لاوكى هه‌ڵه‌بجه مه‌نيفێستى مه‌وجووديه‌ت و ئازار* … عه‌لى مسته‌فا*

لاوكى هه‌ڵه‌بجه،‌ شيعرێكه‌ له‌ كۆى چلويه‌ك لاپه‌ڕه‌دايه، ‌له‌ ساڵى 1989نووسراوه‌. هه‌ڵگرى په‌يامێكى زۆر و واقيعى ئازارێكى قووڵه‌. ئه‌م شيعره‌ ئۆركێستراى ماته‌مينى گه‌لێكى سته‌مديته ‌و گوناهێكى گه‌وره‌ى بوونه‌. شمشاڵى لاوێكى نووستووى موئه‌به‌ده‌ به‌ ژيان. چاندنى سێوێكه‌ تا ئه‌به‌د لايه‌كى سووتاوه‌. ئه‌م شيعره‌ به‌ زمانێكى شيعرى پڕ له‌ به‌رائه‌تى چنراوه‌. پريه‌تى له‌ خه‌ياڵى ئه‌و ديمه‌نه‌ ڕه‌نگاوڕه‌نگانه‌ى به‌ نيگا، خه‌ياڵى شاعير و واقيعدا له‌نگه‌ر ده‌گرن و ناڕۆن. هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌م شيعره‌ شوناسى گه‌لێكه‌ له‌ ڕه‌نگى هه‌ڵه‌بجه‌يیيه‌كاندا، ناسنامه‌ى نيشتمانێكى ماندوو و شه‌كه‌ته‌ له‌ زامى ساڕێژ نه‌بوون و برينه‌ گه‌وره‌كه‌ى خاكى هه‌ڵه‌بجه‌دا. لاوكى هه‌ڵه‌بجه‌، سترانى بێده‌نگيیه، كه‌‌ به‌ گوێى تاواندا چرپێندراوه‌.

ته‌نكتر له‌ گريان و ياده‌وه‌ریى:
شاعير له‌ بۆنى سێو ڕاده‌كات، نه‌بادا مه‌رگى منداڵێكى هه‌ڵه‌بجه‌، ياخود مه‌رگى منداڵێكی كورد له‌ هه‌رشوێنێكى دنيادا بێت، به‌ ناوى سياسه‌تى بازرگانیيه‌وه‌ خرابێته‌ وه‌زن و كێشانى سێوه‌كه‌وه‌. له‌م شيعره‌دا گريانى شاعير له‌ تۆخكردنه‌وه‌ى ئه‌و ئازار و ئێشانه‌ ده‌رده‌كه‌وێت، كه‌ بۆنى مه‌رگ و هه‌رزانبازاڕیى مرۆڤايه‌تى به‌سه‌ر گيانى كۆمه‌ڵگه‌ى كورديیدا هاوته‌ريب له‌گه‌ڵ كورده‌واريیه‌كه‌يدا ده‌سه‌پێنرێت و چڕنووكى بێبه‌زه‌يیيانه‌ى بازرگانى كيميا، بۆمبا و ته‌قه‌مه‌نيه‌كان له‌ نێوان سياسه‌تى ڕۆژئاوا، ئولفه‌تى ترسه‌نۆكانه‌ و ئيديۆلۆژياى كۆپى له‌ ڕۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاستدا، ده‌بنه‌ هه‌ڵگرى شوناسێكى تاريك و مه‌ترسيدار به‌سه‌ر گيانى په‌پووله‌ ئاساكانى هه‌ڵه‌بجه ‌و ته‌واوى ناوچه‌كانى ترى كوردستاندا.
ئێمه‌ چه‌ند رووتين له‌ به‌رده‌م تۆفانى گازى ژه‌هراوى و
بێڕه‌وشتيى ئه‌م چه‌رخه‌دا!
ئێمه‌ چه‌ند ته‌نياين له‌پرسه‌ى
ئه‌م شارۆچكه‌ شه‌هيده‌دا. ….. ل 573
هه‌موو ئه‌و هه‌ستانه‌ى بۆ مرۆڤبوون كۆمه‌ڵگه‌ له‌ لووتكه‌ ده‌هێڵێته‌وه‌، له‌ چه‌ند ساتێكى تێكه‌ولێكه‌ى بازرگانى به‌ مرۆڤايه‌تى، ميله‌كه‌ى ڕاده‌گيرێت، نه‌بادا هه‌سته‌كان عاتيفه‌ى ئينسانيانه‌يان بجووڵێنن و ته‌وژمى بازرگانیيان به‌ مرۆڤ بوه‌ستێت. كيميايیكردن، كۆكوشتنى هه‌ڵه‌بجه‌يیيه‌كان و ناوچه‌كانى تر، نيشانه‌ى مه‌وجووديه‌ته‌ له‌ واقيعدا. جێبه‌جێكردنى تاوانه‌كه‌ش بردنه‌سه‌رى مامه‌ڵه‌ى سياسه‌تى بازرگانى مرۆڤه‌ له‌ مێزى تاريك و هه‌رزانويژدانى خاوه‌ن كۆمپانيا و ده‌سه‌ڵاته‌كاندا.
ره‌فيق سابير، له‌ سێبه‌رى ئه‌و گه‌مه‌ زمانيانه‌دا، سه‌رگه‌رمى پێشكه‌شكردن و ڕاستكردنه‌وه‌ى ئه‌و به‌ها ئينسانى و ڕه‌وشتيیه‌يه‌، كه‌ واقيعێكى درووشم ئامێز له‌ ميانى تاريكبينيانه‌وه‌ گومانى بوونى خسته‌ سه‌ر كۆمه‌ڵگه‌. بۆيه‌ له‌ ده‌قه‌كه‌دا زمانى شيعريى له‌ لووتكه‌يه‌كدا ده‌بينين، كه‌ جوانناسينى دوو ديمه‌ن و ديوى واقيعى سته‌مكار و سته‌م لێكراو، به‌ستنه‌وه‌ى به‌ مێژوویه‌كى باو، كه‌ عه‌قڵيه‌تى چه‌پۆك به‌ سته‌مكردن و ڕاهاتن به‌ سته‌ملێكردن به‌رده‌وامى پێداين. شاعير له‌ سۆنگه‌ى چۆنيه‌تى نووسين و هۆنينه‌وه‌ى ده‌قه‌كه‌دا، به‌ره‌و سه‌رساميت ده‌بات (ئه‌گه‌ر له‌هه‌ر كه‌سێكدا هه‌وڵێك هه‌بێت بۆ ئاشكراكردنى ناديارێك و ئاشنا بوون به‌ جيهانێكى ديكه‌ له‌وديو ئه‌م جيهانه‌ بينراو و هه‌ست پێكراوه‌وه‌، ئه‌وا شاعير به‌هۆى خه‌ياڵى داهێنه‌رانه‌وه‌، ناديارێك به‌ ئێمه‌ ده‌ناسێنێت و نهێنييه‌كمان بۆ ئاشكرا ده‌كات)1 هه‌ڵبه‌ته‌ شاعير جيهانى بوونى مرۆڤى له‌ ئايه‌تێكى هه‌ڵه‌بجه‌يییه‌كاندا پێشانداوين و له‌نگه‌رى ڕوانين و ته‌ماشاى ئينسانيه‌تى گشتى خستووه‌ته‌ سه‌ر شارۆچكه‌يه‌كى بچووك و زامدار، وه‌ك بڵێى هه‌ڵه‌بجه‌ ئاوێنه‌يه‌كى گه‌وره‌يه،‌ جيهان تێيدا بچووك بووه‌ته‌‌وه‌، ئه‌مه‌ حه‌قيقه‌تى بوونه‌ به‌ مرۆڤ و به‌ سه‌رلێشێواوكردنى. په‌راوێزخستنى بوونه‌ له‌ ئاكار و سروشتى بوون به‌ ئينسانيه‌ت و ژينگه‌كه‌ى. هه‌ڵبه‌ته‌ شاعير له‌ ته‌قه‌ڵاى زمانه‌ شيعريییه‌كه‌يه‌وه‌ هه‌وڵى ناساندنى شار و مێژووی هه‌ڵه‌بجه‌يیيه‌كانى داوه‌. ئه‌مه‌ كاريگه‌رى ئه‌و نهێنيیه‌ ساڕێژ نه‌بووه‌يه،‌ كه‌ سياسه‌تێكى ته‌ڵخ به‌ ‌سيماى خراپڕه‌وشتى ڕۆژگار، به‌سه‌ر چۆن و چنووسى له‌ ده‌قدا بۆى به‌جێماوه‌.
ئه‌م شيعره‌ نووسينه‌وه‌ى ئه‌و به‌ها هه‌ڵچووه‌يه،‌ كه‌ له‌ نێوان خه‌ياڵ و به‌شى سێيه‌مى بيره‌وه‌ریه‌كانى ئينساندا ده‌كه‌ونه‌ خۆى، ده‌ق و گوتارى ئه‌ده‌یبى، ياخود تۆماركردنى ئه‌و هه‌سته‌ گوناهانه‌ن تا ئێستاش ده‌قى ئه‌ده‌یبى بۆى نه‌چووه‌ته‌ خه‌ڵوه‌ته‌وه‌. كه‌واته‌ واقيع چه‌ند ڕه‌ش، ياخود جريوه‌كه‌ى چه‌ند به‌سۆز بێت، ده‌بێت حه‌قيقه‌تى ده‌قى ئه‌ده‌بى له‌ خه‌ياڵه‌وه‌ ده‌ستپێبكات و زمانيش باڵاى شيعر ڕێكبخات. (له‌ ئه‌زموونه‌وه زمانێكى فه‌ردانى دروست ده‌كات له‌وێشه‌وه‌ به‌ره‌و خه‌ياڵ و پێشبينیكردن ده‌چێ، وه‌ك چۆن له‌ ڕێگه‌ى ترس و دڵه‌ڕاوكێى ده‌روونييه‌وه‌ مامه‌ڵه‌ له‌ ته‌ك گومان و بێهوده‌ييه‌ شيعرئامێزه‌كه‌دا ده‌كات به‌ جريوه‌و جوانى ده‌سپێرێت‌)2 له‌گه‌ڵ نووسه‌ر هاوڕاين له‌ بوونى زمان و خه‌ياڵ له‌ ده‌قدا، ئه‌وه‌ى عه‌بدولموته‌ليب عه‌بدوڵڵا باسى ده‌كات، ئه‌و سه‌ره‌تا دروستبوونه‌يه‌، كه‌ تاك ده‌بێته‌ خاوه‌ن بيرێكى سه‌ربه‌ست. له‌و‌ سۆنگه‌يه‌وه‌ هێماى زمانى فه‌ردانیى، گه‌شه‌ى خه‌ياڵى ئينسانیى و وێژه‌يى، ده‌ئاخنرێته‌ ناو ده‌قه‌وه‌. هه‌ڵبه‌ته‌ ده‌ق به‌ جاويدى ده‌مێنێته‌وه،‌ ئه‌گه‌ر سانسۆر نه‌خرێته‌ سه‌ر خه‌ياڵ و درووشمى واقيع، يان بير،‌ وه‌ك سه‌رچاوه‌ى كاريگه‌ر بۆ نووسينه‌وه‌ى ده‌ق لاواز نه‌كرێته‌وه‌. (من به‌ ڕاوچى ده‌چم و به‌ هه‌ست و نه‌ست ده‌رك به‌ شته‌كان ده‌كه‌م، نه‌ك به‌ ئه‌قڵم. ئه‌قڵ هه‌نگاوێك بچێته‌ پێش شيعر دوو هه‌نگاو دێته‌ دواوه‌. شيعر و سۆزدارى جمكێكن پێكه‌وه‌ ده‌ژين و پێكه‌وه‌ ده‌مرن و ئه‌قڵيش به‌ دزيه‌وه‌ خۆى لێ مات داون)3 له‌ ئان و ساتى نووسينه‌وه‌ى ده‌قى شيعريیدا نابێت له‌ ژێر هه‌ژموونى پارێزبه‌نديدا بمێنينه‌وه‌، ئه‌گه‌رنا ناگه‌ينه‌ ئه‌و ده‌قه‌ى، كه‌ ده‌مانه‌وێت گوزارشت بكات له‌ واقيع و ئه‌و كاريگه‌ريیه‌ى به‌ سه‌ر هه‌ست و نه‌ستمانه‌وه‌ دروست بووه‌. ره‌فيق سابير، به‌م ئه‌زموونه‌ شيعريه‌دا، له‌ ماڵى ڕووداو و خه‌ياڵدا ڕه‌شماڵى نووسين و هۆنينه‌وه‌ هه‌ڵده‌دات و ده‌قێك له ‌ته‌مه‌نى هه‌ژده‌ ساڵيدا هێشتان بۆنى سێوى هه‌ڵه‌بجه‌مان به‌سه‌ردا ده‌پڕژێنێت و هه‌ميشه‌ زيندووه‌.
هه‌ڵه‌بجه‌ هه‌ره‌سى هه‌قه‌
چنگێك خۆڵه‌ خوێن ده‌يدێرێت.
داستانێكه‌ به‌يان له‌ زام دايده‌تاشێت
له‌سه‌ر ته‌م و
دارستان و
خۆڵه‌مێش ده‌ينووسێته‌وه.
رووبار به‌ده‌م گريانه‌وه‌
بۆ گيا
ده‌ريا
بۆ كه‌نار و
تريفه‌ى ده‌گێڕێته‌وه‌. ….. ‌ل 559
شاعير له‌ شينى هه‌ڵه‌بجه‌دا به‌ ستايلى ئه‌ده‌بیى له‌ بازنه‌ى شيعردا هه‌نگاوى له‌ ته‌ك لۆژيك چڕ كردووه‌ته‌وه‌. شاعير پێمان ده‌ڵێت: هه‌ڵه‌بجه‌ ياده‌وه‌رييیه‌كه‌ بۆمان جێماوه‌ له‌ زمنى ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ سياسى و كۆمه‌كخوازيیه‌ى ساڵانێكه‌ بۆ كوشتنى تريفه ‌و ڕووناكیى، بۆندى بۆ كراوه‌. شاعير له‌ هه‌ر وێنه‌يه‌كى شيعره‌كه‌دا وه‌زيفه‌كانى بۆ گێڕانه‌وه‌ى ياده‌وه‌ریى به‌ گرووپ، له‌ چوارچێوه‌ى ئه‌رك و نزيكايه‌تيدا ديارى ده‌كات، وه‌ك ڕووبار بۆ گيا، ده‌ريا و كه‌نار، تريفه‌ى مانگ له‌شه‌وانى ده‌ركه‌وتنه‌وه‌ى ئاودا ده‌گێڕێته‌وه‌. كه‌واته‌ هه‌ڵه‌بجه‌ جگه‌ له‌ گێڕانه‌وه ‌و ياده‌وه‌ری ئازارێكى مێژوويى، هيچى تر نيیه‌. (كولتوورى سياسى و رۆشنبيرى ئێمه‌، به‌ گشتى بێبايه‌خ به‌سه‌ر شته‌ بچوكه‌كاندا ده‌روات، ئه‌م ده‌رده‌ ته‌نيا ده‌ردى رۆشنبيرى كوردى نييه‌، به‌ڵكو به‌رهه‌مى باڵاده‌ستى عه‌قڵى ميتافيزيكييه‌، خودى عه‌قلى ميتافيزيكى كولتووره‌كان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ كۆكده‌كات ته‌نيا بير له‌ مه‌زن و موته‌عالى و موفاريق بكه‌نه‌وه‌)4 هه‌ڵه‌بجه‌ له‌ كولتوورى كۆمه‌ڵگه‌ى كورديیدا بووه‌ ياده‌وه‌ريیه‌كى مێژوويى و ئازارێكى هه‌ستپێنه‌كراو له‌ عه‌قڵيه‌تى مرۆڤايه‌تى و سياسه‌تى بۆرژوازيدا. چونكه‌ ئامانج له‌ هه‌ڵه‌بجه،‌ ته‌نیا كوشتنى مرۆڤ نه‌بوو به‌ ته‌نيا، به‌ڵكو به‌رزكردنه‌وه‌ى ئه‌و مارشه‌ هه‌تره‌شیيه‌ بوو، بۆ هه‌موو تاكێكى كۆمه‌ڵگه‌ى كوردیى و بزووتنه‌وه‌ى شۆڕشگێڕى كوردیى، كه‌ جيهان تێيدا كڕ كه‌وت. كه‌واته‌ مرۆڤايه‌تى درۆيه‌كى گه‌وره‌يه‌ كاتێك له‌ شوێنى خۆى له‌نگه‌ر نه‌گرێت.

