هەر جارەو بابەتێک لە ئەرشیڤی دەنگەکانەوە …..
http://dengekan.com/doc/2005/8/aug2005.htm
———————————–
لهدوای ئهوهی مۆدێرنصتی لهسهر شێوازی سڕینهوه ههوڵی كۆمهڵگایهكی تریدا, كهلهخهسڵهته مرۆییهكان دووری كردینهوهو كۆمهڵگا لهسهر بنهمای عهقڵ درووستكرا, ئهوهش بیركردنهوهو پایهدانی به عهقڵداو ڕهتكردنهوهی ههموو ئهوانهی له ڕابردوودا ههبوون, كهدواجار نهیتوانی ئهو كۆمهڵگا عهقڵانیه دابمهزرێنێت, …..
ساڵهكان ماندوون و گۆرانی نیوه گوتراون
دیوانهكهم له لایهك دادهنێم و داوا له خودا دهكهم
ئهو چاكهیهم لهگهڵدا بكات
له ڕۆژی لهدایكبوونم كۆچ و باربم
دارهبازهشم بهرز بكرێتهوه ناو ڕووناكییهكی بههێز
ئهفسوونێك خهمڵیوه و میوهكان كۆ دهكهمهوه
لاباڵێكی مێش له خۆشاویان نقووم دهكهم
دهستم به سینگهوه گرت و ههڵمبڕی و ههڵمدا
ههواڵی كهسهكهم كهسهكانم پرسی
خۆشی له خۆم ڕازی كهروێشكێكم نهشكاندووه و مێشێكیشم لهكهدار نهكردووه
قاچێكم له ڕۆخی كهوتنهخوارهوه داكهوتووه
ئهنگوستیلهی حیكمهتیش له پهنجهم بهخهبهره و دهڵێت
ئهمشهو بهیان زوو دێ و زیاتر له جارێك بسووتێ
دهڵێی یهكهم جاره ژیان چهترم لهسهر ههڵدهدا
دنیا سهرهتایه و ساڵهكانیش پێڕهوكهن
شیعرزادهیهكی به خانهكانی خودا ڕهنگاوڕهنگ بووم
بهناو خهڵكدا تێپهڕیم
ویستم دوا وشهیان لێ وهرگرم و دوا وشهشم ببیستن
ڕوخسارهكان گرمۆڵه ببوون و مردنیش بهردهوام ڕووی دهدا
بیرم له ئاسمانی به باران كردبووهوه و هاتبووم
گوللهی گیربوو له زمانیان دهربهێنم
كوورهی ئهتۆمیش وهك دهمی بوڕكانێكی دامركاو دابخهم
تهم ڕێگاكانی گهمارۆ دابوو
نارنجێك بووم باران له دار بهریدامهوه ناو چاڵی گوللهیهك
چێڵێكی عۆڵ حهپۆڵ دهمخوات
نوێژی ئهستێران چاوهكانی خهڵك تاریكن و تاریكایی جیهانیشم لهپێشه
پێویسته من ئارام بم
شیعر ئهندازهی ئازارهكانی زهوی و بیرهوهری شوێنپێكان
كردوومت به خوێنی پشتی خۆت
له گۆڕستانی شادمانی ئاوێتهی خاكم كه و پێشهكیم بۆ كتێبی خوداوهندان
درهختی بنهماڵهی شیعر
به ژوور سهرمهوه شهرحی حاڵه
له پهلكی یهكهمدا كه تهختهڕهشی ڕهوانبێژییه بنووسن ئاوێنه گهورهكه
له پهلكی دووهمیشدا پهیكهری سهركرده
دهڵێی یهكهم جارمه چاو بهرز دهكهمهوه ناو ڕووناكییهكی بههێز و له ئهستێرهیهكی نزیك ورد دهبمهوه
بێپهروایی هاتوچوونی بڵاچه
ئهو كاتهی ماوه بۆ سبهینێ
ههڵقوڵانی ناخی ڕوون
بیركردنهوه لهو ئازایانهی دهبنه سرووشی پێشبینی
گهشهدهكهن
بهم شێوهیه له لهشێكدا ڕهنگ و ڕووم كرایهوه
زهوی به هێمای پهنجه گهرم بوو
ڕهش و سپی ڕهنگی تهواون و له چاڵی گوللهیهك
ڕستی بینینیان تێكپهڕی و مهترسیی دڕهندهی تاههتایییان تێپهڕاند
شیعر كردنی به ئاو و خۆڵ و ئاگر و با و خهون
پاراو و ئاشكرا له خوێنمدا
ههناسهیان لهسهرخۆ خواردهوه و ئهویان بینی كه دهیانهوێ
* * *
دهنگێك له ساكاریی توانیم بهم جۆره بژیم و كۆششی زاڵهوه
قردێلهی پهیام و بانگهوازی له سینگی دام
له ماتهمی بلیمهتان بگهڕێوه
خانهی شاكارهكانی خودا ڕژاوهته خانهكانتهوه
خوێنت بهرهو سووربوون دهڕوا و ڕاڕایی پاك دهكاتهوه
دهشزانم لهناو چاڵی گوللهدا دهبێ چی بكهم
بهو گۆزهیه بگهم كه لێی دهگهڕام
گای ورووژاو به نووكه قۆچێك تووڕیی دابووه لاڕێ
* * *
شیعرهكانم دڵسۆزمن و ژیانی لهوه باشتر ناژین
داواشم له خاڵبهندی كردوووه واز له ڕاوهدوونانی ڕسته بێنێت
ئێستا ههر ئهوهندهم لهسهره
له نائومێدی نهترسم و بشزانم ههوێنی ئاسوودهیی نامهیی
18/11/2018 ههولێر
خۆناسین، جیهان ناسین و مانا بۆ ژیان پەیداکردن و کەسایەتی چێکردن لە پرسیارە ساکارەکانەوە دەست پێدەکا. ئەوەی هەر مندالێک ئیمکان پەیدا دەکات پرسیارەکانی لە ناو بنەماڵە، باخچەی منداڵان، مەدرەسە و شوێنی تر بهێنێتە زمان، دەگەڕێتەوە بۆ چەشنی بنەماڵە، کۆمەڵگا و ئەو وڵاتەی کە منداڵ تێیدا گەورە دەبێ.
گەورەترین گرفتی هەر مندالێکی کورد ئەوەیە، کە لە سیستەمێکی دژ بەخۆیدا باردەهێندرێ. کورد کە کیانی خۆی نییە، سیستەمی کۆمەڵایەتی ئیداریی، فەرهەنگی و پەروەردەی خۆی نییە، هەر لە منداڵییەوە، ناسنامە و کەسایەتی نامۆ، زمانی نامۆ، فەرهەنگ و هەستی نامۆ کە دوورە لە زمان و فەرهەنگ و هەستی خۆی، وەردەگرێ. ئەو منداڵە کە گەورە بوو، هەموو ناکۆکییەکانی لە گەڵ خۆی گەورە کردووە، ڕەنگە ئیمکانی خۆدیتنەوە پەیدا بکات و ڕەنگە هەتا کۆتایی ژیان نامۆ لە گەڵ پێکاتەکانی خۆی بمێنێتەوە و هەست بەوە نەکا کە ئەو خۆی نەبووە!
من، نووسەری ئەم دێڕانە، لە شارێکی گچکەی کوردستان لە دایک بووم، لە ناو شار و گوندەکانی خۆمان و لە ناو ئازەری و فارس گەورە بووم، ژیانم لە ناو و دەرەوەی وڵات لە گەڵ منداڵ و لاو و خەڵکانی شوێن شوێنی جیهان وەک شانۆگێڕ، شانۆپێداگۆگ و داڕێژەری سیستەمی فێربوون تێپەڕ بووە. لە شارەکانی کوردستان وەک شانۆگێڕ پێوەندیم لە گەڵ خەڵک و بینەر هەبووە، گوێم بۆ بەسەرهاتی تاک تاکەکانی خەڵک، هونەرمەند و بیرمەندانی وڵاتەکەم شل کردووە. لە بیرم نەچۆتەوە کە بینەرانی شانۆکانی مانگرتن و خودموختاری یانی چی لە شارەکانی شنۆ، مەهاباد، بۆکان، سەقز، سنە چ هەستێکیان بۆ زمانی دایکی خۆیان دەربڕیوە. قسەی مامۆستایەکی سەقزیی لە هاوینی ساڵی ١٣٥٨ پاش چل ساڵ لە گوێچکەمدا دەزرینگێتەوە کە گووتی” یەکەم جارە لە ژیانمدا شانۆ بە زمانی کوردی دەبینم و دەژنەوەم”.
ئەوەشم لە بیر نەچۆتەوە، کاتێک کە ویستم “انشا” لە سەر شارەکەم بنووسم هیچ سەرچاوەیەک وەک کتێب، گۆوار لە بەر دەستدا نەبوو. ئەوەشم لە بیرنەچۆتەوە کە چۆن لە تەورێز و تاران لە تەمەنی مێرمنداڵیدا سوننی بوون و کوردبوون و وەک ئەوان نەبوون و جیاوازبوون، گرفت بوو. هەمووی ئەم شتە ساکارانە پرسیار دەخوڵقێنن. تۆ کێی، ئەوان کێن، بۆ ئەوان وەک تۆ نیین و بۆ تۆ وەک ئەوان نی؟ هەرکام لە ئێمە بە پێی پلان و بەرنامە نامۆ لە گەڵ خۆمان بارهێندراوین و بنەماڵەکانمان خۆیان بەرهەمی هەمان کۆمەڵگا و سیستەم بوون و ئەوانیش وەک ئێمە لە ناو ناکۆکییەکاندا کەسایەتیان خۆی گرتووە.
من کە خۆم کۆی پرسیار بووم، نەدەکرا لە سەر سەکۆی شانۆ درۆ بە بینەر بڵێم، دەبوو بە شوێن ڕاستییەکاندا بگەڕێم و بیخەمە بەر چاوی بینەر بۆ ئەوەی پرسیار لایان درووست بکرێ. کار لە گەڵ منداڵ و لاوان لە کوردستان و ئێران و بە دڕێژایی سی ساڵ لە مەدرەسە و ئاموزشگا و زیندان و لێرە و لەوێی ئاڵمان، خوودی ئینسانی لە لام کرد بە پرسیار.
لێرەوە تۆ چ بتەوێ و چ نەتەوێ بەرەو فەلسەفە هاندەدرێی بۆ ئەوەی لە ئینسان، لە بوون، لە نەبوون، لە ژیان، لە خۆت، لە نەتەوەکەت لە کورد تێبگەی، لە چارەنووسی پڕ لە ئازاری خەڵکەکەت تێبگەی و پرسیار بکەی بۆ و بۆچی زیادە لە هەموو نەتەوەکانی جیهان تۆ وڵات و کیانت نییە، بۆچی ئەم پرسیارە لە ناو نەتەوەکەی تۆدا نەبۆتە بیر و هزر، بۆچی نووسەران، شاعیران و نوخبەکانی سیاسی لە جەغزیی دیاریکراویی فکریی، ئایینی، ناوچەیی تێنەپەڕیون و بۆچی ئازار لە ناو کورد کۆتایی پێنەهاتووە، بۆچی سیاسی کورد بەردەوام خۆیان لە کارەساتەکاندا دیتۆتەوە؟
هەموو ئەو پرسیارانە و پرسیاری تر، ئەمجارە نەک لە ڕێگای شانۆنامە بەڵکوو لە رێگای ئەم کتێبەوە ڕووبەڕووتان دەکرێتەوە بۆ ئەوەی دیالۆگ و دانووستان لە نێوانمدا پێک بێ.
کتێبەکە بۆ هەر کەس و هەموو کەس نووسراوە و باسە ڕەق و قوورس و کلاسییەکان خزێندراونەتە تۆی زمانی ئاسایی. بابەتەکان وا داڕێژراون کە دەکرێ جیاواز بەکاربهێندرێن.
