چه‌ند كاژێرێك پێش ئێستانمایشی ( تاریكتر له‌ شه‌وه‌زه‌نگ ) ده‌رهێنه‌ر ئه‌رسه‌لان ده‌روێشم بینی، كه‌ له‌ لایه‌ن به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی شانۆی هه‌ولێرو شانۆی سالار به‌ به‌رهه‌م هاتبوو، له‌ كه‌شو هه‌وایه‌كی باراناوی دا ،له‌ هۆڵی به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی شانۆ نمایش كرا.
دلشاد مسته‌فا ــ ی نووسه‌ر كاتێ‌ ئه‌و تێكسته‌ی خۆی ناو ناوه‌ ( تاریكتر له‌ شه‌وه‌ زه‌نگ) ویستویه‌تی به‌ كورته‌ رسته‌یه‌ك پێت بڵێت، تۆ له‌ ناو تێكسته‌كه‌ كاراكته‌رێكی رووداوه‌كانی و پارچه‌یه‌كی زیندووی له‌ جه‌سته‌ی ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌ی مێژووییه‌كی دوورو درێژه‌ له‌ تاریكیه‌كی نا ئاسایی دا ده‌ژیت، له‌هه‌ر گۆشه‌ نیگایه‌كه‌وه‌، ئاوڕ له‌ رابووردووی خۆت و كۆمه‌ڵگاكه‌ت بده‌یته‌وه‌، یاخود چه‌ند ئه‌وه‌نده‌ش له‌ ئێستای خۆت بڕوانیت و بته‌وێت تروسكاییه‌كی دوورو نزیك له‌و رابووردووه‌و له‌ ئێستای خۆتا بدۆزیته‌وه‌، بۆ هه‌ناسه‌دان و خۆ به‌ ده‌سته‌وه‌ نه‌دان، ئه‌وه‌ به‌ هێمنی له‌ نێو گه‌رووی تاركییه‌كاندا نقۆم ده‌بیت و ئه‌گه‌ر زۆر وره‌ به‌رز نه‌بیت له‌ناو شه‌وه‌ زه‌نگی ئه‌و تاریكیه‌یدا ون ده‌بیت و هه‌موو شتێ‌ له‌ ده‌ست ده‌ده‌یت، بۆیه‌ (په‌ری) ده‌ڵێت : ئه‌و تاریكییه‌ چیه‌ خودایه‌!

نووسه‌ر دوور له‌ هیچ ته‌م و مژێك، به‌ زمانێكی ساده‌و تێڕوانینێكی ره‌وان و هێڵێكی درامی سه‌قامگیر، له‌ گوتارو فه‌لسه‌فه‌ی نمایشه‌كه‌ی خۆیدا ده‌یه‌وێت پێت بڵێت : ئاگات له‌ خۆت بێت من، تۆ، باوكمان ، باپیرانمان ، هه‌ر هه‌موومان، پارچه‌یه‌كین له‌ مه‌ینه‌تیه‌كانی ئه‌و كۆمه‌ڵگا سته‌م دیده‌یه‌، كه‌ هیواكانی له‌ سه‌رابێكی بێ‌ سنوور ده‌چێت، سه‌رابێك كه‌ له‌ قوڵایی مێژووییه‌كی دوورو درێژه‌وه‌ سه‌ری هه‌ڵداوه‌ و تا ئێستاشی له‌ گه‌ڵ دابیت، هه‌ر به‌رده‌وامه‌، بۆیه‌ ململانێ‌ هزری و فه‌لسه‌فیه‌كان له‌ نێوان نه‌وه‌ كۆن و نوێكاندا له‌سه‌ر چاره‌نووس و ئاینده‌ گه‌رمه‌، له‌ نێوان خۆبه‌ ده‌سته‌وه‌دان و بێ‌ ئومێدی و له‌ نێوان خۆ گری و به‌رده‌وام بوون و بڕوا به‌ خۆ بوون ، نه‌وه‌یه‌كی نوێ‌ یاخییه‌ له‌وه‌ی تێیدا ده‌ژیت و ده‌یبینی، نه‌وه‌ی كۆن له‌وه‌ی قوربانی دان له‌ پێناو ئازادی و مانه‌وه‌دا، به‌ نه‌ریتێكی بۆ ماوه‌یی گه‌له‌ غه‌در لێكراوه‌كان ده‌زانێ‌ .

ئه‌وه‌تا له‌ ئاكامدا كوڕه‌كه‌ به‌( خان) ی نه‌وه‌ی كۆن ده‌ڵێت: هێشتا تۆ كه‌مت له‌ به‌د فه‌ڕییه‌كان بینیووه‌، ئه‌وه‌ بزانه‌ كه‌ ئه‌م سه‌رده‌مه‌، سه‌رده‌می یه‌ك ره‌نگی و یه‌ك ده‌نگی نیه‌ ( مه‌به‌ستی له‌و لێك ترازانه‌ی نێو ماڵی كورده‌) سه‌رده‌م سه‌رده‌می جیاوازییه‌، سه‌رده‌می ئه‌وه‌یه‌ له‌ كه‌س نه‌چیت ..
به‌ڵام (خان) به‌ سووڕ بوون له‌ سه‌ر ئه‌و بیرو باوه‌ڕه‌ی هه‌ڵی گرتووه‌ ده‌ڵێ‌ : هه‌ر كات رۆحی شۆڕشگێڕی له‌ ئینساندا مرد، ئیتر خۆشی ده‌مرێ‌، كوردی ئه‌سیل ده‌بێت وابێت ، هیچ دۆخێك نشوستی توش نه‌كات، له‌وپه‌ڕی بێ‌ ئه‌مه‌لیدا چاوی له‌ تروسكاییه‌ك بێت ..
ئه‌وه‌تا له‌ ئاكامدا خان بڕوا به‌ كوڕه‌كه‌ دێنێت كه‌ سڕ بێته‌وه‌و وه‌ختێكی تر هه‌ڵبژێرێ‌ بۆ ژیانه‌وه‌، ئه‌مه‌ش به‌و مانایه‌ی كه‌ سڕ بوون حاڵه‌تێكی كاتیه‌و هاكا پێویستی سڕ بوون نه‌ما، سه‌ر له‌ نوێ‌ ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ ژیانێكی تر له‌ زه‌مه‌نێكی تردا.
له‌ كۆتاییدا (خان) به‌ ده‌م زام و برینی شه‌ڕی ناوخۆییه‌كانه‌وه‌ ده‌چێته‌ ژێر باڵی كوڕه‌كه‌و به‌ره‌و یه‌ك ئاراسته‌و (به‌ یه‌كه‌وه‌) ، كه‌ ئامانج تێیدا هه‌موو نه‌وه‌كان به‌ هه‌موو زام و برین و ئازارو مه‌ینه‌تیه‌كانیانه‌وه‌ یه‌ك رێگا هه‌ڵده‌بژێرن و ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ نێو تابلۆكه‌ ..به‌و ئومێده‌ی دوای زه‌مه‌نی سر ِ بوون، بۆ جارێكی دیكه‌ بگه‌ڕێنه‌وه‌ و سه‌ره‌تایێكی دیكه‌ بۆ گه‌یشتن به‌ ئامانجه‌كان ده‌ست پێ‌ بكه‌نه‌وه‌، ئه‌مه‌ كورته‌ی ئایدیاو فه‌لسه‌فه‌ی نمایشه‌كه‌یه‌، كه‌ ئێمه‌ لیره‌وه‌ به‌دواداچوونێًكی بۆ ده‌كه‌ین و له‌ ناونیشانه‌وه‌ ده‌ست پێ‌ ده‌كه‌ین .

ناونیشان:

ناونیشان سه‌ختترین كاری نووسینی تێكسته‌، چونكه‌ تێكڕای فه‌لسه‌فه‌و ئامانجی نووسه‌ر له‌وێدا كۆ ده‌بنه‌وه‌، زۆر جاری وا هه‌یه‌ ناونیشانێكی سه‌قه‌ت به‌رهه‌مێك له‌ بار ده‌چوێنێ‌، یان به‌رهه‌مێكی كرچ و كاڵ به‌ ناونیشانێكی جوانه‌وه‌ ده‌بێته‌ مایه‌ی فریودانی بینه‌رو راكێشانیان به‌ره‌و هۆڵه‌كانی شانۆ.
من له‌ تێكستی ( تاریكتر له‌ شه‌وه‌ زه‌نگ )دا هه‌ستم به‌ دوو خاڵی گرنگ كرد:
یه‌كه‌میان : ناونیشانه‌كه‌ نه‌كه‌وتۆته‌ قالبێكی درامی سه‌رنج راكێش، كه‌ پرسیارێكی زه‌هنی لای بینه‌ر دروست بكات، به‌ شێوه‌یه‌ك هۆگری بینینی ناوه‌رۆكی ناونیشانه‌كه‌ بێت ، چونكه‌ زۆر جاران ناونیشانی تێكست، سروشی ئه‌وه‌ت پێ‌ ده‌به‌خشێت كه‌ ناونیشان وه‌ك كردنه‌وه‌ی ده‌رگای نهێنییه‌كان، به‌ داخراوه‌یی به‌جێ‌ دێڵێ‌ و بینه‌ر تامه‌زرۆی كردنه‌وه‌ی كرۆكی فه‌لسه‌فه‌ی نمایشه‌كه‌ بێت، به‌ڵام له‌ نمایشی (تاریكتر له‌ شه‌وه‌ زه‌نگ) نه‌ وێنه‌یه‌كی درامیت له‌ مێشكدا بۆ دروست ده‌بێت، نه‌ نهێنیه‌ك بۆ بینه‌ر به‌ جێ‌ دێڵێ‌ تامه‌زرۆی گه‌ڕانی بێت ، به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ره‌نگه‌ سه‌رپۆش له‌ سه‌ر ته‌واوی فه‌لسه‌فه‌ی نمایشكه‌ هه‌ڵداته‌وه‌، وه‌ك ئاشكرابوونی پرسیاری تاقیكردنه‌وه‌كان .
دووهه‌مییان : ناونیشانی ( تاریكتر له‌ شه‌وه‌ زه‌نگ ) ناونیشانێكی ره‌هایه‌، كه‌ بواری بۆ هیچ ئه‌گه‌رێكی دیكه‌ به‌جێ‌ نه‌هێشتووه‌ بۆ ئه‌وه‌ی حاڵه‌ته‌كه‌ له‌ نێوان ( گه‌ش بینی و ره‌شبینی دا ـــ له‌ نێوان ئه‌رێنی و نه‌رێنی، تاریكی و رووناكی دا ) بكه‌ینه‌ حاڵه‌تێكی (رێژه‌یی) كه‌چی به‌لۆژیك حاڵه‌ته‌كه‌ حاڵه‌تێكی ریژه‌ییه‌، وه‌ك له‌ ناوه‌رۆكی تێكسته‌كه‌شدا وا هاتووه‌، حاڵه‌ته‌كه‌ بۆچوون و تێڕوانینی جیاواز له‌ یه‌كتر هه‌ڵده‌گرێ‌ و نه‌بۆته‌ حاڵه‌تێكی گشتی.

كاراكته‌ره‌كان :

نووسه‌ر بۆ به‌رجه‌سته‌ كردنی ئه‌و تراژیدیاو مه‌رگه‌ساتانه‌ی له‌ تێكسته‌كه‌دا ئاماژه‌ی پێكراوه‌ ، چڕ بوونه‌وه‌یه‌كی له‌ كاراكته‌ره‌كاندا كردووه‌ و تێیدا چه‌ند نه‌وه‌یه‌كی ئاوێزانی یه‌كتر كردووه‌ ، له‌ نه‌وه‌ی كۆن و نه‌وه‌ی نوێ‌ دا له‌وانه‌ :

په‌ری :

كچه‌ نیگاركێشێكی نه‌وه‌ی نوێیه‌، وێڕای ئه‌وه‌ی هونه‌رمه‌ندێكی نیگاركێشه‌، له‌هه‌مان كاتیشدا كه‌سێكی به‌ ئاگاو هوشیاره‌و كتێب ده‌خوێنێته‌وه‌، به‌ده‌م جگه‌ره‌و شه‌راب خوارنه‌وه‌شه‌وه‌ نیگار ده‌كێشێ‌، به‌ڵام پێ‌ ده‌چێت ئه‌زموونێكی تاڵی هه‌بێت له‌ گه‌ڵ پیاودا بۆیه‌ متمانه‌ی به‌ پیاو نه‌ماوه‌، ترس و نیگه‌رانیه‌كی له‌ گه‌ڵ دایه‌ ..
ئه‌و پرۆژه‌یه‌كی نیگار كێشانی به‌ ده‌سته‌وه‌یه‌ بۆ مه‌ینه‌تیه‌كانی كورد، چه‌ند تابلۆیه‌ك بكێشێ‌ و دواتر له‌ پاریس به‌شداری پیشانگایه‌كییان پێ‌ بكات، ده‌كه‌وێته‌ خه‌یاڵێكی چڕ، نازانێت له‌ كوێوه‌ ده‌ست به‌ تابلۆ كێشانی ئه‌و مه‌ینه‌تیانه‌ بكات و له‌ كویً كۆتاییان پێ‌ بێنێت، بۆیه‌ هه‌ر له‌ ناو ئه‌و خه‌یاڵانه‌دا كاراكته‌ره‌كانی ناو تابلۆكه‌ زیندوو ده‌بنه‌وه‌و له‌ ناو تابلۆكه‌ دێنه‌ ده‌ره‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی خۆیان نمایش بكه‌ن و باسی ئازاره‌كانی خۆیان بكه‌ن، بۆ ئه‌وه‌ی شوێنێك له‌ جوگرافیای نێو تابلۆكه‌دا داگیر بكه‌ن و مه‌ینه‌تی و نه‌هامه‌تیه‌كانیان بگاته‌ پێش چاوی گه‌لانی دنیا .

خانی له‌پ زێڕین :

كاراكته‌ری سه‌ره‌كییه‌و ئه‌و پیاوه‌ قاره‌مانه‌ی قه‌ڵای دمدمه‌، كه‌ له‌ سه‌ر ململانێی نێوان ئه‌میری برادۆست و شا عه‌باس دا، سه‌ره‌ڕای قوربانی دانی بێ‌ شوماری كوردو خۆ راگری به‌رامبه‌ر به‌ له‌شكرێكی زه‌به‌للاحی شا عه‌باس خۆ راگر بوو، به‌ڵام له‌ ئه‌نجامی خیانه‌ت و گرتنه‌وه‌ی سه‌رچاوه‌ی ئاوی قه‌ڵا داگیر كرا.
خانی له‌پ زێڕین له‌و نمایشه‌دا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی شوێنی خۆی له‌و تابلۆیه‌دا بكاته‌وه‌ كه‌ مه‌ینه‌تیه‌كانی كورد به‌رجه‌سته‌ ده‌كات، له‌ نمایشه‌كه‌دا نوێنه‌رایه‌تی نه‌وه‌ی كۆن ده‌كات و ده‌بێته‌ هێمایه‌ك بۆ خیانه‌تكاری له‌ مێژوودا، كه‌ ئه‌مڕۆی كوردستانیش ده‌بینێ‌ به‌ نه‌وه‌ی ئێستاكه‌ ده‌ڵێت: سه‌رده‌مه‌كه‌تان زۆر ئاڵوزو تاقه‌ت پڕوكێنه‌ره‌. ئیحساس ده‌كه‌م ئێوه‌ ئێستاتان لێ‌ كردوین به‌ جه‌هه‌ننه‌م .
خان ــ له‌و كاتانه‌ی گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌، له‌ شه‌ڕی برا كوژیدا بریندار ده‌بێت و خوێنی لێ‌ ده‌چۆڕێت، جارێكی دیكه‌ برینه‌ كۆنه‌ ساڕێژ نه‌بووه‌كه‌ی سه‌ر هه‌ڵده‌داته‌وه‌، به‌ ده‌م ئه‌و برینه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ ئه‌و شوێنه‌ی لێی هاتبوو به‌ڵام به‌ هیواو ئومێدێكی تر به‌ ئاینده‌ .

كوڕه‌كه‌:

ئه‌و كاراكته‌ره‌ هیچ ناوێكی لێ‌ نه‌نراوه‌، چونكه‌ كه‌س نایناسێ‌، به‌ڵام رۆژێ‌ له‌ رۆژان فیگه‌رێكی نێو تابلۆ بووه‌ لای په‌ری نیگاركێش، له‌ ناوچوارچیوه‌ی تابلۆكه‌دا دێته‌ ده‌ره‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌ویش چاره‌نووسی خۆی له‌ ناو تابلۆكه‌دا بدۆزێته‌وه‌و گله‌یی له‌ (په‌ری) ده‌كات كه‌ ژیان كۆپی ده‌كاته‌وه‌، ئه‌گه‌رنا ئه‌ویش جیاوازی نیه‌ له‌ گه‌ڵ ئه‌وانی ترو له‌ دنیایه‌كی پڕوپوچی پڕ له‌ ترس و نیگه‌رانیدا ده‌ژیت، هه‌میشه‌ موغازه‌له‌ی په‌ری ده‌كاو درۆی بۆ هه‌ڵده‌به‌ستی، بۆ ئه‌وه‌ی له‌ خۆی نزیك بكاته‌وه‌، به‌ڵام چونكه‌ (په‌ری) وه‌ك خۆی گوته‌نی متمانه‌ی به‌ كه‌س نه‌ماوه‌ ، بۆیه‌ گوێ‌ ی پێ‌ ناداو په‌راوێزی ده‌كات، به‌ڵام له‌ كوێوه‌ هاتۆته‌ ناو تابلۆكه‌و چ په‌یوه‌ندییه‌كی به‌ په‌رییه‌وه‌ هه‌یه‌ ؟ ئه‌وه‌ په‌ری خۆی وه‌ڵام ده‌داته‌وه‌ ده‌ڵێ‌: من پێشتر سیمای تۆم له‌ سه‌ر كێلی گۆڕێك بینی، ویستم لێره‌ دووباره‌ی كه‌مه‌وه‌، ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت مادام ره‌سمی له‌ سه‌ر كیلێكدا نه‌خشێندرابێت ، ره‌نگه‌ ئه‌و كوڕه‌ مردووییه‌كی گه‌نج ، یان شه‌هیدێك بوو بێت ، كه‌چی له‌ كاتی زیندوو بوونه‌وه‌و گه‌ڕانه‌وه‌ی خۆیدا هه‌رگیز باس له‌ چۆنیه‌تی مردنی خۆی ناكات به‌و گه‌نجایه‌تی و به‌و ئاواته‌ جوانه‌مه‌رگانه‌یه‌وه‌ چۆن چۆته‌ ژێر گڵ ؟ یان چی وای له‌ په‌ری كردووه‌ ئه‌و ره‌سمه‌ی سه‌ر كیله‌كه‌ سه‌رنجی راكێشێ‌ ؟ بۆیه‌ بینه‌ر هه‌ست ده‌كات ناسنامه‌ی ئه‌و كوڕه‌ بزره‌ و ئاشنا به‌ باگ راوندی ژیانی ئه‌و كاراكته‌ره‌ نیه‌..
كاراكته‌ره‌ نادیاره‌كان :
چه‌ند كاراكته‌رێكی نادیار له‌ پشت شانۆوه‌ هه‌ن، یه‌ك له‌وان كچه‌ ده‌سته‌خوشكێكی په‌رییه‌، كه‌ ناوه‌ ناوه‌ زه‌نگ بۆ په‌ری لێ‌ ده‌داو په‌ریش له‌ هه‌ڵسووكه‌وته‌كانی بێزاره‌، چونكه‌ شه‌وان تا به‌یانی به‌ ده‌م مه‌ی خواردنه‌وه‌ شه‌و ده‌باته‌ سه‌ر و كێشه‌ی تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌، ئه‌ویش له‌و كاراكته‌ره‌ بێ‌ ناسنامانه‌یه‌ كه‌ شوێنێكی له‌ جوگرافیای نمایشه‌كه‌دا نیه‌ و بینه‌ر نایناسێ‌،
ده‌كرا نووسه‌ر ئه‌و كه‌سایه‌تیه‌ی تێر تر كردایه‌، ته‌نها به‌و په‌یوه‌ندییه‌ ته‌له‌فونیه‌ لقێكی دیكه‌ی له‌ ناهه‌مواری كه‌سانی وه‌ك هێژا دروست كردایه‌..كه‌ ئه‌وانیش پارچه‌یه‌ك بوون له‌ نه‌هامه‌تیه‌ لێك گرێ‌ دراوی ئه‌و نیشتیمانه‌
به‌ گشتی كاراكته‌ره‌كانی ئه‌و نمایشه‌ ئه‌گه‌رچی له‌ بیركردنه‌وه‌دا جیاوازن و هه‌میشه‌ له‌ ململانێیه‌كی به‌رده‌وام دان له‌ سه‌ر بیرو باوه‌ڕو چاره‌نووس، به‌ڵام له‌ ئامانج دا یه‌ك ئاراسته‌یان هه‌یه‌ و هه‌موویان ده‌گه‌نه‌وه‌ یه‌ك جه‌مسه‌ر.

ده‌توانین بڵێین زه‌مه‌نی رووداوه‌كان له‌ رێگه‌ی كاراكته‌ره‌كانه‌وه‌ دیاری كراوه‌، هه‌ر له‌ زه‌مه‌نی خانی له‌پ زێڕینه‌وه‌ پێش 400 ساڵ زێتر، تاوه‌كو ئێستاكه‌، به‌ڵام زه‌مه‌نی ئێستاكه‌ی له‌ زه‌مه‌نه‌ بێزه‌وه‌رو مه‌ترسی داره‌كان ده‌ست نیشان كردووه‌، كه‌ تێیدا گه‌نج و لاوه‌كانیش بوونه‌ته‌ به‌شێك له‌ هه‌ڵگری به‌رپرسیاریه‌تی ئه‌و مه‌ ترسیه‌، به‌ هۆی قۆرخ كردنی ئه‌و گه‌نجانه‌ لای حزبه‌كان بۆ شه‌ڕه‌ په‌ڕۆو دروشم هه‌ڵگرتن و گولله‌ گێڕانه‌وه‌، به‌مه‌ش نمایشه‌كه‌ وا له‌ بینه‌ر ده‌كات هیوای به‌ نه‌وه‌ی نوێ‌ نه‌مێنێ‌ و ئاسۆی ئاینده‌ی نیشتمان كز تر ببینێ‌ ، بۆیه‌ ئه‌و بۆیه‌ ره‌ش قه‌ترانیه‌ی به‌سه‌ر سیماو ناوه‌رۆكی نمایشه‌كه‌دا رژێندراوه‌، زیاد له‌ پێویسته‌و پانتایی تاریكیه‌كه‌ ئه‌وه‌نده‌ زێتر ده‌كات كه‌ جارێ‌ به‌م زووانه‌ ئومێدت به‌ هه‌ڵاتنی مانگه‌شه‌وێكی تر نه‌مێنێ‌.
به‌ گشتی فه‌لسه‌فه‌ی نمایشه‌كه‌ دابه‌شی چوار په‌رده‌ بووه‌، له‌ هه‌ر لایه‌كه‌وه‌ تێی بڕوانی یه‌ك ره‌نگه‌، به‌ هه‌مان شێوه‌ یه‌ك بۆن و به‌رامی هه‌یه‌، ئه‌وه‌نده‌ش بابه‌ته‌كه‌ له‌و فه‌زا داخراوه‌دا ده‌سوڕێته‌وه‌، وای لێ‌ كردووه‌ له‌ خنكان نزیك بێته‌وه‌، فشارێكی زۆر له‌ سه‌ر سایكۆلۆژیه‌تی بینه‌ر دروست بێت..بۆیه‌ ئه‌گه‌ر چه‌ند په‌نجه‌ره‌یه‌ك له‌ هه‌یكه‌ل و رووداوه‌كانی نمایشه‌كه‌ بكرابوایه‌وه‌ ، تینی ئه‌و فشاره‌ به‌ سه‌ر بینه‌ردا كه‌متر ده‌بۆوه‌.

ده‌رهێنان

ئه‌رسه‌لان ده‌روێش خاوه‌ن ستایلێكی جێگیر نیه‌، هه‌میشه‌ له‌ هه‌ڵبژاردنی ستایل له‌ گۆڕان دایه‌ ، ئه‌مه‌شیان گه‌ڕانێكه‌ به‌ دوای باشترو هه‌ر تێكستێك جۆره‌ ستایلێكی پێویسته‌.
بۆ ئه‌مجاره‌ ستایلێكی واقیعی هه‌ڵبژاردووه‌، كه‌ پشت به‌ دیالۆگ و گێڕانه‌وه‌ ده‌به‌ستێت، خۆ ئه‌گه‌ر ده‌رهێنه‌ر هه‌موو ده‌سه‌ڵاته‌ هونه‌رییه‌كانی خۆی به‌ گه‌ڕ نه‌خا، بۆ ستاتیكای نمایشه‌كه‌ی، ئه‌وه‌ ره‌نگه‌ بینه‌ر دووچاری سڕ بوون و خاوبوونه‌وه‌ ده‌بات و ناتوانێت به‌ ته‌نیا دایه‌لۆگ چێژ له‌ نمایش وه‌رگرێ‌ ، چه‌ند ئه‌وه‌نده‌ی دایه‌\لۆگه‌كان به‌هێزو مۆسیقی و وروژێنه‌ر بن ، بۆیه‌ ده‌رهێنه‌ر پێویستی به‌ بونیاتێكی تری نمایشه‌، به‌ دروست كردنی وێنه‌و سینۆگرافیاو ئه‌دای ئه‌كته‌ر.بۆ ئه‌وه‌ی هه‌موو ئه‌و توخمانه‌ هه‌ر یه‌ك له‌وان شوێنی خۆیان له‌ جوگرافیای شانۆدا دیار بێت و كاریگه‌ری ده‌روونی و هزری خۆیان به‌ ناخی لبینه‌ردا به‌ جێ‌ بێڵن ، بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و كاته‌ی نمایش ده‌بینێ‌ و تا زه‌مه‌نێكی دوور تامو چێژی ئه‌و وروژاندنانه‌ هه‌ر بمینێ‌ ..هه‌ر بینه‌رێكیش ئه‌گه‌ر ئاره‌زووی ئه‌وه‌ی كرد بزانێت ئه‌و نمایشه‌ی بینی سه‌ركه‌وتوو بوو یان نا .. با له‌وه‌وه‌ تاقی بكاته‌وه‌ ، بزانێ‌ ئه‌و نمایشه‌ تا چه‌ند كاسی كردووه‌ ، یان تا چه‌ن كاریگه‌رییه‌كانی له‌ سه‌ر ده‌روونی ماوه‌ ، هه‌ر كات هه‌ستی به‌وه‌ كرد ، له‌ گه‌ڵ هاتنه‌ ده‌ره‌وه‌ی له‌ هۆڵ نه‌ما ، ئه‌وه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ وایه‌ نمایشه‌كه‌ی هه‌ر نه‌بینی بێ‌ ..

هه‌ر كات ده‌رهێنه‌ر نه‌یتوانی به‌و هه‌موو ده‌سه‌ڵاته‌ی هه‌یه‌تی نه‌توانێ‌ بینه‌ر بوروژێنێ‌ ، ئه‌وه‌ پێویسته‌ هه‌ڵًوێسته‌ بكات و به‌ دوای هۆكاره‌كاندا بگه‌ڕێ‌
ئه‌و پرسیاره‌ی گرنگه‌ بگوترێ‌ ئه‌وه‌یه‌ ئایا ده‌رهێنه‌ر توانی تێكسته‌كه‌ ته‌واو بكات و رووی دووه‌میمان نیشان بدات؟ یاخود توانی ئه‌و وروژاندنه‌ دروست بكات كه‌ پێویست بوو؟ یاخود نه‌ تینوویه‌تی خودی ده‌رهێنه‌رو نه‌ بینه‌ریشی شكاند؟ وه‌ڵامی راست له‌ ناخ و له‌هزری بینه‌ر دایه‌ ، به‌ڵام منیش بینه‌رم و ده‌ڵێم :له‌ سینۆ گرافیادا ده‌رهێنه‌ر بۆشاییه‌كی زۆری دروست كرد، هه‌ر له‌ دیمه‌نی یه‌كه‌مدا كه‌ ژووری نیگار كێشانی كچه‌كه‌وه‌ كه‌ بینیمان چه‌ند تابلۆیه‌كی پێوه‌ هه‌ڵواسرا بوو، چه‌ند كه‌ره‌سته‌یه‌كی وێنه‌ كێشانی وه‌ك ستاند و پالێت و سه‌تڵی بۆیاخ و مێزێك ده‌بیندرا، له‌ باگ راوندی شانۆدا ئه‌و تابلۆ زله‌ی كۆمه‌ڵێ‌ له‌ كاراكته‌ره‌كانی به‌ جوله‌ی وه‌ستاوه‌وه‌ تێدا دیار بوو، ئه‌وه‌ ته‌واوی دیمه‌نه‌كه‌ فلات بوو، رووناكی به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك رووناكی په‌خش نه‌یتوانی بوو به‌رجه‌سته‌ی دیمه‌نه‌كان بكات، ئه‌و رووناكییه‌ سووره‌ش كه‌ به‌ درێژایی شانۆ دووباره‌ ده‌بۆوه‌، هێمای خۆی له‌ ده‌ست دابوو و هه‌ستت به‌ بایه‌خی هیچ رووناكییه‌كی شانۆیی نه‌ده‌كرد..
به‌ گشتی نمایشه‌كه‌ له‌ سینۆگرافیا داچۆڕاوبوو، به‌ هۆی لاوازی رووناكی و موزیك ، جگه‌ له‌ ئارایشت نه‌بێت ، بۆ دروست كردنی ئارایشتی كاراكته‌ره‌كان له‌ ناو تابلۆكه‌ نه‌بێت كه‌ ماندوو بوونی زۆری ماكێری پێوه‌ دیاربوو، به‌ تایبه‌ت بۆ ره‌سم كردنی تابلۆی كاراكته‌ره‌ سڕ بووه‌كان.
ئه‌و لایه‌نه‌ی لاوازی سینۆگرافیا وای كردبوو ریتمی نمایشه‌كه‌ خاو بێت ، تا له‌ كۆتایی نمایشه‌كه‌دا ریتمی خاوبوونه‌وه‌ له‌ دوا له‌حزه‌دا به‌ ته‌واوه‌تی له‌ سه‌ر شانۆدا مردو ده‌رهێنه‌ر چاره‌سه‌رێكی پێ‌ نه‌بوو بۆ به‌رز كردنه‌وه‌ی، تا له‌ دوا چركه‌دا ده‌رهێنه‌ر نه‌یزانی چۆن چاره‌سه‌ری دیمه‌نی كۆتایی بكات ، له‌ ناو ئه‌و ریتمه‌ خاوه‌دا په‌ری ئه‌و تابلۆیه‌ به‌رز ده‌كاته‌وه‌ كه‌ كێشابووی ، كۆتایی به‌ نمایش دیچت ، ئه‌وه‌ی نیشانه‌ی مردنی ریتم بوو له‌ دوا له‌حزه‌ی نمایش ئه‌وه‌بوو بینه‌ر هه‌ستی به‌ كۆتایی هاتنی نمایش نه‌ده‌كرد .

له‌ هه‌ندێ‌ دیمه‌ندا ده‌رهێنه‌ر هاوسه‌نگی فه‌زای شانۆی له‌نگ كردووه‌، له‌و كاته‌ی كه‌ خان و كوڕه‌كه‌ به‌ یه‌كه‌وه‌ له‌ گفتو گۆ كردن دان ، له‌ بری ئه‌وه‌ی په‌ری سه‌رقاڵی دروست كردنی تابلۆ بێت له‌ گۆشه‌ی لای راستی شانۆدا ده‌بیندرێت، به‌ سڕی دانیشتووه‌ و هیچ جوله‌یه‌كی نیه‌، به‌مه‌ پارچه‌یه‌ك له‌ جه‌سته‌ی شانۆ ده‌مرێ‌ كه‌ بینه‌ر سه‌رنجی له‌ سه‌ره‌و ده‌ر هێنه‌ر نه‌یتوانییوه‌ چاره‌سه‌ری بۆ دانێ‌، له‌و حاڵه‌تانه‌دا ناكرێت ئه‌كته‌ر به‌ ده‌ست به‌ تاڵی له‌ سه‌ر شانۆ بمینێته‌وه‌ ، ئه‌گه‌ر رۆلیشی نه‌بێت مادام له‌ به‌رچاوی بینه‌ره‌، ده‌بێت به‌ زیندوویه‌تی له‌ سه‌ر شانۆ بێت نه‌ك به‌ مردوویه‌تی، ئه‌وه‌ی باسم كرد ته‌نیا نموونه‌یه‌ك بوو بۆ چه‌ند حاڵه‌تێكی تر به‌ هه‌مان شێوه‌.

ئه‌كته‌ر:

ده‌رهێنه‌ر سێ‌ ئه‌كته‌ری لێهاتووی هه‌ڵبژاردووه‌ بۆ رۆڵه‌ سه‌ره‌كییه‌كان له‌وانه‌ :به‌همه‌ن حاجی ــ كوڕه‌كه‌ ، رۆزانه‌ فه‌رهاد ـــ په‌ری ، پشكۆ شێخ عه‌لی ـ خانی له‌پ زێڕین .
به‌ پێی توانستی ئه‌و ئه‌كته‌رانه‌ ده‌بوا هاوسه‌نگی سینۆگرافیا زۆر له‌وه‌ی بینیمان به‌رز تر بێت ، به‌ڵام توانستی ئه‌وان له‌ سه‌ر شانۆدا توانستێكی دیاری كراوه‌و هه‌ست به‌ حاڵه‌تێكی جیاواز ناكه‌یت له‌ ئه‌دای ئه‌و ئه‌كته‌رانه‌ وه‌ك :
به‌همه‌ن حاجی له‌ رووی ئیلقاو ده‌نگه‌وه‌ ئه‌كته‌رێكی نموونه‌ییه‌ ، به‌ڵام له‌و به‌رهه‌مه‌دا هه‌ستت به‌ جۆرێك له‌ گرژی ده‌كرد، وێڕای ئه‌وه‌ی به‌ یه‌ك ریتم مایه‌وه‌ ، له‌ سه‌ره‌تاوه‌ تا كۆتایی نمایش، راسته‌ به‌همه‌ن گه‌نجێكی توڕه‌و یاخی بوو بوو له‌و هه‌لو مه‌رجه‌ سه‌خته‌ی تێیدا ده‌ژیا ، به‌ڵام ئه‌و یه‌ك ده‌ققیه‌ی له‌ ریتمی ده‌نگ و ریتمی جه‌سته‌ نواندنه‌كه‌ی لاواز كردبوو.
رۆزانا فه‌رهاد: ئه‌كته‌رێكی ئه‌كادیمی خاوه‌ن به‌هره‌یه‌، من له‌ نمایشی دیكه‌دا بینییومه‌ چۆن توانستی ئه‌و ئه‌كته‌ره‌ قۆرمخ كراوه‌و سوود له‌ به‌هره‌وتوانستی وه‌رگیراوه‌، به‌ڵام له‌و نمایشه‌دا نه‌تواندرا وزه‌ی رۆژانه‌ وه‌ك پێویست بته‌قێندرێته‌وه‌و ئه‌دای جوانتری پێ‌ ببه‌خشرێت .
پشكۆ ـ جگه‌ له‌ جلو به‌رگی برادۆستی نه‌بێت ، هیچ جوله‌یه‌كی سه‌رنج راكێشمان لێ‌ نه‌بینی، كه‌ گوزارشت له‌ توانای ئه‌و بكا وه‌ك ئه‌كته‌ر.
زۆرێك له‌و گرفتانه‌ی هاتبونه‌ به‌رده‌م ئه‌كته‌ر له‌و نمایشه‌دا، به‌شی زۆریان ده‌رهێنه‌ر لێیان به‌رپرسیار بوو، ئیتر به‌ هه‌ر پاساوێك بێت.
بینه‌ر هه‌ستی به‌وه‌ ده‌كرد كه‌ جۆرێك له‌ په‌له‌ پرۆزێ‌ له‌ به‌رهه‌م هێنانی نمایشه‌كه‌ كرابێت و هێشتا كاتی كوڵاندنی مابوو..

بڕوا ناکەم هیچ کەسێکی بە وێژدان بتوانێ، خۆ لە کار و بەرهەم و تێکۆشانی پتر لە 60 ساڵی تەمەنی جەمال نەبەز، نەبان بکات و هەموویان بسڕێتەوە و پشتگوێیان بخات. جەمال نەبەز، زمانەوان و مێژوونووس و ڕووناکبیر و نووسەر و بیرمەند و سیاسەتکار بوو. ئەو وەک چۆن لە بیرکردنەوەی سیاسیی خۆیدا، هەموو ئامانج و خەونێکی یەکبوونی کورد و یەکخستنەوە و دامەزراندی دەوڵەتی سەربەخۆی کوردستان بوو، لە زمانیشدا، زمانێکی یەکگرتووی کوردیی، وەک زمانی ڕەسمی و ستاندارد، گەلێک بەلایەوە مەبەست و جێی بایەخ بوو. کارێکی گرنگی دیکەی جەمال نەبەز، ساغکردنەوەی مێژووی کورد و ناساندنی مێژوو و کێشەی کورد و کوردستان بوو، بە ئەوروپاییان و بیانییان بە گشتی. نووسین و هزرەکانی، بنەما و فێرگەیەک بوون، بۆ بارهێنانی نەوەیەک و پێگەیاندن و وەئاگاهێنانەوەی زۆرێک لە خەڵکی کورد. ئەو مرۆڤیکی بزێو و چالاک و کارا بوو و هەمیشە دەجووڵا و دەکۆشا، بۆ وەدیهێنانی خەونەکانی، کە هەموویان بە دەوری کوردستان و نەتەوەی کورددا دەسووڕانەوە.
ئەوەی سەرەوە دیوێکی گەشی جەمال نەبەزە، لێ هیچ کەسێک، هیچ مرۆڤێک، سەدلەسەد هەموو دیوەکانی، هەموو لایەنەکانی ژیانی، هەموو دید و هویرەکانی، گەش و سوودمەند نین و تەنێ شایستەی پەسن نین و دەشێ مرۆڤ لە دیوێکی دیکەوە و بە جۆرێکی دیکە، بیانخوێنێتەوە و پێیان قایل نەبێت و ڕەخنەی لێیان هەبێت.

لەنێو کۆمەڵ و وەڵاتی خۆمان(کوردستان)دا، وەک باوە، کە کەسێک، کۆچیدوایی دەکات، بە تایبەت ئەگەر مرۆڤێکی بەناوێ بێت و لە بوارێکدا، کارێکی کردبێ و کاریگەرییەکی بووبێ و بەرهەمێک یا شوێنەوارێکی لەپاش خۆی جێهێشتبێ، ئیدی پاش مردنی، تەنێ پەسن دەدرێ و تەواوی کردەوەگەلێکیشی، کە سوودمەند نەبووبن یا چەوت بووبن، بەگوێرەی تیۆری”شەیتان و ڕەحمان دەستیان لێی شۆردووە”، دەسڕدرێنەوە و ڕەخنەیان لێ ناگیرێت و ئەگەر هەڵەیشی کردبێت، پەردەپۆش دەکرێت. بە من، مرۆڤ، دەبێ سەرلەبەری ژیانی بخوێنرێتەوە و تەواوی مێژووی ژیانی و تەواوی ئەو وێستگە و قۆناخانەی پێیدا تێپەڕیوە و سەرجەمی کار و کردەوە و گوتار و بیروڕاکانی، خاس و نەباش، بێ بازدان بەسەر تاکە یەک شتیشیدا، لەبەرچاو بگیرێن و هەڵسەنگاندنیان بۆ بکرێن. ڕەنگە لەمەر ئەم بابەتەی بەردەستتان بگوترێ، ئەوەی ئێستا لەمەڕ مامۆستا جەمال نەبەزەوە دەگوترێ، دەبوو کاتێک، کە لە ژیاندا بوو، بگوترابا، لێ من باش دەزانم ئێستا بێجگە لە پەسن، هیچ یەکێک لەوانەی باسی مامۆستا نەبەز دەکەن، توخنی لایەن و دیوێکی دیکەی ئەو ناکەون. بۆیە ئەوەی من لێرەدا دەیڵێم، شتێکی نوێ و شاراوە نییە و بێگومانیشم لەوەی، خەڵکێک هەن، لەگەڵ بۆچوونەکانمدا هاوڕا بن، هەر بۆیە بە ڕای من پێویستە بگوترێن.

جەمال نەبەز، وەک مرۆڤێک، بە گەواهی ئەوانەی لە نزیکەوە دیویانە، ناسیویانە، کاریان لەگەڵ کردووە، ژیاون: گەلێک خانەگومان و خۆویست بووە. هاوبیرێکی جەمال نەبەز گێڕایەوە، کە جارێک، خوشکێکی جەمال نەبەز لە کوردستانەوە هاتووە بۆ سەردانی بۆ ئەڵمانیا و لەتەک خۆیدا، وەک دیاری، چای بۆ هێناوە، کیسەیەک چای وشک، چای دووغەزاڵ(بە عەرەبی: أبوغزالین)، کە ئەودەمی زۆر باو بوو. ئەودەمە وەک ئێستا نەبوو و لە ئەوروپا هێندە چای نەبوو و ئەگەر هەشبووبێ، ئەوا چاییەک لە وڵاتەوە هاتبێ و دیارییش بووبێت، گەلێ خۆشەویست بووە و خوشکەکەیشی هەر بەو مەبەستە بۆی هێناوە. کە خوشکەکەی کیسە چاییەکەی داوەتە دەستی جەمال نەبەزەوە، لە خوشکەکەی پرسیوە، ئەوە چییە، ئەویش گوتوویەتی چاییە. جەمال نەبەز دەسبەجێ کیسە چاییەکەی فڕێداوەتە نێو زبڵدانەکەوە و بەوەش دڵی خوشکەکەی شکاندووە. ئەو کارەی بۆیە کردووە، چون گومانی ئەوەی کردووە، کە ڕەنگە حوکوومەتی عیراق ئەوەی وەک ژار و دەرمان، بۆ کوشتنی ئەو ناردبێ!
گەلێک تەنگەجیقڵدان و لە خۆڕازی بووە و هەڵسوکەوت و دۆستایەتی لەگەڵیدا هەرگیز ئاسان نەبووە، بەڵکە گەلێ سەخت و گران بووە. هەمیشە خۆی بە ڕاست و خەڵکانی ناهاوڕای بە ناڕاست زانیوە و کەمجاران ددانی خێری بە خەڵکدا ناوە.

هیچ مرۆڤێکی کوردی زیرەک و چالاک و کارای بواری نووسین و زمان و مێژوو و سیاسەتی، خۆشنەویستووە و هەموو کوردێکی لەو جۆرەی بە ڕکابەری خۆی زانیوە. هاوبیرێکی بۆی گێڕامەوە گوتی:”جارێکیان لەگەڵ جەمال نەبەزدا دانیشتبووین، ئیدی باسی سیاسەت و کورد و نووسین و…زۆر شتی دیکە کرا. هەر ناوێکی دەهاتە سەر زارمان، جەمال نەبەز شتێکی خراپی لەبارەوە دەگوت. لەپڕ باس هاتە سەر کەسێکی ناسراو، کە نووسەرێکی کارا و شارەزا و چالاک بوو و من هەندێ پەسنم دا، ئەو دەسبەجێ دەستی بە زەمکردنی کرد و گوتی، من دوو چاوم هەن، لێ یەک دانەیشیان هەڵنایە و ئەوی پێ نابینم، کوێراییم دادێ، ئەگەر ئەو کابرایە دەبینم!” دەی ئەوە لە “ئێرەیی” و “ڕقبوونەوە لە مرۆڤ” زیاتر، ناوێکی دیکەی لێنانرێت.

لەسەر شتگەلێکی بچووک و کەمبایەخ گەلێ جار، لە کەسە نزیکەکانی و ئەوانەی لە دەوری دەبوون و کۆمەکیان پێ دەکرد و ڕێزیان لێی دەگرت، دەتۆرا و دەکەوتە باسکردنیان بە خراپە و ناوزڕاندنیان، بە نووسین و بڵاوکردنەوە.
جەمال نەبەز، لەم ساڵانەی دواییەدا، لە ڕووی زمانەوە، کۆمەڵێک دەسکاری و گۆڕینی لە ڕێنووس و دەربڕین و دەستەواژە و وشە کوردییەکاندا دەکرد، بە بیانووی ئەوەی هەندێ تیپ، کە کورد بەکاریان دەهێنن، کوردیی نین و لە زمان و تیپی عەرەبییەوە هاتوونەتە نێو زمانی کوردی و گەرەکە کورد، ئەو تیپە عەرەبییە”لایدە و نامۆ”یانە وەدەرنێ و زمانی کوردییان لێ پاکژ بکاتەوە. جەمال نەبەز، لە کاتێکدا ئەوەی دەگوت، کە بۆخۆی ئێرانناسی خوێندبوو و فارسییزان و کوردێزان بوو. ئەو وشە و دەستەواژانەی، تیپی “ح”، “ق”، “ع”، “غ”یان تێدابووایەن، ئیدی لە پێشەوە، لە ناوەنددا یا لە کۆتاییدا، ئەو دەیانیگۆڕین بۆ تیپی دیکە. بۆ نموونە:(حوسەین، حەمە، مەحموود، حەسوود، حەمکە، حەسیرەکە، حەیوان، حەز، حەوت، حەوتەوانە، حەسار، حاجی، لای ئەو دەبوونە: هوسەین، هەمە، مەهموود، هەسوود، هەمکە، هەسیرەکە، هەیوان، هەز، هەوت، هەوتەوانە، هەسار، هاجی).

(قوڕ، قارەمان، قڕقێنە، قەلەڕەش، قەوزە، قەیسەری، قاز، قەرەتەپپە، سەقز، خانەقی، قەرەداغ، قلیاسان، قاڵی، قۆری، بەعشیقە، نەقیزە، لای ئەو دەبوونە: کوڕ، کارەمان، کڕکێنە، کەلەڕەش، کەوزە، کەیسەری، کاز، کەرەتەپپە، سەکز، خانەکی، کەرەداخ، کلیاسان، کاڵی. کۆری، بەئشیکە، نەکیزە). (عەلی، عومەر، عەرەب، سەعید، جومعە، عەبا، سەعات، باعەباع، عەربەت، عەلی عەسکەری، عەلی ئەسغەر، لای ئەو دەبوونە: ئەلی، ئومەر، ئارەب، سەئید، جومئە، ئەبا، سەئات، بائەباء، ئەربەت، ئەلی ئەسکەری، ئەلی ئەسخەر). (غاردان، بەغدا، غەیدین، غاز، غیرەت، غەوارە، غەریب، لای ئەو دەبوونە: خاردان، بەخدا، خەیدین، خاز، خیرەت، خەوارە، خەریب). بەڕاستی ئەوەی جەمال نەبەز دەیکرد، بێجگە لە ئەتککردنی زمانی کوردی، چتێکی تر نەبوو. جەمال نەبەز، زمانەوان و مێژوونووس بوو، سەرباری ئەو ئەتکەیشی بە زمانی کوردی، هێشتا دەیتوانی شتی دیکەی باش پێشکەش بە زمان و مێژووی کورد بکات. سەد بریا لە بری سیاسەت، خەریکی ئەو بوارانە بووایە!

ئەو لە ساڵی 1962ەوە، واتە: ماوەی 56 ساڵان بوو، کوردستانی جێهێشتبوو و هەرگیز بۆ تاکە یەک جاریش سەردانی کوردستانی نەکردەوە. مرۆڤ، ئەگەر خۆشەویستیی بۆ خاک، وڵات، زێد، نیشتمان، گەڕەکەکەی، ئاواییەکەی، کۆڵانەکەی، یادەوەریی منداڵی و سەردەمی لاویی، خەڵکی وڵاتەکەی، هاوشارییانی، دۆست و هاوڕێ، کەسە نزیکەکانی، خانەوادە و خزمە نزیکەکانی، باوک و دایک و خوشک و براکانی هەبێت، ئەڵبەتە خۆڕاناگرێ و لەو ماوە دوورودرێژەدا، 56 ساڵان، چەندین جار سەردانی کوردستان دەکاتەوە. ئەو وەنەبێ تەنێ سەری باشووری کوردستان، کە لێی هەڵاتبوو، نەداتەوە، بەڵکە سەری باکوور و ڕۆژهەڵات و ڕۆژاوای کوردستانیشی نەدەدایەوە، کە هەمیشە بۆ خۆی باسی کۆمەڵێک پارچەی کوردستانی دەکرد و هەموو کوردستانی وەک یەک وڵات تەماشا دەکرد. دیارە هیچ پاساوێک بۆ ئەو نەگەڕانەوەیە و سەرنەدانەوەیە، نەبووە و نییە، ئەگەر لای نەبەز خۆیشی بووبێ، هەرگیز جێی باوەڕپێکردن نییە و تەنێ کێماسی خۆشەویستی بۆ خاک و خەڵکی کوردستان، پێشان دەدات.

ئەو بۆ خۆی هەر کاتێک باسی نەگەڕانەوەی بۆ کوردستان کردبا، دەیگوت، “خولەی فێڕنەگولە”، رێگەی لێ گرتووم و نەیهێشتووە بگەڕێمەوە کوردستان. لە “خولەی فیڕنەگولە”یش، مەبەستی سیاسەتکاری بەناوێی کورد، دۆکتۆر مەحموود عوسمان بوو. ئەو باسی ئەو سەردەمەی 1970 تا سەرەتای 1974ی دەکرد، سەردەمی پێکهاتنی سەرۆک بارزانی لەگەڵ حوکوومەتی عیراقدا و ڕێککەوتننامەی 11ی مارسی 1970. ئەو بۆ خۆی ئەگەر مەبەستی گەڕانەوەی کوردستانی بووایە، بێگومان نەیبووە، نەک دۆکتۆر مەحموود عوسمان، هیچ کەسێک نەیدەتوانی ڕێگەی لێبگرێ! ئەو وا لە خۆی دەنۆڕی، کە دەبێ سەرۆک بارزانی یا کەسانی نزیکی ئەو، بانگهێشتی تایبەتی بۆ بکەن و وەک سەرکردە و ڕێبەر پێشوازی لێبکەن. دەنا ئەگەر وانییە، خۆ هەزاران کوردی پاژەکانی دیکەی کوردستان، لەو چوارساڵەیدا، کە کورد تا ڕادەیەک لە ڕەوشێکی باش و ئارامدا بوو، لە باشووری کوردستان و لە سایەی ڕێبەرایەتی سەرۆک مستەفا بارزانیدا دەژیان و تێکەڵ بە واقیعی نیشتمان بووبوون و ئەمیش دەیتوانی وەک ئەوان خۆی بخزێنێتە نێو زانستگە و کۆڕی زانیاری و بوارە فەرهەنگییەکەوە و لە پەناشدا سیاسەتی خۆیشی بکات. نەگەڕانەوەی دۆکتۆر نەبەز، تەنیا پێوەندی بە لووتبەرزی و خۆبەگەورەزانینەوە بووە و هیچی دی.

ئەگەر پێش هەرەسی 1975، تەنێ سەرۆک بارزانی تاکە ڕێبەر و سەرکردە بوو و یەک حیزب(پارتی دیموکراتی کوردستان) لە کوردستاندا دەسەڵاتی هەبوو و یەک هێزی پێشمەرگە هەبوو، لێ کە شۆڕشی کوردستان هەرەسی هێنا، ئیدی مەیدان و گۆڕەپانی کوردستان لە یەک سەرکردە و یەک ڕێبەر و یەک حیزب و یەک هێزی پێشمەرگە و یەک بزاڤی چەکداری و یەک جووڵانەوەی سیاسی، چۆڵ بوو و ڕێژیمی بەعسی بەغدا، دەسەڵاتی حوکوومەتی عیراق، گەیشتە دوورەدەستترین و سەختترین جێگە و هەموو کونجێک لە کوردستاندا. پاش ماوەیەک جارێکی دیکە ڕێکخراو و حیزب و گرۆی چەکدار پەیدابوونەوە و جەنگی دژ بە ڕێژیم دەستی پێ کردەوە. لەو دەمەیدا، ئیدی سیاسەتکردن و بزاڤە چەکدارییەکە و کورد و کوردستان بە گشتی، بێ سەر مایەوە و لەتلەت بوو و هەموو جۆرە گرۆ و دەستە و حیزبێکی تێدا پەیدابوون. ئەوانە وەک کوارگی بەهارێ هەڵدەتۆقان و هەرڕۆژەی ناوێکی نوێ دەهاتە نێوانەوە. زۆرێک لەو گرۆ و دەستە و حیزبانە، کە بەشێکیان دەستکردی پێتەختەکانی دەوروبەری کوردستان بوون، بۆ خۆیان پێیانوابوو، چەپانە دەهزرێن و دەپەیڤن، چون ئەوان، هەموو نەهامەتی و داڕووخان و هەرەسیان، دەخستە ئەستۆی سەرۆک بارزانی و بزاڤەکەی، کە ئەمان بە ناچەپیان دەزانی. ئەوانە، ئەو بیری چەپایەتییەی خۆیانیان پێوە هەڵدەکێشا، تەنێ ڕواڵەت و ڕووکەش و دەمامکێک بوو، بۆ خۆڵ لە چاوکردن و فریودانی خەڵک و بێجگە لە بانگەشەیەکی پفدراو و درۆ، هیچی دیکە نەبوو.

لەو گەڕەلاوژە و بێ سەروبەرییەی دوای هەرەس، هەموو جۆرە بیر و هەموو جۆرە ڕەنگێک لەو دەڤەرەدا سەریان دەرهێنابوو و هاتبوونەگۆڕی، تەنیا یەک جۆرە بیر و ئایدیۆلۆگی لە کوردستان، ئامادەیی نەبوو، ئەویش هزری نەتەوەیی(ناسیۆنالیستی)کوردی بوو. جەمال نەبەز، کە خۆی بە دامەزرێنەری ئەو فێرگە نەتەوەییە کوردییە و ڕێناس و باوکی ئەو هزرە دەزانی، دەبوو وەک هەستی نەتەوایەتی و بەرپرسیاریەتی و چۆڵایی دەنگە نەتەوەییەکە، لە کوردستان، ئەو دەرفەتەی بقۆستایەتەوە و ئەگەر بەڕاستیی باوەڕی بە بیر و پەیامەکەی خۆی هەبوو، دەبوو دەستبەرداری ژیانی ئەوروپای بووایە و بێ هیچ یەکودوو و بیرکردنەوەیەک گەڕابایەوە کوردستان و بنەمای بزاڤێکی نەتەوەیی دانابا و خەڵکە هەوادارەکانی خۆی خڕکردباوە و لە مەیداندا سیاسەتی خۆی کردبا. جەمال نەبەز وای نەکرد. ئەو لە ئەڵمانیا ڕوونیشتبوو و تەنێ قسەی دەکرد و دەهزری و گەرەکیبوو خەڵک بیژنەفن و بەگرێی ملدا بدەن و بێژن”ئەشهەدو ڕاست دەفەرمووی…”. ئەو پێیوابوو بەو نووسین و تیۆری و قسانە لە ئەوروپاوە دەوڵەتی سەربەخۆی کوردستان ڕادەگەیندرێ. هزر هەرگیز لە کارکردن گرنگتر نییە. عەلی شەریعەتی دەڵێ:”ئەو خەڵکانەی ڕیبەرایەتی شۆڕشیان کردووە و کاری هەستەوەر و خەباتی کردەییان کردووە، لەو بیرمەند و فیلۆسۆفانەی، جەنگی ژیانیان نەکردووە، گرنگترن” .

جەمال نەبەز، کە دامەزرێنەری کاژیک بوو و کرۆکی هویری کاژیکیش، نەتەوەیی بوو، بێجگە لە کۆمەڵێک دەستەواژەی توندی نەتەوەیی و تەسکبیری و بەرچاوتەنگی و تووڕەیی، لە کاژیکنامە و ئەو هزرە نەتەوەییە و ڕێبازەکەیدا، لایەنێکی تیۆری و فەلسەفەیی و ئایدیۆلۆگی و شیکردنەوەی جڤاکی، ئابووری، سیاسی و مێژوویی و نەخشە و بەرنامەیەکی هەمەلایەنەی گرێدراو بە فەلسەفە و تیۆرییەک، کە ببێتە چرایەک و نەخشەڕێگەیەک بۆ کۆمەڵی کورد و وڵاتی کوردستان، نابینییەوە. لە تێزەکانیدا گەلێ جاران، جەمال نەبەز، جەختی لەوە دەکردەوە، کە بیری نەتەوەیی کوردی، نە بیری قەومییەتی ڕۆژهەڵاتی و نە بیری ناسیۆنالیزمی ڕۆژاواییە و لەگەڵ ئەوانەدا جیاوازە، لێ تۆ کە کاژیکنامە دەخوێنییەوە و دواتریش لە گوتار و ڕەوتاری جەمال نەبەز و پێڕۆیانی فێرگەکەی ورددەبییەوە، تا ڕادەیەکی زۆر باندۆری فەلسەفە و تیۆرییەکانی ساتیع ئەلحوسەری(ساطع الحصري) و میشێل عەفلەق(میشیل عفلق) و بەعس و نەتەوەییە عەرەبەکان، لەسەر جەمال نەبەز و تێڕوانینی وی و فێرگە نەتەوەییەکەیشی بە ڕوونی دەبینی. سرووشی کاژیکنامەیش لەو پاشخانەوە بۆ جەمال نەبەز هاتووە.

ئەو فێرگە نەتەوەییە و بیروباوەڕەی جەمال نەبەز، کە بوونە پۆشاک و چوارچێوە و بنەمای کاژیک و دواتریش پاسۆک، هەرگیز نەبوونە فێرگە و بیروباوەڕێک، زۆرینە یا زۆرێک، لە خەڵکی کوردی لە دەور گلێر ببنەوە. هەمیشە دەستەیەکی کەمژمارە هەواداری ئەو ڕەوتە بوون. بە من ئەوەش دەگەڕێتەوە بۆ شێوەی ئەو دوو ڕێکخستنە، کاژیک و پاسۆک، ئەوانە پتر دەڤەریی، لۆکاڵی بوون و لە سنووری باژێڕی سلێمانی نەچووبوونە دەرێ و تا ڕادەیەکیش مۆرک و سیما و ڕەنگ و بۆی سلێمانییان پێوە دیار بوو. جارێکی لەگەڵ کاک ئازاد مستەفادا، کە هێشتا لەگەڵ جەمال نەبەزدا نێوانیان تێکنەچووبوو، باسی بیری نەتەوەیی و پاسۆک و ڕەوشی کوردستانمان دەکرد، گوتم:”کاک ئازاد، ئێوە باسی چوار و پێنج و هەندێ جار زیاتریش پاژی کوردستان دەکەن، خۆتان بە خاوەنی فێرگەیەکی نەتەوەیی دەزانن و حیزبەکەتان بە نوێنەری هەموو کورد دەزانن، وانییە؟”. گوتی:”بەڵێ وایە”. گوتم:”یەک پرسیارت لێ دەکەم، هیوادارم ڕێکوڕەوان و دروست وەڵامم بدەیتەوە”. گوتی:”گومانت نەبێ، ئەوەی ڕاست بێ، پێت دەڵێم”.

گوتم:”ئێوەی پاسۆک، لە ئامێدی، لە دهۆک، لە مووسڵ، لە خورماتوو، لە کفری، لە خانەقین، لە مەندەلی، لە زرباتییە، لە بەغدا، لە ئیلام، لە کرماشان، لە بانە، لە ورمێ، لە قووچان، لە هەورامان، لە یێرەڤان، لە وان، لە دێرسم، لە دیاربەکر، لە مێردین، لە غازی ئەنتاب، لە قۆنیە، لە عاموودا، لە دێرک، لە قامشلوو، لە شام، لە بەیرووت، لەنێو کوردانی فەیلیدا، لەنێو کوردانی ئێزدیدا، لەنێو کوردانی کاکەییدا، لەنێو کوردانی شیعەدا، یەک ئەندامی پاسۆکتان هەیە؟”. گوتی:”نا وەڵڵا نیمانە…”. گوتم:”ئێوە هەرچەندە دروشمەکانتان گەورە و زەق و قەبەن، لێ هەرگیز لە چوارچێوەی سلێمانی نەچوونەتە دەر، لەوێ هەن، بەڵام کەمیشن”. گوتی:”دەی بە خوا ڕێک وایە..”. گوتم:”کاتی ئەوە نەهاتووە بە خۆتاندا بچنەوە و خوێندنەوەیەک بۆ مێژوو و داهاتوو و تەواوی بیر و کرداری خۆتان بکەنەوە و گۆڕینێکی ڕادیکال لە بوونی خۆتاندا بکەن!”. بڕێک ڕاما و سەرێکی بادا و گوتی:”وایە، دەیکەین ئینشائەڵڵا”. هۆکاری سەرەکی بڵاونەبوونەوەی بیری نەتەوەیی نەبەزیزم و بچووکیی کاژیک و پاسۆک، لە تەسکبیری و خانەگومانی و وشکی و تووڕەیی و باوەڕنەبوون بە خەڵک، لە دامەزرێنەری ئەو بیر و فێرگەیەوە، جەمال نەبەز و کەسەنزیکەکانی دەوروبەری ئەوەوە هاتبوون و ئیدی بووبوونە پەتایەک، هەرگیز لەو بزاڤە نەتەوەییە نەبوونەوە و تا ئێستاش هاتن، تا ئیدی مەرگ لە 08-12-2018دا، باوکە ڕۆحییەکەی پێچایەوە و هەموو خەونەکانی لەگەڵ خۆیدا لوولدا.

من بۆ خۆم، لە نزیکەوە جەمال نەبەزم نەناسیوە و هەرگیزیش هیچ جۆرە پێوەندێکم لەگەڵیدا نەبووە، لێ بەشێک لە نووسینەکانیم خوێندوونەوە و چەندین جار، لە ستۆکهۆڵم، ئامادەی کۆڕ و سیمیناری ئەو بووم و تا ڕادەیەک ئاگاییم، لە بیر و بەرخورد و هەڵسوکەوتی ئەو هەبووە و زۆریشم لە هاوبیرانییەوە لەبارەی ئەوەوە ژنەفتووە، لەو باوەڕەدام جەمال نەبەز ئەگەر سەدلەسەدیش نەبێت، ڕێژەیەکی نزیک لەو ڕێژەیە، حاڵەتێکی ترس و سڵەمینەوە و دڵەڕاوکێ و گومانکردن و باوەڕنەبوون بە خەڵک و چاوەڕوانی خراپەکاری لە خەڵک، لە بیرکردنەوەیدا هەبووە، کە تەواوی ئەوانە، پتر لە خۆبەزلزانین و لەخۆڕازیبوون و ڕالەخۆبوونەوە دێن، کە بە لاتینی و زمانانی ئەوروپایی پێی دەگوترێ (Paranoia). ئەو حاڵەتە کارێکی وا دەکاتە سەر مرۆڤ، کە وەک لە ئەمەریکا و لەسەرجادە و بازاڕ و زمانی میللی و نێو خەڵک دەڵێن، مرۆڤ هەست بکات و پێیوابێ، خەڵک هەمووی وەدووی ئەو کەوتوون و دەیانەوێ بیگرن و بڵێ:(هەمووکەس وەدوومەوەن بۆ گرتنم”Everyone is out to get me”). تەواوی ئەو بیرکردنەوەیە و ئەو دیدە بۆ ژیان و سیاسەت و شێوازی ڕەوتار و کارکردن و داخراوییە، لە جەمال نەبەزەوە شۆڕبووبووەوە و ڕۆچووبووە خوارێ، بۆ نێو ڕێکخستنەکانی کاژیک و پاسۆک و سۆکسە و ئەو فێرگە و بزاڤە نەتەوەییە، کە بەرهەمی هزری جەمال نەبەز و هاوبیرانی بوون و تەنانەت بۆ نێو هاوبیر و هەوادارانیشیان.

جەمال نەبەز، لەودەمەوەی نەتەوەییانە، بەو جۆرەی خۆی باوەڕی پێبوو و کاژیکانە دەهزری، ئیدی هەرگیز چ نوێبوونەوە و گۆڕانێک لە بیرکردنەوەیدا، لەو بوارەدا، نەدەبینرا. ئەو هەر لەسەر هەمان هێڵ دەڕۆیشت و هەمیشە هەر شتەکانی خۆی، کە چەندین ساڵی بەسەردا تێپەڕیبوون، دەگوتنەوە و چەندپاتەی دەکردنەوە.
هاوبیرێکی جەمال نەبەز دەیگێڕایەوە، کە جەمال نەبەز، لە تەمەنی لاویی و دەسپێکی نووسینیدا، بە ناوی “جەمال کڵۆڵ”ەوە ناسراو بووە، هەر بەڕاستیش پێموایە پرۆفێسسۆر دۆکتۆر مامۆستا جەمال نەبەز، نووسەر و ڕووناکبیر و مێژوونووس و زمانەوان و بیرمەند بوو، لێ سیاسییەکی کڵۆڵ!

23-12-2018

———————
رسول، فاضل، هکذا تکلم علي شریعتي، دار الکلمة للنشر، الطبعة الأولی 1978، بیروت- لبنان، ص 70.

دەربارەی ژنکوشتن یا بەکارهێنانی زەبروزەنگ و سوکایەتی بەرامبەر بە ڕەگەزی مێینە، [نوال سعداوی] هۆکارەکان دەگەڕێنێتەوە بۆ سێ هۆکاری سەرەکی کە بریتین لە [ ئاین واتە ئاینی ئیسلام، ، دابوونەریتی داواکەوتوو ،دەسەڵات وەک دەزگایەکی کەمتەرخەم و ڕێگە خۆشکەربۆ تووندووتیژی].
ئەم فاکتەرانە پێکڕا بۆ ماوی نزیکەی {30} ساڵە بوونەتە هۆکار و پاڵپنەر بۆ کووشتنی هەزارەها ژنی بێتاوان لە کوردستاندا. کەم هەفتە هەیە گوێبیستی کوشتنی ژنێک نەبین ،ئیدی بە خۆسووتاندن ،کووشتن بە فیشەک، خنکاندن و شێوازی دیکە. لەبەر ئەوەی مێینە کووشتن بوەتە دیاردە هەر بۆیەش زۆر بە ئاسانی قەبوڵ کراوەو وەک کارێکی ڕۆتین سەیرکراوە ، پاش یەکدووڕۆژ لە باسکردنی تراژیدیایەکی ژن کووشتن لە میدیاکان و دەربڕینی ناڕەزایی و پرۆتەستی هەندیک لە ڕێکخراوەکانی ژنان و چالاکوانانی ئافرەت ،ئیدی تا ڕوودانی تراژیدیایەکی دیکە دیتە گۆڕێ هێدی هێدی لە یاد دەکرێت.
هۆکاری تەشەنکردنی ئەم دیاردە ترسناکە وەک لەسەرەوە ئاماژەم پێدا ئەو سێ خاڵەن کە دکتۆرە [نوال سعداوی] بەجوانی دەستی خستوەتە سەریان.
یەکەم فاکتەر کە ئاینە بە تایبەتیش ئاینی ئیسلام ،لە تەکستەکانی قورئانەوە بگرە تا فەرموودەکان و قسەو هەڵوێستی ئەمڕۆی دونیای فوقەهاکانی ئیسلام ، هەموویان بە تووندترین شێوە، ناشیرینترین شیوە، بێبەزەیترین و نا ئینسانیترین شێوە دەربارەی ڕەگەزی مێینە ڕەفتار دەکەن و ئامۆژگاری بە پیاوان دەدەن کە بەپێی بنەماکانی ئیسلام لەگەڵ هاوسەرەکانیاندا بجوڵێنەوە ، لە کۆتایدا ئەم ئامۆژگاریە ژەهراویانە زۆر جار دەبنە هاندەر و پاڵنەر بۆ پیاوان کە بەخواستی مەلاکان و بە پێی فەرمان و عەقیدەی ئیسلامی مامەڵە لەتەک هاوسەر ،خوشک، کچی خۆیاندا بکەن.

مەسەلەی لێدان لە هاوسەر لە ئیسلامدا قەدەغە نیەو تەنانەت پەیامبەر خودی خۆی ئەم کارەی زۆر جار بەرامبەر بە ژنەکانی و بە تایبەت بەرامبەر بە عائیشە کردوە. تەنها مەرج ئەوەبووە کە ئاسەواری لیدانەکە بەجەستەیەوە دیار نەبێت. ئێستاشی لەگەڵدابێت لە کەسایەتیەکی ئیسلامیم نەبیستوە کە دژی لێدانی هاوسەر بێت ،بەڵکو بە ئامانەتەوە پەیڕەوەی دەکەن .ئەوەتا یەکێک لە بانگخوازە ئیسلامیەکانی عەرەب بە نێوی [دکتۆر محمد شحرور] لە بەرنامەیەکی تەلەفزیۆنیدا جەخت لەسەر لێدانی ژن دەکاتەەوە دەڵێت : {ان الله كرّم المرأه بعقوبه الضرب} ،
واتە خوا پاداشتی ژنانی بە سزای لێدان داوەتەوە .پیاوانی ئاینی و بانگخوازەکانی کوردیش بەردەوام لە مینبەری مزگەوتەکانەوە لە شاشەی تێڤێکانەوە لە کۆبوونەوە و بۆنە ئاینیەکاندا ، پیاوان هاندەدەن ئاگایان لە ژن وکچ وخوشکی خۆیان بێت و کۆنترۆڵیان بکەن و ڕێگەیان نەدەن بۆ نمونە :

* بەتەنها بچنەدەرەوە.
* جلی جوان و ڕەنگاو ڕەنگ لەبەر نەکەن .
* دوور کەونەوە لە میکیاج و بۆن لە خۆدان .
*گوی نەگرن لە موزیک .
* لە گەڵ کوڕاندا لە قوتابخانە تێکەڵاو نەبن.
*سەیران و گەشت نەکەن.

بێگومان سەرپێچکەرانی ئەم یاسایانە زۆربەی کات دووچاری تووندووتیژی دەبنەوە ، کە زۆر جار ئەم تووندووتیژیە تەشەنەدەکات بۆ کووشتن یا بۆ ناچارکردنی ژن بە خۆ کووشتن.
فاکتەری دووەم کە دابو نەریتی دواکەوتووە زۆربەی پیاوەکان بەتووندی پابەندن پییانەوە ،ناتوانن یا ناخوازن فەرامۆشیان بکەن ،جا دەبینین کە دابو نەریت بەهیچ جۆریک لە بەرژەوەندی ڕەگەزی مێینە نیەو ئازادیەکانی زەوت دەکات ، زۆر جار دابونەریت و ئاین ئامێتەی یەکتر دەبن و پێکەوە هارمۆنیایەکی نەشاز پێکدەهێنن و کاری خۆیان لەسەر هێشتنەوەی ژن بە دواکەوتیی دەکەن ،لە ئەنجامدا مێیینە هیچ فەزایەکی ئازادی بۆ نامێنێتەوە ، جا دەمێک هەوڵی دەربازبوون لەو دۆخە سەپێنراوە دەدات و دەخوازێت ئەوکۆت و بەندە بشکێنێت ، بە ناوی پیرۆزیەکانی دابونەریتەوە لەمپەری بۆ دروست دەبیت.
فاکتەری سێیەم دەسەڵاتە ، یەکێک لە ئەرکەکانی دەسەڵات لە هەر وڵاتێکدا دابینکردنی سەلامەتی ژیانی خەڵکە ،تەنانەت بەرپرسە لە ژیانی ئاژەڵەکانیش. حبیب بورقێبە سەرۆک کۆماری کۆچکردووی تونس لەسەرتای دەسەڵاتیدا {1957} هەستا بە دەرکردنی کۆمەڵێک یاسای باری شارستانی لە بەرژەوەندی ڕەگەزی مێ ،بۆ نمونە[قەدەغکردنی فرەژنی،بەرزکردنەوەی تەمەنی هاوسەرگیری بۆ 20 سال قەدەغەکردنی تووندووتیژی بەرامبەر بە ڕەگەزی مێینە ،قەدەغەکردنی سەرپۆش و کۆمەڵێک یاسای شارستانی دیکە]. بەهۆی ئەم یاسایانەوە لە ماوەی دەسەڵاتیدا کەمترین تووندووتیژی دەرهەق بە ژنان تۆمارکران ،تا ئیستاش کاریگەری ئەو یاسایانە بەسەر کۆمەڵگای تونسیەوە ماونەتەوە و خەڵکی تونس بە شارستانیترین خەڵک ناسروان لە دەڤەرەکەدا.

ئەو کۆمەڵە یاسایانە بە دوو ئاکار کارییگەریان هەبوو ، یەکەم بوونە هۆی هۆشیارکردنەوەی خەڵک و تێگەشتن لە گرنگی ڕێزگرتن لە ڕەگەزی مێ ، دووەم ترس لە سزا قورسەکانی هەر تووندووتیژیەک بەرامبەر بە ژنان.
دەسەڵاتی هەرێم تا سەر ئێسقان بەرپرسە لە کوشتنی هەر ژنێک کە لە هەرێم ڕوودەدات. دەسەڵاتداران زۆر زۆر کەمتەرخەم و خەمساردن بەرامبەر بە تاوانباران. بۆنمونە پیاوێک لەسەر دەمەقاڵەیەک یا گومانێک یا لەسەر هێنانی ژنی دووەم هاوسەرەکەی خۆی دەکوژێت ، بە پێی پێوست و ئیستحقاقاتی یاسا مامەڵە لەگەڵ تاوانبارەکەدا ناکرێت. یاخود ڕوویداوە هەندێک جار تاوانبارێک پاش بەسەر بردنی ماوەیەکی کەم لە زینداندا بەهانەیەکی بۆ دەدۆزنەوەو ئازادی دەکەن، یا بەرپرسێکی حیزبی بە فشار بۆسەر حاکم ناچاری دەکات بکوژ ئازاد بکات، یاخود زۆر جار تاوانبار دەستگیر ناکرێت وئازادانە دەسوڕێتەوە ،ئەوەش بە پشتیوانی کەسێکی پلەداری یەکیتی یا پارتی . یاخود پاش بەسەربردنی یەکدووساڵ تاوانباران بەر لێبووردنی مەسعود بارزانی دەکەون.

دەرکەوتووە ئەوانەی بەدەوام تاوان دەکەن ئەوانەن کە پیشتر کەیسیان لە دادگا هەبووەو تاوانیان کردەوە پاشان ئازاد کراون.
زۆربەمان لە یادمانە ساڵی [2010] کەسێکی چەکدار و پشتقایم بە یەکێتی ،بە ناوی [سالە مزەلی] دووخوشکی بە ناوەکانی میدیاو جوانە پاش ئەوەی دەستدریژی کردبوویە سەریان کووشتنی . ئەم کابرا دڕندەیە دەبوو دەموودەست لە سێدارە بدرایە ،چونکە مام جەلال هاتبوویە سەرخەت و ئەو بڕیارەی دەرکردبوو.
مەخابن نەک هەر لە سێدارە نەدرا بەڵکە ئەوشوینەی کەتێیدا بەندکرا بوو وەک هۆتێل وابوو، هەموو جۆرە پێداویستیەکانی تیدابوو ، بەردەوام چەندکەسێک لەسەرانی یەکێتی [کە پدەچێت لەو ڕوەوە خزمەتی ئەوانیشی کردبێت] سەردانیان دەکردو بەڵێنی ئازاد کردنیان پێدەدا. هەرواش دەرچوو ،نە مامە بەڵێنەکەی خۆی بردەسەرو نە دادگاش سوربوو لەسەر بڕیارەکەی. لە ئاکامدا باوکی دووکچەکەیان ناچار کرد بە بڕێک پارەو بە سوڵحی عەشایەری دەمکووت بکەن.

جا لەدوای ئەو سکەنداڵەوە مەترسی مەزن ڕووی کردە میینەو کوردستان بووە دۆزەخی ژنان و بکوژەکانیش دەستیان کراوەتر بوو ،چونکە دڵنیابوون لەوەی هیچ سزایەکی ئەوتۆ نایانگرێتەوە.
جا گەر کاتی خۆی سالە مزەلی لەسێدارە بدرایە ئەوە دەبوو پەندو وانەو ژنکوشتنیش زۆر زۆر کەم دەبوویەوە ،چونکە ئەو سزا قورسە ترسی دەخستە دڵی هەر پیاویکەوە بەر لەوەی تاوانەکە ئەنجاوم بدات بیر لە سزاکەی بکاتەوە.
ویرای ئەم خاڵانە ،بەداخەوە بڕێک لە دادوەرەکانیش بە هۆی بیرکردنەوە وتێروانینی ئاینیانەوە بە پێی یاسا سزای تاوانباران نادەن و زۆر جار پشتگیری لە پیاوەکان دەکەن ،ئەمەش نائومێدی لای ڕەگەزی مێینە درووست کردووەو و پاڵنەر بووە بۆ بڕیاری خۆ کووشتن یا هەر کارێکی نەخوازراو.
سەبارەت بە تاوانبار ،مێردی کۆچکردوو سێوە ، هەموو ئاماژەو بەڵگەکان دەیسەلمێنن کە ئەو هەستاوە بەو کارە قێزەوەنە ،چیتر پێوست بەکنەو پشکنین و گەڕان بەدووی بەڵگەدا ناکات ،مەزنترین و گرنگترین بەڵگە قسەکانی سێوە خانە بەر لە مردنی ،کە با ئاشکرا گووتی[ مێردەکەم ئەو کارەی کردووە و لێی خۆشنابم] ،ئەمەش وامان لێدەکات ئەو دڕندەیە بە [تاوانبار ]بناسێنین نەک تۆمەتبار.

لە ئێستادا لە تۆڕی کۆمەڵایەتی فەیسبووک شەپۆلێک ناڕەزایی لەوبارەوە لە ئارادایە ،هاوکات کەمپینێک پەیدا بووە بۆ داواکاری لەسێدارەدانی تاوانبار.
من بەش بەحاڵی خۆم لەگەڵ کوشتنی کەسدا نیم ،بەڵام ئەم حاڵەتە ئەم تاوانە هێندە گەورەیە هێندە بەئازارە هێندە پڕ تراژیدیایە، مرۆڤی خاوەن ویژدان ناتوانێت لە ئاستیدا بێ هەڵوێست بێت. بەڕای من گونجاوترین هەڵوێستیش داواکاری لەسێدارەدانە . ئەمەش بۆ ئەوەی چیتر ئەم تراژیدیای ژن کوشتنە بەردەوام نەبێت ،بۆ ئەوەی چیتر کەس پەنا بۆ کوشتن نەبات، بۆ ئەوەی لەوەزیاتر ناوبانگی هەرێم بە هەرێمی ژنکوژ ناشیرینتر نەکرێت ، بۆ ئەوەی کەرامەت و ژیانی ژن پارێزراوبێت و لە ترس و دۆزەخی بەردەوامدا نەژی .
هاوکات لەسێدارەدانی ئەم کەسە هەنگاوێکە بۆ بۆ ئەوەی ببێتە پەندو عیبرەت و چاو ترسێن بۆ ئەو پیاوە دڕندانەی کە ڕەفتاریان لەگەڵ هاوژینەکانیاندا ، لەگەڵ خوشک و کچەکانیاندا خراپە ، تا هەرگیز بیر لە کووشتنی ئەو کەسانە نەکەنەوە .منیش داوای خۆم دەخەمە پاڵ دواکاری ئەو کەمپینەی فەیسبووک و هەر کەسێک کە بەتەنگ ژیانی ئینسانەکانەوەیە ،با ئەو دڕندەیە بە لە سێدارەدان سزا بدرێت و سزاکەشی لەبەرچاوی خەڵکی باژێڕی چەمچەماڵ جێ بەجێ بکرێت.
بەڵێ بۆ لە سێدارەدانی تاوانباری بکوژی سێوەخان و سێ منداڵەکەی.

ئەو ڕووداوەی هەرگیز لەبیرم ناچێتەوە وهەردەبوو ڕۆژێک بێت و بیگێڕمەوە. بەتایبەتی لەپاش ئەو هەموو ڕووداوە ناخۆشانەی بەچاوی خۆمان دەیبینین!.
چەندین ساڵ پێش لە یەکێ لە کەناڵە تەلەفزیۆنەکانی شارەکەم وەک کارمەندێک کارم دەکرد. کەناڵە تەلەفیزیۆنەکەی ئێمە نازناوی دەرکردبوو بە کەناڵی گۆرانی وهەڵپەڕکێ. هەندێک لە میدیاکان توانجیان لێدەداین و دەیانووت : ترسنۆکن و ناوێرن ڕووداوەکان بگێڕنەوە.
ڕۆژێکیان بەڕێوبەری کەناڵێکیتر پێیووتم : ئێوە لە گوێی گایە نووستوون، ئاگاتان لەم هەموو ڕووداوە نەماوە لە جیهان یان لەم شارە دەگووزەرێ…یان ناوێرن باسی کەن؟
بە پێکەنینەوە وەلامیم دایەوە: یەکەم ستایلی کەنالەکەمان وایە…دووەم ئەو سەگوەڕینەمان بۆ ئێوە جێهێشتووە!.

_ باشە…خۆ دەکرێت بەرنامەی کۆمەلایەتی پێشکەش کەن، بۆ نموونە کێشەی خێزان…هەر هیچ نەبێت پەیامنێرێکتان بنێرنە بەردەم دادگا دەیان کێشەیە هەیە دەتوانن ڕیپۆرتاژی بۆ بکەن.
ئامۆژگارییەکانی ئەو برادەرەم بەدڵ بوو. لەپاش ئەوەی لەگەل بەڕێوبەری کەناڵەکەم قسەمکرد. ئەویش ڕەزامەندی نیشاندا.
لەگەل قرچەی گەرمای هاوین سەری خۆم هەلگرت وچووم بۆ بینایەکەی دادگاو باجەکەم بە دادوەر پیشاندا و وپێمووت بۆچی هاتووم.
دادوەر وتی : کەناڵەکەی ئێوە زۆرجوانە و بەرنامەکەتان مەگۆڕن…بەلام ئەگەر هەر حەزدەکەن ڕیپۆرتاژێک ئامادە بکەن فەرموو دانیشە بە تەنیشتمەوە گوێ لە کەیسەکان بگرە. کام کەیست بەدڵ بوو. پرسێک بە خاوەنەکەی دەکەین ئەگەر ڕازیبوون دەتوانن کارەکەتان ئەنجام بدەن.
دانیشتم و چای بە دوای چاییم دەخواردەوە. لەهەر دەقەیەک چەندین فایل دەهاتن و دەچوون. ناو ناوەش تەلەفۆن دەکرا لەم بەرپرس و لەو بەرپرس.
بە کورتی و پەتی، لەناکاو پیرەمێردێک هاتە ژوورەوە. ئارەقەی لەشی ڕۆژە ڕێیەک دەڕویشت و ماند و شەکەت دیاربوو. هەر کە سەیرت بکردایە بەزەییت پیا دەهاتەوە دەتگووت ئاخۆ چی لێ قەومابێت.
دادوەر بەڕێزەوە فەرمووی : خاڵە گیان ئەمرکە؟!..

پیرەمێرد : ڕۆڵەکەم…من باوکی ( ی) هاتووم بەڵكو لە زیندان بە کەفالتش بێت بەریدەیت!.
هەرکە ناوی (ی) هێنا…جەنابی دادوەر وەک فیشەکە شێتە چوو بە ئاسمان و بە پاسەوانەکەی بەردەم دەرگەی وت : کەسیتر نەنێریتە ژوور.
دادوەر ڕووی لە پیرەمێردەکە کرد ووتی : مامە گیان من ڕێزت دەگرم. بەلام توخوودا توو ویژدانت لەسەردەمی تۆ تا ئەم سالانی دوایش. ئەگەر یەکێک منداڵی یان خزمێکی قووندەر بوایە چییان لێدەکرد؟
پیرەمێردەکە لەشەرما خۆی لەناو قەنافەکەوە بچووکتر کردەوە.

دادوەرەکە بەردەوامبوو لە قسەکردن : وەنەزانی کەیسیترمان نەبووە لەسەر نێربازی. بەلام کوڕەکەی تۆ بەرپرس بووە لەناو ئاسایش، دەستی هەبوە لەگەل باندی حەب فرۆشتن. باندەکەش کردەوەکانی کوڕەکەتیان بە دەنگ و ڕەنگ تۆمارکردوە…
پیرەمێردەکە وتی : قوربان…من نەهاتووم گوێ بگرم لە خوێڕییەتی کوڕەکەم. لەبەرئەوە هاتووم چونکە کوڕەکەم ژن ومنداڵی هەیە بەلکو بتوانیت کەیسەکەی بگۆڕیت وئابروومان نەچێت و سزاکەشی کەمتر کەیتەوە.
دادوەر: مامەگیان…کوڕەکەی دووجار تاوانبارە…ئەو کە کارمەندی ئاسایشە دەبوایە ئاسایشی نیشتیمان و هاوڵاتی بپارێزێت. کەچی ئەو دەستی لەگەل دزوجەردە و قاچاخچی تێکەڵ کرد…
پیرەمێردەکە هەڵسایە سەرپێ و وتی : بەخوا کوڕم تۆش حاکمێکی کەڵە ڕەقی…

دادوەرەکە هاتەوە سەر کورسییەکەی و کەمێک ئارام بوەو بە پیرەمێردەکەی وت : ببورە مام حاجی….بەلام ئێستاش نازانم چۆن ڕووت هات داوای واستە بکەیت؟
مام حاجی سەیرێکی منی کرد و وتی : ڕۆلەکەم… جەرگ شیریینە!.
لەژوورەکە چووە دەرەوە.

دادوەر ڕووی لەمن کرد ووتی : دەتەوێت ڕیپۆرتاژێک بۆ ئەم کەیسە بکەن؟
ئارەقی شین ومۆرمکردبوو. هەڵسامە سەرپێ و سوپاسی دادوەرم کرد وتم : جەنابی دادوەر…وا باشترە بەرنامەی کەناڵەکەمان نەگۆڕین و بەردەوامبین لە پەخشی گۆرانی و مۆسیقا.

نێرگز لە ماوەیەکی کەم و بەنرخێکی گونجاو کتێب دەگەیەنێتە سندوقی پۆستەکانتان. لە هەر شوێنێكی دونیا بن.

ـ دوای ئەوەی پارەی کتێبەکان دەخرێتە سەر حیساب بانکیمان، دواتر ئێمە کتێبەکان بە پۆست دەنێرین بۆ ئەو وڵاتەی خوێنەر داوای کردووە.

ـ کتێبەکانمان بە دوو ڕۆژ دەگاتە تەواوی وڵاتانی ئەوروپا، بۆ ئەمریکا و ئوسترالیا و هەر وڵاتێکی تر، کەمتر لە هەفتەیەک دەخایەنێت.

بۆ زانیاری زیاتر و دیتنی کتێبەکان و پەیوەندیکردن تکایە سەردانی فەیسبوکی کتێبفرۆشی نێرگز بکەن لەم لینکەی خوارەوە ……

www.facebook.com/nergiz.online.bookstore

بۆ سێوە خان دیاریە کە بەدەسستی پیاو بو بە قەقنەز

من ئەو مرۆڤەم
زوو ئاوێتەی هەناسەکانت بووم
لە نیوە شەوێکی ئەنگوستە چاودا
کەوتیتە ناو پێخەفەکەی رۆحم و
بە نەستێكی شەرابی حە رام کراو
لە ڕێبوارییەوە
بویتە خاوەنی هەقیقەت
ئیمپراتۆری زەوی هیوای من
تۆ ئە ی پیاوی هەقیقەتی بێ ئەخلاقی
منێ لەناو تۆدا لات وپەژموودە
هەڵپڕووکام
چەخماخەی نەریت و پێڵاوە
درکاوییەکانی ناو دەمی
جیهانی مرۆڤایەتی و
دینە هەڵواسراوەکەی
خوای تاقانەم کردە
ژێرکراسێکی پرتەقاڵی و
لەبەرم کرد
وەک شەهوەتی نێوان ژن و مێردە
ناشەرعییەکان
بومە چێژی گەمەیەکی نێوان تۆو
ئەو ژنانەی کە وەک مارێکی سر
وردە وردە
ژەهری جەستەیان
ڕژانە ناو بەیەنت و
چاوەکانتی کوشت
منت بە ئیدراکەوە سوتان

_ 1 _
زەنگێك بۆ دەستەبژێری ناو سیستەم…

ئەم رستەیە هی شانۆگەرییەكی (برێخت)ە، لە زمانی كارەكتەرێكی ناو دەقەكەوە دەری دەبڕێت. گەر لەگەڵ ئەم رستەیەدا بیربكەینەوە، دەكەوینە بەردەم كۆمەڵێك پرسیار. پرسیارەكان پەیوەندیان بە (ویژدان)ەوە نییە، پەیوەندیان بە بیركردنەوە و دونیا بینی و پانتاییەوە هەیە لەبەردەماندایە.
ئەگەر نان لەپێش بێت، ئەخلاق چی بەسەردێت؟ ئەی گەر نان هەبوو، ئەخلاق نەبوو چی؟ یان، ئەخلاق هەبوو نان نەبوو چی؟ یان، ئەخلاق لە پێش نانەوە بێت چی؟ ئەمانەو كۆمەڵێك پرسیاری رژد لەناو رستەكەدا بەرمان دەكەون. هەریەك لەم پرسیارانەش پێویستی بە تێگەیشتنێكی هەیە، تا لەو تێگەیشتنەوە سەیری ئێستای ژیان بكەین.
(هانا ئارێنت) لە كتێبەكەی خۆیدا (تۆتالیتاریزم) باس لەوەدەكات.

پێش هاتنی سیستەمی (تۆتالیتاریزمی نازی) ئەم شانۆگەرییەی (برێخت) لە ئەڵمانیا نماشیكراو بینەرێكی زۆری هەبوو. لە باسكەیدا دەڵێت: ” كاتێك ئەو رستەیە لەزمانی ئەكتەرێكەوە بیسترا، هەموو هۆڵەكە چەپڵەیان لێدەدا. بۆرجوازییەكان چەپڵەیان بۆ لێدەدا، چونكە شانۆگەرییەكە فێڵێك و بەدییەكی ئەوانی ئاشكرا كردبوو! هەرچی و پەرچیەكانیش چەپڵەیان لێدەدا، چونكە هەستیان دەكرد ئەو رستەیە مافە خوراوەكەی ئەوانی تێدایە. ئەوانەی لەنێوان هەرچی و پەرچی و بۆرجوازییەكانیشدا بوون چەپڵەیان لێدەدا، چونكە پێیان وابوو شانۆكە واقیعێكی گێراوەتەوە. بەڵام كەسیان لە جەوهەری شانۆكەی برێخت تێنەگەیشتن.”
هەمان رستە وەردەگێڕین بۆ ئێستای ژیانی خۆمان. دەتوانین ئەو پۆلێن بەندیەش بكەین پەیوەندی بە چینەكانەوە هەیە. لێرەدا نە بۆرجوازە دروستكراوەكان دەكەینە باسی وتارەكە، نە ئەو هەرچی و پەرچیانەی هەمیشە دینەمۆیەكن بۆ خزمەتكردنی دەسەڵاتی ستەمكار و تۆتالیتاریزم و فاشی و پاشان خۆیان دەبنە دەسەڵات. لەبری ئەوە رستەكە ڕووبەڕووی دەستە بژێری (رۆشنبیر/ ڕۆژنامەنووس/ هونەرمەند و بكەرانی رووبەری كلتووریی) دەكەینەوە، كە بە قەولی خۆیان دەبێت بینینیان بۆ شتەكان جیاواز بێت لە بینینی ئەوانی تر و، پێشیانخۆشە خۆیان بە دەستە بژێر ناوبنێن!

ئەو دەستە بژێرەی (ئەگەر دەستە بژێربن) لەناو كۆمەڵگەی ئێمەدا هەن. زۆرینەیان ڕووبەڕووی ئەم ڕستەیە دەبنەوە. بەر لە هەمووشت ئەركی دەستە بژێر نییە، لەبەردەم سیستەمێكی شێواوی پڕ لەستەم و چەمكە مەترسیدارەكان، بێدەنگی هەڵبژێرێت و، لە پاڵ بێدەنگیەكەشیدا ببێتە بەرگیركاری سیستەمێكی مەترسیدار بەبیانوی جیاجیاوە. (ئەركی دەستە بژێر رەخنە گرتنە، نەك بوونە سێبەر و ستایشكەر.) زۆرێك لە دەستە بژێری (ڕۆشنبیر و رۆژنامەنووس و.. هتد) لەم مەملەكەتەدا، نانیان خستوەتە پێش ئەخلاقەوە، هەڵبەت بە دیووە روكەش و خۆویستەكەدا. (بریا دەقی شانۆكەی برێختیان بخوێندایەتەوە، بۆئەوەی خۆیانی تێدا ببینەوە.)(ئەخلاق لێرەدا بە مانا كۆن و ئایینیەكەی نا، بەمانا فراوانەكەی.)

ئەم دەستە بژێرە ناخەینە بەردەم ویژدانەوە، چونكە بەداخەوە ویژدانی زیندو زیاتر لەناو چینە تەقلیدیەكاندا زۆرتر دەركەوتووە، نەك لەناو ئەو دەستە بژێرەدا،(ئەمە باسێكی دیكەیە.) لەبری ئەمە دەیانخەینە بەردەم بیركردنەوەوە. دەبێت ئەو نانەی ئەوان لە ژێر سێبەری سیستەمێكی ستەمكاری مەترسیداردا بەدەستی دەهێنن، چ واتاییەكی هەبێت لەكاتێكدا ماهیەتی خۆیانیان كردوەتە قوربانی نانەكە. بە پێچەوانەشەوە، ئەو ئەخلاقەی پێویستە لە دەستە بژێردا هەبێت، لە كوێدا نووستووە، كاتێك لەبەرچاویانەوە ئەو هەموو خراپەكاریانە روودەدەن و ئەوان سەری خۆیان كزكردووە لەبەردەمیدا و بێدەنگیان هەڵبژاردوە؟ ئەی ئەو گوتارە نزم و وێرانەی ئەوان خزمەتی دەكەن، چ لە كلتوور و نەوەكانی پاش خۆیان دەكات. بۆچی لای ئەوان نانە تاكە كەسییەكە بۆخۆیان گرنگتربوو لە ئەركەكە و لە ئەخلاقەكە؟ ئایا سروشتیان بەو جۆرەیە لەپێناو نان ببنە كەرەستەی دەستی سیستەمێكی لەم جۆرە؟!
كاتێك نانی خۆیان خستە پێش ئەخلاقەوە، چۆن دەتوانن پاشان ئەخلاق بهێننەوە شوێنەكەی خۆی؟ كۆمەڵگەیەك زۆرینەی دەستە بژێرەكەی پشتی لە ئەخلاق (بەواتا فراوانەكەی) كردبێت و بەشوێن ناندا بگەڕێت لە ناو دەستی سیستەمێكی وێراندا، دەبێ‌ ئەو كۆمەڵگەیە ئایندەكەی چیبێت؟
بیانوو هێنانەوەی دەستە بژێری (رۆشنبیر و رۆژنامەنووس…) بۆ بەرگریكردن لەم سیستەمە. هیچ نییە جگە لە بیانوو هێنانەوەی كارەكتەرێك، لە پێناو غەریزەكانی بەهاكانی خۆی لەدەست داوە.

ڕەنگە ئاسایی بێت چینی هەرچی و پەرچی و لەبیركراوەكان، لەسەر بنەمای ئەو رستەیە تەماشای سیستەم و دونیا بكەن. لێ‌ نائاساییە لەبری ئەوان دەستە بژێرەكە دەیكات. كۆمەڵگەی ئێمە لە ئێستادا لەبەردەم مەترسی زۆر گەورەدایە . مەترسی گەڵێك مرۆڤ دەتوانێت بە تیۆرە بیسەلمێنێت ئەم كۆمەڵگەیە لەبەردەم دروست بوونی دونیایەكی تۆتالیتاردایە. بەهۆی ئەو كۆڵەكانەی لە ئێستادا دەبنیرێن و ئەو دەستە بژێرە مشەخۆرە خزمەتی دەكەن، لەم كۆمەڵگەیەدا چاوەڕواندەكرێت دونیایەكی تۆتالیتار دروست ببێت و ئەو كۆمەڵە بەهایەش كەماون ئەوانەش هەڵوەشێننەوە. خودی نمایشەكە لەلایەن سیستەم و لەلایەن مشەخۆرەكانی، نمایشكێكی فرەسیمایە، هەم فاشیەتی تێدایە، هەم تۆتالیتاریزم، هەم ستەمكاری بەواتا رۆژهەڵاتییەكەی، بۆیە لە رووبەرێك لەم جۆرەدا چاوەروانی هاتنی ئایندەیەكی تەندروست ناكرێت.

ترس لەو شەپۆلەی لەبەردەماندایەوە و چەكەرەی كردوە بۆ دروست بوون، وامان لێدەكات لەگەڵ ئەم رستەیەی (برێخت) رووبەڕوو بینەوە و دەستە بژێرە بێدەنگ و مشەخۆرەكە ناچار بكەین جارێكی تر بیربكەنەوە. بیركردنەوەیەك بۆ بەرهەمهێنانی كلتوور و فەرهەنگەكیكی نوێ‌ كە فەزای ئازادی و بیركرنەوە تێیدا فراوانبێت. نەك بیركردنەوەیە لە پێناو (من) و(ئێمە) فەرامۆش بكرێت. چونكە یەكێك لە كێشە گەورەكانی كارەكتەری كوردیی باشوور ئەوەیە، هەمیشە دونیا بۆخۆی دەبێنێت و، دەستەواژەی (ئێمە) نەبوەتە دەستەواژەیەكی گشتی و هەمیشە لە پەراوێزی (من) دەردەكەوێت.
دەكرێت دەستە بژێرەكە لە چركە ساتێك لە چركە ساتەكانی ژیانیان بیركردنەوە لە (من) بخەنە پاش بیركردنەوە لە (ئێمە)؟ گەر دەكرێت ئێستا ئەو كاتەیە. ئەم ئێستایەی لە بەردەماندایە پێویستە سەر لەنوێ‌ هەموو ئەو بیركرنەوانەی هەمانبووە بۆ ژیان، جارێكی كە شەنیان بكەین. چونكە تەواوی كۆڵەكەكانی ئەم كۆمەڵگەیە لەبەردەم ڕەنگی مەترسیداردان و توندوتیژی بەشێوەیەكی ئاسۆیی گەشە دەكات. ئەوەشی ئەم كۆڵەكانەی بەو ڕەنگانە ڕەنگكرد، دوای حیزب، دەستە بژێرەكەی ناو كۆمەڵگە و نوخبەی واعیزی ئایینی بوو. بۆیە ئەو رستەیەشمان كردە ناونیشانی وتارەكە، تا ئەو دەستە بژێرە بخەینە بەردەم بیركردنەوەیكی جیاوازەوە و بەرپرسیارەتیەك بخەینە ئەستۆیان، بەرپرسیارەتییەك لەبنەرەتدا ئەركی خۆیانە، كاتێك ئەركەكەیان بەدیوە دۆزەخییەكەدا لەپێناو خۆیاندا جێبەجێدەكەن، ناچارین بۆ بەهۆش هێنانەوەیان دیوێكی دیكەی بخەینەوە بەردەم. ناكرێت لەبەردەم ترسێكدا بین، هەناوی بە توندو تیژی و ئەویتر لەناو بردن دەكوڵێت و ئەم دەستە بژێرەش خۆی لێ‌ كەنارگیربكات و، سەرقاڵی ئەوە بێت لەگەڵ هەموو سیستەمێك بە خراپ و خراپترەوە خۆی بگونجێنێت.

_2_

(بیردایف) لە شوێنێكدا دەڵێت: “شوڕشگێڕی ڕوس، هەمیشە تۆتالیتار بووە.” ئەم وتنە، دەمانخاتە بەردەم دادگایكردنێكی شۆڕش و شۆشگێڕی لای خۆمان. باشترە بگەرێینەوە بۆ بنەوانی شۆڕش لە سەدەی بیستدا تا یارمەتی خۆمان بدەین و پرسیار بخەینە بەردەم شۆرش و شۆڕشگێڕ و پاشان بیبەستینەوە بە ئەخلاق و نان و ئێستای دەستەبژێرەوە.
سەدەی بیست، سەدەی سەرهەڵدانی شۆڕشێكی نوێ بوو لەناو كۆمەڵگەی كوردییدا. كۆی ئەو حیزبانەی لەم سەدەیەدا دروستبوون، كۆڵەكە بنەڕەتییەكانیان، سەرچاوەكەی دەگەڕێتەوە بۆ ڕوسیا. یانی، حیزبێكی كوردیی بەدیناكەین دەیان كۆڵەكەی راستەو خۆی نەیگەرێنێتەوە بۆ ڕوسیا و، دەشتوانین جەسارەت بەخۆمان بدەین، بە حیزبی (ستالین)ی وێنایان بكەین. ناسینی حیزبی (ستالین)ی، ناسینی بونیادی حیزبی كوردییە.

شۆڕشگێری كوردیش بەدەر نەبووە لەو تێگەیشتنەی دوربێت لە تۆتالیتاریزمەوە. بە شێكی ئەو بنەمایانەی لەناو شۆرشدا هەیە، لەناو تۆتالیتاریزیمیشدا هەیە. حیزبی كوردیی، كە ماڵێكە بۆ كۆكردنەوەی شۆڕشگێرو جەنگاوەر، لەگەڵ بانگەشەكانی خۆیدا، ئەو ترسانەشی دروستكردوە كە خۆی دژیان جەنگاوە. كاتێك حیزبی كوردیی و شۆرشگێرەكانی دەبنە دەسەڵات، لەو ساتەدا دەرك بەوە دەكرێت، كە بانگەشەكانی شۆڕش جیاوازییەكی جەوهەریان تێدایە لەگەڵ ئەو ساتەی شۆڕشگێر دەبێتە دەسەڵات. (من لێرەدا تەنها لەسەر بنەما تۆتالیتاریزمەكە قسە دەكەم، نەك لەسەر فاشیەت و، ڕەگەز پەرستی و، دیكتاتۆریەتی رۆژهەڵاتی. چونكە ئەو بنەمایانەش لەناو حیزبی كوردییدا بوونیان هەیە. یانی حیزبی كوردیی یەك دیو نییە و دەیان دیووی هەیە و، بە یەك میتۆد خوێندنەوەی بۆ ناكرێت و دەبێت كۆی سیماكانی بناسیت.)
من تەواو كۆكم لەگەڵ (بیردایف) هیچ شۆڕشێك لەم ناوچانە ڕوینەداوە بنەمای تۆتالیتاریزمی تێدا نەبێت. بەتایبەت شۆڕشەكانی ئێمە. سێ‌ بنەمای زۆر دیاری تۆتالیتاریزم بریتیە لە: جەماوەر، تیرۆر، پڕوپاگەندەی نادروست. ئەم سێ بنەما بنەڕەتیەی تۆتالیتاریزم لەناو كۆی حیزبی كوردییدا لە سەدەی بیست و بیست و یەك هەبووە. سود وەرگرتن لەم بنەمایانە لەلایەن حیزب و شۆرگێڕانەوە، سود وەرگرتنە لەو دیوە حیزبییەی بنەچەكەی (ستالین)ییە.

پاشان كاتێك شۆڕشگێر بەرگەكەی لە شۆڕشەوە دەگوازێتەوە بۆ دەسەڵاتدار. یان بەرگی شۆڕش دادەكەنێت و دەبێتە دەسەڵاتدار، ئەو دیوە داپۆشرا و شاراوەیەی لە شۆڕشدا بەتەواوەتی پیشانی نەداوین، لە دەسەڵاتدا پیشانمان دەدات.
شۆڕشەكانی كورد، لای هاوڵاتی كورد، چەندە جێگەی ئومێدبوون بۆ گۆڕینی سیستەم لە ستەمكارییەوە بۆ دیموكراسی، لە سەركوتكردنەوە بۆ ئازادی، هێندەش جێگەی نائومێدین بۆ هێنانە دی ئەو چەمكانە. كێشەی گەورەی كارەكتەری كوردیی ئەوەیە، پێش بینینی دیمەنەكان وەك خۆیان بڕیار دەدات. یان پێش ئەوەی بەرامبەرەكەی بناسێت، دەبێتە بەشێك لە سێبەری بەرامبەرەكەی. شۆڕشەكانی كورد لە سەدەی بیست و بیست و یەكدا (هەڵبەت لێرەدا مەبەستمان باشووری كوردستانە تەنها.) شۆڕشێك نین ئومێدی گەورەیان لێ‌ هەڵبچنین. بەڵكو شۆڕشێك بوون جێگای مەترسی بوون، بەڵام مەترسییەكانی ئەوان كەمتر بووە لە مەترسی نەیارانی كورد، بۆیە بوونەتە جێگای ئومێدی خەلكێك و، گوتاری فریودەرانەی ناسیونالیزمیش هەمیشە دیوە روناكەكەی پیشانداوە و رێگەی نەداوە دیوە تاریكەكەی دەركەوێت.

ئەو مەترسیانە كاتێك دەرك دەكرێن، شۆرش خۆی دەبێتە دەسەڵات. بۆنمونە: یەكێك لە بنەما سەرەكییەكانی تۆتالیتاریزم، هێنانە پێشەوەی هەرچی و پەرچیەكانە بۆ سەر شانۆی دەسەڵات. وەك (هانا ئارێنت) دەڵێت: ” هەرچی و پەرچیەكان هاوپەیمانی كاتی لەگەڵ شۆڕشگێڕان دەبەستن.” كتومت لەم كۆمەڵگەی ئێمەش هەمان دیمەن دووبارەكرایەوە. ئەوانەی كەوتبوونە پەراوێزە و بەردەوام ئازاری كۆمەڵگە و بنەما فەرهەنگیەكان و كلتووریان دەدا، لەگەڵ هاتنە سەر دەسەڵاتی شۆڕشگێڕان هاوپەیمانیەتییان بەست و لە بنەوانەوە سیستەمەكەیان بە وێرانی داڕشت. تیرۆر و پڕوپاگەندە كە دینەمۆی تۆتالیتاریزمە، لەناو حیزب و شۆڕشەكانی ئێمەدا پانتاییەكی گەورەیان داگیركردووە. لە تەنیشت ئەوەدا بەگەڕخستی جەماوەر وەك (مێگەل) و فریودانی و كردنی بەكەرەستەی شۆڕش و حیزب، هەمان ئەو بنەما مەترسیدارانەن حیزبی كوردیی و شۆڕشگێرەكانی خەونە ترسناكەكانی خۆیانیان لەسەر بونیاد ناوە.
لە دونیای نوێی ئێمەدا خۆڕا نییە بەردەوام دەستەبژێری بیركەرەوە و رەخنەگری راستەقینە، دەبنە دوژمنی سیستەم و شۆڕشگێڕ، چونكە ئەو دەستەبژێرە رەخنەگرە، نەك ستایشكەر و شەیداكان. نایانەوێت لەو سیستەمەدا بڕیارە دروست ببێت هاوپەیمانیەكە لە چوار چێوەی هەرچی و پەرچی و شۆڕشگێردا بێت، چونكە هەردووكیان پایەی سەرەكی ترسە گەورەكەن.

تەنیا مانەوە و دوركەوتنەوەی دەستە بژێرە رەخنەگرەكە لە دونیای شۆڕش و دونیای دەسەڵاتی شۆڕشگێڕ، تەنیا مانەوەی هوشیارییەكە دیوە تاریكەكە دەبینێت. خەونی تۆتالیتاریزم تەنها گەیشتن نییە بە دەسەڵات، بەڵكو چاندنی ئایدۆلۆژیاییە لەناو جەماوەردا. ئایدۆلۆژیایەك كە دونیا بە هەڵاوگێریش وێنا بكات بۆی گرنگ نەبێت. حیزبی كوردیی بە درێژایی مێژووی خۆی ئەم كارەیكردووە.
كاتێك (نازییەكان) هاتنە سەر دەسەڵات وتیان: ” ئەو كەسەی خۆی بە كەسێكی تایبەت دەزانێت، كەسێكی خەوتوە!” بەو واتایە دەبێت تایبەت بوونی نەبێت و هەمووان لەناو گشتدا (جەماوەر) دا ونببن. كەسی تایبەت لەم جۆرە سیستەمدانەدا بوونی نییە. ئەوەی هەیە گشتە پێكەوە. حیزبی كوردیش بەردەوام كاری بۆ ئەوە كردووە، كەسی تایبەت بوونی نەبێت. حیزبی كوردیی نەیویستوە كەسی تایبەت بە خەوتوو بزانێت، لەبری ئەوە داهێنانی كردوە و كەسی تایبەتی بە خائین، دوژمن، مەترسیدار، داناوە و هەوڵی تیرۆركردنی كەسایەتی یاخود جەستەی كەسی تایبەتی داوە.

ئالێرەدا جارێكی تر دەچینەوە بەردەم دەستە بژێرەكە و رستەكەی (برێخت) : ” لەپیشدا نان، پاشان ئەخلاق” دەهێنینەوە بەر یادەوەریان. ئەمە ئەو رستەیە دەستە بژێری مشەخۆری كوردیی ناچاركردوە بیر لەو شتانە نەكاتەوە كە دەبا بیریان لێبكاتەوە. حیزبی كوردیش لەسەر هەمان میتۆد كاریكردوە و دەستە بژێرەكەی خستوەتە ناو هەرچی و پەرچیەكانەوە. ئەوەی جێگای نیگەرانییە دەستە بژێرەكەش لەسەر میتۆدەكە خۆی راهێناوە و بوەتە خزمەتكاری هەرچی و پەرچییەكە، بەبێ‌ گەڕانەوە بۆ بنەوانی چەمكەكان لەوانەیە نەتوانین بەباشی نیگارەكە ببینین. دەستە بژێری مشەخۆر، نایەوێت هەرچی و پەرچیەكان شەن بكات و ناشیەوێت بگەڕێتەوە بۆ بنەوان، چونكە ویستی ئەوان ناساندنی نیگارەكە نییە، شێواندنی نیگارەكەیە.

ویستی ئەوان لەوە بچوكتر كراوەتەوە ئیدی بتوانن ئەركە راستەقینەكەی خۆیان نما بكەن. بۆ فریودانی (ئەویتر) لەبری گەڕانەوە بۆ بونیادی كێشەكان، جەماوەر سەرقاڵدەكەن بەو روكەش گەڕاییەوە كە دونیا بە شێوەیەكی دیكە پیشاندەدات. باشترین شوێنیش بۆ ئەم روكەش گەڕاییە ئەو میدیایەیە خۆی دەكاتە مەكینەیەك وزەكەی لە كاپیتالیزم وەردەگرێت و، گوتارەكەشی خزمەتە بە روكەش و بە سیستەمی لەم جۆرە دەكات و لەهەناوی گوتارەكەشیدا روكەش گەراییەك بەرهەم دەهێنێت، ئەم روكەش گەراییە چ لەرووی زمانەوە چ لەروی دونیابینیەوە توندوتیژی بەدوای خۆیدا دەهێنێت، كە ئەو توندوتیژییە خزمەتێكی گەورە بە خودی دەسەڵاتەكە دەكات.
چ شۆِڕشەكانی ئێمە، چ ئەم سیستەمی دەسەڵاتەی هەمانە، بەدەر نییە لە قسەكەی (بیردایڤ) بەدەریش نییە لەو (جەماوەر)ەی، لەنێوان شۆڕشگێڕ و هەرچی و پەرچی و دەستە بژێری مشەخۆردا، هاوپەیمانیەتیەك هەیە و لەسەر بنەمای (ئینتیما بۆ حیزب، تاكی دەسەڵاتدار، ئایدۆلۆژیا…) ژیان و دونیا وێنا دەكەن. ترس لەم هاوپەیمانیە تەنها ترس نییە لە هەڵتەكاندنەوەی فەزیلەت و دیموكراسی و ئازادیی، ترسە لە هەڵتەكانەوەی دیوە ڕوناكەكەی فەرهەنگ و كلتوور، بۆ دیوێكی شێواوی پڕ لە توندوتیژی. ترسە لەو چاوگانەی پاش خۆیان دونیایی هۆڤی بەشوێن خۆیاندا دەهێنن. گەر لەناو فەزایەكی لەم جۆرەدا دەستە بژێر نەیەت خوێندنەوە بۆ دۆخەكان وەك خۆی بكات، بێگومان خۆی دەبێتە خزمەتكاری سیستەمێك كە جێگای جیاوازی تێدا نابێتەوە. بەئاگا هێنانەوەی ئەو دەستە بژێرە تا دەست لە مشەخۆری هەڵبگرن و چیتر لەگەڵ هەرچی و پەرچیەكانی ناو حیزب دەست تێكەڵ نەكەن، بە ئاگا هێنانەوەیەكە بۆ رێگریكردن لە تاریكیێكی گەورەترلەو تاریكییەی لەسەرەتادا شۆرشگێڕ لەگەڵ خۆی لە شاخەوە هێنای.

-3-

لە روویەكێكی دیكەوە، لە كۆمەڵگەیەكی سوننەتی و پەیوەست بە بنەما كۆنەكان، نان دوو دیویی هەیە. نانێك كە دەتوانێت ببێتە هۆی دروستكردنی كارەكتەرێكی گوێنەدەری هەرچی و پەرچی، لەهەمان كاتدا نانێك كە دەتوانێت بكەرێكی خانەدانی خاوەن ئەدەب تێك بشكێنێت. ئەم نانەی لە شانۆكەدا باسدەكرێت، خودی ژیانە. ئەو ژیانەیە كە لە پەندە كۆنەكانی كورددا دەڵێت: (تۆنانی شەوانمی.) واتە تۆ ژیانمی. كاتێك سیستەم لەرێگەی هەرچی و پەرچی و دەستە بژێرە مشەخۆرەكەیەوە دەست بەسەر ئەم نانەدا دەگرن، پێش روخاندنی ئەخلاق، رووبەرە كلتوورییەكە تێكدەدات.
ئێستای ئێمە ئێستای ئەو دۆخەیە كە نان بووەتە كەرەستەی دەستی سیستەم. هەڵبەتە كۆمەڵگەیەك لە سەرەتاوە لەسەر هەژاری ژیابێت بینینی بۆ ژیان جیاوازە، لە كۆمەڵگەیەك لە كاتێكی خۆشگوزەراندا كتوپڕ بەرە و سەرەو لێژدەبێتەوە بۆ هەژاری. ئەگەر بریاربێت رووبەرەكەی ئێمە رووبەرێكی هەژاربێت، تاكەكانی ناو كۆمەڵگە تووشی فشارنابن لەو كەمكردنەوەی نانە، لێ‌ كاتێك رووبەرەكە شوێنێكی گرنگە بۆ بەخێوكردنی گروپێك و دەستەیەك لە هەرچی و پەرچی و دەستەبژێری مشەخۆر، ئیدی كەمبوونەوەی ئەو نانە لەگەڵ خۆیدا لەناو فەزا گشتییەكەدا كەمبوونەوەی ئەخلاقەكەش لەتەك خۆی دەهێنێت. نیگەرانییەكە نیگەرانییەكی ئەخلاقییە، نیگەرانییەكە دەیەوێت لەنێوان بەشی خۆم و بەشی ئێوەدا درزێكی گەورە دروست بكات. ئەشێت سیستەمە فرە سیماكە باكی بەم درزانە نەبێت، لێ‌ ئەو درزە لەبنەوانەوە خەمی گەورەی دەستەبژێرە. ئەوە دەستە بژێرە ناهێڵێت ئەو رۆحە لاوازە ببێتە باڵادەست و، رۆحە زیندوەكە بەرهەم دەهێنێتەوە و جارێكی كە ئەو درزە پڕدەكاتەوە سیستەم دروستیدەكات.

ئەوە تەنها ئەركی ئەوانە نییە هاواركەن بۆ بونیاتنانەوەی ئەخلاقێكی نوێ‌، كە خەمی گەورەیان هەیە بۆ كۆمەڵگەكە. تەنها ئەركی ئەوانەش نییە داوای نانە راستەقینەكەی خۆیان بكەن، كە ئەمڕۆ لەلایەن ئەو دەستە هەرچی و پەرچی و بخۆرەوە لێیان زەوتكراوە، بەڵكو ئەركی ئەو دەستە بژێرەیە لە چركەساتێكدا دەست لەو روكەشگەراییە و دەست لەو مشەخۆرییەی خۆی هەڵبگرێت و، بەخەمێكی گەورەوە لە ترسەكە بروانێت. بەخەمێكی گەورەوە ئەركەكەی خۆی جێبەجێ‌ بكات. كاتێك ئەو دەستە بژێرە (ونبوو) ئیتر سیستەم شوێنی هەموو ونبووەكان پڕدەكاتەوە. بەجۆرێكیش پڕیدەكاتەوە ئەوە دێنێتە بەردەمان كە ئەمڕۆ دەرگیری بووین.
لە كۆمەڵگەیەكدا كە دونیاكەی پڕە لە پیرۆزی ئایدۆلۆژی، نان دەتوانێت ئەخلاق بپارێزێت، نانی زۆریش دەتوانێت ئەخلاق داڕمێنێت. بەهەمان شێوە نان برینیش بۆخۆی دروستكردنی فەزاییەكە ئەخلاق تێیدا ئامادەیی نییە.(لێرەدا ئەخلاق بەواتا باوەكەی باسدەكەم.) بۆئەوەی ئەم نانە نەبێتە دینەمۆییەك بۆ دروستكردنی ئەو فەزاییە كە كاریگەریێكی تەواو وێرانكەری بۆ بنەما كۆمەڵایەتییەكان هەیە، باشترە دەست لە دروستكردنی رق لەنێوان چینەكان هەڵبگیرێت و، خەمێك بۆ ئەو پێشهاتانە بخورێت لەبەردەم ئەم فەزایەدا خۆیان ئامادەكردووە بۆ نواندن. خەمێك كە پێش خەمی خاوەن نانەكان، خەمی دەستە بژێرەكەیە. ئەو دەستە بژێرەی لەبەرەم پرسیارەكاندا پرسیاری جەوهەری تر دروستدەكات و لەبەردەم وەڵامەكاندا گومان لە یەقينبوون دەكات و بەردەوام مەعریفەی نوێ‌ و خوێندنەوەی نوێ‌ بەرهەم دەهێنێت.

