ڕووداو یەكێكە لە بینا سەرەكی و بنەڕەتییەكانی چیرۆك و لەپاڵ بیناكانی دیكەی (كات و شوێن و كارەكتەر)دا، بنیاتی دەقی چیرۆك پێكدەهێنن. (ئەرستۆ ٣٢٢ – ٣٨٤ پ.ز ) وەها پێناسەی ڕووداو دەكات كە ”كردارێكە سەرەتاو ناوەڕاست و كۆتایی هەیە.”١ یان دەگوترێت: ”زنجیرەیەك (ڕاستی واقیع)ن، لە ڕووی ئۆرگانییەوە پەیوەندیدارن بەیەكەوەو لە ڕێی سەرەتاو ناوەڕاست و كۆتاییەوە، خۆیان دەنوێنن.”٢ یاخود بە پێی ئەو چەمكەی كە (ڕۆناڵد بارد ١٩١٥-١٩٨٠) بۆی داڕشتووە ”بریتییە لە كۆمەڵێك ئەركی كارتێكراو لە لایەن هۆكارێك یان چەند هۆكارێكی تایبەتەوە.”٣ واتە هەمیشە ڕووداو بەهۆی هۆكارگەلێكەوە دێتەئاراوە، كە سەرەتای جوڵەیەك دروستدەكات و پاشان ئەو جوڵەیە بۆ خاڵێك بەرزدەبێتەوە، هەمیشەش خاڵێكی كۆتایی هەیە كە جوڵەكەی تێدا دەوەستێت، كە كۆتایی بە ڕووداوەكە دەهێنێت.

هەر ئەم ‌هێڵەشە، بە یارمەتی ڕەگەزەكانی دیكەی دەق، بنیاتی چیرۆكێكی هونەری دادەمەزرێنن، چونكە ”چیرۆك كاتێك فۆڕمی دەبێت كە وێنەی ڕووداوێكی تەواو دەگرێت، واتە كاتێك ئەو ڕووداوە سەرەتاو ناوەڕاست و كۆتایی دەبێت و پەیوەندییەكی ئۆرگانی هەرسێ بەشەكەكانی بەیەكەوە دەبەستێتەوە، چەشنی ئەو پەیوەندییەی ئەندامەكانی لەش بەیەكەوە دەبەستنەوە.”٤

ڕووداو، وەك بینایەكی گرنگی چیرۆك و ڕۆمان, پەیوەندییەكی پتەوی هەیە لەگەڵ گێـڕانەوەدا, ڕووداوی هونەری ئەو زنجیرە هەوڵكەوتانەن، كە بە گێڕانەوەیەكی هونەری گێڕدراونەتەوەو چوارچێوەیەكی تایبەت لەخۆ دەگرێت.
بێگومان مەبەستیش لە ڕووداویی هونەری، ئەو ڕووداوانەن كە چیرۆكنوس لە چوارچێوەی چیرۆكەكەیدا بە شێوازێكی هونەری دەیگێڕێتەوە، نەك خودی ڕووداوەكان خۆیان لە واقیعدا بەشێوەیەكی هونەری ڕویاندابێت.

هەر دەبارەی ئەم پەیوەندییەش دەگوترێت: ”گێڕانەوە ئەركی ئەوەیە لە دەقدا ڕووداوێك یان چەند ڕووداوێك بگێڕێتەوە، كەبەسەر پاڵەوانێك/كارەكتەرێك داهاتوون. بۆئەوەی گێڕانەوە هەبێت، پێویستە ڕووداوێك لە ئارادابێت، ئەگینا پڕۆسەی گێڕانەوە دروستنابێت و ئەوكاتەش دەق دروست نابێت.”5 وەك دەبینین، لێرەشدا ڕووداو وەك جەوهەرو هەوێنی دەق سەیردەكرێت، ئەمەش تێروانینی (ئەرستۆ)مان بە بیردێنێتەوە، كاتێك ڕووداو وەك جەوهەری تراجیدیا دەبینیت و ڕەگەزەكانی دیكەی وابەستەدەكاتەوە.6 بێگومان لە ژیانداو ڕۆژانە چەندەها ڕووداو دێنەئاراوەو ڕوودەدەن، ئەوەی وادەكات یەكێك لەو ڕووداوانە ببێتە هەوێنی چیرۆكێكی هونەری، گێرانەوەیەكی هونەریانەیە. دەبێت ڕووداوێك هەبێت و چیرۆكنوس بیگڕێتەوە، بەو پێیەش ڕووداو هۆكاڕێكی سەرەكییە بۆ بوونی گێڕانەوە، ئەگەر گێڕانەوەش نەبێت، ژانرێك بوونی نابێت بەناوی چیرۆكەوە.

(د.انگونیوس بگرس) لەبارەی بینای ڕووداوەوە دەڵیت: ”كۆمەڵە بەسەرهاتێكە كە حیكایەتخوان لە چوارچێوەیەكی دیاریكراو ڕیكیاندەخاتەوە، گەشەدەكەن و گرژدەن و بە پێی ئەو چوارچێوە هونەرییەی بۆی كێشراوەو پەیوەندییەكی تۆكمەشیان بە كارەكتەرەكانەوە هەیەو دواتریش بۆ خزمەتی (چنین) كارلێك دەكەن.”7 وەك دیارە، (د.انگونیوس) پەوەندییەكی دیكە ئاماژە پێدەدات، ئەویش پەیوەندی ڕووداوە بە ڕەگەزەكانی دیكەی (كارەكتەرو چنین)ەوە. ڕووداو لێرەدا دوای چنینی دەق دەكەوێت و خۆی لەو ڕێگەیەوە بەیان دەكات، كە چیرۆكنوس بە شێوەیەكی هونەری بۆی دەكێشێت.

هەرچی ڕووداو و كارەكتەریشە، هەمیشە دوو دووانەی لێكدانەبڕاون و كاردەكەنە سەر یەكتری. لەكوێ ڕووداوێك بێتەئاراوە، كارەكتەرێك، یان چەند كارەكتەرێك بوونیان هەیەو كاریگەریان دەكەوێتەسەر، یان بە پێچەوانەوە، دەشێت كارەكتەرەكان ڕۆڵی كارایان هەبێت لە ‌‌هێنەئاراوەی ڕووداوەكان.
هەمیشە ئامادەیی و هاتنەئاراوەی ڕووداو، لەگەڵ ڕەگەزەكانی دیكەدا، دیاردەیەكی پێشبینكراوە، چونكە ”سروشتی پەیوەندییەكانی كەسێتییە جۆربەجۆرەكانی نێو دەقی {چیرۆك}، لە خۆشویستن و ڕقلێبوون، سەركەوتن و شكستخواردن، لە دایكبوون و مردن، بزواتن و وەستان، كڕین و فۆشتن، سەرجەمیان هەڵچوونێك دەخوڵقێنن، كە دەبنە هۆی بەرهەمهێنانی كۆمەڵێك رووداو.”8 لەمەشدا هۆكاری یەكەم، لەبەرهەمهێنانی ڕووداوەكاندا دەگەڕیتەوە بۆ دەسەڵاتی كارەكتەر خۆی.

بەڵام بێگومان دەشێت جۆرێكی دیكە لە ڕووداو هەبن، كە هیچ دەسەڵاتێكی كارەكتەری تێدا نـەبێت و بگەڕیتەوە بــۆ دەسەڵاتێكـی ئیـلاهـی، یـان ســروشتی، وەكــو ڕوودانـی (هەرەسهێنانی بەستەڵكـی بەفر، غەرقبووبوونی كەشتییەك، كەوتنەخوارەوەی فڕۆكەیەك، باران و لافاو،…هتد)، بەڵام بێگومان كاركتەرەكان ئامادەییان هەیەو دەكەونە ژێر كاریگەری دەرئەنجەمەكانیانەوە. لەم ڕوانگەیەشەوە دەتوانین دوو جۆر لە ڕووداو دیاریبكەین، كە بریتین لە (ڕوداوی كەسێتی و ڕوداوی سروشتی/ئیلاهی).

بۆ گێڕانەوەی ڕووداوێك، دەشێت چیرۆكنوس پەنابەرێتە بەر چەندین سەرچاوەی جیاوازو لێیەوە ڕوداوی چیرۆكەكەی وەربگرێت. واتە سەرچاوەی چیرۆكنوس ڕەهایەو دەكرێت پەنابەرێت بەر چەندەها كەناڵی جیاواز، لەبەرئەوەی ”ئەو بابەتانەی سەرچاوەی چیرۆك پێكدەهێنن ناتوادرێت دەستنیشانبكرێت، وەك پەیڕەوێك بەسەر چیرۆكدا بسەپێندرێت، چونكە چیرۆكنوس سەربەستییەكی موتڵەقی هەیە لە هەڵبژاردنی هەر بابەتێكدا.”9 بۆیە لە ڕوی ئەم بۆچوونەوە (ڤێرجینا ۆڵف) دەڵێت: ”ئەوەی پێیدەگوترێت بابەتی گونجاو بۆ ڕۆمان شتێكە بوونی نییە، هەموو شتێك دەست دەدات بێتە بابەت. هەر هەستێك ، هەر سیفەتێكی هۆشی یان گیانی، دەتواندرێت بكرێتە بابەتی كارەكەو هیچ دركپێكردنێك نییە نەتواندرێت بەكاربهێندرێت.”10 ئەمەش پاسادانی ئەوە دەكات، كە لە بنەڕەتدا جۆرو چەندایەتی ڕووداوەكان نیین كە دەبنە هۆی سەركەوتنی چیرۆكەكە، بەڵكو ئەوە كارامەیی و ئاستی هونەریی گێڕانەوەی چیرۆكنوسە، كە ئایا دەتوانێت ڕووداوێك كە سرنجی ڕادەكێشێت، لە بەرگێكی هونەریی باڵادا بیگێڕێتەوە؟ بۆیە دەكرێت ڕووداوێكی سادەو ئاسایی چیرۆكێكی هونەری لێ بەرهەمبهنێرێت، چیرۆكنوس چـەندین دەلالەت و مانای جیاوازی پێببەخشێت و چـەندیـن لایەنی پەنهـانی تێـدا دركپێبكات. بە پێچەوانەشەوە، ئــەگەر چیرۆكنـوس ئاستی هونەریی و كارامەیی گێڕانەوەی لاوازبێت، دەشێت گێڕانەوەی كاراساتێكی گەورە، هیچ جێگەی سرنجی وەرگر نەبێت.

ئەرگەرچی وەك وتمان سەرچاوەی ڕووداوەكان ڕەهان و دیارینەكراون، بەڵام بە دیوێكی دیكەداو لە ڕوانگەیەكی جۆرایەتییەوە، دەتوانین دوو جۆر سەرچاوەی گشتی- ڕووداوی تێكستە گێڕانەوەییەكان دریابكەین، ئەوانیش مەبەستمان لە (ڕووداویی واقیعی و ڕووداوی ئەندێشەیی)ن. لە سەرچاوەی یەكەمیاندا، دەتواندرێت بگوترێت ”ڕووداوی چیرۆك سەرچاوەكەی واقیعەو چیرۆكنووس ڕتووشی دەكات، بۆ ئەوەی بیگەیەنێتە پلەی چیرۆك، لە شیوەیەكی ئەدەبی دا.”11 واتە دەبێت ئەو ڕواداوە واقعییە بخاتە قاڵبی زمان و گێڕانەوەیەكی هونەریانەو لە ئاستێكی ئاساییەوە، گیانێكی هونەریانەی بەبەردا بكات و بیگەیەنێتە ئاستێكی ئەدەبی.

لەم حاڵەتەشدا ئاراستەی كارتێكردنی نێوان واقیع و ئەدەب وایە؛ كە واقیع كار دەخاتە سەر ئەدەب. لێرەدا ”ئەوەی بەشێوەیەكی بەرچاو هەستی پێدەكرێت ئەوەیە زۆرینەی كات ئەدەب ڕوداوەكانی خۆی لەناو واقیعی ژیاندا هەڵدەبژێرێت و دەیخاتە دووتویی دەقە ئەدەبییەكانەوە.”12 هەرچی جۆری دووەمیانە، چیرۆكنوس پشت دەبەستێت بە مەودای فراوانی جیهانیی ئەندێشەیی خۆیی و ڕووداوی چیرۆكەكەی لەوێوە دەخوڵقێنێت. ئەمەش ئەوە ناگەیەنێت، كە چیرۆكنوس لەم حاڵەتەدا بەتەواوەتی لە جیهانی واقیع دادەبڕێت. دەشێت چیرۆكنوس دیاردەیەك، یان پەیامێكی فیكری سرنجی ڕابكێشێت، بەڵـام بۆ گەیاندنی پـەنادەباتە بـەر ئەندێشەی و لـە ڕێگەی خوڵقاندی ڕووداوێك، یــان چەند ڕووداوێكی دەستكردەوە، كە زادەی جیهانی ئەندێشەی خۆیین، پەیامەكەی بگەیەنێت. لەم حەڵەتەیشدا گەر كارتێكردنێك لە نێوان واقیع و ئەدەبدا هەبێت، دەشێت ئاراستەكە لە ئەدەبەوە بەرەو جیهانی واقیع بچێت، چونكە وەك (ئوسكار وایڵد) دەڵێت: ”زۆر جاران ژیان لاسایی هونەر دەكاتەوە.”13 ئەمەش مەبەست لەوەیە زۆرجار دەشێت سەرچاوەكانی ڕوداو ئەندێشەی ئەدیب بێت و دواتر لەلایەن كەسانێكەوە، ئەو رواداوانە لە واقیعدا لاسایی بكرێنەوە.

هەربۆیە دەتوانین بڵێین، بینای ڕووداو بناغەی هەر چیرۆكێكی هونەرییەو بێ بوون و گێڕانەوەی ڕووداوێك، یان چەند ڕووداوێك، چیرۆكیش بوونی نابێت. بەڵام بە شێوەیەكی گشتی دەبێت ئاستی چەندێتی ڕووداو لە چیرۆكدا سنوورداربێت و ئەو مەودا فراوانەی لە ڕۆماندا بەدیدەكرێت، نابێت لە چیرۆكدا هەبێت. بەڵكو ئەوەی گرنگە ئاستی گێڕانەوەو هونەریی ئەو ڕووداوەیە، كە جێگەی سرنجی چیرۆكنوسە، لە ئاستێكی ئەدەبیانەدا. لێرەشەوە، بینای ڕووداو، وەك بناغەو هەوێنی هەر چیرۆكێكی هونەری، پەیوەندییەكی پتەوەیی لەگەڵ تەواویی بیناو ڕەگەزەكانی دیكەی دەقدا هەیە.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
پەراوێزو سەرچاوەکان:

١.ئەرستۆ، هونەر شیعر، وەرگێڕانی لە ئینگلیزی و پێشەكی و پەراوێزی:عەزیز گەردی، خانەی چاپ و پەخشی ڕێنما، چ2، سلێمانی٢٠١١،ل٣٣
٢.میران جەلال محەمەد، بنیاتی ڕوداو لە ڕۆمانی كوردیدا، چاپی كوردۆلۆجی، چاپی یەكەم، سلێمانی ٢٠٠٩،ل١٣
٣. سەرچاوەی پێشوو، ل١٣
٤. پەرێز سابیر، بینای هونەری چیرۆكی كوردی, بڵاوكراوەی دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، چاپی یەكەم-سلێمانی٢٠٠١، ل.82
5. سەنگەر قادر شێخ محەمەد حاجی، بنیاتی گێڕانەوە, ، چاپی دەزگای توێژینەوەوەو بڵاوكردنەوەی موكریانی، چ١، دهۆك٢٠٠٩، ل.١٥٣
6.ئەرستۆ، هونەر شیعر، وەرگێڕانی لە ئینگلیزی و پێشەكی و پەراوێزی:عەزیز گەردی، خانەی چاپ و پەخشی ڕێنما، چاپی دووەم، سلێمانی٢٠١١،ل٢٨
7.سەنگەر قادر شێخ محەمەد حاجی، بنیاتی گێڕانەوە ، چاپی دەزگای توێژینەوەوەو بڵاوكردنەوەی موكریانی، چ١، دهۆك٢٠٠٩، ل.١٥٤
8.پەرێز سابیر، بینای هونەری چیرۆكی كوردی, بڵاوكراوەی دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، چاپی یەكەم-سلێمانی٢٠٠١، ل.٨٤
9. سەرچاوەی پێشوو، ل.٨3
10.سەرچاوەی پێشوو , ل.83-84
11. ئیبراهیم قادر محەمەد، لێكۆڵینەوەی كورتە چیرۆكی كوردی لە كوردستانی باشوردا ، نامەی دكتۆرا، ئادابی ز. سڵاحەدین،هەولێر-ئابی١٩٩٧ز، ل.٢٤
12. سەنگەر قادر شێخ محەمەد حاجی، بنیاتی گێڕانەوە ، چاپی دەزگای توێژینەوەوەو بڵاوكردنەوەی موكریانی، چ١، دهۆك٢٠٠٩، ل.١٥٣
13. سەرچاوەی پێشوو.

