ووردە ووردە میلی کاتژمێرەکان لە جیھانی سیاسی تورکیادا بەرەوە نزیک بوونەوەی ڕۆژێک ئـەچێتکە خەڵکی ئـەو ووڵاتە بە دەنگەکانیان بڕیار لەسەر چارەنوسێکی گرنگ دەدەن ، ئـەوەی ئـەم دەنگدانەجیا دەکاتەوە لە ھەڵبژاردنەکانی پێشتری تورکیا ، خواست و بەدیھێنانی خەونەگەورەکەی ئـەرۆغانە ،خواستێک لەڕێگەی گەوجاندن و بەدۆگماکردنی خەڵکەوە ، ھەروەھا جۆر و شێوازی دەست بردن بۆپیرۆزیەکانی کۆمەڵگە لە ژێرپەردەی ئـیسلامی نوێخواز و کارکردن لەسەر فەرھەنگی تۆڵەیناسیونالیستی بەرامبەر بە کورد تا ئـەندازەی ئـەنتی کورد ئـامادەیی ھەیە ، دوێنێی ھێرشەکان بۆسەرعەفرین داگیرکردنی لەلایەن تورکیاوە بەشێک بوون لە پیلانی داڕێژراوی سەرۆکێک کە خەون بەدەسەڵاتی ڕاھایی و دیکتاتۆریەتەوە دەبینێت.

ئـەردۆغان لەژێر پاساوی ئـاسایشی نیشتمانی ووڵاتدا (١٨) مانگ ھەڵبژاردنی سەرتاسەری پێش خست، ئـەمەش بە دوای کودەتا سەرنەکەوتوەکەی ناوەڕاستی مانگی حەوتی ٢٠١٦ دەستی ئـەردۆغانیوەکو سەرۆک ووڵا کرد ھەرچی نەیاری سیاسی و سەربازی ھەبوو کردە ئـەو دیو شیشەکانی زیندانەوە، تەنانەت دەستی لەکەسانی سیکولار و چالاکەوانی مەدەنیش نەپاراست، بەوەشەوە نەوەستاڕێفراندۆمی بۆ گۆڕینی سیستەمی سیاسی ووڵات سەرخست، ئـەم ھەنگاوانە ی سەرۆک کۆمار بۆبیست و چواری ئـەم مانگە لەنھێنی چاوەڕوانیی وەرگرتنی کلیلەکەدایە کە دەروازەی ڕەھای دەسەڵاتیپێ بکاتەوە بەوێنەی ھاوسۆزەکانی لە ڕوسیا و چیین و ئـێران درێژە بە سیستەمی ئـاوتۆکراسی خۆیبدات و ھاوکات ڕووی ڕاستەقینەی خۆی بۆ ناوەوە و دەروە بەدەرخات، دیارە پاڵپشت بە داتا ڕاپرسیەکانی پێش پرۆسەکە ئـەگەری سەرکەوتنی ھەیە بەرامبەر بە ڕکابەرەکانی لەگەڵ ئەوی کێرڤیباوەڕبوون بە دەسەڵاتەکەی بە ڕێژەیەکی بەرچاو دابەزیوە لە بەراورد بە مێژووی ھەڵبژاردنەکانیپێشتر ی تورکیا .

پارتی داد وگەشە پێدان دوای دوو ساڵ بەسەر دامەزراندیندا لە٢٠٠١ ، سەرکەوتنی گەورەی بەدەستھێنا لە ھەڵبژاردنی ٢٠٠٣ ی تورکیا ، لێرەوە جڵەوی سیاسی ووڵات کەوتە دەست کەسانێ کە ھەمیشەخەون بۆ گەڕانەوەی ئـیمپراتۆریەتی عوسمانیەوە دەبینن ، بە کردار کار یان بۆ ئـەو فۆرمە لە دەسەڵاتکردووە و دەیکەن،لەگەیشتنیان بەم وێستگەیە زۆر سیستماتیک ھەڵسوکەوتیان پێکردوە ، ھەرچەندەجیاوازیەکانی نێوان عبداللە گویلەن و ئـەردۆگان تەقینەوەی لە ساڵی ٢٠١٣ بەربەستەکانی بەردەم ئـەمفۆرمەی سەختتر کرد بەڵام ئـەم وسیتە لە زھنی ئـۆردۆگانیزمەکاندا بە زیندوی مایەوە پاڵپشت بەودەسەڵاتە بێ ئـەندازەیەی لە ناو دەوڵەتداری ووڵاتدا ھەیان بووە ،لە ئـەگەری ھەبوونی ھەرلەمپەرێکڕێگەی یاسای بۆ دەدۆزنەوە لە بڕینی بەربەستەکان، ڕیفرندەمەکانی ساڵانی ٢٠٠٧ و ٢٠١٧ ،دەخالەت کردن لە دەسەڵاتی دادوەری و دەست بردن بۆ لادانی حەسانە لەسەر پەرلەمانتاران و تەواویئـەو فشارانەی سەر ژۆنرالستە ئـازادەکان و داخستنیان ، بەشێکن لەو ھەنگاوانەی ئـەم ھێزە پاشخانئـیسلامسیاسیە.

ھەرچی ڕێکەوتنی ئـاگربەستی نێوان پارتی کرێکاران( پەکەکە) و تورکیا کۆتایی ساڵی ٢٠١٢ بۆ مانگیحەوتی ٢٠١٥ ، چاپتەرێکی تری نێو پەرتوکەکەی دەسەڵاتی ڕەھای ئـەردۆگان بوو ، بە نیشاندانینیازپاکی و درێژکردنی دەستی ئـاشتی بۆ ڕاکێشانی شەقامی کوردی لە ووڵاتدا لە ھەڵبژادنی پێشتر ،ئـەنجامەکانیش دەریان خست ئـۆردۆگان زیرەکانە پیلانەکەی سەرخست، بەڵام کاتێ شەڕی نێوخۆیسوریا کڵپە دەکات و کوردەکان دەبنە ژمارە لە گۆڕەپانەکەدا ، لێرەوە ڕووی ئـەو دیو نیقابیئـەردۆگانیزم ھەڵدەماڵرێت کە تا چەند خواستی ئـاشتەواییە لەگەڵ گەلی موسڵمانی کورددا، بەڵێ …ھەروەھا تەواوی ئـەو ئـاڵوگۆڕانەی بەسەر لاوازی دەسەڵاتی ھەرێمی کوردستانی عێراقیشدا ھات ،ئـەردۆگان لە ڕێگەی دۆستە کوردەکان و کەمالیستەکانی کەرکوک و ھەوڵێرە زۆر بە باشی ئـەجنداکانیخۆی بەجێھێنا بە بێ جوڵاندنی یەک ھەنگاوی جەندرمەیەک، ئـەمە کرۆکی ئـەو فەرھەنگەی ئـەردۆگانەلەمەڕ پرسی کورد لە ناوخۆ و ناوچەکەدا.