نەبەز گۆران

ره‌نگه‌ زۆرێك له‌ خوینه‌ران ئه‌م ناونیشانه‌ی سه‌ره‌وه‌یان پێ سه‌یر بێت چونکه‌ که‌متر پێشچاوکه‌وتووه‌، به‌ڵام لێره‌دا ده‌مه‌وێت به‌کاریبهێنم وه‌ك تیشک خستنه‌ سه‌ر بابه‌تێکی خانمی لێهاتوو سوهه‌یلا مه‌یهه‌می که‌ له‌ وتارێکی وێبلاگی ده‌نگه‌کان بابه‌تێکی واڵا و دێرین ده‌خاته‌ به‌ر باس و لێدوان، له‌ ژێر ناونیشانی (چاودێریکردنی خود، لەلای ژنانی نوسەر)، که‌ ناوه‌ڕۆکی ئه‌م بابه‌ته‌ش زۆربه‌ی میدیکانی ده‌سه‌ڵاتی حیزبه‌ کوردیه‌کانی به‌شی باشوور بۆ هه‌ڵمه‌تی هه‌ڵبژاردن به‌کاریده‌هێنن، ئه‌ویش سه‌رکۆنه‌کردنی ده‌سه‌ڵاتی باوکسالاری کۆمه‌ڵگای کوردییه‌، به‌ڵام ئایا له‌ راستیدا ئه‌م بابه‌ته‌ وایه‌؟ هه‌ر بۆ نموونه‌ خانمی نووسه‌ر رای خۆی وا ده‌نووسێت: ((هەموو کات لەژێر ڕکیفی پیاوسالاردا بوویین، یاسای پیاوانە و دامودەزگای بەهاداری پیاوانەمان بووە. لەڕواڵەتدا ئێمە بەرەو پێش دەرۆین و خوێندن و ئیش و چالاکی کۆمەڵایەتی و مافی دەنگ و ….تاد، بەڵام هەمووی ئەوانە لە ژێر سەیتەرەی پیاودا رۆڵدەگێڕێ و بەردەوام بەرهەمهێنانەوە دەکات)).

له‌ راستیدا ئێستا کاروبار له‌سه‌ر زه‌مینه‌ی واقیع و جیهانی نوێی به‌رژه‌وه‌ندی و سه‌رمایه‌داری وته‌کنه‌لۆژیای خێرادا به‌ جۆرێکی تره‌، باوی هێزی ماسولکه‌کان نه‌ماوه‌و زیاتر لاکردنه‌وه‌و رۆڵ بۆ هێزی هزره‌، جا ئه‌گه‌ر پیاو هێزی مه‌چه‌کی هه‌بێت ئه‌وا ئافره‌تیش هێزو تاکتیك و تا‌کنیکی تری زۆر هه‌ن‌ که‌ به‌هۆیه‌وه‌ کۆنترۆڵی سێ له‌ چواری کۆمه‌ڵگای گرتووه‌ته‌ ده‌ست، به‌ڵام هه‌ڵبژاردنی خودی ئافره‌ت بۆ شێوازی ژیانی خۆی چ سته‌مێکی پیاوانی تێدایه‌ که‌ خانمی مه‌یهه‌می ده‌ینووسێت: ((خانمان خۆیان له‌ ڕازاندنەوە و میکاپ و خشڵ و ئەوانەدا دەمێنێتەوە)).

من نامه‌وێت بکه‌ومه‌ ئه‌و هه‌ڵه‌ باوه‌ی زۆربه‌ی نووسه‌ران تێیکه‌وتوون؛ که‌ جیاکردنه‌وه‌ی پیاو و ئافره‌ته‌ له‌ یه‌کتری و وێناکردنیانه‌ وه‌ك دوو نه‌یاری یه‌کتری، ئه‌مه‌ زۆر لێکدانه‌وه‌یه‌کی ساده‌و هه‌ڵه‌یه‌، له‌ باره‌ دروسته‌که‌یدا (رۆشنفکر بن) ته‌واوکه‌ری یه‌کترن و پێگه‌و رۆڵی هیچیان که‌متر نییه‌ له‌وی تر، هه‌رچه‌ندێکیش که‌مێک له‌ باری فیسیۆلۆژی و سایکۆلۆژییه‌وه‌ له‌یه‌کتری جیاوازیش بن به‌ڵام له‌ کۆتاییدا هه‌ردووکیان دووبنه‌مای دامه‌زرێنه‌ری کۆمه‌ڵگای مرۆڤایه‌تین، هه‌روه‌ها لێره‌دا من باسی زۆر که‌مینه‌ی پیاوان ناکه‌م که‌ ئێستاش شانازی به‌ سمێلێانه‌وه‌و ده‌که‌ن و به‌ حوکمی هێزی بازوو ده‌یانه‌وێت خۆیان بسه‌لمێنن و هه‌ر خۆشیان له‌ کۆتاییدا ده‌بێت باجه‌که‌ی بده‌ن، که‌ ره‌نگه‌ هۆکه‌شی فشاره‌‌ جۆراوجۆره‌کانی ده‌ره‌کی وه‌کو ئابووری و سیاسی وهه‌روه‌ها کێشه‌کانی ده‌روونیی بێت.

نامه‌وێت بچمه‌ ناو قووڵایی هۆکاریی ئه‌م کێشه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیانه‌ی تاکی کورد پیوه‌ی ده‌ناڵێنێت، به‌ڵام هه‌رچه‌ندێك مه‌عریفه‌ی مرۆڤ زیاد بێت هێنده‌ له‌ نه‌فامی رزگاری ده‌بێت و به‌ره‌نجامیش بڕیاره‌کانی دروست ده‌بن، ده‌با بپرسین ئایا رێژه‌ی چه‌ند له‌ هاوسه‌رگیریه‌کان به‌ ره‌زامه‌ندی ته‌واویی هه‌ردوولا بووه‌و لانی که‌م کۆلکه‌ی هاوبه‌ش هه‌یه‌ له‌ نێوانیاندا، ده‌سه‌لاتی سیاسیش نایه‌وێت میلله‌ت به‌ ئاگاو وشیار بێت بۆیه‌ هیچ خه‌م و هه‌وڵێکی جیددی نادات له‌م پێناوه‌دا..

لاتان سه‌یر نه‌بێت ئه‌و راپرسی و داتا تازانه‌ی ئه‌م دواییانه‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌و قسانه‌ ده‌سه‌لمێنن که‌ دیارده‌ی باوکسالاریی روو له‌ زیادبوون و ته‌شه‌نه‌کردن بێت، بگره‌ ساڵانه‌ چه‌ندان پیاو توشی توندو تیژی ده‌بنه‌وه‌و ده‌شگاته‌ حاڵه‌تی کوشتن له‌ لایه‌ن ژنه‌کانیانه‌وه‌، یان به‌ نه‌خشه‌ی ژنه‌کانیان، سه‌دان پیاو له‌ لایه‌ن ژنه‌کانیانه‌وه‌ ده‌رده‌کرێن و له‌ ئوتیله‌کان ده‌ژین، رۆژانه‌ (کۆمه‌ڵه‌ی به‌رگری له‌ مافی پیاوان) سکاڵای جۆراوجۆر تۆمار ده‌کات سه‌باره‌ت ئه‌و پێشێلکاریه‌ فراوانانه‌ی له‌‌لایه‌ن ره‌گه‌زی (مێ) وه‌ رووبه‌رووی پیاوان ده‌بێته‌وه‌.

ئه‌گه‌ر ژن وای دابنێت ماف و ئازادی به‌س له‌ نووسینی بابه‌تی ئیرۆتیکدایه‌ ئه‌وا زۆر مانای ئازادی به‌رته‌سك ده‌کاته‌وه‌و ته‌نانه‌ت ئه‌م جۆره‌ بیرکردنه‌وه‌یه‌ش وه‌ك هێمای تێنه‌گه‌شتنی بنه‌ڕه‌تی له‌ ئازادی لێكده‌درێته‌وه‌، هه‌رچه‌نده‌ له‌مڕۆدا نووسه‌ره‌ خانمه‌کان له‌م بابه‌ته‌دا پێشی پیاوه‌کانیان داوه‌ته‌وه‌، به‌ڵام واقیعی کۆمه‌ڵگاکان ده‌ریده‌خات که‌ چۆن ئافره‌تان جڵه‌وی ژیانیان گرتووه‌ته‌ ده‌ست و پیاوان ده‌چه‌وسێننه‌وه‌، چه‌کی ئافره‌ت بۆ به‌ ده‌ستهێنانی ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ زۆرو جۆراوجۆرن، خۆشیان ده‌زانن چۆن پیاوان هه‌موو ساتێك مه‌جبووریانن و ئه‌وانیش هه‌موو فشاره‌کانیان به‌کاردێنن بۆ جێبه‌جێکردنی نه‌خشه‌و ویست و ئاواته‌کانیان، به‌ڵام نه‌نگیی‌ له‌وه‌دایه که‌موکوڕیی و هه‌ڵه‌و نه‌زانین بگێڕینه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی وه‌ك ره‌گه‌زی مێ ده‌چه‌وسێینه‌وه‌، ئه‌مه‌ش هۆکاره‌ بۆ شکسته‌کان، له‌ کاتێکدا له‌ زه‌مینه‌ی واقیعدا چه‌ندان خانمی لێهاتووش هه‌ن گه‌وره‌ترین سه‌رکه‌وتنی بواره‌ جیاجیاکانی ژیان به‌ده‌ست دێنن و ته‌نانه‌ت تیاشیاندا هه‌یه‌ ده‌بێته‌ سه‌رۆک کۆماری وڵاتێك، من خۆم به‌ش به‌ حاڵی خۆم وه‌ك خانمێك وای ده‌بینم که‌سی رۆشنفکرو ئازاد زۆر له‌ مێژه‌ کێشه‌کانی جه‌نده‌ریان جێهێشتووه‌و خۆ سه‌رقاڵی ئه‌و ململانێ ئه‌فسانه‌ییه‌ ناکه‌ن و چیدی وه‌کو بابه‌تێك رووبه‌رێکی گچکه‌ش له‌ بیرکردنه‌وه‌یان داگیر ناکات، چونکه‌ له‌ کۆتاییدا دوای ئه‌و هه‌موو ناکۆکی و شه‌ڕه‌جوێنه‌ی بۆ نموونه‌ له‌ نێوان ژن وپیاوێکدا روو ده‌دات ده‌بینین له‌ کۆتاییدا هه‌ردووك لا وه‌کو منداڵ مه‌جبوری یه‌کدی ده‌بنه‌وه‌و بێ یه‌کدیش ناتوانن بژین.‌

ساغکردنەوەو بەسەرکردنەوەی گۆڤارو ڕۆژنامەو بڵاوکراوەکان، کارێکی گرنگ و یارمەتیدەریشە بۆ تێگەیشتن لە بزوتنەوەی ڕۆژنامەگەریی کوردی لەو قۆناغەدا… وێرای ئەوەش بە خوێنەرو نەوەی نوێیان ئاشنا دەکات و ڕێگاکانیان ڕۆشنترو کورتتر دەکاتەوە… ئەگەر ئەو بەسەرکردنانەوەش، ئەو گۆڤارو بڵاوکراوانە بگرێتەوە کە لە سەردەمانێکدا لە دەرەوەی وڵاتدا دەرچووبن و ڕایەڵەی پەیوەندییەکانیش ئەوەندە ئاسان نەبووبن، گرنگی کارەکە دوو هێندەو سێ هێندەی تر دەبێت. ئەڵمانیاش یەکێکە لەو وڵاتانەی کە کوردێکی زۆری لێ گیرساونەتەوەو لە شەستەکانی سەدەی ڕابردووەوە، تاوەکو ئێستا، بە دەیان گۆڤارو بڵاوکراوەی کوردییان لێ بڵاوکراونەتەوە.

یەکێک لەو گۆڤارانەی ئێمە لێرەدا دەمانەوێت هەروەستەی لەسەر بکەین، گۆڤاری (پەڕەنگ)ە. پێش پەڕەنگیش چەندین گۆڤاری تر لەو هەوارەدا دەرچووینە، نموونەی: (پڕشنگ، دەنگی خوێندکاران، دەم، کوردستان ڕاپۆرت، مزگین، دڕک، ڕۆژی کوردستان، دەنگی خوێندکارانی کوردستان، پێشەنگ، ژیان،….. تاد).
(پەڕەنگ) لە لایەن کۆمەڵێک کوردی ئاوارەی زێتر سەر بە باشووری کوردستان لە شاری (دارمشتاد)ی ئەڵمانیا، بە زمانی کوردی (کرمانجی خواروو- ڕێنووسی ئارامی) دەرچووە. بابەتەکان بە دیالێکتی (کرمانجی خواروو) بووە، جگە لە یەک بابەت کە وتارێکە لەلایەن (هەڤاڵ مراد) لە ژمارە (٥)دا، بە دیالێکتی (کرمانجی ژووروو- ڕێنووسی ئارامی)، نووسراوەو بڵاوکراوەتەوە. بە گوێرەی دوا هەوڵ و گەڕان و سوڕانی من، تا ئێستاکە (٦) شەش ژمارەی لێ دەرچووە، کە خۆشبەختانە من توانیومە (٥) ژمارەیان دەست بخەم و لە ئەرشیفەکەی خۆمدا ریزبەندیان بکەم.
چاوەڕوان بووم تا ئەو تاکە ژمارەیەش کە ژمارە (٣) یە دەست بخەم، ئەوجا بابەتێکی لەسەر بنووسم. بەڵام زۆر لەمێژە هەوڵ دەدەم و سەرم بە زۆر شوێندا گرتووە کە گومانی دەستکەوتنم لێ کردووە، مخابن سۆراغ کردنەکەم بێ ئەنجام بووەو ئەو ژمارەیەم دەست نەکەوتووە.

پێناسین

لە هەر پێنج ژمارەکەدا، بە شێوەی جیا جیا ناوی (پەڕەنگ) لە دەستەڕاستی سەرووی بەرگی گۆڤارەکە نووسراوە… لە ژێر ئەو ئارمەشدا بە ڕێنووسی لاتینی (پەڕەنگ) نووسراوە. لە ژمارە (١) و (٢)دا، (نەجمەدین کەریم لە (سۆفیا)وە، بە نامەیەک لە ژێر ناوونیشانی (پەڕەنگ و چەند وشەیەک) کۆمەڵێک ڕازو سەرنج و بۆچوونی خۆی دەربارەی ژمارە (١) خستۆتە ڕوو، لە پێشنیازێکیشدا دەڵێ: (پێشنیازی ئەوە دەکەم بگوترێت: گۆڤاری پەڕەنگ گۆڤارێکی ئەخباری و کولتورییە).
پێدەچێت ئەو پێشنیازە جێی خۆی گرتبێت بۆیە لە ژمارە (٤)داو لە لاپەڕەی یەکەمدا، کۆمەڵێک شت کراوە کە جاران نەبووینە…نموونەی:
(١)- لە لاکێشەیەکدا لەسەرەوە ناوی (پەڕەنگ) نووسراوە… لە لاکێشەیەکی ترداو لە ژێر پەڕەنگ وا پێناسەی گۆڤارەکە کراوە: (گۆڤارێکی ڕۆشنبیریی گشتییە، بۆ یەکگرتن و پێشخستنی فەرهەنگی کوردی هاوچەرخ).
(٢)- لە سێیەم لاکێشەدا، ناوونیشانی گۆڤارەکە بڵاوکراوەتەوە کە دوو ناوونیشان هەبووە، یەکەمیان:

pereng
TH-Darmstadt-PF-7262
G 700 Darmstadt w- Germany

دووەمیان:
Pereng
F-M-PF 2825
Gottingen 3400

لەژێر ناوونیشانەکەشدا، نرخی گۆڤارەکە کە (٦) مارکی ئەڵمانییە، نووسراوە. نرخی ژمارەکانی تریش هەر بەم شێوەیە بووە. پێشتر لە ژمارە (١) و (٢)دا، نرخەکەی دیار نەبووە.
(٣)- لەژێر نرخەکەش ڕوونکردنەوەیەک هەیە کە لە ژمارەکانی داهاتووشدا دەبینرێت… لە ڕوونکردنەوەکەدا هاتووە: (گۆڤاری پەڕەنگ تەنها بەرامبەر ئەو نووسینانە بەرپرسیارە کە لەژێر ناوی دەستەی ئامادەکەرانی گۆڤاری پەڕەنگدا بڵاو دەکرێتەوە. بەردەوام بوون و گەشەکردنی پەڕەنگ بەندە بە پشتگیریی و یارمەتی ئێوەوە… تکایە لە نووسین و ڕەخنەو پێشنیاز درێغی مەکەن).

لەژێر ئەو ڕوونکردنەوەیەشدا، ژمارەی بانک هەیە کە بۆ یارمەتی و پارە ناردنە، کە بەم شێوەیەیە:

Sparkasse Darmstadt
Az, Na
Kto-Nr-100060680
BLZ-50850150

(٤)- لە دەستە چەپی هەمان لاپەڕەداو لە سەرەوە، لە لاکێشەیەکدا، کە وێنەی قەڵەمێکی گەورەی سەر بەرەو ژێر لە تەنیشت لاکێشەکە دەبینرێت، وتەیەکی (ڕۆزا لۆکسمبۆرگ)یش لەناو لاکێشەکە لەو ژمارەو ژمارەکانی تریش وەک کڵێشە دەبینرێت کە نووسراوە: (سەربەستی، ئازادی بیروڕا هەمیشە بۆ ئەوانەیە کە ڕوانگەو بۆچوونیان لەگەڵ ئێمەدا جیاوازە).
(٥)- لە خوار ئەو لاکێشەیەش، لەناو چوارچێوەیەک (پێڕست)ی بابەتەکانی پەڕەنگ دەبینرێت کە جاران ئەو (پێڕست)ە بە ناوی (ناوەڕۆک) لە دوا لاپەڕەی گۆڤارەکەدا بڵاو دەکرایەوە.
(٦)- لە ژێری ژێرەوەش تابڵۆ و وێنەی بەرگ دەستنیشان کراوە.

ئامانج لە دەرکردنی (پەڕەنگ)

زۆر لەو گۆڤارو ڕۆژنامەو بڵاوکراوانەی کە کوردەکانی دەرەوە دەریان کردووە، جۆرە لایەنگیریی و سۆزدارییەک بۆ پارت و ڕێکخراوە سیاسییەکانی کوردستان (بە هەر چوار پارچەکەیەوە) بەدی دەکرێت… وەلێ لە (پەڕەنگ)دا، با نووسەرەکانیش لایەنگیرو هەواداری یەکێک لەو پارتانە بن، یان بە پێچەوانە، دژیان بن… نووسین و بۆچوونی وای تێدا بڵاوکراونەتەوە، کە خوێنەر هەست بەم لایەنگیری و ئاڕاستانە بکات… ئەوەی لە ناوەرۆکی بابەتەکاندا بەدی دەکرێت:
– لایەنگیرو هەوادار و دژی هیچ پارتێک نین.

– کوردایەتی و هەستی کورد بوون، تاکە ئاڕاستەی هەموو نووسینەکانە. بە بۆچوونی من، کارەساتی هەڵەبجەو ئەنفال، هۆکارێکی سەرەکی بووە بۆ یەکبوونی ئاڕاستەکان و نەمانی بەربەستی حزبایەتی تەسک.
– ڕەخنە (بە هەردوو دیوەکەیەوە، بنیاتنەرو ڕوخێنەر)، لە حزبەکان نەگیراوە… هەموو هەوڵەکان بە یەک ئاڕاستە کاریان کردووە کە ئەویش بڵاوکردنەوەو شرۆڤە کردنی ڕوداوەکان و بە دنیا ناساندنیان و ریسوا کردنی ڕژێمی سەدام بووە.

چرپەیەک

بۆ زێتر ڕوونکردنەوەی ئاڕاستەو ئامانجەکانی (پەڕەنگ)، حەز دەکەین ئەو کورتە نووسینە کە بە ناوی (چرپەیەک) لە بەرگی یەکەم (دیوی ناوەوە)ی ژمارە (١)دا بڵاوکراوەتەوە، دووبارە بڵاوی بکەینەوە تاوەکو لە زاری خۆیانەوە ئامانج و ئاڕاستەکانی ئەم گۆڤارە بزانین:
(دیسان گۆڤارێکی نوێ لە ئەوروپادا.. بێگومان گەلێک گۆڤار هەن لە ئەوروپاداو هەر یەکەیان بە گوێرەی بۆچوون و بیرکردنەوەی، دەرفەتی بۆ ئەو جۆرە لێکدانەوەیە ڕەخساندووە شوێنی خۆی لای خوێنەران و لایەنگرانی کردۆتەوەو پەسەند دەکرێت، بەڵام ئێمە بە پێویستی نازانین گۆڤارێک تەنها خۆی بە بڵاوکردنەوەی نووسراوی تیۆرییەوە ببەستێتەوە، ئەمە زیاتر ئەرکی ئۆرگانی گروپە سیاسییەکانە.

زمانی کوردی بەهۆی باری سەختی کوردستان و تەسکبینی داگیرکەرانییەوە لە گۆڤارێک بێبەشە کە بتوانێت باوەش بۆ هەموو جۆرە نووسینێک بکاتەوەو ڕێگە لە بۆچوونە جیاوازەکان نەگرێت و بە شێوەیەکی دیموکراتی پێشکەوتنخوازانە لە ڕاستی سەرجەمی ژیان بڕوانێت و ببێتە چەقی پیاهەڵچوونی بیروڕای جیاواز، تا لەو ڕێگەیەوە دەرفەت بۆ خوێنەری کورد بڕەخسێت، خۆی لە ئەنجامی لێکدانەوەو هەڵسەنگاندن و هەژاندنیدا بڕیار بدات، نەک بە هۆی سانسۆرەوە، پێش دەمییان بۆ بکرێت. هەروەها بایەخدان بە ڕووداوەکانی کوردستان و ناوچەکانی تری جیهان کارێکی زۆر زۆر پێویستە، چونکە ئێمە لەو جەرگەیەدا دەژێین و خۆ لێ دوور خستنەوەی، زەوی ژێر پێ ونکردن و چوونە دنیای خەیاڵەوەیە. واتە ئێمە دەمانەوێت پەڕەنگ گۆڤارێکی ڕۆشنبیری بێت و ڕێگا بە هەموو قەڵەمێکی ئازاد، بێ سانسۆری نووسینەکەی، بە مەرجێک لەسەر بنچینەی دیموکراتی و پێشکەوتنخوازی داڕێژرابێت، بدات.

گۆڤاری پەڕەنگ بە هیچ شێوەیەک نایەوێت هاڤڕکێی هیچ گۆڤارو لایەن و گروپی دیموکرات بکات و ئامادەی هاوکاریشە بە مەرجێک لە بەرژەوەندی گشتیدا بێت. جا داوا دەکەین، پەڕەنگ بە گۆڤاری خۆت بزانیت بە گوێرەی توانا بە بڵاوکردنەوەی و بە ناردنی نووسین و دەنگوباس و وێنە، پشتگیری لێ بکەیت و ڕەخنەو پێشنیازو ئامۆژگارییەکانت بە دڵنیایی کاریگەریی دەبێت).

پەڕەنگ: کاتی دەرچوون و قەبارەی ژمارەکانی

– ژمارە (١)ی لە ساڵی ١٩٨٨، بە (٤٠) لاپەڕەی قەبارە (٢١ جاران ٢٩)سم، دەرچووە… مانگ و ڕۆژی دەرچوونی گۆڤارەکە دیار نییە، بەڵام بە گوێرەی ئەو نامەیەی کە لە لایەن (نەجمەدین کەریم)ەوە، بۆ گۆڤارەکە ناردراوەو لە ژمارە (٢)دا بڵاوکراوەتەوە، ناوبراو دەنووسێت: (لە ڕۆژی ٢٦ی ئەپرێلی ١٩٨٨دا، ژمارە یەکی ساڵی ١٩٨٨ی گۆڤارە خنجیلانەکەتانم بە سوپاسەوە وەدەست گەیشت….). جگە لەمەش، لە ژمارە یەکدا وێنەو هەواڵی کارەساتی هەڵەبجەی بڵاوکردۆتەوە… کەواتە دەبێت ژمارە یەک، لە کۆتایی ئادار یان سەرەتای مانگی نیسانی ١٩٨٨، دەرچووبێت.
– ژمارە (٢)ی لە ساڵی ١٩٨٨دا، بە (٦٠) لاپەڕەی هەمان قەبارەی ژمارە (١)، دەرچووە. بە گوێرەی بابەتێک کە لە ڵاپەڕە (٥٦)ی ئەو ژمارەیەدا بڵاوکراوەتەوەو باسی کۆمەڵێک چالاکی.کولتوری لە شارەکانی وەک: (دارمشتاد، کوێلن، هایدڵبێرگ، دۆرتمۆند) دەکات کە لە ١٢/١١/١٩٨٨دا، ئەنجام دراون. کەواتە دەبێت ئەو ژمارەیە لە کۆتایی تشرینی دووەم، یان مانگی کانوونی یەکەمی ١٩٨٨دا دەرچووبێت.

– ژمارە (٤)ی ساڵی (٣) بە (٦٨) لاپەڕەی قەبارەی هەمان ژمارەکانی پێشوو دەرچووە.( ساڵەکەی لەسەر نەنووسراوە). ساڵی سێیەمی گۆڤارەکە دەکەوێتە نێوانی مانگی ئاداری ١٩٩٠- مانگی ئاداری ١٩٩١. ژمارە (٥)یشی لە مانگی یەکی ١٩٩١دا، دەرچووە. کەواتە: دەبێت ژمارە (٤) لە ساڵی ١٩٩٠دا دەرچوو بێت.
– ژمارە (٦) لە ساڵی ١٩٩١بە (٦٠) لاپەڕەی قەبارەی هەمان ژمارەکانی پێشوو دەرچووە. هەر چەندە ساڵی ١٩٩١ی دراوەتێ، بەڵام لە ڕاستیدا لە بەهاری ١٩٩٢دا، ئامادە کراوەو بڵاوبۆتەوە، جونکە لە بابەتی : (ئەرێ بابە دیموکراتییەت بۆ ناخۆشە….!) کە لە لاپەڕە (٥٥-٥٦)دا بڵاوکراوەتەوە، لە کۆتایی بابەتەکە تێبینییەک هەیە کە تێیدا هاتووە: (بڕوانە: ڕۆژنامەی صوت آلکویت)، ژمارە ٤٧٧، ڕۆژی پێنج شەممەی ڕێکەوتی ٢/٢/١٩٩٢، هەردوو وێنەکەش (مەبەست لە وێنەکانی بابەتی ئەرێ دیموکراتییەت بۆ ناخۆشە) وەرگیراوە.
– ژمارەی لاپەڕەکانی هەر پێنج ژمارەکە بەسەر یەکەوە (٣٠٠) لاپەڕەیە.

نووسەرەکانی پەڕەنگ

هەر چەندە گۆڤارەکە لە دەرەوە دەرچووەو لە ژێر دەسەڵاتی ڕژێمدا نەبووە، لەگەڵ ئەوەشدا نووسەرەکان نەیانتوانیوە ناوی تەواوی خۆیان بنووسن، چونکە ئەو کاتە ڕژێم بالیۆزخانەکانی کردبووە مەکۆی کاری سیخوڕی کردن بەسەر ئەو خەڵکە ناڕآزی و بەرهەڵستکارانەی کە لە دەرەوە بوون. جگە لەوەش خەڵکانێک لەبەر گرتن و ئازاردانی کەسوکاریان لەلایەن ڕژێمەوە، نەیانتوانیوە ناوی خۆیان ئاشکرا بکەن… هەر بۆیە زۆربەی هەرە زۆری بابەتەکان بە ناوی خواستراو( تەنها پیتێک یان یەک وشە)، بڵاوکراوەتەوە.
وا لێرەدا ناوی هەموو ئەو نووسەرانە (بە ناوی تەواو یان نازناو)، بڵاو دەکەینەوە، کە بابەتیان لەو پێنج ژمارەی (پەڕەنگ)دا، بلاوکردۆتەوە.

– ئەو نووسەرانەی بە نازناو تەنها یەک بابەتیان لەم گۆڤارەدا بڵاوکردۆتەوە، ئەمانەن: (پواز، سەفین، هۆزان، نەبەز، دیدار، دڵشاد، سەربەست، هەڵۆ، مەبەست، زاگرۆس، د.شوان، ڕەشید، ئاوارە، مینە، ئاواز، ش.ن.ڕ، سۆران، سیامەند، زەردەشت، زەردە، ڕەڤین، باوکی ئامانج، سوارۆ، باوکی ئاڵا، ئومێد، ب.لاوین، تاژدین، بابە حاجی، خانێ، شازێ، هیوا.م).
– (کەمال میراودەلی، جەلال میرزا کەریم، حوسێن بەفرین، نەجمەدین کەریم، سامان فوئاد، شێرکۆ بێکەس، کەمال ڕەشید، هەڤاڵ مراد، زریان کاکەیی، گۆران هەڵەبجەیی)، یەکەو یەک بابەتیان تێدا بڵاوکردۆتەوە.
– هەروەها بە ناوەکانی: (پەڕەنگ- ١٣، ئەنوەر محەمەد ئەحمەد- ٦، ئەحمەدی مەلا- ٤، ژیلەمۆ-٤، کاوە- ٣، د. فەرهاد پیرباڵ- ٣، ئاسۆ سەڵتە- ٣، د.سەیدا- ٣) بابەت بڵاوبۆتەوە.
– (مستەفا گەرمیانی، هەورامان، دانا، گارا ڕەسوڵ، جەزا چنگیانی، د. ئیبراهیم، سیروان.ب) یەکەو دوو بابەتیان تێدا بڵاو کردۆتەوە.

ناوەڕۆکی بابەتەکان

گۆڤارەکە، گۆڤارێکی گشتی بووە، ناچێتە خانەی هیچ جۆرە پسپۆڕی و تایبەتمەندییەکەوە… لە (شیعرو چیرۆک بگرە تا دەگاتە کورتە هەواڵ و بابەتی زانستی )، بڵاوکردۆتەوە… بۆیە زۆر ئەستەمە تایبەتمەندییەکی بۆ دیاری بکەین. (پەڕەنگ)، زێتر لە (١٠٦) ناوونیشانی لەخۆ گرتووە، کە بەم شێوەیە پۆلینمان کردوون:
– (٦٣) وتار… وتارەکانی بریتی بووینە لە (لێکۆڵینەوەی ئەدەبی، لێکدانەوەی هەواڵ، بابەتی سیاسی، کاروباری سەربازی و جەنگ، مێژوویی، ڕەخنەی ئەدەبی، مێژووی سینەما، وتاری شانۆیی، نامەو هەڵسەنگاندن ….).
– (١٦) پارچە شیعر.
– (١٤) چیڕۆک، کە بەشی زۆریان چیڕۆکی وەرگێڕدراو بووینە.
– (٣) بیرەوەری، کە ئەحمەدی مەلا بە سێ بەش لە سێ ژمارەدا، بڵاوی کردونەتەوە.
– (٣) بابەتی زانستی.
– (٣) چاوپێکەوتن کە لەگەڵ (گارا ڕەسوڵ، مەکەنزی، ئیسماعیل بێشکچی )دا، ئەنجام دراون.
– (٣) نمایشکردنی کتێب. هەر سێ کتێبی (کورتە مێژووی فەلسەفە، بەیانی باش ئەی غەریبی، فەرهەنگۆکی ئەڵمانی- کوردی)، لە ژمارە (٢)دا، نمایش کراون.
(وێنە)و (مۆنتیڤ)و (کاریکاتێر) لە (پەڕەنگ)دا
وێنە هۆکارێکی گرنگ و زیندووە، بۆ زێتر ڕوونکردنەوەو ئاسانکارییەکیشە بۆ خوێنەران تاوەکو باشتر لەگەڵ بابەتەکاندا پەیوەست بن و ئەو زانیارییانەی کە وەریشی دەگرن، بە ئاسانی لە هزرو بیریان کاڵ نابێتەوە. لەم ڕووەوە، (پەڕەنگ)، بە یەکێک لەو گۆڤارە کوردییە دەوڵەمەندانە دادەنرێت کە لە ئەڵمانیادا دەرچووینە. ژمارە هەیە (٥٨) وێنەی تێدایە. وێنەکانیش دەکەینە سێ بەش :

– وێنە: (٨٤) وێنەی جۆر بە جۆری لە ؛ (ڕوداو، کەسایەتی، دیمەن، شار، …..)، بڵاوکردۆتەوە، کە بەشێکی زۆریان وێنەی ئەو ڕوداوە تراژیدییانەیە کە بەسەر کورددا هاتوون، نموونەی: (هەڵەبجە، ئەنفال، کۆڕەو، کەمپەکانی کۆڕەو لە تورکیاو ئێران، …). هەندێک لەم وێنانە بە کامیرای ڕۆژنامەنووسە بێگانەکان گیراون و لە گۆڤارو ڕۆژنامەکانی دەرەوەدا، بڵاوکراونەتەوە… پەڕەنگ بۆ دەوڵەمەند کردنی بابەتەکانی، دووبارە ئەم وێنانەی بڵاوکردوونەتەوە.
– مۆنتیڤ: (٦٤) مۆنتیڤی بڵاوکردۆتەوە، کە لە ژمارە (١)و (٢)دا، ئاماژە بە ناوی خاوەنەکانیان نەکراوە، بەڵام لە ژمارەکانی (٤)و (٥)و (٦)دا، هەندێک لە مۆنتیڤەکان، ناو و ئیمزای هونەرمەند (دانا)ی لەسەرە.
– کاریکاتێر: کاریکاتێر لایەنێکی زیندووی ناو گۆڤارو ڕۆژنامەکانە. کاریگەرییەکەی لە هەواڵ و شرۆڤەو بابەتەکانی تر کەمتر نییە. لەناو ئەم پێنج ژمارەیەدا، سی (٣٠) کاریکاتێر بڵاوکراونەتەوە کە بەشی زۆریان تایبەتن بە زوڵمو زۆری سەدام و ڕژێمەکەی دەرهەق بە گەلی کوردو سەرجەم گەلانی عێراق. چەند دانەیەکیان دەستکردی هونەرمەندانی کوردن، ئەوانی تر، لە گۆڤارو ڕۆژنامە جیهانییەکانەوە، خواستراون و دووبارە بڵاوکراونەتەوە.

لایەنی هونەری و نەخشەسازی

لە ڕووی هونەرییەوە، ژمارە سەرەتاییەکان، بە تایبەتیش ژمارە (١)و (٢)، زۆر سادە بووینەو جۆرە نەشارەزاییەک بە نەخشەسازەکانەوە دیارە. بۆ زێتر ڕوونکردنەوە، هەڵسەنگاندنەکەمان بەم شێوەیە پۆلین دەکەین:
– فۆنت: بابەتەکانی ژمارە (١)، بە فۆنتێکی بچووکی ئامێری تایپی (برازەر)، چاپکراوە. ناوونیشانەکانیش، بەشێکیان بە تایپ و بە فۆنتێکی گەورە نووسراون و بەشەکەی تریشیان بە دەست نووسراون…
پیتەکانی (ۆ)و (ڕ)یش سەرو بۆریان نییەو بەدەست بۆیان داندراوە. لە ژمارە (٢)دا، ئەو فۆنتەی پێی نووسراوە گەورەترەو ناوونیشانەکانیش وەک ژمارە (١) بە تایپ و دەست نووسراونەتەوە… ژمارەکانی تریش بە هەمان شێوە.
– ستوونەکان: لاپەڕەکان بەسەر (٣) ستووندا دابەش کراون، کە دوو ستوونیان پانییەکەیان (٥،٥) سانتیمەترو ستوونی سێیەمیش (٦) سانتیمەترە… جار جارەش ناڕێکییەک لەم دابەشکردنەدا دەبینرێت.
– لە دابەشکردن و پۆلینکردنی بابەتەکاندا ناهاوسەنگی و ناڕێکییەکی زۆر بەدی دەکرێت… نەهاتوون بابەتەکان بە پێی چمک یەک لەدوای یەک بڵاوبکەنەوە… بۆ نموونە: یەکەم جار وتارە سیاسییەکان، ئینجا چیڕۆک، شیعر، بابەتی زانستی، چاوپێکەوتن… تاد. جاری وا هەبووە لە ژمارەیەکدا، بابەتێکی سیاسی بڵاوبۆتەوە، بە دوای ئەو شیعرێک هاتووە.. ئینجا (بابەتی سیاسی، چیڕۆک، بابەتی کۆمەڵایەتی، شیعر، … تاد).

– قەبارەی ژمارەکان: بە شێوەیەکی گشتی قەبارەی هەموو ژمارەکان (٢١ جاران ٢٩) سانتیمەترە. بەڵام جاروبار لە کاتی بڕیندا، نیو بۆ سانتیمەترێک کەم و زیادییەک لە قەبارەی ژمارەکاندا بەدی دەکرێت و بە شێوەیەکی ستاندارت نەبڕدراون.
– لە ژمارەکانی (٤)و (٥)و (٦)دا، شێوەی چاپکردنی بابەتەکان ڕێکترو پاکتر بووەو ئەو تایپەی کە پێی چاپکراوە نوێتر دیارەو جۆرە جیاوازییەک لە شێوەی فۆنتەکان لەگەڵ ژمارەکانی پێشووتر، بەدی دەکرێن. بە کورتی لە ژمارەکانی (٥)و (٦)دا، سەرپەرشتکارانی (پەڕەنگ)، بوونەتە خاوەن ئەزموونێک و لە ڕووی دیزاین و نەخشەسازی و چاپەوە، توانیویانە ژمارە لە دوای ژمارە، گۆڕانکاری ئەرێنی بکەن و گۆڤارەکە جوانترو هونەری تر بە چاپ بگەیەنن.

بەرگ

وێنەی بەرگی یەکەم و دووەمی هەر پێنج ژمارەکە، ڕەنگاو ڕەنگن، کە هەندێکیان فۆتۆگرافین و ئەوانی تریش تابلۆ و پۆرترێتن… وا لە خوارەوە باسی بەرگی هەر پێنج ژمارەکە دەکەین:

* ژمارە (١):

– بەرگی یەکەم (دەرەوە): وێنەیەکی فۆتۆگرافی منداڵێکی کوردە کە بە گازی کیمیایی جەستەی سووتاوەو لە نەخۆشخانە لە ژێر چاودێری پزیشک دایە.
– بەرگی یەکەم (ناوەوە): تەواوی لاپەڕەکە ڕەنگی سوورەو بە ڕەنگی سپیش نووسینێک بە ناوونیشانی (چرپەیەک)، بڵاوکراوەتەوە.
– بەرگی دووەم (دیوی دەرەوە): تابڵۆی لاپەڕەکە ڕەنگی سوورەو بە ڕەنگی سپیش نووسینێک بە ناوونیشانی (شێخ وەسانان) بڵاوکراوەتەوە کە باسی جوگرافیاو ژمارەی دانیشتوان و کیمیا بارانکردنی ئەم گوندە دەکات.

* ژمارە (٢):

– بەرگی یەکەم (دەرەوە): سێ وێنەی ڕەنگاوڕەنگی فۆتۆگرافی ئاوارەکانی کوردە لە کەمپەکانی تورکیاو ئێران کە لە کۆڕەوی ١٩٩١دا، ڕوویان لەم وڵاتانە کردووە.
– بەرگی یەکەم (ناوەوە): وێنەیەکی فۆتۆگرافی ڕەش و سپی، کە کۆمەڵێک تەرمی ژن و منداڵی خنکاو بە گازی کیمیایی لە ناو پیکابێکی ژمارە (٥٨١٤)، سلێمانی- عێراق، دەبینرێن. لەسەر وێنەکەش پۆستەرە شیعرێکی (ڕەزا حەمە فەرەج)، بە ڕەنگی سوور بڵاوکراوەتەوە.

– بەرگی دووەم (دەرەوە): تابلۆی (تا کەی چاوەڕوانی) هونەرمەند (شوان)ە.
– بەرگی دووەم (دیوی ناوەوە): کورتە نووسینێک هەر بە ناوی تابلۆی (تا کەی چاوەڕوانی)، بڵاوکراوەتەوە.

* ژمارە (٤):

– بەرگی یەکەم (دەرەوە): کوردێکی موکریانییە، نیگارکێشەکەی نەناسراوە. (مینۆرسکی) ساڵی ١٩١٣، لە تەورێز کڕیویەتی. (تەمەنی تابلۆکە لە کاتی کڕینی کۆنترە).
– بەرگی یەکەم (دیوی ناوەوە): وێنەی ئاوارەکانی گازی کیمیایین لە تورکیا.
– بەرگی دووەم (دیوی دەرەوە): تابلۆی هونەرمەند (فایەق ڕەسوڵ)ە.
– بەرگی دووەم (دیوی ناوەوە): وێنەیەکی (کاولۆکان)ی سەر بە شاری ڕواندزە لە ساڵانی چلەکاندا، (کۆکراوەکانی مەکەنزی).

* ژمارە (٥):

– بەرگی یەکەم (دیوی دەرەوە): کاریکاتێرێکی سەدامەو لە ژمارە (٣٥)ی ٢٣/٨/١٩٩٠ی گۆڤاری بونتەی ئەڵمانی وەرگیراوە.
– بەرگی یەکەم (دیوی ناوەوە): منداڵێک لە یەکێک لە کەمپەکانی ئاوارەکانی گازی کیمیایی لە تورکیا.
– بەرگی دووەم (دیوی دەرەوە): تابلۆی هونەرمەند (مەنسوور).
– بەرگی دووەم (دیوی ناوەوە): وێنەی منداڵێک لە لایەن (هێلاشلۆمبێرگ)ەوە گیراوە.

* ژمارە (٦):

– بەرگی یەکەم (دیوی دەرەوە): وێنەی کۆنتێنەیەک لەبەردەم دەزگای ئەمنی سلێمانیدا، کە ساڵەهای ساڵ شوێنی دەست درێژی کردنە سەر ژنانی کورد بووە. وێنەگر: لالە گەشە.
– بەرگی یەکەم (دیوی ناوەوە): وێنەیەکی فۆتۆگرافییە کە شەش منداڵ بە وردە دارو بەرد خانوچکە دروست دەکەن.
– بەرگی دووەم (دیوی دەرەوە): تابلۆی (ڕێبوارێکی ماندوو)ی هونەرمەند (عەتا قەزاز).
– بەرگی دووەم (دیوی ناوەوە): وێنەیەکی فۆتۆگرافی کۆڕەو.

ئیندێکسی پێنج ژمارەی (پەڕەنگ)
* ژمارە (١)، ١٩٨٨.

– پاش هەڵەبجە، خورماڵ سلێمانی یان … ؟، وتار، پواز، ل١.
– بوونم، شیعر، ئەنوەر محەمەد ئەحمەد، ل٥.
– شەڕی عێراق و ئێران، وتار، سەفین، ل٦.
– ڕۆشناییەک لەسەر ئێستای ڕۆشنبیریی کوردی، وتار، گارا ڕەسوڵ، ل١١.
– وانەکانی ڕاپەڕینەکەی هامبۆرگ، وتار، ئێرنست نیلمان، ل١٥.
– عێراق لە ڕوانگەی ڕۆژنامەنووسێکی سویسرییەوە، وتار، هۆزان، ل٢٠.
– منداڵانی بێ منداڵان، وتار، دیدار، ل٢١.
– فەلەستین، وتار، سەربەست،ل٢٢.
– پەنابەرێتی، وتار، مەبەست، ٢٣.
– کورتە باس، هەمەڕەنگ، ل٢٥.
– زایەڵەی ویژدان، وتار، زاگرۆس،ل٢٨.
– بەراوردێک، کورتە باس، ل٢٩.
– دوا بڕیاری هەرەوەزان، شیعر، ب- بریشت، ل٣٠.
– منداڵانی ئاخر زەمان، چیڕۆک، عەزیز نەسین، وەرگێڕانی: ئەنوەر محەمەد ئەحمەد، ل٣١.
– عێراق یان ئێران، وتار، ل٣٢.
– بۆشایی، چیڕۆک، کاوە، ل٣٣.
– پاشماوەی لاپەڕەکانی (١٩، ١٤، ٣٦، ٣٩)ی تێدایە، ل٣٥.
– ئەیدز، وتار، د. شوان، ل٣٦.
– گەردوون، وتار، ژیلەمۆ، ل٣٧.
– خاکی سوتاو، وتار، ل٣٧.
– ناوەڕۆک، ل٤٠.
* ژمارە (٢)، ١٩٨٨.
– دوا چارەسەری سەدام بۆ کێشەی کورد، وتار، ڕەشید، ل١.
– کڕێوەن، وتار، ل٤.
– بەڵگە، وتار،ل٥.
– پێشبڕکێی خۆ پڕ چەک کردن لە کەنداو، وڵاتە سەرمایەدارەکان ئەبوژێنێتەوە، وتار، ئاوارە، ل٦.
– پێشخستنی بەرهەمهێنانی چەک لە پشت پەردەی ئاشتیخوازی و پەیماننامەی چەک، وتار، سۆران، ل١٠.
– کورتە باس، ل١١.
– کەی هەوا دەسوتێ، وتار، و: گارا، ل١٣.
– عەزیز نەسین و مەسەلەی کورد، وتار، سیامەند، ل١٤.
– سوریالیزم، وتار، زەردەشت، ل١٦.
– بانگەوازی ئەحمەد بن بێلا، دەست هەڵبگرن لە قەتل و عامی میللەتی کورد، وتار، و: دانا، ل١٧.
– ئەوروپاو بازرگانی منداڵ، وتار، ل١٨.
– زانیاری مۆسیقا، وتار، ئاسۆ سەڵتە، ل١٩.
– موحیبەت، وتار، مستەفا گەرمیانی، ل٢٧.
– شاعیرو مۆم و زللە ، چیڕۆک، کاوە، ل٣١.
– بۆ کوێ بڕۆینەوە، شیعر، ئەحمەدی مەلا، ل٣٣.
– ئاشنایەتی، شیعر، شێرکۆ بێکەس، ل٣٦.
– هەڵوێست، شیعر، ئاسۆ، ل٣٦.
– کامۆ، چیڕۆک، و: ئەنوەر محەمەد ئەحمەد، ل٣٧.
– سینەما، هەڵسەنگاندنی دوو فیلم، وتار، کەمال ڕەشید، ل٤٠.
– ئەردینی کیران چەواشەکەری تۆقاندن لە سینەمای تورکیدا، وتار، ڕەڤین، ل٤٢.
– نەنە کاراریان کارەخان، وتاری ڕەخنەیی، هەورامان، ل٤٣.
– مۆسیقای سلێمانی بەغدا دەخاتە لارو لەنجە، وتار، ل٤٦.
– پاشماوەکان، ل٤٨.
– پەڕەنگ و چەند وشەیەک، نامە و پێشنیار، نەجمەدین کەریم، ل٤٩.
– گەردوون، وتار، ژیلەمۆ، ل٥٠.
– مانگرتن لە خواردن، وتار، کۆمیتەی بەرهەڵستی لەناو بردنی گەلی کورد لە فەڕەنسا، وتار، ل٥٣.
– بانگەواز، بانگەواز، کۆمیتەی هاوکاری کوردستان لە سویسرا، ل٥٤.
– لە نێوەندی ڕۆشنبیری (مشت) میونخ بۆ گۆڤاری پەڕەنگ، نامە، ل٥٥.
– چالاکی کولتوری، ل٥٦.
– پاشماوەی وتارەکان، ل٥٧.
– نمایشکردنی وتارەکان، ل٥٧.
– نمایشکردنی سێ کتێب:
١ – کورتە مێژووی فەلسەفە، ئامادە کردن و وەرگێڕانی: مەحمودی مەلا عیزەت.
٢- بەیانی باش ئەی غەریبی، شانۆنامە، فەرهاد پیرباڵ.
٣- فەرهەنگۆکی ئەڵمانی کوردی، نەوزاد محەمەد قەفتان، ل٥٨-٥٩.
– ناوەڕۆک، ل٦٠.
* ژمارە (٤)، ساڵی (٣)
– ئاوڕدانەوەیەک لە گۆڕانکارییەکانی ئەوروپا، وتار، پەڕەنگ، ل٢.
– دۆسیەی کورتە چیڕۆک، وتار، د. سەیدا، ل٧.
– لە دێی ماکوندۆ ئاشتی بەرکەماڵە، چیڕۆک، ل١١.
– پیاو و فلیمەکە، چیڕۆک، و: تاژدین، ل١٨.
– ڕاگەیاندنەکەی کارلۆس لۆپێز، چیڕۆک، و: سامان فوئاد، ل٢١.
– هەواڵێک، ل٢٣.
– کەشتی دیلەکان، چیڕۆک، و: بابە حاجی، ل٢٤.
– پوپای ئوام چوو بۆ بانکۆک، چیڕۆک، و: خانێ، ل٢٧.
– ژیانی بەختەوەرو کورتی کۆنات، چیڕۆک، و: شازێ، ل٣٢.
– ئافرەتی کوردو مافی مرۆڤ، وتار، مستەفا گەرمیانی، ل٣٥.
– چاوپێکەوتنێک، هیوا.م، ل٣٧.
– ئیساکە، یادەوەری، ئەحمەدی مەلا، ل٤٠.
– چەند لایەنێکی زمانی کوردی، ڕێزمان، د. ئیبراهیم عەزیز ئیبراهیم، ل٤٤.
– هونەر چییە، وتار، ئاسۆ سەڵتە، ل٤٨.
– عێراق، وتار، ئامادەکردنی: زەردە، ل٥٧.
– ئەگەر نەهات، پەخشان، سیروان.ب، ل٥٩.
– ژیلەمۆی هەڵچوونی مەرگ، شیعر، مینە، ل٦٠.
– ئاپۆرەی سەر شەقامەکان، شیعر، فەرهاد پیرباڵ، ل٦٣.
– بەرەو ژیان، شیعر، ئاواز، ل٦٥.
– سەرنجێک لە گۆڤاری پەڕەنگ، وتار، جەزا چنگیانی، ل٦٧.
* ژمارە (٥)، مانگی یەکی ١٩٩١.
– تراژیدیای جەنگ و ناوچەکە، وتار، پەڕەنگ، ل٢.
– تکای منداڵان، شیعر، و: ئەنوەر، ل١١.
– خوێنڕێژی بەغدا، وتار، ژیلەمۆ، ل١٢.
– فاشیزمی نوێ لە ئەڵمانیا، وتار، و: ش.ن.ز، ل١٣.
– یەکی گوڵانێ و پاڵێن کورد، وتار، هەڤاڵ مراد، ل١٦.
– ڕژێمی کۆنەپەرستی عێراق بۆ پێش سەرهەڵدانی ئیسلام دەگەڕێتەوە،وتار، باوکی ئامانج، ل١٨.
– چەند تێبینییەک لەسەر ئافرەتانی کوردو مافی مرۆڤ، وتار، سوارۆ ، ل٢٠.
– سەرخۆش، شیعر، فەرهاد پیرباڵ، ٢٢.
– سینەمای کوردی و کورد لە سینەما، کوردەکان لە سینەمای سۆڤیەتی، وتار، و: سەیدا، ل٢٤.
– سیستەمی ستانیس لافسکی، وتار، هەورامان، ل٣١.
– ژوورەکەم ، شیعر، زریان کاکەیی، ل٣٥.
– چاوپێکەوتنێک لەگەڵ مەکەنزی، پەڕەنگ، ل٣٦.
– لەیادی قانیع، وتار، هەورامان، ل٤١.
– چەند لایەنێکی زمانی کوردی، بەشی دووەم، ڕێزمان، د. ئیبراهیم عەزیز ئیبراهیم، ل٤٧.
– چاوی عەشقێکی تر، شیعر، جەزا چنگیانی، ل٥٢.
– ڕەنگەکان لەناو مندا، وتار، دانا، ل٥٣.
– ئیساکە، بەشی دووەم، بیرەوەری، ئەحمەدی مەلا، ل٥٥.
– جوانی، چیڕۆک، و: گۆران هەڵەبجەیی، ل٦٠.
– گوڵالە کێویەکانی کۆتەڵ، چیڕۆک، فەرهاد پیرباڵ، ل٦٤.
– مۆر، چیڕۆک، ئەنوەر محەمەد ئەحمەد، ل٦٨.
– ڕازێکی نەدرکاو، شیعر، سیروان.ب، ل٧٠.
– بانگەوازێک، کۆمەڵەی پەنابەرانی عێراقی لە ئەنقەرە، ل٧٢.
* ژمارە (٦)، ساڵی ١٩٩١.
– سەر لەنوێ ڕێکخستنەوەی جیهان، وتار، پەڕەنگ، ل٢.
– ئەنفالەکان، وتار، باوکئ ئاڵا، ل٧.
– لە بیرم نییە دوا جار بۆ کێ گریام، شیعر، کەمال میراودەلی ، ل١٢.
– کێشەی کوردو تەنگ و چەڵەمەی ڕابەرایەتی و بازنەی بەتاڵی (شەڕ) و (مفاوەزات)، بەشی یەکەم، وتار، د. فوئاد سەیدا، ل١٦.
– چاوپێکەوتنێک لەگەڵ ئیسماعیل بێشکچی، چاوپێکەوتن، و: پەڕەنگ، ل٢٧.
– ئیساکە، بەشی سێیەم، بیرەوەری، ئەحمەدی مەلا، ل٣٠.
– سەرنجێک دەربارەی پاشگرێک لە زمانی کوردیدا، وتار، ئومێد، ل٣٤.
– سەرەتای حەیرانی تەمەنمان، شیعر، جەلال میرزا کەریم، ل٣٦.
– مەسەلەی نەتەوایەتی لە ئێرانداو شۆڤینزم وەک سیاسەتی باوی ڕژێمە دەسەڵاتدارەکانی ئێران، وتار، ب.لاوین، ل٣٩.
– ئوم ماعارک، وتار، ژیلەمۆ، ل٤٦.
– خامۆشییەکی پیرۆز، چیڕۆک، و: هەڵۆ، ل٤٧.
– تاڵە موو، چیڕۆک، ئەنوەر محەمەد ئەحمەد، ل٤٩.
– هونەرمەند جەمال عەبدۆ، وتار، ل٥٢.
– ڕەگەز پەرستی لە ئەڵمانیا، وتار، نەبەز، ل٥٣.
– ئەرێ بابە دیموکراتییەت بۆ ناخۆشە، وتار، دلشاد، ل٥٥.

ئیسماعیل تەنیا- هانۆڤەر

ئەم نووسینەی کەلیردا دەیخوینەوە لە دواین ژمارەی رۆزنامەی هاولاتی بلاوکراوەتەرە، گۆشەیەک لە ژیانی ئنیسانیکە کە لە تەمەنی 13 سالیدا دەدریت بە شوو، لە 15 سالیدا دەبیتە دایک….! ئەم ئینسانە تەنیا یەکیک لەو هەزاران ژنەیە کە لە کۆمەلگای ئیمەدا ئازارو نارەحەتیەکان ژیانی تەنیبیتەوە بۆیە لە شوینکدا رادەوستیت و رادەچلەکیت و بەدوای پرسیارەکانی خۆناسینەوەو خۆ دۆزینەوەدا دەگەریت!
هاوکات جیگەی خۆیەتی ئامازەیەک بەوەش بکەین کە ئەم نووسینە لەگەرمەی کەمپەینێکدا بەرهەم هاتووە بەناوی ( نا بۆ رفاندنی) کەمانگی رابردو دەست بەکاربووە، بۆ چەند حالەتیک لە مندال رفاندن…. هیوادارین بینەری گرتەو بابەتەکانی ئەم کەمپینەبن لەریگەی پەیجی ( نا بۆ رفاندن )ەوە کە سەدان هەزار کەس بینەری بوون و هەزاران کەس لایک و کۆمیندنتیان لەسەر نووسیوەو سەدان کەس بابەتەکانیان شیرکردوەو پشتیوانیەکی زۆربەرفرانی بەدەستهینا . بۆیە هیوادارین بۆ ئاشنابوونیکی زیاتر لەپال خویندنەوەی ئەم نووسینەدا هاوکات بۆ بەدەستهینانی زانیاری زایاتر پەیجی ( نا بۆ رفاندن ) بەسەر بکەنەوە. جیگەی خۆیەتی ئەوەش بلین کە هەرکەس ولایەنیک خوازیاری هاوکاری کردنن بەم دایکە دەتوانن لە ریگە، ئیمەوە پەیوەندی بکەن بەم دایکەوە!

دەنگی منی ژن کپ ناکرێتەوە!

ن. ن. ئیبراهیم

لەبەهاری 12 ساڵیمەوە، هەر خزم و ناسیاوێکی «پیاوماقول» تەلەفونی دەکرد ئیتر بازاڕی کچەکەی بابە گەرم دەبوو… ( من کچەکەم بۆ ئێوە داناوە، حەدی چیە لە کوڕی ئێوەی باشتری دەستکەوێت، کچ کچی خۆتانە هەرچەند جارێ 12 ساڵیەتی…). بەڵێ بەلای ئەوەوە کێشە نیە ئەدی کچەکەی سنگی بەرزبووەتەوەو بەخێرێ مانگانە (عادە )دەبێت، کەواتە کاتی هاوسەرگیری هاتووە. بەخشینەوەی بەشێک لەم قسە شیرینانە لە زمانی باوکی خۆمەوە تەنیا بەمەوە نەوەستا، بەڵکو کار گەشت بەوەی کە ئیتر تۆ پێویستت بە خوێندن نیەو ساڵێکیتر دەبێت دەستهەلگریت لە قوتابخانە … ئەم دۆخە لەگەل ناڕەزایەتی ئەو برایەم ڕوو بەڕووبوو کە تەنیا دوو ساڵێک لەخۆم بەتەمەنتربوو، دایکیشم وەک زۆرێک لە دایکانیتر بێدەنگی هەڵبژاردبوو.

کە چاوم دەگێڕا بە نێو دەستەخوشکانی گەڕەک و خوێندنگەکەم، زۆربەی زۆریانم دەبینی کە باوکیان دەردەکەوت پێیدا هەڵدەزنان … دواتر کە لەخۆمدا ڕۆدەچووم لەماڵێکدا هەموومان لە یەک ژوردا ژیان بەسەردەبەین، بیرم لەوە دەکردوە کە من بۆچی هێندە لە باوکم دوورم، بۆ لێیدەترسم، بۆ وەک دایکم ناتوانم لەکاتی قسەکردندا چاو لەچاوانی بابم ببڕم،…ڕۆژیکیان لەتەمەنی 13 سالیدا دایکم هاتە تەنیشتم ووتی (کچم فلان کوڕ تۆی بەدڵەو دەیەوێ تۆ بکاتە خێزانی خۆی، تۆ چی دەڵێیت… بۆ ماوەیەک لە بێدەنگیدا غەرق بووم، نەمدەزانی چی بڵێم… گەر لە تەمەنی ئێستەمدا دەبووم 23 ساڵ دەمزانی چۆن وەلامی دەدەمەوە، بەجۆرێک کە هەرگیز هەرگیز ئەو وەڵامەی منی لەبیر نەچوبایە… بەڵی کچێکی 13 ساڵ لەباتی هەموو سەرگەرمیەکانی تەمەنی منداڵی دەبێت زەواج بکات، تۆبڵیت ئەم کلتورە چ کارەساتێک بێت.

دەکرێت چاوەڕیی چی بکەن لە هەرزەکارێکی 13 ساڵە، دواتر کە بەنجەکە بەریدام منیش ووتم ( بەراستی منی بەدڵە )… دوو هەفتەی پێ نەچوو بەلیباسی سپی بوکێنیەوە دایکم لە چەپمەوەو مێردەکەم و باوکیشم لای ڕاستمەوە وەستابوون، ئیدی وێنەی بوکێنی چرکینراو تەواو. پاش ماوەیەکی کورت دەوروبەر مێردەکەمیان فێردەکرد کەچۆن دەسەلاتی خۆی بسەپێنێت بەسەرمداو چۆن من بخاتە ژێر ڕکێفی خۆیەوە … ڕۆژیکیان لەبازار دامەنێکی تەنورەی سێ چارەکی هەلگرتوو سەیرێکی کردم و ووتی ئەمەت پێ چۆنە بۆ نایکڕیت؟ باوکم چاوی تێبڕی و بردیە ئەولاترەوە قسەیەکی لەگەڵ کرد… دوای ئەو ڕۆژە ئیتر جاریکتر باسی دامەنی کورت نەکرایەوە.
ڕۆژێکیان چووین بۆ مزگەوت و بۆ ناولینانی منداڵێک، منیش لەچکێکم لەسەرنابوو، ئێوارە کە گەڕاینەوە هەموومان چووینە بالکونەکەو دانیشتین، گڕگڕ باسەکە هاتە سەر من… ووتیان ئیتر تۆ مێردت کردوە دەبێ وەک ژن جلوبەرگ بپۆشیت، لەچکی تەواوت لەسەربێت و دەبێت وەک ژنێکی تەواو هەڵسوکەوت بکەیت. منیش هاتمە دەنگ و ووتم من حەزم لێنیەو ئەوکارە ناکەم، دایکم چاوێکی لە مێردەکەم کرد ووتی ئەو پێت لەسەردەکات، من چەندی ووتم نا حەزم لێنیە، دواتر مێردەکەم ووتی ئێمە عەشایەرین و لای ئێمە ژن ئەبێ لەچک بکات.

بەڵی لەتەمەنی 13 ساڵیدا مێردم کرد، ئیتر بەخاتری ئەوەی کە گەورەتر وەدەرکەوم لەچکیان لەسەرکردم. پێیانوابوو بە لەچکەکەی من عەیبەکەی خۆیان دادەپۆشن. پاش 15 ساڵ هەرجارێک کە دەمگوت باوکە، هەستم دەکرد کە لەدڵەوە نیەو هیچ هەستێکم بۆی نەبوو. هەرلەبەر ئەو هۆیانەش بوو کە بڕوام بەخۆشەویستیان نەبوو، پێموابوو کەباشترین کەس بۆ ئینسان هەر دایکە …. بەڵام لەمیشیاندا ئەزموون و خوێندنەوەو فێربوونەکانی دواتریش شتیکی تری پێووتم، هەستمکرد کە خۆ بەخۆ ناوی دایک بەرابەرنیە بە هەقیقەتی ئەو دایکەی کە دەبێت وەک دایک ڕۆڵی خۆی بنووێنێت …
من دەزانم کە بەراستی باوکانێک هەن لەخەمی ژیان و بوونی کچەکانیاندان. ئاخر ئاسان نییە بەئیستەشەوە من لەگەڵ باوکم دانیشتن و شۆخیەکمان نەبوو، بەداخەوە زۆر جار لەو تەمەنەشدا باوکم گاڵتەی پێدەکردم و پێکەنینەکانیم گوێ لێ دەبوو کە چاوەکانیم دەبینی دەمزانی چەند بەسوکی سەیرم دەکات. ئیتر لە نیوەی یەکەمی تەمەنی 13 ساڵیمەوە هەستم بە تەنیایەکی زۆر دەکرد، بۆیە بەناچار پەنام بۆ مێردەکەم دەبرد کە 13 ساڵ لەخۆم بەتەمەنتربوو بەڵکو ئەو بۆشاییەم بۆ پڕبکاتەوە.

پاش نیوەڕۆیەک ئێمە هەموومان پێکەوە دانیشتبووین لەسەر سفرەی نانخواردن قسەمان دەکرد باس هاتەوە سەر سوراو ئارایشتی من، لە تەنیشتی بابمەوە گسکێکی کارەبای لی بوو هەڵیگرت و بە هاوسەرکەمی ووت کوڕم کچەکەم بەقسەی کردی باشە، بەقسەی نەکردیت (لەگەڵ پێدانی دەستی گسکی کارەباکە ووتی (تەربیەتەکەی لەدەست تۆیە). ئیدی وەک گوشتی قوربانی درامە دەست کابرا…، تەنیا مانگێک لە تەمەنی 15 ساڵیم تێپەڕببوو یەکەمین منداڵی خۆم کردە باوەش، سەرەتا هەموو شتێک زۆر بەجوانی لەگەڵ منداڵەکەم دەگوزەرا، دەتگوت لەم دنیا تەنیا من و ئەو هەین، لەوساتەوە کە خێزانی مێردەکەم دەستیان نابووە ژیانمان هەموو شتێک لە پڕا گۆڕا. پیاوێک مۆلەتی پێدرابوو کە بەتەواوی و بەوشێوەی کە دەیەویت کۆنترۆلی خێزانەکەی بکات. خەڵکانی دەوروبەر نەخشەی هەڵسوکەوتی دیاری بکات، ئیتر دەبی چ چاوەڕوانیەکت لێ هەبێت وەک هاوسەرێکی ژیان. بۆیە ئیتر ڕووم لە دنیای خۆم و منداڵەکەم کرد، هەموو کەسانی ترم لەنێوان خۆماندا لابرد لەگەڵ منداڵەکەم دونیایەکمان بۆ خۆمان دروستکرد… دووهەمین منداڵم لەتەمەنی 17 سالی چاوی بەژیان هەڵهێنا، سێیەمین منداڵیش لەتەمەنی 19 سالی دابوو. کەواتە جارێکە نەببووم بە 20 سال بوومە دایکی سی منداڵ.

لەلایەک بکەوەرە ژێر گوشاری حەزو ئارەزوی مێرد، بۆ منداڵ بوون و لەلایەکی تریشەوە تەحەمولی قسەوباسی خەڵکی بکە کە چەندیان پێ سەیر بێت لەو تەمەنەدا دایکێکی وەک من خاوەنی سێ منداڵ بێت. لەم جیهانە نامۆیەدا گەڕامەوە بەخۆمم ووت :(خەیاڵی تۆ چی بوو بەمنداڵی، خەیاڵەکانت بوون بەچی بۆکۆی چون) بەڵی خەیاڵم لای نووسین بوو کە ببمە نووسەرو لەم ڕێگەیەوە ڕاستیەکان بهێنمە پێشچاوی خەڵکی، خەیاڵم لای ئەوە بوو کە ببمە وێنەکێش بەجۆرێک کە چاوم نووقاند بتوانم بەشێوەیەکی زۆر کاریگەر هەستەکانی خۆم نیشان بدەم، خەیاڵم گەلێک زۆربوون، بەلێ دەموویست لە ڕێگەی خەیالەکانمەوە شانازی بەخۆمەوە بکەم و بەخۆم بڵێم، ئازایەتی و لێبڕوای خۆت بەم ڕۆژگارەی گەیاندی… بەڵام لە تەمەنی 13 سالیدا ئەلقەی بووکێنیم لە پەنجە کرا… تەمەنی 20 ساڵی ئیتر کاتی ئەوە هات کە ڕاچەنم و هەستمە سەرپێی خۆم. بۆیە دەستم کرد بەخوێندن و خویندنەوە… پێویستم بەخۆ تەکاندنێک بوو، دەبوو بە وردی بیرکەمەوە لەوەی کە چۆن گەورەکراین، چۆن فێرکراین، دواتر چۆن دەبێت من منداڵەکانی خۆم پەروەردە بکەم، بەکام پرۆسەی گەورەبووندا برۆن بەکورتی ئامانجێکم لەبەرپێی خۆم دانابوو دەبوو بکەومە ڕێ …. هەربۆیە دەستم بەخۆیندن کرد، هەولمدا هەنگاوی بەرەوپێش بنێم، بۆیە دروست لەهەمان ئەو بوارەدا دەستم کرد بەخۆیندن کە پەیوەندیان بە منداڵ و خیزانداری و ئەو ماف و خزمەتگوزاریانەی منداڵەوە هەیە. بۆیە ئەم هەنگاوەو بەڵگەنامەیەک کە لە ڕێگەی خویندنەوە بەدەستمهێنا زۆر یارمەتی دەربوو بۆ خۆدۆزینەوەو ڕاوەستان لەسەر ئەو پرسیارەی کە من کێم و دەمەوێ چی بکەم لەداهاتوودا.

بۆیە ئیدی ئاراستەکانی ژیانم گۆڕانی زۆریان بەسەرداهات، کارکردن، خۆدروستکردن و خوێندن و خوێندنەوە، کار لەگەڵ منداڵ و منداڵ پەروەردە کردن، کاروباری دائیرەو دەرەوە… لەهەمووشی زیاتر ئەوەی کە دەبێت من هەم دایک و هەم باوک بم، بە کورتی بۆ گەڕان بەدوای وەلامی پرسیارەکانمدا، هێزو لێبرانێکی جدیم لە خۆم نیشانداو بریارمدا کە ئێستا ئیتر کاتیەتی و دەبێت بۆ خۆدروستکردن و ژیانێکی باش بۆ منداڵەکان، جیا ببمەوە. یەکەم جار کە گەشتمە چرکەساتی دەربڕین و بڕیاردانی جیابوونەوە لە مێردەکەم، لە تەمەنی 21 سالیدا بوو، کە هەرچی هێنام وبردم سەرکەوتوونەبووم. بەڵام بیرکردنەوە لەوەی کە باوکیک بەهەر دەلیلێک بێت کەمترین بەرپرسیارەتی لەخۆ نیشان نەدات، بەردەوام لەسەفەرو سەفای خۆیدا بێت… کەی دێتە ماڵەوە، کەی دەڕوات… بەبێ ئەوەی کەمترین ڕۆلێکی هەبێت لە ئیدارەی ئەم خیزانەو پەروەردەی منداڵەکانیدا، بۆیە دووهەم جار کاتێک کە زۆر بەوردی و دلنیایەکی زۆر زیاترەوە بیرم لە ئایندەی ژیانی خۆم و منداڵەکان کردەوە، بەوە گەشتم کە تەنیا ڕێگەی بەردەمم جیابوونەوەیە، بۆیە لە تەمەنی 22 سالیدا دوابڕیاری خۆمدا.

هەر ئەو شەوە کە لەگەڵ منداڵەکانمدا لە خەوێکی قوڵدا بووین و ئەویش لە ژوری نوستنی خۆیدا بوو، کاتژمێر 3،30 دەقەی شەو من خۆشبەختانە توانیم لە هەوڵی مێردەکەم بۆ کوشتنم نەجاتم بیت.
سەرەڕای ئەو کارەساتەی کە بەسەرم هات و جیا بوومەوە، خێزانەکەم دیسانیش کەوتنەوە دژایەتم و کارگەشت بەوەی کە گوشاریان دەهێنا بۆ ئەو دۆستانەی کە لە دەوروبەرم بوون» لە کچەکەیان دورکەونەوە» کە گوایە بەتەنیایی بیرێک زیاتر لەخۆی بکاتەوە ناچاربێت بەوەی کە بگەڕێتەوە لای مێردەکەی… بەڵی بەبێ ئەوەی کە من ئاگاداربم دەوروبەرەکەم پڕکرابوون زۆریکیان پێیان سەیربوو دەیانپرسی ئێوە پاش تەمەنێک پێکەوە ژیان چۆنە ئێستە بەوە گەشتوویت و توانیت بڕیاری جیابوونەوە بدەیت… وەلامی منیش بۆ ئەوان ئەوە بوو کە ( ئیتر من کچە منداڵە تەمەن 13 سالەکە نیم و گەورەبووم، ئێستە من تەمەنم 23 ساڵەو دایکی سێ منداڵم و ئیتر کاتی بیرکردنەوەو بڕیاردانێکی جدیە بۆ ژیانی خۆم و منداڵەکانم. بۆیە دەبێت بەبروا بەخۆ بوون و جەسارەت لە خۆنیشاندان، دەست بکەمەوە بە دروستکردنەوەی سەرلەنوی ژیان و کەسایەتی خۆم. بۆیە لەو ڕۆژگارەوە کە چاوم کراوەتەوە بەردەوام ئەو قسەیە بەخۆم دەڵێم و دەڵێمەوە کە (تا من لەشساغ بم و بتوانم لەسەر پێی خۆم ڕاوەستم دەبێت بەهێزو سەربەرزانە ئەو بریارەی کە دەیدەم پاش لێوردبوونەوە و تیارامانێکی زۆر پێویست دەکات کاربکەم بۆ جێبەجێکردنی. مەرجێکی سەرکەوتنی خۆم لەوەدا دەبینمەوە کە کار لەسەر بیروڕاکانی خۆم بکەم و باوەڕی تەواوم پێیان هەبێت چونکە دەزانم دەبنە هەوێنی باشکردنی ژیانی خۆم و منداڵەکان هەربۆیە پاش ئەو بڕیارە هەوڵم دەدا خۆم باش نەفەس هەلکیشم بۆ ئەوەی منداڵەکانم بتوانن بە باشی هەناسەی پێ بدەن.
تیبینی / بۆ زانیاری زیاتر سەبارەت بە هەقیقەتی داستانی منی دایک دەتوانن جەند خولەکێک سەیرێکی کەمپەینی ( نا بۆ رفاندن) بکەن.

(هەر پارتەو بە گەزی خۆی حكومەتی ئایندە دەپێوێ‌)

پرسی پێكهێنانی حكومەت دوای هەوڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان, بۆتە باس‌و خواسی ئەم رۆژانەو هەر میدیایەو بەجۆرێك سیناریۆی بۆ دروستدەكات‌و هەرپارتەو بەپێی بەرژەوەندییەكانی خۆی بیر لەحكومەتی ئایندەی كوردستان دەكاتەوە, هەموو ئەو ئەگەرانەش كەلەدوای هەڵبژاردنەكاندا تیشكی خرایە سەر, بەتایبەت ئەگەری دووبارەبوونەوەی حكومەتەكەی یەكێتی‌و پارتی كە بەفیفتی فیفتی ناسرابوو شكستی هێناو دواتر گۆڕاو بیر لە حكومەتی بنكە فراوان كرایەوە، بە بوونی ئۆپۆزیۆسۆن و چەند پارتێكی نارازی كە تا ئێستاش نەبووەتە ئەو كۆسپەی حزبە براوەكان گۆشە گیر بكات، لەهەموو ئەو ئەگەرانەدا هاوڵاتی بیر لە دەنگەكانی خۆی دەكاتەوەو چاوەڕێیە لەنێو قومارێكی هاوشێوەی ئەوانی رابردوو بیانخەنە سەر مێزی دانووستانەكان و وەك كارتێكی سووتاو چوارساڵی رەبەقی پێبەڕێكەن، ئێستا نزیكترین ئەگەر حكومەتی بنكە فروانە, واتە سەرجەم ئەو پارتانەی كورسی پەرلەمانیان هەیە, بەقەد قورسایی خۆیان بەشداربن, ئەوەی بەشداریش نابێت شەقامیان پیشان دەدەن و لە بنەوەشڕا هەڕەشەی گوشینیان لێدەكرێ‌، خۆئەگەر پڕۆژەیەكی نیشتمانی لەم نێوەندەدا بەئامانجی یەكخستنەوەی باڵە لێكترازاوەكان‌و پارتە دژەكان بێتە نێو كایەكانی دروستكردنی حكومەتێك تا هەموان لەسەر یەك سفرە كۆكاتەوە بنیاتنانی پایەكانی دیموكراسی، ئەوە دیسانەوە پێویستیمان بەتەواوی پارتەكان دەبێت‌و لەم كاتانەشدا هەر بنكە فراوانیەكە باڵ بەسەر ئایندەی هەرێمەكەمان دادەپۆشێ بەڵام هەر بەتامی حكومەتەكانی رابردوو، واتە قەیرانی دارایی و كێشمەكێشی حزبی و پەراوێز خستنی ئەوانی دی، لەم كاتانەشدا ئۆپۆزۆسیۆن قسەی خۆی دەبێ بەڵام لەبیریشمان نەچێ‌ ئۆپۆزۆسۆنەكانی رابردوو لەسەر شەقام بوون و نەیانتوانی بیگۆڕن لە كاتێكدا لە ئەوجی هێزدا بوون، بۆئەم جارەیان دەبێت بە بەرنامەیەكی تۆكمەترەوە بچن و لەناو حكومەتی بنكە فراواندا گۆڕانكاری ریشەیی بكەن، تا هەرهیچ نەبێت متمانەی شەقام و ئەو هەندە دەنگدەرە وەدەست بهێننەوە كە لە گەڵیان ماون، بۆیە ئەگەر هەرتاكو لایەنێك بەگیانێكی نیشتمانیانەو هەستكردن بە بەرپرسیاریەتیەوە سەرنجێك یان بیاسەك بەنێو ئەم ئەگەرانەدا بكات، ئەوە حكومەتی بنكە فراوان، بەبێ‌ گیانی گۆڕانكاری خۆ نوێكردنەوە لە هەموو بوارەكاندا سەركەوتوو نابێت، كە گوێ‌ لە هەموان رانەگرێ‌، ئەگەر تەواوی پرۆژە چاكسازیەكان نەخاتە بەرنامەیەوەو، پارتە نارازیەكانیش رازی نەكات،, ئەوجا دەكرێ‌ حكومەتی بنكە فراوان ئەو بۆچوونە هەڵەیە تێپەرێنێ كەدەگوترا (مادام لەحكومەتدای، نابێت رەخنە بگری), دەكرێ وەك چۆن لەنێو پەرلەماندا بۆچوونی جیا هەبوو لەنێو ئەنجوومەنی وەزیرانیشدا كۆبوونەوەكان بەئاراستەیەكدا ببردرێ, پرۆژەكان بەشێوەیەك گەڵاڵە بكرێن, لەخزمەتی زۆرینە دابێ‌و كارێك بكرێ, چیدی حزب حكومەت بەڕێوە نەبات‌و حكومەت بەجۆرێك تەندروست بكرێ, تەواوی وەزارەتەكان بخرێنە خزمەتی هاوڵاتیان‌و چیدی حكومەت بەبێ ئەوانەی پرۆژەی دەوڵەمەندیان هەیە, تاك لایەنە رەفتار نەكات‌و هەر هەموو پێكهاتەكان بەئامانجی خزمەتگوزاری زیاتر ئۆپۆزسیۆن بن، واتە كەسی شیاو بۆ شوێنی شیاو نەك بەحزبی كردنی تەواوی بەرێوەبەرەكانی ناو وەزارەت و خوێندنگاكان خۆئەگەر زۆرینەی وەزیرەكانیش هەمەرەنگبن ئەوە ئامانجەكانی ئۆپۆزۆسیۆن و شەقام لە حكومەت نزیكتر دەكاتەوە.

دەكرێ‌و ئیدی كاتیەتی پارتەكان بەرژەوەندی نیشتمان و متمانەی دەنگدەرو خەونەكانی ئایندە بكەنە پڕۆژەیەكی نیشتمانی‌و لاربوونی باری دارایی هاوڵاتی راست بكەنەوەو روی خۆیان‌و هاوڵاتیان بەروونی پیشانی میدیا جیهانی‌و ناوخۆییەكان بدەن، تا چیدی لەكاتی هەڵبژاردنەكاندا نەپاڕێنەوە.

لەبیرمان بێ کە لە هەر کۆمەڵگایەك دا پەروەردەی چاکی تاك بناغە و بنەما شارستانیەت و مدەنیەتە هەروەها هۆکارێکی سەرەکیە لە دڵنیایی و دروستی ئایندەی کۆمەڵگا.
پەروەردەی نەوە و تاکی کۆمەڵگا ئەرکی هەریەك لە ئێمەیە لە شوێن و مکانی خۆمان بە ئاست و رێژەی توانا و زانست و رۆشنبیریمان بەشێوەیەکە گشتی, وە بەشێوەیەکی تایبەتیش ئەو ئەرکە گەورەیە لەسەر دایك و باوکە کە خاوەن و بەرپرسن لە پەروەردەکردن و گەورەکردنی چاك و دروستی منداڵەکانیان ئەمەش دەکرێ بەزۆر شێواز و رێگای جیاواز بکرێتە راستەقینە.

رۆشنبیربوون سەرەتا و دەسپێکی پەروەردەیەکی باشە کە ناوەرۆکی پەروەردەش بریتی یە لە مامەلەی رێك و جوان لە هەموو روو و لایەنەکانی ژیان بەرامبەر خود و کەسی بەرامبەر و خەڵك بەگشتی, هەر بۆیە دەخوازێ لە ئێمە لە کتێب و خوێندنەوە دەست پێ بکەین چونکە لە دونیای کتێب و خوێندنەوە چەندان ئەزموون هەیە بە باش و خاپیەوە و زانست و معریفەت بەدەست دەهێنرێ کە راستەوخۆ یا ناراستەوخۆ کاریگەری دەبێ لەسەر کەسی خوێنەر و گۆرەپانەکە بەگشتی هەروەها بوون بە خوێنەر لە تەمەنێکی زووە وە کاریگەرتر دەبێ و کەس و تاکی کەم وێنە پێ دەگەیەنرێ, خۆی لە خۆیدا کتێب مامۆستایەکە بۆ پەروەردەکردنی کەسی خوێنەر کە خەڵك دەتوانن لە هەر شوێن و ئاستێکدا پشتی پئ ببەستن,کەواتە بۆ دڵنیابوون لە دروستبوون و هەبوونی تاکی چاك و چالاک, ئەوە لە بیرنەکەین کە پێویستە کتێب و خوێندنەوە ببتە کلتور وە کلتورێکی ناوازە و بەبەها, کە هەر لە دوورە وە هەست بە بۆن و بەروبومەکەی بکرێ کە کەسی خوێنەر تاکێکی جیاوازە دەزانێ بە رابردوو و هۆشیارە بە ئێستاو بە پلانە بۆ داهاتوو.

بۆ ئەمەش پێویست بە چەند هەنگاوێك دەکا کە دەوڵەت و دەزگا و رێخراوە مەدەنیەکان هەنگاوی بۆ هەڵگرن و کاری جدی لەسەر بکەن:
١_ خوێندنەوە بخرێتە ناو پرۆسەی خوێندن و پەروەردە تا قوتابیەکان هەر لەسەرەتاوە فێربکرێن و رابهێنرێن کە جیا لە هەر بابەتێکی تر ئەوە کلیلێکە بۆ بەدەست هێنانی معریفەت و رۆشنبیری و زانست.
٢_ زۆرکردنی کتیبخانە لە شار و بوونی کتبخانەی گەرۆك بۆ گوند و لادێکان تا پێش ئەوەی خەڵکەکە بیانەوێ ئەوا بخرێتە بەر دەست و دیدەیان.
٣_ کردن و دروستکردنی زۆرترین سیمینار و خول و وۆرک شۆپ و دیدار لەسەر رۆلی کتێب و خوێندنەوە لە گۆرانکاری و کایگەیەکانی بەسەر تاك و کۆمەڵگادا.

کرمانج فەتاح

(1)
ئاره‌زوو

ئەگەر حەزت لە منە
جلەكانت داكەنە و
ڕووباری (زەهین) بگرە بەر
بە مەلە وەرە لام ..
ئەگەر حەزت لە من نییە ،
لەم دەوروبەرەدا لاو زۆرن
گەنجی كێوی !
ئەوەندە كێوی مەبە !

ئەگەر ئارەزووی من دەكەی
جل و بەرگت داكەنە و
ڕووباری (وی) بگرە بەر ،
بە مەلە وەرە لام ..
ئەگەر حەزیشت لە من نییە
لەم دەوروبەرەدا تۆلاز زۆرن
لاوی كێوی !
ئەوەندە كێوی مەبە !

(2)
ده‌ركه‌وتنی مانگێكی سپی

مانگی سپی دەركەوتوو
جوانیی درەوشاوەی تۆیە ..
بە نەفرەتان دیلم دەكەن
دڵم هەلا هەلا ..

ماهی سووكەڵە
وەك خانمی من
شەوق ئەداتەوە ..
بە كۆتی ڕوناهی پەیوەندم دەكا
تا دڵم لەت و پەت دەبێ ‌ ..
ماهێكی گڕگرتوو بە شكۆیەكی سپی
تۆی تەنیا تۆی قەشەنگ
بە تەنیا تۆی برینانم داوێیێ
تا دڵم هەلا هەلا دەبێ ..

(3)
‌گیای هه‌ڵچووی كێڵگان

لە كێڵگاندا گیای هەڵچوو
بە شەونم دەدرەوشێتەوە ..
ئەوەتا كیژێكی سەرنجڕاكێش هات
چاوی ،
وێنەی كانی ڕوونن ..

بەرەو ڕووی دەبمەوە
دەڵێی ڕێكەوتە
تەواو وەك ئەوەی
نەخشەم بۆ كێشابوو ..

لە كێڵگاندا ،
گیای بڵند هەیە
بە شەونم هەڵدایسێ‌
ئەوەتا كیژی جوانكیلە
ڕوو بە ڕووی دەبمەوە
وەك بڵێی ڕێكەوتە ..

(4)
وه‌ره‌ خۆمان بشارینه‌وه‌
تا كه‌س نه‌مانبینێ

بۆ ئه‌وه‌ی كەس نەمانبینێ‌
زهۆنگزی لێت دەپاڕێمەوە!
لێت دەپاڕێمەوە زهۆنگزی !
مه‌یێ گه‌ڕه‌كی ئێمه‌
چڵی شەنگەبی مه‌شكێنه‌
من خه‌می شەنگەبییانم نییه‌
لە كەسوكارم دەترسم

حەزم لێتە
بەڵام لە لۆمەی
كەسوكارم دەترسم
لێت دەپاڕێمەوە زهۆنگزی !
بە دیواری ماڵێماندا هەڵمەگەڕێ !‌
لقی دارتووەكە مەشكێنە
من خه‌می دارتووم نییە
لە براكانم دەترسم ..

حەزم لێتە ..
بەڵام ترسم لە قسەی براكانمە
لێت دەپاڕێمەوە زهۆنگزی !
مەیێ ناو ڕەزمان
لق و پۆپی
دارسەندەڵەكە مەشكێنە
من خه‌می دارسەندەڵم نییە
لە قسە و قسەڵۆكان دەترسم

حەزم لێتە ..
بەڵام
لە دووزمانی خەڵك دەترسم ..

———————————
سه‌رچاوه‌
برِوانة :

http://www.jehat.com/ar/KheyanatThahabeya/poet/Pages/10-6-09-1.aspx

ئاوێنەیەک
سەرنجم دەخاتە سەر
چیمەنە سپیەکانی خەنافیزم و
ناچاری بژارکردن و
بڕینی پەرژینی
سمێڵە ماش و برنجیەکەم دەکا،
دێراوەکانی سیمام پیشان دەداو
ئاڵۆز بوونی چڵەکانی برۆم پێدەبڕێ،
تا
سێبەرێكی گرانتر نەخاتە سەر
دیدە لاواز بووەكانم و
خۆم پێنەخوێندرێتەوە،
داوێک
بۆ کەڵە گیاکانی کوڵمەم دەنێمەوەو
ئەو مووە زیادانە پێوە دەبن
كە سپیاتی كوڵمەی داپۆشیوم،
هەندێ‌ جاریش
بروسكەیەك بە دەمارەكانمدا دێنێ‌ و
فرمێسكم پێدەڕێژێ‌
ناچاری گریانێكی پیاوانەم دەكا،
ئاوێنەیەك
ئەو ساڵانەم بیر دەخاتەوە
کەکەوتونە
نێو تۆڕی راوچیەکان و
نامدەنەوە،
ئەو ساڵانەی بەئاشكرا
خەریكی چرچولۆچكردنی سیمامن،
دوواجار….
ئەو کولوە بەفرانە دەتەکێنم
کە بەسەر کۆشمدا باریون،
ئەو كولوانەی
بەگەرماو سەرما دێن و
نایانبینمەوە.

زارۆم ژیــــرو هـۆشــیــارم
زارۆم جـــوانــــە ئــاکـــارم

قسەم خۆشەو بەخشنـدەم
هـاوڕێ و دۆستی بـاڵنـدەم

هـەرگیــز ئـازاریـــان نـادەم
لـەگـەڵـیـانــدا ئــاســـوودەم

ئــەوان جـوانـن بــۆ ژینـگـە
هــەبـوونـیـان زۆر گـرینـگـە

ئەودەمەی ، کـە هەڵـدەفـڕن
نـەغـمـەو گـۆرانــی دەچـڕن

شـــادیی بــۆ دڵـمــان دێـنـن
چــونــکـە ئــاواز دەخوێـنـن

ڕۆستەم خامۆش

گوێمان له‌ ده‌نگی زه‌نگه‌
وێنه‌ی هونه‌رمه‌ندان ده‌كێشن
له‌گه‌ڵ خه‌ونا سه‌ما ده‌كه‌ین
به‌ ده‌نكه‌ باران ده‌مانكێشن
ده‌مانه‌وێ بگه‌ینه‌ مانگ
خۆر له‌سه‌ر خوانمان دابنێین
به‌ره‌و ئاسۆی نادیار ده‌ڕِۆین
دوێنێ بووه‌ته‌ پاشه‌ رۆژو
ئه‌مڕۆ بۆ به‌یانی ره‌نجه‌ڕۆین
باوه‌ڕ له‌ نێوانمانا گه‌ردونێكی داگیرساوه‌
زه‌وییه‌ك ده‌كێڵین هه‌نگوینه‌ باران‌و
بارووتی گولله‌ی قووتداوه‌
هۆنراوه‌.. جه‌سته‌یه‌كی راشكاوه‌
نیگای ماتی خۆره‌تاوه‌
كه‌ ویستیان ئاسمان دابه‌شكه‌ن
چاوه‌كانی ئه‌ستێره‌و مانگ
له‌ ده‌روونی شاعیرانا
نه‌بوونه‌ چه‌ك
ئازووقه‌و تانك
به‌ڵام به‌ رووناكیمان
پرشنگمان خسته‌ زامی په‌یكه‌ری ئاڤێستاوه‌
زه‌رده‌شت له‌ نوێ گه‌ڕایه‌وه‌
گوڵی ئه‌وینداری له‌ مێشكمان چاندو
په‌ڕه‌ی مێژووی هه‌ڵدایه‌وه‌
ناومانی له‌سه‌ر ده‌سرازه‌ی ساواكان نووسی
هۆنراوه‌ بووه‌ به‌رگ‌و نان
ده‌درانه‌ ده‌ست گه‌داو برسی
نه‌بوونی كۆتایی هات‌و
په‌لكه‌ زێڕینه‌ بووه‌ تووله‌ رێگای لانه‌وازان
ئه‌م خاكه‌ وه‌كوو خه‌نه‌
درا له‌ په‌رچه‌می چیاو
چه‌پكه‌ نێرگز
تارای شادی خۆره‌ تاوبوو
بۆ كه‌ژاوه‌ی بووكی ئاسمان

ستار ئه‌حمه‌د

هەر جارەو بابەتێک لە ئەرشیڤی دەنگەکانەوە ……
http://dengekan.com/doc/2010/7/samanGhafur14.htm

به‌رله‌وه‌ی بچینه‌ ناوه‌ڕۆكی ئه‌م چه‌مكه‌وه‌ وه‌ك ئایدۆلۆژیایه‌ك و تیۆرێكی سیاسی به‌باشی ده‌زانم له‌ڕووی زمانه‌وانی و فه‌رهه‌نگیه‌وه‌ سه‌ره‌تای سه‌رهه‌ڵدانی ڕوونبكه‌مه‌وه‌. زاراوه‌ی عه‌لمانیه‌ت یه‌كێكه‌ له‌ چه‌مكه‌ گرنگه‌كان و زۆرێك له‌بیرمه‌ندان و فه‌یله‌سوفان به‌ڕای جیاوازه‌وه‌ قسه‌یان له‌سه‌ر كردووه‌، ئه‌مه‌ش ده‌لاله‌ت له‌وه‌ ده‌كات كه‌ ئه‌م چه‌مكه‌ گرنگیه‌كی تایبه‌تی هه‌یه‌. ئه‌م چه‌مكه‌ له‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسیه‌كان و فه‌لسه‌فیه‌كاندا بایه‌خێكی تایبه‌تی هه‌یه‌ وه‌ له‌ فه‌رهه‌نگی ڕۆبێردا عه‌لمانیه‌ت به‌وه‌ پێناسه‌ ده‌كات كه‌ چه‌مكێكی سیاسیه‌ و ده‌خوازێت كۆمه‌ڵگای مه‌ده‌نی له‌ كۆمه‌ڵگای سیاسی جیابكاته‌وه‌ به‌ جۆرێك كه‌ ده‌وڵه‌ت هیچ ده‌سه‌ڵاتێكی ئایینی نه‌بێت كڵێساش خاوه‌نی هیچ ده‌سه‌لاتێكی سیاسی نه‌بێت.(1).

باله‌ ڕووی زمانه‌وانیه‌وه‌ ئه‌م زاراوه‌یه‌ ڕوون بكه‌ینه‌وه‌ بزانین له‌سه‌ر ده‌ستی چ كه‌سێك بۆ یه‌كه‌م جار ئه‌م زاراوه‌یه‌ به‌كار هات و له‌سه‌ر ده‌ستی چ كه‌سێك فراوانی به‌خۆیه‌وه‌ بینی. زاراوه‌ی عه‌لمانیه‌ت له‌ڕووی زمانه‌وانیه‌وه‌ له‌ وشه‌ی سكۆلاریزمی ئینگلیزی و پێكهاته‌ی سیكۆلی لاتینیه‌وه‌ وه‌رگیراوه‌ كه‌ به‌مانی جیهان یان سه‌رده‌م دێت، وه‌ بۆ یه‌كه‌م جار ستفالیا ساڵی 1648ز له‌ تۆماركردنی ئاگربڕیچكدا به‌كار یهێنا، وه‌ فراوانبوونی عه‌لمانیه‌ت له‌سه‌ر ده‌ستی جۆن هولیۆك ساڵی 1817ز ـــ 1906ز) وه‌ به‌شێوه‌یه‌كی زۆر تایبه‌ت قه‌سه‌ له‌سه‌ر عه‌لمانیه‌ت ده‌كات ده‌یبه‌ستێته‌وه‌ به‌ مه‌سه‌له‌ی باوه‌ڕه‌وه‌ و له‌م باره‌یه‌شه‌وه‌ ده‌ڵێت: (باوه‌ڕ به‌هه‌موو تواناكانیه‌وه‌ چاكسازی ده‌كات له‌ حاڵی مرۆڤدا، له‌ڕیچگای مادده‌وه‌ دوور له‌ قه‌زیه‌ی باوه‌ڕ كه‌ قبوڵا بكرێت یان نه‌كرێت).(2)
كه‌م نین ئه‌و توێژه‌رانه‌ی كه‌ هه‌وڵیان داوه‌ عه‌لمانیه‌ت به‌شێوازێك له‌ شێوه‌كان ڕونبكه‌نه‌وه‌ و به‌پێی دنیا بینی خۆیان و له‌ڕوانگه‌ی مێژوویه‌كه‌یه‌وه‌ و سه‌ره‌تای دروست بوونیه‌وه‌ و په‌ل هاویشتنیه‌وه‌ قسه‌ی له‌سه‌ر بكه‌ن، به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه‌ لێره‌دا واده‌كات كه‌ جارێكی دی و به‌شێوازێكی زۆر تایبه‌تتر قسه‌ له‌سه‌ر چه‌مكی عه‌لمانیه‌ت بكرێته‌وه‌، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كورد نه‌یتوانیوه‌ بچێته‌ ناو قوڵایی بیرۆكه‌كانی عه‌لمانیه‌ت و تێگه‌یشتنێكی تایبه‌تی له‌سه‌ر هه‌بێت، ئه‌مه‌ش كۆمه‌ڵیچك فاكته‌ری له‌پشته‌وه‌یه‌ كه‌ له‌و هه‌ڵه‌ تێگه‌یشتنه‌ی كه‌ كورد هه‌یه‌تی سه‌باره‌ت به‌و چه‌مكه‌، وه‌ زۆرێك له‌بیرمه‌ندان هه‌وڵیانداوه‌ كه‌ عه‌لمانیه‌ت وه‌كو چه‌مكێك و سیستمێكی شیاو بۆ به‌یه‌وه‌كه‌وه‌ ژیانی مرۆڤ بناسێنن و به‌تاكه‌ ئه‌ڵته‌رناتیڤێك و تاكه‌ ڕێگه‌یه‌ك بۆ چاره‌سه‌ركردنی سه‌رجه‌م كێشه‌و گرفته‌كانی هاوڵاتیان به‌هه‌موو چین و توێژه‌كانه‌وه‌.

بۆیه‌ هه‌ستان به‌م كاره‌ یان به‌م پرۆژه‌یه‌ توشی كۆمه‌ڵێك گرێ‌ و به‌رزی ون زمی ده‌بینه‌وه‌ له‌لایه‌ن هاوڵاتیانه‌وه‌ چونكه‌ پێوه‌ره‌ ئه‌قڵیه‌كانی تاكی كوردی به‌ده‌وری بازنه‌یه‌كی دۆگما و نه‌گۆڕدایه‌ كه‌ ناتوانێت قایل بێت به‌ كۆمه‌ڵێك ڕێبازی دی كه‌ سه‌رچاوه‌كه‌یان له‌ئه‌وروپاوه‌ هه‌ڵقوڵاوه‌ وه‌ نه‌بێت ئه‌وروپاش بێ‌ به‌ش بێت له‌م كێشه‌ و گرفتانه‌.
گه‌ر بڵێین عه‌لمانیه‌ت پرۆسه‌ی به‌دونیایكردنی دیارده‌كان بێت چ له‌ڕووی په‌یوه‌ندیه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانه‌ یان هه‌ر شتێكی دیه‌وه‌ بێت، ده‌بێت بتوانرێت وه‌ڵام و گومانه‌كان له‌جێی خۆیاندا زامن بكات بۆ ئه‌وه‌ی تاك ئاسوده‌ بێت له‌ناو پرۆسه‌ی به‌دونیایكردنی دیارده‌كاندا.

وه‌ك ده‌زانرێت عه‌لمانیه‌ت زاده‌ی سه‌رده‌میچكه‌ و بیركردنه‌وه‌كانی مرۆڤ بوو له‌و سه‌رده‌مه‌دا هه‌وڵیانداوه‌ كه‌ مرۆڤ ئازاد بكرێت له‌ كۆمه‌ڵیچك كۆت و به‌ند كه‌ سه‌رجه‌م مرۆڤایه‌تی گرتووه‌ته‌وه‌، واته‌ هه‌وڵدانێك هه‌یه‌ له‌پشت ئه‌م كاره‌ی بیرمه‌نده‌كانه‌وه‌ كه‌ ڕه‌نگه‌ توشی ده‌رده‌سه‌ری زۆر هاتبن تا ئه‌م ئایدۆلۆژیایه‌یان گه‌یانده‌ ئه‌مڕۆ، واته‌ هه‌ڵونێك له‌پشت دامه‌زراندنی ئه‌م سیسته‌مه‌وه‌ هه‌یه‌ گه‌ر بێت و بگه‌ڕێینه‌وه‌ سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاست و كه‌میچك ڕامێنین له‌و سه‌رده‌مه‌و بزانین په‌یوه‌ندیه‌ ئه‌قڵیه‌كانی مرۆڤ و ئایین و نوێنه‌رایه‌تی یه‌زدان له‌سه‌ر زه‌وی چ هه‌ڵچونێكی دروست كردووه‌ تا مرۆڤایه‌تی گه‌یشت به‌ ئێستا. وه‌ك ده‌زانریچت تیۆلۆژیای ئایینی باوه‌ڕیان به‌وه‌ هه‌یه‌ یان ئه‌وه‌ ده‌سه‌لمێنن له‌گه‌ڵا به‌سه‌ر چونی سه‌رده‌می پێغه‌مبه‌راندا وه‌ك نویچنه‌ری یه‌زدان له‌سه‌ر زه‌وی نابێت هیچ نوێنه‌ریچكی یه‌زدانی له‌سه‌ر زه‌وی هه‌بێت به‌ڵام لای پاپا مه‌سیحیه‌كان له‌و سه‌رده‌مه‌دا وایكرد یان بیكردنه‌وه‌كانیان به‌دوای بژێوی و كۆمه‌ڵیچك به‌رژه‌وه‌ندی تایبه‌تی مه‌سه‌له‌ دینیه‌كانیان فه‌رامۆش كرد یان دینیان كرده‌ وه‌سیله‌یه‌ك بۆ بۆ خۆشبه‌ختی خۆیان چه‌وساندنه‌وه‌ی ئه‌وی دی.

وه‌كده‌زانین مارتین لۆته‌ر هه‌موو هه‌ولچه‌كانی بۆ ئه‌وه‌بوو كه‌ قودسیه‌ت و ده‌سه‌ڵات له‌اپاكان بسه‌نێته‌وه‌ چونكه‌ چۆن پاپاكان مافی ئه‌وه‌یان هه‌بوو كه‌ ئینجیل بخوێننه‌وه‌ ئه‌و مافه‌ بۆ هاوڵاتیان نه‌بوو به‌ڵام كاركردنی لۆته‌ر بۆ ئه‌وه‌ بوو كه‌ ئه‌و مافه‌ش بدرێته‌وه‌ به‌ هاوڵاتیان تاوه‌كو وه‌ده‌ریان نا. یه‌كیچكی ده‌ له‌ كاره‌كانی لۆته‌ر ئه‌وه‌بوو كه‌ كه‌ ده‌یوت : ئازادكردنی مرۆڤ و ئازادكردنی ئایین له‌خراپ به‌كارهێنانی (3). ده‌توانین ئه‌مه‌ به‌سه‌ره‌تای كارێكی پیرۆزی له‌قه‌ڵه‌م بده‌بن بۆ ئازادكردنی مرۆڤ له‌و كۆت و به‌نده‌ی كه‌ پاپاكان و ده‌سه‌ڵاتی سیاسی له‌و سه‌رده‌مه‌دا به‌كاریان ده‌هێنا له‌دچی هاوڵاتیان چونكه‌ وه‌ك ده‌زانریچت له‌ڕوانگه‌ی مێژووه‌وه‌ ده‌سه‌ڵات و پاپاكان به‌یه‌ك ئاڕاسته‌ كاریان ده‌كرد بۆ چه‌وساندنه‌وه‌.(4)
عه‌لمانیه‌ت مانیه‌ك نه‌بوو دژ به‌ئایین له‌سه‌ره‌تادا عه‌لمانیه‌ت دژی هه‌ر ده‌سه‌ڵاتێكی ڕۆحی بووه‌ له‌به‌رامبه‌ر ئه‌وه‌شدا ده‌سه‌ڵاتیچكی ئه‌قڵی و مه‌ده‌نی داناوه‌ له‌پێناو به‌رژه‌وه‌ندی گشتیدا، فراوانبوونی عه‌لمانیه‌ت یان فاكته‌ری گه‌شه‌كردنی له‌سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاستدا ده‌گه‌ڕیچته‌وه‌ بۆ بایه‌خدانی بیرمه‌ندان به‌مێژوو و زمان و شیعر و فه‌لسه‌فه‌، له‌پێناوی نزیك بوونه‌وه‌ی په‌یوه‌ندیه‌كی په‌یوه‌ندیه‌كی ڕۆحی بیچت یان به‌رژه‌وه‌ندیخوازانه‌ بیچت زۆرێك له‌بیمه‌ندانی ئه‌و سه‌ردمه‌ باه‌خێكی تایبه‌تیان به‌ئه‌قڵا ده‌دا بۆ چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌كان له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌ی كه‌ گوایه‌ شارستانی مرۆڤ ناتوانێت به‌رده‌وام بیچت ئه‌گه‌ر بۆخۆی مرۆڤ خاوه‌نی ئازادیه‌كی سیاسی نه‌بێت.

لێره‌دا ده‌مه‌وێت ڕای كۆمه‌ڵیچك بیرمه‌ند بخه‌مه‌ ڕوو له‌مه‌ڕ عه‌لمانیه‌ت و كاریگه‌ریه‌كانیان له‌سه‌ر ڕه‌وشی كۆمه‌ڵگه‌، بزانین تا چ ڕاده‌یه‌ك له‌گه‌ڵا موماره‌سه‌كردنی عه‌لمانیه‌تدان و یان ڕه‌تیده‌كه‌نه‌وه‌ و ئه‌لچته‌رناتیڤێكی دی بۆ داده‌نیچن چونكه‌ له‌گه‌ڵا رشه‌تكردنه‌وه‌ی هه‌ر شتیچكدا ده‌بێت شتیچكی دی هه‌بێت له‌جێی دابنرێت بۆ ڕێكخستنه‌وه‌ی ئه‌و پشێوی نائارامیه‌ی كه‌ له‌و كاته‌دا دلاروست ده‌بیچت به‌ له‌ناو چونی ئه‌و شته‌. لێره‌دا وته‌یه‌كی دكتۆ وحید عبوالمجید ده‌هێنمه‌وه‌ بۆ پشت به‌ست به‌قسه‌كانم: (عه‌لمانیه‌ت له‌ ڕۆژئاوادا ئایدۆلۆژیا نیه‌ به‌ڵكو مه‌نهه‌جیچكی عه‌مه‌لیه‌ وه‌ به‌شیچكی كه‌می په‌یوه‌ست به‌ مه‌جالاتی غه‌یر دیینیه‌وه‌)(5). چونكه‌ عه‌لمانیه‌ت ده‌یه‌وێت له‌كرداره‌كانی مرۆڤه‌وه‌ كه‌ پسپۆرن له‌بواره‌ سیاسیه‌كاندا خزمه‌ت به‌ده‌وڵه‌ت بكرێت وه‌ كه‌سه‌ دینیه‌كانیش خزمه‌ت به‌دین بكه‌ن، بۆ ئه‌وه‌ی جیاكاریه‌ك هه‌بیچت له‌كاره‌كاندا واته‌ نابێت تێكچڕژانێك هه‌بێت هه‌موو تاكه‌كانی ناو كۆمه‌ڵگه‌ ده‌بێت به‌شێوازێكی جوان و پیرۆز كاره‌كانی خۆیان ده‌زانن و كار ناكه‌نه‌ سه‌ر بیركردنه‌وه‌كانی یه‌كدی. وه‌ هه‌روه‌ها دكتۆر وحید جارێكی دی خه‌خت ده‌كاته‌وه‌ له‌سه‌ر عه‌لمانیه‌ت و به‌م شێوه‌یه‌ جارێكی دی له‌سه‌ری قسه‌ده‌كاته‌وه‌ و ده‌ڵێت: (عه‌لمانیه‌ت دین ڕه‌ت ده‌كاته‌وه‌ بۆ به‌رژه‌وه‌ندیه‌ ئه‌قڵیه‌كانی مرۆڤ)(6).

ناتوانین له‌م وته‌یه‌وه‌ ئه‌وه‌ ڕه‌ت بكه‌ینه‌وه‌ كه‌ گوایه‌ دین ناتوانێت قسه‌ له‌سه‌ر به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانی ئه‌قڵی مرۆڤ بكات و به‌س ته‌نها بیرۆكه‌ زه‌مینیه‌كان ده‌توانن قسه‌ له‌سه‌ر ئه‌قڵا بكه‌ن و وه‌ڵامی هه‌موو ئه‌و شتانه‌ بده‌نه‌وه‌ كه‌ مرۆڤ به‌شێوه‌یه‌ك له‌شێوه‌كان پێویتی پێیه‌تی، واته‌ ناتوانرێت ئه‌قڵی مرۆڤ له‌چوارچێوه‌یه‌كی دینیدا ده‌ربكرێت له‌ حه‌قیقه‌ت چونكه‌ ئه‌و مرۆڤانه‌ی كه‌ له‌سه‌ر ئه‌و ڕایه‌ن به‌شێك له‌ حه‌قیقه‌تیان لایه‌ و ناتوانرێت نكوڵی لێبكرێت. وه‌ هه‌روه‌ها عبدوالكریم سروش ده‌ڵێ‌: كه‌ر دین له‌بنه‌رشه‌تدا بۆ ئه‌وه‌ هاتبێ‌ كه‌ به‌ مرۆڤ بڵێ‌ ئه‌ی مرۆڤ بۆت نییه‌ ئیدیعای خوایه‌تی بكه‌ی، ئه‌ی مرۆڤ تۆ جكه‌ له‌وه‌ی بۆت نییه‌ ئیدیعای خوایه‌تی بكه‌ی بۆشت نییه‌ ئیدیعای نوێنه‌رایه‌تی خوا بكه‌ی له‌سه‌ر زه‌وی). واته‌ مرۆڤی زانا جگه‌ له‌وه‌ی كه‌ ده‌توانێت كۆمه‌لێك شت ڕوون بكاته‌وه‌ ناتوانێت ئیدیعای نوێنه‌رایه‌تی خوا بكات له‌سه‌ر زه‌وی چونكه‌ ته‌نها و ته‌نها پێغه‌مبه‌ره‌كان ده‌توانن ئه‌و كاره‌ بكه‌ن له‌سه‌ر زه‌وی، واته‌ ئه‌و مافه‌ ته‌نها به‌ پێغه‌مبه‌ران دراوه‌.

وه‌ زیاتر له‌م بیرمه‌ندانه‌ قسه‌یان له‌باره‌ی عه‌لمانیه‌ته‌وه‌ كردووه‌ چونكه‌ ئێمه‌ی كورد به‌شێوازێكی جوان له‌چه‌مكی عه‌لمانیه‌ت نه‌ گه‌یشتوین وه‌ ناشمانه‌وێت لێی تێبگه‌ین یان به‌لامانه‌وه‌ گرنگ نییه‌ كه‌ به‌م زوانه‌ له‌و چه‌مكه‌ تێبگه‌ین و له‌ پیاده‌كردنی ئه‌م هه‌رێمه‌دا سود له‌ پره‌نسیپه‌كانی وه‌ربگرین، واته‌ ساسیه‌كانمان به‌عه‌لمانی و ئیسلامیه‌كانه‌وه‌ نه‌گه‌یشتونه‌ته‌ ئه‌وه‌ی كه‌ چی له‌ هه‌ناویاندا هه‌یه‌ ده‌ریببڕن به‌وشێوه‌یه‌ هه‌ڵسوكه‌وت له‌گه‌ڵا مرۆڤه‌كانی ئه‌م وڵاته‌دا بكه‌ن واته‌ به‌پێی هه‌لومه‌رجی تایبه‌تی خۆیان كه‌ به‌رژه‌وه‌ندی هه‌بێت بۆ مانه‌وه‌یان ئه‌وا بایده‌ده‌نه‌وه‌ به‌و لایه‌دا كه‌ ئاره‌زوویانه‌ و خۆیان گێل ده‌كه‌ن له‌ ڕابردوو كه‌ چۆن بوون و به‌ چ شێوه‌یه‌ك هه‌ڵسوكه‌تیان كردووه‌؟ ئه‌وه‌ی گرنگ نه‌بێت به‌لای ئێمه‌وه‌ ڕابردووه‌ چونكه‌ ڕابردوو به‌رهه‌می خۆیانه‌ و دیكرێت لێی ڕابكه‌ن و نه‌یانه‌وێت گر بۆ ساتێكیش بێت بگه‌ڕێنه‌وه‌ سه‌ری، واته‌ له‌و كاته‌دا ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ ڕابردوو كه‌ بزانن هه‌لی له‌ناوچونیان له‌ئارادایه‌ و ناتوانن لێی ده‌رباز بن بۆیه‌ میلله‌ت ده‌گه‌ڕێننه‌وه‌ بۆ سه‌رده‌می شۆڕش و كۆمه‌ڵێك تێزی سواو ده‌هێننه‌وه‌ و به‌ڵام كۆمه‌ڵێك گه‌مژه‌ پێی هه‌ڵده‌خه‌ڵێتێن وه‌ ده‌بێت ئه‌وه‌ش بزانین كه‌ زۆرینه‌ی تاكه‌كانی وڵاتی ئێمه‌ گه‌مژه‌ن و ناتوانن به‌ره‌نگاری ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ ببنه‌وه‌ كه‌ خۆیان به‌رهه‌میان هێناوه‌ واته‌ ده‌سه‌ڵاتی ئێمه‌ ده‌سه‌ڵاتێكی لێهاتووه‌ و ده‌توانێت زۆرینه‌ی خه‌ڵك به‌لای خۆیدا ڕبكێشێت و یاتر كورسی بۆی پێبه‌ده‌ست بهێنێت كه‌ ئه‌مه‌ش كێشه‌یه‌كه‌ و ده‌بێت زۆر قسه‌ی له‌باره‌وه‌ بكرێت چونكه‌ ده‌سه‌ڵات هه‌موو كات له‌نێوه‌ندایه‌ بۆ گه‌مارۆدانی خه‌ڵك و فریودانیان بۆیه‌ ناتوانێت خۆی یه‌ك لای بكاته‌وه‌ كه‌ ده‌سه‌ڵاتێكی عه‌لمانیه‌ یان ده‌سه‌ڵاتێكی ئیسلامی وه‌ مه‌هزه‌له‌یه‌ك له‌مه‌هزه‌له‌كان ئه‌وه‌یه‌ ده‌سه‌ڵاتێكت هه‌یه‌ ئیدیعای كۆمه‌ڵگای مه‌ده‌نی و دیموكراتی و لیبراڵیزم و چه‌ندین شتی تر ده‌كات له‌كاتی هه‌ڵبژاردندا مه‌لایه‌ك ده‌هێنێت بۆئه‌وه‌ی بانگه‌شه‌ی ئه‌وه‌بكات كه‌ ئێمه‌ دژی دین نین و نامانه‌وێت ده‌سه‌ڵاتێكی عه‌لمانی جیابیچته‌وه‌ هه‌تاوه‌كو ئامانجه‌كانی خۆی ده‌ست ده‌كه‌وێت و خه‌ڵكیش با لشوێنه‌كانی خۆیان بمێننه‌وه‌. هه‌روه‌ك محه‌مه‌د عه‌بده‌ له‌ وته‌ به‌ناوبانگه‌كه‌یدا ده‌لێت: (نه‌ له‌سیاسه‌تدا ئایین هه‌یه‌ و نه‌ له‌ئلیینیشدا سیاسه‌ت هه‌یه‌) (7).

به‌ڵام وه‌ك له‌سه‌ره‌وه‌ ئاماژه‌م پێدا ئه‌م هه‌رێمه‌ی ئێمه‌ هیچ كات پراكتیزه‌ی ئه‌م وته‌یه‌ ناكات واته‌ به‌ناو عه‌لمانیه‌كانت پراكتیزه‌ی ئایین ده‌كه‌ن بۆ كۆكردنه‌وه‌ی ده‌نگ له‌دژی ئه‌وانه‌ی كه‌ بوونیان هه‌یه‌ وه‌ ئیسلامیه‌كانیش به‌هه‌مان شێوه‌ وه‌ ئه‌م كێشه‌یه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆئه‌وه‌ كه‌ تاكه‌كانی ئێمه‌ بیركردنه‌وه‌یان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ نازانن چی هه‌ڵده‌بژێرن نه‌گه‌یشتوونه‌ته‌ ئه‌و ڕایه‌ی كه‌ ده‌ڵێ‌: (گرنگ ئه‌وه‌نیه‌ كه‌ حوكم ده‌كات گرنگ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ خزمه‌ت بكات) هه‌ر كاتێك كه‌ مرۆڤه‌كانی ئێمه‌ گه‌یشتنه‌ ئه‌و ڕایه‌ ئه‌وا ده‌توانرێت وڵات یان هه‌رێم بكرێته‌ ده‌سه‌ڵاتێكی عه‌لمانی یان ئیسلامی چونكه‌ ئه‌مه‌ش په‌یوه‌ندی به‌ وشیاری تاكه‌كانی وڵاته‌وه‌ هه‌یه‌. وه‌ سه‌عد زه‌غلولیش له‌ وته‌ به‌ناوبانگه‌كه‌یدا ده‌ڵێت:ئایین بۆ یه‌زدان و نیشتیمانیش بۆ هه‌مووان.(8)ل11.

————————————–

په‌راوێز و سه‌رچاوه‌كان
1ــ عه‌لمانیه‌ت و ئسوڵیه‌ت/ ن/ عه‌فیف ئه‌خزه‌ر/ وه‌/ شوان ئه‌حمه‌د
2ــ العلمانیه‌ ن/ دكتۆر عبدوالوهاب میسری
3ــ هزری سیاسی له‌ ڕۆژاوادا وه‌رگێڕانی شوان ئه‌حمد
4ــمێژووی هزری سیاسی له‌ڕۆژاوادا نوسینی كمال پۆڵای
5ــ العلمانیه‌ ن دكتۆر عبدوالوهاب میسری
6ــ هه‌مان سه‌رچاوه‌ی پێشو
7ـــ عه‌لمانیه‌ت و ئوسوڵیه‌ت/ ن/ عه‌فیف ئه‌خزه‌ر/ وه‌/شوان ئه‌حمه‌د

خود سانسۆڕکردن تایبەتمەندی و میراتگری مرۆڤ و کۆمەڵگاییەکی دەستپەروەردەیی دەسەڵاتێکە کەساڵانێکە ساڵ بەساڵ لە بازنەی دیکتاتۆرییەتدا هەڵسووڕاوە، کە خۆ سانسۆرکردن لەم کۆمەڵگایە دەبێتە باو. ئێمە لێرەدا لە باسی ئەدەبیاتدا بەربڵاوی بەم باسە گرینگە دەدەین ژن لە کۆمەڵگای پیاوسالاردا هەموو کات پێوەرەکانی بەباڵای پیاو دەپێوێ بەردەوام لەژێر ڕکیفی پیاوانەدا خۆی سانسۆر کردووە بەدڵنیاییەوە ئەم سەرەرۆییە لەناخیدا جێگیردەبێ و خود سانسۆری دەستپێدەکات سڕینەوەی خۆی و سڕینەوەی کەسانێکی دیکە دەست پێدەکات. ژن لە وێنای چەکێک ئەم سانسۆرە بەکار دەهێنێ بۆ خود بەهێزی پێیشان بدات لەچاوی پیاودا و هەر ئەو بۆ نموونە ئارامییە دەروونییە دەبێتە هۆی بەپەراوێز دانانی و لەفڕین بەرەو خەونەکانی بەجێدەمێنێتەوە لەپەراوێزدا و لەبازنەی پیاودا دەمێنێتەوە و ئەدەبیاتی ئەم ژنانە زایەڵەی ئەم بیرۆکەیەییە.