عومەر محەمەد- سلێمانی
١٦/٣/٢٠١٨
—————————————

ئەرکی ئێمەیە یادەوەرییەکانی جینۆساید هەرلە فەیلیەکانەوە، هەتا بارزانیەکان و هەڵەبجەو ئەنفال وشەنگال، بەگرنگیەوە تەماشایان بکەین و بەگرنگیەوە بەرەو پیریان بچین و یادیان بکەینەوە، بەڵام لەوەگرنگتر ئامانجی یادەوەرییەکانە، چۆنێتی ئاراستەکردن و پەیامی یادەوەرییەکانە، پەیام بۆناوخۆی خۆمان و بۆ دەرەوەی خۆمان، ئایا بەراست ئێمە هەتا چەند ساڵی تر دەبێت بگرین ؟ گریان جێمان پێدەبەخشێ ؟ ئەی پەیام چیمان پیدەبەخشێ هونەری یادکردنەوە چیە، بۆچی باشە ؟ ئەم کۆستانە لەیاد بکەین باشترە یان بەزیندویی بیانهێڵینەوە ئەگەروامان کرد چ بەرهەمێکیان دەبێ ؟ ئەم پرسیارانە هەموویان گرنگ وجەوهەرین، ئەمانە تەنها پابەندنین بەهەستی ساتەوەختی یادەکانەوە، وەک چاولێکەریی، بەڵکو پابەندن بەئایندەمانەوە، هەلبەت بەئاوردانەوەیەکی ڕەخنەگرانەی ئازایانەی رابوردومان .

ئەمساڵ ١٦ی ئازاری ٢٠١٨ یادی سیهەمین ساڵەی یادەوەری گازبارانی هەڵەبجەو ئەنفالە واتا ٢٦ ساڵی رەبەقە خۆمان بەبێ سانسۆری بەغدا یادی هەڵەبجە دەکەینەوە، بەڵام دەبێت ئازایەتی ئەوەمان تێدابێت بپرسین هەتا ئێستا چۆن یادمان کردووەتەوە ؟ چیمان بەدەست هێناوەو چێمان لەدەستداوە؟ ئەگەر بە ئازایانە وەڵاممان وەرگرتەوە، ئینجا دەبێت هەلوەستەیەکی ئازایانەش بکەین و لەخۆمان بپرسین ئەی لەمەودوا چۆن یادەکان بکەینەوە؟ چۆن قەرەبووی کاتی لەدەستچومان بکەینەوە، ئایا ئێمە بوێری ئەوەمان هەیە دەستکاری ماڵی خۆمان بکەین ؟ لەبنەرەتەوە بوێری ئەو پرسیارانەمان هەیە لەخۆمانی بکەین ؟ یان لێیهەڵدێین و وەک رابوردو یادێکی پڕخەرجی بێبەرهەم دەکەینەوە !؟ ئاخر یادەوەری بەهای ئەخلاقی و سیاسی و یاسایی هەیە، ئەگەر یادەوەریمان بوێت دەبێت ئەم بەهایانەمان بۆگرنگ بێت، دەنا کەس بروا بە خۆنمایشکردن و خۆنواندن و فرمێسک و وتاری بێکردارمان ناکات .!

ئەی کەوایە گرنگی یادەوەری چیە؟

یەکەم : با باسەکەمان لە فەلسەفەوە نە ئاڵێنین و زۆر بەسادەیی بدوێین، گرنگی یادەوەری لەبنەرەتەوە پابەندە بەمافی مرۆڤەکانەوە، چ ئەوانەی بوون بەقوربانی تاوانەکەو چ ئەوانەی لەژیاندا ماون و چ ئەوانەی زەرەمەند بوون، تەنانەت ئەوانەشی زەرەرمەندی راستەوخۆنەبوون و تارادەیەک سەلامەتن، بەڵام ئایا ئەمانە بەبێ دادپەروەری و سەروەری یاسا بەدی دێن ؟ کەواتە مەرجی یەکەمی یادەوەری دادپەروەریی و گەرانەوەی شکۆیە بۆ ئینسانەکان و ژیانێکی سەلامەت و شکۆدار بۆهەمووان.

خۆ رەنگە بەدەستهێنانی هوشیاریش لەم بارەیەوە هەروا ئاسان نەبێت، بەلای کەمەوە پێویستی بە قۆناغی دادوەری راگوزەری (عدالة الانتقالیة) وە هەیە. بەڵام دۆخی ئێمە وەک هی کەس نیە، نەوەک هی ئەرمەنەو نەوەک هی جووەکان، بەلای کەمەوە ئەوان دوڵەتیان هەیە، بەڵام ئێمەی کورد وەک دەوڵەتمان نیە، دەسەڵاتی خۆجێیەتیش هێشتا خاوەنی تێورێک نیە بۆ سیاسەت و دەوڵەتی میراتگریش هێندە سەرۆکاری لەگەڵ دیموکراسیەت و بنەماکانی مافی مرۆڤ نیە، کەواتە هەر دەبێت خۆمان قۆڵی لێهەڵماڵین و چاوەروانی دەوڵەت و دەسەڵاتداران نەبین .ئەی کەواتە خۆمان کێین ؟ لەپێشەوە هەموو ئەوانەی هەست بەگرنگی یادەوەری و دروستکردنی مێژوو و داهێنانی کەلتورێکی باڵا دەکەن . ئەرکی ئەوانەیە یەکەم هەنگاوهەڵگرن .

دووهەم : دۆکێومێنتکردن و لێکۆلینەوە لەتاوانەکە و ناسینی مەرجعی فیکری ئەنجامدەری تاوانەکەو خۆ دورخستنەوەو خۆداماڵین لە رەفتاری جەلاد – بە بریاردەرو ئەنجامدەرەوە، ئاخر ناکرێت جەلادو قوربانی هەردوکیان هەڵگری یەک فکرو یەک رەفتاربن ! کەواتە ئەرکێکی گرنگ و هەنووکەیی لەمەوداوامان لە یادەوەریدا بەعس ناسییە! ئینجا ریشەکیشکردنی بەعسیزم و رەفتارەکانی نەک هەر لەو شوێنانەی تاوانەکەی لێ ئەنجامدراوە، بەڵکو لەتەواوی هەریمی کوردستاندا، لەناوخانەوادەو فەرمانگەو دەزگاکانی خۆبەرێوەبەرێتیدا دەبێت بەعسیزم ببێتە شەرمێکی گەورە، دەبێت ببێتە شەرمێکی رۆشنبیری و کۆمەڵایەتی .

سێهەم : بەو پێیەی لەماوەی ٢٦ ساڵی دەسەڵاتدارێتی خۆماڵیدا، لەیادەکاندا زۆرترین بەڵێندراوەو کەمترینیان جێبەجێکراون، زۆرترین درۆکراوەو کەمترین کارکراوە، دەشێت یادەوەری داهاتوو ئەم نەنگیەشمان چارەسەر بکات و بەپێچەوانەی رابوردووەوە، راستگۆیی و پابەندی ئەخلاقی بەرهەم بهێنێت، ئێمە ئەگەر بۆ هەر شەهیدێک بۆ هەر ئەنفال کراوێک تەنها یەک درۆ لەخۆمان یاساغ بکەین، ئەوا ئەوەندەمان شەهیدو ئەنفال هەیە ڕاستگۆترین میللەتی سەر روی زەمین دەردەچین خاوەنی ٢٦ ساڵ بەلێنێ جێبەجێنەکراونین ؟ کەواتە با دەست پێبکەین و رابووردو لەبیر بکەین .

چوارەم : یادەوەری دەبێت لێبوردەیی بەرهەم بهێنێت ئاشتبوونەوەی گشتی بەدوای خۆیادا بهێنێ و ببێتە چەک وئامرازێکی باش وکاریگەری دژایەتی گەندەڵی وچاوچنۆکی، لەپێشەوە داب ونەریتێک دابهێنێ کەوا هەموو قوربانیەکان تیدا هەست بەشکۆمەندی بکەن، بۆنمونە لە رۆژی ١٦/٣دا خەڵکی شار بەتایبەتی خەڵکی شار وەک رۆژانی جەژن بەماڵانەوە بگەڕین وگەردن ئازایی لەیەکتری بکەن، ئەوانەی بەهەر هۆیەکەوە دڵیان لەیەک رەنجاوە ئاشت ببنەوەو دڵێ منداڵەکانیان خۆش بکەن و رۆحی گیان بەخت کردووەکان و شەهیدەکان ئاسودەبکەن و بریندارانی چەکی کیمیایی دڵخۆش بکەن و سەروەری و ئاسودەییەک بهێننە کایەوە کە نەوەکانی ئایندە لەسەری بڕۆن .

ئەمانەو بەگشتی پێویستە شارێکی وەک هەڵەبجە بکرێتە شارێکی مێژوویی نەک بە تابلۆیەک بکرێتە پارێزگاو لەناوەرۆکیشدا هەر قەزاکۆنەکەی جاران بێت، ئەمەش هەربەتەنها بەهۆی گازباران و ئەو تاوانەوە نا کە دەرهەقی کراوە بەڵکو هۆكاری مێژوییشی بەتەنیشت ناوە مەعنەوییەكەی هەڵەبجەوە هەیە، كە لە سۆنگەی پرۆسەی جینۆسایدوئەوتاوانە گەورەیەی دەرهەقی كراوەو هەڵەبجەی بەدنیادا ناساندوە.
ئەوەی دەبێت لە بەرچاوبگیرێت لەپێش هەموو هۆكارەكانی ترەوە هەڵەبجە بەرلە تاوانەکەش شاری شاعیران بووە، نابێت ئەم سامانە مەعنەوییەی لێ دابماڵدرێت ئینجا تاوانی گەورەی دەوڵەتی عێراق‌و ناوە مەعنەویەكەی ئێستاشی بخرێتە سەر، كە دەبوو زۆر زووتر وەكو هەنگاوی یەکەم بۆ خۆ بنیاتنانەوەو گیانی بەرەنگاری بكرایەتە شارێكی مێژویی وەک قودسی فەلەستینیەكان‌و نەجەفی شیعەكان‌و هیرۆشیمای ژاپۆنیەكان، بۆئەوەی بەڕوی دكتاتۆرییەتی بەعس‌و شۆڤێنێتی عەرەبی‌و بێدەنگی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتیدا بخرایەتە سەرپێ .

هەركەس بڵێت پێشتر وەها پرۆژەیەك لە توانادا نەبووە راست ناكات، چونكە دەیان بەڵگەی حاشا هەڵنەگر بەردەست وئامادەن، كە پێچەوانەكەی بسەلمێنن، دەبوو ئەوسا یەكێتی و پارتی کە خۆیان بەنوێنەری خەڵكی كوردستان دەزانی، لەبری خۆسەپاندن نەك لە بودجەی حزبەكانیان تەنانەت لە قورگی ئەندام‌و كادرەكانیشیان بگرتایەتەوە بۆ وەها تەحەدایەك‌ و بنیاتنانی پرۆژەیەكی (سومبل)ی نەتەوەیی، بەلای كەمەوە، ئەگەر بڵێن ئەوەمان پێنەدەکرا خۆ دەیانتوانی شەڕی ناوخۆ نەكەن‌و ئەگەركردیشیان دەیانتوانی هەڵەبجەو گەرمیان و ناوچە ئەنفالکراوەکان نەیكەن. بزانە ئەگەر وەها هەستێکیان هەبوایە سنوری شەریشیان بەرتەسک نەدەبووە ؟ ئایا مەیدانێکیان دەما بۆ سەنگەر لەیەکگرتن ؟ بەڵام بەداخەوە ئەو سەروەختە ئاستی تێگەیشتن نەك لە مافی مرۆڤ و تاوانی جینۆساید بەڵكو لەوەها پرۆژەیەكیش لەخاڵی سفردا بوو. ئەو داهات‌و هاوكاریانەش كە بەناوی هەڵەبجەوە كۆیان دەكردەوە نەیانخستە خزمەتی ئەو شارەو خەڵكەكەیەوە. دەنا هەرگیز رۆژمان بە ئێستا نەدەگەیشت.

بەهەرحاڵ هەنگاوەكان هەرچۆنێك بن گرنگ ئەوەیە بۆ لەمەولا كۆسپی بەردەم بەمێژوویی کردنی شاری هەڵەبجە نەبن .
ئیدی ئەورۆژە بەسەرچوو بە دنیا بڵێین ئێمە بەوئەندازەیە ستەمكاریمان دەرهەقكراوە، چونکە ئێستا هەم هەلومەرج جۆرێکی ترەو هەم کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیش باشتر دەناسین بەڵكو لەو تێگەیشتنەوەبێ‌ ، كە كورد خۆی لەسەربنیاتبنێتەوەو هەرجۆرە توندرەوی‌و دڵرەقی‌و بەدكارییەك بەسوكایەتی بۆسەر زیندووەکانی و یادەوەری و قوربانیەكانی ببینێ‌ وئاگاداری بەهای مرۆڤ بێت و لەهەر هەنگاوێكیدا بەرپێی خۆی ببینێ‌‌و جیهانبینی بنیاتنەرانە بێت، بۆیە پێویستە لەو دیدگایەوە تەماشای هەڵەبجە وەک شوێنێک بۆیادەوەری بكەین نەك هەموو بەهای ناوە مەعنەویەكەی هەڵەبجەو دۆسێ گرنگەكەی لە ئیمتیازی بە پارێزگابونیدا كورتبكرێتەوەو لە هەموو كاتێكدا بەچاویاندا بدرێتەوەو بڵێین لەوە زیاتر چیترتان دەوێ‌ ؟ ئەوەنیە كردوومانە بەپارێزگا. ئەگەر وایان گووت ئیدی ناوچەکانی تریش مافی خۆیانە بڵێن ئەی ئێمە ؟

ئێستا هەموو لەوە تێدەگەین کە هەڵەبجە تەنها ناوی شارێك نیە، بەڵكو رەمزێكی گەورەی یادەوەری جینۆسایدی ئێمەیەو ناوێكی مەعنەوی کوردە، ئەوەش فاكتەرێكی گرنگە كە بكرێتە شارێكی مێژویی ، راستە یەكەم هەنگاو بەپارێزگابوونێتی، هەرچەندە من زۆر ترسم لەو هەنگاوەش هەیەوهەر زوو ئەم ترسەم بەبۆنەی بەپاریزگابوونیەوە نوسی، (ئەم ئیمتیازە لەبری ئەوەی خەونەكانی بەرەو سەرەوە بەرن بیكوژن لەبری ئەوەی گەورەی بكەن تەواو بچوكی بكەنەوە، ترسم لە پێنەگەیشتنی ڕەگەزەكانی هەیە).

ئیدی بۆیادەوەرییەکانی ساڵانی داهاتوو دەبێت ئەم شارە رێگاوبانی باشی هەبێت، هۆتێلی شایستەو چێشتخانەی باشی هەبێت كە توانای قەرەباڵغی هەبێ‌. هۆڵی شایستەی بۆ كۆبونەوە وسمیناری تێدابێت. بە هیوام دوای یادی سی ساڵە نەك هەر بەرپرسانی هەرێمی كوردستان بەڵكو هەموو ئەو كەسایەتی و رێكخراوانەی كەمتەرخەم‌و بەرژەوەندی خوازبوون، شەرم لە كردەوەكانی رابوردویان بكەن ئیدی یادەوەرییەکان لەبری ئەوەی تۆوی ئومێدی بچێنن ئومێدومتمانە ببەخشنەوە، ئەمەش هیچ خۆشخەیاڵی نیە بەڵکو ئومێدو ئیرادەیەو ئێمەش هیچمان لە نەتەوەکانی تر کەمترنیە دەسەڵاتێکی دادپەروەرنەبێت .

ئەگەربخوازن دەتوانن لە ئێستا بەدواوە كات بەفیڕۆ نەدەن. چیدی بۆیان نالوێت و ناكرێت تەنها بە تابلۆیەك‌و دانانی پارێزگارێك‌و بەرێوەبەرە گشتیەكان كە هەموویان پیكەوە كاندیدی حزب بن ئارایشتی قەزایەك بكەن‌و ناوی پارێزگای لێبنرێت، بەڵكو دەبێ‌ پارێزگای هەڵەبجە لە ناوەرۆكدا لە هەموو پارێزگاكانی هەرێمی كوردستان جیاواز بێت، پارێزگایەك خاڵی بێت لەبارەگای حزب‌وهێزی چەكدار بەو واتایەی بكرێتە شارێكی سیمبولی‌و مێژویی‌و لە خزمەتی دۆزی سیاسی كوردستانیشدا بێت. وەک بەپارێزگاكردنی هەڵەبجە نەبووە دەستپێكی بەخۆداچوونەوە بایادەوەری سی ویەک هەمین ساڵە، چ لەروی روخسارەوە چ لە ناوەرۆكدا شارێك بێت جیاواز لەوانی دی. ئەرکی هەڵەبجەییەکانیشە بێ گوێدانە جیاوازی حزبەکان تەنانەت بێ گوێدانە جیاوازی ئاین و ئایدۆلۆژیا هەنگاوی بۆهەڵهێنن بەتایبەتی ئەمە بۆهەڵەبجە زۆر پیویستە چونکە لەوێ جگەلە ئیسلام کاکەیی زۆرهەن وجگەلەیەکێتی وپارتی حزبی تریش زۆرن .

