مه‌لا به‌ڕێزه‌کان،کێ تۆبه‌ بکات؟ … کاروان عومه‌ر کاکه‌سوور

هەر جارەو بابەتێک لە ئەرشیڤی دەنگەکانەوە ……
http://dengekan.com/doc/2010/5/karwanOmarKakaSwr30.htm

——————————

داواتان له‌ نووسه‌ران کردووه‌ تۆبه‌ بکه‌ن. باشه‌ من ئه‌وه‌ یه‌که‌مین که‌سم ئاماده‌م تۆبه‌ بکه‌م، به‌ڵام ئێوه‌ مه‌به‌ستتان له‌ تۆبه‌ چییه‌؟ ئایا مه‌به‌ستتان له‌وه‌یه‌، که‌ مرۆڤ له‌ ئه‌نجامی گوناهه‌وه‌ له‌ خوای خۆی دوور که‌وتووه‌ته‌وه و ده‌بێت به‌ هۆی په‌شیمانییه‌وه‌ بۆی بگه‌ڕێته‌وه‌‌؟ ئێوه‌ چۆن و به‌ چ پێوه‌رێک گوناهه‌کانی ئێمه‌ ده‌ستنیشان ده‌که‌ن؟ به‌ پێی قورئان و حه‌دیس؟ ئۆکه‌ی، من ڕازیم، به‌ مه‌رجێ ئێوه‌ خۆتان له‌و قورئان و حه‌دیسه‌تان لانه‌دابێت. با بۆ سه‌ره‌تاییترین شت بگه‌ڕێینه‌وه‌. به‌ پێی حه‌دیس فریشته‌ نا‌چنه‌ ماڵێکه‌وه‌، ئه‌گه‌ر‌ وێنه‌ و په‌یکه‌ری تێدابێت.

پێم ناڵێن له‌ناو ماڵ و مزگه‌و‌ته‌کانی ئێوه‌دا، که‌ پڕه‌ له‌م ده‌عبایانه‌، چۆن نوێژتان قه‌بووڵه‌، مادام یه‌ک فریشته‌ ڕوویان تێ ناکات؟ ئه‌رێ چۆن‌ فریشته‌تان بۆ هات و پێی وتن ئه‌و نووسه‌رانه‌ له‌ خوا هه‌ڵگه‌ڕاونه‌ته‌وه، له‌ کاتێکدا ئێوه‌ به‌و بتانه‌ هه‌موو ڕێگاکانتان لێ گرتوون‌؟ سێ ساڵ له‌مه‌وبه‌ر له‌و گفتوگۆیه‌ی له‌باره‌ی (ئه‌نفال)ه‌وه‌ له‌گه‌ڵمدا کراوه‌، وتوومه‌، که‌ له‌ سه‌رده‌می (عومه‌ری کوڕی خه‌تتاب) له‌ کووفه‌ ڕه‌شماڵه‌کانیان فڕێ دا و خانوویان دروست کرد، به‌ڵام (عومه‌ری کوڕی خه‌تتاب) هه‌موویانی سووتاند. پاشان به‌و مه‌رجه‌ ڕێگای دروستکردنی خانووی دا، که‌ له سنووری خۆیان ده‌رنه‌چن. واته‌ نه‌وی بن و ڕووبه‌ریان که‌م بێت.

وه‌رن‌ مه‌لا به‌ڕێزه‌کان له‌سه‌ر ده‌ستی ئێوه‌ و هه‌موو مه‌لاکانی دیکه‌ی دنیا من تۆبه‌ ده‌که‌م، ئه‌گه‌ر مه‌رجه‌کانی ئیسلام له‌ خانوو و جلوبه‌رگ و که‌لوپه‌لی ناوماڵ و شته‌کانی دیکه‌تاندا هه‌بوو. من کوڕی ئه‌و کۆمه‌ڵگایه‌ی ئێوه‌م و به‌شی خۆشم قورئان و حه‌دیس و مێژووی ئیسلامم خوێندووه‌. له‌ هه‌رزه‌کاریم قوتابیی سێ چوارێک له‌ مه‌لاکان بووم، که‌ ئه‌مڕۆ زۆر ناسراون. هه‌مووشیان ده‌زانن باوکم له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا پیاوێکی خواپه‌رسته‌، به‌ڵام ڕێگای نه‌ده‌دام له‌ مزگه‌وت بخوێنم، بۆیه‌ به‌ دزییه‌وه‌ ده‌چووم. ئێستاش هاوڕێکانم بیریان ماوه‌، که‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ چ جنێوێکی سه‌یری پێ داوم و به‌ پێکه‌نینه‌وه‌ ده‌یگێڕنه‌وه‌.

ئێوه‌ ناتوانن به‌و قسانه‌تان من فریو بده‌ن، چجای داوای تۆبه‌م لێ بکه‌ن. ئه‌گه‌ر ئێوه‌ به‌ پێوه‌ری قورئان و حه‌دیس و کرده‌وه‌ی ئه‌سحابان من به‌ کافر ده‌زانن، ئه‌دی خۆتان چین، له‌ کاتێکدا‌ شته‌کانتان هه‌ر له‌ مۆبایل، ته‌له‌ڤزیۆن، سه‌ته‌لایت، کۆمپیوته‌ر و نازانم چی و چیتان کتومت له‌ هیی من ده‌چن، ته‌نیا فیکرتان نه‌بێت؟ خۆزگه‌ چاره‌کی (عومه‌ری کوڕی خه‌تتاب) ڕاستگۆ بوونایه‌ و به ‌بێ پێچوپه‌نا دینه‌که‌تان پێ بگوتمایه‌، نه‌وه‌ک دنیای کافرانتان قه‌بووڵ بێت و خۆتانی تێدا غه‌رق بکه‌ن، به‌ڵام وای پێشان بده‌ن، که‌ دژی فیکری کافرانن. کێ فریو ده‌ده‌ن مه‌لا به‌ڕێزه‌کان؟ من؟ تۆ‌ بڵێی هه‌موو مه‌عریفه‌که‌م به‌شی ئه‌وه‌ نه‌کات له‌وه‌ تێبگه‌م، که‌ چ پێوه‌ندییه‌ک له‌نێوان فیکر و شته‌کاندا هه‌یه‌؟ ئێوه‌ به‌رهه‌می فیکری کافرانتان قه‌بووڵ کردووه‌، ناتوانن پێم بڵێن سه‌رچاوه‌ی ئه‌و به‌رهه‌مانه‌تان داوه‌ته‌ به‌ر نه‌فره‌ت، که‌ فیکره‌.

ئێوه‌ له‌ناو ئه‌و بتانه‌دا ده‌ژیین، که‌ (عومه‌ری کوڕی خه‌تتاب) خانووی سووتاندن. هه‌تا ئێوه‌ خاوه‌نی ئه‌و بتانه‌ بن، من تۆبه‌ ناکه‌م. ئێوه‌ نه‌ ڕێگای (عومه‌ری کوڕی خه‌تتاب) ده‌گرن و نه‌ ڕێگای هه‌ندێک له‌ میره‌کانی ئه‌نده‌لووسیش، که‌ له‌پاڵ کردنه‌وه‌ی مزگه‌وت و که‌نیسه‌دا، بایه‌خیان به‌ فه‌لسه‌فه‌، هونه‌ر، ئه‌ده‌ب، ئه‌ندازه‌، موزیک و بواری دیکه‌ ده‌دا. نه‌ داخراویی (عومه‌ری کوڕی خه‌تتاب)تان قه‌بووڵه‌ و نه‌ کرانه‌وه‌ی هه‌ندێک له‌و میرانه‌ی ئه‌نده‌لووسیش.

ئێوه‌ کائینی سه‌رده‌می ته‌کنه‌لۆجیای کافرانن. ئێوه‌ له‌ بابه‌تی ئه‌و مه‌لایانه‌ن، که‌ نه‌فره‌ت بۆ جوو و کافران ده‌نێرن و له‌ کۆمپانیای (یاهوو) و (گمه‌یل) و (هۆتمه‌یل)ی ئه‌وانیشدا ئیمه‌یل ده‌که‌نه‌وه‌. به‌ مانا ئێلکترۆنییه‌که‌ی ماڵ له‌وێ داده‌مه‌زرێنن.
ئه‌و مه‌لایانه هه‌ر به‌ پێوه‌ره‌که‌ی خۆیان‌ کرێچیی جوو و کافرانن و ئێمه‌ به‌وه‌ تاوانبار ده‌که‌ن، که‌ چاو له‌ ڕۆژئاوا ده‌که‌ین. ئێوه‌ له‌ بابه‌تی ئه‌و مه‌لایانه‌ن، که‌ داوا له‌ موسڵمانان ده‌که‌ن له‌ ڕێگای ئیمه‌یلی جوو و کافرانه‌وه‌ پێغه‌مبه‌ر بپارێزن. ئه‌مه‌ کفری مه‌لاکانه، که‌چی ئه‌وان نووسه‌ر و ڕۆشنبیران به‌ کافر ده‌زانن‌. ئه‌گه‌ر بڕیاره‌ تۆبه‌ بکرێت، ئه‌وا ده‌بێت ئێوه‌ له‌پێش هه‌ر که‌سێکی دیکه‌وه‌ بیکه‌ن.

ئێوه‌ چۆن پێغه‌مبه‌ر ده‌پارێزن؟ بیرتان چوو، که‌ له‌وه‌ته‌ی هه‌ن پێمان ده‌ڵێن هه‌ر که‌سێک قسه‌ به‌ پیاوچاکێک بڵێت، خوا ڕووی ڕه‌ش ده‌کات؟ (نازانم بۆچی هێنده‌ دوژمنی پێستی ڕه‌شیشن، له‌ کاتێکدا به‌شی هه‌ره‌ زۆری ئه‌سحابه‌کان ڕه‌شپێست بوون). ئه‌گه‌ر پیاوچاکێکی نۆرماڵ توانای ئه‌وه‌ی هه‌بێت له‌سه‌ر شێوازی فۆتۆشۆپ ڕووی خه‌ڵک له‌ ڕه‌نگێکه‌وه‌ بۆ ڕه‌نگێکی دیکه‌ بگۆڕێت و ده‌ست و قاچیان به‌ قنگیانه‌وه‌ بنووسێنێت، چۆن ئێوه‌ پێغه‌مبه‌ری ئه‌و پیاوچاکانه‌ ده‌پارێزن؟ نه‌خێر، ئێوه‌ش پشتتان له‌ قورئان و حه‌دیس کردووه‌ و وه‌کو ئێمه‌ له‌م دنیایه‌ی کافراندا ده‌ژیین. ئه‌وه‌نده‌ هه‌یه‌ ئێمه‌ ئه‌م دنیایه‌ به‌ هیی هه‌مووان ده‌زانین و ئێوه‌ ته‌نیا به‌ هیی که‌سانێکی دیاریکراو.

ئه‌گه‌ر (عومه‌ری کوڕی خه‌تتاب) جووی له‌ دوورگه‌ی عه‌ره‌ب ده‌رده‌کرد، ڕاستگۆییی خۆی نیشان ده‌دا، چونکه‌‌ ده‌یویست ناوه‌رۆکی دینه‌که‌ی پراکتیزه‌ بکات. کاتێکیش هه‌ندێک له‌ میره‌کانی ئه‌نده‌لووس هه‌وڵیان ده‌دا مافی جوو و کریستانه‌کان بپارێزن، ئه‌وا ئه‌وانیش ڕاستگۆ بوون، چونکه‌ ده‌یانویست ڕاستگۆییی خۆیان پێشانی سه‌رده‌م بده‌ن و به‌رانبه‌ر به‌ دین و نه‌ته‌وه‌کانی دیکه‌ لێبورده‌ بن.

مرۆڤ کاتێ له‌ به‌رانبه‌ر لایه‌نێکدا ده‌وه‌ستێته‌وه‌، که‌ ڕاستگۆیه‌، ئه‌وا هاوکات سه‌ره‌ڕای بوونی جیاوازییه‌کان، له‌ به‌رده‌م ئه‌خلاقیشدایه‌، به‌ڵام کاتێ لایه‌نی به‌رانبه‌رت ڕاستگۆ نییه و ده‌بڵمۆڕاڵه‌‌، ئه‌وا تۆ‌ له‌گه‌ڵ ئه‌خلاقدا مامه‌ڵه‌ ناکه‌یت. ئێوه‌ تا سه‌ر ئێسقان دوژمنی کافرانن‌ و له‌ خوتبه‌ ئاگراوییه‌کانتاندا هه‌زارویه‌ک جنێویان بۆ ده‌نێرن، به‌ڵام خۆتان له‌پێش هه‌ر که‌سێکی دیکه‌وه‌ به‌رهه‌مه‌کانیان ده‌کڕن.

هه‌ر به‌و به‌رهه‌مانه‌ی ئه‌وانیش له‌ تیڤی و سایته‌ ئێلکترۆنییه‌کان باس له‌وه‌ ده‌که‌ن، که‌ ئه‌وانه‌ غه‌یره‌دینن، خوا غه‌زه‌بی لێ گرتوون، له‌ په‌لوپۆی خستوون و هیچیان له‌ ده‌ست نایه‌ت… سه‌یره‌! بۆ تاقه‌ جارێکیش بیری خۆتان و ئه‌و خه‌ڵکه‌ی ناخه‌نه‌وه‌، که به‌ هۆی بیرکردنه‌وه‌ی ته‌سکتانه‌وه‌‌ هه‌ر له‌
جلوبه‌رگه‌وه‌ هه‌تا خانووبه‌ره‌ی به‌رزتان جوو و کافر بۆیان دابین کردوون‌. ئه‌گه‌ر هه‌ندێک له‌ میره‌کانی ئه‌نده‌لووس، که‌ له‌گه‌ڵ کرانه‌وه‌دا بوون، نوێترین ته‌کنه‌لۆجیایان به‌ کار ده‌هێنا، ئه‌وا هاوکات دژی فیکر و فه‌لسه‌فه‌ی بێگانه‌ش نه‌بوون، بگره‌ ئه‌وان خۆیان پاڵپشتی ئه‌وانه‌یان ده‌کرد، بۆیه‌ ئه‌وان له‌گه‌ڵ زه‌مه‌ن ڕاستگۆ و له‌ به‌رانبه‌ر ئه‌وانی دیکه‌شدا به‌هێز بوون.

ئێوه‌ قاچێکتان له‌ سه‌رده‌می کۆن و قاچێکتان له‌ سه‌رده‌می مۆدێرنتی داناوه‌، جا چۆن هاوسه‌نگیی خۆتان پێ ڕاده‌گیرێت!! چۆن تووڕه‌ نابن و هێرش ناهێنن!! ئه‌مه‌ حاڵه‌تێکی سایکۆلۆجییه‌، میکانیزمێکی به‌رگرییه‌،
کاتێ مرۆڤ هه‌ست به‌ گوناهه‌کانی خۆی ده‌کات و ده‌یخاته‌ سه‌ر ئه‌وانی دیکه‌.

ئه‌گه‌ر به‌ نیازن ئیمانی خۆتان له‌ناو کۆمپیوته‌ر و مۆبایلی کافراندا سه‌یڤ بکه‌ن، واته‌ بیپارێزن، ئه‌وا دڵنیا بن، به‌ هه‌ڵه‌دا ده‌چن و به‌رگه‌ی چه‌ند ساڵێکی دیکه‌ ناگرن.
ئه‌و (مارکس)ه‌ی ئێوه‌ به‌ بێ ئه‌وه‌ی یه‌ک دێڕتان له‌ کتێبه‌کانی خوێندبێته‌وه‌ و به‌ دوژمنی خۆتانی ده‌زانن، سه‌د و شه‌ست ساڵ له‌مه‌وبه‌ر وتوویه‌تی ته‌کنه‌لۆجیا ئه‌خلاق ده‌گۆڕێت. ئێوه‌ ده‌تانه‌وێت ئه‌و بتانه‌مان هه‌بێت و ئه‌خلاق و بیرکردنه‌وه‌شمان وه‌ک خۆی بمێنێته‌وه‌؟ ئه‌وه‌ی یه‌ک دێڕی له‌ کتێبێکی فیکری خوێندبێته‌وه‌، ده‌زانێت شتی وا مه‌حاڵه‌. بۆ نایه‌ن له‌ ئاستی حوکومه‌تی هه‌رێمدا ناڕه‌زایی ده‌رببڕن، که‌ چیتر ئه‌و بتانه‌ هاورده‌ نه‌کات و له‌ خوتبه‌کانیشتاندا به‌ خه‌ڵک بڵێن نه‌یانکڕن، چونکه‌ کافر و جوو له‌ فرۆشتنیان قازانج ده‌که‌ن.

ئایا ده‌توانن؟ نه‌خێر. بۆچی ناتوانن؟ وه‌ڵامه‌که‌ی دیاره‌. بزانن ئه‌و کۆمپیوته‌ر و مۆبایل و شته‌کانی دیکه‌ی ناو ماڵتان چه‌ند ساڵێکی دیکه‌ چ کاریگه‌رییه‌کی له‌وه‌ گه‌وره‌تری له‌سه‌ر خۆتان و نه‌وه‌کانتاندا ده‌بێت، که‌ له‌ ئێستاشه‌وه‌ هه‌یانه‌. ئه‌و شێوه‌ دیندارییه‌ی ئێوه‌ به‌م کۆمپیوته‌ر و مۆبایله‌ ناکرێت و من له‌وه‌ زیاترتان پێ ناڵێم.

ئێوه‌ وه‌کو ئێمه‌ وان، به‌ڵام ئێمه‌ له‌مڕۆدا ده‌ژیین و ئێوه‌ نازانن له‌ کوێدا. با ئه‌مه‌تان به‌ نموونه‌ بۆ ڕوون بکه‌مه‌وه مه‌لا به‌ڕێزه‌کان‌. له‌ شه‌سته‌کان و حه‌فاتاکان، که‌ تازه‌ ئامێری تلیڤیژن، یان با بۆ خاتری ئێوه‌ بیکه‌مه‌ عه‌ره‌بی، ته‌لفاز هاتبوو، ئێوه‌ ده‌تانوت هه‌ر که‌سێک ئه‌و بته‌ی له‌ ماڵدابێت، نوێژ و عیباده‌تی قه‌بووڵ نییه‌، به‌ڵام کاتێ خه‌ڵک هه‌ر سوور بوون له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی بیکڕن، ئینجا ئێوه‌ش کڕییتان، یاخود با بڵێین به‌ دیاری له‌ سه‌رۆکی فه‌رمانده‌وه‌ بۆتان هات (بێگومان مه‌به‌ستم هه‌مووتان نییه‌).
ئێستا نه‌ک ته‌لفاز، به‌ڵکو سه‌ته‌لایت و کۆمپیوته‌ر و له‌وانه‌ خراپتریشتان هه‌یه‌. دینه‌که‌ هه‌مان دینی جارانه‌ و ئه‌مانه‌ش چیتر به‌ حه‌رام نازانن، به‌ڵکو له‌ ڕێگای ئه‌و شته‌ حه‌رامانه‌وه‌ هه‌ڕه‌شه‌ له‌ خه‌ڵک ده‌که‌ن.

ئه‌مجاره‌یان شتی ترتان خستۆته‌ لیستی حه‌رامه‌کانه‌وه‌. سبیه‌نێ خۆشتان هه‌مان شت ده‌که‌ن و ئینجا شتی تر‌ به‌ حه‌رام ده‌زانن. نه‌که‌ن پێم بڵێن سه‌رده‌م گۆڕاوه‌ و ده‌بێت خۆمان له‌گه‌ڵ واقیعه‌ نوێیه‌که‌دا بگونجێنین، ئه‌گینا پێتان ده‌ڵێم بۆچی ئێوه‌ ئه‌و هه‌قه‌تان هه‌یه‌ و من نیمه‌؟ تێکستی دینی بۆ زه‌مه‌نی دیاریکراو نییه‌، به‌ڵکو بۆ هه‌تاهه‌تایه‌. بۆچی ده‌بێت من چاوه‌ڕێ بکه‌م ئێوه‌ کفر بکه‌ن و ئینجا من دواتان بکه‌وم؟ ئه‌وه‌ی سه‌رده‌می (عومه‌ری کوڕی خه‌تتاب) حه‌رام بووه‌، ئێستا و دواتریش هه‌ر حه‌رامه‌، ئه‌وه‌یان ناڵێم ئه‌گه‌ر به‌ پێی په‌یمانێکی کۆمه‌ڵایه‌تی ڕێک بکه‌وین، که‌ له‌م دنیایه‌ که‌سمان ده‌ست نه‌خاته‌‌ ناو ژیانی ئه‌ویدیکه‌مانه‌وه‌. ئێوه‌ خه‌ڵکێکی ده‌بڵمۆڕاڵیشتان دروست کردووه‌.

ئه‌مڕۆ که‌سانێک په‌یدا بوون له‌ ڕۆژێکدا دیندار و بێدینن. کرده‌وه‌کانیان، جلوبه‌رگ و ستایلی قژیان هیی کافرانه‌، که‌چی له‌پڕ لێت ده‌بنه‌ مه‌لا و وه‌عزت بۆ ده‌ده‌ن. له‌ کتێبخانه‌ کارمه‌ند بووم. کێشه‌ی گه‌وره‌مان له‌گه‌ڵ ئه‌و گه‌نجه‌ موسڵمانانه‌دا بوو، که‌ کۆمپیوته‌ریان بۆ شتی سێکسی به‌ کار ده‌هێنا و به‌ پێی ڕێنوێنییه‌کانی به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تیی کتێبخانه‌ی گشتیی دانمارکیش ئه‌وه‌ قه‌ده‌غه‌یه‌.

کاتێکیش له‌ ده‌ره‌وه‌ قسه‌ت له‌گه‌ڵ ده‌کردن، تۆمه‌تی کافربوونیان ده‌دایته‌ پاڵ. وێنه‌ی (سه‌دام حسێن) و (بن لادن)یان هه‌ڵده‌واسی و له‌سه‌ر دیواره‌کان درووشمی دژ به‌ ڕۆژئاوایان ده‌نووسی. ئه‌مڕۆ له‌ دنیای ئیسلامیدا که‌سانی له‌م شێوه‌یه‌ دروست بوون، بۆیه‌ هیچ کاتێک وه‌کو ئێستا ئیسلام لاواز نه‌بووه‌. ((بڕۆ چی ده‌که‌یت، بیکه‌، به‌ مه‌رجێ بیرت بێت تۆ موسڵمانیت)). ئه‌مه‌یه‌ درووشمیان. کابرا پیتزامانه‌ و له‌ پیتزا گۆشتی به‌راز ده‌فرۆشێت، له‌پڕ له‌سه‌ر هه‌ڵسوکه‌وتێکت لێت تووڕه‌ ده‌بێت و به‌ کافر له‌ قه‌ڵه‌مت ده‌دات:
((_ بۆ به‌ قاچی ڕاست نایه‌یته‌ ژووره‌وه‌؟ تۆ موسڵمان نیت؟
_ ئه‌ی تۆ بۆ ئه‌مه‌ به‌ دانمارکییه‌کان ناڵێیت؟
_ ئه‌وان خه‌نزیرن، به‌ڵام خۆ تۆ خه‌نزیر نیت. تۆ خه‌ڵکی کوێیت؟
_ کوردستان!
_ کوردستانی چی؟ بڵێ شیمالی عێراق. هه‌ر سه‌دام حسێن بۆ ئێوه‌ باش بوو)).

ئه‌مه‌ به‌سه‌رهاتی هاوڕێیه‌کمانه‌ له‌گه‌ڵ پیتزامانێکی ئیسلامدا و پیتزامانه‌که‌ش ده‌ناسین. سه‌یره‌که‌ له‌وه‌دایه‌ ئه‌و هاوڕێیه‌مان نه‌چووه‌ پیتزای لێ بکڕێت، چونکه‌ ئه‌و موسڵمانی ئاساییه‌ و گۆشتی به‌راز ناخوات، به‌ڵکو له‌ پۆستخانه‌ کار ده‌کات و نامه‌ی بۆ بردوون. ڕۆژانه‌ مرۆڤ له‌گه‌ڵ ئه‌و شتانه‌دا ڕووبه‌ڕوو ده‌بێته‌وه‌. هه‌ر زوو زوو مه‌لاکان له‌ سایت و ڕۆژنامه‌کاندا ده‌ڵێن دوو میلیارد موسڵمان له‌ جیهاندا هه‌یه و نابێت شعوریان بریندار بکرێت‌.

ناڵێن به‌شێکی زۆری ئه‌وانه‌ خۆیان شعوری خۆیان ده‌خه‌نه‌ به‌ر تیغ، ئه‌گینا که‌س ناتوانێت له‌ گوڵ کاڵتریان پێ بڵێت. ناڵێن به‌شێکی هه‌ره‌ زۆری ئه‌و دوو میلیارده‌ کرده‌وه‌ی ڕۆژانه‌یان له‌ناو ئه‌م دنیا ئێلیکترۆنییه‌دا به‌ موو له‌ کرده‌وه‌ی کافران جیا ناکرێته‌وه‌ و ئه‌وه‌ هه‌ستی قه‌ومییه‌، نه‌وه‌ک دینی ده‌یانجووڵێنێت.

ناڵێن به‌شێکی ئه‌و دوو میلیارده‌ سه‌دان سایتی سێکسییان به‌ زمانی عه‌ره‌بی و تورکی داناوه‌ و ئه‌وانه‌ی سه‌ردانیان ده‌که‌ن، له‌ ژماره‌ نایه‌ن. ناڵێن به‌شی تایبه‌ت له‌و سایتانه‌دا بۆ ژنی له‌چکبه‌سه‌ر کراوه‌ته‌وه. ناڵێن به‌شێکی زۆر له‌و دوو میلیارده‌ باوه‌ڕی به‌ عیباده‌تمان نییه‌، چونکه‌ سوننه‌ین و به‌شه‌که‌ی دیکه‌یان به‌ کافرمان ده‌زانن، چونکه‌ کوردین. هه‌ر له‌ چوارده‌و‌ری خۆماندا ده‌یان میلیۆن موسڵمان ئاماده‌ن به‌ قورسترین چه‌کی کافران هێرشمان بکه‌نه‌ سه‌ر و به‌ ناوی ئه‌نفال و غه‌زا و جیهاده‌وه‌ منداڵی ساوا و پیره‌کانیشمان قڕ بکه‌ن و کردووشیانه‌. من لێره‌‌ به‌ هه‌ر مه‌لایه‌ک ده‌ڵێم بلێتی فڕۆکه‌ و هۆتێل و ته‌واوی مه‌سروفی له‌سه‌ر من، ئه‌گه‌ر ده‌یه‌وێت بچێته‌ هه‌ر یه‌كێک له‌و ده‌وڵه‌ته‌ ئیسلامییانه‌ و له‌ خوتبه‌یه‌کیدا به‌ خراپه‌ باسی (سه‌دام حسێن) و (عه‌لی کیماوی) بکات، یه‌ک جار ناوی کورد بهێنێت. من ته‌نیا بلیتی چوونی بۆ ده‌بڕم، چونکه‌ سوور ده‌زانم به‌ ساغی نایه‌ته‌وه‌.

لێره‌دا هه‌رگیز مه‌به‌ستم ئه‌وه‌ نییه‌ ئێمه‌ش له‌سه‌ر هه‌مان ڕێتمی خۆیان دژایه‌تییان بکه‌ین، بگره‌ باوه‌ڕم وایه‌ ده‌بێت ئێمه‌ له‌وه‌ تێبگه‌ین، که‌ ئه‌وانه‌ خۆیان قوربانیی ده‌ستی جه‌هل و بیری ته‌سکی شۆڤینیزمن. زۆرترین ڕێژه‌ی نه‌خوێنده‌واری، هه‌ژاری، نه‌خۆشی، بیکاری و بێشوێنی له‌ناو ئه‌و دوو میلیارده‌دایه‌ و هۆکاره‌که‌شی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌‌ بۆ بوونی ئه‌قڵییه‌تی هاوشێوه‌ی ئه‌قڵییه‌تی ئێوه‌ به‌سه‌ر سیستمه‌کانی ئیکۆنۆمی و سیاسی و که‌لتووریدا.

ئه‌گه‌ر وایه‌، له‌مه‌و‌دوا باسی ئه‌و دوو میلیارد‌ موسڵمانه‌ بۆ ئێمه‌ مه‌که‌ن. ئه‌رێ ئێوه‌ بۆ له‌جیاتی نووسه‌ران، ئه‌وانه‌ لغاو ناکه‌ن، که‌ ئه‌و دوو میلیارده‌ ده‌که‌نه‌ سووته‌مه‌نی و به‌ گژ ئێمه‌ و ئه‌وانی دیکه‌یاندا ده‌به‌ن؟
پێمان ده‌ڵێن دنیای ئیسلامی بۆیه‌ دوژمنمانن، چونکه‌‌ کورد سووکایه‌تیی به‌ ئیسلام ده‌کات. یان ده‌ڵێن ئه‌وان دوژمنی کورد نیین، به‌ڵکو دوژمنی پارتی و یه‌کییه‌تیین، گوایه‌ له‌پاڵ ئه‌مریکادا شه‌ڕی موجاهیده‌کانی فه‌لووجه‌یان کردووه‌. ئه‌گه‌ر وایه‌ هه‌ر ئه‌و سه‌رکرده‌ ئیسلامییانه‌ بۆچی نه‌ک هه‌ر دوژمنی نه‌ته‌وه‌ی عه‌ره‌ب و تورک نیین، که‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ی خه‌ڵکی ئێمه‌ و زیاتریان کردووه، به‌ڵکو پێیان وایه‌ ئه‌و دوو نه‌ته‌وه‌یه‌ فه‌زڵیان به‌ سه‌ر هه‌موو نه‌ته‌وه‌کانی دیکه‌دا هه‌یه‌‌؟ ده‌وڵه‌ته‌ عه‌ره‌بییه‌کان له‌پێش حوکومه‌تی هه‌رێمه‌وه‌‌ شان به‌ شانی ئه‌مریکا و ئیسرائیل شه‌ڕی یه‌کتریان کردووه‌ و که‌سیش ناڵێت ئێمه‌ ده‌بێت دوژمنی عه‌ره‌ب بین.

پێوه‌ندیی تورکیاش له‌گه‌ڵ ئه‌مریکا و ئیسرائیل له‌ که‌سمان شاراوه‌ نییه‌. ئایا ئێوه‌ تورکیاتان دیوه‌؟ ئایا له‌و وڵاته‌ شتێک هه‌یه‌ سیمای ئیسلامی پێوه‌ بێت؟ بۆ به‌راوردێکی ئه‌ستانبۆل و هه‌ولێر ناکه‌ن؟ له‌و ئه‌ستانبۆله‌ی پایته‌ختی ئیسلام هه‌ندێک دیارده‌ هه‌ن‌، هه‌ندێک شوێنی ڕابواردن هه‌ن‌، هێشتا له‌ ستۆکهۆڵم، به‌رلین، کۆپنهاگن و شاره‌کانی دیکه‌ی ئه‌وروپا ده‌رنه‌که‌وتوون.

باسی میسر و سوریا و لوبنانیش هه‌ر ناکه‌م، به‌ڵام له‌و هه‌ولێره‌ به‌شێکی یه‌کجار یه‌کجار که‌می خه‌ڵکی لێ ده‌ربچێت، ئه‌وی دیکه‌ی وازی له‌ هونه‌ر، موزیک، شانۆ، خوێندنه‌وه‌ و هه‌موو شتێک هێناوه‌ و خه‌ریکی خواپه‌رستییه‌. له‌و هه‌ولێره‌ نه‌ک وشه‌ی سه‌هیۆنی، به‌ڵکو ناوی جوویش وه‌کو کفرێکی گه‌وره‌ گوێی لێ ده‌گیرێت. بۆچی ئه‌و سه‌رکرده‌ ئیسلامییانه له‌سه‌ر ئه‌م شتانه‌ نابنه‌‌ دوژمنی عه‌ره‌ب و تورک، بگره‌ شه‌ڕیان بۆ ده‌که‌ن، به‌ڵام دوژمنی کوردن و ئێوه‌ش پاساویان بۆ ده‌هێننه‌وه‌؟ داوایان لێ ده‌که‌ن به‌ خێرایی ده‌ست بخه‌نه‌ ناو کوردستانه‌وه‌، گوایه‌ بووه‌ته‌ کافرستان، له‌ کاتێکدا ئه‌وه‌نده‌ی دین له‌ کوردستان هه‌یه‌، له‌ هیچ وڵاتێکی عه‌ره‌بیی ئیسلامیدا نییه‌.

فرمێسک بۆ فه‌لوجه‌ مه‌ڕێژن مه‌لا به‌ڕێزه‌کان، له‌ کاتێکدا هه‌ر ئه‌و موجاهیدانه‌ کورد به‌ مرۆڤ نازانن و ده‌ڵێن (سه‌لاحه‌دینی ئه‌یوبی) بۆیه‌ وه‌کو کورده‌کانی دیکه‌ نه‌بووه‌ته‌ دڕنده‌، چونکه‌ له‌ تکریت له‌ دایک بووه‌، خۆ ئه‌گه‌ر له‌ شاخه‌کان له‌ دایک بووبووایه‌، ئه‌ویش وه‌ک ئه‌وان ده‌رده‌چوو.

هه‌ڵه‌بجه‌ زۆر له‌ فه‌لووجه زیاتر‌ ئیسلامی بوو مه‌لا به‌ڕێزه‌کان، بۆچی ئه‌و سه‌رکرده‌ ئیسلامییانه‌ نه‌ک هه‌ر به‌ قسه‌ به‌رگرییان لێ نه‌کرد، به‌ڵکو به‌ کرده‌وه‌ش له‌پاڵ به‌عسدا وه‌ستان و تاوانه‌کانیشیان شارده‌وه‌، بگره‌ سوێندیان به‌ خوا و پێغه‌مبه‌ر خوارد، که‌ (ئه‌بو عوده‌ی) خوا بیپارێزێت، چه‌کی کیماویی به‌ کار نه‌هێناوه‌؟ بۆچی مه‌لا به‌ڕێزه‌کان، بۆچی؟ ئێستا ئه‌و سه‌رکرده‌ ئیسلامییانه‌ی ئێوه‌ داوایان لێ ده‌که‌ن بێن له‌ فه‌ساد بمانپارێزن، خۆیان لێ کردووینه‌ته‌ زانای حه‌وتڕه‌نگ و ده‌یانه‌وێت به‌ به‌ڵگه‌ی زانستییه‌وه‌ بیسه‌لمێنن، که‌ ئه‌وه‌ (سه‌دام حسێن) و (عه‌لی کیماوی) نه‌بوون هه‌ڵه‌بجه‌یان گازڕشێن کرد، به‌ڵکو ئێرانی سه‌فه‌وی بوو. من یه‌کێکم له‌وانه‌ی پێیان وایه‌ ئه‌وه‌ی به‌ خه‌ڵکی فه‌لووجه‌ کرا، تاوانه‌، به‌ڵام بۆ ده‌بێت شارێکی کوردی و یه‌کێکی عه‌ره‌بی له‌ دیدگای ئه‌و سه‌رکرده‌ ئیسلامییانه‌ و هیی ئێوه‌شدا ئه‌و هه‌موو جیاوازییه‌یان له‌نێواندا بکرێت؟ باسی دنیای ئیسلامیمان بۆ مه‌که‌ن، ئه‌گه‌ر ئه‌مڕۆ یه‌کێک له‌ مه‌رجه‌کانی ئیسلامبوون ئه‌وه‌بێت، که‌ کورد به‌ دوژمن و (سه‌دام حسین) به‌ شه‌هید و ئه‌ندامانی حزبی به‌عس به‌و موجاهیدانه‌ بزانرێت، که‌ شه‌ڕی ئه‌مریکای کافر و ئیسرائیلی زایۆنی ده‌که‌ن.

به‌شێکی زۆری خه‌ڵکی ئێمه‌ له‌مێژه‌ پێیان وایه‌ ئه‌مریکا و ئیسرائیل دوو ده‌وڵه‌تن، که‌ له‌سه‌ر عه‌داله‌ت دانه‌مه‌زراون و من خۆم یه‌کێکم له‌وانه‌، به‌ڵام به‌عس به‌ چه‌کی ئه‌وانه‌ ئه‌نفالی کرد و به‌رده‌وامیش لای سه‌رکرده‌کانی عه‌ره‌بیی ئیسلامی کراوه‌ته‌ دوژمنی ئه‌مریکا و پارێزه‌ری ماڵی ئیسلام. کورد له‌ سه‌رده‌می به‌عس کاتێ کیمیاباران کرا نه‌ قورئانی سووتاندبوو و نه‌ ئیسرائیلی هێنابوو، به‌ڵکو ئه‌وه‌ ڕژێمی (سه‌دام حسێن) بوو قورئانی ده‌سووتاند و دۆستی ئیسرائیل و ئه‌مریکا بوو.

له‌ هه‌شتاکان خه‌ڵک‌ ده‌گیران و بێسه‌روشوێن ده‌کران‌، ئه‌گه‌ر ڕه‌خنه‌یان له‌ ئه‌مریکا بگرتایه، چونکه ئه‌وانه‌یان به‌ کۆمۆنیست، یان‌ به‌ دۆستی ڕژێمی ئیسلامیی ئێران تۆمه‌تبار ده‌کرد‌. ئه‌دی بۆچی ئه‌وساش ئه‌و سه‌رکرده‌ ئیسلامییه‌ عه‌ره‌بییانه هه‌ر (سه‌دام حسێن)یان به‌ ڕابه‌ری خۆیان و‌ ئێمه‌یان به‌ دوژمن و کافر ده‌زانیی؟ ئایا هه‌ق نییه‌ ئیتر واز له‌وه‌ بێنن ئه‌م قسانه‌ بۆ خه‌ڵکی ساویلکه‌ بکه‌ن و له‌وه‌ زیاتر فریویان بده‌ن؟ هه‌روه‌ها واز له‌وه‌ش بێنن، که‌ له‌ Paltalk به‌و خه‌ڵکه‌ ساده و‌ بێگوناهه‌ بڵێن فکری ڕۆژئاوا هه‌مووی نه‌زۆکه‌.

لانی که‌م ئه‌وه‌نده‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و گوێگرانه‌ ڕاستگۆ بن، که‌ پێیان بڵێن ئه‌وه‌ ئه‌و کافرانه‌ن توانییویانه‌ من بگه‌یه‌ننه‌ ئێوه‌، هه‌تا بتوانم به‌ ئاره‌زووی خۆم جنێویان پێ بده‌م و بڵێم فاشیلن. له‌ خۆتانه‌وه‌ باسی (هیگڵ)، (فرۆید)، (نیچه‌)، (مارکس) و زۆری دیکه‌ مه‌که‌ن مه‌لا به‌ڕێزه‌کان، مادام دوور و نزیک نایانناسن. ئێوه‌ شتی وایان له‌باره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێن، که‌ مرۆڤی هۆشیار له‌ قاقای پێکه‌نین ده‌دات.
ئه‌گه‌ر ڕاست ده‌که‌ن و ئێوه‌ له‌وانه‌ تێگه‌یشتوون، فه‌رموون وه‌رن له‌ کتێب، یان له‌ سایته‌کاندا بۆمان بنووسن و با ئێمه‌ش باوه‌ڕتان پێ بکه‌ین، که‌ به‌رهه‌می ئه‌وانه‌تان خوێندووه‌ته‌وه‌ و تواناتان هه‌یه‌ ڕه‌خنه‌یان لێ بگرن. با ئه‌و موسڵمانانه‌ی دیکه‌ش له‌و ڕه‌خنانه‌ی ئێوه‌ سوودمه‌ند ببن.

ئایا ڕاسته‌ (لینین) له‌ خوارووی ئه‌فریکا (ترۆتسکی)ی تیرۆر کردووه‌؟ ئایا ڕاسته‌ مرۆڤێک له‌ ساڵی 1924 بمرێت، ده‌توانێت ساڵی 1940 که‌سێک بکوژێت؟ یان ڕاستییه‌که‌ی ئه‌وه‌یه‌ (ستالین) له‌ مه‌کسیک، نه‌وه‌ک له‌ خوارووی ئه‌فریکا، شانزده‌ ساڵ دوای مه‌رگی (لینین) ئه‌و پیاوه‌ی تیرۆر کرد؟ ئه‌گه‌ر ڕۆژئاوا هه‌مووی وه‌کو (ستالین) بووایه‌ مه‌لا به‌ڕێزه‌کان، ئێوه‌ نه‌تانده‌توانی ئێستا ئاوا ئازادانه‌ ته‌عبیر له‌ خۆتان بکه‌ن.

ئه‌گه‌ر هه‌رچی بیروباوه‌ڕی ڕۆژئاوا هه‌یه‌ هه‌مووی نه‌زۆکه‌، ئه‌دی چۆن ئێوه‌ له‌ژێر سایه‌ی ئه‌و خۆشگوزه‌رانییه‌ی هه‌تا ئێستا له‌و ڕۆژئاوایه‌ به‌ ده‌ست هاتووه‌، حه‌واونه‌ته‌وه‌؟ نه‌ڵێن ئێمه‌ له‌گه‌ڵ ده‌ستی خۆماندا هێناومانه‌، چونکه‌ ئێمه‌ کاتێک له‌ چنگی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ دیکتاتۆرییانه‌ ده‌رباز ده‌بین، سه‌دان کیلۆمه‌تر به‌ پێ ده‌بڕین، له‌ برسان ناڵه‌مان لێوه‌ دێت، زۆرجار به‌ ڕووتی ده‌گه‌ین، چونکه‌ جلوبه‌رگ و پێڵاوه‌کانمان دڕوان. ئه‌گه‌ر هه‌ر کۆڵ ناده‌ین و ده‌مانه‌وێت به‌ هه‌ر شێوه‌یه‌ک بێت بگه‌ینه‌ ڕۆژئاوا، له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌، که‌ سوور ده‌زانین ڕۆژئاوا له‌ سایه‌ی ئه‌و فه‌یله‌سووف و ڕه‌خنه‌گرانه‌ی ئێوه‌‌ به‌ هیچیان ده‌زانن، توانیویه‌تی به‌ هه‌ندێک خۆشگوزه‌رانی بگات، که‌ لای خۆمان له‌ خه‌ونیشدا نایبینین.

که‌واتا ده‌بێت بزانن هه‌رچی ئه‌مڕۆ به‌ ده‌ست هاتبێت،‌ ئه‌وه هه‌مووی‌ به‌رهه‌می ئه‌و فه‌یله‌سووفانه‌یه‌، که‌ ئێوه‌ به‌ بێ ئه‌وه‌ی یه‌ک دێڕتان له کتێبه‌کانیان خوێندبێته‌وه‌، به‌ جاهیلیان ده‌زانن. ئێوه‌ به‌م بیرکردنه‌وه‌ و خوتبه‌ ئێلیکترۆنیانه‌تان ته‌نیا مرۆڤی ده‌بڵمۆڕاڵ به‌رهه‌م ده‌هێنن مه‌لا به‌ڕێزه‌کان. مرۆڤێک، هه‌موو سیماکانی هیی کافرانه‌ و تا بینه‌قاقای له‌ کفردا نقووم بووه‌، که‌چی له‌ناکاو ده‌بێته‌ موجاهید و هێرش بۆ سه‌ر ئه‌وانی دیکه‌ ده‌بات.

هه‌ر یه‌کێکمان هه‌زاران نموونه‌ی سه‌یری له‌باره‌ی ئیسلامیی ئه‌مڕۆوه‌‌ هه‌یه‌. ئیسلام به‌وانه‌ ده‌پارێزن مه‌لا به‌ڕێزه‌کان؟ ئێمه‌ له‌ ڕه‌وشت و ئادابمان لاداوه‌، یان ئه‌وانه‌؟ کاتێکیش نووسه‌رێکی وه‌کو (ئه‌حمه‌د ئه‌لبه‌غدادی) دێت و باس له‌و ده‌بڵمۆراڵییه‌ ده‌کات، به‌ زه‌ندیق له‌ قه‌ڵه‌م ده‌درێت و ده‌یده‌نه‌ دادگا. ئه‌و پرینسێپه‌، که‌ ناسیونالیزمی عه‌ره‌بی و تورکیی له‌ پشته‌وه‌یه‌، زۆر ترسناکه‌، چونکه‌ ئه‌وه‌ پراکتیزه‌کردنی عه‌قیده‌ی سیاسه‌ته‌، نه‌وه‌ک عه‌قیده‌ی دین. سووکایه‌تییه‌ به‌ عه‌قیده‌ی ئه‌وانه‌ی به‌ ڕاستی خواپه‌رستن، نه‌وه‌ک له‌به‌ر خاتری لایه‌نێکی سیاسیی دیاریکراو.

مه‌لا به‌ڕێزه‌کان به‌شێکی زۆرتان له‌ ڕێگای ئه‌و دینه‌وه‌ پاره‌ و سامان په‌یدا ده‌که‌ن و خۆتانی پێ ده‌ژ‌ییه‌نن، له‌ کاتێکدا پێغه‌مبه‌ری ئیسلام ئه‌و که‌سانه‌ی به‌ پاره‌ قورئان ده‌خوێنن، به‌و بلبلانه‌ ده‌چووێنێت، که‌ له‌سه‌ر زبڵدان ده‌خوێنن. (ئه‌مه‌م له‌ سه‌رده‌می هه‌رزه‌کاری له‌ هاوڕێیه‌کمه‌وه‌ بیستووه‌، که‌ ئه‌مڕۆ یه‌کێکه‌ له‌ مه‌لا ناسراوه‌کان).

که‌واته‌ داوای تۆبه‌ له‌ کێ ده‌که‌ن مه‌لا به‌ڕێزه‌کان؟ من وه‌کو نووسه‌رێکی ئه‌ده‌بی گێڕانه‌وه‌، که‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ فانتازیادا ده‌که‌م، له‌جیاتی تۆبه،‌ پێشنیارێکی دیکه‌م بۆتان هه‌یه‌. وه‌رن‌ ده‌تاننێرمه‌وه‌ بۆ ساڵی حه‌فتا و به‌و خه‌ڵکه‌ بڵێن‌، که‌ ئێوه‌ کۆمپیوته‌رتان به‌ کار هێناوه‌.

چاتتان کردووه‌. له‌ ماسینجه‌ر ڕووبه‌ڕوو له‌گه‌ڵ دانیشتووی ئه‌ورووپادا قسه‌تان کردووه. باسی ئه‌و ماڵ و که‌لوپه‌لانه‌ی خۆتانیان بۆ بکه‌ن. ئایا‌ به‌ هه‌ڵگه‌ڕاوه‌تان نازانن؟ داوای تۆبه‌تان لێ ناکه‌ن؟ مادام دنیای فانتازیایه‌، ئه‌وا ده‌توانن بچنه‌وه‌ لای خۆتان و ئه‌و قسانه‌ بۆ خۆتانی ئه‌وسا بکه‌ن، بزانن چیتان پێ ده‌ڵێن.

ناڵێن ئێوه‌ له‌سه‌ر دینی ئێمه‌ نه‌ماون؟ ئه‌گه‌ر له‌وێ هاتنی ئامێرێکی ته‌له‌ڤزیۆن بۆ ماڵ، خه‌ڵکی پێ کافر ببێت، ئه‌ی به‌ ئێوه‌ بڵێن چی، که‌ ئه‌مانه‌تان هه‌ن‌؟ ئه‌وسا ده‌بێت (شێرکۆ بێکه‌س)، (حسێن عارف)، (ڕه‌فیق سابیر)، (محه‌مه‌د حه‌مه‌ باقی) و (کاکه‌مه‌می بۆتانی)، که‌‌ نووسه‌رانی ئه‌ده‌بی ڕوانگه‌ن و له‌ولاشه‌وه‌ (فوئاد مه‌جید میسری)، (فازیلی مه‌لا مه‌حموود)، (فوئاد قه‌ره‌داغی)، (محه‌مه‌دی مه‌لا که‌ریم) و (که‌مال غه‌مبار)یش له‌ ڕه‌خنه‌گرانی ئه‌ده‌بی ڕوانگه‌ واز له‌ مشتومڕی ئه‌ده‌بی بێنن و به‌رگری له‌ ئازادیی ئێوه‌ بکه‌ن.

دڵنیام زۆر به‌و به‌سه‌رهاته‌ش سه‌رسام ده‌بن، که‌ ئێوه‌ له‌ ساڵی دووهه‌زاروده‌وه‌ بۆ ساڵی حه‌فتا گه‌ڕاونه‌ته‌وه‌، چونکه‌ ئه‌مه‌ بابه‌تی چیرۆک و ڕۆمانه‌.

مه‌لا به‌ڕێزه‌کان ئه‌وه‌ ئێوه‌ن به‌و کرده‌وانه‌تان خه‌ڵکی ساده‌ و نه‌فام بۆ دژایه‌تیی قورئان و سوو‌تاندنی هان ده‌ده‌ن، ئه‌گینا سووتاندنی کتێب، ئینجا هیی ئاسمان بێت یان هیی زه‌و‌ی، تاوانه‌ و هه‌ر له‌ ئێوه‌ ده‌وه‌شێته‌وه‌.

(بێگومان مه‌به‌ستم له‌ هه‌مووتان نییه‌). باوه‌ڕ ناکه‌م هیچ که‌سێک، چه‌ندیش بێدین بێت، له‌ داخی ئه‌و مه‌لایانه‌ی، که‌ دوور له‌ توندوتیژی خواپه‌رستیی خۆیان ده‌که‌ن، بێڕێزی به‌ قورئان و دین بکات. ئه‌وه‌ ئێوه‌ن به‌رپرسیاری ئه‌و شته‌ ناشیرینانه‌. هاوڕێیه‌کی لوبنانیم هه‌یه‌، ڕاستییه‌که‌ی فه‌ڵه‌ستینییه‌ و له‌ لوبنان له‌ دایک بووه‌.

ئه‌و هاوڕێیه‌م ڕۆشنبیرێکی ئیسلامییه‌، به‌ڵام له‌ بواره‌کانی دیکه‌ی مه‌عریفه‌ش به‌ ئاگایه‌. زۆرجار پێم ده‌ڵێت: ((مارکس و نیچه‌ و فرۆید فێری خواپه‌رستییان کردووم)).
ڕه‌نگه‌ ئه‌و وته‌یه‌ سه‌ره‌تا سه‌یر بێته‌ به‌رگوێ، کاتێک ده‌زانین هه‌ر یه‌کێ له‌و سێ بیرمه‌نده‌ هه‌ڵوێستی زۆر تایبه‌تیان له‌ ئاستی دیندا هه‌یه‌، به‌ڵام ئه‌و خۆی وه‌ڵامی پێیه‌ و ده‌ڵێت: ((ئه‌وانه‌ ڕووبه‌ری بیرکردنه‌وه‌ی منیان گه‌وره‌تر کرد. هه‌تا ئه‌و ڕووبه‌ره‌ی بیرکردنه‌وه‌شم گه‌وره‌تر بێت، من زیاتر هه‌ست به‌ نزیکیی خودا و خۆم ده‌که‌م)). باوه‌ڕ ناکه‌م هیچ که‌سێ له‌به‌ر ئه‌و هاوڕێیه‌م دژایه‌تیی ئیسلامی کردبێت، چجای قورئان بسووتێنێت!! هه‌ر کاتێ بێته‌ ماڵه‌که‌م، من هه‌وڵ ده‌ده‌م پێش گه‌یشتنی، هه‌موو ئه‌و شتانه‌ لاببه‌م، که‌ له‌گه‌ڵ بیروباوه‌ڕی ئه‌ودا ناگونجێن، به‌ڵام سه‌یر ئه‌وه‌یه‌ ئه‌و له‌ لای خۆیه‌وه‌ ویستوویه‌تی به‌ شێوه‌یه‌ک سه‌ردانم بکات، که‌ نه‌بێته‌ هۆی بێزارکردنم. ناتوانم خۆشم نه‌وێت و ڕێز له‌ خۆی و بیروباوه‌ڕی نه‌گرم، مادام ئه‌و له‌ لایه‌ک ڕێز له‌ خۆی و له‌ بیروباوه‌ڕی خۆی ده‌گرێت و له‌ لایه‌کی دیکه‌ له‌ من و له‌ بیروباوه‌ریشم.

نایشارمه‌وه‌ له‌و پێوه‌ندییه‌وه‌ زیاتر فێری ئه‌وه‌ بووم، که‌ بیروباوه‌ڕی به‌رانبه‌رم‌ چه‌ند له‌ هیی خۆم جیاواز بێت، هه‌ر ڕێزی لێ بگرم و به‌رگری لێ بکه‌م، به‌ بێ ئه‌وه‌ی ترسم له‌ ده‌ربڕینی بیروباوه‌ڕی خۆشم هه‌بێت. له‌و گفتوگۆیه‌ی له‌باره‌ی (ئه‌نفال)ه‌وه‌ له‌گه‌ڵمدا کراوه‌، وته‌یه‌کی ئه‌و هاوڕێیه‌مم هێناوه‌ته‌وه‌، که‌ ده‌ڵێت: ((ئیسلامییه‌کانی ده‌سته‌ڵات و ئیسلامییه‌کانی ده‌ره‌وه‌ی ده‌سته‌ڵات نه‌ک هه‌ر له‌ دنیای عه‌ره‌بی، به‌ڵکو له‌ سه‌رتاپای دنیای ئیسلامیدا، له ‌زۆر مه‌سه‌له‌ی تاکتیکی و ستراتیژی ڕێکن، به‌ڵام له‌ هه‌موو شتێک زیاتر له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ڕێکن، که‌ سه‌ددام حسێن موجاهیدێکی پیرۆز‌ و ڕژێمی به‌هێزی به‌عس گه‌وره‌ترین دوژمنی کوفر و کافران بوو)).

مه‌لا به‌ڕێزه‌کان بۆ یه‌کێک له‌ خوتبه‌کانتان بۆ ئه‌و مه‌سه‌له‌یه‌ تایبه‌ت ناکه‌ن؟ ده‌زانم نایکه‌ن، چونکه‌ نه‌ ئێوه‌ و نه‌ ئه‌وانه‌ی وه‌کو ئێوه‌ن ده‌یانه‌وێت به‌ لای باسی ئاوادا بچن. ئه‌مه‌ گوتارێکی یه‌کگرتووی گشتیی دنیای ئیسلامیی ئه‌مڕۆیه‌ و نابێت لێی لابده‌ن. چاک ده‌زانن دڵی ئه‌و هه‌موو سه‌رکرده‌ ئیسلامییانه‌ی فه‌ڵه‌ستین، عێراق، میسر، ئورده‌ن و باقیی دنیای ئیسلامیتان لێ ده‌ڕه‌نجێت، که‌ هه‌تا ئێستا وازیان له‌وه‌ نه‌هێناوه‌ سووکایه‌تی به‌ کورد بکه‌ن.

ناوی کوردستان ناهێنم، چونکه‌ لای ئه‌وان ئه‌مه‌ قێزه‌ونترین وشه‌یه‌. هه‌ر ئێمه‌ی ده‌ره‌وه‌ ده‌زانین ئه‌و برا ئیسلامییانه‌ چه‌ند جار له‌سه‌ر ئه‌و وشه‌یه‌ سووکایه‌تییان پێ کردووین. به‌ ده‌گمه‌ن که‌سێکی وه‌کو ئه‌و هاوڕێیه‌ی من ده‌بینیت باوه‌ڕی وابێت کوردیش نه‌ته‌وه‌یه‌ و زوڵمی لێ کراوه‌. ئێوه‌ پشت
له‌و هه‌موو شته ناشیرینه‌‌ ده‌که‌ن و په‌لاماری‌ هونه‌رمه‌ند و نووسه‌ران ده‌ده‌ن. زنجیره‌ دراما ڕاده‌گرن. بۆچی؟ چونکه‌ دژی ڕه‌وشته‌.

مه‌لا به‌ڕێزه‌کان، ئێوه‌ پێتان وایه‌ ئێمه‌ ئاگامان له‌ دنیا نییه‌؟ له‌ فیلمی میسری ژنه‌ سه‌ماکه‌ره‌کان ده‌ڵێن: ((خوا پشتیوانمانه‌، بۆیه‌ خاوه‌نی ئه‌و هونه‌ره‌ین)). له‌و فیلمانه‌دا ژنی نیمچه‌ڕووت، ئه‌گه‌ر نه‌ڵێم ژنی ڕووتی ته‌واومان به‌رچاو ده‌که‌وێت. (مه‌لا به‌ڕێزه‌کان لێم مه‌گرن، که‌ ئه‌مانه‌م بینیوه‌، چونکه‌ منیش وه‌کو ئێوه‌ ته‌له‌ڤزیۆن و سه‌ته‌لایتم هه‌یه‌ و ئه‌مانه‌ و له‌مانه‌ش خراپتر ده‌بینم.

ئه‌گه‌ر خانووه‌که‌م به‌ پێی شه‌رع و ڕێنوێنییه‌کانی عومه‌ری کوڕی خه‌تتاب دروست بکرایه‌، ئه‌وسا بێگومان شوێنی ئه‌و بتانه‌ی تێدا نه‌ده‌بووه‌وه‌ و گوناهبار نه‌ده‌بووم. ئایا به‌و تۆبه‌یه‌ی داواتان لێ کردووم بیکه‌م، ئه‌و گوناهانه‌شم پاک ده‌بنه‌وه‌؟ یان گوناهم له‌ ئه‌ستۆی ئه‌و حوکومه‌ته‌یه‌، که‌ ئه‌م بتانه‌ هاورده‌ ده‌کات و که‌س نییه‌ فه‌توایان له‌ دژ ده‌ربکات؟ ئه‌وه‌ بۆ که‌س ناوێرێت نه‌ک ئه‌وانه خۆیان، به‌ڵکو ئاژه‌ڵه‌کانیشیان‌ لغاو بکات؟ ساڵی‌ حه‌فتاونۆ مه‌لاو خه‌تیبی مزگه‌وتی ئازادی ده‌یوت شتێک هه‌یه‌ به‌ ناوی زینای چاو. واته‌ زینا هه‌ر‌ ئه‌وه‌ نییه‌، که‌ تۆ له‌گه‌ڵ ژنێکدا جووت ببیت، به‌ڵکو سه‌یرکردنی قژی ژنێکیش زینایه‌.

ئه‌رێ ئه‌وانه‌ی ئێمه‌ له‌و سه‌ته‌لایتانه‌ ده‌یانبینین، چیین؟). له‌ زنجیره‌ دراماکانی سوریدا، به‌تایبه‌تی له‌وانه‌ی باس له‌ مێژووی ئیسلام ده‌که‌ن، ژنان به‌ ڕووتی له‌گه‌ڵ پیاواندا سه‌رگه‌رمی سه‌مان. ئه‌وه‌ ئه‌وانه‌ بۆ حه‌رام نه‌کراون و له‌ که‌ناڵه‌کانی سعودیه‌ و یه‌مه‌ن و کوه‌یتدا پێشان ده‌درێن؟ بۆ که‌س هه‌ڕه‌شه‌ له‌ (حاته‌م عه‌لی)، (باسل ئه‌لخه‌تیب)، (عارف ئه‌لته‌ویل) و ئه‌وانی دیکه‌ ناکات؟ هیوادارم هه‌رگیز نه‌شیکه‌ن، چونکه‌ کۆمه‌ڵێک هونه‌رمه‌ندی زۆر داهێنه‌رن.

ئه‌وه‌ ئێوه‌ بۆ له‌ یه‌کێک له‌ خوتبه‌کانتاندا ناڵێن دنیای عه‌ره‌بی بۆته‌ کافرستان و فیلم و زنجیره ‌درامای به‌دڕه‌وشتی ده‌رده‌هێنن؟ ئێوه‌ له‌ شه‌سته‌کان و حه‌فتاکان، که‌ خه‌ریکی قه‌ده‌غه‌کردنی ئامێری ته‌لفاز بوون، ئه‌وان له‌ بیسته‌کانه‌وه‌ زۆرترین فیلمیان به‌رهه‌م هێنابوو. له‌ بیسته‌کان سێ ده‌رهێنه‌ری ژنیان هه‌بوو و ژماره‌ی ژنی ئه‌کته‌ر له‌ ژماردن نه‌ده‌هات، له‌ کاتێکدا ئێمه‌ هه‌تا حه‌فتاکان و هه‌شتاکانیش پیاومان ده‌کرده‌ ژن. ماڵی هونه‌رمه‌ندانی وه‌ک (عومه‌ر چاوشین) و (ڕه‌سمی جه‌لال) و ئه‌وانی دیکه‌ش ئاوا بێت.

ئه‌وه زاناکانی‌ ئه‌زهه‌ری شه‌ریف، که‌ ئێوه‌ به‌ ڕابه‌ری خۆتانیان ده‌زانن، بۆ قه‌ده‌غه‌یان نه‌ده‌کردن و نایانکه‌ن؟ ئه‌دی‌ ئه‌و سه‌کرده‌ ئیسلامییانه‌ی دنیای عه‌ره‌بی بۆ له‌ ئاستی ئه‌و کافرستانییه‌ بێده‌نگن؟ وه‌ک ده‌رکه‌وتووه‌ له‌ دنیای عه‌ره‌بیی ئیسلامیدا ئه‌وه‌ی به‌ پله‌ی یه‌که‌م قه‌ده‌‌غه‌ ده‌کرێت، ئه‌و فیکره‌یه‌، که‌ ده‌یه‌وێت ئیسلام به‌ شێوه‌یه‌کی جیاواز له‌وه‌ی هه‌یه،‌ بخوێنێته‌وه‌‌، ئه‌گینا تا ڕاده‌یه‌کی زۆر ڕێگا دراوه‌ له‌ فیلم و زنجیره‌ دراماکاندا ژن به‌ جلی ته‌نکی شه‌وه‌وه‌ به‌ ڕووتی ده‌ربکه‌وێت و له‌سه‌ر ته‌ختی نووستندا له‌پاڵ پیاودا بخه‌وێت.

له‌ بیرمه‌ له‌ یه‌کێک له‌و ‌فیلمانه‌دا پیاوێک له‌ حه‌ج ده‌گه‌ڕایه‌وه‌، (عه‌باس فارس)ی ئه‌کته‌ر و (نه‌عیمه‌ عاکف)ی سه‌ماکه‌ر به‌ موزیک و سه‌ماوه‌ پێشوازییان لێ کرد. کاتێ حاجییه‌که‌ ویستی پاداشتیان بداتێ، وتیان ئه‌سته‌غفیره‌لڵا چۆن پاره‌ له‌ که‌سێک وه‌رده‌گرین، که‌ له‌ ماڵی خواوه‌ گه‌ڕابێته‌وه‌. ئه‌ویش زۆری دووعا بۆ کردن.

به‌و منداڵییه‌ی خۆم ده‌متوانی جیاوازیی له‌نێوان خۆمان و ئه‌واندا بکه‌م. بۆ ده‌بێت لای ئێمه‌ هه‌موو شتێک حه‌رام بێت، که‌چی لای ئه‌وان هه‌موو شتێک، ته‌نانه‌ت سه‌مای ژنی ڕووتیش ده‌چێته‌ ڕیزی خواپه‌رستییه‌وه‌؟ وه‌ڵامه‌که‌ی ئه‌وه‌تا: مه‌لا به‌ڕێزه‌کان. به‌ڵێ، مه‌لا به‌ڕێزه‌کان و ده‌سته‌ڵاتی پارتی و یه‌کێتی. ئه‌و دوو حزبه‌ ته‌نیا ئاسایشی خۆیان مه‌به‌سته‌، ئه‌گینا هیچ به‌ لایانه‌وه‌ گرنگ نییه‌ نووسه‌ر و ڕۆشنبیر و هونه‌رمه‌ند هه‌ڕه‌شه‌یان لێ ده‌کرێت و به‌ شه‌ڕێکه‌وه‌ خه‌ریک ده‌کرێن، که‌ دوور و نزیک پێوه‌ندیی به‌ داهێنانه‌وه‌ نییه‌.

مه‌لا به‌ڕێزه‌کان ئه‌وه‌ی ئێوه‌ ده‌یکه‌ن، نیشانه‌ی به‌هێزییتان نییه‌، به‌ڵکو مانای ئه‌وه‌یه‌ بێهێزن. وه‌ک (ئیبن خه‌لدوون) ده‌ڵێت کاتێک کۆته‌ره‌دارێکی سووتاو دوا گڕی خۆی نیشان ده‌دات، ئه‌وه‌ مانا‌ی کوژانه‌وه‌یه‌تی. مه‌به‌ستم کوژانه‌وه‌ی که‌سانی وه‌کو ئێوه‌یه‌، نه‌وه‌ک هیی ئیسلام، چونکه‌ هه‌رگیز ئێوه ‌نین به‌م قسه‌ و هه‌ڵسوکه‌وتانه‌تان ئیسلام ده‌پارێزن و له‌گه‌ڵ کوژانه‌وه‌ی هیچ بیروباوه‌ڕێکیشدا نیم.

ئه‌و حیکمه‌ته‌ چییه‌ ئێوه‌ په‌یڕه‌وی ده‌که‌ن؟ له‌ مزگه‌وته‌کان به‌ خه‌ڵک ده‌ڵێن ئیسلامه‌تی نه‌ماوه‌ و له‌به‌ر خراپه‌کاریی موسڵمانان، ئیسلام زۆر بێهێز بووه‌، که‌چی له‌ ده‌ره‌وه‌ ده‌ڵێن ئیسلام زۆر به‌هێزه‌ و له‌ سه‌دا نه‌وه‌د و قسووری خه‌ڵکی ئێمه‌ موسڵمانن؟
مه‌لا به‌ڕێزه‌کان ئێوه‌ هه‌ندێکتان خه‌ریکی ئه‌م شتانه‌ن، بۆیه‌ به‌رده‌وام قسه‌کانتان وه‌کو نوکته‌ ده‌خرێنه‌ سه‌ر یوتووب و ده‌بنه‌ مایه‌ی سه‌رگه‌رمیی خه‌ڵک. هه‌تانه‌ به‌هه‌شتی به‌ شێوه‌یه‌ک بۆ خه‌ڵک وه‌سف کردووه‌، که‌ ئه‌گه‌ر ئێمه‌ له‌ چیرۆک و شیعردا بیکه‌ین، به‌ هه‌شت و نۆ فه‌توای کوشتنمان بۆ ده‌رده‌که‌ن. (به‌ که‌یفی خۆتان عه‌للاگه‌ له‌ ئێسقانمان پڕ ده‌که‌ن).

ئه‌گه‌ر هه‌زاران خه‌ڵک بۆ ئه‌و قسه‌ بێتامانه‌ ده‌گرین، ئه‌وه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ ئێوه‌ له‌باره‌ی دین و مێژووی عه‌ره‌ب و ئیسلامه‌وه‌ هیچ شتێکتان پێ نه‌وتوون. هه‌موویتان بۆ دوو ڕسته‌ کورت کردووه‌ته‌وه‌: ئه‌وه‌ی خراپه‌ بکات، خۆی له‌‌ دۆزه‌خ ده‌بینێته‌وه‌ و ئه‌وه‌ی چاکه‌ بکات، ده‌چێته‌ به‌هه‌شت. ئه‌و چاکه‌ و خراپه‌یه‌ چیین؟ ئه‌وا هه‌ر خۆتان ده‌یزانن و پێوه‌ره‌که‌تان بۆ داناوه‌. به‌شێکی زۆری له‌و سه‌دا نه‌وه‌د و قسوور و له‌و دوو میلیارده‌ی به‌رده‌وام ده‌یڵێنه‌وه‌ هیچ له‌باره‌ی دین و مێژووی خۆیانه‌وه‌ نازانن، بۆیه‌ قسه‌ی ئێوه‌ گوێی لێ ده‌گیرێت، ئه‌گینا ئه‌وه‌ی ئه‌و مه‌لایه‌ له‌باره‌ی به‌هه‌شته‌وه‌ وتوویه‌تی، له‌ کوێی قورئان و حه‌دیسدا نووسراوه‌؟

ڕێزم بۆ هه‌ر که‌سێک هه‌یه، که‌‌ به‌ هێمنی خه‌ریکی خواپه‌رستییه‌. ئه‌وه‌ ئێمه‌ی ڕۆشنبیرین، که‌ به‌رگری له‌ ئیمانی ئه‌وانه‌ ده‌که‌ین و سێ ساڵ له‌مه‌وبه‌ریش هه‌ر له‌و گفتوگۆیه‌ی پێشتر ئاماژه‌م بۆ کرد، پێم له‌سه‌ر ئه‌وه‌ داگرتووه‌.
ده‌مه‌وێ وه‌ک تێبینییه‌کیش ئه‌وه‌ بڵێم، که‌ من لێره‌دا به‌ ناوی ئازادیی نووسه‌رانه‌وه‌ قسه‌م کردووه‌ و به‌رگری له‌و ئازادییه‌ ده‌که‌م، به‌ڵام به‌ هیچ شێوه‌یه‌ک له‌گه‌ڵ هه‌ندێک له‌و نووسه‌رانه‌دا نیم، که‌ به‌ هه‌مان شێوازی ئێوه ده‌نووسن و له‌ تیڤییه‌کانیش له‌سه‌ر ڕێتمی ئێوه‌‌ قسه‌ ده‌که‌ن. ئێمه‌ که‌ هه‌تا ئێستا به‌ زمانی ئاوا ڕوون و ساده‌، وه‌کو ئه‌وه‌ی ئه‌م وتاره‌ی منی پێ نووسراوه‌، قسه‌مان نه‌کردووه‌، ئه‌وا ته‌نیا له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ به‌ ئاستی خۆمانمان نه‌زانیوه‌. هیوادارم ناچارمان نه‌که‌ن چیتر به‌م زمانه‌ وه‌ڵامتان بده‌ینه‌وه‌.

—————————-

تێبینی: ئه‌م بابه‌ته‌ ئه‌گه‌رچی پێشتر له‌ سایتی (ئاوێنه‌)دا بڵاو کراوه‌ته‌وه‌، به‌ڵام له‌م ڤێرژنه‌دا هه‌ندێک شتی دیکه‌ی بۆ زیاد کراوه‌.




خوێندنەوەیەكی فێمێنیستانە بۆ كۆچیرۆكی “دەزگیرانە قوڕینەكەم”

سۆران محەممەدە سوورە

————————-
دەروازەیەك بۆ كۆچیرۆكەكە:

دەزگیرانە قوڕینەكەم، كۆمەڵە چیرۆكی چیرۆكنووس “كازیوە ساڵح”ـە، ساڵی2012 لە چاپخانەی ئاراس، لەچاپ دراوە. ئەم كۆمەڵە چیرۆكە بیست و هه‌شت چیرۆكی لەخۆ گرتووە. هەژدە چیرۆك لەم كۆمەڵە چیرۆكە بە شێوەیەكی بەرچاو باس لە زووڵم، شەرمە و كوشتنی ژنان دەكاتن. لاوازیی، نزمسەیركردن و لەشیش؛ وەك چێژ و سەرچاوەی دامركاندنەوەی ئاڵۆشی پیاوان، خراوەتە ڕوو.

نووسەر خۆی ئامادەی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆی لە داواكردنی مافی ژنان هەبووە، چ لە ناوەوەی كوردستان، چ دوای ڕووكردنە دەرەوە. كازیوە، جیاواز لە ژنگەلێكی نووسەر خوێندنەوەی بۆ كێشە و پرسی ژنی كورد و ژنایەتیی (فێمێنیزم)ی كوردیی جیاوازە. چونكە ناوبراو لەلایەك منداڵیی و گەنجیشیی هەر لەنێو نەریت، ژینگە و فەرهەنگی نەتەوەكەی خۆیدا بەسەر بردووە. لەلایەكەی تریشەوە بەهۆی ڕووكردنە هەندەران و تێكەڵبوون بەو كەشە ئازاد و یەكسانییەی، كە لەوێ لە ئارادایە؛ ئاگاداربوونی لە كارە رێكخراوەیی و بزووتنەوەكانی ژنانی ئەورووپیی و چۆنیەتی هەڵوێستوەرگرتنیان بۆ ماف و ئازادیی ژن، تێگەیشتنێكی نوێی بۆ بواری چالاكی ژنان و بزووتنەوەكانی ژنان لە كوردستاندا، خستووەتە ڕوو.

بەشێوەیەك چیرۆكەكانی ڕێكخستووە، كە دەنگی كاره‌كته‌ری چیرۆكەكان، لە هەناوی لێبووردەیی، مرۆڤدۆستیی و یەكسانییی ڕەگەزیییەوە ڕێبكاتن. كارەكتەرەكانیش ژنن و لەلایەن پیاوانەوە ناڕەوایی و زووڵمیان لێدەكرێت و دەچەوسێنرێنەوە، وەك كازیی و مەرام بەكارهێنراون و ڕەگەزەكەی تریش ئاڵۆشییی خۆیانیان لێبەتاڵدەكەنەوە. كاره‌كته‌رەكان هەڵقوڵاوی ئەو كولتوور و سیستێمە دواكەوتووەن، كە هەمیشە ژن قوربانیدەر بووە و پیاویش وەها براوەیەك، كە بەشان و باڵیدا هەڵبگوترێت.

هەندێك لەو چیرۆكانە وەك (دەزگیرانە قوڕینەكەم یان ژووری ژمارە 508، كێ كوشتنەكەی ئاشكرا كرد؟ و مەیموونستان، ئەو سێوەی دایكیشم بە خواردنی گوناهباری كردم، ژنەكانی جەنەراڵ و كچە ئازادەكە) جێگەی سەرنجن
چیرۆكنووس باس لە كێشەكانی ژن لە كوردستان دەكات. هۆكردەكان و گرێكوێرەی دروستبوونی ئەم ئارێشانەش دەخاتە ڕوو، خودی بەربەستەكانیش كە هەمیشە نێر/ پیاو لە پشتیەتی، دەخاتە بەردەم نەشتەری ڕه‌خنه‌.

نووسه‌ر له‌م كۆمه‌ڵه‌ چیرۆكه‌، خاوەنی بیرێكی یەكسانییخواز و داكۆكیكاری ژن ده‌رده‌كه‌وێت. لەو ڕوانگەی، كە ژنی كورد هەمیشە ڕووبەڕووی كەمسەیركردن و هێنانەوەی ژن وەك زەعیفە، خزمەتكار و تێركاری ئەو “ژەنەڕاڵ/ پیاو”ـە بووە، كە گوایە هۆشێكی ڕەهای هەیە و بەرزترە لە ژن و ژن زێتر سۆزی هەیە. بۆیە پیاو مافی بەسەر ژنەوە هەیە، خاوەنداریەتی بەسەرەوە بكا، لەگەڵی ڕابوێرێت و ئارەزووەكانی خۆی لێ تێر بكات.
هەوڵی ئێمە خوێندنەوەی ئەم كۆچیرۆكەیە، لە چەند ڕوانگەیه‌كی جیاوازی بزووتنەوەی ژنان، كە ژنان خوازیارینی و كاری بۆ دەكه‌ن و لە ژیانی كارەكتەرە سەرەكیی و لاوەكییەكانی نێو كۆچیرۆكەكەش “دەزگیرانە قوڕینەكەم”ـەوە ڕەنگ دەداتەوە.

1- نیشاندانی سروشتی دایك، لە دەسەڵاتێكی پاتریاركیدا

ژن هەمیشە لەكۆمەڵگەكان بەگشتی و كۆمەڵگەی كوردیی بەتایبەتی، لە پەراوێزی كۆمەڵایەتیی، ڕۆشنبیریی و ئابووریی … تاد، گۆش كراوە. هۆكارەكەیشی سروشتی ژن خۆی نەبووە، بەڵكو كۆمەڵگە و هێزی خۆسەپێنەر ئەمەی خستووه‌تەوە. پلە و چینایەتیی دروستكردووە. بۆیە دەبینین كارەكتەرەكانی نێو چیرۆكەكانی”دەزگیرانە قوڕینەكەم” هەمیشە لە پێگەی كۆمەڵایەتییدا كەنارگیر كراون. ئەو ڕۆڵەیان لێسەندراوەتەوە، یان پێیان نەدراوە، كە دەبێ ئەمیش وەك ڕه‌گه‌زێك هەیبێت. بۆیە دەبینین هەمیشە ژن لە گۆشەیەكی ماڵدا هێڵدراوەتەوە، ((دایكی هەموو جارێك بانگی دەكرد” كچم وەرە بۆ چێشتخانە با ڕێگەكانی گەشتن بە دڵی پیاوت فێر بكەم.))، ل 118.

ئەم بیركردنەوەیە، بیرێكی باوی نێو كولتووری خێڵەكییی كوردیی بەرییە و تا ئێستاش خەڵكگەلێك چ پیاو، چ ژن، هەڵگری وەها تێگەیشتنێكن، كە گوایە ژن دەبێت خزمەت بە پیاو بكات و تەواوی تەمەنی لە چێشتخانە بباتە سەر. ئەم چیرۆكە ئەوە نیشاندەدات، كە هەمیشە پیاو خۆی لەپێشەوە داناوە و ژنیشی وەك خزمەتكار سەیركردووە. هەڵبەتە هەر ئەم پیاوەش بووە، كە ئەو دایكەی دروستكردووە، كە بڵێت: ڕازیكردنی دڵی پیاو؛ گەیشتن بەدڵی پیاو، كارێكی پیرۆزە و جوانیی بەژن دەبەخشێت. بەمانایەكی تر لێرەوە چیرۆكنووس دەیەوێت پێمان بێژێ: دایكی كورد خەونی خۆی لێسەندراوەتەوە. بۆیە هەر خەونێكیش، كە هەیبووبێت ئەوە خودی سیستێمی پیاوسالاریی بۆی چێكردووە. ئەوە نییە هەموو ڕێگه‌كانی ژنی هەر بۆ لای خۆی بردوونەتەوە.

بۆیە چیرۆكنووس سەركەوتووانە توانیویەتی، لە هەناوی نەریتە دواكەوتووەكەی گەلەكەیەوە، كارەكتەر دروستبكات. بیری وشیاریی و هەڵوێستیش لە بەرانبەریدا و یاخیبوونی كچی تێگەیشتووش، نیشان بدات: ((ئەویش بە دەم بۆڵەبۆڵەوە ئەی هاوار كەی لەم عەقڵە كۆن و تۆزگرتووەی تۆ ڕزگارم دەبێت))، ل 118.

لێرەوە چیرۆكنووس دەیەوێت ئەو پەیامە بگەیەنێت، كە دایكان كەوتوونەتە ژێر ساوێری عەقڵی كۆن و پێویستە وەئاگا بهێنرێنەوە. سەرەڕای ئەمە پەیامێك ئاڕاستە دەكات، كە دەبێت كچان سەردەمیانە بیربكەنەوە و خاوەنی كەسیەتیی و بڕیاری خۆیان بن. تەنیا كەسێكیش، كە ئەم دایكە وه‌ئاگا بهێنێتەوە، ئەوە خودی كچەكانیان/ ژنان خۆیانن. چونكە ئەمانیش هەر ئەو مێیینەیەن، كە وەك یەك جیاوازییی ڕه‌گه‌زیی و نایەكسانیی گرتوونیەتییەوە و دەیانگرێتەوە، ئەگەر یەكنەگرن، ئاگا نەبنەوە و بە بیرێكی نوێ و سەردەمیانە لە دنیا و ژیان نەڕوانن.

ئەگەرنا هەر ئەو ڕه‌گه‌زە دەمێنێتەوە لە چێشتخانەدا بێت و هەوای ژیانی ئازاد هەڵ نەمژێت. چونكە ژنیش وەك پیاو پێویستە بۆ خۆی بژێت. چونكه‌ ده‌سه‌ڵات و مه‌یلیی خاوه‌نداریه‌تیی و خۆبه‌خاوه‌نزانین، دڵی پیاوی كردووه‌ته‌ دڵێكی ڕەق لە بەرانبەر ژن، چونكە هەر خۆی ژنی خستووه‌تە پەراوێز و گۆشەی چێشتخانەوە، جا چۆن دایك ڕێگه‌یەك بۆ كچەكەی بدۆزێتەوە بۆ ئەوەی بەدڵی پیاو بگات؟!

((هەرگیز وا نییە، بیرت چوو خۆتان پەروەردەكەری ئەو داوانەن… ئێمە هەر لە لەدایكبوونەوە، لاسایی زمانی ئەو دایكانە دەكەینەوە كە باوكمان قۆپچەی ڕەشی داوە لە زمانیان و چاوەڕوانی جەنەڕاڵی قەدەرە لە خەزانێكدا بیانوەرێنێت))، ل 89.

ئایا ئەم دایكە توانیویەتی لە كونجی ماڵەوە ئەم ڕێگه‌یە، كە پیاو وەك داهۆڵێك سەرەڕێی گرتووە، بیگرێتە بەر یان لایەك لەم ڕێگه‌یە بكاتەوە؟! بۆیە بەتەوسەوە كارەكتەری چیرۆكەكە دەڵێت ((تۆ هەرگیز ڕێگەیەكت زانیوە بمگەینێت بە عەقڵی پیاو، نەك دڵی، مەبەستم مەعیدەی؟)) ل 118.

گەدەی پیاو، لەلایەك ئاماژە بۆ هەرسكردنی خواردن، تێرنەبوون و چێژ وەرگرتنی پیاو، لەژن دەكات، لەلایەكی تریشەوە گەدەی پیاو، بریتییە لەو ئیمپراتۆریەتە مێژوویییەی، كە دروستی كردووە: بەچەوساندنەوە و لەگۆڕنانی خەونی ژن. مێژووێك كە پیاو وای لەژن كردووە بۆ گەیشتن بەدڵی، دەستبەرداری خەونەكانی ببێت و لەگۆشەی ماڵەوەدا بمێنێتەوە و خواردن پێشكێشی ئەو پاشایە بكات، كە هەرگیز لەئاستی مرۆڤ سەیری نەكردووە، كە وەك ئەم خەون، مەیل و پرسیاری هەیە. ((ڕۆڵە خوا عەقڵێكت بداتێ كە پێی بژیت، چونكە ئەم عەقڵە ناتژێنێت))، كورتە برووسكەكانی غوربەت- برووسكەی یەكەم ل 118.

هەمیشە متبوونی ژن، وایكردووە پیاو دەسەڵاتە میریەكەی خۆی بەرفراوان بكات و پەرە بەمێژووە چەوسێنەرایەتیییەكەی خۆی بدات. ((تا خواستی دەسەڵاتداری زۆرتر و زاڵتر بێ ئاستی هۆشیاری لاوازتر و كۆڵتر دەبێ، خواستی ملكەچبوون باڵاتر دەبێ، مرۆڤی ملكەچ لە سرووشت و بەهای ئازادی ناگا، تەنیا مرۆڤی ئازادیش هەڵگری مەزەندەكردن و هۆشیاری مافی بەرانبەرە، مافیش باسی كاتی نەبوونی دەسەڵات و ژێردەستەیییە، كەواتە ژن كە بە مرۆڤی بێ دەسەڵاتی ناو كۆمەڵ ناوزەدكراوە و كۆمەڵیش بێ دەسەڵاتی دەسەڵات ناكرێ لە زلهێزیی دەسەڵاتەوە داوای ماف بكات.))(1) بۆیە دەبینین دەسەڵاتی پیاوسالارانە، بواری بە ژن نەداوە؛ هزر بكاتەوە، پرسیار بكات و بڵێت و بڕوات. بۆیە ئەمەش وایكردووە، پیاو هەمیشە براوە بێت لەبەردەمی بێهەڵوێستییەك، كە خۆی بۆ خۆی فەراهەمی كردووە. هەر وەڵامدانەوەیەكیش بە كوشتن و بەردباران كردن كۆتاییی پێدێنێت. بۆیە عەقڵێك، كە هەڵوێستی نەبێ و بییەوێت كۆیلانە بژێت، ئەوە دەبێت ئەم نەوەیەش وەك دایكی هەمیشە لەسووچێكی ماڵەكەیدا، خەریكی ناوماڵیی بێت، ئەگەرنا ئەقڵی نوێ و بیری نوێ قڕانی دەكات و نایژیەنێت. بۆیە خۆشویستنی پیاو بۆ ژن لەم چیرۆكەدا تەنیا بۆ گەدەكەیەتی.

2- جیاوازییی ڕه‌گه‌زیی و ترس لە ڕه‌گه‌زی نێر؟

جیاوازییی ڕه‌گه‌زیی و هەبوونی نایەكسانیی لەكۆمەڵگەی كوردییدا، ژنی كردووە بە ڕمووزن. لەوێوە ژن وەك نامووس، شەرمگەی وەك ئافات و ئابڕووچوونی خێزانەكەی لێكدەدرێتەوە. بۆیە چیرۆكی “ئەو سێوەی دایكیشم بە خواردنی گوناهباری كردم” چیرۆكی كچێكە سەرتاپای منداڵیی لە نێو ترس و شەرمەدا بەسەر بردووە. ترسێك، كە وایكردووە، لە خەونیشدا دار، دیوار…تاد، لێی ببن بەسێبەری باوك و برا.
كارەكتەری چیرۆكەكە كچێكی یازدەساڵانەیە. هەر لە منداڵیی و لەو تەمەنە بچكووكەیه‌وە بە گوێیدا چرپێندراوە، كە نابێت تێكەڵاوی هیچ نێرینەیەك بێت. جا چ لە خوێندنگە بێت یان قسەكردن لە ڕێگه‌ لەگەڵ كوڕ. هەموو ئەمانە بۆ كچ تابۆ كراون و نابێت لێی نزیك ببنەوە.

((دایكم بە نیوەی هاوپۆلەكانمی گوتبوو هەر شتێكیان لێبینی یا لە ڕێگه‌ لەگەڵ كوڕدا قسەی كرد خێرا وەرن لە ماڵەوە بەمن بڵێنەوە))، ل 114.
هەر ئەمەش وایكردووە كە كارەكتەر/ كچی كورد، تێكەڵاوی ڕه‌گه‌زی نێریینە نەبێت و باوەڕ بە هیچ پیاو/ كوڕێك، نەكات. ((هەزار جار پێم وتویت و پێت دەڵێمەوە، ئەوەی نێر بوو باوەڕی پێ نەكەیت، تەنانەت گەر باوكیشت بوو، ئەگەر ئۆتۆمۆبێلێك لە ڕێگە ماڵی هەر كەسێكی لێ پرسیت نزیك نەبیتەوە))، ل 112.

ئەوە سیستێمی خێڵەكیی و باوكسالاریییە قوربانیی بە هەردووك ڕه‌گه‌ز كچ/ كوڕ، دەدات. ئەو دوو ڕه‌گه‌زەی سروشت هەڵی بژاردوون و خودا وەك یەك گیانی بەبەردا كردوون، ئیتر لە یەكتری دەكرێن. كوڕ دەبێتە ڕه‌گه‌زی دڕندە و كچیش دەبێتە ڕه‌گه‌زی شوورەیی، شەرمە و سەر بە فەتارەت. ناڕەوایەتییەك پیاو دوو جار بەخۆی دەكات، جارێك بە ڕەگەزی بەرانبەر و جارێكیش بە خۆی، كە خۆی وەك دڕندە دەناسێنێت
ئەم كچە داماوە تەنانەت سووڕی مانگانەشی، كە سروشتی خۆیەتی. لێی ڕادەكات و لێی دەترسێت، چونكە هەموو شتێكی لەلا كراوەتە شەرمە و شوورەیی.
دایكە عەیبە یانی چی؟
واتە خوا دەتخانە جەهەننەمەوە……، ل 110.

بۆیە هەموو پرسیارەكانی بۆ دەكرێنە ترس و دڵەڕاوكێ. هەر، كە خوێنی مانگانەش دەبینێت، ئەوە لە خوێندنگە بۆ ئەوەی هاوڕێكانی نەیبینن، قسەی بۆ هەڵنەبەستن و نەی گەیەننەوە بە دایكی، پەنا بۆ پاسارانی خوێندنگەكە دەبات.
تەنانەت، كە خەونیش دەبینێت و كوڕێك ماچی دەكات و زگی لێپڕدەبێت، ئەوە لە كاتی سووڕی مانگانەی و بینینی خوێن، ترس دایدەگرێت و ئەم خەونەی وەك ڕاستییەك بۆ دەردەكەوێت. چونكە پێشتریش چیرۆكی ئەو كچەی بیستووە و زانیویەتی، كە چۆن بەهۆی زگپڕبوونی لە خۆشەویستەكەیەوە، نەفرەتی لێكرا و بە بێڕەوشت ناوی بردرا.

ئەمە جێگەی هەمیشە كۆچكردنی كچانمان بووە، بۆ ژوورە تاریكەكان. ئەمەیە كەپتكردن، كە هەمیشە كچی كورد تێكەڵاوبوونی لەگەڵ ڕه‌گه‌زی بەرانبەریدا، بۆی كراوەتە شەرمە، لە وەڵامی بۆچییەكەشیدا؟ ئەوە هەمیشە پەنا بۆ ئەو سزایە بردراوە كە خودا دەتخاتە دۆزەخەوە. هەرگیزیش ئەم تێگەیشتنە باوەی كۆمەڵگە، ئەو بوارەی بە ژن نەداوە وەها تێگەیشتنێك بخوێنێتەوە، لێكی بداتەوە و ڕەزامەندی بۆ دەرنەبڕێت.

ئیتر ئەمە دەبێتە هۆكارێك و وا لەو كچە دەكات، كە تەنانەت سەیركردنی ئاوێنەش بۆی نەشیاوە، چونكە پێی دەڵێن: ((دڵت پەیدا كردووە))، ل 114. بۆیە ئیتر سەیركردنی ئەو بۆ ئاوێنە، سەیركردنی ڕووخساری نابێت وەك سروشتی خۆی، وەك هەر كوڕ و كچێك، كە لە جوانیی خۆیان، حەیران دەمێنن، بەڵكو كاتێك سەیری ئاوێنە دەكات، بۆ ئەوە سەیری دەكا، كە ئەو جییاوازیانە ببینێتەوە ((كە شوانی برامی لای دایكم شیرین كردووە و منیشی نابووت كردووە))، ل 114. ئیتر گەڕان بۆ دۆزینەوەی جیاوازیەكان، دەبێتە بەدزی سەیركردنی ئەو بۆ ئاوێنە، تا بزانێت بۆچی ئەم شوومە؟! كەچی ئەو/ برا، پیرۆز و ئازادە. بۆچی جەستەی ئەو كارەساتە و مایل بە دیلكردنیەتی؟ تۆ بڵێی پێوەندییەكی ڕه‌گه‌زیی لە نێوان مێ و ئاوێنەدا نەبێت؟ كە تەواوی منداڵیەتی لەنێو ئاوێنەدا بۆ نەبێتە خۆ ناسكردن، دەرككردن و پێشیانی سۆز و جوڵانی ئارەزوو، هەڵبەت ئەمە لە هەرتك ڕه‌گه‌زدا و بەبێ گەڕانەوە بۆ نارسیس.

3- ئازارەكانی كچبوون

لە دایكبوونەوەی زەوی، هەڵگرتنی جیاوازییی ڕه‌گه‌زیی نێوان ژن و پیاوە، كە چیتر ژن وەك ڕه‌گه‌زی كەمتر، شووم و ئابڕووبەر… تاد، سەیر نەكرێت. ژنیش لە زمانی خۆی و تێڕوانینی خۆیەوە، ئەمیش گوزارشت لە ژیان، بوون و گەوهەری مێبوونی خۆی بكات. ئەوە ڕوونە كە ژن لە كۆمەڵگە دواكەوتووەكاندا هەمیشە سەركووتكراوە و دەچەوسێنرێتەوە. هەموو ئەمانەش بە هۆی مێبوونییەوە بووە. هەڵەیەك، كە هەرگیز نەیكردووە، مێبوونیەتی، بەڵام نا مێبوون؛ ڕووحی پاسارییەكە، لە فڕین بەنێو ئەبەدییەت. مێبوون ڕووحی شیعرە. بەفرە كاتێك سەر بە زەویدا دەكا بۆ لەدایكبوونەوە و ژیانەوە.

چیرۆكی “دارسێوەكەی باپیرم” وێنای ئەم جیاوازیییە ڕه‌گه‌زییە دەكات، لە نێو خێزانی كوردییدا، ئەمیش لە ڕێگه‌ی میراتەوە. ئەم چیرۆكە ئەوە نیشان دەدات، كە هەرگیز لە نێو خێزانی كوردییدا وەك یەك سەیری كچ و كوڕ نەكراوە. ئەمەش بووه‌تە فه‌رهه‌نگ و هەمیشە كوڕ لەپێشتر دادەنرێ و كچیش نەك هەر لەدایكبوونەكەی، بەڵكو بەرگوێكەوتنی ئەوەی، كە منداڵە لە لەدایكبووەكە “كچە؟!” ئەوە نێوچاوانی باوك، برا و مام، گرژ دەبێت، چونكە لە لەدایكبوونی كچ، گوایە هێنانی بەڵایەكی گەورە و شوورەیییەكی مەزنە.

سەرەڕای ئەوەی، كە مافی میرات بەخشكاریش، هەمیشە پیاو سەرقافڵەی ئەم كاروانە و خاوەنی هەموو شتە هەبووەكانی بنەماڵە و كوڕە لە پێشەكەی خێزانەكەیە. ((باپیرم بەر لەوەی بمرێت ماڵ و موڵكەكەی بەسەر كوڕ و كچەكانیدا دابەش كرد و ئەو دارسێوەشی بە من بەخشی. من تەنیا نەوەیەكی بووم لە نێوان یازدە نەوەدا شتم بەركەوت، ئەویش تەنیا بە خواستی باپیرم))، ل 9.

هەڵبژاردنی نەوەیەك لەنێو یازدە نەوەدا لەلایەن باپیریەوە، ئەمیش كچ و بەخشینی دارسێوەكە، كە میراتی بنەماڵەیییە، ئەوە هەر زوو تەقینەوەی نەك تەنێ پیاو، بەڵكو ژنیش لەبەردەم پێدانی ئەم بەشە میراتە ڕوودەدات، چونكە كچەكانی باپیرەش میراتیان دەكەوێت، كە ئەمانیش كوڕیان هەیە.

((ئامۆزا و پوورزا هەرزەكار و كامڵەكانم دەنگی ناڕەزایەتییان گەیاندە ئاسمانی سەروو دارسێوەكە، مامەكانم و پوورەكانم خەریك بوو دیوەخانەكەی باپیرم بكەن بە گۆڕەپانی جەنگی مەغۆلەكان))، ل9.
هەرزوو ناڕەزایی ئەوە دەردەبڕن، كە ئەم بڕیارەی باوكیان، واتە باپیری كچەكە داویەتی، ئەوە بڕیارێكی ئێجگار هەڵەیە و نادادپەروەریی تێدایە، چونكە:
یەكەم: منداڵەكانی مامی گەورە، ڕەچاو نەكراوە، كە لە پێشترن.
دووەم: بەخشینی وەها دارسێوێك، كە ئەو هەموو شەڕ و قوربانیانەی، كە لە پێناوی پاڕاستنی ئەم دارسێوەیە دراوە، ئێستا دەدرێت بە نەوەیەكی یەكێك لە كوڕە بچووكەكانی و سەرەڕای ئەمەش ئەو نەوەیە، كوڕ نییە و كچە. چونكە كچ بە دیتەی ئەمان ئەوە نە هێندە لە پێشەوەیە، نە توانای پاڕاستن و بەرگە گرتنی هەیە.

تا بەو هۆیەوە بەسەر مافی نەوەكانی، كە كوڕی گەورەیە بازبدرێت. ئەم تێڕوانینەش لەوە سەرچاوەی گرتووە، كە ژن زوو خۆی لەدەست دەدات و توانای بەرگەگرتن و داكۆكی كردنی نەك هەر لە كەس و شت، بگرە لە خۆیشی نییە. ئەمەش بیركردنەوەیەكی هەرە لاوازی كۆمەڵگەی داخراوە، هەڵقووڵاوی ئەو دەسەڵاتەیە، كە پیاو پاوانی كردووە، ئەمەش سیمای كۆمەڵگەی داخراوە بە ڕووی شارەستانییەت، دێموكراسیی و یەكسانییی نێوان مرۆڤەكان.

یەكێك لە بیرە هەرە سەرەكیی و مرۆڤدۆستیەكانی ژنایه‌تیی لەو دەقەدا ئەدگاری خۆی یان بیری خۆی تێدا لەق نەكردووە، كە باپیری خودی كارەكتەر/ كچەكە، دەڵێت: ((من خۆم دەزانم چ ئازارێك لە ناخی ئەم دارسێوەدایە و دەشزانم منداڵەكان و نەوەكانم كامیان باشتر تیماری ئەو ئازارانەیان پێ دەكرێت و كامیشیان مێژووی ئەو دارسێوە وەكو خۆی دەڵێتەوە))، ل 10.

ئەم چیرۆكە ڕێگریەكانی بەردەم ژن، هەر تەنیا بە پیاو نابەستێتەوە، بەڵكو ژنیش بەشێكی ئەم رێگریەیە. سەرەڕای ئەمەش وێنای پیاوێكی شكۆمەندیشمان بۆ دەكێشێت، كە بیردەكاتەوە و جیاوازییی ڕه‌گه‌زییش وەلاوە دەنێت. وەڵامی ئەم هەڵە تێگەیشتنەش دەداتەوە، كە گوایە ژن توانای پارێزگاریی، پاڕاستن و بەرگەگرتنی نییە و ناتوانێت بارودۆخەكان تێبپەڕێنێت، بەڵام وەدەنگهاتنی پیاوی وشیار، ئەوە ڕێگه‌ بە وەها تێگەیشتنێك چۆل دەكات، ((باپیرم سوور بوو لەسەر قسەی خۆی و گوتی، ڕۆڵە منیش بۆیە دەیكەم بە ناوی ئەم كچەی تۆوە، دەمەوێت ببێت بە موڵكی كەسێك كە بتوانێت بە گژ ژیاندا بچێت((، ل11.

لێرەدا گەرەكە ئەوە بگوترێ، كە هەر سێوێكیش لەو دارسێوە، ژنێكە، مرۆڤێكە. هێنانی ناوی دارسێو لەم چیرۆكەدا ئاماژەكردنە بەوەی، كە ژن وەك سەرچاوەی ئاشكراكردنی زانین و خواردنی بەری دارسێوی بەهەشت، كە زانینی بۆ مرۆڤایەتیی كەشفكرد، هێنراوە. كە هەر ئەمیش بوو ئەوەی، كە لە بەهەشت لێی یاساغكرا، لە سەر زەوی بەدەستی بێنێت. بۆیە ژن ئەو مرۆڤە كاردۆسته‌یه‌ كە هەمیشە بزوانی بۆ ژیان و ژیانێكی نوێتر تێدایە. مرۆڤ كاتێ دادەماڵرێت لە بەها مرۆڤییەكات، ئەوكاتەیە، كە چالاكی نییە، چونكە چالاكیی ڕیشەی هەیە؛ كە خواستە.

بۆیە دارسێو: پێگە، جوانیی، ڕۆڵ و كاریگەریی ژن، لە كۆمەڵگەدا نیشان دەدات. كەچی ئێستا بۆچی ناكرێت ژن خاوەنی شتێك نەبێت. ((من دەمێكە لەوە تێگەیشتووم ئەوەی خەڵكی مەملەكەتی حیكایەتخوانەكان شێتگیر دەكات ئەوەیە ژنێك خاوەنی دارسێوێك بێت))، ل 13. ئەمڕۆ ئەو لاپەڕەیە هەڵدراوەتەوە و نهێنییەكەی خوێندراوەتەوە، كە پیاو و پیاوی كوردیی، بۆچی ترسی لە ژن هەیە ببێتە خاوەنی خۆی و خۆی بڕیار بدات، چونكە ئەودەم ژن پرسیار لە ناسنامە ڕاستەقینەكەی دەكات و بەدوای بوونە ڕەسەنەكەی خۆی دەگەڕێت. چیتر ئەو مرۆڤە بەنامرۆڤكراوە نامێنێتەوە بۆ پیاو، كە سەرچاوەی چێژبینین و سۆز جووڵاندنی پیاو بووە. بۆیە هەرگیز ناكرێت وەك ترس سەیری: ماف، ئازادیی و بزووتنەوە فێمێنیستەكان بكەین، بۆیە باسكردن لە ئازادیی، نە تەنێ ژن، بەڵكو هاوكات پیاو خۆیشی خوێنێكی لەبەر ڕۆیشتووی برینێك دەبێت، برینێكی قووڵ، كە هەمیشە ئەگەری نەخۆشییەكی تری كوشندەی بۆ سەر مرۆڤایەتیی و كۆمەڵگەی لێدەكرێت. برینێك دەبێت هەمیشە كولاوە، كە مرۆڤ پێیەوە دەتڵێتەوە، بێەوەی خواستی بۆ چارەسەركردنی هەبێت. بۆیە باسكردن لە ئازادیی نەك تەنیا پیاو، بەڵكو مرۆڤ، ساڕێژكردنی برینێكی قووڵە، كە مێژووی دەسەڵاتی باوكسالاریی، كردوویەتیە ژیانی كۆمەڵگەوە؛ كردنەوەی دەرگە داخراوەكانە بە ڕووی ژیانێكی یەكسان و بەختەوەر.

بەدیوێكی تر ئەم چیرۆكە، دەكرێت چەند خوێندنەوەی تر هەڵبگرێت، ئەم چیرۆكە لە 2012 بە دووساڵ پێش داعش نووسراوە. هەڵبەتە ئەمە ڕامان دەگرێت. چونكە دەكرێت بیبەستینەوە بەو بەرخوودانییەی لە كۆبانێ كچانی شەڕڤان كردیان. وێجا دارسێو دەبێتە هێما بۆ خاك، كە هەر ئەو كچە دەیپارێزێت، كە باپیرە لە وەسیەتدا بۆی بەمیرات داناوە. واتە میراتی كچانمان شەڕەفی پاڕاستنی نیشتیمانە، چونكە هەر ئەو دەتوانێت بەرگریی لێبكات و بیپارێزێت. هەڵبەت باپیرەش لە كەسیه‌تیی عەبدوڵڵا ئۆج ئاڵان وێنا دەبێته‌وه‌، كە وەك سەركردەیەك پاشخانێكی لە ڕووی هزر و كارەوە بە نەوەی نوێ بەخشیووە. هەم ناسنامەی خەباتی چەكداریی بەخشییە ژن و هەمیش وێڵی دوای بوون و ئازادیی خۆی خستن.

لەوێوە خەمی پاڕاستنی نیشتیمان، كە بۆ پیاو ئەمڕۆ ئێجگار قوورس كەوتووه‌تەوە، ئەوە ژن هەڵگر و داینەمۆی شەڕ و خەباتە. بۆیە هزریش بەبێ خەم و خەمیش بەبێ چالاكیی بەدی نایەت. ئەوەی ناسنامەی ژنانی شەڕڤانی كۆبانێی گەیاندە هەموو جیهان، ئەو پڕۆژە گەورەیەیە، كە باپیرە و نه‌وه‌ی ڕووناكبیر و تێگه‌یشتوو وەگەڕی دەخەن.

كە هیچ خەون، چالاكییەك نەبوو، تا ئیرادەی ناساندن و بەدیهێنان بكات، ئەوە نەبوونی خەون و چالاكیی، كوشتنی ئازادیی نابێت، بەڵكو كەوتنەوەی دنیایەك، نیشتیمانێك دەبێت، كە ڕۆڵەكانی خەیاڵپڵاو و تەنبەڵ دەژن. چاوەڕێی دەستێكی ئاسمانیی دەبن بێت و لەو چاڵە ڕزگاریان بكات. لێ ئێمە هەموو ئەو ڕه‌گه‌زانەی ملكەچ نەبوون و كارابوونە، لە ڕزگاركردنەوەی كۆبانێدا دەدۆزینەوە. واتە ژیانی نوێ لە كۆبانێ، خەڵكگەلی ڕووحمردوو بەرهەم ناهێنێت. بۆیە ڕەوتی ژنایه‌تیی لەم نەوەیەدا، لە ئەگەری باشترین بەرەو و پێشەوەچوونەكان دەبینرێت. هەڵبەت بە بەردەوامیی ڕه‌گه‌زەكانی جووڵەی ژیان: هزر، خەون، خەم، ئیرادە، چالاكیی.

4- نموونەی ژن وەك دایكێك دوای كۆستكەوتن

ژن لە گەلێك بار و ڕووداودا لە پیاو خۆڕاگر و بەهێزتر بووە. تەنانەت لە ژیانی هاوسەریەتی و چاوەڕوانیشدا، ئەوەندەی ژن بە بێگەردیی(*) و خاوەنی نەشكاندنی بەڵێنی هاوسەریەتیش دوای كۆستكەون و لەدەستدانی مێردەكەی ماوەتەوە، ئەوە پیاو ئەوەی نە كردوویەتی نە دەتواناشیدا هەبووە بیكات. بە مانایەكی دیكە، ئەوەندەی ژن دەتوانێت بۆ منداڵەكەی كچ/ كوڕ، دوای لەدەستدانی مێرد یان لێكجوودا بوونەوەیان، پارێزكاریییان بكات، نانیان بدات و پەروەردەیان بكات، ئەوەندە پیاو بۆی ناكرێت، چونكە بەڕاستی ژن توانایەكی بێسنووری لە چاوەڕوانیی و دانبەخۆداگرتندا هەیە.

ئەی بۆچی بە سۆزداریی زێتر لە پیاو سەیر بكرێت؟ ئەوە نییە پیاو دوای مردنی ژنەكەی، زوو یان دڕه‌نگ ژن دێنێتەوە، بەڵام ژن لەسەر منداڵەكانی دادەنیشێت، تا گەورە دەبن. لێرەدا دایك/ ژن تەمەنی گەنجیی خۆی بە منداڵەكانی دەبەخشێت؟!
یەكێك لە چیرۆكە سەرنجڕاكێشەكەی نێو” دەزگیرانە قوڕینەكەم” چیرۆكیر “ئەو بخووری نەمری دادەگیرسێنێ”یە، كە دوای ئەوەی “ئەم”، كە دایكی “ئەو”ە، واتە دایكی كچەكەیە، ئەوكاتەی باوكی لە شەڕێكدا دەكوژرێت، ئەوە “ئەو” لە زگی دایكیدا بووە، بۆیە دایكەكە بەخێوی دەكات و وەك بێوەژنێكی داوێنپاك و میهرەبان دەناسرێت و خەریكی بەخێوكردنی منداڵەكەی دەبێت و مێرد ناكاتەوە، لە وەڵامی پرسیاریی شوونەكردنەوەشی وتوویەتی: ((من ویستوومە لە ژیاندا بۆ یەك كەس بژیم و بۆ یەك كەسیش بمرم، بۆ ئەو كەسە ژیام هەر بۆ ئەویش دەمرم))، ل 94.

ئەم دایكە، بۆ بەخێوكردنی كچەكەی و ئاگالێبوونی، دەكۆشێ و ڕووبەڕووی هەموو ناو و ناتۆرەیەكیش دەبێتەوە، كە بە دوایەوە هەڵیدەبەستن و چاودێرییی دراوسێی خراپ و تانە و قسەی بێجێش ڕۆژانە لە بڕانە. تەنانەت ئەو ژنەی، كە كونێكی كردووه‌تە حەسارەكەوە و تێیدا چاودێریی هەموو خەڵك و جووڵانەوەی هەر هەنگاوێكی ئەم دایك و كچە دەكات. بۆیە هەناسەكانی ئەم كچە و هەناسەكانی دایكێك دوای مردنی مێردەكەی، دەبێت چەند گەرم و چەند جاریش ساردییی دراوسێی چەتوون و خەڵكی بیركۆر و تێنەگەیشتوو، هەناسە تەنگیان كردبێتن؟

5- شەڕەف، چەكێكە بەدەستی پیاوەوەیە بۆ كوشتنی ژن

شەڕەف هەمیشە، لە واتا بەرفراوانەكەی خۆی داماڵدراوە، بچووك و بەرتەسك كراوەتەوە، هەر ئەمەش زیانی زۆری بە مرۆڤ/ ژن، گەیاندووە، شەڕەف بە مانا بەرفراوانەكەی و لە كۆمەڵگەیەكی كراوە، خاوەن ئازادیی و ڕاوبۆچوونی جیاواز، بە واتای بەها، نرخ، گەورەیی و شكۆمەندیی دێت، كە بۆ تاكەكان دەیگەڕێننەوە. كاتێك دەڵێن: فڵان كەس، كەسێكی بەشەڕەفە، ئەمە واتە ئەو كەسە خاوەنی گەورەیی، ئازادیی و ڕووحێكی مەزنە، كە كەس پێی نەداوە، بەڵكو خۆی فەراهەمی كردووە.

بەڵام شەڕەف لە كۆمەڵگە دواكەوتووەكان و دەسەڵاتی پاتریاكی، هەمیشە بەرتەسك كراوەتەوە. ئەو مانا مرۆڤیییەی شەڕەف هەیەتی، لێی ستاندراوەتەوە و مانایەكی نەرێنی لێباركراوە. شەڕەفێك ئەوەندەی پیاو بۆ ناسنامە و دەسەڵاتە پاتریاركییەكەی بەكاری هێناوە، ئەوەندە هەڵوەستەیەكی مرۆڤاسای لەتەك شەڕەف نەكردووە، كە ژنی پێ نەچەوسێنێتە، بەڵكو پێچەوانە بووه‌تەوە. ئێستا شەڕەف بەندە بە كچێنیی و كاری زایەندیی (سێكسیی)، دوور لە نەریت و شەریعەتە ئایینییەكان. وێجا نێر ئەوەی بۆ ژن بە بێڕەوشتیی و شكاندنی یاسا دینییەكان سەیری دەكا، ئەوە بۆ ئەم، دەچنە پەراوێزی نەبوونەوە، كەچی ژن بەنێوی شەڕەفەوە دەكوژێ و بەردبارانی دەكات، بۆیە زۆرجار تەنیا شتێك دەفریای ئەم كچ/ ژنە داماوە بێ، لە یەكەم شەوی بوكێنییدا، ئەوە دڵۆپێك خوێنە، ((تەنیا ئەو پەڵە سوورانە گەواهی دانایی ئێمەن و بوركانەكان ڕامانناماڵن))، ل 153.

لە یەكێكی تر لە چیرۆكەكان، یادەوەریی ژنێك دەگێڕێتەوە، كە چۆن بەهۆی دەستدرێژیی نامەحرەمەوە، كە باوكی مێردەكەیەتی، لە ڕێگەی بێهۆشكردنەوە زگی ژنەكە پڕدەكات، هەڕەشەشی لێدەكرێت بە ناوزڕاندن و كوشتن. بۆیە دوایی وا بەباش دەزانێت بەهۆی ئەو خۆشەویستیی و وەفایەی بۆ پیاوەكەی هەبووە، پێی بڵێت و ئاگاداری بكاتەوە. هەرچەندە زۆرجار لەوە دەترسێت، كە باوەڕی پێ نەكات، چونكە: ((ئاخر ئەوساش هەر لەو ئابڕووچوونەی ئێستا دەترسام بەبێ تاوان دەیتوانی ئەوە بخاتە پاڵم))، ل 61، هەر كە پێی دەڵێت، ئیتر ئەوەی بیری لێكردبووەوە، كە پشتتێكردنی پیاوەكەی بوو و تاوانباركردنی بە بێابڕوو، كە گوایە درۆ دەكات، منداڵەكە لە كەسێكی ترە و خیانەتی لە هاوسەریەتیی كردووە، ئێستاش دەیەوێت پاكانە بۆخۆی بكات، چونكە ((پیاوان هەمیشە خۆیان لە ژنەكانیان بەڕاستتر دەزانن و ئەوەندەش ژن بەشەڕەفی خۆیان ناوزەد دەكەن، ئەوەندە كەسوكاریان نزیكترە لێیانەوە هەتا ئەو شەرەفە،….))، ل 58.

ڕاستییەكەشی ئەم ژنە هیچ تاوانێكی نییە و بێگوناهە، بەڵكو ئەوە ئاڵۆشی دڕندەیی نێرێكە، پیاوێك كە خیانەتی لە كوڕەكەی كردووە و ژنێكی بێگوناهیشی كردووه‌تە قوربانییی ئاڵۆشییەكەی. لەوەش زێتر، كە هەڕەشەی كوشتنیشی لێكردووە، كە ئەگەر ئەمە ئاشكرا بكات یان ئەم كارەی لەگەڵ نەكات، ئەوە ئابڕووی دەبات و دەیكوژێت، چونكە هەمیشە شەڕەف چەكی دەستی پیاو بووە، بۆ ناو زڕاندن و ڕیسواكردنی ژن: ((لەوەش زیاتر چەقۆیەكی گەورەی لێ دەردەهێنام و دەیگوت دەتكوژم و دوایی دەڵێم شتی خراپم لێ بینیوە و لەسەر لەشفرۆشی كوشتوومە))، ل 62.

ئەمە چارەنووسی ژنێك و دوان نییە، بەدەیان و سەتان ژن، تووشی وەها ناڕەوایی و دەستدرێژییكردنەسەر بوونەتەوە و دەبنەوە. دوایش بەنێوی شەڕەف و لەشفرۆشیی دەكوژرێن.

ئەم چیرۆكە گۆرانییەكی غەمگینە. گێڕانەوەی ناڕەوایییه‌كە، كە ڕەوەندەكانی بە چیرۆكەوە ژیاو، حەوسەڵەی گێڕانەوەیان نییە. نامە نەگەیشتووەكانی منداڵێك دەگێڕێتەوە، كە نامە بۆ خودا دەنێرێت تا باوكی بۆ بنێرێتەوە، كەچی نازانێت ئەو باوكەی ئەوی بەناو بانگ دەكرێ، باوكی ڕاستەقینەی نییە ((… نازانی باوكی ڕاستەقینە لەگەڵ ناوی خۆیدا زنجیرەی سێیەم وەردەگرێ))، ل 62. ئەفسووس هەموو نامەكانی منداڵێك لە نەگەیشتن كاڵ دەبنەوە، منداڵێك لەو ڕۆژەوە بۆ ئەو ڕۆژ، لە چاوەڕوانیی باوكێكدایە، كە هەمیشە خۆزگە بە ئاراییی خواستنیەتی لە ژیاندا. ئەمە یەكسان دەكرێت بە مەیل و خولیاكانی كچانیشمان، كە هەمیشە نامەكانیان ناگەنە جێ، كە شەڕەف هەزاران وێڵ و سەرگەردان دەكات. هەزارانیش نەشتەری شەڕەف خوێنیان دەڕژێنێ و خوێنیان دەچێتە گۆزە شكاوەكانەوە.
زۆرجار ئەم گۆرانییە هاوئاهەنگ دەبێت، لەگەڵ عەشقێكی ناكام. یانیش داوای دڵنیاییكردنەوە، لە دڵدار و نیازیەتی گۆرانیی خۆی بۆ بچڕێت و پێی بڵێ:
دڵنیام بكە،
چیی تر گەنمی تاڵە قژەكانم
رێژنەی ماچ تەڕیان ناكات
چونكە نیشتیمانی سەرابی رووت
خستمییە گەرووی پامیامێكەوە
پاكیزەییمی
كرد بە دەمامكی گوناه و
كچێنیمی كرد بە قەرەبرووت، ل 53.

بەڵێ نیشتیمانێك، كە مەیل و خەونی هەموو مرۆڤێكی وەك سەراب، وەك تەمێكی نەناسی زستانە، كە تەنیا هەڵدەكات، بەڵام هەرزوو لەباردەبرێن و هەم بێگەردیی هاژەی سولی بەرزی لێدەستێنن و هەمیش كچێنیی دەدزن و ئاور دەدەنە ڕووخساری فریشتە ئاسای. ئیتر نە ماچی خۆشەویستیی، نە هەستی مرۆڤدۆستیی نییە تا بیلاوێنێتەوە. هەموو ئەمانە لەگەڵ كچێنییدا مانا دەبەخشنە خێڵ و هەرزووش بێمانایی دەبەخشنە گوناهێك، كە بێگووناهییە.

6- ژن و پێگە سیاسییەكەی

دەسەڵاتی پاتریاكی، نەك بووە بە بنەمای سەرەكی خێڵ، بگرە ئەو دەسەڵاتە سیاسەت و جومگەكانیشی گرتووەتەوە. بە شێوەیەك كە ژنگەلێكیشی كردووه‌تە كەسێك كە خۆی، لە دەمولوتی پیاو هەڵبسوێت و لمووزی ماچ بكات. بەرگریی لە دەسەڵاتی پیاو بكات و بووه‌تە بەشێكی بچووكی خۆ لەلا گەورە، بەڵام بەكارهێنراو لەلایەن بەشێكی گەورەی سیاسیی چەوسێنەرەوەی ڕه‌گه‌زی ئەم.
لە چیرۆكی “ئەو نامانەی بەر لە مردن نەخوێنرانەوە”، كە پێكهاتووە لە( 6) شەش نامە، كە بۆ “دلارام” دەینێرێت.

دلارام لێرەدا دەكرێت هێما بێت بۆ هەموو ئەو پیاوانەی، كە لە دەسەڵات دان و هۆكارێكی هەرە سەرەكین لە چەوساندنەوەی ژناندا. هەڵبەت دلارام، كە خۆی بەشداریی ئەم دەسەڵاتەیە دەكرێت لە خەونی خودی چیرۆكنووسیش شتێكی تر نەبێت، كە زیاتر شیمانەی ئەوە دەكرێت چیرۆكنووس خەونی پێوە دەبینێت بە بوونی وەها كەسێك، كە وەڵامی پرسیارەكانی بداتەوە و دەخەمی سیاسەتێكی شەفافدایە، ئەوە وەك چیرۆكنووس دەڵێت ((چۆنە تا ئێستا بێدەنگن چۆن سیاسەت دەكەن؟))، ل 186.

دوای ئەوەی باس لە دەستەیەك دەكەن، كە دروست دەبن و هەموو شتێك بە میزی نێرینەیی خۆیان پیرۆز دەكەن، هەرچی جوانیی هەیە دەی شێوێنن و دزە دەكەنە ئەقڵی میرەكانی شار. دیارە ئەم دەستەیە لەسەر بنەمای دۆگما و چەقبەستوو خۆیان بەرز دەكەنەوە بۆ ئاستێك، كە هەمیشە ئەم ساوێرە وەك خۆشەویست لە ئاوی مەلكانەی ئەقڵی مرۆڤی بێ هزر و زۆرینەی خەڵكیدا بڵاو دەبێتەوە و گەرا دەكات.

هەر دوای ئەمە ئەم دەستەیە بێباكانە ڕگەزی بەرانبەر دەچەوسێننەوە و ئازاریان دەدەن و ((بێباكانە پێ دەنێن بە دڵی هاوڕه‌گه‌زەكانی خۆماندا))، ل 184، كار دەگاتە ئەوەی، كە تەنانەت ژنگەلێكیش، كە دوێنێ ناڕازییی و چالاك دەبینران، ئەوە ئەمیش بۆنی میزیان گرتووە و ملكەچی هەموو ئەو بنەما سیاسیی، ئایینیی و خێڵەكییانەن، كە بە هۆیانەوە هاوڕه‌گه‌زەكەیان دەچەوسێنرێتەوە، كەچی نەك بێدەنگن، بەڵكو ئەوەی زمانی بكاتەوە ئابڕووی دەبەن و تووشی مەینەتیی، گێرمە و كێشەی زۆری دەكەن.

بۆیە گەڕان بەدوای خۆدا و خۆ دیتنەوە، یان ملكەچنەبوون بۆ ساوێری چەكووشی دەسەڵاتێكی فاشیل، ئەوە یان دەبێت بچیتە ژێر باڵیان، یان ئەوەتا هەمووان دەنگت لێهەڵدەبڕن و بە نەشاز، دز و بێشەڕەف تاوانبارت دەكەن و ڕووت لێهەڵدەماڵن، چونكە گەلێك لە هاوڕه‌گه‌زەكانی بەر لافاوی میزی ئەم دەستەیە كەوتوون، ڕەنگ و دەنگیان بووە بە هی ئەمان و ئەمانیش بەهۆیانەوە هاوڕه‌گه‌زەكانیان پێ دەمكووت دەكەن.

ئەو دەسەڵاتە سیاسییەی، كە خشتەی كارەكانی ئەوە، ڕۆژێكی تێدا نەماوەتەوە بۆ پاكیی، جوانیی و خۆشەویستیی، چونكە تەواوی ڕۆژەكانی حەفتەیان بە ناشیرنییەكانی خۆیان پڕ كردوون و پڕیان دەكەنەوە، ئەوەتا ((شەموو: دڕینی سكی كچۆڵەیەك كە بە ناوی عەشقەوە لە خشتە براوە، یەكشەم: لە بەردەم ئێوارە هاتنی بێوەژنێكدا ڕشانەوەی گورگێكی برسی ئێوارەكەی ڕەش داگەڕاندبوو، دووشەم: دایكی شەهیدێك پەنجەرەكانی پاشگەزبوونەوەی بەڕوودا دەخرێتە سەرپشت، سێشەم: گێڕانەوەی چیرۆكی نیفاق و داستانیكاره‌كته‌ریەتیی دەستكرد بۆ ڕیزی كەنیزك، چوارشم: چەند تێكۆشەرێكی مۆدێرن لەسەر ژمارەی مەعشووقەكانیان بەشەڕ دێن، لە یەكەم پێنجشەمی سەرەتاییتانەوە هەتا دوا پێنجشەمی ئەم وشەیە كاره‌كته‌رێكی دۆڕاوتان قیڕەی هەموو بۆقە بەزیوەكانتانی لەگەڵدا تاقی كردمەوە هەتا گەنجیەتیی سەربڕاوم دابەش بكات بەسەر سمكۆڵانی ئەسپەكانی عەشیرەتاندا))، ل 186.

بۆیە پرسیاری كاره‌كته‌ر، پرسیاری ژنگەلێكە، تەواوی ناڕەوایییەكان، كە دەرهەق ژن كراون، ئەوە دەرهەقی كاره‌كته‌ریش كراون و ڕووحی مرۆڤانەكەی ئەمیان ئازارداوە. بۆیە بە چاوێك، كە پەرۆشییەكی گەورە دەبینرێت لە گلێنەكانیدا، دەپرسێت و بە تەوسەوە یێژێ: كام ڕۆژتان ماوەتەوە، كە خشتەی كارەكانتانی لێدابنێن، چونكە ئەوەتا هەموو ڕۆژەكانتان بە چەوساندنەوە، كوشتن، لەچاڵنان، بێوەژنكردن و تازیەباركردن، پڕكردووه‌تەوە.

هەر ئەمەیشە، كە وا دەكات كاره‌كته‌ر حەز بە گەورەبوونی “دلارام” نەكات و هەر بە بچووكی بمابایەوە لای جوانتر دەبوو، چونكە چی پیاو هەیە، ئەوە ڕۆژێك لە ڕۆژان منداڵێكی بێگەرد بووە، كەچی گەورەبوون ئەمی كردووە بە پیاوێكی ترسناك و چەوسێنەرەوە، ((چەندم پێ خۆش دەبوو منداڵێكی منداڵ بوویتایە، نەك منداڵێكی گەورە، چەند لە گەورەبوونت دەترسم. چونكە دەزانم ئەو جۆرە منداڵییە دەتكات بە گەورەیەكی ترسناك))، ل 186.

دوو تێڕوانینمان لەمەڕ دلارام خستنە ڕوو، تێڕوانینی سێیەممان لەمەی سەرەوە هەڵدەهێنجین، كە ئاوڕ لەو فەرهەنگە باوە كۆنەی نێو كۆمەڵگەی كوردیی دەداتەوە، كە سەبارەت بە لەدایكبوونی منداڵی كوڕ هەیانە، كە هەمیشە وەك پیرۆزیییەك سەیر دەكرێت. كەچی بۆ كچ پێچەوانە دەبێتەوە، كە كچ مایەی شوم و نەگریسییە. بۆیە هەر ئەو منداڵە كوڕە، كە لەنێو فەرهەنگێكی باوك سالاردا چاو دەكاتەوە، ئەوە كاریگەریی ژینگە و خێزانەكە بەسەریەوە گەشە دەكات. دواییش خۆی دەبێتە پیاوێك، كە دەیەوێت نەك چارەنووسی خۆی، بەڵكو هی ژنیش دیاری بكات. لێرەوە چیرۆكنووس ترسی ئا لەم گەورەبوونەیە هەیە و ناكرێت نەرێیانەش لەم گەورەبوونە سامناكە، ترس هێن، بۆ بەشەكەی تری ژیان و ژین نەهێنێت، كە ژنە.

7- ڕەنگدانەوەی ستەمكردن لە ژن

شكۆ هەمیشە پیاو لە خۆی مارە بڕیوە. بۆیە لەو كاتەوەی شكۆ لە ڕه‌گه‌زی بەرانبەر دەستێندرێت و پێی نادرێت، ئەوە خودی ئەم ڕه‌گه‌زە كە ژنە، مەحكوم بە كۆیلەیی و مەحكوم بە تاوانی بوون دەكرێت. هەر ئەم ژنە مەحكومكراوەیە، كە لە جیاتی ئەوەی باوەشی پێدا بكرێت و شكۆمەندیی و میهرەبانییە سروشتییەكەی لەبەرچاو بگیرێت، ئەوە خراوەتە ژێر باری قورس، ئەشكەنجە، ئازار و قامچی پیاو.

هەڵبەتە ستەمكردن هەر تەنێ نەبەستراوەتەوە بە سووچی ماڵەوە، زیندانییكردن و لێستاندنەوەی گەلێك لە مافەكانی ژیانی مرۆڤ/ ژن. بەڵكو ستەمكردنی پیاو لە ژن، ئەمڕۆ زەقتر بووه‌تەوە، كە چووه‌تە لایەنی لەشی ژنەوە و ئەم ستەم و زووڵمكردنە لەسەر ژن لە لەشە و خۆدامركاندنەوەی پیاویش بۆ ئەندامەكانی لەشی ژن دەگەڕێتەوە، كە پیاو وەك چێژ و خۆدامركاندنەوەی ئارەزووی زایەندیی، خۆی لە ژن نێزیك دەكاتەوە، بەڵام بە جیاوازتر لە ژیانی بەری. كە هەوڵدەدات لەوێوە ئارەزووە زایەندییەكەی خۆی دابمركێنێتەوە و لەگەڵیدا ڕابوێرێت و كات بەسەر ببات. تەنانەت بۆ مەیل و تێركردنی ئارەزووەكانی و كات بەسەربردن، ئەوە كار گەیشتووه‌تە فریودانی ژنی هاوسەردار، یان دوای هاوسەرگریی كردن، لەپێوەندیی بەستندایە لەگەڵ ژنانی تر. ئەمەش بۆ ژنەكەی خۆی بەشیاوی نازانێت. تەنانەت ژن وەك هەڵوێستوەرگرتنیشی لەبەردەم وەها كارێكدا، كە مێردەكەی دەیكات. ((پیاوێك لە بازاڕی گەوادەكاندا لە قوژبنی تاریكییەوە، فریوی ژنی هاوسەرداری دەدا بۆ خیانەتی هاوسەری))، ل 8.

هەموو ئەمەیش ستەمكردنە لە ژن، بۆیە ئەمڕۆ چەوساندنەوەی ژن لە لەشیدا وێنا بووه‌تەوە و زێتر دەیچەوسێنێتەوە. ئەمڕۆ لەوەی كە پیاو بە سۆز نیشان بدرێت، ئەوە هەر ژن دووچاری دەبێتەوە و كەم سەیركردنیشی لەم ڕوانگە كۆنەی پیاوەوە بۆ ماوەتەوە كە ژن سۆزدارترە.

هەڵبەتە بۆ ئەمەش هەمیشە پیاو دەمامكی پۆشیوە و ڕووی ڕاستەقینەی خۆی هەرگیز وەك ئەوەی، كە هەیە پێشان نەداوە. بۆیە هەمیشە ژن لەم تاوان ئەنجامدانەی پیاودا، قوربانی بێگەردیی و بێگوناهیی خۆی بووە، بۆیە ئەم ئاڵۆشییەی پیاو هەیەتی، بووه‌تە هۆكارێكی هەرە سامناك لە كولتووری كوردییدا، ناپاكی كردنی پیاو، لەوێوە دزە دەكاتە نێو بێگەردییەك كە خودی دەسەڵاتی پاتریاكی ڕێگر بووە لە تێكەڵبوونی ڕه‌گه‌زیی، كە وایكردووە متمانە بە هەموو ڕاستییەكی درۆ بكات و وشیارییەكی كەمتریشی هەبێت لە ڕه‌گه‌زەكەیتر.

سەرەڕای ئەمە نەبوونی ڕۆشنبیرییەكی خێزانداریی و زایەندیی. ئەوەی دەشمێنێتەوە لەو سەرەڕۆیییەی كە پیاو دەیكات، شێواندن و نواندنی بێوەفایییەكە، كە ژنانمان مینا كوڵوكەی تەرزە لێدراو، تەمەنیان هەمیشە لە ئەفسانەكانی پرۆمیسۆس و داستانی” ئۆدێسە و ئێلیادە”ی هۆمیرۆسەوە، بۆ پێوە لكاندنەوەی تاوانێكی تر لە گێژاوێكدایە، كە تێیدا ژن وەك هۆكاری هەموو شوومی و شەڕێك نیشان دەدات. بۆیە ڕازیبوون بەشی ئەوە بەوەندەی كە هەیە و پێی ڕەوا بیندراوە، ئیتر دەبێ بڵێت: ((ئێمەی قەیرە كچانی قەدەر، هەردەم ئەفسانەی فرمێسك بە گوڵەكانی ماچ دەسپێرین))، ل 52.

بۆیە گۆكردنی “قەیرە” لە دەمی كارەكتەر، دەرەنجامی ڕەشبینییەكی ناكۆتا، بۆننەكردن و شیمانەنەكردنی هەڵوێستێكی مرۆڤییانەیە لە پیاوێك، كە هەمیشە سەنگی خۆی بۆ كەمسەیركردنی ژن و چاوتێبڕینی وەك چێژ و دامركاندنەوەی ئارەزوو، شكاندووه‌تەوە. ((لەگەڵ ئەوەی ژیان بەبێ ژن نابێت، بەڵام ژیانێكی سەرفراز و ماناداریش لەگەڵ ژنێك جێگای باس نابێت كە تا ئەو ڕادەیە بچووك و سووككراوە))(2)، بۆیە ڕێزگرتنی ژن، لەلای پیاوەوە ئاماژەكردنێك دەبێ، بۆ خۆشویستنی ژن و خۆشویستنی ژیان. ژیانێك كە هەر لە سەردەمە كۆنینەكانەوە بووژانەوەی خاك و زیندووبوونەوە و چرۆكردنی سروشت، وایكردووە بە دایك بچوێنرێت. لەم دیتگەیەوە مانایەكی قووڵ هەڵدەمژین كە: بوونی سروشتی دایك، بوونی بنەڕەتی سروشت و ژیانە، چونكە خودی دایك (ژن) ئەم بوونە موفەڕك و پیرۆز دەكات.

8- ماسكی پیاو هۆكاری فەرهەنگی داخراوە؟

ا- چیرۆكی “كچە ئازادەكە”

فەرهەنگی داخراو، هەمیشە سەر بە ژوورە بێدەنگەكان و كۆڵانە بێ جمەكاندا دەكات. فەراهەمی كەشێكە، كە هەمیشە چاوی ئەم، چاوی گشت تاكەكانە. دەبێت لە چاوی ئەمەوە خەڵك سەیری خۆی و دەوروبەری خۆی بكات، چونكە هەمیشە باوك و دایك {دایكی دروستكراوی دەسەڵاتی پاتریاكی}، بە گوێچكەی تاك بەتاكدا دەچرپێنن، وەك ئەوەی ئەحلام مەنسوور دەڵێت: ((هەمیشە دایكم پێم دەڵێ وەكو خەڵكی رەفتار بكەم))(3)، لە وەها دۆخێكیشدا ژن/ كچ، هەمیشە بەهۆی ئەو نەریتە ڕیشە داكوتاو و دەقگرتووە، دەكرێت بە كۆیلە و قووربانی سەرەكیش هەر خۆی/ ژن دەبێت.

بۆیە لە چیرۆكی “كچە ئازادەكە”، كە كچێكی ڕۆژهەڵاتییە و لە ڕۆژهەڵاتی نەریتیی ژیاوە، لەم چیرۆكەدا كاره‌كته‌ر داوای یاخیبوون دەكات. یەكسانیی و ژن دەكاتە لەرە و لە بێدەنگیدا نەوای دەنگێكی یاخیی و خودێك دەبیسترێت. جاڕ دەدات و هاوارێك، كە ماسوولكەكان وێك دێنێتەوە.
بەڵام ئەم كاره‌كته‌رە نەك هەر لەلای پیاوانەوە، بەڵكو لە لایەن خودی ژنان خۆیانەوە، دەدرێتە بەر نەشتەر و پلار، چونكە ئەم، ڕچەی نەریتی شكاندووە و لە یاسای خێڵ هەڵقریوەتەوە، بۆیە ((لە ڕۆژێكی ژناندا كۆمەڵێك لە ژنان بە ژنێكی ناعادەتی ناوزەدیان كرد و تاوانی دابونەریت شكاندنیان دایە پاڵی گوایە ئەو یەكسانییەی ئەو داوای دەكات بۆ ئەوان زۆرە))، ل 160.
ئەم كچە، دژی كۆنپەرست، مرۆڤكوژ و تەسكبینەكانە، نزا و هاواری، لە گەواڵەیەكی سەركەشانەدا دەبن و ئاوێزانی هەستێكی مرۆڤدۆستانە دەبن، كە هەمیشە پەنجەی هێواشییەك و نەرمونییانییەكی خوداژنانە، لەسەر ژێكان سەمایانە و سەر لە ماڵی یەكسانیی هەڵدەسوون.

بەڵام ((بەبەهانەی ئەوەی گوایە چەندین ساڵ پێش گەلەكەی خۆی كەوتووە و لەگەڵ ڕەوتی پێشكەوتنی مێژووی نەتەوەكەیدا ناڕوات، هاوار دەكات دەست دەخرێتە گەرووی، سەربەرز دەكاتەوە دەدرێت بەسەریدا، هەنگاو دەنێت قاچی دەكرێت بە داوادا. بەر نەفرەتی مینبەرەكانی دەخەن. گوایە ئەو پێشكەوتنەی ئەو لە نەتەوە رۆئاوایە كافرەكانەوە وەرگیراوە))، ل161.
فەرهەنگی داخراو، بە ڕووی هەموو شتێكی نوێ، دەنگێكی ئازاددا هەڵدەشاخێت و ڕووبەڕووی دەبێتەوە. هەرگیز نابێتە لەنگەر بۆ هەرسكردنی نوێ. فەرهەنگی خێڵ، هەرگیز خوازیاری ئاشنایەتییی و تێكەڵبوونی لەگەڵ فەرهەنگێكی تر نییە. بۆیە هەر دەنگێكی لەخۆی جیاواز دەداتە بەر نەشتەر. هەر كەسێكی لەخۆشی، كە بانگ بۆ یەكسانیی و ئازادیی بدات، تاوانباری دەكات و بە هەڵگەڕاوە، لەدین دەرچوو، ناوی دەبات، كە هۆگر بە پێشكەوتنی نەتەوە ڕۆژاوایییە كافرەكان بووە.

دواجار كاره‌كته‌ر، ڕووكردنە دەرەوە هەڵدەبژێرێت، لەو فەرهەنگە دەربازی نابێت، بەڵكو لەو فەرهەنگە هەڵدێت، كە یەكسانیی و پێشكەوتن ناخوازێت. هەنگاوەكان لە وڵاتێكدا دەیگیرسێننەوە، كە گوایە تێیدا پێی دەوترێت ((هەموو بۆچوونەكانت پەسندن. وڵاتی ئەو یەكسانی و ئازادییە كە باسی دەكەیت، فەرموو ئەوە دیمەنی شیرینی دەریا كە هەمیشە بە ئاواتییەوەیت. دەبرێتە سەر دەریا و مەلەوانگەیەكی تێكەڵاو، وەكو هێشووە ترێ پیاوان و ژنانی ڕووتی بەیەكسانی لێ هەڵنیشتووە))، ل 161.

گرفتی سەرەكیی لەم چیرۆكە و لە گەنجانماندا ئەوەیە، كە لەجیاتی بەڕه‌نگاریی: هەڵهاتن و ڕووكردنە دەرەوە هەڵدەبژێرن، ئەمەش پێوەندیی بە ڕووحێكی تەنبەڵ و ترسەنۆكەوە هەیە، چونكە مرۆڤ دەبێت بە خواستێكی بەهێز سەنگەر بگرێت و ئەحلام ئاسا بیر لە ناوزڕاندن و ژیانێكی ڕازاوە نەكاتەوە. كوا ڕچەشكاندن، بێبەهاییكردنی بەهاكان و شەڕی كۆنخوازیی، ڕووحی مرۆڤی هەڵاتوو، له‌ كاتێكدا، كە هەمیشە لە ڕاكردندایە. مرۆڤی هەڵاتوو بەدوای هیچەوە نییە، نە خەونی هەیە، نە بە خۆی دەگات وەك ناسین. هەڵاتوو دەبێت تا پەسڵان دەست بە سەریەوە بگرێت. له‌ ده‌مێكدا زەمینە بۆ وێرانكاریی لە وڵاتدایە. لە هەر وڵاتێك زێتر، ئەم زەمینەیە لێرە سازاوە و دەبینرێت.

كاره‌كته‌ر لەوێش هەم دیسان، كە گوایە بەهەشتە و ئازادیی و ماف هەیە، بەڵام هەر زوو دەبێتە مایەی پێكەنین و گاڵتەپێكردنی ئەو ژن و پیاوانەی لە ئاوی دەریادان، كاتێك شەرم دایدەگرێت، چونكە ئەو لە فەرهەنگێكی كراوەدا نەهاتووه‌تە ئەو وڵاتەوە، بۆیە ((ناچار دەبێت، لەجیاتیی مایو (سترێج) و تیشێرتێك لەبەر دەكات بۆ ناو مەلەوانگە))، ل 161، جارێكی تر هەندەی دیكە شەرم دایدەگرێت و كاتێكیش لە ئاوەكەدایە نزیك بە خنكان دەبێت. ئیتر ئەم خنكانەش دەبێتە خنكانی ڕاستەقینە، دەرەنجامی ئەمەش هەر ئەو پێكەنینە و گاڵتەپێهاتنەی هاوەڵە نوێیەكانی بوو، كە گوێبیستی ئەوە دەبێت پێی دەڵێن ((ئەم دواكەوتووە داوای یەكسانی دەكات، كە خۆی لەناو یەكسانیدا جێگەی نابێتەوە؟)) ل 162، ئەمەش كاتێك قووڵتر دەبێتەوە، كە زۆر ڕه‌گه‌ز پەرستانە دەڵێن: ((بابە ئەمانە بەسەد ساڵی تر ناگەن بەشارەستانیەتی ئێمە، هەتا دوێنێ بەشاخەوە بوون)) ل162.
ئەورووپایییەكان بۆ ئەوەی ئازاد بژن، هەڵنەهاتن، بەڵكو لەو زەمینەیەی بۆ گۆڕانكاریی دەبینرا، یاخی بوون و بەڕه‌نگاریییان نواند. بەڵێ، شەڕی ئایندە بە هەڵهاتن/هەڵهاتووان ناكرێت.
دوای ئەمە كاره‌كته‌ر، لەگەڵ دوو هاوڕێ، ڕوو دەكەنە كافتریایەك، كە لەوێ یەكترناسین لەگەڵ كۆمەڵێك كەس دەكەن، كە بە یاخی و ئازاد ناسراون. دوای ئەمە یەكێكیان جگەرەیەكی پێشكێش دەكات، بەڵام ئەم سوپاسی دەكات، چونكە جگەرە ناكێشێت و سروشتی ئەوە. دوای ئەوە خزمەتگوزارەكە فەرموویان لێدەكات، كە ((هەریەكەیان داوای بیرەیەكی كرد و ئەویش داوای شەربەتێكی پرتەقاڵی كرد))، ل 162، بۆیە ئەمان ئەم هەڵوێستەی ئەو بە نەشیاو دەزانن و پێی دەڵێن: كە تۆ كەسێكی ڕۆشنبیر بیت و شەرمە هەر لەگەڵ شەربەتدا بیت. چیرۆكنووس لەم وێنەیەدا وێنەی ئەو جۆرە ڕۆشنبیرانەی ئەوێشمان بۆ دەكێشێت، كە جۆرە ڕۆشنبیرەكانی ئەوێش، مەرج نییە هەموویان كەسانی تێگەیشتوو و مرۆڤدۆست بن، بەڵكو كاتێ كارەكتەر هەر كە داوای شەربەت دەكات، ئەوان وەك جێنێویان پێدرابێت، دەتەقنەوە، كە بۆچی داوای شەراب ناكات.

ئا هەر لەوێ كە سەر بەرز دەكاتەوە، چاوی دەنیشێتە سەر ژنێكی باڵاپۆشی چارشێو بەسەر، كە بەرانبەری دانیشتووە و تاوناتاوێك، چەمكی پەچەی لادەدات و پێكەكەی هەڵدەدات. بۆیە سەری سووڕ دەمێنێت و لەبەر خۆیەوە دەڵێت ((ئای خۆ لای ئێمە تەنیا باسی ئەم دیمەنەش بكەین بە چاوی خۆت بینیوتە، بڕیاری كوشتنت دەدرێ، سەیرە من داوای ئازادی بۆ ئەو دەكەم، كەچی ئەو لە من ئازادتر و ئازاتریشە))، ل 163.

