(نانۆ) یەکەیەکی پێوانەییە، هەزار جار لە میکۆمیتەر بچووکترە. واته یەک میلیمتەر دەکرێت بە یەک ملیۆن نانۆمیتەرەوە.
1 mm = 106 nanometer
بۆ ئەوەی لە قەبارەی نانۆپارتیکڵ باشتر تێبگەین، بڕوانە هێڵکاریی پەنجەمۆری خۆت. ماوەی نێوان بازنەیەک و بازنەیەکی تری پەنجەمۆری خۆت، تێیدا هەشتا هەزار نانۆپارتیکڵ جێگای دەبێتەوە
توندوتیژی وهك دیاردهیهكی سیاسی و مهترسییهكی گهوره بۆ سهر وڵات،ههمیشه بهشێك بووه لهشوناسی عێراق بهتایبهتیشی دوای دامهزراندنی. ئهوتوندوتیژییه كهبهشێك بووه له ماهیهتی ڕاستهقینهی دهسهڵاته یهك لهدوای یهكهكانی عێراق دژ بهنهتهوهوتاكهكان لهسهر دهمی فهرمانڕهوایهتی بهعسدا دهگاته ترۆپك. كاتێ ئهو وڵاته دهبێته زیندانێكی گهوره و ڕژێمێكی فاشی بۆ ماوهیهكی زۆر فهرمانڕهوایی وڵات دهكات. بۆیه خهونی ڕووخانی بهعس ئهو ئومێدهی لای عێراقییهكان بهگشتی دروستكرد، كه ئیدی قۆناغێكی نوێ له ژیانی سیاسی ئهو وڵاته دهست پێدهكات. بۆیه زۆركهس ڕووخانی سهدامییان وهك دهرفهتێك دهبینی بۆ ئهو گۆڕانكارییه. خهونی له ناوچوونی بهعس كه ساڵانێكی زۆر وهك مۆتهكهی ترس و تۆقین له ژیانی عێراقییهكان بوونی ههبوو، خهونی ههمووان بوو بێ جیاوازی.له پێشهوهشیان ئهوانهی ستهم و زیندانیكردن و ئهشكهنجهدانیان بهدستی ئهو ڕژێمه دیتبوو.تاڵاوی زیندانهكانی بهعسیان چهشت بوو. وهلێ بهماوهیهكی كهم دوای ڕووخانی بهعس، ئهو خهونهش لهنێودهچێت و جارێكی ترو لهفۆڕمێكی تر، توندوتیژی و دیمهنهكانی خوێن و كوشتن، دهگهڕێنهوه سهر شانۆی سیاسی ئهو وڵاته. كهبهداخهوه تا ئێستاش بهردهوامی ههیه.
پێكهاتهی عێراق، له ڕووی ئیتنیكی و مهزههبییهوه، پێكهاتهیهكی ئاڵۆزه، ئهو وڵاته وڵاتێكی به زۆر دروستكراوو پێكهوه لكێنراوبوو. بهعس و سهدام به زهبری چهك و كوشتن ئهو هاوسهنگییهیان ڕاگرتبوو. بۆیه كاتێكیش ئهو ڕژێمه نامێنێت، ئیدی ئهو بهیهكدادانه ئایینی و مهزههبیهش دروست دهبێت، كه ساڵانێكی زۆربوو پهنگی خواردبووهوه. لێرهوهش عێراقی نوێ كه دوای ڕووخانی بهعس پانزه ساڵ لهمهو بهردروست دهبێت، بهبڕوای ههزاران كهس جیاوازییهكی دیكهی له گهڵ عێراقی پێشووتر نییه. دیسانهوه خوێن و ستهمكردن دهبنهوه بهشێك لهناسنامهی ئهو وڵاته كه بهداخهوه ههمیشه وهك سیمایهك دهبینرێت بۆ ناسینهوهی شوناسی سیاسییانهی. بێگومان ههموومان له ڕێگهی كتێبه نایابهكهیهوه بهناوی(دڵڕهقی و بێدهنگی) نووسهروبیرمهندی عێراقی(كهنعان مهكییه)دهناسین. ئهو نووسهرهی دووركهوتنهوه و ستهم و چهوسانهوهی زۆری دیت له سایهی بهعس.
دواجاریش ماهیهتی ڕاستهقینهی ئهو دهسهڵاتهی لهو كتێبهیدا بۆههمووان دهرخست. بۆیه ڕهنگه ئهو نووسهره ئومێدێكی زۆری بهو عێراقه تازهیه ههبێت. وهلێ بهماوهیهكی یهكجار كهم و تاكه ڕۆژێك دوای ڕووخانی بهعس و كوشتنی (سید مجید)، ئیدی ئهو ئومێدهی ئهویش ههرهس دێنێت. ئهم بیرمهنده، ئهمجارهیان له ڕێگهی كتێبێكی دیكهیهوه كهخۆی ناوی ناوه ڕۆمانی(فیتنه) شوناسی ئهو عێراقه نوێیه دهردهخات كهلهدوای بهعس دروست بوو. مهكییه لهو ڕۆمانهیدا، ڕهخنه له ئهقڵیهتی سیاسی بهڕێوهبردنی عێراقی تازه و ئهو بهیهكدادانه مهزههبییه دهگرێت كهسهدان ههزارعێراقی كردهقوربانی بهبێ ئهوهی بتوانن لێبوردانهبهیهكهوه بژین. ڕهخنه لهو دهستهبژێره سیاسییه دهگرێت كهدهبوو ئهزموونێكی سیاسی جیاوازتریان له ئهزموونهكانی ڕابردوو پێشهكش كردبا كهبهداخهوه نهیانكرد.
ئهو ڕۆمانه باسی واقیعی سیاسی عێراق له نێوان ساڵانی 2004-2006 دهكات. كهتیایدا بهیهكدادانی شیعهو سوننه لهترۆپك دابوو.ڕۆمانهكه لهچهندین بهشی جیاواز پێكهاتووه.لهههریهك لهو بهشانهش باسی كارهكتهرو ڕووداوێك دهكرێت. وهلێ پهیامی ڕۆمانهكه دواجار لهوخاڵهدا چڕدهبێتهوه كه ئهویش ڕهخنهكردنی ئهو ئهقڵه شیعهگهرایهیه كهدوای ڕووخانی بهعس دهسهڵات دهگرێته دهست، بهڵام سهركهوتوو نابێت له بهڕێوهبردنی وڵات. ئهوناكۆكییه تائیفیهی لهنێوان پێكهاته جیاوازهكانی عێراق ههبووه ڕهنگدانهوهی له سهر سیاسییهكانیش دروستكردووه. ئهمهش وایكردووه لهبڕی ئهوهی وهك عێراقییهك بیر بكهنهوه بهپێچهوانهوه وهك شیعهو سوننهیهك بیر دهكهنهوه.ههروهك خۆشی له سهردهمی یهكێ لهكارهكتهرهكانی ڕۆمانهكهیهوه باسی دهكات.
كاتێ دهڵێت:(عێراق تهنها ناوه وهك بیرۆكه و نهتهوه بوونی نییه.سهرهتا ئێمه شیعهین، ئینجا عێراقی،دواتر عهرهب).بێگومان ئهو بیركردنهوهیه ڕهنگه بهس بێت بۆ ئهوهی تێگهیشتنی سیاسییانهی تاكی عێراقی بۆ بهیهكهوه ژیان دوای ڕووخانی سهدام بزانین. كاتێ مهزههب له پێشهوهی وڵات و نهتهوه دێت، ئیدی ههموو شتێك ڕهوایه له پێناو ئهو مهزههبهشدا بكرێت. وهك ئهوهی ڕۆماننووس باس له كوشتنی(عومهر)هكان دهكات كاتێ سهریان به دڕێلی كارهبایی كون دهكرێت تهنها له سۆنگهی ناوهكهیان. یاخودئهوانهی ناویان(عهلی)یه ئیدی باجی ناوهكهیان دهدهن. نووسهرلهوڕۆمانهیدا، ههمووئهودیمهنه تراژیدی و دڵتهزێنانه باسدهكات كهلهنێوان ئهو ساڵانهدا ڕوویاندا كاتێ كوشتن له سهر ناوو ناسنامه دهبێته كاری له پێشینهی تاكهكان و سیاسییهكانیش جگه له تهماشاكارێك ناتوانن بهر بهو خوینه بگرن كه ڕۆژانه لهجهستهی عێراقییهكانهوه دهڕژێت.
بهبڕوای نووسهر دهسته بژێری سیاسی عێراقی لهوه بێ تواناتربوون بتوانن عێڕاقێكی تازه بۆ ههمووان بونیاد بنێن. كه تیایدا كوردو عهرهب و سوننهو شیعه و موسڵمان وكریستیانییهك بهیهكهوه وهك برابژین. ئهو سیاسییانهكه به تێگهیشتنی ڕۆماننووس ساڵانێكی زۆر له دهرهوه ژیاون، ئیدی دێنهوه سهر زهمینهیهك بهبێ ئهوهی بتوانن وڵات بهڕێوهبهرن. شیعهكان كه پێكهاتهیهكی گهوره و سهرهكی عێراقن و دیمۆگرافیایهكی زۆری ئهو وڵاته پێكدههێنن، لهههمووان زیاتر ئهو بهرپرسیاریهتیهیان دهكهوێته ئهستۆ. چونكه ئهوان دهسته بژێری بهڕێوهبردنی وڵات بوون. بهڵام بهداخهوه ئهوانیش نهیانتوانی نهخشی ئهو عێڕاقه نوێیه بهبرایهتی و پێكهوه ژیانی مهزههبی بكهن. بگره ئهوههلهیان قۆستهوه كه ساڵانێكی زۆربهدهست سوننهكانهوه ستهمیان لێكراوه، ئیدی گیانی تۆڵه سهندنهوه لهناخیان دروست بوو.
ئهمهوێرای ئهوهی لهنێوخۆشیان كهوتنه ململانێ له سهردهسهڵات و ناسینهوهیان بهچهندین شوناسی مهزههبی لهبڕی هاوولاتیبوون وهك:( حهكیم و سهدرو خوئی وچهندان شوناسی تریش). وێرای دروستكردنی چهندین میلیشیای چهكداری.كهههریهكهیان سهربه نێوهندێك و كهسایهتییهك بوو.بهمهش وڵات بووه پارچهیهك له میلیشیای چهكداری، بێ ڕێكخستن و سهروهربوونی یاسا و دامهزراوهیی دهوڵهت. كه دۆخهكه زۆر له پێشتر خراپتر بوو. بهبڕوای ڕۆماننووش ماهیهتی عێراقی بهناو نوێ ههر تهنها ڕۆژێك دوای ڕووخانی بهعس لهنۆی نیسان دهركهوت، كاتێ له دهی نیساندا سید مهجید خوئی، كهیهكێكه له كهسایهتییه پاك و خۆنهویستهكان تیرۆر دهكرێت.بهبێ ئهوهی هیچ كهس و دهزگایهك لهوخوێنه ڕژاوه بپێچنهوه. ئیدی جارێكی تر خوێن دهبێته بهشێك له ژیانی ڕۆژانهی هاووڵاتییان و بهتهقاندنهوهی مهرقهدی دووئیمامهكانیش،دهبێته فواره.ئهمهش سهرهتای نائومێدبوونه لهدروستبوونی عێراقی تازه، كه خهونی گهورهی(مهكییه)و ههزارانی وهك ئهویش بوو.
لهبهشێكی دیكهی ڕۆمانهكهیدا ڕۆماننووس ڕهخنه له ڕۆژی له سێدارهدانی دیكتاتۆر دهگرێت، بهوهی كه پاڵنهرێكی مهزههبی له پشتی ئهوهبووه ئهوڕۆژه بۆلهسێدارهدانی دیكتاتۆر دیاریبكرێت. كه دهكاته یهكهم ڕۆژی جهژنی قوربان و پیرۆزی خۆی لای مهزههبی سوننهكان ههیه.لهدوابهشی ڕۆمانهكهشیدا،نووسهر باس له ساتی دادگاییكردنی دیكتاتۆرو پاسهوانهكانی و چهند دیالۆگێك دهكات كه سهدام له میانهی لێپرسینهوهی لهبهردهم دادوهردا وك دروشمێك ههمیشه بهرزی دهكردنهوه كه ئهویش شانازیكردن به عروبهو خۆناساندن وهك بهرگریكاری نهتهوهی عهرهب بوو، كه دواجار ههموو عێڕاقییهكانیش چارهنووسی ئهوهیان بینی كهنهك نهیتوانی بهرگری لهنهتهوهكهی بكات،بگره له خۆشی.
لهكۆتایی كتێبهكهشیدا، مهكییه له بارهی بیرۆكهی ئهوكتێبهو پاڵنهری نووسینی دواوه كه بهبڕوای من پێویستی بهو شرۆڤهكردنه نهدهكرد. ئهم كتێبه بهبڕوای من وهك خوێنهرێك پتر كتێبێكی سیاسی و مێژووییه لهوهی ڕۆمان بێت. ڕاسته نووسهر له كتێبهكهیدا بهزمانی ئهو كارهكتهرانه دهدوێت كه خۆی ناوی ناون.بهڵام بیرمان نهچێت، كهسایهتییهكان، ڕووداوهكان، ململانێ و كێشمه كێشمه سیاسییهكان، له زهمینهی واقیعدا و له كۆمهلگهی عێراقی بوونی ههیه. بۆیه ناتوانرێت گوتاری ئهو كتێبه لهو دیمهنه سیاسییانه داببڕینین كهلهدوای ڕووخانی بهعسهوه له عێڕاق دروست بوون. ئهم كتێبه تیشك دهخاته سهر بهشێك له مێژووی عێراقی تازهی دوای ڕووخانی بهعس.بهڵام مێژووێك چهند شایستهی لێوردبوونهوهیه، ههزار ئهوهندهش مایهی نائومێدییه. چونكه دواجار ئهو ڕاستییهمان بهڕاشكاوی پێ دهڵێت كه عێراقی نوێ، ئهو عێراقه نهبوو كه سهدان ههزار عێراقی و كهنعان مهكییهش خهونیان پێوه دهبینی و ئومێدییان پێبوو.بهڵكو زهمینهی بهیهكدادانی نێوخۆیی و دیمهنهكانی تهقاندنهوهو خوێن بوو..
پهراوێز/ فیتنه/نووسینی(كهنعان مهكییه)/وهرگێڕانی(ههڵكهوت عهبدوڵا)/بڵاوكراوهی(ناوهندی عهبدولرهحمان زهبیحی_ سلێمانی-2017)
هەرچەندە شۆڕشی پیشەسازی و ناسیۆنالیزم لە سەدەی نۆزدەدا ڕەنگڕێژی کۆمەڵگا ئەوروپیەکانیان کرد، ئیمپریالیزم – زاڵبوونی وڵاتێک یان خەڵکانێک بەسەر وڵاتێک یان خەڵکانێکی تردا – بە تەواوی جیهانی گۆڕی لە نیوەی کۆتایی سەدەی ناوبراودا.