کتێبەکە لەم بەشانە پێکهاتووە: “چوونە ناو باس، ئەدەبیات، پیرۆزی و شانازی، کەسەری شاعیران، خانی و حاجی و هێمن، ڕۆشەنگەر ڕۆشەنگەریی نوخبە، ڕۆشەنگەر و ڕۆشەنگەریی، ئایین و پێناسەی ڕۆشەنگەر، خۆیی بوون، کورد- پارس، ڕۆشەنگەر و مێژوو، ڕۆشەنگەرکوژیی سانترالیزەکردن، حاجی، خانی و خودا، ڕۆشەنگەری ناو ئەفسانەکان، ڕۆشەنگەری سیما خۆشکێن ، ڕۆشەنگەر و ناسنامەی ونبوو، جەغزەکان، بیرەوەرییەکان، کەسایەتی چەند پارچە، کوردستان و دەریا!، ژێرخانی بنکۆڵکراو، خوداکان، پارسەکان، فەلسەفە، فەلسەفەبافی، دین، دیکتاتوری نەرم، دین دەوڵەت، سیاسەست، سیاسەت و ئێرانی تۆتالیتێر، سیاسەت و ئایین و دیکتاتۆری ئێران، دایک و بابی سیاسەت، کۆمەڵگای ئایینی و سیاسەت، کەسایەتی، کورد و سیاسەتی گەڕانەوە، پرسیاری گرنگ”
کتێبەکە دەکرێ لە ڕێگای ئەم ئادرەسەوە داوا بکرێ colognelife@arcor.de . ٣٠% سی لە سەدی فرۆشی کتێبەکە بۆ منداڵانی بێ سەرپەرەستی ڕۆژهەڵاتی کوردستان تەرخان دەکرێ و سی لە سەد دەدرێتە ئەو ناوەندانەی کتێبەکە دەفرۆشن. کتێبەکە لە ڕێگای پۆستەوە بۆ داواکار دەنێدرێ و بایی ١٠ ئۆیڕۆیە.
برایم فەڕشی
چۆلەکەیەکی چۆماوان
لە دیدارێکی پڕ شکۆ
خاڵە زەردەکانی ملی
بە خۆر بەخشی،
خۆر قەفتەیێ تیشکی دایێ
لهبن پنچک و گەزەڵێن
ھێلانەیێ بۆ خۆی چێکا
جاویدان بێ تا ھەتایێ.
****
شینە شمقاڕێکی زەلان
بۆ دیدارێکی لەگەڵ خۆر
دەوەنێکی کردە جێژوان،
ڕۆژی ژوانێ
سپێدە زوو لەگەڵ ئەلەند
کلچووکێکی
لە چڵهقامیشێ دروست کرد
کە ئاوی لە
دامێنی چیا ھەڵدەمژت،
شینە شمقاڕەکەی زەلان
بەر لە ژوانێ
ھەردوو چاوی جوانی پێ ڕشت.
****
تا پەڕەسێلکەی ڕەوەزان
زەردەپەڕ بەخاک دهسپێرن
بە دەنووک و
شاپەڕی پڕ لە تیشکەوە
دەگەنەوە نێو ھێلانە،
خۆر لە شەرمان
ئاوا نابێ بهم زووانه.
****
ڕیشۆڵهیهكی تهریوهی
سهر كزۆڵهی دڵ پڕ له خهم
سهرگهردان و دیده پڕ نهم،
نزایهكی بۆ خۆر ههنارد،
خۆر ئێواره
ڕووناكترین تیشكی خۆی له
گڕكانهكانی زستانه
به شنهی ئێواره بۆ نارد،
دوای چهند ساتێ
ڕیشۆڵهی تهرهی ڕێ ون بوو
به باڵی تیشكی زستانه
به باوهشێ بریقهوه
به چهپكێ جریوهی تازه
گهیشتهوه نێو هێلانه.
****
چۆلهكهیهكی گهردهن زهرد
له پنچكی لێڕهوارێ
ویستی هێلانهیێ چێكا
لهودیو دوندێ
نقووم له بۆی مێرغوزارێ
چهپكێ پرشنگی له خۆر خواست،
خۆر به كزهبای ئێواره
گۆلمه تیشكێكی نارنجی
له كهزیی زهردهپهڕ بۆ نارد،
لهو ڕۆژهوه
چۆلهكه و خۆر بوونه هاوڕێ،
كه چۆلهكه ههموو ڕۆژێ
لهگهڵ تاریك و ڕوونی بهرهبهیانا
بای باڵی خۆی دهدا، ئینجا
خۆر سهری له كهل دهردێنا.
****
خاڵخاڵۆكهیهكی باڵ مهیلهو نارنجی
ئێوارهیێ
بهنێو باخی شیعرهكانما
گوزهری كرد
لهنێو كووچهی دێڕهكانیا
بهدوای ناوی تۆدا وێڵ بوو،
كاتێ گهیشته ترۆپكی یهكهم پیتی،
ههر چوار پیتی ناوتی نهخشاند
به خاڵهكانی سهر باڵی،
كه لێبۆوه
ههر لهوێ دای له شهققهی باڵ
وهختێ لهسهر چڵی درهختێ نیشتهوه
بووبووه
كۆتره شینكهی بههاری ساڵ.
زمان تاکه ئامرازی شاعیره بۆ دهربڕین، چهندێك شاعیر ههستناسك بێت بهڵام گهر نهتوانێت بهسهر زمانی نووسینی شیعردا زاڵ بێت، ئهوا شیعرهکه لهق دهبێت و بگره جارانێکیش له ناوهراستی شیعردا شاعیر خۆی لێ ون دهبێت و یان دهگهڕێتهوه سهرهتا یان به بارێکی تردا قهسیدهکه بهرهو تهواو بوون دهبات.
باشتره لهمبوارهدا پهیوهندی ههبێت له نیوان بڵاوکارو شاعیردا بۆ روونکردنهوهو تهنانهت گوڕینی ههندێك دهستهواژهو پێداجوونهوه.
لهگهڵ یهکهم خوێندنهوه بۆ شیعری (سلێمانی) خوێنهر فریو دهخوات و بهر وێنهی سهرنجڕاکێش و ناسك دهکهوێت و دهڵێت زۆر شیعرێکی جوانه، بهڵام که زیاتر بیخوێنیتهوه ناتهباییهکانیت بۆ روونتر دهبێتهوه.
گهر سهرنج بدهین له شیعری (سلێمانی) دهبینین شاعیر له دوو کۆپلهدا توشی سهرلێتێكچوونی زمانهوانی بووهو ههرواش دهردهکهوێت لهو دوو کۆپلهیهدا تهواو مانا ناپێکێت.
کۆپلهی یهکهم:
سلێمانی له سوچێكیا
مهستوورێكی خهوتووه
لهناو پێخهفی
ئاوازه خۆڵ لێنیشتووهكانیا
سهرنج/ له ئاکامی تێگهشتنمهوه بۆ ئهم دهقه بۆم ههیه بپرسم ئایا (شاری سلێمانی له سوچێکی خۆیدا مهستوورێکی خهوتووه؟) که ئهمهیه مانای کۆپله، ئهگهر واش بێت نهدهبوو وشهی سلێمانی دووباره بکرێتهوه چونکه ناونیشانهکهی (سلێمانی)یه، بهڵام واش ههر پێکهاتهی رستهکه ههڵهیهو وشهی مهستوورێك دهبوو مهستوورهیهك بووایه، کهواته کۆپلهکه ئاوها دادهڕێژرێتهوه تا له رووی زمانهوه دروست بێت:
له سوچێكیا
لهناو پێخهفی
ئاوازه خۆڵ لێنیشتووهكانیا
مهستوورهیهكی خهوتووه
دووهم کۆپله:
لهملاوه
ئینجانهیهكه پهنهانهكانی
پڕه له گوڵی بئ سێبهر
ئهم کۆپلهیهش ناتهبایی ماناو زمانیش دهخولقێنێت، چونکه یا دهبوو ئینجانهکه پهنهان بێت به تهنیا، یان گوڵهکان بێ سێبهر بوونایه، لهگهڵ ئهمهشدا جوانتر و گونجاوتر بوو له رووی دروستی داڕشتنی زمانهوه بینووسیایه: ئینجانهیهکی پهنهانه.
ئهمه جگه لهوهی چهند واژهو وێنهیهکی ناگونجاو لهگهڵ یهکدا بهکارهاتوون بۆ سلێمانی که بازدانی تێدا دهبینرێت له کهرهسهیهکی شیعریهوه بۆ یهکێکی تری پێچهوانه، وهك ئهوهی شاعیر سلێمانی بهم شتانه دهچوێنێت:
مهستوور، کتێب، بنه توو، ئینجانه، سپێده
بۆ زیاتر خوێندنهوهی شیعرهکهی شاعیر لێرهدا دامناوهتهوه:
سلێمانی
سلێمانی له سوچێكیا
مهستوورێكی خهوتووه
لهناو پێخهفی
ئاوازه خۆڵ لێنیشتووهكانیا
له سوچێكی تری
كتێبێكه بهردهوام دهنووسرێتهوه
لهناو خۆشیدا
بنه توویهكی سووره
تاجه گوڵینهی خهمێكی دووری لهسهره
لهملاوه
ئینجانهیهكه پهنهانهكانی
پڕه له گوڵی بئ سێبهر
لهولاشهوه
سپێدهیهكه وهك دڵی ئاو خهمڵاوه
باڵای سنهوبهرێكه
تا گهردنی بهرزی ههور
ههڵكشاوه
…………………………………….
له ههمان کاتیشدا شیعرێکی ترمان پێشچاو دهکهوێت که شیعرێکی جوان و تۆکمهیه، لهسهرهتاوه تا کۆتایی شاعیرهکهی زانیویهتی چی بهکاردێنێت و دهیهوێت چی بڵێت، ههرچهنده نزیکه له شێوازی شیعرهکانی (فروخ) بهڵام تهواو بۆنی موعاناتهکانی شاعیرێکی کوردی مێینهی لیدێت، ئهو شیعرهش له ژیر ناونیشانی (له خۆتا وهرمگێڕهوه)یه، جێی دهستخۆشییه
تاکه سهرنجی زمانهوانی لهسهر ئهم شیعره ئهم دێڕهیه:
زاڵمانه چاو له فرمێسكهكانت ئهبهستم
که دهبوو ئاوها بووایه:
زاڵمانه چاو له فرمێسكهكانت ئهنوقێنم. یان دادهخهم، چونکه کورد ئاوها دهڵێت.
تا نووسینێکی تر ههمووان شادمان و سهرکهوتوو بن.
نووسینی: زیاد ڕەشاد
—————-
یهكهم: كورتهیهك له ژیانی
(حهمه ئهمین محهمهد ئیسماعیل) ناسراو به (ئهمین محهمهد) له ساڵی (1962) له شاری سلێمانی له باشووری كوردستان له دایك بووه، تا ئامادهیی خوێندووه، جگه له چاپكردنی دیوانێكی شیعری بۆ گهوران بهناوی (ههڵوێست) له ساڵی (1991)، ههروهها تا ئێستا شهش بهرههمی بۆ منداڵان به چاپ گهیاندووه ، كه سهرجهمیان شیعرن، به ناوهكانی (ماڵی باران) له ساڵی (2010)، (هاوڕێی نوێ) له ساڵی (2011)، (خهونی چۆلهكه) و (ههنگه وردیله)ش له ساڵی (2011)، (گۆرانیی ههورهكان) و (خهیاڵی مناڵانه) له ساڵی (2012). گهلێك له هۆنراوهكانی (ئهمین محهمهد) ئاوازیان بۆ دانراوه و كراون به گۆرانی بۆ منداڵانی كوردستان.
دووهم: بهرههمهكانی
1- ماڵی باران
كۆشیعری (ماڵی باران) به تیراژی ههزار دانه له سلێمانی و له ساڵی (2010) چاپ كراوه، سهرجهمی شیعرهكانی ئهم دیوانه له ساڵی (2009)دا نووسراون، (ماڵی باران) له (22) دهقی شیعری پێكهاتووه، لهم بیست و دوو تێكستهدا تهنیا یهك شیعریان (10) بڕگهیی و دووانیان (14) بڕگهیین، ئهوانی دیكه پێنج دانهیان (8) بڕگهیین و چوارده شیعریشیان به كێشی (7) بڕگهیی نووسراون. زۆربهی شیعرهكانیش كورتن، له حهفت بهیت و ههشت بهیت پێكهاتوون.
2 – هاوڕێی نوێ
كۆشیعری (هاوڕێی نوێ)، له ساڵی (2011) چاپ كراوه و ده دهقی شیعریی لهخۆگرتووه، چوار شیعریان لهسهر كێشی (7) بڕگهیی و شهش شیعریشیان لهسهر كێشی (14) بڕگهیی واته (7+7)ن، شیعرهكانی نێو كتێبی (هاوڕێی نوێ) له ههردوو ساڵی (2008) و (2009) نووسراون.
3 – خهونی چۆلهكه
ئهم كۆشیعرهش له ساڵی (2011) چاپ كراوه، له (22) تێكستی شیعریی پێكدێ و حهڤده شیعریان لهسهر كێشی (7) بڕگهیی و پێنج شیعریشیان لهسهر كێشی (8) بڕگهیین، تهواوی شیعرهكانی نێو ئهم دیوانه له ساڵی (2010)دا نووسراون.