دوای ئەم گفتوگۆیە، بابەتێكی تر قسه‌ی ده‌رباره‌ دەكرێت، ئەمیش خۆشەویستییە، كە هەریەكەیان باسی ژیانی خۆشەویستیی و پێوەندیی خۆیان دەگەڵ دڵدارەكانیان دەكەن. كاتێكیش ڕووی دەمیان دەكەنە كاره‌كته‌رەكە ((ئەی تۆ باسی چی خۆتمان بۆ دەكەیت، باسی خۆشەویستییە ڕاستەقینەكان، یان كاتییەكان؟))، 163. بەڵام ئەوە دەیورووژێنێت و دەڵێت: لە فەرهەنگی ڕۆژهەڵاتدا، ڕاستەقینە قەدەغەیە، چجای ئەوەی كاتییەكان.

ڕاستییەكانیش سنگت دەكەنە نیشانەی گوللە. ئەوە كاتیی هەر مەپرسە، لە پێواردایە، تاوانێكە مایە بە لێخۆشبوون نییە، تا من ئەزموونی بكەم. بۆیە پیاوێكی دانیشتووی نێو گفتوگۆكە، لە هەموویان پیرتر، پێی دەڵێت ((بۆ كچم تۆش وەكو هەموو مرۆڤێكی تر مرۆڤ نیت))، ل 163، بۆیە بە چاوی پڕ ئەسرین و دنیایەك پەرۆشیی و غەمەوە، پێی دەڵێت: ((بەڵێ مرۆڤم… مرۆڤێكی لێوانلێو لە نەخێرەكانی ڕۆهەڵات، مرۆڤێكم ڕەهەندی ڕوانینەكانم پڕ كراوە لە ڕشانەوەی كەسانێك كە لە دێرزەمانەوە تاوانباری مێژووی مرۆڤن))، ل 164.

ڕۆژهەڵاتێك هەمیشە دەنگ و ڕەنگی ژنانی، لەپشت پیاوەوە دەبیسترێت و دەبینرێت. ژن لە زمانی خۆیەوە نا، بەڵكو لە زمانی ڕه‌گه‌زی نێر/پیاوەوە گوزارشتی لێكراوە و وێناكراوە، كە دەبێت چی بكات و چۆنیش بیكات، ئەمە هەر پیاو بڕیاردەدات و داردەستەكە هەر لە دەستی ئەمدایە. ئەو ئەمەی، كە شكۆی پیاوی پێناس دەكرێت.

ب- چیرۆكی ژنەكانی ژەنەڕاڵ

چیرۆكی ژەنەڕاڵ، چیرۆكێكە كار لەسەر ڕووهەڵماڵینی دەمامكی پیاوێك دەكات، كە چۆن بۆ ئارەزووەكانی فریوی كچێك دەدات، باسی خۆشویستن، عەشق و بەدڵسووتانی خۆی، بۆ كچە دەكات. ژەنەڕاڵێك، كە كۆشكە سپیەكەی، لە ژنگەلێك بۆ ئارەزووەكانی، كە وەها سەیری ژن دەكات، كە ژن جگە بۆ ئارەزووە زایەندییەكەی و كات بەسەر بردن هیچی تر نییە، پڕ كردووە. ((كانی هەر یەك جار خۆشە ئاوی لێ بخۆیتەوە… بەڵام من وەكو وتوویانە” كانیێك ئاوت لێخواردەوە بەردی تێ مەگرە” بەوەفا دەبم بەرامبەریان و لە ساختمانەكەدا كاریان بۆ دابین دەكەم، بەردیان تێ ناگرم))، ل 133. ڕۆژانێك ئەم دەنگە ((چەندین جار بەسرپەی خۆشەویستی و بە ئاكام گەیشتن و دڵسۆزی دڵ و دەروونی ئەمی پڕ كردبوو ئەو دەنگە دلێرە لە بێ هەڵوێستیی مرۆڤەكاندا باسی جورئەتی دەكرد و لە خیانەتدا باسی پاكی دەكرد))، ل133.
بەڵام، كە وەك پێشتر هەرزوو بێ چاوەڕوانیی كردن بۆ دیداری، دەكرایە ژوورەوە. ئەوە ئێستا ئەم دەرگەی بەڕوودا داخراوە. ئیتر ژەنەڕاڵ بەكامی دڵی خۆی گەیشتووە و ئارەزووی لێ شكاوە. هەرگیز ئەو ژەنەڕاڵە نییە، كە پێشتر ((چەندین خۆشم ئەوێی بەگوێی مندا داوە))، ل 134. بۆیە گومانی ئەوە دەكات، كە ڕه‌نگە ئەو دەنگەی لە ژوورەوه‌ دێت ئەم نەبێت ((ئەگەر ئەو بوایە ئێستا هەر بەزانینی كە من لێرەم خێرا دەیكردمە ژوورەوە و قسەی خۆم لەگەڵ دەكرد… یا هیچ نەبێ كە دەیزانی من گوێم لێیە هەرگیز وا توندوتیژ خۆی پێشان نەدەدا، هەر بەو ناسكی جارام دەجووڵایەوە))، ل134، ئیتر مەیلی مریشكێكی تر دەكات.

ئەم ژەنەڕاڵە ببووە نموونەیی و ژەنەڕاڵێك دلێر و مرڤدۆست، بەشێوەیەك كە ((لە هەموو كەس بێگەردتر بێت مرۆڤتر بێت بەڕەوشتتر و بە هەڵوێستتر و ئاشتیخوازتر بێت))، ل 134، كە خۆشەویستییەكەی وایلێكردبوو، كە خودی خۆیشی نەبینێت تەنیا و تەنیا ئەو ببینێت. خۆشەویستییەك، كە وەها بەرپەرچی هەر قسە و قسەڵۆكێكیشی دەدایەوە، كە دەربارەی ئەو/ژەنەڕاڵ، دەكران، ئەم نمایشەش درێژە دەكێشێت تا ئەو ڕۆژەی، لە دەستبازیی و گەرموگوڕیی ماچدا، ژەنەڕاڵ دەیداتە بەر زللە، نە یەكیان و نە دووان.

سەرەتا واهەست دەكات زللەی خۆشەویستییە و گاڵتەی دەگەڵ دەكات، بەڵام تا ئازاری لێهەڵدەستێنێت و تەنانەت بەر دەم و چاویشی دەكێشێت، هەر ئەمە نا بەڵكو چی وشەی ناشیرینیش هەیە پێی دەڵێت: ((هیچ و پووچ، بێنامووس، سۆزانی))، ل 135.
كە تا ئەو كات هیچ كەسێك، وەها وشەیەكی پێ نەگووتووە. لەپڕ هەموو شتەكان ئاوەژوو دەبنەوە و وێنەی ڕاستی خۆ وەردەگرنەوە. ژەنەڕاڵیش، لە پیاوێكی خۆویست، چەوسێنەر و مێشك پووچ، تای تەرازوویەك داگیر ناكات. بەڵێ وشەگەلی وەك: هیچ و پووچ، بێنامووس و سۆزانیی، ئەم وشانەن، كە لە بازاڕی دەمقەرەباڵغییی پیاودا، ئەمڕۆ بۆ ناشیرینكردن، ناوزڕاندن و كەمسەیركردنی ژن، ئاووسن بە ڕۆژانە هەزاران جار بیستنەوەیان، كە پیاو وەك پاكانەیەك بۆ خودی خۆی و چەكی بەرگریییە دینیی، سیاسیی، ئابووریی و مرۆڤبوونە شكۆمەندەكەی، خۆی پێ دەكڕێتەوە. ژنیش هەڵدەداتە دۆزەخێك، كە هەر پیاو دروستی كردووە.

بۆیە هەر دوای هەڵمژینی جوانیی و پەژمووردەكردنی خونچەی، دوای تێربوون و وەڕسبوون لێی، دوای سووكایەتیی پێكردن و جنێو پێدان، نەك هەر خێرا دەری دەكاتە دەرەوە، بەڵكو هەڕەشەشی لێدەكات ((خێرا بڕۆ دەرێ با بەفیشەكێ كاسەی سەرت لێ نەكەمەوە))، ل 135.
ئایە كەسێك شەڕ و فیشەك، چەك و سووكتەماشاكردنی ژن گەورەی كردبێت، لە مانای خۆشەویستی و عەشق دەگات؟!
((ژن بوو بەوەی لە پیاو بدات))، ل135. كەی گوێ لە دەنگی ناوەوەی دەگرێت؟! كەی كەی. ئیتر ئەم ژەنەڕاڵە، ژەنەڕاڵی شەڕە دۆڕاوەكانە، ئەو شەڕانەی مێژووێكی بۆ ناسكردنی مرۆڤبوون بە مرۆڤی نەبەخشیووە.
چونكە ژەنەڕاڵ لە كڵپە و بڵێسەی ئەوین ناگات. تێگەیشتنی نییە لە مستەكۆڵە و زللە خۆشەویستییەكانی دڵبەر. تەنیا دامركاندنەوەی دەوێت و تێربوون.

بۆیە كچە/ كاره‌كته‌ر، پێی دەڵیت: ((جەنەڕاڵ تۆ بەردەوام خۆت بەبراوە دەزانیت، بەڵام دەبێ ڕۆژێ ئەوەت تێ بگەینم كە تۆ براوەی شەڕێكی دۆڕاویت))، ل 136، ئەوەی تۆ شەڕی بۆ دەكەیت، ئەوەی بۆی ژیاویت، ئەوەی خۆتت پێی ناسكردووە، ئەوە ڕۆژێك ئەوەت پێشان دەدەم، كە چەندە مایەی پێكەنین و گاڵتەجاڕی دەم گەمەیەك بوویت، كە هەر لە زووەوە بە وەدەرنانی تۆ ئاشنا بووە. چونكە ((لە شەڕەكاندا فرمێسكی ژن و خوێنی پیاو هیچ بەها و نرخێكی نییە))، ل 136. ئەمە دەبێتە ڕووبەڕووبوونەوەیەك لەسەر بوون و ماف. بوون و خودێكی ڕه‌سه‌ن، چونكە پیاو وەچەی دوای شەڕە دۆڕاوەكانە. لە تۆڵەی دۆڕان بەدرێژایی مێژوو، دەیەوێت كێماسییەكانی خۆی بە ژن پڕ بكاتەوە و شوورەیییەكانی بەژن بسپێرێت.

ئەمەش كاتێك بۆ ژەنەڕاڵ دەردەكەوێت و ئاشكرا دەبێت ((كە هەستت بەوە كرد فرمێسكی ئێمە بەرامبەر خوێنی ئێوەیە ئەوكات دەزانیت براوەیەكی دۆڕاویت))، ل 136، ژەنەڕاڵ شەڕ وایكردووە هەرگیز تۆ خۆت نەناسیت. شەڕی تۆ لەپێناو بێبەهاكانە و شەڕكردنە لەپێناو هیچ. بۆیە شتێك دەستەبەرت كردبێت، خۆشاردنەوە و نیشاننەدانی ڕووی ڕاستەقینەتە. نیشاننەدانی ڕووی ڕاستەقینەش، لە دۆڕان و نشووستییەكانەوە فێر بوویت، كە هەمیشە دۆڕاو سوود لە متمانە وەردەگرێت و لە مامەڵەی باش و خۆشەویستی ناگات. بۆیە هەمیشە ترسنۆكانە لەپشتەوەڕا هێرش دەبات.

دەركەوتەی چیرۆكەكە:

ژەنەڕاڵ، یەكسانە بە پیاوانێك دوای شەڕێكی دۆڕاو. شەڕیش پاشماوەكەی كەسانێكی نەخۆشە.
كچە هەڵخەڵەتێنراوەكە، یەكسانە بە كچانی وڵات، كە بوونەتە قووربانییی نەخۆشیی پیاوانێك، كه‌ شەڕ لە هەموو بەها ڕەوشتییە مرۆڤییەكان دایماڵیوون.

وێنەی ژن، لە تێگەیشتنە تەسكبین و كوێرانەكەی ژەنەڕاڵەوە:

دوای تێربوونی ژەنەڕاڵ و دەركەوتنی ڕووی ڕاستەقینەی بۆ كچەكە، كە بۆی دەردەكەوێت ژەنەڕاڵ تەنیا بۆ كاتبەسەربردن و ڕابواردن دەگەڵیدا بووە، هەرگیزاو هەرگیز وەك مرۆڤیش سەیری نەكردووە، تەنانەت وەك (مریشك) چاو دە ژن دەبڕێت و سەیری كچەی كردووە ((ئەمەش هەر پاشماوەی خۆمە بیگەیەنن بە تەویلەكان، خۆتان دەزانن ئەمساڵ هەموو كەڵەشێرەكانم پاش ئەوەی لە شەڕەكەڵەشێردا دەدۆڕان خەساند و مریشكەكانیش نیوەیان بەدەردی دڵەوە مردار بوونەوە و ئەوانی تریش لەبەر ئەوەی لە كڕ كەوتن یاخی بووبوون سەرم بڕین، بۆیە ئێستا ئەو تەویلانەم بۆ ئێوەمانانە هەتا لەسەر ئەو هێلكە ماوانە بنیشن و هەڵیان بهێنن))، ل 137.

تێگەیشتنی ژەنەڕاڵ وایە، كە دەبێت ژن لە كونجی ماڵەوەدا بێت. كار بكات و خزمەت پێشكێش بە پیاو بكات، ئەو پیاوەی وەك كەڵەشێر، لەگەڵ چەندین ژنە و خۆی تێر دەكات و ڕادەبوێرێت. له‌ ڕوانگه‌ی ژه‌نه‌ڕاڵ/ كۆمه‌ڵگه‌ی كوردیی ئەركی ژن ئەوەیە، كە ئارەزووی ژەنەڕاڵ/پیاو تێر بكات. ئەمە هەر وەك كەڵەشێر، كە لەدەوری چەندین مریشك هەڵدەسووڕێت.
ئەمە بەدیوێكی تر، ژەنەڕاڵ ماف بەخۆی دەدات، هەر وەك كەڵەشێر دەگەڵ ژندا بێت، چونكە لە كۆمەڵگەی ڕۆژهەڵاتی ئیسلامییدا، پیاو بۆی هەیە تا چوار ژن بێنێت و چێژیان لێببینێت.

لە لایەكی تریشەوە، ژەنەڕاڵ هەر تەنیا ئەو ژنانەی بۆ تێركردنی غەریزە زایەندییەكەی نییە، بەڵكو دەیەوێت لە رووی ئابووریشەوە سوود لە ژن ببینێت ((دەمەوێ سوود لە ئێوە وەرگرم بۆ ئابووری وڵات))، ل137.

ج- وەرە پێكەوە سەما بكەین

ئەم چیرۆكە، گێڕانەوەی پێوەندییی خۆشەویستیی ژنێكە لەگەڵ پیاوێك. سەرەتای دەستپێكردنی گێڕانەوەش لە فێستیڤاڵی گوڵ و خۆشەویستیدایە. كاتێك ژنێكی پرچ سپی، سەروو پەنجا ساڵ، لێیدەپرسێت شێوەت نامۆ نییە. ئەم ژنە خوشكی ئازادە، بەنێوی بەهێ و چاوی بە مینا دەكەوێت. ئەمە دوای لێكدابڕانی سی ساڵی مینا لە ئازاد. دوای گفتوگۆ، بە فلاشباك باسی منداڵیی، زانستگە و خۆشویستنی مینا و ئازاد دەكرێت. دوایی كەسیەتی ئازاد وەك پیاوێك، كە مینا كۆرانە و شێتانە بە دڵ و گیان ئازادی خۆش دەویست، دەردەكەوێ.

وەك لە دوایی كە مینا ئیمێلێكی بۆ دەنێرێت و بە ناوێكی خوازراو قسەی لەگەڵ دەكات، ئەوە ئەم پیاوە كە دوای سی ساڵ لێكجوودابوونەوە و ژیان بردنەسەر لە دەرەوەی وڵات، ئەوە هێشتا ئەو دەمامكەی لە ڕوو لانەداوە. پیاوێكە ئازاد و پێشكەوتوو خۆی نیشاندەدات، بەڵام لە ڕاستیدا، پیاوێكە وابەستە بە فەرهەنگی داخراو. گوایە پیاوێكە باس لە ئازادیی ژنی وڵاتی خۆی دەكات، بەڵام ڕازی نییە و كراوە نییە سەما لەگەڵ خۆشەویستەكەی خۆی بكات. چونكە هەر خۆشەویستی مینا وایكرد، كە داوا لە ئازاد بكات ئاهەنگێك لە ڕۆژی خۆشەویستیدا بكەن. سەما و دەستلەملان، ئاوێزانبوونی گیان و لەدایكبوونەوە، سەما گیان بەبەر دڵە مردووەكاندا دەكاتەوە و جارێكی تر بەرەو ژیانێكی ئازاد و دوور لەو ژیربێژییە باوەی مێگەل تێیدا دەژێت.

بۆیە كاتێك لەو ئاهەنگەدا، كە پۆلێك لە هاوڕێ مەسیحییەكانیان داوەت كردووە، ئەمەش بەو هۆكارەی، كە ئەوان كراوەترن و (خەڵكی خۆیان) كەمیان دەزانن ڤالەنتاین مانای چییە؟ داوای ئەم ئاهەنگەی كردووە، بۆیە كاتێك كەس بەسەر كورسییەكانەوە نییە، میناش دەیەوێت تێنوویەتی گیان بشكێنێ و خۆشەویستییی خۆی بۆ ئازاد دەرببڕێت، داوای لێدەكات كە پێكەوە سەما بكەن، بەڵام ئازاد هەر زوو هەڵدەداتێ ((شێت بوویت، تۆ ژنێكی ئابڕوومەند نیت، چۆن ڕێگەت دەدەم سمت و كەفەڵ بادەیت بۆ ئەو هەموو پیاو))، ل 33. بەڵام مینا گفتوگۆی لەگەڵ دەكات و پێی دەڵێت، ئەگەر ئا ئەم جۆرە ناوەرۆكە و بیركڵۆڵییە، ئەم داخراویی و دەمامكەت هەبوو، یان پێم دەوتیت بۆچی ئەم هەموو خۆنوواندن و تەماشاكردنە، لەپای چی؟ ئەوە پێت دەوتم ((گرێت هەیە بەرانبەر عەقڵی پیاو))، ل 34. ئازاد نموونەی پیاوێكی دەمامكدارە، ئەم دەمامكەشی تەنیا بۆ لەخشتەبردنی ژنە و بەس؛ بە مەبەستی شكاندنی ئارەزووی خۆیه‌تی لێیان.

گفتوگۆی مینا بە نێوێكی خوازراو لەگەڵ ئازاد:

مینا دوای مردنی مێردی، بەهۆی ئەو خۆشەویستییەی بۆ ئازاد هەیبوو، ئەوە هەوڵدەدات بە نێوێكی خوازراو قسەی لەگەڵ بكات، هەڵبەتە وەك كوردێكیش نا. بۆیە كاتێك، كە قسەی لەگەڵ دەكات، لێی دەپرسێت، كە خۆشەویستیی كردووە؟ یان نا؟ یان بۆ ڕاستی؟ یان چۆنە تا ئێستا هەر سەلتە و ژنی نەهێناوە. ئەوە پێی دەڵێت من خۆشەویستییم كردووە، بەڵام تەنیا بۆ كات بەسەربردن بووە و هیچی تر. تەنانەت لە یەككاتدا، من لەگەڵ دوو ژن، پێوەندییم هەبووە، ((خۆت دەزانیت ژنی ئەم كولتوورە زۆربەیان بێوەفان و هەر ئەوەندە لەگەڵ پیاوێكدا دەبن هەتا مەبەستی پێیەتی، یان پارەدارە، یان دۆستێكی باشی كولتوورەكەی خۆیان دەست دەكەوێت، پاشان بە ئێمەی بێگانە ناوزەدكراو دەڵێن بەی بای))، ل 36. ئەم وێنەیەی ئازاد بۆ ژنی بێگانە و ژنی وڵاتەكەی خۆی دەیكێشێت، كە گوایە بێوەفا، پارەبردە و ڕه‌گه‌زپەرستن. ئەوە وێنەی خودی خۆی/ ئازادی تێدا بەرجەستە دەبێتەوە. مرۆڤ چۆن وێنای شتەكان و دەوروبەر بكات، ئەوە لە توانای ئاستی بینینی خۆیەوەیەتی و لە تێگەیشتنی خۆشیەوە دەڕوانێتە دەوروبەر و لێكدانەوە بۆ بینراو، بیسترا و هەستپێكراوەكان دەكات.

لە كاتی ئەم قسانەدا، ئەوە ئازاد هەندێك لەو قسانەی، كە لە ڕابردوودا مینا پێی گوتبوون، بەكار دەهێنێت. بۆیە ئەو خۆشەویستییە نەمرەی مینا بۆ ئازاد، ئەمەش وایلێدەكات ترووسكایییەك یان ئومێدێكی پێ ببەخشێت، كە ئازاد خۆشی دەوێت و هەر بە یادی ئەوەوە ژیاوە. ئەو قسانەی لە ئاهەنگی پێشتر واتە سی ساڵی بەری، مینا هەمان ئەو قسانەی كردبوو، كە ئەو پێی وتنەوە، ((ئەوە خواستی منیشە، یەكەم هەنگاو بەسەما دەست پێ بكەین، سەما سەما هەتا ئەودیوی ژین، سەمایە ئارەزووی منیش، سەما هەتا ئەودیوی ڕۆح))، ل 38. بۆیە دوای ئەمە{ مەبەست پێوەندیی ئیمەیل}،كە دوو ساڵ دەخایەنێت، بڕیار دەدەن یەكتر ببینن، كە هێشتا خۆی پێنەناساندووەتەوە.

هەروەها مینا لێی دەپرسێت، كە هەندێك شتی نەشیاو و سەیر دەبیستم، لە وڵاتی ئێوە لە مەڕ ژن. لەم پرسیارەدا ئازاد باسی خۆی دەكات، كە گوایە لەبەر وەها شتێك وڵاتەكەی جێهێشتووە. جێهێشتنی وڵاتیش، وەك ئازاد گوتەنی، بەهۆكاری داكۆكیكردنی لە مافی ژن و ئازادییی ژن بووە. كەچی خۆی لەوەتەی لە وڵاتدابووە، ئەوە پێوەندییەكی ڕاستەقینەی لەگەڵ ژنان نەبووە، تەنیا بۆ كات بەسەربردن بووە.

كاتێكیش لێی دەپرسێت و باس دێتە سەر ئاهەنگ و سەما، ئەوە قسەكانی یەكەم ئاهەنگی بەری سی ساڵ، كە مینا كردنی، دەیانكاتەوە، كە گوایە كەسێكی تێگەیشتووە، بەڵام هەر زوو ئاهەنگەكەی شێواند و ڕووی ڕاستەقینەی بەدیار كەوت.
بۆیە كە باس لە سەما دەكات لە وڵاتەكەی، ئەوە دەڵێت: ((من لەوێش ژنێكی عەقڵ كراوەم نەدەبینی، كە تەنانەت ئەم سەماكردنەی ئێستای من و تۆی پێ ئاسایی بێت و ئێوارەخوانێكمان پێكەوە هەبێت… كەسیشیان ئەوەندە ڕۆشنبیر نەبوونهیچ لە جیهانی ئەفسووناوی سەما بگەن))، ل 41. هیچ كەسێك خەونێكی نەبووە بۆ سەما. خەون لەوێدا نییە. چجای بۆ سەما بێت. هەڵبەت ئەمە لە قسەكانی ئازاددا، بەڵام مینا لێی دەپرسێت ئەگەر نییە ((ئەی تۆ بۆ فێرت نەكرد؟))، ل42. یان بەڕاستی تۆ وەها كەسێك بوویت و ئەوە وێنە و دەنگی ڕه‌سه‌نی تۆیە؟ ئەوەی تۆ دەیگشتێنی، ئەوا ناڕاستە، بەڵكو بە پێچەوانەوە، ئەی ئەوە نییە كەسێكی ڕۆژهەڵاتیی لێرە ئامادەیە و لەتۆش باشتر سەما دەزانێت؟ كاتێكیش مینا خۆی پێدەناسێنێت و دەڵێت من مینام:
ئازاد پێی دەڵێ ((ئەو مینای سی ساڵ بەر لە ئێستا وازم لێ هێناوە و بێ شەرمانە بەم تەمەنەوە و بەم سەری سپییەوە لەناو ئەم هەموو خەڵكەدا كەوتووەتە سمت و قنگ بادان))، ل 42.
ئازاد وێنەی پیاوێكە، كە تا سەرئێسقان دەیەوێت كۆرانە، نەریتیی و خێڵەكیی بژێت و خۆشی وەك پێشكەوتووخواز و داكۆكیكاری سەرسەختی ژنان، نیشان بدات.
هەڵبەتە ئێمه‌ لە بەكارهێنانی تێگەی ڕۆژهەڵاتیی، لەم چیرۆكانەی بەتایبەتی لە ئەورووپا دەنووسرێن، وەك خۆبردنە پێشەوەیەك لە بازاڕ و بڵاوكراوەكانی ئەورووپا دەبینین، نەك ئاگایی و خوێندنەوەی فەرهەنگە ڕۆژهەڵاتیییەكان. بەتایبەتی لەم چیرۆكە و چیرۆكی كچە ئازادەكەدا بە ئاگایی ژنانە و هزر بەم شێوەیە نییە، كە ڕازیمان بكات. ئا ئه‌لێره‌وه‌ ده‌بێت خوێنەر گومانی لە بەكارهێنانی تێگەی ڕۆژهەڵاتیی هه‌بێت.

كاره‌كته‌رە سەرەكیی و لاوەكیییەكان، لە هەرسێك چیرۆكەكەدا:
ا- كچە ئازادەكە:
– كچە ئازادەكە، دەمامكی نییە و داوای ماف و ئازادیی بۆ ژن دەكا.
– ڕووكردنە دەرەوەی كچەكە، هۆكارەكەی داخرانی فەرهەنگەكەیە، كە تێیدا پیاو بەها بۆ شتەكان دیاری دەكات.
– مامەڵەكردنێكی مرۆڤانە دەكات و كار بۆ ئازادیی و ئاشتیی دەكات.
– لە ناوەوەی وڵات، كچەكە پێشكەوتوو دەردەكەوێت و یاخییە، بەڵام لە دەرەوەی وڵات، بەهۆی كاریگەریی فەرهەنگە داخراوەكەیەوە، كە هێشتا بەسەریەوە ماوە، وەك دواكەوتووێك سەیر دەكرێت، لە ئاست فەرهەنگی ئەورووپا.

ب- وەرە با پێكەوە سەما بكەین:
– پیاوەكە دەماكی هەیە.
– ئەم دەمامكەش بۆ تەفرەدان و هەڵخەڵەتاندنی ژنان بەكار دێنێت.
– خۆی بە پێشكەوتووخواز پێشان دەدات، گوایە جاڕ بۆ مافی ژنان و ئازادیی دەدات، كەچی تەنیا بۆ مەرابە بەرژەوەندیخوازییەكەی خۆیەتی و تێركردنی ئارەزووەكانی.
– فەرهەنگە داخراوەكەی دەكاتە هۆكارێك، كە گوایە هۆكار بووە و لەوێ ڕێگری لە مافی ژن دەكرێت و دەچەوسێنرێتەوە، بۆیە ڕووی كردووه‌تە دەرەوەی وڵات.
– لە دەرەوەی وڵاتیش، كە فەرهەنگێكی كراوەیە، ئەم ناگۆڕێت و رووی ڕاستەقینەی ئەو هەڵخەڵەتاندن بووە، ڕابواردن و كاتبەسەر بردنە لەگەڵ ژنان.
– لەم چیرۆكەدا ژنێك لە خشتە دەبردرێت و دەبێتە قوربانییی خۆشەویستییەكی ساختەی پیاو.

ج- ژنەكانی ژەنەڕاڵ:
– ژەنەڕاڵ دەمامكدارە.
– دەمامكداربوونیشی بەمەبەستی ڕابواردنە لەگەڵ ژن و خۆ تێركردنیەتی لە ژن.
– ژەنەڕاڵە و گوایە كچەی خۆش دەوێت و باس لە مرۆڤدۆستیی و ئاشتیی و… تاد دەكات.
– بە كەمسەیركردنی ژن، وەك ئەوەی مرۆڤ نەبێت.
– مامەڵەكردنی لەگەڵ ژن وەك ئەوەی ژن مریشك بێت و خۆیشی كەڵەشێر.
– ژنانێك لە بەرانبەر یەك پیاودا، لە ڕوانگەی ژەنەڕاڵ/كۆمه‌ڵگه‌ی كوردیی- ئیسلامیییەوە.
– هەڵخەڵەتاندن و فریودان، كە گوایە كچەی خۆشدەوێت، كەچی تەنیا بۆ كاری زایەندییە.
– ساوێرەكانی پیاوانی مایل بە ئارەزووبازیی لەگەڵ ژن، نەخۆشییە و یەكسانە بە مەیلی ژەنەڕاڵ/ پیاوان، كە شەڕ نەخۆشی كردوون.

9- كاتێك مرۆڤ دەتكوژێت و سەگ/ ئاژەڵیش دەبێتە هاودۆست و ڕزگارییده‌رت

كاتێ هەستی مرۆڤدۆستیی پێوارە و مرۆڤەكان بەهۆی توندڕەویی و ئیدیۆلۆژیای ئایینیی و سیاسیی دەچەوسێنرێنەوە، لە ئازادیییان و مافی خۆیان بێبەش دەكرێن. ئەوە كۆی سیستێم تووشی تۆقێنەریی، گەندەڵیی و هەرەسهێنان بووە. بۆیە، كە مرۆڤ لەو دەوڵەتە یان وڵاتە لە ژێرچەترێكدا وەك مردوویەك هەریەك بۆیەكتر نەناس و بێجووڵە دەبینرێت، ئیتر هەمیشە لەژێر هەڕەشەی كارەساتێكدا دەبن. لەم وڵاتە یۆتۆپیا دینیی و ئیدیۆلۆژیییە هەرەسهێناوە، مرۆڤ هیچ شتێك بۆی جێگەی متمانە و دڵنیایی نابێت، ئاژەڵ لەوێوە وەك جێگرەوە دەبینرێت و دەردەكەوێت، بۆ ئەو دۆخەی كە لە كوچە و كۆڵانەكاندا، هەستی مرۆڤدۆستییەتی بەر فیشەكی ئیدیۆلۆژیا كەوتووە.

چیرۆكی كێ كوشتنەكەی ئاشكرا كرد؟ لەم كەشەدا و دۆخی وڵاتێك لەژێر شەپۆلی بێبەهاكردنی مرۆڤ وێنا دەكاتەوە. زەمینەی ئەم چیرۆكە سلێمانییە. چیرۆكنووس لەو ڕۆژگارانە دەدوێت، كە ئازادیی و بەهای مرۆڤ، پێشێل دەكرێت. ئەو دۆخەش، كە ئاگایی چیرۆكنووسیان جووڵاندووە، كە پڕمەترسییترینە و لە هەموو شوێنێكیش: بارەگە، پەرستگە و شوێنە گشتیی و تایبەتیییەكان…تاد، نمایشی خۆی دەكات و خەڵكیش لەو مەترسییە، هیچ هەڵوێستێكیان نییە، ئەم بێهەڵوێستییەش بووە بە خزمەتكردنی مەترسییدارترین بیروباوەڕی قڕكردن. كە دواجار ئەم مەترسییە و قڕكردنە لە جوندولیسلام، دواجاریش لە داعشدا، كەوتەوە.

ئەم چیرۆكە، شەڕی ئیدیۆلۆژیی و دەسەڵاتی دوو بەرە وێنا دەكات، كە بەرەی بەرهەڵست وەك چیرۆكنووس دەیناسێنێ، بەرەی تووندڕەوە ڕیشنەكانە. واتە ئەو بەرەیەی ئیدیۆلۆژیایەكی دینیی دەیجووڵێنێ. بەرەی دووەمیان بەرەی دەسەڵاتدارە، كە ئیدیۆلۆژیای عه‌لمانی لە خراپترین دۆخ و تۆتالیتارییدا، خۆی دەبینێتەوە. دۆخێك، كە دێموكراسیی و ئازادییی تاك، تێیدا وەلاوەنراوە.

ژن و سەگێك پێكەوە لە خانووێكدا دەژن. ژنێك، كە ناچێتە ژێر دەسەڵاتی باوكسالاریی، ڕیشن و تاكڕەویی. خانووێك كە بازارەكە بەدەوریدا نەخشەی كێشاوە، ئەمەش ماڵەكەی پڕكردووە لە دەنگەدەنگ. ئارامیی لەوماڵەدا تەنگی پێهەڵچنراوە، كە بازاڕ كۆخەڵك دەگرێتە خۆی و ئەم ماڵەی دەورەداوە، ئەمەش كۆدە بۆ دەوروبەر، داب و نەریت. كە دەیەوێ هەموو شتێك بازار/ مێگەل ئاڕاستەی بكات، نەك تاك.

ئەم خانووە هێمایە بۆ فه‌رهه‌نگی ناڕێكییی بازاڕیی و خێڵەكیی. فه‌رهه‌نگێك، كە مرۆڤەكان لە بێبەهاییدان، كارناكەن، كەچی یەجگار سەرقاڵ و تووڕەن. نەناس و لێك غەیانن. ئەمەش بە تەرم هێمای بۆ كراوە، ئەم تەرمە لە ماڵەكەدایە، ڕێك لەو ژوورەی كە تێیدا چەترێك بە دیوارەوە هەڵواسراوە، لەژێر ئەم چەترەدا تەرمێك دەبینرێت. لەژێر ئەو چەترەدا تەرمێك كڕ و بێدەنگە، نە بەركەوتنت لەگەڵ دەبێ نە لاش دەدرێت. لەژێر چەتردابوون، واتە كۆخەڵك لە نیشتیمان یان خاكدا دەگرێتەوە، چونكە چەتر لە فەرهەنگی كوردییدا ئاماژە و هێمایە بۆ كۆمەڵ، خاك و نیشتیمان. ئەم تەرمە ناجووڵێ، وەلێ ڕۆژ بەڕۆژ لە گۆڕانی بەردەوامدایە. ئەم تەرمە سەرەتا تەرمی یەك كەسە و دواییش گۆڕانی دەكەوێتێ، كە گۆڕانەكە هەر تەرمێك نابێت. ئیتر كۆتەرم زیندووە ڕووحمردووەكان دەنوێنێ. ((تەرمێكی نادیاری نەناسراو بەردەوام لەوێدایە، كەچی تەرمی یەك كەسیش نییە، تەرمێك هەرگیز زیندوو نابێتەوە و، كەچی بەردەوام لە گۆڕاندایە)) ل 48.
سەرووی چەترەكەش ئاسنێكە، كە دەسەڵات وێنا دەكات. ئاسن/دەسەڵات، نیشانكراوی دەستی دژەئیدیۆلۆژیای دەسەڵاتدارە. واتە ئاسن ئاماژەیە بۆ دەسەڵات و شەڕی ئیدیۆلۆژیای مرۆڤكوژ.

گێژنەی هاوسەرگریی ژن و مێردەكە، چەند ڕۆژێكی ماوە، كە سێ ساڵ پێوەندیی وسێ ساڵیشە هاوسەرن. بۆیە پێكەوە لەماڵەوە وەدەر دەكەون، بۆ كڕینی دیاریی بۆ یەكتر. بەڵام چەند كەسێكی، ڕیشن ئاسنی سەرووی چەترەكەیان دەكەنە نیشان و ئومێدی هاوسەری ژنە دەپێكرێت و ژنەش لەخۆ دەچێت. تەنیا هەوشاری سەگی هاوڕێگەیان ئەم هەواڵە دەگەیەنێتە بەڕێوەبەری خوێندنگەكە و ژیانی ژنەكە ڕزگار دەكات. سەگێك وەفاكەی هەر ئەوە نییە، كە بژێویی بۆ ماڵەوە پەیدا دەكات، بەڵكو شوێنی ئەو مرۆڤە دەگرێتەوە، كە مرۆڤ دەكوژێت. بۆیە سەگ، لە مرۆڤەكان مرۆڤانەتر و وەفادارتر دەجووڵێتەوە.

دوای ئەم ڕووداوە، سەگ كار دەكا و لەگەڵ ژنە ژیان دروست دەكەنەوە، ژنێك، كە شكۆمەندیی و شەڕەف لە ژیان لەگەڵ سەگدا دەبینێت، نەك لەگەڵ باوكێكی پیاوسالار. نایەوێت ژیانێك بژێت، كە لەلایەن هاومرۆڤەكانیەوە، تا ڕادەی پڕمەترسیی بێبەها كراوە. دەسەڵاتێك داماڵدراوە لە یاسای مرۆڤیی. شەڕ بۆ ئیدیۆلۆژیا؛ كوشتنی مرۆڤە و زیادكردنی پێڕەوكار و لایەنگرانە. نەك خزمەتكردنی مرۆڤ و شارەستانییەت.

لە كۆتاییدا ئەوی گەرەكە بگوترێ، ژیانی كاركتەر و كەشی ئەم چیرۆكە، لە هەمان دۆخی ژنانی كۆبانێ دەكا، كە ماڵ/ خاكیان ڕزگار كرد و ژیانیان دروست كردەوە. ژنانێك بەرگریی لە مانەوە و ئازادیی خۆیان كرد. ژنانێك نە چوونە ژێر دەسەڵاتی خۆسەپێنەر و ڕیشنەكانەوە نە چووشنە ژێر دەسەڵاتی پیاوسالاریییەوە.


ئەنجام

لەم نووسینەدا گەیشتینە ئەم ئەنجامانە:

1- ئەم بابەتانەی چیرۆكنووس ورووژاندوونی، كێشەی زەق و بەرچاوی ڕۆژانەی ژیانی ژنی كوردە. زیاتریش ئەم بیرە فێمێنیستییەی تێدا دەبینرێت، سەرەتایییە، یان بڵێین قۆناغی ڕه‌خنه‌ و بەرهەڵستكاری فێنێنیستییە. قۆناغێكە، كە دەتوانێت هەنگاوی زێتری تێدا بهاوێژێت، بۆیە لە قۆناغی ئاوڵەمە بوونی ژنایەتیی كوردیی جموجۆڵێكی ژنانە نمایش دەكات. بیرێكی ژنانە، دەنگێكی ژن، گەلێك لە كێشەكانی خێزان و كۆمەڵگەی كوردیی دەورووژێنێت. كە كەم نووسەر توانیویانە بەم شێوە كۆچیرۆكیییە، بە بیرێكی فێمێنیستانە، كاری خۆی دەست پێبكات و تێشیدا سەركەوتوو بێت.

2- زیاتر لە هەر شتێك ئەدەب دەتوانێت ڕه‌نگدانەوەی دەنگی ژن بێت و ژن بتوانێت وێنای خۆی و ناخی خۆی تێدا هەڵبڕێژێت و ڕۆڵ و كاریگەریی خۆیشی بخاتە ڕوو، لە ململانێی مێژووی ژیانی مرۆڤ، كە كۆچیرۆكی “دەزگیرانە قوڕینەكەم” دەنگ و وێناكاری دەنگی ژن، مەیل و خولیاكانی ژنە، بۆ ماف، ئازادیی و یەكسانیی.

3- چیرۆكنووس هەندێ لە بیر و بۆچوونەكانی لەمەڕ ژنی كورد، ئەرێنی نیین، بەڵكو وێنەی ژن زیاد لەوەی، كە هەیە شێوێندراوە. واتە ژن، یەجگار ئەو پەڕوباڵ سووتاوە نییە، كە چیرۆكنووس دەیەوێت ئازار و چەوساندنەوەی بەرچاو بخات. بەشێك لەمەش بۆ چالاكنەبوونی مێدیای كوردیی دەگەڕێتەوە. بۆیە دەبێت نووسەر ئاگایی بەرانبەر بەمە هەبێت. چونكە پیاوی كورد یەجگار ئەو زاڵمە ژنكوژ، مافخۆری ژنەش نییە به‌ تێگڕا، كە تێگەیشتنی چیرۆكنووس تێیدا دەور دەكاتەوە. وێجا ژنی كورد تێكڕا داماڵدراو نییە لە ئازادیی و ماف. دەكرێ بڵێین لەگەڵ سەرهەڵدانی ئیدیۆلۆژیای حزبی ئیسلامیی و بنەمابوونی ئەقڵی خێڵ لە حزبە عەلمانییەكانی كوردییدا، دەنگی ژن ناوشیارانە كپ كراوە. بەڵام لەهەمانكاتدا وێنەی هەر بینراوە. ناشبێت ئەو تێگەیشتنە زەقبێتەوە، كە ژن لە كۆمەڵی كوردەوارییدا هیچ بەها و ڕێزێكی بۆ دانەنراوە.

4- چیرۆكنووس جەخت لەوە دەكاتەوە، كە هۆكارەكانی چەوساندنەوەی ژن یان وابەستە بوونی ژن بە گەلێك لەو گرێكۆرانەی لە كۆمەڵگەدا هەن و بوونەتە خاڵی لاوازیی، هەر تەنیا لە دەسەڵاتی باوكسالارییدا ڕه‌نگ نادەنەوە، بەڵكو هەر ئەو دەسەڵاتە ڕه‌گه‌زیییەی پیاو هەیەتی، لە ئایین، سیاسەت و تەواوی جومگەكانی ژیاندا دەبینرێت. بە شێوەیەكیش ڕەگی داكوتاوە، كە دەبێت بە وردیی و هۆشیاریییەوە كاری بۆ بكەین و كۆمەڵگەی كوردیی لێ وەئاگا بهێنرێتەوە.

******************
سه‌رنج: ئه‌م خوێندنه‌وه‌یه‌ به‌ دوو به‌ش له‌ گۆڤاری (ڕامان) ژماره‌ 249 و 250 بڵاوكراوه‌ته‌وه‌.
******************

په‌راوێز و سەرچاوەكان:

* بێگەردیی: ئه‌م زاراوه‌یه‌، زمانی پیاوه‌، كه‌ له‌ ڕێگه‌یه‌وه‌ ناسنامه‌ی به‌ ژن داوه‌، ژنی پێده‌ناسێنێت و پێی كۆتوبه‌ند ده‌كات، ئێمه‌ لێره‌دا به‌كارمان هێناوه‌، وه‌ك لایه‌نی كرده‌یی خوێندنه‌وه‌ بۆ ئه‌م كۆچیرۆكه‌. ئه‌م زاراوانه‌ نموونه‌یان یه‌جگار زۆره‌: حۆریی، فریشته‌، شێره‌ژن، مه‌لیكه‌، په‌ریی، خانمیخانمان،… ئه‌مه‌ش هه‌مووی داهێنراوی زمانی پیاون بۆ مه‌یل، حه‌ز و خولیاكانی خۆی. سه‌رباری ئه‌مه‌ وابه‌سته‌كردنه‌وه‌ی خوێندنه‌وه‌كه‌مان به‌ فه‌رهه‌نگی كوردیی، بۆ زێتر كاریگه‌ریی دانان خۆمان له‌ به‌كارنه‌هێنانی زۆر وشه‌ نه‌پاراستووه‌.

——————————-

1- كازیوە ساڵح، ئاسمان لە هەموو شوێنێك شینە- كۆمەڵێك دیمانە، چاپخانەی ئاراس، چ1، هەولێر- 2013، ل 61- 62.
2- عەبدوڵڵا ئۆج ئالان، قەیرانی شارستانی لەخۆرهەڵاتی ناوین و چارەسەری شارستانێتی دیموكراتی، ل 472.
3- ئەحلام مەنسوور، گرەوی چاوەكانی ئەم- ئەزموون، چاپخانەی ئاراس، چ1،هەولێر- 2008، ل 38.
4- كازیوە ساڵح، دەزگیرانە قوڕینەكەم، چاپخانەی ئاراس، چ 1، هەولێر- 2012.




شه‌كه‌ت تر له‌جاده‌ … سوهه‌یلا مێهه‌می

به‌خه‌ێاڵێكدا نووستوم و
ده‌ستم له‌ پرچی خه‌ونه‌ زیوانه‌كانته‌
قاڵاوه‌كان قامكم ده‌كرۆژن
چاوی شه‌وم قه‌ڵاپووت ده‌چن
مه‌گه‌ر زه‌رده‌په‌ڕ ناگاته‌ من؟
چه‌نده‌م بێ تۆ درێژ
ده‌ڕوا
هه‌ر بێ شۆخی
به‌م هه‌موو تاریكییه‌
چاوم چلۆن ده‌تروكێ و دڵم ناوه‌ستێ
ئه‌لزایمه‌ر
هه‌ڵده‌مژێ رووناكی
رووناك كچێك بوو
به‌شی برینه‌كانی
كورت بوو
ملپێچه‌ شینه‌كه‌ی
به‌ فه‌رشی سووری رێگاكه‌یدا
له‌ زمانی ره‌شی دیواره‌كاندا
یاده‌وه‌ری به‌رد باراندی
رێگا درێژ ده‌بێته‌وه‌
چاوم پڕ ناكات له‌ شه‌قه‌ی باڵی سپێده‌
دارستان وه‌همێكه‌
له‌ بروسكه‌ی قاقای ته‌وه‌ر
ژنێك به‌ عاده‌تی عه‌سره‌كانی
ئاواتێك ده‌دا له‌ گزنگی ئێواره‌
له‌ ناوه‌ندی وشه‌ ماندووه‌كانیدا
لۆچ ده‌خه‌نه‌ توێڵی ئاو
كچانی شین
ئاوا ده‌بێ ئاواته‌كانیان
له‌ بڕبڕه‌ی شیعره‌كانمدا
خه‌ونی رێبواران بۆ ئاسمان ده‌بات
ئوتوبووسێكی به‌رزه‌خی
له‌ كه‌ش و هه‌وایه‌كی خوارتر له‌
مردن
عاده‌ته‌كانمان ئاسایی ئه‌چێ
لاواز به‌شێكه‌
له‌ ژیان
وه‌كوو نیش/تمان
ده‌بمه‌ مرۆچه‌ كۆ ده‌كه‌مه‌وه‌
زستانه‌كانی هێلانه‌
ژماره‌ی پێڵاوه‌كانی ئه‌م ناوه‌
چه‌نده‌م تلیقاننه‌وه‌
مه‌مكی بێده‌نگی له‌ ده‌م
ده‌نێ خۆم و
زام هه‌ڵده‌مژێ
پێستم ئه‌ستوورتر رادێ
په‌رستارێك به‌خییه‌كانی له‌ بیرده‌چێ
له‌تێك سپیایی
ون ده‌بێ له‌ حه‌وشه‌ی خوێنه‌كانمان
كه‌ تفمان كرده‌وه‌
ئێمه‌ جه‌غزی قاغه‌ی فڕینیین و
هه‌ریمی دووكه‌ڵ
بڕبڕه‌ی زه‌ردی كۆڵبه‌ری،
لاپه‌ڕه‌كانی سه‌رده‌مم
ده‌سته‌مۆی خه‌ونه‌ زڕاوه‌كان
داكه‌وتین
زیڕه‌ڤانی جوغرافیای چاوه‌ڕوانی
ئۆقره‌یه‌كانی لێ ون كردووم
دڕكی ئازار چاو له‌ قاچ
داده‌گرێ
په‌نجه‌ره‌ لێڵه‌كانی ئه‌م ناوه‌
ركابه‌ری بێ به‌رامبه‌ری تراژیدیاكانن
ئه‌و شه‌به‌قدانه‌وه‌ی دووری جاده‌كان
دڵته‌نگییه‌كه‌ هه‌رمانی
شه‌كه‌تتر له‌ جاده‌.

سنه‌
سوهه‌یلا مێهه‌می

ئه‌م شیعره‌م له‌ژماره‌ (1056)ی ئه‌ده‌ب و هونه‌ری کوردستانی نوێ له‌27/9/2018 بڵاو بۆته‌وه‌




شانۆگەری (لە سێدارەدان) … جه‌لال قادر

ئەو سای گەنج بووم لە کۆتایی ساڵی هەشتاکان. بوون بە ئەکتەر و چوونە سەر تەختی شانۆ خەونی من و برادەرێکی شیرینم بوو.
دەرهێنەرێکم ناسی لەدەڤەری سلێمانی هەرچەندە زۆربەی کات سەرخۆش بوو، بەلام کەسێكی ناوداربوو. چەندین جار داوام لێکرد هەرچۆنێک بێت دەورێکم بداتێ و تاقیم بکاتەوە.
دەرهێنەرەکە بەمەرجێ رازیبوو دەورم بداتێ کە پارەی مەشروب خواردنەوە و گەعدەی بۆ سازکەم. پێمووت : برادەرکەم لە بنەماڵەیەکی زەنگینە… دەورێکش بدە بەو تا بتوانین داواکارییەکەت جێبەجێ بکەین.
دەقی شانۆگەرییەکی نووسیبوو بەناونیشانی لە (سێدارەدان).
من دەوری جەللادەکەم دەبینی، برادەرکەشم زیندانییەک بوو کە دەبوو لە کاتی لە سێدارەدان ڕازی دڵی خۆی بەیان کات. لە پاش چەندین پرۆڤە، ڕۆژی نمایش دیاریکرا. من و برادەرەکەم لە دەورەکەی خۆمان زۆر لە خۆبایی بووبووین و لە خۆشیا نەماندەزانی چیبکەین!.

کاتێ چووینە سەر تەختەی شانۆ…هەموو شت ئامادەکرابوو. جەماوەرێک زۆر هاتبوون و بە تامەزرۆییەوە چاوەڕوانی نواندنمان بوون. دەرهێنەرەکەشمان لە پشتی پەردەوە عارەقی دەخواردەوە هانیدەداین کە لە دەقەکە دەرنەچین و نمایشێکی جوان بکەین.
لەسەر تەختەی شانۆ: پەتی سێدارەم بەست بە مڵی برادەرەکەمەوە و پێمووت : دوا وەسیەتت چییە بۆ ژیان؟
_ من قسەیەکم نییە بۆ ژیان…
+ چۆن دەبێت قسەت نەبێت، جەماوەر چاوەڕێی تۆ دەکەن و دەیانەوێت بزانن دوا هەستی مرۆڤ چییە پێش مەرگ!.
_ دەمەوێت جگەرەیەک بکێشم. هەرکە دوا قومم لە جگەرەکەدا تۆ کورسییەکە لەژێر پێم لابەرە و کۆتایی بەژیانم بهێنە.
جگەریەکم بۆ زیندانییەکە داگیرساند و دامە دەستی. لەپاش ئەوەی چەند قوومێکی لە جگەرەکەدا.
وتی : ژیان وەک جگەرەیە کێشان وایە هەر قوومێک و دوانی خۆشە پاشان دەبێت فڕیی بدەی.
کورسییەکەم لەژێرپێی لابرد. برادەرەکەم پێی کەوتە لەرزین و چاوی سوورهەلگەڕا و خنکا.
کاتێ دەستم بۆ سەر دڵی برد، هەستمکرد بەڕاستی مردووە. خێرا چوومە پشتی پەردە و هاوارمکردە سەر دەرەهێنەرەکە و پێمووت ؛ ئەوە تۆ چییتکردووە ئەو ئەکتەرەمان بەڕاستی کوشت.

دەرهێنەرەکە دەستی گرتم و لەگەل خۆیدا هێنامییە سەر تەختەی شانۆ.
پێکەوە پەتەکەمان لە مڵی برادەرکەم کردەوە، تەرمەکەی کەوتە خوارەوە.
دەرهێنەرەکە کە هێشتا بۆنی عارەق لە دەمی دەهات و مەستی بەری نەدابوو، حەبلەکەی کردە مڵمەوە و پێووتم : سەرکەوە سەر ئەو کورسییە و خۆت تاقی بکەرەوە.
هەرچەندە من دەمزانی کە ئەم دیمەنە لە دەقەکە نەبوو. بەلام لەبەرئەوەی برادەکەم مردبوو، سەرملێشێوا بوو ئاگام لە ڕەفتارم نەمابوو.
کە چوومە سەر کورسییەکە. دەرهێنەرەکە لێیپرسیم : لە دواساتەکانی ژیانت دەتەوێت چی بلێت؟
کەمێک بیرمکردەوە و وتم : دەمەوێت بڵیم کە هەمیشە ڕاستییەکان شاراوەن!.

لەم کاتە جەماوەر کەوتنە چەپڵە لێدان. دەرهێنەرەکە کورسییەکەی ژێرپێیمی ڕاکێشا. مڵم بە پەتەکەوە گیربوو دەمویست هاوارکەم و بڵێم کورە خنکام. دەنگم دەرناچوو بەلام گوێم لەگەل چەپڵەی جەماوەر دەزرینگایەوە.
لە دوا پەڵقاژێی ژیانم : تێگەشتم کە لەسەرەتاوە نەدەبوو ئەو دەورە ببینم!.




هاودەم … شیعر : ایرج رزمجو … وەرگێڕانی : پشکۆ ناکام


شیعر : ایرج رزمجو
ئاواز : منوچهر چشم آذر
گۆرانی : داریوش اقبالی
وەرگێڕانی : پشکۆ ناکام

“”””””””
ئەی هاودەمی ڕۆژ و شەوم
….دۆستی دێرینی من
ئەی نیشانەی عەشق و وەفا
….مایەی دڵنەوایی من
لە عەشق عاشقتر تۆیت
…. سەرچاوەی ئاسوودەیی من
شایستەی خۆشەویستی تۆیت
…. مایەی ئارامی من
بە تەنگەوە هاتووی عەشق تۆیت

نزیکترین کەسی
….لە ڕازەکانی من
ئەی ئاشنا بە ئازارەکانم
شیعری ئاوازی من
سۆزی منی
سازی منی

لە عەشق عاشقتر تۆیت
سەرچاوەی ئاسوودەیی من
لە باڵەخانەی ئەندێشەما
پەپولەی گەڕۆکی من
هەردەم مەبەستی منی
كەعبەی هیواکانی من
لەبیرما هەر تۆیت
گەورەتر لە خەیاڵی من
تەکیەگای هەستم تۆیت
دیارتر لە ووشەکانی من
ئەی بەهانەی هەر جوڵەیەکم

لە عەشق عاشقتر تۆیت
سەرچاوەی ئاسوودەیی من
شایستەی خۆشەویستی تۆیت
مایەی ئارامی من
هاودەم…
دۆستی دێرینی من




شاعیری كۆری كو ئوەن — شیعری به‌جێهێشتراو …. و: نه‌ژاد عزیز سورمێ

ئەگەر لە توانادا بووایە
ئەگەر بەڕاستی بلوایە
بۆچی چەند چركەیەك نەبوو ،
بتوانین لە نوێوە ،
لە ڕەحمی دایكانمان ،
ساتی لە دایك بوون
دەستمان پێ كردبووایەتەوە ؟
ژیان هەمیشە لەسەریەتی
ته‌نێ
گوێ‌ لە دەنگی ،
شەپۆله‌ هاتووه‌كان بگرێ‌ .
*
لەگەڵ ئەوەشدا
نابێ‌ پشت لە ڕێی ڕۆیشتنمان بكەین
سیپاڵی ساڵان
كە پەلم پێ كوتان
وەك شڕوشیتاڵی شۆراو
لێرەو لەوێ‌ هەڵدەفڕن ..
*
كە هەژار بووم
تەنانەت فرمێسكیش نەدەهاتن ..
*

لە هەندێ‌ ئێوارەدا
پشتی ساردم
بە پشكۆی دامركاوەوە
گەرم كردەوە ..
ئینجا بە ناچاری سوڕامەوە
سنگم گەرم بكەمەوە ..
لە شەوانی دیدا ،
قەسریم و
زۆر بە سادەیی ڕەق بوومەوە ..

چەندی ڕۆژانی نەژمێردراوی سبەی
دەبنە ئەمڕۆ
من زۆربەی جاران ،
ته‌نیا‌ غەریبێك بووم
لە كورسییەكی پشتەوە ..
چیاكان لە زەردەپەڕدا ،
قووڵ قووڵ بوون ..
ئەو ڕێگایەی لە سەرم بوو بیبڕم
وا دەردەكەوت
درێژتر بێ‌ لەوەی پێیدا هاتووم .
*
با هەڵیكرد ..
هەڵیكرد ..
*
ئەوە ڕۆح بوو دەیلوراند ،
یان شیعر ؟
هیچ ڕۆژێ‌ خەم
كڕین و فرۆتنی لەسەر نەبووە
كەوایە خەمبار بە !
وەك چرایەك
بە درەنگەوە ، دوور دەوەستێ‌ ..
*
لەوانەیە ، لە هەستم‌ بەدەر
هیچم بەجێ‌ نەهێشتبێ‌
كه‌ شتێكم
لە دوای خۆمدا جێهێشتووە
لە كاتێكدا
تەم پەرت دەبوو ..
لەو جێیەی لێی بووم
خێرا هەستام
ڕەنگە لە كەناری ڕۆژئاوا بوو بێ‌
نزیك
ڕادیكاڵترین تۆقه‌ڵان
لە نیوەدوورگەی( تایان)دا .
بڵێی ئەوە ڕۆحێك بووبێ
لە قۆناخێك
لە قۆناخەكانی ژیانمدا دەیلوراند
یان شیعر ؟

* كو ئوەن : شاعیری كۆری كو ئون ئابی 1933 له‌دایك بووه‌ ،
یه‌كێكه‌ له‌ پڕبه‌رهه‌مترین شاعیرانی كۆریای سه‌ده‌ی ڕابردووه‌ .
به‌هۆی چالاكی سیاسی و داكۆكیكردنی له‌ دیموكراسی له‌ وڵاته‌كه‌یدا زیندانی كراوه‌ ، بۆیه‌ به‌ شاعیری به‌رگریكار له‌ نیشتمان و هاونیشتمانیانی ناسراوه‌ .

بؤ دةقى شيعرةكة برِوانة :
http://www.poetryletters.com/mag/%d9%82%d8%b5%d8%a7%d8%a6%d8%af-%d9%85%d8%aa%d8%b1%d8%ac%d9%85%d8%a9/%d8%b4%d9%90%d8%b9%d8%b1%d9%8c-%d9%85%d8%aa%d8%b1%d9%88%d9%83/




سەلام عومەر جوانى بۆ خۆى دەبات … زیرەک کەمال

سەلام عومەر بەر لەوەى زمانى بە شیعرء وشە ئەدەبییەکان بپژێء لەنێو ئەو دنیا سەرامەدىء رەنگاڵەییەدا فەراژى بێت، وەکو لاوێکى خەباتگێڕء نیشتمانپەروەرء هەستکردن بەرامبەر مەسەلەى رەواى گەلەکەى پەیوەندى بە دێرینترین حزبى ئەم وڵاتەوە کردووە، لە نێو دنیاى تاریکء مەترسیدارى بەعسدا بەنهێنى بۆ ئازادى وڵاتء نیشتمانێکى ئازادىء گەلێکى بەختیار لە خۆبردووانە گیانى خۆى خستۆتە سەر لەپى دێوزمەى مردن.

بەڵام دواتر تێگەیشتووە مرۆڤ بە تەنها بە رێگاو کەرەستەکانى سیاسەت ناتوانێت خزمەتى وڵاتەکەى بکات، بڕواى وابوو سیاسەت بە تەنها دەرەقەتى خوێندنەوەى واقیعء ئاڵۆزییەکانى ژیان نایەت، بۆیە بە قادرمەى خەیاڵەوەى دەستى بە قژى رەنگاو رەنگى پەلکە زێڕینەى شیعرەوە گرتء دواتریش رووەء دنیاى هەزار رەنگى خەیالڕء سەرامەدى ئەدەبء زمان هەنگاوى نا. لەوێش چەندین بەرچنەى میوەى چل تامى دایە خوێنەرەکانى، سەلام عومەر تاکو ئێستا چەندین کتێبى شیعرىء بابەتى ئەدەبىء رۆژنامەوانى بڵاوکردۆتەوە، دواکارى جوانیشى (رۆمانى جن بۆ خۆیم دەبا) بوو.
منداڵى بەخوێن ئاودراوە، خوێن نەک تانء پۆى ژیانى منداڵى داپۆشییوە، بەڵکو لاوێتى شاعیرەکەشمانى بۆ خۆى بردووە، منداڵىء لاوێتى دوو قۆناغى یەکجار گرنگن لە ژیانى هەر مرۆڤێکدا، ئەگەر منداڵى بە هەموو پێوەرەکان، بریتى بێت لە پاکیزەیىء یەک پارچە لە رەنگاڵەیىء جوانى، ئەوا لاوێتى بەهارى تەمەنى مرۆڤەء حەزء تاسەو وزەء چێژە رۆحیىء دەروونییەکان هەڵپەى خۆنمایش کردنیانە بۆ ناو کایەکانى ژیان، بەڵام لێرەداو بە گوزەرێکى شاعیرانە بەنێو رۆمانى (جن بۆ حۆیم دەبا) تێدەگەین سیاسەتى دیکتاتۆرء سەختى ژیان، لێنەگەڕاون سەلام عومەر لەنێو دونیاى رەنگاڵەیىء ساراى بەگوڵ چنراوى ئەو دوو وێستگەیەدا ئاوا بژى کە خۆى ویستوویەتى، بەڵکو ئەوە سیاسەتە ماهییەتى ژیانء شوێنگەء شێوازى ژیانى سەلام عومەرى لە فۆڕمء ناوەڕۆکێکى خوێناوى ترسناک داڕشتووەء ئێستاش شاعیر بە حەسرەتەوە بە زمانى ئەدەب قسەى لەسەر دەکات، لاشەى خوێناوى ئامانجى دراوسێى تووشى شۆکى کردووە، هەڵبەت خوێنء منداڵ!!!

لە بارەوەى یادەوەرى قسەیەک هەیە دەڵێت رووداو چەندە کاریگەرى لەسەر ژیانى مرۆڤ دانابێت، ئەوەندەش لە یادەوەرى ئەو مرۆڤەدا دەمێنێتەوە، بۆیەش شاعیر دیمەنى دڵتەزێنى لاشەى خوێناوى ئامانجى خستۆتە دوو توێى رۆمانەکەى.

دواتر نووسەر بە خەیاڵەوە دەچێتە سەر هەسارەو، بەڵام ئامانجى برادەریشى لەگەڵدایە!! که‌ دەڵێت مەبەستى نووسەر لەو سەفەرە خەیاڵییەء چوون بۆ سەر هەسارە تۆڵەکردنەوە نەبێت لە زەوى؟! زەوییەک لاشەى برادەرەکەى لە خوێن وەردابێت، که‌ دەڵێت مەبەستى ئەوە نەبێت لەو بەرازاییەوە بە زەوى بڵێت ئەها من چەندە لە تۆ باڵاترم؟ یان که‌ دەڵێت مەبەستى نووسەر لەو سەفەرە خەیاڵییە رێزو خۆشەویستى نەبێت بۆ میرزا مەنگوڕى رۆشنبیر کە زیاتر لە پەنجا سالڕ پێش ئێستا بە خەیالڕ گەشتى مەریخى کرووو لە بەرامبەر ئەمەشدا جەهلى کۆمەڵگاو سەلەفیەتى فیکرى لە ماڵەکەى خۆى بەردبارانیان کردن، هەڵبەت یەکێک لە خەسڵەتء مۆرکە هەرە جوانەکانى رۆمانى (جن بۆ خۆییم دەبا) ئەوەیە کە نووسەر خوێنەر لە پانتایىء قۆناغێکى دیاریکراوى مێژوویى راناگرێت، بەڵکو دەستى دەگرێتء دەوانء دەوەن گوند بە گوندء شار بە شار دەیگێڕێتء لێناگەڕێت لە شوێنێکى دیاریکراودا چەق ببەستێتء گرمۆڵەبێت، لە وێستگەى منداڵى خۆیەوە بەرەو دنیاى خەیاڵى سەر هەسارە لەوێوە بەرەو دنیاى سیاسەتء پێشمەرگایەتىء دواتر جەنجاڵى شارء بڕانى کارەباء ئاڵۆزىء تەنگژە قووڵەکانى ژیان، ئەو ژیانەى سیاسەت خەریکە لە گرێژنەى دەباتء لەبنء پۆتکەوە دەرى دەهێنێت، نەفەسى شیعرىء چێژى زمانء گەمەى فەنتازیا بەتانء پۆى رۆمانەکەوە دیارە، هەڵبەت نووسەر بەر لەوەى رۆمان نووس بێت ئەو وەکو شاعیر هاتۆتە ناوو دنیاى ئەدەبء رۆشنگەرى، بۆیەش هەر کەسێک تێبگات، دەزانێت نووسەرى (جن بۆ خۆیم دەبا) شاعیرە، لەگەڵ ئەمەشدا دڵشکانء خەمێکى قووڵه‌ بە نووسەرى ئەو رۆمانەء بگرە کۆى بەرهەمە ئەدەبییەکانى (سەلام عومەر)ەوە دیارە، جا چۆن وانابێت!! کەسێک خۆى شاعیربێتء زەمەنى منداڵى لێ درزابێتء لاوێتى وێران کرابێتء سیاسەت ئاوارەى کردبێتء هاوفیکرەکانى بەپێى پێویست نەیان ناسیبێت چۆن غەریبء دڵشکاو نابێت.




گرنگی خوێندنەوە بۆ منداڵان… رەزا شوان

خوێندنـەوە ئارەزوو نییە، بەڵکو یەکێکە لە پێویستییە سەرەکییەکانی ژیانی مـرۆڤ، کە لە دوای هەڵمژینی هەوای پاک و خواردن و خواردنەوە و پۆشاک و نووسـتن و یـاری، ریزبەندی دێتە سەر خوێندنەوە.. خوێندنەوە خۆراکی مێشک و رووحمانە، پێویستییەکی گرنگە بۆ گەشەکردن و زاخاودانی هۆش و هزر و بیر و زەینمان.. کلیل و دەروازەیەکە بۆ وەرگـرتنی زانیـاری و زانسـتی و بابـەتی هەمەڕەنـگە.. دەلاقـەیەکە کە لە میانـەیەوە دەتوانین زانستی و رۆشنبیری و داهـێنان و زادەی ئەنـدێشە و بیری کەسانی تر ببینین.
خوێندنەوە فاکتەرێکی سەرەکییە لە شارستانێتی و پێشـکەوتن و ناسنامەی رۆشنبیریی هەر نەتەوەیەک، نەتەوەی خوێندەوار و رۆشنـبیر، نەتەوەیەکی سەرکـردە و پایـەدارە.
خوێندنـەوە بەشـێکی گـرنگە لە زمـان، بەشـێکی تەواکـەریشە لـە دروسـتکردنی ژیـانی کەسایەتي.. تەنیا رێگـەشە بۆ داهـێنان و بۆ دروستکـردنی داهـێنـەران و نووسـەران و بیرمەنـدان و هونەرمەنـدان.. هەروەهـا خوێندنـەوە بناغـەی پـەروەردە و فـێرکردنیشە، لێکۆڵینەوەیەک ئەوەی دەرخست، کە لە (لە سەدا حەفتا)ی ئەو زانیارییانەی کە مرۆڤ فـێریان دەبن، لە رێـی پەرتـووکەوە وەریـان دەگـرن.
(سـتـیل) دەڵێ:” خوێندنــەوە وەرزشـی مێشکمـانە”

خوێندنەوە بریتییە لە وەرگرتنی هەموو ئەو بابەتانەی کە نووسراون و لەبەر چاومانن.
لەم سەرەمەشـدا، خوێنـدنەوە تێـکەڵ بـە ژیانـمان بـووە و بـووە بە بەشــێک لـە ژیـانی رۆژانەمـان.. پەرتووک و گۆڤـار و سایتە ئەلیکترۆنییەکان هێندە زۆر و هەمەچەشنەن، هەر کەسێک بیەوێت دەتوانێت بیان خوێنێتەوە، چێژ و خۆشی و سوودیان لێوەربگرێت، گرنگی و چـێژی راستیی خوێنـدنەوەش، ئـەو خوێنـەرانە دەیـزانن، کە رۆژانـە خولـیای خوێندنەوە بوونە و ناتـوانن بەبـێ خوێنـدنەوە هەڵبکەن.
دێینە سـەر کـرۆکی باسەکەمـان، کـە گـرنگی و سوودەکـانی خوێنـدنـەوەیە بـۆ منـداڵان. خوێندنـەوە کۆڵەکەیەکی گرنگە لە کۆڵەکەکـانی رۆشـنبیریی منـداڵان.. لەم پێودانگەشە:
کە (خوێنـدەواری ئەمـڕۆ.. سەرکـردەی بەیـانییە)
پێویستە بایەخ بەم بابەتە بدەین، هەر لە منداڵییەوە منداڵەکانمان بیان کـەین بە هـاوڕێی پەرتـووک و گۆڤار و هۆگری خوێندنەوەیان بکەین، تا بە هەمیشەیی خووی پێوەبگرن.
لە سەرەتـادا پێویستە ئەوە بـزانین، کە چ پەرتـووک و گۆڤـارێکیان بۆ هەڵـدەبـژێـرین؟
گەر ویستمان پەرتـووک بۆ منداڵەکانمـان هەڵـبژێرین، پێویسـتە قـۆناغـەکانی تەمـەن و
گەشەکـردنی دەروونـی و پـەروەردەیی منداڵەکـانمان لەـبەرچـاو بگـرین، چونـکە هـەر قۆناغـێک لە قۆناغەکـانی منـداڵی، تایبەتمـەنـدی و پێـداویستی و ئاسـتی تێگـەیشـتن و فەرهـەنگی زمـانی خۆی هەیـە.. تا بەپێی ئەو قۆناغ و پێداویستییانەیان، پەرتـووک و گۆڤـارەکانیان بۆ هەڵبـژێرین.. گـەر پەرتـووک یا گۆڤـارێکی وێنـەداری رەنگـاوڕەنگی جـوان و ساکـار، بخـەینە بەردەسـتی منـداڵێکی سـاوا.. سـەرنجـی رادەکـێشێ و مـەیلی سەیرکردنی وێنەکانی دەکـات و پەڕەکانی هەڵدەداتەوە.. پێویستە پەرتووک و گۆڤـاری گونجـاوی تـری پێشـان بدەیـن.. تا بـەرە بـەرە هۆگـری پەرتـووک و گۆڤـار دەبێـت.
لە وڵاتانی ئەوروپیدا، من لە پەرتووکخانە گشتییەکانی نەرویج و سوید تا ئێستا چەندین جـار لە بەشی منـداڵان لە پەرتووکخانە گشتییەکانی شارەکانی ئەم دوو وڵاتـەدا، بینیم و دەبیـنم دایکـان، ساوای یەک ساڵان دێنن بۆ پەرتووکخانەکـان، کە بە دەیـان پەرتووکی وێنەداری رەنگـاورەنگی گونجاو و جوان و سەرنج راکێشیان تێـدان.. کە بە تایبەتی بۆ ئـەم تەمـەنە منـداڵییە چاپکـراون، دایکەکـان پەرتـووکە رەنگاوڕەنـگان پێشـانی منـداڵە ساواکـانیان دەدەن، هەنـدێ لە وێنەکـان دەنـگی موزیکـیشیان لەگەڵ دایـە، بۆ نموونە: لەگەڵ وێنەی چۆلەکـەدا، پەنجـە بە دووگمەیەکـدا دەنێن کە لە لاپـەڕەی چۆلەکەکەدایە، چۆلەکـەکە دەجـریوێنێت، منـداڵە ساواکـان چـێژ لە وێنەکـان و لە دەنگەکانیش دەبینن.
دوو هەفـتە جارێ، یا لایەنی کەمەوە، مانگی جارێک باخچەکـانی منداڵان، منداڵەکانیان دەبەن بۆ بەشی منـداڵان، لە پەرتووکخانەکـانی شارەکـانیان کە بە سـەدان پەرتـووک و گۆڤاری گونجاو و سیدی چیرۆکیان تێـدان، بۆ قۆنـاغی منداڵانی باخچـەی ساویـان و بۆ قۆناغەکـانی تری.. دەیانەوێت لە منداڵییەوە هۆگری پەرتووک و خوێندنەوەیان بکەن.
توێـژێنەرەکـانی بـواری منـداڵان، قۆناغەکـانی منداڵیـیان، کـردوون بە پێـنج قۆناغـەوە، تا بەپـێی قۆناغـەکـان پەرتـووک گۆڤـاریان بـۆ دابـین بـکەن.. کـە ئـەم قۆنـاغـانەن:
١ـ قۆناغی سـاوایی (قۆنـاغی بەرایـی منـداڵی) لە ( لانـکەوە ـ بۆ ـ چـوار سـاڵان)
٢ـ قۆناغی ئەندێشەی دیارکراو (چوارـ بۆـ شەش ساڵان) ، (قوناغی باخچەی منداڵان)
٣ـ قۆناغی ئەندێشەی ئازاد (شەش ـ بۆـ دوانزە ساڵان)، (قۆناغی خوێنـدنی سەرەتایی)
٤ـ قۆناغی سەرکـێشی و پاڵەوانێتی (هەشت ـ بۆـ دوانگزە) ، ( سەرەتـایی و ناوەنـدی)
٥ـ قۆناغی دواکەوتوویی منداڵی (دوانگزە ـ بۆ ـ هـەژدە ساڵان) قۆناغی هەرزەکاری و مەیـل و خـرۆشی رەگـەزییە.. قۆنـاغی ( ناوەنـدی و ئامـادەیی ) یە.
لەم نووسینەمانـدا، منـداڵانی قۆنـاغی قوتابخـانەی سەرەتـاییمان خسـتۆتە نـێو بازنـەی باسەکەمانەوە، کە قۆناغی ئەندێشەی ئازادە، واتە تەمەنی (شەش بۆ دوانگزە ساڵان).
خوێندنەوە و گەشەکردنی حەزی خوێندنەوە لای منداڵان، پێویستییەکی پـەروەردەیی و رۆشنبیرییە، لەبەر ئەوەی لە جیهانی ئەمڕۆدا، لە سایەی تەکنالۆژیا و داهێنانی نۆیدا، زانیاری و گۆڕان و پێشکەوتن بە خێرایی سەرهەڵدەدەن، فێرکردنی فەرمی بەس نییە بۆ مەستکردنی پێداویستییە هۆشی و دەروونییەکانیان.. بۆ ئەوی منـداڵانی ئەمڕۆمان، نابەڵەد و بێ ئاگا نەبن و بتوانـن لەگەڵ رەوتی داهـێنان و پێشکەوتن و پێویستییەکانی ئـەم رۆژگـارە جەنجـاڵ و خـێرا گـۆڕان و داهـێنانـانەدا دەربـەرن و لـە شەمەنـدەفەری پێشکەوتن و شارستانی نوێدا جێ نەمێنن، پێویستیان بە خودخوێنـدنەوەی هەمەڕەنگە و خۆڕۆشنبیریکردن هەیە.. چونکە خوێنـدنەوە لە هەموو بوارەکـاندا، بە تایبەتیش لە بـواری کۆمـەڵایەتی و سـۆزداری و هەستـیاری و دەروونـی و جەسـتەییدا، یارمـەتـیی منداڵان دەدات.. لە بواری کۆمەڵایەتیدا، خوێندنەوە یارمەتیی منداڵان دەدات کە لە جۆر و واتاکانی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان تێبگەن کە تاکەکانی کۆمەڵگا پێکەوە گرێدەدەن.
لە رووی جەستەییشەوە، خوێنـدنەوە دەرفـەتێکی باشە بۆ منـداڵان، کە لە دوای ژیانی رۆتینی روژانەیان بە تایبەتیش لە دوای یـاری و چالاکییە جوڵەییەکانیان، پشووبدەن و بخوێننەوە و ئـارامی بە جەستەیان ببەخشن.. لە بـارەی گەشەکـردنی سـۆزداریشـەوە، کـاتێ کـە منـداڵان سەرسـامی کـارەکتەرەکانی چـیرۆکەکـان دەبـن، ئـەو دەرفەتـەیان بۆ دەرەخسـێت کە گـوزارشت لە هەسـت و سـۆزدارییەکـانیان بکەن.
هەنـدێ لە لێکۆڵینەوەکـان، ئەوەیـان روون کـردۆتەوە، کە زۆربـەی منـداڵان لـە رێی خوێندنەوەی پەرتـووک و گۆڤـاری منداڵانەوە، خۆیان رۆشنبیر و شارەزا کـردوون و خۆیـان بە وشەکانی زمـانی دەوڵەمەنـد کـردوون، لـە پێـش قوتابخـانەی سەرەتـاییـدا، ئامـادەییەکی باشـتریان هەیـە بـۆ فـێربوون و خوێنـدنەوە و تێـگەییشـتن و نووسـین، بەراورد بە ئەو منـداڵانەی کە ناخـوێنـنەوە.. پشکی شێری ئەم ئاکامە ئەرێنییەش بـۆ راهێنان و هەوڵـدان و هاندان و پێشبینی و دووربینی دایکـان و باوکـانی رۆشنبیریان دەگەڕێتەوە، کە خۆشـەویستی خوێنـدنەوەیان لە دڵی جگەرگۆشەکانیان رووانـدوون.
گرنگە کە دایکـان و باوکان و مامۆستاکان، تواناکانی منداڵەکانیان و قوتابییەکانیان لە هەر قۆناغێکی تەمەنیاندا بزانن، بە چ جۆرە پەرتووک و گۆڤارێکی گونجـاو ئاشنایان بـکەن.. بۆ ئـەوەی منـداڵان هـەر لە منـداڵیـیەوە ببن بە دۆسـتی پەرتـووک و هۆگـری هەمیشەیی خوێنـدنەوە ببن.. پێویستە دایکـان و باوکـان لایـەنی کەمەوە رۆژی پانـزە خولەک پەرتووک و گۆڤاری ئاسان و چیرۆک و هۆنراوە و پەخشان و بابەتی ئاسان و گونجـاو بـۆ منـداڵە ساواکـانیان بخـوێننەوە، یـا منـداڵان خۆیـان بیـان خوێنـنەوە.
لە ماڵیشەوە پەرتووکخانەی قنجیان بۆ دابین بکەن و بە کۆمەڵێک پەرتووک و گۆڤاری هەمەڕەنـگەی منـداڵان بۆیـان بـڕازێنـنەوە.. هەفـتەی جـارێکـیش بیان بـەن بۆ بەشـی منـداڵان لە پەرتووکخـانەی گشتی شارەکـانتان.. گەر بتانەوێت دەکـرێت شەوانە کاتێک بۆخوێنـدنەوە دیـاری بکەن، بە ناوی (کـاتی خوێنـدنەوەی خـیزانی) لە لایـەنی کەمەوە (بیست تا سی) خولەک پەرتووک و گۆڤـار بخوێننەوە.. خوێندنەوە بکەن بە خوویەکی
رۆژانەتـان و بە بەشـێک لـە کەسـایەتی و لە ژیانتـان.. پێویستیشە دایکـان و باوکـان ببنە نموونە و پێشەنگ بۆ منداڵەکـانیان، ئەگەر ئـەوان پەرتـووک و گۆڤـار بخوێننەوە، منداڵەکانیشیان چاویان لێـدەکەن و خوێنـدنەوەیان لا شـیرین دەبێـت.. هەڵبەت دایکان و باوکانی باوکانی رۆشنبیر، منداڵانی رۆشنبیریان لێ هەڵدەکەوێت.
زۆربـەی زانایـانی پـەروەردە هـاوڕان، کـە خوێنـدنەوە جوریـکە لـە خـووە جـوانەکـان پێویستە لە دەروونی منـداڵانی بچووکـدا بچێنرێت و رەگ بکات، تا خووی پێوەبگـرن.
لە وڵاتانی ئەوروپیدا دیومانە و دەبینین، کە لە هـاویناندا لە رۆخـی دەریاکـاندا، لەسەر لـم رادەکشـێن و پـەرتووکێکێش بە دەستیانەوەیە و دەیخـوێننەوە.. یا لە وێستگەکـانی چاوەڕێی هـاتن و دەرچوونی شەمەندەفەر دەکەن، یا لە فـرۆکەخانەکانەدا کە چاوەڕێی کـاتی فـڕینی فرۆکەکـەیان دەکەن، پەرتووکـێک لە جانتـاکەی سەرشـانیان دەردەکـەن و دەیخوێنـنەوە، تەنانەت لە ناو شەمەندەفەر و فرۆكەشدا، کـات دەقـۆزنەوە و بە فیڕۆی نادەن و پەرتـووک دەخوێنـنەوە.
ئەم نەریت و خووەشیان بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە، کە لە منـداڵییەوە خوویان بە خوێندنەوە گـرتوون.. بە پێچـەوانەی ئەوانـەی لای خۆمـان، کـە هـەر خـەریکی تەلەفـۆنەکـانیان.
بـە کـورتی گـرنگی و بەشـێک لـە سوودەکـانی خوێنـدنەوە بـۆ منـداڵان، لـەم خـاڵانـەدا چـڕدەکەینەوە. بەو هـیوایەی دایکـان و باوکـان و مامۆستاکـان سوودیان لێوەربگرن:
١ـ خوێنـدنەوە مەستییەک بە ژیانی منـداڵان دەبەخشێت، ئەندێشەیان فراونتر دەبێت و ئاسۆی بیرکرنەوە و لێکدانەیان بە رووی جیهاندا دەکاتەوە، سەرنجیان قووڵتردەکات.
٢ـ خوێنـدنەوە رێـژەی زیـرەکی و زرنـگی ئاسـتی منـداڵانی خوێنـەر بـاڵاتـر دەکـات.
٣ـ خوێنـدنەوە تواناکانی زمانی و قسەکردنی منداڵان بەرزدەکاتەوە، فەرهەنگی وشە و رستەکانیشیان دەوڵەمەنتر دەکات، شـێوازی گوزارشـتکرن و دەربـڕینیان بە زارەکی و نووسـین باشتر دەکـات.
٤ـ خوێنـدنەوە بەهـای رووحی و رەوشتی بەرز و جـوان لە هۆش و دەروونی منداڵاندا دەڕوێنێت، ئەگـەربێت و ئاراستەی پەرتووک و گۆڤـارەکان، بەم ئاراستە ئەرێنییەدا بن.
٥ـ خوێنـدنەوەی هەمیشـەیی یارمـەتی منـداڵان دەدات، کـە لـە داهـاتوودا، لێکۆڵینەوەی زانیـاری و ئـەدەبی ئەنجـام بـدەن، دوای سەرچـاوەی زانیـاری و مـێژوویی بکـەون.
٦ـ ئەو منـداڵانەی کە خوێنەری هەمیشەیی پەرتووک و گۆڤارن، لە قوتابخانەدا ئاستی خوێندن و رۆشنبیری و زانیاری گشتییان باشتر و باڵاترە لەو قوتـابیانەی ناخـوێننەوە.
٧ـ خوێنـدنەوە روانین و سەرنجـدان و تێبینی منـداڵانی خوێنەر ورتـر و تیژتر دەکـات.
٨ـ منـداڵانی راهاتـوو لەسەر خوێنـدنەوە، هەست بە ئـازادی و سەربەستییەکی زیـاتر دەکـەن، باوەڕێـکی زیاتریشیان بە خۆیان هەیە و دەتوانـن پشـت بە خۆیـان ببەسـتن.
٩ـ زۆربـەی کەڵـە زاناکـان و دانـاکـان و نووسەرەکـان و داهـێنەرەکـان و بیرمـەنـدە هەڵکەوتووکـان، لـە تافـی منـداڵیـیاندا خوێـنەری هەمیشـەیی پەرتـووک بوونـە.
١٠ـ خوێنـدنەوە، توانـای سەرکـەوتنی منـداڵانی خوێنـەر، لـە تاقیکـردنەوەکـان و لـە
بـوارە جیـاوازەکانی تری قوتابخـانە زیاتـر دەکـات.
١١ـ خوێنـدنەوە، ئەو توانایەش بە منـداڵانی خوێنەر دەبەخـشـێت، کە ئـەو ئامـادەییە دەروونییەیـان هەبێت کە رووبـەڕووی گۆڕاکانییەکـانی رۆژگـارەکەیـان ببـنەوە.
١٢ـ خوێنـدنەوە دەرفەتێـکی باشە، بۆ ئـەوەی منـداڵان بۆ ماوەیـەک لـە تەلەفزیۆن و ئایپـات و کۆمپـیوتەر ویـارییە ئەلیکترۆنییەکـان دووربـکەونە.
١٣ـ خوێنـدنەوە، شـارەزایی لـۆژیکی بـە منـداڵان دەبخشـێت، لـە رێـی خوێنـدنـەوەوە
لە واتـای زاراوە تازەکان و چـەمکە رووتەکان تێدەگەن، لە هەڵوێستە جیاوازەکانیاندا بەکـاریان دەهێنن، سیناریۆکانی نێو پەرتووکەکانیش بە رووداوەکانی دەوروبەریـانەوە دەبەستن، بۆ نموونە: کە چیرۆکی ( کۆڵـوانە سوور و گـورگ) دەخوێننەوە، کە کچۆلە کۆڵوانە سوورەکە لە ئەنجامی ئەوەی کە گوێی بە ئامۆژگـاری دایکی نەدا، کە پێی وت نەکـەی لـە رێگـادا لەگەڵ گورگـدا بـوەستیت و بـۆی بگـێڕیتەوە کە بـۆ کـوێ دەڕۆیـت. ئەوەبوو کە کچـۆلە کۆڵوانەسوور، گـوێی بە ئامۆژگـارییەکەی دایکی نەدا و لە رێگـادا لەگـەڵ گـورگێکـدا وەسـتا و بـۆی گـێڕایەوە کـە بـۆ لای نەنـکی دەچـێت کـە مـاڵەکـەی لەوسەری دارستانەکە دایە، درکاندنی ئەم رازە بۆ گورگەکە رووبەڕووی هەڵوێستێکی ترسناکی کردەوە (دڵنیام کە بە منـداڵی گوێتان لەم چیرۆکە بووە یا خوێنـدووتانـەوە)
منـداڵانی خوێنەرەی ئەم چـیرۆکە، سوود و پەنـد لەم چیرۆکە وەردەگـرن، کاتێک کـە دایکـانیان ئامۆژگـارییان بکەن، نایانەوێت لـە ئامـۆژگـارییەکانی دایکـانیان دەربچـن و باشـتر بە قسەی دایکـانیان دەکـەن.
پێتان سەیر نەبێت، لەوانەیە هەندێکیشمان بـڕوا بەوە نەکەین کە کچۆلەیەکی ئەمریکی لە سکی دایکییەوە فـێری خوێندنەوە بووە.. تا تەمەنی چوار ساڵان زیـاتر لە (١٠٠٠) پەرتووکی هەمەجۆرەی خوێندۆتەوە.. بە کورتی چـیرۆکی ئەم کچـۆلە سەرسوڕێنەرە:
(دالـیا مـاری ئارانا) کە بە (کـرمی پەرتـووک) نـاوی دەبـەن، لە شـاری ( گـاینزفـێل) لە ولایەتی (جۆرجـیا) ی ئەمریکی لەدایـک بـووە.. دایـکی نـاوی (حەلیـمە) یە، و بـاوکی
ناوی (میگـل) ە، کە بەڕەسەن مەکسیکییە.
دالـیا بووە بە ئاشـنای هەمیشەی پەرتووکخـانە گشتییەکـانی شارەکـەی، پەرتـووکخـانە نەماوە کە سەری پیانەکات، بە لایان دەموچاوێکی ناسراوە.. ئـەم کچـۆلەیە ئەمریکییە رۆژانـە سـەردانی پەرتووکخانەکـان دەکـات و پەرتـووک دەخـوازێت و دەیخـوێنـێتەوە.
(پسوولەی تایبەتی پەرتووکخـانە) یان پێ بەخشـیوە، بۆ خواستـنی هـەر پەرتـووکێک.
دایکی دالـیا دەڵێ:”دالیا پێش ئەوەی لە دایک بێت و چـاوی و بە رووناکـیدا هەڵبێنێت،
کە هێشـتا لە سـکم دا بـووە، بـە کـرداری فـێری خوێنـدنەوە بـووە”
زانا پسپۆرەکان لە واشنتەن، قسەکەی دایکی دالیا پشت راست دەکەنەوە و پێیان وایە، کە دالـیا، ئـەم کچـۆلە سەیـرە، لـە سـکی دایکـیدا فـێری خوێنـدنەوە بـووە، وادیـارە کە بۆمـاوەیە و لـە خێـزانەکەیـان دایە.
حەلیمە کاتێک کە دالـیا لە سکی دابوو، بە دەنگێکی بـەرز چـیرۆکی بۆ منداڵەکانی تری دەخوێندەوە، کە لە دالیا گەورەترن.. کاتێکش کە دالیا کۆرپەیەکی شیرخۆر بووە، گوێی لە دەنگی خوشک و براکـانی دەبوو، کە لە ماڵەوە بە دەنگێکی بەرز دەیـان خوێنـدەوە. ئەم بەهـرەیەی دالیا بە لای دایکییەوە کوتـوپـڕ و جێی سەرسوڕمان نەبوو، کە تەمەنی دالـیا ساڵ و نیوێک بوو، فـێری خوێنـدنەوە بوو، ئەو شـتانەی دەزانـی کە دایـکی بـۆی دەخوێندەوە، دایکی دەڵێ یەکسەر وشە و رستەکانی وەردەگـرت .. بەڵام وادیـارە تەنها خوێندنەوەکانی دایکی، توینێتی و پەرۆشی خوێندنەوەی دالیای نەشکاندوون.
دایکی دالیا لە دیمانەیەکـيدا، لەگەڵ رۆژنامەی (واشـنتەن پۆسـت) ی ئەمریکـیدا وتی:
“دالـیا لە تەمەنی ساڵ و نیوێکدا، ئارەزووی ئەوەی دەکـرد کە خـۆی بخوێنێـتەوە.. تا وشەکانی زیاتریش دەبوون.. زیاتر شەیدای خوێندەوە دەبوو.. پێش ئەوەی کە تەمەنی ببێت بە سێ ساڵ، خۆی یەکەمین پەرتووکی خوێندەوە، کە چیرۆکێکە بە ناوی (کولێرە گەورەکەی ئانا) دوایی لە بەردەم خوێندکارانی زانکۆدا ئەو پەرتووکانەی خوێندەوە کە بـۆ خوێندکـارانی زانکـۆ نووسراون.. دالـیا بووە جێی سەرسـامی و سەرنـج راکێـشانی دکـتۆرە (کـارلا هـایـدن) ی بەڕێـوەبەری (پەرتووکخـانەی کـۆنگـرێسی ئەمـریکی) کـە گەورەترین پەرتووکخانەی ئەمریکایە. بۆیە (هـایدین) وەکو رێزلێنان لە دالیای بلیمەت بۆ ماوەی رۆژێک دالـیای لە شوێنی خۆی دانا و کردی بە بەڕێوەبەری پـەرتووکخانەی کۆنگرێسی ئەمریکی.. بەمەش (دالیا) بوو بە بچووکترین بەڕێوەبەری پەرتووکخانەی کۆنگـێسی ئەمـریكی.. لـە چەنـد پەرتووکخـانەیەکی گشـتی تـری شارەکـانیـشدا هەمـان رۆڵیان بە دالیا سـپارد.
دالیا لە بوو بە چـوار ساڵ و لە پایـزی ئەمساڵدا چۆتە باخچەی ساوایان، تا ئێستا زیاتر لـە (١٠٠٠) پەرتـووکی هەمەجـۆرەی خوێنـدۆتـەوە، بـەردەوامـە لـە خوێنـدنەوەدا، لە خوێندنەی (١٥٠٠) پەرتـووک نـزیک بۆتەوە، بێجگە لە زمانی ئینگلیزی، خەریکە لە باوکیـیەوە زمـانی ئیسپانیش فـێربێت و دەسـتی بـە خوێنـدنەوەی ئیسـپانیش کـردووە. دالـیا دەڵێت: “لە باخچـەی ساوایانیـشدا، یارمـەتی مامۆستاکـانمان دەدەم، تا ئەوە فێری منداڵان بکەن کـە چـۆن فـێری خوێنـدنەوە ببـن و چـۆن هۆگـری پەرتووکخانەش ببن”
دالیا سەرسامی خوێنـدنەوەی پەرتووکەکـانی نووسـەری بە ناوبـانگی بـواری ئـەدەبی منـداڵانی ئەمریکی (مـو ویلیـامـز) ە، کە بـە ناوبانـگە لە نووسـین بۆ منـداڵان.
دالـیا لە ماڵیشـەوە، بـووە بە مامۆسـتای خوشـک و براکـانی، کە لە خـۆی گەورەتـرن، لە هەر وشەیەکدا گیربن و نەزانن، داوا لە دالیا دەکەن کە یارمەتیان بدات.
(دالیا ماری ئارانا) لە ئاهەنگی ساڵرۆژی یادی چالاکوانی مافە شارستانییەکانی مرۆڤ (مـارتن لۆسـەر کـینگ) دا، لەسەر داوای کچـان، وتـارە بە ناوبانگە مـارتن لۆسـەری لەبەر خوێندەوە کە بە ناونیشانی (خەونێکم هەیە) پێشکەش کرد، کە سەرنجی هەموو ئامادەبووانی راکێشا و سەرسام بوون بە بلیمەتی و کراوەیی و لە توانەبەدەری دالیا.

رەزا شوان
نەرویـج: ٢٩ی/ نۆڤەمبەر/ ٢٠١٨
r.shwan@hotmail.com




بەخشین …. نوسینی:عەلی حەمەڕەشید بەرزنجی

سەر شانۆ دیکۆری چەند ماڵێکە و باخچەیەکی لەلاوەیە،کۆمەڵێک منداڵ یاری دەکەن ..دوور دەکەونەوە..منداڵێک دەردەکەوێت کە پەڕتوکێکی منداڵانی بە دەستەوەیە.وردە وردە دەڕوات و تەماشای دەکات.
ئارۆ:بەڕاستی چیرۆکەکانی ناوئەم پەڕتوکە زۆر خۆش بوون و سودی باشم لێوەرگرتن..پێویستە ھاوڕێکانیشم ھەر وەکو من سودی لێوەربگرن..دەیاندەمێ َ و زیاتر خۆشەویست دەبم لایان وسودیشی لێوەردەگرن.
بۆ یاریکــردن ……….کەوتومەتە ڕێ
تا منداڵی تر………..بکەم بە ھاوڕێ
خــوێندنەوەیە………کە بۆتە خولیام
بە خـوێندنەوە………دەگەم بە ھیوام
بەڵام وا ئەمـــڕۆ……..دێم پەڕتوکەکەم
کێ ھات بە دیاری………پێشکەشی دەکەم
لەم کاتەدا منداڵێکی کچ دەردەکەوێت ،بوکەشوشەیەکی پێیە،گۆرانی بۆ دەڵێت:
ھەی ھەی لەو بووکی منە
چـــەندە جوان و خرپنە
تۆ ســـەیری قژی خاوە
بە شــانە دام ھێنـــاوە
لە سەر شانی وەستــاوە
تــەسریحـەم بۆ لێداوە
گۆرانی خــــۆش دەزانم
بۆی دەڵێم تـــا دەتوانم
من لە گەڵ بووکــە خانم
ھیلاک بوونیش نـــازانم
ئارۆ:
سەیری ئەو کچە ……..وا بـــۆ ئێرە دێ
ئێستا دەیدەمێ و……..دەیکەم بە ھاوڕێ
لە گۆشەیەکەوە چەند منداڵێک وەستاون و ئاگایان لە (ئارۆ)یە و تەماشای دەکەن:
ئـــای ئەو منداڵە…….بۆ ئاوا دەکــــات
پەڕتوکەکەی خۆی…….بە خـەڵکی دەدات
ماڵی خـۆیەتی و…….ســودی زۆرە بۆی
پاراســـتنیشی……..بگرێتە ئەستۆی
کچەکە دێتە پێشەوەودەڵێت:
سڵاو ھاوڕێ گیان…….بۆچی بە تەنھای
ئاوا ســەرقاڵی…….بۆ کێ دەگــەڕای
ئارۆ :
چـاوەڕێی تۆ بووم……..بە پەرۆشـــــەوە
دیـــاریت بدەمێ………بە ڕووی خـۆشەوە
کچەکە پەڕتوکەکە وەردەگرێت ودەڵێت:
سوپاست دەکەم……..ھاوڕێی وەفادار
ھاوڕێی ئازیز و……..چالاک و وشیار
ئارۆ دەیداتێ و دەڕوات…..
کچەکەش دەڕوات و بە ڕێگاوە تەماشای پەڕتوکەکە دەکات(ئای کە جوانە!) دەڵێت:
ئێستا زۆر دڵخۆشم ،بەڵام چی بکەم کە ناتوانم بیخوێنمەوە،حەز دەکەم منیش بیدەم بە کەسێکی تر بەڵکو ئەویش وەکومن دڵخۆش ببێت و بتوانێت بیخوێنێتەوە..لە کاتی قسەکانیدا کوڕێک دەردەکەوێت گۆرانی دەڵێت:
ھاوڕێ وەرە تۆ لە کوێی……….ناکــرێ تا ئێرە بێی؟
منداڵەکان:
تەماشاکەن ئەمجــارە……..نەفــامێکی تر دیــارە
ئەویش وەک (ئارۆ) وایە………لە دنیا بێ ئاگــــایە
وا بەنیـازی بەخـشینە………ئەو پەڕتـوکە ڕەنگینە
کوڕ:
وا ھاتم ھــاوڕێی وریا……….تۆ چی دەکەی بە تەنیا
تەنھای ھاوڕێت لانییە……….پێم ناڵێی ھۆکەی چییە؟
کچەکە بە پێکەنینەوە دەڵێت:
ھاوڕێی دڵسـۆز و دێرین……….گورجوگۆڵ وخوێن شیرین
من دیــاریم بۆ تۆ پێیە………بە ســودە لە گشت جێیە
ئەم پەڕتوکــەم لەلایە……….چیرۆکی خـــۆشی تیایە
دیاری منە زۆر شـــەنگە……….پڕ وێنەی ڕەنگـاوڕەنگە
کوڕەکە:
سوپاس ھاوڕێی شیرینم………بە دڵخــــۆشی بتبینم
بۆ ئەو دیارییە جــوانە………لای من نرخی گـــرانە
کچەکە دەڕوات و بەرزدەبێتەوە بە دڵخۆشی یەوە …کوڕەکەش دەڵی باشە ئەم پەڕتوکە جوانە ،وێنە دارە چی لێ بکەم ،چاویلکەکەم پێ نییە و حەزدەکەم پێشکەش کەسێکی بکەم کە بیخوێنێتەوە…بەملاولادا دەڕوانێ کوڕێکی تر دەبینێ دەڵێ:ئەوە (بڕوا)ی ھاوڕێمە ئەوە چی دەکات لەوێدا؟.
کوڕەکە:
(بڕوا) وەرە ھەر ئێستە………لەودورە ڕامـــەوەستە
با پێکـــەوە دانیشین……….گوێ لە یەکتری بگرین
منداڵەکان:
چی ڕویداوە وا دەکـەن………دیاری بە یەکتر دەدەن
ئەمانە زۆر نەفــامن……….وا بە یەکتر سەرسامن
دەبێ شتێکی تیابێ………..ئەم کارە بێ ھۆ نابێ
دیاری بۆ یەکتر دەبەن……….سوپاسی یەکتر دەکەن
بە جوانی یەکدەدوێنن……….خۆشەویستی دەنوێنن
بڕوا:
باشە ڕاوەســـــتە وادێم……….ئەی خۆشەویست و ھاوڕێم
بزانــم کــارت چییە؟………ئەمڕۆ کەســــــت لانییە
دەتەوێ یاری بکـــــەین……….کاتی خۆش بەسـەر ببەین
کوڕەکە:
خـــــۆشی بە دڵت دەدەم………دیاریشت پێشکەش دەکەم
بڕوا:
من سوپاسی تۆ دەکــــەم……….ئەی ھاوڕێ ئازیزەکــــەم
تۆ بێ دیارییش ھەر جوانی……….ھـــــــاوڕێیەکی نیانی
کوڕەکە:
سوپاس بۆ تۆی قسەخۆش……….دڵنیابە، کـــە وای تۆش
ئەم پەرتوکـــەم ھێناوە……….بۆ تۆی ھــــاوڕێم داناوە
پڕە لە چیرۆکی خــــۆش……….پێویستە بۆ گەشەی ھۆش
(بڕوا )پەرتوکەکەی لێوەردەگرێت………..بەڕاستی تۆ ھاوڕێیەکی دڵسۆزیت ئەم دیارییەشت زیاتر دڵسۆزی و خۆشەویستی تۆی بۆ دەرخستم.
بڕوا:
ئەم پەڕتوکە ھەم چیرۆکی خۆش و بەسود ی تیایە و ھەم وێنەی ڕەنگاوڕەنگیش،بەڵام بەڕاستی زۆرە من ناتوانم ھەمووی بخوێنمەوە…کە بۆیشم نەخوێندرێتەوە بۆچی لەلای خۆم دایبنێم…بۆچی نەیبەخشم بە یەکێک کە بتوانێت بیخوێنێتەوە و زیاتر سودی لێوەربگرێت….تەماشای ئەملاولای دەکات و لاپەڕەکانی ھەڵدەداتەوە..
منداڵەکان:
١. دەوەرە شەق مەبە لەوە ناچێت ئەمیش ھەڵی بگرێت بۆ خۆی.
٢. ئەوە بۆ کێ دەگەڕێ؟لەوە دەچێت بۆ من بگەڕێت.بابچمە پێشەوە بەڵکو بیدات بە من ..زۆری حەز لێدەکەم..
٣. لاچۆ ناشیرین بۆ من دەگەڕێت.
١. دەیدات بە من لاچۆ.
٢. ئەوە چییە؟ لەبیرتان چوو دەیدات بە من.
٣. نەخێر دەیدات بە من …وەی کە جوانە!
بڕوا: لەل لەل لا لەل لەل لا لەل لەل لا لەل لەل لا لەل لەل لا
وەی بابڕۆم بگـەڕێم………وا ئێستا (ئارۆ)ی ھاوڕێم
دەبینم و دەیدەمـــێ……..دڵخۆشی دەکەم کەمێ
یارییشی لەگەڵ دەکەم…….ئەوسا پێشکەشی دەکەم
لەم کاتەدا (ئارۆ) دەردەکەوێت…جوڵەی وەرزشی دەکات..
بڕوا:
وەرە پێشێ ھاوڕێ گیان………ھـاوڕێی ئازا و یاریزان
یاریی دەکـەین پێکەوە………بـە دڵێکی خۆشــــەوە
ئەگەر ئێمـە بەسـۆز بین………بۆ یەکـتری دڵســۆز بین
ھـــەوری ڕەشی ئـاژاوە………بەجێی دێڵێ ئەم نــاوە
نمــە نمـــەی بارانی……….خۆشەویستی بە جوانی
ئەم ناوە دەگـــرێتەوە………ناخـــۆشی دەبڕێتەوە
ئارۆ:
وا ھـــاتم ھاوڕێی نازدار………ھـــاوڕێی باش و وەفادار
یاری دەکـــەین بێ پشوو………دەی با دەست پێ بکەین زوو
بڕوا:
ھاوڕێی گیان لەپێش یاری………ئەم چیرۆکـە بە دیـــاری
لە مـن وەر بگرە بۆ خـۆت………چـونکە ســودی زۆرە بۆت
ئارۆ:
ســــوپاسێکـی بێ پایـــان
بۆ تۆی ھـــاوڕێ( بڕوا) گیان
بەڵام پێش یـــــاری کــردن
کەمێک گـوێ بگــــرە بۆ مـن
ئەو پەڕتوکەی بە دیــــاری
دەمدەیتێ لەپێش یـــــاری
ھەر ئەوە بوو خۆم بەخشیم
بووە مایـــەی دڵخۆشـــیم
کەچی بۆ خـــۆم گـــەڕاوە
خـــــۆشی خستە ئەم ناوە
لەم کاتەدا (ئارۆ) تەماشای پەڕتوکەکە دەکات و منداڵەکانی تر پەیدا دەبن ودەڵێت:
کاتێ یەکتر دەدوێنین
خۆشەویستی دەنوێنین
ھاوکاری یەکتر دەکەین
دڵسۆزیمان دەردەخەین
بەبەرھەمی ھاوکاری
دەڕوێ گوڵی بەختیاری
ئارۆ:
با یەکێک لە چیرۆکەکانتان بۆ بخوێنمەوە….منداڵەکان بە چوار دەوریدا دادەنیشن ….پێکەنین و قاقایان ئەو ناوە پڕ دەکات.
منداڵەکان:
ھەتا ئێستا ھەڵە بووین
بۆ ھەرجێگایەک دەچووین
خـــەریکی ئاژاوە بووین
بەو کارە حەســاوە بووین
وا ئێمــەش بڕیار دەدەین
ھەر وەکو ئێوە بکــــەین
بۆ یەکتر بەســــۆز دەبین
ھاوکار و دڵســـۆز دەبین
ڕێمان بدەن ئێمــەش بێین
ھــــەموو گـۆرانی بڵێین
بڕوا:
دەتانەوێ بەشـــدار بن
لەگەڵ ئێمە ھــاوکار بن
واز لەو کـــارەتان بێنن
یەکتری مـــــەڕەنجێنن
خۆشەویستی ھــــەمیشە
لاتان ببێ بە پیشــــــە
چونکە ڕاستی و بەخشینە
سەرچـــاوەی خۆشی ژینە
…………………………….

کۆتایی
تێبینی:بۆ بیرۆکەی ئەم ئۆپەرێتە سودم لە چیرۆکێکی عەرەبی وەرگرتووە .




باخچەکەمان … ڕۆستەم خامۆش

باخچەکـەمــان پـــڕ گــوڵــە
خـۆشــەویـستـیی نێـو دڵــە
دەیـپـارێـزیــن وەکـــو چــاو
تـــا گــوڵـــی نــەبــێ ژاکــاو

باخچەکەمــان چەند جوانە
شــــــادی دەروون و گـیـانە
لــە نـــاوی پـشــوو ئەدەیـن
دڵمانی پێ خــۆش ئەکەیـن

باخچەکەمــان خۆش ئەوێ
زۆر جـــوانـــە ڕۆژو شـەوێ
گــوڵـــی لـــێ نـاقـرتـێـنـیـن
وەک بـولبـول دەیـلاوێـنـیـن

ڕۆستەم خامۆش




وا شاعیڕێك له‌ زه‌مه‌نه‌ پاکه‌کانه‌وه‌ هه‌نگاو هه‌ڵده‌گرێت … له‌تیف بێوار

چه‌ند جوانن ئه‌و مرۆڤانه‌ی راستگۆیانه‌ ئاوێته‌ی نووسینه‌کانیان ده‌بن، هه‌ر ئه‌مه‌شه‌ رۆح ده‌کات به‌ به‌ری ئه‌و ده‌قانه‌ی که‌ ده‌ینووسن، ئاوهاشه‌ شیعره‌کانی رامبۆ سه‌رنجمان ڕاده‌کێشن، ئه‌و شیعرانه‌ی‌ به‌س هۆنینه‌وه‌ی هونه‌ریی نین، به‌ڵکو زمانێکی موعاناته‌کانن و له‌ ناخی خوێنه‌ریشدا ئیکۆ ده‌داته‌وه‌، چه‌ند جوانن ئه‌و مرۆڤانه‌ی عاشقن، چه‌ند به‌ هیواوه‌ هه‌موو ئان و ساته‌کانیان به‌ڕێ ده‌که‌ن پێش له‌ده‌ستدانی کات؟ هه‌میشه‌ هیوایه‌ك هه‌یه‌ نائومێدیی و ره‌شبینینیه‌کانیان ده‌ڕه‌وێنێته‌وه‌و رووه‌ شیرینه‌کانی ژیانی پێ ده‌بینن. هه‌ر ئه‌و عه‌شقه‌شه‌ قوربانی دروست ده‌کات و ئاده‌میزاد ده‌گه‌یه‌نێته‌ ترۆپکی هه‌ڵسانه‌وه‌و به‌رخۆدان و تێکۆشان، له‌ کاتێکدا زۆر له‌ مرۆڤه‌کان و ته‌نانه‌ت کۆمه‌ڵگای مرۆڤایه‌تیش له‌سه‌ر لێواری رووخان و وێرانه‌و ناشرینیه‌کان هه‌ناسه‌ ده‌دات.
سیخناخم له‌بۆشایی‌ و
مه‌ودایه‌ك
شك نابه‌م بۆ ته‌قه‌ڵی‌ هه‌نگاوه‌كانم..

له‌ زه‌مه‌نی هه‌ره‌سه‌کاندا، زه‌مه‌نی قه‌یرانی مرۆڤبوون : شاعیرانێك ماون هیوا به‌ خوێنه‌ران ده‌به‌خشن و له‌ پێچ و نشێوه‌کانی ژیان و شکسته‌کانی سه‌ر ڕێدا ، له‌ بیابانه‌ چۆڵ و دوورو درێژه‌کاندا ده‌بنه‌ ده‌ستێکی میهره‌بان و ڕێبوارانی نامۆ هه‌ڵده‌ستێننه‌وه‌و ئومێدو متمانه‌ی پێ ده‌به‌خشنه‌وه‌. ئه‌وانه‌ن عاشقه‌ راسته‌قینه‌کان، ئه‌وانه‌ن مرۆڤه‌ راستگۆکان، ئه‌و شاعیرانه‌ی به‌ بێ عیشق ناتوانن بژین، عیشقێکی پاك و راستگۆیانه‌ که‌ له‌ زه‌مه‌نی خێرای ته‌کنه‌لۆژیادا عیشق لای زۆرینه‌ش بووه‌ته‌ ماده‌یه‌کی بازرگانی و یه‌کێك له‌ پێداویستیه‌ خێراکانی مرۆڤی بێ گیان و بێ هه‌ست، ژیان چه‌ند بێ ئه‌ندێشه‌یه‌ به‌ بێ بوونی عاشق و هاورازی راسته‌قینه‌ی سه‌ر ڕێگا دوورو چۆڵه‌کانی ژیان!‌ له‌ کاتیكدا مرۆڤه‌کان چه‌ند گوناحن و چه‌ند کورت ده‌ژین و زوو کۆچ ده‌که‌ن و ئیتر که‌س ناویان ناهێنێت، ئیتر هیچ چۆله‌که‌یه‌ك له‌ هێلانه‌ پایزانییه‌کاندا نانیشێته‌وه‌و به‌یانیان بۆیان ناجریوێنن.
ئه‌م ئه‌ندێشه‌یه‌م چه‌ند ڕووخاوه‌،
گه‌ر پردی‌ عیشق نه‌بێ له‌م سه‌حرایه‌ چۆن تێپه‌ڕ بم؟؟
——–
باگمه‌ی‌ كۆتره‌كان نه‌شكێنم…
عیشق كه‌ی‌ شایه‌نی‌ مه‌نتیقه‌؟
باماڵی‌ جاڵجاڵۆكه‌كان شپرزه‌ نه‌كه‌م..
عیشق كه‌ی‌ شایه‌نی‌ ترسه‌ ؟
با ده‌نگی‌ سیسركه‌كان قاقڕ نه‌كه‌م..
ئه‌م سه‌حرایه‌ چه‌ند بچووكه‌ بۆ هزرم،
……..
وه‌رچه‌رخان لای شاعیری داهێنه‌ر ئه‌وه‌یه‌ که‌ مه‌ودایه‌ك شك ببات تا مانایه‌کی تر بدۆزێته‌وه‌ بۆ زاراوه‌کان و ڕێگایه‌کی تر بۆ ده‌ربڕین، له‌ ناواخنی تاریکاییدا سێبه‌ری شه‌و ببینێت و له‌ ژێر تیشکی رۆحدا مرواریه‌ رژاوه‌کانی ژیان کۆبکاته‌وه‌، ئه‌مه‌یه‌ شێوازێکی تر بۆ بینین و خوێندنه‌وه‌و نووسینه‌وه‌، ئه‌گه‌ر باڵ لای خه‌ڵکانێك ته‌فسیری فڕین بێت، ئه‌وا لای شاعیر زۆر هۆکاری تر هه‌ن له‌م دنیا پڕ جوغزو نهێنییه‌دا بۆ فڕین، بگره‌ فڕینه‌کانیش جۆریان زۆره‌، ئه‌وه‌ کێیه‌ له‌و جیهانه‌ قووڵ و پڕ نهێنیانه‌دا ورد ده‌بێته‌وه‌و حه‌قیقه‌تی تیا ده‌بینێت؟ که‌ره‌سه‌گه‌لێکی نوێ ده‌دۆزێته‌وه‌ و به‌کاریان ده‌هێنێت بۆ وردبوونه‌وه‌و دۆزینه‌وه‌و ژیانکردنی شاعیرانه‌، چه‌ند جوانن ئه‌و خامانه‌ی هێشتا بێهومێدی ته‌واو باڵی به‌سه‌ر چادره‌کانیدا نه‌کێشاوه‌و ره‌شه‌باو گێژه‌ڵوکه‌ی موعاناته‌کان له‌ بیابانی بووندا بزری نه‌کردوون..پێش ئه‌وه‌ی وه‌کو نالی بۆ هه‌تایه‌ له‌ نه‌سیم و هه‌وای خاك و خۆڵ ببێت و به‌ره‌و بزر بوون هه‌نگاوه‌کانی کۆ بکاته‌وه‌. ئائه‌مه‌یه‌ وا له‌ شاعیر ده‌کات پێمان بڵێت:
چونكه‌ هه‌ر باڵ فه‌لسه‌فه‌ی‌ فڕین نییه‌!!

له‌م شیعره‌دا ته‌واو به‌ر ئه‌و زمانه‌ی ویژدان ده‌که‌وین، که‌ شاعیر چۆن هۆشیارانه‌ ده‌ربڕین له‌ ماناکان ده‌کات و ته‌نانه‌ت له‌م پێناوه‌شدا فه‌نتازیاو رازاندنه‌وه‌ زمانییه‌کان واز لێدینێت و ئه‌وانیش ده‌کاته‌ قوربانی ئه‌و عه‌شقه‌ی سه‌رچاوه‌ی ژیان و داهێنانه‌، کانییه‌کی هه‌میشه‌ هه‌ڵقولاوه‌ له‌ سه‌حرای ژیاندا و خواردنه‌وه‌ی قومێ ئاوی سازگاره‌ به‌ ده‌ستی مه‌عشوق، ئه‌و مه‌عشوقه‌ی له‌ زمانی موعاناته‌کانی شاعیر تێده‌گات، ئاوها شاعیر له‌م شیعره‌دا ده‌مانخاته‌ ناو که‌شێکی سیحراوی وشه‌ راستگۆکانی گیان و دره‌وشاوه‌کانه‌وه‌، ئاوها ره‌سه‌نایه‌تی بوونی ره‌گه‌زی مێ ده‌هۆنێته‌وه‌و ده‌یکاته‌ سیمبوڵی راستگۆیی و ته‌واوکاریی مانای بوون، که‌ لای زۆرێك ئه‌م هارمۆنییه‌ته‌ ته‌واو لاسه‌نگ بووه‌ و به‌ره‌نجام په‌یوه‌ندییه‌کانیش تێکشکاون، دیاره‌ به‌ دڵنیاییه‌وه‌ ئه‌مه‌ش بنه‌ڕه‌تێکی هزریی و ئه‌زموونی هه‌یه‌ لای ئه‌م جۆره‌ که‌سانه‌. ئه‌مه‌شه‌ بووه‌ته‌ هۆی ئه‌وه‌ی شاعیر مرۆڤدۆستانه‌ له‌ شیعره‌کانی تریشدا هه‌وڵی گێرانه‌وه‌ی ئه‌و گیانه‌ مردووه‌ بۆ مرۆڤ بدات و له‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌دا بێت ژیان ڕه‌وتی راسته‌قینه‌ی خۆی ببینێته‌وه‌.




ئه‌و نموونانه‌ی نه‌ده‌بوو له‌وێدا بوونایه‌ … ئه‌حمه‌د ده‌ربه‌ندی

سه‌روه‌ختێك ته‌ماشای نووسینێك ده‌که‌م و زۆر له‌ ئاستێکی کرچوکاڵدا ده‌یبینم و هه‌ڵه‌ی زه‌ق له‌ خۆ ده‌گرێت ئه‌و پرسیاره‌ به‌ مێشكمدا دێت، بۆچی ده‌بوو وابووایه‌؟ ئه‌دی چلۆن وه‌کو نووسین دانی پێدا نراوه‌و په‌خش کراوه‌و خراوه‌ته‌ به‌ر چاوی خوێنه‌ران؟ وه‌کو تر ئه‌دی بۆچی هیچ که‌س گوێی پێنادات و هه‌روا تێپه‌ڕ ده‌بن؟ و پرسیاری زۆری تر ‌به‌ مێشكدا راگوزه‌ر ده‌بێت و وه‌کو پرسیاره‌کنی تر بێ وه‌ڵام ده‌مێننه‌وه‌.
ئه‌گه‌ر زۆر رێژه‌ به‌ باسه‌که‌ نه‌ده‌ین و یه‌کسه‌ر بچینه‌ ناوکرۆکی بابه‌ته‌وه‌ ئه‌وا ده‌توانین لێره‌دا دوو نموونه‌ بۆ ئه‌م باسه‌ بهێنینه‌وه‌و روونکردنه‌وه‌ به‌ خاڵی مه‌به‌ستی نووسینه‌که‌مان بده‌ین.

ئه‌و که‌سه‌ی خۆی به‌ نووسه‌ر بزانێت سه‌وداسه‌ریی له‌گه‌ڵ وشه‌و زماندا هه‌یه‌، وه‌ك چۆن دارتاش سه‌وداسه‌ریی له‌گه‌ڵ ته‌خته‌و پینه‌دۆز سه‌داسه‌ریی له‌گه‌ڵ پێڵاودا هه‌یه‌.
به‌لام گه‌ر وه‌ختێك نووسه‌رێك که‌ره‌سه‌ی سه‌ره‌کیمه‌یدانه‌که‌ی خۆی به‌ هه‌ڵه‌ به‌کاربێنێت ئه‌وا گومان له‌ نووسه‌ریی ئه‌و که‌سه‌ دروست ده‌بێت.. له‌م هه‌فته‌یه‌دا چه‌ند نموونه‌یه‌کی نادروستی ئه‌و دیارده‌یه‌م پێشچاو که‌وت، لێره‌دا ده‌یانخه‌ینه‌ به‌ر تیشکی لێدوانه‌وه‌:
1-کورد یان ده‌ڵێت (سه‌باره‌ت به‌) یان (له‌ باره‌ی) :
ئه‌ی ئه‌گه‌ر که‌سێك رۆژنامه‌نووس بێت و ئه‌و راستییه‌ ساده‌یه‌ی سه‌ره‌وه‌ نه‌زانێت و به‌کارهێنانی تێك بدات، ئه‌وا چ بڕیارێکی به‌سه‌ردا ده‌ده‌ن؟ وه‌ك ئه‌وه‌ی بڵێت: (له‌سه‌باره‌ت)؟

من له‌ دڵی خۆمدا عوزرخواهیم بۆ نووسه‌ره‌که‌ی هێنایه‌وه‌و گوتم ره‌نگه‌ له‌ ناونیشانه‌که‌دا هه‌ڵه‌ی تایپ روویدابێت، به‌ڵام ته‌ماشام کرد له‌ ناوه‌ڕۆکه‌که‌شدا دووباره‌ بووه‌ته‌وه‌ (تکایه‌ سه‌یری کۆپی نووسینه‌که‌ بکه‌ن خه‌تم به‌ ژێردا هێناون)، ئیتر ئه‌و حه‌سره‌ته‌م هه‌ڵکێشا که‌ ده‌بێت حاڵی ئه‌و خوێنه‌رانه‌ چی بێت نووسه‌ری ئاوها بخوێننه‌وه‌و چی لێوه‌ فێر ده‌بن؟ ئه‌مه‌ کاره‌ساته و ده‌ریده‌خات چۆن هه‌موو بواره‌کانی ژیان له‌ کوردستان پووچ بووه‌.

2-که‌ل و په‌لی ساخته‌ دروسته‌ به‌س نووسه‌ری ساخته‌ هه‌ڵه‌یه‌:

ئه‌م نووسه‌ره‌ی له‌سه‌ره‌وه‌ نموونه‌که‌ی باسکراوه‌، زاراوه‌یه‌کی هه‌ڵه‌ی تر به‌کارده‌هێنێت که‌ به‌ هیچ جۆرێك له‌ شوێنی خۆیدا نییه‌، بۆ نموونه‌ کاتێك ده‌گوترێت ئه‌و جگه‌ره‌یه‌ ساخته‌یه‌، واته‌ له‌و جۆره‌ جگه‌ره‌ دیاریکراوه‌ هه‌یه‌ که‌ ئه‌سڵه‌و ئه‌م جۆره‌ دیاریکراوه‌یان ساخته‌یه‌و کۆپی جگه‌ره‌ ئه‌سڵه‌که‌یه‌ به‌س خۆی ئه‌سڵ نییه‌، به‌ڵام ئه‌م وشه‌یه‌ گه‌ر بۆ نووسه‌ر به‌کاربێت به‌س له‌ یه‌ك حاڵدا راست ده‌بێت، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ که‌ که‌سێك بانگه‌وازی ئه‌وه‌ بکات که‌ ئه‌و فڵانه‌ نووسه‌ری ناودارو ناسراوه‌و به‌و مانایه‌ی خۆی بکاته‌ که‌سایه‌تی ئه‌و نووسه‌ره‌ دیاریکراوه‌، له‌م حاڵه‌دا ده‌ڵێین ئه‌میان ساخته‌یه‌و ئه‌ویتریان ئه‌سڵه‌که‌یه‌.
به‌س کاتێك نووسه‌رێك بۆ نموونه‌ چیرۆکێکی نووسی و هی خۆی بوو ئه‌وا له‌ ڕێسای زماندا هه‌ڵه‌یه‌ پێی بگوترێت نووسه‌ری ساخته‌، چونکه‌ هیچ که‌سایه‌تیه‌کی تری هه‌ڵنه‌گرتووه‌و هه‌ر خۆیه‌تی نه‌ك بڵێت من ئه‌و نووسه‌ره‌ ناوداره‌م و ئه‌مه‌ش ببێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی ئێمه‌ش پێی بڵێین ئه‌وه‌ نووسه‌ره‌ ساخته‌که‌یه‌و ئه‌مه‌ش نووسه‌ره‌ ئه‌سڵیه‌که‌یه.

• هه‌ر بۆ نموونه‌ وه‌ك چۆن نابێت به‌ ئه‌م رۆژنامه‌نووسه‌ بین رۆژنامه‌نووسی ساخته‌، چونکه‌ به‌ شێوه‌یه‌کی فیزیکی له‌ رۆژنامه‌ ده‌نووسێت، به‌س ده‌کرێیت پێی بڵێین رۆژنامه‌نووسی خراپ و بێئاست.‌

3- شاڵاو حه‌بیبه‌و رۆڵان بارت:

رۆژنامه‌نووس ده‌نووسێت: (لێره‌دا من سیوهه‌شت ساڵ پاش مه‌رگی جه‌سته‌یی بارت کۆپییه‌کی نوێ له‌م تیۆره‌ ده‌خه‌مه‌ روو، که‌ هه‌ر ناوی مه‌رگی نووسه‌ره‌، به‌ڵام لێره‌دا نووسه‌ر له‌ خاوه‌ندارێتی ده‌قه‌که‌یشی دوور ده‌خه‌مه‌وه‌، هه‌ر خۆیشم یه‌که‌م که‌س جێبه‌جێی ده‌که‌م).
ئایا رۆڵان بارت په‌ی به‌ شتێك نه‌بردووه‌و کاکی رۆژنامه‌نووس بۆی زیاد ده‌کات؟ با بزانین:
یه‌کێکی تر له‌ نموونه‌کانی چه‌واشه‌کاریی خوێنه‌ران ئه‌م نووسینه‌ گاڵته‌ئامیزه‌یه‌ به‌ هزری خوێنه‌ران. ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ کاتێك رۆژنامه‌نووسێك خۆی بخاته‌ ئاستی رۆڵان بارته‌وه‌و به‌ڵکو له‌مه‌ش زیاتر: بڵێت من ئه‌ویشم جێهێشتووه‌، داهێنانه‌که‌شم ئه‌وه‌یه‌ که‌ رۆڵان بارت باسی مردنی نووسه‌ر ده‌کات، ئه‌وا من لام گرنگ نییه‌ شیعره‌کانم ببه‌ن به‌ چ ناوێکه‌وه‌ بڵاوی ده‌که‌نه‌وه‌ بڵاوی بکه‌نه‌وه،‌‌ چونکه‌ گه‌وره‌یی شیعره‌کانم لای هه‌مووان روونه‌و له‌ که‌س ناشاردرێته‌وه‌، بۆ زیاتر راستکردنه‌وه‌ی ئه‌م رۆژنامه‌نووسه‌ ده‌بێت ئه‌م خاڵانه‌ باس بکرێت:

أ- ئه‌م گوته‌یه‌ ئه‌وه‌ ده‌رده‌خات ئه‌م رۆژنامه‌نووسه‌ ئێستاش له‌ ستراتیژی ره‌خنه‌ی بونیاتگه‌ریی و راکانی رۆڵان بارت به‌ ته‌واویی تێنه‌گه‌شتووه‌، چونکه‌ ئه‌و کاتێك باسی مردنی نووسه‌ر ده‌کات له‌ مامه‌ڵه‌کردن له‌گه‌ڵ خوێندنه‌وه‌ی هه‌ر به‌رهه‌مێکدا ئه‌وا مه‌به‌ستی نییه‌ که‌ نابێت به‌رهه‌مه‌کان بێ ناوی نووسه‌ر بڵاوبکرێنه‌وه‌و ته‌ماشا بکرێن، یان ده‌بێت ناوی نووسه‌ری تریان بخرێته‌ سه‌ر تا به‌هه‌ڵه‌دا نه‌چین له‌ خوێندنه‌وه‌ی ته‌واویاندا، به‌ڵکو مه‌به‌ستی ئه‌وه‌یه‌ له‌ کاتی خوێندنه‌وه‌کاندا هیچ فاکته‌رو شتێکی تر له‌ ده‌ره‌وه‌ی ده‌قدا له‌ پێشچاو نه‌گیرێت بۆ مامه‌ڵه‌کردن له‌گه‌ڵ ده‌قه‌کاندا (وه‌ك ئه‌م خۆ خۆییه‌ی ئه‌مڕۆ هه‌یه‌)، ئه‌گینا با بشزانرێت هی چ نووسه‌رێکه‌و چۆن ژیاوه‌و بیروڕای ڕامیاریشی چی بووه‌…. به‌ڵام هیچ کام له‌م خاڵانه‌ رۆڵیان نابێت له‌ چۆنییه‌تی مامه‌ڵه‌کردن و تێگه‌شتن له‌ ده‌قه‌که‌.
که‌واته‌ ده‌رده‌که‌وێت بیردۆزه‌که‌ی کاکی رۆژنامه‌نووس به‌ ناوی (مه‌رگی نووسه‌ر دوو) هه‌ر له‌ گه‌ڵ وشكبوونه‌وه‌ی مره‌که‌به‌که‌یدا ده‌مرێت و ته‌نیاش بۆ پڕکردنه‌وه‌ی لاپه‌ڕه‌ی رۆژنامه‌کان ئه‌م بابه‌ته‌ی نووسیوه‌.

ب- راسته‌ که‌س به‌ دۆی خۆی ناڵێت ترشه‌، به‌س شیعری ئه‌و شاعیره‌ له‌و ئاسته‌دا نییه‌ ئاوها نموونه‌ی پێ بهێنرێته‌وه‌ له‌ گه‌وره‌یی و ناسراویدا، به‌ڵکو ئێستاش گومانێکی زۆر هه‌یه‌ که‌ ئایا به‌و بابه‌تانه‌ی ده‌ینووسێت پێیان بگوترێت شیعر یان نا؟ چونکه‌ زۆر له‌ ئاستی خراپدان، به‌ڵکو‌ ئه‌و شیعرانه‌ هه‌ر خۆیان بۆ خۆیانی بلاونه‌که‌نه‌وه‌ بڕواناکه‌م له‌ رۆژنامه‌و گۆڤاره‌کانی تردا هه‌ر ناوی شیعریان لێ بنرێت و بڵاوبکرێنه‌وه‌، ئاوها تێده‌گه‌ین که‌ چۆن که‌سانێك خۆیان و خه‌ڵکی به‌ هه‌ڵه‌دا ده‌به‌ن و له‌ خه‌یاڵێکی په‌مه‌ییدا خۆیان لێ بووه‌ته‌ شازاده‌ی نووسین و ئه‌ده‌بییات.




شیشۆق … سه‌لام عومه‌ر

شیشۆقێك
بە دەماری بیرەوەریەكانمەوە چەقیوەو
ئەو خەتخەتێنانەی بیربردوومەوە
كە وێنەی منداڵیمی كێشابوو
ئەو شیشۆقە
بەناو خەونەكاندا
بەری ئەو شاخوێنهێنەرانەی گرتووم
كە لەكۆكردنەوەی ساڵەكانی تۆ
رژابوونە بینینمەوە،
تادێ‌
هۆنینەوەی ئەو وشانەم بیر دەباتەوە
كە بڕیار بوو بەر لەپیری
هەڵیاندەمە نێو سەبەتەی لاویتەوە،
ئاخر شیشۆقێكی دی
بەپەنجەكانی پاڕانەوەی تۆوە نوساوەو
لێناگەڕێ‌
كاسە پڕ شیرنیەكانی بوكێنیت
بگاتە ئەو ماڵۆچكانەی
بە وردە بەرد دروستمان دەكردن
لێناگەڕێ‌
شاباشەكان هەڵوەرێنە سەر شایی گەمانەكان و
لەژێر پێماندا بشكێن
تا
خەیاڵە شوشەیی و
خەونە كرستاڵەییەكانمان
نەبنە شیشۆق.




سەرهەڵگرتن …. هۆنراوەی کەنعان مودحەت

راپەڕی و
لە دەرگای دەرەوە خزایە نادیارییە دڕەکەدا
بێ ئەوەی – بە پێویستییەکانا بچێتەوە و –
بزانێ،
ئایە تەباخە داگیرساوەکەی کوژاند
یان بۆڕی ئاوی گەرماوەکەی بەست
یان نا
نە گەڕایەوە
لایە لە دەرگا ڕزاوەکەی بکا
بزانێ ئایە دایخست
یان هەر بە کراوەیی
ڕادەستی با و
خواستەکانی ڕۆژگاری کرد
بە تەنیشت سەگە بێ لانەوازەکەیدا
تێپەڕی
نە ماڵئاویی و
نە دەستێکی بەزەیی
زۆر مات
سەگە، پێچەوانەی هەر جارێ
هەر وەڕی و
زۆریش وەڕی
ئەو بە نادیارییا
هێدی هێدی و
قووڵ و قووڵتر شۆڕدەبووە
تا پێڵاوە کۆنەکانی
ئەوانەی لە مێژەوە پێیان دەگوشی
بە هەنگاوەکانیا نەوێران
ڕایگرن
چۆن تاوێرێکی لە دوند بەربوو
گرمۆڵەی دەهات و
هەر خوار دەبو و
هەر خوار
سەرهەڵگری تەریک
وای نەدەزانی زۆر دوور دەکەوێتەوە
ساڵێ
مانگێ
ڕەنگە لە کاژمێری کەمتر
هەر زۆر زو و
زووتر دەگەڕێتەوە
سەگە بێ لانەوازەکەی لە ئامێز دەگرێ و
ماڵە چۆڵەکەی…. سەرلەنوی
ئاوەدان دەکاتەوە

هۆنراوەی کەنعان مودحەت
نۆڤەمبەری ٢٠١٥
کفری




له‌ باڵندایی خود … جه‌لال به‌رزنجی

قامیشێكی مێینه‌ ڕوا
زه‌مین بێ‌ پیاو
ئاوه‌ڵكراسی مه‌رگ جێما
بلوێری سه‌ر بڵندایی خود
هه‌ڵچوونت چه‌ك نییه‌
گه‌ڵای ژه‌نگاوی ژیان مه‌شۆره‌وه‌
گیان زۆرشت پشتگوێ‌ ده‌خات
ئه‌گه‌ر نا…
ده‌ستكه‌وت چییه‌ له‌ باسكردنی با
ڕه‌هێڵه‌ی باران
سه‌به‌ته‌ی هه‌نارانیان ڕژانده‌ قووڵایی له‌شه‌ فسفۆڕیه‌كان…
هونه‌رمه‌ندی ورووژان بووی
ڕامانت جیوه‌یی
گرێی جه‌سته‌ و گیانت دا
دیارده‌كانیش ڕاسپارده‌یه‌كی كۆن بوون
ڕه‌چه‌ڵه‌كیان نابووت

29/3/1992.

ئاشتبوونه‌وه‌

نامۆی یه‌كه‌م:
له‌شی گۆڕستانی گیان بوو
نامۆی دووه‌م:
تۆزی سه‌ر تووتڕكی كه‌ناران
نامۆی سێیه‌م:
شه‌به‌نگی قه‌ڵای ترۆپكان
له‌ ساتێكی وه‌نه‌وشه‌ییدا
سه‌رینیان برده‌وه‌ لای یه‌ك و نامۆییان كرد به‌ فه‌نه‌ری كۆلاره‌یه‌ك،
ناردیانه‌ ئاسمان
له‌ خواره‌وه‌ش ،
له‌ گۆڕستانی گیاندا ، له‌ له‌ش ده‌گه‌ڕان

1992.


شه‌وێكی تر نه‌چوومه‌وه‌ گوێ‌ چه‌می منداڵیم

منداڵیم مانگێكی ماڵی بوو،
شه‌وان زوو ده‌گه‌ڕایه‌وه‌.
منداڵیم ئاوێنه‌یه‌ك بوو، عومرم لێی جێهێشت و نه‌مدۆزییه‌وه‌.
منداڵیم خانیچۆله‌یه‌ك بوو، پڕ نهێنی
پۆلیس تێكی دا
یارییه‌ك بوو بیرچووه‌وه‌
ئای منداڵیم شه‌وێكی تریش زوو نه‌خه‌وتی
بێمه‌وه‌ گوێ‌ چه‌مت
له‌ منداڵیم گه‌ردوون له‌ چیاكه‌ی به‌ر ماڵمان ته‌واو ده‌بوو
ئێوارانیش له‌وێ‌
مازووچن و ئه‌شقیا و ڕێبوار و شوان و داڵ و داركه‌ر و قاز و قورینگ شه‌و ده‌گه‌ڕانه‌وه‌
له‌ منداڵیم زوو زوو ده‌چوومه‌ شاری په‌ریان
زوو تفه‌نگ و چه‌كم فڕێ‌ ده‌دا
شه‌ڕه‌كه‌م ته‌واو ده‌بوو.
ئای منداڵیم شه‌وێكی تریش زوو خه‌وتی
بێمه‌وه‌ گوێ‌ چه‌مت و ته‌واو به‌ بیرم بێته‌وه‌.
1995.

وه‌ره‌ تا زوو شوێنێك له‌ مردن بۆ خۆمان بكه‌ینه‌وه‌

له‌ یه‌كه‌م تۆفان، كه‌شتییه‌كه‌م وێڵ بوو
له‌ یه‌كه‌م كرانه‌وه‌ی گوڵی له‌ش، گوناهم كرد
له‌ یه‌كه‌م خۆر هه‌ڵاتن، سندووقێك تیشكم بۆ گونده‌كه‌مان برده‌وه‌
به‌یانی سندووق نه‌كرایه‌وه‌
له‌ یه‌كه‌م دیداری سه‌ر زه‌وی، كه‌لوه‌كان ڕه‌شبوون
له‌ یه‌كه‌م دووڕیان، له‌گه‌ڵ بێهووده‌یی ڕۆیشتم
له‌ یه‌كه‌م ڕاو، مه‌له‌كان باڵیان له‌ (با)م خواسته‌وه‌
له‌ یه‌كه‌م سه‌فه‌ر، هاوڕێیه‌تیم ون كرد و ئاوێنه‌م دۆزییه‌وه‌
له‌ یه‌كه‌م سه‌ما، ئاوازه‌كان چوونه‌وه‌ لای په‌نجه‌ی ڕِژاوی
كه‌مانجه‌ژه‌نی ڕه‌ند
له‌ یه‌كه‌م ده‌ربه‌ند، بای نه‌هامه‌تی بردمی
له‌ یه‌كه‌م شه‌ودا، ئاگرم پێ‌ نه‌ما
له‌ یه‌كه‌م كۆش، شیر فریوی دام
له‌ یه‌كه‌م شه‌ڕ، مه‌ستی لێی تێكدام و بووم به‌ په‌ند
شه‌ڕ به‌م یه‌ك دوو شیعره‌ ته‌واو نابێ‌
بارانیش به‌م دووعایه‌ ناگاته‌ ئێره‌
ژیانیش به‌م حیكمه‌ته‌ ناچێته‌ سه‌ر
وه‌ره‌ تازووه‌
شوێنێك له‌ مردن بۆ خۆمان بكه‌ینه‌وه‌.

——————————————————————
كاك جه‌لال به‌رزنجی سڵاو: چاوت ماچ ده‌كه‌م، ئه‌م چوار شیعره‌ له‌ دیوانه‌كه‌تدا نییه‌. زۆر ماندووبووم تا توانیم بیاندۆزمه‌وه‌. ده‌كه‌ونه‌ قۆناغی نووسینی كۆشیعری: ( بارانی ڕه‌حمه‌ت).
سه‌باح ڕه‌نجده‌ر
19/3/2017 هه‌ولێرئ
سوپاسی برای ٍشاعیر كاك سه‌باح ره‌نجده‌ر ده‌كه‌م, بۆ ئه‌و كاره‌ جوانه‌ی، جێگه‌ی سوپاس و پێزانینمه‌..
Chat Conversation End
Type a message…




قه‌ده‌ری خه‌ونی کورد: له‌ چه‌پڕۆیییه‌وه‌ بۆ راستڕۆیی- کۆنپارێزیی – هەندرێن

هەر جارەو بابەتێک لە ئەرشیڤی دەنگەکانەوە ……
http://dengekan.com/doc/2004/12/handren27.pdf

قه‌ده‌ری خه‌ونی کورد: له‌ چه‌پڕۆیییه‌وه‌ بۆ راستڕۆیی- کۆنپارێزیی

هه‌ندرێن

ده‌روازه‌یه‌ک

له‌ پنجایه‌کانی سەتەی بیسته‌وه‌ بزاڤی سیاسیی و رۆشنبیریی کوردی، به‌ ئایدیۆلۆژی چه‌پڕۆیی، که‌ له‌ گیان به‌ختکردنێکی ئیدیالی وێنه‌ده‌کرا، له‌ پێناو “خه‌ون”ه‌که‌یدا به‌ خه‌باتی چه‌کداری و رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ سه‌رقاڵ بوو. به‌ڵام هه‌ڵه‌ نییه‌ ئه‌گه‌ر بێژین، پاش هه‌ره‌سی بلۆکی سۆڤیه‌ت و به‌ تایبه‌تیش له‌گه‌ڵ به‌ دمگۆ بوونی رووخاندنی رژێمی سه‌دام و پرۆژه‌ی (به‌ دیمۆکراتیکردنی خۆرهه‌ڵاتی نیوه‌ڕاست) له‌لایه‌ن ئه‌مریکاو سه‌رۆکه‌که‌ی ج. بوش و سه‌رله‌دوونانی تێرۆریستان و چاوزه‌قکردنه‌وه‌ له‌ رژێمی ئیران و سوریا، که‌ ئه‌مڕۆ‌ کوردان له‌ هه‌موو کاته‌کانی تر زێتر له‌ ئاستی هزر و ده‌روونییه‌وه‌ له‌ به‌رده‌م ئه‌م”خه‌ونه‌”دا سه‌رگه‌ردانتره‌‌. بۆیه‌ ره‌نگه‌ بشێ گه‌ر ئه‌م نووسینه‌ به‌م پرسیارگه‌له‌ ده‌ستپێبکات، ئه‌گه‌ر یه‌کێک لێمان بپرسێت: ئه‌وه‌ چییه‌ که‌ کیشه‌ی ئه‌و “خه‌ونه‌”ی وه‌ها ئاڵۆز کردووه‌‌/ده‌کا؟ یان: خه‌ونی کورد/گوتاری نه‌ته‌وایه‌تی چییه‌ و چۆنه‌؛ چتۆ ئه‌و خه‌ونه‌ ده‌ستنیشان ده‌که‌ی؟ هه‌ڵبه‌ت ره‌نگه‌ هه‌ر یه‌ک له‌ ئێمه‌ له‌گه‌ڵ خۆیدا بتوانێت به‌ چه‌ندان روانگه‌ به‌رسڤی ئه‌و پرسگه‌له‌‌ بداته‌وه‌، لێ تا ئێستا نه‌مانتوانیووه‌ پرسی “خه‌ونی کورد” به‌ ته‌رزیکی ته‌واو بۆ خۆمان و ئه‌وانیتری به‌رانبه‌ر به‌رجه‌سته‌ بکه‌ینه‌وه‌، یان وه‌ڵامێکی راشکاومان نییه‌ بۆ ئه‌وه‌ی له‌و‌ سه‌رگه‌ردانیی و عاسێ بوونه‌ به‌ده‌م ئه‌وخه‌ونه‌وه‌ بێدارمان بکاته‌وه‌.

