شیعر ئاژاوەی رەسەنە …. داڕشتنەوەی: عەبدولموتەلیب عەبدوڵڵا
(چارلیز سیمیك) لە مێژووی شیعری هاوچەرخی ئەمریكادا بە گرنگترین ناوی شیعری دەژمێردرێت، ساڵی 1938 لە (بەلگراد)ی پایتەختی (جیكۆسلۆفاكیا)ی پێشوو لە دایكبووە، ئەو كاتەی تەمەنی پانزە ساڵان دەبێت، لەگەڵ دایكی بەرەو (پاریس) كۆچ دەكەن، پاشان دەچنە وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و لەوێ وەك هاوڵاتییەكی ئەمریكی نیشتەجێ دەبن.
چارلیز سیمیك لە زانكۆی (نیویۆرك) خوێندن تەواو دەكات. كاری وەرگێڕان بۆ زۆرێك لە شاعیرانی جیكۆسلۆفاكیا بە ئەنجام دەگەیەنێت، دوای وەرگرتنی بڕوانامەی لیسانس لە زانكۆی نیویۆرك بە پلەی باڵا، یەكەم كۆمەڵە شیعری ساڵی 1967 بە ناوی (ئەوەی گەل دەیڵێت) بە چاپ دەگەیەنێت، هەر لە ساڵی 1973 و دواتریش بە وانە گوتنەوە لە بەشی زمانی ئینگلیزی زانكۆی (نیوهامبشر) ژیان بەسەر دەبات.
لە بارەی كاریگەری شاعیران بەسەر بەرهەمەكانییەوە دەڵێ، من هەمیشە شاعیرە كلاسیكە چینییەكان و رۆمییەكان و رەمزییەكانی فڕەنسی و تازەگەرانی ئەمریكیی دەخوێنمەوە. لە شیعردا خۆی بە تا سەر ئێسقان واقیعی دەزانێت، دەڵێ سوریالییەت لە ئەمریكا هیچ مانایەك نابەخشێت، چونكە ئەمریكا هەمیشە پڕە لە سەركێش و لات و دێوانە و ئەوانەی بەردەوام لە شەقامەكان و بۆ خەڵكانێ قسان لە بارەی خۆیانەوە دەكەن…
چارلیز سیمیك لە شیعرەكانیدا بایەخی زۆر بەو سەركێش و لات و پەراوێزخراوانە دەدات، لەو دیدەوە خۆی بە واقیعی دادەنێت، واقیعی لە جۆرێكی تایبەت كە لەگەڵ ژیانی ئەمریكییەكان دەگونجێ! بەڵام رەخنەگرانی ئەدەبی هەمیشە شیعری ئەو بە سوریالی دادەنێن…
چارلیز شیعر وەك چەقۆیەكی جوان بە رووی ئاژاوەدا دەبینێ، وشەی شیعری سەرەڕای ئەوەی دەلالەت لە چەقۆیەكی جوان دەكات، دەلالەت لە هێمنی و ماڵئاوایی و دڵنیایی دەكات! چەقۆ رووكاری دەرەوەی بارودۆخی وڵات دەنەخشێنێت، چەقۆ بیركردنەوەیەكی روون و شێوازێكی روون دەنوێنێ! دەیەوێ بڵێ هەمیشە هونەر دەتوانێ بە ئاسانی قەیڕانەكان تێپەڕێنێ، بێ ئەوەی پشتگوێیان بخات، دەتوانێ بەسەر قەیرانەكاندا زاڵ بێت، بەو مانایەش شیعر وەستاندنی ئاژاوەیە، ئەو وەستاندنەش پەیوەندی بە ساتەوەختی روونی و ئەو هەڵوێستە روونەوە هەیە، كە پەردە لە سەر ئاژاوە هەڵدەداتەوە و لە پشت ئاژاوەوە ئەو سەرگەردانییە روون دەكاتەوە كە ئاژاوە نوێنەرایەتی دەكات.
