ڕۆژدا یاشیك ….
گۆڕینی لەكورمانجییەوە: پێشڕەو محەمەد

—————————————-

پێویستە مرۆڤ جارێكی دیكە بیر لە واتای یەكی ئایار بكاتەوە، چونكە واتای یەكی ئایار لە كۆتایی سەدەى 19 و سەرەتای سەدەى 20دا یەك واتا نییە. ئیدی واتای یەكی ئایار گۆڕاوە.
ئیدی یەكی ئایار وەك جەژن سەیر دەكرێت و وەك پشوویەكی فەرمیی قبوڵ كراوە. بۆیە دەبێت ئێمە سەرەتا كەمێك دەربارەى ئەم بابەتە قسە بكەین تاكو بەشێوەیەكی ڕاست و دروست لە واتای یەكی ئایار تێبگەین. ئەمڕۆ لە وڵاتانی خۆرئاوا و لە زۆر وڵاتی دیكەدا یەكی ئایار وەك پشوویەكی فەرمی و وەك جەژنێك پیرۆز دەكرێت. هەندێك دەوڵەت نایانەوێت یەكی ئایار وەك جەژنێكی فەرمیی قبوڵ بكەن و هەر بۆیە بەجۆرێك ڕێكخستنەكانی “چەپەكان” یادی جەماوەریی یەكیی ئایار دەكەنەوە تاكو لەلایەن دەوڵەتەوە قبوڵ بكرێت.

بەڵام ئایا یەكی ئایار جەژنە؟

دەبێت لە سەرەتادا، ڕاستەوخۆ بڵێین یەكی ئایار جەژن نییە. هەموو جەژنەكان وەك نیشانەى ڕووداوەكان بەشێوەیەكی ئەرێنیی ئەنجام دراون، و بەشێوەیەكی كورت پیرۆز دەكرێن. لە ساڵیادی ئەو ڕووداوە مێژووییانەدا ئەو كۆمەڵگایانەى پەیوەندییان بەم ڕووداوانەوە هەیە پیرۆزبایی لەیەك دەكەن یاخود شین دەگێڕن.
بەڵام ئایا، بۆ كرێكار و ئەو كەسانەى پشتگیریی كرێكاران دەكەن، واتای یەكی ئایار چییە؟ هەر بەڕاستی دەبێت یەكی ئایار وەك جەژن پیرۆز بكرێت یان نا؟
لای ئێمە نەخێر! بۆ ئەوەى مرۆڤ یەكی ئایار وەك جەژن پیرۆز بكات، لەسەرەتادا دەبێت واتا ئەنتەرناسیۆنالییەكەى یەكی ئایار لەناو ژیاندا جێ بگرێت، تاكو ئێمەش ئەو ڕۆژە وەك نیشانەى ڕۆژی ڕزگاربوونی كرێكار پیرۆز بكەین.

یەكی ئایار تەنها بانگەوازییەكە. بۆ ئەوەى ئەو شتانەى سەرەوە لەلایەن ئایین، نەتەوە، ڕەگەز و باوكسالارییەوە ئیستغلال نەكرێت و خراپ بەكارنەهێنرێت، یەكی ئایار بانگەوازییەكە.
لەلایەكەوە ئەم بانگەوازییە نەگەیشتۆتە ئامانجی خۆى، لەلایەكی دیكەوە چینی كرێكاری جیهانیش لە واتای ئەم بانگەوازە زۆر دووركەوتۆتەوە. ئەگەر مرۆڤ بەم دیدگایەوە سەیری ئەم بابەتە بكات وەك جەژنگێڕان و پیرۆزكردن سەیری بكات، ئەوا دەبێت شین بگێڕێت.
بەكوردیی و كورتیی، هەتا چەمكەكانی وەك یەكگرتن، سۆڵیداریتیی، ڕزگاریی كۆمەڵگا، یەكسانیی، ئازادیی ئەوانەى ڕۆح و گیان بە بانگەوازی یەكی ئایار دەبەخشن، لەناو ژیاندا جێگر نەبن؛ ئەوا یەكی ئایاریش هیچ كات وەك جەژن قبوڵ ناكرێت. بۆیە تا ئەو ڕۆژە دەبێت یەكی ئایار وەك نیشانەى جەنگی دژایەتیی دەسەڵاتداران ڕۆڵی خۆى بگێڕێت.
ئایا داخوازییەكی وەك ئەوەى دەبێت: “یەكی ئایار وەك پشوویەكی فەرمیی قبوڵ بكرێت”، بەتەنها بەكەڵكی چی دێت؟ یان ئەگەر یەكی ئایار وەك پشوویەكی فەرمیی قبوڵ بكرێت، ئێمە چ شتێك بەدەست دەهێنین؟

ئیدی چیتر واتای یەكی ئایار ئەو بانگەوازییە نییە كە دەبێت وەك پشوویەكی فەرمیی قبوڵ بكرێت و بەڕاستی ئەگەر دەوڵەت ئەو بانگەوازییەش قبوڵ بكات هێشتا واتای قبوڵكردن نابەخشێت. بۆیە ئەمڕۆ هەم چینی كرێكار و هەم ئەو بەهایەى هەیبووە گرنگییە مێژووییەكەى لەدەستداوە و گۆڕاوە، واتاكەى گۆڕاوە.
بۆ نموونە، لە ڕۆژگارانی پێشوودا، ڕۆژی یەكی ئایار هەموو كرێكاران پێكەوە كۆدەبوونەوە، دەستیان لەكار هەڵدەگرد، بەتەواوی بەرهەمهێنانیان دەوەستاند، دەڕژانە شەقامەكانەوە و هەڵبەت شەڕیان لە دژی هێزە میلیتاریستییەكانی خاوەنداران دەكرد، خەباتیان دەكرد.

بەڵام ڕۆژگاری پێشوو وەك ئەمڕۆ نییە، ئەمڕۆ كرێكار وەك سەیران بەكاری دەهێنن، زیاتر مەسرەف دەكەن یان بۆ ئەوەى بتوانن زیاتر كار بكەن خۆیان دووبارە بەرهەم دەهێننەوە. كرێكاران پێشتر گفتوگۆیان لەسەر هەلومەرجی خۆیان دەكرد، بڕیاریان دەدا، پشتگیریی یەكتریان دەكرد، پێكەوە كۆدەبوونەوە و مەیدانەكانی خەباتیان فراوانتر دەكرد، ترسیان لە دڵ و دەروونی خاوەنداراندا دەچاند، بەكورتیی، لە پێشوودا یەكی ئایار ڕۆژێك بوو تیایدا كرێكاران خۆیان ڕێكدەخست، هەوڵیان دەدا ژیان بگۆڕن.
لە ساڵیادی ئەو ڕۆژە مێژووییەدا، لەهەموو لایەكەوە كرێكاران بە هەمان جۆش و خرۆشەوە دەڕژانە مەیدانەكانەوە، بەیەك دەنگ دروشمی خەباتیان بەرز دەكردەوە. لەبەر ئەوەش، واتای ئەوەى دەبێت یەكی ئایار وەك پشوویەكی فەرمیی قبوڵ بكرێت، زۆر گرنگ بوو.

بەڵێ، ئەمڕۆ یەكی ئایار لەلایەن زۆرینەى دەوڵەتەكانەوە وەك پشوویەكی فەرمیی قبوڵكراوە بەڵام وەكو ڕۆژانی پێشوو لە ڕۆژی یەكی ئایاردا هەموو كرێكارانی جیهان بە هەمان دروشمەكانی پێشووەوە ناڕژێنە شەقام و مەیدانەكانەوە، داخوازیی و داواكارییەكانی خۆیان بەشێوەیەكی ڕێكخراو دەرنابڕن، پشتگیریش لەیەك ناكەن.
ئیدی بۆ خەباتكارانی خۆرئاوایی، واتا بۆ خەباتكارانی وڵاتانی دەوڵەمەند؛ ڕۆژی یەكی ئایار بریتییە لە: سەرەتا بە جۆش و خرۆشەوە دەڕژێنە مەیدان و شەقامەكانەوە، بۆ بەرژەوەندییەكانی خۆیان بە خاوەنكار و دەوڵەتەكانیانەوە ڕێی بازاڕ دەگرنەبەر، پاشان دەچن سەیری فوتبۆڵ دەكەن یان دەخۆنەوە و سەما دەكەن. ئەو ڕۆژە بۆ ئەوان بەو واتایە دێت كە زیاتر بخۆن، زیاتر پشوو بدەن و ڕۆژی دواتر بگەڕێنەوە سەر كارەكەى خۆیان.

كاتێك مرۆڤ لێرەوە دەڕوانێت ڕوون و ئاشكرایە كە: قبوڵكردنی یەكی ئایار وەك پشوویەكی فەرمیی لەلایەن خاوەندارانەوە هاتووە. بەهۆى ئەم پشووەوە خاوەنداران و بەڕێوەبەران هەم دەتوانن كرێكاران بووەستێنن و هەم كرێكاران بە ئاسانی بكەونە نێو كولتووری بەرخۆری (consumerism) و مەسرەفگەراییەوە.
بەڵێ كرێكارانی دەوڵەتە دەوڵەمەندەكانی ئەوروپا، زۆرینەى كرێكارانی جیهان واتای ئەم ڕۆژەیان ئاوا بەكار هێناوە یان هیچ خەمێكیان نییە لەبەر ئەوەى ئیدی لەو وشیارییە دووركەوتوونەتەوە. دیسان زۆرینەى كرێكارانی جیهان هێندە كەوتوونەتە ژێر هەژموون و كاریگەریی وشیاریی دەسەڵاتدارانەوە كە لەدژی ئەو ڕۆژە قسە دەكەن یان هەندێكجار لەبەرانبەر هەڕەشەى نانبڕین گوێی خۆیان دادەخەن، نایانەوێت گیان و ماڵی خۆیان بكەنە قوربانیی بۆیە لە ڕۆژی یەكی ئایاریشدا لە كارگەكانی خۆیاندا دەمێننەوە و خزمەتی بەڕێوەبەرانی خۆیان دەكەن. واتا هیچ جیاوازییەك بۆ ئەوان لەنێوان یەكی ئایار و ڕۆژانی دیكەدا نییە.