هه‌ر بۆیه‌ ئاخاوتنی کورد له‌سه‌ر خه‌ونه‌که‌یدا هه‌میشه‌ تێدامان و خه‌مینه‌‌، یان له‌ زمان-گوتارێکی نادیار و ئاڵۆزکاودا دووباره‌ و داخراودا وێڵ ده‌بێت، خۆی نمایشده‌کا. به‌ واته‌یه‌کی تر، ئاخێوه‌ری کورد، له‌ ته‌واوی گفتوگۆییه‌کاندا، له‌و زمانه‌ و ره‌وانبیژییه‌ داخوازیکراوه‌‌ لاوازه‌ که‌ بتوانێت کۆی ئاڵۆزیی، هۆکار، به‌ڵگه‌، ره‌گه‌ز و سه‌رچاوه‌کانی ئه‌و‌ “خه‌ونه”ه‌ له‌و زمانه‌ قه‌تیسماوه‌دا ئازاد و سه‌رفراز بکات. به‌ کورتی گه‌ره‌کمه‌ بڵێم، له‌ زمانی کوردییدا، گوتاری سیاسی کورد گوتارێکه‌ له‌ زمانێکی شپرزه‌ و راڕادا خۆی وێنه‌ ده‌کا. له‌م روانگه‌یه‌وه‌ ده‌بینین گفتوگۆییه‌کانی ئێمه‌ هه‌میشه‌ به‌ بنبه‌ست ده‌گه‌ن و گرژیی و گه‌ڕه‌لاوژه‌ ده‌بیته‌ ئاکامگیریی بۆ پرسی خه‌ونی کورد. نه‌بوونی زمانێکی تۆکمه‌ و ره‌وانبێژییه‌کی به‌ ده‌مار له‌ جه‌م مرۆی کورددا، ره‌نگه‌ بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌و هێزه‌ ده‌رکییه‌ی که‌ هه‌میشه‌، وه‌ک قه‌ده‌رێک بڕیارده‌ر بووه‌ له‌سه‌ر جڵه‌وکردنی ئاگایی کوردیدا. بۆیه‌ من وه‌ک گریمانه‌یه‌ک له‌م نووسینه‌دا، ئه‌و هیزه‌ ده‌رکییه له‌ دوو هێزدا به‌رجه‌سته‌ ده‌که‌مه‌وه: چه‌پڕ‌ۆ -سۆسیالیزم) و (تێکه‌ڵاوییه‌ک له‌ لیبرالیزمی نوێ و راستڕۆ – کۆنپارێزی). ئه‌وه‌ی یه‌که‌میان، دوای شه‌ڕی جیهانی دووه‌م و دابه‌شکردنی نه‌خشه‌کان به‌سه‌ر دوو بلۆکی ئیمپریالزم و سۆسیالیزمدا سه‌ریهه‌ڵدا. ئه‌و رێگه‌یه‌ به‌ هۆی چه‌وسانه‌وه‌ تووندی نه‌ته‌وه‌وایه‌تیی و تانگانه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی، ئابووری …هتد، له‌ جیهانی لای ئێمه‌دا به‌ هه‌ڕمێن ده‌بێت.

له‌ ئاکامی ئه‌وه‌دا چه‌پڕۆیی بووه‌ هێزێکی رۆحی له‌ ماوه‌ی نیو سه‌ده‌دا ئاوه‌ز و ئاگایی مرۆی کوردی جڵه‌و کرد. ئه‌وه‌ی دووه‌میشیان، به‌ دیاریکردن، له‌ پاش رمانی بلۆکی سۆسیالیزم و قۆناغی دوای راپه‌ڕینی کوردستانی باشوور و دیلبوونی ئۆجه‌لان و سست بوونی شه‌ڕی پیشمه‌رگه‌یی له‌ کوردستانی رۆژهه‌لاتدا. به‌ڵام دوای بڕیاردانی ئه‌مریکا به‌ رماندنی رژێمی سه‌دام ئیتر خه‌ونی کورد به‌ یه‌کجاری له‌ به‌ره‌ی راستڕۆ-کۆناپارێزیدا ماره‌ ده‌کریت. لێره‌دا ده‌بێ ئه‌وه‌ جەختبکەمەوە‌ که‌ “لیبرالیزم” و “کۆنپارێزی”، له‌ زۆر لایه‌نی ئایدیۆلۆژییه‌وه‌ لێکتر جودان، به‌ڵام، لای توێژی سیاسی و رووناکبیری کوردیدا ئه‌و دوو ئایدیلۆژییه‌، وه‌ک یه‌ک یان ناڕوون ته‌ماشا ده‌کرێن. به‌ گشتیی بۆ ئه‌و توێژه‌، مانای ئه‌و ئایدیۆلۆژییانه‌ له‌ ئازادی تاکه‌ که‌س و دێمۆکراتی و قسه‌گه‌لێکی وادا ده‌ناسرێنه‌وه‌. بۆیه‌ له‌م نووسینه‌دا به‌کارهێنانی هه‌ر یه‌ک له‌و ئایدیۆلۆژییانه‌ مه‌به‌ست ئاماژه‌ کردنه‌ به‌و تێگه‌یشتنه‌ی ئه‌و توێژه‌ سیاسی و رووناکبیرییه‌.
له‌م روانگه‌یه‌وه‌‌ به‌نده هه‌وڵده‌دات له‌ درێژه‌ی ئه‌م نووسینه‌دا ‌کاریگه‌ریی و ورده‌کارییه‌کانی ئه‌و دوو هێزه‌ ده‌ره‌کییه‌ له‌سه‌ر “قه‌ده‌ری خه‌ونی کورد” راڤه‌ بکات.

هه‌ر لێره‌دا ده‌بێ بڵێم به‌ڕاستی ئێمه‌ پێویستمان به‌ ئه‌فراندنی زمانێکه‌ که‌ بتوانێ به‌ ده‌ستاوێژ و به‌ڵگه‌ی فره‌وان کێشه‌کانی ئه‌م خه‌ونه‌مان بۆ بخوێنێته‌وه‌. چونکه‌ بۆ نموونه‌ کۆی کورد هێشتا ناتوانێ به‌ ئاگاییه‌کی تۆکمه‌وه‌ له‌ په‌یوه‌ندی کورد و ئه‌مریکا تێبگات. دواجار ئه‌مریکا بۆ کورد کراوه‌ته‌ هێزێکی وه‌همی، که‌ گوایه‌ ده‌وڵه‌تی کوردیمان بۆ دروست ده‌کا، یان به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، که‌ پێویستی به‌ کورد نه‌ما خیانه‌ت ده‌کا. هه‌ڵبه‌ت ئه‌م دوو جۆره‌ هه‌سته‌ لێکدژه‌ سه‌باره‌ت به‌ په‌یوه‌ندی کورد و ئه‌مریکا، رۆژانه‌ له‌ راگه‌یاندنه جیاوازه‌کانی کوردییدا هه‌میشه‌ دووپاته‌ ده‌کرێنه‌وه‌. هه‌ر یه‌ک له‌و دوو روانگانه‌ له‌ یه‌ک زمانی بیر کردنه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ هه‌ڵده‌گرن: یان به‌ په‌ڵه‌وانکردنی ئه‌مریکایه‌، که‌ کورد رزگار ده‌کا، یانیش دژایه‌تیکردنی ئه‌مریکایه‌، که‌ داگیرکار و سه‌رمایه‌دار و دژی ئیسلامه‌… گه‌ر سه‌رنج بده‌ین، ته‌واوی ده‌مڕاستی حیزبه‌ به‌ناو ناسیۆنالیسته‌کانی کورد له‌ هه‌ر چوار پارچه‌ی کوردستاندا، هه‌میشه‌ به‌ زمانێکی لاواز و سافیلکانه‌ له‌ به‌رانبه‌ر سه‌رۆکه‌کانی ئه‌مریکا ده‌ئاخڤن. سوپاس و پیرۆزباییه‌کان بۆ ئه‌مریکا هه‌میشه‌ هه‌ستێکی به‌زه‌ییانه‌ و بێهێزانه‌ به‌رجه‌سته‌ ده‌که‌نه‌وه‌.

هه‌رده‌ڵێی کورد قه‌رزباری ئه‌مریکایه‌. نموونه‌ی ئه‌و ته‌رزه‌ ره‌وانبێژییه‌ لاوازه‌ش: هه‌ر له‌ نامه‌که‌ی مام جه‌لال و کاک مه‌سعود بارزانییه‌وه‌ بگره‌ تا به‌ حیزبه‌کانی کوردی ژێر ده‌ستی سوریا تێده‌په‌ڕێ و تا ده‌گاته‌ نامه‌ی پیرۆزبایی سکرتێری حیزبی دێمۆکوراتی کوردستانی ئێران، که‌ کۆی ئه‌مانه‌ش ویستی سیاسه‌تمه‌داری کورد ده‌ستنیشان ده‌کات. هاوکاتیش له‌ پاڵ چه‌ند گروپ و حیزبی جیاوازی مه‌یله‌ و کۆمۆنیستی تازه‌ بابه‌ت و گروپی ئیسلامی کوردی، میراتگرانی سلاحه‌دینی ئه‌یوبی، بڕێک رووناکبیری بێلایه‌ن و ئاکادیمی کوردیمان هه‌ن‌، له‌ ژێر چه‌تری ئاگایی و ره‌خنه‌گرتن له‌ ئه‌قڵی بوش و رۆژئاوا، تا سه‌ر ئێسقان دژایه‌تی سیاسه‌تی شه‌ڕی رژێمی ئه‌مریکا به‌ دژی ئێراق و تێرۆریزم ده‌کا. یه‌کێک له‌و رووناکبیرانه‌، کاک فاروق ره‌فیقه‌، که‌ دژایه‌تی کردنی ئه‌مریکا هانیده‌دا په‌نا بباته‌ به‌ر (چۆمسکی).

(*) لێره‌دا به‌ هه‌ڵه‌ی ده‌زانم، گه‌ر ئه‌و بۆچوونه‌ی من له‌سه‌ر فاروق ره‌فیق بخرێته‌ بۆته‌ی هه‌مان ئه‌و بۆچوونانه‌ی که‌ پاش کتێبه‌که‌ی، “ماڵێکی وێران و ویژدانێکی زامدار…” خرانه‌ پاڵ ئه‌و، هه‌روا مه‌به‌ستم ئه‌وه‌ نییه‌ که‌ فاروق مافی نییه‌ دژایه‌تی ئه‌مریکا و ئه‌قڵی رژێمه‌که‌ی بوش بکات، به‌ڵکو مه‌به‌ستی من کێشه‌ی لێکچوونی روانگه‌کانه‌ له‌ دژایه‌تی و دۆستایه‌تیدا، کێشه‌ی داوێنگیری ئه‌و په‌نابردنه‌ی کورده‌ بۆ ئیدیۆلی ده‌ره‌کی. ئێمه‌ ده‌زانین چۆمسکی له‌ بواری زانستی زمان و ره‌خنه‌کانی به‌ دژی رژێمی بوش و ئیسرائیل ناسراوه‌.

به‌ڵام ئه‌مڕۆ له‌ رۆژئاوادا ته‌نیا کۆمۆنیست و به‌شێک له‌ چه‌په‌ تووندڕۆیه‌کان، گرینگی به‌ نووسینه‌کانی چۆمسکی ده‌ده‌ن، چونکه‌ ئه‌وان ئه‌مریکا به‌ سه‌رمایه‌دار و دژه‌ سۆسیالیزم ده‌ناسن. بۆ نموونه‌، له‌ وڵاتی سوێددا له‌و ساڵانه‌ی دوایی چاپخانه‌یه‌کی چه‌پڕۆکان به‌شێک له‌ کتێبه‌ سیاسییه‌کانی چۆمسکیان وه‌رگێڕا و چاپکرد، بۆیه‌ چۆمسکی له‌و ناوه‌نده‌ چه‌په‌ش ده‌خوێنرێته‌وه‌. گه‌ره‌کمه‌ بڵێم، فاروق ره‌فیق نووسه‌رێکه‌، له‌ کتێبه‌که‌ی خۆیدا پشتگیری هزر و کولتوری (کۆنسێرڤاتیڤ) ده‌کا، چونکه‌ به‌رهه‌مهێنه‌ری هزر و فه‌لسه‌فه‌ی ره‌سه‌نی رۆژئاوایه‌…که‌چی له‌ دژایه‌تی کردنی ئه‌مریکادا، په‌نا بۆ چۆمسکی ده‌بات… هتد. ئه‌وه‌ی من ده‌مه‌وێ بڵێم، لاینگیری حیزبی کوردی بۆ ئه‌مریکا و روانگه‌ی فاروق ره‌فیق و کۆمۆنیست و ئیسلامییه‌کانی کوردی، له‌ ئاکامدا به‌ یه‌ک ئاراسته‌دا ده‌ڕۆن.

ئه‌وه‌ی که‌ لێکیان جیاده‌کاته‌وه‌ شێوازه‌ نه‌ک ناوڕۆک و جیهانبینی. به‌ بڕوای من ئه‌مڕۆ کورد پێویستی به‌وه‌ نییه‌ که‌ رووناکبیر و سیاسه‌تمه‌دار پێی بڵێ ئه‌مریکا پاڵه‌وانه‌ یان فاشیل و داگیرکار و ئه‌قڵی سه‌قه‌ته‌، به‌ڵکو کێشه‌ی کورد ئه‌وه‌یه‌ چۆن زمانێکی تێگه‌یشتن فێر بێت و به‌کار بێنێ له‌ په‌یوه‌ندیکردنی له‌گه‌ڵ ئه‌مریکادا. هه‌روا کێشه‌ی کورد ئه‌وه‌یه‌ که‌ چۆن له‌م وه‌همه‌ رزگار بێت، ئه‌مریکا ئه‌و فریادڕه‌سه‌ نییه‌ که‌ دوا بڕیار له‌سه‌ر خه‌ونی کورد لای ئه‌و ده‌درێت. دواجاریش کێشه‌ی کورد ئه‌وه‌یه‌ چۆن له‌ جیاتی خۆ به‌ قه‌رزبار دانانی له‌ به‌رانبه‌ر ئه‌مریکا، ویستی خۆی و یاده‌وه‌ریی خۆی به‌ یاد بهێنرێته‌وه‌… هتد.

له‌م روانگه‌یه‌وه‌ ئه‌م دوو زمانه‌ به‌ ئاواز جودا و به‌ ئاراسته‌ وێکچووه‌ به‌رانبه‌ر به‌ ده‌سه‌ڵاتی ئه‌مڕۆی ئه‌مریکاوه‌، ته‌نیا بار قوڕسکردنی زمانی کوردییه‌، که‌ هیچێکییان ناتوانن وزه‌ و هه‌نگاوێکی چاوه‌ڕکراو به‌ ئاراسته‌کانی هزرکردنی کورد ببه‌خشن. ئه‌نجامی ئه‌و دوو ته‌رزه‌ هزرکردنه‌ لای کۆی کورد له‌ شه‌ڕه‌ قسه‌ و رقهه‌ڵڕشتن ده‌چه‌قێت. به‌ واتایه‌کی تر، ئه‌و ته‌رزه‌ بیرکردنه‌وه‌ قالبگرتووه‌ی کورد، زمانی کوردیی تووشی رێگایه‌ک کردووه‌ ، ته‌نیا بۆ قسه‌ کردنه‌.

بۆیه‌ زمان له‌گه‌ڵ خۆیدا ده‌په‌یڤێ نه‌ک گفتوگۆکردن له‌گه‌ڵ ئه‌وانیتردا، که‌ ئه‌مجۆره‌ قسه‌ کردنه‌ش نه‌ کۆتایی هه‌یه‌ و نه‌ سه‌ره‌تا. ئه‌مه‌ش وای له‌ زمانی کوردیی کردووه‌ له‌ گوتنه‌وه‌ی ئه‌زموون و زانیار و روانگه‌ وه‌ستاوه‌کاندا شپرزه‌ بێت. دواجار ئه‌و ته‌رزه‌ زمانه‌، که‌ له‌ ره‌ش و سپیدا ده‌دوێ، توانایه‌کی نییه‌ بۆ به‌رجه‌سته‌ کردنه‌وه‌ی ئه‌و روانگه‌ و ئه‌لته‌رناتیڤه‌ هزریانه‌ی که‌ بتوانێ ئاسۆیه‌ تازه‌کانمان بۆ ئاوه‌ڵا بکاته‌وه‌: ئه‌فراندنی پاڵه‌وانی خورافی یان دۆڕاوی نموونه‌ییه‌. لێره‌دا بونیاتی بیر کردنه‌وه‌ی کوردی ده‌که‌وێته‌ ژێر پرسیاره‌وه‌: پاڵه‌وانه‌کان پاڵه‌وانی بێکردارن. سه‌رۆک واتای بچووکردنه‌وه‌ی ناسه‌رۆکه‌. دۆست و دوژمن خاسڵه‌ته‌کانیان بێبنه‌مایه‌. روونتر بێژم: له‌ لایه‌ک ئه‌مریکا دۆستی کورده‌ و ده‌وڵه‌تی کوردیمان بۆ داده‌مه‌زرێنێت، یان دوژمنی کورده‌، سه‌رمایه‌دار و به‌رژه‌وه‌ندیخوازه‌… هتد.

لێره‌وه‌ له‌به‌رده‌م زمانی کوردییدا بواری ده‌ربڕینێکی تر نییه‌. دواجار زمانی کوردیی له‌ به‌رجه‌سته‌ کردنه‌وه‌ی خه‌ونی کوردیدا گیری خواردووه‌
به‌هه‌مه‌حاڵ، دوای رونکردنه‌وه‌ی بیرۆکه‌ی ناوی ئه‌م بابه‌ته‌، هه‌وڵده‌ده‌م چه‌مکه‌ بیرلێکراوه‌کان بخه‌مه‌ روو. چه‌مکی “قه‌ده‌ر” لای کورد به‌ ستراوه‌ته‌وه‌ به‌ کێشه‌ی به‌ده‌ستهێنانی رزگاری کورد له‌ ده‌ست داگیرکاران. بۆیه‌ قه‌ده‌ر له‌ زمانی کوردییدا هه‌میشه‌ ئاماژه‌ به‌ هێزێک ده‌کا که‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی توانای کورده‌. چه‌مکی “خه‌ون” له‌ ده‌ربڕینی کوردییدا هه‌ر ته‌نیا واته‌ی ئه‌و چاڵاکییه‌ نائاگایه‌ی مرۆڤ نییه‌ له‌ کاتی خه‌وتندا، به‌ڵکو به‌رجه‌سته‌ کردنه‌وه‌ی پایه‌ و پرسیاری هه‌زار ساڵه‌ی کورده‌. به‌ واته‌یه‌کی تر، کۆستێکه‌ و کوردی سیخناخ کردووه‌. هاوکاتیش واته‌ی به‌ واقیعیکردنی بوونی کوردییه‌ له‌ بڕیار و دیاریکردنی سه‌روه‌رییه‌که‌یدا.

ده‌سته‌واژه‌ی “چه‌پڕۆ ‌و و راستڕۆ” هێمای ئه‌و هێزه‌یه‌ که‌ بڕیار له‌سه‌ر خه‌ونی کورد ده‌دات. “پێشکه‌وتنخوازی”، “پاشکه‌وتنخوازی” و “کۆنه‌په‌رستی” …هتد، چه‌مکزای ئه‌و چه‌پڕۆ‌یه‌ن و مالی کوردیان پڕ کردۆته‌وه‌.
هه‌ڵبه‌ت، به‌ ده‌ست پێوه‌گرتنه‌وه‌ ده‌ڵێم، ناکرێ ئه‌و نووسینه‌ وه‌ک بانگه‌شه‌یه‌ک بۆ پاڵه‌وانخوازی و لێزانی من لێکبدرێته‌وه‌، یان ورتر بڵێم، هه‌ڵه‌یه‌ ئه‌گه‌ر خوێنه‌ر وا تێبگات که‌ من به‌ روانگه‌یه‌کی ره‌ها به‌ دژی ئه‌و حزب و ئه‌م حزب؛ ئه‌و روانگه‌ یان ئه‌ویتر وه‌ستاوم. هاوکات که‌ له‌ چه‌پ/راستڕۆوه‌ ده‌دوێم، وه‌ک دوو هێزی وه‌همی له‌ هه‌ڵسووڕاندنی خه‌ون و ویستی کوردیدا، مه‌به‌ستم ئه‌وه‌ نییه‌ که‌ ئه‌مه‌یان له‌ ئه‌ویتر به‌ باشتر بزانم. به‌ڵکو هه‌وڵی ئه‌م نووسینه‌ هه‌ڵوه‌سته‌ کردنه‌ له‌سه‌ر ئه‌و جۆره‌ زمانه‌ی کورد که‌ خۆی له‌ دوو زمانی دژی ته‌واوکاری یه‌کتر نمایشده‌کا، دواجاریش هه‌وڵی ئه‌م نووسینه‌ ئاماژه‌ کردنه‌ به‌و پاشخان هۆکار و هانده‌رانه‌ی که‌ چ رۆڵێکیان بینیووه‌ له‌سه‌ر ئه‌و “خه‌ونه‌ به‌ کۆمه‌ڵییه‌ی کورد”.

به‌ واتایاکی ساده‌تر، ئه‌م نووسینه‌ به‌دوا گه‌ڕانی سه‌رجه‌می بیرۆکه‌کان و جۆرێک له‌ خوێندنه‌وه‌یانه‌، نه‌ک لایه‌نگیری یان دژایه‌تی بیرۆکه‌یه‌کان.
هاوکاتیش ده‌مه‌وێ بێژم، که‌ چۆن “چه‌پڕۆیی” وه‌ک ئایدۆلۆژییه‌کی زاڵ له‌ مێژوویه‌کی دیاریکراودا، توانی ببێته‌ هێزێکی وه‌همی ده‌رکی، روانگه‌یه‌کی سه‌رتاپایی و ئاوه‌زی کوردی جڵه‌و بکا، ئه‌مه‌ش توانی خه‌سڵه‌ت و نیشانه‌ی خۆی له‌سه‌ر وێنه‌ی سیاسی و رووناکبیریی کوردییدا به‌جێبهێڵێت، ئه‌ویش: هه‌ستی خۆ به‌ قوربانی دانان، خود سڕینه‌وه‌ و خووگرتن به‌ راستییه‌کی ره‌هاگه‌راییه‌. بۆیه‌ رۆحی کوردی هه‌میشه‌ به‌ چاوی ده‌ره‌کی ناسنامه‌ و وێنای خۆی بینیووه‌. له‌ ئاکامی ئه‌و چه‌پڕۆ‌‌ییه‌ کوردیه‌وه‌‌، بوونی کورد وێنه‌یه‌کی خه‌یاڵی وه‌رده‌گرێت، که‌ زیاتر له‌ جیهانبینی ئایینی نزیک ده‌بێته‌وه‌ تا ئاوه‌وزگریی. له‌ کاتتێکدا ئه‌وه‌مان له‌ یاد بێ، که‌ چه‌پڕۆ‌یی له‌ بنه‌ڕه‌تدا به‌رهه‌می پرۆژه‌ی مۆده‌رنیتێ و ئاوزخوازیی رۆژئاواییه‌.

به‌ڵام دوای هه‌ره‌سی سۆڤیه‌ت و کۆتایی هاتنی شه‌ڕی سارد و به‌ دواهاتنی شه‌پۆڵی جیهانگیریی و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی روانگه‌ ئایدۆلۆژییه‌ باڵاده‌سته‌کانه‌وه‌، یان به‌ واتای هزرڤانی پۆستمۆدێرنیستی فه‌ره‌نسی، لێوتار “کۆتایی هاتنی داستانه‌ مه‌زنه‌کان” و لێدانی ئاوازه‌ تازه‌کان و دواجاریش باڵاده‌ستی ئه‌مریکا وه‌ک تاکه‌ ده‌سه‌ڵاتێکی سیاسی و راستی…هتد، ئیتر ئاوازی نووسه‌ر و سیاسی کوردی تووشی له‌نگی ده‌بێ. له‌ به‌رده‌وامی ئه‌و پرۆسه‌ی گۆڕانه‌دا، لێدانی رژێمی سه‌دام به‌ده‌ستی ده‌سه‌ڵاتداری ئه‌مریکا و به‌ دوا داهاتنی روخانی سه‌دام، دۆخێکی تازه‌ له‌ روانگه‌ی مرۆی ده‌مڕاستی سیاسی و رووناکبیری کورد دێنێته‌ ئاراوه‌ و خه‌ونی کوردیش ده‌که‌وێته‌ ده‌ست قه‌ده‌رێکی تر که‌ ناوی راستڕۆه‌ی/لیبرالیزمی نوێیه‌‌. ئیتر له‌ ماوه‌ی ساڵێکدا، که‌ هێشتا ده‌سته‌واژه‌ی “سۆسیالیزم” وه‌ک دوا ئامانج، له‌ په‌یڕه‌و پرۆگرامی حیزبه‌ به‌ناو ناسیۆنالیست و مه‌یله ‌و چه‌پڕۆ‌‌کاندا نه‌سڕابووه‌وه‌‌، که‌چی جۆرج بۆش و ئایدۆلۆژییه‌ راستڕۆه‌که‌ی ده‌بێته‌ سه‌رچاوه‌ و قه‌ده‌ری خه‌ونی کورد.

جێگه‌ی ئاماژه‌یه‌، گه‌ر دوێنێ له‌ ژێر بڕه‌وی چه‌پڕۆ‌ییدا چینی کرێکار و رووته‌ڵه‌، پاڵنه‌ری بیرکردنه‌وه‌ی سیاسی و ئه‌خلاقی کوردی بوو، که‌چی ئه‌مڕۆ حیزبه‌ کۆنپارێزه‌که‌ی بۆش ده‌بێته‌ ئه‌و پاڵنه‌ره‌، که‌ بۆرژوا و پاره‌دار له‌ پشته‌وه‌ی ئاماده‌نه‌. له‌ کاتێکدا کۆمه‌ڵگه‌ی کوردی، دوای ئه‌و وێرانکاریه‌ هێشتا خۆی بۆ ئه‌و ته‌رزه‌ ئایدیۆلۆژییه‌ ئاماده‌ نه‌کردووه‌.
به‌ڵام بۆ ئه‌وه‌ی که‌مێک به‌ وردی له‌ مه‌به‌ستی ئه‌م نووسینه‌ تێبگه‌ین، ده‌بێ به‌ کورتی بیرۆکه‌ی تیۆری “چه‌پڕۆی-سۆسیالیزم” و “راستڕۆی-کۆنپارێزی” نمایش بکرێن.

روانگه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌کانی چه‌پڕۆیی

واته‌ی چه‌پڕۆیی له‌م نووسینه‌دا باسکردنی مێژووی دیده‌ جودایه‌کانی نییه‌، به‌ڵکو مه‌به‌ست له‌و ئایدیۆلۆژیه‌یه‌ که‌ وه‌ک بڕوایه‌کی مێتافیزیکی بۆ ماوه‌ی نیو سه‌ده‌ به‌سه‌ر ئاوه‌زی کورد، زۆرینه‌ی هێزی سیاسی و نووسه‌ری کوردییه‌وه‌ باڵاده‌ست بوو. داستانی ئه‌و ده‌سته‌واژه‌یه‌ له‌ جه‌م ئه‌و هێزه‌ی کورد گرینگیه‌کی نه‌بووه‌. به‌ڵام ئه‌و ده‌سته‌واژه‌یه‌ له‌ سه‌روبه‌ندی شۆڕشی فه‌ره‌نسییه‌وه‌ سه‌ریهه‌ڵدا و دواجاریش له‌ کارل مارکسه‌وه‌ تا لێنین روانگه‌یه‌کی تری وه‌رگرت.
له‌ کاتی شۆڕشی فه‌ڕه‌نسسیدا به‌و که‌سانه‌ ده‌گووترا که‌ له‌ پارله‌ماندا له‌ ده‌سته‌ چه‌پ دادانیسشتن و لایه‌نگیری په‌رله‌مه‌نتاری بوون. به‌ڵام له‌ ئاستی تێوریی و به‌لای چه‌پڕۆ‌یی سه‌ر به‌ مارکسیزم، سه‌رچاوه‌ ئابووری ده‌بێ بچێته‌ گیرفانی ده‌وڵه‌ت و دواجار ده‌وڵه‌ت خۆی ئه‌و سه‌رچاوه‌ ئابوورییه‌ به‌سه‌ر هاووڵاتیاندا دابه‌شده‌کا، که‌ ئه‌مه‌ش بنه‌مای ئابووری –سیاسی مارکسیزمه‌. له‌ روانگه‌ی سیاسییه‌وه‌ ده‌بێ هه‌موو خه‌ڵک یه‌کسان بن و له‌ مافه‌کاندا یه‌ک پایه‌ و نرخییان هه‌بێت. له‌م روانگه‌ کۆلێکتیڤه‌وه‌ تاکه‌که‌س ئازاد و یه‌کسان ده‌بێت. مولکداری تاکه‌که‌سی جێگه‌ی له‌ رژێمێکی چه‌پڕۆ‌یی نابێته‌وه‌.

سۆشیال دێمۆکراته‌کان یان سۆشیال لیبرالییه‌کان وه‌ک نموونه‌یه‌ک له‌ چه‌پڕۆیی توانیان دیدی ئابووری لیبرالییانه‌ تێکه‌ڵاوی تێزی ئابووری-سیاسی مارکسیزم بکه‌ن. له‌و روانگه‌یه‌وه‌ که‌ ده‌بێ هه‌موو کۆمه‌ڵ باجبدات به‌ ده‌وڵه‌ت. به‌ڵام سۆشیال دێمۆکراته‌کان ئه‌و سه‌رچاوه‌ ئابوورییه‌ به‌سه‌ر ئۆرگان و فابریکه‌ جیاوازه‌کانی ده‌ره‌وه‌ی ده‌وڵه‌ت ده‌به‌شده‌که‌ن. له‌و سیسته‌مه‌دا ئه‌رکی ده‌وڵه‌ت جێبه‌جێ کردنی پێداویستییه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌یه‌‌ ، به‌ڵام له‌ ئاست بوژانه‌وه‌ی ئابوورییدا بیرۆکه‌ی لیبرالیزم پیاده‌ ده‌که‌ن. له‌وێدا تاکه‌که‌س ده‌توانێ له‌ کێبه‌رکێ و کاری ئابوورییدا ئازاد بێت. واتا جیاوازی توانای تاکه‌که‌سه‌کان نابێته‌ کێشه‌ی کۆلێکتیڤ. به‌لای سۆشیال دێمۆکراته‌کانه‌وه‌ تاکه‌که‌س له‌ رووی گه‌شه‌ی ئابوورییه‌وه‌ ده‌توانێ له‌ ده‌ره‌وه‌ی کۆلێکتیڤدا گه‌شه‌ بکا، که‌ ئه‌مه‌ش زیاتر دیدێکی لیبرالییه‌ تا مارکسیزم.

به‌ڵام چه‌پڕۆی کوردی به‌ ده‌ربڕینێکی ساده‌، به‌ حیزب و تاکه‌که‌سی رووناکبیره‌وه‌، هه‌ڵگری ستالینزمه‌. بۆیه‌ به‌ گشتیی به‌ روانگه‌ی حیزب و رووناکبیری کوردیی سه‌ر به‌ چه‌پ گه‌ر لاینگیری نه‌بیت، ئه‌وه‌ ده‌بیه‌ دوژمنی، ئه‌مه‌ش دیدێکی سه‌رکوتکه‌رانه‌یه‌ و نیو سه‌ده‌ پانتایی سیاسی و رۆشنبیریی کوردی گۆشکرد. بۆیه‌ له‌ جیهانی سیاسی و رۆشنبیریی کوردییدا هه‌موو جیاوازییه‌ک مانای دژ وه‌رده‌گرێت. وێڕای ئه‌مه‌ش دوای هه‌ره‌سی بلۆکی سۆڤیه‌ت چه‌پڕۆیی کوردی، له‌ جیاتی چاکسازی خۆی، زیاتر به‌ره‌و گروپێکی داخراوی فۆندمێنتال رۆیشت.

روانگه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌کانی راستڕۆیی-کۆنپارێزی

کۆنسێرڤاتیزم یان کۆنپارێزی واتای پاراستن یان هێشتنه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت. ئه‌دمۆن بورکی ئینگلیز بوو که‌ ناسراوترین هه‌ڵگری ئه‌و بیرۆکه‌یه‌. ئه‌و پیاوه‌ دژی روانگه‌کانی شۆڕشی فه‌ره‌نسی بوو. له‌ ساڵی 1790 بۆرک پێی له‌سه‌ر دابونه‌ریتی کۆنی فه‌ره‌نسی داگرت. بورک پێی وابوو خوا و پاشا بڕیاریان داواه‌ که‌ مرۆڤه‌کان ده‌بێ ببنه‌ خاوه‌نی ده‌وڵه‌ت.

له‌ روانگه‌ی کۆنپارێزه‌کانه‌وه‌ ئه‌رکی سه‌ره‌کی مرۆڤ نواندنی دڵسۆزیه‌ به‌رانبه‌ر به‌ ده‌وڵه‌ت، ده‌بێ ده‌وڵه‌ت به‌ هی خۆی بزانێت. بۆیه‌ ئه‌وان ده‌وڵه‌ت به‌ خودی جه‌سته‌ی مرۆڤ ده‌چووێنن. چونکه‌ له‌و ده‌وڵه‌ته‌دا هه‌ر که‌سه ‌و ئه‌رکێکی تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌. له‌ رژێمێکی کۆنپارێزدا هه‌بوونی هه‌رارکیه‌کی کۆمه‌ڵایه‌تی، گرینگی خۆی هه‌یه‌. له‌وێدا توێژێک له‌ کۆمه‌ڵ ده‌بێ باڵاده‌ست بێت. هاوکاتیش کڵێسه‌ رۆڵێکی گرینگ ده‌بینێ له‌ فێرکردنی چاکه‌دا. بۆیه‌ له‌ سیسته‌می کۆنپارێزدا، هه‌روه‌ک ده‌بینین که‌ کڵێسه‌ له‌ ئه‌مریکادا رۆڵی پشتیوانی ده‌وڵه‌ت و حیزبی کۆماری ده‌گێڕێت.
به‌ شێوه‌یه‌کی گشتیی دیدی کۆنپارێزی نوێ، له‌ پرۆسه‌ی حوکمدا: جه‌خت له‌سه‌ر به‌رده‌وامی، نه‌گۆڕی دابونه‌ریت، سیسته‌می دادوه‌ری، مولکایه‌تی، تاکایه‌تی و گروپ له‌ به‌رانبه‌ر ده‌سه‌ڵاتدا ده‌کاته‌وه‌.

به‌ ڕای ئه‌و کۆنپارێزه‌ نوێیه‌وه‌ که‌ حوکمڕانی سیاسی ده‌بێت به‌ باشی پابه‌ند بێ به‌ دادوه‌ری گشتیییه‌وه‌، وه‌ک ئه‌وه‌ی که‌ وڵاته‌ یه‌کگرتووه‌کانی ئه‌مریکا په‌یڕه‌و ده‌کرێ. له‌و سیسته‌مه‌دا دادگای باڵا ده‌توانێت بڕیاری سیاسی هه‌ڵوه‌شێنێته‌وه‌، له‌وێدا گه‌ر دادگای باڵا بزانێت ئه‌و بڕیاره‌ له‌گه‌ڵ دادوه‌ری ناکۆکه‌ ده‌توانێت ره‌تیبکاته‌وه‌. بۆیه‌ له‌ ئه‌مریکادا دادگای باڵا به‌ جێگرییه‌کی له‌باری پاشایه‌تی داده‌نرێت. زۆرێک پێیان وایه‌ ئه‌و جۆره‌ دادگایه‌، وه‌ک هێمایه‌ک له‌ جێگه‌ی پاشا رۆڵی یه‌کگرتنی نه‌ته‌وه‌ ده‌گێڕێت. هاوکاتیش خێزان به‌لای کۆنپارێزه‌کانه‌وه‌ پێکهێنه‌ری بنه‌مای کۆمه‌ڵگایه‌. بازاری ئابووری له‌ سیسته‌می کۆنپارێزیدا به‌ربه‌ره‌کانێی ده‌ستێوه‌ردانی ده‌وڵه‌ت ده‌کات، که‌ ئه‌مه‌ش بوژانه‌وه‌ی ده‌وڵه‌ت. دواجار له‌ روانگه‌ی کۆنپارێزه‌کانه‌وه‌ له‌ کۆمه‌ڵگادا هیچ هاوئاهه‌نگیه‌کی نموونه‌یی یان دادپه‌روه‌رانه‌ی ره‌ها له‌ گۆڕێدا نییه‌. ئامانجی سیاسی کۆنپارێزه‌کان زه‌مینه‌ خۆشکردنی ژیانی هاووڵاتییانه‌، نه‌ک بێگه‌رد کردنی ژیان.

بۆیه‌ ئه‌وان یه‌کاسانی و پاکی به‌ مه‌حاڵ ده‌بینن. به‌ڵام لای کۆنپارێز، نه‌ته‌وه‌ کاکڵه‌ی کۆمه‌ڵه‌. لێره‌وه‌ به‌رگری کردن له‌ نه‌ته‌وه‌ ده‌که‌وێته‌ پێش هه‌موو شتێک، هه‌روه‌ک ئه‌و دیده‌ له‌ ئاخاوتنه‌کانی جۆرج بوش و حیزبه‌ی به‌ راشکاوی به‌رجه‌سته‌ ده‌کرێته‌وه‌. بۆیه‌ ته‌واوی کۆنپارێز-راستڕۆیه‌‌کان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ سوورن که‌ ده‌بێ به‌رگرییه‌کی سه‌ربازی تۆکمه‌ و گه‌وره‌ هه‌بێت تا بتوانێت کۆمه‌ڵگه‌ یان ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی بپارێزێت. ئه‌مه‌ش له‌ ده‌سه‌ڵاتی ئه‌مریکای ئه‌مڕۆدا به‌رچاوه‌.

چه‌پڕۆیی و قه‌ده‌ری خه‌ونی کورد

هه‌ر له‌ ناوه‌ڕاستی سەتەی بیسته‌وه‌، یان زیاتر له‌ حه‌فتایه‌کانه‌وه‌، چه‌پڕۆیی یان سۆسیالیزم ده‌بێته‌ ئاینێک کورد به‌ خۆیه‌وه‌ سه‌رمه‌ست ده‌کا. سۆسیالیزم وه‌ک سه‌رچاوه‌ی هێزێکی باڵاده‌ست، که‌ گوایه‌ رزگاریکاری گه‌لانی بنده‌سته‌ و به‌ گشتییش کێشه‌ی چه‌وساندنه‌وه‌ی چینی هه‌ژار و کرێکار جه‌غتده‌کاته‌وه‌، ده‌بێته‌ بزوێنه‌ری روحی کورد. دواجار ئه‌و ئایدۆلۆژییه‌ وه‌ک هێزێکی مێتافیزیکی سڕکار، توانی ویستی ناوه‌کی کورد فه‌رامۆشبکا و خه‌ونی خۆی بداته‌ ده‌ست قه‌ده‌رێکی ده‌ره‌کی. ئه‌مه‌ش هه‌ر ته‌نیا کێشه‌یه‌ک نه‌بوو که‌ کورد ده‌رگیری بێت، به‌ڵکو زۆرینه‌ی بزاڤی سیاسی و رۆشنبیریی وڵاتانی ئه‌فریکا و لاتین ئه‌مریکا و دونیای ئیسلامی بوون به‌ وابه‌سته‌ی بلۆکی سۆسیالیزم. به‌ڵام ره‌نگه‌ ئه‌و ئایدۆلۆژییه‌ چه‌پڕۆییه‌ له‌ هه‌ر ناوچه‌یه‌ک، به‌ گوێره‌ی پێکهاتی کولتووری و کۆمه‌ڵایه‌تی ناوچه‌کان، ره‌نگی خۆی وه‌رگرتبێت. به‌ڵام له‌ رۆژهه‌ڵات به‌ گشتیی و له‌ کوردستاندا به‌ تایبه‌تی، جێگه‌ی بڕوا و ئایینی ئیسلامی گرته‌وه‌، یان له‌سه‌ر ئه‌و روانگه‌یه‌کی خورافی قاڵبڕێژ بوو.

چونکه‌ دۆخی هه‌ژاری و رێژه‌ی زۆری نه‌خوێنده‌واری له‌ جیهانی ئیسلامی و کوردیدا به‌ تایبه‌تی، زه‌مینه‌ خۆشکه‌ری ئه‌و ئایدۆلۆژیه‌ بوو. قسه‌گه‌لێکی وه‌ک: یه‌کسانی، برایه‌تی و په‌سندانی چینی هه‌ژار، زیاتر له‌ ئاوازی خوتبه‌ی ئایینی نزیکه‌ تا واقیعیه‌تی ژیان و چاره‌سه‌رییه‌ کۆنکرێته‌کان. به‌ کورتی پێکهات و بونیاتی ئابووری و ئاگایی سیاسی کۆمه‌ڵگه‌ی کورد له‌ هه‌موو به‌شه‌کانی جه‌سته‌ی کوردستاندا، جێگه‌ی ئیسلامی گرته‌وه‌، که‌ وه‌ک هێزێکی قه‌ده‌رهه‌ڵگر،خه‌ونه‌کانی خۆی بۆ مه‌یسه‌ر ده‌کا.

هه‌ر بۆیه‌ سه‌رچاوه‌ی سۆسیالیزم بۆ ته‌واوی بزاڤی کورد بوو به‌ ئامانجی کۆتایی. ره‌نگه‌ جێگه‌ی ئاماژه‌ بێ، که‌ له‌ ژێر کایه‌ی ئه‌و ئایدۆلۆژییه‌ ئۆتۆپیه‌دا، مرۆی سیاسی و رووناکبیریی کوردی ده‌بوو گیانفیداکار بێت. واتا خاسڵه‌تی خۆبه‌ختکردن و فه‌رامۆشکردنی خود و به‌رژه‌وه‌ندییه‌کانی خۆی…هتد، بوو به‌ وێنای ئیدیالی مرۆی سیاسه‌تمه‌دار و رووناکبیریی به‌ڕاستی.
له‌ سه‌رمه‌ستی ئه‌و ئایدیۆلۆژییەدا نه‌وه‌ی حه‌فتا و نیوه‌ی هه‌شتایه‌کانی کورد، به‌ پێچه‌وانه‌ی نه‌وه‌ی دوای هه‌ره‌سی بلۆکی چه‌پڕۆیی، هه‌موو خه‌ونه‌ تایبه‌تییه‌کانی کرد به‌ قوربانی خه‌باتی چه‌کداری و ونبوون له‌ چاوه‌ڕوانییه‌ خه‌یاڵییه‌کان. هاوکاتیش له‌ هه‌ر چوار له‌تی کوردستاندا، کوردی کۆمۆنیست له‌ عه‌ره‌ب و فارس و تورک زێده‌تر سه‌رگه‌م بوو به‌ برایه‌تی و نێونه‌ته‌وه‌یی و پاراستنی چوارچێوه‌ی ئه‌و وڵاته‌ داگیرکه‌رانه‌وه‌‌، بێ ئه‌وه‌ی له‌ ره‌هه‌نده‌کانی ئه‌و بانگه‌شانه‌ به‌ ئاگا بێت. هه‌ر بۆیه‌ به‌شێکی فره‌ی کورد له‌به‌ر ئه‌و سه‌رمه‌ستییه‌، تا ئه‌مڕۆش بێبه‌رییه‌ له‌ زمان و مێژوو و کولتووری کوردی، گوایه‌ ئه‌وه‌ پاشکه‌وتنخوازی و نه‌ته‌وه‌په‌رستییه‌، که‌چی نه‌ته‌وه‌ی باڵاده‌ست ئه‌و روحه‌ سافیله‌که‌یه‌ی پڕ کرد له‌ روحی شۆڤینییه‌یه‌تی خۆیه‌وه‌.

بۆ نموونه‌ تا ئه‌مڕۆش حیزبی شیوعی سوریا، که‌ له‌وێدا له‌ هه‌موو مافێک بێبه‌شه‌، که‌چی کورد چاڵاکترین توێژی هێزی ئه‌و حیزبه‌یه‌. بۆیه‌ تا ئێستاش ئه‌و حیزبه‌ به‌رانبه‌ر به‌ کورد یه‌کێکه‌ له‌ شۆڤینترین حیزبه‌ چه‌پڕه‌وه‌کانی ئه‌و ناوچه‌یه‌. هه‌ڵوێستی ئه‌و حیزبه‌ له‌ سه‌رهه‌ڵدانی کوردی ئه‌و به‌شه‌، ته‌نانه‌ت له‌ حیزبی به‌عسی ده‌سه‌ڵاتدار شۆڤینتر بوو. قه‌ده‌ری باکووری کوردستان هه‌مان وێنه‌ی له‌ته‌کانی کوردستانی به‌ خۆیه‌وه‌ بینییه‌وه‌.
وێڕای ئه‌مه‌ش، له‌ ئێراندا، ته‌واوی چه‌پڕۆکان، تا ئه‌مڕۆش، به‌ ئایدیۆلۆژی شۆڤینینانه‌ی ئێرانی جڵه‌وی کوردی گرتووه‌‌.

جێگه‌ی سه‌رنجه‌، له‌ روانگه‌ی وێنای کۆمۆنیستی خۆبه‌ختکار، له‌ برادارێکی کۆمه‌ڵه‌ی ئێرانم بیست، کاتێ مانسوور حیکمه‌ت له‌ ده‌ره‌وه‌ چوو بوو بۆ کوردستان، پۆتینه‌ کرێکاری و شێوه‌ی جل و به‌رگه‌که‌ی، ئه‌ندامانی کوردی حیزبی کۆمه‌ڵه‌ی شاگه‌شکه‌ و بووراند بۆوه‌. به‌لای ئه‌وانه‌وه‌ مه‌سنوور وه‌ک فارسێک که‌ له‌ ئه‌وروپا ژیانوه‌، چۆن وا ساده‌ و ساکاره!‌ واتا مه‌نسوور وه‌ک ئه‌کته‌رێکی خه‌باتگێڕ و کۆمۆنیست ده‌بێته‌ باوکێکی روحی مرۆی کورد.

لێره‌وه‌ ده‌بینین، خه‌ونی کورد له‌ قۆناغی چه‌پڕۆییدا، قه‌ده‌رێکی ده‌ره‌کی، به‌ناوی نێونه‌ته‌وه‌یی و برایه‌تی و له‌ خۆ بووردوویی ئاوه‌ز و گیانی سافیلکه‌ی گۆشده‌کا. ئه‌مه‌ش بوو به‌ فه‌رامۆشکردنی ویستی کورد، دواجار ئه‌و ته‌رزه‌ ئایدیۆلۆژییه‌ به‌ گۆشه‌یه‌ک له‌و به‌هه‌شته‌ میوانداری کوردی نه‌کرد، تاوه‌کو له‌ چاوه‌ڕوانی ئه‌و خه‌ونه‌ شه‌که‌ته‌یدا سه‌رفرازی بکا. بۆیه‌ وێنای ئه‌و به‌هه‌شته‌، پاش کاڵبوونه‌وه‌ و رمانی سۆڤیه‌ت و هاتنی ئه‌مریکا، که‌ لای زۆرینه‌ی هێزی سیاسی و رووناکبیری کورد، به‌ ئیمپریالیزم داده‌نرا، بوو به‌ ئه‌و به‌هه‌شته‌ به‌ڕاداندراوه‌ی، که‌ ئێستا سه‌رگه‌رمی کردووین.

لێره‌وه‌ ئه‌وه‌مان بۆ ده‌رده‌که‌وێ که‌ بزاڤی سیاسی کورد هه‌میشه‌ ده‌قی به‌وه‌ گرتووه‌، هه‌روه‌ک به‌خت ئه‌وه‌ی کردبێت، که‌ قه‌ده‌ری خه‌ونه‌که‌ی، نووشست و تێکشکانه‌کانی له‌ هێزه‌ ده‌ره‌کییه‌کان ماره‌ بکات. هه‌ر بۆیه‌ له‌ ئاخافتن، یان زمان-گوتاری کوردیدا ته‌واوی کێشه‌کان ده‌خرێته‌ سه‌ر شانی هۆکاره‌ ده‌ره‌کییه‌کان. به‌ واته‌یه‌کی تر، هه‌ر له‌ پاش په‌یمانی سیڤه‌ر و لۆزانه‌وه‌، که‌ دوو په‌یماننامه‌ی دوای هه‌ردوو شه‌ڕی جیهانی بوو، بزاڤی کوردی بۆ ده‌ستنیشانکردنی مافه‌کانی بێبه‌ری بووه‌ له‌ ویستی بڕیاری ناوه‌کی خۆی. هۆی خۆیه‌تی ئه‌مه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ بنه‌مای ئه‌و بڕوادارییه‌ی که‌ کورد که‌ به‌ شێوه‌یه‌کی خۆشباوه‌ڕ، ئایدیۆلۆژی چه‌پڕۆیی و ویستی ده‌رکی پیاده‌ ده‌کات، بێ ئه‌وه‌ی بۆ هێزه‌ ناوه‌کییاکانی خۆی وه‌فادار بێت. له‌ ئاکامی ئه‌مه‌دا، که‌ ئێستاش چه‌پڕۆیی له‌ کن کورده‌ لیبرالیسته‌ تازه‌ بابه‌ته‌کانه‌وه‌ وێنه‌ی ئه‌زموونێکی دزێوی وه‌رگرتووه‌، له‌ جێگه‌ی ئه‌وه‌دا، لیبرالیزم شوێنی ئه‌و پیرۆزییه‌ی گرته‌وه‌.
هه‌ر بۆیه‌ ئێستا بزاڤی کوردیی و ده‌مڕاسته‌ رووناکبیره‌که‌ی له‌ هه‌موو له‌ته‌کانی کوردستاندا به‌ هه‌مان روانگه‌ی چه‌پڕۆییه‌که‌ی پێشوویه‌وه‌، قه‌ده‌ری خه‌ونی کوردیان ده‌ قه‌به‌ر لیبرالیزم و راستڕۆی ئه‌مریکای بۆش کردووه‌.

خه‌ونی کورد له‌ چاوه‌ڕوانی راستڕۆییدا

ئه‌گه‌ر له‌سه‌ر ئاوازی ئه‌و گوته‌یه‌ی نیتشه‌: “خودا مرد”، ئێمه‌ش بڵێین، چه‌پڕۆیی کوردی مرد. به‌ڵام راستڕۆی جێگه‌ی ئه‌و خوایه‌ چه‌پڕۆیه‌ی کوردی گرته‌وه‌ که‌ خه‌ونی کوردی به‌دینه‌هێنا. له‌م روانگه‌یه‌وه‌ ئیتر هه‌ر له‌ دوای مردنی خوای قه‌ده‌ری کۆنینه‌ی کورد: چه‌پڕییه‌وه‌، به‌ جۆرێک له‌ جۆره‌کان، کۆی بزاڤی کوردی له‌ چاوه‌ڕوانی ئه‌و خوایه‌ به‌ناو کۆنپارێزی یان راستڕۆیه‌ دایه‌، که‌ ئه‌مڕۆ بێ یان سبه‌ی ئه‌مریکا ئه‌و خه‌ونه‌ سیاسیه‌ی کوردمان بۆ دابین ده‌کات. هه‌ڵبه‌ت له‌ رووی ئایدیۆلۆژییه‌وه‌ “راستڕۆیی” و “چه‌پڕۆیی” زۆر جیاوازیان له‌گه‌ڵ یه‌کتردا هه‌یه‌، به‌ڵام له کن‌ توێژی سیاسی و رووناکبیری ئه‌مڕۆی کوردیدا، ئه‌وه‌ندی من بزانم، یه‌ک واته‌ی وه‌رگرتوو.

وه‌ک گوتمان بۆ نیو سه‌ده‌ سۆڤیه‌تی گۆرین بۆی مه‌یسه‌ر نه‌کردین. که‌واته‌ کورد ته‌نیا خودایه‌کانی گۆڕیه‌وه‌. ئه‌گه‌ر له‌ دیدی نیتشه‌ “خوا مراندن”، مه‌به‌ست له‌ گه‌ڕانه‌وه‌ی مرۆڤ بێ بۆ ویستی خۆی و پیاده‌کردنی هێز، که‌چی بۆ کورد گه‌ڕانه‌ به‌ دوای هێز یان ئایدیۆلۆژییه‌کی تر که‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی ویستی خۆی و هێزی ناوه‌کی خۆیه‌تی. دواجار ئیشی کورد خۆ فڕێدانه‌ له‌ باوه‌شی خوایه‌کی مردووه‌وه‌ بۆ باوه‌شی خوایه‌کی تازه‌؛ به‌ پاڵه‌وانکردنی هێزی راستڕۆی ئه‌مریکا و فه‌رامۆشکردنی ئه‌زموونی تێکشکاوی چه‌پڕۆییه‌.
کێشه‌ی کورد له‌ هه‌ڵبژاردنی هێزه‌ ده‌ره‌کییه‌کاندا هه‌میشه‌ که‌ژو هه‌وایه‌کی جیهانی له‌ پشته‌وه‌ بووه‌. گه‌ر له‌ سه‌رده‌می چه‌پڕۆییدا سۆسیالیزم و سۆڤیه‌ت وێنای پشتیوانی گه‌لانی زۆرلێکراو و کۆله‌واران بوو، ئێستا به‌ فره‌بوونی بازاڕ و کاڵا و خودپه‌رستی و تاکگه‌رایی مرۆڤه‌کا،ن وێنه‌ی مرۆڤی سه‌رکه‌وتووه‌…هتد.

ئه‌مڕۆ مادده‌ و به‌ سێنته‌ر بوونی خۆویستی مرۆڤ و هه‌ودا بوون به‌ دوای که‌ل و په‌ل، دوا ئامانجی ژیانی کۆمه‌ڵگه‌یه‌کانه‌. ئه‌و ماشێنه‌ی که‌ به‌ ناوی به‌ جیهانیببوون-گۆلوبالیزم ژیان و روانگه‌کانی مرۆڤ داده‌هێنێت، ئیتر نه‌ بیرۆکه‌کان و نه‌ خودی مرۆڤیش له‌ توانای نه‌ماوه‌ خاوه‌ن بنه‌مایه‌کی دیاریکراو بن. ئاکامی ئه‌و دیارده‌یه‌ش شپرزه‌ بوونی بونیاتی مرۆڤ و ژیانه‌، که‌ به‌ مه‌رجه‌کانی ئه‌و هه‌موو گۆڕانه‌ راناگات. گه‌رچی ره‌نگه‌ هێشتا ئه‌و ماشێنه‌ به‌ ناو گۆلوبالیزمه‌ به‌ تۆڕه‌ لێکچڕژاوه‌کانی ناخی کۆمه‌ڵگه‌ی کوردی داگیر نه‌کرد بێت، به‌ڵام له‌ باری ده‌روونی، ئاگایی و خواستی په‌یوه‌ندییه‌کان توانیوویه‌تی مرۆی کوردیش به‌ مۆده‌کانی و مه‌رجه‌کانی سه‌وداسه‌ر بکات. له‌ ئاکامی ئه‌مه‌شدا تۆوی بونیاتێکی خودویستانه‌ی له‌ کۆمه‌ڵگای کوردیدا چاندووه‌، که‌ له‌ مه‌یلی که‌ره‌سه‌ و مۆده‌و فۆرم په‌رستی …هتد، ده‌سکه‌وتی ئابووریدا زه‌قده‌بێته‌وه‌. ئه‌و پرۆسه‌ تازه‌یه‌ش نه‌ک هه‌ر بڕیار له‌سه‌ر تاکی کوردی ده‌دات، به‌ڵکو به‌ کاریگه‌رییه‌کانی پێکهاتی کوردی کردووه‌ به‌ خولیایه‌ک بۆ بوونه‌ ئامراز له‌ پێناوی تێر کردنی خود.
هه‌ڵبه‌ت له‌ روانگه‌ی تێورییه‌وه‌ له‌ نوان به‌جیهانیببوون و جیهانگیریدا جیاوازییه‌ک هه‌یه‌، که‌ ده‌بێ بیری لێبکه‌یه‌نه‌وه‌: له‌م نووسینه‌دا به‌جیهانیبوون، دیارده‌ی باڵاده‌ستی بازاڕ و لێکدانه‌وه‌ نێگه‌تیڤه‌کان ده‌گرێته‌وه‌. چونکه‌ جیهانگیری-گۆلوبالتێت له‌ ئاستی تێوریدا روانگه‌ هزری کۆمه‌ڵایه‌تی کولتورییه‌کان به‌ گشتیی ده‌گرێته‌وه‌، لێره‌وه‌ گه‌ر دوێنێ، له‌ ژێر کاریگه‌ری چه‌پڕۆییدا کورد دوور له‌ ویستی خود و خولیای که‌ره‌سه‌ خۆی به‌ گیانێکی به‌ کۆمه‌ڵی مرۆی ئیدیالی په‌ره‌وه‌رده‌ ده‌کرد، که‌چی ئه‌مڕۆ به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، خود و به‌رژه‌وه‌ندی، بگره‌ له‌ کاری سیاسیشدا، بۆته‌ ئایدیال و پا‌ڵه‌وانی مرۆی کورد. به‌ واتایه‌کی تر، گه‌ر دوێنێ کورد سه‌رقاڵ بووبێ به‌ چاڵاکی سیاسی و رۆشنبیریی، وه‌ک ئه‌رکێکی نه‌ته‌وه‌یی و ئه‌خلاقی…هتد، که‌چی ئه‌مڕۆ توێژی سیاسی و رووناکبیریی کوردی، له‌ پێناو به‌ سێنته‌ر کردنی خود و خواسته‌ ده‌سه‌ڵاتخوازه‌که‌ی، حه‌وداڵه‌ به‌ دوای خۆ گونجاندن له‌گه‌ڵ ده‌سه‌ڵاتی خاوه‌ن مادده‌ و هێزی باودا.

دواجار خه‌می ئه‌مڕۆی توێژه‌کان، به‌ سیاسی، رووناکبیره‌وه‌، به‌ ده‌راوێته‌کردنی ده‌گمه‌نێک له‌و توێژانه‌ ، بۆ نموونه‌، بۆ لاوی کوردی تازه‌ بابه‌ت، “په‌ڵه‌وان”ی له‌وه‌دا ده‌بینێته‌وه‌ که‌ ببێته‌ گۆرانبێژێکی مه‌یله‌ و ئه‌وروپی و له‌ “کلیپ”ێکدا، وه‌ک گۆرانیبێژه‌ رۆژئاواییه‌کان، به‌ وێنه‌ی ئۆتۆمبیل و کیژێکی قژکاڵه‌وه‌، یان به‌ ئاوازی له‌نجه‌ و لاری کچه‌ گۆرانینێژه‌ pop و Rock ه‌کان له‌ شاشه‌ی ته‌له‌ڤیزیۆن پیشانبدرێ، تاکو کیژ و کوڕی کورد له‌ ناوه‌وه‌ و ده‌ره‌وه‌دا به‌ خۆیه‌وه‌ سه‌ر سام بکات. هاوکاتیش له‌ ئاستی کۆمه‌ڵدا، ئۆتۆمبیل و ته‌له‌فۆن مۆبایل و خانوو؛ ده‌سکه‌وته‌ فۆرمالیتێیه‌کان، ئاواتی سه‌ره‌کی مرۆی کوردی پێکده‌هێنێت. به‌ کورتی، به‌ واته‌ی ‌مرۆی کورد، گه‌ر دوا مۆدێلی ماشێنت له‌ ژێر نه‌بێ که‌س به‌ “پیاو”ت دانانێت.

ئه‌مڕۆ که‌سێکی رووناکبیر و لێزان له‌ کن کورددا، پایه‌ی تێگه‌یشتن نییه‌ له‌ ئاستی زانین و ئاوه‌ز؛ چاڵاک بوون له‌ بوارێکی سیاسی کۆمه‌ڵایه‌تی، سیاسی و رۆشنبیریی، وێنای که‌سی سه‌رکه‌توو نییه‌، به‌ڵکو ده‌وڵه‌مه‌ندی و ئامانجی خود کردنه‌ نێوه‌ند و موڵکداریی تایبه‌تی، یان خه‌می رووناکبیری زار قه‌ڵه‌باڵعی ئه‌مڕۆی کورد، ده‌رکه‌وتن و جێگه‌ خۆشکردنه‌ له‌ که‌ناڵ و نێوه‌نده‌ گه‌وره‌کانی ده‌سه‌ڵات…هتد. به‌ واته‌یه‌کی تر، له‌ روانگه‌ی ئه‌و پشتینه‌ جیهانگیریی و “بوش”گه‌راییه‌ی که‌ پێشتر ئاماژه‌م بۆ کرد، زاراوه‌ سیلاک بووه‌کانی وه‌ک ئازادی تاکه‌که‌س، دێمۆکراتی، کۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی، فێمێنیزم و قسه‌گه‌لێکی له‌م ته‌ررزانه‌ بۆته‌ رێگه‌خۆشکه‌ر بۆ هه‌موو مه‌یل و کرده‌یه‌کی ناڕه‌وا.

ئه‌مه‌ش سه‌ره‌تای کولتوور و نه‌ریتێکه‌ که‌ بووده‌ڵه‌یی و کولتوری جه‌ڵه‌بی، یان گه‌ڕه‌لاوژه‌ی خودویستی له‌ پشته‌وه‌یه‌، نه‌ک وه‌رچه‌رخان و گه‌شه‌ی ئاوه‌ز و مه‌عریفه‌. به‌رهه‌می ئه‌و مۆده‌ به‌ جیهانیببوونه‌ و “لیبرالیزم”گرییه‌ نوێباوه‌ی کورد، به‌های فه‌رامۆشکردنی ویستی سه‌ربه‌خۆیی و به‌ په‌ڕاوێزکردن، یان به‌ که‌ره‌سه‌ و فۆرمکردنی “خه‌ونی کورد” ه‌، نه‌ک گۆڕانێکی بونیادی له‌ ئه‌زموونی تاڵی کوردیدا. ئه‌و دیارده‌ نوێباوه‌ی کورد به‌ بیانۆی ئه‌وه‌ی که‌ دونیا گۆڕاوه‌، یان گوایه‌ “سه‌رده‌می گۆلوبال، تاکگه‌رایی، نه‌مانی خه‌ونی ده‌وڵه‌تی کوردی و… هتد، بۆیه‌ ده‌بێ کوردیش واز له‌ داوای خه‌بات بۆ خه‌ونی کورد بێنێت و خه‌ریکی گووتنه‌وه‌ی ئه‌و ده‌سته‌واژه‌ و قسه‌گه‌له‌ بێت که‌ ماشێنی به‌جیهانیبوون و بازاڕی سه‌رمایه‌داری و لیبرالیزمی نوێ به‌ ره‌واجی کردووه‌. به‌هه‌مه‌حاڵ.

به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئه‌و روانگه‌یه‌ به‌رهه‌می لیبرالیزم و کۆنسێرڤه‌تیڤی نوێ بێت؛ پۆستمۆدێرنیزم وه‌ک بنه‌مایه‌کی هزر له‌ پشته‌وه‌ی بێت، که‌ به‌رهه‌می کۆنتێکستی ئه‌و قۆناغه‌ هه‌مه‌جۆرانه‌ی رۆژئاوان. که‌چی ئه‌و روانگه‌ له‌گه‌ڵ ئاماده‌ بوونی به‌ژن و باڵای سه‌ربازه‌کانی ئه‌مریکا له‌ عێراقدا، له‌ هیکڕا په‌نگده‌داته‌وه‌ و روحی کورد له‌گه‌ل خۆیدا راده‌پێچێت، بێ ئه‌وه‌ی بوونی کورد لۆژیکێکی بۆ ئه‌و روانگه‌ تازه‌یه‌ هه‌بێت. له‌ کاتێکدا، ئه‌گه‌ر ئه‌و روانگه‌ تازانه‌ی ئاماژه‌یان پێکرا، له‌ ئه‌وروپا به‌ لۆژیکی لیبرالیزمی نوێدا بناسرێن، که‌چی جۆرج بۆش له‌ سه‌رچاوه‌یه‌کی مه‌سیحگه‌راییه‌وه‌ پیاده‌ی ئه‌و روانگه‌ تازانه‌ و سیاسه‌تی ده‌ره‌کیه‌ ده‌کا. جێگه‌ی سه‌رنجه‌، ئه‌و روانگه‌ و مانایانه‌ لای ئێمه‌ ده‌بنه‌ باو و مۆده‌ی ده‌ڤۆکی، بێ ئه‌وه‌ی پرسیار بکه‌ین، ئێمه‌ له‌ کوێن و به‌چی و چۆن له‌گه‌ڵ ئه‌و دیاردانه‌ مامه‌ڵه‌ بکه‌ین!
وێڕای ئه‌مانه‌ش، له‌ بیرمان نه‌چێت پاش هاتنی هێزی ئه‌مریکا بۆ عێراق، هه‌موو به‌هایه‌ ئه‌خلاقی و ئایدۆلۆگی کۆنپارێزی بۆش، که‌ بۆرژوا و سه‌رمایه‌داره‌کانی ئه‌مریکا به‌ خۆیه‌وه‌ ده‌گرێته‌وه‌، ئه‌مه‌ش، بێ ئه‌وه‌ی ئێمه‌ ئاگامان لێ بێت، ئه‌خلاقی خۆویستی به‌خشی به‌ توێژی سیاسی و رووناکبیری کورد.

که‌چی چه‌پڕۆیی پێشووی کورد، چونکه‌ روانگه‌ی دژه‌ مولکداری تاکه‌که‌سی ئایدیالی بوو، ئه‌مه‌ش روحێکی قوربانی و خود فه‌رامۆشکردن و وه‌همی مرۆی ئایدیالی گۆشکرد. بۆیه‌ کاری به‌ کۆمه‌ڵی و گیانفیداکاریی و خۆبه‌ختکردن له‌ پێناو کۆمه‌ڵ…هتد، جێگه‌ی پایه‌داری و نموونه‌ی مرۆی چاکه‌ بوو بۆ کورد. ئه‌مه‌ش بوو به‌ وێنه‌یه‌ک بۆ مرۆی سیاسی و رووناکبیر، که‌ پڕ بوو له‌ دووانه‌یی؛ به‌ رووکه‌ش ئازادیخواز و خه‌باتگێڕ بوو، به‌ ناوه‌ڕۆکیش هه‌ڵپه‌رست و ساخته‌ بوو. به‌ڵام دواجار ئه‌و رووکه‌شیه‌ وێنای ئایدیالی بوو بۆ نموونه‌ی مرۆی رووناکبیر و سیاسی. که‌واته‌ خه‌ونی کورد له‌ گیانی مه‌یله‌و ئایدیالی و ئایینی به‌رجه‌سته‌ ده‌کرایه‌وه‌.

لێره‌وه‌ ئه‌رکی رووناکبیری جیاوازی کورد، گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ بۆ ماڵی رۆشنبیریی کوردی بۆ ئه‌وه‌ی بتوانێت سه‌رچاوه‌یه‌کی رۆشنبیریی کوردی ده‌سته‌به‌ر بکا بۆ خوێندنه‌وه‌ی روانگه‌ رۆشنبیرییه‌کانی “ئه‌ویتر”. ده‌گمه‌نی ئه‌و زمانه‌ جیاوازه‌ له‌ پانتایی رووناکبیری کوردی ئه‌مڕۆدا، یه‌کێکه‌ له‌و کێشه‌ رۆشنبیرییه‌ خه‌مهێنه‌ره‌ی ژیانی کورد. هه‌ڵبه‌ت هیچ کۆمه‌ڵ و کولتوورێک بێ بوونی گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ک بۆ سه‌رچاوه‌کانی خۆی ناتوانێ خاوه‌ن گوتار و روانگه‌یه‌کی رۆشنبیریی، تونێکی تایبه‌تمه‌ندی کوردی، خۆی بێت. له‌ ئاکامی فه‌رامۆشکردنی ئه‌و سه‌رچاوه‌ رۆشنبیرییه‌ی ئه‌مڕۆی کورد، پانتایی رۆشنبیریی کورد هه‌ڵگری مێتود و روانگه‌یه‌کی نییه‌ که‌ بتوانێ زمانی خوێندنه‌وه‌ و هه‌ڵوه‌شانده‌وه‌یه‌ک بۆ خودی خۆی به‌رهه‌م بێنێت. له‌ پانتای بڵاو کراوه‌ پان و پۆڕه‌کانی کوردیدا ،ده‌سته‌واژه‌ و تیۆرییه‌کان له‌ شێوازێکی بێ ئاراسته‌ و بێ پرۆژه‌ و بێ ئاکامگیری، ئاپۆڕه‌ ده‌کرێن.

ئاکام و رامانێک بۆ گه‌ڕان به‌دوای سه‌رچاوه‌کانی کوردییه‌وه‌

هه‌ڵبه‌ت چه‌پڕۆیی له‌ نیو سه‌ده‌دا، نه‌ک هه‌ر خه‌ونی کوردی رۆشن نه‌کرده‌وه‌، به‌ڵکو هه‌ستی خۆ به‌ قوربانیدان و تاوانبار کردنی هێزی ده‌رکی کرد به‌ روانگه‌یه‌ک بۆ کورد، بۆ ئه‌وه‌ی سه‌بووری دۆڕانه‌کانی بداته‌وه‌. ئاکامی ئه‌مه‌ش بوو به‌ بنه‌مایه‌ک که‌ ئه‌مڕۆ هێزی ده‌مڕاستی سیاسی و رووناکبیری کورد وێنای راستڕۆه‌ی و “بوش”گه‌رایی بکات به‌ ئه‌و هێزه‌ رزگارکه‌ره‌ی خه‌ونی کورد. لێره‌وه‌ ئه‌و گۆڕانه‌ له‌ روانگه‌ی کورد، گۆڕانێکی بونیاتیانه‌ی نییه‌، به‌ڵکو گۆڕانێکه‌ له‌ ئاستی فۆرم و ناوه‌کان؛ کۆنپارێزی و “بوش”گه‌رایی، جێگه‌ی چه‌پڕه‌وه‌ی و سۆڤیتگه‌رایی ده‌گرێته‌وه‌؛ خودگه‌رایی و به‌رژه‌وه‌ندی تاکه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌کان و ئامانجی ئابووری، له‌ جیاتی روانگه‌ی به‌ کۆمه‌ڵی و خۆ به‌ فیدا کردن و خود فه‌رامۆشکردن، ده‌بێته‌ ئایدیالی مرۆی کورد…هتد.

له‌ کاتێکدا گه‌ر بیرۆکه‌ی کۆنسێرڤه‌تیڤی، له‌ دوای کاڵبوونه‌وه‌ی چه‌پڕۆیی کوردی هاتنی ئه‌مریکا، وه‌ک روانگه‌ی تازه‌ ده‌بێته‌ مۆده‌ی کورد، که‌چی ئه‌و کۆنسێرڤێتیڤه‌ له‌ بیسته‌کانی سەتەی بیسته‌م، به‌ تایبه‌تی له‌ رۆژگاری ده‌سه‌ڵاتی ئینگلیزه‌کان له‌ عێراقدا، وه‌ک بیرۆکه‌یه‌کی خۆماڵی له‌ ئاستی رووناکبیریی و سیاسیدا چاڵاک بوو. لێره‌وه‌ ده‌کرێ ئاماژه‌ به‌ توێژێک له‌ رووناکبیری کوردی بکه‌ین، که‌ نه‌ک هه‌ر له‌ ئاستی چاڵاکی رۆشنبیریدا خه‌مخۆر، یان هه‌ڵگری پرۆژه‌یه‌کی رۆشنبیریی سیاسی گۆڕانی بونیاتی کوردی بوون، به‌ڵکو له‌ ئاستی سیاسی و کۆمه‌ڵاتیش ئاماده‌ بوون. بیرۆکه‌ی ئه‌و پانتاییه‌ رۆشنبیریی و سیاسییه‌ له‌ ره‌وتی “کۆمه‌ڵه‌ی سه‌ربه‌خۆی کوردستان” به‌رجه‌سته‌ ده‌بێته‌وه‌.

له‌وێدا کۆمه‌ڵێ رووناکبیری ره‌سه‌نی کوردی وه‌ک: “حه‌مدی به‌گ، جه‌میل سائیب، موسته‌فا به‌گی ساحێبقڕان، ره‌فیق حیلمی و چه‌ندان رووناکبیری تر وێنای ئاگایی کورد بوون، یان ده‌کرێ به‌ میراتگری ده‌نگی خۆڕسکی شاعیری رۆح به‌رزی حاجی قادری کویی بناسین. هاوکاتیش شۆڕشی شێخ سه‌عید و شێخ مه‌حموود و شێخ نه‌هری و بگره‌ سه‌رۆکی کۆماری مه‌هاباد، قازی موحه‌مه‌دی نه‌مر، دواجاریش بزاڤی “ژێکاف” له‌م روانگه‌ راستڕۆیه‌دا به‌رجه‌سته‌ده‌بنه‌وه‌.

ئامانجی ئه‌و رووناکبیر و بزاڤه‌ کوردیانه‌، له‌ روانگه‌ی وشیار کردنه‌وه‌ و دامه‌زراندنی رۆحیه‌تی کوردی ره‌سه‌ن بوو، نه‌ک وابه‌سته‌ بوون به‌ روانگه‌یه‌کی ده‌ره‌کی و لاسیکردنه‌وه‌، که‌ ئێستا له‌ ئاردایه‌. به‌ بڕوای من، بۆ ئه‌وه‌ی یاده‌وه‌ری کوردی خاوه‌ن ئاگاییه‌کی خۆی بێت، ئه‌رکی زمانی تازه‌ی رووناکبیری کوردی ئه‌مڕۆ، خوێندنه‌وه‌ و به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ و به‌رده‌وامی ئه‌و سه‌رچاوه‌ رۆشنبیرییه‌ و سیاسیه‌ی کوردیه‌. ئه‌مه‌ش مانای ده‌رگا له‌سه‌ر خود داخستنی کورد نییه‌، به‌ڵکو ئاماده‌ کردنی زمانی کوردی، ئاگاییه‌کی کوردیه‌ له‌ جیهانی رۆشنبیرییدا. به‌ واتایه‌کی تر، به‌شدار بوونی کوردیه‌ به‌ گفتوگۆکردنی خودی خۆی له‌گه‌ڵ “ئه‌ویتر”دا.

له‌ پانتایی رۆشنبیریی کوردیدا، ئه‌و دیارده‌یه‌ ئاماده‌یی هه‌یه‌. ئه‌مه‌ش له‌ توێژێک له‌ رووناکبیری شه‌سته‌کان و حه‌فتایه‌کاندا راشکاوتر به‌رجه‌سته‌ ده‌بێته‌وه‌، که‌ ده‌کرێ وه‌ک به‌رده‌وامیه‌ک راڤه‌ی بکه‌ین. لێره‌دا به‌ یادهێنانه‌وه‌ی، ئه‌مین زه‌کی به‌گ، مه‌سعوود محه‌مه‌د،عه‌لائه‌دین سجادی، شاکر فه‌تاح، دوا به‌رهه‌مه‌کانی که‌مال مه‌زهه‌ر و چه‌ندان نموونه‌ی تر، ده‌کرێ به‌ سه‌رچاوه‌ی ره‌سه‌نیتری جیهانبینی روانگه‌ رۆشنبیریی و هزرییه‌کانی کورد بخوێنرێنه‌وه‌.

له‌ به‌رهه‌مه‌ رۆشنبیرییه‌ هزرییه‌کانی ئه‌و رووناکبیرانه‌دا، مێژووی کورد و تایبه‌تمه‌ندیی و جیاوازی و کێشه‌کانی بوونی کورد ئاماده‌ییان هه‌یه‌، که‌ ئه‌مه‌ش یه‌کێکه‌ له‌ ئه‌رک و پرسیاره‌کانی ته‌واوی رووناکبیره‌ جیهانییه‌کان. لێره‌دا ده‌بێ بزانین، ته‌واوی گفتوگۆیه‌کانی هزرڤان و فه‌یله‌سوفی رۆژئاوا، خوێندنه‌وه‌ و دامه‌زاراندنه‌وه‌ی مێژووی پانتاییه‌ هزریی و رۆشنبیرییه‌کانی سه‌رچاوه‌کانی خۆیه‌تی. که‌واته‌ به‌ واته‌ی نیتشه‌، گه‌ر ئه‌رکی فه‌یله‌سوفی تازه‌ هاوێژانی ئه‌و رمه‌ بێت که‌ فه‌یله‌سوفانی پێشتر ئه‌نجامیان دابێت، ئه‌وه‌ ئه‌رکی رووناکبیری تازه‌باوی جودا، ئه‌فراندن و دامه‌زراندنه‌وه‌ی ئه‌و ئاراسته‌ رۆشنبیرییه‌ ره‌سه‌نه‌ی کوردیه‌، که‌ به‌رهه‌می تێڕاماندنی ماڵی کوردیه‌. به‌ڵام ئه‌و روانینه‌ ره‌سه‌نه‌ له‌ جه‌م رووناکبیری باڵاده‌ستی ئه‌مڕۆ و دوێنی کورد، یان به‌ واتای مه‌سعوود محه‌مه‌د، بۆ ئه‌و “رووناکبیره‌ زار قه‌ڵه‌بالغه‌”ی ئێستای کورد، سه‌رچاوه‌کانی رۆشنبیریی کوردی له‌ مه‌عریفه‌ به‌ده‌ره‌ و ده‌بێ فه‌رامۆشبکرێن.

به‌هه‌مه‌حاڵ، جێگه‌ی سه‌رنجه‌، هه‌ر له‌گه‌ڵ زاڵبوونی بیرۆکه‌ی چه‌پڕه‌ه‌ی و سۆسیالیزم، ئه‌و دیارده‌ رۆشنبیرییه‌ ره‌سه‌نه‌، یان کۆنسێرڤه‌تیڤه‌ی کورد، که‌ ئاماژه‌م پێکرد، به‌ مۆری “کۆنه‌په‌رستی” و “نامۆدێرن”ی گۆشه‌گیرکران له‌ پانتایی رۆشنبیریی کوردیدا. ئه‌وه‌نده‌ به‌سه‌، بۆ نموونه‌ ئاماژه‌ به‌ به‌رهه‌مه‌کانی مه‌سعوود محه‌مه‌د بکه‌ین، که‌ پڕ بایه‌خترین سه‌رچاوه‌ی کوردین، که‌چی ئه‌مڕۆ ئه‌و رووناکبیره‌ زار قه‌ڵه‌بالغه‌ی کوردی، نه‌ک هه‌ر نایناسێت، به‌ڵکو ئه‌و رووناکبیر ده‌سه‌ڵاته‌ سیاسییه‌ی ئه‌مڕۆ، وێڕای ئه‌و هه‌موو ” بۆنه‌” ، “فیستیڤاڵ” و “خه‌ڵات” به‌خشینه‌، که‌ بۆ مه‌به‌ست و ملکه‌چکردنی رووناکبیره‌ زار قه‌ڵه‌باڵغه‌کان و پرسیارێکی بێ نموودی رۆشنبیریی و کولتووری ته‌رخانی ده‌که‌ن، به‌ یادی نییه‌ بوارێک بۆ به‌رهه‌مه‌ رێزداره‌کانی ئه‌و ته‌رزه‌ رووناکبیره‌ی کورد بڕه‌خسێنێ. لێره‌وه‌ هۆکاری ئه‌و فه‌رامۆشکارییه‌ رۆشنبیریه‌ی ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ سیاسی و رۆشنبیرییه‌ی ئه‌مڕۆی کورد، به‌ تایبه‌تی له‌ باشووری کوردستاندا ده‌رده‌که‌وێت، که‌ به‌ نیازی گه‌وره‌کردنی حیزبه‌کانییان رووناکبیر و کولتووری رووکه‌ش قوتده‌که‌نه‌وه‌.
لێره‌وه‌ ده‌بێ بگه‌ڕێینه‌وه‌ لای ره‌فیق حیلمی، که‌ وه‌ک نموونه‌ی رووناکبیری وریا، له‌ یادداشتنامه‌که‌یدا جه‌خت له‌سه‌ر خودویستی و ساویلکه‌یی کورد ده‌کاته‌وه‌. به‌ڵام ره‌فیق حیلمی له‌ پێناوی خه‌ونه‌ کوردیه‌که‌ی له‌ کاره‌که‌ی ده‌رده‌کرێ و بۆ به‌سه‌ر بردنی ژیان “زێڕ و زیوی ژنه‌که‌ی ده‌فرۆشێت”.
که‌واته‌ ئه‌گه‌ر ئه‌مڕۆ ده‌مڕاستی سیاسی و رۆشنبیریی کورد، به‌ هه‌موو خۆ به‌ جودا دانانه‌کانییه‌وه‌، به‌ به‌رژه‌وه‌ندخواز و گه‌نده‌ل بناسرێنه‌وه‌، که‌چی ئه‌و ته‌رزه‌ رووناکبیره‌ی که‌ ناومان بردن، له‌ نموونه‌ی ئیدیالی واقیعیدا به‌رجه‌سته‌ ده‌بنه‌وه‌.
دواجار بۆ ئه‌وه‌ی ئاره‌سته‌ مێژوویه‌کانی کورد له‌و زمان و ره‌وانبێژی شپرزه‌ باڵاده‌سته‌ی کورد سه‌ره‌تای دابڕانێک بگرێته‌به‌ر، ئه‌رکی رووناکبیر و سیاسه‌تمه‌داری کورد،راڤه‌ کردن و پرسیارکرنه‌ له‌ بونیاتی ئاوه‌زی کوردی و دامه‌زراندنه‌وه‌ی سه‌رچاوه‌ کۆنینه‌کانی ماڵی کوردیه‌.

زستانی 2004
STOCKHOLM-NESWED

تێبینی:

# بۆ زیاتر زانین سه‌باره‌ت به‌ چه‌پڕۆیی راستڕۆی-کۆنپارێزی، کتێبی: ره‌یدار لاشۆن، گه‌له‌ ئایدیۆلۆژیای سیاسی هاوچه‌رخ، وه‌رگێڕانی بۆ کوردی، ئاسۆس که‌مال، یارمه‌تیده‌ر بوو.
(*) ئه‌و وتاره‌ی کاک فاروق ره‌فیق له‌ یه‌کێک له‌ ژماره‌کانی مانگی 11ی 20044، له‌ هاووڵاتی بڵاو کراوه‌ته‌وه‌. له‌وێدا چۆمسکی وێنای هزرڤانێکی ئه‌مریکی زێده‌ له‌ پێویست وه‌رده‌گرێت. هه‌ڵبه‌ت من نیازم نییه‌ ئاستی لایه‌نی زانستی زمانی چۆمسکی ره‌تبکه‌مه‌وه‌، به‌ڵام پێم وایه‌ ئه‌و شێوازه‌ به‌ ئه‌فسانه‌کردنه‌، جێگه‌ی پرسیاره‌.
# بۆ زیاتر زانیاری سه‌باره‌ت به‌ رووناکبیر و بیرۆکه‌ی کۆنپارێزی خۆماڵی کوردی، کتێبی: ره‌فیق حیلمی، یادداشت هه‌رسێ به‌رگ.
# بۆ زیاتر ئاگاداری ره‌سنییه‌تی روانگه‌ هزرییه‌کانی مه‌سعودد محه‌مه‌د بڕوانه‌: کتێبی، مرۆڤ و ده‌وروبه‌ر، دوو به‌رگ، کتێبی، له‌ په‌رۆشییه‌کانی ژیان، حاجی قادری کۆیی، گه‌شتی ژیانم، چه‌پکێک له‌ گوڵزاری نالی و کتێبگه‌لی دیکه‌ی وی.

بۆ خوێندنەوەی ئەم بابەتە بە پیدیئێف کلیکی ئێرەبکەن …..




پێشه‌نگی شانۆی نامۆو ئه‌فسوونی رۆژهه‌ڵات … نووسینی : د. محه‌مه‌د جه‌لال — ئاماده‌كردنی : ڕێباز محه‌مه‌د جه‌زا

ئارتۆ فێرخوازێكی نه‌جیبی ئه‌و مامۆستایه‌ بوو كه‌ناوی ” ئه‌لفرێد جاری” یه‌، له‌ساڵی 1926دا به‌هاوكاری ” رۆجیه‌ ڤیتراك – Roger Vitrac ” هه‌ستا به‌دامه‌زراندنی “شانۆی ئه‌لفرێدجاری ” كه‌ له‌م شانۆیه‌وه‌ “بیر” ه‌ پێشه‌نگه‌كانی ئارتۆ ده‌رباره‌ی شانۆ ته‌قینه‌وه‌ . هه‌روه‌ها یه‌كێكه‌ له‌ ژێده‌ره‌ گرنگه‌كانی شانۆی هاوچه‌رخ له‌پاڵ ئه‌زموونه‌كانی” ئه‌لفرێد جاری” دا، توێژه‌ران باوه‌ڕیان وایه‌ به‌هۆی بیرو بۆچونه‌كانی ئه‌لفرێدجاریه‌وه‌و بیره‌ ” مبعپره‌ – په‌رش و بڵاوه‌ ” كانی و توێژینه‌وه‌ چاكسازیه‌كانیه‌وه‌ به‌ره‌و تیۆری شانۆی “دڵڕه‌قی – قسوه‌ “چوو كه‌ له‌ناو كتێبی “المسرح و قرینه‌ – شانۆو گریمانه‌” كه‌ی ساڵی” 1938ز “بڵاو بۆوه‌ .

كه‌سێتی ئارتۆ ئاره‌زوو ده‌جوڵێنێت بۆ توێژینه‌وه‌و به‌دواداچوون ، به‌ڵام لێره‌دا جه‌خت ده‌كه‌ینه‌سه‌ر ئه‌ولایه‌نه‌ی كه‌ له‌خاڵێكدا كۆكیكن له‌سه‌ری ئه‌ویش پاشماوه‌ی شانۆی رۆژهه‌ڵاته‌ له‌شانۆكه‌ی ئارتۆدا و په‌رۆش بۆ دیارده‌ غه‌یبیه‌ “میتافیزیكیه‌كان ” و ڕێگا جادوییه‌كانی لای گه‌لانی سه‌ره‌تایی و له‌ دۆخه‌كانی “هه‌وه‌س و جادووگه‌ری ” ئه‌و جیهانه‌ ناماقوڵه‌ی كه‌كاریگه‌ری دانا له‌سه‌ر جه‌سته‌و رۆحی . ژێده‌ره‌ فكری و فه‌لسه‌فی و ئه‌نترۆپۆلۆجیه‌كانی كردووه‌ به‌ “شانۆی دڵڕه‌قی ” وه‌كو له‌ معجمی ئادابی فه‌ره‌ِنسی ساڵی 1968 دا هاتووه‌ كه‌ ئالوده‌بوون به‌ شانۆی “باو” لای ئه‌و بگێڕه‌وه‌ی توخم و ژێده‌ره‌ و هه‌یكه‌لی تیۆری دۆزینه‌وه‌ی داهێنانی شانۆییه‌ له‌ڕووی رۆحی و ژیانی . له‌م كرده‌یه‌دا ئارتۆ یاخی بوو له‌ ڕێگاكانی شانۆی واقعی و سایكۆلۆجی و بنه‌ماكانی شانۆو ده‌چێته‌ سه‌ر ئه‌نترۆپۆلۆجیای ژیاره‌ سه‌ره‌تاییه‌كانی پێچه‌وانه‌ی “صفا‌و – ڕوون” ی رۆح و “السجیه‌ – خوو” بارگاوی كردنیان به‌ شارستانی ئه‌وروپی و شانۆی رۆژئاوایی تا مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وتوخم و ژێده‌رانه‌بكات كه‌ پاشكۆ و لاوه‌كی و دوورن له‌چه‌ق كه‌ ئارتۆ به‌پێچه‌وانه‌وه‌ هه‌ستابه‌ جیاكردنه‌وه‌ی توخمه‌ پێكهێنه‌ره‌كانی ئه‌و چه‌قه‌و منتیمیه‌كانی واقعی ماددی به‌و سیفه‌ته‌ی وه‌رگیراوێكی ڕاسته‌و خۆن و فڕێدانی به‌ره‌و په‌راوێزو ڕاكێشانی په‌راوێزیی و لاوه‌كیانه‌ بۆ چه‌قی ” نواه‌ – مه‌به‌ست” ی گوتاری شانۆی هاوچه‌رخ .

“تعلیل – پاساو” ی ئه‌و گۆڕانه‌ چییه‌؟ كه‌ ده‌بێته‌ شانۆیه‌كی رۆژئاوایی به‌هێز له‌سه‌ر بنه‌مای وشه‌ی بابه‌تی شانۆیی كه‌ شایانی ته‌قه‌نیه‌كان و خه‌یاڵه‌كان و جوانیه‌كانن ، هه‌روه‌ها وشه‌كه‌ ده‌رباره‌ی چه‌مكی خۆبه‌ده‌سته‌وه‌دانی ده‌سه‌ڵاته‌ بۆ جوڵه‌ ، به‌ڵام ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ناگه‌یه‌نێت كه‌ له‌هه‌مان كاتدا شانۆی دڵڕه‌قی ده‌ستبه‌ردار ده‌بێـت تاكۆتایی . له‌باره‌ی وشه‌وه‌ “هه‌رده‌قێك” و له‌و ئاراسته‌یه‌وه‌ به‌ره‌و ئاراسته‌یه‌كی نوێ و تازه‌ و وه‌زیفه‌یی و دابه‌شكردنی ده‌سه‌ڵاته‌كانی به‌سه‌ر توخمه‌كانی تردا بێت ، به‌تایبه‌تی ده‌رهێنان ، له‌وه‌دا جه‌خت بكاته‌ سه‌ر توخمه‌ درامیه‌كان “خودی سیفه‌ته‌ شانۆییه‌ پوخته‌كان ” ، واته‌ له‌ڕوویه‌كی تره‌وه‌ جه‌ختكردنه‌ سه‌ر پێكهاته‌كانی تری سه‌رته‌خته‌ی شانۆ ، به‌تایبه‌تی مۆزیك و سه‌ما و هونه‌ری شێوه‌كاری و نواندنی بێده‌نگ و گۆرانی و ڕووناكی و دیمه‌ن . وه‌ ئه‌و توخمانه‌ تێكه‌ڵده‌كرێن به‌شێوه‌یه‌كی قووڵی وا كه‌ ئارتۆ ناوی ده‌نێت :” شاعیریه‌تی ڕووداو ” كه‌هه‌میشه‌ گرنگترین ئامڕازی ده‌ربڕینن له‌شانۆدا .

ئه‌و توخمانه‌و تێكه‌ڵكردنیان پێچه‌وانه‌ی ئه‌و ڕاده‌ گه‌وره‌یه‌ی فه‌لسه‌فه‌ی نمایشی شانۆییه‌ لای ئارتۆ و جوانیه‌ له‌شانۆی “بالی” . ئه‌و جوانیانه‌ی ناكرێت به‌رگری سیحری بكه‌یت و بانگی بكه‌یت له‌كاتێكه‌ وه‌ بۆكاتێكی تر ، ئارتۆ ده‌ڵێت : “دوای بینینی یه‌كه‌م نمایشی شانۆیی گروپی بالی كه‌ توشی سه‌رسامی كردین له‌ به‌رامبه‌ر چه‌مكه‌ نامۆكانی شانۆ كه‌ زۆربه‌ ئینكاری لێده‌كه‌ن له‌هه‌ر سیفه‌تێكی شانۆییدا ، له‌كاتێكدا جوانترین ده‌ربڕینن له‌ شانۆی پوخته‌ دا .

له‌و ڕوانینه‌دا ئێمه‌ی ئه‌وروپی عه‌قڵانین كه‌هه‌ست به‌ ” گقگقاتها –ته‌قه‌ته‌ق ” ده‌كه‌ین له‌ هه‌موو شوێنێك، هه‌ر له‌ چنینی جوڵه‌ ده‌قیقه‌كاندا و له‌گۆڕینی ده‌نگه‌ هه‌مه‌ جۆرو بێ كۆتاییه‌كاندا ، له‌م بارانی “الرنان – زرنگاندنه‌وه‌” یه‌دا كه‌ده‌بێته‌ دارستانێكی “شاسع – به‌رفراوان ” و هه‌روه‌ها هاوشێوه‌یه‌ی جوڵه‌كانی “ئه‌و زرنگاندنه‌وه‌ “یه‌دا. ئه‌و جوڵانه‌ ناگوێزرێته‌وه‌ بۆ ” الصرخه‌ –قیژه‌” یان ده‌نگ : هه‌مووشتێك به‌توافق و تێپه‌ڕ بوون له‌چه‌ناڵه‌ نامۆ و ئاركۆلۆژیه‌كانی فكردا ڕاسته‌و خۆ ده‌ڕۆن .

ئارتۆ له‌و بۆچونه‌وه‌ ده‌ستپێده‌كات كه‌ ئه‌زموونی شانۆیی داده‌مه‌زرێنێت له‌ كه‌ڵه‌كه‌ بوونی ئه‌و ته‌م تومانه‌ی شانۆی رۆژئاوا ” وه‌كو ئه‌وه‌ی كه‌ ناو ده‌برێت ” و ململانێ ده‌كات له‌گه‌ڵ شانۆدا له‌گه‌ڵ واقع و داڕشتنه‌وه‌ی به‌ زمانێكی مردوو و توندكردنی زمانی شانۆیی و ڕاكێشانی چه‌ندین زمانی تر له‌پێناو دامه‌زراندنی گوتاری داهێنه‌رانه‌ و ئه‌و زمانه‌ش هه‌وڵ ده‌دات كه‌ پاكژ بێت له‌ده‌قی پیشه‌یی بۆگۆڕینی زمانی ئیشاره‌ت و جوڵه‌ و جه‌سته‌و زمانێك كه‌له‌ شانۆی رۆژهه‌ڵاتی و گشتیه‌وه‌ و له‌ شانۆی “البالی ” به‌تایبه‌تی كه‌یه‌كێك له‌تایبه‌تمه‌ندیه‌ درامیه‌ پاكژه‌كانیه‌تی .




لە گۆرانیی ئەسكیمۆییەكانەوە …. و : نه‌ژاد عزیز سورمێ

(1)
گۆرانی ڕاوچییه‌كی پیر

ئەوە منم ، لە بۆشایی ساڵاندا
بەسەر چیای شەختەبەندەوە وەستاوم
لە ناوەڕاستی تاریكاییدا
چاوەڕێی هاتنی (ئاسك) دەكەم
داخۆ دێ بۆ دڵی پیر ‌ ؟

ساڵ بۆ كوێ‌ دەڕۆن ؟
ئاسكی دڵم دوای زه‌رده‌په‌ڕ دەچێتە كوێ‌ ؟
گەلۆ !
بڵێی وەك سەردەمی لاوی بمبینێ‌ ،
ئەودەمەی باسكم وێنەی با
تیری منیان داوێت
تا ئەوەی دوورخەمەوە
چاوی گەنجان دەیبینن ؟
داخۆ (ئاسك)ی دڵم
بۆ پیرێكی پەككەوتە دێتەوە ؟

(2 )
گۆرانیی قاژ

هەستن !
لە متبوونی درێژی زستانە
بێدار بنەوە
كە چاوی سپێدەی تێدا قورس كردوون و
ئێوەیشی قورس كردووە ..
ڕۆژی ژیان ، لە ڕۆژهەڵاتەوە هەڵدێ‌
هەستن برایان !
قاژ خەریكە گۆرانیی دەچڕێ‌
هه‌ر ئێستا دەستی پێكرد
گوێتان لێ‌ نییە ؟
هەستن !
مەهێڵن هاوین ڕا بكا‌
هەستن !
بەر لەوەی زستان دابێ‌
ئێوه‌ له‌ سپێده‌ی ئاخاوتنی
گۆرانی باڵدارانەوە
نابیسن ..؟

(3)
سترانی ترس

دوور گورگم دیتن
دوو گورگی گەورەی سپی
لێم نزیك بوونەوە
بەدوای بۆنمەوە بوون ..
بەڵام من هەڵاتم
یەكیانم كوشت
ئەوی دی هەڵات
بینیم ،
لە سارای بەفردا ڕادەكا
دەترسا
منیش دەترسام !
لێ من
كە زانیم بۆنم نەبووە ،
دەستم كرد به‌ گریان .

بڕوانه‌ ماڵپه‌ڕی : adab.com http://www.adab.com/world/modules.php?name=Sh3er&doWhat=shqas&qid=83417&r=&rc=0




برادەر گیان … شیعر: ایرج جنتی عطائی … وەرگێڕانی : پشکۆ ناکام


بە هاوڕێی خۆشەویستم کاکە “سۆران
حاجی رەزا”، پێشکەشه
“”””””””””””””””””””

شیعر: ایرج جنتی عطائی
ئاواز : واروژان
گۆرانی: داریوش ئیقبالی
وەرگێڕانی : پشکۆ ناکام

“”””””””

برادەر گیان…
نازانی چەن دڵتەنگم
نازانی..نازانی
برادەر گیان
گرفتاری کام کۆست و نەفرەتم
نازانی دەربەدەر بوون
چەن سەختە
وەکو لافاو
هەمیشە لەسەفەر بوون
برادەر گیان…نازانی
دەردی بە میرات گیریی باوک
چەن تەڵخە
دڵم تەنگە برادەر گیان
برادەر گیان دڵم تەنگە
بەم ڕۆژگارە بێ ئومێدە
دڵم تەنگە
بەم شەوانەی شەکەتی و بێزاریی
بەم دووبارە بوونەوەیە
بێ هودە ، دڵم تەنگە

هەمیشە
هەمان غەم
و
هەمان دەرد
و
هەمان مۆتەکە

دڵم تەنگە برادەر گیان
برادەر گیان..دڵم تەنگە
لە دووبارە بوونەوەی
بەرچاو نا ڕوونی
و
بێ زەردەخەنەیی
دڵم خۆش نیە..برادەر گیان
چ تەنهاییەکی غەماوییە
كە جگە لە من
هەمووان خۆشبەخت و عاشق
عاشق و شادمانن
بە ” سبەی ” دڵخۆشم
كە شایەت سبەی
خۆشبەختی من دەرکەوێ
شەوی خەستە بوونی تەنهایم
……وەلا بنێ
شایەت سبەی
ڕۆژی عاشق بوون بێ

دڵم تەنگە برادەر گیان
برادەر گیان دڵم تەنگە

“””””””””””””””””””””””
نۆڤەمبەر 2018




چیرۆک بۆ منداڵان.. سالە مـارکوژ .. نووسینی: رەزا شوان

باپیرەم زۆر خۆشمی دەوێ، هەموو شەوێک چیرۆکێکی خۆشی کوردیم بۆ دەگێڕێتەوە. شەوێکـیان وتـم: باپێـرە گـیان، ئـەوە بـۆ بە (سـالە مـارکوژ) نـاوت دەبـەن؟
وا دیاربوو باپێـرەم پرسیارەکەمی پێخۆشبوو، بزەخەنەیەکی کرد و دەستێکی بە سمێڵە سپییەکەیدا هـێنا و وتی:” گوێ بگـرە دیـلان گیان، بۆت دەگـێڕمەوە کە بۆ بەم نـاوەوە بانگـم دەکـەن.
باپیرەم: دیلان لە تەمەنی تۆدا بووم واتە یانـزە ساڵان بووم، ماڵمان لە دێی گۆگجـە لە ناوچەی شوان بوو، باوکم و هەرسێ برا گەورەکانم و گۆڵچینی خوشکم، چوار رۆژ بوو خەریکی دروێنـەی پارچەیەک گەنمی گەورەمان بوون.. منیش رۆژانە لە چێشتەنگاودا، باوەشـێک نـانی گـەرم و مەشـکەیەک دۆی تـازەم بۆیـان دەبـرد.. لـە ڕۆژی پێنجـەمـدا، وەکـو رۆژانـی پێشـوو، دایـکم بـاوەشـێک نـانی گـەرم و مەشـکـەیەک دۆی خسـتە نـاو هەگـبەیەک و خستـیـیە سەر پشتی گوێـدرێژە بۆرەکەمـان و خۆشم سواری پشتی بووم، ماڵـئاوایـیم لە دایـکم کـرد و کەوتـمە ڕێ.

دروێنەکەمـان بیست و پێـنج خولـەک لە دێیەکەمانەوە دوور بـوو.. کەمتر لە سـێ سـەد مەترێکـم مابوو، کە بگەمە شوێنی دروێنەکەمـان.. لە پڕێکـدا لە لای راسـتی رێگـاکەوە بێچـووە ئاسکەیـەکی جـوان دەرپـەڕی.. منـیش لـە کـەرە بـۆر خـۆم هەڵـدایە خـوارەوە، بە دوای ئاسکەکەدا رامکرد کە بیگـرم.. ساتمەیەکم دا و کەوتمە سەر بنجێ داری کفری گـەورە.. مارێـکی گـەورەی بەڵـەک لە بـن بنجـە کـفرەکەدا خـۆی لوول کـردبوو، سەری هەڵـبڕی، خۆشـم نـازانم چـۆن لەو ساتـەدا، ئـەو غـیرەتەم بـۆ هـات و بـەو کوتـوپـڕی و خـێراییە، بەبـێ تـرس، بـە دەسـتی راسـتم پەلامـاری ناقـڕگەی مارەکـەم دا و گـرتم.. بـە ئەوپـەڕی توانـا و هـێزمەوە ملیم دەوشـی.. مارەکە خۆی ئاڵانـد بـ باڵمەوە.. گوشـارێکی زۆری خسـتە سـەر باڵـی راسـتم، لـەم کـاتەدا سـێ جـار بە دەنگـێکی بـەرز هـــاوارم بـۆ باوکـم کرد، کە فـریام بکەون، گۆێیـان لە دەنـگم بوو، بەڕاکـردن هـاتن.. مـارەکە هـێـندە گوشـاری خستبووە سەر باڵـم، خەریک بـوو باڵـم بشکـێت، زەنـگوڵ زەنـگوڵ ئـارەق لە دەموچـاوم دەتکایەوە.. لە نێـوان مـردن و ژیانـدا بووم.. بەردێکی گەورە لـە بەردەمـمدا بــوو، بە دەستی چەپـم بەردێکی خـڕم هەڵگـرت و سەری مارەکـەم خسـتە سـەر بـەردە گەورەکە، بێ ئەوەی ناقڕگەی بەربدەم، بە بەردەکەی نێو دەسـتی چـەپم ، بە خـێرایی و لـە سـەر یـەک بـە سـەری مـارەکەمـدا دەکـێشا.. سەریـم هـەلا هـەلا کـرد، شـل بـۆوە و باڵـمی بـەردا، هەڵمـدایە سەر زەوی و لـێی نەگـەڕام، بە بـەرد هەموو گیانیم شکانـد لە جۆۆڵـە کەوت و تۆپـی.. لـەم کـاتـەدا بـاوکـم و بـراکـانم و گـوڵچـینی خوشـکم گـەیشـتنە لام.. کە مــارە تۆپیوەکـەیان بیـنی حەپەسـان، باوکـم لـە بـاوەشی کـردم و مـاچی کـردم. وتی:” کێ بـڕوا دەکات کە ئەم حەزیایە تۆ کوشتووبێـتت.. هەر ئەم مارە گەورەیە بوو، لە ماوەی ئـەم مانگـەدا، بە مانگـایەکی مام سمایـل و بە مەڕێکی مـام ئـۆمەرییەوە دا و هەردووکـیانی کوشـت. تـا ئێسـتا چەنـد کەسـێک ئـەم مـارەیان بیـنی بـوو، بـەڵام بۆیـان نەکـوژرا بوو. دەک دەستەکـانت خۆشـبی ساڵـح گـیان.. کـۆڕە ئــازاکەم” ئینجا چاڵیکیان بـۆ مـارەکە هـەڵکەنـد و کردیـانە بـن خـۆڵـەوە.. پێـکەوە بـەرەو شـوێنی دروێنـەکەمـان رۆیشتین.. باوکـم شەش قـزناغ گـەنمیشی کـردە خـێر کە ئـەو مـارە پێـوەی نـەدام.
ئـەم هـەواڵە لـە دێـی گـۆگجـە و لە زۆربـەی دێیەکـانی ناو شـوان بـڵاوبـۆوە، بەڵکو بە هۆی خزمەکـانیشمانەوە، ئەم هەواڵە گەیشـتە شاری کەرکـوکیش.. لەو رۆژەوە خەڵکی بە (سـالە مارکـوژ) نـاوم دەبـەن”
کـە باپیـرەم چـیرۆکـەکەی تـەواکـرد، چـەپڵـەیەکی قـایمـم بـۆی لـێدا، وتـم: دەسـتەکـانت خۆشـبن باپیـرە گـیان، مـن لـە ئەمـڕۆوە بە ( ساڵحـە قـارەمان ) نـاوت دەبـەم.
باپیـرەم پێـکەنی و وتـی : تـۆش وەکـو باپیـرەت ئـازابە.
وتــم: باپیـرە گـیان منـیش کـوڕەزای تــۆم، دڵنـیابە نـەک سـەری مــار، بەڵـکو سـەری ئەژدیهــاش پـان دەکـەمەوە.

————————–
(*) تێبینی: ئەم چیرۆکە رووداوێکی راستی نییە، بەڵکو لە داڕشتنی بیر و ئەندێشەی خۆمە.. مـار هـێمای بەدکـاری و ستەمکارییە.. مەبەستم هـاندانی منـداڵانە کە ئـازابن.
(*) کفر: دارێکە لە داری مۆرد دەچێ، بە زۆری لە ناو خڕدا شین دەبێ، بۆنی خۆشە.
کەرکوک: ١٩٧٥




ئەدەبی منداڵان… وەرزش …. فەرهاد ئەحمەد بەرزنجی

بۆ ئەوەی تەندروستبم
ڕۆژانە وەرزش دەکەم
بەبازو جوڵەو یاری
جوانیی بەلەشم دەدەم۰

شادم کەوەرزش دەکەم
گەشاوەن چاوەکانم
جوان و ڕێک وبەهێزن
ئێسک وماسولکەکانم۰

ئەوەی کەوەرزشکارە
گورجوگۆڵ و ئازایە
هەمیشە تەندروستەو
خاوەن حەزو خولیایە

تائاسودەو دڵخۆشبم
لەماڵ و قوتابخانە
لەگەڵ هاوڕێکانی خۆم
وەرزش دەکەم ڕۆژانە۰




ره‌خنه‌ی به‌راودکاریی: دوو ئاراستەی شیعریی لێکجودا … سۆران محەمەد

لە دەوروبەری ناوەڕاستی ساڵی پاردا بوو، دوو دیوانە شیعریی چاپکران لە لایەن دوو شاعیری شار هەولێری شیعردۆست، کە ئەوانیش هەریەك لە (مرۆڤێك لە نزیكمانە)ی تەیب قادرو (برینەکان گۆرانیمان پێدەڵێن)ی غەمگین بۆڵی بوون.
هەرچەندە وەك زۆربەی چاپکراوەکانی تر تاڕادەیەك بێدەنگ تێپەڕین و وەك پێویست خوێندنەوەیان بۆ نەکرا، لێ من دەمەوێت لێرەدا پێکهاتە سەرەکییەکانی شیعرەکان لەم لێکۆڵینەوەیەدا هەڵبوەشێنم و لەگەڵ خوێنەراندا بیانخەمە ژێر تیشکی تاووتوێکردنەوە.

وێڕای ئەوەی هاوبەشی لە نێوان شیعری نەوەکاندا دەبینرێت، لە هەمان کاتیشدا بێگومان جیاوازیش بوونیان دەبێت، ئەوەی من بە شێوەیەکی سەرەکی هەر لە سەرەتا خوێندنەوەی دێڕەکانی هەردوو دیوانەوە هەستم پێکرد بە شێوەیەکی بەرچاو؛ جیاوازی چەقی شیعریی بوو لای هەر یەکەیان، نزار قەبانی ئاسا شاعیرمان غەمگین بۆڵی (خاتوون)دەکاتە چەقی شیعریی خۆی و وردەکاریەکانی ئەم دنیا پڕ نهێنی و سەمەرەیە دەنەخشێنێت بە وشە، په‌یامێکی شیعریی تایبەت تەنیا بە خانمێك، ئەو خانمەی دنیای شاعیری داگیر کردووە.

Ghamgin Boli

هەرچی تەیب قادریشە (مرۆڤ) دەکاتە چەقی هەموو قەسیدەکانی و پێچوپەناکانی ئەم بوونەوەرە ئاڵۆزە دەدوێنێت و پۆلێنیان دەکات و جارانێکیش ڕێنموونی و دەسگیرۆیی و تەنانەت سەرکۆنەیان دەکات و جارانێك ده‌مانناسێنێت بە خۆمان و هه‌روه‌ها هه‌وڵی واڵاکردنی دەرگای مەعریفی و کردنەوەی نهێنی ناوازە لەو جیهانەدا بە شیعر دەنەخشێنێت.. رەنگە کەسێك بپرسێت خۆ (خاتوون) یش هەر مرۆڤە، ئیتر چ پێویست بەم جیاکاریە دەکات؟
لەوەڵامدا دەڵێین بەڵێ (خانم) بەشێکی تایبەتە لە پێکهاتە جۆراوجۆرەکانی مرۆڤ و لە نێوانیشیاندا تاکێك لە ناو رەگەزێکی دیاریکراودا، بەڵام کاتێك گوتمان مرۆڤ بە شێوەیەکی گشتگیر، ئەوا هەموو چین و توێژەکان و رەگەزەکان دەگرێتەوە، لەمبارەشدا دەخوازێت بونیاته‌کان بە شێوەیەکی بنەڕەتی گۆڕانکارییان بەسەردا بێت.

TaibQadir

جا بۆ ئەوەی بتەوێت چەند ساتێک لەگەڵ گیانی شاعیرێکدا بەسەربەریت وا باشترە شیعرەکانی بخوێنیەوە، تا ئاستی بیرکردنەوەو خەیاڵدانی ئەزموون بکەیت، تا خەمەکانی لێكبدەیت و تەزبیحێکی سەدویەك دەنکیی لێ بچنیتەوەو لە شەوەکانی تەنیاییدا بیانژمێریت و بیانڵێیتەوە، بەمجۆرە کاتێك بەرکەوتنمان دەبێت لەگەڵ بەرهەمی شاعیرێکدا زیاتر دیدو جیهانی ئەو؛ راستگۆیانە خۆی لەبەردەمماندا نمایشدەکات و حەقیقەتە شاردراوەو ناخەکیەکانی ده‌رده‌که‌ون، بە زمانێك کە هەڵبژێردراو و پاڵفتەی شاعیرەکەیەتی، بە تەکنیکێك کە سیمای شیعری لا دەنوێنێت، منی خوێنەریش بۆ ڕێزنان لەو هەوڵە داهێنەرانە دەبێت مافی خۆی پێبدەم بە خوێندنەوەی پێویست.

لەگەڵ ئەم ڕاستیانەشدا نابێت ئەو واقیعە تاڵەی شیعری هاوچەرخی کوردی لە یاد بکەین کە ئەمڕۆ پێوەی دەناڵێنێت. لێرەدا پێمخۆشە ئاماژە بە وتەیەکی (ئەحمەد چاك) نووسیاری رۆژهەڵات بکەم سەبارەت رەوتی شیعری نوێ و هەندێك لەو سیمایانه‌ی پێی ده‌ناسرێته‌وه‌، ئەو دەڵێت:

” پێویسته‌ ئاماژه‌ بکه‌م که‌ڵک وه‌رگرتن له‌ ده‌ره‌تانه‌کانی فه‌لسه‌فه‌ و ئه‌ده‌بی پاشمۆدێرن یه‌کێکیتر له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی ئه‌م شه‌پۆله‌ی دواییه‌ له‌ شێعری نوێی کوردیدا؛ واته‌ ناپێکهاته‌یی(له‌بری پێکهاته‌ی پته‌و)، کارکردی زمان(له‌بری وێنه‌)، ته‌نز و ئایرۆنی(له‌بری ره‌ش بینی)، شکاندنی سینتاکسی باو(له‌بری زمانی تۆکمه‌)، رێژه‌ییبوونی مانا، که‌م مانایی و ته‌نانه‌ت بێمانایی و نائایدۆلۆژیی بوون(له‌ بری مانای سه‌ره‌کی )، چه‌ند ده‌نگیبوون (له‌بری تاکده‌نگی)، گه‌مه‌گه‌لی له‌راده‌به‌ده‌ریی زمانیی بۆ گرینگیدان به‌ پانتایی زمان، که‌ڵک وه‌رگرتن له‌ ده‌نگ و ره‌نگ .. چه‌ند کێشیی، پارانۆیا و شیزۆفرینی و وته‌زاگه‌لی نەهیی لێکراو، گومانکردن له‌ عه‌قڵانی بوونی جیهان و ….. وای له‌م شه‌پۆله‌ نوێیه‌ کردووه‌ که‌ ره‌خنه‌گران به‌گومانه‌وه‌ لێی ده‌ڕوانن و مان و نه‌مانی که‌وتووه‌ته‌ محاقه‌وه‌’.
بەڵام خۆشبەختانە رەنگە کەمتازۆر ئەم دوو پەڕتوکە شیعرییەی باسیان لێوەدەکەین دووربن لەم پەتاگەلەوە، بەڵام لەگەڵ ئەمەشدا ناتوانرێت تەواو لە سیما عەبەسییەکانی چەرخ دەقەکان ببوێردرێن، بە حوکمی کاردانەوەی (شوێنکات) لەسەر ناخی نووستوی تاکی دانەر.

خوێندنەوەی دوو کۆمەڵە شیعری جیاوازی دوو شاعیری هاوشاریی لەیەک کاتدا، دوو چەقی جیاوازی شیعریی لە نەخشەی هزری مندا کێشاو دەستنیشانکرد، لای غەمگین بۆڵی (دولبەر) حەزنەکات شاعیر جارێ بمرێت ل٢٠، (تەیب قادر)یش گەڕان لە دووی بزربوونی مرۆڤ نەیهێشت بمرێت و (گوتی: ژیان گرنگترە) ل١٦٨، ئەمەیە تەوەری سەرەکی لێکۆڵینەوەکەمان و کەشفکردنی زمانی حەقیقی دەقەکان.

جا ئاشکرایە بۆ ئەوەی موخاتەبەی هەست و هۆشی دولبەر بکەیت دەبێت بە زمانێکی رۆمانسی بدوێیت، بە تایبەتی ئەو دولبەرەی بە هۆشیارییەوە دەزانێت چۆن دڵی شاعیر راگیر بکات و نەیڕەنجێنێت تا بیرۆکەی (گوللـەیەك… ل١٠٢) لە ناو کەلـلەسەری شاعیر دەربکات و لەبیری بەرێتەوە، لای (تەیب)یش گەر بتەوێت موخاتەبەی گیانە بزربووەکانی هەیکەلی ئادەمیزاد بکەیت تاکو گیانی بەبەردا بێتەوە، پێویستە بە زمانی لۆژیك ئاوپرژێنی پارچە پەرت پەرتبووەکانی بکەیت وەك (دەست، چاو، قاچ، سەر …ل٢٦،٥٤،٥٥،١٤٠) تاکو لە خاکەوە وەکو دار (هەرمێ و هەنارو هەنجیر و قۆخ…ل٢٨،٢٦،٢٧،٧٤) شینبێتەوەو گەشبێتەوەو رازاوەو خاوەن بەرهەم بێت.

گەر بە (برین) دەست پێ بکەین ئەوا لای غەمگین هەمیشە ژنێك هەیە (برینەکان گۆرانی پێ دەڵێن)ل٤٦ و لەبارە زۆر تەنگژاویەکانیشدا (دڵی شاعیری پڕ کرد لە برینی تەڕ) ل١٠ جۆرێکی تایبەت لە برین بەڵام وشك نا!

هەرچی تەیبیشە لەسەرەتا لاپەڕەکاندا هێڤیدارەو (پێی خۆشە برینەکان بێ کڕیار بن) ل٦ و لە دوالاپەڕەشدا هەر لەسەر ئەو قەناعەتە چەسپاو دەبێت و دەمێنێتەوەو زۆرانبازیەکانی لە یاد ناکات لە لێدانی زەنگە مەترسیدارەکەو دەڵێت (برینێك دەیەوێت لەسەر دەموچاوی ژیاندا بخەوێت) ل١٦٨
ئیدی لێرەوە با بزانین برین لای ئەم دوو شاعیرە چۆن دەکەوێتەوەو ئایا دەتوانن ساڕێژو تیماری بکەن؟ یان هەر پێوەی دەتلێنەوە و لەگەڵیدا ژیان دەکەن؟
* یەکەم/ مامەڵەی ماتریاڵی و ئایدیاڵی لەگەڵ تێرمەکان:

خاڵی یەکەم کە جیاکاری دەخاتە نێوان ئەم دوو شاعیرەوە ئەوەیە هەریەکەیان عەوداڵ و وێڵی دنیایەکی جیاوازە، هەر لەم دیدگایەشەوە مامەڵەیان لەگەڵ دەستەواژەو وێنە شیعریەکان زیاتر قەناعەت و بایەخیان وردتر دەکاتەوە. غەمگین وا دیارە دەیهەوێت خەمە ئەنتۆلۆژیەکان بۆ تەیب جێبهێڵێت و خۆی لەو نائارامییە قوتار بکات، تا چیدی رەشبینی و دڵەوڕاکێ دووری نەخەنەوە لە بیرکردنەوە و ژیان لە پانتاییە هزرییەکانی یارو (دوو گوڵی ناو مەرکانەکانت دەستی مردنم بشکێنن) ل١١، ئیتر ئا لێرەدا من دەوەستم و چیدی نایەم، دەمەوێت سایەو مەنزڵێك ساز بکەم و دولبەر ببێتە چەقێك و من بەدەوریدا بسوڕێمەوەو رابمێنم لە سۆزو جوانییەکانی، تەنانەت ئەگەر وەك لە یادکردنی کێشەو ناسۆرەکانیش بێت، رامانەکانیشم لە جوانی یاردا فەنا بن و هەردووکمان ببینە بوونێك: پاراو بە عەتری گوڵە دڵناسکەکان، بەڵگەشمان بۆ ئەم دیدەی شاعیر ئەو کۆپلەیە کە دەڵێت:

تەنیا یەك تاڵ موی خەنەیی
لە ژوورەکەماندا جێماوەو
بەجێمانی کردووەتە پەنجەرەی شیعرو
منی پڕ لە پەیڤی رەنگاوڕەنگ کردووە ل٦٢

کەواتە دەردەکەوێت (تاڵە مویەك) هەرچەند (ماتریاڵ)ێکی گچکەش بێت و تەنانەت چاوی زۆر کەسانیش نەیبینن و هەستی پێ نەکەن، بەڵام چاوی شیعریی شاعیر لێرەدا زۆر بەهێزەو هەر ئەم تاڵەیە دەیگەیەنێتەوە خۆشنودی و رەشبینیەکانی کاڵ و کاڵتر دەکەنەوە.
بەڵام وا دەزانم نابێت باس لە شاعیر تەیب قادر بکرێت بێ ناوهێنانی ئەلبێرکامۆ؛ بەوەی هزری کامۆ کاریگەرییەکی گرنگی هەیە لەسەر بایەخ و گرنگی مرۆڤ و ماناکانی لەم بوونە شێواو و جەنجاڵەدا، لە هەوڵی ئەوەی هیوا بۆ ئەو مرۆڤە تێکشکاو و پەراوێزخراوانه‌ بگێڕێتەوە، بە پەنابردن بۆ چارەسەرە جیاوازەکان و لە نێوانیشیاندا میتافیزیکیەکان.
هەرچەندە عەبەس وەك لە ئەفسانەی سیزیفدا دیارە لە گەشەی ژیانی کولەمەرگی خودی کامۆوە سەرچاوەی گرتبێت و فێری کردبێت ژیان هیچ مانایەکی نییە، پاشتر سەردەکێشێت بۆ یاخیبوون و ئەم پەیوەندیەی نێوان عەبەس و یاخییبوون بە ئاگاییەوە دەبەستێتەوەو دایدەبڕێت لە توندو تیژی، هەروەها به‌ره‌نجام ناوی میانەڕەوی بەسەردا دەسەپێنرێت.
بۆیە دەتوانین بڵێین لە باری (تەیب)دا مرۆڤێکی ئایدیالی بزر لەپشت زۆربەی کۆپلە و وێنە شیعریەکان هەست پێدەکەین و ئەویشە دەبێتە چەق، بابەت و دیدگا شیعریەکان لە دەوریدا دەخولێنەوەو شاعیر لە دۆزینەوەیدا زۆر جەنگی شاراوە بەرپادەکات و زۆر دنیا دەسڕێتەوەو دنیای تر بونیاتدەنێتەوە، تاکو بەو گیانە حەقیقیەی مرۆڤ ئاشنا بێت کە پێناسەی مرۆڤبوونی لاکردووەو تەنانەت کۆمەڵگای مرۆڤایەتیشی پێ ببوژێنێتەوە:
مرۆڤ بوومایە…
کاتژمێرەکانم وەکو جەنتایەك پڕ ئارامی دەکرد
داڵەکانم دەکردنە کۆترو
نەمدەهێشت هەق نابوت دەربکەوێت
مرۆڤ لە چەقۆو خانوو و گوڵ گەورەترە ل٧ -٨ -١١

هەروەها لە جێیەکی تردا ئەو خەمە پەنگخواردووانەمان بۆ وێنا دەکات، کە پانتایی غوربەتی مرۆڤ بە هۆیەوە فراوانتر دەبێت و ناسنامەی مرۆڤەکان لە مرۆڤ دەستێنێتەوە، ئەویش دابڕانی ئایدیالی حەقبێژییە لە پەیکەری ماتریالی مرۆڤ، کە بێ ئەو ناتوانین خودێکی حەقیقی درك پێبکەین و لەگەڵیدا بژین، ئا بەمجۆرەش ئه‌م بابه‌ته‌ پەیوەستی دەکات بە قەیرانەکانی بوونەوە:
رستە ساغەکان،
لە ژێرەوەی زمانماندا حاڵیان باش نییەو
پێیان خۆشە بێنە دەرەوەو
وێنەی ئەو مرۆڤانە بکێشن
کە ناتوانن ببنە مرۆڤ ل١٣٦

* دووەم/ ستایڵ و تەکنیك:
لە بارەی زمان و وشەسازیەوە دەکرێت بڵێین هەردوو شاعیر زیاتر مامەڵەیان لەگەڵ کەرەسەی رۆژانەی دەوروبەری خۆیان کردووەو سوودیان لێ بینیون بۆ بونیاتی دەقێکی شیعریی، دەتوانین بڵێین ئەو زاراوەو کەرەسە زمانەوانیانەی غەمگین بەکاریهێناون زیاتر لەمانەدا چڕتر دەبنەوەو دووبارە دێنەوە پێشچاومان:
(دڵ، ژن، گوڵ، عەشق، ئەڤین، گۆرانی ، هەور، کافتریا، قاوە، شەو، تاریکی، ئاو، ترومبێل، گڵۆپ، ژوور، موبەریدە، شەقام، کۆڵان، خوێن، گوللە، جەهەنم، دەرگا، پەنجەرە…).
هەرچی تەیبیشە: (مرۆڤ، پیاو، ژیان، تەنیایی، تاریکی، کاتژمێر، ماڵ، مەتبەخ ، دڵ، باران، هەور، سێبەر، دەست، هەیوان، حەوشە، گسك، ماڵ، پەنجەرە، دەرگا، گۆرەوی ، پێڵاو، کۆتر، کەروێشك، زەرفی بەتاڵ، کاغەز، کراس، هەنجیر…)
گەر سەرنج بدەین دەبینین هەندێك لە زاراوە بەکارهاتووەکان تازەن و لە لایەن شاعیرانی ترەوە زۆر بەکارنەهاتوون، لە باری تەیبدا وەکو: بتڵی غاز، غەسالە، قەتێ ، پایسکیل، سۆندە، چیمەنتۆ، باغە….
لای غەمگینیش : ترومبێل، موبەریدە، قەیتان، تەکسی، دەبلیو سی، فالینەی نیو قۆڵ و دەرپێ قوتە، مو، مەرکانە….
ئەمانە بوێرییەکن و بە لادان لە رەوتە گشتییەکەی زمانی شیعر دادەنرێن لە رووی مامەڵەکردن لەگەڵ تێرمەکاندا، بەڵام هەر هێندە بەس نییە، گەر نەتوانین وەڵامی ئەو پرسیارە بدەینەوە کە ئایا چۆن دەتوانین بە شێوەیەکی سەرکەوتوو بینای دەقە شیعریەکانمانی پێ پتەو و ناوازە بکەین؟ بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە پێویستە ئیستێك لەسەر شێوازی شیعری هەردوو شاعیربکەین، ئایا هەر هێندە بەسە ئەم کەرەسانە بخەینە خزمەت و بەرپێی دولبەرو شیعرێکی رۆمانسی ئاوهای لێ فەراهەم بێنین تاکو یارمان دڵخۆش بکات و بشبێتە یادگارییەك و لە داهاتوودا وەکو ئەرشیفێکی شادمانی بگەڕێینەوە لای؟ وەك لە باری غەمگین دا هەوڵی بۆ دراوە، لەمحاڵه‌شدا واقیع هێند دەوڵەمەند بووە بە کەرەسەکانی، ئیدی سەر فەنتازیای نەپەرژێت؟ ئەمە ستایڵێکە دەمانباتەوە بۆ شێوازی شیعری هەنووکەیی و خێرا بە موراعاتکردنی کات و میزاجی خوێنەران، بە دڵنەوایی کردنی عاشقەکان، ئەوە غەمگینە ڕەشایی چاوی دولبەر لە تاریکایی نائومێدی دەردەهێنێت و بەرگی ئومێدو هیوای دەکاتە بەرو لە چاوی ئەمدا دەبێتە ڕێگایەکی رووناکی سپیپۆشی ژیان:
من
لەشەبەنگی رەنگی چاوانی تۆوە
قووڵایی ئەڤینێکی سپی
لە ژیانی خۆمدا دەبینمەوە ل٧٧

تەنانەت ئاوێتەبوونی خود لە دولبەردا دەگاتە لوتکەو شاعیر وەك چۆن خەمەکانی لە نزیکی ئەودا نامێنن، هەرواش شادیەکانی لە بوونی ئەودا چرۆ دەکەن:
کۆتایی کۆتاییەکان
کۆتایی ئەڤینی تۆیە
مەرگی کتوپڕی دڵمە لە جەستەدا ل٩٩

غەمگین ئاوهای گوت…. بەڵام ئەم گەمە زمانەوانییە ستایڵێکی تەواو جیاوازی بە تەیب بەخشیوە، ئەویش (تەکنیکی لێکدانی ناگونجاوەکانە) بۆ وەدیهێنانی وێنەیەکی زیهنی وەك داهێنانێکی شیعریی و خزمەتکردنی مەسیجی شاراوەی دەق.
بۆ روونکردنەوەی ئەم خاڵە پێویستمان بە چەند نموونەیەك هەیە تا لە مەبەستی شاعیر تێبگەین.. ئەو نەهاتووە دەستەواژەکانی ناو زمان وەك خۆی داڕێژێتەوەو رستەی سادەو مانابەخشی راستەوخۆیان لێدروست بکات، بەڵکو لە هەوڵی ئەوەدا بووە پێکهاتە زمانەوانییە جیاوازەکان بەیەکەوە بگونجێت، بە هەڵگێڕانەوەی ماناکان و جێگۆڕکێ کردن بە زاراوەکان، لە پێناوی گەیاندنی وێنەیەکی شیعریی یان دەستەواژەیەکی لۆژیکی و نوێی مانابەخش.
ئەمانەش چەند نموونەیەكن:
– چاویلکەکەی لە دەستی پەنجەرەیەکیترە ل١٤١
– بەردێك بانگی قلە زیخەکان دەکاتەوە ل١٣٠
– تاریکی بە توڕەییەوە
پێڵاوەکانی لە پێکردو ڕۆیشت ل١٢٦
– پیاوەکان
ژنەکانیان لە نێو کیفی پارەکانیان جێهێشتووە ل١١٩
– دڵم دەشەلێت و ژیانم لە پڕمەی گریان دەدا ل١١٤
– پێیەکانت دابخە ل١٠٠
– ماڵە بچوکەکانی ژێر نینۆکم فڕێ دەدەم ل٩٨
– ئاسمان بانگ دەدات و
درەخت و ئاو دەچن بۆ نوێژکردن ل٢٥
– لە دەستێك دەگەڕێم….
شەقامەکانی نەنوشتاندبێتەوە ل٢٦
بۆ وێنە لە دێڕی یەکەمدا دەبینین چاویلکەو پەنجەرە بەکارهاتووەو کەچی وشەی (دەست)یان لە نێواندا دانراوە، لە کاتێکدا دەست نە بۆ چاویلکە دەبێت و نە بۆ پەنجەرە، کەواتە دەگەینە ئەوەی بڵێین بەڵێ ئەوە مرۆڤە موخاتەبە ئەکرێت و لەهەمان کاتیشدا لە رووکاری دەرەوەی ئەم دەقانە بزرە بە هۆی بوونی قەیرانی مرۆڤبوونەوە، جا گەر چاویلکەو پەنجەرە هەردووك روئیاو دنیابینی بن، ئەوا دەگەینە ئەو راستیەی کە دەردێکی کوشندەی قەیرانی هزر دەستنیشان بکەین.. ئەویش ئەوەیە کە جارانێکی زۆر ناسنامەی مرۆڤبوونمان بزر دەکەین بە هۆی ئەوەی بە دیدی کەسانی دی دەبینین و دەپێوین.
یان لە دێڕە شیعری دوودا بەردو زیخ هاتووەو کەچی فرمانی (بانگکردن) لە نێوانیاندا دانراوە، کە نەبەرد و نە زیخ هیچیان زمانیان نییەو ناشبیستن، کەواتە لێرەدا دەگەینە ئەو خاڵەی کە تیایدا بڕیار بە خوێندنەوەی میتافۆڕی شیعرەکە بدەین، کە بەڵێ هەمدیسان ئەوە غیابی مرۆڤی راستەقینەیە: دایکێك کە (بەرد) سیمبوڵەکەیەتی بانگی منداڵەکەی دەکات کە (بەزیخ) چوێنراوە، ئەم داماڵینەی مەعریفەت و زانین- ماناگەلی پارادۆکس لە یۆتۆپیای شاعیردا وه‌دیدێنیت و شاعیر لەسەرتاپای دەقەکاندا لەم زۆرانەدا دەکۆشێت.

* سێیەم/ ئایرۆنیك و لۆژیك:
پێش ئەوەی کۆتایی بەم لێکۆڵینەوەیە بهێنم حەز دەکەم هەروا لە جدییبووندا خوێنەر جێنەهێڵم و ئاماژەیەکیش بە ستراتیژییەکی زیرەکانەی هەردوو شاعیر بکەم، ئەویش تەنزو ئایرۆنیکە.. هەم بۆ گۆڕین و جوڵاندنی کەشی خوێنەرو لە هەمان کاتیشدا لەدەستنەدانی مەبەستی سەرەکی شاعیر کە پاراستنی سیاقی گشتی دەقەکانەو رۆشتنە لەسەر هێڵە پانەکانی مانا.
غەمگین لە ناو ئەو هەموو سۆزو رۆمانسییەتەدا گیانی کۆمیدیا لە بیرناکات و پاداشتی خوێنەرەکانی پێدەداتەوەو کەرەسەگەلێکی زمانیی واش بەکاردێنێت لای شاعیرەکانی تر پێشچاومان نەکوتوون وەك دەڵێت:
بۆچی دەسکێك کەرەوز سمێڵێکی دەستکرد نەبێت؟ ل١١٠
*
رۆژی دووشەممە بە ناوی (هەینی)م پێدەکەنم. ل١١٠
*
بە قەبری خۆم
با لەسەرم قەرز بێت ئەو سوێندەش ل١٠٩
*
شارەکانمان پڕن لەو پیاوانەی مێشکیان بۆگەنی بووە ل١٢٢

هەرچی تەیبیشە لەتێکهەڵکێشرکردنی ئەم ستایڵە بە شیعرەکانی ئاوها دەڵێت:

پیاوێك پێی ناخۆش بوو قۆخ ساویلکە بێت…..
پێکەنینی یەك رۆژە رێ دەڕۆیشت
کە دەیبینی تیترواسکێك
ریحانە دەخاتە دەمی مەیمونێک و
مەیمونەکە شاگەشکە بووەو
بە تیترواسکەکە دەڵێت: دایکە. ل٧٤

ئەم دیمەنە لە فیلم کارتۆنێکی خۆش دەچێت هەموومان دەخاتە پێکەنین، بەڵام لە هەمان کاتیشدا پرسیارێکی جدیمان لا دروست دەکات، ئایا لەنێو ئەم کۆمەڵە کەسایەتییەدا بۆچی تەنیا پیاوەکە زه‌قکراوه‌ته‌وه‌ به‌ به‌راورد به‌ سەرجەم ئەندامەکانی تر… ئه‌ی چۆن تیایاندا ده‌بینین سیمبوڵی بوونەوەرەکانی تر؟ ئایا هەر ئاماژه‌ی ناهوشیارییه‌، یان(پیاو) بەس کلیلێکە بۆ تێگەشتنی سەرجەم لێکدانەوەکانی تری کاراکتەرەکانی دەوروبەرو کۆمەڵگا کە لە ناو کۆپلەکەدا هاتوون؟
هەروا لە جێیەکی ترداو وەك هروژاندنی چەمکە جیاوازەکانی دەستەواژەیەکی هەستیار کە( سۆزانیبوون)ـە دەیکاتە دەریچەیەك بۆ ئاوڕدانەوە لە نوشستی و شکستیەکانی مرۆڤایەتی بە گشتی و هەروەها دانانی ستراتیژیەك لە تێگەشتن لە نهێنی گۆڕینیان لە قۆناغێکدا: لە مرۆڤەوە بۆ کەرەسەی ترو هەرواش دووبارە هەوڵدان بۆ گیڕانەوەیان بۆ بارە ئاساییەکەی خۆیان، کە لەم کۆپلەیەدا پانتایی هزرو داهێنانی شاعیر داگیر دەکات، کەواتە وەك چۆن شەقامەکان دەکرێن ساختە بن، ئاوهاش سۆزانیبوون جۆری زۆر هەیەو هەمووش لەو خاڵەدا کۆ دەبنەوە کە تاریکی باڵ دەکێشێت بەسەر زەمەن دا و لە پێچوپەنا گەورەکانی تاریکاییدا پیرۆزییەکان هەراج دەکرێن، لە ساتەوەختێکدا شاعیر ئەو ئاماژە یاریدەرەشمان دەداتێ بۆ زیاتر تێگەشتن که‌ هەمووان لە سەرەتادا بە قۆناغێکی رەسەنایەتیدا تێپەڕبوون کە دەڵێت (کۆڵانێکی ئەسڵین) ، لێرەوەیە لای منی خوێنەر (سۆزانی) دەبێتە میتافۆڕێکی هەمە لایەن و فرە مانا:
سۆزانییەکان کۆڵانێکی ئەسڵین
شەقامێکی ساختە
لە کەلەنێکی رۆژگاردا فڕێی داونەتە خوارەوەو
خواربوونەوەو بوونە باغە ل٦٢

ئەمانە هەندێك نموونەی ساتیرو ئایرۆنێکی بوون، بەڵام گەر بێینە سەر دەستەواژە لۆژیکییەکان و لە هەردوو دیواندا سۆراخیان بکەین، دەبینین لە جێگاکەلێکدا پێشچاومان دەکەون و رادەی قوڵبیرکردنەوەو رامانە هزریەکانی شاعیرەکانمان وەدیاردەخەن.
غەمگین لەم ڕووەوە دەڵێت:
– رۆژەکان تێدەپەڕن و جیاواز نین ل١٣٩
– من نامەوێت بە کەس بچم ل٦
– لە ناو مندا کەسێکی دیکەش هەیە ل١٣٢
– ئێستا وەك چۆن خۆکوشتن پێویستی بە پارەیە
خۆشەویستیش پێویستی بە پارەیە ل٨٢
– گۆرانی ژیانی من چیرۆکی ئەڤینی تۆیە ل٥٢

هەر بەمجۆرەو لە نێوان هەر چەند لاپەڕەیەکدا تەیب هەوڵی داوە لۆژیک لەدوای لۆژیک مێشکمانی پێ زاخاو بدات، بە تایبەتیش کە سیمای شیعرەکانی ئەو زیاتر ختوکەی بیر دەدات نەك هەست، ئەمەش سیمایەکی دەقە مۆدێرنەکانەو بازدانە لە هەستەوە بۆ ژیریی… بە هێنانەوەی ئەم چەند نموونەیە کۆتایی بە باسەکەمان دێنین:
– دەستت لە سەرت ئاقڵترە. ل١٥٠
– کراسێك لەبەر مەکە.
پێش تۆ لەبەر کرابێت. ل١٤١
– بێئاگایی مردنە. ل١٣٥
– هەنگاو کە ڕۆیشت ناگاتەوە سەرەتا. ل١٣٠
– ژیان رووناکییەکی هەمیشەییە. ل١٢٧
– دەرگەکە توند بگرە ، ئاگاشت لە کلیلەکان بێت. ل١١٥
– سێبەرێکی کەمدوو، شیرینترە لە گۆرانییەکی لەرزۆك. ل٥١

بەرەنجام:
لە بەرەنجامدا دەگەینە ئەو ڕاستییەی کە شیعر ناتوانیت بە تاکە باڵێك بفڕێت، بەڵکو تێکەڵەیەکی ناوازەیەو وەك ئەوەی بە هەست دەیناسینەوە، هەرواش بە خەیاڵ و هزر لەگەڵی دەژین و درکی پێدەکەین وچێژو سوودی لێوەردەگرین، جێی خۆیەتی بۆ پاڵپشتی ئەم راستییە ئەم وتەیەی شاعیرو رەخنەنووسی کورد (ئەحمەدی مەلا) لەم بارەدا ئاماژە پێبکەین کە دەڵێت:
‘ شیعر ئاوێتەبوونە لە نێوان دیدگا و خەون، هەست و بیرۆکە، هاوئاوازیی و سەنگیی. ئەقڵ تێکی دەدا بەڵام دەبێ لە دوورەوە چاودێریی بکا، هەر وەک (کلۆدێل) دەیگوت: خەیاڵ هەر هەندە دەگونجێ کە لەگەڵ زماندا وێک بێتەوە، ئەگینا خەیاڵی بێ سنوور بە بێ زمانێک کە بتوانێ ئەو خەیاڵە لەخۆ بگرێ، دیسانەوە لە فەزایەکی بەتاڵدا دەیهێڵێتەوە…’

————————–

تێبینی/ له‌ به‌کارهێنانی وشه‌کانی وه‌ك باغه‌و به‌ردو قله زیخ… به‌ر تێڕوانینی شاعیر ده‌که‌وین بۆ ده‌وروبه‌رو شته‌کان، که‌ ره‌نگه‌ من له‌مه‌داهاوڕای نه‌بم، ئه‌م ئاماژه‌ پێدانه‌ش مانای ده‌ستخۆشی ناگه‌یه‌نێت هێنده‌ی تاوتوێکردنی دنیای شاعیرو خستنه‌ به‌رباس و لێکۆڵینه‌وه‌یه‌ی ئه‌و به‌کارهێنانه‌یه‌، ئه‌مه‌یه‌ زمان و ئه‌رکی ره‌خنه‌ی بابه‌تیی..




رۆمانی پۆست مۆدێرنە … باهۆز مستەفا


ناوی کتێب: ڕۆمانی پۆست مۆدێرنە
بابەت: لێکۆڵینەوە
نووسەر: باۆز مستەفا

بۆ خوێندنەوەی ئەم بابەتە کلیکی ئێرەبکەن …..Bahoz Mustafa

باهۆز مستەفا




فیستیڤاڵی نێو ده‌وڵه‌تی شانۆ له‌ هه‌ولێر له‌ نێوان دروشم و ئامانج دا

حه‌یده‌ر عه‌بدولڕه‌حمان
——————————

زۆر جاران له‌ ساڵانی رابووردوودا دروشمی گه‌وره‌مان به‌ ناوی فیستیڤاڵی نێو ده‌وڵه‌تی شانۆ به‌رز كردۆته‌وه‌، له‌ پێناو رێكلام و خۆهه‌ڵكێشان، كه‌چی له‌ ناوه‌رۆكدا تواناو ده‌سه‌ڵاتی هه‌ڵگرتنی ئه‌و دروشمانه‌مان نه‌بووه‌، ئیدی نه‌ك هه‌ر ته‌نها دووچاری شكست هاتن و بێ‌ ئومێدی بووینه‌، بگره‌ ده‌رفه‌تێكیشمان له‌ ده‌ست داوه‌ كه‌ ئێمه‌ زۆر بۆی به‌ په‌رۆش بووین
كێشه‌ی گه‌وره‌ی ئێمه‌ له‌وه‌ دایه‌، ئه‌گه‌ر بمانه‌وێت خزمه‌ت به‌ بزاڤی شانۆیی بكه‌ین و به‌ جدی هه‌وڵی زیندوو كردنه‌وه‌ی شانۆ بده‌ین له‌و شاره‌دا، پێویسته‌ نه‌خشه‌و پلانێكی ئه‌وتۆمان هه‌بێت بمانگه‌یه‌نێته‌ رێگه‌ چاره‌ی گونجاو بۆ گۆڕانكاری و هه‌نگاو نان بۆ بونیاتنانی شانۆیه‌كی جاد، واز له‌ دروشم و خۆ هه‌َلخه‌ڵه‌تاندنی خۆمان بێنین و به‌رژه‌وه‌ندییه‌ تایبه‌ت و لاوه‌كییه‌كان به‌لاوه‌ بنێین و بیر له‌ به‌رژوه‌ندییه‌ باڵاكانی شانۆی كوردی بكه‌ینه‌وه‌ .