پارێزگایەكی نوێ‌ داماڵراو لە چەك

ئەگەر هەتا ئێستا لەباری مەعنەوییەوە هەڵەبجە نەبووەتە سەنتەری پاراستنی مافەكانی مرۆڤ، دەبێ‌ لەمەولا وای لێبكرێت تەنانەت لەوە زیاتر بڕوات‌وببێتە دەروازەی ئاشتبوونەوەی گشتی بۆهەموو هێزە ناكۆكەكان‌و عەقڵیەتی خوێنرێژی بگۆرێتە سەركێبەركێی مەدەنی‌و خزمەتگوزاری، چەندە كارێكی جوان دەبێت ئەگەر هەڵەبجە ببێتە پارێزگایەكی لەچەكدا ماڵراو، هەرهیچ نەبێت بۆ رێزگرتن لەومرۆڤانەی بەگازی كیمیایی كوژران وبرینداربوون، پاراستنی مافی مرۆڤ لە ناوخانەوادەو خیابان‌و فەرمانگەكانیدا لە لوتكەی واتاكانی خۆیدابێ‌. لە سەر ئاستی دەرەوە تەحەدایەكی گەورەی بیری شۆڤێنی و دەمارگیری بێت، لە ناوخۆش ببێتە بنیاتنەرەوەی تاكی كوردو دوربێت لە هەموو پێشێلكاری‌و توندوتیژییەك.

كۆبونەوەو كۆنگرە گرنگ‌و چارەنوسسازەكان لە هەڵەبجە ئەنجامبدرێن بەو واتایەی پابەندی ئەخلاقیان بەراسپاردەو ئەنجامەكانیەوە هەبێ ‌‌و هێڵێكی سوربێت بۆ هەرجۆرە نیازخراپیەك‌و لە بەرامبەریشدا پێگەیەكی شایستەی هەر نیازپاكیەك بێت. وەك شەرەفێك وەزارەتی كاروباری شەهیدان‌و ئەنفالكراوان ببرێتە ئەو شارەو تیایدا وەزیر بەجۆرێك بجوڵێتەوە لەبری بێباكی ئەژنۆی بلەرزێ‌ لە هەنگاوو بریارەكانیدا، هۆڵی ستانداردی بە باشترین‌و پێشكەوتوترین ئاست لێ‌ دروستبكرێت‌و كۆنگرەو كۆنفرانسە نێودەوڵەتیەکانی جینۆسایدی لی ببەسترێ‌. هەڵبەت نابێت ئەم گرنگی پێدانە بەتەنها لە هەڵەبجەدا کورتبکرێتەوەو نابێت ئەم ئیتیازانەش بەجۆرێک مامەڵەیان لەگەڵدا بێت لەبری رێزوشکۆ سوکایەتی بەشوێنانی تر لێبکەوێتەوە.

زۆرگرنگتر دەبوو وەک بایەخی یادەوەری هەڵەبجە لە بری پارێزگا بکرایە بەشارێكی مێژوویی هەتا لە باری سمبولییەوە لە پارێزگا هەڵكشاوترولە باری مەعنەویشەوە لە ئاستی پایتەختی هەرێمی كوردستاندا بێت و فرۆكەخانە‌و یاریگای نێودەوڵەتی‌و رێستۆرانت‌و هۆتیل وکافتریای باشی تێدابێت، تەنانەت بكرێتە شوێنی بریاردانی سیاسی و پەیمانی ئاشتی نێوان حزبەكانی كوردستان‌و لەوانەش گرنگتر داوا لە بەغدا بکرێت بەشێكی دادگای تایبەت بەتاوانە گەورەكانی لێ دابمەزرێ‌ .

ئەگەر دەسەلاتدارانی كورد بیانەوێ‌ دەتوانن هەڵەبجە و شوێنەكانی تریش وەك كارتێك لەبەرامبەر دەوڵەتی عێراقدا بەكاربهێنن و بیكەنە شاری مێژویی‌وسمبولی ئەوكاتە، بە سروشتی خۆی وەك قەرەبووكردنەوەیەكیش دەبووە دەستكەوتێكی سیاسی، بەڵام ئەگەربەبێ‌ ناسنامەی جینۆساید بكرێتە پارێزگا ئەوسا ئەگەر دەستكەوتیش بێت هیچ بۆ كوردو هەڵەبجەییەكان ناگۆرێت بەڵكو تەنها دەبێتە دەستكەوتێكی ئیداری نەك سیاسی‌و مەعنەوی .

لەراستیدا هەق نیە رۆشنبیرانی كورد بەگشتی‌و هەڵەبجەییەكان بەتایبەتی بەوە قایل بن شارەكەیان كە گەورەترین تاوانی سەدەی بیستەمی دەرهەقكراوە بكرێتە پارێزگایەك‌و بەس، چونكە ئەو دەستكەوتە نە هێندە گەورەیە هەتا لەئاستی ئەوتاوانەدا بێ‌ كەدەرهەقی كراوە نە هەڵەبجەیەكانیش لەمەینەتی ڕزگار دەكات، بەداخەوە رۆشنبیران و رێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنیش لەو ئاستەدابوون كە بە پارێزگاكردنی هەڵەبجەیان بەدەستكەوتی مەزن ناوبرد. ئەمە ئاماژەبوو بۆئەوەی چەندە لە جێنۆسایدو قەرەبووی ئەو تاوانە تێگەیشتوون، دەنا هەڵەبجە شایانی ئەوەیە بکرێتە شارێك كە دنیا سەرسام بكات نەك بیكەنە قەزایەكی گەورەتر لە ئێستاو ناوی پارێزگای لێبنێن.

سەرباری ئەو مایەپوچیەی رابوردوشمان، هیشتا ئومێدم هەیە، ئاورێک لە ٢٦ ساڵی یادەوەری تاوانەکان بدەینەوەو بەبیرێکی فراوانترو نیازێکی جوانتروئامانجێکی بایەخدارەوە بەپیر یادەکانمانەوە بچێن ونەک هەر دادپەروەری بەڵکو کۆمەڵێک نەتریتی جوان وبەرز بهێنینە ئاراوە کە هەم خۆمان دڵخۆش بکات وهەم دنیا سەرسام بکات، کۆمەڵێک ئەرکی زۆر ئاسان بەڵام زۆر واتادار لە ئەستۆ بگرین و هەموولایەکمان لێی سودمەند بین.

بەهیوام لەیادەوەرییەکانی ساڵانی داهاتوودا هەڵەبجە بەراستی ببێتە پایتەخی ئاشاتی و خەڵکەکەی قۆڵی لێهەڵبماڵن و شارەکەیان لەچەک دابماڵن و ئاشتی و میانرەوی و ژینگە دۆستی ببێتە شوناسی شارەکە وهەموو ئەم خەسڵەتانە لەشارەکانی تریشدا رەنگ بدەنەوە.

بەهیوام لە یادەکانی تری تاوانی جێنۆسایددا کۆمەڵگەیەکی تری پێچەوانەی ئێستابین راستگۆو ژیاندۆست و میانرەوبین، ناتوندوتیژو رەفتار بەرز، لاشەرو ژینگە دۆست بین. رۆژانی یادەوەری بکەینە رۆژانێک بۆ خوێن نەرشتن وسەربرین رۆژانی یادەوەری قوربانیەکانمان نەک هەرمرۆڤەکان تەنانەت پەلەوەرو ئاژەڵەکانیش ژیانیان پارێزراوبێت، رۆژانێک بێت نەک قەسابخانەکان ودوکانی مریشک سەربرەکان تەنانەت چێشتخانەو کەبابخانەکانیش خاڵی بن لەگۆشت . رۆژانێک پراوپربن لە رێزو شکۆی مرۆڤ و زیندەوەرانی دی یادەوەرییەک بەرێوەبەرین هەموو دنیا شەرم لەبێدەنگی خۆی لەبەرانبەر تاوانەکان بکات کە دەرهەقمان کراون .

هاتنی هێزەکانی سوریا بۆ عەفرین گەلێکی دڵخۆش و بە ئومێد کرد، وایان دەزانی کە سوریا دەکەوێتە شەڕ لەگەڵ تۆرکیادا.
بێ گومان ئەم شیکردنەوە و لێکدانەوەی هەرە هەرە زۆربەی ڕؤشنبیرەکان و سیاسییەکانی ڕۆژاوا و باشوور و لایەنەکانی دیکە هەر وەکو زۆربەی کات هەڵە دەرچو.
هەر لەسەرەتاوە ڕوسیا لەو پلانەی سوریا ناڕازی بوو لەبەر ئەوەی نزیکەی 2 ساڵ لەمەوبەر ڕوسیا دەیویست کە کوردەکان تەواوی عەفرین بە سوپای سوریا بسپێرن و ئەم داخوازییەی ڕوسیاش لەسەر بناخەی نزیکایەتی پەیەدە بە ئەمەریکاوە هاتە کایەوە .

شەڕی نیوانی ڕوسیا و ئەمریکا لە ناوچەکەدا بە هاوکاری هەندێك لە دەوڵەتەکانی کەندا و، بەدوای وەکیل دا دەگەڕان کە ئەو شەڕەی پێبکەن هەر هەموو هێزەکانی سوریا لە سوپای سوریای ئازدەوە بۆ گروپە تیرۆریستەکان و تاکو پەیەدە لەم جەنگەوە ئاڵان ئیدی شەڕەکە بوو بە شەڕی نێوان ئەمان و ڕوسیا و ئەمەریکاش تەماشاکەر و هاندەر و گەرمکەری شەڕەکە.

بێ گومان دەبوایە دەرکمان بەوە بکردایە کە هەرگیز ڕوسیا نایەوێت سوریا و تورکیا کەهاوپەیمانی ئەون دەستیان بچێت بە خوێنی یەکدیدا، ئەمە وای لەوە کرد کە سوریا هەندێك لە جەیشی شەعبی لەگەڵ بڕێک چەک و تەقەمەنی سوك و قورس دا ڕەوانەی عەفرین بکات. سوریا بەمەی کە کردی دوو نیشانی شکاند ، یەکەم : ڕوسیای قایل کرد بەوەی کە ئەو بە گوێرەی پلانی ئەو دەڕوات هەروەها پەیەدەشی قایل کرد کە سوریا بۆ پاراستنی سنورەکانی دەگەڕێتەوە و دژ بە سوپای تورکیا دەجەنگێ. دووهەمیش: گەر عەفرین نەکەوێت ئەوە ئەوان بارو بنکەی خۆیا لەوێ داناوە و کارئاسایی دەکات بۆ گەڕانەوەی سوپای سوریا بۆ ئەوێ هاوکایش لەم قۆناخەدا ئەوان تەماشاکار دەبن .

ئەگەر عەفرینیش کەوت ئەوە ئەوان لەوێن و دوای سوڵحی دوەلی بە کشانەوەی تورکیا ئیدی بە ئاسانی سوریا بە تەواوی دەگەڕیتەوە بۆ عەفرین .
تا ئێستا ئەردۆگان لەم گەمە سیاسییەدا سەرکەوتو بووە ، گونی هەموو لایەکی گرتوە : ئەوروپا، سوریا ، ڕوسیا ، ئەمەریکا و داعش و گروپە تیرۆریستکانی دیکە . ئەمەریکا ناتوانێت هیچ شتێک بکات دژ بە تورکیا چونکە نایەوێت تورکیا لە ناتۆ دەرچیت و بکەوێتە بەرەی ڕوسیاوە . ڕوسیاش لە ئێستادا تورکیا بۆ ئەو لە سوریا گرنگترە دەیەوێت بەلای خۆیدا، تورکیا ڕاکێشێت. ئیتر ئا لێرەدا کێشەی کورد و سەنگی کورد لە سوریادا ، گرنگی هاوسەنگیی سوریا و تورکیان نابێت بۆ هیچ کام لە ئەمەریکا و ڕوسیا.

زاهیر باهیر – لەندەن
16/03/2018

ئەگەر ڕاپەرین تا ئەم ساتە وەختەش، نەیتوانى بێت لە ئاست سەرجەم هیواو ئاوەتەکانماندا بێت، لە ئاست داخوازى و داواکارییەکانى خەڵکدا بیت، کە بە شێوەیەکى سروشتى لە هەموو شوێنێکى دنیادا شۆڕش و ڕاپەرینەکان لە پێناویاندا سەر هەڵدەدەن، ئەوە دەتوانین هەر هیچ نەبێ بایەخى ڕاپەڕینى بەهارى 1991 ى کوردستان لەوەدا بەرجەستە بکەین کە پڕ مەترسیترین نەخشەى دوژمنانى پووچەڵکردەوە.

ئەو نەخشەیەى لە کاولکردنى گوندەکان و ئەنفال و کیمیابارنکردنى هەڵەبجە و ناوچەکانى دیکەى کوردستانەوە دەستى پیکرد، خواش دەزانێ بەچى کۆتایى دەهات.
ڕاپەڕین ئەگەر تا ئیستاش لەبەردەم کۆمەلیک پرسیاردا بێت بەڵام وەڵامێکى باشى ئەوەى داوەتەوە کاتیک سەدام لە دیداریکى رۆژنامەوانیدا وتى:

“ئێمە کە خویناوى بین، واتا راستەوخۆ دەست دەکەین بەسەربڕینى هەر کەسیک کە خیانەت لەم ولاتە بکات، یان لەم بیر و باوەڕە گشتیانەى کە مافى گەلە، خۆى پى بحەسینیتەوە، یان لە دلسۆزیى بۆ ئەم خاک و ئاسمان و هەوا و خەڵکەکەى و ئاو و زەوییەکەى دەرچێ، یان یارمەتى بیگانە بدا دژ بە بەرژەوەندى ولات و کەسوکارەکەى.
بەلێ هەر شتێکمان بۆ بدۆزرێتەوە کە ئەم هەنگاوەى نابێت (بێ بەزەییانە سەرى دەپەڕێنین) و بە ئاشکراش ئەوە کردەوەى باپیرانمان بووە لە سەرەتاى ئیسلامدا وەک چۆن خالیدى کوڕى وەلید سەرى (30) سى هەزار کەسى لە کۆمەڵگاى بچووکى دوورگەى عەرەبى پەڕاند، لە نێوان جەنگەکانى هەڵگەڕاوەکان “الردە” .

لیرەدا هەرەشەکانى سەدامى دیکتاتۆر تەواو دەبێ و منیش دەڵێم وێڕاى هەموو کەموکورتییەکان سەر بۆ گەورەیى راپەرین دادەنوێنم و هەوڵدەدەم لەوە تێبگەم، کە ڕاپەڕین چەندە گەورە بوو، ڕاپەڕین چۆن هەموو ئەو ڕێڕەوەى گۆڕى کە سەدامییەکان دەیانویست جارێکى تر نەخشەى ئەو وڵاتە دروستکراوەى دەستى ئینگلیز بە خوێنى ئێمە و لە ژێر ڕەحمەتى ئەو ئاسمانەى ئەوان بە زۆر کردویانەتە هى خۆیان ئەستورترى بکەن.

بەڵێ دڵنیام هەموو ئەوانەى ئەمڕۆ بە هەر هۆکارێکەوە بێت، بەڕاستیان بێ یان نا، خۆزگە بە سەردەمى سەدام و حوکمى سەدام دەخوازن نەیانتوانیوە ئەو پیاوە بناسن، ناشیانەوێ بیناسن، ئەوان هەرگیز ئەو چەند پەڕەیان نەخوێندۆتەوە کە من لێردا بۆم نووسیون، ئەوانە تەنیا دەیانەوێ ئەو چەند بستەى بەر پێى خۆیان ببینن، کە هەندێ جار ناشیانەوێ ئەو بستەش ببینن، ئەگەرنا چۆن نەیانتوانى لەوە تێبگەن سەدام ئامادە بوو سەرى هەموومان بپەڕێنێ بە بیانووى ئەوەى گەورەیى نیشتمان دەپارێزێ، با گەورەیى ئەو نیشتمانەش بە کەلەسەرى ئێمە هەڵچنرا بێ.

لەم رِۆژانەدا هاورِێ سامان کریم پاش تێپەڕبوونی 52 ڕۆژ بەسەر لەشکرکێشی حکومەتی فاشیستی تورکیا سەرئەنجام بێدەنگی شکاندو ئەوەی دەمێک بوو دەیویست بیڵێت درکاندی. ئەگەرچی ئەم هەڵوێست نیشاندانە تەنیا لەڕیگەی والی فەیسبووکەکەی خۆیەوە بوو، بەلام لەبەر گرنگی باسەکەو قەرزێکی کۆن کە هاورێ سامان دەبوایە سێ سال لەمەوبەر لە گەرمەی ڕووداوەکانی نیو کۆبانیدا بیدایەتەوە، بەهەرحال بێدەنگ بوونی، وا ڕەوەندی ڕووداوەکان بەرەو داگيركاري شاریکیتری ملیۆنی دەبات، کەچی هاوڕێ نوسەر هێشتا لەباخی خۆیدا نایەتەدەرو سەرێک لە کۆمەلکوژی عەفرین نادات.