ئیمپریالیزم لەسەدەی نۆزدەهەمدا دەستی پێنەکرد. لە سەدەی شازدەهەمەوە تا سەرەتای سەدەی نۆزدەهەم، سەردەمێک کە بە سەردەمی ئیمپریالیزمی کۆن ناسراوە، نەتەوەکانی ئەوروپا لە هەوڵی دۆزینەوەی ڕێگای بازرگانی دابوون بۆ ئاسیای دوور، جیهانی تازە دەگەڕان و نشینگەیان لەئەمریکای باکوور و باشوور و باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا دامەزراند. ئەوان شوێنگەی بازرگانیان دامەزراندن و پێگەی گرنگیان لە کەنارەکانی ئاسیا و ئەفریقا بەدەستهێنان و بە دۆستانە کاریان لەگەڵ فەرمانڕوا ناوخۆییەکان دەکرد بۆ دڵنیابوون لە پارێزراوی بەرژەوەندیە ئابووریەکانی ئەوروپیەکان. لەگەڵ ئەوەشدا کاریگەری و نفوزیان سنووردار بوو. لە سەردەمی ئیمپریالیزمی نوێدا کە لە ساڵانی ١٨٧٠کان دەستی پێکرد، ئەوروپیەکان کۆمەڵێ ئیمپراتۆریەتی گەورەیان دامەزراند بەزۆری لە ئەفریقا و دواتریش لە چین و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش……
بۆ درێژەی بابەت کلیکی ئێرەبکەن ……
یهكهم: كورتهیهك له ژیانی
لهتیف كوڕی مهحموود كوڕی محهمهد حهسهن ناسراو به (لهتیف ههڵمهت) له ساڵی (1947) له شارۆچكهی (كفری)ی سهر به پارێزگای كهركووك له باشووری كوردستان له دایك بووه، ههر له منداڵییهوه لهنێو كتێبخانهی بابیدا چاوی كراوهتهوه و به دونیای خوێندنهوه و كتێب ئاشنا بووه، وهك خۆی دهڵێ: “ههر كه له دایك بووم گوێم له شیعر بووه، چونكه له ماڵێكدا گهوره بووم پڕ بووه له كتێب”،(1) سهردهمی پێگهیشتن و دهستدانه نووسینی لهتیف ههڵمهت له كاتێكدایه كه ڕهوتی ئهدهبی و ڕۆشنبیری له كوردستانی باشوور و ناوچهكه بهگشتی به قۆناغێكی تازهدا تێپهڕ دهبێت.
ئهو، یهكهم شیعری له ساڵی (1963)دا نووسیوه و له ساڵی (1970)شدا كۆشیعری (خوا و شاره بچكۆلهكهمان)ی چاپ كردووه،(2) ههر له ههڕهتی لاوییهتی نووسینی لهتیف ههڵمهتدا، دهستهیهك له شاعیرانی نوێخوازی عێراقی گروپی شیعری (69)یان دامهزراند، ههروهها ژمارهیهك شاعیر و نووسهری ئهو سهردهمهی باشووری كوردستانیش مانیفێستی ڕوانگهیان ڕاگهیاند، لهم سهروبهندهشدا لهتیف ههڵمهت و چهند شاعیرێكی دیكهی هاوڕێی، له حهفتاكانی سهدهی ڕابردوودا، گروپی شیعری كفرییان دامهزراندووه و ههڵمهت تێیدا ڕۆڵێكی دیاری دیوه له نوێكردنهوهی شیعری كوردی له باشووری كوردستان، پاشتر كه بهیاننامهی یازدهی ئادار دهرچوو و گۆڕانكارییهكی جۆرایهتی بهسهر ڕهوشی ژیانی سیاسی و كۆمهڵایهتی خهڵكی باشووری كوردستاندا هات، ئهو گۆڕانكارییه زمانی نووسین و ڕهوتی ڕۆشنبیری و ڕۆژنامهگهریشی گرتهوه، ئیدی دوای ئهوه لهتیف ههڵمهت لهپاڵ نووسین بۆ گهورهساڵان له دوای ناوهڕاستی حهفتاكانی سهدهی ڕابردووهوه، دهستی داوهته نووسین و وهرگێڕانی شیعر و چیرۆك بۆ منداڵان، سهبارهت به نێزیكبوونهوهی ههڵمهت له دونیای منداڵان، ڕهنگه وهك خۆی دهڵێ: “ئێستاش ههست دهكهم جۆرێك له جۆرهكانی منداڵێتی لهناومدا دهژی، جگه لهو شیعرانهی دهمخوێندهوه، كۆمهڵێ بهیت و بالۆرهی منداڵانه ههبوو كه من لهناویاندا گهوره بووم و هانیان داوم بچمه دنیای منداڵانهوه…”.(3)
دووهم: لهتیف ههڵمهت و ئهزموونی نووسین و وهرگێڕان بۆ منداڵان
(لهتیف ههڵمهت) یهكهم شیعری بۆ منداڵان له ساڵی (1975) نووسیوه و له ڕۆژنامهی (پاشكۆی عێراق)دا بڵاوی كردووهتهوه،(4) یهكهم كۆبهرههمی چاپكراوی بۆ منداڵانیش له ساڵی (1979) به ناوی (جوانترین دێ) چاپ كردووه. كه له ژمارهیهك شیعر و چیرۆكی منداڵان پێكدێ و له ناویاندا دهقی وهرگێڕدراویش ههیه. دوای ئهوه بهرههمهكانی (دهنگخۆشترین مهل)، (هێلانهیهكی تر)، (مناڵ و باران)، (مناڵ و چۆلهكه)، (كاتژمێر)، (گوڵی ناو ئینجانهكه)، (پرسیار له مناڵ)، (چۆلهكهی سهر دارهكه)، (مناڵ و بووكه شووشه)، (گوێدرێژ و پاشا)، (پشیلهیهك پاسكیل لێدهخوڕێ)، (ههڵهبجه) و (مانگ له نێوانی ههزار و یهك ئهستێرهدا دهنوێ). وێبسایتی وێكپیدیادا سهبارهت بهو نووسیویهتی: “لهتیف ههڵمهت له ساڵی (1979)دهستی كردووه به نووسین له بواری منداڵاندا. یهكهم بهرههمی جوانترین دێ بووه كه بڵاوی كردووهتهوه، تا ئێسته (17) بڵاوكراوهی بۆ منداڵان ههیه. ساڵی (2006) بهرههمهكانی كۆكراوهتهوه كه دهكاته (500) لاپهڕه، ههروهها خهڵاتی ئاپیكی لهسهر دیوانی منداڵان وهرگرتووه، چهند جارێكیش خهڵاتی وهزارهتی ڕۆشنبیری وهرگرتووه”.(5)
ههروهها ساڵی (2008) خهڵاتی زێڕینی بلهی پێ بهخشراوه. لهتیف ههڵمهت له بواری ئهدهبی منداڵان سهر به نهوهی حهفتاكانی سهدهی ڕابردووه و دهكهوێته قۆناغی دوای گۆران و فهرهیدوون عهلی ئهمین و ع.ع.شهونم و كاكهی فهللاحهوه، وهك له پێشدا ئاماژهی پێدرا ئهو جگه له شیعر، چیرۆكیشی بۆ منداڵان نووسیوه، بۆیه دهتوانین بڵێین ئهزموون و تهمهنی نووسینی بۆ منداڵان زێتر له چل ساڵ دهبێت. بهر لهوهی شیعر و چیرۆكیش بۆ منداڵ بنووسێت و بهناوی كتێبی منداڵانهوه بڵاوی بكاتهوه، له شیعری گهورانیشدا ههندێ كۆپله و خورپه و وێنهی وای ههن، ئهگهر به تهواوی سهر به ئهدهبی منداڵانیش نهبن، ئهوا نێزیكن له فهرههنگ و دونیای منداڵهوه، وهك له كۆشیعری (گهردهلوولی سپی)دا، له شیعری (ئهگهر)دا كه ساڵی (1973) نوسیویهتی، دهڵێ:
ئهگهر نهخشهی ههموو جیهان
تێكدهنهوه
ئهگهر زهوی وهكو لۆكه
شیكهنهوه
كه سنووریان كێشایهوه
دووباره
ههر دێمهوه بۆ ئهم شاره
ههر كوردستان
دهكهمهوه به نیشتمان(6)
ههروهها له ههمان كۆشیعردا، ههردوو شیعری (پاشهڕۆژ) و (گیان)، كه یهكهمیان ساڵی (1976) و دووهمیان ساڵی (1977) نووسراون، ههم خۆی لهژێر ناوی (شیعر بۆ مناڵ)دا بڵاوی كردوونهتهوه، ههم وشه و گوزارشتهكانی نێو ههردوو شیعرهكه، زۆرێك له توخم و ڕهگهزهكانی ئهدهبی منداڵانیان تێدایه.
سێیهم: لهتیف ههڵمهت له لێكۆڵینهوه و تێزه ئهكادیمییهكاندا
تا ئێستا ژمارهیهكی بهرچاو له توێژهر و ڕهخنهگرانی ئهدهبی، لهسهر كۆی كاره ئهدهبییهكانی لهتیف ههڵمهتیان نووسیوه له ماوهی نیو سهدهی ڕابردوودا و له ڕۆژنامه و گۆڤارهكاندا بڵاو كراونهتهوه، لهناویشیاندا چهندین لێكۆڵینهوه لهسهر ئهو بهرههمه ئهدهبییانهی نووسراوه كه سهر به ئهدهبی منداڵانن، له خوارهوه بهشێك لهو لێكۆڵینهوانه ئاماژه پێدهدهین، كه لهسهر بهرههمه منداڵانییهكانی لهتیف ههڵمهتیان نووسیوه:
1 – (نهوزاد عهلی ئهحمهد) له كتێبی (منداڵ و ئهدهب)، كه چاپی یهكهمی له ساڵی (1998)دا چاپ كراوه و چاپی سێیهكی ئهلكترۆنییشی له ساڵی (2007)دا بڵاو بووهتهوه، له پاڵ قسهكردن له ئهزموونی ژمارهیهك لهو نووسهره كوردانهی بۆ منداڵیان نووسیوه، نموونهی بهشێك له كاره ئهدهبییهكانی ههڵمهتیشی باس كردووه.
2 – فازڵ مهجید جاف، له كتێبێكدا كه به ناوی (شیعری منداڵان له ئهدهبی كوردیدا)یه و ساڵی (2004) چاپی كردووه، ئهم كتێبه تێزی دكتۆرانامهی نووسهره، بهشێك له شیعره پهروهردهییهكانی لهتیف ههڵمهتی به نموونه باس كردووه.
3 – كتێبی (ڕوخسار و ناوهڕۆكی چیرۆكی منداڵان لای لهتیف ههڵمهت)، كه لهلایهن (موزهفهر مستهفا ئیسماعیل)هوه نووسراوه و له ساڵی (2011) چاپ كراوه، كتێبهكه له بنچینهدا نامهی ماستهره و له ساڵی (2008) تاوتوێ كراوه. ئهم كتێبه له (208) لاپهڕه پێكدێ و نووسهر به تێروپڕی لهبارهی زمان و كات و شوێن و ڕووداو… له چیرۆكه منداڵانییهكانی لهتیف ههڵمهت ئاخاوتووه.
4 – (حهمه ساڵح فهرهادی) له بهرگی یهكهمی كتێبهكهیدا به ناوی (پێگهی شیعری منداڵان لای شاعیرانی كورد)، كه له ساڵی (2013) چاپی كردووه و له (340) لاپهڕه پێكدێ، باسی ژمارهیهك لهو شاعیرانهی كردووه كه بۆ منداڵانیان نووسیوه، له نێویشیاندا (35) لاپهڕهی كتێبهكهی تهرخان كردووه بۆ قسهكردن له شیعره منداڵانییهكانی لهتیف ههڵمهت.
5 – له كتێبی (چیرۆكی منداڵان له ئهدهبی كوردیدا 1970-1990)دا، كه (خالیده قادر فهرهج) نوسیویهتی و له ساڵی (2013) چاپ كراوه، له بهشێكی لێكۆڵینهوهكهیدا، نموونهی به چیرۆكه منداڵانییهكانی لهتیف ههڵمهتی هێناوهتهوه، ئهم كتێبهش له بنجدا نامهی ماستهره و له ساڵی (1999) تاوتوێ كراوه.
ئهم سهرچاوانهی سهرهوه و ههر گوتار و لیكۆڵینهوهیهكی دی، كه ئێمه دهستمان پێی گهیشتبێ و لهسهر بهرههمه منداڵانییهكانی لهتیف ههڵمهت كرابێ، بهگوێرهی پێویست و له ههر كوێ بزانین كۆمهكمان دهكان بۆ چاكتر خوێندنهوه و شرۆڤه كردنی شیعره منداڵانییهكانی، ئهوا سوود له ئهنجام و بۆچوون و خوێندنهوهكانیان وهرگیراوه.
چوارهم: ناوهڕۆكی شیعرهكانی لهتیف ههڵمهت
ئێمه لێرهدا زێتر لهسهر ناوهرۆكی شیعرهكانی لهتیف ههڵمهت دهوهستین، ئهوانهی كه له نووسینی خۆیهتی، تهنیا لهو شوێنانهدا چیرۆكهكان و شیعره وهرگێڕدراوهكانی به نموونه دێنینهوه، كه بزانین كۆمهكمان دهكات بۆ شیكردنهوه و تێگهیشتنی پتر له پهیام و ناوهرۆِكی شیعرهكانی.
لهتیف ههڵمهت له ههموو ئهو شیعرانهی بۆ منداڵانی نووسیون له زۆر جێگا به شێوهی ڕاستهوخۆ و ناڕاستهوخۆ، ئهوه به منداڵان دهڵێ كه خۆشترین شوێنی سهر ڕووی زهوی كوردستانه، دڵگیرترین گوند گوندی ئێمهیه، شار و شاخ و باخ و كانیاوی كوردهواری له هی ههموو دونیا ڕهنگینتر و ڕازاوهتره، وهك له چیرۆكهشیعری (جوانترین دێ)دا، كه دهمهتهقێ دهكهوێته نێوان (ئازاد) و (پهڕهسێلكه)كهی، پهڕهسێلكهكه به ئازاد دهڵێ هاكا زستان هات ئیدی لێره كۆچ دهكهین و دهچین شار و شوێنی دیكه دهبینین و دهریات پیشان دهدهم، كه زۆر له كانیی چكۆلهی گوند جوانتر و گهورهتره، بهڵام ئازاد وهرامی دهداتهوه كه ههرگیز گوندهكهی خۆی بهجێناهێڵێ:
گوندهكهم له ههموو جیهان قهشهنگتره و
كانیه بچكۆلهكانیشیی له ههموو دهریاكانی جیهان گهورهتر و
شۆخو شهنگ تره.
(دیوانی منداڵان، ل21)
ههروهها له شیعری (بهچكه ماسی)دا ئهوه به گوێی منداڵاندا دهدات، كه وهك چۆن ماسی بێ ئاو ناژیێت، ئاوا ئێمهش له نیشتیمان و شار و شاخی كوردهواری و زێدی باب و باپیران دوور بكهوینهوه، گیان دهسپێرین، بۆیه پێیان دهڵێ وهرن بهڵێن بدهین له چیا و دار و بهرد و گڵ و لوتكهی ئهم نیشتیمانه بێزار نهبین و بهجێینههێڵین و تا ماوین سترانی خۆشی بۆ بچڕین:
ڕۆژێ له ڕۆژان
بهچكه ماسی یهك تۆرا له سیروان
له لم و چهوی لێوارهكهیدا
گڕی تینویهتی ههڵی پڕوكان
مرد نیگای گهشی
ههڵوهری ههردوو گلێنهی ڕهشی
شاره مێرووله بهربوونه لهشی
منیش چركهیهك له تۆ بترازێم
لهناخی گڕی ئاوارهییما
ههڵدهكوڕووزێم
دهقرچێ گیانم
ئهمرێ گۆرانی خۆشی زمانم
ئهی نیشتمانم من ڕۆڵهی تۆمو
ههرتۆی شوێنو جێم
جێت ناهێڵم و جیا نابیهوه لێم
ئهی نیشتمانم.. شار و شاخ و دێم..
ههتا ههتایه ههر تۆی شوێن و جێم
له چیاكانت ههرگیز ناتۆرێم
ههر گۆرانی خۆش
بۆ دارو بهردو لوتكهی تۆ دهڵێم…
ئهی نیشتمانم ئهی نیشتمانم
ئهی شوێنو جێگای
ههزاران ساڵی
باو باپیرانم..!
ئهی نیشتمانم..!