هه‌موو كه‌س ئه‌و راستییه‌ ده‌زانێت كه‌ ده‌سه‌ڵاتی ئێمه‌ بۆ شانۆ له‌و شاره‌دا ده‌سه‌ڵاتێكی دیاری كراوه‌ ، ئێمه‌ جگه‌ له‌ فیستییڤاڵێكی مۆنۆدرامای شكست خواردوو نه‌بێت له‌ ساڵانی رابووردوو هیچمان بۆ شانۆ پێ‌ نه‌كراوه‌، ته‌نانه‌ت نه‌مان توانییووه‌ ساڵێ‌ جارێك نمایشێكی شانۆیی پێشكه‌ش بكه‌ین، نه‌مانتوانیووه‌ وۆرك شۆپێك ئه‌نجام بده‌ین، كۆرشێك، سیمینارێك بۆ شانۆ ئه‌نجام بده‌ین، ئیدی چۆن ده‌توانین فیستیڤاڵی نێو ده‌وڵه‌تی بۆ شانۆ ئه‌نجام بده‌ین ؟!

به‌ڵێ‌ ئێمه‌ ده‌توانین به‌پینه‌و په‌ڕۆ شتێكی كاتی بۆ میدیا بكه‌ین، به‌ڵام ناتوانین واقیعی شانۆ له‌و شاره‌دا به‌و شێوه‌یه‌ بگۆڕین، ئێمه‌ پێویستیمان به‌و خه‌مخۆرانه‌ی شانۆ هه‌یه‌، كه‌ ئاینده‌ی شانۆیان به‌لاوه‌ گرنگتره‌ له‌ هه‌موو شتێكی تر، پێویستیمان به‌ گۆڕینی خوێنی شانۆو ئه‌وانه‌ هه‌یه‌ كه‌ ئامانجه‌ پیرۆزه‌كان ده‌خه‌نه‌ سه‌رووی هه‌موو شتێكه‌وه‌، ئیدی له‌ بری ئه‌وه‌ی بیر له‌ ئه‌نجامدانی فیستیڤاڵی به‌ناو نێو ده‌وڵه‌تی بكه‌ینه‌وه‌، با بیر له‌ فیستیڤاڵێكی نێو نه‌ته‌وه‌یی بكه‌ینه‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی بینه‌ری ئێمه‌ ئاشنا به‌ شانۆی كوردی بێت له‌ دیار به‌كرو له‌ مه‌ریوان و سنه‌و قامشلو، به‌راوردێك له‌ نێو ئاستی شانۆ بكات له‌و پارچانه‌ی كوردستان، نامۆ نه‌بێت به‌ شانۆی نه‌ته‌وه‌كه‌ی خۆی ،له‌ هه‌مان كاتیشدا ئاراسته‌یه‌ك دروست بكه‌ین به‌ره‌و دروست بوونی شانۆیه‌كی نه‌ته‌وه‌یی، كه‌ ئێمه‌ له‌و ساته‌دا له‌ هه‌موو كاتێك زێتر پێویستیمان به‌ نزیك بوونه‌وه‌ی یه‌كتر هه‌یه‌، شانۆ بكه‌ین به‌ فاكته‌رێكی سیاسی و په‌یامێكی نێو نه‌ته‌وه‌یی یه‌كگرتوو، شانۆ له‌و جۆره‌ فیستیڤاڵه‌دا گوتاری به‌ هێزی خۆی ده‌بێت، كه‌ به‌هێزتر بێت له‌ هه‌ر كارتێكی دیكه‌ی سیاسی نێو نه‌ته‌وه‌یی ..

ئێمه‌ تا له‌ گۆشه‌ نیگا ته‌سكه‌كانه‌وه‌، بڕوانینه‌ شانۆ، هه‌میشه‌ شانۆ بچووك ده‌كه‌ینه‌وه‌و له‌ وه‌زیفه‌ راسته‌قینه‌كانی دایده‌چۆڕێنین، وا تێ‌ ده‌گه‌م سه‌رده‌می داچۆڕاندن و بێ‌ نرخ كردن و موزایه‌ده‌ كردنیش به‌ شانۆ كاتی به‌ سه‌ر چووه‌،به‌سه‌ ئیدی با ئه‌و شاره‌ دێرینه‌ گه‌وره‌یه‌، چیدیكه‌ خامۆش و وێڕان نه‌كه‌ین له‌ شانۆ، چیدیكه‌ ئه‌و جه‌ماوه‌ره‌ تینووه‌ی شانۆ كه‌ ساڵانێك بوو ده‌رگاو په‌نجه‌ره‌ی شانۆكانیان ده‌شكاند بۆ بینینی نمایشێك دڵ ساردو بێ‌ هیوایان نه‌كه‌ین .

وا نیشان مه‌ده‌ن ئه‌و شاره‌ ده‌سه‌ڵاتی شانۆی نیه‌، خه‌مخۆری كه‌مه‌، نه‌خێر، بڕۆن متمانه‌ به‌وانه‌ ببه‌خشنه‌وه‌ كه‌ له‌ داخی بێ‌ شانۆیی و دابڕان له‌ ئه‌شقی شانۆییان، شاریان به‌ جێ‌ هێشت، ئه‌و لاوانه‌ بگه‌ڕێننه‌وه‌ سه‌ر ته‌خته‌ی شانۆ كه‌ پشتییان له‌ شانۆ كردوو، روویان له‌ كه‌ناڵی دیكه‌ كرد، بۆشاییه‌كانی ژیانیانی پێ‌ پڕكه‌نه‌وه‌
كێشه‌ی ئێمه‌ لای هه‌ندێ‌، نه‌بوونی كادیری شانۆیی نیه‌، به‌قه‌د ئه‌وه‌نده‌ی كێشه‌ی گه‌وره‌ بودجه‌یه‌ بۆ شانۆ، بودجه‌یه‌ك كه‌ له‌ بری ئه‌وه‌ی ته‌كانێك به‌و هه‌لو مه‌رجه‌ ته‌نگه‌تاوه‌ی شانۆ بدات و تینوویه‌تی خه‌ڵك له‌ قه‌یرانی شانۆیی بشكێنێ‌، چه‌ند وزه‌و ده‌سه‌ڵاتێكی نوێ‌ ی شانۆ بێنێته‌ پێشه‌وه‌، به‌ڵكو زێتر دووچاری بێ‌ هیواییمان ده‌كات، چونكه‌ دڵنیابن كه‌ ئه‌و بودجه‌یه‌ نه‌ما، شانۆش نامێنێ‌ .

نازانم له‌ چ وڵاتێكی دنیا هه‌یه‌، شانۆكاران، تیپه‌ شانۆییه‌كان،ده‌سته‌و ئه‌ژنۆ بوه‌ستن و له‌ چاوه‌ڕوانی بودجه‌ دابن ؟ له‌ وڵاتانی دنیا گه‌ڕێ‌، له‌نێو هه‌مان واقیع و هه‌مان هه‌لو مه‌رجی نیشتمانی خۆماندا، بۆ ده‌بێت شار هه‌بێت له‌ ماوه‌ی سێ‌ مانگدا دوو نمایشی شانۆیی پێشكه‌ش بكات و بیست رۆژ نمایش به‌رده‌وام بێت و به‌ هه‌زاران بینه‌ریش له‌ هه‌موو كوردستان رووی تێ‌ بكه‌ن، بۆ ئه‌وه‌ی له‌ نمایشی ئه‌وان بێبه‌ش نه‌بن، بێ‌ ئه‌وه‌ی بودجه‌شی هه‌بێت ! بۆ ناچن لێیان بپرسن ئه‌رێ‌ چه‌ندتان بودجه‌ له‌ حكومه‌ت وه‌رگرت ؟ هه‌موو ئه‌وانه‌ نیشانه‌ی ئه‌وه‌ن كه‌ ئامانجی راسته‌قینه‌ی ئێمه‌ پێشخستنی شانۆو دروست بوونی بنه‌ماكانی شانۆ و به‌ زیندوو راگرتنی شانۆ نیه‌، به‌ڵكو شانۆ وه‌ك هه‌ر ده‌زگایێكی دیكه‌ی حكومه‌تی لیَِ هاتووه‌، وه‌ك شاره‌وانی و تاپۆ …وه‌ك ئه‌وان له‌ چاوه‌ڕوانی هاتنی موچه‌ن، شانۆی ئێمه‌ش چاوه‌ڕوانی هاتنی بودجه‌یه‌ .

كه‌ ده‌ڵێم با ئێمه‌ بۆ خاتری زیندوو كردنه‌وه‌ی شانۆ واز له‌ دروشمی فیستیڤاڵی نێو ده‌وڵه‌تی بێنین و جه‌خته‌ له‌سه‌ر چاكردنه‌وه‌ی ئه‌و هه‌لو مه‌رجه‌ سه‌قه‌ته‌ی خۆمان بكه‌ینه‌وه‌، ئه‌وه‌یه‌ ئه‌گه‌ر سبه‌ینێ‌ فیستیڤاڵی نێو ده‌وڵه‌تی ساز كراو، میوانه‌كانتان هێناو له‌ ناو قه‌فه‌زی شانۆی به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی شانۆتان تان په‌ستین، نه‌توانێ‌ له‌ نێو ته‌سكو تریسكی هۆڵ و جه‌نجاڵی بینه‌ران هه‌ناسه‌ بدات، ئه‌وكات ئه‌و میوانه‌ به‌ڕێزه‌ ناڵێ‌ ئه‌رێ‌ ئه‌گه‌ر كاكه‌ ئێوه‌ كه‌ هۆڵێكتان بۆ شانۆ نیه‌ ، چۆن فیستیڤاڵی نێو ده‌وڵه‌تی بۆ شانۆ ساز ده‌كه‌ن ؟




نامە … سەلام عومەر

خلەی دەللاك لەسەرتاشیندا كارامە بوو ئەوەی یەك جار سەری لە كن تاشیبا قەت نەدەچۆوە لای كەسی دی، منیش هەروا بووم بەڵام جیاوازی من و ئەوانی دی ئەوە بوو هەركاتێ‌ دەچوومە دووكانەكەی تاسەرەی من دەهات نووقەم نەدەكردوو هەر خەریكی خوێندنەوەی ئەو گۆڤارو كتێبانە بووم كە لەسەر تەپڵەكەكانی نێوان كورسیەكان دانرابوون، بۆیە لەكاتی سەرچاكردنی مندا جگە لەوەی بەگەرمی لەگەڵ یەكتری دەدواین، هەندێ‌ نهێنی ژیانی خۆی بۆ دركاندم منیش دەمپاراستن.
ئەو پیاوە هەمیشە كە مشتەری نەبوو كتێب یان گۆڤارێكی بەدەستەوە بوو، تا چواری ئێوارەش كاری دەكردوو دواتر ئیدی بەتاقی تەنێ‌ دەچۆ نادی، هەندێ‌ ئارەقی دەكڕی و بەرەو باخچەكانی رۆخ شار شۆڕدەبۆوە، تارۆژی دواترو سبەینەیەكی زوو كەدەهات و دووكانەكەی پاكدەكردەوە كەس نەیدەدیتەوە، ئەو باخچانە زۆرینەیان سپیدار بوون، كەوتبوونە رۆخ روبارێكی بەخوڕ كە لەكوێستانەكانەوە دەهات و شاری دەكردە دوو پارچە، هەمیشە ئەوانەی دەیانخواردەوە ئێواران روویان لەو شوێنانە دەكردوو سفرەیان دەڕازاندەوە، دواترو بەر لەوەی تاریك دابێ سەردەكەوتنەوە ناو شارو هەركەسەو بەرەو ماڵی خۆی دەگەڕایەوە.

مشتەریەكانی خلەی دەللاكیش كاتی كاركردنی ئەویان دەزانی بۆیە نە پرسیاریان لێدەكردوو نە دوای ئەم كاتەش سەردانیان دەكرد، بەڵام لەناكاو سبەینەیەك تا چێشت تەنگاو دووكانەكەی نەكرایەوەو دەنگۆی گیرانی لەبازاڕ بڵاوبۆوە، ئیدی هەركەسەو بەكەیفی خۆی چیرۆكی دەستگیركردنی دادەتاشی، تا ئەو شەوەی لە ڕێگەی پۆلیسێكەوە كە ئەویش مشتەری خۆی بوو، زۆر جاران لەكاتی سەرتاشین لەوێم دەدیت و ببووە برادەری منیش، نامەیەكم بۆ خلە نووسی و ئەویش شەوی دواتربەم شێوەیە وەڵامی دامەوە:
(تەمەنم هێشتا شەش حەوت بەهار دەبوو كەچۆلەكەیەكم كوشت، دەزانم حەزێكی منداڵانە بوو بەڵام گەشەكردنێكی بەردەوامی گیانی توڕەیم بوو بەرەو دڕندەبوون، سەرەتایەكی ترسناك بوو بەخۆخافڵاندن و خۆخاراندن بەدیار پەلەقاژەی باڵندەیەكی بچووكەوە.
لە كوشتنی چۆلەكەیەكەوە فێرە خوێن رشتن بووم ، كە چوومە سەر لاشەكەی هەستم بە سەركەوتن كرد، ئەو رۆژە بۆ من سەرەتای وەرگرتنی لەزەت بوو، چاوەكانم سوور داگەڕان و جیهانم بە سووری دی، پێموابوو ئیدی راوچییەكی كارامەم و دەتوانم زەوی لە خوێندا نقووم كەم، گیان لە گیاندارەكان بستێنم.
بەكوشتنی چۆلەكەیەك كەڵبەكانم درێژ بوون، موچوڕكەیەكی خۆشی ماسولكەكانی جیڕ كردمەوە، ئاراستەی كردم بۆ راوكردنی باڵندەی گەورەترو دواتر گیانەوەرو كوشتنی ئەوانەی دەبنە رێگر لەسەر خاكو ناوچەی راوكردنم.

چۆلەكەیەكم كوشت، لەوێوە كەرەستەكانی كوشتنم لە رمێكی بەردینەوە كردە تەقینەوەی ئاسنەكان و هەموو دڕندەكانی سەر زەویم جڵەو كرد، لاوازەكانم لەتوپەت كردن و ئەوانەش پەڕۆی یاخیبوونیان هەڵكرد وێرانم كردن.
كوشتنی چۆلەكەیەك دەروازەی بە دڕندە بوونی بۆ كردمەوە، لە راوكرنی گیانەوەرەوە فێرە كوشتنی مرۆڤی كردم، ئێستا من مرۆڤێكی راوچی كەڵبەدارم و خەریكی ونجڕ ونجڕ كردنی ئەوانەم جوانییەكانم لێدەستێنن و لەنێو حەزەكانی منیشدا جێیان نابێتەوە، لەناویان دەبەم تا ورگم جێگەی زۆرترینی تێدا ببێتەوە.
ئەوڕۆژە بۆ من سوور بوونی زەوی بوو ، نا چاوەكانم سوور داگەڕابوون و هەموو دنیام لە خوێندا دەدی، هێندە لەكوشتن راهاتم بیرم لە سەربڕنی مریشك كردەوە هەر ئەوەندەنا گۆشتەكەشیم خواردو ئێستا سەربڕینی مەڕو گوێرەكەیەك و مرۆڤ بۆ من وەكویەكن، دەتوانم نەك شەقام، زەوی سورداگەڕێنم و رۆژو بەخوێن بشكێنم، دەستنوێژ بەخوێن بشۆم و گرەو لەسەر كاسەی خوێنی هەموتان بكەم، ئاخر من لەكوشتنی چۆلەكەیەكەوە بوومە خوێن رێژ، لە حەزێكی منداڵانەوە بوومە سەربڕ، هەر لەخۆمەوە دەخوازم نیشتمان سووركەم، سوور سوور چونكە بەكوشتنی چۆلەكەیەك بوومە ئاژەڵێكی كەڵبەدار ئێستا كەسێ نییە بە قەد من خوێنی خۆش بوێ چونكە یەكەم چیرۆك و یەكەم حیكایەت كە وەك شەوچەرە بەرگوێم كەوت زوحاك بوو منیش بوومە كاوە، ئێستا لە زیندان لەنێو خەیاڵە رقاویەكاندا دەژیم، یەكەم كوشتن و یەكەم سەربڕین، ئەو یادەوەریانەن كە كەرەستەی كاری داهاتوومن و ئایندەی لەسەر بنیاد دەنێم، بۆیە دەڵێم: ببورن ئەی چۆلەكەكان ئێستا پێویستیم بە ئێوە نییە، راوچیەكی كارامەم و عاشق بەرەنگی خوێن و روحی ئەوانەم جوانیەكانم لێدەبەن )
دەیان جار ئەو نامەیەم خوێندەوە، دەچوومە نێوان دێڕەكانەوەو پیاسەم بەناو خاڵبەندوو وشە توندوتیژەكاندا دەكرد، لەژێر سێبەری رستەكاندا پشووم دەداو لەنهێنی دەسگیركردنەكەی دەگەڕام، پێم سەیر بوو ئەو لەنووسیندا ئەوەندە توانایەی هەیەو لە ژیاندا بەرەو بەندیخانە رۆیشتووە !
كۆدە نهێنیەكانی ئەم نامەیەم بە ئاسانی بۆ نەدەكرایەوە، بیرم لە نهێنیەكانی ژیانی كردەوە، ئەو عاشق بوو عەشقی كچێكی جیرانی ماڵەوەیان بوو، رۆژێك پرسیاری زۆر خواردنەوەم لێكرد كەچی هات و زۆر بەوردی باسی عەشقی خۆی و كچەكەی بۆكردم، ئەو جارێك پێی گوتم:

( بەداخەوە هەر پیاو بێوەفا نین هەندێ‌ جار كچیش نایانەوێ‌ لەپێناوی ئەوانیدیدا ماندوو بن، ئاخر دوای چەندین ساڵ خۆشەویستیم لەگەڵ كچێك كەچی بابی دایە خزمێكی خۆی، ئەو كەسەی كەتەواوی خەڵكی شار تفونەعلەتی دەكەن، ئەویش كوڕی شەوكەتە كوێریە، ئەوەی كەسەرسامیشی كردووم ئەو كچەیە نووقەی نەكرد، تەنانەت پرسە گورگانەشی پێنەكردم، كە لە رێگەو بانێك دەمبینێ‌ هەر وەكو قەت نەشیناسیبم ئاوڕی لێنەدەدامەوە، ئاخر ئاگای لە ناخی من نەبوو نەیدەزانی چ كورەیەك چ جەهەندەمێك لە هەناومدا كڵپە دەكا، جا ئیدی نازانم لە ترسان بوو یان لە بێوەفایی، ئەورۆژەی ئەوی تێدا گوازرایەوە بیرم بۆ خۆكوشتن چوو، چوومە نێو شیوەكانی خوار ئاوایی تا بە لەناوبردنی خۆم تۆڵە لەویش بكەمەوە، پێشتر نامەیەكم نووسی، تا دوای مردنم هەموو دنیا بیخوێنێتەوە، تیایدا تەواوی خۆشەویستی چەند ساڵەی خۆم و ئەوم تێدا رونكردبۆوە، هەر بەراستی بڕیاری كۆتایم بوو، بەڵام كە چوومە ناو باخچەكان دیتم هاوڕێ‌ نزیكەكانم خەریكی خواردنەوەن، بەزۆر دایاننیشاندم و بۆ یەكەم جار پێكێك ئارەقم خواردەوە لە دڵی خۆمدا گوتم با بەر لە مردنم تامی ئەوەش بكەم، كەچی جەستەم داوای ئیدی دەكرد، بۆیە پێكی دووەم خۆم بۆ خۆمم تێكرد، ئیدی هەر ئەوەندەم خۆش بوو دەستم كردە گریان وەك منداڵ هەنسكم دەداو فرمێسكم دەوەراند، بە هەموویان ژیر نەدەبوومەوە، ئەوان ئاگایان لە برژانی من نەبوو بۆیە یەكێكیان گوتی: ئەگەر نەگریەی دیدەت بۆ دەكڕم.
یەكی دی كەوچكێك مەزەی راگرت و گوتی: ننجەی دەخۆی؟
ئەوی دیش دەیگوت: بف ئەوە كخەی دەخۆی؟

منیش باشم دەناسین و دەمزانی نازانن ناخی من چیتێدایە بۆیە پێكی سێیەمم هەڵداو هەستمكرد هیچ بەربەست و نهێنییەك لە لەمێشكمدا نەما، منداڵ بوومەوە ترس بۆ هەمیشە جێی هێشتووم، بۆیە بۆ وەڵامدانەوەی گاڵتەكانیان ئەوەی لە دڵمدا بوو بەرامبەر خۆشەویستەكەم هەڵمڕشت، تەنها ئەوەندە ئاگام لە خۆ بوو هەرگیز ناوی كچەكەم نەگوت، بەڵام یەك لە برادەرەكانم كە هەم جیران و هەم بەیەكەوە دەمانخوێند ئەو دەیزانی كوێم دێشێ‌، بۆیە هەوڵیدەدا لەبیرم باتەوە، بەڵام ئەوانی دی بە پەرۆشەوە بوون تا زیاتر لەبارەی عەشقی منەوە بزانن، دواجار كە نازانم چەندەم پێكم هەڵدا نهێنی هاتنم و خۆكوشتنیشم هەڵدایە سەر خوانەكەو ئیدی هەموان بێدەنگ بوون و بەتایبەت جیرانەكەمان تەواو خۆی لەمن نزیك كردەوە، سفرەكەیان هەڵگرتەوەو بێدەنگ و یەك پرسیاری دیكەیان لێنەكردم، شەرمەزاری گاڵتەكانی رابردوویان بەروخسارەوە دیار بوو، بەڵام هەمیشە جیرانەكەمان لە تەنیشتمەوە بوو، هەستاین تا بڕۆینەوە، ئەمن گێژ بووم و كەوتم، كەبەهۆش خۆم هاتمەوە دیتم لە ناو روباریان هەڵكێشاوم هەموو لەشم تەڕە، ئاوم بەسەریدادەكەن و لەچاویشیاندا دیار بوو خەمم لێدەخۆن، بۆیە هەرگیز جێیان نەهێشتم و جیرانەكەمان هاتە بنهەنگڵم و هەستمكرد باشتر بووم، بەڵام هەر بەولاو لایاندا دەهاتم، پێمسەیر بوو ئاوام بەسەر هاتووە، ئەوەی پێشتر لە مێشكمدا بوو بەتاڵ ببۆوە پێموابوو ئیدی ژیان لێرەوە دەست پێدەكات.
خلەی دەللاك درێژەی دایەو گوتی: سەرت نەهێشێنم هەموان بەیەكەوە بەرەو ئاوایی دەگەڕاینەوە لەڕێیە زۆریان ئامۆژگاری كردم، دڵنەواییان دەكردم و دەیانگوت: بێوەفایەك ئەوە ناهێنێ‌ خۆتی لەسەر بكوژی.
یەكیدی دەیگوت: ئەگەر ئەو كچە بەراستی ئەتۆی خۆش ویستبا دەبوو بەر لە گواستنەوە خۆی كوشتبا.
دەشیان گوت: بەراستی خۆشی نەویستووی دەنا ئەگەر فشاری ماڵەوەشی لەسەربا هەق بوو پرسی پێكردبای.
یەكی دیكەیان كە بەتەمەن لەوان گەورەتر بوو دیاربوو دەموپلی لە سیاسەتیش وەردەدا گوتی: ناكرێ‌ هەمومان كچەی تاوانبار كەین، كێدەڵێ‌ لەژێر فشارێكی زۆردا نەبووە، ئەوجار ئەوەی شووی پێكردووە خۆ بەشەر نییە، نەك خەڵكی ئاوایی، كەسوكاریشی لێی بێزارن، ئەمن دڵنیام بۆ ئەوەی ئەو كوڕەی پێدامەزرێنن كچێكیان كردۆتە قوربانی، قوربانیەك زۆر سەختر لە خلەی برامان، بۆیە خلەگیان خۆكوشتن چارەسەری هیچ ناكات بەڵام دەتوانی لێرەوە بیر لە داهاتوێكی نوێ‌ بكەیەوە، ژیان دوورو درێژەو روداوی سەمەرەتری تێدایە.

جرانەكەمان گوتی: ئەمن خلەی لە هەموان باشتر دەناسم، ئەو كوڕێكی پاكە بەراستی خۆشەویستی كردووە بۆیەش گەیشتۆتە ئەو ئاستەی بیر لە خۆ كوشتن بكاتەوە، بەڵام چۆن خلەی دەناسم ئاواش خۆشەویستەكەی دەناسم ، بەراستی ئەو شایەنی ئەو كوڕە نەبوو كەداویانەتێ‌، هەروەك چۆن تۆش شایەنی خۆكوشتن نی، ئاخر ئەوەی تۆ بناسێ‌ دەزانێ‌ كەسێكی پاكی و ئەوەی لەسەر شانت بووە كردووتە، بۆیە لەگەڵ فڕێدانی شووشە بەتاڵەكان تۆش دەبێت بیركردنەوەكەت فڕێدەی، رووی لەمن كردوو گوتی: خلە قەت وام بە بێهێزی نەدیوی دەبێت خۆت چاكەیەوە دەنا من چاكت دەكەمەوە.
ئەوكاتەی خلەی دەللاك ئەو چیرۆكەی بۆ دەگێڕامەوە یەك مشتەری نەبوو بە ئارەزووی خۆی قسەی دەكرد، منیش زۆر حەزم لە گێڕانەوەی بوو پێیم نەدەبڕی تا هەرچی زووە تەواوی كات و مشتەری بەسەردا نەیات، حەزیشم لێبوو دوای تەواو بوونی قسەی خۆم هەبێت.

خلە دەیگوت: هەستم بە گێژبوون دەكرد حەزم لێبوو بنووم قەت خۆم وانەدیبوو چووبوومە جیهانێكی تایبەتەوە كە پێشتر نەمدیبوو، پێستی سەرو ناومێشكم سڕسڕ ببوون، ئەوی خەمبێت نەممابوو، لاقم تێك دەئاڵان و ئەگەر ئەوان ئەوەی لەسەر سفرەی باسم كردووە بیریان نەهێنابامایەوە ئەمن هیچم لەبیر نەما بوو، وریا مەبەستم كوڕە جیرانەكەمانە ئەمنی بردەوە ماڵی خۆیان ئەوانی دیش گوتیان زۆر ئاگات لێبێت، چووین و لەوێ‌ زۆر نسحەتی كردم نەیهێشت داكو بابیشی بە نهێنیەكەی من بزانن، هەر چەند مەترێك نێوانی ماڵی ئێمەو ئەوان بوو خەبەری ناردە ماڵی مەو پێی گوتبوون ئەمشەو لای من دەبێت، ئەو شەوە خواردنێكی باشی دامێ‌ ئەمنیش كە تازە خەریك بوو دەهاتمەوە سەرخۆ پێمگوت : باشە ئەوماستاوە خەمڕەوێنە دەخۆنەوە بۆ تا ئێستا پێم نەزانیوە؟ ئەویش گوتی: ئەگەر بەڵێنی ئەوەم بدەیەی ئەو كچە لەبیر دەكەی و شێتاتیەكەت فڕێ‌ دەدەی، ئەوە هەموو ئێواران دەتبەین، ئەمنیش دەستم لە باخەڵێ‌ راكرد هەتا ئەو نامەیەی نووسیومە بیدڕێنم كەچی نامەكە لە نێو ئاوێدا كە لە چۆمیان هاویشتبووم توا بۆوە، تێمگەیاند كە نامەیەكی ئاوام نووسیبوو بەڵام ئامۆژگاریەكانی ئێوە بەتایبەت كە دەبوو ئەو پێش من خۆی كوشتبا، یان كێدەڵێ‌ لە ژێر فشارێكی زۆردانییە، یاخود هەرهیچ هیچ نەبێت بەرگرییەكی كردبا، كاری تێكردووم، ئەوجار ئەمن هاتوومەوە سەرخۆم، نامەكەشم نەدەخوێنرایەوە تا پیشانی وریای بدەم، دواتر فڕێماندا بەڵێنم پێیدا كە بیر لە خۆكوشتن نەكەمەوە.
خلە كە ئە ئەو چیرۆكەی بۆمن دەگێڕایەوە جار جار مقەستەكەی توند بە شانەكەی دەستیدا دەداو لە ئاوێنەكەشدا دەمدیت لە چاوییڕا فرمێسك دەهاتنە خوار، تێگەیشتم ئەو بەراستی خۆشەویستی كردووە بۆیە هەمیشە لە بیریدایە.

خلە گوتی: ئەوشەوە لەماڵی وریای جیرانمان بووم، ئاخر هێشتا نەبووبوومە وەستای سەرتاشین، هەر هیچم لێنەدەزانی بۆ سبەینی هەردووكمان بڕیارماندا بچینە شارێك تا خۆمان فێری دەلاكی بكەین، ئەوەبوو ماوەی دوو مانگ منی بردە سلێمانی لە دووكانێكی دەللاكی بێبەرابەر كارمان كردوو بووینە وەستا، هەر هاتیشینەوە ئەو دووكانەمان بەیەكەوە داناو وەك دەبینی وەستام، بەڵام ئەوەشم لەبیر نەچێت بەر لەوەی بچینە سلێمانی ئەو برادەرانە هەموو ئێوارەیەك دەیان بردم و مەستیان دەكردم، هەروابێتەوە وریای جیرانیشمان بۆ خوێندن رۆشتە موسڵ و دووكانەكە بۆ من مایەوە.
سەرم هێشاندی بەڵام ئەوە وەڵامی پرسیارەكەت بوو، ئێستاش ناتوانم نەخۆمەوە، لەراستیشدا برادەرەكان باری سەر شانیان سووك كردم و دواتریش كەچووینە سلێمانی تەواو تەواو نا بەڵام تا ئاستێكی باش ئەوكچەم لەبیر كرد، بەڵام هەرچەندجار كە لێرەو لەوێ‌ بە منداڵەوە دەیبینم برینم دەكولێنەوەو لێشت ناشارمەوە، هیچ شەوێك نییە بەخەیاڵی ئەو نەنووم هێشتا هەر خۆشم دەوێت بەڵام تا ئاستی سووتان نا.)
پێدەچوو چیرۆكەكەی تەواو بووبێ‌ بەڵام بۆ من نا، پشتە ملی تەڕكردم و بەتیغێك گەندە موەكانی تاشی و خەنافیزی رێك كردم، ئەوجار فڵچەیەكی نەرمی بە سەرو گوێلاكی داهێنام و ئەو مووە بڕوانەی مابوون لایبردن پەڕۆیەكەی تێی وەرپێچابووم لێی كردەوەو گوتی: بڕۆ سەرت بشۆ تا بۆت وشك كەمەوە، ئەمن حەزم لێنەبوو سەرتاشینەكەم تەواو بێت بەڵام چارەم نەبوو بە قسەم كرد.
سەرم شووشت و هاتمەوە سەر كورسی سەرتاشین، بەر لەوەی وشككەرەوەكە پێكات، چوونكە دەنگی زۆر ناخۆش بوو پێم گوت: برادەری زۆر باشت هەبوون، بەڵام بۆچی بیر لە پێكهێنانی خێزان ناكەیەوە؟ تا بۆ هەمیشە ئەو كچە لەبیر كەی؟

وەڵامی نەدامەوە تاوەكو بە تەواوی سەری وشك كردمەوە ئەوجار پیرۆزبایی لێكردم و لەسەر كورسیەكان دانیشتین، خلەی دەللاك گوتی:
وەڵامی پرسیارەكەت زۆر قورسە بەڵام دەزانم ئەتۆش وەك من خەریكی خوێندنەوەی بۆیە پێتدەڵێم، ئەمما تا رۆژی خۆی مەیدركێنە.
خلەی دەللاك گوتی: چەند مانگێك لەمەو پێش مێردەكەی ئەو ژنە بەفێڵی سەرتاشین هاتە لام و دەیویست قسەم لێدەربێنێ‌، دیار بوو بۆنی پەیوەندی من و ژنەكەی كردبوو ، پێی دەگوتم: دەزانم پەیوەندیتان هەبوەو بەڵام ئێستا نەتان ماوە، تەنیا ئەوەندەی دەمەوێ‌ بیزانم دەستت بە دەستی كەوتووە؟ منیش خۆم لە گێلی دەداو هیچم نەدركاند، دەمگوت تەنیا وەكو جیرانێك سەیرم كردوەو هیچی دی، بەڵام ئەو سوور بوو لەسەر ئەوەی بزانێ‌ پەیوەندیەكەمان چۆن بووە، منیش هەرگیز دانم پێدا نەناو ئەویش دواجار بە تووڕەبوونەوە قسەیەكی لەدەم دەرچوو گوتی: خۆی بۆی باسكردووم باش دەزانم ئێستاش دڵتان بەیەكەوەیە، هەڕەشەی لێكرم و رۆیشت، منیش لە دڵی خۆمدا زۆر هێنام و بردم ئاخر ئەو مەلعونە هەموو ژیانی منی تاڵكردوەو دواتریش هەڕەشەم لێدەكات، من جگە لە خۆشەویستیەكی پاك هیچی دیم نەكردووە، ئاخر ئەو خۆشەویستەكەی منی بردووە، ئەو ژیانی منی كردە دۆزەخ، كەچی دەیەوێ‌ یادەوەریەكانیشم لێبستێنێ‌، ناو دڵم بپشكنێ و وێنە جوانەكانی تێدا هەلا بەهەلا بكا
.
سەرت نەیەشێنم هەر لەناو قسەكانی ئەو مەلعونەدا بۆم دەركەوت كە ژیانی ژنەكەی كردۆتە جەهەندەم، هەر بۆیە خۆشەویستەكەی جارانم نە سەرهەڵدەبڕێ و نەدەتوانێ‌ سڵاوم بۆ بنێرێ‌، هەروابێتەوە هەمیشەو هەتا چاوم بەچاوی مێردەكەی بكەوێ‌ مۆڕەم لێدەكات، منیش بۆ ئەوەی هیچ روونەدات قسەناكەم و گوێی نادەمێ‌، ئەگەرنا ئەو مافی ئەوەی نییە هەڕەشەم لێبكات و مۆڕەم لێبكات، ئاخر تێكچوونی ژیانی ژنەكەی واتە لەباربردنی ژیانی منیش، چوونكە دڵنیام لە ژێر فشاری بابیدا شووی كردووە، بەڵام دەبوو خۆڕاگر بێت و هەموو ژیانی نەخاتە نێو ئەو جەهەندەمەوە كە بۆی دانراوە.
ئەوە وەڵامی پرسیارەكەتە شكم لە خۆم و دوواڕۆژی ئەویش هەیە دەترسم ژن بهێنم و ئەویش بخەمە نێو كێشەیەكەوە كە هیچ پەیوەندی بەوەوە نییە، راستیەكەی ناتوانم بە ژنهێنان تۆڵەی لێبكەمەوە نەبا خەم بخوا.
خلەی دەللاك درێژەی دایەو گوتی: ئێستا وردە وردە خەریكە ئەو خۆشەویستیەم بیر دەچێتەوە بە تایبەتیش رۆژانە خەریكی دووكانەكەمم و ئەگەر مشتەریم نەبێت دەخوێنمەوەو شەوانەش لەگەڵ ئەو برادەرانە بە مەستی دەچمەوە ماڵێ‌ و دەخەوم، ئاخر ئەگەر كەسێكی دی بهێنمە ناو ژیانی خۆمەوە دەبێت بەراستی خۆشم بوێ‌، بۆیە نامەوێ‌ كەسیدی بە خۆمەوە سەرگەردانكەم، چونكە پێشتر دڵم داوەتە كەسێكو هێشتا وەرم نەگرتۆتەوە،جارێ‌ ژیانم ئاساییە بەڵام شكم لەو هەتیوەی مێردیەتی زۆر عەبووس دیارە دەترسم رۆژێكی دەستم لەیەخەی گیر بێت.
منیش كە تائەوكاتە لەنێو چیرۆكەكەیدا توابوومەوە پێمگوت: تۆ كوڕێكی كاسبی و خەڵكی خۆشیان دەوێی، جگە لەوەش نە قۆڵی كەست بڕیوەو نە خیانەتیشت لەكەس كردووە، بیر لەو پیاوە عەبووسە مەكەوەو ئەوەش دەزانی كە بەزۆر كچ بەشوودان ئەوە ئەنجامەكەیەتی، هەوڵدە باشتر ئەو بابەتە لەبیر كەی و سەری خۆتی پێوە نەیەشێنی دەشتوانی ژیانێكی نوێ‌ لەگەڵ كەسێكی نوێ‌ بدۆزیەوەو ئەوكات بۆ هەمیشە روداوە خۆش و ناخۆشەكانی رابردووت دەبنە بیرەوەری، ئەمن لەو قسانە دابووم مشتەری هات و دوای ئەوەی هەقدەستەكەیم دایە، سەرتاشخانەكەم جێهێشت.

ئێستا ئەو نامەیەی ئەو لەبەر دەستم دایە هەرچەند دەیخوێنمەوە زیاتر قسەو گفت و گۆیەكانی ئەو دێنە ناو بیرەوەریمەوە، پێم شك نایە هیچی كردبێ‌، چوونكە نە كچەكەی جیرانیان تەڵاق دراوەو نە شەڕو شۆڕێكیش لە نێوانیان روویداوە، بۆیە بەندكردنی ئەو دەللاكە بێ‌ هۆ نیەو مەبەستم بوو هەرچی زووە بزانم بۆ لەنێو بەندیخانەیەو بەتایبەتیش لەنێو نامەكەدا باس لەزۆر شت دەكات كەمن كۆدەكەیم بۆ نەدەكرایەوە، بەناچاری هەر لە رێگەی هەمان پۆلیسەوە نامەیەكی دیم بۆناردوو تیایدا باسم لەوە كردبوو ئەگەر كەیسەكەت بزانم دەتوانم هاوكاریت بكەم بۆ ئازاد بوونت، روونیشم كردبۆوە كە لەناوەرۆكی وەڵامەكەی پێشترت نەگەیشتووم و باشتر بۆم روون بكەوە.

دوای چەند رۆژێك ئەم نامەیەم بەدەست گەیشت( جگە لە پیشەكەی خۆم و خوێندنەوەو مەست بوون هیچی دی نازانم، تۆمەتی بەندكردنم سیاسیە كەمن لەژیانم كتێبێكی سیاسیشم نەخوێندۆتەوە بەڵام…..ئەوانەی جوانیەكانیان لێبردم، ئەوانەی مەستی ئێوارانیان لێزەوت كردم و وایان لێكردم بیر لە خۆكوشتن بكەمەوە، ئەوانەی دڵیان پارچە پارچە كرم و خەوی شەوانیان لێزڕاندم، ئەوانەی دەستەوەستانیان كردم و هیواكانیان لێ زەوتكردم، ئێستا هەر ئەوان هەڵیاندامە ناو پیاوكوژو دڕندەكانەوە، دەبێت بزانن كەسێكی دڕندە بەرهەم دەهێنن و دواجار لە كوشتنی چۆلەكەیەكەوە فێرە سەربڕینم دەكەن، گیانی تۆڵەكردنەوە لە ناخمدا دەچێنن، ئاخر هەڵیانداومەتە شوێنێك هەستدەكەم جێی من نییە، خەتایەكیان داوەتە پاڵم كەئیدی دەبێت بیری لێبكەمەوە، دەزانی دەیانەوێ‌ خەیاڵە خۆشەكانی رابردووشم لێبستێنن، هاتوونە ناو هزرمەوەو دەخوازن داگیرمبكەن و بەدەستی ئەوانی دی لەناوم ببەن، ئەمن كە لێرە لە گۆشەگیریدام ئازادیان لا شیرین كردووم، بۆیە كاتێك لەم تاریكستانە دێمە دەرێ‌ لە كەسەكانی بەندیخانەوە فێری چەقۆ هەڵگرتن و كردنەوەی بووم، چیرۆكی فیچقەی خوێنی لاملی بێتاوانەكانیان بۆ باسكردووم، هەڵكوتانە سەرو تۆڵەكردنەوەیان لە هەناومدا چاندووە، بۆیە ئیدی كەسێكی دیم، وانەی ترسناكیان فێر كردووم و ناچارم هەر ئەو وانانە بڵێمەوە، پێموانییە هەرگیز لەو ئازارەی رابردووم و ئەو خەتایە خۆشبم كە ئێستا دەرهەق بەمن كراوە، بۆیە ئێستا دووپاتی دەكەمەوە (ببوورن ئەی چۆلەكەكان ئێستا پێویستیم بە ئێوە نییە راوچیەكی كارامەم و عاشق بە رەنگی خوێن و روحی ئەوانەم جوانیەكانم لێدەبەن )
خوێندنەوەی نامەی دووەمی خلەی دەللاك سڕی كردم، تێگەیشتم چ خەتایەكیان بەرامبەر كردووە، هەربۆیە لەوەش گەیشتم كە ئەو تاوانەی ئەوی پێئاخنراوەتە زیندان زۆر قورسەو كەس ناوێرێ‌ خۆی لێ‌ بەساحێبكات، نیگەرانی هەر لای مننا، لای تەوای هاوڕێكانی هەستی پێدەكرا، هەمیشە لەڕێگەی پۆلیسەكەی هاوڕێی ئاگاداری بووم، تا ئەوكاتەی كە زیاتر لە سێ‌ مانگی خایاندوو گواستبوویانەوە ناو زیندانێكی دوور كە لەتەنیش بەغدایەو ئەبوو غرێبیان پێدەگوت، ئەوێش واتە حكومدان و مانەوەی بۆ كاتێكی نادیار.

چەند ساڵێك خلەی دەللاك بێهەواڵ مایەوە، لەو ماوەشداخۆشەویستەكەی رابردووی بەخۆی و دوومنداڵەوە تەڵاق درا، مێردەكەشی كە گومانی سیخوڕی لەسەر بوو، واتە ببوە پیاوی رژێمە سەركووتكەرەكەی ئەو كات، دەمانچەیەكی بەلاقونیدا شۆڕ دەكردەوە، منداڵەكانیشی بردبوەوە لای خۆی و شای بە سەپانی خۆی نەدەزانی.
تا ئەورۆژەی دەسەڵاتی بەغدا بە كونفەیەكونێك گۆڕاو لێبووردنی گشتی دەركرد، ئەمن كە هەر لەبیری خلەی دەللاكدا بووم، رۆژێك لەچیاوە نامەیەكی پێچراوەم بەدەست گەیشت تیایدا نووسرابوو:
( دواجار باڵندەكانی قەفەز ئازاد بوون، ئێستا لەسەر لوتكەی چیاكان دەخوێنم و دەتوانم بە ئارەزووی خۆم بچمەوە ناو ئەو خەیاڵانەی لێیان ستاندبووم، بەزۆر كردیانمە سیاسی و رقێكی ئەستووریان لە ناخمدا چاند، رقێك رەقترە لەو تاشەیەی ئێستا لە ژێریدا دانیشتووم، دەمەوێت تۆڵەی خۆم لەو پیاوانەی رژێم بكەمەوە كە دەهاتن سەریان پێچادەكردم و پارەیان نەدەدا، بەزمانی خۆیان جنێویان دەداو خۆم لە گێلی دەدا، لەوانەی لە كەسێكی بێگوناهەوە تاوانباریان كردم و دواتر تەمەنی لاویەتی منیان بۆ خۆیان برد، ئەوانەی جوانیەكانیان لێستاندم و مۆڕەیان لێدەكردم، دەرفەتی ئەوەیان نەدام بیر بكەمەوە، زەهریان دەرخواردی خەیاڵەكانمداو ژیانیان كردمە چیرۆكێكی تراژیدی.

ئێستا باڵندەیەكی ئازادم، لەنێو زینداندا دوو وانەی زۆر گرنگ فێربووم، دوو سروود هەمیشە دەیانڵێمەوە ئەویش خۆشەویستی نیشتمان و رقە، من كە ئێستا هەڵگری ئەو دوو وانەیەم لە خۆشەویستیم بۆ نیشتمانەوە خۆشەویستی ئێوەشم بیر كەوتەوە، بۆیە تۆو هاوڕێیانی زەمەنی مەستیم خۆشدەوێن، بەڵام رقیش دەدەمە ئەوانەی لە ئێوەیان دوور خستمەوە، ئەوانەی ژیانیان لێزەوت و ناشیرین كردم، هەڵیاندامە شوێنێك كە جێگەی من نەبوو، ئێستا بە كۆڵەپشتێكەوە كە جگە لە مقەستی سەرتاشین كتێبی پارتیزانیشی تێدا، دەمەوێ‌ دوای ئەوەی فێری سەرتاشین و وەرگرتنی هەقدەست بووم، ئەو هەقانەش وەرگرمەوە كە لێیان بردم، چاوەكانم سوور بوون و دەڵێم: ببورن ئەی چۆلەكەكان ئێستا پێویستیم بە ئێوە نییە راوچیەكی كارامەم و عاشق بە رەنگی خوێن و روحی ئەوانەم جوانیەكانم لێدەبەن).

جگە لە چەند وشەیەكی نامۆ هیچ كۆدێكی نهێنیم لەم نامەیەدا بەدی نەكرد، ئەو كە ئێستا بەر لێبووردنە گشتییەكە كەوتووە، پێدەچێت گیانی لێبووردەیی لە زینداندا جێهێشتبێ‌، چونكە ئەو خەتای نەبوو خەتاباركرا لە زیندان پشوویەكی زۆری داوەو بەدوای دۆزینەوەی ئەوحەزانەیە كە لێیان ستاندووە، دەخوازێ‌ تامی ئازادی بكات و خۆی بەتاڵكاتەوە لەو رقەی رەگوریشەی لە دەمارەكانیدا چێنراوە، هەر بۆیە ئەو نامەیەشم لە تەنیشت نامەكانیدیدا داناو پاراستمن، بەڵام هەرگیز خلەی دەللاك لەبەرچاوم بزر نەدەبوو، دەمزانی رۆژێك بەدیار دەكەوێتەوە و بە سیمایەكی گۆڕاوەوە یەكتری دەبینین.
*
هەرچەند هاوین پیر دەبوو شەو درێژترو رۆژیش كورتر دەبۆوە، زۆر نەبوو گەلاوێژ بزووتبوو، پایز هەڕەشەی خۆی دەكردوو پەڵە هەورە تاریكەكانی پیشان دەداین، لە گەڵ بای هەورەكاندا پێچوپەنای شەقامەكان پڕدەبوون لە گەڵای زەرد، نووستنی شەوانەی سەربان خۆش ببوو، بەیانیان خۆمان لە بەتانیەكان وەردەپێچاو ژنەكانی شاریش خەریكی دایساندنی سەماوەر بوون و شووشە شیرو ماستیان لەو گوندیانە وەردەگرت كە هەموو بەیانییەك بۆ مشتەرییە هەمیشەییەكانیان دەیانهێنا، ئەو بەیانییە پوور حەلیمی دۆستمان كە هەمیشە لە گوندی ژاراوەوە ماستی بۆشار دەهێنا لەماڵی ئێمە مابۆوە، تەواوی ئەو شیرو پەنیرو ماستەی هێنابووی لە هەیوانەكە داینابوو و خەریكی خواردنی نانی بەیانی بوو، كە لە پێریژە دارەكەوە چوومە خوارێ‌ ئەو دیمەنە بەلای منەوە نا ئاسایی بوو، بۆیە بەر لەوەی پرسیار بكەم داكم گوتی: پوورحەلیم ئەوڕۆ لەماڵمان عاسێ‌ بووە، دەڵێ‌ سیخوڕێكیان لە ناوەندی بازاڕی كوشتوەو هێشتا تەرمەكەی لەوێیە، كەس ناوێرێ‌ بەلایدا بچێ‌، دووكان نەكراوەتەوەو نانەواخانەكانیش دەڕابەكانیان داداوەتەوە، بازاڕ بۆنی خوێنی لێدێت و كەس لەماڵ ناچێتە دەر، تۆش بیر لە دووكان و مووكان مەكەوە.

منیش روم لە پوور حەلیم كردوو گوتم: نازانی كێیە كوژراوە؟ بەر لەوەی وەڵامم بداتەوە یالیرەی جیرانمان بە ژوورێی داكردوو گوتی براژن نەهێڵی كوڕەكانت بچنە دەرێ‌، ئەو سەگەی بەلەكی گەنجەكانی شاری دەگرت و خەڵكی بێزار كردبوو، ئەمڕۆ بەیانی بەیەك فیشەكی دەمانچە و هەر لەناوەراستی بازاڕی تۆپاندوویانە، حوكمەت ناوێرێ‌ بێتە ناوشارو كەسوكارەكەشی شەرمدەكەن خۆی لێبەساحێب بكەن، كەسیش بێزی نایە دەستی خۆی گڵاو بكات و هەڵیگرێتەوە.
منیش رووم لە یالیرەی جیرانمان كردوو گوتم ئەو سیخوڕە كێیە؟
گوتی: سەگەكەی شەوكەتە كوێری، ئەوەی بەسواڵ و سەدەقەی خەڵكی بەخێوی كردوو دواتر بووە تووڵەو لە بەلەكی خەڵكی ئاڵا.
یالیرە مەنجەڵێك ماست و دوو شووشە شیری هەڵگرت و رۆی، ئیدی من لە تەواوی رووداوەكە گەیشتم و زانیم خلەی دەللاك ئەو كارەی كردووە، بۆیە جگە لە ئاسوودەییەك كە بەمێشكمدا تێپەڕی، تەواوی ناوەرۆكی نامەكانم هاتنەوە بیرو كۆدەكانیشم بۆكرانەوە.

رووداوی ئەم بەیانییە كە هەر چەند كاتژمێرێكی خایاندوو دواتر شارەوانی كەلاكەكەیان هەڵگرتبوو و بردبوویان و شاردبوویانەوە، شار ئاسایی بۆوەو جوڵە كەوتەوە ناو بازاڕ، نە كەسیان گرت و نە وێراشن سەوتوڵەكانیان بە گەڕەكەكاندا بڵاو بكەنەوە، ئاخر حكومەت بە كوشتنی ئەم سیخوڕەی نیگەران نەبوو، دەیزانی كوردەو خەڵكی ناوشاریەو تەمەنی درێژ نابێ‌، بەڵام بزەی خستە سەرلێوی هاوشاریان و ترسیشی خستە دڵی ئەوانەی لە حكومەتەوە نزیك بوون.

هێشتا پایز بوو خەڵكی لەگوندەكانەوە بیشەداریان بە پشتی گوێدرێژ بۆ دەهاتە ماڵەوەو لەسەریەكیان دادەنا، تا لەزستاندا سەرمایان نەبێ‌ و بێ‌ ئاوری سۆبەی داران نەبن، فەردە گەنمی خەتسوور دەئاخنرایە ژوورە گڵینەكان و عەمباریان دەكردن، بەڵام هێشتا پێستە پەنیری كونە پێستەكان نەگەیشتبوونە بازاڕ، چوونكە هەتا چیاكان سپی نەبن و بای كوێستان لەوێوە خۆ بەناوشاریدا نەكات ئەو پەنیرە مەیرانە لە كونە پێستەكان ناهێننە دەر، ژن لەنێو شاری خەریكی ماڵ راخستنەوە بوون، ئەو رستە تەماتەو بامیەو باینجانانەیان كۆدەكردەوە كە هەڵیان خستبوو تا لە زستاندا بەبێ‌ شلەی بامیە قبوڵی سەر بەنێرگز لێنەنێن، پایز هەورەكانی نەویتر دەكردن و شەوەكانیشی درێژتر، بۆیە ئێوارەی ئەورۆژانە زوو دەهاتن و لەگەڵ تاریك بوونیشدا پیاوانی چیا خۆیان بەشاریدا دەكرد، لە شەوێكی ئەنگوستەچاودا كە خەڵكی شار لەنێو هەواڵەكانی جەنگی ئێراق و ئێراندا گوێ‌ قوڵاغ بوون، دەنگی رێژنەی گوللەكان كە لەناوەندی شارەوە دەبیسترا رادیۆو تەلەفزیۆنەكانی بێدەنگ كردوو هەندێ‌ لە گڵۆپی ماڵەكان كوژێنرانەوەو هەندێكی دی بە پێچەوانەوە رووناكیان زیاتر پێدەكرد، بەتایبەت ئەوانەی كوڕیان لە چیابوو دەرگای ماڵەكانیشیان دەكردەوەو هەر لەپشتی دەرگاوە گوێیان بۆ تەپەی پێی رێبواران و دەنگی سەر شەقام هەڵدەخست، جگە لە دەنگە دەنگی هەندێ‌ ژن و منداڵ كە زۆر لەدوورەوە دەبیسترا هیچی دی رووی نەداو سبەی خەڵكی بەبێ‌ ترس چوونەوە سەر كاری خۆیان، ئەو بەیانییە یا حالیمی ماست فرۆش هات و ماست و شیرەكەی بۆ بەجێهێشتین و رۆی، دیار بوو هیچی نەبیستبوو بەتایبەتیش ئەو لە گوندەوە دەهات و دوور بوو لەو رووداوانەی لە شار روویان دابوو، منیش دوای نان و چا خواردن بەرەو كارەكەم چوومە دەرێ‌ كە دەڕابی دووكانەكەم هەڵدایەوە نامەیەكی پێچراوە كەوتبوو، هەڵمگرتەوەو بۆنی رووداوێكم كرد، كە پێشتر بیرم لێكردبۆوە، دوای ئەوەی دووكانەكەم رێكخست لە پشت مێزەكەوە نامەكەم كردەوەو تیایدا نووسرابوو:

( پایز بەرەگی زەردەوە جوانە، بە وەرینی گەڵا ناسراوەو هەر لە پایزیشدا دەكرێ‌ لقە زڕو رزیوەكان ببڕدرێن تا خەڵكی لە سەرمای زستان بپارێزن، من لەسەرەتای پایز ئەو لقە زڕەم بڕیەوە كە خەریك بوو منیش وشككا، هەستم بە ئاسوودەیی كردوو شاریشم لەو سەرمایە قوتار كرد كە بەرۆكی گرتبوون، رەنجی پەنجەكانم كە بەسەرتاشین لای هەندێ‌ لقی وشكوبرینگ بوو هەر بە پەنجەكانم وەرمگرتەوە، ئەمشەویش با تەزیوەكانی كوێستان ئەمنی لەگەڵخۆی هێناو جارێكی دی كورەی خۆشەویستی لە ناوەندی شاردا گەرمی كردمەوە، لەوكاتەی تۆ دووا نامەی من دەخوێنیەوە من بەناو بزنەڕێیەكانی چیادا دەستم لەناو دەستی ئەو خاتوونەیە كە لێیان دزیم، بردیان و ویستیان بۆ هەمیشە لیم بزركەن، من كەئەزموونی رۆژگار بەتایبەت ئەو بەندیخانەیەی لاویەتی لێستاندم فێری كردم دەبێت بە دەستی خۆت مافەكانت وەرگریەوە، بۆیە ئێستا باتەزیوەكانی چیا سڕم ناكەن، لاویەتی خۆم وەرگرتۆتەوەو هیچ ئایدیۆلۆجی و كۆپەڕی سیاسی و خۆشەویستی نەیانتوانی رێگر بن لە تۆڵە كردنەوەم و گەڕاندنەوەی ئەو كەسەی كە یەكەم نیگای خۆشەویستی دامێ‌، ئێستا خۆم بەتاڵكردۆتەوە لە رق، مافی خۆم بە دەستی خۆم وەرگرتەوە، ئەو رستەیەم لە خۆمدا تواندەوە كە دەیگوت( ماف دەسەندرێ‌ نادرێ‌)، بۆیە ئەگەر بۆمبكرێ‌ لەگەڵ ئەوانی دی مافی هەموان وەردەگرینەوە، چوونكە حەزم لێیە هەموان وەكو من ئاسوودەبن، ئیدی لە دوانامەو دێڕمدا بۆ تۆی هاوڕێ‌ دەڵێم: (ببورن ئەی چۆلەكەكان ئێستا پێویستیم بە ئێوە نییە، راوچیەكی كارامەم و عاشق بە رەنگی خوێن و روحی ئەوانەم جوانیەكانم لێدەبەن ).




کێ ئۆپۆزیسیۆنی گۆڕانکاری ڕیشەیی یە…؟ … موزەفەر عەبدوڵا

لەدوای ڕاگەیاندنی ئاکامی شانۆگەری هەڵبژاردنەوە تا ئێستا کە بەسەرکەوتنی ڕەهای پارتی و بارزانی تەواو بوبەسەر نەیارە قەومی و ئیسلامی یەکانیدا جرتو فرتو هەراوهوریای پێکهێنانی حکومەتی هاوبەش بەسەرکردایەتیپارتی و ئۆپۆزیسیۆن بونی حکومەکەشیان بۆتە یەکێک لە هەواڵ و پرس و ڕا گەرمەکانی راگەیاندنەکان و ڕای گشتی.
تا ئەو جێگایەی دەگەریتەوە بە پیکهێنانی حکومەتەوە ئەوە مەسەلەکە دیارە کە پارتی چەند لایەنی خاوەن هیزیمیلیشایی ،بە تایبەتی یەکێتی ،ڕازی دەکات بۆ ئەنجامدانی ئەو کارە. وە ئەو بەناو حکومەتەش بە دڵنیایی یەوە زۆر بێدەربەست تر دەبیت نەک هەر لە دەستەبەرکردنی مافە سەرەتاییەکانی خەڵک بەڵکو هەوڵدەدات هێرش و فشارەکانیچەند قات زیاد بکات بۆ زیاتر کەڵەکە کردنی سەرمایەکەیان لە ریگای دزی و گەندەڵی و سکهەڵگوشینی _ تقشف_خەلکەوە و بۆ رازی کردنی ئامانج و مەبەستە ئابوری و سیاسیەکانی نیولیبرالیەکان و دەزگا مافیاییەکانیان.
بیگومانە بەرامبەر ئەم سیاسەتانەی ئەم بەناو حکومەتە کۆنە تازەیەی پارتی و بارزانی نارەزایەتی خەلکیش پەرەتردەسەینی.

زۆرینەی جەماوەری برسی و هەژار کراو زیاتر دەبنە نەیاری موعارزی ئەو حکومەتو دەسەڵاتە.
بەلام وەک ئاماژەمان پێدا هەندیک لایەن لەوانە گۆران و کۆمەل و یەکگرتو و نەوەی نوێ و حزبی شیوعی هەراوهوریای ئۆپۆزیسیون بون دەکەن بۆیە پرسیارەکە لەمبارەیەوە ئەوەیە کێ ئۆپۆزیسۆنی گۆرانکاری ڕیشەیی یە؟

سەرەتا ئەوە بڵیین کە جگە لە حزبی شیوعی کوردستان تا ئیستا هیچ لایەک هەڵوێستی ڕاشکاوی خۆیان رانەگەیاندوە .بۆیە ئەگەری ئەوە زۆرە پارتی هەرچۆنێک بێت جڵەوی ئۆپۆزیسیۆن بونیان بگریت و بە فشار یان بە دەمچەو کردنبیت ڕایان کێشیتە ناو حکومەتەکەوە تا ئەمجارە چەند ساڵ حکومەتەکەی بە ئارامی کار بکات .
بەلام تا ئەو جێگایەی دەگەرێتەوە بە وەڵامی پرسیارەکەوە بەکورتی ئەوەیە کە هەمو ئەو لایەنانەی کە دەستیانداوەتەوە هەراوهوریای ئۆپۆزیسیۆن بونی حکومەت بە حزبی شیوعیشەوە ناتوانن ببنە ئۆپۆزیسیونێ راستەقینەیگۆڕانکاری ڕیشەیی. بەو پێ یەی هەمو ئەمانە بزانن یان نا بروا بکەن یان نا کە هەمو ئەو پرۆسە سیاسیەی چەنددەیەیە بەناوی پەرلەمان و هەڵبژاردن و پێکهێنانی حکومەتی دیموکراسی یە وە هەیە سەرلەبەری شانۆگەریەکەیگاڵتەجاری یە. هەمویان وەک ئەو سەدان هەزار خەڵکە ئازادیخوازانەی کە دەنگیان نەدا دەزانن کە هەمو پرۆسەکەگاڵتەجاریە .
بۆیە کاتێک سەرجەم پرۆسەکە سیناریۆیەکی گاڵتەجاریە و تەنها بۆ شەرعیەتدانە بە دەسەڵاتی میلیشایی پارتی و یەکیتیو هەمو ئەوانەی بەرژەوەندیان تیایدایە ئیتر ئۆپۆزیسیۆن بونی حکومەتیش تەنها دیاردەکی ڕواڵەتی و هەروەکهەڵبژاردنەکەگاڵتەجاڕانەیە.
هەر لایەنیک کە بانگشەی ئۆپۆزیسیۆنی ئاڵوگۆڕی ڕیشەیی بکات پێویستە بەرلەهەر هەنگاوێک کاروخەبات بکات بۆکۆتایی پێهێنانی سەرجەم دۆخ و پرۆسە سیاسیەکە کە لە ڕاماڵینی دەسەڵاتی میلیشاییدا بەرجەستە دەبێتەوە.

هەمو لایەک هەم خەڵک و هەمو هەمو لایەنیکی سیاسی و خودی پارتی و یەکیتی ئەم راستی یە دەزانن کە ئەوەیدەسەڵاتدارە دەستورو یاساو دەنگدان و هەڵبژاردنی پەلەمان و حکومەتی ئاکامی هەڵبژاردن نی یە بەڵکو باڵادەستیسیاسی و ئابوری یە بەهێزی چەکی میلیشایی بەناوی پێشمەرگەو ئاساییش و پۆلیس و پاراستن وزانیاری و دژە تیررەوە.هەمو ئەم هێزەش لە ژێر دەستی کوڕگەلی بارزانی و تاڵەبانی و چەند سەرۆک خێڵیکی تردان.
هیچ کەسو لایەنو دەوڵەتو ڕژێمیک لە دونیاش ناتوانێت نوکولی لەم واقعە بکات.
جا کە ئەمە دۆخ و پرۆسەکە بێت ئیتر هەر لایەنێک پروپاگەندەی ئۆپزیسیۆن بکات بێ بنەمایە.

هەڵبەت ئەم ڕاو هەڵوێستە نەک هەر بە نیسبەت هەمو ئەو لایەنە قەومی و ئیسلامیانەی وەک گۆران و کۆمەڵ ویەکگرتو و نەوەی نۆێوە ڕاستو دروستە بەڵکو بەنیسبەت حزبی شیوعیشەوە هەر ڕاستە. ئەگەری تا ئێستا حزبیشیوعی بڕیاری ئۆپۆزیسیۆن بونی داوە بەڵام ئەم ڕاو بۆچونو هەڵوێستە بۆ ئەوانیش هەر وایە. یانی ئەوانیش تا ئێستاناتوانن نایانەوێت ببنە ئۆپۆزیسیۆنیک بۆ گۆڕانکاری قوڵو ڕیشەیی و ڕاستەقینە.دەکریت بۆ سەلماندنی دروستی ئەمڕاوبۆجونو هەڵوێستە ئاماژە بەچەند فاکتەرو بەڵگەیەک بکرێت لەوانە:
یەکەم حزبی شیوعی لە روی ئاسۆ و ئامانجی فکری و سیاسی یەوە جیاوازی قولی ڕیشەیی خۆی لەگەل ئەم پرۆسەیەودۆخەکەی بە رون و ڕاشکاوی رانەگەیاندوە. لە باشترین حالەتدا لەو روەوە ئۆپۆزیسیۆنیکی ناسیول چەپیریفۆرمخوازە. تەنانەت ئەگەر دۆخە سیاسی یەکەو سەرجەم پرۆسەکەش لەبارو واقعی بوایە هەر ئەو جۆرەئۆپۆزیسیۆنە دەبو.
بە مانایەکی تر ئۆپۆزیسیۆن بونی حزبی شیوعی ئۆپۆزیسیۆن بونەکەی بەلشەفیەکانی روسیاو ئەلمانیاو ئیتالیای سەردەمی لینین و رۆزا لۆکسەمبروگ و کارل لیبنخت و گرامشی و لۆکاش نین .نەک هەر لەروی کاتەوە بەلکو لەرویئاسۆ و ئامانج و پراتیکی سیاسیشەوە.
هەڵبەت حزبی شیوعی جگە لەوەی ئەمە هەنگاوی یەکەمجارێتی هەڵویستی بەناو ئۆپۆزیسیۆن بون دەگریت لەم نزیکسی ساڵە دا لە کاتیکدا زۆرایەتی جەماوەر وتی نا بۆ دەسەلاتی میلیشایی و سیناریۆ گاڵتەجاریەکانی.

بە مانایەک حزبی شیوعی لە جیاتی رۆڵی پێشڕەوی سیاسی بگێڕایە بەلام زۆر شل و خاو کەوتە دوای جەماوەرەوە.
جا هەمو ئەم هەڵوێستە هەلپەرستانەیەشیان بەوە شاردەوە گوایە ئەندام پەرلەمانەکەیان نایەوێت موچە زۆری ئیستا وموچەی خانەنشینی وەردەگریت و نە ۳ پاسەوانیشی دەویت.
خالێکی تر سەبارەت بە ئۆپۆزیسیۆن بونەکەی حزبی شیوعی ئەوەیە وەک خۆیان دەڵین کە زۆریک لە ئەندام ولایەنگرانی وەک خەڵکی ئازادیخواز بایکۆتی هەلبژاردو وتی نا بۆ دەسەلاتی میلیشایی. تەنانەت ئەندامی کۆمیتەیناوەندیان ئەمە هەڵوێستی رادیکانەی راشکاوی بوو بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ئەم حزبە مودەعی یە شیوعی یە هەڵوێستیبایکۆیشی هەڵنەبژارد. ئەمە جگە لەوەی ئەوانەی دەنگیشیان داو زۆر کەم دەنگی بەو حزبە داوە. ئەمانە سەرەڕایئەوەی لەهەمو دەورەکانی پێشو ئەندام پەرلەمانەکانی پێشوی ئەو حزبە ئەوەندەی لایەنگری دەسەلاتی ناوچەیی ئەودەسەلاتە میلیشایی یە بونە تەنانەت بە قەد نوینەرەکانی گۆران و ئیسلامیەکان ناکۆکو رکابەری دەسەلاتی پارتی ویەکیتی نەبونە. هەروەک لەناو ڕای خەڵکدا باوە ئەندام پەرلەمانەکانی حزبی شیوعی وەک موچە خۆری پارتی وان.
بەهەر حاڵ ئەم هەنگاوەی ئەمجارەی حزبی شیوعی سەرەڕای سەرنج و ڕەخنەو ناڕەزایەتی یەکانمان هەرهەنگاوێکی پۆزەتیڤە. وە ئەگەر لە داهاتودا پەیوەست بن بە هەمو ناڕەزایەتیەکانی جەماوەرەو ئاسۆ و ئامانج و کاریخۆیان جیاکەنەوە لەم دەسەلاتەو سیناریو گالتەجاریەکانی هەلبژاردن. ئەوە ئەگەرێ هەیە بۆ وەرچەرخانیان بەلایبەرەی ئۆپۆزیسیۆن و نەیاری راستەقینەو شۆڕشگێرانەی جەماوەری یەوە.

پێویستە ئەوش بڵێین کە ئەم هەنگاو و هەڵوێستەی حزبی شیوعی ئاکامی هەوڵو خەباتو ململانێی کۆمەڵكێک ئەندام وهەڵسوڕاوی ڕادیکالێ چەپو کۆمۆنیستی ناو ئەو حزبەیە.
جا لەم ڕوانگەیەوە ئەگەر سەرنجی دۆخی سیاسی و پرۆسەی گالتەجاری هەڵبژاردن و پێکهێنانی بەناو حکومەت وبەناو ئۆپۆزیسیۆنی بۆرژوا قەومی و ئیسلامی نیو لیبرالیەکەی نەوەی نوێ هەتا دەگاتە حزبی شیوعیش، لەپالسەرنجەکانمان بۆیان هتد ،بدەین ئەمانە هیچیان ئۆپۆزیسیۆنیک نین کە بیانەوێت و بتوانن و ئامادەو ویستیان هەبێت بۆگۆڕانکاری ڕیشەیی کە لەم قۆناغەدا خۆی لە کۆتایی پێهێنانی شۆڕسگێڕانەی دەسەڵاتی میلیشایی قەومی و خێڵەکی وبنەماڵەیی پارتی و یەکێتی و هاوپەیمانەکانیان دەبینێتەوە.
ئۆپۆزیسیۆن و نەیاری ڕاستەقینەو ڕیشەیی ئەم دەسەڵاتەو ئەم دۆخەو سەرجەم ئەم پرۆسەیە ئەو جەماوەرەئازادیخوازەو رەوتو لایەنە سیاسی یە کۆمۆنیست و چەپانەیە کە وتی نا بۆ گالتەجاڕی هەڵبژاردن و دەسەلاتیمیلیشایی.ئەگەر ئەم دەنگی نایەیە جەماوەریە رەوتو ریکخراوە چەپو کۆمۆنیستەکان، لە پێشیانەوە حزبی کۆمۆنیستیکریکاری، بتوانن کۆیانکەنەوەو ڕێکیانخەن و بیانکەنە هێزێکی سیاسی کۆمەڵایەتی ئەوە دەبنە نەیارو بەدیلی سەرەکیئەم دەسەڵاتە میلیشایی یەو ئاڵوگۆڕی ڕیشەیی قوڵیش بەدی دینن بە قازانجی خۆیان.

۱۸.۱۱.۱۸
موزەفەر عەبدوڵا




بەدیار منەوە … سەلام عومەر

بەدیار هاتنەوەی من
هەر بەدانیشتنەوە خەو دەتباتەوەو
هەندێ جاریش رادەچڵەکی
دوور نییە هەرگیز نەگەڕێمەوە
تۆش نەمبینیەوەو
شەوێکی تریش
چاوت لە وەریندابێ.
* * *
بەدیار هاتنەوەی من
بیر لە تەنیایی خۆت دەکەیەوە
لە ئایندەیەک
لەسەر سفرەکەت یەک پیاڵە چاو
یەک قاپ و کەوچک و
تەپڵەکی جگەرەکەش بۆ هەمیشە هەڵگریەوە.
* * *
بەدیار هاتنەوەی من
ملت شل دەبێ و کەزیەکانت شۆڕ دەبنەوە
دەترسی…..
نیوەڕۆیان کەس لە دەرگا نەداو
ئێوارانیش دەرگا لە کەس نەکەیەوە
کارەباکەش بكوژێتەوەو
تاریکی
تەنیایت پڕبکا لە ترس.
* * *
بەدیار هاتنەوەی من
سبەینەیەکی فێنک هەڵتدەستێنێ و
خامۆشی ماڵەکەت
برینی تەنیایت دەکولێنێتەوە
لە ژووری نوستن
کەتەنیا بۆنم جێهێشتووە
دەنووی.
* * *
بەدیار هاتنەوەی من
رادەچڵەکی و
بەرامبەر وێنەی بوکێنیت کە هەردووکمانین
رادوەستی،
ماچێکی وشک
لە شووشەیەکی سارد دەکەی و
ترسی ئەوەت هەیە
هەرگیز ئامێزێکی گەرم
یان ماچێکی تەڕ
لە گەریلاکەت نەکەیەوە.
* * *
بەدیار هاتنەوەی من
گریان کۆڵت لێنادا
تەنیایی راتدەژێنێ.




زەنگیانەی ئاویی –بەشی نۆیەم … فەتاح حەسەن

( خەم )
من ناتوانم، بێ خەم
سەربخەمە سەر سەرین
ئەی هاورێیان ..
کێ
خەمی سەرباری هەیە
بینێرێ بۆم
تاوەکو بیکەم بەسەرین.
( ئەوپەڕی پەستیی )
ئەمشەو پەستم
هێندەی پەستی مەینۆشێك
کە بەدەستی ئەنقەست
پێکەکەکەیان رژاندبێ،
هێندەی موریدێك شێخەکەیان
کردبێتە گاڵتەجاڕ
نازانم
پێکی پەستییەکەم
بەسەر کێدا بڕژم ، کێ ..؟
( خۆپەرست )
دوا بزمارت دا
لەتابووتی هاوڕییەتیمان،
بەنرخی کا، گەر بتکڕم
هێشتا زەرەرمە، خۆپەرست.
( بێ گوڵ خۆم )
لەپیادەڕۆی کۆبنهاون
شٶخێك، بەباوەشێك گوڵەوە
خۆی لە گوڵەکان جوانتر
هاوار دەکا:
گوڵەباخ.. گوڵەباخ
وتم:
بۆکێی بکڕم..؟
مەگەر هەر بیدەمەوە بەخۆت
وتی:
گەر هەموشیم لێبکڕی
چڵێکت لێوەرناگرم، ئەمن.
( خەزان )
لەناو فەرشی زیوینی گەڵای وەریودا
دان بدە بە کۆتر
بەبێ گمە، بە ئەسپایی دەیانچنێ ..
تەنانەت کۆتریش حەز بە خەزان ناکا
ئەمن؟! بۆ دەبێت ئیتر
( ماسی )
راوچی
تۆڕەکەت هەڵدە نێو دەریا
کێ دەڵێت
ئەو ماسییەی راوی دەکەیت
بەنرختر نییە لە بەهای خۆت؟؟
( دەریاوان )
تانەم لیدەدەن، کە بۆ هێندە
خەمی دەریا دەخۆم !!
دەبێ بێژیی بم
خەمی دایکم،
لەخۆم زیاتر نەخۆم.
ڕاستییەك) )
من دەڵێم :-
تۆم خۆشناوێ
تۆ دەڵێی :-
منیش،
وەلێ لەڕاستیدا..
چاوانمان، گەواهیی دەدەن
کە، هەردوکمان درۆدەکەین.


فەتاح حەسەن
دانیمارك / ڤالبی
2018




ڕه‌خنه‌گرتن له‌كۆمه‌ڵگای مۆدێرنیتی … نیهاد جامی


هەر جارەو بابەتێک لە ئەرشیڤی دەنگەکانەوە …..

http://dengekan.com/doc/2005/8/aug2005.htm
———————————–

له‌دوای ئه‌وه‌ی مۆدێرنصتی له‌سه‌ر شێوازی سڕینه‌وه‌ هه‌وڵی كۆمه‌ڵگایه‌كی تریدا, كه‌له‌خه‌سڵه‌ته‌ مرۆییه‌كان دووری كردینه‌وه‌و كۆمه‌ڵگا له‌سه‌ر بنه‌مای عه‌قڵ درووستكرا, ئه‌وه‌ش بیركردنه‌وه‌و پایه‌دانی به‌ عه‌قڵداو ڕه‌تكردنه‌وه‌ی هه‌موو ئه‌وانه‌ی له‌ ڕابردوودا هه‌بوون, كه‌دواجار نه‌یتوانی ئه‌و كۆمه‌ڵگا عه‌قڵانیه‌ دابمه‌زرێنێت, …..

بۆ درێژەی بابەت کلیکی ئێرەبکەن …..




18/11/1965 …. سه‌باح ڕه‌نجده‌ر

ساڵه‌كان ماندوون و گۆرانی نیوه‌ گوتراون
دیوانه‌كه‌م له‌ لایه‌ك داده‌نێم و داوا له‌ خودا ده‌كه‌م
ئه‌و چاكه‌یه‌م له‌گه‌ڵدا بكات
له‌ ڕۆژی له‌دایكبوونم كۆچ و باربم
داره‌بازه‌شم به‌رز بكرێته‌وه‌ ناو ڕووناكییه‌كی به‌هێز
ئه‌فسوونێك خه‌مڵیوه‌ و میوه‌كان كۆ ده‌كه‌مه‌وه‌
لاباڵێكی مێش له‌ خۆشاویان نقووم ده‌كه‌م
ده‌ستم به‌ سینگه‌وه‌ گرت و هه‌ڵمبڕی و هه‌ڵمدا
هه‌واڵی كه‌سه‌كه‌م كه‌سه‌كانم پرسی
خۆشی له‌ خۆم ڕازی كه‌روێشكێكم نه‌شكاندووه‌ و مێشێكیشم له‌كه‌دار نه‌كردووه‌
قاچێكم له‌ ڕۆخی كه‌وتنه‌خواره‌وه داكه‌وتووه‌
ئه‌نگوستیله‌ی حیكمه‌تیش له‌ په‌نجه‌م به‌خه‌به‌ره‌ و ده‌ڵێت
ئه‌مشه‌و به‌یان زوو دێ و زیاتر له‌ جارێك بسووتێ
ده‌ڵێی یه‌كه‌م جاره‌ ژیان چه‌ترم له‌سه‌ر هه‌ڵده‌دا
دنیا سه‌ره‌تایه‌ و ساڵه‌كانیش پێڕه‌وكه‌ن
شیعرزاده‌یه‌كی به‌ خانه‌كانی خودا ڕه‌نگاوڕه‌نگ بووم
به‌ناو خه‌ڵكدا تێپه‌ڕیم
ویستم دوا وشه‌یان لێ وه‌رگرم و دوا وشه‌شم ببیستن
ڕوخساره‌كان گرمۆڵه‌ ببوون و مردنیش به‌رده‌وام ڕووی ده‌دا
بیرم له‌ ئاسمانی به‌ با‌ران كردبووه‌وه‌‌ و هاتبووم
گولله‌ی گیربوو له ‌زمانیان ده‌ربهێنم
كووره‌ی ئه‌تۆمیش وه‌ك ده‌می بوڕكانێكی دامركاو دابخه‌م
ته‌م ڕێگاكانی گه‌مارۆ دابوو
نارنجێك بووم باران له‌ دار به‌ریدامه‌وه‌ ناو چاڵی گولله‌یه‌ك
چێڵێكی عۆڵ حه‌پۆڵ ده‌مخوات
نوێژی ئه‌ستێران چاوه‌كانی خه‌ڵك تاریكن و تاریكایی جیهانیشم له‌پێشه‌
پێویسته‌ من ئارام بم
شیعر ئه‌ندازه‌ی ئازاره‌كانی زه‌وی و بیره‌وه‌ری شوێنپێكان
كردوومت به‌ خوێنی پشتی خۆت
له‌ گۆڕستانی شادمانی ئاوێته‌ی خاكم كه‌ و پێشه‌كیم بۆ كتێبی خوداوه‌ندان
دره‌ختی بنه‌ماڵه‌ی شیعر
به‌ ژوور سه‌رمه‌وه‌ شه‌رحی حاڵه‌
له‌ په‌لكی یه‌كه‌مدا كه‌ ته‌خته‌ڕه‌شی ڕه‌وانبێژییه‌ بنووسن ئاوێنه‌ گه‌وره‌كه‌
له‌ په‌لكی دووه‌میشدا په‌یكه‌ری سه‌ركرده‌
ده‌ڵێی یه‌كه‌م جارمه‌ چاو به‌رز ده‌كه‌مه‌وه‌ ناو ڕووناكییه‌كی به‌هێز و له‌ ئه‌ستێره‌یه‌كی نزیك ورد ده‌بمه‌وه‌
بێپه‌روایی هاتوچوونی بڵاچه‌
ئه‌و كاته‌ی ماوه‌ بۆ سبه‌ینێ
هه‌ڵقوڵانی ناخی ڕوون
بیركردنه‌وه له‌و ئازایانه‌ی ده‌بنه‌ سرووشی پێشبینی‌
گه‌شه‌ده‌كه‌ن
به‌م شێوه‌یه‌ له‌ له‌شێكدا ڕه‌نگ و ڕووم كرایه‌وه‌
زه‌وی به‌ هێمای په‌نجه‌ گه‌رم بوو
ڕه‌ش و سپی ڕه‌نگی ته‌واون و له‌ چاڵی گولله‌یه‌ك
ڕستی بینینیان تێكپه‌ڕی و مه‌ترسیی دڕه‌نده‌ی تاهه‌تایییان تێپه‌ڕاند
شیعر كردنی به‌ ئاو و خۆڵ و ئاگر و با و خه‌ون
پاراو و ئاشكرا له‌ خوێنمدا
هه‌ناسه‌یان له‌سه‌رخۆ خوارده‌وه‌ و ئه‌ویان بینی كه‌ ده‌یانه‌وێ
* * *
ده‌نگێك له‌ ساكاریی توانیم به‌م جۆره‌ بژیم و كۆششی زاڵه‌وه‌
قردێله‌ی په‌یام و بانگه‌وازی له‌ سینگی دام
له‌ ماته‌می بلیمه‌تان بگه‌ڕێوه‌
خانه‌ی شاكاره‌كانی خودا ڕژاوه‌ته‌ خانه‌كانته‌وه‌
خوێنت به‌ره‌و سووربوون ده‌ڕوا و ڕاڕایی پاك ده‌كاته‌وه‌
ده‌شزانم له‌ناو چاڵی گولله‌دا ده‌بێ چی بكه‌م
به‌و گۆزه‌یه‌ بگه‌م كه‌ لێی ده‌گه‌ڕام
گای ورووژاو به‌ نووكه‌ قۆچێك تووڕیی دابووه‌ لاڕێ
* * *
شیعره‌كانم دڵسۆزمن و ژیانی له‌وه‌ باشتر ناژین
داواشم له‌ خاڵبه‌ندی كردوووه‌ واز له‌ ڕاوه‌دوونانی ڕسته‌ بێنێت
ئێستا هه‌ر ئه‌وه‌نده‌م له‌سه‌ره‌
له‌ نائومێدی نه‌ترسم و بشزانم هه‌وێنی ئاسووده‌یی نامه‌یی

18/11/2018 هه‌ولێر




پازلی کوردبوونی کورد لە ناو ئەدەبیات و سیاسەت ….. برایم فەڕشی

خۆناسین، جیهان ناسین و مانا بۆ ژیان پەیداکردن و کەسایەتی چێکردن لە پرسیارە ساکارەکانەوە دەست پێدەکا. ئەوەی هەر مندالێک ئیمکان پەیدا دەکات پرسیارەکانی لە ناو بنەماڵە، باخچەی منداڵان، مەدرەسە و شوێنی تر بهێنێتە زمان، دەگەڕێتەوە بۆ چەشنی بنەماڵە، کۆمەڵگا و ئەو وڵاتەی کە منداڵ تێیدا گەورە دەبێ.
گەورەترین گرفتی هەر مندالێکی کورد ئەوەیە، کە لە سیستەمێکی دژ بەخۆیدا باردەهێندرێ. کورد کە کیانی خۆی نییە، سیستەمی کۆمەڵایەتی ئیداریی، فەرهەنگی و پەروەردەی خۆی نییە، هەر لە منداڵییەوە، ناسنامە و کەسایەتی نامۆ، زمانی نامۆ، فەرهەنگ و هەستی نامۆ کە دوورە لە زمان و فەرهەنگ و هەستی خۆی، وەردەگرێ. ئەو منداڵە کە گەورە بوو، هەموو ناکۆکییەکانی لە گەڵ خۆی گەورە کردووە، ڕەنگە ئیمکانی خۆدیتنەوە پەیدا بکات و ڕەنگە هەتا کۆتایی ژیان نامۆ لە گەڵ پێکاتەکانی خۆی بمێنێتەوە و هەست بەوە نەکا کە ئەو خۆی نەبووە!

من، نووسەری ئەم دێڕانە، لە شارێکی گچکەی کوردستان لە دایک بووم، لە ناو شار و گوندەکانی خۆمان و لە ناو ئازەری و فارس گەورە بووم، ژیانم لە ناو و دەرەوەی وڵات لە گەڵ منداڵ و لاو و خەڵکانی شوێن شوێنی جیهان وەک شانۆگێڕ، شانۆپێداگۆگ و داڕێژەری سیستەمی فێربوون تێپەڕ بووە. لە شارەکانی کوردستان وەک شانۆگێڕ پێوەندیم لە گەڵ خەڵک و بینەر هەبووە، گوێم بۆ بەسەرهاتی تاک تاکەکانی خەڵک، هونەرمەند و بیرمەندانی وڵاتەکەم شل کردووە. لە بیرم نەچۆتەوە کە بینەرانی شانۆکانی مانگرتن و خودموختاری یانی چی لە شارەکانی شنۆ، مەهاباد، بۆکان، سەقز، سنە چ هەستێکیان بۆ زمانی دایکی خۆیان دەربڕیوە. قسەی مامۆستایەکی سەقزیی لە هاوینی ساڵی ١٣٥٨ پاش چل ساڵ لە گوێچکەمدا دەزرینگێتەوە کە گووتی” یەکەم جارە لە ژیانمدا شانۆ بە زمانی کوردی دەبینم و دەژنەوەم”.

ئەوەشم لە بیر نەچۆتەوە، کاتێک کە ویستم “انشا” لە سەر شارەکەم بنووسم هیچ سەرچاوەیەک وەک کتێب، گۆوار لە بەر دەستدا نەبوو. ئەوەشم لە بیرنەچۆتەوە کە چۆن لە تەورێز و تاران لە تەمەنی مێرمنداڵیدا سوننی بوون و کوردبوون و وەک ئەوان نەبوون و جیاوازبوون، گرفت بوو. هەمووی ئەم شتە ساکارانە پرسیار دەخوڵقێنن. تۆ کێی، ئەوان کێن، بۆ ئەوان وەک تۆ نیین و بۆ تۆ وەک ئەوان نی؟ هەرکام لە ئێمە بە پێی پلان و بەرنامە نامۆ لە گەڵ خۆمان بارهێندراوین و بنەماڵەکانمان خۆیان بەرهەمی هەمان کۆمەڵگا و سیستەم بوون و ئەوانیش وەک ئێمە لە ناو ناکۆکییەکاندا کەسایەتیان خۆی گرتووە.

من کە خۆم کۆی پرسیار بووم، نەدەکرا لە سەر سەکۆی شانۆ درۆ بە بینەر بڵێم، دەبوو بە شوێن ڕاستییەکاندا بگەڕێم و بیخەمە بەر چاوی بینەر بۆ ئەوەی پرسیار لایان درووست بکرێ. کار لە گەڵ منداڵ و لاوان لە کوردستان و ئێران و بە دڕێژایی سی ساڵ لە مەدرەسە و ئاموزشگا و زیندان و لێرە و لەوێی ئاڵمان، خوودی ئینسانی لە لام کرد بە پرسیار.
لێرەوە تۆ چ بتەوێ و چ نەتەوێ بەرەو فەلسەفە هاندەدرێی بۆ ئەوەی لە ئینسان، لە بوون، لە نەبوون، لە ژیان، لە خۆت، لە نەتەوەکەت لە کورد تێبگەی، لە چارەنووسی پڕ لە ئازاری خەڵکەکەت تێبگەی و پرسیار بکەی بۆ و بۆچی زیادە لە هەموو نەتەوەکانی جیهان تۆ وڵات و کیانت نییە، بۆچی ئەم پرسیارە لە ناو نەتەوەکەی تۆدا نەبۆتە بیر و هزر، بۆچی نووسەران، شاعیران و نوخبەکانی سیاسی لە جەغزیی دیاریکراویی فکریی، ئایینی، ناوچەیی تێنەپەڕیون و بۆچی ئازار لە ناو کورد کۆتایی پێنەهاتووە، بۆچی سیاسی کورد بەردەوام خۆیان لە کارەساتەکاندا دیتۆتەوە؟
هەموو ئەو پرسیارانە و پرسیاری تر، ئەمجارە نەک لە ڕێگای شانۆنامە بەڵکوو لە رێگای ئەم کتێبەوە ڕووبەڕووتان دەکرێتەوە بۆ ئەوەی دیالۆگ و دانووستان لە نێوانمدا پێک بێ.

کتێبەکە بۆ هەر کەس و هەموو کەس نووسراوە و باسە ڕەق و قوورس و کلاسییەکان خزێندراونەتە تۆی زمانی ئاسایی. بابەتەکان وا داڕێژراون کە دەکرێ جیاواز بەکاربهێندرێن.
کتێبەکە لەم بەشانە پێکهاتووە: “چوونە ناو باس، ئەدەبیات، پیرۆزی و شانازی، کەسەری شاعیران، خانی و حاجی و هێمن، ڕۆشەنگەر ڕۆشەنگەریی نوخبە، ڕۆشەنگەر و ڕۆشەنگەریی، ئایین و پێناسەی ڕۆشەنگەر، خۆیی بوون، کورد- پارس، ڕۆشەنگەر و مێژوو، ڕۆشەنگەرکوژیی سانترالیزەکردن، حاجی، خانی و خودا، ڕۆشەنگەری ناو ئەفسانەکان، ڕۆشەنگەری سیما خۆشکێن ، ڕۆشەنگەر و ناسنامەی ونبوو، جەغزەکان، بیرەوەرییەکان، کەسایەتی چەند پارچە، کوردستان و دەریا!، ژێرخانی بنکۆڵکراو، خوداکان، پارسەکان، فەلسەفە، فەلسەفەبافی، دین، دیکتاتوری نەرم، دین دەوڵەت، سیاسەست، سیاسەت و ئێرانی تۆتالیتێر، سیاسەت و ئایین و دیکتاتۆری ئێران، دایک و بابی سیاسەت، کۆمەڵگای ئایینی و سیاسەت، کەسایەتی، کورد و سیاسەتی گەڕانەوە، پرسیاری گرنگ”
کتێبەکە دەکرێ لە ڕێگای ئەم ئادرەسەوە داوا بکرێ colognelife@arcor.de . ٣٠% سی لە سەدی فرۆشی کتێبەکە بۆ منداڵانی بێ سەرپەرەستی ڕۆژهەڵاتی کوردستان تەرخان دەکرێ و سی لە سەد دەدرێتە ئەو ناوەندانەی کتێبەکە دەفرۆشن. کتێبەکە لە ڕێگای پۆستەوە بۆ داواکار دەنێدرێ و بایی ١٠ ئۆیڕۆیە.

برایم فەڕشی




مه‌لنامه‌ …. عه‌بدولڕه‌حمان فه‌رهادی

چۆلەکەیەکی چۆماوان
لە دیدارێکی پڕ شکۆ
خاڵە زەردەکانی ملی
بە خۆر بەخشی،
خۆر قەفتەیێ تیشکی دایێ
له‌بن پنچک و گەزەڵێن
ھێلانەیێ بۆ خۆی چێکا
جاویدان بێ تا ھەتایێ.
****
شینە شمقاڕێکی زەلان
بۆ دیدارێکی لەگەڵ خۆر
دەوەنێکی کردە جێژوان،
ڕۆژی ژوانێ
سپێدە زوو لەگەڵ ئەلەند
کلچووکێکی
لە چڵه‌قامیشێ دروست کرد
کە ئاوی لە
دامێنی چیا ھەڵدەمژت،
شینە شمقاڕەکەی زەلان
بەر لە ژوانێ
ھەردوو چاوی جوانی پێ ڕشت.
****
تا پەڕەسێلکەی ڕەوەزان
زەردەپەڕ بەخاک ده‌سپێرن
بە دەنووک و
شاپەڕی پڕ لە تیشکەوە
دەگەنەوە نێو ھێلانە،
خۆر لە شەرمان
ئاوا نابێ به‌م زووانه‌.
****
ڕیشۆڵه‌یه‌كی ته‌ریوه‌ی
سه‌ر كزۆڵه‌ی دڵ پڕ له‌ خه‌م
سه‌رگه‌ردان و دیده‌ پڕ نه‌م،
نزایه‌كی بۆ خۆر هه‌نارد،
خۆر ئێواره‌
ڕووناكترین تیشكی خۆی له‌
گڕكانه‌كانی زستانه‌
به‌ شنه‌ی ئێواره‌ بۆ نارد،
دوای چه‌ند ساتێ
ڕیشۆڵه‌ی ته‌ره‌ی ڕێ ون بوو
به‌ باڵی تیشكی زستانه‌
به‌ باوه‌شێ بریقه‌وه‌
به‌ چه‌پكێ جریوه‌ی تازه‌
گه‌یشته‌وه‌ نێو هێلانه‌.
****
چۆله‌كه‌یه‌كی گه‌رده‌ن زه‌رد
له‌ پنچكی لێڕه‌وارێ
ویستی هێلانه‌یێ چێكا
له‌ودیو دوندێ
نقووم له‌ بۆی مێرغوزارێ
چه‌پكێ پرشنگی له‌ خۆر خواست،
خۆر به‌ كزه‌بای ئێواره‌
گۆلمه‌ تیشكێكی نارنجی
له‌ كه‌زیی زه‌رده‌په‌ڕ بۆ نارد،
له‌و ڕۆژه‌وه‌
چۆله‌كه‌ و خۆر بوونه‌ هاوڕێ،
كه‌ چۆله‌كه‌ هه‌موو ڕۆژێ
له‌گه‌ڵ تاریك و ڕوونی به‌ره‌به‌یانا
بای باڵی خۆی ده‌دا، ئینجا
خۆر سه‌ری له‌ كه‌ل ده‌ردێنا.
****
خاڵخاڵۆكه‌یه‌كی باڵ مه‌یله‌و نارنجی
ئێواره‌یێ
به‌نێو باخی شیعره‌كانما
گوزه‌ری كرد
له‌نێو كووچه‌ی دێڕه‌كانیا
به‌دوای ناوی تۆدا وێڵ بوو،
كاتێ گه‌یشته ‌ترۆپكی یه‌كه‌م پیتی،
هه‌ر چوار پیتی ناوتی نه‌خشاند
به‌ خاڵه‌كانی سه‌ر باڵی،
كه‌ لێبۆوه‌
هه‌ر له‌وێ دای له‌ شه‌ققه‌ی باڵ
وه‌ختێ له‌سه‌ر چڵی دره‌ختێ نیشته‌وه‌
بووبووه‌
كۆتره‌ شینكه‌ی به‌هاری ساڵ.




ئه‌م دوو شیعره‌م خوێنده‌وه‌ …. له‌تیف بێوار

زمان تاکه‌ ئامرازی شاعیره‌ بۆ ده‌ربڕین، چه‌ندێك شاعیر هه‌ستناسك بێت به‌ڵام گه‌ر نه‌توانێت به‌سه‌ر زمانی نووسینی شیعردا زاڵ بێت، ئه‌وا شیعره‌که‌ له‌ق ده‌بێت و بگره‌ جارانێکیش له‌ ناوه‌راستی شیعردا شاعیر خۆی لێ ون ده‌بێت و یان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ره‌تا یان به‌ بارێکی تردا قه‌سیده‌که‌ به‌ره‌و ته‌واو بوون ده‌بات.
باشتره‌ له‌مبواره‌دا په‌یوه‌ندی هه‌بێت له‌ نیوان بڵاوکارو شاعیردا بۆ روونکردنه‌وه‌و ته‌نانه‌ت گوڕینی هه‌ندێك ده‌سته‌واژه‌و پێداجوونه‌وه‌.
له‌گه‌ڵ یه‌که‌م خوێندنه‌وه‌ بۆ شیعری (سلێمانی) خوێنه‌ر فریو ده‌خوات و به‌ر وێنه‌ی سه‌رنجڕاکێش و ناسك ده‌که‌وێت و ده‌ڵێت زۆر شیعرێکی جوانه‌، به‌ڵام که‌ زیاتر بیخوێنیته‌وه‌ ناته‌باییه‌کانیت بۆ روونتر ده‌بێته‌وه‌.
گه‌ر سه‌رنج بده‌ین له‌ شیعری (سلێمانی) ده‌بینین شاعیر له‌ دوو کۆپله‌دا توشی سه‌رلێتێكچوونی زمانه‌وانی بووه‌و هه‌رواش ده‌رده‌که‌وێت له‌و دوو کۆپله‌یه‌دا ته‌واو مانا ناپێکێت.
کۆپله‌ی یه‌که‌م:
سلێمانی له‌ سوچێكیا
مه‌ستوورێكی خه‌وتووه‌
له‌ناو پێخه‌فی
ئاوازه‌ خۆڵ لێنیشتووه‌كانیا
سه‌رنج/ له‌ ئاکامی تێگه‌شتنمه‌وه‌ بۆ ئه‌م ده‌قه‌ بۆم هه‌یه‌ بپرسم ئایا (شاری سلێمانی له‌ سوچێکی خۆیدا مه‌ستوورێکی خه‌وتووه‌؟) که‌ ئه‌مه‌یه‌ مانای کۆپله‌، ئه‌گه‌ر واش بێت نه‌ده‌بوو وشه‌ی سلێمانی دووباره‌ بکرێته‌وه‌ چونکه‌ ناونیشانه‌که‌ی (سلێمانی)یه‌، به‌ڵام واش هه‌ر پێکهاته‌ی رسته‌که‌ هه‌ڵه‌یه‌و وشه‌ی مه‌ستوورێك ده‌بوو مه‌ستووره‌یه‌ك بووایه‌، که‌واته‌ کۆپله‌که‌ ئاوها داده‌ڕێژرێته‌وه‌ تا له‌ رووی زمانه‌وه‌ دروست بێت:
له‌ سوچێكیا
له‌ناو پێخه‌فی
ئاوازه‌ خۆڵ لێنیشتووه‌كانیا
مه‌ستووره‌یه‌كی خه‌وتووه‌
دووه‌م کۆپله‌:
له‌ملاوه‌
ئینجانه‌یه‌كه‌ په‌نهانه‌كانی
پڕه‌ له‌ گوڵی بئ سێبه‌ر
ئه‌م کۆپله‌یه‌ش ناته‌بایی ماناو زمانیش ده‌خولقێنێت، چونکه‌ یا ده‌بوو ئینجانه‌که‌ په‌نهان بێت به‌ ته‌نیا، یان گوڵه‌کان بێ سێبه‌ر بوونایه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا جوانتر و گونجاوتر بوو له‌ رووی دروستی داڕشتنی زمانه‌وه‌ بینووسیایه‌: ئینجانه‌یه‌کی په‌نهانه‌.
ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی چه‌ند واژه‌و وێنه‌یه‌کی ناگونجاو له‌گه‌ڵ یه‌کدا به‌کارهاتوون بۆ سلێمانی که‌ بازدانی تێدا ده‌بینرێت له‌ که‌ره‌سه‌یه‌کی شیعریه‌وه‌ بۆ یه‌کێکی تری پێچه‌وانه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی شاعیر سلێمانی به‌م شتانه‌ ده‌چوێنێت:
مه‌ستوور، کتێب، بنه‌ توو، ئینجانه‌، سپێده‌
بۆ زیاتر خوێندنه‌وه‌ی شیعره‌که‌ی شاعیر لێره‌دا دامناوه‌ته‌وه‌:
سلێمانی
سلێمانی له‌ سوچێكیا
مه‌ستوورێكی خه‌وتووه‌
له‌ناو پێخه‌فی
ئاوازه‌ خۆڵ لێنیشتووه‌كانیا
له‌ سوچێكی تری
كتێبێكه‌ به‌رده‌وام ده‌نووسرێته‌وه‌
له‌ناو خۆشیدا
بنه‌ توویه‌كی سووره‌
تاجه‌ گوڵینه‌ی خه‌مێكی دووری له‌سه‌ره‌
له‌ملاوه‌
ئینجانه‌یه‌كه‌ په‌نهانه‌كانی
پڕه‌ له‌ گوڵی بئ سێبه‌ر
له‌ولاشه‌وه‌
سپێده‌یه‌كه‌ وه‌ك دڵی ئاو خه‌مڵاوه‌
باڵای سنه‌وبه‌رێكه‌
تا گه‌ردنی به‌رزی هه‌ور
هه‌ڵكشاوه‌
…………………………………….

له‌ هه‌مان کاتیشدا شیعرێکی ترمان پێشچاو ده‌که‌وێت که‌ شیعرێکی جوان و تۆکمه‌یه‌، له‌سه‌ره‌تاوه‌ تا کۆتایی شاعیره‌که‌ی زانیویه‌تی چی به‌کاردێنێت و ده‌یه‌وێت چی بڵێت، هه‌رچه‌نده‌ نزیکه‌ له‌ شێوازی شیعره‌کانی (فروخ) به‌ڵام ته‌واو بۆنی موعاناته‌کانی شاعیرێکی کوردی مێینه‌ی لیدێت، ئه‌و شیعره‌ش له‌ ژیر ناونیشانی (له‌ خۆتا وه‌رمگێڕه‌وه‌)یه‌، جێی ده‌ستخۆشییه‌
تاکه‌ سه‌رنجی زمانه‌وانی له‌سه‌ر ئه‌م شیعره‌ ئه‌م دێڕه‌یه‌:
زاڵمانه‌ چاو له‌ فرمێسكه‌كانت ئه‌به‌ستم
که‌ ده‌بوو ئاوها بووایه‌:
زاڵمانه‌ چاو له‌ فرمێسكه‌كانت ئه‌نوقێنم. یان داده‌خه‌م، چونکه‌ کورد ئاوها ده‌ڵێت.
تا نووسینێکی تر هه‌مووان شادمان و سه‌رکه‌وتوو بن.




له‌ (ماڵی باران)ه‌وه‌ تا (خه‌یاڵی مناڵانه‌) گه‌شتێك به‌نێو شیعره‌كانی (ئه‌مین محه‌مه‌د)دا

نووسینی: زیاد ڕەشاد
—————-

یه‌كه‌م: كورته‌یه‌ك له‌ ژیانی

(حه‌مه‌ ئه‌مین محه‌مه‌د ئیسماعیل) ناسراو به‌ (ئه‌مین محه‌مه‌د) له‌ ساڵی (1962) له‌ شاری سلێمانی له‌ باشووری كوردستان له‌ دایك بووه‌، تا ئاماده‌یی خوێندووه‌، جگه‌ له‌ چاپكردنی دیوانێكی شیعری بۆ گه‌وران به‌ناوی (هه‌ڵوێست) له‌ ساڵی (1991)، هه‌روه‌ها تا ئێستا شه‌ش به‌رهه‌می بۆ منداڵان به‌ چاپ گه‌یاندووه‌ ، كه‌ سه‌رجه‌میان شیعرن، به‌ ناوه‌كانی (ماڵی باران) له‌ ساڵی (2010)، (هاوڕێی نوێ‌) له‌ ساڵی (2011)، (خه‌ونی چۆله‌كه‌) و (هه‌نگه‌ وردیله‌)ش له‌ ساڵی (2011)، (گۆرانیی هه‌وره‌كان) و (خه‌یاڵی مناڵانه‌) له‌ ساڵی (2012). گه‌لێك له‌ هۆنراوه‌كانی (ئه‌مین محه‌مه‌د) ئاوازیان بۆ دانراوه‌ و كراون به‌ گۆرانی بۆ منداڵانی كوردستان.

دووه‌م: به‌رهه‌مه‌كانی
1- ماڵی باران

كۆشیعری (ماڵی باران) به‌ تیراژی هه‌زار دانه‌ له‌ سلێمانی و له‌ ساڵی (2010) چاپ كراوه‌، سه‌رجه‌می شیعره‌كانی ئه‌م دیوانه‌ له‌ ساڵی (2009)دا نووسراون، (ماڵی باران) له‌ (22) ده‌قی شیعری پێكهاتووه‌، له‌م بیست و دوو تێكسته‌دا ته‌نیا یه‌ك شیعریان (10) بڕگه‌یی و دووانیان (14) بڕگه‌یین، ئه‌وانی دیكه‌ پێنج دانه‌یان (8) بڕگه‌یین و چوارده‌ شیعریشیان به‌ كێشی (7) بڕگه‌یی نووسراون. زۆربه‌ی شیعره‌كانیش كورتن، له‌ حه‌فت به‌یت و هه‌شت به‌یت پێكهاتوون.

2 – هاوڕێی نوێ‌
كۆشیعری (هاوڕێی نوێ‌)، له‌ ساڵی (2011) چاپ كراوه‌ و ده‌ ده‌قی شیعریی له‌خۆگرتووه‌، چوار شیعریان له‌سه‌ر كێشی (7) بڕگه‌یی و شه‌ش شیعریشیان له‌سه‌ر كێشی (14) بڕگه‌یی واته‌ (7+7)ن، شیعره‌كانی نێو كتێبی (هاوڕێی نوێ‌) له‌ هه‌ردوو ساڵی (2008) و (2009) نووسراون.
3 – خه‌ونی چۆله‌كه‌
ئه‌م كۆشیعره‌ش له‌ ساڵی (2011) چاپ كراوه‌، له‌ (22) تێكستی شیعریی پێكدێ و حه‌ڤده‌ شیعریان له‌سه‌ر كێشی (7) بڕگه‌یی و پێنج شیعریشیان له‌سه‌ر كێشی (8) بڕگه‌یین، ته‌واوی شیعره‌كانی نێو ئه‌م دیوانه‌ له‌ ساڵی (2010)دا نووسراون.
4 – هه‌نگه‌ وردیله‌
كتێبی (هه‌نگه‌ وردیله‌) له‌ (6) شیعری منداڵانه‌ پێكهاتووه‌ و تایبه‌ت بۆ منداڵانی باخچه‌ی ساوایان نووسراوه‌، ئه‌م كتێبه‌ له‌ ساڵی (2011) چاپ كراوه‌. له‌و شه‌ش شیعره‌دا، سێ‌ شیعریان له‌ كۆشیعری (گۆرانیی هه‌وره‌كان)یشدا بڵاو كراونه‌ته‌وه‌.
5 – گۆرانیی هه‌وره‌كان
كۆشیعری (گۆرانیی هه‌وره‌كان) له‌ ساڵی (2012) چاپ كراوه‌، ئه‌م دیوانه‌ (22) ده‌قی شیعریی تێدایه‌، كه‌ شازده‌ شیعریان له‌سه‌ر كێشی (7) بڕگه‌یی و چوار شیعریان له‌سه‌ر كێشی (8) بڕگه‌یی و دوو شیعریشیان له‌سه‌ر كێشی (10) بڕگه‌یی (5+5) هۆنراونه‌ته‌وه‌.
6 – خه‌یاڵی مناڵانه‌
ئه‌م دیوانه‌ش له‌ ساڵی (2012)دا به‌ چاپ گه‌یشتووه‌، (16) ده‌قی شیعریی تێدایه‌، له‌و شیعرانه‌ یازده‌یان له‌سه‌ر كێشی (7) بڕگه‌یی، دوو شیعریان له‌سه‌ر كێشی (8) بڕگه‌یی، دوو شیعری دیكه‌یان له‌سه‌ر كێشی (14) بڕگه‌یی (7+7) هۆنراونه‌ته‌وه‌، هه‌روه‌ها تاكه‌ شیعرێكیان له‌سه‌ر كێشیش (16) بڕگه‌یی (8+8) نووسراوه‌.

سێیه‌م: گه‌شتی شیعریی ئه‌مین محه‌مه‌د

ئه‌مین محه‌مه‌د له‌ شیعره‌كانیدا هه‌موو ده‌م له‌ جوڵه‌ و گه‌ڕان و سه‌فه‌ردایه‌، شیعره‌كانی ئه‌و هه‌موو ده‌م باڵ ده‌گرن و ده‌فڕن، گه‌ڕان و جوڵه‌ و پیاسه‌ و سه‌فه‌ر نه‌ ته‌نیا بۆ كۆڵان و گه‌ڕه‌ك و شار و سه‌رزه‌مینێكی دیكه‌ی ئه‌م دونیایه‌، به‌ڵكو گه‌ڕان و سه‌فه‌ری ئه‌مین محه‌مه‌د له‌گه‌ڵا منداڵاندا بۆ سه‌ر لوتكه‌ی شاخه‌كان و پشتی هه‌وره‌كان و چوونه‌ لای مانگ و ئه‌ستێره‌یه‌، ڕۆیشتنه‌ بۆ نێو ڕووبار و قووڵایی ده‌ریا، قسه‌كردنه‌ له‌گه‌ڵا هه‌ور و هه‌ڵم و خوڕه‌ و تاڤگه‌ و شه‌پۆل و نمه‌ی باران و كلووی به‌فر و گڤه‌ی با، ئه‌و به‌ منداڵان ده‌ڵێ‌ وه‌رن با هاوڕێی سوێسكه‌ و فیل و مه‌یموون و ورچ و هه‌نگ و په‌پووله‌ بین.
زۆر ده‌م له‌سه‌ر زاری منداڵانه‌وه‌ قسه‌ ده‌كات و گه‌ره‌كییه‌تی له‌گه‌ڵ خۆردا بدوێ و بچێته‌ پشتی هه‌وره‌كانه‌وه‌:
وه‌ره‌ خۆره‌كه‌
ببه‌ به‌ هاوڕێم
ده‌ی ده‌ی خێراكه‌
وا من چاوه‌ڕێم
تا ده‌گاته‌:
تا ئاسمانی به‌رز،
پشتی هه‌وره‌كان
به‌ره‌و خۆرنشین
ئه‌ڕۆین ئێواران
(ماڵی باران، ل6)

شیعره‌كانی ئه‌مین ده‌یانه‌وێ‌ گه‌شت بكه‌ن بۆ نێو قووڵایی ده‌ریا و له‌گه‌ڵ باڵنده‌ ئاوییه‌كاندا به‌ناو ڕووباردا بڕۆن:
به‌ناو ڕووباردا ئه‌ڕۆم
ئاوی زه‌ریاكان ئه‌خۆم
وه‌ك باڵنده‌ی ناو ئاوم
له‌سه‌ر شه‌پۆل وه‌ستاوم
(ماڵی باران، ل13)

ئه‌و له‌گه‌ڵ ئاوی كانیدا هه‌ڵده‌قوڵی و ده‌بێته‌ هه‌ڵم و شانبه‌شانی (با) ده‌چێته‌ سه‌ر لوتكه‌ به‌رزه‌كان و تا تۆقی ئاسمانێ‌ ڕاناوه‌ستێ‌، پاشان له‌گه‌ڵ هه‌وره‌كاندا جارێكی دی دێته‌وه‌ لای منداڵان:
من ئاوی كانیم ته‌قیوم
له‌ژێر زه‌وی هه‌ڵقوڵیوم
ده‌ سه‌یرم كه‌ن ئێوه‌ی مناڵ
ڕونم وه‌كو چاوی قرژاڵ
(ماڵی باران، ل14)
له‌و شوێنانه‌ش كه‌ له‌سه‌ر زمانی میزه‌ڵان و په‌پووله‌ و هه‌نگیش بۆ منداڵان قسه‌ ده‌كات، هه‌ر ئاره‌زووی فڕین و سه‌فه‌ر و ڕۆیشتن ده‌كات، ئه‌وه‌تا له‌سه‌ر زمانی میزه‌ڵانه‌وه‌ ده‌بێژێ‌:
ووتی بێزارم لێره‌
ده‌چم بۆ لای ئه‌ستێره‌
(ماڵی باران، ل18)

هه‌روه‌ها ئه‌مین محه‌مه‌د كه‌ له‌ (فیل، سوێسكه‌، چۆله‌كه‌، توتكه‌، بۆقیله‌، ورچه‌بۆر، مشك، پشیله‌، مریشكه‌سپی، هه‌نگ، په‌پووله‌، مه‌یموون، ماسی و تیمساح) ده‌دوێ‌، وێنه‌ی شیعری ناوازه‌ی ئه‌وتۆ پیشان ده‌دا، هه‌ر ده‌ڵێی وا مریشكه‌سپی و جوجه‌ڵه‌ وردیله‌كانی له‌به‌رده‌مت وه‌ستاون، هه‌ر وه‌كوو ئه‌وه‌ وایه‌ مه‌یموونێكی جوانكیله‌ له‌به‌رچاوت بێ‌ به‌ دره‌ختدا هه‌ڵبگه‌ڕێ‌، یا سوێسكه‌یه‌كی بۆر و خنجیلانه‌ ببینی، خۆی و به‌چكه‌كانی به‌ جیكه‌ جیك بڕۆن به‌ ڕێگادا، یا بۆقیله‌یه‌ك خۆی باسی زه‌لكاو و قیڕه‌ی خۆیمان بۆ بكات، هه‌ر وا ده‌زانی په‌پووله‌ و هه‌نگ وا به‌ زمانی حاڵ له‌گه‌ڵ گوڵێكدا قسه‌ ده‌كه‌ن و داوای لێ‌ ده‌كه‌ن ماڵی باخیان پیشان بدات:
گوێم لێ‌ بوو به‌یانی زوو
په‌پووله‌ و هه‌نگ دوو به‌ دوو
ده‌یان پرسی له‌ گوڵێ‌
ڕێگای باخیان پێ‌ بڵێ‌
(ماڵی باران، ل24)

ئه‌مین محه‌مه‌د له‌ شیعری (ماڵی باران)دا، كه‌ یه‌كێك له‌ كۆشیعره‌كانیشی به‌ ناوه‌وه‌ كراوه‌، پێچه‌وانه‌ی ڕێسا و نه‌ریتی باو، ناڵێته‌ منداڵان با چاوه‌ڕێ‌ بین باران له‌ ئاسمانه‌وه‌ بێته‌ خوارێ‌ و چه‌تر هه‌ڵده‌ین، ناڵێ‌ كه‌ باران باری، ئاو زۆر ده‌بێت و سوودی هه‌یه‌ بۆ ڕووه‌ك و گیاندار… به‌ڵكو داوا له‌ منداڵان ده‌كات له‌گه‌ڵیدا بچن بۆ ماڵی باران، ده‌ستی (با) بگرن و بچن بۆ ئه‌و شوێنه‌ به‌رزه‌ی ماڵی به‌فر و ته‌رزه‌ و بارانی لێیه‌:
ئێوه‌ش وه‌رن مناڵان
ده‌چین بۆ ماڵی باران
به‌فر و باران و ته‌رزه‌
ماڵیان له‌ شوێنی به‌رزه‌
هه‌ور ماڵی بارانه‌
دڵگیره‌ و فراوانه‌
ده‌ی با ده‌ست بگرین به‌ (با)
به‌ره‌و ئاسمان بمانبا
له‌گه‌ڵ ئه‌ودا ده‌گه‌ڕێین
(با) ڕووی له‌كوێ‌ بوو له‌وێین
ئای خۆ دڵۆپه‌ی باران
وا سه‌ر گۆنامی ته‌زان
(ماڵی باران، ل16)

تۆڵه‌ و دوژمنایه‌تی و یه‌كدی خواردن و یه‌كتر قڕكردن و كه‌یف پێكنه‌هاتن، له‌ فه‌رهه‌نگی شیعریی ئه‌مین محه‌مه‌ددا بوونی نییه‌، ئه‌و ده‌یه‌وێ‌ هه‌مووان هاوڕێ و دڵسۆزی یه‌كتر بن، به‌ده‌م یه‌كه‌وه‌ بچن و سروودی خۆشه‌ویستی بچڕن، هاوكاری یه‌كدی بكه‌ن و نوقڵی ته‌بایی ببه‌شنه‌وه‌، له‌ شیعری (ژیان له‌ دارستاندا) له‌سه‌ر زمانی ماره‌وه‌، به‌ سمۆره‌ و ڕێوی و به‌چكه‌كانی ده‌ڵێ‌ لێم مه‌ترسێن، ده‌بمه‌ هاوڕێتان:
ماریش كاتێ‌ ئه‌وه‌ی بینی
وه‌ستا له‌به‌ر پێكه‌نینی
وتی بۆ ترسان به‌م شێوه‌؟!
هاتووم ببمه‌ هاوڕێی ئێوه‌
(گۆرانیی هه‌وره‌كان، ل4)

له‌ شیعری (ئاشتبوونه‌وه‌)دا، كارژۆله‌ له‌گه‌ڵ بێچووی گورگ و ڕێویدا، هه‌موو كێشه‌كانیان تێپه‌ڕاندووه‌ و پێكه‌وه‌ ده‌ژین و باسی مافی هاوسێیه‌تی و ئاشتی و ته‌بایی و دڵپاكی ده‌كه‌ن:
كارژۆله‌ی بزنه‌ كێوی
لای بێچووی گورگ و ڕێوی
وه‌ستاون له‌به‌ر ده‌رگا
له‌به‌رده‌م ماڵی گورگا
ده‌ڵێن ئێمه‌ سێ‌ هاوڕێین
له‌م دارستانه‌ هاوسێین
به‌ ئاشتی و به‌ ته‌بایی
كه‌وتوینه‌ به‌زم و شایی
(خه‌ونی چۆله‌كه‌، ل3)

له‌و مه‌مله‌كه‌ته‌ قه‌شه‌نگه‌ی ئه‌مین محه‌مه‌ددا، گیانداران له‌ كاتی پرسیار و پێویستیدا یارمه‌تی یه‌كدی ده‌ده‌ن، وه‌ك له‌ شیعری (كه‌روێشكه‌ گردیله‌)دا، كه‌روێشكیك بێچووه‌كه‌ی بزر ده‌كات، بۆیه‌ ده‌چێ‌ له‌ سمۆره‌ پرسیار ده‌كات، ئه‌ویش ده‌ڵێ‌ لای ئێمه‌یه‌ و له‌گه‌ڵ بێچووی من پێكه‌وه‌ن. هه‌روه‌ها له‌ شیعری (ژیان له‌ ئه‌ستێره‌یه‌كی تردا) خه‌ون به‌وه‌وه‌ ده‌بینێ‌ كه‌ گورگ و مه‌ڕ ببن به‌ هاوڕێ‌، مشك و پشیله‌ش له‌باتی شه‌ڕ، دیلانێ‌ بكه‌ن:
گورگ و مه‌ڕ ده‌بن به‌ هاوڕێ‌
ئه‌و شوانه‌ و ئه‌م ده‌له‌وه‌ڕێ‌!
پشیله‌ ڕه‌شه‌ و مشكه‌ بۆره‌!
دیلانێ‌ ده‌كه‌ن به‌ نۆره‌؟!
(خه‌ونی چۆله‌كه‌، ل18)

هه‌روه‌ها ئه‌و له‌ شیعره‌كانی (قازه‌ سپی)، (بوكه‌ڵه‌كانم)، (تابلۆی ئاشتی)، (فیلێكی بچكۆلانه‌)، (گه‌مه‌ی پشیله‌ و مشك)، (هاوڕێیه‌تی) و (تینوێتی)…دا، له‌سه‌ر زاری منداڵ و بووكه‌ڵه‌ و گیاندارانه‌وه‌، ئه‌وه‌ پاته‌ ده‌كاته‌وه‌، كه‌ گه‌ره‌كیه‌تی قاز و توتكه‌، جوچكه‌ و پشیله‌، چۆله‌كه‌ و ڕێوی، ورچ و توتكه‌ سپی، فیل و چۆله‌كه‌، مشك و پشیله‌… ببن به‌ هاوڕێ‌ و هاوده‌م و هاوكاری یه‌كتری و به‌ خۆشه‌ویستی و ته‌بایی پێكه‌وه‌ بژین و یاری بكه‌ن و ڕێز له‌ مافی یه‌كتری بگرن و ڕێسای دیموكراسی په‌یڕه‌و بكه‌ن.
ئه‌گه‌ر فایه‌ق بێكه‌س له‌ شیعری (شێر و مار)دا، كه‌ كوڕ هاوار بۆ باوكی ده‌بات تا له‌ مار ڕزگاری بكات، باوكی ماره‌كه‌ له‌توپه‌ت بكات، وه‌ك ده‌ڵێ‌:
كوڕ ده‌ستی كرد به‌ هاوار
باوكه‌كه‌ی كرد خه‌به‌ردار
كه‌وته‌ فریای ده‌ست‌وبرد
ماره‌كه‌ی له‌ت‌وپه‌ت كرد
ئه‌مه‌و ئه‌گه‌ر له‌ زۆرێك له‌ شیعری ئه‌وسا و ئێستای منداڵاندا، مار و دوپشك و قه‌له‌ڕه‌ش و ڕێوی… هێمای خراپه‌ و شه‌ڕانگێزی و فێڵ و دووڕوویی بن، به‌ڵام ئه‌مین محه‌مه‌د پێچه‌وانه‌ی ئه‌و گوتاره‌ باوه‌، ته‌نانه‌ت له‌ شیعری (بوكه‌ سووره‌)دا كه‌ مارێك ده‌یه‌وێت هێرش بۆ زه‌ڕنه‌قووته‌كان بێنێ‌ و بیانڕفێنێ‌، ئه‌و نایه‌ت قسه‌ به‌ مار بڵێ‌ یان له‌توپه‌تی بكات، یا هه‌ڕه‌شه‌ی لێ‌ بكات، به‌ڵكو ته‌نیا بۆ پاراستنی زه‌ڕنه‌قووته‌كان به‌ دارێك ماره‌كه‌ له‌سه‌ر دره‌خته‌كه‌ دێنێته‌ خوارێ‌:
خۆم زانیم بوكه‌ سووره‌
له‌ بێچووه‌كانی دووره‌
كه‌ بینیم په‌شۆكاون
له‌ هێلانه‌ خزاون
وتم ها، چی ڕویداوه‌
بۆ جریووه‌تان نه‌ماوه‌؟
وتیان ئه‌ها، ئه‌و ماره‌
هاتووه‌ته‌ سه‌ر ئه‌م داره‌
ده‌یه‌وێت هێرش بێنێ‌
زه‌ڕنه‌قوته‌ بفڕێنێ‌
منیش خێرا سه‌ر كه‌وتم
بۆ لایان به‌ڕێكه‌وتم
ئیتر یه‌كسه‌ر به‌ دارێ‌
ماره‌كه‌م هێنا خوارێ‌
(خه‌ونی چۆله‌كه‌، ل13)

شاعیر ده‌زانێ‌ منداڵان به‌گشتی ئه‌گه‌ر به‌ گیاندارێكیش نامۆ بن یا لێشی بترسێن، به‌ باسكردن و ناوهێنان و لێ‌ نێزیك بوونه‌وه‌ و هاوڕێیه‌تیكردنیان، ئه‌و ترس و نامۆییه‌ ده‌ڕه‌وێته‌وه‌، بۆیه‌ باسی گیانداران و قسه‌كردن له‌سه‌ر زمانی گیانداران، پانتاییه‌كی گه‌وره‌ی له‌ ده‌قه‌كانی ئه‌مین محه‌مه‌ددا گرتووه‌ و له‌پاڵ گیانداری ماڵیدا، له‌گه‌ڵ كێوییه‌كانیشدا هاوڕێیه‌تی په‌یدا كردووه‌، وه‌كوو چۆن باسی باڵداره‌كان ده‌كات، گیانداره‌ ئاوییه‌كانیشی فه‌رامۆش نه‌كردووه‌، بۆیه‌ ناو و قسه‌ و به‌سه‌رهاتی (چۆله‌كه‌، فیل، سه‌گ، سوێسكه‌، مه‌یموون، په‌پووله‌، هه‌نگ، مریشك، ورچ، مشك، پشیله‌، بۆق، ئاسك، سمۆره‌، ڕێوی، مار، كۆتر، به‌رخ، قاز، ماسی، تووتی، په‌ڕه‌سێلكه‌، گورگ، بزن و كارژۆڵه‌)ی نووسیوه‌ و به‌ منداڵانی ئاشنا كردوون.
ئه‌مین محه‌مه‌د له‌و شوێنانه‌ش كه‌ زه‌می گیاندارێك یا حاڵه‌تێك ده‌كات ئه‌وه‌نده‌ به‌ نه‌رم و هێمنی ناسكه‌گله‌ییه‌كی لێ‌ ده‌كات، وه‌كوو ئه‌وه‌ وایه‌ مامۆستایه‌ك به‌ فێرخوازێكی خۆشه‌ویستی خۆی بڵێ‌ ئااای وا نابێ‌… ئه‌ها به‌ توتكه‌كه‌ی ده‌ڵێ‌:
توتكه‌ گوێ‌ قوته‌ی جرپن
بۆچی ده‌وه‌ڕیت به‌ من
(ماڵی باران، ل10)

یا كه‌ وه‌سفی مه‌یموونه‌كه‌ی ده‌كات، به‌ ته‌نزه‌وه‌ به‌ لاسار و چه‌توونی ناو ده‌با و ده‌ڵێ‌:
وه‌رن سه‌یری ئه‌م مه‌یمونه‌
چه‌نده‌ لاسار و چه‌توونه‌
هه‌ر خه‌ریكی ڕاو ڕاوێنه‌
زۆر حه‌زی له‌ بازبازێنه‌
(ماڵی باران، ل19)

دیسان به‌ گاڵته‌وه‌ به‌ ورچه‌بۆر ده‌ڵێ‌ چاوچنۆك و تێرنه‌خۆر، پاشان هه‌ر خۆی به‌وه‌ وه‌سفی ده‌كات كه‌ خاوه‌نی دیمه‌نێكی دڵگیره‌:
هه‌ی هه‌ی وا هات ورچه‌ بۆر
چاوچنۆكی تێر نه‌خۆر
لانه‌ی هه‌نگ ئه‌شێوێنێ‌
هه‌نگوینی ئه‌چۆڕێنێ‌
تا ده‌گاته‌:
سه‌یری ئه‌و ورچه‌ پیره‌
دیمه‌نی چه‌ند دڵگیره‌….
(ماڵی باران، ل26)

هه‌روه‌ها له‌ شیعری (گه‌مه‌ی پشیله‌ و مشك)یش، نه‌رمه‌گله‌ییه‌ك له‌ پشیله‌ ده‌كات و به‌ (پشه‌ی كه‌ڕ) ناوی دێنێ‌، كه‌چی له‌ دێره‌كانی دیكه‌ی شیعره‌كه‌دا، به‌ (پشه‌ چاوشین) گاسی ده‌كات. كه‌ زۆر له‌ گورگ توڕه‌ ده‌بێ‌ و پێی ناخۆشه‌ ئازاری كه‌روێشكه‌كه‌ی بدات، دیسان وه‌ك ئه‌وه‌ی شۆخی له‌گه‌ڵ بوونه‌وه‌رێكی بزۆك بكات، ده‌ڵێ‌:
گورگی چه‌په‌ڵ و نه‌وسن
واز بێنه‌ له‌ هاوڕێی من
هه‌سته‌ كه‌روێشكه‌ ڕاكه‌
ئێستا هه‌لێكی چاكی
(خه‌یاڵی مناڵانه‌، ل5)

به‌شی زۆری دیكه‌ی شیعره‌كانی له‌ وه‌سفی ئه‌و گیاندارانه‌ی بوونه‌ته‌ كاراكته‌ری نێو شیعره‌كانی به‌ (چاو بزی گوێ‌ قوتیله‌)، (كه‌روێشكه‌ خه‌پان)، (چه‌نه‌باز)، (بزێو) و (وردیله‌)ی ناویان هاتووه‌.
به‌شی زۆری شیعره‌كانی ئه‌مین محه‌مه‌د وه‌ربگێڕدرێنه‌ سه‌ر هه‌ر زمانێكی دونیا، دیاری و دۆستی منداڵانن و چێژی لێ‌ ده‌بینن و له‌گه‌ڵ وشه‌ و ڕسته‌كانیدا ئاوێته‌ ده‌بن، هه‌موو ئه‌و كه‌ره‌سته‌ و وشه‌ و ده‌سته‌واژانه‌ی ئه‌و به‌كاری دێنێ‌، چۆن بۆ منداڵێكی كوردستان جێگه‌ی بایه‌خ و تێڕامانن، ئه‌وهاش منداڵانی نه‌ته‌وه‌ی دیكه‌ ده‌توانن ئه‌و چێژ و سوود و كاریگه‌ری و بایه‌خه‌ ببینن، لێ‌ به‌شێكی شیعره‌كانی شاعیر، تایبه‌تن به‌ منداڵانی كوردستان و ته‌نیا بۆ خۆشه‌ویستی خه‌ڵك و خاك و ئاڵا و نیشتمانی كورده‌واری نووسیویه‌تی، چونكه‌ خۆزگه‌ی ئه‌و و هه‌مووان ئه‌وه‌یه‌ كوردستان ئازاد بووایه‌، چونكه‌ خه‌ون به‌وه‌وه‌ ده‌بینێ‌، خۆری ئازادی له‌ هه‌ر چوار پارچه‌ی وڵات هه‌ڵبێت، خۆرێك تیشك و پرشنگی دوایی نه‌یه‌ت و هیچ په‌ڵه‌هه‌ورێك نه‌توانێ‌ ڕێگه‌ی لێ‌ بگرێ‌، خه‌ون به‌وه‌وه‌ ده‌بینێ‌ ببێته‌ مامۆستا و سۆراخی ناو و نه‌خشه‌ی كوردستان بكات:
چاوم گێڕا به‌سه‌ریانا
به‌ دوای ناوی كوردستانا
هه‌ر له‌ نه‌خشه‌كه‌ ڕامابووم
به‌ دیارییه‌وه‌ حه‌په‌سابووم
ده‌مووت نیشتمانم كوێ‌ یه‌!
بۆ نایبینم له‌هیچ جێ‌ یه‌؟!
(خه‌ونی چۆله‌كه‌، ل19)

ئه‌و وه‌ختێ‌ باسی كۆلاره‌كه‌یشی بۆ منداڵان ده‌كات، جه‌خت له‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌ كه‌ جوانییه‌كه‌ی له‌وه‌دایه‌ كه‌ ڕه‌نگی كۆلاره‌كه‌ی وه‌كوو ڕه‌نگه‌كانی په‌رچه‌می كوردستان له‌ زه‌رد و كه‌سك و سپی و سۆر پێكهاتوون. ده‌مێ‌ له‌گه‌ڵ بابه‌نوئێلیش ده‌ئاخفێت، له‌ وه‌ڵامی ئه‌وه‌ی كه‌ بۆچی نه‌خشه‌ی كوردستان له‌سه‌ر نه‌خشه‌ی جیهاندا دیار نییه‌، به‌ بابه‌نوئێل ده‌ڵێ‌ گوێم لێ‌ بگره‌ من كوردم و كوردستانیم، نیشتمانم دابه‌شی سه‌ر وڵاتان كراوه‌:
ورد گه‌ڕاوم له‌سه‌ر نه‌خشه‌
تۆم نه‌بینیوه‌ بمبه‌خشه‌
وڵاتی تۆ ناوی چییه‌؟
ئه‌ی بۆ ناونیشانی نییه‌؟
بابه‌ نوئێل گوێ‌ بگره‌ لێم
تا پێت بڵێم كێم و له‌كوێم
كوردم خه‌ڵكی كوردستانم
دابه‌شی سه‌ر وڵاتانم
(گۆرانیی هه‌وره‌كان، ل6)

ئه‌مین محه‌مه‌د له‌ شیعره‌كانیدا، به‌ ده‌گمه‌ن نه‌بێ‌ ڕێگه‌ی ئه‌وه‌ی به‌خۆی نه‌داوه‌ به‌ منداڵان بڵێ‌ وا بكه‌ن و وا بڕۆن و ئه‌م كاره‌ مه‌كه‌ن و ڕه‌فتارتان پێویسته‌ وابێ‌ و هتد… وه‌ك له‌ ناوه‌ڕۆكی زۆرێك له‌و شیعرانه‌ی ئه‌وسا و ئێستا بۆ منداڵان نووسراون به‌و زمان و شێوازه‌ منداڵ ده‌دوێنن، ته‌نانه‌ت ئه‌و شیعرانه‌یشی كه‌ ده‌كه‌ونه‌ نێو خانه‌ی شیعری په‌روه‌رده‌یی و فێركارییه‌وه‌، زمانێكی ناڕاسته‌وخۆی تێكه‌ڵا به‌ ئه‌ندێشه‌ و خه‌یاڵ و یاریی منداڵانه‌ی به‌كار هێناوه‌. ئه‌و به‌ منداڵان ده‌بێژێ‌ تا خۆر ئاوا نه‌بێت ئه‌ستێره‌ ده‌رناكه‌وێت، قسه‌یان بۆ ده‌كات سوودی كۆمپیوته‌ر و ئینته‌رنێت چه‌نده‌ پێویسته‌ له‌م چه‌رخه‌دا، له‌ چێژ و بایه‌خی ته‌ندروستیی شیر و گوێز ده‌دوێ‌، له‌باره‌ی ئه‌وه‌وه‌ ده‌نووسێ‌ كه‌ یاسا چه‌نده‌ پێویسته‌ بۆ ڕێكخستنی ژیانی كۆمه‌ڵ. باسی سوڕی ژیانی بۆق، هه‌ڵهێنانی جوچكه‌، چێكردنی هێلانه‌ له‌لایه‌ن چۆله‌كه‌، سروشتی ژیانی تووتی، ڕه‌نگ و شێوه‌ی شه‌مامه‌ و هتد… ده‌كات، به‌ڵام نایكاته‌ فه‌رمانكردن و وه‌عزدان و وانه‌ی بیركاری و زانست. ئه‌وه‌تا له‌ شیعری (ئاوی كانی)دا له‌سه‌ر زاری ئاوه‌وه‌ باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ له‌ ژێر زه‌ویدا هه‌ڵقوڵاوه‌ و كه‌ تیشكی خۆریش لێی ده‌دا، ده‌بێته‌ هه‌ڵم و ده‌بێته‌ هه‌ور، دوایی جارێكی دی دێته‌وه‌:
من ئاوی كانیم ته‌قیوم
له‌ ژێر زه‌ی هه‌ڵقوڵیوم
ده‌ سه‌یرم كه‌ن ئێوه‌ی مناڵ
ڕونم وه‌ك چاوی قرژاڵ
هاوڕێی كێڵگه‌ و باخچه‌ی شارم
من بێچوی ده‌ریا و ڕوبارم
كه‌ تیشكی خۆر گه‌رمم ده‌كا
ده‌بم به‌ هه‌ڵم و با ده‌مبا
ده‌چمه‌ ناو هه‌ورێكی سپی
ملی ڕێ‌ ده‌گرین به‌ كپی
ورد، ورد، ده‌ڕۆین به‌ ئاسمانا
به‌سه‌ر لوتكه‌ی به‌رز و جوانا
كاتێ‌ هه‌ور ده‌گرمێنێ‌
به‌ لێزمه‌ دامده‌بارێنێ‌
ده‌بم به‌ لافاو له‌و كێوه‌
ده‌گه‌ڕێمه‌وه‌ لای ئێوه‌
(ماڵی باران، ل14)

ئه‌مین محه‌مه‌د له‌ گه‌شتی شیعره‌كانیدا له‌گه‌ڵ منداڵانی هاوڕێی، لای له‌ وه‌رزش كردووه‌ته‌وه‌ و شیعری بۆ ڕۆژی جیهانیی منداڵان و ڕۆژی جه‌ژن و یادی له‌دایكبوون و سه‌ری ساڵی نوێ‌ گوتووه‌، هه‌روه‌ها خۆشه‌ویستیی دایك و شاری سنه‌ و جوانیی كتێبخانه‌ و دونیای مۆسیقا و كۆلاره‌ و بووكه‌شووشه‌… به‌ وشه‌ی ناسكی ئه‌وتۆ لێیان دواوه‌ ده‌یان هێنده‌ له‌كن منداڵ خۆشه‌ویستتری كردوون، هه‌روه‌ها بۆ جوانیی سروشتی كوردستان و دیمه‌نی باخ و خوڕه‌ی تاڤگه‌ و هاژه‌ی ڕووبار و بڵندایی شاخ و ناسكی په‌لكه‌زێڕینه‌… شیعری قه‌شه‌نگی نووسیوه‌. پێی خۆشه‌ منداڵان هاوڕێی هونه‌ر و شیعر و گۆرانی بن، به‌ بایه‌خه‌وه‌ باسی نیگار و فڵًچه‌ و بۆیه‌ و ڕه‌نگ و ده‌فته‌ری وێنه‌ و پیشانگا ده‌كات، وێنه‌ی خۆر ده‌كێشێت كه‌ ڕه‌نگی زه‌ردی زێڕینه‌ و پرشنگ ده‌دات و تیشكه‌كانی په‌رش و بڵاون، له‌ بۆیه‌ و په‌ڕێكی سپی وێنه‌یه‌كی پاك و بێگه‌رد دروست ده‌كات و له‌ پیشانگا هه‌ڵیده‌واسێ‌، نیگاری دره‌ختێك ده‌كێشێت كه‌ با ده‌یله‌رێنێته‌وه‌ و پاساری بۆ لای ده‌فڕن و ده‌یكه‌ن به‌ هێلانه‌، جوجه‌ڵه‌ و پشیله‌ پێكه‌وه‌ ده‌خاته‌ تابلۆیه‌ك و ده‌خوازێ‌ بێ‌ كێشه‌ و هه‌را بن و به‌ ئاشتی بژیێن.

خوێندن و چوونه‌ قوتابخانه‌ و ڕێزگرتن له‌ مامۆستا و خۆشویستنی هۆڵی وانه‌ و كه‌لوپه‌لی قوتابی لای ئه‌مین محه‌مه‌د پێگه‌ی تایبه‌تییان هه‌یه‌ و بۆیه‌ هه‌موو ده‌م به‌ تام و چێژه‌وه‌ باسی زوو له‌ خه‌و هه‌ستانی سبه‌ینان و خۆگۆڕین بۆ چوونه‌ فێرگه‌ و جانتا به‌ شان دادان و چه‌تر هه‌ڵگرتن و ڕاوه‌ستان له‌ گۆڕه‌پان و نووسینی دارا و به‌شداری كردن له‌ چالاكیی خوێندنگه‌ ده‌كات، له‌ به‌شێكی شیعری (ئاماده‌كاری)دا ده‌ڵێ‌:
ئاماده‌م خۆم گۆڕیوه‌
پۆلی یه‌كم بڕیوه‌
جانتاكه‌م هه‌ڵده‌گرم زوو
جا ده‌چم بۆ پۆلی دوو
ده‌فته‌ری وێنه‌م پێیه‌
له‌گه‌ڵ ده‌سته‌یه‌ك بۆیه‌….
(گۆرانیی هه‌وره‌كان، ل20)

ئه‌و ئه‌گه‌رچی له‌ ژیانیدا كاری مامۆستایه‌تی نه‌كردووه‌، به‌ڵام له‌ شیعره‌كانیدا زۆر به‌ هه‌ست و ڕۆح و سایكۆلۆژیای منداڵ ئاشنایه‌ و دووریش نییه‌ وه‌كوو باوكێك كه‌ خاوه‌نی چه‌ند منداڵێكه‌، له‌نێویشیاندا لیلۆ، یاره‌مه‌تیده‌ر بووبن بۆ ئه‌وه‌ی له‌ جیهانی منداڵان نێزیكتر بكه‌وێته‌وه‌، خۆیشی له‌ چاوپێكه‌وتنێكدا ئه‌وه‌ی نه‌شاردووه‌ته‌وه‌ كه‌ هه‌ر شیعرێك بنووسێ‌ سه‌ره‌تا به‌ (لیلۆ)ی كیژی پیشان ده‌دا، وه‌ك ده‌ڵێ‌: “به‌ر له‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی هه‌موو شیعره‌كانم بۆ (لیلۆ)ی كچم ده‌خوێنمه‌وه‌، ئه‌وه‌ی ئه‌و به‌لایه‌وه‌ قورس بێ‌ گۆڕانكاری تێدا ده‌كه‌م، چونكه‌ به‌ بۆچوونی من، منداڵ باشترین فلته‌ر و تاقیگه‌یه‌”.
هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌ش ده‌بینین له‌ زۆرێك له‌ شیعره‌كانی (ئه‌مین)دا، (لیلۆ) بووه‌ته‌ كاراكته‌ری نێو ده‌قه‌كان، وه‌ك له‌ شیعری (حه‌وزی مه‌له‌)دا ده‌ڵێ‌:
وه‌ره‌ سه‌یری كه‌ (لیلۆ)
دیاریم هێناوه‌ بۆ تۆ
حه‌وزی مه‌له‌م هێناوه‌
وا له‌ حه‌وشه‌ دامناوه‌
(خه‌یاڵی مناڵانه‌، ل4)

هه‌روه‌ها له‌ شیعره‌كانی (چۆله‌كه‌)شدا ده‌ڵێ‌:
چووه‌ ناو دارستانێ‌
ڕۆژێ‌ لیلۆ به‌ خه‌یاڵ
بۆ گرتنی چۆله‌كه‌
دوور كه‌وتبوه‌وه‌ له‌ ماڵ
(هاوڕێی نوێ‌، ل8)

هه‌موو شیعره‌كانی ئه‌مین بۆ منداڵی كچ و كوڕ نووسراون، ته‌نیا چه‌ند شیعرێكی نه‌بێ‌، كه‌ یه‌كێكیان تایبه‌ته‌ به‌ منداڵی كچ و باسی قردێله‌ له‌سه‌ردان و گواره‌ له‌ گوێكردن و پابوج له‌ پێكردن و ملوانكه‌ و نینۆك بۆیه‌كردنی تێدایه‌:
دایكم گوێچكه‌ی بۆ سمیوم
جوتێ‌ گواره‌ی بۆ كڕیوم
پاپوجێكم له‌ پێدایه‌
له‌م شاره‌دا بێ‌ هاوتایه‌
جانتاكه‌شم ده‌كه‌مه‌ شان
پڕ له‌ ته‌وقه‌ و ملوانكه‌ی جوان….
(ماڵی باران، ل15)
شیعرێكی دیكه‌ی به‌ ناوی (بوكه‌ڵه‌كانم)، ئه‌ویشیان زێتر بۆ منداڵی كچ ده‌ست ده‌دات، كه‌ له‌ سه‌ر زاری منداڵێكه‌وه‌ ده‌ڵێ‌:
دوو بوكه‌ڵه‌م هێناون
به‌رامبه‌ر یه‌ك دامناون
یه‌كێكیان ورچه‌ بۆره‌
چاوی وه‌ك تیشكی خۆره‌
ئه‌ویتر توتكه‌ سپی
به‌ بێ‌ ده‌نگی و به‌ كپی…
(خه‌ونی چۆله‌كه‌، ل21)

له‌ به‌رانبه‌ریشدا شیعرێكی دیكه‌ی هه‌یه‌ زێتر مۆرك و تایبه‌تمه‌ندیی منداڵانی كوڕانی پێوه‌ دیاره‌، چونكه‌ باسی یاریی دوو گۆڵی ده‌كات، كه‌ یارییه‌كه‌ پتر تایبه‌ته‌ به‌ كوڕان:
پاشان ده‌بووین به‌ دوو به‌ش
بۆ یه‌ك مه‌به‌ستی هاوبه‌ش
ئه‌ویش یاری كردنبوو
تۆپ به‌ره‌و گۆل كردنبوو…
(ماڵی باران، ل28)

منداڵ له‌ هه‌ر دۆخ و ژینگه‌ و شوێنێك بێ‌، هه‌ر منداڵه‌ و كۆمه‌ڵێ‌ حه‌ز و خولیای هه‌یه‌ كه‌ جوێیه‌ له‌ هی گه‌وران، زمان و سروشت و سایكۆلۆژیای خۆی هه‌یه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ش له‌ هه‌ندێ‌ بابه‌تدا ڕه‌نگه‌ منداڵانی شار له‌ لادێ‌ جوێ‌ بن، یا ئه‌و كه‌لوپه‌ل و كه‌ره‌ستانه‌ی له‌به‌رده‌ستیانه‌ وه‌كوو یه‌ك نه‌بن، یا ئه‌و ژینگه‌ و ده‌وروبه‌ره‌ی كه‌ لێی گه‌وره‌ ده‌بن و پێده‌گه‌ن هاوچه‌شن نه‌بێ‌، بۆیه‌ وه‌ك له‌ پاڵ ده‌قی تایبه‌ت به‌ منداڵی كوڕ و ده‌قی تایبه‌ت به‌ منداڵی كچ، ده‌قی وایشمان هه‌یه‌ _كه‌ زۆربه‌یان وان_ بۆ هه‌ردوو ڕه‌گه‌ز ده‌ست ده‌ده‌ن، به‌ هه‌مان شێوه‌ ئه‌گه‌ر زۆربه‌ی ئه‌و ده‌قانه‌ی بۆ منداڵان ده‌نووسرێن به‌شی خه‌ڵكی گوند و شاری تێدا بێ‌، ئه‌وا به‌شێكیان پتر مۆرك و تایبه‌تمه‌ندیی گوندییانه‌ یا شارییانه‌یان پێوه‌ دیاره‌، تێكسته‌كانی ئه‌مین محه‌مه‌دیش له‌و هاوكێشه‌یه‌ به‌ده‌ر نیین، چونكه‌ زۆرینه‌ی شیعره‌كانی چۆن بۆ منداڵانی شارن، به‌ هه‌مان شێوه‌ش ڕوویان له‌ منداڵی گونده‌، چه‌نده‌ باسی ژینگه‌ و دۆخ و كه‌شی شارن، ئه‌وهاش له‌ هی لادێ‌ ده‌دوێن، چه‌ند شیعرێكی كه‌می نه‌بێت خوێنه‌ر زۆرتر وا هه‌ست ده‌كات تایبه‌ت بۆ منداڵی شار گوترابن، یا زێتر تایبه‌ت بن بۆ منداڵی گوند، بۆ نموونه‌ له‌ شیعری (چۆله‌كه‌)دا باسی دارستان ده‌كات، له‌ شیعری (په‌لكه‌زێڕینه‌)شدا ئه‌و شوێن و سروشت و ژینگه‌یه‌ی لێی ده‌دوێ‌ گوندییانه‌یه‌ نه‌ك شاری:

له‌ وه‌رزی به‌هارانا
له‌ناو سروشتی جوانا
تیشكی زێڕین و باران
تێكه‌ڵ ده‌بن له‌ ئاسمان
(خه‌یاڵی مناڵانه‌، ل3)

له‌ شیعری (شه‌مامه‌)شدا دیسان شوێنی ڕوداوی نێو ده‌قه‌كه‌ (بێستان)ه‌، كه‌ شتێكی سه‌یری لێیه‌ و ناوی شه‌مامه‌یه‌، ئه‌مه‌و له‌ چه‌ند شیعرێكی كه‌می دیكه‌دا كه‌ باسی كێڵگه‌ و دارستان و ژینگه‌ و كه‌شوهه‌وای گوندی تێدایه‌، كه‌ ئه‌وانه‌ش به‌ منداڵی شار نامۆ نیین، ته‌واوی شیعره‌كانی دیكه‌ی شاعیر بۆ منداڵانی ده‌شت و شار گونجاو و ئاسانن، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر باسی شار و باخچه‌ و یارییه‌كانی شاریش بكات، وشه‌ و زاراوه‌ و بڕگه‌ و وێنه‌یه‌كی تێدا نادۆزیته‌وه‌ له‌كن منداڵانی گوند قورس و نامۆ بێت.