لەکولتوور و نەریتی کۆمەڵگای ئێمەدا خەریکبوون بەجەستە و لەش بەچاوی سووک سەیری دەکەن و باو نییە و هەمووکات رۆح و جەستەیان لەبەرانبەری یەکدا داناوە کە لەجێبەجێکردنی باسی رۆحی ئاسان بووە و بواری لەش کارێکی ئاستەم هاتووتە بەرچاو ئێستا تا ڕادەیەک باس لەعەشق ئاسان بووە لە نێو ئەدەبیاتدا بەڵام پێشتر دەربڕینی عەشقی ژنێک بۆ ڕەگەزی بەرانبەری کارێکی شەیتانی و تاوان بووە بۆیە کۆمەڵگای پیاوسالار کارێک دەکات کچان و ژنان لە پەسیوەکان و ژوورەکانی ماڵدا پاوان دەکات و لەپەروەردەکردن بێبەش دەبن و ژن بەس لە بازنەی جنسییەت و سیکس و خۆ ڕازاندنەوە و میکاپ و خشڵ و ئەوانەدا دەمێنێتەوە، کەوەکوو کەرەستەییەک بۆ ڕابوواردنی پیاودا دەرکەوێت و ژنێک کەبەدوای ئارەزووەکان و خەونەکانییدا بکەوێت وەکوو کەسێکی ناباو و جیاواز دەروانن بەودا لەدەقە کۆنەکاندا ئێمە دەبینیین لە ژن وەکوو کەسێک کە پاکیزەییە و نابێت هیچ هەڵەیەک بکات و نابێت گوێ بە ئارەزووەکانی بدات چۆن فریوی شەیتان دەخوات دراوە.

سمبولی سێبووری و پاکی و لێبووردەیی پیشاندراون و ژنبوونیان لەپاکی و بێدەنگ بوونیاندا پێناسە دەکرێ و ژنبوونیان ئەوەیە کەکۆمەڵگا قبووڵی دەکات و پێناسەی بۆ کردووە. ئەمانە ژنانێکن بێ دەسەڵات کەچارەنووسی خۆیان قبووڵ کردووە. ئێمە لەلاشەمان چاوپۆشیمان کردووە و بەشێوەیەکی سووک فێربوویین باسی نەکەیین، ژن لە کۆمەڵگاکانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستی سەردەمدا لە ڕواڵەتدا ئەزمونی عەقڵانییەت و مۆدیڕنیتە دەکات، بەڵام ئەو بەهۆی ئەوانەی باسمان کرد هێشتا بە ئاسانی نەیتوانیوە لەپێستی خود سانسۆری بێتە دەرێ و خۆی پێناسە بکات. لەڕواڵەتدا ژنی مودیڕن شەرم ناکات خۆی بنوێنێ بەڵام ژنی نووسەر لەبازنەی ئەدەبیاتدا هێشتا ئەو بوێرییەی نییە و خۆی لەپشت کومەڵێ وشەی کۆنەپارێز حەشار داوە ئەو نەیتوانیوە لە ژنبوونی لەسەرکوتکردنی غەرایزی لەژیانی هاوبەشییدا بنووسێ و بدوێ هێشتا خەریکە خۆی سانسۆر دەکات. زۆر بەرچاوە ئەم ژنە هێشتا لەژێر سەیتەرەی پیاودا هەنگاو هەڵدێنێ.

وا دەبینین ژن لەدەقەکانییدا خۆی نییە و خۆی دەسڕێتەوە. زۆر نەزانانەیە لەوێ کەباسی جەستەی ژن دەکرێ بەس بیر لەچێژ بردنی کێشەی سیکس بکەینەوە. زۆربەی جیابوونەوە و تێکچوونی ژیانی هاوبەشی ژن و پیاو دەگەڕێتەوە بۆ تێنەگەیشتن لە لەش و جەستەی بەرانبەرەکەیاندا. بۆ زۆربەی پیاوانی ئێمە دەقی ئیروتیک لەلایەن ژناندا کە دەنووسرێتەوە وایدەبینن کە ئەو ژنە بێ ڕەوشتیە رووناکبیرانەیە تەنانەت لە شانۆکانی شکسپییر لە وشەی ” سرشت” بۆ دایکی مرۆڤی بەکار هێناوە و لەوشەی ” عەقڵ” بو پێناسەی باوکی مرۆڤ. تاڕادەیەک هەموو قارەمانە ژنەکانی نێو ئەدەبیات بە سرشت وێناکراون ئەم ڕەگەزە پێشتر ناپاک بووە و دوایی دەتواننن بە دوای شتێکی سەرتر بکەون. لەکتێبە ئایینییەکاندا زوڵەیخا ژنێکە ناتوانێت ڕێگری لەخود بکات و ژنێکی مەکربازە!.

مێژووی ئێمە مێژووییەکی پیاوانەیە ئێمە هەموو کات لەژێر ڕکیفی پیاوسالاردا بوویین، یاسای پیاوانە و دامودەزگای بەهاداری پیاوانەمان بووە. لەڕواڵەتدا ئێمە بەرەو پێش دەرۆین و خوێندن و ئیش و چالاکی کۆمەڵایەتی و مافی دەنگ و ….تاد، بەڵام هەمووی ئەوانە لە ژێر سەیتەرەی پیاودا رۆڵدەگێڕێ و بەردەوام بەرهەمهێنانەوە دەکات. (ژولیا کریستوا) فەیلەسووف و ڕەخنەگری ئەدەبی دەڵێت: “خواستی ژنان بۆ خۆ تاریفکردن لەهۆگرایەتی خەڵقکردنی هونەر و بە تایبەت خوڵقاندنی ئەدەبیاتدایە”. ئەمە بەو واتایە نییە، ئەدەبیات لەبەرەنگاربوونەوەی نەریتەکانی کۆمەڵگا هەندێجار هوشیارانە پەردە لەسەر نهێنییەکان لادەبات و نەوتراوەکان و بێدەنگییەکان لەڕێگای ئەدەبیاتەوە دەوترێ ؟ پرۆسەی ئەدەبیات دەتوانێ هەموو ئەو خاڵە گرینگانە کەسەرپۆشیان بەسەرەو داناوە بوترێتەوە.

خاڵێکی گرینگ لەجیهانی ئەدەبیاتدا ئەوەیە ژنی رەخنەگرمان لەئەدەبیاتدا بەدەگمەن دەستدەکەوێت و ئەمە هۆکارەکەی دەگەڕێتەوە سەر ئەو باسانە کەکردمان و ئەگەر چی لەم سەردمدا خەڵاتی ئەدەبی دەکرێ و وتنەوەی کێشەکانی ژنان بەرچاوە، بەڵام ئەمیش هەر لەبازنەی بەرتەسکێکدا ماوەتەوە گۆڕەپانی ئەدەبیات، تریبوونی وتنەوەیە ئەو شوێنەیە کەژن دەتوانێ لەلووتکەکانی فڕین باس‌بکات و دەنگ هەڵبڕێت، بەڵام بەخەستی تووشی ئاستی نزمی کولتووری و ئابووری پەروەردەیی دەبێتەوە، چون سیستم و کۆمەڵگای ئێمە پیاوسالارە و تواناکانی ژنی بەرتەسک و سنووردار کردووە. بەهەرحاڵ ژنی سەردەم هەوڵی ئەوە دەدا جیهانێکی ژنانە بخۆڵقێنێ کەپێناسەی خۆی بکات زمان و هونەری ژنانە هەر وەها کە (ویرجینیا وۆڵف) دەڵێت ” ماڵێک بۆ خۆی بەرهەم بێنێ”، بەڵام بەربەست و کێشەکانی ئایین و کولتوور و کۆمەڵگا بەردەوام لەدیوارێکی زۆر بەرز بووە تا ڕێگری لەیاخی بوونی ئەدەبیاتی ژنان بکات. دەقی ژنانە بەرهەم دێت بەڵام بە کار ناهێنرێت. ئەڵبەت ئەدەبیاتی سەردەم لەسەر ڕەوتی حاشالێکرن بونیات نراوە کە بە پۆستمۆدێڕن و یا ئەدەبیاتی زمان و ئەدەبیاتی جیاواز و دەتوانیین بیبینین.

ڕوانگەییەکی دیکە لەبەرەی چواردا ئەوەیە شتێک بەناوی ئەدەبیاتی ژنانە و پیاوانەمان نییە لەم ڕوانگەیەدا ژن و پیاو وەکوو دوو چاودێر سەیری یەکدی دەکەن. بەهەر حاڵ گەشەی ئەدەبیاتی ژنان لەرۆژهەڵاتی ناویندا و بە تایبەت کوردستان رۆژ بەرۆژ له‌ گەشەدایە و هاوتەریبی جیهانی مۆدیڕنیتە ڕێ دەکات و ئەدەبیات چەشنێکی زاو زێیە و خۆڵقێنەرە و تەنانەت شەڕخوازترین دیکتاتۆرەکان لەژنێک لەدایک دەبن ، ژنانی نووسەر لەم سەردەمەدا هەوڵی خۆیان داوە ژنێکی هزرمەند و بیرمەند بەتایبەتمەندییەکانی خۆیان پێناسە بکەن لەبەرانبەری دەسەڵاتێکی بەهێزی پیاوانەدا بەردەوام لەخەباتن.

سنه‌
سوەیلا_مێهەمی
•

(١)
هەر ئێستاکە بڕیارمدا
شیعرێکی نوێت بۆ بنووسم
تۆ لە ناویا زایەڵە بی
مەشخەڵی عیشق و جوانیی بی و پێکرابی
نەک لای دڵ گووفەکەکانی پیاوانی ئەم ڕۆژهەڵاتە(*)
پێڵاو ئاسا لەپێکرابی

(٢)
لە چوار ڕۆژدا سێ ڕۆژ و نیو
هۆش و بیرم لای ئەو ژنەیە
لەسەر کاریش درکاندبووی ڕقم زۆر لەو دووژمنەیە
بە (من)ی بوو
ئەو من بە دووژمن دەزانێ
من ئەو بە کێڵگەیەک لە غەدر و قوربانی
من چەند دڵم لەلایەتی وەختێ لەسەر مافی خۆی و
هاوڕێکانی هەڵئەدات و
ئەو ساتانە ئەم دڵەم لە دەوری باڵای ئەو دەگەڕێ و
دەبێت بە فیدا و قوربانی.

(٣)
کرێکار دۆزەخی بۆرژوازی
تاقی کردۆتەوە و تیایدا بۆتە ڕەژوو و قەرەبرووت(**)
بەشی ئەم هەر کێشانی تووتنی تاڵە
ئەویش چرووت.

(٤)
هاوسەرە کرێکارەکەم
ڕۆژێ لەکار ئەهاتەوە
ماندوو و شەکەت
قژی شانە نەکردبوو
ئەو ڕۆژە ڕێکەوت وا پێشهات
شانەی بۆ کار نەبردبوو
بە لاستیکێک لە دواوە قژی بەستابوو
هێندە بەجوانی لێی دەهات
نەمزانی داهێنانە یان
بە سەلیقە ئەو قژە وا جوان وەستا بوو

(٥)

ئێستاش لێم تێک دەچێ تەمەنم چەند ساڵە
بە ڕوالەت گەنج و جەوان
بەناخیش لە سەرووی سەدەیەکم لەسەر ئەرز
هەر بۆیەشە کاتێ ناوی کرێکار دێ
لەجێی خۆم دوور لە ویستی خۆم
دەڵێم(بەڵێ) بەدەنگی بەرز.

(٦)
ئەمشەو خەوم زڕا بوو لەنێو جێیا
کچە دراوسێکەمانم هاتەوە یاد
کە سی وپێنج ساڵ بەر لە ئەمڕۆ
ببووم بە خاڵی پشکنین لەسەر ڕێیا
وامدەزانی کاتێ بە پەلە ڕێ دەکا
دەیەوێ لەدەستم ڕاکا
نەمدەزانی دۆخی تاڵی ئەو کچە وەک کرێکارێک
پەلەیەتی دوا نەکەوێ
لە دەستدا کار و بژێوی بە بڕیارێک

(٧)
دوو هاوکارم لە کۆمپانیا سووکە دەمەقاڵێیان بوو
سەرنجمدا کارفەرما لێوەکانی نەخشا بە بزە
هەر ئەو ساتە تێگەیشتم
تەبا و یەکگرتویی ئێمە
لێناگەڕێ ئەو دڵخۆش بێ و ببێ بەو خوێنمژ و دزە.

ئایاری ٢٠١٨
ڤانکووڤەر / کەنەدا

(*) گووفەک : زبڵدان
(**) ڕەژوو : خەڵووز

سەری ساڵی تازەیە
لێومان پڕ لەخەندەیە
بۆیە شادو بەختیارین
سەرگەرمی بەزم ویارین۰

تەماشاکەن ئەم ناوە
بەگوڵی جوان ڕازاوە
میزەڵانی ڕەنگاو ڕەنگ
فوی تێکراوە بۆ ئاهەنگ۰

لەهەموو لا خۆشییە
سرودو گۆرانییە
دنیایەکی ڕازاوە
بۆئێمە سازکراوە۰

ئەمڕۆ ئاهەنگ دەگێڕین
پیرۆزبایی دەنێرین
بەسڵاوێکی بۆنخۆش
دەرونتان دێنینە جۆش۰

پیرۆزبێ ساڵی تازە
پڕخەندەوخۆشی و ڕازە
ئاواتی هەموومانە
کوردستان ئاوەدانە۰

ئێوارەیەک پێت دەلێم: ژیانم لە دەستداوە
شەو و رۆژەکانم تژین لە تەنیایی.
پێت دەلێم:
ئیتر تاقەتی پیاسەی سەر شەقامەکانی دونیام نەماوە،
ڕۆحی خۆم دەکوژێنمەوە
لێرە بەدواوە هەموو شەڕابێک بەهەستی ژەهر ئەخۆمەوە.
نازانم! “بۆ دڵی خۆم فریونەدا و ئەم شارەم جێنەهێشت”
ئێوارەیەک پێت دەلێم: ئیتر تاقەتی هەولدانم نەماوە،
بۆ هەمیشە جێتدێڵم و هیچ ئومێدێکم بەم دنیایە نەماوە .

ڕیاز حاجی

هەر جارەو بابەتێک لە ئەرشیڤی دەنگەکانەوە ……
http://dengekan.com/doc/2014/12/jabarSabir30.htm

فه‌لسه‌فه‌ی رۆشنگه‌ری خۆرئاوا سه‌ره‌تای ئاوه‌زگه‌رایی بوو. بزاوتی ئه‌ده‌بی- كۆمه‌ڵایه‌تی رۆشنگه‌ری خاوه‌ن فه‌لسه‌فه‌یه‌كی تایبه‌تی خۆی بوو. رۆشنگه‌ری نه‌ك ته‌نها فه‌لسه‌فه‌ی كردار، به‌ڵكو فه‌لسه‌فه‌یه‌كی ساده‌و عامیانه‌ بوو. زاراوه‌ی رۆشنگه‌ری له‌ میانه‌ی سه‌ده‌ی هه‌ژده‌ له‌ خۆرئاوا بره‌وی په‌یداكرد. له‌ روانگه‌ی كاروانی مێژووی ئه‌ندێشه‌وه‌، فه‌لسه‌فه‌ی رۆشنگه‌ری پشت به‌ ستوو به‌ هێومانیزم، رێنیسانس، ئاوه‌زگه‌رایی و ریفۆرمخوازی سه‌ده‌ی حه‌ڤده‌ ز دژه‌ فیوداڵیزم و دۆگماكانی ئایینی مسیحی بوو. ئه‌م بزاوته‌ بووه‌ زه‌مینه‌ی فكری شۆڕشه‌كانی سه‌ده‌ی حه‌ڤده‌ و هه‌ژده‌ له‌ ئه‌وروپا.
رۆشنگه‌ری له‌ سه‌ده‌ی حه‌ڤده‌ له‌ به‌ریتانیا ده‌ستی پێكرد و له‌ رێگه‌ی فه‌ڕه‌نسا و ئه‌ڵمانیاوه‌ به‌ هه‌موو شوێنه‌كانی ئه‌وروپادا بڵاوبۆوه‌. له‌ ساڵی (1697) له‌ به‌ریتانیا به‌م جۆره‌ خه‌باتگێڕه‌ جڤاكییانه‌ خۆیان ناونا ئازاد ئه‌ندێش. له‌ مێژووی كاروانی ئه‌ندێشه‌دا هه‌میشه‌ فه‌یله‌سووفانێك ده‌ستكه‌وتن دژی فه‌لسه‌فه‌ی فه‌رمی فه‌رمانڕه‌وا ناڕه‌زایی ده‌ربڕن، بۆ نموونه‌ سۆفستاییه‌كان له‌ سه‌ده‌ دێرینه‌كاندا، نۆمینالیسته‌كان (ئستقراییه‌كان) له‌ سه‌ده‌كانی ناڤیندا، پۆزیتیڤسته‌كان له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌ و راڤه‌خوازان له‌ ئێستادا. ئه‌گه‌رچی ده‌سته‌یه‌ك چاخی رۆشنگه‌ری به‌ نامێژوویی ناوده‌به‌ن. به‌ڵام ئه‌وان ئه‌وانیش وه‌ك ره‌واقییه‌كان خه‌ونی مرۆڤی ئایدالی جیهانییان هه‌بوو، مرۆڤێك كه‌ به‌ یارمه‌تی ئاوه‌ز و سروشت ببێته‌ بوونه‌وه‌رێكی باڵا. مافی مرۆڤ، مرۆڤگه‌رایی، ئازادیخوازی، زانست دۆستی، ئاوه‌زگه‌رایی و سورشتگه‌رایی، چه‌مكی نوێ و دروشتمئاسای ئه‌وان، وه‌ڵامێكی نه‌رێنی كه‌ بۆ ده‌سه‌ڵاته‌كانی فه‌رمانڕه‌وای وه‌ك پاشا و خان و رۆحانییه‌ مه‌سیحییه‌كانی بوو. سیستمه‌ سیاسییه‌كان له‌ خۆرئاوا، له‌ مه‌شروته‌ی پادشایی ئینگلیزییه‌وه‌ بیگره‌ تتا سۆسیالیزمی ستالینیستی روسی، هه‌وڵیاندا تا هه‌ندێك له‌ ئایدیاڵه‌كانی ئه‌م بزاوته‌ بخه‌نه‌ بواری كردارییه‌وه‌.

له‌ رێگه‌ی بزاوتی رۆشنگه‌رییه‌وه‌ هه‌ر دوو شۆڕشه‌كه‌ی ئینگلیز له‌ سه‌ده‌ی حه‌ڤده‌دا بووه‌ هۆی فه‌رمانڕه‌وایی سیستمی مه‌شروته‌ی پادشایی و لابردنی حكومه‌تی ره‌ها. بزاوتی رۆشنگه‌ری ئینگلیز به‌ ئاشكرا سیاسی، ره‌وشتی و دژی ئایین بوو. له‌ ریزی رۆشنفكره‌كانی ئه‌و بزاوته‌: باكۆن، هۆبزن لاكن تۆلاند و ماندوێل بوون. ئه‌وان ده‌یانویست به‌ یارمه‌تی بۆرژوازی كۆمه‌ڵگه‌ له‌ زۆره‌ملێییه‌كانی وه‌ك حكومه‌تی ره‌ها، دۆگمی سیاسی كه‌نیسه‌یی و پاشكه‌وتوویی فیوداڵیزم ئازاد ببن. ئه‌وان ده‌یانوت به‌ ئاگاداربوون له‌ سروشت، مرۆڤ ئازاده‌ و هیچ ده‌سه‌ڵاتێك له‌ سه‌ر زه‌وی مافی سه‌ندنه‌وه‌ی مافی مرۆیی نییه‌ له‌و. ئه‌م بزاوته‌ له‌ فه‌ڕه‌نسا نه‌ك ته‌نخا دژه‌ كه‌نیسه‌یی و دژه‌ فیوداڵیزم بوو، به‌ڵكو ئاماده‌سازی بزاوت و بیرۆۆكه‌كانی سۆسیالیزمی خه‌یاڵیشیی فه‌راهه‌م كرد. له‌ ده‌سته‌ی رۆشنفكرانی ئه‌و بزاوته‌: ڤۆڵتێر، مۆنتسكیۆ، هۆڵباخ و مارات بوون. له‌ ئه‌ڵمانیا ئه‌م بزاوته‌ ئه‌گه‌رچی سیاسی، به‌ڵام زۆر هه‌مه‌جۆر و تیۆری بوو، كه‌ به‌فه‌لسه‌فه‌ی كلاسیكی ئه‌ڵمانیا كۆتایی هات. له‌ ده‌سته‌ی تیۆردارێژانی ئه‌و بزاوته‌: لایبینتز، لیسینگ، كانت، ویلاند و هیتر بوون. له‌ ئه‌مریكا نوێنه‌رانی ئه‌م بزاوته‌ بۆ ئازادی و سه‌ربه‌خۆیی ئه‌مریكا له‌ ده‌سه‌ڵاتی ئینگلیز، ده‌ستیان كرد به‌ تێكۆشان، له‌وانه‌: فرانكلین، پاین و جفرسۆن. ئه‌و بزاوته‌ رۆشنگه‌رییه‌ی كه‌ له‌ سه‌ده‌ی هه‌ژده‌دا له‌ روسیا ده‌ستی پێكردووه‌، له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌ بووه‌ هۆی شۆڕشێكی دیموكراتی. رۆشنفكره‌كانیان: لۆمۆنۆسف، رادیشف، هرتسن، بلینسكی، چرنیشڤسكی، پیزارۆف و دۆبرلۆیڤ بوون.

مێژوونووسانی كۆمۆنیزم سوورن له‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی ئیمپریالیزم و بۆرژوازی ئێستا، ناپاكییان له‌ ئایدیاكانی رۆشنگه‌ری كردووه‌. بیریارانی چه‌پ، له‌ كاتێكدا كه‌ باسی ناپاكی ئیمپریالیزم و سه‌رمایه‌داری ده‌كه‌ن، خۆیان به‌ تاقه‌ میراتگری ئایدیاكانی چاخی رۆشنگه‌ری ده‌زانن. ئه‌وان خوازیارن كه‌ میراتی سوونه‌ته‌ی پێشكه‌وتنخوازانه‌ی رۆشنگه‌ری له‌ ماركسیزمدا خه‌ختبكرێته‌وه‌و ئایدیاكانی رۆشنگه‌ری له‌ داهاتوویه‌كی زۆر دروویش نا، له‌ سۆسیالیزم و كۆمۆنیزمدا بخرێته‌ بواری پراكتیكییه‌وه‌.

ده‌بێت ئاماژه‌ بكرێت كه‌ نووسه‌رانی ئینسایكلۆپێدیایش له‌ شۆڕشی فه‌ڕه‌نسادا رۆڵێكی گرنگیان هه‌بوو، ئه‌وان له‌و ئیسنایكلۆپێدیایه‌دا نووسییان ده‌روانی ئایین و فه‌لسه‌فه‌ كۆتایی هاتووه‌ و چاخی زانست و ئاوه‌ز گه‌یشتووه‌. ده‌توانین شۆڕشی فه‌ڕه‌نسا له‌ ساڵی (1789) به‌ ئه‌نجامی كاریگه‌ری ئینسایكلۆپێدا له‌ سه‌ر رۆشنفكران بزانین.

رۆشنگه‌ری فه‌ڕه‌نسا له‌ رۆشنگه‌ری ئینگلیز رایكاڵتر بوو. ده‌توانی شۆڕشگێڕبوونی ئه‌وان به‌ قه‌رزاری ئاته‌ئیزم و ماته‌ریالیزم بوونی بزانی. ئه‌وان ده‌یانوت نابێت ئایین ریفۆرم بكه‌یت، به‌ڵكو ده‌بێت بیخه‌یته‌ لاوه‌ و له‌ سیاسه‌تدا مه‌به‌ست گۆڕان نییه‌، به‌ڵكو ده‌بێت هه‌وڵ بۆ شۆڕش بده‌یت. ئه‌وان له‌ وه‌ڵامی میتافیزیكه‌ ئایینییه‌كاندا ده‌یانوت ئاوه‌ز و ئایین پێكه‌وه‌ سازشیان نییه‌. له‌ كاتێكدا كه‌ “دیدرۆ” ددانی به‌ ئاته‌ئیزمێكی ئاشكرادا نا، دالامبێر ده‌یوت ئاته‌ئیزم و فره‌یی ده‌یخه‌نه‌ پێكه‌نین. دوو ئایدیای گرنگی رۆشنگه‌ری ئینگلیزی، واتا لیبرالیزم و دئیزم بوون. دئیزمه‌كان خودایان به‌ دروستكه‌ری ماشێنی جیهانی ده‌زان كه‌ پێویستییه‌كی به‌ په‌یامبه‌ر و پیرۆزه‌كان نییه‌.

لیبرالیزمی تاكگه‌رایانه‌ی رۆشنگه‌ری ئینگلیز خوازیاری دابه‌شكردنی هێزبوو به‌ فه‌رمانڕه‌واییدا. دواجار خواسته‌كانی رۆشنگه‌ری ئه‌وروپا گه‌یشتنه‌ ئه‌مریكایش: جێگه‌یه‌ك كه‌ ده‌یان ساڵ لیبرالیزمی لام بانگه‌شه‌ی ره‌های ئازادی تاكی هه‌یه‌. بیریارانی رۆشنگه‌ری هه‌روه‌ك سه‌رده‌می رێنیسانس ده‌یانوت : (مرۆڤ له‌ جیهان و كائینات گرنگتره‌ و ده‌روونناسی له‌ زانستی میتافیزیك گرنتره‌.) خه‌سڵه‌تی هاوبه‌شی رۆشنگه‌ری فه‌ڕه‌نسا پێكهاته‌یه‌ك له‌: ئاوه‌زگه‌رایی، ئه‌زموونگه‌رایی و هه‌وڵ و ته‌قه‌لا بوو بۆ خۆشگوزه‌رانی كۆمه‌ڵایه‌تی.

ئه‌مڕۆكه‌ ده‌توانی وێنای بكه‌یت هه‌موو دروشمه‌كانی سه‌رده‌می رۆشنگه‌ری بۆ گه‌یشتن به‌ ئاوه‌زگه‌رایی، ئازادیخوازی و پێشكه‌وتنخوازین بێ سنوور بوون. ئاته‌ئیزمی رادیكاڵی زاڵ به‌ سه‌ر ئه‌واندا پشت به‌ستوو به‌ ده‌سه‌ڵاتی ئاوه‌ز و بیركردنه‌وه‌ی زانستی بوو. ڤۆڵتێر و هۆڵباخ له‌ فه‌ڕه‌نسا كه‌وتنه‌ ره‌خنه‌ی توند له‌ فكری ئۆتۆریته‌ی وه‌ك ئایین و كه‌نیسه‌. دوو حه‌قیقه‌تی گرنگی تر له‌ جیهانی نێوان ئه‌واندا باوه‌ڕی گه‌شبینانه‌ به‌ پێشڤه‌چوونی كۆمه‌ڵایه‌تی ناسنووردار و شایه‌ن به‌ په‌روه‌رده‌كردنی مرۆڤن. ئه‌وان، به‌پشت به‌ ستن به‌ یاسای سروشتی، خوازیاری به‌رامبه‌ر نێوان مرۆڤه‌كان بوون. له‌ روانگه‌ی سروشتییه‌وه‌ ئه‌وان خودان باوه‌ڕێكی به‌ لۆژیكی بوون، ئاوه‌زگه‌رایی و چاكه‌سفه‌تی و دڵپاكی بوونی مرۆڤ بوون. ئه‌وان جگه‌ له‌ ئازادی و به‌رامبه‌ری مرۆڤه‌كان له‌ هه‌مبه‌ر یاسادا، خوازیاری به‌خته‌وه‌ری و خۆشگوزه‌رانی ئه‌و و به‌رگه‌گرتن و نه‌رمونیانی له‌گه‌ڵ بیرجیاوازان بوون.

رۆشنگه‌ری دژی خورافیاتی ئایینی و لایه‌نگری ئاته‌ئیزم، تاكگه‌رایی و جانمه‌فته‌نی بوون. هه‌ندێ: له‌ خواسته‌كانیی تریان: مافی ناڕه‌زایی، مافی خاوه‌ندارێتی و مافی له‌ ئاساییشدا بوون. ماته‌ریالیزمه‌كانی چاخی رۆشنگه‌ری لایه‌گیری به‌رامبه‌ری مافه‌كانی ژنی و پیاو بوون. روونی فكری، تیژی ره‌خنه‌ی و گه‌شه‌ی ئه‌زموونی له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی تری ئه‌وان بوو.

ئه‌دیبان و ئه‌ده‌بیاتیش له‌ بزاوتی فكری رۆشنگه‌ریدا رۆڵێكی گرنگی هه‌بوو. هه‌ندێك له‌وان له‌ وانه‌ ناسراوترین نووسه‌رانی ئه‌وروپا له‌ سێ سه‌ده‌ی رابردوودا بوون. لسینگی ئه‌ڵمانی به‌ شانۆنامه‌ی “ناتانی زانا” خوازیاری دۆستایه‌تی و نه‌رمونیانی مه‌زهه‌بی بوو له‌ نێو ئایینه‌كاندا. ره‌خنه‌گران له‌ سه‌ره‌تای ئه‌م ده‌ورانه‌دا كه‌وتنه‌ ره‌خنه‌ گرتن له‌ دۆزینه‌وه‌ی كاره‌كانی شكسپیر له‌ روانگه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی و مرۆیی و ره‌خنه‌ییه‌وه‌. رۆسۆ جگه‌ له‌ ئاوه‌زگه‌رایی ئاماژه‌ به‌ پێویستی هه‌ست و ئاتاجه‌ سروشتییه‌كانی مرۆڤ ده‌كات. بایه‌خدان به‌ رۆڵی هه‌سته‌كان بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی هونه‌ر و ئه‌ده‌بیاتی رۆشنگه‌ری مه‌یل به‌ره‌و هونه‌ری “رۆكۆكۆ” په‌یدا بكات. كاره‌ فێركارییه‌كان، راپۆرتی و سه‌فه‌رنامه‌ی نووسه‌رانی وه‌ك: سۆیفت، دیفۆ و رۆسۆ خوێنه‌رانێكی زۆری دۆزییه‌وه‌و هه‌وڵدرا تا بۆ یاسای گشتی ئه‌ده‌بی و كه‌وشه‌نی ژانره‌ جۆراوجۆره‌كانی، بڕوانامه‌یه‌ك ئاماده‌ بكرێت.

هه‌ندێك له‌ گرنگترین نوێنه‌رانی فكری بزاوتی رۆشنگه‌ری ئه‌و سه‌رده‌مه‌، له‌ وڵاته‌مانی خۆیان هه‌ڵاتن و چوونه‌ هه‌رنده‌ران: دیدرۆ ماوه‌یه‌ك میوانی كاسرینی گه‌وره‌ی شاژنی روسیا بوو و ڤۆڵتێر چه‌ند ساڵێك له‌ كن پادشای پروسیا له‌ ئه‌ڵمانیا بوو. هاوده‌می له‌گه‌ڵ ئه‌م جۆره‌ رۆشنبیرانه‌ بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی پادشایه‌یك ره‌های وه‌ك فریدریك ددانی پێدا بنێ كه‌ ده‌بێت فه‌رمانڕه‌وا یه‌كه‌مین خزمه‌تكاری خه‌ڵكه‌كه‌ی خۆی بێت. ڤۆڵتێر له‌ په‌یوه‌ندی به‌ مه‌سیحییه‌ته‌وه‌ ده‌یوت كه‌ (خورافیاتی پڕوپووچ له‌ نێو خه‌ڵكیدا ریشه‌كێش بكه‌ن!) دالامبێر ده‌ینووسی كه‌ مه‌سیحییه‌ت له‌ ئه‌نجامی خه‌ڵه‌تاندنێكی گه‌وره‌وه‌ دروست بووه‌. له‌به‌رئه‌وه‌ی پاش رفاندنی لاشه‌كه‌ی عیسا قاویان خسته‌وه‌ كه‌ ئه‌و په‌یوست بووه‌ به‌ مه‌له‌كوتی ئاسمانه‌وه‌. ئه‌ویدی ده‌یوت ئایینی حه‌یقیقی، ئایینی ئاوه‌زگه‌رایه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ی باوه‌ڕه‌كانی دی ته‌نها خورافیاتن.

له‌ په‌یوه‌ند به‌ رۆشنگه‌رییه‌وه‌، كانت ده‌یوت به‌ جه‌رگی سوود وه‌رگرتن له‌ ئاوه‌زی خۆتت هه‌بێت، “رۆشنگه‌ری واتا ئازاود بوونی مرۆڤ له‌ بارودۆخی خۆویستی سووكایه‌تی و بڕیار و جورئه‌ت بۆ به‌كاربردنی تێگه‌یشتن یخۆت بێ یارمه‌تی ئه‌وانیدی”. ئه‌وان ده‌یانویست هه‌وڵ و ته‌قه‌لا تاكییه‌ به‌خته‌وه‌ری ئامێزه‌كان ببێته‌ پایه‌ی یه‌كگرتن له‌ نێو خه‌ڵكه‌كه‌یش دا.

پرسیاركردن له‌ تاریكی
” له‌ هیچ دنیایه‌كه‌وه‌ ره‌وانه‌ نه‌كراوم”

ناوی كتێب: پرسیاركردن له‌ تاریكی ” له‌ هیچ دنیایه‌ك ره‌وانه‌ نه‌كراوم”
بابه‌ت: ناسنامه‌ی ئه‌ده‌بی
نوسینی: عه‌بدولموته‌ڵیب عه‌بدوڵڵا
تایپ: نوسه‌ر
چاپی یه‌كه‌م: 2018
تابلۆی به‌رگ: ئه‌نتۆنیۆ تاپێش
دیزاینی به‌رگ: سه‌ركه‌وت وه‌لی
تیراژ: 500 دانه‌
چاپخانه‌ی: شه‌هاب
نرخ: 4000 دینار
———————–

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن ……https://dengekan.info/wp-content/uploads/2018/12/barg_mutalib_sm.jpg

بێژەر فەرموون لەگەڵ کورتەی ھەواڵەکان:-
– تەقینەوەیەک لە پارێزگای کەرکوک ڕوویدا سێ کەس شەھید بوون و پێنج کەسیش برینداربوون ..”دیمەنی یەکەم”
– تەقینەوەیەکی تر لە پارێزگای دیالە ڕوویدا، شەش کەس کوژران و دەکەسی تر بریندر بوون..”دیمەنی دووەم”
-زیاتر لە سی ھەزار گەنجی بێکار ھەن، کە دەرچووی زانکۆ و پەیمانگاکانن..”دیمەنی سێیەم”
-شەوی ڕابردوو شاجوانی ساڵ ھەڵبژێردرا…”دیمەنی چوارەم”
-بۆ قەرەبووی زیانلێکەوتوانی بازاڕی لەنگەی ھەولێر، کە سێ ڕۆژ بەر لە ئیستا بەھۆی شۆرتی کارەباوە گڕی گرت، وتەبێژی حوکومەت ڕایگەیاند:- پێویستە زیانمەندان بە گرێبەست قەرەبوو بکرێنەوە…”دیمەنی پێنجەم”
– ھەر ئەمڕۆ وتەبێژی حوکمەت ڕایگەیاند، حوکمەتی ھەرێم بە جدی بیر لە کارەبای ٢٤ سەعاتی دەک…. “دیمەنی شەشەم”
کارەبا دەبڕێت.
لاوەکە: نەفرەت!
ڕادیۆکەی دادەگیرسێنێت:-
ئیزگەی یەکەم:- بڕۆن بڕۆن ئێوە دۆڕان… بڕۆ بنو لەسەر سینگی برادەر…”گۆرانی”
لاوەکە:- کامە برادەر!
ئیزگەی دووەم:-
بگەڕێوە بۆ کوێ دەڕۆییت، لەکوێ ھەوارت ھەڵدەدەیت..”گۆرانی”
لاوەکە: لە ژووری بازرگانی!
ئیزگەی سێیەم:-
ئەی جەماوەری بەشەڕەف، ھەونیشتیمانیان لەپێناو ئاسایش و ھێمنی، دەنگ بدەن بە لیستی ٧٣٠..”ڕیکلام”
ڕێژنەی دەنگەیلێک، ھاوسەدای قڕەقڕ، ھەتڕەشی لێ برد، لێ ھەر زوو مەدھۆشی نەما و لەبەر خۆیەوە گووتی:- لە بیرم کرد ئێرە نیشتیمانی منە…!
ئیزگەی چوارەم:- ئەو کاتەتان باش، من کاندیدی ژمارە یەکم، لەسەر لیستی عەدالەت، ناوم یاسایە، بڕوانامەی بەکالۆریۆسم ھەیە لە یاسا و ماستەر لە مافەکانی مرۆڤ و دکتۆرا لەھەمان بەش، چەندین وۆرکشۆپم ئەنجامداون، چەندین وەڵات گەڕاوم بۆ لێکۆڵینەوە، لە سروشتی دادگاکانیان و مافی مرۆڤ لە وەڵاتەکانیان، بۆ ئەم مەبەستە زیاتر لە پازدە کتێبم ھەن، بۆ ئەوەی ببن خاوەن مافی خۆتان، متمانەم پێ ببەخشن، ئەگەر دەتانەوێ دادگا ببێتە دادگای خەڵک، دەنگ لە ئێوە و خزمەت لە ئێمە، دەنگ بدەن بە لیستی ٧٣٠، دەنگەکانتان پارێزراوە ئەی جەماوەری بەشەڕەف…
دەنگی ئەم جارە لە دەرگاوە ھات، گەنجەکە دەڵێ من دەرگا دەکەمەوە، کیلۆنی دەرگاکە ڕادەکێشێ، ئوتومبێڵێک لە خێزانی فۆرت، لەبەر دەرگا وەستاوە، یەک لە پۆلیسەکان:-
دەکرێ تا ئێرە بێیت.
چوویە پێش، کەلەپچەیان کرد و خستیانە نێو ئوتومبێڵەکە.
پۆلیسی یەکەم:- ھاھاھا بەخوا چاک فێڵمان لە قانون کرد.
پۆلیسی دووەم:- ئەی چۆن ئەگەر نەھاتبایە دەرەوە نەماندەتوانی لە نێو ماڵەکەی قۆڵبەستی بکەین ھاھاھا
پۆلیسی سێیەم:- من دڵنیام ئەو خەڵاتەی بەڕێوبەری پۆلیس سێ وەرقە دۆلارە دڵنیام..
لاوەکە:- تکایە لێرە چ باسە یەکێکتان پێم بڵێن بۆ دەستگیرتان کردووم، من چیم کردووە!!
پۆلیسەکان بەیەکەوە:- ھاھاھا
پۆلیسی یەکەم:- سەیری بکە ھێشتا دەڵێ چیم کردووە، دەزانی تا ئیستا چەند کەس بریندار بووە؟ چەند کەس کەوتوەتە نێو مەزرا؟ بێدەنگ بە، لە بنکە بەرگری لە خۆت بکە…
پۆلیسی یەکەم:- گەورەم ئەوە ھەمان ئەو کەسەیە، کە سەرەمەزراکانی ھەولێری دزیبوو.
زاپتی پۆلیس:- دەتوانی بڕۆیت، ئەتۆش دانیشە.
– ناوت چیە؟
-ئومێد.
– دەخوێنیت؟
-خوێندنم تەواو کردووە.
– چی بەشێک؟
– بەشی یاسا.
– ئێ باشە دزەکەمان شارەزایی یاسایە. ئەی باوکت چ کارەیە؟
– پێشمەرگەیە.
– پێشمەرگەی کێیە؟
– پێشمەرگەی سنوورە.
-ڕەنگ دەڵێم ھەی کەرە..
– گەورەم دەترسم..
-لەچی دەترسی؟
-لە قسەی ھەڵە..
– شەرم ناکەی باوکت پارێزگاری لە تۆ و نیشتیمان دەکا، ئەتۆش خەریکی دزی لە نیشتیمان دەکەیت؟! سەرەمەزراکانت بۆ چی بوون؟
– وەکوو ئاسن دەمفرۆشتنەوە.
– بە کیلۆ؟
– بەڵێ.
– کیلۆی بەچەندە؟
– ١٠٠ دینار.
– بۆ مردوون لە برسان؟
– گەورەم برسیمانە..
– قسەی قۆڕ ئەمڕۆ کەس لە برسان نەمردووە،
-ئەی بۆ کاری پارێزەری ناکەیت؟
-نازانم تاوانبار کێیە و تاوان چیە؟!
-فەلسەفەی حیز.. دیار دزیت پێ باشترە لە ناساندنی تاوانبار؟!
-ئاخر لە دزی دڵنیام…
– چیتر قسەی قۆڕ مەکە.. بەھەرحاڵ ئێمە دەبێ ئەو فایلە بنێرینە دادگا، لەبەر ئەوەی بڕیاری دەسگتیرکردنی سەرەمەزرا دزەکە، لەسەرووی دەسەڵاتی ئێمەوەیە.
دووای شەش مانگ.
ئومێد نیگا و ھزری، مژویڵی سەر شاشەی موبایلەکەیتی، ئەکاونتی فەیسبوکەکەی کردوەتەوە.
یەکەم بڵاوکراوە:- ژنێ کورژراوە، دوایی ئەوەی نەیویست لە دادگای بەرایی ھەولێر ئامادەبێ، تاوەکو ڕەزامەندی بدا، کە ژنی دووەم بێتە ماڵەکەی.
دووەم بڵاوکراوە:- دوو بنەماڵە لە دامێنی یەک لە چیاکانی کوردستان، لەسەر پارچەیەک زەوی، بوو بە شەڕیان، شەش کەس لە ھەردوولایەن کوژراون، ئەمە ھەفتەی ڕابردوو بوو، تاوەکوو ئیستا پۆلیس ھیچ کام لە پازدە کەسی داوالێکراوی دەستگیر نەکردووە.
سێیەم بڵاو کراوە:- مەھزەلەی سیاسەت لێرەیە، ١٦٠ ڕۆژ بەسەر ھەڵبژاردن تێپەڕیوە، تا ئیستا حوکمەت پێکنەھاتووە.
موبایلەکە دوای تێڕامانێکی کورت، دەخاتە سەر بڵاوکراوەی شەوی ڕابردووی وێنەیەکی لە پاڕکی شار چرکاندووە.
کۆمێنتەکان: خۆشبەخت بی، تەمەن درێژ بی، زۆر جوانە، ھەر سەرکەوتووبی، پڕ تەمەن بی….
زەنگی تەلەفۆن لێدەدا:-
تەلەفۆن: لە بەر دەرگام دەچینەوە شوێنی مەبەست.
ئومێد:- ھەر ئیستا.
شەقامی ئیسکان تەراتێن دەکەن، دوو چا لەگەڵ چارەگێک گوڵەبەڕۆژە شەویان بۆ دەکاتەوە، ئەوان ھیچ نالێن تەنیا دەبێت چەند ڕەمزێک بەکار بێنن، لە حیوارەکانیان، وەک کابرا، بەداخەوە فلان کەس، کلاوت بگرە، کێ گوو بە کلاومان دەپێوی، باشترە حیز بین تا سەلامەت بین دوایی لە تڕی سەی دەچین…
دوای بەڕێکردنەوەی شەوەکەیان، ئومێد جوزدانەکەی دەردێنێت ھەزار دینارەکەی نێوی دەدات بە چایچی، بەحەسرەتێ دەڵێ:- ئەمەش تەواو بوو!
کاتژمێر یەکی شەوە، مەفرەزەی ئاسایشی شار لەسەر ڕێگان.
ئەفسەر:- کوا ناسنامەکانتان؟
ئومێد:- ھەویەم ساڵێکە لەمامەڵەی دامەزراندنە.
ئەفسەر :- لۆ کاکە ئێرە کوێیە بێ ھەویە دەسوڕێیتەوە لەو کاتەشدا!
ئومێد:- ئەی منیش ھاوشاری نیم!
ئەفسەر:- زۆری مەڕێسە، کێ دەزانێت چیتان لە ھەگبەیە بەم شەوە زەنگە!
دەیکوتن و دەیشێلن.
ئومێد:- بۆ لێمدەدەن؟ تکایە!
ئەفسەرەکە:- لەبەر ئاسایشی شار.
ھاوڕێکەی : ئەمشەو باشتر دەنوی؟
ئومێد: بەڵێ زۆر ماندووم.
کاتژمێر دووی شەوە، لەتاو ئازار جنێو بەکات و خەو و خۆی و پیرۆزیەکان دەدا، دوای کەمێک دەخەوێت.
کاتژمێر دەی بەیانی لەگەڵ زەنگی تەلەفۆن لە خەو ڕادەبێت..
ئومێد:- بەلێ؟
تەلەفۆن:- بەڕێزم ئەو سیڤیەی پڕت کردۆتەوە، چوارەم زمانت کە تورکیە لاوازیت، وە بڕوانامەکەشت قانونە، بەڕێوەبەرەکەمان نایەوێ ووشەی قانون ببیستێ لەبەر باج.
دوای خواردنی نانی نیوەڕۆ، دەچێتە پاڕکی وەفایی. ئاواتە مەزنەکانی چارلس دیکنز، دوا دێڕەکان دەخوێنێتەوە :-
” پیپ: چم لەدەست دەھات، جگە لەوەی بەدوایدا بڕۆم پێی نیشانبدەم کە سەرشۆر و شەرمەزار گەڕاومەتەوە، بۆ لای ئەو، بەلێ دەبوو بۆلای بیدیش بگەڕێمەوە، پێی بلێم ئەو ھەستە گەرموو گوڕەی ڕۆژگارێ بۆ ئاواتەکانم ھەمبوون، ئەمڕۆ ھەمووی بەباچوون!!”
بۆ تاوێک داما، نەیدەزانی بیر لەچی بکاتەوە، سەیری گەڵا چنارەکانی نێو پاڕکی وەفایی دەکرد، کە لەگەڵ سیرکە و ھاشوھوشی بایەکە، خۆیان دەکێشا بەیەکتر، پاڕکی جێھێشت.
لەشەقامەکەی بەردەم پاڕکەکە وەستا، لەگەڵ زرینگەی مەسنجەری موبایلەکەی ھات، خوێندیەوە:-
” من چیم ئەویست لە نیشتیمان
جگە لەنانێک و کونجێکی دڵنیایی و گیرفانێکی بەحورمەت.
مشتێ ھەتاوی ئارام و بارانێکی خۆشەویستی،
پەنجەرەیەکی کراوەی سەر ئازادی و عەشقم باتێ!
من چیم ئەویست و لەوە زیاتر نەیدامێ..
بۆیە ئیتر نیوەڕۆیەک دەروازەیەکم شکاند و چوومە دەرێ..
بە ئێجگاری چوومە دەرێ…!*
سەیری ئاسمانی کرد، ھیچی نەبینی جگە قوڵاییەک بەڕەنگی زەریاکان، بێ ئەوەی لە ڕاست و چەپی بنواڕێ، پەڕیەوە، چەند مەترێ دوور لە شۆستەکە سەیارەیەک دەیپلیشێنێتەوە، ئاواتە مەزنەکان، دوور لە جەستەی کەوتە ژێر ڕەفیسکەکە، خوێن لە ھەموو گیانی فیشقە دەکات، ئوتومبێلە جامڕەشەکە تێیدەقوچێنێت، بۆ ماوەی چارەگە سەعاتێک کەوتن، لەشەقامەکە دەیان وێنە چرکێنرا، ھەر ئەو دەمی بڵاودەکرانەوە، گوایە گەنجێک لەناوەڕاستی شار سەیارە پێیدا کێشاوە، کەس نایەتە فریایی، ئاخری شوفێری تاکسیەک ڕایدەگرێ و دەیبات بۆ نەخۆشخانەی ڕۆژئاوا، ژووری بەرکەوتنەکان.
شوفێرەکە، لە دڵی خۆیدا دەیگوت:- خودا بەڵکو دەروازەیەکی خێرم لۆ بکەیتەوە.
پۆلیس: بیگرن.
ئومێد ھێشتا گیانی دەدا، کە سایەق تەکسیان قۆڵبەست کرد، پێش ئەوەی ئیحالەی ژووری بەرکەوتنەکانی بکەن، ئومێد گیانی سپارد.
شوفێری تەکسیەکە بەھۆی نەبوونی شاھێد دوای دوومانگ دادگایی کردن، بە حوکمی حەپس زیاتر لەسێ سال گیرا.
تەرمەکە ھەفتەیەک لە نەخۆشخانە مایەوە، بەھۆی نەبوونی بەلگە لەسەر ئەوەی ئومێد چیە و کێیە!
ئاواتە مەزنەکان، چەند ھەفتەیەک دوواتر زبڵ ڕێژێکی پیر و ماندوو، پەڕەکانی ھەڵدەدایەوە، چەند جارێک ھەڵگێڕ و وەرگێری کرد، پێدەچوو بە دوای وێنەدا بگەڕێ، دواتر خستیە نێو عەرەبانەکەی، دەستەسڕەکی لە گیرفانی دەرھێنا و تەوێلی پێ سڕیەوە، عەڕەبانەکی پاڵدا و بەردەوام بوو لە گەڕان.

* بەشێک لە قەسیدەی” ئیستا کچێک نیشتیمانمە” نوسینی شێرکۆ بێکەس، لەگەڵ گۆڕینی ووشەی نیوەشەو بۆ نیوەڕۆ.

دەنگتان نادەمێ
لە قوڕ و چڵپاوی هەڵی بە فیرۆ دراوی
کۆی پەرچەمە خوساوەکانتان خۆم دەگرم و
تانەی سەر گلینەی مێژووتان
بە بەرخودانیم دەسڕمەوە
تا ساماڵی
ئاسۆی دوور و نزیکی
روو لە تاریکەشەو کراوم
وێڵن بە دوی تروسکەی دیدی
خاکی دەیمی و
باراناویم
بڕوانن لە کونجی ئەم کەلاوە دێرینە
چەندین چەکی سەرەوخوار
بە دیار فیشەگی لەبارچوو
دەستەو ئەژنۆ و
دۆش داماو
تانە لە پەنجە و
پەلەپیتکەی سواو دەگرن
ئاواتێکی قورس ،
لە تەرمی بە ئازارتری دایکم
شانی داگرتووم
بێباکییەکانتان..
کەیلی بەردەبازی لینج
پێش بە پەڕینەوەی پێشبینیم دەگرن
چەندیترم پێجەوانەی ڕێژنە تاو دەنێن؟
لە سەر ترۆپکی گەنجینە بێژمارەکانتانەوە
سەرەوخوار هەڵیشمبەن
کێشانی ئەم خاکە
هەر باوەشە گۆڕێکی شایستە
بە ڕۆڵەی ڕا دەبینێ
بە قوربانی هەنگاوی لە هێز نەکەوتووی پەڵەم
دەپارێمەوە لەو دڵۆپە بارانانەی
کە لە یەکدا کۆدەبن و
لافاو بە ڕێ دەخەن
تا چیتر ،
باخچە و هەرێزی گەشی ژێر کەمەر
نەخرێنە ژێر پێلەقەی
گورگی بەڕەڵلا و
بزن و
گێسکی بە هەمەر

هاوینی ٢٠١٨
کفری

گۆشەی یەكەم:

یەكێك لە دەرهاویشتە مەترسیدارەكانی كۆتایی شۆڕشی ئەیلول(1974)، دروستكردنی دۆخێكی دەرونی بوو لای تاكی كورد، كە هەركاتێك دەوڵەتێكی بەهێزی جیهانی، یان ئیقلیمی، وازی لە كۆمەك‌و پشتیوانی كورد هێنا، ئەوا لەروی مەعنەوییەوە یەكسەر وا دەزانین دنیا كۆتایی پێدێت‌و شەوی تاریك دەست پێدەكات. بەداخەوە ئەم دۆخە دەرونییە هەتا ئێستاش بە تۆخی لە لای ئێمەی كورد ماوە. وەك بڵێی شۆڕشمان پێ نەكرێت، ئەگەر دەوڵەتێك یان هێزێكی جیهانی لە پشتمان نەبێت، هەرچەندە ئەمە رەهەندی جیۆسیاسی‌و جیۆپۆلەتیك‌و جوگرافی خۆی هەیە، چونكە كوردستان شوێنێكی پڕ لە نەخشەو پلان‌و زەوی پڕ ململانێیە لەم بارەیەوە، بەڵام ئەمە بابەتی ئێستای ئێمە نیە لەم وتارەدا.
گەلی كورد بەهەموو شێوەیەك دەبێت ئەم دۆخە دەرونیە تێك بشكێنێت.

گۆشەی دووەم:

دوو ئەزمونی كشانەوەی ئەمریكا: یەكەم: ساڵی (1991) ئەمریكا كوێتی لە چنگی بەعس دەرهێنا، بەڵام نەهاتە ناو بەغداو پاشەكشەی كرد، ئەمەش صەدام حوسێنی مەست كردو هەوای پەلاماردانی كوردو شیعەی گرت، ئەوەبوو، كۆڕەو كرا، ئەمریكا گەڕایەوەو لەناو ئەنجومەنی ئاسایش پشتیوانی دروستكردنی هێڵی سی‌و شەشی كرد بۆ كورد لە عێراق، بەم فۆرمە گەڕایەوە؟؟.

دووەم: زۆری بەسەر نەچووە، لەم رۆژانە بوو كە باراك ئۆباما گوتی ئەگەر دەربچم بەسەرۆكی ئەمریكا، تەواوی هێزەكانمان لە عێراق دەكشێنینەوە، ئەوكات دەنگۆیەكی زۆر گەورە دروست بوو كە بەعسیەكان دەگەڕێنەوە، ئێران بەتەواوی دەست بەسەر عێراقدا دەگرێت، توركیا دێت، كورد دەخورێت…ئیدی دنیایەك سیناریۆی دیكە، ئەوەبوو ئۆباما هات‌و تەواوی سەربازەكانیشی لە عێراق كشاندەوە، بەڵام چی روویدا؟ داعش هات، عێراق كەوت، بەئێرانیشەوە؟؟ هاواریان كرد بۆ گەڕانەوەی ئەمریكا، هاتەوە.
بۆیە دەشێ بڵێم كشانەوەی تەواوی ئەمریكا لەسوریا، مانای گەڕانەوەیەكی بەهێزیەتی بۆ سوریا.

گۆشەی سێیەم:

توركیا پەلاماری عەفرینی دا بە بیانوی تیرۆرو مەترسی ئاسایشی خۆی، توركیا ئێستا هەڕەشە دەكات بۆ داگیركردنی رۆژهەڵاتی فوڕات‌و رۆژئاوای كوردستان، هەر بەبیانوی ناسەقامگیری سنورەكانی‌و داعش‌و تیرۆر؟؟.بەڵام كاتێك ئەمریكا بەفەرمی لەسوریا دەكشێتەوە، شتێكی گرنگ روو دەدات، ئەویش گۆڕینی ناونیشانی شەڕەكەیە، لە ناوی شەڕی داعش، ئیدی ناونیشانی هەرە زیندوو(دەستپێكردنی شەڕی كوردو توركیا) یە، بۆیە ئێستا كە ئەمریكا دەكشێتەوە مانای وایە داعش مەترسی گەورەی نەماوە، كە توركیا هێرش بكات، مانای وایە پەلاماری كورد دەدات، پرسیار ئەوەیە توركیا رۆژئاوای كوردستان داگیردەكات‌و نقەی لێوە نایەو وەك ئێستای عەفرین دەبێت،؟ بۆچونم وایە نەخێر. بەڵكو یەكێك لە پێشهاتەكان ئەوەیە ئەمریكاو چەندین دەوڵەتی دیكە، توركیا وەك صەدام مەست دەكەن، پەلاماری پێ دەدەن، دوایش هەر خۆیان لەناو ئەنجومەنی ئاسایش بڕیارێك بەناوی ناوچەی ئارام‌و پاراستنی كەمایەتیەكان‌و یان باكورو‌و رۆژهەڵاتی فورات دەردەكەن‌و سوریاو توركیا‌و روسیایش دەخەنە ناو تەڵەیەكی گەورەوە، وەك ئەوەی دوای كشانەوەی ئەمریكا بەهۆی هێڵی سی‌و شەش بە عێراقیان كرد؟. دەشێت هەر خۆیان مەیدانەكە بۆ توركیا چۆڵ بكەن، بڵێن فەرموو كورد بكوژە، كوردستان داگیربكە، وەرە ناو سوریا..بەڵام دوایی توند قوڕگی بگرن. مادام ئەزمونی لەمجۆرە هەیە دەشێت قەناعەتێك بەم گۆشەیە بكەین. ئەمە لەبەر خاتری چاوی جوانی كورد نیە، بەڵكو ئەردۆغان‌و ستافەكەی قاچیان زۆر لەبەڕەكەی خۆیان راكێشاوە.

گۆشەی چوارەم:

روسیا زۆر بە دوورخستنەوەی توركیا لە ئەمریكا ماندوو بووە، چاوپۆشی زۆری لە كردەوەكانی توركیا كرد، هەموو هەوڵێك دەدات توركیا ببێتە هاوبەشێكی ستراتیژی بۆ روسیا، هەر بۆ نمونە سیستەمی موشەكی ئێس 300 دەفرۆشێتە توركیا، كە ئەمریكای زۆر هەراسان كردووە. لەهەموو بابەت‌و سیناریۆو سیاسەتەكانی ناو سوریا، روسەكان دەستی توركیایان راكێشاوەو كورسی گرنگیان داتەوە توركەكان، بۆیە كاتێك توركیا موشەكی پاتریۆت لەئەمریكا دەكڕێت، كاتێك لە ئەمریكا نزیك دەبێتەوە، روسیا ئەگەر هیچ نەكات، خۆ دەبێت ئەوەی چەندین ساڵە لە سوریا بۆی تەنازوول كردووە، لێی وەربگرێتەوە. بۆیە نزیك بونەوەی ئەمریكاو توركیا، دەرفەت دروست دەكات، ئەمجارە كوردو روسیا لەیەكتر نزیك ببنەوە، توركیا ناتوانێت هاوسەنگی ئەمریكاو روسیا بەمجۆرەی ئێستا رابگرێت، روسیا لە توركیا قبوڵ ناكات تەواوی رۆژهەڵاتی فوڕات‌و باكوری سوریا داگیربكات‌و هەیمەنەی گەورەی خۆی دروست بكات، ئەوەی لە عەفرین بۆی كرد، بۆ خاتری ئەوەبوو لە ئەمریكا دووركەوێتەوە، بەڵام كاتێك دەچێت موشەكی پاتریۆتی ئەمریكی دەكڕێت، مانای پێچەوانە بونەوەی هاوكێشەكانە، ئەمەش دەرفەتی ئەوە دەداتە كورد لەسوریا بەهۆی روسەكان زەبر لە توركیا بوەشێنێت‌و بەرگری بكات، بە كۆمەكی روسەكان. ئەمەش بەرژەوەندی روس دروستی دەكات، نەوەكو چاوی جوانی كورد؟؟.

گۆشەی پێنجەم:

سەرچاوەكانی ناو كۆشكی سپی، ئاماژە بەوە دەكەن، كە تەواوی راوێژكارەكانی كۆشكی سپی، جۆن بۆڵتۆن راوێژكاری ئاسایشی ئەمریكا، زۆرێك لە ژەنەڕاڵ‌و ئەفسەرەكان، زۆرێك لە گۆنكرێسمانەكان، زۆر دژی ئەم بڕیارەی سەرۆك ترەمپن، ناكۆكی زۆر لەم بارەیەوە هەیە، ئەمەش دۆخێكی هەستیار دروست دەكات، كە كورد لەسوریا هەوڵ بدات، ئەم دۆخە هەستیارەی ئەمریكا باش مامەڵە بكات، لانی كەم مانەوەی ئەو هێزانەی كە بڕیاربوو ناوچەیەكی ئارام لەنێوان تورك‌و كورد دروست بكەن لەرۆژئاوای كوردستان. واتە نابێت بڕیاری كۆتایی بدەین، لەسەر خیانەتی ئەمریكا لە بەجێهێشتنی كورد بەتەنیا لەناو گەلەگورگی ناوچەكە، واقیعییە ئەگەر بڕوامان بەوە بێت، هێزە نێودەوڵەتیەكان رێگا نەدەن قەسابخانەی كورد دروست بێت، چونكە ئاسایش‌و بەرژەوەندی خۆیان وا دەخوازێت، هەر زوو بەریتانیا رەخنەی لەم بڕیارە گرت، ئیسرائیل دژ بوو، ئەوروپیەكان مەترسیان هەیە. یەكێك لە راوێژكارەكانی كۆشكی سپی گوتی: كشانەوەی ئەمریكا لە سوریا لێدانە لە هاوپەیمانیەتی عەرەبی-ئەمریكی، عەرەبەكان نایانەوێت ئێران‌و توركیا كەڵەگای ناو سوریا بن، چونكە پانتایی جیۆسیاسی خۆی هەیە كە هەڕەشەی راستەوخۆن بۆ ئەمنی عەرەب. ئەمەش گۆشەیەكی دیكەیە، كە قسە زۆر هەڵدەگرێت.

گۆشەی شەشەم:

كورد كارەكتەرێكی نا دەوڵەتیە، گروپە، دەوڵەت نیە، كیانی فەرمی نیە، وەك نوێنەری ئەمریكا بۆ كاروباری سوریا وا وەسفی كردین، كە گوتی. مامەڵەی ئێمە لەگەڵ ئەم گروپە نا دەوڵەتیانە، تاكتیكیە، هەر كاتێك ئیشمان پێ نەمان، وازیان لێ دەهێنین‌و دەوڵەتێكی بەهێزی وەكو توركیا بەمانە ناگۆڕینەوە. ئەمە راستە..بەڵام جێگای باوەڕ نیە بۆ كورد، لەبەرچی؟ بۆ نمونە ئێستا جەنگەكانی ناوچەكەو جیهان، یان بڵێم سیاسەت گروپە نا دەوڵەتیەكان دەیكەن‌و ئەنجامی دەدەن، حوسیەكان لەیەمەن، حزب اللە لە لوبنان، حەشدی شەعبی لە عێراق، بەرەی نوصرەو شام لە سوریا، پەیەدەو سوریای دیموكرات لە سوریا، لەهەموشی گرنگتر داعش، داعش گروپێكی نادەوڵەتی بوو كە ئەمریكاو جیهانی هێنایە سەرخەت، بۆیە گروپە نا دەوڵەتیەكان زۆر گرنگن‌و ئەمریكا راست ناكات، گەلی كورد لەسوریا بەمجۆرە سیاسەتانە نابێت مەوقیعی گرنگی خۆی لە بیر بچێت. بەمجۆرە بێت كە ئەمریكا سوریا جێبهێڵێت، توركیا بێتە ناو خاكی رۆژئاوای كوردستان، هەمان مانای هەیە، چۆن؟ چۆن سەربازەكانی ئەمریكا بۆ دەوڵەتی سوریا بیانین، سەربازی توركیش بیانین، هەر دەبێت لەناو سوریا بڕۆنە دەرەوە.

گۆشەی حەوتەم:

راست ناكەین ئەگەر بڵێین كشانەوەی ئەمریكا لە سوریا، كاریگەری مەعنەوی‌و دەرونی لەسەر كورد نابێت، وەك لە گۆشەی یەكەم رونم كردەوە، بەڵام شتێك هەیە هێز دەبەخشێتە من، ئەویش لێدوانی بەرپرسانی رۆژئاوای كوردستانە، كە ساڵانی رابردووش هەمیشە گوتویانە تەنها پشت بە گەلی خۆمان دەبەستین‌و دەزانین روسیا‌و ئەمریكا تاسەر دۆستی ئێمە نین، تەنها گەل سەرچاوەی پشتیوانیە، بەس كێشەكە ئەوەیە ئایا ئێمەی كورد بەرگەی ئەم هەموو چەك‌و چۆڵ‌و فڕۆكەو سوپا‌و دەوڵەتە دەگرین، لەلایەك هەڕەشەكانی توركیا، لەلایەك گورگەكەی دیمەشق كە بەردەوام نكۆڵی لە بونی جوگرافیاو كیانی كوردی دەكات لەناو سوریا؟؟ ئیرادەی كورد نابێت تێك بشكێت، دوای كۆڕەوی گەورەی كورد، كیانی كوردی لەدایك بوو كە كەس چاوەڕێی نەدەكرد. كەواتە وەك چۆن رابردوو نەتواینەوە، داهاتوش بەردەوام دەبین.
من دڵنیام گۆشەی دیكەش لە داهاتوو لەسەر پرسی كورد، لەسوریا‌و عێراق‌و توركیاو ئێران، زۆر دێنە ناو باسو خواسەوە، جارێ ئەمە با سەرەتایەك بێت.

ناتوانین هەرگیز لە زمانێك زێتر بە كار بهێنین.
“دریدا”
ناتوانین هەر تەنها زمانێك بە كار بهێنین.
“عەبد ئەلكەبیر ئەلخەتیبی”

لە ژێر تایتڵی پرسیاركردن لە تاریكی و سەبتایتڵی ” لە هیچ دنیایەكەوە رەوانە نەكراوم” كتێبی ناسنامەی ئەدەبی (عەبدولموتەڵیب عەبدوڵڵا) لە بڵاوكراوەكانی گۆڤاری “نما” هەولێر 2018 كەوتە كتێبخانەی كوردییەوە، ناوەڕۆكی ئەو كتێبە پێكهاتووە لەو بەشانە: نیگای هونەر، چاوی شۆڕش، نەخشی منداڵی، خەیاڵی كتێب، شۆڕشی نوێ، ئەدەبی بەرگری، پرسیاركردن لە رۆمان و رۆمانی كوردی، نیگای من و هەشتاكانی ئەدەبی كوردی، لە خوێندنەوەوە بۆ خوێندنەوە، من و یەكێتی نوسەران، من و ئازاد سوبحی وەك شاعیر، گۆڤاری سەراب سەراب…
لە پێشەكییەكی كورتدا پێناسەی ئەو كتێبە بەو جۆرە كراوە:
خوێنەری خۆشەویست ئەو دەقەی بەردەستتان یادەوەری نییە، چونكە گێڕانەوەی ژیانی كەسی نییە، وەك چەمكی یادەوەری داوای دەكات. ژیاننامە نییە، وەك ئەوەی لەسەر راستبێژی وەستا بێت، بەڵكو زمانێكی دیكەیە بەرانبەر زمان و لەگەڵ زماندا! نەك بەو مانایەی كە كاری چارەسەركردنی یەكیەتی زمان بكات، بەڵكو بەو مانایەی كە زمان دەیەوێت.
بە هەر زمانێك كە (من) دەخەینە نێو رستەوە، یان یادی (من) دەكەینەوە، یان زمانی (من) ئاشكرا دەكەین.. راستەوخۆ “من بیر دەكەمەوە”ی دیكارت ئامادەیی هەیەو (من) دەبێتەوە سێنتەری بیركردنەوە. ئەو دەقە بە نیازە (من)ی دیكارتی و (من)ی گرامەرو (من)ی ئەدەبی بخاتە سەر خودی خۆی، یان سەر ئێمە.. بیركردنەوەیەك هەیە پێیوایە كۆی ئەو (من)انە لە رووە (سۆسیۆ- رۆشنبیری)یەكەی با جیاوازیش بن، هەر هاوشێوەن، چونكە كۆی ئەو (من)انە بە هەمان واقیع و دەروون و دیاردەوە بەندن، ئەگەرچی رێگای زمانیان هەمان رێگاش نەبێت.. بە دیوەكەی دیكەش دریدا لە (ل 44) كتێبی (احادیە الاخر اللغویە) دەڵێت: هەر چۆنێ بێ گەڕان بە دوای چییەتیمان لە نێو زماندا، وەك مەسەلەی گەڕانەوەی بێكۆتایی سەیر دەكرێت.
بە كورتی دەمەوێ بڵێم (من) لەو دەقەدا بابەت نییە، بەڵكو دەكەوێتە نێو ئەزموونی زمان و ئەزموونی (سۆسیۆ- رۆشنبیری)یەوە، لەوێوە پەیوەندی بە جەوهەری (من) لە لەگەڵ زمان و زمانی ئەدەبییەوە دەبەستێت.
(1)
یەكێك گوتبووی ئەوەی زۆربەی وەرزەكان پانتۆڵێكی كاوبۆی شین و كراسێكی سپی و كڵاشێكی سپی لە پێ دەكا، هەمیشە كتێبێكی بە دەستەوەیەو خەیاڵی لێرە نییە، ئەوە موتەڵیبە؟! دەزانم سەرم لە نێو كتێبان دەجولێتەوە، بەڵام وەك (ئەرستۆ)ی گەورە خوێنەری دنیا نا، خەیاڵم بەدوای گرتنی گەردەلوولەوەیە، بەڵام (ریلكە) نیم! ئەوە فیگۆری ژیانی رووتی منە بە كەمەكێك دەستكارییەوە، مرۆڤێك كە نەیتوانی خۆی بكوژێ، نەیتوانی وڵات جێبهێڵێت، مرۆڤێك لە ناخەوە دژی دامەزراوی سیاسی و پیرۆزی ئیمانی داخراوو لەگەڵ شتە پەراوێزو بچوكەكاندا دێتەوە…
(2)
نابێ بیر لە تێكدانی دنیاو شۆڕش و یاخیبوون بكەینەوە، بەڵام ئەوەی ئەمڕۆ بۆ شۆڕشمان دەگەڕێنێتەوە، شتە بچوكەكانە نەك حیكایەتە گەورەكان، جیاوازییە نەك پەیوەستبوون…مرۆڤبوونە، مرۆڤبوون زێتر بە شۆڕشمان دەبەستێتەوە، زێتر لە پرسی چەوسانەوەو ئازادی…مرۆڤی شۆڕشگێر بەرگری لە دادپەرەوەری دەكات، شۆڕش پێویستی بە بەرگری نییە؟! نادادپەروەری دیارە، بەڵام دادپەرەوەری تەمومژاوییە، وەك چۆن تاریكی ئەو كاتە ئامادەیە، كە رۆناكی نائامادەیە! دادپەروەریش جگە لە ونبوونی نادادپەروەری شتێكی دیكە نییە! شۆڕش دیارە وەك ئەوەی هەیە، شۆڕشیش ئەو كاتە بوونی هەیە كە مرۆڤبوون و دواتر ئازادی و خودی دادپەروەری.. لە لێوی مەرگ نزیكترن، نەك لە دەمی ژیان…
(3)
شتەكان وەك چۆن هەن، ئەوە نین، یان مەرج نییە وابن.. ژمارەی دانیشتوانی ئەمریكا لە شەش پۆینت سێی دنیا تێپەڕ ناكات، بەڵام ئەو بانگەشەیەی كە بۆ مافی مرۆڤ دەیكات هەموو دنیای لەخۆگرتووە، بیر لەوە ناكاتەوە كە لە سەدە پەنجای سامانی هەموو دنیا لە ئەمریكایە، بیر لەو جیاوازییە گەورەیە ناكاتەوە لە نێوان ژمارەی دانیشتوانی دنیا و خۆی… ئەو قسەیەم لەوێوە دێت، كە ناكۆكی سیاسی هەموو شتێكی بەخۆوە گرێ داوەو هەموو شتێكی بە رەمزكردوە. دەزانم هەموو ناكۆكییەك بەرئەنجامی ناهاوسەنگی هێزە، ئەی خۆگونجانی خەڵكی مانای چییە؟ خۆگونجانی خەڵكی پەیوەستبوونێكی درۆزنانەیە! ئەو قسەیەم گشتگیر و هەندێ رەقە، بەڵام خەڵكی بە بێ ئاگایی بوون باوەڕ بە ئایدیۆلۆژیا دەهێنن، بەر لەوەی بیر لە راستییەكان بكەنەوە.. خەڵكی هەمیشە بە كارێك هەڵدەستن كە حەزی لێناكەن، چونكە دەیانەوێت لە واقیع دوور بكەونەوە، ئەوە ئایدیۆلۆژیایە! ئایدیۆلۆژیا مانا بە هەموو شتێك دەبەخشێت بە تیرۆر و كۆنەپەرستیش.. ئەوەی خەڵكی بێ ئاگا رێست دەكاتەوە ئایدیۆلۆژیایە، ئەوەی ماندوویان دەكات ئایدیۆلۆژیایە، ئەگەرچی ئایدیۆلۆژیا وەك ئەوەی هەیە، درۆزنانەش بێت.
(4)
كتێب ئازادی تاك دەچەسپێنێ و دەسەڵات رەتدەكاتەوە. یەكەمیان هەر تەنها پەیوەندی بەوەوە نییە كتێب تەنیامان دەكات، بەڵكو پەیوەندی بەوەوە هەیە كە دەرگاو پەنجەرەكانی مێشكمان بەسەر ئەویدیكەدا دەكاتەوە. دووەمیان مەبەست دەسەڵاتی رەهایە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا كتێب بەشێوە كراوەكەی وزەیەكمان پێدەبەخشێت كە بە مەعریفەی جیاوازەوە بەندە، هەمیشە لە نێوان وزەی مەعریفی و تەنیاییدا دیكتاتۆرییەت هەرەس دێنێ! لە پانتایی مەعریفەدا ژیان بە رەنگە جیاوازەكانی دەجولێتەوە، لە تەنیاییدا دەسەڵات بێ كەس دەمێنێتەوە…دنیای كتێب و خەیاڵی خوێندنەوە، دنیای رامان و هەڵوێست و بیركردنەوەیە. هەمیشە ژیان بابەتێكە مرۆڤ بەر لەوەی مامەڵەی لە تەكدا بكات و هاوژیانی بكات، دەبێ بیخوێنێتەوە، دەبێ تێیبگات.
(5)
من دەڵێم ئەوەم كە هەم، لە هیچ دنیایەكەوە رەوانە نەكراوم . قسەی پۆلیسی ئایدیۆلۆژیی هەرچی بێت، ئەوان سەربەستن چۆن بیر دەكەنەوە، من هەمیشە رێزم بۆ بیروڕای جیاوازی ئەویدیكە هەیە، نەیاری كەس نیم، من ئەوەم كە هەم و چێژی لێدەبینم، بێ ئەوەی كەس پێمبڵێت چێژ وەربگرە؟! ئێمە مرۆڤین كاڵا نین، وەك مامۆستای یەكەم ئەرستۆ دەڵێت بوونەوەرێكی كۆمەڵایەتین، بە تەنیا ناژین، پەیوەندی كۆمەڵایەتی بە یەكمان دەبەستێتەوە نەك بازاڕ، بەڵام گرفتی ئەویدیكەی سیاسیی لێرەوە دەستپێدەكات لە بەیەك بەستنەوەی بازاڕی ئایدیۆلۆژیا.. گرفتی ئەویدیكەی سیاسیی ئەوەیە دەیەوێت وەك ئەوان بیر بكەینەوەو وەك ئەوان خەیاڵ بكەین و وەك ئەوان هەڵبژێرین.. ئایدیۆلۆژیستەكان دەیانەوێ كتومت ئەوان بیت، سارتەر لە ئاماژەیەكی بەناوبانگی فەلسەفییدا بە ئەویدیكە دەڵێت “ئەو منەی كە من نییە” بەڵكو ئەویدیكەیە، ئەویدیكەیەك كە هەموو خەسڵەتە جەوهەرییەكانی خودی هەیە، لە بیركردنەوەو ئازادی و ویست…
(6)
(پێشمەرگە 1961)ی (رەحیمی قازی) یەكەمین رۆمانی كوردییە، یان (مەسەلەی ویژدان 1970)ی ئەحمەد موختار جاف، یان (لە خەوما 1975)ی جەمیل سائیب؟!.. رۆمان وەك كردەیەكی هونەری پەخشانئامێز لەسەر بنەمای گێڕانەوەو رووداوو كاراكتەر، لە نێوان خەیاڵ و حەقیقەتدا خۆی دەبینێتەوە و بە شێوەیەكی تا ئەندازەیەك ئاڵۆز دەچنرێت.. رەنگە ئەو بە ناو پێناسەیە (ئاڵۆزی رۆمان) و (ئازادیی رۆمان) لەوێدا هەڵگرێتەوە، كە تاكو ئێستا نەتوانراوە سنورەكانی رۆمان وەك پێویست دیاری بكرێت!! كەواتە پێشمەرگەی (رەحیمی قازی) ئاڵۆزترین رۆمانی چنراوی كوردییە، یان (لە خەوما)ی جەمیل سائیب چەمكی ئازادی لە رۆمانی كوردی دەخاتە روو؟! لەسەرەتادا هەموو ئەوانەش زۆر گرنگ نیین، گرنگ ئەوەیە لە كوێ وەستاوین، من دەڵێم هەتا ئەوەی دەگوترا كورد رۆمانی نییە، با رۆمان بنوسین.. لە نوكتەیەك وەستابووین، دەڵێت: كەسێك لە كافەیەكدا داوای قاوەیەكی بێ سەرتوو دەكات، دوای نیو سەعات لە چاوەڕوانی، گارسۆنەكە دێتەوە دەڵێت: سەرتوومان نییە، بەس شیریشمان نییە، بۆ قاوەیەكی بێ شیرت بۆ دروست نەكەم.
(7)
بزاڤی روانگە بەشێكی زۆری ئەدەبی حەفتاكانی كوردی (باشوری كوردستان)ی داگیر كردبوو و بانگەشەی بۆ كۆمەڵێ دروشم دەكرد لەوانەش: وتەی نوێ، بیری نوێ، كرداری نوێ، لە رووی بیركردنەوە هەنگاوێكی نوێ بوو بەرەو یاخیبوون لە دابونەریت، لە زمانی سروشئامێزی گۆران و هاوڕێكانی.. روانگە هەرگیز شۆڕش نەبوو، روانگە یاخیبوون لە رووی رەمزگەرایی و زمانی ئەدەبی و هونەرییەوە، بانگەشەی تیۆری هونەر بۆ هونەرییان دەكرد، هەموو ئەوانەش رووییەكی نوێی بە ئەدەبی كوردی بەخشی..
بە بڕوای من هەشتاكانی ئەدەبی كوردی ئەوەندە تاریك نەبوو، ئەدەبی هەشتاكان جگە لە پەرەپێدانی چێژی هونەری و زمان و جوانكاری، مەعریفەی ئەدەبی قوڵتر كردەوەو دنیابینییەكی بوونگەرانەی بەرهەم هێنا! دەشێ جوانكاری و زمانی مەعریفی و خودگەرایی وەك سیمایەكی جیاوازی شیعرییەتی هەشتاكان هەڵگرینەوە، دەمەوێ بڵێم بە شێوەیەكی گشتی ئاكامی شیعرییەتی هەشتاكان، دەكەوێتە نێوان چێژو خودگەراییەوە.
(8)
خوێندنەوە فەزایە، بۆیە دەخوێنینەوە تاكو فەزایەكی دیكەی جیاواز بە خۆمان دروست بكەین.. لە تیۆری (وەرگرتن) لە یەك نەچوونی دەق و خوێنەر وەك یەكێك لە مەرجە بنەڕەتیەكانی (ئاوێتەبوون) قسەی لێدەكرێت! بۆ ئەو مەسەلەیەش رەخنەگری ئەدەبی (وولفگانگ ئایزەر) سوودی لە توێژینەوە كۆمەڵایەتی و دەروونییەكانەوە وەرگرتووە بۆ نموونە: لە بواری كۆمەڵایەتیدا تێكەڵبوونی دوو كەس ئەو كاتە بەشێوەیەكی بەهێز روودەدات، كە هەر یەك لەوانە بتوانن ناسنامەی كۆنی یەكتر لەبیر بكەن، لە نوێوە یەكتر بناسن، چونكە لە كاتی لەبیركردنی ناسنامە كۆنەكانیان هەر یەك لەسەر ئەویدیكە لە ڕێگای خوێندنەوەی حەقیقی خۆی یان “ناشت” وێنەیەك دروست دەكات، یان تەئویلی تایبەت بەخۆی دەبێت و هەر لەسەر بنەمای ئەو وێنەیەی كە لە یەكەم ناسیینەوە دروست دەبێت، پەیوەندی نوێ دادەمەزرێنێ، دامەزراندنی پەیوەندی نوێ لەنێوان ئەو دوو كەسە، لەسەر بۆش و پڕكردنەوەی ئەو بۆشاییە، جگە لە پشتبەستن بە خوێندنەوەی حەقیقی و تەئویل شتێكی دیكە نییە، هەموو خوێندنەوەو تەئویلێكی نوێی دەقیش رەهەندێكی جولاو و نوێ بە تێڕوانین و بیركردنەوەی خوێنەر دەبەخشێت! وەك دەزانین هەمیشە تێڕوانین و بیركردنەوە لەسەر تەئویلی كۆن و پێشینە، حاڵەتە جێگیرو پەڕگیرەكە یان كۆنەكە زێتر دەچەسپێنێت، بەو مانایەش هیچ خوێندنەوەو تەئویلكردنێكی نوێ لەسەر ناسنامەی كۆن لە دایك نابێت، چونكە خوێندنەوەو تەئویلكردن لە دەرەوەی ئیبداع نییە، بە مانایەكی دیكە خوێندنەوە و تەئویلكردن لەسەر ناسنامەی كۆن، زۆرجار بۆ وەهم دەگۆڕێت، بەڵام لەگەڵ هەموو ئەوەشدا خوێندنەوەو تەئویلكردنیش وەك كردەیەكی بەردەوام لە تێگەیشتن، هەرگیز خاوەندارێتی ناكرێت، بەڵكو فۆرمێكە لە فۆرمەكانی بوون لە جیهاندا، بەو مانایەش دەشێ “وەهم”و ” تەئویلكردن” دوو فۆڕمی هاوپەیوەست بن..
(9)
سوكرات لە دووری شاری زاڵمان پیاسە دەكات و لە نێو قساندا خەون بە شارێكی دیكەوە دەبینێ! سوكرات لە دەرەوەی شاری زۆرداران، لەگەڵ قسان هەنگاو دەنێ و خەون بە شارێكی دیكەوە دەبینێ! شاری زاڵمان و شاری زۆرداران لەو دوو نەخشەیەدا یەك واتایان هەیە، بەڵام دەشێ زاڵم شار بەڕێوە ببات و زۆردار ئەوە بێ كە واز لە دەسەڵات ناهێنێت؟! لەگەڵ هەموو ئەوانەدا دەزانم لە شەڕی نێوان كەسەكان و هۆزو گروپ و دیدە جیاوازەكان.. خەونبینین یۆتۆپیایە، خەونبینین ئەو كاتە واقیعییە كە دادپەروەری بوونی هەیە، راستە دادپەروەری چەمكێكی ئیشكالییە! من چیڕۆكنوس نیم، بەڵام هەوڵمدا زاڵم لە نادادپەروەری وێنا بكەم و زۆردار لە شەڕدا بنەخشێنم، چونكە لە مێژووی دەسەڵاتی كوردیدا خەونبینین هەمیشە كورتی دێنێ، نهێنی دەسەڵاتی كوردی لە ژمار نایەت، بە داخەوە مێژووی دەسەڵاتی كوردی، مێژووی شەڕو نادادپەروەرییە، نهێنی دەسەڵاتی كوردی ئەو نهێنیانەشن كە شەهیدان بردیانە ژێر گڵ.
(10)
چۆن (لم نیازمە)ی عەباس عەبدوڵڵا یوسف و (دوكەڵ)ی هاشم سەراج و (گەرم نەبوونەوە)ی جەلال بەرزنجی و قەسیدەی (سوتانی رەنگەكان)ی دلشاد عەبدوڵڵا و (لە غوربەتا)ی حەمە عومەر عوسمان و (تەمە سپیەكانی رۆح)ی كەریم دەشتی و (زەردك)ی ئەحمەدی مەلا.. وەك شیعر بۆ من جیاوازی خۆیان هەبوو، ناسینی (ئازاد سوبحی)یش وەك مرۆڤ و وەك شاعیر، نەك هەر تەنها جیاوازی، بەڵكو دڵكرانەوە بوو.
(11)
ئێمە كۆمەڵێك هاوڕێی نوسەر، لە دوای ئەوەی لە رووی بڵاوكردنەوەی بەرهەمەكانمان دووچاری جۆرێك لە نائومێدی بووین، دوای ئەوەی پانتایی میدیای كوردی جگە لە هیچ نەگوتن و بێنرخكردن، فریای گوتن و جیاوازی نەدەكەوت، جگە لە رووكارخوازی و دروشمبازاڕی ئازادی و ئەویدیكە شكاندن و پیاهەڵدانی بێ بنەما، كاری بە بیركردنەوەی جیدی و راڤەكردن و رەخنەوە نەبوو.. ئیتر من و دانا سەعید سۆفی و ئازاد سوبحی بیرمان لە دەركردنی گۆڤارێكی ئەدەبی كردەوە، لە چەند بەیەكگەیشتنێكی سێ قۆڵیدا بیرۆكەی گۆڤاری (سەراب)مان هێنایە ئاراوە، دواتریش بە پێشنیاركردنی نەوزاد ئەحمەد ئەسوەد لە لایەن ئازادەوە، سەراب بووە جێگای بیركردنەوەو پرۆژەی ئەدەبیمان.

کاتێک وەک هەمیشە ترسێک دەمکووژێ
ئەرخەیانم جەلالی مەلەکشا
دەمگێڕێتەوە، دەمهۆنێتەوە و دەمکاتە وانە
بۆقوتابخانەکانی هەموو دونیا…
مریەم قازی

ترس، کووشتن، گێڕانەوە، بوون بە وانە بۆ قووتابیان، ڕەگەکانی ژیان و مێژووی نەتەوەیەک بە ناوی کورد دەنوێنن، کە شاعیر نەک لێی تێگەیشتووە، بەڵکوو خۆی لەو مێژوو و چارەنووسەدا دیتۆتەوە.
چ ترسێک شاعیر دەکوژێ؟ گەر ترس شاعیری کووشت، بۆ دەبێ شاعیرێکی تر بیگێڕێتەوە، بیهۆنێتەوە، بیکا بە وانەی قوتابخانە؟ وانەکە چییە؟ مریەم قازی کە خۆی کەسانی بەر لە خۆی هۆندۆتەوە و بەسەرهاتیانی گێڕاوەتەوە، خۆی لەواندا و وەک ئەوان دووبارە دەبێتەوە و مێژوو دەگێڕێتەوە، مێژووی دووبارەبوونەوە، مێژووی دووبارەبووەکان!

مریەم قازی خۆی بۆتە ڕاوی، وەک ئەو کەسەی لە زێدی ئێمەوە، گەیشتە سەر چیای هیمالایا ، وەک ئەو کەسەی لە فرمێسیکی ڕنوو-وە گەیشتە بەهاری قەڵاتان، لە بەرەو موکریان، چووە سەر تەرەغە، لە شارەکەم سنە، بەرەو ئاویەر هەڵکشا، لە کرانشینی، گەیشتە تیمچە و چەنانی، لە غەزەلنامە، گەیشتە سەرچەفتەی ئەرکەوازی. هەر کام لەو کەسانە شتێکی ونبووی کوردیان لە گەڵ خۆیان گیڕا، شتێک لە چەشنی ناسنامە، شتێک لە چەشنی بوونی ونبوو!

وردبوونەوە لەخۆ، قووڵبوونەوە لە مێژوو، خۆدیتنەوە لە ناو مێژوو، کە مەبەست نەبووە، کوردی لە کارەساتدا کوڵاندووە و ئەو هەستەی لا درووست کردووین، کە پێویستمان بە قوڵتە قوڵتی هەستی دەروونی خۆمان هەبێ! خەیاڵی زێد و نیشتمان، هەستی کوردبوون، ئازاد نەبوون، خاوەنی خۆ نەبوون، گرێی زیهن و دەروونمان بووە و نەکراوەتەوە. هونەرمەند، نووسەر، شاعیر وەبیرمان دەهێننەوە کە ئێمە ئازاد و سەربەست نیین، زێد ونیشتمانمان دزراو و دۆڕاوە و خۆمان خۆمان چەواشە کردووە. ئێمە هەروەک چۆن پێویستان بە مەلا و خەلیفە و خاخام و کشیش و پیر وشێخ هەبووە بۆ ئەوەی جەزممان بکەن، هەروا پێویستمان بە کەسان بووە، بۆ ئەوەی بمانلاوێننەوە، تین و گوڕمان پێبخەشن.

ئێمە پێویستمان بە مریەمی قازی هەبوو بۆ ئەوەی لە ڕێگای گۆچانەکەی باپیرییەوە، مێژوومان وەبیر بهێنێتەوە، پێویستمان بە هێمن هەبوو بۆ ئەوەی هەڵمانگەڕێنێتەوە سەر کۆماری کوردستان، پێویستمان بە هەژار بوو بۆ ئەوەی وەبیرمان بهێنێتەوە کە هەلاکۆبەزێن بووین، پێویستمان بە حەقشناس بوو بۆ ئەوەی دوێنێ لە بیر نەکەین، پێویستمان بەشامی بوو بۆ ئەوەی ئازارەکان لە بیر نەکەین، پێویستمان بە غوڵامڕەزا ئەرکەوازی بوو بۆ ئەوەی کوردی چڕین لە یاد نەکەین. ئەوان سەری سەردارانیان بەرز ڕاگرت، کە نەیار هەڵیدەواسین! ئەوان ڕووحی نەتەوە یان زیندوو ڕاگرت، کە لە دەروونی مرۆڤی کورددا، دەکوژرا. ئەو ترسەیە، مریەم قازی دەکوژێ، بەڵام ئەو دەزانێ شاعیرێکی دیکە ئەو دەژێنێتەوە و ناهێڵێ ڕووحی نەتەوە بمرێ!

ئێمە پێویستمان بە جەلال مەلکشای زیندوو هەیە کە وەبیرمان بهێنێتەوە، کە کاروانچییەکان لاڕێ بوون، ئەوان کە لە شەوەزەنگی پایتەختی کوردستان هەڵیانکوتایە سەری. ئێمە پێویستمان بە پەشێوی زیندوو هەیە کە وێنەی گەڵی دوژمن و دەم وپلی بۆدلەکانی ئەم نیشتمانە بخاتە بەرچاو. ئێمە پێویستمان بەو کەسانە هەیە، کە قەڵەم بە ناو ڕۆخی قرتماغەی برینەکان و کێمی پڕ لە چڵک و خوێنی نەتەوەدا بکەن، ئێمە پێویستمان بە ڕۆماننووس، فیلم ساز، دڕاماتۆرگ، وێنەکێش، بیرمەند، فەیلەسووف هەیە کە لە ناو مێشکماندا پرسیار و دیسان پرسیار و پرسیار ساز بکەن، ئێمە بەرەو بیرکردنەوە بەرن. ئێمە پێویستمان بە بیر و بیرمەند هەیە، کە کەسایەتی بۆ مرۆڤی کورد بگەڕێننەوە و نەبنە دەستەچیلەی ڕاگرتنی کۆشک و تەلاری کیانخۆرەکانی کورد! ئێمە پێویستمان بە بۆدلە لە هەر چەشنێک نییە.
ئێمە پێویستمان بە قازی، مەلکشا، پەشێو، نەبەز و کەسانی پاک سرشت و پاک ڕەوشت هەیە. پێویستمان بە هونەرمەند، نووسەر، نوخبەی بیرمەند هەیە، کە خۆی بێت!

مێژووی ئێمە، تەژیی لە بێ هونەریی و نابیرمەندی و ناهۆشیارییە، تەژیی لە تێگەیشتنی چاخەکانی ناتێگەیشتنە، پڕ لە تێکشکان و کارەساتە، ئەم مێژووە نووسەر و هونەرمەند و شاعیری ناو تێکشکان و کارەساتی پەروەردە کردووە. ئەم خێڵە کە پڕ لە خۆشەویستی زێد و نیشتمان و خولیای ئازادی و ڕزگاری بوون، نەیانتوانی لە جەغزی قەزا و قەدەر، ئایین، چارەنووس دەرباز بن، وەک سیاسییەکان، کە نەیانتوانی نەتەوە و زێد ڕزگار کەن، ئەوان سێبەری سیاسییەکان و سیاسییەکان سێبەری ئەوان بوون و هەر دوو نوخبەی نەتەوەیەکی گرفتار، گرفتاری دیکتاتۆری سەر ئەرد و ئاسمان. ئەوان لە چنگ هیچیان ڕزگاریان نەبو، نەتەوەکەشیان لە گەڵ خۆیان گرفتار هێشتۆتەوە.

چاخی نوێ بۆ هونەرمەند و بیرمەندی کورد، چاخی کیانسازیی، بیرمەندیی و بیرکردنەوەیە، کە جیاوازە لە چاخی هەست و ڕۆمانسیسمی ئەدەبی و سیاسی سەدەکانی پێشوو، جیاوازە لە گەڵ پێداهەڵگوتن و لاواندنەوە و پاڵەوانبازیی، جیاوازە لە ئایین و ئایینخوازیی، جیاوازە لە خوداگەرایی و شاخوازیی، جیاوازە لە خونەویستن و خۆشکاندن، جیاوازە لە خۆ بەکەمزانی و ملکەچی، جیاوازە لە کڕووسانەوە لە بارگای خودا، بارگای شێخ، سوڵتان، بەگ و بەگخوازیی. چاخی نوێ لە جیلی نوێی نیشتمان مندا بەدی دەکرێ. ئەوان خۆیان لە خۆناسین و خۆناسینەوە و خۆدەرخستنی گەورەترین نەتەوەی بێ کیانی سەر گۆی زەویی دەبیننەوە، کە هێشتا ڕەگەکانی کۆنی چاخی پێشووی لە جەستە و بیر و هزر و فەرهەنگ دوور نەخستۆتەوە، بەڵام زیندووە و بەڕێوەیە، وەک مریەم، سمکۆ، بەیان، تریفە، لەیلا، ئەییوب، جەمال، حامد و گەلێکی تر کە لە ڕۆژهەڵاتی من دەدرەوشێنەوە.

چاخی نوێی جیهان کە بەرەو ئۆتۆماسیۆنی سەتا سەت و گۆڕینی چۆنیەتی ئینسان و سرووشتی ژیان، کۆمەڵگا، زمان، فەرهەنگ، هەست و نەست ملی ناوە، دەتوانێ کورد بهاڕێ و بیتوێنێتەوە. کورد ئەو کاتە داهاتووی لە چاخی نوێ، مسۆگەر دەبێ کە خاوەنی خۆی، کیان، دەستەڵات و دەنگ بێ، ئەوە ئەرکی هونەرمەند، نووسەر، نوخبە و هەر مرۆڤێکی چاخی نوێیە، کە لە سەردەم و لە ویستی لە مێژینەی نەتەوە و خەڵکەکەی تێگەیشتبێت.

نوخبەی کورد لە خۆی و چاخی نوێ و مەترسێیەکانی داهاتووی نەتەوەکەی تێگەیشتووە؟
ئێگۆئیسمی دواکەوتووانەی خۆی لە کۆلێکتیویسمی زیهنی، هزریی، فەلسەفی، زانستی، هونەریی، کاریی و فەرهەنگی نوێدا دیتۆتەوە، یا لە گێژاویی هەژارانەی گرووپی، ناوچەیی، ئایینی، ئیدئۆلژیکی نوقم بووە و کوێرکوێرانە نەتەوەیەک بەرەو هەڵدێر ڕادەکێشێ؟
نوخبەی حەوت ڕەنگی کورد، پلان و پرۆژە و ستراتێژی بۆ چاخی نوێی نەتەوەکەی دیاری کردووە، یان بە کەسایەتی تێکشکاوی سەدەکانی ڕابووردووە، خۆی گەیاندۆتە چاخی نوێ؟

سەردەمی هەست و ڕۆمانسیسمی کورد بەسەر چووە، سەردەمی تێگەیشتن کە لە سەرەتای خۆیدایە گەر قووڵتر نەبێتەوە و جەغز و پەرژینە کۆنەکان نەدڕێ و کۆن ڕانەدا، داهاتوو لە بلقی ڕابووردودا دەتەقێتەوە!

سەری خۆم هەڵدەگرم و ڕەدووی بایەکی بێوادە دەکەوم!
ئیشم زۆرە
دەبێ زەوی لەوەی کە هەیە هەراوتر بکەم!
پارچەیەک ئاسمانی بۆ ڕاگوێزم و خۆر و مانگ و باران!
ئاااااای ئەی ئەوینی بزر بووم
لەوانەیە لەوێ
بە کاتی روژهەڵات بتدۆزمەوە…
چاوەڕێم بن
ئەی شنە
ئەی هەناسە
ئەی نێو نیگای پڕ لە ئارامی! “مریەم قازی”

خانەی موکریانی بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە
ناونیشانی کتێب
کێڵگەی گەنم
نووسه‌ر
دڵشاد عەبدوڵله
ژماره‌ی لاپه‌ڕه‌کان
207
ساڵی چاپ
2018
نۆره‌ی چاپ
یەکەم
دیزاینی به‌رگ
هۆگر سدیق
دیزاینی ناوەڕۆک
گۆران جەمال
که‌ته‌لۆگ
لێكۆڵینه‌وه‌ی ئه‌ده‌بی

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن …..http://www.mukiryani.com/pdf/kelgay-ganm-s.pdf

كه‌ تۆ دێی…
ئه‌ز بێگه‌رد ده‌بم ئازیز
وه‌ك هه‌ناسه‌ی گوڵه‌ نازنازه‌كانی سپێده‌
وه‌ك دڵۆپه‌ شه‌ونمێكی شه‌رمنی
سه‌ر دنكه‌ ترێیه‌كی ره‌شمیری پایز.
***
كه‌ تۆ دێی…
رۆحم پڕده‌كه‌ی ،
له‌ عه‌تری نێرگزو گوڵه‌ ڕه‌ز
له‌ عه‌تری ناسكه‌پوونگی ده‌م جۆگه‌ی ئاو
عه‌تری خاكی یه‌كه‌م بارانی پاش په‌ڵه‌
عه‌تری جلی بووكینی و
عه‌تری پرچی به‌ شامپۆ شوشتراو.
***
كه‌ تۆ دێی…
هێمن ده‌رده‌كه‌وم،
وه‌ك رێحانێكی تازه‌ چێندڕاو
وه‌ك گوڵه‌ نیسانێكی بێ ناز
ته‌نانه‌ت جوانیش ده‌بم!
وه‌ك تریفه‌و ورده‌ ئه‌ستێره‌
وه‌ك خاڵخاڵوكه‌یه‌كی سه‌ر بسكه‌ گیایه‌كی ته‌ڕ
وه‌ك گوڵێكی سووری نێو په‌رداخێكی ئاو
وه‌ك ملوانكه‌یه‌كی زه‌نگیانه‌ی سه‌وزێكی تۆخ
كه‌ سه‌ما ده‌كات له‌ گه‌رده‌نی كچێكی شۆخ
***
كه‌ تۆ دێی…
وه‌ك چرایه‌ك ، داده‌گیرسێی
هه‌رچه‌ند خۆشم بشارمه‌وه‌
هه‌ست ده‌كه‌م ،
بۆنم ده‌كه‌یت ، پێم ده‌حه‌سێی
تۆ وه‌ك پیره‌دارچنارێكی شكۆمه‌ند
پڕ نهێنی و
پڕ له‌ نسێی..
***
كه‌ تۆ دێی…
ماڵم پڕ ده‌بێت له‌ ئاواز
جیاواز له‌ ئاوازه‌كانی بیتهۆڤن
له‌ سه‌مای گوڵه‌ گه‌نمێكی ڕه‌شگوڵی ده‌م با
له‌ كه‌وتنی گه‌ڵای شه‌نگه‌بییه‌ك
له‌ ئاوازی پڕ سۆزی هه‌نگێك
كه‌ بۆ رۆحی خونچه‌یه‌ك ده‌چڕێ
یا بۆماچی بێگه‌ردی گوڵێك
رێگای دوور ده‌گرێ
تا له‌ باوه‌شی بگرێ..
***
كه‌ تۆ دێی…
پیرۆز ده‌بم
وه‌ك تاته‌ نوێژه‌كانی رۆخ جۆگه‌ڵه‌و كانیاو
میهره‌بان ده‌بم،
وه‌ك سۆفییه‌كی ڕیش به‌فر
باوه‌شم ده‌بێته‌ باوه‌شی په‌پوله‌
ژیان ده‌بێ به‌ په‌ڵكه‌ زێرینه‌یه‌كی ره‌نگین
په‌یڤه‌كانیشم ،
وه‌ك په‌یڤه‌كانی تۆ
ده‌بن به‌ هه‌نگوین..
***
كه‌ تۆ دێی…
باسی عه‌شق ناكه‌م
هاتنی تۆ عه‌شقه‌.
بوونت ، عه‌شقی ژیانه‌
ژیانیش به‌ تۆوه‌ جوانه‌.
***
كه‌ تۆ دێی…
من ده‌بم به‌ تۆ
تۆده‌بی به‌ من
ئای خودایه‌!
چه‌ند پیرۆزو گه‌وره‌یه‌
باوه‌شی گه‌رمی ژن!!

*له‌ گۆڤاری (خازر) ، ژماره‌ (143) له‌ كانوونی یه‌كه‌م 2018 بڵاوكراوه‌ته‌وه‌.

چەند پەیڤێکی پێویست:

ئەم چاوپێکەوتنە، بۆیەکمجار بەر لە زیاتر لە ٢٠ ساڵ پێش ئێستا لە گۆڤاری خوێندکاری کورد دا بڵاوکراوەتەوە. گۆڤاری ناوبراو،بەهۆی کەم دەرامەتییەوە بە تیراژێکی کەم دەردەچوو و بڵاودەکرایەوە. لەم سۆنگەیەوە باوەڕم وایە بەشێکی زۆری خوێنەری کورد و بگرە دۆستانی کاک کوردۆش چاویان پێنەکەوتووە. بۆ یادی ئەم ساڵی کۆچی دوایی گیانی پاک و مێژووی پڕ لە تێکۆشان و خزمەتی وشەی کوردیی هاوبیر کوردۆ ( ١٩٥٠ ـ ٢٠١٦)، بەچاکم زانی جارێکی تر بێ هەڵە و کەمووکوڕی تایپی بکەمەوە و پێشکەش بە ئێوەی ئازیزی بکەم.
چاوپێکەوتنەکە تێروتەسەلە و لەگەلێ ڕەهەندی مێژوویی و سیاسی و ڕۆشنبیرییەوە و تیشکێکی هەمەلایەن دەخاتە سەر کۆمەڵێ بابەت و باسی جۆراوجۆر.
هەڵۆ بەرزنجەیی ١٤/١٢/٢٠١٨ بەرلین

چاوپێکەوتنێک لەگەڵ د. کوردۆ عەلی دا
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
-١ با لە پرسیارە نەریت و باوەکەوە، بەکردنەوەی دەروازەی خۆناساندنتان بە کورتی بە خوێنەر دەست پێ بکەین.

نەریت و باو وایە لە کن منیش خۆشتر دەبوو، گەر ئێوە ئەو ئەرکەتان کێشابا و وەک میوانێک بە خوێنەرانتان ناساندبام ، تا بواری ئەوەم نەبێت بۆخۆم بکەومە خۆھەڵکێشان و بەخۆدا ھەڵگوتن. لێ کە ئێوە نەیکەن، ناچارم خۆم بێمەگۆ. بەر لەھەرشت دەبێت بەوە دەستپێبکەم و بڵێم:
ھێندەی بیرم بڕ بکات و لەو دەمەوە، خۆم ناسیوە، ھەر نێوم (سەروەت محەمەد ئەمین) بووە. دیارە خۆم یادم نییە، لێ لە زاری داک و بابم بیستووە، گوایە شەوی بەفرەزۆرەکەی ساڵی پەنجا، لەگەڕەکی سەرچاوەی زەردیاوا(قەرەداغ) واقەواقم خستۆتە نێو ماڵە جوتێرێکی ڕووت و برسییەوە. پاشان دەرکەوت ئەو شەوە دەکاتە،٢٠/٢/١٩٥٠ لێ ھەر لەودەمەوە، بێ ئەوەی کەس پرسێک بە خۆم بکات، سێ تەوقیان بەتۆپزی لەگەردن ئاڵاندووم: تەنیا بەوەوە نەوەستاون کەبێ پرس و ڕازیبوونی خۆم کردوویانمە عێراقییش و موسڵمانیش، بەڵکە ڕۆژی لەدایکبوونی ئاسایی خۆشم پێڕەوا نەدیتراوە، یەکێکی قەڵب و ساختەیان بەسەردا ساخکردوومەوە. وەک صەدان ھەزار ھاوتەمەنی ھاودەردم ،٧/١ کراوەتە تۆماری ئەو ڕۆژە خەماوییەی تێیدا چاوم بەژیانی کۆیلەیەتی و پڕ چەرمەسەریی نەتەوە داماوەکەمدا ھەڵھێناوە.
پاشان قەدەر بەرەو جیھانی بەرینی نووسینی ڕاپێچکردم، بۆ شوێن ونکێ، نێوی (کوردۆ عەلی) م بۆ خۆ ھەڵبژارد، کە دوور لە ئێستە، نێوی نھێنی سەردەمی حیزب حیزبێنەم بوو. ئێستا ئەم نێوەیانم زاڵترە و زۆر هەن تەنها بەو نێوەوە دەمناسن.لەسەردانەوەی (هەواری دڵان)مدا،ڕێک کەوتووە،کۆنە هاوڕێ و کۆنە ناسیاوی خۆم، دۆستی خۆیان ڕاسپاردووە،(کوردۆ عەلی) یان پێبناسێنێت،نەیانزانیوە (کوردۆ) هەمان(سەروەتە چاوشین)ەکەی کۆنە دۆست و ناسیاریانە.

٢ـ سەرەتای خۆدۆزینەوەتان لە بواری خوێندنەوە و نووسیندا لە کوێوە دەست پێدەکات؟

ناتوانم تەواو تەواو داوی تاوی سەرەتای دەستدانە خوێندنەوەم دەستنیشان بکەم. ئەوە پرۆسێسێکی دوورودرێژە و بە چەند قۆناغێکدا تێپەڕیوە. کۆمەڵێک هۆکار، چەند برایەکی دڵسۆز، پەلکێشیان کردووم و بەو ڕێڕەوەیاندا بردووم. ئەوەی لێرەدا پێویستە پێیلێ بنێم و ئاشکرا دانی پێدا بنێم ئەوەیە کە من سەرەتای هەرزەکاری و لاوی، لەگێژاوی هەڵەشەیی و بزێوی و تەممەڵی و سەرلێشێواویدا، گێنگڵم دەدا. سەرتاسەری ساڵانی قوتابخانەم هەتا بەدەرنرام، یەکێک بووم لە قوتابییە خراپەکان. لە گشت وانەکاندا کۆڵەوار بووم، لێ لە داڕشتن و ڕێزماندا لە گشتیان کۆڵەوارتر ، ئیدی ڕێزمانی هەر زمانێک دەبا،با ببا. بۆیە نەبەخەیاڵی خۆمدا دەهات و نە بەبیری کەسدا، کە من ڕۆژێک لە ڕۆژان ببمە نووسەریش و دکتۆریش لە زمانەوانیدا.
دەگەڕێمەوە سەر پرسیارە سەرەکییەکەتان. هێندەی یادم بێت، چێژی شیعری کوردیی و شەیداییم بۆ خوێندنەوە و عەوداڵ بوونم بەدووی ئەدەبدا، لە جوامێریی دووکەسەوە چەکەرە و شکۆفەی کرد:
١ـ کوڕێکی قۆشمەی قسە قیتی هەمیشە دەم بە خەندە بووە هاوڕێم، یادی بەخێر نێوی مامۆستا (عەبدوڵڵا ڕەمەزان)بوو. کەشکۆڵێکی نایابی شیعری کوردیی بۆ خۆی نووسیبووەوە، تەنها بەوە لێمڕازیی نەدەبوو کە کەشکۆڵەکەی وەخوێنم، بەڵکە بە کام و تامیشەوە، هۆنراوە پڕ چێژەکانی بۆ لێکدەدامەوە و گەلەکجاریش بەدەم لاسایی (شوکروڵڵای بابان) ەوە بۆی دەخوێندمەوە:
بەداوە، گرژ و خاوە، یەعنی ئاڵۆزاوە زوڵفەینی
دوو تاوە، دوو سییان و شێوەکەی شێواوە زوڵفەینی
نەک هەر ئەوە، بەڵکە بە تۆپزی ناچاری شەڕشیعریشی کردم و بۆیەکەمجار بۆ تۆڵە و لە داشۆرینی خۆیدا،
شیعرم ڕێکخست، لێ دیارە شیعری بێچێژ و هەرزەکارانە.
٢ـ پورزایەکم کە نێوی (حاجی عەباس) ە،کتێبخانەیەکی ئاوەدانی هەبوو. سەرجەمی دیوانەکانی(قانیع) ی لە تاقە بەرگێکدا جەززوبەند کردبوو، زوو زوو لێم قەرز دەکرد و چێژێکی سەیرم لێدەچەشت و هەرگیز لێی تێر نەدەبووم، تایبەت شیعرە کاریکاتێرەکانی،ئێستاش زۆربەیانم هەر لە بیرە. جگەلەوە هەموو ژمارەی گۆڤارەکانی (پەیام)و(تووتن)و ڕۆژنامەکانی (ژین)و(ژیانەوە)م، هەر لەوماڵە ئاوەدانەدا چنگ کەوت و گشت لە گشتیانم خوێندنەوە.

پێموایە ئەو دوو برا جوامێرە، بێ ئەوەی بەخۆبزانن، یەکەم مامۆستای ئەدەبیم بوون و هەر ئەوان بە شیری ئەدەب و زانست مەڵاشوویان هەڵدامەوە و فرچکیاندام و پاشان بڕێک برای دڵسۆزی دیکەش، ئەو ئارەزووە تازە چرۆیەیان تیفتیفە دام. من لە بوونمدا وەکی ئەمەی هەم، سا ئیدی چاکبم، یا خراپ، دروستکراوی دەستی کۆمەڵێک برای بەنرخ و دڵسۆزی خۆمم. هەتا هەم، منەتبار و قەرزارباریانم، بێ ئەوان و کۆمەك و دەستگیرۆیی ئەوان، ئەستەم بوو توانیبام ئاوها چێژ لە ژیان وەربگرم و خۆ بدۆزمەوە و خزمەتێک بە نەتەوەکەم بکەم، دیارە لە حاڵەتێکدا گەر ئەو کەمە نووسینانەم، بپەژێردرێن و بە خزمەتێک لێم قبوڵکرێن.

٣ـ خولیای گەورەتان لە خوێندنەوەدا چییە؟

گەر مەبەستتان لە خولیا، ئارەزوو و چەشی خوێندنەوە بێت، ئەوا لەودەمەوە کە دەستم داوەتە خوێندنەوە، بەچەند قۆناغێکدا تێپەڕیوم و هەر قۆناغەش خولیا و ئارەزوویەکی جوداوازم هەبووە. وەک پێشان گوتم ،سەرەتا لە شیعرەوە تێهەڵچوم، تا زانستگەشم تەواوکرد، زۆربەی کاتەکەمم بە شیعر خوێندنەوە دەبردەسەر و کام شیعر باشبا، بەخۆی دەچووە بەرم. یادمە ساڵانی پاش هەرەسە ئەژنۆشکێن و هیوا هەڵتەکێنەکە، کە برای زێدە ئازیز و مامۆستای هێژام، کاکە شێرکۆ بێکەس لە یەخسیریی و دەستبەسەریی عەجاج و سەبوون و سەرابەکەی ناحیەی (بەغدادی) بەسەردان دەگەڕایەوە،من شایی لە دڵمدا دەگەڕا. زوو زوو سەیران و کۆڕی دانیشتنی سەر کانی و ئاوەکەی (قووڵەڕەش) ی پشت ئەزمەڕمان ڕێکدەخست، ئەو نوێترین شیعری شیرینی خۆی دەکردە لاوک و لانک و خەم و ژان و ئازارە بێکۆتاییەکانی زادەی هەرەسی ڕادەژەنین و دەیلاواندنەوە، بەو دەنگە بەسۆز و هەستهەژێنەی خۆی کۆچ و خەوی چەند ساڵە و بڵباس و دەیان شاکاری دیکەی بۆ دەخوێندینەوە و منیش بەدیارییەوە هەڵدەتووتام و پڕ بە ڕۆح و هەستم چێژی ئەو گەوهەرە نرخدارانەم هەڵدەمشت و ساوائاسایی دەگریام و هۆن هۆن فرمێسکم هەڵدەڕشت.

لێ ئێستەکە بەروبووی شیعر هێندە بۆرکراوە، کە گەلەکجار لە ڕۆژنامەکاندا، لەتەک لاپەڕەی وەرزشدا، لاپەڕەی شیعریش تەرکدەکەم. لەسەروەختی هاتنە ئەوروپامەوە و لەو دەمەوە دەستمکردە خوێندن و سیاسەتم وەک تەرخانی دووەم هەڵبژارد، ئیدی خوێندنەوەی سەرچاوە سیاسییەکان، بەتایبەت و پلەی یەکەم ڕەخنە لە بیر و ڕێبازی خز و هەڵدێری مارکسیزم لینینزم، بوونە خولیای هەمیشەییم و هەتا هەرەس و ئاشبەتاڵی بیر و بزووتنەوەی کۆمۆنیزم هەرەسی بەدەستمایەی ڕۆشنبیرییم نەهێنا، من بۆ ئەو بیر و بزووتنەوەیە بەئەمەک مامەوە و قەت لە ڕەخنە و نوقورچی ڕەوا بێبەشم نەکرد. هەرچەندە ئێستەکە هەستێکی دوو فاقانەم بەرامبەر بەو بیر و ڕێبازە لەکن ڕسکاوە، لەناخەوە خەمبار و دڵتەنگم بە داڕمانی، چونکە فەرمایشتی وڵاتانی سەرمایەدار و بەرژەوەندپەرستی ئەوروپا سەرکەوت و مەیدانیان بۆ چۆڵ بوو، تا بەکامی دڵ تەراتێنی تێدا بکەن. لە قوڵایی دڵەوە شادم بە داڕمان و هەرەس و ئاشبەتاڵی ، چونکە بیرێکی تۆتالیتێری، مرۆڤ چەوسێنەری، خوێنڕێژی، دەستبڕ، سەرنگرێ بوو، هیچ قسەی بۆ مارکسپەرسست و کۆمۆنیستی مەلابەزێنی کورد نەهێشتەوە و لەدەست فەتوای بێتام و وەڕستکەریان ڕزگارمان بوو.
لەپاڵ سیاسەت و ئەدەبدا، چێژێکی زۆر لە فەلسەفەش دەچێژم، جگە لە فەلسەفەی گریکی کۆن، شەیدایەکی سەوداسەریی بیروبۆچوونە فەلسەفییە بەنرخەکانی سێر(کارل پۆپە)م.

٤ ـ چ نوسەرێکی کورد کاری تێکردوون؟

باشتر وایە بفەرموون چ نووسەرێک کاری تێنەکردوویت! بەبڕوای من مرۆ هەرچی دەخوێنێتەوە، کەم تا زۆر، کاری تێدەکات، بەڵام دوو جۆر کارتێکردن هەن، چاک و خراپ. بۆ نموونە هەیە لە قۆناغێکی تەمەن و بیر و ژیانمدا، بە مامۆستای خۆمم زانیوە و زۆریش کاری تێکردووم، لێ کارێکی نەرێتی، چونکە زێتر جوێن و تەسکبینی و تەنگەتیلکەیی لێوە فێربووم. ئەوەش کارتێکردنە، بەڵام بەبارە دزێو و بەد و خراپەکەیاندا. هەشن گەلەک شتیان لێوە فێربووم، گەر لیستەی نێویان ڕێکبخەم ڕەنگە زۆر درێژە بکێشێت. ئەوانەی بەتامەزرۆییەوە نووسینم خوێندونەوە و چێژ و سوودی زۆرم لێوەرگرتوون، بە پلەی یەکەم ئەم مامۆستا هێژایانەن:
مەسعود محەمەد، هەژار، هێمن، هەردی، شێرکۆ بێکەش، شوکور مستەفا، عەزیز گەردی، سەعید ناکام، عەوڵای حەسەنزادە، عەوڵا پەشێو، کەمال مەزهەر، عەبدولرەقیب یوسف و گەلێکی دی. هەڵبەت دەستڕەنگینی و کارتێکردنی نووسەر، بە کەموزۆری بەرهەمی نییە، بەڵکە بە شێواز و چەشن و زمانی نووسینەکەیەتی. هەر بۆ نموونە شەهید ڕەوف زوهدی تەنها بە تاقە شاکارێ( بۆ لە هەقە کەوتنە تەقە؟)، لە کن من هێندەی تر خۆشەویست و پایە بڵند بوو.