لە درێژەی ھەوڵەکانی بۆ گەیشتن بە مەرامە سیاسیەکانی ، دمیرتاشی نزیک بە ٢٠ مانگی ڕەبەقەکردۆتە زیندانەوە، بەم کردەوەیەی جیا لە ئـەنتی کوردی بوونی، ترسێکی گەورەی لەم زاتە ڕوئـیافراوانە ھەیە کاتێ کە دەبینێ و ھەڵوێستە دەکات لە ڕەھەند و دیدگای کراوەی دمیرتاش و ھاوڕێیانی ،ئـەردۆگان باش تێدەگات ئـەم گەنجە ھزر کامڵانە مەبەستیانە ئـەو دیوار و بەربەستەی ئـەردۆگان ونموونەکانی بۆ چەندین دەیەیە دروستیان کردوە لە نێوان شەقامی تورکی _ کوردیدا، ئـەمانەن بازویانھەڵماڵێوە بۆ تێکدانی ئـەو دیوارە سەختە، دیارە گەیشتنە ئـامانجی ئـەم ھەوڵەش تەواوی دیدگا وڕەھەندە سیاسیەکانی ئـەردۆگانیزم دەکاتە ژێر پرسیاری جدیەوە، ھەردوو دەستی ناسیونالیزم وئـیسلامگەرای کورت دەھێنێ و دەبێتە حاشیە، بۆئـەوەی بەر بەم ترسە گەورەیە بگرێت تەواوی ھەوڵەنابەجێکانی کراوەیە لەبەردەمیدا ، گرتنی دمیرتاش و ھاوڕێیانیشیزادەی ترسە قوڵەکەی ئـەردۆگانە.

ئـاکام ئـەردۆغان ئـەگەری زۆری وەرگرتنی دەسەڵاتی ڕەھای ھەیە دەبێتە ئـەو سەرۆکەی وەکو سیسیمیسر و پۆتینی روسیا یەکەمی بێ ڕکابەر دەبن لە تەواوی ھەڵبژاردنەکانی ئـایندەی تورکیادا،چارەسەری کێشەی کورد سەختر دەبێت،باریگرانی سەرشانی خەڵکی تورکیا قورستر دەبێت و دەخالەتیبۆ ووڵاتانی دراوسێ بە تایبەتی عێراق و سوریا زیاتر دەبێت بەھۆی بیانووی ھەبوونی پەکەکەوە، بەگەڕانەوەش بۆ دونیای غەرب دەرگای چوونە نێو یەکێتی ئـەوروپا بۆ دەسەڵاتێکی ئـاتۆکراسی کڵۆمتردەبێت ، بوونی کە ناتۆشدا دەچێتە ژێر پرسیارەوە لە ئـەگەری چوونە نێو باوەشی روسیا بە ھەندوەرنەگرتنی بەرژەوەندیەکانی ئـەمریکا لە ناوچەکە.
تەواوی ئـەم ھەوڵانەش لە ئـێستادا پێویستی بە دەنگی خەڵکی تورکیایە بۆ سەرکەوتن و دانیشتنلەسەر کورسی دەسەڵات بە تامی کورسی مەلیک عوسمان، بەم کارەشی ھیچ بەھایەک بۆ پرۆسەیدیموکراتی ناھێڵێتەوە لە ووڵاتدا و دەچێتە خانەی ئـەتکردنەوە، کۆی سیستەمی دیموکراسی سزا دەدرێتلەسەر دەستی ئـەردۆگان ، لەگەیشتن بەم خەونەش دقاودەق تەفسیرە بۆ ڕەھەند و دیدگا سیاسیەکەی.

لە درزی دیواری ژوورێکی ماڵە جوتیارێکدا ، مشکێک بەبێ خرتە خرت و جوڵە ، بە جوانی خۆی شاردبۆوە و بە وردی چاودێری جوتیار و ژنەکەی دەکرد ، کە خەریکبوون دەمی زەرفێکییان دەکردەوە . مشکەکە دڵی خۆشبوو وایزانی زەرفەکە پڕە لە خواردنی خۆش و بە تام، بەڵام سەیریکرد جوتیارەکە تەڵەیەکی مشکی تێدا دەرهێنا ، پاشان خۆی و ژنەکەی زۆر بە جوانی پارچەیەک پەنیریان خستە ناوییەوە و لە سووچێکی ژوورەکەدا بە جوانی بۆ مشکەکەیان نایەوە. کاتێ مشکەکە تەڵەکەی بینی ، زۆر ترسا ، بۆیە بە خێرایی لە کونەکەی دەرپەڕییە دەرەوە و خۆی گەیاندە باخچەی ماڵەکە و بە دەنگی بەرز و بێزارییەوە پەیتا پەیتا هـاواریـدەکرد: ( لەم ماڵەدا تەڵە دانراوە !! ، لەم ماڵەدا تەڵە دانراوە !! ) .