چارلیز لایەنێكی دیكەی ئاژاوەش دەبینێ، ئەویش لایەنی هونەری ئاژاوەی رەسەنە، كەواتە لە ئاژاوەدا وێنەیەكی جوان و كۆمەڵێ وێنەی تێكچڕژاو هەیە، كە هەرگیز لێكجودا ناكرێنەوە و لێكدانابڕێن، پێویستە هونەرمەند نیشانە لە ئاژاوە بگرێ و لە داهێنانەكانیدا سودی لێوەرگرێت، ئەو جۆرە لە ئاژاوە یان یادەوەرییە نە دەشێ راڤەی بكەین و نە ملكەچی بین، بەڵكو دەبێت بچێتە ناو تەمومژییەكانییەوە، ئەوەش پەیوەندی شاعیر بە زمانەوە دەخاتە روو، لێرەوە زمان گوزارشت لە ئاژاوە و تێكچڕژان دەكات، هەمیشە زمان شاعیر رووت دەكاتەوە، یان دەیهێنێ و دەیبات.. چارلیز لە نوسیندا هیچ زمانێك بە پاك و روون نابینێ و دەڵێ هەموو شیعرە كورت و سادە و ساكارەكانم زیاد لە جارێ هەوڵی نوسینەوەیانم داوە و بە چەندین ساڵ نوسراون، هەموو ئەوانەش دەلالەت لە مەتەڵی زمان دەكات، هەمیشە هەوڵی داوە لایەنێك لە ئەزموونی هونەری بەرجەستە بكات.. چەندین خەڵاتی بە دەست هێناوە، لەوانە لە ساڵی 1989خەڵاتی بەرزی شیعری (پۆلیتزر)ی لە سەر كۆمەڵە شیعری (جیهان كۆتایی نایەت) وەرگرتووە.
ئاسان نییە، سادە بیت.
هەمووان شاردنەوەیان پێخۆشە.
منیش هەروا.
گوێم لە درەختان گرت
نهێنیەكیان هەبوو
پێم زانی
بەڵام هیچم نەكرد.
هاوین هات.
هەموو درەختانی شەقام
شەهرزادی خۆیان هەیە.
شەوان بەشێكن لە حیكایەتە سەركێشەكانی.
هەموومان هێدی هێدی بەرەوە ماڵە تاریكەكان دەبینەوە
ماڵەكان تاریكن.
ماڵەكان هێمنن، ماڵەكان پشتگوێخراون.
لێرە كەسێك هەیە چاوانی خۆی داخستووە
لە تەبەقەكانی سەرەوە
ترس فەرمان دەكات، هەروەها سەرسوڕمانیش
منیان بە بێداری هێشتەوە.
ژنێ گوتی
حەقیقەت رووت و ساردە
ئەو ژنە سپی سپییە
هەمیشە لە ماڵەوەیە.
خۆر هەمیشە لە شەوانی درێژ
ئاماژەی بە یەك، دووانێ دەكات
ئەوانەی خۆیان بە جوانی دەهێڵنەوە.
شتەكان زیاد لە پێویست سادەن
هێندە سادەن قوڕس قوڕس دەكەونەوە
دەنگیان نایەت.
ئەوە ئەو رۆژانەن كە خەڵك بە نموونە ناویان دێنن
(…..) نكۆڵییان لێدەكەن
وەكو دەرزیلەی قژی رەش،
ئاوێنەن لە رۆناكی دەدرەوشێنەوە
درەختەكان چاوەڕوانی ئاسمان دەكەن.
———————————-
ژێدەر:
– فندق الارق، شعر:تشارلز سیمیك، ترجمە: احمد شافعی، مراجعە وتصدیر: جمال الجزیری، المشروع القومی للترجمە، اشراف: جابر عصفور، ط1 2004، القاهرە.
– شعر: تشارلیز سیمیك، ترجمە : عبدالوهاب أبوزید، جریدە الیوم الاردنی، تاریخ النشر: 19 أبریل 2004