٥ـ خۆتان لە چ خانەیەکی فیکریی و جیھانبینی فەلسەفی دا دەبیننەوە؟

من لایەنی کەم لەم قۆناغەی ژیانم و بەدواوە، ھیچ ڕێباز و فەلسەفەیەک لەخۆ ناکەم بە تەوق و بەتاقە ڕێبازێکی فەلسەفی قنیات ناکەم. جیھان لای من باخچەیەکی ڕەنگینی ھێجگار فراوانی پڕ لە گوڵە، گەرەکمە بەکامی دڵ، تێرتێر پڕ بە سیپەلکەکانم ، بۆنی خۆشی تاقە تاقەی جوانترین گوڵ ھەڵمژم. بە باوەڕ و قەناعەتی من، سەردەمی قۆرخکردن و لەسەرخۆکردنە ماڵی ، تاقە ئیدیۆلۆژییەک، بەسەرچوو. ھیچ ڕێبازێکی فیکری خۆی بەتاک و تەنھا ناتوانێت ببێتە ڕەچەتەی چارەی دەرد و ئازاری میللەتان و گشت زامەکانیان ساڕێژکات. دەروێشگەریی و دەرگە و پەنجەرەی ئیدیۆلۆژی لەسەرخۆ داخستن و ھەڵکوڕمان لەسەرتاقە ڕێچکە و تاقە ڕێبازێکی فەلسەفی، سەرکڵۆمکردنی دەرگا و گرتنی شنەی ھەوای پاقژ و بواری کەشێکی ئازاد و فرەچەشن لەخۆ، بیرەکە کرمەڕێز دەکات. ئەو ئەستێرکەی چیدی جۆگە ئاوی نەڕژێتەسەر، لیخن دەبێت و قەوزە دەگرێت و پاشان بۆگەن دەکات.
نووسین و خوێندنەوەی مێژوو، بۆ پەند و عیبرەت وەرگرتنە لە ھەڵە و ھەڵەشەیی خۆ و کەسان و لایەنەکانی دی. پێموایە چارەنووسی تاڵ و ماڵی وێرانی کۆمۆنیستان ، زایەڵەی زەنگی خەتەر بێت، بۆئەو لایەن و کەسانەی لەخەوی غەفڵەت وەخەبەر نایەنەوە و ھێشتا ھەر دووی تراویلکە کەوتوون.
ئەمە نابێت بە ڕاڕایی و سەرلێشێواوی لێکبدرێتەوە، چونکە من باوەڕم وایە، ھەرچی بیر و فەلسەفەی کەڵکگرە، دەبێت بخرێتە خزمەتی مەسەلەی ڕەوای نەتەوەکەمانەوە. بەر لەھەر شت دێموکراسێتی و کەشێکی ئازاد، وەکی ھەوا و خۆراک بۆ میللەتەکەمان پێویستن. کوردکوشتەی دەستی دیکتاتۆرانە، بۆیە دەبێت لەگشت میللەتێکی دی زێتر دژە دیکتاتۆر و پاسەوانی دێموکراسێتی بێت، چونکە تەنھا لەسایەی دێموکراسێتیدا تروسکەی ھیوایەک بۆ کورد ھەیە. من لە قەناعەتەوە باوەڕم بە دێموکراسێتی ھەیە و پێموایە تەنھا سیستەمێکە کە دەتوانێت کۆتایی بە بەدبەختیی میللەتەکەمان بھێنێت، لێ دیارە مەبەستم دێموکراسێتییەکی ڕاستەقینەی بێ غەل و غەشە، دێموکراسییەکی ماقوول، کە نە لێی داقەپێندرێت و نەبگاتە ڕادەی بەڕەڵایی و ببێتە گاڵتەجاڕیی.

٦-باری ڕۆشنبیریی کوردیی، چ لە وڵات و چ لە ھەندەران لە چ پلەیەکدا دەبین؟.

لەو ھەڤپەیڤینەدا کە ڕۆژنامەی «ئاڵای ئازادیی» ھاوینی ١٩٩٦ لە سلێمانی دەگەڵی کردم، باری ڕۆشنبیریی ئەم سەردەم و قۆناغەم بەو سەردەمە شوبھاندووە کە لە مێژوودا بەسەدەمی تاریکی « الفترە المظلمە» نێودەبرێت. لە مێژووی نوێی کورد دا، قەت کورد: « دیارە مەبەستم کوردی باشوورە» ھێندە بواری ئازادانەی نەبووە، بەڵام ئاخ بەدەست مرۆڤەوە بایە، بەدەستی کەسانێکەوە بایە کە سەریان لە سیاسەت، لە خوێندەواریی، لە ڕۆشنبیریی، لە سەدەی ئەتۆم و ساتەلیت و گەیشتنە ئەستێرەکانی دی، دەرکردبا، ئەلیرەم عەقڵ و ئیگرەم بێژرەم ویژدانیان ھەبایە و چیدی ئەو میللەتە بەدبەختەیان نەکردبا ئامڕاز بۆ گەیشتنە ئارمانجی لێڵ و گڵاویان. ئەو پووڵەی بە فیشەک و بۆمبا و تۆقتۆقەی دەدەن و بەسکی برسیی و بەسنگی ڕووت و داچەکاوی ڕۆڵەی کوردییەوە دەنێن، بە نان و قەڵەم و گوڵ و کاغەزیان دابا و منداڵانی بێبەشی کوردیان پێ فێرەخوێندن و خوێندنەوە کردبا و بە شیری کوردایەتی فرچکیان دابان و تۆوی خۆشەویستی و کوردپەروەرییان لە نێودا وەشاندبان، نەک خۆخۆیی و خۆخۆریی و تاقم تاقمێنە . چش لە ژیانی ئەم ھەموو وەچە خێرنەدیتووەی ئەوڕۆ، بەزەییەکیان بەحاڵی وەچەکانی داھاتوودا ھاتبایەوە. لێ صەد حەیف و مەخابن، ئەوانە خەون و ئاواتی پەتی و دوورەدەستن و ھاتنەدییان لەم حاڵ و بارەدا و لەسایەی ئەو دەستە و تاقمانەدا، زۆر ئەستەمە.
دەربارەی باری ڕۆشنبیریی لە کوردستانی خواروودا ، تاڵانفرۆشکردنی ئەو ھەموو کتێبخانە ناوازانەی ئەو خەڵکانەی دەیان ساڵە کتێب کۆدەکەنەوە، قات و قڕیی کتێبی نوێ و نەبوونی گۆڤارێک، ڕۆژنامەیەکی ماقوول، کە نەبووبێتە سەکۆ و بڵندگۆی شەڕەجوێنی حیزبانە، بەدبەختی و نەھامەتییەکە ئاشکرا دەکەن. نووسەران و ڕۆشنبیران، ئەوانەیان کە ویژدان و قەڵەمی خۆیان بە گەنجی قاروون نافرۆشن و نابنە فیقەنەی ئەم تاقمە سیاسییە، یاخود ئەو تاقمەی دی، لانەواز و برسی و نەدارن و دەبێت لە ھەڵپەی بژێو پەیداکردندا بن و سەرقاڵی گیرخستنی کوتەنانێکی بێمنەت بن. لەبارودۆخی ئاوھادا، نووسەری برسیی ھەژبەسەر، چۆن بیپەرژێتە سەر خوێندنەوە و نووسین. تروسکەی کامەھیوا، وزەو تین و گوڕ بەدڵ و ھەستی ناسکی ببەخشێت.

لێ لە ئەوروپاشا ھێند گۆڤار و ڕۆژنانە و کتێبی کوردی زۆربوون، کە مرۆ پێڕاناگات گشتیان بکڕێت و وەیانخوێبێت. دیارە لە ڕووی بابەتەوە زۆربەیان لاوازن و نێوەڕۆکێکی بێ پێزو بێ ھێزیان ھەیە.سەرەڕای ئەوەش لە سایەی چاوی زیتی ژەندرمە و یاساوڵی سنوورە سەپێندراوەکاندا، ژمارەیەکی کەمیان لێدەگەنەوە وڵات و ئەوەشی دەگاتەوە، دیارییە و بۆ فرۆشتن دەست نادات، کێ کتێبی گرانبەهای چاپی ئەوروپای پێدەکڕدریت؟ گۆڤار و ڕۆژنامەکان ، کۆششی مەردانەی تاکە کەسانن. بۆیە زۆربەیان میکانیزمی بەردەوامی و خۆڕاگریی و ھەناسەی درێژیان نییە، چۆن پەیدابوون، بەهەمان شێوازی خێرا سەریان تێدەچێت.

٧- دیاردەی پەرش و بڵاوی و ژمارە زۆریی ڕۆژنامە و گۆڤار و بڵاوکراوەی ئەوروپا، بەسوود بەخش یاخود زیان بەخش دەبینن؟

بەرلەھەرشت دەمەوێت جەختی ئەو ڕاستییە بکەم و بڵێم دیاردەی ئەو ژمارە زۆریی ڕۆژنامە و گۆڤارە کوردییانە لەئەوروپادا، بەشتێکی زۆر سروشتی و ئاسایی دەبینم. ئەمیش قۆناغێکە و تەجرەبەیەک لەژیانی ڕۆشنبیریی و دوورە وڵاتیی. پاش ئەو ھەموو ساڵانەی کپکردن و خامۆشکردن و کلیلەدانی گشت زار و دەنگێکی ئازاد ، لەگشت کوتەکانی نیشتمانە ژێردەستەکەماندا، شتێکی ئاسییە گەر مێرخاسە بەتەنگەوە ھاتووە دڵ پڕ لەژانەکانی نەتەوەکەمان، ئازاری پەنگخواردووی ھەناویان بە ڕۆژنامەیەک گۆڤارێکی تایبەت بەخۆ، دەربڕن و ھەرچی دڵیان دەخوازێت ھەڵیڕێژن.
ھەڵبەت ئەمە ئەوە ناگەیەنێت کەمن ئەو پاشاگەردانی و ھەرکەس بۆخۆییەم پێباشە، نەخێر ؛ دەگەڵ ئەوەشدا کە پێموایە شتێکی سروشتییە و بمانەوێت و نەمانەوێت قۆناغێکە و ھەر دەبێت بیبڕین، لێ گەر بەمن بایە بەدڵ تامەزرۆم گشت ھێز و توانا و بەھرە ژێھاتووەکان یەکخرابان و پێکڕا لایەنی کەم ھەفتەنامەیەکی، سەربەخۆی ، کوردانە و گۆڤارێکی ئازادی ڕێکوپێکی مانگانەمان ھەبایە. زۆری و فرەچەشنیی خۆی لە خۆیدا دیاردە و ئاکامێکی چاکە، بەومەرجەی توخم و چەشنەکانی چاک بن. لێ کورد ھەر بە تەبییەت دژی« زۆر بێ و بۆر بێ» بووە.
نابێت ئەوەش لەیادبکەین کە لەنێو ئەو لێشاوەدا، کۆمەڵێک ئەستێرەی گەشیش ھەڵکەوتوون و ھێشتا ھەر جریوەیان دێت و گەشگەش دەرەوشێتەوە و بڕێکیان مێژوویەک نێوێکیان بۆخۆیان دروستکردووە و ھەقە ھەموومان شانازییان پێوە بکەین و دەستخۆشانەیان لێبکەین، لەوانە ھەر بۆنموونە: مامۆستای کورد، یەکگرتن« کەئێستا بە ھیممەتی چەند ڕۆشنبیرێکی ژێھاتوو لە بەرگ و شێوازێکی ڕێکوپێکتردا بە نێوی ڕەھەند ەوە بڵاودەبێتەوە». ڕابوون، ھەڵوێست و پەیف و ھەنگاو و ھەتاو و گزنگ و گەلێکی دی.
ھەرچەندە بەداخەوە زۆربەی ئەو ھەوڵانە ھیممەتی تاکەکەسیان لە پشتەوەیە و بەھۆی تەنیا باڵیی و پێڕانەگەیشتنی سەرنووسەرەکانیانەوە، پشووکورتیلە و کەم تەمەنن، لێ بێسوود نەبوون و ھەریەکەیان بەشیخۆی و بە پێی توانای خۆی خزمەتی مەسەلەکەیان کردووە، دەنا با بیرێک لە باخچەی ڕۆشنبیریی کوردیی، بێ لەو گوڵیڵکانە بکەینەوە، ئەودەمە دەبینین چەند بێ ڕەنگ و بۆ و چەند سیس و ژاکاو دەنوێنێت.

٨- گەلێکت لەو بەرھەمانەی بە زمانی ئەڵمانی لەسەر کورد نووسراون، لەباش و خراپ خوێندووتنەوە. بەدیدی ئێوە ئاڵەمان تا چڕادەیەک لە دۆزی کورد تێگەیشتووە؟

من ئەو نووسینانە دەکەمە دوو دەستەوە: لێکۆڵینەوەکان لە گەشتنامەکان جودا دەکەمەوە گوتارەکانیش لە کتێبەکان. دەمێنێتەوە سەرئەوەی کێ ئەو گوتارە، یاخود ئەو کتێبەی نووسیوە و بە چ مەبەستێک؟ چونکە زڕەزانستکار ھەن بەمز و فەرمانی داگیرکەرانی کوردستان کتێبیان نووسیوە و ڕاستییەکانیان بە ئاشکرا شیواندووە، شاکارەکەی ئەم دوایتەی پرۆفیسۆر فیگل نموونەیەکە بۆ بێویژدانیی و بەکرێگێراوێتی بڕێک لەو زڕە زانستکارانە.
دەنا ھەرچی بە مەبەستی تێکدان و شێواندن و بۆ دڵڕازیکردنی دوژمنانمان نەنووسرابن بوونییان بە باش و سوودبەخش دەزانم، بێ ئەو کتێب و گوتارانە، کێشەی گەورەترین میللەتی بێدەوڵەتی ئەم تۆپی زەوییە، کەنتر دەناسرا و کەمتر لای لێدەکرایەوە. با کارل مای صەد و ھێندەساڵ لەمەوبەر «بەنێوکوردستانی دڕندە» یدا نە نووسیبا، ئێستا کام ئاڵەمان کورد و کوردستانی دەناسی؟.
بە شێوەیەکی گشتیی زۆربەی زۆری ئەو نووسینانەی دەربارەی کورد نوسراون دەچنەخانەی گەشتنامەکانەوە، ئەوانەش کەمترزانیاریی و ھەڵشێلانی بابەتانە و زانستانە دەگرنەخۆ. دیارە گشتیان وەک ھەواڵنامەکەی مۆلتکە و لێکۆڵینەوەکەی ئۆسکارمان و ھەڵشێلانەکەی گیونتەر دێشنەر نیین. جگە لەوانە زۆربەی ئاڵەمانزمانیش خوێندەواری ڕەشۆکین و خەریکی کار و بژێو پەیداکردنی خۆیانن و نایانپەرژێت و نایانەوێت بچنە بنج و بناوانی زۆر مەسەلەی ئالۆزەوە.
خوێندنەوە لای زۆربەیان بۆ خۆخڵافاندن و کات بەسەربردنە. سەرچاوەی زانیارییان دەربارەی ژیان و گەردوون، ڕۆژنامە تووڕەھاتە بێ سەروبەرەکانە و ئەوانیش زێتر هەواڵی ڕۆژانەی پڕوو و پووچ و بێبایەخ بە شێوازێکی سادە و ساکار و کورت و کلک و گوێکراو ، ڕادەگەیەنن.
ئەوروپی بە گشتی و ئاڵەمان بەتایبەت، کەمتر مەیل و ئارەزووی خۆخەریککردنیان بە مەسەلەیەکەوە ھەیە کە راستەوخۆ پەیوەندیی بە خۆیان و بەرژەوەندییانەوە نەبێت . بەداخەوە لە تەجرەبەی ئەم بیست ساڵەف ژیانی کولەمەرگیی ئەوروپامدا، بەدەگمەن کەسێکم تووشھاتووە وەکی پێویست، کوردی ناسیبێت، زۆربەی ھەرە زۆری ئەوانەی نێوی کوردیان بیستووە و دەزانن میللەتێکیش بە نێوی کوردەوە ھەیە، قەرزارباری « کارل مای» ن.

٩ – سیاسەت بە گشتیی تەوەری ھەرەسەرەکیی نووسینەکانت دەگرێتەوە، نووسەری دوور لە سیاسەت تا چ ئەندازەیەک سەدکەتووە لە جێبەجێکردنی ئەدکی و بەجێگەیاندنی پەیامەکەی؟ ئیلتیزامی فیکری تا چ ڕادەیەک بۆ نووسەر پێویستە؟

کورد بە ڕۆشنبیر و ڕەشۆکییەوە، بە نووسەران و خوێندەوار و نەخوێندەوارانییەوە، سیاسەت بۆتە چارەنووسیان و بە زۆری زۆرداری بەسەریاندا سەپێندراوە، چونکە بواری بێلایەنییان بۆ نەھێڵدراوەتەوە و تێوەگلێندراون . کە جوتێرێکی ھەناسەسارد لە ئاشیانەکەی دەردەپەڕێندرێت و ماڵی کاولدەکرێت، یاخود تفەنگێکی بەزۆر دەدرێتێ و دەکرێتە جاش و پاسەوانی گوندەکان، یانی ھەڵبژاردەی بۆ نەھێڵدرێتەوە و بە تۆپزیی سیاسەتاوی کرا.
ئێمە ھەر کاممان دەگریت، ھەر لەمنداڵییەوە پێوەبووین و نەمانتوانیوە تەنھا تەماشاچی ڕووداوەکان بین و دوورەپەرێز ڕاوەستین، ھیچ نەبێت لە دڵی خۆماندا بەسەرکەوتنی پێشمەرگە و بە بەزاندنی داگیرکەرەکە، دڵشاد و کەیفخۆشبووین. ئەوە کەمترین ڕادەی تێکەڵبوونە بە سیاسەت. نووسەرەکانیشمان ڕۆڵەی ئەو میللەتەن و بە حسێب دەبێت ڕۆشنبیرترین دەستە و تاقمی بن، چما دەشێت ئەوان دوورەپەرێز و دوورە سیاسەتبن؟ دیارە دەبێت ئەوان لە گشت کەس زێتر تێکەڵی سیاسەت بن، ھەتا ئەو ڕادەیەی دەبنە نوێنەری ڕاستەقینەی بەرژەوەندییەکانی میللەتەکە و ویژدانی زیندوویی و ڕەقیب بەسەر کۆڕ و کۆمەڵە سیاسییەکانەوە و ئافەرین و دەستخۆشانە لە ڕەفتاری چاکیان و نەفرەت لەھەڵە و ھەڵنووتانیان دەکەن.
من پێموایە نووسەری نامولتەزیم وەک سەربازێ بێ چەکی بەرەی جەنگ وایە. بەڵام پرسیاری گرنگ ئەوەیە: چۆن ئیلتیزامێک و ئیلتیزام بە چییەوە؟ بە بڕوای من نووسەر، گەر نووسەری ڕاسرەقینە بێت، دەبێت ئیلتیزامی یەکەمی بە خامەکسیەوە بێت و خامەکەشی ئیلتیزامێکی پتەوی بە ویژدان و ھەست و ھۆشییەوە ھەیە.
دیارە بەحوکمی کارەکەی و بەزەبری ئاستی بەرزی بیر و ھۆشی پلەوپایەی ڕۆشنبیریی و ئاسۆی فراوانی ھەستی ، دەبێت ئیلتیزامی یەکەمی بە بەھا مرۆڤایەتییەکانەوە بێت و پاڵپشت و پشتگیریکەرێکی شێڵگیری داد و ھەق و ڕاستی و ڕەوایی بێت، پشتیوانی گشت لاواز و غەدرلێکراو و ماف پێشێلکراو و لێقەوماوێک بێت. ئیدی ئەو ماف پێشێلکراوە، کوردی نێودەنێیت، یادەعبایەکی دی، چ لەمەسەلەکە ناگۆڕێت. گرنگ ئەوەیە نووسەر، نووسەری راستەقینە بێت، پەیامبەری قۆناغەکەی خۆی بێت و پێش کات و سەردەمەکەی خۆی بکەوێتەوە و بەهەستی ناسکی پێشبینی ڕووداوەکان بکات و ڕێبەر و چاوساغی میللەتەکەی بێت. ئەمە خۆی لەخۆیدا بەشدارییەکی چالاک و ڕاستەوخۆیە لە سیاسەت دا و بەجێگەیاندنی پەیامەکەیەتی بە شێوازێکی ماقوول و سەرکەوتووانە. کەواتە من ئیلتیزامی فیکری بۆ نووسەر بە پێویست دەزانم، گوتم ئیلتیزامی فیکری، نەک ئیلتیزامی حیزبی، لایەنی کەم لەم کات و سەردەمی بارە سیاسییە ئاڵۆز و شێواوەی کورددا، دەنا لەبازنەی نووسەری میللەتەوە، گەوێک دێتەخوار و دەبێتە عەرزوحاڵنووسی حیزبێک و بڵندگۆی لایەنێک و برغوویەک لە ئامێری ئەو ئاشەی بە خوێنی کورد دەگەڕێت.

١٩٤٩ـ٢٠١٨
١٢/١٢/٢٠١٨

بەسەرکردنەوەی وێستگەی ژیان و گەشتی من لە پانتاییەی برایەتی و هاوبیرێتیم لەتەک کاک حەکیم کاکەوەیس دا بەدڵنیاییەوە سەختە، هەرگیز بە چەند وتەیەک کۆتایی پێ نایەت. بە واتایەکی دیکە، لێرەدا ناتوانم هەستونەستی خۆم بگوشم و هەرچی لەهەگبەمدا هەیە و دەیزانم و پێویستە بۆ خوێنەر نەخشی بکەم پێشکەشتان بکەم. هەر لەم سۆنگەیەوەیە لە پێشڕا داوای لێبووردن لە گیانی بێگەردی هاوبیر حەکیم و خوێنەرانی ئازیزیش دەکەم.

برا و هاوبیرەکەم، کاک حەکیم، نوێنەری ژانی بندەستی و مەینەتییەکانی کوردە، من دەزانم مەرگی چەپەڵ ناتوانێ چرای ناو و خزمەتی تۆ بەسانایی بسڕێتەوە و بکوژێنێتەوە. ئاگادارم باھۆزی ئەم تۆفان و پاییزە ڕەشە نەکارێ، باوەڕی تۆ بلەقێنێ، مەرگیش چەند بەھێز بێت، لە عۆدەیدا نییە دڵسۆزی و تێکۆشانی تۆمان لێ بزر بکات.
تۆ گەر ئەستێرەی ئاسمانێکی فراوانیش نەبوو بیت، لێ پرشنگی جوانیت جیھانێکی بەرینی بۆ ڕووناک کردینەوە. تۆ خەمێکیت چەند بتلاوێنینەوە زریکەی ئازاری نوێت لێ بڵند دەبێتەوە.

ئای چەند نەرم و ورد و لەسەرخۆ و قووڵ بیرت دەکردەوە و دەئاخفیت و ھەڵسوکەوتت دەکرد!.
ئای چەند چەوساندنەوەی نەتەوایەتی ببووە خەمە گەورەکەی ژیانت! تۆ برینێکی تیرئاوێ بوویت دەست بۆ ھەر شوێنێکت دەبرا، زریکەی لێ ھەڵدەستا.
لێکدانەوە و هەڵسەنگاندن و کێڵانی باسگەلی بیر و هزر، گێڕانەوەی مێژوو، قسە لەسەر ئەدەب و ئایین، پرس و چیرۆکی نەتەوە و حیکایەتی سەربەخۆیی و بوونە دەوڵەت و ئابڕووی کوردبوون، ئەم ھەموو بابەتگەلە، کرۆکی باسە ھەمیشەیی و بێ بڕانەوەکانت بوون. تۆش وەک بابەگوڕگوڕ ئاگر و دوکەڵت لێ بەرز دەبۆوە. هاوبیرەکەم، باش دەرکت پێ دەکرا،کە خەمت قووڵ و ئازارت فرە بوو، چونکە تەواو تەواو لە ژان و ستەمی بندەستی گەشتبوویت، هەربۆیەکا بێ پەردەی شەرم و کۆسپی زمانن گرتن نەعرەتەی سەربەخۆییت دەچڕاند و نەفرەتت لە داگیرکەر و داگیرکاریی و ناپاکان و گێرەشێوێنان دەکرد. حەز و خواست و باوەڕی بنجیت، لە ژیانێکی پڕ لە ئابڕووی سەربڵندانە، لە” کوردستانێکی ئازاد و گەلێکی یەکسان” دا خۆی دەدییەوە.

ژانی کەرکووکت، وەک بەشێک لە پرسە نەتەوەییەکە، کوانووی بیرکردنەوەت بوو. کوردایەتیکردن ئامانجی ژیانت بوو. بۆ کوردبوون سووتاو و برژاو و ھەڵقرچایت و بوویتە پێناسەی خەم و ئازاری یەک نەتەوەی ٦٠ ملیۆنی و ئەم پرسە خەمۆکییەت، وەک کەشکۆڵ دابوو بە کۆڵت دا و بە جیهان دا دەتگێڕا. ئازاری بندەستی نەتەوەیەکت لە پریاسکەیەک دا جێی کردبۆوە و دۆزی کوردیشت کردبووە بنێشتەخۆشەی بن ددان و وێردی زمانت. بەچوارپەل و تێکڕای ئۆرگانەکانی دڵ و مێشک و دەروون و ھەستی ناوەکی و دەرەکییەوە بۆ کوردبوون و کوردایەتیکردن تێدەکۆشایت، تاوەکو بیر و قەڵەم و هەڵوێستت، وەک نووسەری ستەمدیدەیی و بەشمەینەتی نەتەوەکەت سەپاندیتی و ناساندیتی و مەدالیای ئەم ڕووسوورییەت بەدەست هێنا.

ئازیزان… ژمارەی برین و گرێ ئاڵۆزەکانی سەر سینەی کوردبوون، زۆر بوون . هەر بۆیە هاوبیر حەکیم، بەزوویی ڕۆحی لەگەڵ بیر و جەستەیدا، بەم کڵپەی ئاگرە، دەبوو خۆڵەمێش. ئاخر کەسم نەدیوە هێندەی حازر بەدەست، گڕ بگڕێ و لە چرکەساتێکدا ببێتە “قەقنەس” .
هاوبیر حەکیم عەشقی توانەوەی لە کوردبوون دا، پەڕوباڵی ھەڵپرووکاند بوو، کوردبوون گرفتاری دەردەکوردی کردبوو ھەڵسان و دانیشتن و ڕازانی، لە جۆلانەی خەم و ئازاردا ڕادەژینی و مۆسیقای بۆ ئاواتەکانی ئەو دیو سنوور و دیوارە بەردینەکان لێ دەدا و گۆرانی بۆ ژیانی تژی لە ئابڕوو و سەرفرازی و خەون و هیوا نەهاتووە دی و بێبڕانەوەکانی دەچڕیی!! .

ھاوبیر حکیم! باش دەیزانی کوردبوون چەند سەختە، باجی بانگاشەکردنی قورس و گرانە، داکۆکردن لێی ئاسان نییە، بەڕێوەبردنی دژوارە، گەیاندنی بە ئامانج سات و وەخت و پشوودرێژیی خۆی گەرەکە. ئا لەم سۆنگەیەوە بوو، کاکەوەیس ھەرگیز لەژیان نائومێد نەدەبوو، زۆر ھێمنانە لێ بەردەوام، بورکانێکی ڕک و کینی خەستی بەسەر داگیرکەران و ستەمکارانی ناوخۆدا، لای خۆی مۆل گل دەدایەوە و لەدەرفەتدا پێداهەڵدەڕشتن. بیر و ویژدان و قەڵەمی بوێری ڕێگەی نەدەدا ڕاستییەکانی لێ بگۆڕدرێ و ناھەق بکاتە ھەق و یاخود بەپێچەوانەوە.

ئای لە کاک حەکیم، ئەو پیاوەی هەموو مێژووی کوردی، وەک بەروانکەی ناندینەکەی لەبەر کردبوو. ئەو چ مرۆڤێک بوو!؟، لەناو دڵێکی زامداری نەخۆشی دا، عەشقی نەتەوەیەکی داڵدە و حەشاردا بوو. ڕووبەری نیشتمانێکی ٥٠٠هەزار کیلۆمەتری خێرا لە ڕوخساریدا شەوقی دەدایەوە. هاوبیر حەکیم، نا هەر لەبەرئەوەی کوردیزانێکی کەمهاوتا بوو، بەڵکو دڵسۆزێکی کەوێنەش بوو، بەعەرەبکردن و ڕاگوێزان چززەی لە جەرگ و هەناوی هەڵساندبوو، هەربۆیەکا لای ئەم چیرۆکی ئازارەکانی هەرگیزاو و هەرگیز بە کۆتایی نەدەگەیشت. کاتێ دەکەوتە گێڕانەوەی، هەر حەزت دەکرد لە دیوەخانی نیشتمان دا،چەشنی حیکایەخوانەکان،فوو لە ژیلەمۆی جەرگ و هەناوی خۆی و کورد بکات و جارجارە دەست و پەنجەیەکی نەرم بە ڕیشی ماشی برنجیشیدا بهێنێ و لە سیرەوە هەتا پیاز هەموو شتێکت بۆ بگێڕێتەوە. کاکەوەیس نەک لە جەهەنەم بەڵکو دۆزەخی ڕاستەقینەی جەهەنەمیش بگیرسێتەوە، ئەوا لەوێش ئامادەم ببمە هاوبیر و هاوڕێ و هاوچارەنووسی، ئاخر لەم بوارانەدا و لەتەک ئەودا، چ زیانێکم پێ نەگەیشت. مرۆیەکی تەواو سادە و ڕاستگۆ، پاک، دڵسۆز، یەکڕوو، بێنیاز و دوور لەبەرژەوەندیخوازی بوو. چاوچنۆکی دنیایی نەبوو، بێگەرد بوو بە عەشقەوە وەک خواپەرستی کوردایەتی دەکرد و هەڵوێستەکانی ئەوپەڕی بوێرییان لەخۆگرتبوو.

هاوبیرەکەم! بۆیە جوان و ئیسسکسووک و خۆشەویستی هەمووان بوو، چونکە هیچ هیزێک نەبوو کوردبوونی لا ناشیرین کات و لێی داگیر کات و قەڵەمەکەی لێ بکڕێت و بەهیچ نرخێکی نەدەدا ، لەو هەموو نرخانەی کە بۆی دانرابوو. تۆ بوویت بەر لەهەر کەسێکی تر و چەند دەیەیەک لەمەوپێش، ڕۆمانی تەونی جاڵجاڵۆکەت بە باسەکانی، گەندەڵی و فایلداری ئەهریمەنەکان سیخناخ کرد. بە مرواری وشە جوانەکانت، قاوی نادادی و پۆخڵەواتی دەسەڵاتی خۆییتان کرد. هەر تۆش بوویت دەستبەرداری بیر و ئاواتەکان نەبوویت و وەک چیای پیرەمەگروون خۆڕاگریت کرد و وانە و پەندێکت نیشانداین و فێرکردین، هەرگیزاووهەرگیز لەبیر نەچێتەوە.
وەک ئاماژەم پێدا ڕەنگە فرە دژوار و سەخت بێت، لێرەدا بتوانم گەشتی تەمەنی هاوبیرێتیمان و مێژووی سەرلەبەری بیرەوەرییەکانی نێوانمان بکەمەوە. لێ چەندێ بتوانم هەندێ وێستگەی تەمەنی هاوبیرێتیمان بەسەر دەکەمەوە.

ساڵی ١٩٨٧ کۆنفراسێکی پاسۆک و کۆبوونەوە سۆکسە بوو لە سوید،من بەرماڵی کاک حەکیم کەوتم. چ خۆش بوو دوای پەڕاگەندەییم بۆ هەندەران، بۆ یەکەمجار لەماڵی ئەودا، یاپراخم خواردوو و دوای هاتنی کاک ئازاد دیسان بەشێکی کاتەکانم لەگەڵ هاوبیردا بەسەر دەبرد. یەکێ خۆشترین ڕۆژەکان سەردانێکی ڕەوانشاد شاعیری گەورەمان( شێرکۆ بێکەس) بوو بۆلای کاک ئازاد لە نەخۆشخانە. مامۆستا شێرکۆ، باسی گەیاندە سەر زمانی کوردی و وشەی(ژان) دەمەتەقێیەکی گەرمی خوڵقاند.
لە کۆنگرە و کۆنفرانس و کۆبوونەوەکانی پاسۆک و سۆکسەدا پێک دەگەشتینەوە. من زۆر لێی نزیک بووم و بەسەرنجە ورد و قووڵەکانی سەرسام بووم. بێ خۆهەڵدانەوە ئەویش لەتەکم دا، ئەوپەڕی خۆشحاڵی نیشان دەدا.

سەردەمانێک لە دەرکردنی (گۆڤاری خوێندکاری کورد)دا، پێکەوە کارمان دەکرد و زیاتر لێک نزیکتر بووینەوە. من هەر بەم دیوە سیاسی و هاوبیرییەی قنیاتم نەکرد، بەڵکو خرۆشانم و خۆشم بە بەختیار دەزانم چاوپێکەوتنێکی دوورودرێژم بەناوی ( پرسیارەکان هێشتا تینووی وەڵامن) لەتەک دا ئەنجام داو بڵاوکرایەوە. گفتمان وابوو، نەخۆشی وازی لێ بێنێت، درێژە بەکاروانی چاوپێکەوتنەکە بدەن،تا وەڵامی لۆژیکدار بۆ پرسیارەکان فۆرمەلە دەبن. دواتر لەگەڵ چەند برا و هاوبیرێکی تردا لە دەرکردنی (گۆڤاری قەقنەس)دا، دیسان دەستبەکاربووینەوە و ژمارەکی کەوتە بەردەست و بەرەنجی تاقانەی خۆی ژمارە دووشی ئامادە کرد،ئیدی فاکتە دەرەکییەکانی نەداریی و سەختی کار و تەنها باڵی ئەو پرۆژەیەشی ڕاگرت. کارێکی ترم لەتەک هاوبیر حەکیم دا، خوێندنەوە و ناساندنی کتێبەکەی بوو لەسەر عەلی باپیر.
هێژایان… ئەم فرە وێستگەیی و فرە لایەنییەیە، رێگرە لەبەردەم ئەوەی بەرجەستەکردنی کوردبوون و خزمەتەکانی هاوبیر حەکیم، نەک لە توانای وتارێک دا نەبێت، بەڵکو لە ڕۆمانێکیش دا جێی نەبێتەوە.

دەبوو بیناسی و تێکەڵی بوو بێتی و لێی حاڵی بووبیت و بەچاوی خۆت حەسرەت و ماندوونەکەی کوردبوون لە هەناو و بە سیمایەوە ببیننی، ئەوجا دەزانی ئێمە باس لە چ مرۆڤێک دەکەین!. هاوبیر حەکیم، یەکە و نابێتە دوو، کوردێک بوو،وەک نیشتمانە داگیرکراو و چەوساوەکەی، جەرگ و دڵ و هەناوی هەلاهەلا بوو. ڕۆشنبیرێکی سەراسویی بەپەرۆشی کوردبوون و قەڵەمیکی ڕەنگین بوو، بەنووسین و وەرگێڕانەکانی چەشنی ڕووبارێک، هەرگیز هاژەی لێ نابڕێ و تاڤگەیەکە بیر و بۆچوونەکانی لە قەڵبەزە ناکەون.
ح. کاکەوەیس، لەتاقیکردنەوەی کوردبوون دا، نمرەی یەکی هێنابوو، سەرکەوتووانە قۆناخەکەی بڕیو بوو، توانیبووی مەدالیای زێڕین بەدەست بهێنێ.
هاوبیرە ئازیزەکەم، هەرکاتێ قوڵینگەکەت لەمێژوو گیر دەکرد، لێشاوی خەفەت و ئازارت لێ دەهاتە دەری. هەر چرکەساتێکیش باست لەکوردبوون دەکرد، باوەڕ و مەردایەتی و دلسۆزی و پاکێتیت لێ هەڵدەوەری. سیمای هەڵقرچاوت تابلۆی برینێکی ئازاراوی قووڵ بوو، تێکڕای ژان و ئازارەکانی نەتەوەکەتی تێدا قەتیس مابوو. هەناسەت بۆکروزی قژی کچە گەرمیانی و بۆن دوکەڵی گازی کەرکووکی داگیرکراو و خاکی سوتماککراوی حەساری لێ بەرز دەبۆوە.

ئەرێ تۆ لە قەفەزی سنگتدا دڵت هەڵگرتبووە، یان تەنووری هەڵقرچانی ژانەکانی بندەستی و زەلیلی کوردبوون!؟. بۆکروزی خەمی نیشتمانی تۆ، مرۆی هەسارەکانی دیکەشی هەراسان دەکرد. ئەرێ ، برالە، تۆ تەنیا مرۆیەک بوویت لە گۆشت و ئێسک و خوێن یا پەیکەرێک بوویت لە پۆلا؟!. ئاخر نازانم چۆن بەرگەی ئەم هەموو خەمە قورس و ئازارە بەسوێ و ژانە گرانانەت دەگرت! دڵی زامدار و سستی هێندەی مشتەکۆڵەیەکت،چۆن توانی ببێتە عەمباری ئازار و ژانی ژیانی ٢٧١٨ ساڵی بندەستی؟!. دیارە ململانێی تۆ لەتەک مردان دا بۆ ئەوە نەبووە، چرکەساتەکانی تەمەنت درێژ بکەیتەوە، بەڵکو دەتویست هەرچی هەست و هۆش و گۆشت و خوێنی جەست هەیە بیگووشی و چی تریشت لەدەست دێ، وەک دوا تنۆکی رۆح و باوەڕ و هێزت بیتکێنیتە سەر خەرمانی خزمەتی دۆزە ڕەواکەت.

هۆ کاکەویس، ئەوەی نەتناسێ و بەرهەمەکانتی نەخوێندبێتەوە، وادەزانێ ئەم قسانە زیادڕەوییان لەخۆوە پێچاوە و بەناوی تۆوە فشە و درۆ کەڵەکە دەکەین! ئەوەی هەڵاوی هەناسەی تۆی نەچووبێ بەسەردا، پێی وایە ئێمە خەریکی داهۆڵ قووتکردنەوەین!. ئەوەی دەستی نەخستبێتە ناو دەستەوە، برینەکانی نیشتمانی نەژماردبێت و چیرۆکەکانی تەعریب و کاولکردنی گەرمیان و سووتانی کەرکووکتی گوێ لێ نەبووبێ و نەخوێندبێتەوە و بۆ باس نەکرا بێت، کوێرانە بەوە تۆمەتبارمان دەکات،کە گوایە ئێمە خەریکی داتاشینی فسفس پاڵەوانین. ئەوەی ژانی بندەستی تا سەر ئێسک پێیدا نەجزا بێت، وا بیردەکاتەوە ئێمە پروپاگەندە بۆ تاکپەرستی دەکەین و خەریکین بە خەیاڵی یۆتۆبیایی رۆژگار و ژینگەی حەسانەوەی تاراوگەی دوور لە ناسۆر و مەینەتییەکان، جەستەی دایکی کوردستان دەلاوێنینەوە. ئاخر نازانن تۆ تەمەنێک زیاترە خۆ دەسووتێنی و ئاگریش لە ئێمە بەردەدەیت و خۆت لە زەریای خەونەکانی نەتەوەیەک دا نقووم دەبیت و ئێمەش بەدیارتەوە دەستەپاچە دادەنیشێنی و خۆت زامداری و بە هەموو ئازارەکانی سەرتاپای کوردەوە گێنگڵ دەخوێیت و ئێمەش توانای تیمارکردنی برینی تۆمان نییە.
کاکەوەیس سیمبۆلی پرسە گەورە و ڕەواکەی ناسنامەی نەتەوە و خاکە، کاکەوەیس برینی خوێن لەبەرچووی نیشتمانە، کاکەوەیس قەڵغان و مەتەرێزی داکۆکیکاری کوردایەتی و شمشێری هەڵمەتی سەر داگیرکەر و زاڵمانە.

هاوبیرە شیرینەکەم کاکەوەیس، دوای ئۆغری یەکجارەکیت، چەند جارێ لە بری جارێ فرمێسکی خوێناویت پێ هەڵوەرانم. لەگەڵ هەر ناوهێنانێکت دا، ئەفسووسێکی قوڵی دوکەڵاویت پێ کێشاوم ! بۆ هەر نموونەیەک ناچارم دەکەیت، مشتێ لە خەرواری باسگەلی تۆ بهێنمەوە و بێئاگایانە یاخود بەوپەڕیی هۆشیارییەوە، مستێکی توند ئاخ هەڵکێشان لە ڕانی خۆم بدەم، یان شەقەیەک لە مێزەکەی بەردەمم هەڵسینم، یاخود کتێبەکەی دەستم داخەم و وەلاوەی نێم و نەفرەتێکی خەست لە مردن بکەم، ئەو مردنەی نامەردانە هات و تۆی لە بن باڵە ڕەشەکانی خۆیدا شاردەوە و کارێکی کرد، ئێمە نەتوانین بۆ هەرگیزاو و هەرگیز جارێکی تر لە تاڵە مووە سپییەکانی دڵتەنگی نیشتمانت بڕوانین.
هاوبیرەکەم، کاک حەکیم کاکەوەیس، مەرگی تۆ کارێکی کرد، تا نەشتەر لە برینی کوردبوونم گیر بکەم، تاڵاو و خوێناو و ئازاراو و خەفەتتاوم بۆ کۆچی ناوادەی تۆ لێ دێت. پێوەندی نێوان من و تۆ جگە لەسەدان و هەزاران جار نامەگۆڕینەوە و پێکەوە تلفون کردن و سۆڕاخکردنی جۆراوجۆرەوە، بە توندی پێکەوە بەسترا بوو. لەئێستا مخابن هیچی ترم نییە بیخەمە سەر سینی زێڕینی ناوهێنانی تۆ و ڕازاندنەوەی خوانی پێشوازی بابەتی تۆ و مەدالیای شانازی هاوبیرێتییەوە. ئێمە لە پاسۆک و سۆکسە دا پێکەوە، دوو باڵ بووین و دوو پێچکە بۆ یەک ئامانج کەوتبووینە ڕێ. گۆڤاری خوێندکاری کوردمان بە ئارەق و خوێن ئاودا،گۆڤاری قەقنەس بە ڕەنجدانێکی زۆر و ماندووبونێکی بێ سنووری تۆوە،هاتە بوونەوە. لەو ساتەوەختانەش دا،کە سیاسەت نەدەماو و بەرەو قێزلێوەهاتن و وەڕسبوونی دەبردین، ژینگەی باسوخواستی مامۆستا مەسعوودمحەمەد،وەک فریادڕەس خێرا و هەمیشە دەبۆوە هەوێنی زۆرینەی پەیوەندی و گفتوگۆکانمان. تۆ وەک عاشق و وەرگێڕێکی گەورەی مامۆستا و منیش وەک قوتابی و دەروێشێکی جەزبەگرتووی هەمیشە تینوو. بەپانتایی و درێژایی بابەتەکان دا تێهەڵدەچووین. جا گەلۆ، ئیدی چ ئامڕاز و ئامێرێکی پەیوەستکردنی لەمە بەهێزتر و خۆشتر و بەنرختر هەیە،دوو هاوبیر پێکەوە شەتەک بدات!؟.

یادەورییەکانت چنگیان لە هەناوم گیرکردووە و ڕۆحم داخ دەکەن. فرمێسکم جۆگەلەی بەستووە و ئازاری بێ بڕانەوە تلاوتلی ناخۆشم پێ دەکات. لە هەنووکەدا خوێن دەخۆمەوە حەزم دەکرد بوومایەتە بزمارێکی تابووتەکەت و چنگێ لە خۆڵی سەر گڵکۆکەت و تەڵیزمەبەردێک لە کێلەکەت. کاکەوەیس نەمزانی خەتای تۆیە یاخود من تاوانبارم! تۆ زوو ڕۆیشتی و من درەنگ بەر چەخماخەی مردنەکەت کەوتم! ئاخر من لێرەدا چی تۆمار بکەم چۆن بتوانم، چیرۆکی ٣١ ساڵت بە وشە و ڕستەی شاش و شەش پەڕ بۆ بگێڕمەوە!. تۆ سیمای ڕەش داگەڕاویت، هەموو حیکایەت و خەمەکانی کوردبوونی تێدا تۆمار کراوە. تۆ مەرگی خۆتت باش هەست پێ کرد بوو، لێی نەدەترسای و باکت لێی نەبوو. ئەوەی مەراقت بوو تەواونەکردنی پرۆژەکان و نەهاتنەدی ئاواتەکانت بوو.
کاک حەکیم بەنووسین و وەرگێڕان، خاوەنی ٢٨ بەرهەمە لە شاکاریدا کەم وێنەن. هاوسات بەسەدان وتاری لە گۆڤار و ڕۆژنامەکان و بلۆگێک و واڵەکەی خۆیدا بڵاو کردۆتەوە. چەندینی بابەتیشی بەناوی خوازراوەوە بڵاوکردۆتەوە. ئەوەی بۆمن لە مردنە ناوادەکەی ئازاراویترە، ئەوەیە ئەو زۆری پێمابوو، پێشکەشمان بکات، لێ مەرگ قەڵەمەکەی لەدەست خستەخوارێ. ماڵئاوایی کاکەوەیس بەزیانێکی گەورە بۆ ڕۆشنبیریی کوردیی دادەنرێ. بۆ هاوبیرانی نەتەوەیش، دوای مەرگی کاک ئازاد مستەفا، هاوبیر حەکیم لە دیاترین ئەو هاوبیرانە بوو، کە ڕێچکەی کاک ئازادی بەرنەدا و خۆی کردە پێش قەڕەوڵی داکۆکی لەبیر و هزری نەتەوایەتی و درێژەدان بە کوردایەتی کردن.
بەرلەوەی مەرگ بیپێچێتەوە، لەیەکی لە گفتوگۆکانمان دا، وتی: ” سەرقاڵی نووسینی ڕۆمانێکم ، باس لە چۆنێتی هاتنی ئیسلام دەکات، بۆ کوردستان. زۆر دڵم پێی خۆشە و بوارێکی باش و فراوانم لەبەردەمدا، زۆر شت بڵێم و بنووسم”.

هاوبیرەکەم، تۆ ئەو مامۆستا شکۆدارەی، سێبەری قورست بەسەر سەری هەمووانەوەیە. تۆ ئەو تروسکەی هیوایەی، بەردەوام وزە و ورە و باوەڕ و جوامێری بە ئێمە دەبەخشیت، تۆ نووسەرە خاوەن باوەڕەیت سات لەدوای سات هزر و بیرت گەشتر دەبنەوە و نەمرتر دەبن. بۆ هەرکوێ بچین چراکەی تۆ دادەگیرسێنین و لەگەڵ خۆمان دەیبەین، باسی هەرشتێ بکەین، مۆڵەت لە گەورەیی تۆ دەخوازین، بمانەوێ هەرشتێ بکەین، تەماشای پانتایی و درێژایی باڵای تۆ دەکەین،دەست بەرین بۆ هەر کارێک،لە خەرمانی تۆوە گورزە و مەڵۆی باوەڕ و ئیمان دەبەین و هەگبە و تێشووی ڕێی تێکۆشانی لێ پڕ دەکەین.
هاوبیر حەکیم نزیکەی هەموو بەرهەمە عەرەبییەکانی مامۆستا مەسعوود محەمەدی کە بەزمانێکی پلەنایابی سەخت و دژوار نووسراون، کردووە بە کوردی بە شێوەیەکی زۆر لێوەشاوانە، کە نزیکەی ١٠ بەرهەم دەبن،بەرهەمی شاکار و دانسقە. لە ئەدەبی جیهانیشەوە، ١١ ڕۆمانی وەرگێڕاوە و خۆیشی چەند بابەتێکی ڕەخنەیی و چەند ڕۆمانێکی نووسیوە.چەندین چیرۆک و وتاری جۆڕاوجۆری ئەدەبی و زمانەوانی لە گۆڤار و ڕۆژنامەکانی ناوەوە و دەرەوەی کوردستان دا بڵاوکردۆتەوە.
بەر لە سڕینەوەی دوا تنۆکی فرمێسکی خەمباریی ئەم ماڵئاوایەکەی هاوبیر حەکیم، ئاواتەخوازم تەواوی نووسینەکانی لە بەرهەمێک دا کۆکرێنەوە و کتێبخانەی کوردی لەم نووسینە گەوهەرییانەیشی بێبەش نەبێت.

لێرەدا بۆ ئاشنایی خوێنەری کورد، لیستی ناوی کتێبەکانی،ئەوەی لەبەردەستدان بڵاو دەکەمەوە
لیستی ناوی بەرهەمەکانی:
*************************

١ـ خێرت دەگاتێ عەزیز نەسین و. لەفارسییەوە ١٩٨٧
٢ـ کێڵگەی ئاژەڵ، هیچ نەنووسراوە
٣ـ نامەکانی مەسعوود محەمەد ٢٠٠٦
٤ـ دەموودووی هزر لە عەرەبییەوە ٢٠١٣
٥ـ زمانی کورد،لە عەرەبییەوە ٢٠١٠
٦ـ هاوسەنگکردنەوەی تەرازووی سەنگەلا لە عەرەبییەوە ٢٠١٠
٧ـ بۆ گۆرباشۆڤ ، لەعەرەبییەوە ٢٠١٤
٨ـ بۆچوونێک لەسەر لێکدانەوەی مرۆیی مێژوو،لە عەرەبییەوە ٢٠٠٩
٩ـ کۆمەڵگای مرۆڤایەتی،بۆچی بە شێتخانە دەچێ؟،لە عەرەبییەوە ٢٠٠٩
١٠ ـ رۆمانی ١٩٨٤ ، جۆرج ئۆروێل لە سویدییەوە ٢٠٠٥
١١ـ گورگی رووتەلان لە سویدییەوە ٢٠٠٧ هێرمان هێسە
١٢ـ پرسیارەکان هێشتا تینووی وەرامن، چاوپێکەوتن لەتەک هەلۆ بەرزنجەیی دا ٢٠١٠
١٣ـ کۆلارەفڕێن، لە سویدییەوە خالید حوسەینی
١٤ـ تارپا… ئەسپە کێویلە لە سویدییەوە ٢٠١١ستیڤن ڤێرنستوێم
١٥ـ دۆن کیشۆت ١٩٩٩ لە سویدییەوە سێرڤانتێس
١٦ـ ئەوەی نابێ بگوترێ دەبێ بگوترێ دیداری کاکەوەیس لەگەڵ ئەمجەد شاکەلی ٢٠٠٤
١٧ـ شاخەکانیش دەنگیان دایەوە خالید حوسێنی ٢٠١٤
١٨ـ تەونی جاڵجاڵۆکە،حەکیم کاکەوەیس رۆمان ٢٠٠٨
١٩ـ کۆچ هەڵیبژاردم اسماعیل عتمان و ماتیاس شیلین لە سویدییەوە ٢٠١٢
٢٠ـ گەلەلورانی دەشتوودەر جاک لندن ٢٠٠٤ لە سویدییەوە
٢١ـ بازنەی ترس حوسێن سومێدە و کاڕوڵ جیڕۆم ٢٠٠١ بەناوی خوازراوی کاوێس عەبدوڵا لە ئینگلیزییەوە
٢٢ـ مەملەکەتی سەگەکان حەکیم کاکەوەیس ٢٠١٧
٢٣ـ تاوان و سزا، فیۆدۆر دۆستیۆڤسکی ٢٠١٥ لە سویدییەوە
٢٤ـ حەجێکی تر بۆ بەردەرگای (خەتێ)ی زانا لە عەرەبییەوە
٢٥ـ نەتەوایەتی کورد و ئیسلامەتییەکەی،حەکیم کاوەیس
٢٦ـ تیرۆژێ بە شەوەزەنگەکەی (حەمە سەعید حەسەن)دا
٢٧ـ سەگەکەشیان چوارەمیان بوو، رۆمان حەکیم کاکەوەیس
٢٨ـ بەردیش بەدەنگ دێ منداڵیی لە کەمبۆجیا مۆلیدا ژیموسیاک لە سویدییەوە ٢٠٠٦

واز بهێنه با چاوه کانت له ئامێزم بگرێ
ته مه نێکم پی ببه خشه
له سه روی ناڵه ی چراکانی ئاسمانەوە بێت
گوڵی مالۆنیا
لەسەر لێوام
گەشە ئەکات
وەک کەنیشکەی ئاو ئەتوێمەوە و
ماچەکانت لەم بارانە ئەمپارێزێت
واز بێنە
با روو لە قیبلەت بکەم
بە ماچەکانت نوێژ دابەستم
لەو کاتەوەی تۆ رۆیشتویی
په رۆشی باڵی کێشاوه بەسەر بادا و
سێبەرەکەم ئەڕنێتەوەو
ڕایئەماڵێ
هەناسەم لێئەبڕێت و وشکی ئەکات
شەونمەکانی بەڕەنگی ئاون
ئەمگرێتەوە
ئایەتێکم لە پەیامی ئاو
لەوەتەی تۆ ڕۆیشتوی
لەتەنیشت پیرۆزیەکانمەوەوە
مەیخانە دروست دەکەن
بەهەڵە منیش نوێژ دادەبەستم و
روو لە کەعبەی هەڵە دەکەم
ئاسۆ لەسەر جەستەم
نەزانانە سەما دەکات
. لەسەر جەستەم پشکۆ بارانە
ڕەنگەکان
یەک لەدوای یەک
کاڵ دەبنەوەو
دیارنامێنن
دەوازبهێنە
با ڕووگەم تۆ بیت و
نوێژ دابەستم
شەونمەکانی
بەڕەنگ و بەرامی
ئاسمان پەیمان دەدەن
کە نەهێڵین
دەریا خوێی
لەدەست بدات
شەپۆلەکانیش
خەونەکانین نەشارنەوە..
میلی کاژێرەکان
نیوەی شەو لێدەدات
تۆفانی خۆی دەیخنکێنێ
خۆشەویستیش
به سەرخۆشی
بەرامبەرمان ڕاوەستاوە
هەنگاوەکانی بەملا دێن و
بەولا دەچن
بەرپێی خۆشی هەرنابینێت
وەک منداڵێک
بەر لە خەوتن نزاکانی خۆی بخوێنێت
یا بە حەسرەتەوە بۆ خودای ئەم دونیایە
هاوار بکات
هەردەڵێی فرمێسکی سەرگۆنامه
له گه ڵمایه
ده وازبێنه
لە گلەییو سەرزەنشتم

بۆ خوێندنەوەی ژمارە 4ی گۆڤاری هانا کلیکی ئێرەبکەن …..

دوای بیست و هەشت ساڵ حوکمڕانی هەردوو بنەماڵەی تاڵەبانی و بارزانی لە شارەکەدا، هێشتا کورد خاوەنی پێگەی خۆی نیە. دۆخی ئێستای شارەکەش، دەیسەلمێنێت، کە کەرکوک نەک دڵ و قودس بگرە شارێکی کوردستانیش نیە! کەرکوک لە ئێستادا جێی شەرمەزاری و مایەی ڕیسواکردنی دەسەڵاتی کوردییە؛ چونکە دوای ئەو هەموو خەبات و خوێنە، دەبینین بە ترسێکی زۆرەو لە نیوەشەودا بە دەمامکەوە ئاڵای کوردستان لێرەولەوێ بەرزدەکرێتەوە؟!
چ گاڵتە جاڕییەکە؟! تا ئێستا ناتوانرێت ڕێز لە خوێنی دەیان و سەدان ڕۆڵەی ئەو شارە بگیریت کە لەپێناویدا شەهید بوون! بەڵام دەتوانن، بەئازادی و بەبەرچاوی خەڵکەکەیەوە داهاتوو سامانەکەی بدزن.

لەڕاستیدا ئەبێ خەڵکی کەرکوک ئەوە باش بزانن، کە شارەکەیان تەنها بەخاتری سامان و داهاتەکەی “قودس و دڵ”ی کوردستانە لای بەرپرسان.
زیندوترین بەڵگەش، تیری شانزدەی ئوکتۆبەرە، کە لە پشتی گەنجانی کوردپەروەری شارەکەیان چەقاند. تیرێک کە برینەکەی هێشتا خوێنی لێدەچۆرێت.
نەوەکانی جووت بنەماڵە بەدرێژایی مێژوو، بەڕۆژی ڕووناک، سووکایەتی نەما بە خەڵکی ئەم شارەی نەکەن!

ئاوارەیانکردن، تاڵانیانکردن، تەنانەت ئەو ئاڵایەی کە کەرکوکییەکان، لەزەمەنی ڕژێمی بەعسدا، بە پێشچاوی جەلادەکانی صەدامەوە بەرزیاندەکردەوە، لەسایەی سیاسەتی شکستخواردووی بارزگانەکانی نەوتەوە ئەویشیان دۆڕاند.
بۆیە لەئێستادا خەونی هەرەگەورەی کەرکوکییەکان، بەرزکردنەوەی ئاڵای نەتەوەکەیانە، بەمەش نیوسەدە لەخەباتی شار و شاخی کەرکوکییەکان وەکو دوکەڵی بیرەنەوتەکانی بابەگۆڕگوڕ چوو بەهەوادا.
بۆیە ئەتوانین بڵێین کەرکوک بزنێکی شیردەری جووت بنەماڵەیەو نە دڵ، نە قودسی کوردستانیشە.

هەورامان خالید

له‌م نووسینه‌دا‌ باسی زه‌وی بۆ پێشمه‌رگه‌ی دێرینه‌و به‌ هوێ بازرگانی و گه‌نده‌ڵییه‌وه‌ پێشمه‌رگه‌ى دێرین كراوه‌ به‌ دوو به‌ش، به‌شێكیان بێبه‌شن و زوییان نییه‌و ئه‌و به‌شه‌كه‌ى تریان شانسى هه‌یه‌ له‌ جیاتى یه‌ك پارچه‌ زه‌وى، دوو پارچه‌ی زه‌ویان پێدراوه‌.
كاتێك رۆڵه‌كانی گه‌ڵ وازیان له‌ خۆشی ژیانی لاوێتی و، كارو بژێوی خێزانه‌كانیان هه‌ڵگرت و، روویانكرده‌ شاخه‌ سه‌ركه‌شه‌كانی كوردستان و، بوونه‌ پێشمه‌رگه‌و چه‌كیان دژ به‌ رژیمه‌ دیكتاتۆرییه‌ خوێنمژه‌كان كرده‌ شان، به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك بیری ئه‌وه‌یان نه‌كرد پاشه‌رۆژ به‌ بۆنه‌ی ئه‌م چه‌ك هه‌ڵگرتنه‌ ببنه‌ خاوه‌ن موچه‌و زه‌وی و ته‌لارو باخ و تۆتۆمبێل.
پێشمه‌رگه‌: ناوێكی به‌رزو پێرۆزه‌و، هه‌موو كات له‌پێناو بیرو باوه‌رو نیشتمان و گه‌لدا خۆى به‌خت كردووه‌و، دژ به‌ رژێمه‌ دیكتاتۆرییه‌كان و بیرى شۆڤه‌نیستى و ره‌گه‌زپه‌رستى ده‌سه‌لاته‌ داگیركه‌ره‌كانى نیشتمان جه‌نگاوه‌و، به‌وه‌ش سه‌ربه‌رزى بۆ خاك و گه‌له‌كه‌ى تۆماركردووه‌و، رۆژانه‌ ناوى پێشمه‌رگه‌ ئه‌بیسترێت و، زۆربه‌ى خه‌ڵكى زه‌حمه‌تكێشی كوردستان و ئه‌و كه‌سانه‌ى له‌ پێناو ئازادی و ئاواته‌ پیرۆزه‌كانى گه‌لدا تێكۆشاون باسى پێشمه‌رگه‌ و رۆژانى سه‌ختى پێشمه‌رگایه‌تى ئه‌كه‌ن و، به‌ چاوىرێزو شانازییه‌وه‌ ئه‌رواننه‌ ئه‌و مێژووه‌ پر سه‌روه‌رییه،‌ ئه‌مه‌ له‌ لایه‌كه‌وه‌و، له‌ لایه‌كى تره‌وه‌ هه‌ندێ له‌ به‌رپرسانى ده‌سه‌لاتى كوردستان پێشمه‌رگه‌یان كردووه‌ته‌ وێردی سه‌ر زبانیان و، له‌ به‌شه‌كانى راگه‌یاندن ئه‌وه‌ ده‌رئه‌‌خه‌ن كه‌ (هه‌موو) داخوازییه‌كانى پێشمه‌رگه‌یان دابینكردووه‌و، هیچی تر نه‌ماوه‌ بۆیان بكه‌ن و، بۆ چه‌واشه‌كردنى جه‌ماوه‌رى گه‌ل و بۆ داپۆشینى تاوان و گه‌نده‌ڵییه‌كانیان، ، ده‌ستئه‌كه‌نه‌ لاف وگه‌زافى درۆو ده‌له‌سه.

لێره‌دا پرسیار ئه‌وه‌یه‌، تاكه‌ى پێشمه‌رگه‌ دێرینه‌كان بێده‌نگ بن، تاكه‌ى مافه‌كانیان زه‌وت بكرێن، تاكه‌ى مافه‌كانیان بدرێن به‌ كه‌سانى تر، تاكه‌ى به‌رپرسانى كوردستان ته‌نها خۆیان به‌ پێشمه‌رگه‌ بزانن و مافه‌كانی پێشمه‌رگه ‌پێشێل بكه‌ن و، بۆ خۆیان و كه‌سوكارو خزم و ده‌ستوپه‌یوه‌نده‌كانیان هه‌موو شتێك دابین بكه‌ن و، وه‌ك بڵێت كوردستان ته‌نهاو ته‌نها ولاتى ئه‌وانه‌و، ئه‌بێ هه‌موو (خه‌یرو به‌ركه‌تى) هه‌ر بۆ ئه‌وان بێت، تا كه‌ى گه‌نده‌ڵى ریسوا نه‌كرێت، تاكه‌ى رێزی جاش بگیرێت و، پێشمه‌رگه‌ فه‌رامۆش بكرێت، تاكه‌ى رێز له‌ راپۆرت نووسه‌كانى رژێمی به‌عسى فاشى بگیرێت.

ئه‌مرۆ له‌ سایه‌ى ناوى پێشمه‌رگه‌ چه‌ندان تاقم و ده‌یان هه‌زار كه‌س بوونه‌ته‌ خاوه‌ن موچه‌ى به‌رزو، خاوه‌ن ئه‌رزو كۆشك و ته‌لارو، دیاره‌ ته‌نها پێشمه‌رگه‌ مافى خۆیه‌تى به‌ ناوى پێشمه‌رگه‌ى دێرینه‌وه‌ خانه‌نشینى بكرێت و، زه‌وى وه‌ربگرێت، به‌لام ئه‌مرۆ له‌ سایه‌ى میره‌كانی كوردستان گاڵته‌ به‌ ناوى پیرۆزى پێشمه‌رگه‌وه‌ ئه‌كه‌ن و، پاره‌و ئه‌رزه‌ ئه‌بارێن و ئه‌‌یبه‌خشن و ئه‌یده‌ن به‌ باوك و دایك و خوشك و برا و خزم و، دراوسێی و كاسه‌لێس و ده‌ستوپه‌یونده‌كانیان و،
له‌ كوردستان ژماره‌یه‌ك له‌ پیشمه‌رگه‌ زه‌وى وه‌رگرتووه‌ و، ژماره‌كه‌ی تر چاوه‌روانه‌ به‌ڵام سه‌رۆك جاش و جه‌یش شه‌عبى و موختارى راپۆرت نووس و خاوه‌ن فایله‌كان كه‌ سیخورییان بۆ حزبى به‌عس و رژێمه‌كه‌ى به‌غدا ئه‌كرد زه‌وییان وه‌رده‌گرتووه‌و،
كار به‌وه‌ش نه‌وه‌ستاوه‌ هه‌ندێك له‌و سه‌رۆك جاش و موختار راپۆرت نووسانه‌ بوونه‌ته‌ ده‌مراستى به‌رپرسه‌ گه‌وره‌كان و، سه‌ره‌راى ئه‌وه‌ى كه‌ له‌ بنچینه‌وه‌ زه‌وییان هه‌یه‌، زه‌وی تریشیان وه‌رگرتووه‌، دیاره‌ كوردستان تاپۆى ئه‌و جۆره‌ كه‌سانه‌یه‌و، تا سه‌رۆك جاش و خاوه‌ن فایه‌ل ماوه‌ پێشمه‌رگه‌ى دێرین بێ به‌شه.‌.
هێزو پارته‌ كوردستانییه‌كان و حزبى شیوعى پێشمه‌رگه‌یان هه‌بوو، هه‌ریه‌ك له‌مانه‌ له‌ سه‌نگه‌رى گه‌لدا دژ به‌ داگیركه‌رانى كوردستان خه‌باتیان ئه‌‌كردو، هیچ كات به‌رامبه‌ر به‌ دوژمنى دیكتاتورى فاشى سارد نه‌بووه‌و‌، پێشمه‌رگه‌كانى زۆر كارامه‌و گورجوگۆڵ بوون له‌ په‌لامارداندان دژ به‌ دوژمنیان و، ئه‌گه‌ر له‌ پێشمه‌رگه‌ى لایه‌نه‌كانى تریان زۆرتر نه‌كردبێت، قه‌ت كه‌متریان نه‌كردووه‌.

خۆێنى پێشمه‌رگه‌ شیوعییه‌كان له‌ گه‌ڵ خۆێنى پیشمه‌رگه‌ى لایه‌نه‌كانى ترى سه‌ر گۆره‌پانى تێكۆشان له‌ چه‌ندان شه‌رو داستاندا ئاوێته‌و تێكلاوى یه‌كتر بوو ، بۆ نموونه‌ له‌ داستانى سۆێله‌میشدا خۆێنى پێشمه‌رگه‌ى حزبى سۆشیالیستى كوردستان تێكلاوى خۆێنى پێشمه‌رگه‌ نه‌مره‌كانى حزبى شیوعى بوو، هه‌روا له‌گه‌ڵ پێشمه‌رگه‌ دلێره‌كانى پارتى دیموكراتى كوردستان له‌ گرتنى شارۆچكه‌ى قه‌ره‌داغ و، پێشمه‌رگه‌ ئازاكانى یه‌كێتى نیشتمانى كوردستان له‌ داكۆكى كردن له‌ خاكى پیرۆزى كوردستان له‌ دێی تازه‌ شارو وئاوایى شێخ حه‌میدو بنارى گلدا دژ به‌ پرۆسه‌ى چه‌په‌ڵى ئه‌نفال و، له‌ ده‌یان شه‌رو داستانى تردا.

له‌ سلیمانى به‌ هه‌وڵ و كۆششى هاورێیانى حزبى شیوعى و براده‌رانى یه‌كێتى نیشتمانى كۆمه‌ڵه‌ى پێشمه‌رگه‌ دێرینه‌كان دامه‌زراو دیاره‌ ئه‌و كاره‌ش، كارێكى باش و پۆزه‌تیڤانه‌یه‌ بۆ داكۆكى كردن له‌ مافى ره‌واى پێشمه‌رگه‌ دێرینه‌كان و، هه‌وڵیان داوه‌ پێشمه‌رگه‌ى هه‌موو لایه‌نه‌كان له‌ ده‌ورى خۆیاندا كۆ بكه‌نه‌وه‌و، به‌لام خواستیان تا ئێستا نه‌هاتووه‌ته‌ دى و، پێشمه‌رگه‌كانى پارتى دیموكراتى كوردستان دووره‌په‌رێزن و، نایانه‌وێ خۆیان به‌و كۆمه‌ڵه‌یه‌ گرێ بده‌ن.
من وه‌ك سه‌دان وهه‌زاران پێشمه‌رگه‌ له‌ ولاته‌كه‌م مافم خوراوه‌و، بستێك (زه‌وى) یم پێنه‌دراوه‌و، زۆربه‌ى ناسیاوه‌كانم باوه‌ر ناكه‌ن و، هه‌ندێكیان سویند به‌خواو به‌ پێغه‌مبه‌رو به‌ (موقه‌ده‌سات) و ته‌لاق ئه‌خۆن كه‌ زه‌ویم وه‌رگرتووه‌و ، بۆیه‌ بێده‌نگم.‌.

من تا ئێستا (یه‌ك بست زه‌وى) یم وه‌رنه‌گرتووه‌و، هیچ كات بێده‌نگ نه‌بووم و، له‌ زۆر بواردا باسم لێیكردووه‌و، هه‌میشه‌ وتوومه‌ ناسیاوه‌كانم (هه‌قیان) ه‌ باوه‌رم پێ ناكه‌ن و، روو به‌ روو پێم ئه‌ڵێن : ئه‌گه‌ر زه‌وی به‌ (تۆ) ی خاوه‌ن تێكۆشانێكی زۆر نه‌درابێت، ئه‌ى به‌ كێ دراوه‌و، به‌ كێى ئه‌ده‌ن؟؟

ولامدانه‌وه‌ى ئه‌و به‌رێزانه‌ ئاسان نییه‌و، بگره‌ زۆر سه‌خته‌و، ئه‌بی بڵێم : راسته‌ زه‌وى به‌ به‌شێك پێشمه‌رگه‌ دراوه‌و، ئه‌وه‌ش مافی خۆیانه‌و، جێى دڵخۆشى ئێمه‌ى پێشمه‌رگه‌و ئه‌و كه‌سانه‌یه‌ كه‌ دڵسۆزى گه‌ل و نیشتمانن و، من لێره‌دا ناچارم به‌ (راشكاوى) ئاماژه‌ به‌و كه‌سانه‌ بده‌م كه‌ له‌ ریزى به‌عسى دیكتاتۆری كاریان كردووه‌ وه‌ك سیخور، راپۆرت نووس، جاش و موسته‌شارو كارمه‌ندى پایه‌ به‌رزى داموده‌زگاكانى رژێمى گۆر به‌ گۆرو، ئه‌مرۆش هه‌ر ئه‌وان له‌ ریزى پێشه‌وه‌ن و، بوونه‌ته‌ خاوه‌ن ماف له‌ ئه‌رز وه‌رگرتن، مووچه‌ى باش وپله‌وپایه‌ى به‌رزو نایاب و ئه‌ندامى پارله‌مان و موسته‌شارى سه‌روكه‌كان و هتـــــد..
من داوا له‌ وه‌زاره‌تى پێشمه‌رگه‌ و، وه‌زاره‌تی دارایی ئه‌كه‌م مافى هه‌موو لایه‌ك وه‌ك یه‌ك بپارێزن و، جیاوازى له‌نێوان پێشمه‌رگه‌كانى حزبى شیوعی وپارتى و یه‌كیتى و سۆسیالیست و زه‌حمه‌تكیشان نه‌كرێت و، به‌ یه‌ك چاو سه‌یرى هه‌مووان بكرێت و، هه‌وڵبدرێت یارمه‌تی ته‌نها بۆ حزبه‌كانی ده‌سه‌ڵات نه‌بێت و، بچن به‌ هانای پێشمه‌رگه‌ دێرینه‌كان كه‌ ساڵانه‌ ژماره‌یه‌كیان كۆچ ئه‌كه‌ن.

20/12/2018

ماڵپه‌ری ڕۆژنامه‌ی زه‌ئه‌یجی ئوسترالیی ناوی ئه‌و نوسه‌ر و ڕۆشنبیرانه‌ی بڵاوكرده‌وه‌ له‌ ئوسترالیا كه‌ پاڵێوراون بۆ وه‌رگرتنی خه‌ڵاته‌كانی سه‌رۆك وه‌زیرانی ویلایه‌تی ڤیكتۆریای ئه‌و ووڵاته‌ كه‌ له‌ناویاندا ناوی په‌نابه‌رێكی كورد هه‌یه‌.
به‌هرۆز بوچانی، ئه‌و په‌نابه‌ره‌ كورده‌یه‌ كه‌ به‌ كتێبێك كه‌ تێكه‌ڵه‌یه‌كه‌ له‌ چه‌ندین ژانری ئه‌ده‌بی به‌شداری كردووه‌ و پاڵێوراوه‌ بۆ ئه‌و یه‌كێك له‌و خه‌ڵاتانه‌.
به‌رهه‌مه‌كه‌ی بوچانی كه‌ به‌ ناونیشانی ” هیچ هاوڕێیه‌كمان نیه‌ جگه‌ له‌ چیاكان” باس له‌ یاده‌وه‌رییه‌كانی خۆی ده‌كات له‌ سه‌ره‌تای ژیانییه‌وه‌ هه‌تا ژیانی پڕ له‌ كاره‌ساتی له‌ كه‌مپه‌كانی دوورگه‌ی مانوس كه‌ بۆ ماوه‌ی چه‌ندین ساڵه‌ له‌و دوورگه‌یه‌ له‌گه‌ڵ سه‌دان په‌نابه‌ری تر ده‌ستبه‌سه‌رن.
به‌هرۆز بوچانی ، له‌ بنه‌ڕه‌تدا خه‌ڵكی ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستانه‌ و یه‌كێكه‌ له‌و په‌نابه‌رانه‌ی كه‌ پێشتر ویستویانه‌ به‌ قاچاخ و به‌ به‌له‌م ڕوو له‌ ئوسترالیا بكه‌ن، به‌ڵام ده‌ستگیر كراون و ڕه‌وانه‌ی كه‌مپه‌كانی دوورگه‌ی ناورۆ و مانوسی پاپانیوگینیا كراون و به‌پێی یاسا تونده‌كانی ئوسترالیا دژی كۆچبه‌رانی ده‌ریایی نایاسایی ، هه‌رگیز مافی په‌نابه‌رێتی له‌ ئوسترالیا وه‌رناگرن.

سه‌رچاوه‌ : ماڵپه‌ری ڕۆژنامه‌ی زه‌ئه‌یج

دوهه‌مین پیشانگای ره‌سم و ئا میری میژوویی که‌وش دروس کردن له کوردستان،24سه‌رماوه‌ز هه تا30سه‌رماوه‌ز

هەوەڵین کۆنگرەی نەتەوەییی زمانی دایکی
مەهاباد ۲ی ڕەشەمەی ۱۳۹۷
ئەنستیتۆ فەرهەنگی و فێرکاریی سۆما

لە کۆڕی ڕێزلێنان لە ” دادە مەعسووم” هاوژینی مامۆستا هەژار، توێژینگەی کوردستان ناسی میوانداری کۆمەڵێک مامۆستا و میوانی ئازیزە.

✴️لەو کۆڕەدا هەریەک لە بەڕێزان:
✅پڕۆفیسۆر ڕەحمەت سادقی( سنە)
✅مامۆستا ماجد مەردۆخ ڕۆحانی( سنە)
✅مامۆستا عەتا نەهایی ( سنە)
✅مامۆستا عەباس غەزاڵی( هەولێر)
✅مامۆستا زیرەک کەماڵ( هەولێر)
✅مامۆستا عەدنان بەرزنجی( سنە)
✅مامۆستا سەلاحەدین ئاشتی ( مەهاباد)
✅مامۆستا سدیق ساڵح ( سلێمانی)
✅شێخ یەحیا بەرزنجی ( سلێمانی)
لە وتاربێژانی ئەو کۆڕیادەن.
هەروەها بەشەکانی دیکەی کۆڕەکە بریتین لە:
❇️کورتە فیلمێکی بەڵگەنامەیی لە سەر ژیانی دادە مەعسووم
❇️پەردەلادان لە سەر بەڵگەی ” پێشکەشی نامەی ئاسەوارەکانی مامۆستا هەژار بۆ زانستگای کوردستان”
❇️پەردەلادان لە سەر ” خەڵاتی ساڵانەی هەژار بۆ لێکۆڵینەوەی کوردی”
🛑پێنج شەممە 22ی سەرماوەزی 1397ی هەتاوی
🛑کات : 15 تا 18 هۆڵی مەولەوی
✳️توێژینگەی کوردستان ناسیی زانستگای کوردستان
———————————-

پیکە ری ماموستا قالە مە رە لە یە کیک لە پارکە کانی تاران

هێنـدە ئـاڵام خــۆش دەوێ
لــە یــادمــە ڕۆژو شـــەوێ

جــارێـــک خـەیـــاڵـم فــڕی
ڕێــیــەکــــی دووری بــــڕی

گــوتــم : کـــام شــاخ بڵندە
لــەم نـیـشــتـمــانـی کـوردە

ئـاڵاکـەمــی لــێ هــەڵــکـەم
بــە چـاوانــم ســەیـریـکـەم

بڵـێـم ئـۆخــەی وا بـەیــداخ
دیارە لە سەر لوتکـەی شـاخ

شاخێکی بەرزو سـەرکـەش
لــەسـەریـەتـی ئـاڵای گـەش

ڕۆستەم خامۆش

بەشی دووەم لە زنجیرە وتاری حزب و دەوڵەت- سەبارەت بە کێشەکانی کۆمۆنیزمی سەردەم و ڕوانگەیەکی نوێ بۆ کۆمەڵگەی ئینسانی

پێش ئەوەی بچینە ناو مێژووی لێکدانەوەکان و تیۆریەکان لەسەر حزب و دەوڵەت، پێویستە تێگەیشتنێکی ماتریالیستیانەمان هەبێ بۆ خودی مێژووی کۆمۆنیزم و لێرەوە دەتوانین ئەو تیۆر و هەوڵانە لە بواری حیزب و دەوڵەتدا بناسین کە لەم مێژووەدا دەرکەوتون. بەڵام سەرەتا مێژووی ئەم کۆمۆنیزمە خۆی لە تێگەیشتنێکی میتافیزکیەوە پێچراوەتەوە و ئەم مێژووە کراوەتە مێژووی گروپ و دەستە کۆمۆنیستەکان و ڕەوتە سیاسی و ڕیکخراوەییە جیاجیاکان و مێژووی خەباتی چینایەتی کرێکاران کە بنەمای کۆمۆنیزمە لەبیربراوەتەوە و هەر گروپە مێژوی خۆی بە مێژووی کۆمۆنیزم لەقەڵەم دەدا.هەربۆیە هەر بینەرێک ناهەقی نیه توشی سەرلێشوان ببێ و بڵێ لە بەر ئەم دارستانە دار نابینرێ.

چینی کرێکار لە سەرمایەداریدا ،بەهەمان شیوەی چینی بورژوازی لە دەرەبەگایەتیدا ،خەباتێکی چینایەتی دەکا دژ بەو کۆیلایەتیەی کە کاری بەکرێ بەسەریدا سەپاندوە. ئەم چینە لەم هەوڵە بەردەوامەیدا بۆ لابردنی ئەو ڕێگریانەی لەبەردەمیدایە بۆ گەیشتن بە دەسەڵات و کۆتایی هێنان بە سیستەمی سەرمایەداری تیۆر و تاکتیک و شۆڕشی جۆراوجۆر و لەوانەش کۆمۆنیزمی تاقی کردۆتەوە. بەڵام ئەوە کۆمۆنیزم و سیاسەتی کۆمۆنیستی نیە کە ئەم مێژووە و شۆڕشەکان دروست دەکا، بەڵکو ئەوە قۆناغی گەشەی سەرمایەداری و گەشەی خەباتی چینایەتی کرێکارانە کە هەوڵە کۆمۆنیستی و سۆشیالیستیەکان دەخاتە قاڵبێکی مێژووییەوە، کە ئەم هەوڵانە ” ئەگەر لەو چوارچێوە مێژووییەی گەشەی چینی کرێکاردا نەبێت ئەوا دەبینین چەند بێ دەسەڵاتە لەگەیشتن بە ئامانجی کۆتایی، بە پێچەوانەشەوە چۆن لە شکان نەهاتووە، ئەگەر لەو چوارچێوە مێژووییەی بزووتنەوەی چینی کرێکاردا بێت”. *3

ئەم تێگەیشتنە ماتریالیستیە دوو شتمان بۆ رون دەکاتەوە؛

یەکەم: هەوڵە سیاسیە جۆراوجۆرەکان ناوی چینێک وەرناگرێ بەڵکو ناوی سەردەم و کەسایەتیەکان و حزبەکان و ڕەوتە سیاسیەکان وەردەگرن، بەڵام ئەمانە لەڕاستیدا خۆیان ئەنجام و پاشکۆی گەشەی مێژوویی چینی کرێکارن . هەربۆیە لە پشت ناو و مێژووی مارکس و لینین و مانیفیست و کۆمۆنە و ئۆکتۆبەر و حزبە جۆراوجۆرە کۆمۆنیستیەکانەوە دەبێ ئەو گەشە مێژووییە ببینی کە چینی کرێکار لەو قۆناغە جیاوازانەی گەشەی سەرمایەداریدا پێگەیشتوە و هەوڵە سۆشیالیستەکان بەپێی پیداویستیەکانی خەباتی چینایەتی لەو قۆناغەدا شکڵیان گرتوە. ئێمە بە لێکدانەوەی چوارچیوەی ئەو قۆناغە توانای تێگەیشتمان لەو هەوڵانە هەیە . ناتوانین ئەم هەوڵە کۆمۆنیستیانە بۆ هەموو قۆناغەکان بکەینە قاڵبێک وپێوەر و دۆگمێکی چەقبەستوو و نەگۆڕ، وە بزوتنەوەی کرێکاری بەپێی ئەو قاڵبە مێژوویانە بەش بەش بکەین بەناوی مارکسیەکان ، بەلشەفیەکان ، کۆمۆنارەکان و ترۆتسکیەکان و کۆمۆنیتسە کرێکاریەکان و سۆشیال دیموکراتەکان و هتد..

ئەم جۆرە تێگەیشتنە نامێژووییە کە کۆمۆنیزم و کۆمۆنیستەکان دەخاتە جێگای خەباتی چینایەتی کرێکاران و ئەوان دەکاتە نوێنەری مێژوو و چینەکە، تێگەیشتنێکی باوە کە خۆی بەرئەنجامی پرۆسەی دابڕان و دورکەوتنەوەی بەشێکی زۆر لە ڕۆشنبیران و سیاسیەکانی چینی کرێکارە لە خودی چینەکە و خەباتی چینایەتی و بونی بە گروپی تەبلیغاتی یان حزبی نوێنەرانی چینەکانی تر.

ئەم لێکدانەوە ماتریالیستیە تەواو پیچەوانەی ئەو تێگەیشتنە میتافیزیکیەیە کە مێژووی کۆمۆنیزم وەک مێژووی گروپە جێگیرەکان و ڕوداوەکانیان دەبینێ، وە تەواو جیاوازە لەو داتاشینی جیاوازیانەی ئێستای ناو بزوتنەوەی کۆمۆنیستی کە قاڵبە مێژوویەکانی وەک مارکسیزم و بەلشەفیزم و سەندیکالیزم و ئانارشیزمیان کردۆتە قاڵبی جێگیر و پیرۆز و بەپێی ئەوانە دنیای ئێستا و خەباتی دژی سەرایەداری چینی کرێکار لێک دەدەنەوە. ئەمە وەک کاری ڕێگرەکانی سەدەی ناوەڕاست وایە کە بەپێی ئەندازەی تەختەی ئایدیۆلۆژی تایبەت بەخۆیان جەستەی ئەم بزوتنەوەیە ڕێک دەبڕنەوە و ڕێکخراو و حزبی جۆراوجۆری لێ دروست دەکەن. لە کاتێکدا مانیفیست هاواردەکا: “كۆمۆنیستەكان، حزبێكی جیاواز بەرانبەر باقی حزبەكانی چینی كرێكار پێك ناهێنن. ئەوان، هیچ بەرژەوەندییەكی تایبەتی و جیاواز لە بەرژوەندی كارگەرانیان نییە. ئەوان لە خۆوە هیچ چەشنە شێوازێكی گرووپی ناهێننە كایەوە كە بزووتنەوەی كارگەری پێ بخەنە قاڵبەوە.”*4

دووەم:هەرکام لەم هەوڵە کۆمۆنیستیانە بەشێکن لە پرۆسەیەکی مێژوویی، کە هیچ کات نابنە خاڵی دەستپێکردن و جیاکردنەوە و کۆتایی مێژووی خەباتی چینایەتی، بەڵکو هەرکامەیان دەوروکاریگەری خۆی لە پرۆسەیەکی مێژوییدا دەنوێنێ ،کە بەردەوام لە گۆڕان و شکت و هەستانەوەدایە. مارکس ئەمە بە خەسڵەتی دیالەکتیکی خەباتی چینایەتی کرێکاران دادەنێ کە پێچەوانەی چینەکانی پیش خۆیەتی. ئەو دەڵێ؛ چینی کرێکار “ناتوانێ دروشمەکانی لەڕابردوو وەرگرێ بەڵکو تەنیا لە داهاتوو وەریدەگرێ. ئەو ناتوانێ ئەرکەکەی ئەنجام بدا ئەگەر هەموو ڕێزگرتنیکی ئەفساناوی ڕابردوو کۆتایی پێ نەهێنێ. شۆڕشەکانی پێشوو( بورژوایەکان) پێویستیان بە گێڕانەوەی یادەوەریەکانی ڕوداوە مێژوویەکانی جیهان بوو تاکو خۆیان هەڵخەڵەتێنن سەبارەت بە ناوەرۆکی ڕاستەقینەی شۆڕشەکەیان.بەڵام شۆڕشی سەدەی نۆزدە(کرێکاریەکان)لەسەریەتی بۆئەوەی بۆخۆی ناوەرۆکی تایبەتی شۆڕشەکە ڕۆشن بکاتەوە دەبێ لێگەڕێ مردوەکان مردوەکانیان بنێژن..ئەم شۆڕشە پرۆلیتاریانە وەک لە سەدەی نۆزدەدا ڕودەدا،ئەوانە ، بە پێچەوانەوە بەردەوام ڕەخنە لە خۆیان دەگرن، وە لەکاتی بەرەوپیشەوەچوندا بەشێوەیەکی بەردەوام خۆیان دەوەستێنن لە ڕۆشتن، وەجارێکی تر دەگەڕێنەوە بۆ ئەو شوێنەی کە دەستیان کرد بەوەی شتێک بەدەست بهێنن تاکو سەرلەنوێ دەست پێبکەنەوە، وە بەشیوەیەکی بەبێ ڕەحمانە گاڵتە بکەن بە کەموکوڕیە سەرەتاییەکانیان و وە خاڵە لاوازەکانی وە هەموو پوچیەکانی.” *5 ئەمە خەسڵەتی دیالەکتیکی خەباتی چینایەتی کرێکارانە.هەربۆیە ئەنگلس دەڵێ” بزاڤی کرێکاری ئەڵمانی وارسی فەلسەفەی کلاسیکی ئەڵمانیە.”*6

بە پێچەوانەی ئەم میتۆدە دیالەکتیکیەوە ،کە پێویستە هەموو مێژووی سەدەی ١٩ و ٢٠ بداتە بەر ڕەخنەی بێ ڕەحمانە تاکو کەموکوڕیەکان و لاوازیەکانی کۆمۆنە و ئۆکتۆبەر و هۆیەکانی شکستی ئەم شۆڕشانە بکاتە دەرس بۆ شۆڕشەکانی ئەم سەردەمە ، هێشتا دیدی میتافیزیکی و نامێژوویی زاڵ بەسەر بزوتنەوەی کۆمۆنیستیدا ،نەک هەر چینی کرێکار بەپێی قاڵبە فکریەکان پەرت پەرت دەکا، بەڵکو کۆمۆنیزم خۆشی دەکاتە شتێکی جیاواز لە چینی کرێکار و ئەو خەباتەی ئەمرۆ لە مەیدانەکانی ئازادی لە ئارادایە. بەم شێوەیە هیچ کاتێ ئەو ناکۆکیەی لە فکری خۆیدا بۆ جیاکردنەوەی سنوری کۆمۆنیستی و ناکۆمۆنیستی دروستی کردوە، ناتوانێ چارەسەری کێشەی جیایی کۆمۆنیزمی لە کرێکار پێ بکا. پێی وایە پیویست بە کۆمۆنیزمێکی فکری خالسە و پوختە تا بتوانێ ئەم دوانە پێکەوە گرێ بداتەوە، وەک چۆن پەیڕەوانی ئاینەکان بۆ دەقەکان و ڕەفتاری پێغەمبەرەکانیان دەگەڕێنەوە بۆ ڕزگارکردنی دنیای ئێستا.

ئێمـە بۆ تێگەیشتنمان لە مێژووی چینی کرێکار و ئەو گۆڕانکاری و جیاوازیانەی لە خەباتی فکری و سیاسی ئەم چینەدا دروست دەبێ پێویستە سەیری مێژووی بورژوازی وەک چینێکی شۆڕشگێڕ دژ بە سیستەمی دەرەبەگایەتی بکەین. دەبینین بەپێی گۆڕانکاری وگەشەی جێگە و ڕێگەی ئابوری بورژوازی لە سەردەمی ڕینیسانسەوە هەوڵی فکری و سیاسی بەردەوامی چەند سەدەی خایاند تاکو پێکهاتەکانی سیستەمی سیاسی خۆی کامڵ کرد. لە لۆتەریزمەوە دەست بە شەڕ لەگەڵ کەنیسەی کاسولیک دەکا،وەک پێکهاتەیەکی سیستەمی دەرەبەگایەتی، هەروەها لە میکاڤیللیەوە شۆڕش بەسەر فکری سیاسی دەرەبەگایەتی و کڵێسادا دەکا و زانستی سیاسەت لە دنیای واقعیدا دەهێنێتە ئارا و دواتر لەسەر دەستی هەر کام لە جان بۆدان، ئاڵتۆسیۆس،تۆماس هۆبس، جۆن لۆک،مۆنتیسکۆ،ڕۆسۆ،بنتام و ستیوارت میل و دەیان فەیلەسوف و یاساناس و سیاسی و بزوتنەوە سیاسیەکانیەوە ،کاری فکری و تێوری سەبارەت بە چەمکەکانی سەرەوەری، دەسەڵاتی یاسا، فۆرمی حوکمڕانی، جیاکردنەوەی دەسەڵاتی دینی لە دەسەلاتی سیاسی، جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکانی یاسادانان و بەڕیوەبردن و دادوەری ودەوڵەت و دەستور و مافەکان فۆرمۆڵەکران و جێکەوتن. ئەم پرۆسەیەی شکڵگرتنی دەوڵەت و دامودەزگاکانی سیستەمی سەرمایەداری لە ئەنجامی چەند سەدە له ململانێی فکری و سیاسی و سەربازی لە نێو چینی بورژوازیدا و دژ به فکر و بیرورای زالی ده ره به گایه تی ڕویداوە.

لەگەڵ پێداویستیەکانی سەپاندن وڕاگرتن و گەشەپێدانی دەسەلاتی ئابوری ئەم چینەدا و کاریگەری خەباتی چینایەتی بەسەریانەوە ،قاڵبی حزب و حکومەت و دەوڵەتی بورژوازی گۆڕانی بەسەرداهاتوە و شکڵی ئێستای پەرلەمانی و حکومەتی جێبەجێکردن و دەزگای دادوەری و سوپا و دەزگای ئاسایش و دەزگا نهێنیەکانی وەرگرتوە و لە ئاستی جیهانی UNوبانکی جیهانی ودەزگای جۆراوجۆری دروستکردوە.

حزب و دەوڵەت بۆ چینی کرێکاریش ڕەوتێکی ململانێی فکری و تیۆری و پراتیکی دوو سەدەیەی تێپەڕاندوە. لەهەر دەورەیەکدا چینی کرێکار کۆمەڵێک هەنگاوی بەرەو پێشەوە ناوە و لە خەبات و شۆڕشی بەردەوامیدا ڕاستی و دروستی تیۆریەکان و سیاسەتەکانی تاقیکردۆتەوە و سەلماندونی، یاخود لە شکستەکانیدا ناڕۆشنی و هەڵەکانی خۆی بۆ دەرکەوتوە. ڕەوتێکی مێژوویی ئەم چینە کە لە دوو سەدەدا لە شێوازی ئەنترناسیونال و سەندیکا و شورا و یەکێتیە کرێکاریەکان حزب و شۆڕش و مانگرتن و دەوڵەتدا خۆی نمایش کردوە. ئەمانە هەمویان هەوڵی جۆراوجۆری چینێکن کە لە پێناو کۆتایی هێنان بە کۆیلایەتی بۆ سەرمایەداری دەستی بۆبردوە و لە پرۆسەیەکی مێژوویدایە بۆ خۆ ئامادەکردن وەک بەدیلی ئەم سیستەمە چەوسێنەرە. پێ بەپێی ئەوەی «چینی کرێکار بەردەوام ژمارەی زیاد دەکات و بە دیسپلین دەبێت، یەکگرتوو دەبێت، ڕێکخراو دەبێت، لە ڕێگای میکانیزمە زۆرەکانی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری خۆیەوە”*7 ، له خەباتی چینایەتیدا مەسەلەی نوێ وەک حزب ، ئەنتەرناسیونال، دەوڵەت، شورا و سەندیکا و کەلتور و هتد دێتە پێشەوە.

کۆمۆنیزم لەگەڵ شۆڕشە بورژوازیەکاندا دژی دەرەبەگایەتی وەک بزوتنەوەیەکی ناڕازی کرێکارانی تازە پێگەیشتوو هاتەمەیدان و زۆر بەسادەیی خۆی لەبەرگی بەدیلی سەرمایەداریدا نیشاندا. هەرچۆن بورژوازی چەند سەدەی لە خەباتی فکری و سیاسی و ئابوری ویست تاکو لە کۆتوبەندەکانی فیۆدالی ڕزگاری بوو ، بە هەمان چەشن کرێکارانیش لە هەوڵێکی مێژوویی بەردەوامدان تا خۆیان وەک بەدیلی سەرمایەداری بسەلمێنن. ئەم چینە بە چەندین شۆڕش لە سەدەی نۆزدە و بیستدا مۆری خۆی داوە لە مێژووی تا ئێستای دنیای سەرمایەداری.

ئەم کۆمۆنیزمە بەم تەجروبانەی نیشانداوە لە بواری فکری و سیاسی و کۆمەڵایەتیدا و بوەتە یەکێک لەو بزوتنەوانەی کاریگەری لەسەر پێکهاتەی ئاڵۆز و قەیراناوی سیستەمی سەرمایەداریداهەیە. هەر قۆناغێکی ئەم هەوڵە فکری و سیاسیانە دەبێ وەک ڕەنگدانەوەی دۆخی سیاسی و ئابوری ئەو سەردەمە و پێداویستیەکانی خەباتی ئەو دەروەیە سەیربکرێن نەک وەک قاڵبێک و دۆگمێکی کە مێژووی تیاقەتیس بکرێ و لە ئێستادا دەبێ کۆمۆنیزم وەڵامی ئەو کێشە و مەسەلانە بداتەوە کە چینی کرێکار لە خەبات و ڕیکخراوبون و شەڕی لەگەڵ بزوتنەوە بورژوازیە نیولیبراڵ و پۆپۆلیست و ناسیونالیستەکانداڕوبەڕوە، نەک شەڕێک کە مارکس لەگەڵ باکۆنین هەیبوە ، یان لینین لەگەڵ کاوتسکی ، یاخود ترۆتسکی لەگەڵ ستالین. هەرچۆن بورژوازی ناڵی بۆچونەکانی هۆبز یان ڕۆسۆ قسەی ئاخری دەوڵەت و دەستور و پەیمانی کۆمەڵایەتیە. بێگومان چینە کۆمەڵایەتیەکان لە شەڕی سیاسی دنیای واقعیدا بەناچاری یان بەپێی بەرژەوەندیەکانی چینەکەیان ئەم یاسا و دەزگایانە دەگۆڕن. هەربۆیە چینی کرێکاریش پێویستی بە بەردەوام گەشەپێدانی گۆڕینی تیڕوانین و ئامڕازەکانی خەباتی هەیە.

تێگەیشتنی ماتریالیستی لە مێژووی چینی کرێکار پێمان دەڵی کە ئەم چینە لەگەڵ دروستبون و گەشەی چینی بورژوازی وشۆڕشی پیشەسازیدا دروست بوە و هەردوو ئەم چینە سیستەمی سەرمایەداریان پێکهێناوە. ناکۆکی چینایەتی نێوان ئەم دوو چینە لەناو جەرگەی شەڕی کۆتایی هێنان بە پاشماوەکانی سیستەمی دەرەبەگایەتیدا بەرەبەرە زەق بوەتەوە و گەیشتۆتە شەڕی نێوان ئەم دوو چینە و لەهەر شەڕێکدا بۆ دیموکراسی و ئازادی زیاتر کە بورژوازی کردویەتی دژی سیستەمی پاشایەتی و فیۆدالی چینی کرێکار بەشداریکردوە وهەوڵیداوە ئەو دەستکەوتانە هەر تایبەت نەبن بە بورژوازی بەڵکو ئەویش وەک لێی بەهرەمەندبێت.

چینی کرێکاریش هاوشێوەی بورژوازی سەدەکانی ڕینیسانس و ڕۆشنگەری، ئەویش لە سەدەی ١٩و٢٠دا کۆمەڵێک شۆڕشی کردوە و پرۆسەیەکی دانەبڕاوی لە خەبات و فشار دژ بە سەرمایەداری هەبوە. ئەم چینەش بەپێی جێگەوڕیگای ئابوری و ئاستی گەشەی سەرمایەداری و ئاستی وشیاری و ڕێکخراوبونی کرێکاران تیایدا ئایدیاکانی دنیای کۆمۆنیستی و یەکسان و ئازادی سەریهەڵداوە و توێژی ڕۆشنبیر و فەیلەسوف و بیریاران و هەڵسوڕاوانی سەر بەم چینەش تەعبیریان لەم خواست و ئامانجانە کردوە. کۆمۆنیزمیش وەک بەشێک لەم هەوڵە ڕۆشنبیری وسیاسیە، پێ بەپێی تەجروبە سیاسی و پراتیکە شۆڕشگێڕانەکانی کرێکاران گەشەی دەرکرد و لە کۆمۆنیزمێکی خەیاڵیەوە گەشتە ئاستی تیۆریەکی سیاسی و ئابوری و فەلسەفی و دواتریش بەشێوەیەکی زانستی لیکدانەوەکانی لەسەرسیستەمی سەرمایەداری و ناکۆکی و قەیرانەکانی و ئامڕازەکانی گۆڕانی بە سیستەمێکی کۆمۆنیستی خستەڕوو.
چەمکی حزبی کرێکاری و کۆمۆنیستی لە مێژووی ئەم ململانێ سیاسی و چینایەتیەدا سەریهەڵدا. سەرەتا گروپە کۆمۆنیستیە نهێنیەکان و ڕیکخراوە جەماوەریە ئاشکراکان پێکدەهاتن و دواتر گرنگی ڕیکخستنی یەکپارچە و سەراسەری و جیهانی ئەم چینە هاتە ئارا وئەنتەرناسیونالی یەکەم و حزبە سۆشیال دیموکراتی و کرێکاریەکان لە ئەوروپا وڕوسیاو ئەمریکادا سەریان هەڵدا.

ئەم چەمکە دوو خەسڵەتی سەرەکی هەبوو، کە یەکەمیان باسی حزب باسی ڕێکخستنی سەرجەم چینی کرێکار بوو وە مانای حزبێکی تایبەتی نەبوو لە ناو کرێکاراندا. هەربۆیە لەئەنتەرناسیونالی یەکەم و حزبی سۆشیال دیموکراتی ئەڵمانیادا بۆچون و ڕیبازی سیاسی جیاجیا دەبینین و سەرەڕای ململانێی سیاسی و فکری نێوانیان بەڵام وەک حزبێکی کۆمەڵایەتی وهێزێکی سیاسی ئەم مەیلانە پێکەوە کاردەکەن. مانیفیستی کۆمۆنیستی مارکس و ئەنگلس تەعبیر لەم قۆناغە دەکا کە دەڵێ ” کۆمۆنیستەکان حزبێکی جیا لە حزبەکانی چینی کرێکار نین و ئامانجیان کۆکردنەوەی هەموو چینەکە و خستنەڕووی ئامانجی کۆتایی چینەکەیە لە هەموو قۆناغەکانی خەباتیدا” ئەو پێناسەیەیە بۆ حزب کە بنەمای تێگەیشتن لە چەمکی حزبی کرێکاری و کۆمۆنیستی نیشان دەدا.

دووەمیان ؛ ئەم حزب و ڕیکخراوانە لەگەڵ شەڕی چینی کرێکار لەسەر دەسەڵات گرتنی کرێکاران و شۆڕشی سۆشیالیستی بەسەر سەرمایەداریدا تێکەڵاون. وەک تێکەڵاوی ئەنترناسیونالی یەکەم لەگەڵ کۆمۆنەی پاریس و پەیوەندی بەردەوام بە خەباتی سیاسی و ئابوری کرێکارانی ئەوروپاوە، یان حزبە سۆشیال دیموکراتەکان و خەباتی پەرلەمانی و مانگرتن و خۆپیشاندانە کرێکاریەکان و بونی سەدان هەزار ئەندامی کرێکاری لەم حزبانەدا و بەشداری لە شۆڕشی ئۆکتۆبەر و ڕاپەڕینەکانی ئەڵمانیا و مەجەر و مانگرتنە سەراسەریەکانی ئیتالیا وبەریتانیا و نەرویج و وڵاتانی تر.

لەم ئاستە لە گەشەی بزوتنەوەی کرێکاری و کۆمۆنیستی وەک بزوتنەوەیەکی سیاسی وجەماوەری وبەتایبەت لە کۆمۆنەی پاریسەوە چەمکی دەوڵەتیش دەبێتە بەشێکی سەرەکی لەم خەباتە. دواتر لە شەڕی جیهانی یەکەمدا ئەم بزوتنەوەیە دەکەوێتە بەردەم قۆناغێکی تەواو جیاوازەوە و لەبەردەم ئەرکێکی مێژووییدا قەرار دەگرێت. ئەم شەڕە جیهانیه بۆ جیهانی مۆدێرن بەمانای ڕوخانی تەواوی پایەکانی دنیای لیبرالیزم و مافی مرۆڤ و ئازادیەکانی بورژوازیە،کە لەبەرامبەریدا شەپۆلێکی ناڕەزایەتی شۆڕشگێڕانەی سەریهەڵدا و بزوتنەوەی کرێکاری وکۆمۆنیستی خستە بەردەم ڕوبەڕوبونەوەیەکی مێژوویی لەگەڵ ئەم شەڕە جیهانی وبەربەریەتەی سەرمایەداری و نیشاندانی بەدیل و ڕیگاچارەی کۆمۆنیستی بۆ کۆمەڵگەی
مرۆڤایەتی. هەربۆیە جارێکی تر مەسەلەی شۆڕشی کرێکاری دژ بە دەسەڵاتی بورژوازی وگرتنە دەستی دەسەڵات و دامەزراندنی کۆمەڵگەیەکی کۆمۆنیستی دەبێتە پێویستیەکی ڕۆژ.

“دەوڵەت و شۆڕش” ی لینین تەعبیر لەم قۆناغە گەشەکردوەی کۆمۆنیزم و چینی کرێکار دەکا کە دەڵێ” ئامڕازەکانی دەوڵەتی بورژوازی دەبێ لەناوببرێ و دەوڵەتێک دروست ببێ کە پشتی بە چەکدارکردنی گشتی و نوێنەرانی ڕاستەوخۆی کرێکاران و جوتیاران ببەستێ”.
لەم قۆناغەدا ئێمە لەگەڵ دوو مەسەلە دەرگیر دەبین یەکەم؛ جیابونەوەیەک لە نێو بزوتنەوەی کرێکاریدا لەسەر بنەمای تاکتیک لە بەرامبەر شەڕی جیهانی و دەوڵەتی بورژوازیدا.

ڕەوتێکی ناسیونالیستی لە نێو بزوتنەوەی کرێکاریدا پشتیوانی لە لایەکی شەڕ دەکەن بەرامبەرلاکەی تر و هاوکاتیش پشتیوانی لە ریفۆرمیزم دەکەن لە بەرامبەر گۆڕینی دەسەڵات بەشێوەی شۆڕشگێڕانە.

دووەم ؛لە ڕوسیادا کە زەمینەکانی شۆڕشی کۆمەڵایەتی تیایدا لە سەرەتای سەدەی بیستەوە لەبار دەبێت و ٣ شۆڕشی یەک لە دوای یەک ڕودەدەن و بزوتنەوەی کرێکاری و کۆمۆنیستی نمونەیەک لە شۆڕشی سۆشیالیستی و دەوڵەتی کرێکاری نیشان دەدا.

ئەم دەورەیە دەورەیەکی ئاڵۆز و پڕ لە کێشەیە. هەردوو چەمکی حزب و دەوڵەت لەم دەورەیەدا دەکەونە قۆناغی پراتیکێکی کۆمەڵایەتی و گۆڕانێکی سەرتاپاگیری سیاسی و ئابوری کۆمەڵگەی ڕوسی دەگرێتەوە و کاریگەری خۆی بەسەر جیهاندا دادەنێ. سەدەی ٢٠ و تا ئێستاش مۆدیلی حزبی بەلشەفی و دەوڵەتی سۆڤیەتی وەک دوو مۆدیلی نەگۆڕ و پیرۆز سەیردەکرێن و هیچ ڕەخنەیەکی بنچینەیی لەم مۆدیلانە و نیشاندانی بەدیلی بەرامبەریان لە ئارادا نیە.
ئەم دیدە میتافیزیکی و نامێژووییە لە حزب و دەوڵەت مەسەلەی سەرمێزی ئەم لێکۆڵینەوەیەیە. لێرەوە تێڕوانینی ماتریالیستی بۆ دەور و مێژووی چینی کرێکار گرنگی حەیاتی و بنەڕەتی پەیدا دەکا، بویه دەبێ لێکدانەوەی دروست و زانستی بۆ ئەم مێژووە و واقعی ئێستا بکا و وەڵامی ئەو پرسیارانە بداتەوە کە بونەتە گرێ کوێرە لە بەردەم چینی کرێکار و ئایندەی خەباتەکەیدا. تێڕوانین بۆ حزب و دەوڵەت ئەو دوو ئەڵقەیەیە کە ئێمە لەم لێکدانەوانەدا بەدەستیەوە دەگرین تاکو دەرگابکاتەوە بەڕووی ڕۆشنکردنەوەی گرفت و کێشەکاندا.
لێرەوە دەبێ ئەو ئاڵوگۆڕانەی بەسەر دوو چەمکی حزب و دەوڵەتدا هات بە شیوەیەکی وردتر لێک بدەینەوە تا بزانین چ جیاوازیەکی لەگەڵ بنەما سەرەکی و سادەکانی پێش ئەم دەورەیە و دنیای سەردەمداهەیە؟

3 http://www.asokamal.com/index/?p=1616*
*4https://www.marxists.org/kurdi/marx/babetekan/marx_1848_manifesti_komonist.pdf
*5 الثامن عشر من برومیر لویس بونابرت ل ١٤٣،مارکس انجلس ،مخارات، الدار التقدم
*6https://www.marxists.org/kurdi/marx/babetekan/marx_1888_feurbax.pdf لودفیگ فیورباخ و کۆتایی فەلسەفەی کلاسیکی ئەڵمانی، ل ٨١، وەرگێڕانی سالار ڕەشید
7 http://www.asokamal.com/index/?p=1616*

ئه‌ڵبه‌ته‌ قسه‌ كردن له‌سه‌ر ئه‌گۆستۆ بوال ئه‌كرێت قسه‌ له‌سه‌ر شانۆی چه‌وساوه‌كان بكه‌ین كه‌ ئه‌زمونێكی نوێی شانۆییه‌ و ده‌رهێنه‌ری به‌رازیلی ئه‌گۆستۆ بوال دامه‌زرێنه‌ری ئه‌م جۆره‌ ئه‌زمونه‌یه‌ كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی تایبه‌تمه‌ند كێشه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان ته‌رح ده‌كات و له‌گه‌ڵ بینه‌ر كه‌ ڕه‌گه‌زێكی سه‌ره‌كیه‌ له‌ كاره‌ شانۆییه‌كه‌ گفتوگۆی ته‌واوی له‌سه‌ر ده‌كرێت، پاڵپشت به‌ نمایشی كورت و گفتوگۆ سه‌باره‌ت به‌و كێشانه‌ كه‌ بینه‌ر به‌شدارییه‌كی كاریگه‌ری ده‌بێت له‌م گفتوگۆیانه‌دا كه‌ بوال پێیوایه‌ ئه‌و جۆره‌ گفتوگۆیانه‌ دروستكه‌ری هۆشیارییه‌ له‌ هزری بینه‌ردا، هه‌روه‌ها بوال هاوشانی كێشه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان چالاكوانێكی سیاسی بوه‌ كه‌ ئه‌مه‌ش له‌ شانۆییه‌كانیدا ڕه‌نگدانه‌وه‌یه‌كی ته‌واوی هه‌بووه‌ كه‌ هه‌وڵی داوه‌ شانۆ وه‌ك شۆڕێك به‌كاربهێنێت به‌تایبه‌ت كاتێك پێش هه‌ڵهاتنی له‌ به‌ڕازیل و له‌ ژێر حوكمی دكتاتۆری له‌و وڵاته‌دا له‌به‌رئه‌وه‌ی خۆی بیری چه‌پی هه‌بووه‌ بۆیه‌ زۆرینه‌ی ئه‌زمونه‌كانی كاریگه‌ربوه‌ به‌ تیۆریه‌كانی ماركس بۆ دنیای سه‌رمایه‌داری و چینی كرێكاران و چه‌وساوه‌كان بۆیه‌ ئه‌گۆستۆ بوال ئه‌ڵێت ” ئه‌گه‌ر شانۆییه‌كانم به‌مانایه‌كی ته‌واو شۆڕش نه‌بێت به‌لای كه‌مه‌وه‌ بینه‌ر هانده‌دات بۆ شۆڕش” وه‌ هه‌موو ئه‌م كاره‌ شانۆییانه‌ی بوال له‌نێو چینی چه‌وساوه‌كاندا و له‌ بازاڕو كوچه‌و كۆڵانه‌كان و له‌ گه‌ڕه‌كه‌ هه‌ژار نشینه‌كاندا نمایش كراون ئه‌ویش زیاتر بۆ دروست كردنی ڕای گشتی له‌سه‌ر كێشه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسیه‌كان..
كاتێك ده‌ستوه‌ردانه‌كانی وڵاته‌یه‌كگرتوه‌كانی ئه‌مریكا له‌ كۆتایی شه‌سته‌كاندا له‌ ئه‌مریكای لاتین و پاڵپشتی سیستمه‌ دیكتاتۆریه‌كان له‌و وڵاتانه‌دا بۆ په‌ره‌دان به‌سیستمی سه‌رمایه‌داری كاریگه‌ریه‌كی زۆر له‌ هزری بوال دا دائه‌نێت كاتێك سیناتۆری ئه‌مریكی باری گوڵدوته‌ر ئه‌ڵێت “دنیایی سه‌رمایه‌داری پێویستیه‌كی زۆری به‌ هه‌ژارانه‌ چونكه‌ ئه‌مه‌ ئه‌بێته‌ هۆی كارئاسانی سه‌باره‌ت به‌ پێدانی موچه‌كانیان و شوێنی كاركردنیان له‌به‌رئه‌وه‌ی هه‌میشه‌ له‌وه‌ ئه‌ترسن كاره‌كانیان له‌ده‌ست بده‌ن بۆیه‌ سازشی زۆر بۆ خاوه‌ن كاره‌كانیان ده‌كه‌ن” ئه‌مه‌ یه‌كێكه‌ له‌و بیرو بۆچون و هۆكارانه‌ی كه‌ بوال ئه‌یه‌وێت هه‌ڵوه‌سته‌یه‌ك بكات له‌سه‌ری و دژ به‌م سیستمه‌ كاربكات و ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ته‌واوی هه‌بێت له‌ كاره‌كانیدا بۆیه‌ شانۆ ده‌كات به‌ بڵندگۆیه‌ك بۆ ته‌رح كردنی گیروگرفتی چینی كرێكاران و چه‌وساوه‌كان وه‌ دروست كردنی ڕای گشتی سیاسی له‌ نێویاندا وه‌ پاش ناچاركردنی به‌هه‌ڵهاتن له‌ وڵات و ڕوو له‌ ئه‌وروپا ده‌كات و زیاتر په‌ره‌ به‌ ئه‌زمونه‌كه‌ی ده‌دات وه‌ دوای گه‌ڕانه‌وه‌شی له‌ ساڵ 1986 بۆ به‌ڕازیل 19 ناوه‌ندی شانۆیی داده‌مزرێنێت و به‌شدارییه‌كی كارای ده‌بێت له‌ پرسه‌ سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كاندا كاریگه‌ری شانۆییه‌كانی به‌جۆرێك ده‌بێت كه‌ ئه‌م گه‌وره‌ ده‌رهێنه‌ره‌ به‌ره‌و ئه‌ندامێتی پارله‌مانی وڵاته‌كه‌ی له‌نێو شه‌ش ئه‌ندامی هه‌ڵبژێردراوی پارتی كرێكاراندا ئاڕاسته‌ ده‌كات ساڵی 1993 ئه‌بێت به‌ ئه‌ندامی پارله‌مان كه‌ ئه‌مه‌ش به‌هۆی كاریگه‌ری شانۆییه‌كانیه‌وه‌ ده‌بێت كه‌ له‌نێو شه‌قامه‌كان و گه‌ڕه‌كه‌ هه‌ژار نشینه‌كانی ڕیۆدی جانیرۆ نمایشی كردوون.

بۆ ئه‌وه‌ی شانۆ كاریگه‌ری زیاتر و خێراتر له‌سه‌ر پرسه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسیه‌كان دابنێت ئه‌گۆستۆ بوال ته‌كنیكی نوێی له‌ شانۆدا به‌كارهێنا كه‌ شانۆی له‌ شێوه‌ ته‌قلیدیه‌كه‌ی هێنایه‌ ده‌ره‌وه‌ و له‌ نێو چینه‌ جیاجیاكان و له‌ شوێنه‌ گشتیه‌كاندا به‌ ته‌كینیكێكی نوێ نمایش كرد وه‌ چیتر لێنه‌گه‌ڕا بینه‌ر ده‌ورێكی نێگه‌تیڤی هه‌بێت ته‌نها بینه‌ربێت و هیچی تر، ئه‌وانی كرد به‌ ڕه‌گه‌زێكی سه‌ره‌كی له‌ كاره‌ شانۆییه‌كانیدا و ده‌وری كاریگه‌ر و سه‌ره‌كی پێبه‌خشین وه‌ داینه‌میكێتی به‌شانۆییه‌كانی به‌خشی كه‌ به‌رده‌وام له‌ جوڵه‌ی نوێ و هزری نوێ و كاریگه‌ردا بێت كه‌ ئه‌ویش ئه‌زمونی فۆریوم تیاته‌ر بوو واته‌ شانۆی كردبوو به‌ سه‌كۆیه‌ك بۆ گفتوگۆكردنی به‌رده‌وام له‌سه‌ر ته‌واوی پرسه‌كان بۆیه‌ هه‌میشه‌ بینه‌ر به‌ بیر و هزری نوێ ئاماده‌گیه‌كی به‌رده‌وامیان له‌ كاره‌كاندا هه‌بوو، بوال پێیوایه‌ به‌پێی تیۆری ئه‌ره‌ستۆ بینه‌ر به‌ته‌واوی ته‌سلیمی كاره‌كته‌ری درامی ده‌بێت ئه‌و كاره‌كته‌ره‌ درامییه‌ له‌بری ئه‌وان بیرده‌كاته‌وه‌ و له‌بری ئه‌وان بڕیار ده‌دات و چاره‌سه‌ری كێشه‌كان ده‌كات، وه‌ به‌پێی تیۆری برێخت به‌هه‌مان شێوه‌ بینه‌ر له‌ شانۆییه‌كاندا ته‌سلیمی كاره‌كته‌ری درامی ده‌بێت به‌ڵام تاڕاده‌یه‌ك ڕێگه‌ ده‌درێت بینه‌ر بیر له‌و كێشانه‌ بكاته‌وه‌ كه‌ ته‌رح ده‌كرێن وه‌ هه‌ندێك جار بیركردنه‌وه‌ی بینه‌ر هاوته‌ریب نابێت به‌ بیركردنه‌وه‌ی كاره‌كته‌ری درامی له‌ چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌كاندا، وه‌ ئه‌مه‌ له‌ شانۆی چه‌وساوه‌كان دا به‌ته‌واوی پێچه‌وانه‌یه‌ بینه‌ر له‌م جۆره‌ شانۆییانه‌دا به‌هیچ شێوه‌یه‌ك خۆی نادات به‌ده‌سته‌وه‌ بۆ كاره‌كته‌ری درامی به‌ڵكو ڕوبه‌ڕوی ده‌بێته‌وه‌ و خۆی هه‌ڵده‌سێت به‌ گێڕانی ڕۆڵی سه‌ره‌كی وه‌ زۆربه‌ی كات مه‌جرای شانۆكه‌ ده‌گۆڕێت و به‌ بۆچونی خۆی كێشه‌ درامییه‌كان چاره‌سه‌ر ده‌كات، بۆیه‌ ئه‌بینین ئامانجی بوال له‌م جۆره‌ ته‌كنیكه‌ بۆ ئه‌وه‌یه‌ بینه‌ر به‌شێوه‌یه‌كی زۆر ئازادانه‌ به‌بێ هیچ به‌ربه‌ستێك ته‌عبیر له‌ بیرو بۆچونی خۆیان بكه‌ن كه‌ دواجار ئه‌مه‌ ده‌بێت به‌هۆكارێك بۆ دروست كردنی ڕای گشتی له‌سه‌ر پرسه‌ سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان، وه‌ هه‌روه‌ها یه‌كێكی تر له‌ ڕه‌هه‌نده‌كانی شانۆی بوال شانۆی ده‌رمانییه‌ كه‌ دواجار لیڤی مۆرینۆ كه‌ كاریگه‌ره‌ به‌ ئه‌فكاری فرۆید ناوی لێده‌نێت سایكۆدراما كه‌ شانۆ وه‌ك چاره‌سه‌رێك به‌كارده‌هێنرێت بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ته‌وشی شۆكی ده‌رونی هاتون یاخود ئه‌و مناڵانه‌ی كه‌ ڕوبه‌ڕوی توندوتیژی بونه‌ته‌وه‌ وه‌یان ئه‌وكه‌سانه‌ی كه‌ ئالوده‌ن به‌ ماده‌ی هۆشبه‌ر و چه‌ندین جۆری تری نه‌خۆشی ده‌رونی كه‌ ئه‌مه‌ش ته‌كنیك و شێوازی خۆی هه‌یه‌.