بۆ هەندێك لە كارێكارانی جیهانیش، یەكی ئایار ڕۆژێكە كە؛ لەژێر دەسەڵاتی سەندیكاكان و لەژێر كاریگەریی كۆمەڵە چەپڕەوە ڕیفۆرمیستەكاندا بەشێوەیەكی هێمن و ناتوندوتیژ كۆبوونەوە ئەنجام دەدەن و لەو كۆبوونەوانەدا داواكاریی وەك دەوڵەتی خۆشگوزەران، دیموكراسیی، قبوڵكردنی یەكی ئایار وەك پشوویەكی فەرمیی، دەكەنە بابەتی گفتوگۆكانیان.
بەكورتیی؛ یەكی ئایار جەژنی ئەم پشووە فەرمییەش نییە، یەكی ئایار ڕۆژی جەنگ و جوڵەیە. بۆیە نە قبوڵكردنی یەكی ئایار وەك پشوویەكی فەرمیی دەستكەوتێكە و نە تێكۆشان بۆ قبوڵكردنیشی، شۆڕشگێڕانەیە. بەڵێ گرنگییەكە نەك بەپشووكردنی یەكی ئایارە، بەڵكو گرنگ ئەوەیە ئایا كرێكاران چەندە بەدوای ئامانج و واتای ئەو ڕۆژە گرنگەدا دەگەڕێن یان نا.

دەربارەى مێژووی یەكی ئایار

ڕۆژێك كە كرێكارانی خەڵوزی بەردین و بیناسازیی شاری مالبۆرنی ئوسترالیا بۆ ئەوەى 8 سەعات كاركردن جێگیر بكەن، لە زانكۆی مالبۆرنەوە تاكو بەردەم كۆشكی پەرلەمان ڕێپێوانیان كرد، ئەو ڕۆژە وەكو ڕۆژی یەكی ئایار قبوڵبكرا. لە ساڵی 1856دا، شوێنێكی دیكەش ئەو ڕۆژە بوو كە كرێكارانی سەر بە كۆمەڵەى كرێكارانی ئەمریكا دەستیان لەكار هەڵگرت، لەبەر ئەوەى شەش ڕۆژ لە حەفتە و 12 سەعات لە ڕۆژدا كاریان دەكرد و دەیانویست كاتی كار بۆ 8 سەعات داببەزێنن. مێژووی ئەو ڕۆژە گرنگەى یەكی ئایاریش بریتییە لە ساڵی 1886.

كرێكاران تەنها دەستیان لەكار هەڵنەگرتبوو، بەڵكو مەیدانەكانیشیان بەهێزتر كردبوو. نزیكەى نیو ملیۆن كەس دەبوون ئەوانەى بەشداری ڕێپێوانەكەیان لە شیكاگۆ كردبوو. سەرهەڵدانێكی وەها گەورە هەتا ئەو ڕۆژە هیچ پێشینەیەكی نەبوو.
تایبەتمەندییەكی دیكەى ئەو ڕێپێوانە ئەوە بوو كە زیاتر لە 6 هەزار كەسی ڕەشپێست و سپیپێست یەكیان گرت و لە شاری لویسڤیلەوە تاكو پاركی نەتەوەیی ڕۆیشتن. ئەو ڕێپێوانە زۆر گرنگ بوو چونكە تا ئەو ڕۆژە ڕەشپێستەكان بۆیان نەبوو بچنە ئەو پاركەوە، نەیاندەتوانی بچنە ناوییەوە. ئەو ڕووداوەی هاینمماركێت تا 4ی ئایار بەردەوام بوو، بەڵام ئەو ڕووداوە هەر پەیوەندیی بە یەكی ئایارەوە هەبوو.

دەوڵەت هەم دەستیكرد بە سەركوتكردنی ئەو ڕێپێوانە و هەم بۆ ئەوەى چینی كرێكار بترسێنێت چوار لە ڕابەرانی ئەوانیان لەسێدارە دا. ئەو ڕابەرە شۆڕشگێڕانەش، ئەلبێرت پیرسۆنس، ئەدۆلف فیشەر، گیۆرگ ئەنگڵ و ئۆگۆست سپیس بوون.
لە ساڵی 1889دا ئەو كاتەى ئەنتەرناسیۆنالی دووەم دامەزرا، بە پێشنیاری نوێنەری كرێكارانی فەڕەنسیی، یەكی ئایار وەك نیشانەى “یەكبوون، خەبات و سۆڵیداریتیی” هەموو كرێكارانی جیهان قبوڵكرا. بەتایبەت لەو ڕۆژەوە یەكی ئایار وەك ڕۆژێكی ئەنتەرناسیۆنال بۆ هەموو كرێكارانی جیهان بوو بە نیشانەى سۆڵیداریتیی و خەبات.

لای ئێمە، لە مێژووی مرۆڤایەتیدا، هیچ ڕۆژێك هێندەى یەكی ئایار نەبووەتە نیشانەى یەكێتییبوون. ئەگەر ئێمە ئەو كۆمەڵگایەى دەسەڵاتدارێتیی چینایەتیی و سێكسیزم وەك نیشانەیەك قبوڵ دەكات، ئەوا ئەو ڕۆژە هیچ كاتێك ڕۆژێكی تایبەت نەدەبووە نیشانەى واتایەكی هێندە ئەنتەرناسیۆنال. بەڵێ یەكی ئایار بۆ هەموو نەتەوە و كۆمەڵگا و ڕەگەزێك بووە خاوەن واتایەكی زۆر گرنگ. بەڵام یەكی ئایار بووە ڕۆژێكی وەها كە هەموو كۆمەڵگا، ڕەگەز و نەتەوەكانیش و هەموو كۆمەڵگای مرۆڤیەتیی چوونە پاڵ یەك و بەهەمان جۆش و خرۆشەوە بەهێزبوون، و یەكی ئایار بووە نیشانەى ئەو هێزە گەورەیە. بۆیە یەكی ئایار تاقانە بوو و نیشانەى پەیامێكی ئەنتەرناسیۆنالیی بوو. ئەگەر سەرنج بدەن دەبینن لەڕابردوودا زمانێكی نوێ دۆزرایەوە، بەڵام بەداخەوە لە چەند دەیەى ڕابردوودا ئیدی یەكی ئایار ئەو كاریگەرییەی خۆى لەسەر كرێكارانی ئەنتەرناسیۆنال و داهێنەر ون كردووە.

دەربارەى واتای یەكی ئایار لەمڕۆدا و لای چینی كرێكار

لەگەڵ ساڵنامەى دەسەڵاتی كۆتایی سەدەى 19دا لە شیكاگۆ كەسانی وەك ئەلبێرت پیترسۆنس، ئۆگۆست سپیس، لویس ئینگۆ، ئەدۆلف فیشەر و هاوڕێكانیان ئاگرێك خۆشكرا؛ ئەو ئاگرەى ئازادیی، یەكسانیی و سۆڵیداریتیی لەنێو دڵی هەموو خەڵكی ژێردەستە لەسەرتاسەری زەوی گڕی سەند. یەكی ئایار بووە ڕۆژی یەكەمی كرێكارانی جیهان كە مانیفێستی خۆیان هێنایە سەر زمان و دژی دوژمنی خۆیان وەستانەوە. بەڵام، ئەو ڕۆژە كە خەڵكی ژێردەستە بە گیانی خۆیان بەدەستیان هێنابوو، بە پشتگیریی و كاریان بەرزكردبووەوە، لە ماوەیەكی كورتدا خنكێنرا.

دەسەڵاتداران، هەڵبەت بەهاوكاریی هەندێك لە پارێزەرانی سۆسیالیزم، بیرۆكرات، ژەنەڕاڵانی سۆسیال دیموكرات و ڕابەرانی سەندیكاكان، ئەم دەستكەوتانەى خەڵكانی ژێردەستیان لەناو برد. دیسان كەلەپچەیان كردن و دەستیان كورتتر كردنەوە. لەڕێگای بێبەهاكردنی واتای یەكی ئایار ئەم دەستكەوتە هەرە مەزنەى خەڵكیان كورت كردەوە، یەكی ئایار لە ناوەرۆكی شۆڕشگێڕیی و ئەنتەرناسیۆنالیی خۆی دووركەوتەوە، ئەوەش بووە سەركەوتنی ئەوان. ئیدی هیچ شتێك وەك ڕۆژانی ڕابردوو نەمایەوە.
بەكورتیی، یەكی ئایار چیتر ئەو ڕۆژە نییە كە كرێكاران بەیەك دەنگ دەیانگوت: “ئێمە هەموومان وەك یەكین، پشتیوانی یەكین” و ترس و دڵەڕاوكێیان دەخستە نێو دڵی بۆرژوازیی جیهانییەوە.

بۆیە، یەكی ئایار چیتر ئەو ڕۆژە نییە كە پارسۆنس و هاوڕێیانی هەمان دۆز دەیانگوت: “ئاخ خۆزگە ئێمەش لەناو هەمان بڵێسەى بەجۆش و خرۆشدا بووینایە”.
ئەو ڕۆژانەی ڕابردوو، دەگوترا كە “ئێمە هەموومان یەكین، پشتیوانیی یەكین”، ئیدی بووە بە “هەموو كەس و هەموو شتێك تەنها بۆ خزمەتی منە”.
هەڵبەت ئێستاش وەك ڕابردوو، لەسەرتاسەری جیهاندا كرێكاران دەڕژێنە مەیدانەكانەوە، بەڵام دڵیان وەك ڕابردوو پێكەوە لێنادات، هەمان گۆرانی و سترانی ڕابردوو بەیەك زمان ناڵێنەوە. لە مێژوودا ئەوە جاری یەكەمە كرێكارانی جیهان لەناو خۆیاندا هێندە بەگەوەریی دابەش بوون. ئیدی پشتگیریی و سۆڵیداریتیی، یەكسانیی و بەهای ئەنتەرناسیۆنالیی بەتەنها بۆ كرێكارانی وڵاتانی زۆر هەژار هەڵگری واتایەكی گرنگە.

كرێكارانی وڵاتانی هەژار بە پەیامی یەكێتیی و سۆڵیداریتیی وادەكەن دەنگیان بگەیەنن بە كرێكارانی وڵاتانی دەوڵەمەند، بەڵام بەڵێ كرێكارانی وڵاتانی دەوڵەمەند هەوڵدەدەن لەم پەیامانە تێنەگەن، دیواری نێوان خۆیان و كرێكارانی وڵاتانی هەژار بەرزتر و پتەوتر دەكەن.
لەبەر ئەوەى كرێكارانی خۆرئاوا باش دەزانن دەوڵەمەندیی بەتەنها لەدەستی ئەواندا بمێنێتەوە، كێشە نییە ئەگەر كۆڵۆنیالیزمی وڵاتانی هەژار بەردەوام بێت.