بوون يان تێزێكى گوماناویى:
ره‌فيق سابير، وه‌ك شاعيرێك شوناسى ڕه‌‌نگێكى كاڵه‌ به‌سه‌ر جه‌سته‌ى حه‌قيقه‌ت و بێپه‌روايه‌ له‌و ئازاره‌ى له‌وه‌ته‌ى هه‌يه‌، گوناهى بۆ ده‌كات و خۆڵ به‌ باڵاى شه‌ڕه‌فى بوون و گه‌ڕانه‌وه‌ى ڕاسته‌قينه‌ هه‌ڵده‌گرێت. شاعير له‌ تێكستى لاوكى هه‌ڵه‌بجه‌دا، گريانێكى به‌ كوڵه‌ له‌ حه‌سره‌ت ئه‌و ژاكانه‌ بێبنه‌مايانه‌ى مرۆڤ ده‌خاته‌ ژێر پرسيارى بوون و نه‌بوونه‌وه‌، ئه‌مه‌يان كاردانه‌وه‌ى ئه‌و كوشتنه‌يه‌، مرۆڤێك ده‌بێته‌ بازرگان و هه‌ژارێك ده‌كاته‌ كۆيله‌، سياسيیه‌كى درۆزن دروست ده‌بێت و ميلله‌ته‌كه‌ى يان له‌ برسان ده‌مرێنێت، يانيش له‌ كۆكوژيیدا ده‌بێته‌ هه‌ڵگرى شوناسێكى مه‌ترسيدار.
نهێنيه‌كان ده‌پشكنم
تا له‌ نێوان هه‌قيقه‌ت و چاوانتدا
سنوورێك بۆ ئه‌م گومانه‌ بدۆزمه‌وه
تا ئاڵاكه‌م له‌سه‌ر كه‌لاوه‌كان هه‌ڵكه‌م
گه‌ردى سه‌ده‌كان له‌سه‌ر رۆح
شوێنه‌وارى داگيركه‌ران له‌سه‌ر كانى و
زه‌رده‌خه‌نه‌و
باران و گيا
له‌سه‌ر په‌نجه‌ره‌ى ژووره‌كه‌م بسرمه‌وه‌.
نهێنيه‌كان ده‌پشكنم
تا داستانى ئه‌م داستانه‌
يان تاوانى ئه‌م تاوانه‌
بۆ نه‌وه‌كه‌م بنووسمه‌وه‌. …..ل 572‌
هه‌ڵبه‌ته‌ شاعير، له‌ گه‌ڵ ئه‌م هه‌موو نائومێدى و دڵه‌ زامداره‌ى، هێشتان ده‌يه‌وێت ئه‌م ته‌لبه‌ندانه‌ ببڕێت و بگه‌ڕێته‌وه‌ ئه‌و سنووره‌ى ژيان، كه‌ بۆنى سێوێكى نووستووى لێدێت. له‌م ده‌قه‌دا په‌يامى هه‌و‌اڵێكى ناسۆرى هه‌ڵگرتووه‌ و بۆ هه‌موو نه‌وه‌ و ڕۆڵه‌كانى، وه‌ك نه‌ريتێكى گوناھ و ياسايه‌كى چڵێس ده‌گێڕێته‌وه‌، پێمان ده‌ڵێت: مێژوويه‌ك پڕيه‌تى له‌ كوشتنى په‌پووله ‌و كوژاندنه‌وه‌ى ڕووناكى، پڕه‌ له‌ سه‌رڕێژكردنى تاوان، ديمه‌نه‌كانى ئه‌م مێژووه‌، هه‌ڵواسينى جه‌سته‌ى ژنه‌ له‌ تاريكى و سووتاندنى بێشكه‌يه‌ له‌ بۆنى سێودا.
ئه‌م ده‌قه‌ ده‌رگه‌ى چوونه‌ ژووره‌وه‌ى تاك و نه‌وه‌كانى داهاتووى كۆمه‌ڵگه‌ى كوردييه،‌ بۆ ئه‌وه‌ى ئه‌م مێژووه‌ له‌ شكلى گونيه‌يه‌ك دابكوترێت و هه‌موو سيماكان له‌ ديتى خۆيان هه‌ڵاوێر بكه‌ن، بۆ ئه‌وه‌ى بتوانن داهاتوو له‌ بيركردنه‌وه‌ و چه‌مكى مرۆڤانه‌ى خۆيان بڕيار بده‌ن، شاعير پێی وايه‌ حه‌قيقه‌ت زۆر جار قه‌له‌واژوو ده‌بێته‌وه‌ له‌ چنگ ئه‌و فشاره‌ ڕێجيمكراوانه‌دا، كه‌ ده‌بێت تاك له‌ چوارچێوه‌ی ده‌رنه‌چێت، ئه‌وه‌ش به‌لاى هه‌موومانه‌وه‌ كۆمه‌ككردنه‌ به‌ كوشتن و كوژاندنه‌وه‌ى هه‌موو ئه‌و ده‌قانه‌ى بۆ ئازادی بڕيار، له‌ دايك ده‌بن. شێل شيستف فه‌يله‌سووفى رووسى ده‌ڵێت: (ماسى له‌ قوڵاييدا ده‌گه‌ڕێت، مرۆڤ له‌ كوێ ژيان باشتر و خۆشتر بێت، به‌ڵام هه‌ندێك جار مرۆڤ ده‌گه‌ڕێت له‌ كوێ قوڵتره‌، هه‌رچه‌نده‌ به‌ ڕوونى ده‌بينێت له‌وێ نه‌ك باشتر نييه‌ به‌ڵكو ئێجگار خراپه‌)5 مرۆڤبوون له‌ سروشتى عاتيفه‌دا ده‌بێته‌ هۆى دروستبوونى ژينگه‌يه‌كى ساخڵه‌م و تۆتاليتارييه‌كى به‌رده‌وام، له‌م دۆخه‌دا به‌ره‌نگاریى ناماقولييه‌ و فيكر تێيدا پووك بووه‌ته‌وه‌. به‌ڵام له‌ سياقى بڕيار و جه‌برييه‌تى ده‌سه‌ڵاتدا بۆ ئومێد و نائومێدیى، بۆ مانه‌وه‌ و ته‌قينه‌وه،‌ هێز لاسه‌نگ ده‌بێت، چونكه‌ خه‌سڵه‌تى مرۆڤ سه‌ربه‌ستيیه‌، ئه‌مه‌ش ئه‌وى بوون، وه‌ك شۆڕشگێڕێك له‌ ده‌روونيدا ڕێجيمى له‌ بازنه‌يه‌كى داخراودا قه‌بووڵ نيیه‌.