چواره‌م: زمان و فۆرمی شیعری ئه‌مین محه‌مه‌د

هه‌رچه‌نده‌ ئه‌و به‌ر له‌وه‌ی شیعر بۆ منداڵان بنووسێ‌، شیعری ئازادی بۆ گه‌وران نووسیوه‌، بۆیه‌ خۆڕاهێنان له‌سه‌ر كێش و سه‌روایه‌ك كه‌ بۆ منداڵ له‌بار و گونجاو بێ‌ ڕه‌نگه‌ سه‌ره‌تا بۆ ئه‌و قورس بووبێ‌، له‌م باره‌وه‌ مامۆستا حسێن به‌فرین ده‌ڵێ‌: “به‌ڵام ئه‌و بۆ ئه‌وه‌ی به‌و دنیایه‌ رابێت (زۆر زانی یه‌كی) به‌كارهێنا بوو ئه‌ویش ئه‌وه‌ بوو بۆ وه‌ستانه‌وه‌ی ئه‌و په‌لكێشی‌و سه‌ركێشی یه‌ی له‌سه‌ری راهاتبوو سه‌ره‌تا به‌وه‌ها (كێش‌و سه‌روا)یه‌ك (كه‌ دواتر ئه‌یبینن) خۆی هێور ئه‌كرده‌وه‌و خۆی رام ئه‌كرد تا له‌وێوه‌ خوویه‌ك بۆ خۆی دابین بكات، واته‌ هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ چوونه‌ سه‌ر (جووت كێش‌و جووت سه‌روا) بۆ ئه‌و نه‌ئه‌هات‌و گران بوو به‌ڵكو سه‌ره‌تا به‌م جۆره‌ ده‌رگای كرده‌وه‌:
كاتێ باران ئه‌بارێ
چه‌تره‌كه‌م خۆشه‌ویسته‌
له‌سه‌ر سه‌رم ڕای ئه‌گرم
چونكه‌ ئه‌وم پێویسته‌
له‌ چه‌ند شیعرێكدا (ئه‌مین) درێژه‌ی به‌و شێوازی (كێش‌و سه‌روا)یه‌دا تا دواتر ورده‌ ورده‌ له‌سه‌ر جووت كێش ‌و جووت سه‌روا ڕاهات”.
زمانی شاعیر كوردییه‌كی په‌تی و ڕه‌وانه‌، ڕسته‌ی كورت و مانادار به‌كار دێنێ‌، ده‌گه‌ڕێت كام په‌یڤ ناسك و شیرینه‌ ده‌یئاخنێته‌ نێو شیعره‌كانی، هه‌ر به‌یت و كۆپله‌یه‌كی ئه‌و، وێنه‌یه‌كی ڕه‌نگاوڕه‌نگی ڕوون و جوانن، مه‌گه‌ر ئه‌و وشه‌ زۆر باوانه‌ی كه‌ له‌ زمانانی دیكه‌وه‌ هاتوونه‌ته‌ نێو زمانی كوردی و ئێستا وه‌كوو وشه‌یه‌كی كوردی له‌ نووسین و ئاخاوتندا به‌كار دێن، ده‌نا شاعیر هیچ وشه‌یه‌كی ناكوردی له‌ سه‌رجه‌می شیعره‌كانیدا نابینرێن. به‌ تێكڕاییش وشه‌گه‌لی (خه‌ون و خه‌یاڵ و هاوڕێیه‌تی و گه‌شت و خۆشه‌ویستی…) له‌ تێكسته‌كانیدا به‌رده‌وام پاته‌ ده‌بنه‌وه‌، هه‌روه‌ها له‌ گه‌لێك شوێنیشدا ده‌سته‌واژه‌ی (خله‌خل، گڕوگاڵ، باسكه‌وباسك، باعه‌باع، قاقا، به‌خ به‌خ، جیك جیك، ورد ورد، هه‌ی هه‌ی..، هاها…) ده‌دا به‌ گوێی خوێنه‌ردا و لاسایی ده‌نگی منداڵ و گیانداران ده‌كاته‌وه‌:
ها، ها له‌سه‌ر سه‌هۆڵا
له‌ دارستانی چۆڵا
شانی بۆ ئه‌له‌قێنێ‌
ئه‌ڕوا و خۆی ئه‌خلیسكێنێ‌
(ماڵی باران، 26)

ئه‌و كه‌ ده‌یه‌وێت وێنه‌یه‌ك به‌ وشه‌ بكێشێت، له‌و كامێرامانه‌ پڕۆفیشناڵ و به‌ئه‌زموونه‌ ده‌چێ‌، هه‌م كامێراكه‌ی ورد و ئۆرگیناڵه‌، هه‌م خۆی ده‌زانێ‌ كام گۆشه‌ هه‌ڵده‌بژێرێ‌ بۆ ئه‌وه‌ی ڕه‌سمی ئه‌و دیمه‌نه‌ بگرێ‌ و له‌ به‌ر چاو و زه‌ینی ته‌ماشاكه‌ردا بمێنێته‌وه‌ و كاریگه‌ر بێ‌، ڕه‌نگه‌ دۆزینه‌وه‌ و به‌كارهێنانی وشه‌ی ناسك و قه‌شه‌نگ و مۆسیقی سانا بێ‌، وه‌لێ‌ به‌كاربردنی له‌ شوێنی خۆیدا و دانانی له‌ ڕسته‌ی گونجاودا و پێدانی ڕیتم و ئاوازێكی شاعیرانه‌ له‌ ده‌ست ئه‌مین محه‌مه‌د و ئه‌وانه‌ دێت، كه‌ له‌گه‌ڵ شیعر و جوانی و خه‌یاڵی منداڵانه‌دا ده‌ژیێن، با ببینین له‌م شیعره‌دا چۆن وه‌سفی تاڤگه‌ ده‌كات و وێنه‌ی كه‌ف و خوڕه‌ و هاژه‌ و جریوه‌ ده‌گرێ‌ و به‌ سه‌یركردنی گه‌ڵای ته‌ڕ و پرژه‌ی ئاو خوێنه‌ر سه‌رسام ده‌كات:
ئه‌وه‌تام له‌ باخێكا
له‌ دامێنی شاخێكا
جۆگه‌یه‌ك ئاوی سازگار
وه‌كو تاڤگه‌ دێته‌ خوار
كه‌فی سپی وه‌ك زیوه‌
ورد، چاوم تێبڕیوه‌
خوڕه‌ و هاژه‌ و جریوه‌
ده‌نگیان لێ‌ هه‌ڵبڕیوه‌
گه‌ڵای ته‌ڕ و پرژه‌ی ئاو
سه‌رسامیان كردووم ته‌واو
(خه‌ونی چۆله‌كه‌، ل8)

هه‌رچه‌نده‌ تا ئاستێكی زۆر ڕیتم و ئاوازی شیعره‌كانی ئه‌مین محه‌مه‌د خۆش و سووك و منداڵانه‌ن، لێ‌ هه‌ندێ‌ جار لێره‌ و له‌وێ‌، به‌هۆی ته‌واو ڕه‌چاو نه‌كردنی كێشی نیوه‌ دێره‌كان، هه‌ر ئه‌وه‌تا خوێنه‌ر هه‌ستی پێده‌كات سووكه‌ له‌نگییه‌ك دروست ده‌بێ‌، ئه‌وه‌تا له‌شیعری (بۆقیله‌)دا، كه‌ به‌ كێشی حه‌فت بڕگه‌یی نووسراوه‌، كه‌چی له‌ نیوه‌ دێری سێیه‌مدا ده‌بێته‌ هه‌شت بڕگه‌:
هه‌رچه‌ند به‌ به‌چكه‌ ماسی
سه‌ره‌تا منتان ناسی
به‌ڵام سه‌رمێكوته‌م ناوه‌
ماڵم له‌ناو زه‌لكاوه‌
(ماڵی باران، ل30)

هه‌روه‌ها له‌ شیعری (هاوڕێیه‌تی)شدا، كه‌ شیعره‌كه‌ له‌سه‌ر كێشی حه‌فت بڕگه‌یی نووسراوه‌، به‌ڵام نیوه‌ دێری شه‌شه‌م به‌ ته‌نیا له‌ هه‌شت بڕگه‌ پێكدێ‌:
كۆتره‌كه‌مم هێناوه‌
لای پشیله‌كه‌ دامناوه‌
ده‌ڵێم میوانه‌ لای تۆ
ئاگاداری به‌ مه‌یخۆ
بۆ تۆ ده‌زانیت من چیم
خۆ من پشیله‌ی ڕاستی نیم
(گۆرانیی هه‌وره‌كان، ل18)

وه‌ك ده‌بینین ته‌نیا له‌و نیوه‌ دێره‌ی كه‌ ده‌ڵێ‌ (خۆ من پشیله‌ی ڕاستی نیم) له‌ هه‌شت بڕگه‌ پێكدێت.
ئه‌وه‌نده‌ی په‌یوه‌ندی به‌ ڕێنووسیشه‌وه‌ هه‌بێت، ئه‌مین محه‌مه‌د هه‌وڵی داوه‌، سه‌ر له‌ منداڵ نه‌شێوێنێ‌ و زێتر په‌یڕه‌وی ئه‌و ڕێنووسه‌ بكات، كه‌ له‌كن زۆرینه‌ی خوێنده‌واری كورده‌وه‌ په‌یڕه‌و ده‌كرێ‌ و زۆریش خۆی پاراستووه‌ له‌وه‌ی دوو شێواز یا پتر له‌ جۆرێك ڕێنووس به‌كار بێنێ‌، خۆ ئه‌گه‌ر وردتر له‌گه‌ڵ بابه‌تی ڕێنووسدا مامه‌ڵه‌ی كردبا باشتر و جوانتر ده‌بوو. له‌ خواره‌وه‌ به‌شێك له‌و كه‌لێن و ناته‌واوییانه‌ی له‌ بواری ڕێنووسدا، كه‌ له‌ كۆشیعره‌كانی ئه‌مین محه‌مه‌ددا به‌ر چاو ده‌كه‌ون، ده‌خه‌ینه‌ ڕوو:
له‌ شیعری (خه‌ونی چۆله‌كه‌)دا، بۆ هه‌ردوو وشه‌ی (جریوه‌) و (بینیوه‌) دوو (و)ی نووسیوه‌:
ده‌ستی كرد به‌ جریووه‌
وتی خه‌ونم بینیووه‌
(خه‌ونی چۆله‌كه‌، ل9)

له‌ شیعری (بێچوه‌ پشیله‌)دا، بۆ وشه‌ی (ون) دوو (و)ی نووسیوه‌، وه‌ك ده‌ڵێ‌:
بۆ خۆت لێ‌ وون كردووه‌
لێره‌ به‌جێت هێشتووه‌؟
(خه‌ونی چۆله‌كه‌، ل7)
هه‌ر له‌و شیعره‌دا،(بێچوو)ی به‌ (بێچو) نووسیوه‌! هه‌روه‌ها له‌ شیعری (په‌ڕه‌سێلكه‌)دا، بۆ وشه‌ی (سوور) یه‌ك (و)ی نووسیوه‌، به‌ڵام بۆ (دوور) دوو (و)ی به‌كار هێناوه‌:
خنجیلانه‌ی گه‌ردن سور
جار جارێك ده‌فڕێ‌ بۆ دوور
(خه‌ونی چۆله‌كه‌، ل7)

له‌ هه‌مان ده‌مدا له‌ شیعری (بوكه‌ سووره‌)دا، (بووك)ی به‌ (بوك) نووسیوه‌، كه‌ چی بۆ (سوور) ته‌واوی به‌كار هێناوه‌ و دوو (و)ی نووسیوه‌، هه‌ر له‌و شیعره‌دا دیسان (جریوه‌)ی به‌ (جریووه‌) نووسیوه‌! هه‌روه‌ها بۆ (ده‌نووك، سووك) یه‌ك (و)ی به‌كار هێناوه‌ و به‌ (ده‌نوك، سوك)ی نووسیوه‌، كه‌چی له‌ شوێنی دیكه‌دا، (ده‌نووك)ی به‌كار هێناوه‌، ئه‌مجاره‌ (بچووك)ی به‌ (بچوك) نووسیوه‌. له‌ دوو نیوه‌ دێری به‌دوای یه‌كداهاتوودا بۆ(چه‌توون) دوو (و)ی به‌كار هێناوه‌، كه‌چی بۆ (مه‌یموون) یه‌ك (و)ی نووسیوه‌! هه‌روه‌ها بۆ (بیوتایه‌، زیوین) دوو (و)ی به‌كار هێناوه‌ و نووسیویه‌تی (بیووتایه‌، زیووین)!
ده‌سته‌واژه‌كانی (جوان بوو) و (ئاسان بوو) به‌ (جوانبوو) و (ئاسانبوو) نووسیوه‌، (كردن بوو) و (بردن بوو)ی كردووه‌ته‌ (كردنبوو) و (بردنبوو)، كه‌چی وشه‌كانی (كوێیه‌) و (جێیه‌) و (نوێیه‌) و (پێیه‌) (برسییه‌) و (نییه‌) و (ئاساییه‌) و (لاساییه‌) و (لێیه‌) و (له‌وێیه‌) و (چاوه‌ڕێیه‌)ی، به‌ (كوێ‌ یه‌) و (جێ‌ یه‌) و (نوێ‌ یه‌) و (پێ‌ یه‌) و (برسی یه‌) و (نی یه‌) و (ئاسایی یه‌) و (لاسایی یه‌) و (لێ‌ یه‌) و (له‌وێ‌ یه‌) و (چاوه‌ڕێ‌ یه‌) نووسیوه‌! هه‌روه‌ها (ئاشتیخواز)ی به‌ (ئاشتی خواز) نووسیوه‌ و (په‌لكه‌زێڕینه‌)ی كردووه‌ته‌ (په‌لكه‌ زێڕینه‌)، كه‌چی بۆ (ڕه‌نگاوڕه‌نگ) و (گورجوگۆڵ بم)، هاتووه‌ (ڕه‌نگاو ڕه‌نگ) و (گورج و گۆڵبم)ی نووسیوه‌! خۆزگه‌ بۆ (ئاسكه‌ بچكۆله‌) باعه‌باعی به‌كار نه‌هێنایه‌، چونكه‌ (باعه‌باع) بۆ مه‌ڕ به‌كار دێت.
وشه‌نامه‌ی شیعره‌كانی ئه‌مین محه‌مه‌د هه‌موو ئه‌و وشانه‌ن كه‌ سه‌ر به‌ فه‌رهه‌نگی منداڵانن، زۆر ده‌گمه‌ن نه‌بێ‌ وشه‌یه‌ك نادۆزیته‌وه‌ كه‌ تێگه‌یشتنی بۆ زارۆكان قورس و نامۆ بێ‌، جار جاره‌ نه‌بێ‌ هه‌ندێ‌ وشه‌ی وه‌كو (چه‌خماخه‌، خه‌ڕه‌ك…)ی نووسیوه‌، كه‌ منداڵ یا منداڵانی هه‌موو ئه‌و ناوچانه‌ی به‌ كرمانجیی خواروو ده‌ئاخفن، باش لێی تێناگه‌ن.
له‌ هه‌ندێ‌ شوێنیش بۆ ڕیكخستنی سه‌روای شیعره‌كانی، خۆی ناچار كردووه‌ هه‌ندێ‌ وشه‌ به‌كار بێنێ‌، ئه‌م وشانه‌ هه‌رچه‌نده‌ له‌پێناو جوانكاری و ئاوازداریی شیعره‌كان به‌كارهاتوون، لێ‌ هه‌ندێ‌ جار له‌سه‌ر حسێبی مانا و ڕه‌وانیی زمانن، بۆ نموونه‌ له‌ شیعری (فریاگوزار)دا ده‌ڵێ‌:
منیش جارێك له‌ جاران
بوم به‌ فریاگوزاران
به‌سواری پشتی كه‌شتی
ده‌ریا گه‌ڕام به‌ گشتی
(خه‌یاڵی مناڵانه‌، ل21)

ڕوونه‌ لێره‌دا ته‌نێ‌ بۆ ئه‌وه‌ی وشه‌یه‌كی هاوسه‌روای (جاران) بدۆزێته‌وه‌، وشه‌ی (فریاگوزاران)ی به‌كار هێناوه‌، ده‌نا كورد ده‌ڵێ‌ (بووم به‌ فریاگوزار) نه‌ك (بووم به‌ فریاگوزاران). له‌ شیعری (مریشكه‌ سپی)شدا، كه‌ دێته‌ سه‌ر باسی یه‌كێك له‌ جوجه‌ڵه‌كان، له‌بری ئه‌وه‌ی بڵێ‌ (شیرینه‌) ده‌ڵێ‌ (شیرینن)، بۆ ئه‌وه‌ی هاوسه‌روا بێ‌ له‌گه‌ڵ (بیبینن):
یه‌كێكیان په‌ڕ له‌ پێ‌ یه‌
زۆر جوانه‌ حه‌زم لێ‌ یه‌
به‌دیاریه‌وه‌ وه‌ستاوم
ون نابێ‌ له‌به‌ر چاوم
ئێوه‌ش وه‌رن بیبینن
چه‌نده‌ جوان و شیرینن
(ماڵی باران، ل25)

ئه‌نجام

ئه‌مین محه‌مه‌د كه‌ نه‌وه‌ی دوای ڕاپه‌ڕینی به‌هاری (1991)ه‌ و دوای نێزیكه‌ی بیست ساڵ له‌ ڕاپه‌ڕین وه‌كوو قه‌ڵه‌مێكی به‌گوڕی ئه‌ده‌بی منداڵان ده‌ركه‌وتووه‌ و به‌رده‌وامه‌، ڕاسته‌ سه‌رده‌می ده‌ستدانه‌ نووسینی ئه‌مین محه‌مه‌د نه‌ له‌ سه‌رده‌می (زێوه‌ر) و (بێخود) ده‌چێ‌، كه‌ تازه‌ بناغه‌ی ئه‌ده‌بی منداڵانی كورد ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر پێ‌، نه‌ هاوشێوه‌ی سه‌رده‌می (گۆران) و (كاكه‌ی فه‌للاح) و (فه‌ره‌یدوون عه‌لی ئه‌مین)ه‌، كه‌ ده‌كاته‌ قۆناغی دوای چله‌كانی سه‌ده‌ی ڕابردوو، نه‌ وه‌كوو وه‌ختی نووسینی (له‌تیف هه‌ڵمه‌ت) و (ڕۆسته‌م باجه‌لان)ه‌، به‌ڵكو ئه‌و شاعیری دوای ڕاپه‌ڕینه‌ و دروستتر زێتر له‌ بیست ساڵ دوای ڕاپه‌ڕین خۆی ده‌كات به‌ دونیای منداڵاندا، وه‌ك ڕوونیشه‌ سه‌رده‌می پاش ڕاپه‌ڕین، سه‌رده‌می هاتنه‌دی ئازادی و چاپ و په‌خش و میدیا بوو، ڕاپه‌رین ده‌روازه‌یه‌ك بوو بۆ كرانه‌وه‌ به‌ڕووی دونیای ده‌ره‌وه‌ و ده‌ست به‌كاربوونی ژماره‌یه‌كی زۆر له‌ ڕِێكخراو و سه‌نته‌ری تایبه‌ت به‌ منداڵان و ده‌رچوونی ژماره‌یه‌كی زۆریش له‌ گۆڤار و بڵاوكراوه‌ی تایبه‌ت به‌ منداڵان، له‌ هه‌مان ده‌مدا تێكه‌ڵاوی و هاتوچۆی ده‌ره‌وه‌ و هاورده‌كردنی كتێب و سه‌رچاوه‌ی تازه‌ی گه‌لانی دیكه‌… هه‌روه‌ها به‌هۆی تێكه‌ڵاوی له‌گه‌ڵ پارچه‌كانی دیكه‌ی كوردستان و دامه‌زرانی چه‌ند نێوه‌ندی ئه‌كادیمی و زانستی و زمانه‌وانی، هه‌موو ئه‌وانه‌ وای كرد نووسه‌رانی دوای ڕاپه‌ڕین به‌ زمان و شێواز و ڕوئیای تازه‌وه‌ بنووسن، له‌نێویشیاندا شیعر و ئه‌ده‌بی منداڵان گۆڕانكاری و پێشڤه‌چوونێكی زۆری له‌ڕووی چه‌ندایه‌تی به‌خۆوه‌ دی، له‌ ڕووی چۆنایه‌تیشه‌وه‌ گۆڕانكاری به‌سه‌رداهات، ئه‌مانه‌ هه‌موو یارمه‌تیده‌ر بوون تا ئه‌مین محه‌مه‌د وه‌ك ده‌نگێك له‌ دونیای ئه‌ده‌بی منداڵانی كورد جودا له‌ نه‌وه‌ی پێش ڕاپه‌ڕین به‌ده‌ربكه‌وێت، ئه‌و له‌نێو جه‌نجاڵی و قه‌ره‌باڵغییه‌كی زۆری نووسین و بڵاوكراوه‌ی منداڵان ده‌ركه‌وتووه‌، به‌ڵام له‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌دایه‌ هه‌موو ده‌م وه‌ك ده‌نگێكی جیاواز و تایبه‌ت ده‌ربكه‌وێت، له‌و چه‌ند به‌رهه‌مه‌ی كه‌ له‌ چه‌ند ساڵێكی كه‌مدا چاپی كردوون ده‌یه‌وێ‌ وه‌ك هاوڕێ‌ و دڵسۆز و ئه‌ویندارێك مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ منداڵ بكات و بۆ ئه‌وه‌ ده‌كۆشێت له‌ به‌كاربردنی هه‌ر وشه‌ و ڕسته‌ و په‌ره‌گرافێكدا، خزمه‌ت به‌ منداڵ و ئه‌ده‌بی منداڵان و وشه‌ و شیعر و جوانی بكات.

شاعیر له‌ ساڵی (2008)ه‌وه‌ ده‌ستی به‌ نووسین و بڵاوكردنه‌وه‌ی شیعری منداڵان كردووه‌، له‌و شه‌ش دیوانه‌ شیعره‌ی بڵاوی كردووه‌ته‌وه‌، نێزیكه‌ی به‌ هه‌موویان (100) تێكستی شیعری ده‌بن و به‌شێكیان كراونه‌ته‌ گۆرانی، به‌ سه‌یركردن له‌ فۆرمی شیعره‌كانی ئه‌مین محه‌مه‌د، ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ به‌ كوردییه‌كی پوخت و پاراو ده‌نووسێت، چه‌ند وشه‌ و واژه‌یه‌كی كه‌م نه‌بێ‌ ده‌نا هه‌ر منداڵێك كه‌ به‌ شێوه‌زاری كرمانجیی خواروو ده‌نووسێت و ده‌په‌یڤێت به‌ سانایی تێیده‌گات. سه‌رجه‌می شیعره‌كانی له‌سه‌ر كێشی په‌نجه‌ی خۆماڵین و به‌شی زۆریشیان له‌سه‌ر كێشی حه‌فت بڕگه‌یین، هیچ شیعرێكی ئازادیشی نه‌نووسیوه‌.

سه‌باره‌ت به‌ قافیه‌ش، ئه‌مین محه‌مه‌د پتر جووت قافیه‌ی به‌كارهێناوه‌. شیعره‌كانی وی كورتن و هیچ شیعری درێژی نییه‌ منداڵ وه‌رس بكات و توانای خوێندنه‌وه‌ی نه‌بێ‌. ده‌رباره‌ی ناوونیشانیش، جگه‌ له‌ شیعره‌كانی (گه‌مه‌ی مشك و پشیله‌، پشیله‌یه‌ك ده‌یه‌وێ بفڕێت، ژیان له‌ ئه‌ستێره‌یه‌كی تردا) هه‌موو شیعره‌كانی دیكه‌ی ئه‌مین محه‌مه‌د هه‌ر وه‌ك ناوونیشانی دیوانه‌كانی كورتن و زۆربه‌یان له‌ یه‌ك وشه‌ یان دوو وشه‌ پێكهاتوون، هیچێك له‌ ناوونیشانه‌كان به‌ ناوه‌ڕۆكی شیعره‌كان نامۆ نیین و دروست گوزارشت له‌ وشه‌ و وێنه‌كانی نێو شیعره‌كان ده‌كه‌ن. هه‌موو شیعره‌كانی ئه‌مین به‌رواری نووسینیان به‌سه‌ره‌وه‌یه‌، لێ‌ له‌وه‌دا له‌گه‌ڵ شاعیرانی پێشوو هاوشێوه‌یه‌ كه‌ شیعره‌كانی جودا نه‌كردووه‌ته‌وه‌ بۆ چ ئاستێكی ته‌مه‌ن گونجاون، ئه‌گه‌رچی ئه‌و شیعرانه‌ی كه‌ له‌ (هه‌نگه‌ وردیله‌)دا بڵاوی كردوونه‌ته‌وه‌، هه‌م وه‌ك خۆی ئاماژه‌ی پێداون، هه‌م به‌ خوێندنه‌وه‌ی په‌یام و ناوه‌رۆكی شیعره‌كان ده‌رده‌كه‌ێت بۆ منداڵانی باخچه‌ی نووسیوه‌.
ئه‌مین محه‌مه‌د وه‌ك زۆربه‌ی هه‌ره‌ زۆری شاعیرانی پێش خۆی و هاوسه‌رده‌می خۆی سه‌ره‌تا به‌ شیعری گه‌وران ده‌ستی پێكردووه‌، پاشان هاتووه‌ته‌ سه‌ر بوار و بابه‌تی منداڵان. گوتاری شیعریی ئه‌م شاعیره‌ دووره‌ له‌ ئامۆژگاری و وه‌عزدان بۆ منداڵ، ئه‌و نه‌ك هه‌ر هاوڕێی په‌پووله‌ و چۆله‌كه‌ و كه‌روێشكه‌، به‌ڵكو مار و گورگ و ورچیش ناڕه‌نجێنێ‌ و واده‌كات منداڵ خۆشیانی بوێت.




پەروەردەکردنی منداڵان بە ئازایەتی ئەدەبی …. رەزا شوان

بێگومان هەموو دایکان و باوکان ئاواتەخوازی ئەوەن، کە منداڵە خۆشەویستەکانیان لە هەموو بوارەکانی ژیانیاندا، ئازا و بوێر و دلێربن، بڕوا و متمانەیان بە تواناکانی خۆیان هەبێت؛ بە ئەوپەڕی ئازادی و ئازایەتیشەوە، بە بێ ترس و شەرم، گوزارشت لە هزر و لە راو لە راز و نیـازە پاکەکانیان و لە بۆچوونەکـانی خۆیـان بکەن.

ئازایەتی ئەدەبی، خەسڵەتێکی گرنگ و جـوانە لە خەسڵەتە ئەرێنییەکانی هەر مرۆڤێک. خەسڵەتێکی زۆر پێویستە و بەشێکی سەرەکییە لە سیمای کەسایەتی مـرۆڤ، بەڵکو بە بـڕبـڕەپشتی بنیاتنانی کەسایەتییەکی بەهـێز و هاوسەنگ و رەوشت ئاسایی دەزانـرێت.
لەم پێودانگەوە، پێویستە لەسەر دایکـان و باوکـانی خـۆشەویست، هـەر لە منـداڵییەوە منـداڵەکـانیان لەسەر ئەم خەسڵەتە گـرنگ و پێویستییە رابهێنن و پـەروەردەیان بکەن. تا لە هەموو قۆناغەکانی ژیانی داهـاتوویاندا، بتوانن پشت بە خۆیان ببەستن و بەسـەر ترس و شەرم و دڵەڕاوکێـدا زاڵـبن، تا بە ئەوپـەڕی ئازایەتی و بوێرییەوە رووبەڕووی ئەو کێـشە و هەڵـوێست و بەرەنگارییانە ببنەوە کە دێنە رێیان. ئـازادانە و ئـازایەتییانە بڕیـاری راست و دروست بـدەن، بێ دامان و رامان گـوزارشت لە بیرۆکەکانیان بکەن.

ئازایەتی ئەدەبی، کارێکی هاوسەنگە، پەیوەندییەکی تێکەڵی و بەهێزی لەگەڵ ئازایەتی جەستەییـدا هەیـە.. بەڵـکو هـەردووکیان بە تەواکـەری یەکـتری دادەنـرێن.
ئازایەتی ئەدەبی لە منداڵانـدا، ئەوەیە کە بـڕوایان بە خۆیان هەبێت، ئازا و بوێربن، بە ئـازایەتی و بە ورەبـەرزیییەوە، بە بیرکـردنەوەیەکی قـووڵ و دانـاییەوە، بەرپەچی هەر هەڵـوێستێکی دژوار و نـەرێنی بدەنـەوە کە رووبـەڕوویـان دەبنەوە.. سەرسەختـانەش داکۆکی لە باوەڕەکانیان و لە مافەکانیان بکەن و سازشیان لەسەرنەکەن، ملکەچی رای سەپێنراوی کەسانی تـریش نەبـن.
پێویستە ئەوەش بـزانین، کە ئـازایەتی ئـەدەبی، ملهـوڕی و لەخۆبـایی و خۆسەپانـدن و هەمیشە خۆبەڕاست زانین ناگەیەنێت. پێویستە ئازایەتيیەکی گونجاوبێت، هەڵە نەکەن و سنوور نەبەزێنن و هەستی کەسانی تر بریندارنەکەن و پێشێلی ئازادی و مافـەکانیشیان نەکەن، رێزیان بۆ دابنێن و بە کەمیان نەزانـن.. ئـازایەتی ئـەدەبی، ئەوە ناگـەیەنێت کە لە ئاستی راستییەکاندا، کەلەڕەقی و نکووڵی بنوێنن، تەنیا هەر قسە و را و بیرۆکەکانی خۆیان بە راست و دروست بزانن. راو و بیرۆکە جیاوازەکانی کەسانی تـر رەتبکەنەوە.

ئـازایەتی ئـەدەبی تا رادەیـەک خەسڵەتێکی بۆمـاوەیە، لە هەمـان کاتیشدا خەسڵەتێکی وەرگـیراوە. منـداڵان لە دایکان و باوکان و لە کەسانی تـرەوە ئەم خەسڵەتە وەردەگرن. دەکرێت لە هەڵوێستەکانی رۆژانـەدا، بە پێی قۆناغەکـانی تەمەنی منداڵان، هـێدی هـێدی منداڵان لەسەر خەسڵەتی ئازایەتی ئەدەبی رابهێنرێن. تا ببێت بە بەشێک و بە بەهایەکی بەرزی چەسپاو لە ژیانی کەسایەتییاندا.. دایکان و باوکان و مامۆستاکان رۆڵێکی گرنگ و کارتێکەر و بەرچاویان هەیە، لە هانـدان و لە روانـدنی ئـازایەتی ئـەدەبی لە دەروونی منداڵەکانیاندا. بۆ نموونە: بە ئامادەبوونی دایکان و باوکان، یا بەبێ ئامادەبوونیان، ئەو بـزانن کە بە چ شێوازێک منداڵەکانیان گفتوگۆ لەگەڵ کەسانی نائاشنا و نامـۆدا دەکەن.. چـۆن بە بێ ترس و شەرمکردن و لەڕووهـاتن، لەگەڵ کەسانی نامـۆدا دەدوێـن.. یا لە ئاهـەنگی یادی ساڵـڕۆژی جەژنی لە دایکبوونیاندا، سەرەنجیان بدەن و بزانن، کە چۆن پێشوازی و بەخێرهاتنی هـاوڕێ بانکراوەکانییان دەکەن، چـۆن بە بێ شەرم و شـڵەژان قسەدەکەن و گوزارشت لە دڵخـۆشی و شـادی خۆیان دەکەن، بە چ شێوازێکی شیرین و شایستەش سوپاسی ئامادەبوونی هـاوڕێکانیان دەکەن.. یا لە پۆلی خوێندنـدا، یا لە کاتی ریزبوونی رۆژانەی پێش دەستپێکـردنی وانەکـان لە قوتابخانەکانـدا، ئایـە منـداڵەکـانتان ئـەو ئازایەتییە ئەدەبییەیان هەیە، کە بەبێ شەرم هۆنراوەیەک، یا پارچە پەخشانێک، یا چـالاکییەک بە دەنگـێکی بـەرز و بـە شـێوازێکی فانتـازی، لە بـەردەم مامۆستاکـانیان و هـاوڕێکانیانـدا پێشکەش بکـەن.. منداڵان لە رێی ئەم هەڵـوێستانە و لە هاوشێوەی ئەم هەڵـوێسـتانەوە، دەتوانن ئـازایەتی ئـەدەبی خۆیـان دەربخەن و سەرنجی کەسـانی تر بۆ لای خۆیان رابکێشن.. زۆر لە منـداڵان هەن، کە گەلی بیرۆکە و رای جـوان لە ناخیاندا هـەن، بەڵام ئـەو ئازایی و ئازایەتییە ئەدەبییەیـان نییە، کە بە قسەکـردن دەریان ببـڕن.

بەشێکی زۆری توێژینەوەکانی ئەم بـوارە، ئەوەیـان سەلمانـدووە کە هۆکـاری شەرم و ترس و نەبوونی ئازایەتی ئەدەبیی منداڵان، دایکـان و باوکانیانن. ئەمەش بە کەلێنێکی پەروەردە دەزانرێت. هۆیەکەشی ئەوەیە کە دایکان و باوکان، زیـادەڕۆن لە چاودێری و لە پاراستنی منداڵەکانیان، هەمیشە بە دوایانەوەن، بـواری ئەوەیان نـادەنی کە پشـت بە خۆیان ببەستن. هەموو شتێکیان لێکردوون بە بڤە و ئێوە ناتـوانن، ئێوە هێشتا منداڵن، قسەمەکەن و قـوڕوقەپ، دەمتان داخـەن.. بەم شـێوە نادروسـتانە تەریقـیان دەکەنەوە.
(یۆنـامات) دەڵـێ”تـا تەمـەنی سیانزە ساڵـیم، وامـدەزانی کە نـاوم ـ دەمـت داخـە ـ یە”

دایکان و باوکان، لە منداڵەکـانت بگەرێن، با دەمیان دانەخـەن و بە ئازادی و ئازایەتی گـوزارشت لە ناخـی دەروونیان و لە حەز و راز و نیازەکـانیان و لە را و بیرۆکە و لە بۆچوونەکـانیان بکەن، ئەگەر هەڵـەشیان کرد، لێیان تووڕەمـەبن و چاوتـان لێیان زەق مەکەن و سەرکوێریان مەکەن، تەریقیان مەکەنەوە.. بە داخەوە کە هەندێ لە دایکان و باوکـان شانـازی بـەوەوە دەکـەن، کە منـداڵەکـانیان ناوێـرن لە ئاستیاندا فـزەبکەن، یا چـاویان هـەڵبێنن. ئەمـە رەفـتارێکی هـەڵـەیە و ئەنجـامێکی خـراپی لـێدەکەوێتـەوە.

گەر بتانەوێت منداڵەکانت بە ئازایەتی ئەدبی پەروەردە بکەن، پێویستە بە شێوەیەکی راست و دروست پەروەردەیان بکەن، پشت بە بنەما دەستوورییەکان و بەرنامەیەکی داڕێژراوی سیستەماتیک ببەستن، کە شیاو و گونجـاوبن لەگەڵ قۆناغەکـانی تەمەنی منـداڵاندا. پێویستە دایکـان و باوکـان، هەست بەوە بکـەن، کە منداڵەکـانیان هـەر لە منداڵییەوە، رەنگـدانەوەی شەرم و بێـدەنگی و لەروونەهـاتنیان پێوە دیـارە.. بەشێکی زۆریـان ئـازایەتی گوزارشتکـردن و دەربـڕینی حـەز و نیـاز و رازەکـانیان نین.. ئەگەر هەر وابمێننەوە، کە گـەورەشبن ئەم خـەسڵەتە نەرێنـیانە دەبـن بە بەشێک لە ژیـانیان.

کە مامۆستا بووم لە قوتابخانەیەکی شاری کەرکوکی کوردستانی، وانەی ماتمـاتیکم بە پـۆلی پێنجەم و شەشەمی بنـەڕەتی دەوتەوە ـ دوور لە خۆهەڵکـێشان ـ هەمـوو ساڵێک سەرپەرشتیاری ماتماتیک لە بەڕیوەبەرایەتی پەروەردەی کەرکوک، داوی لێـدەکردم کە وانەیەکی نموونەیی بۆ مامۆستایانی ماتماتیکی قوتابخانەکانی کەرکوک بڵێمەوە. زۆر بە ئاسایی و سەرکەوتووییەوە دەمـوتەوە.. جارێکـیان بە سەرپەرشتیارەکـەم وت، ئەمساڵ داوا لە مامۆستایەکی تر بکە با وانەیەکی نموونەیی لە ماتماتیکدا بڵێتەوە، با هـەر مـن نەبم، سەرپەرشتیارەکەمان وتی:” بـڕوابکە، دوام لە زیاتر لە پەنجـا مامۆستا ماتماتیک کـردووە، لە وەڵامـدا پێیان وتم، بە راستی ئێمە شەرم دەکەین و ناتوانین لە بەردەم ئەو هەموو مامۆستایانەدا، بە سەرکەوتوویی وانەیەیەکی نموونەیی لە ماتماتیکـدا بڵێینەوە، داوای لێبووردنیان لێکردم” من هۆکاری نەبوونی ئـازایەتی ئەدەبیی ئەو مامۆستایانە و بە هەزاران گەورەی تریش بۆ تافی منداڵییان دەگەڕێنمەوە، ئۆباڵیان لە ئەستۆی دایکان و باوکان و مامۆستاکانیانن، دەبوایە زوو هەستیان بەم خەسڵەتە نەرێنییە بکردایە و بە راهێـنان و بە یارمەتیـدانی پێویـست چـارەسەریان بکـردایە و نەیـان هێشتبایە ببـێت بە ترس و شەرمکردن و بە دیاردەیەکی نەخوازراوی چەسپاو لە کەسایەتی و ژیانیاندا.

ئـازایەتی ئەدەبیش، خەسڵەتێک نییە، کە بە ئاسانی و تەنیا بە قسـەی رووت بێـتەدی، وەک ئەوەی کە دایکـان و باواکـان بە منداڵەکانیان بڵـێن “دەبـێ ئـازایەتیتان هەبێـت” خەسڵەتێکیش نییە کە بتـوانن، لە مـاوەی چەنـد مانگـێک یا ساڵێکـدا ئەم خـەسڵەتە لە دەروونـی منـداڵەکـانتان بـڕوێـنن.. بەڵـکو بۆ رۆانـدنی ئـازایەتی ئـەدەبی لـە دەروونـی منداڵەکـانتان، پێویستیـتان بە ئـارامی و قـوربانیـدان هەیە.. چونکە پەروەردەکـردنێکی راست و دروست کاتێکی زۆر دەخایەنێت و پێویستی بە پشوودرێژی و درێژەدان هەیە.

(ئـەرسـتۆ) دەڵـێ”رەگـی پـەروەردە تـاڵـە.. بـەڵام بـەرەکـەی شـیرینـە”
بە کورتی لەم خـاڵانەی خـوارەوەدا، باس لە گرنگترین رێگاکانی گەشەکردنی ئازایەتی ئەدەبی لە منداڵاندا دەکەین.. بەو هیـوایەی کە دایکان و باوکان سوودیان لێوەربگرن:
١ـ دایکان و باوکان ئاوێنەی منداڵەکانیان، پێویستە هەموو دایک و باوکێک نموونەبن لە ئازایەتی ئەدەبیدا و ببن بە پێـشەنگ بۆ منداڵەکانیان، چونکە منداڵان چاولێکەرن و لاسایی گەورەکـان دەکەنەوە، بە تایبەتیش رەفـتار و کردارەکـانی دایکـان و باوکـانیان.

(ویـن دایـەر) دەڵـێ:”منـداڵەکـانتان دەڕواننـە هەمـوو ئەو کـردارانـەی کە لە ژیـانتانـدا دەیـانکـەن.. نـەک لـەو قسـانـەی کـە دەیـانکـەن”
٢ـ چیرۆک رۆڵێکی گرنگی هەیە لە پەروەردەکردنی منداڵاندا، پێویستە دایکان و باوکان ئەو چیرۆکـانە بۆ منداڵەکانیان بگـێڕنەوە یا بخـوێننەوە، کە باس لە ئـازایەتی ئـەدەبی و ئـازایەتی جـەستەیی دەکەن، بە تایبەتیش ئەو چیرۆکـانەی کە پاڵەوانەکـانیان منـداڵانن.

٣ـ راستگۆیی خەسڵەتێکی گرنگی ئـازایەتی ئەدەبییە، پێویستە دایکان و باوکان هەر لە منـداڵییەوە، منداڵەکانیان بە راستگـۆیی پـەروەردەبکەن و رایـان بهێنن و فـێریان بکەن کە راستگۆیی یەکێکە لە هەرە خەسڵەتە جوانەکانی کەسایەتی مرۆڤ، فێریان بکەن کە ئازایەتی ئەوەیان هەبێت کە دان بە هەڵکانیاندا بنێن.. گەر كچۆلەیەک قاپێکی لە دەست بەربۆوە و شکا و کەس چاوی لێنەبوو، بە دایکی بڵێت ئەو قاپە لە دەستی من بەربۆوە و شکا.. پێویسـتە دایـکی سوپـاسی بکـات و هـانی بـدات، کە کچـۆلەکـەی راسـتگـۆییە، هـیوای ئەوەشی بۆ بخـوازێت کە هەمیشە راستگـۆبێت.. چـونکە ئـەم منـداڵە ئـازایەتی ئـەدەبی هەیـە و لـەوەش ناتـرسێـت کە ســزای راستگـۆییەکـەی چیـدەبێـت بـا ببـێت.

٤ـ پێویستە دایکان و باوکان و مامۆستاکان بە هەموو شـێوازێک هـانی منداڵەکـانیان و قوتابییەکانیان بـدەن، کە بە ئەوپەڕی ئازادی و ئازاییەوە گوزارشت لە هـزر و خەیاڵ و لە را و لە بیـرۆکە و لـە بۆچـوونەکـانی خۆیـان بکـەن. بـۆ ئـەم مەبەسـتەش دەتـوانـن گەلێ دەرفـەت و بواریان بۆ بڕەخسێنن.. بۆ نموونە لە (وانـەی داڕشـتن) دا، پێویسـتە مامۆستای زمـانی کوردی، هانی قوتابیانی پۆلەکەی بدات، کە داڕشتنەکانیان لە بەردەم هـاوڕێکانیانـدا بخـوێنـنەوە، تا شەرمیـان بشـکێ و لەسـەر ئـازایـەتی ئـەدەبـی رابـێن.
٥ـ بەشداریکردنی منداڵان لە تیپی سروود و موزیک و گۆرانی قوتابخانەدا بە تایبەتیش ئەو منداڵانەی شەرم دەکەن، تا شەرمیان نەمێنێت و ئەو ئازایەتییە ئەدەبییەیان هەبێـت کە خۆیان دەربخەن و لە بەردەم هاوڕێکانیاندا بێ شەرم و شڵەژان بتوانن گۆرانی بڵێن.

٦ـ پێویستە دایکـان و باوکـان و مامۆستاکـان ئەوەبـزانن، کە کـردارەکان کاریگەرتـرن لە قسەکـان، ئـەم راستییەش بـووە بە چەمکـێکی گـرنگی پـەروەردەی نـوێی منـداڵان.
٧ـ هەرگیز نابێت گاڵتە و تەڵفیسی بە قسەکانی منداڵان بکرێن و رووشکێنیان بکەن. تا نەتـرس و شـەرم نەکـەن و خۆیـان بـە لاواز و بێ تـوانـا نـەزانـن.. هـانیان بـدەن تـا بە ئـازایەتی تواناکـانی خۆیـان لە بەردەمی کەسانی تـردا دەرببـڕن. لە هـەڵـە و شکستیش نەترس، لە رێی هـەڵە و شکستییەوە، دەتوانن رێگای راستی و سەرکەوتن بـدۆزنەوە.
٨ـ منداڵان زۆر جار ناتوانن لە خۆیانەوە بەهـرەی ئـازایەتی ئەدەبی لە دەوروبەریانەوە وەربگرن. پێویستە دایکان و باوکان و مامۆستاکان بە ئەوپەڕی توانایانەوە یارەمەتییان بـدەن و ئاراستەیـان بکەن تـا زاڵـبن بەسەر ئـەم کێشەیـەدا و پشـت بە خۆیـان ببەستن.

٩ـ بـڕوابەخۆبوون، پێویستی و خەسڵەتێکی گرنگی کەسایەتییە، پاڵنەر و هاندەریشە بۆ درێـژەپێـدان و سەرکەوتـن.. ئەو منـداڵانەی کە بـڕوایەکی تەواویان بە خۆیان هەیە، بە گـەشبیـنیەوە پـشت بە خۆیـان دەبەسـتن، بە ئاسایی و ئاسانی و بە بێ شــەرم و تـرس، دەتوانن لە بەردەمی منداڵانی تـردا، گـوزارشت لە را و لە باوەڕ و بیرۆکەکانیان بکەن.
١٠ـ بۆ هاندان و گەشەکردنی بەهـرەی ئـازایەتی ئـەدەبی لە منـداڵاندا، پێویستە ساڵانە لە وەرزی دووەمی خوێندنـدا لە لایـەن بەڕێوەبەرێتی چـالاکییەکانی قوتابخـانەکان کە سـەر بـە بەڕێـوەبـەرێـتی پــەروەردەی شارەکـان و شارۆچکەکـانە “پێـشبرکـێی ئـەدەبی” بـۆ خۆێنـدنەوەی ” هـۆنراوە و چیرۆک و پەخـشان” بۆ قوتابیانی قوتابخانەکان سازبکەن، لە لایەن منداڵانی بەهـرەمەنـدی ئەم بوارانـەوە پێشکەش بکـرێن.. خەڵاتی جوانیش بە هەموو منداڵە بەشداربووەکان پێشکەش بکـرێن.. ئەم پێشبڕکێیانە رووحـی ملمـلانێی و وتووێـژ ئـەدەبی لە نێوان منداڵانـدا دەوروژێـنن، منداڵانی بەهـرەمەند بە هـەلی دەزانـن کە بەهـرە و ئـازایـەتی و توانـا ئـەدەبییەکـانی خۆیـان دەردەبخـەن.

١١ـ “بەڕێـوەبەرێتی گـشتی رۆشـنبـیری منـداڵان” کە سـەر بـە وەزارەتـی رۆشنبـیری کوردستانە، دەتوانێت سـاڵانە ” پێشبڕکێ ئـەدەبی بۆ منـداڵانی کوردستان” بۆ منـداڵانی بەهرەمەند لە بواری “ئـەدەبی منداڵان” دا سازبکات، پێویستە لە باکوور و رۆژهەڵات و رۆژئاوای کوردستانیشەوە، چەند منداڵێک بۆ ئەم پێشبڕکێیانە بانگ بکرێن.. خەڵاتی جوانیش پێشکەش بە هەموو منداڵە بەشداربووکان بکـرێن.. بە داخـەوە کە وەزارەتـی رۆشنبـیری کوردســتان، تـا ئێسـتا بایەخێـکی ئەوتـۆیان بە بەهــرە و بە چـالاکییەکـانی منـداڵانی کوردسـتان نـەداون.. ئەوەیـان لەبەرچـاو نەگـرتوون کە منـداڵانی ئەمـڕۆمـان هیـوای داهـاتووی کوردسـتانن.. کە منـداڵان بەشێکن لە ئەمـڕۆ و هەموو داهاتووشن.
١١ـ راگەیاندنەکان و میدیاکانی کوردستان، دەتوانن رۆڵێکی گرنگیان هەبێت لە هاندان و لە گەشەکردنی ئـازایەتی ئـەدەبی لە منداڵانـدا، پێویستە کەناڵە تایبەتییەکانی منـداڵان بایەخێکی زیاتر بە چالاکییەکانی منداڵان بدەن.. چونکە هێشتا لە ئاستی پێویستدا نین.
١٣ـ شانۆ بوارێکی گرنگە، بۆ هـاندان و راهێـنانی منـداڵان بە ئـازایـەتی ئـەدەبی و بۆ رەواندنەوەی تـرس و شەرمیان. زۆربـەی منـداڵان حەزیـان بە نوانـدن هـەیە. لە رێی نواندنەوە دەتوانن تواناکانیان دەربخەن و ئازایەتی ئەدەبی و جەستەییان پێشان بـدەن.

١٤ـ من پێشنیاری ئەوە دەکەم، کە لە ساڵی خوێنـدنی ( ٢٠١٨ـ ٢٠١٩ ) دا، لە هـۆڵێ کتێبخانە گشتییەکانی پارێزگاکـانی هەولێر و سلێمانی و کەرکوک و دهۆک و هەڵەبجە،
چەنـد کۆڕێکی ئـەدەبـی بۆ قوتابیانی قوتابخانە بنەڕەتییەکـانی شارەکانیان، بۆ چـالاکی ئەدەبی منداڵان سازبکەن، هەر جارەی کۆمەڵێک لە منداڵانی بەهرەمەند، هـۆنـراوە و چـیرۆک و پەخـشان پێشـکەش بکـەن.. گـەر بیانـەوێـت ئەمـە کـارێـکی گـران نیـیە.

رەزا شوان
نەرویـج: ٣١ی/ سێپتەمبەر/ ٢٠١٨




پانێڵێك بۆ په‌نابه‌رێكی كورد ڕێكده‌خرێت

به‌شی لێكۆڵینه‌وه‌كانی تایبه‌ت به‌ بابه‌ته‌ كه‌لتورییه‌كانی زانكۆی ماڵبۆرنی ئوسترالی ، پانێڵێكی تایبه‌تی بۆ په‌نابه‌رێكی كورد به‌شێوه‌ی ئۆنلاین ڕێكخست.
ئه‌و په‌نابه‌ره‌ كورده‌ كه‌ ناوی به‌هرۆز بوچانییه‌، خاوه‌نی چه‌ندین كاری فیلمسازی و نوسینه‌ له‌باره‌ی دۆخی په‌نابه‌ران له‌ كه‌مپه‌كانی دوورگه‌ی مانوسی پاپانیوگینیا و ناورۆ كه‌ كاره‌كانی له‌سه‌ر ئاستی ناوه‌نده‌ ئه‌كادیمی و ڕۆشنبیرییه‌كان پێشوازییه‌كی زۆری لێده‌كرێت. كاره‌كانیشی ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ژیانی ڕابردووی و گوزه‌رانی خراپی خۆی و په‌نابه‌رانه‌ له‌و دوورگانه‌.
بوچانی، له‌و پانێڵه‌دا له‌ پاڵ باسكردنی كاره‌كانی خۆی، تیشكی خسته‌ سه‌ر دۆخی خراپی په‌نابه‌ران له‌ كه‌مپه‌كانی دوورگه‌ی مانوس و ناورۆ.
په‌نابه‌رانی دوورگه‌ی مانوس و ناورۆ ئه‌و كه‌سانه‌ن كه‌ پێشتر ویستویانه‌ به‌ قاچاخ و به‌ به‌له‌م ڕوو له‌ ئوسترالیا بكه‌ن به‌ڵام ده‌ستگیر كراون و ڕه‌وانه‌ی ئه‌و كه‌مپانه‌ كراون و به‌پێی یاساكانی كۆچی ئوسترالیا، هه‌رگیز له‌ ئوسترالیا نیشته‌جێ‌ ناكرێن.




زمانی دایکم … عوسمان محەممەد هەورامی

دایەی بەسۆز و خۆشبۆ
ئـۆخـەی ، زمانەکـەی تۆ
لە نوقڵی ترش و شیرین
بــەچێـژتـر و خـۆشــتـرە
لە خونچەی گوڵزاری ژین
بـۆنخـۆشـتر و گـەشـترە ،
کـە بـەزمـانی تـۆ ئەدوێم
گــەشـــەئەکـەم و ئەڵێم :
ئـەمـە زمــانــی کوردییە
پڕ لـە گــەشـــە و شادییە ،
دایــــە گیـان ، بـەم زمانە
گــەزبـەگـــەز بـاڵائـەکـەم
دیارییەگـەشــەی ئاسمانە

عوسمان محەممەد هەورامی




بونیادی ده‌لالی و شیمانه‌یی دال له‌ (شیعری نوێی كوردی) دا … عه‌بدولموته‌لیب عه‌بدوڵڵا

پێشه‌كی:

به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی ده‌سته‌واژه‌ی بونیادی ده‌لالی (به‌ كۆی بیروڕا جیاوازه‌كانه‌وه‌) به‌رهه‌مهێنانی ده‌لاله‌تی -حه‌قیقی و شیمانه‌یی- ده‌گرێته‌وه‌، جا چ په‌یوه‌ندی به‌ سروشتی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌، یان به‌ سروشتی تاكی رۆشنبیر و كه‌سه‌كانه‌وه‌ هه‌بێت… هه‌ڵبه‌ته‌ لێره‌دا له‌ رووی ئه‌ده‌بییه‌وه‌ قسه‌ له‌ به‌رهه‌مێنانه‌وه‌ی ده‌لاله‌ت ده‌كه‌م، به‌ڵام له‌ بیرمان نه‌چێ‌ فیكری مرۆیی لێكدانه‌بڕاوه‌، بۆیه‌ ده‌شێ‌ به‌شێك له‌و قسه‌كردنه‌، قسه‌كردنیش بێت له‌ رووی بیركارییه‌وه‌، ده‌مه‌وێ‌ بڵێم شیكردنه‌وه‌ی (حه‌قیقه‌ت) وه‌ك زاراوه‌ له‌ رووی بیركارییه‌وه‌ به‌ ته‌واوی ئه‌و راستییه‌ ده‌گوترێت، كه‌ وردبینیكراوه‌ و حه‌قیقه‌ته‌ مه‌عریفییه‌كان ده‌گه‌یه‌نێت. له‌ بیركارییدا دالی حه‌قیقی هه‌موو رێگایه‌ك بۆ كۆمه‌ڵه‌ی به‌شه‌كان و كۆمه‌ڵه‌ی ژماره‌ راستییه‌كان خۆش ده‌كات… به‌ڵام (شیمانه‌یی) له‌ رووی بیركارییه‌وه‌ هه‌موو ئه‌و ژمارانه‌ ده‌گرێته‌وه‌ كه‌ ده‌كه‌ونه‌ نێوان (سفر و یه‌ك)ه‌وه‌، تیۆری شیمانه‌یی ئه‌وه‌ نییه‌، كه‌ خۆی بسه‌پێنێ‌، به‌ڵكو ئه‌وه‌یه‌، كه‌ هه‌ڵبژاردن ده‌خاته‌ پێشه‌وه‌… یه‌كه‌میان جه‌خت له‌ یه‌قین و دیار (Certain) ده‌كات… دووه‌میان پشت به‌ رێكه‌وت و نادیار (Chance) ده‌به‌ستێت.

له‌ فه‌لسه‌فه‌دا چه‌مكی (راڤه‌كردن) و (حه‌قیقه‌ت) ده‌چنه‌ نێو یه‌كتره‌وه‌، له‌ زمانی گریكیدا حه‌قیقه‌ت “ئه‌لیسیا- alethia” وشه‌یه‌كه‌ به‌ مانا حه‌رفییه‌كه‌ی واتای “په‌رده‌ لادان” دێت، به‌ڵام راڤه‌كردن واته‌ رێگادان به‌ حه‌قیقه‌ت بۆ ئه‌وه‌ی بدوێت، یان له‌ رێگای په‌رده‌پۆشین و په‌رده‌نه‌پۆشین به‌ كرده‌ی كه‌شفكردن رابێته‌وه‌.
هه‌موو ئه‌وانه‌ی قسه‌یان له‌ ده‌سته‌واژه‌ی بونیادی ده‌لالی كردووه‌، رێكخستنی مانا و كه‌شفكردنی مانایان خستۆته‌ پێشه‌وه‌، وه‌ك چۆن رووه‌ جیاوازه‌كانی ماناشیان به‌ هه‌ند هه‌ڵگرتووه‌! به‌ڵام نابێ‌ له‌ بیرمان بچێت، هه‌موو قسه‌كردنێك له‌ ده‌سته‌واژه‌ی بونیادی ده‌لالی، ده‌چێته‌ سه‌ر قسه‌كردن له‌ ته‌ئویلی ده‌لالی ((ته‌ئویلی ده‌لالی كرده‌یه‌كه‌ رێگا به‌ خوێنه‌ر ده‌دا هێلی ده‌لالی ده‌ق بخاته‌ روو)) به‌ڵام مانا چییه‌؟ مانا ئه‌و (په‌یوه‌ندییه‌) دوو سه‌ره‌یه‌، كه‌ له‌ نێوان وێنه‌ی هۆشه‌كی و وشه‌دا دروست ده‌بێت. به‌ڵام ره‌نگه‌ پرسیار ئه‌وه‌ بێ‌ ئایا سنور و جۆری ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ چه‌نده‌ و چییه‌ و چۆنه‌، ئایا له‌ هه‌موو رووه‌كانی دڵنیاین، ده‌لاله‌تی زانستی و راستی ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ چه‌نده‌، ئایا ده‌شێ‌ ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ گشتگیر بكرێت، ئایا ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ له‌ هه‌موو زمانه‌كان وه‌ك یه‌كه‌، ئه‌و په‌یوه‌ندییانه‌ به‌ درێژایی مێژوو قسه‌ی لێده‌كرێت، یان به‌پێی گه‌شه‌كردنی زمان ده‌گۆڕێ‌….؟

به‌ دیوه‌كه‌ی دیكه‌ به‌رهه‌مهێنانی بونیادی ده‌لالی جۆرێكه‌ له‌ (دانان) و (به‌یادهێنانه‌وه‌) و (رێكخستن)! كه‌واته‌ بۆ تێگه‌یشتن له‌و ده‌سته‌واژه‌یه‌ پێویسته‌ بۆ دیدی (سوسێر) و ئاستی گوزارشتكردن و ئاستی ناوه‌ڕۆك و مانای به‌رهه‌مهاتوو بگه‌ڕێینه‌وه‌، ئه‌و دیده‌ سوسێرییه‌ش په‌یوه‌ندی به‌ هاوسه‌نگی نێوان گوزارشتكردن و ناوه‌ڕۆك و به‌رهه‌مهێنانی ده‌لاله‌ت و جمگه‌كانی به‌ یه‌كه‌وه‌به‌ستنه‌وه‌ی ده‌لاله‌ته‌كانه‌وه‌ هه‌یه‌، وه‌ك چۆن له‌ لایه‌كی دیكه‌ش په‌یوه‌ندی به‌ جیاوازییه‌كانی ئاستی گوزارشتكردن و مانای وشه‌ به‌یه‌كه‌وه‌ به‌ستراوه‌كان و چۆنێتی به‌یه‌كه‌وه‌ به‌ستنه‌وه‌وه‌ ده‌كات. هه‌موو ئه‌وانه‌ش له‌ رووی سیمیاییه‌وه‌ ئه‌وه‌ ئاشكرا ده‌كه‌ن، كه‌ دانان و به‌یادهێنانه‌وه‌ و رێكخستن په‌یوه‌ندی به‌ ئاستی (گوزارشتكردن) و (ناوه‌ڕۆك) و (كه‌شفكردنی مانا)وه‌ ده‌كات.

مه‌رج نییه‌ بیركردنه‌وه‌ی نوێ‌ وه‌ك پێویست پرسیاری نوێ‌ دابهێنێ‌، به‌ڵام ده‌شێ‌ به‌ رێبازی نوێ‌، پرسیاره‌ كۆنه‌كان لێكبده‌ینه‌وه‌، لێره‌دا پرسی مانا وه‌ك پرسێكی كۆن هه‌ر ته‌نها به‌ وشه‌وه‌ گرێ‌ نه‌دراوه‌، هه‌ر ته‌نها به‌ قسه‌كه‌ره‌وه‌ به‌ند نییه‌، هه‌ر ته‌نها به‌ مانای ئاماده‌وه‌ به‌ند نییه‌، هه‌ر ته‌نها به‌ گوێگره‌وه‌ نالكێ‌، دروست بوونی په‌یوه‌ندی مانای ئاماده‌ هه‌ر ته‌نها به‌ ئاستی گوزارشتكردن و ئاستی زمانی گوزارشتكردنه‌وه‌ نالكێ‌… به‌ دیوێكی دیكه‌دا پرسی مانا پرسی هاوژیانی و كه‌شفكردنی ده‌لاله‌ته‌؟!

له‌ نێوان وشه‌ و ده‌لاله‌ته‌كانی وشه‌دا په‌یوه‌ندییه‌كی سروشتی بوونی نییه‌، وشه‌ و رسته‌ ره‌مزن! چ مانای ئاماده‌، چ مانای خه‌یاڵكراو و شیمانه‌یی شتێك له‌ ده‌ره‌وه‌ی خۆیان دیاری ده‌كه‌ن، ده‌لاله‌ت له‌ شتێك ده‌كه‌ن: بۆ نموونه‌ (دوكه‌ڵ) ده‌لاله‌ت له‌ ئاگر ده‌كات… (دڵی پێكراو به‌ تیر) ده‌لاله‌ت له‌ ئه‌ڤین ده‌كات و زێتریش… وه‌ك ده‌بینین ده‌لاله‌ت كارێكه‌ ده‌كه‌وێته‌ نێوان دال و مه‌دلول، ده‌لاله‌ت بایه‌خ به‌ دراسه‌كردنی نیشانه‌كان و شته‌كان و هه‌بوونه‌كان ده‌دات، بایه‌خ به‌ كۆی ئه‌و شتانه‌ ده‌دات، كه‌ له‌گه‌ڵیاندا ژیاوه‌، بایه‌خ به‌ كۆی ئه‌و شتانه‌ ده‌دات، كه‌ له‌گه‌ڵیاندا ده‌ژی، بایه‌خ به‌ كۆی ئه‌و شتانه‌ ده‌دات، كه‌ ئه‌ویدیكه‌ی جیاواز ده‌یبینێ‌؟! ره‌نگه‌ وشه‌ شتێك بگه‌یه‌نێت، له‌ ژێر سێبه‌ری په‌یوه‌ندییه‌كانی ئێمه‌، كه‌ ئێمه‌ بیری لێده‌كه‌ینه‌وه‌، ره‌نگه‌ وشه‌ شتێك بڵێ‌، نه‌كه‌وێته‌ ژێر سێبه‌ری په‌یوه‌ندییه‌كانی وه‌رگره‌وه‌، ئه‌وه‌ی دوای ئێمه‌ بیری لێده‌كه‌نه‌وه‌، یان بیری لێناكه‌ینه‌وه‌، ده‌مه‌وێ‌ بڵێم مانای ئاماده‌ ئه‌و په‌یوه‌ندیه‌یه‌ كه‌ له‌ نێوان من و ئه‌و و له‌ نێوان شته‌كانه‌وه‌ هه‌یه‌، به‌و مانایه‌ش بونیادی ده‌لالی (دنیای حه‌قیقی مانا) دنیای چه‌سپاو… نیشان ده‌دات، له‌ پشت هه‌موو ئه‌وانه‌ش رۆشنبیرییه‌ك ئاماده‌یه‌، كه‌ به‌ره‌و پرنسیب و یاسا و رێساكان هه‌نگاو ده‌نێت! به‌ڵام شیمانه‌یی دال (هاوژیانی مانا) وێنا ده‌كات، دنیای جولاو… له‌ پشت هه‌موو ئه‌وانه‌ش رۆشنبیرییه‌ك ئاماده‌یه‌، كه‌ به‌ره‌و ده‌ق و ده‌قی كراوه‌ ده‌بێته‌وه‌، كه‌ به‌ره‌و ئه‌ویدیكه‌ی جیاواز ده‌بێته‌وه‌! دنیای حه‌قیقی مانا له‌ سه‌ر رێكخستنی مانای ئاماده‌ وه‌ستاوه‌، شیمانه‌یی دال و ده‌قی كراوه‌ له‌ سه‌ر خه‌یاڵی كه‌شفكردن، به‌ڵام رووه‌ جیاوازه‌كانی مانای ئاماده‌ وه‌ستاو و مانای كه‌شفكراو په‌یوه‌ندی راسته‌وخۆی به‌ ئه‌ویدیكه‌ی خوێنه‌ره‌وه‌ هه‌یه‌….
ئیشكالیه‌تی مانا
له‌ نێوان رێكخستنی مانای ئاماده‌ و خه‌یاڵی كه‌شفكردندا

(سوكرات) پێناسه‌ی بیركردنه‌وه‌ ده‌كات، به‌ڵام (ئه‌فلاتوون) بیركردنه‌وه‌ له‌ واقیعی هه‌ستپێكراو جیا ده‌كاته‌وه‌. ئه‌و قسه‌یه‌ پێمانده‌ڵێت فیكری مرۆیی له‌ ئه‌فلاتوونه‌وه‌ ئیشكالیه‌تی مانای بۆ به‌جێماوه‌… ئه‌فلاتوون، سوكرات، سۆفستاییه‌كان پێیانوابوو په‌یوه‌ندی نێوان گوتن و ماناكانی گوتن په‌یوه‌ندییه‌كی خودی و سروشتییه‌! واته‌ گوتن راسته‌وخۆ له‌ مێشكدا تێگه‌یشتنی تایبه‌تی خۆی ده‌خاته‌وه‌… به‌ڵام ئه‌رستۆ بیركردنه‌وه‌ی ئه‌فلاتوون ره‌تده‌كاته‌وه‌ و پێیوایه‌ په‌یوه‌ندی نێوان گوتن و ماناكانی گوتن پیشه‌یی و تێرمئامێزه‌، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگا له‌سه‌ر ماناكانی رێككه‌وتوون، وه‌ك چۆن سوكرات ده‌ڵێ‌ راسته‌ هه‌ندێ‌ گوتن په‌یوه‌ندیه‌كی سروشتی به‌ ماناوه‌ هه‌یه‌، به‌ڵام هه‌ندێكیان وا نیین، به‌ڵكو خه‌ڵكانێك مانای تایبه‌تی پێده‌به‌خشن و ئه‌و مانا تایبه‌تییانه‌ ده‌چه‌سپێن و دووباره‌ ده‌بنه‌وه‌… له‌ كۆی ئه‌و قسه‌كردنانه‌وه‌ ده‌توانم بڵێم مانا فیكره‌یه‌كه‌ یان چییه‌تییه‌كه‌ یان پرنسیبی تێگه‌یشتنێكه‌، كه‌ وه‌ك یه‌ك له‌ واقیع یان فیكرێكه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت. بیریاری ئه‌ڵمانی (شلیرماخه‌ر) هه‌ڵوێستێكی كلاسیكیانه‌ی به‌رانبه‌ر هیرمینۆتیكا هه‌یه‌، پێیوایه‌ ده‌ق له‌ ناوه‌ندێكی زمانه‌وانی پێكهاتووه‌ و فیكری دانه‌ر بۆ خوێنه‌ر ده‌گوازێته‌وه‌، له‌ رووی زمانه‌وه‌ ده‌لاله‌ت له‌ ته‌واوی زمان ده‌كات، له‌ رووی سایكۆلۆجییه‌وه‌ ده‌لاله‌ت له‌ فیكری خودی داهێنه‌ر ده‌كات! په‌یوه‌ندی ئه‌و دووانه‌ په‌یوه‌ندییه‌كی جه‌ده‌لییه‌. وه‌ك دیاره‌ هه‌وڵده‌دات قسه‌ له‌ دوو روو بكات، یه‌كه‌میان بابه‌تی، كه‌ سه‌ر به‌ زمانه‌ و تێگه‌یشتنی هاوبه‌ش ده‌سازێنێ‌، دووه‌میان خودی، كه‌ تایبه‌تمه‌ندی دانه‌ر ده‌خاته‌ روو. به‌ڵام تێڕوانینی نوێ‌ بۆ ده‌ق ئه‌و شێوه‌ بیركردنه‌وه‌ كلاسیكییه‌ تێده‌په‌ڕێنێ‌ و بونیادگه‌راكانیش ده‌خاته‌ لاوه‌ و پێیوایه‌ ماناكانی ده‌ق نه‌ په‌یوه‌ندی به‌ دانه‌ره‌وه‌ هه‌یه‌ و نه‌ به‌ خوێنه‌ره‌وه‌، به‌ڵكو له‌ نێوان دانه‌ر و خوێنه‌ردا ده‌جولێته‌وه‌، له‌ نێوان دانه‌ر و خوێنه‌ردا زمان په‌یوه‌ندییه‌كان رێكده‌خات، وه‌ك ئه‌وه‌ی پرۆژه‌یه‌ك بێ‌ بۆ ژیان له‌ خوێندنه‌وه‌دا بێته‌ به‌رهه‌م و له‌ خوێنه‌ردا خۆی واڵا بكات.

(فریگه‌ و هۆسرل و راسل ) له‌ سه‌ر هه‌مان بیركردنه‌وه‌ی ئه‌فلاتوون، یان به‌لای كه‌می له‌ وێناكردنی بوونی بابه‌تخوازیانه‌ نزیك بوونه‌وه‌ و پێیانوابوو مانا بابه‌تخوازی و ئایدیالییه‌، مانا هه‌یه‌ و په‌یوه‌ندی به‌ ناوه‌ڕۆكی عه‌قڵییه‌وه‌ نییه‌! واته‌ په‌یوه‌ندی به‌ لێكدانه‌وه‌ و راڤه‌كردن و به‌جێهێنانه‌وه‌ نییه‌، وه‌ك چۆن په‌یوه‌ندی به‌ نیشانه‌ زمانه‌وانییه‌كانه‌وه‌ نییه‌. بۆ نموونه‌ (نیازخوازی) هۆسرل په‌یوه‌ندی به‌ بابه‌تگه‌رایی ماناوه‌ هه‌یه‌ نه‌ك عه‌قڵ، هۆسرل هه‌رگیز قبوڵی فیكره‌ی (فره‌ مانایی) نه‌كردووه‌… به‌ كورتی هه‌موو ئه‌وانه‌ پێمانده‌ڵێن مانا هه‌یه‌ و ئاماده‌یه‌ و په‌یوه‌ندی به‌ رێكخستنه‌وه‌ هه‌یه‌، له‌ رێگای ئه‌و تێگه‌یشتنه‌وه‌ هۆسرل ده‌ڵێ‌: هه‌موو ئاگامه‌ندییه‌ك ده‌رككردنی تایبه‌ت به‌خۆی هه‌یه‌…
سیستمی زمانه‌وانی سیستمێكی داخراوه‌! زمان هه‌موو په‌یوه‌ندییه‌كانی ده‌كه‌وێته‌ ناوه‌وه‌ی خۆیه‌وه‌، وه‌ك بونیادگه‌راكان نازیان به‌و تێزه‌وه‌ ده‌كرد، بێگومان هه‌موو ئه‌وانه‌ مانای ئاماده‌ و رێكخستنی مانای ئاماده‌ ئاسان نیشان ده‌ده‌ن، من له‌ به‌ر حه‌قیقه‌تی ئه‌و داخرانه‌ نییه‌، دنیای رێكخستن وه‌ك دنیایه‌كی داخراو ده‌بینم، راسته‌ هه‌موو رێكخستنێك گرنگیه‌كی زۆری به‌ نسبه‌ت ریتم و ناوكۆیی و تێگه‌یشتنه‌وه‌ هه‌یه‌. من له‌ به‌ر ئه‌وه‌ نییه‌، دنیای رێكخستن وه‌ك دنیایه‌كی داخراو ده‌بینم، به‌ڵكو له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ زمان ده‌ژی و گه‌شه‌ ده‌كات و به‌ره‌و پێشه‌وه‌ ده‌چێت و به‌رده‌وام له‌ ناوكۆیی و خه‌یاڵی رێكخستنی نوێ‌ خۆی ده‌بینێته‌وه‌…

بڕوایه‌ك هه‌یه‌، پێیوایه‌ (تێگه‌یشتن) و (مانا) هه‌ردووكیان عه‌قڵ به‌رهه‌میان ده‌هێنێ‌. هه‌ردووكیان وێنه‌ی عه‌قڵیین، به‌ڵام له‌ نێوانیاندا ده‌لاله‌ت ده‌گۆڕێ‌، یان ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر لایه‌نی به‌رپرس… قسه‌یه‌ك هه‌یه‌، مانا به‌ گوتراوه‌وه‌ ده‌لكێنێ‌ و تێگه‌یشتن له‌ عه‌قڵه‌وه‌ به‌رهه‌م ده‌هێنێ‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ به‌و مانایه‌ نییه‌، كه‌ تێگه‌یشتن له‌ مانا دابڕاوه‌، ئه‌وه‌ به‌و مانایه‌ نییه‌، كه‌ بڕوامان به‌ یه‌ك جۆر له‌ تێگه‌یشتن هه‌بێت، به‌ هیچ جۆرێك به‌و مانایه‌ نییه‌، كه‌ مانا له‌ عه‌قڵ دووره‌. ئه‌گه‌ر قسه‌ له‌ مانای وشه‌یه‌ك یان رسته‌یه‌ك یان ده‌قێك بكه‌ین، ئه‌وه‌ هه‌ر ده‌بێ‌ له‌ چوارچێوه‌ی مه‌دلولی په‌یوه‌ست به‌ داله‌وه‌ بخولێینه‌وه‌، كه‌واته‌ وه‌ك (پۆل ریكۆر) ده‌ڵێ‌، مانا په‌یوه‌ندییه‌كی ناوه‌كی له‌ نێو ده‌قدا دروست ده‌كات. به‌ڵام (نیشانه‌) و (مانا) دوو به‌شی به‌یه‌كه‌وه‌ په‌یوه‌ست نین، وه‌ك دال و مه‌دلول، به‌ڵكو سه‌ر به‌ دوو كایه‌ی تیۆری جیاوازن، به‌ پرنسیبی جیاواز هه‌ڵده‌سن و وه‌سفی جیاوازییان هه‌یه‌، دیاره‌ تێگه‌یشتنی وه‌ستاو زمان زێتر وه‌ك رێسا و یاسا ته‌ماشا ده‌كات، نه‌ك وه‌ك بوونێكی زیندوو، وه‌ك جوله‌ و كرده‌… به‌ گشتی كۆی قسه‌كان له‌ باره‌ی رێسا و یاسای زمان و مانای چه‌سپاوه‌وه‌ پێمانده‌ڵێت مانا (به‌ مێژوو) ئابڵوقه‌ دراوه‌، به‌ڵام ده‌بێ‌ بزانین مانا به‌رده‌وام نوێ‌ ده‌بێته‌وه‌، داهێنان ئابڵوقه‌ نادرێت، داهێنان زه‌مه‌نه‌كان تێكده‌شكێنێ‌!

به‌های وشه‌ له‌ رێگای په‌یوه‌ندی وشه‌كه‌ به‌ كۆمه‌ڵێ‌ وشه‌ی دیكه‌وه‌ ده‌رده‌كه‌وێت … مانا ناكه‌وێته‌ ده‌ره‌وه‌ی شته‌كانه‌وه‌، داهێنان ناكه‌وێته‌ ده‌ره‌وه‌ی شته‌كانه‌وه‌! ته‌ئویلگه‌ره‌كان ده‌ڵێن هیچ مانایه‌ك له‌ ده‌ره‌وه‌ی ته‌ئویله‌وه‌ بوونی نییه‌، چ له‌ رێگای ناوكۆییه‌كی زانستییه‌وه‌ بێ‌، یان كه‌سییه‌وه‌، واته‌ مانا یان له‌ رێی ته‌ئویلی ناوكۆییه‌وه‌یه‌، یان بیروڕای فه‌ردی و خودییه‌وه‌ هه‌یه‌. به‌ڵام داهێنان گه‌ڕانه‌وه‌ نییه‌ بۆ مه‌به‌ستی شاراوه‌ی دانه‌ر، گه‌ڕانه‌وه‌ نییه‌ بۆ بونیادی ده‌لالی و دنیای مانای حه‌قیقی میسالی، به‌ڵكو به‌ دواداچوونی بزاڤه‌ له‌بننه‌هاتووه‌كانی مانایه‌ و گه‌ڕانه‌ به‌ دوای ژیان و خوێنه‌ر و مانای جیاواز… ته‌ئویلكردن واته‌ به‌خشكردنی ئامرازی نوێ‌ له‌ نێوان مرۆڤ و دنیا، خوێنه‌ر و ده‌ق، ئه‌و ئامرازه‌ نوێیه‌ی كه‌ گوتار ده‌یخاته‌ روو…. مانا خۆی له‌ نێوان كۆمه‌ڵێك سیفه‌تدا ده‌بینێته‌وه‌، وه‌ك مانای شاراوه‌، ناوه‌كی، دیار، نادیار، حه‌رفی، ده‌روونی… بۆیه‌ مه‌سه‌له‌ی پێناسه‌كردن زۆرتر و زۆرتر ده‌بێت.

لێره‌دا پرسیار من ئه‌وه‌یه‌، ده‌شێ‌ له‌ كۆی ئه‌و ئیشكالیه‌تانه‌وه‌ مانا له‌ پێناسه‌یه‌كی جێگیردا ئابڵوقه‌ بده‌ین؟ ئایا ئه‌وه‌نده‌ به‌سه‌ مامه‌ڵه‌یه‌كی كلتوری، مێژوویی، حدسی، زمانه‌وانی، سایكۆلۆجی… له‌گه‌ڵ مانادا بكه‌ین، یان بیر له‌وه‌ بكه‌ینه‌وه‌، كه‌ زمان ده‌ژی و نوێ‌ ده‌بێته‌وه‌… راسته‌ هه‌تا ئێستا زانستی زمانه‌وانی له‌ رووی سیمیۆلۆجیا و ته‌ئویله‌وه‌ ئه‌ركی زۆری كێشاوه‌، به‌ڵام هیچ قسه‌یه‌كی بۆ راسته‌كردنه‌وه‌ی ئیشكالییه‌ته‌كانی مانا و به‌رجه‌سته‌كردنی داهێنان نه‌كردووه‌؟

ستراتیژی دانه‌ر/ شاعیر
له‌ نێوان رێكخستن و كه‌شفكردندا

لێره‌دا دوو تێگه‌یشتن بۆ مانا لای (دانه‌ر/ شاعیر) ده‌خه‌مه‌ به‌ر چاو: تێگه‌یشتنی یه‌كه‌م، په‌یوه‌ندی به‌ ئاستی زمانی- فه‌رهه‌نگی (مُعجمی‏- lexicon) -واته‌ مانای چه‌سپاو (ئاماده‌) و رێكخستنه‌وه‌ هه‌یه‌ و مێژووی مانامان پێده‌ناسێنێ‌، هه‌ڵبه‌ته‌ به‌ گشتی په‌یوه‌ندییه‌كانی ئاستی زمانی فه‌رهه‌نگی له‌وێوه‌ به‌ره‌و گوتار ده‌بێته‌وه‌، كه‌ پێیوایه‌ مانای ئاماده‌ جگه‌ له‌ یارییه‌كی پاشكۆئامێزی ناوه‌كی شتێكی دیكه‌ نییه‌، یه‌كه‌ی فه‌رهه‌نگی به‌ درێژایی مێژوو مانای جۆراوجۆر له‌خۆ كۆ ده‌كاته‌وه‌، هه‌ر زه‌مه‌نه‌ی ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر حه‌قیقه‌تی مانایه‌ك، وه‌ك چۆن به‌ درێژایی مێژوو ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر جیاوازی ماناكانیشه‌وه‌. لێره‌وه‌ جیاوازی رێكخستنی مانا و رێكخستنی جیاوازی زۆرترین مانای ئاماده‌ ده‌سته‌به‌ر ده‌كات، جیاوازی رێكخستن و رێكخستنی جیاوازی مانای ئاماده‌ (دانه‌ر/ شاعیر)ی جیاواز ده‌دۆزێته‌وه‌، وه‌ك چۆن (خوێنه‌ر/وه‌رگر)ی جیاواز به‌دوای جیاوازی رێكخستن و رێكخستنی جیاوازی مانای ئاماده‌دا ده‌گه‌ڕێت، واته‌ وه‌ك چۆن له‌ هه‌ر قۆناغێكدا (دانه‌ر/ شاعیر)ی جیاواز به‌دوای رێكخستن و رێكخستنی جیاوازی بوونیاندا ده‌گه‌ڕێن، تا به‌هایه‌ك بۆ (بوونی رێكخراو)ی خۆیان به‌جێ‌ بهێنن. یان ئاماده‌یی رێكخراو به‌جێ‌ بهێنن، به‌ هه‌مان شێوه‌ له‌ هه‌ر قۆناغێكدا (خوێنه‌ر/وه‌رگر)ی جیاوازیش… به‌و مانایه‌ مانای ئاماده‌ی رێكخراو، (خوێنه‌ر/وه‌رگر- دانه‌ر/ شاعیر)ی رێكخراومان بۆ كه‌شف ده‌كات، (خوێنه‌ر/وه‌رگر- دانه‌ر/ شاعیر)ی رێكخراو رێگا به‌ مانای ئاماده‌ی رێكخراو ده‌دات، بۆ ئه‌وه‌ی بدوێت.

به‌ڵام تێگه‌یشتنی دووه‌م، بۆ مانا به‌ گشتی له‌ شیكردنه‌وه‌ی كه‌شفكردن و ده‌لاله‌تی مانای خه‌یاڵكراوه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت، وه‌ك ئه‌وه‌ی نزیكترین و نوێترین یه‌كه‌ی گوتار پێكبهێنێت، كه‌شفكردن و مانای خه‌یاڵكراو بۆ قۆناغ و سه‌رچاوه‌ی یاسا و رێسای رێكخستنی مانا ناگه‌ڕێته‌وه‌، به‌ڵكو هه‌میشه‌ رووه‌ جیاوازه‌كانی مانا واڵا ده‌كات، رووی جیاوازی مانا زۆرترین سه‌ربه‌خۆیی هه‌یه‌، ئه‌وه‌ سه‌ربه‌خۆیی مانای خه‌یاڵكراوه‌ (دانه‌ر/ شاعیر)ی سه‌ربه‌خۆ ده‌دۆزێته‌وه‌، به‌ دیوه‌كه‌ی دیكه‌ش (خوێنه‌ر/وه‌رگر)ی سه‌ربه‌خۆ هه‌میشه‌ به‌دوای رووه‌ جیاوازه‌كانی مانای كه‌شفكراودا ده‌گه‌ڕێت، رووه‌ جیاوازه‌كانی مانا، كه‌شفكردنی مانایه‌، كه‌واته‌ دانه‌ر/ شاعیری سه‌ربه‌خۆ به‌دوای مانای كه‌شفكراوی بوونیدا ده‌گه‌ڕێت، تا به‌هایه‌ك بۆ (بوونی گریمانه‌كراو)ی به‌جێ‌ بهێنێت. یان ئاماده‌یی گریمانه‌كراو به‌جێ‌ بهێنێت، به‌ هه‌مان شێوه‌ (خوێنه‌ر/وه‌رگر)ی جیاوازیش… ئه‌و تێگه‌یشتنه‌ی كه‌شفكردنی مانا ره‌فتاری ته‌ئویلی له‌ نێو ده‌قدا رێكده‌خات. به‌و مانایه‌ش ده‌ق كۆمه‌ڵێك (دال)ه‌ و ده‌بێ‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی قۆناغ و سه‌رچاوه‌ی یاسا و رێسای رێكخستنی ماناوه‌ له‌لایه‌ن خوێنه‌ر/وه‌رگر كه‌شف بكرێت، (دانه‌ر/ شاعیر)ی سه‌ربه‌خۆ له‌ حاڵه‌تی نوسیندا به‌ هه‌مان پرۆسه‌دا تێده‌په‌ڕێت… ئه‌و كاته‌ش ده‌ق بوونی هه‌یه‌، كه‌ ده‌خوێنرێته‌وه‌ و خوێنه‌ر به‌ شه‌هوه‌تی خوێندنه‌وه‌ و نوسه‌ر به‌ شه‌هوه‌تی نوسین ده‌گات! هیچ ده‌قێك بێ‌ بوونی خوێنه‌ر بوونی نییه‌، به‌و مانایه‌ش ده‌لاله‌ت له‌سه‌ر زنجیره‌یه‌كی بێ‌ كۆتایی له‌ رێكخستنی دال و له‌ خه‌یاڵكردنی شه‌هوه‌تدا ده‌ژیت. له‌ كۆی ئه‌و قسانه‌دا هه‌وڵده‌ده‌م ئه‌و دوو تێگه‌یشتنه‌ له‌ سێ‌ جۆر خوێندنه‌وه‌ بۆ (مانا) كورت بكه‌مه‌وه‌: خوێندنه‌وه‌ی یه‌كه‌م په‌یوه‌ندی به‌ زمانی فه‌رهه‌نگی و مانای چه‌سپاو و ئاماده‌وه‌ هه‌یه‌. خوێندنه‌وه‌ی دووه‌م په‌یوه‌ندی به‌ شیمانه‌یی مانای نوسه‌ره‌وه‌ هه‌یه‌. خوێندنه‌وه‌ی سێیه‌م ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر خوێنه‌ری جیاوازه‌وه‌.

ئه‌گه‌ر ده‌ق فه‌زایه‌ك بێ‌ بۆ ئاوێته‌بوون، ئه‌گه‌ر ده‌ق تانۆپۆی نێوان تێگه‌یشتنی فه‌رهه‌نگی و تێگه‌یشتنی شیمانیی و خوێنه‌ر بێت، ئه‌وه‌ له‌ ئاسۆی خوێندنه‌وه‌ی (ریكۆر)دا خوێندنه‌وه‌ و ته‌ئویله‌كان له‌ دنیای مانای داخراوی ئایدیالیدا گیر ناخۆن، به‌ڵكو به‌ سه‌ر ژیانێكی واڵا و نوێدا ده‌كرێنه‌وه‌! ئه‌و قسه‌یه‌ی كه‌ من له‌ رێگای ریكۆره‌وه‌ رێكمخستووه‌ له‌وێوه‌ دێت، كه‌ ریكۆر پێیوایه‌ زمان ره‌نگدانه‌وه‌ی هه‌موو ئه‌وانه‌شه‌ كه‌ پێش ده‌ق و دوای ده‌ق ده‌كه‌ون! كه‌واته‌ زمان هه‌ر ته‌نها ره‌نگدانه‌وه‌ی هه‌بوون نییه‌، به‌ڵكو په‌یوه‌ندییه‌كی گشتگیره‌ و په‌یوه‌ندی خه‌یاڵكردنی من و ئه‌ویدیكه‌یه‌ به‌ هه‌موو دنیا، زمان یارییه‌كه‌ هه‌مووان تێیدا هاوبه‌شین، جگه‌ له‌ زمان شتێكی دیكه‌ بۆ گوزارشتكردن له‌ خۆماندا نادۆزینه‌وه‌، جگه‌ له‌ زمان شتێكی دیكه‌ بۆ هه‌ناسه‌دان نادۆزینه‌وه‌، جگه‌ له‌ زمان شتێكی دیكه‌ بۆ په‌یوه‌ندی و هاوژیانی نادۆزینه‌وه‌، بۆیه‌ كرده‌ی ته‌ئویلكردن له‌ رێگای زمانه‌وه‌ دووباره‌ ئه‌فراندن ده‌گه‌یه‌نێت. هه‌ر له‌ رێگای دووباره‌ ئه‌فراندنه‌وه‌ درك به‌ ئه‌زموونه‌كانی ژیان و خوێنه‌ره‌ جیاوازه‌كان ده‌كه‌ین.

شیعری كوردی

ماناكانی (رێكخستن) و ده‌لاله‌ته‌كانی (كه‌شفكردن) و (خوێنه‌ری جیاواز)
له‌و لێكۆڵینه‌وه‌یه‌دا هه‌وڵده‌ده‌م قسه‌ له‌ شێوه‌ی رێكخستنی (مانای ئاماده‌ و چه‌سپاو) و شێوه‌ی كه‌شفكردنی (مانای نائاماده‌ و خه‌یاڵی نوسه‌ر) و (مانای ئاماده‌ و نائاماده‌ و خوێنه‌ری جیاواز) له‌ شیعری نوێی كوردی و دوای راپه‌ڕینی 1991ی كوردستانی باشور و به‌شێك له‌و شیعره‌ی كوردستانی رۆژهه‌ڵات، كه‌ ده‌كه‌ونه‌ به‌ر (شه‌پۆلی حجم) و (شه‌پۆلی زمان) بكه‌م…
پرسیاری سه‌ره‌كی ئه‌و لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ ئه‌وه‌یه‌، ئایا شیعر ته‌نها رێكخستنی مانای چه‌سپاو و ئاماده‌یه‌ له‌ دووتوێی یاسا و رێساكانی زماندا، به‌ دیوه‌كه‌ی دیكه‌ ئایا شیعر ره‌تكردنه‌وه‌ی یاسا و رێساكانی زمان و شێواندنی مانای ئاماده‌یه‌، مانای ئاماده‌ و نائاماده‌ و خوێنه‌ری جیاواز ده‌كه‌وێته‌ كوێی شیعری كوردییه‌وه‌، به‌ دیوه‌كه‌ی دیكه‌ ئایا شاعیری كوردی به‌شێك له‌ كێشه‌كانی ژیانی كوردی له‌ شیعره‌كانیدا هه‌ڵگرتووه‌، ئایا شیعری كوردی له‌ پێشبینی و خه‌یاڵی تاكی كوردی و خه‌یاڵی ئه‌ویدیكه‌ی جیاواز ده‌دوێ‌؟
قسه‌كردن له‌ چه‌مكی (رێكخستن) له‌ رووی زمانه‌وه‌ چه‌سپان و دڵنیایی ده‌گه‌یه‌نێت، به‌ دیوێكی دیكه‌ ده‌شێ‌ چه‌مكی رێكخستن به‌و مانایه‌ بێت، كه‌ هه‌ر یه‌ك له‌ ئێمه‌ به‌ عه‌قڵ و ئاگامه‌ندییه‌وه‌ به‌ دوای رێسا و یاساكانی زمانه‌وه‌ بین، هه‌ر یه‌ك له‌ ئێمه‌ له‌ سه‌ر مێژوو و شێوه‌ی تایبه‌تی (خۆی) قسان ده‌كات…

ئه‌گه‌ر چه‌مكی رێكخستن قسه‌كردن بێ‌ له‌ سه‌ر شتی تایبه‌تی و شێوه‌ی تایبه‌تی ئه‌و شیعره‌ی كه‌ دوایی هاتووه‌! ئه‌وه‌ چه‌مكی خه‌یاڵ و كه‌شفكردن له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌و پرۆسانه‌ دژ ده‌كه‌وێته‌وه‌، كه‌ تێیدا مانای چه‌سپاو ئاماده‌ خۆی به‌سه‌ر شیمانه‌یی ئێستا و ئێستای زیندوودا ده‌سه‌پێنێت، وه‌ك چۆن دژ به‌ هه‌موو ئه‌و قسه‌كردنانه‌شه‌، كه‌ پێشتر سه‌ره‌تا و كۆتاییان زانراوه‌، كه‌واته‌ به‌شێك له‌ خه‌یاڵ و كه‌شفكردن له‌ سه‌ره‌تا و كۆتایی نه‌زانراوه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت! وه‌ك چۆن به‌شێكی دیكه‌ی په‌یوه‌ندی به‌ رووه‌ جیاوازه‌كانی مانا و رووه‌ جیاوازه‌كانی رێكخستن و خوێنه‌ری جیاوازه‌وه‌ هه‌یه‌… هه‌ر چۆنێ‌ بێت هه‌میشه‌ كار و (ده‌قی ئه‌ده‌بی) ته‌جاوزی ده‌ست بۆ بردنه‌ تیۆرییه‌كان ده‌كات، به‌ڵام ئایا تیۆره‌ ئه‌ده‌بییه‌كان ئه‌و حه‌قیقه‌ته‌ ده‌رك ده‌كه‌ن؟ هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌و پرسیاره‌ وه‌رامی ناوه‌كی خۆی هه‌یه‌، كه‌ په‌یوه‌ندی راسته‌وخۆی به‌ داهێنانه‌وه‌ هه‌یه‌، له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌وانه‌شدا رێبازه‌ ئه‌ده‌بییه‌كان به‌رهه‌مهێنه‌رن و پانتاییه‌كی مه‌عریفی به‌رفره‌وانیان هه‌یه‌ و مامه‌ڵه‌ی تایبه‌تی له‌گه‌ڵ كار و ده‌قی ئه‌ده‌بی و خوێنه‌ری جیاوازدا ده‌كه‌ن…
به‌ گشتی زمان وه‌ك بابه‌تی حه‌قیقی و كرده‌یی هه‌مووان به‌یه‌كه‌وه‌ كۆ ده‌كاته‌وه‌، له‌ كۆی ئه‌و هاوگونجانه‌دا ده‌توانم ئاماژه‌ به‌ (سێ‌ هێل) له‌ شاعیرانی شیعری نوێی كوردی باشور و دوای راپه‌ڕین و به‌شێك له‌ شیعری كوردستانی رۆژهه‌ڵات بده‌م، به‌ڵام به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی ئه‌و پۆلینكردنه‌ جگه‌ له‌ گریمانه‌كردن شتێكی دیكه‌ بێت، به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی پشت به‌ تیۆرێكی دیاریكراوی ئه‌ده‌بی ببه‌ستێت، به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی چه‌مكی (داهێنان) وه‌ك بنه‌مای قسه‌كانم بۆ به‌راوردكردنی ئه‌و پۆلینكردن و به‌دواداچوونه‌ به‌ كار بهێنم؟!

هێلی یه‌كه‌م

به‌ گشتی (هێلی یه‌كه‌م) كۆی ئه‌و شاعیرانه‌ ده‌گرێته‌وه‌، كه‌ بڕوایان به‌ ده‌ست بۆ بردنی مانای ئاماده‌ هه‌یه‌، له‌ میانی مانا نوێیه‌كان و له‌ ده‌ره‌وه‌ی مانای رووت و ره‌هادا! وه‌ك چۆن هه‌وڵده‌ده‌ن له‌ رێكخستنی ماناوه‌ هاوسه‌نگی نێوان (ئاستی گوزارشتكردن و ریتمی رسته‌) له‌ لایه‌ك و (ریتمی وشه‌ و مانای چه‌سپاو) له‌ لایه‌كی دیكه‌ بپارێزن، یان زمان شێوه‌ی ئاسۆیی بپارێزن، واته‌ هاوسه‌نگی نێوان خود و گوتراو له‌ توێی زمان و مێژووی مانادا بپارێزن، بۆ ئه‌وه‌ی جوانی شیعر و جوانی ئاماده‌ به‌ یه‌كه‌وه‌ بگونجێنن! هه‌موو ئه‌وانه‌ پارێزگاری له‌ ره‌سه‌نایه‌تی و یاسا و رێساكانی زمان و جوانی ئاماده‌ ده‌كه‌ن، هه‌موو ئه‌وانه‌ پێیانوایه‌ به‌ پله‌ی یه‌كه‌م شیعری جوان په‌یوه‌ندی به‌ ئاكاری جوان و وشه‌ی جوان و گوتراوی جوان و خه‌یاڵی جوان و مانای ره‌وان و ریتمی ره‌وانه‌وه‌ هه‌یه‌… هه‌موو ئه‌وانه‌ ده‌كه‌ونه‌ نێوان مشتومڕی گوتن و ماناوه‌! بۆ ئه‌وه‌ی له‌ رێگای خوده‌وه‌ به‌ گوتراو بگه‌ن، بۆ ئه‌وه‌ی له‌ رێگای عه‌قڵه‌وه‌ به‌ مانا بگه‌ن، واته‌ له‌ رێگای مێژووی گوتراوه‌وه‌ به‌ مانای ئاماده‌ بگه‌ن، له‌ رێگای كۆی مانا و گوتراوه‌وه‌ به‌ جوانی و خه‌یاڵی شیعری بگه‌ن، له‌ رێگای تێگه‌یشتنه‌وه‌ به‌ ده‌لاله‌ته‌ نوێیه‌كانی مانا بگه‌ن، به‌ دیوه‌كه‌ی دیكه‌ لای هه‌موو ئه‌وانه‌ حه‌قیقه‌تی مانا هه‌میشه‌ له‌ ئاماده‌یی ئێستای مانادایه‌، به‌و مانایه‌ش رۆشنایی مانا له‌ رۆشنایی ئێستای مانا دانه‌بڕاوه‌، له‌وێشه‌وه‌ رێگا بۆ حه‌قیقه‌تی ئاماده‌ خۆش ده‌كه‌ن، بۆ ئه‌وه‌ی بدوێ‌…
وه‌ك ده‌رده‌كه‌وێت هێزی خۆیان له‌ مانای ئاماده‌ و رێكخستنی خوددا ده‌بیننه‌وه‌، پرسیار له‌وه‌ ناكه‌ن عه‌قڵ، گوتراو بونیاد ده‌نێت، یان گوتراو، عه‌قڵ دروست ده‌كات؟! پرسیار له‌ تێگه‌یشتن و مانا ناكه‌ن، پرسیار له‌ جیاوازی و دنیابینی جیاواز ناكه‌ن، پرسیار ناكه‌ن وشه‌ی شیعریی چۆن دروست ده‌بێت، جیاوازی له‌ نێوان ره‌وانی و راهاتن و شیمانه‌یی چییه‌؟!

هێلی دووه‌م

(هێلی دووه‌م) زۆربه‌یان له‌سه‌ر بڕوابوون به‌ نائاگامه‌ندی (نه‌ست) و پێشخستنی ناوكۆیی و فه‌رامۆشكردنی خود له‌ یه‌كه‌وه‌ نزیكن، به‌ڵام نه‌ك به‌و مانایه‌ كه‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ نائاگامه‌ندی و نه‌ست گه‌ڕانه‌وه‌ بێ‌ بۆ (فرۆید) به‌ڵكو به‌و مانایه‌ كه‌ نائاگامه‌ندی و نه‌ست پێش زمان ده‌كه‌وێت، وه‌ك چۆن لای (لاكان) جێگای گفتوگۆیه‌… له‌وێوه‌ شاعیرانی هێلی دووه‌م هه‌وڵی كه‌شفكردنی مانا و هه‌وڵی (دامه‌زراندنی په‌یوه‌ندییه‌كی نوێ‌ له‌ نێوان وشه‌ و وشه‌، وشه‌ و مرۆڤ، وشه‌ و دنیا) ده‌ده‌ن، ئاسۆیه‌كی دیكه‌ی چاوه‌ڕوانی بۆ خوێنه‌ران واڵا ده‌كه‌ن، شێوه‌ی ستوونی به‌ زمان ده‌به‌خشن، ئه‌وه‌ش جێكه‌وته‌ی وشه‌ و په‌یوه‌ندییه‌كانی و ئاسۆیه‌كی دیكه‌ی چاوه‌ڕوانی ده‌خاته‌ نێو گه‌شه‌كردنی وشه‌ و گه‌شه‌كردنی ناوكۆییه‌وه‌، وه‌ك چۆن به‌شێكی زۆر له‌ شاعیرانی هێلی دووه‌م خۆیان به‌ (كۆتایی نه‌زانراو) ده‌سپێرن، خۆیان به‌ (دنیابینی جیاوازی مرۆیی)ه‌وه‌ ده‌سپێرن، به‌ پله‌ی یه‌كه‌م میكانیزمی خه‌یاڵ به‌ بزوێنه‌ری شیعری داده‌نێن، له‌ رێگای یاخی بوونی مه‌عریفییه‌وه‌ هه‌وڵی به‌رجه‌سته‌كردنی شیمانه‌یی شیعری و كه‌شفكردنی جوانی و په‌یوه‌ندییه‌ كراوه‌كانی ژیان ده‌ده‌ن، هیچ سنورێك بۆ مانا و جوانی و چێژ قبوڵ ناكه‌ن، هه‌موو سنوردانانێك بۆ توانای له‌ بننه‌هاتووی مرۆڤ ره‌تده‌كه‌نه‌وه‌، هه‌موو ئه‌گه‌ره‌كان بۆ جیاوازی مانا ده‌ڕه‌خسێنن، هه‌موو ئه‌گه‌ره‌كان بۆ ته‌ماشاكردنی دنیا به‌ كراوه‌یی جێده‌هێڵن، به‌ دیوه‌كه‌ی دیكه‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ رێگا بۆ شیمانه‌یی خۆش ده‌كه‌ن، بۆ ئه‌وه‌ی خۆی دابمه‌زرێنێ‌…
وه‌ك ده‌رده‌كه‌وێت هێزی خۆیان له‌ نائاگامه‌ندی و پێشخستنی ناوكۆیی و فه‌رامۆشكردنی خوددا هه‌ڵده‌گرنه‌وه‌، به‌ڵام پرسیار له‌ باره‌ی بنه‌ما جیاوازه‌كانی مه‌عریفه‌ و ئاستی كلتور و پێشكه‌وتنه‌كانی ئه‌ویدیكه‌ی مرۆڤایه‌تی… وه‌ڵام ناده‌نه‌وه‌، قسه‌كردنی جیاوازی ئه‌ویدیكه‌ له‌ باره‌ی عه‌قڵ و تێگه‌یشتن و درككردن فه‌رامۆش ده‌كه‌ن!

هێلی سێیه‌م

(هێلی سێیه‌م) ته‌واو پێچه‌وانه‌ی هێلی یه‌كه‌م بیر ده‌كه‌نه‌وه‌، (هه‌موو ئاوڕدانه‌وه‌یه‌ك بۆ مێژووی مانا و رێكخستنی خود ره‌تده‌كه‌نه‌وه‌)، (هه‌موو یاسا و رێساكانی زمان و ره‌سه‌نایه‌تی ره‌شده‌كه‌نه‌وه‌) به‌و مانایه‌ش ته‌واوی رابردووی مرۆڤایه‌تی به‌ ئاوڕدانه‌وه‌ بۆ میتافیزیكا داده‌نێن! هه‌موو بایه‌خی نائاگامه‌ندی و نه‌ست له‌ لایه‌ك و پێشخستنی ناوكۆیی له‌ لایه‌كی دیكه‌ به‌ خه‌می خۆیان نازانن، (هه‌موو سه‌رچاوه‌كانی فیكر و مه‌عریفه‌ وه‌لا ده‌نێن) بۆ ئه‌وه‌ی له‌ رێگای نیشانه‌ی هه‌ڕه‌مه‌كییه‌وه‌، تێكدانی په‌یوه‌ندی نێوان وشه‌كان مانای باو تێكبشكێنن و بگه‌نه‌ كورتبڕی، شیمانه‌یی سه‌ربه‌خۆ فه‌راهه‌م بكه‌ن، بۆ ئه‌وه‌ی له‌ رێگای په‌یوه‌ندی رێكنه‌خراوه‌وه‌ گوزارشتكردنێكی یاخی و ئاسۆیه‌كی دیكه‌ی چاوه‌ڕوانی گه‌شه‌ پێبده‌ن، وه‌ك ریزۆم له‌ نێو زماندا بیر له‌ زمان ده‌كه‌نه‌وه‌، له‌ رێگای خه‌یاڵ و وڕێنه‌وه‌ به‌ جوانی له‌ناكاو و له‌ رێگای شیمانه‌یی نكۆڵكه‌ره‌وه‌ به‌ مانای نائاماده‌ و ئه‌ویدیكه‌ی خوێنه‌ر ده‌گه‌ن، به‌ گشتی هه‌مووان به‌ پله‌ی یه‌كه‌م رێگا بۆ شیمانه‌یی خۆش ده‌كه‌ن، بۆ ئه‌وه‌ی وه‌ك شیمانه‌یی بدوێت…
واته‌ هێزی خۆیان له‌ تێكشكاندنی مانا و كورتبڕی و به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ی نیشانه‌ و شیمانه‌یی سه‌ربه‌خۆدا ده‌بیننه‌وه‌، لای ئه‌وان شیعر ده‌نگه‌، به‌ڵام ئه‌سڵ و ده‌ق له‌ ناوچووه‌! بیر له‌وه‌ ناكه‌نه‌وه‌ نه‌گونجان و بێ‌ مانایی هیچ په‌یوه‌ندییه‌كی مرۆیی ناخولقێنێ‌، ئه‌گه‌رچی هه‌ڵگری جۆرێك له‌ یاخی بوونیش بێت، مه‌رج نییه‌ هه‌میشه‌ یاخی بوون جوانی كه‌شف بكات، ئه‌گه‌رچی یاخی بوون بێت به‌ رووی باودا، بیر له‌وه‌ ناكه‌نه‌وه‌ كۆی فیكری مرۆڤایه‌تی راسته‌وخۆ په‌یوه‌ندی به‌یه‌كه‌وه‌ هه‌یه‌، بیر له‌ به‌های په‌یوه‌ندی و خۆشه‌ویستی و هاڕمۆنی و سۆزی مرۆییانه‌ ناكه‌نه‌وه‌، چاره‌نووسی بێ‌ یاده‌وه‌ریین.

هێلی یه‌كه‌م
له‌ نێوان (گوتن / مانا)دا

وشه‌ یان هه‌ر یه‌كه‌یه‌كی زمانه‌وانی له‌ دوو بنه‌ما پێكهاتووه‌ و له‌ یه‌ك جیا نابنه‌وه‌، ئه‌ویش گوتن و مانایه‌! مانا و گوتراویش له‌ مشتومڕی جیاوازی خۆیان ناكه‌ون. گوتن رووه‌ مه‌تریاله‌كه‌ی مانایه‌، ماناش رووه‌ هه‌ستییه‌كه‌ی گوتن پێكده‌هێنێ‌.
مشتومڕی نێوان گوتن و مانا، مانا و گوتن په‌یوه‌ندی به‌ هه‌ڵنانی به‌های هونه‌ری ده‌ربڕینه‌وه‌ هه‌یه‌، به‌شێكی گه‌وره‌ی به‌های هونه‌ری ده‌ربڕینیش تێگه‌یشتن ده‌ینه‌خشێنێ‌؟! چه‌مكی تێگه‌یشتن هه‌میشه‌ پشت به‌ فاكته‌ حه‌قیقییه‌ مرۆییه‌كان ده‌به‌ستێت. به‌های تێگه‌یشتن له‌ شێوازی ده‌ربڕینی ده‌لاله‌تخوازانه‌وه‌ نزیكمان ده‌كاته‌وه‌!
له‌ باره‌ی ئه‌و مشتومڕه‌وه‌ هه‌ندێك پێیانوایه‌ پێشخستنی گوتن به‌سه‌ر مانادا جوانی و پوختی و پته‌وی لێده‌كه‌وێته‌وه‌، به‌های ئه‌ده‌بی به‌رزتر نیشان ده‌دات، شێوازی هونه‌ری جوانتر ده‌سته‌به‌ر ده‌كات، هه‌میشه‌ داڕشتنی ئه‌ده‌بی و حه‌قیقه‌تی ده‌ربڕین به‌ پوختی و پته‌وی و گوتنی جوانه‌وه‌ په‌یوه‌ست ده‌كه‌ن، هه‌ر له‌وێشه‌وه‌ به‌ مانا ده‌گه‌ن، هه‌ر له‌وێشه‌وه‌ به‌ مانای جوان و پته‌و و روون و حه‌قیقی ده‌گه‌ن، هه‌ر له‌وێشه‌وه‌ به‌ ریتمی جوانی ده‌ربڕین ده‌گه‌ن، هه‌موو ئه‌وانه‌ش پشت به‌ كۆمه‌ڵێك پاڵنه‌ر ده‌به‌ستن، پاڵنه‌ری ده‌روونی، سیاسی، نه‌ته‌وه‌یی…
هه‌ندێكی دیكه‌ له‌ ره‌خنه‌گران له‌ مشتومڕی نێوان گوتن و مانا، پێیانوایه‌ جوانی گوتن و جوانی مانا له‌ به‌یه‌كه‌وه‌ بوونیاندایه‌، پێكه‌وه‌ ئاسته‌ به‌رزه‌كانی ره‌وانبێژی ده‌نوسنه‌وه‌ و ته‌رازووییه‌ك بۆ به‌های هونه‌ری ده‌سازێنن، پێیانوایه‌ شیعر له‌ رێگای ئه‌و به‌یه‌كه‌وه‌بوونه‌یان باڵا ده‌كات و له‌ لێكترازانیشیان نزمی ده‌نوێنێ‌، گوتنی جوان، جوانی مانای لێده‌كه‌وێته‌وه‌، وه‌ك چۆن گوتنی ناشیرین مانای دزێو به‌رهه‌م ده‌هێنێ‌! ره‌وانی مانا ریتمی ره‌وانی لێده‌كه‌وێته‌وه‌ و ناڕه‌وانی ته‌مومژ…

ئه‌و پێكه‌وه‌ بوونه‌ ئه‌گه‌رچی له‌ یه‌كێتی و ئاوێته‌بوونی گوتن و مانا نزیكه‌، به‌ڵام جیاوازی خۆیان هه‌یه‌، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ یه‌كێتی گوتن و مانادا، گوتن جه‌سته‌یه‌ و مانا رۆح، جه‌سته‌ و رۆح لێكجیابوونه‌وه‌یان مه‌حاڵه‌… لایه‌نگرانی یه‌كێتی و ئاوێته‌بوونی گوتن و مانا، پێیانوایه‌ هه‌موو گوتنێكی جوان، مانای جوانی له‌خۆدا هه‌ڵگرتووه‌، گوتنی پته‌و، راستی مانا ده‌نوێنێ‌… هه‌ڵبه‌ته‌ پێچه‌وانه‌ش راسته‌! ده‌توانم بڵێم هه‌موو ئه‌و قسانه‌ی له‌ باره‌ی یه‌كێتی گوتن و ماناوه‌ ده‌كرێت، به‌های یه‌كبوونی شێوه‌ و ناوه‌ڕۆكمان بیر ده‌خاته‌وه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی گوتن فۆڕم بێ‌ و مانا فیكر…
به‌شێكی دیكه‌ له‌ ره‌خنه‌گران له‌ مشتومڕی نێوان گوتن و مانا، به‌رگری له‌ چه‌سپاندنی په‌یوه‌ندی نێوان گوتن و مانا ده‌كه‌ن و پێیانوایه‌ نهێنی په‌یوه‌ندییه‌كانیان بۆ رابردوو ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، هه‌رگیز په‌یوه‌ندی به‌ وڕووژانی یه‌كێك به‌ سه‌ر ئه‌ویدیكه‌وه‌ نییه‌، به‌ڵكو رێسا و یاسای زمانه‌وانی به‌ڕێوه‌ی ده‌بات و ده‌كه‌وێته‌ نێوان پرنسیب و رێبازی تایبه‌ت به‌ زانستی زمان و دانان و رێكخستنه‌وه‌وه‌… دواجار هه‌میشه‌ پرۆسه‌ی رێكخستن په‌یوه‌ندی نێوان گوتن و مانا ده‌گه‌یه‌نێت…

به‌مجۆره‌ ده‌توانم بڵێم هه‌ندێك له‌و شاعیرانه‌ی شیعری نوێی كوردی (كه‌ من ناویان به‌ هێلی یه‌كه‌م ده‌به‌م) هه‌وڵده‌ده‌ن له‌ رێكخستندا په‌یوه‌ندی نوێ‌ و به‌رفره‌وان له‌ نێوان مانا و مانا، جوانی و مانا، ریتم و ناوكۆیی دروست بكه‌ن، زۆربه‌یان دوای وشه‌ی شیعریی و رسته‌ی شیعریی و ریتمی ناوكۆیی ده‌كه‌ون! هه‌ندێكیان لادانی مانا به‌ وڕوژانی هه‌ستییه‌وه‌ ده‌به‌ستنه‌وه‌، به‌ڵام به‌ گشتی له‌ پێناو مانه‌وه‌ له‌ سه‌ر رێكخستنی (مانا/ جوانی)ی چه‌سپاو و ئاماده‌، له‌ سه‌ر (شیعری دنیایی) كار ده‌كه‌ن. بۆ نموونه‌ ده‌توانم وێڕای كۆمه‌ڵێك جیاوازی و وێڕای مشتومڕی نێوان گوتن و مانا، ده‌شێ‌ بۆ دیاریكردنی (هێلی یه‌كه‌م) چوار نموونه‌تان پێبناسێنم:

نموونه‌ی یه‌كه‌م

نموونه‌ی یه‌كه‌م له‌ شاعیران، ئه‌وانه‌ن كه‌ (جوانی گوتن و ریتمی ناوكۆیی به‌یه‌كه‌وه‌ كۆ ده‌كه‌نه‌وه‌) جوانی گوتن و ریتمی ناوكۆیی به‌ هه‌ستی نه‌ته‌وایه‌تی و ده‌روونی و سیاسی موتوربه‌ ده‌كه‌ن، په‌رده‌ له‌سه‌ر گوتنی حه‌قیقه‌تێكی دیاریكراو هه‌ڵده‌ده‌نه‌وه‌، له‌وانه‌: شێركۆ بێكه‌س، له‌تیف هه‌ڵمه‌ت، ره‌فیق سابیر، جه‌لال مه‌له‌كشا، ژیله‌ حوسێنی…

نموونه‌ی دووه‌م

به‌ڵام نموونه‌ی دووه‌م، له‌ (هێلی یه‌كه‌م)دا له‌ نێوان تێگه‌یشتن و مانادا، شیعرگه‌رایی له‌ خودگه‌رایی و ناوه‌ڕۆكگه‌راییدا ده‌بیننه‌وه‌، بۆ چه‌سپاندنی بیرۆكه‌ی تێگه‌یشتن له‌سه‌ر خودی تێگه‌یشتن، بۆ (چه‌سپاندنی په‌یوه‌ندی نێوان گوتن و مانا) بۆ گواستنه‌وه‌ له‌ حیكایه‌تێكه‌وه‌ بۆ گه‌یشتن به‌ ریتمی حیكایه‌تێكی دیكه‌، به‌ مانایه‌كی دیكه‌ رێگاكانی گوتراو تاقی ده‌كه‌نه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی به‌ ده‌روونی خۆیان بگه‌ن، یان هه‌موو ئه‌و تێگه‌یشتنانه‌ له‌ فه‌زایه‌كی شیعری دووباره‌ ده‌كه‌نه‌وه‌، فه‌زایه‌ك كه‌ له‌گه‌ڵ هۆشیاری شیعری و ریتمی شیعری دێته‌وه‌، فه‌زایه‌ك كه‌ ده‌كه‌وێته‌ نێوان پرنسیب و زمانی شیعری و دانان و رێكخستنه‌وه‌وه‌… نموونه‌ی دووه‌م له‌ چه‌سپاندنی په‌یوه‌ندی نێوان گوتن و مانا، وێڕای جیاوازییان: كه‌ریم ده‌شتی، جه‌مال غه‌مبار، نه‌زه‌ند به‌گیخانی، چۆمان هه‌ردی، رۆژ هه‌ڵه‌بجه‌یی، فه‌ره‌یدوونی ئه‌رشه‌دی…

نموونه‌ی سێیه‌م

نموونه‌ی سێیه‌می (هێلی یه‌كه‌م)ی شاعیران، ئه‌وانه‌ن كه‌ هێزی گوزارشتكردن و هه‌ستی لیریكی و وڕووژانی سۆز به‌ كه‌ره‌سه‌ی باڵایی جوانی و ره‌وانی و ناسكی داده‌نێن، هه‌وڵده‌ده‌ن ریتمێكی ده‌روونی و مرۆڤدۆستی له‌ بیركردنه‌وه‌ و بیركردنه‌وه‌ی خوێنه‌ردا بچێنن، هه‌وڵده‌ده‌ن فه‌زای چێژ و ژیاندۆستی فره‌وانتر نیشان بده‌ن، هه‌وڵده‌ده‌ن ده‌رگای خه‌یاڵێكی نزیك له‌ سیحر بۆ مرۆڤایه‌تی واڵا بكه‌ن، شاعیرانی (یه‌كێتی گوتن و مانای گوتن) شاعیرانی نموونه‌ی سێیه‌م، جوانی گوتن و جوانی مانا ئاوێته‌ی ریتمی بیركردنه‌وه‌ ده‌كه‌ن، حه‌قیقه‌تی گوتن تێكه‌ڵ حه‌قیقه‌تی نه‌گوتن ده‌كه‌ن… له‌ نموونه‌ی ئه‌و شاعیرانه‌: دلشاد عه‌بدوڵڵا، جه‌لال به‌رزنجی، به‌ختیار عه‌لی، دلاوه‌ر قه‌ره‌داغی، ئیسماعیل به‌رزنجی، هیوا قادر…

نموونه‌ی چواره‌م

نموونه‌ی چواره‌م، له‌ (هێلی یه‌كه‌م)، شاعیرانی چێژی (گوتن به‌سه‌ر مانادا)، جه‌سته‌ به‌ سه‌ر ناوه‌ڕۆكدا زاڵ ده‌كه‌ن، له‌ رێگای چێژی گوتنه‌وه‌ خۆیان له‌ مانا ده‌خشێنن، ئه‌و شاعیرانه‌ی جه‌سته‌گه‌رایی و چێژی ئیرۆتیكی و ئاگامه‌ندی سۆزداری پێشده‌خه‌ن، به‌ڵام مه‌به‌ستم ئه‌وانه‌ نییه‌، كه‌ ئیرۆتیكا و وڕووژانی سێكسی تێكه‌ڵ به‌ یه‌ك ده‌كه‌ن؟! به‌ڵكو مه‌به‌ستم ئه‌وانه‌یه‌، كه‌ دنیا له‌ دوو دیدی جیاوازی نێر و مێدا ته‌ماشا ده‌كه‌ن، به‌ڵام خۆیان له‌ به‌ بازاڕكردنی هه‌ست و بێنرخكردنی جه‌سته‌ و حه‌زی رووت ده‌پارێزن، هه‌میشه‌ حه‌قیقه‌تی چه‌پێنراو پێش حه‌قیقه‌تی گوتراو ده‌خه‌ن، هه‌میشه‌ چێژی گوتنی نه‌گوتراو پێش ده‌خه‌ن و پێیانوایه‌ ئه‌وه‌ چێژی گوتنی نه‌گوتراوه‌ چێژی مانای لێده‌كه‌وێته‌وه‌، هه‌میشه‌ جوانی جه‌سته‌ و ریتمی جه‌سته‌ له‌ مانای كرچ و كاڵ ده‌پارێن، هه‌میشه‌ پێیانوایه‌ ئه‌وه‌ گوتنی جوانه‌، شێوازی هونه‌ری جوانتر ده‌سته‌به‌ر ده‌كات، ئه‌وه‌ گوتنی جوانه‌، ریتمی جوان و چێژ ده‌نه‌خشێنێ‌… نموونه‌ی شاعیرانی گوتن به‌سه‌ر مانادا، قوبادی جه‌لی زاده‌، كه‌ژاڵ ئه‌حمه‌د، دڵسۆز حه‌مه‌، ژوان ئاواره‌…

شاعیرانی جوانی گوتن و ریتمی ناوكۆیی

ده‌توانم بڵێم نموونه‌ی یه‌كه‌م، ئه‌و شاعیرانه‌ی (جوانی گوتن و ریتمی ناوكۆیی به‌یه‌كه‌وه‌ كۆ ده‌كه‌نه‌وه‌)، ئه‌و شاعیرانه‌ی جوانی گوتن و هه‌ستی نه‌ته‌وایه‌تی و سیاسی كۆیان ده‌كاته‌وه‌ و گوتن و ریتمی تێگه‌یشتن به‌یه‌كه‌وه‌ كۆ ده‌كه‌نه‌وه‌! هه‌میشه‌ هێزی شیعری له‌ گوتن و په‌یامی شیعریدا هه‌ڵده‌گرنه‌وه‌، له‌ رێگای جوانگوتنه‌وه‌ له‌ مێژووی مانا نزیك ده‌بنه‌وه‌، پارێزگاری له‌ جوانی گوتن و مانای ئاماده‌ ده‌كه‌ن، به‌های ئه‌ده‌بی له‌ گوتنی جوان و ریتمی مانادا ده‌بیننه‌وه‌…
ده‌توانم بڵێم دالی حه‌قیقی لای (له‌تیف هه‌ڵمه‌ت) تێكه‌ڵكردنی هه‌ستی تاكگه‌رایی و هه‌ستی نه‌ته‌وایه‌تییه‌! به‌ڵام هێزی شیعری لای (عه‌بدوڵڵا په‌شێو) له‌ ره‌وانی ریتمی گوتن و به‌رزكردنه‌وه‌ی دروشمی شیعری ره‌خنه‌كاریدا خۆی ده‌بینێته‌وه‌! جیاوازی نێوان (شێركۆ بێكه‌س) و (ره‌فیق سابیر) له‌ ته‌ماشاكردنی ژیان و ته‌ماشاكردنی نه‌ته‌وه‌ وه‌ك بابه‌تی سه‌ره‌كی شیعریدا خۆی ده‌بینێته‌وه‌، شێركۆ بێكه‌س كۆی مێژووی نه‌ته‌وه‌ و حیكایه‌ته‌كانی نه‌ته‌وه‌ و ژانوژواری نه‌ته‌وه‌ وه‌ك بنه‌مای شیعری به‌كار ده‌هێنێت… به‌ڵام ره‌فیق سابیر گۆشه‌یه‌ك له‌ زامه‌ قووڵه‌كانی نه‌ته‌وه‌ و خه‌مه‌ بچوكه‌كانی نه‌ته‌وه‌ وه‌ك بنه‌مای شیعر چاو لێده‌كات، له‌ گۆشه‌نیگایه‌كه‌وه‌ حیكایه‌ته‌كانی تاكی كوردی ده‌گێڕێته‌وه‌… جیاوازی نێوان (مه‌له‌كشا) و (ژیلا حوسێنی) جیاوازی په‌یامگه‌رایی و سۆزگه‌راییه‌، جیاوازی نێوان ماناگه‌ری و ئاوازگه‌راییه‌، جیاوازی نێوان شۆڕشگه‌رایی و ده‌روونگه‌راییه‌… به‌ گشتی هه‌موو ئه‌وانه‌ی له‌سه‌ر ئه‌و هێله‌ رێچكه‌یان گرتووه‌، كه‌ (مێژووی وشه‌ به‌ پته‌وی مانا)وه‌ ده‌لكێنن، گوتن و ریتم موتوربه‌ی رووداوی مێژوویی، ده‌روونی، كۆمه‌ڵایه‌تی، نه‌ته‌وه‌یی، سیاسی ده‌كه‌ن، بیر له‌ به‌دوایه‌كداهاتن و كۆتاییه‌كانی داله‌ گشتییه‌كان ده‌كه‌نه‌وه‌… به‌ڵام ئه‌وه‌ی له‌تیف هه‌ڵمه‌ت له‌و هێله‌ جیا ده‌كاته‌وه‌ هێزی تاكگه‌راییه‌… ئه‌وه‌ی عه‌بدوڵڵا په‌شێو له‌و هێله‌ جیا ده‌كاته‌وه‌ شیعرییه‌تی دروشمگه‌راییه‌….
(ره‌فیق سابیر) له‌ لاوكی هه‌ڵه‌بجه‌دا ده‌ڵێت:
با كه‌ژاوه‌ی له‌ گوڵ بێت
یان له‌ په‌لكه‌ زێڕینه‌
زه‌ماوه‌ندی خوێن ده‌گرێت
ئه‌مشه‌و پاشای ئه‌ڤینه‌.

شاعیرانی جێگیركردنی په‌یوه‌ندی نێوان گوتن و مانا

نموونه‌ی دووه‌م، ئه‌و شاعیرانه‌ هه‌میشه‌ بیر له‌وه‌ ده‌كه‌نه‌وه‌، كه‌ وشه‌یه‌ك به‌رجه‌سته‌ بكه‌ن، گوتنێك بخه‌نه‌وه‌، كه‌ ته‌واو ته‌عبیر له‌ ناخی ئه‌وان بكات، شاعیرانی (چه‌سپاندنی په‌یوه‌ندی نێوان گوتن و مانا) گوزارشتكردنی وشه‌ و خود، ریتم و تێگه‌یشتن… پێیانوایه‌ هه‌موو گوتنێكی خودگه‌رایی جگه‌ له‌وه‌ی هه‌ڵگری حه‌قیقه‌ته‌، هه‌ڵگری به‌های چه‌سپاندنی په‌یوه‌ندی نێوان گوتن و مانا، ریتم و تێگه‌یشتنه‌، ئه‌وه‌ هێزی سه‌پاوی خودگه‌راییه‌، هۆشیاری و پته‌وی مانا و ساغڵه‌می مانای له‌خۆدا هه‌ڵگرتووه‌، جوانی بیركردنه‌وه‌ ته‌عبیر له‌گوتنی جوان ده‌كات… به‌ڵام جیاوازی (حه‌مه‌ عومه‌ر عوسمان) جگه‌ له‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ناخ، له‌ هێزی لیریكییه‌وه‌ ده‌رده‌كه‌وێت! هه‌وێنی شیعری حه‌مه‌ عومه‌ر عوسمان خه‌مه‌ تایبه‌تییه‌كانه‌، بێ‌ ئه‌وه‌ی تێكه‌ڵی خه‌مه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كانیان بكات!
به‌و مانایه‌ش نموونه‌ی دووه‌م، ئه‌و شاعیرانه‌ن، كه‌ گوتن و مانا به‌ جێگیربوونی شیعرگه‌رایی و خودگه‌رایی و ناوه‌ڕۆكگه‌راییه‌وه‌ ده‌لكێنن، فۆڕم و ناوه‌ڕۆك به‌ یه‌ك چاو ته‌ماشا ده‌كه‌ن، دالی حه‌قیقی لای ئه‌وان به‌ هه‌موو جیاوازییه‌كانیانه‌وه‌ به‌یه‌كه‌وه‌ به‌ستنه‌وه‌ی خه‌مه‌ تایبه‌ت و گشتییه‌كانه‌… بڕوانه‌: رۆژ هه‌ڵه‌بجه‌یی له‌ شیعری، تا كۆتایی هه‌ڵبێ… كوژانه‌وه‌ی ژنێك به‌ ته‌نهایی..!! ده‌ڵێت:
من خه‌ونه‌كانم شلوێ بووه‌ له‌سه‌ره‌تاوه‌ تا كۆتایی…
وا چاكه‌ په‌پووله‌، كه‌ ده‌روێشی نووره‌، چرا بكوژێ،
چونكه‌ ته‌ریقه‌تی چرا،
مه‌رگی په‌پووله‌یه‌ له‌ كۆتایی…
وا چاكه‌ شه‌مشه‌مه‌كوێره‌ له‌ تونێلی نوته‌كا،
تاریكی ڕاو بنێ…
چونكه‌ له‌نوونی نوته‌كا ده‌زووله‌یه‌ك مۆمی نووستوو،
مه‌رگی شه‌مشه‌مه‌یه‌ له‌ كۆتایی…!!
سلێمانی 29/9/2009
شاعیرانی یه‌كێتی گوتن و یه‌كێتی مانا
نموونه‌ی سێیه‌م، ئه‌و كۆمه‌ڵه‌ شاعیره‌ی له‌ ئاگامه‌ندی ده‌روونییه‌وه‌ هه‌ستی لیریكی و سۆزی شیعری به‌ ویستی یه‌كێتی گوتن و ده‌روونه‌وه‌ گرێ‌ ده‌ده‌ن و ویستی گوتن به‌ خۆشه‌ویستی مانا و چێژه‌وه‌ ده‌لكێنن، شاعیرانی (یه‌كێتی گوتن و یه‌كێتی مانا) پێمانده‌ڵێن جه‌وهه‌ری ئاگامه‌ندی به‌ گوتنی جوان و ماناكانی خۆشه‌ویستییه‌وه‌ به‌نده‌، تایبه‌تمه‌ندی جوانی مرۆڤ له‌ ژیاندۆستییه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێ‌، مرۆڤ ده‌ژی بۆ ئه‌وه‌ی هه‌نگاو به‌ره‌و یه‌كێتی گوتن و ماناوه‌ بنێت… شاعیرانی جوانی گوتن و جوانی مانا، پێیانوایه‌ ئه‌وه‌ وشه‌ی شیعرییه‌ هه‌ستی شیعری ده‌به‌خشێت، بایه‌خ به‌ وشه‌ی شیعری و مانای شیعری و ریتمی شیعری ده‌ده‌ن، به‌های هونه‌ری شیعر له‌ ئاوێته‌بوونی هه‌ستی وشه‌ و ویستی مانا و ریتمی تێگه‌شتندا هه‌ڵده‌گرنه‌وه‌، هه‌ڵبژاردنی دالی حه‌قیقی لای ئه‌وان له‌ سۆز و جوانی و ته‌ماشاكردنی خه‌مه‌ كه‌سییه‌كانی ژیاندایه‌… بونیادی شیعری (به‌ختیار عه‌لی) و (دلشاد عه‌بدوڵڵا) له‌ هێزی گوزارشتكردن و قووڵی دنیابینیدا ده‌رده‌كه‌وێت… به‌ڵام ده‌توانم بڵێم (جه‌لال به‌رزنجی) و (هیوا قادر) هه‌ر یه‌ك به‌ ره‌نگ و دنیابینی و هه‌ستی شیعری و مه‌عریفه‌ی شیعری تایبه‌تی خۆیه‌وه‌، هه‌وڵی گرتنی حیكایه‌ته‌ بچوكه‌كانی ژیان ده‌ده‌ن! هێزی جه‌لال به‌رزنجی له‌ هه‌ستی شیعریدایه‌، هێزی هیوا قادر له‌ هه‌ڵبژاردنی گۆشه‌نیگای شیعریدا ده‌رده‌كه‌وێت… كه‌چی جیاوازی نێوان (ئیسماعیل به‌رزنجی) و (دلاوه‌ر قه‌ره‌داغی) له‌ چه‌سپاندنی په‌یوه‌ندی نێوان ریتم و مانادا خۆی ده‌بینێته‌وه‌، ئیسماعیل به‌رزنجی خه‌می مانا پێش ده‌خات و له‌ پشت هه‌موو شیعرێكی بونیادێكی حیكایی ده‌نه‌خشێنێ‌! دلاوه‌ر قه‌ره‌داغی له‌ خه‌می ریتمدایه‌ و شیعر له‌ سه‌ما نزیك ده‌كاته‌وه‌…

بڕوانه‌ ئیسماعیل به‌رزنجی ده‌ڵێت:

ژن و پیاوێكی چاخی به‌ردین بووین
به‌ گژ و گیا عه‌وره‌تی خۆمان داده‌پۆشی
له‌ بنیاده‌می ئه‌شكه‌وته‌كه‌ی ته‌نیشتمان ده‌ترساین
له‌ شه‌ڕێك سه‌رده‌كه‌وتین و
له‌ چواران ده‌ماندۆڕاند
حه‌سره‌تمان ده‌كرۆشت و
بێزاریمان هه‌ڵده‌مژی
له‌ ناكاو به‌كۆڵێ‌ یه‌ئسی وجودییانه‌وه‌
تێكده‌ئاڵاین
(په‌ست، وه‌ك ئێواره‌ نارنجییه‌كانی نیشتمان- كۆمه‌ڵه‌ شیعر، ئیسماعیل به‌رزنجی، ده‌زگای چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ی ئاراس، 2007، ل30-31)
شاعیرانی چێژی گوتن به‌سه‌ر چێژی مانادا
هه‌ندێك له‌ شاعیرانی چێژی گوتن (زاڵكردنی گوتن به‌سه‌ر مانادا)، نموونه‌ی چواره‌م، شاعیرانی جه‌سته‌ناسی و جوتبوونی رۆحی و جه‌سته‌یی، هه‌ندێك له‌ شاعیرانی چۆنێتی ئه‌زموونكردنی ژیان و ئازادی و چێژی ژیان، شاعیرانی هه‌ڵگیرسانی گوتن و ئیرۆتیكا و گوتن و خۆشبه‌ختی، ئه‌و شاعیرانه‌ی كه‌ جوانگوتن و ئیرۆتیكا و ژیاندۆستی پێش ده‌خه‌ن… پێیانوایه‌ ئه‌وه‌ پێشخستنی جوانی گوتن و ریتمی گوتنه‌ ره‌هه‌ندێكی جوان به‌ مانا و ره‌هه‌ندێكی مه‌عریفی قووڵتر و جوانتر به‌ ژیان و ده‌لاله‌تی جیاواز ده‌دات، ئه‌وه‌ پێشخستنی باڵایی گوتنه‌ ماناكانی نێوان نێر و مێ‌، جه‌سته‌ و رۆح جوانتر نیشان ده‌دات… پێیانوایه‌ به‌های شیعرگه‌رایی به‌ پێشخستنی ئاسته‌ به‌رزه‌كانی جوانی گوتن و ئاگامه‌ندی تێگه‌یشتن و چێژی ژیانه‌وه‌ ده‌لكێ‌، به‌های مرۆڤ، به‌های ژیان له‌ به‌یه‌كگه‌یشتنی جوانی نێر و مێدا ده‌بوژێته‌وه‌، جوانی مرۆڤایه‌تی له‌ به‌هاكانی مرۆڤدا خۆی ده‌بینێته‌وه‌، چێژی ژیان له‌ هاوگونجانی جیاوازییه‌كاندایه‌، هه‌میشه‌ هه‌وڵی ته‌واو یه‌كبوونی تێگه‌یشتن و ئاگامه‌ندی، جوانی و چێژ، جه‌سته‌ و رۆح… ده‌ده‌ن! دڵسۆز حه‌مه‌ له‌ به‌شێك له‌ قه‌سیده‌ (وێنه‌كانی ژنێتی)دا ده‌ڵێت:
له‌ ماڵێكدا
ستیان له‌به‌ر ناكه‌م
به‌پێی په‌تی ده‌سوڕێمه‌وه‌
بۆیه‌ هه‌ر ده‌رگای ماڵم ترازا
دوو كه‌روێشكی سپی بچووك
له‌ پێڵاوه‌كانمه‌وه‌ راده‌كه‌ن
دوو كۆتری سپیش له‌ ملی بلوزه‌كه‌م
ده‌ده‌ن له‌ شه‌قه‌ی باڵ و
له‌ ماڵه‌كه‌مدا دێن ده‌چن.
سایتی ده‌نگه‌كان، دڵسۆز حه‌مه‌، فێبریوه‌ری ٢٠١٢.

هێلی دووه‌م
كه‌شفكردن/ دامه‌زراندن

شاعیرانی (هێلی دووه‌م) له‌ شیعری نوێی كوردی و دوای راپه‌ڕینی 1991ی كوردستانی باشور و به‌شێك له‌و شیعره‌ی كوردستانی رۆژهه‌ڵات، كه‌ ده‌كه‌ونه‌ به‌ر (شه‌پۆلی حجم) و (شه‌پۆلی زمان)… به‌ گشتی ئه‌و شاعیرانه‌ نایانه‌وێ‌ خۆیان بسه‌پێنن، هه‌وڵده‌ده‌ن شیمانه‌یی شیعری بنوێنن، له‌ نێوان كه‌شفكردن و دامه‌زراندن، هه‌وڵی به‌ده‌ستهێنانی چێژی شیعری ده‌ده‌ن، له‌ نێوان راڤه‌كردن و به‌جێهێنان، جوانی به‌رز ده‌كه‌نه‌وه‌، له‌ نێوان رێكه‌وت و یه‌قین، هه‌وڵی بونیادنانی شیعرییه‌ت ده‌ده‌ن و رێگا بۆ بیروڕای جیاواز و خوێندنه‌وه‌ی جیاواز و مه‌عریفه‌ی جیاواز خۆش ده‌كه‌ن!
شاعیرانی هێلی دووه‌م هه‌وڵی كه‌شفكردنی مانا و هه‌وڵی دامه‌زراندنی په‌یوه‌ندییه‌كی نوێ‌ له‌ نێوان وشه‌ و وشه‌، وشه‌ و مرۆڤ، وشه‌ و دنیا، هه‌وڵی به‌ ده‌ستهێنانی ئاسۆیه‌كی دیكه‌ی چاوه‌ڕوانی ده‌ده‌ن، به‌و مانایه‌ش په‌یوه‌ندییه‌كی ناوكۆیی ده‌خه‌نه‌ نێو گه‌شه‌كردنی زمان و ئاستی شیعرییه‌تی زمان و په‌یوه‌ندییه‌ ده‌لالییه‌كانه‌وه‌، وه‌ك چۆن پرۆسه‌ی نوسینی شیعری به‌ داڕژان وكۆتایی نه‌زانراوه‌وه‌ ده‌سپێرن، بونیادی شیعری به‌ دنیابینی جیاواز و چێژی جیاواز و ریتمی جیاوازی ژیانه‌وه‌ ده‌به‌ستنه‌وه‌، هێزی خه‌یاڵ به‌ بزوێنه‌ری شیعری داده‌نێن…

هه‌ندێكیان له‌ رێگای لادانی مانای وشه‌ و گۆڕینی ئاسۆی چاوه‌ڕوانی باوی شیعری هه‌وڵی به‌رجه‌سته‌كردنی مانا و رووه‌ جیاوازه‌كانی جوانی و ئه‌گه‌ره‌كانی ده‌ق ده‌ده‌ن، نموونه‌: به‌رۆژ ئاكره‌یی، ئیبراهیم ئه‌حمه‌د نیا، هێرۆ كورده‌… هه‌ندێكیان له‌ رێگای راڤه‌كردن و روانینی مه‌عریفییه‌وه‌ چێژ به‌رهه‌م ده‌هێنن، نموونه‌: هاشم سه‌راج، ره‌زا عه‌لی پوور… به‌ڵام هه‌ندێكیان له‌ رێگای لادانی چێژه‌وه‌ هه‌وڵی وڕوژانی هه‌ست و خرۆشانی چه‌پێنراوه‌كان ده‌ده‌ن، به‌ مانایه‌كی دیكه‌ تێگه‌یشتنی چێژ وه‌ك بنه‌مای راڤه‌كردنی هه‌ست و خرۆشانی چه‌پێنراوه‌كان ده‌نوسنه‌وه‌، بۆ نموونه‌: زانا خه‌لیل، لازۆ… هه‌ندێكیان له‌ رێگای گۆڕینی ئاسۆی چاوه‌ڕوانی حیكایه‌ته‌وه‌ هه‌وڵی وڕوژانی تێگه‌یشتن و راڤه‌كردنێكی دیكه‌ بۆ تێگه‌یشتن ده‌سازێنن، بۆ نموونه‌: ئه‌حمه‌دی مه‌لا، كامبیزی كه‌ریمی… (هه‌ڵبه‌ته‌ هه‌ر هه‌موویان به‌ كۆمه‌ڵێ‌ جیاوازییه‌وه‌).