ده‌كرێت ئه‌م ئه‌زمونانه‌ی بوال ببه‌ستینه‌وه‌ به‌و ئه‌زمونانه‌ی كه‌ ئێستا له‌ كوردستان دا به‌شێوه‌یه‌كی تاڕاده‌یه‌ك كه‌م له‌ شانۆی شه‌قام دا به‌رجه‌سته‌ ده‌كرێت به‌ ئومێدی ئه‌وه‌ی زیاتر گرنگی به‌م بواره‌ بدرێت چونكه‌ كوردستان هه‌ڵگری چه‌ندین ده‌ردی كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی و ئابورییه‌..وه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌م ساڵانه‌ی دواییدا له‌ كوردستان گرنگیه‌كی تایبه‌ت به‌ شانۆی شه‌قام یاخود نمایش كردنی شانۆ له‌ پانتایی كراوه‌دا ده‌درێت ناكرێت شانۆكاران ئه‌گۆستۆ بوال و ته‌كنیكی شانۆكانی له‌به‌رچاو نه‌گرن كه‌ بێگومان ڕه‌نگدانه‌وه‌یه‌كی ته‌واوی ده‌بێت له‌سه‌رخستنی كاره‌كانیان به‌ ئامانجی دروستكردنی كاریگه‌ری زیاتر له‌سه‌ر بینه‌ر چونكه‌ كاره‌كانی بوال له‌ شه‌قامه‌كان و له‌ نێو چین و توێژه‌ جیاجیاكان به‌تایبه‌ت چینی چه‌وساوه‌كاندا نمایش كراون.

————————
سه‌رچاوه‌:

• العاب للممپلین وغیر الممپلین.. أغوستو بوال.. ترجمه‌ ولید ابوبكر
• عقیده‌ الصدمه‌.. نعومی كلاین.. ترجمه‌ نادین خوری
• المسرح والتغیر الاجتماعی فی جنوب السودان (دراسه‌ فی تقنیات مسرح المقهورین).. مایكل نصر عمیره‌.. مجله‌ العلوم الانسانیه‌.. مجلد 17 (3) 2016
• ویكوبیدیا

17/12/2018
هەر وەکو چۆن کاتی هەلبژاردنی بۆ خەڵاتی ئاشتی بە نوسین وەسف و سەنایەکی یەکجار زۆری بۆ کرا، لە ئێستاشا بەهۆی جمووجووڵیییەوە و بینینی زۆرێك لە کەسان و سەرکردەو سەرۆكەوە هێڕشێکی یەکجار زۆری دەکرێتە سەر. هێڕشبەرەکان لە پێگەی جیاوازاوە هێڕشی دەکەنە سەر :
• نادییە جلی کوردی لەبەر ناکات.
• نادییە بە کوردی قسە ناکات .
• نادییە سوپاسگوزاریی یەپەگە و یەپەژە ناکات کە مایەی سەلامەتی زۆرینەیەك لە ئێزیدییەکان بوون .
• نادییە خۆی بە عەرەب دەزانێت.
• نادییە بە بینییی ئەم و ئەو خزمەتی دووژمنانی کورد دەکات نەك کورد و ئێزیدییەکان .
• نادییە لەگەڵ جەلادەکانیا کۆ دەبێتەوە.
• نادییە تەنانەت پشتیشی لە ئێزیدییەکان کردووە .
• نادییە …. نادییە … تا ئەو ڕادەیەی کە هیچ جۆرە شەخسیەتێکیان بۆ ئەم ئافرەتە نەهێڵاوەتەوە بەوەی کە خۆیان ویستویانە تاونباریان کردووە.
گرفتی کوردی ئێمە ئەوەیە کە دەیانەوێت هەموو کەس وەکو چۆن خۆیان حەز دەکەن دەبێت وابێت، خۆی چۆن ئارەزوو دەکەن دەبێت کەسانی بەرانبەریشی ئەوە بکەن ، ئەوە لەبەر بکەن ، ئاوا قسە بکەن ، ئاوا هەڵسوکەوت بکەن ، ئاو جل لەبەر بکەن ، تەنانەت ئاوا نان و ئاویش بخۆن .
بەداخەوە کە ئەم جۆرە لێکدانانەوە کە وردیاندەکەیتەوە دەبنیت چؤڕ چۆڕ دیکتارۆریەتی لێدەچؤڕێت. لە هەمووشی ناخۆشتر ئەوەیە کە کە ئەم قسانە لە لایەن هەندێك کەسەوە دەکرێت کە خۆشیان بە ئازایخواز دەزانن، بەڵام ئامادەنین کە ئازادی بە ئافرەتێك بدەن پاش چێشتنی ئەو هەمو نەهامەتی و قوڕبەسەییە چی دەوێت و چی بە باشدەزانێت بۆ ئێزیدییەکان بیکات .
نەگەبەتیەکە ئەوەیە کە ئەم کەسانە ئەوە تێناگەن کە نادییە ئافرەتێكی سادە و ساکارە ، ڕەنگە هەر خوێنەواریشی نەبێت ، لە سیاسەت و دیبلۆماسییەت و بازرگانی سیاسەت نازانێت، نادییە ئەندام و پاڵێوراوی هیچ حیزبێكی سیاسی نییە تاکو بە زمانی ئەوان قسە بکات و لە قاڵب و سنوری ئەوان نەیەتە دەرەوە . ئاخر نادییە دەیەوێت ئەوەی کە خۆی پێ باشە بۆ ئێزیدییەکان ئەوە بکات .
نادییە کە خێڵی بارزانی دیتووە ، یا بەرهەم ئەحمە یاخود چاوشلۆ . نەهاتووە سازشێکی گەورەتر لەو حیزبانە لەو بەرانە کەلەگەل ئێران و تورکیا و عێراق و ئەمەریکا و ڕوسیا کردویانە ئەم زیاتر بکات ، ئەم نەهاتووە بە شان وباڵی هیچ کام لەوانەدا، بێت ، تەنها و تەنها داوای یارمەتی و هاریکاری لێکردون بۆ شەنگاڵ و ئێزیدییەکان .
چی لەوە باشتر هەیە کە ئەو یەک ملیۆن دۆلاەرکەی کە وەری گروتووە دەیکاتە خەستاخانەیەك بۆ لێقەوماوان و قوربانیانی دەستی داعش ؟ خۆ دەیتوانی بیبەخشێتەوە بەسەر کەس و کاریا یا بیداتە پەپەگە و یەپەژە؟ چی لەوە باشتر هەیە کە بە چاوشلۆ و ئۆغڵۆ و مۆغڵۆ بڵێت ئەوە هەڵەیە کە ئێوە هێڕش دەکەنە سەر مەخموور و شەنگاڵ ؟ تا ئێستاش نە پارتی و نە یەکێتی و نە گۆڕان و نە بەرهەم صاڵەح و نە عێراق و نە ئیسلامی نە هیچ وڵات و سەرکردەیەکی ئەم دونیایە ئەو هەنگاوە بچوکەی نادییەیان نەناوە .
یەپەگە و یەپەژە و پەکەکە و من تۆ کە وەکو کارێكی مرۆیانە و ئەرکێكی باوەڕبوون بە مافی مرۆڤ لەسەر قەتڵ و عامی ئێزیدییەکان هەڵمانداوەتێ و بەرگرییمان لێکردون ، بۆچی دەبێت چاوەڕوانی پاداشت و مەدح سەنا بکەین ؟ من تێناگەم کەسێك کە ئەرکی خۆی بەجێدەهێنێت بۆچی دەبێت چاوەڕانی پاداشت بکات؟!!
تکایە ئازادیی لەو ئافرەتە مەسەننەوە و ئەو خۆی قوربانی دەستی سیاسەت و فاشییەتی ناوچەیی و جیهانییە ، لە هەموو کەس زیاتر پێویستی بە دەسگرۆییکردن و یارمەتیدان هەیە.

گۆڕستانه‌ ته‌نیاکان له‌وێدان،
گۆڕه‌کان پڕن له‌ ئێسکی بێ ده‌نگ،
دڵه‌که‌ به‌ تونێله‌که‌دا ده‌ڕوا،
له‌ تاریکی خۆیدا، تاریکیی، تاریکیی،
وه‌ك پاپۆڕی تێکشکاو ده‌مرین و ده‌چینه‌وه‌ ناو ناخی خۆمان،
وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ دڵماندا نغرۆ بین،
وه‌ك ئه‌وه‌ی ژیابین و له‌ ژێر پێسته‌وه‌ بکه‌وینه‌ ناو گیانه‌وه‌.
*
له‌وێدا لاشه‌ هه‌ن،
پێکان له‌ قوڕی ساردو لینج دروستبوون،
مردن وا له‌ناو ئێسکه‌کاندا،
وه‌ك وه‌ڕینێك و سه‌گیش دیار نه‌بێ،
له‌ شوێنێکه‌وه‌ له‌‌ زه‌نگه‌کانه‌وه‌‌ ده‌نگ دێ، له‌ گۆڕه‌کاندا له‌ هه‌ندێ شوێنه‌وه‌،
باڵا ده‌کا له‌ هه‌وای شێداره‌وه‌ وه‌ك فرمێسکه‌کانی باران.
*
هه‌ندێكجار کفن ده‌بینم ته‌نیا
له‌ ژێر چارۆکه‌،
سه‌رده‌که‌ون به‌ مردنێکی زه‌رده‌وه‌بوو، له‌گه‌ڵ ئه‌و ژنانه‌ی قژێکی مردوویان هه‌یه‌،
له‌گه‌ڵ ئه‌و نانه‌وایانه‌ی ره‌نگیان سپییه‌ وه‌ك فریشته،
و کچه‌ گه‌نجه راماوه‌‌ شووکردوه‌کان به‌ دادنووس،
سندوقه‌کانیش سه‌ره‌وژوور به‌ رووباری ستوونی مه‌رگدا ده‌ڕۆن،
رووباره‌ مۆره‌ تۆخه‌که‌،
ده‌جوڵێن به‌ره‌و ژوور له‌گه‌ڵ چارۆکه‌کان که‌ پڕ بووه‌ له‌ سه‌دای مه‌رگ،
پڕ بووه‌ له‌ ده‌نگی مه‌رگ که‌ بێده‌نگییه‌.
*
مه‌رگ ده‌گات ‌له‌ نێو هه‌موو ئه‌و ده‌نگانه‌
وه‌ك پێڵاوێکی بێ پێ، وه‌ك چاکه‌تێك هیچ پیاوێکی تیا نه‌بێت،
دێت و له‌ده‌رگا ده‌دا، به‌ مستیله‌یه‌کی ناو بۆش، و له‌ هیچ په‌نجه‌یه‌کیشدا نییه‌،
دێت و هاوار ده‌کات بێ ده‌م‌، بێ زمان، بێ گه‌روو.
له‌گه‌ڵ ئه‌مانه‌شدا هه‌نگاوه‌کانی ده‌بیسترێن
و پۆشاکه‌که‌ی ده‌نگێکی کپی لێوه‌دێ وه‌ك هی دره‌خته‌کان.
*
دڵنیا نیم، هه‌ر که‌مێ تێده‌گه‌م، به‌زه‌حمه‌ت ده‌بینم،
لاموابێ گۆرانیی ره‌نگی وه‌نه‌وشه‌یه‌کی شێداره‌،
له‌و وه‌نه‌وشه‌یه‌ی له‌ ماڵه‌وه‌دایه‌ له‌سه‌ر زه‌وی،
چونکه‌ ره‌نگی ده‌موچاوی مه‌رگ سه‌وزه‌،
و روخساری مه‌رگیش که‌ ئه‌یبه‌خشێ هه‌ر سه‌وزه‌،
له‌گه‌ڵ فراوانبوونی شێی گه‌ڵای وه‌نه‌وشه
و ره‌نگی خه‌مینی زستانێکی تاڵ.
*
وه‌لێ مه‌رگیش تێده‌په‌ڕێت به‌ جیهانداو پۆشیویه‌تی وه‌کو گسك،
زه‌مین ده‌پێچێته‌وه‌، له‌ لاشه‌ی مردووان ده‌گه‌ڕێ،
مه‌رگ له‌ ناو گسکدایه‌،
گسك زمانی مه‌رگه‌ ‌ له‌ دوای لاشه‌کان ده‌گه‌ڕێ،
ئه‌وه‌ ده‌رزی مه‌رگه‌ به‌ دوای ده‌زوودا ده‌گه‌ڕێ.
*
مه‌رگ له‌ سه‌ر جێنووستنه‌‌ نوشتێنراوه‌‌کاندا‌یه‌:
ژینی ده‌گوزه‌رێنێ به‌ خه‌وتن له‌ سه‌ر دۆشه‌کی سست،
له‌ به‌تانییه‌ ره‌شه‌کاندا، له‌ ناکاو هه‌ناسه‌کان ده‌رده‌کا:
ده‌نگێکی خه‌مباری لێوه‌دێ و به‌رگه‌ دۆشه‌که‌کان ده‌ئاوسێنێ،
و قه‌ره‌وێڵه‌‌کان‌ رووه‌و به‌نده‌ر شه‌پۆل ده‌بڕن
له‌وێ مه‌رگ چاوه‌ڕوانه‌، پۆشاکی فه‌رمانده‌ی ده‌ریاوانی وا له‌به‌ره‌.
………………………………

بایۆگرافی شاعیر:

شاعیری چیللی پابلۆ نیرۆدا ١٢/٧/١٩٠٤ – ٢٣/٩/١٩٧٣ لەمێردمناڵیەوە بە شیعر ئاشنابووە ، دائەنرێت بە یەکێك لە شاعیرە دیارە جیهانیەکانی سەدەی بیستەم ، کاریگەریی بەسەر زۆر لە خوێنەرانەوە بووە، لە ژیانیدا زۆر چەرمەسەری بینیوەو زۆر جێ گەڕاوە، بەشداری لە شۆڕشی ئیسپانیا کردووە، زۆر کاری جۆراوجۆریشی کردووە لەوانە: کاری دبلۆماتیکی کردووە، لە ساڵی ١٩٤٨ هەڵهات بۆ ئەرجەنتین، لەساڵی ١٩٧١ خەلاتی نۆبڵی بۆ ئەدەب وەرگرت. لە کۆتایی ژیانیدا تووشی شێرپەنجە بوو، بەڵام بە نەخۆشی دڵ کۆچی دوایی کرد. هه‌رچه‌نده‌ له‌مدواییانه‌دا ده‌نگوباسی ئه‌وه‌ گه‌رم بوو که‌ له‌ لایه‌ن رژێمی دیکتاتۆری ئه‌وسای چیللیه‌وه‌ ژه‌هرخوارد کرابێت.
گابریل گارسیا مارکیز، نۆڤڵ نووسی کۆلۆمبی سەبارەت نیرۆدا وتوویەتی ” گەورەترین شاعیری سەدەی بیستە لە ناو هەموو زمانەکاندا” .

سه‌رچاوه‌کان:
poets.org/poetsorg/poem/nothing-death
en.wikipedia.org/wiki/Pablo_Neruda
……………………………………………..

کۆتایی
***********************************
بۆ زانیاری زیاتر ده‌رباره‌ی ئه‌م ده‌قه‌، لێره‌دا ده‌قه‌که‌مان به‌ زمانی ئینگلیزی بۆ به‌ڕیزتان داناوه‌، گه‌ر پێویستتان بوو.

Nothing But Death
Pablo Neruda, 1904 – 1973
There are cemeteries that are lonely,
graves full of bones that do not make a sound,
the heart moving through a tunnel,
in it darkness, darkness, darkness,
like a shipwreck we die going into ourselves,
as though we were drowning inside our hearts,
as though we lived falling out of the skin into the soul.

And there are corpses,
feet made of cold and sticky clay,
death is inside the bones,
like a barking where there are no dogs,
coming out from bells somewhere, from graves somewhere,
growing in the damp air like tears of rain.

Sometimes I see alone
coffins under sail,
embarking with the pale dead, with women that have dead hair,
with bakers who are as white as angels,
and pensive young girls married to notary publics,
caskets sailing up the vertical river of the dead,
the river of dark purple,
moving upstream with sails filled out by the sound of death,
filled by the sound of death which is silence.

Death arrives among all that sound
like a shoe with no foot in it, like a suit with no man in it,
comes and knocks, using a ring with no stone in it, with no
finger in it,
comes and shouts with no mouth, with no tongue, with no
throat.
Nevertheless its steps can be heard
and its clothing makes a hushed sound, like a tree.

I’m not sure, I understand only a little, I can hardly see,
but it seems to me that its singing has the color of damp violets,
of violets that are at home in the earth,
because the face of death is green,
and the look death gives is green,
with the penetrating dampness of a violet leaf
and the somber color of embittered winter.

But death also goes through the world dressed as a broom,
lapping the floor, looking for dead bodies,
death is inside the broom,
the broom is the tongue of death looking for corpses,
it is the needle of death looking for thread.

Death is inside the folding cots:
it spends its life sleeping on the slow mattresses,
in the black blankets, and suddenly breathes out:
it blows out a mournful sound that swells the sheets,
and the beds go sailing toward a port
where death is waiting, dressed like an admiral.
………………

شیعر

بۆ خوێندنەوەی ئەم نامیلکە شیعرییەی شاعیر دڵشاد عەبدوڵڵا کلیکی ئێرەبکەن …….

زمانی شیعر به‌وه‌ له‌ زمانی ئاسایی جیاده‌کرێته‌وه‌ که‌ وشه‌کانی تۆکمه‌یی و ده‌گمه‌نی و جوانی و فره‌مانایی له‌ خۆ ده‌گرێت، بۆ دروستکردنی ڕسته‌و کۆپله‌کان به‌س مانا له‌ پێشچاو ناگیرێت، چونکه‌ گه‌ر به‌س له‌سه‌ر واتا بووه‌ستین ئه‌وا وتارو قسه‌ی رۆژانه‌ش مانادارن، به‌ڵکو ئه‌و شێوه‌و مه‌رج و بونیاده‌ شاراوه‌یه‌یه‌‌ زنجیره‌ی ڕسته‌کان پێکه‌وه‌ ده‌به‌ستێته‌وه‌، له‌گه‌ڵ خوێندنه‌وه‌کاندا هه‌ست ده‌که‌ین به‌ر زمانێکی نائاسایی ده‌که‌وین، ئه‌مه‌ش به‌ سوود وه‌رگرتن له‌ هونه‌ره‌ جیاواز و فره‌کانی ره‌وانبێژی و که‌ره‌سه‌ی زۆر جیاوازی شیعریی دێته‌ دی. ئه‌مه‌ش کارێکی سه‌رپێیی نییه‌‌، گه‌ر بمانه‌ویت شیعرێکی باش و کاریگه‌ر بنووسین و پێشکه‌ش بکه‌ین.
ماڵپه‌ڕی (ده‌نگه‌کان) که‌ وابزانم چالاکترین ماڵپه‌ڕی ئه‌ده‌بی و هونه‌ری و فیکری کوردییه‌، به‌ڕێزو ئه‌مانه‌ته‌وه‌ به‌ ئه‌رکی خۆی هه‌ڵده‌ستێت له‌ بڵاوکردنه‌وه‌ی به‌رهه‌مه‌کان، به‌ڵام هه‌ر خاوه‌نی به‌رهه‌مه‌کان به‌رپرسن له‌ که‌موکورتی ناو به‌رهه‌مه‌کانیان، بۆیه‌ وا باشتره‌ ئاسان ته‌ماشای نووسینی شیعر نه‌که‌ین و هه‌ر خه‌یاڵێك هات به‌ مێشکماندا یه‌کسه‌ر ناوی شیعری لێ نه‌نێین و ره‌وانه‌ی ماڵپه‌ڕی ده‌نگه‌کانی بکه‌ین، ره‌نگه‌ که‌ من لێره‌دا ئه‌م سه‌رنجانه‌ ده‌نووسم و شیعره‌کان ورد ده‌خوێنمه‌وه‌، نموونه‌ی خوێندنه‌وه‌و خوێنه‌ری وا زۆر که‌م بێت و به‌ڵکو زۆر له‌ خوێنه‌ره‌کان نه‌ك شیعره‌کان ورد ناخوێننه‌وه‌، به‌ڵکو ره‌نگه‌ هه‌ر نه‌یخوێننه‌وه‌و تاقه‌تی خوێندنه‌وه‌یان نه‌بێت، به‌س کاری (لایك)بزانن، ئه‌مه‌ش ماڵی شاعیر وێران ده‌کات و ده‌بێته‌ هۆی هاندانی له‌سه‌ر نووسینی شیعری خراپ، ئه‌م بۆچوونانه‌ش لێره‌دا ده‌یاننووسم ره‌نگه‌ وا نه‌بن، به‌ڵام سه‌لیقه‌ی شیعریی من ئاوها ده‌ڵێت، ئه‌م رایانه‌ش ته‌نیا له‌سه‌ر شیعره‌کانن و هیچ په‌یوه‌ندی به‌ خودی شاعیره‌کانه‌وه‌ نییه‌.

1// شه‌كه‌ت تر له‌جاده‌ … سوهه‌یلا مێهه‌می:

‌سه‌باره‌ت ئه‌م شیعره‌ ده‌توانین بڵێین چه‌ندان بابه‌ت تێکه‌ڵکراوه‌، زمانێکی زبری(زبر به‌ مانای توند نا به‌ڵکو ره‌کیك و شلۆق) تیا به‌کارهاتووه‌، هه‌ڵه‌ی زمانه‌وانی زۆری تێدایه‌، هه‌روه‌ها بازدان هه‌یه‌ له‌ سه‌بجێکتێکه‌وه‌ بۆ سه‌بجێکتێکی تر وه‌ك ئه‌وه‌ی سه‌ره‌تا به‌ خود‌ ده‌ستپێده‌کات دوایی دێته‌ سه‌ر واقیع و خه‌مه‌کانی خۆی و پاشتر ئاوها جێکۆڕکێ به‌ زاراوه‌و مانا ده‌کات:
أ- به‌خه‌ێاڵێكدا نووستوم (خه‌یاڵ)
ب- چه‌نده‌م بێ تۆ درێژ (خود)
ج- رووناك كچێك بوو (کچێك)
د- رێگا درێژ ده‌بێته‌وه‌ (ڕێگا)
چاوم پڕ ناكات له‌ شه‌قه‌ی باڵی سپێده‌
دارستان وه‌همێكه‌
*
ببینن پاشتر دێته‌ سه‌ر ڕێگا و پاشان خۆی و دواتر دارستانه‌که‌؟ کام دارستان؟ که‌ پاشگری (که‌)ی پێوه‌لکێندراوه‌ مانای ده‌زانرێت کامه‌یه‌ به‌س خوێنه‌ر هیچ بیرۆکه‌ی نییه‌ سه‌باره‌تی، ئه‌مه‌یه‌ بازدانه‌که‌.
هـ- ژنێك به‌ عاده‌تی عه‌سره‌كانی….پاشان …. كچانی شین (ژن- کچ)
و- ئه‌نجا دێته‌وه‌ سه‌ر خۆی و ژنان: عاده‌ته‌كانمان ئاسایی ئه‌چێ (خۆی-ژنان)
ز- دوو نیوه‌دێڕی ناته‌با:
زستانه‌كانی هێلانه‌
ژماره‌ی پێڵاوه‌كانی ئه‌م ناوه……………(زستان- پێڵاو)
‌ ی – پاشان دێته‌ سه‌ر :
په‌رستیار/و خوێن /و هه‌رێمی دووکه‌ڵ /و کۆڵبه‌رو…. هتد (4 ئۆبجێکتی تێکه‌ڵ)
هه‌روه‌ها له‌م شیعره‌دا چه‌ندان هه‌ڵه‌ی زمانه‌وانی هه‌یه‌ وه‌ك:
1- به‌خه‌ێاڵێكدا نووستوم ………راستییه‌که‌ی: به‌ خه‌یاڵێك نووستوم
2- هه‌ر بێ شۆخی….راستییه‌که‌ی؛ هه‌ر بێ شۆخیی، چونکه‌ به‌ یه‌ك (ی) ده‌بێته‌ شۆخ.
3- یاده‌وه‌ری به‌رد باراندی…راستییه‌که‌ی: یاده‌وه‌ریی به‌ردی باراند
4- له‌ بروسكه‌ی قاقای ته‌وه‌ر…….راستیه‌که‌ی: له‌ بروسكه‌ی قاقای ته‌ور
5- عاده‌ته‌كانمان ئاسایی ئه‌چێ
لاواز به‌شێكه‌
له‌ ژیان
راستییه‌که‌ی: عاده‌ته‌كانمان ئاسایی ئه‌چن
لاوازیی به‌شێكه‌
له‌ ژیان
6- ده‌بمه‌ مرۆچه‌ كۆ ده‌كه‌مه‌وه‌
راستییه‌که‌ی: مرۆچه‌ كۆ ده‌كه‌مه‌وه.
7- مه‌مكی بێده‌نگی له‌ ده‌م
ده‌نێ خۆم و
زام هه‌ڵده‌مژێ
راستییه‌که‌ی: مه‌مكی بێده‌نگی له‌ ده‌م
ده‌نێم و
زام هه‌ڵده‌مژم
یان: مه‌مكی بێده‌نگی له‌ ده‌م
ده‌نێ و
زام هه‌ڵده‌مژێ
8- ئۆقره‌یه‌كانی لێ ون كردووم ….ئۆقره‌یی (کۆ –جمع)ناکرێته‌وه‌ که‌واته‌:
ئۆقره‌یی لێ ون كردووم
ته‌ماشای ئه‌م بازدانه‌ ناشرینانه‌ بکه‌ن له‌ 3 دێڕدا:
دڕكی ئازار چاو له‌ قاچ
داده‌گرێ……………………………(وێنه‌یه‌کی مه‌حاڵ و ناگو‌نجاو: چاو داگرتن و ئازار)
په‌نجه‌ره‌ لێڵه‌كانی ئه‌م ناوه‌
ركابه‌ری بێ به‌رامبه‌ری تراژیدیاكانن
ئه‌و شه‌به‌قدانه‌وه‌ی دووری جاده‌كان………….. وێنه‌یه‌کی تری ناکامڵی شیعریی(په‌نجه‌ره‌، رکابه‌ری تراژیدیا، شه‌به‌قدانه‌وه‌) ده‌شبوو شه‌وقدانه‌وه‌ی بنووسیایه‌. چونکه‌ شه‌به‌ق : شه‌فه‌قه‌ واته‌ سپێده‌. ره‌نگه‌ چاوی له‌ گۆرانییه‌که‌ی حه‌سه‌ن زیره‌ك کردبێت که‌ ئه‌ویش هۆنراوه‌ی مامۆستا پیره‌مێردی شاعیره‌و پاشتر لێی تێکه‌ڵ بووبێت که‌ ده‌ڵێت: (شه‌به‌قدانه‌وه‌) چونکه‌ خۆی (شه‌به‌ق شه‌وقه‌داته‌وه)یه‌‌.
9-چه‌نده‌م بێ تۆ درێژ… راستییه‌که‌ی: چه‌نده‌ بێ تۆییم درێژ …. یان …… بێ تۆییم چه‌نده‌ درێژه‌…
* میتافۆڕێکی ناگونجاو: بڕبڕه‌ی زه‌ردی كۆڵبه‌ری…. (ره‌نگی زه‌رد ته‌عبیرێکی هه‌ڵه‌و له‌قه‌ بۆ بڕبڕه‌) وێرای ئه‌وه‌ی که‌ بوو به‌ سیفه‌ت ئه‌وا ده‌بێته‌ (کۆڵبه‌ریی)
تێبینی: گه‌ر خوێنه‌رێك بڵێت هه‌موو ئه‌م هه‌ڵانه‌ خه‌تای ڕژێمی دیکتاتۆری ئه‌و پارچه‌یه‌ی کوردستانه‌ که‌ نه‌یهێشتووه‌ ڕێزمان و ئه‌ده‌بی کوردی له‌ قوتابخانه‌کاندا بخوێندرێت، ئه‌وا ئێمه‌ش ده‌ڵێین شاعیر ده‌بوو نه‌که‌وێته‌ ژێر ئه‌و فشارانه‌وه‌و بگره‌ به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌و خواسته‌ تۆتالیتاره‌وه‌ زۆر پته‌و و سه‌نگین بینووسیایه‌.
پاشان ئه‌م وێرانکردنه‌‌ی زمانی کوردی به‌به‌کارهێنانی زمانێکی له‌ق و شکاو؛ دانانرێت به‌ داهێنانی شکاندنی زمانی شیعر له‌‌ پیناوی نوێگه‌ریدا، به‌ڵکو هه‌ر ئه‌مه‌نده‌یه‌ توانای شاعیره‌که‌ی و به‌مه‌ش زۆر له‌ ئاستی شیعر دێته‌خوار.
————————————

2// مۆدێل … چرۆ زه‌ند

ئه‌م شیعره‌ کورته‌؛ هه‌ر گێڕانه‌وه‌یه‌کی رۆژانه‌ی ئاسایی شاعیره‌ وه‌کو یاده‌وه‌رییه‌ك یان ته‌نزێکی کۆمه‌ڵایه‌تی، گه‌ر له‌جیاتی شێوه‌ی ستوونی کۆپله‌که‌ به‌شێوه‌یه‌کی ئاسۆیی بینووسینه‌وه‌ ئه‌وا ده‌بێته‌ چیرۆك نه‌ك شیعر، چونکه‌ له‌ شیعرییه‌تی زمان خاڵییه‌، ئه‌و باسی دڕانی سه‌ر ئه‌ژنۆکانی کاوبۆکه‌ی ده‌کات به‌ منداڵی به‌هۆی هاروهاجی خۆیه‌وه‌، به‌ڵام ئێستا خه‌ڵك به‌ ئه‌نقه‌ست سه‌رئه‌ژنۆی کاوبۆکانیان ده‌دڕێنن، چونکه‌ بووه‌ته‌ مۆدێل، ئه‌مه‌ چ ئاسته‌مییه‌کی تێدایه‌ بۆ تێگه‌شتن و نووسین؟ چه‌ندێك شاعیره‌که‌ی خۆی ماندوو کردووه‌ شتێکی تازه‌و جوان و جیاوازمان پێشکه‌ش بکات؟ من که‌ ئه‌م تێبینی و سه‌رنجانه‌ ده‌نووسم به‌س خه‌می شیعرمه‌ ئه‌گینا هیچ کام له‌م شاعیره‌ به‌ڕێزانه‌ ناناسم و وابزانم خوێنه‌رانی ئه‌مڕۆش هێنده‌ هوشیاربوونه‌ته‌وه‌ له‌ ناو و نازناو بگه‌ڕێن هه‌تا بابه‌تێك بخوێننه‌وه‌و بابه‌تیانه‌ لێی تێبگه‌ن‌، (نووسه‌ر وه‌کو که‌س چ په‌یوه‌ندی به‌ ناوه‌ڕۆکی بابه‌تێکه‌وه‌یه‌ وه‌کو نووسین) له‌ حاڵێکیشدا ئه‌گه‌ر ئه‌م نووسینه‌ بڕوای پێ هێنان و قه‌ناعه‌ته‌کانی گۆڕین ئه‌وا با هاوڕای بن، ئه‌گه‌ر نا با پشتگوێی بخه‌ن و هه‌ر له‌سه‌ر قاڵبه‌ کلاسیکی و عاده‌تیه‌کانی خۆیان به‌رده‌وام بن و شیعر بخوێننه‌وه‌.
نموونه‌ی ئه‌و راستییه‌ی سه‌ره‌وه‌ش ته‌نیا ره‌نگه‌ له‌م کۆپله‌یه‌ی شاعیردا پێشچاو بکه‌وێت و درکی پێبکرێت:
دڕانی سه‌رئه‌ژنۆكانی پاتۆڵه‌كه‌م،
چیتر نیگه‌رانی دایكم نه‌ده‌بوو
مۆدێل نوێی ئه‌مڕۆ ده‌بوو.
———————————————

3// ئوتێل سندباد … دڵشاد عەبدوڵڵا

زمانی شیعر ئه‌گه‌ر تێکه‌ڵ نه‌بێت له‌ فه‌نتازیاو ئیستاتیك و سیحری وشه‌ ده‌گمه‌نه‌کان که‌ په‌لکێشی خوێنه‌ر ده‌که‌ن بۆ قوڵایی ماناکان و ساکان و رامانی لا دروست ده‌که‌ن ده‌بێت چی بێت؟
ده‌ له‌م شیعره‌دا ده‌بینین زمانی گێڕانه‌وه‌ زاڵ بووه‌ به‌سه‌ر کۆی بارستایی شیعره‌که‌داو زۆرجاران هه‌ر زمانی رۆژانه‌یه‌ و راسته‌وخۆ ده‌ربڕینه‌کانی پێ داڕێژراون. بۆ نموونه‌ ته‌ماشا بکه‌ن چۆن زمانی گێڕانه‌وه‌و تاكلایه‌ن قه‌ڵه‌می شاعیر قۆڵبه‌ستده‌کات و هه‌ر له‌سه‌ر ئه‌و ساده‌ییه‌ش ده‌یهێڵێته‌وه‌ تا کۆتایی:
ئوتێلێک لە سەر شەقامێکی لاچەپی شارێکی بچووک،
وەک سیمرخ نیشتبوو.
چاوم دەچووە سەر پەنجەرەی ژوورەکانی
ئاسنی ژەنگاوی کەتیبە و پەردەی کۆنی خەت خەتی سووری پان
*
نە ڕۆژێک کەسێکم بینی لە ئوتۆمبیل دابەزێ و بچێتە ژوورەوە
نە خزمەتچییەکم بینی جانتا بۆ کەسێک هەڵگرێ
ئەوەی لەوێ دەژیا، هەندێکیان نەفەری دائمی بوون
*
ئه‌نجا با بێینه‌ سه‌ر تێکه‌ڵکردنه‌ دژیه‌که‌کانی وه‌سفی ئوتێله‌که‌:
جارێك ده‌یشوبهێنێت به‌ که‌شتی تێكشکاوی ناوه‌ڕاستی ده‌ر‌یا، جارێکیش به دوورگه‌ی بچووك، جارێکی تر به‌ شار، دواتریش هه‌ر به‌ ئوتێل، که‌ ناته‌بایی و ناکۆکی دروست ده‌بێت له‌ نێوان ئه‌و شوبهاندنانه‌، به‌ تایبه‌تی که‌ زنجیره‌یه‌کی ئاشکرا یان نهێنی نه‌بێت به‌یه‌کیانه‌وه‌ گرێ بداته‌وه‌.

لێره‌دا ته‌ماشای هه‌ر چوار حاڵه‌ته‌که‌ بکه‌ن:

1-
سەرنشینی کەشتیەکی تێکشکاوی ناوەڕاستی دەریا چ پێویست بە ناسینە؟
*
2-
دوورگەیەک بوو ئەو سندبادە لە ئاوی بێ پایانی خەونم.
*
3-
مێژووی شارەکان ئەو کەسانە دروستی دەکەن،
*
4-
ئوتێلێک لە سەر شەقامێکی لاچەپی شارێکی بچووک،
*
من هۆکاری ئه‌م ساده‌بوونه‌وه‌و هه‌ڵانه‌ له‌ به‌هێند وه‌رنه‌گرتنی بایه‌خ و دنیای شاعیردا ده‌بینمه‌وه‌ که‌وا هه‌ر سه‌رپێیی ده‌ست ده‌کات به‌ نووسینه‌وه‌ی شیعرو به‌س به‌ بیردا هاتنی بیرۆکه‌یه‌ك نووسینێك داده‌ڕێژێت و ره‌نگه‌ پێداچوونه‌وه‌شی بۆ نه‌کرێت و ناوی شیعری لێده‌نرێت، ده‌بێت ئه‌مه‌ چ سوودێك به‌ شیعرو شاعیرو خوێنه‌ران بگه‌یه‌نێت، جگه‌ له‌ نزمبوونه‌وه‌ی ئاستی شیعرو شاعیر؟ که‌واته‌ قه‌یرانه‌کان ته‌نیا له‌ نه‌بوونی شوانێکی دڵسۆزدا نییه‌، به‌ڵکو هه‌موو لایه‌نه‌کانی تری ژیانمان هه‌ر له‌ ئابووری و به‌ڕێوه‌بردن و رامیاری و کۆمه‌ڵایه‌تی و وێژه‌یی و هونه‌ریی و زانستی و کشتوکاڵیی و پیشه‌سازیی و نه‌خشه‌داڕێژی و….تاد کاول بووه‌و هیچی به‌سه‌ر هیچه‌وه‌ نه‌ماوه‌، ئێمه‌ له‌ زۆر باردا وه‌ك ئه‌و که‌سه‌ مامه‌ڵه‌ ده‌که‌ین و ده‌بینین که‌ به‌س خۆی و ئه‌و ژینگه‌ بچوکه‌ی ده‌وروبه‌ری ده‌بینێت و ده‌کاته‌ پێوه‌ر، که‌ ئه‌م حاڵه‌تانه‌ش ته‌نیا له‌و 3 شاره‌ی ئێمه‌دا هه‌ن، باوه‌ڕ ناکه‌م له‌ هیچ شوێنێکی تری سه‌ر زه‌وی ئاوها ئاستی ئه‌ده‌ب و شیعرو هونه‌ر داته‌پیبێت.‌ شاعیری فه‌ره‌نسی به‌ناوبانگ ڕامبۆ زۆر له‌و شیعرانه‌ی به‌دڵی نه‌بوون ده‌یدڕاندن و ده‌یسوتاندن، تا له‌ ئاستی شاعیرێتی و شیعره‌کانی که‌م نه‌کاته‌وه‌، ئه‌مه‌ له‌ کاتێکدا بوو زۆر له‌ شیعردۆستان راشیان له‌و شیعرانه‌ی بوو که‌ ده‌یسوتاندن.
—————————————–

4// بەسەرچووین … هاوکار موسا

له‌م شیعره‌دا خوێنه‌ر توشی بێزاریی ده‌بێت، به‌وه‌ی بابه‌ته‌که‌ی هی شیعر نییه‌، به‌ڵکو مه‌سه‌له‌یه‌کی کۆنی ئه‌نتۆلۆژییه‌و سه‌دان و هه‌زاران جار به‌ شێوه‌ی جیاوازترو سه‌رکه‌وتووتر له‌م شاعیره‌ ده‌ربڕینی لێکراوه‌، بۆنموونه‌ ئه‌و چه‌ندان جارو به‌ چه‌ندان جۆری جیاواز ته‌عبیر له‌ یه‌ك مانا ده‌کات که‌ ئه‌ویش بێ ئیختیاریی مرۆڤه‌ له‌ ژیندا بۆ نموونه‌ ئه‌و ئاوها دووباره‌ی ده‌کاته‌وه‌ و ده‌ڵێت:
1-
بەبێ ئارەزو فڕێ داوەتە سەرزەوی.
2-
هیچ کەسێک بەیەکسانی لە دایک نابێ
3-
هەڵە هاتم
4-
پێویستە مرۆڤ بە خواستی خۆی لە دایک بێ
5-
کە کۆتا ساتی مرۆڤ دەنێو سکی دایکەوە نووسرابێ
*
ئه‌مه‌ له‌ لایه‌ك له‌ لایه‌کی تر هه‌ڵه‌یه‌کی تری زه‌ق که‌ ئه‌م شاعیره‌ تێی که‌وتووه‌، به‌رپه‌چ دانه‌وه‌ی خۆیه‌تی و دروستبوونی نه‌گونجاوییه‌ له‌ ناو شیعره‌که‌یدا له‌ رووی ماناوه‌، ئه‌و له‌ لایه‌ك خۆی به‌ (هیچ ) ناوده‌بات و له‌ لایه‌کی تره‌وه‌ خۆی به‌ (بیرکه‌ره‌وه‌و ژیانکه‌ر)ناو ده‌بات، با دیقه‌ت له‌م دوو کۆپله‌ جیاوازه‌ بده‌ین:

1-
پرسی ژیانیان بەمن نەکرد
لە تابووتێک بەولاوە هیچی دی نیم.
بەبێ پرس و ڕاوێژ منیان فرێدایە نێو ئەم مەنفایە!
*
2-
ئەرکم نییە لەسەر زەوی و بە کەڵکی ئەم ژیانە نەزۆکە نایەم
من لە بەینی ئەم دووڕیانەدا بوێرانە بیر دەکەمەوە
بیرکەرەوە هەمیشە ڕەنگە بژی.

جێی خۆیه‌تی لێره‌دا جارێکی تر بپرسمه‌وه‌ ئایا ده‌بێت نووسینی شیعر ئه‌وه‌نده‌ ساده‌و ئاسان بێت و هه‌ر که‌سێک هه‌ڵبستێت شتێك بنووسێت و ناوی شیعری به‌سه‌ردا ببڕێت؟ خۆ که‌ شیعر له‌ قاڵبه‌ کلاسیکییه‌که‌ی ئازاد کرا مانای ئه‌وه‌ نه‌بوو په‌یڕه‌وی هیچ ڕێساو مه‌رجێکی زمان و شیعری تێدا نه‌کرێت!
له‌ زۆر باردا هه‌ق وابوو خاوه‌نانی ئه‌م جۆره‌ نووسینانه‌ ‌چاو له‌ له‌تیف هه‌ڵمه‌ت و جه‌لال به‌رزنجی بکه‌ن که‌ زانییان دنیای شیعر وێران بووه‌و خوێنه‌ریشی نه‌ماوه‌و ئه‌وه‌ی پێیان بوو له‌ داهێنان له‌ لوتکه‌ی به‌خشیندا پێشکه‌شیان کرد و پاشتر ژانرێکی نوێ تاقیده‌که‌نه‌وه‌ که‌ پڕ خوێنه‌رترینه‌ و ‌روویان کرده‌ رۆمان، وه‌ك (ڕۆمانی: گەشتێک بە ڕێگەی خەون … نووسینی جەلال بەرزنجی ) ( ژنه‌ جنۆکه‌کانی شێمه‌حموو ) و زۆر شاعیری تر…..
……………………

لە یەمەن چ دەگوزەرێ؟

هەواڵ و وێنەکانی منداڵان و ڕادەی بەرزی مردن کە مانشێت و تایتڵی لاپەڕەی رۆژنامەو گۆڤار و میدیاکانی خودی بۆرژوازی ناچارن رای بگەیەنن، وە هوشداری دانی سەرانی نەتەوە یەکگرتووەکان و رێکخراوەکانی منداڵان و مافی مرۆڤ لە پەیوەند بە یەمەن، نیشانی دەدات چ کارەساتێکی مرۆیی دەگوزەرێ. بیستن و بینینی ئەو هەواڵانە هیچ مرۆڤێک جگە لەسەرانی حکومەت و حزبەکانی بۆرژوازی و سەرمایەدارن نەبێت ناتوانێت تەزوو بە گیانیدا نەیەت و ئازار نەبینێت. ئەگەر ئەو هەلومەرجە وا بڕوات لەئایندەیەکی نزیکدا کارەساتێکی مرۆیی وا چاوەڕوان دەکرێت کە بەوتەی زۆرێک لە میدیاکان و هەتا سەرانی زۆر لە رێکخراوە نێودەوڵەتیەکان گەورەترین کارەسات دەبێت لە سەد ساڵی رابردودا.
ئەمەی لە یەمەن روودەدات و پشتگوێ خراوە هیچ بوارێک بۆ گاڵتەجاڕی مافی مرۆڤ و دیموکراسی بۆرژوازی و سەرمایەداران و حکومەتانی وڵاتە زلهێزەکانی جیهان ناهێڵێتەوە. وڵاتێک لەژێر سایەی بەرژەوەندیخوازی و چاوچنۆکی سەرمایەداران و دەوڵەتە کۆنەپەرستە سەرمایەداریە جیهانی و ناوچەییەکاندا کە ڕۆژانە تەپڵی مافی مرۆڤ لێدەدەن، بەرەو داروخانێکی بێوێنە دەڕوات.

سێ لەسەر چواری دانیشتوانی لەبەردەم هەڕەشەی لەناوچووندان، وڵاتێک کە هاتوهاواری رۆژانەی دایک و باوکی مناڵانێک کە پەراسوەکانیان یەک بەیەک دەژمێرێن و مێشو و مەگەز تێی داون، لەبەر بێ ئاوی و بێ خۆراکی و کولێراو دەیان نەخۆشی ترو رۆژانە ئەگەر بەخت یاوەریان بێت بەبرسێتی نەمرن ئەوا لەبەردەم رەحمەتی هێرشی فڕۆکەی جەنگی و تۆپەکانی لایەنی شەڕکەرانی وڵاتانی ناوچەکەدا دەبنە قوربانی، کە لەیەمەندا جەنگێکی خوێناوی و برسێتیان هەڵگیرساندووە کە دوورو نزیک هیچ پەیوەندیەکی بە خەڵکی ئەو وڵاتەوە نییە، کەچی رۆژانە دەبێ چاوەڕێی مەرگی دەیان و سەدانی منداڵەکانیان بن، کە لاشەی پەرچە پارچەی مناڵ و تێکەڵ بە خانوو و جلوبەرگ و گۆشتی ئاژەڵ بووە، ئەم تراژیدیە ئینسانیە جیا لە ترامپ و میرکل و تریزا و ئۆردوگان و مالکی و شێخ سەلمان و مەسعود و خامنەئیەکان کێ دەتوانێ لە دیمەن و هەواڵەکانی دڵگران و پەست نەبێت و لەئایندەی خۆی و مناڵەکانی لەدنیای ئەمڕۆدا نەترسێت.

ئەوە تەنیا هەواڵەکانی رێکخراوە ئینسانیەکانی وەک رێکخراوی مافی مرۆڤ و یونیسێف و رێکخراوەکانی منداڵان و چەندان رێکخراوی تر نییە کە خەبەری ٢٢ ملیۆن ئینسان لەیەمەندا لەکۆی ٢٨ ملیۆن کەس کە لەبەردەم ترسی مردندان بەهۆی بەدخۆراکی و نەبوونی دەرمانەوە پشت راستدەکەنەوە کە لەژێر هێڵی هەژاری و برسێتیەوە و نەخۆشیدا دەژین، ئەوە تەنیا ئەو رێکخراوە ئینسانیەکان نین ئەمە پشت راستدەکەنەوە، بەڵکو خودی نوێنەرانی نەتەوە یەکگرتووەکان و زۆرێک لەسەرانی وڵاتانی زلهێزی سەرمایەداری کە یەمەنیان پشتگوێ خستووەو تەسلیمی وڵاتانی هاوپەیمانی عەرەبیان کردووە لە ناوچەکەدا بەسەرپەرشتی سعودیە، زۆربەی کوشتارەکانی یەمەن و لەبرسا مردنەکان و ئاوارەبوونەکان لەژێر سایەتی هێرشەکانی ئەو هاوپەیمانیەدا لەلایەک و لەلایەکی ترەوە حوسیەکانی هاوپەیمان و کۆمەکەکانی جمهوری ئیسلامی ئێراندا ئەنجامدەدرێت، ئەوە کارنامەکانیانە و بەڵام هەریەکە لە سعودیە و ئێرانیش بەرگی ئەوە دەکەن بەبەریدا کە یارمەتی خەڵکی یەمەن دەدەن، ئەمە هەروەک هەمان ئیدعانامەو کارنامەکانی ئەمریکاو وڵاتانی غەرب بوو لەپەیوەند بە سوریا و عێراق و ئەفغانستانەوە کە چەندە پوچ و بێناوەرۆک دەرچوون.

بەپێی راپۆرتە جیهانیەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان و رێکخراوی منداڵان رزگار بکەن ” ٨٥٠٠٠” هەشتاو پێنج هەزار مناڵ کە لە پێنج ساڵ بەرەوخوار بوون بوونەتە قوربانی سیاسەتی برسیکردنی شەڕی سعودیەو ئێران لە یەمەندا لە سێ ساڵی رابردوودا. هەواڵەکان ئاوارەیی سێ ملیۆن خەڵكی ئەو وڵاتە و کوشتاری دەیان هەزار کەس و برینداری بێئەژمار و دیل باس دەکەن، کە لە رێکەوتنی سویدی ئەم هەفتەیەدا بڕیاری ١٥٠٠٠ پانزە هەزار دیل رادەستی یەکتری بکەنەوە.
هەواڵی تراژیدی لەبرسا مردنی زیاتر لە دە ملیۆن ئینسان تا کۆتایی دیسەمبەری ئەمساڵ بەگوێی دنیادا دەدرێت. دەيفيد بيسلی لێپرسراوی بەرنامەی خواردنی جیهانی لەنەتەوە یەکگرتووەکان دەڵێت: یەمەن لەرێگای کارەساتێکی ئینسانی گەورەدەایە بەهۆی برسێتی دانیشتوانەکەی و ئەگەر بەپەلە جەنگی ئەو وڵاتە نەوەستێت، ئەوە شەرمەزاری دەبێت بۆ بەشەریەت.

ئەمانە دیوێکی کارەساتەکانە، دیوێکی تری ئەو ناوچانەی کەلەژێر سایەی حکومەتی بەناو شەرعی یەمەندایە بەسەرۆکایەتی عەبد رەبە مەنسور هادی کە سەربە سعودیە و هاوپەیمانەکانە و ئەو ناوچانەی تریش کە لەژێر سایەی دەسەڵاتی ” ئەنسار ئەڵادایە” واتە حوسیەکان، هەریەکەیان بەجۆرێک هەرکەس سەر بەوان و چەکداری ئەوان و لایەنگری ئەوان نەبێت ئەوا دەکوژرێت یان زیندانی دەکرێت یان لەناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی ئەواندا دەردەکرێت. هەواڵەکان رادەگەیەنن کە حوسیەکان لە سەپتێمبەری ئەمساڵدا زیاتر لە ٣٥٠٠٠ سی پێنج هەزار کارمەندیان دەرکردوەو شوێنەکانیان بە لایەنگر و ئەندامانی خۆیان پڕکردونەتەوە.

بەدوای دەستبەراگرتنی سەنعای پایتەختی یەمەن و لەم دواییەدا شارو بەندەری حودەیدەی سەر کەناری دەریای رۆژئاوای ئەو وڵاتە کە جێگایەکی ستراتیژیە، تەنیا لە شەڕی ئەم چەند مانگەی ئەخیردا لە شاری حودەیدە زیاتر لە ١٠٠٠٠٠ سەد هەزار کەس ئاوارە بووەو هەزارەها کەس کوژراون، لەلایەک حوسیەکان ناردنی یارمەتی خواردن و دەرمان کە شارێگایەکی سەرەکیە کە لە سەدا حەفتا و پێنجی پێداویستیەکان لەوێوە دێت راگرتووە، یان سعودیە رێگا نادات ئەو یارمەتیە مرۆییەکانی دەرمان و خۆراک بڕوات بۆ ناوچەکانی کە لەژێر دەستی حوسیەکاندایە، ئەمانە کارەساتی مردن و نەخۆشی جۆراوجۆری زیاتر کردووە.

لایەنەکانی جەنگ لە یەمەندا!

جەنگێکی ماڵ وێرانکەر کە لە چوار ساڵ لەمەوبەرەوە واتە لە ٢٠١٤ وە لەنێوان دەوڵەتی یەمەن بە سەروکایەتی عەبد رەبە مەنسور هادی لەلایەک و حوسیەکان لەلایەکی ترەوە دەستی پێکردو بەدوای گرتنی سەنعای پایتەختدا لەلایەن حوسیەکان و راکردنی عەبد رەبە بۆ سعودیە لە ٢٠١٥ دا ئەوا گۆڕانی تەوازنی هێز لەبەرژەوەندی حوسیەکان و ئێران روویدا، جەنگ لەو وڵاتەدا پێی نایە قۆناغێکی نوێ و بەهۆی پەراوێزی یەمەنەوە ئەمریکاو غەرب سەرپەرشتی جەنگیان بە سعودیە سپارو هاوپەیمانی عەرەبیان لەدەور سازدا، وە جەنگەکە بوو بەجەنگی راستەوخۆی هاوپەیمانی عەرەبی بەسەرپەرشتی سعودیە و لەولاوە کۆمەکە زۆرەکانی ئێرانیش بۆ حوسیەکان جێگاو رێگای حوسیەکانی دەبردە سەرەوەو تا ئەوەی حوسیەکان دوای سەنعا بتوانن چەند شاری تر بگرن لەوانە بەندەری حودەیدە، ئەمانە وایانکرد هێرشە ئاسمانیەکانی هاوپەیمانی عەرەبی زیاتر بکات بۆ سەر ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی حوسیەکان، کە هێندەی خەڵکی مەدەنی دەکوشت هێندە حوسیەکان بەر نەدەکەوتن، وە ئەمانە گەمارۆی سەر خەڵکی مەدەنی زیاتر دەکرد و دەبووە هۆی بڵاوبوونەوەی نەخۆشی جۆراوجۆر و برسێتی و مردنێکی زۆر، کە یەمەن بە ترسناکترین شوێنی دنیا بۆ برسێتی و مردن وەسف دەکرێت، وە زۆرترین کوشتاری منداڵان بەپێی راپۆرتی نەتەوە یەکگرتووەکان و رێکخراوە ئینسانیەکان لە سێ ساڵی رابردوودا روویداوە.

بەهۆی ئەوەی جێگاو رێگای یەمەن تاسیری لەسەر سیاسەتی وڵاتە زلهێزەکانی وەک روسیاو ئەمریکا نییە، جێهێڵراوە بۆ کێشەکانی نێوان سعودیەو هاوپەیمانەکان لەلایەک و لەولاوە ئێران و حوسییەکان، وە یەمەن بۆ ئەمریکا وەرەقەیەکە کە هەم لەبەرامبەر سعودیە بەکاری دەهێنێت و هەم لەبەرامبەر ئێراندا، ئەوەتا سات و سەداکانی ئەمریکا لەگەڵ سعودیەدا رۆشنەو لەولاشەوە “براین هوك” نوێنەری ئەمریكا بۆ كاروباری ئێران دەڵێ:”ئەگەر بزانین ئێران هێرش دەكاتە سەر بەرژەوەندییەكانمان لەو ناوچەیەدا ئەوا هەڵوێستی بەکردەوەمان دەبێت لەبەرامبەریدا”، ئەمە ئەوە دەگەیەنێت واتە ئەگەر ئێران دەست نەبات بۆ بەرژەوەندی ئەمریکا، ئەوا کێشەیان نییەو ناوبەناو تاوانباری دەکەن کەیارمەتی حوسیەکان دەدات، کە بەدڵنییاییەوە بەیارمەتی ئێرانە حوسییەکان ئێستا باڵا دەستن. ئەگەر هاوپەیمانی وڵاتانی عەرەبی بەسەرپەرشتی سعودیە نەبێت، حکومەتی بەناو شەرعی عەبد رەبە دەمێک بوو بەدوای گرتنی شاری سەنعاو راکردنی بۆ سعودیە دەکەوتە دەست حوسیەکان و گەمەکانی قاسم سلێمانی وەک لە سوریا و عێراق و کوردستان بە ئاشکرا نیشان دەدرا.

کۆبوونەوەی سوید بۆ رێکەوتنی یەمەن!

بەدوای چەندین هەوڵ بۆ ئەوەی ئاگربەست رووبدات لەنێوان دەسەڵاتی عەبد رەبەو حوسیەکان و رازی نەبوونی حوسیەکان بەوەی کە دەسەڵاتی عەبد رەبە بەرەسمی ناناسن و دانیشتنی راستەوخۆ لەگەڵ سعودیەدا کە سەرپەرشتی شەڕەکە دەکات بە ئەنجام نەگەیشت، توندبوونەوەی جەنگی یەمەن و بەرزبوونەوەی رێژەی مردنی منداڵان و ترسی مردنی ملیۆنی خەڵکی ئەو وڵاتە و هەموو ئەمانە جیا لەچوونە سەرەوەی خەرجیەکان لەیەمەن بۆ ئەمریکاو هاوپەیمانانی، وە هەروەها هەریەکە لە سعودیەو ئێران لەبەردەم ئەزمەی ناوخۆیی خۆیاندان، بۆیە دەخالەتی ئەمریکا لەرێگای نوێنەری نەتەوە یەکگرتووەکانەوە لە هەشت مانگی رابردوودا بۆ ئەوەی رێگایەک بۆ خەرجیەکانیان دابنێن و یاریەکەیان لە یەمەن بگۆڕێت بەشێوەیەک دەستی ئێران کەمبکەنەوە، گەیشت بەوەی کە ئەمریکا کۆمەڵێک داواکاری حوسیەکان جێبەجێ بکات بۆ دانیشتنی راستەوخۆ بەسەرپەرشتی مارتین گریفیس نێردەی تایبەتی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان لە یه‌مه‌ن.
بۆ ئەمەش لە ٦ی دیسەمبەردا بەسەرپەرشتی نەتەوە یەگرتووەکان لە سوید دانیشتن بۆ ماوەی یەک هەفتە کە ١٣ دیسەمبەر ئاخرین رۆژ بوو ئەنجام درا. پێشترو وە لەم دانیشتنەدا وەڵام بە کۆمەڵێک داواکاری حوسیەکان درایەوە کە نەتەوە یەکگرتووەکان خۆی بەشداری بکات و ئەوە بوو بۆ هێنانی نوێنەری حوسییەکان بۆ دانیشتنی سوید، خودی نوێنەری نەتەوە یەکگرتووەکان لەیەمەن مارتن گریفیس خۆی رۆشتۆتە سەنعاو وەفدی مفاوزی حوسییەکانی هێناوە بۆ سوید و هەروەها ژماریەکی زۆری بریندارەکانیان بۆ چارەسەر ناردووە بۆ عەممان.
کە بۆ ئەمریکا ئێستا لەگەڵ گەمارۆی دووەمی سەر ئێراندا، دەیانەوێت بەم رێکەوتنە حوسییەکان لە ئێران دوربخەنەوەو دەخالەتی ئێران لەیەمەن ببڕن، بەڵام جێگاو رێگای حوسیەکان دەچێتە سەرەوە. سەبارەت بە کۆتایی جەلسەکەش، ئەگەرچی حوسیەکان بە راوەستانی شەڕ ناڕازین، بەڵام ئەنتۆنیۆ گوتیرێس سكرتێری گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان، دەڵی لە رێکەوتنی یەمەن لە سوید لایەنەکانی یەمەن گەشتوون بە چەند خاڵێک و بە خۆشبینیەوە سەیری دەکات بۆ لێتێگەشتنی لایەنەکان و نزیکبوونەوەی بڕواکانیان بۆ وەستانی جەنگ لە ئایندەدا. نەتەوە یەکگرتووەکان خۆی سەرپەرشتی هەندێ شوێنی وەک بەندەری حودەیدە دەکات وهاتوچۆی ئاسمانی ناوخۆ لەسەنعا دەست پێدەکات.

کام رێگا چارەی خێراو ئینسانی بۆ هەلومەرجی ئێستای یەمەن!

لەهەلومەرجێکی ئاڵۆزو پڕکێشەی ناوچەکەو جیهانیدا، باڵادەستبوونی دەوڵەتانی سەرمایەداری کۆنەپەرست و دژی ئینسانی بەهەموو ئەزمەو کێشەیەکی ناوخۆیانەوە کەهەیانە، هەریەکەیان دەیەوێت خۆی رابەری ناوچەکە بەدەستەوە بگرێت، بەهەر رێگایەک جەنگێک کە لەیەمەندا بەرێخراوە بەدژی خەڵكی مەدەنی ئەو وڵاتەو هیچ نزیکایەتی بە چارەنوسێکی باشەوە بۆ خەڵک نییە.
وەستانی شەڕ لەو وڵاتەدا لەبەرژەوەندی خەڵكدایە، کە بتوانرێت شەڕ و بەڵای تۆپباران بە سەریانەوە بوەستێت، کوشتن و لەبرسا مردنی ملیۆنی منداڵان بوەستێ، لەبەرئەوەی ئەم شەڕە شەڕی خەڵک نییە، وە خەڵک هیچ هێزو ئیرادەی نەک نییە بۆ بڕیاردان لەسەر چارەنوسی خۆی، بەڵکو لەبەردەم لەناوچوونی بەکۆمەڵی ملیۆنیدایە، وە ئەم کارەساتە بۆ شکاندنی شکۆی ئینسانی نەک تەنیا لە یەمەندا، بەڵکو لەناوچەکەدا مەترسیدارترین شت دەبێت، بۆیە وەستانی ئەم جەنگە و نەمانی بەڵای کوشتارو ئاوارەیی و برسێتی ملیۆنی زیاتر کە بەڕێوەیە دەوەستێنێت، ئەگەرچی رێکەوتنی ئێستای مەیەن کە لەسوید ئەنجامیانداوەو درێژەی دانیشتنەکە بۆ مانگی جەنیوەری ٢٠١٩ دانراوەو هەندی خاڵ رێکەوتنی لەسەر کراوە، وەک نیشاندانی سەرەتایی کۆتایی جەلسەکە پاشەکشەیەکی زۆری هاوپەیمانی عەرەبی و هەتا ئەمریکاو غەربە لەبەرامبەر حوسیەکانداو جێگاو رێگای حوسیەکان دەباتە سەرەوە، بەڵام ویستی خەڵکی یەمەن لە ئێستادا راستەوخۆ وەستانی بەڵای جەنگە بەسەر سەریانەوە، کە ئەمەش داواکاری هەموو بەرەو ئینسانی ئازادیخواز و مرۆڤدۆستە لەدنیادا.

ئەگەر کۆمەڵگەی بەشەری بیەوێت بەڵای یەکجاری شەڕو کوشتار بەسەریانەوە نەمێنێت، وە کارەساتەکانی سوریا، ئەفغانستان، عێراق، کوردستان و یەمەن بۆ یەکجاری کۆتایی بێت ئەوە بە رێکخراوبوونی کرێکاران و جەماوەری بەشمەینەت و رابەرایەتی کۆمۆنیستی لە شۆرشی کرێکاری و کۆمۆنیستیدا، دەبێت.

١٤/١٢/٢٠١٨

هه‌ردوو كتێبی ڕۆژهه‌ڵاتناسی و كۆڵۆنیالیزم و پۆست كۆڵۆنیالیزم
——————
ده‌روازه‌

ئه‌و دوو كتێبه‌ زۆر گرینگن بۆیه‌ له‌ جیهانی ڕۆژئاوا زۆر قسه‌یان له‌ سه‌ركراوه‌ ، بۆ نموونه‌
ڕۆبیرت ماكروم 2016 كه‌ ئاماژه‌ به‌ سه‌د كاریگه‌رترین كتێب ده‌كات ، كتێبه‌كه‌ی ئیدوارد ژماره‌ هه‌شت وه‌رده‌گرێت.
پیته‌ر هۆلیوم 2005 ده‌ڵێت : كتێبی كۆڵۆنیالیزم و پۆست كۆڵۆنیالیزم ئه‌و كتێبه‌یه‌ كه‌ مامۆستاكان ده‌یانه‌وێ قوتابیه‌كانیان بخوێننه‌وه.”
هه‌ردوو كتێب زۆر گرینگترن بۆ كورد ، به‌ڵام ئه‌فسووس كتێبه‌كه‌ی ئیدوارد پاش چل ساڵ 1978-2018 له‌ زمانێكی تر ته‌رجومه‌ی كوردی كرا ! هه‌رچی كتێبه‌كه‌ی لومبایه‌ له‌وه‌ی ئیدوارد كه‌متر نیه‌ ، ئه‌ویش له‌ 1998 چاپكراوه‌ ، واته‌ پاش بیست ساڵ، ئه‌ویش له‌ زمانێكی تر ته‌رجومه‌ كراوه‌ .
ئه‌وه‌ی ئیدوارد دكتۆر موحسین ئه‌حمه‌د له‌ فه‌ره‌نسیه‌وه‌ وه‌ریگێڕاوه‌ ، ماڵی وه‌فایی بۆی بڵاوكردۆته‌وه‌ ، هه‌رچی كتێبه‌كه‌ی لومبایه‌ ، عومه‌ر عه‌لی له‌ عه‌ره‌بیه‌وه‌ وه‌ریگێڕاوه‌ و ده‌زگای ڕۆشنبیری جه‌مال عیرفان بڵاویكردۆته‌وه‌.

سەرنجه‌كانم
له‌ سه‌ر كتێبی ” ڕۆژهه‌ڵاتناسی “

له‌ ئه‌و چل ساڵه‌ زۆر شت گۆڕدراون هه‌تا خودی ڕۆژهه‌ڵاتناسی و كۆڵۆنیالیزم فۆڕم و مانای تریان وه‌رگرتووه‌ . كورد له‌ ڕۆژهه‌ڵاتناسیدا زۆر پاسیڤ و لاواز ده‌رده‌كه‌وێ ، زۆربه‌ی منه‌وه‌ره‌كانی هه‌ر به‌ شان و باڵی ڕۆژهه‌ڵاتناس و كوردناسان هه‌ڵده‌ده‌ن . له‌مه‌شدا به‌شێكی زۆر منه‌وه‌ری كورد خۆی فاكته‌رێكه‌ له‌ مانه‌وه‌ی كۆڵۆنیالیزم و ڕۆژهه‌ڵاتناسی به‌ فۆڕمی تر .
كتێبی ڕۆژهه‌ڵاتناسی بۆ فه‌ره‌نسی و عه‌ره‌بی …هتد ته‌رجومه‌ كراوه‌ ، به‌ڵام هه‌تا له‌و دوو زمانه‌ش چه‌ند چاپێك و وه‌رگێڕێك هه‌ن . دكتۆر موحسین نه‌ له‌ به‌رگ نه‌ له‌ پێشه‌كیه‌كه‌ی ئاماژه‌ به‌ وه‌رگێڕی فه‌ره‌نسی ناكات ، ته‌نیا له‌ ل12ی ئاماژه‌ به‌ ” وه‌شانی فرانسی گالیمار ” ده‌كات نه‌ك وه‌رگێڕه‌كه‌ .

كێماسی تر ، ده‌بوو دكتۆر موحسین پوخته‌یه‌ك ده‌رباره‌ی ئیدوارد سه‌عید و جیهانبینی ئه‌و هه‌روه‌ها كتێبه‌كانی بخاته‌ڕوو ، چونكه‌ ئیدوارد له‌ كۆنتێكستێكی ڕۆژئاوایی زۆر ئه‌كادیمیانه‌ نه‌قدی ڕۆژهه‌ڵاتناسی و كۆڵۆنیالیزم ده‌ركه‌وته‌كانی كردووه‌ ، كاریگه‌ری ئه‌و زۆر زیاتر بووه‌ له‌ سیاسه‌تمه‌داره‌كانی ڕۆژهه‌ڵات . گرینگی ئه‌و زیاتر له‌وه‌دایه‌ كه‌ توێژینه‌وه‌كانی به‌ زمانی ڕۆژهه‌ڵاتناسه‌كانه‌ ، بۆیه‌ زۆربه‌ی هه‌ره‌زۆری توێژه‌ری ڕۆژئاوایش ده‌رباره‌ی كاره‌كه‌ی ئه‌و ئاگاداره‌ . دكتۆر موحسین له‌ ل8 ده‌نووسێت : ” له‌ پاریس ئیدواردی بینیوه‌ …هه‌روه‌ها له‌ ل9 له‌ ئیدوارد ده‌گوازێته‌وه‌ : ” من له‌ هه‌موو ژیانم كوردم كه‌م بینیووه‌ ، له‌ ژماره‌ی ده‌ست تێناپه‌ڕن ..” ئه‌و دیتنه‌ی ئیدوارد ‌ ساڵی 1993 بووه‌ ، ئیدواردیش له‌ ساڵی 2005 مردووه‌ ، له‌و ماوه‌یه‌ دا زۆر شت گۆڕدراوه‌ ، كوردێكی زۆر له‌به‌ر صه‌دام و ده‌سه‌ڵاتی كوردی له‌ ئه‌وڕوپا و ئه‌مریكا گیرساونه‌ته‌وه‌ ، هه‌رچ نه‌بێ تاڵه‌بانی و بارزانی له‌ ئه‌مریكا به‌ هۆی مادلین ئۆلبرایت ئاشت بوونه‌وه‌ هه‌روه‌ها بڕیاری نه‌وت به‌ خۆراك له‌ هه‌موو دنیا ده‌نگی دایه‌وه‌ ، ئایا لۆژیكه‌ ئیدوارد له‌و دوازده‌ ساڵه‌ زۆر كوردی تری نه‌بینێبێت؟؟ شادی لویس 2017 له‌ وتارێكدا به‌ ناوی
ما قول “الاستشراق” في الأكراد؟ ته‌واو ئه‌وه‌ ده‌رده‌خات كه‌ ئیدوارد ئاگاداری دۆزی كورد بووه‌ ، وه‌ك ده‌نووسێت : ”

ففي محاضرة مشتركة مع نعوم تشومسكي، العام 1999، متعلقة بحرب الناتو على صربيا، ومع إقراره بالجرائم التي ارتكبها النظام الصربي في كوسوفو، يشير سعيد إلى الرياء الأميركي، الذي لا يصعب تبينه في تغاضي الولايات المتحدة عن مذابح الحرب الشرسة والطويلة التي تشنها تركيا ضد الأكراد.

له‌ لایه‌كی تر ، ئیدوارد زۆر ڕاستگۆ نه‌بووه‌ له‌گه‌ڵ هزری خۆی ، ئه‌و كۆڵۆنیاله‌ی ئه‌مریكا و جوله‌كه‌ی بۆ عه‌ره‌ب پێ قه‌بووڵ نه‌بوو ، به‌ڵام داوای كوردی له‌ عێراق به‌رامبه‌ر صه‌دام نه‌ك هه‌ر پێ قه‌بووڵه‌ و ئه‌وه‌ی كوردی بۆ شكاندنی ناسنامه‌ عه‌ره‌به‌ :

Said pointed out in the London Review of Books that the “claim that Iraq gassed its own citizens has often been repeated. At best, this is uncertain.”
Amazingly, Said’s conclusion converged with American interests in regard to muting international opinion vis-à-vis the atrocities committed against the Kurds and Shiites in Iraq.
The universality of Said’s position turned to be particularistic as he unwittingly, or intentionally, sided with Saddam Hussein’s autocratic regime that championed a virulent Arab identity.

دكتۆر موحسین دوور و نزیك هیچ ئاماژه‌یه‌ك بۆ ئیدواردی دوای 1993 ناكات ، به‌ڵام له‌ ل13 ده‌نووسێت : ” ڕۆژهه‌ڵاتناسی وه‌ك دیسیپلینێكی زانستی ، له‌ ئاستی ڕۆشنگه‌ری و میللی و هی دی …..ده‌بێ تاڕاده‌یه‌ك هه‌ڵكه‌وتی پۆست رۆژهه‌ڵاتی و…پۆست كوردناسی وه‌ربگرن.” بێگومان له‌ پاش بڵاوبوونه‌وه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتناسی ، 1978 هه‌تا ڕیفراندۆمی 2017 چاوه‌ڕێی گۆڕانكاریه‌كی نه‌وعی له‌ په‌یوه‌ندیه‌كانی ڕۆژئاوا و كورد ڕویبدابا ، به‌ڵام تاكو ئێستاش هه‌ر فۆڕمه‌كانی كۆلۆنیالیزم و ڕۆژهه‌ڵاتناسی و كوردناسی له‌ زاكیره‌ی تاكی كورد مێوانه‌.

له‌ لایه‌كی تر له‌ چاپی نوێی ئۆرینتالیزم ، پێشه‌كی نوێی ئیدوارد هه‌یه‌ ، كه‌ تا ڕاده‌یه‌ك جیایه‌ له‌وه‌ی یه‌كه‌م ، بۆ نموونه‌ له‌ چاپی
2004 كه‌ 432 لاپه‌ڕه‌یه‌ كه‌چی ئه‌وه‌ی 1978سێسه‌د و حه‌فتا و هه‌شت لاپه‌ڕه‌یه‌ ، ئه‌وه‌ی دكتۆر 658 لاپه‌ڕه‌ ده‌رچووه‌. جا نازانین چاپی نوێش ته‌رجومه‌ی فه‌ره‌نسی كراوه‌ ؟
زمانی دكتۆر موحسین له‌ وه‌رگێرانه‌كه‌دا بێ گرێیه‌ ، خۆم هه‌ر كوردیه‌كه‌م خوێندۆته‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئینگلیزیه‌كه‌ به‌راوردم نه‌كردووه‌.

كتێبی دووه‌م : كۆڵۆنیالیزم و پۆست كۆڵۆنیالیزم

ئه‌م كتێبه‌ی ئانیا لومبا ته‌واوكه‌ری كتێبه‌كه‌ی ئیدوارد سه‌عیده‌ ، عومه‌ر عه‌لی غه‌فور له‌ عه‌ره‌بیه‌وه‌ ته‌رجومه‌ی كردووه‌ ، غه‌فور له‌ پێشه‌كیه‌كه‌ پێمان ناڵێت كام وه‌رگێرانی عه‌ره‌بی وه‌رگرتووه‌ ، چونكه‌ ئه‌وه‌ی من بینیومه‌ هه‌ر یه‌ك له‌ موحه‌مه‌د عبدالغنی و باسل المسالمة ئه‌و كتێبه‌ی ئانیایان وه‌رگێڕاوه‌ بۆ عه‌ره‌بی به‌ ناونیشانی جیا ، ئه‌وه‌ی یه‌كه‌م به‌ ناوی ” الأستعمار و ما بعد الاستعمار الادبیه” ، ئه‌وی دووه‌میش به‌ناوی “الكولونیا و بعدها” غه‌فوور ناوی هه‌ردوو وه‌رگێڕی لاداوه‌ و له‌ دوای ناوی ئانیا لومبا یه‌كسه‌ر ناوی خۆی نووسیوه‌.
كێماسیه‌كی دی غه‌فوور ئه‌وه‌یه‌ هیچی ده‌رباره‌ی ئانیا لومبا هیچی نه‌وتوه‌ ، به‌ واته‌ی پێناسه‌ی نه‌كردووه‌ . لومبا توێژه‌رێكی هیندیه‌ به‌كالۆریوس و ماسته‌ر و ئێم فیل له‌ زانكۆی دلهی وه‌رگرتووه‌ هه‌روه‌ها دكتۆرای له‌ زانكۆی سوسێكس له‌ به‌ریتانیا وه‌رگرتووه‌ .

غه‌فوور ئینگلیزی زانه‌ و كتێبی له‌ ئینگلیزی وه‌رگێڕاوه‌ ، به‌ڵام نازانم بۆ ئه‌م كتێبه‌ی ئانیا له‌ ئینگلیزی وه‌رنه‌گێڕاوه‌ یان هه‌رچ نه‌با ته‌رجومه‌ عه‌ره‌بیه‌كه‌ی له‌گه‌ڵ ئینگلیزیه‌كه‌ به‌راورد بكردبا ، چونكه‌ به‌ ڕاستی له‌ هه‌ندێ شوێن كوردیه‌كه‌ به‌رانبه‌ر ئینگلیزیه‌كه‌ ته‌واو ورد نییه‌ .
چاپی یه‌كه‌می كتێبه‌كه‌ له‌ 1998 بووه‌ هه‌رچی چاپی دووه‌مه‌ له‌ 2005 . وه‌رگێڕی كوردی چاپی یه‌كه‌می وه‌رگرتووه‌ ، چونكه‌ قسه‌ی هیچ كه‌سێكی تێدا نیه‌ له‌ باره‌ی كتێبه‌كه‌وه‌ ، به‌ڵام له‌ چاپی دووه‌م ئه‌م قسانه‌ له‌ باره‌ی كتێبه‌كه‌ی ئانیا كراون :

Colonialism/Postcolonialism is both a crystal-clear and authoritative
introduction to the field and a cogently-argued defence of the field’s
radical potential. It’s exactly the sort of book teachers want their students
to read.
Peter Hulme, Department of Literature, Film and Theatre Studies,
University of Essex
Loomba is a keen and canny critic of ever-shifting geopolitical realities,
and Colonialism/Postcolonialism remains a primer for the academic
and common reader alike.
Antoinette Burton, Department of History, University of Illinois
It is rare to come across a book that can engage both student and
specialist. Loomba simultaneously maps a field and contributes
provocatively to key debates within it. Situated comparatively across
disciplines and cultural contexts, this book is essential reading for
anyone with an interest in postcolonial studies.
Priyamvada Gopal, Faculty of English, Cambridge University
Colonialism/Postcolonialism moves adroitly between the general and
the particular, the conceptual and the contextual, the local and the
global, and between texts and material processes. Distrustful of
established and self-perpetuating assumptions, foci and canonical
texts which threaten to fossilize postcolonial studies as a discipline,
Loomba’s magisterial study raises many crucial issues pertaining to
social structure and identity; engaging with different modes of theory
and social explanation in the process. There is no doubt that this
book remains the best general introduction to the field.
Kelwyn Sole, English Department, University of Cape Town
Lucid and incisive this is a wonderful introduction to the contentious yet
vibrant field of post-colonial studies. With consummate ease Loomba
maps the field, unravels the many strands of the debate and provides a
considered critique. She shows how post colonial theory forces us to
reconsider some of our founding ideas, reorient our frames of enquiry,
and rethink the very notion of colonialism. A must-read for everyone.
Neeladri Bhattacharya, Jawaharlal Nehru University, India

خۆزیا غه‌فور چاپی دووه‌می ئه‌م كتێبه‌ی له‌ ئینگلیزی وه‌رده‌گێڕا ، نه‌ك له‌ عه‌ره‌بیه‌كه‌ …هه‌ر چۆنێك بێ ده‌ستخۆشی له‌ ئه‌و دوو وه‌رگێڕه‌ ده‌كه‌م ، چونكه‌ ئه‌و دوو كتێبه‌ بۆ توێژه‌ری كورد له‌ بواری كۆلۆنیالیزم گرینگن .

ئه‌من وه‌ك هه‌ست به‌ به‌رپرسیاری به‌رانبه‌ر نه‌ته‌وه‌كه‌ و دینه‌كه‌م له‌مێژه‌ به‌ ته‌مای نووسینێك بووم له‌ سه‌ر ڕۆژئاواناسی ، به‌ڵام هه‌ستم ده‌كرد كه‌ پێویستم به‌ كه‌ره‌سته‌ و مه‌تریال هه‌یه‌ . پاش ئه‌وه‌ی سه‌ره‌تای 2009 چوومه‌ به‌ریتانیا هه‌ستم كرد سورتر بم له‌ سه‌ر نووسینه‌كه‌م ، بۆیه‌ هه‌ر پاش هاتنه‌وه‌م له‌ ساڵی 2014 كتێبی ” ده‌روازه‌یه‌ك بۆ ڕۆژئاواناسی” له‌ توێی 150 لاپه‌ڕه‌ نووسی .
ئه‌و دوو كتێبه‌ هانم ده‌ده‌ن له‌ ئاینده‌یه‌كی نزیكدا چاپی دووه‌می ئه‌م كتێبه‌ له‌ قه‌باره‌یه‌كی زۆر گه‌وره‌تردا بخه‌مه‌ به‌رده‌م خوێنه‌ری كورد. له‌ كۆتاییدا ناسینی زیاتری ڕۆژئاوا زۆر گرینگه‌ بۆ ڕزگاربوون و ئاینده‌یه‌كی باشتر .

دوای چەند مانگ لە سیناریۆی هەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان و سەرکەوتنی چاوەڕێ نەکراوی پارتی لە لایەن نەیارەکانی یەوەو، هەوڵە پیلانگێرانەکانیان بۆ پێکهێنانی حکومەت بەسەرۆکایەتی مەسرور بارزانی ،و جێگۆرکێ لە پۆستەکانی پارتی و بنەماڵەی بارزانی ،یەکسەرهەمو لایەنەکان ،بە تایبەتی گۆڕان ،کەوتنە خۆشحاڵی دەربڕین و هەڵپەی دیدارو گفتوگۆ لەگەڵ سەرانی پارتی و بنەماڵەی بارزانیدا.

جا بۆ زویر نەبونی سەرانی پارتی و بارزانی بەناوی ڕێکخەری گشتیانەوە نامەیەکیان ئاراستەی ڕیزەکانی ڕێکخستنیان و میدیاکانیان کرد کە کەس لێدوان دژی پارتی و بنەماڵەی بارزانی نەدات لەم قۆناغە هەستیارەدا.

ئەگەرچی هەندێک لە گۆڕانخوازەکان گومانیان خستە سەر ڕاستی ئەم نامەیە بەڵام کۆبونەوەی شاندی سەرکردایەتی گۆڕان و پارتی و ڕاگەیاندنی ئاکامی کۆبونەوەکەو ڕێکەوتنیان لەم قۆناغە لەسەر ٣ خاڵ نەک هەر ئەو گومانەی ڕەواندەوە بەڵکو مشتەکۆڵەیەکیشیاندا لەدەمی ئەو گۆڕانخوازانەی کە گومانیان خستبوە سەر نامەکە.

هەمو ئەم ڕوداوانەش لە چەند ڕۆژی ڕابردوودا ببونە هەواڵی گەرمی دەزگاکانی ڕاگەیاندن و جێگای پرس و ڕای گشتی و، لە گۆشە نیگای جیاوازەو سەرنج و ڕایان لەبارەوە دەدا.

بەڵام پرسیاری سەرەکی لە نێو هەمو ئەم ڕوداو و پرسانەدا ئەوەیە ئاخۆ گۆڕان لەم دۆخەدا چی لە پارتی دەوێت…؟!

بۆ وەڵامی کورتو ڕۆشنی ئەم پرسیارە پێویست دەکات ئاوڕێک لە ڕابردوی پێگەی گۆڕان و هەراوهوریاو قیڕەقیڕی دەیگۆڕین دەیگۆڕین کە بۆ یەکەمجار لەسەر زاری ڕابەری ڕوحیانەوە کردیانە دوروشم بۆ تەفرەدانو بەلاڕێدابردنی خواست و ناڕەزایەتی یە بەرهەقەکانی جەماوەری ناڕازی لە دەسەڵاتی بنەماڵەیی و خێڵەکی و قەومی سەرکوتگەرو دزو گەندەڵی کوردایەتی بەسەرکردەیی پارتی و بارزانی.

دیارە هیچ گومان لەوەدانی یە کە بزوتنەوەی گۆڕان ،وەک ئاماژەمان پێدا ، بەهۆی ناڕەزایەتی قوڵی جەماوەر لە دەسەڵات کە لە شوباتی ٢٠١١ تا ڕادەی دروشمی کۆتایی پێهێنانی دەسەڵاتی میلیشایی ڕۆییشت، بونە هێزێکی گەورەی سیاسی و کۆمەڵایەتی کاریگەر . ئەوەش بەهۆی خۆجوتکردنیان لەگەڵ ناڕەزایەتی یەکانو هاوکات بێ بەدیلی سیاسی و کۆمەڵایەتی جەماوەرو بەرەی ئازادیخوازو یەکسانیخوازەوە .وە لە ژێڕ دروشم و خواستی دژی گەندەڵی و یەکخستنی هێزی میلیشایی ودەزگاکانی ئاساییش و ئیدارەو حکومەت و بە دامەزراوەیی کردنیان بونە بەرامبەر دەسەڵاتی پارتی و یەکیتی قوت بونەوە.

بەم شێوازە لە سیناریۆی هەڵبژاردنەکانی بەناو پەرلەمانی سێهەم و چوارەم توانیان ببنە خاوەنی ٢٤-٢٥ کورسی .یەکەمجار خۆیان وەک ئۆپۆزیسیون نیشان داو پاشان چونە ناو حکومەتی بنکە فراوانەکەی پارتی یەوەو کۆمەڵێک پۆستی پەرلەمانی حکومیان وەرگرت و هاوکات کەوتنە بەرنامە داڕشتن بۆ بەکردەوە دەرهێنانی نەخشەکانیان وەک لە بەرنامەی چاکسازییاندا هاتبو.

بەڵام سەرەرای هەراو ئاژاوەو قیڕقیرو هاویشتنی بوتڵە ئاو لەنێو پەرلەمان تا گەییشتە دەرپەڕاندنی سەرۆکی پەرلەمانەکەیان وهەمو ئەندامانو وەزیرەکانو ،تەنانەت بەڕیوەبەری یەکانیشیان لە هەولێر ،بەڵام پارتی ملی نەدا بە بەرنامە چاکسازی یەکەیان. وە ڕۆڵی راوێژکارانەیان لێوەرگرتنەوە . بەم شێوەیە هەمو دورشم و پلانەکانیان بوە بڵقی سەرئاوو .

جا بە جیا لەوەی کە گۆران خۆیان چۆن لە نەخشەو پلان و دوروشم و خواستەکانیان دەڕوانن کە گوایە لە قازانجی جەماوەری ناڕازیدا بوە. بەڵام لەگەڵ هەمو ئەوانەشدا لە ڕوانگەی ئاسۆو ئامانجە چینایەتی یەکانی جەماوەری ناڕازی و ئازادیخوازو یەکسانیخواز گۆڕان جگە لە ڕۆڵی ڕاوێژکاری بۆ پارتی وبارزانی هیچی تر نەبو. ڕاستی یەکەی هەر ئەو کات لە مانگی دوانزەی ٢٠١٢ لە نوسینێکدا بەناوی گۆڕان ڕۆڵی ڕاوێژکاری بارزانی دەبینێت لەسەر ئەو ڕۆڵ و پێگە سیاسی یەیان ڕاوبۆچونی خۆماندا.

ئێستاش دوای هەمو ئەو ئاڵوگۆڕانەی لەسەر ئاستی سیاسی کوردستان و ناوچەکەو جیهان ،وقوڵبونەوەی قەیرانەکان و ،لاواز بونی پێگەی ناسیونالیزمی کورد ڕویانداوە هاوکات ڕۆڵو پێگەی سیاسی گۆڕانیش زۆر لاواز بوەوەو، تەنانەت گەییشتونەتە بنبەستی سیاسی.ئەم ڕاستی یەش بە نیسبەت گۆڕانەوە لە هەردو هەڵبژاردنەکانی پەرلەمانی کوردستان و عیراقدا دەرکەوت.

جا بۆیە گۆڕان لەم دۆخەی ئیستادا ئەوەی لە پارتی و بارزانی دەوێت ئەوەیە کە ئامادەیە لە ڕۆڵی ڕاوێژکاری دەسەڵات ،بە سەرکردایەتی پارتی وبارزانی ،بێتە خوارەوە بۆ وەرگرتنی ڕۆڵی پاسەوانێکی دڵسۆزو بە ئەمەک.

هەروەها ئەم ڕاوبۆچونەش لەسەر ئەم پێگەو ڕۆڵەی گۆڕان بە ڕونی لەو ٣ خاڵەدا دیارە کە لەسەری ڕێککەوتون و داوای یەک گوتاری کوردایەتی بەرامبەر دەسەڵاتی فیدرالی و ،ئاسایی کردنەوەی دۆخی کەرکوک ،و یەکخستنەوەی ناو ماڵی کوردایەتی دەکەن.دیارە هەر بۆ ترش و خوێ کردنی ئەم ٣ خاڵە ئاماژەیەکیشیان بە باش کردنی گوزەرانی خەڵکی داوە.

بۆیە ئەگەر ئەمانە بەراورد بکەین لەگەڵ هەمو ئەو هەراو هوریاو قیڕە قیڕی دەیگۆڕین دەیگۆڕین و ،پێشنیار کردنی چەندین نەخشەو پلان ،وەک لە بەرنامەو دروشمەکانی هەڵبژاردنیان، دا هاتوە ،ئەوە دەسەلمێنێت کە ئیتر گۆڕان ئەو هێزە نی یە ڕۆڵی ڕاوێژکاری دەسەڵاتی کوردایەتی ببینێتەوە ، بەڵکو جگە لە پاسەوانێکی چالاک زیاتر هیچی تری لەبارا نەماوە.

بێگومان پارتی و بارزانیش بە خۆشحاڵی یەوە ئەم داوایەی گۆڕان قەبوڵ دەکەن بە مەرجێک بە بێ هەراو هوریاو قیڕە قیڕ ئەگەر ئەم ڕۆڵە بگێڕن .

١٥-١٢-٢٠١٨

تێبینی:
ئەم بابەتە لەم بڵاوکراوەی ژمارە٤۲بۆ پێشەوە بڵاو بۆتەوە.

له‌گه‌ڵ یه‌كێك له‌ هاوڕیانم مشتومڕی ئه‌وه‌مان بوو هێزه‌سیاسیه‌كانی ناوخۆی سوریا بخه‌ینه‌ چ خانه‌یه‌كه‌وه‌ و چۆن وێنایان بكه‌ین ، ئه‌و ته‌عبیرێكی وه‌ك ناونیشانی ئه‌م بابه‌ته‌ی به‌كار هێنا !
هه‌ڕه‌شه‌كانی ئه‌ردۆگان له‌ یه‌په‌گه‌ ، جارێكی كه‌ مه‌سه‌له‌ی په‌یوه‌ندی ئه‌وان وه‌ك‌‌ پێكهێنه‌ری سه‌ره‌كی هێزه‌كانی سوریای دیموكرات ( هسد ) و ئه‌مریكای خسه‌وه‌ نێو بابه‌ته‌ گه‌رمه‌كانی سیاسه‌تی ناوچه‌كه‌ له‌ ئه‌مڕۆدا .
ئه‌ردۆگان پێویستی به‌ هیچ بیانویه‌ك نیه‌ بۆ هه‌ڕه‌شه‌و په‌لاماردانی نه‌یاره‌كانی، به‌تایبه‌ت خه‌ڵكی كوردزمانی توركیا ، ته‌نانه‌ت ئه‌وه‌نده‌ به‌سه‌ كه‌ تۆ توركزمان و ئیسلامی سوننه‌ی باگڕاوندی عوسمانی نه‌بی بۆ ئه‌وه‌ی بچیه‌ خانه‌ی نه‌یارانیه‌وه‌ ، وه‌ك ئه‌وه‌ی ئه‌مڕۆ بازاڕه‌ سیاسیه‌كه‌ی خۆی پێ گه‌رم كردوه‌ . هه‌ڕه‌شه‌كانی ئه‌م دوایانه‌ی ، جیا له‌ ئامانجه‌ ستراتیجیه‌كه‌ كه‌ پوچه‌ڵ كردنی خه‌ونی پێكهێنانی ده‌وڵه‌تێكی قه‌ومیه‌ له‌ كوردستانی سوریا ، چه‌ند ئامانجێكی دیكه‌شی به‌دواوه‌یه‌ ، له‌وانه‌ش یه‌كلایی كردنه‌وه‌ی كه‌یسی ئیدلیب كه‌ چه‌كداره‌ ئیسلامیه‌كانی پاشماوه‌ی داعش زوربه‌یان له‌وێ نیشته‌جێكراون وله‌وێ گیریانخواردوه‌ و هه‌میشه‌ له‌ ژێر هه‌ڕه‌شه‌ی په‌لاماری ڕوسیا دان بۆ له‌ناوبردن ، ئه‌میش ده‌یه‌وێ به‌كاریان بێنێ وه‌ك سه‌رڕمی ئه‌و په‌لاماره‌ ، به‌وه‌ش دوو چۆله‌كه‌ به‌ یه‌ك به‌رد بپێكێ ، له‌لایه‌ك ناوچه‌یه‌كی فراوان بخاته‌ ژێر ده‌ستیان بۆ ژیان ومانه‌وه‌ وه‌ك له‌عه‌فرین ئه‌نجامی دا و له‌لایه‌كی تر په‌یوه‌ندی خۆی و ڕوسیا له‌سه‌ر ئیدلب تێكنه‌چێ ، وا دیاره‌ ڕوسیاش بۆ ئه‌و كاره‌ چرای سه‌وزی بۆ هه‌ڵكردوه‌ !.

ئامانجێكی تر پوچه‌ڵ كردنه‌وه‌ی هه‌وڵه‌كانی سعودیه‌ و ئیماراته‌ كه‌ به‌م دوایانه‌ ده‌نگۆی ئه‌وه‌ هه‌بوو تیمی سه‌ربازیان ناردبێ بۆ حه‌سه‌كه‌ تاكو له‌ڕێی خێڵه‌ عه‌ره‌بزمانه‌ سونه‌كانی ئه‌و ناوچه‌یه‌ بگه‌نه‌ ( هسد )و جێ پێیه‌ك بۆخۆیان بدۆزنه‌وه‌ دوای ئه‌وه‌ی له‌ پاڵپشتی داعش و هێزه‌ ئیسلامیه‌ توندڕه‌وه‌كان له‌ سوریا شكستیانخواردو نا ئومێد بوون و كشانه‌وه‌، به‌تایبه‌ت دوای كێشه‌ی ئه‌و دوو وڵاته‌ له‌گه‌ڵ قه‌ته‌ر . له‌لایه‌كی تره‌وه‌ ئه‌ردۆگان ئه‌م په‌لاماره‌ وه‌ك كارتێكی سیاسی بۆ ناوخۆی توركیا به‌كاردێنێ ومه‌به‌ستیه‌تی هێزه‌ نه‌ته‌وه‌په‌رسته‌كان به‌لای خۆیدا ڕا‌كێشی، دوا ئامانجیش پته‌و كردنی پێگه‌ی خۆیه‌تی له‌ سوریادا بۆ هه‌ر ئاڵ وگۆڕێكی سیاسی چاوه‌ڕوانكرا و یا نه‌كراو له‌و وڵاته‌دا . ئه‌مانه‌ هه‌موو له‌ كاتێكدایه‌ كه‌ ترامپ به‌ناچاری هه‌ندێكی په‌ته‌كه‌ بۆ ئه‌ردۆگان شل كردوه‌ له‌ مه‌سه‌له‌ی كوشتنی وه‌حشیانه‌ی قاشوقچی له‌لایه‌ن دۆسته‌ نازداره‌كه‌ی ترامپ (محه‌مه‌دی كوڕی سه‌لمان) له‌ كونسڵخانه‌ی سعودیه‌ له‌ ئیستانبوڵ،‌ ترامپیش مه‌به‌ستیه‌تی ئه‌و دۆسته‌ی له‌و زه‌لكاوه‌ ده‌ربكا به‌تایبه‌ت كه‌ ئه‌ردۆگان كارتی ئه‌و گه‌مه‌یه‌ی لایه‌ !
ڕاسته‌ ئه‌مڕۆ هێزه‌ محه‌لیه‌كانی ناو سوریا ناتوانن به‌رده‌وام بن له‌ چالاكی سیاسی و سه‌ربازیدا بێئه‌وه‌ی پاڵ نه‌ده‌ن به‌ یه‌كێك له‌ زلهێزه‌ كاراكان له‌سوریادا، ئه‌وه‌تا حكومه‌تی سوریا به‌بێ ڕوسیا نه‌یده‌توانی و ناتوانێ به‌رده‌وام بێت جا چ جای هێزه‌كانی تری نێو گۆڕه‌پانه‌كه‌ له‌وانه‌ش ( هسد ) كه‌ پاڵیداوه‌ به‌ ئه‌مریكاوه‌ ،
ئه‌گه‌ر هێزه‌ سیاسیه‌ نێوخۆیه‌كانی سوریا ئه‌وه‌ حاڵیان بێ ،ئه‌وا ئه‌و زلهێزانه‌ش كه‌ قاچیان كه‌وتۆته‌ نێو ئه‌م زه‌لكاوه‌ له‌وان باشتر نین ، له‌سه‌رو هه‌موشیانه‌وه‌ ڕوسیا، ئه‌مجا توركیا، به‌دوای ئه‌ویشه‌وه‌ ئه‌مریكا، هه‌ریه‌كه‌یان په‌له‌قاژه‌ی دۆزینه‌وه‌ی ڕێگاچاره‌یه‌كه‌ كه،‌ یه‌كه‌م به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانی خۆی تێدا ده‌سته‌به‌ر بكا و دووه‌م به‌رژه‌وه‌ندیه‌كه‌ش به‌ بارته‌قای ئه‌و هه‌موو تێچوه‌ مالی وگیانیه‌بێ كه‌ داویه‌تی . ‌
حكومه‌تی به‌شار ئه‌سه‌د ڕه‌نگه‌ له‌و هاوكێشه‌یه‌دا براوه‌ی یه‌كه‌م بێت، چونكه‌ ئه‌گه‌ر په‌لاماره‌كه‌ی توركیا ئه‌نجام بدرێ و سه‌ركه‌وێ وه‌ك ئه‌وه‌ی عه‌فرین، ئه‌وا هێزێكی گه‌وره‌ی وه‌ك ( هسد) زه‌ربه‌یه‌كی توند ده‌خوا و له‌ دانو‌ستانده‌كانی دواتر به‌كارتێكی لاوازتر دێته‌ سه‌ر مێزی گفتوگۆ به‌رامبه‌ر حكومه‌تی سوریا ، جیا له‌وه‌ش توركیا هه‌ر به‌شێك له‌ سوریا داگیر بكات له‌ دوائه‌نجامدا وه‌ك وڵاتێكی داگیركه‌ر، ده‌بێ سوریا جێبهێڵێ ، به‌پێچه‌وانه‌ی (هسد) كه‌ مانه‌وه‌ی و كۆنترۆڵ كردنی ناوچه‌یه‌كی فراوانی ژێر ده‌سه‌ڵاتی خۆی وه‌ك ئه‌وه‌ی ئێستا، ده‌وڵه‌تی سوریا ناچارده‌كا به‌ ڕازیبوون به‌و دیفاكتۆیه‌و له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌ به‌ناچاری مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ ده‌كا. گفتوگۆی ئه‌م دوو لایه‌نه‌ له‌ ڕابردودا به‌ نهێنی و به‌ ئاشكرا به‌رده‌وام بوو.
ڕاسته‌ (هسد) له‌ ئێستادا نمونه‌یه‌كی جیایان له‌ ده‌سه‌ڵات له‌ناوچه‌كانی ژێرده‌سه‌ڵاتی خۆیاندا پیاده‌ كردوه‌ له‌وانه‌ دانانی ده‌ستورێكی عیلمانی كه‌ تیایدا دین و ده‌وڵه‌ت لێك جیان ، ڕۆڵی ژنان و یه‌كاسانیان به‌ پیاو له‌زۆرێك له‌ مه‌یدانه‌كانی ژیاندا بوونی سیستمی هاوسه‌رۆكی پشت به‌ستو به‌هه‌ڵبژاردن و ….. به‌ڵام به‌وئه‌ندازه‌یه‌ی پشت به‌ستن به‌ هێزێكی وه‌ك ئه‌مریكا جه‌مسه‌رێكی هاوكێشه‌كه‌بێ و هه‌موو هێلكه‌كان بخرێنه‌ ئه‌و سه‌به‌ته‌یه‌وه‌ ، ئه‌وا جه‌مسه‌ره‌كه‌ی تری به‌هه‌مان ئه‌ندازه‌ دووركه‌وتنه‌وه‌یه‌ له‌ ویست و خواستی جه‌ماوه‌ری هه‌ژارو ده‌سته‌نگی ناوچه‌كه‌ كه‌ باجێكی زۆریانداوه‌و سوته‌مه‌نی سه‌ره‌كی ئه‌م بارودۆخه‌ بوون .
ئه‌گه‌ر پاساوه‌كه‌ی (هسد)سه‌ماش بێت له‌سه‌ر پشتی دوپشك، ئه‌وا له‌دوا شیكردنه‌وه‌دا دواڕۆژی ئه‌م هێزه‌ له‌وانه‌ی كه‌ له‌ڕێڕه‌وی مێژووی نه‌چه‌ندان دووردا هه‌مان سیاسه‌تیان پیاده‌كرد، به‌ نزیكبونه‌وه‌یان له‌ ئه‌مریكا، باشتر نابێ، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر جۆرێك له‌ده‌سه‌ڵات و حاكمیه‌تیشیان بكه‌وێته‌ ده‌ست، ئه‌م نمونانه‌ له‌ مێژوودا كه‌م نین، بارو دۆخی حوكمڕانی له‌ كوردستانی عێڕاق وه‌ك نزیكترینیان‌ .

15 / 12 / 2018

گۆشه‌یه‌ك له‌ کارو خەباتی بزووتنه‌وه‌ی سۆشیالیستی لە كه‌نه‌دا

گفتوگۆو ئامادەکردنی: گۆران عه‌بدوڵڵا به‌ڕێوه‌به‌ری ڕۆژنامه‌ی ئه‌لیكترۆنی ده‌نگه‌كان

———————————————–
1- بێری وایزڵەر کێیە؟

بێری وایزڵەر:

من، نووسەر، سەرنووسەر، مامۆستا، سەندیکالیست، خوێندکاری مێژوو، ئاژیتاتۆری دادپەروەری کۆمەڵایەتی، لەسەروی هەموو ئەوانەشەوە دامەزرێنەری پارتی شۆڕشگێڕانەی سۆشیالیستیم.
لە تۆرنتۆ لە دایک بوومە لە ساڵی 1953، کوڕی ڕزگار بوویەکی هۆڵۆکۆستی جولەکەکانم، نەوەی ئاوارەکانی دەستی شەڕو سەرکوتم. دژی کۆڵۆنیاڵیزم و داگیرکاریم لە فەڵەستینەوە تا کوردستان و هەموو شوێنێکی تر لەم دونیایە.
حەزم لە مۆسیقای میللیە، لە ئارت – کلاسیک و نوێ، چێشت لێنان لە ماڵەوە، باخەوانی، گەشت و گوزار، وەرزش و ئارەزوویەکی زۆریش بۆ خوێندنەوە. لەگەڵ کۆمپیوتەریش سەرو کارێکم پەیداکردووە، بەڵام خۆم لە ئەلکترۆنیات بە دوور دەگرم، کاری ناو ماڵ، لە بیرکاریش سنووردارم. لەگەڵ هاوسەرە شیرینەکەشمدا سی ساڵمان پێکەوە گوزەراندووە.
نزیکەی پەنجا ساڵم لە تەمەنم لە ناوبزوتنەوەی سۆشیالیستیدا بەڕێکردووە بۆ گۆڕینی بارودۆخی کۆمەڵگا. سەرەتای کارکردنم لە قۆناغی ئامادەییەوە دەستی پێکرد ئەوەش لە هەڵمەتێکەوە بوو لە پێناوی دیموکراتی و مافی خوێندکاران. لێرەوە دەرگایەکی گەورەتر لەدونیابینی خەباتکردن ئاواڵە بوو، شەڕی ڤێتنام، کۆڵۆنیاڵیزمی نوێ و عەسکەرتارییەت، چەوسانەوەی کرێکاران و جودا خوازی لەسەر بنەمای ڕەنگ و ڕەگەز، بەتاڵانبردنی سەرچاوە سروشتێکان، تا دەگاتە هەڕەشەکانی بۆمبی ئەتۆمی.
کە ئاوڕ دەدەمەوە لە ڕابردووم دڵخۆشم بە کارە ڕێکخراوێکانم: هەر لە جوڵانەوەکانی خوێندکارانەوە تا وەستانەوە دژ بە کۆڵۆنیالیزم و هاوپشتیکردن لەگەڵ خەباتی ئازادیخوازانەی خەڵک لە ئەمریکای ناوڕاست، یەکێتی مامۆستایان ( پاش بیست ساڵ لە لایەن بیروکراتیەتی سەرکوتگەرەوە بەلاڕێدا برا)، گەورەترین و کاریگەرترین بەرەی چەپ لەناو پارتی نیشتمانی دیموکراتی(NDP) لەسەرووی هەموو ئەوانەشەوە هەوڵی بەردەوامم دژ بە زوڵم و ناعەدالەتی و هەروەها بنیاتنانی ڕێکخراوەیەکی شۆڕگێڕانەی سۆشیالیستی لەم وڵاتە کە پەیوەندی هەبێت بە هاوڕێکانی ترمانەوە لە سەرانسەری جیهاندا.

2- کەی و چۆن پەیوەندیت پەیداکرد لەگەڵ مارکسیزمدا؟

بێری وایزڵەر:

پەیوەندێکانی سەردەمی لاوێتیم لەگەڵ بزوتنەوەی خوێندکاران بۆ بەدیموکراتیزەکردنی سیستمی خوێندن، بوو بە مایەی ئەوەی بەشداری بکەم لە خۆپیشاندانەکانی دژی شەڕی ڤێتنام، لێرەشەوە پەیوەندیم پەیدا کرد لەگەڵ گەنجانی دیموکراتی نوێ و لاوانی سۆشیالیست. لە زانکۆی تۆرۆنتۆ ئەندامانی لاوانی دیموکراتی نوێ NDY باسی ئیمپریالیزمیان بۆ کردم، هەرچەندە تێڕوانینەکانیان قەتیس ببوەوە لە سنوری ناسیۆنالیزمی کەنەدیدا.
لە پێشانگەیەکی کتێبدا کە لەلایەن ( کۆمەڵەی کاری سۆشیالیستی – LSA)ه‌وە ڕێكخرابوو، بۆ یەکەمین جار کۆپییەکی (مانیفێستی کۆمۆنیست)م کڕی کە پێشەکێکەی لەلایەن ترۆتسکییەوە نووسرابوو. LSA زۆر بیرکردنەوەی لا درووستکردم لەسەرەتادا وام هەستکرد پارتەکە زۆر ڕەقە و لە تاکتیکدا کۆنسێرڤەتیڤە، پەیوەندیم کرد بە گروپێێکی ڕادیکاڵی قوتابیانەوە ناویان لە خۆیان نابوو ( Old Mole)، پاشان ئەندامی کۆمەڵەی مارکسییە شۆڕشگێڕەکان، دوواتریش کۆمەڵەی کرێکارانی شۆڕشگێڕ (Revolutionary Workers League). لە کۆتاییدا LSA (League for Socialist Action ) لە کەنەدادا زیاتر ڕۆشن بوو لە هەموو لایەنە چەپەکانیتر .

3- لەو کاتەوەی خۆت بە مارکسی زانییوە تا ئەم کاتە، چۆن دەڕوانیتە مارکسیزم و بزوتنەوەی سۆشیالیستی لە کەنەدا، وە بەچ ئاراستەیەکدا دەڕوا؟

بێری وایزڵەر:

بزووتنەوەی مارکسیزم لە کەنەدا بە شێوەیەکی گشتی باوەشی بە خەباتی ئینتەرناسیۆلیستیدا کردووەو خۆی دەربازکردووە لە ناسیۆنالیزمی کەنەدی , وەک داکۆکیکەرێکی ئازادی نەتەوەکان خەباتی کردووە و پشتیوانی کردووە لە خەڵکی ئیندجنس و کیوبەک و فەڵەستین، هەروەها لایەنگیری خۆشی بۆ چینی کرێکار پیشان داوە. مارکسێکان لە ڕووی ژمارەوە لە ئێستادا کەمترن لە ساڵەکانی هەفتا و هەشتاکان، بەڵام دووبارە ڕوو لە گەشەکردنە.
کێشەیەکی سەرەکی لەمڕۆدا ڕوبەڕوی شۆڕشگێڕەکان دەبێتەوه‌ ئەوەیە کەچۆن بکرێت ئەم باوەڕە پراكتکڵی ببرێتە ناو جەرگەی چینی کرێکارو لەوێدا پارتێکی شۆڕشگێڕانە دروستبکرێت.
چارەسەری ئەم کێشەیە بە شێوەیەکی گشتی پەیوەستە بە یەکگرتنەوە، وە تەجسید کردنی ئەم ڕۆحە لە ناو یەکێتییە کرێکارێکان و ئەو بنەما کرێکارییەی ناو “پارتی دیموکراتی نوێ”. بە کورتی خەباتی چینایەتی بەرەی چەپ لە هەموو شوێنێک لە پێشڕەوی دایە دژ بە بیروکراتیەت و چوارچێوه‌ی رابەرایەتێکەی، ئەمەش لە خۆیدا کلیلی چونە پێشەوەیە. پێویستە بزوتنەوەی مارکسی بەم ئاراستەیەدا بڕوات، یان هەر لەو دوورە پەرێزییەدا دەمێنێتەوە، لەوەش خراپتر لە چوارچێوەی ئەکادمییەتدا خۆی قەتیس دەکاتەوە.
من دڵخۆشم بەو سەرهەڵدانە نوێیەی نێو گەنجان دژ بە سەرمایەداری، کە یەکدەگرێتەوە لەگەڵ ئەو یاخیبوونەی کرێکاران لەبەرانبەر خاوەنکارەکانیان و بیرۆکراتیەتدا. ئەمە لە خۆیدا دەرگایەکە بە ڕووی دامەزراندنی پارتێکی شۆڕشگێڕدا لە داهاتوویەکی نزیکدا. دژە کاپیتاڵزمی بەتەنها بەس نییە، دەبێت هەر ئەمڕۆ خۆت ڕێکخراو بکەیت.

4- لە بەشێک لە وەڵامەکەتدا ئاماژەت بە کەمبوونی ژمارەی سۆشیالیستەکان کرد لە ئێستادا لە چاو پێشووتر. ئەو پێشووە کەیە، وە هۆکاری ئەم کەمبوونە بۆچی دەگەڕێتەوە؟

بێڕی وایزڵەر:

ئەگەر ئێمە بەراوردێك لە نێوان ئەمڕۆ و ساڵانی شەستەکان و هەفتاکانی پاش شەڕی جیهانی دووەم بکەین، جیاوازییەکان بە ڕۆشنی دەبینرێت. بوژانەوەی ئابوری پێشکەوتوو لە وڵاتانی ڕۆژئاوای سەرمایەداری، هاوتا بوو لەگەڵ فشاری دەوڵەت و بە حاشییەبوونی چەپی ڕادیکاڵ. سیاسەتە توندو سەرکوتگەرەکانی ستالینیش بوو بە هۆکاری دابڕانی بەشێکی تر لە کرێکاران لە بزوتنەوەکەی. بەڵام شەڕ لە ڤێتنام و کەلتوری بەهەدەردان و زیادەخۆری، لە ئاستی جیهاندا بزوتنەوەیەکی گەنجانی هێنایە دەرەوە، نەک تەنها دژ بە شەڕ، بەڵکوو دژ بە ڕەیسیزم، سێکسیزم، نادادپەروەری و وێرانکردنی سروشت. خۆپیشاندانەکانی مانگی مەی ١٩٦٨ی فەرەنسا ئەوەیان نیشانداین، کە خوێندکاران ناتوانن شۆڕشی سۆشیالیستی ئەنجام بدەن بەبێ بوونی پارتێکی جەماوەری مارکسی شۆڕشگێڕ، لێرەوە چینی کرێکار لە بەرژەوەندییەکانی خۆی دوور دەخرێتەوە لەلایەن سەرکردە ستالینی و دیموکراتخوازەکانەوە.

لە ناوەڕاستی حەفتاکان و هەشتاکاندا، سەردەمی زێڕینی وڵاتە سەرمایەدارێکان کۆتایی هات و دەرگای قەیرانکان کرانەوە. لێرەوە هێرشەکان دەستپێدەکاتەوە بۆ سەر دەسکەوتە کۆمەڵایەتێکان و ئەو دەسکەوتانەی چینی کرێکار لە ڕابردوودا بەدەستیان هێنابوو. بە شێوەیەکی بەرچاو هەست بە نەبوونی بڕێکی تەواو لە ڕابەرانی سەندیکاکان و پارتە سیاسییەکان دەکرێت بۆ وەستانەوە بەرانبەر بەو هێرشانەی کە دەکرایە سەر بەرژەوەندییەکانی چینی کرێکار لە لایەن کەمپانییەکانەوە. خوێندکارانی ڕادیکاڵ بێدەنگبوون لە بەرانبەر کێشە ئابورێکاندا. کرێکارانی ڕادیکاڵیش ڕووبەڕووی کێوێک لە بەرگری بوونەوە، تەنانەت فشار خستنە سەریان لەڕێی بیروکراسییەتی کارەوە. بۆیە ژمارەی سۆشیالیستەکان “کەمبوونەوە” بە بەراورد بە گەشەی دانیشتوان و خواستی بەرگری کرێکاران.

ئەمرۆ بزووتنەوەی کرێکاری لە حاڵەتی بەرگریدا ماوەتەوە. گۆڕینی ڕابەرانی گەندەڵکار لە بزووتنەوەکەماندا ناکرێت جیابکرێتەوە لە ڕووبەڕووبونەوەمان لەگەڵ چوونەسەرەوەی قەیرانەکانی دەسەڵات، کە خۆیان دەردەخەن لە کێشەکانی ژینگە، چوونەسەری هەڕەشەی شەڕی ئەتۆمی، پلانی دەستگرتنەوەی نەزۆکانە، پاوانخوازی دەسەڵات، ئەمانە دەبنە مایەی هاتنە دەرەوەی فاشیزمی نەتەوەیی و ڕەگەز پەرستی و ڕق بوونەوە لە پەناهەندە. قڵیشێکی گەورە کەوتۆتە نێوان دونیابینی ئەوانەی له‌ دەسەڵاتدان لەگەڵ زۆرینەی کۆمەڵگە لە کرێکاران، ژنان و لاوان کە دژایەتێکانیان بۆ سیستمی سەرمایەداری ڕوو لە زیاد بوونە. کاری سۆشیالیستەکان ئەوەیە ئاسۆو ئامانجێکی ڕۆشن و شۆڕشگێڕانە بخاتە پێش نەوەی نوێ لەکرێکارانی شۆڕشگێڕ. ئامانجمان پەیوەستکردنیان بە ڕیزی کرێکارانی شۆڕشگێڕی جیهانییەوە.

5- ئێوە ڕێکخراوەیەکی سیاسیتان هەیە بە ناوی کاری سۆشیالیستی، وەکوو گروپێک لە ناو پارتی دیموکراتی نوێ کار دەکەن. کەی ئەم ڕێکخراوەیەتان دامەزراندووە؟ ئەی بۆچی لە ناو ڕێکخراوەیەکی سیاسین و سەربەخۆیانە کاری خۆتان ناکەن؟

بێڕی وایزڵەر:

پارتی دیموکراتی نوێ- ی کەنەدی (NDP)، پارتێکی سۆشیال دیموکراتی لاوازە. لە پاش درووستبوونی پارتی کرێکارانی بەریتانیا دروستبوو لە 1961 بە دەستپێشخەری کۆنگرەی کاری کەنەدی و CCF پارتێکی چەپی دیموکراتی کۆمەڵایەتی بوو لە 1933 درووستببوو. زوو زوو هەوڵدەدرێتNDP لە ئاستی هەرێمەکان دەسەڵات بگرێت، بەڵام هەرگیز نەیتوانیوە لە ئاستی فیدراڵدا براوەبێت. چونکە ڕابەرەکانی لاینگیری لە سەرمایەداری و ئیمپریالیزم دەکەن. لەگەڵ ئەوەشدا لەلایەن کرێکارانی پێشڕەوەوە لایەنگیری دەکرێت، ئەوانەی نائومێد بوون لە پارتە گەورە کاپیتالیستێکانی کەنەدا، لیبراڵ و کۆنزێرڤەتیڤ. هیچ پارتێکی تر نییە لەNDP چەپ تربێت. ئەوەی هەیە پارتی کۆمۆنیستی و چەند گروپێکی بچوک لە ترۆتسکێکان و ماوێکان، جیا لەمانە شتێکی تر نییە.
ڕێگریکردن لە چوونە ناو NDP وە بە مانای ڕێگریکردنە لە گفتووگۆکردن لەگەڵ بەشێکی زۆر لە کرێکارانی هۆشیار لە ڕووی چینایەتی و سیاسییەوە لەم وڵاتەدا، ئەوە لە خۆیدا بڕیاری تەریکبونەوەو پچرانی پەیوەندییە.
سۆشیالیست ئاکشن SA هەوڵی بردنە پێشەوەو ڕێکخراوکردنی ناڕەزایەتییە کرێکارییەکان دەکات لە ناو ڕێکخراوە جەماوەرێکاندا لە ئاستی کرێکارانی کەنەدا. هەروەها دەبێت دژایەتی بیروکراتیزم بکەین لە ناو چینەکەماندا و تووڕ هەڵبدرێنە دەرەوە، وە ئەمکارە دەبێت لەگەڵ ڕێکخراوە جەماوەرێکانیشدا ئەنجام بدرێت. ئەوە باوەڕو سیاسەتمانە لە ناو سەندیکاکان و NDP دا.

په‌یوه‌ندی كاری ئێمه‌ به‌ NDP یه‌وه‌، وه‌ك به‌شداریكردنمانه‌ له‌ سه‌ندیكا كرێكارێكان، له‌ بنه‌ره‌تدا ستراتیجیه‌تی ئێمه‌ گه‌شتنه‌ به‌ چینی كرێكار و ڕێكخراوه‌ كرێكارێكان. هیچ په‌یوه‌ندییه‌كی ئایدیۆلۆجیمان نییه‌ له‌گه‌ڵ سۆشیاڵ دیموكراتدا، ئه‌وه‌ هه‌ر وازبێنه‌ له‌ كڵێشه‌ لاوازه‌كه‌ی كه‌ به‌رجه‌سته‌ ده‌بێته‌وه‌ له‌ NDP دا.
ناتوانرێت NDP بگۆڕدرێت، پڕه‌ له‌و خاڵه‌ دژ‌انه‌ی سۆشیاڵ دیموكراسی. ئێمه‌ له‌وێ كارده‌كه‌ین بۆ ئه‌وه‌ی به‌رنامه‌ی گۆڕانێك به‌رینه‌ پێشه‌وه‌ به‌هاوبه‌شی و گفتوگۆ له‌گه‌ڵ ئه‌وكرێكارانه‌ی له‌ قاعیده‌ی ئه‌و حزبه‌ كارده‌كه‌ن، كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی خێرا به‌رژه‌وه‌ندییه‌ جۆراو جۆره‌كانی قیاده‌و قاعیده‌ی ئه‌م حیزبه‌ لێك ده‌ترازێن و دوورده‌كه‌ونه‌وه‌ له‌یه‌كتر. له‌ هه‌مان كاتدا ده‌مه‌وێت ئه‌وه‌ بڵێم كه‌وا كاره‌كانی SA له‌ده‌ره‌وه‌ی NDP دایه‌.
له‌ ئێستادا SA نوێنه‌رێكی خۆی به‌ به‌رنامه‌یه‌كی سۆشیالیستی ڕۆشنه‌وه به‌شداری پێكردووه‌ له‌ هه‌ڵبژاردنی‌ شاره‌وانێكاندا. هه‌روه‌ها ته‌قریبه‌ن ڕۆژانه‌ خۆپیشاندانمان هه‌یه‌ بۆنمونه‌ دژ به‌ ده‌ستپێوه‌گرتنه سه‌رمایه‌دارێكانی‌ دۆگ فۆردی پارتی پارێزگاران له‌ ئۆنتاریۆ.