لاڵانه‌وه‌ى مرۆڤێك له‌ دڵنه‌واييدا:
شاعير له‌ كۆستى شارێك و مه‌خلوقه‌كانى شار، تارى تاڵ له‌ ناو وشه‌كانيدا ده‌ژه‌نێت، هاوپێوان ده‌كات‌ له‌ شينى ئاوابوونى تيشك له‌ كه‌لى بڵندى شنروێ و گوومبوونى ئاسۆى يار و ياوه‌رانى. هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌م ده‌قه‌ جگه‌ له‌وه‌ى په‌يامێكى گه‌ياندن و ئاگادارييه‌ بۆ نه‌وه‌كانى داهاتوومان، بۆ تۆمارى مێژوویه‌كى پڕ له‌ تاوان، نووسينه‌وه‌ى جه‌سته‌يه‌كى بريندار و خه‌مدار، ئه‌وا ده‌قێكه‌ پڕيه‌تى له‌ ئێستاتيكا، نووسينه‌وه‌ى هاوشێوه‌ى په‌پووله ‌و به‌رائه‌ته‌كه‌ى. چه‌ند جوانه‌ گوڵ نه‌ژاكێت، چه‌ند گه‌وره‌يه‌ خۆڵ به‌ خه‌رده‌ل نه‌شێلدرێت، چه‌ند ئازيزه‌ زارۆى چاوگه‌ش بخه‌وێت و بۆنى سێو نه‌يكوژێت. شاعير له‌ ئاكامى ڕوودانى ئه‌م هه‌موو تاوانانه‌دا مێژوویه‌ك له‌ ده‌قدا ده‌خاته‌ بازنه‌ى تاوان و لێپرسينه‌وه‌.
بنوو كۆرپه‌ شيرينه‌كه‌م!
چيتر ده‌نگى ده‌ستڕێژ و فڕۆكه‌ نايه‌ت
بنوو رۆحه‌ شه‌كه‌ته‌كه‌م!
بۆنى گاز و خوێن و جانه‌وه‌ران نايه‌ت. ….. ل 574
شاعير له‌ كه‌رنه‌ڤاڵى مه‌رگدا به‌ گيان و جه‌سته‌يه‌كى ماندوو، تێلاى نائومێدى ده‌گرێته‌ ئه‌و ئارامگه‌يانه‌ى كۆرپه‌كانى كورد له‌ هه‌ڵه‌جه‌ بۆ ئه‌به‌د خه‌وتن و بينايیيان له‌ ديدار كه‌وتوون. ئه‌وه‌ ئه‌و جواننووسين و لاڵانه‌وه‌ عيرفانى و ئينسانيانه‌يه‌ شاعير له‌ ته‌ناسوخكردنى كرده‌يى هه‌موو مرۆڤێكى ڕووحیى و به‌ ويژداندا ده‌يچێنێت و له‌ گۆشه‌ى ده‌قێكى پڕ تاسه‌دا شيوه‌نمان له‌گه‌ڵ ده‌گێڕێت.
ئيتر ئه‌و هێڵه‌ ته‌ريبانه‌ ڕاست نابنه‌وه‌. ئارامگه‌كان پڕن له‌و گوناهانه‌ى بۆنى به‌هه‌شتيان لێدێت. دواجار جه‌لاد پێويستى به‌ كوشتن و ته‌قاندنى فيشه‌كى شێت نه‌ما. بۆنى گاز، خوێن و جانه‌وه‌ريش كارى خۆيان كرد. مێژووش له‌ ئامێزى شه‌رمنترين سه‌كۆدا چاوى خستووه‌ته‌ سه‌ر ليباسى يوسفه‌وه‌. دواى هه‌ر مردنێك توخمى كوشتن ئاشنايه‌تيمان ناكات.

به‌رئه‌نجامى ئه‌م توێژينه‌وه‌يه‌ ده‌ركه‌وتنى ترادسيۆنى كوشتنه‌ له‌ شكلى مرۆڤێكى جه‌لاد، ياخود شاعير له‌ گومانه‌وه‌ كه‌رنه‌ڤاڵى ئه‌وه‌ى بۆ كێشاوين، كه‌ ئيديۆلۆژيا له‌ هه‌ر جه‌مسه‌ر، پێگه‌يه‌ك و ئاستێكدا بێت، تێنووه‌ به‌ كوشتنى مرۆڤ، كاتێك مرۆڤ نه‌بێت به‌ كۆيله‌ و عابيد. له‌ شاعير وايه‌ هه‌ر جۆره‌ كوشتنێك و كۆكوژيیه‌ك، ئاماژه‌يه‌ به‌ مه‌وجووديه‌تى به‌رانبه‌ر، جا به‌رانبه‌ر له‌ هێزدا بێت، يان له‌ بێهێزدا بێت. شاعير له‌ ده‌ركه‌وته‌ى ناهاوسه‌نگى ژيان، گه‌شه‌ى زوڵم و تاواندا له‌ بازنه‌ى باو ده‌رده‌چێت و هه‌موو بير و باوه‌ڕێك به‌ هيچ ده‌زانێت، ئه‌گه‌ر له‌ خزمه‌تى ته‌واوى مرۆڤدا نه‌بێت به‌ هاوسه‌نگى ياسايى، كۆمه‌ڵايه‌تیی و سروشتیی.

*ئه‌م لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ له‌ ژماره‌ 2ی هاوینی 2017ی گۆڤاری (كه‌لێن) بڵاوكراوه‌ته‌وه‌.

سه‌رچاوه‌كان:
1- ميراوده‌لى، عومه‌ر، زمانى ده‌ق، هه‌ولێر: وه‌زاره‌تی ڕۆشنبیری، 2008، ل. 33.
2- عه‌بدوڵڵا، عه‌بدولموته‌ليب، زمان، بوون، شيعر، هه‌ولێر: چاپخانه‌ی موكریانی، 2010، ل. 55.
3- ماغوت، محه‌مه‌د، من ترس ڕۆحى سميوم، و: شوان ئه‌حمه‌د، چ2، سلێیمانی: ئه‌ندێشه،‌ 2016، ل. 59.
4- عه‌لى، به‌ختيار، له‌وديو كورسيه‌كانه‌وه‌ چى ده‌بينيت، ڕوانينيك له‌ ماناكانى كورسى، گۆڤارى هه‌نار، ژ (29)، سلێمانى، 2008، ل. 19.
5- عه‌لى، ئومێد حه‌مه،‌ مرۆڤ له‌ نێوان هيچ و ناكۆتادا حه‌قيقه‌تى بوونى مرۆيى له‌ ئاسۆى فه‌لسه‌فه‌ى بلێز پاسكاڵ دا، گۆڤارى هه‌نار، 2012، ژ (79)، ل. 60.
6- سابير، ره‌فيق (ديوان)، چ1، سلێمانی: ناوه‌ندى غه‌زه‌لنووس، 2014.

*عه‌لی مسته‌فا:

له‌ ساڵی (1979) له‌ گوندی ئالماوانی سەروو له‌دایكبووه‌. دەرچووی کۆلێژی زمان- بەشی زمانی کوردیی زانستگه‌ی سه‌ڵاحەدینه‌.
ئەندامی سەندیکای ڕۆژنامەنووسانی کوردستانه‌. فەرمانبەره‌ لە کۆلێژی پەروەردەی شەقڵاوە.
توێژینەوەو وتاری ئەدەبیی، پەروەردەیی، ژینگەیی، فیکریی و سیاسیی لە زۆر بڵاوکراوەکانی کوردستان بڵاوکردووه‌تەوە. چەند پڕۆژەیەکی نووسینی لێکۆڵینەوە و شیکاری ئەدەبیی له‌ژێر ده‌ستدایه‌.