4 – ههنگه وردیله
كتێبی (ههنگه وردیله) له (6) شیعری منداڵانه پێكهاتووه و تایبهت بۆ منداڵانی باخچهی ساوایان نووسراوه، ئهم كتێبه له ساڵی (2011) چاپ كراوه. لهو شهش شیعرهدا، سێ شیعریان له كۆشیعری (گۆرانیی ههورهكان)یشدا بڵاو كراونهتهوه.
5 – گۆرانیی ههورهكان
كۆشیعری (گۆرانیی ههورهكان) له ساڵی (2012) چاپ كراوه، ئهم دیوانه (22) دهقی شیعریی تێدایه، كه شازده شیعریان لهسهر كێشی (7) بڕگهیی و چوار شیعریان لهسهر كێشی (8) بڕگهیی و دوو شیعریشیان لهسهر كێشی (10) بڕگهیی (5+5) هۆنراونهتهوه.
6 – خهیاڵی مناڵانه
ئهم دیوانهش له ساڵی (2012)دا به چاپ گهیشتووه، (16) دهقی شیعریی تێدایه، لهو شیعرانه یازدهیان لهسهر كێشی (7) بڕگهیی، دوو شیعریان لهسهر كێشی (8) بڕگهیی، دوو شیعری دیكهیان لهسهر كێشی (14) بڕگهیی (7+7) هۆنراونهتهوه، ههروهها تاكه شیعرێكیان لهسهر كێشیش (16) بڕگهیی (8+8) نووسراوه.
سێیهم: گهشتی شیعریی ئهمین محهمهد
ئهمین محهمهد له شیعرهكانیدا ههموو دهم له جوڵه و گهڕان و سهفهردایه، شیعرهكانی ئهو ههموو دهم باڵ دهگرن و دهفڕن، گهڕان و جوڵه و پیاسه و سهفهر نه تهنیا بۆ كۆڵان و گهڕهك و شار و سهرزهمینێكی دیكهی ئهم دونیایه، بهڵكو گهڕان و سهفهری ئهمین محهمهد لهگهڵا منداڵاندا بۆ سهر لوتكهی شاخهكان و پشتی ههورهكان و چوونه لای مانگ و ئهستێرهیه، ڕۆیشتنه بۆ نێو ڕووبار و قووڵایی دهریا، قسهكردنه لهگهڵا ههور و ههڵم و خوڕه و تاڤگه و شهپۆل و نمهی باران و كلووی بهفر و گڤهی با، ئهو به منداڵان دهڵێ وهرن با هاوڕێی سوێسكه و فیل و مهیموون و ورچ و ههنگ و پهپووله بین.
زۆر دهم لهسهر زاری منداڵانهوه قسه دهكات و گهرهكییهتی لهگهڵ خۆردا بدوێ و بچێته پشتی ههورهكانهوه:
وهره خۆرهكه
ببه به هاوڕێم
دهی دهی خێراكه
وا من چاوهڕێم
تا دهگاته:
تا ئاسمانی بهرز،
پشتی ههورهكان
بهرهو خۆرنشین
ئهڕۆین ئێواران
(ماڵی باران، ل6)
شیعرهكانی ئهمین دهیانهوێ گهشت بكهن بۆ نێو قووڵایی دهریا و لهگهڵ باڵنده ئاوییهكاندا بهناو ڕووباردا بڕۆن:
بهناو ڕووباردا ئهڕۆم
ئاوی زهریاكان ئهخۆم
وهك باڵندهی ناو ئاوم
لهسهر شهپۆل وهستاوم
(ماڵی باران، ل13)
ئهو لهگهڵ ئاوی كانیدا ههڵدهقوڵی و دهبێته ههڵم و شانبهشانی (با) دهچێته سهر لوتكه بهرزهكان و تا تۆقی ئاسمانێ ڕاناوهستێ، پاشان لهگهڵ ههورهكاندا جارێكی دی دێتهوه لای منداڵان:
من ئاوی كانیم تهقیوم
لهژێر زهوی ههڵقوڵیوم
ده سهیرم كهن ئێوهی مناڵ
ڕونم وهكو چاوی قرژاڵ
(ماڵی باران، ل14)
لهو شوێنانهش كه لهسهر زمانی میزهڵان و پهپووله و ههنگیش بۆ منداڵان قسه دهكات، ههر ئارهزووی فڕین و سهفهر و ڕۆیشتن دهكات، ئهوهتا لهسهر زمانی میزهڵانهوه دهبێژێ:
ووتی بێزارم لێره
دهچم بۆ لای ئهستێره
(ماڵی باران، ل18)
ههروهها ئهمین محهمهد كه له (فیل، سوێسكه، چۆلهكه، توتكه، بۆقیله، ورچهبۆر، مشك، پشیله، مریشكهسپی، ههنگ، پهپووله، مهیموون، ماسی و تیمساح) دهدوێ، وێنهی شیعری ناوازهی ئهوتۆ پیشان دهدا، ههر دهڵێی وا مریشكهسپی و جوجهڵه وردیلهكانی لهبهردهمت وهستاون، ههر وهكوو ئهوه وایه مهیموونێكی جوانكیله لهبهرچاوت بێ به درهختدا ههڵبگهڕێ، یا سوێسكهیهكی بۆر و خنجیلانه ببینی، خۆی و بهچكهكانی به جیكه جیك بڕۆن به ڕێگادا، یا بۆقیلهیهك خۆی باسی زهلكاو و قیڕهی خۆیمان بۆ بكات، ههر وا دهزانی پهپووله و ههنگ وا به زمانی حاڵ لهگهڵ گوڵێكدا قسه دهكهن و داوای لێ دهكهن ماڵی باخیان پیشان بدات:
گوێم لێ بوو بهیانی زوو
پهپووله و ههنگ دوو به دوو
دهیان پرسی له گوڵێ
ڕێگای باخیان پێ بڵێ
(ماڵی باران، ل24)
ئهمین محهمهد له شیعری (ماڵی باران)دا، كه یهكێك له كۆشیعرهكانیشی به ناوهوه كراوه، پێچهوانهی ڕێسا و نهریتی باو، ناڵێته منداڵان با چاوهڕێ بین باران له ئاسمانهوه بێته خوارێ و چهتر ههڵدهین، ناڵێ كه باران باری، ئاو زۆر دهبێت و سوودی ههیه بۆ ڕووهك و گیاندار… بهڵكو داوا له منداڵان دهكات لهگهڵیدا بچن بۆ ماڵی باران، دهستی (با) بگرن و بچن بۆ ئهو شوێنه بهرزهی ماڵی بهفر و تهرزه و بارانی لێیه:
ئێوهش وهرن مناڵان
دهچین بۆ ماڵی باران
بهفر و باران و تهرزه
ماڵیان له شوێنی بهرزه
ههور ماڵی بارانه
دڵگیره و فراوانه
دهی با دهست بگرین به (با)
بهرهو ئاسمان بمانبا
لهگهڵ ئهودا دهگهڕێین
(با) ڕووی لهكوێ بوو لهوێین
ئای خۆ دڵۆپهی باران
وا سهر گۆنامی تهزان
(ماڵی باران، ل16)
تۆڵه و دوژمنایهتی و یهكدی خواردن و یهكتر قڕكردن و كهیف پێكنههاتن، له فهرههنگی شیعریی ئهمین محهمهددا بوونی نییه، ئهو دهیهوێ ههمووان هاوڕێ و دڵسۆزی یهكتر بن، بهدهم یهكهوه بچن و سروودی خۆشهویستی بچڕن، هاوكاری یهكدی بكهن و نوقڵی تهبایی ببهشنهوه، له شیعری (ژیان له دارستاندا) لهسهر زمانی مارهوه، به سمۆره و ڕێوی و بهچكهكانی دهڵێ لێم مهترسێن، دهبمه هاوڕێتان:
ماریش كاتێ ئهوهی بینی
وهستا لهبهر پێكهنینی
وتی بۆ ترسان بهم شێوه؟!
هاتووم ببمه هاوڕێی ئێوه
(گۆرانیی ههورهكان، ل4)
له شیعری (ئاشتبوونهوه)دا، كارژۆله لهگهڵ بێچووی گورگ و ڕێویدا، ههموو كێشهكانیان تێپهڕاندووه و پێكهوه دهژین و باسی مافی هاوسێیهتی و ئاشتی و تهبایی و دڵپاكی دهكهن:
كارژۆلهی بزنه كێوی
لای بێچووی گورگ و ڕێوی
وهستاون لهبهر دهرگا
لهبهردهم ماڵی گورگا
دهڵێن ئێمه سێ هاوڕێین
لهم دارستانه هاوسێین
به ئاشتی و به تهبایی
كهوتوینه بهزم و شایی
(خهونی چۆلهكه، ل3)
لهو مهملهكهته قهشهنگهی ئهمین محهمهددا، گیانداران له كاتی پرسیار و پێویستیدا یارمهتی یهكدی دهدهن، وهك له شیعری (كهروێشكه گردیله)دا، كهروێشكیك بێچووهكهی بزر دهكات، بۆیه دهچێ له سمۆره پرسیار دهكات، ئهویش دهڵێ لای ئێمهیه و لهگهڵ بێچووی من پێكهوهن. ههروهها له شیعری (ژیان له ئهستێرهیهكی تردا) خهون بهوهوه دهبینێ كه گورگ و مهڕ ببن به هاوڕێ، مشك و پشیلهش لهباتی شهڕ، دیلانێ بكهن:
گورگ و مهڕ دهبن به هاوڕێ
ئهو شوانه و ئهم دهلهوهڕێ!
پشیله ڕهشه و مشكه بۆره!
دیلانێ دهكهن به نۆره؟!
(خهونی چۆلهكه، ل18)
ههروهها ئهو له شیعرهكانی (قازه سپی)، (بوكهڵهكانم)، (تابلۆی ئاشتی)، (فیلێكی بچكۆلانه)، (گهمهی پشیله و مشك)، (هاوڕێیهتی) و (تینوێتی)…دا، لهسهر زاری منداڵ و بووكهڵه و گیاندارانهوه، ئهوه پاته دهكاتهوه، كه گهرهكیهتی قاز و توتكه، جوچكه و پشیله، چۆلهكه و ڕێوی، ورچ و توتكه سپی، فیل و چۆلهكه، مشك و پشیله… ببن به هاوڕێ و هاودهم و هاوكاری یهكتری و به خۆشهویستی و تهبایی پێكهوه بژین و یاری بكهن و ڕێز له مافی یهكتری بگرن و ڕێسای دیموكراسی پهیڕهو بكهن.
ئهگهر فایهق بێكهس له شیعری (شێر و مار)دا، كه كوڕ هاوار بۆ باوكی دهبات تا له مار ڕزگاری بكات، باوكی مارهكه لهتوپهت بكات، وهك دهڵێ:
كوڕ دهستی كرد به هاوار
باوكهكهی كرد خهبهردار
كهوته فریای دهستوبرد
مارهكهی لهتوپهت كرد
ئهمهو ئهگهر له زۆرێك له شیعری ئهوسا و ئێستای منداڵاندا، مار و دوپشك و قهلهڕهش و ڕێوی… هێمای خراپه و شهڕانگێزی و فێڵ و دووڕوویی بن، بهڵام ئهمین محهمهد پێچهوانهی ئهو گوتاره باوه، تهنانهت له شیعری (بوكه سووره)دا كه مارێك دهیهوێت هێرش بۆ زهڕنهقووتهكان بێنێ و بیانڕفێنێ، ئهو نایهت قسه به مار بڵێ یان لهتوپهتی بكات، یا ههڕهشهی لێ بكات، بهڵكو تهنیا بۆ پاراستنی زهڕنهقووتهكان به دارێك مارهكه لهسهر درهختهكه دێنێته خوارێ:
خۆم زانیم بوكه سووره
له بێچووهكانی دووره
كه بینیم پهشۆكاون
له هێلانه خزاون
وتم ها، چی ڕویداوه
بۆ جریووهتان نهماوه؟
وتیان ئهها، ئهو ماره
هاتووهته سهر ئهم داره
دهیهوێت هێرش بێنێ
زهڕنهقوته بفڕێنێ
منیش خێرا سهر كهوتم
بۆ لایان بهڕێكهوتم
ئیتر یهكسهر به دارێ
مارهكهم هێنا خوارێ
(خهونی چۆلهكه، ل13)
شاعیر دهزانێ منداڵان بهگشتی ئهگهر به گیاندارێكیش نامۆ بن یا لێشی بترسێن، به باسكردن و ناوهێنان و لێ نێزیك بوونهوه و هاوڕێیهتیكردنیان، ئهو ترس و نامۆییه دهڕهوێتهوه، بۆیه باسی گیانداران و قسهكردن لهسهر زمانی گیانداران، پانتاییهكی گهورهی له دهقهكانی ئهمین محهمهددا گرتووه و لهپاڵ گیانداری ماڵیدا، لهگهڵ كێوییهكانیشدا هاوڕێیهتی پهیدا كردووه، وهكوو چۆن باسی باڵدارهكان دهكات، گیانداره ئاوییهكانیشی فهرامۆش نهكردووه، بۆیه ناو و قسه و بهسهرهاتی (چۆلهكه، فیل، سهگ، سوێسكه، مهیموون، پهپووله، ههنگ، مریشك، ورچ، مشك، پشیله، بۆق، ئاسك، سمۆره، ڕێوی، مار، كۆتر، بهرخ، قاز، ماسی، تووتی، پهڕهسێلكه، گورگ، بزن و كارژۆڵه)ی نووسیوه و به منداڵانی ئاشنا كردوون.
