پاچەچێ، بانگی وولات کردەوە و لەگەل سەردانی ئەردۆگان گەڕایەوە ڤاتیکان. پاپا لە حوزەیرانی 2016 زیارەتی “مێمۆریالی جینۆسایدی ئەرمەن- Tzitzernakaberd”ی کرد و ناوی تورکیای نەهێنا . ئێستا کە بالێز پاچەجی گەڕاوەتەوە، بە قسەی هەندێ سەرچاوە، تورکیا بەلێنی داوە “ئەرشیڤ”ەکانی، سەبارەت بە جینۆسایدی ئەرمەنەکان، بخاتە بەردەست مێژوونووس، توێژەرو پسپۆراکانی بواری کۆمەلکوژی.

تاکو ئێستا، نزیکەی، 30 دەولەت لە پەرلەمان، USA تیا نیە، باس و دانیان بە جینۆسایدی گەلی ئەرمەن ناوە بەلام لەسەر ئاستی یاسایی و دیبلۆماسی هیچ کارێکی کۆنکرێتیان نەناوە، تەنها لە فەڕەنسا بە پێ یاسا هەر کەسێک “ئینکاری لە جینۆسایدی ئەرمەنەکان” بکات ئەوە بە 3 سال زیندانی دەکرێت، ئەو یاسایەش زۆر بە تووندی رەخنەباران کراوە. بە پێچەوانەوە لە تورکیا هەر کەسێک، بە ئاشکرا، باسی قەتل و عامی ئەرمەنەکان بکات و یان باسی گوناه و دەست هەبوونی دەولەتی عوسمانی بکات ئەوە بەلای کەمی سزاکەی 3 سالە.
ئەمە لە کاتێکە کە ئەرمینیا دەولەتە و لە کۆنەوە لۆبی ئەرمەنی لە دیاسپۆرا بە هێزە و کار بۆ ناساندنی جینۆسایدی گەلەکەیان دەکەن.
لەگەل بەرپابوونی شەڕی نێوخۆی سوریا لە سالی 2011، لای هەمووان ئاشکرایە، تورکیا بە هەموو توانای خۆی پالپشتی لە گروپە توندڕەو و تیڕۆریستەکان دەکات. بە سەدان بەلگەی تێوەگلانی تورکیا لە دروستکردن و یارمەتیدانی رێکخراوی تیڕۆڕیستی داعش هەیە کەچی تاکو ئێستا، کۆمەلگەی نێودەولەتی وەک پێویست گلەیی و سەرکۆنەی تورکیای نەکردووە.
تورکیا، بە ئاشکرا، سالانە و رۆژانە پێشێلی رێکەوتن و پەیمانە نێودەولەتتیەکانی سەبارەت بە ماف و ئازادیە بنەڕەتیەکانی مرۆف، کەمایەتی ئێتنی وئایینیەکان، ململانێی چەکداری و … هتد دەکات کەچی، ئەوەندەی من ئاگاداربم، ئەم پیشێلکاریانە لە لایەن کۆمەلەی گشتی یو ئێن، کۆمسیۆن و ئەنجوومەنی مافی مرۆڤ، کۆمیتەی خاچی سوری نێودەلەتی، کۆمیتەی ئەوروپی دژی ئەشکەنجە و…. تاد ئیدانە نەکراون.

لەگەل ئەمانەش، تورکیا، ئێستا، وولاتێکی ئیسلامی زۆر توندڕەوە، خۆی بە رابەری وولاتە تورکزمانەکان، تا رادەیەکیش، ئیسلامەکان پیشان دەدات.
بۆیە ناکرێت یان ئەستەمە تورکیا، بەهۆی هەلکەوتەی جیۆپۆلیتیک و ئایینی، لە دونیایەکی فرەجەمسەری وەک ئەم قۆناغەی مێژوو. لە لایەن دامەزراوەیەکی وەک ڤاتیکان، کە رێبەری و سەرپەرشتی و ئیدارەی جیهانی مەسیحیەت دەکات، پشتگوێ و فەرامۆش بکرێت.
لای هەمووان ئاشکرایە دیبلۆماسیەتی ڤاتیکان لە هی ئەوانیتر کۆنتر و درێژتر و بە ئەزموونترە، بە ئەسپایی و زۆر لە سەرخۆ و نهێنی هەنگاو دەنێت، زۆر بە دەگمەن کارو چالاکیەکان دەخرێنە بەردەم میدیاکار و رای گشتی. ڤاتیکان، لە هەموو لایەک، زیاتر ئاگاداری بارودۆخی ناهەمواری تورکیا و کوشتاری رۆژانەی کوردە لەم وولاتە، بە دلنیایەوە نیگەرانە و لە پشت پەردە را و بۆچوونی خۆی بە کاربەدەستانی ئەم وولاتە رادەگەیەنێ.

فەلەستین و قودس

فەلەستین، بۆ کریستیانەکان، لانەی حەزرەتی مەسیح و شوینی پیرۆزە، ئیسلامەکانیش هەمان بۆچوونیان هەیە. ناوە ناوە تورکیا، بە تایبەتی لەسەردەمی ئەردۆگان، خۆی بە خەلیفەی موسلمانان پیشان دەدات، بە قسە و هەڕەشە، بانگەشەی پاراستنی فەلەستین دەکات کە قودس پایتەختەکەی بێت. لە هەمان کات پەیوەندیەکی تووند و تۆڵی لەگەل ئیسرائیل هەیە.
لە رۆژی 6/12/2017 سەرۆکی وولاتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا، دۆنالد تڕەمپ، رایگەیاند کە ئەوان سەفارەتەکەیان لە تەلەبیب، بۆ قودس، دەگوازنەوە. ئەمەش ناڕەزایەتیەکی بەربلاوی، لەسەر ئاستی جیهان، بە خۆوە بینی، وولاتانی عەرەبی و ئیسلامی و یەکیتی ئەوروپا و ڤاتیکان، بە قسە، دژایەتی خۆیان راگەیاند.
ئەردۆگان هەول دەدات ئەم دەرفەتە بقۆزێتەوە و شکستە دیبلۆماسیەکانی پێ بشاریتەوە، رۆژی 7 و 29 دیسەمبەر پەیوەندی تەلیفۆنی بە پاپا دەکات داوا دەکات چاوی بە پاپا بکەوێت خۆی داوەتی ڤاتیکان دەکات. ئەمە جاری یەکەمە سەرۆک کۆماری تورکیا، بە خۆی، داوای هاتن بۆ ڤاتیکان بکات. لە سالی 1959زا جەلال بەیاری سەرۆک کۆماری تورکیا، لە هەل و مەرجێکی جیاوازتر، سەردانی ڤاتیکانی کردووە. لەم سەردانەی بەیار هەردوو لا بڕیاری ئالوگۆرێ سەفارەتیاندا.
بە پێی هەوالە فەرمیەکانی ڤاتیکان پاپا و ئەردۆگان کۆکن لەسەر ئەوەی قودس ببێتە پایتەختی دوو دەولەتی ئیسرایل و فەلەستین، چارەسەری کێشەکانیش دەبێ لە چوارچێوەی بریارەکانی یو ئێن، بە تایبەتی ئەنجومەنی ئاسایش، بێت.
واتە مەبەستی سەرەکی ئەردۆگان بۆ ڤاتیکان بریتی بوو لە:
1. لەسەر ئاستی جیهانی ئیسلام خۆی بە دەمڕاست و خەلیفەی ئیسلام پیشان بدات، تورکیا ئێستا سەرۆکایەتی “کۆنفرانسی وولاتانی موسلمان” دەکات.
2. بە هاتن بۆ ڤاتیکان و لای پاپا وا خۆی پیشان بدات کە کەسێکی ئاشتیخوازە، هەولی چارەسەری کێشەی فەلەستین – ئیسرائیل، لە رێگەی دیالۆگ و پرنسیپ و یاسا نێودەولەتیەکان دەدات.
3. لەسەر ئاستی نێوخۆ هەول دەدات شکستەکانی بشارێتەوە خۆی بە کەسایەتیەکی جیهانی و نێودەولەتی پیشان بدات. گیانی ناسیۆنالیزم و پان تورکی و ئیسلامی توندڕەو گەشە پێبدات و لە دەورەی خۆی کۆ بکاتەوە. ئەردۆگان زۆر جار، وەکو ئیمام، پێشنوێژی دەکات، لەسەر قەبران، لە کاتی ناشتنی تەرمی سەربارزە کوژراوەکان لە شەڕی کورد، دەبتە واعیز و قورئان خوێن. ئەمەشی بۆ جۆشدانی هاولاتیانە بەلام نیشانەی لاوازی و شکستی حوکمڕانیە.
لە مێژووی نوێی تورکیا هەرگیز ئەوەندەی ئێستا پێشلکاری مافی مرۆڤ و کاولکاری لە تورکیا و باکوری کوردستان رووی نەداوە، تورکیای ئەردۆگان بۆتە زیندانێکی گەورە، سەدان هەزار کەس، لە هەموو توێژ و چینەکان، بە بیانۆی جیا جیا خراونەتە بەندیخانەکان، سوکایەتیان پێ دەکریت و ئەشکەنجە دەدرێن. ئەوە نیشانەی ئەوەیە کە دەسەلاتی ئەردۆگان زۆر لاوازە، هەڕەشەی روخان و لەناوچوونی زۆر لەسەرە.
ئەردۆگان وەک کەسێکی نەخۆشی دەروون هار دێتە پێش چاو، بۆ مانەوەی لەدەسەلات ئامادەیە، لەسەر ئاستی دەرەوە و ناوخۆ، پەت پەتانی بکات و بە بەردەوامی سەنگەر و هاوپەیمانی بگۆڕێت، لەگەل مسڕ، ئێران، سوریام عێراق، لیبیا، ئەرمەنیا، یۆنان، رووسیا، تەنانەت وولاتانی ناتۆ رۆژەک دۆست و هاوپەیمانە و رۆژێکیتر نەیار و دوژمن.

سەردانی ڤاتیکان و چاوپێکەوتن لەگەل پاپا

هەفتەیەک پێش گەیشتنی ئەردۆگان زۆربەی میدیاکانی ئیتالیا باسی هاتنی “میوانێکی ناوەخت و بە گرفت” یان کرد. پەرلەمانی ئیتالیا لە 27/12/2017 هەلوەشاوەتەوە و حکومەتیش دەستی لە کار کێشاوەتەوە و کار بەرێکەرە، لە 4/3/2018 هەلبژاردنی سیاسی دەکرێت. واتە میدیا و رای گشتی زۆر بە کەمی ئاگایان لە سەردانەکە بوو.
سەعاتی 19ی رۆژی 4/2/2018، ئەردۆگان و وفدە یاوەرەکەی، بە پێی هەوالی تەلەفیزۆنەکان، گەیشتە شاری رۆما، بە فەرمی هیچ لایەن و کەسایەتی دەولەتی ئیتالیا و ڤاتیکان لە پێشوازی ئامادە نەبوون. کەنالی تەفزیۆنی دەولەت Raiuno کە زۆرترین بینەری هەیە، لە هەوالەکانی سەعاتی 20 ووتی “ئەردۆگانی دیکتاتۆر بە سەردانێک گەیشتە ئیتالیا ..هتد” و هێچ وێنەو مەراسیمی گەیشتنەکەی پشان نەدا، بە هەمان شێوە کەنالەکانیتری راگەیاند، ئەمەش لینکی کەنالی یەکی ئیتالیە.
http://www.tg1.rai.it/dl/tg1/2010/edizioni/ContentSet-9b6e0cba-4bef-4aef-8cf0-9f7f665b7dfb-tg1.html?item=undefined
ئەردوگان لە هاتنەکەی، جگە لە ژن و کچ و زاواکەی کۆمەلە وەزیر (دەرەوە، بەرگری، وزە، بازرگانی و… هتد)و پیاوی ئایینی و سەرمایەداری وولاتەکەی لەگەل خۆی هێنابوو. دیارە ئیشی زۆری لەسە رکراوە.
ئەردۆگان دوو رۆژ پێش سەفەرەکەی چاوپێکەوتنێکی دوورو درێژی لەگەل ئاژانسی دەنگ و باسی دەولەت، ئانسا Ansa بە دەنگ و رەنگ بوو کە دەبوایە پێش هاتنەکە بلاو بکرێتەوە کەچی دوای هاتنەکە بلاوکرایەوە، ئەمەش نیشانەی دوو دلی و ئینتیهازیەتی حکومەتی ئیتالیا پیشان دەدات.
ئەردۆگان، لەم چاوپێکەوتنە، جەختی لەسەر 3 خال کردۆتەوە:
1. داوا و هەڕەشە دەکات کە کاتی ئەوە هاتووە یەکێتی ئەوروپا تورکیا بە ئەندام وەربگرێت، هەر دواخستنێکیتر جێگەی قەبول نیە. ئەمە خالی لاوازی ئەدۆگان و تورکیایە، ناکرێت تۆ هەڕەشە بکەی، پێویستە رێز لە پرنسیپ و پێوەرەکانی ئەم “یەکێتی”یە بگریت و بە کردەوە جێبەجێیان بکەیت.
2. كێشەی فەلەستین و قودس، لەگەل ڤاتیکان و پاپا جۆرە هاوپەیمانیەک دروست بکات بۆ ئەوەی خۆی لە دوورە پەرێزی نێودەولەتی رزگار بکات، وەک دەلێن “لە دەرگا دەیانخستە دەرەوەو لە پەنجەرە دەهاتەوە ژوورەوە” . وەک لە دواوە باسی دەکەین لەم هەولە هیچی بەدەست نەهێنا.
3. شەڕی دژە تیڕۆر، ئەردۆگان لە چاوپیێەوتنەکە دەیەوێت بە رای گشتی و ئیتالیا بلێت تورکیا شەڕی دژە تیڕۆر دەکات، هیچ جیاوازیەک لە نێوان داعش و پ. ک.ک، پەیەدە و یەپەگە نیە. لە راستی ئەوەیان لاوازترین خال و سیاسەتی ئەردۆگانە، کەم لایەن و رای گشتی و میدا جیهانیەکان “بەم درۆیە دەلین ئامین”.

ئەردۆگان نیازێکی شاراوەشی هەبوو کە بریتی بوو لەوەی لەگەل دەولەت و کۆمپانیاکانی ئیتالیا کۆمەلە رێکەوتن واژۆ بکات و کردی تاکو سیمپاتیە و لایەنگریان بۆ لای خۆی رابکێشێت و دەرزێک بخاتە نێو وولاتانی یەکێتی ئەوروپا. بەلام لەمەش سەرکەوتوو نەبوو.

رۆژی 5 شوبات، ئەردۆگان، بە خۆی شاندە یاوەرەکەی، لە رۆژێکی باراناوی و بارودۆخێکی ئەمنی زۆر تووند گەیشتە ڤاتیکان و لە مەڕاسیمێکی دیپلۆماتی گەورەو بە تەدارەک پێشوازی لێکرا. ئەگەر حیساب بۆ ئەم مەڕاسیمە سولتانیە بکەین گومانی ئەوە دەکرێت کە ئەردۆگان دەبێ زۆر ئیمتیازی بە ڤاتیکان دابێت و هەندێ پرۆتۆکۆل، لە بەرژەوەندی ڤاتیکان، واژۆ کرابن.
بە فەرمی ئەردۆگان و شاندەکە لەگەل پاپا، وەزیری دەرەوەی ڤاتیکان، کاردینال پیێترۆ پەڕۆلین Pietro Parolin و ..هتد چاوپێکەوتن و وتووێژیان کرد. بەیاننامەیەکی زۆر کورت لە ئاژانسی ڤاتیکان و رۆژنامەی سەرەکی، ئۆسێرڤاتۆرێ رۆمانۆ Osservatore Romano بە ستونێکی چەند دێری ئاماژەی بۆ کراوە کە ئەمە دەقەکەیەتی.
“لە کەش و هەوایەکی دۆستانە باسی پەیوەندی نێوان تورکیا و ڤاتیکان کرا. باسی بارودۆخی نێوخۆی و کەمینەی کاتۆلیکیەکانی تورکیا کرا. باسی ئیلتیزامی پێشوازیکردن لە ئاوارەکان و گیروگرفتەکانی ئەم پرۆسەیە کرا. پاشان باسی وەزعی رۆژهەلاتی ناڤین کرا، بە تایبەتی ئاماژە بە ستاتوسی قودس کرا کە هەولی سەقامگیری ئاشتی و ئارامی دەڤەرەکە بدرێت، ئەوەش لە رێگەی دیالۆگ و دانوستان بە لە بەرچاوگرتن لە رێزگرتن لە مافەکانی مرۆڤ و شەرعیەتی نێودەولەتی”.
ئەمە تاکە بەیاننامە و وێنەی پاپا و ئەردۆگانە وەک لە لاپەڕەی 1، رۆژی 5-6 شوبات بەرچاو دەکەوێت. وێنەی پاپا و ئەردۆگان لە بنەوە، لە لای چەپ.
بە دڵنیایەوە هەندێ پڕۆتۆکۆل ئیمزا کراون کە لەوانیە لە ئایندە بلاوبکرینەوە یان ئاماژەیان بۆ بکرێت.

هەمان رۆژ پاپا چاوی بە قەشەو ڤێسکۆڤ و پیاوە ئاینیەکانی مەسیح، بە تایبەتی کلدانیەکانی رۆژهەلاتی ناوەڕست کەوت کە ژمارەیان 23 کەسە، وێنەکەیان لە دەستە راستە، لە خوارەوەی رۆژنامەکە. ئەمەش خشتەی ناوی چاوپێکەوتنەکانی پاپا، هی رۆژی 5 شوبات. وەک لە ناوەکان دیارە، جگە ل ئەرپگان، قەشەکانی هەولیر، بەغدا، دیاربەکر، تاران، دیمەشق … هتد تیایە.
لە هەمان رۆژ لە ڤاتیکان کۆنفرانسێکی گەورە لەسەر شەهیدانی ئایینی مەسیح و ستەمی کریستیانەکانی رۆژهەلاتی ناوەڕاست بەڕێوە چوو. واتە قەداسەتی پاپا و ڤاتیکان زۆر زۆر باش ئاگاداری بارۆدۆخی مافی مرۆڤ، ئازادیە سەرەکیەکانی مرۆڤ و ژیانی کریستیانەکانە، بە تایبەت لە عێراق، سوریا، تورکیا، مسڕ و لوبنان. ئەم نەهامەتیانەی ئەم سالانەی دوایی و سەرهەلدان و هاتنی داعش بە پلان و کۆمەک و دەسیسەی تورکیا بووە.

ئەردۆگان ئەم دیاریانەی بۆ پاپا هێنابوو:

– وێنە و تابلۆیەکی شاری ئەستەنبۆل کە بە فەخفوری و سیرامیک، لەسەردەمی سولتان سلێمانی قانونی (1494-1566)، کراوە.
– ژیاننامە و دیوانی شاعیرو فەیلەسوفی ئێرانی جەلالەددینی رۆمی، بەناوی “مەسنەوی” کە لە 4 بەرگ لپێک هاتووە.
قەداسەتی پاپا، فرانجێسکۆ Papa Francesco لە بەرامبەر ئەم دیاریانە پێشکەشی ئەردۆگان دەکات.
– تابلۆیەکی کەنیسەی گەورەی ڤاتیکان کە لەگەل سیمای ئێستا جیاوازە،
– مەدالیایەک کە بە قسەی پاپا وێنەی مەلائیکەی ئاشتی لەسەر نەخشکراوە. پاپا بە ئەردۆگانی ووت “ئەم فریشتەیە شەیتان و جنۆکەی شەڕانگێژی دەخنکێنی، سیمبولی جیهانێکی پڕ لە ئاشتی و عەدالەتە”.
– کتێبێکی ئەنجلۆ رۆنکالی Angelo Roncalli (1881 – 1963) کە لە سالانی 1935 – 1944 لە تورکیا نوێنەری ڤاتیکان بوو، لە 1958 تا مردنی پاپای ڤاتیکان بوو، بە دۆستی تورک ناسرابوو، پێشکەشی ئەردۆگان کرد.

هەندێ سەرچاوەی رۆژنامەوانی ئاگادار نووسیوویانە پاپا، بە تایبەتی وەزیری دەرەوەی ڤاتیکان، زۆر بە روونی “نیگەرانی و پەرێشانی خۆیان بە دژی هیرشی تورکیا بۆسەر عەفرین” دەربڕیووەو داوا “راگرتن و کشانەوە لەشکری تورکیان کردووە”.
بە پێی زانیارری و بلاوکراوەکانی کەنیسە کە لە شارەکانی ئیتالیا دەستی ئێمە کەوتووە ئەم بۆچوونەی سەرەوە پشت راست دەکەنەوە. لە هەندێ لەو بلاوکراونە بە پۆزەتیڤ باسی “پەیدە، یەپەگە و یەپەژە” کراوە و داواکراوە ڤاتیکان هەموو هەولەکانی خۆی بخاتە گەڕ بۆ کۆتایهێنان بەم تراژیدیایە. لە راستی هەموو رۆژنامەکان ئاماژەیان بەوەو کردووە کە بە دلنیایەوە لە چاوپێکەوتنەکان ڤاتیکان نیگەرانی خۆی لە دژی دەستدریژی بۆسەر عەفرین و رۆژئاوا دەربڕیووە.

ئەرۆغان تابلۆیەک لە شاری ئەستەنبول پێشکەشی پاپا دەکات کە هی سەردەمی سولتان سولەیمانی قانونیە، لەگەل دیوانی شاعیری و فەیلەسوفی گەورەی ئێرانی، مەولانا جەلالەددینی رۆمی (1207 ئەفغانستان – 1273 زا قۆنیای تورکیا )، شاکارە بەناوبانگەکە “مەسنەوی” و لەگەل ژیاننامەکەی.

قەداسەتی پاپا تابلۆی ڤاتیکان و مەدالیەکە کە لەسەرە مێزەکەیە پێشکەشی ئەردۆگان دەکات، بۆی باس دەکات. مەدالیەکە ئاماژەیە بۆ “نەهێشتنی شەڕانگێژی و دونیایەکی ئاشتیخواز و عەدالەت پەروەر “.
لە کاتی نووسینی ئەم وتارە یەکێک لە کچەکانم هاتە لام و سەیری ئەم وێنەیەی کرد و بە ئیتالی ووتی”بابە ئەردۆگان شەڕی لە دەم و چاو دەبارێ”.

وێنەی ئەو مەدالیەی پاپا پێشکەشی ئەردۆگانی کرد.

رۆژی 1 شوبات بانگەوازێکی بە پەلە و پڕ لە رێز و مرۆڤدۆستیم ئاراستەی قەداسەتی پاپا کرد، لسەر پەیەجەکی خۆم بلاوم کردەوە، پاشان دەمودەست لەسەر دوو سایتی فەرمی ڤاتیکان دابەزاند، لە سەرەتا بۆ ماوەی سەعاتیک رایانگرت و پاشان بلاوکرایەوەو ئێستاش ماوە، هەمان شت بۆ سەرۆک کۆمار و سەرۆک وەزیران و وەزیری دەرەوەی ئیتالیا رەاونەکرد. داوامکردبوو کە لەم بارودۆخەی دەسدرێژی و هێرشی سوپای تورکیا بۆسەر رۆژئاوای کوردستان، بە تایبەت لە عەفرین، بە گونجاوی نازانم پێشوازی لە دیکتاتۆرێکی وەک ئەردۆگان بکرێت، هەموو لایەکیش ئاگاداری بارودۆخی مافی مرۆڤ و ئازادیەکانی نێوخۆی تورکیان.. رۆژانە بە دەیان و سەدان هاولاتی سیڤیل لە باکور و رۆژئاوا دەبنە قوربانی بوردومانی تورکیا … تکام وایە، هەتا زووە، ئەم سەردان و پێشوازیکردنە هەلوەشیننەوە، رای گشتی ومۆڕال و شەرعیەتی نێودەولەتی دەستخۆشی و پشتگیریتان دەکەن….. هتد.

هاتنەکە لە هەلومەرجێکی تایبەت بوو، پەرلەمان و حکومەتی ئیتالیا هەلوەشاوەو کاربەرێکەرن، خەریکی هەلمەتی هەلبژاردنن بۆ 4 نەورۆزی 2018. لەگەل ئەوەش زیاد لە 100 پەرلەمنتار، دادوەری گەورە، نووسەر، رۆژنامەنووس و ئەکادیم و مامۆستای زانکۆ نارەڕەزایی خۆیان پیشاندا، داواینکرد “ئێمە لەگەل ئەم سەردان و پێشوازیە نین و رەتدەکەینەوە بەلام ئەگەر هەر کرا ئەوە تکایە نیگەرانی و ناڕەزایی ئێمە و خۆتان ، سەبارەت بە دەستدرێژی و هێرشی بۆ سەر رۆژئاوا، بە سەرۆک کۆماری تورکیا و شاندەکەی بگەیەنن…. هتد”.

رۆژی 30/1/2018 لە سێناتی ئیتالیا دیبەیتێک بە ناوی “رۆژاڤا لە سوریا شکستی بە داعش هێنا، ئەی ئێستا؟” ، بە دەیان ئەندام پەرلەمان، رۆژنامەنوس و بە بەشداری ئاسیە عەبدولا، لە رێگەی سکایپ، ئەنجامدرا و دەنگێکی زۆریدایەوە.
لە زۆربەی شارەکانی ئیتالیا خۆپیشاندان و دیبەیت و سیمینار سازکران و بەردەوامن، لە زۆر ئەنجومەنی شارەوانی و پەرلەمانی هەرێمەکان، کە ژمارەیان 20، بریار و راسپاردە لە دژی دەستدرێژی تورکیا بۆسەر عەفرین پەسەند کران و بە تێپەڕبوونی کات کۆمەلانی خەلک و بە جۆش و خرۆشتر ئیدانەی تورکیا دەکەن و هاوکاری و پالپشتی بۆ رۆژئاوا دەردەبڕن.

لەم شارەی من لێی دەژیم، پیزە Pisa لە 22/1 تا 10/02/2018 3 جار خۆپیشاندانی جەماوەری و 2 دیبەیت کراوە، رۆژی 29/1/2018 ئەنجومەنی شارەوانی بە بڕیار و راسپاردە ئیدانەی هیرشی تورکیای کردو داوای کشانەوەی هێزەکانی تورکیا و هاوپەیمانەکانی لە داعش کرد… هتد.

پاپا و مەلاکانی ئیسلام

زۆربەی مەلاکانی ئیسلام، لە کوردستان، وەک پێویست و ئازایانە ئیدانەی هێرش و کوشتار و کاولکاری سوپای تورکیایان نەکردووە، هەندێکێش ئەردۆگانیان بە خەلیفەی موسلمانان ناوبرد و پالپشت وپاساوی ناشەرعیان بۆ هیانەیەوە و خۆیان روو رەشی دونیا قیامەت کرد. داواکارین لە مامۆستا و زانایانی ئایینی پەیامی ئاشتی و ئاشتەوایی و هاوکاری و بەتەنگەوە هاتنی یەکتری و پێکەوە ژیانی پێکهاتەکانی کوردستان و رێزگرتن لە پرنسیپ و بەهاکانی ماف و ئازادیە بنەڕەتیەکانی بلاو بکەنەوە. داواکارین، بە تایبەتی ئەوانەی کرمانجی و تورکی زمانن، وتار و خوتبەکانیان تەرخان بکەن بۆ ریسواکردنی ئەردۆگان و رژێمەکەی، هانی کۆمەلانی خەلکی کوردستانی باکور بدەن کە هەر جۆرە هاوکاری و کارکردنێک، بە تایبەتی جآشایەتی و ئەوانەی لە ریزی پۆلیس و سوپا و… هتد، کاردەکەن خیانەت لە گەل و نیشتمان دەکەن. ئەمەش پێچەوانەی بنەماکانی ئایینی ئیسلام و فەرموودەکانی پێغەمبەرە. دیفاعکردن لە نیشتمان، لە گەل و سەروەت و سامانی سروشتی و کولتوری ئەرکێکی ئایینی و نیشتمانی هەموو کەسێکە، بە تایبەتی لەم کاتە ناسکە کە ئەردۆگانی فاشیست دەستی بە پەلامار و کوشتاری گەلەکامان، لە هەموو پارچەکان وولاتەکەمان کردووە، پێویستە مامۆستایان، لە تەک شەڕڤان و گەریلە و پێشمەرگە رۆلی ئایینی وئینساندۆستی مێژووییان ببینن.

ڤاتیکان و دامەزراوەکانی، بە تایبەتی پیاوە ئاینیەکان، هەمیشە دژایەتی خۆیان بۆ شەڕ و شەڕانگێژی دەبڕیووەو بەردەوامن.
پاپا فرانچێسکۆ، لە سالی 1936 لە بوێنس ئایرێس – ئەرجەنتین لە دایک بووە، لە سالانی 1960 – 1980 لە ژێر دیکتاتۆر و رژێمی سەربازی ژیانی بەسەر بردووە، ئازارێکی زۆر بەدەستی ئەم رژێمانە چەشتووە، خەباتێکی زۆری بۆ ئازادی و عەدالەتی کۆمەلایەتی کردووە، بە قەولی خۆمان “پێشمەرگەی دێرینە” و لە شاریش چالاکانە بەشداری لە خەباتی نهێنی و بە ئاشکرا کردووە. واتە زۆر لە نزیکەوە لە ئازارو مەرگەساتی ئەو گەل و کەمایەتیانە دەگات کە گیرۆدەی رژێمی فاشیست و شەڕانگێژی بوون.
هەر کەسەک کات و ئارەزووی هەبێت دەتوانێ تەماشای فلیمی “بە فڕانچێسکۆ یان فڕانسیس بانگم بکەن Chiamatemi Francesco و بە ئینگلیزی Call mi Francis بکات، فیلمێکە باسی ژیانی پاپا دەکات کە چۆن دژی فاشیست و زۆرداری خەباتی کردووە، هەمیشە لەگەل هەژار و دانیشتوانی گەرەکەکانی گێمەدێ و تەجاوز ژیانی بەسەر بردووە، لە سالی 2015 لە ئیتالیا بەرهەم هاتووە.

هێچ پاسا و مەنتیقێک نیە پاپا فرانچێسکۆ چاوپۆشی لە رەفتارە چەپەلەکانی سولتان و دیکتاتۆر ئەردۆگان بکات، بە دلنیایەوە نەیکردووەو ناشیکات بەلام وەک لە پێشەوە ئاماژەمان بۆ کرد، ڤاتیکان رێگە، ئامرازو پرۆتۆکۆلی تایبەتی خۆی هەیە تا نیگەرانیەکانی لێوە دەربڕێ.
لە ئایاری 1987 راپۆرتێکم بۆ ڤاتیکان نووسی و لە رێگەی گەورە قەشەی شارەکەم، ڤێسکۆڤۆی شاری پیزە و سەرۆکی دامەزراوەی کاریتاسی ئیتالی، دۆن ئەنتۆنیۆ چێکۆنی، کە هەر لەم شارە دەژیا و دۆستێکی زۆر نزیکم بوو رەوانە کرد. دوای 40 رۆژێ، لە لایەن سکرتاریەتی پاپا، وەلامەکەم بەدەست گەیشتەوە و نووسراوە “نامەکەت گەیشتە دەستی قەداسەتی پاپا و زۆر خەمبارە بەو زانیاری و هەوالانەی باست کردووە. قەداسەتی پاپا دوعای خێر دەکات تاکو ئاشتی و ئارامی بۆ میللەتەکەت بگەڕێتەوە …. هتد”.
لە 12/01/1991 لە شاری رۆما، بە وتارێک، بەشداری خۆپیشاندانێک، بۆ ئاشتی و دژی ئەگەری بەرپابوونی شەڕی رزگارکردنی کوەیت، کرد کە زیاد لە دوو سەد هەزار کەس بەشداریان تیا کرد، لە کۆتایی ووتارەکە روم کردە قەداسەتی پاپا بۆ ئەوەی تراژیدیا و مەینەت و ئازارەکانی گەلی کوردستان لە بیر نەکات و نوێژو دوعای خێرمان بۆ بکات .. تاد”. دوای یەک رۆژ رۆژنامەنووسێکی رادیۆ و تەلەفزیۆنی ڤاتیکان پەیوەندی پێوە کردم بۆ چاوپێکەوتن، تاکو ئیستا ناوەو ناوە پەیوەندی و موقابەلەم لەگەل دەکەن، دواجار سەبارەت بە ریفرۆندۆمەکەی 25 ئەیلولی 2017 بوو.

لە سالای 1994 داوام لێکرا لە دەرگای ڤاتیکان بدەین بۆ ئەوەی پێشوازی لە شاندێکی باکوری کوردستان بکرێت، ئەوکات کورد لە ئیتالیا زۆر کەم بوو و .. ئەوەبوو لە 14 نۆڤەمبەری 1994 شاندێک بە سەرۆکایەتی خوالێخۆشبوو د. عیسمەت شەرف ڤانلی سەردانی ڤاتیکانیان کردو چاویان بە قەداسەتی پاپپای ئەوکات کەوت و یاداشتێکان، بە زمانی فەرەنسی، دایە دەستی پاپا و کۆپیەکم لە ئەرشیڤ پاراستووە. لە دوای هاتنی بەرێز ئۆجالان بۆ ئیتالیا، لە نۆڤەمبەری 1998، ناوە ناوە شاندی کوردی سەردانی ڤاتیکانیان کردووە و هەندێجاریش چاویان بە پاپا کەوتووە. باسی سەردانی کاربەدەستانی بە ناو حکومەت – ئیدارەی باشور ناکەین.

لە ماوەی ژیانم لە ئیتالیا زۆر قەشە و پیاوی ئایینی کریستیانیزم ناسیووە، بە گشتی کراوەو تۆلێرانستن، بۆ برایەتی، ئاشتی و یەکسانی و عەدالەت کارد دەکەن. ئەو هەموو ئاوارانەی روو لە ئەوروپا دەکەن، بە خەلکی کوردستانیش، ئەگەر یارمەتی و باوەشی گەرمی کەنیسە نەبێت زۆریان لە برسان و سەرما و سۆل و نەخۆشی دەمرن.

حوکومەتی ئیتالیا

بە پێی رۆژنامەکان حوکومەتی ئیتالیا حەزینەکردووە لەم هەلومەرجە ئەردۆگان سەردانی وولات بکات بەلام لەبەر ئەوەی ئەردۆگان، بە فەرمی، بۆ ڤاتیکان دێت “ناچار”بوون پێشوازی لێبکەن. لەگەل ئەمەشدا ئەردۆگان لە لایەن سەرۆک کۆمار و سەرۆک وەزیران، بە کامیل پرۆتۆکۆلی دیپلۆماسی، پێشوازی لێکرا.
کاتی خۆی لە 13/11/1998 کاتێک رێبەری پ . ک. ک. گەیشتە ئیتالیا حکومەتی تورکیا زۆر بە دڕندەیی هێرشی کردە سەر ئیتالیا وداوای رادەستکردنەوەی بەرێز ئۆجالانیان کرد بەلام، لە سەرەتا، حکومەتی ئیتالیا جگە لە رەتکردنەوەی داواکە وا خۆی پیشاندا کە بەرگەی گەف و هەڕەشەکان دەگرێت. لە تورکیا هەلمەتێکی سەرتاسەری دژی ئیتالیا بەر پا کرا، بایکۆتی کالای ئیتالی و گەشتکردن بۆ ئیتالیا راگەیندرا… هتد. ئەمە لە کاتێک بوو کە پەیوەندی ئەم دوو وولاتە ریشەیەکی کۆنی مێژوویی هەیە، زۆربەی یاسا مەدەنی و پێنالیەکانی سەردەمی مۆسۆلینی، فاشیزمی ئیتالی، کت و مت لە تورکیا کۆپی کران.
لەژێر فشاری سیاسی و ئابوری ئیتالیا ناچارکرا مافی پەنابەری بە ئۆجالان نەدات، سەرگوزەشتەی ئۆدیسێی رێبەری پ. ک و گەلە کۆمەکی دەزگا موخابەراتیە نێودەولەتیەکان و دەستگیرکردنەکەی، لایەن کەسانی پسپۆر و بە ئاگاتر، زۆری لەسەر نووسراوە و سالانە، لە 15 شوبات بە خۆپیشاندان و پرۆتیست و دیبەیت و داستانی گەریلاکان یادی دەکریتەوە. بۆیە پێویست ناکات ئێمە، جگە لە دووبارە ئیدانە و مەحکومکردنی ئۆپێڕاسیۆنی فڕاندنی بەرێز ئۆجالان، هیچی لەسەر بنووسین
لە راستی پەیوەندی بازرگانی نێوان ئیتالی – تورکیا زۆر بەهێزە، ئێستا زیاد 1500 کۆمپانیای گەورە و بچووکی ئیتالیا لە تورکیا کار دەکەن و رۆلی گرنگیان لە گەشەی ئابوری ئەم وولاتە هەیە، گومژەی هەناردەو هاوردەی هەردوو وولات خۆی لە 20 ملیار یوڕۆ دەدات، ئەردۆگان لە چاپوێکەوتنەکانی پێش و کاتی سەردانەکە رایگەیاند کە دەیەوێت لە سالی 2022 بگەوێتە 30 ملیارد. لەم سەردانەش ژمارەیەک رێکەوتن و پرۆژەی بازرگانی و بیزنس واژۆکراون. دیارە ئەردۆگان ئیمتیازی باشی بە کۆمپانیاکانی ئیتالیا داوە و بۆ ئەوەی دەرزێک بخاتە نیو وولاتانی یەکیتی ئەوروپا و وا خۆی پیشان بدات کە دوورە پەرێز و بە تەنها نیە و هیچ ترسەکی لە ئیمباڕگی سەر وولاتەکەی نیە. ئەردۆگان بۆ مانەوەی لە دەسەلات ئامادەیە مولک و سامانی وولاتەکەی، وەک زۆربەی دیکتاتۆرەکان، هەرزان فرۆش بکات تەنها بۆ ئەوەی، بە روالەت، دۆست و هاوپەیمان بۆ خۆی بدۆزێتەوە
وەک لە پێشەوە ئاماژەی بۆ کرا کە ئەردۆگان لەگەل شاندێکی بالا و فراوان سەردانی کرد، رۆژنامەکانی ئیتالی باسی واژۆکردنی چەند کۆنتراکتی چەک و کەلوپەلی سەربازی، بە بەهای 2 میلیارد دۆلار، کرد. دیارە ئەم رێکەوتنانە، هەموویان، پێش سەردانەکە کاریان لەسەر کراوە. ئەردۆگان و شاندەکەی ئەم دوو رۆژەی لە رۆما میوانی هۆتێلی “ئێکسێلسوار Excelsior ” بوون کە لە سالی 2015 ووالاتی قەتەڕ کڕیوویەتی. هەر رۆژی 5 شوبات، لەم هۆتێلە، دوور لە چاوی میدیاکان، ئەردۆگان لەگەل سەرمایەدار و خاوەن کۆمپانیاکانی ئیتالی کۆبوەوە.

ئەردۆگان و کۆمەلگای نێودەولەتی.

ئەردۆگان لە پرۆژەی دەرزخستەنە نێو یەکێتی ئەروپا ، لەبەر ئەم هۆیانە، سەرکەوتوو نەبوو:
1.رۆژی 6 شوبات، بەر پرسی سیاسەتی دەرەوەی یەکێتی ئەوروپا، فێدێریکا مۆغێرینی، لە کاتی کۆبوونەوەی پەرلەمانی ئەوروپا، رایگەیاند کە “ئێمە زۆر نیگەرانین لە کردنەوەی بەرەیەکیتری تورکیا لە باکوری سوریا، وولاتێک کە سالانێکی زۆرە گیرۆدەی جەنگی نێوخۆ بووە، ئەم کردەوانە دەرئەنجامی سیاسی زۆر خراپیان لە ناوچەکە دەبێت”. لە کۆتایی هۆشیاریدایە ئەردۆگا کە “تەنها چارەسەری سیاسی زامنی ئاسایش و سەقامگیری تورکیا دەکات”.
2. رۆژی 8 شوبات پەرلەمانی ئەوروپا بریارێکی دوورو درێژی سەبارەت بە بارودۆخی مافی مرۆڤ لە تورکیا و هێرش بۆسەر رۆژئاوا، بە زۆرینەی دەنگ، پەسەند کرد، هەر حکومەت و دەولەتێکی خاوەن مۆڕال ئەگەر ئەم بریارە بخوێنێتەوە پێویستە شەرم دایگرێت کە هاوپەیمانی، سەربازی و بازرگانی، دەولەتێکی وەک تورکیای ئەردۆگانە.
پەرلەمانئ ئەوروپی لە بڕیارەکە، زۆر بە کورتی، ئاماژە بەوە دەکات:
– هێرشی تورکیا بۆسەر عەفرین و یەپەگە هەڕەشە بۆسەر ئاشتی و سەقامگیری نآوچەکە دروست دەکات.
– حوکومەتی تورکیا، لە رێگەی پۆلیسی نێودەولەتی – ئینتەرپۆل، نیازی گرتن و رادەستکردنەوەی نەیارە سیاسیەکانی دهەیە.
– مافکانی مرۆڤ، لە هەموو ئاستەکان و هی هەموو چین و توێژەکان، پێشێل کراون، ئازادیەکان بەرتەسک بوونەتەوە.
– هەازاران پارێزەر، رۆژنامەنوس، میدیاکار، نووسەر و ئەدیب، چالاکوانی کۆمەلگەی مەدەنی … تاد خراونەتە زیندان.
– سەرۆکی زیاد لە 100 شارو شارۆچکە و 10 پارێزگاری هەلبژێردراو لەلاین هاوولاتیان، زۆربەیان سەر با پارتی هەدەپەن، گیراون یان لە پۆستەکەیان دوورخراونەتەوە و بە کەسانی سەر بە حوکومەت پڕ کراونەتەوە.
– کەمایەتی کریستیان قوربانی راونان و چەوسانەوەیەکی دڕندە بوون کە لە لایەن حکومەت و مەئمورەکان ئەنجام دەدەرێن، سامانی کولتوریان لەبەرامبەر هەڕەشەی، بە یەکجاری، لەناچووندایە، لەوەتەی ئەردۆگان و ئاکەپە گەیشتوونەتە دەسەلات پرۆسەی توندڕەوی و بە رادیکالبوونی ئیسلام پەرەی زۆری سەندووە.
– ریفۆرمی دەستوری تورکیا، لەسەر ئاستی دیموکراسی و مافی مرۆڤ، هەنگاوێکە بۆ گەڕانەوە بەرەو دواوە.
– داوا لە وولاتانی یەکێتی ئەوروپا دەکات بۆ ئەوەی کۆتایی بە پرۆسەی بە ئەندامبوونی تورکیا بهێنن.
– داوا لە تورکیا دەکات، دەست بەجێ، ئاگر بەس رابگەیەنێت وسوپاکەی لە سوریا بکێشێتەوە، ئیدانەی هەر جۆرە کردەوەیەکی سەربازی تورکیا دەکات.
– داوای هەموار و هەلوشانەوەی “یاسای دژە تیڕۆر” دەکات کە بە زۆری دژی ئۆپۆزیسیۆنی دیموکرات و کەمایەتیەکان بەکار دێت.
پەرلەمانی ئەوروپا داوا دەکات ئەم بڕیار و راسپاردانە بۆ جێگری سەرۆکی کۆمسیۆن، بەرپرسی بالای سیاسەتی دەرەوە، کۆنسل، کۆمسیۆن، حکومەت و پەرلەمانی وولاتانی یەکێتی ئەوروپا و حکومەت و پەرلەمانی تورکیا رەوانە بکێت.

لە ئیتالیا، ئەوەندەی من ئاگاداربم، لە 5 پەرلەمانی هەرێمەکان، کە ژمارەی دانیشتوانیان خۆی لە 20 ملیۆن کەس دەدات لەگەل زیاد لە 20 ئەنجوومەنی شارەوانیەکان بریاری ئیدانەی هێرشی سەربازی تورکیا بۆ سەر رۆژئاوا پەسەند کروان، هاوسۆزی و هاوکاریان بۆ گەلی کورد، بە تایبەتی بۆ رۆژاڤا دەربیووە.
لە زۆربەی شار و شارۆچکەکانی ئیتالیا خۆپیشاندانی ناڕەزایی و کۆڕو سێمینار سەبارەت بە دەستدرێژی و پەلاماری تورکیا بۆسەر گەلی کورد ئەنجامدراون.
لەم سەردانەی ئەردۆگان بە سەدان رۆژنامەنووس و میدیاکاری بیانی ئامادەبوون، لە رۆژی 5 شوبات، رۆژی سەردانی ئەردۆگان، نیوەی کوچە و کۆلانەکانی شاری رۆما داخرابوون و 3500 پۆلیس و سەرباز و قەناس ئەرکی ئەمنیەتیان پێ سپێردرابوو، بە قسەی رۆژنامەکان ژمارەیەک کۆماندۆ و قەناسی تورکیاش بەشدار بوون.
ئەم میدیاکارانە، بە شی هەر زۆری، باسی فاشیەتی ئەردۆگان دەستدرێژی سوپای تورکیایان بۆ سەر رۆژاڤا کرد، لە 4 شوێنی رۆما خۆپیشاندان و سیتین بەڕێوە دەچوون، لەبەر ئەوە سەردانەکەی ئەردۆگان بۆ لای پاپا و حوکومەتی ئیالیا زۆر بە کەمی ئاماژەی بۆ کرا.
هەر لەبەر ئەوە ئەردۆگان لەم سەردانە هیچ کۆنفڕانسێکی رۆژنامەوانی نەکرد، تەنانەت سەرۆکایەتی کۆمارو وەزیرانی ئیتالیا، بە فەرمی، راگەیاندن و بەیاننامەیان بلاونەکردەوە.
لەبەر ئەوە دەتوانین، بە بێ دوو دلی، بلێین کە سەردانەکەی ئەردۆگا بۆ ڤاتیکان و ئیتالیا زیانی لە قازانجی زیاتر بووە.
لەسەر ئاستی سیاسی نێودەولەتی تورکیا لە پآشەکشە و لەدەستدانی سەنگ و هێزدایە:
– بەرخۆدانی رۆژاڤا، بە تایبەتی لە عەفرین، لە لوتکەی فیداکاری و جوامێریدایە، سوپاسی تورکیا و داعشە هاوپەیمان و جاشەکانی، لە رووی مەعنەوی، بەزیوون و بە هۆی کوشتاری مەدەنی ریسوا بوون.
– رووسیا، لە زاری وەزیری دەرەوە لاڤرۆڤ، زیاد لە جارێ رایگەیاندووە کە “بەبێ بەشداری پێکردنی کورد، هاولاتی رەسەن و پێکهاتەی سەرەکی، کێشەی سوریا چەرەسەر نابێت و، پێویستە زامنی مافەکانیان بکرێت”. ئەمە بۆ خۆی شکستێکی گەورەی ستراتیژی ئەردۆگان پیشاندەدات کە بە هەموو هێزو توانای هەولی رەتکردنەوەو دوورخستنەوەی کوردی داوەو دەدات.
– نوێنەری نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ سوریا، ستێفان دێ میستورا، رایگەیانددوە “بۆ دۆزینەوەی چارەسەرێکی سیاسی و بە ئاشتیانەی کێشەی سوریا پێویستە کورد بەشداری لە کۆنفرانس و کۆبوونەوەی نێودەولەتیەکان بکات .. هتد”.
– هاوپەیمانی نێودەولەتی، بە سەرۆکایەتی ئەمەریکا و ناتۆ، لە زۆر بۆنە و کۆڕو کۆبوونەوە، بە ئاشکرا، دەلێن “پەلاماری تورکیا بۆ سەر باکوری سوریا و شەڕی عەفرین دەبێت هۆی سەرهەلدانەوەی داعش، داوادەکەن هەموو هەولەکان لە دژی رێکخراوی تیڕۆریستی داعش چڕ بکرێنەوە نەک لە دژی کورد لە باکوری سوریا”.
– قەداسەتی پاپاش، بە زمان و مێتۆدی خۆی، داوای چارەسەرێکی بە ئاشتی و سیاسیانەی کرد کە ئاشتەوایی سەرتاسەری دابین بکات.
– سەبارەت بە فەلەستین و قودس تورکیا، تەنها قسە دەکات، هیچ سەنگ و کێش و رۆلی کاریگەری لەسەر ئەم دۆزە ئالۆزو ناسکە نیە و نابێت.
ئەوە چەند رۆژێکە ئیتالیا و تورکیا، لەسەر قوبرس، شیر وتیر لەیەکتر دەسوون. لە 8 شوبات تورکیا رێگەی لە کۆمپانیایەکی گەورەی دەولەت، ئێنی ENI ئیتالیا، گرتووە کە بە هاوبەشی کۆمپانیای تۆتالی Total فەرەنسی، کاری پشکین و بیر لێدان بۆ دۆزینەوەی نەوت گاز لە ئاوەکانی قوبرس بکات. ئەم وولاتە، قوبرس، لە سالی 1974 لە لایەن تورکیا، بەشی باکور، داگیر کراوە. وەک دەلێن ” مانگی هەنگوینی نێوان تورکیا و ئیتالیا هەفتەیەکی نەخایاند…!” کەشتیە جەنگیەکانی تورکیا خۆیان لە کەنارەکانی قوبڕس نزیک کردۆتەوەو رێگەیان لە کەشتیە ئیالیەکان گرتووە کە دورگە دەستکردەکان بگەونە ئاوەکان تاکو بنکەی کار کردن دابنیێن و دەست بە کاری پشکنین بکەن. ئەردۆگان گەف و هەرەشە دەکات و دەلێ “رێگە بەکەس نادەین کاری پشکین، بەبێ رەزامەندی قوبرسی تورکیا، بکات و هۆشداریش دەدەم کە ئەم پرۆژەیە هەڕەشە لە قوبرسی باکور و تورکیا دەکات بۆیە داواکارم کەس سەبری ئیمە تاقی نەکاتەوە و هێلی سور نەبەزینیت”. لە راستی ئەردۆگان، وەک لە کوردستانی باشور، لە ەێگەی حوکومەتی کارتۆنی ، لە قوبرسی باکوری تورک نەژاد، دەست بەسەر سامانی نەوت و گاز بگرێت.

ئەردۆگان دەزانێت کە پشکنین و بیرلێدان بۆ دەرهێنانی نەوت و گاز لە دوور مەودا خزمەت بە قوبرسی یۆنانی دەکات و دەىیتە هۆی پێشکەوتن و بوژانەوەی ئەو بەشە، ئەگەری یەکگرتنەوەی هەردوو ئیدارەکە، تورک و یونانی، نزیک دەکاتەوە. تورکیا حەز بەو یەکگرتنەوەیە ناکات و دژی دەوەستێتەوە. دەسەلات و رژێمی ئەردۆگان لەسەر ململانێ و گرژبوونی پەیوەندیە ناوچەیی و نێودەولەتیەکان ئیدامە بە ژیانی خۆی دەدات. ترسێکی زۆریان لە ئاشتی و ئارامی نێوخۆو دەڤەرەکە هەیە، بۆیە هەولی دروستکردن و فو لێکردنی ئەم جۆرە گرژیانە دەدات.

ئیتالیاش سورە لەسەر دانانی ئەم دورگە دەستکردانەو دەستکردن بە پشکینن و بیرلێدان و باوەڕیشی وایە ئەم چالاکیانە لە سنوری یاسای نێودەولەتی ئەنجام دەدرێت.
لەم گرژیە نوێیە هەموو یەکێتی ئەوروپا و ناتۆ پالپشتی لە ئیتالیا و قوبڕسی یونانی دەکەن، واتە تورکیا “دوو سەشی لەدەست تۆپیە”.
سەرۆکی کۆمسیۆن ژان کلود یونکەر Jan Claude Juncker و کونسلی یەکێتی ئەوروپا، دۆنالد توشک Donal Tusk، بە تووندی نیگەرانی خۆیان بەرامبەر هەلوێست و هەڕەشەکانی تورکیا راگەیاندووە و دەلێنن قابیلی قەبول نیە هەڕەشە لە هیچ وواتێکی ئەندام بکرێت، سکرتێری “ناتۆ”ش هاتۆتە دەنگ و داوا لە تورکیا دەکەن ریز لە پرنسیپ و شەرعیەتی نێودەولەتی بگیرێت.

سەرۆکی پەرلەمانی ئەوروپی، ئەنتۆنیۆ تەیانی Antonio Tajani، دەلێ “بە شەخسی لەگەل سەرۆکی قوبرس پەیوەندیم کرد، هاوکاری و پالپشتی هەموو یەکێتیم پێ راگەیاند، لەم قەیرانە ئەوە تورکیایە پێشێلی یاسای نیودەولەتی دەکات، سوود لەم گەف و هەڕەشانە نابینی…. هتد”.

ئەگەر بە چاوێکی واقیعی و لۆجیک تەماشا بکەین، بە بۆچوونی من، دەبینین هەرگیز تورکیا وەک ئەمڕۆ هەستی بە شکست، لاوازی و تەنیایی و بێ دۆست و هاوپەیمان نەکردووە. تورکیا دەیان هاوولاتی ئەوروپی، بە بیانوی هیچ و پوچ، خستۆتە زیندان و وەک بارمتە رەفتاریان لەگەل دەکات، واتە هەرەشە لە وولاتەکانیان دەکات تا ملکەچی داخوازیەکانی ئەردۆگانی دیکتاتۆربن. ئەم رەفتارەش لە یاسای نێودەولەتی بە تاوان و کاری “تیڕۆڕیست”ی لە قەلەمدراوە. کار گەیشتە ئەوەی ئەردۆگان، بە زمانی بازاڕی و شەقاوچیانە، پێی لە بەڕەکە زیاتر درێژ بکات و بلێ ” هێشتا ئەمەریکا شەقازلەی عوسمانلی نە خواردووە… هتد “. هەر بۆیە لە زۆر لاوە، لە سەر ئاستی نێوخۆی تورکیا و دەرەوە، داواکاری و دەنگی “راگرتن و وەستاندن”ی ئەردۆگان، هەتا زووە، لە بەرزبوونەودایە.

چاكسازی راسته‌قینه‌ پایه‌كانی حوكمڕانی و هه‌لومه‌رجی ژیانی هێمن و ته‌ندروست له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا ده‌ره‌خسێنێ، ده‌توانین راپه‌رینی به‌هاری ساڵی 1991 ی خه‌ڵكی كوردستان وه‌ك گه‌وره‌ترین چاكسازی سیاسی ئه‌ژماربكه‌ین، چونكه‌ كۆتایی هات به‌ ده‌یان ساڵی ژێرده‌سته‌یی و هه‌ژاری و بێ ناسنامه‌یی، به‌جۆرێك هه‌رێمی كوردستانی گواسته‌وه‌ به‌ره‌و قۆناغی حوكمڕانی یاسایی و دیمۆكراسی، دوای تێپه‌ربونی 27 ساڵ به‌سه‌ر ئازادی و حكومڕانی خۆماڵیدا، به‌ڕه‌چاوكردنی بارودۆخ و گۆڕانكارییه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌، وا ده‌خوازێت پێشكه‌وتنی زیاتر بێته‌كایه‌وه‌، یه‌كه‌م هه‌نگاویش به‌ره‌و پێشكه‌وتن ده‌ستبردنه‌ بۆ چاكسازی.

چاكسازی به‌نده‌ به‌ ئاستی رۆشنبیری و پێشكه‌تنی كۆمه‌ڵگه‌وه‌، له‌ هیچ قۆناغێكی مێژوودا، پڕۆسه‌ی چاكسازی بێ گیروگرفت نابێت له‌به‌ر ئه‌وه‌ی به‌رژه‌وه‌ندی ناره‌وای هه‌ندێ كه‌س ده‌كه‌وێته‌ مه‌ترسییه‌وه‌، ئیتر ده‌ست ده‌كه‌ن به‌ ناره‌زایی لابه‌لا، دڵگرانبوونی رێژه‌یه‌كی كه‌می خه‌ڵك، به‌ڵام هه‌ر هه‌نگاوێكی راسته‌قینه‌ به‌ره‌و چاكسازی، یه‌كسان ده‌بێت به‌ به‌رزبوونه‌وه‌ی كێرڤی رازیبوونی جه‌ماوه‌ر و جوانتركردنی ده‌سه‌ڵات.
چاكسازی پێویستی به‌ زه‌مینه‌یه‌كی له‌ بار هه‌یه‌، هه‌رێمی كوردستان به‌ قۆناغێكی زۆر سه‌خت و دژواردا تێپه‌ڕده‌بێت، وه‌ك هه‌ر شوێنێكی دیكه‌ی ئه‌م جیهانه‌ پێویستی به‌ چاكسازی و پێداچوونه‌وه‌ هه‌یه‌.

دروستكردنه‌وه‌ی متمانه‌ به‌وه‌ ده‌كرێت كه‌ له‌ بڕیاره‌كانی چاكسازی به‌رژه‌وه‌ندی خه‌ڵكی هه‌ژار و كه‌مده‌رامه‌ت و مووچه‌خۆر له‌ سه‌رووی هه‌موو به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی دیكه‌وه‌ بێت، ده‌ستبكرێت به‌ پرۆسه‌ی سزادانی ئه‌وانه‌ی له‌سه‌ر حیسابی سامانی گشتی ده‌وڵه‌مه‌ند بوون، داهاته‌كان شه‌فافتر بكرێن و هه‌موو جۆره‌ نادادیه‌ك له‌ دابه‌شكردنی سامان و پۆست و وه‌زیفه‌ی گشتی پێداچوونه‌وه‌ی بنه‌ڕه‌تی پێدا بكرێت، قۆرخكاری نه‌مێنێت، بازرگانی له‌ به‌رپرسه‌ باڵاكان قه‌ده‌غه‌ بكرێت، موڵك و ماڵی هه‌رێم پارێزراو بێت و نه‌هێڵدرێت چیدیكه‌ زێده‌ڕۆیی بكرێته‌ سه‌ر، چاكسازی‌ ده‌ستپێكێكی‌ باشه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ راشكاوانه‌ په‌نجه‌ بخرێته‌ سه‌ر برینه‌كان‌.

هیچ كه‌سێك له‌ چاره‌نووس و ئیراده‌ی گه‌ل باڵاتر نییه‌، میلله‌تیش دادپه‌روه‌ری و نوێبوونه‌وه‌ی ده‌وێت، چاره‌نووسمان به‌ سه‌ركه‌وتنی چاكسازییه‌وه‌ گرێ دراوه‌، ده‌بێ بڕیاره‌كانی چاكسازی هه‌موو سێكته‌ر و كه‌س و لایه‌نێك بگرێته‌وه‌، نابێ كه‌س حه‌سانه‌ی هه‌بێت و نابێت هیچ بابه‌تێكیش هێڵی سوور بێت.
چاكسازی پرسی مانه‌وه‌ و زیندووێتی دامه‌زراوه‌كانه‌، هیچ دامه‌زراوه‌ و ده‌زگایه‌ك به‌بێ چاكسازی توانای به‌رده‌وام بوونی نییه‌، چه‌نده‌ پرۆسه‌ی چاكسازی دوابخرێت، ده‌رهاویشته‌ نه‌رێنییه‌كانی زیاتر ده‌بێت.

وەرگێڕانی بە دەستکارییەوە:
پشکۆ ناکام

——————————-

لە نێوان دوو خۆشەویستیا
“تۆ” م خۆش ئەوێ
لە نێوان یەکێک
ماڵ ئاوایی لێکردم
و
یەکێک بڕیارە بێت
لێرە و لەوێ
بۆ “تۆ” ئەگەڕێم
وەک ئەوەی هەموو سەردەمەکان
سەردەمی تۆ بن….
وەک ئەوەی هەموو گفتەکان
بڕژێنە چاوەکانتەوە
ئەم هەستە
کە شەو و ڕۆژ لە گەڵمایە
چۆن بۆت روون بکەمەوە
کە كاتێک میوانی
جوانترین ئافرەتم
چۆن وەک کۆترێک
یەیتە خەیاڵم
و
لە نێوان دوو ژوانا
و
لە نێوان دوو ژنا ….
و
لە نێوان شەمەنەفەرێک
کە دێت و
شەمەنەفەرێک کە ئەڕوات
پێش سەفەر کردن
تەنها پێنج دەقیقەم هەیە
بانگتکەم بۆ کوپێک چا
تەنها پێنج دەقیقەم هەیە
کەمێک
لە ئەحواڵت بپرسم
باسێکی خەمەکانمت
بۆ بکەم….کەمێک
تەنها پێنج دەقیقەم هەیە..
ژیانمی تیا بگۆڕیت
کەمێک…..!!
ئەم پارچە پارچە بوونە
ئەم تێکشکانە
ئەم ئازارە دوور و درێژە
بە چی ناو ئەبەیت
و
خیانەت چۆن ئەبێ
بە چارەسەرێک ؟،
و
چۆن دوو ڕوویی ئەبێ
بە کردارێکی جوان…!
لە نێوان ووتەی سۆزدارییا
لە هەموو زمنانەکانا
ووتەیەک هەیە
بۆ “تۆ ” ووتراوە
و
لە نێوان کاتی ڕابواردن
و
کاتی نووسینا
کاتێک هەیە
کە تیایا دەریا
پڕ ئەبێ لە گوڵاڵە
لە نێوان دوو
دڵۆپ مەرەکەبا
کاتێکمان ئەبێ کە تیایا
لە نێو وەرزەکانا بنووین
و
لە نێوان پایز و زستانا
وەرزێک هەیە
کە ناوی ئەنێم :
وەرزی گریان..
کە رۆح( نفس) تیایا
لە هەموو کات زیاتر
لە ئاسمان نزیکترە
و
وەک لە یەک چونی پیتەکانی
……. تایپ
هەموو ئافرەتەکان لە یەک ئەچن
و
لەو ساتانەی
هەڵوێستی تیا نیە..
عەشق……
ڕق…………
بروسکە….
شیعر……….
پەخشان ……
هیچ شێکی تیا نیە
و
لە پشتەوە ئەڕۆم
ئەچمە هەموو فرۆکەخانەکان
لە هەموو ئوتێلکانا
بۆت ئەگەڕێم….
و
لە ساتەکانی
بێزاری…..
دابەزین…..
ڕوخان….
بە تاڵی……….
بۆشایی…….
و
لە ساتەکانی خۆکوشتنی
ئومێدەکان
و
مەرگی تکا و نزا….
و
لە ساتە دژ بە یەکەکانا
و کاتێک خۆشەویستی
….. و خۆشەویستەکان
ئەبنە دژم
و
هۆنراوەکان ئەبنە دژم
لەو ساتانەی خۆم بە تەنیا
لەسەر ڕێگای غەمباری
بۆ چەن چرکەیەک…
ژیانم ئەبێ بە باغچەیەک
پڕ لە گوڵ..
لەساتە وەختێکی کەم
کە بێ چاوەڕوانی
شیعرم بۆ دێ……
و
دەقیقەکان پڕ ئەبن لە تەقیننەوە
، هەر ئەو ساتانەی
…… نووسین
ئەبێ بە کۆتایی….و..
خۆ کوشتن،،،،
لە نێوان دوو پەنجە و دەفتەرەکانا
وەک پەپولە ، ئەفڕیت
ئیتر چۆن لەدوو بەرەیا
بجەنگم.!!
چۆن بەسەر دوو کیشوەرا
خۆم دابەشکەم…!!
چۆن خەڵکانی تر بدوێنم
و
چۆن لەگەڵ کەسانی تر دانیشم !
کە تۆ لە جومگەی هەردوو
دەستما
سەفەر ئەکەیت….و
لە نێوان جوانەکانی
هەموو رەگەز و ڕەنگەکانا
و
لە ناو سەدان ڕوخسار
کە باوەرم پێیان کرد و نە کرد
و
لە نێوان ” زام” ێکا
کە بۆی ئەگەڕێم…
و بۆم ئەگەڕێت
بیر لە سەردەمە ئاڵتونیەکەت
ئەکەمەوە
سەردەمی مۆمەکان..
سەردەمی بغوردەکان
و
بیر لە سەردەمەکەی
تۆ ئەکەمەوە
کە مەزنترین سەردم بوو…
ئەم هەستە بەچی ناو ئەبەیت…؟
چۆن ئەم ئامادە بوون و نەبونە
شی بکەمەوە…؟
چۆن لێرە و لەوێش بم..!
چۆن ئەیانەوێ بیانبینم
کە جگە لە تۆ
لە سەر ئەرز
ئافرەتێکی تر
نابینم….
کاتێک ئەبمە خۆشەویستی یەکێکی تر
” تۆ” م خۆش ئەوێ
کە بۆ ئێوارە خواردنێک
یەکێکی ترم لە گەڵایە
” پێک” ی تۆ ئەخۆمەوە
کاتێک ناوی ئەبەم
زمانم تەتەڵە ئەکا ….و
ناوی ئۆ ئەهێنم ……
لە نان خواردنەکەشا
بە بەراورد کردنی
پەنجەکانی تۆ و ئەو
خۆم خەریک ئەکەم..!
کاتێک کە لەچکە ئاوریشمییەکەی
ئەخەمە سەر شانی، :
هەست ئەکەم
بووم بە ” موهەڕیج” ێک
و
کاتێک لە نێوان سۆزم بۆ تۆ
و
سۆزم بۆ ئەو
بەراوردێک ئەکەم
هەست ئەکەم خیانەت ،
لە “ڕاستی/ حەقیقەت ” ئەکەم…
ئەمە بە چی ناو ئەبەیت :
دوو ڕوویی..؟
ڕوخان……؟
ڕا کردن….؟
نا سروشتی؟
شێتێتی..؟
و
چۆن لای تۆ بم
و
وای نیشان بەم
لای ئەوم…!!!

2018 / شوبات /

دوور له‌ شه‌روشۆر و ململانێی حزبی و گرژی و توندوتیژی و ئالۆزی و فراوانكردنی ناكۆكی نێوخۆیی و ناته‌بایی و تێكدانی كاری حزبی راست و دروست، ئه‌گه‌ر گه‌لی كوردستان بیه‌وێت له‌ ماوه‌یه‌كی گونجاودا سه‌رجه‌م حزبه‌كانی ئه‌مرۆی سه‌رساحه‌ی سیاسی كوردستان په‌راوێزبخات و، نه‌هێزی عه‌سكه‌ری و نه‌ش پاره‌ دادیان بدات و نه‌ش كۆنه‌ سه‌ركرده‌ی ئه‌م حزبانه‌ هه‌ر یه‌ك به‌ ناوێكه‌وه‌ دووباره‌ به‌ رێكخراوێكه‌وه‌ له‌ ناخدا هه‌مان پێكهاته‌ و له‌ شێوه‌دا گۆراو و به‌ هه‌ر ناوێكه‌وه‌ بێت خۆیان بكه‌نه‌ سه‌رراستی میله‌ت وسه‌رهه‌ڵبده‌نه‌وه‌، ده‌بێت به‌ خۆرسكانه‌ و له‌ ماوه‌یه‌كی گونجاودا به‌ هێمنی و ئاشتی و پشودرێژی، به‌ره‌ له‌ ژێر پێی ئه‌م حزب و سه‌ركرده‌ گه‌نده‌ڵانه‌ ده‌ربكرێت و واقعه‌كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی زۆر هێمنانه‌ بگۆردرێت و ئۆپۆزسیۆنێكی راسته‌قینه‌ی هه‌ڵقوڵاوی ناخ و له‌ نێو بژێوی ژیانی خه‌ڵكه‌وه‌ به‌دوور له‌ دیاریكردنی سه‌ركرده‌ی پێشوه‌خت بنیاتبنرێت و، هێزی گه‌لی كوردستان له‌ پشتیه‌وه‌ بێت و نیمچه‌ راپه‌رینێكی سیاسی ئاشتیانه‌ به‌رپا بێت. ئه‌مه‌ش چۆن ده‌بێت؟

*گه‌لی كوردستانی نارازی( بێگومان زۆرینه‌ی ره‌ها پێكدێنن به‌ حزبی و بێ لایه‌نیانه‌وه‌) هه‌ر یه‌كه‌و لای خۆیه‌وه‌ بروات بۆ ده‌نگدان وه‌ك ره‌تكردنه‌وه‌ی سه‌رجه‌م حزبه‌كانی به‌شداربوو له‌ هه‌ڵبژاردن كارته‌كه‌ی خۆی به‌ شێویه‌كی روون سپی بكاته‌وه‌ و وای لێبكات كه‌ حزبه‌كان نه‌وتوانن ساخته‌ی بكه‌ن و بۆ خۆیانی تۆمار بكه‌ن.
*هه‌ر یه‌كه‌و لای خۆیه‌وه‌ به‌ فراوانی و ئاشكرا، هه‌وڵی هاندانی خه‌ڵك و خزم و كه‌سوكاری خۆی بدات كه‌ به‌فراوانی برۆن بۆ ده‌نگدان و نه‌هێڵن كارته‌كانیان بدزرێت و به‌ ساخته‌ بۆ لایه‌نه‌كانی تر به‌كار بێت و به‌هه‌موو شێوه‌یه‌ك سپی بكه‌نه‌وه‌ و پیشانی بده‌ن كه‌ ئه‌وان نارازین و رێژه‌ی ناره‌زایانی میله‌ت بۆ جیهان ده‌ربخه‌ن.

* هه‌وڵدان بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و رێژه‌یه‌ی ده‌نگی سپی ده‌ده‌ن و نارازین، له‌ پاش هه‌ڵبژاردن خۆیان به‌ شێهوه‌یكی خۆرسكانه‌ راسته‌وخۆ بێت یان ناراسته‌وخۆ له‌سه‌ر مینبه‌ری گه‌له‌وه‌ و به‌هه‌ر جۆرێك بێت راوبۆچونی خۆیان ده‌ربرن و بۆ ره‌تكردنه‌وه‌ی سه‌رجه‌م حزبه‌كان چالاكی جۆراوجۆر بكه‌ن و هه‌ڵوێست بنوێنن” ئه‌و كاته‌ش له‌ منداڵدانی واقع و بارودۆخی گه‌لی كوردستان رێكخراوێكی سه‌رده‌مانه‌ی نوێ و به‌ شێوه‌یه‌كی روون ده‌رده‌كه‌وێت و ئه‌م گه‌نده‌ڵانه‌ تور ده‌درێن.

* له‌ماوه‌ی چوار ساڵی داهاتوودا، هێزێكی جه‌ماوه‌ری نوێ چه‌كه‌ره‌ ده‌كات كه‌ خه‌ڵك و گه‌نجان و نه‌وه‌ی نوێ به‌دوور له‌م ساخته‌چیانه‌ ده‌توانن له‌ ژێر هه‌ر ناوێكدا بێت سه‌رپه‌رشتی ئه‌و هێزه‌ جه‌ماوه‌ریه‌ بكه‌ن و به‌ شێوه‌یه‌كی راسته‌وخۆ رێكبخرێن و له‌ كاتی گونجاو و له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانی داهاتوودا به‌شداری بكه‌ن. ته‌نها به‌و شێوه‌یه‌ ده‌توانن ئه‌ڵته‌رناتیڤی به‌هێزی راست و هه‌ڵقوڵاوی ناخی خه‌ڵك بۆ سه‌ركردایه‌تی و رێكخراو و حزبه‌ گه‌نده‌ڵه‌كانی ئه‌مرۆ بدۆزنه‌وه‌. ئه‌مه‌ش هێزی جه‌ماوه‌ر و خه‌مخۆری و خه‌ڵكی زۆر دڵسۆز كه‌ تا ئێستا وه‌ك دانسقه‌ ده‌ستده‌كه‌ون و ماون؛ ده‌توانن به‌ شێوه‌یه‌كی زۆر زانستیانه‌ و به‌ دیقه‌ت له‌ماوه‌ی چه‌ند ساڵیكدا به‌شداری بكه‌ن، بۆ ئه‌وه‌ی بارودۆخی كوردستان راست بكه‌نه‌وه‌ و بیگه‌رێننه‌وه‌ بۆ خاوه‌نه‌كه‌ی كه‌ گه‌لی كوردستانی قوربانیده‌ر و خۆبه‌ختكه‌ره‌ و راده‌ستی خه‌ڵكی دڵسۆزی بكه‌نه‌وه‌.

*له‌م باره‌وه‌، له‌ زۆر رووی رێكخراوه‌یی و جه‌ماوه‌ریه‌وه‌، خه‌ڵكی كوردستان به‌ خۆی ده‌توانێت سوود له‌ شاره‌زایی و ئه‌زمونی جیهانی بكات كه‌ چه‌ندین وڵات له‌ماوه‌ی چه‌ند سالێكدا ده‌سه‌ڵاتیان له‌ده‌ست خه‌ڵكی ناشایسته‌ ده‌رهێناو راده‌ستی گه‌لیان كرده‌وه‌. ئه‌مه‌ش به‌ هیمه‌ت و به‌شداری زۆرینه‌ی گه‌ل و خه‌ڵكی به‌وه‌فا و سه‌ر راست و دڵسۆزی گه‌ل ده‌كرێت.
بۆیه‌ سه‌ره‌تای بنیاتنانی ئۆپۆزسیۆنی راسته‌قینه‌ی راستودروست و هه‌ڵقوڵاوی نێو خه‌ڵك و وه‌فادار بۆ خوێنی شه‌هیدان و قوربانیده‌رانی گه‌لی كوردستان، له‌ره‌تكردنه‌وه‌ی سه‌رجه‌م حزبه‌كانی ئه‌مرۆ له‌ رۆژی هه‌ڵبژاردنه‌وه‌ ده‌ست پێده‌كات و به‌ رۆیشتن بۆ ده‌نگدان و رتكردنه‌وه‌ی سه‌رجه‌م حزبه‌كان به‌ ده‌نگی سپی، سه‌ره‌تای رۆژێكی نوێ ده‌بێت بۆ بنیاتنانی ئۆپۆزسیۆنی راسته‌قینه‌ی دوور له‌ ئامانجی ته‌سكی حزبی و شه‌خسی و، ته‌نها له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانی داهاتوو به‌رهه‌می ده‌رده‌كه‌وێت.

شانۆ لقێکە لە ئەدەب، هونەرێکی درامی نوانـدە، بە دایکی هونەرەکان ناودەبرێت. شانۆ پەنجەرەیەکە بۆ داهێـنان.. سەکۆیەکە بۆ گوزارشتکردن لە خۆشییەکان و لە ناخۆشییەکانی مـرۆڤ.. شانـۆی منـداڵانیش لقێکی زۆر گرنگە لە ئەدەبی منداڵان، مەبەستیشمان ئەو شانۆیەیە، کە لە خـزمەتی منداڵان دایە و منداڵان خۆیان رۆڵی سەرەکی نواندنی تێدا دەبینن و نمایشی دەکەن.

(مـارک تووەین) لە بارەی شانۆی منداڵانەوە دەڵێ:” بـڕوام وایە کە شانۆی منداڵان، یەکێکە لە گەورەترین داهێنراوەکانی سەدەی بیستەم کە بلیمەتی ئادەمیزاد رێی پێبرد.. بەهـێزترین مامۆستای رەوشتە.. داکۆکیکەرە لە رەوشتی باش..”
شانۆی منداڵان، پەیامێکە، خۆشی و شادییەکی زۆر و چێژی هونەری و جوانناسی بە منداڵان دەبەخشێت.. هۆکارێکی گرنگە بۆ گەشەکردن و فراوانکردن و زاخاودانی بیر هۆش و ئەندێشە و هەست و سۆز و توانای دەربین و گوزارشتکردنی منداڵان.. بۆ گەشەکردنی بەهـرە و ئارەزووەکانی منداڵان.. بۆ دەوڵەمەندکردنی فەرهەنگی زمانیان.. هۆکارێکە بۆ رۆشنبیری کردنیان.. هۆکارێکی زۆر گرنگیشە لە هۆکارەکانی فێرکردن و پەرەوەردەی نوێی منداڵان.. لە گەشەکردنی دروستی کەسایەتیان.

شانۆی منداڵان هۆکارێکی کاریگەرە بۆ چارەسەرکردنی گەلێ گـرێ و گرفت و فشارە دەروونییەکانی منداڵان، وەک (شەرم، گۆشەگیری، زمانگرتن، ترس، رارایی، پەشێوی دۆشدابردن، دڵتەنگی، خەمۆکی، گرژ و مۆنی، ..) بنچینەی درامای منداڵانیش یارییە.. پەروەردەکاری بە ناوبانگ (جـان جـاک رۆسـۆ) فێرکردنی منداڵان لە رێی یاری و نواندنەوە، بە باشترین شێوازی فێرکـردن دەزانێت، ئەوەشی راگەیاند کە شانۆی منداڵان رێبازێکە بۆ فێرکردنی منداڵان.

دێینە سەر کرۆکی باسەکەمان گرنگییەکانی (شانۆی گەڕۆکی منداڵان).. لە زۆربەی شارەکانی وڵاتانی جیهان دا، شانۆی گەڕۆکی منداڵان هەیە، کە منداڵان خۆیان رۆڵی سەرەکی نواندنی تێدا دەبینن.. کە لەسەر (لـۆری بارهـەڵگر)، یا یەکسەر بە شەلمان و تەختەدار دروستی دەکەن، بە دیکۆری جوانی سەرنج راکێش دەیڕازێننەوە، ساڵی چەند جارێک لە سەنتەری شار و شارۆچکەکان دا، نمایشی شانۆی منداڵان دەکەن.. لەپاڵ نمایشی شانۆش دا، منداڵان چەندین گـۆرانی و هەڵپەڕکی و دانس پێشکەش دەکەن.. پێشتریش ریکلام و ئاگاداری بۆ شوێن و کاتی نماییشکردنی شانۆکە دەکەن.. میدالیا و خەڵات بە منداڵە بەشداربووەکان و بە دەرهێنەرەکانیش دەبەخشن.. بێجگە لەوەی کە لە زۆربەی شارەکان دا هۆڵی تایبەت بە شانۆی منداڵان هەن.. هەروەها بەڕێوەبەرێتی هونەری منداڵانیش هەیە، ساڵانەش لە شارەکان دا، فیستیڤاڵی پێشبڕکی شانۆی منداڵان سازدەکەن.. چەندین تیپی شانۆیی منداڵان بەشداری تێدا دەکەن.

منداڵان هیوای داهاتووی هەر گەلێکن.. بۆ گەلانی پێشکەوتوو بایەخێکی زۆر بە فێرکردن و پەروەردەکردنی منداڵان دەدەن.. بۆ نموونە لە (وڵاتی نۆروێـژ)دا، لە حکوومەت دا، وەزارەتێک هەیە بە ناوی (وەزارەتی منداڵان)
وادیارە هونەرمەندی عێراقیش (حوسێن عەلی ساڵح) کە پسپۆرە لە شانۆی منداڵان و زیاتر لە بیست ساڵە لە بواری (ئەدەبی منداڵان) دا کار دەکات، سوودی لە ئەزموونی (شانۆی گەڕۆکی منداڵان) ی دەوڵەتان وەرگرتووە.. دەستپێشخەری کرد و بۆ یەکەمین جار لە بەغدا، ئۆتۆمبیلێکی دوو تۆنی (پیک ئاپ)ی کردە شانۆی گەڕۆکی منداڵان و بە دیکۆرێکی جوان رازاندییەوە.. تا ئێستا لەسەر پشتی ئەم پیکاپەدا، چەند شانۆیەکی بۆ منداڵان ـ ئەکتەرەکانیش منداڵانن ـ لە باخچەکانی ساوایان و لە قوتابخانە بنەڕەتییەکانی بەغدا دا، بە سەرکەوتووییەوە نمایشی کردن.. دەستخۆشییەکی زۆریان لێکردووە.

چ دەرهێنەرێکی دڵسۆز و خەمخۆری منداڵانی کوردستان لە بواری شانۆی منداڵان دا، شانازی دەستپێشخەری پێدەبڕێت و.. بڕیاری دامەزراندنی (شانۆی گەڕۆکی منداڵانی کوردستان) دەدات.. راستە پرۆژەیەکی گرنگی وا، پێویستی بە هاوکاری چەند لایەنێک و بە پشتگیری و دابینکردنی کەرەستە و پێدایستییە پێویستییەکانی شانۆی منـداڵان هەیە.. بەڵام هەموو پرۆژەیەک بە هەنگاوێکی سەرەتا دەست پێدەکات.

گەربێت (شانۆی گەڕۆکی منداڵانی کوردستان) دابمەزرێت، دەتوانێت خزمەتێکی زۆری بواری ئەدەب و هونەری منداڵانی کوردمان بکات.. لە رووی پەروەردەیی و فێرکاری و دەروونی و کۆمەڵایەتی و جەستەییشەوە خۆشی و سوودێکی زۆر بە منداڵانی کوردمان دەبەخشێت.. وەکو من بزانم تا ئەمڕۆ لە کورستان دا، شانۆی گەڕۆکی منداڵانمان نییە.
نابێت ئەو هونەرمەندە دڵسۆزانەمان لەیادبکەین، چ ئەوانەی کۆچی دواییان کردووە، یا ئەوانەی تا ئەمڕۆش لە ژیان دا ـ تەمەن درێـژیان بۆ دەخوازم ـ کە زۆر دڵسۆزانە و خۆبەخشانە لە بواری شانۆی منداڵانی کوردستان دا خزمەتێکی جوانیان کرد و دەیکەن، جێ پەنجەیان دیارە و، کۆمەڵێک شانۆی جوانیان پێشکەش بە منداڵانی کوردمان کرد.. بەڵام بە شێوەیەکی گشتی، لە چاو گرنگی شانۆ بۆ منداڵان، تا ئەمڕۆش شانۆی منداڵان لە کوردستان دا، لە ئاستی خواست و پێویستی منداڵانی گەلەکەمان دا نییە.. ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ چەند هۆیەک، یەکێک لەو هۆیانە، پشتگیرنەکردنی شانۆی منداڵان لە لایەن وەزارەتی رۆشنبیری و بەڕێوەبەرایەتییە گششتییەکانی پەروەردەی شارەکانی کوردستان، نەبوونی هۆڵی تایبەت بە شانۆی منداڵان.. ئەگەرچی لە شارەکانی باشووری کوردستان (بەڕێوەبەرایەتی هونەری منداڵان) و (بەڕێوەبەرایەتی چالاکی قوتابخانەکان) هەن.. بەڵام لە راستی دا لە رووی مـاددی و پێویستی و مەعنەوی و هانـدانەوە، لە لایەن وەزارەتەکانی رۆشنبیری و پەروەردەوە، پشتگوێ خـراون وەکو پێویست ئاوڕیان لێنەداونەتەوە. تا ئەمڕۆش نە لە باخچەکانی ساوایان و نە لە قوتابخانە بنەڕەتییەکان دا وانەیەک نییە بە ناوی (وانەی شـانۆ) وە، دەرچووانی پەیمانگای هونەرە جوانەکانیش کە لە باخچەکانی ساوایان و لە قوتابخانەکانە بنەڕەتییەکان دا بە مامۆستای هونەر دایاندەمەزرێنن، نە وانەی تایبەتی شانۆ هەیە و نە هیچ پێویستی و پێداویستێکیشیان لە بەردەست دایە، تا سوود لە پسپۆری و لە تواناکانیان وەربگرن و بیانخەنە خـزمەتی شانۆی منداڵانی کوردستانەوە.

بۆیە دامەزراندنی شانۆی گەڕۆکی منداڵانی کوردستان، زۆر گرنگ و پێویستە، گەر دابمەزرێت، تا رادەیەک دەتوانێت ئەم کەلێنە پڕبکاتەوە.. بۆ کڕینی چەند لۆرییەکی بارهەڵگر بۆ ئەم مەبەستە، پارەیەکی زۆر لەسەر حکوومەت ناکەوێت، بەڵام سوودێکی زۆری دەبێت.. لە ئەمـڕۆدا لە سایەی قەیـرانی ئابووری و بێ مووچەیی دا، بەشێکی زۆری منداڵانی کوردستان، تووشی گرفتی جەستەیی و دەروونی و بەدخـۆراکی و بێ بەرگی و بێنـازی بوونە.. بەشێکیش لە منداڵان لەبەر هەژاری و نەبوونی وازیان لە خوێندن هێناوە، بۆ دابینکردنی بژێوی ژیانیان، کاری قورس و نەشیاو دەکەن.. ئۆباڵی ئەم منداڵانەش لە ئەستۆی حکوومەتی باشووری کوردستان دایە.

شانۆی منداڵان، تا رادەیەک دەتوانێت لە ئازارە دەروونییەکانی منداڵان کوردستان کەمتر بکاتەوە و هیـوا و خۆڕاگریان پێببەخشێت.. شانۆی گەڕۆکی منداڵان دەتوانێت بە پێی قۆناغەکانی تەمەنی منداڵان لە ژمارەیەکی زۆری باخچەکـانی ساوایان و لە قوتابخانە بنەڕەتییەکان و لە کەمپەکانی ئاوارەکان و لە نەخۆشخانەکانی منداڵان و لە گەڕەکەکان و لە باخچـە گشتییەکان و لە سەنتەری شار و شارۆچکەکان و لە دێیەکانیش دا، شانۆی پەروەردەیی ئارەستەکراوی ئامانجدار، نمایش بکات و هیـوا و گەشبینی بخـاتە دڵی منداڵە بێنازەکانی کوردستانەوە.
پێشنیاری دامەزراندنی (شانۆی گەڕۆکی منداڵانی کوردستان) ئاراستەی سەندیکای هونەرمەندانی کوردستان و وەزارەتی رۆشنبیری و وەزارەتی پەروەردەی کوردستان و بەڕێوەبەرێتی چالاکی قوتابخانەکانی شارەکانی کوردستان دەکەم، کە ئاوڕ لەم پێشنیارە بدەنەوە و مـژدەی دامەزراندنی (شانۆی گەڕۆکی منداڵانی کوردستان) رابگەیەنن.

رەزا شوان
نەرویـج: ١٧ی/ فێبروار/ ٢٠١٨

چیرۆك كه‌ زاراوه‌یه‌كه‌ له‌ ڕه‌خنه‌سازی ئه‌ده‌بی كوردیدا به‌كارده‌هێندرێت، به‌رانبه‌ری له‌ زمانی ئینگلیزدا وشه‌ی (story) بۆ به‌كاردێت. یاخود باس له‌وه‌ ده‌كرێت، كه‌ دوو وشه‌ هه‌یه‌ له‌ زمانی ئینگلیزیدا (storey) و (story)، یه‌كه‌میان واته‌ (story) واتای چیرۆك و حیكایه‌ت دێت. هه‌رچی دووه‌میشیانه‌، واته‌ (storey) به‌ واتای مێژوو-به‌كارهێنانی كۆنه‌. له‌ وڵاتانی دیكه‌دا، لای هه‌ندێك وڵاتانی ئه‌وروپایی (نۆڤێڵ – novella) و به‌ ڕوسی (راسكاز – Racckaz)ی پێده‌ڵێن. له‌ زمانی عه‌ره‌بیشدا زاراوه‌ی (قصه‌) له‌ وشه‌ی (قص) واته‌ گێڕانه‌وه‌، به‌كاردێت.

ئه‌مه‌ ده‌رباره‌ی زاراوه‌كه‌ی، هه‌رچی ده‌رباره‌ی چه‌مك و شیكردنه‌وه‌شییه‌تی، ده‌توانین بڵێین، چیرۆك له‌ مێژووی ئه‌ده‌بی هه‌ر نه‌ته‌وه‌یه‌كه‌دا، وه‌ك هونه‌رێكی سه‌ره‌كی په‌خشانی ئه‌ده‌بی له‌پاڵ ژانری ڕۆمان و شیعردا یه‌كێكه‌ له‌ ژانره‌ گرنگه‌كانی ئه‌ده‌ب و ئه‌ده‌بیش له‌پاڵ كایه‌كانی دیكه‌ی زانست و فه‌لسه‌فه‌دا، یه‌كێكه‌ له‌ كایه‌ گرنگه‌كان بۆ تێگه‌شتن له‌ دیارده‌كانی ژیان و مرۆڤ و بوون. بۆ ئه‌وه‌ی له‌ چه‌مكێكی وه‌كو (چیرۆك) تێبگه‌ین و شیبكه‌ینه‌وه‌، گرنگه‌ سه‌ره‌تا له‌ پێناسه‌ی چه‌مكه‌كه‌وه‌ ده‌ستپێبكه‌ین و ئه‌و تێڕوانین و تیۆرانه‌ بخه‌ینه‌ڕوو، كه‌ له‌لایه‌ن بیرمه‌ندان و لێكۆڵه‌رانی كایه‌كه‌وه‌ خراونه‌ته‌ڕوو تیۆریزه‌ كراون، ئه‌گه‌رچی پێناسه‌كردنی هه‌ر چه‌مكێك خۆی له‌خۆیدا ڕێژه‌ییه‌و چه‌سپاندنی به‌ شێوه‌یه‌كی هه‌میشه‌یی، كه‌ بۆ هه‌موو سه‌رده‌مه‌كان بشێت، كارێكی ئاسان نییه‌و زۆری ده‌وێت، به‌و پێیه‌ی چه‌مكه‌كان ده‌لاله‌تی دیارده‌كانی ژیانن و ژیان و دیاره‌كانیش به‌رده‌وام له‌گۆڕاندان، هه‌ر بۆیه‌ ماناو هاله‌ی چه‌مكه‌كانیش به‌ پێی قۆناغه‌كان و له‌ بیرمه‌ندێكه‌وه‌ بۆ یه‌كێكی تر ده‌شێت بگۆڕێت.

به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ده‌كرێت هه‌ر پێناسه‌و شیكردنه‌وه‌یه‌ك به‌شێك له‌ ڕاستییه‌كان بخاته‌ڕوو و ده‌رئه‌نجام به‌یه‌كه‌وه‌ وێنه‌یه‌كمان بۆ ته‌واوبكه‌ن. ئه‌م پێشه‌كییه‌ بێگومان بۆ چه‌مكی چیرۆكیش ڕاسته‌و به‌ سرنجدانمان له‌ تێڕوانینی بیرمه‌ندان و توێژه‌رانی ئه‌م بواره‌، ده‌شێت به‌ر ڕای جیاواز بكه‌وین. (ئه‌دگار ئه‌لان پۆ١٨٠٩-١٨٩٤ز) كه‌ خۆی سه‌رئامه‌دی ئه‌م هونه‌ره‌یه‌ له‌ ئه‌مریكادا، له‌ پێناسه‌ی ئه‌م چه‌مكه‌دا پێوایه‌ كه‌ ((كورته‌ چیرۆك هه‌ڵوێستێكی سنوورداره‌و ئه‌گه‌ر كاته‌كه‌ی درێژه‌ی كێشا، گه‌وهه‌رو ده‌لاله‌تی خۆی له‌ده‌ستده‌دات و ته‌نیا ده‌بێته‌ خستنه‌ڕووی ڕوداو)).

وه‌ك له‌ پێناسه‌كه‌دا ده‌یبینین، (ئه‌لان پۆ) جه‌وهه‌ری كورته‌ چیرۆك ده‌به‌ستێته‌وه‌ به‌ كاته‌كه‌یه‌وه‌، ئه‌وه‌ی وا له‌ هه‌ڵوێستێك ده‌كات بچیته‌ قاڵبی كورته‌ چیرۆكه‌وه‌، سنوردارێتی و كورتی كاته‌كه‌یه‌تی. ئه‌مه‌ش ئه‌ركی چیرۆكنوس قورستر ده‌كات به‌ به‌راود به‌ ڕۆماننوس، كه‌ كات و مه‌ودایه‌كی فراونتری له‌به‌رده‌ستدایه‌ بۆ بنیاتنان و گێڕانه‌وه‌ی ڕووداوه‌كانی، چونكه‌ ده‌بێت هه‌وڵبدات ته‌واوی ئاستی هونه‌ری و ته‌كنیككاری خۆی له‌و كاته‌ سنوورداره‌ی هه‌یه‌تی، چڕبكاته‌وه‌و ڕووداوی چیرۆكه‌كه‌ی بینابكات.

له‌ كاتێكدا (ڕۆلان بارد) به‌ جۆرێكی دیكه‌ پێناسه‌ی چیرۆك ده‌خاته‌ڕوو و په‌یوه‌ندی چیرۆك، به‌ بیرو ئیقاعی داڕشتنه‌كه‌یه‌وه‌ گرێده‌داته‌وه‌و ده‌ڵێت: ((چیرۆك بریتییه‌ له‌ كۆمه‌ڵێك ڕسته‌ كه‌ هه‌موویان، له‌ كۆكردنه‌وه‌ی واتاكانیان بیرێك دروست ده‌كه‌ن، دیاره‌ ئه‌و كۆكردنه‌وه‌ی ڕستانه‌ش بنیاتێك دروستده‌كات، كه‌ چیرۆكــه‌و جیایه‌ له‌و بنیاته‌ی كه‌ له‌ شیعردا هه‌یه‌، هه‌ر به‌هۆی وشه‌و ئیقاعه‌وه‌، ئه‌و یه‌كه‌ ڕێزمانییه‌و واتایانه‌ی كه‌ له‌ ڕسته‌ی چیرۆكدا هه‌یه‌)). یاخود به‌ چه‌شنێكی دیكه‌، له‌ ناساندنی چه‌مكی چیرۆكدا ده‌نوسرێت: ((گێڕانه‌وه‌یه‌كی په‌خشانی ئه‌ندێشه‌یین و زاده‌ی بیرو لێكدانه‌وه‌ی خه‌یاڵی چیرۆكنوسانن، جگه‌ له‌ ته‌كنیك و ڕه‌گه‌زه‌ هه‌مه‌جۆره‌كانی، كه‌ له‌ جیهانی هه‌ر یه‌كێكیاندا چه‌شنه‌ ئاراسته‌یه‌ك ده‌گرێته‌به‌رو بۆخۆی جیهانی ناوه‌كی خۆی به‌رهه‌م ده‌هێنێت)).

ڕه‌خنه‌گری فه‌ڕه‌نسی (جان بۆیۆن) له‌ كتێبه‌كه‌یدا به‌ ناوی ( كات و ڕۆمان) ده‌رباره‌ی هونه‌ری كورته‌ چیرۆك ده‌ڵێت: ((كورته‌ چیرۆك له‌ كه‌سێكدا یان چه‌ند كه‌سێكدا ڕوده‌دات به‌ ئاسۆیی؛ واته‌ ئه‌و ژیانه‌ ڕاده‌گرێت تاوه‌كو جێگیریبكات له‌ بارێكدا، كه‌ به‌ باشترین ژیانی ده‌زانێت به‌ هۆی ئه‌و ده‌لاله‌ته‌یه‌وه‌ كـه‌ هه‌یه‌تی، به‌ڵام ڕۆمان شوێن پێی ژیانی كه‌سێكی دیـــاریكراو هه‌ڵده‌گرێت و گه‌شــه‌كردنه‌كه‌ی به‌ده‌رده‌خات)).

واته‌ له‌ چیرۆكدا، چیرۆكنوس فۆكسی ڕوانیینی خۆی ده‌خاته‌ سه‌ر یه‌ك لایه‌نی ژیان و ڕووداوێك كه‌ به‌ شایه‌نی ڕاوه‌ستان و خستنه‌ڕووی ده‌زانێت، بۆمان وه‌رده‌گێڕێت و ئه‌و ده‌لاله‌تانمان بۆ ده‌خاته‌ڕوو كه‌ دركیپێده‌كات و به‌ شایه‌نی له‌سه‌روه‌ستانی ده‌زانێت. لێره‌دا به‌ پێچه‌وانه‌ی ڕۆمانه‌وه‌، كه‌ ده‌كرێت چه‌ندین لایه‌ن و قۆناغی جیاواز له‌ ژیانی كاره‌كته‌ره‌كانمان بۆ وه‌رگێڕێت. له‌ كورته‌ چیرۆكدا، چیرۆكنوس فۆتۆگرافه‌رانه‌ كار له‌سه‌ر قۆناقێكی كورت و مه‌به‌ستتدار ده‌كات، به‌ مانایه‌كی دیكه‌ وه‌ك ده‌گوترێت: ((چیرۆك وێنه‌كێشانی لایه‌نێكی ژیانه‌)). یاخود وه‌ك (پیتس) له‌م لایه‌نه‌وه‌ وه‌ها پێناسه‌ی چیرۆك ده‌كات كه‌ ((ده‌كرێت كورته‌ چیرۆك هه‌ر شتێك بێت كه‌ نوسه‌ر بڕیاری له‌سه‌ر بدات، هه‌ر له‌ مردنی ئه‌سپێكه‌وه‌ بۆ یه‌كه‌م په‌یوه‌ندی خۆشه‌ویستی كیژۆڵه‌یه‌كی شۆخ، تا وێنه‌یه‌كی پیاهه‌ڵدراوی وێژه‌یی خاڵی له‌ گرێی هزری و ده‌روونی، تا ئه‌و نوسینه‌ی كه‌ چڕوپڕترین گرێی درامی و هونه‌ری له‌خۆده‌گریت)).

خه‌سڵه‌تی چیرۆك وایه‌ كه‌ ڕه‌گه‌زه‌كانی گێڕانه‌وه‌ی تێدا چڕو تۆكمه‌و سنووردارده‌كرێت، زۆربه‌ی كات ڕووداو و كه‌سایه‌تییه‌كان چه‌ندێتیان كه‌مه‌و له‌ شێوه‌ی ناوكێكی پته‌ودا ده‌رده‌كه‌ون، هه‌ر بۆیه‌ له‌م لایه‌نه‌وه‌ ده‌گوترێت: ((چیرۆك برتییه‌ له‌ گێڕانه‌وه‌ی ڕوداوێك، یان كۆمه‌ڵه‌ ڕووداوێكی ژیان یان سروشت، كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی هونه‌ریانه‌ داده‌ڕێژرێت و ده‌بێته‌ جێی سرنج و بزواندنی هه‌ستی جوانیی و په‌ره‌پێدانی لێكدانه‌وه‌كانی وه‌رگر له‌ به‌رانبه‌ر ژیاندا)). به‌ڵام وه‌ك له‌ پێناسه‌كه‌دا دیاره‌، گرنگه‌ چیرۆكنوس به‌ چۆناییه‌تییه‌كی هونه‌ریانه‌ ڕووداوی چیرۆكه‌كه‌ی دابڕێژێت و كارامه‌بێت له‌ خوڵقاندن و گه‌یاندی ئیستاتیكایه‌كی جێی سرنج به‌ وه‌رگره‌كه‌ی، چونكه‌ چیرۆك به‌ زمانی ساده‌ گێڕانه‌وه‌‌و ڕه‌وایه‌تكردنی به‌سه‌رهاته‌كانه‌.

ئه‌و ڕووداوانه‌ی كه‌ ڕۆژانه‌ له‌ ده‌وروبه‌رمان روو ده‌ده‌ن‌و كه‌س نییه‌ ڕووداوی خۆش‌و ناخۆشی نه‌دیبێت، به‌ڵام هه‌موو كه‌سێك ناتوانێ ئه‌ ڕووداوانه‌ به‌ سیحری قه‌ڵه‌م‌و وشه‌ برازێنیته‌وه‌و بیخاته‌ به‌ر دیده‌ی خه‌ڵكانی دیكه‌. ئه‌وكه‌سانه‌ی كه‌ توانای تۆماركردنی ڕووداوه‌كانیان هه‌یه‌‌و به‌ هه‌ستی ئه‌ده‌بی‌و زه‌وقی هونه‌ریی ده‌یانرازێنه‌وه‌ هونه‌رمه‌ندی چیرۆكنوسن.

یه‌كێك له‌ لایه‌نه‌كانی ژیان كه‌ هه‌میشه‌ له‌ چیرۆكدا ڕه‌نگده‌داته‌وه‌، خستنه‌ڕووی ململانێكانی مرۆڤه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وی تری دژدا، له‌ پێناو سه‌ركه‌وتن و مانه‌وه‌و گه‌شه‌كردندا. هه‌ر بۆیه‌ ” د. عیزه‌دین مسته‌فا ڕه‌سوڵ” وه‌ها پێناسه‌ی چیرۆك ده‌كات كه‌: ((چیرۆك به‌رهه‌می گه‌وره‌بوون له‌ خه‌م ڕه‌خسینی مرۆڤاییه‌تییه‌، دیمه‌نی كێشه‌ی ئاده‌میزاد له‌گه‌ڵ سروشتداو، ئاده‌میزاد له‌ناو خۆیانداو، له‌ پێناو ژیاندا پیشان ده‌دات)). ئه‌و كێشه‌و ململانێیانه‌ی مرۆڤیش هه‌یه‌تی، ئه‌گه‌رچی ده‌كرێت له‌ قۆناقێكه‌وه‌ بۆ قۆناغێكی ترو له‌ كۆمه‌ڵێكه‌وه‌ بۆ كۆمه‌ڵێكی دیكه‌ بگۆڕێت، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا مرۆڤ هه‌ر ڕووبه‌ڕووی ده‌بێته‌وه‌، بۆیه‌ هه‌میشه‌ چه‌ندین ده‌قی چیرۆك و حیكایه‌تی هاوشێوه‌و هاوبه‌ش له‌ نێوان میلله‌ته‌كاندا ده‌دۆزینه‌وه‌و له‌ چیرۆكی نوێشدا هه‌میشه‌ كاریگه‌ریی و گه‌شه‌سه‌نده‌كانیان به‌رده‌وامی هه‌یه‌، چونكه‌ مرۆڤ له‌ هه‌ركوێیه‌ك دابێت، هه‌میشه‌ له‌ ململانێ و ڕووبوونه‌وه‌ی ئاڵۆزییه‌كانی ژیانیدایه‌، كه‌ ئه‌ده‌ب هه‌وڵی دركپێكردن و دۆزینه‌وه‌ی چاره‌سه‌ره‌كانیان ده‌دات.

هه‌میشه‌ چیرۆك، ته‌ریب به‌ قۆناغه‌ ژیارییه‌كانی مرۆڤ، ئه‌ویش له‌ نوێبوونه‌وه‌و گۆڕانی به‌رده‌وامدایه‌، خۆبه‌خۆ له‌ناو تێڕوانین و گێڕانه‌وه‌ی جیاجیادا كارده‌كات و ده‌كرێت شێوه‌ فۆڕمێكی دیاریكراوه‌ی نه‌بیت. بۆیه‌ هه‌میشه‌ چاوه‌ڕوانی ئه‌وه‌ ده‌كرێت، به‌پێی ئه‌و ئه‌زموون و قۆناغه‌ی چیرۆكنوس پێیدا تێپه‌ڕ ده‌بێت، ته‌كنیك و شێوه‌ی جۆربه‌جۆری نوێی گێڕانه‌وه‌ش بێته‌ئاراوه‌. به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، بێگومان هه‌موو گێڕانه‌وه‌یه‌ك چیرۆك نییه‌، به‌ڵكو چیرۆك واته‌ هونه‌ری گێڕانه‌وه‌(السرد)، واته‌ ئه‌و كاته‌ی چیرۆكنوس بتوانێت كه‌مه‌ندكێشی زه‌ین و دڵی وه‌رگر، یان خوێنه‌ر بكات بۆ ناو ڕووداوه‌كانی، هه‌تا خاڵی كۆتایی.

واته‌ ئه‌و كاته‌ی چیرۆكنوس بتوانێت كارلێكێكی هونه‌ریانه‌ له‌ نێوان ڕه‌گه‌زه‌كانی ده‌قه‌كه‌یدا دروستبكات، چونكه‌ دواجار ڕه‌گه‌زه‌كانی ده‌ق دابـڕاونین لــه‌یه‌كترو په‌یوه‌ندییه‌كی پته‌ویان هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ یه‌كترداو هه‌میشه‌ له‌كــارو كارلێكردندان. ڕووداو سۆزو ئه‌ندێشه‌ی ئه‌دیب ده‌جوڵێنێت و ئه‌ندێشه‌یش وێنای ڕووداوه‌كان ده‌كێشێته‌وه‌، له‌گه‌ڵیدا بیركردنه‌وه‌و قووڵبوونه‌وه‌ له‌ ڕووداوه‌كان و دواجار ((به‌هایه‌كی تایبه‌تی مرۆیانه‌ی پێده‌به‌خشێت، له‌گه‌ڵ به‌ستنه‌وه‌ی به‌ كات و شوێن و ڕیزبه‌ندكردنی بیرۆكه‌ تێیانداو نیشاندانی ناكۆكییه‌ ماددی و كه‌سێتییه‌كان{…} به‌ شێوه‌یه‌كی سرنجڕاكێش كه‌ كۆتایی به‌ ئامانجێكی دیاریكراو دێت)).

چیرۆكی هونه‌ری به‌م فۆڕمه‌ی ئێستای، وه‌ك ئاماژه‌مان پێدا، خۆبه‌خۆ نه‌هاتووه‌ته‌ئاراوه‌، به‌ڵكو زاده‌ی قۆناغه‌ جیاوازه‌كانی كۆمه‌ڵه‌و دووره‌په‌رێز نییه‌ له‌ كایه‌كانی دیكه‌و گۆڕانكارییه‌كان. هه‌ر بۆیه‌ ئه‌گه‌ر له‌ قۆناغه‌ سه‌ره‌تاییه‌كاندا ژیانی ساده‌و ساكاری مرۆڤ و گرفته‌كانی ژیانی ئه‌وكات، بووبێته‌ كه‌ره‌سته‌ی خاو و له‌ چیرۆكه‌ میللی و فۆلكلۆرییه‌كاندا ڕه‌نگی دابێته‌وه‌، ئه‌وا له‌ چیرۆكی نوێدا، له‌ سه‌رده‌می دوای سه‌رهه‌ڵدانی مۆدێرنه‌وه‌، له‌ داهێنانی زانستی و پیشه‌سازی و به‌ره‌وپێشچوون و گه‌شه‌كردنی بازرگانی و خوێنده‌واری – گه‌شه‌كردنێكی به‌خۆیه‌وه‌ بینیوه‌، بۆیه‌ له‌ بواری ئه‌ده‌بدا – به‌ تایبه‌تی هونه‌ری گێڕانه‌وه‌ – فۆڕمێكی تازه‌ی له‌خۆگرت و سیماو ناوه‌ڕۆكی خۆی به‌ته‌واوه‌تی گۆڕی و له‌ فۆڕمێكی ته‌واو نوێدا ده‌قیگرت.

به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ناكرێت بڵێین، به‌ ته‌واوه‌تی چیرۆكی هونه‌ری به‌م مانایه‌ی ئێستای، هیچ په‌یوه‌ندییه‌كی به‌ حیكات و چیرۆكه‌ میللی و فۆلكۆرییه‌كانه‌وه‌ نییه‌، به‌ڵكو به‌ پچه‌وانه‌وه‌، ((چیرۆك به‌م مانایه‌ی ئێستای، هه‌رچه‌نده‌ دره‌نگ سه‌ریهه‌ڵداوه‌، به‌ڵام ره‌گو ریشه‌یه‌كی قووڵی له‌ناو حیكایه‌ت و داستان و سه‌رگروشته‌ی فۆلكلۆریدا هه‌یه‌)). واته‌ وه‌ك چۆن ده‌كرێت چه‌ندین خاڵ هه‌بن سنوور له‌ نێوانیاندا دابنێت، به‌ هه‌مانشێوه‌ هاوبه‌شی و خاڵی لێكچوونیان هه‌یه‌. له‌ حیكایه‌ت و چیرۆكه‌ فۆلكۆرییه‌كاندا گرفتی كۆمه‌ڵ و ململانێی چینایه‌تی باڵی به‌سه‌ر چیرۆكه‌كاندا كێشاوه‌، به‌ڵام له‌ چیرۆكی نوێی هونه‌ریدا گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ بۆلای مرۆڤ و ئاڵۆزییه‌كانی تاك. له‌ فۆلكلۆردا ((به‌ پله‌ی یه‌كه‌م بایه‌خ به‌ ڕووداو ده‌دات، هه‌وڵده‌دات له‌ ڕێگه‌ی گێڕانه‌وه‌وه‌ سرنجی خوێنه‌ر بۆ لای خۆی ڕابكێشت و په‌رده‌ لانادات له‌سه‌ر له‌سه‌ر ده‌روونی كاره‌كته‌رو نایكاته‌ ئامانج)).

واته‌ كاره‌كته‌ر وه‌ك ئامرازی خستنه‌ڕووی ڕووداوه‌كان به‌كارده‌هێنرێت، به‌ڵام له‌ چیرۆكی نوێدا زۆرجار، خودی پاڵه‌وانه‌كان ئامانج و باته‌تی سه‌ره‌كی ده‌قه‌كه‌ن و به‌ شێوه‌یه‌كی ورد فۆكسی وه‌سفی ده‌خرێته‌سه‌ر, ده‌كرێت له‌ چه‌ندین ڕه‌هه‌ندی سایكۆلۆجی و ئه‌نسرۆپۆلۆجی و سۆسیۆلۆجی و..هتده‌وه‌، كاری له‌سه‌ر بكرێت. حیكایه‌ت و چیرۆكه‌ میللیه‌كان موڵكی میلله‌تن و ده‌ماوده‌م له‌ نه‌وه‌یه‌كه‌وه‌ بۆ نه‌وه‌یه‌كی تر ده‌گوازرێنه‌وه‌، به‌ڵام چیرۆكی هونــه‌ری مــوڵكی نوسه‌ره‌كه‌یه‌تـی و وه‌ك ژانرێكی نــوێ ده‌ركه‌وتووه‌و سه‌ره‌تای ئه‌و داهێنـان و هانگاوانه‌ش بۆ ڕابه‌رانی ئه‌و ژانره‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌. له‌ گرنگترین ئه‌و نوسه‌رو ڕابه‌رانه‌یش: (ئه‌دگار ئه‌لان پۆ ١٨٠٩ – ١٨٤٠ له‌ ئه‌مریكا، گۆگۆڵ ١٨٠٩ – ١٨٥٢ له‌ ڕوسیا، گی دی موپاسان ١٨٥٠ – ١٨٩٢ له‌ فه‌ڕه‌نساو چه‌ندا چیرۆكنووسی دیكه‌ی وه‌كو هێنری جێمس ، كیپلینگ ، كۆبارد ، دوروتی ئیدوارد، كاترین ئان بۆرتر، مابهوند ، فرانك ئۆكۆنۆر و فۆلكنه‌رو…هتد).

یه‌كێك له‌ تایبه‌تمه‌ندی و خه‌سڵه‌ته‌كانی چیرۆكی هونه‌ری، له‌ سه‌رده‌می نوێدا، فره‌یی چه‌شن و جۆره‌كانییه‌تی، كه‌ توێژه‌رانی ئه‌م كایه‌یه‌ دیاریانكردووه‌. به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی، چیرۆك بۆ دوو چه‌شنی سه‌ره‌كی دابه‌شكراوه‌، كه‌ هه‌ر یه‌كه‌یان خاوه‌نی بنه‌ماو خه‌سڵه‌تی تایبه‌ت به‌خۆیه‌تی و هه‌ر یه‌كێكیش له‌وان، چه‌ندین جۆری دیكه‌ی چیرۆك له‌ خۆده‌گرێت، ئه‌وانیش مه‌به‌ست له‌ (چیرۆكی واقیعی و چیرۆكی ئه‌ندێشه‌یی)ین:

ـ چیرۆكی واقیعی(ڕیالیستی), له‌ گێڕانه‌وه‌و بنیاتنانیدا پشت ده‌به‌ستێت به‌ ڕووداوه‌كانی ژیانی ڕاسته‌قینه‌و له‌ بیناو ڕه‌گه‌زه‌كانیدا، وابه‌سته‌ی ژیان و واقیعی كۆمه‌ڵایه‌تی كۆمه‌ڵگا جیاوازه‌كانه‌. ده‌كرێت چیرۆكنوس هه‌ر لایه‌ن و بابه‌تێكی ژیانی كۆمه‌ڵه‌كه‌ی كه‌ بگونجێت، وه‌ربگرێت و چیرۆكه‌كه‌ی له‌سه‌ر بینابكات. مه‌به‌ستی ئه‌م چه‌شنه‌ له‌ چیرۆكیش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ كه‌سی چیرۆكنوس، كه‌ ئایا مه‌به‌ست لێی شیكاری ده‌روونی و سۆسیۆلۆژی كۆمه‌ڵه‌كه‌یه‌تی، یان ویستی گواستنه‌وه‌ی بارودۆخێكی تایبه‌ته‌ له‌ كۆمه‌ڵگاكه‌یدا؟ یاخود ده‌كرێت هیچ مه‌به‌ستێكی ئه‌وتۆ نه‌بێت جگه‌ له‌ گێڕانه‌وه‌ی ڕووداوێكی مێژوویی، یان هاوچه‌ڕخی، یانیش گه‌یاندنی فیكرو بۆچوونێك، له‌ ڕێگه‌ی چیرۆكه‌كه‌یه‌وه‌.

ئه‌م چه‌شنه‌یش له‌ چیرۆك، چه‌ندین جۆری دیكه‌ی, وه‌كو (چیرۆكی كۆمه‌ڵایه‌تی، چیرۆكی مێژوویی، چیرۆكی ڕۆژنامه‌وانی، چیرۆكی ڕاسته‌قینه‌و..هتد) له‌خۆده‌گرێت، كه‌ كه‌ره‌سته‌ی بنه‌ڕه‌تی و یه‌كه‌كه‌میان واقیعی ژیانه‌.
ـ چیرۆكی ئه‌ندێشه‌یی, به‌ ته‌واویی زاده‌ی ئه‌ندێشه‌ی چیرۆكنوسه‌، یان وه‌رگرتنی هێڵێكی واقیعییه‌ و بارگاوییكراوه‌ به‌ فانتازیاو ئه‌ندێشه‌ی چیرۆكنوس.

ڕه‌گه‌زی كاراو بنه‌ڕه‌تی ئه‌م چه‌شنه‌، پێش هه‌ر ڕه‌گه‌زێكی دیكه‌ ئه‌ندێشه‌یه‌و چیرۆكنوس به‌ ماده‌كانی ئه‌ندێشه‌ی چیرۆكه‌كه‌ی داده‌ڕێژێت و دووره‌ له‌ حاڵه‌ته‌ واقیعه‌ مه‌لموسه‌كان. ڕووداوه‌كانی ئه‌م چه‌شنه‌، له‌ ده‌وری كۆمه‌ڵێك كارو كرده‌وه‌ی دوور له‌ ئاوه‌زی مرۆڤ ، ده‌سوڕێته‌وه‌و كاتێك وه‌رگر به‌ریده‌كه‌وێت، تووشی سه‌رسامی و ئه‌فسوونی ده‌كات، چونكه‌ كه‌شێكی ته‌واو سیحراویی باڵ به‌سه‌ر چیرۆكه‌كه‌دا ده‌كێشێت.

له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌، وه‌رگر ڕووبه‌ڕووی هێزی ئه‌ده‌ب ده‌بێته‌وه‌، هێزی ئه‌ده‌ب له‌وه‌ی وه‌ك (ڕه‌بیع جابر) ده‌ڵێت: ((نوسه‌ر هه‌ر ته‌نها بۆ جیهانه‌كه‌ی خۆی په‌لكێشت ناكات، به‌ڵكو داگیریشت ده‌كات, بێ ئه‌وه‌ی هه‌ست به‌ خۆت بكه‌یت، وات لێده‌كات به‌ چۆكدا بێیت، به‌ڵام به‌ شێوه‌یه‌كی ڕه‌زامه‌ندو خۆویستانه‌)). بۆ ئه‌مه‌ش ده‌بێت چیرۆكنوس، لۆجیكێكی ته‌واو ناوه‌كی و ئه‌ندێشه‌یی به‌ چیرۆكه‌كه‌ی ببه‌خشێت، جیهانێك بهێنته‌ ئاراوه‌، كه‌ به‌ ته‌واوه‌تی خۆی پێكهێنابێت و له‌ناو خۆیدا لۆژیك بیبات به‌ڕێوه‌، بێته‌ هۆی هێنانه‌ئاراوه‌ی ڕه‌گه‌زێكی دیكه‌ی باڵا، كه‌ ڕه‌گه‌زی (باوه‌ڕپێكردن)ه‌ لای خوێنه‌ر.

ئه‌م چه‌شنه‌ش چه‌ندین جۆری دیكه‌ی، وه‌كو (چیرۆكی سوریالی، ئه‌ندێشه‌یی، زانستی خه‌یاڵی و…هتد) له‌خۆده‌گرێت, كه‌ بێگومان هه‌ر یه‌كێكیان خاوه‌نی تایبه‌تمه‌ندی و خه‌سڵه‌تی خۆیانن، به‌ڵام هه‌موویان له‌وه‌دا ده‌رگیر ده‌بن، كه‌ ئه‌ندێشه‌یه‌كی فراوانیان تێدا به‌كاردێت.
تێبینی: ئه‌م نوسینه‌ پارێكه‌ له‌ باسێكی درێژو له‌ كۆتایی باسه‌كه‌دا ئاماژه‌ به‌ سه‌رچاوه‌كان ده‌درێت.

بۆ توێژینه‌وه‌ی شانۆی نوێ‌ له‌ ئیپۆكی هاوچه‌رخدا ، پێویستمان به‌وه‌یه‌ دڵنیابینه‌وه‌ له‌ تێگه‌یشتنه‌كانی پێشووترمان ، [ شانۆ چییه‌؟ ] ئایا گونجاوه‌ هه‌مان تێگه‌یشتنی پێشترمان بگوێزینه‌وه‌ بۆ ئێستا ؟! یان شتێكی ترمان سه‌ربار خستووه‌ كه‌له‌ قۆناغه‌كانی ترمان جیاوازتر بێت ؟َ! یان خۆڕێكخستنه‌وه‌و خۆئاماده‌كردنێكی ترو به‌ره‌و پێشچوون و گه‌ڕان و پشكنینه‌كانمان زیاد بكه‌ین و دیسانه‌و ه‌ به‌قه‌له‌ قیه‌وه‌ پرسیاره‌كانمان بكه‌ینه‌وه‌ !!

ڕه‌نگه‌ له‌و پرسیاره‌ی سه‌ره‌وه‌دا جۆرێك له‌گه‌ڕانه‌وه‌و پاشه‌كشه‌ به‌دی بكه‌ین ، به‌ڵام بێگومان بۆئه‌وه‌ی تێگه‌یشتنتی زیاتر و نوێ‌ ڕه‌نێو بهێنین ، ده‌بێت وه‌ڵامه‌كان له‌ گوتار( Discourse) دا دابڕێژینه‌وه‌ و له‌وانه‌یه‌ هه‌ندێك جار له‌ئاست ئه‌و پرسیاره‌دا [شانۆچییه‌؟!] ده‌ممان ته‌ته‌ڵه‌ بكات یان شتگه‌لێك بڵێین كه‌ ڕه‌نگه‌ زۆر دوورنه‌بێت له‌ كه‌سێكی تر كه‌ هیچی له‌و باره‌یه‌وه‌ نه‌بیستووه‌ یان هه‌ندێك شت بخه‌ینه‌ پاڵ شانۆ كه‌له‌ڕاستیدا له‌ڕووی تیۆریه‌وه‌ هیچ په‌یوه‌ندیه‌كی به‌ شانۆوه‌ نه‌بێت ، یان له‌باشترین حاڵه‌تدا هه‌مان تێگه‌یشتنی ساده‌گۆییانه‌و وه‌ڵامه‌كانی پێشووترمان دووباره‌ بكه‌ینه‌وه‌ !!

خۆ له‌ قه‌ره‌دانی پرسیاری (شانۆ چییه‌؟) یان چۆن له‌ شانۆ تێبگه‌ین ؟! له‌ بنه‌ڕه‌تدا شێوه‌ی پرسیاره‌كه‌ فه‌لسه‌فی دێته‌ پێش چاو ، به‌ڵام توێژه‌ر نابێت ئه‌وه‌ی بیر پچێت كه‌ هه‌رچاخ و قۆناغێكی مێژوویی جۆره‌ تێگه‌یشتن و شانۆیه‌كی به‌ رهه‌م هێناوه‌ ، هه‌ندێكیان خوڵقاوی پێویستی و داواكاری جه‌ماوه‌رو بینه‌رانی شانۆ بوون ، هه‌ندێكیان تریان قه‌ده‌ر سه‌پاندوونی و هه‌ندێكی ترشیان هاتوون و زوو تێپه‌ڕیوون له‌ به‌ر هه‌رهۆیه‌ك بێت ، به‌هه‌رحاڵ ئه‌م دۆخه‌ش خۆئاماده‌كردن و تێرامان و بیركردنه‌وه‌ی ده‌وێت و پێویسته‌ له‌و تێگه‌یشتنانه‌ دووربكه‌وینه‌وه‌ كه‌له‌سه‌ری ڕاهاتووین یان سه‌رنجی ساده‌و باو جێبهێڵین بۆ به‌رزبوونه‌وه‌ بۆ ئاستێكی باڵا ترو بیركردنه‌وه‌ی هوشیارانه‌ له‌ دۆزه‌كه‌ . هه‌رله‌به‌ر ئه‌وه‌شه‌ ووروژاندنی پرسیاری [شانۆ چییه‌؟] ببێت به‌مایه‌ی زیندوكردنه‌وه‌و به‌رز ڕاگرتنی پرۆسه‌ی كاركردن له‌ هونه‌ری شانۆ و زه‌مینه‌ خۆشكردن بۆ (شانۆ)یه‌كی ڕاسته‌ قینه‌ ، له‌ هه‌مان كاتدا وه‌رگرتنی په‌روه‌رده‌یه‌كی هونه‌رییانه‌.

پرسیاری ئێمه‌ له‌م قۆناغه‌دا له‌ قوتابخانه‌و میتۆده‌ جیاوازه‌كانی (شانۆ) و شاره‌زایی هونه‌رییانه‌و ته‌ییار بوون و مه‌شق و ڕاهێنانه‌ له‌ روانگه‌ی میتۆده‌كان و تێگه‌یشتنه‌ جیاوازه‌كانه‌ و كاری (ده‌رهێنه‌رو ده‌رهێنان) ه‌ له‌ شانۆدا و به‌پله‌ی ئیمتیاز پرسیاری ئه‌خلاقی و هونه‌رییه‌ .
چونكه‌ له‌دوای وروژاندنی چه‌مكه‌كان لای هه‌ریه‌كه‌ له‌ و میتۆده‌ جیاوازانه‌ گشت ڕه‌هه‌نده‌كانی ئه‌وهونه‌ره‌مان بۆئاوه‌ڵا ده‌كه‌ن .

بۆنمونه‌ له‌ هه‌موویان ده‌پرسین (شانۆ چییه‌؟! ) ئایتمه‌كانی (چیین؟َ) كه‌ئه‌مه‌ش ڕاسته‌و خۆ پرسیاری ئیستاتیكی و مۆراڵین . به‌ڵام ئایا هه‌مووبه‌رهه‌مێك كه‌له‌سه‌رشانۆ پێشكه‌ش ده‌كرێت ، شانۆیه‌كی هونه‌ری ته‌واوه‌؟ كام میتۆد شایانی خوێندنه‌و كامه‌یان پێویسته‌ په‌راوێز بخرێن ؟! كه‌ره‌سته‌و پێداویستی هه‌ریه‌كه‌ له‌و میتوادانه‌ چیین ؟ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا هونه‌رمه‌ندی شانۆكار له‌ پاڵ هه‌مووئه‌مانه‌شدا ده‌توانێت ئازادانه‌ موماره‌سه‌ی شانۆبكات و خۆی مانیفێست بكات و سه‌رقاَلی ته‌حقیق كردنی هونه‌رو شاكاره‌كانی بێت . ئه‌مرۆ له‌ ده‌زگا ئه‌كادیمی و هونه‌ریه‌كانی كوردستان پێویستمان به‌ تاقیكردنه‌وه‌ی میتۆد و تیۆرو قوتابخانه‌ جیاوازه‌كان هه‌یه‌ و ده‌بێت توانای ئه‌وه‌ مان هه‌بێت به‌ كێشه‌یان بكه‌ین ، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌ڕووی ژیاری و فه‌رهه‌نگیمانه‌وه‌، لاوازی و سستی زۆرمان هه‌یه‌ و ده‌بێت ئیمتحانی توانا هونه‌ری و ئه‌كادیمیه‌كانی خۆمان بكه‌ین .