(دیوانی منداڵان، ل13و14)
له شیعری (مناڵێكی ئاواره)شدا، سهرگوزشتهی منداڵیك دهگێڕێتهوه كه له شار و ڵاتی خۆی ئاواره بووه، لهبهر ناڵه و گریانی، پهری و فریشته لێی دهچنه پێش و لهگهڵ خۆیاندا دهیبهن بۆ چهندین شاری جوان، كه پڕیهتی له گوڵ و ههنگوین و ئهستێره و بووكهشووشه و شهكرهسێو و ههنار و دهبدهبهی ڕهنگاوڕهنگ و میوهی شیرین، دهیبهنه شوێنێك كه شار و وڵاتێكی ئاسایی نییه، بهڵكو بهههشتێكی فراوانه، كهچی منداڵه ئاوارهبووهكه دهپرسێ و هاوار دهكا (ئێره كوێیه؟)، پاشان داوا دهكات بیبهنهوه بۆ نیشتمانهكهی خۆی.
منداڵێكی ئاواره بوو له شاران
هێنده گریا هێندهی ناڵان
دهورهیان دا مهلائیكهو پهری ئاسمان
لهگهڵ خۆیاندا بردیان
بۆ ههزاران شاری جوان جوان
بۆ بهههشتی فراوان
بهههشتی پڕ گوڵو ههنگوین
بهههشتی پڕ ئهستێرهی شین
ههزار ههزار بووكه شوشهو
شهكره سێوو ههناری زێڕینیان دایێ
ههزار ههزار پفیلكی ڕهنگاو ڕهنگو
میوهی شیرینیان دایێ
گریاو گریاو فرمێسكی ڕشت وهكو باران
هاواری كرد: ئێره كوێ یه؟
ئهڕۆمهوه بۆ نیشتمان.!
(دیوانی منداڵان، ل27)
لهتیف ههڵمهت له زۆرێك له شیعرهكانیدا، ئهوه پاته دهكاتهوه كه هیچ شوێنێك وهكو نیشتیمانی خۆت خۆش نییه، بچیته ههر لایێ، ئهوجا دهزانی كوردستانی زێدی باب و باپیران له ههر ههموو دونیا دڵگیرتر و خۆشهویستتره، وهك له شیعری (بهستهی نیشتمان)دا دهڵێ:
جێ نیه له گشت جیهان
خۆش بێ وهكو نیشتمان..!
(دیوانی منداڵان، ل112)
ئهو له شیعری (دیجلهو فورات)دا، لهسهر زاری چۆم و ڕووبارهكانیشهوه، ئهوه به منداڵان دهڵێ كه دووركهوتنهوه له نیشتیمان یانی دهرد و ژان:
كه دوور بین له نیشتمان
دهمان گوشێ دهستی ژان
(دیوانی منداڵان، ل115)
له شیعری (خۆشترین جێ)دا، سهربوردهی كهسێكی ئاواره دهگێڕێتهوه، كه دوای ئهوهی له ههندهران دهگهڕێتهوه گوندهكهی خۆی، منداڵ و پیر و جوان و مامۆستا و شوانی لادێ له دهوری خڕ دهبنهوه و پێی دهڵێن چۆنت بهسهربرد له شاران، ئهویش له بهرسڤیاندا دهڵێ نیوهی دونیا گهڕام، له هیچ شوێنێك وهكو ئهم دێیهی خۆمان شادمان و دڵخۆش نهبووم:
ووتی نیوهی جیهان گهڕام
به فڕۆكهو تۆمبێل پێوام
له هیچ وڵات و جێیه
دڵخۆش نهبووم وهك ئهم دێیه
(دیوانی منداڵان، ل302)
به ههمان شێوه له شیعری (نووسین)دا، دوای ئهوهی به منداڵانی هاوڕێی دهڵێ بنووسن (كوردستان، سهركهوتن و نهورۆز)، دیسان ئهوه به گوێیاندا دهچرپێنێ دێیهكهم خۆشترین دێیه:
بنوسه ئهی هاوڕێ گیان
به پیتی -كاف- دهست پێدهكا كوردستان
بنووسه ئهی هاوڕێی من
به پیتی -سین- دهست پێدهكا سهركهوتن
بنووسه ئهی هاوڕێی دڵسۆز
به پیتی -نون- دهست پێدهكا وشهی نهورۆز
بنووسه ئهی هاوڕێكهم
خۆشترین دێیه دێكهم
(دیوانی منداڵان، ل327)
ههڵمهت شیعرێكی دیكهیشی ههیه ههر به ناوونیشانی (نووسین)، لهم شیعرهشدا لهسهر زاری منداڵانهوه دهڵێ بنووسن لهسهر ئاوێنه و گوڵی جوان و لهسهر دیوار و بیابان و دارستان… ههروهها پهسنی نیشتیمان و ئاوی سیروان و ناوی شههیدان و خۆری پرشنگدار دهدات، تا له دوا دێردا ئهوه ڕادهگهیهنێ كه كوردستان جوانترین وڵاته:
دهنووسم لهسهر بهردان
جوانترین وڵاته كوردستان
(دیوانی منداڵان، ل341)
شاعیر ههر ئهوه نییه به منداڵان بڵێ خۆشترین جێگای دونیا كوردستانه و بچینه ههر جێگایهك بۆی دهگهڕێینهوه، بهڵكو لهگهڵ منداڵان دهڵێ ههر چیمان ههیه دهیبهخشینه نیشتیمان، وهك له شیعری (پاك و خاوێنی)دا دهڵێ:
ههرچیم ههیه.. دڵم.. گیانم
دهیبهخشمه نیشتیمانم
(دیوانی منداڵان، ل30)
ههروهها له شیعری (پێشوازی زستان)دا، به زستان دهڵێ وهك چۆن تۆ فرمێسك دهبهخشییه نیشتیمان، ئێمهش ئاوا گیانی پێ دهبهخشین:
ئێمهش ههموو وهكو تۆین
ئهوینداری باخو كۆین
تۆ فرمێسك و ئێمه گیان
دهبهخشینه نیشتمان
(دیوانی منداڵان، ل49)
لهتیف ههڵمهت گۆرانی بۆ باران و ڕووبار و جوتیار و شوان و كرێكار… دهچڕێ، وهلێ گۆرانییه ههره جوانهكهی، ئهوهی كه له ههموو گۆرانییهكانی دی جوانتره، بۆ جوانی نیشتمانی دهچڕێ:
گۆرانی دهڵێم بۆ باران
دهمان داتێ ئاوو نان
تا له كۆتایی شیعرهكهدا دهڵێ:
بهڵام كام گۆرانیم جوانه
بۆ جوانی نیشتمانه
(دیوانی منداڵان، ل159)
دیاره نیشتیمانی لهتیف ههڵمهت پارچهكانی دیكهی كوردستانیش له خۆ دهگرێ، وهك له شیعری (پۆستی كوردستاندا) لهسهر زاری منداڵێكهوه گلهیی له پۆستهچی دهكات:
ئهی پۆستهچی
ئهی پۆستهچی
لهكوێوه دێی بۆ كوێ دهچی
بۆچی نامهی براكهممم
بۆ ناهێنێ له قامیشلی..؟
ئهی پۆستهچی ئهی پۆستهچی
تكایه بۆ كوێ دهچی
هاوار…. فریاد
بۆچی نامهكهم نابهی
بۆ خوشكهكهم له مهاباد…؟
ئهی پۆستهچی… ئهی پۆستهچی
هاواره بۆ كوێ دهچی
چهند ساڵی تر
نامهكهی من دهگهیهنی
به مامم له دیاربهكر..؟
هاواره ئهی پۆستهچی
بۆ ئهوهنده دڵڕهقی
نامهی منداڵێكی بچووك
نابهی بۆ باوكی له كهركووك..؟
(دیوانی منداڵان، ل322)
له شیعری (باڵ)یشدا لهسهر زمانی منداڵێكهوه خۆزگهی ئهوه دهخوازێ له سلێمانییهوه بچووبایه بۆ لوڕستان یاریی لهگهڵ منداڵانی ئهوێ بكردایه.
ئهو تهنانهت لهو شیعرهی باسی یاری و تۆپیش دهكات، ئهوه دهخاته دڵی منداڵانهوه كه گهوره بوون دهبن به پێشمهرگه و پاسهوانی نیشتیمان، وهك له شیعری (تۆپهكهم)دا دهڵێ:
تۆپهكهم سركو شهنگه
پڕ له گوڵی ڕهنگ ڕهنگه
تا له كۆتاییدا دهڵێ:
من مناڵێ بههێزم
تۆپی خۆم دهپارێزم
گهورهش بووم پاسهوانم
بۆ گهل و نیشتمانم
(دیوانی منداڵان، ل86و87)
ئهمهو له زۆرێك له شیعرهكانی دیكهی لهتیف ههڵمهتدا، گیانی خۆشویستنی نیشتیمان و بهرز ڕاگرتنی ناوی شههید و ستایشكردنی ڕاپهڕین و لاواندنهوهی ههڵهبجه و خۆشویستنی زمانی كوردی و یادكردنهوهی نهورۆز و هتد… به ڕوونی دهبینرێ.
ئهگهر شیعری (تۆپهكهم) و بهشێك له شیعرهكانی دیكهی لهتیف ههڵمهت، زێتر كوڕانه بن و بۆ منداڵی كوڕ گوترابن، ئهوا بهشی زێتریشی بۆ منداڵانی كیژ نووسیوه، لهنێو ههموو ئهو شیعرانهی كه خوێنهر وا ههست دهكات لهگهڵ منداڵی كچ دهدوێ زۆرترینیان لهسهر زمانی بووكهشووشه یا لهگهڵ بووكهڵه دهدوێ، چونكه وهك ئاشكرایه منداڵ و بووكهڵه، بهتایبهتی منداڵی كیژ زۆر بهیهكهوه پهیوهستن، ئهگهر منداڵێكی كچ بووكهڵهی نهبێ وهك ئهوه وایه ههموو شتێك یا شتێكی زۆر گهورهی لێ زهوت كرابێ، بۆیه منداڵ پێویستی به بووكهڵه ههیه، چونكه ئهمه “ئاسوودهبوونێكه بۆی كه خهم و ئێش و ئازار و نهخۆشییهكانی پێدهردهكات و متمانهش لهلای دروست دهبێ”.(7) جا ئهمه بۆ ههموو تهمهنێكی منداڵی كچ ڕاسته به شێوازی جیا، بۆ نموونه “منداڵ له تهمهنی 3 ساڵی چهندین جار ئارهزوی ئهوه دهكات بووكهڵانهكهی بخهوێنێت، پاشان خهبهری بكاتهوه، بهڵام كچه منداڵی پێنج ساڵان مهیلی چالاكی گهورهتر دهكات”..(8) بۆ نموونه له شیعری (بووكه شووشه)دا دوای ئهوهی ستایشی پرچ و چاو و ڕومهت و خهنده و جل و پهنجه و ملوانكهی بووكهڵهكهی دهكات، پاشان دهڵی من شتی دهدهمێ بهڵام ئهو وهریناگرێ و خهوی دێ:
بووكه شووشهكهم شهنگه
شهڕ ناكاتو بێدهنگه…
تا دهگاته:
شتی جوانی دهدهمێ
ئاوو نانی دهدهمێ
وهری ناگرێ نایهوێ
ماندوو بووه.. ئهخهوێ..!
(دیوانی منداڵان، ل31)
له شیعری (بووكه شووشهكهم)یشدا، باسی ئهوه دهكا كه باران باریوه بووكهشووشهكهی تهڕ دهبێ و دوایی سهری ژان دهكات و نهخۆش دهكهوێ، بۆیه دهڵێ دهبێ جلی تازهی لهبهركهم:
دهبێ دهستو برد بكهم
جلی تازهی لهبهركهم
مهگری بووكهشووشه گیان
وا بۆت دێنم جلی جوان
(دیوانی منداڵان، ل323)
هاندانی قوتابییان بۆ چوونه قوتابخانه و خۆشهویستی زانست و كتێب و دهفتهر و ڕێزگرتن له مامۆستاش، پانتاییهكی زۆری له شیعرهكانی لهتیف ههڵمهتدا گرتووه، وهك له شیعرهكانی (باخچهی فێرگه، قوتابخانه، مناڵانی باخچه، پاداشتی ماندووبوون، خهو و كهڵهشێر…) ئهوه چهند باره كراوهتهوه كه قوتابخانه و باخچهی منداڵان خۆش و دڵگیرن، كهلوپهلهكانی دهپارێزین و ڕێزی مامۆستا دهگرین، له قوتابخانهوه فێری زانیاری دهبین و مامۆستا كه ڕابهرمانه شهوهزهنگمان بۆ ڕووناك دهكاتهوه، به خوێندنهوه و ئهنجامدانی ئهركهكانی قوتابخانه پێش دهكهوین و سهردهكهوین، له شیعری (قوتابخانه)دا، ئهوها پهسنی زانست دهدات و خوێندنگه به مهڵبهندی بیر و هۆش ناوزهد دهكات:
قوتابخانه زۆر خۆشه
مهڵبهندی بیر و هۆشه
ئهپارێزم باخچهكهی
دهرگا و شووشه و پهنجهرهی
بهرد ناهاوم بۆ داری
پڕ له گوڵ و ههناری…
(دیوانی منداڵان، ل108-109).
ئهو ئاوڕ له چهندین پرس و باسی پهروهردهیی و فێركاری دهداتهوه و تۆوی ڕهوشت و خۆشهویستی و ڕێز له یهكدی گرتن له دڵ و دهروونی منداڵدا دهچێنێ و گیانی یهكتر قهبوڵ كردن و تهبایی لای زارۆكان خۆشهویست دهكات، ههروهها لهسهر زمانی گیاندار و بێ گیان و منداڵانهوه، وانهی ئازادی دهڵیتهوه و ئهوه ڕادهگهیهنێ دیلێتی و قهفهس زیان به ژیان و ماف و ئیرادهی مرۆڤ دهگهیهنن، ههر وهك له شیعرهكانی (دهنگ، دارتاش، وێنهی باخچه و باڵنده…)دا، جاڕی شكاندنی قهفهس دهدات و گۆرانی بۆ ئازادی دهچڕێ، له شیعری (دارتاش)دا سوێند دهخوات كه ههرگیز قهفهس دروست نهكات:
گهر دارتاش بم به مشار
دهبڕمهوه تهخته دار
له داری چنار و گوێز
دروست دهكهم تهخته و مێز
كورسی قوتابخانهو ماڵ
بۆ گهورهو ههم بۆ مناڵ
جۆلانێ دروستدهكهم
بۆ كۆرپهی خهنده به دهم
بهڵام سوێند بێ… سوێندی بهرز
قهت دروست ناكهم قهفهز
نهوهك ڕۆژێ زۆردارێ
تیا بهند بكا باڵدارێ..!
(دیوانی منداڵان، ل113)
لهتیف ههڵمهت لهو شیعرانهی كه بۆ منداڵانی نووسیوه، وهك زۆربهی شاعیرانی دیكه كه ئاوڕیان له منداڵ داوهتهوه، لهسهر زاری زۆرێك له گیانهوهرانی وهكو (سمۆره، ورچ، سهگ، پشیله، چۆلهكه، كهڵهشێر، گورگ، قهلهڕهش، توتی، ڕێوی، پهڕهسێلكه، كۆتر، كرم و مێرووله…) شیعری نووسیوه، ههروهها له گهشتی شیعرهكانیدا منداڵ به گوڵ و درهخت و گیا و سهوزایی و باخچه و دهریا و دارستان ئاشنا دهكات. ههروهك لهگهڵ ههور و مانگ و خۆر و ئهستێره و بهفر و با و باران… دهدوێت. به ههمان شێوه كۆلاره و بووكهشووشه و چهتر و قهڵهم و تۆپ و دهفتهر… له بیر ناكات. ئهو به منداڵان دهبێژێ كامه مافیانه و سروود بۆ نان و ئاشتی و ئازادی دهچڕێ و نهفرهت له چهك و جهنگ دهكات. ههروهها بۆ خزمهتی شیعر و ئهدهب و منداڵ سوود له كهلهپوور و فۆلكلۆری میللهتهكهی و گهلانی دیكهش وهردهگرێَ. به بایهخهوه له وانه و ئارهزووی شیعر نووسین و تابلۆ و نیگار و فڵچه و پێشانگا دهئاخفێت.