دوو جیهانی ئاوا لەیەك ناچن و كێشەكانی ئەوانیش لەیەك جیاكراونەتەوە لەبەر ئەوە كێشەكانی هیچ یەكێكیان هەرگیز بەهەمان تێگەیشتن ڕاڤە و شرۆڤە ناكرێن. بۆ نموونە، بۆ كرێكارانی خۆرئاوا هەژاربوون ئەوەیە كە كرێی خانوو لەلایەن دەوڵەتەوە بدرێت، ئەو پارەیەى ژیانی ڕۆژانە دابین دەكات لەلایەن دەوڵەتەوە بدرێت، بیمەى تەندروستیی دەوڵەت بیدا، بەڵام هەژاربوون بۆ ئەفریقاییەك تینووبوون و برسیبوونە. بۆ ئەوەى لە جیاوازیی نێوان هەردوو جیهان تێبگەین دەبێ لە نموونەگەلێك بڕوانین.
ئەمڕۆ، لە وڵاتانی هەژاردا لەبەر برسێتیی یان بەهۆى بەدخۆراكییەوە هەر ساتێك 12 منداڵی ژێر تەمەنی پێنج ساڵیی دەمرن. 2.5 ملیار مرۆڤ ڕۆژی دوو دۆلار كەمتر داهاتیان هەیە و لە هەموو قازانجی دونیا بەتەنها دەتوانن 5% وەربگرن.

2.6 ملیار مرۆڤ لەژێر هەلومەرجێكی تەواو خراپی تەندروستیدا دەژین. ئەو قازانجەى كەسانی وڵاتانی خۆرئاوا وەك ئەڵمانیا، سوید، هۆڵەندا بەراورد بەو قازانجەى كەسانی وڵاتێكی وەك ئەسیوپیا بەدەستی دەهێنن 300-400 جار زیاترە.
لە ئەسیوپیا ئاستی بەرزی ژیان لە 40 ساڵ تێناپەڕێت، بەڵام لە وڵاتانی وەك ئەڵمانیا، هۆڵەندا، سوید و لۆكسمبۆرگ بەڕێژەى 78-80 ساڵییە.
لەبەر ئەم هۆكارانە، ڕۆحی یەكی ئایاری شۆڕشگێڕ بۆ خەڵكانی ژێردەستەى جیهان هەر وەك ڕابردوو ماوەتەوە. بەڵام دیسان، یەكی ئایار ئیدی وەك ڕابردوو لەسەر نەتەوە و كۆمەڵگای سۆسیال نییە. هەروەك 8ی ئازار.

با واز لەم بابەتە بێنین، یەكی ئایار ئیدی بۆ كرێكارانی سەرتاسەری دونیا بەواتای یەكێتیی و سۆڵیداریتیی نایەت.
بەشێوەیەكی دیكە، كرێكارانی سەرتاسەری دونیا لە هەمان ڕۆژدا، بۆ هەمان بەرژەوەندیی خۆیان دەردەكەون و دژی بەرژەوەندیی بەرەكەى دیكە دەڕژێنە مەیدانەكانەوە.
بۆ نموونە، كریكارانی جیهان بۆ ئەوەى سكی خۆیان تێربكەن، نەمرن، كار، ماڵ، بیمەی تەندروستیی، كرێكارانی وڵاتانی خۆرئاوا كە دەوڵەمەندییەكەیان بەهۆى هەژارتركردنی وڵاتانی بەكۆڵۆنیكراوەوەیە، بۆ ئەوەى زیاتر مەسرەف بكەن، زیاتر پشوو بدەن و بگەڕێن، زیاتر قازانج بكەن، و بەردەوامبوونی ئەم سیستەمە بپارێزن دەڕژێنە شەقام و مەیدانەكانەوە.
كرێكارانی جیهانی هەژار بۆ ئەوەى بتوانن بە ئازادیی بچنە هەر وڵاتێكی دیكە، كاربكەن تێدەكۆشن، كرێكارانی وڵاتانی دەوڵەمەند بۆ ئەوەى حكومەتەكانیان ڕێگری لە هاتنی كرێكارانی هەژار بكات، یەك دەگرن.

هەندێك كرێكاری وڵاتانی هەژار ڕێ دەگرن، ساڵان هەوڵدەدەن بچنە نێو نموونەى ئەم وڵاتە دەوڵەمەندانەوە، بۆ دەوڵەمەندبوونی خۆیان پارەیان دەستبكەوێ، بەڵام كرێكارانی وڵاتانی دەوڵەمەند دەنگ بە حزبگەلێكی وەها دەدەن كە ئەو حزبە ڕاستەوخۆش نەبێ، بتوانێ وابكات دەوڵەت دەروازەكانی دابخات بەسەر كۆچبەراندا.
بەكورتیی، ئیدی بەتەنها دونیایەك نییە، بۆیە بەرژەوەندیی هەموو كرێكاران نییە وەك یەك بن، چینی كرێكاران وەك یەكیش نین لەمڕۆدا.

واتای یەكی ئایار لای سەندیكاكان

ئەو كاتەى پرۆسەى شۆڕشگێڕیی یەكی ئایار لەلایەن سەندیكاكانەوە ڕێكخرا و مۆبیلیزەكرا، بەتایبەتی لەلایەن سەندیكا ئەمریكییەكانەوە بوو. هەروەك دەزانن AFL كە ڕابەرایەتیی خەباتی مەودای 8 سەعاتی كاركردنی دەكرد، سالی 1886ی یەكی ئایار بڕیارێكی دا و ئەوڕۆژە 350 هەزار كرێكاری ئەمریكی ڕێككەوتن. بەو هۆیەوە بەشێكی كرێكارانی گەورە مافی كاتی كاركردنی 8 سەعاتیان بەدەستهێنا و خاوەنكار بەرانبەر كرێكاران تێكچوون. بەوجۆرە هەرچەند ئەنتەرناسیۆنالی دوو دەبوو لەلایەن كۆمۆنیستەكانەوە ڕەتبكرێتەوە، كە بۆ بزووتنەوەیەكی ئەنتەرناسیۆنال ئیلهامی بەخشیبوو، ئەویش گۆڕانكاریی سەندیكالیزم بوو. سەندیكالیزم لە سەدەى 19دا بووە هۆى سەرهەڵدانی بزووتنەوەیەكی وەك ئەنتەرناسیۆنالی دوو و دامەزراندنی حزبی كرێكارانی گەورە لە سەنتەرە سەرمایەدارییەكاندا، ساڵانی دواییش ئەو سەندیكایانە نزیكبوونەوە لە حزبە سێنتەریستەكانەوە، بوونە پارچەیەكی سیستەمی سەرمایەداریی و دیسان بەدەستی ئەو حزبانەوە دامەزرێنران، ڕۆچوونە ناو سیستەمەكەوە و تیایدا نقوم بوون. ئیدی ئەو سەندیكایانە ببوونە بەشێكی ئەو حزبانە. بۆیە، ئیدی یەكی ئایار بووە ڕۆژێك سەندیكا بۆ پەیام ناردن بە كۆمەڵگا خۆیان پیشان دەدا، داخوازیی خۆیان دەهێنایە سەر زمان.

بەتایبەتی، لە وڵاتانی دەوڵەمەنددا زۆرترین ئەو كەسانەى دەچنە ناو نمایشی یەكی ئایارەوە كرێكار نین. بەهۆى ناوی چینی كرێكارانی بیرۆكراتی سەندیكاكانەوە دەچنە ناو نمایشەكەوە و چەند سەعاتێك بەڕێدەكەن و بۆ ماوەیەك ڕێپێوان دەكەن. لە وڵاتانی خۆرئاوا یەكی ئایار وەك سەیران و خۆشی پیرۆز دەكرێت، كرێكارانی وڵاتانی هەژار خەبات دەكەن تا بتوانن وەك وڵاتانی خۆرئاوا یەكی ئایار پیرۆز بكەن. بەڵێ، هەندێك لە وڵاتان نماشی یەكی ئایار بە شەڕ بەڕێدەكەن، بەڵام هۆى ئەوە نییە كە لەو وڵاتانەدا یەكی ئایار بەشێوەیەكی شۆڕشگێڕانە ڕێكدەخرێت، بەڵكو بەتەنها مەسەلەكە پەیوەندیی بە دیكتاتۆرییەتی حكومەتەكانەوە هەیە.

واتای یەكی ئایار بۆ بزووتنەوە شۆڕشگێڕەكان

بزووتنەوە شۆڕشگێڕەكان دەبێت خەبات بۆ ڕزگاركردنی چینی كرێكار لەئاستی ئەنتەرناسیۆنالدا بكەن؛ ئەوانیش دەرهەقی یەكی ئایار و بەها ئەنتەرناسیۆنالییە كۆمۆنیستییەكانی خیانەت دەبینن. ئەوە ڕەوشێكی هێندە خراپە كە بزووتنەوە كۆمۆنیستییەكانی ئەنتەرناسیۆنالی دوو كە دروشمی ئەنتەرناسیۆنالی مانیفێستی پارتی كۆمۆنیست: “كرێكارانی جیهان یەكگرن”یان هەڵوەشاندەوە و بەپووچی نیشانیان دا و وەك ڕۆزا لۆكسمبۆرگ دەیگوت “كرێكاران لەئاشتیدا یەكگرن و لەشەڕدا یەكتر بكوژن”، ڕێكخستنە كۆمۆنیستییەكان بەجۆرێك بوون كە ئیدی وەك سەندیكا چەپەكان دەجوڵانەوە.
وەك سەندیكاكان، چەندین ڕێكخستنی شۆڕشگێڕیش، ڕۆژی یەكی ئایار بۆ ئەوەى داواكارییە ئابوورییەكانی كرێكاران نیشان بدەن، بۆ ئەوان لەپێشتربوونی كار و ئاساییش، زیاتر پارە وەربگرن، بەمجۆرە ئەو ڕۆژە بەكاردەهێنن.

بزووتنەوە خۆرئاواییە شۆڕشگێڕەكان وەك هەموو ڕۆژانی دیكە یەكی ئایاریش وەك خەبات بۆ دەوڵەتی خۆشگوزەران دەبینن. لەبەر ئەوەى ئەو دەوڵەتە خۆشگوزەرانە لە هەندێك وڵاتان شتێك دەداتە كرێكاران تاكو هەندێكیان هەژارتر و هەندێكیان دەوڵەمەندتر نەكات. بەڕاستی لە دەوڵەتی خۆشگوزەراندا ئەمە ستراتیژیەتی بۆرژوازییە.
لەبەر ئەوە بزووتنەوە شۆڕشگێڕەكانی وڵاتانی خۆرئاواش بەرانبەر قەدەغەكردنی كرێكارانی وڵاتان كە دەیانەوێت بێنە وڵاتانی دەوڵەمەندی خۆرئاواییەوە، بێدەنگییان هەڵبژاردووە و خۆیان كەڕ كردووە. لەبەر ئەوە ئەوانیش باش دەزانن كە كرێكارانی وڵاتانی خۆرئاوا پشتگیریی ئەمجۆرە قەدەغەكردنە دەكەن.