عه‌لى مسته‌فا*
كۆلێژى په‌روه‌رده‌- شه‌قڵاوه/‌ 2017




گوێگرتن لە بێدەنگی … کامەران چروستانی

بە چاوێکی غەمناکەوە دایکەکە تەماشایەکی کوڕەکەی خۆی کرد، کوڕەکەش نیگایەکی کرد و هیچ قسەیەکی نەکرد. دایکەکە بەبێ دەنگ چەند فرمێسکێکی ڕژاند هەرچەندە ئەیویست غەمناکیی سەر دەموچاوی بشارێتەوە. کوڕەکە پرسی: دایە گیان بۆچی خۆت غەمناک ئەکەیت، بڕوا بکە هێورم و خەم لەو باسە ناخۆم و ئەوەتا بۆ خۆم بێدەنگ دانیشتووم. دایک لە وەڵامدا وتی: کوڕم، ئەگەر هیچ شتێک نەتوانم، ئەوا ئەتوانم بێدەنگیی کوڕەکەم بخوێنمەوە.
ئایا مرۆڤ دەتوانێت بێدەنگی بخوێنێتەوە؟ ئایا دەتوانرێت گوێ لە بێدەنگی بگرین؟
ئەمە وتەی ئافرەتێکم بەبیر دەهێنێتەوە، کە دەیوت لە ئاخ و هاواری مندا، مێژووی هەموو ئازارەکانی من و ئافرەتانی جیهان نووسراوەتەوە. بە هەمان شێوەش گەلێک جار بێدەنگی پەیامی خۆی ڕەوانە دەکات کە لەوانەیە بە دەربڕینێکی ئاسایی نەتوانرێت بگەیەنرێت، کاتێک لەناو ئەو بێدەنگییەدا کۆمەڵێک هەست و بیرۆکە و دەربڕینی دەموچاو کۆدەبنەوە.

دووبارە هەمان پرسیار: ئایا دەتوانین گوێ لە بێدەنگی بگرین؟
چەند ناوازەیە کاتێک مرۆڤ گوێ لە بێدەنگیی خۆی دەگرێت، چاوەکانی بەئارامی لێک بنێت، گەشتێک بۆ بێدەنگییەکەی ناو ناخ و هەست و سۆز و هزری خۆی دەکات، گوێ لە دەنگە نەبیستراوەکانی تان و پۆی ناو ناخی بگرێت، جارێک بە دەشت و چیا و دۆڵەکانی هەست و سۆزیدا بێت و بڕوات، جارێکی دیکەش بەناو ڕووبەڕووبوونەوەی بیرۆکە و بۆچوونەکانی هزردا بچێتەوە، ئاوڕێک لە ڕابردوو بداتەوە و نیگایەکیش بخاتە سەر ئایندەی. لەناو ئەم گەشتانەدا هەمیشە بوار دەگوزەرێت بۆ ئەوەی بتوانرێت پارچە موزیکێکی جوانی ژیان بەدی بکەین یان دابڕێژین. خۆ ئەگەر بەسەر پاشماوەی شارێکی ڕووخاوی ناو ناخیشماندا تێپەڕێن، ئەوا بەلایەنی کەمەوە ئەبێت بە ئەزموونێک و گەلێک جاریش پاڵنەرێک بۆ ئەوەی لە بەردەکانی ئەو شارە ڕووخاوەدا، خانۆچکەیەکی نوێ، گەڕەکێکی نوێ و شارێکی نوێ یان بەلایەنی کەمەوە باخچەیەکی ڕەنگاوڕەنگی لێ بنیات بنێینەوە.
گوێگرتن لە بێدەنگی جیهانێکی نەردین و تایبەتە، تەنیا ئەو کەسەر چێژ و سوودی لێ وەردەگرێت، کە دەتوانێت بەرجەستەی بکات، کە بچێتە ناو ئەو جیهانە بێدەنگەوە، نەک تەنیا جیهانە بێدەنگەکەی ناخی خۆی، بەڵکوو
لەناو ئەم جیهانە جەنجاڵەی سەردەمدا گوێگرتن لە بێدەنگیی کەسێک، چوونەناو پەیام و گفتوگۆی پشت زەردەخەنەیەک، گۆشەنیگایەکی چاوەکان، لێوێکی خەمبار، ناوچەوانێکی گرژ گەلێک جار دەتباتە ناو ئەو جیهانەی کە لەوانەیە بە وشە و دەربڕینێکی ئاسایی نەتوانرێت بەرجەستە بکرێت. جیهانی بێدەنگی و هێماکان جیهانێکی پڕ وشە و دەربڕینە، پڕ هەست و سۆزە، ئەو جیهانەیە کە دەتوانێت ناخی دوو مرۆڤ تێکەڵ بە یەکتر بگات و بچنە ناو قوڵایی ڕۆحی یەکترەوە، ئەگەرچی لە یەکتر دووریش بن.
دەڵێن: ئەگەر بەردەوام بیرت لە کەسێک کردەوە، ئەوا بێگومان بەر لەوەی کە ئەو کەسەش بە هەمان شێوە بەبەردەوامی خەیاڵی لەلای تۆیە.
ئەمە ئەو جیهانە بچووکە بێدەنگەیە کە دوو هەست، دوو ڕۆح، دوو هزر و دوو کەسایەتی پێکەوە دەبەستێتەوە.
ئایا ئێستا دەتوانین گوێ لە بێدەنگیی ناخی خۆمان و کەسانی دیکەش بگرین؟




گەمەی ئاگر… یوسف مەنتک ئەحمەد

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن …..گەمەی ئاگر




هێزی میللی کوردی، جەنگی سوریا، ئەمریکا و ڕوسیا …. ئاشتی ئیبراهیم ئەفەندی

لە میدیا جهیانیەکان و ناوچەییەکان، جەنگی سوریا لە ژیر ناونیشانی “جەنگی مەدەنی”، پێناسە و ناسێنراوە، بە کۆمەڵگەی نێو نەتەوەیی. پێویستە ئەو ڕاستییە بوترێت، کە ئەو ناونیشانە نیوەی ڕاستە، نیوەکەی دی باسی لێوە نەکراوە کە، جەنگی سوریا ” جەنگی مەدەنی و جەنگی جیهانی سێیەمە”، کە لە سەرەتای ئەو سەدەیە، بە شێوەیەکی جیاوازتر، لە جەنگی جیهانی یەکەم و دووەمی سەدەی ڕابردوو، پەیڕەو دەکرێت، لەلایەن زلهێزەکانی ناوچەکە، دنیا و ئەو وڵاتانەی کە لە ڕووی ئابووری پێگەی بەهێزیان هەیە لە بازاری دنیادا.
ناساندنی جەنگی سوریا، بە “جەنگی مەدەنی”، لە نێو کۆمەڵگەی نێو نەتەوەیی، لە لایەن میدیای زلهێزەکانی دنیا، بە مەبەستەوە کراوە. زلهێزەکانی دنیا دەیانەوێت، خۆیان بدزنەوە لە لێپرسراوەتی ئەو تاوانە گەورەیەی کە ٧ ساڵە، ئەنجام دەدرێت دژ بە مرۆڤایەتی، کە لە ئەنجامیدا، چوار سەد هەزار سوری کوژراون، پێنج میلیۆن پەنابەرن، شەش میلیۆن دەربەدەر و بێ جێگە و ڕێگەن. ئەگەر سەرنج بدەین، لە هیچ میدیایەکی جیهاندا، لە ژێر مانشێتی “جەنگی جیهانی سێیەم” دا ڕووداوەکانی سوریا ڕووماڵە ناکرێن.
“جەنگی مەدەنی”، لە واقیعی دنیای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هەیە، کە لە ئەنجامی ناتەبایی و کێشە و نەگونجانی گەلانی ناوچەکە لەگەڵ یەکتری وەکو، ناتەبایی، نێوان کەمە نەتەوەکان. بوونی گروپی ئیسلامیی هەڵگری مەزهەبی جیاوازی وەک شیعە، سونە، سەلەفی و سۆفی و دەیانی دی. بوونی بیروباوەڕی چەپ و عیلمانی، کێشەی سەڕۆک و دەسەڵاتی دیکتاتۆر و گەندەڵی و پیسخوری کە گەشەی زیاتری کردوە. دەستدرێژێ ناڕەوای زلهێزە ناوچەیکانی وەک ئیران و تورکیا بۆ وڵاتانی دراوسێی وەک سوریا، عیراق، لبنان.

ناکۆکی نێوان زلهێزەکانی دنیا بۆ بەرژەوەندیی و دەستەکەوتی ماددی لە ناوچەکەدا، چی لە سەپاندنی دەسەڵات و هەیمەنەی خۆیان، چی بۆ بوون بە تاکە هێز لە سەر ئاستی دنیادا بە تایبەتی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا کێشەیەکی بەردەوامە. وەک ئەوەی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ڕوویداوە، زلهێزەکانی دنیا، ئەوروپا، ڕوسیا، ئەمریکا و تا دەگات بە چین، مەترسی سەرهەڵدانی گروپی سیاسیی و ئایینی و مەزهەبییان لە نێو خودی وڵاتەکانی خۆیاندا هەیە و لە سەرەتای سەرهەڵدانیەتی، کە دەیانەوێ پێشی پێ بگرن، بەهۆی ئەوەی، مەترسی دروست دەکات، لە سەر بەرژەوەندییەکانیان، سنووری دەسەڵات و یەکگرتوویی وڵاتەکانیان. نمونەیەکی دی ئوسترالیا، کێشەی لەو جۆرەی هەیە، بە تایبەتی بەهۆی ئەوەی، هاوسنووری ئاوە لەگەڵ مالیزیا و ئەندۆنیژیا، کە دوو دەوڵەتن و بزوتنەوەی ئیسلامیی تێددا لە گەشە کردنە، هەروها رێژەیەک لە ئەوانەی کە ڕوویان لە ئوسترالیا کردەوە لە وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوڕاست و ئاسیاوە هاتوون کە زۆربەیان موسڵمانن. هێزە توندڕەوەکان لە نێویاندا لایەنگریان دروست کردوە، هەر چەند بە رێژەیەکی ئێجگار کەمن، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا، ئوسترالیا هەر لە ئێستاوە لە هەوڵی ئەوەدایە، کە پێشگیری لە گەشەکردنیان بکات. ئەمانە هەمووی هۆکاری گرنگن و بوون بە هەوێنی، هەڵگیرساندنی “جەنگی مەدنی و جیهانی سێیەم ” لە سوریا.