ههروهها خۆشهویستی خۆی بۆ دایك و باب دهردهبڕێ و به ئازیز و خهمڕهوێن ناویان دێنێ، به تایبهتیش به دایكی دهڵێ بهتۆوه ئهم دونیایه ڕووناكه و تهماشاكردنت چون ههتاوی ئازادی خۆشه و هیچ وشهیهك لهم جیهانهدا بهقهد وشهی دایك ناسك نییه، ئهوهش لای زارۆك جوان پیشان دهدات كه گهرهكه خوشك و برا و ئهندامانی دیكهی خێزانهكهمان خۆش بوێ. وا له منداڵ دهكات ڕێز بۆ كهمئهندام و خودان پێداویستییه تایبهتهكان دابنێ، ئهو به منداڵان دهڵێ هاوڕێ نابیناكانمان به دڵ سهیری ژیان دهكهن:
گهلێ هاوڕێی نابینا ههن
به دڵ سهیری ژیان دهكهن
سهیری ڕهش و سپی دهكهن
به دڵ ڕاستی بهدی دهكهن
(دیوانی منداڵان، ل320).
ههروهها شاعیر چهندین شیعری پهروهردهیی و فێركارییشی ههیه، كه له ڕێگهیانهوه ئهوه به منداڵ دهڵێ كه (با) شێوهی نییه و بهفر سهرهتا لهكوێوه دێ و ساڵ چهند وهرز و ههر وهرزه چهند مانگه، ڕۆژانی ههفته چهند ڕۆژن و ناویان چییه، ئهتهكێتی نان خواردن دهبێ كوو بێ و چۆن ڕهچاوی پاكژی بكهین. ههروهها له ڕێی شیعره فێركارییهكانییهوه باس له سوود و بایهخی شیری دایك بۆ منداڵ دهكات و له زیان و خراپییهكانی جگهره دهدوێت.
لهتیف ههڵمهت له چهند دهقێكدا، بهرگری له كێشهی فهلهستین دهكات و به چاكه ناوی قودس و بهیروت دێنێ و زهمی ڕژێمی ئیسرائیلی دهكات، بهتایبهتی له یهكهم كۆبهرههمیدا. ئهو ژمارهیهك شیعر و چیرۆكیشی له عهرهبییهوه وهرگێڕاوهته سهر زمانی كوردی، ههروهك سوودی له ناوهرۆك و بیرۆكهی كۆمهڵی دهقی ئهدهبی ئازهری دیوه و ئاماژهی پێداون. جگه لهمانهش كۆمهڵێ شیعری جیهانی كه لهلایهن منداڵهوه بۆ منداڵ نوسراون له عهرهبییهوه گۆڕیوه بۆ سهر زمانی كوردی، كه ئهمه له ئهدهبی كوردیدا وێنهی دهگمهنه.
پێنجهم: فۆرمی شیعرهكانی لهتیف ههڵمهت
زمانیی شیعریی لهتیف ههڵمهت زمانێكی ڕهوان و پاراو و ناسكه، ئهو كوردیزانێكی كارامهیه و تابڵێی له مامهڵهكردنی لهگهڵ وشه و ڕسته و وێنهی شیعریدا، ڕهنج دهدات و خۆی ماندوو دهكات و وهستایهتی بهكاردێنێ، چون ئهندازیارێكی زیرهك له وشهی ڕۆژانه و پهیڤی نێو فهرههنگ و یاریی منداڵان، باڵاخانهی قهشهنگی شیعر و پهخشان بونیاد دهنێت. چوون نیگاركێشێكی بهسهلیقه كه فڵچه و مهرهكهبهكهی ههقایهت و داستانی خۆش خۆشن، وێنهی قهشهنگی وهها دروست دهكات، گهوره و منداڵ سهراسیمه دهكات، له شیعری (پێشوازی زستان)دا نووسیویهتی:
ئهی زستانی باو باران
كچۆڵهی چاو پڕ گریان
تۆی به فرمێسكی ڕهوان
گوڵڕێژ دهكهی گشت جیهان
(لهتیف ههڵمهت، ل49)
ڕاسته بهر له لهتیف ههڵمهت، له ئهدهبی كوردیدا شیعری ئازاد بۆ منداڵان نوسراوه، بهڵام ئهو له ڕووی ژمارهوه زۆرترین شیعری ئازاد و چیرۆكه شیعر و پهخشانه شیعری بۆ منداڵان نووسیوه، كه بهشێكیان زۆر درێژن، ههروهها لهو شیعرانهشی كه ئازاد نیین و شیعری كێشدار و سهروادارن زۆربهیان لهسهر كێشی حهفت بڕگهیی و ههشت بڕگهیین، بهڵام لهتیف ههڵمهت بههۆی ئهوهی شیعری ئازادی زۆره و له شیعری گهورانیشدا شیعری ئازاد دهنووسێ، ههروهها بۆ منداڵانیش جگه له شیعر چیرۆكیشیان بۆ دهنووسێ، بۆیه لهو شیعرانهی كێشدار و سهرواداریشن، ههندێ جار زۆر گوێی به ژمارهی بڕگهكان نهداوه و ههندێ شیعری بۆ نموونه كۆپلهیهكی حهفت بڕگهییه، دوایی له كۆپلهیهكی دی دهبێته ههشت بڕگهیی، شیعری وای ههیه ههمووی ههشت بڕگهییه، له نیوه دێری كۆتاییدا بڕگهیهكی بۆ زیاد دهكا یا كهم دهكا، بۆ نموونه له شیعری (خهون)دا دهڵێ:
من خهونێكی خۆشم دی
مانگ هاتبوو بۆ سهر زهوی
له شهوی ئهنگوستهچاوا
مهلهی ئهكرد له ئاوا
بهدرێژایی شهو تا بهیان
مانگی دهم بهخهندهو جوان
لهگهڵ سهدان ماسی ورد
ههر یاری و مهلهی دهكرد
(دیوانی مناڵان، ل191)
وهك دهردهكهوێ ئهم چهند دێرهی سهرهوه حهفت بڕگهیی و ههشت بڕگهیی و نۆ بڕگهییشی تێدایه.
له شیعری (زستان)یشدا، ژمارهی بڕگهكانی ههموو نیوه بهیتهكانی وهكو یهك نین، ئهوهتا دهڵێ:
كاتێ من دێم بهفر دێ
سپی دهبێ شار و دێ
مناڵ بۆ كۆڵان ڕادهكهن
شێره بهفرینهی تیا دهكهن…
(دیوانی مناڵان، ل220)
ههروهها له شیعری (ئاسمان)دا كه شیعری وهرگێڕدراوه و بهم شێوهیه دهست پێدهكات:
ئاسمان ههتا بڵێی بهرزه
زستان ههر بارانهو تهرزه
(دیوانی مناڵان، ل169)
كه به كێشی ههشت بڕگهیی نووسراوه، كهچی له نیوهی شیعرهكهدا بووه به حهفت بڕگهیی، وهك دهڵێ:
ههنگاو بۆ ههر كوێم دهبات
ئاسمان تهماشام دهكات
(دیوانی مناڵان، ل169)
تهنانهت له نیوه دێری كۆتاییدا دهبێته شهش بڕگه و دهڵێ:
مانگ و ئهستێره و ههتاو
بۆ ئاسمان بوون به چاو
(دیوانی مناڵان، ل169)
ههم كێش و ههم سهروا لهكن منداڵ بایهخی زۆری ههیه و زۆربهی ئهو گۆرانی و یارییه فۆلكلۆرییانهش كه لای منداڵ خۆشهویستن گرنگیی به كێش و سهروا دراوه، لهتیف ههڵمهت یهكێك لهو شاعیرانهیه زۆر بایهخی به سهروا (قافیه) داوه، له شیعره ئازاد و چیرۆكهشیعرییهكانیشیدا، كه كێشی شیعر فهرامۆش دهكرێ، بهڵام به بهردهوامی یهكێتیی قافیهی پاراستووه، ئهوهش خاڵێكی هێزی شاعیره لهو ڕوانگهوهی كه وهك عهزیز گهردی دهڵێت: “سهروا دیاردهیهكی زهقی شیعری جیهانییه بهگشتی و شیعری كوردییه بهتایبهتی، شیعری كوردی ههر له سهرهتاوه تا بیستهكانی سهدهی بیستهم، به ههردوو جۆریهوه (نووسراو و زارگۆتن)، به ههموو زارهكانییهوه، زۆر پابهندی سهروا بووه، دهستبهرداری كێشی یهك ڕهنگیش بووبێ (وهكو ههندێ بهیتی فۆلكلۆری) دهستبهرداری سهروا نهبووه”.(9) لهگهڵ ئهوهش له چهند شوێنێكی كهمی شیعرهكانیدا قافیهی زۆر دووبارهبووهوه و سواوی بهكار هێناوه، یا ههندێ قافیه و پاش قافیهی وای بهكار هێناوه ڕیتم و ئاوازی شیعرهكهی لهنگ كردووه، بۆ نموونه له شیعری (كهڵهكێوی)دا، كه وهك خۆی دهڵێ بنهڕهتی شیعرهكه له دهقێكی ئازهرییهوه وهرگیراوه دهڵێ:
لهپڕ شاخی كهڵهكێوی
گیر بوو له شورهی تهلهزی
(دیوانی مناڵان، ل256)
لێرهدا بۆ وشهی (كهڵهكێوی) كه هاوقافیهی (ڕێوی، پشێوی، بزێوی، بهدنێوی…)یه، ئهو هاتووه (تهلهزی) ههڵبژاردووه! ههروهها له بهشێكی دیكهی شیعرهكانیدا بۆ وشهی (بدهرێ)، وشهی (مهدهرێ)ی كردووهته هاوسهروا، یا بۆ ههردوو وشهی (قهڵای) و (گوڵاڵهی) پاش قافیهی (خۆی دهدوێ)ی بهكار هێناوه، بۆ وشهی (ببینم)، وشهی (دهچم) و بۆ وشهی (پێكهنی)ش وشهی (گهوجێتی) كردووهته هاوسهروا و هتد… ههروهها له ههندێ شوێندا به (كۆ) قسه دهكات، كهچی بۆ ڕاگرتنی قافیهی شیعر دهیكات به (تاك) یا به پێچهوانهوه، بۆ نموونه له شیعری (بووكهشووشه)دا دهڵێ:
چاوهكانی ڕهش ڕهشه
دهمی پڕ خهندهی گهشه
(دیوانی مناڵان، ل31)
لێرهدا مادام باسی چاوهكان هاتووه، دهبوو بنووسرێ (ڕهشن)، نهك (ڕهشه)، بهڵام بۆ ئهوهی لهگهڵ (گهشه) ببێته هاوقافیه وای نووسیوه. ههروهها له شیعری (تابلۆیهك)دا دهڵێ:
دوكهڵێكی ڕهشو چڵكن
بهدهوریدا ورووژاوه
بهههزاران مناڵو ژن
له ناوهندی تابلۆكهدا كوژراوه
(دیوانی مناڵان، ل295)
لێرهشدا بۆ ههزاران منداڵ و ژن، (كوژراون) بهكار دێ نهك (كوژراوه)، لێ بۆ ئهوهی لهگهڵ (وروژاوه) ڕێك بكهوێ كردوویهتی به (كوژراوه). له شیعری (پهڵه ههور)یشدا، چهند كۆمهڵێ بهرخی ههیه، بهڵام لهبری ئهوهی بڵێ بێ لهكهن، دهڵێ بێ لهكهیه، تا ببێته هاوسهروای (ههیه):
چهند كۆمهڵێ بهرخم ههیه
سپی سپی بێ لهكهیه
(دیوانی مناڵان، ل50)
سهبارهت به ناوونیشانی شیعره منداڵانییهكانی لهتیف ههڵمهت، پێویسته ئهوه بگوترێ كه له ههڵبژارنی ناوونیشاندا، توانیویهتی زیرهكانه مامهڵه بكات و ههر ناوونیشانێك گوزارشتێكی زۆر نێزێكی ناوهرۆكهكهی بێ، لهگهڵ ئهوهش بهشێك له ناوونیشانهكانی زۆر لهیهكهوه نێزیكن، بۆ نموونه ئهو شیعرێكی ههیه به ناوی (بووكهشووشه)، شیعرێكی دیكهی ههیه بهناوی (بووكهشووشهكهم)، تهنانهت ناونیشانی دووبارهبووهوهشی ههیه، دوو شیعری ههیه بهناوی (دارستان)، دوو شیعری ههیه بهناوی (مامۆستا)، زێتر له شیعرێكی ههیه بهناوی (باران) و هتد… ههروهها ههندێ له ناوونیشانهكانی زۆر درێژن، وهكو: (مار نابێته هاوڕێی كهس)، (وهرزهكان چهند مانگن)، (ناونیشانی مناڵانی كوردستان)، (دهنگو ئاوازی كۆتر) و (دیرۆكی شهڕی دوو بزن) و هتد…
لهتیف ههڵمهت ههندێ كهرهسته و وشه و خوازهی نوێی هێنایه نێو ئهدهبی منداڵانی كورد، كه پێشتر یا نهبوون، یا زۆر دهگمهن بوون، ئهو لهگهڵ نووسینی شیعر، چیرۆكیشی فهرامۆش نهكرد، له هونهری شیعر نووسینیشدا، شیعری ئازادی زۆری ههیه، ههروهها ئهو هونهرهی كه پێی دهگوترێت (چیرۆكهشیعر) زۆر پهرهی پێدا، ژمارهیهكی بهرچاو دهمهتهقێ و ئۆپهرێتی نووسیوه، سوودی له بیرۆكهی شیعر و چیرۆكی گهلانی دیكه وهرگرتووه و له بهرههمی منداڵانهی ئهوانیشی كردووه به كوردی، لهناو بهرههمه وهرگێڕدراوهكانیشیدا ئاوڕی لهو شیعره بیانییانه داوهتهوه كه منداڵ بۆ منداڵی نووسیوه.