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن ……

هەندێ‌ لە رەخنەگران وای بۆ دەچن كە نووسەری گەورەی شانۆیی روسیا ئەلكساندەر نیكولایفتش ئاسترۆفسكی ( 1823ـ 1886 ) كە گەورەترین و پڕ بەرهەمترین شانۆ نووسی روسیایە خۆی لە خۆیدا شكسپیرێكی ئەو ولاتەیە .
زۆریش لە شانۆكاران بڕوایان بەو ناونیشانە هێناوە كە بە باڵای ئەو هونەرمەندە داهێنەرە شانۆكارەی روسیا بڕاوە، ئینگلیزەكان هەمیشە شانازی بە خۆیان دەكەن و دەڵێن شانۆی ئێمە لە گەڵ شكسپیر لە دایك بووە ، ئەگەرچی ئەوان خاوەنی مێژووییەكی پڕ لە بەهان لە بواری شانۆدا، بۆیە روسیەكانیش هەمان بۆچوونییان هەیەو دەڵێن شانۆی ئێمەش لە گەڵ ئاسترۆفسكی دەستی كرد بە گەشەسەندن، بۆیە هەر یەكەو لەوان بە هۆی ئەو دوو بلیمەتەی بواری شانۆ بوون بە خاوەنی قۆناغێكی شانۆیی لە وڵاتەكانیاندا ، كە هەلو مارجی شانۆیان گواستەوە بۆ قۆناغێكی جیاواز لە قۆناغی پێشوویان، ئەگەرچی هەردوو ئەو شانۆكارە لە سنووری وڵاتی خۆیانیان تێپەڕاند بەرەو بە جیهانی بوون.

یەكێ‌ لەو سیمایانەی كە ئاسترۆفسكی لەگەڵ نووسەرانی دیكەی روسیا جیا دەكاتەوە ئەوەیە كە ئاسترۆتۆفسكی هەموو توانست و چالاكییەكی خۆی تەنها بۆ شانۆ تەرخان كردووە ، رەنگە ئەمەش لە نێو ناوەندی ئەدەبی رووسی دا حاڵەتێكی جیاواز بێت چونكە زۆربەی ئەدیب و نووسەرانی رووسیا پەلو پۆیان بۆ چەندین بواری ئەدەبی و هونەریی درێژ كردووە .
ئاستروفسكی لەو كاروانە دوورو درێژە شانۆییەی خۆیدا ( 47 ) شانۆگەری نووسیووە ، وێڕای ئەوەی نزیكەی ( 20 ) شانۆگەری ئیتاڵی و فرەنسی وەرگێڕاوەتە سەر زمانی رووسی، كە هەر هەموویان گوزارشت لە ژیانی كۆمەڵایەتی روسیا دەكەن، لە سەدەی نۆزدەهەمدا، كە ئاسترۆفسكی بە شێوەیەكی گاڵتەجاڕی و كۆمێدی سرنج راكێش گوزارشتی لێ‌ كردون، بۆیە ئاسترۆفسكی بە یەكێك لە بونیاتنەرانی بنچینەكانی شانۆی رووسی دەژمێر درێت .

ئەدیبی گەورەی رووسی ( گانجرۆف ) لە نامەیەكی تایبەتی خۆیدا بۆ ئاسترۆفسكی دەنووسێت و دەڵێت : جێی شانازییە كە توانیتان لە تەمەنی ئەدەبی و هونەری خۆتانە كتێبخانەیەكی بە پێز بە كتێبخانەی شانۆی رووسی ببەخشن و جیهانێكی تایبەت لە سەر شانۆدا دروست بكەن ، بە ڕاستی ئێوە توانیتان ئەو بونیاتە تەواو بكەن كە هەر یەك لە فانفیزین و گریبویدیف و گۆگۆل دەستیان پێكرد، كە دەكرێت ئێمەی رووس بە تەنها دوای تۆ بە شانازی بە خۆ كردنەوە بڵێین ئیمە خاوەنی شانۆی نیشتمانی خۆمانین.
ئاسترۆفسكی لە تەمەنی حەڤدە ساڵیییەوە ئاوێتەی شانۆ بووە و شانۆی بە ماڵی راستەقینەی خۆی زانیووە، ساڵی 1850 یەكەم شانۆگەری خۆی بڵاو كردەوە ،یەكەم جاریش گۆگۆل و گانجرۆف پیرۆزباییان لێی كرد ، بەڵام ئەو كات بەهۆی ئەوەی كە شانۆگەرییەكە بازرگانەكانی ئەو دەمی ریسوا دەكرد بۆیە لە نمایش كردن قەدەغە كرا ، ئەگەرچی دواتر ساڵی 1861 شانۆگەرییەكە ئازاد كرا.

ئاسترۆفسكی بە درێژایی سی ساڵی تەمەنی هونەریی خۆی ، هەمیشە شانۆگەرییەكانی شوێنی تایبەتی خۆیان هەبووە لە نێو خەڵكیدا ، زۆر لە شانۆگەرییەكانی لە شانۆی ئیمپراتۆری لە مۆسكۆ نمایش كراوە ( ئەو شانۆیەی كە دواتر ناوی لیندرا شانۆی ماللی تیاتر ) یان شانۆی بچووك كە دەكەوێتە تەنیشت شانۆی بولشوی ـ شانۆی گەورە لە ناوەڕاستی مۆسكۆ دا ، نمایشكردنی هەر یەكێ‌ لەو شانۆگەریانەی كە هەمیشە نمایش كردنیان دەبوو بە روداوێكی رۆشنبیریی و هونەریی جیاواز ، زۆر بە بایەخەوە لە لایەن ناوەندە رۆشنبیریی و رۆژنامەگەرییەكانی ئەو دەمەی روسیا باسیان لێوە كراوە، بۆیە پلەو پایەی رۆشنبیریی و هونەریی و كۆمەڵایەتی ئاسترۆفسكی رۆژ لە دوای رۆژ لە پەرەسەندن دابووە، ئەوەبوو ساڵی 1863 وەك ئەندامێكی ئەكادیمیای زانستی لە بترسبورگ هەڵبژێردرا، دواتریش ساڵی 1874 بوو بە سەرۆكی كۆمەڵەی نووسەرە شانۆ نووسەكانی روسیا و موزیك ژەنەكانی ئۆپیرا ، ئیدی تا رۆژی مردنی لە ساڵی 1886هەر بە سەرۆكی ئەو كۆمەڵەیە مایەوە ، دوای مردنیشی قەیسەری سێیەمی روسیا ساڵانە 3000روبل خانەنشینی بۆ خانەوادەكەی بڕییەوە .

توێژەرانی ئاسترۆفسكی قۆناغە هونەرییەكانی دەخەنە بازنەی چوار قۆناغ ، بەڵام پێیان وابووە قۆناغی سێیەمی ژیانی ( 1875ـ 1886 ) پڕ هەڕمێنترین قۆناغ بووە لە تەمەنی هونەریی ئەو دا، چونكە دوای بەرجەستە كردنی ژیانی كۆمەڵایەتی و بەرجەستە كردنی ئازارەكانی، ئەمجارە جۆرێك لە تایبەتمەندی بە ئازارەكانی ئافرەت دا .. بە تایبەت لە شانۆگەری زریاندا .

ناوی ئاسترۆفسكی لە مێژووی ئەدەبی روسیادا بە ناوی رەخنەگری ئەدەبی لاو دبرالوبوف بەستراوەتەوە ، چونكە ئەو گەنجە رەخنەگرە چەند وتارێكی زانستی بە پیزی بە ناوی ( مەملەكەتی تاریكی ) دەربارەی ئەو شانۆ نووسە ناسراوە بڵاو كردەوەو تێیدا شیكردنەوەیەكی زانستی شانۆگەرییەكانی كرد ، ئەو كات ئەو زنجیرە وتارانە دەنگۆیێكی گەورەی لە ناوەندە ئەدەبی و هونەرییەكانەوە نایەوە، چونكە دبرالوبوف زۆر بە ئاشكرایی تیشكی خستبووە سەر ئامانجەكانی ئاسترۆفسكی بۆ بەرجەستە كردنی هەلو مەرجی ترسناكی كۆمەلایەتی ئەو كاتەی سەردەمی قەیسەری روسیا .

هەروا دبرالوف دوای زنجیرە وتارەكانی پێشووی ئەمجارە زنجیرە وتارێكی دیكەی بە ناوی( كڵاڤە تیشكێك لە مەملەكەتی تاریكی دا ) نووسی و تیشكی خستە سەر شانۆگەری ( گەردەلوولی بروسكەدار ) كە لە ساڵی 1860 دەرچوو بوو، وەرگێڕەكان هەر یەكەو بە ناوێكەوە وەریان گێڕاوە ، هەندێكیان ناویان ناوە ( گەردەلوولی بروسكە دار ، هەندێكی تر بە گەردەلوول، یان زریان، بەڵام زۆربەیان لە سەر زریانی بروسكەدار گیرساونەتەوە، لە هەموو حاڵەتێكا ئەو بەرهەمەی ئاسترۆفسكی یەكێكە لە بەرهەمە پڕ لە داهێنانەكانی ، تا ئەو ئاستەی كە یەكێك لە رەخنەگرە شانۆییەكان بە گەوهەری شانۆی رووسی ناوی بردووە، دبرالوبۆفیش هەلوێستەیەكی قوڵی لە سەر شانۆگەرییەكە كردووە و ٍهەوڵی ئەوەی داوە لە رێگەی ئەم شانۆگەرییەوە گەلێك لە بیرو باوەڕەكانی خۆی بەرجەستە بكات ، ئەو دەڵێ‌ كاترینا لە تاو ئەو هەلو مەرجە كۆمەڵایەتیەی تێیدا ژیاوە چ رێگە چارەیەكی لە بەردەمدا نەبووە بێجگە لە خۆكوشتن نەبێت، بۆیە رەخنەگر ئەوەی روون كردۆتەوە كە شانۆگەرییەكانی ئاسترۆفسكی راستگۆیانە پەنجەی بۆ ئەو هەلو مەرجە خنكاوەی كۆمەڵگەی سەردەمی قەیسەری درێژ كردووە و توانیوویەتی زمانێكی كارای هونەری بەكار بێنێ‌ بۆ بەرجەستە كردنی ئەو هەلو مەرجە ،بەڵام هەندێكیش دەپرسن ئاخۆ ئەگەر ئەو شانۆگەرییە زادەی سەردەمێكی تەنگەتاوی وەك سەردەمی قەیسەر بێت ، ئەی بۆچی تا ئێستاش ئەو شانۆگەرییە جێگەی بایەخ پێدانی گەلانە ؟ بەڵام هەر رەخنەگرەكان وەڵامی ئەو پرسیارە دەدەنەوەو دەڵێن: كاترینا هێمای یاخی بوونە بەرامبەر هەر ستەمێك لە هەر كۆمەڵگایێكی جیهانیداو لە هەر سەردەمێكا بێت ، بۆیە كاترینا كاراكتەرێكە بۆ هەموو سەردەمەكان و لە هەر شوێنێكدا بێت كە ستەمكاری تێدا بێت ، ئەمە فەلسەفەیەكی ئاسترۆفسكی بووە بۆ كۆمەڵگای مرۆڤایەتی و لە رێگەی زریانەوە گەیاندویەتی .

ئاسترۆفسكی هەمیشە لە شانۆگەرییەكانیدا پرسی نیشتمانی خۆی كردۆتە كرۆكی بابەتەكانی و پێی وا بووە شانۆ پەیامێكی مرۆیی بەهێزە بۆ روو بە روو بوونەوەی ئەو هەلو مەرجانەی ئازادی لە مرۆڤ زەوت دەكەن ، ئاسترۆفسكی هەر بۆ خۆی نا بەڵكو ئەم ئامانجەی بۆ سەراپای شانۆی رووسی خواستووە و هەوڵەكانی بۆ دروست كردنی شانۆیەكی نیشتمانیی رووسی چڕ بكاتەوە ، هەمیشە ئەوەی دووپات كردۆتەوە كە هیچ گەلێكی پێشكەوتنخواز نابێت دەست بەرداری شانۆی نیشتمانی خۆی بێت، ئەگەر بیەوێت شانۆ بكات بە كەرەستەیەك بۆ بەرجەستە كردنی ئامانجەكانی كۆمەڵگا …

كۆمەڵگای جیهانیی بە تایبەت روسیا هەر تەنها سوود مەند نەبووە لە شانۆگەریەكانی ئاسترۆفسكی بەڵكو مرۆڤایەتی بۆ سینەما سوودی لەو شانۆگەرییانە وەرگرتووە ، ئەوەتا 38 شانۆگەری ئاسترۆفسكی كراوەتە كاری سینەمایی رووسی، كە تاوەكو ئێستاكە ئەو فیلمانە جێگەی بایەخی خەڵكی بووە، ئەوە وێڕای نەمری شانۆگەرییەكانی و بەردەوامی لە سەر تەختەی شانۆكانی رووسیا وێڕای تێپەڕ بوونی زەمەنێكی دوورو درێژ بە سەر تەمەنی ئەو شانۆگەرییانە، ئێستاش پەیكەرەكەی ئاسترۆفسكی كە لە سەر كورسیەك دانیشتووە لە بەردەم شانۆی ( ئەلماللی تیاتر ) لە مۆسكۆ بە شكۆمەندی ماوەتەوەو چەندین لە شانۆكانی روسیا بە ناوی ئەوەوە دەكرێت، ژمارەیەكی زۆریش لە شانۆگەرییەكانی وەرگێڕدراوەتە سەر زمانە جیهانییەكان و چەندین نامەی ماستەر دەربارەی ئەو شانۆكارە نەمرە ئەنجام دراوە .

نێزیک سەت ساڵ دەبێ لێرە زمان لە گیانەڵادایە، گەلەک جاران دەستیان لە هەوکێ گیر کردووە و لە حەولەحەولێ ڕووحێ دا بووە، هەر دەڵێی بە تیری قودرەتێ پێکرایە، بەڵام خوای کردیە نەمردیە!

لێرە فرمێسکێک نادۆزیتەوە چاوی کوێر نەبووبێ، بێ پیل نەبووبێ، سینگی نەڕووشابێ، هەنسکی زیندەبەچاڵ نەکرابێ، وایلێهاتووە خەڵک خەونیش بە زمانی خۆی نابینێ، بە زمانی دیکە دەفکرێ و بە زمانی ئەسپێ و ڕشکی ناو لەشی نەتەوەشی، دەنووسێ و دەخوێنێتەوە.

ئێرە گوندێکی سەر بە باژێڕی ماردینە و ئەو پیاوەی دەیبینن، خەمی زمانی لە کۆڵ ناوە و ڕیشی ماش و برنج و پرچی لەبەر هەتاوی خەمی نەتەوە سپی کردووە و بیست و پێنج ساڵە هەموو ڕۆژێ دەرسی سیپارەو ئەلف و بێی کوردی و جزمی عەممە و نۆبارابچووکانی ئەحمەدی خانی و نەهجولئەنامیان پێ دەدا.
خەڵکی ئەم گوندە تاک و تەرایان نەبێ، هەموویان کوردی بە هەردوو ڕێنووسەکە دەخوێننەوە، بەشێکیان هەنووکە بوونەتە نووسەر و دەورێکی باشیان لە بەرەوپێشبردنی زمان و ئەدەب و نووسینی کوردی لە باکوور گێڕاوە.

مەلا محەمەد ساڵح نە ماندوو دەبێ و نە چاوی لە ناوبانگ و نە چاویشی لە پاداشتە، بێدەنگ بێدەنگ سبەینان دێتە ناو ئەو کاولە خانووە و وەک کوورەی هەنگ، ئەو منداڵانە دەورەی لێدەدەن، ئەویش نە وەڕەز دەبێ و نە دڵتەنگ، نە تووڕەدەبێ و نە کەنەفت، بە شەوقەوە دەخوێنێتەوە و هەموو بە دەنگی بەرز بە دوویدا دەڵێنەوە. کەشێکی وایە دەڵێی سەردەمی خانی و جزیرییە و ئەویش لەناو قڕانی کورد و زمانەکەیدا، فوو لە پشکۆی خوێندن و نووسین و ئەدەبیاتی کوردی دەکات.

ئەو دەمەی زیارەتمان کرد، هێندەی بەخێرهێناین نەبێتەوە، وامدەزانی بیست ساڵە هەڤدوو دەناسین، وەختێ دەمی دەرسیش هات، هەر دەتگوت وەزیفەیەکی ئەزەلی و ئەبەدییە، هەڵستا و چووە ناو ئەو گوڵە خنجیلانە و ئەوانیش یەک پێ لەبەری بڵندبوون و ئەوجار لەناو فرمێسکی سەربڕاودا، یەکەمجار بوو فرمێسکێکی ساغ و سەلیممان لە چاوی بێتەخوار!

لە ئەمڕۆدا گەندەڵی ترسناکترین و زیانبەخشترین دیاردەی نەرێنی دەوڵەت و دەسەڵاتە.. نەخۆشییەکی مەترسیدارە.. خەریکە بڵاوبێتەوە و ببێت بە پەتا و لە دەسەڵاتی باڵاوە شۆڕببێتەوە بۆ خوارەوە و، ژمارەیەکی زۆرتری دەسەڵاتدارن و کاربەدەستان تووشی ڤایرۆسی گەندەڵی ببن.. لە راستی دا گەندەڵی لە تیـرۆر زۆر مەترسیدارترە.
چەمکی دەسەڵات لە لای دەسەڵاتدارانی گەندەڵ بریتییە لە خۆسەپاندن و لە قورخکردنی دەسەڵات و لە دەستگرتن بەسەر ئابووری و دارایی گەل و بوونی هێز و دەستوپێوەند.
دەسەڵاتدارانی گەندەڵ چاوچنۆکن.. نە تێردەبن و نە گیرفانیان پڕدەبێت و نە وازیش لە دەسەڵات دەهێنن.. خۆیان و بنەماڵەکانیان بە پارەی دزینی گەلەوە تەخشان و پەخشان دەکەن.. گوێشیان لەوە نییە کە رۆڵەکانی گەلەکەیان برسی و رەش و رووتوون.

بڕێک لەو پارانەش کە دەیدزن، بۆ هێزی چەکداری تایبەت بە خۆیان و، بۆ زیادکردنی دەستوپێوەندەکانیان.. یا بۆ کڕینی سیاسی تەشیرێس و بۆ راگەیەندکاری بە شان و باڵ هەڵدەر و بۆ نووسەری ماستاوکەر، بۆ کەسانێکی بەرەماوەخۆر و کاسەلێس و بۆ چەپڵەلێدەران و بۆ شاباشکەرەکانیان خەرجیدەکەن.
بیرمەندە ناودارەکانی جیهان، حەز و هەڵپەی دەسەڵاتیان لە پلەی یەکەم داناوە، چونکە دەسەڵاتدارانی دز و گەندەڵ، لە رێی قورخکردنی دەسەڵاتەوە، دەتوانن دوو حەزەکەی تریشیان بهێننەدی.. حەزی کۆکردنەوەی پـارە و گیرفان پڕکردن و خۆدەوڵەمەندکردنی بێ ئەندازەی ناڕەوا.. حەزی هـێز و زۆرکردنی لایەنگر و دەستوپێوەندی زیاتر.. ئەم دەستوپێوەندە خۆفرۆشانەش، دەخرێنە ریزی گەندەڵچییەکان.

دەسەڵاتی گەندەڵ دەیەوێت خەڵکی نوزەیان لێوە نەیت.. گوێش بە رای جیاواز و بە داواکارییەکانی گەل نادەن بە تایبەتیش لەو کۆمەڵگایانەی کە دەسەڵات دەستی خستۆتە بینەقاقای ئازادی و دیموکراتی و دادپەروەری و مافی مرۆڤ.. دەسەڵاتی گەندەڵ گوێ بە ناڕەزایی و تووڕەی و داواکانی خەڵی برسی و بێکار و بێدەرەتان نادەن و، خوێنی خەڵکیان لا هەرزانە و ئامادەن بە زەبری هێز بێدەنگ و سەرکوتیان بکەن.

لە چەند نووسینێکی ترم دا هەر لە بارەی گەندەڵییەوە، چەختم لەسەر ئەوە کردووە کە گەورەترین و گەندەڵترین گەندەڵی.. بوونی کەسی نەشیاوە لە شوێنی شیاودا.. بوونی کەسانی نابەڵەد و هیچ لەبـار و نەزانە لە پۆستی باڵا و هەستیاری حوکمڕانی دا.. لە ئێستا و لە پێشتریش، لە سەدا نەوەتی پۆستە باڵاکانی هەرێمی کوردستان درابوون و دراون بە کەسانێکی نابەڵەد و ناپسپۆر و نەشارەزا و نەزان و بێ ئەزموون و بێ توانا.. کە شیاوی ئەو پۆستانە نین.. هیچ بەگراوندێکی سیاسی و پسپۆریان نییە، بە شایستەی و توانای خۆیان وەریان نەگرتوون.. بە پایەکانی پەیژەی حیزبایەتی و سیاسی و دەسەڵات و بەڕێوەبردنيش دا سەرنەکەوتوون.. زۆربەیان ئەکادیمی نین، بەشێکیان خاوەنی بڕوانامەی نزمیشن.. گەمەکەرێکی سیاسی نابەڵەدیشن و هەمیشە دۆڕاون.

ئەم دەسەڵاتدارانە لە رێی بنەماڵەیی و عەشیرەتگەری و لە رێی خزم خزمێنە و رادەی هاوبەستەبوونیان بۆ بنەماڵە، ئەو ئەو پۆستانەیان پێدراون، یا کوڕی فڵان سەرکردەن. شەرمەزاری و شوورەییەکی گەورەیە بۆ کەسانی نەشیاو لە شوێنی شیاودابن.. کورد وتەنیش:”تا رەجەب سەرپاڵەمان بێت.. حاڵمان لەمەش خراپتر دەبێت..” چاوەڕوانی ئەوەش مەبن کە قەیرانە سیاسی و ئابووری و دەسەڵاتییەکانمان لە سایەی دەسەڵاتی گەندەڵ دا چارەسەربکرێن.. ئەم گەندەڵییەش تەنها دەسەڵاتی حوکمڕانی نەگرتۆتەوە.. بەڵکو بەشی زۆری کارگێڕان و ئەنـدامانی دەستەی باڵا و مەکتەبی سیاسی زۆربەی حیزبەکـانی باشووری کوردستان و دەزگا هەستیارەکانیشی لە هەرێمی کوردستان دا گرتۆنەتەوە. پارتە سیاسییەکانیش بوونە بە بنەماڵەیی و عەشیرەتی و هاوبەرژەوەندی و پشک پشکێنە و باڵ باڵێنە، پۆستە باڵاکان بوونە بە میراتی و بە بۆماوەیی بنەماڵە و عەشرەت.. کۆمەڵێک لە نێو حیزبەکان، بوونە بە مافیا و هێزی سەرکوتکەریان هەیە.. تەنانەت حیزبەکانیشیان لێیان دەترسن کە لێپێچینەوەیان لەگەڵ دا بکەن.
دەسەڵاتی گەندەڵ، دەسەڵاتێکی درۆزن و بێ شەرم و بەڵێن پـووکە.. دەیانەوێت بە کۆمەڵێک بەڵێنی درۆ و دروشمی بریقەدار، خۆڵ لە چاوی خەڵکی سادەی دڵپاک بکەن و، پەردەپۆشی ستەم و تاوان و دزی و کارە ناڕەواکانیان و قەیرانەکان بکەن.

دەسەڵاتدارانی گەندەڵ، بە زەقی پێشێلی هەموو بەها رەوشتی و یاسایی و ویژدانییەکان دەکەن.. لە پێناوی خۆقایمکردن و خۆسەپاندن و بەرنەدانی کورسییەکانیان و مانەوەیان بۆ درێژترین ماوە لە پۆستەکانیان، بێ شەرمانە هەموو رێگا و شێوازێکی نایاسایی و نەشیاویش دەگرنەبەر بۆگەیشتن بە مەرامەکانیان، پاکانە بۆ هۆکارە نادروستییەکانیان دەکەن.. گەر پێویست کات بەبێ دودڵییش هێزەکانیان بۆ سەرکوتکردنی دەنگی ناڕەزایی گەلەکەیان بەکاردەهێنن.. تا ئێستا چەندین رۆژنامەنووس و چالاکوانیان فتکردوون.

مایەی پێکەنینیشە، گوایە لە لایەن حکوومەت و پەرلەمانەوە (دەستەی دەستپاکی) دانراوە بۆ بە دواداچوون و لێکۆڵینەوە لە گەندەڵییەکانی گەندەڵکارانی دەسەڵات.. ئەو دەستەیە لە لایەن خودی دەسەڵاتی گەندەڵەوە سەرۆک و ئەندامەکانی دانراون.. ئەمەو پەرلەمانێکیش لەژێر چەتری دەسەڵاتی گەندەڵ دابێت.. ئەو پەرلەمانەش دەچێتە ریزی گەندەڵییەوە، چونکە ناتوانن بانگهێشتی گەندەڵکارنی باڵا بکەن و بە گەندەڵکار ناویان بەرن و بیان دەن بە دادگا و دادگاییان بکەن و سزای یاساییان بدەن.. تەنانەت دادگاش بێلایەن نییە، لە لایەن دەسەڵاتی گەندەڵەوە ئەندامەکانی دادەنرێن و ئاراستە دەکرێت و بڕیارەکانیشی لە خزمەتی دەسەڵاتی گەندەڵ دان.

لە راستیش دا، لە باشووری کوردستان دا، ئۆپۆزیۆنێکی ئەکتیف و بوێرمان نییە، کە بتوانێت بە راشکاوی دەنگی لێهەڵبڕێت و رووبەڕووی دەسەڵاتی گەندەڵ ببێتەوە و بەبێ ترس پەردە لەسەر گەندەڵییەکانی دەسەڵاتدارانی گەندەڵ هەڵبماڵێت و ئاشکرایان بکات. بە لای منەوە، ئۆپۆزسیۆنی گەندەڵ و بێ دەسەڵات، لە حکوومەتی دەسەڵاتداری گەندەڵ مەترسیدارتر و گەندەڵترە.

لە باشووری کوردستان دا، کێشەی سەرکی، کێشەی قورخکردنی دەسەڵات و دەسەڵاتی گەندەڵ و دزیکردنە لە پارە و سامانی گەلەکەمان.. دەسەڵاتیش بووە بە پشک پشکێنە لە نێوان دوو بنەماڵەی خۆسەپێندا.. بە هەزان ماستاوکەر و شان تەکێنیش لە دەوریان کۆبوونەتەوە.. لاچوونی دەسەڵاتدارانی گەندەڵ لە پۆست و دەسەڵات هێڵی سووریانە.
ئەم دەسەڵاتە گەندەڵە، قەیران لە دوای قەیران بۆ کوردستان دروست دەکەن.. ئەمانە هۆکاری ئەم رۆژە رەشە و هەموو نەهاماتییەکانن.. جامی بێزاری و تووڕەیی خەڵک پڕبووە و لێی دەڕژێ.. کەچی دەسەڵاتی گەندەڵ زۆر بێباکن و گوێ بە ئازار و برسێتی هەژاران و بێدەرەتانان نادەن.. چونکە خۆیان تێرن و تێریش ئاگای لە برسی نییە.
بێێدەنگی و چاوپۆشین لە گەندەڵی و لە دزینی سامانی گەل و لە بەرتیل وەرگرتن و لە مەحسوبییەت و لە مەنسوبیەت لە لایەن ئەو کەسانەی کە لە دەسەڵات دان و، لە نێـو بازنـەی بڕیارەکانی دەسەڵاتی گەنـدەڵ دان.. هیچ جیاوازییەکیان نییە، لەگەڵ دەسەڵاتی گەندەڵ دا.. ئەوانیش لەو ستەمانەی دەکرێن هاوبەشن، بەرپرسێتی یاسایی و رەوشتی و ویژدانییان لە ئەستۆدایە.. بە سوودپەرست و بە تێوەگلانی گەندەڵی تاوانبار دەکرێن.

پێشم سەیرە کە دەسەڵاتی گەندەڵ لە هەرێمی کوردستان دا، داوای نەهێشتنی گەندەڵی دەکات و پرۆژەی چاکسازی راگەیاند..! پێویستە ئەوە بزانن کە رووبەڕووبوونەوە و رەکێشکردنی گەندەڵی، لە سەرەوە بۆ خوارەوە دەست پێدەکات.. بەڵام چاکسازی لە خـوارەوە بۆ سەرەوە دەکرێت.. واتە گەر راستدەکەن کە دەیانەوێت چاکسازی بکەن با لە خۆیان و لە حکوومەت و لە دەسەڵاتی سەپێنراویانەوە دەست پێبکەن.. نەهێشتنی گەندەڵی و ئەنجامدانی چاکسازی، بە بەڵێن و بە قسەی رووت و بە فیشاڵی بەردەم مایکەکانی کەناڵە تەلەفزیۆنییەکان ناکرێن.. بەڵکو بەکار و ئەنجامدان دەسەلمێنرێن.

تەنیا گەلەکەمان بە یەکگرتووی و بە خۆپيشاندان و بە راپەڕینێکی سەرتاسەری.. بە شێوەیەکی شارستانی و ئاشتییانە، دوور لە توندوتیژی و لە زیان گەیاندن بە سامانی هاوڵاتیان و سامانی گشتی، دوور لە کاری ناشیرین.. دەتوانێت رووبەڕووی دەسەڵاتی گەندەڵی شکستخواردوو ببێتەوە.. ئەمەش بەبێ ئیرادە و دڵسۆزی و قوربانیدان نایەتە دی و کۆتایی بە گەندەڵی و بە دەسەڵاتی گەندەڵ نایات.

خەڵکی ئازادی خواز و بە شەرەفی کوردستان
حیزب وڕێکخراوە سیاسی و جەماوەرییەکانی باشور و ڕۆژهەڵاتی کوردستان
ئێمەی نەتەوەیی کورد قوربانیکی زۆرمان داوە کە لە ژێر حۆکمی بندەستی و داگیرکاری وڵاتانی ئقلیمی ڕزگارمان بێت،
خەبات و بەرخوردانی لە مێژینەی گەلەکەمان بۆ گەییشتن بەو ئامانجه پیرۆزه نەتەوەییه هەزاران ڕۆڵەی قارەمان و بە ئەمەکی لە پێناو ئازادی گەل و رزگاری خاکی وڵات بەخشیوه ،
بەداخەوە زۆر جار بە هۆی شەڕی ناوخۆ کە بەدی هێنەری خۆاست و نیازمەندی نەگریسی دۆژمنانی داگیرکار بووه دەرفەتی ئەوەمان نەبووه له ئاستی تەبایی و پەروەردەی رۆحی نەتەوەیی هێز و توانایی راستەقینه ی خۆمان دژ بە هێرشی دڕندانه ی داگیرکەران ئاراسته بکەین ،
دووژمنان هەمیشه هەوڵیان داوە لە هەمبەر داواکاری مافەڕەواکان و هەستی ئاشتیخۆازی بۆ دۆزینەوەی ڕێگای یاسایی و چارەسەری کێشەکان پەنایان بۆ زەبروزەنگ و هەوڵی پاکتاوی بردوه و زوانی مەنتیق و خامەی زانستیان چەکی بۆمب و باڕووت و رەواجی ماددەی هۆشبەرکان بووه بۆ تەخدیری فکری و کوشتنی پتانسیل و توانایی وزەی لاوانی وڵاتپارێز که ئەم کردارەش هەر دەخرێیته خانەی کۆمەڵکوژی ئەم میلەتە بەش مەینەتە بۆ دابڕان له خەباتی ئازادی و سەربەخۆیێ بەداخەوه سەرەڕای هەست کردن بەم پیلان و کارەساته کوشه مێژووییه و دووباره و چەندباره بوونیان ئێمەی کورد ئەزموونمان له نەکسه و نشست و هۆکاری نۆچدانەکانی خەباتی ڕابردو نەگرت و شکستەکانمان نەکرد به ئامانجی سەرکەوتنی خەباتی داهاتوو لە جیاتی ساڕێژ کردنی برینەکان سەر له نوێ په ترۆکەی زامه ساڕێش نەبووه کان دەکولێنینەوه و خوێ به سەر زامەکان دەپاشینه وه ؟
ئێمە رێکخراوی یاری کورد (یارسان) و یەکێتی شورشگیران کوردستان وەک خەم خۆری گه ل و وڵات هەوڵ دەدەین ئەو دەستە نەگریسانەی کە هەوڵدەدەن به هۆی وابەستەی به دۆژمنان یا هەستی ناوچەگەری و بیرۆکه ی ناشۆناس و به هەوییەتی حیزبی و رۆڵی بەکرێگیراوی و نەبوونی پێگەی کۆمەڵایەتی له نێوخۆی وڵات * رۆژهه ڵات * و وابەستەیی به لایەنی تایبەت که دەستیانداوەته کوشتن و تیرۆرکردنی چەکداره نارازیەکانی ریزەکانی خۆیان به بەڵگه و دیکۆمینت به گه ل و حیزبه کوردستانیەکان و ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ بناسێنین که به ناوی کوردایەتیەوه دوکانی قەسابی لاوان و بەقاڵی و سەوداگەری تیجاریان داناوه ” پارتی بە ناو ئازادیی کوردستان ” بۆ ڕووبەڕوبونەی یاسایی و وەرگرتنی سزای کردەوەی تیرۆریستیان له دادگای بەرحەقی گەل.

بۆیە ئێمە پێویستمان بە پشتگیری ئێوەی دڵسۆزە لەو بارەوە بتوانین سکرتێری ئەو بە ناو ڕێکخراو و حیزبیه * حسه ین یه زدانپه نا **

کە لاف و گەزافی کوردایەتی لێدەدا و فەزڵفرۆشی دەکات و به ڕواڵەت خۆی بە حیزبێکی نەتەوەیی و باوەڕمەند بە یەکپارچەی خاکی کوردستان و ئاڵاهەڵگری پێشەوا قازی محمد ناوزەت دەکات باشتر به گەل بناسێنین ،که ماوەی چەند ساڵه به بەهانەی جۆراوجۆر به مه شاعیر و نیازپاکی لاوانی رۆژهەڵات یاری دەکات و به واده وەعیدی ئیش وکار له باشور و ناردن بۆ دەرەوەی وڵات فریویان دەدات و پاشان چەکی حەیف و مەیل کردنی دۆلاریان دەکاته شان و دواتریش هەرکەس بیەوێت لەو تۆڕه جاڵجاڵۆکه خۆی دابڕێت چارەنووسی مەرگ و تیرۆره که تا ئیستا بە ناوی شەڕی دژی داعش چەند لاوێکی ڕۆژهەڵاتی کوشتووە به ڵام لای حکومەتی هەرێم به شەهیدی دەستی تیرۆریستانی داعش پێناسەیان دەکات یان هێنده دەیانخاته ژێر حۆکمی تۆند و تێژی بۆ دانەبڕان له چەکداری هەنێکیان پەنا بۆ خۆکوژی دەبەن !!

وێنە و ناوی ئەو چەکدارانە که هەندێکیان به پیلانی (حسەین یەزدانپەنا) تیرۆر کراون یان به هۆی گوشار و توند و تێژی و درێژ مەودایی له زیندان خۆیان کوشتوه لە ماوەی ئەم سێ ساڵەی دواییدا لە خوارەوەی ئەم نووسراوە دەخەینە بەر دەستان،

ئێمە داوامان لە ناوچەی زۆنی زەرد هەیە بە ڕێبەڕایەتی پارتی دیموکراتی کوردستان ڕێ و شوێنی یاسایی خۆی بگرێتە بەر بۆ ئەوەی هۆکارەکان بدۆزنەوە بۆچی ئەو لاوانە بەو شێوەیە تێرۆر دەکرێن و چاوپۆشی یاساییان لێ دەکرێت و به هەڵڕژانی سامانی وڵات ئه م جەلاده پەروەرده و سەرمەست دەکرێت و هیچ نرخێ بۆ خوێنی به ناحه قڕژاوی ئەو لاوه تیرۆرکراوانه له بواری یاساییەوه ناگرنه بەر و دوایش به سرودی ئەی شەهیدان و هەڵڕژاندنی فرمێسکی تمساح گوێ ناعەداڵەتیتان له هەمبەر سکاڵای دایک و باب و که سوکاری تیرۆرکراوەکانی دەستی ( حسه ین یه زدانپه نا) دەبەستن ؟

پارتی بە ناو ئازادیی کوردستان خوی بە هێزێکی روژهەڵاتی و میراتگەری پێشەوا قازی دەزانێ بەڵام لە روژی دامەزراندنی ئەو تاقمەوە بە رێبەری حسەین هەتاکوو ئەورۆ هەتاوی روژهەڵاتی کوردستانیان نەبینیوە و تەنیا بە بیانوی خەبات لە پێناو روژهەڵات لاوانی دڵسوزی نیشتمانەکەمان بە لارێدا دەبەن و لە ئامانجی پیروزی کوردایەتی دوریان دەخەنەوە و رشە کوژیان دەکەن.

هیوادارم دەسڵاتدارانی پارتی دێمکراتی کوردستان وەڵامدەری دایکان و باوکانی جەرگ سوتاوی کورد بن کە روڵەکانیان بە دەستی تاقمێک کوژراون کە مووچە خۆر دۆست هەواڵی دەسڵاتدارانی زومی زەردن.

سەرکەوێ بزاڤی ڕزگاری خوازی گەلی کورد
نه مان بۆ دوژمنان و داگیرکەران
رێکخراو یاری کورد(یارسان) یەکێتی شورشگیرانی کوردستان
14.02.2018
http://yarikurd.net/ku/

عەفرینییەکان جگە لە چیاکان هاوڕێی دیکەیان نییە!….

عەفرین یەکێکە لە کانتۆنەکانی ڕۆژاڤا، دەکەوێتە سەر سنووری نێوان سوریا و تورکیا لە ناوەڕاستی چیای کورد. زۆرینەی دانیشتوانی عەفرین کوردن، بە بەرهەمی زەیتون بەناوبانگە. لە ئێستادا عەفرین ڕووبەڕووی هێرشی تورکیا و هاوپەیمانە جیهادیستەکانی بۆتەوە، لێرەوە ئەو پرسیارە زیت دەبێتەوە: بۆچی تورکیا هێرش بۆ سەر عەفرین دەکات؟
هێرشی تورکیا بۆ سەر عەفرین لە کوردۆفۆبیا و لە نکۆڵیکردن لە بوونی کوردەوە سەرچاوە دەگرێت.

تورکیا هەر سەربەخۆیی و خۆبەڕێوەبەرییەکی کورد لە هەر کوێیەک بێت چ لە ناوەوەی تورکیا و چ لە دەرەوە وەک هەڕەشە بۆ خۆی دەبینێت. بەدرێژایی مێژوو تورکیا نکۆڵی لە بوونی کورد کردووە و بەڕێی سیاسەتی تورکاندن، تواندنەوە (ئەسیمیلاسیۆن) و ئاوێتەکردن (ئینتیگرەیشن) هەوڵی داوە کورد لەناوبەرێت، بۆیە جگەلە لەناوبردنی فیزیکی بوونی کورد و هەوڵدان بۆ لەناوبردنی هەر یاخیبوون و بەرگرییەکی کورد، تورکیا لە ڕێگەی تواندنەوە و لەناوبردنی کولتووری کوردییەوە هەوڵی لەناوبردنی کوردی داوە، چونکە بوونی کورد لەنێو کولتوور، زمان و مێژووی کورددایە. لە ڕێگەی قەدەغەکردنی کولتوور، زمان، جلوبەرگ و هتد کوردییەوە، تورکیا هەوڵی داوە شوناس، یادەوەری کورد و کوردبوون بسڕێتەوە و نکۆڵی لە بوونی کورد بکات. بۆیە جگەلە دانیشتوان و خەڵکی سیڤیلی عەفرین تورکیا شوێنەوارە دێرینەکانیش بۆردومان دەکات.

بۆ تورکیا شەڕی عەفرین تەنیا شەڕی سەربازی و سیاسی نییە، بەڵکو شەڕی هزر و جیهانبینی ڕۆژاڤایە. ئاخر لە کاتێکدا تورکیا دژی فرەیییە، فرەیی و پلورالیزم لەناودەبات، کوردەکان لە ڕۆژاڤا کۆمەڵگەیەکی یەکگرتوو لەنێو فرەیی، پلوراڵیزم و پێکەوەژیان لەسەر بنەمای یەکسانی جێندەری و یەکسانی بەشداریکردنی هەموو پێکهاتەکان، دیموکراسیی خەڵك، ئازادی ژنان، و نوێنەرایەتیکردنی پڕی هەموو گروپەکانی نێو کۆمەڵگە بونیاد دەنێن. تورکیا ئەمە بۆ خۆی بە هەڕەشە دەزانێت، بۆ دەوڵەت-نەتەوە تۆتالیتار و ستەمکارەکەی کە لەسەر بنەمای یەک نەتەوە، یەک ئاین، یەک زمان و یەک ئاڵا بونیادنراوە. هەرەوەها ئازادی ژنان بە هەڕەشە دەزانێت لە کاتێکدا لە ئیدیۆلۆژیی پیاوسالاری ئیسلامیستی ئەردۆگان و ئاکەپەدا ژنان شوێنیان ماڵەوەیە و دەبێت ملکەچی فەرمانەکانی پیاوبن. هەروەها فرەیی و پێکەوەژیانی ئاشتییانەی هەموو گروپ و پێکهاتەکانی ڕۆژاڤا عەرەب، کلد و ئاشوری، کورد، ئێزیدی، دیانی… هتد تورکیا ئەمە وەک هەڕەشە بۆ سیاسەتی دژە-فرەیی و پێکەوەژیان لە تورکیا دەبینێت.

تورکیا لە ئێستادا بەرنامەی خۆی بۆ ڕۆژهەڵاتی ناڤین هەیە و خەون بە گەڕانەوەی ئیمپڕاتۆرییەتی عوسمانییەوە دەبینێت؛ ئەردۆگان خۆی وەک سوڵتانێکی عوسمانی دەبینێ، بۆیە هێرش دەکاتە سەر عەفرین چونکە عەفرین و مۆدێلی کۆنفیدرالیزمی دیموکراتیی ڕۆژاڤا وەک ئاستەنگ و لەمپەڕ لەبەردەم خەونە سوڵتانییەکانی خۆی و نوێ-عوسمانیزم دەبینێت.
تورکیا پێشتر لەسەر بنەمای ئیدیۆلۆژی کەمالیزم و سێکولاریزم دامەزرابوو و لە ڕێگەی ئەم ئیدیۆلۆژییەوە ڕەوایەتی بە لەناوبردنی کورد دەدا، ئێستا لەسەر بنەمای ئیدیۆلۆژی ناسیۆنالیزم و ئیسلامیزم ڕەوایەتی بە هێرش کردنە سەر عەفرین و لەناوبردنی کورد دەدات. تورکیا بۆیە هێرش دەکاتە سەر عەفرین، چونکە وەک هەڕەشە بۆ سەر ئیدیۆلۆژی ئیسلامیزمی خۆی دەیبینێت.
هەر بۆیە تورکیا ئەگەر پێشتر بەنهێنی یارمەتی داعش و گروپە جیهادی و تیرۆریستییەکانی وەک ئەلقائیدە و جەبهەت الشام و جەبهەت النوصرەی دابێت ئەوا دوای بەرخۆدانی کۆبانێ سیاسەتی دەرەوەی تورکیا گۆڕانکاری بەسەردا دێت و پتر بەئاشکرایی هاوپەیمانی داعش و گروپە تیرۆرستییەکانی دیکە لە سوریادا دەکات. ئەگەر پێش ئازادکردنی ڕەقە تورکیا لە ڕێگەی داردەستەکانییەوە، لە ڕێگەی داعش و ئەلقاعیدە و گروپە تیرۆریستییەکانی دیکەوە هێرشی کردبێتە سەر ڕۆژاڤا و هەوڵی لەناوبردنی مۆدێلی ڕۆژاڤا و داگیرکردنی ڕۆژاڤای دابێت، ئەوا دوای ئازادکردنی ڕەقە و بێهیوابوونی لە کەوتنی کۆبانێ و ڕۆژاڤا؛ ئێستا تورکیا خۆی ڕاستەوخۆ هێرش بۆ سەر عەفرین دەکات. ئاخر تورکیا بە سەرکەوتنەکانی شەڕڤانان و ڕۆژاڤا توشی هیستریا بووە.

ئەمە پتر لە سێ هەفتەیە سوپای تورکیا و هاوپەیمانە جیهادیست و گروپە تیرۆریستییەکان هێرش دەکەنە سەر عەفرین، بەبێ ئەوەی بتوانن پێشڕەوی بکەن، ئاخر شەڕڤانان بوێرانە بەرگری دەکەن.
ئەوەی جێی سەرنجە تاکو ئێستا کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، نەتەوە یەکگرتووەکان و یەکێتیی ئەوروپا و … هتد بەگشتی بێدەنگ و بێهەڵوێستن. بۆیە گەرەکە ئەو پرسیارە بکەین، داخۆ بۆچی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و جیهان لەبارەی هێرشی تورکیا بۆ سەر عەفرین بێدەنگە؟ چونکە ڕۆژاڤا مۆدێلێکی ئەلتەرناتیڤە نەک تەنیا بۆ ڕۆژهەڵاتی ناڤین بەڵکو بۆ سەرجەم جیهان. مۆدێلێکی ئەلتەرناتیڤە بۆ سیستەمی سەرمایەداری، دەوڵەت-نەتەوە، و سسیتەمی پیاوسالاری کە ئەمڕۆ سەروەری بەسەر سیستەمی سیاسی جیهانی و پەیوەندی نێودەوڵەتیدا هەیە. ڕۆژاڤا مودێلێکی ئەلتەرناتیڤە بۆ ئاشتی و پێکەوە ژیانی هەموو گەلانی ڕۆژهەڵاتی ناڤین، بێگومان دەوڵەتە زلهێزەکان، کۆلۆنیالیست و ئیمپریالیستە خۆرئاواییەکان ئەمەیان ناوێت، بۆیە مۆدێلی ڕۆژاڤا وەک هەڕەشە و مەترسی بۆ سەر بەرژەوەندییەکانیان دەبینن. هەروەها ڕۆژاڤا مۆدێلێکی دیموکراسی ڕاستەقینە و دیموکراسی خەڵکە، کە لەسەر بنەمای فرەیی و یەکسانی جێندەری و ئازادی ژنان بونیادنراوە، ئەمەش کۆتایی بەم وەهمە دەهێنێت کە خۆرئاوا بەناوی بەدیموکراسیکردنی ڕۆژهەڵاتی ناڤینەوە ڕەوایەتی بە داگیرکردنی دەدات، بۆیە ڕۆژاڤا وەک هەڕەشە و مەترسی بۆ سەر بەرژەوەندییەکانیان دەبینن.

عوسمانی حاجی مارف : دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌ت و سه‌ر رێگاخستنی بزوتنه‌وه‌یه‌كی جه‌ماوه‌ری ئه‌ركی كۆمۆنیست وچه‌په‌كانه‌ .
گفتوگۆی رێگای كوردستان له‌گه‌ڵ عوسمانی حاجی مارف سكرتێری كۆمیته‌ی ناوه‌ندی حزبی كۆمۆنیستی كرێكاری كوردستان له‌باره‌ی (مه‌له‌فی چه‌پ له‌ ئه‌مڕۆی كوردستادا )
ئاماده‌كاری مه‌له‌ف : هیوا عومه‌ر
———————-

له‌باره‌ی ئه‌م مه‌له‌فه‌وه‌:…………..

ڕیشه‌ی تێكۆشانی هێزه‌ چه‌پ و ماركسییه‌كانی عێراق و هه‌رێمی كوردستان بۆ نزیكه‌ی سه‌ده‌یه‌ك له‌مه‌وبه‌ر ده‌گه‌ڕێته‌وه‌.
له‌ناو ئه‌ومێژوه‌دا سه‌ره‌ڕای وێستگه‌ی جیاجیا به‌ڵام لاپه‌ره‌كانی ته‌ژییه‌ له‌ده‌ستكه‌وت بۆ هاوڵاتیان كه‌خۆی له‌ دابینكردنی به‌شێك له‌ مافه‌ ئابوری و كۆمه‌ڵایه‌تی و یاسایی و سیاسییه‌كان ده‌بینێته‌وه‌ و توانراوه‌ جێگیر بكرێت له‌ دامه‌زراوه‌كانی ده‌وڵه‌ت و ده‌ستوری عێراق له‌ قۆناغه‌ جیاجیاكانی به‌ڕێوه‌بردنی ده‌وڵه‌ت. هه‌ندێك له‌م ده‌سكه‌وتانه‌ په‌راوێز خراوه‌ و لاواز كراوه‌، هه‌ندێكی ماوه‌.

له‌هه‌ڵومه‌رجی ئه‌مرۆماندا هه‌نگاوه‌كانی حكومه‌ت وه‌ك؛ ڕه‌نگدانه‌وه‌ی سروشتی چاره‌كه‌ سه‌ده‌یه‌كی ئه‌م حوكمڕانیه‌و ئه‌م تایپه‌ له‌ ده‌سه‌ڵات ( فۆرمێكی ڕۆژهه‌ڵاتی)له‌ ئابوری ڕه‌یعی بریتییه‌ له‌ په‌یڕه‌وكردنی سیاسه‌تێك به‌ قازانج و ویستی بانك و كارتێله‌ مشه‌خۆره‌كانی ژێر چه‌تری (نیولیبرالیزمی سه‌رمایه‌داری )
ئه‌مه‌ش ره‌نگی داوه‌ته‌وه‌ له‌به‌رزبونه‌وه‌ی رێژه‌ی بێكاری وهه‌ژاری وله‌ده‌ستدانی به‌شێك له‌ومافانه‌ی به‌ده‌ستهاتبوون .
ئه‌وه‌ی ده‌گوزه‌رێت له‌ هه‌ڵومه‌رجی ئابوری وسیاسی هه‌رێمی كوردستان چوارچێوه‌یه‌كی نوێ بۆ ململانێی چینایه‌تی وتێكۆشانی جه‌ماوه‌ری هێناوه‌ته‌ پێشه‌وه‌، كه‌ ئه‌ركی جدیتری خستۆته‌ به‌رده‌م هێزه‌كانی چه‌پ له‌ به‌رامبه‌ر شكستی به‌ره‌ی راستڕه‌وی ده‌سه‌ڵات.

ماڵپه‌ری رێگای كوردستان بۆ فۆكه‌س خستنه‌سه‌ر ئه‌و ئه‌ركانه‌ و رۆڵی هێزه‌ چه‌پ وماركسییه‌كان ئه‌م دۆسییه‌ی كردۆته‌وه‌ .
سكرتێری كۆمیته‌ی ناوه‌ندی حزبی كۆمۆنیستی كرێكاری كوردستان له‌ میانه‌ی به‌شداریكردنی له‌ (مله‌فی چه‌پ له‌ ئه‌مڕۆی كوردستاندا) پێیوایه‌ : ” له‌هه‌ڵومه‌رج و واقعیه‌تی سیاسی ئێستای كوردستاندا ئه‌وه‌ی توشی شكست و بنبه‌ست بوه‌ ئه‌زمونی ده‌سه‌ڵاتی سیاسی و ئیداره‌ی كۆمه‌ڵگه‌یه‌ له‌لایه‌ن ڕه‌وتی بزوتنه‌وه‌ی كوردایه‌تی و حیزبه‌كانیه‌وه‌ كه‌ به‌دوای ٢٦ساڵ حكومڕانی له‌ ١٦ی ئۆكتۆبه‌ردا بۆ جارێكی تر كۆمه‌ڵگای كوردستانیان خسته‌ به‌رده‌م گێژاوو ناجێگیری سیاسی زیاتر وچاره‌نوسێكی نادیارتر و سه‌پاندنی فه‌زای بێ ئاسۆیی و بێ ئومێدی .
عوسمانی حاجی مارف ، له‌باره‌ی ئه‌رك وبه‌رپرسیاره‌تی ئه‌مڕۆی چه‌په‌كان خوێندنه‌وه‌ی وایه‌ : ” ئه‌ركی چه‌پ و كۆمۆنیست و ئازادی خوازانه‌ به‌وه‌ی هه‌ر بۆچون و لێكدانه‌وه‌یه‌كیان هه‌یه‌، له‌ ئێستادا هه‌وڵبده‌ین كوردستان له‌م دۆخه‌ پڕگێژاوو سه‌رگه‌ردانیه‌ ده‌ربهێنن، پێویسته‌ بزوتنه‌وه‌یه‌كی جه‌ماوه‌ری فراوان به‌ڕێبخه‌ین كه‌ یه‌كه‌م :هه‌وڵبده‌ن ده‌ورو مه‌وقعیه‌تی بزوتنه‌وه‌ی كوردایه‌تی ته‌ریك بكه‌ن و وه‌لایان بخه‌ن و كۆتایی به‌ده‌سه‌ڵاتی میلیشیایی حیزبه‌كانیان بهێنن. دووه‌م: پێشڕه‌وی بكه‌ن بۆ به‌جێگه‌یاندنی ئه‌زمونێكی تر له‌شێوازی ده‌سه‌ڵات كه‌بتوانێ ده‌ورو ده‌خاڵه‌ت و ئیراده‌ی ڕاسته‌خۆی خه‌ڵك مسۆگه‌ر بكات. به‌ مانای هێنانه‌ ئاراو كاركردن له‌سه‌ر ئه‌ڵته‌رنه‌تیفێكی ته‌واو جیاواز له‌ ئه‌زمونی ده‌سه‌لاتدارێتی حزبه‌ بۆرجوازیه‌كان له‌ پێناو ئازادی و خۆشگوزه‌رانی و دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تێكی سه‌ربه‌خۆ له‌سه‌ر بنه‌مای ناسنامه‌ی هاوڵاتی بون و دابڕاوو جیا له‌ ناسنامه‌ی هه‌ر دین و نه‌ته‌وه‌و تائفه‌یه‌ك.

ده‌قی به‌شداری عوسمانی حاجی مارف سكرتێری كۆمیته‌ی ناوه‌ندی حزبی كۆمۆنیستی كرێكاری كوردستان له‌باره‌ی (مه‌له‌فی چه‌پ له‌ ئه‌مڕۆی كوردستادا )

كام خوێندنه‌وه‌ پێویسته‌ بۆ دیاریكردنی ئه‌رك و ڕۆڵی چه‌پ و ماركسیه‌كان؛خوێندنه‌وه‌یه‌ك كه‌ ڕۆڵی چه‌پ له‌ په‌راوێز خراوی ده‌ریبهێنێ و بیكاته‌ لیده‌ر له‌ ئاراسته‌ كردنی ڕوداوه‌كان ؟

عوسمانی حاجی مارف: پێش هه‌موو شتێك ده‌رباره‌ی پرسیاره‌كه‌ت پێویسته‌ ئه‌وه‌ بڵێین كه‌ مه‌قوله‌ی چه‌پ یان ماركسیه‌كان، مه‌قوله‌یه‌كی ناڕۆشن و گشتیه‌، بۆیه‌ ناتوانین وه‌ڵام له‌سه‌ر ئه‌وه‌ بده‌ینه‌وه‌ كه‌ ئایا ئه‌توانین چه‌پ له‌ په‌راوێز خراوی ده‌ربهێنین و وه‌ك یه‌ك یه‌كه‌ تا بتوانێت ڕۆڵی هه‌بێت؟، به‌ بۆچونی من نه‌خێر كاری وه‌ها ناكرێت چونكه‌ چه‌په‌كان و ماركسیه‌كان بۆچون و لێكدانه‌وه‌ی جیاوازیان هه‌یه‌و گروپ و ڕێكخراوی تایبه‌ت به‌ خۆیان هه‌یه‌، هه‌روه‌ها بۆ وه‌ڵام به‌ كێشه‌ سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان وه‌ڵامی جیاواز ده‌ده‌نه‌وه‌و سیاسه‌ت وئه‌ركی جیاواز ده‌خه‌نه‌ ئه‌ستۆی خۆیان، بۆیه‌ باشتر وایه‌ پرسیاره‌كه‌ به‌و شیوه‌یه‌ بكرێت ئیجابی تره‌ ،كه‌ ئایا حیزبێكی كۆمۆنیستی چۆن له‌ په‌راوێزخراوی ده‌ردێ‌ و ده‌بێته‌ پێشڕه‌و له‌ ئاڕاسته‌كردنی ڕوداوه‌كان و كێشه‌ سیاسی و كۆمه‌لایه‌تیه‌كاندا؟.

ئه‌گه‌ر له‌و ده‌سته‌واژه‌یه‌وه‌ كه‌ فه‌لسه‌فه‌ی بونی كۆمۆنیسته‌كانه‌ ده‌ست پێبكه‌ین؛ كه‌هه‌ر حزبێكی كۆمۆنیستی ده‌بێت ئامڕازی ده‌ستی خه‌باتی چینی كرێكار بێت بۆ شۆڕشی سۆشسیالیستی، ئیتر جێگاوڕێگای ئه‌و حیزبه‌ به‌وه‌ده‌ناسرێت ودیاری ده‌كرێت كه‌له‌ دنیای واقعدا تاچه‌ند توانیویه‌تی ئه‌و ئامڕازه‌بێت و ئه‌و ئه‌ركه‌ به‌ جێ‌بهێنێت، ئه‌مه‌ سه‌ره‌تایی ترین پرنسیپه‌ كه‌ ئه‌و حیزبه‌ له‌هه‌ر ده‌وره‌یه‌كدا له‌ خۆی بپرسێته‌وه‌ كه‌چه‌ند پابه‌ند بوه‌ به‌و مه‌سه‌له‌ بنه‌ره‌تیه‌وه‌و توانیویه‌تی ڕابه‌ری كڕێكارن بكات بۆ ده‌سه‌ڵاتی سیاسی و شۆڕشی سۆشیالستی، له‌هه‌مان كاتدا له‌ناو كێشمه‌كێشی سیاسی بزوتنه‌وه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كاندا چه‌ند ده‌توانێ له‌ناو هاوكێشه‌ سیاسیه‌كاندا هاوسه‌نگی هێز به‌قازانجی خه‌باتی چینی كرێكارو حیزبه‌كه‌ی به‌رێته‌ سه‌ره‌وه‌و سه‌رنج و چاوه‌ڕوانی زۆرینه‌ی كۆمه‌ڵگا به‌لای خۆیدا ڕاكێشێ، ئه‌مه‌ش ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی ڕابه‌ری ئه‌وحیزبه‌ له‌هه‌رده‌ورانێك و توندپێچی و كێشمه‌كێشی سیاسی و ڕووداوو فرسه‌ته‌كاندا، وه‌ڵامی سیاسی دروست بداته‌وه‌و ئه‌ركی عه‌مه‌لی پێویست و دروست بخاته‌ ده‌ستوری كاره‌وه‌، ئه‌مه‌ ئه‌رك و ئاراسته‌ی حزبێكه‌ نه‌ك چه‌پ به‌گشتی، هه‌ركات هه‌ر حزبێكی كۆمۆنیستی له‌و باره‌یه‌وه‌ هه‌نگاوی جدی ناو پێشڕه‌وی كردو بووه‌ هێزێكی كۆمه‌ڵایه‌تی وشه‌ڕی ده‌سه‌ڵاتی كرد، ئیمكانی ئه‌وه‌ هه‌یه‌ به‌شێك له‌ چه‌په‌كانێش بڕۆنه‌ ژێر چه‌تری ئه‌و حزبه‌وه‌ یان ڕێگایه‌كی تر بگرنه‌ به‌ر، باشترین نمونه‌ ئه‌زمونی شۆرشی ئۆكتۆبه‌ر و ده‌وری لینین و به‌لشه‌فیه‌كانه‌ بۆ ده‌سه‌ڵاتی سیاسی.

هه‌ڵومه‌رجی ئه‌مرۆ و شكستی حوكمڕانی به‌ره‌ی راستڕه‌وی ، چ بژارده‌ و پلاتفۆرمێكی مومكین ده‌خاته‌ به‌رده‌م هێزه‌چه‌پ و ماركسییه‌كان ؟

عوسمانی حاجی مارف: له‌هه‌ڵومه‌رج و واقعیه‌تی سیاسی ئێستای كوردستاندا ئه‌وه‌ی توشی شكست و بنبه‌ست بوه‌ ئه‌زمونی ده‌سه‌ڵاتی سیاسی و ئیداره‌ی كۆمه‌ڵگه‌یه‌ له‌لایه‌ن ڕه‌وتی بزوتنه‌وه‌ی كوردایه‌تی و حیزبه‌كانیه‌وه‌ كه‌ به‌دوای ٢٦ساڵ حكومڕانی له‌ ١٦ی ئۆكتۆبه‌ردا بۆ جارێكی تر كۆمه‌ڵگای كوردستانیان خسته‌ به‌رده‌م گێژاوو ناجێگیری سیاسی زیاترو چاره‌نوسێكی نادیارتر و سه‌پاندنی فه‌زای بێ ئاسۆیی و بێ ئومێدی، ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌ركی چه‌پ و كۆمۆنیست و ئازادی خوازانه‌ به‌وه‌ی هه‌ر بۆچون و لێكدانه‌وه‌یه‌كیان هه‌یه‌، له‌ ئێستادا هه‌وڵبده‌ین كوردستان له‌م دۆخه‌ پڕگێژاوو سه‌رگه‌ردانیه‌ ده‌ربهێنن، پێویسته‌ بزوتنه‌وه‌یه‌كی جه‌ماوه‌ری فراوان به‌ڕێبخه‌ین كه‌ یه‌كه‌م :هه‌وڵبده‌ن ده‌ورو مه‌وقعیه‌تی بزوتنه‌وه‌ی كوردایه‌تی ته‌ریك بكه‌ن و وه‌لایان بخه‌ن و كۆتایی به‌ده‌سه‌ڵاتی میلیشیایی حیزبه‌كانیان بهێنن. دووه‌م: پێشڕه‌وی بكه‌ن بۆ به‌جێگه‌یاندنی ئه‌زمونێكی تر له‌شێوازی ده‌سه‌ڵات كه‌بتوانێ ده‌ورو ده‌خاڵه‌ت و ئیراده‌ی ڕاسته‌خۆی خه‌ڵك مسۆگه‌ر بكات. به‌ مانای هێنانه‌ ئاراو كاركردن له‌سه‌ر ئه‌ڵته‌رنه‌تیفێكی ته‌واو جیاواز له‌ ئه‌زمونی ده‌سه‌لاتدارێتی حزبه‌ بۆرجوازیه‌كان له‌ پێناو ئازادی و خۆشگوزه‌رانی و دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تێكی سه‌ربه‌خۆ له‌سه‌ر بنه‌مای ناسنامه‌ی هاوڵاتی بون و دابڕاوو جیا له‌ ناسنامه‌ی هه‌ر دین و نه‌ته‌وه‌و تائفه‌یه‌ك.

هێزه‌ چه‌پ و ماركسییه‌كان كێن له‌مرۆدا ، ده‌توانن له‌چوارچێوه‌ی به‌رنامه‌یه‌كی هاوبه‌شدا كۆببنه‌وه‌وبه‌ربه‌سته‌كانی به‌رده‌م كاری ئه‌وهێزانه‌چین ؟

عوسمانی حاجی مارف: وه‌ك له‌ وه‌ڵامی پرسیاری یه‌كه‌مدا ئاماژه‌م پێكرد كه‌ مه‌قوله‌ی چه‌پ مه‌قوله‌یه‌كی ناڕۆشن وگشتییه‌، هه‌ر به‌و مانایه‌ش ناتوانم لیستێك له‌ناوی گروپ و ڕێكخراو و حزب و كه‌سه‌كان ڕیز بكه‌م و نازناوی چه‌پ بون یان ماركسی بونی پێ ببه‌خشم، ئه‌وه‌ ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر ئه‌و لایه‌نانه‌ خۆیان چ ناسنامه‌یه‌ك بۆ خۆیان هه‌ڵده‌بژێرن، من حزبه‌كه‌م و خۆم به‌ كۆمۆنیستی كرێكاری ده‌ناسێنم و به‌رنامه‌ی دنیای باشترمان هه‌یه‌، ئه‌كرێ كه‌سانێك قه‌بولی كه‌ن یا كه‌سانێكی تر پێ یان دروست نه‌بێت، هه‌ربه‌و مانایه‌ ناتوانین پێكهاته‌یه‌ك دامه‌زرێنین له‌ژێر به‌رنامه‌یه‌كی هاوبه‌شدا و ناوی بنێین پێكهاته‌ی به‌ره‌ی چه‌پ، كاری له‌م چه‌شنه‌ له‌ هێچ شوێنێكی دنیادا نه‌كراوه‌و ناكرێت و سه‌ركه‌وتونیه‌، هه‌ر وه‌ك گوتم چه‌په‌كان یان ماركسیه‌كان بۆچون و نه‌خشه‌ی جیاوازیان هه‌یه‌، به‌ڵام ده‌كرێت له‌ هه‌لومه‌رجێكی تایبه‌تدا هه‌ندێ كاری هاوبه‌ش ئه‌نجام بدرێت له‌بابه‌تی به‌رگری له‌ ئازادی سیاسی یا خواسته‌ كرێكاری و جه‌ماوه‌ریه‌كان..، هه‌ر وه‌ك له‌ پرسیاری دووه‌مدا ئاماژه‌م پێكرد، به‌ بۆ چونی من له‌ ئێستای هه‌لومه‌رجی سیاسی كوردستاندا هه‌وڵدان بۆ به‌رێخستنی بزوتنه‌وه‌یه‌كی به‌رفراوانی جه‌ماوه‌ری بۆ وه‌ستانه‌وه‌ له‌به‌رامبه‌ر ده‌سه‌ڵاتی حزبه‌ میلیشیاكانی كوردایه‌تیدا و كۆتایی هێنان به‌ده‌سه‌ڵاتی میلیشیایی و دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تێكی سه‌ربه‌خۆ، ئه‌ركی كۆمنیسته‌كان و چه‌په‌كان و ئازادی خوازانه‌، هه‌ركه‌س و لایه‌نێك ئه‌م ئاڕاسته‌یه‌ی قه‌بوڵ بێت ده‌توانن وه‌ك پێشڕه‌وو خۆ به‌ خاوه‌ن زانین و به‌رپرسی ئه‌و بزوتنه‌وه‌یه‌ ڕۆڵیان هه‌بێت، هه‌ر كه‌س ولایه‌نێكیش پێیان دروست نیه‌ ده‌توانن پێشڕه‌وی سیاسی بكه‌ن له‌ خستنه‌و ڕوی هه‌ر ئه‌ڵته‌رناتیفێك كه‌ پێیان وایه‌ وه‌ڵامه‌ به‌ هه‌لًومه‌رجی سیاسی ئێستای كوردستان و عێراق.

له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانی داهاتوودا، پلاتفۆرمی چه‌پ چی بێت ؟ به‌شدار بن یان نا ؟ تاچه‌ند به‌شداریكردن به‌ لیستێكی یه‌كگرتووی چه‌پ و به‌ ده‌ستهێنانی نوێنه‌رایه‌تی ڕێگا خۆش ده‌كا و ئاسانكاری ده‌بێت له‌ گۆڕینی واقیعی سیاسی و ئابوری ؟

عوسمانی حاجی مارف: به‌جیا له‌وه‌ی له‌دنیای واقعی سه‌رمایه‌داریدا، ده‌سه‌ڵاتی چینی كرێكارو شۆڕشی سۆشیالستی له‌ڕێگای په‌رله‌مانه‌وه‌ ئیمكانی نیه‌و ناكرێت، له‌هه‌مان كاتدا حكومه‌تی كرێكاری وده‌سه‌ڵاتی بۆرجوازی دوو پێكهاته‌ی جیاوازن، ئیتر مانایه‌ك بۆ ئه‌و مه‌قوله‌ گشتی و ناڕۆشنه‌ نامێنێته‌وه‌ كه‌به‌ ناوی چه‌په‌وه‌ بتوانێت ده‌ورێك بگێرێت له‌ناو په‌رله‌ماندا به‌قازانجی كرێكاران، به‌ڵام ئه‌مه‌ش نكۆڵی له‌وه‌ناكات كه‌ حیزبێكی كرێكاری له‌ده‌ورانێكی سیاسی دیاریكراودا بۆ چونه‌ پێشه‌وه‌ی حیزبه‌كه‌ی و ده‌وری خه‌باتی كڕێكاری وه‌ك مانۆرێكی سیاسی له‌هه‌ڵبژاردنی په‌رله‌مانیدا به‌شداری بكات. به‌ڵام ئه‌وه‌ی په‌یوه‌ندی به‌ هه‌لومه‌رجی سیاسی كوردستانه‌وه‌ هه‌یه‌ په‌رله‌مان كه‌ بۆ خۆی گاڵته‌جارو بێ جێگاو ڕێگایه‌، ئه‌وه‌ ئێستا ته‌واو په‌رپوت و بێ ماناو هیچه‌، نه‌ك نابێت چه‌په‌كان به‌شداری بكه‌ن به‌ڵكو پێویسته‌ هه‌وڵ بده‌ن ئیتر ڕێگا به‌م گاڵته‌جاریه‌ نه‌ده‌ن.

ئه‌وه‌ی پێویسته‌ كه‌ لێره‌دا جه‌ختی له‌سه‌ر بكه‌ینه‌وه‌ ده‌رباره‌ی ئه‌وه‌ی بزوتنه‌وه‌یه‌كی جه‌ماوه‌ری به‌رفراوان به‌ڕێخه‌ین بۆ وه‌لا خستنی ده‌سه‌ڵاتی میلیشیایی حیزبه‌كانی بزوتنه‌وه‌ی كوردایه‌تی و دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تێك له‌ كوردستاندا به‌مانای ده‌ورو ده‌خاله‌ت و ئیراده‌ی ڕاسته‌وخۆی خه‌ڵك له‌ده‌سه‌ڵاتی سیاسیدا، ئه‌م ئاراسته‌یه‌ ئه‌وه‌مان ده‌خاته‌ به‌رده‌م كه‌ئه‌گه‌ر چه‌په‌كان و كۆمۆنیسته‌كان ئازادیخوازان خۆیان به‌خاوه‌نی ئه‌م بزوتنه‌وه‌ جه‌ماوه‌ریه‌ ده‌ناسێنن و ده‌یانه‌وێت ده‌وری تیا ببینن، ئه‌وه‌ به‌هیچ جۆرێك له‌ پرۆژه‌كان وسیاسه‌ته‌كانی حیزبه‌ ده‌سه‌لاتداره‌كاندا به‌شداری ناكه‌ن، هه‌ڵبژاردن و په‌رله‌مانه‌كه‌یان و ده‌سه‌ڵاته‌كه‌یان ڕه‌تده‌كه‌نه‌وه‌، بۆیه‌ پێویسته‌ ئه‌وه‌ی خۆی به‌چه‌پ ده‌ناسێنێ دروست نیه‌ جارێكی تر له‌ هه‌لومه‌رجی سیاسی ئێستای كوردستاندا باس له‌ دانی لیست بۆ هه‌ڵبژاردن و په‌رله‌مان بكات.

ئامادەکردنی: Stella Roque
وەرگێڕان و داڕشتنەوەی*: شوان رەشید
shwanrashed@gmail.com

——————————–

لە میانی کۆنفرانسە جیهانیەکەی ساڵی ٢٠١٧ ی تایبەت بە رۆژنامەوانی کنەگەری (الصحافة الاستقصائية)، چەند رۆژنامەوانێک لە پاڵ هەندێک ئامۆژگاریدا، ئەزموونی کاری خۆیان سەبارەت بە چۆنیەتی بەدواداچوون و شوێنپێهەڵگرتنی سامانی دزراو خستۆتەڕوو. ئەوانیش بریتی بوون لە رۆژنامەوان (کۆوامی دۆمیگنی – Koami M Elom Domegni) لە (ئەلتەرناتیڤ L’Alternative) لە کۆماری تۆگۆ، (میراندا پاتروسیک – Miranda Patrucic) نوسیار (محرر) و پەیامنێری کنەکار (الاستقصائي) لە پرۆژەی ریپۆرتکردنی گەندەڵی و تاوانی رێکخراو(OCCRP) ، (تۆم بورخیس Tom Burgis) پەیامنێری لێپێچینکار (مراسل التحقيقات) لە رۆژنامەی فاینەنشیال تایمز، (جێیمس مینتز James Mintz) دامەزرێنەر و سەرۆکی جێبەجێکاری گرووپی مینتز .

“وڵاتەکەی ئێمە وڵاتێکی بچکۆلانەیە، لەگەڵ ئەوەش بردنەدەرەوەی پارەی ناشەڕعی یەخەی گرتوە. وەهای گوت (دۆمیگنی) لە رۆژنامەی ئەلتەرناتیڤ سەبارەت بە وڵاتەکەی خۆی (تۆگۆ). ئێمە لە سامانی کانزایی دەوڵەمەندین، لەگەڵ ئەوەش بەدەست نەفرەتی سەرچاوەکانەوە دەناڵێنین. ئەگەر بچیتە ناوچەکانی کانزاکاری، لەوێ گۆمەڵگای زۆر هەژار دەبینیت”.
ئەو دەڵێت: پرسیارە گرنگترەکە بۆ ئێمە ئەوەیە، ئایا ئەم پارانە بۆ کوێ چوون؟”

“ئێمە چەند شێوەیەکی ئەو رێگایانەمان دۆزیوەتەوە کە دەکرێ بۆ هەموو وڵاتانی جیهان راست بن کە بەرپرسە گەندەڵەکان بەکاریان دەهێنن بۆ شاردنەوەی پارە پیسەکانیان” وەهای گوت (جێیمس مینتز James Mintz) کە کۆمپانیاکەی هەڵساوە بە بەرهەمهێنانی یاریەک بە ناوی یاری گەندەڵچیەکان (Kleptocrats) ؛ کە یاریزانەکان بریتین لە سیاسیە گەندەڵەکان کە ژێربەژێر پارەکانیان دەستکەوتوە، هەوڵدەدەن بە هۆیەوە چێژ لە ژیانێکی زێدەخۆشگوزەران وەربگرن. ئایا ئەوانەی بەدواداچوونیان کردوە (کە لەوەیە رۆژنامەوانانی لێپێچینکار بن یان داواکارانی گشتی یان پۆلیس بن) چۆن سەرکەوتوو بوون لە شوێنپێهەڵگرتنی ئەو پارانە؟
ئەمەی خوارەوە گرنگترینی ئەو ئامۆژگاریانەن بۆ رۆژنامەوانان تا بتوانن ئەوە ئاشکرا بکەن ئایا گەندەڵچیەکان و تاوانباران و ئەوانی دی، پارەکان لە کوێ حەشاردەدەن؟

• تۆمارە گشتیەکانی دەرەوەی وڵات وەک سەرچاوە بەکاربهێنە بەڵام ئەمە بە مانای کەمکردنەوە نیە لە بەهای سەرچاوە ناوەخۆییەکان.
“لە هەندێک دەوڵەت، بە تایبەتی دەوڵەتانی ئاسیای ناوەڕاست کە چەند ریپۆرتێکم تێدا ئەنجام داون، تۆمارە گشتیەکان بەردەست نین” میراندا پاتروسیک لە (OCCRP) وەهای بە رۆژنامەوانان ووت؛ لەو شوێنانە بیریش لەوە مەکەوە بگەیتە بەرپرسەکان تا وەڵامی پرسیارەکانت بدەنەوە”. هەروەها وتی “ئەگەر ئەستەم بوو لە ناوەوەی وڵات دەستمان بە سەرچاوەکانی زانیاری بگات، ئەوە هەمیشە دەتوانین لە دەوڵەتانی دیکە ئەو زانیاریانە پشتڕاست بکەینەوە”. لەگەڵ ئەوەش جەخت دەکاتەوە سەر بایەخی بەکارهێنانی سەرچاوە ناوەخۆییە نیشتیمانیە بەردەستەکان و زانیاریە ژێدەریەکان.
“پارەکان هەمیشە لە دەرەوەی وڵات خەرج دەکرێن، لە کۆشک وتەلارەکان لە ئیسپانیا، فەرەنسا، مەیامی، گەشتی بازاڕیکردنی گرانبەها” پاتروسیک وای وت. هەرهێندە کە ئەوان پارەکانیان لە دەرەوەی وڵات خەرج بکەن، دەتوانین چەندین تەن لەو تۆمارانە بەدەست بخەین کە پەیوەندیدارن بەو بابەتانەوە: داوا و تۆمارەکانی دادگا، تۆمارەکانی موڵکداری، تۆماری هاوسەرگیری و جیابونەوەکان.

سەبارەت بە پسولەکانی وەک یەخت و فرۆکە تایبەتیەکان، پاترۆسیک پێیوایە دەتوانرێت هەر لەسەر ئینتەرنێت بە ئاسانی بەدواداچونیان بۆ بکرێت، ئەویش لە رێگای ئامرازەکانی چاودێریکردنی هاتوچۆی دەریایی و لێکۆڵینەوە لەو بلۆگە تایبەتیانەی کە چاودێری بزاوتی فرۆکەکان دەکەن.
هەروەها هانی رۆژنامەوانان دەدات بگەڕێن بەنێو داتابەیسە گشتیەکانی سەر ئینتەرنێت، تۆماری کارنامە بازرگانیەکان، رۆژنامە فەرمیەکان، هەروەها داتابەیسی رووهەڵماڵ لە شێوەی (Investigative Dashboard Search) و تۆمارەکانی دادگا. بە تایبەتیش تۆمارەکانی دادگا کە سەرچاوەیەکی دەوڵەمەندی زانیاریەکانن.

لە مەسەلەی گەڕان بەدوای کڕین و فرۆشی زەویوزار و خانوبەرە و کردەی بازرگانی تایبەت بە سەرۆکی ئەمریکا دۆناڵد ترامپ و موڵکەکانی لە ئاسیای ناوەڕاست، بورخیس تیشکی خستە سەر ئەوەی تۆمارەکانی دادگا بۆ رۆژنامەوانان چەندە بەبایەخ و بەکەڵک بوون.
وتیشی: “سوودمان لەو سەرچاوە زەبەلاحە وەرگرتوە کە لەمەوبەر بەکار نەهێنراوە، ئەویش ئەرشیفی ئەلیکترۆنی سستمی یاسایی ئەمریکیە (PACER) ، ئەم ئەرشیفە بڕێکی زۆر پارەی بۆ خەرج کراوە، هەرچەندە بۆ هەموو کەیسەکان ناشێت، بەڵام ئەگەر بە شانشینی یەکگرتوو (بەریتانیا) بەراوردی بکەین، وەک دزەکردنی زەبەلاحی ئەو زانیاریانە وایە کە لە فۆڕم وشێوەی شاراوە دان.

مینتز هەروەها تیشک دەخاتە سەر سەرچاوەیەکی دیکەش کە بۆ شوێنپێهەڵگرتنی پارەکان سوودبەخشە کاتێک دەڵێت: هەوڵبدە ئاراستەی سەنەدەکانی قەرز بدۆزیتەوە، یان رەنگە بتوانین بە دوای خانوبەرە بارمتە (رەهن) کراوەکان دا بگەڕێین کە لە زۆربەی کاتەکاندا پەیوەندیە بانکیەکانمان بۆ ئاشکرا دەکات.

• داتابەیسەکان و هەر دزەکردنێکی زانیاریەکان بەکار بهێنە، لەگەڵ ئەوەش بەردەوام هەوڵی دەستخستنی بەڵگەنامە ئۆرجیناڵەکان بدە.
هەموو رۆژنامەوانەکانی ئەو تیمە ئاماژەیان بە بایەخی بەکارهێنانی داتابەیسەکان و داتا دزەپێکراوەکان کردوە، گرنگتر لەوەش گەڕانەوەیە بۆ داتا دزەپێکراوە کۆنترەکان، ئەمەش بە مەبەستی پشتئەستورکردنی توێژنەوەکانیان و دۆزینەوەی سەرەداوی نوێ بۆ شوێنپێهەڵگرتنی پارەکان و ئەسێتە داراییەکان (Financial asset).
دۆمیگنی دەڵێت: “پەیامنێرەکان هەموو چەشنە داتابەیسێک و زانیاریەکی دزەپێکراو کە دەستیان پێیڕادەگات بەکاردەهێنن: لەوانە، بەڵگەنامەکانی پەنەما ، داتا دزەپێکراوەکانی سویس لیکس ، پەڕەکانی بەهەشت (بەڵگەنامەکانی پارادایز) ، بەڵگەنامەکانی بەهماس”. مینتزیش دەڵێت: ” ئێمە داتابەیسی(Investigative Dashboard Search) و داتابەیسەکانی تریش بەکاردەهێنین. بەڵام پێ لەسەر ئەوە دادەگرین کە کۆپی چاپکراوی زانیاریەکانمان لە دادگاکانەوە دەستبکەوێت، زۆربەی کاتیش ئەو زانیاریانەی لە کۆپی دادگادا هەیە لە کۆپی داتابەیسەکاندا نیە، کە رەنگە ئەو زانیاریانە هەندێکجار زۆریش بەکەڵک بن”.

• سۆشیال میدیا و سەرچاوە مرۆییەکان بەکار بێنە بۆ بەدواداچوونی شێوەی ژیانی بابەتەکەت**.
هەر یەک لە پاترۆسیک و مینتز دەڵێن هەندێک لە سەرچاوە بەسوودەکانیان پەیوەندی هەبووە بە ئەندازیارانی بیناسازی و دیزاینەرەکانی دیکۆری ناوەوە و خەڵکی تر کە بە گرێبەست لەگەڵ ئەو کەسانە کاریان کردوە کە بەدواداچوونی رۆژنامەوانیان لە بارەوە کردوە.
مینتز دەڵێت: “دیزاینەرەکانی ناوکۆ (ناوەوەی باڵەخانەکان)، پێویستیان بەوە دەبێت راستەوخۆ کڕیارەکانیان ببینن، هەروەها خاوەن ئەو موڵکانەش دەناسن کە لە خزمەتگوزاریەکان و دیزاینەکانیان سوود وەردەگرن. ئەوان ئامادەن بە ناز و فیزەوە لە نێو ماڵەکان کە خۆیان دیزیانیان کردوە، وێنە بگرن و لە سەر ئینتەرنێت لە پەیجەکانیاندا بڵاوی بکەنەوە***”.
هەروەها پاترۆسیک دەڵێت: “ئێمە لەگەڵ ئەندازیارانی بیناسازی قسەمان کردوە. کۆمپانیاکان (ئەندازیاری) هەموو جۆرە وێنەیەک بڵاو دەکەنەوە، هەروەها چیان لە خانوەکان کردوە و تێچوەکەی چەند بووە بڵاوی دەکەنەوە.
پاترۆسیک ئاماژە بەوەش دەکات کە بۆ رۆژنامەوانان زۆر گرنگە بەدواداچوون بۆ ستایلی ژیانی ئەوانە بکەن کە بابەتی کارە رۆژنامەوانیەکەیانە، بۆ ئەوەش بەکارهێنانی تۆڕە کۆمەڵایەتیەکانی وەک فەیسبوک و ئینستەگرام سوودبەخش دەبن بۆ دیاریکردنی کاڵا و جلوبەرگ کە کڕیویانە، هەروەها بۆ بینینی ئەو خانوانەی تێیدا دەژین یان ئەو یەخت و بەلەمانەی گەشتی پێدەکەن.

هەروەها دەڵێت: ئێمە هەڵدەستین بە وەرگرتنی وێنەکان لە سۆشیال میدیا، لە وێنەکاندا رەنگە چەند بابەتێک وەربگرین، لەوانە پێڵاوەکان، جزدانەکانیان، خشڵەکانیان، دواتر لە گوگل بە دوای ئەو کاڵا و کەلوپەلانەدا دەگەڕێین کە مەبەستمانە تا زانیاری تەواو لەسەر کاڵا و کەلوپەلەکان و نرخەکانیان وەربگرین” هەروەها دەڵێت: “ئێمە پێشتر دەمانزانی کە موچەی سەرۆکی پێشووی مۆنتینیگرۆ (چیای رەش) بەشی کڕینی ئەو کاتژمێرەی نەدەکرد کە لە دەستی بوو”****.

مینتز هەر لەو روەوە دەڵێت: گرنگە سەرچاوەی مرۆیی بەهێز دەستنیشان بکەین تا پەی بەو بابەتە ببەین کە دەمانەوێت لێکۆڵینەوە و بەدواداچوونی لەبارەوە بکەین، یان روو لەو کەسانە بکەین کە لەوەیە لەگەڵ رۆژنامەوانان زانیاریەکانیان بدرکێنن، یان فەرمانبەرانی لەکار لادراو، سکرتێرەکان، خزمەتکاران، یان ئەو کەسانەی دەکەونە دەرەوەی بازنەی بابەتەکە کە لەوانەیە حەزیان لە گەندەڵی نەبێت، ئەمانە هەر هەموویان دەکرێ سەرچاوەی چاوەڕوانکراوی بە سوود بن رۆژنامەوانان.

• هاوکاری لەگەڵ رۆژنامەوانان لە دەرەوەی دەوڵەتەکەت بۆ بەدواداچوونی ئەسێست (موڵک وماڵ).
دۆمیگنی و پاترۆسیک، ئەوە بە گرنگ دەزانن کە سوود لە شارەزایی و پسپۆری رۆژنامەوانە کنەکارەکانی وڵاتانی تر وەربگیرێت بۆ شوێنپێهەڵگرتنی موڵک و ماڵ.
“هاوکاری بان_ سنوور (سنور بڕ) کۆمەکی زۆری بە کاری ئێمە کردوە” وەهای ووت دۆمیگنی. کارمان کردوە لەگەڵ سەنتەری کنەکاری (ANCIR) ، سینۆزۆ (CENOZO )، یەکێتی نێودەوڵەتی رۆژنامەوانانی کنەکار (الصحفييون الاستقصائيون) ، ئەفریقیا بەبێ سانسۆر. ئەگەر بێتو سەیری بەڵگەنامەیەک بکەین کە رەگەزێکی بێگانەی تێدا بێت، رەنگە هیچی لێ تێنەگەین یان پێویستیمان بە زانیاری زێدەتر هەبێت، لێرەوە داوای کۆمەک لە پاتنەرەکانمان دەکەین، ئەوانیش بەردەوامن لە پشتیوانی کردنمان.

——————————————————-

پەراوێزەکان:

* ئەم بابەتە لە سەرەتادا لە زمانی عەرەبیەوە دەستکراوە بە وەرگێڕانی بۆ کوردی، بەڵام بە هۆی کێشەی وەرگێڕانە عەرەبیەکە، بەراورد کراوەتەوە بە بە نوسینە ئۆرجیناڵەکە بە زمانی ئینگلیزی، و کەموکوڕیەکانی چاک کراوە، بەهۆی گرنگیەکەیەوە پێداگربووم لەسەر وەرگێڕانەکەی، بۆ زیاتر سوود گەیاندنیش بە رۆژنامەوان و پەیامنێرانی کوردزمان، چەندین پەراوێز و زانیاریم بۆ زیاد کردوە.
پرۆژەی ریپۆرتکردنی تاوانی رێکخراو و گەندەڵی (OCCRP) بریتیە لە پلاتفۆڕمێک کە لە ساڵی ٢٠٠٦ دەستبەکار بووە بۆ پەردە هەڵماڵین لەسەر تاوانی رێکخراو و گەندەڵی لە جیهاندا، نزیکەی چل سەنتەری لێکۆڵینەوەی قازانج نەویستی لە وڵاتانی ئەفەریقیا و ئەمەریکا و ئەوروپادا هەیە، دەیان رۆژنامەوان و گەورە دەزگای هەواڵی لە سەرجەم جیهاندا کاری تێدا دەکەن. لەم بەستەرە دەتوانن زانیاری زیاتر لەسەر ئەم پلاتفۆڕمە بەدەست بخەن: https://www.occrp.org/en .
گرووپی مێنتر لە ساڵی ١٩٩٤ دامزرێنراوە، گرووپێکی جیهانی شارەزاو چاوکراوەیان هەیە بۆ شیکارکردن و ئاشکراکردنی کردە بازرگانیە شاراوەکان لە جیهاندا. زیاتر لە 10000 لێکۆڵینەوەی کنەکاریان کردوە لە پتر لە 100 وڵات. لەم بەستەرە دەتوانن زانیاری زیاتر بەدەست بخەن: https://mintzgroup.com ، هەر ئەم گرووپە یاری گەندەڵچیەکانی بەرهەمهێناوە.
بۆ زانیاری زیاتر و دابەزاندنی ئەپلیکەیشنی ئەم یاریە دەتوانن لەم بەستەرە سوود وەربگرن. http://kleptocrat.net
ئەم داتابەیسە تایبەتە بە بزاوتی هاتوچۆی دەریاییەوە، جموجوڵی زیاتر لە 550000 کەشتی تێدا تۆمار کراوە و ئەبدەیتی بەردەمیش دەکرێت. سەرباری خستنەڕووی زانیاری و وردکاری تایبەت بە کەشتیەکان و تایبەتمەندی و جۆریان. هەروەها نەخشەیەکی زیندی تێدایە کە جوڵەی بەردەوامی ئەو کەشتیانە دەردەخات، هەموو کەسێکیش دەتوانێت لەسەر ئینتەرنێت چاودێری جوڵە و هاتوچۆی کەشتیەکان لە بەندەرەکان و دەریا و زەریا جیهانیەکاندا بکات : http://www.marinetraffic.com/en/ais/home/centerx:-12.1/centery:25.0/zoom:4

ئەم بلۆگە تایبەتە بە چاودێری بزاوت و جوڵەی فڕۆکە و فڕۆکەخانەکان، وەک بلۆگێک بۆ ئارەزوومەندانی فرۆکە و پرۆفیشناڵەکان وەسفی خۆی دەکات، کەسێکی فڕۆکەوان بە ناوی ماڵت فاڵکۆس (Matt Falcus) دروستی کردوە، کە خاون ژمارەیەک کتێب و چەندین نوسینی تایبەت بە فڕۆکەوانیە لە گۆڤارەکاندا، هەروەها خاوەن فێرگەیەکی دیجیتالیە بۆ فڕۆکەوانی، لە ساڵی 2006 بە مەبەستی گەیاندنی نوچەی فڕۆکەخانەکانی جیهان ئەم بلۆگەی دامەزراوە : http://www.airportspotting.com/

ئەم داتابەیسە بە تایبەت بۆ رۆژنامەوانان دروست کراوە، بەڵام هەموو کەسێکیش دەتوانێت بەنێو زانیاریەکانیدا بگەڕێت و سوودی لێ وەربگرێت، رێبەرێکی تایبەت بە نزیکەی 450 تۆماری بازرگانی و لیستی کۆمپانیاکان و داتابەیسی کڕیارەکانی تێدایە، زیاتریش فۆکس دەخاتە سەر چالاکی بازرگانی کۆمپانیا گشتیەکان و حکومەتەکان، لەم سایتەوە دەتوانیت بە دوای بەڵگەنامەکان و زانیاریەکاندا بگەڕێیت: https://data.occrp.org/

دەستڕاگەیشتنی گشتی بە تۆمارە ئەلیکترۆنیەکانی سستمی یاسایی ئەمریکی (Public Access to Court Electronic Records) بریتیە لە داتابەیسێک کە زانیاریەکانی سستمی یاسایی ئەمریکای تێدا ئەرشیفکراوە بەشێوەیەکی ئەلیکترۆنی و بە فایلی PDF کە هەموو کەس دەتوانێت لە سەر ئەم سایتەوە https://www.pacer.gov دەستی پییان رابگات.
https://panamapapers.icij.org
https://www.icij.org/investigations/swiss-leaks
https://www.icij.org/tags/paradise-papers
** مەبەست لە ژیانی ئەو کەس و لایەنانەیە کە تێوەگلاون بە بردنە دەرەوەی پارە و گەندەڵی یان گومانی وایان لێدەکرێت، کە بە هۆی ئەکاوەنتەکانیان لەسەر تۆڕە کۆمەڵایەتیەکان دەتوانرێت وردکاری ژیانیان و خەرجیەکانیان بزانرێت، یان لە کەسانی تر زانیاریمان لە سەر تێچووی ماڵەکانیان دەست بکەوێت.
*** مەبەستی ئەو دیزاینەرانەن کە کار بۆ کەسێکی دیار دەکەن، بە کارەکانیان دەنازن و رەنگە وێنەکانیان لە کاتی کارکردن یان دوای کارکردن لە ئینتەرنێت بڵاو بکەنەوە وەک شانازی کردن بە کارەکەیان لەلایەک و وەک ریکلام کردنیش بۆ کوالێتی کارەکەیان و مەعمیلەکانیان لە لایەکی تر.
**** لە رۆژنامەگەری کوردیدا، روداوێکی هاوشێوە لەسەر کاتژمێرەکەی دەستی سەرۆک وەزیرانی هەرێم (نێچیرڤان بارزانی) تۆمار کراوە
https://investigativecenters.org/
https://twitter.com/CENOZO_Afrique
یەکێتی نێودەوڵەتی رۆژنامەوانانی کنەکار، نێتوێرکێکی نێودەوڵەتیە، پێکدێت لە نزیکەی دوو سەد رۆژنامەوانی کنەکار و نزیکەی سەد رێکخراوی مێدیایی لە نزیکەی حەفتا وڵات، ساڵی 1997 لەلایەن رۆژنامەوانی بەناوودەنگ (چاک لویس) دامەزرێنراوە، ئەم نێتوێرکە وەک پرۆژەیەک بۆ دەستپاکی گشتی راگەیەندراوە، لەگەڵ فۆکس کردن لەسەر هەندێک بابەت کە لە سنورێکدا ناوەستن، لەوانە: تاوانی سنوربڕ، گەندەڵی، لێپێچینەوە لە دەسەڵات. ئەندامانی ئەم نێتوێرکە لە توێژینەوە کنەکاریەکان و لێکۆڵکاریەکاندا هاوکاری یەکتری دەکەن. لەم سایتەوە دەتوانن زانیاری زیاتر وەربگرن. https://www.icij.org

بەستەری بابەتەکە بە زمانی عەرەبی
https://ijnet.org/ar/blog/خطوات-وأساليب-جيدة-لتتبّع-الثروة-المنهوبة-واكتشاف-الفساد
بەستەری ئۆرجیناڵی بابەتەکە بە زمانی ئینگلیزی
https://gijn.org/2017/11/17/how-to-track-looted-wealth-top-tips-for-reporters/

ده‌روازه‌

مێتاتێكست به‌رهه‌می مێتازمانه‌ , چونكه‌ هه‌ردووك قسه‌گه‌لێك ده‌كه‌ن دوورن له‌ شته‌ فیزیكییه‌كان . مێتاتێكست , تێكستێكه‌ قسه‌ له‌ سه‌ر تێكستێكی تر ده‌كات , مێتازمانیش بابه‌تێكی تره‌ له‌ خودی زمان ده‌دوێت . ئه‌م تێكه‌ڵكردنه‌وه‌ی زمانی شرۆڤه‌ و زمانی تێكست په‌یوه‌ندی به‌ دیارده‌ی ” ئه‌ده‌بیبوون “ه‌وه‌ وه‌یه‌. ژانری ” وتاره‌دراما ” تێكه‌ڵكردنی دوو ژانری له‌ ئه‌ده‌بیبوون به‌ده‌ر و تژی ئه‌ده‌بیبوونه‌ .
له‌م نووسینه‌دا هه‌وڵ ده‌ده‌ین له‌ سیمۆلۆژی ناونیشانی وتاره‌دراما بدوێین .
له‌م چه‌ند لاپه‌ڕه‌یه‌ دا ئاماژه‌ به‌ چه‌ند سه‌رباسێك ده‌كه‌ین بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌م جۆره‌ نووسینه‌ و بابه‌ته‌كه‌ زه‌ڵاڵ بی :
سه‌رباسی یه‌كه‌م ، مێتاتێكست و مێتازمان
پێشگری مێتا… له‌ پێش وشه‌ی وه‌ك مێتا میتۆد , مێتا فیكشن , مێتا تێكست….دێت , له‌ ل895ی فه‌رهه‌نگی ماكمیلان ده‌رباره‌ی ئه‌م پێشگره‌ هاتووه‌ :” بریتییه‌ له‌و شته‌ی له‌ ده‌ره‌وه‌ی شتگه‌لێكی به‌رجه‌سته‌ , ڕیه‌ل و باو ,بی بۆ نموونه‌ میتافیزیكه‌ل په‌یوه‌ندی به‌ ژیانی پشته‌وه‌ی جیهانی ماددی بێت.”
مێتاتێكست له‌ زمانی عه‌ره‌بی ده‌سته‌واژه‌ی ” ما وراْ النص-له‌ پشته‌وه‌ی ده‌ق ” یان ” فوق النص-له‌ سه‌ره‌وه‌ی دق ” ، ” فلسفه‌ النص-فه‌لسه‌فه‌ی ده‌ق ” بۆ داندراوه‌ . له‌ زمانی ئینگلیزیش ده‌سته‌واژه‌ی وه‌ك
Metatext -مێتا ده‌ق, metafiction -مێتا گێڕانه‌وه‌
داندراون .
ئه‌م قسانه‌ وه‌رگێرانی زاراوه‌كه‌ن ,ئه‌دی
خودی زاراوه‌كه‌ چ ده‌گه‌یه‌نێ و مه‌به‌ست لێی چییه‌ هه‌روه‌ها چ په‌یوه‌ندی به‌ ” وتاره‌ دراما “وه‌ هه‌یه‌؟
دیتنی جیاواز بۆ چه‌مكه‌كه‌ هه‌یه‌ یا چه‌مكه‌كه‌ وه‌ك ناوه‌ندێك وایه‌ جێگای زۆر بابه‌تی تیا ده‌بێته‌وه‌ .
له‌ لایه‌ك مێتاتێكست بریتییه‌” له‌ ئه‌دگاری هه‌ندێك جۆری ئه‌ده‌بیی كه‌ هه‌ڵگری دوو ئاستی دایه‌لۆگه‌ له‌ یه‌ك كاتدا , ئه‌و دوو دایه‌لۆگه‌ش هاوته‌ریب به‌ره‌و یه‌ك بابه‌ت ده‌چن و به‌ یه‌ك ناگه‌ن.”
له‌ لایه‌كی دی “مێتاتێكست جۆره‌ نووسینێكه‌ كه‌ له‌ پارچه‌ نووسینێكدا ڕه‌نگده‌داته‌وه‌ , به‌ واتای كاتێك نووسینێكی وه‌ك ( وتار ) یا ( چیرۆك ) یا ( دراما ) …هتد ده‌نووسی به‌سوده‌ گه‌ر له‌ ڕه‌فتارت ڕه‌نگبداته‌وه‌ له‌وه‌ی نیازته‌ له‌ ئاینده‌ چ بكه‌ی.”
واتایه‌كی دی مێتاتێكست بریتییه‌” له‌ ته‌كنیكی گێڕانه‌وه‌ و ژانری خه‌یاڵائامێزی و گێڕانه‌وه‌ –سه‌رد وه‌ك ڕۆمان و دراما ، كه‌ تێیدا نووسه‌ر له‌م كاره‌ خه‌یاڵ ئامێز و گێڕانه‌وه‌یه‌دا وه‌ك خود ئاگادار یا به‌ كراوه‌یی سرنج بۆ ڕاستیه‌ك ده‌كات له‌ قاڵبی چوارچێوه‌ی خه‌یاڵ و سه‌رد-گێڕانه‌وه‌ی هونه‌ری دا.

مێتاتێكست هه‌ر قسه‌ی تێكست له‌ سه‌ر تێكست نییه‌ , به‌ڵكو كۆنتێكست و كاراكته‌ر له‌ تێكسته‌كه‌ به‌ده‌ر ده‌كه‌ون . دوو ئاراسته‌ی جیاواز له‌ سیناریۆی ( به‌ واتا هونه‌ریه‌كه‌ نه‌ك سیاسیه‌كه‌ ) نێوان موسا و خدری زینده‌( پیاوه‌ صاڵحه‌كه‌ ) به‌ده‌ر ده‌كه‌ون , به‌ واتای دوو موته‌ڵه‌قی ( وه‌رگری) جیاوازی تێكستی ئیلاهی ئاماده‌گیان هه‌یه‌ , موسا وه‌ك پێغه‌مبه‌رێكی ئولوعه‌زم ته‌نیا له‌ ڕوخساری گوتاری ره‌بانی ده‌گات , به‌ڵام خدری زینده‌ له‌ پشته‌وه‌ی گوتاره‌كه‌ ده‌گات. كه‌واته‌ خدری زینده‌ كاراكته‌رێكه‌ له‌ كۆنتێستێكی جیوگرافیدا له‌ پشته‌وه‌ی تێكستی ئیلاهی ده‌گات.
پرسی مێتا تێكست چ په‌یوه‌ندی به‌ مێتازمانه‌وه‌ وه‌یه‌؟
هه‌رچه‌نده‌ كودۆن 1998 له‌ فه‌رهه‌نگه‌ قه‌به‌كه‌یدا قسه‌ له‌ سه‌ر ئه‌و دیالێكتیكییه‌ ناكات , به‌ڵام پێناسه‌یه‌كی دروستی مێتازمان ده‌كات و له‌

ل506 فه‌رهه‌نگه‌ ئه‌ده‌بیه‌كه‌ی له‌ وتارێكی ڕۆمان یاكوبسن 1960 به‌ ناوی زمانناسیی و شیعرناسیی ده‌گوازێته‌وه‌ به‌وه‌ی وتویه‌تی:” له‌ زمانناسیدا مێتازمان ده‌لاله‌ت له‌ هه‌ر زمانێكی ته‌كنیكی ده‌دات كه‌ وه‌سفی ئه‌دگاره‌كانی خودی زمان ده‌كات .” كه‌واته‌ ئه‌وه‌ پرسی مێتازمانه‌ , مێتاتێكست دروست ده‌كات .
له‌ دوای قسه‌كردن له‌ سه‌ر چه‌مكی مێتاتێكست , قسه‌ له‌ سه‌ر وتاره‌دراما ده‌كه‌ین.
وتاره‌ دراما له‌ دوو به‌ش پێكهاتووه‌ , به‌شێكی ده‌چێته‌ چوارچێوه‌ی قسه‌ له‌ سه‌ر كردن و شرۆڤه‌كردنی بابه‌تێك به‌ زمانی لێكۆڵینه‌وه‌ , به‌شی دووه‌م ژانرێكه‌ له‌ ژانره‌كانی ئه‌ده‌ب .
یاكوبسن به‌ جیا له‌ زمانی ئه‌و دوو تێكست- ده‌قه‌ ده‌دوێت و ده‌نووسێت : زمانی وتار زمانێكه‌ هه‌ڵگری ” ئه‌ده‌بیبوون ” نییه‌ , هه‌رچی ژانره‌كانی وه‌ك ڕۆمان و دراما و نوڤلیت … شیعرن , هه‌ڵگری ئه‌دگاری ئه‌ده‌بیبوونن .

كوڕۆن 1998 له‌ ل465 له‌ ڕۆمان یاكوبسن ده‌گوازێته‌وه‌ به‌وه‌ی بابه‌تی زانستی ئه‌ده‌بی ئه‌ده‌ب نییه‌ به‌ڵكو ئه‌ده‌بیبوونه‌ , به‌ واتای وا له‌ كارێك ده‌كات ببێته‌ كارێكی ئه‌ده‌بی . له‌ لایه‌كی تر هه‌ر یاكوبسن ده‌ڵێت : ئه‌ده‌بیبوون په‌یوه‌ندی به‌ شتگه‌لێك نه‌ناسراوبن . ئه‌و دوو چه‌مكه‌ جه‌خت له‌ سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ ئه‌دگاره‌ ناسراوه‌كانی كارێكی ئه‌ده‌بی له‌ فۆرمه‌كه‌ی ده‌ژی یا ئاماده‌گی هه‌یه‌ ” هه‌ر له‌ سه‌ر ئه‌م بنیاتی ئه‌ده‌بیبوون ( وتار ) و ( دراما ) له‌ یه‌كتر جیاوازن , چونكه‌ خاوه‌ن زمان و فۆرمی جودان .

سه‌رباسی دووه‌م , تێگه‌یشتنه‌ جیاكانی ئه‌ده‌بیبوون
پرسی ئه‌ده‌بیبوون له‌ قۆناغێكه‌وه‌ بۆ قۆناغێكی تر واتا و مه‌دایه‌كی فراوانی وه‌رگرتووه‌ . ئه‌م چه‌مكه‌ به‌ سێ قۆناغی سه‌ره‌كی تێپه‌ڕیوه‌ , له‌ هه‌ر قۆناغێكدا واتا و فۆڕمێكی دی وه‌رگرتووه‌ , قۆناغه‌كان بریتیین له‌ :

قۆناغی یه‌كه‌م , قۆناغی ڕۆمان یاكوبسن

ئه‌ده‌بیبوون به‌رهه‌می فۆرمالیسته‌ ڕووسه‌كانه‌ , له‌وانه‌ رۆمان یاكوبسن . ڕۆمان یاكوبسن دامه‌زرێنه‌ری زاراوه‌كه‌یه‌ . كۆدۆن , ل 465 باوه‌ڕی وایه‌ یاكوبسن له‌ 1919 زاراوه‌كه‌ی داهێناوه‌ , به‌ڵام داس 2005, ل78 باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ زاراوه‌كه‌ یاكوبسن له‌ 1921 دایهێناوه‌ و وتویه‌تی : بابه‌تی زانستی ئه‌ده‌بی ئه‌ده‌ب نییه‌ به‌ڵكو ئه‌ده‌بییه‌ته‌ به‌ واتای وا ده‌كا كاره‌كه‌ ئه‌ده‌بی بێ –
The term ‘literariness‌ was first introduced by the Russian Formalist Roman Jacobson in 1921. He declared in his work Modern Russian Poetry that ‘the object of literary science is not literature but literariness, i.e. what makes a given work a literary work‌ (Das 2005, p. 78).
یاكوبسن جیاوازی له‌ نێوان دوو زاراوه‌ ده‌كات به‌وه‌ی “وتار و شرۆڤه‌…هتد له‌ ئه‌ده‌بییه‌ت به‌ده‌رن , به‌ڵام ده‌قی رۆمان و دراما و شیعر هه‌ڵگری ئه‌دگاری ئه‌ده‌بییه‌تن . له‌م قۆناغه‌دا ئه‌ده‌بیبوون لای یاكوبسن ته‌نیا ئه‌دگارێكی فۆرمالیی و زمانه‌وانییه‌ .كودۆن له‌ ل465 ده‌نووسێت : ئه‌ده‌بیبوون له‌ قۆناغی به‌راییدا ئامانجی دیراساتی ئه‌ده‌بی شه‌كڵانیه‌-فۆرمالیسته‌ ڕووسه‌كان بوو.”

قۆناغی دووه‌م , ئه‌ده‌بیبوون و پراگماتیكس

له‌و قۆناغه‌دا ئه‌ده‌بیبوون له‌ ده‌قی ئه‌ده‌بی ده‌رچوو . زوان 1993 , ل8 ئاماژه‌ به‌ چه‌ند توێژه‌رێكی وه‌ك (جۆناسان كوله‌ر و ستانلی فیشه‌ر و ئه‌مبه‌رتۆ ئیكۆ) ده‌كات به‌وه‌ی ئه‌ده‌بیبوون به‌ ته‌نیا ناتوانرێ له‌ سه‌ر بنه‌مای ئه‌دگاره‌كانی زمانه‌وانی, كه‌ له‌ نێو ده‌ق هه‌ن پێناسه‌ بكرێ‌ , به‌ڵكو خوێنه‌ر فاكته‌رێكی بنه‌ڕه‌تیه‌ له‌ دروستكردنی واتای ده‌ق-
Many of these scholars, which included Jonathan Culler, Stanley Fish, Umberto Eco to name a few, stated that literariness cannot be defined solely on the basis of linguistic properties found within a text but that the reader is also a crucial factor in the construction of meaning (Zwaan 1993, p. 8).
كه‌واته‌ له‌ گه‌ڕان به‌ دوای پێناسه‌ی ئه‌ده‌بیبووندا دوو ئاراسته‌ دروستبوون : ئاراسته‌ی یاكوبسن كه‌ به‌ چاوێكی فۆرمالی ته‌ماشای زاراوه‌كه‌ی ده‌كرد زه‌نی وابوو جیاوازی له‌ نێوان ده‌قی ئه‌ده‌بیبوون و ده‌قی ساده‌ سیخناخكراو به‌ زمانی ئه‌ده‌بی هه‌یه‌, دیاركردنی ئه‌و ئه‌ده‌بیبوونه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ زمانی ده‌قه‌كه‌ . ئاراسته‌ی دووه‌م گریمانه‌ زمانه‌وانیه‌كه‌ی یاكوبسن ڕه‌تده‌كاته‌وه‌ و ده‌ڵێت : پێویسته‌ ئینتریستی مرۆڤ له‌ پێكهاته‌ ڕێزمانیه‌كانی وه‌ك سێناتكس و سیمانتیكس وه‌رچه‌رخێنین به‌ره‌و پراگماتیكس كه‌ شرۆڤه‌ی ده‌قنووس و ده‌قناس له‌ سه‌ر ده‌ق ده‌خاته‌ڕوو-نوس 1990, ل 350″
This approach moves the interest from the grammatical structures, syntax and semantics, to that of pragmatics which analyses the author’s and the reader’s view on the text (Nöth 1990, p. 350).
له‌م قۆناغه‌دا دیارده‌ی مێتا تێكست له‌ زاراوه‌ی ئه‌ده‌بیبوون به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت , كۆنتێكست هاوته‌ریب له‌گه‌ڵ تێكست به‌شدار ده‌بی له‌ پرۆسه‌ی خوڵقاندنی ئیستاتیكا و واتای تێكست.
قۆناغی سێیه‌م ,قۆناغی فۆرمالیستی نوێ
تیۆردانه‌رانی ئه‌مڕۆ وه‌ك ڤان دیك و كینچ له‌ دوو ماوه‌ی جیاواز مۆدێلێكی نوێیان بۆ زاراوه‌ی ئه‌ده‌بیبوون دارشت .ڤان دیك له‌ 1979 و جارێكی تر له‌گه‌ڵ كینچ له‌ 1983 وتیان : ئه‌ده‌بیبوون پێویسته‌ له‌ سه‌ر بنه‌مایه‌ك شوناس وه‌ربگری , ئه‌و بنه‌مایه‌ش ناكرێ له‌ سه‌ر تیۆری زمانه‌وانی دامه‌زرێت , به‌ڵكو له‌ سه‌ر بنه‌مای پراگماتیكی مه‌عریفی و ئیدراكی دامه‌زرێت .”

Theorists such as Van Dijk (1979) or Van Dijk and Kintsch (1983) focus on the cognitive aspects of meaning representation and say that literariness must seek a basis not in linguistic theory but in a cognitive pragmatic one.
ئه‌و سێ دیتنه‌ توانیان وێنه‌یه‌كی كامڵ ده‌رباره‌ی ئه‌ده‌بیبوون بخه‌نه‌ ڕوو ؟ویكپیدیا له‌ وتارێك له‌ سه‌ر ئه‌ده‌بیبوون ده‌نووسێت : وێڕای ئه‌و هه‌موو گۆڕانكاریه‌ له‌ زاراوه‌كه‌ , هێشتا چه‌ند توێژه‌رێك هه‌نه‌ باوه‌ڕیان وایه‌ دژوار و ئه‌سته‌مه‌ به‌ تیۆری ئه‌ده‌بیبوون بگه‌ین.”
حزوری ئه‌ده‌بیبوون له‌ تێكست- ده‌ق و غائیبوونی له‌ شرۆڤه‌ به‌س نییه‌ بۆ یه‌كلاكردنه‌وه‌ی ناسنامه‌ی ده‌ق , چونكه‌ وه‌ك دكتۆر فوئاد ڕه‌شید2005 , ل34ی كتێبی ناسنامه‌ی ده‌ق باسی هه‌بوونی كێشه‌یه‌ك ده‌كات له‌ ناسنامه‌ی ده‌ق له‌ نێوان ده‌قنووس و ده‌قناسدا , ئه‌وه‌ته‌ ده‌نووسێت :” د. محمد به‌كر له‌ تێزی دكتۆراكه‌یدا ده‌قه‌كانی ( په‌ڕگاڵ) و ( بانگه‌وازێك )ی به‌ په‌خشانه‌شیعر داناوه‌ , ئه‌مه‌ له‌ كاتێكدا فه‌رهاد پیرباڵا خۆی ئه‌م دوو ده‌قه‌ی به‌ شیعر له‌ قه‌ڵه‌مداوه‌ .” هه‌روه‌ها هه‌ر دكتۆر فوئاد ره‌شید له‌ ل30 ی هه‌مان كتێبدا ده‌نووسێت : نوسه‌رانی وه‌ك شێركۆ بێكه‌س و پیرباڵ و عه‌زیزی مه‌لای ره‌ش و سه‌باح ره‌نجده‌ر و عبدالله‌ سه‌راج و جه‌مال شارباژێر ناوی جودا له‌ ده‌قه‌كانیان ده‌نێن وه‌ك شیعری پۆسته‌ر , شیعر , وتاره‌ چیرۆك , تێكست و ڕۆمان-شیعر… .
سه‌رباسی سێیه‌م , ئه‌زموونگه‌رایی كورد له‌ مێتاتێكستدا

هه‌ردوو ژانری وتار و دراما , به‌ جیا هه‌ریه‌كه‌ جۆره‌ ژانرێكی ئه‌ده‌بیین , ئه‌وه‌ی یه‌كه‌م هه‌ژموونی لۆژیك و توێژینه‌وه‌ تێیدا زاڵه‌ چونكه‌ له‌ سه‌ر داتا دامه‌زراوه‌ , هه‌رچی دووه‌مه‌ زیاتر فۆرمالیستی و فانتازیا تێیدا زاڵه‌ , زۆر كه‌متر كار له‌ سه‌ر داتای ماتریالیست ده‌كات .
له‌ زمانناسی و ئه‌ده‌بناسی كوردیدا ئه‌و دووه‌ پێكه‌وه‌ له‌ تێكستێكدا ئیشی له‌ سه‌ر نه‌كراوه‌ , ئه‌وه‌ی كراوه‌ هه‌ردوو به‌ جیا باسكراون .
هه‌ر یه‌ك له‌ سه‌جادی و مه‌حموودی2002 له‌ ل22ی فه‌رهه‌نگی زاراوه‌ی ئه‌ده‌بی زاراوه‌ی ” ئه‌ده‌بییه‌ت ” به‌كارده‌هێنن, له‌ ل63-64 ئاماژه‌ به‌ زۆر جۆری رۆمان ده‌كه‌ن , به‌ لای تایتله‌كه‌ی ئێمه‌ ناچن هه‌روه‌ها له‌ ل78-79 باسی زۆر جۆری دراما ده‌كه‌ن , باسی ئه‌م جۆره‌ ناكه‌ن هه‌روه‌ها له‌ ل110 باسی وتار ده‌كه‌ن به‌ڵام باسی وتاره‌ دراما ناكه‌ن.

له‌ نووسینی كوردیدا چ له‌ زانكۆ یا ده‌ره‌وه‌ی زانكۆ ئاماژه‌ به‌ نووسینی وه‌ك ڕه‌خنه‌ی ( ڕه‌خنه‌ی ڕۆمانی كوردی ) , ڕه‌خنه‌ی ( ڕه‌خنه‌ی شیعری كوردی) هه‌روه‌ها ڕه‌خنه‌ی ( ڕه‌خنه‌ی فتوحاتی ئیسلامی) كه‌ به‌ ڕای به‌نده‌ نزیكن مێتاتێكست و مێتازمان و وتاره‌دراما . زنجیره‌ی ڕه‌خنه‌ی -ڕه‌خنه‌ی , چیرۆكی , شیعری , ڕۆمانی كوردی – وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ڕه‌خنه‌ی ده‌قناس نییه‌ له‌ ده‌قنووس . دكتۆر فوئاد ره‌شید 2005 له‌ ل76-80 كتێبی ڕه‌خنه‌ی – ڕه‌خنه‌ی ڕۆمانی كوردی – ئاماژه‌ به‌ چه‌ندان ره‌خنه‌ له‌ سه‌ر نووسینی ڕه‌خنه‌یی حه‌مه‌ كه‌ریم – شێركۆ بێكه‌س –مه‌حموود ره‌زا-ئه‌بو شه‌هاب له‌ باره‌ی رۆمانی هه‌ره‌س و رزگار صاڵح – ئازاد حه‌مه‌ شه‌ریف – ئیبراهیم شوان له‌ باره‌ی رۆمانی كوێخا سێوێ‌ ده‌هێنێته‌وه‌ و ده‌نووسێت : نووسینه‌كان له‌ چوارچێوه‌ی خودی و تاكه‌كه‌سیدا , توانج و پڵاریان له‌خۆگرتووه‌…هتد” كه‌وابوو وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ره‌خنه‌یه‌ك له‌ تێكستێكدا ناچێته‌ چوارچێوه‌ی ره‌خنه‌ی ره‌خنه‌ی ده‌قه‌وه‌ . گه‌ر ئه‌و وه‌ڵامدانه‌وه‌یه‌ ره‌خنه‌ی ره‌خنه‌ی ده‌ق بێ , ئه‌وا نالی هه‌ر له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌وه‌ به‌ شیعر وه‌ڵامی ئه‌و كه‌سانه‌ی داوه‌ته‌وه‌ كه‌ ره‌خنه‌ له‌ زمان و ناوه‌رۆكی شیعره‌كانی ده‌گرن .

ڕه‌خنه‌ی ره‌خنه‌ی ده‌ق پێویستی به‌ ئاماده‌گی به‌ به‌ها ره‌خنه‌ییه‌كان و میتۆدكاری ره‌خنه‌یی وه‌یه‌ , دكتۆر فوئاد ره‌شید له‌ ل80-81 ی كتێبی ره‌خنه‌ی –ره‌خنه‌ی رۆمانی كوردی – ده‌نووسێت : له‌ حاڵه‌تی مامه‌ڵه‌كردنێكی زانستی و بابه‌تییانه‌ له‌گه‌ڵا ره‌خنه‌ی ره‌خنه‌دا كار بۆ په‌ی بردن به‌ میكانیزمای كاره‌ ره‌خنه‌یه‌كه‌ ده‌كرێت , تا بزانرێت چ میتۆدێكی ره‌خنه‌یی له‌ پشته‌وه‌ی كاره‌كه‌دایه‌ . هه‌روه‌ها كار بۆ زانینی چۆنێتی و چه‌ندایه‌تی ئاماده‌بوونی به‌ها ره‌خنه‌ییه‌كان ده‌كرێت له‌ نێو كاره‌ ره‌خنه‌ییه‌كه‌دا.”
زنجیره‌ی ره‌خنه‌ی – ره‌خنه‌ی تێكست- به‌ پێوه‌ری فۆرمالیستی یاكوبسن بۆ ئه‌ده‌بیبوون : نائه‌ده‌بیبوون + نائه‌ده‌بیبوون + ئه‌ده‌بیبوونی لێده‌كه‌وێته‌وه‌ , به‌ڵام به‌ پێوه‌ری ڤان دیك بنه‌مای پراگماتیكی مه‌عریفی و ئیدراكی لێده‌كه‌وێته‌وه‌ , ئه‌و دووه‌ش له‌ ده‌ره‌وه‌ی ده‌قن , به‌ڵام په‌یوه‌ستن به‌ هه‌ستی په‌یامگره‌وه‌ .

پێش مێتاتێكستی وتاره‌دراما , هه‌ندێ ده‌قنووس ژانرێكی نزیك له‌و ژانره‌یان بۆ ده‌قی خۆیان داناوه‌ , بۆ نموونه‌ عه‌زیزی مه‌لا ڕه‌ش بۆ ده‌قی –كرمانج – وتاره‌چیرۆك-ی داناوه‌ , پێش هه‌موو شتێك چاوه‌ڕێ ده‌كرێ بنه‌مای وتار و چیرۆك له‌م ده‌قه‌دا ده‌ركی پێبكرێ , بزانین هه‌ستی په‌یامگر به‌رانبه‌ر وتاره‌چیرۆكی كرمانج چۆنه‌. دكتۆر فوئاد ره‌شید 2005 له‌ ل39-40 ی كتێبی ناسنامه‌ی ده‌ق تێروانینی رزگار لوتفی و ره‌شید صابیر و خۆی به‌رانبه‌ر ناونیشانه‌كه‌ ئاوا ده‌خاته‌ ڕوو :”

1.رزگار لوتفی هیچ ئاماژه‌ی بۆ ئاماده‌بوونی زاراوه‌ی وتاره‌چیرۆك له‌ ده‌قی –كرمانج – نه‌كردووه‌ به‌ڵكو وه‌ك چیرۆك مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵدا كردووه‌.
2.صابیر ره‌شید وتاری بیبلۆگرافیا ئامێزدا وه‌كو –كورته‌ رۆمان –ێك ده‌قی كرمان-ی پۆڵین كردووه‌.
3.خۆی , فوئاد ره‌شید
به‌ چه‌ند پرسیارێك له‌ ده‌قی كرمانج ده‌ستی پێكردووه‌ وه‌ك وتاره‌چیرۆك واتای پێكڤه‌گرێدانی دوو هونه‌ری ئه‌ده‌بیه‌ بۆ خوڵقاندنی فۆرمێكی نوێ؟ یان نووسه‌ر له‌ رووی ته‌كنیكی دارشتن و زمانی گێرانه‌وه‌ی به‌رهه‌مه‌كه‌وه‌ هه‌ستی به‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌ك – ساده‌یی و ڕاسته‌وخۆی- كردووه‌ , بۆیه‌ ئه‌م زاراوه‌یه‌ی بۆ به‌كارهێناوه‌؟…كه‌متر زاراوه‌كه‌ ئاماژه‌ به‌ دارشتنی ژانرێكی یا چه‌شنێكی ئه‌ده‌بی نوێ ده‌كات.”

ئه‌نجامگیری

له‌م نووسینه‌دا چه‌ند ئه‌نجامێك به‌ ده‌ست گه‌یشتوون , له‌وانه‌
1.زاراوه‌ی مێتاتێكست بۆ تێكستێكی ئه‌ده‌بی یا زمانه‌وانی – به‌پێی زانیاری توێژه‌ر -له‌ نووسینی كوردیدا كاری له‌ سه‌ر نه‌كراوه‌.
2.وتاره‌دراما وه‌ك ژانرێك كاری له‌ سه‌ر نه‌كراوه‌ , نزیك له‌م ژانره‌ عه‌زیزی مه‌لا ره‌شی ده‌قنووس زاراوه‌ی وتاره‌چیرۆكی بۆ ده‌قێكی خۆی به‌كارهێناوه‌ , به‌ڵام ده‌قناسه‌كانی وه‌ك رزگار لوتفی و صابیر ره‌شید و د.فوئاد ره‌شید به‌ ژانری تریان داناوه‌.
3. ناكرێ ئه‌ده‌بیبوون هه‌ر له‌ روانگه‌ی زمانه‌وانی یا شه‌كڵانیه‌تی ده‌ق مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵ بكرێ , به‌ڵكو كۆنتێكست و پراگماتیكی مه‌عریفی یا ئیدراكی ده‌وریان هه‌یه‌ له‌ خوڵقاندنی فه‌زای ئه‌ده‌بیبوونی ده‌ق .

سه‌لام ناوخۆش \ مامۆستای زانكۆ

«مووزلمان» ( Musselmanیا Muselmann) دەستەواژەیەک بوو لە زیندانەکانی نازی بە کەسێک دەکوترا کە لە ترسان و برسان و به هۆی ئەشکەنجەی زۆرەوە، هەر چەشنه ئاگاهی و هەستیارییەک کە نیشانەی شوناسی مرۆڤ بێت لە دەروونیدا نەمابوو و هیچ هەست و ئامانج و هەڵوێستێکیان لەمەڕ ژیانەوە بە خۆش و ناخۆشیەوە نەبوو. ئەوانە کەسانێک بوون کە رووبەڕووی دژوارترین ئەشکەنجەکانی سەربازانی نازی دەبوونەوە و تەنانەت لە بەرامبەر ئەشکەنجەشدا هەوڵ و خواستێکیان بۆ دەربازبوون-چ بە هات و هاوار یان بە ڕاکردن-نەبوو.