با ئەمە لەلایەك بێت، كرێكارانی ژن بەراورد بە كرێكارانی پیاو كەمتر وەردەگرن، بەڵام بۆ ئەم مەبەستەش هیچ هەوڵێك نادەن (چونكە لە زیانی كرێكارانی پیاوی خۆرئاوا دەترسن!) لەبەرانبەر ئەم نایەكسانییە ڕاستەوخۆ تێكۆشان ناكەن، بەتەنها هەندێكجار چەند شتێك دەربارەى ئەم كێشەیە دەنووسن.
سەرەڕای هەموو ئەم شتانە بزووتنەوە شۆڕشگێڕییەكانی وڵاتانی خۆرئاوا هیچ كاتێك شەرم ناكەن لەسەر ئاڵای خۆیان بنووسن: “بژی یەكێتیی كرێكاران” و “بۆ هەمان كاری یەكسان، كرێی یەكسان”.

ڕاستە، ڕەوشی بزووتنەوە شۆڕشگێڕییەكانی خۆرئاوا خراپە، بەڵام بەڵێ ئەى بزووتنەوە شۆڕشگێڕییەكانی وڵاتانی دیكە هەڵوێستێكی باشتر پیشان دەدەن؟ نەخێر، نا. لەو وڵاتانەدا هەڵوێستەكان هەموویان لەیەك دەچن.
هاوشێوەى بزووتنەوەى “شۆڕشگێڕ”ـە خۆرئاواییەكان، بزووتنەوەی وڵاتانی هەژاریش یەكی ئایار وەك دەرفەتێك بۆ لەپێشتربوونی كار، ئاساییش و پارەى زیاتر دەبینن. و ئەگەر حكومەت ئەوەش قبوڵ نەكات، دەخوازن یەكی ئایار وەك پشوویەكی فەرمیی قبوڵ بكرێت.

ئەوەش هەیە كە شەڕ لەنێوان كرێكارانی خۆرئاوایی و بۆرژوازیی وەك “خەباتێكی شۆڕشگێڕ” نیشان دەدا و بانگی كرێكارانی وڵاتانی هەژاریش دەكات پشتگیریی لە كرێكارانی خۆرئاوایی بكەن. لەبەر ئەوەى بزووتنەوە شۆڕشگێڕییەكانی وڵاتانی هەژار ئەو دەستكەوتانەى كرێكارانی خۆرئاوا هەیانە بە تێكۆشین، وەك “پاراستنی ماف” دەیانبینێت. بەڵام ئایا دەبێت ئەو هەڵوێستەی بزووتنەوە شۆڕشگێڕییەكانی وڵاتانی هەژار چۆن ڕاڤە بكرێت. ڕوون و ئاشكرایە كە ئەوە پەیوەندیی بە نەزانبوونەوە نییە. چونكە ڕاستییەكە بەرانبەر پەیوەندیی كەسەكان و ژیانەوە دەرك دەكرێت. واتا بنەمای مێژوویی و ئایدیۆلۆژیی هەرچییەك بێت، هەڵوێستەكەش بەرانبەر بەم بنەمایە سەرهەڵدەدات.

بۆیە بزووتنەوە شۆڕشگێڕییەكانی ئەمڕۆ كە بەئاراستەى وشیاریی مێژوویی خۆرئاواوە هاتووەتە ئاراوە، هەتا ئێستا بە سەرچاوە مێژووییەكانی خۆی سەیری خۆی ناكات، هەوڵنادات بەڕاستی بەئاراستەیەكی شۆڕشگێڕدا بڕوات. بزووتنەوە شۆڕشگێڕییەكان دەبێت حساب بۆ ئەمە بكەن و بەڕاستی بتوانن هەڵوێستی شۆڕشگێڕانە وەربگرن یان ئەگەر ئەوە نەكەن، ناچارن ببنە بەشێكی سیستەمەكە.

ئایا دەبێت چی بكرێت؟

ئەمڕۆ، دەبێت چی بكرێت تاكو یەكی ئایار واتایەكی شۆڕشگێڕیی وەربگرێت. دەبێت چی بكرێت تاكو یەكی ئایار بچێتە خزمەتی یەكێتیی چینایەتیی كرێكارانی ئەنتەرناسیۆنال و چینی كرێكارانەوە؟
ئەوەى مسۆگەرە و ناگۆڕێت ئەوەیە كە كردە شۆڕشگێڕییەكانی جیهانیی چینی كرێكارانە. ڕاستییەكی دیكەى نەگۆڕ و مسۆگەر ئەوەیە كە: چینی كرێكارانی جیهان بەهۆى ڕابەرایەتیی حزبی شۆڕشگێڕیی ئەنتەرناسیۆنالییەوە دەتوانێت سەربكەوێت. ئەمڕۆ ئەوەى دەتوانین بكەین ئەمەیە: هەموو ئەو ئاستەنگانەى ناهێڵن یەكێتیی چینایەتیی كرێكارانی ئەنتەرناسیۆنال بێتەئاراوە، لاببرێن. بۆ نموونە، مەرجێك بۆیەكێتیی چینایەتیی كرێكارانی ئەنتەرناسیۆنال بریتییە لە: دەوڵەتی خۆشگوزەران چینی كرێكاران دەخاتە بەرانبەر یەك، لەهەندێكیان دەدزێت و دەیداتە هەندێكیان، ئەمە دەبێت بەتەواوی ڕەتبكرێتەوە.

بۆ نموونە، مەرج بۆ یەكێتیی چینی كرێكارانی ئەنتەرناسیۆنال ئەوەیە كە كاربكەن بۆ ئەوەى ڕێگە بدرێت هەموو كرێكارانی دونیا بەئازادیی بەوڵاتاندا بگەڕێن.
بۆ نموونە، لەنێو كرێكارانی توركدا دەبێت مافی ئەوە بە كوردان بدەن دەوڵەتی خۆیان بونیاد بنێن و بیپارێزن، بەڵام بەداخەوە لەناو چینی كرێكاری توركیدا ئەمە هەیە: “نا بۆ دابەشبوونی وڵات و نەتەوە”، پێیانوایە ئەگەر ئەوە ڕوونەدات، یەكێتیی چینایەتیی كرێكاران بەدیدێت. دیسان بۆ نموونە، مەرج بۆ یەكێتیی چینایەتیی كرێكارانی ئەنتەرناسیۆنال ئەوەیە كە دەبێت دەستبكەن بە ئاشكراكردنی بناغەى ئەو بزووتنەوانەى لەژێر ناوی كۆمۆنیستبووندا بەرگریی لە دەستكەوتە مومتازەكان دەكەن. ڕوون و ئاشكرایە كە دابەشبوونی چینایەتیی كرێكاران لەخۆوە نییە، بۆ ئەوەى چینی كرێكاران بەرژەوەندیی خۆی دابەش نەكات دەبێت یەك بگرێت.

هەر بۆیە دەبێت كۆمۆنیستەكان، لەم دابەشبوونەدا پشتگیریی لە لایەنی چەوساوە و ژێردەستە بكەن. هەرچییەك دەبێت با ببێت دەبێت هەڵوێستی كۆمۆنیستەكان بەمجۆرە بێت.
بۆ ئەوەى پەیامی ئەنتەرناسیۆنالیی یەكی ئایار نوێ ببێتەوە، دەبێت ئەم هەڵوێستە بگیرێتە بەر.

————————–
سەرچاوە
ئەم وتارە لە ژمارەى سێیەمی “چروسكا شۆڕشگەڕ”دا بڵاوبووەتەوە:
Çiruska Şorşger, hejmara 3, sala 2017.

مەترسی و هەڕەشە لە بیانانەوە هەڵدەکات، کاتێ بەهەزاران کەس، بە سواری ئەسپ و حوشترەوە شاڵاویان هێنا و هاتنە بەرەوە، بەدەم نەعرەتەی دڕندانەی شەڕەوە. گەشتنەجێ بە ڕاکێشانی تفەنگ و دەمانچە و، شمشێرەوە، ئامانجەکە کەربەلا بوو، شارە پیرۆزەکەی شیعەکان، کە ئیمڕۆ دەکەوێتە عێراقەوە. هیچ کەس، دانیشتوانی ئەم ناوەی پێشوەخت ئاگادار نەکردەوە، هیچ کەسێ شەڕی بە ڕوویاندا ڕانەگەیاند بوو. دانیشتوانەکە و ئەو حاجییانەی ڕوویان لەم شارە کرد بوو، لەو رۆژەدا سەرگەرمی ئاهەنگی پیرۆزکردنی، یادەوەری شەهیدبوونی عەلی بوون.

خۆیان وایان مەزەندە دەکرد، ئیدی لە سایە و سێبەری ئارامی و ئاسایشی خودا دان. ئەوان نەیان دەزانی کەوا گەشتەکەیان بە گۆلاوی خوێن کۆتایی دێت. بەپێی گێڕانەوەی شایەتحاڵێک، کوشتارەکەی کەربەلا، لە ٢١/٤/١٨٠٢دا بووە. سەردارێک لە نەجدەوە لە ناوەوەی وڵاتی نیوە دوورگەی عەرەبەوە، سەرکردایەتی ئەو پەلاماردانە دەکات، ناوەکەی سعود کوڕی عەبدولعەزیز کوڕی محەمەد ئال سعودە. ئال سعود، دەسەڵاتداری ئەودەم تازە هەڵکەوتوو بوو، بەڵام زوو بە زوو پەلی هاویشتوو، بەسەر بیاباندا لە ـ یەکەم دەوڵەتی سعودیداـ، هەروەها ئەو لە مێژ بوو، چاوی بڕیبووە سەر کەربەلا. ئەو شارەی، بە ڕێژگەی ڕووبای دیجلەدا، کە قەڵای گەنجینەی خێروبەرەکەتێکی ئەفسانەییە.

شای ئێران و حاجییە شیعەکان خزمەتێکی گەورەیان، پێشکەشی ئەو ناوچەیە کردبوو. هەڵبەت مەسەلەکە بەلای ئال سعودەوە، هەر زێڕ و زیو و بەردی بە قیمەت/ مجەوهەرات نەبوو، بەڵکو پێوەندی بە پرسێکی ئاینیشەوە هەبوو. ئەو هەستی بە بەرپرسیارێتییەکی ئایدۆلۆژی دەکرد، کە ئیمڕۆ بە ناوی وەهابیزمەوە ناسراوە. شیعەکان لەچاوی ئەمدا، هێندە لە ڕێبازی ڕاستەقینەی ئیسلام لایان داوە، کە هەرگیز ناتوانرێ بە موسڵمان دابنرێن، بەڵکو وەک بێ ئەمەک و پەیمانشکێن و هەڵگەڕاوە تەماشا دەکران.