مریشکە کونجە کە گویێ لە مە بوو ، قرتە قرتێکی کرد و سەری بەرزکردەوە و بە مشکەکەی وت: جا با تەڵە دابنرێت، ئەوە هیچ مەترسی و کێشەیەکی بۆ من نییە، بەڵام چاکدەزانم بۆ تۆ کێشەی گەورەیە ، جا چونکە زیانی بۆ من نییە ، یەک دەنک پێی بێزارنیم و خوایدەکرد لە هەموو سووچێکی ماڵەکەدا سەدان تەڵەیان دادەنا .
مشکەکە بەو قسە ڕەقانەی مریشکەکە زۆر بێزار و خەمباربوو ، ئنجا ڕوویکردە ئەو مەڕەی لە نزیک مریشکەکەوە وەستابوو، زۆر بە پەژارەوە وتی: ( مەڕی هاوڕێ : لە م ماڵەدا تەڵە دانراوە !! ). مەڕەکە بەو هەواڵە دڵتەنگبوو، بەو پەڕی پەستی و بێزارییەوە وتی: مشکی هاوڕێم ئەو هەواڵە، هەواڵێکی ئێجگار ناخۆشە ، بەڵام بە ڕاستی من جگە لە دوعای خێر و پاڕاندنەوە بۆ تۆی ئازیز، کە بەو تەڵەیەوە نەبێت ، ئەوا هیچ شتێکی ترم لە دەست نایەت تا بۆ تۆی بکەم ، دڵنیاش بە بەردەوامی دوعای خێرت بۆ دەکەم تا ئەو تەڵە نەگریسە تووشی زیانت نەکات .

پاشان مشکەکە بە خێرایی چوو بۆ لای مانگا زەردە و وتی: ( مانگای ئازیز : تەڵەی مشک لەم ماڵەدا دانراوە !! ). مانگا زەردە زۆر لەسەرخۆ بە مشکەکەی وت: بە داخەوە بۆ ئەو هەواڵە زۆر ناخۆشە ، بەڵام بە ڕاستی دانانی تەڵە ، نە هیچ پەیوەندییەکی بە منەوە هەیە و نە هیچ مەترسییەکیش بۆ سەر من دروستدەکات .
کاتێ مشکەکە گوێی لەو قسانە بوو ، بەو پەڕی بێزارییەوە گەڕایەوە بۆ ماڵەوە و بە تەنها بیری لە چارەسەرکردنی مەترسی ئەو تەڵەیە دەکردەوە و بەردەوام چاوی لەسەر تەڵەکەش لا نەدەبرد و نەشیدەوێرا بچێت بە لایدا .

لە نیوە شەوی ئەو شەوە زۆر تاریکەدا ، تەقەیەکی زۆر گەورە لە ژوورەکەدا دەنگی دایەوە ، کە ڕێک دەنگی تەقینی تەڵەکەبوو . ژنی جوتیارەکە بە پەلە و بەو پەڕی دڵخۆشییەوە رایکرد بۆ لای تەڵەکە تا بزانێ مشکەکەی گرتووە ، بەڵام تەماشایکرد ، تەڵەکە لە جیاتی ئەوەی مشکەکە بگرێت ، کلکی مارێکی ژەهراوی گرتبوو ، جا چونکە ژوورەکە زۆر زۆر تاریکبوو ، ژنەکە بە جوانی مارەکەی نەبینی ، هەربۆیە مارەکە خۆی ڕاپسکان و ڕێک دای بە قاچیی ڕاستێوە و ژانی خستە ناو دڵییەوە و هاواری لیێ هەستان . جوتیارەکە ، کە گوێی لە هاوار هاواری ژنەکەی بوو ، خێرا هات بە هانای ژنەکەیەوە و گورج باوەشی پێداکرد و زوو گەیاندییە نەخۆشخانە . پاش چەند ڕۆژێک جوتیارەکە ژنەکەی بە ئازار و لەرز و تایەکی زۆرەوە هانییەوە بۆ ماڵەوە .

ئەوەی سەیر بوو ئازار و تا زۆر بەرزەکەی تا دەهات زیاتر دەبوون، بە تەواوی ژنەکەی پەرێشان و ماندوو کردبوو، جوتیارەکە هات بۆ لای ژنەکەی و وتی: گیانە شیرینەکەم : هەموو کەس دەڵێن ، باشترین چارەسەر و دەرمانی لەرزوتا ، تەنها ئاوی مریشکە . هەر بۆیە گورج چوو مریشکەکەی بۆ سەربڕی و فروجاوێکی خۆش و بە لەزەتی بۆ دروستکرد . بەڵام ئەوەی سەیر بوو ژنەکەی بەردەوام بە ئازارەوە دەتلایەوە و نەیدەتوانی لە جێگاکەی خۆی ڕاستبێتەوە ، جا چونکە بۆ هەواڵ پرسینی ژنەکە ، ڕۆژانە خزم و ناسیاو و دراوسێکانیان سەردانیاندەکردن ، جوتیارەکەش بۆ ئەوەی خواردن بۆ ئەو هەموو میوانانە ئامادە بکات ، بە ناچاری چوو مەڕەکەی بۆ سەربڕین .

ماوەیەکی زۆر ژنە چاکنەبۆوە و پاش چەند مانگێک بە ئازارەوە مرد. لە ئەنجامدا خەڵکێکی زۆر هاتن بۆ ناشتن و پرسەکەی. جوتیارەکە بۆ ئەوەی خواردن بۆ ئەو هەموو کەسانە ئامادە بکات ، بە ناچاری چوو مانگاکەشی بۆ سەربڕین .
مشکەکە بە خەموپەژارەیەکی زۆرەوە و لە درزی دیوارەکەوە هەموو ئەو بەسەرهاتانەی بە چاوی خۆی بینی . لە دڵی خۆیدا وتی : سەیرکەن ، مریشک و مەڕ و مانگا زەردە ، چەند گەوج و بێ ئاگا بوون ، لایان وابوو تەڵەکە کێشەی ئەوان نییە و تەنها کێشەی منە ، کەچی لە پێش مندا ئەوانی تووشی زیان و لەناوچوونکرد .
جا منداڵە خۆشەویستەکان : کاتێک لە ژیاندا مەترسی لەسەر یەکێکمان دەبێت ، ئەوا ڕاستەوخۆش مەترسی دەبێت بۆ سەر هەموومان ، هەر بۆیە پێویستە ئاگامان لە یەک بێت و بەردەوام پشت و پەنای یەکتری بین .

******

٢٥ / ١ / ٢٠١٨
تێبینی : ئەم چیرۆکە لە ئینگلیزییەوە کراوە بە کوردی و ناوی نووسەری لەسەر نییە .