زلهێزەکانی دنیا، خوێندنەوەی تەواوی بارودۆخەکەیان کردوە، زانیارییان هەیە کە کام گروپی توندڕەو، لە کام وڵاتی زلهێز مەترسی سەرهەڵدان و گەشەکردنی هەیە، کە ئەمە هۆکارێکی گرنگە، هەر یەکە و لای خۆی ئەو گروپە وەک کارتی فشار بەکاردەهێنێت دژ بە ئەوەی دی بۆ سەپاندنی مەرجە سیاسیی ئابووری و سەربازیەکانیان. نمونە، ئەمریکا زانیاریی هەیە، کە ئەو گروپە چەکدارەی لە غوتە، دژ بە ئەسد ڕاوەستاون، ئەو گروپەن کە ڕوسیا مەبەستی لەناوبردنیانی هەیە، لە ئەنجامی ئەوەدا، ئەمریکا ژیاندنەوەی داعش و ئەو جۆرە گروپانە، وەک هەڕەشەیەک دژ بە ڕوسیا بەکاردەهێنێت.
بە دڵنیاییەوە، پێشوەخت پلان و تاکتیک و ستراتیژیەتی ئەو جەنگە دارێژراوە، لە لایەن زلهێزەکانی دنیا. گۆڕەپانی جەنگ، پێشوەخت دیاری کرابوو، کە شوێنێک بێت، دوور بێت لە وڵاتەکانی خۆیان. هەروها مەبەستیان بوو، جەنگێک هەڵگیرسێنن بۆ ئەوەی هەموو لایەنگر و دۆستی هێزە توندڕەوەکان، لە چوارقورنەی دنیا ڕووی تێبکەن، لە یەک شوێن کۆببنەوە بۆ ئەوەی لەناوبردنیان ئاسانتر بێت.

جەنگی سوریا، ڕۆژ دوای ڕۆژ، سەختر و خوێناویتر دەبێت، تا گەیشتووە بە ئاستێک نەتەوە یەکگرتووەکانیش دەسەڵات و توانای ڕاگرتنیان نییە، نمونە مانگی ڕابردوو نەتەوە یەکگرتووەکان، بۆ ٣٠ رۆژ ڕاگرتنی جەنگیان ڕاگەیاند بەڵام هەندێک لە لایەنەکان پشتگوێیان خست بە تایبەتی تورکیا. هۆکاری ئەوەش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە گەلێک گروپی چەکدار، وڵاتانی ناوچەکە و دنیا لەو جەنگەدا ئاڵاون.
لە سەرەتای هەڵگیرساندنی شەڕی سوریا لە ٢٠١١وە، بە سەدان گروپی چەکدار یەکیان گرتوە، هەر زلهێزکی دنیا و ناوچەکە جگە لە سوپای فەرمیی خۆیان بە دەیان گروپی چەکداریان لە ژێر ناوی جیاجیادا دروستکردوە، کە لە ئاکامدا نزیککردنەوەیان لە یەکتر ئاسان نییە هەر یەکیان مەرج و ئامانجی تایبەتی هەیە.

تورکیا، دوژمنی سەرسەختی کوردە بە تایبەتی یەپەگە. ئەنقەرە، نەک هەر ئازادی بە میللەتی کورد ڕەوا نابینی، بگرە هەموو جارێکیش پێداگری دەکات لەوەی کە دەبێت کورد تەنیا لە دانیشتن و گفتوگۆکانی “ئاشتی”یشدا ئامادە نەبن. ئیران و ئەسەد و عیراقیش بەهەمان شێوە. ئیران و ڕوسیا، پشتیوانی لە مانەوەی ئەسەد دەکەن. ئەمریکا دژیانە لەگەڵ ئەوەی ئەسەد، وەک کابرایەکی عیلمانی خۆی دەنوێنێت بەڵام لە هەمان کاتدا بەکرێگیراوی روسیایە، کە دوژمنی سەرخەتی ئەمریکایە. ڕوسیا، خوازیارە شەڕی جیهادیەکان بە ئەسەد بکات لە غوتە و لە ڕێگەی ئەوەوە بە یەکجاری لە نێویان بەرێت، بەهۆی ئەوەی ئەو جۆرە گروپە، ئەوانەن کە مەترسیان هەیە لە نێو ڕوسیا گەشە بکەن. گروپەکانی غوتە، سی گروپن نەگونجاون، کاتێک کە دێتە سەر دابەشکردنی پشک و بەرژەوەندیی، دژ بە یەک دەچنە سەنگەر.

هەموو لایەنە بەشداربووەکان، تەماحی ئابووری، سیاسیی و سەربازیان لە ناوچەکەدا هەیە، وەکو ئیران و تورکیا خوازیارن ئیمپراتۆریەت لە ناوچەکە دابمەزرێنن. ڕوسیا، ئەوروپا و ئەمریکا بۆ تەماحی ئابووری و دەسەڵات و هەیمەنە دەجەنگن. گروپە توندڕەوە ئیسلامییەکان دوای سەرکەوتنیان دەیانەوێت، بنەکەیەک بۆ خۆیان دابمەزرێنن لەوێوە پەلوپۆ باوێن و سنووری دەسەڵاتیان فرەوان بکەن و دەستبگرن بەسەر خیروبێری ناوچەکە. تەنیا کورد نەبێت کە تەماحی هیچی نییە، تەنیا بەدەستهێنانی ئازادی و فەراهەم کردنی ژیانێکی هێمن و ئاسودە لە سەر ئەرز و خاکی خۆی لە نێو چوارچێوەیەک و دەسەڵاتێکی سیاسیی فەرمی. کورد میللەتێکی موسالیمە، چاوی لەوەدا نییە، دەست بگرێت بەسەر خێروبێر و سامانە سروشتیەکانی ناوچەکە یان ئیمپراتۆڕیەت دابمەزرینێت، دەستدرێژی بکاتە سەر ماف و ئازادی میللەتانی دی هەر وەک چۆن ئیران و تورکیا لە هەوڵی ئەوەدان.
گرفتەکان، لەو ناوچەیەدا، گەلێک ئاڵۆز و تێکهەڵکێشراون، زۆرینەی سادەی نێو میللەتەکان سەرودەری لێ دەرناکەن، بە تایبەتی خەڵکی سادەی سەر شەقامی کوردی. بە دڵنیاییەوە بۆ دەزگای هەواڵگری، زلهێزەکانی دنیا و ناوچەکە بە تایبەتی بۆ ئیتیلاعات و میتی تورکی گەیشتوون بە سەرە داوەکان، لەسەر ئەو بنەماییەدا پلان بۆ دژایەتی و جەنگ و هێڕشە سەربازییەکان دادەڕێژن، لە سەر مێزی گفتگۆدا داواکاری و مەرج و ئامانجە سیاسی، سەربازی و ئابوورییەکانیان تاوتوێ دەکەن.

لە بارودۆخێکی جەنجاڵی لەو جۆرەدا، لە ڕۆژئاوای وڵات، بە هیمەتی شەڕەڤانان، جەماوەرەکەی و سەرکردەکانی، خۆڕاگریەکی بێ وێنەیان لە مێژوودا تۆمار کردوە، وێرای ئەوەش، لەم بارودۆخە دا کورد پێویستی بەوەیە، یەک بگرێت، خۆی ڕێکخات لە هەر چوارپارچەی کوردستان، هێزێکی چەکداری میللی سەرتاسەری پێکبهێنێت، کە بێ گومان، ئەگەر هەوڵی جدی بۆ بدرێت، ئەو هێزە میللییە ژمارەی لە ٢٠میلیۆن کەمتر نابێ، لە ژێر یەک ئاڵا و ڕابەرایەتی یەک سەرکردایەتی، دڵسۆز ئاراستە بکرێت، لە هەر لایەک مەترسی، هەڕەشە و شەڕ دژی کورد هەڵگیرسا، ئەو هێزە ڕوو لەو شوێنە بکات و کاری بەوە نەبێت کام زلهێز یان کام وڵات شەڕی کێ دەکات. بەمجۆرە کورد، دەتوانێت لە گۆڕەپانەکە سەنگێکی قورستری هەبێت، هەموو لایەنەکان هەژماری بۆ بکەن و لێی بگەرێنەوە. لە دەرئەنجامدا، رێگر دەبێت لە دووبارە بوونەوەی کارەساتی جۆری ئەنفال، هەڵبجە و شەنگالێکی دی و بە تاڵان بردنی ماڵ و منداڵی. تا هەتایە ئیتر کەس ناتوانێت جارێکی دی نەک تەنیا دەستدرێژی بکاتە سەر خاک، بەڵکو ناتوانێت پەنجە بۆ یەک تاڵە مووی سەری یەک ئافرەتی کوردیش درێژ بکات.