دامەزرێنەری رێبازی وەهابی ئامۆژگاریکەر/ واعیز بوو ناوی عەبدولوەهاب بوو، کە لەگەڵ ئەمدا، ئال سعود، نیو سەدە لەوەپێش هاوپەیمانێتییەکیان بەستووە. لەتەک هێرشە سوپاییەکانی دەسەڵاتداری بیابان دا، خۆ ئامادەکردن بۆ بەرنامە توندوتیژی، پاکسازیی ئیسلام لەناوچەکەدا بڵاوبۆوە. میراتگرانی ئال سعود، کە ئیمڕۆ عەرەبی سعودی بەڕێوە دەبەن، لەوکاتەدا تەنانەت ئەوەیان بە ئەمسەرەوسەری جیهاندا بە پێڕەوکردنێکی ناهەموار دەناردە دەرەوە. پەلاماردانە خوێناوییەکە بۆ سەر کەربەلا لە ١٨٠٢ دا، دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتای فراوانبوونی وەهابییەکان. ئەو دابڕانێکی مێژوویی نەخشاند.

کەواتە ئیدی لەم چرکەساتەوە، پێوەندی نێوان شیعەکان،کە تەوژم و ئاڕاستەیەکی گەورەی نێو ئیسلامن،و وەهابییەکان،کە مافیان بە خۆیان دابوو، چاکسازیی بکەن لە نێو ئیسلامی سوننەی باووباپیرانیان، بە خانەگومانییەکی قووڵەوە شەقڵی گرت و کەندێکی قووڵ لە ناوخۆی ئیسلامدا دروست بوو، دوو سەدە دواتر، لە نێوان زۆرینەی شیعەی ئێران و عەرەبی سعودی وەهابیدا خۆی دەردەخات و ڕەنگدەداتەوە.

بە پێی قسەی ڕۆژهەڵاتناس Jean-Baptiste Rousseau، ١٢٠٠٠ شەڕکەری بەدەوی بوون، گەڕان بەدوای نیشتمانی کەربەلادا و لە چاوتووکانێکدا، دەستیان کرد بە تێکدانی شوێنە پیرۆزەکانی شیعەکان. دوای ئەوەی ئەوان، مەزاری نەوەی پێغەمبەر حوسەینیان لەگەڵ زەویدا تەخت کرد؟؟ دەستیان کرد بەتاڵان و بەناهەق کوشتنی ئەوانی تر،” خەڵکی پیر،ژن و منداڵ هەمووی بە شمشێری بەربەرییەکان کوژران”.

رۆسۆ نووسیویەتی ” تەنانەت ژنی سک پڕیش کەوڵکران. کارە دڵڕەق و بێبەزییەکان، نەدەتوانرا ڕابگیرێن و دەستیان لە کوشتن و بڕین هەڵنەدەگرت”. پیاوانی ئال سعود، تاڵانییان کرد، هەرچی بە خۆیان حوشترەکانیان کێش بکرایە، دەیان برد و دوایی لە کاتی کشانەوەیاندا لە شارەکە،هێشتا ٤٠٠٠ هەزار کوژراو کەوتبوو.
دوای کاولکردنی کەربەلا، هێزە سوارەکان لە ١٨٠٣ دا، دەستیان کرد بە داگیرکردنی، هەرێمی حیجازی عوسمانی، لە کەناری دەریای سوور و وەک خۆیان چۆنیان بینی ئەوێ ئەو دوو شارەی دەکەوێتە، ئەو دەڤەرەوە مەککە و مەدینە پاکسازی بکەن. لەمەشدا تەنیا ژمارەیەکی بێشوماری مۆنیمێنت و کێلی قەبر و کاری دارتاشی، هی سەردەمی کۆنی ئیسلامی لەو نێوەدا گۆرستانی مەدینە کە خەڵکی نزیکی پێغەمبەر محەمەد ئارامیان تێدا گرتبوو، دەیانوویست تەنانەت گۆڕی دامەزرێنەر و هەڵگیرسێنەری ئاینەکەش تەفروتوونا بکەن، بەڵام هەر زوو دەستبەرداری ئەوە بوون. دانیشتوانی ناوچەکە دەبوو لەلایەن ئەم دەسەڵاتدارە نوێیەوە سەرلەنوێ پەروەردە بکرێنەوە و ڕژێمێکی دەسەڵاتداری تیرۆر لە ئەستۆ بگرن و قبول بکەن.
کێ جگەرەی بکێشایە،مۆسیقاژەنی بکردایە،گۆرانی بگووتایە و جلوبەرگی، ناجۆر و سەیری بپۆشایە، یاخود تەنیا نوێژەکانی بچوایە و فەرامۆشی بکات، قامچی کاری دەکرێ و کۆڵەوار دەکرێ، یاخود لەناو دەبرێ. حاجییانی کافر بۆیان نەبوو، جارێکی دیکە بچنە مەککەوە، پەلاماری کاردانەوەکانیان دەدرا و شیعەکان، دەستبەجێ لەسێدارە دەدران. ئەم قاتووقڕییە بێ بەزەییانە بۆچی؟ ئەم هەڵپەی بەپەلەی وێنە لە دوای وێنەیە، کە بە ئاشکرا بیری ڕک و توڕەیی ناوبراو، بە دەوڵەتی ئیسلامی لە سوریا و عێراق، لە هەنووکەدا دێنێتە یاد؟.

بۆ ئال سعود سوپا بەدەویەکەی، دانیشتوانە شیعەکەی کەربەلا خۆیان تاوانبار کرد بوو. ئەوانە “شرک”یان خستبووەگەڕ، بتپەرستی لەبەرئەوەی ئەوان پیرۆزییەکانیان دەپەرست و یەکتاپەرستی ڕاستەقینەیان دەخستە بەردەم پرسیارەوە. خوا وا حوکمی ئامۆژگاریکەر عەبدولوەهابی دابوو، هیچ هەواڵهێنەر و هەواڵبەرێک نەخرێتە هاوشانیەوە واتە ئەوەی ئەو دەیڵێ هەر ئەوەیە. ڕێزگرتن لە پەرستگای شەهیدانی شیعە عەلی و حسین لێرەدا بوونە نیشاندانی نموونەی کفر و گوناهێکی ئاینی،کە سزاکەی کوشتن بوو.
دامەزرێنەری ڕێبازی وەهابی ناوی تەواوی محەمەد کوڕی عابد ئەلوەهابە، لە ساڵی ١٧٠٣ لە عەیینە هاتۆتە دنیاوە،باوکی حاکم بووە، عەیینە دەکەوێتە ناوچەی نەجد، وڵاتی خێڵە کۆچەرەکان و نیشتەجێکان.

وڵاتێکی دووری لەبیرکراو، پەڵەی کوێری لە شارستانێتی ئیسلام، دوور لە ناوەندەکانی کۆسمۆپۆلیتی، وەک ئەستەمبوڵ و قاهیرە و دیمەشق، دەبێ پیاو بەم شێوەیە، ئەو ناوچەیەی جاران بهێنێتە بەرچاوی خۆی.
زانایانی فەقیهی ـ ئایینی، لە نێو ئەو کەمینەیەدا بوون، کە بە توانایەکی دیاریکراو و دەسەڵاتی فەرمان دەرکردنی خوێندن و فێربوونیان هەبوو. ئەوان لەڕاستیدا، زانستەکەیان لە ڕێگای مانەوەیان لە مەککە و مەدینە و بەغدا و دیمەشق بەدەستهێنا بوو.
هەر بەم شێوەیە عەبدولوەهابیش،بە هۆی توانای خۆیەوە و لە ڕێگای زێدەکەی خۆیەوە، بڕیاری زاناییبوونی درا، لە ڕێگەی چەندین ساڵی گەشتی خوێندن و بۆ شارە پیرۆزەکان و هەروەها بۆ بەسرە لە عێراق. هەر بە منداڵی، لە تەمەنی١٠ ساڵیدا سەرلەبەری قورئانی لەبەربوو.

دوو بیریار لەسەردەمی خوێندندا کاریگەریان لەسەری دروست کردوە، یەکێ لەوانە دامەزرینەری کۆنپارێزترین و بچوکترین مەزهەب و ڕێبازە، ابن حمبل ٧٨٠ـ٨٥٥ ئەو لەسەرمێکدا ژیاوە، کە چەند موسڵمان هەوڵیان داوە هەڵسەنگاندنی ڕاسیۆنالی/عەقلانی بۆ ئاین بکەن. بەو واتایەی لە نێوان خودا و گووتەکاندا جیاوازی بکرێ. دژ بەم ڕۆشنبیرییە دوور لە میللەت و جەماوەرە، تەوژمی ابن حمبل کاری دە کرد. ئەو بێ ئەملاولاکردنێک، قەناعەتی بە ڕاستی و دروستی دروستی قورئان هێنابوو.
لێکدانەوە و وەرگێڕانی میتافۆری، نەک وشە بە وشەی نوسینە پیرۆزەکانی بەتوندی ڕەت دەکردەوە. لەنێو زانایانی نەجددا، ئەم رێبازە باڵادەستی وەرگرت، بە چاکی و لەبەرئەوەی، ڕوانگەیەکی ڕوونیان لەسەر ئاین بەجێهێشت، کە لەگەڵ پێداویستییەکانی مرۆڤ دا، زۆر زووتر دەگونجا.

دووەم بیریار، ئەوەی عەبدولوەهاب نووسینەکانی دەخوێندەوە، ابن تمیمیة ١٣٢٨ـ١٢٦٨ بوو، کە هەڵقوڵاوی و سەردەمە ئاڵۆزەکان بوو، داگیرکاری مەغۆلەکان. ڕۆژگاری داگیرکردنی بەغدا. ئەم پیاوە مڕوومۆچە، حسابی لەگەڵ هەمو تازەکارییەکاندا کرد، کە بە باوەڕی ئەو هەڕەشەیان لە ئیسلام دەکرد. ئاخر هەر بەتەنیا هەموو فەلەسەفەی یۆنانی و هەموو فۆرمەکانی سۆفیزمی نائۆرتۆدۆکسی، وەک بتپەرستی نەبوون، تەنانەت سەردانی گۆڕی پێغەمبەر، یاخود یادکردنەوەی ڕۆژی لەدایکبوونی ڕێبەندی لێکرا و قەدەغە کران. ئیدی تەنها گەڕانەوە بۆ ئیسلامی سەرەتایی، هەروەک ئەوەی پێغەمبەر و هاوەڵەکانی تێیدا دەژییان، دەتوانرێ ئاین ” پاککرێتەوە” . لەپێناوی گەیشتن بەم ئامانجەدا، نابێ موسوڵمان سڵ لەوە بکەنەوە، بەشمشێرەوە دژ بە دوژمنەکانیان بچنە شەڕەوە.