بۆیە من ئەگەر لەقەرزی کونیش گەڕێم هیوادارم هەرنەبێت ئەمجارە سامان ئێستیک بکات و لە مەحکوم کردنێکی مەرجدار زیاتر بڕوات و چاوێک بگێرێتەوە بە باسەکەیدا، هەرچەند زۆریش ئومیدەوارنیم، چونکە خالی هاوبەشی میتۆدی سامان لە ڕووداوەکانی دوێنی کۆبانی و ئەمرۆی عەفریندا لە بێدەربەست بوون بە ژیان وچارەنووسی ئینسان و ئینسایەتە لەم ناوچەیەدا. هەربۆیە دیدی زالی هەردوو ڕووداوەکە ئەوەیە کە مادام ڕزگاربوونی ئەم دوو شارە دەسکەوتێکی بۆ حزب و چینی کریکارو کۆمۆنیزم تیدانیە، ئیتر هەر دەخالگەریەک ئاسنی سارد کوتان وچوونە ژێر چەتری ناسیونالیزم وعەوامگەری عەشامەتیکی کۆمۆنیستە، کە ئاو بە ئاشی ناسیونالیزدا دەکەن. ئەم میدالە بەر لەهەر کەس ولایەنیک لە بەرۆکی هەلسوڕاوانی حزب و بزوتنەوەی کومۆنیزمی کریکاری دەدات، بەتاوانی ئەوەی کەبێ هیچ قەیدوشەرتیک داکوکی لیبراوانە لەنەکەوتنی ئەو عەفرینە دەکەن کە رەمزی راوەستانەوەی ئازادیخوازیە دژ بە کۆپەرستی وئیسلامی سیاسی وفاشیسزمی حکومەتی ئۆردگان. کەواتە بابین بزانین ئەم حوکمانە لەکوێوە لە چییەوە سەرچاوە دەگرن!

لەدەستپێکی نووسینەکەدا سامان دەلی: ’’ بەرگری لە عەفرین تا ڕادەی ناردنی هێزی چەکدار کارو ئەرکێکی کۆمۆنیستیە. بەشداریکردن لە خۆپیشاندان و مانگرتن وگرتبونەوەو هەر شیوەیەک لە شیوەکانی دیکەی ناڕەزایەتی کارو شیوازێکی گونجاوی کۆمۆنیستیە، یان پێویستە شێوازێکی کۆمۆنیستی بێت.’’ بەلام هەموو ئەمانە تەنیا کاتیک بەرەوا لەقەلەم دەدات وەک دەلی’’ کۆمۆنیستەکان پیوێستە ڕیزی سەربەخۆی خۆیان بە شیوەیەکی رۆشن لە ناسیونالیزم لە پەکەکە لە پەیەدە و هەموو هێزەکانی دیکە… جیاکردنەوەی ڕیزی سەربەخۆ کارێکی عەمەلیە دەبێت دیارو ماددی و ڕۆشن بێت.

واتە کۆمۆنیستەکان نابێت بچنە ژیر ئالای پەکەکەو پەیەدەو کەسەکە و ئۆجەلان و سالح موسلم و،،،، نابێت بە بانگەوازی ئەوان بەشداری بکەن یان نەیکەن… نابێت لە خۆپیشاندانی ئەواندا بەشداری بکەن، وە ئەگەر بەشداری دەکەن وەک کارێکی فەوری و ڕاستەوخۆ پیویستی بە مەرج هەیە، لەوانە بە ئالای کۆمۆنیستی وئالای حزبی خۆیانەوە، بائالای مارکسەوە، وە هەروەها پێویستە وەک قسەکەرێکی سەرەکی جیگاو ڕێگایان هەبێت. باشترین و کارسازترین شیواز ئەوەیە کۆمۆنیستەکان بە جیا بانگەوازی خۆیان بکەن و نارەزایەتی خۆیان بکەن. تەنانەت ئەگەر هێزێک دەتوانێت چەکدار ڕەوانە بکات، پێویستە بە ڕێکەوتن لەگەل ‌هێزەکانی عەفریندا، بەرەی شەڕیان جیا بیت. ’’ هاورێ سامان دریژە بە نووسینەکەی دەدات دەلێ:’’ کۆمۆنیزمێک کە نەتوانیت یان نەیەوێت لەهەر تەنگژنەو توند پێچ و ئەزمەیەکدا ڕیزی سەربەخۆی سیاسی و کارنامەی خۆی جیابکاتەوە لە هێزە بورژواییەکان لە جیهانی هاوچەرخی ئەمرۆدا، کۆمۆنیزم نیەو هیشتا ناسیونالیزمی تێنەپارندوە، یان کۆمۆنیزمێکی ناسیونالیستی یە.

کەسانی ناسراوی کۆمۆنیست و کادرە ناسراوەکانی کۆمۆنیزم، لە ڕوانگەی منەوە هەڵەیەکی گەورە دەکەن ئەگەر وەک بەشێک لە لەشکری پەکەکە وپەیەدە دەربکەون و شوناسنامەی کۆمۆنیستیان ون ببێت لە کارەکانیاندا، بمانەوێت یان نا لە قۆناغێکدا، بە هوشیاری یەوە چونەتە پشت سیاسەتی ناسیونالیزم و شیوەی کاری. پێویستە ئەوە ڕۆشن بێت کە کۆمۆنیستەکان وە حزبەکانی سەرسەختانە بەریگری دەکەن لە عەفرین، لەحالێکدا ئەگەر شوناسی کۆمۆنیستیمان دیار نەبێت کە دیار نیە، بە هوشیارییەوە دەبینە لەشکری ناسونالیزم. ئەمە شیوازو سیاسەتێکی کۆمۆنیستی نیە.’’

بەیارمەتی هاوڕێ سامان، بەشێک لە وتارەکەی سێ سال لەمەوبەری دێنمەوە یاد، کە ئەلهەق نەک هەرخاوەنی یەک جیهەتگیری و میتۆدة، بەڵکو لەهەندێک شوێندا پەرگرافەکانیش هاوشێوەن. بالێرەدا سەرنجی ئەم بەشە لە نووسینەکەی بدەین کەدەلی:’’ هەر هێزێکی کۆمۆنیستی وە دواتر هەرکادرێکی کۆمۆنیست دەبێت بزانێت وە هوشیاربێت بۆ هەرکارێک کە دەیباتە پێش وبزانێت کە چ بەرژەوەندییەکی تێدایە بۆ بزوتنەوەکەی، بزووتنەوەی کرێکاری وە هاوکات بۆ حزبەکەی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری. لەپەیوەست بە مەسەلەی کۆبانیەوە کۆمۆنیزم نوێنەرایەتی ناکرێت، لەئاستی پراتیکدا. کەئەمە خۆی ئاکامی تەنگەژنە وکۆسپی گەورەترە…، مەیدانی کاری کۆمۆنیستی “کۆبانی” نیە، ئەگەر چی خەڵکی کۆبانی خەڵکیکی جەنگاوەر وخەباتکارە وپێویستە پشتیوانی لێبکرێت، مقاوەمەتی ئەوان جێگای تەقدیرو پشتیوانیە بەلام بۆ ئەوان بۆ ناسیونالیزم دەنوسرێت…دواجار پرسیارێکی سادە ئەوەیە ئەگەر کۆبانی سەرکەوت کۆمۆنیستەکان چی یان دەست دەکەویت وچی یان کۆکردۆتەوە؟! وە ئەگەر کۆبانی داگیرکرا دیسان جەسوری گیان فیدایی هەر بۆ ناسیونالیزم دەنوسرێت، جا پا یەدەپە بێت.’’

هاورێ سامان لە عەفرینیشدا بەرەو کوی دەمنبات؟

ئەوەی لێرەدا قسەیەکی لەسەر دەکەم تەنیا لە پەیوەندی بە ڕووداوەکانی عەفرینە. لەمبارەوە ئەوەش بلیم کە من ئاشنام بە شمولی بوون و مەتاتیەتی باسەکانی هاوری سامان، هەروەها بە مەحکومکردنی کۆمۆنیستەکانی دەوربەریشی، کێشەیەک لەچۆنیەتی بەکارهێنانی مافی ئازادی بەیان وبیرورای ئەودانیە. بەلام کاتیک کە خۆی بە تیرۆریزینی حزب و بزتنەوەیەک بزانێت، دەبێت بەر لەهەر شتیک پێ لە زەمیندابیت و جێگەیەک بۆ ’’خواردنی شیر برنج بهێڵێتەوە، کە پراتیکی ئینسانە’’. ئەوەی کە تۆ دەخالەتکردن و کارکردن بۆ راوەستانەوە دژ بە پەلامارو کوشتارگەی فاشیستانەی حکومەتی تورکیا بە کاریک و ئەرکیکی کۆمۆنیستانە دەزانیت ئەمە جێ پێشوازیە.

من نەک هیچ کشیەکم لەگەل کاری جیاوازوسەربەخۆدا نیە، بەڵکو بەدوای دەرفەتێکی گونجاویشدا دەگەڕێم گەر بزانم ئێمکانی جی بەجیکردنی دەبێت، عەمەلیکەمەوە. بەلام کێشەکە ئەوەیە کە تۆ تەواوی ئەم ئەگەرانەت لەپشت مەرجیکەوە قایمکردوە، واتە ئەگەر ئەم مەرجە پراتیک نەکرێت ئیتر تۆ هەرجۆرە دەخالەتکردنێک بە ڕەدوکەوتنی ناسیونالیزم و ئاو بە ئاشاکردنی بورژوازی دەزانیت. لەمەش خراپتر ئەوەیە کە تۆ هاورێ یانی خۆت بە شتێک ئیتهام دەکەیت کە بوونی نیەو بەوشێوەیە نیە کە ئیوە باسی دەکەن، واتە ئەوەی هاوری کۆمۆنیستەکانت لەژیر ئالای و وینەی ئوجەلاندا کۆدەبنەوە خۆپیشاندان دەکەن.

دنیایەکی سەیرە بەراست ئەگەر ئەم ئیتهامە زەرەک لە عەمەلی هاورێ یانی تەنیشت دەستەوە نزیک بوایە، نەدەکرا ئەو نزیکترین کەسانەی دەوروبەری خۆت راچلەکینیت و ئامۆژگاریان بکەیت کە دەخالەتگەری کۆمۆنیستی لەم وریرانکاریەی عەفریندا چی وچۆنە؟! یان هەقیقەتەکەی ئەوەیە کە خۆشت دەزانیت کە ئەوە کارنامەی هاورێ یانی پال دەستت نین، دەنا چی لەوە ئاسانتربوو کەبەهەر شیوەیەک بتوویسیایە سەرنج و رینمایەکانی خۆت لەگەلیاندا باسبکردایە. تۆبلیت لایەنی کەم لە ریگەی سوسیال میدیاوە ئەوەندە سەرنجی ئەو هاورێ یانەت نەدابیت کە چۆن بە ئالاو پەرچەمی خۆیانەوە دەچنە خۆپشیاندانەکان، کەچی دواتر لەم فەزا مەجازیەدا ئەو ’’هاورێ ناسراوی کۆمۆنیست و کادرە ناسراوانە’’ ئیتهام دەکەیت بەوەی کە ’’هەڵەیەکی گەورەیان کردوەو بوونەتە بەشێک لە لەشکری پەکەکە وپەیەدە؟! خۆئەگەر بشلیت ئاگاداری ئەوەنیم کە ئەو هاورێ یانە لە خۆپیشاندانەکاندا بە ئالاو ئارمی حزبەوە بەشداریان کردوەو قسەکەری بەردەوامی خۆپیشاندانەکان بوون؛ ئەوە ئیتر کەس مقسەرنیەو رەنگە زیاتر بێ ئیشتیقاقی خۆت بیت بۆ نەبینینی هەلسورانیک کە هاورێ یان بێ مەرج تیدا بەشداریان کردوە.
ئەمە جگەلەوەی کە لە راستیدا لەم خۆپیشاندانانەدا ئالای هیچ حزب و لایەنیک ڕێگریی لی نەکراوەو ئالای سوورو ئارمی هەر حزب و لایەنیک ئازادو ئاسایی بووە. کەواتە بە پیوانەکەی خۆشت بیت بەم مانایە بەشداریکردن لەو خۆپیشاندانانەی کە تەنانەت ئەوانیش بانگەوازی دەکەن کاریکی نا کۆمۆنیستانە نیەو بەهۆی کەم دەرکی و ناسیونالیست بوونی ئەو کۆمۆنیستانەوە نیە کە تیدا بەشداری دەکەن؛ بەلکو دروست بەپیچەوانەوە بەهۆی تەعمەق و بریاردانیکی سیاسیەیانەوە کەدەیانەویت بۆ جیهان بینیەک کە هەیانە دەخالەتگەری سیاسی بکەن لەبەرامبەر بە کارساتیک کە لالَ دیَنیتە دەنگ! تەنانەت ئەو مەرجەی کە هاورێ سامان ئاماژەی پیدەکات واتە، ئەوەی کە ’’ئیَمە قسەکەریَکی سەرەکی بین’’، پەیوەند بە حزوری سیاسی خۆمانەوە هەیە تۆ ناتوانیت پیَشوەخت ئەمە بەسەر هیچ لایەنیکەوە فەرزی بکەیت. کاتیک کە لایەنیک بانگەواز دەکەن وەرقەی سپی بۆ هیچ لایەنیک واژۆ ناکەن، ئەوەی کە ئەمە دەکاتە ئەمری واقع، میزان و شیوازی دەخالەتگەری ئێمەیە کەدەتوانیت رەقەم لیبدات.

هەرئەمەش جیاوازیە سەرەکیەکی نیوان هاوری سامان و ئەو هاورێ یانەیە کە بەشداری دەکەن. ناوبراو بەشداری کردن لەم جولانەوەیەدا بەمەرجی پیشوەخت دیاری دەکات، کە ئەمەش بەراستی تەنیا دەتوانیت تیۆری بەشداری نەکردن و ڕۆلی تەماشاکەر ببینیت. دەنا ئەگەر ئیمە بلین بە مەرجەوە پیشوەخت دەمانەویت تەرفیکی سەرەکی بین، زۆر ئاساییە کە بەرامبەرەکەت پیت بلی هیوادارم کە ئیوە تەرفیکی سەرەکیبن بەلام ئەمە لیرەدا کۆتای نایەت، بەلکو دەبیت بچن ودەخالەت بکەین و سیاسەت و روانگەو ئاراستەی فکری خۆمان بەیان بکەین بچینە جەدەل و کیشمەکیشیکەوە تا بتوانین لە پانتایەکی کاراترو فراوانتردا کاریگەریمان هەبیت.

کە دیارە هەموو ئەمانە بەمانای ئەوەنیە کە ئەو حالەتە باشەی کە تۆ باسی دەکەیت هەلەبێت، واتە ئەوەی کە ئێمە خۆشمان بەشێوەی سەربەخۆ بانگەوازی کارو هەلسوران بکەین بۆ ئەو ئامانجە. بەلام کاتێک ئەوەنیە، ئیتر ئەمە بەمانای ئەوە نیە کە بەشداریکردن لە خۆپیشاندانەکانی تردا، هەڵەیەو لە دەرەوەی کاری کۆمۆنیستیدایە!

دواجار ئەوەش بلیم کە باسکردنی هاورێ سامان لە دەخالەت و پشگیری چەکدارانە لەم جولانەوەیە بەهەمان مەرجی سەربەخۆ کەباسی دەکات، بەرلەهەرشتیک ناهەقیقیەکە بەخۆی دەکات ئاساییە کەسیک شارەزای یاساوریساکان و زمانی چەک نەبێت خۆی لە شێوەی بەکارهینانیشی بپاریزیت.

بەلام هاورێ ئەزیز جەنگ وبەشدرایکردنی چەکدارانە لەهەر مەیدان و بەرەیەکی شەردا، ئەوەنیە کە تۆ نەزەریکی باشت هەبیت و شەرکەریکی باشبیت، بەلکو لە راستیدا ئەوەیە کە چۆن خۆت دەپاریزیت و چۆن هیرش دەکەیت و چۆن پلان دادەنیت؟؟ تۆ کە جغرافیای سیاسی ولاتیک نەشارەزانیت و یەکەم جارە پیت تێ ناوە، بە کام شارەزای و کام پیلان و دیاریکردنی کام تاکتیکەوە دەچیتە نیومەیدانی شەڕ؟! ئاخەر لەجەنگدا دۆلکیشکردن و پاشەکشەش هەیە، راست وچەپ وسەروخوار هەپە، ئەمە جپاواز لەوەی پرسیارەکە ئەوەیە کە ئایا تۆ بە چ ئەزمون و باگروەندیکەوە دەچیت و هیزی چەکداری خۆت رینمای و رابەری دەکەیت، بە چ تواناو بە چ شارەزایەکەوە دەتوانیت ئیداعای ئەم جۆرە لە بوونی بەرەی شەڕی جیا بکەیت لە زەمینیکدا کە نایناسیت وشارەزای نیەوهیشتا پی تی نەنانەوە. بۆیە دەبیت بلیم بەداخەوە بەردی زل نیشانەی نەهاویشتنە.