ئهمین محهمهد لهو شوێنانهش كه زهمی گیاندارێك یا حاڵهتێك دهكات ئهوهنده به نهرم و هێمنی ناسكهگلهییهكی لێ دهكات، وهكوو ئهوه وایه مامۆستایهك به فێرخوازێكی خۆشهویستی خۆی بڵێ ئااای وا نابێ… ئهها به توتكهكهی دهڵێ:
توتكه گوێ قوتهی جرپن
بۆچی دهوهڕیت به من
(ماڵی باران، ل10)
یا كه وهسفی مهیموونهكهی دهكات، به تهنزهوه به لاسار و چهتوونی ناو دهبا و دهڵێ:
وهرن سهیری ئهم مهیمونه
چهنده لاسار و چهتوونه
ههر خهریكی ڕاو ڕاوێنه
زۆر حهزی له بازبازێنه
(ماڵی باران، ل19)
دیسان به گاڵتهوه به ورچهبۆر دهڵێ چاوچنۆك و تێرنهخۆر، پاشان ههر خۆی بهوه وهسفی دهكات كه خاوهنی دیمهنێكی دڵگیره:
ههی ههی وا هات ورچه بۆر
چاوچنۆكی تێر نهخۆر
لانهی ههنگ ئهشێوێنێ
ههنگوینی ئهچۆڕێنێ
تا دهگاته:
سهیری ئهو ورچه پیره
دیمهنی چهند دڵگیره….
(ماڵی باران، ل26)
ههروهها له شیعری (گهمهی پشیله و مشك)یش، نهرمهگلهییهك له پشیله دهكات و به (پشهی كهڕ) ناوی دێنێ، كهچی له دێرهكانی دیكهی شیعرهكهدا، به (پشه چاوشین) گاسی دهكات. كه زۆر له گورگ توڕه دهبێ و پێی ناخۆشه ئازاری كهروێشكهكهی بدات، دیسان وهك ئهوهی شۆخی لهگهڵ بوونهوهرێكی بزۆك بكات، دهڵێ:
گورگی چهپهڵ و نهوسن
واز بێنه له هاوڕێی من
ههسته كهروێشكه ڕاكه
ئێستا ههلێكی چاكی
(خهیاڵی مناڵانه، ل5)
بهشی زۆری دیكهی شیعرهكانی له وهسفی ئهو گیاندارانهی بوونهته كاراكتهری نێو شیعرهكانی به (چاو بزی گوێ قوتیله)، (كهروێشكه خهپان)، (چهنهباز)، (بزێو) و (وردیله)ی ناویان هاتووه.
بهشی زۆری شیعرهكانی ئهمین محهمهد وهربگێڕدرێنه سهر ههر زمانێكی دونیا، دیاری و دۆستی منداڵانن و چێژی لێ دهبینن و لهگهڵ وشه و ڕستهكانیدا ئاوێته دهبن، ههموو ئهو كهرهسته و وشه و دهستهواژانهی ئهو بهكاری دێنێ، چۆن بۆ منداڵێكی كوردستان جێگهی بایهخ و تێڕامانن، ئهوهاش منداڵانی نهتهوهی دیكه دهتوانن ئهو چێژ و سوود و كاریگهری و بایهخه ببینن، لێ بهشێكی شیعرهكانی شاعیر، تایبهتن به منداڵانی كوردستان و تهنیا بۆ خۆشهویستی خهڵك و خاك و ئاڵا و نیشتمانی كوردهواری نووسیویهتی، چونكه خۆزگهی ئهو و ههمووان ئهوهیه كوردستان ئازاد بووایه، چونكه خهون بهوهوه دهبینێ، خۆری ئازادی له ههر چوار پارچهی وڵات ههڵبێت، خۆرێك تیشك و پرشنگی دوایی نهیهت و هیچ پهڵهههورێك نهتوانێ ڕێگهی لێ بگرێ، خهون بهوهوه دهبینێ ببێته مامۆستا و سۆراخی ناو و نهخشهی كوردستان بكات:
چاوم گێڕا بهسهریانا
به دوای ناوی كوردستانا
ههر له نهخشهكه ڕامابووم
به دیارییهوه حهپهسابووم
دهمووت نیشتمانم كوێ یه!
بۆ نایبینم لههیچ جێ یه؟!
(خهونی چۆلهكه، ل19)
ئهو وهختێ باسی كۆلارهكهیشی بۆ منداڵان دهكات، جهخت لهوه دهكاتهوه كه جوانییهكهی لهوهدایه كه ڕهنگی كۆلارهكهی وهكوو ڕهنگهكانی پهرچهمی كوردستان له زهرد و كهسك و سپی و سۆر پێكهاتوون. دهمێ لهگهڵ بابهنوئێلیش دهئاخفێت، له وهڵامی ئهوهی كه بۆچی نهخشهی كوردستان لهسهر نهخشهی جیهاندا دیار نییه، به بابهنوئێل دهڵێ گوێم لێ بگره من كوردم و كوردستانیم، نیشتمانم دابهشی سهر وڵاتان كراوه:
ورد گهڕاوم لهسهر نهخشه
تۆم نهبینیوه بمبهخشه
وڵاتی تۆ ناوی چییه؟
ئهی بۆ ناونیشانی نییه؟
بابه نوئێل گوێ بگره لێم
تا پێت بڵێم كێم و لهكوێم
كوردم خهڵكی كوردستانم
دابهشی سهر وڵاتانم
(گۆرانیی ههورهكان، ل6)
ئهمین محهمهد له شیعرهكانیدا، به دهگمهن نهبێ ڕێگهی ئهوهی بهخۆی نهداوه به منداڵان بڵێ وا بكهن و وا بڕۆن و ئهم كاره مهكهن و ڕهفتارتان پێویسته وابێ و هتد… وهك له ناوهڕۆكی زۆرێك لهو شیعرانهی ئهوسا و ئێستا بۆ منداڵان نووسراون بهو زمان و شێوازه منداڵ دهدوێنن، تهنانهت ئهو شیعرانهیشی كه دهكهونه نێو خانهی شیعری پهروهردهیی و فێركارییهوه، زمانێكی ناڕاستهوخۆی تێكهڵا به ئهندێشه و خهیاڵ و یاریی منداڵانهی بهكار هێناوه. ئهو به منداڵان دهبێژێ تا خۆر ئاوا نهبێت ئهستێره دهرناكهوێت، قسهیان بۆ دهكات سوودی كۆمپیوتهر و ئینتهرنێت چهنده پێویسته لهم چهرخهدا، له چێژ و بایهخی تهندروستیی شیر و گوێز دهدوێ، لهبارهی ئهوهوه دهنووسێ كه یاسا چهنده پێویسته بۆ ڕێكخستنی ژیانی كۆمهڵ. باسی سوڕی ژیانی بۆق، ههڵهێنانی جوچكه، چێكردنی هێلانه لهلایهن چۆلهكه، سروشتی ژیانی تووتی، ڕهنگ و شێوهی شهمامه و هتد… دهكات، بهڵام نایكاته فهرمانكردن و وهعزدان و وانهی بیركاری و زانست. ئهوهتا له شیعری (ئاوی كانی)دا لهسهر زاری ئاوهوه باس لهوه دهكات كه له ژێر زهویدا ههڵقوڵاوه و كه تیشكی خۆریش لێی دهدا، دهبێته ههڵم و دهبێته ههور، دوایی جارێكی دی دێتهوه:
من ئاوی كانیم تهقیوم
له ژێر زهی ههڵقوڵیوم
ده سهیرم كهن ئێوهی مناڵ
ڕونم وهك چاوی قرژاڵ
هاوڕێی كێڵگه و باخچهی شارم
من بێچوی دهریا و ڕوبارم
كه تیشكی خۆر گهرمم دهكا
دهبم به ههڵم و با دهمبا
دهچمه ناو ههورێكی سپی
ملی ڕێ دهگرین به كپی
ورد، ورد، دهڕۆین به ئاسمانا
بهسهر لوتكهی بهرز و جوانا
كاتێ ههور دهگرمێنێ
به لێزمه دامدهبارێنێ
دهبم به لافاو لهو كێوه
دهگهڕێمهوه لای ئێوه
(ماڵی باران، ل14)
ئهمین محهمهد له گهشتی شیعرهكانیدا لهگهڵ منداڵانی هاوڕێی، لای له وهرزش كردووهتهوه و شیعری بۆ ڕۆژی جیهانیی منداڵان و ڕۆژی جهژن و یادی لهدایكبوون و سهری ساڵی نوێ گوتووه، ههروهها خۆشهویستیی دایك و شاری سنه و جوانیی كتێبخانه و دونیای مۆسیقا و كۆلاره و بووكهشووشه… به وشهی ناسكی ئهوتۆ لێیان دواوه دهیان هێنده لهكن منداڵ خۆشهویستتری كردوون، ههروهها بۆ جوانیی سروشتی كوردستان و دیمهنی باخ و خوڕهی تاڤگه و هاژهی ڕووبار و بڵندایی شاخ و ناسكی پهلكهزێڕینه… شیعری قهشهنگی نووسیوه. پێی خۆشه منداڵان هاوڕێی هونهر و شیعر و گۆرانی بن، به بایهخهوه باسی نیگار و فڵًچه و بۆیه و ڕهنگ و دهفتهری وێنه و پیشانگا دهكات، وێنهی خۆر دهكێشێت كه ڕهنگی زهردی زێڕینه و پرشنگ دهدات و تیشكهكانی پهرش و بڵاون، له بۆیه و پهڕێكی سپی وێنهیهكی پاك و بێگهرد دروست دهكات و له پیشانگا ههڵیدهواسێ، نیگاری درهختێك دهكێشێت كه با دهیلهرێنێتهوه و پاساری بۆ لای دهفڕن و دهیكهن به هێلانه، جوجهڵه و پشیله پێكهوه دهخاته تابلۆیهك و دهخوازێ بێ كێشه و ههرا بن و به ئاشتی بژیێن.
خوێندن و چوونه قوتابخانه و ڕێزگرتن له مامۆستا و خۆشویستنی هۆڵی وانه و كهلوپهلی قوتابی لای ئهمین محهمهد پێگهی تایبهتییان ههیه و بۆیه ههموو دهم به تام و چێژهوه باسی زوو له خهو ههستانی سبهینان و خۆگۆڕین بۆ چوونه فێرگه و جانتا به شان دادان و چهتر ههڵگرتن و ڕاوهستان له گۆڕهپان و نووسینی دارا و بهشداری كردن له چالاكیی خوێندنگه دهكات، له بهشێكی شیعری (ئامادهكاری)دا دهڵێ:
ئامادهم خۆم گۆڕیوه
پۆلی یهكم بڕیوه
جانتاكهم ههڵدهگرم زوو
جا دهچم بۆ پۆلی دوو
دهفتهری وێنهم پێیه
لهگهڵ دهستهیهك بۆیه….
(گۆرانیی ههورهكان، ل20)
ئهو ئهگهرچی له ژیانیدا كاری مامۆستایهتی نهكردووه، بهڵام له شیعرهكانیدا زۆر به ههست و ڕۆح و سایكۆلۆژیای منداڵ ئاشنایه و دووریش نییه وهكوو باوكێك كه خاوهنی چهند منداڵێكه، لهنێویشیاندا لیلۆ، یارهمهتیدهر بووبن بۆ ئهوهی له جیهانی منداڵان نێزیكتر بكهوێتهوه، خۆیشی له چاوپێكهوتنێكدا ئهوهی نهشاردووهتهوه كه ههر شیعرێك بنووسێ سهرهتا به (لیلۆ)ی كیژی پیشان دهدا، وهك دهڵێ: “بهر له بڵاوكردنهوهی ههموو شیعرهكانم بۆ (لیلۆ)ی كچم دهخوێنمهوه، ئهوهی ئهو بهلایهوه قورس بێ گۆڕانكاری تێدا دهكهم، چونكه به بۆچوونی من، منداڵ باشترین فلتهر و تاقیگهیه”.