ابن تمیمە، باوکی جیهادی مۆدێرن، حەزی دەکرد لەسەردەمی خۆیدا کەنارگیر و نامۆ بوایە، وەلێ تۆوە ژەهراویەکەی چاند، لەژێر ڕووبەری ئیسلام دا. نووسەری ئەمەریکی ئەفغانیAnsary Tamim دەنووسێ: پێویست بوو تەنیا چاوەڕێ بکەن، تاوەکو ” خۆیان لەگەڵ بارودۆخەکەدا رێكبخەن، بۆ ئەوەی هەڵبێن و دەرکەون” بۆ عەبدولوەهابی گەنجی توڕە و گڕگرتوو، ئاشکرا دیار بوو، کە خەڵکی وڵاتەکەی خۆیشی، ناپاکییان لە ئیسلام کردووە.

پیاو باوەر بکات بە مێژوونووسانی وەهابیەکان، کەوا باوەڕ بە پڕوپوچی لەو سەرمەدا، زۆر پەرەی سەند بوو، بەدەوی و شار نشینەکان، هەر بەتەنیا مردوویان نەدەپەرست، کەسە پیرۆزەکان و فریشتە و بەڵکو تەنانەت درەخت و بەردەکانیش دەپەستران. لە کتێبی التوحیدی عبدالوەهاب دا، نەفرەت لەم دابوونەریتانەی مردووپەرستن دەکات، هەروەها هەرکەسێ لەمە خانەگومان بێ: شایستەی کوشتنە”. بیرۆکەی “تفکیر” واتە دەرچوون لە خەتی هاوڕێ ئیماندارەکان،دروشمی سەرەکی فێرکاریی ئامۆژگارکەری وتاربێژ بوو. پێویستە بە شێوەیەکی حەتمی ئەوان،خۆیان بۆ بەرەنگاری هەموو نا وەهابییەکان بەڕێوە بەرن.

لەوەتەی دووبەرەکی و دابڕانە گەورەکەی سەدەی حەوتەم، کە موسوڵمانانی لەسەر شەڕی میراتی دوای مردنی پێغەمبەرەکەیان دابەشکرد بۆ سووننی و شیعی و خەواریج. مشتومڕ و بیروڕای جیاواز، لە نێو ئاینزانەکان/ تیۆلۆگ زۆر بەدەگمەن،بە شێوەی سەربازی یەکلایی کراوەتەوە. عەبدولوەهاب و لایەنگرەکانی، کەوا بە خۆیان دەگووت “مووەحدین” ئێستا ڕایانگەیاند، هەرکەسێ لە نەیارانیان، دەسەڵاتی ئەوان بخاتە ژێر پرسیارەوە، بەشێوەیەکی ئۆتۆماتیکی دەبێتە کافر.

١٧٤٤ ئەم ئامۆژگاریکەرە/ واعیزە، لە شارەکەی خۆی دوورخرایەوە، پێش ئەوە، مەزارگایەکی بایەخداری تێکشکاند و ڕێگەی دا، ژنێکیش بەردباران بکرێ،ـ سزایەکی کە لەو سەردەمەدا زۆر پێڕەو نەدەکراـ. عەبدولوەهاب هەڵات بۆ مێرگێکی بەشی خواروو، بەرەو درییە، لێرە لە لایەن سەرەک هۆزی محەمەد سعودەوە داڵدە درا. ئەمیش وەک دەسەڵاتدارێکی تەماعکاری بێ ویژدان، ئیمارەتێکی بچووکی، تا ئەو کاتە، نەناسراوی بەرێوە دەبرد و هەر زوو ویستی هێزی تەقاندنەوەی بیروڕا نائاساییەکانی عەبدولوەهاب بۆ ئامانجە سەربازییەکانی خۆی بەکاربهێنێ.
بنەماکانی تەکفیر ڕێگەیان بەو دا، بێ سڵەمینەوە دژی دوژمنەکانی بکەوێتە کار، لێیان بدات و پەلاماری گوندە خۆشەویستەکانی دراوسێیان بدات، هەموو ئەمانەش بەردەوام لەژێر ئاڵای جیهاد دا ئەنجام بدات.

ابن سعود و عەبدلوەهاب، هەروەها لە هەمان ساڵدا، پەیمانێکیان بەست، کە هێندە سادە بوو، هەروەک بلیمەتی وابوو : لە کاتێکدا ئەمیر ئامادەیی خۆی دەربڕی، ئەم دەستوور و رێبازە، لە ناوچەی قەڵەمڕەوی خۆیدا، پێڕەو بکات، وا مامۆستا ئامۆژگاریکەرەکەی، زەمینەسازی دەکرد بۆ پێبەخشینی ڕەوایەتی ئاییینی.
خەڵکە ژێر چەپۆک خراوەکان، دەبوو بڕیار بدەن لە نێوان گەڕانەوە(واتە بۆ ئیسلامی پاک و سەرەتایی ـ و)، یاخود مەرگ، هەروەها ئەمیرە تازەکە لەسەروو ئەمەشەوە،گوێڕایەڵە کوێرەکانی سوێند بخۆن، ئەمەش هەروەها باوەڕ و پرنسیپێکی ئاینیی عەبدولوەهابە،کە تا ئیمڕۆ بەرگەی گرتووە و ڕوونی دەکاتەوە، بۆچی عەرەبی ـ سعودی تا کاتێکی نادیار، هەر بە شانشینییەکی ڕەها دەمێنێتەوە.

سەرەتا هێزەکانی ئیبن سعود، پەلاماری گوندەکانی دەوروبەری درییەیان دا. بەم شێوەیە وەچەکانی دواتری ئال سعود لە نیوەی دووەمی سەدەی ١٨ دا، تەواوی نەجد و بەشێکی ناوچە دراوسێکانی خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیانەوە. لە سەدەی ٧ تەوە، بۆ یەکەمجارە، بەشێکی زۆری ناوەندیی عەرەبی، سەرلەنوێ دوای تاکە یەک حوکمداری و یەک لێکدەرەوەی ئیسلام دەکەون.

پێش مردنی لە ١٨٩٢ دا عەبدولوەهاب، خەمی ئەوەی بوو، کەوا نەوەکانی پاش خۆی، کە لەسەرەتادا بەناوی خێزانی شێخ ئال ئاش ـ شێخ دەبوو ببنە، بڕیار بەدەست لەمەڕ پرسە ئایینییەکان.
دەوڵەتی عوسمانی، هیچ پەرچەکردارێکی، بەرامبەر ئەم بارودۆخە نەبوو، کە بە درێژایی سنوورەکەی ئەنجام دەدرا، دواتر ئەم ناوچەیەی سەوزایی بیابان، لە ناوەوەی دورگەی عەرەب، بۆ عوسمانییەکان هیچ بایەخێکی نەما، لە ڕووی ئابووری ستراتیژییەوە، بەڵکو زیاتر ناوچەکانی کەناری دەریا، لە ڕۆژئاوا و رۆژهەڵات گرنگ بوو لایان: لە کەنداوی فارس لەبەرئەوەی نەیارە فارسەکان، پێویستە لە دۆخی ترس و لەرزدا ڕابگیرێن. هەروەها لە دەریای سووردا، چونکە لەوێ شارە پیرۆزەکانی مەککە و مەدینە هەن، کاتێ پاسەوانەکانی خۆیان وەک سوڵتان دەبینن. تا ئەوکاتەی خاوەن شارێک مشوری سەلامەتی ڕێگای هاتوچۆی حەج بخوا، بەلای باب و لعالی ڕژێمەوە لە ئەستەمبوڵ گرنگ نەبوو، سەرقاڵی ئەو خێڵە سەرەتاییە عەرەبییانە بێت. کاتێ وەهابییەکان نزیک کەوتنەوە لە داگیرکردنی شاری هاتنە دنیای پێغەمبەر محەمەدەوە، ئنجا سوڵتان کەلەیی بوو.

پەیامەکانی ” ئیمامی” ئال سعود ١٨٠٣ ، هەر تەنیا ناوچەی دەسەڵاتییان فراوان نەکرد، بەڵکو لەمەشدا هێشتا کارێکی تێکدەرانەیان دامەزراند، لە ئاکامدا تەواوی جیهانی ئیسلامییان داچڵەکاند. پەرچەکرداری عوسمانیەکان ئەوە بوو دەبێت یەکەم دەوڵەتی سعودی کۆتایی پێ بێت.٧ ساڵ لە ١٨١١ وە تا ١٨١٨، پێویست بوو، ئەو هێزەی میسرییەی جێگری پاشا محەمەد عەلی پاشا و کوڕەکەی ئیبراهیم پاشا، تا تارمایی هەڵکردوو لە بیابانەوە بوەستێنن.

زۆر لە دەستوپێوەندەکانی ئیبن سعود پێشوازییان کرد، لەپاشای میسری کراوە بە ڕووی جیهان دا،وەک رزگارکەرێک. سەربازەکان ئیمامیان گرت و تەخت و تاراجی درییەیان تێک دا. هەر دیوارە قوڕینەکانی مێرگەکە بەرگەی، تۆپەکانیان نەدەگرتن، هەروەک پسپۆڕی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست Guido Steinberg دەنووسێ. میسرییەکان لەگەڵ دەستەبژێری ئاینی هەڵسوکەوتی تایبەتیان دەکرد: چونکە ئەوانە وەک بەرپرسیاری سەرەکی توندوتیژی وەهابییەکان دادەنران، ئەم زانایانە پێش لەناوبردنیان بە چەندین کاتژمێر ئەشکەنجە دەدران ـ هاتنە دی خەونێک بۆ مووەحدینەکان، کە لەسەر تۆڵە کاریان دەکرد.

دووەم دەوڵەتی سعودی چووەوەیەک .لە ١٨٢٤ـ١٨٩١ دا ناتوانرێ ببەسترێتەوە بە ئاکامی ئەوەی یەکەمەوە. لەگەڵ ئەوەشدا،بیری چاکی وەهابییەکان، دەمێک بوو سنووری عەرەبەکانی بەزاند بوو و پەخش بوو بوو. سەرۆکی کۆمەڵەی بچوکی ئایینی لە هندستان ،لایەنگرەکانیان فێر کردبوو، دابوونەریتی سۆفی و نەک دواجار وەک هیندۆیزم، ڕقیان لە خەڵکانی خۆیان بێتەوە.