لە بەرانبەر ئاوێنەدا … شێعرێک له ماسیمۆ بۆنتێمپللی


پێشه‌کی و وه‌رگێڕانی: زانکۆ یاری

ماسیمۆ بۆنتێمپللی (Massimo Bontempelli)، ڕۆمان‌نووس و شاعێر و ڕەخنەگری بەناوبانگی سەدەی 19ی زایینیی ئەدەبیاتی ئیتالییه کە لە ساڵی 1878 لەدایکبووەو لە ساڵی 1960دا کۆچی دوایی کردووه.
ماسیمۆ لە پەرەپێدان و پێشکەوتووبوونی ئەدەبی ڕیالیزمی جادووییدا بارێکی گرنگی بووە، ۲۳ کتێب لەم نووسەرە بەجێماوە. ڕۆمانی”مرۆڤەکان لە تێپەڕبینی ڕۆژگار” کە بە فارسی وەرگێڕدراوە و ڕۆمانی “شەتڕەنج لە بەرانبەری ئاوێنەدا” کە له ۱۹۲۲ نووسراوە و یازدە ساڵ دواتر بەنێوی “Chess Set in the Mirror”، بڵاو کراوە. ڕۆمانی “”La scacchiera davanti allo specchio نووسراوەیەک لەمەڕ شەتڕەنج نییە، بەڵکوو خوێنەر ڕووبەڕووی چیرۆکێک سەرقاڵ دەکات کە جار وایە بۆ پێکەنین هانی دەدات. بۆ بێژەری چیرۆکەکە، هێدی هێدی خۆی لەنێو ئاوێنەکەدا دەدۆزێتەوە و کەسایەتیی سەرەکیی ئەوە کوڕێکی تەمەن دە ساڵانه کە خۆی لەو پەڕی ئاوێنەکە و لە دونیایەکی جیاواز دەبینێتەوە کە بە هۆکارێکی نادیارەوە، لە ژوورێکی خاڵی حەپسکراوە و لەسەر شۆمینەیەک، تەنیا سوارەی شەتڕەنج و ئاوێنەیەک دیارە و ئیدی هیچ. نه هەر ژوورەکه، بەڵکوو ئەوپەڕی دیمەنی دەرەوە ناخۆش و دڵگیره.
شێعری “لە بەرانبەر ئاوێنەدا” (بە ئیتالی: Davanti allo specchio)،یەکێک لە شێعره سەرنج ڕاکێشەکانی ماسیمۆ_یە و ئەمه یەکەمین وەرگێڕانی کوردیی ئەو شێعرەیه که لێرەدا دەیخوێننەوه:

له به‌رانبه‌ر ئاوێنه‌دا
له ڕۆژێک
ڕووناک له تێشکی هه‌تاو
پڕ له ئاوات و ئاکام
پڕ له شنه بایێک که له په‌نجه‌ره‌وه دێته ناو،
سه‌ر خۆش له بۆنی گوڵانی نێو بێستان
له شوێنێکی بێده‌نگ
هه‌ستی به‌خته‌وه‌ر بوونم ده‌کرد
به‌خته‌وه‌ری به هۆی ئه‌فسوونی سروشت
هه‌ڵده‌فڕم
له به‌رانبه‌ری ئاوێنه،
که‌زییه‌کانم ڕازانه‌وه
ڕوخساریشم،
به ئه‌سپایی گۆرانی ده‌ڵێمه‌وه
هه‌تاوی ئاگرین
که‌م که‌م به‌ره‌و ڕۆژئاوا ده‌چێت
شه‌و کۆتایی پێ دێ
بێده‌نگی ‌دووری تێک شکاندبوو
خۆم له به‌رانبه‌ری ئاوێنه‌دا نوێ هاته پێش چاو
به‌ڵام به‌داخه‌وه،
ده‌نگی من شوێنێکی تێ نه‌شکاند
له ناکاۆ ڕۆحم خه‌مین بۆ
ته‌نانه‌ت بولبوولیش
نه‌یده‌چریکاند…

(ئه‌م بابه‌ته له گۆڤاری پارناس [زانستگای کوردستان]، ژماره‌ی 10و9، زستانی 2714 چاپ کراوه)




کچێك لەباران … شیعر: هاوار تەیب … دەنگ: کەمال میرەکی




ئه‌م مه‌مله‌كه‌ته‌ …. حه‌مه‌ هیوا

حه‌زده‌كه‌م عاشق ببم
عاشقی كچێك كه‌ به‌زۆره‌ملێ پارچه‌یه‌ك
قوماشی كرابێته‌ سه‌ر
عاشقی كچێك هه‌موو ژیانی له‌ ژورێكدا به‌سه‌ربردبێ
هه‌موو خه‌ونی هه‌بوونی كه‌مانچه‌یه‌كی ڕه‌ش و لێكردنه‌وه‌ی گوڵێكی ئه‌رخه‌وانی بوبێ،
كچێكم خۆشبوێت كه‌ پێم بڵێت تا دواهه‌مین سه‌فه‌ر وه‌ك كۆچكردویه‌ك له‌گه‌ڵت ڕێده‌كه‌م.
هه‌موو به‌یانیه‌ك
به‌ ئاوازی په‌ڕه‌سێلكه‌كان له‌ خه‌و به‌ ئاگا بێین
و
له‌ ده‌شتاییه‌ك پێكه‌وه‌ نوقمی چاوانی یه‌ك بین و كه‌روێشكێكی سپی و سۆڵ بێت
و
ئۆكۆردیۆنمان بۆ بژه‌نێت
گشت په‌پووله‌كان بێن و به‌ دیارمانه‌وه‌ بنیشن و بفڕنه‌وه‌.
……
نیشتیمانم خۆش ناوێت،له‌ بری نیشتیمان مناڵێكی سواڵكه‌رم خۆشده‌وێت و هه‌موو پیرۆزیه‌كان ده‌كه‌م به‌ فیدای،ئاڵای نیشتیمان ده‌هێنم و پارچه‌ پارچه‌ی ده‌كه‌م وه‌ك په‌ڕۆیه‌ك و فرمێسكی گشت مناڵه‌ بێنازه‌كانی پێ ئه‌سڕمه‌وه‌.
نیشتیمانی من لێوان لێوه‌ له‌ بونی حاجی ئاغاكان،گشت حاجی ئاغاكان له‌ گۆڕه‌پانێكی لماویدا كۆده‌كه‌مه‌و
گشت كچه‌ غه‌مگینه‌كان له‌ زیندانی ئه‌واندا ده‌رده‌هێن،وه‌ك ڕیشۆڵه‌یه‌ك له‌ قه‌فه‌زدا،بۆنی مرۆڤ بونیان پێ ده‌ناسێنم.
……
له‌م مه‌مله‌كه‌ شانازی هیچ شتێك ناكه‌م
لێره‌
منداڵه‌كان له‌ بری ئه‌وه‌ی
فێری وه‌فاداری و خۆشه‌ویستی بكرێن،
فێری لێكردنه‌وه‌ی گوڵ ده‌كرێن
دایك و باوكانی ئێره‌،
له‌ بری ئه‌وه‌ی وه‌چه‌كانیان فێری پاكیزه‌یی بكه‌ن
فێر ده‌كرێن،
لاپه‌ره‌ی كتێبه‌كان بدڕن و كۆلاره‌و فرۆكه‌ی پێ دروست بكه‌ن،
لێره‌ له‌ بری ئه‌وه‌ی مرۆڤه‌كان گوێ له‌ میوزیك بگرن،
گوێ له‌ مه‌لاكان ده‌گرن،
ئه‌و مه‌لایانه‌ی پێیان وایه‌
شه‌ره‌ف له‌ پارچه‌ گۆشتێك دایه‌
ئه‌و مه‌لایانه‌ی كه‌ پێیان وایه‌
لێدانی دایك و باوك شیفایه‌!

10/3/2018




قازانجی جەنگ لە چیدایەو بۆ کێیە …؟! … موزەفەر عەبدوڵا

لەمساڵدا بای ١٧ملیارو نیو چەکمان فرۆشتوە … پۆتین وادەڵیت.….

لە سەرەتای ساڵی ١٩٩٠ وە ،کە بە کۆتایی هاتنی جەنگی ساردی نێوان بلۆکی ڕۆژئاوای سەرمایەداری بازاری ئازاد بە ڕابەری ئەمریکاو، بلۆکی ڕۆژهەڵاتی سەرمایەداری دەوڵەتی بەڕابەری یەکێتی سۆڤیەتی بەناو شۆسیالیستی هەرەسهێناوە ،تا ئیستا هەمو مێژووی سەدەکانی ڕابردوو بە قەد ئەم نزیک بە سی ساڵە جەنگی کارەساتباری بەخۆیەوە نەدیوە .ئەو کوشتو کوشتار، ئاوارەیی ، دەربەدەری ، پەنابەری ، بیکاری ، هەژاری ، قاتوقڕی و دوژمنایەتی یە نیوان خەڵک کە دورستیان کردوەو ڕویانداوە لەهەمو میژویی رابردوی سەدەکانی تری نەبوە.لە کاتێکدا هۆشیاری و زانستو زانیاری و لەهەمو بوارێکدا لەهیچ سەردەمیکدا وا پەرە سەندو نەبوە.هەر بۆیەش لەم سی ساڵە هەواڵو پرسو ڕاگورینەوەو هەڵوێست گرتن لەبارەی جەنگەوە بەشی نیوەی زیاتری هەمو دامودەزگای ڕاگەیاندنەکان و قسەوباسی سیاسەتمەداران و هەر مرۆڤێکی ئاسایی بوە وەکوەک پیویستی خواردنی رۆژانەی لێهاتوە.

بەڵام زیاتر بونی کارەساتەکان لە رووی سیاسی یەوە لەوەدایە کە بەشی هەرە زۆری مرۆڤەکان ، تەنانەت ڕاڤەکارە سیاسی یەکان و چاودێرانیش ، پێیان وایە هۆکاری ئەم جەنگانە لەسەرو ئیرادەی مرۆڤەکان و حزب و دەسەڵاتو ڕژێمو سیستەمە سیاسی یەکەی دونیادایە. زۆر بە دەگمەن دەبینین و دەبیستین دەخوێنیەوە کە ئاماژە بەوە بدەنو جەختی لێبکەنەوە کە بابە جەنگ درێژەی سیاسەتە بە شێوەی هەرە توندو تیژی یەکەی .سیاسەتیش جگە لە سەرخانی ئابوری زیاتر هیچی تر نی یە . ئەم ڕایە لەسەر جەنگ هەمو ڕاڤەکاران و سیاسەتمەداران و چاودیران لە من باشتر دەزانن بەڵام کێشەکە ئەوەیە کە دەگمەنیان لە ڕوانگەی ململانێی و بەرژوەندەی ئابوری و سیاسی یە چینایەتییەوە هەم لە تێزو ڕایەکەو هەم لە جەنگەکان دەڕوانن.