حکومەت و دەسەڵاتەکانى دەبێت سەرچاوەى داهاتى خۆشى و خۆشگوزەرانی بن،واتە دەبێت هەر ئەرکێک کە تیایدا جێبەجێ دەکرێت لە هەموو لایەنەکانی داوو دەزگاکانیەوە سەرچاوە بن بۆ ژیانێکى خۆش و ئاسوودەیى هاووڵاتیان.کاتێک کە حکومەت بودجەى ساڵانەى خۆى پێشکەش دەکات،دەبێت لەگەڵیدا پلانى گەورەو خزمەت و کارى شرۆڤە کردبێت. وەڵام بە کەم و کوڕى و لایەنەکانى ژیانى ڕۆژانەو پێداویستیەکانى کۆمەڵ بداتەوەو پڕیان بکاتەوەو لەو ڕێگایەدا پلانى درووستى هەبێت بۆ کۆمەڵگا کە پێویستى بە پێشخستنى چەند لایەنێکى کۆمەڵگا هەیەو لە هەموو لایەناکانى ترى ژیانى کۆمەڵگا زیاترو زیاتر پێوویسترن.

لەو سۆنگەیەوە ئەو ناونیشانەى کە بۆ دەربڕینى بودجەى(٢٠١٠)ئەگەر دەسەڵات و پڵاندانەرێکى ڕاستگۆیە لە بەرامبەر خەڵکدا، دەبێت زۆرترین خەڵک لە بێکارى و خۆ خواردنەوە ڕزگار بکات. ئەمەش زیاتر بەوە جێبەجێ دەبێت کە بودجە چەند توانیوویەتى هەلى کارى بەردەوام بۆ ئەندامانى بێکارى کۆمەڵگا بڕەخسێنێت،واتە تا چەندێ بودجە تەرخان کراوە بۆ پیشەسازى کردنى ناوچەکەو لەو ڕێگەیەوە بتوانێت هیچ نەبێت بە شێک کەمى پێداویستیە بەکاربەرییەکانى کۆمەڵگا بەرهەم بهێنێت. لە سایەیدا ووردە ووردە بەرهەمى ناوخۆیى و کشتوکاڵیش گەشە بکات و لە قتونانى لە هەرێمدا ببێتە پیشەسازى.

هەروەها کشتوکاڵیش ببێتە سەرچاوەیەکى باشى بەرهەم هێنان و داهات هێن بۆ کۆمەڵگاو دەوڵەتەکەى. ئەگینا هەر بودجەیەک کە بۆ تەمویلى حیزبەکان دانراوە سەچاوەیەکى زیادەیەو نابێت جێبەجێ بکرێت و ببێت بەبەشێک لە پلانى دابەشکردنى بودجەى (٢٠١٠)و هیچ ساڵێکى تر.لەبەر ئەوە دەبێت حزب سەرچاوەى دارایى و تەمویل کردنەکەى لە ئەندامانیەوە وەربگرێت و لە بودجەى هەرێم هیچ تەمویلێک نەکرێت، بۆ ئەوەى لە بەشى هیچ کەسێک و کۆمەڵگە نەدرێت و بەشەکانیان بە ناحەق و بێ سەرچاوە لە لوقمەى دەمیان کەم نەکرێتەوەو بە تاڵان نەبرێت.

حزب کاتێک پێکدێت بۆ بە دەسەڵات گەیشتنى کۆمەڵەکەیان درووست دەبێت، هەندێک جارو لە زۆرترین کاتەکانیدا لەم سەردەمەدا حزبەکان بارگرانین بەسەر سەرى کۆمەڵگاوەو مشەخۆرى گەورەى ناو کۆمەڵگا پێکدەهێنن و پێویستبوونیان بێ بەها دەبێت.بە بڕواى من کاتێک بڕیار لەسەر بودجەى (٢٠١٠)و یان ئەوانەى ساڵانى پێشتر دەدرا بۆ دابینکردنى بڕێک پارە لە بودجە بۆ حزبەکان، تەنها بۆ شاردنەوەى و بردنى بڕى زۆرو زەوەندەى بەشێک لە داهات بوو لە لایەن هەردوو حیزبەکەى دەسەڵاتەوە، و بەناوى تەمویلى حزبەکان جێبەجێ دەکران و دەبن،لەڕێگەیەوە پەردەپۆش کردنی و بە قسە نەهاتنى حزبەکان و خەڵکە سودمەندەکانى ناو حزبەکانەو دەنگدانى ئەندامى پەرلەمانى سەر بەحیزبەکانى خۆیانە لە ئاست پلان و دابەشکردنى بودجەیە لە بەرامبەر حیزبەکانى دەسەڵات. ئەگەر چى لەملاو ئەولا پرتەو بۆڵەیەک کە حزبەکانى تر بیکەن تەنها لەبەر ئەوەیە بەشێکى زیاتر بپچڕن بۆ خۆیان. هەروەک و خۆیان دەڵێن بودجە هى خەڵکە، دەبێت بە کردەوە هى خەڵک بێت. لەبەر ئەوەى دانانى هەر بڕێک لە پارەى بودجەى هەرێم بۆ حزبەکان، کە هەتا لە عێراقى ئێستاشدا شتى وا نیە. بردنى بەشێکە لە پێداویستیە تایبەتیەکانى کەسانکۆ لە کۆمەڵگەى هەرێمدا.لە ووڵاتانى (الریعى یان الریعیە). پیشەسازى کەمترین لایەنى سەرچاوەى ئابووریە، و پارەو پوڵێکى نەقدى یان سەرمایەى پولى (نەقدى) بەشێکى گەورەو گرانى پرۆسەى سەرمایەدارى گرتووە.