بەم شێوەیە لە دەڤەری ئیسلامی کۆنپارێزی پەڕگیر، گرووپی نابەخشندەی وەک بزاڤی دیۆباندی/دارلعلوم.
ئا بەم شێوەیە لە جیهانی عەرەبیدا، لاپەڕەی دەمارگیری وەهابی دەستی پێکرد، سەرەتا لەسەدەی بیستەمدا بۆ هەڵدانەوە. ئەم بابەتەش ناوێکی درێژی لەخۆ گرتووە: شێخ عەبدولعەزیز کوڕی سعود. سەرهەڵدانی سەرۆکی سعودی، لەگەڵ هاتنەوەیدا دەستی پێکرد، بە گەڕانەوەی لە تاراوگەی کوێتەوە و داگیرکردنی ریاز لە ١٩٠٢ دا.
لەوکاتەدا دەبوو ئیبن سعود، وەک هەڵکەوتوویەک، ئەوە نیشان بدات کەوا، ململانێی نێوان دەسەڵاتی عوسمانی لاواز و پەککەوتە و هەژموونداری بەریتانیا بەباشی بقۆزیتەوە. کاتێ دەسەڵاتی عوسمانی، پاش جەنگی یەکەمی جیهانی، هەرەسی هێنا، بەمەش کوڕی سعود توانی زاڵ بێت بەسەر نەیارە کۆنەکەیدا، ئیبن رەشیدا، کە پشتیوانی لە تورک دەکرد. مەیدانەکە بۆ ئیبن سعود تەخت بوو.
ئەو هێزەکانی نارد بۆ ماوەی ١٠ مانگ، گەمارۆی مەککە و مەدینەیان دا و لە٥/١٢/١٩٢٥ دا داگیریان کرد. لەوکاتەوە هەتا ئیمرۆش وەهابییەکان نەخش دەگێرن و فەرمان دەردەکەن.

مانگێ دواتر خۆی کرد بە پاشا و دەستبەجێ لەلایەن هێزە کۆلۆنییە ئەوروپاییەکانەوە، دانی پێدا نرا و دەسەڵاتی خۆی لە ناوچەی نیوەدوورگەی عەرەبیدا، فراوان کرد. تا ساڵی ١٩٣٢ توانی شانشینی عەرەبی سعودی یەکگرتووی بچەسپێنێ.
ئاین و بیروباوەڕی وەهابی، بۆ خۆ پاداشت کردن، بەرامبەر بە کارە ئەمەکدارەکانیی، ڕێگەی داوە بە خۆی، مشووریی ئەوە بخوات، کەوا وڵاتەکە بەشێوەیەکی فراوان دوور لە کاریگەری کولتووری بێگانە دوور بگرێ و هەروەها زانستی سێکۆلار و هەموو ئەو شتانەی، کە قێزەونن و دژی جیهانی کۆن ـ و وێنەی مرۆڤ و زاناکانن.
بەڵام دەبێت چی هێشتا کاریگەریی لە ڕەوتی میژوو بەفراوانی بکات، ئەوەبوو بۆ یەکەمجار دۆزینەوەی نەوت لە کەنداوی فارسیدا، ساڵی ١٩٠٨. لە کاتێکدا سەرەتا بەریتانییەکان خاوەنی هەژموون بوون لە کەنداویدا و دەستییان بەسەر سەرچاوەکاندا گرتبوو، ئەمەریکا، سەرۆک رۆزلفت کەوتە مەراییکردن بۆ سعودیە . بەڵێ پاشا ئیبن سعود خۆی ترساند،لەبەردەم ئارەزووی کۆلۆنییەکان و لەبەرئەوە دوودڵ بوو، ئیمتیازی هەڵکەندن لەدەست بدات.

لە لایەکی ترەوە ئەو بە پەلە، پێویستی بە سەرچاوەی دیکەی داهات بوو، لەتەک داهاتی زیارەتکەرانی حەجدا. ئەوەبوو سەرئەنجام ساڵی ١٩٣٣ ڕێگەی دا، بە کۆمپانیای نەوت، بەرامبەر بە ٢٥،٠٠٠ هەزار دۆلار کرێی ساڵانە،و نرخی یەک دۆلار بۆ هەڵکەندنی هەر تەنێ نەوت، لە کەنداوی فارسیدا. ئەمەش سەرەتای دەستپێکردنی دۆستایەتییەکی قازانبەخش و هاوکات گیروگرفتاوی بوو.

لەسەردەمی شەڕی ساردا، ماڵی سعود، لە واشنتۆن وەک گرنگترین دەنگی سەر بە ئەمەریکا بوو، لە ناوچەیەکەدا،کە زیاتر دوژمنی ئەمەریکا بوون.
بە هۆی بەرزبوونەوەی خێرای داهاتی نەوت، بۆ ١٠٠هەزار ملیارد لە نێوان ١٩٧٥ـ١٩٨٠ دا، ریاز بووە مشتەرییەکی خاوەن هێزی گەورەی کڕینی چەکی ئەمەریکی. لەم ڕیگایەشەوە ساڵ بە ساڵ هاوپەیمانێتییەکە قایم تر دەبوو. ئەمەریکییەکان سعودییەیان وەک قوللەیەک دەبینی بەرامبەر کۆمەنیزم.
سعودییە لەگەڵ پاکستان پێکەوە بۆ پشتیوانی موجاهیدین، شەڕکەرە پەڕگییرەکانیان، دەنارد بۆ ئەفغانستان،کە لە ١٩٨٠ وە لەلایەن هێزەکانی شورەوییەوە داگیرکرابوو. پلانەکەیان ئەوە بوو جەژنانەی “ڤێتنامی ئەفغانستان” پێشکەش بە شورەوی بکەن، دەبوو جێبەجێ بکرایە. بۆ ڕاوێژکاری ئاسایشی کۆنی ئەمەریکی ز. برجینسکی،ئەو هەرەسهێنانی شورەوی بەڕێوە برد.
بەڵێ بە ڕوونی کەس نەیدەتوانی پێشبینی ئەوە بکات، ئەم سیاسەتە، چ ئاکامێکی ناهەمواری درێژخایەنی دەبێت، یانی پەروەردەکردنی ڕێکوپێکی هەزاران ئیسلامی ڕادیکال،لە نێو ئەواندا ئەوەی دواتر سەرۆکی ئەلقاعیدە، ئوسامە بن لادن، جگەرگۆشەیەکی سیاسەتی بیر و ئاین جیاوازی چینی سەرەوەی سعودییە. عەرەبی سعودی لەتەک پارەدا، بە ڕێگاوە چەک و کەلوپەلی ئایدۆلۆژی دا بە جیهادییەکان. بیری چاکی وەهابی، ڕەوایەتی دا بە شەڕی دژ بە کۆمۆنیزمی “بێ دین” و هەروەها بەڵێنی گەردن لە گوناح پاککردنەوەی بە خۆکوژەکان دا. بە زۆری مزگەوت و ئامۆژگاریکەران، قوتابخانە و پەیمانگا، نەخۆشخانە و خانەی هەتیوان، پێترۆکابیتالیزمی سعودی لە ١٩٦٠ وە، دەستی کرد بە ناردی مۆدێلە ئیسلامییەکەی بۆ هەموو کونوقوژبنێکی جیهان. سوپاس بۆ ساتەلیت و ئینتەرنێت، پەیامی وەهابیزم، ئیمڕۆ ئاسانتر دەگات لە هەر وەختێکی دیکە.

مێژوونووسی ئەمەریکیBernard Lewis ، جارێک بەرواردێک دەکات. تێکەڵکردنی وەهابیزمی سعودی و پێترۆدۆلار، شتەکە بە نزیکەیی، هەروەکو ئەوەی عەشیرەتی Ku-Klux-Klan , (ڕێکخراوێکی راسیستی زەبروەشێنە ـ وەرگێڕ)، دەسەڵاتی ڕەها لە تەکساس بگڕێتە دەست، لە ڕێگای پارەی نەوتەوە ئاین بڵاو بکاتەوە لە تەواوی دنیادا، بەو پێی ماناکەی خۆی. رێکخراوی خێرخوازی وەهابی بۆ نموونە ئەوەی لە ١٩٧٢ دا دامەزراوە” کۆبەندی جیهانی بۆ گەنجانی موسوڵمان” ، بە پێی قسەی کۆمیسیۆنی لێکۆڵینەوەی کۆنگرێسی ئەمەریکیی بۆ پەلامارەکەی ١١ی ئەیلوولی ٢٠٠١، بە پشتیوانیکەری تیرۆری ئیسلامی دادەنرێ.
مەککە لەو کاتەدا وەک لاس ڤیگاس دەبریسکایەوە، دەربارەی ریازی پایتەخت، جارێ هیچ قسەیەک نەبوو، بەڵێ سەڵتەنەتی مەزن و گەڕانی بە فیرۆچووی پاشای سعودی، وا دەردەکەوت پاسەوانانی بیروباوەڕی ئەوێی کەمتر خەمبار کردبێ. هێشتا هاوژینی تەمەن ٢٧٠ ساڵەی نێوان مەزهەبی وەهابی و دەسەڵاتی سعودی کار دەکات. کەواتە زیاتر ئامۆژگاریکەری پێترۆدۆلار قازانج دەکات.

وەهابیزم قوتابخانەیەکە، لە مێژە هەر قوتابییەک بۆ زەبروزەنگ هان نادات، بەڵام بە قوڵی ئیسلامی نابەخشندە و تایەفەگەریی بەرهەم هێناوە ـ زەویوزاری بە پیتی ڕۆحی، لەسەر ئەوە تیرۆریستەکانی ” دەوڵەتی ئیسلام” (داعش ـ و) دەتوانن بگەشێنەوە و بپوژێنەوە.

لەمەدا دەوڵەتەکەی ئیبن تمیمە هاتۆتە دی و هەڵهاتووە.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

سەرنج: ئەم بابەتە لە بۆ یەکەمجار لە نۆیە زوریخە تسایتوونگ NZZ ،دا بڵاوکراوەتەوە و لەبەر گرنگی بابەتەکە،رۆژنامەی دیاری ئەڵمانی دێر تاگەشپیگلی بەرلینی جارێکی تر بڵاوی کردۆتەوە و بەندەی خۆتانیش بۆی کردوون بە کوردی. تاکە سەرنجم لەسەر ئەم نووسینە ئەوەیە ، نووسەر سەرلەبەری کەنداو، بە کەنداوی فارسی لەقەڵەم دەدات.
سەرنجێکی کورتیلەی بەندە لەم وتارە، ئاماژە نەدانە بە ڕۆڵی ئێران وەک هاوچەشنی سعودیە، لە مەڕ پرسی تیرۆرەوە. نموونەی تیرۆرکردنی د. قاسملۆ و د. شەرەفکەندی و هاوڕێکانیان و سەدانی دیکەش بەسە، بۆ دەرخستنی ڕۆڵی چالاکی ئێران لەم بوارەدا.

سەرچاوە: پاشکۆی رۆژانی یەکشەمە،ژمارە ٢٣١٧٥ی رۆژی ١٦/٧/٢٠١٧،دێر تاگە شپیگل

بۆ خوێندنەوەی ئەم ڕۆمانە کلیکی ئێرەبکەن…..