مڕۆڤێکی داماڵدراو لە هەر چەشنە شوناسێکی مرۆیی. واتە مووزلمان پێش مەرگی بایۆلۆژیکی توشی مەرگێکی نمادین ببوونەوە. پریمولوی لە بیرەوەریەکانی خۆی لە ئۆردوگای ئاشوویتس لە بارەی گەنجێکەوە به ناوی (018) دەنووسێت: “من وەها بیردەکەمەوە کە تەنانەت ناوی خۆشی لەبیر چۆتەوە، بێ‌گومان ئەو هەر وەها ئەنوێنێت”.(١) مووزلمان بەهۆی بەسەرهاتە تاڵ و قیزەونەکانی ناو ئۆردوگای ئاشوویتس هەستی مرۆڤ بوون و توانستەکانی مرۆڤیان لێ سڕابۆوە. لای ئاگامبێن، مووزلمان وێنای تەواوکۆی مرۆڤی دیلکراو لە لۆژیکی ئۆردوگایە، نە دەتوانن بمرن-مەرگی بایۆلۆژیکی- نە دەتوانن قسە بکەن، نە دەتوانن مان بگرن، نە دەتوانن ئۆمێدوار بن، تەنیا لە ژێر فەرمانی حاکم ئەتوانن ژیان بکەن، ژیانێکی داماڵدڕاو لە هەر چەشن یاسا و رێسایەک بۆ پشتگیری لە پێگەی ئاسایی مرۆڤ.

(٢) ئەوەی کە مووزلمان چ ئەزموونێکیان لە ئۆردوگا هەبووە تەنیا لە بەشێک لە بیرەوەریەکانی پریمولوی و جۆرج سێمیریۆن دەردەکەوێت کە بە گوێرەی ئەوان، ئەم بیرەوەرییە تەنیا بەشێکی زۆر کەم و بچکۆلە لە چەرمەسەرییەکانی ئەو مرۆڤانەیە. هۆی ئاگادار نەبووبی تەواوکۆ – یان زیاتری- ئێمە لەو چەشنە مرۆڤە!!، و پۆرنۆگرافی مەرگ لە ئۆردوگاکانی ئاشوویتس، دەگەرێتەوە سەر دوو لایەن. یەکم، بەشێکی زۆر لە مووزلمانەکان لە ئاگردانەکانی ئاشوویتس سووتان و ئیتر هەر بوونیان نەبوو تا بەسەرهاتەکانیان “بگێڕنەوە”- جا بەهەر چەشنێک لە گێڕانەوە بێت!- ، دووهەم، ئەو بەشەی کە زیندوو مانەوە ئیتر نەیان دەتوانی “بگێڕنەوە”!، لە واقیع دا تووشی وێستانی زەمەن لە کاتی ئاشوویتس هات بوون و توانستی دەربازی لەم زەمەنەیان نەبوو، بە شێوەی سایکۆلۆژیکی لە دۆخێکی ناوازە لە زەمەن-ترسی کارەسات- کەوت بوونەوە. لەم دۆخەدا توانستی زمان لەسەر ئاخافتنی ئاسایی لەمەڕ بیرەوەری سەقەت دەبێت، کە واتە تووشی چەشنێک لە “لاڵی” و “بێ‌زمان” هاتبوون.(٣) ئەم دۆخە- وێستانی مێشک لە کاتی کارەسات دا- توانستی گێڕانەوەی کارەساتی لەو چەشنە مرۆڤەی هەستاندبۆوە!.

“نەگێڕانەوە”ی مووزلمان فەرامۆشی یان هیچ نەبێت کەمترین بیرەوەری بۆ نەوەی داهاتووی خۆی پێیە. ئەگەر ئەم بیرەوەرییانە گرینگ بن، وەها پاساوێک لەسەر گێڕانەوە ئەتوانین بێنینەوە کە لە تاوتوێ کردنی دەستەواژەی “گێڕانەوە” (Narration)، بەم دەرئەنجامە دەگەین کە ریشە و بنەماکەی دەگاتەوە سەر وشەی (Narrara) لە لاتین و (Gnarus)‌ی یۆنانی کە بە مانای “زانست” و “ناسین” دێت کە ڕیشەی هێند و ئۆرووپایی (gnos)ی هەیە. بەم پێیە گێڕانەوە، دەبێتە “دۆزینەوەی زانست”، ئەرەستووش لە بووتیقادا هەر بەم مانایەی گرتووە.

بەم پێیە گێڕانەوە، “زانست لەسەر رووداو و بەسەرهاتێکی تایبەتە”،(٤) زانست لەسەر رووداو، لە رووی مانەوە و ئەزموونی داهاتووی رووداوە کە بۆ مرۆڤ گرینگ ئەنوێنێت. بە چەشنێک گێڕانەوە، هەوڵدان بۆ هەرمان بوونەوەیە، چون لە گێڕانەوەدایە کە شێوازێک لە رووداو و بەسەرهاتەکان خۆ ئەنوێنن و لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی‌تر هەناردە دەکرێن. مێتافۆری “شەهرزاد” لە کتێبتی حەقایەتەکانی “هەزارو یەک شەو”، باس لە هەوڵی شەهرزاد بۆ زیندوومان‌و نەکووژرانی ئەو لەلایەن پاشاوە دەکات، ئەم هەوڵەی شەهرزاد لە “گێڕانەوەی چیرۆک” بۆ پاشا خۆ دەنوێنێت. شەهرزاد هەر شەو بۆ زیندومانەوەی چیرۆکێک بۆ پاشا ئەگێڕێتەوە، بەم شێوە پاشای تامەزرۆی بیستن دەکات بۆ شەوێکی تر. کە واتە تەنیا بە گێڕانەوەیە کە دەتوانێت زیندوو بمێنێت، بە شێوەی مێتافۆر، “نەگێڕانەوە” فەرامۆشییە و فەرامۆشیش چەشنێک لە مەرگە.

بێگومان بەسەرهاتی مووزلمان، چیرۆکێکی چێژ بەخش نییە و هیچکات بەتەواوی ناگێڕدرێتەوە- زمانی گێڕانەوە لەمەڕ کارەسات تووشی قەیران دەبێت-، بەڵام ئەم بیرەوەریەی پریمولوی و دەیان بیرەوەری‌تر لە بەسەرهاتەکان، گرینگی “گێڕانەوە” لە سووچەگەلی جیاوازەوە دەردەخات.

ئەگەر هەنووکە و بۆ مرۆڤی ئاسایی!- هەڵبەت ئەگەر دەستەواژەی مرۆڤی ئاسایی درووست بێت- دۆخی “بێ تابشتی لەمەڕ گێڕانەوە”(٥)، ڕووبدات یان ئەگەر زۆر بە ئاسانی جارێکی‌تر پرسیارەکەی مارتین مەکۆئیلان بهەژێنین و خۆمان بەرەوڕووی ئەمە بکەینەوە (کە چی ئەقەومێت کە ئیتر چیرۆک نەوترێتەوە یا نەنووسرێتەوە؟!(٦)، بەڕاستی جیهانی مرۆڤ چی بەسەر دێت؟، ئایا ئایدیا و هەستەکانی تووشی قەیران دەبێتەوە؟ ئایا مرۆڤ هەوڵ بۆ دۆزینەوەی چیرۆکی نوێ دەدات؟ یان واز لە چیرۆک دێنێت و کۆتایی بە بیرەوەری و ئایدیاکانی خۆی دێنێت؟. بەڕای ڕۆڵان بارت تەنانەت بیرکردنەوە لەم پرسیارە و یان خود وازهێنان لە چیرۆکیش -ئایدیای چیرۆک- خۆی چەشنێک لە (گێڕانەوەیە):”گێڕانەوە لەسەرانسەری ژیانی مرۆڤ دایە، گێڕانەوە خۆی ژیانە”(٧).

یەکەمین فەرزی گێڕانەوەناسەکان لەسەر گشتی و بەردەوام بوونی گێڕانەوەیە، واتە ئەوەی کە گێڕانەوە بەرساختێکی زمانییە و مرۆڤ بەردەوام لە زمان دایە. پرسیارەکەی مەکۆئیلان دووهەمین فەرزی گێڕانەوەناسەکانیش- کە” جیهانی ئێمە پڕە لە چیرۆک”- بە چەشنێک تووشی مەترسی دەکاتەوە. بەڕای گێڕانەوەناسەکان مرۆڤ بەردەوام چیرۆک دەڵێتەوە یان بە زمانێکی گێڕانەوەناسانه خودی ئایدیای چیرۆک (story )، هەمیشە لە زەینی مرۆڤ دایە. بێگومان بۆ وڵامدانەوەی مەکۆئیلان دەبێت سەرەتا وەک هەموو پرسیارێکی‌تر پاساوێک بۆ گرینگی پرسیار (کە لێڕەدا لە ناوچوونی هەمیشەیی چیرۆکە) بهێنینەوە و دوواتر واتای گێڕانەوە و چیرۆک تاوتوێ بکەین تا گرینگی ئەم باسەمان بۆ دەرکەوێت یان دەرفەتێک بۆ وڵامەکەی بدۆزینەوە.

پاساوی من بۆ بەدواداچوونی ئەم پرسیارە، گرینگی گێڕانەوەی چیرۆکە. بۆ شیکردنەوەی مەبەستەکم ئاوڕ لە چەن ڕوانگەی تایبەت بە چیرۆک ئەدەمەوە کە تا ڕادەیەک بابەتەکە بەڕبڵاوتر دەکاتەوە. کۆندرا لە کتێبی (هونەری ڕۆمان)دا دەڵێت: «باوکی ئەندێشەی مۆدێڕن تەنیا دیکارت نییە بەڵکوو سێروانتێسیشە»(٨). بە ڕای کۆندرا سێروانتێس وەک یەکەمین ڕۆمان نووس، شێوازێکی نوێی لە (گێڕانەوەی ئەم جیهانە)ی بۆ ئێمە خولقاند، ئەم شێوازە نوێیە “ڕوانگەیەکی نوێ” و “شێوەڕوانینی نوێ” و لە ئەنجامدا “جیهانێکی نوێ” یان باشترە بڵێین بەشێکی نوێی لە جیهان بۆ مرۆڤ دەرئەخات. گێڕانەوەی نوێ، بەرهەمهێنەری زانستی نوێشە، سیمۆر چەتمەن لە کتێبی (چیرۆک و گوتار)دا، ئاماژە بە وتاری ژان پیاژە لەسەر پێکهاتە دەکات و بەم ئەنجامە دەگات کە بەڕای پیاژە «گێڕانەوەی نوێ و شێوە ڕوانینی نوێ بە جیهان، زانستی نوێ بەرهەم دێنێت، گشت پێکهاتەکانی زانستەمرۆییەکان -مرۆڤ ناسیی، فەلسەفە، دەروونناسیی، زمانناسیی و… هتد- لەسەر سێ چەمکی کووللییەت، ئاڵۆگۆڕی شێواز و بە نیزام کردن، پێک هاتوون.»(٩).

هەر بە پێی ئەم ڕوانگەیه دەتوانین ڕۆمان – گێڕانەوەی چیرۆک- وەک زانستێکی نوێ پێناسە بکەین. شێوە ڕوانینی نوێ بە چەشنێک ئاشکرا کردنی داپۆشراوەکانی جیهانی مرۆڤە، هەر سووچێک لە ڕوانین بێ گومان نەڕوانین لە دەیان سووچی ترە، بەڵام لۆژیکی چیرۆک، حەول بۆ ڕوانین لە زۆرینەی شێوە ڕوانینەکانە. میخایل باختین ئەم تایبەتمەندییەی چیرۆک- هەڵبەت لێرەدا مەبەستی باختین ڕۆمانە نە شێوەکانی‌تری گێڕانەوە وەکوو کورتە چیرۆک. حەقایەت، چیرۆکی مینیماڵ و….- وەک دەرکی چەمکی دێمۆکراسی پێناسە دەکات و کۆمەڵگایەک کە هەڵگری ژانری ڕۆمانە بە کۆمەڵگایەک دەزانێ کە مێشکی مرۆڤەکانی توانستی دەرکی دێمۆکراسییان هەیە(١٠)، کاراکتێرگەلی ڕۆمان، جیهانە جیاوازەکانی مرۆڤ نیشان دەدەن، مرۆڤ‌گەلێک کە هەر کام مەجالی جیاواز ژیان و ڕوانگەی جیاوازیان هەیه و هاوتەریب لەگەڵ ئەم جیاوازییە، دژوازی و لەمپەڕ و کێشەی ژیان ئاشکرا دەکەن.

ریچارد روورتی لە وتاری (هایدیگەر و کوندرا و دیکێنز)دا پرسیارێک دێنێتە ئاراوە کە وەڵامەکەی هەوڵ بۆ بەجەستەکردنەوەی پێگەی گێڕانەوەی ڕۆمان لەمەڕ جیهان و مێژووی فەلسەفەیه. لەو وتارەدا روورتی داوا لە ئێمە دەکات بیر لە جیهانێک بکەینەوە کە هەرچی ئاسەوار و دەستکەوتی مرۆڤ که لە جیهانی رۆژئاوا دایه، لە کارەساتێک‌دا لە ناو ئەچێت و هیچ نامێنێتەوە، جیا لە بەرهەمەکانی چارڵز دیکێنز وەک ڕۆمان نووس و هایدیگەر وەک فەیلەسووف. دوواتر روورتی پرسیارەکەی بەروەرووی وەها جیهانێکی خاپوورکراو دەکاتەوە، ئەو دەپرسێت: بەرهەمی کام یەک لەوە دووانە بە داهاتوو دەڵێت- رۆژئاوا- چ دەستکەوت‌گەلێکی هەبووە؟ چ مێژوویەکیان ڕابواردوە؟ و مرۆڤەکانی چلۆنیان بیرکردۆتەوە؟. روورتی لە وڵامی ئەو پرسیارەدا بەرهەمەکانی دیکێنز هەڵدەبژێرێت و ئاماژە ئەکات: (جیهانی دیکێنزە بە داهاتووان دەڵێت ئێمە چ دەستکەوتێکمان هەبووە، چلۆن بووین و چیمان کردووە، دیکێنز بە خولقاندنی کاراکتێرگەلی جیاواز، جیهانێکی سەیروسەمەرەی لە مرۆڤی جیاواز و تاک بۆ ئێمە پێک هێناوە، بێ گومان جیهانی فەلسەفە- وەک مێژوویی فەلسەفە- توانای خولقاندنی ئەم جیهان‌گەلەی نییە)(١١).

ئێستا ئەگەر وەک گێڕانەوەناسەکان،(فۆرمالیست و پێکهاتەخوازو پاش‌پێکهاتەخواز)گێڕانەوەی چیرۆک لە گێڕانەوەکانی‌تر جیا بکەینەوە، تا ڕادەیەک لە مەترسی و دژواری پرسیارەکەی مەکۆئیلان کەم ئەکەینەوە. ئەم بۆچوونه لە رۆڵان بارت وەردەگرین کە لە وتاری( پێشەکییەک لەسەر شی کردنەوەی پێکهاتەی گێڕانەوە)دا، شێوازگەلی بێ‌ژومار بۆ گێڕانەوە پێناسه دەکات. بارت لەم وتارەدا شێوازگەلی گێڕانەوە بە ڕادەی شێوە ڕوانیینەکانی مرۆڤ بێ‌ئەژمار دەزانێت و گشت ئاکارەکانی مرۆڤ هەر لە وتووێژ ڕا تا دەگاتە وێنەکێشان و پەیکەرسازی بە چەشنێک لە گێڕانەوە پێناسە دەکات. ئەو تەنیا چۆنییەتی دەربڕینی ئەم گێڕانەوانەی پێ جیاوازه، بۆ نموونە گێڕانەوەی چیرۆکنووس- باسی تایبەتی فۆرمالیستە رووسەکان و پێکهاتەخوازانی فەڕەنسی- لە گێڕانەوەی وێنەکێش جیاوازە، بەڵام هەر دووک گێڕانەوەن. واتە لە گێڕانەوەدا (شێوەی نواندن) هەیە، یەک شێوە نواندن لە مێدیادا خۆی نیشان ئەدات و شێوەێکی‌تر لە وێنە یان لە دەقدا.

لە ڕوانگەی پێکهاتەخوازەکانەوە گێڕانەوە هەمیشە هەیە(١٢)، بەڵام گێڕانەوەی چیرۆک چی؟ ئایا چیرۆکیش هەمیشە هەیە؟ یان سەردەمانێک دێت کە بەکۆتایی دەگات؟. ئەگەر دیسانەوە بەرەوڕووی پرسیارەکەی مەکۆئیلان سەبارەت بە لەناوچوونی چیرۆک لەمەڕ گێڕانەوە ببینەوە چی؟ و ئایا گێڕانەوەی چیرۆک چ گرینگییەکی هەمبەر به شێوەکانی‌تری گێڕانەوە هەیه؟. ئەگەر روورتی وڵامی ئەو پرسیارەی دابایەوە، ڕەنگە بیگوتبایە: جیهانی چیرۆک، جیهانی جیاوازیەکانە، جیهانێک کە گرینگی به تاک دەدا، هەر بەو جۆرەی که هەیه، یا بەو شێوەیەی کە خۆی لە وتاری ((هایدیگەرو کوندرا و دیکینز)، باس دەکات: “جیاوازی کەسایەتییەکی وەکوو دیکێنز، رابلە و سێروانتێس لەگەڵ وۆڵتر و مارکس لە شێوە ڕوانینی ئەوان بە چەمکی مۆرالێتییە. دیکێنز، رابلە و سێروانتێس وەها بیر دەکەنەوە کە (گوناح)، دەرئەنجامی نەزانی مرۆڤە نەوەکوو پەستی و لەجاجەت، بەڵام وۆڵتر و مارکس گوناح جیاواز لە نەزانی مرۆڤ، به دەرئەنجامی خواستێکی لاواز لەمەڕ پاکی و خواستێکی بەهێز لەمەڕ ناپاکیش دەزانن”. روورتی لە درێژەدا گرینگی ڕۆماننووس لە وێناکردنی کردارە ورد و نادیارەکانی مرۆڤدا دەبینێت و مێژووی فەلسەفە لەم کارکردەدا به ناکارامە لە قەڵەم ئەدات.

میلان کۆندرا لۆژیکی ڕۆمان جیاواز لە لۆژیکی فەلسەفە دەزانێت و لە کتێبی ” هونەری رۆمان” دا دەڵێت: “ڕۆمان خولقاوی رۆحی نەزەری نییە، بەڵکوو خولقاوی ڕۆحی تەنزە ( satire) ، هونەرێک کە لە پێکەنینی خوداکانەوە سەرچاوەی گرتووە، خزمەتی ئایدۆلۆژییه دوگمەکان ناکات، بەڵکوو ئاوقایان دەبێتەوە، ڕۆمان هەموو شەو حەریری هۆنینراوی فەیلەسووف و زانایان و ئەندێشمەندان وەک پێنێلۆپە هەڵدەوەشێنێتەوە”. کۆندرا ڕوانینی ڕۆمان نووس بە ژیان و کێشەگەلی مرۆڤ لەسەر- گێڕانەوە و شانس و ئیقباڵ- پێناسە دەکات و ڕای وایە دەبێ ببێته جێنشینی شێوە ڕوانینی فەیلەسووفەکان کە -عەقڵانییەت و دیالکتیک و تەقدیرە-.

بەڵام لەمەڕ گێڕانەوی چیرۆک خودی چەمکی “گێڕانەوە” بە چ مانایە؟ ئەگەر وەک سیمۆرن چەتمەن کە لە ڕوانگەی پیاژەوە دەڵێت: جیاوازی زانستە مرۆییەکان، جیاوازی لە گێڕانەوە دایەوە و بە ڕای کۆندرا و روورتی گێڕانەوەی چیرۆک بەرزەجێترین گێڕانەوەیە بە نیسبەتی تەنانەت فەلسەفەش، ئەم گێڕانەوەیه چییە؟ پێکهاتەی چییە و چڵۆن ئەتوانیین بیناسین؟. چیرۆک دەتوانێت ئایدیای رووداو یان بەسەرهاتەکان بێت لە زەینی مرۆڤ دا، بێ ئەوەی بگێڕدرێتەوە و یا بەردەنگی هەبێت.
بەڵام هەرکە لە پێش وشەی چیرۆک، گێڕانەوە وترا بە مانای هەبوونی بەردەنگ و پێکهاتەیەکی تایبەت لەسەر سیستەمی چۆنییەتی گێڕانەوەیە و هەروەها ماناگرتوو لە گوتارێکی تایبەت دایە.
لە مێژووی گێڕانەوەناسیی چیرۆک، دوو چەمکی (گریمانەی گێڕانەوە و گێڕانەوەناسیی) لەیەک جیا دەکەنەوە،- هەڵبەت ئەم جیاوازییە بە مانای دوو کارکردی جیا لەیەک نین-، گریمانەی گێڕانەوە، پێناسەی گشتی سیستەمی گێڕانەوەیە- هەر گێڕانەوەیەک گۆشەنیگا، گێڕەوە، کاراکتێر و رووداوی تایبەتی تێدایە کە لە زەمەن و شوێنی تایبەت روو ئەدات-، بەڵام گێڕانەوەناسیی شیکاری و تاوتوێی گێڕانەوەکانە(١٣)-بۆ نموونە ئەگەر سیستەمی گێڕانەوە (گۆشەنیگا، گێڕەوە، کاراکتێر، رووداو و …هتد) لەسەر بەیتی کوردی تاوتوێ بکەین کارێکی گێڕانەوەناسانەمان لەسەر بەیت کردووە-. هەڵبەت هەر وەک ئاماژەمان پێ کرد ئەم دوو چەمکە بەمانای جیاوازیان لەیەک نییه، ریمۆن-کنان هەر دووکیان لە ژێر چەمکی گێڕانەوەناسیی پێناسە دەکات، کنان دەڵێت: (گێڕانەوەناسیی هەم شرۆڤەی سیستەمی سەقامگیر لەسەر گشت گێڕانەوەی چیرۆکەکانە و هەمیش شێوازێک لە تاوتوێی دانەدانەی گێڕانەوەکان وەک نیزامێکی گشتی بە ئێمە دەدات)(١٤).

لە چەمکناسیی ئەدەبیدا، گێڕانەوە بەمانای دەقێک دێت کە چیرۆکێک دەگێڕیتەوە، تاوتوێی گێڕانەوە کە بە گێڕانەوەناسیی ناوی لێ دەبردرێت یەکەم جار لەلایەن تێزۆتان تۆدۆرۆف لە کتێبی (رێساکانی دیکامێرۆن)(١٩٦٩) ناوی لێبردرا. تۆدۆرۆف مەبەستی لەم وشە تاوتوێی سیستەمی سەپێندراو بەسەر گێڕانەوەی چیرۆک‌گەلی دیکامێرۆن -نووسراوەی بۆکاچیوۆیی ئیتاڵی- بوو. بەڵام یەکەم کەس کە ئەم زانستە بەکار دێنێت ڤلادیمیر پراپه لە کتێبی (مۆرفۆلۆژی حەقایەتگەلی پەرییەکان)دا، کە تاوتوێی ساکاری گێڕانەوەناسانەی حەقایەتەکانی فۆلکلۆری رووسە. کارەکەی پراپ کاریگەرییەکی زۆری لەسەر ڕوانگەی پێکهاتەخوازەکانی فەرانسی لە مەڕ ئەدەبیاتەوە هەبوو. لە پاش ئەو گێڕانەوەناسەکانی‌تر شێوازی گێڕانەوەیان لە چیرۆکە مۆدێڕنەکان کە بێگومان پێکهاتەیەکی دژوارتریان بە نیسبەتی چیرۆکی فۆلک هەیە ئەنجام دا. ئەتوانین بنەمای ئەم زانستە بگەڕێنینەوە بۆ تاوتوێی چیرۆک لە بووتیقای ئەرەستوودا، بەڵام ئەرەستوو زیاتر شێوازێکی وەسفی لە گێڕانەوە ڕەچاو دەکا، زۆربەی پێناسەکانی گێڕانەوە لەلایەن گێڕانەوەناسە بەناوبانگەکان (پراپ، تۆدۆرۆف، ژێرار ژنێ، ئاگریماس، سیمۆر چەتمەن، ریمۆن-کنان) بەم شێوەیەیه: «ئاڵۆگۆری لە دۆخێکی سەقامگیر ڕا بەرەوە ناسەقامی و دیسانەکە گەڕانەوە بۆ سەقام».

بە پێی ئەو بەڵگانەی باسمان کرد بازنەی گێڕانەوە لە چیرۆک بەربڵاوترە. یان بە دەربڕینێکی‌تر، لە گێڕانەوەی چیرۆکدا-هەر وەک فۆرمالیستەکان ئاماژەدەکەن- یەکەم جار چیرۆک(Story) لە زەینی مرۆڤدا پێک دێت، لێڕەدا مەبەست لە چیرۆک ئادیایی چیرۆکە، کە رووداوێکی تایبەتە لە زەمەن و شوێنی تایبەتدا. دوواتر لە دارشتنی چیرۆکدا(Story) گێڕانەوە(Narration) یان خود سیستەمی گێڕانەوە، پێک دێت(١٥). کەواتە دەستپێکی گێڕانەوەی چیرۆک، بە چەشنێک کۆتایی چیرۆکە، ئەم کۆتاییە بەمانای بەسەرئەنجام گەیاندنی ئایدیای چیرۆکە. ئەگەر ڕوانگەی بارت سەبارەت بە بێ‌ژومار بوونی جۆرەکانی گێڕانەوە پەسەند بکەین، ئەمجار چیمان هەیە کە پێناسەیەکی تایبەتمان لەمەڕ گێڕانەوە بداتێ؟.

واتە لە گشت جۆرینەکانی گێڕانەوە چ تایبەتمەندییەکی هاوپیت و هاومانا هەیە کە گێڕانەوەکان پێکەوە گرێ ئەدات؟. کلۆد بێرمون، ئەو تۆخمە هاوپیتە لە ناو بێ‌ژمار گێڕانەوەکان دا “چیرۆک” دەزانێت. ئەو دەڵێت:« بابەتی چیرۆک ئەتوانێ بنەما و دەستمایەی سەمای باڵە یان شانۆ یان فیلمێکی سینەمایی بێت، ئەتوانین فیلمێکی تایبەت بۆ کەسێک کە نەیبینی‌وە بگێڕینەوە، ئێمە وشەکان ئەخوێنینەوە. وێنەکان ئەبینین و ڕاڤەی ئیماژ و نیشانەکان دەکەین، بەڵام بەهۆی وشەکان و وێنەکان و ئیماژەکان، بەشوێن چیرۆک دەکەوین و چیرۆکە کە هەمیشە بوونی هەیە»(١٦). بە چەشنێکی‌تر گێڕانەوە خاوەنی مانایەکی چەند لایەن و چەند ڕەهەندە، بەڵام گشت ڕەهەندەکانی خەریکی گێڕانەوەی بەسەرهات یان رووداو یان مانایەکی دەروونییە، ئەم رووداوە کاتێک لە هەوڵی چیرۆکێک دایە ،”گێڕانەوەیە”. چیرۆک دەتوانێک بیرەوەری تاکی یان بیرەوەری نەتەوەیی بێت، بۆ نموونە “بەیت”بێژ، یان کەسێک کە”سیاچەمانە” دەخوێنێت ئەگەر لە هەوڵی حەقایەت بێژیشدا نەبێت دیسانەکە بۆ ئێمەی کورد، بەم هۆیەی کە پێوەندی لەگەڵ ڕۆحی نەتەوەیی هەیە، لە هەمان کاتدا کە گوێ بیستی دەبین، لەگەڵ مێژوویەکی زەینی یەکمان دەخاتەوە، بۆیە دەتوانێت وەک گێڕانەوە بێتە ئەژمار، کە واتە هەمیشە گێڕانەوە هەڵگری ڕەواڵەتێک لە چیرۆک یان باشتر وایە بڵێین (ئایدیایی چیرۆکە).

ئەگەر لە کۆتاییدا دیسانەوە پرسیارەکەی مەکۆئیڵان لە خۆمان بپرسینەوە، بە پێی ڕوانگەی گێڕانەوەناسیی، تا مرۆڤ هەبێت “نواندنی زمان” هەیە و تا زمان هەبێت “نواندنی گێڕانەوە” هەیە و لە گێڕانەوەشدا تۆخمە هاوپیتەکەی “چیرۆکە”. کە واتە مرۆڤ بەردەوام لە ناو گێڕانەوەی چیرۆکدا ئەتلێتەوە، ئەم چیرۆکە لە ئیماژ و نیشانە بگرە تا دەگاتە وێنە و هەڵسووکەوت دێنێتەوە بازنەی خۆی. ئەم گێڕانەوەی چیرۆکە، بە هەر چەشنێک دەتوانێت خۆی بنوێنێت. بێگومان تاوتوێی گێڕانەوەی چیرۆک، بەم شێوەیەی کە سیستەمی تایبەتی گێڕانەوەی چیرۆکی لەسەر بێت- مەبەست لەم نیزامی گێڕانەوەیە وەک گۆشەنیگا، گێڕەوە و رووداوە کە لە زەمەن و شوێنی تایبەت لە لایەن کاراکتێرەوە روو ئەدات- تاوتوێی گێڕانەوەناسیی تایبەتی پێویستە، تا ئەو گێڕانەوەیەی کە مانایەکەیمان بۆ تاکەکەسی دەبێتەوە وەکوو مۆسیقا یان وێنەیەکی تایبەت. هەڵبەت زانستی ئێستای گێڕانەوەناسیی تایبەتمەندی تریش لە سیستەم و شێوازی گێڕانەوە پێناسە دەکات، وەکوو دەستەواژەی “بیسەری گێڕانەوە” (Narratee)، یا ناوەندی کردنەوە (Focalization) کە باس لە شێوەی فامی کاراکتێرەکانی چیرۆک دەکات،

تاوتوێی گێڕانەوە تا مرۆڤ هەبێت بەردەوامە، مرۆڤیش بەپێی مێژوو و ئەزموونەکانی بەردەوام لە ئاڵۆگۆر دایە و هەر بۆیە شێوەگێڕانەوەی سەردەم (ڕۆمان، چیرۆک) لەگەڵ شێوەگێڕانەوەی پێشوو (حەقایەت) جیاوازی هەیە. بەپێی بەڵگەی توێژینەوەی گێڕانەوەناسەکان حەقایەته کۆنەکانی هەر نەتەوەیەک ئەتوانێت شێوەیەکی تایبەتی لە گێڕانەوە و مۆدێڵی گێڕانەوەیی لەگەڵ خۆی پێ بێت، واتە گێڕانەوەناسیی تایبەتی خۆیان لەسەر سیستەمی گێڕانەوە هەبێت. ئەویش شێوەڕوانینی تایبەت تا دەگاتە مۆدێلێکی تایبەتی گێڕانەوە لەبەر دەگرێت. هەر ئەم شێوە توێژینەوەیه بەشێکی زۆر لە لایەنە نادیارەکانی بۆ نموونە بەیتی یان چیرۆکی کوردی بۆ ئێمە دەردەخات. ئەویش شێوازی گێڕانەوەی کوردە کە لە چۆنیەتی وەسفی رووداوەکان ڕا بگرە تا دەگاتە بەرجەستەکردنەوە چەشنێک لە ئاکار و هەڵسووکەوتەکان.

ئەگەر دیسانەوە “مووزلمان” لە ئۆردوگاکانی ئاشوویتس بێنینەوە یادمان، یان دەیان بەسەرهات و رووداو کە ئێمە لێیان بێخەبەرین، ئەو مەترسیەمان لەمەڕ نەگێڕانەوە بۆ دەردەخات. هەڵبەت چیرۆک دەتوانێ گێڕانەوەی رووداوێکی ڕاستەقینە بێت بە زمانی چیرۆک، کەواتە پەروەردەکردنی ئەندێشەی گێڕانەوەی خۆمان، لە ڕاستی‌دا هەوڵێکه بۆ سازدانی جیهانێکی نوێ و هەرمان و تەنانەت دەنگ دەربڕینێکی نوێیە. یان وەک کۆندرا دەڵێت: «تەنیا لە ڕۆمان دایە کە کێشە تاکە کەسییەکانی مرۆڤ خۆ دەنوێنێت» و«ڕۆمان نووس تەنیا پێناسەی، ئاگایی لەسەر رووداو و هەڵسووکەوتەکانی چیرۆکە». هەرمان بوونی مرۆڤ، لە بەردەوامی گێڕانەوە و سازدانی چیرۆکی نوێیە. نەبوونی ئەم هەست و هەوڵە لە پانتای نەتەوەدا بەربڵاوتر و هەڵبەت مەترسیدارتر دەبێتەوە، ئەو کات بەرەڕووی ئەم پرسیارە دەبینەوە: ئەگەر نەتەوەیەک توانستی “گێڕانەوەی خۆی” نەبێت ئایا بوونی هەیە؟!”.

—————————————

سەرچاوە و پەراوێزەکان:

*کورت کراوەی ئەم وتارە، یەکەم ڕا بە فارسی لە رۆژنامەی شەرقی تاران-روزنامه شرق-، ژمارەی ٢٩٧٥ (١٠ مهر١٣٩٦)، بەناوی (اگر داستانی روایت نشود، چه پیش می‌آید؟) بڵاوکراوەتەوە.
١. لوی ، پریمو. آیا این یک انسان است؟.. ترجمه: رویا طلوعی. کتابخانه علاالدین (www.aladdinlibrary.org)
٢. کیانپور، امیر. فلسفه در زندان وجدان: درباره یادداشت «جدال زندانی با زمان و وجدان». سایت (www.meidaan.com)
٣.کاتێک موریس بلانشۆ باس لە قەیرانی شارۆمەندی جوولەکەکانی سەردەمی نازی دەکات، ئەم دەستەواژەی بەکار دێنێت. جوولەکەکان بۆ ئەوەی لە شەقام و کۆڵانەکاندا نەناسرێنەوە، قسەیان نەدەکرد، وەک ئەوەی (ڵاڵ) بووبن.
٤.ریمون-کنان، شلومیت ، روایت داستانی، بوطیقای معاصر، ترجمه البوفضل حری، تهران، نیلوفر. (١٣٨٧)
٥.مەبەست نەتوانین لەمەڕ گێڕانەوەدایە، بەهۆی کێشەی سایکۆلۆژیک یان ترسی سیاسی-کۆمەڵایەتی، هێز و هەوڵی گێڕانەوە بزر دەبێت.
٦.مکوئیلان،مارتین ، گزیده مقالات روایت شناسی (مقاله معماهای نوشتار:روایت و ذهنیت)، ترجمه: فتاح محمدی، تهران، چاپ دوم، مینو خرد،(١٣٩٥)
٧.بارت، رولان، درآمدی بر تحلیل ساختار روایت ها، ترجمه: محمد راغب، تهران، چاپ اول، فرهنگ صبا.(١٣٨٧)
٨.کوندرا،میلان ، هنر رمان، ترجمه: پرویز همایون پور، تهران، نشر قطره (١٣٨٢)
٩.چتمن، سیمور. داستان و گفتمان، ترجمه: راضیه سادات میرخندان، تهران، مرکز پژوهش‌های صدا و سیما، چاپ اول (١٣٩٠)
١٠.باختین، میخایل. تخیل مکالمه‌ای (جستارهای درباره‌ی رمان).ترجمه: رویا پورآذر، تهران، نشر نی، (١٣٨٧)
١١.رورتی، ریچارد. مقاله : هایدگر و کوندرا و دیکنز، ترجمه: هاله لاجوردی، مجله ارغنون، شماره 1، (١٣٧٣)
١٢.دیوید هرمن و دیگران. دانشنامه‌ی نظریه‌های روایت، گردآوری و ترجمه: محمد راغب. تهران. نیلوفر. (١٣٩٦)
١٣.حری، ابوالفضل. مقاله: درآمدی بر رویکرد روایت‌شناختی به داستان روایی با نگاهی به رمان آیینه‌های دردار هوشنگ گلشیری. پژوهش‌های زبان های خارجی (نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تبریز) پاییز و زمستان ١٣٨٧
١٤. ریمون-کنان، شلومیت (سەرچاوەی پێشوو)
١٥. مکوئیلان،مارتین ،(سەرچاوەی پێشوو)
١٦.برمون، کلود. پیش درآمدی بر بوطیقای روایت‌شناسی ساختارگرا، ترجمه: محبوبه خراسانی، نشریه: ادبیات داستانی، شماره ٧٩، اردیبهشت ١٣٨٣

سەرچاوە: حەوتەنامەی سیروان. ژمارە 972

مێژوو خۆی دووباره‌ ده‌كاته‌وه‌ به‌ چه‌ندین رێگه‌ی جۆراو جۆر ئه‌م بۆچوونه‌ زۆر ترگونجاوه‌ بۆ گه‌لێكی زوڵم لێكراو ئه‌ویش كورده‌. بۆ هه‌ر لایه‌كی مێژووی كورد بروانیت ئه‌وا زۆر به‌ ڕوونی چه‌ندین دیمه‌ن و پێشهات ئاماده‌گییان هه‌یه‌ كه‌ سه‌رانی كورد له‌ زۆر كاتدا كه‌وتونه‌ته‌ ژێر كاریگه‌ری به‌ڵێنی فریودان و سیاسه‌تی په‌رتكه‌و زاڵ به‌و هه‌ژموونی ئاینی له‌ هه‌ر یه‌ك له‌ ئیمپراتۆریه‌تی عوسمانی و سه‌فه‌وی.

شه‌ری شوعه‌یبیه‌ له‌ ساڵی 1915 وای له‌ شێخ مه‌حمود كرد كه‌ خۆی و سوپایه‌كی 3000كه‌سی ڕوو له‌ باشوری عێراق بكات له‌ دوای ده‌رچوونی فتوای جیهادی عوسمانیه‌كان ده‌رهه‌ق به‌ وڵاتانی هاوپه‌یمانی جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانی، كه‌ عێراقیش ڕاسته‌و خۆ گرێدرابوو به‌ عوسمانیه‌كان.

ئه‌وه‌ی شێخ مه‌حمودی ڕاكێشایه‌ نێو ئه‌م جه‌نگه‌وه‌، به‌ پله‌ی یه‌كه‌م هۆكاری ئاینی و ساویلكه‌یی شێخ بوو له‌ به‌رانبه‌ر به‌ڵێنی درۆینی عوسمانیه‌كان، كه‌ دواتر به‌ شكستی شێخ و عوسمانیه‌كان به‌ كۆتا ئه‌گات سه‌ره‌ڕای ئه‌و یارمه‌تی دانه‌ش، به‌رله‌ كۆتایی هاتنی جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانیی, فرمانی له‌ سێداره‌دانیشی بۆ ده‌رده‌كرێت له‌لایه‌ن عوسمانییه‌كانەوە.

له‌ سه‌ده‌ی 21یه‌كیشدا سه‌ركردیه‌كی به‌ناو موسڵمانی ئیخوانی (ئه‌ردۆگان) كه‌ خۆی به‌ خه‌ونی گه‌ڕانه‌وه‌ی خه‌لیفه‌ی موسڵمانان ئه‌زانێت، كه‌ زۆرینه‌ی ڕه‌های ئیخوانیه‌ فاشیزمه‌كان به‌ هه‌مان بیرۆكه‌ مێشكیان ته‌ندراوه‌، ئه‌ردۆگان ماوه‌ی 21رۆژه‌ به‌ هێرش كردنه‌ سه‌ر شاری عه‌فرینی به‌رخودان، به‌ هاوئاهه‌نگی پاشماوه‌ی چه‌ته‌كانی داعش و به‌ره‌ی به‌ناو ئۆپۆزسیۆنی سوری كه‌ حه‌یایی ئۆپۆزسیۆنیشیان بردوه‌ تۆ له‌لایه‌ك به‌نیازی له‌ ناو بردنی به‌شارئه‌سه‌د بیت له‌لایه‌كی تریشه‌وه‌ هاوكاری ولاتێكی داگیر كه‌ر بكه‌یت بۆ لێدانی كورد هاوژیانی دێرینی هه‌زاران ساڵه‌ی خۆت، ئه‌ردۆگان سته‌م له‌ گه‌لێك ئه‌كات كه‌ زیانی بۆ هیچ گه‌لێك نه‌بووه‌ جگه‌ له‌ خۆی، به‌ بیانوی پاراستنی سنوری خۆی وا ئه‌زانێت به‌ كوشتنی خه‌ڵكی سڤیل شكۆ بۆ ولاتێكی دۆڕاو له‌ هاوكێشه‌كانی ناوچه‌كه‌ زیاتر كێشه‌ی سوریاو جیهانی ئیسلامی سونه‌و ئه‌ندام بوونی له‌ یه‌كێتی ئه‌ووروپا ئه‌گه‌ڕێنێته‌وه‌، به‌ڵام ئه‌م هێرشه‌ی زیاتر ڕووی ڕاسته‌قینه‌ی یه‌كێتی ئه‌وروپاو نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان و ولاتانی به‌ ناو جیهانی ئیسلامی جگه‌ له‌ كۆماری سێداره‌ كه‌ دووجار داوای ڕگرتنی هێرشی بۆ سه‌ر عه‌فرین كردووه‌، به‌ڵام ئه‌م سه‌ردانه‌ی دوایی سه‌رۆكی ئه‌ركانی توركیا بۆ ئێران تێڕوانینی ئێرانیشی خسته‌وه‌ سه‌ر باره‌ ڕاسته‌قینه‌كه‌ی خۆی.

مێژووه‌ شومه‌كه‌ی ئۆردوگان له‌ كاتی ئێستادا ته‌نها ئامانجی داگیر كردنی خاكی عه‌فرین نییه‌ به‌ڵكو ئامانجی گۆرینی دیمۆگرافیایی ناوچه‌كه‌ هاوشێوه‌ی كه‌مال ئه‌تاتورك، ناوچه‌كه‌ له‌ كوردبوون و پێكهاته‌كانی تریش بسرێته‌وه‌، هه‌روه‌ها شاره‌كه‌ چواره‌مین شاره‌ له‌ جیهاندا له‌ به‌رهه‌م هێنانی زه‌یتون، چونكه‌ ئه‌مانه‌ چاویان به‌ گه‌شه‌كردنی كورد هه‌ڵ ناهێت كه‌ هه‌وڵی خۆ به‌ڕێوه‌ بردنی خۆیان بدات، چونكه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا سه‌ركرده‌ ناسیۆنالیزمه‌كانی تورك ره‌گه‌زی كورد به‌ توركی چیایی و چه‌ندین ناوی نه‌خوازراوی تریش هه‌ژمار ئه‌كه‌ن ئینجا دانیشتوانی كورد له‌ سنوره‌كانی خۆیان به‌ مه‌ترسی بۆ سه‌ر ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ی خۆیان له‌ قه‌ڵه‌م ئه‌ده‌ن، كه‌ ته‌نها خۆیان و هه‌ندێك وڵاتی نادیموكراسی كه‌به‌هایی مرۆڤایه‌تیان به‌لاوه‌ گرنگ نیه‌ چه‌واشه‌ ئه‌كه‌ن، ئه‌م به‌رخۆدانه‌ی عه‌فرین شكۆی گه‌لی كوردو خه‌ڵكی چه‌وساوه‌ی نه‌ك ته‌نها له‌ سوریا به‌ڵكو له‌ ڕه‌ش هه‌ڵاتی ناوینیش به‌رزكردۆته‌وه‌.

لە ڕێوڕەسمێکی فەرمی پاپایی دا لە فاتیگان خەڵاتی ئاشتی ئایینی مەسیحی – کاسۆلیکی لە لایەن پاپا بەنەدیکتەوە، بە ئامادەبونی کۆمەڵێک قەشە بەخشرا بە سوڵتان ئوردوگانی ئیسلامی کە یەکێک لە گەورەترین ئینسانیکوژەکانە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.

بەخشینی ئەم خەڵاتەش هەفتەیەک لەمەوبەر بوە هەواڵی گەرمی دەزگاکانی ڕاگەیاندن لە ئاستی جیهان و، هاوکات جێگای پرسو ڕای چاودێران . هەروەها بوە هۆی بەرزبونەوەی دەنگی ناڕەزایەتی ملیۆنی خەڵک بە تایبەت لە تۆڕەکانی پەیوەندی یە کۆمەڵایەتی یەکان و دەنگی دایەوە.وە بوە مایەی پرسیار کە ئاخۆ مەبەستی پاپا لە بەخشینی ئەم خەڵاتە لەم کاتەدا چی یە کە ڕای گشتی هەمو دونیا شایەدی تاوانەکانی ئەم بەناو ئاشتیخوازە ئیسلامی یەیە .بە تایبەتی لە هیرشی ئاسمانی و زەمینی و بەکار هێنانی چەکی کۆکوژ دژی خەڵکی عەفرینی خۆراگر؟!

جا بۆ ئەوەی مەبەستە شاراوەکەی پشتی بەخشینی ئەم خەڵاتی ئاشتی یە کەمێک ڕوونتر کەینەوە وا پیویست دەکات پەنا بەرینە بەر بەراووردکردنی ئەزمونو تاقیکردنەوە میژویی یەکانی ڕابردوو لەگەڵ ئەم ڕوداوانەی ئەمڕۆ.
لە جەنگی جیهانی دووەمدا کە هیتلر دیارترین ڕابەرانی ئەم جەنگە ئیمپریالی یە پڕ لە تاوانکاری یە بو بۆ زیاتر دەسبەسەراگرتنی هەمو جیهان و بەدەسهینانی زیاتری سەرمایەو سودو قازانجی ئابوری و سیاسی بە ئاشکرا بە ئارم و دروشمی ئایینی مەسیحیو دژایەتی جوڵانەوەی کۆمۆنیستی و کرێکارییەوە هاتە مەیدانەوە. هەڵبەت ئەو کاتە بە ڕواڵەت بیرو سیاستو دەسەڵاتی کۆمۆنیستی لە دەوڵەتی سوڤیەتو هاوپەیمانەکانی ،بە تایبەتی ئەوروپای ڕۆژهەڵاتدا بەرجەستە ببونەوە.

هەر ئەو دەورانە هیتلەرو موسولینی بۆ ئەوەی زیاتر مۆرکی ئاینی بە جەنگەکەیان ببەخشن لە دژی بەرەی دووەمی جەنگەکە بە سەرکردایەتی یەکیتی سۆڤیەت هەمیشە پاپاو قەشەو، تەنانەت سەرانی ئیسلامی یەکانیان دەهێنایە پشتی خۆیان. دیدارو چاوپێکەوتنی ڕژێم و سەرانی جوڵانەوە ئیسلامی یەکان ،لەوانەی کە لە میژوودا ئاشکرایە ،دیداری شێخ حوسینی ئیمام و خەتیبی شاری قودس بو کە داوای لە هیتلەر کردبو زیاتر جینۆسایدی جولەکەکان بکات .

بەڵام ئەوەبو خۆشبەختانە بەرەی شەرخوازی هیتلەرو هاوپەیمانەکانی ،کە تەواوی جولانەوەی ئاینی یەکان ،بە تایبەتی مەسحی و ئیسلامی یەکان لە پشتی بون ،سەرنەکەوتن و بە کۆتایی هاتنی دەسەڵاتی زۆریان شەڕی دوەمی جیهانی کۆتایی هات.

بێگومان هۆکاری شەڕی جیهانی یەکەمو دووەمیش بەهەمو خاڵە هاوبەش و جیاوازەکانیانەوە دەگەڕایەوە بۆ توش بونی سیستەمی سەرمایەداری جیهانی بەهەردو بەرەکەیەوە بە قەیرانێکی قوڵی ئابوری. هەر بۆیەش ئەو شەڕانە وەک پێویستی یەکی سەرمایەداری بە لەبەرچاگرتنی ئەو تێزەی دەڵێت کە : شەر درێژ بونەوەی سیاسەتە بە شێوازی توندوتیژی ،و سیاسەتیش سەرخانی ئابوری یە.

جا بە پەنا بردن بۆ ئەم دەرسو تەجرەبانەی ڕابردوو بۆ ڕۆشنکردنەوەی ناوەڕۆکی مەبەستە شاراوەکانی دەسەڵاتە ئیسلامی و قەومی یە فاشی یەکەی ئوردوگانی شەڕخوازو ،هاوکات بە پیرۆز کردنی شەرەکانی لە لایەن پاپاوە، ئەوەمان بۆ ڕوونتر دەبێتەوە کە چۆن هەمو دەسەڵاتە سەرمایەداری یە شەرانگێزەکان، بە تایبەت لە کاتی قەیرانە ئابوری و سیاسی و شەرەکانیان ،زیاتر لەهەر شتێک پێویستی یان بە پەنا بردنە بۆ پاڵپشتی ئایینەکان پیاوە ئایینی یەکانیان.

ئێستاش کە دوای ڕوخانو و تێکشکانی خەلافەکەی داعش ،کە بەدیهێنانی خەونی دێرینەی ئوردوگان بوو، لەسەر دەستی خەڵکی خۆڕاگری کوبانی وهاوپشتی جیهانی بۆیان، ئوردوگان دەستی داوەتە ئەم شەڕو هێرشە. وە بەبەهانەی ئەوەی کە خەڵکی کوبانی و کانتونەکانی تر تیرۆریست و دژی ئیسلامین وهەمو پیرۆزی یە دینی یەکانن، کە دیارە ئەمەش جێگا باوەری پاپاو فاتیگانە ، ئۆردوگان و سوپاکەی وەک پارێزەری ئاشتی و بەرگری لە سەوابتە ئائینی یەکان دادەنێن، بۆیەش خەڵاتی ئاشتی پێ دەبەخشن.لە کاتێکدا چەندە یەکێتی سۆڤیەت و ووڵاتە هاوپەیمانەکانی تری، بە تایبەت لە ئەوروپای ڕۆژهەڵات سۆسیالیستی وکومونسیت بون ئەوەندەش دەسەڵاتی کانتۆنەکان کۆمۆنسیتو سۆسیالیستن. بەڵام هەمومان چەندین جار گوێبیستی ئەوە بوینە کە ئۆدوگانو سەرانی حزبو دەسەڵاتەکەی و تەنانەت هاوبیرە ئیسلامی یەکانیان لە ووڵاتانی تر تا دەگاتە هەرێمی کوردستانیش دەسەڵاتی کانتونەکان بە کۆمۆنسیت و مولحد بون تۆمەتبار دەکەنو خوازیاری ڕوخانین.

هەڵبەت هەمو ئەم شەڕەی لە ناو ووڵاتەکان و ناوچەکەو ململانێی زلهێزە ئیمپریالی یەکان دەگوزەرێت هەر وەک هەلومەرجی پێش جەنگی جیهانی یەکەمو دووەمەو ئاکامی قەیرانی قوڵی ئابوری سیستەمی سەرمایەداری یە. جا ئیتر هەر ڕۆژێک بێت ئەم شەڕ وململانێی ناوچەیی یانەش دەگوزەرێت بۆ جەنگێکی جیهانی وەک ئەوانەی پێشو .بەڵام بێگومانە ڕۆشنکردنەوەی ناوەڕۆکی مەبەست و سیاسەتەکانی هەمو دەوڵەتو لایەنە دەرگیرەکانی ئەم ململانێ و هاوپەیمان و بەخشینی خەڵاتانە تا دەگاتە بەرگرتن بە هەمو ئەم شەڕو کارەسات و ڕوخانی ئەم دەوڵەتو دەسەڵاتە دژی ئینسانی یانە ئەرکی جوڵانەوەی کرێکاری و کۆمۆنسیتی و ئازادیخوازی وئینساندۆستی و ڕێکخراوەکانیانە لە ئاستی جیهان.وە هەر لەم ڕوانگەیەشەوەیە کە بەرەی چەپ و ئازادیخوازی بە گشتی پشتگیری خەباتو بەرگری خەڵکی عەفرین و کانتۆنەکانی تر دەکەن و دژی دسەڵاتە فاشی یە ئیسلامی و قەومی و شەرەکەی ئوردوگانن.

له‌سه‌ر کورسیه‌کی نێو سه‌نته‌ری باژێڕێکی ئه‌وروپا دانیشتبیت و له‌ قوڵایی خوێندنه‌وه‌ی ده‌قێکی شیعریی شایسته‌ و پڕ ته‌کنیکدا ڕیشۆڵه‌یه‌کی هارو هاجی ده‌نوك زه‌ره‌د بێته‌ سه‌ر سه‌رت و ده‌نوکت لێبگرێت، یان له‌ سه‌ندویچه‌که‌ی ده‌ستت ببات، بێگومان له‌و جێیه‌دا راده‌وه‌ستیت و کتێبه‌که‌ پێوه‌ده‌ده‌یت، تا خۆت بۆ هێرشی ئه‌وان ئاماده‌ بکه‌یت، ئه‌و ڕیشۆڵانه‌ دیاره‌ زستانیش ناچنه‌ گه‌رمێن و هه‌ر لێره‌ ده‌مێننه‌وه‌، مافی خۆشیانه‌ ئه‌وانیش بژین، خۆ هه‌ر ته‌یروته‌والێك به‌ ئاسمانی کوردستاندا تێپه‌ڕێت به‌سه‌لامه‌تی رزگاری نابێت، ئیتر بۆچی بڕۆن؟ ئه‌مه‌ بابه‌تی سه‌ره‌کی ئه‌م نووسینه‌ نییه‌، له‌وێدا بووم براده‌ره‌که‌م که‌ خوێنه‌رێکی ساده‌و رووکه‌شیی بوو پێیگوتم ئه‌و چییه‌ هێند به‌ هێواشی ده‌ڕۆیت؟ گه‌ر من بام به‌ شه‌و و ڕۆژێك ئه‌و کتێبه‌ی ده‌ستتم ده‌خوێنده‌وه‌و ته‌واوم ده‌کرد‌.

منیش گوتم با پۆوسێ وه‌رگرم و له‌م جێیه‌دا بوه‌ستم که‌ ده‌ڵێت (شه‌ڕه‌کان … ته‌واو ئه‌بن و ته‌واو نابن) ئه‌نجا وه‌ڵامی جه‌نابیشت ده‌ده‌مه‌وه‌.
– تۆ ده‌زانیت هه‌موو شتێك ئاره‌زوو و مه‌یل و حه‌زه‌، ئه‌وه‌ی به شمشاڵژه‌نێك ده‌کرێت، بۆ وێنه‌ به‌ عاشقێکی که‌و و کۆترو ئاژه‌ڵبه‌خێوکه‌ر ناکرێت، ئه‌وه‌ش به‌ دوای کۆکردنه‌وه‌ی تابلۆی ده‌گمه‌ن و گراندا ده‌گه‌ڕێت خولیای جیاوازه‌ له‌و که‌سه‌ی حه‌زی له‌ کۆکردنه‌وه‌ی بابه‌تی کۆن و که‌له‌پووریی بێت، یان ئه‌و که‌سه‌ی حه‌زی له‌ جۆرێکی تایبه‌ت له‌ ماشێنه‌و ئاماده‌یه‌ سامانه‌که‌ی خه‌رج بکات بۆ به‌ده‌ستهێنانی، که‌واته‌ هه‌موو شتێك خولیایه‌.. ئه‌وه‌ش بزانه‌ که‌م و زۆریی کتێب خوێندنه‌وه‌ نه‌ په‌یوه‌ندی به‌ قه‌یران و کێشه‌ی داراییه‌وه‌ هه‌یه‌ و نه‌په‌یوه‌ندی به‌ ناوچه‌وه‌ هه‌یه‌، به‌ڵکو ئه‌وانه‌ی کتێب به‌ به‌شێک له‌ ژیانیان داده‌نێن هیوایه‌تیان ده‌ستخستن و کۆکردنه‌وه‌و خوێندنه‌وه‌ی ئه‌و کتێبه‌ ده‌گمه‌نانه‌یه‌ که‌ لای ئه‌وان شتێك ده‌به‌خشێت، یان با بڵێین وه‌رچه‌رخان و جۆرێك له‌ سامانه‌.

ئه‌م کتێبه‌ش (ئه‌زموونێکی جیاوازی شیعر) که‌ به‌ تایبه‌ت و به‌داواکاری له‌ کوردستانه‌وه‌ به‌ده‌ستم گه‌شتووه‌، لای من به‌هایه‌کی زانستی و وێژه‌یی وای هه‌یه‌ که‌ هێند به‌ هێواشی له‌گه‌ڵیدا بڕۆم، حساب بۆ خاڵبه‌ندیی و فاریزه‌و نیشانه‌کانی پرسیاری ناویشی بکه‌م، له‌به‌ر ئه‌وه‌ ئه‌م خوێندنه‌وه‌ی من جیاوازه‌ له‌وه‌ی تۆ، من بۆ پێشبڕکێ کتێب ناخوێنمه‌وه‌، به‌ڵکو له‌و ئاسته‌نگ و نشێو و لۆفه‌و پێچانه‌یدا جارانێك چه‌ندان رۆژ ڕاده‌مێنم و پاشتر به‌ هزرو دیدێکی جیاوازه‌وه‌ ده‌رباز ده‌بم بۆ جیهانێکی سیحراوی تر، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی به‌ مێشك سافی نه‌بێت ئه‌و جۆره‌ به‌رهه‌م و په‌ڕتوکانه‌ ناخوێنمه‌وه‌، تۆ ده‌زانیت ساده‌نووسین و ساده‌ خوێندنه‌وه‌ ده‌ردێکی کوشنده‌یه‌و مرۆڤ ته‌ممه‌ڵ ده‌کات! ئه‌ی ده‌زانیت چه‌ند که‌م نووسیارانی کورد ده‌قی باش و پڕ جیاوازیی به‌رهه‌م دێنن؟ خۆت ده‌زانیت قه‌یرانی سیاسی و گه‌نده‌ڵیی ئابووری لای ئێمه‌ به‌داخه‌وه‌ زۆر له‌ قه‌ڵه‌مه‌کانیشی بارگاوی کردووه‌ به‌و په‌تا کوشنده‌یه‌، جا له‌ دۆخێکی وا مه‌حاڵدا زۆر ده‌گمه‌نه‌ کتێبێکی ئاوها له‌دایك ببێت و پێشبڕکێ له‌گه‌ڵ شیعره‌ جیهانییه‌کاندا بکات و به‌ گیانی مالارمێ و ئه‌لیۆت و رۆبه‌رت فرۆست و پابلۆ نیرۆدا و پۆشکین و تریستان تزاراو ئه‌ندرێ برێتون…و ….تاد بڵێت دوای ئێوه‌ شیعری له‌م جۆره‌ش نووسراو هیچ ژاوه‌ژاوێکیشی لێ نه‌که‌وته‌وه‌، هه‌میشه‌ ئه‌وانه‌ی بێده‌نگ خه‌ریکی داهێنانن و دوور له‌ سیاسه‌ت کاری خۆیان ده‌که‌ن که‌متر له‌ زه‌مه‌نی خۆیاندا ده‌ناسرێن و له‌ بۆنه‌کاندا حیزبه‌کان وه‌کو ره‌قه‌مێك به‌کاریان ده‌هێنن بۆ به‌رژه‌وه‌ندی خۆیان، راگه‌یاندنه‌کانیشیان هه‌ر گه‌نده‌ڵن و نازانن چی ره‌سه‌ن و داهێنه‌رانه‌یه‌و چیش بڵقی سه‌رئاو و که‌فوکوڵی رۆژگاره‌.

براده‌ره‌که‌م لێره‌دا بێده‌نگ بوو وه‌ك ئه‌وه‌ی هه‌ستی به‌ که‌مته‌رخه‌مییه‌ك کردبێت، یان تێگه‌شتبێت له‌وه‌ی که‌ له‌ رووه‌یه‌کی ژیانه‌وه‌ دواکه‌وتبێت، هه‌وڵی دا له‌سه‌ر ئاوازی فڕینی ڕیشۆڵه‌کان سه‌ما بکات و تێبگات له‌وه‌ی بۆچی ئاوها ڕیشۆڵه‌کان لێره‌ ئازایانه‌ دێنه ‌ناو جیهانی مرۆڤه‌وه‌و داوای به‌شی خۆیان ده‌که‌ن و وه‌کو مرۆڤه‌کان زیت و وریان و نایه‌ڵن داوی مرۆڤ هه‌ڵیانبخه‌ڵه‌تێنێت؟!
‌

پایز..

پە ڕە ..پە ڕە
جە ستە ی
پۆشتە ی
سروشتە ژن
جوان
جوان
ڕووت دە کاتە وە
لە بە رگ
بەرگی سروشت
ڕووتی ..ڕووت .
***

زستان..

جە ستە ی ڕووتی
سروشتە ژن
بە ئاوی پاكی باران
نە رم
نە رم
پاک دە کاتە وە
لەگەردی سروشت
پاکی ..پاک.
***

بە هار ..

گوڵ بە گوڵ
جە ستە ی ڕووتی
سروشتە ژن
گوڵپۆش دە کات
پۆشتە ی
گوڵپۆش
بە گوڵی سروشت
گوڵێ..گوڵ .
***
هاوین ..

چرکە بە چرکە
دڵی سروشتە پیاو
پڕ دە کات
لە ئە شقی گە رمی
سروشتە ژن
ژنی سروشت
سروشتە پیاو
بە هه موو هێزو جوانیە کە وە
باوە ش دە کات
بە بە ژنی
ڕازاوە ی بوکی ساڵدا
جە ستە ی سروشتە ژن
سروشتی ژن
جە ستە ی سروشتە پیاو
پیاوی سروشت
بە هیوای
نوێ کردنە وە ی ژیان
بە ئە شقە وە
ئەشقی سروشت
جووت دە بن ..
جووتی ..جووت .

—— ٢٩/١١/٢٠١٧ – هه ولێر

بـه‌فـر شـاری سـپـی كـرد
دڵـی مـنـداڵـی خـۆشـكرد
به‌تاك تاك و به‌كۆمـه‌ڵ
ده‌یكه‌ین به‌شه‌ڕه‌ تۆپه‌ڵ
وابـۆئـه‌م بـه‌فـره‌ جـوانه‌
خـه‌نـده‌لـه‌سـه‌رلـێومانه‌
بـه‌پـاڵـتـۆ وجـلی گـه‌رم
له‌گه‌ڵ ده‌ستكێشی چه‌رم
مــلـپـێـچ و پــووزه‌وانـه‌
كـه‌هـێـمـای كـوردیمانه‌
زۆرجوان خۆمان پـۆشیوه‌
له‌شمان سه‌رمای نه‌دیوه‌
چـه‌نـدڕۆژێـكـی شـیرینه‌!!
ده‌یكه‌ین شێره‌به‌فـرینه‌
لـه‌بـه‌فرپه‌یكه‌رده‌كه‌ین
ده‌ست وقاچی بۆده‌كه‌ین
ده‌م ودووچاوله‌گه‌ڵ لووت
ده‌یكه‌ینه‌پێی جوتێك پووت
وه‌ك شــێــوه‌كـاری وریـا
دێـیـن و ده‌چـین به‌ده‌وریا
بـه‌چـه‌پـڵـه‌وبـه‌گـۆرانـی
ده‌رده‌بـڕیـن كـامـه‌رانـی.

ئایا‌ چاكسازییه‌كی بنه‌ڕه‌تی‌ بۆ ئێستای هه‌رێمی كوردستان پێویسته‌، یان هه‌ڵبژاردن و گۆڕینی كه‌سایه‌تی و حیز و گرووپه‌كان، ئایا ته‌نیا ئه‌وه‌ به‌سه‌ كه‌ حیزبی نوێ ‌ دابمه‌زرێنین و له‌سه‌ر هه‌مان سیسته‌می شكستخواردو بچینه‌ گه‌مه‌ی هه‌ڵبژاردنه‌وه‌ و هیوامان به‌وه‌بێ كه‌ گۆڕانكاری ڕاسته‌قینه‌ ده‌خوڵقێنین یان ئه‌مه‌ مه‌حاڵه‌؟
ئالبێرت‌ ئه‌نیشتاین(1879-1955 Albert Einstein) ده‌ڵێت: ( گه‌مژه‌یی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كردارێك به‌هه‌مان شێواز و هه‌مان هه‌نگاو دووباره‌ بكه‌یته‌وه‌ و چاوه‌ڕوانی ده‌رئه‌نجامی جیاوازبكه‌یت)، واته‌ بۆئه‌وه‌ی ئه‌نجامه‌كه‌مان جیاوازبێت ده‌بێت هه‌مان كردار دووباره‌ نه‌كه‌ینه‌وه‌ و بۆئه‌وه‌ی هه‌مان كرداریش دووباره‌وه‌ نه‌كه‌ینه‌وه‌، ده‌بێت یاساكانمان و سیسته‌می سیاسی به‌م شێوازه‌ له‌ حكومڕانیی‌ بگۆڕین.
كوردستان ئێستا له‌هه‌موو ڕوێكه‌وه‌ داڕوخاوه‌،‌‌ له‌ڕوی ئابورییه‌وه‌، له‌ده‌ستدانی زۆربه‌ی سه‌رچاوه‌ ئابورییه‌كان، وه‌ك بیره‌ نه‌وته‌كانی كه‌ركوك و خاڵه‌ سنورییه‌كان و ته‌نانه‌ت كار گه‌یشته‌ داخستنی فڕۆكه‌خانه‌كانیش، ئێستا كوردستان خاوه‌نی هیچ سه‌رچاوه‌یه‌كی ئابوری تۆكمه‌ و سه‌ربه‌خۆ نییه‌.
له‌ ڕووی سیاسیشه‌وه‌، خاوه‌نی پارله‌مانێكی به‌سه‌رچوو و حكومه‌تێكی تاكلایه‌نه‌ (له‌دوای كشانه‌وه‌ی گۆڕان و كۆمه‌ڵ و یه‌كگرتووه‌) و كورسییه‌كی سه‌رۆكایه‌تی به‌تاڵین.
له‌ ڕووی سه‌ربازیشه‌وه‌، دوو حیزب خاوه‌نی دوو هێزی تایبه‌تن و ئه‌و هێزه‌یش كه‌ پارا‌ساتنی كوردستانی له‌ ئه‌ستۆ گرتبوو، ئێستا له‌دوای كشانه‌وه‌یان له‌ كه‌ركوك، بێموچه‌ به‌ وره‌یه‌كی ڕوخاوه‌وه‌ بۆ دامركاندنه‌وه‌ی خۆپێشاندنه‌كانی خه‌ڵكی كوردستان به‌كارده‌هێنرێن.

واته‌ ده‌توانین بڵێین ئێستا كوردستان به‌ره‌و هه‌ڵدێر ده‌ڕوات و له‌به‌رده‌م داكشانێكی ته‌واوه‌تیدایه‌ و ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ش هه‌یه‌ به‌ڵكو له‌لایه‌ن ئێران و توركیا و شیعه‌وه‌ كار بۆ ئه‌وه‌ ده‌كرێت كه‌ كوردستان بكرێته‌وه‌ به‌ سێ پارێزگا و كۆتایی به‌ سیسته‌می فیدڕاڵییه‌ت بهێنرێت له‌ عێراق.

ئه‌و هه‌وڵانه‌ی ئێستا له‌ كوردستاندا له‌ئارادان‌ بۆ چاكسازی

ئه‌وه‌ی هێزه‌ سیاسییه‌كانی ده‌ره‌وه‌ی پارتی و یه‌كێتی باسی لێوه‌ده‌كه‌ن ( ئه‌گه‌ر نه‌وه‌ی نوێ بێت، یان هاوپه‌یمانییه‌كه‌ی گۆڕان\ كۆمه‌ڵ\ هاوپه‌یمانی بۆ دیموكراسی و دادپه‌روه‌ری بێ) ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ڕووی سیاسییه‌وه‌ سیسته‌می حوكمڕانی كوردستان ده‌كه‌ن به‌ پا‌رله‌مانی و له‌ڕووی ئابورییشه‌وه‌ بودجه‌ی هه‌رێم و هه‌موو سه‌رچاوه‌ داراییه‌كان له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی ئه‌م دوو حیزبه‌ ده‌ربهێنن، له‌ڕووی سه‌ربازیشه‌وه ‌ كار بۆ دروستكردنی سوپایه‌كی نیشتیمانی و دوور له‌ حیزبایه‌تی بكه‌ن، باشه ئه‌مه‌ له‌ خه‌ون ناچێت؟ به‌تایبه‌ت: 1. كوردستان له‌ نه‌خۆشێك ده‌چێت كه‌ له‌ژووری بوژانه‌وه‌دا بێت و له‌لایه‌كی تریشه‌وه‌ ئه‌م دوو حیزبه‌ به‌ ئاشكرا ده‌ڵێن ئێمه‌ ده‌ستبه‌رداری ده‌سه‌ڵات نابین ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانیشیدا سه‌ركه‌وتوو نه‌بین، جگه‌له‌وه‌ش رێگه‌ناده‌ین چه‌ك بكرێین ( هه‌روه‌ك مه‌لا به‌ختیار، ئه‌ندامی مه‌كته‌بی سیاسی ی.ن.ك له‌ چاوپێكه‌وتنێكدا ئاماژه‌ی پێكرد).
2. به‌ره‌ی ئۆپۆزسیۆنیش خاوه‌نی بیر و بۆچوون و روانین و ئایدیۆلیژیای جیاوازن و هه‌روه‌ها میكانیزمی چاره‌سه‌ركردنیشیان بۆ كێشه‌كان جیاوازی هه‌یه هه‌روه‌ك له‌رابردوودا بینیمان، هه‌روه‌ها‌ ئه‌گه‌ری زۆریش هه‌یه‌ كه‌ هه‌ندێك له‌م لایه‌نانه‌ له‌پێناو به‌رژه‌وه‌ندی تایبه‌ت و پۆست و پایه‌دا بچنه‌ پاڵ یه‌كێتی و پارتی.
3. ئه‌گه‌ر به‌شدارییه‌كی فراوانی كۆمه‌ڵانی خه‌ڵك له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كان نه‌بێت ئه‌م هه‌وڵانه‌ی هێزه‌كانی ده‌ره‌وه‌ی پارتی و یه‌كێتی شكست ده‌هێنێت، له‌م دۆخه‌شدا كه‌ خه‌ڵكی كوردستان كه‌ له‌ڕووی سایكۆلۆژیی و داراییه‌وه‌ داڕوخاون ( به‌تایبه‌ت له‌ دوای كشانه‌وه‌ی هێزه‌كانی پێشمه‌رگه‌ له‌ كه‌ركوك و شكستی خۆپێشاندانه‌كان)، بۆیه‌ زه‌حمه‌ته‌‌ هه‌ر كه‌س و لایه‌نێك بتوانێت ده‌سه‌ڵات بگرێته‌ ده‌ست و جارێكیتر ببێته‌ هیوا بۆ خه‌ڵكی كوردستان و چاكسازی له‌ سیسته‌می حكومڕانیدا بكات، به‌وجودی ئه‌و هه‌موو ساخته‌كارییانه‌ی كه‌ له‌رێژه‌ی به‌شداربووان و ده‌ره‌نجامی هه‌ڵبژاردنه‌كاندا ده‌كرێت.

بۆیه‌ ده‌توانین بڵێین نه‌ هه‌ڵبژاردن فریادڕه‌سه‌ و نه‌ ئه‌م هێزانه‌ی ده‌ره‌وه‌ی پارتی و یه‌كێتی ده‌توانن ده‌سه‌ڵات بگرنه‌ ده‌ست، هه‌روه‌ها نه‌ده‌شتوانن‌ چاكسازی ڕیشه‌یی له‌ سیسته‌می حوكمڕانی كوردستاندا بكه‌ن، جگه‌له‌وه‌ به‌لایه‌نی كه‌مه‌وه‌ ناشتوانن‌ هه‌رێم بگه‌ڕێننه‌وه‌ سه‌رده‌می پێش ڕێفڕاندۆم.

پرۆژه‌ی چاكسازیی بنه‌ڕه‌تیی

بۆئه‌وه‌ی چاكسازییه‌كانمان ده‌ره‌نجامی هه‌بێت، ده‌بێت بیر له‌ چاكسازیی بنه‌ڕه‌تیی له‌ سیسته‌می سیاسی و گۆڕینی یاسا و هه‌روه‌ها دانانی ده‌ستورێكی شایسته‌ بۆ كوردستان بكه‌ینه‌وه‌. بۆ ئه‌مه‌ش ده‌بێت سوود له‌ ده‌ستور و یاسای ئه‌و وڵاتانه‌ وه‌ربگرین كه‌ له‌ڕووی جیۆپۆلۆتیكییه‌وه‌‌‌ له‌ هه‌رێمی كوردستان ده‌چێت، بۆیه‌ ئه‌م پرۆژه‌یه‌ به‌ سوودوه‌رگرتن له ئه‌زموونی‌ 727 ساڵ مێژوی كۆنفیدڕاڵی سویسرا ئاماده‌ كراوه‌ و ده‌خرێته‌ به‌رده‌م هه‌موو لایه‌نه‌ سیاسییه‌كانی هه‌رێمی كوردستان و هه‌روه‌ها رووناكبیران و رێكخراوه‌ مه‌ده‌نییه‌كان.
به‌و ئومێده‌ی كه‌ بكرێت به‌ داواكارییه‌كی جه‌ماوه‌ری و پرۆگرامی ئه‌و حیزب و لایه‌نانه‌ی كه‌ داوای چاكسازیی بۆ هه‌رێمی كوردستان ده‌كه‌ن، هه‌موان پێكه‌وه‌ بتوانین ئه‌م پرۆژه‌یه‌ بێنینه‌ سه‌ر مێزی گفت و گۆو دانوستان و كار بۆ پراكتیزه‌كردنی خاڵه‌كانی بكرێت.

چۆن سویسرا و كوردستان له‌ڕووی جیۆپۆلیتیكه‌وه‌ له‌یه‌ك ده‌چن؟

سویسرا له‌ڕووی جوگرافییه‌وه‌ كه‌وتۆته‌ سه‌ر چیاكانی ئه‌لپ له‌ ناوه‌ڕاستی ئه‌وروپا، هه‌روه‌ك چۆن كوردستان كه‌وتۆته‌ سه‌ر زنجیره‌ چیایه‌كی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، ناوچه‌ شاخاوییه‌كان هه‌میشه‌ سنوری ئیمپراتۆره‌كان بووه ( سویسرا ده‌كه‌وێته‌ نێوان چوار ده‌وڵه‌تی زلهێزه‌وه‌ كه خاوه‌نی ئیمپراتۆرییه‌ت بوونه‌ و بریتین له‌:‌ نه‌مسا و ئیتاڵیا و فه‌ره‌نسا و ئه‌ڵمانیا و، كوردستانیش ده‌كه‌وێته‌ نێوان سێ نه‌ته‌وه‌ی گه‌وره‌وه‌ كه خاوه‌نی ئیمپراتۆرییه‌ت بوونه‌ و‌ بریتین له‌: عه‌ره‌ب و تورك و فارس‌).
له‌نێو چیاكانی ئه‌لپدا كۆمه‌ڵێك كانتۆنی سه‌ربه‌خۆ بوون‌ وه‌كچۆن كوردستان سنوری سه‌فه‌وییه‌كان و عوسمانییه‌كان بووه‌ و كۆمه‌ڵێك ئیماراتی سه‌ربه‌خۆی تێدا بووه‌، ئه‌م كانتۆنانه‌ له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی نه‌مساوییه‌كاندا بوون،‌ به‌ڵام كاتێك كه‌ سێ له‌م كانتۆنه‌ سه‌ربه‌خۆیانه له‌ساڵی (1291)دا له‌ژێر چه‌تری كۆنفیدڕاڵییه‌كدا دژ به‌ داگیركه‌رانیان یه‌ك ده‌گرن، به‌ڵێننامه‌یه‌ك واژۆ ده‌كه‌ن كه‌ هه‌میشه‌ یه‌ك كۆنفیدڕاڵی كۆیانبكاته‌وه‌، به‌ڵام كه‌سیان ده‌ست نه‌خه‌نه‌ كاروباری ئه‌وی تریانه‌وه‌، لێره‌دا كاتێك له‌ شه‌ڕی مۆرگاردن به‌سه‌ر نه‌مساوییه‌كاندا سه‌رده‌كه‌ون، ئیتر له‌گه‌ڵ رۆژگاردا كانتۆن و ئیمارا‌ته‌ سه‌ربه‌خۆكانی تری ناوچه‌كه‌ دێنه‌ ناو ئه‌م كۆنفیدڕاڵییه‌وه‌، له‌ساڵی (1848)دا یه‌كه‌م ده‌ستورییان دانا كه‌ تیایدا سویسرا شێوازێكی فیدڕاڵی وه‌رگرت و له‌سه‌ر هه‌مان شێوازی فه‌ره‌نسا سیسته‌می سیاسیان دانا‌ كه‌ سیسته‌می (كۆمه‌ڵه‌ی نیشتیمانی و حكومه‌تی كۆمه‌ڵ)ه‌، له‌م سیسته‌مه‌ سیاسییه‌دا‌ پا‌رله‌مان پێیده‌وترێت (كۆمه‌ڵه‌ی نشتیمانی).
ده‌ستوری سویسرا له‌ ساڵانی (1874) و (1999)دا دووجار ده‌ستكاری كراوه‌، به‌ڵام له‌ ساڵی (1848) تاكو ئه‌مڕۆ هه‌مان ده‌ستوره‌.

له‌به‌ر له‌یه‌كچوونی جیۆپۆله‌تیكی كوردستان و سویسرا، ئه‌مڕۆ ده‌بینین ڕۆژئاوای كوردستانیش به‌ سوود وه‌رگرتن له‌ ئه‌زمونی سویسرا كار بۆ دامه‌زراندنی كانتۆن و حكومه‌تی خۆجێیی ده‌كات له‌ژێر دروشمی هێڵی سێیه‌م یان نه‌هجی سێیه‌م، له‌كۆتایشدا كۆكردنه‌وه‌ی هه‌موو ئه‌م كانتۆنانه‌ له‌ هه‌رێمكدا كه‌ به‌ سیسته‌می سیاسی كۆمه‌ڵه‌ی نیشتیمانی به‌ڕێوه‌ ده‌چێت.
له‌ ڕۆژئاوا چاك ده‌زانن كه‌ ته‌نها ده‌ستوری سویسرایه‌ ده‌توانێت سیسته‌مێكی ئارام بۆ ناوچه‌یه‌ك دروستبكات كه‌ فره‌ نه‌ته‌وه‌ و فره‌ ئاین بێت و له‌هه‌مانكاتدا سیسته‌مێك بێت كه‌ هه‌رگیز ڕێگه‌ نه‌دات زۆرینه‌ حوكمی كه‌مینه‌ بكات.
له‌ هه‌رێمی كوردستانی خۆشمان به‌جێبه‌جێكردنی ئه‌م سێ خاڵه‌ی خواره‌وه‌ كه‌ چاكسازیی بنه‌ڕه‌تیی سیسته‌می سیاسی له‌خۆده‌گرێت، ده‌توانین ببین به‌ خاوه‌ن سیسته‌مێكی سیاسی سه‌قامگیر كه‌ له‌ داهاتودا نه‌ك ته‌نها ده‌بێته‌ چه‌ترێك بۆ هه‌رێمی كوردستان، به‌ڵكو شاره‌كانی تری ده‌ره‌وه‌ی هه‌رێمیش به‌بێ ئه‌وه‌ی سه‌ربه‌خۆیی خۆیان له‌ده‌ست بده‌ن ده‌توانن بێنه‌ ژێر هه‌مان چه‌تره‌وه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی كه سویسرا‌ له‌ماوه‌ی (200) ساڵدا له‌ سێ كانتۆنه‌وه‌ بوون به‌ 13 كانتۆن.

پڕۆژه‌كه‌ ئه‌م سێ خاڵه‌ له‌خۆده‌گرێ

1. گۆڕینی سیسته‌می سیاسی. 2. دابه‌شكردنی ده‌سه‌ڵاته‌ ئیدارییه‌كان به‌سه‌ر ناوچه‌كاندا و دامه‌زراندنی كانتۆنه‌كان. 3. یاسای بێلایه‌نیی هه‌رێمی كوردستان.

1‫.‬ گۆڕینی سیسته‌می سیاسی هه‌رێمی كوردستان

له‌ جیهاندا چوار سیسته‌می سیاسی كاریان پێده‌كرێت:

1‫.‬ سیسته‌می سه‌رۆكایه‌تی وه‌ك ئه‌مریكا. 2. سیسته‌می په‌رله‌مانی وه‌ك به‌ریتانیا . 3. سیسته‌می تێكه‌ڵ (سه‌رۆكایه‌تی\په‌رله‌مانی) وه‌ك فه‌ره‌نسا. 4. سیسته‌می حكومه‌تی كۆمه‌ڵه‌ی نیشتیمانی (حكومه‌تی په‌رله‌مان) وه‌ك سویسرا.

بۆ ئێمه‌ ئه‌وه‌ ڕوونه‌ كه‌ هه‌رسێ سیسته‌مه‌كه‌ی یه‌كه‌ممان تاقیكردوه‌ و نه‌گه‌یشتینه‌ ئه‌نجام‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ ساڵی (1991)ه‌ كوردستان به‌ سیسته‌مێكی په‌رله‌مانی ده‌ستی پێكرد و له‌دوای شه‌ڕی ناوخۆ و روخاندنی رژێمی به‌عس ساڵی (2003)، یاسای سه‌رۆكایه‌تی بۆ بارزانی له‌لایه‌ن پا‌رله‌مانه‌وه‌ په‌سه‌ند كرا، بۆئه‌وه‌ی یاساكانی هه‌رێم دژوار نه‌بێ له‌گه‌ڵ ده‌ستوری عێراقدا (سیسته‌می حوكمڕانی عێراق په‌رله‌مانییه‌ به‌ گوێره‌ی ده‌ستور)، بۆیه‌ له‌ كوردستان جۆرێك له‌ سیسته‌می تێكه‌ڵ ( سه‌رۆكایه‌تی\په‌رله‌مانی) به‌ڕێوه‌ ده‌برا، به‌ڵام له‌ 12‪.‬10‪.‬2015ه‌وه‌ پاش‌ ئه‌وه‌ی په‌رله‌مان په‌كخرا و مه‌سعود بارزانی بوو به‌ حاكمی سه‌ره‌كی كوردستان و سیسته‌می حوكمڕانی له‌ كوردستان ‌گۆڕا بۆ سیسته‌می سه‌رۆكایه‌تی، ته‌نانه‌ت پێش ریفراندۆمه‌كه‌ بارزانی ئه‌نجومه‌نێكی شۆڕشگێرانه‌ی وه‌ك بناغه‌ی حوكمڕانێكی عه‌سكه‌ریی دامه‌زراند.

ئێستا وه‌كو لۆژیك ته‌نها سیسته‌می چواره‌ممان له‌به‌رده‌م ماوه ‌( سیسته‌می حكومه‌تی كۆمه‌ڵه‌ی نیشتیمانییه‌)، ئه‌گه‌ر به‌ پراكتیزه‌كردنی ئه‌م سیسته‌مه‌ بتوانین هه‌موو شاره‌كانی كوردستان( ته‌نها سلێمانی و هه‌ولێر و دهۆك نا، به‌ڵكو شاره‌كانی دیكه‌ش وه‌ك زاخۆ و ڕانییه‌ و هه‌ڵه‌بجه‌ و كۆیه‌…..هتد ) ده‌سه‌ڵاته‌ خۆجێیه‌كانیان بۆ زیادبكه‌ین تا ئاستی پێكهێنانی (كانتۆن) ئه‌وه‌ له‌ماوه‌یه‌كی كه‌مدا ده‌توانین ببین به‌ خاوه‌نی هه‌رێمێكی سه‌قامگیر، كه‌ هیچ‌ حیزب و بنه‌ماڵه‌ یان خێڵ و كه‌سایه‌تییه‌ك ناتوانێت كۆنترۆڵی ئه‌م هه‌رێمه‌ بگرێته‌ ده‌ست.

1. حكومه‌تی كۆمه‌ڵه‌ی نیشتیمانی (حكومه‌تی په‌رله‌مان)

فه‌یله‌سوفی به‌ناوبانگ جان جاك رۆسۆ (1712-1778 Jean-Jacques Rousseau) به‌ باوكی رۆحی ئه‌م سیسته‌مه‌ داده‌نرێت به‌و مانایه‌ی كه‌ ( ده‌سه‌ڵات ده‌بێ له‌ژێر ده‌ستی ئه‌و كۆمه‌ڵه‌یه‌دا بێت كه‌ ڕاسته‌وخۆ له‌لایه‌ن خه‌ڵكه‌وه‌ هه‌ڵده‌بژێررێت كه‌ پێیده‌ڵێن كۆمه‌ڵه‌ی نیشتیمانی یان كۆمه‌ڵه‌ی گه‌ل)، له‌هه‌مانكاتدا پێیده‌وترێ سیسته‌می قه‌یران و دوای شۆڕشه‌كان (له‌به‌رئه‌وه‌ی له‌كاتی داڕووخان و قه‌یران و شۆڕشه‌كاندا په‌نای بۆ ده‌برێت)، ئه‌م سیسته‌مه‌ بۆ یه‌كه‌مجار له‌ فه‌ره‌نسا له‌دوای ناسه‌قامگیریی له‌و وڵاته‌دا جێبه‌جێكرا ( له‌ 1792 تا 1795)، پاشان هه‌ڵوه‌شایه‌وه‌ و دواتر له‌ ساڵى 1848دا له‌ فه‌ره‌نسا و سویسرا له‌دوای شه‌ڕی ناوخۆی نێوان كاتۆلیك و پرۆتستاندا جێبه‌جێكرا، له‌ فه‌ره‌نسا له‌ ساڵی 1871دا كۆتای پێهێنرا به‌ڵام له‌ سویسرا تا ئه‌مڕۆش كاریپێده‌كرێت.

حكومه‌تی كۆمه‌ڵ به‌و مانایه‌ دێ، هه‌رسێ ده‌سه‌ڵاتی (یاسادانان و جێبه‌جێكار و دادگا) له‌ژێر‌ ده‌ستی په‌رله‌ماندا بێت و له‌م حا‌ڵه‌‌ته‌دا پارله‌مان ئه‌نجومه‌نێك پێكده‌هێنێت كه‌ له‌ چه‌ند كه‌سێك پێكهاتبێت بۆ به‌ڕێوه‌بردنی كاروباری حكومه‌ت كه‌ پێیان ده‌ڵێن (ئه‌نجومه‌نی حكومه‌ت) و دادگایش سه‌ربه‌خۆ نابێ، به‌ڵكو دادوه‌ره‌كانی دادگای باڵا له‌لایه‌ن په‌رله‌مانه‌وه‌ داده‌مه‌زرێن.
ئه‌نجومه‌نی حكومه‌ت له‌ژێر چاودێری پا‌رله‌ماندا كاروباری حكومه‌ت ده‌باته‌‌ ڕێوه‌ و ئامۆژگاری و فه‌رمان له‌ په‌رله‌مانه‌وه‌ وه‌رده‌گرێت، به‌ڵام نابێت ئه‌ندامانی ئه‌م ئه‌نجومه‌نه‌ له‌هه‌مانكاتدا ئه‌ندامی پا‌رله‌مانیش بن.
بڕیاری ناو ئه‌م ئه‌نجومه‌نه‌ به‌ كۆی ده‌نگ ده‌بێت و هیچ كه‌سێك له‌م ئه‌نجومه‌نه‌ ده‌سه‌ڵاتی له‌وانی تر زیاتر نییه‌، سه‌رۆكایه‌تی ناو ئه‌م ئه‌نجومه‌نه‌ هه‌رساڵه‌ی به‌ر كه‌سێكیان ده‌كه‌وێت، جگه‌له‌مه‌ش هیچ كه‌سێكیش ناتوانێت و بۆی نییه‌ له‌ یه‌كجار زیاتر سه‌رۆكایه‌تی ئه‌نجومه‌نه‌كه‌ بكات.
شایانی باسكردنه‌ كه‌ سه‌رۆكایه‌تی ناو ئه‌م ئه‌نجومه‌نه‌ ته‌نها ته‌شریفاتی ده‌بێت و هیچ ده‌سه‌ڵاتێكی بۆ زیاد ناكات.
پا‌رله‌مان ده‌توانێت ئه‌ندامێك یان هه‌موو ئه‌نجومه‌نه‌كه‌ بگۆڕێت، به‌ڵام ئه‌م ئه‌نجومه‌نه‌ ناتوانێت پا‌رله‌مان سڕ بكات و داوای هه‌ڵبژاردنی پێشوه‌خت بكا یان پرۆژه‌ پێشكه‌ش به‌ په‌رله‌مان بكات، به‌ڵكو كاره‌كانی ته‌نها جێبه‌جێكردنی فه‌رمانه‌كانی پا‌رله‌مان و به‌ڕێوه‌بردنی وه‌زاره‌ته‌كان ده‌بێت.

له‌حاڵه‌تێكیشدا ئه‌گه‌ر هه‌ر ئه‌ندامێكی ئه‌م ئه‌نجومه‌نه‌ پرۆژه‌یه‌كی هه‌بێت ئه‌وه‌ ده‌توانێت له‌ڕێگه‌ی ئه‌ندامانی پا‌رله‌مانی حیزبه‌كه‌یه‌وه‌ پێشكه‌ش به‌ پا‌رله‌مانی بكات، له‌م سیسته‌مه‌دا ( حكومه‌تی پا‌رله‌مانی)، ده‌سه‌ڵاتی له‌ ده‌ستی پارله‌‌ماندا ده‌بێت.

چۆنێتی پێكهێنانی په‌رله‌مان

ده‌بێت پا‌رله‌مان دابه‌شبكرێته‌‌ سه‌ر دوو ژوور به‌ناوی (ژووری ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌ران) و (ژووری ئه‌نجومه‌نی پیران).
ژووری ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌ران له‌و ئه‌ندامانه‌ پێكده‌هێنرێن كه‌ ڕاسته‌وخۆ له‌لایه‌ن خه‌ڵكه‌وه‌ هه‌ڵده‌بژێردرێن، هه‌روه‌ك ژووری ئه‌نجومه‌نی پیرانیش له‌و ئه‌ندامانه‌ پێكده‌هێنرێن كه‌ سه‌رۆك و جێگری سه‌رۆكی كانتۆنه‌كانن.
بڕیاره‌كانی ناو پا‌رله‌مان به زۆرینه‌ی ده‌نگی هه‌ردوو ئه‌نجومه‌نه‌كه‌ په‌سه‌ند ده‌كرێت،‌ مه‌غزای دابه‌شكردنی پا‌رله‌مانیش به‌سه‌ر ئه‌م دوو ئه‌نجومه‌نه‌دا‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كانتۆنه‌ گه‌وره‌كانی وه‌ك هه‌ولێر و سلێمانی كه‌ ده‌بنه‌ خاوه‌نی زۆرترین ئه‌ندامانی ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌ران، نه‌توانن به‌و زۆرینه‌یه‌ مافی كانتۆنه‌ بچوكه‌كانی وه‌ك هه‌ڵه‌بجه‌ یان دهۆك بخۆن، چونكه‌ له‌ ئه‌نجومه‌نی پیراندا هه‌موویان سه‌روو دوو ئه‌ندامیان هه‌یه‌، به‌مشێوه‌یه‌ش‌ یه‌كسان ده‌بن له‌ په‌سه‌ندكردن یان ڕه‌تكردنه‌وه‌ی یاساكان، چونكه‌ له‌كۆتایدا هیچ یاسایه‌ك ناچێته‌ بواری جێبه‌جێكردنه‌وه‌ ئه‌گه‌ر بێتوو له‌هه‌ردوو ئه‌نجومه‌نه‌كه‌دا به‌ زۆرینه‌ی ده‌نگ تێنه‌په‌ڕێت.

چۆنێتی پێكهێنانی ئه‌نجومه‌نی حكومه‌ت

جوانی ئه‌م سیسته‌مه‌ له‌وه‌دایه‌ كه‌ هیچ حیزب و كوتله و لایه‌نێك یان نه‌ته‌وه‌یه‌ك یان ئاینی زۆرینه‌ی هه‌رێم ناتوانێت هه‌موو ئه‌ندامه‌كانی ئه‌م ئه‌نجومه‌نه‌ بۆخۆی قۆرخكات به‌پاساوی زۆرینه‌ی ناو پا‌رله‌مان، به‌ڵكو ئه‌ندامانی ئه‌م ئه‌نجومه‌نه‌ له‌ حزبه‌ براوه‌كانی ناو پا‌رله‌مان پێكدێن و له‌هه‌مانكاتدا له‌ نه‌ته‌وه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی و‌ڵات (ئه‌گه‌ر وڵاته‌كه‌ فره‌نه‌ته‌وه‌ بوو) و له‌ ئایین و‌ مه‌زهه‌به‌ جیاوازه‌كان ( ئه‌گه‌ر وڵاته‌كه‌ فره‌ ئاینی یان فره‌ مه‌زهه‌ب بوو).
بۆ نموونه‌ له‌ سویسرا كه‌ ئه‌نجومه‌نی حكومه‌ت پێكهاتووه‌ له‌ حه‌وت كه‌س، له‌به‌رئه‌وه‌ی له‌م وڵاته‌دا فره‌ حیزبی‌ و‌ نه‌ته‌وه‌یی هه‌یه‌ (ئه‌ڵمانی\فه‌ره‌نسی\ ئیتاڵی)‌ و فره‌ مه‌زهه‌بیش هه‌یه‌ ( كاتۆلیك\ پرۆتستانت) بۆیه‌ هه‌رچه‌نده‌ وه‌ك یاسا نه‌نوسراوه‌ به‌ڵام وه‌كو عورف ده‌بێ ئه‌م حه‌وت ئه‌ندامه‌ی ئه‌نجومه‌نی حوكم‌ له‌ چوار حیزبه‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌ی ناو پا‌رله‌مان هه‌ڵبژێردرێن و ده‌بێت له‌ هه‌رسێ نه‌ته‌وه‌كه‌ی تێدابێت، هه‌روه‌ها ده‌بێت له‌هه‌ردوو مه‌زهه‌بی كاتۆلیك و پرۆتستانتی تێدابێت، واته‌ هه‌ر دوو ئه‌ندام له‌ حیزبه‌كانی یه‌كه‌م و دووه‌م و سێیه‌م و ئه‌ندامێكیش له‌ حیزبی براوه‌ی چواره‌م.
بۆ هه‌رێمی كوردستانیش ده‌توانرێت ژماره‌ی ئه‌ندامانی ئه‌نجومه‌نی حكومه‌ت به‌گوێره‌ی ژماره‌ی وه‌زاره‌ته‌ سه‌ره‌كییه‌كان دانرێت و ڕه‌چاوی ژماره‌ی شاره‌كان و پارته‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ناو پارله‌مان بكات، به‌ڵام نابێت هه‌رگیز له‌ ژماره‌ی په‌نجه‌كانی ده‌ست تێپه‌ڕێت.

2. حكومه‌تی خۆجێی (كانتۆن) بۆ هه‌موو شاره‌كانی هه‌رێمی كوردستان

بۆ چه‌سپاندنی سیسته‌مێكی تۆكمه‌ و دیموكراتی و دابه‌شكردنی ده‌سه‌ڵاته‌كان له‌ هه‌رێمی كوردستاندا، ده‌بێت له‌گه‌ڵ گۆڕینی سیسته‌می حكومڕانی بۆ سیسته‌می سیاسی حكومه‌تی كۆمه‌ڵ له‌هه‌مانكاتدا ده‌بێت سیسته‌می حكومه‌تی خۆجێیی بۆ‌ شاره‌ گه‌وره‌كانی كوردستان بچه‌سپێنین و چه‌ند كانتۆنێك دروستبكه‌ین.

كانتۆن ئه‌و یه‌كه‌ ئیدارییه‌یه‌‌ كه‌ چه‌ند شار و شارۆچكه‌یه‌ك‌ ده‌گرێته‌وه‌ كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی سه‌ربه‌خۆ ئیداره‌ی كانتۆنه‌كه‌ ده‌به‌ن‌ به‌ڕێوه‌، ته‌نها سیاسه‌تی دراو و سیاسه‌تی ڕێگه‌وبان و سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ و سیاسه‌تی به‌رگریی نه‌بێت كه‌ ئه‌مانه‌ له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی حكومه‌تی ناوه‌ندی ده‌بن.
به‌ڵام سیاسه‌تی ناوخۆی كانتۆن و سیاسه‌تی ئابوری و په‌روه‌رده‌ و ….هتد، ده‌كه‌وێته‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی ئه‌و حكومه‌ته‌ خۆجێییه‌ كه‌ كانتۆنه‌كان به‌گوێره‌ی ده‌ستوره‌ خۆجێیه‌كانی خۆیان بۆ كانتۆنه‌كانیان پێكیده‌هێنن.
له‌م حاڵه‌ته‌دا ئه‌م دوو ئیداریه‌ی كه‌ پارتی و یه‌كێتی له‌ ساڵی (1996)ه‌ په‌یڕه‌وی ده‌كه‌ن، ده‌توانرێت به‌شێوه‌یه‌كی شه‌رعی بكرێته‌ دوو كانتۆنی جیاواز یان زیاد له‌ دوو كانتۆن، چونكه‌ ناتوانین ئه‌و ڕاستییه‌ بشارینه‌وه‌ كه‌ دوو ئیداره‌یی ته‌نها خه‌تای پارتی و یه‌كێتی نییه‌، به‌ڵكو هه‌ولێر و سلێمانی و ناوچه‌ی بادینان و ناوچه‌ی هه‌ورامان و گه‌رمیان، هیچ كام له‌م ناوچانه‌ نایانه‌وێت له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی حوكمڕانی ناوچه‌یه‌كی تردا بن.

ئه‌م سه‌بجێكته‌‌ مێژووی خۆی هه‌یه‌ له‌ ناوچه‌كه‌دا، بۆیه‌ ئێمه‌ ته‌نها به‌ده‌ست دوو ئیداره‌ییه‌وه‌ په‌كمان نه‌خواردووه و ناناڵێنین‌، به‌ڵكو له‌لایه‌كیتریشه‌وه‌ به‌ده‌ست ناوچه‌گیرییه‌كی مێژووییه‌وه‌ كه‌ ڕێگره‌ له‌به‌رده‌م سیسته‌مێكی مه‌ركه‌زی كه‌ پایته‌خته‌كه‌ی هه‌ولێڕبێت، له‌م حاڵه‌ته‌شدا پێكهێنانی كانتۆن بۆ ناوچه‌‌ جیاوازه‌كانی كوردستان تاكه‌‌ چاره‌سه‌ره‌‌ بۆ دورخستنه‌وه‌ی به‌دكاریگه‌ریی ناوچه‌گیریی.

3. بێلایه‌نی (الحیاد)

هه‌رێمی كوردستان ئارامی و ئاشتی به‌خۆیه‌وه‌ نابینێت ئه‌گه‌ر بێلایه‌نی هه‌رێمی كوردستان نه‌كرێت به‌ یاسا و جێبه‌جێ نه‌كرێت وه‌ك پره‌نسیپێك بۆ چۆنێتی ڕه‌فتاركردن له‌گه‌ڵ وڵاته‌ دراوسێكانیی و ته‌واوی دنیادا.
واته‌ بۆئه‌وه‌ی هه‌رێم له‌ ناكۆكی و شه‌ڕی نه‌ته‌وایه‌تی نێوان (عه‌ره‌ب\ تورك\ فارس) و ئاینی و مه‌زهه‌بی نێوان ( ئیسلامی\ مه‌سیحی و شیعی\ سونی) و و نێوده‌وڵه‌تی (ڕۆژئاوا\ ڕوسیا) بپارێزین، سه‌ره‌تا ده‌بێت‌ بێلایه‌نی خۆمان ڕابگه‌یه‌نین.
ئه‌مه‌ش به‌ ده‌ركردنی یاسای بێلایه‌نی هه‌رێمی كوردستان ده‌بێت كه‌ رێگه‌نادات حكومه‌تی هه‌رێم ببێت به‌ ته‌ره‌فێك له‌ هه‌ر ناكۆكییه‌ك له‌ ناوچه‌كه‌دا و له‌هه‌مانكاتدا ناشهێڵێت هیچ گروپ یان پارتێك له‌ هه‌رێم لایه‌نگری وڵاتانی د‌راوسێ و زلهێزه‌كان بێت، یان لایه‌نگری گروپه‌ میلیشیاكان بێت كه‌ شه‌ڕی مه‌زهه‌بی یان ره‌یسیستی یان ئاینی ده‌كه‌ن.
هه‌روه‌ها پێویسته‌ له‌و یاسایه‌دا سزای هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ و دادگایی دیاریبكرێت بۆ حكومه‌ت و كانتۆن و پارت و گروپه جۆراوجۆره‌كان له‌حاڵه‌تێكدا ئه‌گه‌ر بێلایه‌نی خۆیان له‌ده‌ستدا.

نمونه‌ی ده‌وڵه‌تێكی بێلان كه‌ 500 ساڵه‌ بێلایه‌نی خۆی ڕاگه‌یاندووه‌ و تاوه‌كو ئه‌مڕۆ به‌ ئاشتی و ئارامی له‌نێوان ده‌وڵه‌ته‌ زلهێزه‌كانی دنیادا ده‌ژی، سویسرایه‌.

سویسرا ده‌وڵه‌تێكی بچوكه‌ له‌نێوان چوار ده‌وڵه‌تی زلهێزی وه‌ك (فه‌ره‌نسا\ ئیتالیا\ نه‌مسا\ ئه‌ڵمانیا)دا، بۆیه‌ ده‌یزانی ئه‌گه‌ر بێتو ببێت به‌ لایه‌نگریی هه‌ریه‌ك له‌م ده‌وڵه‌تانه‌‌ زیانمه‌ن ده‌بێت و ناتوانێت سه‌قامگیربێت، هه‌ربۆیه‌ له‌ ساڵی (1515)ه‌وه‌‌ بێلایه‌نی خۆی ڕاگه‌یاند و تاوه‌كو ئه‌مڕۆ نه‌چووه‌ته‌ به‌ره‌ی هیچ لایه‌نێك، جگه‌له‌وه‌ش نه‌له‌ شه‌ڕه‌كانی ناپلیۆن و نه‌ له‌جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌م و دووه‌مدا و نه‌ له‌جه‌نگی ساردی نێوان ڕۆژئاوا و سۆڤییه‌تدا به‌شداری نه‌كردووه‌، بۆیه‌ نه‌ك پێنج سه‌ده‌یه‌ سه‌قامگیره‌ و داگیرنه‌كراوه‌ و دابه‌شنه‌كراوه‌، به‌ڵكو بووه‌ته‌ سه‌نته‌ری دانوسان و ئاشته‌وایی له‌نێوان نه‌ته‌وه‌ زلهێزه‌كاندا. شایه‌نی باسه‌ بێلایه‌نی و سه‌قامگیریی ئه‌م وڵاته‌ بووه‌ته‌ مایه‌ی بوژانه‌وه‌ی ئابوری و جێی متمانه‌ی سه‌رمایه‌داران.

ده‌وڵه‌ته‌ زلهێزه‌كان و ئیمپراتۆره‌كان هه‌میشه‌ هه‌وڵیانداوه‌ كه‌ له‌ نێوانیاندا ده‌وڵه‌تێكی بچوك و بێلایه‌ن دروستبكه‌ن، تاوه‌كو خۆیان بپارێزن له‌ شه‌ڕێك كه‌ ده‌زانن قورسه‌ سه‌ركه‌وتن تیایدا، نموونه‌ی له‌مجۆره‌ ده‌وڵه‌تانه‌ ئه‌فغانستان و مه‌قدۆنیایه‌.
سویسراش هه‌میشه‌ ئه‌و سنوره‌ ئارامه‌ بووه‌ كه‌ نه‌ فه‌ره‌نسییه‌كان یان ئه‌ڵمان یان نه‌مسا و ئیتالیا نه‌یانویستووه‌ له‌نێوان خۆیاندا تێكیبده‌ن.
كوردستانیش كاتێ بێلایه‌نی خۆی ڕاگه‌یه‌نێت، ئه‌وه‌ ده‌بێته‌ ئه‌و هه‌رێمه‌ بچوكه‌ی كه‌ نه‌ توركیا و نه‌ ئێران هێرشناكه‌نه‌ سه‌ری و وه‌ك سنورێكی ئارامی نێوان دونیای شیعه‌ و دونیا سونه‌ ته‌ماشاده‌كرێت، له‌سه‌روو ئه‌وه‌شه‌وه‌ و دورده‌كه‌وینه‌وه‌ له‌ ده‌ستێوه‌ردانی ئه‌مریكا و ڕوسیاش و له‌ كۆتاییدا ده‌بێته‌ ئارامگه‌ی سه‌رمایه‌دارانی ناوچه‌كه‌ و بوژانه‌وه‌ی سه‌رچاوه‌ ئابورییه‌كان.

كورته‌یه‌ك

له‌هه‌رێمێكدا ناوچه‌گه‌رایی ڕه‌گی داكوتابێت و دوو حیزبی خاوه‌ن هێزی چه‌كدار بۆ ماوه‌ی بیست و شه‌ش ساڵ‌ سنوریان له‌نێوانیاندا دانابێت‌ و هیچ مێژوو و ئه‌رشیفێكیش له‌ حكومڕانی سه‌به‌خۆ نه‌بێ و فره‌ نه‌ته‌وه‌یی و‌ ئاینیی و فره‌ مه‌زهه‌ب و‌ زمانیش له‌ هه‌رێمه‌كه‌تدا بوونی هه‌بێت، چۆن ده‌كرێت بتوانین‌ ببین به‌ خاوه‌نی هه‌رێمێكی سه‌قامگیر و سه‌ركه‌وتوو؟

سیسته‌می حكومه‌تی پا‌رله‌مانی سیسته‌می رزگاربوونه‌ له‌كاتی قه‌یران و داڕوخان و شكستی حوكمڕانیدا، بۆیه‌ فه‌ره‌نسا ئه‌وكاتانه‌ی كه‌ قه‌یرانی گه‌وره‌ ڕووی له‌ سیسته‌می حوكمڕانییه‌كه‌ی كردبێت، په‌نای بۆ ئه‌م سیسته‌مه‌ بردووه‌.
توركیا و ئه‌تا‌توركیش له‌ ساڵی (1924)دا به‌هه‌مانشێوه‌ په‌نایان بۆ ئه‌م سیسته‌مه‌ بردووه،‌ بۆئه‌وه‌ی بتوانێت له‌دوای داڕوخانی ده‌وڵه‌تی عوسمانی له‌جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌مدا ده‌وڵه‌ت و سیسته‌مێكی سه‌قامگیر دروستبكه‌ن، به‌ڵام له‌گه‌ڵ كات و سروشتی ئه‌م ده‌وڵه‌تانه‌دا‌ له‌كۆتاییدا ئه‌م سیسته‌مه‌ كاڵبووه‌ته‌وه‌ یان لابراوه‌ ، چونكه وه‌ك پێشتر ئاماژه‌م پێدا‌ پتر سیسته‌مێكی فریادڕه‌سه‌ له‌كاتی قه‌یرانه‌كاندا، به‌ڵام ئه‌مه‌ی وایكردووه‌ كه‌ له‌ سویسرا به‌رده‌وامیی پێبدرێت ئه‌وه‌یه‌ كه‌ سویسرا پێكهاتووه‌ له‌ (٢٦) كانتۆنی سه‌ربه‌خۆ و جگه‌ له‌مجۆره‌ سیسته‌مه سیاسییه‌‌ هیچ سیسته‌مێكی سیاسی ناتوانێت یه‌كسانییه‌كی ڕاسته‌قینه‌ له‌نێوان ئه‌م كانتۆنانه‌ دروستبكات كه‌ هه‌ندێكیان بچوكن و له‌ژێر هیچ سیسته‌مێكی تردا مافه‌كانیان پارێزراو نابێت.

ئێمه‌ی كوردیش هه‌ر له‌ مێژوودا هه‌رگیز خاوه‌نی حكومه‌تێكی مه‌ركه‌زی نه‌بوین، به‌ڵكو‌ خاوه‌نی كۆمه‌ڵێك ئیماراتی سه‌ربه‌خۆ بووین،‌ ئێسته‌ش هه‌ر ناوچه‌یه‌ك له‌ كوردستان جیاواز له‌ ناوچه‌كانی تر ده‌یه‌وێت حكومڕانێتی خۆی بكات.
دوو ئیداره‌یی و ناوچه‌گه‌رایی و تایبه‌تمه‌ندێتی شار و ناوچه‌ جیاوازه‌كانی كوردستان، به‌نموونه‌ شه‌نگال و كه‌ركوك ئه‌وه‌مان پێده‌ڵێت كه‌ له‌پاڵ سیسته‌می حكومه‌تی پا‌رله‌مانی ده‌بێت ده‌سه‌ڵاتی به‌ڕێوه‌به‌ردنی ئیداری شاره‌ جیاوازه‌كانیش بكرێته‌ حكومڕانی خۆجێی یاخود كانتۆن، به‌مشێوازه‌‌ نه‌ك ته‌نها حكومڕانییه‌كی سه‌نته‌ری تاكه‌ كه‌س یان تاكه‌ پارتێك ناهێڵین، به‌ڵكو ده‌سه‌ڵاتی مه‌ركه‌زیش كاڵده‌كه‌ینه‌وه‌ و هه‌ر هاوڵاتییه‌ك له‌ ناوچه‌كه‌ی خۆیدا په‌یوه‌ندی ڕاسته‌وخۆی به‌ حكومه‌ته‌ خۆجێكانه‌وه‌ ده‌بێت و هه‌روه‌ها هه‌ر حكومه‌تێكی خۆجێیی به‌ ئازادی خزمه‌تی ناوچه‌كه‌ی خۆی ده‌كات.
له‌م حاڵه‌تهش‌دا جۆرێك له‌ كێبه‌ڕكێ‌ له‌نێوان كانتۆنه‌كاندا دروست ده‌بێت به‌وه‌ی‌ كام ناوچه‌ ده‌توانێت زیاتر خزمه‌تی هاوڵاتیانی خۆی بكات، له‌ كۆتایشدا ئه‌م كێبه‌ركێیه‌‌ ده‌بێته‌ مایه‌ی بوژانه‌وه‌ی ئابوری و سیاسیی و سه‌قامگیریی سیاسی هه‌رێمی كوردستان.

ته‌واوكه‌ری چاكسازییه‌كانی كوردسان به‌ یاسای بێلایه‌نی حكومه‌ت و پارته‌كان كامڵ ده‌بێت، چونكه‌ به‌درێژایی ئه‌زموونی حكومڕانی پارته‌كانی ئه‌م هه‌رێمه‌ هه‌میشه‌ ده‌ستێوه‌ردانی ده‌ره‌كی بووه‌ته‌ هۆكاری شه‌ڕی ناوخۆ و جۆره‌ها ناكۆكی تر، كوردستانیش تاوه‌كو ئه‌مڕۆ له‌ژێر ڕه‌حمه‌تی تۆپبارانی سنوره‌كانیدایه‌ و وڵاتانی وه‌ك ئێران و توركیا و سعودیه‌ و ئه‌مریكا و ڕوسیا و ته‌نانه‌ت حكومه‌تی ناوه‌ندی عێراقیش له‌ به‌غدا، به‌ گومانه‌وه‌ ده‌ڕواننه‌ هه‌رێمی كوردستان و له‌و هه‌وڵه‌دان كه‌ حكومه‌تی هه‌رێم و گروپ و پارته‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كان بخه‌نه‌ ژێر كۆنتڕۆڵ و ئه‌جیندای خۆیان و دژ به‌ نه‌یارانیان به‌كاری بهێنن، بۆیه‌ زۆرجار ده‌بینین كوردستان ده‌بێته‌ مه‌یدانی یه‌كلاییكه‌ره‌وه‌ی شه‌ڕه‌كانیان.

ته‌نها به‌ پراكتیزه‌كردنی پره‌نسیپی بێلایه‌نی حكومه‌ت و پارته‌ سیاسییه‌كان، كوردستان ده‌گه‌یه‌نێته‌ ئه‌و ئارامگایه‌ی كه‌‌ هیچكام له وڵاته‌‌ زلهێزه‌كان لێی نه‌ترسن، به‌مجۆره‌ش ده‌توانین ئه‌م هه‌رێمه بچوكه‌‌ سه‌ركه‌وتووه‌ دروستكه‌ین له‌نێوان كۆمه‌ڵێك ده‌وڵه‌تی ناكۆكی وه‌ك: ( سعودیا\ ئێران\ عێراق\ توركیا\ سوریا)، وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ سویسرا دروستیكرد له‌نێوان كۆمه‌ڵێك ده‌وڵه‌تی ناكۆكی وه‌ك: ( ئه‌ڵمانیا\ ئیتاڵیا\ نه‌مسا\ فه‌ره‌نسا)دا.

به‌له‌یه‌كچوونی جیۆپۆله‌تیكی كوردستان و سویسرا، ده‌توانین په‌یڕه‌وی ئه‌و ده‌ستوره‌ی ئه‌وان بكه‌ین كه‌ ئه‌وانی كردووه‌ به‌ نمونه‌ی ده‌وڵه‌تێكی كۆنفیدڕاڵی سه‌ركه‌وتوو، ئه‌مڕۆش ڕۆژئاوا ده‌بینین له‌سه‌ر هه‌مان رێچكه‌ ناوچه‌كانی خۆیان ده‌به‌نه‌ڕێوه‌ له‌ژێر دروشمی مه‌نهه‌جی سێیه‌م ( واته‌ نه‌ مه‌نهه‌جی دیكتاتۆری و نه‌ مه‌نهه‌جی ئیسلامی سیاسی)، ئێمه‌یش ده‌توانین ئه‌م مه‌نهه‌جه‌ له‌ژێر دروشمی چاكسازی بنه‌ڕه‌تی له‌ سیسته‌می سیاسی هه‌رێمی كوردستاندا په‌یڕه‌و بكه‌ین.

29.01.2018

نەتەوەی کورد لەهەرپارچەیەکی خاکی داگیرکراودا، بەدرێژای مێژوو نەیارانی زۆردار بەپاساوی جۆراوجۆر لەسەربنەمای مەزهەبی شیعی و سوننەگەڕای و نەریتی خێڵەکی و عەشیرەتگەڕای نەتەوەی کوردیان بەشبەشکردوە و شوناسی نەتەوەخوازی لای تاکی کورد کاڵکراوەتەوە تاوەکو بورکانی پەنگخواردوی هەستی ناسیۆنالیزم ونەتەوەپەرەوری کورد دیوار وبەربەستی کپکراوی شەقبردوە و نەیاران هەرگیز نەیانتوانیوە پشکۆی ئاگردانی شۆڕشەکانی ئەم گەلەستەمدیدەیە دابمرکێننەوە. بەداخەوە، هەرکاتێک ئازایەتی و نەبەزی کورد شکێنەری کۆت وزنجیری ژێردەستەیی و زۆرداری بووبێت دوژمنانی کورد لە نیشتیمانی ئەم نەتەوەیدا تۆی خوێنڕێژی و دوبەرەکیان لەناو کوردا چاندوەو ناهۆشیاری و ساویلکەی کورد وایکرد نەوەدوای نەوە بەمیراتی تێکقژقژان و یەکترلەناوبردن ویەکترقڕکردن بەری چێنراوی نەیاری باوانیان زیندووبکەنەوە. لەهەمان کاتیشدا دوژمنانی کورد بە گیانی وەحشگەڕی تێنویەتیان بەمژینی خوێنی ئەم نەتەوە بەدبەختە شکاندوە و زۆر جار بەبەرچاوی هەموو دونیا مێژووی نامرۆڤایەتی دژبەکورد گەیشتۆتە لوتکەی ناشرینی و پیسی ودڕندەکاری ئێستاش ئەم زەڵکاوە هەرلێی ئەچۆڕێ و هەر لەپەرەسەندن دایە.

لەم سەردەمەدا، ئەوەی بەئاشکرا دژ بە عەفرین دەکرێت مشتێکە لەخەرمانی جەنگڵستانی نامرۆڤایەتی دوژمنانی کورد کە سەدە دوای سەدە لەزەماوەندی دەستگرتنەشانی تورک و عەرەب و فارس وێنە تاوانکاریەکنیان دوبارەدادەڕێژنەوە. لەهەموو لایەکەوە گورگە دەمبەخوێنەکان جارێک لەژێرناوی رێکخراوی تیرۆرستی داعش و جارێک لەژێرناوی پاکتاوی تیرۆر و ئاسایشی نەتەوەی تورک پەلاماری عەفرین دەدرێت و لەناوچاڵی تاریکی بێکەسی دا مناڵ و دایک و پیروپەکەوتەی بێتاوانی کورد زیندەبەچاڵ دەکرێن و ژیانیان لێدەسەندرێتەوە. ئەوانەش لەرووی ئاینی و یاسای و سیاسی یەوە کەڕەوایەتیان بەم پەلامارە وەحشیەتگەڕیەدا بۆتاهەتەیە بەرنەفرەتی مێژوو کەوتوون. ئەوەی جێگای تێڕامان و ووردبونەوەیە لەم پلانەدارێژراوەدا کەپێویستە شیکردنەوە و وردبینی بۆ لێکدانەوەی نیازی سوڵتەی میلیتاریزمی سوڵتانی زۆردار(ئەردۆغان)بکرێت، بەخوێندنەوەیەکی ڕاستەقینەی ئەم سێ ڕەهەندە کۆڵکە هاوبەشە (ئاینی ، یاسای، سیاسی) دەتوانرێت نهێنی پشت ئەم ڕوداوەجەرگبڕە بخرێتەڕوو کە ئەمانەن:

۱ـ ڕەهەندی کۆڵکەی ئاینی:

یەکێک لەسەر مەشق و هەرەکاریگەرەکانی جێبەجێکردنی ئەم پلانە کوردکوژیە، کۆلکەی ڕەوایەتی و شەریعەتپێدانی دەوڵەتی تورکیا بۆ پەلاماری سەر شاری عەفرین کۆدەنگی شەقامی سوننەگڕایی یە تاوەکو لەڕووی ئاینیەوە پیلانەکەی بیخاتە چوارچێوەیەکی شەرعی و بەحوکمی ئەوەی هێڕشبەرەکە لەجیهانی ئیسلامی ڕوبەڕوی ڕەخنەنەبێتەوە و پشگیروپاڵپشتبکرێت لەوەی کەڕشتنی خوێنی کوردەکانی عەفرین حەڵاڵە ئەویش بانگەوازی یە بۆ (فەتح) کردن.

بۆئەم مەبەستە، عەلی قەرەداغی ئەمینداری گشتیى یەکێتیى جیهانیى زانایانى موسڵمان لە ئاژانسى هەواڵى ئەنادۆل ووتی (“پشتگیری دەکەین لە تورکیا بۆ پاراستنی سنوورەکان و گەلی خۆی لەڕێی شەرعیيەوە”). واتە بەومانایەی تورکیا مافى خۆیەتى سنوورەکانى بپارێزێت. هەڵبژاردنی کوردێک بۆڕابەرایەتی و پێدانی نازناوی ئەمینداریەتی و کۆکردنەوەی جیهانێک لەزاناو ویژدانپەروەرانی خودا تەنها بۆدەمکوتکردنی موسوڵمانانی جیهانە کە ئەو سنورەی تورکی چەپەڵ پارێزگاری لێدەکات سنورێکی دەستکرد نیە! ئەوگەلەی لەهەردوو دیووی سنورەکەن گەلی هاوردەن و لێقەومان و دەسەڵاتی تورکیای وەحشەتگەڕی پارێزەریانە! بێگومان تورک لەهەردوو دیوی سنورەکە بێگانەیە ئەوسنورەش کەجەستەی یەک نیشتمانی لەتکردوە یەک گەلی لەسەر دەژیت کەگەلی کوردە وتاکەمەترسی لەسەر ژیان و خۆبژێوی گەلی کورد تەنها کەڵبەی ژەهراوی لغاجەی تورکە کەچڕنوکی لەخاکی پڕبەرەکەتی کوردگیرکردوە و چاوی تەماحی بڕیوەتە سامانی نیشتیمانێکی زوڵملێکراو.

ئەم ڕوداوانە هەمیشە ڕووی ڕاستەقینەی هێزو لایەنەکان دەردەخات کە دابەشدەبن بەسەر بەرەی پاڵپشتی هێزی زۆرداری یان پشتیوانی گەلی چەوساوە، کورد وەک گەلێکی ستەملێکراو نەک تەنها قوربانی شمشێری دەستی بێگانە بووە بەڵکو گەردەنی گەلی کورد لەژێڕ ڕەحمی چەقۆی دەستێکی کورد زۆرجار‎ (بِسْمِ اللهِ) ی لێکراوە و خوێنی حەڵالکراوە و بۆ سەربرین وبلیتی چونەبەهەشتێک لەبازاری بازرگانیکردن بەمرۆڤ بۆتەقوربانی. ئەگەر سەردەمی پەلاماری دڕندەکانی تاریکپەرستی داعش بۆ سەر کورد سەردەمی پاساوبەدەستی یەکێتیى جیهانیى زانایانى موسڵمان بووبێ کە داعش لەژێر سێبەری دوژمنانی ئیسلام کاردەکات و بۆیە ووتەی ئەمیندارێکی یەکێتیى جیهانیى زانایانى موسڵمان هیچ کاریگەری نابێت چونکە ئەوان لە پەیڕەوی شەریعەتی ئیسلام لایانداوە و بۆیە نەتواندرا ڕشتنی خوێنی کورد حەرامبکرێت. ئەوا ئەمڕۆ بەڕۆژی ڕوناک فڕۆکەى جەنگى، فڕۆکەى بێفڕۆکەوان، تانک، تۆپ و هاوەن ودەبابە ی تورکی پەلامری عەفرینی دا، تۆ بڵێ ی ئەمیندارەکوردەکە چەند لە ژمارەی خێرەکانی کەمیدەکردەوە ئەگەر بەتوندی ئیدانەی ئەم هێڕشە دڕندەکاریەیی شەرمەزارکردبوایە؟!

دیسان بەداخەوە، دەستێکی شەرمەزاری شکاوی کورد بەرنەفرەتی مێژوو کەوت ئەگەر لەزووترین کات دەستەکانی بۆ ئاسمان بەرزنەکاتەوە و تۆبەی وەهمی قەرەداغی لەقراغ کورسی سوڵتەی سوڵتانی زۆردار باوەشێنەی بەردەوامی مانۆڕی سەرتاقیکاری حەڵاکردنی گۆشتوخوێنی ژن ومنداڵ و دایک وهاوڵاتی بێتاوان. بۆیە با هەرلەوەگەڕێین ئەندام پەڕلەمانێکی تورکمان لەناوجەرگەی کوردستانی باشور پشگیری پەلامارەدڕندەکاریەکەی کرد، و لەولاشەوە لەناو وڵاتی تورکیا دوژمن بۆهاڕینی گۆشت وخوێنی کورد نزیک لە نەوەد هەزار ووتارخوێنی مزگەوتەکان پشتڕاستی ووتەکانی ئەمیندارەکوردەکەیان کردوەو لەسەرانسەری شارەکان بە خوێندنی سورەتی (الفتح) بانگەوازی هەڵکردنی ئاڵای داگیرکاری بۆسەر شاری عەفرینیان جاڕدا و هاوڵاتی بێتاوان لەخاکەپڕبرینەکەیدا خەڵتانی خوێنکرا. پاشان بەئامادەبوونی ئەردۆغان لەیەکەم پرسەی ماتەمینی سەربازەکوردکوژەکان ئایاتی قورئانی بەسەردا خوێندنەوە وەک ئەوەی لەپێناو ئیسلام لەجەنگی جولەکە و ڕزگارکردنی قودسی فەلەستین بڕوانامەی شەهادەت هەڵبواسی بەسەرتابوتی تەرمی سەربازەکانی!