ئەمەش دەتوانیت هەر بەشیکیتر لە تیۆری هیچ نەکردن بێت، کە دیارە خەتاکەی ناکەوێتە سەرشانی ئەو کۆمۆنیستانەی کە ئاو بە ئاشی ناسیونالیزمدا دەکەن، بەڵکو لەڕاستیدا مقەسەر ئەو تیۆرییە کە بستێک زەمین بۆ جی بەجیکردن و پراتیکیکی شۆرشگیرانە شک نابات.
ماوەتەوە بلیم، شیتکی چاوەروان نەکراو تازە نیە گەر بلین کە چۆنە چیهانی قیزەونی ئەمرۆ تەواوی زلهیزەکانی دنیا بە تەواوی سوسیال میدیا زەبەلاحەکانیشیانەوە لەبەر بەرژوەندی چینایەتیان، ئەو قەسابخانەی کە جەستەی مندالان و ژنان و بەشمەینەتانی شاریک تیدا لە قیمە دەدەن، نابینن و تازە لە( یەکەم ڕۆژی ئۆپەراسیۆنی “چڵەزەیتون”ـەوە ئەڵمانیا بە بڕی 4.4 ملیۆن یۆرۆ چەک و تەقەمەنی بۆ تورکیا ناردووە) بۆ ویرانکردنی عەفرین. ئەی بەراست کام بەرژوەندی و کام تیۆریە کە هاوری سامان بوونی مافی ژیان بۆ خەلکی عەفرین دەخاتە گرەی ریزی سەربەخۆی کۆمۆنیسەکان ؟! مەگەر کومونیستەکان خوازیاری رەهای هەموو کۆمەلگاو ریشەکیشکردنی هەرجۆرە ستەمیک نین؟ مەگەر چینی کریکار بە رزگاربوونی خۆی خوازیاری رزگاربوونی هەموو کۆمەلگا نیە؟ ئەی بەراست ئەم خەمساردیەی هاورێ سامان لەبەرامبەر بە ژیان و چارەنووسی ژنان و مندالان و خەلکی عەفریندا لەچیەوە سەرچاوە دەگریت بەدەر لە نامۆبوونی ئەو تیزانەی نەبیت بە واقعی ژیانی کۆمەلگاوە؟!!

تیبینی/ بەریزان ئەم دوو لینگە، نووسینەکەی هاوری سامان سەبارەت بە رووداوەکانی کۆبانی و وەلامیکی منە سێ!

http://www.hawpshti.com/ku/?p=2974
https://dengekan.info/کۆبانی-و-كۆمۆنیستەكان؛-وەلامیَک-بە-ها

ڕۆمانی چڵ ڕێساكه‌ی عه‌شق كه‌ نوسه‌ری به‌ره‌گه‌ز تورك(ئه‌لیف شه‌فه‌ق)نووسیویه‌تی و له‌لایه‌ن وه‌رگێری به‌ئه‌زموون جه‌لیل كاكه‌ وه‌یسه‌وه‌ كراوه‌ به‌كوردی،ده‌زگای چاپ و په‌خشی سه‌رده‌م چاپی كردووه‌ .خوێنه‌رێكی زۆری به‌لای خۆی ڕاكێشاوه‌ و جێگه‌ی بایه‌خی زۆرینه‌ی كتێب دۆستان و خوێنه‌رانی ڕۆمانه‌.

به‌ر له‌ هه‌ر شتێك كاتێك سه‌رنج ده‌ده‌یته‌ ناوی ڕۆمانه‌كه‌ له‌خۆته‌وه‌ هه‌ست به‌وه‌ ده‌كه‌یت پێویسته‌ ئه‌م ڕۆمانه‌ بخوێنیته‌وه‌،بۆچی؟چونكه‌ ئێمه‌ی مرۆڤ پێمان وایه‌ هه‌موو شتێكی ئه‌م جیهانه‌ پێویستی به‌ سیسته‌مێك یان یاسایه‌ك هه‌یه‌،تا به‌باشترین شێوه‌ به‌رێوه‌بچێت،ته‌نانه‌ت عه‌شقیش ،كه‌ من پێم وایه‌ هیچ شتێك له‌ عه‌شقا به‌ سنور و یاسا تێناپه‌رێت،عه‌شق خۆی شكاندنی سه‌رجه‌م ڕێساو یاساكانه بۆ گه‌یشتن به‌ ڕۆحیه‌تی مه‌عشوق،له‌ عه‌شقدا هه‌رگیز جه‌سته‌ و ماتریاڵ به‌ته‌نیا به‌س نین بۆ هه‌ستكردن به‌ بوون و وجودیه‌تی مه‌عشوق،به‌ڵكو دڵ پێوه‌ری سه‌ره‌كی و جێگایی هه‌میشه‌ی مه‌عشوقه‌.

من چه‌ند لێكۆلینه‌وه‌ و ڕانانێكم سه‌باره‌ت به‌ ڕۆمانه‌كه‌ خوێنده‌وه‌،هه‌ستم كرد پێویسته‌ خودی ڕۆمانه‌كه‌ بخوێنمه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی به‌ته‌واوی بتوانم له‌ گۆشه‌ نیگایه‌كی جیاوازه‌وه‌ له‌ روانگه‌ی فكری خۆمه‌وه‌ له‌سه‌ر ته‌واوی ڕۆمانه‌كه‌ بدوێم،هه‌رچه‌ند به‌شێوه‌یه‌كی گشتی ئه‌م ڕۆمانه‌ به‌یه‌كه‌وه‌گرێدانی كه‌لتوره‌كان له‌ دیدگای جیاوازه‌وه‌یه‌،باس له‌ ڕۆحیه‌تی سۆفیستی و جیاوازی ئادیاكان ده‌كات،من ده‌مه‌وێ له‌ روانگه‌یه‌كی تره‌وه‌ له‌ بابه‌ته‌كان بڕوانم و باس له‌ ئاشكڕاكردنی هه‌قیقه‌ت بكه‌م ،ڕێك وه‌ك دادگه‌یكردنه‌كه‌ی سۆكڕات،كاتێك ده‌یه‌وێت هه‌قیقه‌تێك ئاشكرا بكات،ڕه‌نگه‌ گڕێدانی ئه‌م دووبابه‌ته‌ به‌یه‌كتریه‌وه‌ تۆزێك ئه‌سته‌م بێت و نه‌توانین به‌شێوه‌یه‌كی باش هه‌ق به‌ بابه‌ته‌كه‌ بده‌ین،به‌ڵام ده‌توانین به‌ باشی ئه‌وه‌ ببینین كه‌ شه‌مس ده‌یه‌وێ هه‌قیقه‌ت ئاشكرا بكات،هه‌قیقه‌تێك كه‌ په‌رده‌پۆشكراوه‌ به‌ مه‌نسه‌ب یا پله‌وپایه‌ و ته‌نانه‌ت به‌ زانست و په‌یوه‌ندی نێوان تاكه‌كانیش،شه‌مس له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی په‌رده‌ی له‌سه‌ر زۆڕێك له‌ هه‌قیقه‌ته‌كان داماڵیوه‌،به‌ڵام دیارترین نمونه‌ی هه‌ڵمارینی هه‌قیقه‌تی (مه‌ولانا كه‌ زانایه‌كی ناوداره‌ له‌گه‌ڵ داماڵینی هه‌قیقه‌تی گوڵی بیابانی له‌شفڕۆشه‌)شه‌مس به‌ دوو ڕێگای جیاواز كار له‌سه‌ر دوو كاره‌كته‌ری جیا ده‌كات بۆ ئه‌وه‌ی بوونی مڕۆڤانه‌ی خۆیان بدۆزنه‌وه‌ و به‌ عه‌شقه‌وه‌ له‌ ژیان بڕوانن،مه‌حاڵ له‌ ڕۆحیه‌تی خۆیان فڕێ بده‌نه‌ ده‌ره‌وه‌،به‌ داماڵینی ئه‌و په‌رده‌یه‌ی كه‌ به‌ دووجۆری جیا ژیانی هه‌ریه‌كه‌ له‌ (مه‌ولانا و گوڵی بیابانی )داپۆشیووه‌،ئێمه‌ هه‌قیقه‌تێكمان بۆ ڕونده‌بێته‌وه‌ كه‌ ئه‌ویش باشبوون و خاككه‌رایی و جوانی مڕۆڤه‌،وه‌ك چۆن سۆقرات هه‌وڵ ده‌دات نیشانی ئه‌و كه‌سانه‌ی بدات كه‌ تۆمه‌تی بۆ ساز ده‌كه‌ن،كه‌ ئێوه‌ پێتان وایه‌ دانان،به‌ڵام دانا نین،شه‌میسیش به‌ مه‌لانا ده‌لێت ڕاسته‌ تۆ زانایه‌كی گه‌وره‌یت،به‌ڵام ده‌بێ عه‌شق له‌ نێو خۆتا گه‌شه‌ پێبده‌ی،ده‌بێت بۆ گه‌یشتن به‌ پله‌ی باڵای عه‌شق خۆت بۆ هه‌مووشتێك ئاماده‌ بكه‌یت و ببیت به‌ كه‌سێكی تر.

لێره‌دا له‌ خالێكی تریش ده‌توانین ژیانی شه‌مس له‌گه‌ڵ سۆقراتا به‌راورد بكه‌ین،ئه‌ویش دژایه‌تی كردنیه‌تی،وه‌ك چۆن دژایه‌تی سۆقرات ده‌كرا له‌لایه‌ن كۆمه‌ڵه‌ كه‌سانێك كه‌ پێیان وابوو سۆقرات مێشكی گه‌نجه‌كان تێك ده‌دا و دژ به‌ به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانی ئه‌وان هانیان ده‌دا،له‌ كاتێكدا سۆقرات ئه‌وه‌ی ویستوویه‌تی ئه‌وه‌ نه‌بووه‌ به‌ڵكو شتێكی تربووه‌،كه‌ ده‌یویست بیسه‌لمێنێت كه‌ په‌یامی خوداوه‌ند كه‌ ده‌ڵێ داناترین كه‌سی ئه‌سینایه‌ وا نییه‌،ئه‌و دانا نییه‌.

لێره‌شدا شه‌مس رووبه‌روی دژایه‌تی ده‌بێته‌وه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی تر و به‌تۆمه‌تێكی تر له‌لایه‌ن كه‌سانێك كه‌ نزیكی مه‌ولانا یان خه‌ڵكی شاری قۆنیه‌ن،دژایه‌تی كردنی شه‌مس ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ دژایه‌تی كردنی چاكه‌و باشبوون له‌لایه‌ن كه‌سانێكه‌وه‌ كه‌ دابه‌شبوون بۆ چه‌ند ده‌سته‌یه‌ك،له‌وانه‌ نزیكه‌كانی مه‌ولانا كه‌ پێیان وایه‌ شه‌مس بۆته‌ هۆكاری له‌ده‌ستدانی خۆشه‌ویستی مه‌ولانا به‌رامبه‌ر ئه‌وان،وه‌ك ئه‌وه‌ی عه‌لائه‌دینی كوری مه‌ولانا.

دژایه‌تی ده‌سهه‌ڵاتداران به‌هه‌مان شێوه‌ دژایه‌تان ده‌كرد وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ پێرپرسی جه‌نگاوه‌ر هه‌میشه‌ لای وابوو كه‌ ئه‌م ده‌روێشه‌ گه‌ریده‌یه‌ ترسه‌ بۆسه‌ر شاره‌كه‌ به‌گشتی و مامی به‌تایبه‌تیكه‌ شێخ بوو،خودی ئه‌م كاره‌كته‌ره‌ له‌وه‌ ده‌ترسێ هه‌قیقه‌تی ئه‌و ئاشكرا بێت به‌وه‌ی كه‌ ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ خۆی ده‌نوێنێت.

گرنگترین خاڵ له‌ دژایه‌تی كڕدنی شه‌مش دژایه‌تی كردنی زاناكانه‌ به‌رامبه‌ر به‌و شته‌ی كه‌ په‌ی پێ نابه‌ن و ره‌تكردنه‌وه‌یه‌تی،وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ شێخ یاسین به‌رامبه‌ر شه‌مس ده‌یكرد و ڕۆژ دوای رۆژ رق و قینی به‌رامبه‌ر شه‌مس زیادی ده‌كرد،به‌گشتی لێره‌دا شه‌مس كه‌وتۆته‌ به‌ڕامبه‌ر چه‌نده‌ها تۆمه‌تی بێ بنه‌ماو بێ بنچینه‌،به‌ڵام جیاوازی شه‌مس و سۆقرات له‌وه‌دایه‌ كه‌ شه‌مس بێ هیچ دادگایه‌ك حكومی مردنی به‌سه‌ر ده‌سه‌پێنڕێت و هیچ لێكۆلینه‌وه‌یه‌كی له‌گه‌ڵ دا ناكرێت.

لێره‌وه‌ ده‌گه‌ینه‌ ئه‌و خاڵه‌ی كه‌ ئه‌م ڕۆمانه‌ نه‌ك ته‌نیا به‌یه‌كه‌وه‌گڕێدانی كه‌لتوره‌ جیاوازه‌كان و ناساندنی سۆفیزمه‌،به‌لكو ڕۆمانێكه‌ ده‌یه‌وێت په‌رده‌ له‌سه‌ر هه‌قیقه‌ت دابماڵێ كه‌ به‌ ناهه‌قی ڕۆپۆش كراوه‌ ،وه‌هه‌روه‌ها دژایه‌تی كڕدنی چینی ده‌سهه‌ڵاته‌ له‌گه‌ڵ ویستی چاكه‌كاری و تۆمه‌تو ناوزڕاندنی كه‌سانێك كه‌ ده‌یانه‌وێ چاكبوون بكه‌ن به‌ پڕۆسه‌سێكی به‌ردوام و خه‌ڵك بۆ ڕێگای باشبوون و ساده‌ی هان بده‌ن.

ئەگەر ڕوداوەکانی کەرکوک و عەفرین لەسەر ئاستی بەریەککەوتنە لۆکاڵیەکان بخوێنینەوە ئەوا دەکەوینە هەڵەیەکی قورس و جۆرێکە لە خلیسکێن بەسەر ڕوداوەکاندا ، ئەگەر نەتوانین ئەو هێزانە بدۆزینەوە کە لە پشتەوە ئاراستەی وەکیلەکانیان دەکەن ، کە دەکرێت لە نێوان هیزە گەورەکاندا بەرژەوەندی هاوبەش و بەرژەوەندی دژ بەیەک بدۆزینەوە ئەو کات دەتوانین بگەینە ئەنجامێک .
ئەمریکا و ڕوسیا دوو دژ و دوو دۆستن ، کە دەتوانین دژ بگۆڕین بە ململانێ و دۆستیش بگۆڕین بە هاوبەرژەوندی ، کە هەمو ئەمانە لەسەر دو ئاست ڕو دەدەن ، ئاستێکیان خۆیان دایرێکت لە ناو یاریەکەدان و ئاستێکیان بە وەکیلەکانیان دەیکەن ، وەکیلەکانیش دەزانن کە کارتن بەڵام ئەوانیش دەیانەوێت ببن بە کارتێک کە بەرژەوەندی خۆیانی تیا بێت ، سەرزمینی نمایشی ئەم شانۆیانە سەر زەمینی سوریایە و دەکرێت پشتی کەوالیش زۆر شوێنی تریش بگرێتەوە بەتایبەت یەمەن و لیبیا ، کە دەتوانین بە چەند هەنگاوێک جیای بکەینەوە .
• بەرژەوەندی هاوبەشی ڕوسیا و ئەمریکا ( دوو دۆست ).
1. لەسەر ئاستی چەکی ناوەکی هەردوکیان هاو بەرژەوەندین و لەبەردەم ترسێکی هاوبەشدان ، بە تایبەت کۆریای باکور.
2. لەسەر ئاستی عێراق و سوریا و یەمەن و لیبیا هەردو لایان دەیانەوەێت هەمان نەخشەی سیاسی سایکس بیکۆ بێت و جۆرێک لە فیدڕاڵی هەبێت .
3. هەردوو لایان بەرژەوەندی گەورەیان هەیە لەگەڵ ئێران و بە جۆرێک لە جۆرەکان دژایەتی ئەمریکا بۆ ئێران لە چوارچێوەی ڕاگەیاندن زیاتر دەرناچێت ئەمەش سینارێوی نێوان خۆیانە .
4. هەردو لایان باشترین کارت بەدەستیانەوە کوردە لە عێراق و سوریا هەردولایان مامەڵە بەم کاڵا و کارتەوە دەکەن .
5. هەردولایان لە ڕوی جیوپۆلەتیکە و ڕێگای گواستنەوە وە تورکیا زۆر بە گرنگ دەزانن .
6. هەردو لایان دەیانەوەێت چی عێراق و چی سوریا وڵاتێکی یەکگرتو بێت و سیادەی پارێزراو بێت.
7. هەردو لایان چەک فرۆشن پێویستیان بە بازاڕی جەنگ هەیە تا کاڵا سەربازیەکانیان ساغ بکەنەوە ، بۆیە هەردولایان بەرژەوەندیان لە مانەوەی جەنگدا هەیە .
8. هەردو لایان پێیان وایە دەبێت میراتگیری عوسمانی و سەفەوی (تورکیا و ئێران ) بە هاوسەنگی ڕابگرن ، حوکمی ئەم ناوچەیە نەکەوێتە ژێر دەستەڵاتی یەکێکیان .
9. هەردو لایان پێیان وایە دەبێت ئۆپیک و نرخی نەوت و غاز لەژێر حوکمی بەرژەوەندی هاوبەشی خۆیان بێت لە ڕێ ی وەکیلەکانیانەوە .
10. هەردو لایان هاوبەرژەوەندین کە هیلالی شیعە و سونە هاوسەنگ بێت .
11. هەردولایان مامەڵە بە کارتەکانیانەوە دەکەن و کڕین وفرۆشتنی پێدەکەن .