بەڵام کاتێك جار جار قسەی هەندێك لە سەرۆکەکانی جیهانمان بەرگوێ دەکەوێت لەسەدا سەد ڕاستی ئەو ڕاو تێزەمان بۆ دەسەلمێت کە بەڵێ هەمو جەنگەکان پێویستی یەکی حەیاتی ئابوری سیستەمە چینایەتی یەکانن لەوەی کۆمەڵگا دابەش بوە بەسەر چینە کۆمەڵایەتی یەکان لە دەوری موڵکداری تایبەتی . وە ئەمەش بۆتە هۆکارو سەرچاوەی سەرەکی هەڵگیرسانی جەنگ.سیستەمی ئابوری وسیاسی ئەم دوو سێ سەدەیەیەش کە سەرمایەو سەرمایەداری یە جەنگی کردۆتە پێویستی یەکی هەمیشەیی بۆ بەدەست هینانی قازانجی سەرمایەو ڕاگرتنی دەسەڵاتەکەی.
جا ئەم قازانجەی سەرمایەیە لە زۆر بوارەوەیە.یەکێک لەو بوارانە قازانجە لە بواری فرۆشتنی چەکو تەقەمەنی.ئەمە لە قسەکەی فلادمیر پۆتین بە ئاشکرا دیارە کە لە کؤبونەوەی لەگەڵ دەزگایەکی کاروباری جەنگو پیشەسازی چەک کردونی و دەڵیت
تەنها لەمساڵدا زیاتر لە ١٧ ملیار دۆلار چەکمان فرۆشتوە.

جا خوێنەرانی ئازیز..! کاتێک ئەم ڕێژە قازانجەت بەرچاو دەکەوێت کەمێک بیری لیبکەوە ئەمە تەنها ژمارەیەکی ڕووت نی یە لە دەمی پۆتین وەک بایەک دەرپەڕی بێت ..نەخێر ! بەڵکو ئەم ژمارەیە مانای قوڵی ئابوری وسیاسی و..هتد هەیە.
ئەو روسیایە لە سەرەتای نەوەد کە هیچ نەبو لە دوای هەرەسی سۆڤیەت و ئەمریکا وەک مشک یاری پێدەکردو شاپو شەپازلەی لێدەدا بە تایبەتی لە دەورانی یەلستن. ئیستا بۆتە ئەو زلهێزەی کە پۆتین زۆر جار شاپو شەپازلە لە ئەمریکا دەدات .
دیارە ئەم ١٧ ملیار قازانجە دەچیتە سەر ئابوری روسیا کە ئابوری سەرمایەداری یە نەک فیودالی و کۆیلایەتی . ئینجا جا بیهێنینە پیشەو چاو ئاخو خودی ئەمریکاو فەرەنساو بەریتانیاو ئەلمانیاو چین و زۆری تر جەند قازانجیان تەنها لەمساڵدا کردو؟!!
پرسیارێکی سەرەکی تر ئەوەیە ئەم هەمو چەکە بەسەر کێو کەی ولەکویدا بەکار هاتووە ؟! بیگومانە هەموی بە سەر ئیمەدا لەم وولاتانەی وەک عیراقو سویاو لیبیاو یەمەن و وولاتانی تری گیرۆدە بە قەیرانو ململانی و شەر لە کیشوەرەکانی تریش.وە کە لە داهاتوشدا جەنگی تر .تەنانەت جەنگیکی تری سەرتاپاگیری جیهانی لەبەردەم دەرگاماندایە ئەگەر دژی ئەم جەنگانەی ئیستا نەوەسینەوە.

با بیهێنینە بەرچاومان تەنها بەم حەڤدە ملیار دۆلارە چەکو تەقەمەنی یە چەند کەس لەم ووڵاتانە کوژراونو بریندارو پەککەوتە بونو ئاوارەو برسیوبێکارو هەژار بون..هتد
بیهینینە بەرچاومان ئەگەر ئەم ١٧ ملیارە تەنها بۆ بواری تەندروستی بەکارهاتبا لە ڕوسیا خەڵک چەند سودمەند دەبون.ڕەنگە بڵێن و بپرسن ئاخر روسیای پۆتین لە فرۆشتنی ئەم جەنگەو چەکانە قازانجی کردوە بۆ باشو باشتر کردنی ژیانی خەڵکەکەی.؟!
گومانی تیا نی یە ئەمە ڕای هەندێک لە نوسەرە نوکەرە بەئاگاکانی دەوری پۆتین و ترامپەن کە بۆ قازانجی سیستەمەکەیان دەیکەن. یان نوسەرەگەمژەکانی خوارەی سیستەمەکەیانن کە بەرامبەر کرێی نوسینکەکانیان وەری دەگرن تا ئێوارە قاپە ئارەقە فەلەکەیانی پێ بخونەوە .خۆ ئەگەر ئەمە رای بەشێک لە و خەڵکە ستەملیکراوە بێت ئەوە ئاکامی نا هۆشیاری چینایەتی وگێژ بونیانە بە بیروباوەری نیشتیمانچێتی و نەتەوەچیتی ئەو دیاردە سیاسی یانە.
لە ڕاستیدا ئەگەر ئەو جەنگانەی بەناوی پاراستنی خەڵکی ئەو ووڵاتانەوە کراوە کە ڕژیمەکانو سەرۆکەکانیان بەرییان خستون وا پڕوپاگەندەی بۆ دەکەن وەک پۆتین و ترامپ و بلیرو ئوردەگان و گەورەو بچوکیان ئەوە دەبو ئێستا لەو ووڵاتانە هەژاری و بێکاریو برسێتیو ئاوارەییو بێخانەولایەنیی دەیان دیاردەی تری خراپ نەبوایە.
بەڵام دیارە ١٧ ملیارەکەی پۆتین لەشەڕەکاندا تەنها لە قازانجی سەرمایەو سیستەمە سەرمایەداری یەکەیدایە.




دژایه‌تی شیعه‌ی عیراق بۆكورد خه‌تای ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ی خۆمان نیه‌؟ … عیماد عه‌لی