لەبەشێکی تری ووتەکانی عەلی قەرەداغی ئەمینداری گشتیى یەکێتیى جیهانیى زانایانى موسڵمان ڕاشیگەیاندوە (“بە هەموو توانایەکمەوە دژی پرۆژەی ئەمریکی – سەهیۆنی دەوەستمەوە کە خوازیارن تۆوی خراپەکاری و فیتنە لەنێوان مسوڵماناندا بچێنن”). سەرەڕای ئەوەی ئەم ناودارە لەجیهانی ئیسلامی یەکەم هەنگاو دژی سازدانی ئەم کوشتارگەیە نەوەستاو پەیامێکی خاڵی لەبەهاکانی ژیاندۆستی بەسەر ئەم مەملەکەتە خوێدە و گەردەنی ئەم گەلە چەوسایەوەی خستە ژێر ڕەحمی شمشێری دەستی ئەردۆغان.

لەهەنگاوی دووەم پاساو بیانوی دایە دەست تورکیا بۆپەیڕەوکردنی ئەم هێڕەشە وەحشەتگەریە تاوەکو موسلمانان دژی ئەم هێڕشە نەڕژێنە سەر شەقام، و سەرەنج و چاوی جیهان لابدرێت لەسەر سنوری دەستکرد و گەلیبەشکراو و بەشخوراو. لەهەنگاوی سێ یەم و کۆتای دا بوونی کاریگەری پێگەیی خۆی وەک حاکمی بەتاڵکردنەوەی سیحری فیتنە و پوچەڵکردنەوەی پیلانی ئەمریکی_سەهیۆنی بەیانکرد، وەک ئەوەی ئەم ئەمیندارە وەک پارێزەری سەندنەوەی مافی موسوڵمان لەفەڵەستین دژی پڕۆژەی ناساندنی قودس بەپایتەختی وڵاتی یەهودیەکان و ئیسرائیل لەجەنگدابێت و تورکیا فریاد ڕەسەکەی قودس و گەورەزلهێزی ناتۆ لەرزی هێنابێتە عەرشی ئیسرایل و لەگەڵ زەوی تەفروتونای کردبێت؟! ئەوها حەماس لەووتەکانی بەدیدەکرێت. بەڵام هزری خەلەفاوی و قورمیشکراوی خوێندنەوەی ڕاستەقینەی پشت پەردەی ووتەکان دەریدەخات ئەگەر نیەتی بەتاڵکردنەوەی سیحری فیتنەبێت و وەک خەمخۆر پەرۆشی ناوبانگی ئاینی ئیسلامبێت با بفەرمووێ بە مێزەری سپی و وبەجوبە وعەبای ئاشتی و بەدەستی بەدەستنوێژ و وبەیژدانەنوستوەکەی لەخەوهەلسێنێ و لەناو جەرگەی شاری عەفرین ڕێپێوان بکات و سینگی بخاتە بەردەم لولەی دەبابە وتۆپی تورک تاوەکو بۆهەموو دونیا بەکردار ڕونبێتەوە ئەو لایەنە کێ یە کە خوازیارن تۆوی خراپەکاری و فیتنە لەنێوان مسوڵماناندا ئەچێنن؟!

بەڵام ڕووی ڕودەری ڕوداوەکان ئاشکرایدەکان ئەگەر ئەم ڕۆژگارە ڕۆژگاری زیندەبەچاڵکردنی ئازادی گەلی ژێردەستەکان بێت بەڵام لەهەمان کاتدا ۆژگاری کۆتایهێنانی ئامرازی چەواشەکاری و خەلەفاوی و ناهۆشیاری گەلەچەوساوەو بەشخوراو مافخوراوەکانیشە. بۆیە ئەوانەی نیازیان وایە لەژێر زەبروزەنگ هەوێنی برایەتی ئاینی و ئاشتی و پێکەوەژیانی (کورد و تورک، کوردوعەرەب، کوردوفارس) بەچارەسەربزانن تاتەمەنی ئەم ژێردەستەیە درێژبکەنەوە و بەبیانوی ئەوەی (“ئیسلام دژى تیرۆر و بێدینینە جا لە هەر قەومێک بێت”).

ئەمە وەکو ئەوە وایە مشتێک تاریکی بە ناو قەوارەی تاریکستانێک بەرپاو بەربڵاو بکەی؟! لەکاتێکدا ئەهلی قەوارەکە هەمیشە دوعاخوێنی ئاسۆی روناکی و تروسکایی هیوابن، و نوێژکەری ڕزگاربوون لەتاریکی داگیرکراوی و ئومێدی سەربەخۆی بن. چونکە وەڵامی هێز بەهێز و عەقل بەعقل دەدرێتەوە، کورد وەک نەتەوەیەکی زۆرینە موسڵمان چەندەچاوی لەئازادی و سەربەخۆیی یە هێندەش باوەشی کراوەبووە بۆ ئاینێک کەدژی ئەم زوڵمەبوەستێتەوە، ئەوانەش بۆهەرمەبەستێک ئاین بەکاردەهێنن بۆنیازەگڵاوەکانیان ئەوا دووجار ڕوویان ڕەشدەبێت لەبەردەم نەتەوەو لەبەرامبەر ئەو خودایەی کە ئەم نەتەوەیەی بە کورد ئافراندوەو زمان و خاک و نیشتمان پێسپاردوون.

۲ـ ڕەهەندی کۆڵکەی یاسای:

تورکیا تا فریوی کۆمەڵگای نێودەوڵەتی بدات بەپاساوی ئەوەی هێزەکوردیەکانی خۆبەرێوبەری کانتۆنی عەفرین لە کوردستانی ڕۆژئاوادا پێکهاتەی یەکینەکانی پاراستنی گەل (یەپەگە) و پارتی یەکێتی دیموکرات (پەیەدە) بەسێبەری سیاسەتی (پەکەکە) و لقێک لەدرەختی ئایدۆلۆژیایی ئاپۆچێتی بەگوێ ی دونیا چرپاندوە و لەژێر ناوی تیرۆر بەرگی یاسای کردونەتەبەر. چونکە ترسی پەرەسەندن و بەهێزبوونی یەپەگە وپەیەدە پڕچەکردنیان بەهاوکارو هاوپەیمانی ئەمریکا تەواو تورکیای هەراسانکردوە بەڵام ئەوەی ئێستا تورکیا کاری بۆدەکات شتێکی کتوپڕنەبووە و لەئاست کاردانەوەی تورکیا چاوەڕونکراوبووە. دەسەڵاتی فاشیزمی تورک لەم ڕێگایەوە گوشاری کردۆتە سەر کۆمەڵگای نێودەوڵەتی و ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەیەکگرتوەکان بەمەبەستی پاکتاوی تیرۆر بەهێڕشە بەربەریەکەی گەماڕۆی عەفرینی دا گوایە یەپەگە و پەیەدە جێگای مەترسین بۆسەر ئاسایشی نەتەوەی تورک.

دوژمنانی کورد بەیاسای دارستانی دڕندەکان هەمیشە بۆ پاروەنانێک گورگەکانی سیاسەتی گۆڕەپانی کوردیان چاوبەستکردوەو و پڵنگەئازاکانی نیشتیمانی کوردیان لەکونجی زیندانەکان ئەشکەنجەداوە یەخسیریانکردوون و بە پەتی سێدارە و پاوانی هەوای ئازادی نیشتیمانی کوردی و هاواری هەناسەکانی سەربەخۆی شەڕڤان و پێشمەرگەو گەڕیلاکانی پێ خنکاندوون! دادوەری ئەم مەهزەلە یاسایی یە دیسان بەفیتی قەلەڕەشی بەدفڕەکوردیەکان ئەنجامدراوە بەدەمامکی ناسیۆنالیزم و نەتەوەخوازی حیزبی کوردی ئەم ئافاتەی لێکەوتۆتەوە کە ئێستا دەبینین بەپاساوی پاکتاوی تیرۆر تورکیا ئەم هێڕشەدڕندەکاریەی بەرپاکرد.

چونکە ئەوپلانە نووستوەی تورکیا بەپشگیری هەندێک لەحیزبەکوردیەکانی باشور توانی ئەم بۆمبە چێنراوە بەرگی یاسای نێودەوڵەتی بکاتەبەر و ڕەوتی بزوتنەوەی ڕزگاری خوازی نەتەوەیی لەژێرناوی پارتی کرێکارانی کوردستان بەڕابەرایەتی عبداللە ئۆجەلان بخاتە لیستی تیرۆر. بەداخەوە لەماوەی حوکمڕانی چارەگەسەدەیەک لە دەسەڵاتی کوردی، کوردستانی باشور لەجیاتی ئەوەی کاربۆئەوەبکەن ئەم بۆمبەچێنراوەی تورکیا پوچەڵبکەنەوەو کار بۆ ئازادكردنی پڵنگی ناوزیندان بکەن بەڵکو کەوتنە گیانی یەکترو بە فرۆکەی جەنگی تورکی و تۆپ وتەیارە و دەبابەی تورک یەکتریان قڕکرد. چاڵی لەگۆڕنانی خەونی سەربەخۆی کوردیان قوڵترکرد و بۆهەموو دونیایان سەلماند کە ئەقڵی خۆبەڕێوەبەری و خۆبژێوی لەکەللەی سیاسەتی کورد پوکاوەتەوە!

چونکە نەیارانی کورد لەهەرسەردەمێک و زەمەنێکدابن، هەمیشە بەپلانی تۆکمە پەڕوباڵی هەڵۆکانی کوردیان دەرکێشاوە و پڵنگەکانیان قۆڵبەستکردون و هەرکاتێکیش دەستیان هەڵەبڕیوە دەستێکی نوستووی دوژمن بەپێکی ژەهری خۆکوژی دەرخواردراوە، و بریاربەدەستە سیاسیەکوردەکان لەهەرهەنگاوێکی سەرخۆی نزیکبوبێتنەوە تەڵەیەک قاچی شکاندوون و لەولاشەوە هەستی برایەتی کوردی لەبری دەستگرتن و دەربازکردن بەخەونەکانەوە بە هەنگاوە هەڵگەڕاوەکانەوە براونەتەبەر پەتی سێدارە. هەروەها وەک ئاشکرایە چاوساغیکردن بۆدوژمن و مۆڵگەو بارەگای تورکی لەخاکی کوردستانی باشور سەلمێنەری ئەوڕاستیەن کە ململانێی ناوخۆیی و کورتبینی و بەرژەوەندی حیزبی چەندە دۆزی ڕەوای کوردی دوچاری چ شکستێکی لۆژیکی و مەیدانی کردۆتەوە، کە زۆرجار شکستەکان هێندەترسناک بوونە تاگەیشتۆتە لوتکەی زیانگەیاندن بە دەستکەوتەکان و هەرەسهێنانیان بەمەش گەلی ڕەشوڕوت تەمەنی لەژێردەستەی و چەوساوەی درێژترکردۆتەوە.

بۆدەربازبوون لە لاوازی و بێدەسەڵاتی و شکستی سیاسەتی کورد لەسەرئاستی ناوەوە ودەرەوە پێویستە لەژێرناوی چەتری نەتەوەی ڕەوتەرزگاری خوازەکانی هێزو لایەنە کوردیەکانی هەرچوارپارچەی کوردستان یەک ئاراستەی سیاسەتی ناوچەیی و نێودەوڵەتی بگرنەبەر و پەیڕەوی لێ بکەن و بەیەک گورزە مەرگ بۆ پیلانەکانی دوژمن بێنن. دەست لەناودەست یەک ڕیزو یەک دەنگ و یەک هەڵوێستبن و کاربکەن بۆ ئازادکردنی ڕێبەری نەتەوەی (عبداللە ئۆجەلان) بەمەش تورکیا لەمەرگ نزیک دەبێتەوە. چونکە تاکە هێز بتوانێت بومەلەرزەیەک لەعەرشی دەسەڵاتەکەی سوڵتانی ستەمکار بدات تەنها پڵینگەکەی زیندانە. بەداخەوە ئەوانەی واهەستدەکەن کوردپشتوپەنای نیە ئەوا پێویستە جارێکی تر مێژوو بخوێننەوە کە هەموو ئەو گەلانەی ئێستا خاوەن ئاڵاو نیشتیمانن قارەمانەکانیان هیچ کات بەئەگەری توشهاتی خۆخۆری نەکەوتونەتە کونجی تاریکی زیندان. چونکە لەناو هەرنەتەوەیەک ئەوانەی پێگەیەکی بەرزی ئاینی یان دەوڵەتداری لەهەرولاتێکی دونیایان هەبووایە ئەوە بوونەتە هێمای تروسکەی هیوای تاریکبەزێنی و بەختی نەتەوەکەیان نەک داردەستی جێبەجێکاری پلانەگلاوەکانی دووژمن. کەچی بەپێچەوانەوە لەناوکوردا ئەوانەی لەپلەوپایەی بەرزدان بۆ بەرژەواندی تایبەتی خۆیان قورمیشکراو خەلەفاون هێشتا لە سەردەمی خێلگەڕای و بنەماڵەیی و ساڵانی ناهۆشیاری دەژین، بۆیە هەمیشە نەتەوەی کورد بۆتە خۆراکی گورگەدەمبەخوێنەکانی سیاسەت.

لەهەمانکاتدا، ئایا کۆمەڵگای نێودوەڵەتی لەئاست دەسڵاتی عەقلیەتی تۆتالیتاری تورکی فا شیست دەتوانێ خۆی دەربازبکات لەبەرپرسیاریەتی ڕوودانی کارەساتی مرۆیی کە ڕوبەڕوی عەفرین کراوەتەوە. ئەوا عەفرین وەک قەڵا لەسەر ئاستی جیهان بەخۆراگری دەمێنێتەوە و بەرخودانی عەفرین بە گوشاری ڕەوەندی کوردی لەسەرانسەری جیهان جارێکی تر بێدەنگی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەیەکگرتوەکان و دونیای ڕۆژئاواو دیموکراتی و مافی مرۆڤ شەرمەزاردەکات.

۳ـ ڕەهەندی کۆڵکەی سیاسی:

ئەگەر بگەرێینەوە بۆ مێژووی گەلی ستەمدیدەی کورد تا وەڵامێک وەرگرینەوە بۆ ئەو پرسیارەی کە چی بەرژەوەندی نەیارانی کورد (تورکیا،سوریا،ئیران،عیراق) کۆکردۆتەوە کەئەویش بریتیە لە بەش بەشکردنی خێروبێری کوردستانی گەورە، وەک کێکی سەرمێزی نەتەوەی تورک و عەرەب و فارس جەستەی ئەم نیشتمانەیان هەڵدڕیوە، ئێستاشی لەگەڵدابێ کورد بۆتە قوربانی ڕێکەوتنامەی نێوان نەیارەکانی. ناشاردرێتەوە، ڕوداوەکانی چەندساڵی ڕابردوو دەریخست گەشەکردنی کورد لەهەرپارچەیەکی کوردستان ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر پاچەکانی تر دەبێت، وە سیستەمی خۆبەرێوەبەری و خۆبژێوی ئەگەر لەهەر پارچەیەک سەربگرێت ئەوا ڕاستەوخۆ سەردەکێشێ بۆ سەربەخۆی بێگومان ئەمەش بەرژەوەندی دوژمنانی کورد دەخاتە مەترسیەوە.

ئەوەی ئێستا دەگوزەرێ لە سوریا و کوردستانی ڕۆژئاوا هەمان نموونەی دکتاتۆرە ملهوڕەکانی دوێنێکەن کە ئەمڕۆ دابەش بوونە بەسەر هێزولایەنە کارتێکراوەکانی گۆرەپانی ململانێی سیاسی کەپێکاتەی ئەم هێزەکاریگەرەكانەش بریتیە لە پاڵپشتی ئەمریکا بۆ بەرەی کوردەکان وهاوپەیمانان، پاڵپشتی تورکیا بۆبەرەی تورکمانەکان وسوپای ئازاد و بەرەی نوسرە، پاڵپشتی ڕوسیا کە سێبەری هێزی ئێرانی و حیزبولا یە لەسوریا. بۆیە پشتیوانانی هێزەکاریگەرەکان بۆبەرژەوەندی تایبەت وڵاتانی تورکیا و ڕوسیا وسوریای پێکەوەلکاندوە. نوێترین هەواڵ کەلە ئاژانسی ڕۆیتەرز بڵاوکراوەتەوە، ڕێکەوتنی نهێنی نێوان تورکیا و ڕوسیا وسوریا ئاشکراکراوە ، سەرچاوەی هەواڵەکە پشتڕاستکراوەتەوە بە سوڕوبونی تورکیا بۆ داگیرکردنی شاری عەفرین لەلایەن تورکیا و ئەماژەکراوە لەزاری ئەردۆغانەوە ئۆپەڕاسیۆنە داگیرکاریەکەی بەردەوام دەبێت و ئەگەری پاشگەزبونەوەشی تێدانیە.

تورکیای فاشیست تاوەکو بتوانێ پێگە و دەستکەوتەکانی هێزەکوردیەکانی کوردستانی ڕۆژئاوا لە سوریا بپوکێنێتەوە و بسرێتەوە و مەترسی بەهێزبوونی ئەزمونی کورد لەڕۆژئاوا پەلنەهاوێژێتە کوردستانی باكور، لەبەرامبەر ئەمەدا تورکیا ئامادەی هەموو نەرمی نوندنێکی سیاسیە تا پاڵپشتی روسیا لەدەستنەدات و بەپێچەوانەشەوە ڕوسیا پێویستی بەتورکیایە تاپارسەنگی هێز بپارێزێ دژی ڕکابەرەکەی کە ئەمریکا یە. چونکە بەهێزبوونی هێزەکوردیەکان بەپشتیوانی هاوپەیمانیەتی ئەمریکا وادەکات کورد لەخەونی گەیشتن بەدەریای سپی ناوەراستی نزیک بێتەوەو ئابووری کوردستانی ڕۆژئاوە بگاتە لوتکە بەمەش ئەمریکا لەنێو بژاردەی بازرگانی و ببەرژەوەندی ئابوری لەنێوان کوردستانی ڕۆژئاواو تورکیا سەربەست دەبێت. لەلایەکی تریش ترسی تورکیا لەوەیە لەداهاتویەکی نزیک پڕۆژە دەستورێکی کۆنفیدرالی بۆ وڵاتی سوریا لەدایک ببێت و کێشەی سوریا بنبڕبکرێت، بەمەش تورکیا هەناگاوێک لەڕوخانی هەڕەمی دەسەڵاتی دیکتاتۆری نزیک ئەبێتەوەو چونکە هەموو جیهان چاوی ئەکەوێتە سەر سیاسەتی سەرکوتکردنی کوردی باکور لەلایەن سوڵتەی تورکیای داپڵۆسکەر.

هەرچەندە سوریا ڕوشانە لەبەر ناوبانگی سەروەری وڵات نیگەرانی دەربڕیوە دژی پەلاماری تورکیا بەڵام ژێربەژێر بەرژەوەندی سوریا لەم رێکەوتنە سێ قۆڵیە خۆی لەوەئەبینێتەوە کە سوریا بێ هیوابووە لەوەرگرتنەوەی نیشتیمانی کورد لەهێزەکانی کوردی رۆژئاوا بۆیە ئەگەر پیلانی خەونی تورکیا سەربگرێ ئەوا لەداهاتوودا سوریا ئاسنتر دەتوانێ بەهەماهەنگی لەگەل تورکیا جارێکیتر سنورەدەستکردەکەی وەرگرێتەوە و دایڕێژێتەوە، لەئەنجامدا تورکیا سەرهەڵدانی خەونی سەربەخۆی کوردی ڕۆژئاوا چەندەها ساڵێک ئەباتەدواوە.

وەهەروەها ئەوەی ڕوسیای هانداوە پێی بخزێتە ناو ئەم ڕێکەوتنە ئەمەیە کە دەیەوێت پارسەنگی هێزو دەسەڵاتی خۆی لەڕۆژهەلاتی ناوین بەهێزبکات بەڕازی کردنی تورکیاو بەپاڵپشتکردنی سوریا کۆڵەکەی سیاستی دەوڵەتەکەی دژی ئەمریکا تاودەدات. هەرچی ئەمریکایە ترسی لەدەستدانی تورکیای هەیە کەلە یاری جەمسەری لوتکەی ولاتە زلهێزەکان ئەکتەرێکی دیاری گۆڕەپانی ململانەکەیە تاوەکو تایەی تەرازوی هێز بەلای ڕوسیا لاسەنگبات بۆیە ئەمریکا لەم ناوەدا هەرگیز دەستەوسان ناوەستێت.

پێدەچێت ململانێی نێوان جەمسەری زلهێزەکان (ئەمریکا_ڕوسیا) و کێبڕکێیان لەنێو یاریەکەدا ئەمریکا وەک پاڵەوانی گۆڕەپانی سیاسی ناوچەکە بمێنێتەوە، چونکە دەستەوسانی ئەمریکا و ئەگەری براوەی بەرەی ڕوسیا وادەکات ئەمریکا متمانەی هێز لەڕۆژهەڵاتی ناوین لەدەست بدات و هاوپەیمانەکانی وێنەیەکی لەرزۆک لەپاڵ سیاسەتی داهاتووی ئەمریکا لەناوچەکەدا ڕەنگیبداتەوە و هەڵسەنگاندنی نابەرامبەری بۆبکرێت.

هەروەها، لەڕووی بەرژەووندی ئابوریشەوە پلانی ئەمریکا بۆبەستنەوەی سنوری دەسلاتی هاوپەیمانەکانی(کانتۆنەکانی ڕۆژئاوا) بەدەریای ناوەڕاست بەمەش زەبرێکی کوشندە بەرئایندەی ئابووری تورکیا دەکەوێت و ئەڵتەرناتیڤیک و جێگرەوەی تورکیا ئەخاتەمەترسیەوە. پێشبینیەکان دەریدەخەن، پلانی چەندساڵی داهاتووی ئەمریکا بۆ ئەوەی تورکیا ناچاربکات ملبداتە بەرژەوەندیە تایبەتمەندیەکانی ئەمریکا و پارسەنگی هێزی روسیا لاوزدەرکەوێت، ڕەنگە لەم قۆناغەی ئێستای ڕۆژئاوادا پشتی کوردەکان بەرنەدات و لەژێرەوە یارمەتی سەربازی هێزەکوردەهاوپەیمانەکان بدات چونکە کەوتنی عەفرین بالادەستی جەمسەری ڕوسیا دەردەخات بەڵام خۆڕاگری عەفرین و دەنگدانی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەیەکگرتوەکان پلانی تورکیاو هاوپەیمانەکانی پوچەڵدەکاتەوە خەونی تورکیا لەگۆڕدەنرێت. لەڕوێکیترەوە ئەگەری وێرانەبوونی عەفرین لەلایەن تورکیا بێگومان باجەکەی قورس دەبێت و تورکیا وەک نەیارێکی سەرسەختی ئەمریکا پێگەی خۆی دەخاتە بەردەم مەترسێکی گەورە. بۆیە بەدوورنازانرێت سەرسەختی تورکیا کاربگاتە ئەوەی لەداهاتوودا بڵێسەی ئاگری شۆڕشی کورد لە دیاربەکر ڕەنگبداتەوە و پشێوی ناوخۆی تورکیا سەرهەڵبدات و کورسی سوڵتەی سوڵتانی زۆردار لەمەرگ نزیکبێتەوە و لەسەردەستی کورد کۆتای بەم دەسەڵاتە کوردکوژە تۆتالتارە دڕندەکاریە بهێنرێت.

به‌شی هه‌شته‌م /هه‌شت به‌ش

كرداری كردنەوەی یەكسانی مافی نەتەوەكان …..

مافی یەكسانی نەتەوەكان, دیدگاو بڕواو بۆچوونی جیاوازی لەسەرە. جیاوازی دیدگاكان, پەیوەندی بەپێگە و بەرژەوەندی كۆمەڵایەتی و ئابووری جیاوازەوە هەیە, چونكە هەر دیدگایەك هەڵ ئینجاوی ناو ئاست و پێگەی چینایەتی یە و لەو ڕێگەیەشەوە دەست نیشانی و چۆنییەتی پارێزگاری كردنیان بەرجەستە دەكات. دیدگای ماكسیستەكان جیاوزای بنەڕەتیان لەگەڵ هەڵوێست و بەكرداری كردنەوەی مافی یەكسانی نەتەوەكان لەگەڵ بۆرژوازی و سەرمایەداران و پارتەكانیان هەیە. لەبەرئەوەی مافی یەكسانی نەتەوەكان لەلای ماركسیستەكان, هاوتایی مافی هەموو ئەندامێكی كۆمەڵگایە لەهەموو ڕووەكانی ئابووری و كۆمەڵایەتی و سیاسیەوە. ئەمەش ئەگەر لە دیكتاتۆریەتی پرۆلیتاریا جێ بەجێ نەبێت, كە مەرحەلەیەكی ڕاگوزەرو گواستنەوەی كۆمەڵگای سەرمایەدارییە بۆ سۆسیالیزم و كۆمۆنیزمی زانستی. لە سۆسیالیزم و كۆمۆنیزمی زانستی دا , هیچ پێكهاتەیەكی نەتەوەیی یان ئیپنی و ئاینی و مەزهەبی جیاواز بوونیان نابێت. مرۆڤ دادەماڵڕێت لەخۆهەڵكێشان بەپێگەی ئابووری و كۆمەڵایەتی و نەتەوە و ئاین و مەزهەب و ڕەنگی پێست و گەورەیی و بچووكی جەستەیەوە. چونكە پێگەی ئابووری و خاوەندارێتی تایبەتی, دەسەڵاتی چینایەتی لەسەرەتای دروست بووینەوە سەرچاوەی بێ ماف كردن و چەوساندنەوە و جیاوازی كردنی مرۆڤەكانە, هەروەها داڕێژەری سنوورو دەسەڵاتە جیاوازەكانیشە. دەسەڵاتی جیاوازی دەوڵەت و نەتەوەكان, واتە جیاكردنەوە و دژایەتی و هەوڵی كۆمەڵێكە بەسەر كۆمەڵ و نەتەوەیەكی تردا. ئەمەش سروشتی بەردەوامی دەسەڵاتی چینایەتیە و لەپێناویدا هەموو ڕێگەیەكی بۆی ئەگیرێتە بەر, ئەویش بەدروستكردنی جیاوازی جەندەری و نەتەوەیی, ناوچەگەرێتی و ڕەنگی پێست و بچوكی و گەورەیی دەسەڵات, سیستمی ئابووری و سیاسی و كۆمەڵایەتی خۆیان پایەدار و بەردەوام دەكەن.

لەلایەكی ترەوە دیدگای بۆرژوازی و سەرمایەداران, لەبارەی مافی یەكسانی نەتەوەكان, پێدانی مافی یەكسانی سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتی سەرمایەداران و بۆرژوازی نی یە لەگەڵ هەمان چین و توێژی نەتەوەی ژێردەست. لەبەرئەوە ئەمانە هەتا لەدامەزراندنی دەوڵەتیشدا , جیابوونەوەی نەتەوەكەی لەژێر دەسەڵات وچەپۆكەی نەتەوەی لەسەر دەسەڵات, مافی یەكسان بەئەندامانی نەتەوەكەی نادات و چەوساندنەوەی پەیوەندی كار و سەرمایە, لەنێوان كرێكاران و زەحمەتكێشانی نەتەوەكەی كۆتایی پێ ناهێنێت. ئەمەیش دیدگایەكی جیاواز و لێك دوورن لەگەڵ دیدگای سۆسیالیستی و ماركسیستەكان. دوو هەڵوێست و جۆری جیاوازی بەرجەستەكردنی مافی یەكسانی نەتەوەكانە.

بەم پێیە لەدەوڵەتی سەرمایەداری و بۆرژوازی لیبراڵ و دیموكراسیەكاندا, تەنها لەپرۆسێس كردنی دەوڵەتی نەتەوەدا خۆی دەبینێتەوە, ناتوانێت بەپێی هەلومەرجەكانی نەتەوە, كە لەڕووی جیۆسیاسی و جیۆئابووری و سیستەمی بەرهەم هێنان و توانا سەربازیەكانییەوە دیاری دەكرێت, مافی یەكسان بۆ نەتەوەكانی دابین بكات. لەبەرئەوەی بۆرژوازی و سەرمایەدارانی هەر نەتەوەیەك بەرژەوەندی لەبوونی كێشەی نێوان نەتەوەكاندا هەیە, یان لەزۆرترین ڕووەوە و لەكاتە جیاوازەكاندا سوود لەكێشەو ململانێی نێوان كرێكاران بەناوی نەتەوە جیاوازەكانەوە وەردەگرێت. لەپێناوی ئەوەی باڵادەستی سەرمایەداران هەر بەبەرقەراری بمێنێتەوە, لەلایەك باڵادەست بێت و كەڵەكەی سەرمایە بكات لە هێزی كاری كرێكاران و ژێردەستەی هەژموونی سیاسەت و ئابووری خۆی دەكات. بۆرژوازی و سەرمایەداران بۆخۆیان و هاوچینەكانیان لەپرۆسەی ژیان و سیاسەت و ئابووریدا یەكسانی و هاوتایی خۆیان بەرقەراردەكەن و لەكۆمەڵگادا زاڵی دەكات.

بەم پێیە دەوڵەتی سەرمایەداری و بۆرژوالیبراڵ و دیكتاتۆر و دیموكراسیەكەیان, ناتوانێت مافی یەكسان بۆ نەتەوەكان دابین بكات. دەوڵەت واتای دەسەڵاتی چینێك بەسەر چینێكی تردا دەگەیەنێت, واتای جیاوازی بەرژەوەندی دەسەڵاتدار و ژێردەستە دەگەیەنێت, مانای بوونی چینە جیاوازەكان دەگەیەنێت. سۆسیالیزم و كۆمۆنیزم تاكە زامنی بەدەست هێنانی مافی یەكسانی نەتەوەكانە. لەبەرئەوەی سەرچاوەی نەمانی پێگەی جیاوازی كۆمەڵایەتی و ئابووری و سیاسی و چینایەتی یە. چونكە هەر ئەو جیاوازیە چینایەتیانەیە لەكۆمەڵگادا, سەرچاوەی هەموو جۆرە چەوسانەوەیەكن لەناومرۆڤایەتی دا. بەشی گەورە و هەموو كێشەكانی كۆمەڵگا جیاوازەكان لەسەر ئاستی ڕووی دنیا, پەیوەندی بەبوونی چینەكانەوە هەیە. بەرژەوەندی ئابووری و كۆمەڵایەتی جیاواز, ئەبێتە سەرچاوەی دروست بوونی كێشەی نەتەوایەتی و جەنگی گەورە و خوێناوی بۆ ئەخوڵقێنن, ڕق و كینە لەنێوان نەتەوەكاندا ئەچێنن, لەم هەلومەرجانەش سوود وەردەگرن, بەشێكی تریش كەڕەگ و ڕیشەی هەر بۆ جیاوازی چینایەتی دەگەڕێتەوە, لەكێشەو ململانێ نێودەوڵەتیەكان , بۆ بەرژەوەندی خۆیان كەلێن و قڵشتی گەورە دەخەنە نێوان دەوڵەتان و نەتەوەكانیانەوە.

بەرژەوەندی ئابووری و پەیوەندی یەكانی مرۆڤ , هۆكارن بۆ دەستنیشان كردنی مافی یەكسانی نەتەوەكان. لینین واتەنی نابێت هۆی ئابووری بەهێز لەبەرچاو نەگیرێت لای ماركسیەكان, لەسەر پرسی نەتەوایەتی, چونكە سۆسیالیزم بەچڕی وپڕی دەست دەخاتە سەر لایەنی ئابووری. بەهیچ جۆرێك ناتوانیت لایەنی ئابووری لەپەیوەندی یەكسانی نێوان مرۆڤەكان لەبەرچاو نەگیرێت, لەبەرئەوەی لایەنی سەرەكەی دەستنیشانی كردنی مافی یەكسانی نەتەوە و چینەكانە. لەبنەڕەتدا ئەو بنكە و بناغەیە بریتی یە لەبەرهەم هێنان و پڕۆسێسی دابەشكردن و مافی ئابووری سۆسیالیستی , لەسەر بناغە و بنكەو ڕێكخستنێكی ئازاد و یەكسانانە دەبێت. “هەروەها مرۆڤایەتی دەتوانێت چینەكان لەناو ببات. تەنها دوای تێپەڕبوون بەقۆناغێكی گواستنەوە كەبریتی یە لە قۆناغی دیكاتۆریەتی چینی ستەملێكراو, هەروەها دەتوانێ بگاتە یەكخستنی نەتەوەكان, تەنها بەتێپەڕبوون بەقۆناغێكی گواستنەوە, كەبریتی یە لەقۆناغی ڕزگاربوونی هەموو نەتەوە ستەملێكراوەكان بەتەواوی, واتە قۆناغێك كە تیایدا مافی جیابوونەوە دەستەبەربكات” (71)
ئەو هەلو مەرج و بارە پراكتیكییەی كەچەپ لەهەرێم و ئێراندا دەیخوێننەوە و بەئاگایی خۆیان ڕێنوێنی دەكرێن و دەیكەن , لەشان خاڵی كردنەوە نەبێت لەئاست ئەركێكدا, كەدەبێت بگیرێتەبەر لەپێناو لەناوبردنی جیاوازی و چەوساندنەوەی نەتەوایەتیدا, هیچ نی یە, بێجگە لەخۆ بەدوورگرتن و خۆدزینەوە لەپراكتیكێك كەدەبێت بگیرێتە بەر ئەوان بیرو بۆچوونێكیان هەیە كە هەڵقوڵاوی بڕوای سۆشیاڵ لیبراڵەكانە لەئەوروپادا, بەم پێیەش یان ئەوەتا چەپ جۆرێك لەنەزانینیان هەیە, ئەم ئەركە بە چەواشەكاری خستوویانەتە دەستوری كارییانەوە, یان دەیانەوێت خۆیان بەخاوەنی پرسكە بزانن و بشیانەوێت جێ بەجێی نەكەن, واتە بەهەموو حاڵەتەكان دیماگۆجیانە مامەڵە لەگەڵ ئەو پرسەدا دەكەن. چونكە هەموو ئەو كردارانەیان ناتوانێت وەڵامی پراكتیكی كۆمۆنیستە زانسیتەكان بێت, بۆ مافی یەكسانی نەتەوەكان, هەربۆیە بۆچوونەكانیان هاوتایە لەگەڵ بیروبۆچوونی سیاسیە ئۆلیگارشیەكانی حیزبەكانی هەرێم.

چەپی كوردستانی عێراق و ئێران لەڕابردوودا ئەمەیان ووت و ئێستایش بووەتە سەرمەشقی بیركردنەوەیان كەئەڵێت ( لەباری عەمەلی یەوە ئەم سیاسەتە مانای بەڕێ خستنی بزوتنەوەیەكی سەربەخۆ خوازانە نی یە . ئەم درووشمە دەبێ گۆشەیەك لەئەلتەرناتیڤی عەمەلی (ح.ك.ك)* و بزوتنەوەی شورایی لەكوردستانی عێراق بێت. كەوەڵام بەوەزعی ساغبوونەوە و بێ سەرو سامانی ئەمڕۆدا, دەوترێ, چوارچێوەی عەمەلی طرحكردنی ئەم دروشمە لەبۆچوونی ئێمەدا بریتی یە لە: یەكەم, ڕیفراندۆم و گەڕانەوە بۆ ڕای خەڵك خۆیان. ئەم ڕیفراندۆمە دەبێ بەڕێكەوتنی “سەرچاوەی رٍەسمی نێونەتەوەیی” بێت تا زیاتر ئەنجامەكانی جێ بەجێ كردن مسۆگەربكەن. بەڵام هەتا ئەگەر ئەمەش عەمەلی نەبێتەوە, دەبێ ئێمە هەر داوای ڕیفراندۆمێكی ئازاد بكەین بۆ ساغكردنەوەی وەزعی كوردستان, ڕای خەڵك بەبۆچوونی ئێمە ئیعتباری هەیە.

لە ڕیفراندۆمێكی ئاوادا ئێمە دەبێ تەبلیغ بۆ وڵاتێكی سەربەخۆبكەین) (72) ئەم دیدو بۆچوونەی چەپ , لەباری پراكتیكیەوە , دووجۆر تێڕوانین و دیدی جیاوازی لەبارەی سەربەخۆی یەوە هەیە. جۆرێكیان , وەكو بۆرژوازی نیشتمانی , باسی ڕزگاری نیشتمانی و سەربەخۆیی سەرمایەی نیشتمانیە, لەبۆرژوازی سەردەست و چەوسێنەر و پەیوەندییەكی ئازاد و سەربەستی سیاسی و ئابووری بۆرژوازی نەتەوەییان داخوازە. ئەم جۆرە جیاخوازییانە شۆڤێنیزم بەرهەم دێنێ, لەبەرئەوەی بۆرژوازی نەتەوەیی و نیشتمانی نان و ڕۆنی لەجیاخوازی نەتەوایەتی و مل ملانێی نەتەوایەتیدا دەست دەكەوێت. هەوڵی لەپێناوی باشتر دەستگرتن بەسەر سەرچاوە ئابووریەكانی ووڵاتدایە. هەموو ئەمانەیش لەژێرناوی پارێزگاری لەوڵات و نەتەوە و سەرچاوەكانیدا دەیكات. بەمەش جیاوازی نەتەوایەتی و بەرژەوەندییەكانی لەگەڵ ئەوانی تردا قوڵ و توندتر دەكاتەوە و هەوڵ دەدات جیاوازی نەتەوەیی, هەتا ئاستی دروستبوونی گیانی شۆڤێنیزم مل بنێت. زیاتر گیانی خۆپەرستی نەتەوەیی بۆ كرێكاران دروست دەكات و ئەبەخشێت.

جیاوازییەكەی تریشیان تەواو پێچەوانەیە لەگەڵ ئەو جیاوخوازییەی كە بۆرژوازی بۆ خۆی بەدەستی دێنێت. لەبەرئەوەی كرێكاران و كۆمۆنیستەكان ئەبێت خوازیاری ئەو جیابوونەوەیە بن, لەنێوان نەتەوەكانی تر و كورددا. بۆئەوەی بتوانین كرداری پەیوەندی ئەنتەرناسیۆنالیستی چینی كرێكار بهێنینە پێشەوەو لەدەستووری كاردا بەرجەستە و گەرەنتی بكەن. بتوانێت هەموو دید و ئاگاییەكی سیاسی شۆڤێنیانە لەناو كرێكاراندا لەناوببەن. هاوپشتی و هاوخەباتی كرێكارانی نەتەوە جیاجیاكان لەدژی سەرمایەداری و سیاسەتەكانی بۆرژوا لیبڕاڵ و دیموكرسیەكان ببێتە كارو پیشەیان, لەو ناوچانەی یان ئەو دەوڵەتانەی كە نەتەوەی جیاوازی تێدا دەژین, ئەگەر پەیوەندی نێوانیان بەئاست و پلەی توندوتیژی نێوانیان گەشتبێت, ئەوا مێژوو جیابوونەوەیان پراكتیك دەكات. مێژووی پەیوەندی نێوان نەتەوەكان, گرنگی پێویستی جیابوونەوە و سەربەخۆییان بەرهەم دێنێت.
ئەو ئامۆژگارییانەی كەچەپی ئێران بۆچەپی كوردستان و عێراقی دەكرد و دەكرێت. بزوتنەوەی شوورایی لەكوردستاندا (ئەگەرهەبێت), لەبەرامبەر بەلایەكداخستنی هەلوومەرجی ئێستا دەخاتەگەڕ. گەڕاندنەوەی كوردستان بۆ سەرعێراق, بەئەركێكی پراكتیكی ئەو بزووتنەوەیە لەقەڵەم دەدات. ڕووی پراكتیكی ئەو بۆچوونەو دیدە تیۆرییەكەی بەمافی چارەی خۆ نوسینی كورد, یا مانەوەی لەچوارچێوەی عێراقێكی فیدڕاڵی یەكگرتوودا. واتە ئەو بۆشاییە سیاسی و ئیدارییەی كەناویان نابوو لەڕابردوو لە ئێستادا, هەلوومەرجی كوردستان و عێراق و پەیوەندی نێوان نەتەوەو ئاینزاكان و مەزهەبەكانیان پێ تاووتوێی دەكرد, هەمان بڕواو بۆچوونی ڕاستڕەوو ئایینەكانی دیووی ئەودیووی چەپ بوون و لەگەڵ ئەواندا بێ كەم و كوڕی هاوهەوڵوێست و بڕوابوون. ئەلتەرناتیڤەكانیان هەمان هەڵوێست و بڕوای ڕاستیان هەبووە و هەیە. هەموو ئەو دیدو بۆچوونانە, لەگەڵ بۆچوونی حیزبەكوردییەكان و سەركردە ئۆلیگارشیەكانیان, جیاوازییەكی ئەوتۆیان نی یە جێگای باسكردن بێت. نەیتوانیوە لەودیدو تێڕوانینە درۆزنانەی ئەوان دەربچن, كەلایەك ڕیفڕاندۆم بەچارەسەر دەزانێت, لایەكی تر بۆ ناوەند دەگەڕێتەوە, هەندێكی تریان دیدو هەڵوێستێكی ڕوون و دیاریان نی یە, هیچ كەس نازانێت وەك نیسك بەچی بارێكدا دەكەون.

هەروەها ئەوكاتانەی كەپڕاكتیكی نەكردنەوەی مافی یەكسانی نەتەوەكان, دەخاتە ئەستۆی سیاسەت و ئامانجی دەوڵەتانی زلهێزو ئیمپریالیستی یەوە. ئەمەش لەپێناوی خۆ دزینەوە, لەبەرپرسیارییەتێك كەدەبێت لەئەستۆی بگرێت, لەپێناوی بەدەست هێنانی مافی یەكسانی نەتەوەكان. لەئەستۆ نەگرتنی پڕاكتیكی جیابوونەوەی كرێكارانی كوردە, لەگەڵ كرێكارانی عەرەب و فارس و تورك, تادروستكردنی دەوڵەتی سەربەخۆی خۆیان. لەتێڕوانینەكانی چەپ و ڕاست, دوو شێوەی جیاوازی دەربڕین و بڕواو بۆچوون دەبینرێت , بەڵام بەیەك ناوەڕۆك و ئایدیاوە. واتە داخوازی كردنی ووڵاتێكی سەربەخۆ, بەجیاواز لەقەڵەم نادات و تێكەو لێكەیەكیان بۆسەر لێشێوان دروست كردووە. لەوپێناوەدا, لەڕابردوو لەئێستادا بڕوایان وایە كەدەڵێن ( دروشمی ئێمە پێكهاتنی” دەوڵەتێكی كوردی نی یە, دروشمی ئێمە ئەوەنی یە كە كوردەكان ” دەبێ دەوڵەتی خۆیانیان هەبێ , ئێمە دەمانەوێ دەوڵەتێكی سەربەخۆ چارەنووسی كوردستانەوە دەبێت پرسێك لەهەموو دانیشتوانەكەی بكرێ. دوور لەهەر قەومی یەتێك كەهەیانە ) (73)
ئەو دوو فاقیەی لەتێڕوانینەكانی پێشتردا و بەتایبەت لەم پەرەگرافەی سەرەوەدا هەیانە, چەپی ئێران و عێراق ناتوانن ناڕاستی هەڵوێست و پراكتیك و دیدیان بشارنەوەو ناتوانن درووشمەكانیان لەو دوو سەرەیی و بۆچوونە دژ بەیەكەكانیان بشارنەوە و بەپراكتیك بگەیەنن. لەگەڵ ئەو دروشمە دژ بەیەكانەش, هێشتا هەر دروشمی سەر لافیتەو ناو بەیاننامەكانیان بووە و دەبێت. ئەگینا ناتوانێت وەڵامی شۆڕشگێڕی بەچارەسەری كێشەی نەتەوایەتی كورد بداتەوە و مافی یەكسانی بۆ نەتەوەكان تیایدا بەرجەستەو فەراهەم بكات.

” زۆر پێویستە كە سۆسیالیستی سەركەوتوو گەر دیموكراتیەتی تەواو بەدەست بهێنێت وەدواتر نەك تەنها یەكسانی تەواوی مافەكان بەدەست بهێنێ لەنێوان نەتەوەكاندا, بەڵكو هەڵسێت بەجێبەجێكردنی مافی نەتەوە ستەملێكراوەكان لەبڕیاری چارەنووسیان, واتە مافی لەسەربەستی جیابوونەوەی سیاسی. ئەگەر پارتە سۆسیالیستەكان نەیانتوانی بەهەمووو چالاكیەكانیان لەئێستاو لەكاتی شۆڕش و لەدوای سەركەوتنیان بیسەلمێنن كەنەتەوە ستەملێكراوەكان ئازادە دەكەن و پەیوەندی دەبەستن لەگەڵیان, لەسەر بنەمای سەربەستی یەكگرتن (لەگەڵ زانینی ئەوەی كە سەربەستی یەكگرتن تەنها دروشمێكی ساختەیە بەبێ سەبەرستی جیابوونەوە) ئەوا ئەو پارتانە خیانەت لەسۆسیالیزم دەكەن. بێگومان كەدیموكراتیەتیش شێوەیەكە لەشێوەكانی دەوڵەت, كەلەناو دەچێ بەلەناوچوونی دەوڵەت, بەڵام ئەوەی دروست دەبێ تەنها دوای گواستنەوە لەسۆسیالیزمی سەركەوتوو و جێگیر بۆ كۆمۆنیزمی تەواو” (74).
چونكە ئەو پرسە پێویستی بەوەڵام هەیە, ئەگەر كۆمۆنیستەكانیش باڵادەست نەبن, بۆ بەدەست هێنانی و دامەزراندنی دەوڵەتی كوردی پێویستی بەوەڵامی ئەوان هەیە. بەو مانایە نا كەئیتر مەیدان بۆ بۆرژوازی و سەرمایەداران و حیزبەكانی تری كوردستان چۆڵ بكرێت و دەست بۆ سەركوت و تاڵان و بڕۆی ئەوان شل بكرێت. كۆمەڵگا تەسلیمی كۆمەڵێك سیاسی ئۆلیگارشی چەتەو مافیاكانی بكرێت. چەپ بەیت و بالۆرەی زۆری بێ ناوەڕۆك و بێ مانای هەیە. بۆ دروشمەكانیان دەڵێن (دەبێ ئێمە نوێنەری ڕوونەدانی ئەم چارەنووسە بین “مەبەست لە تراژیدیایە”. ئەم دروشمە یارمەتی گێڕانی ئەم دەورە دەدات….. سێ هەمی طرح كردنی داخوزای سەربەخۆیی خاڵێكی نادیار لەزهنی زۆربەی خەڵكدا ڕۆشن دەكاتەوە. بەم پێ یە دروشمێكە كە سەرباری عەمەلی بوونەوەی یان نەبوونەوەی, خەڵكی كرێكار و زەحمەتكێش بەتوانای دەخاڵەت كردن لەچارەنووسی خۆیاندا خۆشبین دەكات و دەیانهێنێتە مەیدان) (75) نابێت دروشمێك بەرزبكرێتەوە لەلایەن كۆمۆنیستەكانەوە, توانای جێبەجێكردنیشی نەبێت, یان جێ بەجێ كردنەكەی بەرهەمێكی بۆرژوازیانەمان پێ بدات. بەم پێ یە نابێت دروشمەكان بۆئەوە بەرزبكرێتەوە, كە كرێكاران خۆش باوەڕ بكات بەهیوایەك كەئیمكانی نەبێت, یان لەبۆتەی بەهرەكێشیدا بیان توێنێتەوە.

دەبێت دروشمەكان, لەپێناوی ئەوەدا بەرزبكرێتەوە , كە ئەو ئەركەی لەتۆ دەخوازێت, لەسەردەم و كاتی خۆیدا, ئەوە ڕۆشن بكرێتەوە ولەپراكتیكدا بەكاربهێنرێت. ئەو دروشمەش گرنگە كە مێژوو پێویستی بەپراكتیك كردنی هەیە , لەڕووی خەباتی چینایەتیەوە سوودمەندە بۆ ئەركی مێژوویی چینی كرێكار, كەیەكێك لەئەركە مێژوویەكانی مافی یەكسانی نەتەوەكانی بەردەكەوێت, لەپێناوی چارەسەری بنەڕەتی مەیل و بۆچوونی نەتەوەییانەی شۆڤێنیانەو بنەبڕكردنی لەئاگایی و بۆچوونەكانی چینی كرێكارو زەحمەت كێشانی نەتەوە جیاوازەكان.
هەموو ئەو ئەركانەش لەپێناوی ڕەویینەوە و بڵاوە پێكردنی تەنگژەی سیاسی و كۆمەڵایەتی و ئابووری بۆرژوازی نییە لەناوچە جیاجیاكاندا. لەهەر ووڵات و ناوچەیەكدا كەمەیدانی هەڵسووڕان و جێگەوڕێگەی خەباتی چینایەتی كرێكاران و كۆمۆنیستەكانی هەبوو, پرسی نەتەوایەتی گیانی خەباتی كرێكارانی شەكەت و داوەشاندبوو. یا بەتەواوی ڕێگرو لەمپەری گەورەی بەردەم تێكۆشانی چینایەتی بوو, دەبێت ” دان پیادانانی مافی جیابوونەوە بۆهەمووان, وەبەرز ڕاگرتنی هەموو مەسەلەیەكی بەرجەستە كەپەیوەندیداربێت بەجیابوونەوە, لەڕوانگەیەكەوە كەدووربێت لەهەموو كەمووكوڕیەكی یەكسانی, وەهەموو ئیمتیازو زاڵكردنێك.” (76)
ئەم پراكتیكەیش هەوڵێكە بۆ زیاتر گەشەداربوونی خەباتی چینایەتی چینی كرێكار, بەجێگەیاندنی پڕاكتیكێكی سوودمەندە, بۆ مێژووی خەباتی پڕۆلیتاریا دژی سەرمایەداران و سیستەمەكەیان. ئەگەر هاتوو لەڕووی تیۆرییەوە دروشمێكت داڕشت و بەرزكردەوە, پراكتیكیت نەكردەوە, ئەواچینی شۆڕشگێڕ لەگەڵ دوودڵی و دڕدۆنگی لەخەباتی خۆی ئاوێزان دەكەیت. دەبێت دروشمی مافی یەكسانی نەتەوەكان یەكێك لەدروشمە ڕوون و دروستەكانی خەباتی كرێكاران و كۆمۆنیستەكان بێت لەپێناوی بەدەست هێنانی ئامانجی مێژوویی چینایەتی چینی شۆڕشگێڕی سەردەم. بەڵام چەپ و ڕاست پێكەوە هەتا ئێستا دروشمێكی دژو ناڕەوای كرداری لەو پێناوەدا هەڵگرتووە. بەڵكو كرێكاران و پڕۆلیتاریا یان لە سیاسەت و ئامانجی گۆڕانی كرداری دوورخستووەتەوە. هەوڵی بەلارێدابردنیان داوە, لەگەڵ ئامانج و سیاسەتی سۆشیال لیبڕاڵیەكان و سوشیال دیموكرات و بۆرژوازی نەتەوە پەرەست. جووت كردووە.

هێنانە مەیدانی چینی كرێكار بۆ داخوازی مافی یەكسانی نەتەوەكان و جێبەجێ كردنی, مێژووی ئەو پەیوەندییە, دیاری دەكات, كەدوو نەتەوەی چەوساوە و چەوسێنەری پێكەوە گرێداوە. واتە باڵادەست بوونی بۆرژوازی نەتەوەیەك بەسەر كرێكار و بۆرژوازی نەتەوەیەكی تردا, خواستی جیابوونەوە و ئازادی ئەخوڵقێنێت.
كرداری نەكردنەوەی هەر ئامانجێك, لەپرۆسەی خەبات و تێكۆشاندا, كاریگەری خراپی دەبێت, لەدووركەوتنەوەی چینی كرێكار, لەئەرك و ئاوات و ئامانجێك كەمێژوو خستوویەتە سەرشانی. كرداری كردنەوەی مافی یەكسانی نەتەوەكان, پراكتیكی بەدەست هێنانی ئەو مافە, تاكیتیكی پراكتیكێكی شۆڕشگێڕانەی چینی كرێكار و كۆمۆنیستەكانە, دژ بەئامانج و خواستی سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتی, ووڵاتانی ئیمپریالیزم و زلهێزەكانی جیهان و بۆرژوازی و سەرمایەدارانی خۆ ووڵاتی یە. هەروەكو ماركس ئەڵێت ” هەرگەلێك (نەتەوەیەك) گەلێكی تر بچەوسێنێتەوە ناکرێت خۆی ئازادبێت”

28/1/2018

———————————–
سەرچاوەكان:
(71) – لینین – مسائل السیاسة القومیة والاممیة البرولیتاریة, دار تقدم, موسكو, 1969م, ص174 .
*- (ح.ك.ك) لەبەرامبەر حیزبی كۆمۆنیستی كرێكاری بەكارهێنراوە.
(72) – مەنصوری حیكمەت , لەبەرگری كردندا …………… , بۆ پێشەوە , ژمارە 21 , ل5 .
(73) – هەمان سەرچاوەی پێشوو , ل5 .
(74) – لینین – مسائل السیاسیة القومیة واڵاممیة البرولیتاریة, دار تقدم , موسكو, 1969م, ص168-169.
(75) – مەنصوری حیكمەت, لەبرگری كردندا ………. , بۆ پێشەوە , ژمارە 21 , ل5.
(76) – لینین – مسائل السیاسیة القومیة والاممیة البرولیتاریة, دار تقدم , موسكو, 1969م, ص92.

ئەمریکا، سەرەڕای هەڵوێستی لاوازی، بەرامبەر بە ئۆپەراسیۆنی تورکیا، بۆ سەر شاری عەفرین، ناتوانێت خۆی لەو ڕاستییە بدزێتەوە، کە هێڕشی سەربازی تورکیا، بۆ سەر شاری عەفرین، تەنیا هێڕش نییە بۆ سەر میللەتی کورد و هێزی یەکینەکانی گەل “یەپەگە”، بەڵکو ئەم هێڕشە گەلەکۆمەکێی روسیا، ئیران، ئەسەد و تورکیایە دژ بە ستراتیژیەت و سیاسەتی ئەمریکا لە سوریا و عیراق.
تیلەرسۆن، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا و گەلێک لێپرسراوی دی ئەو وڵاتە، لە میدیاکانی جیهاندا بە ڕاشکاوانە، ستراتیژیەت و سیاسەتی ئەمریکایان ڕوون کردەوە لە سوریای دوای داعش. کە سێ خاڵی سەڕەکی تێددا بەدیدەکرا کە ئەویش،

یەکەم، لابردنی ئەسەد.
دووم، مانەوەی هێزەکانی ئەمریکا لە سوریا.
سێیەم، دامەزراندنی “سوپای باکوور” پێکهاتوو لە ٣٠هەزار کەس کە زۆربەیان کورد بن، بۆ پارێزگاری سنووری نێوان تورکیا و سوریا و عیراق.

دوو ڕۆژ، دوای ئەو لێدوانانەی لێپرسراوانی ئەمریکا، ڕوسیا، هێزەکانی کشاندەوە و تورکیای دژە کورد و مرۆڤایەتی ئۆپەڕاسیۆنی سەربازی دەستپێکرد بۆ سەر شاری عەفرین! گومانی تێددا نییە، کە ئەم ڕاستییە، بۆ دانیشتووی کۆشکی سپی، ئەنجومەنی پیرانی ئەمریکا، پینتاگۆن و سی. ئای. ئەی ئەمریکی نامۆ نییە! لەو دیدەوە، ، بەرەنگاری کردن لە ڕۆژئاوای وڵات، چەندێک لە بەرژەوەندیی میللەتەکەمان و دۆسە ڕەواکەیەتی و چەندێک لە بەرژەوەندیی خەڵکی ناوچەکەیە، سەدان بەرابەر لە بەرژەوەندیی سیاسەت و ستراتیژیەتی ئەمریکایە.
ئەمریکا، لە ساڵی ٢٠٠٣وە، تا هەنوکە، جگە لە بەفێڕۆدانی کات و سەرئێشە و کێشە و ململانێ، بە سەدان هەزار میلیار دۆلاری خەرجی سوپاکەی بووە، ئینجا توانی لە عیراق بمێنێتەوە، وێرای ئەو ماندوو بوونەش، ئەمریکا نەیتوانی بە تەواوەتی کۆنتڕۆڵی عیراق بکات، هەموو سەرانی حزبە شیعیەکان و پارتە کوردییەکان لە باشوور تا هەنوکە، بەکرێگیراو و میزراحی دەستی ئەردوغان و ڕۆحانین. خێروبێری نەوت و سامانە سروشتیەکانی لە باشوورەوە بۆ باکووری عیراق، بە لێشاو چۆتە خەزێنەکانی تورکیا و ئیران، ئەو سامانە بەکارهاتووە بۆ بەهێزکردن و پڕچەک کردنی گروپە تیرۆریستەکانی کە دژ بە ئەمریکان لە عیراق و سوریا و تورکیا.

دەسەڵاتەکانی ئێران، لە هەموو جومگە سەرەکییەکانی پەیکەری دەسەڵاتی سیاسیی عیراق و هەرێم بەدیدەکرێت، بڕیار بەدەستی چارەنووسی عیراق کەوتۆتە ژێر دەستی ئیران. ئەو جۆرە بەرێوەبردنەی عیراق، هۆکاری سەڕەکیی بوو لەوەی کە حەشدی شەعبی تەنیا بە چەند کاتژمێڕێک توانیان کەرکوک لە سەرانی پارتە کوردییەکانی باشوور بکڕن! لە دەرئەنجامدا دەردەکەوێت کە ئەزموونی عیراق و باشووری کوردستان بۆ ئەمریکا، ئەزمونێکی دۆڕاوە.
رۆژئاوای کوردستان، بۆ گەلەکەمان و ئەمریکاش، تاقیکردنەوەیەک و ئەزموونێکی لەبارترە بۆ فەراهەم کردنی بەرژەوەندیی میللەتەکەمان و بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا لە ناوچەکە، کە ئەمەش، بێگومان بەرهەمی خوێنی کیژۆڵە و لاوی کورد و بوونی سەرکردەی لێهاتووی لەخۆبردووە، کە گۆڕەپانێکی ئامادەکراوی خاڵیی لە کۆنتڕۆڵ و دەسەڵاتی، ڕوسیا، تورکیا، ئیران و گروپە تیڕۆریستەکانی ناوچەکە و بەکڕێگریاوان ڕەخساندوە بە پێچەوانەی عیراق و باشووری وڵات.

سەرکەوتنی تورکیا لە سوریا، سەرکەوتنی گەلەکۆمەکێی ڕوسیا، ئیران، ئەسەد و تورکیایە بۆ سەر دەسەڵات و هەیمەنەی ئەمریکا و کلیلی کردنەوەی دەرگەی دەرپەڕاندنی ئەمریکایە بە دۆڕاوی لە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. هەموو لایەکیان سەرکەوتنێکی گەورە لە مێژوودا تۆماردەکەن بۆ خۆیان بە تایبەتی تورکیا دژ بە ئەمریکا.
لە دەرئەنجامدا، خۆ دزینەوە و دەربڕینی هەڵوێستی لاواز و شەرمنانە، لە لایەن ئەمریکاوە، بەرامبەر بە ئۆپەڕاسیۆنەکانی تورکیا، بۆ سەر ڕۆژئاوای کوردستان، لە هەموو ڕوویەک و بوارێکەوە، نایگەیەنێت بە هیچ ئامانجێک و هەڵەیەکی مێژوویە، کە ئەمریکا بەرامبەر بە بەرژەوەندییەکانی خۆی و هاوپەیمانانی بە تایبەتی بەرامبەر بە “کورد” دەیکات لە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.

جاری وا هەیە شەڕێك رەوتی مێژوو دەگۆرێت, وێنەی چركە ساتێك, بەرز كردنەوەی دروشمێك, دەستپێشخەری مەفرەزەیەكی گەریلای بچوك, وێنەی قێزەونی تاوانێك كاریگەری گەورە لەسەر رەوتی روداوەكان دادەنێن ” وێنەی تراژیدی كیم فۆج لە 8ی یۆنی 1972 لە سەر جادەكانی ترانج بانج كە بە روتی را دەكات بووە هۆی راوەستانی شەڕی ڤێتنام”, شەنگال داعشی وەك دڕندەیەك لە جیهان نمایش كرد, مەخمور یەكێتی گەلی كوردی بەهێز كرد, كۆبانی عەرشی داعشی لەرزاند, ئەمجارەش وێناكان عفرین دەوڵەمەندترن لە رابردوو, چڵە زەیتونەكەی فەتحەكەی ئەردۆگان وەك هەڵكردنی پێكەوەگورگ و مەڕە, ئاخر فەتح و زەیتون هێمان بۆ دوو شتی زۆر پێچەوانەن, یەكەمیان غەزوەو سەبایەو ئەنفال و داگیركردن, خوێن و تاڵان لە خۆی كۆدەكاتەوە, دووەمیان ئاشتی و پَكەوە ژیان و لێبوردەیی و دان نان بە رەوایەتی, فەتحەكەی خومەینی چی هێنا بۆ هەڵەبجە فەتحە دوبارەكەی ئەردۆگان هەمان پەیامی بۆ عفرین وەلێ لە سەردەمی دادگا نێونەتەوەییەكان پێیە, جەستەی بارین كۆبانی سەلماندی فەتحەكە فەتحە نەك چڵە زەیتون وەلێ بە دوبارە كردنەوەی سیناریۆی كۆبانیەوە, بارین كۆبانی دڕندەیی و تاوانی لە یەك كاتدا نیشان دا, رێگای سەركەوتنی بەسەر شەیتانی شەڕدا كردەوە, بارین بووە سمبولی تاوانێكی دیكەی جیهانی.

خودا ئەمجارە لەگەڵ مەلایكەتە مێینەكانی وڵاتی منە, ئەمجارە نەك ئەردۆگانەكەی قەرزاوی, ئەمجارە دوعاكانی قەرەداغی و مۆبایلەكەی 15ی حوزەیرانیش فریای سوپا فەتحچیەكان ناكەون,ئەمساڵ 635 ساڵ بەسەر فەتحی ئەستەمبوڵ تێدەپەڕێت,95 ساڵیش بەسەر روخانی ئیمپراتۆریای عوسمانی, عەفرین لە نێوان بردنەوەی یەكەم و دۆڕانی دووەمدا جێگای گرتوە, سەنگەرە سورەكانی ناو باغە زەیتونەكان ئەوەیان نیشان دەدەن, نە عەفرین دەبێتە ئەستەمبوڵ و نە دەبێتە ناردوانی گەڕانەوەی خەلافەتەكە لە ساڵی 2023 دا خەونی گەڕانەوەی پێوە دەبینن, ئەردۆگان چەندین ساڵە ددان لە عفرین جیڕەكاتەوە, دەیەوێت بە چڵە زەیتونێك باغە پان و بەرینەكانی زەیتونی شارەكە هەمو بسوتێنێت, وەلێ ئاگر كردنەوە لە زەلكاودا سانا بێت كوژانەوەی زەحمەتە, زەیتون زەیتون ناسوتێنێت .
شەڕی عفرین تاقی كردنەوەیەكی سەخت بوو بۆ عەلی قەرەداغیەكان, ئیتر خێراتەكانی نابنە سەربەرزی, ئەوەی زوو هێناتان ژەهر بوو,ئیتر ژنە ئەسپارتەییە بە جەستە لاوازو بچوكەكان بە دوعای پیاوانی ئاینی و بە مێگەلی مەلایكەتەكانی جەنگیان ناشكێن, وەك جان دارك دەبنە قەدیس, وەك جمیلە بوحیرد دەچنە مێژوەوە,وەك رۆزا لۆكسمبۆرگ دەبنە سومبلی ئازادی ژنان, لێرە هەموو تیوریەكانی نێرسالاریی, بەهێزی پیاویان شكست پێهێنا, داریۆنیزم مانەوە بۆ بەهێزە پوچەڵ كرایەوە , ئەمە كۆمۆنەی عەفرینە نەك غەزوەی ڤیەنا.لە دوای شەڕی ڤێتنامەوە, بە جەنگەكانی تامیل و كۆڵۆمبیاشەوە,كە سەرچاوەی باڵای مەرجەعەكەن, هەندەی رۆژئاوا سەرنجی جیهانیان بۆخۆی رانەكێشاوە,ئەگەر كۆبانی راهێنانێكی مەزن بوو, بۆ پەروەردە كردنی سەدان قەناسە بەدەست, ئەوا عفرین بە ورەیەكی بەرزترەوە, لە پاڵ دار زەیتونەكانی خواوەندی ئاشتیەوە,هەزاران جەنگاوەری سپارتاكۆس و فلامایكن ئاسا پەروەردە دەكات, ئەمجارە نەك تەنها چیاكان بگرە زەیتونەكانیش دۆستمانن.

توركیا دوژمنی هەمیشەیی كورداندەگێڕنەوە , زیاتر لە نەوەد ساڵ لەمەوپێش لە گەِرەكێكی شاری دیمەشقی پایتەختی سوریا تیپێكی تۆپی پێ ناوی كوردستان هەڵدەگرێت, توركیا لە بەرامبەردا ناڕازی دەبێت, پێی وا دەبێت مەترسییە بۆ سەر ئاسایشی نەتەوەیی توركیا ” غصن الزیتون أم شجرە الاستیگان؟ ێ‌زاد أحمد علی “, ساڵی 1983-1985 كە ینك گفتوگۆ دەكات لە گەڵ سەدام حوسێن , توركیا ناڕازی دەبێت , بە وتەی سەدام حوسێن گفتوگۆكە تێكە دات, ساڵی 1991 هەر هەمان هەڵوێست دوبارە دەكاتەوە, وەلێ كۆڕەو ئەوەندە گەورە بوو, ناڕازییەكانی توركیا لە بەردەمی خۆی رانەگرت, كە ریفراندۆم كرا لە باشوری كوردستان , هەموو هەڵوێستی توركیامان بینی, وا لە بەرامبەریدا راوەستایەوە, تا ئێستاش سڵاوێكی لە دۆستە یەكەمەكەی خۆی بارزانی نەكردەوە, لە رۆژئاواش بەردەوامە لە دژایەتی لە ئەلفەوە تا یا, بۆیە ئەم هێرشەی بۆسەر عفرین بەشێكە لە پرۆژەی دژایەتی كورد بۆ هەر جوڵانەوەو دەسكەوتێكی سیاسی, بەردەوامیش دەبێت تا ئەوكاتەی ژەهری ناسیۆنالیزم و عوسمانیزم لە مێشكی دەسەڵاتدارانی ئەم وڵاتە دەكوژرێت, تا دەنیز گێزمیش و ئیبراهیم كایبكایاكان سەركەون بەسەر خواوەندی شەڕو فاشیزمی باخچەلی و ئەردۆگانییەكاندا.

شەڕ و تاقی كردنەوەی چەك هەموو كات سەرمایەداران و كۆمپانیاكانی چەك قازانجە كەن لە شەڕ, شەڕ دەرگایەكە بۆ تێپەڕ بوون بەسەر كێشە قوڵەكان, شەڕی جیهانی دووەم و شەڕی كۆریا و ڤێتنام و تەنانەت 11ی سەپتەمبەریش بە قازانج بۆ سەرمایەداری شكانەوە, توركیا شانازی دەكات بەوەی بەرەو ئیكتیفای زاتی چەك دەڕوات, بە تایبەت دوای هاتنە سەركاری ئەردۆگانەوە هەوڵی زۆری لەو بوارەدا داوەو هەنگاوی باشی بڕیووە بەوەی هیچكە پاشكۆی رۆژئاوا نابێت لەوەی بە مەرج چەكی پێ بفرۆشن وەك ئەوەی بەرامبەری لە هەمبەر بارگرژی یۆنان كردیان, ساڵی 2002 توركیا دەیتوانی تەنها 24% پێداویستی چەكی ناوخۆ دابین بكات, ئێستا 65% ی دابینە كات, توركیا وێڕای پێداویستی خۆی دەیەوێت لە 16 ەمین نێردەی چەكەوە لە جیهان ببێتە یەكێك لە 10 وڵاتە گەورەكەی نێردەی چەك لە جیهان, بۆ ئەم مەبەستە وەبەرهێنانی گەورەی كردووە, لە ساڵی 2012 ەوە بۆ 2016 , رێژەی گەشەی ناردەی چەكی 180% زیادی كردووە, لە 300 ملیۆنەوە بۆ 700 ملیۆن دۆلار بەرز بۆتەوە,هاوكات لە 2017پارساڵ كۆی گشتی 4,3 ملیار دۆلار چەكی بەرهەم هێناوە, 1,3 ملیاری ناردەی دەرەوە كردووە ،نەخشەی هەیە ئەمساڵ بیكاتە 2 ملیار و بۆ 2023 بیكاتە 25 ملیار دۆلار, بۆ ئەم مەبەستە بودجەی بەرگری لە 2018 بە رێژەی 31% زیاد كرد بۆ 23 ملیار دۆلار, لە ئێستادا 543 پرۆژەی سەربازی بە بودجەی 60 ملیار دۆلار لە بواری جێبەجێكردندایە, لە ئێستادا توركیا حەوتەمین كڕیاری چەكە لە جیهان پار ساڵ توركیا بایی 4,721 ملیار چەكی لە دەرەوە كڕیوە, لە ناویاندا سێیەم كڕیاری چەكی ئەمەریكایە لە جیهان.توركیا بە هاوكاری كۆمپانیا ئەمەریكیەكانی وەك لۆكهید مارتن كۆپتەرو فرۆكەو فڕۆكەی بێ فرۆكەوان دروستە كات, لە ئێستادا هەردوو كۆمپانیای تای و ئەسلیسان لە 100 كۆمپانیا گەورەكەی چەكی جیهانین, گرنگترین كۆمپانیا زەبلاحەكانی بواری بەرهەم هێنانی چەكی توركیا ئەمانەن” ” Turkish Aerospace Industries (TAI)“, Tusas Engine Industries (TEI)“, FNSS Aselsan“, “Otokar“, “Havelsan“,Rocketsan“ “.بیناڵی یڵدرم دوای هێرشی چڵەزەیتون رایگەیاند ئەو چەك و تەقەمەنیانەی لە ئۆپەراسیۆنی چلە زەیتون بەكار دێن 75%ی توركین, هاوكات نورەدین جانكلی وەزیری بەرگریش لە لێدوانیدا هەمان وتەی دوبارە كردەوە, كە چەكەكان 70%ی توركین, پێش
15 ساڵ 15%ی توركی بوون, هاوكات بیلال ئەردۆغان و سەلجۆق بایركتاری زاوای ئەردۆگان كە سەرمایەداری پیشەسازی سەربازیشە وێنەی خۆیان لە گەڵ فرۆكەی بێ فرۆكەوانی دروستكراوی توركیا بڵاو كردەوە, بۆ پشتیوانەك لە چەكە بەرهەم هێنراوە خۆماڵیەكانی توركیا كە لەشەڕی چڵە ئاگردا بەكار دێن.شەڕی چڵە زەیتون, یەكێك لە شوێنەوارەكانی دەبێتە پیشانگای تاقی كردنەوەی چەكی توركیا كە لە ئێستادا زۆر شانازی پێوە دەكات,وەلێ ئەگەری شكستە لە گەڵ تەقاندنەوەی تانكەكان و خستنە خوارەوەی فرۆكەكان,هەرچەندە ,فرۆكەی بێ فرۆكەوان و كۆپتەری ئەتاك لە دروستكردنی كۆمپانیای تۆساشی تاقیكراوەتەوە لە بەرامبەر شەڕی پكك دا, لە گەڵ تێكشكانی هەر تانكێكی تا كە نرخی هەر دانەی 6 ملیۆن دۆلارە, نرخەكەی لە بازاڕدا هاڕە دەكات بۆ خوارەوە.كەواتا سەرمایەدارانی پیشەسازی چەكی توركیا ئەمڕۆ پێگەیەكی گرنگیان لە دەسەڵاتدا هەیە, قازانجیان لە بەردەوامی شەڕدایە چ لە ناو خۆ یان لە سوریا.

سوپای توركیاتوركیا خاوەند هەشتەم سوپای بەهێزی جیهانە, لە روی ژمارەی سەربازەوە 9یەم سوپایە لە جیهان, خاوەند 514 هەزار سەربازی شەڕكەرە, بە یەدەك و نیمچە سەربازییەوە ژمارەی شەڕكەرانی دەگاتە 1,043,550 كەس.لە ساڵی 1952 ەوە ئەندامی ناتۆیە, خاوەند هێزێكی گەورەی زەمینیە:4500 تانك, 6300 زرێپۆش, 1800 تۆپ”,2000 فرۆكە, كە 880 یان كۆپتەری جەنگین , لە 100 فڕۆكە خانەی جەنگیەوە دەتوانن هەڵسن.لە روی قەبارەی بودجەی بەرگریدا توركیا 18ەمین وڵاتی جیهان بووە لەساڵی 2015 , بە بودجەی 14,9 ملیار دۆلار, كە دەكاتە 2%ی داهاتی نەتەوەیی توركیا, لەم ساڵدا بەرزی كردۆتەوە بۆ 23 ملیار دۆلار. داعش بەچاوتروكانێك لە شاری باب ی سنوری بەرامبەر توركیا دۆڕا, وەلێ شەڕڤانان لەم پارچە زەوییە جوگرافیا بچوكەی ناوی عفرینە كە تەنها 3850 كیلۆمەتر دوجارە و 350 گوندو شارۆچكەو 523258 دانیشتوان لە خۆ دەگرێت , بەرامبەر بەو هەموو چەكە پێشكەوتوەو سوپا 45 هەزارییە كە لە 10 بەرەی شەڕەوە پەلامارە دەن وەستاونەتەوە .توركیا هەر بە پەلاماری هەرێمی عفرینەوە نەوەستاوە , بەڵكە منبەجی كردۆتە ستراتیژی كردە سەربازییەكەی بۆ داهاتوو, هەڕەشەكانی زیاتر رو لەو شارەیە , ئایا هەڕەشەكانی بۆ سەر منبج بەجێ دەگەیەنێت؟, كە بەرەو منبەج چوون خەونێكی ترسناكەو ئەگەری بەریەك كەوتن لە ئارادایە لە گەڵ سوپای ئەمەریكا, شەڕ لە مونبەج یانی هەڵوەشاندنەوەی ناتۆ,یانی مێژوییەكی نوێ جیهان, نەچونیش بۆخۆی شكستە لە مریشك دزینەكە ئابڕوبەرترە.توركیا وێڕای مەترسی گەیشتنی كوردان بە ئاوی هەیە, هاوكات ئەردۆگان بۆ هەڵبژاردنی سەرۆكایەتی ساڵی 2019 ی توركیا سەركەوتنی دەوێت تا دەرخواردی بانگەشەی هەڵبژاردنی بدات, بۆ ئەوەی لە 2023 دا بە سەرۆكی بمێنێتەوە, دەیەوێت لە هەردوو یادی روخانی خەلافەتی عوسمانی و دامەزراندنی كۆماردا خۆی سەرۆك بێت, لێرەدا دوو خەونی هەیە دەیەوێت یان وەك دروستكەرەوەی خەلافەت دەربكەوێتەوە, یاخودیش دەیەوێت وەك ئەتاتورك بببێتە باوكێكی نوێ بۆ توركیای ساڵی 2023كە تیایدا كەمالیزمی باوكی یەكەم لە ریشەوە دەرهاتبێت, كەواتا خەونی ئەردۆگان هەموو بۆ ساڵی 2023 یە.

خەونی 2023ساڵی 1923 كۆتایی بە خەلافەتی عوسمانی هێنرا, لەوساوە تا ئێستا ئیسلامییەكانی جیهان خەبات بۆ گەڕانەوەی ئەو خەلافەتە دەكەن, خەونی خەلافەت خەونی تەواوی ئیسلامیەكانی جیهانە بە تایبەتیش ئیسلامیەكانی توركیا, خەونی ژیاندنەوەی خەلافەت شێتیانی كردووە.ئەردۆگان تەواوی پڕۆژەكانی خۆی بەستۆتەوە بە خەونی 2023 ەوە, لە بواری ئابووری, سیاسی , فەرهەنگی …. تا پیشەسازی و گەشەی ئابووری….. .یەكێك لە رێگرییەكانی ئەوەیە دەیەوێت نفوزی هەرێمایەتی زیاد بكات,تا بەهۆی پاشە كشەی ناوخۆیی و نێونەتەوەییەوە لاواز بووە, لە سفر كێشەوە توركیا بۆتە 100% كێشە, چ لە روی هەرێمایەتی یان جیهانی, بۆیە لە رێگای سوریاوە دەیەوێت پێگەیەكی هەرێمایەتی و جیهانی باڵاتر بۆخۆی دابین بكات, تاكو بگات بە خەونی سەركردایەتیكردنی ئیسلامی سیاسی سونی, پێشبڕكێی لەم بوارە لە گەڵ سعودییە و میسر بەهێزە كە ئەوان خاوەندی ئەزهەر مەكەو مەدینەن.ئەردۆگان بە شەڕی چڵە زەیتون كە ناوی فەتحی هەڵگرتووە,دەیەوێت بە جۆشدانی دروشمە ئیسلامیەكان و تەكبیری كراوە و هاندانی ئیسلامیانی جیهان بۆ پشتیوانیكردن لێی , بەشداری نوسرە و فەیلەقی شام باڵی ئیخوان و قاعیدە لە هێرشەكە زیاتر سیمای شەڕی ئاینی پێ بەخشیووە.لە رێگای شەڕەكەیەوە دەیەوێت لایەكەوە ببێتە سەنتەری ئیسلامی سیاسی سونی و ناشرینیەكانی دەسەڵاتەكەی بشارێتەوە, لە لاكەی دیكەوە فەتحەكە ببێتە فاتیحای كەمالیزم, بەمەش بە رۆژئاوا دەڵێت كاریگەریم لەسەر جیهانی ئیسلامی سونی هەیەو پێگەی دەسەڵاتیشم لەناو خۆدا بەهێزە.وەلێ ئاگری شەڕی دار زەیتونەكان ئەگەری زۆرە خەونی 2023 لە ئەردۆگان بكات بە دۆزەخ, ئەو توركیا مەترسیدارەی جۆرج فریدمان لە سەد ساڵی داهاتوو دیاریكردووە كە ببێتە یەكێك لە كارەكتەرە بەهێزەكانی جیهان و نەیاری رۆژئاوا, لە زۆنكاوی عفریندا بچەقێت و جوڵەی لاواز كات و عفرینیش ببێتە ئاپۆچی گرادێك ئەردۆگانیش بە دەردی ناپلیۆن و هیتلەر ببات.

١/ لەبەرئەوەی دوای شکستی ڕیفراندۆمەکەیان، کە کوردستان وەک خاک وەک و، وەک خەڵکیش زیانێکی گەورەی تیاکرد، چونکە سەرکێشییەکەی پارتی بۆ خۆنواندن و درێژکردنەوەی هەژموونی خۆی گوێی لە هیچ لایەن و کەسایەتییەک نەگەرت، تا ئەو کارەساتە نەخوازراوەی درستکرد. ئێستا ڕووی گەڕانەوەی نییە بۆ ناو کەرکووک، داواکاردنی لیستی هاوبەش هۆکارێکی سەرەکییە بۆ گەڕانەوەیان بۆ کەرکووک
.
٢/ پارتی دوای ئەو شکستەگەورەیەیان لە کەرکووک و ناوچە جێناکۆکەکان، دەزانن کە دەنگێکی وا ناهێنن کەبتوانن هەژموونی خۆیان درێژە پێبدەن، بۆیە دەیانەوێت ئەم لیستە هاوبەشییە بسەپێنن بەسەر لایەنەکانی دیکەدا، تا هیچ نەبێت لێرەوە درێژە بە هەژموونی خۆیان بدەن.

٣/ ڕەنگە یەکێتی نیشتیمانیش ئەم داوایەی پارتی پێخۆشبێت، چونکە دوای ئەو هەموو شکست و تەخوینکردنەی یەکتری، دوای ئەوەی بە هیچ واتایەک (هاوپەیمانێتیە ستراتیەکەیان) بەهای نەماوە، هەردوو لایەن لە لیستیی هاوبەشدا ڕێچکەی چوونەوە بۆ لای یەکتریان بۆ سازدەبێت.

٤/ ئەگەر لیستی هاوبەشیی دروستبێت لە کەرکوودا، ئەو کاتە پارتی و یەکێتی بە ئاسانی دەتوانن چییان بوێت بیسەپێنن بەسەر لایەنەکانی تردا، هەروەک پیشەی هەمیشەییان، کە لە کوێدا دژایەتی و تەخوینکردنی یەکتری لە بەرژەوەندیان بووبێت دژایەتیەکی تا سەر ئێسقانی یەکتریان کردووە، لە کوێشدا لە بەرژەوەندیان بووبێت ئەوە دۆستایەتیەکی وای یەکتریان کردوە وەک ئەوەی یەک حیزب بن.

٥/ پارتی هەڕشەیەکی ئەوتۆی بەدەستەوە نەماوە بۆ سەر لایەنەکانی تر، ئێستا تەنها هەڕەشە بۆ ترساندنی لایەنەکانی تر کەرکووکی بەدەستەوەیە، تا ئەگەر لایەنەکانی تر بە قسەی نەکەن، ئەوە دەستبکات بە تەخوینکردنیان کە گوایە ئەو لایەنانەی نایەنەوێت بە یەک لیست لەگەڵ پارتیدا دابەزن ئەوە خزمەتی عێراق دەکەن و لە بەرژەوەندی گەلی کورد کار ناکەن. لەجێبەجێکردنی ئەم هەڕشەیەی پارتیشدا، پارتی دەیەوێت ئەوە پیشانبدات کە هەم هێزێکی گەورەیە وەک جاران، هەم لە هەموو لایەنەکانی تر زیاتر دەربەستی کەرکووک دێت بۆیە داوای ئەو لیستەی کردوە، ئیتر ئەمە ئەکەن بە قەرز بەسەر هەموو خەڵکی کوردستانەوە و بەردەوام دەیفرۆشنەو بە خەڵک.

جیهاد موحەمەد/ ١٠/٠٢/٢٠١٨

مەنسوور جیهانی / یۆتۆبۆری ـ بە نمایشی بەرهەمی سینەماکارانی کورد و 78 وڵاتی جیهان چل و یەکەمین خولی فیستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “یۆتۆبۆری” لە وڵاتی سوید بەڕێوەچوو.

بە نمایشی بەرهەمی سینەماکارانی کورد، لەوانە: فیلمی دیکۆمێنتاریی لەسەر ژیانی سینەماکاری هەرمانی کورد “یەڵماز گۆنای” Yilmaz Güney بە ناونیشانی “ئەفسانەی پاشا ناشیرینەکە” The Legend of the Ugly King لە دەرهێنانی “حوسێن تەباک” سینەماکاری کوردی دانیشتووی وڵاتی ئەڵمانیا و لە بەرهەمهێنانی “مەمەد ئەکتاش” سینەماکاری کوردی دانیشتووی وڵاتی ئەڵمانیا لە بەشی “سینەمای کلاسیک”، فیلمی سینەمایی “ئاماتۆره‌کان” Amateurs بە رۆڵ بینینی خاتوو “پەرژین عەبدوالڕەحمان” خانمە ئەکتەری کوردیی دانیشتووی وڵاتی سوید و لە دەرهێنانی خاتوو “گابریلا پیچلێر” Gabriela Pichler لە وڵاتی سوید لە بەشی “پێشبڕکێی نۆردیک” Nordic واتە وڵاتانی ناوچەی ئێسکاندیناڤیا، فیلمی دیکۆمێنتاریی “دۆزەرەوەی مین” The Deminer لە دەرهێنانی “هۆگر هیرۆری” سینەماکاری کوردی دانیشتووی وڵاتی سوید و لە نووسینی سیناریۆی “شنوار کەماڵ” لە بەشی “پێشبڕکێی دیکۆمێناریی نۆردیک”، فیلمی سینەمایی “یۆڵ” (ڕێگا) YOL لە دەرهێنانی “یەڵماز گۆنای” سینەماکاری کوردی هەڵگری خەڵاتی چڵەبەڕووی زێڕینی فیستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “کان”ی فەڕەنسا، فیلمی سینەمایی “ئیسرافیل” لە نووسینی هاوبەشی “ئەرسەلان ئەمیری” سینەماکاری سنەیی و خاتوو “ئایدا پەناهەندە” و لە دەرهێنانی خانمە سینەماکاری ئێرانی “ئایدا پەناهەندە” بەشی “پێشبڕکێی نێودەوڵەتی” و کورتە فیلمی 21 خولەکی “بۆ منداڵانی من” To My Children لە دەرهێنانی “شوان دلێر قەرەداغی” سینەماکاری کوردی دانیشتووی وڵاتی نۆڕوێژ لە بەشی “نەتەوەکان و ناسیۆنالیزم” چل و یەکەمین فیستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “یۆتۆبۆری” Göteborg لە وڵاتی سوید بەڕێوەچوو.

فیستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “یۆتۆبۆری” کە بە گەورەترین ڕووداویی سینەمایی لە نێوان وڵاتانی ناوچەی ئێسکاندیناڤیا دێتە ئەژمار، لە ساڵی 1979 بە نمایشی 17 فیلمی سینەمایی لە 3 هۆڵی سینەما و بە بەشداریی 3 هەزار بینەر لە شاری یۆتۆبۆری لە وڵاتی سوید دامەزراوە و ساڵانی رابردووش ژمارەی فیلمەکان و هۆڵی سینەماکانی زیادی کردووە و رێژەی بینەرانی گەیشتۆتە 115 هەزار کەس.

چل و یەکەمین خولی فیستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “یۆتۆبۆری” بە بەڕێوەبەرایەتیی هونەریی “یۆناس هۆلمبێرگ” Jonas Holmberg و بە بەشداریی 399 فیلم لە دەرهێنانی سینەماکارانی 78 وڵاتی جیهان لە چەندین بەشی جۆراوجۆر، لەوانە: بەشی “پێشبڕکێی نێودەوڵەتی” 20 فیلم، بەشی “پێشبڕکێی نۆردیک” 9 فیلم، بەشی “پێشبڕکێی دیکۆمێناریی نۆردیک” 8 فیلم، بەشی “پێشبڕکێی ئینگمار برێگمان”Ingmar Bergman بە ٨ فیلم، بەشی “پێشبڕکێی دەستپێدەکات”Startsladden بە ١٠ فیلم، بەشی “پێشکەش کردنی خەڵاتی شانازیی “هەژدیها” Dragon بە خاتوو ژوولییەت بینووش” Juliette Binoche ئەکتەری فەڕەنسی هەڵگری خەڵاتی ئۆسکار و خەڵاتی باشترین ئەکتەری فیستیڤاڵە گرینگە جیهانییەکانی فیلم لەوانە: کان، بەڕڵینالە، ڤێنیز و کۆمەڵێک خەڵاتی گرینگی جیهانی دیکە بە 4 فیلم، بەشی “پێشکەش کردنی خەڵاتی شانازیی “هەژدیها” بە خاتوو ئالیسا ڤیکاندێر” Alicia Vikander ئەکتەری هەڵگری خەڵاتی ئۆسکار و خەڵکی شاری یۆتۆبۆری 5 فیلم، بەشی “تەرکیز” واتە: بەشی “نەتەوەکان و ناسیۆنالیزم” 15 فیلم، بەشی “سێبەرە دروەشاوەکانی چین”Electric Shadows of China بە ١٥ فیلم، بەشی “سەدەیەک لەگەڵ ئینگمار برێگمان” 4 فیلم، بەشی “دیداریی دووبارە لەگەڵ بێرگمان” 6 کورتە فیلم و 2 فیلمی سینەمایی، بەشی دەرەوەی پێشبڕکێی “سینەمای نۆردیک” لەوانە: بەشی “رووناکی نۆردیک” 21 فیلم، بەشی “کورتە فیلمی نۆردیک” 5 فیلم، بەشی “رووناکی نۆردیکی سینەما و تەلەڤیزیۆن” 5 فیلم، بەشی “کورتە فیلمە سویدییەکان” واتە: بەشی “لە ڕێگای زمان و هەواوە” 4 فیلم، بەشی “خاڵی شکاو” 6 فیلم، بەشی “تێپەڕین لە سنوورەکان” 6 فیلم، بەشی “خەونەکان و ئاواتەکان” 6 فیلم، بەشی “شاری ئاڕمانی” 6 فیلم، بەشی “کۆمەڵگایەک بە پەیوەندییەکی زۆرەوە” 6 فیلم، بەشی “کار و پشوودان” 6 فیلم، بەشی “ژیان لە لیمبۆ” 6 فیلم، بەشی “شۆفیرەکان” 6 فیلم، بەشی “شاردنەوە” 6 فیلم، بەشی “ئاسۆکان، مەئموورییەت و ئایدیا گەورەکان” 6 فیلم، بەشی “چیرۆکەکانی سووریا” 3 فیلم و بەشی “جووڵەی سویید” 2 فیلم، بەشی دەرەوەی پێشبڕکێی “سینەمای نێودەوڵەتی” لەوانە: بەشی “گاڵا” 15 فیلم، بەشی “مەستێرز” 18 فیلم و بەشی “تەرکیز لەسەر ئەنیمەیشن: دێنیس تۆپیکۆف”Dennis Tupicoff بە ٦ فیلم، بەشی “ئاسۆکان” 11 فیلم و بەشی “سینەمای وێرتیکاڵ” 9 فیلم، بەشی “سینەمای کلاسیک” 10 فیلم، بەشی “5 کیشوەری جیهان” 65 فیلم و بەشی “جووڵە زۆرەکان” Maximerat Animerat بە 8 فیلم، بەشی “دەنگە نوێیەکان”New Voices بە ٢٧ فیلم و هەروەها کۆمەڵێک سیمینار و کۆڕ و کۆبوونەوەی پسپۆڕانە سەبارەت بە کەسایەتی “ئینگمار برێگمان”، بەشی “بازاڕی فیلم”، ڤۆرکشۆپی ئەکتەری لە لایەن خاتوو “ژوولییەت بینووش” ئەکتەری ناوداری سینەمای جیهان و هەروەها چەندین بەشی دیکە لە رۆژانی 26ی ژانوییە تا 5ی فێبرییەی 2018 لە 10 سینەما و 40 هۆڵی شاری یۆتۆبۆری لە وڵاتی سوید بەڕێوەچوو.

“بە مەرجی یەکەمیی لەگەڵتانم، شایەریی ناکەم بە خۆڕایی، کوا شاباشەکەم! لە پێشدا شاباشم دەوێت، ئەوسا شاییەکەت بۆ گەرم دەکەم و، ئەوەی دەیڵێم ناێڵێمەوە، زوڕانایەکت بۆ دەژەنم هیچ زوڕناژەنێک نەیژنبێت، دەهۆلێکت بۆ دەکوتم هیچ دەهۆڵکوتێک نەیکوتابێت. لە ئێستاوە و، لە یەکەم کۆبوونەوە و یەکەم کۆنفرانس و یەکەم کۆنگرەوە بۆ هەمیشە دەبێت سەرکردەبم، دەبێت بمکەیت بە “سیاسەتمەدار”، بمکەیت بە سەرۆکی شاند و سەرۆکی کۆبوونە و سەرۆکی دانپیانراویی هەموو (جەماوەرەکەمان)، دەبێت بمکەیت بە کادری پێشکەووی حیزبەکەمان، دەبیت دەمڕاست و وتەبێژبم، دەبێت کەس نەتوانێت لەناو حیزبەکەماندا شان بدات لە شانم.
بەم مەرجانە دەیکەم و، ئەو کات دەڵێم هیچ هێزێکی سیاسیی لە ئێمە ڕاستگۆتر نییە و نەبووە بۆ کورد و کوردستان، ئەوە هەر ئێمەین: کە ئەتوانین خۆشگوزەرانی؛ موچە؛ نان؛ کارەبا؛ خۆدەوڵەمەندکردن؛ بوون بە خاوەن باخ و باخات؛ خانوبەرە و موڵکی زۆر و ئتومیلی کۆتا مودێلی ساڵانەی یابانی ئەمەریکی دابین بکەین بۆ هەموو جەماوەرەکەمان و سەرتاپای کۆمەڵگەی کوردی لە زێر هەڵدەکێشین. ئەوسا دەمبینیت چۆن فووی پیا دەکەم و هاتوهاوارم بۆ دیموکراتیەت و ئازادی و دادپەروەیی و یەکسانی عەرشی هەموو هێزە سیاسییەکانی تر دەلەرزێنێت. ئاخر حیزب دەبیت خەڵکی بەدموپل و بەقسە و گوتارخوێن و گوتاربێژیی هەبێت.
بەم مەرجانە کارێک دەکەم، کەس نەیکردبێت، هەرچ جەماوەری کوردستان سەرام دەکەم بە حیزبەکەم”.

ئەمانە هەمووی و زۆر مەرج و پەیمانی ژێربەژێر دەبن بە بنەمای ئەو لیست و حیزبە (نوێیانە)ی لە کوردستاندا دروست دەبن. ئەمە حاڵی یەکەم هەنگاوی حیزب و لیستە(نوێ)کانە، هیچیان ناتوانن یەک بست گەندەڵییەکانی پارتی و یەکێتی تێپەڕێنن.

ئەم نموونانە یەکەم جار لە بزووتنەوەی گۆڕاندا دروستبوو، زۆرێک لەوانەی کە سەری زمان و بنی زمانییان گۆڕان و گۆڕانکاریی بوو، تەنها لەسەر ئەوەی پۆستێکی پێنەدرا یان پۆستێکی لێسەندرایەوە، دەستبەجێ نەک وازی هێنا بەڵکو هیچ پێی شەرم نەبوو بووەوە بە یەکێتی یان چوو ئەوبەرەوە و ئاڵای زەردی کردە ملی.
ئەم عەقڵیەتەیە کە حیزب و کار و کردەی سیاسیی لە کوردستاندا وێران کردووە، ئەم عەقڵیەتەیە کە سیاسەت و حیزبایەتی کردووە بە ناوەندی بازرگانیکردن و کاسپیکردن.

هەر لە یەکەم ڕۆژ و لەیەکەم کۆبوونەوە و یەکەم کۆنفرانس و یەکەم کۆنگرەی(نەوەی نوێ) و لیستەکەی(بەرهەم ساڵح)ەوە دەرکەوتن.
ئەم لیست و حیزبانە ئیلهام و سیاسەتی بێ بنەما و بێ فکر لە پارتی و یەکێتیەوە وەردەگرن. ئەم جۆرە حیزب و سیاسەتە جێگەی بڕوا و متمانە نین، کە بتوانن حیزبایەتیە نەریتییەکەی پارتی و یەکێتی تێپەڕێنن، بە داخەوە.
ئەم جۆرە لە حیزب و لیستی (نوێ) کێبڕکێ لەگەڵ پارتی و یەکێتیدا لەسەر بیرە کۆن و نەریتییەکەی کوردایەتی دەکەن، کێبڕكێ لەسەر گەڕانەوەی ناوچە دابڕاوەکان دەکەن. هیچ پێیان نەنگیی نییە کە چەندین جار بانگهێشتی درۆزنانەی ئەوە بکەن کە هاتنە سەر حکوم “دەوڵەتی کوردیی” دروستدەکەن. ئەم عەقڵێتە لە ئێستاوە سەردانی ماڵ بە ماڵی خاوەن نفوز و خاوەن دیوەخان و دەوڵەمەندەکان بۆ دەنگ کۆکردنەوە دەکەن. لای هەژاران تەنها خۆیانن کە ئەتوانن هەژاران لە دەردیسەری ڕزگار بکەن، لای بازرگانەکان و دەوڵەمەندەکان تەنها خۆیانن کە زەوینەی دەوڵمەندیی و بازرگانێتی زیاتریان بۆ دابین بکەن. لای ئیسلامییەکان لەوان ئیسلامییترن و زیاتر پارێزگاری لە کولووترە باوەکە دەکەن، لای چەپ و کۆمۆنیست و ئازدیخوازەکان کەس هێندەی ئەمان ئازادییخواز و یەکسانخواز نییە، هەر ئەمانن دەتوانن سیستمی سۆسیالیستیی بەرهەمبێنن.
سیاسەت و حیزبایەتی لە کوردستانی باشوردا بە خۆرێک ئابڕووی چووە کە بە دەگمەن کەسانی هۆشیار و بە ئاگا بڕویان پێدەکات.

جیهاد موحمەد/ ١١/٠٢/٢٠١٨

مــن عەفــــــرینم ، کوردســــــتانیم
هێمـای بەرگــــری و بەرخــــودانیم
* * *
مــن عەفـــــــــرینی خـــــــــۆڕاگـرم
مـــن شۆڕشـــــم ، مـــن ئـــــــاگـرم
* * *
کچــــان و کــــوڕانی شـەڕڤـــــانانم
شانــــــــازیـن بـۆ کوردســــــــــتانم
* * *
مــن داســـتانی ئـــەم ســــەردەمەم
قـــــــــارەمـانێکی بـێوێــــــــــــــنەم
* * *
داگـــــــــیرکــەرانی بێــــــــــــــگانە
ستەمــــــــــــکاری پـیشەیــــــــــانە
* * *
خوێنڕێــــــژن ، رەگــــــەزپـەرستن
دڕنــــــــــــدەن و کـەســـنەویســـتن
* * *
ئـەردۆگـــــــــانی سیکـــــــــــۆپاتی
کـوشــــتن و بـــــڕینە ئـــــــــاواتی
* * *
عەفــــــریـن بۆتـــە چـــقڵی چـــاوی
بۆتـــــە شـێرپەنجـــەی هـەنــــاوی
* * *
نـە لەشـــــــکری زەبـەلاحـــــــــتان
نـە فــڕۆکە و تـــۆپ و تانکـــــــتان
* * *
ئـازادیخـــــــــــوازین نابـــــــــەزین
شەهــیدیشبین هـەر سەربــــەرزین

نەرویــج: ٩ی/ فێبروار/ ٢٠١٨

ته‌مه‌نی دیكتاتۆر‌و سته‌مكاره‌كان، هه‌رچه‌نددرێژبێت،هه‌رچه‌ند بخایه‌نێت،ڕۆژگارێك دێت له‌به‌رده‌م ڕق ‌و تووڕه‌یی جه‌ماوه‌ر خۆیان ناگرن‌وكۆتاییان پێدێت‌وده‌چنه‌ زبڵدانی مێژوو.سه‌رده‌مانێك عێراقییه‌كان، خه‌ونیان به‌ڕووخانی به‌عس‌و سه‌ددامه‌وه‌ ده‌بینی.سه‌ره‌نجام ئه‌و خه‌ونه‌ هاته‌دی‌و چاره‌نووسی سه‌دداممان بینی چۆن بوو؟ له‌ كوێ خۆی حه‌شاردابوو؟ له‌كاتێكدا خۆی به‌ قاره‌مان‌و به‌رگریكاری ده‌روازه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتی عه‌ره‌ب ده‌زانی.

لافی ئه‌وه‌ی لێده‌دا، كه‌ كۆڵان به‌ كۆڵان، شه‌ڕی دوژمنه‌كانی ده‌كات.یه‌كێك له‌ سیفه‌ته‌ هاوبه‌شه‌كانی دیكتاتۆر‌و سته‌مكاره‌كان ئه‌وه‌یه‌، كه‌به‌رامبه‌ر گه‌له‌كه‌یان جه‌لادێكی گه‌وره‌ن‌و كاتێكیش ڕووبه‌ڕووی هێڕشێكی ده‌ره‌و ده‌بنه‌وه‌، هێنده‌ بوده‌ڵه‌و ترسنۆك‌ولاواز‌و بێ ده‌سه‌ڵاتن، كه‌ مرۆڤ گومان ده‌كات له‌وه‌ی كه‌ ئه‌وانه‌ هه‌مان ئه‌و سه‌ركردانه‌ بن كه‌ ڕۆژگارێك به‌ ئاگر‌و ئاسن، گه‌له‌كه‌یان ده‌كوشت‌و مرۆڤییان به‌جۆره‌ها شێوه‌ی هۆڤییانه‌ ئازار ده‌دا. قه‌زافی خۆی به‌ پێشڕه‌وی گه‌لانی ئه‌فریقی ده‌زانی.

گاڵته‌ی به‌ سه‌رۆك‌وڵاتان ده‌كرد. له‌ نێو باڵه‌خانه‌ی نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان،وتاری ده‌داو هه‌ڕه‌شه‌ی ده‌كردوو كاغه‌زی وتاره‌كانی ده‌دڕی‌و فڕێده‌دا، كه‌چی بینیمان له‌ تونێڵێكی ئاووئاوه‌ڕۆ، وه‌ك جورج خۆی حه‌شاردابوو. كاتێ ده‌ستگیركرا، مێردمنداڵانی لیبیا گاڵته‌یان پێده‌كرد. ئه‌گه‌رچی بۆ مێژوو به‌ ویژدانه‌وه‌ ده‌بێ دان به‌و ڕاستییه‌ دابنێین، كه‌ قه‌زافی وه‌ك سه‌ددام نه‌بوو. ئه‌و ته‌نها له‌ ڕووی سیاسییه‌وه‌ نه‌یارانی ده‌كوشت‌ودژ به‌ بیروباوه‌ڕیان ده‌وه‌ستایه‌وه‌. به‌ڵام له‌ ڕووی كارگێڕی ئابوورییه‌وه‌، خزمه‌تێكی زۆری لیبییه‌كانی كرد له‌ هه‌موو ڕووێكه‌وه‌.به‌درێژایی هه‌زاروچوارسه‌د كیلۆمه‌تر، ئاوی له‌ ده‌ریای ناوه‌ڕاست بۆ بیابانه‌ وشك‌وگه‌رمه‌كانی دوورترین ناوچه‌ی باشووری لیبیا هێنابوو.

بۆ ئه‌وه‌ی له‌ ڕووی كشتوكاڵی‌و گه‌شتوگوزاری، هاووڵاتییان سوودی لێ ببینن.تاڕاده‌یه‌كی زۆری گرفتی بێ كاری‌و نه‌بوونی شوێنی نیشته‌ جێبوونی چاره‌ سه‌ركردبوو. به‌ڵام ئه‌وه‌ی له‌وانه‌ هه‌مووی به‌هادارتره‌ ئازادییه‌. مرۆڤ باهه‌مووشتێكیشی هه‌بێت، كه‌ ئازاد نه‌بوو بایه‌خی چییه‌. قه‌زافی،كه‌ بۆ ماوه‌ی چل‌ودووساڵ(1-9-1969تاكو20-10-2011)، فه‌رمانڕه‌وایی لیبیای كرد، خه‌سڵه‌تی كه‌سیه‌تی‌و كۆمه‌ڵایه‌تییانه‌ی سه‌یری هه‌بوو. بۆنموونه‌: ئه‌و جل‌و به‌رگانه‌ی له‌ به‌ری ده‌كرد، هه‌مووی به‌نه‌خشه‌ی كیشوه‌ری ئه‌فریقیا نه‌خشێنرابوون.پاسه‌وانه‌كانی هه‌موویان ژن بوون.به‌درێژایی ماوه‌ی ده‌سه‌ڵاتی ڕازی نه‌بوو پێی بوترێت سه‌رۆك.به‌ڵكو هه‌مو گه‌لی لیبیا‌و داموده‌زگاكانی وڵات، به‌ ده‌سته‌واژه‌ی(برای سه‌ركرده‌ی شۆڕش بانگییان ده‌كرد). ئه‌و له‌پایته‌ختی لیبیا له‌ ژێر چادرێك ده‌مایه‌وه‌و دیداره‌كانی ڕێكده‌خست. سه‌یر له‌ودابوو بۆ هه‌روڵاتێك سه‌فه‌ری بكردایه‌، ده‌بوو ئه‌و چادره‌ی پێ بوایه‌ بۆ دانیشتن.

ئه‌مانه‌و زۆر خاسیه‌تی دیكه‌ی سه‌یری هه‌بوون. به‌داخه‌وه‌ دوای قه‌زافی بارودۆخی لیبیا نه‌ك هه‌ر نه‌گۆڕا، بگره‌ ئێستا وێرانه‌یه‌ك ‌و گه‌ ڕه‌لاوژێیه‌ك له‌و وڵاته‌ هه‌یه‌، كه‌س به‌ كه‌س نییه‌. رۆِمانی (دواهه‌مین شه‌وی سه‌رۆك) كه‌ له‌نووسینی نووسه‌ری جه‌زائیری(یاسه‌مین خه‌زرایه‌) باسی شۆڕشه‌كه‌ی لیبیاو دوا ساته‌كانی ته‌مه‌نی قه‌زافی ده‌كات. كاتێ هاووڵاتییانی لیبیاده‌ستییان به‌ڕاپه‌ڕین كرد. ئه‌م ڕۆمانه‌ كه‌له‌ ده‌می كه‌سی یه‌كه‌می تاكه‌وه‌ ڕووداوه‌كان ده‌گێڕێته‌وه‌ پاڵه‌وانه‌كه‌ی هه‌رخودی قه‌زافی خۆیه‌تی.ئه‌و كاتانه‌ی له‌ گه‌ڵ به‌شێك له‌ كه‌سه‌ نزیكه‌كانی كه‌ پێشترله‌ گه‌ڵی له‌ده‌سه‌ڵات بوون، له‌ قوتابخانه‌یه‌ك، له‌ ترسی شۆڕشگێڕه‌كان‌و بۆردوومانه‌كانی هاوپه‌یمانان خۆیان حه‌شارداوه‌. ته‌نانه‌ت نووسه‌ری ڕۆمانه‌كه‌ ناوی هه‌مان ئه‌و كه‌سانه‌ی له‌ كاره‌كته‌ره‌كانی ڕۆمانه‌كه‌ی ناوه‌،كه‌ به‌ شێك بوون له‌ داروده‌سته‌ی قه‌زافی. وه‌ك:(ئه‌بوبه‌كریونس جابر، كه‌ وه‌زیری به‌رگری بوو،موعته‌سم‌ومه‌نسوور كه‌ كوڕه‌كانی خۆی بوون،هه‌روه‌ها ژنه‌ پاسه‌وانه‌كانیش،موقه‌ده‌م تورید)‌و گه‌لێك كاره‌كته‌ری تر. قه‌زافی كه‌ پێشتر ئه‌و هه‌موو ده‌سه‌ڵاته‌ی هه‌بووه‌،ئیدی ئێستا سه‌رۆكێكه‌ له‌ هه‌موو كه‌سه‌كانی ده‌وروبه‌ری به‌گومانه‌.
ئه‌و خه‌یاڵ ده‌كات‌و ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ ئه‌و ساتانه‌ی مولازمی یه‌كه‌م بووه‌و دواتریش كوده‌تایه‌كی سه‌ربازی له‌ دژی شائیدریس سه‌نووسی به‌رپا ده‌كات‌و ده‌بێته‌ سه‌ركرده‌ی شۆڕشی لیبیا. قه‌زافی له‌ ڕێی ته‌كنیكی فلاشباكه‌وه‌ ئه‌و ساتانه‌ دێنێته‌ به‌رچاوی خۆی، كه‌ تیایدا سه‌ركرده‌ی لیبییه‌كان بووه‌وبه‌ دیدی خۆی هه‌میشه‌ له‌ نێو دڵ‌وده‌روونی لیبییه‌كان دابووه‌. بۆیه‌ ناتوانێ باوه‌ر به‌وه‌ بهێنێ كه‌ ئێستا له‌ چ باردۆخێك دایه‌.چۆن له‌ ترس یاخی بووان خۆی حه‌شارداوه‌. ڕه‌نگه‌ ئه‌و گه‌ڕانه‌وه‌ییه‌ی پاڵه‌وانی ڕۆمانه‌كه‌ بۆ ڕابردوو، هه‌وڵێك بێت بۆ له‌یادكردنی ئێستا.ئێستایه‌ك كه‌ وێنه‌یه‌كی دیكه‌ی جیاواز له‌ ڕابردووی هه‌یه‌.

به‌ده‌ربڕینێكی تر، قه‌زافی بۆیه‌ ده‌گه‌ِرێته‌وه‌ ڕابردوو، تا ئه‌و واقیعه‌ له‌ یاد بكات كه‌ ئێستا تیایدا ده‌ژیت. ئه‌و چونكه‌ بۆ ماوه‌ی چل‌و دوو ساڵ به‌به‌رده‌وامی له‌ ڕوانگه‌ی خۆی برای سه‌ركرده‌ی شۆڕش بوو، چۆن ده‌بێ ئێستابه‌ ترسێكی زۆره‌وه‌ له‌ ژیانی خۆی له‌ قوتابخانه‌یه‌ك خۆی حه‌شاربدات.قه‌زافی ده‌ڵێت:( لیبیا به‌ بێ من نه‌گبه‌تیه‌كی بێ ناوو ئایینده‌ییه‌). دیكتاتۆره‌كان چونكه‌نیشتمان‌و گه‌له‌كه‌یان بچووك ده‌كه‌نه‌وه‌ له‌ كه‌سیه‌تی خۆیان، ئیدی واهه‌ست ده‌كه‌ن، به‌نه‌مانی ئه‌وان نیشتمانیش نامێنێت، چاره‌نووسی گه‌لیش نادیار ده‌بێت. بۆیه‌ به‌رده‌وام هه‌وڵده‌ده‌ن، ئه‌ودیگایه‌ له‌ مێشكی هاووڵاتییانی وڵاته‌كه‌یان بچه‌سپێنن. ترسێك دروست ده‌كه‌ن، كه‌هه‌ر كاتێ ئه‌وان نه‌مان نیشتمانیش نامێنێ. له‌ كاتێكدا به‌هۆی ئه‌وانه‌وه‌ ساڵانێكی زۆره‌ شكۆی نیشتمان نه‌ماوه‌. له‌و ڕوانگه‌یه‌وه‌ یه‌كێ له‌ نزیكه‌كانی قه‌زافی ده‌ڵێت:( هه‌رچه‌ند ده‌كه‌م ناتوانم لیبیایه‌ك بهێنمه‌ به‌رچاوی خۆم تۆی تێیدا سه‌رۆك نه‌بیت) یاخود ده‌ڵێت:(من له‌ ژیانی سیاسیم هه‌رچیم كردووه‌ بۆتۆبوو نه‌ك بۆ نیشتمان)ئه‌و شوناسه‌ بۆ تاك، به‌ شێكی گه‌وره‌ی شوناسی مرۆڤه‌كانه‌له‌ وڵاته‌ سته‌مكاره‌كاندا. شوناسێك كه‌هه‌میشه‌ خۆی به‌ بچووك‌و زه‌لیل ده‌بینێت له‌ به‌رامبه‌ر ده‌سه‌ڵات‌و هه‌یمه‌نه‌ی سه‌رۆكدا. ئه‌وه‌ش ده‌ره‌نجامی هه‌موو ئه‌وترس‌و سامه‌یه‌، كه‌ له‌ دڵ‌و ده‌روونی تاكه‌كان،له‌كاردانه‌وه‌ی سته‌مكردنیان دروست ده‌بێت.

ترس له‌ جه‌لادو سته‌مكاریش كۆتایی نایه‌ت ئه‌گه‌ر وه‌ك (جوبران خه‌لیل ) له‌ كتێبی (په‌یامبه‌ر)دا ده‌ڵێت: (سه‌ره‌تا ده‌بێ ترسی ناخمان بشكێنین، یاخود گه‌ر بمانه‌وێ ته‌ختی سه‌رۆكێكی سته‌مكار بڕووخێنین، ده‌بێ سه‌ره‌تا دیواره‌كانی ناخمان بڕوخێنین). پاوڵۆ فرێریش له‌په‌رتووكی( پێداگۆگی سته‌ملێكراوان)ده‌ڵێت:( تراژیدیترین دۆخی سته‌مكاری ئه‌وه‌یه‌، كه‌ سته‌ملێكراوان له‌ سته‌مكاریه‌كه‌یان ڕادێن‌و خه‌یاڵی ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن ئه‌وان هه‌ر له‌ ئه‌زه‌له‌وه‌ به‌و شێوه‌یه‌ ژیاون).ئیدی كه‌ مرۆڤ له‌گه‌ڵ جه‌لاده‌كه‌ی ڕاهات، ئه‌وا ده‌بێته‌ قوربانییه‌كی هه‌میشه‌یی. كه‌ ئه‌مه‌ش دوا ترۆپكی دۆخی سته‌مكارییه‌. به‌ڵام ده‌بێ ئه‌وه‌بزانین سه‌ره‌نجام سته‌مكاره‌كان له‌ ناو ده‌چن. یه‌كێكی دیكه‌ له‌ خه‌سڵه‌تی سته‌مكار نه‌رجسیه‌ته‌. واته‌ خۆخۆشویستن‌وخودگه‌رایی تا ڕاده‌ی خوایی بوون.

ئه‌وان واهه‌ست ده‌كه‌ن، هێزێكی نادیار‌و ئه‌زه‌لی بۆ هه‌تایه‌، ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ی پێداون. یاخوود بوونی ئه‌وان نیعمه‌تێكی خودایه‌ بۆ گه‌له‌كه‌یان.بۆیه‌ هه‌ندێ كات خودگه‌راییان ده‌گاته‌ ئاستێك كه‌خۆیان له‌ سه‌رووی مرۆڤه‌كان ده‌بیننه‌وه‌. قه‌زافی له‌و ڕۆمانه‌دا ده‌ڵێ:(من موسابووم له‌ شاخه‌كان هاتمه‌ خواره‌وه‌ به‌ڵام له‌ بڕی له‌وحی شه‌ریعه‌ته‌كان،كتێبی سه‌وزم پێ بوو!) یه‌كێك له‌و تایبه‌تمه‌ندییانه‌ی په‌یامبه‌رانی پێ ده‌ناسرێنه‌وه‌ له‌ ڕوانگه‌ی بڕوادارانه‌وه‌، په‌رچووه‌.كه‌جیایان ده‌كاته‌وه‌ له‌ مرۆڤی ئاسایی. قه‌زافیش خۆی به‌ موسا ده‌چوێنێت‌و ڕه‌نگه‌ گه‌له‌كه‌شی به‌شوێن كه‌وتووانی فیرعه‌ون زانیبێت.

به‌ڵام قه‌زافی نه‌یتوانی وه‌ك موسا فیرعه‌ونه‌كان له‌ناوبه‌رێت. به‌ڵكو ئه‌و كۆماره‌ی به‌ خه‌یاڵی خۆی بۆ گه‌له‌كه‌ی دامه‌زراندبوو، هه‌روه‌هادوای هه‌موو ئه‌و ده‌سكه‌وتانه‌ به‌ تێگه‌یشتنی خۆی،ئێستا چی ده‌بینێت؟ خیانه‌تی گه‌له‌كه‌ی. هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌ی نزیكه‌كانی. بێگومان قه‌زافی ئه‌وكاته‌ی ڕێبه‌ری لیبیاش بوو، به‌رده‌وام خۆی وه‌ك رزگاركه‌ری ئه‌فریقییه‌كان‌و عه‌ره‌ب ده‌بینی. ئه‌مه‌ تێگه‌یشتنی به‌ شێكی زۆری سه‌ركرده‌‌و دیكتاتۆره‌كانی عه‌ره‌ب بوو. كاتێكیش كه‌وتنه‌ به‌ر ڕق‌وتووڕه‌یی گه‌له‌كه‌یان، ئیدی له‌ په‌نهاترین‌وقێزه‌وه‌نترین شوێن خۆیان حه‌شارده‌ده‌ا.

هه‌موومان بینیمان سه‌ددام‌و قه‌زافی له‌ كوێ دۆزرانه‌وه‌.ئه‌و ڕۆمانه‌ كه‌ پاڵه‌وانه‌كه‌ی هه‌رخودی قه‌زافی خۆیه‌تی،دوایین ساته‌كانی ژیانی قه‌زافی باسده‌كات كاتێ له‌ترسی یاخی بووان خۆی حه‌شارداوه‌. تاكو دواتر له‌وشوێنه‌ ده‌رده‌چن‌و له‌ كۆتاییشدا له‌تونێڵێكی تاریك‌و لاچه‌پ ده‌یدۆزنه‌وه‌و سه‌ره‌نجام به‌ شێوه‌یه‌كی زۆر كۆمیدیانه‌ ده‌یكوژن. به‌ بڕوای من په‌یامی ئه‌و ڕۆمانه‌ هه‌رته‌نها بۆ خوێنه‌ر نییه‌، به‌ڵكو بۆ هه‌موو ئه‌وسه‌رۆكه‌ سته‌مكارانه‌یه‌كه‌ هه‌رگیزكورسی فه‌رمانره‌وایی جێ ناهێڵن‌و گه‌له‌كه‌یان ده‌چه‌وسێننه‌وه‌.كاتێكیش ڕووبه‌ڕووی دوژمنێكی ده‌ره‌كی ده‌بنه‌وه‌، هێنده‌ ترسنۆك‌وبوده‌ڵه‌ن،شوێن نامێنێ خۆیانی لێ حه‌شار نه‌ده‌ن.

له‌ كۆتاییدا ده‌مه‌وێ په‌یڤێك له‌ باره‌ی وه‌رگێڕانی كتێبه‌كه‌وه‌بڵێم. ئه‌وكتێبه‌ به‌زمانێكی كوردییانه‌ی یه‌كجار ڕه‌وان‌و پاراو وه‌رگێڕدراوه‌.وه‌ڕگێڕانێك كه‌یارمه‌تی خوێنه‌رده‌دات بێ گرێ‌و گۆڵ له‌ناوه‌ڕۆكی ڕۆمانه‌كه‌ بگات. دیاره‌ ئه‌مه‌ش به‌هۆی وه‌رگێڕی كتێبه‌كه‌یه‌ كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ وه‌رگێڕه‌ به‌توانا و لێهاتووه‌كانی دنیای وه‌رگێڕانی ئێمه‌ و تائێستاچه‌ندین كتێبی بۆزمانی كوردی وه‌رگێڕاون.

—————————————————–
په‌راوێز/ دواهه‌مین شه‌وی سه‌رۆك/ نووسینی یاسه‌مینه‌ خه‌زرا/ وه‌رگێڕانی ئازاد به‌رزنجی/ بڵاوكراوه‌ی ئه‌ندێشه‌ 2017.
*له‌ میانه‌ی خوێنه‌وه‌ی پێشه‌كی ڕۆمانه‌كه‌، هه‌ستم به‌وه‌كرد كه‌ ساڵی له‌دایكبوونی نووسه‌ره‌كه‌ كه‌ 1995نووسراوه‌، هه‌ڵه‌بێت. چونكه‌ له‌گه‌ڵ به‌رواره‌كانی دیكه‌ یه‌ك ناگرێته‌وه‌..

خۆ ئه‌گه‌رچی بیته‌ر برۆك له‌ دایك و باوكێكی رووسی له‌ له‌نده‌ن له‌ دایك بووه‌ دواتر سه‌ریان هه‌ڵگرتووه‌ بۆ فه‌ره‌نساو له‌ ئینكلته‌را جێگیر بووه‌ و زۆرترین كاره‌ شانۆییه‌كانی له‌وێ‌ ئه‌نجام داوه‌، تا له‌ ئه‌نجامدا بۆته‌ یه‌كێك له‌ دیارترین دیارده‌كانی شانۆ له‌ جیهاندا، به‌ هۆی كاره‌ شانۆیی و سینه‌ماییه‌كانی وه‌ك لیر پاشا، فاوست، ماراساد، مها بارتا، هاملێت ،كارمن و كۆنگره‌ی باڵنده‌كان و چه‌ندینی تر ..

زۆر له‌ ره‌خنه‌گره‌كان پێیان وایه‌ نهێنی هه‌ره‌ گه‌وره‌ی داهێنانی بیته‌ر برۆك له‌وه‌ دایه‌ كه‌ شانۆكارێكی بوێره‌و زۆر ئازایانه‌ روو به‌ رووی كۆتوپێوه‌نده‌ ته‌قلیدییه‌كان بۆته‌وه‌، هه‌ر ته‌نها هه‌وڵی گۆڕینی وێنه‌ی نمایشی شانۆیی نه‌داوه‌, به‌ڵكو شێوه‌ی نوێ‌ی شانۆییشی به‌ره‌و ره‌وتێك بردووه‌ كه‌ ئه‌و بڕوای پێ‌ هه‌یه‌, به‌ تایبه‌ت له‌ رووی هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی ئه‌و دیواره‌ وه‌ههمییه‌ی كه‌ ده‌كه‌وێته‌ نێوان ئه‌كته‌رو جه‌ماوه‌ر ..بۆیه‌ خۆی ده‌رباره‌ی سه‌ره‌تاكانی كار كردنی له‌ بواری ده‌رهێناندا ده‌دوێ‌ و ده‌ڵێت: له‌و كاتانه‌دا زۆر جاران بیرۆكه‌یه‌كی رۆشنبیری ئه‌وتۆم نه‌بوو، ته‌نها ره‌چاوی بوونی غه‌ریزه‌یه‌كی تایبه‌تیم ده‌كردبۆ دروست كردنی چه‌ند وێنه‌یه‌ك كه‌ سرنج رابكێشی, ته‌نها ئاره‌زوویه‌كم ئه‌وه‌بووكه‌ جیهانێكی هاوسه‌نگی ئه‌وتۆ له‌ سه‌ر شانۆدا دروست بكه‌م كه‌ پڕ بێت له‌ سرنج راكیشان ..

من له‌ كاری شانۆییدا هه‌رگیز ئه‌وه‌م نه‌كردووه‌ كه‌ خه‌ڵكی له‌ ده‌رهێنه‌رێكدا چاوه‌ڕوانی ده‌كه‌ن , قه‌ت رۆژێ‌ له‌ رۆژان بیرم له‌وه‌ نه‌كردۆته‌وه‌ شانۆگه‌رییه‌ك دروست بكه‌م بۆ چه‌ند ده‌ورێك , كه‌ شانۆكارێك رۆڵی تیا ببینێ‌ ‌ یاخود له‌ پێناو پرسێكی رۆشنبیریی, هه‌میشه‌ هه‌وڵ ده‌ده‌م درك به‌ هه‌ست و ناخی خۆم بكه‌م ,
جێگه‌ی رامان بوو كه‌ بیته‌ر برۆك له‌ كاری شانۆیی خۆیدا بایه‌خێكی زۆری به‌ ئه‌فریقیا ده‌دا , ئه‌وه‌تا ساڵی 1972 له‌ گه‌ڵ تیپه‌كه‌ی خۆی زۆر له‌ شارو شارۆچكه‌كانی ئه‌فریقیای به‌سه‌ر كرده‌وه‌و كاره‌كانی خۆی تێدا پێشكه‌ش كرد, له‌وێدا كاری ده‌رهێنانی بۆ چه‌ندین شانۆگه‌ری كردووه‌, له‌وانه‌ هه‌ردوو شانۆگه‌ری, ئای كی و شانۆگه‌ری كۆنگره‌ی باڵنده‌كان, هه‌روه‌ها له‌ گه‌شته‌كانی دوایی بۆ ئه‌فریقیا شانۆگه‌ری تیرنی بوكار- ی گه‌وره‌ نووسه‌ری مالی ئادادۆی نمایش كرد, تێیدا باس له‌ ژیانی زانای سوفی تیرنی بۆكار ده‌كات كه‌ پێشڕه‌وایه‌تی بزووتنه‌وه‌یه‌كی نهێنی ئیسلامی كردووه‌ له‌ مالی ..دواتر له‌و پێناوه‌دا ئازار ده‌درێ‌ و شه‌هید ده‌كرێت ..