هەر لەبەر ئەوەشە بودجەى وڵاتى (الریعى)، خەرجى باکاربەرى زیاترە لە خەرجیەکانى ترى خزمەتگوزارى و پیشەسازى کردن، هەروەک ئەوەى لە بودجەى (٢٠١٠)ى هەرێمدا هەیە کە خەرجى بەکاربەرى دوو ئەوەندەو زیاتریش لە هەموو لایەنەکانى ترى خەرجیەکانى دەسەڵات و حکومەتە. هەر لەو سۆنگەیەوە خەڵکێکى زۆرو زەبەندى ئەو وڵاتانە سەرچاوەى داراییان نزمەو لە ئاستێکى خراپدا دەژین.لە وڵاتانى بەرهەم هێنى نەوتى، نەوت و سەرمایەى پوولى، هەموو شتێکى سەرچاوەى ئابوورى و داهاتى و بودجەى ئەو ووڵاتانەیە کە بە ووڵاتى (الریعى یان الریعیە) ناوزەند دەکرێت. پیشەسازى بوون و لەسەر کار بوونى کرێکارانێکى زۆر وەک پێوویست نییەو خەڵکى بێکار بوونیان زۆرترە.
هەر لەبەر ئەوەیە لە سیستمى بەڕێوەبردنیداو دەسەڵاتى حوکمڕانى دەسەڵاتێکى تاکڕەوانەى دیکتاتۆریانەیە. لەبەر ئەوەى لەم جۆرە سیستەمانەدا سەرکەوتویى زۆرترین داخوازییەکانى کۆمەڵانى خەڵک و کرێکاران و بێکارەکانى تیادا ئەنجام ئەدرێت و دڕندانە مامەڵەیان لەگەڵدا دەکرێت.ئەگەر ئەو جۆرە دەسەڵات وحوکمڕانیە بەدەست حزبەوە بێت،ئەوا داهاتى بەدەست هاتوو لە دەوڵەتى (الریعی)دەدرێت بە ئەندامانى حزب وپۆلیس و دەزگا ئەمنى و هەواڵگرى و سەربازیەکان و بتوانێت لەو ڕێگەیەوە پرۆسەى سەرکووت کردن جێبەجێ بکات و دەسەڵاتى بەرقەرار بکات. نموونەش لەم جۆرە دەوڵەتانە زۆرن لە جیهاندا نزیکترینیان دەوڵەتى عێراقى بەعسى و ئێستاش هەرێمى کوردستان دەیەوێت چاولێکەرى سیستەمى ڕابردوو بکاتە جۆرى بەڕێوەبردنى داموو دەزگاى هەرێم.هەروەکو لە پێشتر باسم کرد.

هەروەها بودجەى تەمویلى حزبەکان و ئەو بڕە پارەیەى کە بە ناوى (نفقات تشغیلى) ناوزەند دەکرێت دەبێتە هۆیەک بۆ کڕین و ڕاکێشانى ئەندامانى بێ پەرەنسیپ و بێ بڕواى سیاسى. چونکە هەر ئەندامەو لە ڕێگەى ئەو بڕە پارەیەى کە لە حزبەکەى وەریدەگرێت و بەشێکى ژیانى بەتاڵەیى پێ پڕ دەکاتەوە. وەک مامەڵەى کۆمپانیاو کرێکارى لێدێت و حزبەکەى بەو چاوەوە سەیر دەکات کە داهات هەبوو بڕە مانگانەى درایە،ئەوا لەو کۆمپانیایەدا ئەندامە ئەگەر نەشبوو ئەوا هەر کەسەو دەچێتەوە بەلاى ئیش و کارێکەوە ئەگەر هەیبووبێت، ئەگینا بەدواى پارووە نانێکدا دەگرێت.ئەندامێتى لەگەڵ حزبەکەیدا بەتاڵ دەکاتەوە چونکە چاو لەو موچەیە دەکات کە وەریدەگرێت لە حزبەکەى،لەبەر ئەوەى لە هەرێمدا کەمترین کەس هەلى کارکردنى بۆ دەڕەخسێت. هەر بۆیە ئەندامان پەرەنسیپى حیزبى لەلایان بریتیە لە پێدانى موچەى مانگانە. نەوەکو ئابوونەدان بەشێک بێت لە پەرەنسیپى حزبى و ئەندامێتى. لەبەر ئەوەیە ئەو حزبانەى لە دەسەڵاتدان دەتوانن لە ڕێگەى ئەو بودجەیەى کە لەبەر دەستیاندایە زۆرترین ئەندام و دەنگدەر بۆ خۆیان مسۆگەر بکەن.واتا ئاگەر وا بڕوات هیچ حزب و گروپێک درووست نابێت تا پەیمانى پارەدان و مووچە بڕینەوە بە ئەندامەکانى داهاتووى نەدات.

ڕۆژگارى بێکارى واى کردووە کە پەرەنسیپ پارە وەرگرتنە هەروەک و لە ڕابردوو ئێستاو داهاتوودا وابوو واش دەبێت و بەم شێوەیە بڕوات،چۆن دەنگى کەسەکان لە ڕێگەى پێدانى مووچەو یان هەڕەشەى بڕینى مووچەکە لە خەڵک دەکرا دەکڕان. بێگومان پێدانیشیان لە بودجەى حکومەت دەدراو هەر لەو ڕێگەیەشەوە لە هەڵبژاردنەکاندا دەیانتوانى دەنگى زیاترو کورسى زیاتر داگیر بکەن. پارەدان و پێشکەشکردنى کەلوپەلى بەنرخ و بڕینەوەى مووچە بە کەسانکۆو ئەندامانى حیزبەکانیان کڕین و فرۆشتنى دەنگەکانە لە حزبەکاندا.
لە کاتێکیشدا ئەگەر بودجە نەدرێت بە حزبەکان و ئەوانیش مووچە نەدەن بە ئەندامانیان،ئەوا بە تەواوەتى ماهیەتى ئەندامێتى حزبەکان بە تەواوى بۆ کەسانکۆکان و سکرتێرى حزب و حزبەکەش دەردەکەوێت.دابینکردنى خۆشگوزەرانى بۆ خەڵک بە هەموو چین و توێژەکانیەوە، دابینکردنى ژیانێکى شایستەى سەردەمیانەیەو هەرکەس بەپێى پێوویستى سەردەمەکەى بەهرەمەند بێت لە بودجەى وڵاتەکەى و ئەمەش ئەبێت هەموو ئەندامانى کۆمەڵگا بە کەس و کارى شەهیدان و ئەنفالکراوەکان و کەم ئەندامانەوە، هەموو کەس وەک یەک دەستیان پێ ڕابگات.