زۆرجار ئه‌و پرسیاره‌ له‌خۆمان ده‌كه‌ین؛ بۆچی ده‌نگی كاندیده‌كانی عیراق به‌ دژایه‌تی كورد زیاد ده‌بێت؟ وه‌ك دیاره‌ ئه‌م حاڵه‌ته‌؛ واته‌ دژایه‌تی كورد له‌ نێو پێكهاته‌ی شیعه‌دا زیاتربووه،‌ كه‌ له‌ كاتی رژێمی به‌عسدا به‌پێچه‌وانه‌وه‌ بوو، ئه‌میش؛ واته‌ ئه‌م گۆرانكاریه‌ گه‌وره‌یه‌ له‌به‌ر چه‌ند هۆكارێكه‌ كه‌ له‌ پاش روخانی سه‌دامه‌وه‌ هاتۆته‌ ئاراوه‌ و به‌ تایبه‌تی له‌ هه‌ڵبژاردنی پێشووه‌وه‌ بۆته‌ دیارده‌ له‌ نێو ئه‌و خه‌ڵكه‌ی باشوور و ناوه‌راستی عیراقدا، لێره‌دا قسه‌م له‌سه‌ر كۆنه‌به‌عسیه‌كان و پیاوانی رژێمی پیشوو نیه‌ و ته‌نها باسم له‌پێكهاته‌ شیعه‌كیه‌ به‌ گشتی، بۆ؟
له‌ رووی كۆمه‌ڵایه‌تیه‌وه‌ كه‌ هه‌ردوو پێكهاته‌ شیعه‌ و كورد هاوبه‌شێكی نزیك بوون له‌ زوڵموزۆری سه‌دام و له‌ پاش روخانی ئه‌و رژێمه‌، ناوچه‌كانی ناوه‌راست و باشوور له‌به‌ر هه‌ر هۆكارێك بێت ئه‌و پێشكه‌وتنه‌ی به‌چاو نه‌بینی كه‌له‌ كوردستان و له‌به‌ر كۆمه‌ڵیك هۆكاری بابه‌تی و خودی له‌ رووی سیاسی و ئابووریه‌وه‌ روویدا. به‌ڵام ئه‌وه‌ی ئه‌وێ زیاتر له‌ سه‌قامگیرنه‌بونی سیستمی سیاسی عیراق و هاتنه‌ ئارای قۆناغێكی كاتیی بێ یاسای تایبه‌ت به‌ هه‌رێم و پارێزگاكان و پشتبه‌ستن به‌ چالاكی كه‌سی و میزاجی شه‌خسی كاریگه‌ری گه‌وره‌ی له‌سه‌ر دیدی پێكهاته‌ی شیعه‌ بۆ كورد فه‌رزكرد . هه‌ستكردنی شیعه‌ به‌ دواكه‌وتنی له‌ زۆرینه‌ی ئاسته‌كاندا، له‌ ژیانی تایبه‌تی و گستیاندا له‌ كوردی هاوخه‌م و هاوبه‌شیان له‌ زوڵم و زۆری رژێمی سه‌دام به‌ پێچه‌وه‌انه‌وه‌ كه‌وته‌وه‌ و ئه‌وه‌ی لایان جێگیربوو كه‌ كورد له‌ مافه‌كانی ئه‌وان ده‌خوات و له‌سه‌ر حساب و نه‌وتی ئه‌وان پێشده‌كه‌وێت و ژیانی هاوڵاتیانی په‌ره‌ده‌سێنێت، بۆیه‌ زیاتر خه‌ڵكانی شۆفینی و كۆنه‌به‌عسی و ره‌گه‌زپه‌رست؛ رۆڵی گه‌وره‌یان هه‌بوو له‌ گۆرینی دیدوبۆچۆنی پێكهاته‌ی شیعه‌ له‌سه‌ر كورد، ئه‌مه‌ش له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی كورد به‌خۆی هیچ كارێكی ئه‌وتۆی نه‌كرد بۆ مانه‌وه‌ی هاوخه‌می و هاوسۆزی له‌ ده‌رئه‌نجامی هاوناڵاندنی ئه‌م دوو پێكهاته‌یه‌، له‌ پێناو هاوبه‌شی و به‌شداری هه‌مه‌چه‌شنی هه‌ردوولا و پێكهێنانی به‌ره‌یه‌كی هاوبه‌ش و درێژه‌پێدانی تادواجار و یه‌كترته‌واوكردن له‌ لایه‌كه‌وه‌، له‌ لایه‌كی تریشه‌وه‌ له‌ رووی ستراتیجیه‌وه‌ هیچ هه‌وڵێكیان نه‌دا بۆ بنیاتنانی ده‌وڵه‌ت كه‌ بۆهه‌تایه‌ پێویستمان به‌وان نه‌بێت. بۆیه‌ ته‌نانه‌ت هاوكێشه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كه‌ كۆرانێكی ئه‌وتۆی تێدا دروست بوو كه‌ گۆرانی هاوكێشه‌ی سیاسیشی له‌گه‌ڵ خۆیدا دروستكرد .
بێگومان دیدوبۆچونی سیاسی زاده‌ی به‌رهه‌می بیر و دیدی كۆمه‌ڵایه‌تیشه‌، به‌ تایبه‌تی به‌ پێی ئه‌و میكانیزمه‌ی هه‌ڵبژاردن كه‌ ده‌رهاویشته‌ و به‌رهه‌می دیدی خه‌ڵكه‌ بۆ به‌رنامه‌ و هه‌ڵوێست و دیدوبۆچونی كاندیده‌كان بۆ پرس و بابه‌ته‌ هه‌مه‌گیره‌كان و بۆچونی كاندیدیش له‌مه‌ر كورد و ژیان و گوزه‌رانی له‌ ده‌رئه‌نجامی كارگه‌ریی بینینه‌ مێژووییه‌ كه‌ڵه‌كه‌بووه‌كه‌ی تێڕوانینی عه‌ره‌ب بۆ كورد و ئه‌و ره‌گه‌زپه‌رستیه‌یه‌ كه‌ وه‌ك پشكۆی هه‌میشه‌ گه‌شاوه‌ له‌ هه‌ناویاندا ده‌تروسكێته‌وه‌ و، زۆرجار له‌ ئیره‌یی و چاوچنۆكی له‌هه‌ر جموجوڵێكی كورد وایانلێده‌كات ئاواته‌خوازن مانه‌وه‌ی كورد به‌ ژێرده‌سته‌یی ئه‌وانبن. ئه‌مه‌ ئه‌گه‌ر ژماره‌ كه‌مێكی خه‌ڵكی رۆشنبیر و مرۆڤدۆست و به‌ تایبه‌تی زۆرینه‌ی چه‌په‌كانیان لێده‌ركه‌یت، به‌ڵام زۆرینه‌ی ده‌نگده‌ر له‌ جۆری یه‌كه‌من و ئه‌وان ده‌رچوونی كاندیده‌كان یه‌كلایی ده‌كه‌نه‌وه‌، بۆیه‌ زۆرینه‌ی ئه‌وانه‌ی كه‌ ده‌نگی باڵایان له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كاندا هێنا له‌م جۆرانه‌بوون كه‌ دژایه‌تی ئاشكرا و نهێنی خۆیان بۆ كورد ده‌رده‌بری و زیاده‌رۆییان له‌ ره‌خنه‌گرتن له‌كورد ده‌كرد.
بۆ ئه‌م هه‌ڵبژاردنه‌” ئه‌وه‌ی تا ئێستاش عه‌بادی له‌سه‌ر ده‌روات و سڵی لێده‌كاته‌وه‌ و له‌به‌رچاوی گرتووه‌، پشتبه‌ستنه‌ به‌و بۆچونانه‌ له‌مه‌ر به‌ده‌ستهێنانی ده‌نگی ئه‌م جاره‌ی هه‌ڵبژاردنه‌كان، وا به‌ئاشكرا ده‌یبنین كه‌ هه‌موو بریاره‌كانی له‌مه‌ر كورد له‌م روانگه‌وه‌ ده‌دره‌كرێن و ته‌نانه‌ت له‌به‌ر ئه‌و ترسه‌ مافه‌ ده‌ستوریه‌كانی كورد ناسه‌لمێنێت، تاگه‌یشتۆته‌ ئه‌وه‌ی جه‌خت له‌ پێشێلكردنی زۆرێك له‌یاساكانیش ده‌كاته‌وه‌، ئه‌گه‌ر په‌یوه‌ندی به‌ كورده‌وه‌ هه‌بێت . بۆچی ئه‌م هاوكێشه‌یه‌ كۆراوه‌؟ ئه‌مه‌ زیاتر بۆ خودی ئاستی رۆشنبیری خه‌ڵكی عه‌ره‌بی عیراق و ره‌فتاری سه‌ركردایه‌تی و ده‌سه‌ڵاتی كورد و خۆنواندن و هه‌ڵوێستی نادروست بوو كه‌ وای له‌عه‌ره‌ب كرد بگه‌نه‌ ئه‌م وه‌زعه‌ و حه‌سودی به‌ كورد به‌رن و هه‌موو شتێك بكه‌ن بۆ گه‌رناه‌وه‌ی كورد بۆ چوارگۆشه‌ی یه‌كه‌م. خه‌تای ده‌سه‌ڵاتی كورد له‌وه‌دا بوو كه‌ هیچ پلانێكی بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ نه‌بوو و ره‌فتاری وای ده‌كرد كه‌ هانی ئه‌م بۆچونه‌ بدات، بۆ نمونه‌؛ ئیدعای هه‌ولێركردنه‌ دوبه‌ی ده‌كرد بێ گرنگیدان به‌ دوارۆژی كورد و، وه‌ك خۆنیشاندان و له‌خۆباییبوون ده‌جوڵایه‌وه‌، به‌رزكردنه‌وه‌ی باڵاخانه‌كان و پۆزلێدان، نمونه‌یه‌كی زۆر زه‌قن له‌مباره‌وه‌ بێ ئه‌وه‌ی هیچ جێگیربونێكی سیاسی له‌گه‌ڵدا بێت، كێ له‌دونیادا بینیوه‌تی كه‌ تۆ رزقت به‌ده‌ست كه‌سێكه‌وه‌ بێت و له‌ رزقه‌كه‌ی خۆی پیاوه‌تی به‌سه‌ره‌وه‌ بكه‌یت؛ كه‌س هه‌یه‌ چاكسازی گۆره‌پانی یاری تۆپی پێی شه‌عبی به‌غدای له‌ لایه‌ن نێچیروان بارزانیه‌وه‌ له‌بیر نه‌بێت، كه‌س هه‌یه‌ یارمه‌تی مادی خه‌ڵكی ناوه‌راست و باشووری عیراق زۆر جار له‌ زۆر بواردا له‌لایه‌ن ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌وه له‌بیربكات كه‌ جگه‌ له‌ هه‌ستوروژاندن هیچیتری لێسه‌وز نه‌بوو. به‌ ئه‌زمونی شه‌خسی له‌و كاتانه‌دا بۆمان دركه‌وت كه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی ناوه‌راست و باشووری عیراق چه‌ند له‌مه‌ر ئه‌و كرده‌وانه‌ له‌ رووی سایكۆلۆجیه‌وه‌ بریندار ده‌بوون. له‌ لایه‌كی تره‌وه‌ سیاسه‌تكردن و هاوپه‌یمانێتی له‌گه‌ڵ سونه‌ی عیراق كه‌شیعه‌ زه‌ده‌دیده‌ی ده‌ستی ئه‌وانبوون وایلیكردن كه‌ ئه‌و هاوخه‌میه‌یان كزبێته‌وه‌ و له‌بیربچێت و رۆژانی سه‌ختیان له‌به‌رچاونه‌مینێت.
بۆیه‌ ته‌نانه‌ت دژایه‌تی پێكهاته‌ی عه‌ره‌بی شیعه‌ی عیراق بۆ كورد به‌ رێژه‌یه‌كی گه‌وره‌ له‌ ده‌رئه‌نجامی هه‌ڵه‌ی كار و به‌رهه‌می سیاسی ده‌ستی ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌یه‌ زیاتر له‌وه‌ی خه‌تای ئه‌وان بێت. ‌




فه‌رهادی ڕه‌حمه‌تی : من نازانم له‌ كوێم ! …. ئامادەکردنی: هەژار تەها

” من نازانم له‌ كوێم ” ، ئه‌مه‌ ووته‌ی په‌نابه‌رێكی ئێرانییه‌ به‌ناوی فه‌رهادی ڕه‌حمه‌تی كه‌ له‌ ترسی نه‌بوونی پارێزگاری داوای مافی په‌نابه‌رێتی پێشكه‌ش به‌ دوورگه‌ی پاپانیوگینیا نه‌كردووه‌ كه‌ بۆ ماوه‌ی چه‌ندین ساڵه‌ له‌و دوورگه‌یه‌ ژیان به‌سه‌رده‌بات.
ڕه‌حمه‌تی ، ده‌ڵێت له‌ پاش گیانله‌ده‌ستدانی ئه‌و په‌نابه‌ره‌ كورده‌ی كه‌ له‌ شوباتی ساڵی 2014 دا گیانی له‌ده‌ستدا ، ئیتر متمانه‌یان نه‌ماوه‌ به‌وه‌ی كه‌ له‌لایه‌ن به‌رپرسانی ئه‌و دوورگه‌یه‌وه‌ بیان پارێزرێن.
به‌ ووته‌ی ڕه‌حمه‌تی ، هه‌رچه‌نده‌ دواتر كه‌یسی پێشكه‌ش كردووه‌ له‌ ناچاریدا له‌ ساڵی 2016 دا به‌ڵام كه‌یسه‌كه‌ی ڕه‌تكراوه‌ته‌وه‌ و له‌ ئێستادا خاوه‌نی هیچ به‌ڵگه‌نامه‌یه‌كی مانه‌وه‌ له‌و دوورگه‌یه‌ نییه‌.
په‌نابه‌رانی دوورگه‌ی پاپانیوگینا و ناورۆ كه‌ به‌شێكیان كوردن ئه‌و كه‌سانه‌ن كه‌ ویستویانه‌ به‌ قاچاخ و به‌ به‌له‌م ڕوو له‌ ئوسترالیا بكه‌ن به‌ڵام له‌ لایه‌ن هێزه‌ ده‌ریاییه‌كانی ئوسترالیاوه‌ ده‌ستگیركراون و ڕه‌وانه‌ی كه‌مپه‌كانی ئه‌و دوو دوورگه‌یه‌ كراون و هه‌رگیز له‌ ئوسترالیا نیشته‌جێ‌ ناكرێن.
ئێستا فه‌رهادی ڕه‌حمه‌تی و چه‌ندین په‌ناخوازی تر نه‌ مافی مانه‌وه‌یان له‌ پاپانیوگینیا نییه‌ و داهاتووشیان نادیاره‌.
سه‌رچاوه‌ : ماڵپه‌ری هه‌واڵی ئه‌ی بی سی نیوز