• ململانێ ی نێوان ڕوسیا وئەمریکا ( دوو دژ)
1. هەردو لایان دەیانەوێت کە چونە سەر مێزی گفتوگۆ کارتی زیاتریان پێ بێت.
2. ئێران : ئەگەر ئێران وەکیلی ڕوسیا بێت ئەوا بە حوکمی هاوسەنگی هێز دەبێت تورکیا ببێت بە وەکیلی ئەمریکا ، بەلام ئێران توانیوەیەتی وەک وەکیلی ڕوس تا ئاستێک بەرژەوەندیەکانی لەگەڵ ئەمریکاش گرێ بدات ، بە تایبەت لەسەر بەرەی سوریای دیموکرات و دژی دروستبونەوەی داعش ، بۆیە ئەمریکا ئەگەر پێشتر وەک تاک جەمسەر دەستەڵاتی گەورەی هەبو بێت ئەوا ئێستا بوتەوە بە دو جەمسەری و دەبێت هەمو ئاستەکان ڕابگرێت ، وە ناتۆ ئەوە دەزانێت کە ئەندامێکی خۆی و سونەکان لە پشت داعشەوەن و سونە ماڵی ناتۆی شێواند وەک بینیمان هەمو تەقینەوە خۆ کوژیەکانی ئەوروپا و ئەمریکا سونە بون شیعە هیچ مەترسیەکی بۆ دروست نەکردون ، لەسەر ئاستێکی تر کە دژە ئێران بەردەوام پەرە بە چەکە ناوکیەکانی دەدات و بونێکی سەربازی و سیاسی و ئابوری هەیە لە یەمەن و لیبیا و سوریا و عێراق و فەلەستین و لوبنان ، ئەمریکا دەیەوێت نەهێڵێت ئێران زیاتر فراوان بێت ڕوسیا پشتگیری دەکات و لەسەرێکەوە دەیەوێت وەک کارتێک بەرامبەر سونەکان بە تایبەت تورکیا بەکاری بهێنێت .

3. تورکیا : ئەگەر تورکیا درێژکراوەی ناتۆ وئەمریکا بوبێت ئەوا ئێستا لەبەر بەرژەوەندیەکانی خۆی دەیەوێت یاری بکات ، دەیەوێت ببێت بە کارتی دەستی ئەمریکا لەبەرامبەردا ئەمریکا کار بە ئاراستەی تواندنەوەی دۆسیەی کورد لە بۆتەی سوریایەکی عەربی کە مەرجەکانی تورکیا دابین بکات ، بۆیە ئەمریکا لەبەردەم دو بژاردەدایە و دەبێت هەردوکی ڕابگرێت ، لە ڕێ ی کوردەوە پێگەی بەهێزی هەبێت لە سوریا و بگاتە دەریایی سپی ، بۆیە تورکیا دەبێتە ئەو سەزەمینە جیوپۆلەتیکییەی کە بۆ ئەوروپا و ئەمریکا گرنگە .
4. عەفرین و کەرکوک : ئەگەر بەرژەوەندی چی ئەمریکا و چی ڕوسیا لە یەکێتی فیدڕاڵی تورکیا بێت ئەوا کارتەکان لە نێوان ئێران و تورکیا کە دەگۆڕێتەوە بە گڵۆپی سەوزی ئەمریکا و ڕوسیاوە دەبێت ، خۆ ئەگەر کەرکوک لە بەرامبەر عەفریندا بێت وەک دوو کارتی گۆراوە لە نێوان تورکیا و ئێراندا ئەوا دوا جار مێزی سەر گفتوگۆی ڕوسیا و ئەمریکا و ئێران و تورکیا کارتەکان لە ئیستا دا گرنگترینیان کوردە ، بۆیە ئەوەی دەگوزرێ چی لە عێراق و چی لە سوریا ململانێ ی نێوان دو جەمسەرکەیە وپڕە لە سیناریو.
دوا جار دوای هاتنەوەی ڕوس بۆ سەر ساحەی ململانێکان دەتوانین بڵێن جارێکی تر دو جەمسەری دروس دەبێتەوە ، کورد لە یەک جەمسەردا ئەستێرەی بەختی دروەشاوە بو ، بەلام دو جەمسەری کورد دەبێتە کارتی دەستیان ، ئێستە لە عێراقدا هەڵبژاردن دەکرێت و دوای ئەم هەڵبژاردنە کورد وریا نەبێت سیادەی هەرێم نامێنێت و دەچینەوە سەر پلێت ، وە دەگاتە ئەوەی سەرانی دەستەڵاتداری هەرێم بدرێتە دادگا ، عەفرین ئەگەر بتوانێت خۆ راگر بێت تا دەگاتە ئەوەی ببێتە کەیسێکی ئینسانی گەورە ئەوا ناکەوێت ، بەڵام دوا جار لە ڕێ ی ڕێککەوتنی روسیا و ئەمریکاوە کورد دەخەنەوە بەردەست ئەو حکومەتەی کە حوکمڕانی سوریا دەبێت وەک عێراق .
ماوەتەوە بڵێن دوا لوتەکەی کورد قەندیلە و وا ئیستا ئێرانو تورکیا ڕێککەوتون کە دوای هەڵبژاردنەکان هێرشی بۆ بکەن ئەڵبەت ئێران لە ڕێگەی عێراقێکەوەیە کە ئەمریکاش لەسەر مەمان مێزی ڕێککەوتنە و روسیاشی تێدایە ، بۆیە بەڕای من دوا جار کورد لە وسوریا دەچێتەوە ناو سەریایەکی یەکگرتو هەرێم سیادەی نامێنێت و پەکەکەش ناچار دەکەن بە دانوستان لەگەڵ تورکیا ، چونکە کارتی مامەڵەکان تەنها کوردە و ئەوەشی ماوەتەوە جێگەی ئومێد بێت کە ڕوو بە ڕووی ئەم هاوکێشە و ئەم ڕێککەوتنانە بێت خۆراگری عەفرین و قەندیلە .

زەمانەت چی یە تا ڕونەداتەوە…؟! ….

ئەمڕۆ سی ساڵی تەواو تێپەڕ دەبێت بەسەر ڕوودانی کارەساتی هەڵەبجەدا کە بە چەکی کیمیایی لەماوەی چەند کاتژمێریکدا زیاتر لە ٥ هەزار مرۆڤ کورژان لە لایەن ڕژێمێکی قەومی نیمچە ئیسلامی بە سەر کردایەتی سەدامو حزبی بەعس.

گومان لەوەدا نی یە کە ئەمە تاوانێکی گەورەیی مێژوویی بو کە بوە مۆری نەنگیو ڕیسوایی نەک هەر بۆ ڕژێمی فاشی بەعس بەڵکو بۆ هەمو ڕژێمەکانی ناوچەکە. هەر لە رژیمی تورکیاو ئیرانو ڕژێمە قەومیو ئیسلامی یەکانەوە بگرە تا دەگاتە دەوڵەتانی وەک ئەمریکاو ئەوروپاو تەواوی ئەوەی پێی دەڵێن کۆمەڵگای نێو دەوڵەتی.
هەمویان لە پاڵ یادکردنەوەی هەمو ئەوقوربانی یەی هەڵەبجەو ئەنفاڵو دەیان کارەساتی تر، کەبەسەر خەڵکی کوردستاندا هاتون لە دەیان ساڵی چەوسانەوەی قەومیدا، پێویستە ئیدانە بکریت.چونکە زۆربەی هەرە زۆریان بیدەنگەیان لیکردو ئیدنەیان نەکرد بەهۆی پەیوەندی و هاوکاری یان لەگەڵ ئەو رژیمە.تەنانەت بیدەنگە لیکردنەش خۆی لە خۆیدا جۆریک هاوکاری کردن بوو لەو دەورانەدا.

جا بەو پلەیەی کە ئەم ڕوداوە کارەساتێکی ئاوا گەورە بوو ،وە تا ئێستاش ئاسەوارەکانی ماون ، وەک خەڵکی هەڵەبجە خۆیان دەڵین ،وهاوکاری ێیویست نەکراون و، نەخۆشەکانیان چارسەنەکراون ،بە تایبەتی بەهۆی بونی دەسەڵاتێکی حزبیو بنەماڵەییو خێڵەکی بارزانیو تاڵەبانیو هاوپەیمانەکانیانەوە . ئیتر بۆیە ئەم یادەش هەمیشە کە دەکرێتەوە زیاتر دەگۆڕێت بۆ ڕۆژی ناڕەزایەتی و نیگەرانی .نارەزایەتی لە دژی دەسەڵاتی ئەم حزبانەو دزی و گەندەڵی و بارزگانی کردنیان بەم کارەساتەوە لە کاتی قەومانیەوە تا ئێستا. لە ڕویی نیگەرانیشەوە مەترسی ڕودانەوەی جارێکی تر چ بەسەر ئەم خەڵکەدا یاخود خەڵکی کوردستان بە گستی.هەمو ساتێک بە تایبەتی لەسەروبەندی ئەم یادەدا دەپرسن ئاخۆ زەمانەت چی یە تا ئەم کارەساتە ڕوونەداتەوە؟!

بە ڕای من وەڵامی دروستی ئەم پرسیارە لەوەدایە کە دەبێت ئەو هەلومەرجە خۆیی و بابەتیانە ڕونبکریتەوەو دەسنیشان بکرێت کە ئەو تاوانەی تیا رویدا تا ئەو نیگەرانیانە بە هەند وەرگیرێن . ئەو هەلومەرجەی کە بوە هۆی ئەوەی ئەو کارەساتە گەورەیە ڕوویداو رژیمی بەعس کوشندەترین چەکی قەدەغەکراوی تیا بەکار هێنا زۆر بە کورتی ئەمانەن:
یەکەم : بوونی دەوڵەتو ڕژێمێکی قەومی فاشی دەیان ساڵەی وەک بەعس کە ببوە هۆی سەرهەڵدانو بەردەوامی ستەمو کێشەی قەومی لەسەر خەڵکی کوردستان.
ئەمەش هۆکاڕیکی سەرەکی لەناوی هۆکارەکان بوو بۆ سەرهەڵدانی خەباتو نارەزایەتی دژی ئەم ستەمەو هەروەها جوڵانەوەی قەومیو پێکهاتنی چەندین حزبی قەومی لەناوی کۆمەڵگای کوردستان. وە زۆێک لەم حزبانە لە پاڵ پروپاگەندەیان بۆلابردنی ستەمی قەومی بەڵام هەمیشە رەچاوکردنی بەرژەوەندی یە ئابوریو سیاسییە چینایەتی یە بۆرژواکانیان جیمەبەستی یەکەمیان بووە لەهەمو روویەکەوە.باشترین بەڵگەش ڕێکەوتنیانە لەگەڵ ڕژێمەکانی بەغدا تەنانەت لە دژی یەکتریش.ئەمە جگە لە ریکەوتن و بەکرێگیراویان بو رژێمەکانی تر. بۆیە ریکەوتنی یەکیتی و پارتی لەگەل رژیمی ئیسلامی ئیران لەو ساتە وەختەی شەر هۆکارێک بوو بۆ رودانی کارەساتەکە.
دووەم: خاڵێکی تر لە هەلومەرجەکان بونی جەنگی کاولکارانەو کۆنەپەرستی و دژی ئینسانی نێوان ڕژێمی بەعسو ڕژێمی ئیسلامی لە ئیران بو.کە زۆربەی ڕژێمە قەومی یە عەرەبی یەکانو دەوڵەتە زلهێزەکانی دونیا لەم شەرەدا هاوپەیمانو هاوکاری بەعس بون. بۆ نمونە یەکێتی سۆڤیەتی پێشو و هاوپەیمانەکانی لە پەیمانی وارشۆ و ،هەروەها ئەمریکاو ئەندامانی پەیمانی ناتوش هاوکاری بەعس بوون بۆ سەرکەوتن . بە تایبەتی لەو دەورانە ململانێی و هاوکێشە سیاسی یە نێو دەوڵەتی یەکان بە قوناغێکی چانوسسازی کۆتایی هاتنی جەنگی سارد تیپەر دەبوو.

سێهەم : تا ئەوجیگایەش دەگەڕیەوە بە لایەنێکی تری دۆخی ناوخۆ بریتی بوو لە بونی دەسەڵاتێکی لەرادەبەدەر سەرکوتگەری قەومی فاشی وەک ئاماژەمان پیدا .وە ناوەڕۆکی ئەم دکتاتۆریە رەهایە لەهەمو رویەکەوە پیویستییەکی سەرەکی بوو بۆ پاراستنی ئابوری و سیاسی دەسەڵاتەکەی .وە کاریگەری گەورەی هەبوو لەسەر ئەوەی بە ناچاری خەباتو نارەزایەتی شاری سەخت بکاتەوە چ لە کوردستان چ لە ئاستی سەراسەری وولات . ئەم دۆخەش فاکتەرێکی کاریگەر بوو تا ئەم حزبانە جگە لە شیوازی خەباتو نارەزایەتی چەکداری شاخی زیاتر گرینگی بە هیچ شیوازیکی تری جەماوەری نەدەنو بۆشیان مەبەست نەبو.چونکە ئەوان ئەوەیان دەزانی کە خەباتو نارەزایەتی جەماوەری شاری دژی ڕژێم ژێر پێی خەباتی چەکداری شاخی ئەوان زۆر لاواز دەکاتو، دەبیتە مایەی گەشەو هۆشیاری سیاسی و چینایەتی جەماوەری کریکارو زەحمەتکیش.

هەڵبەت من نالیم بە یەکجاری شێوازی ، ئەوەی پێی دەڵێن ،خەباتی چەکداری و پاتیزانی رەتبکریتەوە لەهەمو حاڵەتێکدا نەخێر. بەڵام کردنی بە تاکە ڕێگا بۆ دژایەتی کردنی ڕژێمی سەرکوتگەری فاشی بەعس ئەوە زۆر نادرستەو ، دژی شێوازەکانی خەباتو ناڕەزایەتی کۆمەڵایەتی و مەدەنیانەو شاری یە. ئەوان هەمیشە بانگشەی ئەوەیان دەکرد کە رژێم بە نارزایەتی ورەپەرینی جەماوەری خەڵک نارۆخیت ، یان لە باشترین باردا ئەیاون ووت خەڵک راناپەرێت وەزعی ئابوری یان باشە تەسلیم بە وەزعەکە بونە . بەلام نارەزایەتی و راپەرینەکانی میسرو تونس سەلماندی کە باشترین شیوازی خەبات بو روخانی سەرکوتگەرین رژیمەکان خەباتو نارەزایەتی و راپەرینی جەماوەریە لە شارەکاندا . هاوکات نارەزایەتی و هەستانی جەماوەر لە ١٩٩١ بەلگەبون بۆ هیزی جەماوەر لە راماڵێنی رژیم بەلام ئەو کاتیش ئەوان هەر بە خەڵکیان دەوت دەبێت پشت بە هێزی پیشمەرگە ببەستن لە ژێر چاودێری ئاسۆۆ ئامانجەکانی ئەواندا بن.

ڕاستی یەکەی هەر ئەو شێوازی خەباتی چەکداری چەتەگەری یەش بو کە بوە مایەی گرتنی دەسەڵاتیان بۆ ماوەی نزیک بە سی ساڵ. وە لەم ماوەیەشدا کارەساتی گەورەیان بەسەر خەلکدا هیناوە.
جا کاتێک بەراوردی هەمو ئەو هەلومەرجە خۆییو بابەتی یە سیاسی یانە دەکەین لەگەڵ ئەمڕودا ئەوە ڕاستە زۆر وەزع گۆراوە لە ئاستی ناوخۆیی ناوچەیی و نێو دەوڵەتیدا بەڵام هێشتا بایی ئەوەندە ماوە بە تایبەتی لە بونی ڕژێمی فاشی وەک ئوردوگانو ڕژێمی ئیسلامی ئێرانو رەوتە ئیسلامی یە تیرۆریستەکانو ململانێی ناوخۆیی و ناچەییو نێو دەولەتی کە مایەی نیگەرانی خەڵک بن.
هەر ئەوەی کە لەم چەند سالەی شەڕ لە سوریا چەکی کیمیایی و زۆری تر لە لایەن ڕژێمی ئەسەدو ئوردوگان لەهەندیك ناوچەی سوریا بەکار هاتوە بەڵگەی ئەوەن کە هێچ زەمانەتێك نی یە بۆ رونەدانەوەی کارەساتی هەڵەبجە.