وه‌ك بیته‌ر برۆك بۆی چووه‌ شانۆگه‌ری تیرنی بوكار –تیشكێكی نوێ‌ ده‌خاته‌ سه‌ر شێوازه‌كانی توندو تیژی و لێبوورده‌یی , كه‌ ئه‌مڕۆكه‌ بۆته‌ هه‌ممێكی گه‌وره‌ی جیهانیی ..
ئه‌وه‌تا میخائیل بنتختۆن له‌ رۆژنامه‌ی گاردیان-ی له‌نده‌نی ده‌ڵێت: ئه‌و شانۆگه‌رییه‌ هه‌ندێ‌ پرسیاری وروژاندووه‌ كه‌ هیچ كۆتاییه‌كییان بۆ نیه‌ له‌ روووی مانای بوون و ململانێ‌ ی ئازاد و له‌ رووی قه‌زاو قه‌ده‌ر .هه‌رووه‌ها شانۆگه‌رییه‌كه‌ ململانێ‌ ی به‌ها ئه‌فریقییه‌ ئیسلامییه‌كان نیشان ده‌دات له‌ گه‌ڵ شارستانیه‌تی رۆژئاوا , بیته‌ر برۆك له‌ شانۆگه‌رییه‌كه‌ی دا بانگهێشته‌ی ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ په‌نا بۆ تێگه‌یشتن و رۆحی لێبووورده‌یی هاوكوف له‌ گه‌ڵ سه‌رده‌می نوێ‌ دا ببردرێت نه‌ك توندو تیژی ..

ره‌خنه‌گره‌كان ده‌ڵێن : برۆك هه‌لسوو كه‌وتێكی ئازادانه‌ی له‌ گه‌ڵ ده‌قدا ككردووه‌ , هه‌رگیز خۆی به‌ پیرۆزی ده‌ق نه‌به‌ستۆته‌وه‌ , وه‌ك ئه‌و هه‌لسوو كه‌وته‌ ئازادانه‌ی له‌ گه‌ڵ شانۆگه‌رییانه‌ی شكسپیر بیندراوه‌ , هه‌میشه‌ تێڕوانینێكی ره‌خنه‌ییانه‌ی بۆ ده‌قه‌ كلاسیكی و نوێَكاندا هه‌بووه‌, به‌ڵكو هه‌وڵی داوه‌ ساكاری له‌ بیرۆكه‌كان و پاكیزه‌یی له‌ ژیاندا به‌رجه‌ست بكات , ئه‌و خۆی ده‌ڵێت : هه‌قیقه‌تێك له‌ تۆو هه‌قیقه‌تێك له‌ من و هه‌قیه‌تێكیش له‌ هه‌قیقه‌ت خۆی دایه‌, ئه‌مه‌ لای من ئه‌وه‌یه‌ كه‌ پێی ده‌گوترێت شانۆی پیرۆز ..مارگرێت كۆریدن له‌ گۆڤاری شانۆی ئه‌مریكی دا دیمانه‌یه‌كی له‌ گه‌ڵ یته‌ر برۆك بڵاو كردۆته‌وه‌, له‌ پرسیارێكا كه‌ پێی ده‌ڵێ‌ : چی ووای لێكردوی ئه‌و بایه‌خه‌ زۆره‌ به‌ ئه‌فریقیا بده‌یت ؟ له‌ وه‌ڵامدا ده‌ڵێت: كێشوه‌ری ئه‌فرقیا به‌ به‌راورد له‌ گه‌ڵ كیشوه‌ره‌كانی تر, كیشوه‌رێكی كه‌م مه‌عریفه‌یه‌, هه‌رگیز ئه‌و كاریگه‌ربوونه‌م به‌ ئه‌فریقیا له‌ سه‌ردانی یه‌كه‌مم بۆی له‌ بیرناچێته‌وه‌ , سه‌ردانی پاشام كرد له‌ كۆشكه‌كه‌ی خۆیدا كه‌ بریتی له‌ كوخێكی له‌ قوڕ دروست كراو, ده‌رگاكه‌ی ئه‌وه‌نده‌ نه‌وی بوو ده‌بوا خۆتی بۆدابێنیته‌وه‌ , مه‌به‌ست له‌مه‌دا په‌ڕپووتی بونیات نان نه‌بوو به‌ڵكو به‌شێك بوو له‌ كولتووری ئه‌وان ..

كاتێكیش مارگرێت لێی ده‌پرسێت ئه‌گه‌ر پێت بڵێن شێوازی ده‌رهێنان لای تۆ چۆنه‌ چییان پێ‌ ده‌ڵێیت؟ برۆك وه‌ڵام ده‌داته‌وه‌ ده‌ڵێت: بێ‌ ماناترین شتێ‌ بۆ ده‌رهێنه‌ر , یا ئه‌كته‌رو دیزایین كار یاخود موزیك ژه‌نی شانۆیی به‌شتێ‌ ده‌ست پێ‌ بكات ناوی چمك بێت , چونكه‌ ده‌بێت تۆ هه‌میشه‌ به‌ دوای شتێكا بگه‌ڕێیت كه‌ زۆر واقیعی تر بێت له‌ ناوه‌رۆك , سه‌قامگیر بوون له‌ سه‌ر گه‌ڕانماندا ده‌وه‌ستێت , ئه‌وه‌تا پێش ساڵێك له‌گه‌ڵ یه‌كه‌م پرۆڤه‌دا, وۆرك شۆپێكمان له‌ شاری ئیفجنون ساز كرد , كه‌ زۆرترین ستافی نواندن به‌شدارییان تێدا كرد, هه‌موومان یه‌كه‌م هێڵكاری شانۆگه‌رییه‌كه‌مان خوێنده‌وه‌و موزیكمان به‌لاوه‌ نا, ئه‌م هه‌وڵه‌مان یه‌كه‌م هه‌نگاو بوو بۆ چوونه‌ ناو كاره‌كه‌ , دواتر هه‌موومان له‌ گه‌ڵ به‌رپرسی موزیك و به‌رپرسی رووناكی چووینه‌ ئه‌فریقیا, به‌ مایدا تێپه‌ڕین تا چووینه‌ ئه‌و شوێنه‌ی تیرنی بۆكارتێیدا له‌ دایك بوو , تێیدا ماڵئاوایی كردبوو , له‌وێ‌ كۆمه‌ڵێ‌ وێنه‌و فیلمی شوێنه‌كه‌مان گرت, كه‌ پرۆڤه‌شمان ده‌ست پێكرد, زه‌وی به‌ردین و زه‌وی لماوییمان تاقی كرده‌وه‌, دوای ئه‌وه‌ له‌ گه‌ڵ تیپه‌كه‌مان وۆرك شۆپێكمان له‌ شاری فاس له‌ مه‌غریب كرده‌وه‌ , به‌م شێوه‌یه‌ ئێمه‌ توانیمان زه‌مینه‌ بۆ شانۆگه‌رییه‌ك خۆش بكه‌ین .

دواتر مارگرێت لێی ده‌پرسێ‌ : به‌و ته‌مه‌نه‌ش هه‌ر مكوڕی له‌ سه‌ر گه‌ڕان به‌ دوای نهێنی تر له‌ شانۆدا ؟ بیته‌ر برۆك ده‌ڵێت : ته‌مه‌نی من شتێكی نهێنی نیه‌, به‌ڵام من وه‌ڵامی ئه‌و جۆره‌ پرسیارانه‌ ناده‌مه‌وه‌, من له‌ ئێستادا ده‌ژیم, ئا له‌م چركه‌یه‌دا, ئێستا ده‌رهێنان بۆ ئه‌م شانۆگه‌رییه‌ ده‌كه‌م, من به‌ دوای شتی شاراوه‌دا ده‌گه‌ڕێم, ره‌نگه‌ بۆ شه‌ش مانگی تر شتی ترم به‌ڕێوه‌ بێت, به‌ڵام هێشتا كاتی قسه‌ له‌سه‌ر كردنی نه‌هاتووه‌
بیته‌ر برۆك چۆن تێكسته‌ شانۆییه‌كانی خۆی هه‌ڵده‌بژێری ؟

بیته‌ر برۆك یه‌كێ‌ له‌و ده‌رهێنه‌ره‌ به‌ده‌گمه‌نه‌ جیهانیانه‌یه‌ كه‌ شاكاره‌كانی جۆرێك له‌ جیاوازی و تایبه‌تمه‌ندی خۆی تێدایه‌ له‌ گه‌ڵ ده‌رهێنه‌رانی دیكه‌دا ، وێڕای قورسایی تیۆره‌ شانۆییه‌كانی و تێڕوانینه‌ تازه‌گه‌رییه‌كانی بۆ شانۆ ، كه‌ له‌ توێ‌ ی چه‌ندین كتێبدا بڵاو بوونه‌ته‌وه‌ ، له‌وانه‌ش ( خاڵی گواستنه‌وه‌ ، شوێنی خاری ، هیچ نهێنیه‌ك له‌ ئارادا نیه‌ ) وێڕای چه‌ندین كتێب و وتارو نووسینی دیكه‌و دیمانه‌ی رۆژنامه‌ نووسی كه‌ تیشكییان خستۆته‌ سه‌رتێڕوانین و شێوازی تایبه‌تی برۆك و ئه‌زموونیی شانۆیی ئه‌و.

مارتن ئه‌سلن ـ ی ره‌خنه‌گر ده‌ڵێت : هه‌موو ئه‌و كتێب و تیۆرو ئه‌زموونانه‌ی برۆك بۆ شانۆ، بێ‌ شك روداوێكی پڕ به‌ها بوونه‌ ، كه‌ ده‌رهێنه‌رو شانۆكارانی دیكه‌ به‌ دوای ئه‌وه‌دا گه‌ڕاون كه‌ سوود له‌و ئه‌زموونانه‌ وه‌ربگرن بۆ كاره‌كانی خۆیان و تێگه‌یشتنیان بۆ شانۆ، له‌و روانگه‌شه‌وه‌ ئه‌و ده‌رهێنه‌رانه‌ به‌ دوای وه‌ڵامی پرسیارێكدا گه‌ڕاون ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ ئاخۆ بیته‌ر برۆك چۆن تێكستی بۆ شانۆگه‌رییه‌كانی خۆی هه‌ڵبژاردووه‌ ، ئه‌و فاكته‌رانه‌ چین وایان له‌ برۆك كردووه‌ بڕوای به‌م تێكست و بڕوا نه‌بوونی به‌وه‌ی تری له‌ سه‌ر بونیات نابێت ، به‌لای برۆكه‌وه‌ كاكمه‌ تێكست شایه‌نی ئه‌وه‌یه‌ كاری له‌ سه‌ر بكرێت، یان تێكست به‌لای ئه‌وه‌وه‌ چ پێگه‌یه‌كی هه‌بووه‌ له‌ كاری شانۆیی دا ؟
بێگومان به‌شێك له‌ فاكته‌ره‌كانی ئه‌و هه‌ڵبژارنه‌ په‌یوه‌ستن به‌ خودی ده‌رهێنه‌رێك و نیگه‌رانیه‌ ئایدۆلۆژیه‌كانی، هه‌ڵوێست و بۆچوونی ده‌رباره‌ی هه‌ندێ‌ پرسی مرۆیی ، یا خواستی خه‌ڵك و ئه‌و هه‌لو مه‌رجه‌ی كه‌ تێیدا شانۆ ده‌بێته‌ ره‌نگدانه‌وه‌و وه‌ڵامی پرسیاره‌كانی سه‌رده‌م و به‌ره‌ژانه‌كانی، وێڕای ئه‌و بونیاته‌ رۆشنبیریی و هزرییه‌ی كه‌ ده‌رهێنه‌ر په‌یدای كردووه‌ بۆ شانۆ ره‌نگه‌ ئه‌و دوو فاكته‌ره‌ كلیلێك بن بۆ چوونه‌ ناو دنیای خه‌یاڵی ده‌رهێنه‌رو ئاراسته‌ شانۆییه‌كانی، بیته‌ر برۆكیش خۆی ئه‌و پرسیاره‌ ده‌كات و ده‌ڵێت : چۆن تێكست بۆ شانۆگه‌ریه‌كانمان هه‌ڵده‌بژێرین ؟ ئایا به‌ رێكه‌وت هه‌ڵیان ده‌بژێرین یان به‌ بژار ؟

دواتر برۆك خۆی باس له‌و هۆكارانه‌ ده‌كات كه‌ وایان كردووه‌ بۆ چه‌ند جارێك له‌ سه‌ر یه‌ك تێسته‌كانی شكسپیر هه‌ڵبژێرێ‌ و و ده‌یانگه‌ڕێنته‌وه‌ بۆ غه‌ریزه‌ی یه‌كه‌می ده‌رهێنه‌ر ، دواتر ده‌ڵێت : من حه‌ز ده‌كه‌م ئه‌و تێكسته‌ هه‌ڵبژێرم ، به‌ڵام ده‌شپرسم بۆ حه‌ز ده‌كه‌م ؟ له‌ به‌رچی ؟

به‌م شێوه‌یه‌ برۆك باس له‌ سه‌ره‌تاكانی دروست بوونی بیرۆكه‌ی هه‌ڵبژاردنی تێكست ده‌كات ..هه‌روا جه‌خت له‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌ كه‌ ئاستی تێكستی ئه‌ده‌بی كاریگه‌ری هه‌یه‌ له‌ سه‌ر بڕیاری ده‌رهێنه‌ر ، هه‌ندێ‌ جار ئاستی ئه‌و تێكسته‌ ئه‌ده‌بیه‌ ده‌بیته‌ فاكته‌رێكی هه‌ره‌ گرنگی سه‌ركه‌وتنی ده‌رهێنه‌رێك ، هه‌ندێ‌ جاریش تێكستی ئاست نزم ده‌رهێنه‌ری باشیش ده‌ڕوخێنێ‌ ، ئه‌وه‌تا هه‌ندێ‌ تێكستی درێژ ساردن و بینه‌ر دووچاری مه‌یین ده‌كه‌ن ، ده‌یانقرتێنین كه‌چی هێشتا رزگارمان نابێت له‌و ساردییه‌ ، بۆیه‌ وه‌ك برۆك گوته‌نی له‌و حاڵه‌تانه‌دا ده‌بێت ده‌رهێنه‌ر به‌ دوای فۆرمێك بگه‌ڕێت كه‌ بۆشاییه‌كانی تێكست پڕ كاته‌وه‌و به‌ جوانیی خۆی بینه‌ر له‌ سارد بوونه‌وه‌ رزگار بكات …بۆیه‌ برۆك ده‌ڵێت ده‌بێ‌ ده‌رهێنه‌ر وریا بێت له‌ سارد بوونه‌وه‌ی بینه‌ر، چونكه‌ كاری بینه‌ر دیقه‌ت دانه‌و ناتوانێت سێ‌ سه‌عات ، یان دوو سه‌عات گوێت لێ‌ بگرێ‌ ، تۆ ده‌بێ‌ ئه‌و سێ‌ سه‌عات و دوو سه‌عاته‌ی بۆ بكه‌یت به‌ سێ‌ خوله‌ك و خۆت له‌ تێكستی پڕ له‌ قسه‌ رزگار بكه‌یت ، بۆیه‌ به‌ بڕوای برۆك ده‌رهێنه‌ر مافی ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ تێكست بقرتێنێ‌ به‌و شێوه‌یه‌ی كه‌ له‌ قازانجی شانۆگه‌رییه‌كه‌ی دایه‌ و رێگه‌ خۆشكه‌ر ده‌بێت بۆ به‌رجه‌سته‌ كردنی ئه‌وه‌ی ده‌رهێنه‌ر ده‌یخوازێ‌ .

ته‌نانه‌ت برۆك لای خۆیه‌وه‌ ئه‌و تیۆره‌شی ره‌ت كردۆته‌وه‌ كه‌ ده‌سكاری تێكست نه‌كرێت ، له‌وانه‌ش شانۆگه‌رییه‌كانی شكسپیر و ئه‌و كاره‌ش به‌ ( سه‌خافه‌ت ) ناو ده‌بات و ده‌ڵێت : من هه‌رگیز له‌ گه‌ڵ رێگه‌ گرتن له‌ نوێكردنه‌وه‌ی كاره‌كانی شكسپیردا نیم ، به‌ڵام بێ‌ ئه‌وه‌ی ناوه‌رۆكه‌ ره‌سه‌نه‌كه‌ی بسوتێنین ، ئه‌و خۆی له‌ هه‌ڵسسوو كه‌وت كردنی له‌ گه‌ڵ شانۆگه‌رییه‌كانی شكسپیردا هه‌موو ئازادییه‌كی به‌ خۆی داوه‌ .

پاشان ده‌ڵێت : كاتێ‌ ئێمه‌ تێكستێك هه‌ڵده‌بژێرین ده‌بێ‌ ئه‌و ئه‌كته‌رانه‌مان هه‌بێت ده‌سه‌ڵاتی به‌رجه‌سته‌ كردنی پاڵه‌وانه‌كانی ئه‌و تێكسته‌یان هه‌بێت ، هه‌ر بۆ نموونه‌ش كه‌ ده‌ته‌وێت هاملێت نمایش بكه‌یت ، ئه‌وه‌ ده‌بێت ئه‌و ئه‌كته‌ره‌ت هه‌بێ‌ كه‌ توانای ئه‌دای هاملیتی هه‌بێت ..ئه‌گه‌رنا ئه‌گه‌ر بۆ چه‌ندین ساڵ پرۆژه‌یه‌كت له‌ خه‌یاڵدا بێت ئه‌وه‌ ناتوانیت له‌ جێ‌ به‌جێ‌ كردنی دا سه‌ركه‌وتوو بیت ئه‌گه‌ر ئامرازه‌كانی جێ‌ به‌ جێ‌ كردنت نه‌بێ‌ بۆ به‌رجه‌سته‌ كردنی ئه‌وه‌ی تۆ وه‌ك ده‌رهێنه‌ر ئاواتی بۆ ده‌خوازی ، به‌ تایبه‌ت ئه‌كته‌ر ..ئه‌گه‌ر ئه‌و تیمه‌ جێ‌ به‌ جێ‌ كاره‌ به‌رده‌ست بوون ئه‌و كات ده‌رهێنه‌ر هه‌موو ئازادییه‌كی ره‌های خۆی بۆ به‌رهه‌می شانۆیی به‌رده‌ست ده‌بێت .

له‌ كاتی بڕیاردان له‌ سه‌ر كار كردن له‌ سه‌ر تێكستێك برۆك دانیشتنی ده‌رهێنه‌ر له‌ گه‌ڵ ئه‌كته‌ره‌كان بۆ خوێندنه‌وه‌ی تێكست ره‌ت ده‌كاته‌وه‌و ده‌ڵێت : ده‌بێ‌ ئه‌و ئامانجه‌ی ئیمه‌ كاری بۆ ده‌كه‌ین ئاوێته‌ی هه‌موو گیانمان بێت ، به‌ تایبه‌ت له‌ كاتی پرۆڤه‌ جه‌سته‌یی و ده‌نگییه‌كان ، هه‌وڵیش بده‌ین تێڕوانینی خۆمان وه‌ك ده‌رهێنه‌ر له‌ نێو تێكسته‌كه‌دا بتاوێنینه‌وه‌ ..چۆن برۆك ئاماده‌یی ده‌كات بۆ كاره‌كانی ، به‌ڵام له‌ هه‌مان كاتدا پێی وایه‌ كه‌ ده‌رهێنه‌ر ده‌ست له‌ و قالبانه‌ هه‌ڵگرێ‌ و خۆی نه‌كاته‌ كۆیله‌ی ئه‌و نه‌خشه‌و قالبه‌ بۆ كێشراوانه‌و ببێت به‌ ده‌رهێنه‌رێكی مردوو كه‌ ئازادی له‌ خۆی زه‌وت بكات له‌ پێناو په‌یوه‌ست بوون به‌و قالبانه‌وه‌ .

ئاژانسی هه‌واڵی گه‌ڵف نیوز بڵاویكرده‌وه‌ ئۆفیسی كۆمیسیۆنی باڵای په‌نابه‌رانی سه‌ر به‌ نه‌ته‌وه‌یه‌كگروتووه‌كان له‌ ئیندۆنیسیا ده‌ستیكردووه‌ به‌ ئاگاداركردنه‌وه‌ی ئه‌و په‌نابه‌ر و په‌ناخوازانه‌ی كه‌ له‌و ووڵاته‌دان كه‌ پێویسته‌ پێشبینی ئه‌وه‌ نه‌كه‌ن كه‌ له‌ له‌لایه‌ن ووڵاتێكی تره‌وه‌ نیشته‌جێ‌ بكرێن به‌ڵكو له‌باتی ئه‌وه‌ ده‌بێت خۆیان ڕابهێنن بۆ مانه‌وه‌ له‌ناو ئیندۆنیسیا یان گه‌ڕانه‌وه‌ی خۆبه‌خشانه‌ بۆ ووڵاته‌كانیان هه‌ڵبژێرن.
ئه‌وه‌ش له‌ كاتێكدایه‌ كه‌ له‌ ئێستادا نزیكه‌ی 14 هه‌زار په‌نابه‌ر و په‌ناخواز له‌ ئیندۆنیسیان كه‌ به‌شێكیان به‌ ڕه‌گه‌ز كوردن كه‌ ماوه‌ی چه‌ندین ساڵه‌ له‌ چاوه‌ڕوانی نیشته‌جێكردندان له‌ ووڵاتی سێیه‌م.

ئیندۆنیسیا ئه‌ندامی ڕێكه‌وتنامه‌ی یوئێنی تایبه‌ت به‌ پاراستنی مافه‌كانی په‌نابه‌ران نییه‌ و به‌گوێره‌ی زانیارییه‌كانی به‌رپرسانی ئه‌و ووڵاته‌ش نیشته‌جێكردنی ئه‌و په‌نابه‌رانه‌ له‌و ووڵاته‌ نابێته‌ بژارده‌یه‌ك بۆ ئه‌وان و به‌وه‌ش ته‌نها ڕێگه‌ به‌ مانه‌وه‌ی ئه‌و كۆچبه‌رانه‌ ده‌دات بۆئه‌وه‌ی به‌ شێوه‌یه‌كی كاتی و هه‌تا یه‌كلایكردنه‌وه‌ی كه‌یسه‌كانیان له‌لایه‌ن یوئێنه‌وه‌ له‌و ووڵاته‌ بمێننه‌وه‌.

جێگه‌ی وه‌بیرهێنانه‌وه‌یه‌ ئه‌مریكا و ئوسترالیا ئه‌و دوو ووڵاته‌ بوون كه‌ له‌ ڕابردوودا جێگه‌ی سه‌رنجی په‌نابه‌ران بوون له‌ ئیندۆنیسیا به‌ڵام له‌گه‌ڵ ده‌ستبه‌كاربوونی سه‌رۆكی ئێستای ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا كه‌مترین په‌نابه‌ر له‌ ئیندۆنیساوه‌ ده‌گوازرێنه‌وه‌ بۆ ئه‌مریكا به‌جۆرێك ته‌نها 400 په‌نابه‌ر له‌ ساڵی ڕابردودا گواستراونه‌ته‌وه‌ و له‌ ئه‌مریكا نیشه‌جێ‌ كراون هاوكات ئوسترالیاش نیشته‌جێكردنی ئه‌و په‌نابه‌رانه‌ی قه‌ده‌غه‌كردووه‌ كه‌ له‌ ئیندۆنیسیان و له‌ دوای یه‌كی ته‌مموزی ساڵی 2014 ه‌وه‌ له‌لایه‌ن یوئێنه‌وه‌ له‌و ووڵاته‌ تۆماركراون.

هه‌میشه‌ پرسیاره‌ گرنگه‌كه‌ بۆ ئێمه‌ی كورد به‌ تایبه‌تی له‌م كاته‌دا كه‌ ناوچه‌كه‌ به‌ ئاڵۆزیه‌كی زۆر گه‌وره‌دا ده‌روات ئه‌وه‌یه‌؛ ئایا له‌هه‌ر پێشهاتێكدا هه‌ڵوێستی كام هێزی گه‌وره‌ و به‌تایبه‌تی ئه‌مریكا و روسیا له‌ قازانجی كورد ده‌بێت( ئه‌مه‌ش له‌به‌ر چه‌ندین هۆكاری خودی و بابه‌تی كه‌وا فه‌رز ده‌كات هه‌میشه‌ ئێمه‌ی بێ ده‌وڵه‌ت چاوره‌ێی ده‌ستی ئه‌وان بین) وهه‌ڵوێستی كام زلهێز له‌ وه‌زعه‌كه‌ هه‌نوكه‌یه‌كه‌ به‌و ئاقاره‌ ده‌بێت كه‌ به‌ره‌و خانه‌یه‌كی پێشه‌كه‌وتوتر له‌هه‌وڵی نزیكبونه‌وه‌ له‌ ئامانجه‌ تایبه‌تیه‌كانمان ده‌بات . ئه‌گه‌ر ئامانجه‌ ستراتیجیه‌ سه‌ره‌كیه‌كانی ئه‌مریكا له‌م ناوچه‌یه‌ له‌ چه‌ند لایه‌كه‌وه‌ بخوێنینه‌وه‌. تاراده‌یه‌ك به‌ وردی خۆمان له‌ ناوه‌خنی مه‌به‌ستی ئه‌مریكا له‌ هه‌نگاوه‌ بچوكه‌كانی بده‌ین ئه‌وجا له‌و روانگه‌وه‌ ده‌توانین دیده‌كانی وه‌ك هه‌ڵوێستی له‌مه‌ر پرسی كورد تێبگه‌ین و، زه‌مینه‌ش بۆ ئه‌وه‌ خۆش ده‌كه‌ین كه‌ به‌ جوانی و زانتسیانه‌ بیر له‌ خۆمان و پرسه‌ سه‌ركیه‌كه‌مان بكه‌ینه‌وه‌ و دوور له‌ سۆز مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م زلهێزانه‌دا بكه‌ین.

ئه‌مریكا به‌خۆی ئامانجه‌ ستراتیجیه‌كانی له‌م ناوچه‌یه‌ به‌ ڵێلی باس ده‌كات و له‌ نێو هه‌ر دێرێكی گوتار و گفته‌كانیدا هه‌زار و یه‌ك ئه‌گه‌ر ده‌رده‌كه‌وێت، بۆیه‌ هه‌میشه‌ ئاوات و ئامانج و مه‌به‌ستی دۆست و دوژمنه‌كانی ده‌خوێنێته‌وه‌ و خۆی له‌قه‌ره‌ی یه‌كلایی كردنه‌وه‌ی بۆچونی دۆست و نه‌یارانی ناه‌دهات بۆ به‌ كراوه‌یی هێشتنه‌وه‌ی بواری زامنكردنی به‌رژه‌وه‌ندیه‌ دوور مه‌وداكانی و ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر به‌ ته‌كتیكی دژه‌ به‌رژه‌وه‌ندی خۆیانیش بێت قسه‌ لێڵ و ناروون ده‌كه‌ن و بواری گه‌رانه‌وه‌ ده‌هێڵنه‌وه‌.
تا ئه‌وكاته‌ی زۆر شت یه‌كلایی بووه‌وه‌، ئامانجه‌ سه‌ره‌كی و نه‌خشه‌ و پلانه‌كانی به‌ ناروونی هێشته‌وه‌ و وا ئێستاش كۆمه‌ڵێك تێروانین و بۆچون ده‌رده‌خات كه‌ وادیاره‌ یه‌ك خاڵی سه‌ره‌كی له‌ چۆنێتی بیركردنه‌ویه‌ی له‌مه‌ر دوارۆژی عیراق و ناوچه‌كه‌ش به‌ روونی ده‌رناخات و باسی له‌ خه‌ته‌ گه‌وره‌ فراوانه‌كه‌ده‌كات نه‌ك ورده‌كاری و چاوره‌ێی دوا لێكه‌وته‌ و كارلێكی هاوكێشه‌كانه‌ و هه‌میشه‌ پێداگری له‌سه‌ر هێشتنه‌وه‌ی خه‌تی په‌یوه‌ندیه‌ ستراتیجیه‌كانی له‌گه‌ڵ وڵاته‌ گرنگه‌كانی ناوچه‌كه‌ ده‌هێڵێته‌وه‌ و، له‌ ململانێی زلهێه‌كانی نه‌یارانیشی بوار بۆ دۆستایه‌تی ده‌هێڵێته‌وه‌.

له‌م وه‌زعه‌ی ناوچه‌كه‌ و سوریا به‌ گشتی و كوردستانی رۆژئاوا به‌ تایبه‌تی، تائه‌مرۆش و ئه‌و ئاماژانه‌ی كه‌ بۆ پشتگیریی له‌كورد له‌ ناوچه‌یه‌كی دیاریكراوی خۆیاندا ده‌رده‌كه‌ون، به‌وردی ته‌ماشایان بكه‌ین جگه‌ له‌ هه‌ڵوێستی كاتی و ته‌كتیكی نێوان ململانێ و رۆلێان له‌ هاوكێشه‌كانی په‌یوه‌ست به‌ خۆیان هیچی تری لێ نابینین.
به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی ده‌بێت سیاسه‌تی ئه‌مریكا له‌ سوریا بۆ چه‌ندین ئامانجی گشتگیر بگه‌رێنینه‌وه‌؛ كۆتاییهێنان به‌ داعش به‌كه‌مترین زیانی گیانی له‌ ریزی سه‌ربازانی ئه‌مریكیدا. رێگری له‌ ئێران له‌ پیكهێنانی كه‌وانه‌ی شیعی و مانه‌وه‌ی به‌هێزی ئێستای بۆ ململانێ كردنی وڵاتانی كه‌نداوی خاوه‌ن نه‌وت. هه‌وڵدان بۆ دیاریكردنی په‌یوه‌ندی رژێمی سوریا له‌گه‌ڵ گه‌لانی سوریا به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ له‌ قازانجی ئه‌ودا بكه‌وێته‌وه‌ و ره‌زامه‌ندی توركیا و هه‌ندێك وڵاتانی تری ناوچه‌كه‌ش به‌ده‌ست بێنێت، جا ئه‌م سیاسه‌ته‌ به‌مانه‌وه‌ یان نه‌مانی ئه‌سه‌دیش بێت. سوریاش به‌ته‌واوی له‌باوه‌شی روسیا نه‌بێت و وه‌ك خه‌ته‌رێك له‌سه‌ر ده‌رودراوسێ نه‌مێنێته‌وه‌ و خاوه‌نی چه‌كی كۆكوژ نه‌بێت .

له‌م ئامانج و مه‌به‌سته‌ گه‌ورانه‌ی ئه‌مریكا رۆڵ و ئه‌ركی كورد چۆن ده‌بێت و چۆن له‌ قازانجی مه‌یسه‌ركردنی رێگایه‌كی دوور مه‌ودا له‌ پێناو گه‌یشتن به‌ ئمانجگه‌لێك كه‌ له‌ زه‌ره‌ری ئه‌مریكا نه‌بێت و له‌ قازانجی خۆی بكه‌وێته‌وه‌، كورد ره‌فتار بكات و هه‌ڵوێست بنوێنێت. ئه‌مه‌ش سیاسه‌تێكی زۆر عاقڵانه‌ی ده‌وێت كه‌ تائێستا كوردی رۆژئاوا له‌و ئاسته‌دا یاری كردووه‌ و هاوكێشه‌ جیهانیه‌كانی به‌ جوانی خوێندۆته‌وه‌ و، باشترین پشتگیری یه‌كریزی و یه‌كبونی خودی كورد و نه‌بونی ناكۆكیه‌ له‌ نیوان خۆیاندا دابین كردووه‌. بۆیه‌ ناروونی سیاسه‌تی ئه‌مریكا له‌ مه‌ر پرسی كورد دوولایه‌نه‌یه‌ و ده‌توانرێت هه‌میشه‌ خاڵه‌ لاوازه‌كانی ئه‌م زلهێزه‌ و نه‌یارانی بخوێنرێته‌وه‌ و له‌سه‌ر ئاوازی ناچاركرجنی له‌ نێوهاوكێشه‌ كه‌وره‌كان كار بكرێت، بۆ ئه‌وه‌ی به‌رده‌وام پێویستی به‌ كورد بێت و تاوه‌كو له‌ دواجاردا قه‌واره‌یه‌كی جێگیر دروست بێت و خودی ئه‌مریكا و به‌رژه‌وه‌ندیه‌ ستراتیجیه‌كانی وافه‌رز بكه‌ن كه‌ نه‌هێڵن ده‌ستی له‌و قه‌واره‌ هه‌ڵگرێت. نه‌ك وه‌كو كوردی باشوور به‌ هۆكاری خودیه‌وه‌ كه‌ له‌ نیوه‌ی رێگه‌دا به‌ جێی هێشتین و ئه‌م كاره‌ساته‌مان به‌سه‌ردا هات كه‌ له‌ جێده‌ستی هه‌ڵه‌و به‌ باشی بیرنه‌ركردنه‌وه‌ و نه‌خوێندنه‌وه‌ی ئامانجه‌كانی ئه‌وان دروست بوو.

بۆیه‌، لێره‌دا ده‌توانین بڵێین تاوه‌كو ئه‌مریكا له‌م ناوچه‌یه‌ بمێنێت، هیچ ئامانجێكی خۆی به‌ئاشكرا باس ناكات و له‌مه‌ر هیچ پرسێك روونی هه‌ڵوێستی خۆی پیشان نادات. ئه‌مه‌ش وا فه‌رز ده‌كات گه‌لانی خاوه‌ن كیشه‌ به‌خۆیان له‌نێو ئاراسته‌ی سیاسه‌تی ئه‌مریكادا خۆیان ببیننه‌وه‌ و بتوانن مانه‌وه‌ و گرنگی هه‌ڵوێست و پێگه‌ی خۆیان به‌ زه‌قی بهێڵنه‌وه‌ و قه‌ده‌ری خۆیان نه‌خه‌نه‌ ده‌ست ئه‌گه‌ر و مه‌گه‌ری سه‌ركه‌وتن و ژێركه‌وتنی هیچ لایه‌ك. بۆیه‌ ناروونی سیاسه‌تی ئه‌رمیكا له‌مه‌ر كوردانی رۆژئاوا له‌ ده‌رئه‌نجامی ململانێی گه‌وره‌ی خودی ئه‌مریكایه‌ له‌ ناوچه‌كه‌ و چۆنێتی ره‌سم كردنی سیاسه‌تیانه‌ بۆ ماوه‌یه‌كی دوور مه‌ودا و چۆنێتی هێشتنه‌وه‌ی هه‌ژمونیانه‌ له‌ به‌رامبه‌ر روسیا و وڵاتانی زلهێزی تردا. ئا له‌م روانگه‌ی پشت به‌ خۆبه‌ستن و به‌م خوێندنه‌وه‌، كورد ده‌توانێت جێگه‌ی خۆی بدۆزێته‌وه‌ و تا ئێستا كوردی رۆژئاوا به‌ قوربانیدان و یه‌كگرتوویی خۆیان سه‌ركه‌وتووبون و ئێستا له‌ دووریانێكی خه‌ته‌رناكدان له‌ پاش ئه‌م هێرشه‌ نه‌گریسه‌ی توركیا بۆ سه‌ر عه‌فرین و به‌ سه‌ركه‌وتینان چه‌ندین هه‌نگاو له‌ ئامانجه‌ گه‌وره‌كه‌ نزیك ده‌بنه‌وه‌ و زۆر پێش كوردی باشوریش ده‌كه‌ون.
بۆیه‌، ئه‌گه‌ر بزانین سیاسه‌تی ئه‌مریكا ناروونه‌ و به‌ ناروونیش ده‌مێنێته‌وه‌ و ده‌بێت كورد به‌ خۆی نێوان دێره‌كان بخوێنێته‌وه‌ و هاوكێشه‌كان شیبكاته‌وه‌ و له‌مه‌ر پێشهاته‌كان ره‌فتاری شایسته‌ بكات، نه‌ك چاوه‌رێی هه‌ڵوێستی راشكاوانه‌ی ئه‌مریكا بێت، ده‌بێت ئه‌وه‌ش له‌بیری نه‌چێت كه‌ ئه‌مریكا له‌ هه‌ر كاتێكدا ئه‌گه‌ر یه‌كتربر له‌ ئاراسته‌و ئامانجی لایه‌نه‌كان له‌گه‌ڵ خۆیدا بینی، ئه‌وه‌ی زۆر روونه‌ كه‌ خودی ئه‌م زلهێزه‌ هه‌موو دۆستێكی ده‌كاته‌ قوربانی ته‌نانه‌ت به‌رژه‌وه‌ندیه‌ بچوكه‌كانیشی.

به‌ڵام ئه‌وه‌ی روونه‌ لای ئێمه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ زۆر ناروونی سیاسه‌تی ئه‌مریكا له‌مه‌ر كوردستانی رۆژئاوا و یاریه‌كانی زیاتر له‌ شوێنێكی تر دهرده‌كه‌وێت، ئه‌مه‌ش به‌ گشتی بۆ ململانێی له‌گه‌ڵ روسیا و خاترگرتنی توركیا و وه‌ستان له‌به‌رامبه‌ر ئیران و رازیكردنی وڵاتانی كه‌نداو و هه‌ڵوێستی ئه‌ورپا و پرسه‌ چاره‌نوسسازه‌كانی له‌مه‌ر ناوچه‌كه‌ كه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ جیهانه‌ به‌گشتیه‌وه‌ ده‌گه‌رێته‌وه‌، بۆیه‌ ئه‌ركی كوردی رۆژئاوا له‌ به‌شه‌كانی تر قورستره‌. ‌
‌

رزگار عومه‌ر : خیتابی چه‌پ خیتابێك نه‌بووه‌ كه‌ خۆی وه‌كو جێگروه‌یه‌كی ده‌سه‌ڵاتی سیاسی ته‌رح بكات

“چه‌پ ئه‌وه‌نده‌ی كولتوری (ئۆپۆزسیۆنی ناڕازی) به‌سه‌ریه‌وه‌ زاڵه‌ ئه‌وه‌نده‌ی ته‌ماحی سیاسی بۆ كۆنتڕۆڵ كردنی ده‌سه‌ڵاتی سیاسی به‌سه‌ریدا زاڵ نیه‌.”
گفتوگۆ له‌گه‌ڵ رزگار عومه‌ر نوسه‌ر و رۆژنامه‌وان له‌باره‌ی (مه‌له‌فی چه‌پ له‌ ئه‌مڕۆی كوردستادا )
ئاماده‌كاری مه‌له‌ف : هیوا عومه‌ر

له‌باره‌ی ئه‌م مه‌له‌فه‌وه‌:

ڕیشه‌ی تێكۆشانی هێزه‌ چه‌پ و ماركسییه‌كانی عێراق و هه‌رێمی كوردستان بۆ نزیكه‌ی سه‌ده‌یه‌ك له‌مه‌وبه‌ر ده‌گه‌ڕێته‌وه‌.
له‌ناو ئه‌ومێژوه‌دا سه‌ره‌ڕای وێستگه‌ی جیاجیا به‌ڵام لاپه‌ره‌كانی ته‌ژییه‌ له‌ده‌ستكه‌وت بۆ هاوڵاتیان كه‌خۆی له‌ دابینكردنی به‌شێك له‌ مافه‌ ئابوری و كۆمه‌ڵایه‌تی و یاسایی و سیاسییه‌كان ده‌بینێته‌وه‌ و توانراوه‌ جێگیر بكرێت له‌ دامه‌زراوه‌كانی ده‌وڵه‌ت و ده‌ستوری عێراق له‌ قۆناغه‌ جیاجیاكانی به‌ڕێوه‌بردنی ده‌وڵه‌ت. هه‌ندێك له‌م ده‌سكه‌وتانه‌ په‌راوێز خراوه‌ و لاواز كراوه‌، هه‌ندێكی ماوه‌.
له‌هه‌ڵومه‌رجی ئه‌مرۆماندا هه‌نگاوه‌كانی حكومه‌ت وه‌ك؛ ڕه‌نگدانه‌وه‌ی سروشتی چاره‌كه‌ سه‌ده‌یه‌كی ئه‌م حوكمڕانیه‌و ئه‌م تایپه‌ له‌ ده‌سه‌ڵات ( فۆرمێكی ڕۆژهه‌ڵاتی)له‌ ئابوری ڕه‌یعی بریتییه‌ له‌ په‌یڕه‌وكردنی سیاسه‌تێك به‌ قازانج و ویستی بانك و كارتێله‌ مشه‌خۆره‌كانی ژێر چه‌تری (نیولیبرالیزمی سه‌رمایه‌داری )
ئه‌مه‌ش ره‌نگی داوه‌ته‌وه‌ له‌به‌رزبونه‌وه‌ی رێژه‌ی بێكاری وهه‌ژاری وله‌ده‌ستدانی به‌شێك له‌ومافانه‌ی به‌ده‌ستهاتبوون .
ئه‌وه‌ی ده‌گوزه‌رێت له‌ هه‌ڵومه‌رجی ئابوری وسیاسی هه‌رێمی كوردستان چوارچێوه‌یه‌كی نوێ بۆ ململانێی چینایه‌تی وتێكۆشانی جه‌ماوه‌ری هێناوه‌ته‌ پێشه‌وه‌، كه‌ ئه‌ركی جدیتری خستۆته‌ به‌رده‌م هێزه‌كانی چه‌پ له‌ به‌رامبه‌ر شكستی به‌ره‌ی راستڕه‌وی ده‌سه‌ڵات.
ماڵپه‌ری رێگای كوردستان بۆ فۆكس خستنه‌سه‌ر ئه‌و ئه‌ركانه‌ و رۆڵی هێزه‌ چه‌پ وماركسییه‌كان ئه‌م دۆسییه‌ی كردۆته‌وه‌ .

رزگار عومه‌ر نوسه‌ر و رۆژنامه‌وان، له‌میانه‌ی به‌شداریكردنی له‌ (مله‌فی چه‌پ له‌ ئه‌مڕۆی كوردستاندا) پێیوایه‌ “دیاریکردنی جۆری خوێندنەوە بەشێکە لە گرفت،کێ هەیە لە چەپ چ وەکو ڕێکخراو و حیزبەکان چ وەکو کەسایەتیە دابەش بووەکان خوێندندنەوەی کەسێکی جیاواز لە خۆی بە فەرمی دەازنێت و بە دوای دەڕوا ؟ بە تایبەتی لە دۆخێکدا کە نەخۆشیەکی باوی نێو هەموو هێزەکانی چەپ ” نەفی ” کردنی ئەویترە، نەبینینی کاریگەری بەرهەمی ئەویترە، بەکەم زانینی مێژووی ئەویترە. ”

ئه‌و پێشی وایه‌ : “گرێیەك کە تا ئێستا چەپ پێوە دەناڵێنێت بریتیە لەوەی کە خۆی ناتوانێت تەسەوڕ بکات لە هەرەمی دەسەڵات بێت.هیچ هێزێکی چەپ وەکو خولیاو خەیاڵیش باس لەوە ناکەن کە دەتوانن ووڵات بەڕێوە ببەن و باشتر بەڕێوەی ببەن،یانی مەبەستم ئەوەیە خیتابی چەپ خیتابێك نەبووە کە خۆی وەکو جێگروەیەکی دەسەڵاتی سیاسی تەرح بکات.چەپ ئەوەندەی کولتوری (ئۆپۆزسیۆنی ناڕازی) بەسەریەوە زاڵە ئەوەندە ئەوەندە تەماحی سیاسی بۆ کۆنتڕۆڵ کردنی دەسەڵاتی سیاسی بەسەریدا زاڵ نیە.”

رزگار له‌ درێژه‌ی به‌شدارییه‌كه‌ی ووتیشی : ” شکشتی بەرەی ڕاست لە دەسەڵاتدارێتی ڕەگێکی چارەگە سەدەیەکی هەیە، لەو ٢٥ ساڵە باڵی ڕاست شکست لە دوای شکستی جۆری حوکمڕانی تاقی دەکاتەوە. لەبەرامبەردا هێزەکانی چەپ هیچ بەهێز نابن و ناتوانن ئیستیسماری ئەو شکستانە بکەن، چونکە وا دەزانن کە ئەرکی ئەوان تەنیا تۆمارکردنی بە شاهێد بوونی شکستەکانە، لە نێو خودی بەرەی ڕاستدا چەندین هێزی تر لە کاتێکی قیاسیدا توانیان جێگۆڕکێ بە مەوقیعی سیاسی خۆیان بکەن ئەم شکستانە بقۆزنەوە.”

پرسیار : کام خوێندنەوە پێویستە بۆ دیاریکردنی ئەرك و ڕۆڵی چەپ و مارکسیەکان؛خوێندنەوەیەك کە ڕۆڵی چەپ لە پەراوێز خراوی دەریبهێنێ و بیکاتە لیدەر لە ئاراستە کردنی ڕوداوەکان ؟

وه‌ڵام : دیاریکردنی جۆری خوێندنەوە بەشێکە لە گرفت،کێ هەیە لە چەپ چ وەکو ڕێکخراو و حیزبەکان چ وەکو کەسایەتیە دابەش بووەکان خوێندندنەوەی کەسێکی جیاواز لە خۆی بە فەرمی دەازنێت و بە دوای دەڕوا ؟ بە تایبەتی لە دۆخێکدا کە نەخۆشیەکی باوی نێو هەموو هێزەکانی چەپ ” نەفی ” کردنی ئەویترە، نەبینینی کاریگەری بەرهەمی ئەویترە، بەکەم زانینی مێژووی ئەویترە.
زۆربەی هێزەکانی چەپ کەمترین دیبلۆماسیەت و هونەری سیاسەت کردن بە خەرج دەدەن لەبەرامبەر یەکتردا. لە دۆخێکی وادا کردنەوەی دیالۆگ ( چەشنی ئەو مەلەفەی سایتی ڕێگا) کۆمەك دەکا بەلای کەمی کە هەمووان قسە لەسەر ئەو گرفتە بنچینیەیانەی بکەن کە ڕێگرە لەوەی چەپ باڵا دەستیەك بە دەست بێنێ لە ئاستی کۆمەڵگادا،یان بەلای کەمی لە ئاستی کۆبوونەوە لە دەوری چەند ئامانجێکی تەکتیکی یان ستراتیژی کورت ماوە یان درێژ ماوە لە ئاستی پەیوەندیەکانی ‌هێزە جیاوازەکانی چەپ لە گەل یەك .

پێم وایە لە دۆخێکی وەکو ئەمڕۆی چەپ لەم هەرێمە بەر لەوەی قوڵاییەکی تیئۆری پێویست بێت، تا خوێندنەوەیەکی قوڵی لێ بەرهەم بێت، سیاسی بوونێکی قوڵتری پێویستە چەشنی ئەزموونی لینین. بەرجەستە بوونی لینین وەکو لوتکەی ڕابەریی لە شۆڕشی ئۆکتۆبەر،لە ڕووی تیئۆری شۆڕشگێڕیەوە هەوڵەکانی یەکلاکەرەوە بوو بۆ ئاراستە کردنی ڕێڕەوەی شۆڕش،بەڵام ئەم بەرجەستە بوونە بە بێ جێکردنەوە بۆ “بیرتیژی سیاسی” لینین مەحاڵ بوو.

ئەو ئاسۆ و شێوەکار و پراکتیکی سیاسی گرێدابوو بە گەیشتن بە ئامانجەکان، بەم پێیەش تەکتیکی خۆی و پلانی سیاسی دەگۆڕی، ئەو مامەڵەی لەگەڵ هەموو ئەو هێزە چەپ و ڕادیکالانە دەکرد کە گونجاوی ئەوەبوون تاسەر یان لە چەند وێستگەیەك هاوسەفەری شۆڕش بن، بە دوای ئەوەدا لە چەند خاڵێكی موشتەرەك هێزی زۆرتر کۆکاتەوە و بە قازانجی ئامانجی کۆتایی هێزی کۆمەڵایەتی و ڕێکخراوتر وەگەڕ بخات.

مەرج نیە ئێمە چاوەڕوانی لینینێك لە هەزارەی سێیەمدا بین بێت و خوێندندەوەیەکی تایبەتمان بۆ بکا بۆ دۆخی ئەمڕۆی چەپ ، بەڵام میتۆدی لینین بە دەست لێنەدراوی ماوەتەوە هەرکەسێك گەرەکی بێ دەتوانێ ئەم میتۆدە بەکاربێنێت و خوێندنەوەیەك بۆ دۆخی چەپ بکات بۆ خزمەتی ئەو ئامانجەی لە پرسیارەکەی ئێوەدا باس کراوە.

پرسیار : هەڵومەرجی ئەمرۆ و شکستی حوکمڕانی بەرەی راستڕەوی ، چ بژاردە و پلاتفۆرمێکی مومکین دەخاتە بەردەم هێزەچەپ و مارکسییەکان ؟

وه‌ڵام : گرێیەك کە تا ئێستا چەپ پێوە دەناڵێنێت بریتیە لەوەی کە خۆی ناتوانێت تەسەوڕ بکات لە هەرەمی دەسەڵات بێت.هیچ هێزێکی چەپ وەکو خولیاو خەیاڵیش باس لەوە ناکەن کە دەتوانن ووڵات بەڕێوە ببەن و باشتر بەڕێوەی ببەن،یانی مەبەستم ئەوەیە خیتابی چەپ خیتابێك نەبووە کە خۆی وەکو جێگروەیەکی دەسەڵاتی سیاسی تەرح بکات.چەپ ئەوەندەی کولتوری (ئۆپۆزسیۆنی ناڕازی) بەسەریەوە زاڵە ئەوەندە ئەوەندە تەماحی سیاسی بۆ کۆنتڕۆڵ کردنی دەسەڵاتی سیاسی بەسەریدا زاڵ نیە.

شکشتی بەرەی ڕاست لە دەسەڵاتدارێتی ڕەگێکی چارەگە سەدەیەکی هەیە، لەو ٢٥ ساڵە باڵی ڕاست شکست لە دوای شکستی جۆری حوکمڕانی تاقی دەکاتەوە. لەبەرامبەردا هێزەکانی چەپ هیچ بەهێز نابن و ناتوانن ئیستیسماری ئەو شکستانە بکەن، چونکە وا دەزانن کە ئەرکی ئەوان تەنیا تۆمارکردنی بە شاهێد بوونی شکستەکانە، لە نێو خودی بەرەی ڕاستدا چەندین هێزی تر لە کاتێکی قیاسیدا توانیان جێگۆڕکێ بە مەوقیعی سیاسی خۆیان بکەن ئەم شکستانە بقۆزنەوە.

بەرەی ڕاست شکستی سیاسی هەبێ یان نا،تۆ لە کۆمەڵگەیەکی چینایەتی دەژیت، ساڵ لە دوای ساڵ و کابینە لە دوای کابینە ئەم قڵشتە چینایەتیە قوڵتر دەبێتەوە. لە ڕووی تیئۆریەوە وا چاوەڕوان کراوە ئەم قڵشتانە خۆی ڕێگا خۆشکەر بێت تا پلاتفۆرمی چەپ ئەگەر زۆر لاوازیش بێت برەو پەیدا بکات. بەڵام وەزعی سیاسی چەپ و کۆمەلگا خۆی لە پەیوەندیەکی زۆر خراپ دایە. کۆمەڵگای کوردی خۆی قۆناغێکی پڕ لە سەرگەردانی سیاسی و هەڵوەشاندنەوەو لێکترازان بەسەر دەبا، کە کۆمەڵگە خۆی هیچ نوتفەیەك و بەهایەکی تێدا نەماوە بۆ ئاکت و ئاکشنی سیاسی.

چەپ دەبێ بەر لە هەموو شتێك خۆی داببڕێ لە کلتوری خۆ بەکەم زانی بێ ئەوەی سایزێکی گەورەتر لە خۆی دروست بکا.گرنگە ئەو جەستە پەرش و بڵاوەی چەپ لە جۆرێك پلاتفۆرمدا کۆببێتەوەو چەند مەیدانێکی دیاریکراو هەڵبژێرێ و ببێتە خاوەنی. نموونەیەکی زیندوو و پراکتیکی لەسەر ئەو بۆچوونەم ئەو کارە هاوبەشە کە لەسەر دۆزی ( خانەنشینان) کرا لە کۆتاییەکانی ٢٠١٧ دا کرا. هەڵبژاردنی مەیدانی سیاسەت کردن و کۆنتڕۆڵ کردنی ئاکتێکی دڵخوازانە نیە،بەڵکو لە زەرورەتەوە سەرچاوە دەگرێ.

پلاتفۆرمێك نیە لە ئێستادا چەشنی بوون بە یەك حیزب و یەك بەرە بتوانێ هێزەکانی چەپ کۆکاتەوە، لە ئێستدا تاقە پلاتفۆرمی مومکین بریتیە لە دەست پێکردن بە کاری هاوبەش، لە توێ ی ئەم کارە هاوبەشانەدا میکانیزمەکانی بە هێزبوون گەشە دەکات، ئەم کارە هاوبەشانە زەمانەتی ئەوە دەکا ئەو هێزە سیاسیە و کۆمەڵایەتیەی ناوی چەپە لە بەرامبەرکێ و پراکتیکدا خۆی فلتەر بکاو دوور مەبینە لە ئەنجامی ئەو کارانە هێزێکی یەکگرتوویی چەپی جیاواز لە دۆخێکی تەواو جیاواز سەردەربێنێ .

مێژوو ئەگەر نهێنییەک ئاشکرانەکات نهێنییەک دەشارێتەوە،ئەگەر مێژو گرێکوێرەیەک نەکاتەوە ئەوا بابەتێک دەکات بەگرێکوێرەی گۆردن،بەڵام هیچ ڕاستییەک تا کۆتایی ناشاردرێتەوە. بەدرێژایی مێژوو ژن کێشەیەک بووە، کەنەک هەر بیرمەندو فەیلەسوفان پێوەی خەریک بون،بەڵکو هەرسێک ئاینە ئاسمانییەکەش لەدە وری چارەسەرکردن ،یاخود شاردنەوەی سوڕاونەتەوە.مەسەلەی ئازادی ژن،ئەوەی کەدەبێت ژن گوێڕایەڵی پیاو بێت ،و بابەتی چێژو لەزەتی پیاوبێت یان ژنیش وەک پیاو دەشێت بیربکاتەوە و بڕیار لەسەرژیانی خۆی بدات مەسەلەیەکە تا ئێستا لەنێوان ئاین و فەلسەفە و تەنانەت کۆمەڵناسیشدا بە هەڵواسراوی ماوەتەوە ،هەڵبەت لەڕوی تیۆرییەوە نەک پراکتیکی.پێویستە ئەوە لەیاد نەکەین ئەو ئازادییەی ژن هەیەتی لە سایەی سیستەمی سەرمایەداری، پەیوەندی بە حەقیقەت و سروشتی ژنەوە نییە،یاخود ئەو پێگەیە نییە کە ژن دەبێت هەیبێت،یاخود شایەنییەتی ،چونکە ئەوستاتۆیەی ژن هەیەتی پێگەیەکە بەگوێرەی بیرکردنەوەی پیاو،یاخود بەرژوەندی سیستەم داڕێژراوە،زۆر لەم لای ڕاستینەی ژنەوەیە،ژن بە گوێرەی ئایدیۆلۆژیای سەرمایەداری سوکایەتی پێدەکرێت،وەک چۆن ئاینەکانیش کورتیان نەهێناوە لە هێرشکردن بۆسەر بەهاکانی ژن.

ئەم بابەتە شیکردنەوەی زۆری دەوێت،لێرەدامەبەستمە لێکچواندنێک بکەم لەنێوان ئەنکی خواوەندی نێرینە و ئەردۆگان کە نوێنەرایەتی هەمان کلتوری نێرسالاری و فێڵبازی دەکات، هەڵبەت لێرە دا ئاماژە بە ئەردۆگان دەکەم،بەڵام دەکرێت بڵێین اسلامی سیاسی بە گشتی نوێنەرایەتی ئەو کلتورە دەکات، کە لەسەردمی بابلی و سۆمریەکانەوە درێژەی هەیە.

ئەوەی زۆر بەڕونی ئەفسانەی پیاوی بەهێز،و ژنی لاواز تێک دەشکێنێت ،و بەشێوەیەکی پراکتیکی و لەسەر ئەرز هه موان دەیبینن،شۆڕشی ژنە لەڕۆژ ئاوای کوردستان،کە تەنانەت هێندەی زاڕەیەک گومان ناهێڵێتە وە بۆئەوەی پیاو تێبگات کە ژن ئەو بونە نییە ،یاخود ئەوبون نییە کە بەگوێره ی ئاینەکان و اسلامی سیاسی داوەری لەسەردەکرێت،ڕۆژ ئاوای کوردستانو بەرخۆدانی ژنان و داستانی”ئاڤێستا و باران ” سەلمێنری ئە و ڕاستییەن. ئیتر ئەو پیاوانەی ک وەک نەعامە سەر دەخەنە ژێر خۆڵەوە با هە ر نەیبینن خۆ جیهان دەیبینێت .

بۆ سەلماندنی ئەو ڕاستییە ،بە شێوەیەکی پراکتیکی، جیهان قەرزاری هزری ئۆجلانە، ئەو نەک لە چوارچێوەی تیۆریدا بەڵکو بەشێوەیکی پراکتیکی سەردمی دایکسالاری و خواوندە ژنی بیرجیهان خستەوە.
ئێستا کە نەعرەتەی ئازادی ژن زراوی نوێنەرانی ئەنکی فێڵبازی بردووە و ئەزانن سەرکەوتنی شۆڕشی ڕۆژئاوا ژێرکەوتنی خەلیفە مێشک ژەنگگرتووەکانە. پێویستە ئاماژە بەوە بکەم ،کە وەک چۆن فرۆید لە ڕێگەی ئەفسانەی ئۆدیبە وە،جیهانە شاراوەکەی مرۆڤی دۆزییەوە کە بزوێنه ری سەرکی ڕەفتاری مرۆڤە،بەهەمان شێوە ئۆجالان لایەنێکی تاریکی ژیانی مرۆڤایەتی دۆزییە وە و پەردەی لەسەر مێژویک هەڵدایەوە که پیاو دەینوسێتەوە ،مێژویەکی خوڵقاند،مێژوی خواواندەژن و دایک سالاری.

لە ئەده بیاتی بابلی سۆماریدا خواوەندی پیاو ئەنکی بەهاکانی خواوەندەژن.. ئینانا ..دەدزێت،ئەنکی وەک یەکەمین خواوە ندی نێرینە 99بەهاکەی ژن،یاخود داهێنانەکانی دەدزێت و دەیبات بۆ شاری ئەریدۆ،سەرەڕای ململانێیەکی زۆر ئەنکی سەردەکە وێت و ژن بۆ ماوەی پێنج هه زار ساڵ بێ کاریگە ر دەکات.و کلتوری خواوەندی نێرینە زاڵدەبێت وئاینەکانیش درێژە بەم کلتورە ئەدەن! بەڵام شۆڕشی ڕۆژئاوا کە شۆڕشی گەلان و شۆڕشی ژنە،جارێکیتر بەهاکانی کلتوری دایکسالاری لە پیاوی فێڵباز و ەرگرتەوە،ئێستا ئەردۆگان وەک نوێنەری کلتوری پیاو سالاری هێرش دەکاتە سەر بەهاکانی ژن و کلتوری خواوەندەژن،دەیهەوێت جارێکیتر ببێت بەئەنکی و بەهاکانی ژن،و ئاوستاتۆیەی هەیەتی بۆخۆی ببات. باڵام ئیتر ناتوانێت چونکە ئیتر ژن بەرگرییەکی ئازایانە دەکات،و بەگیانی خۆی بەرگری لەو ڕاستییە مێژوییە دەکات کە پێی گەیشتووە و،جارێکیتر دەستبەرداری بەهاکانی نابێت.

ئیتربەشێوەیەکی پراکتیکی سەلمێندرا کە ئەم کلتوری دژە ژنە لە ئەنکییە وە دەستپێدەکات و ئاینەکان تا ڕۆژگاری ئەمڕۆ لە ڕێگەی قوتابیەکانی وەک بغدادی و ئەردۆگان و قەراداغی درێژەی پێدەدن.
بۆیە دەکرێت بەشێکی ئەو هێرشانە و ئە وهاربونەی ئەردۆگان ،سەرڕای دژایەتی ئازادی گەلان و ستاتۆی کوردا هێرش بێت بۆسەر کلتوری ئینانا.بڕاستەو خۆ یان ناڕاستە و خۆ.

مەحمود عەبدوڵا

———————————
بۆ نوسینی ئەم وتارە سود لەم سەر چاوەیه ورگیراوەِ
ژنۆلۆژی ـ عبداللە ئۆجالان

لە گۆشەیەکی ترەوە

خۆکوژی وەک هەمو دیاردەکانی تری ژێر سایەی سیستەمی چینایەتی سەرمایەداری و چەوسانەوەی رەهاو، پاشان بێ هیواو بێ ئومید بون و لەخۆنامۆبوون، یەکێکە لە دیاردە هەرە تراژیدی یەکانی ژیانی کۆمەڵایەتی لەهەمو جیهان ،بە تایبەتی ئەوانەی لە قەیرانی هەمەلایەنەدا دەژین.

کۆمەڵگای کوردستانیش لە چەند دەدەی ڕابردودا ،کە لەلایەن کۆمەڵێ دەستەو تاقمی قەومی – خیڵەکی ،و دینی – تایەفی یەوە، بەڕێوەدەچێت ، ڕیانکێشاوەتە ناو هەلومەرجێکی نالەبارو پەشێوی و قەیرانی هەمەلایەنە. هەر لە بێکاری و هەژاری و نەداری یەوە تا بێخانەولانەیی و ئاوارەیی و چەندین دیاردەی تر. زۆرایەتی مرۆڤەکانی بێ ئومیدو ڕەشبین کردوە، تایبەتی توێژی لاوان و خوێندکاران. لە راستیدا دەبو ئەم تویژە هەمیشە دڵیان پڕ بێ لە ئومێدو هیواو حەزو ئارەزوەکانیان دابین بکرایەو بەدی بهاتبایە.بەڵام بە داخەوە لە جیاتی فەراهەم کردنی کەشو بارێکی ئینسانی کە وەڵامدەرەوەی ئارەزوو حەزو خەونەکانیان بێ، بە پێجەوانەوە لە بێ ئومیدی و ڕەشبینیدا کەم ڕۆژ هەیە بینەرو بیسەری هەواڵی خۆکوژی چەند لاوی کوڕو کچ نەبین لە شارو شارۆچکەکانی کوردستان و ئەمەش نەبێتە جێگای پرس و ڕای گشتی.

ڕۆژانە هەر کە چاو بە دەزگاکانی ڕاگەیاندن و تۆڕە کۆمەڵایەتی یەکاندا دەخشێنین کۆمەڵێ وێنەی لاوای جوان لە کوڕانو کچان دەبین کە بە ڕوداوی کارەساتبار و بە شێوازی جیاجیا خۆیان خنکاندوەو کۆتاییان بە ژیانیان هێناوە .جا زۆر جار ئەو لاوانە بەڵگەیەکیان لە دوای خۆیان جێهێشتوەو هۆکاری خۆکوژی یەکانیان بەیان کردوە. وە زۆربەی بەڵگەکانش بریتی یە لە بێ ئومێدی و بێ هیوایی لە ژیانیان،دیارە ئەمەش بەهۆی دابین نەکردنو دەستەبەرکردنی پێویستی یە سەرەتایی یە ئینسانی یەکانیان کە ڕاستەوخۆ دەسەڵاتو حکومەت لێی بەرپرسیارن.

سەدان هەزار قوتابی بەهەزارو یەک چەرمەسەری و دەردەسەری ونەبونی ونەداری خوێندن تەواو دەکەن بەڵام دوایی ناتوانن هیچ کارێک پەیدا بکەن بۆ بژێوی سەرەتایی ژیانیان.
سەدان هەزار لاوی کوڕو کچی تر لەبەر نەبونی وهەژاری ناتوانن خوێندن تەواو بکەن و،هەر لە هەرزەیی یەوە شان دەدەنە بەر کاری تاقەت پڕوکێن، بە کرێ و موچەیەکی کەم. لە کاتێکدا لە ساڵیکدا رەنگە تەنها سێ چوار کرێ و موچەیان پێ بدرێت کە ناکاتە کرێ و مەسرەفی هاتوچۆو مانەوەی سەرکاریان!.

سەدان هەزار کوڕو کچی لاو لەهەمو ئەو پۆشاکو خۆراک وپێویستی یە سەرەتایی یانە ،کە زۆر جار هی کۆنەشن ،بیبەشن وناتوانن بیکڕن .هاوکات بێبەشن لە سەرەتایی ترین پێویستی تەندروستی و، لانی کەمی خۆشگوزەرانی یەکان.لەملایشەوە کەمایەتی یەکی کەم لە مناڵانی کاربەدەستانی دەسەڵاتدارو ملیونێرو ملیاردیرەکانی پاڵ دەستیان لەوپەری نازو نیعەمەتتدا ژیان بەسەر دەبەن .لە بونی جوانترین و دوا مودیلی جلوبەرگو سەیارەو خواردن و سەیران و گەشتو گوزار چ لەناو کوردستان و چ بۆوولاتانی دەرەوە بەهرەمەندن . ئیتر چۆن لاوی کوڕو کچی بێکارو هەژارو نەدار بێ ئومێدو بێ هیوا ناگاتە ئەوپەڕی رەشبینی و نامۆ نابی لەژیانو پەنا ناباتە بەر تاوانی کۆتایی هێنان بە ژیانی خۆی!!؟؟
ڕاستە بە ڕواڵەت ئەوانە خۆیان بەرپرسن لەم تاوانی خۆکوژی یە. بەڵام لە ڕاستیدا ئەوە دەسەڵاتی تاوانبارە بەرپرسی سەرەکی وڕاستەوخویە لەم تاوانە وەک هەمو تاوانەکانی تر.

بۆیە پێویستە لە جیاتی سەرکۆنەکردنی کەسی خۆکوژو کەسوکاری یان ، سەرکۆنەی دەسەڵاتداران و بەناو دامەزراوەکانیان بکرێت ونارەزایەتی لە دژیان دەرببڕدرێت.بە تایبەتی توێژی لاوانی کوڕو کچ، و خویندکاران کە زۆریان توشی ڕەشبینی و بێ ئومیدی دەبن. لە جیاتی بیرکردنەوە لەم تاوانە دژ بە خۆیە پێویستە بیر لەوە بکەنەوە کە هۆکاری پشتی ڕەشبینی و بێ ئومێدی و دابین نەکردنی پیویستی یەکانی ژیانیان دەسەڵاتو حکومەتە، نەک خۆیان و کەسوکاریان.وە دەبێت بۆ دابین کردنی ژیانی شایستەی هاوچەرخ لەهەمو ڕویەکەوە خۆیان ڕێکخەنو یەکگرتوکەن و ببنە بەشێکی زیندوی پڕ شۆڕو شەوق لەو خەباتو نارەزایەتی یەی کە هەمیشە هەیە لە دژی دەسەڵاتداران .وە تەنانەت هەوڵبدەن ڕابەری نارەزایەتی یەکانیش بکەن بۆ کۆتایی هێنان بەم دۆخەی کەبەسەریاندا سەپاوە.

بێگومانە کە مرۆڤەکان بە شیوەی کۆمەڵ ویەکگرتوانە کارو خەبات بکەن بە ئاسۆ و ئامانجی ئینسانی ڕۆشنەوە ،هەمیشە دەبنە خاوەنی ئومیدو هیوای بەرزو گەشو رون .وە زیاتریش پەی بە هۆکارەکانی کارەساتو نەهامەتی یەکان دەبن. تێدەگەن کە ڕیشەی هەمو دیاردە کارەساتبارەکان سیستەمی ئابوری و سیاسی و کۆمەڵایەتیی و کەلتوری و فەزای زاڵە لە لایەن دەسەڵاتدارانەوە.بۆیە هەر دەبێت دەسەڵات تاوانبار بکرین نەک هەڵەولاوازی تاکە کەسی .

٤-٢-٢٠١٨

ئایا کاتێک لایدەیەک بەخێر دینینە ژوورەکەمانەوە، ژوورەکە ژانەسەر دەگرێ؟!.. ئایا کاتێک ئەو قسەیەی دەستنوسی بوزا دەخوێنینەوە کە دەڵێ: (ئەوانەی کەخۆ جیاکردنەوە ڕەت دەکەنەوە تەنها مردوەکانن).بڕوای بکەین ودڵمان پێی خۆش ببێ؟!.. یان دەبی بمرین هەنگی دەگەینە لوتکەی تێگەیشتن لێی!؟.. ئەدی دەبی فەیلەسوف مۆنتسکیۆ مەبەستی چی بێت لەم قسەیەی (؟!!): گەلە بەختەوەرەکان ئەو گەلانەن، کەمێژوێکیان بۆ نیە.

دەی با هەموو پێکەوە بێینە پێش بێرایی بیرو باوەڕو تێگەیشتن ولاگیریمان.. داخوا دەگەینە چیتر و؟.. چێتر دەبینین!!؟؟.. یان داخوا کۆلن ویلسۆن هەر پێداگیری ئەکات لەسەر ڕێبازەکەی(اللامنتمی)!!؟؟… بەڵام هێشتا ناوێرێت بانگمان بکات!.. نەوەک پێی بڵێین ئەدی پاش (اللامنتمی) -(ما بعد اللامنتمی)- ئەو دیوی شێتی نیە؟!..

ئەگەر بڵیین کەسێک کە لەسەر هێلی مەعریفەی نێوان تەوەرەی عەقڵگەرایی وتەوەرەی عیرفانیەت هاتوچۆ بکات، ئاوڕی شپرزە بێت و،تەماشای پەک کەوتە.. واتا چاوی لاواز نیە،وەلێ لەبینیندا ئەم سنورانە نابڕێ.. لێرەوە ئەگەینە ئەو بۆچوونەش کە ئەوە کەسێکی وەستاوە..چاوی بڕیوەتە شتێ کەنای بینێ ودڵخۆشیشە بەوەی کە بینەرەکانی وا هەست دەکەن ئەو بینەر بێ!.. کەچی وا نیە.. بۆیە زۆر جار شکسپیر قسەی بۆ کردووە.

جارێکیان گوێم لەغەربە غەربی شکسپیر بوو بەپەرۆشیەوە پێی دەگوت: ژیانت بگۆڕە ئەگەر پێت سەرسام نەبێت!..
پاش دامانێکی زۆر کابرا گوتی: ئاخر لەم نێوانەدا دوو دیوی ژیان دەبینم!..

شکسپیریش پێی گوتەوە: کاکە ئەتو دەڵێی خۆت پێ جیاوازە؟!.. بەقسەی بوزا بکە،لەوێ بمێنەوە تا مردن دەتگوازێتەوە بۆ ژیانێکی تر کەپێت سەرسامە!.. یان ئەوەتا جار جار لەو هێلە تەریک ولایدەیە لابدەو سەرێک بکە بەهەردوو تەوەرەی هاو سنورت ولایێک بکەوە لێیان،تا بزانی ئەو هێلی مەعریفەیە جیهانێکی بۆ دوو لەت جیا کردۆتەوە،یان ئەوە سنوری نێوان دوو جیهانە!؟…

کابرا بەزەردەخەنەوە بە شکسپیری گوت: وەختی لەناوەڕاستی ژیانێک داین ئەوە مانای وایە لەڕاستیدا ئەوا ئێمە لەمردن داین!..ئینجا هەروەک ئەوەی دەستگرتنی ڕەشبینیانە بەهەڵپەی نەرێنی کردن لەڕەفتارو گوفتارو، دەستگرتنی ڕەشبینیانە بەژیان هەر ئەوەیە کە،بەرەو مەرگێکی نەمر دەمان بەن!.. دەی خۆ هەر ئەوەشە کە گەلەک جاران خەڵکانێک پێی دەڵێن بەرزەخ!.. ئا.. بەرەو بەرزەخ!.

شتێکی تریش هەیە کاک شکسپیر،هەر چەندە لەوەختی بەنرخیشت دەگرم.. (شکسپیر: نا نا .مامۆستا بەڕیزی، فەرموو..) ئا ئەوەی من بۆ هەر لەسەر ئەم هێلە بمێنمەوە و نەڕژێمە نێو هیچ تەوەرەیەک!؟.. ئەوەم لەچاوەڕوانیمەوە لێکداوەتەوە، کە ڕۆژێ دێ ئیدی ئەو دوو پارچەی مەعریفەیە دێنە لای من و، لەمنەوە جیهانێکی تێکەڵاو لەیەکدی دروست ئەکەن، بەماریفەتێکی تازە ویەکگرتوو درێژە بەژیان دەدەنەوە!.. ئەوەیە ژووری ڕۆشن وئاشنا بەگەشبینی!.. لەبەرئەوەی دڵنیایی پێکەوە لەگرەوی بەختەوەری کۆیان دەکاتەوە.

شکسپیر: بەڕاستی سەرسام وشاگەشکەم پێت!.. قسەی جەنابتە!.. ئێستا ئارەزوو ئەکەم دیاریێکت پێشکەش بکەم..
دەستی بردەوە گیرفانی دڵی و دانەیەکی لە ڕۆمانی (دایــــک) پێشکەش کرد!..
کابراش زۆر سوپاسی کردو، بەشاگەشکەیی وئەوپەڕی گەشبوونەوەوە دیاریەکەی لێ وەرگرت وماچی کردو خستیە سەر سەریەوە!..

پاشان گوتی: ئا.. ئەوە گرینگە ئێستا هەردووکمان کۆکین لەسەر ئەوەی کە، دواجار دەگەڕیینەوە بۆ دڵی دایک، لەوێ وانەی بەرزەخ وگەشبینی فێر دەبین ودەبینەوە بە دەلاقەیەک لەچاوی دایک.. بەشیری خۆی ژیریمان ئاو دەداتەوە.. ئیتر ئەوەیە بەرەو بەرزەخ.. ئامێزی دایک.. ماچی دایک، کەپێناسەیە بۆ بێگەردی!..

بۆتان لەتیف عەبدولقادر”پایان”
ئیسکەندەریە/ ١٠ ی ١ ی ٢٠١٤

به‌ر له‌وه‌ی مردن به‌رۆكی ژیان بگرێ ،
ده‌ستێكمان هه‌بێ بۆگومڕابوون
جووداییه‌ك له‌ده‌رگه‌مانی نه‌دابوو
نه‌مانده‌زانی قه‌ده‌ر له‌كوێ
ژووری دڵمان تووڕده‌دا
له‌كاملاوه‌ به‌ژنی خۆشه‌ویستی درز ده‌با
بۆچی ماڵی حه‌ق له‌زیكری عه‌شق خاڵی ده‌بێ
شه‌وانه‌ چۆن مانگ ده‌گرێنێ
خۆره‌تاو بۆپه‌لكی داره‌كان سووڕده‌دا
گزنگ چۆن په‌لكه‌ گیا
ده‌كاته‌ سه‌رنشین
بۆ ژماردنی بولبوله‌ ته‌ریوه‌كان
بۆچركه‌ساتی رامووسان
ئه‌و كاته‌ مه‌یلێكمان نه‌بوو
بۆ ته‌وقه‌ له‌گه‌ڵ پیاسه‌
هه‌ناسه‌یه‌كمان به‌دیاری
نه‌ده‌دا به‌ خه‌ون
له‌گه‌ل َ خه‌وتنا پاشاگه‌ردانی
بێئاگا له‌ماچ
دوور له‌تێكه‌ڵبوون
برسی بۆ شه‌وباسێك
تینوو بۆله‌یه‌كحاڵیبوون
به‌دوای وێنه‌ی كچێنی فریشته‌كان
یادگاری به‌هه‌شت و
گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ زه‌مزه‌مه‌ی نه‌مری
جه‌رگمان وه‌ك بخوور ده‌سووتاو
به‌زه‌یی و شووره‌یی
سكمانی به‌دوكه‌ڵ ده‌ماڵی
پشتمانی به‌ئاگر ده‌شێلا
دووره‌په‌رێز بووین له‌ته‌نیایی
ئاشنابووین به‌هه‌ڵچوون
خۆمان ده‌جوی
درۆمان ده‌باران
كه‌سمان به‌رامبه‌ری هه‌رس نه‌ده‌كرد
دونیایه‌ك بووین له‌خاڵیبوون
سه‌به‌ته‌یه‌ك بووین له‌خوڵه‌مێش
ره‌گێك بووین له‌ماتی
به‌رێك بووین له‌قاتی
ره‌وه‌ندێك بووین بێ نان
نانێك بووین
له‌گه‌ڕه‌لاوژێ
سوێندێك بووین له‌ره‌هایی
بووین به‌ عاشقێ
هاوسه‌رێتیمان مران
كاسه‌ی ئابڕوومان تووڕهه‌ڵدا
گوڵاوی ته‌نیاییمان كرده‌ باران
به‌ر ره‌حمه‌تی نه‌فره‌ت كه‌وتین
هه‌میسان له‌جیابوونه‌وه‌ ئاڵاین
ئاڵای درۆمان هه‌ڵگرد
پشتمان كرد له‌سایه‌ی خودا
په‌یكه‌رێكمان له‌ته‌فره‌ دروست كرد
به‌یانیان سوێندمان به‌پاكی ده‌خوارد
شه‌وانه‌ لاپه‌ڕه‌ی عومرمان ناڕه‌وا ده‌سووتان
بۆیه‌ دووكه‌ڵ .. سه‌رابی راز
كۆچ مه‌ودای ژوانگه‌..
ئه‌ندێشه‌ ئامانج و
رایه‌خمان مه‌ودای فه‌وتان بوو

لەو بڕوایەدام کە زۆربەی خوێنەرانی کوردمان، زنجیرە رۆمانی (هـاری پۆتـەر)یان خۆێندۆتەوە، یا فیلمە سینەماییەکانی هاری پۆتەریان بینیون، زانیاریشیان دەربارەی نووسەری ئەم رۆمانە (جوان رۆلینگ) هەیە.. کە چیرۆک و رۆمانەکانی بە نازناوی هونەرییەوە (جـ. ک. رۆلینگ)ەوە نووسیون و بڵاوی کـردوونەتەوە، تاکو ئەمڕۆش هەر بەم ناوە خوازراوەوە دەنووسێ و بڵاودەکاتەوە.
ئەم خانمە نووسەرەی ئینگلیزی لە رێی نووسینی زنجیرە رۆمانی هاری پۆتەرەوە، کە یەکێکە لە شاکارە رۆمانەکانی جیهان و ناوبانگی لە هەموو جیهان دا دەرکرد. شایەنی باسیشە خۆێنەران چەند خۆشی لە خوێندنەوەی هاری پۆتەر وەردەگرن، دوو هێندەش چێژ و خۆشی لە خوێندنەوەی چیرۆکی سەربوردەی ژیانی جوان رۆلینگ وەردەگرن.

زۆر کەسان هەن کە بەخت یاوەریانە و هەموو پێویستییەکان و پێداویستییەکانیان لە بەردەستیان دان، کات و هەلی رەخساویشیان بۆ هەڵکەوتوون، کەچی هیچیان بە هیچ نەکردوون، هیچیان لێهەڵنەوەری. بەڵام بە پێچەوانەی ئەمانەوە، کەسانی تر هەن، بە بڕوابەخۆبوون و ورەبەرزی و گەشبینی و هەوڵ و تێکۆشان و خۆڕاگری و کۆڵنەدان توانیان بە پەیژەی خەون و هیواکانیان سەربکەون و بگەن بە هیوا و ئامانجەکانیان و خەونەکانیان ببن بە راستی.. ببن بە کەڵە ناودارانی جیهانی و تا هەتایەش ئەستێرەی ناوداریان بدرەوشێتەوە.
لە راستیش دا، کەسی سەرکەوتوو نییە، کە لە زۆر لە قۆناغەکانی ژیانی دا، تووشی نەهامەتی و شکستی نەبووبێت، بەڵام جیاوازی ئەم سەرکەوتووانە لەگەڵ کەسانی سەرنەکەوتوودا، ئەوەیە کە ئەم سەرکەوتووانە ورەیان نەڕووخا و خۆیان رادەستی شکستی و بەزین و کۆڵنەدان و بێ هیوای نەکردن، خۆڕاگربوون و سووربوون لەسەر کوشش و تاقیکردنەوەکانیان، تا سەرکەوتن و گەیشتن بە هـیوا و بە ئامانجەکانیان.

بەڵام سەرنەکەوتووەکان، لە یەکەم شکستی و سەرنەکەوتنیان دا، ورەیان رووخا و خۆیان رادەستی شکستی و بەزین و بێ هیوای کردن و پاڵیان لێداونەتەوە.
باشترین نموونە لە جۆری کەسانی سەرکەوتوو، رۆماننووسی ئینگلیزی و جیهانی خاتوو (جوان رۆلینگ)ـە، ئەم خانمە نووسەرە، هەژاری و بێکاری و دەستکورتی و نەبوونی و بێدەرەتانی خستیانە لێواری شکستی و بێ هیوایی و بێزاری و نائومێدی و خەمۆکی و بڕیاری خۆلەناوبردن.. بەڵام هێزێک لە ناخی دا، ورە و گوڕ و گەشبینی و خۆڕاگری و کۆڵنەدان و هیوای سەرکەوتنی پێدەبەخشی.. وەکو دەشڵێن رووناکی لە هەناوی تاریکییەوە هەڵدێت.. ئەو هێزەش هـێزی خۆشەویستی نووسین بوو، کە تێکەڵی بە خوێنی جوان رۆلینگ ببوو.

جوان رۆلینک، نیوەی ژیانی بە هـەژاری و نەبوونی و بە کوێرەوەری و پەژارە ژیا، هەموو دەرگاکان بە رووی دا داخرابوون، بە ئەو بڕە پارە کەمەی کە سۆسیال پێیدەدا، خۆی و (جیسیکا)ی کچە شیرەخۆرەکی دەژیان.. ئەوە یەکەمین جارە کە ئەدەب ببێت بە فریاڕەسی نووسەرێکی هـەژار و داماو و بێدەرەتان، یەکەمین جارە کە ئەدەب دەرگای بەختەوەری و خۆشگوزەرانی و شادی لەسەر نووسەرێک بکاتەوە.
جوان رۆلینگ بە هۆی نووسینی زنجیرە رۆمانی هاری پۆتەرەوە، بوو بە خۆشەویستی هەمووان و بە یەکێک لە ملیۆنێرەکانی جیهان و بە پڕداهـاترین و دەوڵەمەنـترین ژنە نووسەر لە جیهان دا، بوو بە کەڵە رۆماننووسێکی جیهانی.
پێویستە لە چیرۆکی سەربوردەی ژیانی جوان رۆلینگ سوود و پەند و وانە وەربگرین و ببێت بە هاندەرمان بۆ گەشبینی و درێژەدان بە تێکۆشان و خۆڕاگری و کۆڵنەدان.

ژیانی جوان رۆلینگ بە کورتی:

جـوان رۆلیـنگ مۆرای، کە بە نازناوی (ج. ک. رۆلینگ) ناسراوە. لە رۆژی
(٣١ی/ یۆلیۆ/١٩٦٥) لە (تشیبنگ سودبـەری) کە دەکەوێتە خوارووی شاری(گلوسیسەرشایر) لە بەشی خواروو رۆژئاوای ئینگلتەرا لە داکبووە. باوکی(جێمس رۆلینگ) ئەندازیاری فرۆکە بوو، لە کارگەی ئۆتۆمبیلی رۆڵ رۆیس دا کاری دەکرد. دایکیشی(ئـان فولانت) کارمەند بوو لە تاقیگەیەکی پزیشکی دا.. دوو خوشک بوون، جوان خوشکی گەورە و (دیان)ی خوشکی دوو ساڵ لە خۆی منداڵتر بوو.

جوان لە تەمەنی چوار ساڵان دا، تووشی سوورێژە بوو، باوکی بەدەنگێکی بەرز پەرتوکی چیرۆکە خەیاڵییەکانی (ریتشارد کـاری) بۆ دەخوێندەوە، کە جوان زۆر حەزی لە چیرۆکەکانی بوو، هەر لەو چیرۆکانەوە ئیلهامی وەرگرت و هۆگری نووسین بوو.. هەر لە منداڵییەوە حەزی دەکرد ببێت بە نووسەر، ئەمە حەز و هـیوای دایکیشی بوو.. بە زۆریشی هۆگری نووسینی چیرۆکی خەیاڵی بوو. زۆریش حەزی لە هاوڕێتی ئاژەڵ بوو، بە تایبەتیش کەروێشک.
جوان لە تەمەنی شەش ساڵان دا، یەکەمین چیرۆکی بۆ منداڵان نووسی لە ژێر ناوی (کەروێشک) دا، کە زادەی بیر و خەیاڵی خۆی بوو، چاپکرد و بڵاوی کردەوە. جوان لە منداڵی دا، بۆ کورتی و خۆشەوتستی هەمووان بە (جـو) بانگیان دەکرد.
جوان رۆلینگ لە قوتابخانەدا، زۆر رۆژ لە پشووەکانی نێوان وانەکان دا، بۆ
هاوڕێ قوتابییەکانی هاوپۆلەکەی و بۆ (دیـان) ی خوشکی کە دوو خوشکی خۆشەویست و وەکو دوو هاوڕێی دڵسۆزبوون، چیرۆکی خەیاڵی خۆشی بۆ دەگێڕانەوە، کە زۆریان پێخۆشبوو.

نووسین بوو بە خولیای هەمیشەی جوان و بە بەشێکی گرنگ لە ژیانی، بە تایبەتیش شەیدای نووسینی چیرۆکی خەیاڵی بوو بۆ منداڵان.. لە تەمەنی منداڵی دا، چەندین چیرۆکێکی فەنتازی بۆمنداڵان نووسیون.
جوان لە تەمەنی نۆ ساڵان دا بوو، یەکێک لە مامۆستاکانی قوتابخانەکەی بە هۆی دابەزینی نمرەکانی لە وانەکان دا، جوانی خستە ریزبەندیی قوتابییە کەمتەرخەمەکانەوە. بەڵام جوان بڕیاری دا کە ببێت بە باشترین قوتابی. دوای ماوەیەک بڕیارەکەی هێنایەدی و بوو بە یەکێک لە قوتابییە یەکەمەکان، بە تایبەتیش لە زمان دا زۆر زیرەک بوو.
جوان رۆلینگ دوای تەواکردنی قوتابخانەی ئامادەیی، لە ساڵی (١٩٨٣) دا لە زانکۆی (ئێکستەر) وەرگیرا و لە (١٩٨٧) دا، بڕوانامەی لیسانسی لە زمانی فەرەنسی و لە ئەدەبی کلاسیکی دا وەرگرت. پاشان دەچێت بۆ فەرەنسا و ساڵ و نیوێک لە (پاریس) دا دەمێنێتەوە.. جوان لەو ماوەیەدا، کۆمەڵێک کاری جۆراوجۆری کرد و دوایی گەڕایەوە بۆ لەندەن.
جوان رۆلینگب بۆ ماوەی نزیکەی پێنج ساڵ وەکو توێژێنەر و (سکرتێر) لەگەڵ (رێکخـراوی لێبووردنی نێودەوڵەتی) لە لەندەن دا کاری کرد. جوان حەزی لە کاری سکرتێری نەبوو، تەنها لەبەر ئەوە نەبێت، کە ئامێرێکی داتەی لەبەر دەست دابوو، لە کاتی پـەرژان دا، بۆ نووسینی چیرۆکەکانی و رۆمانەکانی سوودێکی باشی لێوەردەگرت.

جـوان لە وتارێکی دا، کە لە زانکۆی هـارڤارد بۆ قوتابییە پێشکەوتووەکان پێشکەشی کرد، وەکو خۆی گێڕایەوە لە ماوەی کارکردنی وەکو سکرتێری رێکخراوی لێبووردنی نێودەوڵەتی، دەڵێ: لە لایەن کەسانێکەوە کە ژیانیان لە مەترسی دا بوون و لە بارودۆخێکی سەخت و دژواری پڕ لە ئازاردا دەژیان.. تەنها لەبەر ئەوەی کە رووبەڕووی حکوومەتە دیکتاتۆرییەکانی وڵاتەکانیان ببوونەوە.. نامە و دیکۆمێنتێکی زۆرمان پێدەگەیشت.

ئەم تاقیکردنەوەشی رۆڵ و رە نگدانەوەیان لە رووداوەکانی زنجیرە رۆمانی هاری پۆتەر دا هەیە.
ئەوەی لە هەموو شتی زیاتر کاری لە جوان رۆلینگ کرد، کۆچی دوایی دایکی بوو، کە لە ساڵی (١٩٩١) دا، لە تەمەنی (٤٥) ساڵیدا کۆچی دوایی کرد.. ئەو دایکەی کە زۆر هاندەر و پاڵپشتی بوو.. نێوانی جوان و باوکی باش نەبوو.. قسەیان لەگەڵ یەکتری ناکرد.. ژیان بۆ جوان رۆلینگ، کچە هەرزەکارێکی دایک مردووی بێـناز و سۆز، زۆر سەخت و ناخۆش بوو.

لە ساڵی (١٩٩١) دا، چوو بۆ شاری (پـۆرتـۆ) لە پورتوگال، ماوەی ساڵ و نیوێک لە قوتابخانەیەکی ئەو شارەدا دوای نیوەڕوان وانەی زمانی ئینگلیزی دەوتەوە.. ئەمە دەرفەتێکی باش بوو بۆ جوان کە بەیانیان سەرقاڵی نووسینی چیرۆک رۆمان ببێت.. لە پۆرتۆدا بە رێکەوت رۆژنامەنووسی تەلەفزیۆنی بولگاریا (یورگە ئارانتیس) ی ناسی، دوایشی لە (١٦ی/ئوکتۆبەر/١٩٩٢) دا هاوسەرگیریان کرد.. کچێکیان بوو، ناویان لێنا (جیسیکا) مێردەکەی پیاوێکی توندوتیژ و رەفتار رەق بوو.. بۆیە دوای سیانزە مانگ لێی جیابۆوە. لە گەڵ کچەکەی دا گەڕایەوە بۆ بەریتانیا.

ماوەیەک لە شاری (ئەدنبرە) لە (ئوسکۆتلەندا) لە ماڵی ( دیان) خۆشکی مایەوە، دیان زۆر دڵسۆزی بوو.. هەمیشە دڵی جوانی دەدایەوە و هانی دەدا کە درێژە بە نووسینەکانی بدات.. جوان پێزانینی بۆ دڵسۆزی دیان هەبوو.
جوان رۆلینگ لە چەند قۆناغ و وێستگەیەکی ژیانی دا، زۆر بە سەختی ژیا، بێکار و هەژار و نەبوون و گیرفان بە تاڵ وبێ ماڵ بوو.. مانگانە سۆسیال بۆ بژێوی خۆی و بۆ کچەکەی پارەیەکی کەمی دەداێی.. بە کولەمەرگی دەژیان.. تەنها بۆ ئەوەی پەژارە و نەبوونی و دڵتەنگی خۆی لەبیربکات.. رۆژانە دەچوو بۆ قاوەخانەی (نیکۆلـسون) و قاوەخانەی(ماڵی فـیل) لە ئەدنبرە، کچە شیرەخۆرەکەشی لەگەڵ خۆی دا دەبرد.. کاتێ کە کچەکەی بنووستایە، لەپاڵ خواردنەوەی قاوەیەک دا، چەند کاتژمێرێک خەریکی نووسینی رۆمانی (هـاری پۆتـەر) دەبوو.. لەم کاتەدا (ئەنجوومەنی هونەرەکانی ئوسکۆتلەندا) بڕی (٨٠٠٠) جونەیهی ئیستەرلینییان بە جـوان رۆلینگ بەخشی، بۆ ئەوەی بتوانێت درێژە بە نووسینەکانی بدات. ئەمە بوو بە هاندەرێکی باش بۆ ئەوەی جوان زیاتر سەرقاڵی نووسین ببێت.
بێگومان خۆڕاگـری و کۆڵـنەدان و بڕوابەخـۆبوون لە بنەماکانی سەرکەوتنن.

جوان رۆلینگ دەڵێ:” کـاری قورس و ئـازار باشترین مامۆسـتان”
جوان رۆلینگ ئیلهامی بیرۆکەکانی لە داستان و ئەفسانەکان، یا لەو چیرۆکە خەیاڵییانەوە بۆ دەهاتن، کە لە تەمەنی منداڵی دا گوێبیستان ببوو، یا خۆی خۆێندبوویانەوە.. یا لە سەربوردەی ژیانی خۆیەوە هەڵیدەهێنجاندن، ژیانی سەخت و پڕ لە نەهامەتی و کوێرەوەری مەینەتی و ئازار و نەبوونی، یا لە رەفتاری ناسروشتی و توندوتیـژی و ڕەقـی کەسانی ترەوە بۆ هاتوون.. بۆ نموونە تۆندوتیژی و رەق ڕەفتاری یۆرگەی مێردی یەکەمی لەگەڵی دا، کە بە زەقی لە بەشی دووەمی رۆمانی هاری پۆتەردا دەردەکەوێت.
گوزارشتی سەر کاغـەز، تەنیا هۆ بوو بۆ ئەوەی جـوان رۆلینگ، خـەم و پەژارە و ناسۆری و نەهامەتییەکانی ژیانی لەبیربکات و تێیان پەڕێنێت.

جـوان رۆلینگ و رۆمانی هاری پۆتەر:

جـوان رۆلینگ بیرۆکەی رۆمانی (هـاری پۆتەر)ی لە ساڵی (١٩٩٠) دا، لە گەشتێکی شەمەندەفەری دواکەوتووی نێوان شاری (مانشستەر) و (لەندەن) دا بۆ هات.. هەر لە ناو ئەو شەمەندەفەرەدا، لە هزری دا بیرۆکەکەی گەڵاڵە کرد و بە وردی پاڵەوان و کارەکتەرە شیاوەکانی رۆمانەکەی داهـێنان.
رۆمانی هاری پۆتەر لە نووسینی جوان رۆلینگە، زنجیرە رۆمانێکی خەیاڵی فەنتازییە. بۆ ماوەی پێنج ساڵ هەر خەریکی نووسین و گەڵاڵەکردنی زنجیرە رۆمانی هاری پۆتەر بوو.. زۆریش بیری لەوە کردەوە کە پاڵەوانێکی خەیاڵی و سەرکێشی شیاو بۆ رۆمانەکەی دابهێنێت، کە شایەنی ئەو رۆڵە سەرەکییە بێت. جوان لە ماوەی پێنج ساڵ دا، نەخشەی نووسینی هەر حەوت بەشەکەی زنجیرە رۆمانکەی دانا.. کەسایەتی (هـاری پۆتـەر)ی داهێنا و کردی بە پاڵەوانی هەر حەوت بەشەکەی زنجیرە رۆمانەکەی، هەر ناونیشانی (هـاری پۆتەری) بۆ رۆمانەکەی دانا.. تەنانەت جوان رۆلینگ هەمان رۆژ و مانگی لە دایکبوونی خۆی (٣١ی/ یۆلـیۆ)ی بۆ رۆژ و مانگی لەدایکبوونی هاری پۆتەر دانا.. مەبەستی جوان لە بەخشینی ئەم بەروارە بە لەدایکبوونی هاری پۆتەر، وەکو ئەوە وایە کە جوان رۆلینگ تازە لە دایک بۆتەوە.

هاری پۆتەر پاڵەوانی سەرەکی و سەرکێشی زنجیرە رۆمانەکەی، منداڵێکی لاوازی تەمەن دوانزە ساڵانە، قـژی رەشە، چاوێلکەیەکی خڕی سپی لە چاو دەکات.. توانای جادوویی هەیە کە لە باوکییەوە بۆی مابۆوە.. هاری پۆتەر لە دوای مردنی دایک و باوکی، لە لای پووری ـ خوشکی دایکی ـ و مێردەکەی و تەنیا کوڕەکەیان دەژی.. بەڵام کەسی ئەم خێزانە هـاری پۆتەریان خۆشیان ناوێت و رقیان لێیە، ئەوەشیان پێنەوت کە جادوگەرە.
هاری پۆتەر دەچێتە قوتابخانەی (هۆگووتس) بۆ ئەوەی فێری جادوو بێت.

لەو کاتەوە دەست پێدەکات کە هاری پۆتەر رابردووی خۆی دێتەوە یاد و ئەو راستییە دەزانێت، کە پەیوەندیی بە جادووییەوە هەیە و جادووگەرە.. تا دەگاتە تەمەنی حەڤدە ساڵی.
هاری پۆتەر لەگەڵ هاوڕێکانی دا، کە بریتین لە (هێرمینۆ گرانەر) و ( رۆن ویزلی) هەوڵی ئەوە دەدات کە شای تاریکی لۆرد (ڤۆلدمۆرت) لە ناوبەرێت.
سەرجەم لاپەڕەکانی هەر حەوت بەشەکەی زنجیرە رۆمانی هاری پۆتەر لە دەقە ئینگلیزییەکەی دا (٤١٩٥) لاپەڕەیە.. لە حەوت بەرگ دا چاپ کراوە، هەر بەرگێکی ناونیشانێکی تایبەتی هەیە.. ئەم حەوت بەشە (بەرگە) کراون بە هەشت فیلمی سینەمایی لە بەریتانیا و ئەمریکا دا، بەشی حەوتەمی کراوە بە دووفیلم، هەر فیلمێکیش بە ناونیشانی بەشەکانی هاری پۆتەرەوەیە.

جوان رۆلینگ، لە ساڵی (١٩٩٥) دا، بەشی یەکەمی رۆمانە خەیاڵییەکەی تەواکرد کە بە ناوی (هـاری پۆتەر و بەردی فەیلەسووفەکە) وەیە. دوایی ناردی بۆ زیانزە دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی پەرتوک. دوانزە دەزگایان رەتیانکردەوە کە چاپی بکەن، چونکە رۆمانەکەیان بە بابەتێکی بێکەڵک و پڕوپووچ دەزانین.. بەڵام خانەی بڵاوکردنەوەی سیانزەم (بلومسبۆری) کە کچۆڵە هەشت ساڵانەکەی بەرپرسی ئەم دەزگایە چیرۆکەکەی خوێندەوە، زۆر سەرسامی بوو، داواشی لە باوکی کرد کە چاپی بکات. بەرپرسەکەش لەسەر داخوازی کچەکەی، بە نابەدڵی بڕیاری دا کە چاپی بکات، بەڵام ئەوەی کرد بە مەرج کە نابێت بە ناوی راستی (جـوان رۆلینگ)ەوە چاپی بکات و بڵاوی بکاتەوە، چونکە لەو بڕوایەدا بوو، کە خوێنەران بڕوا بەوە ناکەن، کە ژنە نووسەرێک دەربارەی جادوو بۆ منداڵان بنووسێت.. بۆیە پێشنیاری ئەوەی کرد کە بە ناوی (ج. ک. رۆلینگ)ەوە چاپی بکات و بڵاوی بکاتەوە. (ج) پیتی یەکەمی (جـوان)ـە (ك) پیتی یەکەمی ناوی نەنکێتی (کاسلین ـ دایکی باوکی)، (رۆلینگ) یش نازناوی خێزانەکەیانە.
جـوان رۆلینگ هەر بۆ ئەوەی کە رۆمانەکەی چاپ بکرێت، بە پێشنیارەکە رازی بوو، لەو کاتەوە تا ئەمڕۆش جوان رۆلینگ رۆمانەکانی و نووسینەکانی هەر بە ناوی هونەری (ج . ک. رۆلینگ)ەوە بڵاویان دەکاتەوە.

دەزگای بلومسبۆری (١٥٠٠) جونەیهی ئیستەرلینی دا بە جوان کە پارەیەکی زۆر کەم بوو.. تەنیاش (٥٠٠) دانەی لە پەرتوکەکەی چاپکرد، چونکە ترسی ئەوەی هەبوو، کە نەفرۆشرێت و زیان بکات. لە لایەکی کەشەوە قەشەکانی کەنیسەکان دژی ئەم رۆمانە وەستانەوە، کە باسی جادوو و شەیتانی تێـدایە، حکوومەتی ناوخۆش، دەستی گرت بەسەر پەرتوکە نەفرۆشراوەکان دا.. بەڵام لە دوای دوو هەفتە کۆمپانیای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئەمرێکی (سکۆلسنگ) نامەیەکی بۆ جوان نارد، لە نامەکەیان دا نووسیبوویان، کە (١٠٥) هـەزار دۆلاری ئەمریکی پێدەبەخشن، بۆ پێدانی مافی چاپکردن و بڵاوکردنەوەی بەشی یەکەمی هاری پۆتەر. جوان رۆلینگ وەختبوو لە خۆشی دا گەشکە بیگرێت، تا ئەو رادەیەی کە بڕوای ناکرد کە ئەم داوایە راست بێت.. رازی بوو، پارەکەشی پێگەیشت.

هەر لەو ساڵەدا، واتا لە (١٩٩٧) دا، بەشی یەکەمی هـاری پۆتەر وەریان گێڕایە سەر زمانی ئەڵمانی.
سەرکەوتن و ناودەرکردنی بەشی یەکەمی رۆمانەکـەی، بوو بە هاندەر بۆ جوان رۆلینگ تا درێژە بە تەواوکردنی زنجیرە رۆمانی هاری پۆتەر بدات، تا هەر حەوت بەشەکەی نووسی.. لە بەریتانیا و ئەمریکادا، چەندین دەزگـا و کۆمپانیای چاپ و بڵاوکردنەوەی پەرتوک و کۆمپانیای فیلمسازی پەیوەندییان بە جوانەوە کرد.. کە ئامادەن بەرانبەر بە پێدانی پارەیەکی زۆر، بەشەکانی تری رۆمانەکەی چاپ بکەن و بڵاوی بکەنەوە. بیکەن بە فیلمی سینەمایی.
تا ئێستا لە سەرانسەری جیهان دا، زیاتر (٤٥٠) ملیۆن دانە لە پەرتوکە چاپکراوەکانی بەشەکانی زنجیرە رۆمانی هاری پۆتەر فرۆشراون.. کە ئەمەش ژمارەیەکی پێوانەییە لە مێژووی پڕفرۆشتنی پەرتوک لە جیهان دا.
بۆ نموونە بەشی شەشەمی رۆمانەکە (هـاری پۆتەر و شازادەی دووڕەگ) لە یەکەمین رۆژی خستنە کتێبخانەکانەوە (١٠) ملیۆن دانەی لێفرۆشرا.

بەشەکانی زنجیرە رۆمانی هاری پۆتەر، وەریان گێڕاون بۆ (٧٨) زمان لە جیهان دا.. هیواخوازی ئەوەشین کە وەرگێڕێکی کوردمان، زمان باشزانی ئینگلیزی دەقی بەشەکانی رۆمانی هاری پۆتەر لە ئینگلیزییەوە وەربگێڕێت بۆ سەر زمانی کوردی، تا خوێنەرانی کوردیشمان بەم رۆمانە خەنی و ئاشناببن.
تا ئەمڕۆش بە ملیۆنان خوێنەر و هاوادارن لە جیهان دا، سەرسامی زنجیرە رۆمانی هاری پۆتەر و فیلمەکانین.
جوان رۆلینگ بە هۆی فرۆشتی پەرتووکەکانی بەشەکانی هاری پۆتەر و بە هۆی پشکی لەو هەشت فیلمە سینەماییانەی رۆمانی هاری پۆتەرەوە.. بوو بە یەکێک لە ملیۆنێرەکانی جیهان.. داهاتەکەشی بە (ملـیار و نیویک) دۆلار مەزەندە دەکرێت. لە پلەی یەکەمی لیستی نووسەرە پڕداهاتەکانی جیهان دایە. تا ئەمڕۆش پڕداهاترین ژنە نووسەر لە هەموو جیهان دا.

جوان رۆلینگ بە یەکێکیش لە دە ژنە ناودارەکانی جیهان ریزبەند کرا، لە ریزبەندی چوارەم دایە ( ئەنگـیلا مێرکل، گلـۆریا ماری ستینم، ئیندێرا گـاندی، جوان رۆلینگ،…)
خەڵاتەکانی جـوان رۆلینگ:
خاتوو جوان رۆلینگ، وەکو کەڵە رۆماننوسێک، لە پاداشتی نووسینی زنجیرە رۆمانی هاری پۆتەر و ئەو خزمەتە گەورەییەی کە پێشکەشی بە (ئـەدەبی منداڵان) کرد.. لە بەریتانیا و دەرەوەدا چەندین خەڵاتی رێزلێنانیان پێبەخشین:

(*) میدالیای شکۆداری بەریتانیا.
(*) نازناوی (دیم)ی بەریتانی.
(*) لە لایەن شاژنی بەریتانیا (ئەلیزابێسی دووەم) ەوە رێزی لێنرا.
(*) لە ساڵی (٢٠٠٠) دا لە لایەن شازادە (تشارلز)ی میری (ویلز)ەوە خەڵاتی (پلەی ئیمبراتۆرییەتی بەریتانیا) یان پێبەخشی.. ئەم خەڵاتەش یەکێکە لە خەڵاتە هەرە بەرزەکانی بەریتانیا کە لە لایەن شاژنەوە دەبخەشرێت.. شازادە ئەوەشی پێوت کە یەکێکە لە هەوادارانی زنجیرە رۆمانی هاری پۆتەر.
(*) لە ساڵی (١٩٩٧) و (٢٠٠٠) خەڵاتی (وایت برید) یان پێبەخشی، بۆ باشتری پەرتووکی ساڵ بۆ منداڵان.
(*) سێ ساڵیش لەسەر یەکتری خەڵاتی زێڕینی (سمارتیز) یان پێبەخشی.
(*) لە لایەن زانکۆکانی (هارڤارد، ئێکسەر، سانت ئەندرۆز، ئیبردین، ئەدنبرە، نابر) دکتۆرای شانزای و خەڵاتی رێزلێنانیان پێبەخشی.
(*) لە ساڵی (٢٠١٠) دا، لە لایەن گۆڤاری (ئیدیتورس)ەوە، جوان رۆلینگ وەکو کارتێکەرترین خانم لە بەریتانیا هەڵبژێرا.
(*) لە لەلایەن شـاژنی دانیمارکەوە، خەڵاتی (هـانز کریستیان ئەندەسۆن)ی ساڵی (٢٠١٠) یان پێبەخشی، وەکو باشترین نووسەری ئەدەبی منداڵان لەو ساڵەدا.
ئەمانە و چەندین خەڵاتی تری رێزلێنان و پێزانین، پێشکەش بە خاتوو جوان رۆلینگ کراون.
لە ئەمڕۆش دا هەموو ئەو کەرەستە و ئەو شتانەی کە جوان رۆلینگ بەکاری هێناون.. یا پاڵەوانەکانی فیلمەکانی رۆمانەکەی هاری پۆتەر بەکاریان هێناون، بوونە بە شتی بەهـادار و بە نرخ و بە پارەیەکی خەیاڵی دەفرۆشرێن.
بۆ نموونە ئەو کورسییە دارەی، کە جوان رۆلینگ لەسەری دادەنیشت و بەشی یەکەم و دووەمی هاری پۆتەری لەسەر نووسی، لە شاری نیویۆرک لە ئەمریکا، لە بە زیادکردنی ئاشکرادا، بە (٤٠٠) هـەزار دۆلار فرۆشرا.
بەشەکانی (بەرگەکانی) زنجیرە رۆمانی هاری پۆتەر:
ئەمانە ناوی بەشەکان و ساڵی چاپکردنی زنجیرە رۆمانی هاری پۆتەرن:
١ـ هاری پۆتەر و بەردی فەیلەسووفەکە (١٩٩٧)
٢ـ هاری پۆتەر و ژووری نهێنییەکان (١٩٩٨)
٣ـ هاری پۆتەر و بەندکراوی ئەزکابان (١٩٩٩)
٤ـ هاری پۆتەر و جامی ئاگر (٢٠٠٠)
٥ـ هاری پۆتەر و گروپی ملـدرێژەکان (٢٠٠٣)
٦ـ هاری پۆتەر و شازادەی دووڕەگ (٢٠٠٥)
٧ـ هاری پۆتەر و پیرۆزییەکانی مردن (٢٠٠٧)
٨ـ شانۆگەری (هـاری پۆتەر و منداڵە نەفرەتییەکە) کە هەر جوان رۆلینگ نووسیوێتی، چاپکراو و بڵاوکرایەوە.. جـوان لەم پەرتوکەشی دا، نەیتوانیوە لە جیهانی جادوویی دووربکەوێتەوە.. بەوەش ناوبرا کە (بەشی هەشتەمی) زنجیرە رۆمانی هـاری پۆتەرە. ئەم شانۆگـەرییە بۆ یەکەمین جـار لە رۆژی (٣١ی/ یۆلیۆ/٢٠١٦) لەسەر شانۆ لە (لەنـدەن) نمایش کرا، کە رێکەوتی بیرەوەری پەنجا و یەک ساڵڕۆژی لەدایکبوونی جوان رۆلینگ بوو.
ئەم رۆمانەشی کراوە بە فیلمی سینەمایی، کە پڕە لە کەسایەتی خەیاڵی و لە جادووگەر و لە بەختگرەوەکان، ئەم فیلمەش تازەیەش هەر درێژکراوەی ئەو جیهانە پڕ لەسەرکەشی و جادووییەی هـاری پۆتەرە.

هەر حەوت بەشەکەی هاری پۆتەر بە هەمان سەرناوەوە، کراون بە هەشت فیلمی سینەمایی، کە پڕداهاترین دەستکەوتیان لە جیهانی سینەمای جیهانی دا بەدەست هێناون.. داهاتی فیلمەکان زیاتر لە (٧) ملیار دۆلارە. هەروەها ئەو پاڵەوان و ئەکتەرانەش کە لە زنجیرە فیلمە سینەماییەکانی هـاری پۆتەردا بەشداریان کردوون و رۆڵیان هەیە، چ وەکو دەرهێنەر یا پاڵەوان و ئەکتەر، ئەوانیش زۆر دەوڵەمەند و ناسراو و ناودارن بوونە.
جوان رۆلینگ لە ساڵی (٢٠٠١) دا، بۆ جاری دووەم، لە ئوسکۆتلەندا لەگەڵ پزیشکی سڕکەر دکتۆر (نـایل مایک مۆرای) دا هاوسەرگیری کرد.. دوو کوڕیان بوو (داڤید) و (ماکنزی) لەگەڵ کچەکەیدا بوون بەخاوەنی سێ منداڵ و تا ئەمڕۆش پێکەوە لە خانوویەکی قەشەنگ و مۆدێرن دا لە (ئیدنبرگ لە ئوسکوتلەندا) دا، بە خۆشی و خۆشەویستی و شادی دەژین.

جوان رۆلینگ، چەند جارێک لە دادگادا ئامەدەبوو، وەکو شکات لێکراو، یا شکاتکەر، هەندێ نووسەر شکاتی ئەوەیان لە جوان رۆلینگ کردبوو، کە لە نووسینەکانیانی وەرگرتووە. ئەویش شکاتی ئەوەی لە هەندێ نووسەر کرد، کە لە ئیدیۆمی رۆمانی هاری پۆتەرەیان وەرگرتوون. بەڵام جوان رۆلینگ لە هەموویان دا براوە بوو.
زانایای دەروونیش پشتگیری لە زنجیرە رۆمانی هاری پۆتەر دەکەن، بە لە پەرتوکە باشترینەکانی جیهانی دادەنێن، کە منداڵان لە جیهان دا لێیانەوە فێری گەلی چەمکی گرنگ دەبن و زاخاوی کەسێتیان دەدات.

جوان رۆلینگ منداڵانی زۆر خۆشدەوێ و زیاتر گرنگییان پێدەدات، چیرۆک و رۆمانەکانیشی ئاراستەی منداڵان کردوون، لەم رووەوە دەڵێ:” درێـژە بە نووسین بۆ منداڵان دەدەم، چونکە لە راستی دا چێژ و خۆشی لەمەدا دەبینم”
بە تەواوکردنی هەر حەوت بەشەکەی هاری پۆتەر، کۆتایی بە بە نووسین و بە چیرۆک و رۆمانەکانی نەهێناون، کۆمەڵێک چیرۆکی خۆشی خەیاڵی تری بۆ منداڵانی بچووکتر لە تەمەنی هاری پۆتەر نووسیون، ئەو زیاتر چێژ و خۆشی لە نووسینی ئەو چیرۆک و رۆمانانە وەردەگرێت، کە بۆ منداڵان دەیانووسێت.. رۆمانێکی تازەشی بە ناوی (کورسییە بەتاڵەکە) بۆ بەساڵاچووان چاپکردووە، چەند رۆمانێکی تریش بۆ گەورەکان چاپکردوون، لەوانەش رۆمانی (بکوژە سپی پۆشەکە) چەند چیرۆک و رۆمانی تریشی تەواوکردووە و تا ئێستا چاپ نەکراون.

هاری پۆتەر کێیە؟

دەمانەوێت ئەوەش بزانن، کە ئەو ئەکـتەرە منـداڵە سەرکێشە بەناوبانگە ئینگلیزەی، کە بەڕۆڵەکەی بینەرانی سەرسام کردووە.. لە خەیاڵی کەسیش دا نەبوو، کە ناوبانگێکی جیهانی دەربکات.. ئەو منداڵە خۆشەویستەی کە بە ناوی(هـاری پۆتەر)ەوە ناسراوە.. پاڵەوان و دینەمۆی فیلمەکانی هەر حەوت بەشەکەی زنجیرە رۆمانی( هـاری پۆتەر)ە ئەم منداڵە زیرەکە بە سەرکێشییە فەنتازییەکانی بینەرانی سەرسام و حەیـران کردووە، بە ملیۆنـان منـداڵ و گەورە لە جیهان دا، هەواداری فیلمەکانین.. ناوی راستی ئەم منداڵە (دانیال جاکوب رادکلیف)ە لە (٢٣ی/ یۆلیۆ/١٩٨٩) لە شاری (لەندەن) لە بەریتانیا لەدایکبوووە. لە تەمەنی پێـنج ساڵانەوە هۆگـری نوانـدن بوو، هەر لەو تەمەنەیدا، لە چەندین بەرنـامەی تەلەفـزتۆنی دا بەشداری کرد.. ئێستا بە یەکێک لە هەرە ئەستێرە گەشەکانی سینەمای جیهانی دەناسرێت.. بەڵام ناودەرکردنەکەی بۆ رۆڵی پاڵەوانێتی لە (هاری پۆتەر) دەگەڕێتەوە.
جـوان رۆلینگ و کـاری خێرخـوازی:
جوان رۆلینگ، ئەو ژنە هەژار و نەبووە، کە خەم و ئازارێکی زۆری چەشت. لە ئێستادا پڕداهاترین و دەوڵەمەنترین و بەختەوەرترین و بە ناوبانگترین ژنە نووسـەرە لە هەمـوو جیهان دا.. نووسەرێکی زۆر بەخشـندە و خـیرخـوازە.. جـوان رۆلینگ، ساڵانە چەند ملیونێک دۆلار دەبەخشێت بە نەخۆشخانەکان و بە رێکخراوەکانی بواری خزمەتگوزارییەکانی منـداڵان و بە خـێزانانی هـەژار و بە کاری مرۆیی.. پارەیەکی باشیشی بەخشیوە بۆ تۆژینەوەی زانستی و بۆ دۆزینەوەی چارەسەری نەخۆشییە سەختەکان.. ئەمانە و گەلی کاری مرۆیی و خێرخوازی تریشی لێوەشاونەتەوە.

(*) بۆ ئەم نووسینی ئەم بابەتە، سوودم لە چەند سایتێکی ئینگلیزی و عەرەبی وەرگرتووە.
نەرویـج: ٥ی/ فیبروار/ ٢٠١٨

هەتا بێت زیاتر ئیسلامبوونی ئەردۆگان دەردەکەوێت. ئەو کابرایە ئەگەر شێوەی دەرەوەی هەندێک لە مرۆڤی ئەم سەردەمە دەچێت بەس ناوەرۆکەکەی ئیسلامیە. ئەردۆگان هەر لە سەرەتاوە دوو ڕووی جیاوازی لە خۆی نیشانداوە. ڕووێکی مۆدێرن و ڕووێکی ئیسلامی. هێرشی ئەو خەلیفەیە بۆ سەر (چیای کوردان) کە داگیرکەری ناوەکەی بۆ عەفرین گۆڕیوە ئەوەی لە گوماندا نەهێشتۆتە ئەو خەلیفەیە خەونی گێڕانەوەی خەلافەتی ئیسلامیە بەڕاستی. ئەردۆگان سڵ لەوە ناکاتەوە پەنا بۆ فێڵ و درۆ و ڕیاکاری ببات. ئەمە لە ئیسلامدا بە تەقیە ناسراوە. تەقیە کە بە عەرەبی وا دەنووسرێ (التقییە) هەرچەند ئەمڕۆ وا دەزانرێت تەنیا مەزهەبی شیعە پەیڕەوی دەکات بەڵام بەڕاستی یەکێ لە ڕێگاکانی پێغەمبەر بووە.

لە قورئانیشدا جێگای کراوەتەوە:
لا يتخذ المؤمنون الكافرين أولياء (أصدقاء) من دون المؤمنين ومن يفعل ذلك فليس من الله فى شئ إلا أن تتقوا منهم تقاة ويحذركم الله نفسه وإلى الله المصير”. سورة آل عمران 28:3.

پێغەمبەر بۆ نموونە کەعب بن ئەشرەف و شەعبان بن خالد الهذلی و چەند کەسێکی تری بەو شێوەیە لەناوبرد هەر لەبەر ئەوەی باوەڕیان پێی نەبوو. ئیسلام ڕێگای موسڵمانی داوە لەگەڵ دوژمندا درۆ بکات و لەو بارەیەوە حەدیس هەیە. هەتاکو ئەمڕۆ دەوڵەتە ئیسلامیەکان پەیڕەوی ئەو شەریعەتە دەکەن. هەرکە یاسر عەرەفات ڕوو بە ڕووی ڕەخنەی ئیسلامیەکان بۆوە کە چۆن لەگەڵ یەهوودی نەوەی بەرازدا پەیمانی مۆر کردووە پێی وتن پێغەمبەر بە بیری خۆتان بهێننەوە کە لەگەڵ یەهوددا پەیمانی حودەیبیەی مۆر کرد. مەبەستی ئەوە بوو ئەو کاتەی بێهێز بوو پەیمانی مۆر کردو کە بەهێز بوو لێی پەشیمان بۆوە. تەقیە نەهجی ئەردۆگانە و هەر بە فێڵ و تەڵەکەبازی هێناویەتی.
لە لایەک لەگەڵ وڵاتانی ڕۆژئاوایە و پەیمانی لەگەڵ بەستوون و لە لایەکی تر لەگەڵ دنیای ئیسلامیە. ئەردۆگان ئەمڕۆ جوێن بە سەرۆکی ئەمەریکا دەدات و وا دەزانی سبەی دەبێتە شەڕیان بەڵام وا دەرناچێ. سبەی سەردانی دەکات و دەڵێ ئێمە هاوپەیمانین. هەڕەشە لە ڕاوێژگاری ئەڵمانیا دەکات و بە زمانی بازاڕ هەزار جنێوی پێ دەدا. دەگاتە ئەوەی پێی بڵێ دەتڕوخێنم بەڵام هێندەی پێناچی دەستی خستۆتە ناو دەستی. لەگەڵ ئێران و روسیاو دەوڵەتەکانی تریش بەهەمان شێوە.

ئەردۆگان سەرۆکی سوریا بە گەورەترین دیکتاتۆر وەسف دەکات و دەڵێ هەر کەسێ پەیوەندی بەو سەرۆکەوە هەبێ دوژمنی ئیسلامە بەڵام کە هێرش دەکاتە سەر عەفرین پەیمانی لەگەڵ دەبەستێت. میراڵ ئەکشیناری سەرۆکی پارتی چاکەی تورکی کە ژنێکە بە دوژمنی ئەردۆگان دانرێت و بە ژنە ئاسنینەکە ناوی دەرکردووە بەپێی ڕۆژنامەی زەمانی تورکی ڕەخنەی توند لە ئەردۆگان دەگرێ و دەڵێ تۆ چۆن لەسەرەوە بە ڕێژیمێک دەڵێی دیکتاتۆر و لەژێریشەوە دەست دەخەیتە ناو دەستی؟ بۆیە عەلی یەلدرم ڕۆژی دوای ئەوە هەر بەپێی قسەی ڕۆژنامەی زەمان ناچار دەبێت بڵێ نوێنەری سووری لەو کۆنگرەیەدا بەشدارە کە لە کۆتایی مانگی کانوونی دووەمی ئەمساڵدا لە سوتشی دەبەسترێت کە بۆ گفتوگۆی لایەنەکانە. ئەمە جاران بە کفر دادەنرا هیچ نەبێ بە ئاشکرا بەڵام لەژێرەوە ئەردۆگان هەموو کارێک دەکات بۆ فراوانکردنی دەستەڵاتەکەی و گێڕانەوەی خیلافەی ئیسلامی.

ئەردۆگان بەو شێوازە ئیسلامیەی کە لە قورئان و سوننە و مێژووی ئیسلامی وەرگرتووە زۆر سوودی لە ڕووداوەکان وەرگرتووەو لە خزمەتی خۆیدا بەکاریهێناون. داگیرکردنی عێراق لەلایەن ئەمەریکاوە سوودی زۆری پێ گەیاند کە تازە دەستەلاتی گرتبوو. ئەوێک ئەندامی ناتۆ بێت و باڵوێزخانەی ئیسرایلی لە پایتەختی خۆی کردبێتەوە بەڵام بە دیوەکەی تریشدا خۆی بە پارێزەری ئیسلام و دژی کافران بزانێت سەیر نییە لای جەماوەری ئیسلامی پێگەی بەرز بکرێتەوە کە ئەوەی لایان گرنگە درووشمە.
لەسێدارەدانی سەددام حسێن و شەڕی لوبنان، شەڕی حەماس و ئیسرائیل و زۆری تر بوونە پاڵپشت بۆ ئەردۆگان، کە لە هەموو ئەوانەشدا دوو ڕووی هەبووە، ڕووێک لەگەڵ ئەمەریکا و ئیسرائیل و ڕووێک لەگەڵ جیهانی ئیسلامی.

لە هەموو دنیای ئیسلامی بە باشووری کوردستانیشەوە ئەردۆگان وەک ڕزگارکەری ئیسلام سەیر کراوە. کەم نین ئەو ڕۆشنبیرانەی ئەردۆگانیان بە پێشەنگی خۆیان زانیوە. ڕاستە لەم چەند ساڵەی دواییدا ئەو ڕۆشنبیرانە لە ڕوویان نایەت وەک جاران بە ئاشکرا پیایا هەڵبدەن بەڵام بۆ نموونە کەناڵی ڕووداوی پارتی هێشتا بە ئاشکرا ئەردۆگان بە ڕابەری موسڵمانانی جیهان دەزانێ. ڕۆژگارێ یەکگرتوو کە هێزی لە ئێستا زیاتر بوو خۆی لە ئەردۆگان و پارتەکەی جیا نەدەکردەوە.

ئایا ڕاستە ئەردۆگان و پارتەکەی تورکیایان بوژاندۆتەوە؟

ئەوە یەکێکە لەو پروپاگەندانەی لە دنیای ئیسلامیدا دەکرێ کە ڕۆشنبیرانی باشووری کوردستانیشی گرتۆتە بەڵام ئایا ڕاستە؟ ئایا ڕاستە وەک ئەوەی ڕووداو و کەناڵە ئیسلامییەکانی تر بانگەشەی بۆ دەکەن گەندەڵی لە تورکیا کەم بۆتەوە؟ هەر بۆ نموونە بەر لە هاتنی ئەردۆگان و پارتەکەی تورکیا لە لیستی بەڕێوەبەرایەتی حوکومی دنیادا پلەی ٣٣ی هەبوو کە لە سەرووی ئیتاڵیا بوو بەڵام لە ساڵی ٢٠١٥ بۆ پلەی ٦٦ دابەزی. هەروەها لەڕووی سەربەخۆیی دادگاوە تورکیا لە کۆی ١٤٢ دەوڵەتدا پلەی ٨٨ی هەیە کە پلەیەکی زۆر نزمە. لە ڕووی ئازادیی ڕۆژنامەگەریدا پلەی ١٤٨ی هەیە کە ١٧٩ دەوڵەت تیایا بەشدارن. ئەو پلەیە زۆر زۆر نزمە. ئەوە باسی ٢٠١٥ەیە کە ئەردۆگان لەم دوو سێ ساڵەی دوایی تەمەنیدا تورکیای تەواو کردۆتە وڵاتێکی دیکتاتۆریی داڕوخاو.