شاعیرانی (هێلی دووه‌م) كۆمه‌ڵێ‌ ئه‌گه‌ر بۆ تێگه‌یشتن و راڤه‌كردن ده‌ڕه‌خسێنن، كۆمه‌ڵێ‌ ئه‌گه‌ر بۆ چێژ به‌ كراوه‌یی ده‌هێڵنه‌وه‌، كۆمه‌ڵێ‌ ئه‌گه‌ر بۆ گۆڕینی ئاسۆی چاوه‌ڕوانی ده‌خه‌نه‌ روو… كه‌مێكیان قسه‌كردنی جیاواز له‌ باره‌ی مانا و تێگه‌یشتن، راڤه‌كردن و چێژ فه‌رامۆش ده‌كه‌ن! وه‌ك چۆن هه‌ندێكیان ئاستی گوزارشتكردن له‌ ئاڕاسته‌كردنی ئیرۆتیكادا كورت ده‌كه‌نه‌وه‌… نموونه‌ی شاعیرانی هێلی دووه‌م به‌ كۆمه‌ڵێ‌ جیاوازییه‌وه‌ پێكهاتووه‌ له‌: هاشم سه‌راج، ئه‌حمه‌دی مه‌لا، كامبیزی كه‌ریمی، ئیبراهیم ئه‌حمه‌د نیا، به‌رۆژ ئاكره‌یی، ره‌زا عه‌لی پوور، زانا خه‌لیل، لازۆ، هێرۆ كورده‌…
وه‌ك گوتمان خه‌یاڵ و كه‌شفكردن سه‌ره‌تا و كۆتایی زانراوی نییه‌، به‌ دیوه‌كه‌ی دیكه‌ش خه‌یاڵ و كه‌شفكردن رووه‌ جیاوازه‌كانی مانا و رووه‌ جیاوازه‌كانی ئاسۆی چاوه‌ڕوانی ده‌كاته‌وه‌… وه‌ك چۆن په‌یوه‌ندی نێوان وشه‌ و وشه‌، وشه‌ و مرۆڤ، وشه‌ و دنیا له‌ به‌دواداچوون و گه‌ڕان و خوێندنه‌وه‌ی به‌رده‌وامی سه‌رده‌مه‌وه‌ به‌ ده‌ست دێت، مه‌عریفه‌ و خه‌یاڵ و چێژ له‌ به‌رزكردنه‌وه‌ی ئاستی زمان و تێگه‌یشتنی ژیانه‌وه‌ هه‌ڵده‌قوڵێ‌، به‌ڵام شیمانه‌یی شیعری، شیمانه‌ییه‌كی مه‌رجداره‌ به‌ شیعرییه‌ته‌وه‌، شیمانه‌یی شیعری نه‌ نكۆڵیكردنه‌، نه‌ جه‌ختكردن، وه‌ك چۆن خۆی له‌ شیمانه‌یی سه‌ربه‌خۆی هێلی سێیه‌میش جیا ده‌كاته‌وه‌، چونكه‌ شیمانه‌یی سه‌ربه‌خۆ مه‌رج نییه‌ به‌ره‌و شیعرییه‌ت بچێت، ده‌شێ‌ به‌ره‌و هیچ شتێ‌ نه‌بێ‌ و نه‌هلیستییه‌ت به‌رهه‌م بهێنێ‌، وه‌ك به‌ دیوه‌كه‌ی دیكه‌ ده‌شێ‌ به‌ره‌و جه‌ختكردنی شیعرییه‌ت بێته‌وه‌! هه‌ڵبه‌ته‌ ده‌ستنیشانكردنی نێوان شیمانه‌یی مه‌رجدار و شیمانه‌یی سه‌ربه‌خۆ خاڵی جیابوونه‌وه‌ی هێلی دووه‌مه‌ له‌ سێیه‌م.

زانا خه‌لیل له‌ به‌شێك له‌ شیعری (ژیان له‌ ناو كۆتاییه‌كاندا) ده‌ڵێت:

كۆتایی به‌ خۆت بهێنه‌
وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ مێژه‌ كۆتاییت پێهاتبێ‌
له‌ ناو كۆتاییه‌كان ژیانێ‌ بژی
وه‌ك ئه‌وه‌ی كۆتاییت پێ‌ نایه‌
براده‌ره‌ ئه‌سمه‌ره‌كانم ده‌ڵێن
ئاوا كۆتاییت به‌ خۆت هێناوه‌
وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ مێژه‌ دنیا كۆتایی پێهاتبێ‌
براده‌ره‌ كۆتایی پێهاتووه‌كانم ده‌ڵێن
بۆ هێنده‌ له‌ ناو كۆتاییه‌كاندا ده‌ژی
وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌رگیز كۆتاییت پێنێ‌
له‌ كۆمه‌ڵه‌ شیعری “چوونه‌ ده‌ره‌وه‌یه‌ك نه‌ماوه‌، بۆ هاتنه‌ ژووره‌وه‌” له‌ بڵاوكراوه‌كانی گروپی كلتوری و هونه‌ری هاڤی، 2012، هه‌ولێر، ل10.

هێلی سێیه‌م
یاخیبوون و جیاوازی

(هێلی سێیه‌م) له‌ رێگای شیمانه‌یی نكۆڵكه‌ر و تێكشكاندنی په‌یوه‌ندییه‌ باوه‌كان و له‌ سه‌ر بنه‌مای هاوشێوه‌یی ده‌نگی و دووباره‌كردنه‌وه‌وه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی ناڕاسته‌وخۆ به‌ نیشانه‌ (sign- یان ئاماژه‌‏) سه‌ربه‌خۆكانی شیعریی ده‌گه‌ن، به‌ڵام نه‌ك به‌و مانایه‌ی كه‌ شتێك بگه‌یه‌نێت، به‌ڵكو به‌و مانایه‌ی به‌ هیچ شتێك نه‌گات، نه‌ك به‌ مانای سڕبوونی فیكر و ده‌لاله‌ت، به‌ڵكو ده‌شێ‌ هه‌ر سڕبوونی ده‌لاله‌تیش نه‌بێ‌، به‌ڵكو ده‌لاله‌ت تێیدا گاڵته‌جارانه‌ و درۆزنانه‌ بكه‌وێته‌وه‌…
له‌ نێو (فۆرمالیسته‌كانی رووس- شكلۆفسكی) پێیوایه‌ زمانی شیعری زمانێكه‌ مانا ره‌تده‌كاته‌وه‌. شاعیرانی هێلی سێیه‌م له‌ رێگای وڕێنه‌وه‌، شیمانه‌یی سه‌ربه‌خۆ، بۆ ئه‌ویدیكه‌ی خوێنه‌ر فه‌راهه‌م ده‌كه‌ن، له‌ رێگای شیمانه‌ییه‌وه‌ شیمانه‌یی به‌رهه‌م ده‌هێننه‌وه‌… ئاوڕ له‌وه‌ش ده‌ده‌نه‌وه‌ كه‌ له‌ به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ی شیمانه‌ییدا لۆجیكی مانای ته‌قلیدی بۆ ده‌رككردن دادمان نادات، چونكه‌ جیهان به‌و جۆره‌ی (ئه‌مڕۆ) هه‌یه‌، ملكه‌چی رێكخستن و پۆلینكردن نابێت، شیعر به‌و جۆره‌ی ئه‌وان وێنای ده‌كه‌ن بۆ (گوتن و مانا، دۆزینه‌وه‌ و دامه‌زراندن) سه‌ر شۆڕ ناكات، هیچ رێگایه‌كی دیكه‌مان نییه‌، جگه‌ له‌وه‌ی ده‌ستبه‌رداری هه‌موو ئه‌وانه‌ بین، كه‌ به‌ گوێره‌ی “گوتن” و “مانا”، “دۆزینه‌وه‌” و “دامه‌زراندن” له‌ شیعر ده‌ڕوانێت، مه‌سه‌له‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كه‌ش لای (هێلی سێیه‌م) رزگاركردنی شیعر نییه‌، به‌ڵكو ئاڕاسته‌كردنی فیكره‌ به‌ره‌و چه‌مكێكی تازه‌، كه‌ به‌ گوێره‌ی ده‌ربڕینی خۆی نه‌ “شیعره‌” و نه‌ “په‌خشان”… به‌ڵكو نیشانه‌یه‌، به‌ڵكو ریزۆمه‌، به‌ڵكو ده‌نگێكی فره‌ ره‌هه‌نده‌، كه‌ هه‌زاران ده‌نگی له‌خۆ گرتووه‌…

لای به‌شێكی زۆر له‌ شاعیرانی هێلی سێیه‌م ده‌قی شیعری به‌ پله‌ی یه‌كه‌م بونیادێكی ده‌نگی هه‌یه‌! ئه‌وه‌ش گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ بۆ (جاكۆبسون) و فۆرمالیسته‌كانی رووس، كه‌ پێیانوابوو شیعر له‌ سه‌ر بنه‌مای هاوشێوه‌یی و دووباره‌كردنه‌وه‌ كار ده‌كات… شیعر بونیادێكی ده‌نگی هه‌یه‌، بۆ نموونه‌ لای به‌شێك له‌ شاعیرانی كوردستانی رۆژهه‌ڵات، كه‌ ده‌كه‌ونه‌ به‌ر (شه‌پۆلی حجم) و (شه‌پۆلی زمان) و زۆر جوانیش له‌ ده‌قه‌كانی (شوعه‌یب میرزایی)دا ده‌بینرێت… به‌ڵام لای هه‌ندێ‌ له‌ شاعیرانی هێلی سێیه‌م، به‌ شێوه‌یه‌كی به‌رفره‌وانتر شیعر به‌ ده‌نگێكی فره‌ ره‌هه‌ند داده‌نێن، نه‌ رابردووی هه‌یه‌، نه‌ بڕوای به‌ داهاتوو هه‌یه‌، چاره‌نووسی بێ‌ یاده‌وه‌رییه‌…

شیعر ده‌نگێكی فره‌ ره‌هه‌نده‌ له‌ هێلكاری ده‌چێت، نه‌ك نه‌خشه‌ی له‌به‌ر گیراو، جوگرافیایه‌، نه‌ك مێژوو، گه‌شت و كۆچه‌، نه‌ك مانه‌وه‌ و نیشته‌جێبوون… هه‌موو ئه‌و قسانه‌ بۆ (دۆلۆز) و مانا دۆلۆزییه‌كه‌ی ده‌مانگه‌ڕێنێته‌وه‌، كه‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ به‌ ریزۆم داده‌نێت، ریزۆم ئه‌وه‌یه‌ له‌ نێو شته‌كاندا بیر له‌ شته‌كان بكاته‌وه‌، شیعریش لای هه‌ندێ‌ له‌ شاعیرانی هێلی سێیه‌م ئه‌وه‌یه‌ له‌ نێو زماندا بیر له‌ زمان بكاته‌وه‌… به‌شێك له‌ شاعیرانی هێلی سێیه‌م بڕوایان به‌ ره‌گ نییه‌، به‌ڵكو بڕوایان به‌ ره‌گه‌ تۆڕه‌، بڕوایان به‌ پنت نییه‌، به‌ڵكو بڕوایان به‌ هێله‌… له‌و شاعیرانه‌ش نموونه‌ی (ساڵح سوزه‌نی) و به‌شێك له‌ شاعیرانی كوردستانی رۆژهه‌ڵات و به‌شێك له‌ ئه‌زموونی (یوونسی ره‌زایی)… هه‌ندێكیان هه‌وڵده‌ده‌ن له‌ رێگای خه‌یاڵ و وڕێنه‌وه‌ به‌ جوانی و له‌ رێگای شیمانه‌یی نكۆڵكه‌ره‌وه‌ به‌ مانای نائاماده‌ بگه‌ن… بۆ نموونه‌ سه‌باح ره‌نجده‌ر، سه‌ڵاح جه‌لال… هه‌ندێكیان هه‌وڵده‌ده‌ن وێناكردنی باو بۆ مانا سه‌ره‌وژێر بكه‌ن و بگه‌نه‌ كورتبڕی و له‌وێوه‌ شیمانه‌یی سه‌ربه‌خۆ بۆ شیعر فه‌راهه‌م بكه‌ن… بۆ نموونه‌: عه‌باس عه‌بدوڵڵا یوسف و …

من وه‌ك خوێنه‌رێك له‌و خوێندنه‌وه‌یه‌دا هه‌وڵده‌ده‌م له‌ راڤه‌كردنی نیشانه‌ و سه‌رچاوه‌كانی نیشانه‌وه‌ به‌ بابه‌تی نیشانه‌ و ئاماژه‌كانی نیشانه‌ و جیاوازییه‌كانی بگه‌م… چونكه‌ نیشانه‌كان رێگایان بۆ بیركردنه‌وه‌ی مرۆڤ خۆش كردووه‌ و مرۆڤ به‌ ئه‌ویدیكه‌ی جیاواز ده‌گه‌یه‌نن، ئه‌وه‌ نیشانه‌كانن له‌ ژیانی رۆژانه‌ماندا كۆی ئه‌و مانایانه‌مان پێده‌به‌خشن، وه‌ك ئه‌وه‌ی گه‌ردوون پێشنیاری كردوون، وه‌ك ئه‌وه‌ی سیستم ئاماژه‌ی بۆ ده‌كات، ئێمه‌ش به‌ جیاوازییه‌كانی خۆمانه‌وه‌ ده‌نازین و خۆمان به‌ خاوه‌نی نیشانه‌ شیمانییه‌كان داده‌نێین، ئه‌گه‌رچی له‌و باره‌وه‌ نیشانه‌ زمانییه‌كان ته‌نیا نیین، به‌ڵام بایه‌خی خۆیان هه‌یه‌، بۆ نموونه‌ لای محه‌مه‌د باوه‌كر…

كه‌واته‌ زمان به‌ پله‌ی یه‌كه‌م به‌ سیستمی سیمیاییه‌وه‌ (semiotics) به‌نده‌، كه‌ توانای له‌خۆگرتنی هه‌موو سیستمه‌ جۆراوجۆره‌كانی نیشانه‌ی هه‌یه‌، لێره‌دا گوزارشتكردن له‌ زمان، گوزارشتكردنه‌ له‌ به‌یه‌كه‌وه‌گه‌یاندن… (پێرس) پێیوایه‌ بونیادنانی تیۆری سیمیۆلۆجی به‌ گشتی كار بۆ نیشانه‌كان ده‌كات، نیشانه‌ شوێنی تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ بۆ نیشانه‌ زمانه‌وانییه‌كان یه‌كه‌م شوێن نییه‌.
شیعر هیچ له‌وانه‌ به‌ هه‌ند هه‌ڵناگرێ‌، به‌ڵكو مه‌سه‌له‌یه‌كی ئیبداعییه‌ و ئیبداعیش سه‌ربه‌خۆیی ده‌گه‌یه‌نێت و شتگه‌رایی قبوڵ نییه‌! ده‌مه‌وێ‌ بڵێم زمان له‌ سیمیاییدا توانای ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ كه‌ هه‌موو ئه‌و سیستمانه‌ش له‌خۆ بگرێ‌ كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی راسته‌وخۆ گوزارشت له‌ خۆیان ناكه‌ن و نیشانه‌ی ئه‌بستراكتین و هه‌ر ته‌نها ئاماژه‌ به‌ ده‌لاله‌ته‌كانیان ده‌كه‌ن و له‌ زمانێكدا ده‌توێنه‌وه‌ كه‌ گوزارشت له‌وان ده‌كات و ئه‌وان له‌خۆ ده‌گرێت! به‌ مانایه‌كی دیكه‌ زمان لای هه‌ندێكیان ریشه‌یان ده‌چێته‌وه‌ سه‌ر بێمانایی، ریشه‌یان ده‌چێته‌وه‌ سه‌ر پووچه‌ڵكردنه‌وه‌ی دال، به‌و مانایه‌ش ئه‌وه‌ی شیعره‌كه‌ پێشكه‌شی ده‌كات، په‌سه‌ندكردنی ئه‌و په‌یامه‌یه‌ كه‌ له‌ لایه‌ن خوێنه‌ر/ وه‌رگره‌وه‌ دروست ده‌بێ‌، ئه‌و په‌یامه‌ له‌ نێوان وه‌رگر و شاعیره‌وه‌ رووبه‌ری بڕێك له‌و گومان و گریمانه‌یه‌ كه‌ به‌رانبه‌ر ئه‌و واقیعه‌ دروست ده‌بێت، كه‌ شیعره‌كه‌ ده‌چێته‌ ناوییه‌وه‌، كه‌ وه‌رگر و شاعیر ده‌چنه‌ ناوییه‌وه‌، هه‌موو ئه‌وه‌ش روو له‌خۆبوونێكه‌ كه‌ كورت ناكرێته‌وه‌ بۆ هیچ شتێك، ئه‌و رازه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌ نوستوه‌ هه‌میشه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی رووله‌خۆ ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ بنچینه‌ییه‌ی نێوان كه‌سه‌كانی نێو واقیعێكی دیاریكراو راده‌گه‌یه‌نێت… (ئه‌نوه‌ر مه‌سیفی 1952- 2005) له‌ به‌شێك له‌ قه‌سیده‌ی (جلوبه‌رگ و جمكه‌كان) ده‌ڵێت:

سه‌‌ قه‌بری لێده‌دا
ئه‌فسانه‌ش غار ده‌داته‌ دره‌ختی
په‌لك به‌ كرێ‌
بزنی ناو ژووره‌كه‌م له‌ سه‌رمایه‌
باڵنده‌ گۆشتی به‌ردا
ئه‌فسانه‌ غار ده‌دا
زه‌وی لای راستی شكا
لكه‌ هه‌نجیری پاش كۆران
تای ردێنی من
سه‌ به‌له‌می هێسكی برد
ئاو شكا
به‌له‌م رۆیی
ردێن له‌ ناو كاولان
لا سییه‌كم كه‌ونه‌ دیوار
خۆڵی پشتان به‌رد
قڕێژی نه‌خۆشان گیا
ژنی زگ پڕ باران
له‌شكر
له‌
مووی
بن
كه‌وشان
له‌ كۆمه‌ڵه‌ شیعری (جلوبه‌رگ و جمكه‌كان) ساڵی 1990.

دۆخی شاعیرانی شه‌پۆلی سێیه‌م په‌یوه‌ندییه‌كی راسته‌وخۆی به‌ دۆخێك هه‌یه‌، كه‌ وه‌ك (بۆدریار) ده‌ڵێ‌ له‌ جیاتی كاڵا نیشانه‌ به‌رهه‌م ده‌هێنێ‌! دۆخێك كه‌ چیتر كاڵا بۆ پڕكردنه‌وه‌ی پێویستییه‌كان نییه‌، به‌ڵكو زنجیره‌یه‌كی ناكۆتایی بێ‌ ئامانجه‌! هه‌ر كالایه‌ك نیشانه‌یه‌ بۆ كالایه‌كی دیكه‌، به‌دیلێكی به‌تاڵه‌ بۆ كاڵایه‌كی دیكه‌، دالێكه‌ بۆ دالێكی دیكه‌ و مه‌دلول له‌ناوچووه‌… ئه‌سڵ و ده‌ق له‌ ناوچووه‌، نیشانه‌ شوێنی گرتۆته‌وه‌، ئێمه‌ له‌ جیهانی نیشانه‌دا ده‌ژین، له‌ جیهانێكدا ده‌ژین زانیاری زۆره‌، به‌ڵام مانا كه‌مترین ئاماده‌یی هه‌یه‌، ئێمه‌ له‌ جیهانێكدا ده‌ژین وه‌ك بۆدریار ده‌ڵێت ئیتر نیشانه‌كان بۆ سه‌رچاوه‌یه‌كی دیاریكراو، بۆ سه‌رچاوه‌ی مانا ناگه‌ڕێنه‌وه‌، پۆشاك و ریكلام و چیتر سه‌رچاوه‌ی ماناییان نییه‌… به‌شێك له‌ نموونه‌ی شاعیرانی هێلی سێیه‌م، وێڕای جیاوازییان: عه‌باس عه‌بدوڵڵا یوسف، ئه‌نوه‌ر مه‌سیفی، محه‌مه‌د باوه‌كر، سه‌باح ره‌نجده‌ر، سه‌ڵاح جه‌لال، ساڵح سوزه‌نی، شوعه‌یب میرزایی…

به‌ كورتی:

له‌ شیعری نوێی كوردی و دوای راپه‌ڕینی 1991ی كوردستانی باشور و به‌شێك له‌و شیعره‌ی كوردستانی رۆژهه‌ڵات، كه‌ ده‌كه‌ونه‌ به‌ر شه‌پۆلی حجم و شه‌پۆلی زمان… بونیادی ده‌لالی ده‌لاله‌ت له‌ به‌رهه‌مهێنانی ده‌لاله‌تی -حه‌قیقی و شیمانه‌یی- ده‌كات، حه‌قیقه‌ت ته‌واوی ئه‌و راستییه‌یه‌، كه‌ وردبینیكراوه‌. به‌ڵام شیمانه‌یی ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ خۆی ده‌سه‌پێنێ‌، به‌ڵكو ئه‌وه‌یه‌، كه‌ هه‌ڵبژاردن ده‌خاته‌ پێشه‌وه‌، شیمانه‌یش به‌ دوو جۆر قسه‌ی لێكراوه‌، یه‌كه‌میان شیمانه‌یی نوسه‌ر، دووه‌میان شیمانه‌یی ئه‌ویدیكه‌ی خوێنه‌ر… هه‌موو ئه‌وه‌ش رێكخستنی مانای چه‌سپاو و كه‌شفكردنی مانای نائاماده‌ و خه‌یاڵی نوسه‌ر و مانای نائاماده‌ و خه‌یاڵی ئه‌ویدیكه‌ی جیاواز دێنێته‌ به‌رهه‌م…

رێكخستنی مانای چه‌سپاو و ئاماده‌ په‌یوه‌ندی به‌ زمانی فه‌رهه‌نگیدایه‌ و له‌وێوه‌ به‌ره‌و گوتار ده‌بێته‌وه‌، كه‌ پێیوایه‌ مانای ئاماده‌ و چه‌سپاو جگه‌ له‌ یارییه‌كی پاشكۆئامێزی ناوه‌كی شتێكی دیكه‌ نییه‌. به‌ڵام مانای نائاماده‌ له‌ ده‌لاله‌تی مانای خه‌یاڵكراوه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت، وه‌ك ئه‌وه‌ی نزیكترین و نوێترین یه‌كه‌ی گوتار پێكبهێنێت. بۆ به‌ ده‌ستهێنانی مانای ئاماده‌ و كه‌شفكردنی مانای نائاماده‌ و خه‌یاڵی پێویستمان به‌ پرۆسه‌ی دانان و به‌یادهێنانه‌وه‌ و رێكخستن هه‌یه‌.

چه‌مكی رێكخستن له‌ رووی زمانه‌وه‌ چه‌سپان و دڵنیایی ده‌گه‌یه‌نێت. چه‌مكی خه‌یاڵ و كه‌شفكردن له‌گه‌ڵ پرۆسه‌ی رێكخستن و به‌یادهێنانه‌وه‌ دژ ده‌كه‌وێته‌وه‌، چونكه‌ له‌ چه‌مكی رێكخستندا مانای چه‌سپاو و ئاماده‌ خۆی به‌سه‌ر شیمانه‌یی ئێستا و ئێستای زیندوودا ده‌سه‌پێت. به‌ڵام خه‌یاڵ و كه‌شفكردن له‌ سه‌ره‌تا و كۆتایی نه‌زانراوه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت. به‌شێكی دیكه‌ی خه‌یاڵ و كه‌شفكردن په‌یوه‌ندی به‌ رووه‌ جیاوازه‌كانی مانا و ئه‌ویدیكه‌ی جیاوازه‌وه‌ هه‌یه‌… له‌ سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌ سێ‌ هێل له‌ شاعیرانی دوای راپه‌ڕین و شیعری نوێی كوردی باشور و به‌شێك له‌ شیعری كوردستانی رۆژهه‌ڵات ده‌ستنیشان ده‌كه‌م: هێلی یه‌كه‌م ئه‌و شاعیرانه‌ ده‌گرێته‌وه‌، كه‌ هه‌وڵده‌ده‌ن له‌ رێكخستنی ماناوه‌ هاوسه‌نگی نێوان ئاستی گوزارشتكردن و ریتمی رسته‌ له‌ لایه‌ك و ریتمی وشه‌ و مانای ئاماده‌ له‌ لایه‌كی دیكه‌ بپارێزن، هه‌وڵده‌ده‌ن شێوه‌ی ئاسۆیی زمان بپارێزن، بۆ ئه‌وه‌ی جوانی شیعر و جوانی ئاماده‌ به‌ یه‌كه‌وه‌ بگونجێنن! هه‌موو ئه‌وانه‌ رێگا بۆ حه‌قیقه‌ت خۆش ده‌كه‌ن، بۆ ئه‌وه‌ی بدوێ‌… به‌ كورتی هه‌موو هێزی خۆیان له‌ مانای ئاماده‌ و رێكخستنی خوددا ده‌بیننه‌وه‌.

چوار نموونه‌تان له‌ هێلی یه‌كه‌م پێده‌ناسێنم: نموونه‌ی یه‌كه‌م ئه‌و شاعیرانه‌ن كه‌ جوانی گوتن و ریتمی ناوكۆیی به‌ هه‌ستی نه‌ته‌وایه‌تی و ده‌روونی و سیاسی موتوربه‌ ده‌كه‌ن، په‌رده‌ له‌سه‌ر گوتنی حه‌قیقه‌تێكی دیاریكراو هه‌ڵده‌ده‌نه‌وه‌، له‌وانه‌: شێركۆ بێكه‌س، له‌تیف هه‌ڵمه‌ت، ره‌فیق سابیر، جه‌لال مه‌له‌كشا، ژیله‌ حوسێنی…
نموونه‌ی دووه‌م، له‌ نێوان تێگه‌یشتن و مانادا، شیعرگه‌رایی له‌ خودگه‌رایی و ناوه‌ڕۆكگه‌راییدا ده‌بیننه‌وه‌، بیر له‌ چه‌سپاندنی په‌یوه‌ندی نێوان گوتن و مانا ده‌كه‌نه‌وه‌، بۆ گواستنه‌وه‌ له‌ حیكایه‌تێكه‌وه‌ بۆ گه‌یشتن به‌ ریتمی حیكایه‌تێكی دیكه‌ … نموونه‌كان وێڕای جیاوازییان: كه‌ریم ده‌شتی، جه‌مال غه‌مبار، نه‌زه‌ند به‌گیخانی، چۆمان هه‌ردی، رۆژ هه‌ڵه‌بجه‌یی، فه‌ره‌یدوونی ئه‌رشه‌دی…
نموونه‌ی سێیه‌می شاعیران، ئه‌وانه‌ن كه‌ هێزی گوزارشتكردن و هه‌ستی لیریكی و وڕووژانی سۆز به‌ كه‌ره‌سه‌ی به‌رزی جوانی و ره‌وانی و ناسكی داده‌نێن. شاعیرانی یه‌كێتی گوتن و مانای گوتن جوانی گوتن و جوانی مانا ئاوێته‌ی ریتمی بیركردنه‌وه‌ ده‌كه‌ن، حه‌قیقه‌تی گوتن تێكه‌ڵ حه‌قیقه‌تی نه‌گوتن ده‌كه‌ن… له‌ نموونه‌ی ئه‌و شاعیرانه‌: دلشاد عه‌بدوڵڵا، جه‌لال به‌رزنجی، به‌ختیار عه‌لی، دلاوه‌ر قه‌ره‌داغی، ئیسماعیل به‌رزنجی، هیوا قادر…
نموونه‌ی چواره‌م، نموونه‌ی گوتن به‌سه‌ر مانادا، ئه‌و شاعیرانه‌ی جه‌سته‌گه‌رایی و چێژی ئیرۆتیكی و ئاگامه‌ندی سۆزداری پێشده‌خه‌ن. نموونه‌: قوبادی جه‌لی زاده‌، كه‌ژاڵ ئه‌حمه‌د، دڵسۆز حه‌مه‌، ژوان ئاواره‌…

هێلی دووه‌م هه‌وڵی كه‌شفكردنی مانا و هه‌وڵی دامه‌زراندنی په‌یوه‌ندییه‌كی نوێ‌ له‌ نێوان وشه‌ و وشه‌، وشه‌ و مرۆڤ، وشه‌ و دنیا ده‌ده‌ن، ئاسۆیه‌كی دیكه‌ی چاوه‌ڕوانی بۆ خوێنه‌ران واڵا ده‌كه‌ن، شێوه‌ی ستوونی به‌ زمان ده‌به‌خشن، خۆیان به‌ كۆتایی نه‌زانراو ده‌سپێرن، خۆیان به‌ دنیابینی جیاوازی نوسینه‌وه‌ ده‌سپێرن، میكانیزمی خه‌یاڵ به‌ بزوێنه‌ری شیعری داده‌نێن. هه‌موو ئه‌وانه‌ رێگا بۆ شیمانه‌یی خۆش ده‌كه‌ن، بۆ ئه‌وه‌ی گه‌شه‌ بكات… به‌ كورتی هه‌موو هێزی خۆیان له‌ نائاگامه‌ندی و پێشخستنی ناوكۆیی و فه‌رامۆشكردنی خوددا هه‌ڵده‌گرنه‌وه‌: نموونه‌ی شاعیرانی هێلی دووه‌م به‌ كۆمه‌ڵێ‌ جیاوازییه‌وه‌ پێكهاتووه‌ له‌: هاشم سه‌راج، ئه‌حمه‌دی مه‌لا، كامبیزی كه‌ریمی، ئیبراهیم ئه‌حمه‌د نیا، به‌رۆژ ئاكره‌یی، ره‌زا عه‌لی پوور، زانا خه‌لیل، لازۆ، هێرۆ كورده‌…

هێلی سێیه‌م ته‌واو پێچه‌وانه‌ی هێلی یه‌كه‌م بیر ده‌كه‌نه‌وه‌، هه‌موو ئاوڕدانه‌وه‌یه‌ك بۆ مێژووی مانا و رێكخستن ره‌تده‌كه‌نه‌وه‌، هه‌موو یاسا و رێساكانی زمان و ره‌سه‌نایه‌تی ره‌شده‌كه‌نه‌وه‌! هه‌موو سه‌رچاوه‌كانی فیكر و مه‌عریفه‌ وه‌لا ده‌نێن، وه‌ك ریزۆم له‌ نێوان زماندا بیر له‌ زمان ده‌كه‌نه‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی له‌ رێگای نیشانه‌ی هه‌ڕه‌مه‌كییه‌وه‌، تێكدانی په‌یوه‌ندی نێوان وشه‌كان مانای باو تێكبشكێنن و شیمانه‌یی سه‌ربه‌خۆ فه‌راهه‌م بكه‌ن، گوزارشتكردنێكی یاخی و ئاسۆیه‌كی دیكه‌ی چاوه‌ڕوانی بۆ ئه‌ویدیكه‌ی خوێنه‌ر و ئه‌ویدیكه‌ی جیاواز دابمه‌زرێنن، بۆ ئه‌وه‌ی له‌ رێگای خه‌یاڵ و وڕێنه‌وه‌ به‌ جوانی له‌ناكاو و له‌ رێگای شیمانه‌یی نكۆڵكه‌ره‌وه‌ به‌ مانای نائاماده‌ و ئه‌ویدیكه‌ی جیاواز بگه‌ن، رێگا بۆ شیمانه‌یی خۆش ده‌كه‌ن، بۆ ئه‌وه‌ی وه‌ك شیمانه‌یی بدوێت، چاره‌نووسی بێ‌ یاده‌وه‌ریین… لای شاعیرانی هێلی سێیه‌م ئه‌سڵ و ده‌ق له‌ ناوچووه‌، نیشانه‌ شوێنی گرتۆته‌وه‌، به‌ شێوه‌یه‌كی راسته‌وخۆ گوزارشت له‌ خۆیان ناكه‌ن و نیشانه‌ی ئه‌بستراكتین… به‌ كورتی هه‌موو هێزی خۆیان له‌ تێكشكاندنی مانا و شیمانه‌یی سه‌ربه‌خۆ و بێ‌ سه‌رچاوه‌یی و به‌رهه‌مهێنانی نیشانه‌ و كورتبڕیدا ده‌بیننه‌وه‌… نموونه‌ی شاعیران: عه‌باس عه‌بدوڵڵا یوسف، ئه‌نوه‌ر مه‌سیفی، محه‌مه‌د باوه‌كر، سه‌باح ره‌نجده‌ر، سه‌ڵاح جه‌لال، ساڵح سوزه‌نی، شوعه‌یب میرزایی…




کورد و ئیسلامی سیاسی و گره‌وه‌کانی ئایینده‌ تایبه‌تمه‌ندی پێوه‌ندی کورد به‌ ئایینی ئیسلامه‌وه‌

نزار جاف
nezarjaff@gmail.com

هەر جارەو بابەتێک لە ئەرشیڤی دەنگەکانەوە …
نۆڤەمبەر 2، 2018

http://dengekan.com/doc/2006/11/november2.htm
————————————————————–

(1)
تیشک خستنه‌سه‌ر بابه‌تی هه‌ستیاری کورد و ئیسلامی سیاسی له‌ خۆیدا پێویستی به‌ په‌رده‌ هه‌ڵدانه‌وه‌ی هه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌و بنچینه‌ مێژوویی و ئه‌و بارودۆخه‌ی که‌ ئیسلامی سیاسی تێدا هاته‌ئاراوه‌.
گومانیش له‌وه‌دا نییه‌ که‌ کورد به‌ هۆی ئه‌و چه‌وساندنه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌ی که‌ له‌لایه‌ن حکومه‌ته‌ جیاوازه‌کانی عێراق و ناوچه‌که‌وه‌وه‌ لێیکرا، پتر بیری به‌لای دۆزه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌که‌یدا ده‌ڕۆیشت، هه‌رچه‌نده‌ ده‌شبێت ئاماژه‌ به‌ تایبه‌تمه‌ندی پێوه‌ندی و مامه‌ڵه‌ی کورد له‌گه‌ڵ ئایینی ئیسلامدا بدرێت، که‌ ئه‌مه‌ش له‌ به‌شێکی تری ئه‌م لێکۆڵینه‌وه‌دا تیشکی ده‌خه‌ینه‌سه‌ر.
به‌ڵام ئه‌وه‌ی له‌م به‌شه‌ی یه‌که‌مدا گرنگه‌ تیشک بخه‌ینه‌ سه‌ر سه‌ره‌تاکانی سه‌رهه‌ڵدانی ئیسلامی سیاسی له‌ ناوچه‌که‌دا و، پاشان خوێندنه‌وه‌ی کاریگه‌رییان بۆسه‌ر گه‌لی کورد و بزافی رزگاریخوازی.

هه‌موو بیروبۆچوونه‌کان سه‌باره‌ت به‌ سه‌رهه‌ڵدانی ئیسلام وه‌ک بزافێکی سیاسی، بۆ رابه‌ری بزافی ئیخوان ئه‌لموسلمین”حه‌سه‌ن ئه‌لبه‌ننا”ی ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌. ئه‌لبه‌ننا که‌ له‌ سه‌رده‌می سیسته‌می پاشایه‌تیدا له‌ میسردا ژیا و، هه‌ر له‌و سه‌رده‌مه‌شدا له‌لایه‌ن هێزه‌کانی ئاسایشه‌وه‌ تیرۆرکرا، توانی بنچینه‌یه‌کی به‌هێز بۆ بیرۆکه‌ی ئیسلامی سیاسی دابنێت، ئه‌و بیرۆکه‌یه‌ توانی که‌ڵک له‌ بارودۆخی ئه‌و کاته‌ی میسر وه‌ربگرێت و، بابه‌تی داگیرکردنی به‌ریتانیا بۆ ئه‌و وڵاته‌ وه‌ک بنه‌مایه‌کی به‌هێز بۆ گه‌شه‌پێدانی رێکخستنی له‌ناو کۆمه‌ڵگه‌ی میسریدا، به‌ باشی به‌کار هێنا. هه‌ڵبه‌ته‌، ئه‌و گه‌نده‌ڵییه‌ سیاسییه‌ ـ ئیدارییه‌ی که‌ میسر تێیدا تێده‌په‌ڕی، بووه‌ هۆکارێکی ئه‌کتیفی تری که‌ یارمه‌تی پتر په‌ل هاویشتنی ئه‌و بزافه‌ بکات.

لێره‌شدا، ده‌بێت ئاماژه‌ به‌ بابه‌تێکی بنچینه‌یی بده‌ین، که‌ ئه‌ویش کاریگه‌ری ئه‌زموونی سیاسی میسرییه‌ به‌ هه‌موو باڵه‌ جیاوازه‌کانییه‌وه‌ بۆسه‌ر وڵاتانی ناوچه‌که‌ ئیدی چ له‌ رووی باڵه‌ نه‌ته‌وه‌یی یان ئایینی یاخود رۆشنبیریی و هونه‌رییه‌کانییه‌وه‌.
هه‌ڵبه‌ته‌ قسه‌کردن له‌ رۆڵ و کاریگه‌ری جه‌مال عه‌بدولناسر و کوده‌تا سه‌ربازییه‌که‌ی له‌ 23ی ته‌موزی 1952، بۆسه‌ر گه‌لانی ناوچه‌که‌، به‌ هه‌مان شێوه‌ په‌لکێشمان ده‌کات بۆ قسه‌کردن له‌سه‌ر رۆڵ و کاریگه‌ری حه‌سه‌ن به‌ننا”پاشان سه‌ید قوتب”و بزافی ئیخوان ئه‌لموسلمین به‌ هه‌مان شێوه‌‌ به‌ڵام به‌ ئاراسته‌یه‌کی فیکری ـ سیاسی جیاوازتر.

هه‌ڵبه‌ته‌، بڵاوبوونه‌وه‌ی هزری ئیخوان موسلمین که‌ له‌سه‌ر پره‌نسیپه‌کانی مه‌زهه‌بی سوننی پێکهاتووه‌، ئه‌و وڵاتانه‌ی گرته‌وه‌ که‌ په‌یڕه‌کارانی ئه‌و مه‌زهه‌به‌ی تێدا باڵاده‌ستن، چونکه‌ له‌ ئێران که‌ مه‌زهه‌بی شیعه‌ باڵاده‌سته‌، کاریگه‌ری ئیسلام وه‌ک هێزێکی سیاسی ئه‌گه‌رچی له‌ سه‌رده‌می شا قاجارییه‌کان به‌ر له‌ ره‌زاشاش ده‌رکه‌وت له‌ میانه‌ی ئه‌و فه‌تواییه‌ی ئایه‌توڵڵا”شیرازی”له‌دژی تنباکۆ هاورده‌ له‌ روسیاوه‌ ده‌ریکرد، به‌ڵام به‌رجه‌سته‌بوونی وه‌ک هێڵێکی سیاسی خاوه‌ن تایبه‌تمه‌ندی خۆی هێدی هێدی له‌ سه‌رده‌می حوکمڕانی ره‌زاشادا چڕبووه‌وه‌، به‌تایبه‌تی کاتێک دژایه‌تییه‌کی ئه‌وتۆی ئایه‌توڵڵا”موده‌ڕیسی”له‌دژی بابه‌تی داماڵینی حیجاب که‌ ره‌زاشا”هاوکات له‌گه‌ڵ تورکیادا” ده‌ستی دابوویه‌ وه‌ک سه‌ره‌تایه‌ک بۆ بنچینه‌ دانان بۆ ئێرانێکی عیلمانی.

ئه‌م دوو فه‌توا”سیاسییه‌”کاریگه‌رییه‌کی ئه‌وتۆیان بۆسه‌ر هزر و بۆچوونی ئایه‌تووڵڵا خومه‌ینی هه‌بوو و، ره‌نگدانه‌وه‌که‌ی له‌ فه‌توا ناوداره‌که‌ی له‌دژی ئه‌و مافه یاساییه‌ی که‌ محمه‌دره‌زاشا به‌خشی به‌و ئه‌مریکایانه‌ی تاوانێک له‌ ئێراندا ده‌که‌ن و دادگاکانی ئێران ناتوانێت سزایان بدات، ده‌رکه‌وت. به‌ڵام، ئایه‌توڵلا خومه‌ینی به‌مه‌ش نه‌وه‌ستا، به‌ڵکو په‌ره‌یدا به‌ تێڕوانینه‌کانی بۆ بنه‌ماکانی ئایینی ئیسلامی و کتێبه‌ ناوداره‌که‌ی”حکومه‌تی ئیسلامی”ده‌رکرد که‌ تیایدا رێگه‌ی خۆش ده‌کرد بۆ خستنه‌ڕووی ئیسلام وه‌ک ئه‌ڵته‌رناتیفێک له‌ به‌رامبه‌ر رژێمی شادا.

هه‌ڵبه‌ته‌، ئه‌و نشووستیانه‌ی که‌ ئیخوان ئه‌لموسلمین له‌ وڵاتانی عه‌ره‌بیدا به‌ گشتی و له‌ میسردا به‌تایبه‌تی رووبه‌ڕووی بوونه‌وه‌، بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی که‌ ئه‌و بزافه‌ پتر گۆشه‌گیر بێت به‌تایبه‌تی کاتێک جه‌مال عه‌بدولناسر توانی به‌ڕه‌که‌ له‌ژێر پێی ئیخوان رابکێشێت به‌ له‌سێداره‌دانی رابه‌ره‌که‌یان”سه‌ید قوتب”به‌بێ ئه‌وه‌ی کاردانه‌وه‌یه‌کی ئه‌وتۆ له‌ شه‌قامی میسریدا رووبدات. ئه‌م کاره‌ش بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی که‌ باڵی نه‌ته‌وه‌یی عه‌ره‌ب پتر به‌‌هێز تر و کاریگه‌رتر بێت له‌ گۆڕه‌پانی سیاسیدا و، ده‌شتوانین له‌سێداره‌دانی سه‌ید قوتب به‌ کۆتایی قۆناغی یه‌که‌می ئیسلامی سیاسی له‌ ناوچه‌که‌دا دابنێین.

به‌ڵام، ئه‌و رسواییه‌ گه‌وره‌یه‌ی که‌ ئه‌زموونی نه‌ته‌وه‌یی ناسری و پاشان به‌عسی رووبه‌ڕووی بوونه‌وه‌ له‌ جه‌نگی6ی حوزه‌یرانی1967، و جه‌نگی گه‌رده‌لوولی بیابان و پاشان جه‌نگی ئازادکردنی عێراق، بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی که‌ بزافی نه‌ته‌وه‌خوازی عه‌ره‌بی تووشی نه‌هامه‌تییه‌کی بێ وێنه‌بێت له‌ مێژووی هاوچه‌رخی خۆیدا و، بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی که‌ په‌یتا په‌یتا گۆڕه‌پانه‌”جه‌ماوه‌ری”یه‌که‌ی چۆڵ بکات.

ئه‌م کاره‌ش هاوته‌ریب بوو له‌گه‌ڵ سه‌رکه‌وتنی بزافێکی دیکه‌دا که‌ کۆمه‌ڵه‌ هه‌لومه‌رجێکی ناوچه‌یی و جیهانی بوونه‌ هۆی ده‌رکه‌وتنی، ئه‌م بزافه‌ش بزافی ئیسلامی سیاسی بوو که‌ له‌ ئه‌فغانستانه‌وه‌ وه‌ک کارتێکی سیاسی ـ سه‌ربازی له‌دژی هه‌ژموونی یه‌کێتی سۆڤییه‌تی جاران له‌ ناوچه‌که‌دا به‌کارهێنرا و، هه‌ر له‌وێشه‌وه‌ که‌مه‌ که‌مه‌ شوێن پێی خۆی له‌ وڵاته‌ جیاوازه‌کانی ناوچه‌که‌دا کرده‌وه‌. بێگومان سه‌رکه‌وتنی شۆڕشی ئیسلامی له‌ ئێران و کۆتایی هاتن به‌ رژێمی شا، گوڕ و تینێکی به‌هێزتری به‌و بزافه‌ به‌خشی و، بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی که‌ یارمه‌تی بدات به‌ر له‌ کاتی پێویستی خۆی به‌رجه‌سته‌ببێت.

هه‌ڵبه‌ته‌ لێره‌شدا، نابێت چاو بپۆشین له‌ ململانێ و رکابه‌ری هه‌ژموونی سیاسی و فیکری نێوان وڵاتانی رۆژاوا به‌ سه‌رکردایه‌تی ویلایه‌ته‌ یه‌کگرتووه‌کانی ئه‌مریکا و، وڵاتانی بلۆکی رۆژهه‌ڵات به‌ سه‌رکردایه‌ی یه‌کێتی سۆڤییه‌تی جاران.

چونکه‌ بڵاوبوونه‌وه‌ی ئیسلامی سیاسی له‌ ناوچه‌که‌دا، به‌ شێوه‌یه‌ک و دیکه‌ پێه‌ندی به‌و بابته‌وه‌ هه‌بووه‌ و، هه‌روه‌ک چۆن مایکل کۆبلاند له‌ کتێبی”یاری نه‌ته‌وه‌کان”جه‌خت له‌سه‌ر رۆڵی وڵاتانی رۆژاوا له‌ رووداوه‌ جیاوازه‌کانی وڵاته‌کانی ناوچه‌که‌ ده‌کات، به‌ هه‌مان شێوه‌ ناتوانرێت چاو بپۆشرێت له‌ رۆڵی ناڕاسته‌وخۆی خودی واشینتۆن له‌ سه‌رخستنی شۆڕشی ئیسلامی له‌ ئێران و، به‌ر له‌وه‌ش رۆڵی راسته‌وخۆی له‌ په‌روه‌رده‌کردن و ئاراسته‌کردنی”موجاهیده‌”ئه‌فغانی و عه‌ره‌به‌کان له‌دژی سوپای سۆڤییه‌تی له‌ ئه‌فغانستان. رێکخراوه‌ سیاسییه‌ ـ سه‌ربازییه‌کانی ئه‌فغانی و پره‌نسیپه‌کانی شۆڕشی ئیسلامی ئایه‌توڵڵا خومه‌ینی بوونه‌ هه‌وێنی چڕبوونه‌وه‌ی قۆناغی دووه‌می ئیسلامی سیاسی له‌ ناوچه‌که‌دا، که‌ هێدی هێدی کاریگه‌ری له‌ تونس و جه‌زائیر و میسر و سعودییه‌ و عێراق و هه‌ندێک وڵاتی که‌نداوی فارس ده‌رکه‌وت.

ئاله‌م هه‌ل و مه‌رجه‌دا، بزافی رزگاریخوازی کورد به‌ سه‌ختترین قۆناغی ململانێکردنیدا له‌گه‌ڵ رژێمه‌ جیاوازه‌کانی ناوچه‌که‌ به‌ گشتی و عێراق به‌تایبه‌تی، تێده‌په‌ڕی. هه‌ر له‌و کاته‌دا، هیچ جۆره‌ هه‌واڵ یان گوزارشتێک له‌ کوردستاندا نه‌بوو له‌باره‌ی کاریگه‌ری ئه‌و”رابوون”ه‌ ئیسلامییه‌ی که‌ له‌ ناوچه‌که‌دا باسیان ده‌کرد. به‌ڵام ئه‌م کاره‌ تاسه‌ر نه‌بوو، چونکه‌ له‌ دوای تێپه‌ڕبوونی ماوه‌یه‌ک به‌سه‌ر سه‌ره‌تای قۆناغی دووه‌می ئیسلامی سیاسی له‌ ناوچه‌که‌دا و، به‌ هۆی فاکته‌ری”جیوسیاسی”یه‌وه‌، ئه‌و ئیسلامی سیاسی وه‌ک دیفاکتۆیه‌ک‌ به‌سه‌ر بزافی رزگاریخوازی کورددا سه‌پێندرا و، رۆڵی ئێران”به‌ هۆی جه‌نگی عێراق ـ ئێران” به‌ شێوه‌یه‌کی تایبه‌تی یه‌کجار دیاربوو له‌م بابه‌ته‌دا.

(2)

به‌ر له‌ باسکردنی ته‌وه‌ری سه‌ره‌کی باسه‌که‌مان، واته‌ کورد و ئیسلامی سیاسی، زۆر گرنگه‌ که‌ تیشک بخه‌ینه‌سه‌ر پێوه‌ندی خودی گه‌لی کورد به‌ ئایینی ئیسلامه‌وه‌ و، شێوازی مامه‌ڵه‌کردنی له‌گه‌ڵیدا، چونکه‌ جۆری ئه‌و پێوه‌ندییه‌ شته‌کان پتر روون ده‌کاته‌وه‌ و، بنه‌ڕه‌تی بابه‌ته‌که‌ شیده‌کاته‌وه‌.
ئه‌وه‌ی که‌ روون و ئاشکراشه‌، گه‌لی کورد به‌ یه‌کێک له‌و گه‌لانه‌ داده‌نرێت که‌ زۆر به‌ رێز و حورمه‌تێکی تایبه‌تییه‌وه‌ مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵ ئیسلامدا کردووه‌ و، هه‌میشه‌ پێگه‌یه‌کی یه‌کجار تایبه‌تی بۆ ئه‌و ئایینه‌ داناوه‌ و، له‌ سه‌روو هه‌موو شتێکی دیکه‌وه‌ دایناوه‌. گه‌لی و کورد ته‌نانه‌ت زانا ئاینییه‌کانیشی هه‌رگیز بیریان له‌ به‌کارهێنانی ئایینی ئیسلام نه‌کردۆته‌وه‌ بۆ هه‌ندێک مه‌به‌ست و ئامانجی سیاسی یان ره‌گه‌زی، ئه‌وان ئایینیان به‌ بابه‌تێک زانیوه‌ که‌ ته‌نها به‌رجه‌سته‌کاری پێوه‌ندی مرۆڤه‌ له‌گه‌ڵ یه‌زدانیدا.

هه‌ر لێره‌شه‌وه‌، ئه‌و ململانێی ده‌سه‌ڵاته‌ی که‌ له‌ رێگه‌ی ئایینی ئیسلامه‌وه‌ ئه‌نجامدرا بۆ گه‌یشتن به‌ ئامانجی سیاسی، زۆر به‌ روونی و ئاشکرایی له‌ ناو گه‌لانی ناوچه‌که‌دا ده‌رده‌که‌وێت.
ئه‌گه‌ر بڕوانینه‌ دوورگه‌ی عه‌ره‌ب که‌ ئایینی ئیسلامی تێدا ده‌رکه‌وت، ئه‌وا ململانێکردنێکی سه‌ختی هه‌ژموون و ده‌سه‌ڵات له‌ ناو چه‌ند باڵێکی هۆزایه‌تی عه‌ره‌بدا ده‌بینین، هه‌ر له‌سه‌رتاشه‌وه‌، کاتێک پێغه‌مبه‌ری ئیسلام کۆچی دوایی کرد، ململانێی ده‌سه‌ڵات له‌”سه‌قیفه‌ی قه‌سی کوڕی ساعیده‌”دا ده‌ستی پێکرد له‌ نێوان “موهاجیرین” و “ئه‌نسار”دا، که‌ هه‌روه‌ک له‌ سه‌رچاوه‌ مێژووییه‌کاندا ده‌گێڕدرێته‌وه‌، به‌ هۆی هه‌ڵگردنی شمشێره‌که‌ی”عومه‌ڕی کوڕی خه‌تاب”ه‌وه‌ پۆستی جێنشینی پێغه‌مبه‌ر بۆ ئه‌بو به‌کری سدیق یه‌ک‌لایی کرایه‌وه‌.

هه‌رچه‌نده‌ دوابه‌دوای دانانی ئه‌بوبه‌کر بۆ ئه‌و پۆسته‌، عه‌لی کوڕی ئه‌بی تالیب بۆ ماوه‌ی شه‌ش مانگ رازی نه‌بوو ملکه‌چی ئه‌و کاره‌بێت و، وه‌ک زۆر سه‌رچاوه‌ی مێژوویی باس ده‌که‌ن، عه‌لی ده‌سه‌ڵاتی سه‌ره‌کی به‌ مافی ره‌وای خۆی ده‌زانی.
هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ی عه‌لی له‌ مه‌سه‌له‌ی دانانی جێنشینێک بۆ پێغه‌مبه‌ر، بووه‌ هه‌وێنی درووستبوونی مه‌زهه‌بی شیعه‌ له‌ دوای خۆی، که‌ ئه‌ویش درێژه‌دانبوو به‌ چیرۆکی ململانێکردن له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵات به‌ ناوی ئیسلامه‌وه‌.

به‌ڵام، له‌ سه‌رده‌می خه‌لیفه‌ی سێییه‌م “عوسمانی کوڕی عه‌ففان”ه‌وه‌، هه‌ژموونی بنه‌ماڵه‌ی ئه‌مه‌وی په‌یتا په‌یتا ده‌رکه‌وت و، رۆژ له دوای رۆژ توانا و ده‌سه‌ڵاتی “والی”شام موعاوییه‌ کوری ئه‌بی سوفیان به‌هێزتر ده‌بوو و‌، به‌ تیرۆر کردنی عه‌لی کوڕی ئه‌بی تالیب له‌سه‌ر ده‌ستی”عه‌بدولڕه‌حمانی کوڕی مولجیم”، بوار بۆ موعاوییه‌ ره‌خسا که‌ ده‌وڵه‌تی ئه‌مه‌وی پێکبهێنێت که‌ هه‌روه‌ک زۆرینه‌ی مێژوونووس و لێکۆڵه‌ره‌وانه‌کان باسی ده‌که‌ن، ده‌وڵه‌تێکی نه‌ته‌وه‌یی عه‌ره‌ب بوو به‌ ناوه‌رۆکێکی ئیسلامی.

پاش پتر له‌ سه‌ده‌یه‌ک و دوای لاوازبوونی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌، عه‌باسییه‌کان که‌ رچه‌ڵه‌کیان بۆ “عه‌باس کوڕی عه‌بدولموته‌لیب”ی مامی پێغه‌مبه‌ر ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، شۆڕشیان له‌دژی ده‌وڵه‌تی ئه‌مه‌وی به‌رپاکرد به‌ ناوی داواکردنی ده‌سه‌ڵات بۆ بنه‌ماڵه‌ی پێغه‌مبه‌ر(واته‌ وه‌چه‌ی عه‌لی کوری ئه‌بی تالیب و فاتمه‌ی کچی پێغه‌مبه‌ر که‌ خێزانی بوو) و کار کۆتایی هات به‌ له‌ ناوچوونی ده‌وڵه‌تی ئه‌مه‌وی و دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی عه‌باسی. به‌ڵام، پاشان ئاشکرابوو که‌ بانگه‌شه‌کردن بۆ گه‌ڕانه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات بۆ بنه‌ماڵه‌ی پێغه‌مبه‌ر له‌ بیانوویه‌ک بۆ گه‌یشتن به‌ ده‌سه‌ڵات به‌ولاوه‌ چیدی زێتر نه‌بوو.

هه‌ڵبه‌ته‌ چیرۆکی ململانێکردن له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵات به‌ هۆی ئایینی ئیسلامه‌وه‌ له‌ ناو هۆزه‌ عه‌ره‌به‌کاندا هه‌ر به‌رده‌وامبوو و، چه‌ندین ده‌وڵتی دیکه‌ی وه‌ک ده‌وڵه‌تی حه‌مدانی و ئه‌مه‌وی له‌ ئه‌نده‌لوس و ده‌وڵه‌تی مورابتین له‌ مه‌غریب و چه‌ندین ده‌وڵتی دیکه‌ که‌ خوێنه‌ر ده‌توانێت به‌ هۆی سه‌رچاوه‌ مێژووییه‌ جیاوازه‌کانه‌وه‌ پتر زانیارییان له‌باره‌وه‌ وه‌ربگرێت چونکه‌ ئه‌م بواره‌ ته‌سکه‌ بۆ ئه‌و باسه‌ فراوانه‌ به‌س نییه‌.

به‌ڵام، مامه‌ڵه‌کردنی فارس له‌گه‌ڵ ئیسلامدا به‌ شێوازێکی جیاوازتر له‌ هی عه‌ره‌ب بوو، چونکه‌ فارس خاوه‌ن مێژوویه‌کی شارستانی دێرین بوون که‌ به‌ هۆی ئیسلامه‌وه‌ کۆتایی پێهات و، هه‌ر به‌و هۆیه‌شه‌وه‌، فارسه‌کان خاوه‌ن ئه‌زموونێکی باش بوون له‌ بواری حوکمڕانیدا و، ده‌یانزانی چۆن و که‌ی ده‌وڵه‌تی خۆیان پاش داڕمانی شارستانییه‌تییه‌کان له‌سه‌ر ده‌ستی موسڵمانانن.
فارسه‌کان که‌ تا سه‌رده‌می شا ئیسماعیلی سه‌فه‌وی هه‌موویان سوننی مه‌زهه‌ب بوون، له‌ سه‌رده‌می ئه‌وه‌وه‌ که‌مه‌ که‌مه‌ مه‌زهه‌بی فارسه‌کان بۆ شیعه‌ گۆڕدرا، ئه‌مه‌ش له‌ خۆیدا جۆره‌ ته‌کتیکی ژیرانه‌ی ئیسماعیل سه‌فه‌وی بوو له‌ به‌رامبه‌ر دراوسێ به‌هێزه‌که‌ی”ده‌وڵه‌تی عوسمانی”، چونکه‌ ئه‌گه‌ر بهاتبایه‌ فارس له‌سه‌ر مه‌زهه‌بی سوننی بمابایه‌، ئه‌وا بیانوو له‌ ده‌ستی عوسمانییه‌کاندا زۆر ده‌بوو بۆ گه‌ڕانه‌وه‌ی فارس بۆ ژێر رکێفی ده‌وڵه‌تی عوسمانی، ئه‌مه‌ و، ده‌شبێت ئه‌وه‌ بزانرێت که‌ شا ئیسماعیل به‌ جۆرێکی ژیرانه‌ به‌ردوامی دایه‌وه‌ به‌ ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی فارس به‌ڵام ته‌نها به‌ گۆڕانێک له‌ ناوه‌رۆکیدا، به‌ڵام به‌ شێوه‌ هه‌ر هه‌مان شاهنشاکه‌ی جاران بوو. هه‌ڵبه‌ته‌، ململانێ و شه‌ڕی به‌رده‌وام له‌ نێوان هه‌ردوو ده‌وڵه‌تی عوسمانی و سه‌فه‌وی روویدا که‌ هه‌موو له‌پێناو هه‌ژموونی تایبه‌تیدا بوو له‌ژێر په‌رده‌ی ئایینی ئیسلامدا.

بۆ زێتر زانیاریش وه‌رگرتن له‌باره‌ی پێوه‌ندی فارس به‌ ئیسلامه‌وه‌، ده‌کرێت سوود له‌ زنجیره‌ کتێبی”ايران اسلام خدمات متقابل”ی فه‌یله‌سوف و زانای موسڵمانی ئێرانی”ئایه‌توڵڵا مورته‌زا موته‌هه‌ری”که‌ به‌ زمانی فارسی نووسراوه‌ و تیایدا تیشک خراوه‌ته‌ سه‌ر زۆر بابه‌تی گرنگ له‌ مێژووی پێوه‌ندییه‌کانیانه‌وه‌، موته‌هه‌ری باس له‌وه‌ ده‌کات که‌ چۆن ئیسلام خزمه‌تی فارسی کردووه‌، فارسیش به‌ هه‌مان شێوه‌ خزمه‌تێکی ئه‌وتۆیان به‌ ئایینی ئیسلام گه‌یاندووه‌، له‌ راستیشدا موته‌هه‌ری هه‌وڵ ده‌دات باس له دوو ‌لایه‌نی هاوکێشه‌که‌ بکات، واته‌ نه‌ته‌وه‌ی فارس و ئیسلام، ئه‌مه‌ش له‌ خۆیدا گرنگی مۆرکی نه‌ته‌وایه‌تی له‌ شێوازی مامه‌ڵه‌کردنی فارس له‌گه‌ڵ ئاییندا روون ده‌کاته‌وه‌.

گه‌لی تورکیش، له‌ میانه‌ی عوسمانییه‌کانه‌وه‌ چیرۆکی خۆی له‌گه‌ڵ بابه‌تی ده‌سه‌ڵات له‌ رێگه‌ی ئیسلامه‌وه‌ ده‌ست پێکرد. عوسمانییه‌کان که‌ گه‌وره‌ترین ده‌سه‌ڵاتدارییه‌تیان له‌ مێژووی ئیسلامدا ده‌سته‌به‌رکرد، مۆرکی نه‌ته‌وه‌یی”تورک”به‌و ده‌وڵه‌ته‌وه‌ یه‌کجار ئاشکرابوو و، ته‌نانه‌ت هه‌موو ئه‌و گه‌ل و نه‌ته‌وانه‌ی که‌ له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی عوسمانییه‌کاندابوون له‌وباره‌وه‌ سكاڵایان ده‌کرد، لێره‌شدا، زاڵبوونی بابه‌تی ره‌گه‌زی له‌سه‌رده‌می عوسمانییه‌کاندا به‌سه‌ر ویلایه‌ته‌ جیاوازه‌کانی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌دا، هه‌ژموونی نه‌ته‌وه‌یی تورکی له‌وباره‌وه‌ روون ده‌کرده‌وه‌.

ده‌رفه‌تی مێژوویی کورد بۆ دامه‌زارندنی ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی خۆیبه‌ هۆی ئاینی ئیسلامه‌وه‌، له‌ سه‌رده‌می سه‌لاحه‌دین ئه‌یوبیدا ره‌خسا، به‌ڵام، هه‌روه‌ک سه‌لمێندراوه‌، سه‌لاحه‌دین و بنه‌ماڵه‌که‌یشی به‌ هیچ شێوه‌یه‌ک بیریان له‌ ده‌وڵتێکی نه‌ته‌وه‌یی بۆ کورد نه‌کردۆته‌وه‌ و، کاره‌که‌یان ته‌نها له‌پێناو ئایینی ئیسلامدا کردووه‌ و، ئه‌م راستییه‌ش هه‌موو سه‌رچاوه‌ مێژووییه‌کان دانی پێدا ده‌نێن، نه‌ک هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ش، به‌ڵکو به‌ هۆی ئه‌و بایه‌خ نه‌دانه‌ی سه‌لاحه‌دین ئه‌یوبی به‌ نه‌ته‌وه‌که‌ی خۆی، بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی که‌ زۆر له‌ سه‌رچاوه‌مێژووییه‌کان به‌ قاره‌مانێکی”عه‌ره‌ب”ی دابنێن!! هه‌ڵبه‌ته‌ کۆتایی هاتنی سه‌رده‌می ئه‌یوبییه‌کان کۆتایی هێنا به‌ خه‌ونی ده‌وڵه‌تێکی نه‌ته‌وه‌یی کورد و، له‌ هه‌مان کاتیشدا، بنچینه‌یه‌کی تایبه‌تیش دانا بۆ پێوه‌ندی نه‌ته‌وه‌ی کورد به‌ ئیسلامه‌وه و، هه‌میشه‌ بابه‌تی په‌یڕه‌وکردنی نه‌ته‌وه‌ی کوردی له‌ ده‌سه‌ڵاتدارانی”عه‌ره‌ب و تورک و فارس”ی کرده‌ بنه‌مایه‌ک بۆ مامه‌ڵه‌کردن له‌گه‌ڵ کورددا و، کورد وه‌ک به‌شێک له‌ ده‌سه‌ڵاتدارییه‌تی ئه‌و نه‌ته‌وانه‌ دانرا و، ئه‌م مامه‌ڵه‌کردن و تێڕوانینه‌ش بۆ نه‌ته‌وه‌ی کورد تا ئه‌مڕۆش به‌رده‌وامه‌ و بۆته‌ چوارچێوه‌یه‌ک که‌ ناتوانن به‌ ئاسانی خۆیانی لێ ده‌رباز بکه‌ن.

ئیسلام ئه‌گه‌رچی له‌لای هه‌موو نه‌ته‌وه‌کانی ناوچه‌که‌ بووه‌ پردێک بۆ ده‌سه‌ڵات، که‌چی لای گه‌لی کورد ته‌نها هۆکارێک پێوه‌ندی خاوێنبوو له‌ نێوان ئه‌و و یه‌زدانیدا.
ئه‌وه‌ی که‌ جێگه‌ی تێڕامانه‌، پێکنه‌هێنانی ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی کورد له‌ مێژوودا، بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی که‌ نه‌ته‌وه‌کانی دیکه‌ی که‌ ده‌وڵه‌ت و ده‌سه‌ڵاتی خۆیان به‌ هۆی ئیسلامه‌وه‌ پێک هێنا، وه‌ک سه‌پانێکی خۆیان ته‌ماشای گه‌لی کورد‌ و مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵدا بکه‌ن.




یادی کەڵە مرۆیەکی شاعیر و ئەدیب و ڕەخنەگر و مامۆستا فەرەیدون عەلی ئەمین

هەڵۆ بەرزنجی

——————

مردن، دوا قۆناغە،کە کۆتاییەکی تاڵ و دڵتەزێن و یەکجاری بە ژیانی مرۆڤ دێنێت. لەم یاسایەدا هیچ کەس هەڵنابوێرێت و هەموو لێرەدا یەکسانین. سەرباری ئەوەیشی کە چاوەڕوانی ئەم ئاکامە وا تاڵ و ناخۆشە،کەچی لە هەندێ باردا زۆر کەس هەن کە نائومێدی ژیان بەسەریاندا زاڵ دەبێت هێشتا بۆی بەئاواتن. گەلێکیش هەن بەرلەوەی ئەو مۆتەکە بێ ڕوحمە سەرسنگیان بگرێت، بەهیوای ئەوەن ئەو چەندەها ئاوات و پرۆژەیەی لە مێشکیاندا خول دەخوات بە ئەنجام بگەیەنن و پێشکەشی بکەن. بەکورتی و کرمانجیەکەی هەن لە پەراوێزی ژیان دا بێ بەرنامە دەژین و لەبەردەم وێستگەی مردن دا چاوەڕوانی دەکەن. هەشە هەمان ڕاستی مردن دەزانێ، وەلێ دەخوازێ پاش خۆشی ژیان هەربەردەوام بێت و خزمەتێ لە پاش خۆی بە خاک و نەتەوە و سەرجەمی مرۆڤایەتی بکات.
ئەم هاوکێشە بە سفتوسۆ و حەتمییە بۆتە یاسا و دەستوورێکی بەڵگەنەویست و لەگەڵ جوانی لەدایک بوون دا هەیە. هەر یەک لە ئێمەش لەگەڵ ماڵئاوایی ئازیز و دڵسۆز و خۆشەویستێکیدا تەزووی ئەو ژان و ئازارەکان پێیدا گوزەر دەکاتەوە و پرسیارە ئەزەلی گشتییەکەمان لەبەردەمدا قووت دەبێتەوە. ژیان چییە؟ بنۆڕە ژیان چەند بێ مانایە بۆ فڵان کەسیش نەما. سەرلەنوێ فلیمی یاد و یادگار دەکەونەوە کار و کسپە لەهەناو هەڵدەستێننەوە.

ژمارەی ئەو قوتابی و مامۆستا و ئەدیب و شاعیر و دۆست و ئازیزانە زۆرە کە هەر بەناوهێنانی مامۆستا فەرەیدون عەلی ئەمین، بروسکەی چەندەها و جۆرەها یاد و بیرەوەریی بەمێشک و خەیاڵیاندا تێدەپەڕێت و ئاخێکی پڕ ئەفسووس بۆ مەرگی ئەو هێژا و ئازیزە، بۆ ئەو کۆتاییە ناوەختە بۆ ئەو زیانە مەزنەی لەدەستدانی ئەو مامۆستا هێژایە هەڵدەکێشن.
خۆشحاڵم لە ڕێگای گۆڤاری (خوێندکاری کورد)ەوە،ئاوڕێک بدەمەوە لە یەکێ لە شاعیر و نووسەر و ڕەخنەگر و کوردیزانی هەرە تێکۆشەر و پێشڕەوی ئەدەبی منداڵان و مامۆستایەکی بەئەمەکی بیری کوردایەتی و پسپۆڕێکی پەروەردەکاری بواری پەروەردە و زانستی کوردی. بەسەرکردنەوەی دڵسۆزیی و خزمەتی هەر تاکێکی شەونخوونی کێش و ماندوو و قوربانی دەر لە پێناوی سەرکەوتن و بەرەوپێشەوەچوونی نەتەوەکەمان دا، ئەرکێکی هەرە سەرەتاییە. هەمان کات تۆماری قەرزدانەوە و ئەمەکێکە بە ڕاستی و مێژوو. ئەوجا دادڕینی پەردەی فەرامۆشی ڕووخانی دیواری بێدەنگییە، کە بەهەق دراوە بەسەر چەند ڕۆڵەیەکی سەربازی ونناوی گەلەکەمان دا. لە ڕاستیدا تەرخانکردنی چەند لاپەڕەیەک بۆ کۆچی دوایی ناوادە و پڕ لە ژان و سوێی مامۆستا فەرەیدون، هەموو ئەو یادگار و هەڵوێست و دەریای وردو هەستی ناسک و بیری گەش و قووڵی کوردایەتی و پرۆژەی کار و بەرهەم و ژیانی گشتی مامۆستای پێ لە چوارچێوە ناخرێت.

مامۆستا فەرەیدون بە گەواهی ئەوانەی ناسیویانە و نەیانناسیوە کانییەک بووە، هەمیشە ئاوی ڕوون و شیرین و هیوا و خەندەی لێهەڵقوڵاوە. لە زۆر بواردا شاسوار و باڵادەست بووە. بەو ماڵئاواییە ناوەختەی هەم خۆی بە ئاواتی زۆر شت ڕانەگەیشت و هەم ئێمەی دۆست و بەپەرۆشی ئەدەب و فەرهەنگ و تینووی بیری کوردایەتی لە بەهرەی بەرهەمەکانی بێبەش بووین.
ژیانی ئەدەبی مامۆستا لە ساڵی ١٩٥٤ وە بە بڵاوکردنەوەی شیعر و چیرۆک و ڕەخنە بابەتی سیاسی و هزری دەست پێ دەکات بۆ ماوەی چل ساڵ لە گۆڤار و ڕۆژنامە ئاشکرا و نهێنییەکان دا بەرهەمی بڵاوکردۆتەوە. یەکەم کۆمەڵە بەرهەمی هەر لەهەمان ساڵی ناوبراودا لەگەڵ مامۆستا (عومەر عەبدولرەحیم) بەناوی “پاڵەوانی دواڕۆژ” پێشکەش بە منداڵانی کورد دەکات.
مامۆستا شارەزایەکی لێوەشاوەی زۆر شێڵگێڕی ئەدەبی منداڵان بوو. سەرکەوتنی گەلەکەی و دواڕۆژی بەختیاری و یەکسانی لە نیگای چاوی زارۆیانی کورد دا دەدییەوە. تەماشا دەڵێت:
” ڕۆڵە جگەرگۆشەکان! نیشتمان چاوەڕێی هیممەت و هێزی بازووی ئێوەیە. دڵ پاک بن لەگەڵ یەک،دوور بن لە کینە و دژایەتی. هەوڵ بدەن پێ بگەن و ببن بە پێشڕەو”.

مامۆستا فەرەیدون چاک لە باری بندەستی و هەژاری و نەزانینی کورد گەیشتبوو،هێندە دژ بە نەزانین وەستابووە تا لەم بەیتە شیعرەدا ئاخ و داخی خۆی دەردەبڕێت:
ئاخ خوێندەواری داخ خوێندەواری……بۆ کورد دەبیتە مایەی بەختیاری
مامۆستا خەون و خەیاڵی شەو ڕۆژی و کاروپیشەی ئەدەبی و سیاسی خۆی هەر بۆ سوود و بەرژەوەندی و گەیشتنە دوا ئامانجە ڕەواکانی نەتەوەکەی و گەیشتن بە کاروانی گەلانی دیکە بەکار دەهێنا. زۆر کوردپەروەر و مرۆڤدۆست بوو. هەقپەرستێک بوو لە پێناوی داکۆکردن لە ڕاستی، باکی لە هیچ هێز و دەسەڵاتێک و زیانی ماڵی و گیانی نەبوو. ڕەوشت جوان و بەرز بوو، بەویژدان و پاک و قسە لە ڕوو بوو. لەسەر بیروباوەڕی خۆی کە تێدا یەقین بوو سوور بوو. کوردایەتی دەکرد بە هەموو مانایەکەوە. سەرنجی ورد و هوشیارانەی دەربارەی مەسەلەکان هەبوو. لە نێو کۆڕی خەبات و یاران دا خۆشەویست و بەڕێز بوو. ماڵی دنیا و بەرژەوەندی تاکە کەسی خۆی زۆر لامەبەست نەبوو. هەڵپەی پلەوپایەی نەبوو. کار و پلەیەک بە ڕەنجی خۆی نەهاتایە بەرهەم، ڕێزی لە خاوەنەکەی دەکرت.

پاش ڕاپەڕینی ١٩٩١ و خوڵقانی ئەو بارودۆخەی هەیە،سەرکردایەتی (پاسۆک)چەندین جار ڕوویان لێ ناو برا گەورەییان بۆ سەلماند کاریان لەگەڵ دا بکات، ئەو بە ئەمەک و هێژاوە خەباتی هاوبیرەکانی نرخاندوو، بە نەزاکەتەوە پێی ڕاگەیاندن:” کە ئەو ئامادە نییە بێتە سەرخوانی ئامادە بوو”.

مامۆستا فەرەیدون لە کادێر و سەرکردە هەرە دڵسۆز و خۆشەویست و ماندووبووەکانی “کاژیک” بوو. لە ساڵی ١٩٦٢ هەتا ١٩٧٥پێشمەرگەی شۆڕش و کورد بوو. لە ڕسکانی (پاسۆک)ئاگادابووە و پرس و ڕای پێ کراوە و باری سەرنجی خۆی هەبووە. مامۆستا بەوردی سەرنجی ڕووداوەکانی کوردستانی داوە و کۆمەڵێ یاداشت و دیدی خۆی تۆمار کردووە مەخابن دەرفەتی بڵاوکردنەوەیان نەبووە. هێندەی ئێمەش ئاگادارین وا خێزانی مامۆستا خەریکی کۆکردنەوە و رێکخستنی بەرهەمە بڵاوکراوە و نەکراوەکانێتی بۆ چاپ کردن. بەهیوای دڵ و چاوی هەمووانی پێ ڕوون بێتەوە.

مامۆستا فەرەیدون، لە ٢٩/٢/١٩٣٣ لە شاری سلێمانی لە بنەماڵەی(ئەمینی کامە حەمەی)ناسراو هاتۆتە دنیاوە. ١٩٥٣ خوێندنی پەیمانگای مامۆستایانی لە بەغدا تەواو کردووە. بە مامۆستایی لە شارباژێڕ و سلێمانی و چوارتا دامەزراوە. ساڵی ١٩٧٥ بەکالۆریۆسی لەسەرپەرشتی پەروەردە لە زانستگەی موستەنسرییە تەواو کردووە و دەبێتە سەرپەرشتکار و لێکۆڵەری زانستی. ١٩٨٢ لەسەر داخوازی خۆی خانە نشین دەکرێت. لە ١٩٨٥ وە هەتا ١٩٨٩ لە بەشی کوردی کۆلیژی پەروەردەی زانستگەی بەغدا لێکچەر دەڵێتەوە. مامۆستا لە هەموو پیشە و کارەکانی دا دڵسۆز و سەرکەوتوو بووە.

مامۆستا فەرەیدون… لە دامەزرێنەران و دەستەی بەڕێوەبەرانی( یەکێتی نووسەرانی کورد ) و ئەندامی دامەزرێنەری (کۆمەڵەی ڕۆشنبیریی کورد)ە.
١٩٧٢ هاوسەری خۆی هەڵبژاردووە و دوو کوڕی بەناوی ئاسۆ و ئالان هەیە. ماندوو بوونی ڕۆژانی شۆرش و داخ و حەسرەتی باری ژیانی کورد،زۆر بە قورسی لە تەندروستی دەکەوێت. بۆیەکا لەمەنێکی زوودا و بە دنیایەک فەنتازی و ئاواتەوە لە ڕۆژی ٢٥/١١/١٩٩١ بە نەخۆشی بڕبڕەی پشت لە بەغدا، چاوەکانی لێک دەنێ و ماڵئاوایی یەکجارەکی لە ماڵ و منداڵ و کەس و ئازیزان و نیشتمانەکەی دەکات. لەسەر داخوازی خۆی بۆ گردی سەیوانی سلێمانی دەهێندرێتەوە.

مامۆستا فەرەیدون چرایەکی ڕۆشنبیریی و هەقپەرستی و گیانی پڕ لە ڕاستی و مەردایەتی کوردایەتی و نموونەی بەرزی گەلەکەمان بوو. بە پەڕۆشەوە هەوڵی هۆشیارکردنەوە و ڕۆشنبیرکردنی دەدا. عاشقی خوێندنەوەی مێژووی کورد و ئەدەبەکەی بوو. چەندین بەرهەمی بۆ منداڵان بڵاوکردۆتەوە و چەندینیشی لە زمانی ئینگلیزییەوە بۆ وەرگێڕاوین.

^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^
سەرچاوە: خوێندکاری کورد ژمارە٢٦ی گەلاوێژی ٢٦١٠ ـ١٩٩٨

دەقی ئەو قەسیدەی مامۆستا شێرکۆ بێکەسی ڕەوانشاد بۆ مامۆستا فەرەیدونی وتووە.




حكوومەتی داهاتووی هەرێم لە دیدگای پارتە سیاسییە جیاوازەكانەوە …. محەمەد عەلی

بەپێی خوێندنەوە سەرەتاییەكان بۆ هەڵوێستی لایەنە سیاسییەكانی كوردستان بێت، هەریەكەیان لە سۆنگەی بەرژەوەندییەكانی خۆیانەوە مامەڵە لەگەڵ ئەنجامی هەڵبژاردنەكانی ۹/۳٠ دەكەن، ئەمە لە كاتێكدایە پارتی دیموكراتی كوردستان زۆرینەی پێویستی بۆ پێكهێنانی حكوومەتی داهاتوو هەیە.

براوەی یەكەمی هەڵبژاردنەكان، كە پارتی دیموكراتی كوردستانە، لە سەرەتاوە حكوومەتی بنكەفراوانی رەت كردووەتەوە و ئەنجامی هەڵبژاردنەكانیشی كردووەتە پێوەر بۆ پشكی هەر لایەنێك لە حكوومەتی داهاتووی كوردستاندا، بەو هۆكارەی لە كابینەی هەشتی حكوومەتی هەرێمدا، زۆرینەیان بە رۆژ لە حكوومەت و بە شەو ئۆپۆزسیۆن بوون، هیچ كاتیش بەرپرسیارەتییان لە حكوومەت هەڵنەگرتووە، بۆ وێنە، لە كۆتا كاتەكانی كابینەی ڕابردوودا و بۆ بەلاڕێدابردنی دەنگدەر، لە حكوومەت كشانەوە، خۆ ئەگەر دوور لە بیركردنەوەی تەسكی حیزبی سەیری ئەم شێوە مامەڵەیەی پارتی بكەین، راستگۆیی پارتی دەردەخات لەگەڵ درووشمە سەرەكییەكەی بانگەشەی هەڵبژاردن، ئەویش بەدیهێنانی كوردستانێكی بەهێزە، ئەمەیش بە واتای پەرلەمانێكی كارا و حكوومەتێكی بەهێز و تۆكمە دێت.

بە هەر حاڵ، یەكێتیی نیشتیمانی رەتی دەكاتەوە كە حكوومەتی داهاتوو بنكەفراون بێت، ئەمەش بێ هۆكار نییە، بەو پێیەی ئەنجامەكان یەكێتییان لە ڕیزی دووەم داناوە بە جیاوازییەكی زۆر لەگەڵ براوەی یەكەمی هەڵبژاردن، بە هەموو پێوەرێك لە بەرژەوەندیی یەكێتیدا نییە كابینەی حكوومەتی داهاتوو بنكەفراوان بێت، چونكە راستەوخۆ كاریگەری لەسەر كەمكردنەوەی پشكی یەكێتی لە حكوومەتی داهاتوودا دەبێت، لە بەرامبەردا بە مانای بەهێزبوونی ركابەرە تەقلیدییەكەیەتی لە زۆنی سەوز، مەبەستم بزووتنەوەی گۆڕانە، ئەمەش لە ئێستادا زۆر بە ڕوونی لە گوتاری ڕاگەیاندنی یەكێتیدا بەدی دەكرێت، نابێ ئەوەیشمان لەبیر بچێت كە یەكێتیی نیشتیمانی ئارەزووی دووبارەكردنەوەی هەژموونی ٥٠ بە ٥٠ی هەیە لە كابینەی نۆیەمدا، بێ ئاگا لەوەی ئەنجامەكانی هەڵبژاردنی ۹/۳٠ پارتی بە یەكەمی بێ ڕكابەر هێناوەتە پێش.

لە لایەكی دیكەشەوە، بزووتنەوەی گۆڕان لە یەكەم هەڵبژاردنی كوردستان دوایی كۆچی دوایی نەوشیروان مستەفا، ڕێك نیوەی كورسییەكانیان لە دەست داوە، كێشەی داراییش هۆكارێكی ترە بزووتنەوەكە بیەوێت بەشداری لە حكوومەتی داهاتوودا بكات بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە بازرگانییەكانی، مەبەستی هەرە سەرەكی لەم هەڵوێستە، بۆ كاڵكردنەوەی ململانێ ناوخۆییەكانی بە تایبەتی لە نێوان بەتەمەنەكان و گەنجەكانی ناو بزووتنەوەكە لە رێگەی بەخشینەوەی ئەم پۆستە ئیداریانەیە، ناكرێ ئەو بۆچوونەش نادیدە بگرین كە گۆڕان بۆ ئەوەی بتوانێ كێبڕكێ لەگەڵ یەكێتی و نەوەی نوێ بكات، باشترین بژاردە یەكێك بێت لە پێكهێنەرەكانی كابینەی نۆ، لە لایەكی تر بە هەوڵێك هەژمار دەكرێ بۆ بزووتنەوەكە كە بە خەڵكی كوردستان بڵێ ئەگەر لە كابینەی هەشت وەك هۆكارێك بۆ تێكچوونی نێوماڵی كورستان سەیر كرابێ، لە حكوومەتی داهاتوودا پێچەوانەكەی بسەلمێنێ.

حزبەكان بۆچوون و جیهانبینییان جیاوازە و كۆمەڵی ئیسلامییش بە ئاشكرا رایگەیاندووە كە مەیلی بەشداریكردنی حكوومەتی هەیە، لەسەر ئەو بنەمایەی لە كابینەی هەشت لە رێگەی بەڕێوەبردنی وەزارەتێكەوە توانییان كۆمەڵێك پۆست و ئیمتیازات بۆ لایەنگرانیان مسۆگەر بكەن و خۆیان بەدوور گرت لە هەموو بەرپرسیارەتییەك، لە كۆتاییەكەشی بە بێ كێشە لێی دەرچوون، بەو شێوەیە بێ، ویستی دووبارەكردنەوەی هەمان تاقیكردنەوە لەلایەن ئەم حیزبەوە بەدی دەكرێت.

هەروەها ئەو هێزانەی بڕیاریان داوە ئۆپۆزسیۆن بن، بریتین لە یەكگرتووی ئیسلامی و نەوەی نوێ، تایبەت بە یەكگرتووی ئیسلامی هەر زوو خۆی یەكلا كردووەتەوە كە بەشداری ناكات لە حكوومەتی داهاتووی كوردستان و دەبێتە ئۆپۆزسیۆنێكی كارا، هۆكارەكەشی ڕوونە، ئەو پاشەكشەیەی لە هەڵبژاردنەكانی ۹/۳٠ دووچاریان بووەوە، ناچاریان دەكات ئەم بڕیارە بدەن بۆ ئاشتكردنەوەی جەماوەر و سەرنجدانی زیاتر لەسەر یەكخستنەوەی نێوماڵی حیزبەكەیان، بە شێوەیەك دەمێكە پەرتەوازەیی سیمایەكی دیاری ئەم حیزبەیە، ئەم هەنگاوە دەكرێ بۆ ڕاستكردنەوەی ئەو بۆچوونە بێ كە یەكگرتووی ئیسلامی بە پاشكۆی حیزبە دەسەڵاتدارەكان هەژمار دەكرد.

ئەوەش بهێنینەوە یاد كە بڕیاری ئۆپۆزسیۆنبوونی نەوەی نوێ، هەر وا لەخۆڕا نەهاتووە، بەڵكوو بە ناچاری بڕیاری ئۆپۆزسیۆنبوونی داوە، بەو پێیەی بەدەستهێنانی دەنگەكانی لەسەر بنەمای دژایەتیی دەسەڵات و حیزبە بەشداربووەكانی ناو حكوومەت بووە، بۆیە چوون بۆ ناو حكوومەت بۆ ئەم هێزە بە ئینتیعاری سیاسی هەژمار دەكرێت، پاشگەزبوونەوە لە بڕیاری بایكۆتكردنی پەرلەمان، نیەتی راستەقینەی ئەم هێزەی دەرخست، كە بەشدارینەكردنی لە حكوومەتدا، تاكتیكە نەك بڕیارێكی كۆنكرێتی.




حیزبی باران …. شیعر : نزار قبانی — وەرگێڕانی : پشکۆ ناکام

من لە هیچ شوێنێک
جێنشین نیم،،،
ئەوەی چاوەڕوان نەکراو بێ
بوە بە ناو و نیشانم،،
وەک ماسییەکی دڕندە
لەم ناوەیا
…خەریکی هات و چۆم
ئاگر لە خوێنمایە
چاویشم توند و تیژیی
وێڵی ئازادی ” با “م
كە هەموو قەرەجێک شارەزایەتی
بەدوای مێزەرێکی سەوزەوە
…ڕا ئەکەم
هەزاران وێنە لە چاومایە
تا دوا کۆتایی سەفەرەکانیش
هەر لە ڕۆشتنام
مەلە بۆ هەسارەیەکی تر
ئەکەم
تۆزاویم
ناوی خۆم
و
ناوی ڕووەکەکان
و
مێژووی ” درەخت” م
لەبیر چووە…
لەدەست ئەم خۆرەی
بە هاوار هاوار و گەڕەلاوژێیی
پێستی دادڕیوم
…ڕا ئەکەم
لە دەست ئەم شارانەی
چەن سەدەیەکە لە ژێر پێی “مانگ” نوستوون
… ڕا ئەکەم
لە دوای خۆم
چاوێک لە شووشە
و
ئاسمانێک لە بەرد
جێئەهێڵم،،،
پێم مەڵێ :
بگەڕێرەوە بۆ خۆر
من ئێستا
لە حیزبی ” باران” م…




شیعری مناڵان — زەردەخەنە …. ن. ریزان فەتاح

زەردەخەنە لەسەر لێو
شیرینە وەک شەکرە سێو
هەرکەسێ بە خەندەوە
بڵێت بەخێربێیتەوە
جێگای لەناو دڵانە
خۆشەویستی هەمووانە
با خەندەی سەرلێوانمان
هەمیشە بێ بۆ ژینمان
چێژی لێوە وەرگرین
خۆشەویستی دەربڕین




داری هيوا … ڕۆستەم خامۆش

مـنــداڵانـــــی لێــهـــاتـــوو
ئێــوەن نــەوەی داهــاتـــوو

مـنــداڵانــــی بـــەهـــرەدار
ئێوەن زيرەک و هـۆشـيـار

بـــۆ نـيـشـــتـمـان و وڵات
ئێــوەن ئــومێـدو ئـــاوات

چـونــکـە هـەردەم چالاکـن
بـــــۆ ئــايـيـنــدە ڕوونــاكـن

بەڵێ ، پێنووس و پەرتـووک
ئێـوەی كــردووە چــاپـووک

ئێستا گەشبـين دەخوێـنـــن
داری هـيــــــــوا دەڕوێـنـــن

ڕۆستەم خامۆش




نزار قه‌بانی له‌ نێوان شیعری رۆمانسی و رامیاریدا

لێکۆڵینەوە:
سۆران محه‌مه‌د

———————————————————

وابزانم ساڵی 1996 بوو نووسینێکی به‌راوردکاری نێوان شاعیری به‌ناوبانگی عه‌ره‌ب (نزار قه‌بانی) و شاعیری ناوداری کورد (له‌تیف هه‌ڵمه‌ت)م بڵاوکرده‌وه‌، ئیدی له‌و کاته‌وه‌ وه‌ك له‌سه‌ر نووسین یان وه‌رگێڕان له‌باره‌ی نزار قه‌بانییه‌وه‌ هیچ کارێکی ترم نه‌کرد، به‌ڵام هه‌ر چۆنێك و که‌ی بۆم بلوایه‌ هه‌ر نزارم ده‌خوێنده‌وه‌، به‌تایبه‌تی وه‌ك شاعیرێکی ناودار و شیعره‌کانی له‌ لایه‌ن زۆر گورانیبێژه‌وه‌ کراون به‌گۆرانی، وه‌ك کازم ساهیرو ئوم که‌لسوم و چه‌ندانی تر… ته‌نانه‌ت هه‌ندێك له‌ لێکۆڵه‌ره‌وانی وێژه‌یی عه‌ره‌ب نزار وه‌ك درێژکراوه‌ی (نازك مه‌لائیکه‌) و (به‌درشاکر سه‌یاب) داده‌نێن به‌وه‌ی په‌ره‌ی به‌ شێوازه‌که‌یان‌ داوه‌و شتێکی تری لێ دروست کردوون‌، زمانێکی بێ گرێ و گۆڵ و ناسك و جارانێك رۆژانه‌شی به‌کارهێناوه‌و بابه‌تی تازهو هەنوکەیی خستووه‌ته‌ ناو شیعره‌کانیه‌وه‌.

ئه‌وه‌ی زیاتر هانیدام ئه‌م نووسینه‌ بنووسم، ئه‌و چه‌ند ده‌قه‌ وه‌رگێراوه‌ی ئەم دواییەی نزار قەبانی بوون که‌ له‌ بڵاوکراوە ئه‌ده‌بییەکاندا وه‌رگێڕدرابوون و ‌ به‌کوردی کرابوون، نه‌ك هه‌ر ئه‌مانه‌ به‌ڵکو زۆربه‌ی ئه‌و شیعرانه‌ی نزار قه‌بانی کراون به‌ کوردی هه‌ر شیعره‌ دڵداریه‌کانی شاعیرن و ئه‌مه‌ش وای له‌ زۆربه‌ی خوێنه‌رانی کورد کردووه‌ دیوه‌که‌ی تری شیعره‌کانی ئه‌م شاعیره‌ نه‌ناسن، که‌ هۆنراوه‌ رامیاریه‌کانن و ئه‌وانیش نه‌ك یه‌ك و دووانن به‌ڵکو به‌ تایبه‌ت له‌ دووتوێی دیوانه‌ شیعریدا کۆکراونه‌ته‌و‌ه‌و هه‌مووشیان هۆنراوه‌ی رامیارین، به‌ڵام پێش ئه‌وه‌ی بێینه‌ سه‌ر ئه‌م باسه‌و چه‌ند نموونه‌یه‌ك له‌م شیعرانه‌ی بهێنینه‌وه‌ پێم باشه‌ سه‌ره‌تا به‌ کورته‌یه‌ك له‌ ژیانی ئه‌م شاعیره‌ ئاشنا بین:

نزار تۆفیق قه‌بانی له‌ 21/3/1923 له‌ خێزانێکی دیمه‌شقی له‌ دایك بووه‌، باپیری (ئه‌بو خه‌لیل قه‌بانی) داده‌نرێت به‌ یه‌کێک له‌ پێشه‌نگانی شانۆکاری عه‌ره‌بی، نزار پاش ته‌واوکردنی به‌شی یاسا له‌ زانکۆی سوریا ساڵی 1945 له‌ بواری دبلۆماسیدا ده‌ست به‌کاربوو، له‌ چه‌ند وڵاتێك ئه‌م ئه‌رکه‌ی وه‌ك دبلۆماتکارێك راپه‌ڕاند، هه‌تا له‌ ساڵی 1966 دا ده‌ست له‌کارکشانه‌وه‌ی خۆی راگه‌یاند. یه‌که‌م دیوانه‌ شیعری له‌ ساڵی 1944دا بڵاوکرده‌وه‌ به‌ ناوی ( ئه‌سمه‌ره‌که‌ پێی گوتم)، له‌ ماوه‌ی نیو سه‌ده‌دا دیوانه‌ شیعریه‌ چاپکراوه‌کانی گه‌یشتنه‌ 35 په‌ڕتوك.. شکستی جه‌نگی ساڵی 1967ی عه‌ره‌ب وه‌رچه‌رخانێکی کاریگه‌ری له‌ ئه‌زموونی شیعری نزاردا به‌رپاکرد، که‌ له‌ به‌رگی شاعیری عه‌شق و دڵداریه‌وه‌ ده‌ریکرد بۆ مه‌یدانی شیعری سیاسی، ته‌نانه‌ت قه‌سیده‌که‌ی به‌ ناوی ( په‌راوێز له‌ په‌ڕاوی شکست) لە کاتی خۆیدا گێژه‌ڵوکه‌یه‌کی به‌هێزی له‌ جیهانی عه‌ره‌بیدا هێنایه‌گۆڕێ و تا کار گه‌یشته‌ حاڵه‌تی قه‌ده‌غه‌کردنی هۆنراوه‌کانی له‌ ده‌زگاکانی راگه‌یاندندا.

نزار له‌ ژیانی تایبه‌تی خۆیدا زۆر نه‌هامه‌تی بینیوه‌، له‌وانه‌ کوشتنی خێزانه‌که‌ی که‌ ناوی (به‌ڵقیس) بوو له‌ ته‌قینه‌وه‌ی سه‌فاره‌تی عێراقی له‌ به‌یروت، که‌ تێیدا کاری ده‌کرد، پاشتریش کوڕه‌ خۆشه‌ویسته‌که‌ی خۆی ( تۆفیق قه‌بانی) له‌ده‌ستداو له‌ هۆنراوه‌یه‌کدا ده‌یلاوێنێته‌وه‌ به‌ ناوی ( ئه‌میری ئه‌فسانه‌یی تۆفیق قه‌بانی).
شاعیر کۆتا قۆناغه‌کانی ژیانی له‌ له‌نده‌نی پایته‌ختی به‌ریتانیا به‌سه‌ربردو زیاتر ڕووی کرده‌ هۆنینه‌وه‌ی قه‌سیده‌ی رامیاری، له‌ به‌ناوبانگترین هۆنراوه‌ سیاسیه‌کانی (که‌ی بانگه‌وازی مردنی عه‌ره‌ب راده‌گه‌یه‌نن) و ( ئه‌ی خه‌ڵکینه،‌ بوومه‌ فه‌رمانڕه‌وا به‌سه‌رتانه‌وه‌)..

بەم جۆرە ئه‌و له‌ ‌له‌نده‌ن ژیا تا لە بەرواری 10/4/1998 کۆچی دوایی کردو لاشه‌که‌ی ره‌وانه‌ی دیمه‌شق کرایه‌وه‌ بۆ به‌ خاك سپاردنی.(1)
هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای نووسینی شیعره‌وه‌ بابه‌تی رامیاری به‌شێك له‌ شیعره‌کانی نزار قه‌بانی ته‌نی بوون و داگیرکردبوون، هه‌ر ئه‌و شیعرانه‌ش بوون مشتومڕێكی زۆریان به‌دوای خۆیاندا هێنا له‌ ناوه‌ندی رامیاریدا، زۆرێک له‌ لێکۆڵه‌ره‌و‌ان هۆکاری ده‌ست له‌ کارکێشانه‌وه‌شی ‌له‌ کاری دبلۆماسی وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ی سوریاش بۆ ئه‌و هۆنراوه‌یه‌ی ده‌گێڕنه‌وه‌ به‌ ناوی (نان و حه‌شیش و مانگ) نووسیبووی، که‌ ئه‌و کات ئه‌م هۆنراوه‌یه‌ی له‌ په‌رله‌مانی سوریادا خوێندرایه‌وه‌و وتوێژو مشتومڕی گه‌رمی ده‌رباره‌ کرا.
نزار قه‌بانی داده‌نرێت به‌ یه‌که‌م شاعیری عه‌ره‌ب هۆنراوه‌ی گله‌یی بۆ (جه‌مال عه‌بدولناسڕ) نووسی سه‌باره‌ت شکستی ساڵی 1967، ناونیشانی ئه‌و هۆنراوه‌یه‌ش (په‌راوێز له‌ په‌ڕاوی شکستدا) یـه که‌ تیایدا ده‌ڵێت:

ئه‌ی گه‌وره‌م سوڵتان
دووجار جه‌نگت دۆڕاند
چونکه‌ نیوه‌ی گه‌لمان زمانی نییه‌
به‌های گه‌ل‌ چییه‌ بێ زمان؟
چونکه‌ نیوه‌ی گه‌لمان گه‌مارۆدراوه‌ وه‌ك مێرووله‌و جرج
له‌ نێوان چوار دیوار(2)

ره‌نگه‌ هۆی لاوازیی بواری ئازادی راده‌ڕبڕن له‌ وڵاته‌کانی ئه‌و زه‌مانی شاعیردا، هۆکارێك بوو بێت بۆ بره‌و نه‌دان و گفتوگۆنه‌کردن له‌سه‌ر قه‌سیده‌ سیاسیه‌کانی نزار قه‌بانی، به‌ڵام به‌ دڵنیاییه‌وه‌ دوای مردنی شاعیر ئه‌م مه‌له‌فه‌ هه‌ڵدرایه‌وه‌و تیشکێکی باشی خرایه‌ سه‌رو ته‌نانه‌ت هه‌نێك له‌ لێکۆڵه‌ره‌وان تواناکانی نزار قه‌بانی له‌ شیعری رامیاریدا ده‌خه‌نه‌ ریزی شاعیرانی تری ناوداری سیاسی عه‌ره‌بی وه‌ك (مظفر النواب) و ( ئه‌حمه‌د مه‌ته‌ر)ه‌وه‌.
رۆژنامه‌ی (ریاز‌) رایه‌کی پێچه‌وانه‌ی هه‌یه‌و له‌مباره‌وه‌ نووسیویه‌تی: شاعیر نزار قه‌بانی له‌ساڵه‌کانی دواییدا په‌شیمان بووه‌وه‌ له‌ شیعره‌ سیاسیه‌کانی و ئه‌مه‌ش هۆکاری سه‌یری خۆی هه‌یه‌، به‌ پێی ئه‌و وتوێژه‌ی له‌گه‌ڵ گۆڤاری (هلال) ی میسری مانگی 6/1994دا ئه‌نجامیداوه‌، شاعیر تیایدا ده‌ڵێت:
” زیاتر له‌ ساڵێکه‌ شیعری سیاسیم ته‌ڵاق داوه، دوای ئه‌وه‌ی له‌ هه‌وڵێکی بوێرانه‌دا ده‌مویست ره‌خنه‌ی خود ده‌ربڕم، هه‌موو ئه‌و شیعره‌ سیاسیانه‌ی نووسیمن به‌ بادا چوون، شیعری سیاسی عه‌ره‌بی به‌رده‌وامی و چه‌سپاوی بۆ نییه‌، چونکه‌ له‌سه‌ر شانۆی عه‌ره‌بی گۆرانی ده‌ڵێت ئەم شانۆیەش زۆر بزۆزو پڕ گۆڕانه‌، شانۆیه‌که‌ له‌ یه‌ك چرکه‌دا بۆی هه‌یه‌ کۆمیدیا تیایدا ببێته‌ تراژیدیا، خۆشییه‌کان ببنه‌ که‌لاك له‌ چه‌ند خوله‌کێکدا، یه‌کینه‌ فیدرالی و کۆنفیدرالیه‌کانیش هه‌ر له‌ ره‌حمی دایکدا ده‌مرن پێش له‌دایكبوونیان، ئابه‌م جۆره‌ هه‌موو ئه‌و قه‌سیده‌ خۆڕاگرانه‌ی شه‌وانی هه‌ینی ده‌منووسین بۆ به‌یانی رۆژی شه‌ممه‌ ده‌گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ لای خودای دلۆڤان، به‌هه‌موو راشکاویه‌کیشه‌وه‌ ده‌ڵێم: هه‌موو ئه‌و داستانانه‌ی دنیامان پێ پڕکردن به‌ هاتوهاوار، هیچ نه‌بوون جگه‌ له‌ رێپۆرتاژێکی رۆژنامه‌وانی، که‌ مێژوو خستنیه‌ زبڵدانی خاشاکه‌کانیه‌وه‌”.(3)
نزار

شایانی گوتنه‌ وێڕای ئه‌م گوته‌یه‌ی رۆژنامه‌ی (ریاز) ئاماژه‌ی پێداوه، که‌ تا چه‌ند به‌رده‌وامی بووه‌و و دروست بووه‌، ‌ پێویسته‌ ئه‌و راستیه‌ش بڵێین که‌ دوای ساڵی 1994یش شاعیر هۆنراوه‌ی رامیاری هه‌ر نووسیون، بۆ وێنه‌ قه‌سیده‌ی سیاسی به‌ناوبانگی شاعیر ( که‌ی بانگه‌وازی مردنی عه‌ره‌ب راده‌گه‌یه‌نن) له‌ دوا ساڵی ته‌مه‌نیدا واته‌ له‌ 1998 نووسیویه‌تی.
جگه‌ له‌مه‌ش شاعیر هه‌وڵی جۆراوجۆری بووه‌ له‌ ساڵه‌کانی پێشووتری ته‌مه‌نیشیدا، وه‌ك کۆمه‌ڵه‌ قه‌سیده‌ی ( قه‌سیده‌ لێتووڕه‌بووه‌کان) که‌ له‌سه‌ره‌تای هه‌شتاکانی سه‌ده‌ی رابردوودا بڵاویکردنه‌وه‌، تێیاندا شاعیر هێرشێکی بێ پسانه‌وه‌ ده‌کاته‌ سه‌ر عه‌ره‌ب، چ له‌ بواری مێژوو یان که‌له‌پوور، هەروەها به‌رگرییه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌کان، رۆشنبیریی و شارستانیش..
له‌م ده‌رفه‌ته‌دا چه‌ند کۆپله‌یه‌ك له‌دوو قه‌سیده‌ی رامیاریی به‌ناوبانگی شاعیر وه‌ك نموونه‌ ده‌هێنینه‌وه‌ که‌ ئه‌وانیشمان له‌ به‌ناوبانگترین هۆنراوه‌ سیاسیه‌کانی شاعیر وه‌رگرتووه‌ ( 1- که‌ی بانگه‌وازی مردنی عه‌ره‌ب راده‌گه‌یه‌نن)(4) و (2- ئه‌ی خه‌ڵکینه،‌ من بوومه‌ فه‌رمانڕه‌وا به‌سه‌رتانه‌وه‌).(5)

-1-
‌(که‌ی بانگه‌وازی مردنی عه‌ره‌ب راده‌گه‌یه‌نن)
هه‌وڵه‌ده‌م وێنه‌ی وڵاتێ بکێشم
له‌ مه‌جازدا پێی ده‌گوترێ وڵاتی عه‌ره‌ب
پێخه‌فم پێوه‌ی چه‌سپاوه‌و
سه‌ریشم پێوه‌ی لکاو‌
تا بزانم جیاوازی چییه‌‌ له‌ نێو وڵات و که‌شتی…
به‌ڵام قوتوی نیگارکێشانیان لێ سه‌ندم.
نه‌یانهێشت وێنه‌ی وڵاتیش بکێشم…
*
هه‌وڵه‌ده‌م شێوه‌ی نیشتمان وێنابکه‌م؟
هه‌وڵه‌ده‌م شوێنی خۆم له‌ سکی دایکم ده‌سخه‌مه‌وه‌
و دژی ته‌وژمی زه‌مه‌ن مه‌له ‌بکه‌م…
و هه‌نجیرو باده‌م و قۆخێ بدزم،
وه‌کو باڵنده‌ به‌ دوای که‌شتیه‌کاندا راکه‌م.
هه‌وڵه‌ده‌م به‌هه‌شتی عه‌دن بهێنمه‌ یاد
چۆن ئیجازه‌که‌م له‌ نێوان رووباری عه‌قیق به‌سه‌رده‌به‌م…
و له‌ سه‌ر رووباری شیر…
لێ کاتێ به‌ هۆش دێمه‌وه‌… خه‌ونه‌که‌م هه‌ر زوو ره‌ویه‌وه
هیچ مانگێك نییه‌ له‌ ئاسمانی ئه‌ریحا…
ماسیش له‌ ئاوی فورات…
و قاوه‌ش ‌ له‌ وڵاتی عه‌ده‌ن…‌
*
من وا په‌نجا ساڵه‌،
چاودێری حاڵی عه‌ره‌ب ده‌که‌م.
ئه‌وان هه‌ر ده‌گرمێنن و نابارێن…
ده‌چنه‌ ناو جه‌نگ و لێی ده‌رنایه‌ن…
ئه‌وان پێستی ره‌وانبێژی ده‌جوون
و هه‌رسی ناکه‌ن…
*
من وا په‌نجا ساڵه‌
هه‌وڵه‌ده‌م وێنه‌ی وڵاتێ بکێشم
له‌ مه‌جازدا پێی ده‌گوترێت وڵاتی عه‌ره‌ب
جارێك به‌ ره‌نگی شاخوێنبه‌ر کێشام
وجارێکیش به‌ ره‌نگی توڕه‌یی.
کاتێکیش نیگار ته‌واو بوو، له‌خۆم پرسی:
گه‌ر رۆژێ هه‌واڵی وه‌فاتی عه‌ره‌ب بدرێ…
له‌ چ گۆرستانێ ده‌نێژرێ؟
وکێ له‌سه‌ریان ده‌گری؟
له‌ کاتێکدا ئه‌وان نه‌ کچیان هه‌یه‌…
نه‌ کوڕ…
و هیچ خه‌میش له‌ گۆڕێ نیه‌‌،
که‌سیش ‌ خه‌مبار نابێ!!
*
ئه‌ی نیشتیمان: کردوویانی به‌ زنجیره‌ی ترس
ئێواران به‌ دوای رووداوه‌کانیدا ده‌چین.
ئه‌ی چۆن بتبینین گه‌ر کاره‌با بڕا؟؟
*
من… دوای په‌نجا ساڵ
هه‌وڵه‌ده‌م تۆماریکه‌م ئه‌وه‌ی دیتم…
گه‌لانێکم دی وایان گومانبرد پیاوانی لێپێچینه‌وه(6)‌
فه‌رمانی خودان.. وه‌ك سه‌ریه‌شه‌… وه‌کو هه‌ڵامه‌ت…
هه‌ر وه‌‌ك گه‌ڕیی…وه‌کو جه‌ره‌ب…
عروبه‌م بینی له‌ مه‌زادی شمه‌که‌ کۆنه‌کان
به‌ڵام عه‌ره‌بم نه‌بینیه‌وه‌…!!

-2-
(ئه‌ی خه‌ڵکینه،‌ من بوومه‌ فه‌رمانڕه‌وا به‌سه‌رتانه‌وه)‌
ئه‌ی خه‌ڵکینه‌:
من به‌رپرسم له‌ خه‌ونه‌کانتان که‌ ده‌یبینن..
و له‌ هه‌موو نانێك که‌ ده‌یخۆن
و له‌و ده‌یه‌ی(7) – به‌دزی منه‌وه‌- ده‌یخوێننه‌وه‌
ده‌زگای ئه‌منی کۆشکم هه‌واڵم ده‌ده‌نێ
هه‌واڵی چۆله‌که‌کان.. و هه‌واڵی گوڵه‌گه‌نمه‌کان
و هه‌واڵی ناو زگی دووگیانیشم پێده‌ده‌ن
ئه‌ی خه‌ڵکینه‌: من زیندانه‌وانتانم
و من زیندانکراوتانم.. بشمبورن
من مه‌نفام له‌ کۆشکه‌که‌مدا
خۆر نابینم، ئه‌ستێره‌ش، و گوڵی ژاڵه‌ نابینم
له‌و کاته‌وه‌ی هاتمه‌ سه‌ر ده‌سه‌ڵات به‌ منداڵی
هه‌موو پیاوانی سێرك له‌ده‌ورم کۆبوونه‌وه‌
یه‌ك (نای) لێده‌دا..
یه‌ك ته‌پڵ
یه‌كێ (جوخ) (8) سڕ، یه‌کێ نه‌عل..
له‌و کاته‌وه‌ی وه‌ك منداڵێ هاتمه‌ سه‌ر ده‌سه‌ڵا‌ت
جارێك راوێژکارانی کۆشكم نه‌یانگوت (نا)
هه‌رگیز وه‌زیره‌کانم نه‌یانگوت (نا)
چ جار له‌ ڕوومدا، سه‌فیره‌کان نه‌یانگوت (نا)
هیچ له‌ خانمه‌کانم له‌ سه‌ر جێی خۆشه‌ویستی نه‌یانگوت (نا)
وایانفێرکردم سه‌یری خۆم بکه‌م هەرەمەزن
له‌به‌له‌کۆنه‌که‌‌شمه‌وه‌: گه‌ل وه‌كو لم
جا بمبورن گه‌ر ببمه‌ هۆلاکۆیه‌کی نوێ
له‌ پێناوی کوشتن هیچ رۆژ که‌سێکم نه‌کوشتووه‌
به‌ڵکو هه‌ر بۆ خۆشی ده‌تانکوژم

——————————–
سه‌رچاوه‌و په‌راوێز:
…………………………
1- :ar.wikipedia.org/wiki/نزار_قباني
2- mawdoo3.com شعر_نزار_قباني_الممنوع
3- جريدة الرياض: alriyadh.com/811488
4- net..shabab -اجمل-قصائد-نزار-قباني-السياسيه
5- القصائد-السياسية alkottob.com/book/585 /
6- پیاوانی لێپێچینه‌وه: رجال المباحث
7- عشر: ده‌یه‌. مانای خوێندنه‌وه‌ی ده‌ ئایه‌ت.
8- جوخ: جۆرێکه‌ له‌ قوماشی خور‌ی پاڵفته‌، ئه‌سڵی ئه‌م وشه‌یه‌ تورکیه‌، جوخ سڕ: به‌و که‌سه‌ ‌ده‌گوترا له‌و سه‌رده‌مه‌دا پێڵاو و پۆشاکی سوڵتانی خاوێن ده‌کرده‌وه.‌

تێبینی:
ماوه‌یه‌کی باش پێش ئێستا ئه‌م لێکۆڵینه‌وه‌یه‌م نووسی، له‌ کاتی خۆیدا ناردم بۆ رۆژنامه‌کانی وه‌کو پاشکۆی ئه‌ده‌ب و هونه‌ر و ره‌خنه‌ی چاودێرو ئاژانس..به‌ڵام ئه‌وان بڵاویان نه‌کرده‌وه‌و منیش وازم لێهێنا، ئه‌و کاته‌ ڕێزدار (پشکۆ ناکام) شیعره‌ سیاسییه‌کانی نزار قه‌بانی ته‌رجه‌مه‌ نه‌کردبوون، بۆیه‌ له‌م نووسینه‌دا باس نه‌کراوه‌و مه‌به‌ست ته‌رجه‌مه‌کانی ئه‌و نییه بۆ شیعره‌ سیاسییه‌کانی نزار قه‌بانی‌، که‌جێی ده‌ستخۆشین. ‌




چاوپێکەوتنێک لەگەڵ مامۆستا سابیر ساڵح گۆران ( برای جەمیل ڕەنجبەر)


سەبارەت بە یادەوەری و ژیانی منداڵی ڕەنجبەر و شیعرەکانی

سازدانی : عەبدوڵا سڵیمان (مەشخەڵ)
—————————————————-

عەبدوڵا سڵێمان (مەشخەڵ) : تۆ بەو پێیەی کە ئەندامێکی بنەماڵەی جەمیل ڕەنجبەریت( برای ڕەنجبەریت)، تا ئەو جێگەیەی یادوەریت کۆمەکت پێدەکات، دەتوانی تیشکێک بخەیتە سەر ژیانی منداڵیی جەمیل ڕەنجبەر؟ ئایا ڕەنجبەر منداڵێکی بزێو بوو یان هێمن؟ شەرمن بوو یان قسە لەڕوو؟ بە وشەیەکی تر، ئێوە چۆن کارەکتەری منداڵی ڕەنجبەر هەڵدەسەنگێنن؟

سابیر گۆران : ئەوەی بەبیرم مابێ بەکورتی لەسەردەمی منداڵی لەگوندی گۆمەگڕووی بووین باس هەر باسی ئاغا و سوغرە و بزووتنەوەی جوتیارانی دەشتی هەولێر بوو. بەوپێیەی جەمیل ڕەنجبەر نزیکەی دوو ساڵ و نیو لە مـن گەورەتر بوو، هەموو ژیانی منداڵیمان پێکەوەبوو. باوکم بچووکترین کوڕی عەزیز گۆران بوو، ئەویش جووتیارێکی دەستڕۆیشتوو و گوزەران باشبوو. حەوت کوڕی هەبوو. باپیرم هەرچی کاری سەخت بووا بەوی دەسپارد چونکە وەک لەخۆیم گوێ لێبووە متمانەی پێیبوو. دوای مردنی باوکی, باوکم تووشی گوزەرانێکی سەخت دەبێ، بەڵام زۆر خۆڕاگر و ئیشکەر و چالاک دەبێ شان دەداتە بەر بەخێو کردنی ماڵ و منداڵ بەکاسبی و فەلاحەتی. دوای مردنی باپیرم، باوکم تووشی نەهامەتی و دەردەسەری وبێبەشی زۆر دەبێت. بەڵام هەرخەریکی مەڕداری و دەغڵ و دان چاندن دەبێت. لەساڵی پەنجاو سێش (١٩٥٣) کە بزووتنەوەی جووتیاران هەڵدەگیرسێ،خەڵکی بەگشتی بڕیاریان دا لە ئاغا هەڵگەڕێنەوە و سوغرە بۆ دەرەبەگ نەکەن. خەڵکی سوێندیان خوارد هەندێکیان تەڵاقیشیان خوارد، بەڵام باوکم وتی من لەگەڵتانم بەس سوێند و تەڵاق ناخۆم. بەڵام بەڵێن دەدەم لەگەڵ ئێوەم بەهیچ جۆرێک سوغرە بۆ ئاغا ناکەم. پیاو قسەدەکا..باوکم دەیوت من گومانم هەبوو لەسەرکەوتن و پاشگەزبوونەوە، بۆیە سوێند و تەڵاقم نەخوارد. وەختی کە بزووتنەوەکە سەری نەگرت وردە وردە خەڵکی چوونەوە دیوەخانی ئاغا و لەجاران پترکەوتنە ژێر ڕکێفی سوغرە و غەدری ئاغا کەچی ساڵح گۆرانی باوکی ڕەنجبەر ملی نەدا و نەچووە ماڵی ئاغا و رکەی لەگەڵ کرد.

ئاغاش ڕقی لێ هەڵگرت و باوکیشم بەڵێنی خۆی بردە سەر و تەسلیم نەبوو تاساڵی ١٩٥٧، لێی لەڕکاچوو دوای ئەوەی دڵنیا بوو خەڵکە چوونەوە سوغرە و گوێڕایەڵی ئاغابوون ، بە باوکم دەڵێ :
ــ مادام پێم ڕازی نیت گوندەکەم چۆڵ کە ..ماڵت بارکە.. باوکیشم زۆر پەست دەبێ و بێمنەت وەڵامی دەداتەوە
دەڵێ ئەمساڵ هاوینێ دەڕۆم ئاغا گوندەکەت بۆ جێدێلم..هاوینی ئەوساڵە ١٩٥٧ باردەکا بۆ هەولێر و لە گەرەکی بەلاشاوە (ئینگلیزاوەی ئەوسا) نیشتەجێ دەبێ. ڕەنجبەر ئەوسا نۆساڵان دەبێ بەڵام ئەو ساڵە ناچێتە بەر خوێندن چونکە خەریکی خانووکردن دەبێ لەگەڵ برایەکانی هەر ئەوساڵە دوای سێ چوار مانگ کرێچێتی خانووەکە تەواو دەبێ. ڕەنجبەر زۆر ئیشی دەکرد لەگوندی شەغرەکێشان و چوو نەکن بەرخان و ئاوهەڵکێشان لەبیر واتە (دۆڵاب) کردن. لەساڵی دواتر واتە ساڵی ١٩٥٨ من و جەمیل دەبرێینە قوتابخانە و لەپۆلی یەکەم لە قوتابخانەی ئەربیل ئولە ( اربیل اولی) دەست بەخوێندن دەکەین. دواتر لەپۆلی چوارەوە بۆ قوتابخانەی سۆرانی سەرەتایی دەگوازرێینەوە. تا لەساڵی ١٩٦٣ پۆلی شەشەمی سەرەتایی و لەساڵی ١٩٦٦ قۆناخی ناوەندی بەسەرکەوتوویی دەبڕێ،لێرەدا پێویستە بگوترێ ڕەنجبەر لەقوتابییە هەرە چالاکەکانی قوتابخانە بوو لەبواری خوێندن و چالاکی وێنەکێشان و هەروەها لە وەرزشیشدا زۆر بەتوانابوو. چونکەلە خێزانێکی شۆڕشگێڕو خوێندەوار پەروەردەبوو، ڕۆژبەڕۆژ پتر تێکەڵاوی کاری سیاسی و شیعر و ئەدەب دەبوو، بەتایبەت شیعری نەتەوەپەروەری و بەرەنگاری ستەمکاری، هەمیشە پشتگیری کرێکاران و چەوساوەکانی دەکرد. جەمیل منداڵێکی ژیر و بزێو و چاونەترس بوو. باوەڕی بە گۆڕانکاری هەبوو دەیوت دەتوانین ئەم دنیایە بگۆرین بەدنیایەکی باشتر، بەڵام قوربانی دان و خۆڕاگری دەوێ. لەناو گەڕەک و کۆڵان و بازارو قوتابخانە و خزم و کەس و کاردا هەمیشەلە کوێ بوایە ئەودەبووە دەمڕاست و ڕابەر و ڕێنوێنی دەوروبەری خۆی دەکرد. هەر لەقۆناغی سەرەتاییەوە ساڵی ١٩٦٣ خولیای شیعرنووسینی لاپەیدا بوو تا لە ساڵی ١٩٦٨ نامیلکەی شیعری خۆی (ڕازو سکاڵا)ی بڵاو کردەوە.


عەبدوڵا سڵێمان (مەشخەڵ) : پێ بە پێی هەراش بوونی جەمیل ڕەنجبەر و ئاشنابوونی ئاشنابوونی بە دەرد و ئازار و ستەم، سەرەتا لە یەکێتیی قوتابیانی کوردستان باڵی مەکتەبی سیاسیی چالاکی دەنوێنێ و دواتریش لە کۆمەڵەی مارکسی – لینینی کوردستان، ئەم سیاسەتکردنە چ ئاڵوگۆڕێکی لە ڕەنجبەردا بەدی هێنا بەتایبەتیش لە بوارەکانی سیاسیی و کۆمەیەتی؟

سابیر گۆران : من لەوەڵامی پرسیاری یەکەم باسی شەهید ڕەنجبەرم کرد کە لە قوتابخانە لە هەموو قۆناخەکان پێکەوەبووین ، نۆساڵان لەیەک شوعبە بووین. هەر لەگەڵ سەرەتای شۆڕشەوە، کە شەهید (یاسین)ی برام پەیوەندی بە شۆڕشەوە کرد ماڵەوەمان ببووە فێرگەی شۆڕشگێڕی و کوردایەتی و حیزبایەتی. باس هەر باسی پێشمەرگە و خەبات و شۆڕش و قوربانی دانبوو. ڕەنجبەر هەرلەقۆناخی ناوەندییەوە لەڕێکخراوی یەکێتیی قوتابیاندا دەستی بەکاری سیاسی کرد. لەناکۆکی جەلالی و مەلاییشدا لەگەڵ باڵی مەکتەبی سیاسی بوو بەهۆی ئەوەی یاسینی برام لەو باڵە بوو تا لە ساڵی شەست و هەشت ئەو شەهید بوو. شەهییدبوونی یاسینی برامان کاری لەهەموومان کرد بە تایبەت ڕەنجبەر. ئەو لە یەکێتیی قوتابیان گەیشتە پلەی لێپرسراوی یەکەمی شاری هەولێر و لە کۆڕ و کۆبوونەوە و کۆنگرەکانی هەولێر و سلێمانی و بەغدا ئامادە دەبوو. ڕەنجبەر چەوسانەوەی گەلەکەی و زوڵمی چەوسێنەرەکان زۆر کاری تێدەکا و هەمیشە بەرەنگاری عەقڵی سەقەتی عەشیرەتگەری و دینداری تەسک دەبۆوە،کە بە هۆیەوە تووشی چەندین کێشە بوو. بەڵام ئەو هەربەردەەوام بوو لەسەربیر و باوەڕەکانی. هەردەم نموونەی ڕەوشتبەرزی و ئازایەتی و پشتگیری کردنی قوتابیە نەدارەکانی دەکرد تا خوێندن تەواو بکەن و ڕێنوێنی دەکردن بەڕاستی لە هەموو ڕووێکەوەپێشەنگبوو. ڕەنجبەر لەسەرخوێندنەوە و خۆپێگەیاندن بەردەوامبوو هەرخەریکی کڕینی کتێب و ڕۆژنامەبوو. هیچ کاتێکی بەفیڕۆ نەدەدا و هەمیشە من و هاوڕێکانی هاندەدا بخوێنینەوە و خۆمان پێگەێنین. هەمووجار دەیوت بخوێنەوە و گومان بکە و بە گیانێکی ڕەخنەگرانەوە بخوێنەوە و سەیری مێژووی کۆن و نوێ بکە. ڕەنجبەر تادەهات گەرم تر دەبوو لەسەر تێکۆشان بە تایبەت کەلەساڵی ١٩٦٩ کتێبە مارکسییەکانی دەخوێندەوە. ماتریالیزمی دیالیکتیکی دەخوێندەوە من وهاوڕێکانی هان دەدا بۆخوێندنەوە. تائەو ڕادەیە هەستم بە گۆڕان لە کەسێتی ڕەنجبەردەکرد کە هەنگاو بە هەنگاو هەستی پێدەکرا تاکو بووە ڕۆشنبێرێکی دیاری شاری هەولێر. لە هەموو چالاکی و بۆنەکاندا ڕەنجبەر لە ناوە دیارەکانی شاری هەولێر بوو. ڕەنجبەر گەنجێکی جوان و ڕووخۆش بوو. گرنگی بە کێشەی خەڵکی دەدا، زۆر خۆشەویست بوو لەناو جەماوەر و خەڵکی بە توانا و لێهاتوویی ئەو سەرسامبوون و کەسایەتییەکی کاریزمایی هەبوو، مەکتەبەکەی ماڵەوەمان پڕ لە کتێب و رۆژنامەوگۆڤار بوو. لەپاڵ شیعر و ئەدەبدا هەر خەریکی خوێندنەوەی کتێبی فەلسەفی بوو. ڕەنجبەر بۆ من قوتابخانەیەک بوو چەند هەوڵم دەدا نەیدەگەیشتمێ!


عەبدوڵا سڵێمان (مەشخەڵ) : جەمیل ڕەنجبەر ئینسانێکی ڕاستگۆ بوو لەگەڵ خۆی و باوەڕەکەی و دەوروبەرەکەی، ئایا ڕەنجبەری مارکسی – لینینی چۆن دەیڕوانییە ژن ؟ پێگەی ژن لە جیهانبینی ڕەنجبەر چۆن بوو؟ ئایا جەمیل تەنها لە باوەڕدا بڕوای بە مەسەلەی ئازادی ژنان هەبوو، یان لەژیانی ڕۆژانەیدا باوەڕەکەی تەرجەمەی واقیع دەکرد؟

سابیر گۆران : بەڵێ ڕەنجبەر ئینسانێک بوو بە مەعنای ئینسانیەت ڕاستگۆبوو لەگەڵ باوەڕەکەی و ئەمەش ڕەنگی دابۆوە لەسەر ڕەفتار و هەڵسو کەوتی لەگەڵ دەوروبەرەکەیدا و زۆر رێزی لەخەڵکی دەگرت بە تایبەت چینە هەژار و زەحمەتکێشەکە .لەژیانی خۆشیدا زەحمەتی زۆری کێشاوە تا بەوەڕا دەگا کرێکاریشی کردووە. هاوینی ساڵی ١٩٦٦ دەچووە بەغدایێ بۆ کرێکاری، لەکارگەیەکی بەفر(بووز)دا ئیشی دەکرد. ئەوسا نامەیەکی بۆ من نووسیبوو باسی بەفر و کارگە و کرێکاران و ئێش و ئازارەکانیانی تێدا کردبوو. جگە لە سەلام و قسەی خۆش بۆ ساڵی دوایی ١٩٦٧ منیش لەگەڵی چووم بۆ دەرهێنانی جنسیەی عێراقی و کرێکاری بۆ ماوەی دوو هەفتە پتر کرێکاریمان کرد. جگە لەوەش ڕەنجبەر لە بەغدا ڕۆشنبیران و شاعیرانی بەغدای دەبینی ئەو بە شارستانییەتی ئەو شارە زۆر سەرسامبوو. ئەوان زۆر لەپێش ئێمەوە بوون. ڕەنجبەر باوەڕی تەواوی بەفەلسەفەی مارکسیی هەبوو ،هەر لەسۆنگەی باوەڕەکەیەوە زۆر رێزی لەژن دەگرت و باوەڕی بەیەکسانی ژن و پیاو هەبوو. هەر ئەوهاش ڕەفتاری دەکرد چ لە ماڵەوە و چ لەگەڵ هاوژینەکەی، دوای هاوسەرگیری کردنی لەساڵی ١٩٧٢ دا، لە بیرمە هیچ جیاوازی لە نێوان کوڕ و کچدا نەدەەکرد، بەڵگەش ئەوەیە ئەو سێ کچی هەبوو پێیان دەوت با منداڵتان ببێ تاکو کوڕێکتان ببێ، ئەو گاڵتەی پێدەهات و هیچ گوێی بەو قسانە نەدەدا.


عەبدوڵا سڵێمان (مەشخەڵ) : لە خیلالی خوێندنەوەی یادەوەرییەکانی کەسە نزیکەکانی جەمیل ڕەنجبەر، چ ئەندامانی بنەماڵەکەی یان هاوڕێ نزیکەکانی، ڕەنجبەر وەک شەهیدی حیزبیی یان لایەنێکی سیاسیی ناوزەد دەکەن. زۆر بە سەرپێیی باس لە جەمیلی ڕادیکاڵ و شۆڕشگێر دەکرێ. تۆ چی دەڵێی لەم بارەیەوە؟ ئایا ئەمە غەدرێک نییە لە ڕەنجبەری شۆڕشگێڕ دەکرێ؟

سابیر گۆران : ئەو پرسیارەم زۆر بەدڵە، شەهید هەر شەهیدی گەل و نیشتمانە نەک حیزب و لایەن. هەندێ کەس لە یادەوەرییەکانیان وایان نووسییوە، بەڵام من و زۆربەی بنەماڵەکەمان هەرگیز جەمیل ڕەنجبەرمان وەک شەهیدی حیزب یان لایەنێکی سیاسی پێناسەو ناوزەد نەکردووە. چونکە شەهیدان هەر دەبێ شەهیدی گەل و نیشتمان بن، نابێ مۆری حیزبییان پێوەبندرێ و بۆ مەرامی هەندێ بەکار بهێندرێ، بە تایبەتیش ڕەنجبەری شۆڕشگێر چەوساوەپەروەر چۆن دەبێ و دەشێ بچووک بکرێتەوە بۆ شەهیدی تاقم و دەستەیەک، بەتایبەت گەر ئەوانەش دووربن لەڕێبازی پیرۆزی ئەو. چونکە ڕەنجبەری ئازادیخواز و مارکسیی؛خەباتی بۆ گۆڕینی کۆمەڵگە بوو، ئامانجی بەدیهێنانی یەکسانی و عەداڵەتی کۆمەڵایەتی بوو نەک خۆپەرستی و جەردەیی و ملهوڕی!.
من لێرەوە بەو کەسانە دەڵێم کە ڕەنجبەریان وەک شەهیدی حیزبێک بەکارهێناوە یان وایان ناو هێناوە شەکریان خوارد! من دژی ئەوەم کە ڕەنجبەر بەشەهیدی حیزبێک دابندرێ ،خۆ شەهید جەمیل لەسەنگەردا شەهیدبووە نەک لە شەڕی خۆبەخۆیی کوردکوژی کە ڕەنجبەر زۆر ڕقی لێبوو. لەو باوەڕەدام کە ڕەنجبەر لەبەر باوەڕبوون بە خەباتی چینایەتی کرێکاران و ڕێبازی مارکسی – لینینی نەبوایە قەت ئامادە نەدەبوو بچێتە سەنگەر و خۆی بکاتە قوربانییەکی حیزبیی و کوردێنییەکی خێڵەکییانە و دەرەبەگییانە. ڕەنجبەری پێشمەرگەی ڕۆشنبیر و ئاسۆفراوان، بیرو باوەڕە چەوساوەپەروەرییەکەی وای لێکردبوو خەباتی کوردایەتی خۆش بوێ بچێتە مەیدانەوە و قوربانی بۆبدا نەک بە پێێچەوانەوە. بەداخەوە هەندێ کەسانی نزیک لە حیزبەکەی وەک شەهیدی حیزبییان دەناساند لەدوای ڕاپەڕین، بەڵام ئێمە بەسەرپەرستی یەکێتیی نووسەرانی کورد مەڵبەندی گشتی ،یازدەمین ساڵیادمان لەساڵی ١٩٩١ دا کردەوە وەک یەکەمین ساڵیادی ئاشکرا لە هۆڵی میدیا ،هەولێر.بەڵام ساڵانی دواتر حیزب هەوڵی دا بیکاتەوە هی خۆی و ناکۆکیش بخاتە نێوان ئێمەو منداڵەکانی. ئەوەش ڕاستە ئەوان زۆر بەسادەیی و سەرپێی باسی ڕەنجبەری شاعیری شۆڕشگێڕ و چەوساوە پەروەر کراوە ئەویش لەبەرچەند هۆکارێکە لەوانە؛
یەک : باوەڕیان بەرێبازەکەی ڕەنجبەر نەبووەو لێیان لێ لاداوە.
دوو : لەبەر خۆبەزلزانین و خودپەرستی بۆ بزر کردن و دەرنەخستنی کەسایەتییە بەهێزەکەی و شیعر و شاعیرێتیە چەوساوەپەروەریەکەی،چونکە ئەوان بەرامبەر ئەو هەستی کێماسییان هەبووە لەئاست ناو و دەنگ و خۆشەویستییە جەماوەرییەکەی ئەودا کە بە تۆزی ڕێی ڕەنجبەر و شیعری ناوازەی ڕەنجبەر نەدەگەیشتن.
سێ : لەبەر ئەوەی بنەماڵەکەمان بشکێنن کە پێیان وابوو ڕەنجبەرێک ڕێی بۆ چۆڵ کردوون با یەکێکی تر لەبرایەکانی بەدەرنەکەون، بە تایبەت مامۆستا سدیق ساڵح و من. بۆیەش بەداخەوە ناکۆکیان خستە نێوان ئێمە و منداڵەکانی شەهید تا بگەن بەو مەرامەیان،بۆ ماوەیەک سەرکەوتن. بەڵام لەدواییدا ئەوانیش بۆیان ڕوونبۆوە.


عەبدوڵا سڵێمان (مەشخەڵ) : بە بڕوای تۆ ئەگەر ڕەنجبەر ئێستا زیندوو بووایە، چ پێشبینییەکت دەکرد بۆ کارەکتەری ڕەنجبەر ؟ ئایا ڕەنجبەر لەنێو بزاوتی ناسیونالیزم دەتوایەوە و وەکو ئەم سەرکردانەی ئەمڕۆ خەریکی گەندەڵی دەبوو، یان شێلگیرانە وەک پارێزەرێکی چینایەتی خەڵکی کریکار و زەحمەتکێشی کوردستان تێدەکۆشا؟

سابیر گۆران : ئەگەر ئێستا ڕەنجبەر زیندووبووایە (هەرچەندە داری ئەگەریش بێبەرە!)کاراکتەرێکی دیار و کۆڵنەدەری دژە ناسیۆلیستی گەندەڵ و پیسخۆر و ڕاوڕووت چی دەبوو، هەگیز قبووڵی ئەوخوار وخێچی و زوڵم و زۆرییەی ناو کۆمەڵی کوردەواری نەدەکرد. قەت ناتوانم بەوە قەناعەت بکەم وەک هەندێ دەڵین ڕەنگبێ ئەویش بتوابایەوە لەناو ئەو لێشاوی شڕەخۆری کوردەوارییەدا!.چونکە ئەوتەنها بۆخۆی سیاسەتی نەدەکرد، بەڵکو وەک چەکێک بوو بۆ گەیشتن بە ئاسوودەیی کۆمەڵگە و دابینکردنی خۆشگوزەرانی و بنبڕکردنی عەقڵ و ڕەفتاری دەرەبەگایەتی و بورجوازی ستەمکاری ئەڵقەلەگوێی خۆویستی دژەچەوساوە. ڕەنجبەر باوەڕی بە ململانێ و خەباتی چینایەتی هەبوو بۆ گەیشتن بەکۆمەڵگەیەکی ئازاد و کامەران،تەژی لە خەونی ئینسانیی نەک بەخێێڵەکی کردنی کۆمەڵگە و بەحیزبی کردنی تۆتالیتاریانەی ناڕەوا بۆ خزمەت کەسەخۆسەپێن و قۆرخچییەکان لەپەنای کوردایەتییەکی ڕووکەشی درۆزنانە چینە چەوساوەکانی پێ بەکوشت بدەن و بیان کەن بە سووتەمەنی مەرامەگڵاوەکانی خۆیان و دواتریش هەر ئەو سەرەخێڵەکی بوورجوازییە نا بەرپرسە ساختەبازانە،چەوساوەکان لێبخوڕن و چۆنی بیانەوێ بیان چەوسێننەوە و بە دروشمی جیاجیا بیانخەڵەتێنن!. ڕەنجبەر دەیوت دەبێ ڕۆشبیرە شۆڕشگێڕەکان بێن خەڵکە ستەمدیدەکە ڕزگار بکەن و کۆمەڵگە بەرەو پێش ببەن نەک بڕبڕو ونجڕونجڕی بکەن وەک ئێستا کردوویانەو دەیکەن، بەداخەوە!.ئەودەیوت کوردایەتی و سیاسەت و حیزب ئامڕازن بۆ خەبات لەپێناو نەهێشتنی چەوسانەوەی مرۆڤ لەلایەن مرۆڤەوە. بەپێچەوانەی چینەچەوسێنەرەکان جا هەردەمامک و ناوێکیان لە خۆیان نابێت. دەبێ ڕێیان لێبگرین و بەرەنگاریان ببینەوە و ڕیسوایان بکەین. ڕەنجبەر بە هیچ جۆرێک بۆ پارە و پوول و بۆ کورسی ئامادە نەدەبوو لەگەڵ ئەو گەندەڵچییانە تێکەڵاو بێ و پۆست وەربگرێ ،حاشا هەرگیز هەرگیز ناتوانم باوەڕ بەوە بکەم وەک من ڕەنجبەرم ناسیوە و خەڵکی ڕەنجبەریان وا بەپاکی و جوانی و بە هەڵوێستی و گەلپەروەری ناسیوە نەک بە خۆویستی و ئارەزووی دەغەڵ و حەزی چەپەڵ. ئەو جیاواز بوو پێچەوانەی ئەو چەشنە مرۆڤانە بوو کە بازرگانییان بە ئارەقە و خوێنی شەهیدان کرد، ئەگەر ئێستا بمابووایە بێگومان نەفرەتی لێدەکردن و بە گژیاندا دەچووەوە.

عەبدوڵا سڵێمان (مەشخەڵ) : بۆچی ئەدەبیاتی بورژوا ناسیونال لیبڕاڵی کوردیی بایەخ بە شیعر و شاعیرێتی جەمیل ڕەنجبەر نادات؟ لە کاتێکدا ڕەنجبەر شاعیرێکی بە سەلیقە و خاوەن شیعری بەپێزی سیاسیی – چینایەتییە. تۆ هۆکارەکەی بۆ چی دەگەڕێنیتەوە؟

سابیر گۆران : من گرنگی نەدانی ئەدەبی بورژووای ناسیۆنالیستی لیبڕاڵ بۆ ئەوە دەگەڕێنمەوە چونکە بە دیارخستن و گرنگی دان بە بە کەسایەتی ڕەنجبەر و شاعیرێێتی و شیعری ڕەنجبەر بە قازانجی ئەو بەرپرس و ئەدیبە دەستڕۆیشتووە بوررژووایانە ناگەڕێتەوە! کەست دیوە وەک مەسەلەی مەلای مەشوور داری ژێر خۆی ببڕێتەوە. ئەوان لەسەر کەلاکی گەندەڵی و خۆبەزڵزانین و بێنرخکردنی هەرچی شتە جوان و داهێنانەکانی خەڵکە چەوساوەپەروەکان و شوون بزر کردنی مێژوویان کاریان کردووە. تا خۆیان و دار و دەستەکەیان بە دیار بخەن و شیعر و خەباتی ئەو کەسانەش شوونبزر،یان بێنرخ بکەن، تا ئەو ڕادەیە باسیان بکەن بۆ بەرژەوەندی کەسی وحیزبی بەکاری بێنن .

وە ئەوەی بەرامبەر شەهید جەمیل کرا دەقاو دەق وابوو. بەڵام ئەو هەوڵەیان پووچەڵبووەوە، ڕەنجبەر سەرەڕای تێپەڕینی سی و شەش ساڵ هێشتا شیعرەکانی و شاعیرێتییەکەی جێگەی ڕێز و لێ توێژینەوەیە، باشترین هەوڵی ڕاستکردنەوەی ئەوغەدرەش کە لە کەسایەتی ڕەنجبەر کراوە لەلایەن هاوڕێ عەبدوڵا مەشخەڵەوەیە. بۆیە وا ڕەنجبەریان پەراوێزخستووە، دەنادەبووا تا ئێستا چەندین تۆژینەوەونامەی دکتۆرا لەسەر شیعر و شاعیرێتییەکەی وەربگیرایە. هەندێ جار دڵتەنگ دەبم بەو گرنگی نەدانە هەندێ جاریش دەڵێم باش بوو وابوو، چون پشتگوێ خستنی شیعر و ئەدەبەکەی نیشانەی بەرزییەکەیەتی. ڕەنجبەر لە ماوەی سی و چوار ساڵی تەمەنییەوە کە نزیکەی هەژدە ساڵ خەریکی شیعر و ئەدەب بوو وەک چەکێک بەکاری دەهێنا بۆ بەرگری لە چەوساوە و زوڵملێکراوانی نەتەوەکەی. دەبێ لێرەدا گلەییەکیش لە هاوڕێ هەولێرییەکان بکەم کەمتەرخەمبوون.
دەبوا پتر هەوڵی دەرخستن و ناساندنی کەسایەتی ڕەنجبەر بدەن، بەداخەوە ڕەنجبەر ئەگەر هەولێری نەبووایە زیاتر دەهێنرایە پێشەوە و گرنگیشی زیاتر پێدەدرا. ڕەنجبەرێک لەتەمەنێکی واکەمدا ئەو هەموو بەرهەمەجوانەی داهێنا، ئەدی گریمان تا ئێستا لە ژیاندابووایە دەبێ چەند شاکار و بەرهەمی تری بەپێزی بخستابایە سەر ئەوهەموو شیعرە بە سەلیقە و جوانانەی ئێستایەوە؟ دیسانەوە دەڵێم ئەو گرنگی نەدانە بەئەنقەست بووە، وە بە غەدرێکی تری دەژمێرم کە لە ڕەنجبەریان کردووە نەیانهێشتووە شاعیرێتییەکەی و لەسەنگەر شەهیدبوونەکەی و چەوساوە پەروەریەکەی بە باشی بگاتە جەماوەری شیعردۆست. چونکە دیوانە بڵاو کراوەکەشی کە لە ساڵی ١٩٩٥ دەرچووە و چاپکراوە، شتیشی لێ لابردراوە و هەڵەی چاپیشی زۆر تێدایە. لەو ٢٥ساڵەی حوکمی خۆماڵیشدا هەوڵێکی زۆردراوە ،پارەکی زۆر تەخشان کراوە، بۆناشیرین کردنی شیعریی بەرگری و کارگەریی ،بۆیە شیعر و نووسینی سەقەتیان پاداشت کرووەو ئەوانی لە خزمەت بەرژەوەندی چینە مشەخۆرە نابەرپرسەکان نەبووبێ بەلایان ناوە،تاوای لێهاتووە شیعر و شاعیرێتیشیان ناشیرینکرد لەپێش چاو زۆربەی جەماوەرە شعردۆست و نیشتمانپەروەرەکان.