ههر لهبهر ئهوهش دهبینین له زۆرێك له شیعرهكانی (ئهمین)دا، (لیلۆ) بووهته كاراكتهری نێو دهقهكان، وهك له شیعری (حهوزی مهله)دا دهڵێ:
وهره سهیری كه (لیلۆ)
دیاریم هێناوه بۆ تۆ
حهوزی مهلهم هێناوه
وا له حهوشه دامناوه
(خهیاڵی مناڵانه، ل4)
ههروهها له شیعرهكانی (چۆلهكه)شدا دهڵێ:
چووه ناو دارستانێ
ڕۆژێ لیلۆ به خهیاڵ
بۆ گرتنی چۆلهكه
دوور كهوتبوهوه له ماڵ
(هاوڕێی نوێ، ل8)
ههموو شیعرهكانی ئهمین بۆ منداڵی كچ و كوڕ نووسراون، تهنیا چهند شیعرێكی نهبێ، كه یهكێكیان تایبهته به منداڵی كچ و باسی قردێله لهسهردان و گواره له گوێكردن و پابوج له پێكردن و ملوانكه و نینۆك بۆیهكردنی تێدایه:
دایكم گوێچكهی بۆ سمیوم
جوتێ گوارهی بۆ كڕیوم
پاپوجێكم له پێدایه
لهم شارهدا بێ هاوتایه
جانتاكهشم دهكهمه شان
پڕ له تهوقه و ملوانكهی جوان….
(ماڵی باران، ل15)
شیعرێكی دیكهی به ناوی (بوكهڵهكانم)، ئهویشیان زێتر بۆ منداڵی كچ دهست دهدات، كه له سهر زاری منداڵێكهوه دهڵێ:
دوو بوكهڵهم هێناون
بهرامبهر یهك دامناون
یهكێكیان ورچه بۆره
چاوی وهك تیشكی خۆره
ئهویتر توتكه سپی
به بێ دهنگی و به كپی…
(خهونی چۆلهكه، ل21)
له بهرانبهریشدا شیعرێكی دیكهی ههیه زێتر مۆرك و تایبهتمهندیی منداڵانی كوڕانی پێوه دیاره، چونكه باسی یاریی دوو گۆڵی دهكات، كه یارییهكه پتر تایبهته به كوڕان:
پاشان دهبووین به دوو بهش
بۆ یهك مهبهستی هاوبهش
ئهویش یاری كردنبوو
تۆپ بهرهو گۆل كردنبوو…
(ماڵی باران، ل28)
منداڵ له ههر دۆخ و ژینگه و شوێنێك بێ، ههر منداڵه و كۆمهڵێ حهز و خولیای ههیه كه جوێیه له هی گهوران، زمان و سروشت و سایكۆلۆژیای خۆی ههیه، لهگهڵ ئهوهش له ههندێ بابهتدا ڕهنگه منداڵانی شار له لادێ جوێ بن، یا ئهو كهلوپهل و كهرهستانهی لهبهردهستیانه وهكوو یهك نهبن، یا ئهو ژینگه و دهوروبهرهی كه لێی گهوره دهبن و پێدهگهن هاوچهشن نهبێ، بۆیه وهك له پاڵ دهقی تایبهت به منداڵی كوڕ و دهقی تایبهت به منداڵی كچ، دهقی وایشمان ههیه _كه زۆربهیان وان_ بۆ ههردوو ڕهگهز دهست دهدهن، به ههمان شێوه ئهگهر زۆربهی ئهو دهقانهی بۆ منداڵان دهنووسرێن بهشی خهڵكی گوند و شاری تێدا بێ، ئهوا بهشێكیان پتر مۆرك و تایبهتمهندیی گوندییانه یا شارییانهیان پێوه دیاره، تێكستهكانی ئهمین محهمهدیش لهو هاوكێشهیه بهدهر نیین، چونكه زۆرینهی شیعرهكانی چۆن بۆ منداڵانی شارن، به ههمان شێوهش ڕوویان له منداڵی گونده، چهنده باسی ژینگه و دۆخ و كهشی شارن، ئهوهاش له هی لادێ دهدوێن، چهند شیعرێكی كهمی نهبێت خوێنهر زۆرتر وا ههست دهكات تایبهت بۆ منداڵی شار گوترابن، یا زێتر تایبهت بن بۆ منداڵی گوند، بۆ نموونه له شیعری (چۆلهكه)دا باسی دارستان دهكات، له شیعری (پهلكهزێڕینه)شدا ئهو شوێن و سروشت و ژینگهیهی لێی دهدوێ گوندییانهیه نهك شاری:
له وهرزی بههارانا
لهناو سروشتی جوانا
تیشكی زێڕین و باران
تێكهڵ دهبن له ئاسمان
(خهیاڵی مناڵانه، ل3)
له شیعری (شهمامه)شدا دیسان شوێنی ڕوداوی نێو دهقهكه (بێستان)ه، كه شتێكی سهیری لێیه و ناوی شهمامهیه، ئهمهو له چهند شیعرێكی كهمی دیكهدا كه باسی كێڵگه و دارستان و ژینگه و كهشوههوای گوندی تێدایه، كه ئهوانهش به منداڵی شار نامۆ نیین، تهواوی شیعرهكانی دیكهی شاعیر بۆ منداڵانی دهشت و شار گونجاو و ئاسانن، تهنانهت ئهگهر باسی شار و باخچه و یارییهكانی شاریش بكات، وشه و زاراوه و بڕگه و وێنهیهكی تێدا نادۆزیتهوه لهكن منداڵانی گوند قورس و نامۆ بێت.
چوارهم: زمان و فۆرمی شیعری ئهمین محهمهد
ههرچهنده ئهو بهر لهوهی شیعر بۆ منداڵان بنووسێ، شیعری ئازادی بۆ گهوران نووسیوه، بۆیه خۆڕاهێنان لهسهر كێش و سهروایهك كه بۆ منداڵ لهبار و گونجاو بێ ڕهنگه سهرهتا بۆ ئهو قورس بووبێ، لهم بارهوه مامۆستا حسێن بهفرین دهڵێ: “بهڵام ئهو بۆ ئهوهی بهو دنیایه رابێت (زۆر زانی یهكی) بهكارهێنا بوو ئهویش ئهوه بوو بۆ وهستانهوهی ئهو پهلكێشیو سهركێشی یهی لهسهری راهاتبوو سهرهتا بهوهها (كێشو سهروا)یهك (كه دواتر ئهیبینن) خۆی هێور ئهكردهوهو خۆی رام ئهكرد تا لهوێوه خوویهك بۆ خۆی دابین بكات، واته ههر له سهرهتاوه چوونه سهر (جووت كێشو جووت سهروا) بۆ ئهو نهئههاتو گران بوو بهڵكو سهرهتا بهم جۆره دهرگای كردهوه:
كاتێ باران ئهبارێ
چهترهكهم خۆشهویسته
لهسهر سهرم ڕای ئهگرم
چونكه ئهوم پێویسته
له چهند شیعرێكدا (ئهمین) درێژهی بهو شێوازی (كێشو سهروا)یهدا تا دواتر ورده ورده لهسهر جووت كێش و جووت سهروا ڕاهات”.
زمانی شاعیر كوردییهكی پهتی و ڕهوانه، ڕستهی كورت و مانادار بهكار دێنێ، دهگهڕێت كام پهیڤ ناسك و شیرینه دهیئاخنێته نێو شیعرهكانی، ههر بهیت و كۆپلهیهكی ئهو، وێنهیهكی ڕهنگاوڕهنگی ڕوون و جوانن، مهگهر ئهو وشه زۆر باوانهی كه له زمانانی دیكهوه هاتوونهته نێو زمانی كوردی و ئێستا وهكوو وشهیهكی كوردی له نووسین و ئاخاوتندا بهكار دێن، دهنا شاعیر هیچ وشهیهكی ناكوردی له سهرجهمی شیعرهكانیدا نابینرێن. به تێكڕاییش وشهگهلی (خهون و خهیاڵ و هاوڕێیهتی و گهشت و خۆشهویستی…) له تێكستهكانیدا بهردهوام پاته دهبنهوه، ههروهها له گهلێك شوێنیشدا دهستهواژهی (خلهخل، گڕوگاڵ، باسكهوباسك، باعهباع، قاقا، بهخ بهخ، جیك جیك، ورد ورد، ههی ههی..، هاها…) دهدا به گوێی خوێنهردا و لاسایی دهنگی منداڵ و گیانداران دهكاتهوه:
ها، ها لهسهر سههۆڵا
له دارستانی چۆڵا
شانی بۆ ئهلهقێنێ
ئهڕوا و خۆی ئهخلیسكێنێ
(ماڵی باران، 26)
ئهو كه دهیهوێت وێنهیهك به وشه بكێشێت، لهو كامێرامانه پڕۆفیشناڵ و بهئهزموونه دهچێ، ههم كامێراكهی ورد و ئۆرگیناڵه، ههم خۆی دهزانێ كام گۆشه ههڵدهبژێرێ بۆ ئهوهی ڕهسمی ئهو دیمهنه بگرێ و له بهر چاو و زهینی تهماشاكهردا بمێنێتهوه و كاریگهر بێ، ڕهنگه دۆزینهوه و بهكارهێنانی وشهی ناسك و قهشهنگ و مۆسیقی سانا بێ، وهلێ بهكاربردنی له شوێنی خۆیدا و دانانی له ڕستهی گونجاودا و پێدانی ڕیتم و ئاوازێكی شاعیرانه له دهست ئهمین محهمهد و ئهوانه دێت، كه لهگهڵ شیعر و جوانی و خهیاڵی منداڵانهدا دهژیێن، با ببینین لهم شیعرهدا چۆن وهسفی تاڤگه دهكات و وێنهی كهف و خوڕه و هاژه و جریوه دهگرێ و به سهیركردنی گهڵای تهڕ و پرژهی ئاو خوێنهر سهرسام دهكات:
ئهوهتام له باخێكا
له دامێنی شاخێكا
جۆگهیهك ئاوی سازگار
وهكو تاڤگه دێته خوار
كهفی سپی وهك زیوه
ورد، چاوم تێبڕیوه
خوڕه و هاژه و جریوه
دهنگیان لێ ههڵبڕیوه
گهڵای تهڕ و پرژهی ئاو
سهرسامیان كردووم تهواو
(خهونی چۆلهكه، ل8)
ههرچهنده تا ئاستێكی زۆر ڕیتم و ئاوازی شیعرهكانی ئهمین محهمهد خۆش و سووك و منداڵانهن، لێ ههندێ جار لێره و لهوێ، بههۆی تهواو ڕهچاو نهكردنی كێشی نیوه دێرهكان، ههر ئهوهتا خوێنهر ههستی پێدهكات سووكه لهنگییهك دروست دهبێ، ئهوهتا لهشیعری (بۆقیله)دا، كه به كێشی حهفت بڕگهیی نووسراوه، كهچی له نیوه دێری سێیهمدا دهبێته ههشت بڕگه:
ههرچهند به بهچكه ماسی
سهرهتا منتان ناسی
بهڵام سهرمێكوتهم ناوه
ماڵم لهناو زهلكاوه
(ماڵی باران، ل30)
ههروهها له شیعری (هاوڕێیهتی)شدا، كه شیعرهكه لهسهر كێشی حهفت بڕگهیی نووسراوه، بهڵام نیوه دێری شهشهم به تهنیا له ههشت بڕگه پێكدێ:
كۆترهكهمم هێناوه
لای پشیلهكه دامناوه
دهڵێم میوانه لای تۆ
ئاگاداری به مهیخۆ
بۆ تۆ دهزانیت من چیم
خۆ من پشیلهی ڕاستی نیم
(گۆرانیی ههورهكان، ل18)
وهك دهبینین تهنیا لهو نیوه دێرهی كه دهڵێ (خۆ من پشیلهی ڕاستی نیم) له ههشت بڕگه پێكدێت.