ئەمە جگە لە بونی یەک پایەی سەرەکی مانەوەی دۆخەکە ،کە هۆکاریکی سەرەکی بو لە ڕودانی کارەساتی هەڵەبجە ، ئەویش کێشەو ستەمی قەومی یە لەسەر خەڵکی کوردستان لە سوریاو تورکیاو ئیران. تەنانەت لە عیراقیش ئەم کیشەی قەومی یەی کورد بە تەواوی چارەسەر نەبووە و پێوستی بە چارەسەری یەکجاری یە.
بە رای من یەكیک لە ڕێگا چارەکانیش بۆ ئەم کێشەو ستەمە لەمڕۆژگارەدا راپرسی – ریفراندومێکی – ئازادی یەکدەستانەی خەڵکو کوردستان و هاوهەڵویستی بەرەی ئازادیخوازی و لایەنگری زۆرێک لە دەزگا نێو دەوڵەتی یەکانە. جا خۆ ئەگەر خەڵک لەم دەنگدانە لە هەمو بەشەکانی کوردستان دەنگیاندا بە جیا بونەوەو پێکهینانی دەوڵەتی سەربەخۆ ئەوە دەبێت ڕێزی لێبگریتو پشتیوانی لێ بکرێت. هەڵبەت نوکولی لەوە ناکرێت ئەگەر لەم ووڵاتانە ناوەڕۆکی ئەم دەوڵەتو رژێمە قەومی و ئیسلامی یە فاشیانە گۆڕان بە دەوڵەتو ڕژێمی تەواو سکولارو دیموکراتی وهەمو هاووڵاتیان مافی یەکسانیو هەمو ئازادی یە سیاسی یەکانیان هەبو ئەوەش مایەی زەمانەتە بۆ دوبارە نەبونەوەی کارەساتی هەڵەبجە.

خۆ لە حاڵەتی سەرهەڵدانی ڕاپەرینو شۆڕشە کرێکاری یەکانی وەک شورشی ئوکتوبەری ڕوسیای ١٩١٧و دامەزراندنی دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی خەڵک لە شوراکانداو بەرقەرارکردنی کۆمەڵگایەکی شوسیالیستی ئەوە ئیتر چارەسەری کیشەو پرسی قەومی بە یەکجاری تەواو دەبێت.هەروەک چۆن هەر لەسەرەتایی شوڕشی ئۆکتۆبەر دەوڵەتی یەکیتی سۆڤیەت بە ڕابەری بەلشفی یەکانو لینین جاڕی مافی چارەی خۆنوسینی میللەتانیان دا نەک هەر لەو ووڵاتە بەڵکو لە زۆبەری ووڵاتانی تر چارەسەر بو ئەوە بێگومانە چارەسەری ڕیشەیی نەک بۆ کێشەو پرسوستەمی نەتەوەیی بەڵکو هەمو جۆرە کێشەو ستەمێکی تر بەرەو کۆتایی دەچێت.
بۆیە زەمانەتی تەواوی ڕونەدانەوەی تاوانوکارەساتی هەڵەبجە لە گۆڕینی ئەو هەلومەرجە بابەتی و خۆیی یە سیاسییانەدایە.

١٦-٣-٢٠١٨
موزەفەر عەبدوڵا

گۆرانی بێژمان زۆرە وهونەرمەندمان کەمە !…..

ڕایە ک .. بۆ لیکۆڵینە وە

ساڵانیکی زۆرە لە نێو بە شە جیاجیا کانی میدیای کوردستاندا، وشە و نازناوی (هونە رمە ند)لە زۆرشوین وکاتی جیازوازدا..زۆر بە ئاسانی و سە خاوە تە وە بە تە مە ن و ئاستی جۆراوجۆری( دنیای هونە ر!!)دە بە خشرێ و دە بە خشرێتە وە ! بێ ئە وە ی حساب بۆ ئە وە کرابێ ، کە (هونە رمە ندبوون ) مە رج و تواناو بە رهه می تایبە ت بە خۆی هه یە . ناکرێ هه رگە نجیکی تازە کاروهه ردە نگخۆشێک دە نگی هه ڵبڕی ئیتر بە ئاسانی بیکە ین بە هونە رمە ند!! وزۆر بە سانایی و بێ لێپرسینە وە و لە گە ڵ هونە ر مە ندە هونە رمە ندە کان..بە یە ک هه ناسە وبە یە ک ئاست پێیان بڵێین :- هونە رمە ند .( ئیمە لێرە مە بە ستمان تە نیا هونە رمە ندی – گۆرانیبێژ – ) هه رچەندە لە بواری شانۆو شێوەکارێ و سینەماس هه رئاوایە .

ئە م ڕە وشە ی میدیاکارانی وڵاتی ئیمە تێکە ڵییە کی دروستکردووە وبازاڕێکی هێناوە تە پێش ، کاڵاکان هه ر هه مووی بە یە ک نرخ بکڕدرێن و بفرۆشرێن !!ناکری بە مامۆستای مە قامات هونە رمە ند ( عە لی مە ردان ) بڵێین: هونە رمە ندو هه ر بە و ئاستە ش بە گە نجێکی دە نگخۆش وئارازوومە ندێک وبە هرە مە ندێک ولاسایی کارێکی تازە کاربلیێن : هونە ر مە ند !! ئە وە ڕێگا لە وە ناگرێ کە ئە م گە نجانە دواڕۆژ ببن بە هونە ر مە ند .بە ڵام ، دە بێ ئە وە بزانین ماوە ی نێوان هونە رمە ند وئە م تازە کارانە سالانێکی زۆرو بڕینی هه ورازو نشێوو مەرجێکی زۆری دە وێت .

نازناوی هونە رمە ند لە جیهانی هونە ری گۆرانی گوتن دا..ڕیک بە رامبە ربە نازناوی ( پرۆفیسۆر ) دە وە ستێتە وە ، پڕۆفیسۆری دنیای ئە کادیمیە ت وزانستی و یاسایی . نە ک ئە وپڕۆفیسۆریە ی کە لە ڕۆژهه ڵات و ولاتە دواکە وتوە کاندا هه یە کە زۆرتر بە رهه می کات و ڕۆتین وخاترو خۆترە ن ، پڕۆفیسۆری تەواو ئەوکەسەیە کە یان خاونی تیۆروداهێنانی خۆیەتی یا ئەوەتە لە تێگەیشتنی تیۆرەکانی پسپۆریەتی خۆی بووە تەوە !

لێرە ئە و بە هرە مە ندو توانا ڕیزپە ڕانە ش لە بیر ناکە م ، کە زۆر جار لە تە مە نی بچوک و سە رە تاوە بە توانایە کی زانستی وبە هرە یە کی گە ورە دە ردە کە ون . بۆ نموونە: هه ندی جار گە نجی واهه ڵدە کە وی لە تە مە نی ١٥ – ١٦ سآلیدا دە گە نە – پلە – ی پرۆفیسۆری .. پاش ئە وە ی لە پسپۆرییە کی تایبە ت داهێنانی پسپۆریەکی پێویست پێشکە ش دەکە ن ، هه ر بە م شێوە یە ش دە کرێ گە نجێکی بە هرە دارودە نگخۆشوتەمەن ١٥،١٦ساڵە ئە ویش لە مە یدانی گۆرانی گوتندا بە رهه می شایستە دابهێنی و پێی بگوترێ : هونە رمە ند ! بە ڵام ، ئە م جۆرە لێهاتوانە نابن بە پیوانە ی گشتی وئە م جۆرە گە نجانە لە جیهاندا ژمارە یان کە مە وتواناو کە سایە تی سە ر بە خۆیان هه یە .

قۆناخە کانی بوون بە هونە رمە ند :-

ئێمە لە ڕێگای بوون بە هونە مە ند چە ندین قۆناخ دە بینین ،هه وە ها جە ندین کە سایە تێش هه ن دە کری بە خۆماندووکردن و بە ردە وامی ڕێگای ڕاست بدۆزنە وە ودواجار – پلە – ی هونە رمە ندایە تی بە دە ست بهێنن .کە زۆر بە ی هونە رمە ندان بە ر هه می ئە م جۆرە هه وڵدانە ن .
ئێستاش پۆڵینبە ندی ئە مجۆرە کە سایە تیانە دە کە ین کە دە توانن پە رە بە توانای خۆیان بدە ن ودواجار بگە نە ئە و ئاستە ی پێیان بگوتری : هونە رمە ند .
دە نگخۆ ش :- هه ندێ منداڵ و گە نج هه ن هه ر لە سە رە تاوە بە سروشتی خۆیان دە نگیان خۆشە ودە توانن لاسایی هه ندێک لە هونە رمە ندە و گۆرانیبێژە ناسراوو ناودارە کان بکە نە وە ،ئە مانە ش ئە گە ر بە ردە وام بن وڕێگای زانستی بدۆزنە وە زووتر و چاکتر دە توانن ببن بە گۆرانی بێژو هونە ر مە ند. مە رجیش نیە هه موو دە نگخۆشێک ببن بە گۆرانیبێژوهونە رمە ند ، دە نگخۆش ڕێگای گە یشتنی بە هونە رمە ندیی و گۆرانیبێژیی ئاسانترە لە( لاساییکە رەو ە وئارەزوومە ند..) ئە گە ر بە ردە وام بن ، کسانی واش هه بوون دە نگیان خۆش نە بووە ! بە ڵام بە پێداگرتن و کارکردنی بە ردە وام و لێهاتوویی خۆیان و گرتنە بە ری ڕێگای زانستی بوونە تە هونە رمە ندێکی دیاروناسراو .مامۆستا( شە مال سائیب)یەکیکە لەو جۆرە هونەرمەندانە دە فە رمووێ : ( من دە نگم خۆش نە بوو بە خۆم دە نگی خۆم خۆشکرد .).

– لاسایی کردنە وە:-

هه ندی گە نج لاسایی گۆرانیبێژو هونو رمە ندە دیارو ناسراوە کان دە کە نە وە، مە رج نیە لە لاساییکردنە وە دا سە رکە وتووبن و یان دە نگیان خۆش بێت .هه ندێ لە لاسایی کە رە وە کان تە نیا لاسایی یە ک هونە رمە ند یان گۆرانی بێژێکی ناسراو دە کە نە وە ، هه شیانە لاسایی زۆر هونە رمە ند دە کاتە وە .لە نیو ئە مانە دا زۆریان سە رناکە ون و تاک تاکە ش دە بن بە لاسایی کە رە وە ی یە کێ لە هونە رمە ندە کان و هه تاسە ر هه ر بە لاسایی کە رە وە دە مێننە وە ، بە داخە وە ڕاگە یاندنە کان و خە لک بە م بە ڕێزانە ش دە ڵێن : هونە رمە ند !! ئاخر چۆن دە بێت حە سە ن زیرە ک و ئایشە شان و کە رە بیتە خاچؤو عە لی مە ردان و محە مە دی ماملێ و مە زهه ری خالقی وهۆمە رێ دزە یی و زۆری تر..هونە رمە ند بن و لاسایی کە رە وە کانیشیان هه ر هونە ر مە ندبن ؟! بۆ نموونە خوالێخۆش بوو( سادق حە ریری )کە لاسایی هونە رمە ندی گە ورە ی کورد( تاهیر تۆفیق)ی دە کردە وە ..دەکرێ هه ر وە ک تایەر تۆفیق و بە یە ک ئاست هونە رمە ند بیت !؟ یان بە ڕێز (سامان زیرە ک )کە لاسایی هونە رمە ندی ناودار (حە سە ن زیرە ک )دە کاتە وە ، بە هه مان ئاستی زیرە ک هونە ر مە ندبێت و هونە رمە ند خۆی ولاسایی کە رە وە کە ی بە یە ک هه ناسە پێیان بگوترێ هونە رمە ند؟؟ دیارە قسە لە سە ر ئە وە نیە کە لاسایی کە رە وەکان بە گوتنە وە ی گۆرانی هونە رمە ندان رۆلیان نیە لە نێو کۆمە لگادا ، نا ئە وانیش لە نیوە ندی هونە ری جالاکی خۆیان هه یە و هه واداری خۆشیان هه یە! دڵنیام بە ڕێزان لاسایی کە رە وە کان خۆشیان لە گە ڵ ئە و بە راوردە دانین و باشتر وایە بە م بە ڕیزانە بگوترێ : (گۆرانیبێژ ) واچاکە ئە وە ش بڵێین ئە و بەڕێزانە دە کری لە کارێکی تردا هونە رمە ند بن نە ک لە لاسایی کردنە وە دا .

لاسایی کە رە وە کان بە گوتنە وە ی ( شیعرو ئاواز ) لاسایی هونە رمە ندی دیاری کراوی خۆیان دە کە نە وە ، کە چی لە جۆری ( گوتن ) و( دە نگ )دا ناگە نە ئاستی گوتنی هونە رمە ندی مە بە ست .

ئە گە ر سە یر بکە ین ..هونە رمە ندان (قادر زیرە ک و محە مە د جە زا) هه ردووکیان لە سە رە تاو بۆ ماوە یە کی زۆر لاسایی هونە رمە ند ( حە سە ن زیرە ک ) یان دە کردە وە ولاسایی کردنە وە یە کی زۆر بە ئە شقە وە و زۆریان گۆرانی ئە و هونە رمەندە گوتە وە و گە روویان کرایە وە و گە یشتنە – دە نگ و گوتن- ی خۆیان،کە چی ئیستا کە س توانای ئە وە ی نیە گوێ لە و گۆرانیانە بگرێ کە ئە ودوو هونە ر مە ندە لە سە ردە می لاسایی کردنە وە داگوتوویانە تە وە لاسایی زیرەکیان کردووتەوە !کە چی هه ر ئە م دووانە توانیان قۆناخی لاسایی کردنە وە ببڕن و بگە ن بە دە نگی خۆیان و بە – پلە – ی هونە ر مە ندیی بگە ن ، ئێستا ئە وان و بە و گۆرانیانە هو نە ر مە ندن کە گۆرانی لاسایی کردنە وە نین ، بە رهه م و داهینانی خۆیانەو کە سێ کە بە م دووانە دە ڵێ هونە رمە ند مە بە ستی هونە رمە ندیە تی گوتنی گۆرانیە کانی دوای قۆناخی لاسایی کردنە وە یە .

بە هرە مە ند:-

– لە زۆر ڕووی زانستی و هونە ریە وە کە سانێ هه ڵدە کە ون هه ر لە
– منداڵێە وە بە هرە مە ندن وبە هرە کە یان زۆر زوو دە ردە کە وێ ،هه ندێ لە وانە بە هرە ی دە نگخۆشی و گۆرانی گوتنیان تێدایە ، جا ئە وانە ی خزمە تی ئە م بە هرە یە دە کە ن و ناهێلن بە هر کە یان بپوکێتە وە و زانستیانە و بە ئەشقەوە پە رە بە بە هرە کە یان دە دە ن ،دوا ڕؤژهونە رمە ندی گە ورە و ناودارین لێهە ڵدە کە وێ .زۆربە ئە وانە ش لە سە رە تاوە لاسایی هونە رمە ندە دیارو ناسراوە کان کردووتە وە .ئە مانە لە رووی دە نگە وە هه ر لە سە رە تاوە دە نگیان ئامادە یی و تایبە تمە ندی خۆی هه یە و سە رنجی گوێگران بۆ خۆی ڕادە کیشێ . بە لام دە رکە وتووە بۆ گە یشتن بە – پلە –ی هونە ر مە ندیی هه ر تە نیا بە هرە بە س نیە ! کارکردنی بە ردە وام و دۆزینە وە ی ڕێگای ڕاستی دە وێ .زۆر کە سی بە هرە دار نە یانتوانیوە پە رە بە بە هرە کە ی خۆیان بدە ن و بزربوون ، هه ندێ کە سیش بێ ئە وە ی بە هرە یە کیان هه بێ بە پیداگری خۆیان و بەردەوامیان و دواڕۆژلە دنیای هونە ر ناویکیان پە یداکردووە .

– ئارە زوو مە ند :

– گە نجان لە سە رە تاوە ئارە زووی زۆر شت دە کە ن ، هه ندێ لە و گە نجانە ش ئارە زووی ئە وە دە کە ن ببن بە گۆرانیبێژو هونە رمە ند، زۆربە شیان بە بێ ئە وە ی دە نگیان خۆش بێت و بەهرەداربن . ئە مانە زۆر کە میان دە توانن ئارەزوو مە ندییە کە ی خۆیان بکە ن بە هونە رمە ندیی و ئە وانی تر بزر دە بن و هه ندێکیشیان سە ر بە لایە کی تردادە کە ن . بە لام ئە وانە ی کات و هێز بۆ ئارەزوومە ندییە کە یان تە رخان دە کە ن و ڕیگای دروستی زانستی دەدۆزنەوە و ماندوونابن، دواڕۆژ دە گە نە ئارە زووی خۆیان و دە بن بە هونە رمە ند.

– گۆرانیبێژ :-

– گۆرانیبێژ ئە وکە سە یە ، دە نگیکی خۆشی هه یە و لاسایی زۆر هونە رمە ند دە کاتە وە وخە ڵک گوێی لیدە گرن و ئە ویش هه ر لە سە ر لاسایی کردنە وە بە ردە وام دە بێت وناتوانێ گۆرانی تایبە ت بە خۆی بە رهه مبێنی. بە ڵام ، زۆرتر گۆرانی فۆلکلۆری و گۆرانی هونە رمە ندانی تردە ڵێتە وە وبە ردە وام دە بێت لە گۆرانی گوتن دا ، دە کرێ پێیبگوترێ گۆرانیبێژ.. بە ڵام بە هیچ شێوە یە ک نابێتە( هونە رمە ند !!) ئێستاش لە نێوە ندی گۆرانی گوتنی هونە ری کوردیدا ،گۆرانیبێژمان زۆرترە لە هونەرمەند .