عەبدوڵا سڵێمان (مەشخەڵ) (دوا پرسیار) : لە کۆتاییدا زۆر سوپاستان دەکەم مامۆستا گیان. دوا پرسیارم دەکەم بە دوا دەرفەت بۆ بەڕێزتان تا ئەگەر شتێکتان ماوە و دەتانەوێ باسی بکەن، یان ئیزافەیەکی ترتان هەیە بفەرموون.

سابیر گۆران : زەحمەتە بۆمن وەڵامی پرسیارێکی وابدەمەوە پڕ بەپێستی خۆی بێ لەسەر شەهید ڕەنجبەری شاعیری چەوساوە و زوڵم لێکراوانی نەتەوەکەم ،کە هەم لە ژیانی و هەم لە شەهید بوون و هەم دوای شەهیدبوونی بە هۆیەوە ئازاری زۆرم
چێشتووە و تا ئێستا بەو داخەوە بە ئاکامەکانی ئەو ڕووداوانەوە کە بەسەر خانەوادەکەمان بەگشتی و خۆم و ڕەنجبەر بە تایبەتی هاتووە دەتلێمەوە. لەدوای شەهیدبوونی ڕەنجبەر بە هۆی شەهید بوونەکەیەوە تووشی دەیان گیروگرفت و سەر ئێشە بووم تاڕادەی ئەوەی کاری کردە گۆڕینی ڕێڕەوی ژیانم ،لەلایەکەوە خەڵکانێک هەبوون کە شانازیان بە ڕەنجبەرەوە دەکرد،لێم نزیک دەبوونەوە قسەی دڵی خۆیان بە بێ ترس لەلا دەکردم.

لەلایەکی تریشەوە خەڵکانێک هەبوون خۆیان لێم بەدوور دەگرت بە تایبەت لەپێش ڕاپەڕین تاتووشی بەڵا نەبن!. تا ئەو ڕادەیەی جارێک مامۆستایەکی هەولێری کە زۆر دوور بوو لە سیاسەت ،ماوەیەک، هەموو ڕۆژێ بەلامدا دەهات سەڵامی لێم نەدەکرد ،ڕووی وەردەگێڕا نەیدەهێشت سڵاوی لێبکەم لەدڵم بووە مەرەق تا لە شوێنێکی لاچەپ دیتم، پێم وت: ئەرێ مامۆستا.. بۆ کە من دەبینی ڕووی خۆت وەردەگێڕی؟. وتی مامۆستا سابیر چیت پێ بڵێم بە خوا من دەترسێم نەوەک بەعسییەکان و ئەمنەکان بمبینن سەلامت لێدەکەم! یان قسەت لەگەڵ دەکەم نەخۆ تووشی بەڵایەکی یان لێپرسینەوە ببم! بڵێن ئەتوو ئەو کابڕایەی کوو دەناسی؟ منیش وەڵامم داوە،لۆمن ئەوهاخەتەرم نەوێری مەرحەبام بکەی؟
ــ ئەدی ئەنگۆ تێکەڵ سیاسەتن و ئەتوش برای جەمیل ڕەنجبەری ڕەحمەتیت! لۆیێ ناوێرم بەڵام عادز نەبی بەخوا ئەمن ئەتوشم زۆر خۆش دەوێ!

ئەوەم بۆیە گێڕاوە تا بڵێم ئێمە هێندە لەخەتەر دابووین و چەندە ژیانمان دژواربوو بۆ بەردەوامی دان بە شۆڕش کەچی دواتر خەڵکانێکی تر کە لە سەنگەری دژبوون بە کوردێنی و نیشتمان پەروەری بوون بە خاوەنی ئەو ڕاپەڕینە و بە هەق ئەوقسەیە زۆر ڕاستە کە دەگوترێ :کێ کردی وکێ خواردی! ..لێرەدا مە بەستم ئەوە نییە کە مەغدوور بووینە لە چنینەوەی بەرهەمی خوێنی شەهیدان و ئەوخەبات و قوربانییانەی ئێمە داومانە، بەڵکو بۆ ئەوەمە کەبڵێم بەداخەوە ئەو ئامانجەی ڕەنجبەر بۆی تێکۆشا ،ڕێڕەوی گۆڕدراو لێی لایاندا. من لە دوای شەهید بوونی ڕەنجبەریش گومانەکی زۆرم لەلاپەیدا بوو کە ڕەنجبەر چۆن وا زوو شەهید بوو ؟بۆ شەهید بوو؟ هەندێ جار تا ڕادەی بێئومێد بوون، بەڵام هەر بەردەوام بووم لەسەر پرسیار کردن لەسەر چۆنییەتی شەهیدبوونەکەی کە ئەوەیان بۆم بووە پرسیارێکی بێ وەڵام.

هەرچەند هەندێ سەرەداویش بە دەستەوەیە ، کە نزیکن لەڕاستییەوە،بە تایبەت لەچۆنیەتی هاتنە خوارەوەی ئەو هێزە و پەیدابوونی لە ناکاوی ئەودوو کۆپتەرە کەبە ناکاوی لە دۆڵەکەی بەرامبەریانەوە بە نزمی دەگاتە سەریان و تەنها ئەو پۆڵە پێشمەرگەیە دەپێکێ کە لەگەڵ ڕەنجبەر بوون کە لە دۆڵی ماخۆبزنانەوە نزیک دێی پیرانەڕەش بەرەو خۆشاوەتی دەهاتن؟ زۆرپرسیاری تریش هەیە کە لێرەدا پێڕاناگەین هەمووی بخەینە ڕوو. شەهید بوونی ڕەنجبەر و هاوڕێیەکانی لە کوردستان وەک کارەساتێکی گەورەیان دانا و دەنگی دایەوە خەڵکێکی زۆر لەدۆست و برادەرانی، شیعر و بیرەوەری یان بۆ نووسی .منیش هەر لەوساوە کە ئەو شەهید بووە بەگوێرەی توانام هەوڵم داوە ڕەنجبەر بناسێنم ،چ بەشیعر؟ چ بەنووسین ؟چ بە بەردەوامی دان بەرێبازەکەی؟ هەر ئەوەش وای لە من کرد خۆم بە دوور بگرم لە کارکردن لە حیزب هەر لە ساڵی ١٩٨٣ دا تادوای ڕاپەڕینیش چونکە من پێم وابوو کە ئەوە ئەوحیزبە نییە کەڕەنجبەر باوەڕی پێیهەبوو .مەبەستیشم دەسکەوتوو پارە وپوول نەبوو کە بە هۆیەوە خۆمی پێ دەوڵەمەند بکەم، وەک هەندێ کەس پێیاندەوتم،،تۆ نازانی لێی بخۆی؟ دەیانوت : وای ئەگەر ئێمە لەجێی تۆ دەبووین! ئەوان ڕاستیان دەکرد ئەگەر من وەک هەندێ کەس تەنازولم لە بیروباوەڕەکەم بکردایە بێشک زۆرسوود مەند دەبووم! بەڵام هەرچەند من بە بارودۆخی سەختی ئابووریدا ڕەتبووم هەرگیز کۆڵم نەدا و تەسلیم نەبووم و نەهاتمە ژێر باری ڕێکخستنێ کە باوەڕم پێی نەبوو.

هەندێ برادەریش پێیان دەوتم : دنیا گۆڕاوە تۆ بۆ ناگۆڕێی؟ تۆ بۆ ناتوانی خۆت بگونجێنی؟! بۆ لەسەرباوەڕی خۆت مکوڕی؟
منیش بە هیچ جۆرێک ئەو جۆرە سیاسەت کردنەی کە خۆی لە ڕاوەڕووت و ئاودیوکردن و غاردان بە دوای حەز و ئارەزووە خودپەرستییە زێدە قێزەونەکان دەبینیەوە قەبووڵ نەکرد و خۆم لێ بە دوورگرت کە وردەبورژواکان وەک ئەوەی نانیان کەوتبێتە ڕۆن و دوونگێکی چەوریان بە دەست کەوتبێ بەدوای ئارەزووە چڵکنەکانیان کەوتن و ئەو بیرو باوەڕەشی کەپێشتر خۆیان پێدەناساند بەلاوەنا ..بەبیانووی خۆگونجاندن. دیارە پێشتر وەک مۆدە یان هەڵخەڵەتاندن باسی ڕزگاری گەل و عەدالەتی کۆمەڵایەتی ئازادی بیروڕا و دەیان دروشمی تریان کردووە .لێرەدا پێویستە بوترێ ئەوقسەیە هەمووان ناگرێتەوە، بەڵام زۆریان بە خۆشی یان ناچاری یان کەمبڕوایی ڕەگەڵیان کەوتن!.من پێش ئەوەیی کاکە ڕەنجبەرم خۆی بگەینێتە چیا ئەو وەک مامۆستای زیندان دەرد و چەرمەسەری زۆری چێشتبوو بۆیە کە جاری دووەم لە زیندان بەرلێبوردنەکەی ساڵی ١٩٧٩ دەکەوێ، دوای چەند مانگێک بڕیاری یەکجارەکی ڕۆیشتنی دا ،هەرچەند ئەو دەیزانی ئەو ڕێبازە سەختە وپڕی لە گێرەوکێشە وپیلان و ملشکاندنە.

کە لە وبارەیەوە بەر لە ڕۆیشتنی پێم وت: مادام هەر دەڕۆی ئاگات لە خۆت بی ،تۆ بەتەنیا موڵکی خۆت نیت ،هەموومان پێویستمان بە تۆیە.ئەو دەیوت دەبێ بچم لەوێ شۆڕش بکەین جیهانێکی تر ،ژیانێکی باشتر بۆ هەژارەکانی نیشتمانەکەم دروست بکەین، یەکسانی بهێنینەکایەوە بەهەموو چەشنەکانییەوە. هەر پێمدەوت کاکە ئاگات لە خۆت بێ ، لە ئاخیر جاردا کە خوا حافیزیم لێکرد چەندین جار دووبارەم کردەوە ئاگات لەخۆت بێ لەپیلانی دەرەبەگ و بورژوا سیاسییە تەڵەکەباز و دڵڕەشەکان نەوەکا تووشی کێشە یان کەمینێکت لۆدابنێن! ئەو هەردەیوت دەزانم هەوڵ دەدەم ئاگام لە خۆم بێ لەپێناوی ئێوە و مناڵەکان و رێبازەکەشم بە گوێرەی توانا خۆم دەپارێزم و شەڕی خۆتڕین ناکەم ..گۆزەی ئاوێش لەڕێی ئاوێ دەشکێ!.
دوا جار جەمیل ڕەنجبەر شەهید بوو، خەم و خەفەتەکەشی بۆ هاوژینەکەی و کچەکانی و دایکم و باوکم و من و برایەکانم و خوشکەکانم مایەوە بووە داخێکی گەورە و پێمانەونرا، هەرچەند سەربەرزییەکی گەورەشە بۆمان هەتا هەتا بەگیڤارای ئەوسەردەمە دادەنرێ و یان من وای دادەنێم! .

لە دوای مەرگی ڕەنجبەر،دایکیشم بەوداخ و کەسەرە دوای ساڵێک و سێ مانگ بە گڕی ئاگری جەرگ سوتان و ئاگری پەلەمێزەوە سەردەنێتەوە،ئای لەوڕۆژە کە خەبەری سووتانی دایکم ،کەلە بناغەدا تووشی نەخۆشی دڵ و فشاری خوێن و چەندین نەخۆشی ترببوو کە بە هۆیانەوە لە نەخۆشخانەی کۆماری بەشی ،سووتان کۆچی دوایی کرد ،لەبیرمە باوکم چۆن گڕی تێبەربووبوو و هاواری لێ هەڵسابوو بۆن کڕووز لەجەرگییەوە هەڵدەستا و دەیگۆت ودەیگۆتەوە،دایکی شەهیدانم ڕۆ..دایکی شەهید جەمیل ڕەنجبەر و یاسینم ڕۆ..دایکی کاکەجەمیلم ڕۆ ،بە هەردوو دەستان لە چۆکی خۆی دەدا،من نەمدەزانی خەمی دایکی سوتاوم بخۆم یان هی باوکی جەرگبڕاوم،وای چ ڕۆژە ڕەشێک بوو. مردنی دایکم بۆ من بوو بە کۆستێکی تر کە هەرگیز جێگەی ئەو دایکە مەزنە بۆ من پڕ
نابێتەوە.کاتێکیش ئیسماعیلی برای گەورە و بەجەرگ و خۆڕاگرم بەداخی (سەگۆڵ) : واتە سەدام، بە قەولی ئیسماعیلی برام کە وای بەسەدام دەوت. لەشەوێکی ساڵی ١٩٨٤کە گوێی لە قوتابیانی دارالمعلمات دەبێ گۆرانی: سەدام زێڕە: دەڵێن لە داخانافشاری خوێنی زۆر بەرز دەبێتەوە و لە تەمەنی چلوچوار ساڵیدا جوانەمەرگ دەبێ یان بەلای منەوە بەو داخەوە شەهید دەبێ ئەو مەرگە لە ناکاوەی ئسماعیلی برای جوانەرگم زامەکانی باوکمی کە هێێشتا قەتماغە نەببوون دووبارە کولاندەوە.

باوکم هەمیشە ڕادیۆکەی بەم هیوایەوە بە دەستەوەبوو تا گوێی لە هەواڵێکی خۆشی شۆڕش و چاڵاکییەکانی پێشمەرگە و سەرکەوتنەکان و ناوی شەهید جەمیل ڕەنجبەری ڕۆڵە شەهیدەکەی ببێ کە بەردەوام لەسەر زاری بوو وشانازی پێوە دەکرد .کە لە دوکانەکە بچووکە عەتاریەکەیدا برادەران و دۆستان دەهاتنە لای دڵیان دەدایەوە و باسی دەنگوباسی شۆڕش و پێشمەگەیان دەکرد هەواڵی کەسوکاری پێشمەرگە و شەهیدانیان بە یەکتری دەگەیاند لە بازاڕی شێخەڵا،دوکانەکەشی وەک بارەگایەکی شۆڕش وابوو ،خەڵکی لای باوکم بێترس قسەیان دەکرد ،هەرچەند رژێم جاش وسیخوڕیشی زۆر بوو بەڵام ئەوان ئەوەندە گوێیان پێنەدەدا. کە شۆڕشیش بەرەوکزی و توانەوە چوو. لەساڵی ١٩٨٨ دوای وەستانی شەڕی ئێران و عێراق، باوکم زۆر خەمبار بوو پێی چونکە چالاکییەکان وەک جاران نەمابوون ئەوی تووشی جۆرێک لە بێئومێدی کردبوو باوکیشم هەرچەند نەخۆشی فشاری خوێنی هەبوو، بەڵام زۆر گوێی بەخۆی نەدەدا،چەندجار پێمان دەوت سەردانی دکتۆر بکە و چارەسەر وەرگرە،وەک پێویست گرنگی بە خۆی نەدەدا و دەیوت
دوای ئەو ئازیزانەم من ژیانم بۆ چییە؟ هەرچەند تا مابوو هەر خەریکی کار بوو لە دوکانەکەی .زۆر بەگوڕ بوو هەموو بەیانیان بەپێیان لە گەڕەکی بەلاشاوەوە،دەچووە بازاڕی شێخەڵا.هەشت مانگ پێش ڕاپەڕین لە ١٦ی ئایاری ١٩٩٠لە تەمەنی حەفتاوحەوت ساڵی باوکیشم بەرەبەیانیەکی هاوینە لەسەر قەڵەوێرەکەی لە حەوشەی ماڵەوەدا بە ناکاوی جێمانی هێڵا. بێ ئەوەی کەس گوێی لە دەنگی بێ ،بە یەکجاری چاولێک دەنێ .کە ئەوەش بۆ من کۆستێکی زۆر گەوەرەبوو ،کە هەرگیز لە بیرم ناچێتەوە ،ئەویشمان لە گۆڕستانی سەید مەعروف لە باداوەی هەولێر لەلای شەهید یاسین و شەهید جەمیل و دایکم و شەهید ئیسماعیل بە خاک سپارد.

لەم دەرفەتەشدا ڕێز و سڵاوم هەیە بۆ هەموو ئەوانەی ڕۆژێک لە ڕۆژان خزمەتی ڕەنجبەریان کردووە،هاوڕێ و هاوخەباتی بوون ،ڕێزیان لێگرتووە، وەک خۆی باسیان کردووە چ بەنووسین و یادەوەری گێڕانەوە چ بە باسی کەسایەتییەکەی لە پێشمەرگایەتی و ژیانی نێو زیندان و ژیانی ئاساییدا. دروود بۆ ڕۆحت کاکە ڕەنجبەر تۆ ڕۆیشتی و ئازارەکانت بەو شەبەقە برینەگەورەیەی کەلە کەلەکەتدا پەیدابوو، کە من لەگەڵ خزمان بەو دەستانەم لە گۆڕەغەریبەکەت لە دێی پیرانە رەش ، بەجلی پێشمەرگانەت ،تۆم بینی و دەرمان هێنایت و تەرمەکەتمان هێنایەوە شاری هەولێر.
(ئای کەجوانبووی
وای چەند بەرزو قارەمانبووی
کە بەوجلە پێشمەرگانە
لەناو گۆڕێکی ساکارو هەژارانە
بە دڵنیایی خەوتبووی
کە سمێڵە قەترانییەکەی تۆم بەدی کرد
کاتێ سەرەکوێستانیەکەی تۆم بەدی کرد
کە دەتوت تازەچیای قەندیل
بەفری بەدیاری هێناوە
بۆسەری بەرزی کاک جەمیل)
(کەهێنانەوەی تەرمەکەشی حیکایەتێی ترە، ئەوەش بەپێداگری هاوژینەکەی بوو ،باوکم بڕیاری داو بەهەوڵ وتێکۆشانی هەمووان جێ بەجێبوو وگەێنراوەگۆڕستانی سەیدمارف.)
بەوناوە جوانەتەوە بەو هەموو سەروەریەتەوە بەرهەمێکی جوانت بەجێهێشت لە شیعری شۆڕشگێڕانە و ئاکاری مرۆڤانەت، منیش بەتاقی تەنها بۆ داخ و حەسرەتی ژیانی نالەباری پڕکێشە و ناکۆکی کوردەواری مامەوە ،کەوتمە ناو گێژاوی تێڕامان و دۆخی بێچارەیی و کوێرەوەری و نەبوونی ڕێگە چارەی تێکۆشان ،بێ دەرەتان و بەردەباز ..کە تا ئێستاش بێ تۆییمان پێوەدیارە نەک هەر من زۆر لەهاوڕێکانیشت دەڵێن،
بێ جەمیلیمان پێوەدیارە و پێوەی دەناڵێنین. لە هەمووی حەسرەتبارتر خۆی و ڕێبازەکەی خەریکە فەرامۆش دەکرێن. ئەوەشم لە بیرچوو مامۆستا سدیقی برام کە نزیکەی سێ مانگبوو لە زیندان بوو کە لەڕێی گوندی نازەنیندا لەگەڵ (سەردار کاکەحەمە) ی پوورزامان کە ئەو دەیویست ببێتە پێشمەرگە و بگاتە لای ڕەنجبەری کوڕەخاڵی بەڵام لەڕێی خائینێکەوە زمانیان لێ دەدرێ و دەکەونە کەمینێکەوە، هەرودووکیان دەگیرێن و دەبرێنە ئیستخباراتی عەسکەری هەولێر و لەژووری ئینفیرادیدا زیندانی دەکرێن تامامۆستا سدیقی برام زیندان دەشکێنێ و دەگاتە ڕیزەکانی پێشمەرگە، بەداخەوە سەرداریش دوای هەڵاتنی مامۆستا سدیق بیست ساڵ حوکم دەدرێ و دەرفەتی دەربازبوونی نابێ .مامۆستا سدیقیش کە لە زیندان هەڵدێ بە جەمیلی برای شاد نابێ،چونکە ڕەنجبەر لە رێگای هاتنە خوارەوەدا هەر لەو مانگە شەهید دەبێ، شەهیدبوونی ڕەنجبەریش مامۆستا سدیقی برای تووشی شۆک دەکا،ئاواتەکەی ناێتەدی و کاکە ڕەنجبەری بۆیەکجاری نایبنێ ،تەنیا چەکەکەی شەهید دەکاتە شان و لەسەر رێگاکەی بەردەوام دەبێ لەپێشمەرگایەتی.

نازانم باسی چی ڕەنجبەر بکەم. ئاخر شەهیدبوون بە جێی خۆی، بەڵام گرنگی نەدان بەو شاعیرە چەوساوە پەروەرە،بەو مامۆستا جوانەمەرگە داخێکی گەورەیە لەسەردڵمان،سەرباری هەموو خەمان لادان لە ڕێبازەکەی و هێنانەکایەی جۆرە بەناو دەسەڵاتدارییەکی سەقەتی شەل و گێڕ کە شایەنی ئەوجۆرە قوربانییە نییە. ڕەنجبەرێک لە پێناویدا شەهید ببێ و ئەوەی لێشین بێ!، زۆر بەداخەوەم کەو ادەڵێم.
جگەلەمانەش بە چاپ گەیاندنی دیوانەکەشی دیوانی جەمیل ڕەنجبەر لەساڵی ١٩٩٥دڵخۆشکەر نەبوو ،چونکە :
ــ زۆر بە خراپی چاپکراوە و هەڵەیەکی زۆر ی چاپی تێدایە..
– سەرەڕای ئەوەش بڕگە و وشەی لێ لابردراوە و نوقاتیان (خاڵیان)……. لەجێی هەندێک وشە داناوە و دەسنووسەکەیان یان پێنەخوێنراوەتەوە یان بەئەنقەست وایان خوێندۆتەوە، کەلەنرخی تێکستەکانی کەمکردۆتەوە .

لێرەدا دەبێ ئەوە بڵێم ئەگەر من دەست نووسەکەیم بخوێندباوە هیچ هەڵەیەک ڕووی نەدەدا چونکە دەسخەتی ئەو ورد بوو، منیش
شارەزای خەتی ئەو بووم چون لە مناڵییەوە بەیەکەوە بووین،بەڵام ئەو ناکۆکییەی هەندێ دڵڕەش خستیانە نێوان ئێمەوە،واتە مام و برازاوە،وای کرد خەڵکانێکی تر ببنە خاوەن و برایەکان پەراوێز بخرێین، کە ئەو دەرئەنجامەی لێکەوتەوە،دیوانەکەی وا بەخراپی چاک بکرێت. ئەگەر دەسخەتەکانی کەلای هاوژینەکەیەتی بەراورد بکرێ لەگەڵ دیوانەکەی بێگومان هەڵەکان چاک دەکرێنەوە. بەڵام ویستوویانە لە کۆڵ خۆیانی بکەنەوە و ئەو بۆشاییانەش کە ناوی مارکس ،لینین ، ماو ،..هتد لە دەستنووسەکەیدا هەبوون لێی لابراون ،بە هەر نیازێک بێ بەخیانەت لە گەیاندنی ئەمانەتی ئەدەبی دەژمێردرێ.

لێرەدا پێویستە ئەوە بڵێم خەڵکی کوردستان بێ جیاوازی حیزبایەتی ڕەنجبەریان خۆشویستووە و بە باشە باسیان کردووە. لەوسی و شەش ساڵەی دوای شەهیدبوونیشی خەڵکێکی زۆر لە ڕۆشنبیران و شاعیران ڕەنجبەریان بە هاوڕێی خۆیان ناساندووە نازانم ئەو هەزاران هاوڕێیەی چۆن هەبووەو ناسیوە؟ . بەڕاستی سەرسامم پێت براشەهیدە سەربڵندەکەم،رۆحت شاد کاکە هەند بەرز و پاکبووی خەڵکێکی زۆر نان و پیازی پێوەخواردی دژایەتی ئێمەشیان کرد، دەیانوت کەس نابێتە ڕەنجبەر ،بەڵام بەڕای من نەیاندەویست ڕەنجبەرچ ناوی و چ هەڵگرانی بیروباوەڕەکەی و رێبازەکەی لە گۆڕەپانەکە هەبن تاخۆیان تەنیا بن تەڕاتێنی تێدابکەن،بەڵام خۆشەویستی جەماوەر و کاراکتەرە بە هێزەکەی ڕێی بەو كەسە نەخۆشانە نەدا کە ئەو شاعیرە شەهیدە بچووک بکەنەوە و کەس وکارەکەشی بشکێنن.
بەڕاستی من بە تەواوەتی و بەپڕاکتیکی بینیم خەڵکی ئێمەلە ململانێی سیاسیدا زیندوو کوژی مردوو پەرستن!.

سوپاسی کاک عەبدوڵا مەشخەڵیش دەکەم کە هەوڵی بەدەرخستنەوە و هێنانە پێشەوەی کاراکتەری ڕەنجبەری ڕادیکاڵ و شاعیری کرێکار و چەوساوەکانی هەڵبژاردووە و قۆڵی مەردایەتی لێ هەڵماڵیوە..تا ڕۆشنایی بخاتە سەر ژیانی ڕەنجبەر و شیعرەکانی شەهید. من هەڵسەنگاندن و نرخاندنی شیعرەکانیشی بۆ هاوڕێ ڕەخنەگر و تۆژێنەرەکان بەجێ دێلم. داوای لێبووردنیش دەکەم گەر وەک پێویست مەبەستەکانم نەگەیاندبێ.

خوات لەگەڵبێ براوهاوڕێ ئازیزەکەم
ئەی مامۆستا کۆڵنەدەروجەربەزەکەم
ناوەجوان و هەڵوێستە پڕ شانازیەکەت
بوویتەئۆلگۆو وێردی زمانی میللەتەکەت

بەم چەند دێرە کۆتایی بەم وەڵامە دێنم :

ڕەنجبەر بۆ ئەوەشەهید بوو
تاداگیرکەر لێرە لاچێ
چی زوڵمی بورجوازی هەیە
بنێژرێ و لەقوڕێ ڕاچێ!
تانان و یەکسانی پێکڕا
لە کوردستان دەستەبەربێ
نەک ئاغای کۆن بەهی تازە
بگۆڕین گەل قوڕ بەسەربێ!

هەولێر
٢٨-١١-٢٠١٦

تێبینی : ئەم دیدارە تایبەت بۆ کتێبی ( جەمیل ڕەنجبەر ئەو شاعیرەی ڕۆژێ بێ تێکۆشان نەژیا!) سازدراوە.




کچەکانی بەر پەنجەرە …. مەلەک محەمەد


ناوی کتێب: کچەکانی بەر پەنجەرە
نووسەر: مەلەک محەمەد
ساڵی بڵاوبونەوە: 2018

بۆخوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن …….مەلەک محەمەد




شاعیری رووسی ڕفیدۆر سفارۆفسكی: ده‌ڵێن تۆ هێشتا خۆشت ده‌وێم

و: نه‌ژاد عزیز سورمێ
————————————-

دەڵێن :
تۆ ،
هێشتا خۆشت دەوێم
كە – لە ماڵ نابم –
تۆ تەلەفۆنم بۆ دەكەی
بۆ ئەوەی تێم بگەی ،
كتێبەكانم دەخوێنیتەوە ..
هەندێ‌ جار چاودێریم دەكەی و
دەڵێن ئەوان
لە چێشتخانەیەكی براشتنی بەهاراندا
دوور لە شار ..
منیان لەگەڵ تۆدا دیوە ..
تەنانەت
لە كۆنگرەی (پاریس)یش
منیان دیوە
لەگەڵت بووم ..
………….
………….
هه‌ر چه‌نده‌
من و تۆ
ساڵەهای ساڵە
قسەمان لەگەڵ یەك نەكردووە
…………..
…………..
دەتەوێ‌ بزانی بۆ ؟
چونكە تۆ
لە ڕێدا بۆ (ڕیگا)
تێزماڵ تێزماڵ بووی
پەرت و بڵاوبوویەوە
لە بارستەیەكدا تێكەڵ بووی ..
قژت
گۆشتت
ئێسقانت
تەنانەت سەریشت
تێكشكا ..
………….
بەوەی
من لە ڕێوڕەسمی
بە خاك سپاردن بووم و
بە چەپكێ‌ گوڵ دامپۆشی
…………..
…………..
بەڵام
ڕاستییەكی دی هەیە
بۆنی تۆ
هێشتا
لە ماڵەكەماندا ماوە ..
………….
………….
كە بەیانیان زوو
دەچمە ئاشپەزخانە
ئامانان دەبینم
سه‌رله‌به‌ریان شۆراون ..
دیسان
شیرینی هەمووی خوراوه‌ .

—————————-
بڕوانه‌ :
http://ns1.almothaqaf.com/b/c3/916561




باران خه‌ناوكه‌ی خوێناوه‌ … ستار ئه‌حمه‌د

چه‌ندین ساڵه‌
باران دێت و
هه‌ور ده‌ڕوات
مانگ داوی تیشك گرێ‌ ده‌دات
خاك ردێنی درێژ ده‌بێ‌
ته‌ور ملی ده‌بڕیته‌وه‌
گوڵ چاوانی ده‌یزوێنێ‌ و
دڕك باڵای به‌لادا دێت
چیا ده‌بێته‌ به‌قرو خوێن
سه‌حرا ده‌گری
كه‌لله‌ سه‌ر له‌ناخیا ده‌ڕوێ‌
خاك ده‌بێته‌ ئێسك پروسك
باران دێت و
روومه‌تی خاك له‌ئاو ده‌نێ‌
خۆر ده‌كاته‌ گه‌ردانه‌ی رۆژ
ئه‌ستێره‌ له‌گوێی خۆر ئه‌دات
با ده‌كاته‌ هه‌ناسه‌ی شه‌و
دره‌خت ده‌خاته‌ هه‌ڵپه‌ڕكێ‌
رووبار به‌سته‌ بۆ مه‌ل ده‌ڵێ‌
كه‌چی هێشتا
خۆێن له‌نیگای زه‌مین ده‌تكێ‌
باران له‌ مرۆ تووڕه‌یه‌
ره‌نگه‌ لافاوێ بهێنێ‌
له‌جیاتی گه‌ردی رۆژگارو
جه‌سته‌ی مه‌ییوی ساته‌كان
چیهان هه‌موو بخنكێنێ‌
باران له‌ئێمه‌ تووڕه‌یه‌
بارگه‌ی خه‌م و وه‌یشوومه‌یه‌
ده‌زانێت به‌یه‌ك تینووین و
كینه‌ی دڵمان نابڕێته‌وه‌
خوێن ده‌كه‌ینه‌ مه‌زه‌ی شه‌وو
رووناكی زینده‌ چاڵ ده‌كه‌ین
تاریكی بۆ دوارۆژ ده‌درووین
قومێ باران
ناكه‌ینه‌ به‌راتی خاك و
به‌سه‌ر برینی یه‌كترا راده‌بوورین
بۆیه‌ بارا ن
ئه‌مجاره‌ یه‌كجار وه‌ڕسه‌
له‌بارین و
له‌هاتن و گه‌ڕانه‌وه‌و
بیره‌وه‌ری
ته‌نانه‌ت ئه‌ستێره‌و ئاسمان
له‌داخی ئێمه‌ هه‌ڵوه‌ری

ستار ئه‌حمه‌د




کچان پانۆرامای ژان و ژیان …. ماریه پاکنەهاد

ژن و پیاو ئەو بوونەوەرن که به پێ چۆنیەتی هەڵسەوکەوتیان داب و نەریتەکانیان دەر ئەخەن و مانای پێ ئەبەخشن. کاتێ روو لە هەر کۆمەڵگایەک ئەکەین، پێش هەموو شتێک لەگەڵ نەریتە گشتییەکان رووبەروو ئەبینەوە، که پێناسەیەکی گیشتیمان به دەست ئەدا. بەڵام کاتێک کە بە وردی له ژیانی هەر تاکێک ئەکۆڵینەوە، بۆمان دەرئەکەوێ لە ناخی نەریتە گیشتییەکاندا هەر تاکێکیش هەڵگری تایبەتمەندییەکە کە لە تاکەکانی دیکەی کۆمەڵگای جیا دەکاتەوە.

ماوەی چەندین ساڵە کە باس لە کێشەکانی ژنان ئەکرێ و له لایەن شارەزایانی بواری ژنانەوە دەستنیشان ئەکرێن و قسەیان لە سەر ئەکرێ. بۆ هەمووان ئاشکرایه کە کێشەکانی ژنان، کێشەی سەرەکی هەموو کۆمەڵگای مرۆڤایەتییه و تا ئەو کێشەگەلەش چارەسەر نەکرێن، ناتوانین باس لە ئازادی کۆمەڵگا بکەین.

جیا لەمانە ئەزانین کە زۆربەی نەهامەتییەکانی ژنان هەر لە بنەڕەتەوە بە هۆی سیستمی زاڵی کۆمەڵگاوە واتە سیستمی پیاوسالار خوڵقاون. ئەگەر سەیری ئیستە و رابردووی خۆمان بکەین، ئەبینین کە رێژەی تاوان، کوشتن، دەستدرێژی و توندوتیژی، خۆ سووتاندن، لەشفرۆشی، خەتەنە کردن و ئێعتیاد و دەیان خەساری دیکە بەردەوام روو لە زیاد بوون‌دایه و برینەکان نەک به پێ پێویست سارێژ نابنەوە بەڵکوو قووڵ و قووڵتر ئەبن.

کاتێ کە دینی ئیسلام هاتە نێو کۆمەڵگای ئینسانییەوە سوننەتە دواکەوتووەکانی نەزانین، واته جاهلیەت، سەبارەت بە مافی ژن، لە نێو خۆی‌دا گوم و گۆڕ کرد. مافی خاوەن دەسەڵات لە ناو برا، ئەوەی کە مافی خۆیان بوو زۆر و بە سەختی ئەیانتوانی بە دەستی بێرن. خەڵکی خۆیان لە نەزانین ئەدا و قەبووڵیان ناکرد کە پیاو و ژن پێکەوە بەرابەرن و هیچکامیان بە سەر ئەوی‌تریانە مافی جیاوازی و فێرکردنی نییه.

خودایش پییان وتی: “ٳن ٲکرمکم عند الله ٲتقیکم”. (بە راستی چاکترینی ئێوە له لای خودا، خواناس‌ترینتانە).فەرهەنگ و داب و نەریتێکی دیکە کە لەگەڵ بناغه و ئەسڵی دین‌دا یەک ناگرن، ئەم باوەڕە نادروستەیە سەبارەت به تەڵاق و جیایی و ژن هێنانی دووان و سییان و چوار، بێ ئەوەی هیچ مەرجێکی مرۆڤایەتی لەبەرچاو بگیرێت، به شوو دان و ژن هێنانی کچان و کوڕان به زۆرەمڵی و گەورە بە بچووک کردنیان، پێش چاو خستنی شەرع و دین له کێشەی ژن بە ژن‌دا، کڕین و فرۆشتنی ژنان، ژن له جیاتی خوێن، توند و تیژی دژ به ژنان، لێدان و بێ حورمەتی و کۆ کردنەوە و کونتروڵی بێ ئەندازەی ژنان، هەموویان چیرۆکی نابەرابەری فەرهەنگێکە له ئێران و کوردستان‌دا کە پێویست به رەچاو کردنی هەموولایەنەی ژیانی ژنانی ئێران و کوردەواری هەیە. له هەر روانگەیکەوە کە بیری لێ بکەینەوە، ژن ئەیتوانی رووبە پێشکەوتن بڕوات؛ بەڵام بە داخەوە کۆمەڵگای پیاوسالاری بوو بە مانع سەر رێگای پێشکەوتنی ژنانی هۆنەروەر و پێک هێنەر و رۆشن‌بیر، بە تایبەت ژنانی شاعیر.

و بە راستی کە بە بۆنەی هەڵسووکەوتی کۆمەڵایەتی تایبەت کا لە کۆمەڵگا و وڵاتی ئێمەدا بوو، ژنانی شاعیر دەرفەت و مەیدانێ بۆ وەروخستنی هۆنەر و شیعرەکانی خۆیان نەئەدۆزیەوە. هەمیشه دەبوایه له پشتی پەرده و له کونجی ماڵدا شاراوە بوایەن. بە هۆی داب و نەریتەکانی نێو کۆمەڵگا، ژنان نەیانئەتوانی و نەئەبوا! بۆ گوڵ کردنی هەست و هۆنەریان دەرفەتێک بەدەست بهێنن. هەمیشە پێنووس له دەستی پیاوان بوو و ژنیش چاوەڕوانی دەستی نیزامی پیاوسالارانە بوو.
لە نیزامی پیاوسالارانە تا پێش شۆڕشی سەنعەتی له ئۆرووپادا بابەتە گرینگەکان لای ژنان، زیندوو مانەوە بوو، بۆ تەواوی ژیانیان و خۆشەویست بوونیان و مناڵ بوونیان(بە تایبەت کوڕ بوونیان)، هەر وەکوو فردوسی ئەڵێ: “زنان را بود در جهان یک هنر، نشینند و زایند شیران نر”.

هەروەها ئەم شاعیرە لە بەرابەر ژنێک کە ترسی دابووە بەر خۆی و له عیشقێکی قەدەغه قسەی کردوو، کارێک کە پیاوان هەمیشه تێیدا ئازاد بوون، وەها تووڕە ئەبێ کە ژن و ئەژدیها وەک یەک دائەنێ: “زن و اژدها هردو در خاک به جهان پاک از هر ناپاک به”.
پاش شۆڕشی سەنعەتی، هەرچەند پیاوان و ژنان له ئێراندا لە ژێر فشاری جیهانی، پێیان بە مۆدێرنیزم دانا بەڵام هەرگیز دڵیان پێ نەدا و لە پاشمله خەریک ململانی کردن لەگەڵ مۆدێرنیزم‌دا بوون، لەگەڵ هاتنی کتێبخانە و زۆر کردن بۆ دەرس خوێندن، کچانی لاو لەگەڵ مۆدێرنیزم‌دا ئاشنا بوون، فێری زانیاری و عیلمی رۆژ بوون بەڵام سوننەت خوازەکان هەمیشه له مۆدێرنیزم ئەترسان.

کۆمەڵگای باوکسالاری: کوشتنی ژنان بە ناو نامووسەوە

کوشتن به ناوی نامووسەوە نەریتێکی خێڵەکیه کە رەگ و ریشەی لە سیستمی باوکسالاری‌‌دا هەیه. هەندێک مرۆڤ‌ناس پێیان وایه کە سیستمی باوکسالاری لەگەڵ سیستمی موڵکایەتی‌دا به دونیا هات. واتە کاتێک پیاو بۆ مانەوەی خۆی پێویستی بەوە بوو کە پارچە زەوییەک بکاتە هی خۆی و بیکێڵێ، ژنیش بوو بە یەکێک لەو شتانەی کە بوو بە موڵکی پیاو و مافەکانی زەوت کرا.
لە سیستمی باوکسالاری‌دا ئەوە پیاوە کە بڕیار ئەدات لەسەر ئەو بەها و نەریتانە کە پێویستە له کۆمەڵگادا چاودێری
پێ بکرێن. زۆربەی نەریتەکانی کۆمەڵگای باوکسالاریش بە قازانجی پیاوانە.

بە گیشتی باس لە کێشەکانی ژنان کرا بەڵام ئەو کێشەی کە زۆرتر ئەبێتە هۆی مەترسی کۆمەڵگا و مروڤەکان، کێشەی خۆکوژی و خۆ سووتاندنی ژنانە.
خۆکوژی کردار یان هەڵسوکەوتێکی وشیارانەیە کە مروڤ بۆ سڕینەوەی جەستەی خۆی به کاری ئەبات. خۆکوژی وەک خەسار و کێشەیەکی کۆمەڵایەتی به ئەژمار دێ که ئەبێتە هۆی لاواز بوونی هێزی چالاکی کۆمەڵگا و تەندرووستی مرۆڤ و کۆمەڵگا ئەخاتە مەترسییەوە.

هۆکارە جۆر به جۆرەکانی وەک دەروونناسی، بیولۆژی و کۆمەڵایەتی له کەم کردنەوە یان پەڕە پێدانی ئەم خەساره کۆمەڵایەتییه رۆلی تایبەت ئەگرێ. به پێی ئەو راپۆڕتانەی کە ساڵانە له پێوەندی لەگەڵ دیاردەی خۆکوژی بڵاو ئەبێتەوە، ئەم خەساره کۆمەڵایەتییه کە بەشێکی کوردستانی لە خۆی گردووه و تەندرووستی مروڤەکان و کۆمەڵگای کوردی خستووە مەترسییەوە، سێزدەهەمین هۆکاری مردن له جیهانە و هەروەها سێزدەهەمین هۆکاری مردنی خەڵکانی تەمەن (پانزدە تا سی وچوار) ساڵە. بۆیه خەسارناسان و پسپۆڕانی بواری خەسارە کۆمەڵایەتییەکان گرینگی پێ ئەدەن و بەردەوام لێکۆڵینەوە و شرۆڤەی لە سەر ئەکەن.

زۆربه‌ی کۆمه‌ڵناسان خه‌ساره‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان خۆکوژی به‌ سێ ده‌سته‌ دابه‌ش ئه‌که‌ن؛

٭ هۆکاری خه‌سارناسی(نه‌خۆشی ده‌روونی و جه‌سته‌یی و نه‌خۆشیه‌ نه‌فسیه‌کان).

٭ هۆکاری ئابووری(ده‌توانین له‌م په‌یوه‌ندیه‌‌دا ئاماژه‌ به‌ بێکاری، کێشه‌ی ئابووری و له‌ ده‌ست چوونی پێگه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی به‌م هۆیه‌وه‌ بکه‌ین).

٭ هۆکاره‌ سۆزداریه‌کان(شکەست له‌ بواری خوێندن، شکست له‌ خۆشه‌ویستی، له‌ ده‌ست دان و مردنی یه‌کێک له‌ ئه‌ندامانی نێزیکی بنه‌ماڵه‌، شه‌ڕ و تێکهه‌ڵچوونی ئه‌ندامانی بنه‌ماڵه‌ که‌ زۆر جار توند و تیژی لێ ده‌که‌وێته‌وه‌).

به‌ داخه‌وه‌ به‌ هۆی بوونی سیستمێکی پیاو سالاری له‌ کوردستان که‌ داب و نه‌ریتی دواکه‌وتوانه‌ خۆی خستۆته‌ ناو هه‌موو قوژبنێکی ژیانی تاکه‌که‌سییه‌وه‌ ژنان ده‌که‌ونه‌ به‌ر توندترین شێوازه‌کانی توند و تیژی و هه‌ر به‌و پێه‌و و دوای بێ هیوا بوون له‌ ژیان ده‌ست ده‌ده‌نه‌ کرده‌وه‌ی خۆکوژی و له‌ ئاکام‌دا جه‌سته‌ی خۆیان ده‌سڕنه‌وه‌.

یه‌کێک له‌و دیارده‌ مه‌ترسیدارانه‌ی له‌ کوردستان باوه‌ و ژنانی کورد بۆ سڕینه‌وه‌ی جه‌سته‌ی خۆیان که‌ڵکی لێ وه‌رئه‌گرن ئاگره‌.

بەڵام بۆچی ئاگر؟!

عەتا نەهایی ئەڵێ: “له‌ خۆوه‌ نییه‌ که‌ خۆکوژی ژنان له‌ کۆمه‌ڵگای ئێمه‌دا به‌ زۆری خۆسووتاندنه‌. کاتێک وه‌بیر خۆمانی بێنینه‌وه‌ که‌ کێشه‌ی ژن له‌ کۆمه‌ڵگادا به‌ زۆری کێشه‌یه‌که‌ که‌ له‌ جه‌سته‌یه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ئه‌گرێ. جه‌سته‌ له‌م کۆمه‌ڵگانه‌دا دیارترین نیشانه‌ی ژن بوونی ژنه‌و نمایشی ژنانه‌یی ئه‌کات. هه‌موو ئه‌و تاوانانه‌ که‌ به‌رامبه‌ری ئه‌کرێ به‌ هۆی جه‌سته‌وه‌یه‌تی.

کاتێک ژن بیر له‌وه‌ ئه‌کاته‌وه‌ وه‌رگرتن و وه‌رنه‌گرتنه‌کانی له‌ لایه‌ن کۆمه‌ڵه‌وه‌، به‌ تایبه‌ت له‌ لایه‌ن ره‌گه‌زی به‌رامبه‌ریه‌وه‌، وه‌رگرتن و وه‌رنه‌گرتنه‌ له‌به‌ر جه‌سته‌، ئه‌وسا زیاتر له‌ هۆی هه‌ڵبژاردنی ئاگر بۆ خۆکوژی و نه‌فره‌ت کردنی له‌ جه‌سته‌و ناحه‌ز کردنی جه‌سته‌ی ئه‌گه‌ین.

له‌م جۆره‌ کۆمه‌ڵگانه‌ی وه‌ک کۆمه‌ڵگای ئێمه‌دا، مرۆڤ به‌ر له‌ مرۆڤ بوونی ژن یان پیاوه‌. به‌ زمانێکیتر ئه‌وه‌ ژن بوون یان پیاو بوونی مرۆڤه‌، که‌ به‌ر له‌ تواناکانی جێگه‌ و ئاست و راده‌ی مرۆڤ بوونی له‌ کۆمه‌ڵگادا دیاری ئه‌کات.

ژن یان پیاو بوون وه‌ک سه‌ره‌کیترین فاکته‌ری شوناس بۆ وه‌رگرتن و بۆ دیاری کردنی جێگه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تییه. هه‌ڵبژاردنی ئاگر بۆ خۆکوژی ژنان جگه‌ له‌مانه‌ش هه‌ڵگری کۆمه‌ڵێک په‌یامی تایبه‌تیتره‌ که‌ په‌یوه‌ندی به‌ خودی هه‌ڵبژێردراوه‌که‌، واته‌ ئاگرو، تایبه‌تمه‌ندیه‌ دیار و شاراوه‌کانی و ده‌وری (ئاگر) له‌ ژیانی به‌رهه‌ست و نابه‌رهه‌ستی مرۆڤ و به‌ گشتی په‌یوه‌ندی به‌ سه‌رجه‌می ئه‌و مانایانه‌وه‌ هه‌یه‌ که‌ ئاگر له‌ ناخ و جه‌وهه‌ری خۆیدا هه‌ڵیگرتوون”.

باشلار ره‌نگه‌ یه‌که‌م که‌س بێ به‌ پێچه‌وانه‌ی که‌سانێکی وه‌ک فڕۆید که‌ له‌ ده‌روون شیکاری مرۆڤه‌کان ئه‌فکرن و ئه‌کۆڵنه‌وه‌، له‌ ده‌روون و شیکاری شته‌کان (چوار شتی سه‌ره‌کی، ئاو – با – خاک و ئاگر) به‌ تایبه‌ت ئاگر ئه‌کۆڵێته‌وه‌ و له‌ کتێبێکدا به‌ ناوی “ده‌روون شیکاری ئاگر” لێدوانێکی تێر و ته‌سه‌ل له‌ سه‌ر ئه‌و بابه‌ته‌ پێشکه‌ش ئه‌کات.

ئه‌م ئه‌دیب و فه‌یله‌سووفه‌ فه‌رانسه‌ییه‌ له‌ سه‌ره‌تای به‌شی یه‌که‌می کتێبه‌که‌یدا به‌م شێوه‌ له‌ ئاگر ئه‌دوێ: “ئاگر دیارده‌یه‌کی شازا که‌ توانای شه‌رح و گێڕانه‌وه‌ی هه‌موو شتێکی هه‌یه‌. ئه‌گه‌ر ژیان نمایشی هه‌موو ئه‌و شتانه‌ ئه‌کات که‌ گورج و به‌په‌له‌ ئه‌گۆڕێن، ئه‌وه‌ ئاگره‌ که‌ ئه‌توانێ گۆڕانی گورج و به‌په‌له‌ی ئه‌و شتانه‌ بگێڕێته‌وه‌… ئاگر وه‌ک بوونێکی ئه‌وپه‌ڕی گیاندارو ئێجگار زیندوو، له‌ لایه‌که‌وه شه‌خسی و خۆیی و ده‌روونییه‌، له‌ ناخی جه‌وهەره‌وه‌ سه‌رهه‌ڵئه‌داو له‌ شێوه‌ی عه‌شق ده‌رئه‌که‌وێ. ئاگر شاراوه‌ و کۆ وه‌ک نه‌فره‌ت و قین ئه‌خزێته‌ ده‌روونی شته‌‌کانه‌وه‌. له‌ ناو هه‌موو دیارده‌کاندا ئاگر ته‌نیا دیارده‌یه‌که‌ ئه‌توانێ زۆر به‌ ئاشکرا دوو جۆره‌ ئیعتباری دژبه‌یه‌ک وه‌ربگرێ. واته‌ هه‌م نمایشی خێر بکات هه‌م شه‌ڕ.

له‌ به‌هه‌شتدا بدره‌وشێته‌وه‌و له‌ دۆزه‌خدا بسووتێنێ…” به‌م بۆچوونه‌ دوو رووبه‌ڕوو بوونه‌وه‌ی مرۆڤ له‌گه‌ڵ ئاگر، له‌سه‌ره‌تای بوونیه‌وه‌ تا ئێستا، رووبه‌ڕوو بوونه‌وه‌یه‌کی دوو پۆ و هه‌ستی مرۆڤ به‌رامبه‌ر به‌ ئاگر هه‌ستێکی دژواره‌.

ئاگر له‌ لایه‌که‌وه‌ تین و گه‌رماو رووناکی بڵاو ئه‌کاته‌وه‌، ره‌مز و هێمای پاککردنه‌وه‌و سڕینه‌وه‌ی هه‌موو خه‌وشێکه‌، مه‌یلی جنسی و سێکس و سۆزو عاتفه‌ ئه‌بزوێنێ. (به‌ تایبه‌ت له‌ لای ژنان، چونکه‌ ئاگر به‌ پێچه‌وانه‌ی ئاو نێره‌) له‌ لایه‌کیتره‌وه‌ ئه‌سووتێنی (له‌ش ئه‌سووتێنێ که‌ خه‌وشی گیانه‌) مرۆڤ له‌ لایه‌که‌وه‌ حه‌زی لێئه‌کات و به‌ره‌و پیری ئه‌چێ، له‌ لایه‌کیتره‌وه‌ لێی ئه‌ترسێ و لێی دوور ئه‌که‌وێته‌وه‌. ئه‌م دوو به‌ها دژوازه‌ی ئاگر له‌ لای مرۆڤ، یه‌که‌میان سه‌رچاوه‌ی مه‌عریفه‌تی زه‌ینی و تاکه‌ که‌سیدایه‌ و دووهه‌میان له‌ مه‌عریفه‌ت و تێگه‌یشتنی عه‌ینی و ته‌جره‌به‌ی کۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ئه‌گرێ.

له‌ کۆتایی دا ده‌بێ بڵێن ده‌بێ ژنان جه‌سته‌یان لا پیرۆز بێ و له‌ جیاتی سرینه‌وه‌ی جه‌سته‌ی خۆیان هه‌وڵ بۆ لابردنی یاسا هه‌ڵاواردن ئامێزه‌کانی کۆمه‌ڵگا بده‌ن و بۆ ده‌سته‌به‌ری مافه‌کانیان خه‌بات بکه‌ن و نه‌هێڵن کۆمه‌ڵگای کوردی به‌ هۆی خۆکوژی ئه‌وانه‌وه‌ وه‌ک کۆمه‌ڵگایه‌کی نه‌ریتی و دواکه‌وتوو سه‌یری بکرێ و دیارده‌یه‌کی ناله‌بار به‌ ناو خۆکوژی له‌ کۆمه‌ڵگاکه‌مان بنبڕ بکه‌ین.

سنە
ماریه پاکنەهاد




تیرۆر…. مرۆڤ و كاڵا !! ….. جوتیار

یه‌كێك پڕ له ئه‌نگیزه‌ترین‌ بابه‌ته‌كانی ئێستاو ‌ له‌ پانتایی میدیا و دیبلۆماسیه‌تی جیهانیدا بابه‌تی تیرۆری (جمال خاشقچی) یه، ئه‌و كه‌یسه‌ پێویستی به‌ ئیستێكی ڕامانگیر هه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ی مرۆڤ بتوانێت له‌ شێوه‌‌ كه‌تواریه‌كه‌ی ‌ خۆیدا خوێندنه‌وه‌یه‌كی دروست و فره‌ ڕه‌هه‌ندی بۆی هه‌بێت.!!
خاشقچی ئه‌گه‌رچی له‌ ڕامان و تێڕوانینیدا خۆی په‌روه‌رده‌ی خوێندنگه‌‌یه‌كی هزریی كۆنه‌پارێز و پانئیسلامییه‌‌ كه‌ به‌شێكه‌ له‌ پشتیوانی تیرۆرو پاكتاوی سیاسی، به‌ڵام ئه‌وه‌ نابێته‌ ڕێگر له‌به‌رده‌م ئازادیخواز و ڕۆشنبیران كه‌ هه‌ڵوێسته‌ له‌سه‌ر جۆری تیرۆر و پاكتاوی جه‌سه‌دی ئه‌و ڕژنامه‌نوسه‌ بكه‌ن، چونكه‌ ئه‌و وه‌ك ڕۆژنامه‌نوسێكی ڕه‌خنه‌گر به‌ ده‌سته‌ڵات، بوو به‌ قوربانی و ناچار به‌ ڕاكردنكرا له‌ عه‌ره‌بستانی سعودیه‌وه‌ بۆ ویلایه‌ته‌ یه‌گرتووه‌كانی ئه‌مه‌ریكاو له‌ دوایشدا له‌ كونسوڵخانه‌ی سعودیه‌ له‌ ئیستانبوڵ پارچه‌پارچه‌ كرا و به‌ هه‌مه‌جیترین شیوازی پاكتاوكردن تیرۆركرا‌، ئه‌و شێوازه‌ له‌ تیرۆر كه‌ خاشقچی وه‌ك دژبه‌رو ڕۆژنامه‌نوسێك رووبه‌ڕوی بویه‌وه‌و ژیانی له‌سه‌ر دانا ، ده‌چێته‌ سه‌ر په‌ڕه‌گرافی مێژووی ( تیرۆری سیاسی ده‌وڵه‌تیی) به‌ جۆرێكی نامرۆڤانه‌و نا هاوتا له دڕنده‌یی ده‌سته‌ڵات و ‌ به‌ پلان و به‌رنامه‌یه‌كی ئاماده‌بۆكراو به‌ ئاگاداری دادپه‌روه‌رانی دیموكراسیه‌تی ڕژئاواو سیسته‌می ئابوری چاوچنۆكانه‌ی نیولیبڕالیزمی سه‌رمایه‌داری به‌ ڕابه‌رایه‌تی (ترامپ) و هاوشێوه‌كانی.
من خۆم له‌و باسه‌ ناده‌م كه‌ بۆچی خاشقچی به‌و شێوه‌یه‌ تیرۆركرا، چونكه‌ خه‌ڵكانی شاره‌زاتر هه‌ن كه‌ ده‌توانن ئه‌م باسه‌ بكه‌ن به‌ بابه‌تی ڕۆژو ووتوێژو‌
به‌دواداچوونی میدیایی.

ئه‌وه‌ی كه‌ من مه‌به‌ستمه‌ له‌و چه‌ند كۆپله‌ نوسینه‌دا بیڵێم، گه‌رمبوونی ئه‌و هه‌موو ژماره‌ی ملیاردانه‌یه‌ كه‌ له‌ نێوان زلهێزه‌كاندا له‌ په‌یوه‌ست به‌و كه‌یسه‌وه‌ قسه‌ی لێده‌كرێت، به‌شێكی زۆری سه‌رچاوه‌ مێدیایه‌كان ئه‌وه‌ پشتراست ده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ ده‌سته‌ڵاتدارانی ئه‌ره‌بستانی سعودیه‌ به‌خششێكی هێجگار هێجگار مه‌زن و قه‌به‌ی خستوه‌ته‌ به‌رده‌م (ترامپ و ئۆردوگان) بۆ داپۆشین و به‌ لاڕێدابردنی كه‌یسی (خاشقچی) و ڕه‌واندنه‌وه‌ی ئه‌و گومان و فۆكه‌سانه‌ی له‌سه‌ر شازاده‌ موحه‌مه‌ده‌ له‌ بابه‌تی ئه‌و تیرۆره‌دا!، چونكه‌ بۆ ده‌سته‌ڵاتدارانی سعودیه‌ش ئه‌وه‌ ڕوونبۆته‌وه‌ كه‌ ئیتر شازاده‌ موحه‌مه‌د ناتواندرێت له‌وه‌ پتر په‌نابدرێت له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌و ده‌ستێوه‌ردانه‌ خه‌جاڵه‌تئامێزه‌ی كۆمه‌ڵی نێوده‌وڵه‌تیی له‌ په‌یوه‌ست به‌ كه‌یسی (خاشقچی)دا، ئه‌وه‌ی كه‌ زۆر جێگای سه‌رنجه‌ هه‌ریه‌كه‌ له‌ وڵاته لیبڕاڵ\دیموكراته‌كانی ڕۆژئاوا بایی خۆی كۆشش ده‌كات پشكێكی ئه‌گه‌ر بچوكیش بێت له‌و كێكه‌ چه‌ورو شیرنه‌ی كه‌ له‌ بازاری تیرۆری (خاشقچی)دا له‌ لایه‌ن ده‌سته‌ڵاتدارانی سعودیه‌وه‌ خراوه‌ته‌ سه‌ر مێز بۆ خۆی ببات، وه‌ك له‌سه‌ر زاری سیاسه‌تمه‌داره‌ ئاڵمانیه‌كان ڕوون ده‌رده‌كه‌وێ و‌ ده‌یانه‌وێ له‌ دوو وێستگه‌ی جیاوازدا له‌ به‌ بازاربوونی ئه‌و مژاره‌‌دا سودێكی ئابورییان پێبگا.

ده‌وڵه‌تی ئه‌ڵمان، یه‌كێك له‌و بازاره‌ گه‌رمو گوڕانه‌یه‌ كه‌ هه‌میشه‌ چاوچنۆكی خۆی به‌ ناوی ئه‌فسونی دیموكراسی له‌ به‌رامبه‌ر وڵاتانی هه‌ژار و جیهانی سێیه‌مدا له‌گه‌ڵ ده‌سته‌ڵاتدارانیان فراوان كردۆته‌وه‌و هه‌رده‌م په‌یره‌و‌ی سیاسه‌تێكی كۆنه‌پارێزی و ناكۆكیان له‌ هه‌ڵسوكه‌وتیاندا په‌یڕه‌وكردووه‌ ، ئه‌وان بۆنی چه‌وری و قه‌ڵه‌وی ئه‌و كێكه‌ی كه‌ سعودیه‌كان بۆ بێده‌نگكردنی كۆمه‌ڵگای نێوده‌وڵه‌تی له‌به‌رامبه‌ر كه‌یسی (خاشقچی)دا له‌سه‌ر مێزی دیموكراسیه‌ت دایان ناوه به‌ باشی‌ كردوه‌، وه‌ ده‌زانن هه‌ڵوێسته‌كانیان ده‌توانێت شتكیان بۆ به‌ده‌ست بخات ئه‌گه‌ر فشاره سیناریۆئامێزه‌كانیان له‌ ڕوی سیاسیه‌وه‌ كه‌مێك گه‌رمتر بكه‌ن له به‌رامبه‌ر سعودیه‌دا، كاتێك له‌ ڕاگه‌یاندنه‌ ‌فه‌رمیه‌كانیاندا داوای ڕوونكردنه‌وه‌ی بڕواپێكراوی پتر و هۆكاری لۆژیكیانه‌تر ده‌كه‌ن بۆ ئه‌و جۆری كوشتاره‌ كه‌ له‌ ده‌زگه‌یه‌كی فه‌رمی دیبلۆماسیی ده‌وڵه‌تدا په‌رپاكراوه‌ به‌ جۆرێكیش كه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی ده‌سته‌ڵاتی پاوانخوازی ده‌وڵه‌ته‌ تیرۆریسته‌كه‌یه‌. ‌

هه‌ڵوێستی ئه‌ڵمانیه‌كان له‌ بابه‌تی جۆراوجۆردا جێگای سه‌رنجه‌، هه‌روه‌كو چۆن له‌ كه‌یسی ڕۆژنامه‌نوس(عادل یگیت) له‌ به‌رامبه‌ر توركیاو ئۆردوگاندا نیشانیاندا، ئه‌و به‌رخورده‌ بۆ ده‌وڵه‌تێكی وه‌ك و ئه‌ڵمانیا كه‌‌ له‌ دوای جه‌نگی دووه‌می جیهانیه‌وه‌ بانگه‌شه‌ی سه‌رتۆپی بۆ دیموكراسیه‌ت و ئازادی مافه‌كانی مرۆڤ ده‌كات، جێگای پرسیار و تێڕامانێكی ورده‌.

ئه‌وه‌ی كه‌ جێگای سه‌رنجێكی قوڵه‌ له‌ بابه‌تی ئه‌و كه‌یسه‌ی (خاشقچی) دا تاكه‌ فشار له‌ لایه‌ن وڵاتانی ڕۆژئاواوه‌ به‌رامبه‌ر به‌ سعودیه‌ كه‌ ڕوو به‌ مێدیا ده‌رده‌كه‌وێت ته‌نها گوێبیستی ئه‌وه‌ ده‌بین كه‌ ئیتر چه‌ك به‌ سعودیه‌ نافرۆشن، وه‌ك ئه‌وه‌ی (خاشقچی) په‌ڕاوی ئه‌و به‌ڵنده‌رییه‌ بێت كه‌ بۆ فرۆشتنی چه‌ك له‌ نێوان وڵاتانی ڕۆژئاواو سعودیه‌دا واژوو كرابێت و ئێستاش دڕێندرابێت!!، ئه‌رێ به‌ڕاست هه‌موو هه‌ڵوێسته‌ به‌هێزه‌كه‌ی وڵاتانی ڕۆئاوا ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌ڕه‌شه‌ له‌ ده‌وڵه‌تی شازاده‌كان بكه‌ن به‌ نه‌فرۆشتنی چه‌ك؟!

چ بێ ڕه‌وشتیه‌كه‌ ‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ له‌و ڕۆژگاره‌دا ڕووبه‌ڕوی مرۆڤ ده‌بێته‌وه‌، به‌ڕاست پێویسته‌ چه‌ند ڕۆژنامه‌نوس و نوسه‌ر و چالاكوانی تر كه‌له‌پاجه‌ بكرێن بۆ ئه‌وه‌ی ڕۆژئاوای باوكی دیموكراسیه‌ت و دایكی مافه‌كانی مرۆڤ هه‌نارده‌كردنی ماست و په‌نیر بۆ وڵاتانی دیكتاتۆر و سه‌ركوتگه‌ر ڕابگرێ؟! ، چ گه‌ڕه‌لاوژه‌یه‌كی بێزه‌وه‌ره‌ سیاسه‌تكردن له‌و جیهانه‌ی سه‌رمایه‌داریدا !!، لێره‌وه‌‌ درك به‌وه‌ ‌ده‌كه‌ین كه‌ چه‌نده‌ كۆمه‌ڵی مرۆڤایه‌تی پێویستی به‌ ماركس و تێڕوانینه‌كانیه‌تی تا چیتر ئینسان له‌به‌رامبه‌ر( كاڵاو شومه‌ك)دا مامه‌ڵه‌ی پێوه‌نه‌كرێ و بێنرختر نه‌كرێ.




نەهاتووم ئاسمان بنوسمەوە، من خەڵکی زەوییم

“زەوی پلاستیک” یەکەمین کتێبی شیعری “دیار لەتیف”ی شاعیرە، کە ماوەی نۆ ساڵە کاری لەسەر دەکات و ئێستا لە چاپخانەیە و، بەمزووانە بڵاو دەکرێتەوە.
دیار لەتیف، دەڵێت: شیعر لای من، جگە لەوەی زانست نییە، ژیانە و، تەنانەت لە سەرووی هونەریشەوەیە، تاقیکردنەوە و دەرهاویشتنی بزاوتی گەرمی ڕۆحە، لەوەش زۆرتر، فەندەمێنتاڵێتێکە و، دژ بە ڕەگ و ڕیشەی خود، جەنگ بەرپا دەکات، لە هەمانکاتدا بەریەککەوتنی ژەهری ناخودئاگایە و، دەشکرێ خودئاگاییش بێت.

ئەم شاعیرە، زیاتر لەسەر یەکەم کتێبی خۆی قسەدەکات و، دەڵێت، “لەم دەرچەوە کە باس لە زەوییەک دەکەم، ئازاری نووسینی لە خۆدا هەڵگرتووە، چوونکە خاوەن واقیعێک نەبوومە و، هەمیشە ویستوومە زیاتر مامەڵەم لەگەڵ ئەفسانەسازیدابێت، ئەو ئاوێتەکردنە لە شیعردا بۆ من، بووەتە خولیا و بوونیادنانەوەی خەون، خەونێکی لەدەستچوو، هاوکات خەونێکی ڕوونەدراویش.

دیار لەتیف ماوەی نۆ ساڵە، کار لەسەر یەکەم کتێبی دەکات و، دەڵێت: هەوڵمداوە زەوییەکی پاراو بنووسمەوە، کەمترین درێغیشم نەکردووە، بەڵگەی ئەوەی نۆ ساڵە پاسەوانیم.

لای دیار لەتیف، بە شیعرکردنی ژیان کارێکی ئاسان نییە، “ئاسان نییە نەخۆشی و ئازار و برسێتی و مەراق و سوژە و دەردەسەری نەک بنووسرێتەوە، بەڵکوو بشکرێتە تەکنیک و شیعرییەت”
دیار، دەڵێت: “شیعر، شۆڕشە بۆ ڕاماڵینی جیهانی کۆن و داڕزیو، بنیاتنانی سەردەمی تازەیە، لەگەڵ ئەوەش بەرجەستەکردنی خۆشەویستییە، لەهەر کوێیەک سکگوشین و ترس و پەرێشانی هەبێت، بونیادی دادەخورپێت و بەدەنگ دێت.”
دەشنووسێت، “شیعر تەنیا بریقەی زمانەوانی نییە، ڕاوکردنی چرکەساتەکانیش، ویستە بۆ ئاشکراکردن و دەستلێدان لە بینراو و نەبینراو، تێکەڵبوونە بە ئازادییەکی ڕەها و، شکاندنی بەربەست و نەریتەکانە، ئەمەیە شیعری درەوشاو.”
“نەهاتووم ئاسمان بنووسمەوە، من خەڵکی زەوییم”
ئەم شاعیرە، پێیوایە: دەستبردن بۆ شیعر، لە جیهانێکدا، پڕ لێو لە کارەسات، مانایەکمان پێدەدات کە شیعر نەمردووە و، بە دەسەڵاتە لە نووسینەوەی دونیا و ساڵەکان، بگرە تەنیا ئەرکی ئارایشتی نییە و، لە توانایدایە ژیاننووس و مرۆڤنووس بێت، شیعر کاتێک مردووە، کە جووڵەی نووسینەوەی نەمێنێت.

دیار لەتیف ساڵی ١٩٨٩ لە شارۆچکەی کفری لەدایک بووە، دەرچوووی بەشی کوردی کۆلێژی زمانی زانکۆی سلێمانییە، بە دەقی شیعری بەشداری چەند فێستیڤاڵێکی ئەدەبی کردووە و، خەڵاتی یەکەم تا سێیەمی دەستەبەرکردووە.
جگە لە کارکردنی لە یەکەمین کتێبی، هاوکات لە چەندین سایت و ڕۆژنامە و گۆڤار کاریکردووە و ستوونی هەبووە.




دیدار له‌گه‌ڵ سوهه‌یلا مێهه‌می خانمه‌ شاعیری کوردی سنه‌یی

ئاماده‌كردنی: جەلال هۆرێنی
————————

سوهەیلا خانمێکه‌ خاوه‌ن وشه‌ی جوان،هه‌ستێکی ئه‌ده‌بی و خوێنه‌رێکی جدی، خامه‌ی قه‌ڵه‌مه‌که‌ی پڕه‌ له‌هحنراوه‌ی جوان،ئه‌و له‌ده‌قه‌کاندا ده‌مانباته‌ نێو خه‌یاڵه‌ پڕ له‌ڕێگاکانی خۆی ئه‌گه‌ر شاره‌زا نه‌بیت> ڕه‌نگه‌ له‌یه‌کێك له‌ڕێگاکان ون بیت.
خانمێك خۆشه‌ویستی له‌گه‌ڵ ده‌ق و قه‌ڵه‌م و وشه‌ ده‌کات و شه‌وانه‌ش ئاوێزانی خه‌یاڵه‌کانی ده‌بێت بۆ ئه‌وه‌ی هۆنراوه‌یه‌کی تر له‌دایک بێت.
سوهه‌یلا مێهه‌می خانمه‌ شاعیری کوردی سنه‌یی….

جەلال هۆرێنی: چۆن ووشە بەکاردەهێنیت لەهۆنراوەدا، واتە گرنگی ووشە لە رستەدا چیە؟

وه‌ڵام/ هەر بەو شێوە کە وشەکانی جیاواز لە شیعری نوێدا بەڵێنی هاتنەوە لە نێو دەقدا پیان درا لە زۆرینەی شێوازەکانی هاوچەرخی سونەتی و کلاسیکیشدا نوێگەرای کرا و هەر بەم شێوازە نوێگەرای لەوێش کرا. لەم چەشنە نووسینەدا هیچ وشەیەک لە خۆیدا شاعیرانە نییە و هەر وشە و پێکهاتەی تەرکیبات بە گۆڕانکاری لە خۆیدا دانرێ لە شیعردا و ڕەگەزی شاعیرانەیەک لە خۆی بنوێنێ.

ئەم وشەکانە لە چەشنی شێوەزار و ناوچەیی دەکرێتە بەر تاکوو دەستەواژەی ئەدەبی و چەمک و ئیدیومیشی دەتوانین ئاماژە بکەین. زۆربەی شاعیرانی سەردەم لە هەڵبژاردنی وشە و دەستەواژە لە شاعیرانی کۆن خۆیان جیاواز کردووە واتە وشەگەلێک ئێستا لە نێو کۆمەڵگا و جیهانی سەردەمدا بە کار دەچێ لە سەردەمی کۆن هەر نەبووە و ئێستا شیعری هاوچەرخ ئەوەی دەوێ بە پێ رۆژبوونەوەی لە وشەی نێو کەڵک وەربگرێ بۆ ڕاکێشانی بەردەنگ بۆ خۆی.پێکهاتی زمانی لە راستییدا لە گەڵ فاکتەرەکانی دیکەی زماندا وەکوو پەیوەندی وشەکان و ئاهەنگی نوتەکان و حەرفەکان و بە گشتی بارهێنانی من لە وشە و دەستەواژەکان و بارهێنانێک کە ئەوان لە شیعردا هەیانە و شێوازێک کە ئەوان لە قەڵەمدا تا سینگی لاپەڕە هەیانە و مەودای بەدی هاتنی وشە لە فیکری مندا و پێگەی لە ڕەستەدا زمانی شیعرن.

جەلال هۆرێنی: تاچەند گرنگی بەخاڵ بەندی دەیت لە دارشتنی دێرەکاندا، واتە گرنگی خاڵبەندی بۆ هۆنراوە چیە؟

وه‌ڵام/ پل والری ئەڵێت: شیعر بە سەما وێنا دەکات و نەسریش واتە دەقی ساکار بە پیاسەیەکی عادی، پیاسەی عادی شوێنێکی دیاری کراوی هەیە بەڵام شیعر وەکوو سەما شوێنێکی دیاری کراوی نییە و بگرە ئەگەر سەمامەبەستێکی دیاری کراو بێت کومێدیایە، واتە شیعر لە خۆیدا شوێنی مەبەستە نەک بۆ شوێنێکی دیاریکراودا بڕوا.
لایەنگرانی شیعر بڕوایان هەیە کرداری شیعر لە هەڵوەشاندنی زماندایە لە نووسینەکانمدا واتە دەقی شیعر خاڵ بەندی شتێکە کە خۆدی زمان کردوویەتی ئەوە نییە کە من بە نییەتی داڕێژراو ئەو کارە بکەم ڕەنگە دوای ئەوە شیعرەکەم نووسی هێندێک دەستکاری بکەم بەڵام شیعر لە خۆدی خۆەیدا زمان لە سەمایەکی شێتانەدا دەڕوا و ڕەنگە بوەستێ و دیسان لە تەقتیعێکی دیکەدا دەسپێبکاتەوە وبێ شک پولینبەندی لە دەقی شیعریدا ناچێتە ریزی دژە باودا و چوار چێوەکان دژی شیعری هاوچەرخدان بەڵام داڕشتنی شیعر ئەوەیە کە زمانی شاعیر دیاری دەکات و لە داڕشتنەوەدایە کە کاتی خوێندنەوەی دەقیکی شیعری دەتوانین بە ناوی سوبژە ئاماژەبکەین. لایەنگرانی ڕەخنەی نوێ هاوچەرخدا پێکهاتەی شیعر وەکوو شێوازێک نازانن کە ناوەڕۆکیان تێ کردبێت. ئەوە دیاردەیەک ئەزانن لە گەڵ ڕوودانی هاتنی شیعر ڕوودەدا. هەر بەم بوونەیەدا لێکۆڵینەوەی شیعر جیا لە ناوەڕۆک لێکۆڵینەوەیەکی نابەجێیە. زمان پێکهاتەیەکە لە وشە و هەڤدو و ڕستە و چۆنییەتی پەیوەندی نێوان ئەواندایە ڕۆڵی بەرچاوی هەیە لە فورم و داڕشتنەوەدا.

جەلال هۆرێنی: کاریگەری هۆنراوەی نیشتیمانی لەچیدایە؟

وه‌ڵام/ لە چاخی کەونارەکاندا کە کۆموونەکان و هۆز و تیرە پێکهاتن و هەر کام لەوانە بوون بە خاوەنی زمان و شوێنی خۆیان و بەرەبەرە کلتووری خۆیانیاندا بوو و وەکوو ئەمەگناسی بو دایک کە فێری زمانی تایبەت دەبوون نیشتمانیش بۆ بە جێگا و شوێنێکی پیرۆز هەروەها زمان تاک لە بێ باوەڕی و دەردەهێنێت و دەبێتە خاوەنی هێزێکی باوەڕ پێ کراو. واتە چەمکێکی پێناسەی کەسەکان نیشتمانە و بەتایبەتی نەتەوەی کورد بە درێژایی مێژوو خەونی نیشتمانێکی سەربەخۆ و یەکگرتوو دەبینن ، شیعر زمانی هەست و سۆزە و نیشتمان بە وێنای دایک مێژووێکی روونی هەیە لە دەقە ئەدەبییەکان بە تایبەت شیعردا هەر بەم بوونەوەکاتێک هونراوەیەکی نیشتمانی خۆێننەوەی بۆ دەکرێ هەستی بەردەنگ داگیر دەکات

جەلال هۆرێنی: پێوایە تۆ کاریگەری دەقی کەلاسیکت لەسەربێت،یان دەتەوێت لەرەهەندی هۆنراوەی سەردەم کار بکەیت؟

وه‌ڵام/ شاعیری گەورە ئێرانی و بونیاتنەری شیعری نوێ لە ئێراندا دەڵێت” ئەدەبیات و وێژەیی ئێمە دەبێ لە هەموو چەمکێکەوە بگۆڕدرێت بابەتی نێو کیفایەت ناکات و پەرەپێدان بە ناوەڕوکیش بە شێوەی نوێ تەواو نییە، ئەگەریش کێش و سەروا بگۆڕین و دێڕ و ڕستە کورت و درێژ بکردرێ ئەمانە شیعر نوێ ناکاتەوە بە گشتی دەبێ چوونیەتی کارەکە بگۆڕین و ئەو شێوازی رافە و رەوایتی لە جیهانی زانستی و شعووری مرۆڤەکانە بە شیعر بدەین. تاکوو ئەم شێوە بیرکردنەوە نەبێ هیچ شتێک روو نادات بە گشتی نووسینی دەقی شیعری مێژوویەکی هەیە دوور و درێژ بە شێوازگەلی جۆرواجۆر لە سەر شیعر کار کراوە و شێوازکەلی شیعری تاقی کراوەتەوە لەبەرا شیعری کلاسیک وەکوو مێژینەیەکی رووناک و بەرز خوی نواندەوە و شاعیرانی ئێستایش هتر لە سەر ئەو بنچینە ڕوواون کە دەبێ خزمەتی خۆیان بە زمان و ئەدەبیات بە شێوەی ئەمرۆژی پەرە پێ بدەن و بۆ نوێ کردنەوەی زمان دەستی زانستیانە و شاعیرانەێ خۆیان وەگەڕ بخەن. هەر بەم بوونەوە منیش هەوڵی خۆم ئەدەم هاوکات کە هەموو شێوازێکی شیعری تاقی دەکەمەوە زۆر چێژ لە شیعری شاعیرانی نوێخۆاز دەبەم و هەوڵ ئەدەم منیش کەسێک لەوان بم.

جەلال هۆرێنی: چی سوهێلی کرد بە شاعیر؟

وه‌ڵام/ گەورەیەک دەڵێت بۆ شاعیر بوون تەنیا وشە شیاو نییە ئەزموونی وشە و دۆزەخ پێکەوە دەتکاتە شاعیر ئەمە وتەیەکی ڕاستە دەبێ بڵێم هەر لە مێژە واتە منداڵی زور چێژم لە وشەی نێو کتێبەکان وەردەگرت حەزم بۆ لە بەینی وشەکان خۆم ون بکەم لە مێشکی خۆمدا هەموو کایەکانم لە کەڵ وشەکاندا دەکرد زور چێژم لە رۆمان و ئەو دێڕە سیحراویەانەم دەگرت کە دوایی بە شیعر لە گەڵیاندا اشنا بووم.

جەلال هۆرێنی: لە هۆنراوەکاندا، هەست بەتەنهای مرۆڤ دەکرێت ، تۆ پێت وایە تەنهایی کاریگەری چیە ؟

وه‌ڵام/ تەنیایی بۆ من هەموو شتێکە، تەنیایی بەو واتا نالێم کە خۆم دوور بکەمەوە لە کۆمەڵگا بەڵکوو تەنیایی من پڕ و قەرەباڵغە لە وشە و کتێب و شیعر واتە جیهانێکی جوان و ڕازاوە بەڵام لە شیعردا کە دەنووسم قەڵەمێکی ژنانە دەردەکەوێت مێژووی ژن بوون لە ناو کلتوور و نەریتی دواکەوتوودا و جیهانێکی ژن ئازاردا، قەڵەمێک زمانی ئەو یاسا و کلتوورە داسەپاوانەی کە بە سەر ئازادی ژندا هەیە هاوار دەکات و بە گشتی لە جیهانی بێ دەسەڵاتی و ئەو ئازارانەی مرۆڤ دەدوێ و ئەگەر جگە لەویش بێت شیعر نییە.

جەلال هۆرێنی: زمانی نوسینی دەق لای تۆ زۆر جار لەزمانی ئافرەتێک دەردەچیت بۆ زمانی پیاو ،ئایا هەستت پێکردوە؟

وه‌ڵام/ پولینبەندی شیعر خۆی دەچێتە چوارچێوەکانەوە و سنور کە شیعر هەڵگری ئەوە نییە دیارە لە مێژە هێندێک کەس زمانی شیعریان بۆ ژن و پیاو جیا کردووتەوە و شیعریشیان بە کار هێناوە بۆ شرۆڤەی چاو و بروی خۆشەویستی و فیراق و تاد بە پێ رووداوەکانی جیهان و بە تایبەت ناوچەی جوغرافیایی و هزر و بیر نووسەری هاوچەرخ دەقەکانیش گۆڕانکاریان بە خویاندا بینیوە هەرچەند من وەک ژنێک هەوڵ ئەدەم لە بەرا وەکوو مرۆڤێک باس لە ژیان و ئازارەکانی ژیان بکەم بەڵام هەوڵی ئەوەیشەم بەرچاوە لە دەقەکانمدا ئاماژە بە ئەو جیهانەی کە ئازار دەهێنێتە پێشی ژن بە زمانی شیعرم بنووسم.

جەلال هۆرێنی: خۆشەویستی لای تۆ پێناسەیەکی دیاریکراوی هەیە؟

وه‌ڵام/ ” خۆشەویستی” ئەگەر واتای گرێدراو بێت شتێکی بێهوودەیە چۆن ئێمە لە هەمووی ژیان لاواز دەکات و بەرەو فەنابوون دەمانبات زۆربەی خەڵک ئەو گرێدراو بوونە لە گەڵ خۆشەویستی بە هەڵە دەگرن بەڵام خۆشەویستی شتێکە کە دەبێتە هۆی بە هێز کردن و شاد بوونی مرۆڤ.خۆشەویستی دەبێ ببێتە گەشەی هزر و جیسم و رۆح ئەگەر ئەو واتایەی نەبوو ئەوە شتێکی جگە لە خۆشەویستییە و بە هەڵە تێگەیشتووە خۆشەویستی لە لای منەوە شیعرە نووسینە و خۆێندنە و گەشە کردنە لە ئەمانەدا ئەوەی لە فەنا بوون دەمپارێزی شیعرە و خۆشەویستی منە

جەلال هۆرێنی : ئەگەر بکرێت پرۆفایلی بەریزت بنوسیت

من سوهەیلا مێهەمی له‌شاری سنەی رۆژهەڵاتی کوردستان لەبنەماڵەیەکی ئەدەب دۆست لەدایکبووم, واتە باوکم شاعیرە و هەر لەکاتی منداڵییمدا بەوشەی جوان و دەقی جوان ئاشنابووم، ده‌؛رێ بڵێم هه‌ر له‌منداڵییه‌وه‌ گوێچکه‌م به‌تێکستی ئه‌ده‌بی ئاودراوه‌ به‌تایبه‌ت ئه‌و ساتانه‌ی باوکم شیعری مامۆستایانی گەورەی کوردی دەخۆێندەوە دەبووە هۆی خەیاڵاتی جوان لەمێشکمدا.

بەرەبەرە قۆناغەکانی خوێندنم تەواو کرد کەبەهۆی ئەوەی زمانی زاڵ زمانی فارسی بوو لەناوه‌نده‌کانی خوێندندامنیش شیعرەکانم بەزمانی فارسی بوو, بەڵام هەر لەخەڵوەتی خۆمدا بوو کەهێندێجار بەمامۆستایانی ئەدەبیات پێشانم دەدا وهیچکات هەوڵی بڵاو کردنەوەیانم نەدەدا لەسەر کێش و سەروا و ئەوان باسمان دەکرد, بەڵام ماوەیەکی زۆر لە ئەدەب بەهۆی هێندی کێشەی ژیان دواکەوتم .. ئەوەی بەهونەر و ئەدەبیات ئاشنا بێت دەزانێ ئەوانەی دەست بۆ قەڵەم دەبەن ئەستەمە دەستبەرداری ئەو ڕێگا بن بەهەوڵ و تێکۆشانی خۆم دەستم کرد بە فێربوونی زمانی کوردی و دەستم کرد بە نووسینی شیعر بەکوردی واتە به‌زمانی دایک لەکۆڕ و کۆبوونەوە ئەدەبییەکاندا بەشدارییم کردووە و زۆربەی شیعرەکانم لەگۆڤارەکانی رۆژهەڵات و هێندێ رۆژنامەی باشوریش بڵاو بووتەوە وەکوو ئەزموونی ئەوانم هەیە ئێستایش لە بواری کۆمەڵناسی لەزانکۆدا دەخۆێنم و کۆمەڵە شیعرێکم بەم زووانە لەچاپ دەدرێت.




تابلۆو پەیامی شێوەکاران … سەروین ده‌روێش

زیاتر لە بیست نیگارکێش ھەن،نەیانتوانی تابلۆی ژیانی خۆیان ڕەنگ بکەن لە پاش مائاوایی کردنیان لە ژیان نرخی یەک تابلۆ لە تابلۆکانیان گەیشت بە یەک ملیۆن دۆلار،کورد گوتەنی زیندو کوژی مردوو پەرست، وا دیارەئەو دەردە ھەر لەنێو ئێمەدا نیە،لەوانەیە ئەم دیاریدەیە چەند ھۆکارێکی لە پشتەوە بێت،تابلۆکان بە تێپەڕ بوونی کات وەک ئاسەوارێکی کۆن بناسرێن وەک پەرجوو دووبارە بوونەوەیان نەبێت،ئەمەش وا دەکات دەگمەن بن و نرخیان بەرز بێتەوە،لە ئەنجامی ئەمە تابلۆکان بە تەمەنتر دەبن لە تەمەنی نیگار کێشەکە.
کلۆد مۆنت ٩٥ تابلۆی ھەبوو،ئۆگەست ڕینوار خاوەنی ٧٩تابلۆ بوو،ئادگار دیگاس٣٤ تابلۆ ،پۆل جەزانی٢٧تابلۆ وکامیل بیسارۆ ٢٦ ،ھێنری مانیێۆس٢٥
وە ٢٤تابلۆی ئەمیدێۆ مۆدی گلیانی و٢٤تابلۆی ڤان کوخ لێرەدا تەنھا ئاماژە بە تابلۆکانی ڤان کوخ دەکەم و بەداخەوە تا لەژیان بوو تەنھا توانی بە بیست دۆلار یەک تابلۆ بفرۆشێت،لەکاتێکدا دوای کۆچ کردنی لەم ژیانە پڕ گاڵتە جاڕیە لە مەزادێکدا نرخی تابلۆ بەناو بانگەکەی (زنجیرە گوڵە بەڕۆژەکان)بە چل ملێۆن دۆلار فرۆشرا،ھەروەھا ملیاردێری یابانی ریۆ سایتۆ تابلۆی (دکتۆر گاشێ)ی بە ھەشتاو سێ ملیۆن دۆلار کڕی و لە ڕاسپاردەیەک دا داوای ئەوەی کرد لە دوای مردنی لەگەڵی بنێژرێت ئەوە بوو لە ساڵی ١٩٩٦ سایتۆ ماڵئاوایی لە ژیان کردوو لەو ساوە تابلۆکەش دیار نەما،تابلۆی (ئینجانە) بە شەست و یەک ملێۆن دۆلار فرۆشرا،لە ڕاستیدا ھەموو ئەوانە پێشەکیەک بوو بۆ ئەوەی بتوانم وەڵامی پرسیارێک وەرگرم کە مێشکمی جەنجاڵ کردبوو،لە کۆمەڵێک نیگار کێشی دەست و پەنجە ئەفسوناوی بەناوبانگ کە جوانی و سۆزو نەستیان لە ناخیانەوە گواستۆتەوە بۆ سەر تابلۆکانیان بۆ گەیشتن بە ئیستاتیکا و کەمال…

پرسیارم لەم ھونەرمەندە ناوازانە ئەوەبوو:
بۆ بڕیارتان دا ببن بە ئارتێست و ھەست بە چی دەکەن لەکاتی وێنە کێشان؟

ئاراس کەریم دەڵێ:

هونە ر زۆر گە ورە یە، من لە و باوەڕەدام هونە ر لە ناخی مرۆڤە کانە، هه ڵقوڵاوی ناخ و دە رون و حە زێکی تایبەتە، هه رکە س بە جۆرێک کاردە کات، بە پێی تە مە ن و ڕە گە زیش کە سە کان ناخی خۆیان دە ر ئە بڕن لە پیشاندانی تابلۆکانیان جا بە هه ر جۆرێک بێت، وەزۆر جاریش هۆکار هه یە تا بتگە یەنێ بە و ئاواتە، من کاتێک وێنەیەک دەکێشم پڕ دە بم له و خە یاڵە ی لە ناخمدا دروست ئە بێت، وە زۆر شتی تر هه ن کە یارمە تیم ئەدەن لە کاتی وێنە کێشاندا بۆ نمونە زۆر جار تە نهایی وانە یە کی باشت پێ ئە بە خشێ یاخود ئەو میوزیکەی کە تۆ پێت خۆشە ئە بێت بەهاندەر.


جالە سەیفەدین:

سەروین خان وێنە کێشان دەربڕینە ھەروک چۆن جەنابت ھەستەکانت لە نوسینەکانت دەردەبڕیت،ڕەنگبێ ئێمە لەجیاتی ئەو زمانی ئاخاوتنە بە فرچە و قەڵەمەکانمان و تۆنی ڕەنگەکان بدوێین

ڕەسول ئەحمەد:

وێنەکێشان لای من گەڕانە بە دوای جوانیی و مشتوماڵ کردنی هەستی جوانییە کە وێنەیەک دەکێشم دوای وێنەکێشان زیاتر هەست بە جوانیی ڕەنگ و هێڵەکان دەکەم کەواتە هونەر تاودان و بەهێز کردنی هەستەکانە ۰

ھۆشمەند موەفەق:

بەڕێوەبەری کوردش ئارت گروپە دەڵێ:
ھونەرمەندبوون زۆر ئاسانە.. لەگەڵ ئەوەشدا زۆر قورسە…
ئەتوانی بە ھەوڵدان ببیتە ھونەرمەند بەمەرجێ ڕۆحی ھونەری لە دڵتا بڕوێنی….
وە زۆر قورسە لەبەر ئەوەی ئەبێ لەھەموو لایەنێکەوە قوربانی بۆ بدەیت…..
ڕەسم کردن ھەستێکی زۆر خۆشی ھەیە لەھەمان کاتدا ھەستێکی زۆر ناخۆشی ھەیە،بۆنمونە کاتێ وێنە ئەکێشی لەھەموو کەس زیاتر ھەست بە جوانی و بەھای شتەکان ئەکەیت و بەشێوەیەکی جیاوازتر لە خەڵکی ناسکی و ڕەنگ و شێوە و فۆڕمی شتەکان ھەست پێ ئەکەی ….
بەڵام زۆریش ناخۆشە لەبەر ئەوەی لەزۆر خەڵک زیاتر ھەست بە حەقیقەتەکان ئەکەی.. چۆن جوانیەکان ئەبینی بەھەمان شێوە ناشرینی و ناخۆشی و نەھامەتیەکان ئەبینی… لەخەڵکی زیاتر ھەست بە موعانات ئەکەیت و لە خەڵکی زیاتر ئازارەکانت دوور و قوڵ ئەبنەوە، بەڵام لەگەڵ ھەموو ئەمانەدا وێنەکێشان نیشاندانی ھەموو جوانیەکان و ھەست و سۆزە،ئەشتوانم بڵێیم بۆمن وێنەکێشان مانای بەردەوامی ژیانە.

ئاڤان ئەبوو بەکر:

کێشانی وێنە بەھرەیە وە ئەوەش وادەکات خۆشەویستیم بۆ ھونەر دروست ببێت و ھەوڵی بۆ بدەم و ناتوانم وازی لێبھێنم وێنە کێشان وام لێ ئەکات تەنیا بم ئەو کاتانەی خەریکی کێشانی تابلۆیەک دەبم لە دونیا دوور دەکەومەوە ،ھەموو ھەستەکانم تێکەڵ بە ڕەنگ ئەکات و دڵخۆشم ئەکات.

پەسەند. ج .جەلال:

کاتێک دڵخۆش بم وێنە دەکێشم،كاتێک بێدەنگ بم وێنە دەکێشم کە دەگریم وێنە دەکێشم حەز بە ڕەنگ کردن دەکەم.

ساڤان:

ھەموو مرۆڤێک ھونەر مەندە قەڵەم و فرچەو کاغەز بخە بەردەم ھەر منداڵێک پێیەوە مەشغوڵ دەبێت ئەوانەی کە ئەبن بە ھونەر مەند ئەوانەن کە ئەو حەزە منداڵەیان نامرێت وە ئەوانەی لە تەمەنێکی گەورە دەست پێ دەکەن ئەو حەزەیان تێدا زیندو دەبێتەوە وێنە کێشان بۆ من خاڵی کردنەوەی ئەو وزەیەی کە کە ناخمدا ھەیەو دەربڕینی ئەو ھەستانەیە کە نایەتە گۆ وە گەیاندنی بیرۆکەیەکە بە شێوەی بینراو ھیوادارم ھەموو مرۆڤێک جۆرێک لە ھونەر بکات بە خولیا چونکە ھونەر پەیوەستە بە مرۆڤ بوونەوە، پێش ھەر شتێکی تر.

میوان مەولوود ھونەری وێنە کێشان ئەو حەزەیە کە ناخ و کەسایەتی وھەر پەیامێک کە ھونەر مەندەکە پێیەتی و دەتوانێت بیگەیەنێت کە زۆر جار ناتوانێت بە قسە کردن یان بە کردار دەری ببڕێت وە ھونەر مەند دەتوانێت لە ڕێگای نیگارەکانەوە بە بیگەیەنێت…

ڕێناس موراد:

ەموی چەن مانگێکە دەستم کردوە بە وێنە کێشان بەڵام تاکە شتە کە لەگەڵیا ئاسودەم کە دەست بە وێنەکێشان ئەکەم ئەڕۆمە ناو دنیایەکی تر

ڕۆژان عومەر:

من وه ك خودى خۆم له منداليه وه حه زى وينه كيشانم هه ر هه بوو . بۆيه ئەو حەزه له گەڵم گەوره بوو زياتر ئاره زوى فيربونم دەكرد و زياتر ڕۆدەچوومە ناخى كاره كان به چە ندین کاتژمێر خه ريكى وينه كردن ده بم به بى ئەوەى هه ست به ماندى بون بكه م وه هه ست به ڕۆیشتنی كات بكەم
وينه كردن بوەته به شيكى زۆر له ژيانم كه هه ميشه ئاراميم پێ دەبه خشێ وينه كردن له لام بووەتە زمانى گفتو گۆ كه بە ھۆی وينەکانمەوە ده توانم باسى خۆشی و ناخۆشیەکانم بکەم.

عەلی میم یوسف:

لەم کارەی نەخشاندنوونیگارکێشیدا مرۆڤ زۆر جار ئەوە بەدەست دێنێ کەلە قۆناغەکانی بەجێ ماو بەدەستی نەهێناوە
وە بەدیوێکی تریش مرۆڤ کەسایەتی دووەمی خۆی دەدۆزێتەوە بە کارە هونەریەکەی وە کەسایەتیە کانی تر لە بوارەکانیتر شتێکی ترە.
دەربڕینی ئەو ھونەرمەندانە بۆ ھونەرەکەیان کاریگەری زۆری لەسەرم جێھێشت تێگەیشتم کە هەر شێوەکارێک لە پەنجەرەیەکەوە دەڕوانێتە ئەم جیھانە فراوانە،ئەوان بە رامبەر بەجوانی خۆیان بەدەستەوە دەدەن و لەگەڵ ئەوەشدا براوەن،وەک ئەوەی لە شەڕێک بە دۆڕاوی بگەڕێنەوە بەڵام بە وانەو حیکمەتێکەوە…

بەرەو خەیاڵێکی جوان بەڕێ دەکەون،
کاتێک پەیامی ئەو بەھرەمەندانە لە کارەکانیاندا ڕەنگ دەداتەوە تێدەگەین کە ھونەر پەروەردەکردنی ھەست و جوانی و خەیاڵە…
وەک چۆن ھەمیشە دوای خواردنەوەی قاوە چیرۆکێک لە فینجان بە جیێدەمینێ، ھونەرمەندی شێوەکاریش لە تابلۆکانیان سەربردەو گێڕانەوەو نھێنییەکان لە نیگارەکانیان نیشانەی پرسیار بۆ ئێمەی خولیای جوانی بەجێ دەھێڵن.

سەروین ده‌روێش




گمەگمی شەڕ … كەژاڵ عەلی

لە دیوەخان
لە مزگەوت
لە سەنگەر
لەسەر كورسی،
لەھەر كوێ؛
‎ھەمیشە شەڕ.

،‎میلی تفەنگێك دێنمەوە
؛‎فیشەكێك دەنێمه بەر ئاشتی،
فيشەك فرميسكى تفه نگه بۆ كۆتری برين.

‎،تفه نگێك دەڕێسم
‎لوولەكەی دەنێمە سەر نەرمەی ڕانی با؛
‎با بایدا،
‎تفه نگ ته شى به رخودانه بؤ یاخی بوون.

‎،قه وانێك بەتاڵ دەكەمەوە لە مانا،
‎پڕی دەكەم لە كلتووری خۆشەویستی؛
بۆ ھەمیشە ،
بۆ داھاتوو.

‎ده سرێژێك دەهؤنمه وه
ھەر دنكەی لە یاقووتی زامێك،
‎ده يكه م به ملوانكه يەكى درێژ درێژ؛
‎بۆ ئازادی..

كەژاڵ عەلی




ئه‌م شێعرانه‌م خوێنده‌وه‌ … له‌تیف بێوار

سه‌ره‌تا ده‌مه‌وێت ئاماژه‌ به‌ وته‌یه‌کی نه‌جات نوری بکه‌م ده‌رباره‌ی هۆکاری وێرانبوونی شیعری هاوچه‌رخی کوردی له‌ وته‌یه‌کدا ده‌ڵێت: (وه‌كو چۆن ساڵانێك له‌مه‌وبه‌ر ده‌یان كه‌س خوویان دابووه‌ شیعر نووسین، به‌بێ هیچ بنه‌مایه‌كی ئه‌ده‌بی سه‌دان شیعری خراپ ‌و ناكامڵیان خسته‌ به‌رده‌م خوێنه‌ران، ئه‌م گروپه‌ خۆیان لێببوو به‌ پاڵه‌وان ‌و گوێیان به‌ هیچ كه‌س نه‌ده‌دا و ئاوڕێكیان له‌ ره‌خنه‌ و ئه‌و قسه‌وباسانه‌ نه‌ده‌دایه‌وه‌ كه‌ ده‌رباره‌ی شیعره‌كانیان ده‌كرا، تا بوونه‌ هۆكاری داڕزانی شیعر و سه‌دان خوێنه‌ریان له‌ شیعر تۆران ‌و دوورخسته‌وه).‌
ئه‌مه‌ حه‌قیقه‌تێکه‌و ئه‌وانه‌ی موتابه‌عه‌ی دنیای وێران و شێلوی ئه‌ده‌بیاتی کوردی بکه‌ن به روونی هه‌ستی پێده‌که‌ن، به‌ڵام ئه‌ی چی بڵێین سه‌باره‌ت ئه‌و شاعیرانه‌ی یان هه‌ر له‌ بازنه‌ کۆنه‌کانی شیعری خۆیاندا ده‌خولێنه‌وه‌و وه‌ختانێك خوێنه‌رانێکیان هه‌بووه‌؟
ده‌بێ ئه‌وه‌ش بگوترێت که‌ محه‌مه‌د عومه‌ر عوسمان زۆر بوێرانه‌ و وه‌ك ئارسه‌ر رامبۆ دوای ئه‌وه‌ی زانی ‌ئه‌وه‌ی پێی بوو بۆ شیعر وتی و ئیتر هیچی تری نه‌نووسی، چونکه‌ نه‌یویست له‌ به‌های ئه‌و جوانی و داهێنان و شێوازه‌ دانسقه‌ی خۆی داببه‌زێنێت.
به‌ڵام هه‌ندێك جار شاعیرانێك هه‌ن هه‌ر ده‌بێت بنووسن و نایانه‌وێت له‌ جوڵه‌ی شیعریی بوه‌ستن ئه‌گه‌ر ئه‌و جوڵانه‌ش له‌ به‌های کاره‌ پێشووه‌کانیان که‌م بکاته‌وه‌و داببه‌زێنێت، خۆ شیعر وه‌ك وتاری رۆژنامه‌گه‌ری نییه‌ که‌ پێنووست به‌ده‌سته‌وه‌گرت یه‌کسه‌ر بنووسیت، به‌ڵکو زه‌مینه‌و خه‌یاڵ و سوبێکت و ئیلهام و کاتی دیاری کراوی گیان و خه‌یاڵ ده‌خوازێت.
کاتێك بۆ نموونه‌ باسی شیعره‌کانی ئێستای جه‌لال به‌رزنجی ده‌که‌ین حه‌ماسه‌تی که‌سانێك ده‌جوڵێت و ده‌ڵێن ئه‌و سه‌رده‌مانێك جێی ئیلهامی ئێمه‌ بووه‌و شیعری جوانی نووسیوه‌، هاوڕاتانم به‌ڵام ئـێمه‌ ئێستا باسی ئه‌و کاته‌ ناکه‌ین، له‌سه‌ر کاره‌کانی ئه‌م دواییه‌ی ده‌وه‌ستین که‌ چۆن زمان تیایدا ساده‌ ده‌بێته‌وه‌و زۆر له‌ خۆکردنی پێوه‌ دیار ده‌بێت بۆ ده‌ربڕین، که‌ به‌ده‌ر له‌ هه‌وڵی جوانکاریی زمان و هونه‌ره‌کانی شیعرو نوێبوونه‌ی وێنه‌ی نایابی شیعریی ده‌نووسێت.
با دیقه‌ت بده‌ین له‌( (نۆ شیعری کورت….)ی ئه‌م شاعیره‌و ببینین چۆن زمانی رۆژانه‌ زاڵ ده‌بێت به‌سه‌ر بابه‌ته‌ سواوه‌کانی ناو کۆمه‌ڵگاداو دوور ده‌که‌وێته‌وه‌ له‌ زمانی باڵای شیعر:
…………….
کاکی سیاسیش،
هەروا لەسەر پشتی، نەتەوەیەکی دابەش بوو
لە ئاشی حزب لێ دەکات
…………….
ئه‌مه‌ وێڕای ئه‌وه‌ی که‌ زمانێکی ساده‌ی نێو خه‌ڵکه‌، هه‌رواش بابه‌تێکی کۆنی وتاره‌کانی ساڵانی نه‌وه‌ده‌کانه‌ نه‌ك زمانی شیعری پڕ ئیستاتیکاو داهێنان و نوێبوونه‌وه‌، ئایا شاعیر تاقه‌تی خۆماندووکردنی نه‌بووه‌ بۆ دۆزینه‌وه‌ی خوازه‌ی نوێ بۆ ده‌ربڕین؟ یان له‌سه‌رده‌می خێرادا ئه‌و دروشمه‌ له‌ میدیاکان و لای نووسه‌ران په‌یڕه‌و ده‌کرێت که‌ ده‌ڵێت (وته‌ی خوت بڵێ و بڕۆ).
یان له‌ کۆپله‌یه‌کی تردا زۆر ساده‌ ئاوات به‌ بستێ زه‌وی ده‌خوازێت و ناوی شیعری به‌سه‌ردا ده‌بڕێت و ده‌ڵێت:
…………….
بە سەروەری،
لە سەر پارچە عاردێک بژیم
ئەوە خەونی باکیشم بووم
بردییە ژێر گڵ
………………
نازانم وشه‌ی (باکیشم) هه‌ڵه‌ی تایپه‌ که‌ ده‌بوو (باوکیشم)بێت، یان مه‌به‌ستی له‌ وشه‌ی (باك)ـه‌، وه‌ک ده‌گوترێت (بێ باك له‌ شتێك)، به‌ هه‌رحاڵ ئه‌م شێوازه‌ له‌ ده‌ربڕین و ئه‌و وشه‌سازییه‌ ره‌ق و یه‌کدیویه‌دا و بابه‌ته‌ سواوانه‌ هیچ خزمه‌ت به‌ ره‌وتی خودی هه‌وڵه‌کانی شاعیر ناکه‌ن له‌ کۆن و نوێدا.
*** *** ***
دووه‌م شیعر که‌ ده‌مه‌وێت له‌سه‌ری بوه‌ستم ؛ شیعری (زمانی باڵنده‌م ده‌زانی )یه‌، که‌ به‌ پێچه‌وانه‌ی شیعره‌ کۆنه‌کانی شاعیر له‌م شیعره‌دا زۆر زمانێکی ساده‌ به‌کارده‌هێنێت و هیچ لێکدانه‌وه‌یه‌کی تر له‌ پشت ‌داله‌کانی ده‌قه‌وه‌ نییه‌ جگه‌ له‌و مانا راسته‌وخۆیه‌ی شاعیر له‌م شیعره‌دا که‌(غه‌ریبی شوێن ده‌کات)، که‌واته‌ نامۆ بوونه‌که‌ نابه‌رجه‌سته‌ نییه‌، یان فیکریی نییه‌، ئه‌گه‌ر جاران وێنه‌ شیعره‌کانی تازه‌ بوون و بابه‌ته‌کان جیاوازو پڕ جورئه‌ت و سه‌رنجڕاکێش بوون، ئه‌وا لێره‌دا زمان نزیك ده‌بێته‌وه‌ له‌ زمانی به‌کارهێنانی رۆژانه‌، بۆ نموونه‌ شاعیر له‌وێ بیری خزم و که‌سوکار ده‌کات و راسته‌وخۆ ده‌ڵێت:
…………….
له‌م وڵاته‌
بچکۆلانه‌، کاسبه‌دا
که‌ نازانێ دانیشتن و
سه‌یران و
ته‌مبه‌ڵی چییه‌،
خزمم نییه‌..
…………….
جارێکی تر به‌ زمانێکی ناشیعریی؛ بابه‌تی سیاسی تێکه‌ڵی ده‌ق ده‌بێت و تیایدا به‌های ئیستاتیکاو ره‌وانبێژی ده‌ق به‌ هێند ناگیرێت و ده‌ڵێت:
……………
وڵاتی منیش مه‌لیکی هه‌بوو
خۆ ئه‌گه‌ر چی
ئه‌و بێ تاج بوو
بێ ده‌وله‌ت بوو
به‌لام مه‌لیکی کوردستانی ناو بوو
ئه‌و شێخ مه‌حمه‌دی حه‌فید بوو
…………….
لێره‌دا بۆ تێگه‌شتن و رۆچوون به‌ قوڵایی ده‌قدا خوێنه‌ر پێویستی به‌ خۆ ماندووکردن نییه‌و خۆی له‌به‌رده‌م هیچ پرسیارێکی ده‌سه‌وسانکارو تییمی تازه‌و دیوی شاراوه‌ی ده‌ق دا نابینێته‌وه‌ تا بڵێت ئه‌مه‌ هه‌وڵێکی جیاوازی شاعیره‌و توانیویه‌تی بره‌و به‌ شێوازو جیاکاریه‌کانی شێعری خۆی بدات له‌ ئێستادا ، ئه‌و راسته‌وخۆ ده‌ریده‌بڕیت و ده‌یڵێت که:
‌ بیری‌ شێخی چۆلی، ئه‌ڵوه‌نی خانه‌قین، چاڤی لاند، ڕێواسی قه‌ندیل، پارکی ئازادی، باباگورگور، گڵکه‌ند، سه‌رچنار، هه‌ناری هه‌ڵه‌بجه‌و ….. ده‌کات و رانه‌هاتنی له‌ گه‌ڵ دۆخی تازه‌دا وای لێده‌کات بڵێت:
………………
له‌م وڵاته‌ ترش و تاڵ و مۆنه‌دا.
دره‌ختی غه‌ریبی هه‌ر غه‌ریبی ده‌گرێت.
……………..
ئه‌مه‌ ئه‌گه‌ر هه‌ر شتێک ده‌ربخات ئه‌وه‌مان پێ ده‌ڵێت که‌ چه‌ندێك ڕێزو ئاسووده‌یی و مافه‌کان له‌ کلتووری یه‌که‌مدا بۆ هاوره‌گه‌زه‌کانی فه‌راهه‌م هاتبوون، که‌چی گه‌ر سه‌رنج له‌ ده‌قه‌ کۆنه‌کانی شاعیر بده‌ین ده‌بینین به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ئه‌و ده‌یه‌وێت هه‌ڵبێت له‌و ناقۆڵاییانه‌ی گوشاری ده‌روونی ئاده‌میزاد له‌و ژینگه‌یه‌دا زیاتر ده‌که‌ن:
له‌ شیعری (به‌رد باشتره) ئاوها دێته‌ دووان:
…………… ‌
ئه‌مه‌وێ به‌عه‌شق بڵێم خودا حافیز
به‌رد باشترێکه‌ له‌مرۆڤ
…………..
هه‌روه‌ها له‌ جێیه‌کی تریشدا ده‌ڵێت:
………….
من ده‌بێ خۆم بسمیل بكه‌م
ئاوى ده‌ریاكان ده‌ڕێژم به‌سه‌ر خۆما و
ده‌ڵێم خوایه‌
وسڵى نیشتمانپه‌روه‌رییم ده‌رده‌كه‌م!
…………..
له‌ کۆتایی ئه‌م به‌شه‌دا حه‌ز ده‌که‌م ئاماژه‌ به‌و چاوپێکه‌وتنه ڕاشکاوه‌ی شاعیر بکه‌م له‌ رۆژنامه‌ی (رۆژان ) که‌ چه‌ند بابه‌تێکی جوان زه‌ق ده‌کاته‌وه‌و تیشك ده‌خاته‌ سه‌ر هه‌ندێك له‌ ڕاستییه‌ کان ئه‌گه‌ر تاڵیش بن بۆ نموونه‌ تیایدا ده‌ڵێت:
(شاعێر ئەبێ سەیری دڵی خوێنەرەکانی بکا و لە خۆی بپرسێ ئایا شێعرەکەم گەییشتووە؟ کە نەگەییشتووە خواحافیز، واز ئەهێنم لەم بوارە، نە خۆم هیلاک ئەکەم و نە گوێگرەکانم).
هه‌روه‌ها له‌ جێگایه‌کی تری هه‌مان چاوپێکه‌وتندا سه‌باره‌ت هۆی ئاوڕدانه‌وه‌یه‌کی باشی خوێنه‌ران له‌ شیعره‌کانی پێشووی ده‌ڵێت:
(من هەمیشە لە خۆم ئەپرسم ئەوانەی کە شێعری منیان وەرگێڕاوە و لە شێعرم گوێ ئەگرن بە دوای چیا ئەگەڕن؟ خۆ شاعێری لە من باشتر زۆر هەیە. لام وایە کە ئەوان بە دوای هەستی ژنانە ئەگەڕن ئەگینا شاعێری زۆر ناسک خەیاڵ‌تر و باشترمان زۆرە).
………………………………………
سێیه‌م شیعر که‌ ده‌مه‌وێت له‌سه‌ری بووه‌ستم شیعری (سێبه‌ره‌که‌ت په‌یت که)یه‌، باسم له‌وه‌ نییه‌‌ چۆن بابه‌تی رۆژنامه‌نووسی تاقه‌تی شیعریی ئه‌م شاعیره‌ی پروکاندووه‌، چۆن زمانی شیعریشی نزیك کردووه‌ته‌وه‌ له‌ وتاری رۆژنامه‌گه‌ریی، ئه‌وه‌ی مه‌به‌ستمه‌ به‌ شێوه‌یه‌کی شاوڵی به‌ ناخی ئه‌م شیعره‌دا رۆبچین تا درێژکردنه‌وه‌ ناپێویسته‌ ئاسۆییه‌کانی بدۆزینه‌وه‌.
له‌ خوێندنه‌وه‌ی وردی ئه‌م شیعره‌دا درك به‌ نه‌بوونی ستراتیژییه‌تی بونیادی تۆکمه‌ی ده‌ق ده‌که‌ین که‌ چۆن شاعیر تووشی تێکه‌ڵکردن و گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ سه‌ره‌تاو له‌ سه‌ره‌تاش بۆ کۆتایی بووه‌، چه‌ندان دێڕ له‌و شیعره‌دا زیادن و هیچ خزمه‌ت به‌ هونه‌ری لایه‌نه‌ شێعریه‌کان ناکه‌ن، بگره‌ جارانێك زمان ده‌گۆڕدرێت به‌ زمانی وتاری رۆژنامه‌گه‌ریی وه‌ك ئه‌وه‌ی شاعیر ده‌ڵێت:
که‌چی ده‌ماغ به‌رزه‌کان
هه‌موو شه‌وێك ئاهه‌نگ ده‌گێڕن/
ئه‌م شێوازه‌ راسته‌وخۆییه‌ی ده‌ربڕین ملی شیعر ده‌شکێنێت و سه‌رپێی مامه‌ڵه‌ی شاعیر له‌گه‌ڵ زاراوه‌کاندا ده‌رده‌خات له‌ کاتی خوێندنه‌وه‌دا، هه‌روه‌ها بازدان له‌ سه‌بجێکت و وێنه‌ شیعری جوداوه‌ بۆ یه‌کی تر به‌ روونی په‌له‌پروسکێی شاعیر به‌ ته‌واوکردنی ئه‌م شیعره‌وه‌‌ ده‌بینرێت، جگه‌ له‌وه‌ی له‌ خۆ دووانی چه‌ندان جاره‌ی راسته‌وخۆ که‌شی گشتی شیعره‌که‌ی وێران کردووه‌و به‌ لابردنی هه‌مووشیان هیچ کاریگه‌رییه‌ك له‌ شیعره‌که‌دا روونادات، بگره‌ پوخته‌تری ده‌کات‌ وه‌ك ئه‌وانه‌ی شاعیر ده‌ڵێت:
من ئێستا وه‌کو جاران نیم/
………..
واناکه‌م له‌ خه‌یاڵمدا شتێك ون بێ
………..
من ده‌وڵه‌مه‌ندترین ماڵم له‌ مۆرانه‌
……….
هه‌روه‌ها هه‌ر به‌‌ شێوه‌ی ده‌قه‌کانی تری ئه‌م نووسینه‌، ئه‌م ده‌قه‌ش به‌ره‌و یه‌ك ئاراسته‌یی مانا ده‌چێت و ئه‌وه‌ی شاعیر وا ده‌زانێت جیاوازییه‌که‌و گرێلێدانێکی مانایه‌ به‌س به‌کارهێنانی‌ وشه‌ی (بێ سێبه‌ر) ه‌، که‌ بۆ که‌سی مردوو به‌کاردێت، به‌ڵام له‌ راستیدا ئه‌م هێمایه‌ تازه‌ نییه‌و له‌ ناوه‌ڕاسته‌کانی سه‌ده‌ی رابردووه‌وه‌‌ له‌ فیلم و رۆمانه‌کاندا به‌کارهاتووه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی جێی سه‌رنجه‌ زۆریی به‌کارهێنانی وشه‌ی (سێبه‌ر)ه‌ له‌م ده‌قه‌دا که‌ ده‌گاته‌ هه‌شت که‌ڕه‌ت.
لێره‌دا بیری وتارێکی رۆژنامه‌گه‌ریی شاعیرم که‌وته‌وه‌ که‌ له‌م دواییه‌دا ده‌رباره‌ی ره‌خنه‌ خوێندمه‌وه‌ و هه‌ستمکرد لێی تێناگه‌م ، ئیتر ئایا له‌به‌رئه‌وه‌یه‌ نه‌توانراوه‌ وه‌ك پێویست خاڵی مه‌به‌ت دابڕێژرێت و روون بکرێته‌وه‌؟ یاخود ته‌رجه‌مه‌ی حه‌رفییه‌؟ یان هه‌ر ئه‌وه‌نده‌یه‌ تێگه‌یشتنی شاعیر بۆ ره‌خنه‌ که‌ له‌ وتاری (ره‌خنه‌و ئه‌ویتر)دا ده‌رباره‌ی ره‌خنه‌ ده‌نووسێت : ( بریتییه‌ له‌ پشکنین و جیاکردنه‌وه‌ له‌ رووی تیۆرییه‌وه‌….. ره‌خنه‌ چه‌مکێکه‌ بۆ هه‌ر بابه‌ت و چه‌مکێك له‌ هه‌موو باره‌کاندا که‌ زیاتر له‌ مانایه‌ك ره‌هه‌ندێك وه‌ربگرێت و له‌ ره‌هایه‌تی دوور بخرێته‌وه‌، ئه‌مه‌ش بریتییه‌ له‌ فشاری دوو لایه‌نه‌ی هه‌موو هه‌رێمه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان‌ له‌ سه‌ر یه‌کتر، له‌ لایه‌کی تره‌وه‌ پاسیڤی گشتی و کورتبینییه‌که‌ له‌ دۆخێکدا که‌ درك به‌ ناجۆری بابه‌ت ده‌کرێت که‌ حاڵه‌تی نیگه‌تیڤ دروستده‌کات)
گه‌ر زیاتر له‌م ده‌قه‌ بدوێین، ده‌بینین به‌رکه‌وتنمان ده‌بێت بۆ هه‌ڵه‌ی زمان و ماناش به‌م جۆره‌:
1- له‌ وڵاته‌کانی کیشوه‌ری ئاسیادا وڵاتی زۆر پێشکه‌وتووی تێدایه‌ وه‌ك یابان و چین و مالیزیاو سنگافوره‌، هه‌روه‌ها به‌ره‌و گه‌شه‌کردنی تێدایه‌ وه‌ك ئه‌نده‌نوسیاو کۆریاو وڵاته‌کانی که‌نداو و …. هه‌روه‌ها دواکه‌وتووشی تێدایه‌ وه‌ك به‌نگلادیش و بۆرماو….تاد، که‌ هه‌موویان خاوه‌نی یه‌ك که‌لتورو جۆره‌ بیرکردنه‌وه‌ نین.
که‌چی شاعیر گشتگیرییه‌ك ده‌کات بۆ هه‌موو وڵاته‌ جۆراوجۆره‌کانی ئاسیاو هه‌موو که‌لتوره‌کان به‌یه‌كچاو ده‌بینێت و ده‌یانکاته‌ ره‌مزی خۆده‌رخستن و خۆ نمایشکردن، که‌ ئه‌مه‌ش هه‌ڵه‌یه‌ و له‌گه‌ڵ واقیعدا یه‌کناگرێته‌وه‌:
………….
ئه‌گه‌ر وه‌کو ئاسیاییه‌کان
له‌ رۆژگیراندا نمایشی خۆم بکه‌م و خۆم بدوێنم
پرسیاری ناماقوڵ ناکه‌م له‌ مێژووی خۆم
……………
2- هه‌ڵه‌یه‌کی تری زمانیی له‌م شیعره‌دا ئه‌م دێڕه‌یه‌:
من هیچ موڵکێك شك نابه‌م جگه‌ له‌مانه‌/
ماڵێک بچووك و چه‌ند کتێبێکی بچووك و ….
مشتێ رازیانه‌ی بچووك و چوارچێوه‌یه‌کی بچووك
یه‌ك/ ڕازیانه‌ خۆی بچووکه‌، ناکرێت بڵێین مشتێ ڕازیانه‌ی بچووك، به‌ڵکو ده‌بو بینوسیایه‌:
مشتێکی بچووك ڕازیانه‌
دوو/ له‌ رووی ماناو لۆژیکه‌وه‌ وا له‌گه‌ڵ په‌یامی رۆشنبیردا یه‌کی ده‌گرته‌وه‌ ئه‌گه‌ر هه‌موو شته‌کانی تری بچووك بوونایه،‌ به‌ڵام ده‌بوو کتێبخانه‌و په‌ڕتووك و پێنووس و چاویلکه‌و شته‌کانی تری زۆرو گه‌وره‌ بوونایه‌.
له‌ کۆتاییدا حه‌ز ده‌که‌م ئه‌وه‌ بزانن ته‌نیا له‌ دیدگای شیعره‌وه‌ ئه‌م نووسینه‌م نووسیوه‌و هیچ کام له‌و شاعیره‌ به‌ڕێزانه‌ی لێره‌دا له‌ شیعره‌کانیان دواوم ناناسم و هیچ مه‌به‌ستێکی ترم نه‌بووه‌ جگه‌ له‌ خزمه‌تی خودی شیعر به‌وه‌ی لێی تێگه‌شتووم، ئیتر کاتیه‌تی هه‌موومان بابه‌تییانه‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ نووسینه‌کاندا بکه‌ین و به‌ دوای ( ناو) نه‌که‌وین، ئایا نووسه‌ر ناوداره‌ یان نا؟ گرنگ ناوه‌ڕۆك و ره‌هه‌نده‌کانی نوێبوونه‌وه‌و داهێنانه‌.
من ده‌ستخۆشی له‌ هه‌موو شاعیره‌کان ده‌که‌م و هیوادارم دوور له‌ عه‌قڵییه‌تی باو ؛ چه‌ندایه‌تی واز لیبێنن و چۆنایه‌تی بره‌و پێبده‌ن، تا هیچ نه‌بێت ئاستی گه‌نده‌ڵبوون له‌ بواری شیعردا دابه‌زێنین.
ئه‌م قسه‌یه‌ش ده‌که‌م نه‌ده‌بوو بمکردایه‌ به‌ڵام له‌به‌ر خوێنه‌ری ساده‌و که‌مئاست ده‌یڵێم که‌ ئه‌م نووسینه‌ له‌ شکۆی هیچ شاعیرێك که‌م ناکاته‌وه‌و به‌ که‌س ناڵێت که‌ شاعیر نییه‌، به‌ڵام قسه‌مان له‌سه‌ر خودی ئه‌م ده‌قانه‌یه‌، له‌ لایه‌کی تر ئه‌گه‌ری هه‌یه‌ هه‌ر ئه‌و جۆره‌ له‌ خوێنه‌ر بڵێن ئه‌ی له‌ کۆنه‌وه‌ دوو ره‌وت نه‌بوون له‌ ناو شیعردا (شیعر بۆ ژیان) و (شیعر بۆ شیعر) ده‌ی با ئه‌م شیعرانه‌ وا دابنێێن بۆ ژیانن، بۆیه‌ زمانی ساده‌و راسته‌وخۆیان به‌کارهێناوه‌و‌ زۆر ماندوو نه‌بوون به‌ هونه‌ره‌ شیعرییه‌کانه‌وه‌، منیش ده‌ڵێم؛ به‌ڵام له‌و حاڵه‌ته‌دا ته‌مه‌نی شیعره‌کان کورت ده‌بێت.
ئێستا گه‌شتوومه‌ته‌ قه‌ناعه‌تێك نزیك له‌ بۆچوونه‌که‌ی ئه‌رستۆ که‌ ئه‌و سه‌باره‌ت شارستانییه‌ته‌کان باس ده‌کات، به‌ڵام من تایبه‌تی ده‌که‌م به‌ شیاعیرانه‌وه‌ که‌ هه‌ر ڕاست ده‌رده‌چێت ، ئه‌و ده‌ڵێ :
شارستانییش وه‌ك ته‌مه‌نی مرۆڤ به‌ره‌و لاوازی و مردن ده‌چێت، وه‌ك چۆن مرۆڤ سه‌ره‌تا منداڵه‌و پاشان هه‌رزه‌کارو دواتر گه‌نج و کامڵ و پاشان پیرو بێتواناو دواتریش ده‌مرێت.
جا ئه‌مه‌ بۆ توانای شیعر نووسینی باشی شاعیرانیش هه‌ر ڕاسته‌، زۆربه‌ی شاعیران قۆناغێك بووه‌ توانیویانه‌ زۆر باش بنووسن، به‌ڵام زۆر که‌م شاعیر هه‌ن له‌ سه‌راپای ژیانیاندا بتوانن به‌ هه‌مان جوانی و به‌رزی و توانای لوتکه‌یانه‌وه‌‌ شیعر بنووسن.




جەوهەر نامیق سالم ئاوای وت: پەکەکە تیرۆریست نییە و مالکی شەکری خوارد


هەرجارەو وتارێک لە ئەرشیڤی دەنگەکانەوە …. 11/2007
—————————-

بۆ خوێندنەوەی ئەم وتارە کلیکی ئێرەبکەن …..




شەپۆلێکی شین یا سور: هە ڵبژاردنەكانى ويلايەتە يەكگرتووەكانى ئەمريكا ساڵی ٢٠١٨….لەلایەن/ قارەمان مەمەند

هەڵبژاردنەکانی وەرزی ناوەڕاستی ويلايەتە يەكگرتووەكانى ئەمريكا- دەکرێ بە شەپۆلی شین یان سوور ناوبنرێ لەسەر بنەمانی دەرەنجامەکانی هەڵبژاردنەکەوە. هەڵبژاردنەکە، بۆ ٣٥ ئەندامى سينات- ئەنجومەنی پیران، ٣٩ حاكمى ويلايەتەكان و ٤٣٥ ئەندامى ئەنجوومەنى نوێنەران. هەروەها لە کۆی ٩٩ ئەنجومەنی یاسادان- نوێنەران و سینات لەسەرئاستی ویلایەتەکان ٨٩ دانەیان هەڵدەبژێردرێنەوە، کە کۆی هەمووی دەکاتە شەش هەزار و شەست و نۆ کورسی. هەروەها ١٥٧ پڕۆژەی یاسایی لە ٣٤ ویلایەتدا دەخرێتە دەنگدانەوە، لە بوارەکانی باج، ماددە هۆشبەرەکان، بیمەوی تەندروستی، پەروەردەو مافە مەدەنی و سیاسیەکان و..هتد.

دیموکراتەکان دەیانەوێ كۆنتڕۆلى، سينات ( ئەنجوومەنى پيرانى ئەمريكا) بكەن، بە بەدەستهێنانى تەنها دوو كورسى تر بۆ ئەوەى ژمارەى كورسييەكانيان ببێت بە ٥١ كورسى، لە ڕووی مێژوویەوە لە ئەمريكا ڕوودانی ئەمە زەحمەتە، چونکە چوارساڵە ئەوە ڕووينەداووە و هەروەها کۆمارییەکان زۆربەی کات سەرکەوتووبونە لەکۆنترۆلکردنی سینات. دیموکراتەکان دەیانەوێ بە کۆنتڕۆلکردنی ئەنجوومەنى پيرانى ئەمریکا، ئاڵۆزى بۆ تڕمپ لە ماوەى دوو كۆتا ساڵى داهاتووى لە ئۆفيسەكەى دروست بكەن؛ چونکە ئەنجوومەنى پيرانى بۆ سەرۆکی ئەمریکا زۆر گرینگە- لە پڕۆسەی پیادەکردنی سیاسەتی دەرەوەیدا، بە تایبەتی لە ڕێگای لیژنە گرینگەکانی، وەک لیژنەی پەیوەندییە دەرەکییەکان و لیژنەی هەواڵگری – ئەم دوو لیژنەیە لە ئێستادا نزیکو هاریکاری ترەمپن لە سیاسەتەکانیدا.

سەرەڕای هەموو ئەم ووردەکاری وپرسانەی کە هەڵبژاردنی بۆ دەکرێ لە سەرئاستی فیدڕالی و ویلایەتەیکان و شارەکاندا، دواجار ئەم هەڵبژاردنە بە ڕیفراندۆم لەسەر کارو و ڕیژەی دەنگەکانی سەرۆکی ئەمریاکا دادەنرێ. هەروەک چۆن لە قوتابخانەکاندا خویندکاران هەڵسەندگاندن و تاقیکردنەوەی وەرزی و نیوەی ساڵیان بۆ ئەنجامدەدرێ، بەم چەشنە سەرۆکی ئەمریکا ش لەبەردەوم تاقیکردەنەوەیەکی گەورەدایە لە هەڵبژاردنەکانی وەرزی ناوەڕاستی ويلايەتە يەكگرتووەكانى ئەمريكای ساڵی ٢٠١٨دا.

ئەمريكييكان، پێيان وايە کە کۆمەڵگای ئەمریکی دووچاری کێشەیەکی قوڵ بووە و دابڕاون لە یەکتری و کەوتونەتە ناو ململانەیەکی سیاسی و ڕەگەزی و چینایەتی وەها کە مەترسی لە سەر پرسە نیشتمانی و چارەنووسسازەکانی ئەمریکا دروستکردووە. پرسە سياسييەكان لە ئەنجامى ململانێى كۆمارى و ديموكراتەكان بە چەق بەستن گەيشتووە. بۆيە هەموو پێشهاتەكان بەرەو ئەوەیە، كە ئەمريكييەكان زياتربەلای دیموکراتەکان لەم هەڵبژاردنەکانی وەرزییەدا دەنگبدەن، بە ئاراستەىى ئەوەى شڵەژان لە واشينتۆن دروستبكەن و تەكان بەر بە پڕۆسەى سياسى بدەن.
سەرەڕای ئەوەی لە كاتێكدا دەرفەتى كار هێشتا لە ئاستێكى بەرزدایەو ئابوورى بە شێوەيەكى بەرچاو گەشەى كردووە كە لە بەرژەوەندى هەموو چينەکان دایە.
لە ڕووی جۆگرافییەوە، دیموکراتەکان چاویان بڕیوەتە ئەوەی کە سەرجەم ئەو ٢٥ ناوچە کە لە ڕووی مێژوویەوە کۆماری بوون بەڵام دەنگیان بە هیلاری دا لە هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ساڵی ٢٠١٦، جارێكی تر دەنگ بدەنەوە بە دیموکراتەکان. هەروەها لە ناوچە دوورە دەست و شوێنەکانی دوور لە سەنتەری شارە گەوەرەکان، ژمارەی ئافرەتی خوێندەوار و پێشکەوتن خواز بەڕێژەیەکی بەرچاوە زیادیکردووە- ئەوان گرینگی بەو پرسانە دەدەن کە دیموکراتەکان کاری لەسەر دەکەن،وەک پەروەردە، کۆچبەران، پرسی لە باربردنی منداڵو بیمەی تەندروستی..هتد.

هەروەها ژمارەی ئەو ئافرەتانی لە هەموو ئاستەکانی فیدڕالی و ویلایەتەیکان و شارەکاندا خۆیان هەڵبژاردووە، ژمارەیەکی پێوانەیی و مەزنە لە ڕووی مێژوویەوە، یەکەم جارە ئەوە ڕووبدا- ئەمە هەر لە قازانجی دیموکراتەکانە. چونکە بۆ یەکەم جار ڕەگەز و نەتەوەکانی تری ناو ئەمریکا ڕیژەیەکی بەرچآو لە نوێنەریان هەیە بۆ ئەو هەلبژاردەنە، بەتایبەتی دانیشتوانی ڕەشپێستکان، لاتین، ئاسیایی- تەنانەت بەجۆرێک، چاوەڕواندەکرێ بۆ یەکەم جار خانمێکی موسڵمانی ئەمریکی ببێتە ئەندامی کۆنگرێس لە مێژووی ئەمریکا.
لە ئۆهایۆ. جۆن کایسکی حاکمی ویلایەتەکە گۆڕەپانەکەی جێهێشتووە. لە تەکساس بیتۆی دیموکرات بووە بە ڕکابەرێكی سەرەکی تێد کرۆز-بەهێزترین سیاسەتمەداری کۆمارییەکان لە ئەمریکادا، ئومێدی بردەنەوەی لای دیموکراتەکان دروستکردووە- هەرچەندە لە ڕووی مێژوویەوە، لە تەکساس، ئەمە مەحاڵە ڕووبدا. لە ویلایەتی ئیندیانا- هەڵبژاردنەکان دوو کاژێر زووتر تەواودەبێ؛ دیموکراتەکان لە هەواڵی ئەوە دان لەو ویلایەتەوە یەکەم تەپلێ سەرکەوتن لێبدەن.

لە پەنسلڤانییا، دیموکراتەکان لە هەوڵی بەدەستخستنی چوار تا شەش کورسیدان. هەروەها لە ویلایەتی نێوجەرسی بە ئومێدی بەدەستهێنانی چوار کورسی ترن. هەرچەندە لە ویلایەتی وێسکانس- کۆمارییەکان زۆر بە هێزن لە ڕووی ڕیکخراوەی، پارە، دەنگ و چالاکی سیاسیەوە، بەڵام هێشتا چآوەڕێدەکرێ کە شتێکی چاوەڕواننەکراو ڕووبدا بۆ هەڵکشانی دەنگی دیموکراتەکان. سەرەرای کاریگەری سکۆت واڵکەری کۆماری وحاکمی ویلایەتەکە لە سەر پرسی هەڵبژارن. لە ویلایەتی نیوهامشایەر، ململانییەکی سەخت هەیە لەنێوان کرێس پاپێسی دیموکرات و ئەدی ئەدوارسی کۆماری.

لە ویلایەتی ڤێرجینییا، ململانێکە بەشیوەیکەی ترە، باربرای کۆماری و جێنێفەری دیموکراتی بەشیوەیەیکی زۆر جوان و پەسەندکراو کامپەین دەکەن و جیاوازییەکانییان بەڕێزە دەخەنە ڕوو، بەشێوەیەک بۆتە جێگای تێڕامانو پێزانین لە ئەمریکا.
ویلایەتی فلۆریدا، لە ئێستادا خاوەنی ٢٧ کورسیە لە ئەنجومەنی نوێنەرانە. ژمارەی دانیشتوانو هەروەها فرە ڕەگەزی پێکهاتە و دانیشتوانەکەی بایەخێکی یەکجار گەورەو ویەکلاکەرەوەی هەیە، بەجۆرێک ململانێییەکی یەکجار سەخت هەیە، لە نێوان دیموکرات و کۆمارییەکان بۆ بردنەوەی زۆرترین کورسی ئەو ویلایەتە.

کالیفۆرنیای ویلایەتە زەبەلاح و هەرە دەوڵەمەندەکە، ٥٣ کورسی لە ئەنجومەنی نوێنەران، کە ٣٩ کورسی لەلایەن دیموکراتەکانەوەیە- ویلایەتێکی یەکلابوویەوە بۆ دیموکراتەکان. بەڵام کالیفۆرنیا، سێ کاژێر جیاوازی کاتی هەیە لەگەڵ واشینتۆنی پایتەخت، هەروەها ڕیژەیەکی یەکجار زۆر بە ڕیگای پۆست دەنگدەدەن لە کالیفۆرنیا، بۆیە دەکرێ ئەم شەوی هەڵبژاردنە، بەشێکی زۆری خەڵکی ئەمریکا سەربنێنە سەر جێگای و بخەون، بەر لەوەی دوا ئەنجامەکانی هەڵبژاردن بزانن، یاخود دەبێ قاوەیەکی زۆر بخۆن بۆ ئەوەی شەونخونی بکەن بۆ ئەنجامەن بەراییەکان. لەوانەیە ئەنجامی کۆتایی لەوانەیە چەند ڕۆژێکی پێبچێ.

پێدەچێ، لە ماوەی پەنجا ساڵی ڕابردوودا ئەمە هەڵبژاردنێکی پێوانەیی و بێوێنەبێ؛ لە ڕووی ڕێژەی بەشداریکردنەوە- پێشبینی دەکرێ ڕیژەی بەشداربوون لە نێوان سەدا چل و پێنج بۆ پەنجا و پێنج بێ. بەڵام، خەڵک نیگەرانی زۆریان هەیە سەبارەت بە شیوازی کامپەینی هەڵبژاردنەکە، بەجۆریک پرسە گرینگەکان لەبیرکراوە، تەنها باس و خواستی ململانێی کۆماری و دیموکراتەکان دەبیسرێ. لەوەش زیاتر دۆناڵد ترەمپ توانیوەتی کە کلێچەکەی خۆی باش سوربکاتەوە لە فڕنەکەدا، پەیامی هەڵبژاردن لەوە کورتبکاتەوە کە ئەو هەڵبژاردنە سەبارەت “بەمنە منیش واتا ئەمریکا”.


لەلایەن/ قارەمان مەمەند




کتێبی شیعری: من نیگام لەبەرئەڕوا …. ئەحمەد ڕەزا

بۆخوێندنەوەی ئەم کتێبە شیعرییە کلیکی ئێرەبکەن …….

ئەحمەد ڕەزا ... من نیگام لەبەرئەڕوا




خەڵکی کوردستان دەبێت هەنگاوی چی کردن بنێن..! … سەروەرکەریم

دوای ئەزموون کردنی زیاترلە٢٧ساڵ دەست و پەنجەنەرم کردن ،لەگەڵ بزووتنەوەی کوردایەتی و سیناریۆگاڵتەجاڕیەکانی هەڵبژاردن حاڵ و گوزەرانی خەڵک خراپترو خراپ تربووە.بەدرێژایی زیاتر لەچارەکەسەدەیەک خەڵکی کوردستان هەنگاویان نەناوە بەرەو کۆتایی هێنان بەنەهامەتیەکانیان .
خۆشخەیاڵی و فریوو خواردن بە بەڵێنی درۆی ڕەنگاو ڕەنگ هەمووجارێک ناڕەزایەتیەکانی بەرەوشکست گۆڕیوەوهانایان بۆ جۆرێک لەبەدیل بردووەو ئاوات و ئامانجەکانیان پێوەهەڵواستی وە،بەبێ ئەوەی بیرکردنەوەیەکی لۆژیکی و عەقڵانی لەپشت هانابردن بۆ ئەو بەدیلەوەبێت .
لەدوای ڕووداوەکانی ئازاری ١٩٩١وە(مەبەست ئەوەی خەڵکی کوردستان پێ دەڵێن ڕاپەڕین) ئەوەی بەرەی ناڕازی و ڕاستەقینەی دژی دەسەڵاتی سەرانی مافیای کوردایەتی بەدەستەوە گرتبوو بزووتنەوەی چەپ و مارکسیستەکان بوو ،بەوپەڕی جدیەوە لەپشت داخوازیکانی خەڵکی کوردستانەوە ڕاوەستابوو پشتیوانی سەرسەختی داخوازی و داواکاریەکانیان بووڕابەری هەموو خۆپیشاندانەکان بوون بۆنان و کارو ئازادیو وەستانەوە دژی تیرۆری سیاسی و کوشتنی ڕۆژنامەنووس و تیرۆری ژنان و ڕاونانی چالاکانی سیاسی و هتد…

خۆپیشاندان و ناڕەزایەتیەکان شاهیدی دەورو نەخشی بزووتنەوەی چەپ و مارکسیستەکان بوو،لەئاڕاستەکردنی خەلکی کوردستان بۆ بەدەست هێنانی داخوازیەکانیان و کۆتایی هێنان بەنەهامەتیەکانی خەلکی کوردستان ،بەلام بۆچی ئەم بزووتنەوەیە سەمەرێکی نەبوو نەیتوانی کۆتایی بە نەهامەتیەکانی خەلکی کوردستان بهێنێت و دەسەڵاتی سەرانی مافیای کوردایەتی کۆتابکات ،لەسەر ژیانی خەلکی کوردستان و بەرەو پاشەکشە ببات ،لەچاو گەشەی سەرانی مافیای کوردو پانوپۆڕبوونی زیاتری دەسەڵاتیان و قوڵبوونەوەی زیاتری کێشەئابووری و سیای و کۆمەڵایەتیەکان.
بەچاوخشاندنێکی خێرابە سێ دەیەی ڕابووردووی خەبات و تێکۆشانی چەپ و مارکسیستەکان بەشێک لەو پاشەکشیەمان بۆ دەردەکەوێت ،کەبزووتنەوەی چەپ و مارکسیستەکان هەڵگری پەیامی ڕێفۆرم خوازی بوون ،نەک خۆئامادەکردن و هۆشیارکردنەوەی کۆمەڵگا بۆشۆڕش و وەرگرتنی دەسەڵات ،لەلایەن هیزی چینی کرێکارەوە ،کەکاری یەکەم و کۆتایی چەپ و مارکسیەکانە.

ئامادەنەکردنی کۆمەڵگا بۆشۆڕش و خواستارکردنی بەڕیفۆرم سەرەتای پاشەکشەی بزووتنەوەی چەپ و ناڕەزایەتیەکان بوو،ئەوەش بەشیکی لەکورت بینی دیدوبۆچوونمان و هەژاری فیکریمان لەبارەی تیۆرەکانی مارکسیزم بۆ شۆڕش دەگەڕێتەوە .
ئەوکاتەی شۆڕشی ١٨٤٨فەڕەنسا ئەنجام دەدرێت و هەوڵی چاکسازی دەدرێت مارکس و ئەنگلس بەساڵێک بەلەو شۆڕشە بەرنامەی سیاسی کرێکاریان بڵاوکردەوەو بەناوی مانیفێست و بانگەوازی کۆتایهێنانیان بەدەسەڵاتی سەرمایەداری فەڕەنساو جیهانیان ڕاگەیاند و خۆیان ئامادەکرد بۆ شۆڕشی کۆتایی هێنان ،نەک خۆشخەیاڵ بوون بەشۆڕشی ڕیفۆرمیستانە ،بۆیە کۆی بیروبۆچوون و تیئۆرەکانیان چڕدەکەنەوە بۆئەنجام دانی شۆڕش و کۆتایی هێنان بەدەسەڵاتی ئەوکاتی فەڕەنسا ،بەرئەنجامی ئەوتێکۆشانە شۆڕسی کۆمۆنەی بەرهەم هێناو ئەگەر بۆماوەیەکی کەمیش بێت توانی هێزی چینی کرێکار شۆڕشەکەی نیشانی دنیای سەرمایەداری بدات و بڵێت ئێمە خواستاری کۆتایی دەسەڵاتین ،نەک ریفۆرم .