نەوەک و زیادکردنى لە سەدا چەندى( %)مووچەکەى،کە بەشى خێزانێکى سێ(3) ئەندامى نەکات لە خێزانى شەهیدان و، یان کەم ئەندامان کە توێژێکى کۆمەڵگەکانن و لە هەمووان زیاتر پێویستیان هەیە کە کەسایەتیان دانەبڕاوبێت لە هەر یەکێک لە ئەندامانى کۆمەڵگاکەى،لە ڕێگەى چاک کردنى هەلومەرجى ژیانیان و بەپێى بەدەست هاتووەکانى سەردەم حسابیان بۆ بکرێت،واتا ئەو چەند لە سەدەى کە زیاتر دەکرێت لە بودجەى (٢٠١٠) لەمووچەکانیان، نابێتە هۆى باشکردنى هەلومەرجى ژیانیان و هەروەها ئەوەى ترى کە بۆ کۆمەڵگاش زیاد بکرێت هێشتا لە ئاستى پڕکردنەوەى پێداویستیەکانى ژیانێکى سادەو سەرەتایى نییە، باشکردنى هەلومەرجى ژیانى ئەندامانى کۆمەڵگا پێوویستە هەموو ئەندامانى کۆمەڵگا بێ جیاواز کردنەوەو بە یەک چاو بە یەک ئاست هەوڵ بۆ باشتر کردنى ژیانیان بدرێت.

نەوەکو کۆمەڵێک لە کۆمەڵێکى تر جیاواز بکرێتەوەو ئیمتیازى زیاتریان پێ بدرێت و ژیانیان لە سەروو ئاستێکى بەرزترى ژیانى کۆمەڵگاوە بێت.بەم پێیە بودجەى (٢٠١٠) بودجەى خەڵک نابێت. لەبەر ئەوەى (٣٠هەزار) دینار ببێت بە(٥٠هەزار) دینار یان(٥٠هەزار) دینار ببێت بە(١٠٠هەزار) ناتوانێت پێویستى مانگانەى یەک کەم ئەندام بە شێوەیەکى زۆر زۆر سەرەتایى پڕ بکاتەوە. جا ئەوانەى کە دەیانەوێت هاوسەرگیرى بکەن و یان هاوسەرگیریان کردووەو یەک یان دوو منداڵیان هەیە بە هیچ جۆرێک ناتوانێت پێداویستیەکانیان پڕ بکەنەوە، ئەگەر منداڵەکانیان نەخرێتە ژێر نەیرى کارى سەر جادەو کارى تاقەت پڕوکێنەوە،کە هێشتا هێزى کارى منداڵ بە شێوەیەکى جیهانیانە بە هەرزانتر لە کارى گەورەکان دەکڕێت،ئەمانەش پێشێل کردنى مافى بێ ئەملاو ئەولاى منداڵانەو سەرچاوەکەى دەگەڕێتەوە بۆ دەسەڵات و سیستەمى حکومەتەکان و پلانى ئابوورى کۆمەڵایەتیەکەى.
لە لایەکى ترەوە بڕینى لە سەدا دەى(١٠%)ى موچەى پەرلەمانتاران و وەزیرو پلە تایبەتەکان. نابێتە هۆیەک بۆ دابینکردنى دادپەروەرى لە کۆمەڵگاى هەرێمدا، کە پێویستە کۆمەڵگاکان دادپەروەرى لە پێش هەموو ئەرکێکەوە دابنێن و لەبەر چاو بگیرێت. واتا هێشتا مووچەى ئەندام پەرلەمان و وەزیرو سەرۆک و پلە تایبەتەکان، ئەوەندە زۆرە کە ئەوان لە سەروو هەموو کۆمەڵگاوە ژیان دەگوزەرێنن و زیاد لە پێوویستى بەدەست هاتووەکانى مرۆڤایەتى ژیانیان لە خۆشگوزەرانیدایە. ئەگەر بەپێى دادپەروەرى بێت، دەبێت ئەوانیش وەک موچەو دەرماڵەو خانەنشینى بەپێى ئاستێک بێت کە ژیانى کۆمەڵگاى مرۆڤایەتى پێویستى پێیەتى و بۆ هەموو ئەندامانى کۆمەڵگا وەک یەک بێت.

لەبەر ئەوە کاتێک کە وەزیرو ئەندام پەرلەمان و سەرۆک و سەرۆک وەزیران کۆتایى بە ژیانى بەڕێوەبردن و جێبەجێکارى دەهێنن،دەبێت کە تواناى هەبوو تەمەنى لەژێر تەمەنى خانەنشینیدا بوو بگەڕێتەوە سەر پیشەکەى پێشووى خۆى و دوایى لەوێوەو لە ڕێگاى تەواوبوونى ژیانى کارکردن و خانەنشینى بوونى بەپێى موچەکەى و پێویستى ژیانى خانەنشین بکرێت. نەوەکو بە پلەى وەزیرى و یان ئەندام پەرلەمان یان هەر پۆستێکى ترى تایبەت خانەنشین بکرێت. چونکە لە دواتردا هەموو بودجەى هەرێم بەشى پێدانى خانەشینى وەزیرو سەرۆک و ئەندام پەرلەمان و پلە تایبەتەکان ئەگەر بکات،لەوانەشە بە تێپەڕبوونى کات کورت هێنان بکەوێتە بودجەى ساڵانەى هەرێمەوە لە ڕێگەى پێدانى ئەو موچانەى خانەنشین بوونى وەزیرو سەرۆک و ئەندام پەرلەمان و پلە تایبەتەکانەوە.