ئهوهندهی پهیوهندی به ڕێنووسیشهوه ههبێت، ئهمین محهمهد ههوڵی داوه، سهر له منداڵ نهشێوێنێ و زێتر پهیڕهوی ئهو ڕێنووسه بكات، كه لهكن زۆرینهی خوێندهواری كوردهوه پهیڕهو دهكرێ و زۆریش خۆی پاراستووه لهوهی دوو شێواز یا پتر له جۆرێك ڕێنووس بهكار بێنێ، خۆ ئهگهر وردتر لهگهڵ بابهتی ڕێنووسدا مامهڵهی كردبا باشتر و جوانتر دهبوو. له خوارهوه بهشێك لهو كهلێن و ناتهواوییانهی له بواری ڕێنووسدا، كه له كۆشیعرهكانی ئهمین محهمهددا بهر چاو دهكهون، دهخهینه ڕوو:
له شیعری (خهونی چۆلهكه)دا، بۆ ههردوو وشهی (جریوه) و (بینیوه) دوو (و)ی نووسیوه:
دهستی كرد به جریووه
وتی خهونم بینیووه
(خهونی چۆلهكه، ل9)
له شیعری (بێچوه پشیله)دا، بۆ وشهی (ون) دوو (و)ی نووسیوه، وهك دهڵێ:
بۆ خۆت لێ وون كردووه
لێره بهجێت هێشتووه؟
(خهونی چۆلهكه، ل7)
ههر لهو شیعرهدا،(بێچوو)ی به (بێچو) نووسیوه! ههروهها له شیعری (پهڕهسێلكه)دا، بۆ وشهی (سوور) یهك (و)ی نووسیوه، بهڵام بۆ (دوور) دوو (و)ی بهكار هێناوه:
خنجیلانهی گهردن سور
جار جارێك دهفڕێ بۆ دوور
(خهونی چۆلهكه، ل7)
له ههمان دهمدا له شیعری (بوكه سووره)دا، (بووك)ی به (بوك) نووسیوه، كه چی بۆ (سوور) تهواوی بهكار هێناوه و دوو (و)ی نووسیوه، ههر لهو شیعرهدا دیسان (جریوه)ی به (جریووه) نووسیوه! ههروهها بۆ (دهنووك، سووك) یهك (و)ی بهكار هێناوه و به (دهنوك، سوك)ی نووسیوه، كهچی له شوێنی دیكهدا، (دهنووك)ی بهكار هێناوه، ئهمجاره (بچووك)ی به (بچوك) نووسیوه. له دوو نیوه دێری بهدوای یهكداهاتوودا بۆ(چهتوون) دوو (و)ی بهكار هێناوه، كهچی بۆ (مهیموون) یهك (و)ی نووسیوه! ههروهها بۆ (بیوتایه، زیوین) دوو (و)ی بهكار هێناوه و نووسیویهتی (بیووتایه، زیووین)!
دهستهواژهكانی (جوان بوو) و (ئاسان بوو) به (جوانبوو) و (ئاسانبوو) نووسیوه، (كردن بوو) و (بردن بوو)ی كردووهته (كردنبوو) و (بردنبوو)، كهچی وشهكانی (كوێیه) و (جێیه) و (نوێیه) و (پێیه) (برسییه) و (نییه) و (ئاساییه) و (لاساییه) و (لێیه) و (لهوێیه) و (چاوهڕێیه)ی، به (كوێ یه) و (جێ یه) و (نوێ یه) و (پێ یه) و (برسی یه) و (نی یه) و (ئاسایی یه) و (لاسایی یه) و (لێ یه) و (لهوێ یه) و (چاوهڕێ یه) نووسیوه! ههروهها (ئاشتیخواز)ی به (ئاشتی خواز) نووسیوه و (پهلكهزێڕینه)ی كردووهته (پهلكه زێڕینه)، كهچی بۆ (ڕهنگاوڕهنگ) و (گورجوگۆڵ بم)، هاتووه (ڕهنگاو ڕهنگ) و (گورج و گۆڵبم)ی نووسیوه! خۆزگه بۆ (ئاسكه بچكۆله) باعهباعی بهكار نههێنایه، چونكه (باعهباع) بۆ مهڕ بهكار دێت.
وشهنامهی شیعرهكانی ئهمین محهمهد ههموو ئهو وشانهن كه سهر به فهرههنگی منداڵانن، زۆر دهگمهن نهبێ وشهیهك نادۆزیتهوه كه تێگهیشتنی بۆ زارۆكان قورس و نامۆ بێ، جار جاره نهبێ ههندێ وشهی وهكو (چهخماخه، خهڕهك…)ی نووسیوه، كه منداڵ یا منداڵانی ههموو ئهو ناوچانهی به كرمانجیی خواروو دهئاخفن، باش لێی تێناگهن.
له ههندێ شوێنیش بۆ ڕیكخستنی سهروای شیعرهكانی، خۆی ناچار كردووه ههندێ وشه بهكار بێنێ، ئهم وشانه ههرچهنده لهپێناو جوانكاری و ئاوازداریی شیعرهكان بهكارهاتوون، لێ ههندێ جار لهسهر حسێبی مانا و ڕهوانیی زمانن، بۆ نموونه له شیعری (فریاگوزار)دا دهڵێ:
منیش جارێك له جاران
بوم به فریاگوزاران
بهسواری پشتی كهشتی
دهریا گهڕام به گشتی
(خهیاڵی مناڵانه، ل21)
ڕوونه لێرهدا تهنێ بۆ ئهوهی وشهیهكی هاوسهروای (جاران) بدۆزێتهوه، وشهی (فریاگوزاران)ی بهكار هێناوه، دهنا كورد دهڵێ (بووم به فریاگوزار) نهك (بووم به فریاگوزاران). له شیعری (مریشكه سپی)شدا، كه دێته سهر باسی یهكێك له جوجهڵهكان، لهبری ئهوهی بڵێ (شیرینه) دهڵێ (شیرینن)، بۆ ئهوهی هاوسهروا بێ لهگهڵ (بیبینن):
یهكێكیان پهڕ له پێ یه
زۆر جوانه حهزم لێ یه
بهدیاریهوه وهستاوم
ون نابێ لهبهر چاوم
ئێوهش وهرن بیبینن
چهنده جوان و شیرینن
(ماڵی باران، ل25)
ئهنجام
ئهمین محهمهد كه نهوهی دوای ڕاپهڕینی بههاری (1991)ه و دوای نێزیكهی بیست ساڵ له ڕاپهڕین وهكوو قهڵهمێكی بهگوڕی ئهدهبی منداڵان دهركهوتووه و بهردهوامه، ڕاسته سهردهمی دهستدانه نووسینی ئهمین محهمهد نه له سهردهمی (زێوهر) و (بێخود) دهچێ، كه تازه بناغهی ئهدهبی منداڵانی كورد دهكهوێته سهر پێ، نه هاوشێوهی سهردهمی (گۆران) و (كاكهی فهللاح) و (فهرهیدوون عهلی ئهمین)ه، كه دهكاته قۆناغی دوای چلهكانی سهدهی ڕابردوو، نه وهكوو وهختی نووسینی (لهتیف ههڵمهت) و (ڕۆستهم باجهلان)ه، بهڵكو ئهو شاعیری دوای ڕاپهڕینه و دروستتر زێتر له بیست ساڵ دوای ڕاپهڕین خۆی دهكات به دونیای منداڵاندا، وهك ڕوونیشه سهردهمی پاش ڕاپهڕین، سهردهمی هاتنهدی ئازادی و چاپ و پهخش و میدیا بوو، ڕاپهرین دهروازهیهك بوو بۆ كرانهوه بهڕووی دونیای دهرهوه و دهست بهكاربوونی ژمارهیهكی زۆر له ڕِێكخراو و سهنتهری تایبهت به منداڵان و دهرچوونی ژمارهیهكی زۆریش له گۆڤار و بڵاوكراوهی تایبهت به منداڵان، له ههمان دهمدا تێكهڵاوی و هاتوچۆی دهرهوه و هاوردهكردنی كتێب و سهرچاوهی تازهی گهلانی دیكه… ههروهها بههۆی تێكهڵاوی لهگهڵ پارچهكانی دیكهی كوردستان و دامهزرانی چهند نێوهندی ئهكادیمی و زانستی و زمانهوانی، ههموو ئهوانه وای كرد نووسهرانی دوای ڕاپهڕین به زمان و شێواز و ڕوئیای تازهوه بنووسن، لهنێویشیاندا شیعر و ئهدهبی منداڵان گۆڕانكاری و پێشڤهچوونێكی زۆری لهڕووی چهندایهتی بهخۆوه دی، له ڕووی چۆنایهتیشهوه گۆڕانكاری بهسهرداهات، ئهمانه ههموو یارمهتیدهر بوون تا ئهمین محهمهد وهك دهنگێك له دونیای ئهدهبی منداڵانی كورد جودا له نهوهی پێش ڕاپهڕین بهدهربكهوێت، ئهو لهنێو جهنجاڵی و قهرهباڵغییهكی زۆری نووسین و بڵاوكراوهی منداڵان دهركهوتووه، بهڵام له ههوڵی ئهوهدایه ههموو دهم وهك دهنگێكی جیاواز و تایبهت دهربكهوێت، لهو چهند بهرههمهی كه له چهند ساڵێكی كهمدا چاپی كردوون دهیهوێ وهك هاوڕێ و دڵسۆز و ئهویندارێك مامهڵه لهگهڵ منداڵ بكات و بۆ ئهوه دهكۆشێت له بهكاربردنی ههر وشه و ڕسته و پهرهگرافێكدا، خزمهت به منداڵ و ئهدهبی منداڵان و وشه و شیعر و جوانی بكات.
شاعیر له ساڵی (2008)هوه دهستی به نووسین و بڵاوكردنهوهی شیعری منداڵان كردووه، لهو شهش دیوانه شیعرهی بڵاوی كردووهتهوه، نێزیكهی به ههموویان (100) تێكستی شیعری دهبن و بهشێكیان كراونهته گۆرانی، به سهیركردن له فۆرمی شیعرهكانی ئهمین محهمهد، دهردهكهوێت كه به كوردییهكی پوخت و پاراو دهنووسێت، چهند وشه و واژهیهكی كهم نهبێ دهنا ههر منداڵێك كه به شێوهزاری كرمانجیی خواروو دهنووسێت و دهپهیڤێت به سانایی تێیدهگات. سهرجهمی شیعرهكانی لهسهر كێشی پهنجهی خۆماڵین و بهشی زۆریشیان لهسهر كێشی حهفت بڕگهیین، هیچ شیعرێكی ئازادیشی نهنووسیوه.
سهبارهت به قافیهش، ئهمین محهمهد پتر جووت قافیهی بهكارهێناوه. شیعرهكانی وی كورتن و هیچ شیعری درێژی نییه منداڵ وهرس بكات و توانای خوێندنهوهی نهبێ. دهربارهی ناوونیشانیش، جگه له شیعرهكانی (گهمهی مشك و پشیله، پشیلهیهك دهیهوێ بفڕێت، ژیان له ئهستێرهیهكی تردا) ههموو شیعرهكانی دیكهی ئهمین محهمهد ههر وهك ناوونیشانی دیوانهكانی كورتن و زۆربهیان له یهك وشه یان دوو وشه پێكهاتوون، هیچێك له ناوونیشانهكان به ناوهڕۆكی شیعرهكان نامۆ نیین و دروست گوزارشت له وشه و وێنهكانی نێو شیعرهكان دهكهن. ههموو شیعرهكانی ئهمین بهرواری نووسینیان بهسهرهوهیه، لێ لهوهدا لهگهڵ شاعیرانی پێشوو هاوشێوهیه كه شیعرهكانی جودا نهكردووهتهوه بۆ چ ئاستێكی تهمهن گونجاون، ئهگهرچی ئهو شیعرانهی كه له (ههنگه وردیله)دا بڵاوی كردوونهتهوه، ههم وهك خۆی ئاماژهی پێداون، ههم به خوێندنهوهی پهیام و ناوهرۆكی شیعرهكان دهردهكهێت بۆ منداڵانی باخچهی نووسیوه.
ئهمین محهمهد وهك زۆربهی ههره زۆری شاعیرانی پێش خۆی و هاوسهردهمی خۆی سهرهتا به شیعری گهوران دهستی پێكردووه، پاشان هاتووهته سهر بوار و بابهتی منداڵان. گوتاری شیعریی ئهم شاعیره دووره له ئامۆژگاری و وهعزدان بۆ منداڵ، ئهو نهك ههر هاوڕێی پهپووله و چۆلهكه و كهروێشكه، بهڵكو مار و گورگ و ورچیش ناڕهنجێنێ و وادهكات منداڵ خۆشیانی بوێت.
بێگومان هەموو دایکان و باوکان ئاواتەخوازی ئەوەن، کە منداڵە خۆشەویستەکانیان لە هەموو بوارەکانی ژیانیاندا، ئازا و بوێر و دلێربن، بڕوا و متمانەیان بە تواناکانی خۆیان هەبێت؛ بە ئەوپەڕی ئازادی و ئازایەتیشەوە، بە بێ ترس و شەرم، گوزارشت لە هزر و لە راو لە راز و نیـازە پاکەکانیان و لە بۆچوونەکـانی خۆیـان بکەن.