ئێمەی چەپ و مارکسیتەکان لەگەڵ ئەوەی هیزی یەکەمی شەقام بووین ،بەلام زۆرشەرمن بووین لەهەڵگیرسانی شۆڕشی کۆمۆنیستی و وەرگرتنی دەسەڵات ،ئەوشەرمنیە هەمیشە بووە هۆکاری پاشەکشەی ئەوبزووتنەوە حەقخوازانەیەو جێگرتنەوەی بزووتنەوەی ناسیونالستی نیمچە ڕەخنەگر لەدەسەڵاتی کوردایەتی بەخاتری بەدەست هێنانی کورسی و پارە ،ئەوەش بەڕوونی لەخۆپیشاندانەکانی ١٧ی شوبات و ڕۆژانی دوایی دەرکەوت و ڕابەرایەتی ناڕەزایەتیەکانی شەقام بەلای ئەو هیزە ئیسلامی ناسیونالستانە دا کەوت و خۆیان کردە خاوەنی دەنگەناڕازیەکان و وادارکردنی دەنگەناڕازیەکان بە ڕیفۆرم ،جگەلەوەی کاری هەمەڕۆژەیان بۆ لەبیر بردنەوەی بیرۆکەی شۆڕش کەوتنە هەڵڕشتنی دژایەتی ئایدۆلۆژیا و بانگەشەی نائایدۆلۆژی بوونیان دەکرد.ئەم کارەشیان تەنهاو تەنها بۆ دژایەتی مارکسیزو شۆڕشی کۆمۆنیستی بوو .

کاری ئەو ڕەوتەناسیونالست و ئیسلامیانە تەنهاو تەنها خزمەتی بەمانەوەی دەسەڵاتی ناسیوناستی کوردوبەردەوام بوونی مافیاگەری سەرانی مافیاکورد کردوو ،خەڵکی کوردستانیشی لەخەباتی ڕاستەقینەو شۆڕش دوورخستەوەو هانی دان ،لەڕێگەی گاڵتەجاڕی هەڵبژاردنەوە بگەن بەمافەکانیان و هەرچوارساڵ جارێک دەیانبەنە سەرسندوقەکانی دەنگدان و دەسەڵاتی سەرانی مافیای کوردیان پێ قایمتردەکەن و ماف و ئازادیەکانی خەڵکی کوردستانیش بەرەوپاشەکشەی زیاتر دەبەن .

تائێستا پاشکۆکانی سەرانی مافیای کوردایەتی توانیویانە بەهۆی دژایەتی سەرسەختی بزووتنەوەی چەپ و مارکسیستەکان کۆمەڵگا دووربخەنەوە لەشارێگای ڕستەقینەی ڕزگاری خەڵکی کوردستان و دەستپێکردنی شۆڕشی کۆمۆنیستی .
ئێستا دوای سێ دەیە لەدەسەڵاتی هۆڤیانەی کوردایەتی و پاشکۆکانی و بەسەر بردنی چەندین ئەزموون ،لەگەڵ سیناریۆگاڵتەجاریەکانی هەڵبردن و ئومێدی گۆڕانکاری ژیان و گوزەرانی خەڵکی کوردستان ،خراپتربووە لەدوای ڕووداوەکانی ئازاری١٩٩١ ڕۆژدوای ڕۆژیش ئومێد بەگۆڕانکاری لەڕێگەی ڕیفۆرم و دیوەخانی کوردایەتی وە کاڵتر دەبێتەوە خەلکی کوردستان دەبێت بەشوێن بەدیلی شۆڕش گێرانەدا هەنگاوبنێن .

ڕەنگە ئێستا ئیتر کاتی هەنگاونانی چی کردنی جدی و شۆڕشگێرانەی چەپ و مارکسیتەکان بێت بۆئامادەکردنی خەلکی کوردستان بۆشۆڕشی چینایەتی و کۆتایی هێنان بەدەسەلاتی مافیای کوردایەتی .هەردواکەوتنێک لەخۆئامادەکردن بۆشۆڕشی کۆمۆنیستی کۆمەڵگا بەرەو وێران بوون داڕووخانی زیاتر دەبات .دەبێت چەپ و مارکسیستەکان دەست بەرداری باوەڕبوون بەڕیفۆرم بهێنن و هەنگاو بۆ هەڵگیرسانی شۆڕش بەرن و کۆمەڵگا بەڕێکخستن بکەن و شوراکانی کرێکاران سەربازان جوتیاران و شوراکانی چەکداری پێک بهێنن و خۆیان ئامادەبکەن بۆ شۆڕشی هۆتایی هێنانی دەسەڵاتی مافیاگەری کوردی .هەروەک مارکس و نەنگلس لەمانیفێستی کۆمۆنیست دا دەڵێن (باچینە چەوسێنەرەکان بەرامبەر بەشۆڕسی کۆمۆنیستی سەرتاپایان بێتە لەرزین ،لەم شۆڕشەدا کرێکاران هیچ لەدەست نادەن تەنها زینجیرەکانی دەستیان نەبێت بەلام جیهانیک بەدەست دەهێنن).

هۆڵەندا
٦/١١/٢٠١٨
سەروەرکەریم




نۆ شیعری کورت … جەلال بەرزنجی

١
پشتی خەڵک سەکۆیەکی بەلاشە
بۆ ئەوانەی، سیاسەت، کاسبیانە.
سک لە عاردیە، قوڕەی دێ.
کاکی سیاسیش،
هەروا لەسەر پشتی، نەتەوەیەکی دابەش بوو.
لە ئاشی حزب لێ دەکات

2
خۆرلە گوڵان لە دەرەوەیە،
هێشتا کانی بە تانیەکی زیونی پێوەیە
بەهار، لە ژێر بەفرە.
کاتیان دەوێت، بۆ کرانەوە.
3

مانگە شەوێکی وروژێنەرە
ئێمەش چاوەڕوانی کانیین،
ببێتە ئاوێنە،
خۆشەویستی تێدا بکەیین!

4
بە سەروەری،
لە سەر پارچە عاردێک بژیم
ئەوە خەونی باکیشم بووم
بردییە ژێر گڵ.
لە سەر رێگای چوونە لا ئەوم
دەترسم، منیش ئەو خەونە لە گەڵ خۆم ،
ببەمە وێندەرم

5.
لە سەر شەقامەکم، نازانم دەچێتە کوێندەر
لەبەر دەم باڵەخانەیەکم،
یادەوەری لێ سڕیوومەتەوە
نقوومی ناو نا ئاشناییم
ئەو دەرختەی،
کە نەمام بوو،
وەک ئەوەی منداڵم بێت دەمگرت،
تا خۆی بگرێت،
ئێستا نامناسیَت

6

باران پێشی گرتمەوە
ئەوەتا، لە ناو ئەو درەختەیە،
هێشتا نەیگەیشوومێ
بێ ئەوەی پرسم پێ بکات ،
لە ناو پرچمە.
ئەو دیمەنە، ئێوارەی هەستم دەوروژینێ.
رۆیشتنم لە سەر زەوی خێرا دەکات!

7
لە خوێندنەوەی یادەوەری گەڵ شتە بچووکەکانی، ساراماگۆ، مارکیز
سەیر کردنی تابلۆیەک، شانۆگەریەک
بەکوورتی،
ئەدەب و هونەر،
هەست بە جوانی ژیان دەکەیت
یان کتيَبە سیاسەکان
کە هەرگیز بێ لایەن نین
کتيَبە ئاینیەکان،
زۆریان باسی سزا و مردنن
لە گەڵ ئەوەش
هەمیشە داوای لێ بووردن دەکەین

8

دیسان وەک باڵندە، ئازاد
بەرەو خۆرئاوا دەفڕمەوە.
رەنگە ئەو هەموو هاتوو چوونە،
ماڵم قووت دات و
چیرۆکی ژیانم پەڕ پەڕ کات .

9

لە سەرماوز دروێنەدەکەم
دلیشم ئامادەییە بۆ سەفەر!

جەلال بەرزنجی – کەنەدا
٢٠١٨




ڕۆژگارێکی نا میهرەبان … شیعر: أیرج رزمجو

شیعر : أیرج رزمجو
ئاواز: صادق نوجوکی
گۆرانی : داریوش اقبالی
وەرگێڕانی: پشکۆ ناکام

“”””””

ڕۆژگار ….
چەرخی گەردوون
ئەی ژیان:
بۆ هەردەم
دڵمان ئەهێنیتە لەرزین
فەلەک:
غەرقی ئەفسوون
چیتر ئەم
یاری کردنەم پێ مەکە
هەر چییەکی..
هەر کەسێکی ..
نا میهرەبانی ، بەسە
ڕۆژگار :
تۆی شایەتی وێرانیمان
ڕق و قینت
مایەی سەرسامیمان
فەلەک :
چیتر چواردەورت مەسوتێنە
خوێ مەرژێنە
سەر زامەکانمان
جارێک دۆست
و
جارێک نەیارمانی
دەمێک شەبەق
و
دەمێک خۆر ئاوامانی
تاوێک میهرەبانی
و
تاوێک دژی بوونمانی
لە توڕە بوونیشتا
لە زەهر کوشندە تری
هەر چییەکی
هەر کەسێکی
بە ئاگای
یان مەستی !!
هەر چی و هەر کەسێکی
نا میهرەبانی ..بەسە
تۆ ،کە لە ئاست سەرسەختی
ئێمەیا سەرسامی
شایەت، ئازارەکانی تۆ
بۆ ئێمە
ببێتە خۆش بەختی
فەلەک :
چیتر چواردەورت مەسووتێنە
خوێ مەڕژێنە
سەر زامەکانمان
هەر چییەکی
هەر کەسێکی
نا میهرەبانی بەسە..

“””””””




پاسکیلسواری_بۆ_هەمووانە، پاراستنی ژینگە، پاراستنی تەندروستی

بەڕێوەبەری ڕێکخراوی پاسکیلسواری ئاشتی ACO

ڕێکخراوی پاسکیلسواری ئاشتی ACO بۆ بە کولتوورکردنی پاسکیلسواری لە نێو هەموو کۆمەڵانی خەڵک چالاکی دەکات .
ڕێکخراوەکەمان لە سەر پرسی ژینگە و تەندروستی کۆمەڵگا کار دەکات و پێی وایە کە بە پەرەپێدانی کۆلتووری پاسکیلسواری ژیانی هەر
تاکێک لەم کۆمەڵگایە لەباری “تەندروستی جەستە و دروون و هەروەها ژینگەیەکی پاک و بێگەرد” مسۆگەر دەکات.
وەرن با بە گەمارۆدانی ئۆتۆمبێلە شەخسیەکان ، ڕوو بکەین لە کولتووری پاسکیلسواری و پیاسە ڕۆشتن تاکوو ژینگە و تەندروستیمان
هەتا هەتایە پاڕێزاو بێت.
تۆش دەتوانیت ببیتە “هاوڕێی و هاوڕکابمان”
لە هەر شارێک یا خود هەر ولاتێک هەیت ، تۆش دەتوانیت ببیتە ڕێبەری گروپێکی پاسکیلسواری و لە ڕیزی ئەندامانی هاوڕکابی سەوزی ڕێکخراوی پاسکیلسواری (بەشی میحوەری) چالاکی بکەیت.

#پاسکیلسواری_بۆ_هەمووانە ، پاراستنی ژینگە ، پاراستنی تەندروستی
#biketowork1 #پاسکیل_بۆ_هاتووچۆ
گەر ژینگەی پاک و خاوێنت دەوێت ، لە گەڵ مان هاوڕکاب بە …
گەر تەندروستی خۆت و کۆمەڵگاکەت دەوێت ، لە گەڵمان هاوڕێ بە…
یەکەمین کەمپەینی گەورە بۆ بە کولتوور کردنی پاسکیلسواری لە ژێر ناونیشانی:
“هاوڕێی ژینگە ، هاوڕکابی ژیانە ”
با بە یەکدەنگ بڵێین “خۆشماندەوێت وڵاتەکم”
لە پارێزگای هەولێر:
هەموو ڕۆژانی “دووشەممە و هەینی”
پارکی شانەدەر – کاتژمێر ٨:٣٠ بۆ ڕۆژانی “دووشەممە”
پارکی شانەدەر – کاتژمێر ٩:٣٠ بۆ ڕۆژانی “هەینی”
لە پارێزگای سلێمانی :
هەموو ڕۆژانی “دووشەممە و هەینی”
بەردەم باخی گشتی – کاتژمێر ٨:٣٠ بۆ ڕۆژانی “دووشەممە”
بەردەم باخی گشتی – کاتژمێر ٩:٣٠ بۆ ڕۆژانی “هەینی”
لە پارێزگای هەڵەبجە :
هەموو ڕۆژانی “دووشەممە و هەینی”
بەردەم باخی گشتی – کاتژمێر ٨:٣٠ بۆ ڕۆژانی “دووشەممە”
بەردەم باخی گشتی – کاتژمێر ٩:٣٠ بۆ ڕۆژانی “هەینی”
لە پارێزگای دهۆک :
هەموو ڕۆژانی “دووشەممە و هەینی”
بەردەم پارکی ئازادی – کاتژمێر ٨:٣٠ بۆ ڕۆژانی “دووشەممە”
بەردەم پارکی ئازادی – کاتژمێر ٩:٣٠ بۆ ڕۆژانی “هەینی”
#هەموومان_هاوڕکابین #allthehawrkab هاوڕکاب: بە واتای پێکەوە بوون بۆ یەک مەبەست
ڕاگەیاندنی ڕێکخراوی پاسکیلسواری ئاشتی ACO

بەڕێوەبەری ڕێکخراوی پاسکیلسواری ئاشتی ACO
پەیوەندی : ٠٧٥٠٨٥٣٧٣٤٣




ریشه‌کانی تیروریزم و ده‌وری روناکبیران له‌ کۆمه‌ڵگا

وتووێژی ساعێد سه‌عید
له‌گه‌ل
نه‌وام چامسکی
وه‌رگێران: عوسمان_ م

——————————————–
لە ئەرشیڤی دەنگەکان ەوە– ١١-٢٠١٦
—————————————————————

نه‌وام چامسکی، روناکبیری نارازی و خاوه‌ن هه‌ڵوێستی خه‌ڵکی ئه‌مریکایه‌ که‌ شانازییه‌کانی‌ ئاکادمیکی خۆی له‌ بورای “زمان ناسی” به‌ده‌ست هێناوه‌. به‌ڵام به‌ هۆی هه‌ڵوێست و خه‌باتی له‌ ده‌ێه‌کانی رابوردودا، ته‌قریبه‌ن بووه‌ته‌‌ رێچکه‌ێه‌ک له‌ بزوتنه‌وه‌ی روناکبیریی چه‌پ و دژی ئه‌مپریالیست. لێره‌دا، سه‌عید ساعێد، بۆ دۆزینه‌وه‌ی ریشه‌ی مێژویی و مه‌نتێقیی تیروریزمی ئیسلامی، له‌گه‌ڵ چامسکی که‌وتوه‌ته‌ وتوێژ و هه‌روه‌ها، له‌ بیروبۆچونی ئه‌و سه‌باره‌ت به‌ ده‌وری مێژویی روناکبیران ئاشنا ده‌بێ که‌ یه‌کجار زۆر شیاو و جێگای خوێندنه‌وه‌ێه‌.

ساعێد سه‌عید: کاتێک له‌ تیروریزم ده‌کۆڵینه‌وه‌، تا چ راده‌ێه‌ک گرنگه‌ که‌ ئێمه‌ له‌ ده‌وری حکومه‌ته‌کانی وه‌ک ئه‌مریکا و بریتانیا ئاگادر بین؟

چامسکی: ولام دانه‌وه‌ به‌م پرسیاره‌ به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌وه‌یکه‌ ئاێا ده‌مانه‌وێ راستگۆ و سادق بین و راستیه‌کان بڵێین؟ وه‌ یان ئه‌وه‌یکه‌ ده‌مانه‌وێ یارمه‌تیه‌کمان به‌ ده‌سه‌ڵاتی حکومه‌تێک کردبێ؟ ئێمه‌ ده‌بی تیروریزم له ته‌واوی‌ شیوه جۆراوجۆره‌کانیدا شی بکه‌ینه‌وه‌. من 25 ساڵ له‌وه‌پێش، کاتێک که‌ کابینه‌ی رێگان له‌ ساڵی 1981 هاته‌ سه‌رکار و رایگه‌ێاند که‌ ته‌وه‌ری سه‌ره‌کیی سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ی “شه‌ر له‌گه‌ڵ تیرۆر”ه‌، له‌ سه‌ر تیروریسم نوسیومه‌. “شه‌ر له‌گه‌ڵ تیرۆر” بۆ ئه‌و حکومه‌تانه‌ شه‌ر له‌گه‌ڵ تیرۆریزمی هیدایه‌ت کراو له‌ لاێه‌ن حکومه‌ته‌کانه‌وه‌ بوو که‌ به‌ “تاعونی مه‌دێرن” ناویان ده‌برد و به‌ ئاکامی وه‌حشیگه‌ریی ئه‌م جۆره‌ شتانه‌‌ێان ناساند. ئه‌مه‌، ناوه‌ندی سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ی ئه‌وان بوو و منیش هه‌ر له‌و کاتانه‌دا له‌بابه‌ت تیرۆریزمه‌وه‌ ده‌منوسی.

به‌ڵام، ئه‌وه‌یکه‌ من ده‌منوسی، به‌ ده‌لیلێکی زۆر ساده‌، دبوه‌ هۆی توره‌ بونی ئه‌وان. له‌به‌ر ئه‌وه‌که‌، من (له‌ نوسراوه‌کانمدا) له‌ پێناسه‌ی یاسایی و ره‌سمیی ده‌وڵه‌تی ئه‌مریکا له‌ تیرۆریزم که‌ڵکم وه‌ر ده‌گرت. ئه‌گه‌ر ئاوا په‌ناسه‌ێه‌ک له‌ تیرۆریزم به‌ کار ببه‌ین، ئاکامه‌که‌ی ده‌بێته‌ ئه‌وه‌ که‌ ده‌وڵه‌تی ئه‌مریکا به‌ سه‌ره‌کیترین حکومه‌تی تیرۆریستی و گه‌وره‌ترین پاڵپشتی تیرۆریزم له‌ جیهان بناسین. به‌ڵام چونکه‌ ئاوا ئاکامه‌ک به‌ دڵیان نه‌بو، توره‌ێانی ده‌کرد.
مه‌سه‌له‌که‌ ئه‌وه‌ێه‌ که‌ ناێانه‌وێ “تیرۆریزمی خۆیی” به‌ تیرۆریزم بناسن. (بۆ ئه‌وان) هه‌میشه‌ تیرۆریزم ئه‌و شته‌یه‌ که‌ ئه‌وانیتر له‌گه‌ڵ ئێمه‌ی ده‌که‌ن. به‌ڵام، به‌هه‌ر حاڵ، تیرۆریزمه‌ و ئه‌گه‌ر ئێمه‌ خوازیاری به‌گژدا چونه‌وه‌ی لێبراوانه‌ی تیرۆریزمین، ده‌بێ ئه‌م راستیه‌ قه‌بوڵ بکه‌ین.

ساعێد سه‌عید: له‌ ساڵی 1979، روسیه‌ ئه‌فغانستانی داگیر کرد. ئه‌مریکا له‌ رژیمی “ضیاءالحه‌ق’ له‌ پاکستان که‌ڵکی وه‌رگرت تا شه‌رکه‌رانی ئیسلامی له‌باری ماڵیه‌وه‌ دابین بکا. ئه‌مه‌، بۆ ضیاء، وه‌ک چرا سه‌وزێک بوو تا تیرۆریزم له‌ سنوره‌وه‌ تێپه‌رێنی بۆ کشمیر. ده‌ڵێن که‌ هه‌ر ئێستا هه‌ر ئه‌وانه‌ له‌ بومبایی خه‌ریکی بومب ته‌قاندنه‌وه‌ن. به‌ ته‌واوی ئاشکراێه‌ که ئیستا،‌ ئه‌م گوروپانه‌، له‌ ژێر کونتروڵی هیچ حکومه‌تێکدا نین.

چامسکی: مێژوی بزوتنه‌وه‌ی جیهادی*، به‌ شیوه‌ نوێێه‌که‌ی، ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ به‌ر له‌ ئه‌فغانستان. ئه‌وانه‌ له‌ ئه‌ساسدا، له‌ ساڵه‌کانی 1970 له‌ میسر پێک هاتن. له‌وێدا ده‌کرێ ریشه‌ی بزوتنه‌وه‌ی جیهادی و ریشه‌کانی روناکبیری و هه‌لسوراوه‌کانی و هه‌روه‌ها تیرۆریزم بدۆزرێته‌وه‌. به‌ڵام، هه‌رکه‌ روسیه‌، ئه‌فگانستانی داگیر کرد، کابینه‌ی ریگان به‌ هه‌لی زانی تا ئامانجه‌کانی شه‌ری ساردی خۆی به‌رێته‌ پێش. ریگان ئه‌م کاره‌ی به‌ به‌شداریی ده‌وڵه‌تی پاکستان، عه‌ره‌بستانی سعودی و ئه‌وانیتر ئه‌نجامدا. به‌م شیوه‌ێه‌ بوو که‌ کابینه‌ی ریگان، توندره‌وترین ئیسلامیه‌کان که‌ ده‌یتوانی له‌ ئاستی جیهان په‌یداێان بکا‌، رێکبخا و بردنی بۆ ئه‌فغانستان، رایهێنان و چه‌کداری کردن. ئه‌وه‌ش بلێم که‌، ریگان پشتیوانی له‌ ضیاءالحق کرد، که‌ پاکستانی کردبو به‌ وڵاتی مه‌کته‌بی ئیسلامیه‌ توندره‌وه‌کان. ته‌نانه‌ت ده‌وڵه‌تی ریگان، بۆ ئه‌وه‌ی بتوانێ یارمه‌تیه‌کانی ئه‌مریکا بۆ ده‌وڵه‌تی پاکستان به‌رده‌وام بکا، به‌رده‌وام ده‌وڵه‌تی ئه‌مریکای دڵنیا ده‌کرده‌وه‌ که‌ ده‌وڵه‌تی پاکستان خه‌ریکی دروست کردنی چه‌که‌ ناوه‌کیه‌کان نییه‌. له‌ حاڵیکدا خه‌ریکی دروست کردنیان بوو!

ئاکامی ئه‌م پلانانه‌ی ئه‌مریکا، هه‌م له‌تمه‌ی له‌ پاکستان داو هه‌م‌ بزوتنه‌وه‌ی جیهادیی نێونه‌ته‌وه‌یی پێک هێنا، که‌ ئوسامه‌ بن لادنی لێ که‌وته‌وه‌. پاشان ئه‌م بزوتنه‌وه‌ێه‌ په‌ره‌ی گرت. له‌وانه‌ێه‌ ئه‌وان ئه‌م بابه‌ته‌یان پێ خۆش نه‌بێ، به‌ڵام خۆێان پێکیان هێنا. وه‌ ئیستا، به‌ هه‌مان شێوه‌ که‌ تۆ ده‌ڵیی، له‌ کشمیریش هه‌ن.
ئه‌ڵبه‌ته‌ کشمیر به‌سه‌رهاتێکی تێکپچراوتره‌. له‌ کشمیر له‌گه‌ڵ گیروگرفتێکی زۆر به‌ره‌وروین که‌ ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ سالانی پیش. به‌ڵام ده‌توانین شوێنی تێک هه‌ڵچونه‌کانی کشمیر له‌ ساڵه‌کانی 1980 هه‌ڵکه‌ین. یانی ساڵی 1986، که‌ هێندوستان رێی له‌ به‌رێوه‌ چونی هه‌ڵبژاردن گرت. یانی له‌ راستیدا هه‌ڵبژاردنی دزی. ئه‌مه‌ بو به‌ هۆی ئه‌وه‌که‌ کۆمه‌ڵگا به‌ره‌و گرژی و توندوتیژیی تیروریستی و کاره‌ساتی ترسناک بکێشرێ ، که‌ ئه‌رته‌شی هێندوستان ده‌ستی داێه‌.

ساعێذ سه‌عید: راگه‌ێه‌نه‌ره‌ گشتیه‌کان،ئه‌وه‌یکه‌ به‌ “پاشماوه‌ی ئێستێعمار” ناو ده‌برێ ره‌دی ناکه‌نه‌وه‌. ئه‌م ئیرسه‌ چی ده‌ورێکی له‌ تیروریزمی خۆیی وڵاتانی وه‌ک ئه‌مریکا، بریتانیا و کانادا و ئوسوله‌ن تیروریزم له‌ شێوه‌ی گشتیدا هه‌ێه‌؟

چامسکی: ئه‌م مه‌سه‌له‌ێه‌ له‌ رۆژاوا ناهێنریته‌ گۆرێ، چونکه‌ باس کردن له‌ جیناێاتێک که‌ خۆتان کردوتانه‌، ئازار ده‌ره‌. ئه‌گه‌ر چاوێک به‌ شه‌ره‌کانی ئه‌مرۆ که‌ له‌ سه‌رتاسه‌ری جیهان له‌ ئارا داێه‌ بخشێنین، له‌ ئه‌فریقا، له‌ رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌راست و ئاسیای جنوبی، زۆربه‌ی ئه‌مانه‌ پاشماوه‌ی سیسته‌می ئێستێعمارین. هێزه‌ ئێستێعماریه‌کان، پێک هێنانی وڵاتانی ده‌ستکردیان به‌سه‌ر جیهاندا سه‌پاند که هیچ‌ پێوه‌ندیه‌کی به‌ نیازه‌کان و خواسته‌کان و پێوه‌ندیه‌کانی خه‌ڵکانی ئه‌و وڵاتانه‌ نه‌بوو. ته‌واوی ئه‌م وڵاتانه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای قازانجی هێزه‌ ئێستێعماریه‌کان پێک هاتن و پاشان کاتێک ئێستێعمار بوو به‌ پێکهاته‌ێه‌کی نوێی ئێستێعماری، ته‌واوی ئه‌م دژاێه‌تیانه‌ به‌ شێوه‌ی توندوتیژی سه‌ریان هه‌ڵدا و ته‌واوی ئه‌و کاره‌ساتانه‌ی خوڵقاند که‌ ئه‌مرۆ له‌ دنیا هه‌ێه‌.

چلون ده‌توانن بڵێن که‌ ئه‌مانه‌ پێوه‌ندی به‌ ئێستێعماره‌وه‌ نییه‌؟ دیاره‌ که‌ هه‌ێانه‌! ته‌نانه‌ت راسته‌وخۆ پێوه‌ندییان هه‌ێه‌. سه‌یری هه‌ر ئه‌م ته‌قینه‌وانه‌ی له‌نده‌ن له‌ ساڵی 2005 بکه‌ن. بلێر هه‌وڵیدا وای نیشان بدا که‌ ئه‌و ته‌قینه‌وانه‌ پێوه‌ندییان به‌ به‌شداری بریتانیا له‌ داگیر کردنی عراق نییه‌. به‌راستی گاڵته‌ جارییه‌ و جێگای پێکه‌نین. راپورته‌ ئه‌منیه‌تیه‌کان له‌ که‌سانێک که‌ له‌ ته‌قینه‌وه‌کان به‌شدار بون بریتیه‌ له‌وه‌ که‌ ئه‌وانه‌ وتویانه‌ به‌ هۆی به‌شداریی بریتانیا له‌ داگیر کردنی عێراق و ئاکامه‌ ترسناکه‌کانی هه‌ڵخراون تا دژ کرده‌وه‌ نیشان بده‌ن.

ساعێد سه‌عید: ده‌وری روناکبیر له‌ هه‌ڵوێست به‌رانبه‌ر به‌ ئه‌مپریالیسم چییه‌؟ وه‌ ئاێا ئه‌وانه‌ به‌ ئه‌رکی خۆێان هه‌ستاون؟

چامسکی: به‌داخه‌وه‌، روناکبیران ته‌نیا خه‌ریکی کاری مێژویی خۆێانن. ئه‌گه‌ر له‌باری مێژوییه‌وه‌، تا رابوردوه‌ دوره‌کان چاوی لێ بکه‌ین، به‌داخه‌وه‌، کاری روناکبیران پاساوی پێکهاته‌ و قه‌واره‌ی ده‌سه‌ڵات و کاره‌ساته‌کانی بوه‌. به‌ هه‌مان شیوه‌ که‌ له‌ بڵاوکراوه‌ی “ناشناڵ پۆست” National Post ، له‌ بابه‌ت پسپورانی کاری ستالینیسته‌وه‌ نوسراوه‌، کاری روناکبیران له‌ رابوردوه‌ دوره‌کانه‌وه‌ هه‌ر ئه‌مه‌ بوه‌.

ئه‌گه‌ر چاوێک له‌ ئێنجیل بکه‌ین، توێژێک له‌ ئینسانه‌کان ده‌بینین که‌ ئه‌وانیان به‌ “پێغه‌مبه‌ر” ناو ده‌برد. ته‌رجۆمه‌ی ئه‌م وشه‌ نارونه‌، کاری هه‌مان روناکبیره‌. ئه‌وان روناکبیرانی نارازی بون. ره‌خنه‌ێان له‌ پاشا شه‌رانیه‌کان ده‌گرت، لێکدانه‌وه‌ی جوگرافیای سیاسیان ده‌هێنا گۆرێ، ره‌فتاری ئه‌خلاقی له‌گه‌ڵ هه‌تیوان و ره‌فتاری شایسته‌ێان ته‌بلیغ ده‌کرد. ئایا ره‌فتاری باشیان له‌گه‌ڵ کرا؟ نا، ئه‌وانیان خسته‌ زیندان و ئاواره‌ی بیابانیان کردن و وه‌لاێان نان. به‌ڵام، ئه‌وانه‌ی که‌ ره‌فتاری باشیان له‌گه‌ڵ کردن، ساڵانێکی دواتر له‌ فێر کردنه‌ دینیه‌کاندا وه‌ک “پێغه‌مبه‌ری درۆینه‌” ناویان بردن.
وه‌ له‌ مێژودا هه‌میشه‌ به‌م شێوه‌ێه‌ بوه‌. ده‌وری راسته‌قینه‌ی روناکبیران، به‌رده‌وام پشتیوانی کردن له‌ ده‌سه‌ڵات بوو. پرسیار ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئایا ده‌بو ئاوا بێ؟ دیاره‌ که‌ نه‌! ئه‌وان ده‌بێ به‌دوای حه‌قیقه‌تدا بگه‌رێن، راستگۆ و سادق بن، پشتیوانی ئازادی و عه‌داله‌ت بن. دیاره‌ بریکیان، هه‌ن. توێژێکیان ئه‌م کاره‌ ئه‌نجام ده‌ده‌ن. به‌ڵام، خراپ له‌گه‌ڵیان هه‌ڵسوکه‌وت ده‌که‌ن. ئه‌وان هه‌مان کار ده‌که‌ن که‌ روناکبیرێک ده‌بی بیکا.

ساعێد سه‌عید: باشه‌، ئه‌نگێزه‌ی تۆ چییه‌(چ شتێک تۆی هان داوه‌)؟

چامسکی: من ته‌نیا به‌سه‌رهاتێکی کورتت بۆ باس ده‌که‌م. ماوێه‌ک له‌وه‌ پێش، بۆ وتار و وتووێژ له‌ زانستگه‌ی ئه‌مریکایی له‌ به‌یروت، چوم بۆ ئه‌و شاره‌. پاش قسه‌کانم، خه‌ڵک ده‌هاتن و ده‌ێانه‌ویست قسه‌م له‌گه‌ڵ بکه‌ن و کتێبه‌کانیان ئیمزا بکه‌م. ئه‌مه‌ بێنه‌ به‌ر چاوی خۆت‌ که‌ من، له‌ هۆڵی شانۆگه‌ری له‌ ناوشار، خه‌ریکی قسه‌ کردن بوم و خه‌ڵکێکی زۆر له‌ ده‌ورم کۆ ببونه‌وه‌ که‌ ژنێکی گه‌نجی بیست و چه‌ند ساڵه‌ هاته‌م پێشم و وتی: “من کیندا”م. خه‌ریک بو ببورێمه‌وه‌ و بکه‌ومه‌ زه‌وی.
تۆ کیندا ناناسی. چونکه‌، له‌ کۆمه‌ڵگاێه‌کدا ده‌ژیت که‌ ده‌ێه‌وێ راستیه‌کان بشارێته‌وه‌. به‌ڵام من ده‌مزانی ئه‌و کێێه‌. ئه‌و یه‌کێک له‌ کتێبه‌کانی منی به‌ده‌سته‌وه‌ بوو و لاپه‌ره‌ێه‌کی کردبوه‌وه‌ که‌ نامه‌ێه‌کی خۆی له‌ ته‌مه‌نی 7 ساڵیدا تێدا چاپ کراوه‌. راست پاش بومبارانی لیبی له‌ لاێه‌ن ئه‌مریکاوه‌ بوو. له‌و کاته‌دا، بنه‌ماڵه‌ی ئه‌و له‌ لیبی ده‌ژیان. ئه‌و نامه‌ێه‌کی نوسیبو که‌ یه‌کێک له‌ به‌راده‌ره‌ هه‌واڵنێره‌کانی من دۆزیبویه‌‌وه‌. ئه‌و هه‌واڵنیره‌ ته‌لاشی کرد تا ئه‌م نامه‌ێه‌ له‌ ئه‌مریکا بڵاو بکاته‌وه‌. به‌ڵام، چونکه‌ که‌س ئاماده‌ نه‌بو بڵاوی بکاته‌وه‌، پێی نه‌کرا. ئه‌و نامه‌ێه‌ی‌ دا به‌ من و من چاپم کرد. له‌ نامه‌که‌دا نوسرابو: “جه‌نابی ریگانی خۆشه‌ویست، من 7 ساڵمه‌. من ده‌مه‌وێ بزانم که‌ بۆچی تۆ خوشکه‌ بچکۆله‌که‌م و یه‌کێک له‌ دوسته‌کانم و بوکه‌شوشه‌که‌ی منت کوشت؟ ئاێا له‌به‌ر ئه‌وه‌ێه‌ که‌ ئێمه‌ فه‌له‌ستینین؟ کیندا!”
ئه‌مه‌ یه‌کێک له‌و نامه‌ ته‌کانده‌رانه‌ بوو که‌ من بینیبوم. کاتێک کیندا هاته‌ پێشم و وتی که‌ : “من کیندام”، هه‌روه‌ک وتم، خه‌ریک بوو ببورێمه‌وه‌ و بکه‌وم. نه‌ک له‌به‌ر روداوێک که‌ روی دا، به‌ڵکو له‌به‌ر ماناێه‌ک که‌ هه‌یبو. لێره‌دا، ده‌وڵه‌تی ئه‌مریکامان هه‌ێه‌ که‌ به‌ بی هیچ ده‌لیلێک و پێش زه‌مینه‌ێه‌ک، وڵاتیک داگیر و بۆمباران ده‌کا. ده‌کوژێ، له‌ناو ده‌با و هیچکه‌سێک ناێه‌وێ بزانێ که‌ کچؤڵه‌ێه‌کی 7 ساڵه‌ له‌ له‌باره‌ی ئه‌م کاره‌ساته‌وه‌ چی نوسیوه‌.
ئاوا روداوێک، که‌ تۆ ده‌توانی له‌ 10 هه‌زاردا زه‌ربی بکه‌ی، من هان ده‌دا له‌م کاره‌م به‌رده‌وام بم. وه‌ ده‌بێ خه‌ڵکانی تریش بۆ ئه‌م کاره‌ هان بده‌م.




پەروەردە و دیموکراسی -2-جمیل حمداوي …. وەرگێڕ: جیهاد موحەمەد


بەشی دووەم:

٦/ ئامێرەکانی بەدیهێنانی دیموکراسی لە بواری پەروەردەدا:

ناتوارێت قسە لەسەر پەروەردەی دیموکراسی بکەین یان دیموکراتیزەکردنی فێرکردن و پەروەردەکردن و فێربوون بکەین تا وێنایەکی تیۆریاییمان نەبێت دەربارەی کۆمەڵێک ئامێر و ئامڕازی جێبەجێکردن کە فرییامان بکەوێت بۆ بەدیهێنانی دیموکراسی لە ناو دامەزراوە پەروەردەییەکاندا بە مەبەستی گواستنەوەی بۆ ناو کۆمەڵگە و دیموکراتیزەکردنی کۆمەڵگە لە ڕێگەی فرێخواز و فێربووەکانەوە، کە هەڵسوکەوت و ڕەفتاریان دیموکراسییانە بێت لەگەڵ هەموو ئەندامانی خێزانەکانیان و کۆمەڵگەکەیان و نیشتیمانەکەیان و نەتەوەکەیان بە بێ جیاوازیکردن. دەتوانرێت ئەم ئامراز و ئامێرانە بکرێت بە پرۆسەیەکی تەکنیکی و پرنسیپڵگەلێک لەمانەی خوارەوە:
بیری هەرەوەزیی و کارکردن لە تیب و کۆمەڵی کۆلێکتیڤانەدا:
بیری هەرەوەزیی بە گرنگترین ئامێر و ئامراز دادەنرێت بۆ بەدیهێنانی پەروەردەیەکی دیموکراسی ڕاستەقەینە؛ چونکە کارکردن لە تیبی پەروەردەیی کۆمەڵێکی دیاریکراودا هاوکاری و یارمەتی فێرخوازان دەدات بۆ کرانەوە و پێگەیشتن و تێگەیشتن و وەرگرتنی زانین و ئەزموون لەوانی دیکە، هەروەها دووری دەخاتەوە لە ڕەفتار و کرداری نەرێنی، وەک گۆشەگیری و دابڕان و کەنارگیری و هەستکردن بە ترس و کەماسیی نزمیی و خۆ بەکەم زانین، هەروەها یارمەتی خۆ ڕزگارکردن دەدات لە دەست خۆپەرستی و خودئەڤینیی. هیچ دەوڵەتێک ناتوانێت پێشکەوتن و گەشانەوە بەدی بهێنێت ئەگەر کارکردن نەخاتە بواری تیپە هەرەوەزیی و هاوەڵێتیەکانەوە(کۆلێکتیڤ)، وەک ڕۆژئاوا و ئەمەریکا. زاناکان جەختیان کردوە لەسەر بیری هەرەوەزیی و کنەکردن و بە دواداگەڕان لە تیپە هاوەڵییەکان و کۆمەڵییەکاندا بۆ بەدیهێنانی ئەو ئامانجانەی کە پڕۆژە و پڕۆسە فەرهەنگییەکانیان هەیانە.
لێرەوە دەبینین کە پیداگۆگی بیری هەروەزیی لە بنەماکانی بەدیهێنانی فێرکردن و پەروەردەکردنی دیموکراسییانەیە، هەروەها بۆ بەدیهێنانی تازەگەرێتی لە فێرکردن و پەروەردەکردندا و بە دیموکراتیزەکردنی پەروەردە و کۆمەڵگە؛ چونکە جیاوازیە کۆمەڵایەتیەکان دەسڕیتەوە و هەموو جیاکاریەکانی ڕەنگ و زمان و پێست دەتوێنێتەوە و جێبەجێیان دەکات.

بە ناوبانگترین کەسێک کە داوای بیری هەروەزیی و دیموکراتیزەکردنی فێرگە پرۆلیتاریەکانی کردبێت، ڕاهێنەر و مامۆستای فەرنسیی(سلستان فرینیە)یە کە کۆمەڵێك ئامرازی دانا بۆ چاندنی بیری هەروەزی لە نێوان لاوە فێرخوازەکاندا. بەکارهێنانی ئەو ئامرازانەش، لە کاری چاپەمەنی؛ لە دامەزراندنی کارە هەرەوەزییە فێرگەییەکان؛ لە بەکارهێنانی کارە زۆر وردیلە و بچکۆلەکان، لە شەونخونی و ئێشکگرتن بە دیار نووسین و دەرکردنی ڕۆژنامەکانی منداڵان، برەوپێدانی کارە کۆمەڵایەتیەکان، نوسینە پڕ بایەخەکانی ژیان، رێکخستنی کار و پیشەکان، بەکارهێنانی ئامێرە نوێکان وەک تیپی مۆسیقا و شانۆ و سینەما و کارە هونەریە جۆراو جۆرەکانە.
بەم جۆرە لە کاری هەرەوەزیی تیپە کۆلێکتیڤەکاندا، دەتوانرێت دیموکراسیی فێربوون و فێرکردن و پەروەردەکردن بەدی بهێنرێت، هەروەها کۆمەڵێک لەو کێشەو گرفتانەی دێنە ڕێگەی ڕاهێنەر و مامۆستاکان بە ئاسانی چارەسەر بکرێن، دیسان فێرخوازەکان و شاگردەکان دووربخرێنەوە لە باری دەروونی خراپ و هەست بە کەماسییکردن، یان دوورخستنەوەیان لە خۆپەرستی و خۆ بە زلزانین و لووتبەرزی.

بۆ لابردن و سڕینەوەی بەها نەگەتیڤەکان لە هەستی تاکەکاندا، بێگومان باشترین چارەسەر ئەوەیە، کە فێرخواز بخرێتە نێو کۆمەڵە کۆلێکتیڤەکانەوە، تا ڕابهێنرێت لەسەر بیری سۆسیالیستی کردەیی، بە بەکارهێنانی توانا جەستەیی و عەقڵیەکان بۆ بەدیهێنانی بەروبوومی بە پیت و بە نرخ، وەک(ئەنتۆن ماکرینکۆ) دەڵێت، هەروەها بۆ ڕاهاتنی فێرخواز و شاگرد بە دابڕانی لە کاری خۆیی و، کارکردنی لە ناو کۆمەڵە هەرەوەزییە گونجاو و وێکچووەکان لە ڕووی تەمەن و ئاستی خوێندن وەک(کوزەینی)ە دەڵێت بۆ دروستکردنی بوار و دەرفەتی کاری هاوبەش و کۆلێکتیڤانە لە پێناوی کۆمەڵگەیەکی دیموکراسیی داهێنەر و گەشەسەندوودا.

تین و هێزی کۆمەڵی کۆلێکتیڤ:

لایەنە تەکنیکیی و میکانیکیەکانی تر بۆ بەدیهێنانی دیموکراسی، هەروەها بۆ فێرکردن و دروستکردنی هاوڵاتی چاکخواز و کەسایەتی هاوسەنگ و جێگیر لە ڕووی دەروونیی و کۆمەڵایەتیەوە، بێگومان دەبێت ئەوە بزانین، کە تەکنیک و دینامیکیی کۆمەلە هەرەوەزییەکان پڕۆگرام و بەرنامەیەکی گرنگن بۆ چارەسەرکردنی زۆرێک لە دیاردە دەروونیی و هەستیی و نەستییەکان لە لای فێرخواز و شاگردەکان، هەروەها تەکنیکێکی چالاکی گرنگە کە دەتوانرێت لە پڕۆسەی فێرکردن و پەروەردەکردندا بەکاربهێنرێت‌.
فێرخواز ناتوانێت داهێنان بکات لە ناو کۆمەڵە هەرەوەزییە کۆلێکتیڤە دیموکراسییەکاندا نەبێت، کە بڕوایان بە برایەتی و کێبڕكێی پاک و پەیوەست بە بیری مۆراڵ و یەکسان و دادپەروەرەوەیە، هەروەها شاناز بە یاسا و ماف و ئەرکەوەن.
بێگومان بۆ هەرچ کۆمەڵێکی هەرەوەزی سەرکردەیەک هەیە بۆ دابەشکردنی کار و ئەرکەکان و، سەرپەرشتی ڕێکخستنی کۆمەڵەکان، ئەمەش بەرپرسیارێتیەکی گەورەیە و گرنگە کە لە ئەستۆ دەگیرێت. بێگومان سەرکردەش پێویستە بە هەڵبژاردنێکی دیموکراسیانە هەڵبژێردرێت بۆ ماوەیەکی دیارکراو تا سەرکردەکان بە نۆرە دەوری سەرکردایەتی و بەرپرسیاریتی ببینن.

بەڵام وەک ئاشکرایە ڕێکوپێکی کۆمەڵە کۆلێکتیڤەکان دەکەونە ژێر سایەیی پرۆسەیەکی بەردەوام بۆ سێ سەرکردایەتی یان سێ دەسەڵات وەک(کۆرت لوین) ئاماژەی پێ دەدات: سەرکردەیەکی دیموکراسیانە یارمەتیدەر بۆ داهێنان و ئەفڕاند و بەدیهێنانی بەروبوومێکی بە پیت و بەرهەمێکی بە بایەخ، جا ئەمە بە ئامادەنەبوونی مامۆستای سەرپەرشتیکار بێت یان لە حاڵەتی ئامادەبوونیدا بێت جیاوازی نییە و دەبێت وابێت، هەروەها سەرکردەی ئاماژە پێدراو هەوڵ ئەدات‌ بۆ دەرکەوتنی کارلێکە ئەرێنیە دروستکەرەکان وەک هاوکاری و یارمەتیدان و رێککەوتن و گونجاندن.
بەڵام مامەڵەی سەرکردەی ئۆتۆکراسیی توودنوتیژی و دڵڕەقی و زۆرلێکردنە؛ لە ئامادەبوونی سەرکردەدا هەموو دیسپلینکراون، بەڵام لە پشتپێهەڵکردنی سەرکردەدا بێسەروبەری وبەزم و ڕەزم دروست دەبێت. لەم حاڵەتەشدا، بەرهەم و کارە بەرهەمهێنەرەکان تووشی کەماسی و کەمبوون دەبێت و دامەزراوەکە دەگۆڕێت بۆ قشڵەیەکی سەربازیی، بەکردەییکردن و پراکتیکەکردنی پرنسیپڵە تیۆرییەکان لە پێناوی کارایی و چالاکی ژیان و ژینگەی فێرگە یەجگار قورس دەبێت بە هۆکاری بوونی بەها نرێنیەکانی وەک بێزاریی و شپرزەیی و ئالۆزیی و نەبوونی پێکەوە هەڵکردن و تۆلێرانس.
سەرکردایەتی بەرەڵا و بێسەروبەر لەسەر ئەو فەلسەفەیە وەستاوە کە دەڵێت”لێگەڕێ کار بکات”. ئەمەش سەرکردایەتیەکی بێسەروبەرە و ئاژاوەیە، کە هاوکاری و یارمەتی بەدیهێنانی بەرهەمی بە پیت و بە بەها ناکات، نە لە حاڵەتی ئامادەبوونی سەرکردەدا نە لە حاڵەتی ئامادەنەبوونیدا، چونکە ئەم جۆرە سەرکردایەتی و سیستمە لە دەروونی فێرخوازەکاندا پشت بە سەرکردە دەبەستێت و هەستنەکردن بە بەرپسیارێتی لە گیانیاندا دەچێنرێت. بەم جۆرە بۆمان دەردەکەوێت، کە دیموکراسی یارمەتی گەشەی کۆمەڵە کۆلێکتیڤەکان دەدات و پەرەیان پێ دەسێنێت بە شێوازگەلێکی ئەرێنی و کارا. لەبەر ئەوە، لەسەر پیاوانی کارگێڕیی و مامۆستایانە کە سەرکردایەتیەکی دیموکراسیانەیان هەبێت بۆ بەدیهێنانی سەرکەوتنی ڕاستەقینە و جۆری باشی بەرهەم .

سیکۆدراما و سوسیۆدراما:

بەکارهێنانی ئەم ڕیگەیە بۆ بینی دەور یان سایکۆدراما یان شانۆگەری فێرگەیی گرنگترین تەکنیکە لە بواری چالاکردن و کاراکردنی کۆمەڵە کۆلێکتیڤەکاندا، هەروەها گرنگترین ئامرازی چارەسەرە بۆ پێکەوە ئاوێتەبوونی فێرخوازان و دوورکەوتنەوەیان لە نەخۆشی کەنارگیریی و دابڕان و بەسەرخۆدا شکانەوە و چوونەوە ناوخۆ و ئاڵۆزییە دەروونییەکانیان لە ناو کۆمەڵە کۆلێکتیڤەکاندا و ڕزگاربوونیان لەو ئالۆزییە دەروونییەی لە هەست و نەستیاندا نیشتووە، هەرەوەها پاکردنەوەی هزر و بیر و ویژدانیان و خستەنگەڕ و جوڵاندن و چالاکیە سۆسیالیەکانیان لە ناو ئەو کۆمەڵە کۆلێکتیڤانەی کە کراوەن و پڕن لە هاوکاری و یارمەتی و برایەتی و گۆنجاندن و گەیشتنیان بە هیوا و خەونەکانیان و تەنانەت دروستکردنی خەونی گەورە بۆیان. سایکۆدراما ڕێگەیەکی شانۆگەرییە کە تاک تیایدا پشت دەبەستێت بە کۆمەڵە کۆلێکتیڤیەکەی لە گێڕانی دەوری خۆی لەو شانۆگەریەی کە تواناکانی و بەهرە شاراوەکانی دەردەکەون بە مەبەستی گواستنەوەیان لە قۆناغی شکاندنەوە بەسەرخۆیاندا بۆ قۆناغی هەمان ئاستی دەروونی هاوڕێکانی و گونجاندن و هاوسەنگی لەگەڵیاندا، دیارە ئەمەش دەبێتە هۆکارێک بۆ بونیادنانی خودی خۆی و خێزانەکەی و کۆمەڵگەکەی و نەتەوەکەی بە ڕێگەیەکی دیموکراسیانەی وەستاو لەسەر بەخشین و کارکردن و بەرهەمهێنانی پڕ بە بایەخ و کولایتیی.

بەهەرحاڵ، سایکۆدراما”تەکنیکێکی سایکۆلژییە، کە سایکۆلۆژزان(مۆرینۆ)دایناوە، پشت بە درامای سەرپێی و ڕاستەوخۆ دەبستێت، داوا دەکات لە کەسەکان کە دەوری شانۆگەریی ببینن بە بێ پەیوەستبوون بە نووسنیێکی پێشوەخت یان بە بێ پەیوەستبوون بە تێکستی نووسراوەوە، مەبەست لێی گەشە و پەرەسەندنی دەوری سەرپێی و ڕاستەوخۆیە. ئەم جۆرە تەکنیکە بووە بە چارەسەری دەروونیی و شیکاریی تاک و کۆمەڵ؛ هەروەها پێگەیاندن و گەشەی داهێنان لە لای منداڵ، دیارە وەک ئامرازێکی پەروەردەیی و فێرکاریی … سایکۆدراما لە لای گریکە کۆنەکان هەبووە، (ئەریستۆفان) لە سەدەی چواری پێش زاین دەڵێت، کەسەکان زیندانی دەورە کۆمەڵایەتیەکانیان و دەتوانن خۆیانی لێ ڕزگار بکەن و، تێبگەن لە پاڵنەرەکانی، لە کاتی گوزارشت لێیی لەسەر تەختەی شانۆ. هەروەها(ئەڕیستۆ) ئاماژەی داوە بە بایەخی ئەو دەورانە کە گرنگ و بە بایەخە بۆ کەمکردنەوەی ناڵە دەروونییەکان، لە میانەی یەکبوون لەگەڵ ئەکتەرەکانی تردا، هەروەها گرنگە بۆ پاکردنەوەی دەروون لە نەخۆشییە دەروونییەکان”.
هەموو ئەمانە بەو واتایە دێت کە مرۆڤەکان ناتوانن بگوێزنەوە بۆ جیهانی دیموکراسی و ببن بە کەسانی دیموکرات تا دەروونی خۆیان و جەستەیان و بیر و ئەندێشەیان پاک نەکەنەوە لە هەموو ئەو ئاڵۆزییە کەڵەکەبووە بۆماوەییەی، کە بە درێژایی ژیانیان وەریانگرتووە، وەک ترس؛ دڵگیریی و دڵتەنگیی و شپرزەیی و نیگەرانی و گرژبوون و چوونەوە بە ناخدا و شەرم و دابڕانە مردوو هێنەرەکان. چالاکییە پەروەردەییە تەکنۆلۆجیەکان:
لە فەلسەفەی چالاکییە نوێکان و بیرکردنەوە پێداگۆگییە داهێنەرەکان پێویستە قەرەبووی دروستکردنی گوتاردان و گوتارخوێندنەوە و ئاراستەکردن بە ڕێگە پێداگۆگییە زیندووە هاوچەرخە کردەییەکان بێت، کە لەسەر بیر و ئەندێشەی هەروەزییەوە سەرچاوەی گرتووە، هەروەها پێداگۆگییە دینامیکیە کۆمەڵەکان کارا بکرێن، پشتبەستن بە کارایی بەرهەمهێنەر و، بەکارهێنانێکی کراوە و دانەخراو، دامەزراوەی پێداگۆگیی لە پێناوی ئازادبوونی فێرخوازان لە نەرێنی و سنوردارێتیدایە، تا دەستیان کراوە بێت لە بەرهەمهێناندا، هەروەها ئازادبوونیان لە کۆتوبەندە بیرۆکراسییەکان و فەرمانەکانی مامۆستای ستەمکار و چەوسێنەر، لە جیاتی هەموو ئەمانە هاوبەشیکردنێکی دیموکراسیانەی وەستاو لەسەر چالاکی و داهێنان و ئەفڕاندن، ئەویش لە ڕێگەی دامەزراندنی تاقیگە زانستییەکان و شارەزا ئەدەبیی و کارگە هونەرییەکان و بەڵێندەرە تەکنیککارەکان و یانە وەرزشییەکان لە ناو هەرچ دامەزراوەیەکی زانستی دیاریکراودا. دامەزراوەکان دەتوانن بۆ ئەم کارانە پشت ببەستن بە خەرجی و داهاتی خودی خۆیانەوە بە پێی یاسای دانپیانراوی دەوڵەتیی.

فەلسەفەی چالاکیی و پوختەیی:

گرنگترین ئامێری کردەیی بۆ بەدیهێنانی بە دیموکراسییکردنی فێربوون و کاراییکردنی پەروەردەی دیموکراسیانە پێکهێنانی چالاکییە نیشتیمانییەکانە لە سایەی سیستمی پەروەردەیەکی ساغڵەم، کە بڕوا و متمانەی بە کوالیتیی چەندێتیی و چۆنیەتیی هەبێت، ستایشکردن و پیاهەڵدان و پاڵپشتیکردنی هەموو ئەوانەی کە خاوەنی تواناو بەهەرە و پسپۆڕی و هونەرریی و ئەدەبیی و تەکنیکیین.
پێویستە مەبەست و ئامانج و خەسڵەتە خوازراوە گەورەکانی پرۆسەی پەروەردە و هەنگاوە دیالیکتیکەکانی سیستمی فەلسەفەی پەروەردەیی تێبگەین و قبووڵیکەین، هەنگاوی یەکەمیش بۆ ئەمە دەسپێکردن بە فەلسەفەی چالاکیە، کە بە هاندانی یاداشت و تێبینیە وەزارییەکان دەکرێت، بەو واتایەی کە چالاکییەکان پاڵنەرێکی بناغەیین بۆ ئامادەکردن و خستنەسەرپێی لاوە تازە پێگەیشتووەکان، هەروەها ئامادەکردنی فێرخوازان بۆ کۆمەڵگە؛ بۆیە کۆمەڵە تەکنۆلۆجیە هاوچەرخەکان و سیاسەتی جیهانگیری و کێبڕکێی ڕاگەیاندنەکان لە فێرگەدا پێویستە دیموکراسیانە بێت لە میانەی کاری کارگێڕیی و فێرکردن و پەروەردەکردندا، هەموو ئەمانەش دەچنەوە ڕاژەی پێشکەوتنی کۆمەڵگە چ لە ڕووی ئامێر و ئامڕازە بەرهەمهێنەرەکانەوە بێت یان لە ڕووی خزمەتگوزارییەکانەوە بێت.

ئەگەر چالاکیەکان دەستپێکێکی فەلسەفیی پراگماتیکیی بێت لە پرۆسە دیالێکتیکیە پەروەردەییەکەدا، ئەوە دەبێت وردەکارییەکان و بەشە چکۆلەکە و وردەکان هاوتەبا بن لەگەڵ گۆڕاکارییەکاندا و بریتی بێت لە ڕێنماییەکان بەرامبەر بە شێوە و فۆرمی کێشە و گرفتە واقیعیەکانی کە دێتە ڕێگەی فێرخوازەکان، واتە کێشە کۆمەڵایەتییەکان بخرێتە نێوەندی فێرگەکانەوە و مامۆستایانیش ئامادەباشییان هەبێت بۆ وەڵامدانەوەی پرسیارە کوتپڕیی و لە ناکاوەکان. بە واتایەکی تر ناوەڕۆکی فێرگەکان و پرسیارگەلی فێرخوازان لەسەر کێشە و گرفتەکانی ناو کۆمەڵگە بە خێرایی و ڕاستەوخۆ وەڵام بدرێنەوە و دیموکراسیانە ڕەخنە و پرسیارەکان قبووڵکرێن.

بێگومان دەبێت پێداگۆگیی لە نوێکردنەوەدا بێت و ئاماڕازە دایلێکتیکیەکان هاوتەبا و هاوئاهەنگ بن لەگەڵ گەشە و پەرەسەندی پێداگۆگی و داوکارییەکانی بازاڕ و کار و گەشەی زانست و تەکنۆلۆجیادا، بۆیە پێویستە سوود وەربگیرێت لە هەموو ئامڕازەکانی ڕاگەیاندنە بەردەستەکان لە مەیدانی فەرهەنگی و زانستە پێدراو و بەردەوامەکاندا، هەموو ئامارازە نوێکان بە دوای ئەزموونەکانەوە بن بۆ گەیشتن بە تازەگەریی و هاوبەشیکردن لە دەوڵەمەندکردنی سیستمە پەروەردەییە ئارەزوو بزوێنەکاندا. ئەم پرۆسەیە سەرکەوتن بە دەست ناهێنێت لە ڕێگەی بەدەستهێنانی ژینگەیەکی پیداگۆگیی گونجاو و باشەوە نەبێت، وەک فێرگەی ژیان و ژیانکردن، کۆمەڵی هاوبەش و دامەزراوە پڕۆژەییەکان، چاکسازی و دیموکراسی لە ئیدارەدا، چاکاسازی کۆمەڵگە بە بەردەوامی و هەمیشەیی، چاکسازی و باشکردنی ئامڕازەکانی هەڵسەنگاندن و چاودێریکردن بەسەر بنەماکانی پێداگۆگی و چلاکییە واقیعیەکانی بەشە بچکۆلەکانەوە، هەروەها پێکهێنانی دەستەی بەدواداچوون و پشکنین بۆ ئەوەی کارەکانی خۆیان و دەوری خۆیان بە باشی جێبەجێ بکەن، وەک چاودێریکردنی مامۆستایان و ڕێنمایکردنیان لەسەر نوێترین و باشترین جۆری بەرهەمەکان. هیچ مامۆستایەکیش سەرکەوتن بە دەست ناهێنێت لە پڕۆسەی فێرکردن و فێربووندا ئەگەر سیاسەتێکی کراوە و هاوکاری و یارمەتی و دیالۆگ و کارکردن لە چوارچێوەی تیپێکی پەروەردەیدا نەبینێت، هەروەها گرنگیدان بە باسە زانستیەکان و بەرهەمە فەرهەنگیەکان لە پێناوی دەوڵەمەندکردنی گەیشتن بە زانین و پرۆگرامی نوێدا.

فەلسەفەی هاوبەشیکردن:

بۆ بونیادنانی پڕۆژە پەروەردەییەکانی خزمەت بە دامەزراوەکان لە دوور یان لە نزیک، بێگومان پێویستە چاوبخرێتە سەر بابەتە هاوبەشە یەکەمیی و زۆر پێویستەکان وەک بەرەنگاربوونەوەی بەفێڕۆنەدانی کات و وزە فێرگەییەکان لە ڕێگەی هاندانە پەروەردەییەکان و پێشکەشکردنی سەعاتی زیادەی خۆبەخشی بۆ زیاتر خزمەتکردنی فێرخوازان و یارمەتیدانیان بۆ پیاجوونەوە و گەڕانەوە بە وانەکانیان و جێبەجێکردنی ئەو ئەرک و وەزیفانەی دەدرێت بەسەریاندا لە فێرگەکاندا، یان دەدریت بەسەریاندا بۆ تەواوکردنی سەعاتەکانی خوێندن واتە لە ماڵەوەیاندا، یان جێبەجێکردنی ئەرک و وەزیفە وەرزییەکانیان ئەویش بە پێی پڕۆگرام و شیکارییەکانیان لە لایەن خۆیانەوە بە مەبەستی بەرزکردنەوەی ئاستی خوێندن و فێربوون، هەروەها بۆ پڕکردنەوەی هەموو کەلێن و کەماسییەکانیان لە ڕێگەی ڕێنماییەکان و هەوڵە دیموکراسییەکان کە لەسەر ئاراسەکردنێکی ڕاست و دروست و سەرکەوتن بە دیالۆگ و مشتومڕێکی دیموکراسییانە و لۆژیکانە.
شتێکی ئاشکراشە کە ئەتوانرێت پەناببرێتە بەر مامۆستاکان و سەرپەرشتیاران و سوود وەربگیرێت لە ئەزموون و ڕێنماییەکانیان بۆ گەشەی باسە پەروەردەییەکان، کە چەق دەبەستێت لەسەر باشکردنی زانین و تێگەیشتنی فێرخواز، بە گونجاندنی فەلسەفەی چالاکی و تازەکردنەوەی ڕێگاکانی پێداگۆگی و ئامڕازەکانی دیالێکتیکیی و ئامرازەکانی چاودێری و هەڵسەنگاندن و ڕێکوپێککردنی تاقیکردنەوەکان، بێ ئەوەی بیرمان بچێت کە گرنگی هاوبەشیکردن لە بونیادنانی مامۆستایان و ئیدارەی پەروەردەیی لە لایەن سەرپەرشتیارانەوە و کارگێڕەکانەوە کە شارەزاییان هەیە لە چۆنیەتی مشتومڕکردن لەسەر یاداشت و تێبینیەکان و ڕوونکردنەوەیان و باسکردنیان و تەگبیرکردن بۆ چارەسەری گرفتەکان و هەروەها چۆنیەتی سازدانی کۆڕ و کۆبوونەوە فێرکارییە پەیوەندیدارەکان بە پەروەردەکردن و فیرکردنەوە.

هاوبەشییە ناوخۆییەکانی فێرگەکان بە ئامانجی گەشە و سەقامگیری و بەکارهێنانی دیجیتاڵ مێدیا و پەیوەندییە تەکنۆلۆجیەکان لە میانەی بونیادنانی دەستە و لیژنەکانی مێدیا و پەیوەندییەکانی تۆڕی ئینتەرنێت بە جیهانەوە. نابێت بێ ئاگابین لە گرنگی و بایەخی پرۆسە پێشکەوتووەکانی پەیوەند بە مامەڵەکردنی سایکۆلۆجیی و کۆمەڵایەتیی و ئیدارەیی بە شێوەیەکی بونیادی و مرۆڤگەرایی لە وەزیفەکانی ناو دامەزراوە پەروەردەییەکان ئەویش بە ڕێزگرن لە فێرخوازن و کەسە پەروەردەییەکان و ئیدارییەکان و هەڵسوڕاوە سەرپەرشتیکارەکان و دایک و باوکان و مندالەکانیان و پەنابردن بۆ سیاسەتێکی نەرم و دایلۆگێکی دیموکراسیانە و ڕێزگرتن لە مافی مرۆڤ و جێبەجێکردنی پرنسیپڵەکانی یەکسانی و ڕێزگرتن لە چالاکیەکان و بەدیهێنانی کوالیتی داهێنان و چۆنیەتی و چەندێتی بەرهەمەکان.
هاوبەشییە پەروەردەییەکان ئەبێت پشت ببەستێت بە هاندان لەسەر داهێنانە پەروەردەییەکان و پێشخستنی وەرزش و چالاککردنی دامەزراوە فێرکاریە هونەریی و فەرهەنگیی و مێدیایی و کۆمەڵایەتی و ژینگەییەکان.

پێداگۆگی بەهرەداریی:

تیۆریا پەروەردەییە بەهردار و داهێنەرەکان پاڵ ئەدات بە کۆمەڵێک بنەما و پایەوە، وەک: هەوڵدانێکی بەردەوام بۆ تازەگەریی و تازەکردنەوە و دوورکەوتنەوە لە دووبارەکردنەوە و کۆپیکردنی ئەوەی کە هەیە و زووتر لەبەردەستا بووە، دوورکەوتنەوە لە تازەگەرێتی خەیاڵپڵاویی و هەوڵدان بۆ بەدیهێنانی تازەگەرێتی ڕاستەقینە و واقیعیانە و بونیادنەر و مەبەستدار بە ئاراستەی سوودگەیاندن بە مرۆڤ و گۆڕانکارییە مێژوویی و کۆمەڵایەتییەکان. دیارە ئەمەش بەدی نایەت تەنها بە فێربوون و خۆ ڕۆشنبیرکردن نەبێت، هەروەها بە جێبەجێکردنی پێداگۆگیەکی دیموکراسییکراوی ناو هەموو دامەزراوە دیموکراسییەکانی دەوڵەت. ئەم جۆرە لە پیداگۆگیی داهێنەر و بەهرەدار لە دەوڵەتی دیکتاتۆری و حوکمە سەتمگەرەکاندا جێبەجێ ناکرێت.
ناشتوانرێت قسە لەسەر تیۆریایەکی داهێنەرانە بکرێت ئەگەر هەوڵدان و هاندانێکی گەورە لە ئارادا نەبێت بۆ پلانڕیژ و بونیادنان و دووبارەکردنەوەی بونیادنان و پێشنیاز و دۆزینەوە نوێکان و گەشەدان بە تواناکانی مرۆڤ لە ڕووی ماددی و مەعنەویەوە بۆ ڕووبەڕوووبوونەوەی هەموو ئالانگەریەک.
مەرجەکانی تیۆریای داهێنان و بەهرەدار پەیوەستبوونێکی هەمیشەیی بە نایابی جۆری بەرهەم لە ڕووی چەندێتی و چۆنیەتیەوە، ئەمەش بەدی ناهێرێت بە بونیادنانی دیموکراسیانەی فێرخواز و هاوڵاتی و کۆمەڵگەوە نەبێت.
کاراییکرد و بە گەڕخستنی ژیان وژینگەی فێرگەیی:
ژیان و ژینگەی فێرگە کار لەسەر دروستکردنی کۆمەڵگەیەکی دیموکراسی و کراوە و هۆشیار و گەشەسەندوو دەکات لە نێو دامەزراوە پەرەوەردەییەکان و میانە و جێوڕێی پەروەردەدا، هەروەها هەڵدەسێت بە توانەوە و سڕینەوەی ململانێ هەستیی و ناهەستییەکان و نەمانی جیاوازیە چینایەتیەکان و سنوردانان بۆ هەموو هۆکارە ململانێ بێزارکەرەکان و دڵڕەقییە کۆمەڵایەتیەکان، بە تایبەتی کە ژیان و ژینگەی ناو فێرگە بریتیە لە دامەزراوەیەکی پەروەردەکردن و فێرکردنی چالاکانە و کارایی و کردەیی، کە کار دەکات لەسەر دامەزراوەکانی تری ناو کۆمەڵگە، هەروەها کار دەکات لەسەر زۆرکردنی ژیانێکی بەختەوەر و هیوا و دڵنیایی و خۆشبەختی، دیسان کار دەکات لەسەر بەدیهێنانی ئازادیەکی ڕاستەقینە و و دڵنیایی کۆمەڵگە، هەوڵ ئەدات‌ بۆ جێگیرکردنی بەرزکردنەوەی فەرهەنگی هاوڵاتی باش لە چوارچێوەی ڕێز و مافی فێرخواز و مرۆڤ لە ناو دامەزراوەکان و، جێبەجێکردنی یەکسانی ڕاستەقینە و چەسپاندنی یاسا دادپەروەرییەکان و کردنەوەی دەرگا و دەروازەی پرنسیپڵەکانی گونجاندن و پێکەوە ژیان و تۆلێرانس بە دوورکەوتنەوە لە جیاکاری ڕەگەزیی و توخم و زمان و چینایەتی یان کۆمەڵایەتی، هەموو لە بەردەم یاساکاندا وەک یەک وا دەبن و، وەک یەک دەژین و، وەک یەک کار و چالاکی ئەنجام دەدان. هێزی سەرمایەی فەرهەنگی زۆر لە هێزی سەرمایەی ماددیی گەورەتر و بەهێزترە لە دامەزراوە پەروەردەییە دیموکراسیی و دادپەروەرەکاندا.

جێبەجێکردنی پرنیسپڵەکانی وانە وتنەوە:

گرنگترین ئامڕاز و ئامێری بەدیهێنانی پەروەردەی دیموکراسیانە، کە کار بکات لەسەر سنوردانان بۆ ململانێ جۆراوجۆرەکان لە ناوەخنی چالاکیە پەروەردەییەکاندا، جێبەجێکردنی پرنسیپڵەکانی وانە وتنەوەیە، بۆ ئەوەی بتوانرێت توانا جیاوازەکانی فێرخوازان لەبەرچاو بگرێت، تا لەم ڕێگەیەوە بتوانێت ئاستە چیاوازەکانی زیرەکی دیاری بکات و لەبەرچاویان بگرێت بە مەبەستی بەدیهێنانی ئەنجامێکی ئەرێنی و پێداگۆگیەکی کارامە بەش بەش کراوەکان، بۆ هەر ئاستێک لە ئاستەکانی زیرەکی و توانا جیاوازەکان ئەم پێداگۆگیە کارامەیە کاری خۆی دەکات و هەوڵ ئەدات‌ لەم ڕێگەیەوە جیاوازیەکان بسڕێتەوە. ئەم جۆرە لە پێداگۆگیی بڕوای وایە کە :”منداڵان لە تەمەنێکدا و لە پۆلێکدا، یان لە قۆناغێکی خوێندندا هەموویان وەک یەک نین و جیاوازی لە زیرەکی و توانایاندا هەیە بۆ نەهێشتنی ئەو جیاوازیانە، پێویستی بە پێداگۆگیەک هەیە کە ئەو جیاوازیانە لەبەرچاو بگرێت، لەم ڕێگەیەوە ئەو منداڵانەی بێ توانان، یان کەمتر توانایان هەیە لە منداڵەکانی دیکە پێشدەخرێن و ئاستی زیرەکیان بەرزدەکرێتەوە و چیتر جیاوازنیەکان نامێنن”.
بۆ نەهێشتنی ئەو جیاوازیانە، کە شتێکی سروشتییە و دەبێت زۆر بە ئاسایی وەربگیرێت. مامۆستاکان یان سەرپرشتیارەکانی فێرگەکان پێویستە هەوڵی ئەوە بدەن کە وانەی زیاتر بەو منداڵانە بڵێنەوە کە توانایەکی کەمتریان هەیە، زۆریش گرنگە کە بێ توانایی ئەو منداڵانە بە جۆرێک لە بەرچاوبگیرێت کە هەستیان بریندار نەکرێت، چونکە بەو هەوڵانە بە ئاسانی دەتوانرێت ئاستی خوێندن و زیرەکیان بەرزبکرێتەوە بۆ ئاستی منداڵە زیرەکەکان.




سۆران محه‌مه‌د …. لێکۆڵینەوەی شیعریی: تەکنیکی دژە تەکنیک وەكو ستایلێکی شیعریی ئەفرێنەر

لە هەموو بوارێکی ژیاندا کەسانێك هەن عاشقن، بە جۆرێك عاشقی بوارەکەی خۆیانن گەر ئەو بوارەیان لێ زەوت بکرێت وردە وردە ڕەنگیان زەرد دەبێت و توشی ڕشانەوەی تەپوتۆزی دەوروبەرو پیسیی دەروونەکان و ژینگەی نەخۆش دێن و لەسەرجێگاش شەوان بە دەم خەوەوە ڕادەکەن و دەڵێن:
کوا نیوەکەی ترم؟ کوا عەشقەکەم.. …..

بۆ درێژەی بابەت کلیکی ئێرەبکەن ……….




ئایەتی ونبوون … جیهان بن ڕابحی … وەرگێڕانی: ئاری بابان

کە هات شەپۆلی فرمێسک
لە چاوەکانی دەتکا
نەیدەزانی ڕەنگدانەوەی
سەرسوڕمانەکەی چییە!
نەیدەزانی هەڵچونی شەپۆلەکانی دەریا
بەئازارن
نه یده زانی شەپۆلە سوێرەکانی
بشواتەوەو
هەڵبێت
لەدەست ونبوون
بۆ ونبوونێکی تر
نەیدەزانی ئاسۆ چۆن تینوێتی دەشکێ و
لەسەر باوبۆران ئەخەوێت
چۆن یەکبوونی پێکدێنێت
بەچڵێ هەورو و بەزەردەی پایز
چۆن مێردمنالێک
غەمەکانی خۆش ئەوێت
وەکو مردن و لەدایکبوون …
ئەو بەلایەنگری خۆی
ئایەتێکی لە ڕەنگی پەلکەزێرینە
دانابوو
بەخۆشەویستی و سۆزەوە
فەرشێکی ڕاخستبوو…
لەم بێ بەرگییەی خۆی دا
کڵۆڵی بۆماوەتەوە
ئەی کێ بە پەرۆشەوە
جانتاکانی کۆچ
هەڵبگرێت؟
کێ پێکی خەونە قڵیشاوەکانی
هەڵدات و
بڕوات؟
ئاسەواری پەشیمانی ئاورنگ
کەوتە سەر ڕووی و
مردنی ئەخواست تا بڕوات و
بەخەونەکانی نەگات
بەخاکەکەی ژێر پێی ڕازی بێت و
باوەش بەتارمایی خۆیدا بکات و
بڕوات
لەگەڵ پەرۆشیدا دواسەمای خۆی بکات و
شێتیەکی هەڵگرێت و بڕوات
لەناو مندا
دەنگێکی کز هەیەو پیتەکانی ناخوێندرێنەوە
سوتان …سوتان و …بۆنێکی زۆر خۆش
ژانێکه و لە هەیوانی ئەزەلیدا
دڕکێکە لە ڕابردوودا
دێت و دەڕوات
شەونخونی کوشندەیەو
دەمەو بەیان خۆڵەمێشیش هەڵەکانمان
ڕادەژەنێت
ئەی ئەو کەسەی بەرامبەرم ڕاوەستاوی
وەک پەیامبەرێکی لە خاچدراو
ئەی یەزدان
بە فویەک ڕۆحت لە بونەدا خوڵقاند
ئاوهاش دەبێت هاوسۆزم بیت
لەم لەرزەمدا
تا بزانم چۆن دەریا شەپۆل دەدات و
چۆن ئەو شەپۆلە دەبێتە خوێ
ئەی رۆح
دەتوانیت بەشداری یەکەم لەرزینم بکەیت و
هاوڕێم بیت لە دڵەوە
تا بزانم
چۆن سوتان دەبێتە
بۆنێکی خۆش و
پێکەوە ڕابکەین
لە ونبوونێکەوە
بۆ ونبوونێی تر




مانگی شیراز …. عه‌بدولوه‌هاب به‌یاتی و: نه‌ژاد عزیز سورمێ

(1)
دڵم بریندار دەكەم ،
شیعرەكانم
بە خوێنی دەدێرم ..
گەوهەرێك
لەبن ڕووباری مرۆڤایەتیدا
شەوق ئەداتەوە ..
پەپوولەی سوور هەڵدەفڕن
لە شیعرەكانمدا ژنێك لە دایك دەبێ‌
مانگێكی شیرازی ،
لە گوڵەگەنمێكی زێڕینی بادراو هەڵگرتووە ..
هەنگوێنی دارستانانی
لە چاودا دەگەشێتەوە و
خەمی ئاگری ئەبەدییەت
باڵی
بۆ لە شەودا دەڕوێنن و دەفڕێ ،
خۆرێك لە خەو هەستێنێ‌
لە تنۆكە ئارەقی درەوشاوەی سەر
هه‌نییه‌ی عاشقدا نووستوە .
لە خەمی ڕەنگەكاندا
كە لە نێو تابلۆیاندا شێردراونەتەوە :
ژنێك ماهێكی شیرازی هەڵگرتووە
لە شەودا دەفڕێ ‌ ..
گەمارۆی خەوم دەدا ،
دڵم بریندار دەكا ،
شیعرم
بە خوێنی دەدێرێ ..
شاران
لە بنی ئەو ڕووبارەدا دەبینم نقووم بوون
لە چاوەكانیدا سەرچاوەی گرتووە ..
جادوویەكی هەنگوێنی
هەر كێ‌ نزیك دەبێتەوە
چاوی تێدەبڕێ‌
یان پێچەوانەی تەوژم مەلە دەكا
دەیكوژێ ‌ ..

هەموو ژنانی دونیا
لە ژنێكدا دەبینم
لە شیعرەكانم لە دایك دەبێ‌ ،
خاوەندارییەتی دەكەم ..
تێیدا دەحەوێمەوە ..
بەرەو ڕووی شەودا دەقیژێنم
لێ باڵەكانم
بەسەر ڕەنگی شاراوەی ناو تابلۆیان
تێكدەشكێن .

(2)
شێت
بە ڕووباری
لە چاویدا هەڵقوڵاو
بە هەنگوێنی ئاگرینی گەشاوەی ناو
ڕووباری ئاگر
پێچەوانەی تەوژم
مەلە دەكەم .

(3)
مێژووی ڕووباران دەنووسمەوە
لە مەلی خۆشەویستی و
ڕووباری زێڕینی درەختان
دەست پێ دەكەم .

(4)
عاشقان ،
بە خوێنی من خۆیان دەشۆن
غەریبانیش بە شیعرەكانم
لە مەنفادا
شیراز بنیات دەنێن .

(5)
خاوەندارییەتی دەكەم و
تێیدا دەحەوێمەوە
لە پەڕەمووچیدا
وێنەی یۆتۆبیایان دەكێشم
شاعیری تێدان .
.
(6)
بە ڕووباری لە چاوەكانیدا هەڵقوڵاو
شێت ..
بە لێشاوی سەركێش و لافاو
بە بڵێسەی دڕندەی برسی
مەلە دەكەم
بێ‌ ئەوەی بگەمە كەنار
بە سەرخۆشی نقووم دەبم ..

(7)
باڵم لێك دەكەمەوە و
لە نیوەشەودا بۆی دەفڕم
دەیبینم
نووستوە
خەون بە مانگی سەوزی شیرازییەوە
دەبینێ‌ ..

بەسەر دەروازە بەردینییەكاندا دەگری ،
بە لق و چڵی باخچەكەیدا شۆڕ دەبێتەوە و
تەنیا تێیدا دەمێنێتەوە ..
ژیانم نەدەبوو
خاك
بە ئامادەیی و نائامادەیی
تێیدا بوو
پڕ لە كۆچ و بە تەنێیی و
تارمایی مردووان ..
ئەی گۆزەی
ڕوومەت بە توتڕك سوور و
گوڵی شاخاوی سپی !
لەو سەفەرەدا
ببە بە توێشەبەرەی من !
لەم سەفەرەدا
ببە بە دوایین مەنفای نیشتمانم
تێیدا بحەوێمەوە و بمرم .
(8)
بە خۆشەویستی بڵێ‌ (ئا)
یان بڵی ( نا ) .

(9)
بڵێ‌ ( بڕۆ !)
یەكسەر دەڕۆم ..
بڵێ‌ ( حەزم لێتە )
یان بڵێ‌ ( حەزت لێ‌ ناكەم )

(10)
چاوەكانت
دوو چراوگی زێڕینن .
دەستت
دوو چارۆگە .

(11)
كارەساتێك
لەژێر ڕووپۆشی وشەدا
دەشارمەوە ..
بە برینەكەم دەڵێم ،
( سارێژ مەبە!)
بە خەمم دەڵێم ،
( سارد مەبەوە !)
بە عاشقان دەڵێم
( خۆتان بە خوێنی من بشۆن !)

(12)
ئاگر ئاگر هەڵدەلووشێ‌ و
خەمی عاشقە كۆچەرییەكانیش
لە سارای خۆشەویستیدا
دەشارێتەوە ..
شیراز دەمێنێتەوە
ئێمەش دەمێنینەوە
لە شەودا سەفەری بۆ دەكەین
سووتاو بە ئاگری خەمی ئەبەدی ..
لە سپێدەدا
باڵمان لێ‌ دەڕوێن
دەفڕین
بەڵام پێش ئەوەی
كاروانی بگاتێ‌
دەیكەین بە هی خۆمان
لێی دادەنیشین و دەگەڕێینەوە .

(13)
لە سەرچاوەكانی نووردا
بە كوژراوی دۆزیمیانەوە
دەمم
بە توتڕكی سوور و گوڵی سپی شاخاوی بوو
باڵیشم
لە نووردا ڕوا بوون .

* لة كؤشيعرى ( قمر شيراز )ـةوة ، برِوانة : http://www.alriyadh.com/52342




سێبه‌ره‌كه‌ت په‌یت كه‌ … سمكۆ محه‌مه‌د

له‌هیچ شوێنێك ئۆقره‌ ناگرم
زمان له‌وه‌ته‌ی هه‌یه‌ وه‌كو خۆی به‌ده‌م ئازاره‌وه‌ ته‌جه‌للا ده‌كات
پرسیارێكم هه‌یه‌ جه‌وهه‌ری له‌ سێبه‌ره‌كه‌یه‌تی
به‌ئه‌سپایی بڕۆ
هیچ بیانویه‌ك نه‌ماوه‌ بۆ ژیان .. بۆ گوتن .. بۆ ئاوه‌دانی
ته‌نانه‌ت بۆ ته‌نهاییش.
له‌وه‌ تێگه‌یشتووم كه‌ گریانی به‌كوڵ/ مردوو ناگه‌ڕێنێته‌وه‌
یه‌ك جار سه‌ر له‌قاندن/ هه‌تا سه‌ره‌
ژیان وه‌كو ئاو وایه‌/ كه‌ رێگا ده‌بڕێت/ چاڵ درووست ده‌كا
چاڵی وردوو و درشت
پرسیاری دژوار ئه‌وه‌یه‌ كه‌ وڵامی نه‌زانی
ژیان وه‌كو مۆرانه‌یه‌/ هه‌موو شتێك ده‌خوات/ ته‌نها خه‌می ماڵ نه‌بێ‌
من ده‌وڵه‌مه‌ندترین ماڵم له‌ مۆرانه‌
له‌ترسی مۆرانه‌ گه‌ركمه‌ بڕۆم / به‌ڵام هیچ جێناهێڵم
باڵنده‌كان به‌ر له‌وه‌ی بفڕن / په‌ڕی خۆیان جێده‌هێڵن
ئینسان به‌رله‌وه‌ی بڕوات/ له‌سه‌ر به‌ردێك دانانیشێ‌ و سێبه‌رێك جێبهێڵێ
كه‌چی ده‌ماغ به‌رزه‌كان هه‌موو شه‌وێك ئاهه‌نگ ده‌گێڕن/ له‌تازیه‌ی خۆشیان ناوه‌ستن
من ئێستا وه‌كو جاران نیم/ خه‌و به‌وه‌وه‌ ده‌بینم كه‌ ئیتر هیچ خه‌ون نه‌بینم/ هیچ خه‌یاڵێك نه‌كه‌م/ هیچ ئومێدێك هه‌ڵنه‌چنم له‌سه‌ربانی وشه‌كانم
من ئێستاكه‌ تیلماسكێك ی دڕكاویم به‌سه‌ر پشتی خۆمه‌وه‌
له‌شێوه‌ی تودا ته‌نها ئه‌لبومێك وێنه‌ شك ده‌به‌م و هیچی تر.
له‌به‌رده‌م قه‌ڵافه‌تی خۆم نه‌بێ‌/ سه‌رم دانانه‌وێنم/ هیچ شتێك له‌سه‌ر من نانیشێته‌وه‌
مادام خه‌ونم نه‌ماوه‌/ واناكه‌م له‌خه‌یاڵمدا شتێك ون بێ‌
واناكه‌م له‌ داخی نه‌فرینی خه‌ڵك و تۆرانی خۆشه‌ویسته‌كه‌م/ تۆڵه‌ بخه‌مه‌ ماڵانی دیكه‌وه‌/ واناكه‌م له‌ترسی سڕبوونی جه‌سته‌ و شڵه‌ژانی مێشك و دڵی ته‌زیوم/ ئاگام له‌ جوانی گه‌ردوون نه‌مێنێ‌، من هیچ واناكه‌م
ترسی ئه‌وه‌م نه‌ماوه‌ كه‌چی رووده‌دات به‌ر له‌رۆیشتنی خۆشه‌ویستی
به‌ڵام له‌دوای رۆیشتنت ده‌ترسم كه‌ نه‌ من ماوم/ نه‌ تۆ
من سه‌یری خۆمه‌
بۆیه‌ نه‌ سه‌یری تۆ/ نه‌ سه‌یری كه‌س ده‌كه‌م
پێمخوشه‌ له‌پێشانگایه‌ك خۆم نمایش بكه‌م/ چونكه‌ كه‌س له‌ترسی سێبه‌ری ئه‌وی تر/ سه‌یری خۆی ناكا
تكایه‌كی ترم هه‌یه‌/ وه‌ختێك كه‌ تارماییه‌كه‌ت به‌لامدا تێده‌په‌ڕێت/ روناكییه‌كی باغه‌یی له‌خه‌یاڵمدا بمێنێ‌/ تینویه‌تیم به‌سێبه‌ری تۆ بشكێت
ترسی ئه‌وه‌م هه‌یه‌ به‌م هه‌موو بێده‌نگییه‌وه‌/ وه‌كو شووشه‌ی مه‌ی به‌ده‌ستی سه‌رخۆشێكه‌وه‌ بم/ له‌بێ‌ ئۆقره‌ییدا له‌ده‌ستت بكه‌ومه‌ خواره‌وه‌
تۆ ئه‌وه‌ باش ده‌زانی/ من هیچ موڵكێك شك نابه‌م / جگه‌ له‌مانه‌
ماڵێكی بچووك و چه‌ند كتێبێكی بچووك و دڵێكی بچووك و خولیایه‌كی بچووك و یاده‌وه‌رییه‌كی بچووك و دونیایه‌كی بچووك و بڕوایه‌كی بچووك و دیزه‌ڵه‌یه‌كی بچووك و مشتێ‌ رازیانه‌ی بچووك و چوارچێوه‌یه‌كی بچووك و نیگارێكی هه‌ڵزه‌قاوی بچووك زیاتر
كه‌ ژیان ئیتر ئه‌مانه‌ی ناوێ‌.
ئه‌گه‌ر ده‌ته‌وێ‌ ئه‌مانه‌ش زایه‌ ده‌كه‌م
ئه‌گه‌ر ناتوانی سه‌رم لێبده‌ی/ وه‌كو من بڕۆ به‌ڵام بێ‌ سێبه‌ر
ژیان غه‌ریبی كردم/ ناچارم رێگای نه‌فره‌تی هه‌ڵبژێرم
ئه‌گه‌ر وه‌كو ئاسیاییه‌كان له‌ رۆژگیراندا نمایشی خۆم بكه‌م و خۆم بدوێنم
هیچ نه‌بێ‌ خۆم نه‌ناس ناكه‌م/ پرسیاری ناماقوڵ ناكه‌م له‌مێژووی خۆم
ئه‌گه‌ر وه‌كو شامیه‌كان بچمه‌وه‌ بن هه‌نگڵی چه‌ته‌كان و ریشم بده‌مه‌ ده‌ست ئه‌وان
واناكه‌م هه‌ر نه‌مناسمه‌وه‌ و له‌سێبه‌ره‌كه‌شم توڕه‌بن
ئه‌گه‌ر بمه‌وێ‌ ئاسمان به‌شینێتی خۆیه‌وه‌ بمێنێته‌وه‌
لێ گه‌ڕێم گوڵی سووریش به‌ئاڵی خۆیه‌وه‌ له‌ناز بكه‌وێ‌
سێبه‌ری خوم له‌ به‌رهه‌تاو جێ ناهێڵم
تۆش سێبه‌ره‌كه‌ت په‌یت بكه‌ و خۆت جێبهێڵه‌




چیرۆک بۆ منداڵان … هـاوڕێیەکی دڵسـۆز.. نووسینی: رەزا شوان

ماڵی ئێمە و ماڵی قەشەنگی هـاوڕێم، لە شاری سلێمانی لە گەڕەکێک داین، بۆ یەکەمین جـار هـەر لـەم قوتابخـانەیەی ئێستمان لە پـۆلی یەکەمی بنەڕەتـیدا، یەکـتریمان نـاسی و بوویـن بە دوو هـاوڕێی دڵسـۆز و خۆشـەویست.
باوکـم کوتاڵفـرۆشێکی دەوڵەمەندی ناسراوە، دووکـانێکی گـەورە و کۆگـایەکی گەورەی کوتاڵی هەیە، بە تـۆپ و بە مەتـر کوتاڵ دەفـرۆشێت. پیاوێکی بەرچـاوتێر و یارمەتیدەر و بەخشـندەیە.. باوکی قەشەنگيش قۆنـاغی خوێندنی ناوەنـدی تەواوکردووە، شـۆفـێری پاسێک بوو، لە نێوان سلێـمانی و کەرکـوک ئیـشی دەکرد. دوو کـچ و کوڕێکـیان هـەیە،
قەشەنگ منداڵی گەورەیانە، بە کرێ دادەنیشتن. ژیـان و گوزەرانیان سەخت بـوو. بەڵام بە پیاوێکی دڵسۆز و راستگۆ و دەستپاک ناسراوە.. قەشەنگ کچۆڵـەیەکی ئێسکسووک و رووخۆش و جـوان هێمن و زیرەکە.. هەموو ساڵێک ئـەو بە یەکەم و من بە دووەمی پۆلەکـانمان دەرچووینە.
ساڵی پـار کە لە پۆلی پێنجەمـدا بووین، قەشنگ رووخۆشییەکەی جارانی نەما، دڵتەنگ و غەمگین بوو.. تا دەهات ماتر و غەمگینتر دەبوو.. ئەوەم زانی کە ئەو پاسەی بـاوكی شۆفـێری بوو، خاوەنەکەی فرۆشتی.. بێکاری و قەیـرانی داراییش رووی لە کوردسـتان کرد.. باوکی لە هەفتەیەکدا دوو رۆژ کرێکاری دەستدەکەوت و سێ رۆژ دەستی ناکەوت. ژیان و گوزەرانیان زۆر سەخـتربوو.. ئەم نەبوونییە بە قەشەنگەوە دیـاربوو، جلەکـانی قوتابخـانەی هەمان جلەکـانی ساڵی پاربوون، کـۆن ببوون و بـۆی تەسکبوون.. زۆریش دەروون بـەرزن، یارمـەتی لە کـەس وەرناگـرن.. نەمـدەزانی چـۆن یـارمەتیـیان بـدەم.

دە رۆژ بەر لە جـەژنی نـەورۆز، من و قەشەنگ و دوو هـاوڕێی هاوپۆلمان لە پشووی نێوان وانـەی سێیەم و چوارەمـدا، لە گۆڕەپـانی قوتابخانەکەمـان وەسـتابووین، ئەو دوو هـاوڕێیەمان هـەریەکەیان سێوێکی گەورەیـان بەر قـەپ دەدا، باسی ئەوەیان کـرد کە بۆ جەژنی نەورۆز جلوبەرگی جـوان و پێڵاوی تازەیان کڕیوە، لە نەورۆزدا بۆ سەیرانگای قەشقۆلی دەچەن.. قەشەنگ هەناسەیەکی ساردی قـووڵی هەڵکێشا و بە ئەسپایی لێمان دوورکەوتەوە.. ئاگام لێبوو کە چاوەکـانی پڕببوون لە فـرمێسک و قـۆڵپی گـریانی دەدا.
ئەم دیمـەنە دڵـتەزێنەی قەشـنگی هـاوڕێم، زۆر کـاری تێکـردم، کـزەی خسـتە دڵـمەوە.
کە هاتمەوە بۆ ماڵ دایکم چێشتێکی خۆشی لێنابوو، دڵم خواردنی نەبرد، سەرم دەئێشا.

هەموو ئێوارانێک کە باوکم دەهـاتەوە، من و شابازی بـرا بچووکم بە زاق و زیـق و بە گەشی و پێکەنینەوە، بەرەو پیـری باوکم دەچـووین و دەستمان لەملی دەکـرد. بەڵام ئەو ئێـوارەیە ئـەو گـەشی و پێـکەنیـنەم نەبـوون.. باوکـم هەسـتی بـە دڵتـەنگییەکـەم کـرد.
باوکـم: شەنگە گیان، کچـە شیرینەکەم بۆ دڵتەنـگی.. چی بـووە؟! تۆ تا ئێستا هـیچت لە ئێمە نەشاردۆتەوە، بڵـی بـزانم چـی وا دڵـتەنگی کـردووی؟
چاوکـانم پڕبوون لە ئەسرین و بە قـوڕگێکی پـڕ لە گریانەوە.. دیمەنی گریانی قەشەنگی هـاوڕێـم و باسی نەبـوونیـیان و بێکـاری باوکـیم بـۆ بـاوکـم و دایـکم گـێڕایـەوە.
باوکم دەستی بەسەرمـدا هێنا و ماچی کردم و ئافەرینی کردم کەوا بە تەنگی هـاوڕێیەکی دڵسۆزمەوە دێـم.. دوای کەمـێک بیری کـردنەوە.
باوکـم: تا سبەینی ئێوارە مۆڵەتم بدەرێ، بەڵـێن بێت بۆ ئەم نـەورۆزە دڵیان خۆشـدەکەم.

ئەم بەڵێـنەی باوکم دڵخۆشی کردم، پێکەوە نانمان خوارد.. کە چوومە سەر جێگاکەم، لە دڵی خۆمدا دەمووت: باوکم چۆن دڵیان خۆشدەکات..؟ گەر پـارە و جلوبەرگم بداتێ بۆیان بەرم.. دڵنیام کە لێم وەرناگرن.. ئەی چی؟ با تا سـبەینێ ئێوارە چاوەڕێ بکەم و بزانـم.
سـبەی ئێـوارە لە دوای نانخـواردنمان، باوکـم مۆبـایلـەکەی دەرکـرد و تەلـەفـۆنی کـرد.
باوکـم: هەلـۆ.. بەڕێزتان کاک ئـازادی باوکی قەشەنگن؟ ئێوارەتان باش.. مـن نەوزادی باوکی شەنگەی هـاوڕێی قەشەنگی کچتانم.. گەر دەتوانيت هەر ئێسـتا وەرە بۆ ماڵمان، سوپاسـتان دەکـم.. بەڵـی خـێرە و ئیشێکی گـرنگم پێـتانە.. ماڵیشمان لە لە کۆڵانی پشت قوتابخانەکەوەیە.. ژمارەی خانووەکەمان(٢٥) جە، چاوەڕێتان دەکەین.. خواتان لەگەڵ.

زۆری پێنەچوو کاک ئـازادی باوکی قەشەنگ لە دەرگاکەمانی دا، هەموومـان بە گەرمی بەخێرهـاتنیمان کرد.. دیاربوو ئەو پرسیارە خەیاڵی داگیرکردبوو کە بۆچی باوکـم بانگی کـردووە..؟ دوای چـای خواردنـەوە.
باوکم ( بە روویەکی خۆشەوە): کاک ئازاد گیان.. دەزانـم کە نـازانی بۆ بانگم کـردووی، من ئەمڕۆ لە سێ هاوڕێی دڵسۆزی خۆمم دەربارەی ئێوە لێم پرسین، کە باش دەتاناسن. هەرسێکیان بە باشی و بە دڵسۆزی و دەستپاکی ناوتیان بردن.. ژمارەی تەلەفۆنەكەشتم هەر لەوانەوە وەرگرت.. مـن کوتاڵفـرۆشێکی دەوڵەمەنـدم، زۆر مانـدوو دەبـم، دەمـێکە بە دوای یەکێکی وەکو بەڕێزتان دەگەڕام کە بڕوا و متمانەم پێبێت و بە هەمیشەیی کارم لەگەڵـدا بکات.. جا ئەگەر بەڕێزت رازیت و پێێخۆشە لام کاربکەیت.. هەر لە بەیانییەوە وەرە بۆ دوکـانەکەم و دەسـت بەکارکـردن بکە.. مانگـانەیەکی باشیشت دەدەمی.
کاک ئازاد وایدەزانی کە خەون دەبینێ، کە گوێی لە قسەکانی باوکم بوو، زۆر گەشایەوە.
کاک ئازاد: بەڵی کاک نەوزاد رازیـم و زۆرم پێخۆشە، گەر ئەم چاکەیەم لەگەڵدا بکەیت، بەڵێن بێت بە ئەوپەڕی دڵسۆزی و دەستـپاکییەوە کـارت بۆ دەکـەم.
باوکـم: کەواتـە هـەر لە بەیانیـیەوە وەرە بۆ دوکـانەکـەم و دەسـت بەکـارکـردن بکە.. پیکاپێکی توێتەی تازەشم کڕیوە، ئەو پیکاپەش با هەر لای تۆبێت، بۆ راپەڕاندنی ئیش و کارەکانی دوکانەکەمان. من ئۆتۆمبێلی خۆم هـەیە.. دەربـارەی مانگانەش، مانگی نـۆ سەد دۆلارت دەدەمـێ. جلوبـەرگی خـۆت و منـداڵەکـانیشت هـەر لەسـەر دوکـانەکـەمە.. ئەوەشـیان بـۆ باسکـردم کـە حـاجی نەریمـان ئاگـاداری کـردوویتەوە، کـە دەیـەوێـت لـە خانووەکەی دەرت بکـات و دەیفـرۆشێت.. بەیـانی بە چەنـد بیفرۆشێت من ئەو خانووەی لێدەکـڕم.. بەبێ کـرێ بۆ خۆتـان تێـیدا دابنیـشن، وابـزانـن کە خـانووی خۆتـانە.
ئینجا باوکـم دەسـتی کـرد بـە گیرفـانی چۆغـەکەیـدا، نـۆ سـەد دۆلاری ژمارد.

باوکـم: کاک ئازاد، ئەمە مانگانەی ئەم مانگەتە.. دووبەیانیش با دایەکی منداڵەکانت بێن بۆ دووکانەکـەم.. بە دڵـی خـۆی جلـوبـەرگ بۆ تـۆ و بۆ خـۆی و بۆ هـەرسێ منـداڵەکەت هەڵبژێرێت.. ئەم نەورۆزەش میوانی ئێمەن و پێکەوە دەچین بۆ سەیرانگای قەشقۆڵی.
کاک ئـازاد، لە خۆشیـیا قسـەی بۆ ناکـرا.. هەسـتا و بە بـاوەشی بە باوکـمدا کـرد.. زۆر سوپـاسی کـرد.. ماڵـئاوایـی لێکـردین و رۆیـشت.
منیش چووم باوەشم بە باوکمـدا کرد و تێر ئەمـلاو و ئەولایم ماچکرد و وتـم: بابە گیان تەمەن زیاتر لە سەد ساڵ بێت.. چەنـد دڵی کاک ئـازادت خۆشکـرد.. هێنـدەش دڵـی منت خۆشکرد.. چونکە کـزۆڵەیی و خەمباری قەشـەنگی هـاوڕێـم، خەمێکی گـەورەبوون.
بۆ بەیانی کە چووم بۆ قوتابخانە، بینـيم قەشەنـگ لەبـەردەم دەرگـای قـوتابخانەکەمـاندا وەستاوە و چـاوەڕێی منی دەکرد.. کە منی بینی رای کرد و باوەشی لێدام.. چاوەکانیشی پـڕببـوون لە ئەسریـن.. وامـزانی کە دەگـری: قەشـەنگ گیـان بـۆ دەگـری؟
قەشەنگ: لە خۆشیا دەگـریم، ئێمە ئەمشەو لە خۆشیـیا کەسمان خەومـان لێنەکەوتووە، دایکم زیاتـر لە پانـزە رکـات نوێـژی کرد و نـزای خێری بۆ کـردن.. ئێمەتان رزگـارکرد.
ئەمساڵ من و قەشـەنگ، لە پۆلی شەشەم داین، زیاتـر لە هـاوڕێ، خۆمان بە خوشکی دڵسـۆز و شیرینی یەکـتری دەزانـین.

رەزا شوان:
نەرویـج : ٤ی/ نۆڤەمبەر/ ٢٠١٨




ژینگەپارێزم …. ڕۆستەم خامۆش

ژیـنـگـەپــارێـــــزم دڵـســـــۆزی خـاکــم
پەروەردەی دەستی سێ کەسی پـاکــم
ئـەوانـیـش دایـــەو بــابــەو مـامــۆستا
هـەر سێکیان بــۆ مـن ڕوونـاکـن ئێستا

ژیـنـگـەپــارێـــــزم شـەیـدای سروشتم
پـــاک و خــاوێـنــم جــوانـــە ڕەوشتم
شـــارم پیس نـاکـەم بەزبـڵ و خاشـاک
لــە نێـو دڵـمـایــە خـۆشەویستی خـاک

ژیـنـگـەپــارێـــــزم مــن جوانیم دەوێ
مـن دۆستی ژینم شـارم خـۆش دەوێ
وڵاتـی شیـریـن کـوردسـتـانــی خـــۆم
خـۆشـەویستـە لام نیشتمانــی خـــۆم

ڕۆستەم خامۆش




دانیێل دیفیرت و چاره‌که‌ سه‌ده‌یه‌ک له‌ پاڵ فۆکۆ دا … دیدار مه‌سیفی


لە ئەرشیڤی دەنگەکانەوە
٤-١١-٢٠٠٧

—————————————–

‌‌

هه‌ر کاتێک ناوی په‌تای ئه‌یدز دێت رۆڵ و ناوی ئه‌و پیاوه‌ به‌ ویقاره‌شی له‌ ته‌کدا ده‌نوسرێت که‌ ته‌مه‌نیکی درێژی له‌ وه‌ستان له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌م ترسه‌ جیهانیه‌ ته‌رخان کردووه‌ و چه‌ندین ریکخراوی جیهانی پێکهێناوه‌. ئه‌و پیاوه‌ ئه‌فه‌ندییه‌ ژیره‌ی که‌ له‌وانه‌یه‌ لای زۆرینه‌ی خه‌ڵک ته‌نها به‌ گوێگرتن له‌ ووشه‌ی ئه‌یدز و زانینیان به‌م په‌یوه‌ندیه‌‌ درێژه‌ی که‌ له‌گه‌ڵ فۆکۆدا هه‌یبووه، ئه‌و نموونه‌یه‌کیش بێت بۆ بێشه‌رمی و سه‌رلێشێوانی ئینسانی بیرمه‌ند.

ئه‌و پرۆفیسۆره کۆمه‌ڵناسه‌‌ به‌ ویقاره‌ له‌ ته‌مه‌نێکی زوودا ده‌ستی دا کتێب و به‌ باڵای پله‌ ئه‌کادیمییه‌کاندا هه‌ڵگه‌ڕا، به‌ڵام سه‌رباری ئه‌م هه‌موو کار و کرده‌وه‌‌ گه‌وره‌انه‌ی که‌ له‌ ته‌مه‌نیدائه‌نجامی داون، ئه‌و زۆر که‌م خه‌م و که‌م ته‌رخه‌م بووه‌ له‌ خۆبه‌ده‌رخستن له چاو ئه‌و رۆشنبیرانه‌ی که‌ له‌ باکوری ئه‌فریقیا و رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌راستدا کار و کتێبه‌کانی دۆسته‌ خۆشه‌ویسته‌که‌ی ئه‌ویان سانسۆر کراو وه‌رده‌گێرا سه‌ر زمانه‌کانی خۆیان وه‌ یان ئه‌وانه‌ی نوسینه‌کانی فۆکۆیان به‌ زمانه‌کانی عه‌ره‌بی و فارسی و تورکی و کوردی ده‌خوێنده‌وه‌ و له‌ کۆڕ و کۆبوونه‌وه‌ و نوسینه‌کاندا ناوی فۆکۆ ببوو به‌ وێردی سه‌ر زوبانیان. ئه‌وان هه‌موویان له‌ دانیێل دیفیرت گه‌رمتر و زیاتر له‌ قسه‌ کردن و جل له‌به‌رکردن و له‌ وه‌ستان له‌ به‌رده‌م کامیرادا خۆیان وه‌ک فۆکۆ نیشان ده‌دا. بێئه‌وه‌ی هیچیان شێلگیرانه به‌ نزیک سنوورێک دا بچن که‌ فۆکۆ له‌ سه‌ریدا تاق و ته‌نیا به‌ سه‌ر و قوونی رووته‌وه‌ جوێنی به‌ هه‌ر شتێک ده‌دا که‌ ناوی دسپلین و ده‌سه‌ڵاته‌!

دانیێل دیفیرت له‌ ته‌مه‌نێکی گه‌نجدا ببوه‌ دۆستی فۆکۆ و به‌ته‌مه‌ن ده‌ ساڵ له‌ ئه‌و بچووکتر بوو، به‌ڵام ئه‌و هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ به‌ر له‌وه‌ی ببێت به‌م پیاوه‌ به‌ ویقاره‌ که‌سێکی گورج و شۆڕشگێر بوو و کاریگه‌ری زۆری له‌سه‌ر بیرکردنه‌وه‌کانی فۆکۆ دانا. بۆیه‌ له‌وانه‌بوو ئه‌گه‌ر دیفیرت له‌ ژیانی فۆکۆ دا نه‌بووایه‌، کتێبه‌کانی ئه‌و که‌متر بۆنی شۆڕش و ریفۆمیان لێده‌هات. هه‌روه‌ها فۆکۆ له‌ بوونی دیفیرت له‌ پاڵیدا وه‌ک پاله‌وانێکی سه‌ر په‌تی سێرک هه‌رده‌م هه‌ستی به‌ له‌نگه‌رگرتنێکی زیاتر ده‌کرد به‌ تایبه‌ت کاتێک دووچاری‌ ره‌خنه‌ی‌ تووند ده‌بوو‌ه‌وه‌ له‌ لایه‌ن فه‌یله‌سوفانی به‌ ته‌مه‌ن له‌ خۆی گه‌وره‌تر وه‌ک سارته‌ر و دێ پۆڤوار و ئالتوسیر، یان ئه‌وانه‌ی بیرمه‌ندی راستره‌و بوون و تیوره‌کانی فۆکۆیان له‌سه‌ر شۆرشی ئیسلامی ئێران کردبووه‌ چه‌کی گه‌وره‌ بۆ ئه‌وه‌ی بچن به‌ گژ هه‌موو لێکدانه‌وه‌کانی دیکه‌ی فۆکۆ که‌ سه‌باره‌ت داپڵۆسین و ده‌سه‌ڵات و سێکس هه‌یبوون.

دانیێل دیفیرت هه‌رده‌م له‌ پاڵ دۆسته‌که‌ی دا ده‌وه‌ستا کاتێک دژ به‌ فۆکۆ و ره‌خنه‌گرانی ده‌چوون روو په‌ڕی رۆژنامه‌ فه‌ره‌نسییه‌کانیان به‌ هه‌واڵێک داده‌پۆشی که‌ گه‌وره‌ترین پارادۆکسه‌ له‌ ژیانی ئه‌و فه‌یله‌سوفه‌ سه‌ر رووته‌. له‌ هه‌ر وه‌ستانێکی ئه‌ودا له‌ به‌رگری گه‌لان ئه‌وان ده‌چوون دانیشته‌که‌ی فۆکۆیان ده‌هێناوه‌ گۆڕی که‌ له‌گه‌ڵ خومه‌ینیدا کردبووی ئه‌و کاته‌ی له‌ پاریس په‌نابه‌ر بوو، وه‌ هه‌رده‌م به‌ ره‌خنه‌ فۆکۆیان سه‌رکۆنه‌ ده‌کرد کاتێک ئه‌و شۆرشه‌ی ئه‌و رۆژگارێک به‌رگری لێکردبوو له‌ ده‌سه‌ڵاتدا به‌ ده‌رزه‌ن چه‌پ و کورد له‌ سێداره‌ ده‌دات. ئه‌وان فۆکۆیان به‌وه‌ تاوانبار ده‌کرد که‌وا هاوسۆزی ئیسلامه‌.

به‌ر له‌م ته‌نگژه‌یه‌شدا له‌ ژیانی فۆکۆ، دانیێل دیفیرت هه‌رگیز هاوپشتی و هاوسۆزی ده‌ ساڵ پێشووتری فۆکۆی له‌ یاد نه‌ده‌چوه‌وه‌ کاتێک پۆستی سه‌رۆک به‌شی فه‌لسه‌فه‌ له‌ زانکۆی کلیمنت-فیرراند له‌به‌ر ئه‌و جێده‌هێلێت بۆ ئه‌وه‌ی دواتر کوردی ئاسا دوای شاگرده‌که‌ی ‌که‌وێت.

له‌ تونس سێ ساڵ پێکه‌وه‌ ژیان به‌سه‌ر ده‌به‌ن، دیفیرت له‌ زانکۆ ده‌رس ده‌ڵێته‌وه‌ و فۆکۆش هه‌موو کاتی بۆ نوسینێک ته‌رخان ده‌کات به‌ ناوی ئه‌رکیۆلۆژیای مه‌عریفه‌ت.

دانیێل دیفیرت به‌ درێژایی ئه‌و چاره‌که‌ سه‌ده‌یه‌ی که‌ له‌ پاڵ ناودارترین فه‌یله‌سوفی سه‌رده‌م ژیا، بۆ ئاره‌زووێکی ناپه‌سند ئاماده‌بوو هه‌موو تواناکانی خۆی بخاته‌ په‌راوێز و له‌ سێبه‌ردا گه‌وره‌ترین خزمه‌ت به‌ دۆست و خۆشه‌ویسته‌که‌ی میشێل فۆکۆ بکات. دواتریش کاتێک ده‌بینێت دۆسته‌که‌ی له‌ به‌ر چاوی ئه‌و ده‌بێته‌ قوربانی نه‌خۆشیێک که سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی‌ مه‌رگێکی مسۆگه‌ری به‌ دواوه‌یه، بریتیه‌ له‌ کابوسێکی پڕ له‌ شه‌رمه‌زاریش، به‌ تایبه‌ت ئه‌و سه‌رده‌می که‌ فۆکۆی تێدا مرد‌، دانیێل دیفیرت چۆن ته‌واوی ژیانی خۆی بۆ فۆکۆ ته‌رخان کرد که‌ له‌ ژیاندا بوو، دوایی مه‌رگی ئه‌ویش به‌ر له‌ هه‌موو که‌سێک چوو له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌م په‌تا جیهانیه‌ هه‌نووکه‌یه‌دا وه‌ستا و هه‌ڵستا به‌ پێکهێنانی یه‌که‌مین رێکخراو له‌ جیهاندا بۆ بنبڕ کردنی ئه‌یدز. دانیێل دیفیرت هێشتا له‌ ژیاندایه‌ و تاوه‌کو ئێستاش که‌سێکی کارایه‌ له‌م بواره‌دا، هه‌ر کاتێک باس له‌ ئه‌یدز بکرێت ئه‌و یه‌که‌مین که‌سه‌ پرسی پێده‌کرێت ئه‌وه‌ی لێره‌ش له‌ دواییدا بۆ ئه‌و نوسینه‌ ده‌مینێته‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئایا کاتێک رۆشنبیر باس له‌ فۆکۆ ده‌کات، ده‌بێت چۆن باس له‌ په‌یوه‌ندییه‌ نه‌خوازراوه‌ بکات که ئه‌و‌ بۆ چاره‌که‌ سه‌ده‌یه‌ک له‌گه‌ڵ دانێێل دیفیرتدا هه‌یبووه‌، وه‌ یان چۆن ووته‌ زیندووه‌کانی دۆسته‌ سه‌ر رووت و مردووه‌که‌ی ئه‌و بخوێنێته‌وه‌ که‌ ده‌ڵێت “ده‌بێت له‌ یه‌ک کاتدا هه‌م ره‌چاوی سێکسی بێ سنوور، و هه‌م ره‌چاوی ده‌سه‌ڵاتی بێ پادشا بکه‌ین”!

دیدار مه‌سیفی

dmasifi289@yahoo.ca




شیعری باوێشكه‌كانی مێژوو- نه‌ژاد عه‌زیز سورمێ … ئازاد گه‌لاڵه‌یی

چ كاتێك شیعری هه‌ڵوێستدار له شاعیر وه‌رده‌گیرێت، شیعر یا به‌ری واقیعێكی ترسناكه. یا‌ به‌ری خه‌یاڵێكی به‌ پیته‌ ئه‌گه‌ر شاعیر له‌ به‌ری خه‌یاڵ كاریكرد. ئه‌وا بێ هیچ به‌ڵێ و نه‌خێرێك ئاراسته‌كه‌ی به‌ره‌و ناخی خۆی ده‌بات و خوێنه‌ر یا ئه‌وی دی بۆی نییه‌ له‌گه‌ڵی بكه‌وێته‌ گفتوگۆ و مششتومڕی لێپرسینه‌وه‌وه‌.
له‌به‌ر ئه‌وه‌ی خه‌یاڵی خۆی سه‌رومڕ له‌ شیعره‌كه‌دا ته‌وزیف كردووه‌ و وه‌ك سه‌ره‌تاو كۆتایی له‌سه‌ری وه‌ستاوه‌ ئه‌مه‌ش زیاتر ئه‌و شاعیرانه‌ به‌ری ده‌چنن كه‌ كار له‌ ته‌سسه‌وف و ئه‌شقی فه‌ردی ده‌كه‌ن. به‌ڵام ئه‌گه‌ر شاعیر هاتوو كاری له‌ كاره‌ساتێكی چاره‌نووسسازی نه‌ته‌وه‌یه‌ك، واته‌ گشتی كرد ئه‌وا بێ هیچ به‌ڵێ و نه‌خێرێك خوێنه‌ریش دێته‌ ناوه‌وه‌و به‌رپرسیاریێتی له‌ شاعیر ده‌وێ.

شه‌ڕی به‌رنه‌فره‌ت كه‌وتووی براكوژی نێوان یه‌كێتی و پارتی ڕووداوێكی ئێجگار قێزه‌ونی نێوان ئه‌م دووباڵه‌ سیاسییه‌و ته‌واوی مێژووی كورده‌و شیعریشی بۆ نووسراوه‌.
هه‌ندێك له‌ شاعیران دووربه‌دوور وه‌ك به‌رپرسیارییه‌تێكی نه‌ته‌وه‌یی و برینێكی خوێن له‌به‌رڕۆیی لێی دواون و شه‌ڕیان وه‌ك مه‌بده‌ئێكی مرۆڤایه‌تی تاوانبار كردووه‌. له‌م هه‌ڵوێسته‌دا شیعری هه‌ڵوێستدا له‌ شاعیری به‌رپرسیار وه‌رده‌گیرێت.
له‌م دوو هێزه‌دا دوو سه‌ركرده‌ فه‌رمانی ئاراسته‌كانی شه‌ڕیان لێوه‌رده‌گیرا. به‌رێزان (مام جه‌لال تاڵه‌بانی و كاك مه‌سعود بارزانی) بوون.

شاعیر (نه‌ژاد عه‌زیز سورمێ) كه‌ شیعری (باوێشكه‌كانی مێژوو)ی نووسیوه‌، شیعرێكه‌ بێزاری له‌ شه‌ڕ ده‌ربڕیوه‌و سه‌ره‌كانی شه‌ڕی تاوانباركردووه‌. ناشكرێ وه‌ك لایه‌نگرێك وه‌ربگیرێت، چونكه‌ ڕووی ده‌می له‌ گشتییه‌. به‌ حه‌سره‌ت و داده‌وه‌ هاڵاوی خوێنی گه‌رمی كوژراوانی لێ هه‌ڵده‌ستێت.
شاعیر ئه‌و كاته‌ی ئه‌و شیعره‌ی نووسیوه‌. سكرتێری رۆژنامه‌وانی به‌ڕێز (كاك مه‌سعود بارزانی) بووه‌، له ‌یه‌ك شوێن له‌گه‌ڵی ژیاوه‌و ده‌ژیا، هه‌موو فه‌رمانێكی لێوه‌رده‌گرت. ده‌بوو سات له‌ دوای سات ده‌نگوباسی به‌ره‌كانی شه‌ڕ سه‌ركه‌وتن یا شكستی لایه‌ك له‌ لایه‌كان وه‌ك هه‌واڵێكی ڕۆژنامه‌نووسی به‌ كه‌سی مه‌به‌ست بگه‌یه‌نێ له‌گه‌ڵ هه‌واڵ گه‌یاندندا شیعری (باوێشكه‌كانی مێژوو)ی نووسیوه‌.

ئه‌م جۆره‌ شیعره‌ به‌ هیچ جۆرێك له‌ شاعیر وه‌رناگیرێت له‌م جێگا‌ هه‌ستیاره‌دا شیعری له‌م جۆره‌، یانی (دووفاقی). ئه‌و كاته‌ وه‌ك شیعرێكی ڕه‌سه‌ن له‌ شاعیر وه‌رده‌گیرا. ئه‌گه‌ر له‌ ژووری بڕیاردان و به‌رده‌وامبوونی شه‌ڕ بهاتبایه‌ ده‌ره‌وه‌و ده‌رگای له‌ دوای خۆی به‌ توندی دابخستبووایه‌ و موچه‌ی موفتو زۆر شتی تری بخستبووایه‌ ژێر پێی شیعری ڕه‌سه‌نه‌وه‌. له‌م كرداره‌دا شیعره‌كه‌ی لێوه‌رده‌گیرا.
شیعری (باوێشكه‌كانی مێژوو) شیعری (دووفاقی)یه‌. شیعری هه‌ڵوێستدار نییه‌و مانه‌وه‌و چینه‌كردنه‌ له‌سه‌ر خه‌زێنه‌.
شاعیری ڕه‌سسه‌ن ده‌بێ شیعر شه‌هیدی بكات. شاعیرانی ملكه‌چی ده‌سه‌ڵاتیش هێنده‌ی گردۆڵكه‌یه‌كیش دیوان چاپ بكه‌ن مێژوو وه‌ریانناگرێت و ده‌سسته‌وئه‌ژنۆ ده‌مێننه‌وه‌، هیچ شتێكیش له‌ خوێنه‌ر ناشاردرێته‌وه‌.

3/11/2018




پەروەردەکردنی منداڵان بە ئازایەتی ئەدەبی … رەزا شوان

بێگومان هەموو دایکان و باوکان ئاواتەخوازی ئەوەن، کە منداڵە خۆشەویستەکانیان لە هەموو بوارەکانی ژیانیاندا، ئازا و بوێر و دلێربن، بڕوا و متمانەیان بە تواناکانی خۆیان هەبێت؛ بە ئەوپەڕی ئازادی و ئازایەتیشەوە، بە بێ ترس و شەرم، گوزارشت لە هزر و لە راو لە راز و نیـازە پاکەکانیان و لە بۆچوونەکـانی خۆیـان بکەن.

ئازایەتی ئەدەبی، خەسڵەتێکی گرنگ و جـوانە لە خەسڵەتە ئەرێنییەکانی هەر مرۆڤێک. خەسڵەتێکی زۆر پێویستە و بەشێکی سەرەکییە لە سیمای کەسایەتی مـرۆڤ، بەڵکو بە بـڕبـڕەپشتی بنیاتنانی کەسایەتییەکی بەهـێز و هاوسەنگ و رەوشت ئاسایی دەزانـرێت.
لەم پێودانگەوە، پێویستە لەسەر دایکـان و باوکـانی خـۆشەویست، هـەر لە منـداڵییەوە منـداڵەکـانیان لەسەر ئەم خەسڵەتە گـرنگ و پێویستییە رابهێنن و پـەروەردەیان بکەن. تا لە هەموو قۆناغەکانی ژیانی داهـاتوویاندا، بتوانن پشت بە خۆیان ببەستن و بەسـەر ترس و شەرم و دڵەڕاوکێـدا زاڵـبن، تا بە ئەوپـەڕی ئازایەتی و بوێرییەوە رووبەڕووی ئەو کێـشە و هەڵـوێست و بەرەنگارییانە ببنەوە کە دێنە رێیان. ئـازادانە و ئـازایەتییانە بڕیـاری راست و دروست بـدەن، بێ دامان و رامان گـوزارشت لە بیرۆکەکانیان بکەن.

ئازایەتی ئەدەبی، کارێکی هاوسەنگە، پەیوەندییەکی تێکەڵی و بەهێزی لەگەڵ ئازایەتی جەستەییـدا هەیـە.. بەڵـکو هـەردووکیان بە تەواکـەری یەکـتری دادەنـرێن.
ئازایەتی ئەدەبی لە منداڵانـدا، ئەوەیە کە بـڕوایان بە خۆیان هەبێت، ئازا و بوێربن، بە ئـازایەتی و بە ورەبـەرزیییەوە، بە بیرکـردنەوەیەکی قـووڵ و دانـاییەوە، بەرپەچی هەر هەڵـوێستێکی دژوار و نـەرێنی بدەنـەوە کە رووبـەڕوویـان دەبنەوە.. سەرسەختـانەش داکۆکی لە باوەڕەکانیان و لە مافەکانیان بکەن و سازشیان لەسەرنەکەن، ملکەچی رای سەپێنراوی کەسانی تـریش نەبـن.

پێویستە ئەوەش بـزانین، کە ئـازایەتی ئـەدەبی، ملهـوڕی و لەخۆبـایی و خۆسەپانـدن و هەمیشە خۆبەڕاست زانین ناگەیەنێت. پێویستە ئازایەتيیەکی گونجاوبێت، هەڵە نەکەن و سنوور نەبەزێنن و هەستی کەسانی تر بریندارنەکەن و پێشێلی ئازادی و مافـەکانیشیان نەکەن، رێزیان بۆ دابنێن و بە کەمیان نەزانـن.. ئـازایەتی ئـەدەبی، ئەوە ناگـەیەنێت کە لە ئاستی راستییەکاندا، کەلەڕەقی و نکووڵی بنوێنن، تەنیا هەر قسە و را و بیرۆکەکانی خۆیان بە راست و دروست بزانن. راو و بیرۆکە جیاوازەکانی کەسانی تـر رەتبکەنەوە.
ئـازایەتی ئـەدەبی تا رادەیـەک خەسڵەتێکی بۆمـاوەیە، لە هەمـان کاتیشدا خەسڵەتێکی وەرگـیراوە. منـداڵان لە دایکان و باوکان و لە کەسانی تـرەوە ئەم خەسڵەتە وەردەگرن.

دەکرێت لە هەڵوێستەکانی رۆژانـەدا، بە پێی قۆناغەکـانی تەمەنی منداڵان، هـێدی هـێدی منداڵان لەسەر خەسڵەتی ئازایەتی ئەدەبی رابهێنرێن. تا ببێت بە بەشێک و بە بەهایەکی بەرزی چەسپاو لە ژیانی کەسایەتییاندا.. دایکان و باوکان و مامۆستاکان رۆڵێکی گرنگ و کارتێکەر و بەرچاویان هەیە، لە هانـدان و لە روانـدنی ئـازایەتی ئـەدەبی لە دەروونی منداڵەکانیاندا. بۆ نموونە: بە ئامادەبوونی دایکان و باوکان، یا بەبێ ئامادەبوونیان، ئەو بـزانن کە بە چ شێوازێک منداڵەکانیان گفتوگۆ لەگەڵ کەسانی نائاشنا و نامـۆدا دەکەن.. چـۆن بە بێ ترس و شەرمکردن و لەڕووهـاتن، لەگەڵ کەسانی نامـۆدا دەدوێـن.. یا لە ئاهـەنگی یادی ساڵـڕۆژی جەژنی لە دایکبوونیاندا، سەرەنجیان بدەن و بزانن، کە چۆن پێشوازی و بەخێرهاتنی هـاوڕێ بانکراوەکانییان دەکەن، چـۆن بە بێ شەرم و شـڵەژان قسەدەکەن و گوزارشت لە دڵخـۆشی و شـادی خۆیان دەکەن، بە چ شێوازێکی شیرین و شایستەش سوپاسی ئامادەبوونی هـاوڕێکانیان دەکەن.. یا لە پۆلی خوێندنـدا، یا لە کاتی ریزبوونی رۆژانەی پێش دەستپێکـردنی وانەکـان لە قوتابخانەکانـدا، ئایـە منـداڵەکـانتان ئـەو ئازایەتییە ئەدەبییەیان هەیە، کە بەبێ شەرم هۆنراوەیەک، یا پارچە پەخشانێک، یا چـالاکییەک بە دەنگـێکی بـەرز و بـە شـێوازێکی فانتـازی، لە بـەردەم مامۆستاکـانیان و هـاوڕێکانیانـدا پێشکەش بکـەن.. منداڵان لە رێی ئەم هەڵـوێستانە و لە هاوشێوەی ئەم هەڵـوێسـتانەوە، دەتوانن ئـازایەتی ئـەدەبی خۆیـان دەربخەن و سەرنجی کەسـانی تر بۆ لای خۆیان رابکێشن.. زۆر لە منـداڵان هەن، کە گەلی بیرۆکە و رای جـوان لە ناخیاندا هـەن، بەڵام ئـەو ئازایی و ئازایەتییە ئەدەبییەیـان نییە، کە بە قسەکـردن دەریان ببـڕن.

بەشێکی زۆری توێژینەوەکانی ئەم بـوارە، ئەوەیـان سەلمانـدووە کە هۆکـاری شەرم و ترس و نەبوونی ئازایەتی ئەدەبیی منداڵان، دایکـان و باوکانیانن. ئەمەش بە کەلێنێکی پەروەردە دەزانرێت. هۆیەکەشی ئەوەیە کە دایکان و باوکان، زیـادەڕۆن لە چاودێری و لە پاراستنی منداڵەکانیان، هەمیشە بە دوایانەوەن، بـواری ئەوەیان نـادەنی کە پشـت بە خۆیان ببەستن. هەموو شتێکیان لێکردوون بە بڤە و ئێوە ناتـوانن، ئێوە هێشتا منداڵن، قسەمەکەن و قـوڕوقەپ، دەمتان داخـەن.. بەم شـێوە نادروسـتانە تەریقـیان دەکەنەوە.
(یۆنـامات) دەڵـێ”تـا تەمـەنی سیانزە ساڵـیم، وامـدەزانی کە نـاوم ـ دەمـت داخـە ـ یە”

دایکان و باوکان، لە منداڵەکـانت بگەرێن، با دەمیان دانەخـەن و بە ئازادی و ئازایەتی گـوزارشت لە ناخـی دەروونیان و لە حەز و راز و نیازەکـانیان و لە را و بیرۆکە و لە بۆچوونەکـانیان بکەن، ئەگەر هەڵـەشیان کرد، لێیان تووڕەمـەبن و چاوتـان لێیان زەق مەکەن و سەرکوێریان مەکەن، تەریقیان مەکەنەوە.. بە داخەوە کە هەندێ لە دایکان و باوکـان شانـازی بـەوەوە دەکـەن، کە منـداڵەکـانیان ناوێـرن لە ئاستیاندا فـزەبکەن، یا چـاویان هـەڵبێنن. ئەمـە رەفـتارێکی هـەڵـەیە و ئەنجـامێکی خـراپی لـێدەکەوێتـەوە.
گەر بتانەوێت منداڵەکانت بە ئازایەتی ئەدبی پەروەردە بکەن، پێویستە بە شێوەیەکی راست و دروست پەروەردەیان بکەن، پشت بە بنەما دەستوورییەکان و بەرنامەیەکی داڕێژراوی سیستەماتیک ببەستن، کە شیاو و گونجـاوبن لەگەڵ قۆناغەکـانی تەمەنی منـداڵاندا. پێویستە دایکـان و باوکـان، هەست بەوە بکـەن، کە منداڵەکـانیان هـەر لە منداڵییەوە، رەنگـدانەوەی شەرم و بێـدەنگی و لەروونەهـاتنیان پێوە دیـارە.. بەشێکی زۆریـان ئـازایەتی گوزارشتکـردن و دەربـڕینی حـەز و نیـاز و رازەکـانیان نین.. ئەگەر هەر وابمێننەوە، کە گـەورەشبن ئەم خـەسڵەتە نەرێنـیانە دەبـن بە بەشێک لە ژیـانیان.
کە مامۆستا بووم لە قوتابخانەیەکی شاری کەرکوکی کوردستانی، وانەی ماتمـاتیکم بە پـۆلی پێنجەم و شەشەمی بنـەڕەتی دەوتەوە ـ دوور لە خۆهەڵکـێشان ـ هەمـوو ساڵێک سەرپەرشتیاری ماتماتیک لە بەڕیوەبەرایەتی پەروەردەی کەرکوک، داوی لێـدەکردم کە وانەیەکی نموونەیی بۆ مامۆستایانی ماتماتیکی قوتابخانەکانی کەرکوک بڵێمەوە. زۆر بە ئاسایی و سەرکەوتووییەوە دەمـوتەوە.. جارێکـیان بە سەرپەرشتیارەکـەم وت، ئەمساڵ داوا لە مامۆستایەکی تر بکە با وانەیەکی نموونەیی لە ماتماتیکدا بڵێتەوە، با هـەر مـن نەبم، سەرپەرشتیارەکەمان وتی:” بـڕوابکە، دوام لە زیاتر لە پەنجـا مامۆستا ماتماتیک کـردووە، لە وەڵامـدا پێیان وتم، بە راستی ئێمە شەرم دەکەین و ناتوانین لە بەردەم ئەو هەموو مامۆستایانەدا، بە سەرکەوتوویی وانەیەیەکی نموونەیی لە ماتماتیکـدا بڵێینەوە، داوای لێبووردنیان لێکردم” من هۆکاری نەبوونی ئـازایەتی ئەدەبیی ئەو مامۆستایانە و بە هەزاران گەورەی تریش بۆ تافی منداڵییان دەگەڕێنمەوە، ئۆباڵیان لە ئەستۆی دایکان و باوکان و مامۆستاکانیانن، دەبوایە زوو هەستیان بەم خەسڵەتە نەرێنییە بکردایە و بە راهێـنان و بە یارمەتیـدانی پێویـست چـارەسەریان بکـردایە و نەیـان هێشتبایە ببـێت بە ترس و شەرمکردن و بە دیاردەیەکی نەخوازراوی چەسپاو لە کەسایەتی و ژیانیاندا.

ئـازایەتی ئەدەبیش، خەسڵەتێک نییە، کە بە ئاسانی و تەنیا بە قسـەی رووت بێـتەدی، وەک ئەوەی کە دایکـان و باواکـان بە منداڵەکانیان بڵـێن “دەبـێ ئـازایەتیتان هەبێـت” خەسڵەتێکیش نییە کە بتـوانن، لە مـاوەی چەنـد مانگـێک یا ساڵێکـدا ئەم خـەسڵەتە لە دەروونـی منـداڵەکـانتان بـڕوێـنن.. بەڵـکو بۆ رۆانـدنی ئـازایەتی ئـەدەبی لـە دەروونـی منداڵەکـانتان، پێویستیـتان بە ئـارامی و قـوربانیـدان هەیە.. چونکە پەروەردەکـردنێکی راست و دروست کاتێکی زۆر دەخایەنێت و پێویستی بە پشوودرێژی و درێژەدان هەیە.

(ئـەرسـتۆ) دەڵـێ”رەگـی پـەروەردە تـاڵـە.. بـەڵام بـەرەکـەی شـیرینـە”
بە کورتی لەم خـاڵانەی خـوارەوەدا، باس لە گرنگترین رێگاکانی گەشەکردنی ئازایەتی ئەدەبی لە منداڵاندا دەکەین.. بەو هیـوایەی کە دایکان و باوکان سوودیان لێوەربگرن:
١ـ دایکان و باوکان ئاوێنەی منداڵەکانیان، پێویستە هەموو دایک و باوکێک نموونەبن لە ئازایەتی ئەدەبیدا و ببن بە پێـشەنگ بۆ منداڵەکانیان، چونکە منداڵان چاولێکەرن و لاسایی گەورەکـان دەکەنەوە، بە تایبەتیش رەفـتار و کردارەکـانی دایکـان و باوکـانیان.
(ویـن دایـەر) دەڵـێ:”منـداڵەکـانتان دەڕواننـە هەمـوو ئەو کـردارانـەی کە لە ژیـانتانـدا دەیـانکـەن.. نـەک لـەو قسـانـەی کـە دەیـانکـەن”
٢ـ چیرۆک رۆڵێکی گرنگی هەیە لە پەروەردەکردنی منداڵاندا، پێویستە دایکان و باوکان ئەو چیرۆکـانە بۆ منداڵەکانیان بگـێڕنەوە یا بخـوێننەوە، کە باس لە ئـازایەتی ئـەدەبی و ئـازایەتی جـەستەیی دەکەن، بە تایبەتیش ئەو چیرۆکـانەی کە پاڵەوانەکـانیان منـداڵانن.
٣ـ راستگۆیی خەسڵەتێکی گرنگی ئـازایەتی ئەدەبییە، پێویستە دایکان و باوکان هەر لە منـداڵییەوە، منداڵەکانیان بە راستگـۆیی پـەروەردەبکەن و رایـان بهێنن و فـێریان بکەن کە راستگۆیی یەکێکە لە هەرە خەسڵەتە جوانەکانی کەسایەتی مرۆڤ، فێریان بکەن کە ئازایەتی ئەوەیان هەبێت کە دان بە هەڵکانیاندا بنێن.. گەر كچۆلەیەک قاپێکی لە دەست بەربۆوە و شکا و کەس چاوی لێنەبوو، بە دایکی بڵێت ئەو قاپە لە دەستی من بەربۆوە و شکا.. پێویسـتە دایـکی سوپـاسی بکـات و هـانی بـدات، کە کچـۆلەکـەی راسـتگـۆییە، هـیوای ئەوەشی بۆ بخـوازێت کە هەمیشە راستگـۆبێت.. چـونکە ئـەم منـداڵە ئـازایەتی ئـەدەبی هەیـە و لـەوەش ناتـرسێـت کە ســزای راستگـۆییەکـەی چیـدەبێـت بـا ببـێت.

٤ـ پێویستە دایکان و باوکان و مامۆستاکان بە هەموو شـێوازێک هـانی منداڵەکـانیان و قوتابییەکانیان بـدەن، کە بە ئەوپەڕی ئازادی و ئازاییەوە گوزارشت لە هـزر و خەیاڵ و لە را و لە بیـرۆکە و لـە بۆچـوونەکـانی خۆیـان بکـەن. بـۆ ئـەم مەبەسـتەش دەتـوانـن گەلێ دەرفـەت و بواریان بۆ بڕەخسێنن.. بۆ نموونە لە (وانـەی داڕشـتن) دا، پێویسـتە مامۆستای زمـانی کوردی، هانی قوتابیانی پۆلەکەی بدات، کە داڕشتنەکانیان لە بەردەم هـاوڕێکانیانـدا بخـوێنـنەوە، تا شەرمیـان بشـکێ و لەسـەر ئـازایـەتی ئـەدەبـی رابـێن.
٥ـ بەشداریکردنی منداڵان لە تیپی سروود و موزیک و گۆرانی قوتابخانەدا بە تایبەتیش ئەو منداڵانەی شەرم دەکەن، تا شەرمیان نەمێنێت و ئەو ئازایەتییە ئەدەبییەیان هەبێـت کە خۆیان دەربخەن و لە بەردەم هاوڕێکانیاندا بێ شەرم و شڵەژان بتوانن گۆرانی بڵێن.
٦ـ پێویستە دایکـان و باوکـان و مامۆستاکـان ئەوەبـزانن، کە کـردارەکان کاریگەرتـرن لە قسەکـان، ئـەم راستییەش بـووە بە چەمکـێکی گـرنگی پـەروەردەی نـوێی منـداڵان.
٧ـ هەرگیز نابێت گاڵتە و تەڵفیسی بە قسەکانی منداڵان بکرێن و رووشکێنیان بکەن. تا نەتـرس و شـەرم نەکـەن و خۆیـان بـە لاواز و بێ تـوانـا نـەزانـن.. هـانیان بـدەن تـا بە ئـازایەتی تواناکـانی خۆیـان لە بەردەمی کەسانی تـردا دەرببـڕن. لە هـەڵـە و شکستیش نەترس، لە رێی هـەڵە و شکستییەوە، دەتوانن رێگای راستی و سەرکەوتن بـدۆزنەوە.
٨ـ منداڵان زۆر جار ناتوانن لە خۆیانەوە بەهـرەی ئـازایەتی ئەدەبی لە دەوروبەریانەوە وەربگرن. پێویستە دایکان و باوکان و مامۆستاکان بە ئەوپەڕی توانایانەوە یارەمەتییان بـدەن و ئاراستەیـان بکەن تـا زاڵـبن بەسەر ئـەم کێشەیـەدا و پشـت بە خۆیـان ببەستن.
٩ـ بـڕوابەخۆبوون، پێویستی و خەسڵەتێکی گرنگی کەسایەتییە، پاڵنەر و هاندەریشە بۆ درێـژەپێـدان و سەرکەوتـن.. ئەو منـداڵانەی کە بـڕوایەکی تەواویان بە خۆیان هەیە، بە گـەشبیـنیەوە پـشت بە خۆیـان دەبەسـتن، بە ئاسایی و ئاسانی و بە بێ شــەرم و تـرس، دەتوانن لە بەردەمی منداڵانی تـردا، گـوزارشت لە را و لە باوەڕ و بیرۆکەکانیان بکەن.

١٠ـ بۆ هاندان و گەشەکردنی بەهـرەی ئـازایەتی ئـەدەبی لە منـداڵاندا، پێویستە ساڵانە لە وەرزی دووەمی خوێندنـدا لە لایـەن بەڕێوەبەرێتی چـالاکییەکانی قوتابخـانەکان کە سـەر بـە بەڕێـوەبـەرێـتی پــەروەردەی شارەکـان و شارۆچکەکـانە “پێـشبرکـێی ئـەدەبی” بـۆ خۆێنـدنەوەی ” هـۆنراوە و چیرۆک و پەخـشان” بۆ قوتابیانی قوتابخانەکان سازبکەن، لە لایەن منداڵانی بەهـرەمەنـدی ئەم بوارانـەوە پێشکەش بکـرێن.. خەڵاتی جوانیش بە هەموو منداڵە بەشداربووەکان پێشکەش بکـرێن.. ئەم پێشبڕکێیانە رووحـی ملمـلانێی و وتووێـژ ئـەدەبی لە نێوان منداڵانـدا دەوروژێـنن، منداڵانی بەهـرەمەند بە هـەلی دەزانـن کە بەهـرە و ئـازایـەتی و توانـا ئـەدەبییەکـانی خۆیـان دەردەبخـەن.
١١ـ “بەڕێـوەبەرێتی گـشتی رۆشـنبـیری منـداڵان” کە سـەر بـە وەزارەتـی رۆشنبـیری کوردستانە، دەتوانێت سـاڵانە ” پێشبڕکێ ئـەدەبی بۆ منـداڵانی کوردستان” بۆ منـداڵانی بەهرەمەند لە بواری “ئـەدەبی منداڵان” دا سازبکات، پێویستە لە باکوور و رۆژهەڵات و رۆژئاوای کوردستانیشەوە، چەند منداڵێک بۆ ئەم پێشبڕکێیانە بانگ بکرێن.. خەڵاتی جوانیش پێشکەش بە هەموو منداڵە بەشداربووکان بکـرێن.. بە داخـەوە کە وەزارەتـی رۆشنبـیری کوردســتان، تـا ئێسـتا بایەخێـکی ئەوتـۆیان بە بەهــرە و بە چـالاکییەکـانی منـداڵانی کوردسـتان نـەداون.. ئەوەیـان لەبەرچـاو نەگـرتوون کە منـداڵانی ئەمـڕۆمـان هیـوای داهـاتووی کوردسـتانن.. کە منـداڵان بەشێکن لە ئەمـڕۆ و هەموو داهاتووشن.

١١ـ راگەیاندنەکان و میدیاکانی کوردستان، دەتوانن رۆڵێکی گرنگیان هەبێت لە هاندان و لە گەشەکردنی ئـازایەتی ئـەدەبی لە منداڵانـدا، پێویستە کەناڵە تایبەتییەکانی منـداڵان بایەخێکی زیاتر بە چالاکییەکانی منداڵان بدەن.. چونکە هێشتا لە ئاستی پێویستدا نین.
١٣ـ شانۆ بوارێکی گرنگە، بۆ هـاندان و راهێـنانی منـداڵان بە ئـازایـەتی ئـەدەبی و بۆ رەواندنەوەی تـرس و شەرمیان. زۆربـەی منـداڵان حەزیـان بە نوانـدن هـەیە. لە رێی نواندنەوە دەتوانن تواناکانیان دەربخەن و ئازایەتی ئەدەبی و جەستەییان پێشان بـدەن.
١٤ـ من پێشنیاری ئەوە دەکەم، کە لە ساڵی خوێنـدنی ( ٢٠١٨ـ ٢٠١٩ ) دا، لە هـۆڵێ کتێبخانە گشتییەکانی پارێزگاکـانی هەولێر و سلێمانی و کەرکوک و دهۆک و هەڵەبجە،
چەنـد کۆڕێکی ئـەدەبـی بۆ قوتابیانی قوتابخانە بنەڕەتییەکـانی شارەکانیان، بۆ چـالاکی ئەدەبی منداڵان سازبکەن، هەر جارەی کۆمەڵێک لە منداڵانی بەهرەمەند، هـۆنـراوە و چـیرۆک و پەخـشان پێشـکەش بکـەن.. گـەر بیانـەوێـت ئەمـە کـارێـکی گـران نیـیە.

رەزا شوان
نەرویـج: ٣١ی/ سێپتەمبەر/ ٢٠١٨