ههرچهنده كۆی بهرههمه منداڵانییهكانی لهتیف ههڵمهت پۆلین نهكراون بۆ كام تهمهنی منداڵ گونجاون، وهلێ به خوێندنهوهی بهشی زۆری شیعرهكانی دهردهكهوێت كه بۆ منداڵانی سهرووی (10) ساڵی گونجاون، ئهمه بۆ چیرۆكهكانیشی ههر ڕاسته و چونكه ئهو “لهو نووسهرانهیه كه زۆربهی چیرۆكهكانی بۆ قۆناغی پێش چوونه قوتابخانه ناگونجێت و زۆربهی چیرۆكهكانی لهتیف ههڵمهت بۆ منداڵانی تهمهن 8-12 ساڵی شیاوترن وهك تهمهنی بچووكتر”.(10) لهگهڵ ئهوهش بهشێك له شیعرهكانی بۆ تهمهنی خوار ده ساڵییش گونجاون و لهگهڵ منداڵی شهش ساڵان و حهفت ساڵان دهئاخفن، له كۆمهڵه بهرههمی (جوانترین دێ)دا شیعرهكانی (دایكم) و (پاكو خاوێنی) و (باخچهی فێرگه) بۆ منداڵانی سهرهتای قۆناغی خوێندن و تهنانهت هی باخچهی منداڵانیش گونجاون. بۆ نموونه له شیعری (مناڵانی باخچه)دا دهڵێ:
ئێمه مناڵی باخچهین
دادهكانمان
فێرمان دهكهن هۆنراوهی جوان
لهبهر كهین…
(دیوانی مناڵان، ل276)
به ههمان شێوه له كۆمهڵه بهرههمهكانی دیكهیدا، چهند شیعرێكی تری ههیه كه بۆ منداڵانی گچكه دهست دهدهن، لهوانه شیعری (مناڵانی باخچه) و (ڕۆژانی ههفته) و (نان خواردن) و (باوك و دایك)… شیعری ساده و ئاسانن، وشهكان سهر به فهرههنگی منداڵن و دوورن له بهكارهێنانی وێنهی قورس و ئاڵۆز، بۆیه ئهو ئهنجامهی (موزهفهر مستهفا ئیسماعیل) له لێكۆڵینهوهكهیدا كه لهسهر چیرۆكی منداڵانی (لهتیف ههڵمهت) نووسییهتی له چیرۆكی (جوانترین دێ)دا پێیگهیشتووه، ئهوا لهسهر بهشی زۆری شیعرهكانیشی جێبهجێ دهبێ، بهڵام لهسهر كۆی شیعرهكانی نا، چونكه ئهو شیعرانهی باس كران دهرخهری ئهوهن كه بهشێكی كهم له شیعرهكان بۆ منداڵی خوار ده ساڵییش گونجاون.
بهشێكی دهقهكانی لهتیف ههڵمهت كه بۆ منداڵان نوسراون، پهخشانهشیعرن، كه دیاره “پهخشانه شیعر نووسینێكه له ڕواڵهتی پهخشاندا بهڵام ههڵگری توخمه باوهكانی شیعره، وهك: كێش، هونهره كهلامیهكان، لهحنی تایبهت، سهروای ناوهكی، هاوئاههنگی پیتهكان و وێنه دیداری و ژنهفتهنیهكان”.(11) بهشێك له پهخشانه شیعرییهكان وشهی قورس و خوازه و وشهی جوت مانای وای تێدا ههیه، كهم منداڵ ههیه تێی بگات. له پهخشانه شیعری (دارستان)دا وههای نووسیوه:
بۆ نایهڵن تاوێ لهسهر
سهوزه گیای قژ نهرما بۆ خۆم
لهسهر گازهرای پشت ڕاكشێم
كاژی ماندوێتێ دووریی ڕێم
دابماڵم له ئهستۆم..
له گۆمی خهوی شیریندا.. هێمن هێمن..
تهپو تۆزی كۆچو بارم له خۆم بشۆم..
(دیوانی مناڵان، ل43)
ئایا منداڵ لهم وهسف و گوزارشت و ڕهوانبێژییه تێدهگات؟ دیاره ئهم وێنه شیعرییانه بۆ منداڵ قورسن، بهتایبهتی بۆ منداڵانی خوار تهمهنی ده ساڵان، وهلێ ئهو خۆی باس لهوه دهكات كه ناتوانێ له (10-12) ساڵ زێتر خۆی بچووك بكاتهوه، بۆیه دهبینین بهشێك له چیرۆكهكانیشی بۆ منداڵان قورسن “چیرۆكهكانی لهتیف ههڵمهت زۆربهیان بۆ منداڵانی قۆناغی (8-12) ساڵی نووسراون. ههروهك خۆی دهڵێت من ناتوانم له 10-12 ساڵی زیاتر خۆم بچووك بكهمهوه”.(12)
ئهو له شیعرهكانیشیدا وهك كهسێكی زمانپاراو و كوردیزانێكی كارامه دهركهوتووه، وهلێ ئهو كوردیزانییهی ئهگهر له زۆر باردا كۆمهكیان كردبێ تا شیعری بهپێز و قهشهنگ بۆ منداڵان بنووسێ، ئهوا له ههندێ شوێندا، بوونهته هۆی گرانكردنی فۆرمی شیعرهكانی و وهك دهقێكی ئاڵۆز و تهمومژاوی خۆیان پیشانی منداڵ بدهن، بۆ نموونه منداڵ چ له وشهكانی (ڕهزن، یادگه، دهغهزار، قهقنهس، مهڵۆش، ههژگ، تیلماسك، زگار، كاكێشان، چنچڵی، ڕچی، پۆرخز، ناقڕه و بۆقهته…) تێدهگات، یان ئهگهر له ناوچهیهكیش بهكار بێن، بهشی زۆری منداڵی ناوچهكانی دیكهی كوردستان، كه دیالێكت و بهشه دیالێكتی دیكه دهئاخفن، لهوه ناچێ تێی بگهن.
لهتیف ههڵمهت كۆمهڵێ وشه و زاراوهی جوانی له دهقه ئهدهبییهكانی بهكار هێناوه، ئاخر ئهو فهرههنگی شیعره منداڵانییهكانی پڕن له وشهگهلی (گوڵ، نیشتیمان، بهههشت، پهری، خهنده، باخچه، هێلانه، جۆلانێ، پهپووله و ئاسمان و هتد…)، بهڵام له بهكاربردنی زۆر وشه و زاراوهیش كه ڕهنگه زۆر پێویست نهبن له تێكستی منداڵاندا بهكار بێن، كهچی ئهو بهكاری هێناون، بهتایبهتی له ئهزموونه بهراییهكانیدا، وشهگهلی (قهناره، خوێن، پهژاره، تابووت، چهپهڵ، دێزه، نهگریس، بهدكار، دڕنده، بۆگهن، ناپاك، بێ ئهمهك، تف، تفهنگ، تانك…) له تێكستهكانیدا دهبینرێن، كه ئهمهش ئهگهر زیانی به ئهدهبی منداڵانی ئهو نهگهیاندبێت، ئهوا ههرگیز قازانجی نهبووه، ئهمه بهلهربهچاوگرتنی ئهوهی كه ههندێكیان بهر له سی چل ساڵ لهمهوبهر نووسراون، بۆیه ئهگهر بكهونه بهر دادگای ڕهخنهش دهبێ ڕهچاوی ئهو سهردهمه بكرێت و به چاوی ئهو قۆناغه ههڵبسهنگێنرێن. بهڵام ئهو چونكه فهرههنگی زمانی دهوڵهمهنده و له بهكاربردنی وشه و ڕستهدا خودان ئهزموون و وهستاییهكی چاكه، زێدهڕۆییی نییه گهر بڵێین هیچ ڕسته و بهیت و وێنهی كرچوكاڵ و بێ واتا نادۆزیتهوه، ئهگهر ههشبێ زۆر دهگمهنه، ههروهها له وشه و زاراوهی نێو دیالێكتی كرمانجی خواروودا شارهزایه و تا ڕادهیهكی زۆریش ڕهچاوی ڕێنووسی جوانی كردووه و جوان مامهڵهی لهگهڵدا كردووه، لهگهڵ ئهوهش له ههندێ شوێندا له پێكهوهلكاندنی وشه و پاشگرێك، یا له یهك جوداكردنهوهی پێشگرێك و وشهیهكدا، وهكو پێویست ورد مامهڵهی نهكردووه، بۆ نموونه له چیرۆكه شیعری (جوانترین دێ)دا نووسیویهتی:
گوندهكهم له ههموو جیهان قهشهنگترهو كانیه
بچكۆلهكانیشیی له ههموو دهریاكانی جیهان گهورهترو
شۆخو شهنگ تره
(دیوانی مناڵان، ل21)
ئهمه له كاتێكدا ئهگهر بۆ (كانییه)ش یهك (ی) بهكار بێنێ و بنووسێ (كانیه)، بهڵام دیار نییه بۆچی لهباتی (بچكۆلهكانیشی)، نووسیویهتی (بچكۆلهكانیشیی)! یان له (قهشهنگتر) و (گهورهتر) دروستی نووسیوه، كهچی ههر له دوای ئهوه لهباتی (شۆخو شهنگتر)، نوسیویهتی (شۆخو شهنگ تر). ههروهها (بووكهشووشه)ی به (بووكه شووشه) و (بووكه شوشه)ش نووسیوه، لهباتی (جوانیی دایك)، ئهو (جوانی دایك)ی نووسیوه، له ههمان دهمدا (با نابینرێ)ی كردووهته (با نابیینرێ)، (گۆرانیی پیتهكان)ی نهنووسیوه و (گۆرانی پیتهكان)ی نووسیوه، وشهی (لهسهرخۆ)ی به (له سهر خۆ) نووسیوه، كهچی لهجیاتی (با پیر نهبین) ئهو (باپیر نهبین)ی نووسیوه… ئێمه دهزانین بهیهكهوه لكاندنی وشه لهگهڵ پێشگر و پاشگر، یا نووسینی یهك (و) و دوو (و)، یا بهكار هێنانی یهك (ی) و دوو (ی) له زمانی كوردیدا بهتایبهتی له ڕێنووسی ئهلفبای عهرهبیدا كێشهی زۆری ههیه و یهكلا نهكراونهتهوه، چونكه “چهند جارێك كۆڕ و كۆبوونهوه و سیمیناری تایبهت ڕێك خراوه بۆ یهكخستنی ڕێنوسی زمانی كوردی و ڕێككهوتن لهسهر ههندێك وشه و زاراوه كه كێشهی تێدا ههیه، بهڵام بهشی زۆری ئهو گردبوونهوانه ئهنجامی دڵخۆشكهری لێ نهكهوتووهتهوه”.(13) بهڵام ئهم نموونانهی باسمان كردن دهكهونه دهرهوهی ئهو كێشانهوه.
ههروهها لهتیف ههڵمهت له بهكارهێنانی ههندێ وشهدا، وهكو پێویست و ورد مامهڵهی نهكردووه، ئهگهرچی ئهو وشانه زۆر دهگمهنیش بن، بهڵام مادام له بهرههمی سهر به ئهدهبی منداڵاندایه، زووتر ههستی پێ دهكرێ و كهمتر بواری ئهوهی تێدایه لهژێر ناوی گهمهكردن به وشه و لێسهندنهوهی دهسهڵات لهم وشه و پێدانی بهو وشهدا جێگایان بكرێتهوه، نازانم بۆچی ئهو (مهڕ و پهز)ی پێكهوه بهكارهێناوه، لهكاتێكدا یهك مانایان ههیه و لهنێو ئهو دهربڕینه جوتپهیڤانهشدا جێگای نابێتهوه كه له كوردیدا باون، وهكوو (بهژن و باڵا)، (جێ و مهكان) و (بهخت و مراز)… كه یهك مانایان ههیه و ههندێ جار ههردوو وشهكه كوردین و ههندێ جاریش وشهیهكیان كوردییه و ئهوهی دیكه هی زمانێكی دیكه و هاتووهته نێو زمانی كوردییهوه.(14) ههروهها وشهی (پڕمه) بۆ گریان بهكار دێ، كه به واتای (شیوهن، گریانی بههێز، گریانی لهناكاو) دێ،(15) كهچی ئهو (پڕمهی پێكهنین)ی بهكار هێناوه. له شوێنی دیكهدا (فرمێسكی قاڵ) و (كۆتری مۆر)ی بهكار هێناوه! ههروهها له شیعری فێركاریدا وهك چۆن گرنگه شاعیر زمانێكی ساده و نهرم بهكار بێنێ و خۆی دوور بگرێ له زمانی ئامۆژگاریی ڕاستهوخۆ، لهویش گرنگتر ئهوهیه زانیاریی نادروست به منداڵ نهڵێت، كهچی دیار نییه بۆچی ئهو به منداڵان دهڵێت سهرچاوهی ئاوی ڕووباری دیجله دهریاچهی وانه!
ئهنجام
لهتیف ههڵمهت وهك شاعیر و چیرۆكنووسێكی دیار له نیوهی دووهمی حهفتاكانی سهدهی ڕابردووهوه دهستی داوهته نووسین و وهرگێڕانی شیعر و چیرۆك بۆ منداڵان و تا ئێستاش بهردهوامه، ئهگهر زێوهر و بهشێك له هاوڕێكانی ڕێبهرایهتی ئهدهبی منداڵانی كورد بكهن له بیستهكانی سهدهی ڕابردووه وه تا كۆتایی نیوهی یهكهمی سهدهی ڕابردوو. گۆران و ئهدیبانی دوای خۆیشی به نهوهی دووهمی ئهدهبی منداڵانی كورد دابنرێن، ئهوا له تیف ههڵمهت له چارهگی كۆتایی سهدهی بیستهم به نوێكهرهوهی زمان و فۆرم و ناوهرۆكی شیعر و چیرۆكی منداڵان دادهنرێت. ڕاسته بهر له لهتیف ههڵمهت، له ئهدهبی كوردیدا شیعری ئازاد بۆ منداڵان نوسراوه، بهڵام ئهو له ڕووی ژمارهوه زۆرترین شیعری ئازاد و چیرۆكه شیعر و پهخشانه شیعری بۆ منداڵان نووسیوه، جگه له پێشخستنی هونهرهكانی چیرۆكهشیعر و دهمهتهقێ و شیعری ئازاد له ئهدهبی منداڵانی كورددا، ههروهها چ وهك وهرگێڕان یا سوود وهرگرتن له بیرۆكهی دهقی ئهدهبی بێگانه، بهرههمگهلێكی عهرهبی و ئازهری و هی تری كردووه به كوردی، ئهو یهكێكه لهوانهی بایهخی زۆری به وهرگێڕانی ئهو دهقه ئهدهبییانه داوه كه لهلایهن منداڵانهوه بۆ منداڵان نووسراون. ئهگهرچی مێژووی نووسینی لهسهر هیچ یهكێك له تێكستهكانی نهنووسیون، بهڵام ئهوهندهی له ڕێگهی ساڵی بڵاوكردنهوهی چاپی یهكهمی كتێبهكانییهوه دهردهكهوێ ئهوهیه كه زمان و ستایلی نووسینی ههموو شیعرهكانی وهكوو یهك نیین. ئهویش وهكوو شاعیرانی پێش خۆی و هاوسهردهمی خۆی، سهرهتا به شیعر و نووسین بۆ گهوران دهستی پێكردووه، دواتر ئاوڕی له بواری ئهدهبی منداڵان داوهتهوه. ههروهها به سهرنجدان له كۆی بهرههمهكانی لهتیف ههڵمهت به شیعر و پهخشانییهوه، ئهوهش دهردهكهوێت كه ناوبراو ههرگیز شیعری ئایینی و شیعری گاڵتهوگهپ و مهتهڵه شیعری نهنووسیوه. چیرۆكی كورت و درێژیشی ههیه، بهڵام له ئهزموونی نوسینیدا هیچ ڕۆمان و نۆڤڵێتێكی بۆ منداڵان نهنووسیوه.
—————————————–
پهراوێز
– چاوپێكهوتن لهگهڵ لهتیف ههڵمهت، سازدانی: فریاد محهمهد، گۆڤاری (پهیامی ڕاستی)، ژماره (84)، زستانی (2009)، ل54-59.
2 – سهرچاوهی پێشوو، ل54-59.
3 – سهرچاوهی پێشوو، ل54-59.
4 – حهمه ساڵح فهرهادی، پێگهی شیعری منداڵان لای شاعیرانی كورد، له بڵاوكراوهكانی ئهكادیمیای كوردی، بهرگی یهكهم، چاپخانهی حاجی هاشم، ههولێر، 2013، ل177.
5 -https://ckb.wikipedia.org
6 – لهتیف ههڵمهت، گهردهلوولی سپی، له چاپكراوهكانی كۆڕی زانیاری كورد، چاپخانهی كۆڕی زانیاری كورد، بهغدا، 1978، ل33.
7 – كۆمهڵێ پسپۆڕی ئهمهریكی، گهمه له ژیانی منداڵاندا، وهرگێڕانی: كهمال فاروق، له بڵاوكراوهكانی دهزگای وهرگێڕان، چاپخانهی وهزارهتی پهروهرده، چاپی یهكهم، ههولێر، 2005، ل53.