ئێمه‌ به‌شدارین له‌و نێتوۆركه‌ هاوپشتییه‌ی بۆ كوبا و ڤنزوێڵا، هه‌روه‌ها هاوپه‌یمانی چه‌پی كیوبه‌كین بۆ فشار خستنه‌ سه‌ر ده‌وڵه‌تی كه‌نه‌دا بۆ كشانه‌وه‌ی وه‌به‌رهێنان و گه‌مارۆ خستنه‌ سه‌ر ده‌وڵه‌تی ڕه‌گه‌زپه‌رستی ئیسرائیل. به‌شدارین له‌ به‌رهه‌ڵستكاریكردنی ڕاكێشانی بۆڕییه‌ نه‌وتێكان به‌ قازانجی دانیشتوانه‌ سه‌ره‌تایه‌كانی ئه‌م وڵاته‌ وه‌ك مافێكی ڕه‌وای خۆیان. سه‌رباری ئه‌وكارانه‌شمان هه‌ڵده‌ستین به‌ پیشاندانی فیلم، به‌ستنی كۆنفرانس، گێڕانی كۆڕو سیمنار، خوێندنه‌وه‌ی ئه‌ده‌بیاتی كلاسیك له‌گه‌ڵ به‌ چاپگه‌یاندنی نامیلكه‌و بڵاوكردنه‌وه‌ی ڕۆژنامه‌ی سۆشیاڵست ئاكشن كه‌ ڕۆژنامه‌یه‌كی مانگانه‌یه‌ له‌ ئاستێكی فراواندا.
تێكه‌ڵاو بوونمان به‌ ND یاریده‌ده‌رێكی باشه‌ له‌ ڕووی میدیاییه‌وه‌ بۆ بڵاوبوونه‌وه‌ی كارو چالاكێكانمان له‌گه‌ڵ جه‌ماوه‌ر و به‌ره‌ی چه‌پدا له‌ ناو ئه‌م پارته‌، ئیتر ئه‌مه‌ به‌شێكه‌ له‌و كارانه‌مان كه‌ به‌درێژایی ساڵ ئه‌نجامی ده‌ده‌ین.

6- بانەری سۆشیالیست ئاکشن-SA وێنەی هەردوو کەسایەتی” لیۆن ترۆتسکی و ڕۆزا لۆکسمبۆگ”ە کە بەردەوام لە بۆ نەکانتاندا ئامادەییان هەیە. دەپرسم بۆچی ئەم دوو کەسایەتییە بوونەتە ئایکۆنی ڕێکخراوەکەتان؟

-بێری وایزڵه‌ر:

ئێمە هیچ ئایکۆنێکمان نییە، ئەگەر ئایکۆن بە مانای سیمبولی ئاینیی بێت، یان ئامانج لێی پەرستن بێت. سەرسام بوونی سۆشیالیستە شۆڕشگێڕەکان بە لیۆن ترۆتسکی و ڕۆزا لۆکسۆمبرگ، دەگەڕێتەوە بۆ بیر و ڕێسا و کارە سیاسیەکانیان کە بەرجەستەیان کردووە.
ئێمە بڕوامان بە سۆشیالیستی زانستی هەیە، بۆچی ڕێز لە کەسانێک نەگرین کە توانیویانە نەخشە ڕێگای ڕزگاری کۆمەڵایەتی چینی کرێکاری جیهانی دابنێن؟
هەروەها هاوشانی لینین، ترۆتسکی گەورەترین مارکسیستی سەدەی بیست بوو. ئەو فۆرمۆڵەی ستراتیجیەتی شۆڕشی بەردەوامی داهێنا. کە نیشانی دەدا، سەرمایەداری و باڵی لیبراڵ بۆرژوازی هیچ ڕێگا چارەیەکیان پێ نییە بۆ کۆتایی هێنان بە ستەمی سەرمایەداری.

ترۆتسکی پەیوەندی کرد بە پارتی بەلشەفیکەوە، وەبەشداری کرد لە سەرکەوتنی شۆڕشی ئۆکتۆبەر لە ساڵی 1917، سوپای سوری دامەزراندو سەرکەوتووانە ڕێگری کرد لەهاتنە ژوورەوەو دەستێوەردانی سوپای دەرەکی و جەنەراڵە سپییەکان. ڕابەری ناوەندی کۆنگرەی نێونەتەوەیی کۆمۆنیستەکان بوو لە ساڵەکانی یەکەمدا. شەڕی سەرەتاکانی سەرهەڵدانی بیروکراتییەتی ستالینی کرد لەگەڵ تێڕوانینە کۆنەپەرستێکانی لە دامەزراندنی “سۆشیالیزم لەیەک وڵاتدا”، زۆر بەڕۆشنی و ڕاشکاوانە دەستنیشانی سەرهەڵدانی فاشیزمی کردو چۆنیەتی وەستانەوە لە بەرانبەریدا. بۆیە باڵی چەپی ئۆپزسیۆنی درووست کرد لەگەڵ کۆنگرەی چوارەمی ئینتەرناسیۆناڵ بۆ درێژە دان بە هێڵی مارکسیزمی شۆڕشگێڕ کە تا ئەمڕۆش درێژەی هەیە.

ڕۆزا لۆکسۆمبۆرگ شۆڕشگێڕێکی ئینتەرناسیۆنالیستی ناسراوە. بەڕۆشنی ڕیشەی مادی ئسڵاحخوازەکانی ڕۆشنکردەوە، شوناسی ئەوانەی ناساند کە خیانەتیان لە چینی کرێکار کرد بۆ وەدەستهێنانی کورسی پەرلەمانی و خۆیان دایە دەست شەڕی کۆمەڵکوژێکانەوە. پێداگری دەکرد لەسەر خەباتی جەماوەری بۆ گۆڕینی سیستمی سەرمایەداری بە سۆشیالیزم کە تیایدا چینی کرێکار ڕاستەوخۆ جڵەوی دەسەڵات دەگرێتە دەست. ڕۆزا دامەزرێنەری پەیوەندی سپارتاکۆسێکان و پارتی کۆمۆنیستی ئەڵمانیا بوو، وە سەرسەختانە بەرگری لە شۆڕشی ڕوسیا دەکرد لەدژی ئسڵاح خوازەکان و چه‌پی په‌ڕگیر.

سۆشیالیست ئاکشن بڕوای وایە، لیۆن ترۆتسکی و ڕۆزا لۆکسۆمبۆرگ دوو کەسایەتی زۆر ئازا و ڕۆشن بوون، وه‌ خاوەنی درکی تایبەت بوون بە بارودۆخی سەردەمی خۆیان. بۆیە بۆ ئێمە گرنگە لێیانەوە فێربین، لەوەش گرنگتر ئێمە دەتوانین لەو ئایدیاو میتۆدە فکریانەی ئەوان کە زادەی سۆشیالیزمی زانستین و لە ڕۆژگاری خۆیاندا پێشکەشیان بە چینی کرێکار کرد سودمەندبین، چونکە دونیای ئەمڕۆمان درێژ کراوەی هەمان دونیای دوێنێیە و خراپتریش. بۆیە ئێمە پێویستیمان بەوزانستە سیاسییە هەیە بۆ وەستانەوە بەرانبەر بەو کارەساتانەی ڕووبەڕووی بەشەرییەت دەبێتەوە خراپتر لە هەموو سەردەمەکانی تر.

7- له‌ كه‌نه‌دا چه‌ندین گروپ و ڕێكخراوه‌ی چه‌پ هه‌یه‌، كه‌ چی حزبێك نییه‌ هه‌موویان كۆبكاته‌وه‌. بۆچی چه‌پ یه‌كگرتوونین؟

بێری وایزڵه‌ر:

پێگه‌ی چه‌پ له‌كه‌نه‌دا، به‌به‌راورد به‌هاوڕێبازه‌كانی له‌ ئه‌مریكا زۆر باشتره‌، لاوازه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا له‌ كه‌ناردایه‌. ئه‌مه‌ش له‌ هه‌نگاوی یه‌كه‌مدا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ لاوازی هۆشیاری چینایه‌تی و خه‌باتی چینایه‌تی. ئه‌م لاوازییه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ كۆمه‌ڵێك هۆكار كه‌ په‌یوه‌نده‌ به‌ داموده‌زگاكانی ئه‌م وڵاته‌وه‌.
چینی ده‌سه‌ڵاتداری كه‌نه‌دی سوودمه‌ندن له‌ ده‌ستبه‌سه‌راگرتنی سه‌روه‌تی نیوه‌ی كیشوه‌ری باكور، ئه‌و ئاسانكارییه‌شیان بۆ ده‌سته‌به‌ر بوو له‌ ڕێی جینۆساید كردنی دانیشتوانه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانی ئه‌و ناوچانه‌وه‌ له‌ ڕێی به‌ كۆیله‌كردن و سه‌ركوتكردنیان، ئه‌وه‌ش بوو به‌ بنه‌مایه‌ك بۆ خوڵقاندنی ئیستعماری كه‌نه‌دی‌. توانرا هاتنی شه‌پۆله‌ یه‌ك له‌دوای یه‌كه‌كانی په‌نابه‌ران به‌ حه‌قده‌ستێكی كه‌مه‌وه،‌ په‌یوه‌ست بكرێن به‌م سیستمه‌وه‌ له‌ڕێگای ده‌ستڕاگه‌شتنیان به‌م سامانه‌ نوێیه‌ی كه‌نه‌دا،‌ به‌یارمه‌تی بانكه‌ ئیمپریالێكانی كه‌نه‌داو و كارگه‌كانی ده‌رهێنانی كانزایه‌كان و ده‌زگا وه‌به‌رهێنانه‌كانی تر.

هه‌رچۆنێكبێت سه‌رباری ئه‌م هێزه‌ مادییه‌، كرێكار به‌ ڕێژه‌ی %٣٢ ڕێكخراوه‌، له‌ ئه‌مریكا به‌ ڕێژه‌ی %١٢. ته‌نها پشتیوانیكه‌ری له‌ كیشوه‌ری ئه‌مریكای باكوردا پارتێكی كرێكاری جه‌ماوه‌ریه‌‌ ( هه‌رچه‌نده‌ په‌رله‌مانی و ڕیفۆرمیستیشه‌). به‌شێوه‌یه‌كی گشتی ئه‌حزابه‌ بچوكه‌ چه‌په‌كان، تاكتیكه‌ سیاسی ومیتۆده‌ جیاوازه‌كانیان له‌شێوه‌ی جیاوازی له‌ به‌رانبه‌ر یه‌كتردا زه‌قده‌كه‌نه‌وه‌،‌ ئه‌مه‌ش تایبه‌تمه‌ندی چه‌په‌ له‌ هه‌موو شوێنه‌كان.
مێژووی ئینشقاقات له‌ نێوان ماركسیزمی شۆڕشگێڕ یان ترۆتسكییزم له‌ به‌رانبه‌ر سۆشیال دیموكراسی، ستالینیزم، ئه‌ناركیزم و هه‌موو ئه‌م به‌شانه‌ له‌ چه‌پی كه‌نه‌دیدا بوونیان هه‌یه‌.
چه‌پ یه‌كگرتوو نییه‌، چونكه‌ جیاوازی له‌ نێوان خه‌باتی سیاسی چینایه‌تی و هه‌روه‌ها سیاسه‌تی هاوكاریكردنی چینایه‌تی هه‌یه‌، وه‌وه‌ش ناكرێت وه‌لابنرێت.
ئه‌وه‌ی كاری سۆشیالیست ئاكشن (SA) جیاده‌كاته‌وه‌ له‌وانی تر ئه‌وه‌یه‌ كه‌وا درێژه‌ پێده‌ری مێژوویی ماركسیزمه‌ له‌ كه‌نه‌دا، له‌ سه‌ره‌تای بیسته‌كانی سه‌ده‌ی ڕابردووه‌وه‌ تا وه‌كووئێستا، پابه‌ندبوونی SA به‌ كاری سه‌ربه‌خۆی سیاسیانه‌ی چینی كرێكار له‌ ئه‌حزابه‌ بۆرژوازییه‌كان و ده‌وڵه‌ت، هه‌روه‌ها پێداگرتن له‌سه‌ر كاری به‌كۆمه‌ڵ، به‌ره‌ی یه‌كگرتوو، شۆڕشی به‌رده‌وام و دیموكراتیه‌تی كرێكاری بووه‌.

ته‌نانه‌ت له‌ ناوه‌ندی یاخیبونی شۆڕشگێرانه‌شدا، ئه‌وكاته‌ی چه‌په‌كان له‌یه‌ك به‌ره‌ی خه‌باتدان، ئه‌گه‌ر بڵێین جیاوازێكان نه‌ماون ئه‌وه‌ كارێكی نه‌كرده‌یه‌. یه‌كگرتنی هه‌ڕه‌مه‌كیانه‌ی چه‌پ، له‌ چوار چێوه‌ی یه‌ك حزبدا، جیاوازی سیاسی له‌گه‌ڵ خۆیدا دێنێته‌ پێشه‌وه‌. ئه‌مه‌ش واده‌كات له‌گه‌ڵ ده‌ركه‌وتنی یه‌كه‌مین جیاوازی ببێته‌ مایه‌ی له‌به‌ر یه‌ك هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌، ئه‌مه‌ش له‌ خۆیدا ده‌بێته‌ هۆكاری وه‌ڕه‌زی ئه‌ندامان و لایه‌نگرانی حزبه‌كه‌.
باشترین ڕێگا بۆ داڕشتنی یه‌كگرتنێكی ئسوڵی، له‌ ڕێگای درووستكردنی دیالۆگێكی كراوه‌‌ و هاوكاری سیاسی له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌وكارانه‌ی كه‌ له‌ڕووی پراكتیكه‌وه‌ هاوڕان له‌سه‌ر به‌ ئه‌نجامگه‌یاندنی، جگه‌ له‌وه‌ش پاڵپشتیكردن و به‌هێزكردنی دیموكراتیه‌تی ناوخۆیی.

8- سۆشیالیزم له‌یه‌ك وڵاتدا، له‌ به‌رانبه‌ردا شۆڕشی به‌رده‌وام. ئایا ئه‌مه‌ دوو ستراتیجیه‌تی جیاوازه‌ و ڕه‌نگدانه‌وه‌ی به‌رژه‌وه‌ندی چینایه‌تی جیاوازه‌، یان ته‌نها تاكتیكی جیاوازه‌ بۆ گه‌شتن به‌ هه‌مان ئامانج؟

بێری وایزڵه‌ر:

سۆشیالیزم لەیەک وڵاتدا نەک تەنها مه‌حاڵه‌، به‌ڵكو پاساو هێنانه‌وه‌یه‌ بۆ به‌ بیروكراتیكردنی سیسته‌مه‌كه،‌ بۆ ئه‌وه‌ی له‌و ڕێیه‌وه‌ خه‌باتی چینی كرێكار قه‌تیس بكاته‌وه‌ بۆ بەکارهێنانیان لەپەیوەندییە دپلۆماسییەکاندا لەگەڵ سەرانی سەرمایەداری لە هەموو وڵاتانی تر، لەژێر ناوی نەبوونی و هەلومەرجی مه‌وزوعیانه‌ بۆ گەیشتن بە سۆشیالیزم. لایەنگرانی قۆناغ به‌ قۆناغ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی چینی كرێكار به‌ شێوه‌یه‌كی ناپاكانه‌ ده‌خه‌نه‌ خزمه‌ت هاوپه‌یمانێكانیانه‌وه‌ له‌گه‌ڵ بۆرژوا لیبراڵه‌كان و نه‌ته‌وه‌چێكان، كه‌له‌خۆیدا خه‌ریكی خۆڕێكخستنن بۆ پاشه‌كشه‌پێكردنی ڕێكخراوه‌ كرێكارییه‌كان.
ستراتیجیه‌تی شۆڕشی به‌رده‌وام ڕه‌تیده‌كاته‌وه‌ چینی كرێكار بچێته‌ هاوپه‌یمانی سیاسییه‌وه‌ له‌گه‌ڵ لایه‌نه‌ مالیی و ده‌زگا ده‌وڵه‌تێكانه‌وه‌.
ئەمە به‌مانای ئەوە نایه‌ت، ئێمە نەجەنگین بۆ ڕیفۆرم و داواکارییە دیموکراتییەکان، یان تێناکۆشین بۆ گەڕان بەدوای هاوپەیمانیدا سه‌باره‌ت به‌ بابه‌تێكی دیاریكراو. له‌ ئه‌نجامی ئه‌م كاره‌، ترۆتسكێكان دۆزه‌كه‌ و داخوازێكان لێك گرێده‌ده‌ن له‌ پێناوی شۆڕشی سۆشیالیستیدا، خه‌باتكردن له‌ پێناو‌ی به‌ده‌سته‌وه‌ گرتنی ده‌سه‌ڵات‌ له‌لایه‌ن چینی كرێكاره‌وه‌و ڕێكخستنی خه‌ڵكی زه‌حمه‌تكێش له‌ ژێر ڕابه‌رایه‌تی پارتێكی شۆڕشگێڕدا كه‌ده‌توانێت هێزه‌كان یه‌كبخات و ڕابه‌رایه‌تییان بكات بۆ سه‌ركه‌وتن به‌سه‌ر كه‌مینه‌ی سه‌رمایه‌داریدا.

9- به‌شێوه‌یه‌كی گشتی، چه‌پی ڕۆژئاوا موخاله‌فه‌تی به‌ئیسلامی سیاسی نییه‌. له‌زۆر كه‌یسدا چه‌پ له‌ ژێر ناوی دژه‌ ئیمپریالیستی و دژه‌ ڕه‌یسیزم كاری هاوبه‌ش ده‌كات له‌گه‌ڵ ئه‌و گروپانه‌ كه‌ هه‌ڵگری فیكری ئیسلامی سیاسین. به‌ڕای ئێوه‌ هۆكاری ئه‌مه‌ چییه‌؟

-بێری وایزڵه‌ر:

وەکو لەسەرەوە ئاماژەم پێکرد سۆشیالستەکان تێدەکۆشن بۆ كاری هاوبه‌ش لەگەڵ هەموو مه‌یلو ڕه‌وتێك، ته‌نانه‌ت ئه‌وانه‌ی له‌ ده‌ره‌وه‌ی بزوتنه‌وه‌ی كرێكاریدان له‌ پێناوی وه‌ده‌ستهێنانی داخوازییه‌كی تایبه‌تدا، ئه‌مه‌ش به‌مه‌به‌ستی به‌هێزكردنی پێگه‌ی بزوتنه‌وه‌ی كرێكاری دێت له‌ هه‌موو شوێنێك له‌ پێناوی گه‌شتن به‌ده‌سه‌ڵات.
كه‌واته‌ به‌رپرسیارێتی بنه‌ڕه‌تی ئێمه‌ له‌ ئاستی ناوخۆدا دژایه‌تی كردنی ده‌سه‌ڵاتی دژ به‌ چینی كرێكار، له‌ ئاستی جیهانیشدا پشتیوانیكردنی بزووتنه‌وه‌ی كرێكاری و جه‌ماوه‌ری دژ به‌ ئیمپریالیزم به‌ كاری خۆمان ده‌زانین به‌تایبه‌ت ئیمپریالیزمی كه‌نه‌دی.
باشترین ڕێگە بۆ تێكشكاندنی وه‌همی دینی و شوێن كه‌وتنی ده‌سه‌ڵاتی ئاینی ده‌ستنانه‌ گه‌ردنی ئیمپریالیزمه‌.
ئیسلامی سیاسی بیانوی‌ ‌ده‌ستی ئیمپریالیزمه‌ بۆ ده‌خاڵه‌تكردن. خنكاندنی ئیمپریالیزم له‌ خۆیدا ڕێگرتنه‌ له‌ گه‌شه‌ی ئایینی، دژه‌ ژنی، دژه‌ هاوڕه‌گه‌زبوون و زۆرێكی تر له‌ كاری نه‌شیاو كه‌ ئیستعمار و سه‌رمایداری پروپاگه‌نده‌ی بۆ ده‌كه‌ن.

ئه‌و به‌شه‌ی چه‌پ كه‌ خۆی سه‌رقاڵی دژایه‌تیكردنی ئیسلامی سیاسی ده‌كات له‌ ڕۆژئاوا، ئه‌بێته‌ ده‌ستكه‌لای ده‌سه‌ڵاتدارانی سه‌رمایه‌داری له‌ ڕۆژئاوا، وه‌ پشتده‌كاته‌ دژایه‌تیكردنی ئیمپریالیزم و كرێكارانی پێشڕه‌و له‌ وڵاتگه‌لێكی وه‌ك كه‌نه‌دا.
ئێمه‌ به‌ ده‌سه‌ڵاتدارانی ئۆتاوا ده‌ڵێین نا بۆ بایكۆتكردنی ئێران، كه‌ ڕاسته‌وخۆ په‌یوه‌سته‌ به‌ پشتیوانیكردنی زایۆنیزم و ده‌وڵه‌تی ڕه‌گه‌ز په‌رستی ئیسرائیله‌وه‌، به‌ جه‌ستن ترودۆ ده‌ڵێن ده‌ستێوه‌ردانتان ڕاگرن له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست وئه‌فریقا.
چینی کرێکار هەرەس دێنێ به‌ده‌سه‌ڵاتداری كۆنه‌په‌رست لەڕۆژهەڵات له‌ ڕێگای ده‌ستكۆتاكردنی‌ هه‌ژمونی ڕۆژئاوا له‌سه‌ر ئابوری و دامه‌زراوه‌ جه‌ماوه‌رێكانی ڕۆژهه‌ڵات.

10- بایه‌خدان به‌ كارڵ ماركس له‌مڕۆدا له‌ لایه‌ن خه‌ڵكه‌وه‌ نیشانه‌ی زیندویی فكری ماركسیه‌ته‌، له‌و كاته‌ی شه‌رعیه‌تی سه‌رمایه‌داری كه‌وتۆته‌ ژێر پرسیاره‌وه‌، ئایا هاوڕان له‌مه‌دا؟

بێری وایزڵه‌ر:

بەڵێ هاوڕام. سەرمایەداری ئەمڕۆ لەسەر ئاستی جیهان زەحمەتە بتوانێت ئه‌و چاكسازی و دانی مافانه‌ی له‌ ڕابردوودا كردوونی و‌ له‌و ڕێیه‌وه‌ شه‌رعیه‌تی وه‌رگرتبوو دووباره‌ بیانكاته‌وه‌. ئه‌م سیستمه‌ له‌مڕۆدا له‌ ژێر باری قه‌رزێكی زۆر دایه‌.
سه‌رمایه‌داری له‌مڕۆدا له‌سه‌ر كۆمه‌ڵێك قه‌یران ژیان ده‌كات، له‌ هه‌ر كاتێكدا قابیل به‌ ته‌قینه‌وه‌یه‌ به‌ هه‌مان شێوه‌ی ساڵی ٢٠٠٧. كێشه‌ ئنڤایه‌رمه‌نت به‌ شێوه‌یه‌كی ترسناك له‌ ئارادایه‌ كه‌ له‌ ڕێیی گۆڕینی ئاوهه‌واوه‌ ده‌كرێت كێشه‌ی گه‌وره‌ ڕووبدات، كۆچی ملیۆنی خه‌ڵك و شه‌ڕ له‌سه‌ر سه‌رچاوه‌ مادێكان به‌ هۆكاری ئه‌مسیستمه‌ جیهانییه‌ فاشیله‌وه‌.
دەبێ چی بکرێت؟
ئەوەی گرنگە بکرێت بیری مارکسی ببرێتە ناو شوێنە سەرەکییەکانی چینی کرێکاران و له‌وێش جەنگ لەپێناوی به‌ده‌سته‌وه‌ گرتنی ڕابەڕایەتی بكرێت بەوپەڕی تواناوە سود لە تاکتیکه‌كان و پێكهێنانی بەرەی یەگگرتوو وه‌ربگیرێت، له‌و ڕێیه‌شه‌وه‌ پارتێكی سۆشیالیستی شۆڕشگێڕانه‌ درووست بكرێت.

11- مارکس مەبەستی لە ناکۆکییەکانی سەرمایەداری چییە؟

بێری وایزڵه‌ر:

ناکۆکی بنچینەیی ئەوەیە کەلەنێوان سروشتی کۆمەڵاتیەی بەرهەمهێنان ومڵکییەتی تایبەت بۆ ئامڕازەکانی بەرهەمهێنان، ئەنجامەکەشی درووستكردنی پاشماوەی زۆر، وێرانكردنی سروشت، په‌نابردنه‌ به‌ر سه‌ركوت بۆ درێژه‌دان به‌م سیستمه‌ نا عاقڵانی و زه‌هراوییه‌.
تاکە ڕێگە بۆچارەسەری ناکۆکیەکان لە ناوه‌ڕۆكی سەرمایەداریدا، بەگشتی کردنەوەی ئامڕازەکانی بەرهەمهێنان و به‌ كۆمه‌ڵایه‌تی كردنه‌وه‌یه‌تی. بنیاتنانی ئابورییه‌كی دیموكراتیانه‌ له‌ سه‌ر بنه‌مای: به‌رهه‌م له‌ پێناوی پێویستییه‌كانماندا و گونجانی لەگەڵ سروشتدا.
وه‌كوو ئه‌وه‌ی کارڵ مارکس ئەم قسە بەناوبانگەی کرد “تاکو ئێستا فه‌یله‌سوفه‌كان دونیایان شیكردۆته‌وه‌، به‌ڵام قسه‌ له‌سه‌ر گۆڕینیه‌تی” هه‌روه‌ها لیۆن ترۆتسکی له‌ وته‌یه‌كی به‌ناوبانگی خۆیدا ده‌ڵێت: “ بارودخی سیاسی جیهان به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی و تایبه‌ت له ڕێی قه‌یرانه‌ مێژوویه‌كانیه‌وه‌ ده‌ناسرێته‌وه‌ كه‌ له‌لایه‌ن پرۆلیتاریاوه‌ ڕابه‌رایه‌تی ده‌كرێت.”

12- كه‌نه‌دا وڵاتێكی فره‌ كه‌لتورو نه‌ته‌وه‌یه‌، زۆر له‌ گروپ و حزبی سۆشیالیستی وڵاته‌كانی تر ده‌بینین لێره‌، ئایا هیچ به‌شداریه‌كی چالاكانه‌یان هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ بزووتنه‌وه‌ی كرێكاری و سۆشیالیستی ئه‌م وڵاته‌ چ وه‌ك حزب و گروپ بێت یان تاك؟

بێڕی وایزڵەر:

ده‌شێت چینی كرێكار له‌كه‌نه‌دا زۆرترین تێكه‌ڵه‌ بێت له‌ ڕووی نه‌ته‌وه‌یی و كه‌لتورییه‌وه‌ له‌ هه‌موو جیهاندا. خاوه‌نكاره‌كان حه‌زیان به‌م تێكه‌ڵه‌یه‌ هه‌یه‌ كه‌ ده‌توانن له‌ ڕێیه‌وه‌ ئیستغلالی كرێكارانی په‌نابه‌ر بکه‌ن به‌دانی كرێی كه‌متر له‌ لایه‌نی كه‌می كرێ، ته‌نانه‌ت جاری وا هه‌یه‌ هه‌ر نایانده‌نێ، هه‌روه‌ها به‌ ڕوحیه‌تێكی توندڕه‌وانه‌ی جودا خوازییه‌وه‌ ساردیان ده‌كه‌نه‌وه‌ له‌ ڕێكخراوبون بۆ به‌رگریكردن له‌ مافه‌كانیان. له‌هه‌مان كاتدا چه‌پ ده‌توانێت سوودمه‌ند بێت له‌ ئه‌زموونی خه‌باتی چینایه‌تی كه‌ به‌شێك له‌ كرێكاره‌كان له‌ شوێنی پێشوتریان هه‌یان بووه‌. به‌شداریكردن له‌ خه‌باتی چینایه‌تی و سۆشیالیستی له‌ كه‌نه‌دا وه‌كوو ئه‌ركێك ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر شانی هه‌ڵسوڕاوانی په‌نابه‌رانی سۆشیالیستی، به‌هه‌مان شێوه‌ش ئه‌ركی ئێمه‌یه‌ پێشوازی له‌ سۆشیالیسته‌كان بكه‌ین و بێنه‌ ڕیزمانه‌وه‌.
به‌ته‌نها له‌ ڕێگه‌ی به‌شدارییه‌كی چالاكانه‌ له‌ سه‌ندیكاكاندا، له‌گه‌ڵ هه‌ڵمه‌تی دادپه‌روه‌رانه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی، دامه‌زراندنی پارتێكی شۆڕشگێڕانه‌ كه‌ ڕه‌گی له‌ ناو خه‌باتی چینایه‌تیدابێت له‌و وڵاته‌ی كه‌ ئێستا تێیدا ده‌ژین، كرێكارانی سۆشیالیست ده‌توانن به‌هره‌مه‌ندبن له‌ به‌ده‌ستهێنانی هه‌لی گۆڕانكاری پۆزه‌تیڤانه‌ لێره‌و هه‌ر ئێستا. ده‌رگامان ئاواڵه‌یه‌. پێوه‌مان په‌یوه‌ستبن!

13- وه‌ك كه‌سایه‌تی و ڕۆشنبیرێكی چه‌پ، به‌ڕای ئێوه‌ جگه‌ له‌سه‌رچاوه‌ كلاسیكێكانی ماركس چ نووسه‌ر و گۆڤار و ڕۆژنامه‌یه‌كت پێباشه‌ ده‌ستی بۆ ببرێت بۆ خوێندنه‌وه‌؟

بێڕی وایزڵەر:

ده‌توانم پێشنیاری زۆر كتێب بكه‌م. له‌ كتێبه‌كانی ڤلادیمێر لینینه‌وه‌ به‌ تایبه‌ت سه‌باره‌ت به‌ ئیمپریالیزم، كێشه‌ی نه‌ته‌وایه‌تی، ده‌وڵه‌ت، دامه‌زراندنی پارتی شۆڕشگێڕانه‌. لیۆن ترۆتسكی ستراتیجیه‌تی شۆڕشی به‌رده‌وام، مێژوی ( شۆڕشی ڕوسیا، ڕابونی ستالین)، هونه‌ر و شۆڕش، خه‌بات دژی فاشیزم له‌ ئه‌ڵمانیا و به‌رنامه‌ی گواستنه‌وه‌.
سه‌رباره‌ی ئه‌م كتێبانه‌ش پێشنیار ده‌كه‌م: جه‌یمس پ. كانون١، ئیرنست ماندڵ٢، كلارا زتكین ( دژایه‌تیكردنی فاشیزم)، ڕۆزا لۆكسمبورگ ( خۆپیشاندانی جه‌ماوه‌ری، ڕه‌خنه‌كانی له‌ ڕیفراندۆم، هه‌روه‌ها نامیلكه‌كانی ٣)، ڤیكتۆر سێرج٤، فیدڵ كاسترۆ و چ گیڤارا.
ژماره‌یه‌ك نووسه‌ری كه‌نه‌دی هه‌ن هانتان ده‌ده‌م بۆ خوێندنه‌وه‌یان، له‌ كلاسیكه‌كان: بنیاتنانی كه‌نه‌دا، یه‌كتییه‌كی نابه‌رابه‌ر نووسه‌ر ستانڵی ڕایه‌رسن٥، له‌سه‌رده‌می دوواتریش كاره‌كانی ئیرنست تیت٦ ( چالاكی شۆڕشگێڕانه‌ له‌ په‌نجاكان و شه‌سته‌كان)، ڕۆس دۆسن٧ “هێزو كێشه‌ی سه‌ندیكاكان”، كتێبه‌كانی جۆن ڕیدڵ ٨ “ هه‌ر نۆ به‌شه‌كه‌ی له‌ بابه‌تی كۆمۆنیستی نێونه‌ته‌وه‌یی”، له‌ نووسه‌ره‌ نوێیه‌كانیش: فرانسوا مۆرۆ٩، بریت سمایڵی١٠، جودی ڕیبیك١١، ریتشارد فیدلر١٢ و جۆ فلیكسر١٣.
هه‌روه‌ها پێشنیاری خوێندنه‌وه‌ی ئه‌و به‌رنامه‌و لێكۆڵینه‌وانه‌ ده‌كه‌م كه‌ سه‌باره‌ت به‌ سۆشیالیزم ئه‌نجام دراون له‌وه‌و پێش، بابه‌ته‌كانی كاری سۆشیالیستی ١٤، په‌یوه‌ندی كرێكارانی شۆڕشگێڕ١٥. نۆ كتێبه‌كه‌ی ئیڤ ئه‌نجڵه‌ر١٦ كه‌ له‌ ئێستادا بابه‌تگه‌لێكی گه‌رمن كه‌ به‌درێژی ڕه‌خنه‌ له‌ ئیمپریالیزمی كه‌نه‌دا ده‌گرێت، هه‌روه‌ها كاره‌كانی ئیان ئه‌نگس١٧ “ به‌لاشیفه‌ كه‌نه‌دێكان، ڕوبه‌ڕوی ئه‌نثروپوسیب١٨- Anthropocene، سه‌وزێكی مه‌یله‌و سوور١٩.

14- ئایا شتێكی تر هه‌یه‌ كه‌ پێویست ده‌كات بووترێت لێره‌دا؟

بێڕی وایزڵەر:

ڕێگام پێبده‌ن به‌ كورتی باسێكی هه‌ڵمه‌ته‌كانی كاری سۆشیالیستی بكه‌م.
دونیا له‌سه‌ر ئاگره‌، له‌ كالیفۆرنیاوه‌ تا برتش كۆلۆمبیا. له‌ ده‌شتایه‌كانه‌وه‌ تا باكوری ئۆنتاریۆ، تا سوید، یۆنان و تا ده‌گاته‌ ئه‌ریقا و له‌وێشه‌وه‌ ئاسیا، بكه‌ریش كه‌مپانیا سه‌رمایه‌داره‌كانه‌. بۆ وه‌ڵامدانه‌وه‌ به‌م بارودۆخه‌، ئه‌وه‌ ته‌نها سۆشیالیزمه‌ كه‌ ده‌توانت سروشت و كۆمه‌ڵگه‌ له‌م بارو دۆخه‌ ڕزگار بكات.
بارودۆخی سیاسیش به‌ هه‌مان شێوه‌ له‌ بارودۆخێكی پڕكێشمه‌كێشدایه‌، كرێكاران به‌ ڕێگای جیاواز له‌ هه‌وڵی وه‌ڵامدانه‌وه‌ن به‌م سیستمه‌ جیهانییه‌ پڕ له‌ قه‌یرانه‌ ناجێگیره‌.
قوتوبه‌ندییه‌ سیاسێكان به‌ ئاشكرا ده‌بینرێن. هه‌ڵبژاردنی هه‌رێمیه‌كانی برتش كۆلۆمبیا وئۆنتاریۆ و كیبه‌كو نیو برۆنزویك ئه‌مه‌ پشتڕاستده‌كه‌نه‌وه‌. پارتی لیبراڵ له‌ ئۆنتاریۆ توشی شكستێكی گه‌وره‌ هات و پارتی كۆنسه‌رڤه‌تیڤی ڕاستی تووندڕه‌و به‌ ڕابه‌رایه‌تی دۆگ فۆرد له‌ ٦٠% كورسێكانی به‌ده‌ستهێنا …….
به‌ڵام به‌ شێوه‌یه‌كی فه‌رمی NDP نوێنه‌رایه‌تی به‌ره‌ی ئۆپزسیۆن ده‌كات له‌ ئۆنتاریۆ كه‌ به‌ده‌نه‌ی ئه‌و حیزبه‌ زیاتر له‌ كرێكاران و چه‌پ پێكدێت.

له‌ كیوبه‌ك پارتی پارێزگارانی دژ به‌ ئیسلام و په‌نابه‌رانی عه‌ره‌ب و هاوكاری داهاتوی كیوبه‌ك (CAQ) زۆرینه‌ی كورسێكانی په‌رله‌مانیان له‌و هه‌رێمه‌ به‌ده‌ستهێناوه‌ له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانی ئۆكتۆبه‌ری ئه‌مساڵدا. به‌ڵام هاوپشتی كیوبه‌ك كه‌ پارتێكی پۆپۆلیستییه‌ و دژ به‌ ته‌قه‌شوف و لایه‌نگری ده‌سه‌ڵاته‌ بۆ جاری سێیه‌مه‌ ده‌نگه‌كانی ده‌كه‌وێته‌ دواوه‌ی ده‌نگه‌كانی لیبراڵ، كه‌ پێشتر چه‌ندین جار له‌ هاوشانی پارتی بلۆك كیوبه‌كوای بۆرژوازی كورسێكانی ده‌سه‌ڵاتی به‌شده‌كرد كه‌ له‌ ده‌یه‌ی ڕابردودا چه‌ندین جار گه‌شتنه‌ ده‌سه‌ڵات.
له‌ به‌ری چه‌پی هه‌رێمی برتش كۆلۆمبیا (BC)، (NDP) توانیتی شكست به‌ پارتی لیبراڵ بهێنێت له‌ ٢٠١٧ و به‌ هاوكاری سێ له‌ پارته‌ سه‌وزه‌كان توانرا حكومه‌ت پێكبهێنرێت.
له‌ چوار چێوه‌یه‌كی بچوكیشدا چه‌پیش له‌ گه‌شه‌دایه‌. كاری سۆشیالیستی له‌ چوار ساڵی ڕابردوودا دوو به‌رابه‌ر بووه‌. ئێمه‌ (SA) له‌ ١٢ شاری ٦ ناوچه‌ی كات جیاوازدا ئاماده‌ییمان هه‌یه‌.
توانیمان گه‌شه‌بكه‌ین له‌ ڕێی به‌شداریمان له‌ بزوتنه‌وه‌كانی كرێكاریدا، له‌ پێگه‌ كرێكارێكانی (NDP) دا. له‌ دژی ده‌ستێوه‌ردانه‌كای ئیمپریالیزم له‌ ڤنزوێڵا، فه‌ڵه‌ستین، سوریا و ئاسیا و تاده‌گاته‌ ئه‌فریقا.
ئه‌وه‌ی ترۆتسكی پێش هه‌شتا ساڵ وتی بێ هیچ كورت بینییه‌ك هه‌مووی ته‌واوه‌. سه‌ره‌كیترین قه‌یران له‌ دونیای هاوچه‌رخدا، قه‌یرانی ڕابه‌رایه‌تی پرۆلیتاریایه‌. ئه‌رك و كاری هه‌ڵسوڕاوانی كرێكاری و لایه‌نگرانیان، ده‌بێت هه‌موو هه‌وڵه‌كانیان بخه‌نه‌گڕ بۆ چاره‌سه‌ركردنی ئه‌م قه‌یرانه‌ له‌ ڕێگه‌ی كۆشش و خه‌باتكردن بۆ ڕزگاركردنی چینی كرێكار له‌و كۆتو به‌نده‌ بیوركراتیانه‌ی كه‌ بۆته‌ ڕێگر له‌ پێش هاوكاری و یه‌ك ڕیزی چینه‌كه‌دا.

ئێمه‌ هه‌ر ئێستا توانیمان زیاتر له‌ په‌نجا كرێكار، له‌ باڵی چه‌پی حه‌وت سه‌ندیكای كرێكاریی جیاواز له‌ كۆنفرانسێكدا كۆبكه‌ینه‌وه‌ له‌ سپتامبه‌ری ٢٩ دا، به‌ مه‌به‌ستی كاركردن بۆ به‌ستانی كۆنگره‌یه‌كی ده‌ستبه‌جێی كرێكارانی ئۆنتاریۆ و یه‌كڕیز بوون بۆ داڕشتنی مانگرتنی گشتی، بۆ پوچه‌ڵكردنه‌وه‌ی ئه‌جندا دژه‌ كرێكارێكانی داگ فۆردی پارتی پارێزگاران. ئه‌نجومه‌نی كرێكارانی تۆرۆنتۆ چووه‌ پشتی داواكه‌مان بۆ به‌ستنی كۆنگره‌یه‌كی به‌په‌له‌ له‌و باره‌وه‌.
له‌ مێژوی ٢٥ ساڵه‌ی كاری سۆشیالیست ئاكشندا یه‌كه‌مین جاره‌ به‌شداری ده‌كه‌ین له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانی شاره‌وانی تۆرۆنتۆدا له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانی ٢٢ی ئۆكتۆبه‌ردا. ئێمه‌ ڕکابەری NDP مان كرد له‌وه‌ی نه‌یان توانی به‌ ناوی پارته‌كه‌یانه‌وه‌ نوێنه‌ریان هه‌بێت له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كه‌دا و له‌و باره‌وه‌ شكستیان هێنا، بۆیه‌ ئێمه‌ هه‌وڵی خۆمان ڕاسته‌وخۆ خسته‌گڕ بۆ ئه‌وه‌ی به‌رنامه‌ی كرێكاری به‌رینه‌ ناو هۆڵی شاره‌وانی.
چۆن سۆشیالیسته‌كان ڕوبه‌ڕووی بیروكراتیه‌تی كۆنسه‌رڤه‌تیڤ ده‌بێته‌وه‌ له‌ناو سه‌ندیكاكان، به‌ هه‌مان شێوه‌ش له‌ به‌رانبه‌ر‌ باڵی ڕاستی NDP ده‌وه‌ستێته‌وه‌ له‌ ڕێگه‌ی درووستكردنی كوتله‌ی سۆشیالیستی له‌ناو ئه‌و پارته‌.

SA دیارترین باڵی ئۆپزسیۆنی چه‌په‌ له‌ كه‌نه‌دا. هیچ ناوه‌ندێكی شۆڕشگێڕ ناتوانێت ده‌ورو نه‌خشی ئه‌م ڕێكخراوه‌ نه‌بینێت له‌ په‌یوه‌ند به‌ كرێكارانه‌وه‌.
ئێمه‌ ئه‌و هاوپه‌یمانییه‌مان له‌گه‌ڵ سۆشیالیست ئاكشنی ئه‌مریكا (SA-USA)، هه‌روه‌ها له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌ولایه‌نه‌ نێونه‌ته‌وه‌ییه‌ شۆڕشگێڕانه‌ كه‌ لایه‌نگیرییان هه‌یه‌ بۆ كۆنگره‌ی ئینته‌رناسیۆناڵی چوار. ئێمه‌ پێكڕا كۆشش ده‌كه‌ین به‌وه‌ی له‌ توواناماندابێت دژ به‌ ڕاوڕوتی ده‌سه‌ڵاتدرێتی ئیمپریالیزم.
ئێمه‌ شه‌ڕی بۆڕێكانی نه‌وت و غاز ده‌كه‌ین و به‌رگری له‌ مافی دانیشتوانی ڕه‌سه‌ن و كرێكارانی په‌ناهه‌نده‌ ده‌كه‌ین. بزووتنه‌وه‌ی ژینگه‌ پارێزی له‌م دوایانه‌دا سه‌ركه‌وتنێكی گه‌وره‌یان به‌ده‌ست هێنا له‌وه‌ی له‌ڕێی دادگای فیدراڵیه‌وه‌ توانرا ڕێگا له‌ كه‌مپانی ترانس ماونتن پایپلاین ( Trans Mountain pipeline) بگیرێ كه‌ بۆرییه‌ نه‌وتێكان هاوته‌ریبی ئه‌و بۆڕییانه‌ ده‌بات كه‌ ٦٤ ساڵ پێش ئێستا له‌ لایه‌ن كه‌مپانیای كینده‌ر مۆرگن (Kinder Morgan) ه‌وه‌ ڕاكێشراون و له‌ ئه‌لبێرتاوه‌ بۆ كه‌ناره‌كانی بریتش كۆڵۆمبیا ده‌روات، ئێستا لییك ده‌كات.

سه‌رۆك وه‌زیرانی كه‌نه‌دا جه‌ستن ترودۆ به‌رده‌وامه‌ له‌ پاڵپشتیكردنی ئه‌و پرۆژه‌یه‌ و له‌ لایه‌كی تریشه‌وه‌ وا پیشان ده‌دات كه‌ لایه‌نگری له‌ دانیشتوانه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانی كه‌نه‌دا ده‌كات. بۆ ئاگاداریشتان ترودۆ گه‌وره‌ترین ته‌نده‌ری ناردنه‌ ده‌ره‌وه‌ی گازی شلی ئیمزاكرد كه‌ له‌ ڕێگه‌ی به‌نده‌ره‌كانی ڕۆژئاواوه‌ به‌ره‌وه‌ بازاڕه‌كانی ئاسیا به‌ڕێده‌كرێت.
بۆ ڕێگه‌گرتن له‌ بڵاوبونه‌وه‌ی وزه‌ كاربۆنێكان و گۆڕینی به‌ وزه‌ی سه‌وز، پێویسته‌ چینی كرێكار له‌‌ زووترین كاتدا بێته‌مه‌یدان.
سۆشیالیست ئاكشن هانی كرێكاران ده‌دات بۆ به‌گشتی كردنه‌وه‌و ده‌ست به‌سه‌رداگرتنی كه‌مپانیا گه‌وره‌كانی نه‌وت و گازدا كه‌ ده‌توانێت له‌و ڕێیه‌وه‌ هیچ كرێكارێك بێ كار نه‌مێنێته‌وه‌. هه‌روه‌ها ئێمه‌ دژی یه‌كێتی ئه‌وروپا و هه‌موو سیستمه‌ كاپیتالیستێكانی ترین كه‌ سه‌رچاوه‌ی شه‌ڕو نه‌هامه‌تین بۆ چینی كرێكار خه‌ڵكی زه‌حمه‌تكێش.

له‌و بۆشاییه‌ی كه‌ له‌ ئاكامی فه‌شه‌لی ڕیفۆرمخوازه‌كانه‌وه‌ هاته‌كایه‌وه‌ شاهێدی گه‌شه‌ی سه‌ركوت و ته‌نانه‌ت ده‌ركه‌وتنی بزوتنه‌وه‌ فاشستێكانین له‌ چه‌شنی ئاسۆی ئاڵتونی ( Golden Dawn ) ی یۆنانیین. ترۆتسكێكان سه‌لماندیان له‌ڕیزه‌كانی پێشه‌وه‌ی ڕووبه‌ڕووبونه‌وه‌ی باڵی ڕاستدان له‌گه‌ڵ به‌رگریكردن له‌ مافه‌ دیمهوكراتێكان له‌ ئاستی جیهاندا.
ئێمه‌ ده‌توانیین بنیاتنه‌ربین به‌ پشتبه‌ستنمان به‌ بیری سۆشیالیزم، به‌و مه‌رجه‌ی یه‌ك خاڵ به‌ ڕۆشنی له‌به‌ر چاوبگرین: چاره‌سه‌ر له‌ ڕێگای هه‌ڵبژاردنه‌كانه‌وی نییه‌، چاره‌سه‌ر له‌ ڕێی بازاڕی زاڵمانه‌ی سه‌رمایه‌دارییه‌وه‌ نییه‌. شۆڕشی كۆمه‌ڵایه‌تی تاكه‌ چاره‌سه‌ر بۆ وه‌ڵام دانه‌وه‌ به‌م باره‌ ناهه‌مواره‌، ئه‌وه‌ش له‌ ڕێگای ده‌ستگرتن به‌سه‌ر سه‌رچاوه‌ سه‌ركێكانی به‌رهه‌مهێناندا، وه‌كئه‌وه‌ی كۆرێكان كردیان پێش ٥٧ ساڵ، وه‌ داڕشتنی پلانێكی دیموكراتیانه‌ كه‌ بگونجێت له‌گه‌ڵ سروشتدا. ئه‌مه‌ تاكه‌ ڕێگایه‌ كه‌ مرۆڤایه‌تی بتوانێت لێیه‌وه‌ درێژه‌ به‌ ژیان بدات.
ئه‌مه‌ ئه‌و كاره‌یه‌ كه‌ سۆشیالیست ئاكشن بۆی درووست بووه‌ له‌ كه‌نه‌دا. ئێمه‌ به‌هه‌موو توانامانه‌وه‌ كارده‌كه‌ین له‌ چه‌ندین بواردا. به‌رده‌وام له‌ هه‌وڵی په‌یوه‌ندی و درووستكردنی گفتووگۆداین له‌ ئاستی ناوخۆو هێزه‌ شۆڕشگێڕه‌ جیهانێكاندا. ئێمه‌ ده‌زانین و ئاره‌زوویه‌كی به‌هێزمان هه‌یه‌ له‌و باره‌وه‌و دڵنیایین سه‌رده‌می ئێمه‌ به‌ڕێوه‌یه‌.
بژی چینی كرێكاری جیهانی، نه‌مان بۆ بازاڕی ئازاد و نه‌هامه‌تێكانی. بژی خه‌باتی فیمینیزم و خه‌بات له‌ پێناوی ئابورییه‌كی سۆشیالیستیدا.
كرێكاران بۆ پێشه‌وه‌ بۆ به‌ده‌سته‌وه‌گرتنی ده‌سه‌ڵات.

تۆرنتۆ – کەنەدا
٢٠١٨
——————-
بۆ زیاتر ئاشنابوون بە ڕێکخراوەی سۆشیالیست ئاکشن و کەسایەتی بێری وایزڵەر کلیکی ئەم لینکانەی خوارەوە بکەن:

https://www.facebook.com/SocialistActionCanada/

https://socialistaction.ca/

بە گوێرەی بوون و ئاستی چەندایەتی و چۆنایەتی ڕەوەندی کورد لە وڵاتە جۆر بە جۆرەکانی دنیادا، بە دەیان ڕێکخراو و کۆمەڵەو ناوەندو گۆڤارو ڕۆژنامە دامەزراون و درێژەیان بە کارو چالاکییەکانیان داوە… کرۆک و ئامانجی هەمووشیان، خزمەت کردن بووە بە مێژوو و کولتوری کوردی و، کێشە سیاسییە ڕەواکەی. هەر یەکەو لە تێڕوانینی خۆیەوە هەوڵی داوە شتێک بە شتێک بکات. هەندێک لەم دامودەزگاو سەنتەرانە، بە حوکمی نەبوونی توانای ماددی و فکری و مرۆییەوە، نەیانتوانیوە بەردەوام بن و درێژە بە چالاکییەکانیان بدەن، زوو بەزوو، لە چاوان ون بووینە… هەندێکیش لەمانە بەهۆی لێهاتوویی و ئارام گرتن و سوور بوون لەسەر درێژە پێدان، توانیویانە بەردەوام بن و خەرمانەکە بە بەرەکەت تر بکەن.

یەکێک لەم ناوەندە چالاک و پڕ لە بەخششانە، کە ڕۆڵێکی ئەکتیڤی لە ناساندن و بەرچاو ڕوونکردنی کوردەکان لە دەرەوەی وڵاتدا هەبوو، ” ناوەندی هاڤیبوون بۆ لێکۆڵینەوەو بڵاوکردنەوەی کوردی- بەرلین” بوو.
بەگوێرەی ئەو زانیارییانەی کە لەبەردەستی ئێمەدان و بۆ بەسەرکردنەوەی ئەم ناوەندە توانیومانە سوودی لێوەربگرین، ئەوەیە کە لەسەرەتادا بە هەوڵ و کۆششی چەند خوێندکارێکی کورد لە (زانکۆی ئازاد )ی بەرلین، لە هاوینی ساڵی ١٩٩٠دا، توانیویانە گروپێکی کوردی لەو خوێندکارە کوردانە پێک بهێنن کە لەم زانکۆیەدا دەیانخوێند… دوای چەند دانیشتن و یەکتر بینین و کۆبوونەوەیەک، توانیویانە (گروپی کاری کوردستانی-کوردستان ئا گێ ) ڕابگەیەنن.

ئەم گروپە لەساڵی ١٩٩٢دا، هەوڵیانداوە کارو چالاکییەکانیان فراوانتر بکەن و (ئینستیتویەکی کوردۆڵۆژی) لە زانکۆی ناوبراو دابمەزرێنن، بەڵام لەبەر فشاری دەوڵەتە داگیرکەرەکانی کوردستان لەلایەک و، پاراستنی بەرژەوەندییەکانی زانکۆ لە لایەکی ترەوە، ڕوبەڕووی ڕەفزکردن بوونەتەوە… بەتایبەتیش دەوڵەتی تورکیا زۆر هەوڵیداوە بەرپرسانی زانکۆ ڕازی بکات کە ڕەزامەند نەبێت لە پێدانی مۆڵەت بەم گروپە.ئەم نەیارانە، لە هەوڵەکانیاندا سەرکەوتوو بووینە. لەگەڵ وەرگرتنی ئەم ڕەفزەش، هەندێک لە بەرپرسانی زانکۆ ڕێگەیان بەو خوێندکارانە نیشانداوەو پێیانگوتوون: (ئەگەر لەسەرەتادا ئێوە بتوانن چەند سیمینارێک ڕێکبخەن و تیایدا سەرکەوتووبن، ئەوە دەبێتە ڕێخۆشکەرێک بۆ هاتنەدی خواستەکانتان).

شایانی گوتنە؛ لەم کاتەدا، ژمارەی سەرجەم خوێندکارەکانی ئەم زانکۆیە خۆی لە شەستو پێنج (٦٥٠٠٠) هەزارێک دەدا. بۆ بەختیاری ئەم گروپە، یەکێک لە ئەندامەکانی سەرۆکی (دەزگای خوێندکارانی زانکۆ) بووەو ڕۆڵێکی چاکی بینیوەو، پشتگیری لە بەئەنجام گەیاندنی پڕۆژەکە، کردووە.
هەر لەم کاتەدا، گروپێکی کاری کوردۆلۆژی لە زانکۆی (هامبۆرگ) هەبووەو، لە ئەنجامی پەیوەندی و ڕا گۆڕینەوەدا، توانیویانە یارمەتی گروپەکەی بەرلین بدەن. بە هاوکاری ئەوان، ڕیزە سیمینارێکیان لەسەر دۆزو کولتوری کوردی لە هاوینی ١٩٩٣دا، لە زانکۆی بەرلین سازکردووە. بابەتەکانی ئەم سیمینارانە، لە کتێبی جیا جیاو سەربەخۆدا، بە زمانی ئەڵمانی، چاپکراون و دەنگدانەوەیەکی باشی هەبووە. لەمە بەدواوە، بەهۆی هەوڵە بەردەوامەکانی ئەم گروپە، سەرۆکایەتی زانکۆ لەسەرەتای ساڵی ١٩٩٥دا، ڕەزامەندی لەسەر داواکانیان داوە. لە وەرزی خوێندنی (هاوینی ١٩٩٥و زستانی ١٩٩٥و ١٩٩٦)دا، بە هاوکاری لەگەڵ (بەشی ئێتنۆلۆگی) زانکۆ، چەند سیمینارێکی کوردۆلۆژییان ڕێکخستووەو زانکۆش هەموو مەسروفەکانی گرتۆتە ئەستۆی خۆی. بۆ ئەم سیمینارانەش دەیان پسپۆڕو شارەزاو کوردناسیان، لە وڵاتە جۆربەجۆرەکاندا، بانگهێشت کردووە.

لە ساڵی ١٩٩٨دا، سەرۆکایەتی زانکۆ، خەڵاتی (مارگەریتا برینتانۆ)ی داوەتە گروپی ناوبراو. خەڵاتەکە بەهای بیست هەزار مارکی ئەوکاتی ئەڵمانی بووە. لە ڕۆژانی ( ٢٩-٣١/گوڵانی ١٩٩٨)دا، بە هاوکاری و پارەی سەرۆکایەتی زانکۆ، توانیویانە گەورەترین کۆنگرەی کوردۆلۆژی لە ئەوروپا رێکبخەن و، هەژدە پسپۆڕی کوردۆلۆژی لە وڵاتەکانی جیهاندا، بانگهێشت بکەن.

دوای ئەم کۆنگرەیەو دانوستاندنی بەردەوام، سەرۆکایەتی زانکۆ بڕیاریدا دوو کەس لەم گروپە، بۆ ماوەی دوو ساڵ لە زانکۆ دابمەزرێنن تاوەکو هەوڵبدەن (ئینستیتوتەکی کوردۆلۆژی) دابمەزرێنن. دەزگاکە دامەزرا، شوێنەکەی بریتی بوو لە دوو ژوور. دوای پێنج مانگ توانییان کتێبخانەیەک بۆ ناوەندەکە بکەنەوە. لە ڕۆژانی (٢٣-٢٥/٩/٢٠٠٠)دا، لەشاری (کاتسۆف)، کۆنگرەی (لێکۆڵینەوە لەسەر ژنانی کورد)یان سازکردو، دواتر بابەتە پێشکەش کراوەکان بە زمانی ئەڵمانی لە دوو کتێبدا، وەک زنجیرەی بڵاوکراوەکانی (کوردۆلۆژی)، بڵاوکرانەوە. هەر لە سەرەتادا، چەندین ناوەندو مامۆستای زانکۆ، دژایەتی ئەم ناوەندەیان دەکرد. بۆیە ناوەندەکە ناچار بوو لەگەڵ (ئینستیتوتا ئێرانستیک) پێکەوە کار بکەن. ئەم ئینستیتوە هەوڵی دەدا تەواوی گروپە کوردییەکە کۆنترۆڵ بکات و چاڵاکییەکانیان سنوردار بکات، بۆ بەرژەوەندی ئێران بەکاریان بهێنێت… تا ئەو ئاستە کە ئامادە نەبوون ناوی پڕژەکەش بە (لێکۆڵینەوەی کوردی )، بمێنێتەوە. بۆیە ئەم دوو کەسە کۆتاییان بە چاڵاکییەکانیان لەگەڵ ناوەندی ناوبراو هێناو لێی دوور کەوتنەوە. بەهۆی ئەم دژایەتی کردنەو گۆڕانکاری لە سەرۆکایەتی زانکۆی بەرلین، لەم کاتەدا، زیانێکی گەورە بەر چالاکییەکانی پڕۆژەی کوردۆلۆژی کەوت.

لە کۆتایی ساڵی (٢٠٠١)دا، بە فەرمی (ناوەندی هاڤیبوون بۆ لێکۆڵینەوەو بڵاوکردنەوەی کوردی) لەلایەن (عەبدولڕەحمان مزوری و موحسین ئۆسمان و سالمێ جاسم) و بە ڕاوێژکاری (د. فەرهاد ئیبراهیم)، دامەزرا. ئەم ناوەندە توانیویانە چەندان سیمینارو کۆنگرەی گرنگ لەسەر پرسەکانی (کولتور، ژن، شانۆ، زمان، مێژوو) سازبکەن و تا سەرەتای ساڵی (٢٠٠٨)یش، توانیویانە چل و هەشت (٤٨) کتێبی هەمەچەشن بە زمانەکانی کوردی و عەرەبی و ئەڵمانی، بڵاوبکەنەوە. لەپاڵ ئەم چالاکیانەشیاندا، تا هاوینی (٢٠٠٨)، توانیویانە بیستو یەک ژمارە لە گۆڤاری (هاڤیبوون) و دوو ژمارە لە گۆڤاری (کوردناسی)، کە گۆڤارێکی تایبەت بوو بە وەرگێڕانی لێکۆڵینەوەکانی بابەتی کوردۆلۆژی بۆ سەر زمانی کوردی و، دوو ژمارە لە گۆڤاری (پێڵ)، گۆڤاری یەکێتی نووسەرانی کورد- ڕۆژئاوای کوردستان لە دەرەوەی وڵات، چاپ و بڵاوبکەنەوە.

گۆڤاری (هاڤیبوون)

ئەم گۆڤارە هەروەک لە پێناسەکەیدا دیارە، گۆڤارێکی تایبەت بووە بە لێکۆڵینەوەی ئەکادیمی وشوێنێکی بەرچاوی هەیە لە بزاڤی ڕۆژنامەگەریی کوردیدا. جگە لە دەستەی بەڕێوەبەرو ستاڤە هەمیشەییەکەی، چەندان پسپۆڕو خاوەن بڕوانامەی ئەکادیمی پشتگیرییان لێکردووەو بابەتەکانیان لەوێدا بڵاوکردۆتەوە. یەکەم ژمارەی لە هاوینی ١٩٩٧دا، بە (١٣٢) لاپەڕەی قەبارە (١٤ جاران ٢٠)سم، بە زمانی کوردی (کرمانجی خواروو و ژوروو- ڕێنووسی ئارامی ) دەرچووە. لە پێناسەکەیدا هاتووە: ( کۆڤارەکا ڕەوشەنبیری گشتییە ژ پڕۆژی کوردۆلۆگیێ سەر ب کوردستان ئاگ، ئاستا فو ل زانکۆی ئازادا بەرلین دەردکەڤیت).
سەرنڤیسەر: سالمێ جاسم.
دەستەکا نڤیسەرا: کەریمێ بیانی، موحسین ئۆسمان، نەجیب باڵایی.
دەرهێنانی هونەری: گوهدار سەلاحەدین.

مانای (هاڤیبوون)

خوالێخۆشبوو (هەژار موکریانی) لە لاپەڕە (٩٤٠)ی فەرهەنگی ( هەمبانە بۆرینە)، چاپی یەکەم،تاران، ١٣٦٩دا دەنووسێت: ( هاڤی: نامۆ، غەوارە، بێگانە، غەریبە). کەواتە: هاڤیبوون بە مانای نامۆبوون،ئاوارەبوون دێت.

قەبارەو کاتی دەرچوونی

هەموو ژمارەکانی لە کاتی دیاریکراودا دەرنەچووینەو، ژمارەی لاپەڕەو قەبارەکانیشیان چەسپاو نەگۆڕ نەبووە. لەبەرگەلێک هۆکار نەتوانراوە مانگانە یان وەرزانە، ژمارەکانی بڵاوبکاتەوە. جیاوازییەکی زۆر لەنێوان کاتی ژمارە بڵاوکراوەکان دەبینرێت. بۆ نموونە؛ لە ساڵی ١٩٩٧دا تەنها یەک ژمارە دەرچووە. لەساڵی ١٩٩٩دا، تەنها دوو ژمارە دەرچووە. لە ساڵانی (٢٠٠٠)، دوو ژمارە لەیەک بەرگ و (٢٠٠١) یەک ژمارە دەرچووە. ساڵی (٢٠٠٦)یش هیچ ژمارەیەکی لێدەرنەچووە. دەتوانین کاتی دەرچوونی (هاڤیبوون) بە شێوەیەکی ناڕێک وەسف بکەین.
بۆ کارئاسانی و بەرچاوڕوونی ئەو کەسانەی دەیانەوێت لێکۆڵینەوە لەسەر ئەم گۆڤارە بکەن. وامان بەباش زانی زانیارییەکان و ژمارەکان بەم شێوەیەی خوارەوە پۆلین بکەین:
– ژمارە (١)، ١٣٢ لاپەڕە، قەبارە (١٤ جاران ٢٠)سم، هاوینی ١٩٩٧.
– ژمارە (٢و٣)، جمکانە ژمارە، ٢٨٠لاپەڕە، هەمان قەبارەی ژمارەی پێشوو، ساڵی ١٩٩٨.
– ژمارە (٤)، ٢٠٨لاپەڕە، هەمان قەبارەی پێشوو، ساڵی ١٩٩٨.
– ژمارە (٥)، ٢٢٤لاپەڕە، هەمان قەبارەی پێشوو. ساڵی ١٩٩٩.
– ژمارە (٦)، ٢٤٠لاپەڕە، هەمان قەبارەی پێشوو، ساڵی ١٩٩٩.
– ژمارە (٧و٨)، جمکانە ژمارە، ٢٨٨لاپەڕە، هەمان قەبارەی پێشوو، ساڵی ٢٠٠٠.
– ژمارە (٩)، ٢٤٠لاپەڕە، هەمان قەبارەی پێشوو، ساڵی ٢٠٠١.
– ژمارە (١٠)، ٢٤٠لاپەڕە، هەمان قەبارەی پێشوو، ساڵی ٢٠٠٢.
– ژمارە (١١)، ٢٧٢لاپەڕە، هەمان قەبارەی پێشوو، ساڵی٢٠٠٢.
– ژمارە (١٢و١٣)، جمکانە ژمارە، ٣٣٦لاپەڕە، هەمان قەبارەی پێشوو، کۆتایی ساڵی٢٠٠٢و سەرەتای ساڵی ٢٠٠٣.
– ژمارە (١٤)، ٢٤٨لاپەڕە، هەمان قەبارەی پێشوو، ساڵی ٢٠٠٣.
– ژمارە (١٥)، ٢٤٠لاپەڕە، هەمان قەبارەی پێشوو، ساڵی٢٠٠٤.
– ژمارە (١٦و١٧)، جمکانە ژمارە، ٣٦٠لاپەڕە، هەمان قەبارەی پێشوو، ساڵی ٢٠٠٥.
– ژمارە (١٨)، ١٨٦لاپەڕە، قەبارە (١٦ جاران ٢٤)سم، ساڵی ٢٠٠٧.
– ژمارە (١٩و٢٠)، جمکانە ژمارە، ٣٢٠لاپەڕە، هەمان قەبارەی پێشوو، ساڵی ٢٠٠٨.
– ژمارە (٢١)، ٢٢٤لاپەڕە، قەبارە (١٧ جاران٢٤)سم، ساڵی ٢٠٠٨.

دەستەی بەڕێوەبەر

لەڕوی کار دابەشکردن و سەرپەرشتکارانی (هاڤیبوون)ەوە، لە هەموو ژمارەیەکدا، یەک کلیشە نابینرێت. لەژمارە یەکدا (سالمێ جاسم ) سەرنووسەرو ( کەریمێ بیانی و موحسین ئۆسمان و نەجیب باڵایی) دەستەی نووسەرانن و، (گوهدار سەلاحەدین)، دەرهێنەری هونەری بووینە. لەژمارە (٢و٣)دا، سەرنووسەر وەک خۆی ماوەتەوەو بەڕێوەبەری نووسینی بۆ زیاد کراوەو (کەریمێ بیانی ) بۆتە بەڕێوەبەری نووسین. (عەبدولڕەحمان مزوری و سیامەند حاجۆ)ش بۆ دەستەی نووسەران زیاد کراون. لەژمارە (٤)دا، سەرنووسەرو بەڕێوەبەری نووسین، وەک خۆیان ماونەتەوە.
دەستەی نووسەران نەماوە. بەڕێوەبەر زیادکراوەو بە (موحسین ئۆسمان)، سپێردراوە. لە ژمارەکانی (٥)و (٦)و (٧و٨)دا، هەمان کاردابەشکردنەکەی ژمارە (٤)، دووبارە بۆتەوە. لەژمارە (٩)دا، پرۆژەی گۆڤارەکە بۆتە پڕۆژەی هاوبەش (پڕۆژەی کوردۆلۆژی زانکۆی بەرلین و ماڵی شەرەفخانی بەتلیسی لە هەولێر). دەربارەی ئامانجی ئەم پڕۆژە هاوبەشە لە سەروتاری ژمارە (٩)دا، هاتووە: ( کۆڤارا مە ژی هاڤیبوون، کو هەتا نها ل بەرلینێ چاپ دبوو ژ دەرڤەی وەلاتی بەلاڤ دبو، دخوازیت ژ ڤێ ژمارێ -٩- پێڤە ل کوردستانێ ژی چاپ ببیت و ب بەرفرەهی ل هەمی جها بێتە بەلاڤکرن، چونکی بەری نهو یەک ژ ئارێشێن مە گەهاندنا کۆڤارێ بوو بۆ کوردستانێ و ڕەنگە دابڕینەک د ناڤبەرا مەو خواندەڤانێن د ناڤ وەلاتدا هەبوو، لێ ب چاپبونا -هاڤیبوون-ێ ل کوردستانێ دێ ئەڤ ئارێشە چارەسەر بیت و دێ گەهیتە بەردەستێ هەمی خواندەڤانان. هاڤیبوون دێ بزاڤێ کەت پرەکێ د ناڤبەرا نڤیسەرو خواندەڤاناندا چێکەت، ل کوردستانێ ب هەردو پارچێن خۆڤە دگەل دەرڤەی وەلاتی ژی پەیدا بکەن. ژمارە ٩، لاپەڕە ٤-٥).

ئەم پڕۆژەیە تا ژمارە (١٢و١٣)، بە هاوبەشی ماوەتەوە. لە ژمارە هاوبەشەکاندا؛ (د.فەرهاد پیرباڵ) بۆتە خاوەن ئیمتیازو، (سالمێ جاسم) بۆتە سەرنووسەرو، (موحسین ئۆسمان)یش بۆتە بەڕێوەبەری گۆڤارەکە. لە ژمارە (١٤)دا، پڕٶژە هاوبەشەکە نەماوەو (سالمێ جاسم) بە سەرنووسەری و (موحسین ئۆسمان)یش بە (بەڕێوەبەری نووسین)، ماونەتەوە. (عەدنان شینۆ)ش بەڕێوەبەری هونەری بووە. لە ژمارەکانی (١٥)و (١٦و١٧)دا، هەمان دەستەی ژمارە (١٤)، دووبارە بوونەتەوە. لە ژمارە (١٨)دا، قەبارەی گۆڤارەکە گۆڕاوەو خاوەنی ئیمتیاز بۆتە (عەبدولڕەحمان نەقشبەندی). لە ژمارە (١٩و٢٠)دا، سەرنووسەرو خاوەن ئیمتیازو بەڕێوەبەری نووسین وەک خۆیان ماونەتەوەو بەشی (سەرپەرشتی گشتی ) بۆ زیاد کراوەو بە (عەبدولڕەحمان مزوری ) سپێردراوە. هەروەها (د.فەرهاد ئیبراهیم و د.سەلاح هرۆری و د. فەرسەت مەرعی) ، وەک بەشی سەرپەرشتکاری ئەکادیمی، بۆ زیاد کراوە. هەمان کار دابەشکردن، لەژمارە (٢١)یشدا، دووبارە بوونەتەوە.

بابەتە بڵاوکراوەکان بە زمانی ژمارە

لەگەڵ ئەوەی گۆڤاری هاڤیبوون کە بە گۆڤارێکی ئەکادیمیش ناسراوە، لە ژمارە سەرەتاییەکانیدا، دەقی چەند شیعرو چیرۆکێکیشی بڵاوکردۆتەوە. ئەم حاڵەتە تا ژمارە شەش دەبینرێت. لەمە بەدواوە، هیچ دەقێکی شیعرو چیرۆکی بڵاونەکردۆتەوەو، قورسایی خۆی خستۆتەسەر بڵاوکردنەوەی لێکۆڵینەوەی زانستی، کە هەندێک لەم لێکۆڵینەوانە بابەتی کتێب بووینەو بە دوو سێ بەش بڵاوکراونەتەوە. بۆ زانیاری زێتر، تەواوی بابەتە بڵاوکراوەکان پۆلین دەکەین:
– (١٦٧) لێکۆڵینەوەی زانستی (بە نووسین و وەرگێڕانەوە).
– (٧٣) وتار.
– (١٧) بابەتی تایبەت بە خستنەڕوو و کتێب خوێندنەوە.
– (١٥) دیدارو دیمانە لەگەڵ کەسایەتییە کۆمەڵایەتی و ئەکادیمی و ئەدەبییەکان.
– (١٠) هەواڵی جۆر بەجۆر.
– (٨) شیعر.
– (٨) چیرۆک.
– (٧) ریکلام و ئاگادارینامە.
– (٦) وتاری بیرەوەری ئامێز.
– (٤) ڕێپۆرتاژ.
– (٣) ڕەخنەی ئەدەبی.
– (١) نامە (نامەی د. ئەمیری حەسەن پوور بۆ گۆڤاری هاڤیبوون).
هەمووی بەسەریەکەوە، (٣١٩) بابەت و ناوونیشانی بڵاوکردۆتەوە، کە لێکۆڵینەوە بەشی شێری بەرکەوتووەو ڕێژەی لەسەدا پەنجاو دوو و نیوی ناوونیشانە بڵاوکراوەکانی داگیر کردووە. جگە لەم بابەت و چمکانە، لە ژمارە (١٠) بە دواوە وەک پاشکۆیەک، (٦١) بەڵگەنامەی بڵاوکردۆتەوە، کە (د. نەجاتی عەبدوڵلا)، لە پاریسەوە ئامادەی کردون.

نووسەرەکانی هاڤیبوون

لە (٢١) ژمارەی هاڤیبووندا، بەدەیان نووسەرو پسپۆڕی شارەزای کوردو بێگانە لە زۆربەی وڵاتانی جیهانەوە، بابەت و لێکۆڵینەوەیان لەم گۆڤارەدا بڵاوکردۆتەوە. ڕێژەیەکی کەم بەناوی خوازراوەیە، هۆکاری سەرەکیش ئەوە بووە، کە وا ڕێککەوتووە نووسەرێک دوو بابەتی لە یەک ژمارەدا هەبێت. بۆیە ناچار بووینە پەنا بۆ ناوی خوازراو ببەن. زۆرترین بابەت بە ناوو ئیمزای (هاڤیبوون)ەوەیە، کە (٢٢) بابەتە. دیارە زۆربەی ئەم بابەتانەش لە (سەروتار) خۆیان بینیوەتەوە، ئەو کەسانە نووسیویانە کە لە گۆڤارەکەدا کاریان کردووە.

نووسەرانی بابەتەکانی (هاڤیبوون) و ژمارەی نووسینەکانیان، لەچەند گروپێکدا پۆلین دەکەین:

* گروپی یەک بابەتی: ئەم نووسەرانەن کە تەنها یەک بابەتیان لەم (٢١) ژمارەیەدا بڵاوکردۆتەوە کە ئەمانەن: (سیامەند حاجۆ، ش. لیبیرسینێڤێسکی، موحسین قۆچان، شکری شەهباز، نزار محەمەد سەعید، نەجیب باڵایی، مەجیدێ حەسۆ، جوتیار بامەڕنی، د. سیابەگ میران، د. نەلیدا فوگارۆ، د. گونتەر بێرند، موحسین ئەحمەد عومەر، شێرکۆ بێکەس، هزرڤان، جانکورد، د. عەباس وەلی، نەوشێروان مستەفا، د.مارف خەزنەدار، سەرفراز نەقشبەندی، م. مەلا ئەحمەد، د. محەمەد موکری، محەمەد فەریق حەسەن، عەبدوڵلا جوندی، ڕ.ها، ئەحمەد بەربەر، د. برهان یاسین، میرهەم یگت، عومەر شێخ مووس، د. یوسف زەنگەنە، سەبیحا، د. فەرهاد پیرباڵ، سەیوان، سەلاح قادر، ڕۆژان حازم، د. ئیسماعیل شوکر، زانا خەلیل، فەتحوڵلا حوسێن، گوشاد حەمە سەعید، قادر ڕەشید ” ئەبو شوان “، د. ئەفراسیاو هەورامی، عەبدولموئمین دەشتی، بەدرخان عەلی، پێشڕەوی سەید برایم، عەمەرێ تۆڤی، خەلیل دهۆکی، د. جەبار قادر، ئومێد تەها، فوئاد سەدیق، د. هەژار مەعروف، کەرەڤان ئامێدی، عەبدال نوری، جەلال مستەفا، موحسین عەبدولڕەحمان، بورهان هەژار، د. فازیل عومەر، غەیاسەدین نە‌قشبەندی، د.کریستۆفەر ئونگەر، ڕەزۆ، غەفوری میرزا کەریم، عەبدولغەنی کاکۆ، محەمەد عەلی یونس، د. ئەحمەدی مەلا، شیرالی ئەحمەد، ئەدیب چەلکی، سەلاح سەلیم سەیدۆک، عەبدوڵلا سەڕاج، نەوزاد هرۆری، محەمەد ژۆری، سەدیق ساڵح، د. ئازاد شێخانی، ساڵح محەمەد ئەمین، عەلی مەحمود محەمەد، عەبدوڵلا دارتاش، حەمە جەزا ساڵح، جوتیار تۆفیق هەورامی، سدقی هروری، فەیسەڵ داغلی، د. ئازاد ئەمین باخەوان، د. لەیلا جەلیل عەباس، فەیسەڵ مستەفا، سەلیم بچووک، مستەفا ڕەشید، سەدیق سنداڤی، سەعید ئۆسمان، مەسعود خالید گولی).

* گروپی دوو بابەتی: بریتین لە : (حوسێن کارتاڵ، سیروان حەجی بەرکۆ، یاسین بانیخێڵانی، هەژار عەزیز سورمێ، حەمە سەعید حەسەن، کەچا کورد، تێمورێ خەلیل، حەمە نوری عومەر کاکی، حەجی جەعفەر، نەوزاد جەمال، غازی حەسەن، جەزا چنگیانی، ئامەد تگریس، ڕوهات ئالاکوم، د. عزەدین مستەفا ڕەسوڵ، زاگرۆس ئاگرخوین، عەبدوڵلا ئوزون، د. کەمال فوئاد، محەمەد ساڵح ئامێدی، زەین عابدین خان، هۆشەنگ بروکا).
* گروپی سێ بابەتی: بریتین لە : (عەلی جەعفەر، حەیدەرێ ئومەر، خەسرەو پیرباڵ، پەروێز جیهانی، شاخەوان شۆڕش، عەبدولڕەحمان نەقشبەندی، د. زەردەشت حاجۆ، فەرسەت ڕۆژبەیانی، کەریمێ بیانی، محەمەد ئەمین پێنجوینی، فەهمی باڵایی، شێرزاد هەینی، تەلعەت تاهیر).
* گروپی چوار بابەتی : بریتین لە: (کونێ ڕەش، فاتیح ڕەسوڵ، د. نوری تاڵەبانی، د. فەرهاد ئیبراهیم).
* گروپی پێنج بابەتی : بریتین لە : (کاکشار ئورەمار، د. ئەمیری حەسەن پوور، حازمێ جاسم).
* گروپی شەش بابەتی: بریتین لە ؛ (د. سەروەر عەبدوڵلا، جەمال خەزنەدار).
* گروپی حەوت بابەتی: بریتین لە ؛ (د. جەلیلێ جەلیل، سەعید دێرەشی).
* گروپی هەشت بابەتی: تەنها (سالمێ جاسم )ە.
* گروپی یازدە بابەتی: بریتین لە : (عەبدولڕەحمان مزوری، د. زۆرابێ بودی).
* گروپی دوازدە بابەتی: تەنها (موحسین ئۆسمان)ە.
* گروپی شازدە بابەتی: تەنها (د. نەجاتی عەبدوڵلا)یە.

ڕاوێژکارەکان

بابەت و لێکۆڵینەوەی زانستی کە لە (هاڤیبوون)دا بڵاوکراونەتەوە، پێویستیان بە سەرنج و بۆچوونی خەڵکی پسپۆڕ هەبووە، هەر بۆیەش گۆڤارەکە لە دەرەوەی ستاڤی کارەوە چەند ڕاوێژکارێکی بۆ خۆی دەستنیشان کردووە. ئەم ڕاوێژکارانە پشتگیرییان لێکردووەو بە سەرنجەکانیان گۆڤارەکەیان دەوڵەمەندتر کردووە. لە ژمارە چوارەوە کۆمەڵێک ناو وەک گروپی پشتگیری کردنی گۆڤارەکە دەبینرێن. لە ژمارە چواردە بەدواوە، ئەم دەستە ڕاوێژکارییە نەماوە. ئەو کەسانەی کە لە ژمارەکانی (٤) تاوەکو (١٣)، ناویان هاتووەو لەسەر گۆڤارەکەدا نووسراون بریتین لە؛ (د. ئەمیری حەسەن پوور، د. ئۆردیخانی جەلیل، د. برهان یاسین، د. جەلیلی جەلیل، د. سیابەگ مگارۆیان، م. عەبدولڕەحمان مزوری، عومەر شێخ مووس، د. فەرهاد ئیبراهیم، د. مەمۆ عوسمان، د. نەزەند بەگی خانی، د. نوری تاڵەبانی، د. یوسف زەنگەنە، دلشاد سەعید، د. محەمەد موکری، د. زۆرابێ بودی، شارەزاد موجاب، د. سەروەر عەبدوڵلا، د. ئەحمەدی مەلا، جەمال خەزنەدار، د. دلێر شاوەیس، نەجدەت ئاکرەیی، د. عارف حیتۆ، د. عەبدوڵلا ئاگرین، عزەت فەندی، د. مارف عومەر گوڵ، د. موەفەق دەرگەڵەیی).
ئەم ناوانەی سەرەوە لە هەموو ژمارەکاندا دووبارە نابنەوەو جاروبار ناوێک نەماوەو ناوێکی تر هاتۆتە جێگای، بەڵام بە شێوەیەکی گشتی ئەم کەسە ناو هاتووانە، ناویان وەک پشتگیری و ڕاوێژکار، لە چەند ژمارەیەکدا هاتووە.

هەندێک وردە زانیاری تر

(١)- ژمارەکانی (٩، ١٠، ١١، ١٢و١٣)، بە هاوبەشی لەگەڵ ماڵی شەرەفخانی بەتلیسی لە هەولێر دەرچووە.
(٢)- لە ژمارە (١-١٧) بە قەبارەی (١٤ جاران ٢٠)سم دەرچووە. ژمارەکانی (١٨، ١٩و٢٠) بە قەبارەی (١٦ جاران ٢٤)سم و ژمارە (٢١)یش بە قەبارەی (١٧ جاران ٢٤)سم دەرچووە.
(٣)- ژمارە یەک بە کەمترین لاپەڕە دەرچووە کە (١٣٢) لاپەڕەیەو، ژمارە (١٦و١٧)ش بە زۆرترین لاپەڕە کە (٣٦٠) لاپەڕەیە.
(٤)- بەرگی هەموو ژمارەکان بە تابلۆیەکی جوانی ڕەنگاوڕەنگ، ڕازاندرایتەوە.
(٥)- هەڵەی چاپی کەمە.
(٦)- کۆی لاپەڕەکانی سەرجەم ژمارەکانی بە هەردوو قەبارەیەوە، (٤٠٣٨) لاپەڕەیە.
(٧)- (١٣٦) نووسەر بابەتیان تێدا بڵاوکردۆتەوە.
(٨)- زیاتر بە دیالێکتی کرمانجی ژووروو بابەتی بڵاوکردۆتەوە.
(٩)- سالمێ جاسم و موحسین ئۆسمان، بە داینەمۆی سەرەکی گۆڤارەکە دەژمێردرێن.
(١٠)- لە ژمارە (٤)دا، نرخی گۆڤارەکە دیاری کراوە کە (١٠) مارکی ئەڵمانی بووە. هەروەها ئابۆنەی ساڵانەش ( بۆ کەسەکان پەنجا مارک و دەزگاکان حەفتاو پێنج مارک ) بووە. لە ژمارە (١٠)شدا، ئابۆنەکە بۆ کەسەکان بۆتە (٢٥) ئۆیرۆ و، بۆ دەزگاکانیش (٣٥) ئۆیرۆ.
(١١)- زۆرترین بابەت لە دوای ئیمزای (هاڤیبوون)ەوە، (د. نەجاتی عەبدوڵلا)، بڵاویکردۆتەوە.

بۆ هاڤیبوون ؟!

لەبەر ئەوەی گۆڤارێکی ئەکادیمییەو لەلایەن دەزگایەکی کوردۆلۆژی لە دەرەوەی وڵات دەرچووەو کۆمەڵێک بابەتی گرنگی بە قەڵەمی ڕۆژهەڵاتناسان و شارەزایانی کوردۆلۆژی، بڵاوکردۆتەوە، لە دواڕۆژیشدا دەبێتە ژێدەرێکی باش بۆ نەوەی داهاتوو، لەوانەیە هەموو کەسێکیش بەم گۆڤارە نەزانن… بۆیە بە پێویستمان زانی کۆمەڵێک زانیاری چڕ دەربارەی (نووسەرەکان، کاتی دەرچوون، ژمارەکان، قەبارە، لاپەڕەکان، جۆری بابەتەکان، ….. ) بلاو بکەینەوە. ئامانج لە نووسینی ئەم بابەتە؛ دەست نیشانکردنی پێگەی (هاڤیبوون)ە لە کاروانی ڕۆژنامەگەریی کوردی و ئاسانکردن و بەرچاو ڕوونییەکیشە بۆ ئەو کەسانەی کە لەبارەی ڕۆژنامەگەریی و کاری بیبلۆگرافیاوە، هەوڵەکانیان، چڕ کردۆتەوە.

سەرچاوەکان

جگە لە ژمارەکانی (هاڤیبوون)، بە تایبەتیش هەرسێ ژمارەی (٧و٨)ی جمکانەو ژمارە (٩)، سوودیش لەو دیمانەی (سالمێ جاسم)ی سەرنووسەر وەرگیراوە کە ڕۆژنامەنووس (نازم دڵبەند) لەگەڵیدا سازیکردووەو، لە لاپەڕە (١١)ی ژمارە (٤٥٠٠)، ڕۆژی ١٩-٢-٢٠٠٨ی (کوردستانی نوێ)دا، بڵاوکراوەتەوە.

ئیسماعیل تەنیا- هانۆڤەر

ئه‌گه‌ر بته‌وێ‌ بخزێیته‌ ناو نمایشه‌كه‌ی ( كارۆخ ئیبراهیم ـ گوێچكه‌كانم قسه‌ ده‌كه‌ن) كه‌ دوێنێ‌ ئێواره‌ له‌چوارچیوه‌ی فیستیڤاڵی نێو ده‌وڵه‌تی شانۆ له‌ هه‌ولێر ـ له‌ ده‌ره‌وه‌ی پێشبڕكێ‌ ی فیستیڤاڵه‌كه‌ نمایش كرا، ئه‌وه‌ ده‌بێت له‌ دوو جه‌مسه‌ره‌وه‌ بیخوێنیته‌وه‌، یه‌كێكییان روونكردنه‌وه‌و شیته‌ڵ كردنی فه‌لسه‌فه‌ی نمایشه‌كه‌ و كاراكته‌رو باگ راونده‌كانی، كه‌ نیوه‌ی پانتایی نمایشه‌كه‌یان گرتۆته‌وه‌ ، نیوه‌كه‌ی تریشیان ئامرازه‌ هونه‌رییه‌كانی ده‌رهێنه‌ر، له‌ رووی ستایلی ده‌رهێنان و ئه‌كته‌رو سینۆگرافیا به‌ موزیك و دیكۆرو ده‌نگ و ئامرازه‌كانی دیكه‌یه‌وه‌ ، پرسیاری ئه‌وه‌ش بكه‌ین ئاخۆ ده‌رهێنه‌ر چه‌ند سه‌ركه‌وتوو بووه‌ له‌ هاوسه‌نگ راگرتنی هه‌ر دوو ته‌وه‌رو ئاوێته‌ بوونیان وه‌ك دوو جه‌مسه‌ری هارمۆنی بۆ راگرتنی بالانسی تمایشه‌كه‌،.

كارۆخ ئیبراهیم یه‌كێكه‌ له‌و ده‌رهێنه‌رانه‌ی هه‌میشه‌ پشت به‌ خۆی ده‌به‌ستێت بۆ نووسینی تێكسته‌كانی ، بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌وه‌ی ئامانجیه‌تی له‌ به‌رجه‌سته‌ كردنی ئه‌و وێنانه‌ی له‌ خه‌یاڵی دایه‌، تێكست نه‌بێته‌ به‌ربه‌ست له‌ دروست كردن و گه‌یاندنی ئه‌و وێنانه‌، به‌ڵام ئاخۆ كارۆخ ئه‌وه‌نده‌ی له‌ رووی هونه‌ری ده‌رهێنانه‌وه‌ ده‌ست رۆیشتووه‌، ئه‌وه‌نده‌ش له‌ بواری نووسینی ده‌ق دا سه‌ركه‌وتوو ده‌بێت ؟ ئه‌مه‌ هه‌رگیز مه‌رج نیه‌، چونكه‌ زۆرینه‌ی شانۆكارانی دنیا له‌ بواری نووسین دا پشت به‌ ده‌قی نووسه‌ره‌ شانۆكاره‌كان ده‌نووسن، تێڕوانینی خۆیان وه‌ك نووسه‌ری دووه‌م، له‌ سه‌ر ئه‌و ده‌قانه‌ بونیات ده‌نێن هه‌ر یه‌كه‌و به‌ قه‌د پسپۆری خۆی له‌ بواره‌كه‌دا
ئه‌وه‌تا زۆر جاران نمایشی جوان هه‌بووه‌ له‌ رووی ده‌رهێنانه‌وه‌، به‌ڵام له‌ به‌ر ده‌ست كورتی ده‌رهێنه‌ر له‌ نووسینی تێكست دا، بوونه‌ته‌ هۆكار بۆ روخاندنی نمایش به‌ تێكڕایی ، من به‌ قه‌د ئه‌و به‌دواداچوونه‌ی له‌ گه‌ڵ كارۆخ و شانۆگه‌ریه‌كانی هه‌م بووه‌، هه‌ستم به‌ بۆشاییه‌ك كردووه‌ له‌و بواره‌داو هه‌میشه‌ گه‌یشتوومه‌ته‌ ئه‌و بڕوایه‌ كه‌ كارۆخ خۆی تێكسته‌كانی خۆی نه‌نووسێ‌ و به‌ دوای ئه‌و تێكستانه‌دا بگه‌ڕێت، كه‌ بۆی هه‌یه‌ نمایش تێر بكه‌ن له‌ پێكهاته‌كانی خۆیاندا.

ئه‌و له‌و به‌رهه‌مه‌شدا، كێشه‌ی تێكستی هه‌یه‌ و له‌ ده‌وری ئامانج و فه‌لسه‌فه‌یه‌كدا خول ده‌خواته‌وه‌ ،تێیدا روو به‌ رووی حاڵه‌تێكی ئاڵۆزی ئه‌وتۆ ده‌بێته‌وه‌ ، كه‌ نه‌توانێ‌ ئامانجه‌كانی خۆی وه‌ك پێویست بپێكێنێ‌ ، كۆمه‌ڵێ‌ بابه‌تی گه‌وره‌ی تێكه‌ڵ یه‌كتر كردووه‌ ، بۆ ئه‌وه‌ی ده‌قه‌كه‌ی پێ‌ پڕ كات ، كه‌چی چه‌ند ئه‌وه‌نده‌ی هه‌وڵی پڕ كردنی ده‌قه‌كه‌ی داوه‌، ئه‌وه‌نده‌ له‌ به‌های سه‌ره‌كی ئامانج و فه‌لسه‌فه‌ی ده‌قه‌كه‌ی كه‌متر كردۆته‌وه‌ .

ئه‌و هه‌وڵی ئه‌وه‌ ده‌دات له‌(گوێچكه‌كانم قسه‌ ده‌كه‌ن ) فه‌لسه‌فه‌ی نمایشه‌كه‌ی په‌یوه‌ست كات به‌ رابووردووه‌ تاڵه‌كانی نه‌ته‌وه‌كه‌ی، به‌ هه‌موو ئه‌و روداوو كاره‌ساتانه‌ی به‌ سه‌ریدا تێپه‌ڕیون، تا ده‌گاته‌ روداوه‌ نوێ‌ كانی سه‌رده‌م، له‌ تراژیدیا پڕ له‌ مه‌رگه‌ساته‌كانی داعشه‌وه‌ ، تا ده‌گاته‌ رۆژه‌ ره‌شه‌كانی 16ی ئۆكتۆبه‌ر، به‌ڵام هه‌موو ئه‌و په‌رته‌وازه‌ییه‌ له‌ بابه‌تدا له‌ سه‌ر حیسابی سه‌رلێ‌ شێوانی بینه‌ر و ماندوو كردنی بووه‌ له‌ تێگه‌یشتنی فه‌لسه‌فه‌ی نمایشه‌كه‌ی .

ده‌رهێنه‌ر سه‌رچاوه‌ی هه‌موو ئه‌و رووداوانه‌ ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ دێر زه‌مانێكی دووری باوكو باپیرانی و نه‌فره‌ت له‌و كولتووره‌ ده‌كات ، كه‌ ئه‌وان و نه‌وه‌كانی دوای ئه‌وانیش فرچكییان پێوه‌ گرتووه‌و پشتاو پشت وه‌ك كولتوورێك بۆ نه‌وه‌كانی دوای خۆیانیان به‌ جێ‌ هێشتووه‌، بۆیه‌ هه‌ر سه‌ندوقێك له‌و مێژووه‌ به‌جێ‌ ماوه‌ ده‌كه‌یته‌وه‌، كتێبێك ، به‌ردێك ، ژه‌هرێكی تێدایه‌ ، پڕیه‌تی له‌ نهێنی و هه‌ر یه‌ك له‌وان ده‌لالاتی تایبه‌تی خۆیان به‌ خۆیانه‌وه‌ هه‌ڵده‌گرن، له‌وانه‌ش ئه‌و دوانزه‌ كتێبه‌ی ی باوكی كه‌ هه‌ر یه‌ك له‌و كتێبانه‌ ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ سه‌رده‌مێك و باس له‌ مه‌رگه‌ ساتێك له‌ مه‌رگه‌ ساته‌كانی مێژووی ئه‌و نه‌ته‌وه‌یه‌ ده‌كه‌ن.

ته‌ماشای دیكۆرو ته‌خته‌ ره‌شه‌كه‌ی شانۆ بكه‌، كه‌سه‌راپای ره‌نگێكی ره‌ش قه‌ترانیه‌و گوزارشت له‌ زه‌مه‌نێكی پڕ له‌ ره‌شبینی و نیگه‌رانی و ماته‌مینی ده‌كه‌ن ، كه‌ سه‌راپای شانۆی ته‌نیووه‌، ئه‌وه‌ ئه‌و زه‌مه‌نه‌ ره‌شه‌یه‌ كه‌ كاراكته‌ره‌كانی تێیدا ده‌ژین، ئه‌و تابلۆ گه‌وره‌ پڕ له‌ سه‌ندوقانه‌ ببینه‌، كه‌ هه‌ر سه‌ندوقه‌و ببینه‌، كه‌ به‌ ده‌یان له‌مبه‌رو ئه‌و به‌ر به‌ دوو گوێ‌ ی لای راست و لای چه‌پی شانۆدا نه‌خشێندراوه‌، ئه‌وانی تر سكێچی سه‌رچاوه‌كانی ده‌نگن كه‌ سه‌رچاوه‌ی ژاوه‌ ژاوو هاوارو ده‌نگه‌ خنكێندراوه‌كانن.
كه‌ شانۆ ده‌كرێته‌وه‌ راسته‌وخۆ دوو كاراكته‌ری سه‌ره‌كی له‌ سه‌ر شانۆدا ده‌بیندرێن ، ژنێك و مێردێك ( سێبه‌ر ئیبراهیم ـ گۆران ساڵح ) پیاوه‌كه‌ كه‌سێكی گه‌نج له‌ رواڵه‌تدا، به‌ڵام ئایین په‌روه‌رو، خوێنده‌وار له‌ ناوه‌رۆكدا، پابه‌ند به‌ عه‌قلیه‌ت و بیرو باوه‌ڕی كۆنی باوكو باپیرانی، هه‌میشه‌ بۆ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ كێشه‌كانی پشت به‌و كتێب و سه‌رچاوه‌و كه‌ره‌ستانه‌ ده‌به‌ستێت كه‌ به‌ نهێنی لای پارێزراوه‌ و به‌ به‌رده‌وامی له‌ گه‌ڵیاندا ده‌ژیت ..
هه‌ر یه‌ك له‌و دوو كاراكته‌ره‌ چه‌ندین كاراكته‌ریان له‌ ناو دایه‌، ژنه‌كه‌: له‌ یه‌كه‌میاندا كه‌نیزایه‌كی داعشه‌كانه‌ و وه‌ك هه‌ر كه‌ره‌سته‌یه‌كی بازاڕی سه‌ودای پێكراوه‌، له‌و پیاو بۆ ئه‌و پیاو، له‌ هه‌ر یه‌كێكییان چه‌ندین له‌و مناڵانه‌ی ناوه‌ته‌وه‌، كه‌ له‌ سه‌ندوقه‌كه‌دا گه‌ڵاڵه‌ كراون و ناوه‌ ناوه‌ به‌ پانتایی شانۆكه‌ هه‌ڵیان ده‌ڕێژێ‌ .

كاراكته‌ری دووهه‌مییان گولیشانه‌ كه‌ ژنی ( سعوده‌) ئه‌و هێما نه‌ته‌وه‌ییه‌یه‌ كه‌ له‌ گۆڕه‌پانی شه‌ڕدا به‌ ته‌نیا ده‌كوژرێ‌ ،هێمایه‌كه‌ بۆ قوربانی دان له‌ پێناو بیرو باوه‌ڕ.
سێه‌مییان (كه‌ڤێ‌ ) ئه‌و ژنه‌ی ئێستایه‌ له‌ گه‌ڵ سه‌یواندا كه‌ هه‌میشه‌ ده‌ستییان له‌ هه‌وكی یه‌كتر ناوه‌و له‌ ململانێیه‌كی به‌رده‌وامدا ده‌ژین، ئه‌و له‌ ئه‌نجامی ئه‌و كاره‌ساتانه‌ی له‌ نێو داعشدا به‌ سه‌ری هاتوون ، دووچاری نه‌خۆشییه‌كی ده‌روونی ( شیزۆفرینیا ) بووه‌و دووچاری له‌ بیرچوونه‌وه‌ بووه‌ ، به‌ هۆی حه‌بێكه‌وه‌ خۆی له‌و كێشه‌ی له‌ بیر چوونه‌وه‌ ده‌پارێزێ‌ وه‌ك ده‌رمانێكی هێور كه‌ره‌وه‌ی كاتی ، هه‌ر كاتێ‌ ئه‌و حه‌به‌ نه‌خوات تووشی هه‌مان كێشه‌ی له‌ بیرچوونه‌وه‌ ده‌بیت، بۆیه‌ هه‌میشه‌ مێرده‌كه‌ی ئاگاداری ده‌كاته‌وه‌ حه‌به‌كه‌ بخوات و به‌ ئاگا بێت له‌وه‌ی رووده‌دات .

له‌ ناو گێژاوی ئه‌و وه‌همه‌دا، كاتێ‌ ده‌ست به‌ سه‌ر منداڵه‌ بێ‌ باوكه‌ نادیاره‌كاندا دێنی، گله‌یی ئه‌وه‌ له‌ مێرده‌كه‌ی ده‌كات بۆچی نازی ئه‌و منداڵانه‌ ناكێشێ‌ و بایه‌خییان پێ‌ نادا، لای مناڵه‌كانیش گله‌یی له‌ بێ‌ به‌زه‌یی باوكییان ده‌كات .
ئه‌و هه‌میشه‌ له‌ گومانی نهێنیه‌ شاراوه‌كانی مێرده‌كه‌ دا ده‌ژیت ، بۆیه‌ گله‌یی ئه‌وه‌ له‌ مێرده‌كه‌ی ده‌كا بۆچی نهێنییه‌كانی لێ‌ شاردۆته‌وه‌، له‌و ده‌لاقانه‌دا چی حه‌شار داوه‌؟ تا رۆژێكییان خۆی بۆ خۆ رزگار كردن له‌ ته‌لیسمی ئه‌و سه‌ندوقانه‌، هه‌موو سه‌ندو قه‌كان هه‌ڵده‌ڕێژێ‌، ته‌نانه‌ت ئه‌و ژه‌هره‌ش كه‌ هێمای ده‌یان ده‌ردی كۆمه‌ڵایه‌تیه‌ له‌ ناو ئه‌و سه‌ندوقانه‌ی باوكو باپیری مێرده‌كه‌ی ده‌ردێنێ‌ و له‌ شێوه‌ی هه‌ڵمێكی چڕ په‌خشی سه‌ر شانۆوه‌ سه‌ر بینه‌رانی ده‌كاو ته‌نانه‌ت سه‌ر روخساری مێرده‌كه‌شی ، تا به‌و ژه‌هره‌ ده‌یكوژێ‌ و تۆڵه‌ له‌ هه‌موو پیاوه‌ داعش ئاساكان ده‌كاته‌وه‌، كه‌ ده‌یانه‌وێ‌ ئافره‌ت بكه‌ن به‌ كۆیله‌و هه‌تكی بكه‌ن، به‌شێكیش په‌خشی سه‌ر ئه‌و بینه‌رانه‌ ده‌كا كه‌نموونه‌ی كۆمه‌ڵگایه‌كن به‌شێك له‌ گوناهه‌كانیان به‌رده‌كه‌وێت .

پیاوه‌كه‌ش( سه‌یوان ) به‌ هه‌مان شێوه‌ دابه‌ش كراوه‌ بۆ چه‌ند كاراكته‌رێك،هه‌ر كاراكته‌رێك روویه‌كی جیاواز له‌ یه‌كتری پیاوه‌، هه‌ر كاراكته‌رێك له‌و پیاوانه‌ چیرۆكێكی هه‌یه‌، له‌وانه‌: ئه‌وه‌تا كاتێ‌ یه‌كێ‌ له‌ چه‌فیه‌ ره‌شه‌كانی ژنه‌كه‌ی له‌ سه‌ر ده‌نێ‌ ، ده‌بێته‌ پیاوێكی داعش و باوكی كۆمه‌ڵێ‌ له‌و مناڵانه‌ی باوكییان ناناسرێته‌وه‌ به‌ هۆی زۆری ژماره‌ی ئه‌و پیاوانه‌ی سه‌ودایان به‌ ژنه‌كان كردووه‌.
كاراكته‌ری دووه‌م : سه‌یوانی مێردی كه‌ڤێ‌ یه‌، ئه‌و پیاوه‌ی كه‌ هه‌میشه‌ داوا له‌ ژنه‌كه‌ی ده‌ كات ، خۆی بناسێته‌وه‌ ، ئه‌و هه‌میشه‌ به‌ ئاگای دێنته‌وه‌ كه‌ ده‌بیچت خۆی بناسێته‌وه‌ ئاگای له‌وه‌ بێت كه‌ ئه‌و كه‌ڤێ‌ نیه‌، به‌ڵكو كه‌سێكی تره‌، بۆیه‌ ده‌ڵێت : ده‌بێت تۆ من هه‌موومان خۆمان بناسینه‌وه‌، چونكه‌ هه‌موومان ون بووین ، كه‌سمان ئه‌وی تر وه‌ك خۆی ناناسێته‌وه‌.

له‌ ناو تێكه‌ڵ كردنی هه‌موو ئه‌و رووداوانه‌، فه‌لسه‌فه‌ی نمایشه‌كه‌ كه‌وتۆته‌ ئه‌تمۆسفیرێكی پڕ له‌ ته‌م و مژ، به‌ شێوه‌یه‌ك بینه‌ر نه‌توانێت خوێندنه‌وه‌یه‌كی روون بۆ فه‌لسه‌فه‌ی نمایشه‌كه‌ بكات، ده‌رهێنه‌ریش هه‌موو شتێكی بۆ بینه‌ر به‌ جێ‌ هێشتووه‌، كه‌ ئازاد بێت له‌ هه‌رخوێندنه‌وه‌یه‌ك هه‌ستی پێ‌ ده‌كات، پێی وایه‌ ئه‌و فه‌لسه‌فه‌یه‌ راسته‌ كه‌ بینه‌ر هه‌ستی پێ‌ ده‌كات، بێ‌ ئه‌وه‌ی ده‌رهێنه‌ر سوور بێت له‌ سه‌ر هه‌لبژاردنی ئه‌وه‌ی خۆی ده‌یه‌وێت .

ده‌رهێنان : ستایلی كارۆخ ئیبراهیم تا رادده‌یه‌ك لای بینه‌ر ئاشكرایه‌، چه‌ند ئه‌وه‌نده‌ی كاری ده‌رهێنانی له‌ شانۆگه‌ریه‌ك بۆ ئه‌وی تریان بگۆڕێت ، هه‌میشه‌و له‌ زۆربه‌ی به‌رهه‌مه‌كانیدا پشت به‌ سینۆگرافیا ده‌به‌ستێت ، سینۆگرافیا له‌ رووی ئه‌كته‌رو ته‌كنیك و دیكۆرو موزیك و جوانكارییه‌كانی دیكه‌ی شانۆ..
یان هه‌موو ئامرازه‌ ته‌كنیكیه‌كان به‌كار دێنێ‌ بۆ گه‌شكردنه‌وه‌ی چاو بۆ ئه‌وه‌ی بینه‌ر بكه‌وێته‌ ژێر كاریگه‌ری بینینی ستاتیكای شانۆ ، به‌ تایبه‌ت به‌ جه‌سته‌ی ئه‌كته‌رو ره‌نگ و دیكۆرو ته‌كنیك و جلو به‌رگ و هه‌موو ئامرازه‌كانی دیكه‌ی په‌یوه‌ست به‌ بینین ، بۆ ئه‌وه‌ی چاو تێركات له‌ جوانی، چاوێك كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ سه‌رچاوه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ئیحساس و چێژ وه‌رگرتن .

دووهه‌مییان موزیك : ده‌رهێنه‌ر پشت به‌ستنێكی سه‌ره‌كی به‌ موزیكه‌و هه‌میشه‌ له‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌ داوه‌ پشت به‌ كه‌سانی پرۆفیشنال له‌ باره‌ی موزیكی شانۆیی ببه‌ستیێت ، وه‌ك له‌و نمایشه‌ی دوایی دا هه‌ستی پێ‌ ده‌كرێت ، نزیكترین سه‌رچاوه‌ی ده‌روونی بۆ كارتێكردنی راسته‌وخۆ بۆ سه‌ر هه‌ستی بینه‌رو زاخاو دانه‌وه‌و راچڵه‌كینی موزیكه‌ كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی ئه‌ندازه‌یی له‌ سه‌ر هه‌مان ریتمی بزووتنه‌وه‌ی ئه‌كته‌ر له‌ سه‌ر شانۆدا ده‌ڕوات و ده‌توانێت ئه‌و بزووتنه‌وانه‌ له‌ چوارچیوه‌ی ریتمێكی به‌هێز به‌رجه‌سته‌ بكات و جوانیه‌ك به‌ نمایش ببه‌خشێت ، له‌ هه‌مان كاتیشدا كارلێكێكی ده‌روونی بۆ بینه‌ریش دروست ده‌كات بۆ وه‌رگرتنی نمایش وه‌ك پێویست ، بۆیه‌ ده‌كرێت بڵێین كرۆكی سینۆگرافیای ئه‌مجاره‌ی كارۆخ له‌و نمایشه‌دا موزیك بوو.

رووناكی : له‌ هه‌موو نمایشه‌كاندا ده‌رهێنه‌ر شوێنی تایبه‌تی بۆ رووناكی ته‌رخان ده‌كات له‌ ستایلی كاركردنیدا، چونكه‌ به‌لای ئه‌وه‌وه‌ رووناكی فاكته‌ری هه‌ره‌ سه‌ره‌كی جوانكارییه‌كانی شانۆو به‌رجه‌سته‌ كردنی حاڵه‌ته‌ ده‌روونییه‌كانی ئه‌كته‌ره‌ له‌ ناوه‌وه‌، بۆیه‌ رووناكی هه‌رگیز نه‌بۆته‌ هونه‌رێكی ته‌قلیدی لای كارۆخ ئه‌وه‌نده‌ی بۆته‌ سه‌رچاوه‌ بۆ به‌ زیندووراگرتنی شانۆو به‌رجه‌سته‌ كردنی ناواخنه‌كان .
به‌ڵام له‌و نمایشه‌دا ئه‌گه‌رچی توانستێكی زۆری رووناكی به‌كار هێندراوه‌، به‌ڵام هاوسه‌نگی رووناكی تێك چووه‌و زێده‌ رۆییه‌كی زۆر له‌ رووناكیدا كراوه‌، كه‌ وای كردووه‌ له‌ نرخ و به‌های رووناكی كه‌م بێته‌وه‌ ، خۆ رووناكیش وه‌ك هه‌ر كه‌ره‌سته‌یه‌كی شانۆیی وه‌ك پێویست به‌رجه‌سته‌ نه‌كرا، ئه‌وه‌ روخساری نمایش ده‌شێوێنێ‌ و ده‌بێته‌ په‌ڵه‌یك به‌ رووی ستاتیكای شانۆییدا.

ته‌كنیك :

له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی فۆرم هه‌میشه‌ له‌ شانۆگه‌رییه‌كانی كارۆخ جێگه‌ی بایه‌خ پێدانه‌، هه‌میشه‌ له‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌دایه‌ ته‌كنیك بكاته‌ كرۆكی فرۆم، به‌ تایبه‌ت له‌ ته‌كنیكی دیكۆردا، كه‌ پێی وایه‌ دیكۆر نابێت ببێته‌ پێكهاته‌یه‌كی چه‌سپاوو مردوو، به‌ڵكو ده‌بێت ببێته‌ پارچه‌یه‌كی زیندوو له‌ جه‌سته‌ی شانۆدا
دیكۆر له‌و به‌رهه‌مه‌دا پێكهاته‌یه‌كه‌ به‌ به‌رده‌وامی له‌ گۆڕان دایه‌و بۆ هه‌ر دیمه‌نێك به‌ شێوه‌یه‌كی تۆماتیكی دیكۆر ده‌گۆڕێت، به‌و شێوه‌یه‌ی وه‌ك باگ راوند ببێته‌ ته‌واو كه‌ری وێنه‌، وه‌ك دیكۆری مناره‌و مزگه‌وته‌كه‌ له‌ كاتی نوێژ كردن و دیكۆری سك پڕ بوونی ژنه‌ داعشه‌كان له‌ كاتی گێڕانه‌وه‌ی به‌ سه‌رهاته‌كانی ژنه‌كه‌ له‌ ژێر ده‌ستی داعشه‌كاندا، دیكۆری ئاواره‌كان و چه‌ند وێنه‌یه‌كی تری ئه‌و دیكۆرانه‌، كه‌ له‌گه‌ڵ روداوه‌كاندا دروست بێت و ون بێت.

به‌ڵام كه‌ مادام ده‌رهێنه‌ر به‌ ته‌كنیك ده‌سه‌ڵاتی تۆماتیكی گۆڕینی دیكۆری هه‌یه‌، نه‌ده‌بوا قه‌واره‌ی سه‌ندوقه‌كان فۆرمێكی ته‌قلیدی وه‌ربگرێت و به‌و زه‌خامه‌تیه‌ ده‌ركه‌وێت كه‌ سه‌رتاسه‌ری شانۆكه‌ داگیر بكات، وێڕای ئه‌وه‌ی مادام سه‌ندوقه‌كان ده‌گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ سه‌رده‌می پێشووی كاراكته‌ره‌كان، ئه‌گه‌ر سیمایێكی كلاسیكی هه‌بوایه‌ گونجاو تر ده‌رده‌كه‌وت .
جگه‌ له‌ دیكۆری بگۆڕ، ده‌رهێنه‌ر ته‌كنیكێكی جوانی بۆ دروست كردنی هه‌ڵم دروست كردووه‌ كه‌ له‌ كۆتایی نمایشه‌كه‌دا به‌ ده‌ستی كاراكته‌ره‌ ژنه‌كه‌ په‌خش ده‌كرێت و تێكه‌ڵ به‌ موزیك و ریتمێكی تراژیدی ده‌بێت و له‌ سه‌ر شانۆو له‌ ناو هۆڵه‌كه‌دا بڵاو ده‌بێته‌وه‌
سه‌ما : سه‌ما ده‌كه‌وێته‌ چوارچیوه‌ی سینۆگرافیای شانۆیی و ئاوێزانی موزیك و ریتمێكی بڵًنتر له‌ ریتمی گشتی شانۆ ده‌بێت ، بزووتنه‌وه‌ی ئه‌كته‌رو ره‌نگ ورووناكی و موزیك هارمۆنیایه‌ك له‌ ستاتیكای شانۆیی دروست ده‌كه‌ن كه‌ تێیدا ده‌رهێنه‌ر كۆمه‌ڵێ‌ ئامانجی گرنگ به‌ ده‌ست بێنێت له‌وانه‌ :

1.ده‌رهێنه‌ر ئه‌تمۆسفیرێكی سیحراوی له‌ سه‌ر شانۆدا دروست ده‌كات كه‌ هه‌م جوانییه‌ك به‌ ته‌كنیكی نمایش ببه‌خشێت، هه‌م پشوویه‌ك به‌ بینه‌ر بدا، بۆ زاخاو دانه‌وه‌ی مێشك .
2. ریتمی شانۆ به‌ شێوه‌یه‌ك به‌رز ده‌كاته‌وه‌، كه‌ بینه‌ر تێیدا هه‌ست به‌ زیندوو بوونه‌وه‌ی به‌رده‌وامی نمایش بكات.

3. سه‌ما ـ به‌هێترین كه‌ره‌سته‌یه‌كی درامیه‌ بۆ به‌رجه‌سته‌ كردنی روداوه‌كان، بۆیه‌ ده‌بێته‌ پارچه‌یه‌كی هه‌ره‌ زیندوو له‌ نواندن به‌ڵام به‌ریتمێكی جیاواز.
كارۆخ ئیبراهیم ـ له‌ زۆرینه‌ی ئه‌و سه‌مایانه‌ی له‌شانۆگه‌ریه‌كانی خۆیدا به‌رجه‌سته‌یان ده‌كات، ده‌ف و رووناكی و ئه‌دای ئه‌كته‌ر تێكه‌ڵ به‌ یه‌كتر ده‌كات، بۆ ئه‌وه‌ی به‌و سێ‌ توخمه‌ بتوانێت وروژاندن لای بینه‌ر دروست بكات، به‌ڵام ئاستی سه‌ركه‌وتن یا سه‌رنه‌كه‌وتنی ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر جۆری راهێنانی ده‌رهێنه‌رو توانستی ئه‌كته‌ر بۆ سه‌ما
له‌ چوارچیوه‌ی ئه‌و بایه‌خ پێدانه‌ی ده‌رهێنه‌ر بۆ سه‌ما، ئه‌گه‌ر بته‌وێت جیاوازی له‌ نێوان سه‌مای شانۆگه‌ری (كچی شه‌ره‌فه‌دین) له‌گه‌ڵ سه‌مای نمایشی (گوێچكه‌كانم قسه‌ ده‌كه‌ن) بكه‌یت، ئه‌وه‌ هه‌ست ده‌كه‌یت، كاریگه‌رییه‌كانی سه‌مای ( ئیلاف ئیبراهیم) له‌ كچی شه‌ره‌فه‌دین تا ئێستاش له‌ مێشكی بینه‌ردا كاڵ نه‌بۆته‌وه‌، له‌ گه‌ڵ سه‌ماكه‌ی ( سێبه‌ر) به‌راوردییان پێ‌ ناكرێت ، به‌ڵام دیسان هه‌ر له‌ كۆتاییدا هه‌میشه‌ سه‌ما لای كارۆخ فاكته‌رێكی گرنگی چێژه‌ وه‌ك له‌ دوا نمایشدا ده‌ركه‌وت .

نواندن :

ده‌رهێنه‌ر بۆ شانۆگه‌ری ئه‌مجاره‌ی ته‌نیا دوو ئه‌كته‌ری خستۆته‌ سه‌ر شانۆ (سێبه‌ر ئیبراهیم و گۆران ساڵح ) كه‌ هه‌روكییان دوو ئه‌كته‌ری تازه‌ پێگه‌یشتوون له‌ شانۆدا، سێبه‌ر ـ ده‌رچووی ئه‌كا دیمیایێكی شانۆیی نیه‌ و شانۆی نه‌خوێندووه‌، به‌ڵام گۆران ـ ئه‌گه‌رچی له‌ بواری گۆرانی گوتن دا ناسراوه‌، به‌ڵام ده‌رچووی شانۆیه‌ .
بێگومان ده‌رهێنه‌ر له‌گه‌ڵ دوو ئه‌كته‌ری تازه‌ پێگه‌یشتووی نا ئه‌كادیمی، ماندوو تر ده‌بێت له‌ ئه‌كته‌رێكی خاوه‌ن ئه‌زموون و ئه‌كادیمی، به‌ڵام ئه‌وه‌شییان ده‌مێنێته‌وه‌ سه‌ر ده‌سه‌ڵاتی ده‌رهێنه‌ر له‌ دروست كردنی ئه‌كته‌رو راهێنانی، هه‌روه‌ها بڕی توانستی جه‌سته‌یی ئه‌كته‌ره‌كه‌ له‌ رووی ئه‌داو ئیلقاو و ده‌نگ .
ئه‌گه‌ر هه‌موو ئه‌و باگ راوندانه‌ له‌ به‌رچاو نه‌گرین و ته‌نیا قسه‌ له‌سه‌ر ئه‌و نواندنه‌ بكه‌ین كه‌ هه‌ردوو ئه‌كته‌ر له‌ سه‌ر شانۆدا نیشانیان داین ، ئه‌وه‌ به‌ روونی ئه‌و راستیه‌ ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ سێبه‌ر ـ وه‌ك پاڵه‌وانی یه‌كه‌می شانۆگه‌ریه‌كه‌ ده‌رده‌كه‌وت ئینجا گۆران، بۆیه‌ زۆر جار بینه‌ر هه‌ستی به‌وه‌ ده‌كرد كه‌ سێبه‌ر به‌ سه‌ر گۆراندا زاڵه‌ له‌ نواندندا .

هه‌میشه‌ له‌ كاتی نمایشه‌كه‌دا پرسیاری ئه‌وه‌م لا دروست ده‌بوو، كه‌ هۆكار چیه‌ ده‌رهێنه‌ر له‌ نێو ده‌یان ئه‌كته‌ری پسپۆرو خاوه‌ن ئه‌زموون ، په‌نا بۆ ئه‌كته‌رێكی بێ‌ ئه‌زموون ببا، ئایا ئه‌وه‌ مه‌ترسی نیه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌كته‌رێكی سه‌ره‌كی له‌ شانۆگه‌ریه‌كدا ئه‌گه‌ر له‌ ئه‌زموونه‌كه‌ سه‌ر نه‌كه‌وت، ببێته‌ هۆكار بۆ روخانی شانۆگه‌ریه‌ك و فه‌شه‌ل پێ‌ هێنانی ده‌رهێنه‌رێك له‌ دوا ئه‌زموونی دا ؟
من و زۆرێك له‌ بینه‌ران له‌ گه‌ڵ خۆیاندا له‌ نیگه‌رانی دابووین، له‌ سه‌ركه‌وتن یا روخانی نمایشه‌كه‌ به‌ هۆی ئه‌كته‌ره‌وه‌.
خۆ ناهه‌ق نین چونكه‌ چه‌ند ئه‌وه‌نده‌ی تۆ پشت به‌ سینۆ گرافیاو كه‌ره‌سته‌كانی دیكه‌ی فۆرم بكه‌یت بۆ جوانكردنی شانۆ، ئه‌وه‌ نابێته‌ ئه‌لته‌رناتیف بۆ ئه‌كته‌ر كه‌ رۆحی راسته‌قینه‌ی نمایشه‌ له‌سه‌ر شانۆدا .