ئازایەتی ئەدەبی، خەسڵەتێکی گرنگ و جـوانە لە خەسڵەتە ئەرێنییەکانی هەر مرۆڤێک. خەسڵەتێکی زۆر پێویستە و بەشێکی سەرەکییە لە سیمای کەسایەتی مـرۆڤ، بەڵکو بە بـڕبـڕەپشتی بنیاتنانی کەسایەتییەکی بەهـێز و هاوسەنگ و رەوشت ئاسایی دەزانـرێت.
لەم پێودانگەوە، پێویستە لەسەر دایکـان و باوکـانی خـۆشەویست، هـەر لە منـداڵییەوە منـداڵەکـانیان لەسەر ئەم خەسڵەتە گـرنگ و پێویستییە رابهێنن و پـەروەردەیان بکەن. تا لە هەموو قۆناغەکانی ژیانی داهـاتوویاندا، بتوانن پشت بە خۆیان ببەستن و بەسـەر ترس و شەرم و دڵەڕاوکێـدا زاڵـبن، تا بە ئەوپـەڕی ئازایەتی و بوێرییەوە رووبەڕووی ئەو کێـشە و هەڵـوێست و بەرەنگارییانە ببنەوە کە دێنە رێیان. ئـازادانە و ئـازایەتییانە بڕیـاری راست و دروست بـدەن، بێ دامان و رامان گـوزارشت لە بیرۆکەکانیان بکەن.
ئازایەتی ئەدەبی، کارێکی هاوسەنگە، پەیوەندییەکی تێکەڵی و بەهێزی لەگەڵ ئازایەتی جەستەییـدا هەیـە.. بەڵـکو هـەردووکیان بە تەواکـەری یەکـتری دادەنـرێن.
ئازایەتی ئەدەبی لە منداڵانـدا، ئەوەیە کە بـڕوایان بە خۆیان هەبێت، ئازا و بوێربن، بە ئـازایەتی و بە ورەبـەرزیییەوە، بە بیرکـردنەوەیەکی قـووڵ و دانـاییەوە، بەرپەچی هەر هەڵـوێستێکی دژوار و نـەرێنی بدەنـەوە کە رووبـەڕوویـان دەبنەوە.. سەرسەختـانەش داکۆکی لە باوەڕەکانیان و لە مافەکانیان بکەن و سازشیان لەسەرنەکەن، ملکەچی رای سەپێنراوی کەسانی تـریش نەبـن.
پێویستە ئەوەش بـزانین، کە ئـازایەتی ئـەدەبی، ملهـوڕی و لەخۆبـایی و خۆسەپانـدن و هەمیشە خۆبەڕاست زانین ناگەیەنێت. پێویستە ئازایەتيیەکی گونجاوبێت، هەڵە نەکەن و سنوور نەبەزێنن و هەستی کەسانی تر بریندارنەکەن و پێشێلی ئازادی و مافـەکانیشیان نەکەن، رێزیان بۆ دابنێن و بە کەمیان نەزانـن.. ئـازایەتی ئـەدەبی، ئەوە ناگـەیەنێت کە لە ئاستی راستییەکاندا، کەلەڕەقی و نکووڵی بنوێنن، تەنیا هەر قسە و را و بیرۆکەکانی خۆیان بە راست و دروست بزانن. راو و بیرۆکە جیاوازەکانی کەسانی تـر رەتبکەنەوە.
ئـازایەتی ئـەدەبی تا رادەیـەک خەسڵەتێکی بۆمـاوەیە، لە هەمـان کاتیشدا خەسڵەتێکی وەرگـیراوە. منـداڵان لە دایکان و باوکان و لە کەسانی تـرەوە ئەم خەسڵەتە وەردەگرن. دەکرێت لە هەڵوێستەکانی رۆژانـەدا، بە پێی قۆناغەکـانی تەمەنی منداڵان، هـێدی هـێدی منداڵان لەسەر خەسڵەتی ئازایەتی ئەدەبی رابهێنرێن. تا ببێت بە بەشێک و بە بەهایەکی بەرزی چەسپاو لە ژیانی کەسایەتییاندا.. دایکان و باوکان و مامۆستاکان رۆڵێکی گرنگ و کارتێکەر و بەرچاویان هەیە، لە هانـدان و لە روانـدنی ئـازایەتی ئـەدەبی لە دەروونی منداڵەکانیاندا. بۆ نموونە: بە ئامادەبوونی دایکان و باوکان، یا بەبێ ئامادەبوونیان، ئەو بـزانن کە بە چ شێوازێک منداڵەکانیان گفتوگۆ لەگەڵ کەسانی نائاشنا و نامـۆدا دەکەن.. چـۆن بە بێ ترس و شەرمکردن و لەڕووهـاتن، لەگەڵ کەسانی نامـۆدا دەدوێـن.. یا لە ئاهـەنگی یادی ساڵـڕۆژی جەژنی لە دایکبوونیاندا، سەرەنجیان بدەن و بزانن، کە چۆن پێشوازی و بەخێرهاتنی هـاوڕێ بانکراوەکانییان دەکەن، چـۆن بە بێ شەرم و شـڵەژان قسەدەکەن و گوزارشت لە دڵخـۆشی و شـادی خۆیان دەکەن، بە چ شێوازێکی شیرین و شایستەش سوپاسی ئامادەبوونی هـاوڕێکانیان دەکەن.. یا لە پۆلی خوێندنـدا، یا لە کاتی ریزبوونی رۆژانەی پێش دەستپێکـردنی وانەکـان لە قوتابخانەکانـدا، ئایـە منـداڵەکـانتان ئـەو ئازایەتییە ئەدەبییەیان هەیە، کە بەبێ شەرم هۆنراوەیەک، یا پارچە پەخشانێک، یا چـالاکییەک بە دەنگـێکی بـەرز و بـە شـێوازێکی فانتـازی، لە بـەردەم مامۆستاکـانیان و هـاوڕێکانیانـدا پێشکەش بکـەن.. منداڵان لە رێی ئەم هەڵـوێستانە و لە هاوشێوەی ئەم هەڵـوێسـتانەوە، دەتوانن ئـازایەتی ئـەدەبی خۆیـان دەربخەن و سەرنجی کەسـانی تر بۆ لای خۆیان رابکێشن.. زۆر لە منـداڵان هەن، کە گەلی بیرۆکە و رای جـوان لە ناخیاندا هـەن، بەڵام ئـەو ئازایی و ئازایەتییە ئەدەبییەیـان نییە، کە بە قسەکـردن دەریان ببـڕن.
بەشێکی زۆری توێژینەوەکانی ئەم بـوارە، ئەوەیـان سەلمانـدووە کە هۆکـاری شەرم و ترس و نەبوونی ئازایەتی ئەدەبیی منداڵان، دایکـان و باوکانیانن. ئەمەش بە کەلێنێکی پەروەردە دەزانرێت. هۆیەکەشی ئەوەیە کە دایکان و باوکان، زیـادەڕۆن لە چاودێری و لە پاراستنی منداڵەکانیان، هەمیشە بە دوایانەوەن، بـواری ئەوەیان نـادەنی کە پشـت بە خۆیان ببەستن. هەموو شتێکیان لێکردوون بە بڤە و ئێوە ناتـوانن، ئێوە هێشتا منداڵن، قسەمەکەن و قـوڕوقەپ، دەمتان داخـەن.. بەم شـێوە نادروسـتانە تەریقـیان دەکەنەوە.
(یۆنـامات) دەڵـێ”تـا تەمـەنی سیانزە ساڵـیم، وامـدەزانی کە نـاوم ـ دەمـت داخـە ـ یە”
دایکان و باوکان، لە منداڵەکـانت بگەرێن، با دەمیان دانەخـەن و بە ئازادی و ئازایەتی گـوزارشت لە ناخـی دەروونیان و لە حەز و راز و نیازەکـانیان و لە را و بیرۆکە و لە بۆچوونەکـانیان بکەن، ئەگەر هەڵـەشیان کرد، لێیان تووڕەمـەبن و چاوتـان لێیان زەق مەکەن و سەرکوێریان مەکەن، تەریقیان مەکەنەوە.. بە داخەوە کە هەندێ لە دایکان و باوکـان شانـازی بـەوەوە دەکـەن، کە منـداڵەکـانیان ناوێـرن لە ئاستیاندا فـزەبکەن، یا چـاویان هـەڵبێنن. ئەمـە رەفـتارێکی هـەڵـەیە و ئەنجـامێکی خـراپی لـێدەکەوێتـەوە.
گەر بتانەوێت منداڵەکانت بە ئازایەتی ئەدبی پەروەردە بکەن، پێویستە بە شێوەیەکی راست و دروست پەروەردەیان بکەن، پشت بە بنەما دەستوورییەکان و بەرنامەیەکی داڕێژراوی سیستەماتیک ببەستن، کە شیاو و گونجـاوبن لەگەڵ قۆناغەکـانی تەمەنی منـداڵاندا. پێویستە دایکـان و باوکـان، هەست بەوە بکـەن، کە منداڵەکـانیان هـەر لە منداڵییەوە، رەنگـدانەوەی شەرم و بێـدەنگی و لەروونەهـاتنیان پێوە دیـارە.. بەشێکی زۆریـان ئـازایەتی گوزارشتکـردن و دەربـڕینی حـەز و نیـاز و رازەکـانیان نین.. ئەگەر هەر وابمێننەوە، کە گـەورەشبن ئەم خـەسڵەتە نەرێنـیانە دەبـن بە بەشێک لە ژیـانیان.
کە مامۆستا بووم لە قوتابخانەیەکی شاری کەرکوکی کوردستانی، وانەی ماتمـاتیکم بە پـۆلی پێنجەم و شەشەمی بنـەڕەتی دەوتەوە ـ دوور لە خۆهەڵکـێشان ـ هەمـوو ساڵێک سەرپەرشتیاری ماتماتیک لە بەڕیوەبەرایەتی پەروەردەی کەرکوک، داوی لێـدەکردم کە وانەیەکی نموونەیی بۆ مامۆستایانی ماتماتیکی قوتابخانەکانی کەرکوک بڵێمەوە. زۆر بە ئاسایی و سەرکەوتووییەوە دەمـوتەوە.. جارێکـیان بە سەرپەرشتیارەکـەم وت، ئەمساڵ داوا لە مامۆستایەکی تر بکە با وانەیەکی نموونەیی لە ماتماتیکدا بڵێتەوە، با هـەر مـن نەبم، سەرپەرشتیارەکەمان وتی:” بـڕوابکە، دوام لە زیاتر لە پەنجـا مامۆستا ماتماتیک کـردووە، لە وەڵامـدا پێیان وتم، بە راستی ئێمە شەرم دەکەین و ناتوانین لە بەردەم ئەو هەموو مامۆستایانەدا، بە سەرکەوتوویی وانەیەیەکی نموونەیی لە ماتماتیکـدا بڵێینەوە، داوای لێبووردنیان لێکردم” من هۆکاری نەبوونی ئـازایەتی ئەدەبیی ئەو مامۆستایانە و بە هەزاران گەورەی تریش بۆ تافی منداڵییان دەگەڕێنمەوە، ئۆباڵیان لە ئەستۆی دایکان و باوکان و مامۆستاکانیانن، دەبوایە زوو هەستیان بەم خەسڵەتە نەرێنییە بکردایە و بە راهێـنان و بە یارمەتیـدانی پێویـست چـارەسەریان بکـردایە و نەیـان هێشتبایە ببـێت بە ترس و شەرمکردن و بە دیاردەیەکی نەخوازراوی چەسپاو لە کەسایەتی و ژیانیاندا.
ئـازایەتی ئەدەبیش، خەسڵەتێک نییە، کە بە ئاسانی و تەنیا بە قسـەی رووت بێـتەدی، وەک ئەوەی کە دایکـان و باواکـان بە منداڵەکانیان بڵـێن “دەبـێ ئـازایەتیتان هەبێـت” خەسڵەتێکیش نییە کە بتـوانن، لە مـاوەی چەنـد مانگـێک یا ساڵێکـدا ئەم خـەسڵەتە لە دەروونـی منـداڵەکـانتان بـڕوێـنن.. بەڵـکو بۆ رۆانـدنی ئـازایەتی ئـەدەبی لـە دەروونـی منداڵەکـانتان، پێویستیـتان بە ئـارامی و قـوربانیـدان هەیە.. چونکە پەروەردەکـردنێکی راست و دروست کاتێکی زۆر دەخایەنێت و پێویستی بە پشوودرێژی و درێژەدان هەیە.