پرسیار ئەوەی ئایا خەونی ئەردۆگان دێتە دێ؟ ئایا دەتوانێ خەلافەی ئیسلامی لەسەر شێوزای خەلافەی لەناوچووی عوسمانی بگەڕێنێتەوە؟
وەڵامدانەوەی ئەو پرسیارە نەخێرە ئەگەر زانیمان تورکیا لەناوەوە بە دەست چەند کێشەی گەورەوە دەناڵێنێت کە هەر بۆ پۆشینی ئەو کێشانەیە ڕوو لە دەرەوە دەکات و داگیرکردنی عەفرینیش پەیوەندی ڕاستەوخۆی بەو کێشانەوە هەیە.

ئەگەر زانیمان گولەنیەکان کە نوسخەیەکی تری ئیسلامین چ هەڕەشەیەکی گەورەیەن بۆ ئەردۆکان دروست کردووە زیاتر بۆمان دەدرکەوێ خەونی ئەردۆگان پووچەڵ دەبێتەوە. ئەگەرچی گولەین و ئەردۆگان هەمان شتن بەڵام لەوەدا جیاوازن کە گولەنیەکان هەر بەپێی تەقیەی ئیسلامی پێیانوایە هێشتا کاتی ئەوە نییە بە ئاشکرا باس لە گێڕانەوەی خیلافە بکرێ بەڵکو وا پێویست دەکات جارێ بۆ فریودانی دنیای ڕۆژئاوا دیموکراتی و مافی مرۆڤ و شتی تر بە گرنگ سەیر بکرێن لەبەر ئەوەی هێشتا موسڵمان هێزی کەمە.

هەڕەشەیەکی تر بۆ سەر دەستەڵاتی ئەردۆگان و خەونەکەی ئەو ژنەیە کە لەسەرەوە ناوی هات، میراڵ ئاکشنار. ئەو ژنە توانیویەتی جەماوەرێکی گەورەی عەلمانی بۆ خۆی کۆبکاتەوەو مەبەستیەتی تورکیا لەم زەلکاوە دەربهێنێت کە بەهۆی ئەردۆگانەوە تێیکەوتووە.

ناکرێت ئەوە بشارینەوە کە ئەو ژنەیش لەبەرامبەر مەسەلەی کوردا هەمان ڕوانینی ئەردۆگانی هەیە و باوەڕی بەوە نیە نەتەوەیەک هەبێ بەناوی کورد بەڵام زۆر ڕەخنەشی لە ئەردۆگان گرتووە کە سەرکردە کوردەکانی ئەشکەنجە داوە و لە زیندانی خستوون.

بەبڕوای من هەڕەشەی هەرە گەورە بۆ سەر ئەردۆگان بەتایبەتی و هەموو حوکمێکی ئیسلامی بەگشتی ئەو گۆرانەیە کە لەم چەند ساڵەی دوایدا بەسەر دنیای ئیسلامدا هاتووە. دنیای ئیسلام بەتایبەتی لەگەڵ هاتنی داعشەوە بەهیچ شێوەیەک ئەوەی جاران نییە و زۆر گۆڕاوە.

بەشێکی زۆری ئەو جەماوەرە هیوای بە حزبی ئیسلامی نەماوە بۆئە ئەردۆگان ناتوانێت لە ڕێگای هەڵبژاردنی ڕاستیەوە خۆی نوێ بکاتەوە. لە هەڵبژاردنی ئایندەدا ئەردۆگان چاوەڕێ دەکرێ بکەوێت و میراڵ ئاکشنەر جێگای بگرێتەوە. ئەمە تەنیا پەیوەندی بەتورکیاوە نییە بەڵکو پەیوەندی بە هەموو دنیای ئیسلامیەوە هەیە. لە باشووری کوردستانیشدا ئیسلامیەکان شکستی گەورە دەخۆن یەکگرتوو لەمێژە هێزی خۆی لە دەستداوە.

ئەمجارە گۆڕان و کۆمەڵیش بەشێکی زۆری کورسییەکانیان دەدۆڕێنن. ئەگەر گەندەڵی و دیکتاتۆریەتی پارتی و یەکێتی نەبووایە گۆڕان لە دایک نەدەبوو و حزبەک ئیسلامییەکانی ترش بەو شێوەیە دەرنەدەکەوتن. ئەو گۆڕانکارییە هەر خۆی دواجار لە بەرژەوەندی ئەردۆگان و پارتەکەیدا نییە کە ئەوە چەند ساڵە بەشێکی هێزەکەیان لەو هەرێمە وەردەگرن بەتایبەتی دوای ئەوەی لەگەڵ بنەماڵەی بارزانی پەیمانی بازرگانیان مۆر کردووە. ئەگەرچی ئەردۆگان بەپێی ئەو باوەڕەی هەیەتی ئەوەی بە خەیاڵیدا نایەت مۆرکردنی پەیمانە.

جیاوازی چینایەتی ئەمڕۆ لەهەموو كات و ساتێكی نیو سەدەی رابردوو بۆتە كێشەی مرۆڤایتی لە جیهاند, رۆژ لە دوای رۆژ ئەم جیاوازییە لە بەرزبونەوەدایە, شۆرشی پیشەسازی زیرەك زیاتر بەرەو هەڵكشانی دەبات, راپۆرتە ساڵانەكانی ئۆكسفام و مشتومڕەكانی دافوس بونەتە تیرمۆمەتری سەرمایەداری جیهانی, لە رێگەیەوە دەتوانین لە ئەحواڵیان بزانین, ئەوان جار جارە لە كەناڵەكانی خۆیانەوە باسی خزمەتی مرۆڤ و دادپەروەری دەكەن, وەلێ ساڵ لە دوای ساڵ سفری پارەكانیان زیاد دەكات و دەبنە سەرچاوەی زیادبونی نایەكسانی لە جیهان, بەناوی مافی داهێنانەوە سەرچاوەی گرانی دەرمان و نەخۆشی بەردەوام و پیسی ژینگەو تاڵان كردنی رەنجی كارە سامانی ژێر زەمینی ئەم گەردونەن. 47 ساڵە سەرمایەدارانی جیهان لێرە لەم دافوسە بچكۆلانەیە كۆدەبنەوە بۆ باسكردنی كێشەكانیان لە رێگرییەكانی بەردەم كەڵەكەكردنی سەرمایە, ساڵ لە دوای ساڵ بە پارەی زیاترو خانوی گەورەتر و كەشتی جوانترو هاوسەری گەنجتر و ئۆتۆمۆبیلی مۆدێل باڵاترەوە دەگەڕێنەوە بۆ ئەم بەهەشتە زستانییە, وەلێ هەر غەمبارن و ناڕازین لە بەش و دەسەڵاتیان, شەوە دەنە دەم رۆژەوە بۆ كۆكردنەوەی زیاتر, كەچی باسی دادپەروەریش هەمیشە لەسەر زاریانە, لە هەر 5 دۆلاری ئەم جیهانە 4ی لە گیرفانی ئەماندایە, كەچی مستەریملیاردێر لە گەڵ ملیاردێردا گفتوگۆی ژیانی كرێكاران دەكەن, كێشەی هەژاری چارەسەرە كەن, هەرچەندە ئەوەی هەیانە زیاترە لە قیمەتی نەهێشتنی هەژاری لە جیهان, بنەبڕكردنی زۆرینەی نەخۆشییەكان, نەخوێندەواری, كێشەی ئاو و تەوالێت و پیسی ژینگە و مردنی ژنان و ……

دەیان دەردو ئافات كە سستەمەكەیان سەرچاوەین, وەلێ هەر حەكایەتی لەسەر گەرمە كەن كەچی لەو رۆژەی دافوس دامەزراوە, رۆژ لە دوای رۆژ بەشداربوانی دەوڵەمەندتر دەبن, لە پاڵیا ماوە ماوە كونجێكی جیهانە كەن جهەنەم.كۆبونەوەی ئەم گروپە 3000 كەسیە, كۆبونەوەی نوخبەی ئابوری جیهان و ملیاردێرەكان و بەڕێوەبەری بانكەكان و سیاسەتمەدارانی سەرمایەدارییە, زۆریان ملیاردێرن, هەندێكیشیان سەركردەی ملیاردێرن وەك جوتە گەنجەكەی دەباشان و سەری رەش, هەشیانە دەڵاڵی ملیاردێرەكانن وەك ماكرۆن, بەشێكی دیكەشیان بەڕێوەبەری راپەڕاندنی كۆمپانیاكانن كە موچەكانیان سەدان جاری كارمەندانی ناو دەزگاكەی خۆیان وێڕای بەخششەكان و وەرگرتنی پشكەكان, كە هەر یەكەی 55 هەزار دۆلاری خۆیان دەدەن بۆ بەشداریكردن,كە هاوتایە بەكاركردنی 70 ساڵی كرێكارێكی هیندی و بەنگەلادشی و كەمبۆدی و دەیان وڵاتی دی, بۆ ئەوەی لە رێگای ئەو گردبونەوە چەند رۆژییە زیاتر بدورنەوە, لەم دیدارەی نێوان سەرمایەداران و دەسەڵاتداران,ئاسایشی ئەم نوخبە دەسەڵاتدارە راستەقینەی جیهان 5000 چەكداری سویسری دەیان پارێزێت,شارۆچكەیەك فڕینی ئاسمانی و خۆپیشاندانی سەر زەوی تێدا قەدەغە دەكرێت لەو رۆژانە, هەرچەندە بریار وایە دیموكراسی راستەوخۆكەی سیوسرا نموونەیی بێت لە جیهان, بە ناچاری نەیاران لە دورەوە خۆپیشاندان لە دژیان ئەنجامە دەن, ئەوان حەز بە بیستنی ژاوە ژاوی نەیارانی سەرمایەداری ناكەن, گرنگ ئەوەیە نە ئارامیان تێك درا نە دڵتەنگ كران بەو هات و هاوارە ناشازەی نەیارانیان, مشتومڕەكانی ئەمساڵیان بەهۆی ئەو هەموو سەروەت و سامانەی پارساڵ بەدەستیان هێنا ئاوهەوای دافوسی گەرمتر كرد, هەرچەندە 20 ساڵە دافوس سەرمای وای بەخۆوە نەبینیوە.

ستیف بانون راوێژكاری راستگەرای دەركراوی ترەمپ, ئەگەر هیچ وشەیەكی راست نەبێت تا ئێستا, ئەو وتەیەی راست بوو كە لە ساڵی 2014 وتی” كرێكارانی جیهان بێزار بوون بڕیار لە گروپێك لە دافوس وەربگرن”, لە راستیدا هەموو بڕیارەكانی جیهان لە چەند كۆڕو كۆبونەوەیەكی واوە وەردەگرترێت.پاپا فرانسیسیش بێزاری خۆی لە بەرز بونەوەی جیاوازی چینایەتی بۆ بەشدارانی دافۆس دەربڕی, وەلێ بێزاریەكەی نابێتە جێگای پێشوازی بەشداربووان بە ئاستی دابەزاندنی باج لە لایەن ترامپەوە لە 35% ەوە بۆ 21%, ملیاردێرەكان سوپاسی ترامپیان كرد بۆ كەمكردنەوەی باج, لە نەیاری ترامپەوە بونە دۆستی نزیكی, هەواڵی ئەم مزگێنییەی حاكمە ملیاردێرەكە خۆشی بڕیاری ساڵ و دەیە بو بۆیان,ئەوان مردون بۆ سیاسەتی ئابوری ترامپ چونكە دەربڕی بەرژەوەندییە چینایەتییەكانیانە, بەڵام نەیاری سیاسەتین كە زیان بە بەرژەوەندیەكانیان دەگەیەنێت, پێچەوانەی ئۆباما دژ بە بڕیارە ئابوریەكانی بوون شەیدای سیاسەتەكەی بوون.

راپۆرتی ئەمساڵی ئۆكسفام ” ئۆكسفام تۆڕی رێكخراوە خێرخوازییەكانە بۆ كەمكردنەوەی هەژاری لە ساڵی 1942 لە بەریتانیا دامەزراوە ” كە رۆژێك پێش دەستپێكردنی دانیشتنەكانی دافوس بڵاو كرایەوە ئاگری بەردا لە جەستەی كۆبونەوەكە, بەوەی ئەمساڵ ژمارەی سەروەت و سامانی 42 ملیاردێر یەكسانە بە سەروەت و سامانی 3,8 ملیار مرۆڤی هەژار لە جیهاندا,پارساڵ ئەم ژمارەیە 61 كەس و ساڵی 2016 تەنها 86 كەس و ساڵی 2009 بریتی بوو لە 390 كەس, بەم شێوەیە دەبینین ساڵ بە ساڵ ژمارەی ملیاردێرەكان لە كەمبونەوەدان و ژمارەی هەژارە هاوتاكانیان لە بەرزبونەوەدایە, راپۆرتەكانی ئۆكسفامیش ساڵانە گڕی گەرماكە بەتینتر دەبێت, وەلێ ناتوانێت هەرەس بە بەفری دافوس بهێنێت, تا ئەوكاتە لایەنی بەرامبەر 3,8 ملیارەكە لە پێناو خۆیاندا نەیەنە مەیدان. بە پێی هەمان راپۆرت 82%ی زێدەی سەروەت و سامانی بەرهەم هاتوو لە ساڵی 2017 بۆ 1%ی كۆمەڵگا بووە, 99%ەكەی تریش بە هەر هەمویانەوە 18%یان بەركەوتووە,لە هیندستان 1% تەنها 73%ی بەركەوتووە, لەوەش زۆر وڵات دەست بەتاڵ دەرچوونەو لە زێدەی سەروەت و سامان هیچیان لە نیعمەتی گەشەی ئابوری و سەروەت و سامانی جیهان بەر نەكەوتووە, كە لە ئێستادا قەبارەی سەروەت و سامانی جیهان 28 ترلیۆن دۆلارەو لە ساڵی 2022 پێشبینی دەكرێت بەرز بێتەوە بۆ 341 ترلیۆن دۆلار.

لە ساڵی 2010 ەوە كرێكاران كرێكانیان تەنها 2% زیادی كردوە, كەچی ملیاردێرەكان داهاتیان 13% چۆتە سەر, ئەمەش هۆكاری ئەوەیە رۆژ لە دوای رۆژ قڵشتی چینایەتی لە جیهاندا دەچێتە سەر, بە پێی راپۆرتی جیاوازی داهاتی ساڵی 2018, 1%ی ئەمەریكیەكان داهاتیان لە 11% ەوە لە ساڵی 1980 بۆ 20% لە ساڵی 2014 بەرز بۆتەوە, لە روسیا لە 4% لە ساڵی 1980 بەرز بۆتەوە بۆ 20% لە ساڵی 2015, لە چین 6% لە 1978 بۆ 14% لە 2015, ئەمەش پێچەوانەی ئاستی ژیری قەڵەم بەدەستانی بۆرژوازی كوردە كە وا دەزانن دیاردەكە تەنها كوردستانییە,بە پێی ئاماری ناوەندی جیهانی نایەكسانی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست 10% دەوڵەمەندەكان خاوەند 61% سامانن ئەمەش بەرزترین رێژەی نایەكسانیە لە ئاستی جیهان, كە هەرێمەكەی خۆمان بەشێكە لێی, لە هیندو بەرازیل و ئەفریقا55%و باكوری ئەمەریكا 47% و یەكێتی ئەوروپا37%,لە ئاستی جیهانیش1%ی هەرە دەوڵەمەندەكان خاوەند 27%ی سەروەت و سامانی جیهانن,كە لە ساڵی 1980 تەنها خاوەندی 16%ی بوون,هاوكات لە بەرامبەردا 50%ی هەرە هەژارەكانی جیهان تەنها خاوەند 9%ی سەروەت و سامانی جیهانن. ئۆكسفام رێگ گرتن لە هەڵاتن لە دانی باج و بەرزكردنەوەی كرێی كرێكاران و سنور دانان بۆ موچەو داهاتی بەڕێوەبەری راپەراندنی كۆمپانیاكان بە رێگا چارەی گونجاو دەزانێت بۆ رێگا گرتن لە بەرز بونەوەی نا یەكسانی, وەلێ كاتێك ترمپ دەبێتە حاكمی جیهان, پێشنیارەكەی بستێك بڕ ناكات, چونكە حكومەت و چین و كۆمپانیا بونەتە یەك دەستگا.

زیاد بوونی ژمارەی دەوڵەمەندەكان نیشانەی پێشكەوتنی ئابوری نییە, بەڵكە نیشانەی شكستی سستەمە كە ناتوانێت پارسەنگ رابگرێت و بەرئەنجامی گەشەی ئابووری دادپەروەرانە لە نێوان مرۆڤەكان لە جیهان دابەش بكات, نەك وەك سیاسییەكانی كوردستان پێیان وابوونی بوونی هەزاران ملیۆنێر و 30 ملیاردێر نیشانەی پێشكەوتنی كوردستانە.لە كاتێكدا 3,8 ملیار كەس هیچیان بەر نەكەوت لە نیعمەتی گەشەی ئابوری جیهان بگرە قازانج سەری مایەشی خواردووە,تەنانەت كریستین لاغارد بەڕێوەبەری سندوقی دراوی جیهانی وتی”لە 15 وڵاتی جیهانی سێیەم داهاتی تاك دابەزیوە”كەچی لە لایەكی ترەوە رۆژانە 2 ملیاردێری نوێ چاو هەڵدەهێنن لەسایەی سستەمی سەرمایەداری جیهانی و ژمارەیان لە ئێستادا گەیشتۆتە 2043 كەس تا سەرەتای ئەمساڵ, كە نزیك 90%یان پیاون,پارساڵ ژنان بایی 10 ترلیۆن دۆلار كاری خۆبەخشیان ئەنجامداوە لە ماڵەكانیان, هەرچەندە ئەمساڵ بەشێك لە دانیشتنەكانی دافۆس ژنان بەڕێوەیان برد.

پار ساڵ ملیاردێرەكانی جیهان لە روی ژمارەوە 233 كەسیان زیادی كرد,ژمارەیان لە 1810 كەسەوە بەرز بوەوە بۆ 2043 كەس, ژمارەكە زۆر زیاترە لەوەی دوو رۆژ جارێك دانەیەكی نوێ لە دایك بێت وەك ئاژانسەكانی جیهان رایان گەیاند, ئاخر زۆربەیان ملیاردێرەكان خاوەندین, بگرە هەر 1,56 رۆژ جارێك ملیاردێرێك مل ئەستور لە دایك بوو, ئەندامێكی دافوس زیاد دەكات,هاوكات ملیاردێرەكان سەرمایەكەشیان لە 6,7 ترلیۆن دۆلارەوە بەرز بوەوە بۆ 7,67 ترلیۆن دۆلار, واتا نزیك 0,93 ترلیۆنی دۆلار چۆتە سەر سەرمایەكانیان واتا رۆژانە 2,7 ملیار دۆلار چۆتە سەر سەرمایەكانیان, بەمەش سەرمایەكانیان 13,9% زیادی كردووە لە پارساڵدا, لە كاتێك ئابوری جیهان لە ساڵی 2016 بە بڕی 3,2% و لە 2017 بە بڕی 3,7% گەشەی كرد, ئەمساڵیش بە پێی پێشبینی سنوقی دراوی جیهانی 3,9% گەشە دەكات, لێرەدا دەبینین نا هاوسەنگیەك لە رێژەی گەشەی سەرمایەی سەرمایەداران و گەشەی ئابوری جیهانیدا هەیە بە قازانجی سەرمایەداران, كەواتە قڵشتەكە ئەم دوو چینە نەك لێك دادەبڕێك بەڵكە دەیانبات بۆ دوو كیشوەری جیاو دوو جیهانی دژ بە یەك.ساڵی 2000, ژمارەی ملیاردێرەكانی جیهان تەنها 470 كەس و سەرمایەكەشیان 898 ملیار دۆلار بووە, لەوساوە سستەمی سەرمایەداری جیهانی چەندین قەیرانی درێژخایەنی توندی بڕی, وەلێ ئەمان لە روی ژمارەو سەرمایەوە هەر زۆربوون و دەوڵەمەندتر بوون, لە كاتێك جان بۆل غیتی بەریتانی لەپەنجاكانی سەدەی رابردوو بووە یەكەم ملیاردێر لە جیهاندا, ساڵی 2018 ژمارەیان بەرەو 2500 دەڕوات.

دیاردەی جیف بیزۆسئەمساڵ دوای 7 دەیە لە دایك بوونی یەكەم ملیاردێر لە مێژووی جیهاندا, یەكەم خاوەند سەت ملیار دۆلار لە دایك بوو,ئەویش جیف بیزۆس ” 12-1-1964 “ی ئەمەریكی خاوەنی كۆمپانیای ئەمازۆنە” 5-7-1994 دامەزراوە, نرخەكەی بایی 700 ملیار دۆلارە, داهاتی ساڵانەی 177,9 ملیار دۆلارە, بیزۆس خاوەند16%ی پشكەكانی كۆمپانیاكەیە, 550000 ژمارەی هێزی كارێتی,لە ئەمەریكا 12 دۆلار كرێی سەعات كاری كرێكارانێتی, لە هیندستانیش كرێكارانی مانگانە 233 دۆلار وەە گرن,واتا كرێكارێك 60 هەزار ساڵ كاربكات ناتوانێت سەرمایەی بیزۆس وەربگرێت نەك كۆبكاتەوە, هەر خولەكێك بە ئەندازەی 12 ساڵی ئەوانی دەستە كەوێت ” تەنها ساڵی 2017 , سەرمایەكەی 34,2 ملیار دۆلار زیادی كردووە, چوارشەمەی رابردووش دوا رۆژی مانگی یەكب ئەمساڵ 6,5 ملیار دۆلار لە چركەیەكدا قازانجی بوو,توانی بە خێرایی بیل غیتس و وارن یافت رەت بدات, لە سێیەم ملیاردێری جیهانەوەی ساڵی رابردوەوە بپەڕێتەوە بۆ یەكەم, كە لە ساڵی 2016 هاتە ریزی 10 دەوڵەمەندەكەی جیهان و پلەی پێنجەمی بەدەست هێنا,لە ساڵی 2002 لە ریزی 293 ەمین و لە 2006 لە ریزی 147ەمینی ملیاردێرەكانی لیستی فۆربیسدا بووە, ئێستا ناوبراو خاوەند 121 ملیار دۆلارە و دەوڵەمەندترین كەسە لە مێژوی مرۆڤایەتی, تەنها لە مانگی رابردوو سەرمایەكەی 22,3 ملیار دۆلاری چۆتە سەر كە هاوتایە بە داهاتی نەتەوەیی ساڵێكی وڵاتێكی وەك كەمبۆدیا “16ملیۆن كەس” و 1,3 ملیاری زیاترە لە داهاتی نەتەوەیی وڵاتی ئەفغانستان”36 ملیۆن دانیشتوان” , ماوەتەوە بڵێین بیزۆس لەم ساڵدا پشكی لە دابەزاندنی باج 789 ملیۆن دۆر بووە, بۆیە ترامپ شایانی ئەو پێشوازییە گەرمە بوو لە لایەن ملیاردێرەكانەوە.

كۆتاییەكی غەمناك

لە ماوەی مانگی رابردوودا داوجۆنز لە 24000 ەوە گەیشتە سەروی 26000, بۆ گەیشتن بە 25000 , 23 رۆژی ویست, وەلێ بۆ 26000 بە چاونوقانێك تێی پەڕاند, ساڵی 2017 داوجۆنز نرخەكەی 22% چووە سەر, بەمەش 9,6 ترلیۆن دۆلار نرخی زیادیكرد, كە بەشێكی زۆری پشكی ملیاردێرەكان بە تایبەت ئەوانەی كارەكانیان پەیوەستە بە پیشەسازی زیرەك و ئەنتەرنێتەوە, هاوكات ئێستا سەفقاتی بازاڕی دراو لە جیهاندا ساڵانە دەگاتە 2500 ترلیۆن دۆلار, كە نزیك 35 جار زیاترە لە داهاتی نەتەوەیی جیهان, ئەمەش دەریدەخات سەرمایەی سەرمایەداران بەشێ زۆری لەناو ئابوری بەرهەمهێناندا نییە, ئەوەشمان لە یاد نەچێت كە دوو لەسەر سێی سەروەت و سامانی ملیاردێرەكان بە میرات بۆیان ماوەتەوە, هەموو ئەمانە دەریدەخەن كە سامانی ئەمانە پەیوەندی بە رەنجدانەوە نییە, واتا شتێك لە فەرهەنگی ئابوریدا نەماوە بەناوی سەرمایەداری نیشتمانی, كوێ كزەیەكی كەڵەكەی سەرمایەی لێ بێت ئەوان لەوێن, لە كۆتادا دەگەینە ئەو ئەنجامەی 150 ساڵە دوبارە دەكرێتەوە, ماركس وتەنی پرۆلیتاریای رۆمانی لەسەر كۆمەڵگا دەژیا, بەڵام لە ئێستادا كۆمەڵگا لەسەر پرۆلیتاریا دەژێت.

ئه‌ی شاژنی جه‌نگ، كچی شه‌رڤان، تۆ چ قاره‌مانێكی، كه‌ جیهان به‌خۆت سه‌رسام ده‌كه‌ی و ئه‌ردۆگانییه‌كانیش وه‌ك جرج ده‌تۆقێنی! تۆ چ شه‌ره‌فێكی گه‌وره‌ی ئێمه‌ی، كه‌ ئیسلامییه‌ مرۆڤكوژه‌ داوێنپیسه‌ شه‌هوه‌تبازه‌كان ده‌به‌زێنی؛ ئه‌و ئیسلامییانه‌ی ته‌نها بۆ كۆیله‌یی تۆ و بۆ داوێنپیسیی جیهاد ده‌كه‌ن!

ئه‌وان میراتگری باب و كاله‌ ئه‌نفالچی و خوێنڕێژه‌كانیانن؛ ئه‌وان چۆن بڕوا ده‌كه‌ن (داخ له‌ دڵن)، كه‌ تۆ جه‌نگاوه‌ری و له‌وان مه‌ردتر و بوێرتری! ئه‌ی شاژنی جه‌نگ، ئه‌ی شاژنی ئومێد و ئازایی و به‌رخودان، تۆ چقڵی تیژی شه‌ره‌فی، كه‌ له‌ چاوی خه‌لیفانه‌ی ئه‌ردۆگان ڕاده‌چیت و وه‌ك كێردی ناموسیش هه‌ناوی بۆگه‌نی پیاوه‌تی ئیسلامییه‌ چه‌ته‌كان ده‌پسێنی!

ئه‌ی شاژنی ئازادیی، من نازانم ئێستا جاش و ژنكوژ و گه‌نده‌ڵكارانی كورد له‌ ئاستتدا چ دبێژن؟ چۆن له‌ ڕوویان دێ دارچناری گه‌وره‌یی كه‌سایه‌تی تۆ ببینن و گوێیان له‌ گێڕانه‌وه‌ی داستانی شه‌ره‌ف و نه‌به‌ردیی تۆ بێ؟

ئه‌ی شاژنی جه‌نگ و ئازادیی، تۆ ئیمانی پۆڵایینی به‌ سه‌ركه‌وتن: سه‌ركه‌وتنی ئازادیی خۆت و وڵاته‌كه‌ت؛ تۆ گه‌رده‌لوولی ئه‌و شه‌ره‌فه‌ی، كه‌ ئه‌ردۆگان و جاشه‌ موجاهیده‌كانی ده‌حه‌په‌سێنی و ده‌تۆقێنی… تۆ حه‌قیقه‌تی، كه‌ به‌سه‌ر سته‌مدا سه‌رده‌كه‌وێ!

فاشیەت، یان فاشیزم ئادیۆلۆجیەتێکی ئاڵۆزە، ڕەنگە نەتوانرێت بە ئاسانی پێناسە بکرێت، بەڵام کۆی ڕا جیاوازەکان لەسەر ئەوە کۆکن کە فاشیزم بە واتای ستەمکاریی نەتەوەیی و نەتەوەپەرستیی و نەژادپەرستییە. ئەم ئادیۆلۆجیە ستەمکارە دەیەوێت جیاکاریی لە نێوان ڕەگەز و توخم و ڕەنگی پێست و زماندا بکات بەو نیازەی کە پێی وایە هەندێک نەتەوەی بنەڕەتیی و ڕاقی هەن کە پاقژترن لە نەتەوەکانی دیکە.

ئەم ئایدۆلۆجیە فاشییە لە جەنگی جیهانی یەکەمەوە دەرکەوت و ئدلۆف هیتلەر لە ئەڵەمانیا و مۆسۆلۆنی لە ئیتالیا لە سیەکان و چلەکانی سەدەی بیستدا ڕابەرییان کرد. بەڵام ئەم بزووتنەوە فاشیزمییە قەتیس نەما تەنها لەم دوو وڵاتەدا، بەڵکو گەلێک نەتەوەپەرستیی لە وڵاتانی تردا گرتەوە، وەک فرانشیسکۆ فرانکۆ لە ئیسپانیا و خوان بیرۆن لە ئەرجەنتین و زۆر نەتەوە و وڵاتی تر.

ئەم ئایدۆلۆجییە دژایەتی سەرسەختی مارکسییەکان و فەلسەفەی مارکسیی و لیبرالێزمی دەکرد. لە ئیتالیادا بۆ خۆ جیاکردنەوە زۆر جار کڵاوی ڕەشیان لەسەر دەکرد، کڵاوی ڕەش بووبوو بە سیمبول و نیشانەی خۆ جیاکردنەوەیان لە نیشانەکانی ئایدۆلۆجییەکانی دیکە.

فاشییەتی ئەو سەردەمەی ئەڵەمانیا و ئیتالیا تەنها ئیلهامیان لە نەتەوەپەرستیی و نەژادپەرستییەوە وەردگرت. فاشیزم درێژەی کێشا تا ڕۆژگارەکانی ئەمڕۆ. لەم سەدیەدا ئەوەی سەرکردایەتی فاشیزم دەکات ئەردۆغان و حیزبەکەیەتی(ئەکپارتی)، فاشیزمی ئەردۆغانی لە سەدەی بیستویەکدا زیاتر لە فاشیزمی جاران دڕندەتر و ترسناکترە، دڕەندەیی و ترسناکیشی لەوەوە هاتووە کە ئیلهام و بیری کۆنەپەرستیان لە نەتەوەپەرستیی و دینییەوە وەردەگیرت. بە جۆرێک ڕۆچۆتە ناو دینەوە و قوڵبۆتەوە تیاییدا کە خوازیاری ئەوەیە هەموو جیهان و بە تایبەتی ڕۆژهەڵاتی ناوین و دەوڵەت و وڵاتانی ئیسلامیی بگێڕێتەوە بۆ سەردەمی کۆنی خەلافەت و بە تایبەتی خەلافەتی عوسمانییەکان. ئەم فاشییزمییەی ئەردۆغان بۆ خۆ جیاکردنەوە لە هەموو ئایدۆلۆجییەکانی دیکە کاڵاوی ڕەشی فاشیزمیی گۆڕیوە بۆ کڵاوی سپی ئیسلامییانە، بۆیە مەلا مێزەر سپیەکان بەردەوام نزا و پاڕانەوە بۆ سەرکەوتنی دەکەن.

فاشیزمیی ئەردۆغانی بە جۆرێک لە تورکیادا قوڵبۆتەوە کە وردە وردە لە هەوڵی ئەوەدان بە تەواوەتی سیکۆلاریزمییەکەی کەمال ئەتاتورک و خودی کەمال ئەتاتورک لە بیر تورکەکان بەرنەوە، ئێستا مێگەل ئاسا مەلا مێزەر سپییەکان کە وەک باس دەکرێت ژمارەیان زیاترە لە ٩٠هەزار مەلان گوتاری هەینیان تەرخانکردووە بۆ نزا و پاڕانەوە بۆ سەرکەوتنی ئەم ئایدۆلۆجییە فاشیزمە.

لە سەرانسەری دەوڵەتە ئیسلامییەکاندا زۆربەی زۆری ئیخوانەکان و سەلەفەییەکان کۆی تاقم و دەستەی چەکدارە تیرۆریستییەکان پشتیوانی لەم ئادیۆلۆجییە سەرسەختە دینیی و قەومپەرستییە دەکەن. کار گەیشتۆتە ئەوەی کە مەلایەکی سوونی مەزهەمبی وەک مەلا کامەران لە کوردستاندا ڕایدەگەیەنێت کە دژایەتی ئەردۆغان و تەنانەت حکومەت و دەوڵەتی شیعە مەزهەبیش لە ئێراندا دژایەتی خوا و دینی ئیسلام و ئەو بەها مرۆییانەیە کە لە ساڵی ١٩٤٨دا نەتەوە یەکگرتووەکان ڕایگەیاندووە. ئەم بانگهێشتەی مەلا کامەران لەوەوە دێت کە هەرچ پەیڕە و پڕۆگارم و ئەجندایەکی دینیی هەیە هەموویان لە دواجاردا لە یەک سەنگەردا دەوەستن دژی دیموکراسیی و مافی مرۆڤ و ئازادیی و سەربەخۆیی و شکۆمەندی مرۆڤ. مەلا کامەران دەیەوێت سوود لە بەهاکانی مرۆڤ و مافی مرۆڤیش ببینێت و پێچەوانەیکاتەوە بۆ خزمەت بە ئایدۆلۆجییە فاشییە نەتەوەپەرستیی و دیننەکەی ئەردۆغان و ئەکپارتی.

فاشییەتی ئەردۆغان بەوە ڕازی نییە کە کەمال ئەتاتورکی نەتەوەپەرست و نەژادپەرست چەندین نەتەوەی لە تورکیاد پاکتاوکرد، چەندین جاریش پڕۆسەی پاکاتاوکردنی نەتەوەی کوردی گرتەبەر، بۆیە بۆ پشتیوانی لە نەتەوەپەرستیی و نەژادپەرستییەکەیان پەنای بۆ فاشیەزمیی دینییش بردوە و هەردوو فاشیزمیی نەتەوەیی و دینیی پێکەوە گرێداوە. بەکارهێنانی دین لای ئەردۆغان تەنها لە پێناوی قوڵبوونەوەدایە لە ئایدۆلۆجیەتی فاشیزمیی، چونکە تەنها بە فاشیزمیی نەتەوەیی تێر نابێت و دڵی ئاو ناخواتەوە.

جیهاد موحمەد/ ٠٢/٠٢/٢٠١٨

سەرەتای ١٩٨٤ كە پۆلی پێنجەمی زانستیی دواناوەندیی زۆزانی كوڕان بووم، چەند ساڵێك بوو شیعرم دەنووسی و لەو ساڵەدا شیعرێكم نووسی كە بەلامەوە زۆر جوان بوو، لەڕووی كێش و مۆسیقاوە زۆر ڕێك بوو، بەڵام لەخۆمم ڕانەدەبینی بۆ بڵاوكردنەوەی بنێرم، لام وابوو بڵاوكردنەوەی شیعر ناسیاوی و واسیتەی دەوێ، ئەوكات مامۆستا ماھیر وەسمان خۆشناو كە ئێستا لە نەرویج دەژیت، ئینگلیزیی پێ دەگوتین و لەخۆم ڕاپەرمووم و چووم دەقەكەمم دایێ، بۆ سبەینێ مامۆستا ماھیرم بینییەوە، بەتەنیا پێی گوتم، بەڕاستی شیعرەكەتم زۆر بەدڵ بوو، كورە بەڕاستی پێم بڵێ، ئەمە خۆت نووسیوتە؟ كە گوتم ئیی خۆمە و وشەیەكیشی لەخۆم بترازێ ھیی كەس نییە، دەستخۆشیی لێ كردم و گوتی بۆ گۆڤاری كاروانی بنێرە. گۆڤاری كاروان ئەوكاتە سەرتۆپی گۆڤار و ڕۆژنامەی كوردیی بوو و دەق و نووسینی بە زەحمەت لێ بڵاو دەكرایەوە، مامۆستا ماھیر خۆیشی پێشتر چەند بابەتێكی ڕۆشنبیریی لە ئینگلیزییەوە كردبووە كوردی و لەوێ بڵاوی كردبووەوە، لەوانە ئەوەی بیرم مابی (من جگەری مامەعەبەم)، كاروان لەلایەن خوێنەرەوە دەستاودەست دەكرا و بابەتەكانی لە بەرگەوە بۆ بەرگ دەخوێنرانەوە و ناوی گەورە و نووسەری ناودار و بەتوانا بابەتیان تێدا بڵاودەكردەوە.

ھەر ھەمان نیوەڕۆ، ئەو نیو درھەمەی ھەمبوو بە پوولی پۆستەم دا و دەقە شیعرەكەمم لەناو زەرفی نامە بە ئەدرێسی ئەمیندارێتیی گشتیی ڕۆشنبیری و لاوان (گۆڤاری كاروان)، خستە ناو سەندووقە سوورەكەی بەر دەرگای بەریدەكەی پشت مەحكەمەی جاران، بێئومێد و نیگەران، بەپێ تا گەڕەكی كشتوكاڵ بەرەو ماڵ بوومەوە چونكە پارەی پاسم پێ نەمابوو. كاروان مانگانە دەردەچوو، پێنج مانگی پێچوو، كەچی شیعرەكەی من نە باس نە دەنگ. ڕۆژێكیان لە جومعەی مەكتەبەم پرسی: بارەگای كاروان كە لە ئەمانە عاممەیە، كەوتووتە كوێ؟ جومعە وەسفی بۆ كردم كە دەكەوێتە سەر شەست مەتری لە سەرووی سێتاقان كە پێشتر بنكەی لاوانی لێ بوو.

سبەینەیەكی زوو لە ماڵەوە بەپێ تا ئەوێ ڕۆیشتم و ئەمانە عاممەم دیتەوە و لێی بەژوور كەوتم و لە پرسگەكە لە گۆڤاری كاروانم پرسی و ڕێنیشانیان كردم بو ئەخیری ڕاڕەوەكە و لەوێوە بە قاڵدرمەیەك سەركەوتم و ڕووبەڕووی دەرگایەكی گەورەی دوودەریی ساج بوومەوە كە بەھەمان شێوە نووسینەكەی سەر گۆڤارەكە ناوی كاروانی لەسەر نووسرابوو، گەر ھەڵە نەبم دەسخەتی كاك سەعید یەحیا بوو. بەشەرمێكی زۆرەوە دەرگاكەم پاڵ پێوەنا، جیڕەیەكی قایم لە دەرگاكە ھەڵسا و بەژوور كەوتم، ھۆڵێكی گەورەم بینی كە كۆمەڵێك نووسەر لێی خەریكی كاری كاروان بوون، دواتر زانیم ئەوانە: حوسێن عارف و عەزیز ھەریری و گوشادی حەمەسەعید و عەلی خورشید و ڕەمزیە بوون، منی گەنجێكی پێنجەمی ئامادەیی نە كەس دەناسم و نە كەسیش دەزانێ كێم! لەنێو ھەموویاندا، عەلی خورشید سەرێكی بڵند كرد و فەرمووی لێ كردم، لای ئەو دانیشتم و ھەر ھەموویان بەر لە ھەمووشیان، حوسێن عارف بەخێر ھاتنیان كردم. دوای ئیستێك ڕووم كردە كاك عەلی كە دواتر بەناوەكەی كەوتم و لە ھەواڵی شیعرەكەی خۆمم پرسی! كاك عەلی بە ناسناوی (فەرھادی)یەكەمەوە دیاربوو زانیی من كێم و كوڕی كێیشم! دوای ئەوەی ھەندێ ئەملاو ئەولای كرد و لەوێ و لەولاتر تەماشای چەند فایلێكی كرد، سەری لەبن گوێمنا و بەدزییەوە پێی وتم با بەینی خۆمانبێ، شیعرەكەت لە ژمارەی داھاتوو بڵاو دەبێتەوە، بەڵام با كێشەم بۆ دروست نەبێ و لای كەس قسە نەكەی و باسی ئەوەش مەكە كە من پێم گوتووی (ئێستاش كە یەكتر دەبینین ئەم باسە دێنینە گۆڕێ)، ئیتر نەلەمن دەنگ نە لەو دەنگ.

بەدرێژایی ئەو مانگە ڕۆژانم دەژماردن و نیگەران بووم تا ڕۆژێكیان لە مەكتەب خۆم و كتێبی قوتابخانەم بەرەو ماڵ دەبوومەوە، لە كتێبخانەیەكی شەقامی مزەفەرییە چاوم بە ژمارە تازە بەرگ زەردەكەی كاروان كەوت (ژمارە ٢٦) كە لە دیوی ناوەوەی بەرگی پێشەوەیم ڕوانی، ناوی خۆمم كەوتە بەر چاو، لەخۆشیانا وەخت بوو شاگەشكە بم. وابزانم تا مانگ تەواو بوو، نزیكەی دە ژمارەیم لێی كڕی كە نرخەكەی ٢٠٠ فلس بوو. خۆشییەكەی لەوەدا بوو كە زۆربەی خوێندەوار بینیبوویان و پیرۆزبایی و دەستخۆییان لێ دەكردم، لە سەروویانەوە مامۆستا ماھیر، یادی بەخێر.

ڕوانینه‌كانی چاوی شه‌قام
چاوی شه‌قام ..
هۆن .. هۆن نیگای ئاگری باڵی كاروانمان
مه‌رگی به‌هاری ئاسۆ دائه‌بارێنی ..
هۆنراوه‌ی زام ..

تاڵ .. تاڵ چڵی خوێنی وشه‌ی سه‌ربڕاومان
له‌ ڕێژنه‌ و تاوی هه‌ناسه‌ی ژاڵه‌ و بیدا دائه‌چێنێ‌ ..
لێوی په‌یام ..

گه‌ڵا .. گه‌ڵا تریفه‌ی بزه‌ی هاوارمان
به‌ناو ناخی ڕێگای قوڕپێوان و شیندا ئه‌وه‌رێنی ..
خۆری ئه‌نجام ..

تاڵ .. تاڵ ورشه‌ی شنه‌ی ئاڵای هه‌نگاونانمان
به‌ناو سنگی ته‌مومژی قه‌ڵای شه‌ودا ئه‌پرژێنێ‌ ..
شه‌قام: من كیشوه‌ری زامم
زام: من شۆڕشی په‌یامم
په‌یام: من چه‌كی ئه‌نجامم
ئه‌نجام: من گۆرانی ناو سه‌نگه‌ری شۆڕشگێڕانی جیهانم ..
من ڤێتنامم ..
من پۆلیڤیام ..
من سۆدانم ..
من شۆڕشی كوردستانم.
***
(( وێڵێكی ڕێ‌ .. ڕێبواری ڕێی بێ‌ كۆتایی
په‌یتا .. په‌یتا
خه‌نجه‌ری له‌ سێبه‌ری باڵای ته‌مه‌نی سته‌مكاری
هه‌ڵئه‌كێشا …
دیواری خوێن خۆی له‌ فرمێسك هه‌ڵئه‌كێشا.
سه‌نگه‌ری خه‌م چیای قورسی ڕێی نۆ ساڵه‌ی
ته‌نیا خواستێكی ئه‌كێشا.))
_ گۆرانیی .. له‌ناو گه‌رووما ئه‌خنكێنرێ‌
گۆرانیی .. له‌ناو سه‌نگه‌را ئه‌سووتێنرێ‌
كه‌چی هێشتا .. هێشتا سه‌نگه‌ر
نازانم بۆ .. بۆ له‌ ئاگری ناو گه‌رووی خۆی ناپرسێ‌؟
( ڕێی گه‌رداوی خوێنی هیوا
به‌ره‌و ئاسمانی ئه‌ودیوی مه‌به‌ست ئه‌ڕوا ..
ئه‌فڕێ‌ .. ئه‌كشێ‌، تا چاوی بڕكا .. ئه‌ڕوا .. ئه‌ڕوا
ئا ئه‌و له‌شه‌ی .. به‌ باڵییه‌وه‌ هه‌ڵئه‌واسرا
ئا ئه‌و زامه‌ی .. به‌ ناوچه‌وانییه‌وه‌ ئه‌نرا
گه‌رووی تفه‌نگی پێشمه‌رگه‌ی ئه‌هێنایه‌ سروودی گڕ
چاوی تۆڵه‌ی ناو سه‌نگه‌ری
ئه‌هێنایه‌ په‌ڵه‌ی بارانی خوێنی خوڕ.))
_ كوا ڕه‌شه‌بای گڕپژێنی
ناو گه‌رداوی دڵی تۆڵه‌
كوانێ‌ شنه‌ی ته‌م ڕه‌وێنی
باخی لێوی بیابانی سنگی ئه‌م وڵاته‌ چۆڵه‌؟
(( خۆر .. بۆ په‌ڵه‌ هه‌ورێ‌ ئه‌گری
هه‌ور .. بۆ باخ
باخ .. بۆ داربه‌ڕوویه‌كی شاخ
داربه‌ڕووش .. بۆ ته‌ورێ‌ ئه‌گری.))
_ ڕێبوارێكم .. بۆ ڕێ‌ ئه‌گریم
فرمێسكێكم .. بۆ زێ‌ ئه‌گریم.
(( ئاگر .. له‌دوای ماندووبوونی سووتاندنی خه‌رمانی
وشك، هه‌ناسه‌ی خه‌می هه‌ڵكێشا..
تۆڵه‌ .. به‌ناو گه‌رووی ڕقا وه‌ك تووله‌ ڕێیه‌كی خوێنین،
به‌ره‌و دڵی وێرانه‌ی سه‌نگه‌ری
وشه‌ی خۆر داكشا.))
_ ئه‌نه‌ڕێنم:-
من ڕێبواری هیوایه‌كی سه‌رهه‌ڵگرتووم.
ئه‌چرپێنم:-
من ماچێكی بۆ لێو تینووم.
((ڕێگا دووره‌ ..
داستانی خه‌م كێوی گڕی سه‌ره‌و ژووره‌
ڕێ بۆ مه‌ڵبه‌ند .. چله‌ی دۆزه‌خێكی سووره‌
شه‌پۆلی لێوی گۆرانی پرشنگی خۆری خنكاوی
ده‌ریای خوێنی بێ‌ سنووره‌ ..)).
_ ئه‌ڕۆم ..
له‌ناو شاری خه‌ما زه‌نگی بزه‌
بۆ چرۆی گۆرانییه‌ك ڕائه‌وه‌شێنم.
ئه‌ڕۆم ..
له‌ناو گۆمی خوێنا چرای وشه‌
بۆ پشكۆی هۆنراوه‌یه‌ك دائه‌گیرسێنم
ئه‌ڕۆم .. ئه‌ڕۆم
من بۆ ڕێگه‌ی ئاگر سووتووم
ئه‌ڕۆم .. ئه‌ڕۆم
من مه‌رگی پێشمه‌رگه‌ی زیندووم
من گۆرانیی ئاسۆم چاوم
من ئازاری ئاڵای ناوم
من .. هۆنراوه‌م،
به‌ بێ‌ سه‌نگه‌ر هه‌رگیز ناژی
من .. سه‌نگه‌رم،
به‌ بێ‌ ده‌فته‌ر هه‌رگیز ناژی
من .. له‌ مه‌رگا
ناوی ژیان له‌ خۆم ئه‌نێم
من .. له‌ ده‌نگا
شیعر بۆ چرپه‌ی چاو ئه‌ڵێم
من .. له‌ تۆفی خوێن هه‌ڵسانی ڕێگای شارا
هه‌نگاو ئه‌نێم
من چارۆگه‌ی كه‌شتی باخی
هه‌ڵچوونی زێم.
(( شۆڕه‌سوارێ‌ ..
بۆ پرسیارێ‌ ..
تاوی ئه‌دا .. باڵی ڕۆژگار
ڕاوی ئه‌نا .. خه‌ونی شه‌وگار
هه‌ر یه‌ك وه‌ڵام .. ئه‌بووه‌ هاوار
ئه‌بووه‌ سۆزی گه‌ردووی قه‌تار)).
_ من گه‌ردنی ئاسۆی شاری پڕ هه‌نسكی
خۆم ماچ ئه‌كه‌م
(( بزه‌ی نه‌رمی شه‌پۆلی دوو لێوی وه‌ڵام
له‌به‌رده‌م ده‌رگای گریانا
ئه‌بووه‌ ئه‌نجام
ئه‌بووه‌ په‌یام)).
_ من ڕه‌شماڵی خێڵی شۆڕش
له‌ناو شاری كۆچه‌رانا
له‌ناو وه‌رزی بیابانا
له‌ناو دڵتانا هه‌ڵئه‌ده‌م.
(( چاوی ژیان
ده‌رگای داستان
له‌ پرسیاری باڵای له‌ خوێن هه‌ڵكێشراوی
شۆڕه‌سوارێك كرایه‌وه‌)).
_ ناوت نابه‌م
خۆت حه‌شارده‌ .. دوژمنداریت
باست ناكه‌م
برینداریت ..
(( ژانی زامی .. بێ‌ ده‌نگ نه‌بووی هێشتا به‌سوێ‌
چاوی ماڵی ..
نیگای كاڵی ..
پڕ كرد له‌ خوێ‌))
_ من نه‌هاتووم .. ماچ كه‌ن زامم
په‌نای ده‌ن نه‌ڕه‌ی په‌یامم
من وا هاتووم
گه‌رووی وشكی چه‌كه‌كانتان
له‌ كارێزه‌ی زامی قووڵما له‌ خوێن تێر كه‌ن
من وا هاتووم مناڵانتان
به‌ ئه‌لف و بێی شۆڕش فێر كه‌ن.

• گۆڤاری به‌یان، ژماره‌ (8) 1973.

————————–
بڕوای شار

له‌ گیانێكا… ئینسانێكا
له‌ قووڵایی ئاسمانێكا
له‌ شڵپه‌ی خوێنی جوانێكا
له‌ كسپه‌ و چزه‌ی ژانێكا
زۆر شت بینرا، ئێجگار نوێبوون.
***
بۆ گه‌ل
مه‌شخه‌ڵ
چرای ڕێبوون.
وای كرد پێڵووی چاو لێكنه‌نرێ‌
له‌ ڕووی تیشكی ئه‌و بڕوایه‌
هه‌ژاری شار هه‌نگاو بنێ‌
به‌ره‌و سه‌ختی ئه‌و ڕێگایه‌
كه‌ نان
ژیان
به‌ختیاری بۆ ئه‌م تیایه‌.
***
له‌ گیانێكا… ئینسانێكا
له‌ تاریكی ڕۆژانێكا
فرمێسك تیایا له‌رزی و ترسا
گه‌لێك پردی مه‌زن ڕووخا
كه‌سێك بینرا
كه‌سی گشت كه‌س
ژیان لای به‌س
مردنێكی سه‌ر به‌رزی بوو
تاقه‌ بڕوا
قوربانی پڕ دڵسۆزی بوو
كه‌سێك بینرا
به‌ پێشمه‌رگه‌ی كورد ناو ئه‌برا
چه‌ند لێی درا
ئازار درا
هه‌تا كوژرا
ناوی كورد و كوردستانی له‌ ده‌م نه‌بڕا.
***
له‌ قووڵایی ئاسمانێكا ….
له‌ ئاهی چه‌ند شه‌وانێكا
مانگی ڕووی دایك ئه‌بینرا
مات و بێده‌نگ
فرمێسكی مه‌نگ
نم نم له‌ چاوی ئه‌ڕژا
بۆ كۆرپه‌ شیره‌خۆره‌كه‌ی
كه‌ دوژمن له‌ بێشكه‌ی گڕا
به‌ نێزه‌ فێره‌ خوێنه‌كه‌ی
دوا تریقه‌ی گه‌شی خنكا
ئاسمان ڕووخا
زه‌وی جووڵا
مناره‌كه‌ی مزگه‌وتی شار
هات به‌لادا
نوێژ تێكدرا
خوێن په‌ڵه‌ی دا
به‌ڕووی خوادا هه‌ڵپژینرا
له‌ تاوانی ئه‌و مناڵه‌ی
وا سه‌ر بڕا.
***
له‌ شڵپه‌ی خوێنی جوانێكا
له‌ گه‌رمه‌ی شه‌ڕ بارانێكا
كڵپه‌ی تۆڵه‌ له‌چاوێكا
دڵی دوژمنی ئه‌پێكا
چاوی جوانێكی….
كچه‌ شوانێك
كه‌ نامه‌ردێ‌… جانه‌وه‌رێ‌
داگیركه‌رێ‌
ڕێی لێبگرێ‌
له‌دوای تێربوون سه‌ری بڕێ‌
له‌ چاوێكا….
له‌ چاوی كچه‌ كوردێكا
بینرا تۆڵه‌
نه‌ك یه‌ك تۆڵه‌… هه‌زار تۆڵه‌
تۆڵه‌ی زامی
بێئارامی
ژێر پێله‌قه‌ و مشته‌ كۆڵه‌.
***
له‌ كسپه‌ و چزه‌ی زامێكا
ته‌پاوتلدانی ژانێكا
باخێك بینرا
باخی هیوا
تۆوی بڕوا پێدا ئه‌كرا
بڕوا به‌گه‌ل… به‌ ڕابه‌رێ‌
به‌و زه‌حمه‌تكێشه‌ی، ڕاپه‌ڕێ‌
بڕوا به‌وه‌ی
ئامانجی كورد… هیوای نه‌وه‌ی
به‌رناگرێ‌…
ئه‌گه‌ر خوێنی بۆ نه‌ڕێژرێ‌

• گۆڤاری ڕزگاری ژماره‌، 1969.

——————————
ڕازێكی ده‌روون

گوێ‌ شلی ئه‌و وتانه‌م له‌ شه‌وه‌زه‌نگا
چرپه‌یانه‌ له‌ خامۆشی تاری سنگا
ئه‌و سكاڵا تاڵه‌ی هه‌رده‌م
هه‌ڵده‌ڕێژێ‌ زووخاوی خه‌م
ئه‌و پرسیاره‌، بێ‌ وه‌ڵامه‌ی، ڕێی پێنابه‌م
نه‌ تێی ئه‌گه‌م
نه‌ ئه‌شتوانم لێی هه‌ڵبێم و خۆم ده‌ربازكه‌م.
***
چیم له‌ بوونما ئاخۆ ده‌سكه‌وت
بڵێسه‌ و گڕ؟
یا هێمنی، گیانی نه‌سره‌وت
شادمانی، یا خه‌می دڕ
***
دنیا و ته‌مه‌نی له‌مه‌ودوام
ئاخۆ چۆن بێ‌؟
پڕ جریوه‌ی ئه‌ستێره‌بێ‌
ئاسمانه‌كه‌ی دوێنێی بڕوام.
***
ئه‌ی خۆم، كێ‌ بم؟
به‌زه‌یی بم، یا شه‌ڕخواهی
خۆشه‌ویستی، یا ڕقاوی
ئاخۆ چی بم؟
***
ته‌زوویه‌كیش به‌گیانما دێت
فرمێسك و بزه‌ی لێده‌تكێت
كاتێك ده‌روون
دێته‌ گڕ و كفت و هه‌ڵچوون
وێنه‌یه‌كی پرسیاراوی
ئه‌خه‌مه‌ به‌رچاوی وێڵم
تیایا دڕكی ئاگراوی پڕ له‌ چزه‌ی ژین ده‌شێلم.
***
له‌ فرمێسكا… له‌ بزه‌ی یادی جارانما
له‌هه‌نسكا… له‌ شاڵاوی بیرسووتانما
له‌ ناخه‌وه‌
له‌ ناخێكی به‌ داخه‌وه‌…
ڕوخساری خۆم، به‌دی ئه‌كه‌م
ڕووم تێ‌ ئه‌كا… ڕووی تێ‌ ئه‌كه‌م
دێینه‌ دووان …
له‌ من یه‌ك و له‌و به‌ سه‌دان.
***
جا له‌ ڕوخسارم تێ‌ ئه‌گه‌م
بۆ وته‌یه‌ك گوێ‌ شل ئه‌كه‌م
له‌ قووڵایی دڵمه‌وه‌ دێت
ئه‌نه‌ڕێنێت و پێم ئه‌ڵێت
نازانیت كێیت؟
پایه‌ت چه‌نده‌؟ كامه‌یه‌ جێت؟
***
تۆ مرۆڤیت… بڵنده‌ جێت
چه‌ند به‌ژان بێ‌ ژینی دوێنێت
ئه‌مڕۆ ئازاد، ملی ڕێگات
بگره‌ به‌ره‌و دنیای هیوات
ئه‌وسا هه‌ر وێنه‌ی ڕووی دوێنێت
هه‌زار و یه‌ك ڕه‌نگ ئه‌نوێنێت
باخی وشكی زه‌ردی سیسبوو
به‌ ده‌ریای گوڵ ئه‌نه‌خشێنێ‌
به‌ هه‌زاران وته‌ی نوستوو
له‌ خه‌وی قورس هه‌ڵئه‌سێنێ‌
په‌ڵه‌ هه‌وری ڕه‌شی سنگت
دێته‌ ڕه‌وینه‌وه‌ و نه‌مان
لێڵی گۆمی خولیای مه‌نگت
ڕوون ئه‌بێته‌وه‌ گه‌ش و جوان
تێده‌گه‌یت كێیت
بۆچی ده‌ژیت … كامه‌یه‌ جێت
به‌ره‌و كوێیه‌ هه‌نگاوی ڕێت
تێئه‌گه‌یت كێیت…

• گۆڤاری تووتن، ژماره‌ (4) 1970.

———————————————–

ڕازه‌كانی هه‌فته‌…..

دڵداری

من له‌ وانه‌ی دڵداریدا
له‌ دوا ڕیزی قوتابییه‌كانی پۆلا بووم.
چونكه‌ ته‌نیا له‌گه‌ڵ ژانی
ئاواره‌یی خۆشه‌ویسته‌كه‌ی خۆما بووم.

نهێنی

ئه‌زانن من پاسه‌پۆرتی
ڕه‌شكراوه‌ی فرمێسكم له‌ گیرفانایه‌؟
یه‌ك یه‌ك ئێستگه‌كان جێ‌ دێڵم
به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی بزانن چی له‌ دڵمایه‌.

شه‌رم

به‌ ڕێكه‌وت كه‌ له‌ ڕێگادا تۆ ئه‌بینم،
شیعره‌كانم شه‌رمه‌زارن.
كه‌ ناتبینم،
چاوه‌كانی بینینه‌وه‌ی وشه‌كانم هه‌ر بێدارن.

نیشتیمان

كه‌ هه‌ست له‌ناو ئاگری دوور وڵاتیا،
ڕازه‌كانم ئه‌سووتێنێ‌
به‌هاره‌ ڕێ‌ گوڵی ده‌نگم
له‌ پایزی به‌سته‌كانما ئه‌پروێنێ‌.

په‌شیمانی

دڵداره‌كه‌م چه‌قۆی ڕقی زیزبوونی خۆی،
بست بست به‌ناو گیانما گه‌ڕان.
هه‌تا له‌ناو په‌ره‌ِی دڵما،
له‌ خوێنی خۆی ده‌ریای په‌شیمانی هه‌ستان.

دڵ

من ئێستاكه‌ له‌ دڵ دوورم نازانم هه‌م
یاخود ڕێچكه‌ی نه‌مان ئه‌گرم
كامتان له‌ دڵتان نزیكن؟
ئاشكرای كه‌ن، تا ده‌ستتان له‌گه‌ڵا بگرم.

شۆڕش

ئه‌تانه‌وێ‌ من بناسن؟
من عاشقی ڕێگایه‌كم مه‌رگی تیا بێ‌.
كه‌ هه‌ڵوێست مرد بۆچی نابێ‌؟
ده‌روون شیعری شۆڕشێكی تری تیا بێ‌. ¬

1977
• ڕۆڤار، ژماره‌ (15) 2001.

———————————

داستانی شار

1
هێشتا مناڵ بووم ..
چۆله‌كه‌یه‌كی بێ په‌ڕوباڵ بووم،
نه‌ مانای ژیان .. گه‌ڵاڕێزانی،
نه‌ مانای گریان .. ژانم ئه‌زانی ..
ئه‌وه‌ی لام خۆش بوو،
حه‌مامۆكێ بوو .. خۆڵه‌په‌تانی.
* * *
نه‌م ئه‌زانی بۆ؟
ئه‌ستێره‌كانی دره‌وشاوه‌ی شه‌و ..
تاك و ترووكیان هه‌روه‌كو پشكۆ
ئه‌كشانه‌ خوارێ بۆ ناو گه‌رووی خه‌و ..
ئه‌یان وت: گیانی مرۆڤێكه‌ .. وا
له‌ گڕی كووره‌ی مردنا سووتا.
* * *
نه‌م ئه‌زانی چۆن ..
گوڵ بۆ په‌پووله‌ ده‌م ئه‌كاته‌وه‌،
چۆن نمه‌ی باران له‌سه‌رخۆ هۆن هۆن ..
گه‌ردی ڕووی گه‌ڵای دار ئه‌شواته‌وه‌،
ئای له‌ یادی كۆن!
* * *
هێشتا مناڵ بووم ..
چۆله‌كه‌یه‌كی بێ په‌ڕوباڵ بووم،
نه‌م ئه‌زانی شار ..
بۆچی جاره‌وبار،
باخی ئاگری وشك و بێ به‌ری،
گوڵی خوێناوی لێ هه‌ڵئه‌وه‌ری.
* * *
بۆچی مناڵمان ..؟
بۆچی ئاسمانمان ..؟
بۆچی به‌هاری بێ سه‌وزه‌گیامان؟
به‌ گریان فێرن ..
بۆ كانی ئاومان ..؟
نمه‌ی بارانمان ..
شیله‌ی گه‌نمی پێشێل كراومان ..
هه‌ر تفت و سوێرن.

2
هێشتا مناڵ بووم .. له‌ باسوخواسی
ده‌مه‌ی دێرینی خه‌ڵكی ئه‌م شاره‌
نه‌ ( قه‌ده‌م خێر ) و ( كاوه‌ )م ئه‌ناسی
نه‌ داستانی شه‌ڕ .. نه‌ ( دوانزه‌ سواره‌ ).
* * *
نه‌م ئه‌زانی بۆ ؟ ( ده‌رسیم) ڕاپه‌ڕی
بۆچی ( مه‌هاباد ) تا ئێسته‌ش ئه‌گری
بۆچی ( باخه‌كه‌ی به‌رده‌رگای سه‌را
به‌ خوێنی گه‌شی لاوان ئاودرا )
نه‌م ئه‌زانی بۆ ؟ مێژووی ته‌مه‌نی
ئاواره‌ و ونی،
ئه‌م خه‌ڵكه‌ی ئێره‌ ..
هه‌ر ڕه‌ش كراوه‌ی ناو ڕۆژژمێره‌.

3
داستانه‌كه‌ی شار: ئه‌یگێڕێته‌وه‌
پێشه‌وایه‌ك مرد .. كه‌س بۆی نه‌گریا
ڕابه‌رێكی تر .. وا به‌ڕێگه‌وه‌
هه‌بێ؟ ئه‌مجاره‌ پێشوازی بكا؟
* * *
ئه‌ڵێ: له‌م شاره‌ ..
گۆشتی ڕزیوی لاشه‌ی كرمه‌ڕێز
بۆ جانه‌وه‌ری په‌نای سێداره‌
ئه‌كرا به‌ پارووی خۆراكی به‌پێز.
* * *
نێزه‌ی چاوچنۆك ..
هه‌ر ته‌ڕبوو، سووربوو. خوێنی ده‌م چه‌قۆ
دار بێ سێبه‌ر بوو .. هه‌ور بێ تنۆك
توێژاوی خوێ بوو ڕوخساری ئاسۆ.
* * *
ئه‌ڵێ: ده‌مێك بوو ده‌روازه‌كه‌ی شار
به‌ ئه‌ڵقه‌رێزی ڕق داخرابوو
دوا ورته‌ی زامی لێوی خه‌م به‌بار
له‌ دووتوێی سنگی مه‌رگا نێژرابوو.
* * *
پێنج په‌نجه‌ی دڕی ژێر نینۆك چڵكن
گیربوو له‌ جه‌رگی گه‌وره‌ی ئه‌م شاره‌
خوێنی چاو، ڕه‌ش بوو .. ئه‌شكی دڵ لیخن
شار ئاوا ئه‌بێ ؟.. یا، زرێباره‌ ؟
* * *
له‌ ڕۆژانی پڕ كاره‌ساتمانا ..
گه‌لێگ گیا ڕوا و به‌ڵام نه‌بووه‌ گوڵ
وته‌ش هه‌ڵوه‌ری له‌گه‌ڵ خه‌زانا
بێ خۆره‌تاوی نه‌یهێنانه‌ كوڵ.

4
كاتێك ئه‌م شاره‌ ..
له‌ناو شه‌قامی كپ و خامۆشیا
له‌ گۆڕستانی بێ كفن پۆشیا
چزووی كۆڵه‌كه‌ی قورسی سێداره‌
به‌ گیانیا چزا ..
به‌ چاویا چزا ..
له‌ دوا هه‌ناسه‌ی دۆزه‌خی ڕه‌زا
له‌ كوێره‌ ڕێگه‌ی هه‌ورازی خزا
سه‌ره‌تای وشه‌
بڕوای پڕ ورشه‌
ڕه‌ش ئه‌كرایه‌وه‌ ..
بۆ ناو گه‌رووی مه‌رگ .. به‌رئه‌درایه‌وه‌.
* * *
كاتێك ئه‌م شاره‌ .. له‌ باخی ڕووتیا
له‌ چاوی ماتیا،
گوڵ ئه‌پرووێنرا ..
چۆله‌كه‌ .. مرۆڤـ .. قه‌لاچۆ ئه‌كرا
شار وای لێ كرا ..
وای به‌سه‌ر هێنرا،
كه‌چی ئه‌بینرا،
ژانی چه‌ند ساڵه‌ ..
ئه‌كرایه‌ پیاڵه‌،
گوڵاڵه‌ سووره‌ ئه‌كرا به‌ژاڵه‌
به‌ ناحه‌ق ناوی كورد و كوردستان
بووبوو به‌ نیشان
بۆ مۆڵگه‌ی تاوان .

5
ئه‌ستێره‌ كشا ..
كه‌چی هێشتاكه‌، تیشك و پرشنگی
گه‌لێكی ماوه‌ به‌ ئێمه‌ بگا.
ڕابه‌رێكیش مرد .. به‌ دارا كرا ..
كه‌چی هێشتاكه‌، نووسین و ده‌نگی
گه‌لێكی ماوه‌ به‌ ئێمه‌ بگا.
هێشتاكه‌ كه‌ممان هه‌یه‌ تێ بگا
ڕێگای كورد ئه‌بێ به‌ره‌و كوێ بڕوا
ئه‌وه‌ی ئه‌یزانین ..
ئه‌مڕۆ ئه‌یڵێین و به‌ڵام سبه‌ینێ
لێی په‌شیمانین.
* * *
له‌ جه‌نگی خه‌ڵكی ترا ئه‌كوژرێین
له‌ گۆڕستانی
بێ ناونیشانی
وێرانی خه‌ڵكی ترا ئه‌نێژرێین
به‌ڵام بۆ خۆمان ..
هه‌روا ده‌سته‌وسان
له‌به‌ر دوژمنا، ڕائه‌كه‌ین .. هه‌ڵدێین.
* * *
بۆ شار و گوندی خه‌ڵكی تر ئه‌گرین
له‌ داخا یه‌خه‌ و به‌رۆكمان ئه‌دڕین
به‌ڵام بۆ خۆمان ..
بۆ شار و دێمان،
سه‌رچۆپی ئه‌گرین.

6
هه‌تاكه‌ی وابین ..؟
هه‌ر له‌ خه‌وابین ؟
. . . . . . ؟
. . . . . . ؟

7
ئه‌بێ ژیله‌ی بیر وا بورووژێنین
گیانی ڕزیوی پێ ببزووێنین
چه‌كی خه‌باتی لێ بكه‌ینه‌ شان
به‌ خوێن بیســڕین مۆری ناوچه‌وان
ئه‌وساكه‌ ناوی گه‌لێكی زیندوو
ئه‌بێته‌ مایه‌ و شانازی مێژوو.

1958
• ڕۆژنامه‌ی هاوكاری،ژماره‌ (25) 1971.
—————————-
ڕێگا

نامه‌ داخراوه‌كانی دڵ
له‌ ته‌وژمی خۆشه‌ویستی لێوی به‌فری
تابلۆی شانۆی خۆرهه‌ڵاتی ڕێگاكانا
ئه‌كرێته‌وه‌
له‌ كاروانی گه‌ڵاڕێزانی پایزی گوڵا
له‌ زستانی سنگی هه‌ورا
هه‌مان وه‌رزی نمه‌ی به‌هار
به‌سه‌ر لووتكه‌ و
قه‌دپاڵ و نشێوه‌كانا
ئه‌ڕژێنه‌وه‌.
* * *
سێبه‌ری باڵدارێكی بێ پاسه‌پۆرتی
سه‌رهه‌ڵگرتوو
به‌نده‌ره‌كانی زریانی
وه‌یشوومه‌ی شه‌وی هه‌ڵته‌كان
هه‌ناسه‌ی گه‌رمی هێلانه‌ی
گه‌رووی خواروو
بووه‌ ملوانكه‌ی ژیله‌مۆ و
له‌ گه‌ردنی نه‌رمی وه‌ك لۆكه‌ی خۆی ئاڵان.
* * *
– ئه‌ی باڵه‌كانی پرشنگی خۆری وشه‌!
به‌سته‌ڵه‌كی ده‌ماره‌كانی بێ ده‌نگی
جێ مه‌هێڵن
په‌رده‌كانی په‌نجه‌ره‌ی زامی بێ گرشه‌،
به‌ دواتانا .. لاشه‌ی زه‌وی
وێڵ ئه‌كێڵن.
* * *
كێ ئه‌یزانی ؟..
جانتایه‌كی خۆڵ لێنیشتووی ماندووی ڕێگای
مه‌ڵبه‌ندێكی دووری كه‌ساس ..
ئه‌گاته‌ به‌رده‌می پاسگای ته‌می ته‌كساس
ڕه‌هێڵه‌ی بارانی خۆری،
تۆزی سه‌ر ڕووی ئه‌شواته‌وه‌..
گوێزانی برووسكه‌ی دڕی،
دوگمه‌ی سینگی ئه‌كاته‌وه‌
كێ ئه‌یزانێ؟؟
* * *
كێ ئه‌یزانێ ؟..
نینۆكی درێژی ئه‌وسای مه‌لای خه‌تێ
له‌ دووتوێی ئایه‌ته‌كانی ناو قورئانا
سه‌روچاوی یه‌زدان ئه‌ڕنێ
هه‌مان و هه‌مان په‌نجه‌ی تر
نه‌ جارێ‌ .. سێ‌ و چوار جارێ‌ تر
نه‌خشه‌ی به‌هه‌شتی هه‌ژاران
له‌به‌رده‌رگای كۆشكی سپی و
سوور و سه‌وزی (ڕه‌شا) ئه‌دڕی.
* * *
نه‌وه‌ك هه‌ور،
كه‌ سه‌رچاوه‌ی خۆی ئه‌زانی
نه‌وه‌ك .. ڕاچڵه‌كینی ته‌ور
كه‌ مه‌چه‌ك و
بازووی كاوه‌ی خۆی ئه‌زانێ
نه‌وه‌ك .. ڕه‌نگی ئه‌رخه‌وانی
گۆڕستانی پێشمه‌رگه‌كان،
كه‌ لافاوی
زێی خوێنینی خۆی ئه‌زانی
نه‌وه‌ك .. چله‌ی پرسه‌ی پشكۆی ئاگردانی
ده‌فته‌ری ڕێی بێ‌ نه‌واكان،
كه‌ سروودی
یه‌كگرتنی خۆی ئه‌زانێ‌.
به‌ڵكو ئێوه‌ش ..
گه‌وره‌كانم،
ئه‌تانزانی.
* * *
ئه‌تانزانی په‌ری ئاوات،
له‌ كه‌ژاوه‌ی دڵدارانی ئاواره‌وه‌
نه‌بێ .. نایه‌ت.
ئه‌تانزانی .. كه‌شتی شادی،
له‌ڕۆخی زامی ده‌ریاوه‌
نه‌بێ .. نایه‌ت
ئه‌تانزانی .. خۆر له‌ چركه‌ی
په‌له‌پیتكه‌ی تفه‌نگه‌وه‌
نه‌بێ .. نایه‌ت.
ئه‌تانزانی .. شنه‌ی ئاڵا له‌ناو ڕێژنه‌ی
ڕاستبوونه‌وه‌ی سێداره‌وه‌
نه‌بێ .. نایه‌ت.
* * *
پۆسته‌رێكی ناوچه‌وانی هه‌واڵنامه‌ی
بێ كۆتایی هاوارێكی ڕووت و برسی
ده‌نگ و باسی “كۆماری ئیفلاتوون” ی له‌:
گالیسكه‌ی هاوین و قژی
بێ قردێله‌ی گوڵه‌گه‌نمی ئه‌پرسی.
په‌پووله‌كانی سه‌رابی مۆمێكی كوێر.
چین چین به‌نێو ڕه‌نگه‌كانی
تابلۆی تراژیدی پرسا گوزه‌ریان كرد
مه‌شخه‌ڵی به‌رپێی ناسۆریان،
به‌ موژگانی سروه‌ هه‌ڵكرد.
ئیتر سه‌ره‌تای تووله‌ڕێی
به‌ره‌و عیشق ده‌ستی پێ كرد.

1979
• ڕۆڤار، ژماره‌ (15) 2001.
————————————–

ڕۆژژمێر و ڕاپه‌‌ڕین و خه‌‌می بێ كۆتایی

1
ئاخۆ! .. شتێ
له‌‌ دڵی ئاسمانا ماوه‌‌؟
ئاخۆ! .. شتێ
له‌‌ سنگی مێژوودا ماوه‌‌؟
ئاخۆ! .. شتێ
له‌‌ كاروانی مه‌‌رگا ماوه‌‌؟
ئاخۆ! .. شتێ
له‌‌ ساڵنامه‌‌ی زوڵما ماوه‌‌؟
بۆ به‌هاری: گه‌‌ڵاڕێزان
بۆ هاوینی: ڕێژنه‌‌ و لافاوی خوێن هه‌‌ڵسان
بۆ ته‌‌نیایی: منداڵانی ناو كوردستان
ببنه‌‌ په‌‌رژین و پشتیوان.
* * *
ئاسمان! .. بۆ تۆ
سواری كام ئه‌‌سپی بۆراقی،
ئایین ببین؟
تا بتگه‌‌ینێ؟
مێژووی زه‌‌مینی ژان! .. بۆ تۆ
ڕێی كام دایكی
ئیفلاتوونی زایین بگرین؟
تا بتگه‌‌ینێ؟
كاروانی بیست سه‌‌ده‌‌ی هیوا و ڕامان! .. بۆ تۆ
چ په‌‌یكه‌‌رێ بۆ هێرۆشیما و هه‌‌ڵه‌‌بجه‌‌ هه‌‌ڵببه‌‌ستین؟
تا بتگه‌‌ینێ؟
ساڵنامه‌‌ی سه‌‌ددامی باوكی،
هیتله‌‌ری ژین سووتان! .. بۆ تۆ
سنووره‌‌كان كیشوه‌‌ری مردن ئه‌‌بڕین
تا بتگه‌‌ینێ؟
تا بتگه‌‌ینێ و نه‌‌خشه‌‌ی كه‌‌لله‌‌ و دڵت بدڕین
تا فرمێسكی چاوی به‌‌رلین و كه‌‌ربه‌‌لا و
كه‌‌ركووك بسڕین!
ئه‌‌وسا سروه‌‌ی
پڕ له‌‌ نه‌‌شئه‌‌ی
سروودێكی بێ كۆتایی،
ورد ورد بێشكه‌‌ی
خه‌‌ونی شایی
باڵه‌‌فڕێی په‌‌ڕه‌‌سێلكه‌‌ ڕائه‌‌ژه‌‌نێ.
* * *
چیمان .. نه‌‌كرد!
مه‌‌گه‌‌ر .. به‌‌ دیواری شه‌‌وی
زووحاكا هه‌‌ڵنه‌‌گه‌‌ڕاین و
به‌‌ره‌‌به‌‌یانی نه‌‌ورۆزمان
به‌‌ ئاورنگی سه‌‌ر ڕوومه‌‌تی
گوڵاڵه‌‌ سووره‌‌ ئاڵ نه‌‌كرد.
* * *
چیمان .. نه‌‌كرد!
مه‌‌گه‌‌ر ده‌‌ستمان
نه‌‌كرده‌‌ ملی (سیڤه‌‌ر) و
ئه‌‌و لا و ئه‌‌و لایمان ماچ نه‌‌كرد.
چیمان .. نه‌‌كرد!
مه‌‌گه‌‌ر به‌‌ ڕووی
په‌‌شیمانییه‌‌كه‌‌ی (لۆزان)دا
شه‌‌ڕمان نه‌‌كرد.
* * *
چیمان .. نه‌‌كرد!
مه‌‌گه‌‌ر ده‌‌ ئامۆژگارییه‌‌كه‌‌ی
(ولسن)مان وه‌‌ك
ئایه‌‌تێك له‌‌ناو قورئانا له‌‌به‌‌ر نه‌‌كرد.
* * *
چیمان .. نه‌‌كرد!
مه‌‌گه‌‌ر پێنج ساڵ
به‌‌ كۆش، به‌ ‌ده‌‌ست،
پشكۆی ڕه‌‌نگاوڕه‌‌نگمان
به‌‌ پێپیلكه‌‌ی ئاگری داخا
بۆ تارای بووكی كوردستان
نه‌‌ْ .. باڵای
ئاڵای شه‌‌كاوه‌‌مان .. نه‌‌برد.
* * *
چیمان.. نه‌‌كرد!
مه‌‌گه‌‌ر پێڵووی چرای ئه‌‌ستێره‌‌ی شه‌‌قامی
كۆماره‌‌ ساواكه‌‌ی سابڵاخمان پێ نه‌‌كرد.
* * *
چیمان .. نه‌‌كرد؟
هه‌موویمان .. كرد!
ئه‌‌وه‌‌تا .. هه‌‌زاران ساڵه‌‌
گوڵه‌‌ ژاڵه‌‌
له‌‌ وه‌‌رزی حه‌‌زمانا ئه‌‌ژی و
پێمان ئه‌‌ڵێ:
(بۆ ئێوه‌‌ ڕه‌‌نگم زۆر ئاڵه‌‌
بۆ دوژمن تامم زۆر تاڵه‌‌).

2
دڵ .. هه‌‌ر دڵه‌‌
یه‌‌كه‌ ‌و.. ئه‌‌گه‌‌رچی چوار به‌‌شه‌‌
كوردستان هه‌‌ر كوردستانه‌‌
گه‌‌رچی چوار كه‌‌رتی یه‌‌ك له‌‌شه‌‌
ئا.. له‌‌م به‌‌شه‌‌ی
كانی خوارووی هه‌‌ڵقوڵانا
نه‌‌ْ .. له‌‌م له‌‌شه‌‌ی
ئه‌‌نجن بوونی شه‌‌قاو نانا
ئاخ! كه‌‌ بانگی
سه‌‌دان نوێژی
راپه‌‌ڕینی تێدا نه‌‌درا
ئاخ! كه‌‌ مانگی
زیوین ڕێژی
هه‌زاران مێشكی تیا نه‌‌پژا.
* * *
ئاخ! شه‌‌شی ڕه‌‌شی ئه‌‌یلوولی سلێمانی
كام ڕه‌‌شه‌‌با
كام قوربانی به‌‌بێ په‌‌روا
له‌‌ ئه‌‌لبوومی بازیانا هه‌‌ڵیانسانی.
* * *
شاخ! شه‌‌شی گه‌‌شی ئه‌‌یلوولی خۆڕاگرتن
له‌‌ عێراقا
له‌‌ ڕووباری دوو چاوی بزه‌ ‌و مه‌‌راقا
ئه‌‌رێ چۆن بوویته‌‌ ئاوێنه‌‌ی
ڕووی تریفه‌‌ی
خه‌‌رمانه‌‌ی ڕۆژی مانگرتن.
* * *
تۆش! یانزه‌‌ی ئه‌‌یلوولی تفه‌‌نگ
تێشووی گولله‌‌.
قوڕگی هاوینه‌‌ تینووه‌‌كه‌‌ی
ته‌‌مه‌‌نی هه‌‌ڵۆی ناو فه‌‌رهه‌‌نگ!
چۆن باڵت گرت!
به‌: بناری
تارمایی ڕه‌‌زی گه‌‌رمیانت
به‌‌: كڕێوه‌‌ی
پشتێنی به‌‌فری كوێستانت
چۆن بۆ كه‌‌شكه‌‌ڵانی فه‌‌له‌‌ك سه‌‌ریانتخست.
* * *
چیمان .. نه‌‌كرد؟
ئه‌‌وه‌ ‌(30) ساڵی ڕه‌‌به‌‌قه‌‌
لیستی خه‌‌زانی شه‌هیدان
په‌‌یتا په‌‌یتا
به‌‌ بیلبیله‌‌ی
ناخمانه‌‌وه‌‌ هه‌‌ڵئه‌‌واسرێ.
* * *
هه‌موویمان .. كرد!
ئه‌‌وه‌‌تا (30) ساڵی ده‌‌قه‌‌
كوردستانه‌‌كه‌‌ی چه‌‌ك له‌‌ شان
له‌‌ سه‌‌نگه‌‌را..
پێشمه‌ر‌گه‌‌كه‌‌ی!
گرمه‌‌ی هه‌‌ور و برووسكه‌‌كه‌‌ی
هه‌رگیز .. هه‌‌رگیز
ئارام ناگرێ.

3
– وا (30) ساڵه‌‌ دار به‌‌ڕوومان
به‌‌رناگرێ.
گوڵئه‌‌ستێره‌‌ی چۆله‌‌كه‌‌مان
هه‌‌ڵنافڕێ.
نیگای وێڵی منداڵانمان
له‌‌ شه‌‌پۆلی سۆزی مه‌‌مكا پێناكه‌‌نێ.
ئه‌‌ڵقه‌‌ڕێزی
شه‌‌ققه‌‌ی به‌‌رده‌‌م ده‌‌رگاكانمان
نۆته‌‌ی گه‌‌ڵای
ئاوازێكمان بۆ ناچنێ.
– وا (30) ساڵه‌‌
به‌‌ڕێوه‌‌ین و
ژوان بۆ دیل دائه‌‌نێین و
ڕۆژژمێری زیندانه‌‌كان،
پۆڵاڕێژن و
ناكرێنه‌‌وه‌‌.
– وا (30) ساڵه‌‌
ئه‌‌وه‌‌نده‌‌ ڕوو!
له‌‌ناو تابلۆی
حه‌‌وزی تێزابا قرچاوه‌‌
له‌‌ش وه‌‌ك ئوردوو هه‌‌ڵچنراوه‌‌
وێنه‌‌ی كه‌‌س ناناسرێته‌‌وه‌‌.
– وا (30) ساڵه‌‌
له‌‌ناو دێڕی
ڕۆمانی هه‌‌موو شارێكا
له‌‌ ئه‌‌شكه‌‌وتی
مێشكی هه‌‌موو شاعیرێكا
وشه‌‌ وه‌‌كو
یاریی قه‌‌ڵا قه‌‌ڵا و چاوه‌‌شاركێ
جارێ سه‌‌رنیشانه‌‌ و دیاره‌‌
جارێ چاوه‌‌دزێ و جارێ سه‌‌ره‌‌تاتكێ
جارێكیتر خۆشاردنه‌‌وه‌‌.
گه‌‌ر تۆ نه‌‌بای
ئێستا چریكه‌‌ی ئه‌‌م ده‌‌نگه‌‌
نووزه‌‌ی گۆڕی
كێلێكی ڕیسوا و سه‌‌رشۆڕی
نێو دوو لنگی
سوڵتانه‌‌كه‌‌ی به‌‌غدا ئه‌‌بوو.
– ئاخ! .. پێشمه‌‌رگه‌‌!
گه‌‌ر تۆ نه‌‌بای
ئێستاكێ گه‌‌شه‌‌ی ئه‌‌م ڕه‌‌نگه‌‌
په‌‌شته‌‌ماڵی
به‌‌ خوێن تاڵی
خوار ناوكی
سه‌‌رۆكه‌‌كه‌‌ی به‌‌غدا ئه‌‌بوو.

4
له‌‌ پڕ چ بارانێ دایكرد؟
گێژه‌‌لووكه‌‌ی چ ڕاپه‌‌ڕینێ هه‌‌ڵی كرد؟
كۆڵان له‌‌ خۆیه‌‌وه‌‌ هه‌‌ڵسا
مه‌‌شخه‌‌ڵ هه‌‌ر بۆ خۆی هه‌‌ڵگیرسا
ئه‌‌مجاره‌‌یان
تفه‌‌نگ به‌‌خۆی چووه‌‌ سه‌‌رشان
جۆگه‌‌ی هاوار
به‌‌ ته‌‌وژم ڕژایه‌‌ نێو گه‌‌رووی تینوو
بۆ یه‌‌كه‌‌مجار
وڵاتی ترس ئاوا هه‌‌ڵچوو
تیشكی ئاوێنه‌‌ی شه‌‌پۆلی دیجله‌‌ و فورات
له‌‌گه‌‌ڵ له‌‌نجه‌‌ی زێ و سیروانا
له‌‌ ڕه‌‌وتی بێ وچانیانا
وا له‌‌ یه‌‌كتری ئاڵابوون
وات ئه‌‌زانی به‌‌ زگێ بوون
یان بوونه‌‌ته‌‌ یه‌‌ك سه‌‌رچاوه‌‌ی هیوا و ئاوات.
* * *
به‌‌ڵام، ئه‌‌فسووس
كوانێ حه‌‌یا .. كوانێ نامووس
ئه‌‌وه‌‌ دیسان
ڕه‌‌وه‌‌ گورگی زامار و هاری به‌‌عسییان
پاش ڕاونانیان
سمێڵی به‌‌ڕێز سه‌‌رۆكیان
وه‌‌كو كلكیان
شۆڕكرده‌‌وه‌‌ بۆ ناو گه‌‌ڵیان
كه‌‌وتنه‌‌وه‌‌ خۆر سه‌‌ربڕین
مانگ سه‌‌ربڕین
له‌‌ تۆڵه‌‌ی دۆڕاندنیانا
له‌‌ كاتی گیانه‌‌ڵایانا.
زریكه‌‌یان به‌‌ردایه‌‌ سه‌‌ر هه‌‌موو لێوێ
گڕیان به‌‌ردایه‌‌ گه‌‌ردنی هه‌‌موو كێوێ
ده‌‌ستی حه‌‌سه‌‌ن و حوسێنیان
له‌‌بن بڕی
ئه‌‌گریجه‌‌ی خورمای به‌‌سرایان
هه‌موو ڕنی.
* * *
ئاخ! كوردستانی خۆشه‌‌ویست
چیكه‌‌ی تریان به‌‌تۆ نه‌‌ڕشت
مه‌‌گه‌‌ر ڕك و كینه‌‌ی ڕه‌‌شیان
به‌‌ بارووت و خوێن نه‌‌شێلا و
نه‌‌یانكرده‌‌
نێرگزه‌‌جاڕی ئه‌‌مساڵی گرانه‌‌تا و
له‌‌ بسكی هه‌‌ڵپڕووزكاوی
دووكه‌‌ڵاوی
باوه‌‌ گوڕگوڕ و قه‌‌ڵای هه‌‌ولێریان نه‌‌دا و؟
كردیانه‌‌ شاپڵیته‌‌یه‌‌كی ره‌‌ش هه‌‌ڵگیرساو.
* * *
ئه‌‌وا له‌‌سه‌‌ر سنگی خۆما
تارای ڕاپه‌‌ڕینێكت له‌‌بۆ ئه‌‌چنم.
له‌‌ناو دڵی پڕ هه‌‌نسكما
نه‌‌خشه‌‌ی شیعری كوردستانت بۆ هه‌‌ڵئه‌‌گرم.
له‌‌سه‌‌ر به‌‌ردی ناوچه‌‌وانی زه‌‌بوونیما
وێنه‌‌ی تفه‌‌نگێكی كه‌‌ت بۆ هه‌‌ڵئه‌‌كه‌‌نم.
له‌‌ناو سۆزی ته‌‌نیاییما
ئاوازی عیشقێكی تازه‌‌ت بۆ ئه‌‌ژه‌‌نم.

5
– ئاخ ..! پێشمه‌‌رگه‌‌!
پاش كاره‌‌سات
له‌‌گه‌‌ڵمان به‌‌!
له‌‌ناو ئۆردووگای دڵمان به‌‌!
چه‌‌ك دامه‌‌نێ
خۆت ڕاومه‌‌نێ
له‌‌مه‌‌ زیاتر!
چاوی ڕه‌‌شی قه‌‌ره‌‌ هه‌‌نجیریان هه‌‌ڵكۆڵی!
توخوا.. له‌‌ هه‌‌ڵه‌‌بجه‌‌ زیاتر
ئیتر چیتر ماوه‌‌ بیكه‌‌ن
مه‌‌گه‌‌ر هه‌‌ر له‌‌ پردی ده‌‌لالی زاخۆوه‌‌
هه‌تا ده‌‌ماره‌‌كانی نه‌‌وتی خانه‌‌قین
خاك و خۆڵی
شیرینیان وه‌‌ك بێژنگ لێكرد
چه‌‌ك دامه‌‌نێ
چاو لێكمه‌‌نێ
دوێنێ ئه‌‌وه‌‌نده‌‌یان لێ قه‌‌ڵاچۆ كردین
نایه‌‌ته‌‌ ژماره‌‌ و پرسین
به‌‌ ملیۆن و
دوو .. سێ ملیۆن
پیر و مناڵانیان بێ سه‌‌روشوێن كردین
له‌‌ ماڵ و حاڵمانیان كردین.
– ده‌‌سا.. تو خوا ئه‌‌ی پێشمه‌‌رگه‌‌!
كوردستانت
ئیمشه‌‌و له‌‌شی بێ ڕایه‌‌خه‌‌..
تكایه‌‌ گیانتی بۆ ڕاخه‌‌.

6
دوای هه‌‌موو ئه‌‌م به‌سه‌رهاته‌‌
كه‌‌چی تازه‌‌ وه‌‌فد ڕێكئه‌‌خرێ
یه‌‌ك له‌‌ دوای یه‌‌ك
بۆ لای قه‌‌سابه‌‌كه‌‌ی به‌‌غدا
به‌‌ڕێ ئه‌‌كرێ
گوایه‌‌ نوخشه‌‌ و نۆبه‌‌ره‌‌ی مفاوه‌‌زاته‌‌.
* * *
لێم ببووره‌‌!
كووره‌‌ گڕی شیعری تووڕه‌‌!
جاره‌‌ جارێ
داخی دڵم وا به‌‌ ساكاری هه‌‌ڵڕێژم
ڕسته‌‌ جریوه‌‌ شاكارێ
له‌‌ زمانی ناو بازاڕا وا بنێژم.
* * *
كونه‌‌ شاری زه‌‌رده‌‌واڵه‌‌ و
ڕێچكه‌‌ی ڕه‌‌ژوو،
لێت ناترسم!
ئه‌‌م هه‌‌ڵوێسته‌‌م بخنكێنی
وه‌‌ستا و به‌‌ هه‌ر‌زانی وانه‌‌ و
قوتابخانه‌‌ی مژده‌‌ی سووتوو،
لێت ناپرسم!
له‌‌ (فندق الرشید)ه‌‌وه‌‌ چیم بۆ دێنی.
* * *
خۆتان ئه‌‌ڕۆن!
چاو به‌‌سته‌‌ش بن .. هه‌‌ر شاره‌‌زان،
بۆیه‌‌ سه‌‌رقاڵی هاتوچۆن،
تا له‌‌سه‌‌ر خوانی ئا‌ژانسی
كوشت و بڕ و ده‌‌نگوباسی
ڕشانه‌وه‌‌ی سه‌‌رۆك بخۆن
تا به‌‌ ئابڕووی تكێنراوی
خۆتان زامی سه‌‌ددام بشۆن.
* * *
له‌‌جیاتی كێ؟
ئه‌‌و مناڵه‌‌ی له‌‌ تاوی بێ شیری ئه‌‌مری
یا ئه‌‌و دایكه‌‌ی
تاقانه‌‌ جگه‌‌رگۆشه‌‌كه‌‌ی
به‌‌ ده‌‌ستی خۆی له‌‌ چاڵ ناشت و
په‌‌نجه‌‌یه‌‌ك نه‌‌بوو ر‌ِه‌هێڵه‌‌ی
خوڕی چاوی به‌‌ر په‌‌نجه‌‌ره‌‌ی
له‌‌بۆ بسڕێ.
* * *
له‌‌جیاتی كێ؟
باوه‌‌ش ئه‌‌كه‌‌ن
به‌‌ سه‌‌رتاپای تاوانێكا و
ئه‌‌م لا و ئه‌‌و لای
داڕزاوی بۆگه‌‌نی سه‌‌ددام ماچ ئه‌‌كه‌‌ن.
* * *
له‌‌جیاتی كێ؟
مانگێ زیاتر له‌‌ باوه‌‌شی
به‌‌عسا كڕبوون
نه‌‌خێر وڕبوون
پێشمان ئه‌‌ڵێن:
– به‌‌ڕێز سه‌‌رۆك لوتفی هه‌‌یه‌‌ –
ئه‌‌مجاره‌‌یان
له‌‌ جێی حه‌‌كه‌‌م
به‌‌ موهاندسی حوكمی زاتی ناوئه‌‌برێ.
* * *
له‌‌جیاتی كێ؟
له‌‌ جێی قه‌‌ڵغانی قه‌‌ڵه‌‌م و
به‌‌یته‌‌ شیعرێ؟
كه‌‌ له‌‌ داخا سه‌‌ر و قژی خۆی ئه‌‌ڕنێ و
هاوار ئه‌‌كا و ئه‌‌نه‌‌ڕێنێ
ئه‌‌بێ ئێستاكه‌‌ بنووسرێ.

7
له‌‌پاش چی؟
گله‌‌یی له‌‌ سه‌‌نگه‌‌ر ئه‌‌كه‌‌ن
گله‌‌یی له‌‌ خه‌‌نجه‌‌ر ئه‌‌كه‌‌ن
ناوی (شۆڕش)
به‌‌ – شه‌‌ڕ – ئه‌‌به‌‌ن
ئه‌‌گه‌‌نه‌‌ ئه‌‌و قه‌‌ناعه‌‌ته‌‌ی
هه‌ر به‌‌ ئاشتی
نه‌‌وه‌‌ك به‌‌ شه‌‌ڕ
ئه‌‌م ئاواته‌‌ی
كورد سه‌‌ر ئه‌‌خه‌‌ن.
* * *
– شه‌‌ڕ هه‌‌ر شه‌‌ڕه‌‌
تۆپ و بۆمبای وێرانكه‌‌ره‌‌
فڕۆكه‌‌ی ژه‌‌هر پڕژینی
خنكێنه‌‌ره‌‌
كه‌‌ڵبه‌‌ و نوخانی دوژمن و
عه‌‌زیایه‌‌كی داگیركه‌‌ره‌‌
– به‌‌ڵام .. شۆڕش
چۆڕاوگه‌‌كه‌‌ی خوێن و كۆشش،
ته‌‌نیا لێزمه‌‌ی
بارانێكی داهێنه‌‌ره‌‌
تاكه‌‌ هه‌‌گبه‌‌ی
ڕێ به‌‌ره‌‌و لووتكه‌‌ی سه‌‌رخه‌‌ره‌‌
شۆڕش .. نامه‌‌ی
گه‌‌ردوونی ڕزگاریكه‌‌ره‌‌
تاقه‌‌ لانه‌‌ی
هه‌‌ڵۆیه‌‌كی ئه‌‌شكه‌‌وتگره‌‌
له‌‌ بۆ ئاشتیش
له‌‌نجه‌‌ باڵی
شین ساماڵی
پۆله‌‌ كۆتری ژوورووی هه‌‌وره‌‌.
* * *
خواست و ئامانجه‌‌كانیشمان
كه‌‌لوپه‌‌ل و
هه‌‌یتو هاواری ناو مه‌‌زاتخانه‌‌ نییه‌‌
خوێن و گۆڕی
هه‌‌زاران هه‌‌زار شه‌هیدی
تێیدا وه‌‌كو
جاجمه‌‌شڕی،
قه‌‌نه‌‌فه‌‌ كۆنێ بفرۆشرێ،
یان دووكانی به‌‌رگدرووی
ژنانه‌‌ و پیاوانه‌‌ نییه‌‌
جل و به‌‌رگی گڕ خڵتانی
كوردستانی
تێیدا وه‌‌كو
ڕانك و چۆغه‌‌ و ستارخانی
له‌‌م لا قارسكا و
بیداته‌‌وه‌‌ ده‌‌می ئه‌‌و لا و
به‌‌ مه‌‌قه‌‌ستی تیژ ده‌‌بانی
ده‌‌رزی و داوی بێ ئامانی
سنووره‌‌كانی جه‌‌سته‌‌مان
له‌‌ت و كوتكا و
ئه‌‌وسا ئۆتۆنۆمی خۆیان
به‌‌ باڵامانا هه‌‌ڵكێشێ.

8
له‌‌ ئاستی شیعری خه‌‌مخوارا
قه‌‌ڵه‌‌می هه‌‌نسك ژارا
په‌‌ڕه‌‌ی ڕووی ده‌‌فته‌‌ری كزا
ڕوو له‌‌ كام خوا كه‌‌م بۆ نزا
– بڕۆ بڕۆ…
گوێ مه‌‌ده‌‌ره‌‌ یاساوڵێ، لێت بخوڕێ و داوای شوناسنامه‌‌ی
ده‌‌وڵه‌‌تێكی قه‌‌حپه‌‌ت لێ بكا و لێشت بپرسێ:
ناوت چییه‌‌؟
(ابن العوجه‌‌) یان (كوردستان)؟
– بڵێَ و بڵێ .. دایكم ته‌‌نیا منی هه‌‌بوو،
باوكم له‌‌من زیاتر كه‌‌سی تری نه‌‌بوو،
هه‌ر منیان بوو
منیشیان ناونا كوردستان.

به‌‌هاری 1991

• گۆڤاری ڕێگای ئاشتی و سۆسیالیزم، ژماره‌ (27) 1991.

—————————————-

خوێننامه‌ی دڵدارێكی تینوو
(كه‌ ژانی دڵداره‌كان، ئه‌ڕژێنه‌ هه‌ژانێكی بێ‌ ئامانی ناو ته‌مه‌نی مێژووی پڕ له‌ ئازاری كورده‌وه‌. ئاسۆی ماچه‌كانمان بێ پایانتر ئه‌بێ‌. ئه‌و پێشمه‌رگه‌ دڵداره‌ی هه‌ڕاج كرا. ئه‌بێ‌ سه‌رله‌نوێ‌ به‌ خۆشه‌ویستییه‌كی تر گۆش بكرێته‌وه‌. تا به‌ خوێنی شه‌یداوه‌ لاپه‌ڕه‌كی ڕه‌نگین له‌ داستانی درێژخایه‌نمان بنووسێته‌وه‌. ئه‌م جگه‌رگۆشه‌یه‌م له‌مانه‌وه‌ چه‌كه‌ره‌ی كرد.)

1
گیانه‌ .. كاتێ‌ چاوی گه‌شی وشه‌كانم
له‌به‌ر ده‌رگای داخراوی شاره‌كه‌ما
بۆ ترووسكه‌ی چرای سنگی كپكراوی كوردستانم
جۆگه‌ی ئاگری هه‌ڵئه‌به‌ست
دوژمنانم ..
دوژمنانی شیعره‌كانم
باری خه‌میان
له‌ كۆڵی كاروانی شه‌وی
چیاكانمان دائه‌به‌ست
من ژانی ئه‌م
چه‌ند دێڕ شیعره‌م
بۆ تۆ هه‌ڵبه‌ست.
2
ده‌رگای چاوی
دیواره‌كانم به‌جێهێشت
شه‌پۆلی خوێی ده‌ریای لێوی بزڕكاوی
دڵداره‌كانم به‌جێهێشت
چرپه‌ی
په‌رده‌ی
یادگارێكی ژاكاوی
په‌نجه‌ره‌كانم به‌جێهێشت
بۆ هه‌وری گڕ
بۆ په‌یامی دارستانی شۆڕشی چڕ
بۆ خوێن .. ئاگر
تۆم به‌جێهێشت.
3
ڕۆیشتم .. ڕۆیشتم
به‌ڵام .. چاوی وشه‌كانم، چ ببینێ‌؟
(( تازه‌ .. كێوی قسه‌كانمان،
به‌رماڵی مزگه‌وته‌كانمان))
بۆمبای هه‌زار
ساڵی ژاڵه‌ی ته‌مه‌نی مێژووی پڕ له‌ ژار
به‌ گوێی خۆزگه‌ی
مه‌م و زینی
باوه‌شی گه‌رمی پێشمه‌رگه‌ی
دڵی سه‌نگه‌ری خوێنینی
شۆڕشه‌كه‌ما ..
ئه‌ته‌قێنێ‌.
4
ڕۆیشتم .. ڕۆیشتم
سه‌رم له‌به‌ر پێی ئێواره‌ی
بزه‌ی دڵدارێكا كه‌چ كرد
ئاڵای نوێژێكی پیرۆزم
له‌ناو چاوی خۆردا هه‌ڵكرد
گیانه‌ .. وتم:
به‌ڵكو نوێژی
برینڕێژی
سه‌فه‌ری دوورم گیرابێ‌
وشه‌ی به‌ندم به‌ڕه‌ڵلا بێ‌
كه‌چی .. ڕێی خۆر سه‌ری هه‌ڵگرت
باخی سنگم به‌ری نه‌گرت.
به‌ری نه‌گرت
به‌ری نه‌گرت
5
گیانه‌ .. ئاسۆی ماچه‌كانمان
نازانم بۆ بێ‌ ئاسمانه‌
پشكۆی نیگای
باڵی ڕێگای
دڵداریمان
بۆ بێ‌ چاوی ئاگردانه‌
بۆچی هه‌وری زامه‌كانمان
به‌ بێ‌ ڕه‌هێڵه‌ی بارانه‌
نامه‌كانمان ..
بێ‌ گوڵدانه‌
مه‌رگی ده‌نگمان ..
به‌ بێ‌ پرسه‌ و گۆڕستانه‌.
6
گیانه‌ .. ئه‌مڕۆ
من و دڵدارێكی هه‌ر وه‌ك خۆم ڕه‌نجه‌ڕۆ
باسی مه‌رگی
دوا گولله‌ی چه‌كی گیڤارای
ئه‌م كوردستانه‌مان ئه‌كرد
باسی چرای
ڕێی بێ‌ به‌رگی
دره‌ختی شۆڕشمان ئه‌كرد
كه‌چی له‌ ڕووی تۆی بێ‌ ڕه‌نگا
له‌ هاژه‌ی ده‌ریای هاواری تۆی بێ‌ ده‌نگا
بزه‌ی ئاگرینم بینی
وشه‌ی ڕاچه‌نینم بینی.
7
گیانه‌ .. سنگم
ملیۆنه‌ها .. بۆمبای ڕاچه‌نینی تیایه‌
خۆزگه‌ی ناو شیعری گزنگم
ملیۆنه‌ها .. خۆری پێكه‌نینی تیایه‌
به‌ڵام هیچیان
نابن به‌و پێشمه‌رگه‌ مه‌رده‌ی
له‌ هه‌ڕاجخانه‌ی ئاشتییا
ئاڵای خوێنی ئه‌چه‌قێنێ‌
نابن به‌ یه‌ك دێڕ سروودی
نه‌وه‌ی ئاگر و بارووتی
ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی
زامی گولله‌ ئه‌ته‌قێنێ‌.
8
وشه‌كانمان
به‌ بێ‌ ئاسمان .. به‌بێ‌ خۆرن
ئاخۆ، كه‌ی .. كام چاوی ئاسۆ هه‌ڵیبێنێ‌؟
داستانیشمان ..
داستانی كۆن و ئێستامان، ئێجگار زۆرن
ئاخۆ، كه‌ی .. كام پاڵه‌وان بێ‌ وه‌دیبێنێ‌؟
9
پرسیارێكه‌ ..
گیانه‌ .. دووكه‌ڵ له‌ گڕی كرد
ئازارێكه‌ ..
كوژاندنه‌وه‌ی پشكۆی چاوی
پێشمه‌رگه‌یه‌ك
تێكه‌ڵ به‌ فرمێسكی ته‌ڕی
نه‌ڕه‌ی تۆڵه‌ی سه‌نگه‌ری كرد.
10
گیانه‌ .. بۆ وه‌ڵام .. بۆ ئه‌نجام
به‌سه‌ر كێوی فه‌رهه‌نگی زمانه‌وانییا هه‌ڵگه‌ڕام
به‌ناو ده‌ریای ئینسكلۆپیدیای ژیانی
دڵدارانی ترا گه‌ڕام
له‌ داستانی مه‌م و زینا
گه‌ڕام .. گه‌ڕام
له‌ شاری بێ‌ پێكه‌نینا
گه‌ڕام .. گه‌ڕام
نه‌ خۆم .. نه‌ تۆ
نه‌ نیگای بانگه‌وازێكی پڕ شكۆ
كه‌سم نه‌دی
ئه‌زانی بۆ كه‌سم نه‌دی؟
11
چونكه‌ .. هێشتا، چرای وشه‌ی خۆشه‌ویستی
لای ئێمه‌ هه‌ڵنه‌گیرساوه‌.
ده‌نگی گۆرانیی سه‌ربه‌ستی ..
نه‌وتراوه‌.
ئاڵای ئاگر هه‌ڵنه‌كراوه‌ ..
یه‌ك دێڕ چییه‌ ..
له‌ باسی دڵداریی ڕاستی ..
نه‌نووسراوه‌.
هێشتا چه‌پكه‌ گوڵێكی سوور،
له‌سه‌ر گۆڕی پێشمه‌رگه‌یه‌ك..
دانه‌نراوه‌.
نه‌خێر .. هێشتا ئاو نه‌دراوه‌
نه‌نێژراوه‌
نه‌چێنراوه‌.
12
گیانه‌ .. كاتێ‌، چه‌پكه‌ گوڵی ڕه‌نگاوڕه‌نگت پێشكه‌ش ئه‌كه‌م
گۆڕستانی شه‌هیدانم ببێته‌ باخێكی به‌رین
كاتێ شیعرت پیا هه‌ڵئه‌ده‌م
وشه‌كانم له‌گه‌ڵ ته‌قه‌ی گولله‌ی پێشمه‌رگه‌دا بژین ..
ئه‌وسا .. گیانه‌، ماچت ئه‌كه‌م
له‌ دێڕێكا .. هه‌زاران جار
باست ئه‌كه‌م
ماچت ئه‌كه‌م.

• ڕۆژنامه‌ی هاوكاری، ژماره‌ (تایبه‌ت) 1972.

له‌ خولیای داستانی مه‌رگی زه‌رده‌شتدا
كام سه‌ره‌تای ناونیشانی تاڵ و تفتی
مه‌رگی متی
ئه‌و چیرۆكانه‌ باس خه‌م
كه‌ مه‌لۆتكه‌ی ناو بێشكه‌ی خه‌م
له‌ ده‌سرازه‌ی په‌ڕه‌ی مێژووی شاره‌كانا
له‌ ئاوێنه‌ی ئاسۆی ته‌مه‌نی سه‌یوانا
به‌ فرمێسكی هێشتا كزری
ناو داستانی ون و بزری
كاره‌ساتی كوشتنی زه‌رده‌شتا نووسی
نووسی .. به‌ڵام، بۆچی چاوێ‌
له‌ره‌ی سێبه‌ر .. یا هه‌تاوێ‌
هه‌تا خه‌ونی په‌پووله‌ی وشه‌ش نه‌یپرسی
بۆ كێ‌ .. نووسرا
خوڕه‌ی ژانی ئه‌م ڕووباره‌
جۆگه‌ی خوێنی ئه‌م به‌هاره‌
بۆ كوێ‌ ئه‌ڕوا.
***
باخمان ..
كوردستانی چاو پڕ زاخمان
بۆ سه‌ره‌تا
بۆ سه‌ره‌تا
هه‌موو ڕۆژێ‌
دڵی مه‌ردێك
خۆشه‌ویستێك
نه‌ْ .. دره‌ختێك
تۆوی چه‌كێك
له‌ كێڵگه‌ی زامی تینوومانا ئه‌نێژێ‌.
***
یه‌كه‌م وشه‌ .. نه‌ْ، سه‌ره‌تا
كه‌ زه‌رده‌شت بوو بۆچی كوژرا
دوابه‌دوای ئه‌و
مۆرانه‌ی خه‌و
له‌ لاشه‌مان ورووژێنرا
گۆڕمان .. ناخمان پڕ له‌ زه‌رنیخی لم كرا
كه‌چی تازه‌ .. دوای ته‌مه‌نێكی هێجگار كۆن
ئه‌یانه‌وێ‌ .. ناوی زه‌رده‌شت
چاوی زه‌رده‌شت
به‌ به‌هه‌شتی به‌ڵێنی دۆزه‌خیان بشۆن.
***
دوا هه‌ناسه‌ی
نر كه‌ و نه‌ڕی
ناو چیرۆكی بێشكه‌ی مه‌رگی
ترووسكه‌ی خۆری سه‌ر سنگی
پێشمه‌رگه‌یه‌ك .. سه‌ره‌تایه‌
سه‌ره‌تایه‌ ..
بۆ ئه‌و ڕێیه‌ی
نه‌ك زه‌رده‌شتێ‌ .. به‌ڵكو هه‌زار
بۆ یه‌ك وشه‌ .. بۆ یه‌ك هاوار
به‌رگی خوێنیان له‌ به‌رایه‌.
***
ئه‌ی نه‌وه‌ی ده‌ ساڵه‌ی گولله‌
ناوی زه‌رده‌شتتان خۆش بوێ‌
گڕتان بوێ‌
بیر و ڕێگا .. چه‌كی سه‌ركه‌وتنتان بوێ‌
بۆ سه‌ره‌تا
پردی خوێن و بیر هه‌ڵبه‌ستن
بۆ سه‌ره‌تا
پشكۆی وشه‌ی چه‌ك هه‌ڵڕێژن.

• گۆڤاری نووسه‌ری كورد، ژماره‌ (5) 1972.

——————————

به‌شێكی تر له‌ گاتا

كاتێ‌ له‌گه‌ڵ هه‌ڵوه‌رینی
گۆپكه‌ و گه‌ڵای ئاگرینی
دوا هه‌ناسه‌ی ..
ئه‌رخه‌وانا
نه‌ْ .. له‌ناو تۆف و ڕه‌هێڵه‌ی
دۆزه‌خی سنگی خه‌زانا
وه‌كو چڵه‌ گیایه‌ك هه‌ڵچووم
ئێوه‌ هه‌بوون.
كاتێ‌ له‌ ناو مناڵدانی
ئاوسێنراوی پڕ له‌ژانی
چیاكانا
له‌دایكبووم ..
ئێوه‌ هه‌بوون.
له‌گه‌ڵ زامی ..
وشه‌ی ناو دێڕی هه‌ڵبه‌ستا
ئێوه‌ هه‌بوون.
له‌گه‌ڵ مردنی ناكامی ..
خۆشه‌ویستا
ئێوه‌ هه‌بوون.
له‌ گۆرانیی بێ‌ ئه‌نجامی ..
سووتانی نامه‌ی مه‌به‌ستا
ئێوه‌ هه‌بوون.
***
ئێوه‌ هه‌بوون ..
به‌ڵام هه‌نگاوی ڕێی وێڵ بوون
بارانێك بوون .. به‌ڵام بێ‌ ڕه‌نگ
گریانێك بوون .. به‌ڵام بێ‌ ده‌نگ
كاروانێك بوون .. به‌ بێ‌ پێشه‌نگ
له‌شكرێك بوون .. به‌ڵام بێ‌ جه‌نگ
***
كاتێ‌ هاتم ..
تووڕ درامه‌ .. ژێر سێبه‌ری
ڕشانه‌وه‌ی په‌ل هاویشتووی
سیپاره‌ی چڵك لێ‌ نیشتووی
بانگ و ده‌نگی مه‌رگه‌وه‌ڕی
ته‌مه‌نی درێژتانه‌وه‌ ..
كاتێ‌ هاتم ..
لوول درامه‌ .. گێژه‌ڵووكه‌ی
زه‌ڕنیخی جادوو ئه‌فسانه‌ی
مێرده‌زمه‌ی
ئه‌و قسانه‌ی .. ئه‌و ئه‌ڵقانه‌ی
ئه‌كرایه‌ گوێ‌ و ملتانه‌وه‌.
***
هاتم .. ده‌ریای
ئاگرینم بۆ هه‌ژاندن
هاتم .. سه‌رمای
بیر ته‌زێنم بۆ به‌زاندن
ئه‌هریمه‌نم بۆ خنكاندن
گیانی مه‌زده‌م بۆ خوڵقاندن
به‌ خوێنی بیر ..
دێراوی دێڕی ئاوێستام
بۆ هه‌ڵبه‌ستن ..
ئاڵای بڕوام ..
بۆ هه‌ڵكردن ..
پشكۆی وشه‌م .. بۆ هه‌ڵڕشتن
ڕه‌نگی:
گوڵی گڕپژێنی
نه‌ورۆزی تازه‌م بۆ ڕشتن
ده‌نگی:
شۆڕشی خوێنینی
كوردستانی نوێم بۆ وتن.
***
من ئه‌و ده‌نگه‌م
له‌گه‌ڵ گرمه‌ی .. هه‌وری ژانی
گریانی چاوی زستانی
شاره‌كانا ..
به‌ خوڕ باریم
به‌ خوڕ باریم
وه‌كو .. ئاگر، به‌ڕووتانا
به‌ چاوتانا
به‌ خوڕ باریم
من ئه‌و ده‌نگه‌م ..
له‌ سووتانا،
له‌ گریانا ..
ئاڵای خۆر و گوڵه‌گه‌نم
ئه‌كه‌م به‌ به‌ر كوردستانا
من ئه‌و ڕه‌نگه‌م ..
له‌ وێنه‌ی مێژووی كاڵتانا
له‌ چرپه‌ی تفت و تاڵتانا
مۆری خوێن و په‌ڵه‌ی ئاگر
ئه‌نێم به‌ ڕووی ئاسۆتانا
من ئه‌و جه‌نگه‌م ..
له‌ گولله‌ی پێشمه‌رگه‌مانا
گۆرانی زه‌رده‌شتی ئه‌مڕۆ ..
ئه‌كه‌م به‌ گوێی مردووتانا
ئه‌و پێشه‌نگه‌م ..
له‌ كاروانی پڕ سوێتانا
له‌ بینایی پڕ خوێتانا
زاری زه‌نگ و چاوی كانیی
ئه‌چێنم له‌ به‌رپێتانا.
***
براكانم ده‌نگی شۆڕش
ته‌قه‌ی ناو سه‌نگه‌ری ئه‌وێ‌
براكانم .. زاری شۆڕش
نه‌ڕه‌ی تۆقێنه‌ری ئه‌وێ‌
براكانم .. چاوی شۆڕش
تۆڵه‌ی سووتێنه‌ری ئه‌وێ‌
براكانم .. شۆڕش، شۆڕش
به‌ڵێ‌ شۆڕش
بازووی ڕووخێنه‌ری ئه‌وێ‌
بیری نوێی ڕه‌هبه‌ری ئه‌وێ‌.
***
براكانم .. له‌گه‌ڵمابن
له‌ هه‌موو بستێكی گڕی
كوردستانا .. له‌گه‌ڵمابن
دۆزه‌خ داخه‌ن
ڕێگای خوێن و ژیله‌ ڕاخه‌ن
چرۆ بگرن
پشكۆ بگرن
ژه‌نگی تاوانی سه‌رلاشه‌ی
ئه‌م وڵاته‌ ..
به‌ خوێن بسڕن ..
جارێكی تر .. (( با هه‌ڵمژین هه‌ناسه‌ی شه‌هیده‌كانمان))
جارێكی تر .. (( با ببیستین گۆرانیی پێشمه‌رگه‌كانمان))
له‌گه‌ڵمابن ..
له‌ خه‌مناكی شاره‌كانا
له‌گه‌ڵمابن ..
له‌ گریانی مناڵانا ..
له‌گه‌ڵمابن ..
له‌ هه‌نگاوا .. له‌گه‌ڵمابن
له‌ شاڵاوا له‌گه‌ڵمابن
له‌گه‌ڵمابن ..
له‌گه‌ڵمابن ..
بۆ پێشوازی مه‌زده‌ی ژیان
له‌گه‌ڵمابن ..
بۆ به‌هاری نوێی كوردستان
له‌گه‌ڵمابن ..
له‌گه‌ڵمابن .. له‌ گه‌ڵمابن.

• ڕۆژنامه‌ی هاوكاری، ژماره‌ (34) 1971.

———————————-

یاد و یاقووت و نه‌هه‌نگ

1
تا دوێنێ‌ بوو ..
نه‌ورۆزه‌كه‌ی شاری هیوا
به‌هارێكی پڕ له‌ سوێ‌ بوو ..
گوڵی وشه‌ی تیا ئه‌پروا
***
ده‌روونی یاد .. بێ‌ كڵپه‌ بوو
سنگی وته‌ .. بێ‌ چرپه‌ بوو
ئاسمانی بیر .. ڕه‌شی تێر بوو
چاوی تۆڵه‌ .. هێشتا كوێر بوو
***
تا دوێنێ‌ بوو ..
شاری نوستوو ..
هه‌ر خامۆش بوو،
گۆڕستانی بیره‌وه‌چوو
فه‌رامۆش بوو
***
ئه‌شكه‌وتی چۆڵ،
دره‌ختێكی بێ‌ چرۆ بوو ..
ئاگردانی پڕ خوێن و خۆڵ،
بێ‌ پشكۆ بوو.
***
تا دوێنێ‌ بوو ..
چه‌كی خه‌بات،
هێشتا متی ناو سه‌نگه‌ر بوو
هیوا و ئاوات،
هه‌تاوێكی بێ‌ سێبه‌ر بوو
***
كاروان وێڵ بوو..
چاوه‌ڕوانی
پێشه‌نگێكی قاره‌مانی
مه‌رد و قه‌ڵای دوژمن كێڵ بوو
2
له‌ ئاسۆی بێ‌ پێكه‌نینا
له‌گه‌ڵ زه‌رده‌ی ئاواره‌یی..
ژه‌نگی تاڵی خۆرنشینا
له‌ ئاسمانی ماته‌مینا
له‌ دوا چرپه‌ی وشه‌ی وێڵی
ئه‌ستێره‌ی شه‌وگاری ژینا
لێوی خۆری خنكاوی خوێ‌
كه‌وته‌ بزه‌ی ئاورنگ ڕشتن
كاروانه‌كه‌ی جێماوی ڕێ‌
كه‌وته‌وه‌ به‌سته‌ و ڕۆیشتن
***
له‌ پڕووشه‌ی گه‌رده‌لوولا
له‌ گێژاوی ..
ڕه‌نگزه‌رد و هه‌ڵبزڕكاوی
ڕۆژانی ڕه‌شی ئه‌یلوولا
ده‌نگی ڕاچه‌نین و هه‌ڵمه‌ت
چه‌كی بڕوای دا به‌ میلله‌ت
***
باخی زه‌ردی ئه‌یلوولی ڕووت
به‌ په‌ڵه‌ی ئاگر و بارووت
گوڵاڵه‌ی هیوای شۆڕشی
نه‌ته‌وه‌ی كوردی تیا پشكووت
3
ئه‌یلوول هات و ساڵ به‌سه‌ر چوو
گڕی كپه‌ و ڕق بێ‌ پشوو
دارستانی..
بێ‌ جریوه‌ی كوردستانی
ئه‌كرد به‌ زووخاڵ و ڕه‌ژوو..
به‌ڵام ئه‌و بڕوایه‌ی وه‌كو
شاڵاوی ئاگر و پووشوو،
له‌ سه‌نگه‌را ..
له‌ ئه‌شكه‌وتا ..
له‌ هه‌ڵمه‌تا ..
له‌ پژانی مێشك و سه‌را
له‌ شه‌ونخوونی ڕابه‌را
به‌ ڕووی دوژمنا هه‌ڵئه‌چوو
به‌جۆشتر بوو .. له‌ناو نه‌چوو
.. له‌ناو نه‌چوو
4
ئه‌ی كوردستانی پێشمه‌رگه‌ ..
ڕاسته‌ دڵی چیاكانت،
چاوی گه‌شی مناڵانت ..
ئه‌مساڵ پڕ شایی و ئاهه‌نگه‌
به‌ڵام .. قسه‌، هێشتا .. ڕه‌نگه‌
خواست و مه‌رام ..
یاقووتێكی شه‌وچراخی
ناو گه‌رووی تاری نه‌هه‌نگه‌.

1971
• گۆڤاری ڕوانگه‌، ژماره‌ (1) 1971.