به‌ڵام ئاخۆ ده‌رهێنه‌ر توانی هاوسه‌نگی ( ئه‌كته‌ر) له‌ گه‌ڵ (سینۆگرافیا ) رابگرێت ؟

ره‌نگه‌ وه‌ڵامی ئه‌و پرسیاره‌ له‌ نێوان هه‌ر یه‌كێك له‌ ئێمه‌ جیاوازی هه‌بێت له‌گه‌ڵ ئه‌وی ترماندا، به‌ڵام من پێم وایه‌ ئه‌وه‌نده‌ی كارۆخ به‌ سینۆگرافیاوه‌ سه‌ر قاڵ بووه‌ (ئه‌گه‌رچی كۆمه‌ڵێ‌ براده‌ری ده‌ست ره‌نگین كاری سینۆگرافیایان هه‌ڵًسوڕاندبوو) ده‌رهێنه‌ر به‌ قه‌د سینۆگرافیا ئه‌و بایه‌خه‌ی به‌ ئه‌كته‌ر نه‌داوه‌، خۆ ئه‌گه‌رچی ئامرازه‌كانی سینۆگرافیا هه‌میشه‌ ئامرازی هه‌ڵخه‌ڵه‌تێنه‌رن بۆ چاوی بینه‌ر، به‌ڵام جوانترین سینۆگرافیا له‌ شانۆدا سینۆگرافیای جه‌سته‌ی ئه‌كته‌رو ئه‌دای ئه‌كته‌ره‌، كه‌په‌یوه‌ستی راسته‌قینه‌ی به‌ رۆحی بینه‌ره‌وه‌ هه‌یه‌ نه‌ك چاوی، ئه‌كته‌ر ده‌توانێت بێ‌ سینۆگرافیاش ئه‌و بۆشاییه‌ت بۆ پڕ كاته‌وه‌ و به‌رهه‌مێك پێشكه‌ش به‌ بینه‌ر بكات به‌په‌رۆشه‌وه‌ له‌ ئامێزی بگرێت، چونكه‌ سینۆگرافیا به‌ گشتی ئامرازێكه‌ بۆ خزمه‌تی ئه‌كته‌رو نمایش ، هه‌رگیز ناكرێت ئه‌كته‌ر بكه‌یته‌ ئامراز بۆ تێر كردنی سینۆگرافیا .

به‌ڵام باشترین حاڵه‌تی بژارده‌ له‌و نێوانه‌دا ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌رهێنه‌ر هاوسه‌نگییه‌ هونه‌رییه‌كان وه‌ك یه‌ك رابگرێت و بایه‌خی سه‌ره‌كی به‌توخمه‌ بنه‌ڕه‌تیه‌كانی وه‌ك ئه‌كته‌رو تێكست بێت ( وه‌ك په‌یكه‌ری بونیاتی شانۆیی) ئینجا توخمه‌ لاوه‌كییه‌كانی دیكه‌ی جوان كردن و كارتێكردن و وروژاندن و چێژ وه‌رگرتن ..
له‌و پێو دانگه‌شه‌وه‌ ئه‌گه‌ر بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ دواوه‌ و شانۆگه‌ری ( كچی شه‌ره‌فه‌دین ) به‌بیر خۆمان بێنینه‌وه‌، ئه‌وه‌ هه‌ست به‌ جیاوازی ئه‌وه‌ ده‌كه‌یت كه‌ ئه‌كته‌ر له‌وێ‌ داینه‌مۆی نمایش بوو، ئینجا سینۆگرافیا ، به‌ڵام له‌و نمایشه‌ی ( گوێچكه‌كانم قسه‌ ده‌كه‌ن) به‌ پێچه‌وانه‌ی هاوكێشه‌كه‌ی تره‌، بۆیه‌ بینه‌ر هه‌ست به‌وه‌ ده‌كات كه‌ كارۆخ نه‌یتوانیووه‌ له‌ كچی شه‌ره‌فه‌دین تێپه‌ڕێنێ‌، یا شتێ‌ پێشكه‌ش بكات له‌ ئاستی ئه‌و دابێت له‌ هه‌موو رووه‌كانه‌وه‌، هۆكاره‌كه‌شی ده‌گه‌ڕیته‌وه‌ بۆ ئه‌و خاڵانه‌ی له‌ به‌شی یه‌كه‌مدا ئاماژه‌مان پێدا .

ئه‌گه‌ر وه‌ك ئه‌كته‌رێكی تازه‌ پێگه‌یشتووی كه‌م ئه‌زموون ته‌ماشای (سێبه‌ر ئیبراهیم ) بكه‌یت، ئه‌وه‌ ناتوانین نكۆڵی له‌وه‌دا بكه‌ین كه‌ له‌ ئاست ئه‌و ته‌مه‌نه‌ كورته‌ی له‌ شانۆدا هه‌یه‌تی ، توانی به‌رگه‌ی ئه‌و ئه‌ركه‌ قورسه‌ بگرێت و به‌ بوێرییه‌وه‌ رۆڵه‌كه‌ی خۆی راپه‌ڕێنێ‌، به‌ڵام هه‌ست به‌ جیاوازییه‌كی ئه‌وتۆ ناكه‌ین له‌ رووی به‌رجه‌سته‌ كردنی ئه‌و چه‌ند كاراكته‌رانه‌ی كه‌ ئه‌و ده‌بوا بۆ هه‌ر یه‌ك له‌وان جیاوازییه‌ك له‌ فۆرمی نواندن دروست كات له‌گه‌ڵ ئه‌وی تریاندا، به‌ڵكو هه‌ر سێ‌ كاراكته‌ر له‌ یه‌ك ده‌چوون …
گۆران ساڵح : خۆی له‌ ئه‌زموونێكی سه‌خت داوه‌، ره‌نگه‌ ئه‌و ئه‌زموونه‌ نه‌ بۆ خۆی نه‌ بۆ به‌رهه‌مه‌كه‌ی كارۆخ ئیبراهیم جێگه‌ی متمانه‌ نه‌بووه‌و جۆرێك له‌ سه‌ركێشی تێدا بووه‌، چونكه‌ ئه‌وه‌ هه‌قیقه‌تێكه‌ كه‌ گۆران ناتوانێت ببێت به‌ ئه‌كته‌ر.

تێبینی:
• وەك مەبەست بە زمانێكی ساكار ئەم یاداشتانه‌م تۆماركردووە.
• لە هیچ نووسینێكدا بەڕێز و كاك و مامۆستا و هێژا ….. تاد، بەكارناهێنم، تەنیا ناوی خۆیان لە هەموو ئاوەڵناوێك گەورەتر و شایاندارتر دەزانم.
————————————————-

خۆم له‌ پێشه‌كی پاراستووه‌، چونكه‌ ثيمه:‌ (ڕامانی سه‌ره‌كی) نووسین ده‌كوژێ و ڕه‌زامه‌ندی خوێنه‌ری نموونه‌یی وه‌رناگرێت، ناشبێته‌ ڕووداو له‌ نووسیندا.
حوزەیرانی 1988 نامیلكەی (زێوان)م چاپ كرد، دانەیەكم پێشكێش بە: (ئیسماعیل بەرزنجی) كرد، گوتی: دوو دانەی تریشم بدەرێ، یەك بۆ كتێبخانەی: (محەمەد مەولوود مەم) و ئەوی تر بۆ: (دكتۆر مارف خەزنەدار).
پێشتر: (محەمەد مەولوود مەم)م بەهۆی: (دكتۆر ئازاد حەمە شەریف)ەوە دەناسی و پیاسەی دوور و درێژمان لە شەقامەكانی هه‌ولێر كردبوو، لە چایخانەی: (شەوانی هەولێر)یش چەند جارێك بە سێ قۆڵی دانیشتبووین و چەند جارێكیش لەماڵەوە نان و نمەكمان كردبوو، (دكتۆر ئازاد حەمە شەریف) لە ژمارە (183)ی ساڵی 2004 لە گۆڤاری (كاروان)، بابەتێكی نووسیوە بەسەر ناوی: (چۆن مەمم ناسی) باسی ئەو دانیشتنانە دەكات و بۆچوونی مەمیشی لەبارەی منەوە هێناوەتەوە و دەڵێت: (هەر لەو دانیشتنەدا گفتوگۆیەك دەربارەی چیرۆكی (دۆزینەوە) لە نێوان كاك (سەباح ڕەنجدەر) و (مەم) دروست بوو، كاك سەباح بە وردی پرسیاری لەسەر چیرۆكەكە لە (مەم) كرد و باسی لە لایەنی بەهێز و كاریگەری چیرۆكەكەی
(مەم)ی كرد. (مەم)یش لە كاك (سەباح)ی پرسی: (تەمەنت چەندە). ئەویش گوتی: (نۆزدە ساڵ). (مەم) پێی گوت: (تەمەنی ڕۆشنبیریت پێش تەمەنت كەوتووە و ئومێدی زۆرم بە لاوی وەكو ئێوە هەیە باری ئەدەبیمان بەرەو داهێنان ببەن).

لەو چل و ئه‌وه‌نده‌ ساڵەی تێكەڵ بە ناوەندی ڕۆشنبیری كوردی بوویمە، پیاوی ئاوا لەخۆبووردووی وەك: (محەمەد مەولوود مەم) و (عەبدوڵڵا سەڕاج)م نەناسیوە، بەو شێوە پاك و له‌ دڵ و گیانه‌وه‌ پاڵپشتی بەهرە و لێهاتوویی لاوان بكەن و دڵ و گیانیان بە داهێنانیان خۆش بێت، دوای چەند ڕۆژێك لەگەڵ: (ئیسماعیل بەرزنجی) ڕێكەوتی یەكمان كرد و گوتی: (دكتۆر مارف خەزنەدار) دەیەوێ بتبینێت، ناونیشانی ماڵەكەی دامێ، ئەوسا هەولێر شارێكی وه‌ك ئێستا قژ ئاڵۆز نەبوو، بە ئاسانی شوێنە دەستنیشانكراوەكان دەدۆزرانەوە.
عەسرانێك زۆر بە شەرمەوە بەرەو ماڵیان بەڕێ كەوتم، دەرگای حەوشەیان كرابووەوە. بەرانبەر دەرگا لەبەر هەیوانەكەی لەسەر ئەسكەمبیلێكی تەختە دانیشتبوو، لبادێكی سپی نەخشی قاوەیی لەسەر نەخشا بوو، لەسەری ڕاخرا بوو، كۆمەڵێك گوڵدان لە دەوروبەری داندرابوون، دیاربوو تازە ئاودرابوون، لەگەڵ شەربەیەك، كە تافتەیەكی سپی بەسەر دەمی شەربەكەدا دادرابوو، ژێرەوەشی لەناو بارستێك قومی تەڕ دابوو، پیاوێكی پرچ و سەر و سمێڵ ڕەش زیاتر لە سپی شكۆدار فەرمووی لێ كردم. كتێبێكی بەدەستەوە بوو، بە قەڵەمی سوور هێڵی بە ژێر چەند بڕگەیەكی دادەهێنا. كتێبەكە هی: (حوسێن مەردان) بوو. بەناونیشانی: (الأزهار تورق داخل الصاعقة). دوای بەخێرهاتن و یەكترناسین. گوتی: (چاو و دڵم بە بەهرە و لێهاتوویی لاوان ڕوون و گه‌رمه‌). پێشتریش شاعیرانی لاوی هەولێر بەردەوام سەردانیان كردووم. وەك: (جەمیل ڕەنجبەر و عەبدوڵڵا پەشێو) و زۆری تریش.

دیار بوو (زێوان)ی خوێندبووەوە، چەند پارچە كاغەزێكی باریكیشی بڕیبوو لە نێوان لاپەڕەكانی دانابوو گوتی: له‌دایكبوونی شاعیرێكی داهێنه‌ری تێدا به‌دی ده‌كه‌م، هەرچی ڕێنماییەكی لەو دانیشتنەدا كردم. دواتر بەپێی هەڵكشانی ئەزموون هەمووی لە كات و شوێن و جێی خۆیدا ڕاست دەرچوون.
من لەسەر بەرگی زێوان نووسیبووم (چامە). ئەوەی زۆر جێگای سەرنج بوو بۆ من. گوتی: زێوان چامە نییە. (ڕۆمانە شیعر)ـە، هەرچی شتێك لە هەقیقەتەوە بیڵێی زەرەرت پێناگەیەنێ. لە كەم ئەزموونی و ڕۆشنبیری ساكارم، یەكەم جار بوو دەستەواژەی ڕۆمانە شیعرم گوێ لێ بێت و ببیستم. ئەو كات من چەند ڕۆمانێكی كوردی و چەند ڕۆمانێكی وەرگێڕدراوم بۆ كوردی خوێندبووەوه‌. دیارترینیان
(شار)ی حوسێن عارف و (براكوژی) نیكۆس كازانتزاكی بوو، كە عەبدولكەریم شێخانی كردبووی بە كوردی.
ساڵی 2012 دكتۆر عەبدوڵڵا ڕەحمان كتێبێكی بەناونیشانی: (ڕۆمانە شیعر: مێژوو و سەرهەڵدان) چاپ كرد. لەم كتێبەدا (زێوان) بە یەكەم ڕۆمانە شیعری كوردی دەستنیشان كراوە.

كە لەلای هەستام و بڕۆم تا دەرگای حەوشە لەگەڵم هات و خانەدانانە بەڕێی كردم و گوتی: (دیار بە و قەتیش لە دەرگا مەدە). دوای ماوەیەكی كورت ئەو ماڵە بووە ماڵە باوك و تا كۆچی دوایی بەردەوام هاتوچووم كردووە. زووش گوتی: تۆ دووەم ئەدیبی دەبیتە كوڕی ماڵ. یەكەم كوڕی ماڵ: (دڵشاد مەریوانی)یە. ئەو كات شەهید نەكرابوو. گوتیشی: هەر كتێبێكت پێویست لە كتێبخانەكەمدا، پرسم پێ مەكە. بەس دوای گەڕانەوەی لە شوێنی خۆی دایبنێوە و جێگۆڕكێی پێ مەكە. بۆ ماوەیەكی دوور و درێژ لەو ماڵەدا هەموو چوارشەممان كۆڕی ئەدەبی دەبەسترا. چا و قاوە و جۆرەها شیرنەمەنیش ئامادە و پێشكێش دەكرا.

دوای خوێندنەوەی بابەتەكە ئامادەبووان گفتوگۆیان لەبارەی بابەتی پێشكێش كراو دەكرد. یەك لەو چوارشەمموانە بەخت یارم بوو، بێ ئەوەی بۆچوونی من وەربگرێت، دوای كۆڕەكە گوتی: چوارشەممەی داهاتوو سەباح دەقێك دەخوێنێتەوە. بۆ هەموو كۆڕەكانی داهاتوو، لەدوای كۆڕەكان دەیپرسی چوارشەممەی داهاتوو نۆرەی كێیە و كێ ئاماده‌یه‌، ئامادەیی ئەدیبەكەی وەردەگرت، بەڵام ئامادەیی منی وەرنەگرت و یەكسەر ڕایگەیاند چوارشەممەی داهاتوو فڵانە.

لە بەرگی حەفتەمی: (ڕۆژگاری من) لە لاپەڕەی (212) ئاماژەی بەم كۆڕەی من داوە، لەدوای خوێندنەوەكە: (محەمەد موكری و سەڵاح شوان و فیكرەت عزەت) گفتوگۆیان لەبارەی شیعرەكەمەوە كرد، بۆچوونەكانی سەڵاح شوان لەبارەی شیعری درێژەوە قووڵ و فرە زانیاری بوون. نەك بۆ من، بەڵكو بۆ تەواوی ئامادەبووان.
هەر لەو ماڵەدا چەند ئەدیبێكم ناسی. وەكو باوكێكیش هەمیشە ڕێنمایی ئەدەبی و ژیانی كردووم و سوودمەند بوویمە لە ڕێنماییەكانی. بەشێك لە ئەدەبی كلاسیكیم به‌ چاوڕوونی ئه‌و و لە ڕێگای كتێبخانه‌ی ئەوەوە ناسی. لە ناوەڕاستی نەوەدەكان، كە گەمارۆیەكی بكوژ لەسەر خەڵكی كوردستان هەبوو، خواردنی باش لە هەموو ماڵێك دەست نەدەكەوت. ڕۆژێك مێوانداری: (پیرباڵ مەحموود) و منی كرد. خوانێكی شاهانە خەمڵابوو. من كە خواردنەكەم بینی پێم نەخورا و هاوسەر و منداڵەكانم هاتنە پێش چاوم. وەك ئەوەی هەستی شەشەمی كاری كردبێت و پێی گوتبێت مێوانەكەت لەم حاڵ و بارە لاسەنگە دایە. لەسەر خوانەكە هەستا و دوای ماوەیەكی كورت هاتەوە گوتی: سەباح بە بنیادی بۆ ماڵەوەم نارد. ئەوەی لەسەر خوانەكە بوو، بە زیادەوە بۆ منداڵەكانمی ناردبوو.

دوای نان و چا و قاوە. دیوانی: (محەمەد ساڵح دیلان)ی هێنا و گوتی: هەر یەكەمان شیعرێكی ئەو شاعیرە بلیمەتە بخوێنینەوە. پێش ئەوەی ئێمە بچین، دیاربوو شیعرەكانی ده‌ستنیشان كردبوو. بەوە زانیم لە نێوان هەر شیعرێكدا پارچە كاغەزێكی سپی دانابوو، خۆی شیعری: (سلێمانی)، پیرباڵ مەحموود شیعری: (بێخودی شاعیر). منیش شیعری (شێخ مەحموودی زیندوو).

بە پیرباڵی گوت: تۆ ئیلقات نەرم و بەهێزە، بەڵام ئەو شیعرەت له‌نگ خوێندەوە. ڕای لە خوێندنەوەكەی منیش نەبوو، هەستم كرد ڕێكخستنی ئەم دانیشتنەی بۆ ئەوە بوو توانایی دیلان بە من ئاشنا بكات. هەر لەم دانیشتنەدا بە باشی لەبارەی ئەزموونی: (ئه‌حمه‌د تاقانه ‌و ئەنوەر قادر محەمەد و فەرهاد شاكەلی) دوا، وەك شاعیر و وەك لێكۆڵەر.
بۆ نووسینی: (مێژووی ئەدەبی كوردی)یه‌كه‌ی داوای هەر دوو بەرگی چیرۆكەكانی: (محەمەد مەولوود مەم)ی لێ كردم. گوتیشی خۆم هەمە، بەڵام قوتابییەك بۆ كاری زانستی بردوونی و نەیگەڕاندووەتەوە. ڕێكەوتنەكە دەكەوتە 15/1/2001. ئەم ڕێكەوتە منداڵێكمان خودا بەخشی. بەو هۆیەوە لە بەڵێنەكەم دوا كەوتم. 18/1/2001 كتێبەكانم بۆ برد. پێش ئەوەی بەخێرهاتنم بكات و كتێبەكانم لێ وەرگرێت. گوتی: تۆ بیركردنەوە و هەڵكەوتی ئەوروپیانەت هەیە و زۆر باپەندی بە قسە و بڕیاری خۆت، بۆ دوا كەوتی. منیش واقیعەكەم پێگوت و گوتم لەدوای سێ كیژان، كوڕێكمان لە دایك بوو، ئەمەیە هۆی دواكەوتنەكەم. بزەیەكی شادمانی لە دەموچاوی گەڕا و پیرۆزبایی و سوپاسی خودای كرد. هەمان كات دایە (سەعدییە)سێ پاكەت شیرینی لە سوپەر ماركێتەكەی نزیك ماڵیان كڕی و گوتی: لە جیاتی من لە كۆڵانی خۆتان، خۆت بەسەر منداڵانی دابەش بكە. ئەمە كوڕەزای منە. خەزنەداریش گوتی: باجی دواكەوتنەكەت ئەوەیە، من ناوی لێ دەنێم، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ش بۆچوونی خۆی زاڵ نه‌كرد، ڕه‌زامه‌ندی من و هاوسه‌ره‌كه‌می وه‌رگرت، ئینجا ناوی نا (یاد).

* * *

لە ژمارە (43)ی 18/9/1997 لە (برایەتی پاشكۆی ئەدەبی) برادەرێك نووسینێكی نووسی بەناونیشانی: (زەقبوونەوەی خود لەناو وەهمێكدا). زیاتر لە پازدە نووسینی بەكوردی و عەرەبی بەدوا داهات و ڕێكەوتنێك لە نێوانیان پەیدا ببوو، لەم نووسینانەدا سەد و حەفتا و دوو قسەی ناقۆڵا و ناشایستەیان پێگوتم. یەك لەو برادەرانە خەسڵەتی مرۆڤیشی لێ ستاندبوومەوە وەك: (ئاژەڵ) دەستنیشانی كردبووم. منیش لە ژیانی ئەدەبیم ڕێكەوتی لەوە دڵخۆشترم ڕووبەڕوونەبووەتەوە. ئاستی لەم جۆرە و نزیك لەم جۆرە، به‌رهه‌می منیان بەدڵ نەبێت. ئێستاش ئەگەر لە شەقام ڕێكەوتی ئەو برادەرە بكەم بێ ویستی خۆم، لە هێزی ئەدەبی بێگەردەوە خەندەیەكی ڕه‌زامه‌ندی دەمگرێت و دڵخۆش دەبم، ئەم ئاستانە به‌رهه‌می منیان بەدڵ نەبێت، خۆ ئه‌گه‌ر به‌رهه‌می منیان به‌ دڵ بێت، ده‌بێ گومان له‌ توانایی ئه‌ده‌بی خۆم بكه‌م.

ئەم ئاماژەیەم تەنیا بۆ ئەوەدا، دوای ئەوەی قوڕولیتەی ئەم گەلەكۆمەكییە نیشتەوە، 11/11/1997 خەزنەدار تەلەفۆنی بۆ كردم نیوەڕۆ وەرە لای من نانێك بخۆ. كە چووم دوو قوتابی قۆناخی دكتۆرای لا بوون، ناویان: (محەمەد) و (شنۆ) بوو. هەموو ئەو ڕۆژنامانەی لەسەر یەك كه‌ڵه‌كه‌ كردبوون، كە نووسینەكانی تێدا بڵاوكرابوونەوە. وەك بە زمانێك، زمانی فەرمان گوتی: پێڵاوه‌كانت‌ له‌ پێ مه‌كه‌ره‌‌وه ‌و بڕۆرە سەریان و بەرز ڕاوەستە، منیش زەردەخەنەیەكی شەرمنم بۆ كرد و گوتم، ببوورە، گوتی: ئاخر هەمووی گێره‌شێوێنی ئه‌ده‌بی و جوێنن بۆ تۆ و ئەدەبی تۆ. گوتم: لەپاڵ جوێنەكانی ئەوان، بابەتی نووسەرانی تری تێدا بڵاوكراوەتەوە به‌ شكۆوه‌ باسی ئەدەبی كوردی دەكەن. یەكپێ لە شوێنی خۆی هەستایەوە و دەستی لەسەر شانم دانا.

گوتی ئاوا بە گەورەیی لە ئەدەب گەیشتووی بۆیە ئەو ……………………….. ئاوا تووشی هیستریا بوونە. لەناو كتێبخانەكەیدا لەگەڵ كتێب، كەلوپەلی بەنرخ و دەگمەنی دانابوون. كووپێكی چای پێشكێش كردم، كە لە ڕووسیا لەگەڵ خۆی هێنابوویەوە و وێنەی پووشكینی لە قەدی نەخش كرابوو، زیاتر لە چل ساڵ بوو پاراستبووی، گوتی: ئەمەش یەكێكە لە ئازاردراوەكانی سەر زەوی و تۆش بەهێزبە تا دەكوژرێی و ئازادانه‌ به‌ دوای خه‌ونه‌كانتدا بڕۆ.
پاشماوەیەك كۆشیعری: (ڕووەكەكانی خواوەند)م چاپ كرد. دانەیەكم پێشكێش كرد. تەماشایەكی ورد و هەڵگێڕ و وەرگێڕی كرد و گوتی: شیعرەكان حه‌زی مرۆڤیان تێدایه‌ و كاریگه‌رن. چه‌تری شێوازی ئه‌فسوونكاری به‌سه‌ر خوێنه‌رانیان هه‌ڵده‌ده‌ن و به‌ره‌و قووڵایییان ده‌به‌ن. تۆ شه‌رم له‌ جیهانی شیعری خۆت ده‌كه‌ی، بەڵام چاپەكەی زۆر سادە و سه‌ره‌تایییه‌ و خوێنه‌ر هاننادات بۆ خوێندنه‌وه‌ی.

دوای ماوەیەك نووسینێكی نووسی بەناونیشانی: (خەونی خودایی لە كۆشیعری ڕووەكەكانی خواوەند) دا، لە ژمارە (45)ی 5/3/2000ی گۆڤاری (ڕامان) بڵاوی كردەوە. لەگەڵ شیعری نوێ كۆك نەبوو، لە گۆڤاری (ڕامان)، ژمارە (148)ی 5/9/2009 بابەتێكی نووسیوە بەناونیشانی: (هەندێ بیرەوەری ڕۆژنامەگەری و من و ڕامان) دان بەوە دادەنێ ناوەندی ڕۆشنبیری كوردی چاوەڕوانی ئەوەیان لێ نەكردووە لەبارەی شیعری نوێوە بنووسێت، چونكە تایبەتمەندە لە شیعری كلاسیكی. لە وتارەكەیدا نووسیویەتی: (بەمجۆرە ئەو پارچە شیعرەی (سەباح ڕەنجدەر) كەوتە ناو ئەو چەند شیعرەی لاوانی سەردەم نووسیویانە و شیعرەكەم بەدڵ بوو).
* * *

سێزدە ساڵ و هەشت مانگ و یازدە ڕۆژ لە گۆڤاری (ڕامان)دا كارم كردووە. لە ژمارە (3) تا (153)، ئەو كاتەی كاركردنەم چ وەك تەمەن و چ وەك توانایی ئەدەبی دەبێتە قۆناخی گەشەی تەمەن و ئەدەب. یاداشتی ئەم ماوەیەم به‌ پڕی نووسیوە و لە نامیلكەیەكی سەربەخۆدا چاپی دەكەم. (ئازاد عەبدولواحید) سەرنووسەری گۆڤارەكە بوو، بەیانی: 10/10/2008 هاتە ژوورەكەم و گوتی: وەرە قاوەیەكم لەگەڵدا بخۆرەوە. من ئەو پیاوەم قەت ئاوا بریندار نەبینیبوو. دەموچاوی تەواو نائاسایی بوو، لەناخەوە هەژا بوو، هەستی بە پیلان و غەدرێك لە من كردبوو. نموونەی داهێنەرانی بۆ دەهێنامەوە چ تۆڕ و داوێكیان بۆ داندراوەتەوە، نموونەی: (به‌در شاكر سەییاب)ی دەهێنایەوە و دڵیشی نەدەهێنا بابەتەكەم بۆ باس بكات.
بەردەوامیش دووبارەی دەكردەوە تۆ شاعیرێكی: (وتو وریای). گوتم چی بووە پێم بڵێ خۆ پلانی كوشتن نییە. بڕێك ڕوون بووە و زانی لەسەرخۆم و بەسەرخۆم زاڵم و له‌ هێزی چاوه‌كانمدا خاوه‌نی بڕوام. گوتی: ئەوەیان كوشتنی ڕۆحە. كۆمەڵێك كاغەزیشی لەسەر مێزەكەی دانا بوو، بۆ من دەدوا و تەماشایەكی كاغەزەكانی دەكرد و دەستی ناڕەزایی لەسەر دادەنان. بە چاوێك سەیری منی دەكرد، وەك ببینێ پەرداخێك ژەهرم بۆ ئامادەكرا بێت و ئەو ڕێگری بكات نەهێڵێ بیخۆمەوە، یان ده‌رخواردم بدرێ. گوتی: مرۆڤێك، لەوانەیە برادەریشت بوو بێت، زۆر كارامەیە لە كۆمپیوتەر و ئیمێل دروستكردن.

بە هەشت ناوی جیا جیای نووسەران ئیمێلی دروست كردووە و جوێن بە خۆت و ماڵ و منداڵت دەدا و بۆ ئیمێلی گۆڤاری ڕامانی ناردووە، وای كردووە من بیبینم. گوتم: بمدەرێ با بیانخوێنمەوە. گوتی: دڵم نایە نەك خودا نەخواستە جەڵتەی دڵ لێت بدا. گوتیشی هەموو كاغەزەكانم لەبەریەكدا ڕاگرتووە، وەك ڕێنووس و شێواز و وشه ‌و فه‌رهه‌نگ و زاراوه ‌یەك كەس نووسیویەتی. خودایە دەبێ من چی بم و چیم كردبێت. مرۆڤێك، ڕه‌نگه‌ ڕۆژگارێك برادەر و هاوكاریشم بوو بێت، ڕێ بە خۆی بدا بە هەشت ئیمێلی جیا جیا جوێنم پێ بدا و بوختانم بۆ هەڵبەستێ. لە كاتێكدا لە ژیانی خۆم نەك خراپەم لەگەڵ مرۆڤێك نەكردووە، بەڵكو كشەم لە مێشێكیش نەكردووە، به‌بێ دوودڵی هه‌میشه‌ش ڕێزی نووسینی باشم گرتووه‌ و ستایشم كردووه‌.

دەبێ ڕقی ئەو مرۆڤە لە چ پلەیەكدا كوڵا بێت، خودایە یارمەتی بدە تا ئازاری كەسێكی تر نەدات. ئەنجام دوای چەند ساڵێك پێم زانی برادەرێكمە بە چاوڕوونی برادەرێكی (شاعیر)م، كە من لە ژمارە (32)ی گۆڤاری (ڕامان)ی 5/2/1999 لە مێزگردێكدا بە ناونیشانی: (كێشەی تێگەیشتن و تێنەگەیشتن لە ئەدەب و هونەردا). بە شاعیری خاوەن ڕوئیا ناوم بردووە. نامەیەكی كراوەم بۆ ئەو برادەرە شاعیرەم نووسیوە و لە نامەكەدا بەدار و بارتر بۆچوونی خۆم دەربڕیوە. پێش ئەوەی بڵاویشی بكەمەوە دەیدەم بە خۆی.
له‌ په‌ره‌گرافێكی نامه‌كه‌دا نووسیومه‌: (ئه‌ده‌بی بێگه‌رد به‌ سروشتی خۆی دوژمنی دیكتاتۆرانه‌ و ڕه‌نگ و ڕوخسار و كرۆكی واقیع ده‌ستكاری ده‌كات، به‌ڵام له‌ توانایدا نییه‌ بیگۆڕێت، به‌ڵام ده‌توانێت ڕك و كینه‌ی ئازیزان وه‌رگێڕێت بۆ خۆشه‌ویستی).
دەمزانی خەزنەدار كاریگەری بەسەر ئازاد عەبدولواحیدەوە هەیە و ڕێزی داوای یەكتری دەگرن. چوومە لای و بابەتەكەم تێگەیاند، بەڵكو كاغەزەكانم بۆ وەربگرێت. گوتی: بەناوی خواستراوەوە جوێنیان پێ داوی، گوتم بەڵێ. گوتی: هەر یەك ناوی خواستراو بۆ كاری ناڕەوا بەكاربهێنێت (نامەردە). نامەردیش خاوەن ڕەئی نییە، بۆیە داواكەت جێبەجێ ناكەم. گوتیشی داهێنەر هەڵۆیە، هەڵۆش تەماشای ڕێگا درێژەكان دەكات و ڕێبواران دەپارێزێ. هەڵۆیانی ڕێگای درێژی ئەدەبی كوردیش تۆ دەپارێزن.

* * *

(دكتۆر لەتیف محەمەد حەسەن) شیعری: (سروودی باران)ی بەدر شاكر سەییابی وەرگێڕا بوو، لە ژمارە (93)ی گۆڤاری كاروان، ئاداری 1992 بڵاوی كردبووەوە. زۆر سەرسام بووم بە شیعرەكە و وەرگێڕانە بێ گرێ و گۆڵەكەی. باسی ئەم وەرگێڕانەم بۆ كرد. ئەویش بە دوورودرێژی تێكەڵاوبوون و ڕۆژگاری خۆی لەگەڵ سەییاب زۆر بەتاسە و لەدڵەوە گێڕایەوە. گوتم: ئەو زانیارییانە بۆ خوێنەری كورد زۆر گرینگ و پێویستە، پێشنیاز ده‌كه‌م بیاننووسیت. گوتی: لە سەردانی داهاتووت شتێك دەبینیت. كردی بە بیركردنەوەی خۆی و به‌ شێوازێكی پڕ زانیاری، درێژه‌ به‌ بنه‌ماكانی براده‌رایه‌تی ده‌دا و بابەتێكی نووسی بەناونیشانی: (من و گۆران و سەییاب). لە ژمارە (53)ی 5/11/2000ی گۆڤاری ڕامان بڵاوكرایەوە.

* * *

22/11/2001 لە گفتوگۆیەكدا باسی: (محەمەد ساڵح دیلان)ی كرد، كە خاوەن تیۆری شیعرییە، هەم داوام لێ كرد ئەم هەست بە تیۆرە و بیركردنەوە وەك نووسینێك تۆمار بكات و ئەندازەی تیۆرەكە بە پێودانگی ئه‌ندازیاریی بگەیەنێت. تێگەیشتنی خۆی بۆ تیۆرەكە كرد بە بابەتێك بەناونیشانی: (شیعر). لە ژمارە (79)ی 5/1/2002ی گۆڤاری ڕامان بڵاوكرایەوە.

* * *

17/8/1999(حوسێن عارف و خانم)ی خێزانی مێوانی بوون، لە گفتوگۆیەكان دیار بوو، بۆ چەند ڕۆژێك دەمانەوە. باسی چیرۆك، بابەتی دانیشتنەكە بوو. منیش لێم پرسی خۆ تۆ لە قۆناخی خۆت چیرۆكنووسێكی باشی، بۆ لە لێكۆڵینەوەی چیرۆكی كوردی وەك پێویست باست ناكرێ. گوتی: لایەنی لێكۆڵینەوەم غەدری لە چیرۆكنووسیم كردووە. ئەگەر ئەوەندە بایەخم بە نووسینی لێكۆڵینەوەی زانستی نەدابوایە. ئەوە وەك چیرۆكنووس، ڕه‌نگه‌ چیرۆكنووسێكی باشیش باس دەكرام. گوتم: بۆ ئەم غەدر لەخۆكردنەت وەك بابەتێك نانووسی بۆ خوێنه‌رانی ڕوون بكه‌یته‌وه‌، بابه‌تێكی نووسی بەناونیشانی: (من و چیرۆكی كوردی). لە ژمارە (41)ی 5/11/1999ی گۆڤاری ڕامان بڵاوكرایەوە.

* * *

6/8/2006 لە ماڵی خەزنەدار (دكتۆر دڵشاد عەلی) سەرنجی لەبارەی شیعرەكانی منەوە هەبوو، كە خاڵبەندی بەكارناهێنم و بە بۆشاییەك لە ئەزموونی منی دەزانی و منیش گوتم زانینم بۆ ئەم كارەم هەیە و لە ژمارە (50)ی 5/8/2000ی گۆڤاری ڕامان قسەی خۆم لەم بارەیەوە كردووە.
(كۆمەڵێك حیكمەت و گیانی پەتی و بیر و مەودای ئێستێتیكم لە كەلەپوور و ڕۆشنبیری كوردی بۆ ماوەتەوە. نموونە: لە حەیراندا خاڵبەندی پەیڕەو نەكراوە، سەربەند و ناوبەند و كرانەوەی دوا بەند هەیە. بە گوێگرتن و هۆشیارییەكی ڕاستەقینەی ترپە و ئاواز، هەستی خاڵبەندی لای حەیرانناس دروست دەبێت. هەروەها لە شیعری میللی كوردی و شیعری كلاسیكی خاڵبەندی پەیڕەو نەكراوە. پەیڕەونەكردنی خاڵبەندی لای من نەزانین نییە. بگرە وەك مەبەست و هونەر گەڕانەوەیە بۆ هەستی سەرەتایی كوردی و ڕەسەنایەتیی كەلەپوور.
لە سپێتی كاغەز و دابەشكردنی وێنەدا، هەست و نیشانەكانی خاڵبەندی لە ئاستەكانی دەربڕین لە خەیاڵ و زەینی خوێنەری خود وریا دەستنیشان دەكەم.
نموونە: ڕستەی بۆ كوێ دەچیت. ئەم ڕستەیە، ئەگەر نیشانەی پرسیار، یان سەرسوڕمانم بۆ دانا. ئەوە بێگومان ڕستەكە دەستنیشان دەكەم. پرسیارە، یان سەرسوڕمان. ئەگەریش هیچ نیشانەیەكم بۆ دانەنا و بە كراوەیی هێشتمەوە لەم بار و بوارەدا ڕستەكە دەبێتە ڕستەیەكی ئاستدار و دۆخگۆڕ و زەینی).
خەزنەدار پارێزگاری لە بۆچوونەكەی من كرد، منیش گوتم: با بۆچوونەكانت ببنە بەڵگە و لەبەر دەستی خوێنەراندا بن: بە دوو ئەڵقە بۆچوونەكانی لەبارەی خاڵبەندییەوە تۆمار كرد.
1ـ خاڵبەندی لە شیعری كلاسیكی كوردیدا، لە ژمارە (115)ی گۆڤاری (ڕامان) 5/12/2006 بڵاوكرایەوە.
2ـ خاڵبەندی لە شیعری نوێی كوردیدا، لە ژمارە (119)ی گۆڤاری (ڕامان) 5/4/2007 بڵاوكرایەوە.

* * *

17/5/2009 ڕۆژێكی تەواو گەرم بوو، سەردانیم كرد. بینیم پێیەكانی لەناو تەشتێكی نمیچە پڕ قوم دانا بوو، گوتم: ئەوە بۆ پێیەكانت جووت كردووە و لەناو ئەو قومە گەرمە دەیانجووڵێنیت. گوتی ناوە ناوە مێروولە دەكەن. ئەمە چارەی ئەم مێروولەیەیە.
فایلەكی پەمبەی لە تەنیشت خۆی دانا بوو، دایە دەستم، چیرۆكی: (سڤێتلانە)ی تێدا بوو. گوتی: ئەم چیرۆكەم دوای چل و دوو ساڵ ئەمڕۆ لەناو دەستنووسەكانم دۆزیومەتەوە، ئەگەر بەدڵت بوو لەگەڵ خۆتی ببە. خوێندمەوە و گوتم: جوانترین چیرۆكتە. بۆچوونەكەمی پێ لە جێی خۆیدا نەبوو، گوتی تۆ، یان لە چیرۆك نازانی، یان چیرۆكی: (ئەڵه‌مان كوردی و بووكەشووشە و دڵ و نەتەوەت) نەخوێندوومەتەوە. هەستم بە ناڕەزاییەك كرد. لە ماڵی خۆی قەت دڵی مێوانی نەدەشكاند. هەستا و منی بەجێهێشت و چووە ناو كتێبخانەكەی. زانیم نیشانه‌ی ناڕازیبوونه‌‌. له‌ فایله‌كه‌دا شیعرێكی: (دكتۆر ئیحسان فوئاد)یشی تێدابوو، شیعره‌كه‌م له‌سه‌ر ئه‌سكه‌مبیله‌كه‌دا دانا و چیرۆكەكەم هەڵگرت و ڕۆیشتم، دڵم ده‌یگوت بووه‌ته‌ تووره‌گه‌ی بزمار. بەیانی چیرۆكەكەم بردە گۆڤاری (ڕامان). لە ژمارە (145)ی 5/6/2009 دا بڵاوكرایەوە. هەمان ڕۆژ تەلەفۆنی بۆ كردم گوتی: دایكت خواردنی تایبەتی ئامادەكردووە. وەرە ئێرە نانێك بخۆ. نانەكەم خوارد و نە ئەو دەنگ و نە من دەنگ، كە چیرۆكەكە بڵاوكرایەوە لەناو خوێنەران دەنگدانەوەیەكی تایبەتی هەبوو، بە زەردەخەنەیەكەوە گوتی: پێدەچی بۆچوونەكەت ڕاست بوو بێ.

* * *

لە 5/6/1999 كتێبی: (ئەلێكساندەر پووشكین: گەشتێك بۆ ئەرزەڕۆم)ی پێشكێش كردم. كتێبەكە هێشتان لە نێوان دەستی ئەو و مندا بوو، وەرم نەگرتبوو. بە زمانێكی نیمچە دڵه‌ڕاوكێ ئامێز لێی پرسیم: شیعر چییە. منیش گوتم: (ئەگەر دەمزانی چییە، نەمدەنووسی). كتێبەكەی دایە دەستم و گوتی: (جوانترین پێناسەیە لە هەموو زمانانی دنیا).

كانوونی یه‌كه‌می 2018 هه‌ولێر

ناكرێ هەموو نووسینێك لەبارەی چەوسانەوە و برسێتی و زۆرلێكردنی سێكسی و سێكس و تاوانی گەندەڵی و باوكایەتی . بە ئەدەب دابنێین، واقیعیەت هەرگیز ئەوە نییە، كە بە وردی وێنەی واقیع بگریت، بەڵكو شێوازی تەعبیركردنێكی ئەدەبییانەیە لە ناشیرینی ژیان و ناشیرینی مەرجە كۆمەڵایەتییەكان. بە مانایەكی دیكە ئەدەب تەعبیركردنێكی ناشیرینانەیە لە خودی ناشیرینی، بەرانبەر ئەوەش رووكارئامێزی و راستەوخۆی لە دەربڕیندا یەكێكە لە خەسڵەتەكانی ئەدەبی ناشیرین!

(1)

قسە لە بارەی دەسپێكی پڕ لە ئیشكالی رۆمانی (بازنەی بار كەوتووان)ی (محەمەد كەریم نانەوا) ناكەم، بەڵكو قسە لە گێڕانەوە و بنەمای گێڕانە و رووداو و زەمەن دەكەم. گێڕانەوە گرنگی بە خستنەڕووی رووداوەكان دەدات و كار لە سەر بەرەوپێشچوونی (زەمەنی رووداو) و (زەمەنی گێڕانەوە) و (زەمەنی خوێندنەوە) دەكات، بە دیوەكەی دیكە گێڕانەوە زەمەنێك رۆدەنێت، كە ئێستای دەق ئەو زەمەنەیە. هەتا ئێرە ئەو نەخشەیە و هێلی نیازخوازی نوسەر زۆر بە جوانی لە رۆمانی ناوبراودا دەبینرێت!

لەو رۆمانەدا دەشێ گێڕانەوە و گرنگی گێڕانەوە تەرجەمەی دەستەواژەی كوردانەی لە (پڕێكا بووە كوڕێك) و وەك لە دەقەكەشدا بەو شێوەیە هاتووە (بڕوخێ ئیستعمار. لە هۆرا كێشاندا بام لە هەمووان بڕی بوو، بازاڕم گەرم و بە هەڕمێن بوو، لە نەعرەتەم دەدا، دەمنەڕاند، لە دڵی خۆمدا دەمگووت: وەڵلاهی ئەو ئیستعمارە ملحیزە لە هەر كوێیەك بێ گوێی لە نەعرەتەی بەندە بێ، بێگومان بە خۆیدا دەمیزێ. ل11-12) و بەرەوپێشچوونی زەمەنی گێڕانەوەش لە (هەتا من گەنج بووم)، وەك لە دەقەكەشدا هاتووە (ئیدی ئەوەی لە شەوانی شەوكاریی بە زەبری تەڕك پەیدام كردبوو لە تاترۆخانەدا. ل89-90) هەڵبگرینەوە! بەڵام زەمەنی خوێندنەوە، زەمەنی ئەو زمانە ساتیرئامێزەیە، كە لە دەستەواژەی (پیری و هەزار عەیبە)دا خوێنەران بۆ خۆی رادەكێشێ.

بە شێوەیەكی دیكە ئەوەی لەو چەند وشەیەدا مەبەستمە، هەر تەنها دیاری كردنی چەمكی سێكسیانەی (هەڵسان/ گەیشتن/ كپ بوون) نییە. بەڵكو تەماشاكردنێكی رەشبینانە و وەبیرهێنانەوەی مێژووی شكستە گەورەكانی دەسەڵاتی كوردییە، كە نوسەر لە رووی هونەرییەوە لە رێگای گێڕانەوەی چەمكی (رابردوو) بە راناوی بزر هەوڵی بەرجەستەكردنی دەدات، واتە تەرجەمەكردنی رەشبردنەوەی مێژووی كوردی، رەشچوونەوەی واقیعی بینراویش دەگەیەنێت، بەو مانایەش تەعبیر لە خودی ناشیرینی دەكات!! بەڵام تەواوی ئەو زەمەنە كەشف نەكراوە و خەیاڵە كەشف نەكراوەش فەرامۆش دەكات و دەیخاتە دواوە، كە خەڵكانێكی جیاواز خەونی پێوە دەبینین، دەشێ لە رووی هونەرییەوە لە رێگای راناوی قسەكەر و دید و خەیاڵی جیاواز و گەشبینەوە بەرجەستەی بكەین. كەواتە نوسەر هەوڵی داوە كۆی بینراو و پانتایی ئەو رۆمانە لە سەر وەبیرهێنانەوەی مێژوویی شكستەكانی كوردی بخولێنێتەوە.

بە كورتی ئامانجی نوسەر وەبیرهێنانەوە و هەڵنانی شكستە گەورەكانی كوردییە؟! وەك دەزانین بە درێژایی مێژووی دەسەڵاتی سیاسی كوردی، زەمەنی شكستە گەورەكان پانتاییەكی گەورەی لە خەیاڵدانی تاكی كوردی داگیر كردووە و وەك چۆن پانتاییەكی گەورەی لەو رۆمانەدا بۆ خۆی بردووە، بەو مانایەش (زەمەنی شكستە گەورەكانی نێو رۆمانی ناوبراو) هەر تەنها دەلالەت لە زەمەنی دەسەڵاتی بینراوی سیاسی كوردی ناكات، بەڵكو تێكەڵ بە مێژووی شكستە گەورەكانی دەسەڵاتی سیاسی كوردی دەبێتەوە! ئەوەش وەك بنەمای خوێندنەوەی ئەو رۆمانە لە رەنگدانەوەی فیكرەی (قەرداری رابردوو) و (چەمكی هەنووكەیی) دەنەخشێنین و وەك هونەری نواندن دەتوانین لە سەر ئاوێتەبوونی (مێژوو) و (ساتی نوسین) هەڵیگرینەوە. بەڵام ئەگەر فیكرەی (ئێمە قەرداری رابردووین) بكەوێتە بەر رەخنەی سەردەمەوە، بەوەی كە خەڵك سۆزی بۆ گێڕانەوە گەورەكان نەماوە، وەك لای (لیوتار) دەبینرێت، ئەوە فیكرەی هەنووكەیی كە لای (هایدگەر) لە سەر تێگەیشتنی خود و خودە جیاوازەكان دامەزراوە و بەرەو گشتگیری دەبێتەوە!!

لەو خوێندنەوەیەدا دەشێ رەنگدانەوەی گوتاری فیكرەی قەرداری رابردوو وەك بنەمای گێڕانەوە بنەخشێنین و زەمەنی رووداوەكانی گێڕانەوەش لە چەمكی هەنووكەییدا بەرجەستە بكەین! دەمەوێ بڵێم نوسەر مێژووی نەتەوەیەك بیر دەخاتەوە و ئاوێتەی زەمەنی بە دوایەكداهاتووی (هەڵسان/ گەیشتن/ كپ بوون)ی رووداوە واقیعییەكانی نێو رۆمانەكەی دەكات، لەلایەكی دیكەش لە رووی هونەرییەوە بنەمای گێڕانەوە بە راناوی بزر تێكەڵ بە واقیعی بینراو دەبێتەوە. بەوەش ئاوێتەبوونی بنەمای گوتاری گێڕانەوە و زەمەنی رووداوە واقیعییەكانی گێڕانەوە وەك بڕبرەی پشتی رۆمانەكە خۆیان دەنوێنێ.
بێگومان هیچ رۆمانێك بێ كاراكتەر نییە، كاراكتەری سەرەكی محەمەد كەریم نانەوا لە پڕێكا دەبێتە كوڕێك، دەچێتە نێو خۆپێشاندانێكی دژ بە ئیستعمار هەڵدەسێ و وەك پاڵەوانێكی لەخۆ بردوو دووچاری بەندینخانە دەبێت، ئەو هەڵسان و رووداوە ئەگەرچی لە رووییەك لە رووەكان ئەكتەری بە توانا (شارلی شاپلن)مان بیر دەخاتەوە ئەو كاتەی لە هەڵاتنێكدا دەكەوێتە پێش خۆپێشاندان و دەبێتە پێشەوای ئەو خۆپێشاندانە، لەلایەكی دیكی دەمانباتەوە بۆ كاراكتەری سەرەكی رۆمانی (ژانی گەل)ی (ئیبراهیم ئەحمەد)…

(2)

بە قسەی بەشێكی زۆر لە رەخنەگرانی ئەدەبی (زەمەن) لە رۆماندا ناوەندە و بەبێ زەمەن رۆمان رۆنانرێ! واتە رۆمان ناتوانێ خۆی لە بۆشایی و چواچێوەی زەمەنی دەرباز بكات، چونكە زەمەن ئەو پەیكەرەیە كە رۆمانی لە سەر دادەمەزرێ، لە رۆمانی بازنەی بار كەوتوواندا دوو جۆر لە زەمەن دەبینرێت: زەمەنێك كە لە زنجیرە رووداوەكانی (هەڵسان/ گەیشتن/ كپ بوون) بەرجەستە دەبێت! ئەو زەمەنە هەمیشە پرسیاری ئەوەمان لا دروست دەكات، كە دواتر چی روودەدات؟ كاراكتەرەكان بە هەڵگری رووداوەكانی ئەو زەمەنە دێنە ژماردن! بەرانبەر ئەوەش زەمەنێك هەیە، كە تەواو پێگەییوو و كۆتاییدارە، زەمەنێك كە ئێمە قەرداری ئەوین! نوسەر ئاماژەكردنی زەمەنی دووەم بە مێژووی شكستەكانی كوردییەوە پەیوەست دەكات، چونكە پێیوایە زەمەنی شكستەكان رێگای دروستی نوسین بۆ نوسەر و گەیشتن بە پلەی (ناشیرینی)ی نیشانی خوێنەر دەدات، بۆیە لە داڕشتنی هەموو رەگەزەكانی گێڕانەوەدا هەمیشە خۆی بە قەرداری ئەو رابردووە دەزانێت و بە شێوەیەكی دیار (وەك گوتار) هەوڵی بەرجەستەكردنی دەدات.

بە گشتی لە زەمەنی رۆماندا پێویستە رەگەزە گرنگەكانی گێڕانەوە بەرجەستە بكرێت، دەمەوێ بڵێم دەبێ زەمەنی (گێڕانەوە) و زەمەنی (گوتار) لە یەك جیا بكرێتەوە، واتە پێویستە زەمەنی رووداوەكانی گێڕانەوە بە رێگای كردەیی و بە پێی سیستمی سروشتی دەرەكی دابڕژرێت. لە بیریشمان نەچێ زەمەنی گوتار، زەمەنی خودی رووداوەكان دەگەیەنێت. زەمەنی گوتار زەمەنێكی خەتییە، گوتار رێكخستنی بەندە بە رێكخستنێكی بە دوایەكدا هاتوو، كە یەكێك لە پاش ئەویدیكەوە دێت! بەڵام زەمەنی گێڕانەوە زەمەنێكی فرە رەهەندە.

نوسەر لە رۆمانی بازنەی بار كەوتوواندا فیكرەی قەرداری رابردوو و چەمكی هەنووكەیی ئاوێتەی یەكتر دەكات، واتە زەمەنی گێڕانەوە و زەمەنی گوتار تێكەڵ بە یەك دەبێت و ناشیرینی رابردوو و ناشیرینی هەنووكە بە یەك دەگەنەوە!
دواجار زەمەنی گێڕانەوە بە بێ رەگەزی شوێن بوونی نییە و رەنگدانەوەی نابینرێت، كەچی هەمیشە زەمەنی گوتار دەكەوێتە دەرەوەی زەمەنەوە! كەواتە زەمەنی گێڕانەوە، زەمەنی رووداوەكانی گێڕانەوەیە و لە پەیوەندی بە كەسێتیەكانەوە خۆی هەڵدەگرێتەوە، بەو مانایەش مادەی گێڕانەوە لە شێوەدا پێش گوتار دەكەوێت، بەڵام زەمەنی گوتار زەمەنی گێڕانەوەیە، كە دەكەوێتە پاش گەڕانەوەی دانەر و لەگەڵ بۆچوونی گوتاری جیاواز و لە رێگای موفارەقەی زەمەنییەوە بە پێی پاش و پێش خستنی زنجیرەی رووداوەكان رێك دەخرێت، واتە زەمەنی گوتار زەمەنی گێڕانەوەیە، دوای ئەوەی لە دووتوێی گوتاردا مەرونە دەكرێت، یان دەچەسپێنرێ. دواجاریش زەمەن و شوێن بە هەردووكیان فەزای رۆمان پێكدەهێنن.

(3)
هەڵبەتە نوسین بە پلەی یەكەم زمانییە، دەقی رۆمان خۆی لە نێوان گێڕانەوە و وەسف و دیالۆگدا دەبینێتەوە، لەگەڵ ئەوەشدا ناشێ تەنها بەو شێوە سادەیە سەیری زمان بكەین، كە هەر فیكرەیە و لە رێگای وشەوە بە ئەویدیكە دەگات، چونكە دەشێ بەبێ وشەش بڕوا بە هەندێ شت بهێنین بۆ نموونە برسێتی یان هەستكردن…
لێرەدا وەڵامی پرسیاری زمان چۆن بە واقیعەوە پەیوەست دەبێت، ئەوە نییە كە لە رێگای نواندنەوە بە ئەنجام دەگات، بەڵكو ئەوەیە كە زمان بە هۆی داهێنانەوە بە واقیعەوە دەلكێ، ئەو پەیوەستبوونەش عەقڵی داهێنەرانە بەسەر دەنگ و ئاماژەدا دەیسەپێنێ! هەر لە سەر ئەو بنەمایەش كۆدی تێگەیشتنی مانای داهێنەرانە، ئەوەیە كە فیكری داهێنەرانەی گێڕەڕەوە بۆ وشە و ئاماژە و رەمزی داهێنەرانەدا بگۆڕێت.

لە رۆمانی بازنەی بار كەوتووان سەرەڕای هەڵەی زمانەوانی و دەستەواژەی دووبارە و مانای دووبارەكراوە و هەڵەی رێنوس و خاڵبەندی. كاراكتەری سەرەكی نیازی خۆی لە زمانێكی (سوار)دا دەسەپێنێ، لەپاڵ ئەوەشدا ئەو نیازە تەقلیدییەش دەخاتە روو، كە لە وشەكان و رستەكانی نێو زمانی بەجێماو ” رابردوو”دا هەیە. بەمجۆرەش كردەیەكی نیازئامێز لە رێگای وشەی دووبارەكراو و دەستەواژەی نەریتگەرا و پەراوێزئامێزدا بە ریتمێكی سوار دادەڕژێ و كۆی ئەو تێگەیشتنە سوارەش بە پڕبوونی مێژوو بەند دەكات، سەرەڕای هەموو ئەوانەش ئەوەی خوێنەر بەو رۆمانەوە دەبەستێتەوە، تەنها ریتمی سوار نییە، بەڵكو لەلایەك جۆرێكە لە زمانی تەنزئامێز، كە سەركەوتووانە كاری پێكراوە، لەلایەكی دیكەش تەعبیركردنێكی ناشیرینانەیە لە خودی ناشیرینی.

دواجار ئەو رۆمانە مەرجی تێربوونی (قەردی رابردوو) وەك گوتارێكی نیازخوازانە بە واقیعی هەنووكەیی دەفرۆشێتەوە! لێرەدا دەكەوینە نێوان دوو مەرجی تێربوونی زمان. یەكەم مەرجی تێربوونی قەردی رابردوو، دووەم مەرجی تێربوونی چەمكی هەنووكەیی. بەڵام دەقی داهێنەرانە ئەوەیە كە مەرجی تێربوونی داهێنان بەسەر مەرجەكانی تێربووندا بسەپێنێت.

هەموو ئێوارەیەک بەبەردەمی تێدەپەڕیم
هەتا ملم توانای سووڕانەوەی هەبوو ئاوڕم لێ دەداوە.
ئوتێلێک لە سەر شەقامێکی لاچەپی شارێکی بچووک،
وەک سیمرخ نیشتبوو.

چاوم دەچووە سەر پەنجەرەی ژوورەکانی
ئاسنی ژەنگاوی کەتیبە و پەردەی کۆنی خەت خەتی سووری پان،
ئاماژەن بۆ گوێنەدان بە زەوق و کەشخەیی.

گوێم هەڵدەخست بۆ بێدەنگی نیشتەنیەکانی
هەندێکیانم دەدی بە بێجامەی خەت خەتەوە، نازانم بۆ هەمیشە ڕەنگیان شین بوو!
ڕەنگی هەڵبژاردەی غەریبەکان شینە، وا تێدەگەیشتم.

نە ڕۆژێک کەسێکم بینی لە ئوتۆمبیل دابەزێ و بچێتە ژوورەوە
نە خزمەتچییەکم بینی جانتا بۆ کەسێک هەڵگرێ
ئەوەی لەوێ دەژیا، هەندێکیان نەفەری دائمی بوون
هەندێکی تر بۆ ڕۆژێک، یان دووان دەمانەوە.

ئەوانەی لەوێن دەیانناسم! لانیکەم مەزەندەم وابوو
سەرنشینی کەشتیەکی تێکشکاوی ناوەڕاستی دەریا چ پێویست بە ناسینە؟
یەکیان بەسەر تەختەیەکی بچووکەوە بەرەو کەنار دەچێ
یەکیان بە هەڵەداوان دەست ڕادەشەقانێنێ
ئەوانی تر لە شەپۆلدا نغرۆ دەبن.

دوورگەیەک بوو ئەو سندبادە لە ئاوی بێ پایانی خەونم.
شەپۆلی ساڵەکان هەتا هات دووری خستەوە
نە کەشتی گەیشت نە ئەوانەی سەفەریان کرد هاتنەوە.

مێژووی شارەکان ئەو کەسانە دروستی دەکەن،
کە جانتایان لەسەر کەنتۆڕەکان بە شێوەی کاتیی داناوە!
ژیان خەونێکە لە ئوتتێلێکدا دەیبینی.

لەو پۆستانەی کە لە فەیسبوك دایاندەبەزێنم سەبارەت بە کرێکاران و بزوتنەوەکەیان و هەندێك بڕگە و ڕاگەیاندنی مارکس ، زۆرێك لە هاوڕێ و برادەرکانم لەبری ئەوەی وەڵامێکی کەتوارانەم بە بەڵگەوە، نەك لە بڕگەی کتێبەکەناوە بدەنەوە ، دێن بەوەی کە خۆیان دەیانەوێت تاوانبارم دەکەن.
ئەوان ئەوە تێناگەن کە منیش وەکو ئەوان دڵسۆزی کرێکاران و چەوساوەکان و بزوتنەوەکەیانم ، بەڵام دوی واقیع کەوتوم و دەکەوم لە بینینی شتەکانا، نەك عەوداڵی حەز و خەیاڵی خۆم و بڕگەی ناو کتێبەکان . بۆ ئەمەش لێرەدا دەڵێم:
• منیش حەزم دەکرد چینی کریکاران و بزوتنەوەکەیان وەکو ئەوە وابوایە کە مارکس باسی کردون ، بەڵام بە داخەوەم کە لە واقیعدا ئەوە نابینم.
• منیش حەزم دەکرد کە ئەوە ڕاستبوایە کە کرێکاران چینێکی یەکگرتون و ئامادەگی شۆڕشیان تیادایە. چینی کرێکاران گۆڕانکارییەکی گەورەی لە سەردەمی مارکس- وە بەسەردا هاتوە . لە سەردەمی ئەواندا کرێکاران چینێك، توێژاڵێکی چیانیەتی بوون ، هەل و مەرجی کارکردنیان وەك یەك بوو ، تا ڕادەیەك مووچەیان، مافەکانیشیان لە کارگەیەکد وەك یەك بوو . بەڵام ئیستا کرێکاران هەر لە خودی کۆمپانیایەکدا دابەشکراون لانی کەم بەسەر ئەم بەشانەدا: کرێکاران بەرهەمهێن، ئای تی ، پارێزگاری تەکنیکەڵی ماشینەکان، بەشی ڕێکلامە و گەڕان بەدووی بازاڕا، بەشی ساخکردنەوەی کاڵا،حەرەس و پاکەرەوەی بینا و ناو کۆمپانیاکە، بەشی مامەڵەکردن لە تەك خەڵك تەنها لە ڕێگای تەلەفونەوە، بەشی پۆست و گەیاندنی بەرهەمەکان بە شوێنی خۆیان، بەشی ئەدمین ….. هەر یەك لەمانە هەلومەرجی کارکردنیان جیاوازە هەر بەو شێوەیەش موچە و مافەکانی دیکەیان جیاوازە … لانی کەمیش دابەشبوون بەسەر 3 تا 4 نقابەدا…. ئەمانە هەمووی وایان کردووە کە کرێکارانی تەنها کۆمپانیایەکیش، شارەوانییەك [ کەلە شارەوانییەکانا کرێکاران دابەش بوون بەسەر زیاتر لە 10 بەشدا] زۆر زەحمەتە بتوانن بە یەکەوە مانگرتنێك ئەنجام بدەن من خۆم بە درێژایی 23 ساڵ جەند جارێك ئەمەم بینیوە… ئیدی لەوە گەڕێ کە کرێکارانی شارێك یا چەند کۆمپانیایەك بەیەکەوە چالاکییەك ڕێکبخەن.

• منیش حەزم دەکر کە هەموو خەڵك کرێکاران بوونایە ، بەڵام بە داخەوە کە وا نییە چونکە لە نێوانی کرێکاران و بەڕێوەبەرەکان و دەستەبژێر و پیاوانی دەوڵەتا چەندەها توێژاڵی دیکە هەن، وەکو: بێ کاران ، خانەنشینکراون ، قوتابی ، کەمئەندام و خاوەنپێداویستی تایبەتی ، ئەوانەی لەسەر سۆشیالن، پەڕلەمانتارەکان ، دکتۆر و ڕاوێژکاری تەندروستی و پارێزەرە گەوەرەکان، کاسبکاران ، میدڵ مەنیجەر [ بەڕیوەبەرە ناوەنجییەکان ] ، ئەوانەی کە لە بۆرسەکانا کار دەکەن ، یاخود لە بانقەکانا بەڵام بە پارەیەکی باش زۆری تر کە ئەمانە ژمارەیان زۆر زیاترە لە ژمارەی کرێکاران . بۆ ئاگاداریت ژمارەی کرێکارانی پیشەسازی لە بریتانیادا بە گوێرەی ڕاپۆرتێکی نقابەی مەرکەزی ئەمڕۆ، 12/12/18 تەنها 2.6 ملیۆن کرێکاران ، کە دەیەیەک لەمەوبەر دووقات بوون . ئەوانەی کە دەڵێن کە کرێکاران بەشی هەرە زۆرینەی کۆمەڵی وڵاتان پێكدەهێنن بێ بەڵگە و لە خۆشەویستیانەوە بۆ کرێکاران قسە دەکەن . منێکیش کە بە بەڵگەو ئامارەوە قسە دەکەم ڕقم لە کرێکارە و دووژمنی کرێکارانم و دژایەتی مارکس دەکەم….
• منیش حەزم دەکرد کە بزوتنەوەی کرێکاران لە ئان و دەقەی بنیاتنانی کۆمەڵی سۆشیالیستی دا بوایە بەڵام بە داخەوە کە دەڵێم بزوتنەوەی کرێکاران لەو پەڕی پاشەکشە و تێشکاندایە . لە سەرەتای 80 کانەوە تا ئێستا لە پاشەکشەدایە و نەك هەر نەیتوانیوە لە هیچ شوێنێکی ئەم دونیایەدا شتێكی نوێ بەدەستبهێنێت بەڵکو زۆربەی ئەوانەشی کە بەدەستهاتبوو لێیان سەنرایەوە. بە واتایەکی دیکە جەنگی کرێکاران چەند دەیەیەکە، تەنها جەنگی بەرگرییە نەك هێڕشبردن.

• منیش حەزم دەکرد وەکو مارکس وتویەتی کە کرێکارن لە حیزبی خۆیانا خۆیان ڕێكبخستایە ، بەڵام لە ڕاستیدا ڕێکخراوی سروشتی کرێکاران حیزب و ڕێكخراوی سیاسی نییە بەڵکو نقابەیە ، واقیع پێمان دەڵێت کە خەباتی کرێکاران خەباتی ئابووریانەیە نە سیاسیانەو نە دەسەڵات . ئەوەی کە کۆمەڵی سۆشیالیسی دەخوازێت و دەیەوێت بزوتنەوەی کرێکاران فەزای ئابووریی تێپەڕێنن و ببنە چینێکی سیاسی و دیکتاتۆریەتی پڕۆلیتاریا دروست بکەن، ئەانە توخمە چەپ و کۆمۆنیست و سۆشیالیستەکانە لەناو کرێکارانا ، نەك خودی چینی کرێکاران.
• منیش حەزم دەەکرد کە ئەزمەکەی ئێستاو پێشتریش ئەزمەی سەرمایداریی بوایە ، بەڵام بە داخەوە ئەزمەی ئێمەیە ، خەڵکە ، جەماوەرە . من ئەمەم بە وتار و بە پۆست بە ئامارەوە ڕونکردۆتەوە.

زاهیر باهیر – لەندەن
13/12/2018

ژان پۆڵ سارته‌ر بوه‌ به‌نێوبانگترین ئه‌وكه‌سانه‌ی كه‌ خه‌ڵاتی نۆبڵیان پێ به‌خشرا،به‌ڵام ڕه‌تی كرده‌وه‌ وه‌ری بگرێت.
له‌ ڕێكه‌وتی 22/10/1964 كاتێك سارته‌ر له‌ نیوه‌ڕۆدا نانی له‌ چێشتخانه‌یه‌كی نزیك ماڵی خۆیدا ده‌خوارد،ڕۆژنامه‌نووس(فرانسواز دۆ كڵۆزیه‌) كه‌ له‌ ئاژانسی فڕانسپرێس،وه‌ك ڕۆژنامه‌نوسێك كاری ده‌كرد.به‌ ژان پۆڵ سارته‌ری ڕاگه‌یاند كه‌ خه‌ڵاتی نۆبڵی پێ به‌خشراوه‌.
سارته‌ر به‌مشێوه‌یه‌ وه‌ڵامی ده‌داته‌وه‌:من ئه‌و خه‌ڵاته‌ ڕه‌ت ده‌كه‌مه‌وه‌،له‌به‌ر چه‌ندین هۆكار كه‌ به‌ ڕۆژنامه‌كانی سویدی ڕاده‌گه‌یه‌نم.
وادیاربوو كه‌ ئه‌م هه‌واڵه‌ له‌ لایه‌ن لێژنه‌ی ئامه‌ده‌كاری خه‌ڵاتی نۆبڵ له‌ ستۆكهۆڵم،له‌ سوید،هیچ نائاسایی نه‌بوو به‌ لای سارته‌ره‌وه‌،وه‌ هیچ هه‌ست و سۆزی نه‌جوڵاند،به‌ڵام له‌ نێو شه‌قامی فه‌ڕه‌نسادا گه‌وره‌ترین ده‌نگدانه‌وه‌ی هه‌بوو،له‌به‌‌ره‌وه‌ی یه‌كه‌مین كه‌س بوو له‌ مێژوودا وه‌رگرتنی ئه‌م خه‌ڵاته‌ جیهانییه‌ ڕه‌ت بكاته‌وه‌.

(ئه‌ندرێ گیفۆ) كه‌ شاره‌زایه‌ له‌ فه‌لسه‌فه‌ی سارته‌ر به‌ ئاژانسی فڕانس پرێسی فه‌ڕه‌نسی ڕاگه‌یاند: دوو هۆكار بوون كه‌ وای كردوه‌ سارته‌ر ئه‌و خه‌ڵاته‌ ڕه‌ت بكاته‌وه‌.
یه‌كه‌م:سارته‌ر له‌وه‌ ده‌ترسا كه‌ وه‌رگرتنی ئه‌م خه‌ڵاته‌ وه‌ك ئه‌وه‌ وایه‌ به‌ زیندوویی بخرێته‌ ژێر خۆڵه‌وه‌و له‌و پڕۆگرام و ڕێبازه‌ی خۆی لابدات و ئه‌م خه‌ڵاته‌ وه‌ك ماچێكی مه‌رگ وابێت
دوهه‌م:وه‌رنه‌گرتنی خه‌ڵاته‌كه‌ له‌ لایه‌ن سارته‌ره‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌،كه‌ سارته‌ر هه‌میشه‌ دژی ئه‌و دامه‌زراوانه‌ بوه‌،كه‌ ئه‌م خه‌ڵاته‌یان به‌خشیوه‌.
ژان پۆڵ سارته‌ر دامه‌زراوه‌كانی وه‌ك هۆكاری مردن له‌ قه‌ڵه‌م ده‌دا،تاوه‌وكو ئێستا وه‌رنه‌گرتنی ئه‌و خه‌ڵاته‌ له‌ لایه‌ن ژان پۆڵ سارته‌ر بوه‌ به‌ مشتومڕێكی گه‌وره‌،چونكه‌ زۆر كه‌س پێیان وایه‌ وه‌رنه‌گرتنی ئه‌م خه‌ڵاته‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ سارته‌ر له‌ ڕێباز و باوه‌ڕی خۆی لاینه‌داوه‌.
هه‌ندێكیتر پێیان وایه‌ سارته‌ر له‌به‌ر شانازی كردن به‌ خۆیه‌وه‌ ئه‌م خه‌ڵاته‌ی وه‌رنه‌گرتووه‌،له‌ كاتێكدا گه‌وره‌ بیرمه‌ند و ئه‌دیب(ئالبێرت كامۆ)ئه‌و خه‌ڵاته‌ی وه‌رگرتوه‌ و له‌ ڕێبازی خۆیشی لاینه‌داوه‌.

ئەو ساڵەی لانە و خێزانەکەی گەیشتنە ئەمەریکا ، لانە تەمەنی حەوت ساڵان بوو . لەگەڵ ئەوەشدا کاتەکەی دوای پشوی نیوەی ساڵ بوو ، بەڵام لە پۆلی دووی بنەڕەتی وەرگیرا و لە ڕیزی پێشی پێشەوەش دانیشت . خوێندکارەکان دەیانزانی لانە زمانی ئینگلیزی نازانێت ، هەر بۆیە زۆر بە دەوروخولیا دەهاتن و زۆریش یارمەتییان دەدا و یارییان لە گەڵدا دەکرد و بە دڵیش خۆشیاندەویست . لانەش ئەوانی خۆشدەویست و هەر زوو بە زوو لەگەڵ چەند خوێندکاریکدا بوو بە هاوڕێ و لە ناو هەموو شیاندا ( لیندا ) ی زۆر خۆشدەویست و بوون بە دوو هاوڕیێ گیانی بە گیانی ، جا چونکە ماڵەکانیشیان لە یەکەوە نزیکبوو ، زوو زوو سەردانی یەکتریاندەکرد . دایکی لیندا لانەی خۆشدەویست و ژنێکی زۆر میهرەبانبوو ، سەگێکی پچکۆلەی تووکنی زەرد و پشیلەیەکی ڕەشوسپی و چوار جووجەڵەی وردی زۆر جوان و نەرمۆڵە و پاکی هەبوو ، کە دەتوت تۆپی لۆکە و ئاوریشمن . ڕۆژێکیان لانە هاتەوە بۆ ماڵەوە و زۆر لەسەرخۆ بە باوکی وت : ( باشە بابە گیان ئەوە بۆچی جووجەڵەکانی ماڵی لیندا لەگەڵ سەگ و پشیلەکەیاندا یاری دەکەن ، جار جارێکیش بە جووکە جووکەوە دەنوک لە دەمووچاو و کلکی سەگ و پشیلەکە دەگرن و لە سەر ورگیان هەڵدەپەڕن و دەچنە ناو باخەڵیانەوە ، کەچی نە سەگەکە بێزار دەبێ و نە پشیلەکەش توڕە دەبێت و نە ئازاری جووجەڵەکانیش دەدەن ؟ .

ئەی باشە ئەوە بۆچی لە سلێمانی و لە خانووەکەی ماڵی نەنکمدا پشیلەکان لە دوو ڕۆژدا هەر شەش جووجەڵەکانی نەنکمیان خوارد و من و نەنکم و هەموومانیان غەمبارکرد ؟ ) . لە وەڵامدا باوکی وتی : ( ئەی لە بیرتە تۆ و نەنکت چۆن بەردتان دەگرتە پشیلەکان و بە دارەوە ڕاوتان دەنان ؟ . ئەی لە بیرتە چەند بەرامبەریان دڵڕەق بووین و کەسمان پشیلەکانمان خۆش نەدەویست و تەنها جارێکیش پارچە نانە ڕەقێک و چۆڕە ئاوێکمان نەخستە بەردەمیان . لە سەرما و گەرماش نەماندەپاراستن ؟ . ئێمە وەک لیندا و دایکی ئەوانمان خۆش نەدەویست ، ئەوانیش ئێمەیان خۆشنەدەویست ، هەر بۆیە لە برساندا جووجەڵەکانی نەنکتیان دەخوارد ) . پاشان لانە زۆر لەسەرخۆ وتی : ( ئەی باشە خۆ تۆش ڕۆژێکیان لە بەرچاوی من بەردێکی گەورەت گرتە پشیلە سپییە چاو جوانەکە و بەر تەوقی سەری کەوت و لە تاو ئازار لە حەوشەکەی ماڵی نەنکمدا بە دەوری خۆیدا دەتلایەوە و ئەوەندەی نەمابوو بمرێت ؟! ) .

لانە ڕاستیدەکرد ، بۆیە باوکی بەم قسەیە بە تەواوی پەشۆکا و لە تەریقیدا دەنگی لێوە نەهات و نەیدەزانی چۆن چۆنی وەڵامی لانە بداتەوە . پاش تۆزێک باوکی بە شەرمەوە ڕوویکردە لانە و وتێ : ( لانە گیان تۆ ڕاستدەکەیت و لەو رەفتارەم پەشیمانم ، ئێمە لە سلێمانی هەموومان هەڵە بووین ، جا ئەگەر ئێمەش وەک لیندا و دایکی دڵنەرم و خێرخواز و خاوەن بەزەیی بین و گیانلەبەرەکانمان خۆشبوێت و نەهێڵین برسی و تینو بن و لە گەرما و سەرما بیانپارێزین و بە چاکی خزمەتیان بکەین ، ئەوا ئەوانیش ئێمەیان خۆشدەوێت و خـزمـەتـمـان دەکــەن و جـووجـەڵـەکانیشمان ناخۆن ) .
لەو ڕۆژەوە لانە بە دڵ بڕیاریدا وەک لیندا و دایکی دڵنەرم و بە بەزەیی بێت و درێخی لە هیچ گیاندارێک نەکات و دڵی مێروولەیەک لە خۆی نەڕەنجێنێ ، هەر بۆیە ئێستا لانە هەموو گیاندارێکی خۆشدەوێت و بە نەرمونیانی لە گەڵیاندا یاریی دەکات و زۆر زۆریش حەزدەکات یارمەتیان بدات .

٤ / ١٠ / ٢٠١٧

كه‌ منداڵ بووم،
سه‌رئه‌ژنۆكانی پاڵنۆڵه‌ كاوبۆكه‌م به‌رده‌وام دڕابوو
یان له‌ پاسكیل ده‌كه‌وتمه‌ خوار
یان له‌ چلی داركی به‌ردار گیر ده‌بوو
سه‌رئه‌ژنۆ دڕاوه‌كانی پانتۆڵه‌كه‌م
نیكه‌رانی دایكم بوو
ئه‌گه‌ر سه‌رده‌می ئه‌مرۆ بایه‌،
دڕانی سه‌رئه‌ژنۆكانی پاتۆڵه‌كه‌م،
چیتر نیگه‌رانی دایكم نه‌ده‌بوو
مۆدێل نوێی ئه‌مڕۆ ده‌بوو.

نۆڤه‌مبه‌ر ٥\ ٢٠١٨

1

“مەسەلەى ویژدان” چیرۆکی ژیاننامەیی زۆراب ناوێکە، کە بەدپەیوەندییەکانى ژینگەکەی ناهێڵن ڕێگەى ژیانێکى بەویژدان بگرێتە بەر، بەڵکو دەیکەن بە دەسەڵاتخوازێکى کوێر، کە ئیدی بەو ڕێیەوە لە خۆى و مرۆڤ و جیهان نامۆ دەبێت.
زۆرابی “مەسەلەى ویژدان” لە قەزایەک دێتە جیهانەوە. ئەو هێشتا منداڵ دەبێت، کاتێک باوکى لە “شەڕى گەورە”دا دەکوژرێت. ئەم کارەساتە دایکە بێوەژنەکەى ناچار دەکات خۆى بخاتە ژێر بارى کار، تاکو کوڕە هەتیوەکەى پێبگەیەنێت، لێ هێندە ناخایەنێت کە دایکیشى دەمرێت و بەتەواوى هەتیو دەکەوێت. دواى ئەم ڕووداوە چەند خزمێکى دەیگرنە خۆیان و “لە ئینسانیەتى خۆیانەوە نان و پیازێکى” پێ ڕەوا دەبینن، لێ نایانەوێت تا سەر بەخێوی بکەن، بۆیە کاتێک تەمەنى زۆراب کەمێک پتر پێدەگات، ئیدی جارجار بەگوێدا دەدەن، کە گۆیا بووە بە “پیاو” و کاتى ئەوەى هاتووە بڕوات گوزەرانى خۆى دابین بکات. زۆراب بە ناچاری خزمەکانى جێدەهێڵێت: “بێ دایک و باوک، بێ خزم و کەس فڕێ درامە ئەم جیهانە سەختەوە بە شوێن ئەرکى نان پەیداکردندا” (لا 14).

لێ زۆراب سەرەڕای ئەوە تەنیا ناکەوێت. ئاشنایەکى دێرینی باوکى کە ژیانى نالەبارى ئەو دەبینێت و هەروەها بیستوویەتی کە ئەم کوڕە کەمێک خوێندەواریى هەیە، لاى لێ دەکاتەوە و دەیبات بۆ لاى بازرگانێک، تاکو وەک شاگرد لە کاروبارى دوکاندا یارمەتیى بدات. بەم شێوەیە ئێستا شاگردێتی بۆ زۆراب دەبێت بە دەرفەتێک تاکو جیهانی دەوری لە نزیکەوە بناسێت و ببینێت کە چە بێدادى و بێویژدانییەک لەو ژینگەیەدا تەنیونەتەوە.
وەستای زۆراب لە فرۆشیاریدا پیاوێکى فێڵبازە، لێ بەتایبەتى فێڵ لەو کشتیارە نەخوێندەوار و دواکەوتووانە دەکات کە دێن بۆ قەزا تاکو شمەکى لا بکڕن. ئەم وەستایە هێندە گرنگی بە حەڵال و شەریعەت نادات، بە بڕواى ئەو هەر شتێک گوزەران ئاسان بکات، “جائیز”ە، ئەوە بێگومان بە مەرجێک کە کوشتن و ناموسبردنى تێدا نەبێت. ئەى مەسەلەى ویژدان؟ ئەمە مەسەلە نییە.

لێ نەسازیى قووڵتر لە نێوان وەستا و شاگرددا هەیە. شاگردى خوێندەوار بە وەستاى دەبێژێت، کە دەتوانێت حساباتى لە دەفتەرێکدا بۆ ڕێکبخات، تاکو بزانێت لەتەک چە کەسانێکدا پەیوەندیى بازرگانیى هەیە، لێ وەستا لە وەڵامی پێشنیارەکەی ئەودا “دەفتەر”ى خۆى دەردەهێنێت: گڵۆڵەیەک بەنى پارچە پارچە کراو، کە هەر پارچەیەکى ڕەنگێکى هەیە و بە گرێى ورد و ناونجى و درشت بوونیادى داوە، ئەوجا دەبێژێت:
“ئەم دەفتەرە هەر یەک ڕەنگى، عەلامەتى ناوى یەک شەخسى قەرزارە، وە هەر یەک گرێى عەلامەتى میقدارى قەرزەکەیە (…). کە چاوم کەوت بە قەرزارێ یاخو شەخسێ کە حسابم لەگەڵیا بێت، دڵم خورپەى تێ ئەکەوێت” (16).

ئەمە شێوازى وەستایە لە بازرگانیدا، باوک و باپیریشى هەر ئەوها کاریان کردووە. لێ ئەم “جۆرە ئەقڵیەتە” زۆراب تووشى خەفەت دەکات:
“… لە دڵى خۆمدا زۆر موتەئەسیر بووم لەم تەقلیداتە کە ئەوەندە لە مێشکماندا جێگیر بووە کە (…) نەخوێندەوارى ى بەسەر خوێندەواریدا” لا باشترە. لێ وە نەبێت ئەم کێشەیەى “تەقالید” تەنیا نەخوێندەوارەکان بگرێتەوە، نەخێر: کەسانێکى فرە بەوە “مەشهورن” کە گۆیا خوێندەوارن، کەچی هاوشێوەی نەخوێندەوارەکان ڕەفتار دەنوێنن. (لا 16)
وەستاژنیش وەک مێردەکەى تەمبەڵ و پنتییە، هاوکات بەردەوام خەریکى لاسایى ژنانى دیکەیە: هەر پۆشاکێکی نوێ لەبەر ژنێکى دیکەدا ببینێت، ئارامی لێ هەڵدەگیرێت و یەکسەر مێردەکەى ناچار دەکات کە بۆی بە دوورین بدات. لێ وەستاژن هێندە چڵێسە کە نابینێت پێویستە ئەو پۆشاکە پڕ بە بەرى خۆى بێت: “کە وەختێ ئەیکردە بەرى، ئەوەندە درێژ بوو لە پاش و پێشەوە نیو گەزى بەناو قوڕاودا ئەخشا وە لە مودەتێکى کەمدا خراپ ئەبوو” (لا 17). جگە لەوە وەستاژن پیسوپۆخڵە و پرسی تەندروستى بە درۆ و پرۆپاگەندەى “مەکتەبلیەکان” دادەنێت؛ بە دیدی ئەو گەر کەسێک تووشى نەخۆشی ببێت، ئەوا تەنیا “دوعایەک” یان سەردانی “شەخسێک”ی گەرەکە.
زۆراب حەوسەڵەى مانەوەى لەم پەیوەندیەدا نامێنێت و دەڕوات دەبێت بە شاگردى بازرگانێکى دی. ئەمیان بە رواڵەت پیاوێکى باشە و هەرگیز نوێژ و ڕۆژوو نافەوتێنێت، لێ لە کرۆکدا پیاوێکی دەستبڕ و ساختەچییە:
“ئەو گەزە کە کوتاڵى پێ ئەفرۆشت لە گەزى خەڵکى کورت تر بوو، وە هەر وەقتێ معامەلەى توتن یان شتێکى ترى لەگەڵ فەقیرێک بکردایە، تێ ئەفکریم خەریکە بەتەواوى مەحوى بکاتەوە” (لا 19).
ئەحمەد موختار لەتەک ئەم وەستایەشدا زۆراب دەخاتە ناکۆکییەوە، بە تایبەتی لە ڕووی خوێندەوارییەوە. زۆراب هانی وەستای دەدات کە کوڕەکانى بنێرێت بۆ خوێندن، لێ ئەو وەڵامی دەداتەوە:
“هەتیو دیارە تۆیش بە واسیتەى ئەو کوێرە خەتەوە ئەحمەق بوویت. کوڕى من خوێندنى بۆ چیە؟ ئێمە کاسبین (…). بۆچى کافرى بکەم وەکو گاورەکان لە هاوینا قاچ و سەریان ڕووت بکەن؟ ئێمە هەر چلۆن بووین ئەبێ وەها بین” (لا 19).
لێ لەم کۆمەڵەی زۆرابدا تەنیا بازرگانەکان یان بەگشتى دەوڵەمەندەکان بێداد و بێویژدان و دواکەوتوو نین، بەڵکو هەژارانیش. بۆ نموونە ئەو کشتیارانە کە لە گوند لەسەر موڵکى وەستاى زۆراب یان موڵکى کەسانى دی کار دەکەن، سێیەکى ئەو تۆوە کە بۆ چاندن لە موڵکدارى وەردەگرن، بۆ خۆیان وەلاوەى دەنێن و دەیفرۆشن، واتا دەیدزن. کاتێک زۆرابى ساویلکە پێیان دەبێژێت، کە ئەو ڕەفتارەى ئەوان دەینوێنن بێویژدانیە، ئەوان لە وەڵامدا دەبێژن: “بەحسى ئینسانیەت و ویژدان (…) لێرە پارە ناکات” (لا 21). لە کۆتاییشدا بۆچوونى ئەوان ڕاست دەردەچێت، چونکە زۆراب خۆى بەم ساویلکەییەی تێوە دەگلێت و بە دزى خەرمان دادەنرێت.
زۆراب لەم ئەزموونەوە کەمێک “بێدار” دەبێتەوە و دەگات بە مەئریفەیەکی تاڵ: “سەداقەت خیانەتە و خیانەت سەعادەتە” (لا 22).

بێگومان لەم پەیوەندییانەدا بازرگانەکانیش پارەیان لێدەکێشرێتەوە. بۆ نموونە وەستاى زۆراب توتنەکەى بۆ “تەدبیرچى” لە شار دەنێرێت، لێ تەدبیرچى بە ئارەزووى خۆى پارە بۆ وەستا دەنێرێتەوە. زۆراب لەم لایەنەشدا لە پێش ئەوانەوەیە و بە وەستاى دەبێژێت، کە ئەو خۆى دەتوانێت کۆمپانیایەک پێکەوە بنێت و بەو ڕێیەوە توتنەکەى بە فرۆشتن بدات، ئەوجا مەکینە “ئیستیراد بکات” تاکو بە بەشێکى توتنەکەى جگەرە بەرهەمبهێنێت و بەمەش خۆى سوود لە قازانجەکەى وەربگرێت. لێ وەستا وەڵامى دەداتەوە:
” – عەزیزم دیارە تۆیش وەکو مەکتەبلیە شێتەکان وایتە. ئێمە باوک و باپیرمان هەر وەهایان کردووە، خۆشمان ئەبێ وا بکەین!
– قوربان عەقڵی باوک و باپیرمان بۆ زەمانى خۆیان باش بوو، بە کارى ئێستا نایەت. عەجەبەن تفەنگى قەپاغلى باشە یان موعەددەل ماووزەڕو مەترالیۆز (..)؟ سوارى کەر باشترە یاخود ئوتومبیل؟

– هەزار قسەى وەها بکەیت عەقڵى کۆن لە عەقڵى تازە باشترە!” (لا 26 بەدوواوە).
زۆراب لە سەرەنجامدا ئەم بازرگانەش جێدەهێڵێت و دەگوازێتەوە بۆ قەزایەکى دیکەى هەمان لیوا. ئەم قەزایە سروشتێکى دڵگیرى هەیە، لێ زۆر پیسە، چونکە تێیدا زبڵ بە هەموو لایەکدا ڕژاوە. زۆراب لێرە بڕیار دەدات کە سەرمایەى “کوێرە خەتەکەى” بخاتە گەڕ تاکو گوزەرانی خۆی دابین بکات، لێ قایمقام بیانووى پێدەگرێت، کە گۆیا خەتەکەى ناخۆشە و بۆیە گەر “واز لە دەستبڕین نەهێنێ”، ئەوا بە “قانونى عەشایەر” حوکمى دەدات (لا 29). زۆراب لە وەڵامى قایمقامدا دەبێژێت، کە قانونی عەشایەر تایبەتە بە شەڕى نێوان دوو عەشیرەت یان کێشەیەک کە بە “قانونى مەدەنى” چارەسەر نەکرێت، بۆیە ئەو یاسایە هیچ پەیوەندییەکی بە ئەوی کاسبەوە نییە. ئەم وەڵامە قایمقام تووڕە دەکات، بۆیە چەند کەسێکى بۆ بانگ دەکات تاکو تەمێى بکەن. لە کۆتاییدا بۆ زۆراب ڕووندەبێتەوە، کە خەتەکەى خۆى لەوەى قایمقام خۆشترە.

زۆراب دۆستێکى دەبێت، کە بە کەفالەت لە پۆلیسخانە بەرى دەدات. ئێستا ژیانى زۆراب بەدووى ئەم ئەزموونە و “لەتەک ئەم دۆستە”دا گۆڕانێکی بنەڕەتیی بەسەردا دێت. ئەم پیاوە کە شارەزای پەیوەندییەکانى کۆمەڵە و دەزانێت چۆن کاروباری نێو دەوڵەتەکەیان بەڕێوەدەچن، بە زۆراب دەبێژێت، کە خەفەت و دۆشدامان هیچ سوودێکیان نیە، بەڵکو دەبێت بە “بەرتیل” و “تەشەبوس” جێی خۆی بکاتەوە. لە ڕاستیدا زۆراب پاشان دەبینێت کە چۆن بەریتل و تەشەبوس ڕێزى بۆ دابین دەکەن و لە قایمقام نزیکى دەخەنەوە. هەمان قایمقام کە پێشتر زۆرابى فڕێدایە گرتووخانەوە، فەرمان دەردەکات کە جگە لە “زۆراب ئەفەندى” هیچ کەس مافى ئەرزوحاڵنووسینى نیە. دواى ئەم فەرمانە دوو ئەرزوحاڵچى بێکار دەکەون و ئەمەش زۆراب “موتەئسیر” دەکات، لێ هاوکات مەئریفەیەکی نوێى تاڵ لەنێو هۆشیدا دەپشکوێت:
“هەموو شەخس سەعادەتى خۆى لە فەلاکەتى هاوجینس و هاوزمانى خۆیدا ئەبینێ، منیش سەرفى نەزەرم کرد لە ویژدان و ووتم: بە جەهەننەم ئەمرن لەبرسا!”؛ ئاخر بۆ ئەوەى مرۆڤ “مەسعود” بێت، دەبێت “تابعى موحيط” بێت (32)
زۆراب بە وازهێنانى لە پرسیارى ویژدان دەبینێت، کە بەردەوام دەوڵەمەندتر دەبێت، لێرەشەوە بە تەواوى بۆ دەسەڵاتى پتر دەوروژێت. لێ ئەو هێشتا نەشارەزایە و پێویستی بە ڕاوێژی دۆستەکەیەتی، بۆیە تووشبوونی خۆی بە دەردى دەسەڵات بۆ ئەو ڕوون دەکاتەوە، دۆستەکەشی دوو وەڵامى گونجاوى وەک چارەسەری ئەو دەردە هەیە: پارە، ئەوجا درۆزنى و خیانەت و پاشقول. ئەوەى یەکەمیان تا ڕادەیەک بۆ زۆراب ئاسانە، چونکە بڕێک پارەى کۆکردۆتەوە، لێ ئەوەى دووەم کەمێک بە زۆراب نامۆیە. سەرەڕاى ئەمە زۆراب تازە بڕیارى خۆى داوە، بۆیە دەست دەداتە درۆزنى و خیانەت و بەجێگەیاندنى ئەو پلانە کە دۆستەکەى بۆى دادەنێت. لێ لەبریى ئەوەى زۆراب بەم بەدڕەوشتییە بەدناو ببێت، بە پێچەوانەوە پتر ڕێز پەیدا دەکات و ئەهالی پتر بڕواى پێدەکەن!

گەرچى زۆراب دەبێت بە پیاوێکی درۆزن و دەست دەداتە خیانەت لە هاومرۆڤەکانى، هەروەها گەرچى ئەو بە ڕاستى چێژ لەو ڕێزە، واتا لەو دەسەڵاتە دەبینێت کە بە رواڵەتى فێڵبازانە بۆ خۆى چێیکردووە، لێ هێشتا هەر پرسیارە پرنسیپیەکانى نێو هۆشى سەرهەڵدەدەنەوە و دەیبزوێنن بۆ دانوستاندن و گفتوگۆ لەتەک کەسانى دیکەدا، بۆ نموونە لەتەک مەلایەکی مزگەوتدا لەبارەى “زمان”، هەروەها لەبارەی ئەو پرسیارە کە داخۆ چۆن کەسانى سادە لە ئایین تێبگەن. زۆراب بەم هۆیەوە تووشى گرفتێکی کوشندە دەبێت: کاتێک مەلاى مزگەوت ئایەت و حەدیس دەخوێنێتەوە، ئەوا زۆراب هەڵدەداتێ و بە مەلا دەبێژێت، کە ئەو ئەرەبى نازانێت، بۆیە باشترە مەلا ئەو ئایەتەى قورئانى بە کوردى بۆ ڕوون بکاتەوە. زۆراب لە ئەنجامى ئەم داواکارییەدا بە “کافر” دادەنرێت و کوشتنى وەک “غەزا” دەبینرێت. لێ ئەم جارەش دۆستەکەى بە هانایەوە دێت، دەیبات بۆ لاى مەلاکە و چەند مەلایەکى دى، تاکو شایەتمانى پێبهێننەوە و پاشان لێى خۆش ببن.

زۆراب بەردەوام لەنێو “خەیاڵى گەورەیى و مەئموریەت”دا نقووم بووە، بۆ ئەم مەبەستەش – لەسەر ڕاوێژى دۆستەکەى – پەرە بەو گەمەیە دەدات کە خستوویەتیە گەڕ، واتا پەیوەندییەکانی لەتەک کاربەدەستاندا فراوانتر دەکات. زۆراب بەم شێوەیە پلەیەک بەرز دەکرێتەوە بۆ ئاستی “وەزیفەى تەحسیلدارى” (باجکۆکردنەوە)، بەدووی ئەوەشدا دەکەوێتە ڕووتاندنەوەى خەڵکى نەخوێندەوارى گوندنشین و لە ماوەیەکى کەمدا بڕێکى گونجاو پارە پێکەوەدەنێت. لێ هێندە ناخایەنێت کە زۆراب تێدەکەوێت: کاربەدەستێکى بەرز لە سەنتەرى لیواوە سەردانی ئەو قەزایە دەکات تاکو پرسە بەڕێوەبەرایەتییەکان بپشکنێت، لە میانەی ئەم لێپرسینەوەیەشدا زۆراب و چەند مووچەوەرگرێکى دی تێدەکەون و لە کار دەردەکرێن، هاوکات بڕیار دەدرێت بەهۆى خراپەیانەوە لەتەک خەڵکدا بە دادگا بدرێن، لێ کاربەدەستانى قەزاکە هەڕەشە لە دانیشتوان دەکەن کە نەچن بۆ دادگە و لە دژى هەڤاڵانیان شایەتى بدەن. بەم شێوەیە تاوانەکانیان بەسەردا ساغناکرێنەوە.

گەرچی زۆراب لە وەزیفەى باجگری دەردەکرێت، سەرەڕای ئەوە نایەوێت پلەیەک دابەزێتە خوارەوە و دەستبکاتەوە بە نووسینى ئەرزوحاڵ. ئێستا لەنێو ئەم دۆخەدا کە ئەو تێى کەوتووە، هۆشى فێڵبازانەى “پتر” بێدار دەبێتەوە: زۆراب بڕیار دەدات خۆى وەک نیشتمانپەروەر دەربخات، بۆ ئەو مەبەستەش دەستێک پۆشاکى مۆدێرن دەپۆشێت و باستۆنێک (گۆچانێک) بەدەستەوە دەگرێت، هەروەها جانتایەک پڕ دەکات لە کاغەزى سپى و کتێب بەبێ ئەوەى بتوانێت زۆرینەى ئەو کتێبانە بخوێنێتەوە، ئەوجا دەکەوێتە گەڕان بەنێو بازاڕ و ماڵان و قاوەخاناندا، بە کورتی بۆ هەر کوێ بڕوات، لەوێ تەنیا باسى نیشتمان و ڕزگارى، یان چێژى سەربەستى و ئازادى دەکات. زۆراب بەم ڕێیەوە ناوبانگ پەیدا دەکات و چە حکومەت و چە خەڵک وەک پیاوێکى نائاسایى دەیبینن، لێ:
“بێ خەبەر بوون کە پرۆگرامى من هەر ئەوە بوو کە تەعین بکرێم بە مەئمور و تیکرار دەست بکەمەوە بە خواردنى خوێنى میللەت، وە پارە گلێر بکەمەوە بۆ خۆم” (لا 41).
ئەم فێڵەى زۆراب سەردەگرێت. حکومەت بە “رەئیسى قەزا” دایدەمەزرێنێت، ئەویش ڕاستەوخۆ بەدووی ئەوەدا ڕوخسارى ڕاستەقینەى دەردەخات، بێگومان شێتگیرتر لە پێشوو. ئێستا زۆراب بە ڕادەیەک بەدجۆر دەبێت، کە ئیدی تەنانەت کیین لە فێرخوازى و فێرخوازانى فێرگەکان هەڵدەگرێت، چونکە وەک هاڤرکێکەرى ئایندەیی دەیان بینێت.
زۆراب لەنێو جیهانە گچکەکەى قەزادا لوتکەى دەسەڵات دەگرێت، لێ لەبەر ئەوەى ئەم قەزایە سەر بە دەوڵەتێکە بە پۆستى فەرمیی بەرزترەوە، ئەوا زۆراب لەسەر پەیژەى پۆستە فەرمییەکان ئارامى بۆ پۆستى بەرزتر لێدەبڕێت، بەڵێ تەنانەت دەیەوێت بگات بە پۆستى ئەندامى پەرلەمان یان پۆستێک لە وەزارەتێکدا وەربگرێت. جگە لەوە زۆراب هێدی هێدی لەو جیهانە گچکەیەی قەزادا توشی وەڕسی دەبێت، بۆیە بە تەنیا دەڕوات بۆ پیاسە و لە سروشتى گەشاوەی بەهاردا لە ژیانى خەڵک و ڕابواردنیان دەڕوانێت. ئێوارەیەک لە کەنارى ئاوێکدا دەروێشێک دەبینێت کە سەرنجی ڕادەکێشێت، بۆیە دەڕوات بۆ لای و لەتەکیدا دەکەوێتە گفتوگۆ. فەلسەفەى دەروێش ئەوەیە، کە تەنیا جیهان وەک خۆ ماوەیە و “پیر نابێت”، بە پێچەوانەوە مرۆڤ پیر دەبێت و لەکاردەکەوێت.

جگە لەوە گەرچى مرۆڤ لەنێو سەرجەم زیندەوەرەکاندا کە سروشت پەروەردەى کردوون، هەستى زۆرترە و هاوکات ئاوەزدارە، لێ هێشتا بڕێکى زۆر لە مرۆڤ وەک وەحشى ماوەتەوە، ئەو کەسانەش کە باوەڕ دەکەن گۆیا “تەکامولیان کردووە”، وەها نین، چونکە هەوڵ نادەن کەسانی نەزان بێدار بکەنەوە و بەرەو ڕزگارییان بەرن. سروشت بۆ دەروێش شوێنێکى کراوەى ژیانە، کە بە ویستى کردگارێکى سەرجیهانى ئافرێنراوە، هەروەها ڕوانین لە گەردوونى بێدوایەکى زۆر جوانترە لە ڕوانینى ژوورێکى داخراو کە دەشێت زۆر شتى تێدا بن و مرۆڤ زۆردارانە پەیداى کردبن.
زۆراب ئەفەندی بە دەربڕینەکانی دەروێش “مات و مەلوول” دەبێت، سەرەڕاى ئەوە کاریگەرییەکى ئەوتۆ لە ناخیدا جێناهێڵن، بە پێچەوانەوە پلانى داهاتووى ئەوە دەبێت، کە چۆن بە فێڵێکى نەخشەمەند سێ پارچە موڵکى پیاوێک داگیربکات.

ناوبانگی زۆراب ئەفەندی لەو جیهانە گچکەیەى قەزادا تەنانەت بە منداڵان دەگات. بۆ نموونە دوو منداڵ کە تازە چوونەتە فێرگە، دەکەونە گفتوگۆ لەبارەی زۆراب و یەکێکیان بە خودای دادەنێت، چونکە کەس لاریی لە ئەو و شێوەی دەسەڵاتنواندنی نییە، بەڵی تەنانەت هەموو “بە حیددەت و لوتفى” ئەو ڕازین، بۆیە کەس لەدژی ڕاناپەڕێت و مافی خەڵكی لێ بسێنێت. لێ منداڵەکەی دی لەو بڕوایەدایە کە:
– “… ئەم زۆراب ئەفەندییە مەئمورێکە لە تەرەف حکومەتى خۆیەوە تەعین کراوە، قانوونێکى دراوەتە دەست معامەلەى پێ بکات. ئەمما چونکە لە موحيطى ئێمە قانونەکە بە زوبانى خۆیان نیە، وە لە مەعناى نازانن وە یاخود خوێن لە وجوودیاندا نیە، وە لە تەڵەبى هەقى خۆیان عاجزن (بێتوانان)، هەزار زوڵم و زۆر بکات کەس دەنگ ناکات، لەبەر ئەوەتە ئەوانەى کە بێ عەقڵن بە خوداى ئەزانن. ئەگەر ئەو کابرایە کە تۆ بە خوداى ئەزانى لە بەعزێ مەملەکەتى موتەمەدیندا بێ، حەتا حەماڵیشى دەست ناکەوێت.
(…)

– بۆچى لە زۆراب ئەفەندى عالمتر لەم موحيطه دا نیە؟

– بەڵێ هەیە، لاکین ئیحتمال ئەوەى کە وا ئەو قبوڵى ئەکا، خوێندەوارەکان تەحەمولى ناکەن! ئەمما هیچ عاجزیش مەبە رۆژێک ئەبێت حەقیقەت جێگەى خۆى بدۆزێتەوە و ئەم میللەتە فەقیرە بێدار بێتەوە و ئەم نەوعە میقرۆبانە دەفع بکەن، چونکە ئەم زوڵمە کە ئەمانە کردوویانە بە پیشە، ئاخرى ئەهالى مەجبوور ئەبن بە فیکرکردنەوە بۆ پەیداکردنى رێگەیەکى نەجات، چونکە حەپس تا زیاتر ئەزیەتى بکەن زیاتر تفیکر ئەکاتەوە بۆ رێگەى وەسیلەى فیرار” (لا 53 بەدواووە).
زۆراب ئەفەندی بە ڕاستی گفتی پۆستێکى بەرزترى لە دەوڵەتدا پێ بدرێت. لێ دوا ئێپیزۆدى “مەسەلەى ویژدان” سکاڵاى دوو کیژە لە دەست کەسانیان، کە ناچاریان دەکەن بە هۆى شەڕی عەشایەرییەوە شوو بە دوو کوڕى عەشیرەتى دوژمنیان بکەن، تاکو ئەم عەشیرەتەش دوو کیژ لە خۆیان بە دوو کوڕى کوژراوەکانى عەشیرەتەکەیان بدات. لێ زۆراب ئەفەندى کە گوێی لە سکاڵای ئەو دوو کیژەیە، خۆی دێتە گۆ:
“بێ خەبەر بوون کە خودا ئەوەندە سەبرى هەیە هەزار شتى وەهاى قبووڵ کردووە و ئەیکات، وە ویژدانیش تەنیا ئیسمى هەیە و کەس بە چاو نەى دیوە! کوڕەکانى عەشیرەتى ئەو لا لەگەڵ کچەکان بیستبوویان من لەو رۆژانەدا وام لەوێ، بە هەر نەوعێک بۆیان مومکین بوو بوو، خۆیان نەجات دابوو و فیراریان کرد بۆ هاتنە لاى من. ئەوەڵەن کچێکیان کە زۆر جوان و مەحبووبە بوو پێى ووتم: “جەنابى رەئیس ئەمڕۆ زۆر بەختیارین کە جەنابى عالیتان تەشریفى هاتووە بۆ ئەم ناوە، چونکە ئومێدمان وایە و بە تەحقیق ئەزانین کە هەقى مەزڵووم لە زاڵم ئەسێنى”. (58 بەدواووە)
لێرەدا “مەسەلەى ویژدان” تەواو دەبێت!

2

“ئێمە هەر چلۆن بووین ئەبێ وەها بین” – ئەمە شێوازێکى سوننەگەرای ژیان و هزرینە و بەوە ڕەوایەتی بە خۆی دەدات کە گۆیا پابەندی بنەما ئەزەلیەکانی خودایەتییە. “ئێمە هەر چلۆن بووین ئەبێ وەها بین” – ئەمە شێوازێکى سوننەگەرای ژیان و هزرینە کە ڕیتمى باوى پەیوەندییە کۆمەڵایەتیەکان لەسەر ڕێسای “ڕاهاتن” درێژە پێدەدات. لێ ئەم شێوازەى ژیان و هزرین لە کرۆکدا بۆگەنی کردووە و نوێنەرانی تەنیا بە رواڵەت جەختی لێ دەکەن، تاکو بە پیاوی یان ژنی چاک دابنرێن. بۆیە ئەم شێوازەی ژیان و هزرین مەترسییەکی گەورەیە بۆ هەر نەوەیەکى نوێ کە لەو ژینگەیەدا پێدەگات: زۆر دەشێت ویژدانی کول و ئەخلاقی بەد ببێت. ئاخر نەک تەنیا دەوڵەمەندەکان، بەڵکو هەژارانیش بێداد و بێویژدان و ساختەچین، بەڵێ خێزانەکان بەگشتی پنتی و نامەدەنی و دواکەوتوون، بۆیە لەو وڵاتەدا گوند و قەزا و شار داوەشاون. خێزانەکان کە توخمی دەوڵەتن، لە چییەتی خۆیانەوە دامەزراوەی دەوڵەتییان بنیاتناوە کە ئاشکرایە کاڵایە بەپێی باڵایان: چۆن خۆیان دواکەوتوو و ساختەچی و پاشقولگرن، بە هەمان شێوە دەوڵەتیش تەنیا بە بەرتیل و تەشەبوس، بە مەرایی و جووتکردنی پێڵاو بۆ خاوەن پۆستەکان بەڕێوە دەچێت. لێ ئەم دەوڵەتە لە ڕووى نەتەوەییەوە ناتەبایە (هێتەرۆگێنە) و تێیدا گەلێک و کولتوورەکەی بەسەر گەلێکى دیکەدا سەروەر کراون. ئاشکراترین نیشانەی ئەم سەروەرییە لەوەدایە کە زمانى یاساکان، لە پێش ئەمانیشەوە زمانى ئایین، بەسەر گەلى ژێردەستدا سەپێنراوە و لێى تێناگات. گەلی ژێردەست هەر نازانێت ئەو ئایینە چییە.

ئەحمەد موختار جاف لە “مەسەلەى ویژدان”دا سەرجەم ئەو پرسە دیارهێنراوانەی سەرەوە بە “پەڕێنراوەیى” لە دیالێکتیکى مرۆڤ و کۆمەڵەوە هەڵدەداتەوە. لێ “مەسەلەى ویژدان” لە جیهانبینییەکی ئایینییەوە داڕێژراوە کە جیاوازە لە ئیسلامى سوننی. ئەحمەد موختار ئەم جیهانبینییەی خۆی لە زاری دەروێشەوە ڕادەگەیەنێت: تەنیا گەردوونی بێدوایەکی (ناموتەناهی) سەرجەمێکە کە تایبەت نییە بە لەناوچوون، بە پێچەوانەوە تاکانی ڕەگەزەکانی نێوی، وەک تاکی مرۆڤ، تاکی ئاژەڵ و تاکی ڕووەک، تایبەتن بە لەناوچوون. مرۆڤ دێتە جیهانەوە و گەشە دەکات، پیر دەبێت و دەمرێت، لێ ڕەگەزی مرۆڤ وەک سەرجەم هەر دەمێنێتەوە. کەواتە بەردەوامیی گەردوون کاتەکیانە وەک نیشانەی ویستی خودا بۆ کۆتاییهێنان بە ژیان دیاری نەکراوە، بەڵکو گەردوون ئەبەدییە. ئەوجا گەرچى مرۆڤ لەنێو سەرجەم زیندەوەرەکاندا کە سروشت پێیگەیاندوون، هەستى زۆرترە و هاوکات ئاوەزدارە، لێ کۆمەڵگەی مرۆڤی هێشتا هەر پڕە لە بەرژەوەندیخوازانی بێویژدان (هاوشێوەی زۆراب ئەفەندی) کە تووشی دەردی دەسەڵات بوون، بۆیە ئەوپەڕی نابەختیارن و و کوێرانە هەڵپە بۆ هەر شێوەیەکی دەسەڵاتی بەرز و دیار دەکەن. ئاخر ئەو جۆرە کەسانە پۆستی باڵا و دەرکەوتن وەک مایەی بەختیاری دەبینن. یان لەنێو مرۆڤاندا کەسانی ئەوتۆ هەن، کە وای پێشان دەدەن گۆیا “تەکامولیان کردووە”، لێ ئەوان سەهوون، چونکە گەر کەسێک “تەکامولی کردبێت”، ئەوا بێهەڵوێست نامێنێتەوە، بەڵکو هەوڵ دەدات کەسانی نەزان بێداربکاتەوە.

کەواتە ئەحمەد موختار جاف وای دەبینێت کە لە کۆمەڵی سەردەمەکەیدا بێدادی و بێویژدانی سەروەرییان بەسەر ماف و داد و ویژداندا سەندووە، بەڵێ تەنانەت لە زۆر نێوەنددا لەکاریانخستوون، یان تەنانەت بوون بە مایەی ساتاربوون و سەرکەوتنی کەسانی نێو سیاسەت و بازاڕ. “مەسەلەی ویژدان” پێشانی دەدات کە چۆن دەسەڵاتخوازیى کەس لەنێو ئەو جۆرە کۆمەڵەدا یان دەوڵەتێکی بەو چەشنەدا بە سەرکەوتن دەگات. کەواتە لە لایەک نەشیاوە گومان لە پرسێک بکرێت، واتا: کێ بییەوێت لەو کۆمەڵەدا پلە بە پلە بەرزبێتەوە، دەبێت “گورگ” بێت، یان ئەوەتا وەک “مەڕ” دەمێنێتەوە و دەخورێت. لێ لە لایەکی دی، سەرباری ئەم دوو دژبەرییە، توخمى ساختەچێتی و جەبانێتی کارایە، واتا توخمی “ڕێوى” کە لە هەردووکیان پڕمەترسیترە (دۆستە نێوەندیارەکەی زۆراب). ئاخر سەرکەوتن بەسەر پلەکانی دەسەڵاتدا ڕووەو پۆستی سیاسی و بەدەستهێنانی سامان و ناوبانگ، پێویستی بە دەسوێژە ئامرازیەکانى فێڵ و ساختەچێتى و خۆنەواندنە، ئەوجا بەدووی ئەمەدا دەبێت لایەنە گورگییەکەی دەسەڵاتخواز قەپ بگرێت. کەواتە ئەوە جەبانێتییە کە چە لە کایەی سیاسەت و چە لە کایەی ئابووریدا تەنیوەتەوە و جڵەوی گورگی مرۆڤی گرتووە! لێ گرنگ لێرەدا ئەوەیە کە ئەحمەد موختار جاف سەرجەم ئەو بەدپەیوەندییە ناوبراوانە وەک دژبەری “تەمەدون” دەبینێت، هاوکات “منەوەرەکان” وەک پێشڕەو و مایەی ڕزگارکردنی گەل دادەنێت.

لێ ئەحمەد موختار جافی هۆزانڤان منەوەرێک وەک کردارنوێنی (پرۆتاگۆنیستی) سەرەکیی چیرۆکەکەی نائافرێنێت، واتا سیاسەتکارێک وەک پێشڕەوی هەژاران کە لەنێو خەباتدا قاڵ بووە، نەخێر، ئەو لە گۆشەنیگاى ژیانى خاوێنى منداڵییەوە ڕوو لەو کۆمەڵە دەکات، لێرەشدا زۆراب ی “هەتیو” وەک فیگوری چیرۆکە هونەرییەکەی دەئافرێنێت و فڕێى دەداتە نێو کۆمەڵەوە. لێرەدا ئەوە هیچ بەرێکەوت نییە کە نووسەرى “مەسەلەى ویژدان” منداڵێکی هەتیو وەک کردارنوێنی سەرەکیی چیرۆکەکەی هەڵدەبژێرێت. مرۆڤى هەتیو ئازادانە لەنێو کۆمەڵدایە و پتر شیاوى ئەوەیە بکەوێتە بەردەم کۆسپەکانى داکەوتی کۆمەڵایەتی. منداڵى هەتیو بە زەروورە بزێوە و زۆر جار دەشێت ببێت بە مایەى ناڕەحەتی بۆ دەوروبەری. سەرەتا ئەم هەتیوە ژیر و بەویژدانەیە کە لەدژی بەدپەیوەندی و ڕەفتارە بۆگەنکردووەکانی کۆمەڵ هەڵوێست وەردەگرێت، ئەوجا هەر خودی ئەم کوڕە هەتیوەیە کە لە پرۆسەى کاردا هێدى هێدى لە کرۆکەوە دەشێوێت و دەبێت بە دەسەڵاتخوازێکی کوێر. ئەحمەد موختار جاف بەدووی ئەمەدا تەوەری منەوەرکان زۆر لاوەکییانە دەهێنێتە نێو چیرۆکەکەیەوە. لێ لەبەر ئەوەی ئەم تەوەرەی منەوەرەکان هاوکات هیوای سەرەکیی ئەون بۆ ڕزگارکردنی گەل لە چەوسانەوەى هێزى غەریبى دەرەکى و دامەزراندنى کۆمەڵگەیەکى مەدەنی، ئەوا لە خودی ئەم پنتەوە پرسیار لەبارەی داڕشتنی سەرجەمییانەی چیرۆکەکە سەرهەڵدەدات – کە لە خوارەوە ڕووی تێدەکەینەوە. جارێ گەرەکە خۆمان بە زۆرابی منداڵەوە خەریک بکەین.

ئەم منداڵە لە ڕووى ژیری و بوێرییەوە بۆ پرسیارى بنەمایی لە ژینگە کۆمەڵایەتییەکەی جیادەبێتەوە. لەم پەیوەندییەدا پێویستە ئاماژە بۆ مۆرکی منداڵ بدەین: منداڵ لەتەک خۆیدا یەکە و خۆیەتییەکەی بەسەر “من” و جیهانێکی دەرەکیدا بەش نەبووە. جگە لەوە ئاشکرایە کە نوێنەرانی پێگەیاندنی منداڵ (دایک و باوک، خزم و کەس و کار، فێرگە و هتد) بەرپرسن لە شکۆفەی یان تێکچوونی منداڵی سروشتی. گەر منداڵ دەرفەتی شکۆفە و خۆپێگەیاندنی بۆ ئاوەڵا بکرێت، ئەوا پێدەگات، گەر کامڵەکان ببن بە ئاستەنگ لە بەردەم ئەوەدا کە منداڵ پرسیارە خاوە منداڵییەکانى قووڵتر بکاتەوە، ئەوا زەحمەتە بتوانێت ژیانێکى خوازراو وەک کەسێکی ڕاستگۆ، بەهەڵوێست و بەویژدان دابمەزرێنێت، بە پێچەوانەوە دەشێت بەدجۆری لێدەربچێت یان تەنانەت جەبانی و سەرکزی لە کارەکتەری ئەودا بتەنێنەوە. ئەحمەد موختار جاف ئەگەری دووەم بۆ ئاوەڵاکردنی چیرۆکەکەی هەڵدەبژێرێت، لێرەشدا بەڕێى پەیوەندییەکانى بازاڕەوە کرۆکی نەسازییەکەی نێوان زۆرابی منداڵ و ژینگەکەی دەردەخات.

زۆراب زوو لە چاوی یان کۆشی داڵدەدەری دایک و باوک بێبەش دەبێت، بەمەش منداڵییەکەی تەواو لەق دەبێت، چونکە وەک هەتیوێک بە سەرکزی دەچێتە لای خزمەکانى، ئەوانیش “لە ئینسانیەتى خۆیانەوە” لاى لێ دەکەنەوە، بێگومان نەک تا سەر، بەڵکو زۆراب هێشتا تەمەنی منداڵیی نەبڕیوە، کەچی خزمەکانى بە گوێیدا دەدەن، کە “بووە بە پیاو” و گەرەکە بڕوات گوزەرانى خۆی دابین بکات. زۆرابى هەتیو بەو وشانە فڕێ دەدرێتە نێو جیهانى سەختەوە. لێ ئەوی هەتیو لەنێو پەیوەندییەکانی بازاڕدا هەردەم بە ئاشکرا هەڵوێستی خۆی دەردەخات، بەبێ ئەوەی بیر لەوە بکاتەوە کە بۆ هەتیو باشترە دەمى خۆی بگرێت و ئاوڕ لەو بەدگەریانە نەداتەوە کە ئەو هەموو رۆژێک دەیان بینێت. نەخێر، ئەو وەک کەسێکى بزێو تێروانینى خۆى بەرانبەریان دەردەبڕێت و لەنێو ئەزموونەکانى بازاڕدا پتر گۆڕان بە شێوەی هزرینی خۆی دەدەدات. زۆراب تەنانەت دەگات بە ئاگاییەک لەبارەی ئەوە، کە خستنەگەڕى مەکینە لە بەرهەمهێناندا رێژەى قازانج بەرز دەکاتەوە.