(1)
باران به‌ڕقه‌وه‌ ده‌باری،
چه‌تره‌كه‌م له‌پێكه‌نینا ،
هاڕه‌ی كرد…!
(2)
ژنێك به‌عه‌با خۆی داپۆشی،
ڕێژنه‌ی قسه‌كانی تیشك نه‌خۆش..!!
(3)
ئینجانه‌یه‌ك تای لێهات،
گوڵ ده‌چێته‌وه‌ سه‌ر خێڵی تابووت..!!
(4)
دیكتاتۆر سه‌رئێشه‌ ده‌گرێ،
قاچی كورسییه‌ك ده‌له‌قێ…!!
(5)
چیمه‌نێك قاچی لوول بووه‌،
گۆره‌وی چۆته‌ پرسه‌ی ئاو…!!
(6)
بۆقێك كڵاوی سه‌وز له‌سه‌ر ده‌كا،
خه‌یاڵ پێچراوه‌ به‌به‌هار…!!
(7)
ئاو ده‌پژمێ ..جۆگه‌له‌ پێڵاو
ده‌كاته‌ پێی ڕووبار…!!
(8)
هه‌نار نه‌زیفی به‌ربووه‌،
چه‌قۆ چۆته‌خولی سه‌ربڕین..!!
(9)
ده‌رگا یاخی بووه‌،
كلیل چۆته‌ گیرفانی (با)..!!
(10)
ئاوێنه‌ درزی برد،
قریوه‌ی كچێك ،
ئاڵۆزكا به‌گریان..!!
(11)
تاریكی قاچی چه‌قی،
مۆمێك كه‌وته‌ شنه‌ شن..!!
(12)
شه‌و كه‌وت به‌ده‌مدا،
كه‌ڵه‌شێر جانتاكه‌ی
له‌خه‌و ته‌كاند…!!!

ڕۆژهه‌ڵه‌بجه‌یی
25/5/2016

كێشه‌ی پیاو به‌رانبه‌ر به‌ ژن به‌گشتی ئه‌وه‌یه‌، كه‌ قه‌ت خۆی به‌ هه‌ڵه‌ نازانێ؛ ئه‌و هه‌ڵه‌كانی خۆی به‌ ڕه‌وا ده‌زانێ. ئه‌م هه‌ڵانه‌ش سه‌رچاوه‌كه‌یان له‌ مێژووی ده‌سه‌ڵاتی پیاوه‌وه (سیستمی پاتریاركییه‌وه‌) هه‌ڵده‌قووڵێ.‌ لێره‌وه‌ ئه‌و له‌ ده‌ره‌وه‌ی ده‌زگای هاوسه‌رگیرییدا حه‌ز له‌ ژنی دیكه‌ ده‌كا؛ فره‌ژنی داده‌هێنێ، له‌ ژن ده‌دا، ئه‌و به‌ خزمه‌تكاری خۆی ده‌زانێ، تاد. ئه‌و هه‌موو ئه‌م كارانه بۆ خۆی‌ به‌ ڕاست و سروشتی و ڕه‌وا ده‌زانێ و یاسا و شه‌رعیشیان بۆ داده‌نێ. ئاشكرایه‌ زۆربه‌ی پیاوانی كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌، ته‌نها وه‌ك كاره‌كه‌ر ته‌ماشای ژنه‌كانیان ده‌كه‌ن: له‌ ماڵه‌وه‌ خزمه‌تیان بكه‌ن و چێشتیان بۆ لێ بنێن و جلكیان بۆ بشۆن و منداڵیان بۆ به‌خێو بكه‌ن و… تاد. پیاو هه‌موو خۆشییه‌ك بۆ خۆی له‌ ده‌ره‌وه‌ به‌ ڕه‌وا ده‌زانێ، به‌ڵام بۆ ژنه‌كه‌ی (خوشكه‌كه‌ی) هه‌رگیز نا. به‌كورتییه‌كه‌ی، پیاو زۆرترین ده‌سه‌ڵات (به‌تایبه‌تی له‌ ماڵه‌وه‌دا) به ‌خۆی ڕه‌وا ده‌بینێ، به‌ڵام كه‌مترین ده‌سه‌ڵات (ویستی ئازاد) به‌ ژن ڕه‌وا نابینێ. لێره‌وه‌ هه‌میشه‌ ئافره‌ت له‌ كۆمه‌ڵگه‌كانی ئێمه‌دا مایه‌ی ڕق و نیگه‌رانیی و بێزارییه‌. ئه‌و، كه‌ داوای مافی خۆی ده‌كا، ڕق و تووڕه‌یی و بێزاری پیاو (به‌ها ئه‌خلاقییه‌كانی سیستمی كۆمه‌ڵایه‌تی پاتریاركی) ده‌ورووژێنێ: هه‌موو ئافره‌ته‌ ئازادیخواز و مافخوازه‌كان له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا به‌ چاوی گومانه‌وه‌ ته‌ماشا ده‌كرێن؛ هه‌میشه‌ هه‌وڵ ده‌درێ ئافره‌ت وه‌ك كۆیله‌ و ژێرده‌سته‌ بهێڵدرێته‌وه‌.

ڕاستییه‌كه‌ی ئافره‌ت له‌ كۆمه‌ڵگه‌كانی ئێمه‌دا له‌ بن باری قورسی مێژووی سته‌مدا ده‌ناڵێنێ. تۆ هه‌ر به‌نموونه‌ ته‌ماشای ئه‌و مافه‌ سروشتییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ بكه‌، كه‌ چۆن له‌ ئافره‌ت ستاندراوه‌ته‌وه‌ و ژیانی ئه‌و و كۆمه‌ڵگه‌شی كردۆته‌ دۆزه‌خ (به‌تایبه‌تی له‌ بار و دۆخی ئێستای پڕ له‌ ته‌نگژه‌ی وه‌ك كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا)؛ ئه‌م حاڵه‌ته‌ باری سه‌رشانی پیاویشی یه‌كجار قورس و ئه‌سته‌م كردووه‌: ئه‌و ته‌واو به‌ پێچه‌وانه‌ی پیاوه‌وه‌، هه‌رگیز ناتوانێ به ‌دڵی خۆی و به‌ ئازادی داوای هاوسه‌ر بۆ خۆی بكا و مافی ئه‌وه‌ی هه‌بێ (وه‌ك چۆن پیاو ئه‌و مافه‌ی هه‌یه‌) ئه‌ویش بچێته‌ خوازبێنی پیاوه‌كان و به‌ ئاشكرا پیاو بۆ خۆی هه‌ڵبژێرێ؛ به‌ڵكو ئه‌و – زۆربه‌ی جار – چاوه‌ڕێی قه‌ده‌ر و چاره‌نووسی خۆیه‌تی، كه‌ به‌ڕێكه‌وت و خۆوبه‌خت ویستی پیاو ئه‌و چاره‌نووسه‌ی بۆ دیار بكا و بۆی یه‌كلایی بكاته‌وه‌: ئاخۆ شوو ده‌كا، یانیش هه‌ر له‌ ماڵ ده‌مێنێته‌وه‌ و ده‌بێته‌ قه‌یره‌ و قژی سپی ده‌هۆنێته‌وه‌، تا دواجار پیری و مه‌رگ له‌ ده‌رگای به‌ختی ڕه‌شی ده‌ده‌ن؟ (ئه‌مڕۆ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌ به‌ سه‌دان هه‌زار ئافره‌تی وای تێدایه‌)؛ ئه‌و ئافره‌تانه‌ی، كه‌ به ‌ناوی شه‌ره‌ف و ئه‌خلاقه‌وه‌ له‌ كونی ڕه‌شی ماڵه‌كانیان ئازار ده‌چێژن و كراونه‌ته‌ كۆیله: كۆیله‌ی ده‌سه‌ڵاتی ئه‌خلاقی كۆمه‌ڵگه‌ی پاتریاركی. هه‌ر به‌ڕاستیش ده‌بێ له‌ خۆمان بپرسین: ئه‌گه‌ر ئافره‌ت ئازاد و به‌خته‌وه‌ر نه‌بوو، چۆن پیاو ئازاد و به‌خته‌وه‌ر ده‌بێ؟ هه‌ر له‌م ڕوانگه‌یه‌شه‌وه‌،‌ كوا له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا – به‌ده‌گمه‌ن نه‌بێ – پیاوێكی به‌خته‌وه‌ر ده‌دۆزیته‌وه‌؟ ئه‌و پیاوانه‌ی، كه‌ هه‌م ڕقیان له‌ ئافره‌ته‌، هه‌م كۆیله‌ی غه‌ریزه‌ی سێكسیشن. له‌ ئاكامدا ده‌ڵێین: ئه‌گه‌ر كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك ئافره‌ته‌كانی ئازاد نه‌بوو، هه‌رگیز نابێته‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی به‌خته‌وه‌ر.

به‌ختیار محه‌مه‌د

تابلۆیه‌كم له‌سه‌ر دیواری مزگه‌وتێك بینی
له‌ شیعره‌ شینه‌كانی هاشم سه‌ڕاج ده‌چوو
هاوارێكی فه‌رهاد پیرباڵم بینی
له‌ زه‌مبیله‌ به‌تاڵه‌كه‌ی كسۆ ده‌چوو
خۆپێشاندانێكم بینی
له‌ گازی فرمێسك ڕێژ و هۆڵۆكۆستی جوله‌كه‌كان ده‌چوو
وێنه‌ی ژنێكم له‌سه‌ر ستوونی كاره‌با بینی
له‌ دۆلارێكی به‌ژن زراڤی چاومه‌ست ده‌چوو
به‌رپرسێكم بینی
له‌ ته‌له‌فزیۆنی ڕه‌ش و سپی ده‌چوو
ته‌له‌فزیۆنه‌كانم بینی پڕببوون له‌ دیكتاتۆری لێكچوو
حكومه‌تێكی نوێم بینی
له‌ تاسێكی مسی حه‌مامێكی سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌م ده‌چوو
ڕووخانی حكومه‌تێكی دێرینم بینی
له‌ گه‌ڕانه‌وه‌ی جاشه‌كه‌ی دراوسێمان ده‌چوو, به‌مێزه‌ری مه‌لایێكه‌وه‌
لێره‌ هه‌موو شته‌كان له‌یه‌ك ده‌چن!
چه‌ند جارێك مردنم بینی
له‌ بانگه‌شه‌ی هه‌ڵبژاردنه‌كان ده‌چوو
كه‌سانێك هه‌ڵیده‌بژێرێت و
كه‌سێك مردن هه‌ڵده‌بژێرێ‌
له‌ سه‌رده‌شت عوسمان ده‌چوو