8 – سهرچاوهی پێشوو، ل54.
9 – عهزیز گهردی (د.)، سهروا-لێكۆڵینهوهیهكی شیكاریی بهراورده له شیعری كوردیدا، دهزگای چاپ و بڵاوكردنهوهی ئاراس، چاپخانهی وهزارهتی ڕۆشنبیری، چاپی یهكهم، ههولێر، ل6.
10 – مڤفر مصگفی اسماعیل، ڕوخسار و ناوهڕۆكی چیرۆكی منداڵان لای لهتیف ههڵمهت، له بڵاوكراوهكانی ئهكادیمیای كوردی، چاپخانهی حاجی هاشم، ههولێر، 2011، ل180.
11 – بهختیار سهجادی و محهمهد مهحموودی، فهرههنگی شیكارانهی زاراوهی ئهدهبی، دهزگای چاپ و بڵاوكردنهوهی ئاراس، چاپی یهكهم، ههولێر، 2004، ل 113.
12 – مڤفر مصگفی اسماعیل، ڕوخسار و ناوهڕۆكی چیرۆكی منداڵان لای لهتیف ههڵمهت، له بڵاوكراوهكانی ئهكادیمیای كوردی، چاپخانهی حاجی هاشم، ههولێر، 2011، ل183.
13 – زیاد ڕهشاد قادر، زمان و میدیا، چاپخانهی ڕۆژههڵات، چاپی یهكهم، ههولێر، 2013، ل 33.
14 – بۆ زانیاریی زێتر بڕوانه: (Nezir Ocak, Waneyen Rezmana Kurmanci, wzsanen hesrane2, Capxane Kayhan matbazcilik, capa yakamin, rezber 2014, R51.)
15 – بۆ زانیاریی زێتر بڕوانه: (ههژار، ههنبانه بۆرینه، انتشارات صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، تهران، 1368، ل106) و (موحهممهد مهردۆخی كوردستانی، فهرههنگی مهردۆخ، لێكۆڵینهوه و ئامادهكردنی: ڕهئوف ڕههنموون، بهرگی یهكهم، خانهی بڵاوكردنهوهی پڕتهوبهیان، چاپی یهكهم، سنه، 1388ی ههتاوی، ل 347) و (عهبدولوههاب شێخانی، فهرههنگی شێخانی، دهزگای توێژینهوه و بڵاوكردنهوهی موكریانی، چاپخانهی خانی، دهۆك، 2009، ل122).
تێبینی:
سهرجهم نموونه شیعرییهكان لهم سهرچاوهیه وهرگیراون: (لهتیف ههڵمهت، دیوانی منداڵان- شیعرو چیرۆك بۆ منداڵان، له بڵاوكراوهكانی كۆمهڵهی ڕووناكبیری و كۆمهڵایهتیی كهركوك، چاپی سێیهم، كهركووك، 2013).
سێكوچكهی باشوور له باكوور
نالی، حاجی قادری كۆیی، پیرهمێرد …………….
——————–
دهروازه
پێش و پاش ئهو زاتانه ، چهندان نوسهری دی باشووری كوردستان بهرهو ئهستهمبۆل له كاتی جیاواز بارگایان تێكناوه ، بهڵام ئهم سێیه له پێش و پاش چوون ، وهك سێ ڕابهر له شیعری كوردی باشوور پێگهیان ههبوو .
ئهم كورته توێژینهوهیه له چهند سهرباسێك پێكهاتووه ، ههموو جهخت له سهر ئهوه دهكهن ، كه ئهستهمبۆڵ له كاتی حوكمڕانی عوسمانیی ئارامگای كۆكردنهوهی دژهكان بووه ، بهڵام له سهردهمی حوكمڕانی ئیتحادییهكان و كهمالییهكان بۆته شوێنی سڕینهوهی ناڕازییهكان و تهنگاوكردنیان كه ئهستهمبۆڵ بهجێبهێڵن یان زیندانی دهكرێن!
له لایهكی تر ههر له سهردهمی عوسمانیدا ، ئهلفوبێی كوردی تهواو نزیك بووه له ئهلفوبێی عوسمانی ، تهنیا له چهند دهنگێك جیاواز بوونه ، بهڵام له سهردهمی حوكمڕانی كهمالیی زمان و ڕێنووس و ئهلفبێی كوردی له باكوور قهدهغه كراوه ، بۆیه دوا كهسی سێكوچكهی ( نالی ، كۆیی ، پیرهمێرد ) ناچار بووه ئهستهمبۆڵ بهرهو سلێمانی بهجێبهێڵێت.
سهرباسی یهكهم ، پێگهی ئهستهمبۆڵا لای متهنهوهری كورد
قوستهنتینییه ( ئهستهمبۆڵ) پێگهیهكی مهعریفی بوو بۆ نوسهرانی كورد . ئهلاكۆم 2005 له ل20ی كتێبی كوردهكانی ئهستهمبوولی كۆن له بارهی كورد له ئهستمبۆڵ دهنووسێت :” دهمانێك كورد كه نزیكهی ( 30)ههزار كهس بوون ، ئهمڕۆ له سهرووی ( 3 ) ملیۆن كهس دهقهسرێنرێن . تهنانهت سهرچاوهی ئهوتۆش ههن كه سهرژمێری كورد به نزیكهی ( 4) دادهنێ.”
شاری ئهستهمبۆل شارێكی هێنده گهوره بووه بۆ گهورهكردنی رۆناكبیرانی كورد، ههربۆیه حاجی قادری كۆیی له وهسفی گرینگی شاری ئهستهمبۆل دهنووسێت :
سهوادی ئــهعزهمی قــوستهنتهنییــه
گهلێ بێ ناوی كرده صهدری ئهعزهم
ئهلاكۆم 2005 ، ل28 و پیرباڵ 2009، ل6 و عوسمان 2017 ئاماژه بهوه دهكهن كه ئازادكردنی ئهستهمبۆڵ دوای ساڵی 1453 بووه ، كورد تاك تاك و شێوهی گروپ هاتونهته ئهستهمبۆڵ . ئهلاكۆم له ل29 دهنووسێت ههر گرتنی ئهستهمبۆڵ خودی شههابهدینی شارهزووری ناسراو به مهلا گۆرانی بووه. له سهرهتای سهدهی بیستهمیش ، سهردهمی عهبدالحهمیدی دووهم 1879-1909 كاتێكی زێڕین بووه بۆ كهسایهتی دینداری كوردی ، به جۆرێك ئهلاكۆم له ل42 دا دهنووسێت :” زیادبوونێك له ژمارهی ئهو كوردانهدا ، بهرچاو دهكهوێ كه له سهردهمی عهبدلحهمیدی دووهم دا هێنراونهته كهرتی سهرهوهی بیرۆكراسییهوه….ههروهها له ل42-43 دهنووسێت : كوردهكان له كۆشكی عهبدالحهمید وهك مرۆڤی له ئاسن دروستكراو له تابووردا ریز دهبوون ، لهسهر كهوا (مینتان)هكانیانهوه هێڵهكی زۆر جوانیان لهبهر كردبوو ..” ههروهها د.عومهر عبدالعهزیز 2016 له گۆڤاری خاڵ ، ژماره ( 5 ) باس لهوه دهكات كه سهعیدی نورسی لهگهڵ پیرهمێردی شاعیر چوونهته دیداری عبدالحهمید.”
لهپاش نهمانی عبدالحهمید ، ههر یهك له ئهلاكۆم و جوردی گۆرگاس و پیرباڵا باس لهوه دهكهن كه ڕهوشی ئابووری و ڕۆشنبیری ئهستهمبۆڵا تێكچوو بوو . ڕهحمی ههكاری له شیعرێك بهناوی نوزهی ههتیوێك له گۆڤاری ژین ، ئهوها باسی بهشێك له كوردهكانی ئهستهمبۆڵ دهكات
كۆچهرم من ، ئهوا كهتوومهته بهر دهرگای ئهم و ئهو
جوردی گۆرگاس له كتێبی( الحركه الكردیه التركیه فی المنفی ) و فهرهاد پیرباڵا له ( گهنجه كوردهكان ) پێ له سهر ئهوه دهگرن كه زۆربهی رۆناكبیره گهنجه كوردهكانی ئهستهمبۆل نهك ههر لایهنگری ڕهوتی عهلمانی بوون، بهڵكو ماركسیش بوون . ئهو گهنجه سیكیولهره ماركسیانه له نێویان جهلادهت بهدرخان و هی تر ههر بهو گۆڕانكارییه هزرییه نهوهستان ، بهڵكو ئهلفوبێی كوردیشیان گۆڕی به ئهلفوبێی لاتینی .
ههر یهك له نهوشێروان مستهفا 2012 به دهم ڕێگاوه گوڵچنین –كتێبی یهكهم و مهلا ڕهئوف سهلیم ، ل6ی دیوانی حاجی قادری كۆیی ، باسی ئهوه دهكهن كه دهلاقهی دیوهخان و مزگهوت و كۆشكی دیوهخانی ئاغاكانی كورد …سهرچاوهی بههێزن بۆ پاراستنی دهقی كوردی .”
ئهو سێ شاعیره له دوو كۆنتێكستی جیوگرافی جیاواز ژیاون ، بۆیه ههر چ نهبێ شیعری دووانیان ، نالی و حاجی قادر ، پهرت و بڵاویان پێوه دیاره ، دژواره بهرههمی ههردوو شوێنیان بدۆزرێنهوه ، چونكه لهو دووایانه نهبێت توێژهری كورد دهرفهتی دیتنی دۆكیومێنتی عوسمانی بۆ واڵا نهكراوه ، ههروهها توێژهری كوردی باشووریش ، پیشهی گهڕان به دوای دهستنووسدا له مزگهوت و دیوهخان و حوجره و خهڵك نهكردۆته خهمێكی ئهكادیمی بۆ ساخككردنهوهی مێژووی ئهدهبی خۆی !
سهرباسی دووهم ، نالی له ئهستهمبۆڵ 1851-1877
رابهریبوونی نالی له شیعری كلاسیكی كوردیدا هیچ پهیوهندی به تهوژم و ئایدیۆلۆژیایهكی سیاسی وهنهبووه , بهڵكو ئهوه دهقهكانی بوون ، بۆیه له یهك كاتا كۆمهڵێك توێژهری ئایدیا جودای هاندا له دهرگای بدهن : بۆ نموونه دیندار و شهرعزانی كورد مهلا عهبدولكهریمی مودهریس , ڕهخنهگری ماركسی وهك مهسعود موحهمهد , كۆمینیستی وهك حهمهی مهلا كهریم , توێژینهوهكاری وهك دكتۆر خهزنهدار و دكتۆر ڕهئووف عوسمان ، كهسی وهك پیرهمێردی شاعیر ههتا به ” پێغهمبهری شیعری كوردی ” ناوی ببا ، هۆشیار ، ل85 .
سێ كۆنتێكستی جیوگرافی جیاواز ، سلێمانی ، شام ، ئهستهمبۆڵ ڕۆڵی خۆیان ههیه له دیاركردنی شوناسی شیعری نالی دا .
كۆنتێكستی سلێمانی و شام زۆر قسهی له سهر كراوه ، بۆیه به زۆری قسه له سهر ژیانی نالی له ئهستهمبۆڵ دهكهین.
كۆنتێكستی شام سهرهتایهك بووه بۆ كۆچككردن بۆ ئهستهمبۆڵ ، سهرچاوه كوردیهكانی باشوور ، سهجادی ، عبدالكریم مدرس ، محمدی مهلا كریم ، مسعود محمد ، خهزنهدار 2003 ، ل45-46…، جهخت له سهر ئهوه دهكهن ، كه نالی له حهج-دا گهڕاوهتهوه شام ، لهوێ نامهیهكی له ( سالم ) پێدهگات كه، له غیابی (ئهو) كودهتایهكی سیاسی له سلێمانی ڕوویداوه : كه له ساڵی 1844 دا( ئهحمهد پاشای بابان) له كۆشكی میرایهتی لادراوه و (عهبدوڵڵا پاشا ) به هێزی عوسمانی له جێی داندراو و ئهحمهد پاشا ئاواره و دهر بهدهر بوو , نالی لهو كودهتایهدا سلێمانی چۆڵ نهكردووه , بهڵام له نهگبهتی ساڵی 1851 دا نهگبهتیهكه لهوه دابوو ڕوخانی میرنشینی لێكهوتهوه و سلێمانی كرایه قهزایهك له ویلایهتی شارهزوور. دهوڵهتی عوسمانی عهبدوڵڵا پاشاشی لادا و پیاوی خۆی له شوێنی دانا .”
نالی چامه به ناوبانگهی بۆ دهنێرێت ، چامهكهی نالی 42 دێر بووه ، چامهكه به نۆستالۆژیهك بۆ نیشتیمان ، سلێمانی، دهسپێدهكات :
قوربانی تۆزی ڕێگهتم ئهی بادی خۆش مروور
ئهی پهیكی شارهزا به ههموو شاری شارهزوور
نالی له غهزهلنووسی ( نالی سلێمانی ) له شام دهبێته شۆڕشگێرێكی كهلامی ، ئهو شۆڕشگێڕه بهرگهی مانهوه له شام ناگرێت ، بۆیه وهك صهدیق
بۆرهكهیی 2008 , ل580 باس لهوه دهكات كه ئهحمهد پاشای بابان لهگهڵ خۆی بۆ ئهستهمبۆلی بردووه ههروهها (كارێكی میریی ) بۆ دۆزیتهوه .
لێرهدا ئارێشه و جیاوازی له نێوان توێژهران دهست پێدهكات . سهججادی له لاپهڕه ( 246 ) ی ههمان كتێبدا , دهنووسێت : ” نالی له 1830 دهچێته حهج و پاشان دهگهڕێتهوه بۆ شام و لهو دهمهدا میرنشینی بابان دووچاری ههرهس دهبێت ، كهچی خهزنهدار 2003 , ل47 ئهو چوونهی نالی بۆ حهج دهگهڕێنهتهوه بۆ ساڵی 1851 ههروهها سهججادی باوهڕی وایه كه نالی ساڵی 1855 كۆچی دوایی كردووه .” كهچی خهزنهدار , دهنووسێت له 1856 مردووه . بۆرهكهیی 2008 باوهڕی وایه نالی له تهمهنی 83 ساڵی كۆچی دوایی كردووه , ( بۆرهكهیی , ل575 ) حاجی قادریش له تهمهنی 77 ساڵی له ئهستهمبۆل كۆچی دوایی كردووه – ( سهججادی ، ل 336)
كهواته به قسهی توێژهره كلاسیكیهكانی باشوور له نێوان ساڵانی 1854 و 1855 كه حاجی قادر و نالی ئاواره ڕوویان كردۆته ئهستهمبۆڵ ، بۆیه ههقمانه دهپرسین : دهبێ ئهو زاتانه یهكتریان له ئهستهمبۆڵ بینی بێت ؟ ئهو یهكتربینه زۆر گرینگه، چونكه لایهكی شێوه شیعری نالی له ئهستهمبۆل پیشان دهدات! مارف خهزنهدار 2003 , ل47 له وهرامی ئهو نیگهرانیه دهڵێت : ” حاجی قادر له ده جێگه له شیعری ناو دیوانیدا یادی نالی كردۆتهوه و به چاوێكی بهرز تهماشای كردووه و به گهورهی شاعیران ناوی بردووه .”
له پرسی له دایكبوونی نالی دا زۆربهی توێژهرانی وهك سهجادی و خهزنهدار و مهسعود موحهمهد و مودهریس …، زۆر له یهك نزیكن، بهڵام له پرسی مردنی زۆر له راستی دوورن ، چونكه نالی له توركیا –دوور له چاوی خهڵكی باشوور مردووه.