خانەنشین کردنى دادپەروەرانەى هەموو ئەندامانى کۆمەڵ دەبێت بە یەک پلەو بەیەک ڕێژەى پێوویستى ژیانى خێزانەکانیان جێبەجێ بکرێت.لەم سۆنگەیەوە بڕینى لە (١٠%) لە سەدا دەى مووچەى وەزیرەکان و ئەندام پەرلەمان و سەرۆک و پلە تایبەتیەکان نابێتە هۆیەک لە جێبەجێ کردنى دادپەروەرى و باشتر کردنى ژیانى کەسانکۆ دیسانەوە بودجەى (٢٠١٠)ش بودجەى خەڵک نیەو بۆ خەڵکیش ئاسودەیى ناهێنێت.کاتێک 3 ترلیۆن و ٥٤٣ ملیار دینار بۆ پڕۆژەى وەبەرهێنان تەرخان دەکرێت،پڕۆژەکانى وەبەرهێنان زیاتر لە درووست کردنى خانووبەرەدا خۆى دەبینێتەوەو هەموو کەسیش ناتوانێت دەستیان پێدا ڕابگات، لەبەر بەرزى نرخەکانیان و نەبوونى پلانى نیشتەجێ بوونى کۆمەڵ،ئەم پرۆژانە ناتوانن بە تەواوى یان هەر هیچ نەبێت سووچێک لە پیشەسازى کردنى هەرێم بگرن و ژێرخانى کۆمەڵگاى هەرێم ببەنە ئاستێک کە دڕ بە ڕابردووى پاشا گەردانى پیشەسازى بدات. لەبەر ئەوەى (٣٠ملیار)دینار ناتوانێت بەشێک لە پیشەسازى بوونى ئەم هەرێمە بە ئەنجام بگەیەنێت، یان هەر هیچ نەبێت ئەو بڕە پارەیە بتوانێت کارگەیەکى باشى پێ جێبەجێ ببێت و کۆمەڵێک لە بێکاران بخاتە سەر کارو لە ڕێگەیەوە وردە وردە هەر هیچ نەبێت پشت بە بڕێکى کەمى بەرهەمى ناوخۆیى ببەسترێت. یان ئەگەر ئەو بڕە لە پارەیە کە لە بانکەکاندا دادەنرێت ناتوانێت تەمویلى کەرتى تایبەت بکات بۆ ئەوەى هەوڵێک بێت لە پێناو پیشەسازى کردندا.بێجگە لە ڕێگریەکانیش وەک ئەوەى کە کەسى بە ئەزموون و شارەزا دانانرێت لە پلان ڕێژى بۆ پیشەسازى بوونى هەرێمەکە.

لەلایەکى تریشەوە دەبێت لە هەموو پرۆژەکاندا ئەگەر تۆزێک لە پرۆژەى بچووک زیاتر بێت دەستێک لە پشتیانەوە هەبێت،ئیتر ئەندامى حزبە یان ئەندامى حکومەتە ئێستا وەک مەرجى جێبەجێ کردنى لێ هاتووە. واتە نە بازاڕ بازاڕى ئازادەو سەربەخۆیە لە دەستێوەردان و نە ئەوەشە کە حکومەت دەست بەسەر سەرچاوەکەدا بگرێت و خۆشى جێبەجێکارى پرۆسەى بە پیشەسازى کردنى ووردە ووردەى ناوچەکە بێت (مەبەست حکومەتى هەرێم)ە.هەروەها ئەمەش دەبێتە هەوڵێک لە پێناوى گۆڕینى پەیوەندى کۆمەڵایەتى و دانانى پەیوەندیەک تیایدا ڕەگى کۆن وەکو پەیوەندى کۆن و دواکەتووانە بگۆڕێت بە پەیوەندیەکى کۆمەڵایەتیانەى نوێتر لە ڕابردوو،ئەرکى حکومەتە ئەمە جێبەجێ بکات. بەڵام لەوە دەچێت مانەوەى هەل و مەرجى ژیانى ئابوورى کۆمەڵ بەم شێوەیەى ئێستا لە سوودى کاربەدەستانى حکومەت بێت.

لە لایەکى ترەوە کەرتى کشتوکاڵ و بوژاندنەوەى دەبێت لە بوژاندنەوەى گوندەکانەوە سەرچاوە بگرێت. هەر لە درووست کردنى قوتابخانەى پێوویست و نەخۆشخانەو چاک کردنى ئاوو ئاودێرى و ڕێگاوبان، گوندەکان ئینجا ئەتوانن کار بە ئەندامانى گوندەکان بکەن و بەرهەم هێن بن. دەبێت منداڵەکانیان لە مافى خوێندن و تەندرووستى بێبەش نەکرێن تا هەستى نەچێت بە لایەکدا کە دابڕاوى ناو کۆمەڵگاى بکات. دەبێت جۆرى چاندن و بەرهەمهێنانیان بۆ چاک بکرێت تا بتوانن لەو ڕێگەیەوە پێداویستى ڕۆژانەى ژیانى خۆیان بەدەست بهێنن.

زیادکردنى بەرهەم لە ڕێگەى چاک کردنى جۆرو چاندن و ئاوو ئاودێریەوەو هەروەها وەرگرتنیان لە ڕێگەى درووست بوونى کارگەى لە قتونان بێت لە ناوچە جیا جیاکانداو بە پیشەسازى کردنیشى بەشێکى گرنگى زۆربوون و چاک کردنى جۆرو بڕى بەرهەمە.پێشینەى خانووبەرە لە پێشترو دواتریشدا ناتوانێت و نەیتوانیوە،کۆمەکى باش و بار سووکى بێت لەسەر شانى بێ خانووەکان،لەبەر ئەوەى هەرچەند پێشینە دەدرێت ئەوا نرخى کەلوپەلەکانى درووست کردنى خانوو دەچێتە سەرەوەو هەروەها نرخى زەویش کە جارى وا هەیە لە ئەنجامى درووست کردنى خانوویەکداو لە ڕێگەى بەرزبوونەوەى کەلوپەلەکانى پێکهێنەرى خانووبەرەدا،لەو بڕە پارەیە زیاتر دەڕواتە سەرەوە کە وەک پێشینە دەدرێت بە خاوەنى زەویەکان، یان ئەوەى زەوى دەکرێت لە زۆرترین حاڵەتەکانیدا لە سەدا بیستوپێنج(٢٥%)و زیاتر نرخى پارچە زەوییەک لە نرخى خۆى دەچێتە سەرەوە. واتا بۆ خەڵکى سفرى بە دەستەوە دەبێت. لەبەر ئەوەى دەبێت حکومەت زۆرترین کەلوپەلى پێکهێنەرى خانوو بە نرخێکى هەرزان و گونجاو بۆ خەڵک دابین بکات تا بتوانن سوود لە پێشینەى خانوو بەرە وەربگرن. لەم سۆنگەیەوە بێ پلانییە لە دەزگاى حکومەت و وەزارەتى پلان دانان و دەزگاى وەبەرهێناندا،لەبەر ئەوە کاتێک خەڵک شتێک یان بڕێک پارە وەردەگرێت لەولاوە بە دوو ئەوەندە لێت دەسەندرێتەوە.