(ئـەرسـتۆ) دەڵـێ”رەگـی پـەروەردە تـاڵـە.. بـەڵام بـەرەکـەی شـیرینـە”
بە کورتی لەم خـاڵانەی خـوارەوەدا، باس لە گرنگترین رێگاکانی گەشەکردنی ئازایەتی ئەدەبی لە منداڵاندا دەکەین.. بەو هیـوایەی کە دایکان و باوکان سوودیان لێوەربگرن:
١ـ دایکان و باوکان ئاوێنەی منداڵەکانیان، پێویستە هەموو دایک و باوکێک نموونەبن لە ئازایەتی ئەدەبیدا و ببن بە پێـشەنگ بۆ منداڵەکانیان، چونکە منداڵان چاولێکەرن و لاسایی گەورەکـان دەکەنەوە، بە تایبەتیش رەفـتار و کردارەکـانی دایکـان و باوکـانیان.
(ویـن دایـەر) دەڵـێ:”منـداڵەکـانتان دەڕواننـە هەمـوو ئەو کـردارانـەی کە لە ژیـانتانـدا دەیـانکـەن.. نـەک لـەو قسـانـەی کـە دەیـانکـەن”
٢ـ چیرۆک رۆڵێکی گرنگی هەیە لە پەروەردەکردنی منداڵاندا، پێویستە دایکان و باوکان ئەو چیرۆکـانە بۆ منداڵەکانیان بگـێڕنەوە یا بخـوێننەوە، کە باس لە ئـازایەتی ئـەدەبی و ئـازایەتی جـەستەیی دەکەن، بە تایبەتیش ئەو چیرۆکـانەی کە پاڵەوانەکـانیان منـداڵانن.
٣ـ راستگۆیی خەسڵەتێکی گرنگی ئـازایەتی ئەدەبییە، پێویستە دایکان و باوکان هەر لە منـداڵییەوە، منداڵەکانیان بە راستگـۆیی پـەروەردەبکەن و رایـان بهێنن و فـێریان بکەن کە راستگۆیی یەکێکە لە هەرە خەسڵەتە جوانەکانی کەسایەتی مرۆڤ، فێریان بکەن کە ئازایەتی ئەوەیان هەبێت کە دان بە هەڵکانیاندا بنێن.. گەر كچۆلەیەک قاپێکی لە دەست بەربۆوە و شکا و کەس چاوی لێنەبوو، بە دایکی بڵێت ئەو قاپە لە دەستی من بەربۆوە و شکا.. پێویسـتە دایـکی سوپـاسی بکـات و هـانی بـدات، کە کچـۆلەکـەی راسـتگـۆییە، هـیوای ئەوەشی بۆ بخـوازێت کە هەمیشە راستگـۆبێت.. چـونکە ئـەم منـداڵە ئـازایەتی ئـەدەبی هەیـە و لـەوەش ناتـرسێـت کە ســزای راستگـۆییەکـەی چیـدەبێـت بـا ببـێت.
٤ـ پێویستە دایکان و باوکان و مامۆستاکان بە هەموو شـێوازێک هـانی منداڵەکـانیان و قوتابییەکانیان بـدەن، کە بە ئەوپەڕی ئازادی و ئازاییەوە گوزارشت لە هـزر و خەیاڵ و لە را و لە بیـرۆکە و لـە بۆچـوونەکـانی خۆیـان بکـەن. بـۆ ئـەم مەبەسـتەش دەتـوانـن گەلێ دەرفـەت و بواریان بۆ بڕەخسێنن.. بۆ نموونە لە (وانـەی داڕشـتن) دا، پێویسـتە مامۆستای زمـانی کوردی، هانی قوتابیانی پۆلەکەی بدات، کە داڕشتنەکانیان لە بەردەم هـاوڕێکانیانـدا بخـوێنـنەوە، تا شەرمیـان بشـکێ و لەسـەر ئـازایـەتی ئـەدەبـی رابـێن.
٥ـ بەشداریکردنی منداڵان لە تیپی سروود و موزیک و گۆرانی قوتابخانەدا بە تایبەتیش ئەو منداڵانەی شەرم دەکەن، تا شەرمیان نەمێنێت و ئەو ئازایەتییە ئەدەبییەیان هەبێـت کە خۆیان دەربخەن و لە بەردەم هاوڕێکانیاندا بێ شەرم و شڵەژان بتوانن گۆرانی بڵێن.
٦ـ پێویستە دایکـان و باوکـان و مامۆستاکـان ئەوەبـزانن، کە کـردارەکان کاریگەرتـرن لە قسەکـان، ئـەم راستییەش بـووە بە چەمکـێکی گـرنگی پـەروەردەی نـوێی منـداڵان.
٧ـ هەرگیز نابێت گاڵتە و تەڵفیسی بە قسەکانی منداڵان بکرێن و رووشکێنیان بکەن. تا نەتـرس و شـەرم نەکـەن و خۆیـان بـە لاواز و بێ تـوانـا نـەزانـن.. هـانیان بـدەن تـا بە ئـازایەتی تواناکـانی خۆیـان لە بەردەمی کەسانی تـردا دەرببـڕن. لە هـەڵـە و شکستیش نەترس، لە رێی هـەڵە و شکستییەوە، دەتوانن رێگای راستی و سەرکەوتن بـدۆزنەوە.
٨ـ منداڵان زۆر جار ناتوانن لە خۆیانەوە بەهـرەی ئـازایەتی ئەدەبی لە دەوروبەریانەوە وەربگرن. پێویستە دایکان و باوکان و مامۆستاکان بە ئەوپەڕی توانایانەوە یارەمەتییان بـدەن و ئاراستەیـان بکەن تـا زاڵـبن بەسەر ئـەم کێشەیـەدا و پشـت بە خۆیـان ببەستن.
٩ـ بـڕوابەخۆبوون، پێویستی و خەسڵەتێکی گرنگی کەسایەتییە، پاڵنەر و هاندەریشە بۆ درێـژەپێـدان و سەرکەوتـن.. ئەو منـداڵانەی کە بـڕوایەکی تەواویان بە خۆیان هەیە، بە گـەشبیـنیەوە پـشت بە خۆیـان دەبەسـتن، بە ئاسایی و ئاسانی و بە بێ شــەرم و تـرس، دەتوانن لە بەردەمی منداڵانی تـردا، گـوزارشت لە را و لە باوەڕ و بیرۆکەکانیان بکەن.
١٠ـ بۆ هاندان و گەشەکردنی بەهـرەی ئـازایەتی ئـەدەبی لە منـداڵاندا، پێویستە ساڵانە لە وەرزی دووەمی خوێندنـدا لە لایـەن بەڕێوەبەرێتی چـالاکییەکانی قوتابخـانەکان کە سـەر بـە بەڕێـوەبـەرێـتی پــەروەردەی شارەکـان و شارۆچکەکـانە “پێـشبرکـێی ئـەدەبی” بـۆ خۆێنـدنەوەی ” هـۆنراوە و چیرۆک و پەخـشان” بۆ قوتابیانی قوتابخانەکان سازبکەن، لە لایەن منداڵانی بەهـرەمەنـدی ئەم بوارانـەوە پێشکەش بکـرێن.. خەڵاتی جوانیش بە هەموو منداڵە بەشداربووەکان پێشکەش بکـرێن.. ئەم پێشبڕکێیانە رووحـی ملمـلانێی و وتووێـژ ئـەدەبی لە نێوان منداڵانـدا دەوروژێـنن، منداڵانی بەهـرەمەند بە هـەلی دەزانـن کە بەهـرە و ئـازایـەتی و توانـا ئـەدەبییەکـانی خۆیـان دەردەبخـەن.
١١ـ “بەڕێـوەبەرێتی گـشتی رۆشـنبـیری منـداڵان” کە سـەر بـە وەزارەتـی رۆشنبـیری کوردستانە، دەتوانێت سـاڵانە ” پێشبڕکێ ئـەدەبی بۆ منـداڵانی کوردستان” بۆ منـداڵانی بەهرەمەند لە بواری “ئـەدەبی منداڵان” دا سازبکات، پێویستە لە باکوور و رۆژهەڵات و رۆژئاوای کوردستانیشەوە، چەند منداڵێک بۆ ئەم پێشبڕکێیانە بانگ بکرێن.. خەڵاتی جوانیش پێشکەش بە هەموو منداڵە بەشداربووکان بکـرێن.. بە داخـەوە کە وەزارەتـی رۆشنبـیری کوردســتان، تـا ئێسـتا بایەخێـکی ئەوتـۆیان بە بەهــرە و بە چـالاکییەکـانی منـداڵانی کوردسـتان نـەداون.. ئەوەیـان لەبەرچـاو نەگـرتوون کە منـداڵانی ئەمـڕۆمـان هیـوای داهـاتووی کوردسـتانن.. کە منـداڵان بەشێکن لە ئەمـڕۆ و هەموو داهاتووشن.
١١ـ راگەیاندنەکان و میدیاکانی کوردستان، دەتوانن رۆڵێکی گرنگیان هەبێت لە هاندان و لە گەشەکردنی ئـازایەتی ئـەدەبی لە منداڵانـدا، پێویستە کەناڵە تایبەتییەکانی منـداڵان بایەخێکی زیاتر بە چالاکییەکانی منداڵان بدەن.. چونکە هێشتا لە ئاستی پێویستدا نین.
١٣ـ شانۆ بوارێکی گرنگە، بۆ هـاندان و راهێـنانی منـداڵان بە ئـازایـەتی ئـەدەبی و بۆ رەواندنەوەی تـرس و شەرمیان. زۆربـەی منـداڵان حەزیـان بە نوانـدن هـەیە. لە رێی نواندنەوە دەتوانن تواناکانیان دەربخەن و ئازایەتی ئەدەبی و جەستەییان پێشان بـدەن.
١٤ـ من پێشنیاری ئەوە دەکەم، کە لە ساڵی خوێنـدنی ( ٢٠١٨ـ ٢٠١٩ ) دا، لە هـۆڵێ کتێبخانە گشتییەکانی پارێزگاکـانی هەولێر و سلێمانی و کەرکوک و دهۆک و هەڵەبجە،
چەنـد کۆڕێکی ئـەدەبـی بۆ قوتابیانی قوتابخانە بنەڕەتییەکـانی شارەکانیان، بۆ چـالاکی ئەدەبی منداڵان سازبکەن، هەر جارەی کۆمەڵێک لە منداڵانی بەهرەمەند، هـۆنـراوە و چـیرۆک و پەخـشان پێشـکەش بکـەن.. گـەر بیانـەوێـت ئەمـە کـارێـکی گـران نیـیە.
رەزا شوان
نەرویـج: ٣١ی/ سێپتەمبەر/ ٢٠١٨
بهشی لێكۆڵینهوهكانی تایبهت به بابهته كهلتورییهكانی زانكۆی ماڵبۆرنی ئوسترالی ، پانێڵێكی تایبهتی بۆ پهنابهرێكی كورد بهشێوهی ئۆنلاین ڕێكخست.
ئهو پهنابهره كورده كه ناوی بههرۆز بوچانییه، خاوهنی چهندین كاری فیلمسازی و نوسینه لهبارهی دۆخی پهنابهران له كهمپهكانی دوورگهی مانوسی پاپانیوگینیا و ناورۆ كه كارهكانی لهسهر ئاستی ناوهنده ئهكادیمی و ڕۆشنبیرییهكان پێشوازییهكی زۆری لێدهكرێت. كارهكانیشی ڕهنگدانهوهی ژیانی ڕابردووی و گوزهرانی خراپی خۆی و پهنابهرانه لهو دوورگانه.
بوچانی، لهو پانێڵهدا له پاڵ باسكردنی كارهكانی خۆی، تیشكی خسته سهر دۆخی خراپی پهنابهران له كهمپهكانی دوورگهی مانوس و ناورۆ.
پهنابهرانی دوورگهی مانوس و ناورۆ ئهو كهسانهن كه پێشتر ویستویانه به قاچاخ و به بهلهم ڕوو له ئوسترالیا بكهن بهڵام دهستگیر كراون و ڕهوانهی ئهو كهمپانه كراون و بهپێی یاساكانی كۆچی ئوسترالیا، ههرگیز له ئوسترالیا نیشتهجێ ناكرێن.
دایەی بەسۆز و خۆشبۆ
ئـۆخـەی ، زمانەکـەی تۆ
لە نوقڵی ترش و شیرین
بــەچێـژتـر و خـۆشــتـرە
لە خونچەی گوڵزاری ژین
بـۆنخـۆشـتر و گـەشـترە ،
کـە بـەزمـانی تـۆ ئەدوێم
گــەشـــەئەکـەم و ئەڵێم :
ئـەمـە زمــانــی کوردییە
پڕ لـە گــەشـــە و شادییە ،
دایــــە گیـان ، بـەم زمانە
گــەزبـەگـــەز بـاڵائـەکـەم
دیارییەگـەشــەی ئاسمانە
عوسمان محەممەد هەورامی