——————————-

پرسیار بۆ هاتنی گۆدۆ

1
بۆچی؟ ئه‌بێ‌ .. هه‌موو جارێ‌
گشت به‌هارێ‌
ساڵ .. له‌ دوای ساڵ،
((ساڵی خۆڵه‌مێش و زووخاڵ))
له‌سای به‌ڕۆچكه‌ی یادێكا ..
((یادێك بێ‌ باڵ))
خۆری ته‌زیو
بكه‌ین به‌سنگی مێژووا
نه‌ْ .. له‌ناو گه‌رووی زامێكا ..
((زامێكی تاڵ))
به‌سته‌ی ڕزیو
بكه‌ین به‌گیانی مردووا.
؟؟؟
بۆچی؟ ئه‌بێ‌ .. كاسه‌سه‌ری
شه‌ق كراوی
ژێر ئه‌رخه‌وانی بێ‌ به‌ری
به‌خوێن ته‌ڕی
ته‌مه‌نی خۆزگه‌ی وێڵ بوومان
له‌چه‌رخی تازه‌ی بیسته‌ما
بۆ سێبه‌ری ..
گیانی زه‌رده‌شتی كوژراومان
بۆ ئاوێستای هه‌ڵواسراوی
ناوخۆری ئاڵای سووتاوی
ئاسمانی بێ‌ سه‌روشوێنمان
بێته‌ سه‌ما
؟؟؟
2
هاوڕێكانم!
به‌هاری ئه‌م كوردستانه‌
هێشتا تینووی كانییه‌كه‌
نه‌ته‌قیوه‌.
ده‌نگی ژانی ئه‌م شارانه‌
چاوه‌ڕێی گۆرانییه‌كه‌
هێشتا كاروانی قوربانی
دێڕه‌كانی..
نه‌چنیوه‌.
؟؟؟
3
هاوڕێكانم!
پرسیارمان هه‌زار و یه‌ك
كوردستانمان
چاوه‌ڕوانی گۆدۆیه‌كه‌
چاوه‌ڕوانی مه‌زده‌یه‌كه‌
چاوه‌ڕوانی گولله‌یه‌كه‌
سنگی ڕێگای ئاسمانی ون
هه‌ڵته‌كێنێ‌ ..
ڕاست كاته‌وه‌
په‌یكه‌ری (ڕاستیی) سه‌روبن
؟؟؟
4
هاوڕێكانم!
هاتنی گۆدۆی هاوڕێمان
بیری ئه‌وێ‌
خوێنی ئه‌وێ‌
وته‌ و كرداری نوێی ئه‌وێ‌
قوربانیی ( كاروانی وشه‌ی ڕاچه‌نیو)ی
ئه‌مڕۆی ئه‌وێ‌
شیكردنه‌وه‌ی ( كڵافه‌یه‌ك
ژانی تووڕه‌)ی ئێمه‌ی ئه‌وێ‌
(ڕۆژژمێری) سووتێنراوی
ئازاری (پێشمه‌رگه‌)ی ئه‌وێ‌
هه‌ڵهاتنی (خۆرێكی یاخیبووی ئه‌وێ‌)
ته‌ڵه‌ی زامی
گیڤارای نوێی .. نه‌ك كوردستان
نه‌ك بۆلیڤیا .. هه‌موو جیهان
به‌ڵكو جیهانی نوێی ئه‌وێ‌

• گۆڤاری ڕوانگه‌، ژماره‌ (2) 1971.
—————————

ژانی ڕۆژانی هۆنراوه‌

هاتووم . چه‌پكێ‌ وشه‌ی ئاگر
له‌سه‌ر گۆڕی شیعر دانێم
هاتووم .. بڵێم:
باوه‌گوڕ گوڕ
كوانێ‌ ئاڵا؟
كوانێ‌ شیعر؟
***
هاتووم، له‌ناو شیعره‌كانی شێخ ڕه‌زادا
یاخیبوونی وشه‌ فێربم
له‌ناو جۆگه‌ی هه‌نسكی گاورباغیدا
له‌خوێن تێربم
هاتووم.. له‌به‌ر خۆری چله‌ی
شۆڕیجه‌دا،
له‌به‌ر وشه‌ی
سووتاندنی تاڵ تاڵ شارای ئه‌گریجه‌دا
كوێر بم.. كوێربم
نه‌خێر .. هاتووم شیعر فێربم
***
هاتووم .. له‌ناو زه‌رده‌خه‌نه‌ی
ته‌رمی شه‌هیده‌كانمانا
بۆ پێغه‌مبه‌رێ‌ بگه‌ڕێم
له‌ناو پرسه‌ی
ده‌نگی تفه‌نگه‌كانمانا
بۆ هه‌ڵچوونی خوێنی سه‌نگه‌رێ‌ بگه‌ڕێم
له‌ناو خورپه‌ی
دڵی ئاهه‌نگه‌كانمانا
بۆ هاواری گولله‌ی ڕابه‌رێ‌ بگه‌ڕێم
هاتووم .. هاتووم
بۆ یه‌ك چرۆی چڵی ئاگر
بۆ دێڕه‌ شیعرێ‌ بگه‌ڕێم
***
ئه‌ی شاری ژان!
شاری شیعری گڕی گریان
هاتووم .. به‌دوای كه‌لله‌سه‌ری
شه‌هیدێكتا وێڵم .. ونه‌
به‌دوای كاڵانی خه‌نجه‌ری
بڕوایه‌كتا وێڵم ..ونه‌
به‌دوای هه‌ناسه‌ی سواڵكه‌ری
به‌رماڵێكتا وێڵم .. ونه‌
به‌دوای گۆڕی بێ‌ چه‌په‌ری
دڵدارێكتا وێڵم . ونه‌
به‌دوای ناوی بێ‌ په‌یكه‌ری
شاعیرێكتا وێڵم .. ونه‌
***
هاتووم .. هه‌ستم
بده‌مه‌ ده‌ست مناڵه‌كانی ئه‌م شاره‌
هاتووم .. تفه‌نگی هه‌ڵبه‌ستم
بده‌مه‌ ده‌ست پێشمه‌رگه‌كانی ئه‌م شاره‌
هاتووم .. شیعرم
له‌ باخی گڕ تێ‌ به‌ربوودا
له‌ گۆڕستانی زیندوودا
دوا لاپه‌ڕه‌و دێڕی بدڕم
***
هاتووم .. بڵێم
شیعر .. هه‌ڵسانی شه‌قامه‌
هاتووم .. بڵێم
شیعر .. ته‌قینه‌وه‌ی زامه‌
شیعر .. مه‌رگی پێغه‌مبه‌ره‌
شیعر .. گۆرانی سه‌نگه‌ره‌
شیعر .. هه‌نگاوی به‌جه‌رگی
به‌ره‌و سێداره‌ی ڕابه‌ره‌
شیعر .. ڕێگاو ئه‌نجامێكی
به‌خوێن ته‌ڕه‌.
***
هاتووم .. له‌ناو باخی سنگی خۆزگه‌تانا
بست بست تۆوی بۆمبای شۆڕش دابچێنم
یه‌ك یه‌ك له‌ مێشك و دڵتانا
له‌ گیانتانا
له‌پرسه‌ی بێ‌ گریانتانا
شه‌هیده‌كانتان هه‌ڵسێنم
هاتووم .. ده‌روازه‌ی گه‌وره‌ی شار
ڕاوه‌شێنم ..
بنه‌ڕێنم .. هه‌موو ڕۆژێ‌
زامی گه‌لێ‌ ساڕێژ ئه‌بێ‌
بنه‌ڕێنم .. ئه‌ی بۆچی كورد
به‌ڵێ‌ .. ئه‌ی شاری ژان، به‌ڵێ‌ .. ئه‌ی بۆچی كورد
ئاڵای هه‌تاوی كه‌ژاوه‌ی
بووكی ڕزگاری هه‌ڵنه‌كرد؟
***
ئه‌زانن بۆ؟ .. چونكه‌ هێشتا ؟
بۆمبای شۆڕش
وا له‌مشتا
چونكه‌ .. ڕێگا
بۆ ئه‌ستێره‌
له‌لای ئێمه‌ هێشتا كوێره‌
چونكه‌ هێشتا ئه‌بێ‌ شاعیر هه‌ڵبواسرێ‌
ناوی ماركس .. خۆبه‌ كوشتدانی گیڤارا
له‌یادداشتی
پێشمه‌رگه‌یه‌كا نه‌نووسرێ‌
***
شۆڕش له‌لای نه‌وه‌ی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ .. خوایه‌
سه‌ره‌تایه‌
له‌دایكبوونی بڕوایه‌
هه‌ڵگیرساندنی چرایه‌
به‌خوێن سه‌ندنی هیوایه‌
به‌رزكردنه‌وه‌ی ئاڵایه‌ ..
***
به‌ڵام، كوا .. خوا؟
كوا .. سه‌ره‌تا؟
كوانێ‌ .. بڕوا؟
كوانێ‌ .. چرا؟
كوانێ‌ .. هیوا؟
كوانێ‌ .. ئاڵا؟
***
ئه‌ی چاوی نۆ ساڵه‌ی خۆری ئاواتی كورد
مژده‌ی نیگای سه‌رفرازیمان لێت ئه‌وێ‌.
ئه‌ی دڵی چوار له‌تكراوی خه‌باتی كورد
چه‌پكه‌ ئاڵای سه‌ربه‌خۆییمان لێت ئه‌وێ‌.
ئه‌ی بارانی گڕ و خوێنی سه‌نگه‌ری كورد
سێبه‌ری باخی قورییانیمان لێت ئه‌وێ‌.
ئه‌ی تفه‌نگی بیر و ده‌نگی ڕابه‌ری كورد
كوردستان و مرۆڤی كوردمان لێت ئه‌وێ‌.
رقی ڕه‌هێڵه‌ و شۆڕشی تۆمان ئه‌وێ‌.
له‌خۆمانا
دێڕ دێڕ له‌ شیعره‌كانمانا
تۆمان ئه‌وێ‌.
وه‌ك چۆن .. شۆڕش په‌ڵه‌ی خوێنی
لافاوێكی سووری ئه‌وێ‌
ئێمه‌ش ئاوا .. تۆمان ئه‌وێ‌.
***
ئه‌مانه‌وێ‌ ..
سێداره‌كانی ئه‌م شاره‌
ببنه‌ تفه‌نگ
شه‌هیده‌كانی ئه‌م شاره‌
ببنه‌ شیعر .. ببن به‌ده‌نگ
ئه‌مانه‌وێ‌
وشه‌ی مه‌نگی تابلۆی بێ‌ ڕه‌نگ
ببێته‌ زه‌نگ
ئه‌مانه‌وێ‌ باوه‌ گوڕگوڕ
بمانداتێ‌ ئاڵا و .. شیعر

• گۆڤاری ڕوانگه‌، ژماره‌ (3) 1971.

———————-

سووتان له‌ ئاهه‌نگی ئاشتییا

خنكاین .. خنكاین،
له‌ دووكه‌ڵی بوخوردی درۆی ئاشتییا
برژاین .. برژاین،
له‌ دۆزه‌خی به‌هه‌شتی پڕ سوێی ئاشتییا
كوژراین .. كوژراین،
له‌ژێر گه‌ڵا زه‌یتوونی بێ بۆی ئاشتییا
ڕزاین .. ڕزاین،
له‌ناو كۆشكی وه‌ك زیندانی نوێی ئاشتییا
***
په‌نجه‌ره‌كان .. بكه‌نه‌وه‌،
با هه‌ڵمژین..
هه‌ناسه‌ی شه‌هیده‌كانمان..
ده‌روازه‌كان .. بكه‌نه‌وه‌،
با ببیسین..
گۆرانی پێشمه‌رگه‌كانمان..
چاوی تفه‌نگ..
زبانی ده‌نگ،
هه‌ڵبێننه‌وه‌ ..
شاری گریاو..
ژیركه‌نه‌وه‌..
باڵ به‌ كۆتری سه‌ربڕاو،
بگرنه‌وه‌..
له‌ سه‌نگه‌را..
له‌ سروودی ته‌واو نه‌بوونی جه‌نگاوه‌را..
داستانی ته‌مه‌نی ئاشتی،
ئاشتی ڕاستی..
بنووسنه‌وه‌.

• ڕۆژنامه‌ی هاوكاری، ژماره‌ (3) 1971.

——————————

سه‌ره‌تای داستانێكی ونبوو

ده‌مێكه‌ پرچی زه‌ردی تیشكی خۆر،
بۆ بووكی ناسۆر
ئه‌هۆنینه‌وه‌.
له‌ خه‌رمانه‌ی مانگ،
له‌ چرپه‌ و له‌ بانگ،
له‌ لێڵیی گۆمی چاوی بێ برژانگ.
ورده‌ زه‌ركه‌فتی وشه‌ی جۆراوجۆر،
له‌ سوور هه‌تا مۆر
خڕ ئه‌كه‌ینه‌وه‌.
له‌ چاوی ماتی
گه‌ڵاڕێزانی پایزی زه‌ردا،
گوڵی ئاواتی،
نه‌زۆك ئه‌نێژین.
له‌ناو دێراوی زووخاو و ده‌ردا،
تۆوی پووچه‌ڵی خۆزگه‌ ئه‌ڕێژین.
كڵافه‌ی كلووی
بۆ سووتان تینووی،
به‌فری ئازاری بیرته‌زینی سڕ
به‌مه‌كۆی خه‌یاڵ
خه‌یاڵێكی تاڵ،
ئه‌كه‌ینه‌ شارا و ده‌سته‌نه‌ی ئاگر.
***
ده‌مێكه‌ ڕۆنی
سه‌رتوێژی وێنه‌ی بێ ڕه‌نگ و بۆنی،
ناو داستانی كۆن ئه‌لێسینه‌وه‌.
خه‌م له‌ ده‌لاقه‌ی زامی به‌سوێدا
له‌ چاڵی چاوی پڕ خۆڵ و خوێدا
ئه‌توێنینه‌وه‌.
ده‌نگ له‌ گه‌رداوی شه‌وی دووكه‌ڵا
له‌ناو ئاوازی بێ په‌ل و چڵا
ئه‌پێچینه‌وه‌.
له‌ كۆی زووخاڵی دۆزه‌خی سووریی
هاوینی ڕه‌شا
گه‌ردانه‌ی تۆفی خه‌می ناسۆری
ئه‌كه‌ین به‌ سنگی هه‌تاوی گه‌شا.
***
ده‌مێكه‌ نه‌ڕه‌ی كه‌لله‌سه‌ری گۆڕ،
له‌ناو چیرۆكی
بێ ناوه‌رۆكی
به‌بێ بارانی
مێژووی خه‌زانی
ژێر تیشكی كزی مه‌شخه‌ڵی چاوشۆڕ،
ئه‌خوێنینه‌وه‌.
هه‌زار جه‌نگاوه‌ر
گه‌شترین باوه‌ڕ
بۆ یه‌ك به‌ڵێنی درۆی خوێنه‌خۆر،
ئه‌گۆڕینه‌وه‌.
به‌ده‌یان په‌یكه‌ر
شه‌هید و ڕابه‌ر
به‌فرمێسكی پڕ چڵپاوی ناتۆر،
ئه‌شۆرینه‌وه‌.
***
ده‌مێكه‌ هه‌ین و! به‌ڵام، هه‌ر نه‌بووین
ده‌مێكه‌ زیندووین، به‌ڵام هه‌ر مردووین
ده‌مێكه‌ بێخواین،
بێ بیر و بڕواین.
ڕێبواری ڕێگای بێ ناونیشانین
بێ گۆڕستانین
بێ كوردستانین
كوا ؟ كه‌ی ئه‌بینه‌ خاوه‌ن گۆڕستان
خاوه‌نی كوردستان؟

• ڕۆژنامه‌ی هاوكاری، ژماره‌ (52) 1971.

————————

خۆشه‌ویستییه‌كی شێتانه‌

گیانه‌.. نه‌مویست
به‌م چه‌ند دێڕه‌ ..
لاڵ و كوێره‌،
بڵێم : تۆم ویست
چونكه‌ هه‌رچی .. وزه‌ و توانای
شیعره‌ هه‌مه‌.
هه‌ڵیڕێژم .. بۆتی بڵێم
هێشتا كه‌مه‌.
ڕه‌نگه‌ نه‌غمه‌ی شیعروتن
ته‌واوببێ.
ساز و ده‌نگی پیاهه‌ڵوتن
ته‌واو ببێ.
گوڵ هه‌ڵوه‌رێ
هوزار بمرێ.
به‌ڵام هه‌تا ڕووی ته‌بیعه‌ت
وا واڵابێ
هه‌رگیز.. هه‌رگیز.. جوانیی ئافره‌ت
ته‌واو نابێ.
***
وه‌ك شاعیرێك .. شیعره‌كانم
هه‌ر به‌موڵكی خۆم نازانم
به‌ڵام، وه‌ك دڵدارێك كه‌ هه‌م
وا تێ ئه‌گه‌م:
هه‌ر جوانیی ئافره‌ت په‌رستم
هه‌ر بۆ ئه‌ویش: خۆشه‌ویستم.
***
من ئه‌مه‌وێ.. هه‌روه‌كو شێت
ڕێبگرم لێت..
هه‌رچیم بوێ
داوای كه‌م لێت.
من ئه‌مه‌وێ گوڵی ئاگر
له‌جیاتی زێڕی سارد و سڕ
بكه‌م به‌ قژی ژاكاوتا
به‌ به‌رۆكی وه‌ك هه‌تاوتا
***
وه‌ك ڕێبوارێ ..
بست بست دونیای جوانت په‌ی كه‌م
وه‌ك باڵدارێ..
ئاسمانی په‌نهانیت ته‌ی كه‌م
وه‌كو شێتێ خۆشه‌ویست بم.
وه‌كو شێتێ تۆ په‌رست بم.

• ڕۆژنامه‌ی هاوكاری، ژماره‌ (13) 1971.

—————————————

تیشكی چاو

كه‌ چاو هه‌ڵدێ..
شه‌قامی شار .. ئاوێنه‌ بۆ نه‌وبووكی په‌یام هه‌ڵئه‌گرێ
مێژوو .. بێشكه‌ی كۆرپه‌ی له‌دایكبووی خۆری هاواری
ئاب .. ڕائه‌ژه‌نێ
(( سوار .. سۆراخی كانیی گه‌رووی خۆشه‌ویستی
ڕێگا ئه‌كا
ڕێگا .. تارای گێژه‌ڵووكه‌ی ئاگر و خوێن
به‌ باڵای كاروانی شنه‌ی سه‌ره‌تای هه‌ڵچوونا ئه‌كا))
كه‌ ژان ئه‌زێ ..
زه‌رده‌ی هه‌نسكی چوار چرا .. تاڤگه‌ی بزه‌ له‌ ڕووباری
لێوی وشكا باڵ پێ ئه‌گرێ.
كه‌ مه‌زده‌ی ناو ئاوێستای بانگی مه‌هاباد هه‌ڵئه‌واسرێ
ئاڵای په‌لكه‌زێڕینه‌ی شۆڕش له‌ ئاسۆی پایته‌ختی
شه‌ودا هه‌ڵئه‌گرێ.
(( شه‌پۆلی كولله‌ی دره‌وی گوڵه‌گه‌نم .. شه‌وبۆی
گۆرانی ئاو ئه‌دا
زامی ڕێگای ساڕێژ نه‌بووی یه‌ك پرسیاری
(سمكۆ) و (قازی)ی .. ئه‌سپی باوبۆرانی تیشكی چاوی
(بارزانی) تاو ئه‌دا)).
* نه‌م ناسیوی؟
ـ ڕێگام ..
ڕێبواره‌كانم .. ئه‌ستێره‌ن
چیام ..
بناره‌كانم .. هه‌ناسه‌ی ناو سینه‌ی گوڵاڵه‌ سووره‌ن
* نه‌م ناسیوی؟
به‌ره‌و كام قووڵایی سروه‌ی سینه‌ ئه‌ڕۆی
له‌ ژێر كام تاڤگه‌ی ئاگرا چاوی به‌ڵێنه‌كان ئه‌شۆی
ـ سه‌نگه‌رێكم ..
گولله‌كانم .. بارانی هه‌ور و برووسكه‌ن.
چه‌په‌رێكم ..
باخه‌وانی گوڵاڵه‌كانم پێشمه‌رگه‌ن
(( ڕێگاكانی زه‌نگ له‌خه‌وا
مژده‌ی كاروانی شه‌فه‌قی: به‌ته‌نیا ڕه‌نگیان ئه‌دا
به‌ ته‌نیا ده‌نگیان ئه‌دا
به‌ته‌نیا ناوێكیان ئه‌دا))
1970
• له‌ 12/12/ 1998دا، ئه‌م شیعره‌م به‌ده‌ستنووس له‌ (مه‌حموود زامدار) وه‌رگرتووه‌.

————————

ته‌مه‌نی ده‌ ساڵه‌ی دێڕێك

چه‌پڵه‌ ڕێزان
نمه‌ی چاوی ئاسمانێكی پڕ له‌ گریان
به‌سه‌ر یادی ڕاچه‌نینی شاره‌كه‌ما
ئه‌بارێنن.
دروشمه‌ به‌خوێن ته‌ڵخه‌كان
سه‌ره‌نێزه‌ی مه‌دالیای به‌هره‌ی تاوان
به‌ به‌رۆكی قاره‌مانی مێژووه‌كه‌ما
ئه‌چه‌قێنن.
سروودی سه‌روه‌ختی زاری ڕیاكاران
وه‌كو سنگی زبری هه‌وری ڕه‌شی زستان
نیگای چاوی ئه‌ستێره‌ له‌ وه‌رزی خه‌ما
ئه‌پروێنن.
ڕۆژنامه‌كان
كامیرا چاوچنۆكه‌كان
میكرۆفۆنی وتاربێژه‌ درۆزنه‌كان
هه‌موو ڕۆژێ .. له‌ فه‌رهه‌نگی
ناو و ده‌نگی
دلێرانه‌ی شۆڕشه‌كه‌ما
باڵی وشه‌
زاری وته‌
ئه‌قرتێنن.
***
وا ده‌ ساڵه‌ چاوی .. هیوا
گڕ ئه‌ڕێژێ
وا ده‌ ساڵه‌ .. چه‌كی بڕوا
تۆوی خۆزگه‌
له‌ناو زامی
سه‌نگه‌ره‌كانا ئه‌نێژێ.
وا ده‌ ساڵه‌. گۆڕستانی سنگی كپمان
داستانی شه‌هید ئه‌نێژێ
هه‌تا ساوای سه‌ر بێشكه‌شمان
ژه‌كی خه‌م و ژان ئه‌چێژێ.
***
خه‌ونی شاری حوزه‌یرانمان
كه‌ی كه‌ژاوه‌ی گڕو خوێنی به‌ڕێ ئه‌كرێ
جارێكی تر .. شه‌هیدانمان
كه‌ی پێ ئه‌گرێ
كفن ئه‌دڕێ
ڕائه‌په‌ڕێ؟
***
مناڵێكی له‌دایكبووی قریشكه‌ی قووڕگی خنكێنراو
له‌ پێشمه‌رگه‌یه‌كی پرسی
كه‌ی هه‌نسكی،
ده‌ ساڵه‌ی دایكم به‌ر ئه‌گرێ؟
***
تفه‌نگ گریا:
(( وا ده‌ ساڵه‌ .. خه‌رمانی خوێنمان شه‌ن ئه‌كه‌ن))
هه‌زاران چاوی زه‌نگ گریا:
(( وا ده‌ ساڵه‌ .. كانیی وشه‌مان بۆگه‌ن ئه‌كه‌ن))
***
پێشمه‌رگه‌یه‌ك له‌ شاعیرێكی نوێی پرسی
كه‌ی شیعرێكم بۆ ئه‌نووسی
پشكۆی ئاگردانی زامم هه‌ڵگیرسێنێ
له‌شكری خه‌م بورووژێنێ؟
***
هاژه‌ی یادی ده‌ ساڵه‌ی شاعیر .. چرپانی!
جارێ .. ئه‌مساڵ .. هۆنراوه‌كانم ئه‌دڕێنم
چونكه‌ زاری وشه‌كانی
بێ گولله‌یه‌..
بێ گولله‌یه‌.
چونكه‌ سنگی دێڕه‌كانی
بێ نه‌ڕه‌یه‌ ..
بێ نركه‌یه‌.
***
چاومان
چاومان، هه‌موو ڕۆژێ به‌دوای ڕێگای ژانی
كوردستانی
له‌تكراودا .. هه‌نگاو ئه‌نێ
ناومان
هه‌موو رۆِژێ له‌سای شین و قوڕ پێوانی
هه‌تیوانی
بێ ناونیشانا .. خۆی ئه‌ڕنی.
***
دڵداره‌كه‌م .. دوای خوێندنه‌وه‌ی .. ئامۆژگاری
((سێبه‌ری ته‌رمی مردووان به‌خوێن بشۆن))
(( سه‌رهه‌ڵگرن .. بڕۆن.. بڕۆن))
***
دڵداره‌كه‌م .. دوای خوێندنه‌وه‌ی ئامۆژگاری
ڕێكخه‌ری شار ..
وتی بۆ كوێ .. سه‌ر هه‌ڵگرم؟
قووڕگی كام نه‌هه‌نگی تاری
ده‌ریای شه‌وگار
به‌ سه‌وڵی پرچم هه‌ڵبدڕم.
***
مه‌لا بانگان .. هێشتا دووكه‌ڵ
له‌ ئاسۆدا گرێی ئه‌دا داوی مه‌ته‌ڵ
تارمایی شۆڕه‌سوارێكی باڵا ئاگر.
له‌ناو دۆزه‌خی هه‌زاران پرسیاری كوێرا خۆڕاگر
شریخه‌ی قامچی وه‌شانی
وه‌ك گۆرانی
ئه‌یوت .. سه‌رهه‌ڵگرن.. بڕۆن
جارێكی تر .. سه‌نگه‌ر به‌خوێن .. به‌گڕ.. بشۆن.

• ڕۆژنامه‌ی هاوكاری، ژماره‌ (40) 1971.

————————-
ته‌مه‌نی خه‌م

ئه‌ی گۆرانیی ژاكێنراوی،
سه‌ر لێوی خه‌م!
یادگاری بێ هه‌تاوی،
مێژووی ماته‌م !
ئه‌ی سروه‌ی بای كشوماتی،
به‌هاری زیز ..
ئه‌ی فرمێسكی بێ ئاواتی،
چاوی پایز.
نه‌ شه‌و.
نه‌ خه‌و.
نه‌ ده‌ریای به‌رینی بێ بن
نه‌ كێوی به‌رزی كه‌ش گه‌ردن
یه‌ك تۆز چییه‌ نه‌یانتوانی
ژیله‌ی كپی ئاگردانی،
نهێنی بوونتان بماڵن
به‌ ئاگر بێ .
به‌ به‌فر بێ.
ڕاتان ماڵن .
***
ته‌مه‌نی خه‌م
وه‌ك خۆر ئاسمانی ژین ئه‌بڕێ..
كه‌ی ئه‌م بوو به‌دووكه‌ڵ و ته‌م،
ئه‌ویش ئه‌مرێ!
***
یان ئه‌بێ خه‌م
تاسه‌ر .. سه‌رجه‌م،
كێوی قورسی سه‌ر سنگمان بێ
ماكی وێڵیی ژیانمان بێ
یاخود ئه‌بێ..
بیر راپه‌ڕێ،
خوێن گڕ بگرێ.
له‌ دۆزه‌خا
له‌ زه‌ویی بیسته‌مین چه‌رخا
تۆفانێكی وه‌ها هه‌ڵسێ
نه‌ك هه‌ر زه‌وی ..
تا ئاسمانیش نه‌خه‌له‌سێ!

• ڕۆژنامه‌ی هاوكاری، ژماره‌ (31) 1970.

—————————————
نه‌ورۆز دێنم

ـ له‌ نه‌ورۆزا .. دێمه‌وه‌ ناوتان!
( ده‌نگی به‌سۆزی ئه‌م گۆرانییه‌ دای له‌ شه‌قه‌ی باڵ و به‌ره‌و ئاسمانی به‌رین كشا..)
ـ ئه‌ڕۆم .. به‌دوای چاوی پڕ نێرگزی به‌هاری نه‌ورۆزا ئه‌گه‌ڕێم!
(ڕێ بۆ به‌هاری نه‌ورۆز .. تۆف و ڕه‌هێڵه‌ی گڕو خوێنه‌.
ڕێ .. هه‌نگاوه‌
هه‌نگاو .. ناوه‌
ناو كاوه‌یه‌ و
كاوه‌ش ده‌نگی هاوارێكه‌ له‌ده‌فته‌ری سنگی قه‌ڵای كوردستانمان نووسراوه‌ ..).
ـ گڕ .. گڕ دێنێ
خوێن .. نێرگزی نه‌ورۆزی نوێمان ئه‌ڕوێنێ.
( پیره‌مه‌گروون .. گه‌ردنی گوێژه‌ ماچ ئه‌كات.
سه‌فین .. شه‌هیدانی ڕێگای نه‌ورۆزی به‌ڕێ ئه‌كات.
كاروان .. بۆ ئاسۆی پڕ ئارامگای له‌دایكبوونی نه‌ورۆز هه‌نگاو ئه‌نێ ..).
ـ شۆڕش ناوی نه‌ورۆز ئه‌نێ .
( له‌ناو تابلۆی هه‌ڵواسراوی سه‌ر سنگی چیای مه‌به‌سته‌وه‌. مناڵێكی له‌ نه‌ورۆزدا له‌دایكبوو. داوای چه‌پكێ‌ نێرگزی ته‌مه‌ن درێژی كرد.)
ـ نه‌ورۆز .. ناوی كاوه‌ ئه‌نێ.
( ده‌شت .. چاوه‌ڕێی .. باران و په‌ڵه‌ی نێرگزه‌.)
ـ خوێن ..
نێرگزی نه‌ورۆزی نوێمان ئه‌ڕوێنێ ..
( باڵدار.. دڵدار، بۆ شنه‌ی نه‌ورۆز ئه‌خوێنن.
شه‌قام و مناڵانی شار،
به‌ گوێی ڕێدا ئه‌چرپێنن.
ئه‌یانه‌وێ نه‌ورۆز باڵ بێ..
نه‌ورۆز عیشق بێ
نه‌ورۆز بزه‌ و پێكه‌نین بێ.)
ـ له‌ نه‌ورۆزا باڵ ئه‌هێنم..
عیشق دێنم
چه‌پكه‌ نێرگزێك ئه‌هێنم
گۆرانی بێ
ته‌مه‌نی ڕاستی شۆڕش بێ .
ته‌مه‌نی ڕاستی نه‌ورۆز بێ.
• ڕۆژنامه‌ی هاوكاری، ژماره‌ (159) 1973.

گۆرانی ڕێبوارێكی یاخی

ئه‌ڕۆم .. ئه‌ڕۆم
سێبه‌ری ته‌ڵخی ناوی خۆم،
به‌دڕكه‌زیی ..
ڕه‌هێڵه‌یه‌كی بێ وه‌رزی
ونی بێ ناونیشانی،
نه‌نووسراوی ژیان ئه‌شۆم.
ئه‌سووتێنم،
ئه‌و وێنه‌ بێ روخسارانه‌ی..
لكاوی دیواری هۆشن.
ئه‌خنكێنم،
ئه‌و ئاوازه‌ بێ ده‌نگانه‌ی ..
به‌ چڵپاوی درۆ گۆشن.
ئه‌ڕووخێنم.
ته‌لاری ئه‌و هۆنراوانه‌ی..
ستوونێكی به‌رز و بۆشن.
ئه‌تاسێنم،
ڕوواڵه‌تی ئه‌و وتانه‌ی ..
بۆ چڵكی ده‌ست خۆفرۆشن.
به‌بیری نوێ،
به‌ وته‌ی نوێ،
كرداری نوێ،
ئه‌كه‌ومه‌ ڕێ.
بۆ هه‌ڵگرتنی تفه‌نگێ
بۆ هه‌ڵگیرساندنی جه‌نگێ
جه‌نگێ .. پیرۆز،
كێوی سته‌م له‌بن بێنێ‌
نه‌ك نه‌ورۆزێ .. هه‌زار نه‌ورۆز،
وه‌ ده‌ست بێنێ.

• ڕۆژنامه‌ی هاوكاری ، ژماره‌ (41) 1970.

——————————

عیزه‌ت .. قودسی .. خه‌یروڵڵا .. خۆشناو

جارێكی تر .. له‌گه‌ڵ نمه‌ی
خوێنی زامی پڕ له‌ نه‌ڕه‌ی
پڕ له‌ تۆڵه‌ی
گیانی خۆری حوزه‌یرانا
حوزه‌یرانی .. كوردستانا
باڵای چوار شه‌هیدی نه‌مر
له‌ بیابانی چاومانا
له‌ ژانی دارستانمانا
له‌ ناخمانا ..
له‌ مێژووی پڕ گریانمانا
له‌ مه‌رگمانا ..
له‌ چه‌كی پێشمه‌رگه‌مانا
جارێكی تر..
گیانی چوار شه‌هیدی نه‌مر
وه‌كو ئاگر
گڕیان به‌ردایه‌ به‌هاری
هیوای خنكاوی سه‌ر زاری
؟؟؟؟
هاوڕێكانم ..
ئه‌مساڵمان، ژانی سێداره‌
نه‌ك . هه‌ر چواره‌
به‌ڵكو فه‌رهه‌نگێكی گه‌وره‌ی
پڕ له‌ وشه‌ی
خنكاوی دیار و نادیاره‌
؟؟؟؟

• ڕۆژنامه‌ی هاوكاری، ژماره‌ (30) 1971.

—————————–
وه‌رزه‌كان
چوار وه‌رزی ساڵ
له‌ دامێنی ئاسمانی وڵاتی منا
له‌ چوارچێوه‌ی بێ‌ كۆتایی
ته‌مه‌نی ئاواتی منا،
بۆته‌ ئاوێنه‌ی ئاوه‌ژووی
مێژوویه‌كی ئێجگار جه‌نجاڵ.

به‌هار

به‌هه‌رمان دێ‌ و له‌جیاتی نێرگزی دیاری
چۆڕاوگه‌ی خوێن،
به‌ری ده‌رگای نه‌ورۆز ئه‌گرێ‌ ..
له‌ یادی ناشتنی ته‌رمی دوێنێی پڕ له‌ نادیاری
لیستێكی تری قوربانی
له‌به‌رده‌م ده‌ركی سه‌رادا هه‌ڵئه‌واسرێ‌.

هاوین

هاوین دادێ‌ و
خۆری چله‌ ئاره‌قه‌ی گڕی لێ‌ ئه‌تكێ‌ ..
لێوی كانیاوه‌كان چین چین
به‌ دیواری خۆی هه‌ڵئه‌ستێ‌.
له‌ جیاتی سروه‌ی پڕ بزه‌ی
سه‌رچاوه‌ی زه‌ڵم و بادینان و شه‌قڵاوه‌ ..
گاز و بۆمبا و فڕۆكه‌یه‌،
ڕه‌شماڵی مه‌رگی هه‌ڵداوه‌.

پایز

وا سه‌رده‌می به‌ره‌وچوونی سروشتی گه‌ڵاڕێزانه‌
په‌ڵه‌ چه‌واشه‌ی ساڵێكی كه‌س نه‌زانه‌ ..
-با هه‌ڵوه‌رێ‌
خونچه‌ی چاوی كووچه‌كانی ئومێدی شار،
تازه‌ .. خۆزگه‌ی عیشقی ئیمڕۆ
ناچێته‌وه‌ به‌ر هه‌وارگه‌ی پار و پێرار.

زستان

دیسان نۆره‌ی گه‌رده‌لوولی چه‌ك له‌شانی
خۆشه‌ویستی هه‌ڵچووی به‌ره‌و ئه‌شكه‌وته‌ ..
زستانه‌ .. شه‌وچه‌ره‌ی هیوای
پێشمه‌رگه‌ی ئه‌م كوردستانه‌ له‌توپوته‌،
بێدارییه‌ و تێڕامانه‌ له‌یه‌كتری و نه‌نووستنه‌
بۆ وه‌رزی نوێ‌: ڕێگای بیر و چه‌كگرتنه‌.
به‌هاری 1989
• ڕۆڤار، ژماره‌ (15) 2001.

ناوه‌رۆك
ڕوانینه‌كانی چاوی شه‌قام
بڕوای شار
ڕازێكی ده‌روون
ڕازه‌كانی هه‌فته‌
داستانی شار
ڕێگا
ڕۆژژمێر و ڕاپه‌ڕین و خه‌می بێ‌ كۆتایی
خوێننامه‌ی دڵدارێكی تینوو
له‌ خولیای داستانی مه‌رگی زه‌رده‌شتدا
به‌شێكی تر له‌ گاتا
یاد و یاقووت و نه‌هه‌نگ
پرسیار بۆ هاتنی گۆدۆ
ژانی ڕۆژانی هۆنراوه‌
سووتان له‌ ئاهه‌نگی ئاشتییا
سه‌ره‌تای داستانێكی ونبوو
خۆشه‌ویستییه‌كی شێتانه‌
تیشكی چاو
ته‌مه‌نی ده‌ ساڵه‌ی دێڕێك
ته‌مه‌نی خه‌م
نه‌ورۆز دێنم
گۆرانی ڕێبوارێكی یاخی
عیزه‌ت .. قودسی .. خه‌یڕوڵڵا .. خۆشناو
وه‌رزه‌كان

کورتە چیرۆك

وەکو دینگەیەك لە ئاست وێنەکەچەقی،بەبێزارییەوە رووی تێکردو ئەم پرسیارانەی بۆ چەندەمین بار ئاڕاستەکرد:-
بوون و نەبوونی تۆ چییە؟
ژمارەی کەسێتیت بۆ هەبێت؟
سندوقی پۆست بۆ؟
ئیمێڵ بۆ ؟
مۆبایل بۆ؟
.ژمارەی کەسێتییەکەت هەر پزیشك لێتی دەپرسێت
پەنچەمۆری پۆستەچی بەسەر سندوقی پۆستەکەتەوە بە وردبینیش نابینرێت ،
هههههه تەنها ریکلامت بۆ دەنێرن نازانن تۆ، کراس و پانتۆڵ و پێڵاوی دە ساڵ لەمەوبەر لەبەر و لەپێدەکەیت.
.ئیمێڵ ..!! هەردەمێکە کۆدەکەیت لەبیرچۆتەوە
مۆبایلەکەت چەشی خشتێك تۆزێك لە کێشەکەت زیاد دەکات و بەس، ئیتر بون و نەبونی تۆ دەبیت چ مانایەکی هەبێت،
پرسیارەکانی تەواوکرد، هاوسەرەکەی بە عەرەبانەیەکەوە خۆی کرد بەژووردا،دەزانی لەو.. رۆژەوەی تۆ- و رۆژگار منتان خستە سەر ئەم عەرەبانە نەفرەتییە خۆشم لەخۆم بێزارم..

یەك- سەر
بەیانیان کاتێك بەخەبەردەهات، هاوسەرەکەی چووبوو بۆ سەر کارەکەی، ئەویش لەگەڵ دایکی و منداڵەکەیدا بەرچاییان دەکردەوە، وەکی ڕۆژانی دیکە ماچێکی منداڵەکەی کرد و سلفی لێدا بۆ ڕاوە پارە، شەوانە کە دەهاتەوە هاوسەرەکەی نوقمی خەو بوو بوو، زۆربەی شەوانیش هێندە شەکەت بوو بێ خۆگۆڕین خۆی دەخزاندە پێخەفەکەوە ، لەوسەریشەوە هاوسەرەکەی یەکێکی بۆ چێژگۆڕینەوە دۆزیبوەوە، نەك هەر تەماعی لێینەبوو بگرە بەسەروبەرەوە بەخێویدەکرد، دوای هەموو دوشکردنێك دەیگوت:- هاوسەر دەکات بە یەك ـ سەر., *( وێڵکردن و چروکی )

* بایەخ پێنەدان و ڕەزیلیی

فەتاح حەسەن
دانیمارك / ڤالبی

شەختەی ئەم زەمەنە هەناسەی بڕیووم ،
ئاشنانیم بەهیچ وێستگەیەل بم باتەوە بۆ ئەوەی .
زەبوونانە دەڕۆم بی هیچ کەناریک هەنگاو دەنێم !
بۆ کام سەرزەمین ؟
شەختەکانی دەریاو زەوی خار ،
یان لالەزاری بێ هودەو نائومێدەی .
دەمەوێت بگەڕیمەوە بۆ شاری دڵ ،
کوچەکانی بنوسمەوە ویادەوەریەکانیم بیر بێ تەوە .
ناجمەوە سەرژوانی ڕیشۆڵەکان و باخی هەموان ..
ئێستا هەموو تەرەبوون .
باخەوانەکانیش نازانن چی بکەن ،
هیچ گەنمێک سەرنجیان ڕاناکێشێ .
ئاخر ئەوانیش دەزانن شار ڕوخساری نەماوە ..
کوچەکانی شێواوە و دارتێلەکانی نابێتە جێ ژوانیان .،
بۆچی بۆێنەوە بۆنی مەرگی شاربکەن .
ئەوان ئەودەمانە دڵیان بەشار خۆش بوو ..
کەبۆنی هاتنی بەفریان دەکرد.
ئێستا هیچ نەماوە بیانگەڕینێتەوە بۆ ژوان ..
هیچ شەقامێک باسی هاتنی وەرزەکان ناکات ،
پایزخۆی پێچاوەتەوە و نایەتەوە،
هەموو وەرزەکان تازێ بارن و ،
نازانن ،لەگەڵ ڕیشۆڵە بین ؟
یان هەر بیریان لەهاتن نەکردوەتەوە بۆ مەرگستان .
ئەوان هاوڕی زەمهەریر بوون ،
تا منداڵانی تینوی قاقا دڵخۆش کەن .
ئەمێستا هاتنیان گریان دەبخشێتە ذلیان ،
نایەنەوە بۆ گریاندنی شەقام و شار .
کوچەیەک نەماوە بۆنی وەفای لێ بێت ،
هەموویان کڵۆم داوە بە گریان و ڕووخان .
ئیدی نایەمەوە بۆ ئازاری رووحم .
ئەم مەنفا وێرانەیە دەکەمە قەبرسانی ڕوحم و،
دوایین فرمێسکی بێ گەرانەوەم دەبەخشم.

هۆڵەندا
٤/٢/٢٠١٨

ئەمڕۆ ٣ فێبریوەری ٢٠١٨ خۆپیشاندانی لەندەن بۆ بەرگری لەخزمەتگوزاریە تەندروستیەکان بە پێی راگەیاندنی رۆژنامەکانی میرەرو ئیڤنین ستاندەر بەئامادەبوونی دەیان هەزار کەس، لە کرێکاران و یەکێتیەکان و چالاکوانی تەندروستی و ئەندامانی یەکێتیە کرێکاریەکان و حزبە کۆمۆنیستەکان و ئازادیخوازان، خۆپیشاندانێکی ناڕەزایەتی گەورە بەکۆبونەوە لە ١٢ی نیوەڕۆوە تا ١ی پاش نیوەڕۆ لە گۆوەر ستریت لەناوچەی زانکۆکانی لەندەن دەستی پێکرد، لەبەرامبەر سیاسەتی حکومەتی پارێزگاران وەک حکومەتی بۆرژوازی و سەرمایەدارن کە لەهێرشی بەردەوامدان بۆسەر کرێکاران و کەمدەرامەتی کۆمەڵگا لە بێکارکردن و لێگرتنەوەو زیاردکردنی نرخەکان و کەمی کرێ و بەتایبەتیکردنی کەرتە حکومیەکان و بەتایبەتی هێرشی فراوان بۆسەر خزمەتگوزاریە تەندروستیەکان – NHS- و لێگرتنەوەو نەدانی کۆمەک بۆ بەردەوامی کاروباری ئەم بوارەو تایبەتیکردنی کەرتی گشتی کە ئەوانە دەبێتە هۆی بێکارکردن لەنێرس و دکتۆر و کارمەند و کەمی کرێی ئەم دەرفەتە و کەمی خزمەتگوزاریەکان بۆ چارەسەری نەخۆش و کەمی دەرمانی پێویست بۆ چارەسەر.
لەبەرامبەر یەو سیاسەتی لێگرتنەوەدا لەبەشی تەندروستیدا ناڕەزایەتیەکی کۆمەڵایەتی لە کۆمەڵگادا بەتوندی بەرامبەر بە حکومەتەکەی تیریزا مەی لە خۆپیشاندانی لێرەو لەوێی بەشە جیاوازەکانی نەخۆشخانە نەردوام بووە تا خۆپیشاندانێکی گەورەی وەک ئەمڕۆ کە بەبەرزکردنەوەی چەندین هەزار پلاکارت و لافتە بۆ رزگارکردنی خزمەتگوزاریە تەندروستیەکان لەدەست حزبی دەسەڵات کە نوێنەرایەتی سەرمایەداران و بەرژەوەندیەکانیان دەکات، ئەم دروشمانە بەرزکرابۆوە؛ ” کۆمەکەکانی جەنگ ببڕن و کۆمەكی خزمەتگوزاریە تەندروستیەکان بکەن، بڕینی دەستی کۆمپانیا گەورەکان لەسەر سەری خەڵك، سەرمایەداری هێرشە بۆسەر خزمەتگوزاریەکان، خزمەتگوزاریە تەندروستیەکان هێ کێیە هەموو بەیەک دەنگ دەیانوتەوە هی ئێمەیە، نا بۆ تایبەتیکردنی کەرتە گشتیەکان و خزمەتگوزاری کەمئەندامان مەبڕن و هەروەها بەرزکردنەوەی دەیان وینەی تەنز ئامێزی کاریکاتۆری تیریزا مەی و خاوەن کۆمپانیا سەرمایەدارەکان.
پاشان خۆپیشاندانەکە بە درێژایی رێپێوانێکی زۆر بەرەو جێگای سەرۆک وەزیران نزیک پەلەمانی بەریتانیا بەڕێکەوت و بەدرێژایی ئەو ماوەیە وتنەوەی دروشم و بەرزکردنەوەی پلاکارت لەچەندین شوێنی جیاوازی مارشەکە و وەستانی هەزاران کەس لەمبەرو ئەوبەری شەقامەکان و گرتنی وینەو ڤیدیۆو دەستبەرزکردنەوە بۆ ئەو خواست و داواکاریانە. کۆبونەوەی خۆپیشاندەران و قسەوباسی ژمارەیەک لە ئەندامانی یەکێتیە کرێکاریەکان و حزبە کۆمۆنیستەکان و ئازادیخوازان و لە حزبی لەیبەر جۆن ماکدۆناڵ قسەوباسیان کرد لە بەرگری لەدانی کۆمەکەکان بۆ خزمەتگوزاریە تەندروستیەکان و رێگا گرتن لە تایبەتیکردن و بڕینی کۆمەك بۆ تەندرستی. هەروەها لەقسەوباسەکاندا تاکید لە وە کرایەوە کە نابێت رێگا بدرێت حزبی پارێزگاران دەستکەوتێکی ٧٠ ساڵەی خزمەتگوزاریە تەندروستیەکان کەبەخەباتی کرێکاران و خەڵکی ئازادیخواز بەدەستهاتووە لەخەڵکی بسەنێتەوە.
خۆپیشاندانی ناڕەزایەتی ئەمڕۆ بووە تایتڵی باسی گەرمی رۆژی میدیاو تەلەفزیۆنەکان و لەوانە گاردیان و دەیلی مەیل و ئیندپێندەنت و دەیانی تر….. هەروەها حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی کوردستان و کۆمۆنیستەکانی ئێران بەشداربوون لەم مارشەدا.

سمكۆ محمد : چه‌مكی یه‌كگرتوویی بۆ چه‌په‌كان له‌هه‌موو حاڵه‌تێكدا ئه‌ركێكی سیاسی ئه‌خلاقییه‌
گفتوگۆی رێگای كوردستان له‌گه‌ڵ سمكۆ محمد له‌باره‌ی (مه‌له‌فی چه‌پ له‌ ئه‌مڕۆی كوردستادا )
ئاماده‌كاری مه‌له‌ف : هیوا عومه‌ر

له‌باره‌ی ئه‌م مه‌له‌فه‌وه‌:

ڕیشه‌ی تێكۆشانی هێزه‌ چه‌پ و ماركسییه‌كانی عێراق و هه‌رێمی كوردستان بۆ نزیكه‌ی سه‌ده‌یه‌ك له‌مه‌وبه‌ر ده‌گه‌ڕێته‌وه‌.
له‌ناو ئه‌ومێژوه‌دا سه‌ره‌ڕای وێستگه‌ی جیاجیا به‌ڵام لاپه‌ره‌كانی ته‌ژییه‌ له‌ده‌ستكه‌وت بۆ هاوڵاتیان كه‌خۆی له‌ دابینكردنی به‌شێك له‌ مافه‌ ئابوری و كۆمه‌ڵایه‌تی و یاسایی و سیاسییه‌كان ده‌بینێته‌وه‌ و توانراوه‌ جێگیر بكرێت له‌ دامه‌زراوه‌كانی ده‌وڵه‌ت و ده‌ستوری عێراق له‌ قۆناغه‌ جیاجیاكانی به‌ڕێوه‌بردنی ده‌وڵه‌ت. هه‌ندێك له‌م ده‌سكه‌وتانه‌ په‌راوێز خراوه‌ و لاواز كراوه‌، هه‌ندێكی ماوه‌.
له‌هه‌ڵومه‌رجی ئه‌مرۆماندا هه‌نگاوه‌كانی حكومه‌ت وه‌ك؛ ڕه‌نگدانه‌وه‌ی سروشتی چاره‌كه‌ سه‌ده‌یه‌كی ئه‌م حوكمڕانیه‌و ئه‌م تایپه‌ له‌ ده‌سه‌ڵات ( فۆرمێكی ڕۆژهه‌ڵاتی)له‌ ئابوری ڕه‌یعی بریتییه‌ له‌ په‌یڕه‌وكردنی سیاسه‌تێك به‌ قازانج و ویستی بانك و كارتێله‌ مشه‌خۆره‌كانی ژێر چه‌تری (نیولیبرالیزمی سه‌رمایه‌داری )
ئه‌مه‌ش ره‌نگی داوه‌ته‌وه‌ له‌به‌رزبونه‌وه‌ی رێژه‌ی بێكاری وهه‌ژاری وله‌ده‌ستدانی به‌شێك له‌ومافانه‌ی به‌ده‌ستهاتبوون .
ئه‌وه‌ی ده‌گوزه‌رێت له‌ هه‌ڵومه‌رجی ئابوری وسیاسی هه‌رێمی كوردستان چوارچێوه‌یه‌كی نوێ بۆ ململانێی چینایه‌تی وتێكۆشانی جه‌ماوه‌ری هێناوه‌ته‌ پێشه‌وه‌، كه‌ ئه‌ركی جدیتری خستۆته‌ به‌رده‌م هێزه‌كانی چه‌پ له‌ به‌رامبه‌ر شكستی به‌ره‌ی راستڕه‌وی ده‌سه‌ڵات.

ماڵپه‌ری رێگای كوردستان بۆ فۆكەس خستنه‌سه‌ر ئه‌و ئه‌ركانه‌ و رۆڵی هێزه‌ چه‌پ وماركسییه‌كان ئه‌م دۆسییه‌ ده‌كاته‌وه‌ و له‌وباره‌یه‌وه‌ ده‌پرسێت:.

(1) كام خوێندنه‌وه‌ پێویسته‌ بۆ دیاریكردنی ئه‌رك و ڕۆڵی چه‌پ و ماركسیه‌كان؛خوێندنه‌وه‌یه‌ك كه‌ ڕۆڵی چه‌پ له‌ په‌راوێز خراوی ده‌ریبهێنێ و بیكاته‌ لیده‌ر له‌ ئاراسته‌ كردنی ڕوداوه‌كان ؟

(2) هه‌ڵومه‌رجی ئه‌مرۆ و شكستی حوكمڕانی به‌ره‌ی راستڕه‌وی ، چ بژارده‌ و پلاتفۆرمێكی مومكین ده‌خاته‌ به‌رده‌م هێزه‌چه‌پ و ماركسییه‌كان ؟

(3) هێزه‌چه‌پ و ماركسییه‌كان كێن له‌مرۆدا ، ده‌توانن له‌چوارچێوه‌ی به‌رنامه‌یه‌كی هاوبه‌شدا كۆببنه‌وه‌وبه‌ربه‌سته‌كانی به‌رده‌م كاری ئه‌وهێزانه‌چین ؟

(4) له‌هه‌ڵبژاردنه‌كانی داهاتوودا، پلاتفۆرمی چه‌پ چی بێت ؟ به‌شدار بن یان نا ؟ تاچه‌ند به‌شداریكردن به‌ لیستێكی یه‌كگرتووی چه‌پ و به‌ ده‌ستهێنانی نوێنه‌رایه‌تی ڕێگا خۆش ده‌كا و ئاسانكاری ده‌بێت له‌ گۆڕینی واقیعی سیاسی و ئابوری ؟

سمكۆ محمد نوسه‌ر و رۆژنامه‌وان ، له‌میانه‌ی به‌شداریكردنی له‌ (مله‌فی چه‌پ له‌ ئه‌مڕۆی كوردستاندا) پێیوایه‌ “چه‌په‌كان ده‌بێ‌ كه‌ڵك له‌ئه‌زموونی رابردوو وه‌ربگرن كه‌ مادام ده‌سه‌ڵاته‌كان هێنده‌ ناشارستانین كه‌ ته‌نها چاویان ماتریال ده‌بینێ‌، له‌حاڵێكدا ئه‌و ماتریاله‌ به‌شه‌رییه‌ ئه‌گه‌ر نه‌چێته‌ سه‌رشه‌قام، له‌نێوخۆیدا و له‌ده‌رونی خۆیدا هه‌میشه‌ له‌سه‌ر شه‌قامه‌، چونكه‌ ناڕازییه‌ له‌شێوه‌ ژیانی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی و ئابورییه‌ك كه‌ تائێستا سیستمه‌كه‌ی پێی پێناسه‌ ناكرێ‌ كه‌وابوو ئێستا كاتییه‌تی بلاتفۆڕمی نوێ‌ بۆ خۆشگوزه‌رانی پێشكه‌ش بكه‌ن. ”
ئه‌و پێشی وایه‌ : ” ململانێی فكری له‌ سه‌ده‌ی رابردوودا، یه‌كێك له‌هۆكاره‌كانی پێشكه‌وتن بوو له‌رووی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌، ململانێی چینه‌كان تازه‌ به‌ر له‌كۆتایی سه‌ده‌ی بیسته‌م ناوی سه‌رمایه‌داری بیستبوو،

هه‌ڵبه‌ت وه‌كو ناو نه‌ك بینینی ژیانی سه‌رمایه‌داری، چونكه‌ له‌عێراق و ناوچه‌كه‌ش، سیستمی ده‌ره‌به‌گایه‌تی وه‌كو ئه‌ورپای به‌خۆیه‌وه‌ نه‌بینیبوو كه‌ ململانێكه‌ به‌به‌شداری خه‌ڵكیش بوو،، هه‌ڵبه‌ت له‌ ساڵی 1958 تاكو 1962 خه‌باتی جوتیاری هه‌بوو كه‌ حیزبی شیوعی رابه‌رایه‌تی ده‌كرد له‌ پشده‌ر و ده‌شتی هه‌ولێر، به‌ڵام ئه‌مه‌ مانای ئه‌وه‌ نییه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی كوردستانی به‌هه‌موو پێكهاته‌كانیه‌وه‌ سیستمی ده‌ره‌به‌گایه‌تی بینیوه‌، چونكه‌ سیستم ئه‌وه‌بوو كه‌ له‌ ئه‌وروپا بوو نه‌ك ئه‌وه‌ی رۆژهه‌ڵات . ”
سمكۆ محه‌مه‌د له‌ باره‌ی زه‌روره‌تی پلاتفۆرمی چه‌پ له‌مڕۆدا خوێندنه‌وه‌ی وایه‌ :” هه‌ر كه‌س له‌به‌رده‌م ئه‌م پرسیاره‌ راوه‌ستێت و ئه‌زموونێكی هه‌بێت له‌نێو بزووتنه‌وه‌ی چه‌پ، بۆ ئه‌و وڵامه‌ حازر به‌ده‌سته‌ كه‌ پلاتفۆڕمی چه‌په‌كان له‌هه‌ر هه‌لومه‌رجێكدا ئاماده‌یه‌ كه‌ ئایا ریفۆڕم بخوازن یان بیانهه‌وێ‌ ببن به‌ ئه‌لته‌ناتیف، له‌هه‌ر دوو حاڵه‌ته‌كه‌دا چه‌په‌كان بیانوویان به‌ده‌سته‌وه‌یه‌ نوێنه‌رایه‌تی خه‌ڵكی به‌شمه‌ینه‌ت و زه‌حمه‌تكێش بكه‌ن، چونكه‌ ئه‌وان نابێت سیاسه‌ت بكه‌ن له‌پێناو سیاسه‌ت، یان له‌ پێناو گۆڕینی هاوكێشه‌ی به‌لای خۆیانه‌وه‌ وه‌كو حیزب، به‌ڵكو ئه‌ركیان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هاوكێشه‌ به‌لای به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی خه‌ڵكی زه‌حمه‌تكێش بگۆڕن، چه‌مكی یه‌كگرتوویی بۆ چه‌په‌كان ئه‌گه‌رچی دروشمێكی سوننه‌تیی و كلاسیكیه‌، به‌لام له‌هه‌موو حاڵه‌تێكدا ئه‌ركێكی سیاسی ئه‌خلاقییه‌ ده‌بێ‌ كۆمه‌ڵگه‌ یه‌ك بخه‌ن له‌پێناو داوا ره‌واكانی ژیان كه‌ سیستمی نادادپه‌روه‌ری رێگرییه‌تی، ده‌بێ‌ ئه‌و هۆشیارییه‌ فێری خه‌ڵك بكه‌ن كه‌ ژیانێكی شایسته‌تر هه‌یه‌ كه‌ گروپێكی كه‌م له‌خه‌ڵك بۆخۆیان فه‌راهه‌م كردووه‌ و ئه‌وانی دیكه‌ كه‌ زۆرینه‌ن له‌ ژیانێكی سه‌خت و مه‌ترسی زیاتر ده‌ژین، كه‌وابوو هه‌موو هه‌لومه‌رجێك بۆ چه‌په‌كان له‌باره‌ بتوانن گه‌مه‌ی خۆیان بكه‌ن و بیقۆزنه‌وه‌ به‌ به‌رژه‌وه‌ندی گشتی، ده‌بێ‌ ئه‌وه‌ بزانین كه‌ گۆڕینی واقیع ته‌نها به‌ فكر و به‌ سیاسه‌ت ناكرێت، ئه‌گه‌ر ئیراده‌ی گشتی له‌گه‌ڵ نه‌بێت ”

ده‌قی وتووێژه‌كه‌ :

* كام خوێندنه‌وه‌ پێویسته‌ بۆ دیاریكردنی ئه‌رك و ڕۆڵی چه‌پ وماركسیه‌كان؛خوێندنه‌وه‌یه‌ك كه‌ ڕۆڵی چه‌پ له‌ په‌راوێز خراوی ده‌ریبهێنێ وبیكاته‌ لیده‌ر له‌ ئاراسته‌ كردنی ڕوداوه‌كان ؟

سمكۆ محه‌مه‌د: به‌رله‌وه‌ی وه‌ڵامی پرسیاره‌كه‌تان بده‌مه‌وه‌, پێم باشه‌ له‌سه‌ر رابردوو و ئێستای هه‌ڵسوكه‌وت و سه‌رهه‌ڵدانی بزووتنه‌وه‌ی چه‌پ له‌ عێراق و كوردستان قسه‌ بكه‌م كه‌ ده‌ورانێك ناوی ناڕه‌زایه‌تی بهاتبا، ناوی چه‌پ و حیزبه‌ كۆمۆنیسته‌كان ده‌هات, هه‌ر له‌وێشه‌وه‌ تێڕوانینی ده‌سه‌ڵات و حیزبی كوردی سه‌باره‌ت به‌ بزووتنه‌وه‌ی ناڕه‌زایه‌تی له‌ كوردستان, به‌شێك له‌تێڕوانینی خۆم نیشان بده‌م, ئه‌وه‌ی له‌په‌یوه‌ند به‌رابردووی بزووتنه‌وه‌ی چه‌په‌ كه‌ پێشتر سه‌رمه‌شقی بزووتنه‌وه‌ی ناڕه‌زایه‌تی نێو كارخانه‌ و جه‌ماوه‌ری و سه‌رشه‌قام و نێو زانكۆكان بوو، تاڕاده‌یه‌كیش بزووتنه‌وه‌ی جه‌ماوه‌ری كه‌ ئێستا بۆته‌ ستایل، هێند به‌ ئیدیۆلۆژیای چه‌قبه‌ستوویی كرا و نه‌یتوانی له‌گه‌ڵ ره‌وتی پێشكه‌وتنی سیاسه‌ت رێگه‌ببڕێت، تاكو ئه‌و راده‌یه‌ی كه‌ هه‌ر ناڕه‌زایه‌تیه‌كی راسته‌قینه‌ش هه‌بوایه‌ و دوورو نزیك په‌یوه‌ندی به‌چه‌په‌وه‌ نه‌بوایه‌، مۆركی حیزبی بوونی به‌سه‌ردا ده‌سه‌پێنرا وه‌كو ده‌ڵێن حیزب، ده‌نا شتێك نییه‌ ناوی حیزبی كوردی بێت به‌ حیزبه‌ چه‌په‌كانیشه‌وه‌، چونكه‌ حیزب به‌ر له‌هه‌ر شتێك رزگاركردنی تاكه‌ نه‌ك ملكه‌چ كردنی تاك بۆ گروپه‌ خاوه‌ن شوناسه‌ بچووكه‌كانی وه‌كو بنه‌ماڵه‌ و عه‌شیره‌ت و هتد كه‌ له‌نێو حیزبه‌ به‌ناو چه‌په‌كان ئه‌م مانایه‌ زیاتره‌، به‌هه‌رحاڵ له‌به‌رئه‌وه‌ی میكانیزمه‌كه‌ كلاسیكی و هه‌ڵه‌یه‌، بۆیه‌ ئه‌و چه‌پانه‌ ناتوانن كه‌ڵك له‌فه‌زای گشتی و ئه‌و بۆشاییه‌ وه‌ربگرن كه‌ له‌كوردستان هه‌وڵی بۆ ده‌درا، له‌حاڵێكدا ئه‌و بۆشاییه‌ سیاسییه‌ی پێشتر له‌كوردستان هه‌بوو له‌هه‌موو روویه‌كه‌وه‌، له‌هیچ كونجێكی ئه‌م سه‌ر زه‌مینه‌ نه‌بوو، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا لانیكه‌م ئیراده‌یه‌ك هه‌بوو بۆ پشتگیری كردنی ئه‌لته‌رناتیڤی چه‌پ بۆ ده‌سه‌ڵات، پشتگیری مه‌به‌ستم پێشوازیكردنی خه‌ڵك بوو نه‌ك پێشوازیكردن له‌وه‌رگرتنی ده‌سه‌ڵات كه‌ دووجار زه‌مینه‌ی له‌بار بوو، یه‌كه‌م ده‌وڵه‌ت روخابوو و دووهه‌م بۆشایی سیاسی دروست ببوو كه‌ ئێستاش هه‌مان بۆشایی هه‌ست پێده‌كرێت له‌ نه‌بوونی ده‌ستووری عێراقی و كوردستان و ده‌سه‌ڵاتی حكومه‌تی، به‌ڵام به‌له‌به‌ر چاوگرتنی ئه‌و هێرشه‌ی كه‌ ده‌كرا و ئێستاش ده‌كرێته‌ سه‌ر چه‌په‌كان و كاركردنی ئه‌حزابی بۆرژوازی ناسیونالیستی و ئیسلامی و هتد، به‌له‌به‌ر چاوگرتنی ئه‌و فه‌زا سیاسیه‌ی كه‌ ئابوری وڵاته‌كه‌ی داته‌پاند و ئینسانی كردووه‌ به‌كائینێكی به‌كاربه‌ر و بێ‌ كار، به‌ له‌به‌رچاوگرتنی ئه‌و هێرشه‌ گشتگیره‌ی له‌هه‌موو دونیا ده‌كرایه‌ سه‌ر بزووتنه‌وه‌ی چه‌پ و شكستی سۆڤیه‌ت و هه‌ڵه‌ تێگه‌یشتنی بزووتنه‌وه‌ی كرێكاری له‌لایه‌ن ئه‌حزابی به‌ناو كۆمۆنیستیه‌وه‌، شكست به‌و تێڕوانینه‌ هات، ئیدی ئه‌و لۆژیكه‌ی كه‌ چه‌په‌كان هه‌یانبوو، جیگه‌ی نه‌ده‌بۆوه‌ له‌نێو جه‌ماوه‌ری كوردستانی، هه‌روه‌ها نه‌هێشتنی كارخانانه‌كان و دوورخستنه‌وه‌یان له‌كار و نێوه‌ندی كاركردن، سه‌رباری هه‌موو ئه‌مانه‌ش غیابی بزووتنه‌وه‌ی چه‌پ له‌پڕۆسه‌ی هه‌ڵبژاردن و به‌شداریكردن له‌هاوكێشه‌ی سیاسی، هه‌روه‌ها غیابی له‌نێو دونیای راگه‌یاندن و رۆژنامه‌گه‌ری كه‌ ئۆرگانه‌كانی به‌هه‌مان ستایلی سیاسی حیزبه‌ بۆرژوازیه‌كان كاری ده‌كرد و نه‌فه‌سێكی بۆ ئازادی بیروڕا نه‌هێشتبۆوه‌ كه‌ ده‌بوو راگه‌یاندن پانتاییه‌كی به‌هێزی بزووتنه‌وه‌ی چه‌پ بوایه‌، بۆیه‌ گورزێكی كوشنده‌ له‌و بزووتنه‌وه‌ چالاكه‌دا درا كه‌ ده‌كرا به‌هێزترین بنكه‌ی جه‌ماوه‌ری په‌یدابكات، بۆیه‌ بزووتنه‌وه‌كانی دیكه‌ی وه‌كو ناسیونالیستی و لیبڕالی و ئیسلامی، جێپێیان به‌چه‌په‌كان له‌ قكرد و شكستیان پێهێنا و ئێستاش مه‌ترسییه‌ بۆ سه‌ر ژیانی سیاسی كوردستان، تائه‌و جێگه‌یه‌ی كه‌ جارێكی دیكه‌ ئه‌گه‌ر به‌و شێوه‌یه‌ی ئێستا به‌رده‌وامی هه‌بێت، ره‌نگه‌ نه‌توانێ‌ شوێن پێی خۆی قایم بكاته‌وه‌ و بگه‌ڕێته‌وه‌ نێو جه‌ماوه‌ر و به‌ناچار خۆی ته‌سلیمی قه‌ده‌ری سیاسی بكات و ببێت به‌ پاشكۆی ره‌وتی دیكه‌ی بێ‌ ناونیشان.

سه‌باره‌ت به‌وه‌ش كه‌ حكومه‌ت و ده‌سه‌ڵاتی سیاسی بۆچی له‌دوای دوو ده‌یه‌ حوكمڕانیكردنی ئه‌م ناوچه‌یه‌، په‌نا ده‌به‌نه‌ به‌ر رێوشوێنی یاسایی، كاردانه‌وه‌یه‌كی ناچارییه‌، چونكه‌ ئه‌و حكومه‌ت و ده‌سه‌ڵاته‌ی كه‌ ئێستا هه‌ردوو حیزبه‌ سه‌ره‌كیه‌كه‌ له‌كوردستاندا قه‌ڵه‌مڕه‌وی ده‌كه‌ن, نه‌یانتوانیوه‌ له‌و قه‌واره‌ كلاسیكیه‌دا خۆیان رزگار بكه‌ن و كه‌مێك له‌گه‌ڵ ره‌وتی به‌ناو دیموكراسی جیهان رێگه‌بگرن, به‌و مانایه‌ی نه‌یانتوانیوه‌ ئۆرگان و ده‌زگاكانی حوكمڕانی سیستماتیك بكه‌ن, نه‌یانتوانیوه‌ ته‌نانه‌ت خۆشیان قه‌ناعه‌ت به‌و یاسایه‌ بهێنێت كه‌ كاری پێده‌كه‌ن, نه‌یانتوانیوه‌ كار بۆ دیموكراسی بكه‌ن كه‌ شانازی پێوه‌ ده‌كه‌ن ناونیشانی ئه‌و چه‌مكه‌یان هه‌ڵگرتووه‌, به‌پێچه‌وانه‌وه‌ زۆر لێی ده‌ترسن, وه‌ختێك ئه‌م قه‌ناعه‌ته‌ی بۆ دروست نه‌بووه‌, ناشتوانێ‌ پیاوانی پۆلیس و ده‌زگا ناوخۆییه‌كانی به‌فۆڕمێكی ته‌واو یاسایی باربهێنێ‌, چونكه‌ هه‌م ده‌وڵه‌تی یاسایی نییه‌، هه‌م ترادیسۆنی كۆمه‌ڵایه‌تی به‌سه‌ردا زاڵه‌، هه‌م له‌رووی سایكۆلۆژیاوه‌ كه‌ تاكه‌كانی هه‌یانه‌، هه‌مان سایكۆلۆژیای هه‌ڵچوونی كه‌سی ئاساییه‌ و دووره‌ له‌كه‌سی سیاسی، ئه‌مانه‌ هه‌مویان ره‌نگدانه‌یان هه‌بوو به‌سه‌ر دۆخه‌كه‌دا، هه‌رله‌وه‌ی كه‌ ده‌بینین پۆلیس ئه‌وه‌نده‌ی پابه‌ندی عورفه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی و ترادیسیۆنی كلاسیكی حیزبیه‌ و له‌و بزووتنه‌وه‌ چه‌په‌ ده‌ترسن, ئه‌وه‌نده‌ پابه‌ندی یاسایه‌ك نیین كه‌ ئۆرگانه‌كه‌ی له‌سه‌ر بونیادنراوه‌, بۆیه‌ ناتوانن نه‌خۆیان و نه‌ك خه‌ڵك له‌سه‌ر یاسا بنچینه‌ییه‌كان رابهێنن, هه‌رچی بزووتنه‌وه‌ی كۆمۆنیستی و چه‌پیشه‌ كه‌ پێشتر له‌ژێر فشاری سیاسی ده‌ره‌كی و ناوه‌كی بنكه‌ جه‌ماوه‌ریه‌كانی له‌ده‌ستدا و دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌خه‌ڵك و چین و توێژه‌ چالاكه‌كان, له‌بری ئه‌وه‌ی تواناكانیان هه‌ڵگرن بۆ هه‌لومه‌رجێكی له‌بارتر, ئاسۆی نێونه‌ته‌وه‌ییان له‌بیركرد و وه‌ك هه‌ر كاڵایه‌كی تر له‌بازاڕی سیاسه‌تدا هه‌ڕاجیانكرد, یان نوێگه‌ریان كرد به‌ له‌ئه‌لته‌رناتیڤێك كه‌ خودی سیستمی فه‌رمانڕه‌وای جیهانی ره‌واجی پێده‌ده‌ن, ئه‌م ئه‌لته‌رناتیڤه‌ هه‌روه‌ك (خالید قشتینی) كه‌ رۆشنبیرێكی به‌ره‌گه‌ز عه‌ره‌به‌ و یه‌كێكه‌ له‌چه‌په‌كان به‌ نموونه‌یه‌ك ده‌یشوبهێنێ‌ و ده‌ڵێ‌” ئه‌م سیستمه‌ ئازادی به‌شێوه‌یه‌ك پێناسه‌كرد كه‌ له‌شفرۆشی ئافره‌تی له‌به‌رامبه‌ر ماف و تازه‌ترین مۆدێلی وه‌رزیداراگرتووه‌, سیاسیه‌كانیش نوێگه‌ریان له‌نوێترین مۆدێلی سه‌یاره‌ و گه‌نده‌ڵیه‌كانی تردا دۆزیه‌وه‌”. ئه‌مه‌ به‌شێكی بچووك بوو له‌و فاكته‌رانه‌ی كه‌ پاشه‌كشه‌ی به‌بزووتنه‌وه‌ی ناڕه‌زایی كوردستان كرد، چونكه‌ هه‌موو شتێك له‌یه‌ك سیاقدا نوسرایه‌وه‌ و كرا به‌مۆدێلێك وه‌كو هه‌ر مۆدێلێكی دیكه‌ی كاڵا كه‌كۆمپانیاكان به‌رهه‌میدێنن و دواتر به‌به‌رهه‌مێكی دیكه‌ بازاڕی سووك ده‌كه‌ن، سیاسه‌ت و ناڕه‌زایه‌تی و شێوازه‌ جیاوازه‌كانی بیركردنه‌وه‌ له‌كوردستان ئه‌و ئاراسته‌یه‌ی وه‌رگرتووه‌، رۆژانه‌ گوێت له‌وه‌ ده‌بێت كه‌ پێت ده‌ڵێن چۆن له‌گه‌ڵ گۆڕینی میتۆدی بیركردنه‌وه‌ی مۆدێلی جهان نه‌گۆڕاویت، چۆن له‌سه‌ر هه‌مان فكر ماویت كه‌ باوی نه‌ماوه‌، ئه‌مه‌ به‌شێكی گاڵته‌جاڕییه‌ و به‌شه‌كه‌ی دیكه‌ی فشارخستنه‌ سه‌ر سایكۆلۆژیای تاكی چالاكه‌، به‌مه‌به‌ستی هه‌ڵچوونی ده‌ره‌ونی و روخان و هێزی گه‌وره‌ی كۆنه‌په‌رستانه‌ی له‌پشته‌وه‌یه‌، بۆیه‌ بزووتنه‌وه‌ی ناڕه‌زایه‌تی و سیستمی ده‌سه‌ڵاتدارێتی له‌كوردستان یه‌ك فۆڕمیان وه‌رگرتووه‌ و به‌پێی مۆدێل كار به‌سیاسه‌ت ده‌كه‌ن، وه‌ختێك ئینسان ئه‌م حاڵه‌ته‌ نه‌شازه‌ ده‌بینێ‌ به‌رده‌وام، ئیدی بێئومێد ده‌بێت و ناتوانێ‌ به‌و هاتنه‌ سه‌ر شه‌قامه‌ سیناریۆ بۆ داڕێژراوه‌ بڵێت گه‌شه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی و هۆشیاری سیاسی و رقی جه‌ماوه‌ری و هتد..

من ته‌واو دژی ئه‌و ره‌وته‌ چه‌پخواز و نه‌ریتخوازه‌ ماركسییه‌م وه‌كو ره‌وتێكی كۆنخواز و شوناسخوازی كلاسیكی و رۆمانسیانه‌ بۆ چینی كرێكار و جه‌ماوه‌ری ناهۆشیار قسه‌ ده‌كه‌ن وه‌كو بابه‌تێكی رۆمانسی، چونكه‌ ئه‌و سیستمه‌ی ئێستا رابه‌رایه‌تی ئابوری و فه‌رهه‌نگی و مۆدێلی ژیان ده‌كات، به‌و چه‌په‌ شوناسخوازه‌ ململانێی له‌ته‌كدا ناكرێت، بگره‌ ئه‌و شوناسه‌ هیچ مانا و به‌هایه‌كی سیاسی نه‌ماوه‌ به‌ بیانووی ئه‌وه‌ی سیستمی سه‌رمایه‌داری ده‌ڕوخێنن، خه‌باتی چه‌پ خه‌باتی شۆڕشگێڕانه‌ نییه‌ بۆ سه‌عات كار و مافی كرێكار و یه‌كسانی و مه‌سه‌له‌ی ژن و هتد، ئه‌مه‌ كه‌ڵكی لێوه‌رگیرا و بووبه‌نه‌ریتی سیستمی سیاسی له‌ زۆربه‌ی وڵاتانی دونیا، ئێستا سه‌رمایه‌داری قه‌یرانی نوێی به‌رهه‌مهێناوه‌ كه‌ بریتیین له‌ مه‌سه‌له‌ی جه‌نگ و ئاواره‌بوون و كۆچ و مادده‌ی هۆشبه‌ر و سه‌رقاڵكردنی خه‌ڵك به‌ مه‌سه‌له‌ی خه‌باتی پارله‌مانی و هتد، چه‌په‌كان له‌سه‌ریانه‌ ئه‌و هه‌ژموونه‌ سڕ بكه‌ن و كاریگه‌رییان هه‌بێت خه‌ڵك مل به‌و جۆره‌ سیاسه‌ته‌ نه‌دات، ئه‌گه‌ر زێده‌ڕۆیی نه‌بێت كرێكار ئێستا به‌شێكه‌ له‌و نیرۆ سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ی كه‌ سه‌رمایه‌داری له‌رێگه‌ی كۆمپانیاكانییه‌وه‌ پشتی پێده‌به‌ستێت و ئه‌و شوناسه‌ی كۆنی نه‌ماوه‌، ته‌نانه‌ت بێكاریشی نه‌كردووه‌ به‌ كێشه‌ی سیاسی و له‌گه‌ڵ خاوه‌ن كاری كۆمپانیاكان گرێیداوه‌ و هه‌ندێكجار بووه‌ به‌ هۆی له‌نێوبردن و ناشیرین كردنی ئازادی و ماف و دیموكراسیش، چونكه‌ كرێكار چ وه‌ك تاك و چ وه‌كو گروپی هێزی كار ئه‌و تموحه‌ی جارانی نه‌ماوه‌ چه‌رخی كارخانه‌ بووه‌ستێنێت و سیستم لێی بترسێت، ئێستا ره‌وتێكی دیكه‌ په‌یدا بووه‌ به‌ناوی چه‌په‌وه‌ كه‌ ئه‌وه‌ش به‌بڕوای من موزه‌یه‌فه‌ و پارادۆكسێكی نه‌شازه‌، چونكه‌ ململانێ له‌گه‌ڵ ده‌سه‌ڵاتداران له‌سه‌ر بنچینه‌ی ده‌سه‌ڵات گرتنه‌ده‌ست ده‌كات كه‌ هیچ جیاوازییه‌كی نییه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ی ده‌یڕوخێنێت یان ده‌بێته‌ كۆمبارسی سیناریۆی فلمێكی سیاسی كه‌ ئامانجه‌كه‌ی بۆ كرێكاران هیچ دیار نییه‌، هه‌ڵبه‌ت به‌ پاڵپشتی چینی كرێكار ئه‌م سیناریۆیه‌ به‌ڕێوه‌ ده‌چێت و به‌ زمانێكی رۆمانسییانه‌ گوتاری خۆیان پێشكه‌ش ده‌كه‌ن و كاریگه‌ریشی هه‌یه‌، بۆیه‌ من دژی ئه‌و ره‌وته‌شم، به‌ڵام ئه‌لته‌رناتیڤی من ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بگه‌ڕێینه‌وه‌ شوناسی كرێكار وه‌ربگرینه‌وه‌، ئه‌ویش له‌ رێگای كاری ده‌ستی و هێزی كار و یه‌كسانی بوون له‌ ره‌وتی ژیان و خۆشگوزه‌رانی و گه‌ڕانه‌وه‌ی چه‌مكی ئه‌خلاق كه‌ ته‌كنۆلۆژیا نه‌یهێشتووه‌ دوورخستنه‌وه‌ی كێشه‌ی كولتووری زاڵ و خۆسه‌پێن به‌سه‌ر ئه‌وانی تر به‌ناوی ره‌سه‌نایه‌تییه‌وه‌ و هتد، هه‌موو ئه‌مانه‌ی باسی ده‌كه‌م ده‌كرێت وه‌كو ئه‌لته‌رناتیڤی نوێ‌ له‌به‌رچاو بگیرێت و كاری پێبكرێت.

به‌هه‌ر حاڵ بۆئه‌وه‌ی له‌ باسه‌كه‌ زۆر دوور نه‌كه‌ومه‌وه‌ ده‌بێ‌ باسی ئه‌وه‌ بكه‌م كه‌ خوێندنه‌وه‌ و ململانێی فكری له‌ سه‌ده‌ی رابردوودا، یه‌كێك له‌هۆكاره‌كانی پێشكه‌وتن بوو له‌رووی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌، ململانێی چینه‌كان تازه‌ به‌ر له‌كۆتایی سه‌ده‌ی بیسته‌م ناوی سه‌رمایه‌داری بیستبوو، هه‌ڵبه‌ت وه‌كو ناو نه‌ك بینینی ژیانی سه‌رمایه‌داری، چونكه‌ له‌عێراق و ناوچه‌كه‌ش، سیستمی ده‌ره‌به‌گایه‌تی وه‌كو ئه‌ورپای به‌خۆیه‌وه‌ نه‌بینیبوو كه‌ ململانێكه‌ به‌به‌شداری خه‌ڵكیش بوو،، هه‌ڵبه‌ت له‌ ساڵی 1958 تاكو 1962 خه‌باتی جوتیاری هه‌بوو كه‌ حیزبی شیوعی رابه‌رایه‌تی ده‌كرد له‌ پشده‌ر و ده‌شتی هه‌ولێر، به‌ڵام ئه‌مه‌ مانای ئه‌وه‌ نییه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی كوردستانی به‌هه‌موو پێكهاته‌كانیه‌وه‌ سیستمی ده‌ره‌به‌گایه‌تی بینیوه‌، چونكه‌ سیستم ئه‌وه‌بوو كه‌ له‌ ئه‌وروپا بوو نه‌ك ئه‌وه‌ی رۆژهه‌ڵات، ئیدی نه‌ك ته‌نها سیاسیه‌كان، ئه‌وه‌تا فه‌یله‌سوف و رۆشنبیر و كۆمه‌ڵناسه‌كانیش باسی ده‌كه‌ن كه‌ ململانێكه‌ زۆر توند بووه‌ تاكو سه‌رمایه‌داری سه‌رده‌كه‌وێت، كه‌وابوو له‌لای ئێمه‌ ته‌نها ناوی سیستمی ده‌ره‌به‌گایه‌تی بیسترابوو، به‌ڵام وه‌كو رۆشنبیری خێرا ئه‌و فكرانه‌ی به‌رهه‌مهاتبوون گه‌یشتن، به‌ڵام دیسان ئه‌مه‌ش كێشه‌ی تێدابوو، بۆ نموونه‌ ئه‌و چه‌مكانه‌ی كه‌ هاتبوونه‌ نێو ئه‌ده‌بیات و رۆشنبیری كوردی و ته‌نانه‌ت عه‌ره‌بیشه‌وه‌، به‌هه‌ڵه‌ وه‌رگیرابوون له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا بزووتنه‌وه‌ی چه‌پ و كۆمۆنیستی كه‌ڵكیان له‌و ماتریاله‌ به‌شه‌رییه‌ وه‌رگرت، به‌پێچه‌وانه‌شه‌وه‌ رۆشنبیران كه‌ڵكیان له‌و ره‌وته‌ سیاسیه‌ وه‌رگرت، پێداویستی ئه‌و شه‌پۆله‌ بۆ فراوانكردنی ناڕه‌زایه‌تی به‌رامبه‌ر به‌سیستم، به‌تایبه‌تی دیكتاتۆریه‌ت له‌هه‌وڵی نه‌هێشتنی نه‌ته‌وه‌ و مانه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌ بوو له‌دۆخی نیگه‌تیڤی كۆمه‌ڵایه‌تی و دواكه‌وتن له‌بری پێشكه‌وتن و هتد، باشترین نموونه‌ بۆ خراپ تێگه‌یشتن له‌ چه‌مكه‌ی سیاسیه‌كان كه‌ له‌م دواییه‌دا هه‌ستم پێكرد، به‌كارهێنانی چه‌مكی ناسیونالیزم له‌جیاتی راسیزم كه‌ له‌ له‌دوای 2010 له‌ ئه‌روپا سه‌ریهه‌ڵدا، ئه‌م هه‌ڵه‌یه‌ به‌ده‌یان جار له‌ نوسینی به‌ناو رۆشنبیره‌ كورده‌كانم بینییوه‌.

• هه‌ڵومه‌رجی ئه‌مرۆ و شكستی حوكمڕانی به‌ره‌ی راستڕه‌وی ، چ بژارده‌و پلاتفۆرمێكی مومكین ده‌خاته‌ به‌رده‌م هێزه‌چه‌پ وماركسییه‌كان؟

سمكۆ محه‌مه‌د: من بۆ ئه‌م پرسیاره‌ به‌ دوو خاڵ وڵام ده‌ده‌مه‌وه‌، خاڵی یه‌كه‌م له‌به‌رئه‌وه‌ی كوردستان كارگه‌ی تێدانییه‌ به‌رهه‌می هه‌بێت و كرێكاره‌كانیشی هێنده‌ هۆشیاری چینایه‌تیان نییه‌ كه‌ به‌رگری له‌خۆیان خزمه‌تی كاری خۆیان بكه‌ن له‌و كارگانه‌ی كه‌ گشتی بوون و فرۆشران به‌كه‌رتی تایبه‌ت، ئه‌مه‌ جۆرێك له‌قه‌یرانی دروستكرد و خه‌ڵكیش له‌قه‌یرانی دارایی تێناگه‌ن تاكو بیكه‌ن به‌ناڕه‌زایه‌تی و بچنه‌ سه‌ر شه‌قام.

خاڵی دووه‌م ئه‌وه‌یه‌ به‌له‌ربه‌رچاوگرتنی دۆخی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی و مه‌زهه‌بی و پێكهاته‌ جیاوازه‌كان، له‌كوردستان و ململانێی حكومه‌تی هه‌رێم له‌گه‌ڵ عێراقی هه‌ڵوه‌شاوه‌ و وڵاتانی وه‌كو توركیا و ئێران كه‌ ده‌ستیان هه‌بووه‌ له‌ تێكدانی دۆخه‌كه‌، بۆیه‌ به‌و شێوه‌یه‌ی سه‌ده‌كانی رابردوو كێشه‌ی نه‌ته‌وه‌ و ئاین و كولتوور له‌كوردستان نه‌هێشتووه‌ و كه‌مینه‌ به‌و ئه‌ندازه‌یه‌ سته‌می له‌سه‌ر نه‌ماوه‌ تاكو رێگه‌ی سه‌ر شه‌قام بگرنه‌ به‌ر، ته‌نها ئه‌وه‌نه‌بێ‌ كه‌ ده‌سه‌ڵاتی سیاسی بۆخۆی باڵانسێكی بۆ دروستكردووه‌ و هه‌ر كاتێك بیهه‌وێ‌ كه‌ڵكی لێوه‌رده‌گرێ‌، بۆیه‌ ناڕه‌زایه‌تی جه‌ماوه‌ری ترسێكی دیكه‌ی دروستكردووه‌ كه‌ ته‌نها فۆڕمێكه‌ له‌ناوه‌ڕۆكدا قینی سیاسی له‌پشته‌وه‌یه‌، له‌پاشان كوردستان خاوه‌ن قه‌واره‌ی ده‌وڵه‌ت نییه‌ تاكو بتوانێ‌ سنووره‌كان بگرێت و كۆنتڕۆڵی بكات و ده‌ستی ده‌ره‌كی نه‌توانێ‌ چالاكی تێدابكه‌ن، بۆیه‌ ترسه‌كه‌ی تاڕاده‌یه‌ك شه‌رعیه‌تی هه‌یه‌ كه‌ هه‌ندێجار ئه‌مه‌ ده‌كرێته‌ بیانوو تاكو ترس له‌ پلاتفۆڕمی سیاسی هه‌بێت له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاته‌وه‌، ئه‌و هێزانه‌ش كه‌ به‌ناوی ئۆپۆزسیۆنه‌وه‌ هاتوونه‌ته‌ سه‌ر شه‌قام، ره‌نگه‌ به‌م بیانووه‌ سته‌میان له‌سه‌ر بێت كه‌ مه‌ترسییان ئه‌وان ترسی زیاتره‌ چونكه‌ پشتیان به‌ گوتاری فه‌نده‌مینتالیزمی عه‌ره‌بی به‌ستووه‌، به‌ڵام له‌شوێنێكدا ناهه‌قن، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌لته‌رناتیڤه‌كه‌ له‌هه‌ناوی خه‌ڵكه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی نه‌گرتووه‌، ئه‌سڵه‌ن خه‌ڵك وه‌كو چه‌مكه‌ سه‌ربه‌خۆكه‌ی بوونی نییه‌، به‌ڵام له‌بری ئه‌مه‌ خه‌ڵكی جۆراوجۆرمان هه‌یه‌، مه‌به‌ستم له‌وه‌یه‌ كه‌ خه‌ڵكی حیزبی و ئیدۆلۆژی و مه‌زهه‌بگه‌رایی و ئینتیمای سیاسیین، بۆیه‌ هه‌ندێجار ئه‌لته‌رناتیڤه‌كه‌ مه‌ترسیدارتره‌ له‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات هه‌یه‌تی، بۆ نموونه‌ ئه‌لته‌رناتیڤی ئیسلامی توندڕه‌و كه‌ زۆرینه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ پێكده‌هێنن، هه‌رگیز به‌راورد ناكرێ‌ له‌گه‌ڵ سیسته‌می ده‌سه‌ڵات كه‌ دیموكراسیش نییه‌، هه‌ركاتێكیش ده‌سه‌ڵات له‌ عێڕاق و له‌ كوردستان گه‌ره‌كی بێت ده‌توانن له‌رێگه‌ی ده‌وڵه‌تانی دراوسێ‌ و زلهێزه‌كانی دونیاوه‌، كۆنتڕۆڵی بكه‌ن و یاساش بیكه‌نه‌ سه‌نگی محه‌ك و شه‌رعیه‌تیش وه‌رگرێ‌، ئه‌وه‌ی كه‌ له‌پێشدا باسم كرد كه‌ له‌رۆژئاوا هه‌بوو و تاكو ئه‌مدواییه‌ش به‌رده‌وامی هه‌بوو، وه‌كو مۆدێلێك روویكرده‌ رۆژهه‌ڵات و بوو به‌جێگای قه‌بوڵكردن، چونكه‌ پڕۆژه‌یه‌كی سیاسی نه‌خشه‌ بۆداڕێژراوی ده‌یان ساڵه‌ی له‌پشته‌وه‌بوو بۆ گۆڕینی نه‌خشه‌ی سیاسی و جوگرافی و ئابوری له‌ناوچه‌كه‌، هاتنی هێزی ئیسلامی بۆ هه‌ر یه‌ك له‌و ده‌وڵه‌تانه‌ی كه‌ ده‌سه‌ڵاته‌كه‌یان له‌رێگه‌ی بزووتنه‌وه‌ی جه‌ماوه‌رییه‌وه‌ روخێنران، زه‌مینه‌ی خۆی هه‌بوو بۆیه‌ له‌رووی ده‌ره‌كییه‌وه‌ كرا به‌ئه‌لته‌رناتیڤ، ئه‌م داتایه‌ له‌به‌رده‌ستی هه‌موو كه‌سێكدایه‌، چونكه‌ كه‌ره‌سته‌كانی گه‌یاندنی وه‌كو ئینته‌رنێت و شاشه‌ی ته‌له‌فزیۆن و مۆبایل و هتد، هه‌موو كه‌سێك ده‌توانێ‌ به‌هره‌مه‌ندبێت لێی و هۆشیاری و رۆشنبیری وه‌ربگرێت، ئه‌وه‌ی كه‌ له‌كوردستانیش خه‌ریكه‌ ده‌كرێت به‌مۆدێل، ره‌نگه‌ به‌رمه‌بنای ئه‌وه‌بێت كه‌ خه‌ریكی چاكسازین له‌ژێر فشاری ده‌ره‌كی و ئه‌و فه‌زا سیاسیه‌ی كه‌ ناوچه‌كه‌ی گرتۆته‌وه‌ و رووداوه‌كیانی دیكه‌ش هه‌لومه‌رجه‌كه‌ی قوڵتركرده‌وه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه‌ په‌یوه‌ندی به‌ پلاتفۆڕمه‌وه‌ هه‌یه‌ بۆ چه‌په‌كان، مه‌سه‌له‌ی پشتگوێ‌ خستنی كێشه‌ی نه‌ته‌وه‌ ومه‌زهه‌به‌ به‌ڕوویه‌كدا كه‌ بابه‌تی چه‌پ زیندووده‌كاته‌وه‌، چونكه‌ ئێمه‌ لێره‌ له‌گه‌ڵ كێشه‌یه‌كدا ده‌رگكیرین كه‌ قه‌واره‌یه‌ك و ئینتیمای سیاسی له‌ هه‌ردوو نه‌ته‌وه‌ی عه‌ره‌ب و كورد زیاتره‌، بۆ رێپێوانی جه‌ماوه‌ری له‌ پێناو خۆشگوزه‌رانی له‌لایه‌ن چه‌په‌كانه‌وه‌ وه‌كو پلاتفۆڕمێك باشتره‌ له‌مه‌سه‌له‌ی نه‌ته‌وه‌ كه‌ له‌ریشه‌وه‌ هه‌ڵناكه‌نرێت, ره‌نگه‌ له‌مباره‌یه‌وه‌ تۆمه‌ت به‌خشینه‌وه‌ی تابوری پێنجه‌م و ده‌ستی ده‌ره‌كی و دوژمنی ئه‌زموون و هتد بوو بۆ هه‌ڵسوراوانی بزووتنه‌وه‌ی چه‌پ ئاماده‌ كرابێت, به‌ڵام ئه‌مه‌ نابێت ببێته‌ به‌ربه‌ست له‌به‌رده‌م بزووتنه‌وه‌ی چه‌پ ئه‌گه‌ر به‌ڕاست كاره‌كه‌ ده‌كه‌ن.

ئه‌م هه‌لومه‌رجه‌ ئێستا ره‌خساوه‌ی كه‌ پێشووتر حیزبی كوردی كه‌ڵكی لێوه‌رنه‌ده‌گرت, قه‌ناعه‌تی ته‌واوی بۆ ده‌سه‌ڵات دروست كردبوو كه‌ كۆتایی مێژووی كورده‌, وه‌ختێك كه‌ ئه‌گه‌ر ئاره‌زووی هه‌بووبێت و زانیبێتی به‌مه‌نفه‌عه‌تی خۆی ده‌سوڕێ‌, له‌به‌رامبه‌ر تێكچوونی له‌گه‌ڵ وڵاتێكی دراوسێ به‌تایبه‌تی توركیا كه‌ دواتر ده‌ركه‌وت ئێران مه‌ترسیدارتره‌, هێزی شیعه‌گه‌رایی كه‌ زۆرترین خه‌ڵكی عێراقن و ده‌ستووریان به‌ده‌سته‌وه‌یه‌ و كورد بێهز هاتۆته‌ پێشێ‌, له‌چوارچێوه‌ی سیستمی دیموكراسی و ئازادی راده‌ربڕینیش جێگه‌ی هیچ شتێكی دی نابێته‌وه‌, ئه‌م وه‌همه‌ له‌لای كه‌سانێكی به‌ناو رۆشنبیر و سیاسیش واقیعیه‌تی وه‌رگرتووه‌, به‌م پێودانگه‌بێت پاڕادۆكسی ده‌سه‌ڵات و حكومه‌تی كوردی له‌شوێنێكدا باشتر ده‌بینرێ‌ كه‌ كه‌ڵك له‌و مێژووه‌ وه‌رناگرێت, وه‌ختێك كه‌ چاك ده‌زانێ‌ ئه‌و فۆڕمه‌ سیاسیه‌ی كه‌ ناوی لێنراوه‌ سیاسه‌تی عه‌له‌نی و مۆدێرن و ئاشتی خوازی، هه‌نگاوێكی دیكه‌ی هه‌ڵگرتووه‌ و له‌ژێر عینوانی یاسادا تابۆی له‌سه‌ر لاچووه‌ و چه‌پیش جێگه‌ی نابێته‌وه‌ بۆیه‌ ئه‌لته‌رناتیفی نییه‌. كه‌وابوو چه‌په‌كان ده‌بێ‌ كه‌ڵك له‌ئه‌زموونی رابردوو وه‌ربگرن كه‌ مادام ده‌سه‌ڵاته‌كان هێنده‌ ناشارستانین كه‌ ته‌نها چاویان ماتریال ده‌بینێ‌، له‌حاڵێكدا ئه‌و ماتریاله‌ به‌شه‌رییه‌ ئه‌گه‌ر نه‌چێته‌ سه‌رشه‌قام، له‌نێوخۆیدا و له‌ده‌رونی خۆیدا هه‌میشه‌ له‌سه‌ر شه‌قامه‌، چونكه‌ ناڕازییه‌ له‌شێوه‌ ژیانی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی و ئابورییه‌ك كه‌ تائێستا سیستمه‌كه‌ی پێی پێناسه‌ ناكرێ‌ كه‌وابوو ئێستا كاتییه‌تی بلاتفۆڕمی نوێ‌ بۆ خۆشگوزه‌رانی پێشكه‌ش بكه‌ن.

• هێزه‌چه‌پ وماركسییه‌كان كێن له‌مرۆدا ، ده‌توانن له‌چوارچێوه‌ی به‌رنامه‌یه‌كی هاوبه‌شدا كۆببنه‌وه‌و به‌ربه‌سته‌كانی به‌رده‌م كاری ئه‌وهێزانه‌ چین ؟

سمكۆ محه‌مه‌د: بائه‌وه‌ له‌بیر نه‌كه‌ین كه‌ له‌به‌رده‌مماندا مێژوویه‌ك هه‌یه‌ پێمان ده‌ڵێت” له‌هه‌ر سه‌رده‌مێك و قۆناغێكدا، سیستمه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كان شێوه‌یه‌ك مامه‌ڵه‌یان كردوه‌ له‌ته‌ك ئینساندا و دواتریش له‌گه‌ڵ چه‌په‌كاندا” كه‌ڵك وه‌رگرتن له‌م نه‌سیحه‌ته‌ فكریه‌ له‌وێدایه‌ كه‌ قۆناغه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی به‌شه‌ری راستیه‌كی هاشا هه‌ڵنه‌گره‌. هاتنی سیستمی سه‌رمایه‌داری و ئێستاش سیستمێكی نوێی پۆست سه‌رمایه‌داری به‌رده‌وامی به‌م شێوه‌ سیاسه‌ته‌ ده‌دات.
ئه‌مه‌ش كارێكی كردووه‌ كه‌ ئینسان ناڕازی بێت له‌و ده‌سه‌ڵاته‌ تۆتالیتارانه‌ و ناچاربێت چه‌پانه‌ هه‌ڵسوكه‌وت بكات. ئه‌وه‌ی كه‌ من جه‌ختی له‌سه‌رده‌كه‌مه‌وه‌ ئه‌وه‌ نیه‌ كه‌ عاشقی ئه‌و فكره‌ بم، چونكه‌ فكر عیشقی له‌گه‌ڵ ناكرێ‌ تێگه‌یشتنی هه‌ڵه‌ش قه‌بوڵ ناكات، یان ئه‌وه‌ی ته‌نها بیسه‌لمێنم كه‌سێكی چه‌پ و ئۆپۆزسیۆنیم، یان ئه‌وه‌ی بیسه‌لمێنم كه‌ دژی ده‌سه‌ڵاتم و هیچی تر، یان كۆمه‌ڵێك كه‌س هه‌بن له‌كوردستان مودمن بن به‌فكری ماركسی، بۆیه‌ ده‌روێشانه‌ باس له‌چه‌پگه‌رایی ده‌كه‌ن، یان ئه‌وه‌ی كه‌سێكی خو ده‌رخه‌ربم و خۆم وه‌كو ئه‌ستێره‌یه‌كی میدیایی بنوێنم، یان ئه‌وه‌ی ته‌نها بۆ خۆ جیاكردنه‌وه‌ له‌كه‌سانی تر بانگه‌وازی ئه‌و فكره‌ بكه‌م، زۆر به‌پێچه‌وانه‌وه‌ به‌ڵكو هۆكاره‌كه‌ی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ جه‌وهه‌ری بیری چه‌پ و چه‌پگه‌رایی و ماركسیزم، به‌رله‌وه‌ی هه‌ر شتێك بێت مه‌سه‌له‌ی هیومانیزمه‌، واته‌ مرۆدۆستییه‌، مه‌سه‌له‌ی په‌راوێزخستنی شكسته‌كانی ئه‌و سیستمه‌یه‌ كه‌ تاكو بیناقاقای ناعه‌داله‌تیه‌، تائه‌و راده‌یه‌ی كه‌ خودی ئه‌و دروشمانه‌ی هه‌ڵیده‌دات بڕوای پێ‌ نییه‌، هه‌ر له‌مافی مرۆڤه‌وه‌ بگره‌، تاده‌گاته‌ دیموكراسی و بازاڕی ئازاد كه‌ له‌دوای شكستی سۆڤیه‌ته‌وه‌ هاته‌ ئاراوه‌، مه‌سه‌له‌ی ژنان كه‌ من به‌مه‌سه‌له‌ی كۆمه‌ڵگه‌ی ده‌زانم و ته‌واوی ئه‌و جیاوازییه‌ چینایه‌تیانه‌ی كه‌ به‌چاو ده‌بینرێت و هه‌ستی پێده‌كرێ‌، ماركس كه‌ دامه‌زرێنه‌ری ئه‌م فكره‌یه‌، هات و ره‌خنه‌ی له‌و دیالیكتیكه‌ گرت كه‌ هیگڵ ئیدیعای بۆ ده‌كرد و گوتی “ئێمه‌ كارمان ئه‌وه‌یه‌ دیالیكتیك بیخه‌ینه‌ سه‌ر پێی خۆی كه‌ ئه‌مه‌ كاری فه‌لسه‌فه‌یه‌ و پێشتر فه‌لسه‌فه‌ ئه‌م وه‌زیفه‌یه‌ی وه‌رنه‌گرتبوو. بۆیه‌ ئێمه‌ ئه‌وه‌مان زیاد كرد كه‌ فه‌لسه‌فه‌ كاری گۆڕینی واقیعه‌. نه‌ك ره‌سم كردنی كاره‌كانی رابردوو”.
ئه‌مه‌ی ئێستا بووه‌ته‌ مایه‌ی سه‌رهه‌ڵدانی چه‌ندین هێزی ئۆپۆزسیۆنی له‌ عێڕاق و كوردستان، ره‌نگه‌ ده‌ستبردن بۆ خوڵقاندنی كه‌شوهه‌وایه‌ك كه‌ بزووتنه‌وه‌ی چه‌پ و موناقه‌شه‌ له‌سه‌ر بزووتنه‌وه‌كانی تر بكرێت بۆ هه‌ڵخراندنی خه‌ڵك له‌دژی ده‌سه‌ڵات و سته‌مكاری، بیرۆكه‌ نییه‌ به‌ڵكو كه‌ڵك وه‌رگرتنه‌ له‌ هه‌لومه‌رجی سیاسی ناجێگیر، كۆتایی هێنان به‌ناعه‌داله‌تی و كێشه‌ی میللی و جیاوازی چینایه‌تی، هه‌ر بیانوویه‌كی تر مانای سیاسه‌ته‌ و مانایه‌كی تری نییه‌ بۆ خۆشبه‌ختی ئینسان. به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه‌ بڵێین ئیدیۆلۆژیاش له‌م سه‌رو به‌نده‌دا خراپ كه‌ڵكی له‌فه‌لسه‌فه‌ وه‌رگرتووه‌ و كردویه‌تی به‌جۆرێك له‌ئاین و به‌تایبه‌تیش ئه‌و حیزبه‌ كۆمۆنیستیانه‌ی كه‌ كلاسیكیانه‌ مامه‌ڵه‌یان له‌ته‌ك فكری ماركس و چه‌پگه‌راییدا كرد.

راستییه‌كی تێدایه‌، ئه‌وه‌ش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ حیزب و ره‌وته‌ شیوعیه‌ ته‌قلیدیه‌كان وه‌ك فه‌لسه‌فه‌ وه‌ریان نه‌گرت و وه‌كو هه‌لومه‌رجیش وه‌ریان نه‌گرت بگره‌ وه‌كو هه‌ر حیزبێكی سیاسی كلاسیكی سه‌رمایه‌داری وه‌ریان گرت، چونكه‌ وه‌كو بزووتنه‌وه‌یه‌كی ناڕه‌زایه‌تی وه‌ریان نه‌گرت كه‌ ده‌بێ‌ مه‌چه‌كی كرێكار سه‌نگی محه‌كی ئه‌و سیاسه‌ته‌ بێت، به‌هه‌ر حاڵ دژواری ئه‌و ئیشكالیه‌تانه‌ بوونه‌وه‌ كه‌ نه‌یانتوانی هه‌لومه‌رجه‌كان بگۆڕن بۆ بارێكی تر، به‌ڵام له‌هه‌موو حاڵه‌تێكدا ئه‌وه‌ چه‌په‌كانن تێڕوانینی جیاواز ده‌بینن بۆ ده‌ستاوده‌ستكردنی ده‌سه‌ڵات و كۆتایی هێنان به‌جۆره‌كانی سته‌م و هێنانه‌ كایه‌ی خۆشگوزه‌رانی بۆ هه‌موو ئینسان به‌یه‌كسانی، چونكه‌ من پێموایه‌ گۆڕینی ئه‌م دونیایه‌ ئاسان نییه‌ هه‌موو كولتور و زمان و جوگرافیا به‌شۆڕشێكی یه‌كجاره‌كی بگۆڕێ‌، به‌ڵام خۆ لانیكه‌م ده‌توانین له‌رێگه‌ی هێزی جه‌ماوه‌ری و به‌رابه‌ری چه‌په‌كان، ژیانێكی له‌بار بۆ گشت ئینسان ده‌سته‌به‌ر بكه‌ین، بۆ ئه‌وه‌ی هیچ نه‌بێ‌ وه‌ڵام به‌و یۆتۆپیایه‌ بده‌ینه‌وه‌ كه‌ سه‌رمایه‌داری و پایه‌كانی گومانیان له‌لای خه‌ڵك دروستكردووه‌، یان هیچ نه‌بێ‌ ئه‌و ئه‌لته‌رناتیڤه‌ بیسه‌لمێنێ‌ كه‌ ئه‌و سیستمه‌ مرۆڤدۆستانه‌یه‌، بۆیه‌ جه‌ختكردنه‌وه‌ له‌سیاسه‌تێك كه‌ مافی چه‌په‌كان سه‌ركه‌وتنی تیا به‌ده‌ست بهێنن ئه‌و بیانوانه‌یه‌ كه‌هێنامنه‌وه‌.

ماوه‌یه‌كه‌ قسه‌ زۆر له‌سه‌ر ئۆپۆزسیۆن ده‌كرێ‌ له‌به‌رامبه‌ر ده‌سه‌ڵاتدارێتی كوردستاندا، به‌ڵام جیاوازی ئه‌و ئۆپۆزسیۆنه‌ چه‌په‌ی كه‌ من باسی ده‌كه‌م و دووره‌ له‌وه‌ی كه‌ له‌كوردستان هه‌یه‌، له‌وێدایه‌ ئۆپۆزسیۆنێك كه‌ ئاوڕ له‌رابردوودا نه‌داته‌وه‌، یان به‌عاتیفه‌ ته‌ماشای سیاسه‌ت بكات و گه‌مه‌ به‌سۆزی كۆمه‌ڵگه‌ بكات، یان ئه‌وه‌ی ئه‌لته‌رناتیڤی سیاسی نه‌بێت و ته‌نها ره‌خنه‌ بگرێت و ره‌خنه‌كه‌ش ده‌سه‌ڵات كه‌ڵكی لێوه‌ربگرێ‌، یان ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ژێر عینوانێكدا خۆی پێناسه‌ نه‌كات، یان ئه‌وه‌ی ته‌نها له‌فۆڕمدا خۆی پیشان بدات، هیچ به‌جیاوازی نابینم له‌گه‌ڵ هێزه‌ سیاسیه‌كانی تر كه‌ئاراسته‌ی سیاسیان ته‌نها گه‌یشتنه‌ به‌ده‌سه‌ڵات، یان ململانێیه‌ له‌سه‌ر ده‌ستكه‌وته‌كان كه‌ پشكی هه‌ره‌ گه‌وره‌ی موڵكی خه‌ڵكه‌ به‌ر له‌وه‌ی موڵكی هه‌ر حیزبێك بێت، لایه‌نێكی تری نه‌بوونی ئۆپۆزسیۆن و چه‌پی راسته‌قینه‌، یان ته‌ماشاكه‌ر بێت و هیچی تر، به‌ڵكو ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌وكاته‌ی سیستمی ته‌واوفق (رێكه‌وتن) دێته‌ ئاراوه‌، هه‌ر ئه‌وكاته‌ هێزێك پێك بێنێت و سواری سه‌رملی ره‌وته‌ توڕه‌كه‌ بێت و نه‌ترسێت له‌ لۆمه‌ی سیاسی، چونكه‌ خۆ به‌خاوه‌ن نه‌كردنی ناڕه‌زایه‌تی خه‌ڵك، مه‌ترسیه‌كه‌ی له‌وێوه‌ ده‌ستپێده‌كات كه‌ خه‌ڵكی تر به‌ناوی ئۆپۆزسیۆنه‌وه‌ ئیحتیوای ته‌واوی ئه‌و هێزه‌ به‌شه‌ریه‌ش ده‌كات كه‌ ده‌یهه‌وێ‌ ببێته‌ هێزێكی به‌قودره‌تی جه‌ماوه‌ری رووبه‌ڕووی ده‌سه‌ڵات ببێته‌وه‌، بۆیه‌ به‌م هه‌ڵسوكه‌وته‌ی رێگه‌ له‌هێزی راسته‌قینه‌ی ئۆپۆزسیۆنیش ده‌گرێت.

به‌مانایه‌كی تر ئه‌گه‌ر باشترین سیستم دیموكراسی بێت بۆ ده‌وڵه‌تێكی فره‌یی له‌ئیتنیك و مه‌زهه‌ب و قه‌واره‌ی سیاسی له‌عێراق و كوردستان كه‌ ئێمه‌ به‌چاوی خۆمان ده‌یبینین. وه‌ باشترین میكانیزمیش هه‌ڵبژاردن بێت. ئه‌و هه‌ڵبژاردنه‌ی كه‌ له‌كوردستان و عێراقدا حیزبی سیاسی ئه‌زمونێكی له‌باره‌ بۆ ناوچه‌كه‌. گه‌نده‌ڵی سیاسی له‌ئاستی لوتكه‌دا بێت و گه‌نده‌ڵی ئیداری هه‌موو كه‌سێكی ئه‌و وڵاته‌ نه‌ك سیاسی و ئۆپۆزسیۆنه‌كان هه‌ستی پێده‌كه‌ن و له‌به‌رامبه‌ریشدا تریبۆنێك نه‌بێت قسه‌ی تێدا بكرێت. ئه‌گه‌ر قسه‌شت كرد ئه‌منیه‌تت بكه‌وێته‌ خه‌ته‌ره‌وه‌. ئیتر چاوه‌ڕێی چی ده‌كرێت له‌و سیستمه‌ی كه‌ ئێستا عێراق و كوردستانی به‌هه‌ڵواسراوی هێشتۆته‌وه‌ و پێناسه‌ ناكرێت، ئه‌مه‌ جگه‌له‌وه‌ی كه‌ دونیابینییه‌ك دروستبووه‌ و خه‌ریكه‌ شه‌رعیه‌ت وه‌رده‌گرێ‌ و له‌ده‌ره‌وه‌ی كوردستانیش پاڵپشتی ده‌كرێت، بوونی ئیسلامیه‌كانه‌ و پێناسه‌ی ئۆپۆزسیۆنیان وه‌رگرتووه‌، ئه‌مانه‌ له‌حیزبه‌ ئیدیۆلۆژیسته‌كانی ماركسی توندڕه‌و خراپترن، چونكه‌ سه‌ركه‌وتنی ئیسلامیه‌كان، یان لانیكه‌م گه‌شه‌كردنیان و چوونیان بۆ پارله‌مان و ده‌ستگرتن به‌وه‌زاره‌ته‌كانه‌وه‌، هیچ له‌كێشه‌ی چینایه‌تی ناگۆڕێ‌، هیچ له‌كێشه‌ی سته‌می میللی و مافی پێكهاته‌كانی تر و پێكه‌وه‌ژیان و هاوڵاتیبوون ناگۆڕێ‌، چونكه‌ ئه‌وان تاكو ئه‌و جێگه‌یه‌ بڕوایان به‌ئۆپۆزسیۆن بوون هه‌یه‌ كه‌ ئیسلام وه‌كو تاكه‌ مه‌رجه‌عێكی فكری یاسایی له‌سه‌ر ته‌خت بێت، نه‌ك وه‌كو هێزێكی یه‌كسانیخوازی وه‌كو ماركسیه‌كان، كه‌وابوو ده‌بێت ره‌وتی چه‌پ خۆی وه‌كو ئه‌لته‌رناتیف پێشنیار بكات.

ئێستا عێراق هه‌ر له‌به‌رده‌م ئاڵوگۆڕێكی تری سیاسیه‌ كه‌ كورده‌كان دۆڕاون تێیدا، به‌ڵام كێبه‌ركێكه‌ چونكه‌ ئۆپۆزسیۆنێكی ناكامڵ ده‌یكات و له‌راستیدا ئۆپۆزسیۆن نییه‌، بۆیه‌ ته‌واوی كێشه‌ ئابوری و سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان، به‌شێوه‌یه‌ك وه‌لانراوه‌ كه‌ هه‌ر ده‌ڵێی هه‌ڵبژاردن له‌كوردستان ده‌كرێ‌ و بۆ عێڕاق نییه‌ و ده‌ره‌نجامه‌كانیش هه‌ر به‌و ستایله‌ له‌خه‌ڵك گه‌یانراوه‌، ئه‌م سیناریۆ سیاسیه‌ كه‌ له‌نێوان به‌شێك له‌هێزه‌ سیاسیه‌كاندا ده‌یبینین، كه‌سێكی نه‌شاره‌زاش هه‌ستی پێده‌كات كه‌ بزووتنه‌وه‌ی ئۆپۆزسیۆن جگه‌ له‌ سیناریۆی سیاسی هیچی تر نییه‌ بۆیه‌ خه‌ڵك دڵنیا نییه‌، تاكو به‌رامبه‌ر به‌ده‌سه‌ڵات راوه‌ستێت، ته‌نها ئه‌وه‌نه‌بێت كه‌ به‌فۆرم و به‌كۆنه‌ قین مامه‌ڵه‌ له‌ته‌ك چه‌مكی ئۆپۆزسیۆن ده‌كرێت. به‌بڕوای من ئۆپۆزسیۆنی راسته‌قینه‌ كه‌ هه‌ڵگری چه‌مكی عه‌داله‌تی كۆمه‌ڵایه‌تی بنبڕكردنی گه‌نده‌ڵی بێت، ده‌بێ‌ له‌هه‌مو هێزه‌كان خه‌ڵك ناچار بكات په‌یوه‌ندی پێوه‌بكه‌ن، یان ئه‌وه‌ی نه‌خشه‌ی هه‌بێت بۆ ته‌واوی كوردستان و عێراق، نه‌ك پرۆژه‌یه‌ك بۆ شارێك بێت و هیچی تر، بۆیه‌ باشتر وایه‌ چه‌په‌كان بیر له‌وه‌ بكه‌نه‌وه‌ كه‌ئه‌و چه‌مكه‌ بازرگانی پێوه‌ده‌كرێ‌، یان ئه‌وه‌ی له‌په‌نای ئه‌م چه‌مكه‌دا كێبه‌ركێی تر پێبكه‌ن و فكری چه‌پیش قه‌تیس بكه‌ن له‌گروپێكدا. نه‌شازی ئه‌م حاڵه‌ته‌ بۆ چه‌په‌كان، كاریگه‌ری ده‌خاته‌ سه‌ر خه‌ڵكی ناڕازی و چه‌په‌كانیش، هه‌روه‌ها زۆر دوور نیه‌ هێزه‌ كۆنه‌په‌رسته‌كان كه‌ڵكی لێوه‌ربگرن.

• له‌هه‌ڵبژاردنه‌كانی داهاتوودا، پلاتفۆرمی چه‌پ چی بێت ؟به‌شدار بن یان نا ؟ تاچه‌ند به‌شداریكردن به‌ لیستێكی یه‌كگرتووی چه‌پ و به‌ ده‌ستهێنانی نوێنه‌رایه‌تی ڕێگا خۆش ده‌كا وئاسانكاری ده‌بێت له‌ گۆڕینی واقیعی سیاسی و ئابوری ؟

سمكۆ محه‌مه‌د: هه‌ر كه‌س له‌به‌رده‌م ئه‌م پرسیاره‌ راوه‌ستێت و ئه‌زموونێكی هه‌بێت له‌نێو بزووتنه‌وه‌ی چه‌پ، بۆ ئه‌و وڵامه‌ حازر به‌ده‌سته‌ كه‌ پلاتفۆڕمی چه‌په‌كان له‌هه‌ر هه‌لومه‌رجێكدا ئاماده‌یه‌ كه‌ ئایا ریفۆڕم بخوازن یان بیانهه‌وێ‌ ببن به‌ ئه‌لته‌ناتیف، له‌هه‌ر دوو حاڵه‌ته‌كه‌دا چه‌په‌كان بیانوویان به‌ده‌سته‌وه‌یه‌ نوێنه‌رایه‌تی خه‌ڵكی به‌شمه‌ینه‌ت و زه‌حمه‌تكێش بكه‌ن، چونكه‌ ئه‌وان نابێت سیاسه‌ت بكه‌ن له‌پێناو سیاسه‌ت، یان له‌ پێناو گۆڕینی هاوكێشه‌ی به‌لای خۆیانه‌وه‌ وه‌كو حیزب، به‌ڵكو ئه‌ركیان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هاوكێشه‌ به‌لای به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی خه‌ڵكی زه‌حمه‌تكێش بگۆڕن، پلاتفۆڕمی چه‌په‌كان به‌هه‌موو بیڕوباوه‌ڕێكی جیاواز ئه‌گه‌ر ناسیونالیست بن یان كۆمۆنیست یان نیشتیمان په‌روه‌ر یان هه‌ر جۆره‌ چه‌پێكی سووننه‌تی یان مۆدێرن بن، ده‌بێ‌ ئه‌وه‌ بزانن كه‌ ژیان له‌پێش سیاسه‌ته‌وه‌یه‌ بۆ گروپ و ده‌سته‌بژێری سیاسی، چه‌مكی یه‌كگرتوویی بۆ چه‌په‌كان ئه‌گه‌رچی دروشمێكی سوننه‌تیی و كلاسیكیه‌، به‌لام له‌هه‌موو حاڵه‌تێكدا ئه‌ركێكی سیاسی ئه‌خلاقییه‌ ده‌بێ‌ كۆمه‌ڵگه‌ یه‌ك بخه‌ن له‌پێناو داوا ره‌واكانی ژیان كه‌ سیستمی نادادپه‌روه‌ری رێگرییه‌تی، ده‌بێ‌ ئه‌و هۆشیارییه‌ فێری خه‌ڵك بكه‌ن كه‌ ژیانێكی شایسته‌تر هه‌یه‌ كه‌ گروپێكی كه‌م له‌خه‌ڵك بۆخۆیان فه‌راهه‌م كردووه‌ و ئه‌وانی دیكه‌ كه‌ زۆرینه‌ن له‌ ژیانێكی سه‌خت و مه‌ترسی زیاتر ده‌ژین، كه‌وابوو هه‌موو هه‌لومه‌رجێك بۆ چه‌په‌كان له‌باره‌ بتوانن گه‌مه‌ی خۆیان بكه‌ن و بیقۆزنه‌وه‌ به‌ به‌رژه‌وه‌ندی گشتی، ده‌بێ‌ ئه‌وه‌ بزانین كه‌ گۆڕینی واقیع ته‌نها به‌ فكر و به‌ سیاسه‌ت ناكرێت، ئه‌گه‌ر ئیراده‌ی گشتی له‌گه‌ڵ ته‌ریب نه‌كرابێت و هاوكێشه‌ نه‌گۆڕێت به‌لای خه‌ڵكدا، له‌هه‌ر حاڵه‌تێكی نه‌خوازراویش ده‌بێ‌ ئه‌وه‌ بزانن كه‌ هه‌میشه‌ خه‌ڵك له‌گه‌ڵ سیاسه‌ت و له‌گه‌ڵ واقیعدا نییه‌ به‌و مانایه‌ی كه‌ چه‌په‌كان ده‌یزانن، ئه‌وان له‌گه‌ڵ هێزدان ده‌بێ‌ ئێمه‌ له‌خه‌می گۆڕینی هێزدابین نه‌ك واقیع، چونكه‌ جاری واهه‌یه‌ واقیع له‌خزمه‌تی گشتی نییه‌، خۆپیشاندانه‌كانی سه‌روه‌ختی به‌هاری عه‌ره‌بی یان خۆپیشاندانه‌كانی ئه‌م دواییه‌ی ئێران، ئه‌وه‌ی سه‌لماند كه‌ واقیع هه‌ندێك جار سیناریۆی دروستكراوه‌، ده‌بێ‌ واقیعێك بێت به‌ ئیراده‌ی خه‌ڵك دروستكرابێت نه‌ك به‌ ئیراده‌ی سیاسی ده‌ره‌كی. ئێستا له‌هه‌موو كات له‌باره‌تره‌ چه‌په‌كان ئه‌م هه‌قیقه‌ته‌ له‌به‌رچاو بگرن ئه‌گه‌ر بزووتنه‌وه‌ی راسته‌قینه‌ی چه‌پگه‌رایی وجوودی هه‌یه‌.

كاری تیۆری به‌گشتی و له‌ هونه‌روئه‌ده‌بدا به‌تایبه‌تی ، به‌یه‌كێك له‌ماناكان كاركردنه‌ له‌سه‌رگریمانه‌، ئه‌و یش كارێكه‌ به‌یه‌كێك له‌جۆره‌كان په‌خشكه‌ره‌وه‌ی گومانه‌ به‌سه‌ر كه‌ره‌سته‌و بابه‌ته‌ جیاوازه‌كاندا وه‌كو”دیكارت” له‌كتێبی “پرنسیپه‌كانی فه‌لسه‌فه‌”دا جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌ كه‌ئێمه‌ بۆئه‌وه‌ی راستی بپشكنین ،ده‌بێت گومان له‌هه‌موو ئه‌و شتانه‌بكه‌ین كه‌ڕووبه‌ڕوومان ده‌بنه‌وه‌ (1)شانۆكه‌ی ئێمه‌ له‌كوردستان تاكو ئێستاش نه‌یتوانیوه‌ له‌سه‌ربنه‌مایه‌كی ته‌ندروستی تیۆری و پركتیك پێكه‌وه‌ خۆی دابمه‌زرێنێت یاخود نه‌مان توانیوه‌ وه‌ك ” كێشه‌”یه‌ك و له‌ڕووی فه‌لسه‌فیه‌وه‌ خوێندنه‌وه‌ ی بۆبكه‌ین و تێ!گه‌یشتنێكی شایسته‌ بۆ(جوانی) بكه‌ین ، ئه‌ڵبه‌ت مه‌به‌ستیشم له‌ كێشه‌ دوره‌ له‌مانا سایكۆلۆجی و رۆژانه‌ییه‌كه‌ی به‌ڵكو لێره‌دا كێشه‌ وه‌كو كه‌ڵكه‌ڵه‌یه‌كی (ئیستاتیكی)و خاوه‌ن نۆرم و به‌های جوانی و پێگه‌ی ئه‌ده‌بی .

به‌ڵێ‌ كاركردن له‌سه‌ر هه‌رگریمانێك ، واتاكاركردن له‌سه‌رفه‌لسه‌فه‌ و هزر..(2) ئه‌مه‌ش وه‌كو له‌سه‌ره‌تای كێشه‌كانه‌وه‌ لێی ده‌دوێین به‌ڕوونی گومانی خۆمان په‌خشده‌كه‌ینه‌وه‌ له‌ نێوان تیۆرو پراكتیكدا له‌سه‌ر هه‌ر ڕووداوو پێشهاتوو گریمانه‌یه‌ك كه‌ده‌ریده‌خات شانۆ له‌كوردستان له‌ بیمارییه‌كی قوڵدایه‌و كه‌سیش نماینده‌ی ئه‌و بیماریه‌ناكات و هه‌مووان خۆیان به‌سه‌ركه‌وتوو قاره‌مان ده‌بینن وه‌كو “هایدگێر”ده‌ڵێت :”مرۆڤ له‌وشوێنه‌دا ده‌دوێ‌ كه‌به‌زمان وه‌ڵام ده‌داته‌وه‌ (3) ئه‌مه‌ش ئه‌و ڕاستیه‌ به‌دیارده‌خات كه‌له‌ شانۆ بێ سه‌قفه‌كه‌ی كوردستاندا بنه‌مای بنیادی فه‌لسه‌فه‌ ئه‌مه‌یه‌ :”هه‌رچه‌شنه‌ نێواخندۆزیه‌كی په‌تی و ڕه‌سه‌ن ، ڕه‌گاژۆی ڕه‌واو په‌سندكراوی زانیاریه‌(4) زانیاریش لێره‌دا بریتی ده‌بێت له‌ ویست و ئاره‌زووی بكه‌ره‌كانی و زۆرینه‌یه‌كی ڕێژه‌یی پێ ئالووده‌كراو و بارگاوی به‌ ناولێنان و هه‌ڵه‌ی لۆژیكی كوشنده‌و چه‌ندین نه‌وه‌ی پێ نه‌خوێنده‌وارده‌كرێت و بواره‌كه‌ی پێ بارگاوی ده‌كرێت ، ئه‌مه‌ش له‌هه‌مان ئه‌وشوێنه‌وه‌یه‌ كه‌ دژه‌ به‌و ” ڕێگه‌ی خه‌یاڵسازی به‌های مه‌ده‌نیه‌تی داهێنانه‌ی خۆی ئه‌سه‌لمێنێت”(5) له‌به‌رئه‌وه‌پێویسته‌ له‌( شانۆدا )دا به‌دوای دۆزینه‌وه‌كاندا بگه‌رێین و دووره‌ په‌رێزی بكه‌ین له‌وانه‌ی به‌ناوی تیۆره‌وه‌ سه‌رقاڵی لاقه‌كردنی ئه‌و هونه‌ره‌ن له‌به‌ر ئه‌وه‌ لێره‌ به‌دوا جگه‌ له‌ سه‌رنج هییچ بۆچوونێكی ترم نابیبَت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی ده‌گوزه‌رێت.