– هونە رمە ند :-

– هونە رمە ند ئە و کە سە یە کە لە بوارێک یان زیاترلە بوارێک خاوە نی بە رهه می داهێنراوی تایبە ت بە خۆیە تی ،بە رهه مە کان هه موو مە رجە کانی بە رهه می داهێنراویان تێدایە ،هه ر لە سە رە تاوە لە لائ – گوێگران- پێشوازی لێدە کرێ رۆژ لە دوای ڕۆژو ساڵ بە ساڵ ئە و بە رهه مە کانی زیاتر نرخی هونە ریان بە رزدە بیتە وە وزۆرتر بڵاو دە بنە وە وسنوری ناوچە وزمان ووڵاتە کە ی خۆی دە بە زێنی وبە رە بە رە ڕە هه ندی جیهانیی وە ردە گرێ وناو پە یدادە کات وگۆرانیبێژو گە نجە کان لاسایی دە کە نە وە .
– مە رجە کانی بوون بە هونە رمە ند :-
– هونە ر مە ند ئە گە ر لە سە رە تاوە بە هرە داربووبێت یان خۆی خۆی پێگە یاندبێت ،ئە وا دواجارهه ردە بیت مە رجە کانی هونە رمە ندبوونی تیدابیت وبە رهه مە کانی داهێنانبن،ئە و مە رجانە ش بە ڕای ئێمە ئە مانە ن
:-
– ١-دە نگخۆشیی:

بۆهونە رمە ندی گۆرانیبێژ دە نگخۆشی پێویستیە کی سە رە کییە جا دەنگخۆشیەکەی بەهرەبێت یان خۆی دەنگی خۆی خۆش کردبیت ،بۆ ئە وە ی بە دە نگی خۆش بتوانێ گوێگر بۆخۆی پە یدا بکات وسە رنجی جە ماوە ر بۆ لای خۆی ڕاکیشێ وبە ردە وام گوێی لێبگرن و بیزار نە بن ، ئە ودە نگە ش سۆزێکی تایبە ت بە خۆی هه بێت وجیای بکاتە وە لە دە نگی خۆشی هونە ر مە ندانی ترو نە بیت بە لاسایی کەرە وە ی کە سی تر.بە لکو خە ڵک لاسایی ئە وبکە نە وە . نموو نە ی ئە م جۆرە هونە رمە ندو دە نگخۆشانە مان لە کوردە واری دا هه یە . .

ئێستا بۆ نموونە باسی دوو جۆر دە نگ دە کە ین :-

دە نگی یە کە م : هونە رمە ند٠(تاهیر تۆفیق) خاوە نی دە نگێکی کوردانە ی پرسۆزوبە رزە کە تایە ر تۆفیق زۆر جوان و سە رکە وتوانەدەنگی خۆی بە کاری دە هێنێ ولە گوتنی ئاوازە کوردییە کان دا زۆر سە رکە وتووە و گوێگر دە خاتە دنیای ئە فسوناوییە وە ودە نگی لە دە نگی هیچ هونە رمە ندێکی تر ناچێ !تایبە تییە کی ئە ودە نگە ئە وە یە کە هه ر لە سە رە تاوە یە ک دە نگە و هه تاکۆتایی هه روا بە جوانی مایە وە وتایبە تمە ندی هونە ری خۆی پاراست وبەردەوام بە یەک دەنگ گۆرانی دەڵێت ویەک گۆرانی هه رجەندی دووبارەی بکاتەوە دەنگی هه ر هه مان دەنگە، تائێستاش رۆژ بە ڕۆژ گوێیگرو هه واداری زۆرتر دە بێت . .

دە نگی دووە م :دە نگی هونە رمە ند (حە سە ن زیرە ک) حە سە ن زیرە ک دە نگێکی کوردانە و چیاییانە وپیاوانە و کلتورییانە زیرە کیانەی گەرم و پڕ لە شادی و خەمی هه یە ، دە نگێکی پڕاو پر لە سۆزی ڕە نگاو ڕە نگ و ڕە نگ تاوسی و پە لکە زێڕینە یی و ئاوە دانە لە بە رزو نزمی ، دە نگێکی زیرە کانە وگونجاو لە گە ڵ گۆڕانی بارە دە روو نییە کانی زیرە ک خۆی ، ئە گە ر سە رنج بدە ین زیرە ک هیچ گۆرانییە کی دوو جار بە یە ک دە نگ نە گوتووتە وە بە پێجەوانەی دەنگی هونەرمەند تایەر تۆفیق کە هه رگۆرانیەکی خۆی چەندجاربڵێتەوە هه ربە هه مان دنگی جاری یەکەمە، دە نگی زیرە ک بە ردە وام لە گۆڕاندایە ،یە کێ لە نزیکە کانی زیرە ک دە ڵێ : لە رۆژدا چە ندین جاردە نگی دە گۆڕا وسبە ینان و نیوە ڕۆیان ئێوارانیش دە نگی گۆرانی بە سە ردادە هات !!لە گە ڵ هه موو گۆڕانیێکدا دە نگی تازە و سۆزی نوێ لە گە ڵ خۆی دە هێنا و خۆش و خۆشتربە خەمباری و شادییەوە .

جگە لە دە نگی ئە م دوو هونە رمە ندە ، زۆر هونە رمە ندی تری کورد ..ئە وانیش خاوە نی دە نگی تایبە تی خۆیانن ،بە جۆرێک هه ر هونە رمە ندێک کە بە ڕاستی هونە رمە ندبێت ئە وا بێشک دە نگی تایبە ت بە خۆی هه یە بۆنموونە : مامۆستا عەلی مەردان ، محەمەد عارف جەزراوی حەسەنێ جزیری ، سەید عەلی ئەسغەری کوردستانی ، ئایشە شان ، خوداداد عەلی ، مەریەم خان ،محەمەدی ماملێ ،سێوە ، زۆرو زۆری تر .

٢- گوتن ( اداء ):-

هونە ری گوتن واتە (اداء) هونە ری هه رە بە رزو پێویستی هونە رمە ندە ،دە کرێ هونە رمە ند شیعری باشی لە بە ر دە ست بێت وئاوازی تازە و جوانی هه بێ ودە نگیشی خۆش بیت ، بە ڵام ، ئە گە ر لە گوتندا شارەزاودە نگ ناس نە بوونە یتوانی بە جوانی لە جوانییەکانی گوتن سەرکەوتووبیت؛ ئە وا هه رگیز سەر کە وتوو نابێت !بۆگوتن هونە رمە ند پیویستی بە ناسینی تواناو چینە کانی دە نگی خۆیە تی و هه روە ها ناسینی تە واوی ئاوازە کان و شارەزالە چێنەکانی دەنگی خۆی..بۆ ئە وە ی هونە رمە ند لە گوتنی گۆرانیدا سە رکە وتوو بیت واچاکە بە جوانی و ڕە وانی شیعری گۆرانییە کە لە بە ربکات و لەگەڵ ماناکەی تێکەڵ ببیت وبە ڕە وانی ئاوازی وشە کان دە رببڕێ و ماناکە ی بگە ینێ و پە یامی دە قە کە ون نە کات لە کاتی گوتندا سنووری خۆی نە بە زێنی و قالبی ئاوازەکەش بەپێی پیویست پربکاتەوە .

٢- ئاواز:-

لە نیو هونە رەکانی ئاوازدا.. جۆرە کانی ئاواز زۆرن ، هونە رمەند دە بی بە چاکی و شارە زایی ئاوازە کانی نە تە وە کە ی خۆی و ئاوازەکانی دە ورو بە ربیت ،لە گوتنی گۆرانییە کە دا دە بی –ئاواز و دە ق – لە گە ڵ یە کتر گونجاو بن و مە بە ست و پە یامی دە قە کە بە سە ر کە وتوویی بگە ینێ و لە گوتندا هه ر یە ک لە شیعرو ئاوازە کە یە کتر تە واو بکە ن ، ئاواز گوتنە وە ی بۆ لاسایی کە رە وەوئارەزوومە ندودە نگخۆش وگۆرانیبێژ ئاسانە !واتە گوتنە وە ی ئاواز ئاسانە ، بە ڵام ،گوتنە وە ی( گوتن) کارێکی زە حمە تە و جۆری گوتن تایبەتمەندی هونەرمەندە .

-٤- شیعر (دە ق ):

گە رچی مە رج نیە هه موو جارێک هونە رمە ند خۆی شاعیر ىێت، بە ڵام لە هه ڵبژاردنی شیعردا پێویستە وە ک هه لبژاردنی ئاواز وردو باریک بێت وشیعرە کە واچاکە پە یام و مە بە ستی خۆی هه بێت و هونەرمەند بە شێوەیەک وشەکان دەرببڕێ وەک ئەوەی ناوەرۆکی شیئرەکە خواست و بەسەر هاتی خۆی بێت ، شیعر دە بێ بە زمانێکی ڕە وان وبێ گرێ بگوترێ و ماناو مە بە ستە کە بگە یێنێ و لە گە ڵ ئاوازە کە یدا بگونجێ ،هه ندێک لە هونە رمە ندانیش خۆیان شیعر بۆ گۆرانیە کانی خۆیان دە نووسن وئاوازو گوتنیش هه ر هی خۆیانە و ئەم جۆرە هونەرمەندانەش زووترو چاکتر سەرکەوتوودەبن و بەرهه مەکانیان پێشوازی تایبەتیان لی دەکرێ .

تواناکانی هونە رمە ندان :-

هونە رمە ندان هه موو یان لەڕووی تواناو لێهاتووییە وە وە ک یە ک نین!ئێمە ئە م یە ک نە بوونە دە کە ین بە چوار بە ش :-

یە کە م:هونە رمە ند هه یە تە نیا (گوتن ) هی خۆیە تی (شیعرو ئاوازو مۆسیقا و دابەشکردنی مۆسیقاش) هونە رمە ندانی تری نێوە ندی هونە ری یارمە تی دە دە ن ، بە ڵام ؛ لە گوتندا هونە رمە ندە و حە ق دە دات بە کۆی لایە نە کانی پێویست بۆگۆرانی سە ر کە وتوو، ئە مە ش هه رلە نێو کوردا وانیە !لە هه موو جیهان هه روایە و زۆر هونەرمەندی بەم شێوەیە لە جیهان دا هه ن و ناوو ناوبانگی زۆریان پەیداکردووە .

دووە م :هه ندێک هونە رمە ند ( ئاوازو گوتن ) هی خۆیانە و شیعرو مۆسیقا شاعیرو مۆزیسیان یارمە تی دە دە ن وهه ندێ هونەرمەند بۆخۆشیان شارەزایی مۆسیقیان هه یەو دەتوانن ئامیرێک یان زیاتر بژەنن و ئەمانە ش چاکتر دەتوانن دەنگی خۆیان لە گەڵ تیپی مۆسیقا بگونجێنن و لە قالبە مۆسیقیەکە دەرنەچن و لە گوتن دا سەرکەوتووبن.

سێیە م:هه ندیک هونە رمە ند تواناو بە هرە یە کی زۆریان هه یە و دە توانن هه موو کارە کانیان بە خۆیان بیکە ن ، هه رلە( شیعرو ئاوازو مۆسقاو گوتن )ە وە هه موو ی کاری خۆیانە ، ئەم جۆرە هونەرمەندانەش لە هه مووجیهان ژمارەیان زۆرکەمە .،

هه ندێ جار هه ندە ک هونە رمە ند بە هه رهۆیە ک بیت بە تە نیا کار دە کە ن و گۆرانی بێ مۆسیقا دە ڵێن :نموو نە ی ئە م جۆرە گۆرانی گوتنە دوا کاسێتی نە مر( حە سە ن زیرە ک )ە کە بە کاسێتی (بێ مۆسیقا یان کاسێتی پێش مردنی ) ناسراوە ،بە ڕای ئیمە ئە م کاسێتە دواهاواری دڵ و دە روونی پڕ خە م وحە سرە تی ژیانی پڕ مە ینە تی و دە ر بە دە ری و بێ جێ و بی ڕێگای خۆیە تی !ئە م کارە پر داهینانە ی زیرە ک دە کری لە زۆر ڕووە وە لێی بکۆڵریتە وە ، لە م کاسیتە دا زیرە ک وە ک ئە وە ی هه ستی کردووە لە مردن نزیک بووە تە وە ، هه ولیداوە چە ندی پێشی دە کرێ سۆزو ئاوازو خە م و حە سرە تی ناخی دڵی خۆی بداتە دە رە وە !ئە م کاسێتە کە رە ستە ی چە ندێن لێکۆڵینە وە ی زانستی لە ناو خۆدا هه لگرتووە و نموونە یە کی کە م وێنە یە ، پیاو سەری سوڕ دەمێنێ کە زیرەک بە نەخۆشی و لە پیش مردندا توانیویەتی بەم شیوە بەرزە و بەم دەروونە لەباروو بەم سۆزە پڕ خۆشی و خەمە دەنگ هه لبڕێ .

دواجارمە بە ستی ئیمە لە م نووسینە دائە وە بوو کە :-

یە کە م :لە مە و دواخە ڵک بە گشتی وڕاگە یاندکارومیدیاکاران بە تایبە ت ..بزانن بە كێ دە ڵێن:( هونە رمە ند ) .

دووەم:پسپۆرو مامۆستایانی هونە رو هونە رمە ندان خۆیان و لیکۆلە رانی هونە رڕای خۆیان لە سە ر ئە م بابە تە دە رببرن و دە ولە مە ندی بکە ن و ساغیان بکە نە وە .

/٢٢/٧/٢٠١٦

………………………………………………………………
تێبینی: ماوەیوکی زۆرە ئەم بابەتەم بۆ برای بەڕێزم نووسەری ناودار مامۆستا ( فازیل شەورۆ ) ناردبوو ، بەو هیوایەی لای خۆیان بلاوی بکەنەوە ، بەداخەوە بە هۆی گرفتی چاپ دواکەوت ، هه ربۆیە حەزم نەکرد چێتر دوابکەوێ ، برایانە ڕوخسەتم لە مامۆستایان خواست و لێرە بڵاوم کردەوە .

عەشقم زیاتر بەرێ ، زیاتر
ئەی خۆشترین ساتەکانی ” شێتی” تیم
ئەی سەفەری خەنجەر
لە نەخشەی من
ئەی دەمی چەقۆ
ئەی خانمەکەم
زیاتر بمخە ژێر ئاو
دەریا بانگم ئەکا
زیاتر بمکوژە..زیاتر
بەڵکو گەر مەرگ کوشتمی
زیندوم کاتەوە
باکم بە نەخشەی جیهان نیە
نەخشەی من :لەش و لاری تۆیە..
ـ……………..
من کۆنترین پایتەختی غەمم
و
زامم: نەقشێکی فیرعەونیە
ئازارم: وەک پەڵە زەیتێک
لە سلێمانییەوە تا ووڵاتی چین ئەکشێ
ئازارم کاروانێکە
لە دێر زەمانەوە
باو و باپیران ناردوویانە
بۆ زۆر دوور لە سنوورەوە
و
لە دەمی نێرگزا وون بون..
……………….
چۆلەکەی دڵم ، خۆشی من
هاوڕێی دەریا و
بێستانی زەیتون
ئەی تامی بەفر و
چێژی ئاگر
ئەی چێژی گومانم
ئەی چێژی کفر
ترسم لە رووداوی نەزانراو هەیە
بمگرە خۆت….
ترسم لە تاریکی هەیە
بمخە باوەشت….
سەرمامە. .. دامپۆشە
چیرۆکی مناڵانم بۆ بگێڕەوە
لە نزیکم بە…..
لەیلایەم بۆ بکە…
من لە دێر زمانەوە
بۆ ووڵاتێک ، بۆ ناوچەوانم
ئەگەڕێم..
بۆ شیعری ژنێک
ئەگەڕێم ..
لە سەر دیوارکانا بمنووسێ
و
بمکوژێنێتەوە..
بۆ خۆشەویستی ژنێک
ئەگەڕێم
تا سنووری خۆر بمبات
و
فڕێم باتەوە
…………..
ڕۆشنکەری عومرم
مایەی ڕەوت و جوڵەم
چراکەم
بۆن و بەرامی بێستانەکانم
لە بۆنی لیمۆ ، پردێکم بۆ دروستکە
وەک شانەیەکی لە ئێسقان دروستکراو
بمخە تاریکی قژتەوە
و
لە یادم کە…
……………
من دڵۆپێکی سەرگەردانی ئاوم
لە دەفتەری پایزا ماومەتەوە
عەشقم زیاتر بەرێ ، زیاتر
ئەی خۆشترین
ساتەکانی ” شێتی ” تیم
بۆ تۆ دوای خانمەکانم. كەووتم
و
مێژووم لە دوای خۆمەوە
جێ هێشت….
بەڵگەی لە “دایک بوونم ” م
كوژانەوە……و
جومگە خوێن بەرەکانی ” لەشم ” م
بڕییەوە…
تۆش :
عەشقم زیاتر بەرێ…زیاتر
………………..
17/مارس/2018