ههریهك له بۆرهكهیی ، كوردی ڕۆژههڵات ، و دكتۆر هێمن عومهر 2017 ڕای تهواو جیاواز دهخهنه ڕوو . بۆرهكهیی باوهڕی وایه نالی له تهمهنی 83 ساڵی واته ساڵی1880 كۆچی دوایی كرد بێت ، ههرچی دكتۆر هێمن عومهر خۆشناوه 2017 له ل 42ی كتێبی ( نالی له بهڵگهنامهكانی عوسمانیدا) ” نالی له 11ی تشرینی دووهمی ساڵی 1293 ی ڕۆمی كۆچی دوایی كردووه ، كه دهكاته 23ی مانگی 11ی ساڵی 1877ی میلادی.”
ههموو ئهوانهی قسهیان له سهر شیعری نالی كردووه وهك عهلائهدین سهججادی -1952 , دكتۆر مارف خهزنهدار 2003 , سدیق بۆرهكهیی ( سهفی زاده ) 2008, دكتۆر عزهدین مستهفا رهسول 2012، سهلام ناوخۆش 2016 ، دكتۆر هێمن عومهر چهند زانیاریهكی كهم له سهر ژیانی نالی له باكووری كوردستان یان ئهستهمبۆل تۆمار دهكهن , وهك :
1. سهججادی له لاپهڕه 257ی (مێژووی ئهدهبی كوردی) ئاماژه بۆ ئهوه دهكات ههر سێ چاپی یهكهم 1931 و دووهمی 1948 و سێیهمی 1962 دیوانی نالی لای كوردی ڕۆژههڵات بووه به ناوی كوردی مهریوانی , عهلی سنهیی , گیو موكریانی , نهك باشوور , ئهمهش ئهوه دهگهیهنێت ، كه ئهو دیوانانه دهقی سلێمانی و شام و باكووری كوردستان له خۆ گرتووه.
2. سدیق بۆرهكهیی –سهفی زاده كه لاپهڕه 575-588ی بهرگی دووهمی ( مێژووی ئهدهبی كوردی )بۆ نالی تهرخانكردووه. به پێی سهفی زاده ئهم دهقه , كه له دوا بهرههمهكانی نالی یه له باكوور دا , ئاماژه بهوه دهكات نالی زۆر پیر بووه , به جۆرێك قژ سپی و چاو كز بووه وهك دهڵێت :
مووی سپی كردم به شووشتن ئاوی عهینی شۆره شهگ
شۆره شهگ یهعنێ كه تێدا خۆ به خۆ قهل بوو به بهگ
3. دكتۆر مارف خهزنهدار , یهكێ لهو كهسانه بوو كه به نالی ناس وهك عهبدهلكهریمی مودهریس و مهسعود موحهمهد حسێبی بۆ دهكرا , نهك تهنیا كۆكهرهوهی دیوانهكهی نالی بێ !
به قسهی مارف خهزنهدار 2003 , ل46 نالی تهنیا 3 ساڵێك له باكوور یا ئهستهمبۆل بووه ، ئهو باوهڕی وایه نالی ههتا ساڵی 1853-1854 له شام بووه و له 1856 كۆچی دوایی كردووه. ههروهها دكتۆر خهزنهدار ، ل 46 باوهڕی وایه نالی له ئهستمبۆل بزر دهبێ !
4. دكتۆر عزهدین مستهفا ڕهسول
له شڕۆڤهی ئهم دهقهی نالی –دا
فارس و كورد ه عهرهب ههر سێم به دهفتهر گرتووه
نالی ئهمڕۆ حاكمی سێ مڵكه , دیوانی ههیه
ئهم مهرج (زانینی زمانی دی ) و پێوهره , نالی ئهستهمبۆلی وه لێكردووه , كه چوار زمان بزانێت , ل 7-8 و شیعرهكه وای لێدێت:
فارس و كورد و عهرهب و تورك ههر چوارم به دهفتهر گرتووه
نالی ئهمڕۆ حاكمی چوار مڵكه , دیوانی ههیه.
ڕایهكهی خهزنهدار ناڕاستهوخۆ لای دكتۆر عزهدین و بۆرهكهیی و مهسعود موحهمهد و مهلای گهوره ڕهتدهكرێتهوه , چونكه نالی به 3 ساڵی فێری توركی نابێت و شیعری پێ بنووسێت , یان مهلای گهوره واتهنی به 56 ساڵی ئهوهنده پیر بێت ؟؟ یان نالی واتهنی ڕیش سپی و چاو كز بێت!
دكتۆر عوسمان عهلی 2013-2015 كتێبێكی دهربارهی كورد له بهڵگهنامهكانی عوسمانی بڵاوكردهوه ، بهڵام به هیچ جۆرێك به لای پرسی نالی و حاجی قادر كۆیی له ئهستهمبۆڵ نهچوو ، توێژینهوهكهی دكتۆر هێمن عومهر ، نالی له بهڵگهنامهكانی عوسمانیدا ، چهندان زانیاری تازهی له بارهی نالی له ئهستهمبۆڵ خستۆتهڕوو بهوهی لهوێ ژنێكی هێناوه بهناوی ( زهینهب) ههروهها له ئهستهمبۆڵا وهزیفهدار بووه و خانهنشین كراوه ههروهها بهپێی بهڵگهنامهكانی عوسمانی له ئهستهمبۆڵ كۆچی دوایی كردووه.
له ژیانی نالی له ههر سێ شوێن ، دهگهینه چهند ئهنجامێك:
1.نالی له ژیانی دوو جار حهجی كردووه ( سهجادی و ئهوانی تر تهنیا باسی یهك حهج دهكهن ، پێش ئهوهی بچێته ئهستهمبۆڵ ، كهچی مهسعود محمد و صهدیق بۆرهكهیی باسی حهجێك دهكهن كه نالی له پیری حهجی كردووه و باپیرهی مهسعود موحهمهدی له حهج بینیوه.)
2.نالی له ئهستهمبۆڵ بۆتهوه نالی سلێمانی وهك مهلا سهعیدی كوردی و ڕهحمی ههكاری پشتی له ململانێی میرانی كورد كردووه.
3.ههرچهنده توێژینهوهكهی دكتۆر هێمن عومهر زۆر شتی تازهی تێدایه ، بهڵام هیچ دهقه شیعری تێدا نییه ، كه شیعری نالی بن له ئهستهمبۆڵ ، لهوانهیه هۆكارهكه ئهوه بێ ، دكتۆر هێمن دۆكیومێنتی عوسمانی به دهست كهوتووه ، نهك دهستنووسی كورد ، ههرچی صهدیق بۆرهكهییه دهستنووسی به دهست كهوتووه ، نهك دۆكیومێنتی رهسمی ، ههربۆیه ئهو مردنی نالی به 1880 دادهنێت ، دكتۆر هێمن به 1877 دادهنێت : دهپرسین دهبی نالی لهوێ وازی له شیعرنووسین هێنا بی ، ئهمهش دووره له ڕاستیهوه ، چونكه صهدیق بۆرهكهیی باسی شیعرێكی نالی له تهمهنی پیری دهكات.
4.ئهو دوو كارهی بۆرهكهیی و هێمن تهواوی قسهی توێژهرانی باشوور له بارهی ساڵی مردنی نالی ، 1855یا 1856 یا 1857 ههڵدهوهشێننهوه !
سهرباسی سێیهم ، حاجی قادری كۆیی له ئهستهمبۆڵ1856-1897
حاجی قادری كۆیی له باشووری كوردستاندا به خانی دووهم ناوزهد دهكرێت بهوهی ئهویش وهك خانی دینداری و سۆزی نهتهوهیی ههبووه . فندی 2008، له ل70ی كتێبی الفكر القومی الكوردی.. دهنووسێت : بهوهی حاجی پێش بچێته ئهستهمبۆڵ ، چۆته كوردستانی ئیران بۆ دیراسه لهوانه سهردهشت و مهاباد ، بهڵام پاش تهواوكردنی دیراسه گهڕاوهتهوه كۆیسهنجق..”
سهبارهت به پرسی حاجی قادر له ئهستهمبۆڵ ، ڕای جیاواز ههیه.
به قسهی ئهكوام و ڕهحمی ههكاری ، ئهستهمبۆڵ له حوكمرانی عوسمانیدا پهناگهی كوردی باشوور بووه ، بهڵام به موحهمهدی مهلا كهریم 1960 ، ل 10 و سهردار میران و كهریم شارهزا 1986 ، ل14 ئهستهمبۆڵ ، شوێنی چهوساندنهوه بوو! سهردار میران و كهریم شارهزا ، ل14، ئهو شیعرهی كۆیی دهكهنه بهڵگه
شهوێ دانیشتبووم بێ شهمع و میصباح
ئهتۆی هێناوه یادم كاكه فهتتاح
بهدرخانییهكان له باكووری كوردستان به تایبهتی ئامهد خاوهن قۆناغ بوون ، نهك له ئهستهمبۆڵ ! لهوێ ئاواره و دوورخراوه بوون ، به هۆی تۆمهتباركردنی عهبدالرهزاق بهدرخان له سهر كوشتنی ( ڕهدوان پاشا)!
له لایهكی تر ، پرسی كهیفی جوانڕۆیی بۆته پرسێكی جێگای شك : ئایا لهگهڵ له كۆیی سهفهری كردووه یان له ئهستهمبۆڵ بۆته برادهری؟!
سهججادی له لاپهره ( 336 ) ی مێژووی ئهدهبی كوردی , دهنووسێت : ” حاجی قادری كۆیی لهگهڵ كهیفی شاعیر له ساڵی 1854 بهرهو ئهستهمبۆل دهچێت .” كهچی سهردار میران و كهریم شارهزا 1986 ، ل15 دهڵێن :” كهیفی جوانڕۆیی ، حاجی قادری كۆیی له كۆیه نهبینیوه ، بهڵكو له غوربهتی بووه به دۆستی گیانی به گیانی كهیفی جوانڕۆیی.”
ئهو بهجێهێشتنهی كۆییه لای مهسعود محمد ، سهردار میران ، ڕهشید فندی بۆته ئارێشه !
بینیمان چوونی نالی بۆ ئهستهمبۆڵ بههۆی ناچاری بووه : دهوڵهتی عوسمانی میرنشینی بابانی ڕوخاند و كهسانێكی نزیك له خۆی لهوێ كرده میر . سالمی هاوڕێی ئامۆژگاری دهكا بهوهی سلێمانی كهڵكی ئهوی نهماوه ، ئهویش سهری خۆی ههڵدهگرێت بهرهو ئهستهمبۆڵ دهچێت ،كهچی له پرسی رۆیشتنی حاجی قادر كۆیی مهسعود موحهمهد له بهرگی سێ ، ل277و سهردار میران و كهریم شارهزا 1986 ، ل12و فندی له ل71 دهنووسن : كه شێخ نهبی ماویلی و مریدهكانی ،حاجی قادری كۆیی پهنجا ساڵی ناچار كردووه كۆییه بهجێبهێڵێت و بهرهو ئهستهمبۆڵ بچێت.”
تێنهگهیشتن له پرانسیپهكانی ئیسلام و ماتریالیزم ، ههندێ نووسهری بهوه بردووه كه حاجی قادری كۆیی به زانای ماتریالیست ببهن ، وهك چۆن ههمان شتیان كرد دهربارهی (قانع) و (مهلای گهوره)!!
سهردار میران و كهریم شارهزا له ل15، ئهم شیعرهی خوارهوه به نموونهی ماتریالیزم دههێننهوه
لازمه خول بخۆی وهكوو بهرداش
ههموو قهرنێ دهگۆڕێ ئهمری مهعاش
ههر یهك له نالی و حاجی قادر كۆیی له یهك ماوه زهمهنی له ئهستهمبۆڵ بوونه ، ئایا یهكتریان بینیوه؟ ههردووك له ئهستهمبۆڵ تهنیا له لایهنی ئاینداری له یهك نزیك بوونه ، ئهگهرنا ههردووك له ئهستهمبۆڵ پێچهوانهی یهكتر بوون : نالی وازی له شیعری نهتهوهیی هێنابوو ، كهچی حاجی قادر وازی له شیعری دڵداری هێنابوو ، خهریكی شیعری نهتهوهیی بوو!
له لایهكی تر ئهلاكۆم2005 ، له ل66-80ی كتێبی كوردهكانی ئهستهمبۆڵی كۆن دهنووسێت : كورد له بهشی ئهوروپای ئهستهمبۆڵ و بهشی ئاسیای ئهستهمبۆڵ دهژیان ..” ئهوهش وهیكردووه یهكتر نهبینن ، تهنیا له دوورهوه ئاگاداری شیعری یهكتر بن.
دكتۆر فهرهاد پیرباڵ 2009 له ل11-12 دهنووسێت :” حاجی قادری كۆیی له ساڵی 1897 له ئهستهمبۆڵ كۆچی دوایی كردووه.” سهردار میران و كهریم شارهزا 1986 له ل17 دهنووسن :” حاجی قادر له ساڵی 1897 دا له شاری ئهستهمبۆڵ ، له ئاوارهیی و بێ كهسیدا سهری ناوهتهوه و لهبهری ئۆسكودار ، له گۆرستانی ( قهرهج ئهحمهد) نێژراوه.”
سهرباسی چوارهم ، پیرهمێرد له ئهستهمبۆڵ 1897-1924
پیرهمێرد ، جگه لهوهی لای ههندێك به بیرمهند و لای كهسانێكی تر به فهیلهسوف ناوزهد دهكرێت . پیرهمێرد له كوردستان و ئهوروپا زۆری له سهر نووسراوه ههتا ماستهر و دكتۆرا، وهك ماستهر فۆئاد ڕهشید و دكتۆرای عهبدڵڵا پهشێو .
پیرهمێرد لهگهڵا شاندێكی باڵای باشووری كوردستان له كۆتایی سهدهی نۆزدهههمهوه چۆته ئهستهمبۆڵا . دكتۆر فهرهاد پیرباڵا 2009 له ل11ی ئهستهمبۆڵ و ئهدهبی نوێی كوردی دا دهنووسێت :” له ساڵی 1897 دا پیرهمێردی شاعیر ، لهگهڵ شاندێكی شێخ سهعید، باوكی شێخ مهحموود، دهگاته ئهستهمبۆڵ.” ئهو شانده كوردیهی باشوور ، شاندێكی مهزن بووه. ئهلاكۆم 2005 له ل111 دهنووسێت :” ئهو شانده شاندێكی 40 كهسی بووه ( زێوهر ) و ( پیرهمێرد) ، ( شێخ مهحموود به منداڵی ) ، ( شێخ سهعیدی باوكی شێخ مهحموود) سوڵتان عهبدالحهمیدی دووهم مێوانداریهكی گهوڕهی كردوون. ئهو شانده سێ مانگ لهوێ ماوهتهوه.” دكتۆر عومهر عبدالعهزیز 2016 ، ل 66 له نووسینهكهی گۆڤاری خاڵا ئاماژه بهوه دهكات ، كه مهلا سهعیدی كوردی ( شێخ سهعیدی نورسی) پیرهمێردی شاعیر به هۆی ڕوداوی (31ی مارت) پێكهوه گیران …” ”
پیرباڵا له ل11-12 دهنووسێت :” پیرهمێرد ، له ئهستهمبۆڵا هاوڕێ و دراوسێی دوو كهڵه نووسهری ڕێبهری ئهم بزووتنهوه ئهدهبیهی توركیا بووه:ئهكرهم ڕهجایی زاده ( سهرنووسهری گۆڤاری پروت فنون 1896-1901 )، ههروهها خالید زیا عوششاقی زاده ، كه ههردووكیان له یهك ئاپارتماندا ، لهگهڵ پیرهمێرد ژیاون..” ئهلاكۆم له ل112 درێژه زیاتر بهو دیداره دهدات كه جگه لهو دوو كهڵه نووسهره توركه بهوهی پیرهمێرد ماوهیهك له (ههیبهلی ئهدا-دوڕگهی ههیبهلی) له تهلارێكدا لهگهڵ حوسێن ڕهحمی ، رهزا تۆفیق ژیاوه ههروهها ئهحمهد ڕاسم و عبدالحق حامید تهرخان دهناسێ.”