قسه‌ی من لێره‌ به‌دواوه‌” پوخت ” بریتی ده‌بێت له‌باسی شانۆ له‌نێوان تیۆرو پراكتیكدا و له‌وانه‌ش له‌ڕووی ئیستاتیكی و به‌ها فه‌لسه‌فی و فیكری ومه‌ عریفیه‌كاندا .چونكه‌ وه‌كو “هرمان بروگ “ڕای وایه‌ “ئه‌وه‌ی (.. ) كه‌ هیچ نادۆزێته‌وه‌ ، له‌دیدی ئه‌ودا بێ‌ ئه‌خلاقانه‌یه‌”(6)ئه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌خلاق به‌مانا واقعی و رۆژانه‌ییه‌كه‌ی نا به‌ڵكو به‌مانا هونه‌ریه‌كه‌ی ، پێویسته‌ وه‌رگرو بكه‌رانی شانۆ هه‌وڵی دروستكردنی ئه‌و ‌وئه‌خلاقه‌ بده‌ن …له‌م ڕوه‌وه‌ “شانۆ” ده‌شێت شێوه‌یه‌ك بێت له‌شێوه‌كانی یاخی بوونی جوانی (…)(7) یاخود ئه‌گه‌ر زمانی ئیكۆ به‌كاربهێنین ده‌ڵێین (شانۆ) بۆخۆی چێژله‌و ناونانه‌ بێ‌ سنوره‌ وه‌رده‌گرێت و ته‌ عبیر له‌جیهانێكی هه‌لاهه‌لا ده‌كات (8) هه‌روه‌كو “لۆكاچ”پێی وایه‌ (تیۆر*) ته‌عبیر كردنه‌ له‌ ڕوتبوونه‌وه‌ یه‌كی ترانستدنتاڵیانه‌، یان هه‌ندێك له‌ ڕه‌خنه‌ گرانی ئه‌ده‌بی له‌باره‌ی “دۆستۆیڤسكی”یه‌وه‌ ، ئه‌وه‌ ده‌خه‌نه‌ ڕوو كه‌ دیستۆڤسكی هه‌میشه‌ رۆحی خۆی به‌نه‌خۆش زانیوه‌ ، ده‌شێ‌ هه‌مان شتیش له‌باره‌ی هونه‌ری (تیۆره‌كانی شانۆش**) بگوترێت..(9) ئێمه‌ له‌دنیایه‌كدا ده‌ژین گومان و دوودڵیه‌كانی ئه‌و دونیا تازه‌ یه‌ به‌ جۆرێك ئالوده‌مان ده‌كات له‌گه‌ڵ چاوه‌ڕوانی و دڕدۆنگی و قه‌له‌قی ئیدی ماناكان پڕو ته‌ژی ده‌بن له‌ ئالوده‌یی و كه‌متر به‌ره‌و حه‌قیقه‌تی شته‌كان ده‌چین ، ئه‌وه‌نده‌ دووركه‌وینه‌وه‌ تا نادیده‌ ده‌بین ، چونكه‌ “سوكرات” وته‌نی :”…”مه‌عریفه‌ی چێتی مه‌عریفه‌ی حه‌قیقیه‌ “…”(10) وه‌ له‌م روانگه‌یه‌شه‌وه‌ “نمونه‌ی ئایدیا” “یاخود وێنه‌”حه‌قیقه‌تی هه‌مه‌كی هه‌بووه‌ به‌كردار وبونیان ده‌ره‌كی یه‌ ….”(11) كه‌واته‌ نزیكبوونه‌وه‌ له‌و وێنه‌یه‌و پیشان دانی ئه‌تمۆسفێرێكی سایكۆلۆجی تێكه‌ل به‌ فه‌زای سروشتی نزیكمان ده‌كاته‌وه‌ له‌ یه‌قین ، هه‌روه‌ها “ئه‌رستۆ” ڕای وابوو(…) مه‌عریفه‌ی حه‌قیقی ئه‌ومه‌عریفه‌یه‌یه‌ كه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ “مرتبه‌”ی یه‌قینه‌وه‌ (12) ئه‌وه‌ مه‌بده‌ئی مه‌عریفه‌و ژینالۆژیاكه‌ی لای “ئه‌رستۆ “(هه‌سته‌ ڕاسته‌وخۆكان) ده‌بنه‌ به‌شتێك له‌ ئێسته‌ و دۆخه‌كه‌ به‌به‌شه‌كی وه‌سف ده‌كات “(13). له‌م تێگه‌یشتنه‌وه‌ به‌پێی هه‌ردوو بۆچوونه‌كه‌ ی”ئه‌فڵاتوون وئه‌رستۆ” ، “وێنه‌و ئایدیا “ی خۆیه‌تی و پێویستی زۆریشی به‌هه‌ستی ڕاسته‌وخۆ هه‌یه‌ له‌كاتی خوێندنه‌وه‌دا كه‌واده‌كات به‌ته‌واوه‌تی نیشته‌جێ‌ ببین له‌ناو ڕووداوو كرداره‌كاندا .

چونكه‌ “به‌رهه‌می هونه‌ری ده‌مانباته‌ ناخی خۆیه‌وه‌ ، ئێمه‌ ئاگامان له‌ناخی خۆمان نامێنێت”(14) ئه‌ی گه‌ر ئالوده‌یی رۆحی و خراپی په‌روه‌رده‌ و بیماری هه‌ستی و عه‌قڵیمانی داپۆشی بوو؟ ئه‌و كاته‌ چۆن به‌دوای چییه‌تی شته‌كان و ڕووداوه‌كاندا برۆین؟ هیچ شتێك مه‌ستی نه‌كردین جگه‌له‌ پارچه‌ پارچه‌ بوونی جه‌وهه‌ری شته‌كان ؟ لێگه‌رێن با جیاوازی بێ‌ هه‌واڵ له‌جیاتی پارادۆكس دانرێ‌ (15)چونكه‌ پارادۆكس هیچ چێژێك به‌رهه‌م ناهێنێت (16) ئه‌مه‌ ئه‌وه‌بوو كه‌ رۆلان بارت له‌چێَژی ده‌ق دا ده‌یگووت .

دێریدا “ش له‌ه‌مباره‌یه‌وه‌”ده‌یگووت:”به‌رده‌وام هه‌وڵَمدا تا فه‌لسه‌فه‌ بێَنمه‌ مه‌یدانه‌وه‌ . مه‌یدانێك كه‌له‌ودا فه‌رمانڕواییه‌ك نه‌بێت (17 ) ئه‌مه‌ به‌نمونه‌یه‌كی دروستی ئه‌م تێگه‌یشتنه‌ ده‌زانم هه‌رچۆن “لیۆتاریش ده‌یگووت:”رۆڵی ئێمه‌ وه‌ه‌كو هزرڤان ئه‌وه‌یه‌ كه‌زانیاری خۆمان له‌وشته‌ی كه‌ له‌زماندا گوزه‌رده‌كات قوڵتر بكه‌ینه‌وه‌ ، بیرۆكه‌ی بێ گیانی زانیاریه‌كان ڕه‌خنه‌ بكه‌ین ، ئاڵۆزی له‌به‌ر چاو نه‌هاتوو له‌جه‌رگه‌ی زماندا ئاشكرابكه‌ین “(18) به‌ڵگه‌شم له‌سه‌ر ئه‌مه‌ ئه‌و بێژه‌یه‌ی “ناتالی ساروت”ه‌ كه‌ده‌ڵێت :”ڕووی شاعیرانه‌ی به‌رهه‌مێك ده‌رخه‌ری توخمی نه‌بینراویه‌تی “..كه‌ واتێده‌گه‌م به‌ته‌ئویل به‌دیارده‌خرێت كه‌ له‌ دنیای ئێستای شانۆ له‌كوردستاندا بوونی نییه‌ یان له‌ ئاستێكی زۆر نزمدا یه‌ . ئه‌و مێژووه‌ی شانۆ هه‌یه‌تی و مرۆڤانی كورد له‌گه‌ڵی ژیاون و نزیك ودوور ئاشنان پێی كه‌چی تاكوئێستا شاكارێكی ئه‌ده‌بی و شانۆیی حه‌قیقیمان له‌و مێژووه‌نه‌دی !!! گه‌ر هه‌شبێت تائه‌و شوێنه‌ی كه‌من ئاگادارم له‌ حیكایه‌تێكی بێ‌ له‌زه‌ت و بێ‌ تام تێپه‌ڕیان نه‌كردووه‌.

وورده‌كاریه‌كانی ناو چیرۆكی شانۆنامه‌كان پڕن له‌و راِستیه‌ ی كه‌ زۆربه‌ی مرۆڤان ته‌ماشاده‌كه‌ن و كه‌متر هه‌ستی پێده‌كه‌ن . شكلۆفسكی ووته‌نی” ئێمه‌ هه‌موورۆژێك سه‌یری یه‌كتری ده‌كه‌ین ،به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی ئه‌وی دیكه‌ ببینین “(19) ئه‌مه‌ش دووره‌ له‌چه‌ناڵی گه‌یشتن كه‌ پێویسته‌ و به‌ “واتایه‌كی كۆن ئێمه‌ ده‌گه‌یه‌نێنه‌ فۆرمێكی تازه‌و هه‌ر ئه‌م بزاوته‌ ، هه‌مووبه‌رهه‌م ده‌گۆڕێت ” (20) “بارت “یش له‌تێزی كورتی “سۆلێری نووسه‌ردا”ده‌نووسێ “ژین ده‌ق ئاسایه‌”(21) ئالێره‌دا من جه‌ربه‌زه‌یی شانۆكارێك هه‌ست پێ ناكه‌م له‌وه‌دا كه‌ سه‌ركێشی گێڕانه‌وه‌ی ئه‌و ڕووداوانه‌بكات ، له‌فۆرمێكی هونه‌ری و زیندوودا ، كه‌مانا ده‌خاته‌وه‌ ناو ڕووداوه‌كان وگێڕانه‌وه‌ …

له‌یۆنانی كۆندا جوانییه‌كان ده‌نگی خواوه‌ند بوون (22)(لۆنجینیۆس)نووسه‌ری كۆنی گریكی له‌وكتێبه‌ی به‌ناونیشانی “له‌باره‌ی جوانیه‌كان-عن الرائع”دا ده‌نووسێ‌ :”جوانیه‌كان سۆزێكن بۆخواوه‌ند ، خواوه‌ند به‌ره‌و پاكیمان ده‌بات ، به‌ره‌و ناخ ، به‌ره‌و حه‌قیقه‌ته‌ خواوه‌ند ئامێزه‌كان (23)ئه‌ی كاتێك بڕوامان به‌ حه‌قیقه‌ت و خوداو پره‌نسیپه‌كان لاواز ده‌بن چی بكه‌ین به‌ پراكتیك و كێشه‌كان به‌ره‌و كوێ‌ ده‌ڕۆن؟ هه‌روه‌كو چۆن رای ئه‌رستۆو ئه‌فڵاتوونیشمان له‌وباره‌یه‌وه‌ زانی … ده‌بێت ئه‌وه‌ش باش بزانین لایه‌نگری “ئیستاتیكای موتڵه‌ق”به‌مه‌عنای دابڕان له‌هه‌لومه‌رجه‌ مێژوویی و كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان نیه‌ ، چونكه‌ ئه‌و هه‌لومه‌رجانه‌ ئه‌م چێژه‌ ستاتیكیه‌ دیاری ده‌كه‌ن (24) قاره‌مانانی رۆمانه‌كانی “فلۆبێر” ، بایه‌خی وه‌سایقی خۆیان له‌ جیهانبینی بابه‌تگه‌ریانه‌ ی فلۆبیره‌وه‌ وه‌رگرتووه‌. بابه‌تگه‌ری فلۆبیر كردویه‌تیه‌ كارێك هه‌ركه‌سێك بیه‌وێ‌ به‌شێوه‌یه‌كی زانستیانه‌ له‌دیارده‌ سایكۆلۆژیه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان بكۆڵێته‌وه‌ ناچاره‌ په‌نایان بۆبه‌رێت .
بابه‌تگه‌ری به‌هێزترینی لایه‌نی رێباز ی فلۆبیر بوو (25)ئه‌ی تۆبڵێی شانۆ پێویستیه‌كی هاوچه‌شنی نه‌بێت ؟ له‌ساڵی 1750وه‌كه‌ بۆمگارتن جوانیناسی دامه‌زراند،(…)(26)له‌ورۆژه‌وه‌كێشه‌ی ستاتیكاكێشه‌یه‌كی هاوبه‌شی نووسه‌ره‌ مه‌زنه‌كانه‌و ده‌بێت وه‌كو كێشه‌ش له‌باره‌یه‌وه‌ بدوێین ، بۆئه‌م مه‌به‌سته‌ش ئه‌گه‌ر گه‌شتێكی خێرا به‌ناو بیروڕاو مقۆمقۆكانی ناوبیریاراندا بكه‌ین ده‌بینین راوبۆچوونه‌كان سه‌رجه‌میان به‌م جۆره‌ چڕده‌بنه‌وه‌ بۆنمونه‌ : به‌باوه‌ڕی بۆمگارتن (1714-1762)بابه‌تی مه‌ عریفه‌ی لۆژیكی حه‌قیقه‌ته‌و بابه‌تی جوانیناسی یا(مه‌عریفه‌ی هه‌ستی )جوانییه‌ .جوانی ته‌واو یا ڕه‌ها ئه‌وه‌یه‌ كه‌ به‌هاوكاری هه‌ست ده‌ناسرێته‌وه‌ .

حه‌قیقه‌تی كامڵ یاڕه‌ها ، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ به‌ عه‌قڵ ده‌ناسرێته‌وه‌ ، چاكه‌ی ته‌واو یا ڕه‌ها ئه‌وه‌یه‌ كه‌له‌ڕێگای ئیراده‌ی ئه‌خلاقیه‌وه‌ به‌ده‌ست دێت(27)ئه‌مه‌ وه‌كو لایه‌نی تیۆری و فه‌لسه‌فی و له‌ ڕووی “كرده‌ی مرۆیی ده‌قێكی ئه‌گه‌راویه‌” (28) ئه‌وئه‌گه‌رانه‌ش له‌جیهانی (جوانی)دا كۆمه‌ڵێك ده‌روازه‌ی گرنگ ده‌كه‌نه‌وه‌ به‌ گوته‌ی (هۆم) (1696-1782) جوانی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ دڵپه‌سند بێت، له‌م ڕووه‌ وه‌ ته‌نیا به‌هۆی زه‌وقه‌وه‌ دیاری ده‌كرێ (29) به‌ڵام ئایا زه‌وق ڕاسته‌و خۆ په‌یوه‌ست نیه‌ به‌په‌روه‌رده‌و مه‌شق و ڕاهێنانه‌كانی ژیانی بكه‌ران و وه‌رگرانی شانۆوه‌؟ وه‌ به‌باوڕی (بێرك) (1720_1797) (كتێبی لێكۆڵینه‌وه‌ له‌سه‌رچاوه‌ ی وێناكردنه‌كان له‌باره‌ی باڵا- وجوانه‌وه‌ (…) ، پێی وایه‌ له‌بنه‌ڕه‌تیاندا، خاوه‌نی هه‌ستی پاراستنی ده‌روون وهه‌ستی كۆمه‌ڵایه‌تین (30) به‌باوه‌ڕی فیخته‌ (1761_1814) ئاگایی له‌باره‌ی شتی جوانه‌وه‌ ، له‌مه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت : دنیا واته‌ سروشت. ئه‌مه‌ش دوولایه‌نی هه‌یه‌ ، ئه‌م دوو لایه‌نه‌ ئاكامی دوو كارن ، یه‌كیان به‌رته‌سكی ئێمه‌و ئه‌ویتریشیان چالاكی ئازادو به‌ربڵاوی وێناكردنه‌كانمان .

به‌مانای یه‌كه‌م : جیهان به‌رته‌سكه‌و به‌مانای دووه‌میش: جیهان ئازادو به‌ربڵاوه‌ (31) به‌باوه‌ڕی شافتس بری (1670-1713)ئه‌وه‌ی جوانه‌ ، هاوسه‌نگ وگونجاوو حه‌قیقیه‌ و ئه‌وه‌یش كه‌ له‌یه‌ك كاتدا هه‌م جوان وهه‌م حه‌قیقیه‌ ، دڵپه‌سه‌ند وچاكه‌ . جوانی به‌باوه‌ڕی شافتس بری ته‌نها به‌هۆی رۆحه‌وه‌ ده‌ناسرێت (32)ئه‌مه‌ش خودی كێشه‌كه‌یه‌ ئایارۆح كێشه‌یه‌كی زه‌مینیه‌؟!یان به‌مانایه‌كی تر ئه‌م ئاڵۆزیه‌ له‌كوێوه‌ دێت ؟ یا ن سه‌رزه‌مین به‌بێ‌ رۆح دیناو”مكاشفه‌”ناكرێت ؟ یان شتێكی مومكینه‌ ڕووبدات؟ ئه‌مه‌ ئه‌و پرسیاره‌ ڕه‌سه‌نانه‌ن كه‌ بینایی به‌شێك له‌شانۆكارو ئاره‌زوومه‌ندانی بواره‌كه‌ی گرتوه‌ته‌وه‌ به‌وانه‌شی ده‌بنه‌ وه‌رگری به‌رهه‌مه‌كان .
هه‌روه‌هاگه‌رپچینه‌لای جوانیناسی (كانت)ئه‌وه‌یه‌ : مرۆڤ به‌باوه‌ڕی كانت ، مه‌عریفه‌ی سه‌باره‌ت به‌ سروشتی ده‌ره‌وه‌ی خۆی و هه‌روه‌ها به‌بوونی خۆی له‌سروشتداهه‌یه‌. مرۆڤ له‌سروشتی ده‌ره‌وه‌ی خۆیدا ، به‌دوای حه‌قیقه‌تدا ده‌گه‌ڕێت وله‌خۆشیدا به‌دوای (چاكی)دا . قۆناغی یه‌كه‌م كاری ئاوه‌زی (عه‌قڵ) موجه‌ڕه‌ده‌و قۆناغی دووه‌م كاری ئاوه‌زی كرده‌ییه‌ كه‌ به‌(ئازادی ئیراده‌ش)ناسێنراوه‌. سه‌ره‌ ڕای ئه‌م دوو وه‌سیله‌یه‌ مه‌عریفه‌ش وه‌سیله‌یه‌كه‌ كه‌به‌توانای داوه‌ری كردن ناسراوه‌ ، ڕاستیه‌كان به‌بێ‌ له‌به‌رچاوگرتنی ماناكه‌یان ، پێكدێن و چێژیش ئاره‌زوو حه‌ز بۆئێمه‌ به‌رهه‌ڤ ده‌كات (33).
ئه‌وه‌ش ڕیشه‌ی به‌رهه‌مه‌ هونه‌ریه‌كانمان بۆدیاری ده‌كات و ئاستی به‌رهه‌مه‌كانمان بۆ یه‌كلایی ده‌كاته‌وه‌ .به‌ڵام لای شیلله‌ر (1759-1805)كێشه‌كه‌ به‌جۆرێكی تره‌ ، وای بۆ ده‌چوو (ئامانجی هونه‌ر )وه‌كوئه‌وه‌ی كه‌ (كانت)په‌سه‌ندی كردووه‌ ، جوانییه‌وجوانیش چێژه‌ ، به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی هیچ جۆره‌ سوودو پێشكه‌وتنێكی كرده‌یی تێدابێت (34)وه‌ فریدریك (شلیگڵ)یش (1779-1829)پێی وابوو كه‌ (جوانی نه‌ك ته‌نیا له‌هونه‌ردا ده‌دۆزرێته‌وه‌ به‌ڵكوله‌ سروشت وخۆشه‌ویستیشدا خۆی ده‌نوێنێ. به‌م هۆیه‌وه‌ ،به‌گوته‌ی (شلینگ)(1775-1854)(جوان بریتیه‌ له‌ ده‌ركه‌وتنی بێ‌ كۆتایی له‌ كۆتاییدا )(35)به‌ڵام ئه‌وه‌ی جێی ڕامان و له‌سه‌ر وه‌ستانه‌ بیروڕای (هیگل)ه‌ (1770-1831)كه‌ به‌م جۆره‌ ده‌دوێت : (خوا خۆی به‌دووشێوه‌ ده‌رده‌خا : یه‌كێكیان به‌شێوه‌ی ده‌رهه‌ست (زه‌ینی ) وئه‌وه‌ی تریشیان به‌شێوه‌ی به‌رهه‌ست (عینی) . به‌ده‌ربڕینێكی تر، خواله‌سروشت و ڕۆحدا خۆی ده‌نوێنێ‌ . (36) واته‌ كاری (هونه‌رمه‌ندان و نووسه‌رانه‌) كه‌ گه‌ڕان ده‌ست پێبكه‌ن تا خوا ده‌دۆزنه‌وه‌و گه‌یشتن به‌خوا ده‌ستڕاگه‌یشتنه‌به‌(سروشت وڕۆح) كه‌ به‌باوڕی(هیگڵ)، حه‌قیقه‌ت وجوانی ، یه‌ك شتن . ته‌نیا جیاوازیه‌ك كه‌هه‌یانه‌ ئه‌وه‌یه‌ حه‌قیقه‌ت تاجێگایه‌ك هه‌یه‌و له‌خودی خۆیدا شیاوی تێڕامانه‌ بۆخودی (ئایدیایه‌/ وێناكردنه‌)كه‌ .

به‌ڵام ئایدیا كاتێك كه‌له‌ده‌ره‌وه‌ ده‌رده‌كه‌وێت ، نه‌ك ته‌نیا ده‌بێته‌ حه‌قیقی بۆشعوری مرۆڤ ، به‌ڵكو جوانیش ده‌بێت . به‌مجۆره‌ جوان ده‌ركه‌وتنی ئایدیایه‌ (37). زانسته‌كانی رۆح و بابه‌تی رۆح بابه‌تی نیین به‌ته‌نیا به‌ڵكو دوانه‌ (رۆحی توێژینه‌وه‌و رۆحی لێتوێژراوه‌ن ) … (38) هه‌روه‌كوچۆن (كرۆچه‌)ش باوه‌ڕی وابوو : (جوانی بریتییه‌ له‌ دركاندن یان په‌ی بردن یان دیده‌ گایه‌كی رۆشن بوونه‌وه‌ یان سرۆش (39)به‌م گریمانه‌یه‌ جوانی یه‌كێكه‌ له‌ چالاكیه‌ گیانیه‌كان …
زۆرێك له‌شانۆكاران له‌كوردستان له‌م نێوانه‌دا گیری خواردووه‌ (له‌نێوان تیۆرو پراكتیدا ) كه‌ باوه‌ڕی زۆرێك وایه‌ ئێمه‌ بۆئه‌وه‌ی كاربكه‌ین پێویستمان به‌ تیۆر نیه‌و كۆمه‌كمان ناكات بۆكاری كرداری و ئه‌م تایپه‌ باوه‌ڕیان وایه‌ شانۆ جگه‌له‌ چالاكیه‌ك بۆكه‌ڵه‌كردنی به‌رهه‌م هیچی تر دروست نابێت و “له‌كۆتاییدا ئه‌م چالاكیه‌ به‌دی نایه‌ت ، ئه‌گه‌ر بزوێنه‌رێكی ده‌ره‌كی نه‌بێته‌ هۆكار” (40) . كه‌واته‌ تیۆرو پراكتیك به‌ بێ‌ كێشه‌ كردن دروست نابێت به‌ تایبه‌تی له‌بواری ئیستاتیكادا ئه‌گه‌ر هاتوو ئه‌م كێشه‌یه‌ نه‌خوێندرایه‌وه‌و ته‌ئویلی بۆنه‌كرێت ئه‌وا زیندوویی وكاریگه‌ری خۆی له‌ده‌ست ده‌دات، شانۆش جگه‌له‌و ده‌نگه‌ده‌نگ و هه‌رایه‌ی كه‌ نامانگه‌یه‌نێت به‌ هیچ كوێ‌ !!! هیچی تری له‌ده‌ست نایه‌ت و پراكتیك بریتی ده‌بێت له‌ خۆده‌وڵمه‌ندكردن بۆدروستكردنی سیڤی كار.

————————————————

لیستی سه‌رچاوه‌و په‌راوێزه‌كان

1)هیگڵ –فه‌لسه‌فه‌و مۆدێرنیزم –ڕێبین ڕه‌سوڵ ئیسماعیل ،رێبین بۆ چاپ و په‌خشی كتێب (2)چاپی یه‌كه‌م 2003ل 75 2)هه‌مان سه‌رچاوه‌ ل 74 3) بابه‌ك ئه‌حمه‌دی- پێكهاته‌و ڕاڤه‌ی ده‌ق – كتێبی (چواره‌م) –،وه‌رگێڕانی : مه‌سعوود بابایی ،له‌ بڵاو كراوه‌كانی سه‌نته‌ری لێكۆڵنه‌وه‌ی فیكریی وئه‌ده‌بی نما زنجیره‌ ( 22)چاپی یه‌كه‌م هه‌ولێر 2005 ل54 4) هه‌مان سه‌رچاوه‌ ل55 5) سیدنی فینكلشتاین، ده‌ربڕینی ئه‌ندێشه‌ له‌ میوزیكدا ، وه‌رگێرانی: ستاركریم، پیاچوونه‌وه‌ی (ع.ج.سه‌گرمه‌)،ده‌ زگای چاپ وپه‌خشی سه‌رده‌م –چاپی یه‌كه‌م –سلێمانی 2005 ل53 6) عبولموته‌ڵیب عه‌بدوڵڵاعه‌ڵیب ، خۆكوژیه‌كی ته‌واونه‌كراو”كۆمه‌ڵێك وتارو گفتوگۆی ئه‌ده‌بی ” هه‌ڵیبژاردووه‌و وه‌ریگێڕاوه‌ته‌ سه‌ر كوردی ل80 7) هه‌مان سه‌رچاوه‌ ل79
8) هه‌مان سه‌رچاوه‌ ل79 9) هه‌مان سه‌رچاوه‌ ل79 10) عبدالرحمن مرحبا من الفلسفه‌ الیونانیه‌ الی الفلسفه‌ الاسلامیه‌ ، ،مكتبه‌ الفكر الجامعی –منشورات عویدات –لبنان –بیروت گبعه‌ الاولی 1970 ص126 11)هه‌مان سه‌رچاوه‌ص 126-127 12) هه‌مان سه‌رچاوه‌ ص 161 13) هه‌مان سه‌رچاوه‌ص162 14) بابه‌ك ئه‌حمه‌دی ، پێكهاته‌وهێرمنیوتیك – وه‌رگێڕانی ئیسماعیل زارعی ،ده‌زگای وه‌رگێڕان ،چاپی یه‌كه‌م –هه‌ولێر 2007ل33 15) رۆلان بارت ،چێژی ده‌ق ، وه‌رگێڕانی ئیسماعیل زارعی ،ده‌زگای وه‌رگێڕان ، چاپی یه‌كه‌م هه‌ولێر 2007ل36 16) هه‌مان سه‌رچاوه‌ ل36 17) (بابه‌ك ئه‌حمه‌دی) پێكهاته‌و ڕاڤه‌ی ده‌ق – كتێبی ( سێ‌ هه‌م ) –،وه‌رگێڕانی (مه‌سعوود بابایی)،له‌بڵاوكراوه‌كانی سه‌نته‌ری لێكۆڵنه‌وه‌ی فیكریی وئه‌ده‌بی نما زنجیره‌ ( )چاپی یه‌كه‌م هه‌ولێر 2005 ل179 18) هه‌مان سه‌رچاوه‌- كتێبی یه‌كه‌م -ل 83 19) هه‌مان سه‌رچاوه‌-كتێبی دووه‌م ل212 20) هه‌مان سه‌رچاوه‌-ل94 21) عبولموته‌ڵیب عه‌بدوڵڵاعه‌ڵیب ، نووسین خۆكوژیه‌كی ته‌واونه‌كراوهه‌مان سه‌رچاوه‌ی پێشووتر ل79 22) هه‌مان سه‌رچاوه‌ ل78 23) (پلیخانۆف) ، هونه‌روژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی ، وه‌رگێرانی : (حه‌مه‌كه‌ریم عارف) ،ده‌زگای چاپ وبڵاوكردنه‌وه‌ی موكریانی زنجیره‌ی كتێب (12)(115)چاپی یه‌كه‌م هه‌ولێر 2005-ل37 24) هه‌مان سه‌رچاوه‌ ل41 25) (لیۆ تۆڵستۆی ) هونه‌ر چییه‌؟ وه‌رگێڕانی هه‌ژار ڕه‌حیمی ،ده‌زگای توێژینه‌وه‌و بڵاوكردنه‌وه‌ی موكریانی زنجیره‌ی كتێب (386)چاپی یه‌كه‌م 2009ل29 26) هه‌مان سه‌رچاوه‌34 27)ا(نزفیتان تودوروف ) لمبدا الحواری”دراسه‌ فی فكر میخائیل باختین ” ،ترجمه‌ فخری صالح دار الشۆن الپقافیه‌ العامه‌ ،افاق عربیه‌ الگبعه‌ الاولی 1992ص31
28) لیۆ تۆڵستۆی ، هونه‌ر چییه‌؟هه‌مان سه‌رچاوه‌ی پێشووترل36 29) هه‌مان سه‌رچاوه‌ ل36 30) هه‌مان سه‌رچاوه‌ ل39 31) هه‌مان سه‌رچاوه‌ ل36 32) هه‌مان سه‌رچاوه‌ ل36 33) هه‌مان سه‌رچاوه‌ ل38 34) هه‌مان سه‌رچاوه‌ ل38 35) هه‌مان سه‌رچاوه‌ ل39 36) هه‌مان سه‌رچاوه‌ ل40 37) هه‌مان سه‌رچاوه‌ ل41 38) هه‌مان سه‌رچاوه‌ ل41 39) نزفیتان تودوروف ) المبدا الحواری هه‌مان سه‌رچاوه‌ی پێشووترص37 40) (بندیتۆ كرۆشه‌) ، چه‌مكه‌كانی جوانناسی ، وه‌رگێڕانی: (سه‌ربه‌ست خه‌ سره‌و عارف)،ده‌زگای چاپ و په‌خشی سه‌رده‌م ،چاپی یه‌كه‌م –سلێمانی 2010 ل17

1
قوربانیدان وه‌ك چه‌مكێكی كرداری هه‌میشه‌ هاوته‌ریب بووه‌ له‌ گه‌ڵ مێژووی
كاره‌ساته‌كانی مرۆڤ، هه‌ر له‌ سروشت و فیزیكه‌وه‌ تا ئیلاهیه‌ت و سیاسه‌ت، به‌ڵام‌ هیچ یه‌كێك هاوتای كاره‌ساته‌ سیاسیه‌كان كاریگه‌ری نه‌بووه‌ له سه‌ر له‌ناوبردن و به‌قوربانیكردنی مرۆڤایه‌تی، وێرانی ئابوری و مێژووی جه‌نگ و كوشتارگه‌كان ، تا ئاستێك تێكچون و ناباڵانسبوونی ژینگه‌و كاره‌ساته‌ سروشتیه‌كانیش هه‌ر په‌یوه‌ندی به‌و‌ چه‌مكه‌وه‌ هه‌یه‌؛ سیاسه‌ت یه‌كێك له‌ كابوساویترین ئه‌و ده‌لالاتانه‌یه‌ له‌ یادوه‌ری ئێمه‌ی مرۆڤدا به‌ تایبه‌تی مرۆڤی كورددا كه‌ ناتواندرێت ئاسان له‌ دیدو زیهنماندا بسڕێته‌وه‌.
2
پێغه‌مبه‌ر نوح به‌ پێی گێڕانه‌وه‌ی چیرۆكه‌كان بانگه‌وازی بۆ ڕزگاركردنی زه‌وی كرد له‌ ده‌ست پیسیه‌تی و دڕنده‌یی مرۆڤ، خودا له‌ سه‌ر داوای ئه‌و له‌ ڕێگای زریان و باوبۆرانه‌وه‌ زه‌وی ژێر ئاو خست، به‌ڵام بۆ گێڕانه‌وه‌ی ژیان له‌ سه‌ر زه‌وی داوای له‌ خودا نه‌كرد، به‌ڵكو چڵه‌ زه‌یتونێك بوو كه‌ له‌ ده‌نوكی كۆترێكه‌وه‌ كه‌وته‌ سه‌ر كه‌شتیه‌كه‌ی و بڕوای به‌وه‌ هێنا كه‌ ئیتر مرۆڤ ده‌توانێت جاركیتر له‌ سه‌ر زه‌وی ژیان ده‌ستپێبكاته‌وه‌.
په‌یامه‌كه‌ی حه‌زره‌تی نوح كه‌ ویستی له‌ ڕێگای چڵه‌ زه‌یتونێكه‌وه‌ به‌ مرۆڤایه‌تی بدات بۆ
دووباره‌ بنیادنانه‌وه‌ی ژیان و جوانیه‌كانی بوون، ئه‌و چیرۆكه‌ ده‌كرێت ‌ وه‌ك به‌شێك له‌ ستاتیكای مێژوو سه‌یری بكرێت.

3
ئۆردوگان گووتی له‌ قورئاندا ناوی چڵه‌ زه‌یتون هاتووه، هه‌ر بۆیه‌ش په‌لاماره‌كه‌ی سه‌ر عه‌فرینی به‌ ناوی ئه‌وه‌وه‌ كرد..! من هیچ تێنه‌گه‌یشتم ئه‌و ئه‌هریمه‌نه‌ كه‌ هاوشێوه‌ی مرۆڤ هاتۆته‌ سه‌ر زه‌وی ویستی چیمان پێبڵێت له‌ ڕێگای ئه‌و چڵه‌ زه‌یتونه‌وه‌ !؟ تۆ بڵێی ئه‌و بیه‌و‌ێ پێمان بڵێت كه‌ هاوشێوه‌ی نوح جارێكیتر زه‌وی له‌ پیسی پاك ده‌كاته‌وه‌‌‌.
ئۆردوگان تۆ نوح نیت.. تۆ جه‌نگاوه‌ری ئیمانێكی فاشیستی پڕ له‌ حیقدو بڕوایه‌كی پڕاوپڕ له‌ نا ئینسانی، كه‌شتیه‌كه‌ی تۆ دانه‌یه‌ك نییه‌، به‌ڵكو سه‌دان وهه‌زاران كه‌شتی ئاسنینن، به‌ڵام نه‌ بۆ په‌نادان و ڕزگاركردن؛ به‌ڵكو بۆ مه‌رگ و وێرانكردن.. ئۆردوگان تۆ پێغه‌مبه‌ر نیت به‌ڵكو هاوشێوه‌ی سوڵتانه‌كانی به‌ر له‌ خۆت خوێنمژێكی ڕووتی، جانه‌وه‌رێكی ئه‌وه‌نده‌ ترسناكی كه‌ بڕووام وایه‌ ئه‌گه‌ر له‌ سه‌رده‌می لافاوه‌كه‌ی نوحیشدا بوونت هه‌بوایه‌ ڕێگه‌یان نه‌ده‌دا پێیه‌كانت بخه‌یته‌ ناو كه‌شتیه‌كه‌وه و پیسی بكه‌یت‌.. ئۆردوگان تۆ ده‌ته‌وێت ببیت به‌ كێ؟ به‌ عوسمان یان به‌ حه‌مید یاخود به‌ شێخ محمودی گه‌زنه‌وی، یا خود به‌ خه‌لیفه‌ هیتله‌ر، یا خود له‌ كۆتایه‌كه‌یدا دێیت و ده‌ڵێیت كه‌ محه‌مدی مه‌هدیت!؟

ئۆردوگان تۆ بۆ ئه‌و جینۆسایده‌ت ناونا چڵه‌زه‌یتون!؟ تۆ بۆ ئه‌و یادوه‌ریه‌ ئومێدبه‌خشه‌ی ئینسانت كرد به‌ چیرۆكێكی خه‌مبار و ناشیرین.. ناشیرین وه‌ك خۆت، ناشیرین وه‌ك كاته‌كانی سوژده‌بردنت بۆ خودا.. ناشیرین وه‌ك ساتی سڕینی فرمێسكه‌ دروستكراوه‌كانت بۆ موسوڵمانه‌كانی بۆرماو فه‌ڵه‌ستین..ناشیرین وه‌ك ئه‌و چركانه‌ی كه‌ تیایدا بانگ ده‌بێژی و به‌ چیرۆكه‌كانی قورئان ختوكه‌ی ئیمانداران ده‌ده‌ی… ناشیرین وه‌ك ئه‌و كاته‌ی كه‌ په‌نجه‌ی شادومانه‌كه‌ت ڕاده‌وه‌شێنی و خه‌ریكه ده‌یكه‌یت به‌ قونی شه‌یتاندا.. تۆ ده‌ته‌وێت له‌ ڕێگای ده‌نوكی زرێپۆشه‌كانته‌وه‌‌ چی بهێنیته‌وه‌ بۆ ناو كه‌شتیه‌كانت، دارستانی گڕگرتووی‌ زیتونه‌كان یاخود گۆڕستانێك ‌ پڕ له‌ لاشه‌ی به‌ خه‌ڵوزكراوی منداڵ؟!!
ئه‌و چیرۆكه‌ی تۆش ‌ ده‌كرێت وه‌ك به‌شێك له‌ سه‌روه‌ری فه‌تح وغه‌زوه‌كان له‌ مێژوودا سه‌یر بكرێت وه‌ك هه‌موو سه‌روه‌ریه‌كانیتر ئه‌ی موجاهیده‌ خه‌مخۆر و ماندوه‌كه‌ی ئیسلام‌ ..

ئەی بیناییم
ئەی دڕندەیی لە مەرگی خۆم
خوازیارم ڕووشا لە تاقووسە کوێرەکان
تۆش عەجەب مەیلدار بوویت
گەرەکتە سروودی فریاد خوازییم بۆ بژەنی
ئای تاقووسە کوێرەکانی دواخەون و دەست پێکردنەوەم
کەمێک ڕاڕایی، کەمێک گومان و سەختی پێش وەهمی گەین
تار ژەنی مەرگ هەرا و هوریات
لە گۆرانییەکی ناموراد دەچێت
لەرینەوەی زمانت، نابێتە
گۆرانیی لالەسوورەکانی بێئارامی
دوعاکان ناتوانن قەدەر لەوەی هەیە ڕۆشنتربکەن
بەهەڵدانی پێکێک لەسەر مێزە
سارد و سڕەکەی هەقیقەتەوە دەزانم
هیچ ڕەمەکێک نەماوە ئاوا نەبێت
لە سەفەرمەوە نمەکنەکەرێک گەڕاوەتەوە
بە ماڵی کۆترە پیرەکانی تەمەنی نابەڵەدە
دەبین بەو دار هەنارەی باغەکەتان
کەلەوێدا منی قەرەجی ژوانم دەخستە هەگبەمەوە
ئەوە دواجارە لە گەڕیانی ئەوینێکدا قەتیس دەم
لە خورپەی لێدانی دڵی شاخێکیشەوە
توولەڕێیەکان ونم دەکەن
دوا ڕێگاش بەهانای دۆزینەوەی کەسمان نایەت
دەمەوێت ونتربم، ئەی گۆرانیم
ئەی سپێدەی چاوتێورین لە برینەکانم
درەختەکانیش ڕێیان نیشان نەداین و
وشەکان خەریک بەقەدەریان کردینەوە
ئەی مەراق
بابردووی کۆڵانە تەنگەکان
ڕۆچووی ناو ئینجانەکانی وەفا
کێوە نائومێدەکەی زاهیدان
ئەم مەرگە ماڵێکی لێ وون کردم
ماڵێک هەرگیز نایدۆزینەوە
کەسیشمان توخمی ئەو ماڵە نین
لەو ماڵەدا میهرەبانی ڕژاوە
لە باخچەکەی ئەم ماڵەدا ژنێک بە ستیانێکی ڕەش ڕاوەستاوە
ئاسودەیی دابەش دەکا و
خەتمی سینەم دەکا
لە ماڵۆچکەیه‌کی قوڕاویی
گوڵی سەفەرێکی بریندار دەخاتە دەستی هەموومانەوە
ئەم سەفەرە
سەری لە باران شێواند
نەی هێشت جارێکیتر
تەرەپیاز لەحەوشەکەمان بچێنین
ئەم سەفەرە ئێوارەیه‌کی هێندە تاڵ بوو
ساڵەکانی لێگۆڕین
مانگانەی گوڵەکانی تێکدا
ئەم سەفەرە
دەستخستنە ناو باوەشی زەوی بوو
بەنیازی ڕاموسانێک
ئەم سەفەرە شەوگارێک شاخ دار بوو
وەک گەدایەک دەری کردم
ئاشنای هیچ غەریبەیەک نەبوو
گۆرانی برینەکانی خۆش دەچڕی
هەموویانی دادەماڵی لە خۆی
په‌رستشیی چەند ساڵ تەنیایی و
نیشتنەوەی باڵکۆنەکان بە بێهوودەیی
دواهەمین پێکەکانی بەختیاری و
ماڵاوایی لە تاقووسەکانی تەمەنم
۲
ڕۆژەکانی پڕدەکرد لە جادووگەری پیر
کاتیش نائاگایی خۆی دەخستە ئەستۆی ئێمە
دڵی شکاوی هیچ عەسرێکیشی نەدایەوە
۳
خوایە لە ئاوێنەی ژنە دڵشکاوەکانەوە سەیربکە
بزانە زەوی قێزەونترە یان مرۆڤ
بزانە تەنیایی لەکوێ و
بۆ کێش باشە
ئەز پیاوێکی دەربەدەرم
ڕۆحم لەگەڵ کاڵ بوونەوەی چیرۆکەکانە و
سەفەرم بۆ شارە خەمبارەکان
٤
سەفەر بڵێسەیێکی داگیرساندووە
سەفەر کۆتا ڕوانینە لێم
ئەو ڕۆژانانە
کابوسی ڕۆیشتنێکی بێدوماهیان خسته مێشکمەوە
هەر قەرەجێکم لە هەواری ئاوا
کەسێک گازم دەکات
ئەوە کێیە بەم بەیانییە خوناو گرتووە
بەم توانەوەی تەمەنە
غه‌مئاراییم دەگرێتە باوەش
مەرگە و
مەرگیش لە دەرگاکانەوە نایەت
من مرۆڤ ناناسم کوێرانە دەژیم لەناویان

١
( عەفرین )
ع / ڕەمزی عەدالەت و
ە / ڕەمزی ئاڤێستای دڵگەش و
ف / ڕەمزی فڕین و
ر / ڕەمزی ڕاز و
ی / ڕەمزی یەکسانی و
ن / ڕەمزی نەکەوتنە

٢
( ئاڤێستا )
ئ / ئەوینێک بڵندتر لە بەرزاییەکانی ئاسمان
ئاوێزان لەگەڵ ئازادی
ئاڵوودە لەگەڵ عەشق و خاک و ئەبەدییەت
ا / ئارام ئارام
ئاگری لە تخوبەکانی نێوان مردن و ژیان بەردا
لەنێو تابلۆیەکی پاییزی
سەمای لەگەڵ درەختە هەڵوەریوەکان و
باڵندە نامرادەکان دابەستا
ڤ / ڤژاندنی ڕەنگە ئیرۆسییەکانی ئاگر و
دەستپێکردنەوەی سروودە نەرمەکانی باران
ێ / ئێشکگر و شەباهەنگی شکۆی نیشتیمان
پرژاندنی شیلەی گەشبوونەوە
بەسەر درەخت و پنجە گیا و سەوزایی باخچەکان
س/ سەوداسەر و سەرمەست و سەرمەدی
سولاڤێک نم نم
دەڕژێتە نێو ئەفسانە و کتێبە پیرۆزەکانی سەروەری
ت / تەمتوومانێکی سپی
تارایەکی سوور
تاڤگەیەکی ئاوس بە ژان و میلۆدییەکانی ئەڤینی
ا / ئاڤێستا و ئاڤێستا و ئاڤێستا
چڵە زەیتوونە چاوگەشەکەی عەفرینم
ئەی داستانی هێڵە شینەکانی نێوان ڕەشبوونەوە و درەوشانەوە
ئەی تۆفانی نەبەردبوون و پشکوتن و ژیانەوە

٣
عەفرین ئاڤێستایە
ئاڤێستاش ڕووناکییە و ڕاچڵەکینە و ڕێگایە
عەفرین / ماڵێک بۆ خۆشەویستی و پێکەوە ژیان
ئاڤێستاش / لوتکەیەک بۆ سەروەری و بەرخودان
سومبولێک بۆ بوون ، شەهێنێک بۆ شوناس
خورپەیەک بۆ خۆرەتاوی نێو خەونە خۆڕسکەکان
عەفرین ئاڤێستایە
ئاڤێستاش / ئاگردانێک پڕ لە پشکۆ
شەپۆلێک پڕ لە شکۆ / هێشوویەک پڕ لە هاوار
دەنگێکی دڵگوشاد پڕ لە داد و دلێری و دلۆڤان
ئاڤێستا و ئاڤێستا و ئاڤێستا
هێمایەک / بۆ هەرمان و ئایندە و نیشتیمان …!

تێبینی / ڤژاندن یانی بووژاندنەوە .

٢٩ی بەفرانباری ٢٠١٨

بۆچی ئیسلامی یەکانو مەلاکانیان پاڵپشتی شەرەکەی ئوردگان دەکەن بۆ سەر خەڵکی عەفرین ! ؟ ….

لەگەڵ دەسپیکردنی هیرشی سەربازی هەمەلایەنەی سوپای رژیمە فاشی یەکەی تورکیا، بەسەرکردەیی ئوردوگانی ئیسلامی و قەومی فاشی، و بە هاوکاری دەستەوتاقمە بەکریگیراوەکانی، کە لە هەرچی لۆمپەنی تورکیاو، بەناو ئوپوزیسیونی سوریاو ،ووڵاتانی تری ناوچەکە پیکهاتوە، بۆ جینۆسایدی کردنی خەڵکی عەفرین و کۆتاییهینان بە دەسەڵاتە خۆبەرێوەبەری یەکانیان، لە ئاستی سیاسی و کۆمەڵایەتی لەسەراسەری دونیا، لەوانە هەریمی کوردستانیش ،ریزبەندی گەورەو بەرچاو هاتە دی . ئەمەش بۆتە روداویکی گەورەو جیگای پرسو رای گشتی. بەڵام لەم نیوەدا راو هەڵویستی کۆنەپەرستانە و دژی ئینسانی بەشی زۆری مەلاکانی کوردستان، بە تایبەتی ئەوانەی کە لە ریزەکانی ئیسلامی یەکانن، هاودەنگی تاقمە ئیسلامی یەکان، کەوتنە پشتیوانی سیاسەتی شەرخوازانەی ئوردوگان و شەری سەر خەڵکی بیتاوانی عەفرینیان بە جیهادی ئیسلامی دانا.

بە ئاشکرا لە مزگەوتەکانەوە تا دەزگاکانی راگەیاندنی ئیسلامی یەکان و، حزبە دەسەڵاتدارەکان ،و ماسمیدیاکانەوەو، دەیان مەلای مفتەخۆری دەمبەخویناوی،رایانگەیاند کە ئوردوگان و دەوڵەتو سوپاکەی مافی خۆیانە هیرش بەرن بۆ عەفرین و کۆتایی بە دەسەڵاتی کانتونەکان بینن. چونکە ئەمانە پەکەکەنو مەترسین بۆ سەر دەوڵەتو کۆمەڵگای تورکیاو ناوچەکە. بە تایبەتی لە بانگشەکانیان ئاماژەیان بە دەستورو یاساو بریارەکانی کانتونەکاندا لەمەر مافی یەکسانی ژنانو پیاوان کە ئەمانە دژی دەستورو شەریعەتی ئیسلامن.

ئەم مەلاو ئیسلامیانە چاویان هەڵنایا بەم چەند دەسکەوتە ئازادیخوازی ویەکسانیخوازیەی کانتونەکان، بە تایبەتی هاتنەمەیدانی ژنانی یەکسانیخواز لەهەمو بوارەکاندا ،تا دەگاتە شەری ژنان لە دژی داعشی هاوبیرو هاوکەلتوری یان و، تیکشکان و کۆتایی هاتنی خەلافەتە ئیسلامی یەکەیان. هەمو ئەمانە واداری کردون کەبەهەمو شیوازیک پشتیوانی خۆیان بۆ شەرەکەی ئوردوگان راگەیەنن کە یەکیک لە گەورەترین هاوکارەکانی داعش بوە.

بەڵام ئەوەی جێگای خۆشحاڵی ئیمەو ئازادیخوازنە،وە جیگای کوێرایی داهاتنی ئەو مەلاو ئیسلامی یەکانی یە، دەنگهەڵبرینی بەرەی ئازادیخوازی و یەکسانیخوازی و ئینساندۆستی کوردستان و ناوچەکەو جیهانە ،بۆ پاڵپشتی خەڵکی عەفرینی خۆراگرو بەرگریکار لە مافو ژیانی خۆیان.هەڵبەت ئەمەش بەلەبەرچاو کردنی ئەوەی کوردستانی سوریا لە بۆتەی ئەم قەیران و کیشەو ململانی سیاسی و سەربازی یەی زلهیزەکانی جیهان و هاوپەیمانی یە ناوچەیی یەکانیان، بە تایبەتی کە چەند ساڵیکە سوریا بۆتە مەیدانی جەنگی یان، لەسەر دابەشکردنەوەی سەرلەنویی جیهان، هەرچۆنیک بی خەڵکەکەی بەتەواوی نەبونە قوربانی وەک شوینەکانی تری سوریاو تەنانەت زۆر ووڵاتی تری وەک لیبیاو یەمەن و عێراق و تەنانەت کوردستانی عیراقیش. نەک هەر ئەمنو ئاساییشی خۆیان پاراستوە بەڵکو توانیان بە نیوەناچڵی و ئاسۆیەکی نارۆشنیش بێ خۆیان بەرێوەببەن و کۆمەڵێ دەسکەوتی ئینسانیش بەدی بینن لەوانە یاسای یەکسانی ژنوپیاو.

بۆیە پیویستە لەسەر بەرەی ئازادیخوازی، بە تایبەتی لەناو کۆمەڵگای کوردستان، دەنگی زیاتری نارەزایەتی بەکردەوەهەڵببردن، دژی ئەم مەلاو ئیسلامیانە کە هەمیشە لەگەڵ جینوسایدی خەڵکی ئازادیخوازی کوردستان بونە وەک لە شەنگاڵدا بینیمان کە لیک بە لاشەویلگیان دەهاتە خوارەوە بۆ بە کەنیزە کردنی ژنانو مناڵانیان.

پیویستە بەرەی ئازادیخوازی نەک هەر بە قسەو وەڵامدانەوەی سیاسی ،بەڵکو بە کردەوەش بچنە بەردەم هەر مزگەوتو مۆڵگەیەکی ئیسلامی یە تیرۆریستەکان، و یەخەیان بگرن.وە تەنانەت وەدەریان نین لە مزگەوتو مۆڵگەکانیان پی داخەن، کە بانگشەو لایەنگری بۆ شەری پر لە تاوانی ئوردوگان بکەن.

بەرەی ئازادیخوازی نابێت هەر بە هەڵویست دەربرینێک وازیان لێبینی بەبەهانەی ئازادی ڕادەرینەوە.لە کاتێکدا بانگشەو لایەنگری بۆ شەری ناهەقو تاوانکارانە ، کە ناچێتە خانەی ئازادی بەیان و رادەربرین، بەڵکو رێک بە پێجەوانەوە دژی ئەو مافانەو ژیانو ئاساییشی خەڵکن.وە ئەمەش کرۆکی ئامانجی سیاسی هەمو رژیم و تاقمیکی کۆنەپەرستی ئیسلامی یە کە نایانەوی کەمترین ئازادی ویەکسانی هەبی. جونکە پێچەوانەو دژی بیروباوەری ئیسلامی ئەوانو ئوردوگانی خەلیفەیانەوەیە.

بۆچی ئەنجومەنی ئاساییش لەگەڵ تیکدانی ئاساییشی خەڵکی عەفریندایە…!؟

دوای قەومانی کارەساتی شەری سوپای دەسەڵاتە فاشی یەکەی ئوردوغان لە دژی خەڵکی ئازادیخوازی کانتونی عەفرین، لەسەر داوای نوێنەری دەوڵەتی فەرەنسا، ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەیەکگرتوەکان ،رۆژی دووشەممەی رابردوو کۆبۆوە بۆ قسەباسو ڕاویژ کردن و هەڵویستگرتن لەبارەی شەڕەکەوە.بیگومان ئەمەش بە بێ ئامادەبونی نوێنەرانی دەوڵەتە زلهێزە ئیمپریالی یەکان، بە تایبەتی ئەمریکاو روسیا. ئەم روداوەش بۆتە هەواڵو جێگای پرسو رای گشتی وەک هەمومان لە دەزگاکانی راگەیاندەوە بینینەرو بیسەری بوین..

جا بە پیی هەواڵەکان، پاش چەند سەعات قسەوباسو ڕاگورینەوە لەسەر ئەم شەرو هێرشە سەربازی یە هەمەلایەنەیەی تورکیا بۆ سەر خەڵکی بیتاوانی کانتونی عەفرین،کەچی بە هیچ بریارو بەیانیک نەگەییشتون کە کەمترین ئیدانەی ئەو شەرو هیرشانە بکات، یاخود داوای راوەستانی بکات.تەنها داوایان لە تورکیا ئەوەبوە کە دان بەخویدا بگریت. بەراستی ئەمە ئیتر جگە لە پەیامێک بە جۆرێک لە جۆرەکان، بۆ پاڵپشتی شەرەکە زیاتر هیچی تر نی یە. ئەمە لە کاتیدایە کە هەرچونێک بێت دوای نزک بە ٧ ساڵ لە شەرو کوشتارو ماڵویرانی و ئاوارەیی، کە سەراپای سوریای گرتبۆوە ،ئەم خەڵکە توانیانە ژیان و گیان و ئاسایشی خۆیانو سەدان هەزار ئاوارەی تر لە دانیشتوانی شارەکانی تری سوریا بپاریزن. ئیستا دوای چەند ساڵ لەهەرەشەو گورەشەو پلانگیری و ئاژاوەگیرانەی دەسەڵاتە شەرانگیزی یەکەی ئورگان ، بۆ تیکدانی ژیان وئاساییشی ئەو خەڵکە، کە سەری نەگرت، دەستی داوەتە هیرشی سەربازی بە هاوکاری پاشماوەکانی چەتەکانی داعش و هاوشیوەی ئیسلامی یەکانی تری وەک بەرەی شام و…هتد .

لە راستیدا ڕای گشتی دونیا کەمتازۆریک چاوەروانی یەکی رەنگە هەبوبێ لەوەی ئەم کۆبۆنەوەیە ئەگەر نەشتوانی پشتیوانی لە خەڵکی عەفرین بکاو شەری پرلەتاوانی دەوڵەتی تورکیا رابگری، بەڵام لانی کەم دەبێ ئیدانەی ئەو شەرەبکاو هەنگاوێکی بەکردەوە بۆ هاوپشتی وهاوکاری خەڵکدەربرێت.بەڵام بە پیچەوانەوە تەنها قسەیان وەک وتمان ئەوەبو تورکیا دان بەخۆیا بگرێت .ئەمە ئیتر ئاخۆ پەیامیک نی یە بۆ لایەنگری لە شەرەکە.وە لەم روانگەیەشەوە هەمو بەرەی ئازادیخوازی و ئاشتیخوازی دونیا هەقیان نی یە پرسیار بکەن و بڵیین بۆچی ئەم ئەنجومەنی بەناو ئاساییشە لەگەڵ تیکدانی ئاسایشی خەڵکی عەفریندایە!؟

بیگومانە بە دڵنیایی یەوە وەڵامەکە ئەوەیە کە لەگەڵ تیکدانی ژیان و گیان و ئاساییشی ئەو خەڵکدایە. چونکە ئەگەر لەگەڵی نی یە بۆ دەبێت بەرامبەر ئەم شەرە هیچ هەڵویستێکی ئاشتیخوازانە دەرنەبری کە باش دەزانن ئەم شەرە دەبیتە هۆی کوشتو کوشتارو برینداربونو ئاوارەیی و هەژاری و برسیتی ئەو خەڵکە. تەنانەت زیاتر ئاژاوەو ئاڵۆزبونی ،نەک هەر ئەو کانتونانە، بەڵکو هەمو سوریاو ناوچەکە کە خۆی لە خۆیان ناجێگرو ئاڵۆزو پرکیشەو شەرە.

دیارە ئەوە رۆشنە کە ئەم ئەنجومەنە کە وەک دڵی ریکخراوی نەتەوە یەکگرتوەکان وایەو لە دەستی چەند دەوڵەتیکی زلهیزی سەرمایەداری ئیمپریالسیتی یەوەیە، لەسەرویانەوە ئەمریکاو روسیا .ئەم چەند دەوڵەتە کە مافی ڤیتۆیان هەیە دەتوانن دژی هەر بریاریک بن کەلەبەرژوەندی یان نەبێت.جیگای سەرسورمانی زیاتریش ئەوەیە کە لەو ئەندامانەی مافی ڤیتۆیان هەیە جگە لە نوینەری فەرەنسا نوینەری هیچیان ئامادەی کۆبۆنەوەکە نەبونە.ئەمەش یانی ئەم زلهیزانە لەگەڵ ئەم شەرەدانو چرای سەوزیان هەڵکردوە بۆ ئوردوگانی فاشی تا ژیان و گیانو ئەمنو ئاسایشی خەڵکی بیتاوانی عەفرین، نەک هەر تیکبدا.

جا ئەگەر لەرووی ئەم بیهەڵویستی یەیان بۆ سەقامگیربونی ئاساییش و ئاشتی تەنها لەم چەند ساڵەدا چاویک بخشیین بە میژووی زیاتر لە نیو سەدەی ئەم ئەنجومەنەو سەرجەم نەتەوەیەکگروەکان، کە لە دوای جەنگی جیهانی دووەمەوە پیکهاتوە، ئەوە دەبینین کە لایەنگری بۆ شەرو تیکدانی ژیانو گیان و ئەمنو ئاسایشی خەڵکی جیهان، زۆر زیاتر بوە، وەک لە لایەنگری بۆ پاراستنی ئاساییشی خەڵکی وسەقامگیربونی فەزای ئاشتی.ئەوە راستە کە ئەم ئەنجومەنەو ریکخراوەیە لە حاڵی شەرو ئاوارەیی و کارەساتەکان بریک، بە ناچاری هاوکاری خەڵکی دەکات ،وەک رایان گەیاندوە کە هاوکاری خەڵکی عەفرینیش دەکەن ،بەڵام ئەگەر ئەم رێکخراوەیە لە بەرژوەندی زلهیزەکانی دونیا نی یە ،پیویستە رێگا بگرێت دژی هەر پلانوو پرۆژەو پیشنیاریکی شەر کە لە لایەن هەر ووڵاتیکەوە دەکرێت یان دەستی بۆ دەبریت.

هەڵبەت ئەوە دوو سێ دەدەیە ،زیاتر ئامرازیک بوە بە دەستی ئیمپریالیزمی ئەمریکاو هاوپەیمانەکانی یەوە بۆ ئامانجە ستراتیژی یە ئابوری و سیاسیو سەربازی یەکانیان. وە ئەوە چەند ساڵیکیشە روسیاش وەک ئەمریکا رۆڵی بەرچاوی هەیە .ئیستاش بە تایبەتی کە ئەم دوو دەوڵەتە ئیمپیالیستی یە زلهیزانە قازانجیان لە کۆتایی گەمەکەدا وا دەخوازی و وا ریکەوتونە کە دەوڵەتی تورکیا ئەم شەرە بکا.

بۆیە هەر کەسێک لەم گۆشە نیگایەوە سەرنج بدات لەم بێ هەڵویستی یەی ئەنجومەنی بەناو ئاساییش دەبینیط کە زیاتر لەگەڵ تێکدانی ئاساییشی خەڵکی عەفریندایە.

لە داڤوس چی روویدا…!؟

ناوچەی گەشتیاری داڤوسی سویسرا لە ٢٣-٢٦ /١ی هەفتەی رابردوو روداوێکی گەورەی جیهانی بەخویەوە بینی ،کە ئەویش کۆبۆنەوەو دیداری کۆڕبەندی ئابوری جیهانی بوو.ئەم کۆبەندی یە هەمو ساڵێک لەم کاتەدا نزیک بە دوو هەزارو پینجسەد کەس، لە سەرۆک و، وەزیرو، سەرمایەدارەگەورەکانی خاوەن کۆمپانیاکان و، ئابوریناسو ،سیاسەتمەداران و، ئەکادیمیستە ناودارەکانی بوارە جۆراواجۆرەکان، تا دەگاتە نوێنەری رێکخراوەو یەکێتی یە پیشەیی و ناحکومەیەکانی ،و بەرپرسانی نەتەوە یەکگرتوەکانیش ،تیایدا بەشداری دەکەن .وە قسەوباسو گفتوگو و پرۆژەو پیشنیار دەکەن لەبارەی دۆخی ئابوری جیهانی و ،هەوڵدان بۆ گەشەکردنی ئابوری سەرمایەداری لە رێگای لابردنی هەمو کۆسپو تەگەرەیەکی سیاسی و کومەڵایەتی .هەروەها بۆ زاڵبون بەسەر قەیرانەکان ،تا دەگاتە دەرفەت رەخساندن بۆ بەگەر خستنی سەرمایە لەهەمو کوجنوکەلەبەرێکی ئەم دونیایە، کە سیستەمی سەرمایەداری بەسەریان فەرمانرەوایە.

بە کورتی وەک لە دروشمە جیگرەکەی ئەم ریکخراوەیەدا ،کە لە سالی ١٩٧٢ وە لە لایەن گەورە سەرمایەداری سویسری کلاوس شواب پێکهاتوەو رایگەیاندوە، ئەویش قەبوڵکردنی زیاتری بە جیهانی کردنی ئابوری سەرمایەیە.

ئەوەش بڵیین کە دیداری ئەمساڵ ٤٨ تەمین دیدار بو، کە بە قسەی سەرۆک شوای بارودۆخۆی سیاسی ئەمساڵانەی جیهان بەهۆی سەرهەڵدانی چەند جەمسەری ترەوە مایەی خوشحاڵی و رەزامەندی نی یە بۆی.

بیگومان ئەم کۆبونەوەو دیدارەش بەم ئامانجو شیوازەی، کە هەموی لە خزمەت گەشەکردنی سەرمایەو سیستەمی سەرمایەداریە،بوە ڕوداوو هەواڵی گەرمی زۆربەی دەزگا گەورە میدیا دەوڵەتی و نادەوڵەتی یەکانو، هاوکات جێگای پرس ورا گورینەوەی سیاسەتمەداران و چاودێرانی سیاسی لەوانە: دەزگای میدیایی روداوی نەوتاوی کوردستان کە زۆربەی کاتەکانی رۆژ راستەوخۆ هەواڵەکانی بڵاو دەکردەوە. بە تایبەتیش هەواڵی دیدارو گفتوگوکانی سەرۆکی حکومەت کە خاوەنی کۆمپانیای رەگەیاندنی روداوە .وە بەردەوام لە ستایشکردنی ئەودابون.

بۆیە لێرەدا وا پێوسیت دەکات ئێمەش رایەکی کورت لە گۆشە نیگای خۆمانەوە لەسەر ئەم روداوو پرسە بدەین.

بەر لە رونکردنەوەی رایەکەمان لەسەر خودی روداوی کۆرەکەو، هەروەها بەشداری نوێنەرانی سەرانی دەسەڵات لە هەولیرو بەغدا، پیویستە ئاماژە بە نارەزایەتی هەزاران کەس بدەین لە بەرەی چەپو ئازادیخوازی کە لە پەراویزی ئەم کۆڕە ساڵانەیە ڕێکدەخرێت کە ئەویش روداوێکی گەورەیە لە دژی سەرجەم بەرنامەو پلانە رەشەکانی ئەم کۆربەندی یە سەرمایەداری یە.بەڵام دەزگا زەبەلاحەکانی سەرمایەداران و دەوڵەتەکانیان بە دەگمەن ئاماژە بەم نارەزایەتی یانە دەدەن .وە ئەگەر بیشیدەن ئەوە وەک خەڵکانی ئاژاوە گیر و تێکدەرو دەرچو لە یاسا ئاماژەیان پی دەدەن.ئەمە جگە لەوەی هەزاران پولیس و گاردی تایبەتی بە پیشکەوتوترین چەکو تەقەمەنی مەترسیدار بۆ پاریزگاری لەم کۆرە لە ووڵاتانی تری ئەروپاوە دەهێنن . هەمو ساڵیکیش نارەزایەتی یەکە دەگاتە ڕادەی پەلاماردانی خۆپیشاندەران و ئازارو ئەشکەنجە و دەسگیر و زیندانی کردنیان لە لایەن پۆلیس و گاردەکانەوە.

بەهەر حاڵ تا ئەو جیگایەش روداوەکان دەگەڕێتەوە بە لایەنی بەشداری سەرانی دەسەڵاتدارانی هەولێرو بەغداوە، ئەوەی کە مایەی گاڵتەجاری وریسوایی بون لە روانگەی زۆر چاودێرو کەسانی ترەوە، کە زیاتر لە میدیا کۆمەڵایەتی یەکانەوە توانجیان لیدەدان، ئەویش شیوازی بەشداری ئەمانەو چاوەرێکردنێکی بێهودانەیان بو بە دیار گەورە سەرمایەدارو سیاسەتمەدارو سەرۆکی ووڵاتانی ترەوە .گاڵتە جاری یەکە لەوەدایە کە ئەمانە بە حوکمی پێگەی ئابوری و سیاسی یان کە بەشدار دەبن بەڵام لەویدا وەک دەڵاڵو و سوڵکەر دێنە بەرچاو، بەناو و لەسەر حیسابی ژیان و کەرامەتی ئینسانی خەڵکی عیراق وکوردستان.

لەم بارەیەوە هەر کەسیک سەرنجی ئەو وێنەو دیمەنانە بدا دەبێتە مایەی گاڵتەجاری و پیكەنین کە عەبادی و نیچیرو ئەندامانی شاندەکانیان تیایدا دەردەکەون. لەویدا بە ئاشکرا ئەوە دیارە کە چۆن لە پشت سەرۆکی ووڵاتان وکۆمپانیاکانیان راوەستان و دەستەپاچەو هەڵکروزاوە چاوەرین تا سەرەیان دێت قسەیەک لەگەڵ نوێنەرانی ووڵاتان و خاوەن کۆمپانیاکان بکەن.وە هەر بە دانپیانانی خۆشیان داوای سواڵو خیریان لی دەکەن ، بە درۆی خۆیان تا کوردستان وعیراق ئاوەدان بکەنەوە . هەر بۆ بەڵگەی ئەم قسانەمان عەبادی دەڵێت داوای سەد ملیارد دۆلارمان کۆمەك کردوە بۆ ئاوەدانکردنەوەو هاوکات گەلەیی دەکات کە پێیان نەداون.

بارزانیش لە دیداری لەگەڵ دەسەڵاتدارانی خێڵەکی کوەیت دەپاریتەوە کە لە ئاوەدانکردنەوەی عیراق چاویکیان لە کوردستانیش بێت تا کومپانیاکانی نیچێرو مامو براو ئاموزاو بنەماڵەو عەشیرەتەکەشیان لە پشکی سەرمایەگوزاری بیبەش نەکرین.

گاڵتەجار تریش لە نێو ئەم هەمو روداوانە دانیشتن و دیدارەکانی نێوان عەبادی دزو گەندەڵو کۆنەپەستی قەومی و تایەفی یە لەگەڵ بارزانی و شاندە بنەماڵیی و خیڵەکی یە میلیشایی یەکەیان کە کزۆڵەو موئەدەبانە داوا لە عەبادی دەکەن وەک دەسەڵاتداران و نوێنەرانی خەڵکی کوردستان قەبوڵیان کەنەوە .هەروەها دەپارێنەوەو دەکوروزێنەوە لە سەرانی دەوڵەتەکان تا داوا لە عەبادی بکەن پەیوەندی یەکانیان، ئەگەر نەشگەرێنەوە بۆ پێش روداوی ١٦ ئوکتوبەری ساڵی رابردوو، ئەوە وەک دەسەڵاتدارانێکی بەئەدەب وەریان گرنەوە.

لەبارەی ئەم ڕایەمەوە لەسەر ئەمانە، لەو بروایەدام هەر کەسێک کەمێک بە وردیو سایکۆلوژیانە لە وینەو دیمەنەکانی ناو ئەم دیدارو کۆبۆنەوەو گفتوگۆیانە سەرنجدات ئەوە هەمان ڕای منی دەبێت.

جا پیویستە ئەوە بڵیین کە بەراستی مایەی نەنگی و شەرمەزاری یە، ئەمانە تەنها لەم دوو دەیەیە بونەتە گەورە سەرمایەدارانی دونیاو ،ریژەی سەرمایەکانیشیان لە لایەن هەر ئەو بانکانەی ئەو ووڵاتەوە کە دیداری تیدا دەکەنو دەپارینەوە و ئاشکرا کراوە کە سەدان ملیار دۆلارە ،کەچی ئێستا بۆ سواڵو خێرو سەدەقە بەشداری لەم کۆرو کۆنگرانە دەکەن ،ئەویش بەناوی خەڵکی ستەملیکراوی دەستی ئەمانەو ،هەم سەرانی ئەم دەوڵەتە سەرمایەداری یە ئیمپریالیانەو کۆمپانیا زەبەلاحە خوێنخۆرەکانیان.کاتێک کۆمەکیشیان پیدەکەن ریژەیەکی زۆر کەمی بۆ ئاوادانکردنەوەو خزمەتگوزاری گشتی سەرفدەکری. زۆری وەک هەمو داهاتو سەروەتو سامانی ووڵات بە دزی و گەندەڵی دەچیتە گیرفانی ئەمانەوە.

لە کۆتاییدا ئەوە بڵێین کە مەرجی کۆتایی هینان بە هەمو ئەم روداوە تراژیدیایانەی کە لە سایەی کۆی سیستەمی سەرمایەداری دەگوزەری ،چ لە ووڵاتە زلهیزەکان و، چ لەم ووڵاتانە ،ئەوە پەرەدانە بەم نارەزایەتی یانەی کە لە دەرەوەی کۆنگرەی داڤوس و خودی ئەم ووڵاتانەش رودەدا تا رادەی راپەرین و شۆرش .بەڵام بە ناوەرۆکو شیوازکی تەواو ئاسۆوئامانجدارانەی سۆسیالیستی لە رووی سیاسی و رێکخراوەیی یەوە . بە تایبەتی رێکخراوبونی زیاتر چینی کرێکارو تویژە ستەمدیدەکان لە حزب و ریکخراوی جەماوەریدا .

٢٨-١-٢٠١٨

ژن واته‌ شه‌ڕڤان ژیان واته‌ ژن شه‌ڕڤان واته‌ ژن (شه‌ڕڤان و ژن و ژیان وعه‌فرین)چاوه‌كان له‌سه‌ری به‌سانایی گوزه‌رناكه‌ن دڵه‌كان ده‌یانگرنه‌خۆ مێشك زاخاو ده‌كه‌ن, سیمبولی به‌رخودان و دوژمن به‌زێن و دوژمن شكێنه‌ ! با ئیتر نێره‌كان نه‌وه‌ك پیاوه‌كان ده‌ستهه‌ڵگرن له‌ ژن له‌ لێدانی ژن ئاره‌قه‌ی شه‌رمه‌زاری بسڕن به‌رامبه‌ر به‌ ژن چونكه‌ (ژن) شه‌ڕڤان و زێڕه‌ڤان و پارێزڤان قه‌ڵایی به‌ره‌ڤانی هه‌موانه‌ .

ژن, ئه‌و وشه‌ی له‌ فه‌رهه‌نگی كوردی و كورده‌واری چۆن خۆی نوێكرده‌وه‌و هاته‌وه‌ مه‌یدانی ڕاسته‌قینه‌ی ژیان مانا به‌ خشین به‌ ژیان جوانكردنی ژیان. پیاوه‌كان و نێره‌كان بێ‌ ژن نه‌ك ناتوانن بژین به‌ڵكو ناتوانن بێ‌ ژن گوزه‌ران بكه‌ن له‌ خاك بژین له‌ نیشتمان بژین له‌ كوردستان بژین! (شه‌رڤان وژن و ژیان وعه‌فرین), ته‌واوكارودرێژه‌پێده‌ری خه‌باته‌ له‌ پێناو ئازادی وسه‌ربه‌خۆی خۆڕزگاركردن له‌ كۆیلایه‌تی وبنده‌ستی.

(شه‌ڕڤان و ژن و ژیان و عه‌فرین) , پارێزڤان وبه‌ڕه‌ڤان وشۆڕشڤانی ولاتتانه‌, گوندتانه‌, شارتانه‌,خاكتانه‌, سه‌روماڵتانه‌, قه‌ڵایی به‌رخودانی شه‌ڕڤان و ژنانه‌ ناسنامه‌ی كوردوكوردستانه‌,زلهێزبه‌زێنی جیهانه‌.! (عه‌فرین) مه‌ڵبه‌ندی شه‌ڕڤان و ژن و ژیان و عه‌گیدانه‌, (عه‌فرین) به‌هه‌شت و ژیانی شه‌ڕڤانانه‌, (عه‌فرین) هه‌وڵی خورت و عه‌گیدانه‌, ژیان و گیانا خۆ كردیه‌ خه‌ڵات و قه‌ڵات.ئیتر: دایك شه‌ڕڤانه‌, كچ شه‌ڕڤانه‌,خوشك شه‌ڕڤانه‌, ژنه‌كان و مێیه‌كان هه‌موو شه‌رڤانن! (عه‌فرین) یه‌ك پارچه‌ تام وبۆو بۆن و به‌رامه‌ی ژنانه‌.سه‌ ربه‌رزین به‌ژن , ئاسووده‌ین به‌ ژن , ژیان ژیانه‌ به‌ ژن,دیاری و خه‌ڵاتی ژیانه‌ (شه‌ڕڤان و ژن).

وێنەیەکی سەرەتای

کاتیَک ئەزمەی ئابوری پاش سالانی 2008 بووە ناوەندی جولاندنی شەقام وناڕەزایەتیەکانی ولاتانی ئەوروپاو ئەمریکا؛ زۆری نەبرد’’بەهاری عەرەبی’’بەرۆکی بەڕژێمەکانی خۆرهەلاتی ناوەڕاستگرت. هاوکات ڕوداوەکانی ئەم ڕۆژانە، زۆرلایەن دەخوازن کە لەچوارچێوەی هەمان’’بەهار’’و یان بەجۆریکتر لەبازنەی وەرزی بال بالێنەکانی ڕۆژانی دووی خوردادی’’سەیدی خەندان’’خاتمی و دواتریش بزوتنەوەی سەوزدا بێت. بەلام ڕاستیەکانی پشت ئەم نارەزایەتیانە شتیکیترمان پێدەلێت؛ بەجۆرێک کە دواین بزماری خۆی بەسەر تابوتی هەموو ئەم جولانەوانەدا، داکوتاوەو ئیتر کاتی هەلگیرسانی ئاگری ژێرخۆلەمێشی بزوتنەوەکانی نیو قولای کۆمەلگاو مانۆرلیدانی چینی کریکارە. لێرەوە قسە لەسەر هاتنە مەیدانی چینێکە، کەتەنیا جغرافیای سیاسی ئێران ناگۆڕێت، بەڵکو دەروازەیەک لە ڕووی ڕۆژهەلاتی ناوەراستدا دەکاتەوە. ئاخەر مرۆڤ کاتێک کەسەرنجی شەپۆلی مانگرتن وناڕەزایەتیە کرێکاریەکانی ئیران دەدات، ناتوانی ئومێدێکی تەواو نەبەخشیت بەو بزوتنەوەی کەتەنیا لەساڵی ڕابردودا بەپێ ئامارە فەرمیەکان زیاتر لە 2000 مانگرتن و ناڕەزایەتی لە سەراسەری ئەم ولاتەدا ئەنجامداوە.بۆیە تێگەشتن لەو ڕاستیەی کە مەکۆی ئەم ناڕەزایەتیە فراوانەی خەڵکی ئێران،چینی کرێکارە.

هەر بەم مانایە تێگەشتن لەوەی کەبۆچی خەڵکی ئێران بەهیچ جۆرێ خوازیاری بەسوریا کردن وبەلیبیاکردن وبەمیسرکردنی ئیران نین؛ خوازیاری دووبارە کردنەوەی سیناریۆی بەعیراق کردن نین لە ئیراندا. بۆیە ناشیانەوێ بڵێسەی خامۆشکراوی ’’بەهاری عەرەبی’’ لە ئیراندا جۆش بدەنەوە. ئەگەرچی ئەمانە خەون وئارەزوی جەریاناتی قەومپەرست وسەلتەنەت تەڵب وموجاهیدینەو دەەمێک ساڵە لە کەمیندان و چاوەڕوانی لوتفی ئەمریکاو هاوپەیمانەکانیانن بۆ داگیرسانی’’چرای سەوز’’ی لەخۆین هەڵکێشانی ئیران.

دەبێت ئەوەش بڵین، ئەگەر کۆلەکەیەکی ئەم راپەرینەی ئەمرۆ هاتەنەمەیدانی بزوتنەوەی کریکارییە ئەوا هاوپیچ جۆشخواردنەوەی بە بزتنەوەی سوسیالستی و ئازادیخواز بووەتە دوانەیەک تەواوکەرییەک کە هاوکیشەیەکی سیاسی نوی لە کۆمەلگای ئیراندا هیناوەتە گورێ. کەواتە تیارامان لەو هەقیقەتەی کە هاتنەمەیدانی بزوتنەوەیەکی خۆرسکی لەمجۆرەی ڕاپەرینی ئەم ڕۆژانەی ئێران لەم ئاستەدا جێگەی تیگەشتنە! لێرەشەوە تیاڕامان لەهۆکاری تەحەمولی خەلکی ئیران بەبوونی دەسەلاتداریەتی ئەپارتایدی جنسی، کە توانیویەتی زیاتر لە 150 هەزار ئینسان لە سێدارە بدات، کەتوانیویەتی خەتی هەژاری بگەیەنێتە پینج خال ژێر سفرەوە. کەرِیَژەی بێکاری گەیاندوەتە سەرو حەوت ملیۆن هێزی کارو لەو ڕێژەیە زیاتریش ئالودە بوون بەمادەی بیهۆشکەرو لەشفرۆشی وچەندین کارەساتیتر..، بەلام دەکرێ بڵین کەهێشتا بزوتنەوەی کرێکاری ئێران وەک هێزی ئالوگۆڕکەری کۆمەلگا، سەرتۆپی هەموو بزوتنەوەی کرێکاری ولاتانی خۆرهەلاتی ناوەراستە؛ بۆیە ئومید بەستن بەهاتنەمەیدانی ئەم بزوتنەوەیە ڕەهەندگەلێکی یەکجار فراوان لەبەردەم چارەنووسی کۆمەلگای مرۆڤایەتیدا دەکاتەوە!

ڕاپەڕین لە ئێران

خاڵی جیاکەرەوەی خۆپیشاندانەکانی ئەمڕۆژانە لەگەڵ شەپۆلی ‏ناڕەزایەتیەکانی سالانی ڕابردو لەسەروشیان قۆناغی هاتنە سەرکاری خاتمی؛ لەوەدایە سەرباری ئەوەی کەقسە لەسەر شادەماری ئابوریە، هاوکات لە رووی سیاسیەوە بیزاریەکی فراوانی کۆمەلانی خەڵک لە استبدادو گەندەلی ونابەرابەری ونەفرتێکی قوڵ لەم دەسەلاتە هێناوەتە گۆڕێ و ئیتر هیوایەکیان بەوادەکانی چاکسازی ئەم دەسەلاتە نەماوەو خوازیاری نابوتکردن وهەلپێچانیانن! بۆیە دەتوانین بڵین ئەگەر ئەم هاتنە مەیدانە لە ئێستەشدا پاشەکشەی پێبکرێت و بەدوا مەنزڵگەی خۆی نەگات، بەدلنیاییەوە ئەمە تەنیا پاشەکشەیەکی کاتیە، چونکە جاریکتر حکومەتی ئیسلامی ناگەڕێتەوە قۆناغی بەر لەڕاپەرینی 29 دیسمبەر. ئەم ڕاپەرینە مۆری خۆیدا لە تەویڵی ئەم دەسەلاتەداو لە ئایندەیەکی نزیکدا شاهیدی لە گورنانی دەبین. بۆیە قسە لەسەر ئەوەیە کە ئاخۆ لەم ڕۆژانەدا چی ڕوویدا، دۆخەکە چ ئاراستەیەک وەردەگرێت وکۆمەگای ئیران و ناوچەکە بەرەو کۆی ملدەنیت و کام ئەلتەرنایو مۆری خۆی لە گۆڕانکاریەکانی ئەم قۆناغە دەدات؟!

کەواتە بەرلەهەرشتێک با بزانین لە ئێراندا چی ڕوویدا ؟!

ئەوەی کە ئەمڕۆژانە ڕوودەدات هەستانێکی جەماوەری خۆرسک وخۆبەخۆیە، بەبێ ئەوەی کەهیچ حزب ولایەنێک خاوەنداریەتی بکەن. سەرەتا لە شاری مشهدەوە تروسکەیەکمان بەدیکرد، پاشان بلێسەی ئاگری ناڕەزایەتیەکان تەنیەوە بۆ دەیان شارو شارۆچکەیترو ملیۆنەها ئینسان شیعارێکی تازەیان دەوەتەوە کە ئەویش سەرنگونی ئەم ڕژێمەیە ! ڕۆژانی سەرەتای هەوڵێکی زۆردرا بۆ ئەوەی ئەم ڕاپەڕینە لە بازنەی بزتنەوەی سەوزو کێشمەکیشەکانی نیو دەسەلاتدا بیشان بدەن. بەلام ئەم ڕاپەرینە هەر زوو ڕێگەی خۆی جیاکردەوەو بە خۆرسک بوونی، خۆی لە هەرجۆرە دەخالەت و جێگەو ڕێگەیەکی هیچ کام لەبالەکان وکێشمەکێشی نێو ئەم دەسەلاتە دروخستەوە. بەتایبەت کاتێک کە شیعاری دژی دەسەلات بالی کێشا بەسەر دۆخەکەدا ئیتر هیچ پاساوێک نەماو شانۆی ڕووداوەکان بەتەواوی ڕۆشنبوەوە. هەربۆیە حکومەت کەوتنە سەرکوت و ڕەشبگیری وکوشتاری هەلسوڕانێک کەخوازیاری سەرنگونی ئەم دەسەلاتە بوون.

بزوتنەوەیئەکی جەماوەریە سەرنگوکەرو شیعارەکانی.

ئیسلاح تەلب، سولحگەرا، ئیتر تەواوە ماجرا’’، ’’جمهوری ئیسلامی، نامانەوی نامانەوێ’’ ،’’جمهوری ئیسلامی مەرگت کاتی هاتووە’’،’’ سەید عەلی ببورە، ئیتر دەبیت بەرزبیتەوە، مەرگ بۆ خامنەی، مەرگ بۆ رۆحانی’’،’’مەرگ بۆ دیکتاتۆر’’ میلەت گەدای دەکات، ئاغا خودای دەکات ’’ گیانمان هاتووتە سەر لێومان، کاتی ئازادی گەشتووە’’،’’ نان، کار، ئازادی ’’ ئەمانە بەشێک لە جەماوەریترین و گشتگیرترین شیعارەکانی خۆپیشاندانەکانی ئەمڕۆژانەن لە ئیراندا! پرسیارەکە ئەوەیە کە ئایا لەمە ڕۆشنتر بانگەشەی سەرنگونکردنی ئەم حکومەتە دەکرێت، کە نزیک بە چل ساڵە بە زمانی ئاگرو ئاسن دەسەلاتداریەتی بەسەر 80 میلۆن ئینسانا داسەپاندوە. جێگەی ئاماژە پێکردنە کە تایبەتمەندیەکی ئەم ڕاپەرینە سەراسەری بوون و شاری بوونیەتیەتی، کە لە نزیک بە سەد شاری گەورەی بازرگانیدا بەرپابووە. بەدور لە هیچ شێوازیکی ’’چریکی و پێکادانی چەکدارانە’’. کە ئەمانە لەلایەک بەهانەیەکی لەدەست حکومەت سەندوەتەوە بۆ بەگەرخستنی کارتی ڕووبەڕووبوونەوە لەگەل تیرۆیسیزمدا. هەرچەند ئەمانە هیچیان لەوە کەم نەکردوەتەوە کە بەپێ ئامارەکان زیاتر لە 20 کەس گیانی لەدەستداوەو سەدان کەس بریندارەو زیاتر لە 3700 کەسیش دەسگیرکراوە. بۆیە سەرئەنجام پرسیارەکە ئەوەیە بە فەرزی ئەوەی کە نارەزایەتیەکانی ئەم ڕۆژانە هێوەربێتەوە، بەبروای من ئەمە بەهیچ جۆریک بەمانای کۆتای هاتنی ئەم قەیرانەو تێنەپەرنی کۆمەلگای ئیران نیە بە تونێلی ئالوگۆرێکی شۆڕشگێرانەدا. هەربۆیە جێگەی خۆیەتی ئاوڕێک لەو بزوتنەوانە بدەینەوە کە مۆری خۆیان لە گورانی ڕیشەی ئەم کۆمەلگایە دەدات!

کام هێز ڕەقەم لە چارەنووسی ئەم کۆمەلگایە دەدات ؟

ئەگەر سەرنگونکردنی حکومەتی ئیسلامی بەفەرز وەرگرین ئەوکاتە قسە لەسەر هاتنەمەیدانی بزوتنەوەیەکی سیاسی کە لە ماوەی 40 ساڵی ڕابردو لە ناوخۆی ئیراندا دەرکەوتووە. پێشتریش ئاماژەمان بە دوو خالی گرنگکرد، کە خۆرسک بوونی ڕاپەرین و بزوتنەوەیەک کە دەتوانیت بێتە ئەلتەرنایڤ. هەربۆیە لێرەدا دووبارە دینەوەسەر ئەو دوو خالەو دەبێت لە سەرەتاوە ئەوە ڕۆشن بێت کە ئێمە لێرەدا مەبەستمان هاتنە سەرکاری هیچ حیزبێکی سیاسی نیە، بەئەندازەی ئەوەی کە ئاراستەی باسەکەمان ڕووی لەو بزوتنەوە سیاسیەیە کە لە ئەمڕۆی ئیراندا بەهەرجیاوازییەکەوە بەدی دەکرێت. ئەمە سەرباری ئەوەی کە بەبروای من ئەمرۆ لە ئیراندا هیچ حزبێکی سیاسی تواناو ئامادەی ئەوەی نیە کە بەتەنیا ئەم دۆخە بە ئاراستەی شۆڕش و ئالوگۆڕێکی ڕیشەیدا بەرێت.
بۆیە لێرەدا دەمانەوێت دەستنیشانی سێ کوچکەیەک بکەین کە لە هاوکیشەی بەدەستەوە گرتنی دەسەلاتدا پیگەیان هەیە. لەسەردەمانێکدا کە باس لە ئایندەی ئیران و ئەو بزوتنەوە سیاسیایە ڕیشەدارانە دەکەین کە لەم کۆمەڵگایەدا هەیە؛ واتە باس لەتواناو پیتانسیلەکان و لەئامادەی ئەو هێزە دەکەین، کە لە ئایندەیەکی نزیکدا دەتوانێ مۆری خۆیان بدەن لەکۆی ڕووداوەکانی ئیران وببنە بەدیلی ئەم بارودۆخەو ئەو بۆشایە سیاسیەی لەگوریدایە پڕکەنەوە. ئەمە واتە تیپەراندنی ئەم قۆناغەی کە بزوتنەوەیەکی خۆریسکی کە ئەمرۆ پانتای کۆمەلکای ئیرانی تەنیوەتەوە، بۆ جێگیربونی ئەو بزوتنەوە سیاسیەی کەدەبێتە ڕابەرو ڕێکخەری جولانەوەکانی ئایندەو شۆڕشێک کە بەرپا دەبێت. لێرەوە دەکرێت ئاوڕ لە سێ بزوتنەوەی سیاسی بدەینەوە وەک بەرچاوترین کارکتەری سیاسی کۆمەلگای ئیران، کە بەم شیوەیە.

یەکەم: ناسیونالیزمی لایەنگری غەرب/ ناسیونالیزمی لایەنگری غەرب بزوتنەوەیەکی سیاسی ڕیشەداری پشت بەستوە بە بازاری ئازادی وسیستەمی سەرمایەداری غەرب تەمەنێکی تولانیان هەیە لە ئیراندا. جیاواز لەهەر ئالوگۆڕێک کە بە سەریاندا هاتووە لە ئێستەو ڕابردودا، ئەمانە لەو حزبانەدا خۆیان دەبیننەوە کەسەر بەمشرتە تەلبان وسلتەنەت تەلبەکانن. بەلام لەڕاستیدا چاوگیرانێکی خێرا بەسەر بارودۆخی سیاسی ئیران وئاستی چاوەڕوانیەکانی خەلک و مۆدیرنیزم و ڕادیکالیزمێک کە بەدیدەکرێ، ئەم بزوتنەویە سەرباری پشتیوانەی زۆری ولاتانی غەرب و ئەمریکا، بەلام لەناوخۆی ئیراندا هێزێکی ڕیشەدارنین، تەنانەت بەشێکیان وەک مجاهیدینی خەڵک دەکرێت لە پیچی ڕووداویکدا ئیران بەرەو کارەسات وبەرەو دۆخی بە سوریاکردن و بەعیراق بردندا بەرن. سەرباری هەموو ئەمانەش بەبڕوای من ئەم لایەنانە شانسی بەدەستەوەگرتنی دەسەلاتی لاوازە، بەتایبەت ئەزمونیک کەخەلکی ئیران لە ڕووداوەکانی بەهاری عەرەبی و ئەفریقاوە وەریانگرتووە زۆر دلبەستەو گریدراونین بە دەخالەت وپشتیوانی ولاتانی غەرب و ئەمریکا.

دووهەم: بزوتنەوەی ناسیونال ئیسلامی/ بەدەر لەوەی کە کوی ئەم بزوتنەوە بنەمای فەرهەنگی سیاسی اقتسادی لەسەر فەرهەنگی میللی وئیسلامی راوەستاوە، هاوکات بەشێک لە نازنامەی ئەم جولانەوەیە دژی مۆدیرن بوون و دژی غەرب بون وەک لە دەورانیکدا دەیان ووت’’نە شەرقەو نە غەربی یە، جمهوری ئیسلامیە’ بەئێستەشیەوە کە ئەگەر ڕاوەستانێک لەسەر باڵی ئیسلاحتەلب ودووی خوردادەکان هەبێت، ئەمە بەمانای ئەوەنیە کە شانسی پیشوازیکردنیان هەبێت لەلایەن خەلکی ئیرانەوە؛ چونکە بەشێکی بەرچاو لە کوشت وکوشتارەکانی چەند دەهەی رابدرو لەڕێگەی سەرانی هەمان ئەم بزوتنەوە ئیسلاح تەلەبەن. دەورانیک ئەم بزوتنەوەیە گەلێک لەو حزب ولایەنانەی وەک جبهەی میلی، ئەکسەریەت و حزبی تودەو تەنانەت مجاهیدینی بەدوای خۆیدا پەلکیشکردبوو. بەلام لە راستیدا ئەمرۆ شانسی ئەم بالانە لە لاوازیدایە. بەبروای من کۆی ئەم با ڵو لایەنانەی نێو ئەم بزوتنەوەیە تا ئەوکاتە مانایەکی دەبێت کە جمهوری ئیسلامی ئیران لە دەسەلاتدا ماوەتەوە.

کەواتە پرسیارەکە ئەوەیە لەسەردەمانیکدا کە ئێمە لە سەراسەری جیهانەوە ڕۆژانە شاهیدی شەر و کوشتار، گەماوری ئابوری، نەداری وهەژاری، برسیەتی ونەهامەتیە یەک لەدوای یەکەکانی ژیانیداین. لە کاتێکدا کە جیهان لەبەر چاوچنۆکی و جەبەروتی ستەمارانەی نیزامی سەرمایەداریدا دووچاری گەورەترین کارەسات و رووداوە تراژیدیەکانی ڕۆژانە دەبێتەوە لە سەردەمانێکدا کە نیولیبرالیزم و بازاری ئازادو قەیرانە یەک دوای یەکەکانیان تەنیا بە تالکردن و هەرەسپێهێنانی ئەم ئاستە لە ژیانی ئێمەی مرۆڤ کۆتای پێدێت، کاتی ئەوە هاتووە کەمرۆڤایەتی ڕاچلەکێت و مل نەدات بەو بەربەریەتەی کە ئەم نیزامە دەیەوێت بۆ ئەبەد بیکاتە گەردنمان. گەشەی سەرمایەو گەشەی تەکەنلۆژیاو گەشەی زانست وهەموو بوارەکانی تری ژیانی پێویستی بەوەیە کە ئیتر نیزامیکتر بەدیلیکیترو ئایندەیەکی تر بۆ خۆی دیاری بکات.

کەواتە پرسیارەکە ئەوەیە کە ئاخۆ چ بزوتنەوەیەک دەتوانیت چارەنووسی ئەم کۆمەلگایە رەقەم لی بدات؟! سیهەم: بزوتنەوەی کۆمۆنیستی/ ئیران بەرەو کوێ ؟ئەو پرسیارەیە ئەمڕۆ لەهەموو کات زیاتر بەرۆکی کۆمۆنیستەکان دەگرێت و ئەو سنوورەیان بۆ دیاری دەکات کە ئەگەر نایانەوێت ببنە بەشێکی بەجێماو لە مێژوو، ئیتر کاتی ئەوجۆرەو ئەو شێوەیە لە دەخالتگەری سیاسی کە ئیران بکرێتە مەڵبەندی گوڕینی هاوکێشەکانی جیهان وئەمجارەیان پاش سەد سال تیپەربوون بەسەر شۆڕشی ئۆکتۆبەردا، ئۆکتۆبەریکتر لەم جغرافیا سیاسیەدا سەرلەنوێ بنیادبنینەوە بۆ گورینی هاوکێشەکانی جیهان و ئایندەیەکی شایستە بە ئینسان بۆ کۆمەلگای مرۆڤایەتی بەرهەم بهێنن. کە ئەمەش بەپلەی یەکەم لە گرەوی ریکخستنی چینی کریکاردایە، کە ئەمڕۆ لە ئاست وقامەتێکی جیاوازدا هاتووەتەمەیدان.

هەربۆیە دەوتریت ئێستە ئیتر بەپلەی یەکەم تۆپ لەمەیدانی بزوتنەوەی کۆمۆنیستیدایە؛ نە بەو مانا تەشکیلاتیەی کە ئاخۆ کام لەم حزبە سیاسیانەی ئەمڕۆ بەناو مۆرکی هەلسورانی سیاسیان درێژە پێدەدەن چەندە دەتوانن و یان لەڕاستیدا هەر دەتوانن ببنە ئەو بەدیلەی کە ئەم کۆمەلگایە پیویستی پیەتی. بەڵکو بەومانایەی کەزیندەیاد منسوری حیکمەت دەیگوت’’ بزوتنەوەی کۆمۆنیزمی کریکاری زۆر فراوانترە لە بازنەی ئەم حزبەیە. ئەم بزوتنەوەیە هێشتا تەنانەت گۆشەیەکی زۆر بچوکی لە توانا کۆمەلایەکانی خۆی سەری هەڵنەداوە.’’ بۆیە پرسیارەکە ئەوەیە کە ئایا کۆی هەموو حزب و ڕێکخراو کەسایەتیەکانی سەر بەم بزوتنەوەیە لەئاست بەرپرسیاریەتی وەلامدانەوە بەو ئایندەیەن کە کۆمۆنیزم بخاتە ئاستانەی بەدەستەوە گرتنی دەسەلاتی سیاسی. دواجار ئەوەش بڵێم ئەگەر هەلسوڕوانی ئەم بزوتنەوەیە هەر ڕادەیەک لەدەمارگیری سیکتاریستیشیان هەبێت، ئەوا بڕواناکەم بەرگەی ئەو شەپۆلی ’’دەورانی شۆرشگیرانە’’ بگرن کە دەکرێت هەموومان لێوەی فێربین. تەنیا شتێک کەبتوانێت پێکەوە گریمان بدات، ئەو بەرژەوەندیە چینایەتییە کەدەتوانێت ڕیشەی بنیادانی هەنگاوەکانی ئایندەبێت. کەواتە تۆیەک کە زیاتر ئیدعات هەیە زۆرتر لەبەرامبەر بە چارەنووسی ئەم بزوتنەیەدا بەرپرسیاریت لەبەرامبەر بەشکست وئایندەی بزوتنەوەی کۆمۆنیستی وکریکاری لەئیراندا.

ئەگەر دیقەت بکەین ئەوەی کە ئەمرۆ ڕودەدات هەستانێکی جەماوەری خۆبەخۆیە، بەبێ ئەوەی کە هیچ حزب ولایەنیک خاوەنداریەتی بکەن. دیارە ئەگەر تائیسە ئەم خۆرسک بوونە خالی بەهێزی ئەم جولانەوەیە بووبێت، ئەوا ئاراستەکردنی ئەم دۆخە تا ئاستانەی شۆرش ویەکلا کردنەوەی ئایندەی ئەم حکومەتە، ئەم خالە بەهێزە ئەرکی خۆی دەداتە دەست ئەو بزوتنەوە سیاسیەی کەئامادەی ڕابەری کردن وپێکهینانی گورانکاریەکی ڕیشەیە بۆ خستنەوە سەرپێ کۆمەلگاو بەدەستەوەگرتنی دەسەلاتی سیاسی. کەواتە بنەرەتیترین ئامادەسازی بۆ گۆرینی ئەم هەستانە جەماوەریە خۆرسکیە هیزیکی شۆرشگیری ڕێکخەر بێتەمەیدان و وەک بەدیلێک ئەمری بنیادنانی پاییەکانی شۆڕش وئاسوکانی دیاری بکات وکۆمەلگا بۆ گورنکاریەکی ڕیشەی ئامادە دەکات. لێرەدا پرسیارەکە ئەوەیە کە ئایا کام حزب وبزوتنەوەی سیاسی ئامادەی لە ئەستۆگرتنی وەها ئەرک و مەهامێکە کە تەواوی هاوکێشەکان لەبەرژەوەندی زۆربەی زۆری خەلکی ئیراندا بگرێتە ئەستۆو کۆتای بەستەم و چەوسانەوە سیاسی وچینایەتیەو بەکاری بەکرێ گرتەو ستەمی میللی وهەرجۆرە ناعەدالەتی ونابەرابەریەک بهینیت.؟! بەبروای من وەلامدانەوەی ئەم پرسیارە لە گرەوی ئامادەی و دەخالەتگەری سیاسی ئەو بزوتنەوە سیاسیەدایە کە زیاترین شانسی لە ئەستۆگرتنی ئەم ئەرکە میژووەی هەیە. کەواتە جێگەی خۆیەتی کە ئاوڕێک لە بارودۆخی سیاسی ئیران و ئەگەر و ئامادەی ئەو بزوتنەوە سیاسیە بدەینەوە کە شایستەی ئەم گۆرانکاریە میژوییە کە دەتوانیت نەک ئیران بەلکو خۆرهەلاتی ناوەراست ڕووبەرووی گورانکاریەکی یەکجار گەورەی ئەوتۆ بکاتەوە کە بتوانیت هاوکیشەکانی ئەمرۆی جیهان ئالوگور بەسەردا بینیت.

ئەمرۆ مەسەلەی سەرەکی ڕیکخراوبونە لە شێوەی حزبی و ناحزبی و جەماوەریدا، لە شوێنی کارو ژیاندا. جێخستنی ئاسۆی سیاسی لایەنی کەم لە نێو ڕیزی فراوانی ڕابەرانی کریکاری و ناڕەزایەتیەکاندا مەسەلەیەکی هێجگار فەورییە. “روخانی رژیم”و بەردەوام بون تا ڕوخانی دەسەڵاتی سەرمایە و دامەزراندنی حکومەتی کرێکاری لە چوارچیوەی گشتیدا پێویستە ئەو ئاسۆیە بێت.بەلام لەنیوان ئاسۆی سیاسی یان ستراتیژیدا، گەڵیک ئاراستەو کەناڵی جیاواز هەیە، گەلێک تاکتیک و وەستان و پەلاماردان هەیە،. لەهەمانکاتدا پۆینتێکی دیکەی جدی کەپێویستە لە بەرچاوی بگرین، خەباتە لەنێو بزوتنەوەی کڕیکاری وڕێکخستن ودابینکردنی رابەریەکی شایستەیە لە شوینی کارو خەبات وتیکوشانیاندا. ئەوەی دەکرێ لەمبارەوە جێگەی ئومیدبێت ئەوەیە کاتێک کەهاوکیشەکان لەبەرژوەندی هاتنە مەیدانی دۆخیکی شۆرشگیرانە دەگۆڕێ، ئەوکاتە نەخەلک تەحەمولی ئەم ڕزێمە دەکەن ونەئەم ڕژیمە توانای حکومەت کردنی بەسەر خەلکدا هەیە. بۆیە لیرەدا باسەکە دیتەسەر پرکردنەوەی ئەو بۆشایەوهاتنەمەیدانی بزوتنەوەیەک کەشایستە رابەریکردنی شۆرشێک بێت کە لەئایندەیەکی نزیکدا بەرۆکمان دەگرێت! بۆیە لەهەنگاوی یەکەمدا ئەمری فەوری چەپ وکۆمۆنیستەکانی ئیران کۆبوونەیە لە دەوری پلاتفۆرمێکی دیاریکرا کە لایەنی کەم ماف وئازادیە سیاسی و کۆمەلایەتی ویاسای و فەردیەکان بکریتە بنەما بەجۆرێک کە جەوهەری دەسەلاتداریەتی ئایندەی ئیران بکریتە هەوینی ئەو پلاتفۆرمەی کە دەکریت نەواتی لیکنزیک کردنەوەو هەنگاونانی چارەنووسازبێت بۆ ئایندە! ….

ناوچەکەو چارەنووسی ئیسلامی سیاسی

حکومەتی ئیسلامی ئیران لەگەل هاتنە سەرکاری وەک جەمسەرێکی بەهێزوکارای ئەو قۆناغە، وەک یەکەمین حکومەتی ئیسلامی سیاسی لە سەدەی رابردودا، تەنیا بەوەوە نەوەستا کە پایەکانی خۆی لە ئیران داسەپێنیت. بەڵکو هاوکات بەزووی تەشنەی سەندو خۆرهەلاتی ناوەراست بەهەمان ڤایرۆزی ئیسلامی سیاسی بارگاویکردو دواتر پەلی بۆ زۆر ولاتی تری جیهان کوتا. کاتێک سوریا لەماوەی چەند ساڵ شەڕ وێرانکاریدا دەبێتە ناوەندی کێشمەکێشی هەموو جەمسەرە جیاوازەکانی دنیا بە ئەمریکاشەوە، ئەوە تەنیا حکومەتی ئەسەد نیە کە ناروخێت بەڵکو ئیرانیشە دەبێتە براوەی سەرەکی ئەم شەرە. ڕەنگە نفوزی سیاسی ئەم دەسەلاتە لەنێو حکومەت وپەرلمانی عیراقدا زۆر پیویستی بە سەلماندن و بەلَگەهینانەوە نەبیت. دیقەت بکەن کاتیک کە لەم دوایانەدا حسن نصرالله سخرانیەک دەکات چۆن شانازی بەوەوە دەکات کەهەر لەچەک وتەقەمەنی وجبەخانەکانیانەوە تا دەرمان وپیویستیەکانی ڕۆژانەو بژێوی ژیان لە ئیرانەوە دابین دەکریَ. ئەی کەواتە کاتێک کە ئەم حکومەتە گۆڕی ون دەکات ئاخۆ چ مانایەک بۆ مانەوەی ئەم جروجانەوەرەو هاوشێوەکانیان دەمێنێتەوە، بە ئەردۆگان حزب وحكومەتەكەشيەوە؟ ئاخۆ چەندە سەرلەنۆی هاوکێشەکانی ناوچەکە بەشێوەیەکی گشتی گوڕانِێکی زۆر جدی بەسەردا دیت وچۆن هاوکیشەکان پیچەوانە دەبیتەوە بە زیانی ئیسلامی سیاسی لە ناوچەکەدا!

کوردستان و ئاکامەکانی ڕاپەرین

ئەگەر راپەرین وناڕەزایەتیەکانی خەڵکی ئێران لەم قۆناغەدا بەهۆی سەراسەری بوونی شیعاری دژ بەحکومەتی ئیسلامیەوە، دۆخیکی ئومیدبەخشی بە ئایندەی ئەم جولانەوەیە بەخشی؛ ئەوا هاوکات پرسیاری کاریگەریەکانی ئەم دۆخە لەسەر ئایندەی بارودۆخی سیاسی کوردستان جێگەی تیارامانێکی زیاترە. ئەگەر یەکێک لەتایبەتمەندیەکانی ڕاپەرینی خەلکی ئیران دژی دەسەلات شیعاری برۆن و بروخی بوو، ئەوا بەهەمان شێوە، لەچەند هەفتەی ڕابردودا زۆرێک لە شارەکانی کوردستان هەمان شیعار ببووە وێردی سەر زمانی خۆپیشاندەران، نەک ئەوەی وەک رابردو داواکاریەکی تایبەت بۆ چاکسازی بکریتە ئامانج. بەهەمان شیوە ئەمە لە میژووی دەسەلاتداریەتی ئەحزابی قەومیدا یەکەم جاربوو لەو ئاستە فراوانەدا دەنگی برۆو برۆخی حکومەتی هەریم ببیستریت؛ کە بەبروای من ئەمە ناکری وەک ڕێکەوت و ڕوداوێکی زووگوزەر تەماشا بکرێ.

هەربۆیە ئەم دووخالە هاوبەشە بەهەموو جیاوازیەکانیەوە، گۆشەیەک بۆ وەلامدانەوە بەو پرسیارەی کە ئاخۆ پریشکی شۆڕش و ڕاپەرینی خەلکی ئازادیخوازی ئیران چ کاریگەریەکی لەسەر کوردستان دەبیت. ئەگەر فاکتەری بێزاربوونی خەلک وبێ باوەڕی تەواویان بەم حزب وحکومەتە ئیزافە بکەین، ئەگەر فەزای ئازادو ئاوەلاو رایدیکال وئاستی چاوەروانیەکانی خەڵکی لەبەرچاو بگرین، ئەگەر تەنگ پێهەلچنێ ئەحزابی ئیسلامی بەنەمانی حکومەتی ئیسلامی لەبەرچاو بگرین، ئەگەر گەڕانەوەی ئیرادەی خەڵک و هاتنەمەیدانی گەنجان و ژنان دژ بەهەرجۆرە ستەم وکۆنەپەرستیەک لەبەرچاو بگرین. ئەوا زۆر باشتر لە جەوهەری ئەو مەترسیە حالی دەبین کە چۆن و لە چ ئاستیکدا هاوکیشەکانی نەک بەتەنیا کوردستان بەلکو دەست کۆتاکردنی ئسلامی سیاسی لەسەراسەری عیراق بۆخۆی فاکتەریکی ئومید بەخشە کە دەکریت ئایندەی لەسەر بنیادبنریت. هەربۆیە بەبروای من وەک چۆن هاتنە سەرکاری حکومەتی ئیسلامی کارەساتگەلێکی یەکجار گەورەی لە ناوچەکەدا بەدوای خۆیدا دێنێت، بەهەمان شێوە سەرنگون کردنیشی هیواو ئومیدێکی گەورە بەدوای خۆیدا دێنێت. بەو جیاوازیەوە کە 40 سال لەمەوبەر کۆنەپەرستی ئیسلامی سیاسی تیدا بەهێزبوو، ئەمڕۆ ڕادیکالیزم وبەرابەرخوازی تیدا بەهیز دەبێت. بەلام ئەم جارەیان بە ئەندازەی بازنەی ناوچەی خۆپیشاندانەکان دەنگێکی بلندی نەخێرمان بۆ کۆی دەسەلات بیست. کەهیچ گومانێکم نیە لە وەی ئایندەی شۆڕش و ڕاپەرینەکانی ئیران ئەم دەنگە دەگەیەنیتە شوێنیکیترو جیاواز ئومیدبەخشمان دەدات بەگویدا.

ناوچەکەو جولانەوەیەکی ڕادیکال

کاتیک کە دەلین حکومەتی ئیسلامی، ئەمە هاوتایە بە سەنگساری ژنان و تیرۆرو کوشتاریان، بە بێبەش کردنیان لە زۆربەی ماف وئازادیەکانیان، بەڕێگرتن لەبڕیاردان لە چارەنووسیان، لە سیغەو نابەرابەری و لە کویلە کردنی ژنان لە بازنەی نفوزی دەسەلاتداریەتی خۆیاندا. یانی دەخالەتکردن لە ژیانی تایبەتی، لە شەرعیەتدان بە ستەم و چەوسانەوە لە سانسۆرو لەنەبوونی مافی دەنگدان ومافی مانگرتن وخۆپیشاندان و لەریگرتن بە ئاین و بیروباوەری جیاوازو لەبێ دینی و ئاتیست بوون لە هۆمۆسیکسیوالەتی و لێسپین، لە هەرجۆرە بیروباوەرێکی ئازادیخوازانەو سوسیالیستی و کۆمۆنستی. لە ووشەیەکدا ڕووخانی حکومەتی ئیسلامی یانی دارمانی پارەسەنگی کۆنەپەرستی کەهەموو ئەمانە ئەم حکومەتە لەگەل خۆیدا هێناویەتی و بە زەبری سەرکوت و دراوی هەلرژاو تەرزیقکراو بە خەلکی ناوچەکە.

بۆیە بەڕۆشتنی ئەم دەسەلاتە هاوکێشەکان تائاستانەی پێچەوانەکەی دەگوڕێت و بالانسی دۆخەکە لە بەرژەوەندی مرۆڤایەتیدا دەگۆڕێت! هەموو ئەمانە لەکاتیکدایە کە دۆخی قەیراناوی ناوچەکەو نارەزایەتیەکانی شەقام و قولبوونەوەی کێشمەکێشی سیاسی چینایەتی لەم ناوچەیەدا بەردەوام لە بەرزونزم بوونەوەدایە. ئەگەر خۆسوتانی گەنجێک لە تونس بووە هەوێنی ڕاپەڕینێکی سەراسەری و بەدوایدا بەهاری عەرەبی هێنا، ئەوا بەدلنیای ڕاپەرینی خەڵکی ئێران لە ئاستێکی زۆر بالاتردا، بە سونەت و شیوازو ڕەوشیتکی زۆر جیاوازەوە خەلکی ناوچەکە بە گوروتاویکترەوە سەرگەرمی گەڕانەوەی ئیرادەو ئومیدیکی نوێ دەبن بۆ بنیادنانی کۆمەلگایەکی ئینسانیتری شایستە بە ژیانی ئینسان لەم هەزارەی سیهەمەدا!

ڕاپەرینی خەڵکی ئیران و پشتیوانەیەکی نیونەتەوەی

ووتمان کاریگەریەکانی ڕاپەڕینی خەڵکی ئیران چ گۆڕانکاریەک لەدەوردا دروست دەکات. پێچەوانەکەشی دروستە. واتە کاریگەری بەرەی ئازادیخواز لەبەرامبەر بە ئایندەو چارەنووسی ئەو گۆرانکاریانەی کە لە ئیراندا دینەگورێ، ئاخۆ دەخالەتگەری لەپرۆسەی ئەم روداوانەدا چەندە بە ئەرکی شۆرشگیرانەی خۆیان دەزانن. لەمبارەوە ئەوەندە بەسە خۆمان بەخاوەنی نازنامەیەکی ئینسانی بزانین وخوازیاری ئازادی وبەرابەری هاوجۆرەکانمان بین. کەسانیکبین کە راوەستانەوە دژ بەئیسلامی سیاسی وتیرۆریزم وناعەدالەتی بەئەرکی سەرشانی خۆیان بزانین. ئەوەندە بەسە، ئومیدێک کە لەئەم ڕۆژانەدا دلی زۆربەمانی شادو پرهیواکردوە بکەینە هەوینی هەڵوێستێکی دەخالەتگەرانە. کەواتە لێرەوە داکۆکیکردن لەم راپەرینە ئەرکیکمان دەخاتە ئەستۆ تابتوانین لەهەرشوێنکی ئەم جیهانە، وەک بەشێک لەدەنگی ڕاپەرین دەرکەوین. بۆیە نەک هەر بەشداریکردنمان لەهەر خۆپیشاندان دەنگ هەلبرینێکدا گرنگە، بەڵکو لەمانەش زۆر گرنگتر ئەوەیە کە ڕوو لەبیرورای گشتی وحزب و ریکخراوەکانی ئەم ولاتانەو پەرلەمان و کەسایەتیە دیارەکان بکەین وپیانبلین کۆتایهینان بەدەسەلاتداریەتی حکومەتی مەرگوسیدارە،هەنگاویکی گەورەو پر بایەخە بۆ گەرانەوەی ئاسایشی ئەم ولاتانە و دامالینی ئیسلامی سیاسی وبنکەو بارگە تیرۆریستەکانیان لەجەرگەی ولاتانی ئەوروپاو جیهاندا. کاتی ئەوە هاتووە کە بەستەلەکی ئەم بیدەنگیە بشکینین وبەرەی ئازادیخوازی ئەم ولاتانەش بکەینە پالپشتی راپەرینیک کە ژیانی 80 ملیون ئینسان لە ئەسارەت وچەوسانەوە رزگاردەکات. ئاخەر ئەوەی ئەم رۆژانە لەئیراندا رودەدات ئەگەر بگاتە دوائامانجی خۆی، بەدوری مەزانن بیتە هەوێنی زیندوکردنەوەی هاوپشتیەکی تری نیونەتەوەی ودەیان وسەدان حزب و ریکخراوەی چەپ وکریکاری ببنە پشتوپەنای ئەوەی کە لەئیراندا رودەدات کەبیتە هەوینی وەرچەرخانکی میژووی لە مرۆڤایەتیدا.

مەترسیەکانی بەردەم ئایندەو ئەگەریک

هێزگەلی سیناریۆی ڕەشی وەک مجاهیدین کەچۆن لەقۆناغی هاوپەیمانیەتی دەسەلاتداریەتی بەعسدا، ڕۆلی هێزێکی سەرکوتگەری دەبینێ، درێژپێدان بەهەمان ئەرک وشێوازی دەخالەتکردن لەئائیندەی ئیراندا کراوەیەو شتێکی زیاتریان لێ چاوەران ناکری. هەربۆیە بەکارهینانی ئەم لایەنە، لەلایەن ئەمریکاو ولاتانی غەرب هەمووجۆرە پشگیری کردنیکی مادی، لۆجستی و..ئەگەرێکی یەکجار جدیە؛ بۆ دەخالەتگەری سیاسی وبەهیزکردنی پێگەی خۆیان لە ئایندەی ئیراندا. ناکرێ لێرەدا ئاماژەیەک بەوە نەکرێ کەدەست بردن بۆ چەک وهەرجۆرە سونەتێکی هاوشێوەی ئەوەی کەئەمرۆ هەندێ لە حزبە ناسیونالستەکان بۆی لەکەمیندان مەترسیەکترە کە دەتوانێت پاساو بەهانەکانیی جمهوری ئیسلامی ئیران کاراتر بکات بۆ سەرکوت لەخوێن هەڵکێشانی شاروشارۆچەکانی کوردستان وپاشەکشەپێکردنی ئەم بزوتنەوەیە. کە دورنیە هەر ئەو دۆخە دەرفەتێک بۆ هەندێ لە هێزە نیودەولەتیەکان بکاتەوە کە بەهەر بەهانەو پاساوێکەوە بێت دەخالەت بکەن لەڕوداوەکاندا؛ لەپێش هەمووشیانەوە بەتایبەت روسیاو هەندیک لەولاتانیتری ناوچەکە پەنجەیان لەسەر پەلەپیتکەدایە. دیارە وەها دۆخێک پاساوێکی جدی دەداتە دەست حکومەتی ئیسلامی کە بەبەهانەی دەخالەتی تیرۆریستان ومنافقین و مجاهدین وئیمپریالزمی ئەمریکا.

بۆیە هەلسپاردن وبەتالکردنەوەی هەموو ئەو ئەگەرانە ئەرکی فەوری هەر هێزێکی شۆرشگیرو چەپ و ئازادیخوازە کە بەوپەری بەرپرسیاریەتیەوە مامەلە لەگەل ئەم دۆخەدا بکات. هەربۆیە ئەگەر بمانەویت ئەنجامگیریەکی ئەرینی ئەم بارودۆخە بکەین، ئەوا گورینی هاوکیشەکە لە گرەوی پراتیکیکی دەخالەتگەرانەی کۆمۆنیستەکاندایە، بەجۆریک کەهەموو مەترسیەکانی بەردەم ئایندەی شۆڕش راپەرینی ئیران، ڕابماڵێت. بەتایبەت ئەمە لەکاتیکدایە کە ئیمە پیشتر ئاماژەیەکمان بە ئامادەی سێ بزوتنەوەکرد بۆ بەدەستەوە گرتنی دەسەلات، بەلام لە راستیدا ئەمە شەرە شەری سەرومال کە بەمانایەک تەنیا لەنیوان دوو ئوردوی کریکاران و سەرمایەداراندایە. هەربۆیە لەمبارەوە بەدلنیای ریکخرابوون و رابەریکردن وئاسۆدارکردنی ئەو شۆرشەی کەهاوکیشە سیاسیەکانی ئیران وناوچەکە بەتەواوی دەگورێت، ئەو پرسیارەیە کە ئایا پاش تیپەربوونی سەدا سال جاریکتر کۆمۆنیستەکان دینیتەوە سەر شانۆی سیاسی رووداوەکانی دنیا، یان ئەوەیە کە دەیان سالی تر لە هەر هیواو ئایندەیەکی ئومیدبەخشانە، بێ بەشیان دەکات!

تۆ کە لە بۆتانی و
خانی ناگەیت،
تەفسیری ئەم سورەتانەت چۆن پێدەکرێ!
…
ئەم ئایەتانە مەخوێنەوە..
ئەو کاتەی میحرابەکان دەبنە تونێلی بارووت،
ئەم بەرماڵی نوێژە، دەبێتە سفرەی هەژاران!
…
تۆ کە هێشتا..
خوێنی قەتڵی فریشتەکان..
بەناوچاوانتەوەیە،
سوژدەی چی دەبەیت!
…
ناترسی سەیدە پیرەکەی عەفرین،
لە کێوی هەوارەوە..
خودا بکات بەگژتا!
…
بەمزی و تورتی زەیتون قەسەم
ئەم بەهەشتی زەمینە
بێ درەختی سەوز و
ئاسمانی حەز و
زەوی پڕ چێژ هەڵناکات
…

وەرگێڕانی بەدەستکاریەوە : پشکۆ ناکام

لەگەڕەکەکەمانا
کەڵەشێرێکی خوێن رێژ هەیە
پەڕی هەمو
مریشکەکانی گەڕەکی دەرهێناوە
بەیانیان
بەر دەنوکیان ئەیا
راویان ئەنێ
سواریان ئەبێ
و
دوایی بێ ئەوەی
ناوی یەکێکیان بزانێ
جێیان ئەهێڵێ …

***

لەگەڕەکەکەمانا
کەڵەشێرێک
وەک رۆستەمی زاڵ
هەمو بەیانیەک
بەدەنگێکی زوڵاڵ
ئەقیڕێنێ
بەڕیشە سورەکەیەوە
شەوو رۆژ
دامان ئەپڵؤسێێ
ئەو کەڵەشێرە
تاک و تەنیایە
….. نەمرە
دەسەڵاتێکی
زەبەلاح و بەزەبرە

***
لەگەڕەکەکەمان
کەڵەشێرێکی دوژمنکاری
فاشیستی
هەڵگری .. بیری .. نازی ..
هەیە
کەکاتی خۆی
بەدەبابە
دەسەڵاتی دزی
ئازادی و ئازادی خوازانی
دەست بەسەرکرد
نیشتیمانێکی سڕیەوە
گەلێکی سڕیەوە
زمان و فەرهەنگێکی
سڕیەوە
یادی لەدایک بوونی
مناڵانی سڕیەوە
ناوی هەمو گوڵەکانی
سڕیەوە

***

لەگەڕەکەکەمانا
کەڵەشێرێک هەیە
لە بۆنە نەتەوەییەکانا
بەرگی ژەنراڵ
ئەپۆشێ …!!
سێکس ئەخوا
سێکس ئەخواتەوە
بەسێکسیش
سەرخۆش ئەبێ
سواری پاپۆڕێکی
پڕلە “لاشە “ئەبێ
و
سوپایەک لە “گۆی مەمک “
ئەبەزێنێ

***

لەگەڕەکەکەمانا
کەڵەشێرێکی بەناو
رەسەنی کوردی
هەیە
بەهەزار پیاو
هەمومانی داگیر کردوە

***

لەگەڕەکەکەمانا
کەڵەشێرێکی نەخوێنەوار
هەیە
سەرکردەی یەکێک
لە میلشیاکانی
ئەم ووڵاتەیە
جگە لە راونان و وێرانەکاری
هیچ فێر نەبوە
جگە لەساختەکردن لە
دراوەکان
هیچ فێر نەبوە
بۆی بکرێ
موڵکی باوکی ئەفرۆشێ
ئەڵقەی دەستی ئەخاتە
مەزادەوە
و
دانی مردوەکانیش
ئەدزێ … !!

***

لەگەڕەکەکەمانا
کەڵەشێرێک هەیە
هەمو بەهرەی
گوللەیە
و
بینێ بەسەری
هەرچی ووشەوە هەیە

***

لەگەڕەکەکەمانا
کەڵەشێرێکی شێتی توڕە هەیە
وەک حاجیەک
قسە ئەکا
و
وەک خەلیفەیەک
خۆی بائەیا
و
لەسەکۆی مزگەوت
هاوار ئەکا
خوای گەورە، خوای گەورە
منم دەوڵەت
و
منم یاسا

***

کێ بەدەنگمانەوە دێ
و
دەغڵ و دانمان
چؤن پێ بگا !؟
و
خێرو بەرەکەت
بەئێمەش بگا!
ئەم وڵاتە
خوا تیا حاکم نیە
” کەڵەشێر” ەکەیە
چۆنی بوێ
وا حوکم ئەکا

***

لەلای ئێمە
کەڵەشێرێک یەت و
کەڵەشێرێک ئەڕوات
داپڵؤسێنەر
هەر یەکەو
نابێ بەدوان
دەسەڵاتێکی چەپ ئەڕوخێت
و
دەسەڵاتێکی راست
پەلامار ئەدرێت
و
ئەوەی کە تیا ئەچێ
پێ ی ئەڵێن ، ئینسان

***

کاتێک
کەڵەشێرەکە
بەپەڕی پوخت و رەنگاو ڕەنگ
ئەڕوات
سەرشانی رازاوەتەوە
بە
خەڵات وئەستێرەی
رزگارکردن و جەنگ
هەر مریشکەو هاوارێتی
جەنڕاڵی ناو جێ و
قارەمانی مەیدان
تۆ خۆشەویستی لامان
کۆیلەیەکت ناوێ ؟
نۆکەرێکت ناوێ ؟
پشت شێلانێکت ناوێ
گەورەی هەموان !

***

کاتێک حاکم
چیرۆکەکەی بیست
فەرمانی سەبڕینی
کەڵەشێرەکەی دەرکرد
بەدەنگێکی پڕ لەتوڕەیی
هاواری کرد
چۆن ” کەڵەشیرێک ” ی گەڕەک
دەسەڵاتی منی ” حاکم ”
ئەبا بۆ خۆی ؟!
چۆن جورئەتی کرد !
لەکاتێکا
تەنیاو بێ شەریکم
منی “حاکم ”

شوبات 2018

خەڵکی وڵاتی
سەوز بەداری زەیتوونم
کاری ڕۆژانەم
سەوزە فرۆشی بوو
خەریک بووم ژیانم
سەوز دەکرد
بۆ دواڕۆژی منداڵەکانم
بەردەوام ..
خەونی سەوزم دەدی
لەپڕ..
ئەردۆغان بیرە داهات…

***********************
٢٩/١/٢٠١٨ – هه ولێر