سەیرو سەمەرەیە کاتێک کە پڕۆژەیەک دەردەچێت بڕى پارەى پێوویستى بۆ تەرخان نەکرێت و دواترو لە ساڵێکى تردا بودجەى تەکمیلى (تەواوکارى) بۆ دابنرێتەوە. هەر کاتێک هەر پرۆژەیەک لە هەر ساڵێکدا دەکەوێتە بەر باس و خواستى جێبەجێ کردن و دامەزراندنیەوە بڕى پێویستى لە بودجەى ئەو ساڵە بۆ دادەنرێت و دەبێتە پڕۆژەى ئەو ساڵە واتا هەر پڕۆژەیەک لە هەر ساڵێکدا دەردەچێت بودجەى پێویستى خۆى لە بودجەى ئەو ساڵە بۆ حساب دەکرێت و بۆى جیا دەکرێتەوە. چونکە بەپێى هەر پرۆژەیەک لە بودجەى هەر ساڵێکدا لە بانکى تایبەتى خۆیدا دادەنرێت و لە وەزارەتەکەیەوە سلفەى بۆ ڕادەکێشرێت.
واتا هەر کاتێک لە ساڵى ڕابردوودا پرۆژەیەک کەوتە بوارى جێبەجێ کردنەوە. نابێت لە ساڵێکى تریشدا لە بودجەى حکومەت جارێکى تر پارەى بۆ تەرخان بکرێتەوە، بە ناوى تەکمیل و تەواوکاریەوە لەبەر ئەوەى هەر پرۆژەیەک دەردەچێت. بڕى تێچوونى و ماوەى تەواوبوون و ڕوو پێوى زەویەکەى و ناوى ئەندازیارى جێبەجێکارو سەرپەرشتیارو دیزاین کارى و بەڵێندەرەکەى و کۆمپانیاکەشى دەنووسرێت. بەپێى بەڵێنامەى جێبەجێ کردن و لێک گەشتن و ئەوەش دەنووسرێت بۆ مەبەستى چى بەکار دێت و کام وەزارەت واژۆى بەڵێنامەکەى کردووە.

ئیتر ئەو بڕى ٢ ترلیۆن و ٤٠٠ ملیار دینارەى کە بە ناوى تەمویلى پڕۆژە بەردەوامەکان تەرخانکراوە، چەپ و گوم کردنى ئەو بڕەیە بەملاو ئەولاداو ناشزانرێت ئەچێتە چ ئەشکەوتێکەوە.لەبەر ئەوە بۆ ئەبێت ئەو بڕە پارەیە بۆ پڕۆژەکانى ساڵانى ڕابردوو دابنرێت،ئەى ئەگەر ئەمە دادەنرێت، ئەو بڕە پارەیەى کە دانرابوو بۆ جێبەجێکردنى پڕۆژەکان ئەو ئێستا لە کوێدایە.لەبەر ئەوە کابینەى شەشەمى حکومەتى هەرێم، هەمان ناوەڕۆکى کابینەکانى پێش خۆیەتى لە کردەیى کردنى سیاسەت و بەرنامەو پلانەکانى و لە دابەشکردنى پڕۆژەو پارەو پوڵى بودجەى (٢٠١٠)داو ئیتر بە شێوەیەکى کەم و زۆریش بێت. لەبەر ئەوە خۆشگوزەرانى بۆ ژیانى خەڵک ناهێنێت و ناتوانێت کوردستان ئاوەدان بکاتەوە.
ئەمەش خەمى هەریەکێک لە ئەندامانى کۆمەڵگاى هەرێمە،تا بەهۆیەوە کارێکى تیایدا دەست بکەوێت.بێگومان ئاوەدان کردنەوە تەنها دامەزراندنى پڕۆژەى بیناسازىء درووست کردنى باڵەخانەو خانووبەرە نییە. بەڵکو بوژاندنەوەى ژێرخانەو درووست کردنى ژێرخانێکى ئابوورى پیشەسازیانەیە بۆ کۆمەڵگا شان بە شانى بوژاندنەوەی کشتوکاڵیش. لەبەر ئەوەى درووستکردنى خانووبەرەو باڵەخانەى نیشتەجێبوون و بەکرێدانیان بە ئەندامانى کۆمەڵ،یان بەیان و ڕیکلامى فرۆشتنى یان لە ڕێگەى قیستى مانگانەو ساڵانەوە، دەبێت خاوەن پێداویستی خانوبەرە(کرێچی) کارێکى هەبێت و توانایەکى دارایى هەبێت تا بتوانێت پارە بدات بە سەرچاوەى بەکرێدانەکە.

چونکە هەر کاتێک کە شتێک وەردەگریت ئەگەر توانای دانەوەیت نەبێت ناتوانیت وەریبگریت. هەر وەکو ئەوەى کە ئێستا لە هەرێمى کوردستاندا دەبینرێت.کاتێک کە کۆمەڵێکى زۆرى گەنجان لە نێرو مێ بێکارن، تواناى درووستکردنى هاوسەرگیریان نابێت و ناتوانن گۆڕان لە ژیانى ڕابردوویاندا بکەن و لە چوارچێوەى شوقەیەک یان خانوویەکى بچووک هەتا بەکرێش بێت بژێین. لەبەر ئەوەى بێکارى و نەدارى ناتوانێت، ئەو پەیوەندیە دابین بکات. لەبەر ئەوە بەشێک لە مرۆڤى ناو کۆمەڵگەى هەرێم خۆیان بە نامۆو نا پەیوەست بە کۆمەڵگاو چوارچێوە جوگرافیاکەیەوە دەبینێتەوە.لەبەر ئەوە بودجەى(٢٠١٠)بۆ خەڵک ئاسودەیى ناهێنێت.

نەجمەدین فارس
٢٣/١/٢٠١٠

منـداڵـم، ئێسک سوکـم
ژیرم، ئاشنای پەڕتوکـم

من پەڕتوکم خۆشدەوێ
لــە یــادمـە ڕۆژو شەوێ

بەڵێ پـەڕتـوک باشتریـن
هاوڕێیە بـۆ جوانی ژیـن

بـۆیــە هـەمیـشــە دەڵێم
لەگـەڵ پەڕتوکدا هاوڕێم

ڕۆستەم خامۆش