پیرهمێرد وهك گهنجێكی 29 -30 ساڵی زۆر له ژێر ههژموونی ئهو بزووتنهوه ئهدهبیهی توركیا بوو. له یادهوهری شاعیر و نووسهری كوردی باشوور بهوه دهگهین كه ژمارهیهك لهوانه وهك تۆفیق وههبی ، ڕهفیق حیلمی ، ڕهفیق مهولانزاده ، موحهمهد ئهمین زهكی ، پیرباڵا له ل12 له یاداشتهكانی پیرهمێرد دهگوازێتهوه بهوهی وتویهتی :” ئێمه ، زۆرترمان ، لهوێ پێگهیشتووین.” ئهو نوێكردنهوه شیعرییه كاریگهریهكی زۆری به سهر پیرهمێرد بهجێهێشتووه، گۆڤارهكهی رهجایی زاده ، سهروهتی فنوون، سهرنجی پیرهمێردی ڕاكێشاوه ، ناچاری كردووه بیانخوێندێتهوه ، ئهوهته ئهلاكۆم ، ل112 و پیرباڵ ، ل12 له پیرهمێرد دهگوازنهوه بهوهی له یاداشتهكانی وتویهتی :” كاریگهریی ئهو شیعر و ئهدهبیاته ، له سندباد پتر وای لێ كردم به دونیای خهیاڵدا ڕابمێنم..” پیرباڵ له ل16 دا دهنووسێت : پیرهمێرد یهكهمین شاعیری كورده كه شیعری خۆی له ژێر كاریگهرێتیی توركه گهنجهكاندا بنووسێت و بڵاوبكاتهوه: یهكهم دوو شیعری پیرهمێردله ژماره 1 و 2ی ڕۆژنامهی كورد له 1908 له ئهستهمبۆڵ بڵاوكراونهتهوه.”
لهو 25 ساڵهی ئهستهمبۆڵ ، چهند نووسهرێكی كوردیشی ناسیوه ، د.عومهر عهبدالعهزیز له ل66-71 ی ژمارهی 5ی گۆڤاری خاڵ دهنووسێت : مهلا سهعیدی نورسی ، خهلیل خهیاڵی ، شێخ عبدالقادری شهمزینی ، خالید بهگ ، یوسف زیا ، دكتۆر كهمال ..”
چاڵاكیه ئهدهبی و سیاسییهكانی پیرهمێرد له ئهستهمبۆڵا
پیرهمێرد ههتا هاتنه سهر كاری مستهفا كهمال ههڵوهشاندنهوهی نیزامی سهڵتهنهت و قهدهغهكردنی زمانی كوردی ههر له ئهستهمبۆڵ ماوهتهوه . ههر یهك له فهرهاد پیرباڵ ، ل22 و دكتۆر عومهر عبدالعهزیز ، ل66 دهنووسن 25 ساڵ له ئهستهمبۆڵ ماوهتهوه ، كه له 18ی 11ی 1924 ئهستهمبۆڵ بهجێدههێڵێت و دهگهڕێتهوه بهغدا ، ئهم شیعره دهنووسێت:
ئهوا ڕووم كردهوه تۆ ئهی دایكی موشهففهق بیست و پێنج ساڵه
له غوربهتدا به یادی تۆ دهژیم خوا شاهیدی حاڵه
بهیانی دا نهسیم لای تۆوه هات ، بۆنی وهتهن پێوه-هوشیار ،ل32
تهها هاشمی ، یهكێ له دامهزرێنهرانی سوپای عیراقی ههر بهوه نهوهستا سوپای عیراقی دروست كرد ، له بهغداوه” چوو بۆ ئهستهمووڵ بۆ پێوهندیكردن به ئهفسهر و رۆناكبیرهكانهوه كه بگهڕێنهوه بۆ عیراق ، چاوی به حاجی تۆفیقیش كهوت و داوای لێ كرد كه بێتهوه بۆ عیراق…”هۆشیار 1990،ل31
پاش هاتنه سهر كاری مستهفا كهمال ، ڕهوشی كۆمهڵهی كورد تهعالی زۆر خراپ ببوو ، زۆربه ڕایانكردبوو یان له بهندیخانه بوون ، كوردهكانی باشووریش گهڕابوونهوه عیراق ، بۆیه دهردی غوربهت و خوێش ، ناچاربوو به پێشنیازهكهی تهها هاشمی ڕازی بوو و گهڕایهوه بهغدا ، پیرباڵا ، ل22 ، هۆشیار ،ل31.
ڕهفیق حیلمی ، ل106 ، هاوار ، ل301 ، خواجه ، ل3 چیم دی باسی ئهوه دهكهن پاش ئهوهی شێخ مهحموود له ئهیلولی 1922 گهڕاوه سلێمانی حكومهتی دووهمی له مانگی دامهزراند.” له 29ی شوباتی 1923 دوو فرۆكه هاتنه سهر شاری سلێمانی و شێخ له سهرهتای مارتی 1923 سلێمانی بهرهو جاسهنه بهجێهێشت -، هاوار ، ل498 ، شێخ له 26ی 6 گهڕایهوه سلێمانی و وتی
من كوردم و به كوردی ئهڵێم و بڕایهوه
دڕك نهما ، گوڵی هیوامان گهشایهوه ، هاوار 528 . ئینگلیزهكان له 18ی 7 ی 1924 ناو سلێمانی ، بهمهش حوكمداریهتی شێخ له سلێمانی كۆتایی پێهات –ل556 .
به قسهی پیرباڵ ، ل22، پیرهمێرد له 30ی 1 ی 1925 له ئهستهمبۆڵ هاتۆتهوه سلێمانی .” بهڵام له ژماره 6ی ڕۆژنامهی ژیان 25ی 2ی 1926 ڕۆژی 23ی 2 هاتۆتهوه سلێمانی –هۆشیار ، ل35. ئهوساش ، 1926 حوكمداریهكهی شێخ تهموزی 1924 له سلێمانی كۆتایی پێهات بوو، كهواته پیرهمێرد حوكمداریهكهی شێخ مهحموودی نهبینی بوو !! بهڵكو له ههردوو حوكمرانیهكهی شێخ 1918-1919 ، 1922-1924 ، ئهو هێشتا له ئهستهمبۆڵ بوو !!
شیعری ~” فهلسهفهی شیعری كوردی ” كه به
ئهبێ بهخشنده مل كهچ كا ، له ڕاستی مووچه خۆری خۆی
سوراحی بۆ پیاڵه سهر فرۆ دێنێ كه تێ كا بۆی-ل185
له زۆر شوێن بڵاوكراوهتهوه ، هیچ پهیوهندی به ستهمی دهسهڵاتی شێخهوه وهنییه ، چونكه شێخ له زهمهنی هاتنهوهی پیرهمێرد له سلێمانی هیچ دهسهڵاتی نهمابوو؟! به واتای كه پیرهمێرد گهڕاوه سلێمانی ، حوكمڕانیهكهی شێخ نهمابوو!!
1.خاوهن ئیمتیاز و بهرێوهبهری ڕۆژنامهی ( كورد)
ڕۆژنامهی كورد ڕۆژنامهی كۆمهڵهی تهعاون و تهرهقیی كورد بوو كه له 1908 له ئهستهمبۆڵ دهردهچوو . لای ئهلاكۆم ، ل126 ، پیرباڵ ، ل16 ، كهچی دكتۆر عومهر له ل67 ڕۆژنامهكه دهكاته گۆڤار و له ل69 خۆی ڕاستدهكاتهوه و دهنووسێت : ڕێكخراوی ناوبراو بڕیاریدا كه ڕۆژنامهیهك دهربكات! ههر ئهلاكۆم له ل126 دهڵێت : ئهحمهد جمیل دیاربهكریی سهرنووسهر ڕۆژنامهكه بوو.
2.مهلا سهعیدی كوردی بۆ ئهوهی دهرفهتی مهشروتیه-دهستوورخوازی 1908 بقۆزێتهوه ، بووه ئهندامی كۆمهڵی موحهمهدی . دكتۆر عومهر له ل67 دهنووسێت : پیرهمێرد لهگهڵ نورسی ئهندامی ئهنجومهنی بهڕێوهبردنی ئهو كۆمهڵهیه بوون.
3.كۆمهڵهی هیڤی1910
ئهو كۆمهڵهیه كۆمهڵهیهكی نهێنی قوتابیان بوو ، له دوای داخرانی كۆمهڵهی تهعاون و تهرهقی كوردی دروست بوو . دكتۆر عومهر له ل66 دهڵێت : پیرهمێرد ئهندامی كۆمهڵهی هیڤی بووه.” به تێگهیشتنی من ، پیرهمێرد ئهندامی ئهو كۆمهڵهیه نهبووه له بهر دوو هۆ :
1.بیركردنهوهی ئهندامانی جودا بوو له تهعاون و تهرهقی كوردی و كۆمهڵهی موحهمهدی
2.دكتۆر عبدالستار له ل63-64 ناوی ئهندامهكانی باكوور و باشووری گۆڤارهكه له دوو ماوهی پێش جهنگ و دوای جهنگ دههێنێت ، ناوی پیرهمێرد تێدانییه :” عومهر بهگ جمیل پاشا ، قدری ئال جمیل پاشا، فوئاد تهمۆ ، زهكی بهگ ، ئهكرهم بهگ جمیل پاشا ، مهمدوح سلیم ، خلیل خهیالی ،…ههروهها زنار سلوپی له چاپی دووهمی دۆزا كوردان ناوی كهمال فهوزی …نهجمهدین حسێن كهركوكلی ، عبدالكریمی سلێمانی .
ههروهها پێرهمێرد دوور بوو له ململانێی بنهماڵهی شهمزینی و بهدرخانییهكان ، بۆیه نهبۆته كۆمهڵهی سهربهخۆیی كورد ، چونكه ئهو باڵه زیاتر كهسانی لایسیزم و سیكیولهر بوونه!
ئهنجام
لهم نووسینهدا به چهند ئهنجامێك گهیشتووین ، لهوانه
1.ئهستهمبۆڵا له سهردهمی عوسمانی 1453-1908 پێگهی حهسانهوهی زۆرێك له نووسهره ناودارهكانی كورد ، لهوانه مهلا گۆرانی شارهزووری ، نالی ، حاجی قادری كۆیی ، پیرهمێرد ، ڕهفیق حیلمی ، موحهمهد ئهمین زهكی…
2.ئهستهمبۆڵ له سهردهمی ئیتحادییهكان ، گهنجه توركهكان 1908-1918 و كهمالییهكان 1921-2002 پێگهی داخستن و چهوساندنهوه و زیندانیكردن و كۆچپێكردنی نووسهرانی كورد بووه.
3. مزگهوت و دهلاقهی دیوهخان و دهستنووس و بهڵگاكهكانی عوسمانی سهرچاوهی بهنرخن بۆ دۆزینهوهی شیعره ونبووهكانی كوردی ئهستهمبۆڵ .
4. خوێنهوار و بهشێك له توێژهری كورد له ترسی ئایدیۆلۆژیا كاری له سهر ئهو چوار شوێنه نهكردووه ، بۆ نموونه ههتا دهركهوتنی دكتۆر هێمن عومهر كار له سهر دۆكیومێنتی عوسمانی نهكرا بۆ دیتنهوهی بهشێك له ژیانی نالی له ئهستهمبۆڵ!
5.پاش ئهوهی نالی به دڵشكاوی لهگهڵ ئهحمهد پاشا بهرهو ئهستهمبۆڵ ، دهستبهرداری شیعری نۆستالۆژیا ئامێز و بهرهی میرانی كورد دهبێت .
6.پاش ئهوهی حاجی قادری كۆیی ههست دهكات ، خهڵكی كۆیی وهك پێویست قهدری ناگرن و لایهنگیری شێخ نهبی ماویلی دهگرن له تهمهنی پهنجا ساڵی بهرهو سهری خۆی ههڵدهگرێت.
7.حاجی قادر به پێچهوانهی نالی-یهوه كه دهگاته ئهستهمبۆڵ و لهناو بنهماڵهی بهدرخان دهژی ، شیعری شۆرشگێڕی و نهتهوهیی نووسیوه.
8.پیرهمێرد له ئهستهمبۆڵ ههم شاعیر ههم سیاسی ههم قانوونی بوو ، به واتای ئهوهی ئهستهمبۆڵ پێی بهخشی زۆر زیاتر بوو ! لهو ههمووه بهشدار بوو.
9.پیرهمێرد لهوێ بووه هاوڕێی زۆر شاعیری تورك و كورد ههروهها بووه هاوڕێیهكی گیانی به گیانی نورسی ههتا كه گهڕایهوهش ، له سلێمانی له رۆژنامهی ژیانهوه یادی هاوڕێیهتی نورسی ههر كردۆتهوه.
———————————–
سهرچاوهكان
.كوردی
.ئهلاكۆم ، رۆهات 2005 .كوردهكانی ئهستهمبووڵی كۆن ، ههولێر : دهزگای موكریانی.
.بهكر ،سهلام ناوخۆش 2015. ناسیۆنالی ناوهكی و دهرهكی له شیعری كوردیدا ، ههولێر : چاپخانهی هێڤی.
.بهكر ، سهلام ناوخۆش 2017 . ~” كۆنتێكستی جیۆگرافیای شوێن له ژیانی نالی ، ڕۆژنامهی وشه.
.پیرباڵا،فهرهاد 2009.ئهستهمبۆڵا و ئهدهبی نوێی كوردی ، سلێمانی :له بڵاوكراوهكانی بنكهی گهڵاوێژ.
.خواجه ، ئهحمهد 1969 .چیم دی ،سلێمانی :چاپخانهی كامهران.
خورشید ، هێمن 2017. نالی له بهڵگهنامهكانی عوسمانیدا ، سۆران : له بڵاوكراوهكانی زانكۆی سۆران.
.سجادی ، عهلائهدین 2005 .شۆرشهكانی كورد وه كورد و كۆماری عیراق ، چ2،تاران :ئهتلهس چاپ.
.
.عوسمان ، دیدار و شهیما ڕۆستهم 2017.مامۆستای محهمهد فاتیح : مهلا گۆرانی شارهزووری، ههولێر : چاپخانهی هێڤی.
.فندی ، ڕهشید 2008 . الفكر القومی الكوردی بین خانی و حاجی قادر الكویی ، دهوك : له بڵاوكراوهكانی سپی ڕێز.
.قهرهداغی ، محمد عهلی 2009 .ههنگاوێك لهسهر ڕێگای لێكۆڵینهوهی دیوانی سالم دا ، ههولێر : له بڵاوكراوهكانی ئهكادیمیای كوردی.
.میران ،سهردار و كهریم شارهزا1986 .دیوانی حاجی قادری كۆیی ، بهغدا : له بڵاوكراوهكانی ئهمیندارێتی گشتیی ڕۆشنبیریی و لاوان.
.هاوار ،م.ڕ.1991.شێخ مهحموودی قارهمان و دهوڵهتهكهی خوارووی كوردستان،لهندهن :بلاك رۆز.
.هۆشیار ، فائق و ئهوانیتر1990 .دیوانی پیرهمێرد، بهغداد.
گۆڤاری خاڵ ، ژ.5 ، نووسینهكهی دكتۆر عومهر عبدالعزیز.
.عهرهبی
شریف ،عبدالستار 2007 .الجمعیات و الممڤمات و الاحزاب الكوردیه فی نصف قرن ، سڵیمانیه:سردم