گەرچی زۆراب بە تەنیا فڕێ دەدرێتە نێو پەیوەندییەکانی بازاڕەوە، سەرەڕای ئەوە تەواو تەنیا ناکەوێت، بەڵکو دوو جار کەسانى دى لەنێو تەگەرەکانى جیهاندا بەهانایەوە دێن: جارێک پیاوێکى چاکەخواز، کە لاى بازرگانێک کارێکى بۆ دەدۆزێتەوە، جارێکى دی کەسێکى نێگەتیڤى چالاک کە لەنێو بەرژەوەندیەکانى ڕۆژگاردا جێگەی خۆی خۆشکردووە. زۆراب نزیکەى لەم دۆستەى دەبیستێت: برام بەسە! ئەرێ تۆ بۆ ئاوها دەکەیت؟ کاکە، وازبێنە لە چەنەبازى لەبارەى ڕاستی و داد و ویژدان! ئەم قسە قۆڕانە چین؟ بڕۆ خۆت بە زمانلووسیى لە دەسەڵاتداران نزیکبخەرەوە! بڕۆ تەشەبوس بکە! گفتت دەدەمێ کە من وەک دۆستت پشتت بەرنادەم و هەموو کارێکت بۆ میسەر دەکەم! دەزانیت چی؟ دیارى دەبەین بۆ رەئیس! برام، گەر دەتەوێت بەختیار بیت، ئەوا دەبێت خۆت بە ژینگەت بگونجێنیت! – “بەڵێ هێژام ڕاست دەبێژیت! مرۆڤ بۆ ئەوەى ،،مەسعود،، بێت، دەبێت ،،تابعى موحيط بێ!،،”
ئەو کەسە کە بە هاناى زۆرابەوە دێت، لە ڕاستیدا بیچمێکی جەبانە کە فێڵبازانە بەبێ هیچ شوناسێکی کەسی لەنێو ژینگەدا دەبزوێت و هەردەم بە خۆمەڵاسداوى چاوەڕوانى هەل یان پاشقولە. بێگومان کێشەی ئەحمەد موختار ئەوە نیە کە گۆیا ئەم بیچمە ناخی زۆراب تێکدەدات و لە پرسیارى داد و ویژدان دوورى دەخاتەوە. نەخێر، زۆراب پێشتر لە ڕەوتى ئەزموونکردنی پەیوەندییەکانی بازاڕدا “تا ڕادەیەک بێدار بۆتەوە”، واتا ئاگایی ئەو تا ڕادەیەک پشکوتووە. جگە لەوە زۆراب هاوکات لەنێو کۆمەڵێکى ئەوتۆدا دەژى کە تێیدا هیچ شتێک بەبێ دەستگرتن، هەروەها بەبێ تەشەبوس و بەرتیل بەڕێوەناڕوات. ئەو خۆی ئەزموونی ئەم دیاردانە دەکات. ئەم لایەنەی چیرۆکەکە زۆر گرنگە، بۆیە شرۆڤەى وردترى گەرەکە.

کێشەکانى زۆراب تا یەکەم کارى سەربەخۆ، واتا ئەرزوحاڵچێتى، هێندە پڕکۆسپ نین، جگە لەوە هەر جارە بازرگانێک وەستایەتى و بەوەش پاڵپشتێتى. لێ زۆراب لەتەک یەکەم کارى “سەربەخۆ”دا تەحەدا دەکرێت و بەوەش ڕادەچڵەکێنرێت. ئاخر کاتێک زۆراب تا خستنەگەڕى سەرمایەی خەتەکەى تەنیا پرسیارى ویژدان و دادپەروەرى و پێشکەوتنى دەکرد، یان لە دواکەوتوویى خەڵک دەهزری، ئەوا لەتەک یەکەم هەوڵى کارکردنى سەربەخۆدا و دوای ڕاچڵەکاندنی دەبینێت، کە خەتەکەى هێندە ئاسان گوزەرانى ئەو دابین ناکات. بەڵێ، خەتەکەی لە بنەڕەتدا گوزەرانى ئەو دابین دەکات، لێ ئەمە لەنێو ئەو کۆمەڵەدا پڕکێشەیە، چونکە دەوڵەت مزەوەرە و لە نێویدا ئەو کەسانە دەکەونە هاڤرکێى دەسەڵات، کە خاوەنى “کوێرەخەت”ن، بۆیە لە ترسدا دەست دەکەن بە بەرتیلدان و مەراییکردنی سەروەران و جووتکردنی پێڵاو بۆیان، تاکو بەو شێوەیە پشت و پەنا بۆ خۆیان بهێننە ئاراوە. کەواتە گەر زۆراب بەڕاستى بییەوێت سەرمایەی خەتەکەى لەو نێوەندەدا بخاتە گەڕ، ئەوا “ناچار دەکرێت” کە “تابعى موحيط” بێت، واتا ئەویش بەرتیل بدات، ساختەچى بێت، یان بەگشتى “ماچ و پاشقول” بکات بە دەسوێژى تەشەنەدان بە دەسەڵاتەکەى. پەڕینەوەى زۆراب ڕووەو ئەم جۆرە بەدئاکارە بەسەر پردێکى پسیکۆلۆژیانەدایە: “ئەو مەسلەکانەم زۆر لا ناخۆش بوو” (لا 33). کێشەکە لێرەدا لەخشتەبردنی زۆراب نییە کە ئیدی لای ئەو تێڕوانینى خۆویستانەى دووەم جێ بە هەڵوێستە بنەماییەکانى ویژدان و دادپەروەرى و تەقەدوم لێژ بکات و ئەوجا جێیان بگرێتەوە، بەڵکو ئەو هەڵوێستە بنەماییانە لە بەریەککەوتنی بەردەوامی ئەو و پەیوەندییە کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکانەوە هێدی هێدی لەکاردەکەون، لێرەشەوە ئیدی مۆتیڤى دەسەڵاتخوازیى زۆراب هەمیشە پتر پەرە دەسێنێت و لە ڕەوتەشدا هەمیشە پتر لە خۆى و مرۆڤ و جیهان نامۆ دەبێت. ئاخر ئەوە کە زۆراب لە هەر پلەیەکى دەسەڵاتدا دەیبینێت، بریتیە لە پلەیەکى بەرزتر.

چیرۆکى “مەسەلەى ویژدان” لەچاو پرۆسەى ئێستێتیکیى سەردەمەکەیدا زۆر نوێیە. ئەمە بەوەدا دەردەکەوێت، کە ئەحمەد موختار جاف زۆرابێک دەئافرێنێت و فڕێى دەداتە نێو جیهانەوە، ئەوجا لە پەیوەندیى نێوان ئەو و ژینگەوە گۆڕانى پسیکۆلۆژیانە و ژیانى دەرەکیى ئەو فیگورە دادەڕێژێت، بەم ڕێیەشەوە دیاردە و بەدپەیوەندییە کۆمەڵایەتیەکان دەخاتە ژێر رەخنەوە. لێ گرنگ لەم پرسەدا ئەوەیە کە ئەو بە هیچ شێوەیەک لە فۆرماندنى چیرۆکەکەیدا ترس نایگرێت و بەو هۆیەشەوە ڕەچاوى ئەقڵیەتى ترادیسیۆنى بکات، ئەمە بۆ نموونە لەو واتایەدا کە نەوێرێت زۆر دەست لە مرۆڤێتیى زۆراب بدات، یان پاساو بۆ بێدادی و بەدپەیوەندیە کۆمەڵایەتیەکان بهێنێتەوە، “تاکو بێگانە بەو گەلە بەشەرەفە قارەمانەی خۆی خۆش نەکات”. بە پێچەوانەوە، ئەحمەد موختار جاف ئاسۆیەک بە ڕەخنە ڕیشەییەکەیەوە دەلکێنێت کە بریتیە لە ئاسۆى کۆمەڵگەیەکى مەدەنى.

سەرهەڵدانى “مەسەلەى ویژدان” دەگەڕێتەوە بۆ ساڵانى 1927-1928. نووسەر لە ساتێکى تایبەتیى ژیانیدا دەکەوێتە هزرینى ئێستێتیکى لە فیگورى چیرۆکێک کە وەک کوڕێکى ناسک و سەغڵەتکەر لە ترسەپرسیارى ویژدانەوە ڕوو لە ژینگەکەی دەکات و بەو رێیەوە ژینگەکەی دەناسێت، ئەوجا هەمان ئەم مرۆڤە لە کرۆکەوە تێکدەچێت و هەستى ناڕەواى دەسەڵاتخوازیى ناخى دەتەنێت.

نووسەرى “مەسەلەى ویژدان” لە پرنسیپى “خاوێنی”یەوە دەڕوانێت و پەیوەندییە کۆمەڵایەتی-سیاسییەکان دەنرخێنێت، هاوکات وەک بنەمای داڕشتنی چیرۆکەکەى دایدەنێت (ئەمە هەمان ترادیسیۆنى خانییە). ئەحمەد موختار جاف دەبێت لە پێش و لەو کاتەدا کە “مەسەلەى ویژدان”ى نووسیوە، لە زۆرانێکى سەختدا بووبێت لەدژى ژینگەی خۆی، دەبێت موئاناتی (موئانات وەک پاڵهێزی سەرجەم ئەدەب و هونەر) ئەم کێشانە ئەوی بزواندبێت تاکو فیگورى زۆرابێک بئافرێنێت و بەڕێیەوە ئەو ژینگە کۆمەڵایەتییە ئەتک بکات، کە ئەو خۆى بە شێوەیەکى ڕیال دژى وەستاوەتەوە. لێرەدا لایەنێکى دیکەى گرنگ ئەوەیە کە ئەحمەد موختار لەم زۆرانبازییەدا مووچەوەرگرێکى گچکەى خوارەوەی دەوڵەت نیە، بەڵکو وەک بەگزادەیەکى منەوەر و پایەگادارى بەرزى دەوڵەت دەست دەداتە داڕشتنى چیرۆکێکى هونەرى، لێ چیرۆکێک کە ئەو بەڕێیەوە تەنیا بەدپەیوەندی و بەدڕەفتاری سەردەمەکەى هەڵناماڵێت، بەڵکو هاوکات مەبەستێک بە چیرۆکەکەوە دەلکێنێت کە ڕۆشناییدانە بە وەرگر (خوێنەر).

بزووتنەوەى ڕۆشنایى (تەنویر) بۆ دووەم جار (یەکەم جار لە گریکى ئەنتیکە لە لایەن سۆفیستەکان) لە ئەوروپاى سەدەى هەژدەیەمدا وەک پرۆگرامى پێشخستنى مرۆڤ و کۆمەڵ سەریهەڵدا و هێدى هێدى بە خۆرهەڵات گەیشت، لە خۆرهەڵاتیش بەزۆرى لە شێوەى سیاسى و لاساییدا وەرگیرا، بەبێ ئەوەى وەرگرانی خۆ بە منەوەر دانەر بیر لە ناوەرۆک و شیمانەکانى ئەنجامدانى بکەنەوە یان تەنانەت لێی تێبگەن. ئاخر لە ڕۆشناییدا وەک پرۆگرامی بێدارکردنەوەی ڕەخنەییانەی مرۆڤ وەرچەرخانێکمان هەیە: ڕۆشناییدەران لەو پەیوەندییانەوە کە بەهای ئەزەلییان پێدراوە و بەوەش ئۆبژێکتیڤییانە بەسەر مرۆڤانەوە زیت کراونەتەوە، وەردەچەرخێن ڕووەو خودی مرۆڤ و گرتنى مرۆڤێتییەکەى، لێرەشدا چیدی مرۆڤ وەک کەرتى سەرجەمێکى ئایینى و کۆمەڵایەتى دانانێن، بەڵکو وەک خودی مرۆڤ لەو سەرجەمە دەریدەکێشن. بە زمانێکی سادە و لە شێوەی پرسیاردا ببێژین: “بەڕێزم تۆ خۆت بەمە دادەنێیت، لێ سەرەتا پێم بێژە کە تۆ خۆت کێیت و چۆن گەیشتیت بەم هەڵوێستەت کە لە هەموو لایەک بانگەشەی بۆ دەکەیت؟”. ئەم پرسیارە زۆر پڕمەترسییە کە ڕۆشناییدەران دەیکەن، چونکە ئاڕاستەی کرۆکی کەس دەکرێت و پێی دەبێژرێت ڕاستیی خۆی دەربخات.

پرسیارەکە لە بنەڕەتدا هەڵوێستێکە کە تا ئەمڕۆ کەمینەیەکی زۆر پچووکی نووسەران دەوێرن توخنى بکەون. ئەحمەد موختارى جافی “مەسەلەى ویژدان” یەکێکە لەو دەگمەنە نووسەرانە، واتا هۆشى ڕۆشناییدەر بەچاکى لە چیرۆکەکەیدا دەردەکەوێت: منداڵێک کە بە تەنیا دەچێتە نێو ژینگەی کۆمەڵایەتیی خۆیەوە و پەیوەندییە داکەوتییەکانی ئەو کۆمەڵە کەسێتییەکەی تێکدەدەن؛ پاشان ژیانى ناخەکیى ئەو مرۆڤە دەبینین؛ هەروەها پەیوەندیە نێومرۆڤیەکان دەردەخرێن و مرۆڤەکان وەک “بەرپرسیار” لە جۆرى هزرین و ئاکاریان دادەنرێن؛ ئەوجا کردنی زمان بە کێشە تاکو بەو ڕێیەوە ڕێنوما سەپێنراوە ئایینییەکان بخرێنە ژێر پرسیارەوە. گرنگ لێرەدا ئەوەیە کە ئەو پرسانە سەراپا لە پرنسیپی ویژدان و دادی ئەزەلییەوە ئاوەڵا دەکرێن، هەروەها لە خودی ئەو پرنسیپانەوە ئیدێى پێشکەوتن و مەدەنییەت بە نموونەی پەیوەندیەکەى نێوان تاک و کۆمەڵ دادەڕێژرێت.

لێ پرسیار لێرەدا ئەوەیە، کە داخۆ ئەحمەد موختار جاف مەبەستە ئەدەبییەکەى پێ بەدیهاتبێت، ئەوجا گەر پێى بەدینەهاتبێت، ئەوا هۆى چیە؟
ئەنجامدانى هونەریى “مەسەلەى ویژدان” فۆرمى ژیاننامە (بیۆگرافى)ى هەیە، کە لە زایینى زۆرابەوە سەرەتا دەگرێت و لە ئاستێکی ئاڵۆزى ژیانیدا دەپچڕێت، ئەم فۆرمە بیۆگرافییەش لە شێوەى “ئیعتیراف”ى فیگورەکەدا داڕێژراوە. لێ لەبەر ئەوەى “ئیعتیراف” هەمیشە دواى گەڕانەوە لە بەدگەرى، دوای کارەساتێکى سامناک کە بەسەر کەسدا هاتووە، یان بەزۆر بۆ نموونە لەژێر ئەشکەنجەدا و هتد دێتە ئاراوە، ئەوا نەبوونى ئەم بڕەرە ژمارەیەک پرسیار لەتەک خۆیدا دەهێنێت. جگە لەوە ئێمە پرسی تەواونەبوونى “مەسەلەى ویژدان” وەک دەربڕینێکى زۆر سادە، واتا بەبێ بناغەڕشتن، لاى قەدیمییەکان دەبینین، کە ئاشکرایە لەبەر ئەوەی بێبناغەیە، ئەوان ناتوانێت زەمینەیەکمان بۆ لەسەر وەستان پێبدات. ئێمە لەم ڕوانگەیەوە ناچارین کە تەنیا خودی بابەتە ئەدەبییەکە وەربگرین و شرۆڤە بکەین.

سەرەتا لایەنێک ئاشکرایە، کە نووسەر زۆرابە و هاوکات زۆراب نیە. ئەحمەد موختار زۆرابە، چونکە لەنێو هۆشى خۆیدا وێنەییانە ئافراندوویەتی، لێ ئەحمەد موختار هاوکات زۆراب نییە، چونکە ئەم فیگورە کردارنوێنێکی (پرۆتاگۆنیستێکی) ئەدەبییە. کاتێک نووسەر دەست دەداتە پێنووس (بەتایبەتى لەم فۆرمە هونەرییەى “مەسەلەى ویژدان”دا کە “من”- فۆرمە)، ئەوا لەتەک یەکەم ڕستەی داڕێژراوى چیرۆکە ئیعتیرافییەکەیدا لە خۆى جیادەبێتەوە: “ویلادەتم لە قەزاى ها بوو”، ئەوجا بەدوویدا ئەو زۆرابە لە پەیوەندى و دیالۆگەکانیدا دادەڕێژێت، کە لەنێو هۆشى خۆیدا پەیوەست بە پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانەوە “پێشبینیی کردووە”. لێ ئەحمەد موختار تا سەرەتاکانى بەدبوونى زۆراب دەتوانێت بە گونجاوى لە خۆی جیاببێتەوە، ئەوەش بێگومان “تا رادەیەک”. چیرۆکەکەى لەو سەرەتایانە بەدواوە دەشێوێت. ئەمە بۆ نموونە لە گفتوگۆى ئەو دوو منداڵەدا دەردەکەوێت کە تازە چوونەتە فێرگە، لێ ئەوان وەک منداڵ نائاخڤێن، بەڵکو وەک دوو گەنجى پێگەیشتوو، لێرەشدا نووسەر یەکێکیان وەک ڕۆشنبیر و خەباتگێڕ دیارى دەکات. ئێمە گەرەکە وردتر ڕوو لەم کێشەیە بکەین.

نووسەرى “مەسەلەى ویژدان” لە چیرۆکەکەیدا پرنسیپى خۆویستیى مرۆڤ تیژ دەکاتەوە و دەیخاتە پەیوەندییەکى دیالێکتیکیەوە لەتەک ژینگەی دوژمنى مەدەنێتیدا، واتا ژینگەیەکی کۆمەڵایەتیى ئەوتۆ، کە هەر تاکە کەسێکى نێوى چە بە خۆى و چە بە کەسانى دیکەى دەورى نامۆیە: فێڵ و ساختەچێتى لە هەموو نێوەندەکاندا دیاردەدەن، بەڵێ تەنانەت کشتیارانی فێڵلێکراو فێڵ لە ئاغاى زۆردار دەکەنەوە. هۆیەکی بێویژدانیی خەڵک بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە ئەوان نەخوێندەوارن، کەواتە هۆشیان ئاوەڵا نەبووە؛ جگە لەوە ئەوان لە زمانی ئایین و یاساکانی دەوڵەت تێناگەن، چونکە زمانی ئەوان نییە؛ هاوکات ئەوان ڕاڤەکاری سەرڕاستیان نییە، چونکە منەوەرەکان دەسەڵاتیان نەسەندووە و تەنانەت ژیانی خۆیان لە مەترسیدایە، بە پێچەوانەوە ڕاڤەکارانی ئەوان بە تایبەتی پیاوانی ئایینن کە بە هەوەسی خۆیان ڕاڤەی ئایینیان بۆ دەکەن، یان بۆ خاتری مسۆگەرکردنی دەسەڵات و نانی زگیان بە ئۆپیومی خورافیات بەنگ و کاسیان دەکەن، کە ئیدی لە خودای قەهار و مونتەقیم دەتۆقێن و لە ترسدا نەک لە خۆشەویستییەوە نوێژی بۆ دەکەن. لە پاڵ ئەواندا بەناو ڕۆشنبیرەکانی وەک زۆراب ئەفەندی هەن کە بۆ خاتری مەرامەکانیان بەسەر لاشەی هاوڵاتیانیاندا دەڕۆن.

ئەمانە تەنانەت بوون بە دەمڕاستی خەڵک. ئاشکرایە دانانى ئاسۆ لەم پەیوەندییە نێومرۆڤییەى نامۆبوون و بێدادییەوە بە زەروورە پرسیارى “بێداربوونەوەى خەڵک” لەتەک خۆیدا دەهێنێت. بە دیدی ئەحمەد موختار، لە لایەک ڕیالێتییەکەى خەڵک خۆیان پاڵهێزى بێداربوونەوەیە، کە بە هێزى چەوسێنەرانەى وایان لێدەکات لە ڕێگەى ڕزگاریى بهزرێن، لێ پاڵهێزەکە لە لایەکى دی ئەو منەوەرانەیە کە تەنیا خوێندەوار نین و وەک زۆراب ئەفەندى هەموو ڕێگەیەکی خۆنەواندن و بەرتیل و تەشەبوس بۆ خاتری دەسەڵات بگرنە بەر، بەڵکو بە پێچەوانەوە ئەم منەوەرانە وەک ڕۆشناییدەر یارمەتى ئاپۆرەى فێڵباز و فێڵلێکراو دەدەن بێداربێتەوە و خەباتى ڕزگاریخوازییەکەى بە دامەزراندنى کۆمەڵگەیەکى مەدەنییەوە بلکێنێت. کەواتە لەبەر ئەوەى ئاسۆى ئەحمەد موختار جاف ڕوو دەکاتە “ڕزگارى و پێشکەوتن لەسەر بناغەى ویژدان”، هەروەها لەبەر ئەوەى زۆراب کەوتۆتە “ئیعتیراف”ى بۆگەنکردنى خۆى لە لایەن ژینگەوە، ئەوا دەبێت پرۆژەى “مەسەلەى ویژدان” بەرەو کۆتایی ببرێت.

پرسیارێک ئەوەیە، کە ئایا هۆى چییە ئەحمەد موختار لەو چەند وشە ئیرۆنیەى کۆتاییدا دەوەستێت؟ واتا: “ویژدان تەنیا هەر ئیسمى هەیە و کەس بە چاو نەى دیوە!” ئایا ئەحمەد موختار بە پێکەوەلکاندنى ڕەخنەى ڕیشەیی لە کۆمەڵی سەردەم و ئاسۆى پێشکەوتن و مەدەنییەت، کە دژبەرن و چارەسەرى هونەرى زەروور دەکەن، نەکەوتۆتە تەڵەیەکەوە کە ڕێى پێنەدات چیرۆکە هونەرییەکەى بەدیبهێنێت؟ ئێمە دەبێت ئەم پرسیارە بکەین، چونکە کێشە هونەرییەکانى “مەسەلەى ویژدان” بەتایبەتى لە کاتى بەدجۆربوونى زۆراب بەدواوە لە ئارادان و چارەسەر نەکراون. لە لایەک ئیرۆنیەکەى زۆراب، واتا “خودا ئەوەندە سەبرى هەیە هەزار شتى وەهاى قبووڵ کردووە و ئەیکات، وە ویژدانیش تەنیا هەر ئیسمى هەیە” (زۆراب لێرەدا مەئریفە ئەزمونییەکەى یەکدەخات) بە ڕەوتى داڕشتنەکە دەگونجێت، لێ لە لایەکى دى لەتەک ئەو مەئریفەیەدا پرسیار لەبارەی هۆى سەرهەڵدانى خودی مەئریفەکە، هەروەها لەبارەی ئەو “یەکاڵابوونەوە”یە دێتە ئاراوە کە ئەو بەدوویدا دەکەوێتە “ئیعتیرافەکەى”. ئێمە لە کۆتاییەوە نزیکین، تەنانەت دەتوانین ئەمە وەک “سەرەتاى کۆتایی یەکەم داڕشتنی چیرۆکەکە پێش پێداچوونەوە و چاککردن” ببینین، لێ پرسیارى بەشێکى گومبووی ئەو چیرۆکە بێهودەیە.

کرۆکیترین کێشەى هونەریى “مەسەلەى ویژدان” ئەوەیە کە داڕشتنى چیرۆکەکە دواى تەنیاکەوتنى زۆراب لە ڕووى فۆرمەوە شێواوە: ڕەوتەکەى خێرابووە. بێگومان تەشەنەى ئەزموونەکانى زۆراب سەرەنجامى تەنیاکەوتن و لێرەشەوە سەرەنجامی بزێوبوونێتى، لێ داڕشتنى ئێپیزۆدەکان بە شێوەیەک نییە کە فۆرمى خۆیان وەرگرتبێت، بەڵکو شێواوییەکى هونەرى لە ڕووى “کات”ەوە هاتۆتە ئاراوە: بازدانەکان یان پەڕینەوەکان نزیکەى شێوەى ڕیزکردنیان هەیە. لەبەر ئەوەى ئەم کێشە هونەرییە لەم بەشەى دووەمى ژیانى زۆرابدا هەیە، ئەوا گەرەکە لە پرسیاری دی بهزرێین، بۆ نموونە پرسیارى “نەبوونى دەرفەتى کارتێداکردن و پێداچوونەوە”، یان پرسیارى “ئێکسپێریمێنتى (تەجروبەی) ئەدەبى”، ئەم پرسیارەش بێگومان پەیوەست بە لایەنێکى دیکەی کرۆکییەوە کە بریتییە لە تەنگژەى کەسیی ئەحمەد موختار جاف.

پرسیارى ئێکسپێریمێنتى ئەدەبی وەڵامەکەى لەنێو خۆیدایە و دەشێت پرسیاری “نەبوونی دەرفەتی کارتێداکردن و پێداچوونەوە”ی بدەینە پاڵ. لێ پرسیارى تەنگژەى کەسیی ئەحمەد موختار دەمان بات بۆ پرسیارى دی: پرسیار لەبارەی ناکۆکیەکانى ئەو لەتەک ژینگەی دوژمنى مەدەنییەتدا، ئەوجا پرسیارى گیرانى ئەو لە لایەن شێخ محمود، پاشان پرسیارى “هۆ”ى کوژرانى ئەو و پرسیارى کەسى (؟) یان دەستەى (؟) بکوژى ئەو. تروسکەى چەند وەڵامێکى ئەم پرسیارانە دەئەنگوتێت، گەر مرۆڤ پەیوەند بە کوژرانی ئەحمەد موختار جافەوە وەک قەدیمییەکان نەکەوێتە “پاکانەى دەستى ناپاک”، بەڵکو دەستبداتە توێژینەوە لە ناکۆکییەکانى نێوان دەسەڵاتخوازانى ئەو سەردەمە: لەنێو هۆزى جاف و لە دەرەوەیدا.

سەرچاوە

ئەحمەد مەختار جاف. مەسەلەى ویژدان. پێشەکى و لێکۆڵینەوە: دکتۆر ئیسحان فۆاد. بەغدا، ساڵى 1970.
هەمان نووسەر. دیوان. ئامادەکردن و لێکۆڵینەوەى: پرۆفیسۆر عیزەدین مستەفا رەسووڵ. بەغدا، ساڵى 1986.

تێبینی

– ئەم نووسینە یەکێکە لە بابەتەکانی نووسەر لە کتێبی “لەتەک فێنۆمێنە ئەدەبییەکاندا”، بیر و هوشیاری، سلێمانی 2006. نووسینەکە لەم شێوەیەی بەردەستدا کاری تێداکراوەتەوە و دەرچە بنەماییەکەی تەواو گۆڕراوە.
– وەک ئەمانەتی ئەدەبی سیتاتەکان (ئیقتیباسەکان) وەک خۆیان دراونەتەوە.

ک.ج.

گوڵ لێرەیە لێرە سەمابکە … کارڵ مارکس

لەناوەڕاستی سەدەی نۆزدە ئەوروپا بەدەست پاپاو قەشەو لویس و قەیسەرو مەلیکەکانەوە نوقمی زەلکاوی گەندەڵی نەبوونی هەژاری وبرسێتی لەڕادەبەدەر بووەوە،سەرباری ئەوەی چەندین یاخی بوون و ناڕەزایەتی و شۆڕش ڕووی دابوو ،لەوێنەی شۆڕشی گەورەی فەڕەنسا، بەلام هەموو ئەوانەی ڕابووردوو نەیانتوانی بوو کۆتایی بەزوڵم و زۆری دەسەڵات داران بهێنن ،بەلکو زیندانەکان و ڕاوەدوونان زیاتر و زیاتری دەکرد.

ژیان و گوزەرانی خەڵکیش خراپترو خراپ تردەبوو،کۆشک وقەڵای دەسەڵات دارانیش قایمتروو پاسەوانیانی دەسەڵاتیش دڕتروهارتردەبوو بەرامبەر خەڵک و مافەکانیان.

خواستی دەسەڵات داران بۆ کەڵەکەکردنی سامان و دەسەڵاتی زیاتر لەسەرژیان و گوزەرانی هاوڵاتیان ڕۆژداوی ڕۆژ زیاتروزیاتر دەبوو .شتێک بوونی نەمابوو بەناوی مافی ئینسان ،بەمانایەکی تر بێنرخترین شت لای دەسەڵات داران ئینسان و ماف و کەرامەتیان بوو . ئەودۆخە خراپە لەڕادەبەدەرە هانی زیاتری هاوڵاتیانی دەدابۆ یاخی بوون کۆتایی هێنان بەوچەوساندوە بێ ئەندازەیەی لەسەریانەو ژیانێکی کولەمەرگی دەژیان .

ئەودۆخە ناهەموارە بووهۆکاری هەلگریسانی شۆڕشی ١٨٤٨ لەفەڕەنسا،هەرچەند ئامانجەکانی ئەوشۆڕشە کەمتر ڕووخانی دەسەڵاتی لویسەکان بوو درووشمەکانیان داوای ئازادی و یەکسانی وبرایەتی دەکرد،لەکاتێک دا هەرگیزبرایەتی لەنێوان پڕۆلیتاریا وسەرمایەداری دابوونی نی یە.

هەڵگیرسانی شۆڕشی ١٨٤٨چەندین هەنگاو بزووتنەوەی کرێکاری بردەپێشەوە و ئەوروپای ڕووپەڕووی تارمای کۆمۆنیزم کردەوە.بزووتنەوەناڕەزایەتیەکان فراوانتربوو چین و توێژەکان،جگەلەکرێکاران پەیوەست بوون بیروباوەڕی سوسیالستی و خۆئامادەکردن بۆ هەڵگیرسانی شۆڕشی سوسیالستی ،سەرئەنجام بەهەوڵ و تێکۆشانی ڕابەرانی بووتنەوەی مارکسیستی ،کەخودی مارکس و ئەنگلس ڕابەرایەتی ئەوبزووتنەوە شۆڕشگێرانەیەی چینی کرێکاریان دەکردبۆکۆتایی هێنان بەنیزامی چەوسێنەرانی سەرمایەداری ،لەڕێگەی نووسین و ڕوونکردنەوەی ئامانجەکانی شؤڕشی سوسیالستی بووە مامانی لەدایک بوونی کۆمۆنەی پاریس.ئەوشۆڕشەی سەرلەبەری یاساکۆنەکانی هەڵوەشاندنەوە یەکسانی و ئازادی و مافەکانی ژانان و سەرجەم چینەکانی سەپان و کردیە دەستوری کۆمۆنە.

ئەو٧٢ڕۆژەی کۆمۆنارەکان دەسەڵاتیان هەبوو هەموو مۆرکەکانی چەوساندنەوەیان لەسەرئینسان کان کۆتایی پێهێناو هەموو دەستورویاساکانی کۆنیان فڕێدایەناو زبڵدانی مێژووەو یاسای ئینسانیان بەبێ جیاوازی سەپاندو کردیانە دەستوری ژیانی کۆمەڵگا.
کۆمۆنە تەواوی دنیای سەرمایەدرای هێنایەلەرزەو هەرچی پادشاوقەیسەرولویسەکانی دنیابوو یەکیانگرت بۆ کۆتایی هێنان بەکۆمۆنەو ،توانیان شکست بەیەکەمین دەسەڵاتی کرێکاری بهێنن ،بەلام نەیانتوانی خواست و ئامانجەکانی کڕیکاران و هەژاران شکست پێبهێنن،بەڵکو بزووتنەوەی کرێکاری و سوسیالستی خستبوە سەرشاڕێگای خەباتی چینایەتی و فراوان بوون پەلهاویشتنی بۆتەواوی دنیاو دروست کردنی ڕێکخراوحیزبە سوسیالستیەکان و خۆئامادەکردنیان بۆشەڕی چینایەتی و کۆتایی هێنان بە تەواوی نابەرابەری و چەوساندنەوەکانی نیزامی سەرمایەداری .

دەسەڵاتی سەرمایەداری هەرگیزنەیتوانی ،وەک پێش کۆمۆنە کرێکاران فریوبدات و سەرکوتیان بکات بەڕیفۆرمی نیوەناچڵ،هاتنەمەیدانی کرێکاران ڕۆژداوی ڕۆژ بەروپێش دەچوو،لەبەشیک لەووڵاتانی ئەوروپا دەستکرا بەبەخشینی کەمێک داخوازی بەکرێکاران و ژانان و هەژاران ،ئەوکەمەڕیفۆرمەش نەیتوانی کرێکاران لەشؤڕش خوبکاتەوەو بەدوای نزیک بەپەنجاساڵ شۆڕشی ئۆکتۆبەر لەڕوسیاسەری هەڵداو جارێکی ترولەگۆشەیەکی تری ئەوروپا دڵی سەرمایەداری و قەیسەرەکان شەقاڕشەقاڕکراو ڕووخێنرا.

شۆڕشی ئۆکتۆبەرکاریگەری لەسەرتەواوی دنیای سەرمایەداری داناو،لەبەرپێشگرتن بە ڕوودانی شۆڕش لەووڵاتانی تری ئەوروپا دەستیان دایە ڕیفۆرم دابین کردنی لایەنی کەمی داخوازیەکانی کرێکاران و ژنان و هەژاران .

گەرچی شۆڕشی ئۆکتۆبەر بەهۆی هێرشی بەردەوامی نیزامی سەرمایەداری و دەسەڵاتە سەرمایەدارەکانی ئەوروپاوە نەی توانی تەواوی ئامانجەکانی بپێکێت و کۆمەڵگای سوسیالستی بنیادبنێت ،کۆتایی تەواوەتی بەنیزامی کاری بەکرێ بهێنێت ،لەگەڵ ئەوەی هەموویاساکۆنەکانی هەڵوەشاندەوە،بەلام نەیتوانی سوسیالیزم بنیاد بنێت ،بەناچاری لەبەشیک لەخواستەکان پاسەکشەی کردوو سەرمایەداری دەوڵەتی ژێرناوی سوسیالیزمی دامەزراند.
دیارەنامەوێت مێژووی شوڕشەکان و کەمووکوڕی و سەرکەوتن و شکستەکانی بگێڕمەوە لەم نووسینەدا،بەقەدەرئەوەی بیرهێنانەوەیەکی کورتی کاریگەری مارکیسزم لەسەرکۆی ڕاپەڕین و شؤڕشەکانی ئەوروپا بەتایبەت دوای بڵاوبوونەوەی مانیفێست ،لەلایەن مارکس و ئەنگلس ساڵی ١٨٤٧ ،هەتادەگات بەشۆڕشی خوێندکارانی ١٩٦٨ لەفەڕەنساو بڵاوبوونەوەی ئەوشۆڕشەبەتەواوی دنیا،کەئەویش هەرلەژێرکاریگەری بیری سوسیالستی دابوو .

گاریگەری فکری مارکسی ،لەسەرکۆی شۆڕش و ڕاپەڕینەکانی ئەوروپا ئەوڕاستیەی سەلماندووە ،کەهیچ شۆڕشێک بەبێ بوون و بەژداری کردنی کرێکاران ئەنجامێکی نابێت ،ئەوەی فەڕەنسای بەزیندووی هێشتوەتەوەو لەتەواوی ووڵاتانی ئەورپای جیاکردوەتەوەو بەزیندووی هێشتویەتەوە بوونی بززتنەوەی کرێکاری بەهیزەو بەردەوام لەهەوڵدایەبۆکۆتایی هێنان بەنیزامی چەوسێنەرانی سەرمایەداری .
بەدرێژایی زیاتر لەسەدەیەکە فەڕەنسابێ شۆڕش و ڕاپەڕین نەبوو ،هەرماوەی چەندساڵێک بزووتنەی کریکاری و هەژارەکان دێنەوە ناوشەقامەکان و دەیانەوێت کۆتایی بە نەهامەتی و نادادپەروەریەکانیان بهێنن .

نوێترین هاتنەوە شەقامی فەڕەنسیەکان یەلەگ زەردەکانن ،کەئێستاهەڵگری دروشم گەلێکی جۆراوجۆرن ،لەپێناو باشکردنی ژیان و کۆتایی هێنان بەسیاسەتی سەرمایەداری و لیبرالیزمە ،بەناوی سیاسەتی سک هەڵگوشین ،لەسەر حسابی گیان و ژیانی کرێکاران و هەژاران .داخوازی کەمکردنەوەی باجی سەرسوتەمەنی و بەرزکردنەوەی مووچەو دابەزاندنی ساڵی خانەنیشینی و پارێزگاری کردن لەمافی پەنابەران ودابین کردنی شوێنی نیشتەجێ بوون بۆهەمووان و دابین کردنی سوشیال بۆهەمووان ،بەشێکن لەداخوازیەکانی یەلەگ زەردەکان .

ئەم هاتنەمەیدانی کرێکاران و پەیوەست بوونی خوێنکاران و جوتیاران زەنگێکی نوێ یە بۆ گەڕانەوە و بووژاندنەوەی کۆمۆنە ،یان ئەمیش بەدەردی کۆمۆنەدەچێت و بۆمایەکی تریش شەقام بێدەنگ دەبێت .ڕووداوەکانی ڕۆژانی داهاتوو بڕیار دەدەن شۆڕشی یەلەگ زەردەکان بەرەو رێکخستنی هۆشیارانە دەبات ئامانجەکانیان دەگۆڕن بۆکۆتایی هێنان بەدەسەڵاتی سەرمایەدرای فەڕەنسی یان ،بۆماوەیەکی کاتی پاشەکشەدەکەن .

هۆڵەندا

ڕۆمانی گەشتێک بە ڕێگەی خەون، لەلایەن ماڵی وەفاییەوە چاپ و بڵاوکراوەتەوە.
لە بەڕێوبەرایەتی پەرتووکخانە گشتێکان ژمارەی ٣٢٤ی ساڵی ٢٠١٨ دراوەتێ
ئەم ڕۆمانە ٣١٨ لاپەڕەیە.
ئەم ڕۆمانە زیاتر لەسەر نۆستاڵژیا کاردەکات، لە قوڵاییەکانی غوربەتەوە دەگەڕێتەوە کۆڵآنەکانی نیشتمان، لە ڕێی پاڵەوانەوە ئێستاو ڕابردوو دەبەستێت بەیەکەوە.

ئەم کتێبە ئێستا لە ماڵی وەفایی و کتێبخانەی سیروان لە هەولێر دەست دەکەوێت.

دەبمە سەرنشینی کەشتییەکی گەورە
بەدیار سەوڵە ماندووەکانەوە ناجۆر دادەنیشم
سەرنشینە دەنگبەرزەکان بێزار دەکەم
تا ئۆقرەیان نامێنێ و توڕمدەدەنە دەریا
دەکەومە کڕۆکی دەریاوە، ماسییەکان بێزار دەکەم
نەهەنگێک بەساخی دەمخوا، یاری بە گەدەی دەکەم
غەمگینی خۆم دەنێو هەناویدا دەڕشێنمەوە
لەگەڵ پژمنێکدا دێمە دەرێ چەندین جۆری گەدە دەبینم
لە کۆتاییدا دەریاش هیشک دەکەم
ئای چەندە شووم و نەگبەتم.
هۆکاری ئەم شوومییەی من ئەوەیە:
بەبێ ئارەزو فڕێ داوەتە سەرزەوی.
لەخۆم هەڵدێم ،لە هەموو شتێک
لە ژیان و شوێنی سەپێندراو هەڵدێم
هەموو سنوورەکان تێک دەشکێنم.
ژیان ناڕەوایە و هیچ کەسێک بەیەکسانی لە دایک نابێ
هیچ کەسێک وەک یەک نییە و کەس لە کەسێکی دی ناچێ
هەر کەسەو بە شێوازێک ژینگە پیس دەکا
مەبەسمە بڵێم: مرۆڤەکان ژینگە پیستر دەکەن
چونکە خۆی لە بنەڕەتیشەوە پیس بووە
بۆچی لێرەم ؟ دەتانوێ چی بکەم؟
من هیچ ئەرکێک جێبەجێ ناکەم
ئەرکم نییە لەسەر زەوی و بە کەڵکی ئەم ژیانە نەزۆکە نایەم.
نە دەژیم و نە دەمرم،
دەنێوان دووڕیانێکی ترسناکدام نە دانیشتوم نە بە پێوەم.
سێبەر کە نەوازشێکی باشە بۆ بوون لە ڕاستیدا ئەویشم نییە.
چونکه هەڵە هاتم
هاتم پەنجەیەک بخەمە شوێنی پەنجەیەکی دیکە
بە چاوێکی جیاوازتر بڕوانم
هاتم خەونێک سەربڕم
هاتم کونێک دەنێو دڵی ژیان بکەمەوە.
هاتم برین بەرمەوە
هەندێک خوێن خڕکەمەوە
هاتم تنێ
هاتم
هەر هاتم تاکو هۆکاری هاتنیشم بیرچۆوە
بەڵام هەموو شتەکان دووڕیانن
ژیان و مردن
من لە بەینی ئەم دووڕیانەدا بوێرانە بیر دەکەمەوە
بیرکەرەوە هەمیشە ڕەنگە بژی.
پێویستە مرۆڤ بە خواستی خۆی لە دایک بێ
بە خواستی خوی بێتە ئەم جیهانە قێزەونە
ئەگینا زۆر شت ڕودەدەن
بۆ نموونە خۆکوشتن
بە لەنێوبردنی خۆ مەرج نییە بچیتە دۆزەخەوە
کە کۆتا ساتی مرۆڤ دەنێو سکی دایکەوە نووسرابێ
کەوابێ خۆکوشتنیش دیاری کراوە.
پرسی ژیانیان بەمن نەکرد
بۆیە بەبێ پرس دەژیم و هەر بەبێ پرسیش دەمرم!
من هی ئەم ژیانە نیم
هی ئەم ژیانە نەبووم
هی ئەم ژیانەش نابم.
لە شوێنی من دەبوایە کەسێکی دی بژیایە
کەسێک کە جێگەی منی ویستبا
ئاخۆ ئیستا چەند کەس لە دنیادا
هەمان سەودای منیان هەبێ.
چی دەبوو گەر لە شوێنی من
ئەو ڕۆحەتان بدابایەتە گەمژەیەکی تر
باسی جەستەیش هەر ناکەم
لە تابووتێک بەولاوە هیچی دی نیم.
ئای ڕۆحێکم داگیر کردووە
ڕۆحێک کە چەندین ژن و پیاوی نەزۆک
خەونی پێوە دەبینن و هەمیشە بۆی دەپاڕێنەوە.
دیسان دەیڵێمەوە
ڕۆحێکم داگیر کردووە ڕۆحێکی زیادە
بەبێ پرس و ڕاوێژ منیان فرێدایە نێو ئەم مەنفایە!
ئیدی جارێکی دی قاچەکانم پیاسە نابینن
لەسەر کاشییە شەتڕەنجەکان سەرییان ناسوڕێ
وێران بووم من ژیان بڕستی لێبڕیم
هەنگاوەکانم بیرنەماوە.
جارێکی دی چاوەکانم باخچەی ماڵەوە نابینن
کوێر بووم من
مرۆڤایەتی و گاز و ژەهر و خەردەل کوێری کردم.
جارێکی دی دەستەکانم دەستی تۆش ناگرنەوە
چونکی تۆ بووی دەستەکانت بڕیم.
جارێکی دی بەم شێوەیە ناژیم
لەو بڕوایەشدا نیم ژیانێکی دیکە دەست پێبکەمەوە
ئیدی ژیان کۆتایی هات
من هی ئەو ژیانە نەبووم کە ژیام.
من بەسەرچووم و
ڕەنگە ئێوەش بەسەرچووبن

مێژوو .. تەكنیك .. ئەزموون ..
( ئاماژەیەك بۆ كێڵگەیەكی ورشەدار )

(( هونەر دۆزرایەوە ، چونكە واقیع بەش ناكا.. ))
گیوم میسۆ
لە ڕۆمانی ( كیژێك لە كاغەز ) دا

—————————-

هونەر لە خۆیدا بە ئەنگیزەی ئەو ویست و ئارەزووانە هاتووە ئادەمزاد ڕوانین و وردبوونەوە و پرسیارە سادە و ئاڵۆزەكانی پێ كردووە و خۆی پێ‌ ڕازی كردووە ..
ئەمە هەر لە دێری دێرەوە خوولیای مرۆڤ بووە ، لە سەردەمی چاخە بەردینەكانەوە كە ڕەنگە تەنانەت بە ئاستی لاسایی كردنەوەیش لە ئیستاتیكا.و ڕەهەندەكانی نەگەیشتبن ، بەڵكو پێویستی ئەوان سەردەمان ڕەنگڕێژیی بەها ئیستاتیكییەكانی كردووە كە پاشان دوای دەیان و سەدان و هەزاران ساڵ لێی كۆڵراوەتەوە و هەوڵی دۆزینەوەی مەودای جوانی و پاڵنەرە ئەفسانەیی و خۆڕسكەكانی دراوە ، نموونەیش بۆ هەردوو بەر ، داهێنەر و بینەر لەو ساوە ون نەبووە ، لە هونەری سەر دیواری ئەشكەوتانەوە ڕا تا دەگاتە شارستانەتە ئۆریگناڵەكانی وێنەی شارستانەتی
( سۆمەر ) و ( دۆڵی نیل ) و ( دۆڵی سند ) .

ئەوانی دیش كە سەردەمێكی زۆر دوای ئەوان هاتن ، بەڵام بە ڕوانینێكی ڕەخنەیی و لێكدانەوەیەكی ئیستاتیكاناسیی ( لە چاوخۆی ) هاوچەرخەوە هاتوون و نەوە دوای نەوە ، لەگەڵ پێشكەوتنی مرۆڤایەتی لە ناسینی سرووشت و دەوروبەر و گۆڕانكاری لە ڕوانین و دونیابینییەكانی بەرامبەر ژیان و گیروگرفتە زاتی و بابەتییەكانیدا ..
سەرەتایش ئادەمزادی پێشین خۆی و كاردانەوەكانی لە بەرامبەر دەوروبەر بە وێنە دەربڕیوە ، كە بە پێی گەلێك لێتۆژینەوەی ئەنترۆپۆلۆژی ، هەروەها دۆزراوە ئاركیۆلۆژییەكان سەلماندوویانە زمان و خەتی نووسین و گەشەسەندنی ، لە چەند هەزار ساڵێك تێناپەڕێ‌ ، ئەمەش لە چاو هونەری نیگاركێشان ماوەیەكی زۆر نییە ، تەنانەت پاش جێگیر بوون و دۆزینەوەی كشتوكاڵ لە چاخی بەردینی نوێدا
( نیۆلۆسیك ) و پاشان سەرهەڵدانی شارستانەتی سۆمەرییەكان و هەموو ئەو لایەنانەی لە دەوڵەتۆكەكانی شاردا دەركەوتن لە ڕووی زمان و خەتی پێنووسین (خەتی بزماری) كە تا دەورو زەمانێكی یەكجار زۆر بەردەوام بوو ، سەرەڕای گۆڕانی سیستەمی سیاسی ، ئەوەی دەچێتەوە ناو هونەری شێوەكاری تا ڕادەیەك بە هەموو چەشنەكانی لە برەو نەوەستا(1).. نەك هەر ئەوەندە ، بەڵكو بوو بە بەشێك لە سرووت و ڕاز و نیازی ڕوانینە فەلسەفییەكانی ئەوسا .. دۆزراوە ئاركیۆلۆژییەكان بەڵگەن كە ئێستا لە زۆر لە مۆزەخانەكانی دونیادا پارێزراون .

بەم جۆرە هونەری شێوەكاری لە نیگاركێشانەوە تا دەگاتە دیواربەندی و هەیكەلتراشیی ( بە هەموو جۆرەكانییەوە ) بوون بە سیمایێكی دیار لە سیماكانی ئەو شارستانەتانە . لەو ساوەش هونەری شێوەكاریی لە گەشە و پێشكەوتن نەوەستاوە ، به‌وه‌ی جگە لەوەی بنیاتێكی ئیستاتیكایی ئادەمزادە لە دەربڕینی خۆی و دەوروبەری ، لە هەمان كاتدا پێویستییەكی مرۆییشە لە جوانكردنی ژیان و جێی ژیان كە دیارە ( هونەری تەلار
یان خانووسازی ) لەم بوارەدا ڕۆڵی نكۆڵیلێنەكراوی دیوە و
دەبینێ‌ . تەنانەت وام دێتە بەرچاو هونەری خانووسازی ڕەنگە ڕاستەوخۆتریش پەیوەندی بە ژیان و بە مرۆڤەوە بێ‌ ، بەوەی لە ژیانی ئاسایی و شوێنی جێبەجێكردنی ئەو سرووتانەی بە درێژایی قۆناخەكانی مێژوو ئادەمزاد بڕوای پێیان بووە ، كە لە دواییدا هەر بە پێی ئەو قۆناخ و باوەڕەوە بە ناوێك ناسراونەتەوە و ئامادەییان هەبووە .
جگە لەوەیش هونەری خانووسازی هەستی ( شوێن )یشی لای مرۆڤ بەرجەستە كردووە ، هەندێ‌ جار تا ئاستی یا نزیك لە ( هێللانە ) ی باڵداران كە باشلار بە لووتكەی تەلارسازی دەبینێ‌ و پێیوایە هەرگیز ئادەمزاد نەیتوانیووە و ناتوانێ‌ لاسایی داڕشتنی ئەتەمی هونەری چێكردنی بكاتەوە(2).

خودی تەلارسازیش دوور نەبووە لەو گۆڕانكارییانەی بەپێی سەردەم بەسەر قوتابخانەكانی هونەردا هاتوون ، لە هونەری دێرینەوە بگرە تا كلاسیك و هونەری سەردەمی بووژانەوە ( ڕێنیسانس ) و ئەوەی پێی دەگوترێ‌ كلاسیكییایەتی نوێ‌ و ئینجا ڕۆمانتیكی و كۆپیزم و ئەبستراكت و دەربڕینخوازیی و دادایی و سوریالیزم و هونەری مۆدرێن و پۆست مۆدرێرێن و ئێستاش دوای پۆست مۆدرێنیزم و…تاد. كە هەر یەك لەو قوتابخانە و ڕێڕەوە هونەریانە زادە و ڕوانین و هەڵوێست نواندن و تاڕادەیەك فەلسەفەی قۆناخەكانیانن ، بە هونەری تەلاسازیشەوە ، دیارە لە ڕووی تەكنیكی كاركردنیشەوە هونەرمەندانی سەر بەو قوتابخانانە بۆ بەرجەستەكردنی ئەو چەمكانەی لە لایەنی ئیستاتیكا و گۆڕانكارییەكانی و پەیوەستیی بە هونەرەكانی دیكەوە بەو جۆرە بووە ، هەر ئەوەش تەكنیك و ستایلی ( هونەری كۆلاژ )ی گەیاندە ئەو ئاستەی چەمكێكی هاوچەرخ وەربگرێ‌ ، سەرەتای سەدەی بیستەم .

ستایلێكی ناسك و ڕوانینپێك و بە بوار لە ئازادی كاركردن و هەمەلایەن و هەمە بابەت لە بەكارهێنانی كەرەستەی هەمەچەشن ، كە بە بەریەوەیەتی هەندێ‌ جار هەموو قوتابخانەكانی تێدا كۆ بكرێتەوە.
كۆلاژ، ئەگەرچی لە قۆناخێك لە قۆناخەكاندا لەوانەیە لەگەڵ هونەری ڕۆژنامەنووسیشدا پێڵوز كرا بێ ‌، بەڵام من وای دەبینم سەرەڕای نزیكیشی لە هونەری رۆژنامەنووسیی ، ( كۆلاژ ) هونەرێكی سەربەخۆ بێ‌و لەگەڵ هەمان ئەو جوێبارانەی هونەری شێوەكاری دەچێتەوە سەر ، تێك بكاتەوە .
جیاواز لەوەش دەركەوتنی ئەم هونەرە وەك مێژووی ڕاستینەی خۆی ، دوور لەو لێڕوانینەی لەگەڵ هونەری نوێ‌ سەیر بكرێ‌ كۆنترە لە هونەری ڕۆژنامەنووسیی بەو چەمك و ڕوانینەی ئەمڕۆ لە گۆڕێیە .
ڕەنگە نەتوانین بە پێی ڕیزبەندی و پەیدابوونی قوتابخانە هونەرییەكان ، كۆلاژ وەك قوتابخانەیەك هەژمار بكەین ، لێ بە ڕوویەكەی دی تەكنیكێكی تایبەت بە خۆی لە كارلێكردندا هەیە..

كۆلاژ ..
مێژووی پەیدا بوونی

وشەی ( كۆلاژ – Collage ) لە بنەڕەتدا لە Coller ی فەڕەنسییەوە هاتووە بە واتای چەسپاندن یا لكاندن ، لێرەوە كۆلاژ بەو مانایە دەكەوێتەوە كە لە چەسپاندن و پێكەوە لكانی شتگەلێك ئینجا وێنە بن یاخود هەر ماددەیەكی دی وەك كاغەزی ڕۆژنامە ، قوماش ، وێنەی فۆتۆگرافی ، تابلۆیەكی دیاریكراو یا بەشێكی ، هەر كانزایەك ، دار ، بەرد، ئاسن ، تەنەكە ، زێڕ ، زیو ، هەر شتێك لە ڕووپێوێكی دیاریكراودا بۆ پێكهێنانی شێوەیەك یا چەمكێكی نوێ‌ لە دەربڕیندا(3).
ڕەنگە پێویستیی چەندان بواری جیا ڕێگە خۆشكەر بوو بێت بۆ
سەرهەڵدان و برەو سەندنی ئەم تەكنیكە لەوانە بە نموونە ئەوەی پەیوەستە بە سرووتە پیرۆزەكان یان ڕازاندنەوەی پەرستگایان لە كۆندا و ڕوانینی هونەرمەندانی نوێ‌ لە پەیڕەوكردنی تەكنیكێكیتر ، بەتایبەتی لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا ، بەتایبەتیتریش دوای سەرهەڵدانی بزاڤی كۆپیزم و هەوڵەكانی پیكاسۆ و براك و سیزان ، كە لە پاشانیش دەبینین پەل بۆ زۆر بواری دیكە داوێ‌ و لە خۆیدا وەك تەكنیكێكی تازە ستایلی جۆراوجۆری لێ دەبێتەوە..

( كۆلاژ )یش كە دەچێتەوە پاڵ هونەری بینین ، دوور نییە بە شێوەیەك لە شێوەكان لە شارستانەتەكانی هەرە دێرینیشدا هەبووبێ‌ ، بەڵام وەك مێژوو بەكارهێنانی ئەو تەكنیكە لە هونەردا مێژوونووسان بە ( داهێنانی كاغەز لای چینییەكان ) ی دەبەستنەوە ( دەوروبەری 200 پ.ز ) لەگەڵ ئەوەشدا كارلێكردنی لەو كاتەدا سنووردار بووە تاكو سەدەی (10) دەی زایینی ، كاتێ‌ خۆشنووسە ژاپۆنییەكان تیلمە كاغەزیان بەكارهێنا و كۆپلەی شیعریان لەسەر ده‌نووسی و لە پاڵ یەكیان دادەنان ، لە ئەوروپایێشدا ، سەدەكانی ناوەڕاست ( سەدەی 13ی زایینی ) تەكنیكی كۆلاژ لە كەنیسە گەورەكاندا لەو تابلۆیانە بەكارهێنرا كە گەڵای زێڕكفت و بەردی پیرۆز و هەندێ‌ كانزای گرانبەهای تێدا بەكارهێنرا لەو تابلۆیانەی بە مەبەستی ئایینەوە دەنەخشیێنران .

سەدەی 19ی زایینیش ، تەكنیكی كۆلاژ لەناو ئەوانەدا بڵاوبووەوە كاری دەستیان دەكرد ، وەك هەندێ‌ كاری یادگاری و ڕازاندنەوەی ئەلبوومی وێنە و كتێبان(4).
بەڵام دیارە ( كۆلاژ ) تاڕادەیەكی زۆر وەك هونەرێكی سەربەخۆ و بە ستایل و تەكنیكی نوێوە لەو كاتەدا هاتە ناو مێژووی هونەری شێوەكاری كە هەردوو هونەرمەند( پابلۆ پیكاسۆ) و (جۆرج براك) سەرەتای سەدەی بیستەم ( ساڵی 1912 ) كاریان تێدا كرد ، دوای ئەوانیش سریالییەكان بە فراوانتری دەستیان دایە .
بەم جۆرە كۆلاژ برەوی سەند و تەكنیكی كارلێكردنی قۆناخ بە قۆناخ گۆڕا.و وەك ستایلێك بە زۆربەی وڵاتانی جیهاندا بڵاوبووەوە ، بە وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوینیشەوە ، بەڵام كەمتر ، ئەگەرچی دەسپێكی لە ڕۆژهەڵاتیشەوە بوو بێ‌ !!
بە نموونە لە توركیای عوسمانیدا ، ئەم هونەرە زیاتر لە هەندێ‌ ڕووی تەلارە بەناوبانگەكانیاندا دەركەوتووە ، بەتایبەتی لەو مزگەوت و كۆشكانەی سوڵتانەكانییان بنیاتیان ناون . لە ناو عارەبانیشدا ، لەپێش هەمووان باس لە هونەرمەندێكی میسری دەكرێ‌ بەناوی ( مونیر كەنعان ) كە لە سەرەتای سەدەی ڕابردوودا لە دایك بووە و بەپێی زۆر لە سەرچاوەكان بە یەكەمین كەس دادەنرێ‌ لەم بوارەدا(5).
لە ئێرانیشدا ئەم هونەرە زیاتر لە بواری خۆشنووسیدا بووە ، لەم بارەیەوە باس لە شوێنەوارەكانی( مەحموود خانی مەلیك ئەلشوعەرا ) دەكرێ‌ كە لە سەردەمی قاجارییەكاندا ژیاوە هەورەها لە هەندێ‌ لایەنی پەیوەست بە كاركردن لە هونەری ( میناتۆر )(6).
هەرچەندە لە ئێراندا كارێكی ناوازە لە شاری ( سێرجان ) دا هەیە ، بە بڕوای من دەچێتەوە خانەی كۆلاژ ، بەڵام ئەگەر بگونجێ‌ دەكرێ‌ بە كۆلاژی مەودادار یا بەرجەستە ناوزەدی بكەین .

ئەم كۆلاژە لە لایەن كەڕولاڵێكەوە لەسەر ڕووبەری نزیكەی 15 پازدە هەزار مەتری دووجا دروستكراوە. چیرۆكی ئەم كۆلاژە كە بە ( باخی بەردین ) بەناوبانگە لە لایەن كەسێكی كەڕولاڵی خەڵكی ( ئەفشار )ی سەر بە شاری سێرجان ( باشووری ڕۆژهەڵاتی ئێران ) بەناوی ( هیدایەتی ئەسفەندیار پوور ) كە بە دەروێشخان ناوی ڕۆیشتووە دروستكراوە .
لێتۆژی فارس د. مورتەزا فەرهادی لەم بارەیەوە دەڵێ‌: (( دەروێشخان لە دوا دواكانی سیلسیلەی قاجارییەكانەوە ژیاوە ، هەردوو شەڕی جیهانی دیوە ، ئەوەشی دیوە چ بەسەر وڵاتەكەیدا هاتووە ))(7).

دكتۆر فەرهادی دەڵێ‌ ، دەروێشخان قارەمانێكی جوامێر و پیاوێكی ئازا و زیرەك بووە ، هەرچەندە كەڕو لاڵیش بووە ، بەڵام خەیاڵێكی بەهێز و بەهرەیەكی هونەری و دونیابینییەكی بەرزی هەبووە و بایەخی زۆری بە جوانی داوە ئەمەش لە كارەكانیدا دەردەكەوێ‌(8).
وا دیارە دەروێشخان بەشێكی زۆری موڵكەكانی لە ناوچەی سێرجان لە دەست دەدا ، لە دواییشدا خاكە بە پیت و بەروبوومەكەی بەهۆی بێ‌ ئاوییه‌وه‌ وشك دەبێ‌ .
بەم جۆرە نیگەرانی دەروێشخان بۆ زەوییەكانی دەگاتە ئاستێك ، خێوەتێك لە بیابانێكی نزیك لە یەكێك لە باخە وشكەوەبووەكانی هەڵبدا و باخێكی بە بەرد لە بنەداری وشك هەڵاتوو ، هونەرمەندانە لەباتی بەروبوومی كشتوكاڵ ، بەردی هەمەجۆر و هەمەڕەنگیان پێدا شۆڕ دەكاتەوە لە ڕووبەرێكی بەرفراوان . ( بڕوانە وێنەكان ) .
لە هەمووی سەیرتر ، وەك سەرچاوە جیاجیاكانیش باسی دەكەن لەوكاتەدا لە هەل و مەرجی ئەوان ڕۆژان ئامێری پێویست بەردەست نەبووە بۆ دووبەدەركردنی بەردە هەمەجۆرەكان بەتایبەتی بەردە قایمەكان ، لەمەشدا وا پێدەچێ‌ دەروێشخان ماندووبوونێكی زۆری دیبێ‌ لە دووبەدەر كردنیان ، تەنانەت هەندێك لەو بەردانە زۆر قورسن و هەڵواسینیان بەهۆی تێل و كانزای بەردەستی دیكە ئاسان نەبووە .
ئەم كارەی دەروێشخان كە ئێستاش قیبلەنمای گەشتوەرانە یەكێكە لە كارە ناوازەكانی مێژووی داهێنانی هونەر و) هونەری كۆلاژ( بەتایبەتی وەك لە پێشدا وتم دەشێ‌ بە كۆلاژی بەرجەستە ناوزەد بكرێ‌ .

من بەخۆم ئەم كارەی دەروێشخان ( ئینجا بەهەر هۆ و ئەنگیزەیەك بوو بێ‌ ) بە شێوەیەك لە شێوەكان بە دەقئاوێزیی زۆر لەو تێكستانە چاو لێ‌ دەكەم كە لە كاتی هەردوو شەڕی یەكەم و دووەم یاخود دوای شەڕ نووسراون و ئاڵۆزییە هەمەلایەنەكانی دەروونیی و كۆمەڵایەتی مرۆڤیان بەرجەستە كردووە .

تەكنیكی كاركردن

لە ڕووی بەكارهێنانی ماددە و شتگەلی هەمەچەشنەوە كاركردن لە كۆلاژدا كەموێنەیە ..
هەموو شتێك ئاساییە بەكاربهێنرێت لەكاغەزی هەمەجۆرەوە تا قوماش و پلاستیك و وێنەی فۆتۆگرافی و پارچەی دیاریكراو لە نیگاری كێشراو و پەڕی باڵندە و كانزای لە جۆری ئاسن و مس و هەروەها بەردی ڕەنگاو ڕەنگ…تاد.

كۆلاژكار ، ئازادییەكی ڕەها و پێكهاتەیەكی ئاهەنگداری ڕوانینخواز ، لەو تیشكانە ، ئەگەر هەر كەرەستەیەك بە تیشكێك ببینین ، ڕوناهییەكی بەهێزو سەرنجڕاكێش پەیدا بكا ، كە هەندێ جار مەبەستی بێ‌ لە هاڕمۆنیای فیگۆرەكانەوە یاخود لەگەڵ یەكهاتنەوەی كەرەستەكاندا دەبێ‌ .
زۆرجاریش لە فیگۆرە دژبەیەكەكاندا هەوڵدەدا گوزارشت لە ڕوئیاكانی بكا جگە لە دەستپێداهێنانەوەی دوایی كە لە دوا قۆناخی هەر تابلۆیەكدا بە دەسكاری خودی كۆلاژیست بەهۆی هەندێ‌ قەڵەموەشاندنەوە جێبەجێ دەكرێ‌ ، هەموو ئەو خەت و لاین و قەڵەموەشێنانەش دەگرێتەوە كه‌ تەواوكاری بە تابلۆكە دەده‌ن ، یا لە هەندێ‌ تابلۆی كۆنتراستدا دژایەتی پتر دەردەبڕن كە ئەویش هەر لە بەرژەوەندی كارەكەدا دەبێ‌ ، بەخودی ئیمزای هونەرمەند خۆیشییەوە كە بە ڕای من دەبێتە بەشێكی دانەبڕاو لە تابلۆكە و وەك فیگۆرێك خۆی دەنوێنێ‌ .
من بە خۆم تەكنیكی كاركردن لە كۆلاژدا وانابینم لە مەودای دەربڕین جیابێتەوە ، دیارە دەربڕین و شێوەكاریی و زمانی هەركارێك لە ئەنگیزەی كۆمەڵێك ڕەهەندەوە سەرچاوە دەگرن و بە پێی پاشخانی فەرهەنگی و پێویستی دەروونی بەسەر هونەرمەندیدا دەشكێنێتەوە . ئەمە لە هونەرەكانی دیشدا هەر وایە ، بەتایبەتی لە شیعر و مۆسیقادا ، كە دووەمیان دەچێتەوە ناو ئەبستراكت و لە گەلێك ڕووەوە لەگەڵ ئەو ڕیتمە ڕەنگین و پارچانەی كۆلاژدا تێكدەكاتەوە ، باوەكو هەر یەكیان سەر بە دونیای خۆیشیان بن .

ڕەنگە ئەمەش لەوەڕا هابتێ‌ هونەری كۆلاژ بە شێوەیەك لە شێوەكان دەچێتەوە سەر قوتابخانەی كۆپیزم ، كە لە لایەنی شێوەخوازییەوە بە ڕادیكاڵترین قوتابخانە دادەنرێ‌ لە سەردەمی خۆیدا بە تایبەتی بۆ هونەری شێوەكاری ، بەوەی ئەو قوتابخانەیە وازی لە چەمكە ریالیزمییەكانی بینین هێنا و لە هونەری هاوچەرخدا بەوە دەركەوتەوە ئاڵۆزی مرۆڤی هاوچەرخی لە ڕەهەند و مەودایەكی دیكەدا دەرخستەوە ..
پەرەسەندنی هونەری كۆلاژیش ( تاڕادەیەك ) بە لای دەرهاوێشتەكانی كۆپیزم و دادایەتی و لە پاشانیشدا سوریالی كەوتەوە لە پەیڕەوكردنی ئەبستراكتایەتی لە كاركردندا ، بەڵام بە ستایل و تەكنیكێكی جیاواز :

سەودا كردنی ڕوانینئامێز لە بەرابەر ڕووپێو و بۆشای و مەودادان بەو ڕوئیا و گەمە شێوەكاریانە بۆ ڕێكخستنەوەی ئاهەنگەكانی ناوەوەی كۆلاژكار خۆی ، زۆر جاریش دەقئاوێزی لەگەڵ ژانرەكانی دی هونەر ، بە نموونە شیعر لە باڵاترین تەجەللایدا ، كە جار هەیە بە لای ڕووی پاكیزەی ئیرۆتیكا و هەندێ‌ جاریش بەرەو ڕێڕەوی عیرفانیدا دەشكێتەوە و لە شیمانەیەكی وەختیدا ، دەوڵەمەند بە پاشخانی مێژوویی ( لە زەمەنی ئێستای دووبارە بووەوەدا ) و ئەزموونی كار لێ‌ كردنی وەك هەر كارێكی هونەری دەگاتە ترۆپك و تۆقەڵان .. لەوێدا لۆژیكێكی جیا لە نالۆژیكدا ، كە بەشێكە لە ویستی عارفان و ویستی شێوەخوازی ، هەروەها بەشێك لە ڕەهایی ڕوئیا و دونیابینی خۆی دەردەبڕێ‌ ..

لەبارەی ئەزموونی خۆمەوە

وێنەكێشان بۆ من یەكێك بووە لە خوولیاكانی منداڵیم .. سەرەتای چوونە بەر خوێندن ئەو بوارەم بۆ نەڕەخسا ، هەلومەرجی ئەوسا ( دەسپێكی خوێندن ) كە زۆرجار بەسەریدا دەسەپاندین لە ئەشكەوتان بخوێنین چ جای وێنەكێشان .
من تا نەهاتمە شار وانەی ئەوەی پێی دەگوترا ( ڕەسم ) وكە لە دوایدا زانیم ، نەبیستبوو..
( قەڵەمڕەنگ ) م هەر بە دوایی نەدیبوو ، بە خەڵوز جار جار ئەگەر بمانویستبوایە وێنەمان لەسەر دیوار و زەوی كۆنكریتكراو دەكێشا ، ئەو دەمە تەنیا بینا حكوومەتییەكان كۆنكریت بوون .
هێشتا لە ناوەڕاستی قۆناخی سەرەتاییدا بووم هاتمە شار ( پۆلی چوارەم یا پێنجەمی سەرەتایی ) لە خشتەی وانەكاندا ، وانەی ( الرسم )م دی ، بەڵام تا قۆناخی سەرەتایشم تەواوكرد وانەی ( وێنەكێشان- الرسم ) هەر لە خشتەی وانەكاندا مایەوە ، حەفتانە چەند وانەمان هەبوو ، یا دەكرا بە وانەی تر ، یاخود مامۆستا ئیزنی دەداین و بە ئیستیلاحی ئەودەمی دەبووە ( شاغر ) .

لە قۆناخی ناوەندیدا ( پۆلی دووەم ) بارودۆخ گۆڕا ، من گەڕامەوە
( گەڵاڵە ) شوێنی لە دایك بوونم كە ماڵیشمان هەر لەوێ‌ بوو .
ئەگەرچی گەڵاڵە دەمێك بوو ناحیە بوو ( هەر لە سەردەمی پاشایەتیدا ) هەروەها بنكەی شۆڕشی كوردستان .. لە هەمانكاتدا ئەوان ڕۆژان پێگەیەكی گرینگی بازرگانی هەموو كوردستانیش بوو ، بازاڕێكی هەبوو دووجار بە قەد ڕووپێوی خانووەكانی ، لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا شوێنێكی تایبەت بە هونەر بە تایبەتی لە ڕووی بایەخدان و بە هەندگرتنی تێدا نەبوو ، ئەوەی هەبوو لە دوو سێ‌ هونەرمەندی خۆڕسك كە ئەڵڵاخوایی خۆیان خۆیان پێگەیاند بوو تێنەدەپەڕی .
ئەوسا ئێمە كۆمەڵێك قوتابی قۆناخی ناوەندی بووین هەستمان بەوە كرد بەتایبەتیش كە هەموومان لە ڕێكخراوی ( یەكیێتی قوتابیانی كوردستان ) دا
كارمان دەكرد ، ئەوەبوو لیژنەیەكمان بە ناوی ( لیژنەی زمان و ئەدەبی كوردی قوتابخانەی ناوەندی گەڵاڵە ) دامەزراند .
بە داخەوە بە هۆی كۆمەڵێك ئەگەر سەرەڕای بایەخدان بە لایەنەكانی دی وەك ڕۆژنامەنووسیی و مۆسیقا و گۆرانی و شانۆ ، لە بواری هونەری شێوەكاریدا ڕێك نەكەوت كارێكی وامان پێ بكرێ‌ شایانی گێڕانەوە بێ‌ .

زۆری پێنەچوو بیرمان لە بڵاوكردنەوەی گۆڤارێك كردەوە ، ئەوەبوو گۆڤاری( بەرەو ڕووناكی ) مان دەرچوواند ، بە حوكمی ئەوەی زۆربەی كارەكانی گۆڤارەكە ، بەتایبەتی سەرپەرشتی چاپ لە چاپخانەی كوردستان لە هەولێر بە من سپێردرا بوو ، پێشتریش لەگەڵ دەسپێكی قۆناخی ناوەندیدا ئەوەی پێی دەگوترێ‌( ڕۆژنامەی دیوار ) كە زیاتر دەچێتەوە ناو ( ڕۆژنامەگەریی قوتابخانە ) چەند بڵاوكراوەیەكم بە كۆششی خۆم دەرچواند بوو ، كە باسی ئەمەش دەكەم مەبەستمە بڵێم تەكنیكی كاركردن لە ڕووی دانان و دابەشكردنی بابەت و وێنە و قەبارە و شێوەی دانان و بڵاوەپێكردنی بۆشایی لەم جۆرە بڵاوكراوانەدا نزیكە لە كاركردن لە كۆلاژ .
لێرەڕا دەتوانم بڵێم من لەكاری ڕۆژنامەنووسییەوە سەروكارم لەگەڵ كۆلاژدا پەیدا كرد و تاڕادەیەك قەرەبووی ئەوەم پێكردەوە لە قوتابخانەدا بواری فێربوونیان بۆ نەڕەخساندین .
لەوساوە زۆرجار بۆ بابەتە نووسراوەكانی خۆم یا هی برادەران یاخود لە دەرهێنانی كتێبەكانمدا پەنام بۆ بردووە ، ئەگەرچی وەكو پیشانگای تایبەتی تا دوادواكانی سەدەی ڕابردوو (1995) كە یەكەمین پیشانگام تێداكردەوە
( 1/10/1995 ) هیچ پیشانگایەكم نەكردبێتەوە(9).

لە ڕووی تەكنیكی كاركردنیشەوە ، هەوڵم داوە ستایلێكی تایبەت بەخۆمم هەبێ‌ ، هەورەها هەمیشە لەگەڵ ئەوەدا بووم ( وێڕای پێشكەوتنی تەكنەلۆژیا و بەردەست بوونی ) بە دەست كار بكەم ، من لە كاركردن بەدەست خۆم ئازادتر و كارەكانم سرووشتیتر دەبینم .
پێشموایە كاركردن بە دەست ، باوەكو بە كۆمپیوتەر و فۆتۆشۆپ
بكرێت و زۆر جار بواری مەودا پێدانیشی هەبێ‌ ، بەڵام هەمیشە وام دیوە كاری دەستی لە گیان پێدان و درەوشانەوەیدا لە پێشتر بێ‌ ، لە هەمانكاتدا كاركردن بەدەست :
یەكەم: ڕاستەوخۆترە و پتر ئیحساسات و جێپەنجەی كۆلاژیستی پێوە دیار دەبێ‌ ، ئەگەرچی ماندووبوونی زیاترە .
دووەم: ئەو ڕەهەند و مەودایانەی دەتوانرێ‌ بەدەست بە كارەكە بدرێ‌ ، هەندێ جار بە كۆمپیوتەر نزیكە لە مەحاڵ ، بەتایبەتی لەكاتی بەكارهێنانی هەندێ‌ كەرەستەی وەك دارو ئاسن و كانزای دی ..
سێیەم: زۆرجار ڕێك دەكەوێ‌ ( هەرچەندە من وەكو خۆم ئەم ئەزموونەم لە پیشانگاكانمدا تاقی نەكردووەتەوە ) كۆلاژێكی زیندوو لە خودی هۆڵی نمایشكردندا پێشان بدرێ‌ ، ئەمەش بە كۆمپیوتەر ناكرێ ‌.
چوارەم: لە ڕووی ڕاپەڕاندنی كاردا ، ڕەنگە زیاتر ماندووت بكا ، بەڵام لە زۆر لایەنەوە پێویستی بە هەندێ‌ شت نابێ‌ ، لە وێنەی تەزووی كارەبا بۆ كۆمپیوتەر بە نموونە ، لەو حاڵەتانەدا كۆلاژیست دەتوانێ‌ لە كوێرەدێیەكیشدا كارەكانی بەدەست ڕایی بكا .
ئەزموونی من لە یەكەمین پیشانگامەوە تا شەشەمین پیشانگا هەمووی بەدەست بووە ، لە هیچ كارێكمدا وەك وتم تەكنیكە بەردەستەكانی كۆمپیوتەرم بەكار نەهێناوە ، من پیشانگای یەكەمم لە(1/10/1995) لە هۆڵی سەدیر لە هاوینەهەواری سەلاحەددین ) نمایش كرد، بەناوی
( پاییزی چاوەكان ) ئەو پیشانگایە زیاتر لە 70 حەفتا تابلۆ بوو ، لە هەلومەرجێكدا بوو شەڕی ماڵوێرانكەری ناوخۆ لە گۆڕێ‌ بوو ، ئەو پیشانگایە و ئەو تابلۆیانەی تێیدا نمایش كران مەنەفێستی ناڕەزایی من بوو شەڕ بوو لەگەڵ شەڕی بێئومێدكارانەی خۆكوژی ، دەقێكی ڕاشكاوانەتر بوو لە دەقی ( باوێشكەكانی مێژوو ) كە شانازی پێوە دەكەم بەوەی
( یەكەمین قەسیدەی بڵاوكراوە بوو ، مایسی 1994 دژی شەڕی ناوخۆ پێش پیشانگاكە لە دەسپێكی شەڕدا بڵاوم كردبووەوە ) لە پاشانیشدا لە ڤیستیڤاڵی خانی لە شاری دهۆك خوێندمەوە(10).
لە حەقیقەتیشدا كۆلاژ بۆ من ، وەك زایەڵەی زەنگێكی لێهات لە تاراوگەی شیعردا ، هەر لێرەشەوە كرۆكی كێشەكە دەستی پێكرد:
كۆتەڵساز ، ڕموەشێنی مەیدان ، ئاگردز .. هەموو ئەوانە تارایەكیان پێ نەهۆنرایەوە! ناڵێم وشە دەستەوەستان بوو ، بەڵام ڕەنگە نەمویستبێ‌ لە ڕۆحی زیندووی بدەم ، ئەمەش هەستێكی بە سۆزە كە مرۆڤێك دەبینی خوولانەوەی لە مەودای ئیستاتیكاوە پێ لە پێشتر بێ‌ لەوەی هیوا ستراتیژییەكانی ژیان بەرجەستە دەكەن و بە شكۆیەكی وەختی نەدا .
هەندێ‌ جار بۆ ئەوە دەچم وەك چۆن مۆسیقا و ستران بە هۆی هەست كردنی مرۆڤ بە غەریبی و نائومێدی لەو دیماهییە تراژیدییەی ژیان كۆتایی پێ‌ دێ‌ داهێنراوە ..
هونەری نیگاركێشانیش ، ئەگەر مرۆڤی سەردەمە دێرینەكانیش مەودا ئیستاتیكییەكانی پێ‌ لێك نەدرابێتەوە ، لەگەڵ سەرهەڵدانی شارستانییەت تێگەیشتووە لەو وەهم و خەونی نەمرییەوە سەرچاوەی گرتووە ، كە لەگەڵ كارەساتە یەك بە دوای یەكەكانی ژیانزەوتكاران ، كونجێك ، بەرهەڵێكی تێدایە لە نزمترین پلەی نەداریدا چڵێك ڕوناهیت بداتێ‌ ..
ئەوە هونەرە دونیات هەبێ‌ ، بە كۆششی خۆت نەبێ‌ ناتوانی تێی بگەی و چەشەی لێ‌ وەربگری ..
هەر لێرەوە كۆلاژ بۆ من دیوەكەی تری شیعر بوو لە زەمانێكی ئیفلیجدا ، با لەگەڵ ڕەوتی هونەری نوێش بێ‌ پەیوەندی نەبوو بێ‌ ، بەڵام هەوڵێك بوو لە ئێوارەی مێژوو و ڕۆژپەڕی جوگرافیا بۆ ناسینەوەی بەهارە سووتاوەكان و ڕۆژگارە لە دەستچووەكان .. كڵاوڕۆژنەیەك بوو لە شەختەدا ، تەكنیكی ژیان بوو بەر لەوەی تەكنیكی شێوەكارییایەتی پەتی بەشێك لەو ژیانە بێت ناومان ناوە شێوەكاری یاخود هونەری شێوەكاری .
ئەم هونەرە ڕەنگە لە كوردستاندا بۆ یەكەمجار شەرەفی كارتێداكردنی بە من بڕا بێ‌ ، دیارە لە هونەری دونیادا نوێ نییە..
نایشارمەوە من لە كۆلاژدا هەست بە ئازادییەكی ڕەهاتر دەكەم ، هەست بەو شێتایەتی و وەهمانە دەكەم كە پێموایە كەم و زۆر لە هەمووماندا هەیە.. لە كاركردنیشمدا هەرگیز لایەنی ئیستاتیكی و تەكنیكی كاكردن و ڕوانین و ڕوئیای شێوەخوازی لە مەودایەكی ڕەهاترم بە قوربانی ناوەرۆكێكی دروشمئارا و باركەوتوو نەكردووە .
لە پیشانگاكانمدا هەوڵمداوە ڕیتمی ونكراو لەناو ژاوەژاوی سەردەمدا بدۆزمەوە لە كاتێكدا هاوسەنگیمان ڕوو لە ئاوابوون بوو ..

22 /10/2017
نەژاد عزیز سورمێ‌

———————————————–

ئاماژە و پەراوێز:

(1) هونەری سۆمەری گەیشتە ئاستێك تەنانەت لە سەردەمە هاوچەرخەكانیشدا هونەرمەندان لە كارەكانیاندا بە شێوەیەك لە شێوەكان بۆی گەڕاونەوەتەوە.
ئەگەر نموونە ت ویست سەیری تاقەكەی هونەرمەند ( جەواد سەلیم ) بكە لە بەغدا كە بووە بە ئایكۆنی شارەكە و ڕۆژانە لە TVییەكان دەیبینی ، دەسكردی هونەرمەندێكی هاوچەرخی سەدەی ڕابردووە(1921-1961) .
سەلیم لەم كارە ناوازەیدا بە ئاشكرا سوودی لە ( مۆری لوولەیی ) سۆمەرییەكان وەرگرتووە ، ئەوەی ئەو كردوویەتی لە ڕووی تەكنیكەوە چاپی هەڵكەندراوی مۆری لوولەییە بەڵام بە ڕوانینێكی سەردەمیانە.
(2) گاستۆن باشلار- جمالیات المكان – چاپی بەغدا 1980، بڵاوكراوەكانی گۆڤاری (اڵاقلام).
(3) سكینە المشیخص- الكولاج یستعید قيمة الاشياء فنيا .

بڕوانە:

http://akherelakhbar.net/%D9%81%D9%86-%D9%88%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D9%87/%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AC-%D9%81%D9%86-%D9%88%D8%A5%D8%B9%D8%A7%D8%AF%D8%A9-%D8%AA%D8%AF%D9%88%D9%8A%D8%B1/

(4) نوار طه – فن الكولاج – گۆڤاری (زەیزفون) ی ئەلكترۆنی .
(5) جمال القصاص- ستە عقود من الكولاج ، ڕۆژنامەی ( الشرق الاوسط ) ژمارەی ڕۆژی
4 /2/2000.
(6) د. سیاوش قندی – تاریخچە كولاژ، ڕۆژنامەی – هنرو اندیشە – ژمارە 214- دووشەممە 12ی ئابان 1376ی هەتاوی.
(7) یادداشت د. مورته‌زای فرهادی دربارە بزرگترین كولاژ جیهان در سیرجان ،

بڕوانە :

http://mortezafarhadi.ir/archive/557/%D8%A8%D8%A7%D8%BA-%D8%B3%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D8%B3%D9%8A%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%86%D8%9B-%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%AA%D8%B1%D9%8A%D9%86-%D9%BE%D9%8A%DA%A9%D8%B1%D9%87-%DA%A9%D9%84%D8%A7%DA%98-%D8%A7
(8) هەمان سەرچاوەی سەرەوە.
(9) لەوساوە ، واتە لە 1/10/1995وە تا ئێستا 6 شەش پیشانگای تایبەتیم كردووەتەوە و لە زۆربەی شارەكانی كوردستان نمایش كراوان ، وەكو هەولێر ، سلێمانی ، دهۆك ، سۆران ، ئاكرێ‌ ، صلاح الدین..تاد.
بێجگە لەوەش پیشانگای شەشەمم لە ئەنقەرەیش لە توركیا نمایش كرد كە بە ئامادەبوونی چەندان نووسەر و هونەرمەند و پەرلەمانتار بەڕێوە چوو و لە لایەن نووسەری ناوداری تورك دۆستی كورد مامۆستا (ئیسماعیل پێشكچی)یەوە كرایەوە هەورەها پێنج لەو پێشانگایانە لە دوو توێی 3 كتێبدا چاپ و بڵاوكراونەتەوە.
(10) ئەو ڤیستیڤاڵە لەكاتێكدا بوو زۆر نەبوو من و خانەوادەكەم ، ماڵی دایكم ، هەژاری برام ، ماڵی خوشكم لە قوربانییانی ئەو شەڕە بووین كە ئەوان بەر شاڵاوی تاڵان و فەرهود و پەراگەندەیی كەوتن و منیش كتێبخانەكەم كە خۆی لە نزیك 8 هەشت هەزار كتێب و دیكۆمێنتی ڕۆژنامەگەریی كوردی دەدا وێڕای چەندین سیایی ئامادەكراو بۆ چاپ لە پێش هەمووشیانەوە ( داستانی گەلگامش ) كە سێ‌ ساڵ بە وەرگێڕان و پەراوێز بۆ نووسینەوە
پێی خەریك بووم تیا چوون .

شایەکی بیابان نشین، هەر لە منداڵییەوە زۆر حەزی لە دەنگی باڵـندە بوو.. لە باخچە فـراوانەکەی كۆشکە قەشەنگەکەیـدا، لە نێو تەلبەند و قەفـەزی نایابدا، چەندین جۆرە مـەل و باڵـندەی پـەڕ ڕەنگـین و جـوان و دەنگـخۆشی هەبـوون.. خۆشەویسـترین و جوانترین و دەنگخۆشترین باڵندە بەلای شاوە، جوانی و دەنگی قاسپە قاسپی کەوەکەی بوو.. کە لە نێو تەلەبەندێکدا، دیکۆرێکی زۆر جوانی بۆ رازاندبۆوە.. کە بریتی بوو لە شاخ و لە تاڤگە و لە گۆڵـزارێکی رەنگین و لە بەردی جوان.. شا هێندە هۆگری دەنگی باڵندەکـانی ببوو.. هێندە گوێی لێیان گرتبوو.. تا رادەیەک لە زمانی باڵندەکـانی دەزانی.

شا بەیانیان بە دەنگی قاسپە قاسپی کەوەکەی لە خەو هەڵدەسا.. دەچووە دیاری و گوێی لێدەگـرت.. بەڵام شـا سەری لەوە سووڕمابوو، کە کەوەکـەی هەموو جارێک لە کۆتـایی خوێندنەکەیـدا، دەیـوت: خۆزگـەم بە نیشـتمان ! شا لەبەرخۆیـەوە وتی: جا کەوەکـە لە چیت کەمە؟! خۆشترین دان و میوە و سەوزەم لە بەردەمتدا داناوە.. جوانترین دیکۆرم بۆ رازاندوویتەوە.. قاپەکانی ئاو و دانەکەشت لە زیـو دروستکـراون.. شـوێن خـەوێکی نەرم و گەرمم بۆ رازاندوویتەوە.. پێم ناڵێیت بۆ هەموو جارێک خۆزگە بە نیشتمانەکەت دەخوازی؟! تۆ بڵێی دیمەنەکانی نیشتـمانەکەت لەم دیـکۆر و دیمـەنەی ئێرەت جوانـتر و قەشەنگـتر بن.. لەم نـاز و بەخشـینەی ئێرەت خۆشـتربن؟!
شا شەوێکیان خەونی بینی.. لە خەوەنەکەیدا بەیانی بوو، گوێی لە دەنگی قاسپە قاسپی کەوەکـەی گـرتبوو.. وەکو رۆژانی تر گـوێی لێبوو کە کەوەکـەی وتی: خـۆزگـەم بە نیشـتمان.

شا چوو دەرگای تەلبەندی کەوەکەی کـردەوە.. بەرەڵای کرد و پێی وت: دە هەڵبـفڕە و بڕۆوە بۆ نیشـتمانەکەت.. کەوەکە بەرەو باکوور هەڵـفڕی.. شا لە خوا پاڕایەوە، کە بیکات بە باڵندەیەک، بۆ ئەوەی دوای کەوەکەی بکەوێت.. داواکەی شا هاتەدی و بوو بە باڵندەیەک.. هەڵـفڕی و قۆناغ بە قۆناغ دوای کەوەکەی کەوت.. تا بزانێت کوێیە ئەو نیشـتمانەی خۆزگـەی بۆ دەخوازێت. لە دوای فـڕینی ماوەیەکی زۆر، گەیشتنە دۆڵێکی رەنگین و فراوانی کوێستانی کوردستان، کە کەوتبووە نێوان دوو زنجیرە شاخی بەفرین و بەرزەوە.. چیاکان بە دارستانی سەوز و چـڕ پۆشرابوون.. دۆڵەکە پـڕبوو لە دار و دەوەنی سەوز و لە تاڤگەی جوان، لە کانیاوی روون و خوڕ، لە گوڵـزاری سروشتیی گوڵ هەمەڕەنگەی جوان و بۆن و بەرامە خۆش.. شـا لە هـەموو لایـەکەوە گوێی لە چریکە و لە خوێندنی جۆرەهـا مەلی دەنگخۆش بوو، کە لە ژیانیدا شوێنی وەها خۆش و ئەفسووناوی و دیمەنی قەشەنگ و دڵـڕفێنی لەو شێوەیە نەبینیبوو.. واقی وڕمـا، لەبەر خۆیەوە وتی: هەبێ ونەبێت ئێرە بەهەشـتە، کەوەکـەم ناهەقی نییە کە خـۆزگە بەم نيشـتمانە جوانەی دەخـوازێت.. بە راستی زۆر جـوانە.

کەوەکە لە لای کانییەکی ئاو روون و سارد نیشتەوە.. هەشت نۆ قوم ئاوی خواردەوە.. پشوویەکی دا.. ئینجا چووە سەر تاشەبەردێکی قوت.. بە دەنگێگی بەرز و بەسۆز و زوڵاڵ دەستی بە قاسپە قاسپ کرد.. لە کۆتاییدا سێ جار لەسەر یەکتری وتی: ئۆخـەی نیشـتمانە شـیرینەکەم، نەمـردم و پێت شـادبوومەوە.. رەوێک کەو هاتـن و لە دەوری کەوەکەدا نیشتنەوە.. دووبارە کەوەکە دەستی بە قاسپە قاسپ کـرد.. لە کۆتـاییدا وتی: ئۆخەی کە بە کەس و کارم و بە هاوڕێکانم شادبوومە.. لە دواییدا لەگەڵ ئەو کۆمەڵە کـەوەدا، دای لە شەقـەی بـاڵ و بەرەو چـیایەکی لووتـکەبەرز هەڵـفڕین.

شا لە پـڕێکدا، لە دەنگی قاسـپە قاسـپی کەوەکـەی خەبەری بۆوە و وتی: ئۆخـەی کە ئەمە خەون بوو بینیم.. شا لە پێشا چوو دەرگای تەلبەندی کەوەکەی کردەوە و ئازادی کرد.. کەوکە بەرەو باکـوور هەڵـفڕی و لە چـاو ونبوو.. شا هەموو باڵندەکـانی تریشی ئازادکـردن و وتی: هەر هەمووتان ئازادن و بفـڕن و بچنەوە بۆ نیشتمانەکانی خۆتان. چی قەفەز و دیکۆر و تەلبەنديشی هەبوون، هەر هەمووی شکاندن.
شا هەر ئەو رۆژە بڕیارێکی دەرکـرد، کە راوی هەموو جۆرە باڵندە و ئاژەڵێکی کێویی لە وڵاتەکـەیدا قەدەغـەکرد.. راشیگەیانـد، کە هـەر هاوڵاتییەک سەرپێچی ئەم بڕیارەی بکات، بە توندی سـزا دەدرێت.

رەزا شوان
کەرکوک: ١٩٧٥

دەروازە

تارمایی كارەساتی كەش و هەوا باڵی بەسەر سەرجەمی مرۆڤایەتیدا كێشاوە. دوایین پێشنیاری دۆناڵد ترەمپ بۆ دامركاندنەوەى بزووتنەوەى هێلەگ زەردەكان، كۆتاییهێنان بوو بە ڕێككەوتننامەى كەش و هەوا و ژینگە لە پاریس. حكومەتە سەرمایەدارییەكانیش هەمیشە لەڕێگای بەڵێنی ڕیفۆرمەوە، ویستوویانە هەم درێژە بە بەرهەمهێنانی زیاتری دوان ئۆكسیدی كاربۆن بدەن و هەمیش بۆ ماوەیەك سەرنجی جەماوەر و میدیاكان لەسەر پرسەكە دووربخەنەوە. تا كار گەیشتۆتە ئەوەى زۆرێك لە حكومەتە سەرمایەدارییەكان تەنانەت مەسەلەى گۆڕانی كەش و هەوا بە تیۆری پیلانگێڕیی ماركسیستیی دەزانن، كە دەیەوێت ڕێگریی لە گەشەى ئازادانەى ئابووریی بازاڕی سەرمایەداریی بكات و لەم ڕێگایەوە پڕوپاگەندە بۆ ئابووری ڕوولەهەڵكشاوی چین بكات.

دوایین هەوڵی ڕیفۆرمیستانە (بەڵام لەجەوهەردا ساختەكارانە)ی ئەمانوێڵ ماكرۆن بوو بە دانانی باج لەسەر سووتەمەنیی؛ دیارە پاساوەكەى ماكرۆن، هیچ نەبێت كەمكردنەوەى كاریگەرییەكانی دوان ئۆكسیدی كاربۆنە لەسەر بەرگەهەوای ئۆزۆن، وەك سەرەتایەك بۆ ڕێگریكردن لە زیاتر پیسبوونی ژینگە. بەڵام ڕوون و ئاشكرایە باجەكەى هاووڵاتی دەیدات و لەلاكەى دیكەشەوە، دەبێتە گەورەترین خزمەتكردن بەهەڵكشانی قازانجی زیاتری كۆمپانیا فرەنەتەوەكان. ئەم بڕیارە بەخراپی بەسەر ماكرۆندا شكایەوە و لەهەنگاوی یەكەمدا، خەڵكانێكی كرێكاری هێنایە سەر شەقام، كە زەرەرمەندی ئەم بڕیارە بوون، واتا بەكاربەرانی سووتەمەنیی، بەڵام داواكارییەكان هەڵكشان، لەپاریسدا نەمایەوە، لە خواستی ڕیفۆرمی ئابوورییەوە بەرزبووەوە بۆ خواستی سیاسیی كۆتاییهێنان بە حكومەتەكەى ماكرۆن. بزووتنەوەكە سەرتاپای شارەكانی پاریسی گرتەوە، تەنانەت بەوڵاتانی دیكەشدا بڵاوبووەوە، وەك بەلجیكا و هۆڵەندا و ئومێد دەكرێت، وڵاتانی پێشكەوتووتری دیكەى سەرمایەداریش بگرێتەوە.

بۆ لەفەڕەنسا؟

هیچ جێگای سەرسامیی نییە و تەنانەت هیچ سەیریش نییە كە ناڕەزایەتیی بزووتنەوەى جەماوەریی فەڕەنسا بگرێتەوە. مێژوو پیشانی داوە ئەو شۆڕشانەى توانیویانە وەستانی مێژوویی و وەرچەرخان دروستبكەن، لە فەڕەنساوە سەریانهەڵداوە: شۆڕشی 1789، كە كۆتایی بە ڕژێمی كۆنی ئەریستۆكراسیی و فیودالیزم هێنا و ئینسانی لە گوێڕایەڵەوە كردە هاووڵاتیی. شۆڕشەكانی 1848، شۆڕش لە پێناوی خواستە دیموكراسییەكان و شۆڕشە دیموكراسییەكانی كردە هەوێنی سەرهەڵدانەكانی دیكە، كۆمۆنەى پاریس 1871، كە بۆ یەكەمجار، كرێكارانی دیموكراسیخواز و دادپەروەریخواز، دەسەڵاتیان بەدەستەوە گرت و ئەنجوومەنە خۆبەڕێوەبەرە كرێكارییەكانیان دامەزراند، شۆڕشی 1936 و پاشان 1968، كە چوار بكەری شۆڕشگێڕ بوونە هەوێنی گۆڕانكاریی سەرتاپای پاشماوە كۆنەپارێزییەكانی دونیا: یەك، كرێكاران، دوو، خوێندكاران، سێ، ژنان و چوار، خەڵكانی دژەكۆڵۆنیالیست. شایانی باسە یەكەم مێژووی باریكادەكانی سەر شەقامەكانیش هەر دەگەڕێتەوە بۆ فەڕەنسا.

تەنها ماوەیەكی كەم (كە بیست بۆ سی ساڵ) فەڕەنسا لە جۆرێك چالاكیی ناچالاكدا دەژیا، ئەویش ئەو كاتە بوو كە لەڕووی ئابوورییەوە، سەردەمی بووژانەوەى درێژمەودا و دەوڵەتی خۆشگوزەران دەستیپێكردبوو، لەلایەكی دیكەوە بیری ڕادیكاڵ پاشەكشەى كردبوو و فەلسەفەى ئایدیالیستی ئەڵمانیی باڵی بەسەر ئەكادیمیاكاندا كێشا بوو و سەردەمێك بەناوی گومانكردن لەهەموو شتێك، لەژێر ناوی پۆستمۆدێرنیزمدا سەریهەڵدا، كە گومانیان لە شۆڕش، خەبات، بەرەنگاریی، حزب، ڕێكخستن، بزووتنەوەى كرێكاریی، بە بزووتنەوەى خۆڕسكیشەوە كردبوو. ئەم سەردەمە لەسەردەمی جەنگی ساردیشدا زۆرترین پشتیوانیی لێكرا، هۆڵیوود و ئەكادیمیاكان لەخزمەتیان بوون، بە سەرۆكی وڵاتانی ئەوروپا و خۆرئاوای پیشەسازیی و بازاڕی سەرمایەدارییەوە. لەگەڵ كەوتنی سۆڤێت، ئەم ڕەوتەش بەرەو خانەنشین بوون ڕۆیشت. فەلسەفەى ئایدیالیستی ئەڵمانییش (وەك فەلسەفەیەكی كۆنەپارێز) پاشەكشەی كرد و دەكرێت بڵێین ڕادیكاڵیزم بۆ شەقامی فەڕەنسیی گەڕایەوە.

بەڵام بزووتنەوەى “هێلەگ زەردەكان” لە لوتكەى سەردەمی ئەفسانەى پارێزەری ئەوروپا: ئەمانوێڵ ماكرۆندا سەریهەڵدا، تەنها چەند ڕۆژێك دوای گوتارەكەى: دامەزراندنی سوپای یەكگرتووی ئەوروپا دژی ڕووسیا، ئەمریكا و چین. ئەمە وایكرد بۆرژوازیی و میدیای گشتیی ئەوروپا ئەفسانەى پارێزەری یەكێتیی ئەوروپا و دانیشتووانی ئەوروپا بۆ ماكرۆن دروستبكەن. ئەم ئەفسانەیە، بەپێچەوانەى ئەفسانە پاڵەوانپەرستییەكانی دیكەى ناسیۆنالیستە ئەوروپییەكان، زۆر درێژەى نەكێشا و تەنها یەك حەفتە عومری هەبوو. وشەى “نیۆلیبراڵیزم” بووەتە وشەیەكی قێزەون و پیس لەسەر زاری خەڵك بەكاردەهێنرێت، تەنانەت هونەرمەندە پۆپ ستارەكانیش، وایانلێهاتووە بەسوكایەتییەوە ناوی نیۆلیبڕاڵیزم بهێنن. تەنانەت پۆپ ستارێكی وەك “پامێلا ئەندرسن” بەڕاشكاوی دەڵێت: “من توندوتیژیی ڕەتدەكەمەوە، بەڵام كاتێك دەبینم هێلەگ زەردەكان پەلاماری بانكەكان، شوێنە لوكسەرییەكان و سەیارە گرانبەهاكان دەدەن، ئەوە دەبینم كە چۆن دژی توندوتیژیی ڕێكخراوی دەوڵەتیی و نوخبەى دەوڵەمەند و سەرمایەدار دەجوڵێنەوە، ئەو نوخبەیەى خەڵكی بەرەو برسیبوون بردووە”. خەسڵەتی ئەم بزووتنەوەیە، كەمێك ئاڵۆزە، بەڵام زۆر ڕادیكاڵە. كورتناكرێتەوە، بۆ حزب، ترەید یونیەن و یەكێتیی كرێكاریی زەردی فەرمانپێكراو.

هێلەگ زەردەكان كێن؟

گفتوگۆیەكی زۆر لەسەر ئەوە دەكرێت، ئەوانە كێن وا لەسەرشەقامن. ئایا ئەوانە خەڵكن، كرێكارانن، جەماوەرن، یاخود توێژە كۆمەڵایەتییەكانی دیكەن. لەلایەكی دیكەوە، گفتوگۆی ئەوەش دەكرێت كە بەشێكی زۆری خەڵكی ڕاستڕەو لەناو بزووتنەوەكەدان. ئەمەش وایكردووە كرێكارانی سۆسیالیستی زۆرێك لە وڵاتان، خۆیان لە پشتیوانیكردن بەدوور بگرن. بەڵام بە نیگایەكی خێرا دەردەكەوێت كە ئەمانە كرێكارانی بەشمەینەتی كۆمەڵگان. بەڵام لەلایەكی دیكەوە هێشتا زووە خەسڵەتی سەرجەمی بزووتنەوەكە دیاری بكرێت.
ڕاستە كرێكاران زۆرینەن، بەڵام هەموو كرێكارانیش سۆسیالیست یان شۆڕشگێڕ نین، تا باسی شۆڕشی سۆسیالیستیی بكەین، چونكە لەلایەكی دیكەوە ئەگەرەكانی سەرهەڵدانی شۆڕشی سۆسیالیستیی، بە قەیرانی شۆڕشگێڕی و سەردەمی شۆڕشگێڕیدا تێپەڕدەبێت، كە ئێستا بە نیگایەكی خێرا لە هەلومەرجی ئێستای ئەوروپا، تێدەگەین، كە ئێمە لە قۆناغ و قەیرانی شۆڕشگێڕیدا ناژین. لەبەر ئەوە زۆرێك لە چاودێرە سۆسیالیست و چەپەكانیش، خۆیان بەدوور دەگرن لە بەكارهێنانی وشەى شۆڕشی سۆسیالیستیی. ئەوەى گرنگە ئەوەیە، چۆن بتوانین خەسڵەتی بزووتنەوەكە دیاری بكەین. بەبێ تێگەیشتن لە خەسڵەتی بزووتنەوەكە و تێگەیشتن لە هەلومەرجەكە، ناتوانین لە تاكتیك و ستراتیژەكانی خەباتیش تێبگەین.

ئەو خەڵكانەى لەژێر ناو و بەجلوبەرگی “هێلەگ زەردەكان” (gilets jaunes) خۆیان ڕێكخستووە، خەڵكانێكن كە دەكرێت بە دەرەجە دوو، یان خەڵكی خوارەوەى كۆمەڵگای فەڕەنسیی لەقەڵەمیان بدەین: خەڵكانی شارۆچكەكان، سەنتەرە هەژارنشینەكانی شارەكان، وەرەشە و فرۆشیارە بچووكەكان، كرێكارانی كەرتە پیشەسازییە كەمدەرامەتەكان و هتد. بزووتنەوەى هێلەگ زەردەكان بەیەكەوە (وەك باسمكرد) دژی هەڵكشانی باجی سەر سووتەمەنیی هاتنە سەر شەقام. ئەوان هۆكاری گونجاویان هەبوو، دیزڵ لە23% باجی خرابووە سەر، بەنزینیش 14% و حكومەت ڕایگەیاندبوو كە نرخەكانیان زیاتریش بەرز دەبێتەوە. ئەم ڕاگەیاندنە بووە هۆى ناڕەزایەتیی چینی كرێكار و بەشێكی چینی ناوەڕاستیش لەهەمانكاتدا، بەتایبەت ئەوانەى زەرمەندی تێچوونەكانی گواستنەوەى گشتیی دەبوون. بۆ ئەوانەى ڕۆژانە چەندان كیلۆمەتر بە سەیارەكانیان دەچنە سەر كارەكانیان، ئەم بەرزكردنەوەى نرخ و باجە، دەبووە هۆى كەمبوونەوەیەكی ئێجگار گەورە لە داهاتی گشتیان.

لەسەرەتادا خواستەكانی “هێلەگ زەردەكان” خواستێكی ڕوون و ڕاشكاو بوو: پاشەكشێكردن بەم یاسایە. بەڵام لە حەفتەى ڕابردووەوە، خواستەكان گۆڕاون، ئەو دەنگەى دەبیسترێت، هەستێكی ڕوون و ئاشكرای توندە، مانایەكی تەواوی لەپشتەوەیە كە ڕایدەگەیەنێت، ئێمە بووینەتە ئەڵقەلەگوێ و قوربانیی چینێكی سیاسیی كە بەگشتیی، كاتی هاتووە، سەرجەمیان ڕەتبكەینەوە.

ئێستا زۆرینەیان بەیەك دەنگ هاوار دەكەن: ماكرۆن دەبێت بڕوات. لەگەڵ ڕاپرسیی ڕۆژی جومعەى ڕابردوودا، ئەمانوێڵ ماكرۆن، ڕێژەى دەنگەكانی دابەزیوە بۆ 20.1% و هاتووەتە خوارەوە بۆ پلەى چوارەم، لەكاتێكدا ژان لوك میلانشۆ، سەرۆكی پارتی چەپ، كە لە سەردەمی هەڵبژاردنەكاندا هاتبووە پلەى سێیەم، ئێستا بووە بە یەكەم و بەڕێژەى 28% دەنگەكانی بەرز بووەتەوە. ئەمە نیشانەى ئەوەیە كە بزووتنەوەى هێلەگ زەردەكان، لە خواستێكی ئابوورییەوە هەڵكشاون بۆ خواستێكی سیاسیی ڕوون و ڕاشكاو، كۆتاییهێنان بە ڕێساكانی ئابووریی نیۆلیبراڵی، دەبێـت هاوكات كۆتایی بە سیاسەت و دامەزراوە سیاسییەكانی نیۆلیبراڵیزمیش بهێنێت. ئێستا هەمووان بەیەك دەنگ هاوار دەكەن: “ماكرۆن؛ سەرۆكی دەوڵەمەندانە”.

دەربارەى توندوتیژیی

لەوانەیە دەرفەتی ئەوە نەبێت، لەسەر تیۆر و چەمكی توندوتیژیی هەڵوەستە بكەین. بەڵام وەك واڵتەر بنیامین لە وتارێكیدا (1921) بەناوی “ڕەخنەى توندوتیژیی” زۆر بە ڕاشكاوی ئاماژەى پێدەكات، توندوتیژیی، كاتێك چین و گروپە چەوساوەكانی خوارەوەى كۆمەڵگا بەكاریدەهێنن، بۆ كۆتاییهێنانە بەتوندوتیژیی ڕێكخراوی دەوڵەت، ئەو توندوتیژییەى بە ئاگر و ئاسن بەسەر خەڵكی خوارەوەى كۆمەڵگادا دەسەپێنرێت. بەمانایەكی دیكە: دیالەكتیكی لەناوبردنی توندوتیژیی دەوڵەت. كەواتە ئەو بزووتنەوەى بتوانێت بەپێچەوانەى ڕەوتی مێژوو مەلە بكات، دژی توندوتیژیی ڕێكخراوی دەوڵەت، توندوتیژیی مۆنۆپۆلكراو و سەركوتكەر، مافی بەكارهێنانی توندوتیژیی هەیە، دیارترین نموونەى توندوتیژیش لە مێژوودا، كە خەڵك دژی دیكتاتۆرییەتی ئەریستۆكراسیی و لۆردەكان و فیودالەكان و پاشا ستەمكارەكان بەكاریهێنابێت، توندوتیژیی بووە لە شۆڕشی فەڕەنسیی، مارا، دانتۆن و ڕۆبسپێر، ڕەوایەتیی بەكارهێنانی توندوتیژییان لە جەماوەرەوە وەرگرتبوو، بۆ ڕێگریكردن لە گەڕانەوەى دیكتاتۆریەت. بۆیە بێهۆ نییە، بزووتنەوەى هێلەگ زەردەكان، ئامرازی ملپەڕاندنی سەردەمی شۆڕشی فەڕەنسیی، كە بە “گیۆتین” ناسراوە، دەهێننەوە هەمان مەیدان و پیشانی ماكرۆنی دەدەن، چۆن شۆڕشگێڕان و جەماوەر ئەوكات، پیشانی لویسی شانزە و ماری ئەنتوانێتیان دا.

بەڵام سەرەڕای ئەمانە، ئەوەى ئێستا هەیە ئایا توندوتیژییە؟ نەخێر، بەڵام لەچاوی چینی باڵادەستەوە، هەموو خۆپیشاندان و ناڕەزایەتییەكی جەماوەریی، توندوتیژییە، لەكاتێكدا كوشتن لەلایەن پۆلیس، سوپا و هێزە ئەمنییەكانەوە وەك شتێكی موقەدەس سەیر دەكرێت. یاخود توندوتیژیی سەرمایە، كە ملیۆنان ئینسانی فڕێداوەتە پەراوێزەكان، كەلاوەنشینەكان و هەژاری خستوون و ملیۆنان ئینسانی بێ ماڵی خستۆتە سەر شەقامەكان و نووستن لەسەر كارتۆنەكان بە شەوانی زستان، بووەتە ئاساییترین دیاردەى وڵاتانی پێشكەوتووی سەرمایەداریی، وەك توندوتیژیی نابینرێت، بەڵكو وەك كردەوەیەكی ئاسایی، بەڵام ناڕەزایەتیی توندوتیژییە. بەڵێ دەكرێت بڵێین توندوتیژییە، چونكە هەڕەشەیە لەسەر دیكتاتۆریەتی دەوڵەت و حاكمییەتی سەرمایە.

سەرەڕای ئەمە، چەندین ڕۆژە من چاودێریی دەكەم، بەردەوام ویستوومە وتارێك بنووسم، چەند جاریش داوام لێكراوە، لەكاتێكدا چۆن دەتوانم بەو ڕوونییە دەربارەى ئەمریكای لاتین، ئەمریكا، بڕیتانیا و ئەڵمانیا یاخود توركیا بنووسم، بەڵام ناتوانم تەعبیر لەم بزووتنەوە تازەیە بكەم. هۆكارەكەى ڕوونە: ئەم بزووتنەوەیە بە ئاسانی پێناسە ناكرێت. سەرەڕای ئەوە، زۆرجار تەنها دەستمكردووە بە بۆچوونی خەڵكانی دیكە، چ نووسەران، سیاسیی، ئەكادیمیی و تەنانەت پۆستە كورتەكانی فەیسبووكیش. هەركەسێك لەڕوانگەى خۆیەوە دەیەوێت پێناسەى بكات. بەرەى لیبراڵ ناو لە بزووتنەوەكە دەنێن: توندوتیژ، ئاژاوەگێڕ، چەتە و یاخیگەر و هتد. ئەمانە بە ڕۆشنبیرانی بەرەى لیبراڵ لەكوردستانیشەوە لەپشتی ئەم بۆچوونانەوە وەستاون. لەلایەكی دیكەوە، زۆر كەس بەهەڵە ناوی دەنێن شۆڕشی سۆسیالیستیی، ئەمەش هەڵەیە.

ئەوەى لەناو ئەم بزووتنەوەیەدا دەبینرێت: بەڕوونی لەڕووخساریانەوە خەڵكانێكی شەكەت، لاشەى ماندوو، دڵی شكاو، بێدەرەتان و بێ هیواكانە. لەسەردەمی بێهواییدا، هیوا لەدایكبووەوە. جۆش و خرۆشی خەڵك، وایكردووە وزەیەكی گەورە بە جەستەى هەر یەكێكماندا بگەڕێت. وەك باسمكرد، توندوتیژیی تا ئەو شوێنە ڕەوایەتیی هەیە كە كۆتایی بەسەرجەمی توندوتیژیی بهێنێت. گومانی تێدا نییە هەر یەكێكمان خەون بە جیهانێكی ئاشتیی و خۆشەوە دەبینین. هەموومان فیلم كارتۆنی “كۆنان كوڕەكەى داهاتوو” (كە بەكوردیی بووەتە عەدنان و لینا)مان بینیوە. جیهان بەسەر دووبەرەدا دابەشبووە و دوای جەنگی ماڵوێرانكەری جیهانیش، كەچی هێشتا بەرەیەك هەر خەریكی سەپاندنی توندوتیژیی سەرمایەیە بەسەر جیهان و تێكدانی ژینگەدا، ئەم فیلمە كە لە دەیەی 1980 بەرهەم هاتووە، لەوێدا دەبینین، دوورگەى هیوا وێنەى جیهانێكی ناتوندوتیژە. بەڵام دواجار لەوێش توندوتیژیی كۆتایی نەهاتووە، چونكە هێشتا حاكمیەتی سەرمایە ئامادەیە. منیش كاتێك سەیری جەستەى شەكەت و ماندوو، جیهانێكی نایەكسان دەكەم، هەموو ئەو خەڵكە ماندوو و زیاندیدەیە دەبینم، ناتوانم بڵێم بۆ كۆتاییهێنان بەم توندوتیژییە، پیادەكردنی توندوتژیی ڕەوا نییە. بەڵام وەك باسمكرد توندوتیژیی جەماوەر زۆر جیاوازە لە توندوتیژیی ڕێكخراوی دەوڵەت. ئەوان بە تانك و تۆپ و تەیارە و كڵاوەى ئەتۆمییەوە هێرشدەكەن، كەچی چەكی دەستی ئێمە ناڕەزایەتیی و كۆتاییهێنانە بە حاكمیەتی سەرمایە.

ئەگەر بەوردیی سەیر بكەن، توندوتیژیی بۆرژوازیی لەگەڵ توندوتیژیی جەماوەری ناڕازیی جیاوازییەكەیان ئەرز و ئاسمانە. بە سەیركردنی سەرجەمی وێنە و ڤیدیۆكان دەردەكەوێت، جەماوەر جگە لە یەكگرتوویی و بەیەكگرتوویی هاتنە سەرشەقام و بەرزكردنەوەى داواكرییەكانیان، هیچ ئامرازێكی سەركوتكەریان پێ نییە. بەڵام بەپێچەوانەوە، توندوتیژیی بۆرژوازییەكان بەڕوونی دەبینرێت، چەك، گازی فرمێسك ڕێژ، باتۆم، دەمانچە، پیشاندانی تانك و تۆپ، هەڵدانی تەیارە و هەلیكۆپتەر بەئاسماندا، بڵاوەپێكردنی سەدان هەزار پۆلیسی پڕچەك، بە یونیفۆرمەوە.

بەڵام توندوتیژییەكانی جەماوەر، كۆتاییهێنانە بە حاكمییەتی سەرمایە، بە خستنی ڕێسا و نەزمی نیۆلیبراڵیزم، توندوتیژیی جەماوەر، داواكردنی یەكسانیی و عەدالەتە. دامەزراندنی دیموكراسیی ڕاستەقینەیە.
دواجار ئێمە دەبێت بیبەینەوە. چیتر ناتوانین لە شكستی چەپ خۆش ببین، ئیتر چەپ مافی سازشكردنی نەماوە، مافی ئەوەى نییە قەیرانانە بدۆڕێنێت و بیگۆڕێتەوە بە كورسیی پەرلەمانیی. بزووتنەوەى هێلەگ زەردەكان گەلێك وانەى بەكەڵكی بۆ چەپ تێدایە: ئەو گۆڕانكارییەى لە دوو حەفتەى ڕابردووەوە دروستبووە، بارتەقای پەنجا ساڵ هەڵبژاردنی ئاشتیخوازانەى پەرلەمانی بۆرژوازیی بووە كە چەپیش بەشداریی لەو پەرلەمانانەدا كردووە. چەپ چیتر ناتوانێت بەرگەى شكست بگرێت، دەبێت ئەمجارە بیباتەوە.
لێرەدا بەم سەرنجانە كۆتایی پێدەهێنم، هیوادارم ڕووداوەكان بەئاراستەیەكدا بڕۆن، دەرفەتی خوێندنەوەى ڕوونترمان پێبدەن. لەگەڵ ئەوەشدا هەوڵدەدەم چ بە سەرنجی كورت، یان بە وەرگێڕانی ئەو وتارانەى بە وردبینییەكی تەواوەوە تێبینیی ڕووداوەكان دەكەن، بكەم بەكوردیی.

١٩٤٦ـ ٢٠١٨ بۆ چلەی فەرهاد عەبدولحەمید ـ پاڵەوان
هەڵۆ بەرزنجەیی ٥/١٢/٢٠١٨

ئەگەر ژیان شانۆیەکی سادە و ڕووتیش بێت، پەردەی مردن تێیدا، ناخۆشترین و تاریکترین
بوون و مانایەتی .

ئاخر ئەوە مەرگە، وەک دێوزمەیەکی ببێبەزەیی دێ و لەناکاو ئاوقای خۆشی و جوانی و ڕووناکی ژیانی ئازیزێکمان دەبێت و لەناوی دەبات. ئەوە مەرگە، وەک چنگێکی ڕەش پەلامار دەدا و کارەساتێکی دڵتەزێن ساز دەدات. ئەوە مەرگە، هەموو ساتێک ھەڵگری پەیامی کوژانەوەی ژیان و ناوی مرۆڤەکانە.
گەر بێت و لەم یاسا و چارەنووسە حەتمییەی، نێوان ھاتنەبوون و ماڵئاوایی لێکردن دەرچین، وا مردن لە ژیانی مرۆڤ دا، بەسوێترین ژان و گەورەترین زیان و قورسترین زوڵم و ناهەمواترین قەدەرە. دیارە مردنی ناوەختیش چیرۆکێکی ترەو، بۆکروزی ئازارەکەی بەسوێ ترە.

من ھێشتا بە چاوی خەواڵووەوە لە ھاوکێشەی «ژیان و مەرگ» دەڕوانم. جارێ ھەر چاوەکانم ھەڵدەگڵۆفم و تا هەنووکە مانا و خۆشی چەمکی یەکەم و بێمانایی و دڵتەزێنی دووەمیانم بۆ ناچێتەوە سەریەک !. بەواتایەکی تر، جارێ هێشتا ماومە، وەک مرۆی ئاسایی، دروست خۆم بدۆزمەوە و دەستی ڕازیبوون بۆ قەدەر و چارەنووسە ئامادەکراوەکە، بەرز بکەمەوە. ئاخر لەئەندێشەی خۆم دا، سەرقاڵی ئەوەم پەنجەی ڤیتۆ لەو شوێنەدا بڵند بکەمەوە، کە مەرگ زیاتر لە قەبارەی خۆی، ئازار بە ژیان دەگەیەنێ و لە ناسکترین ساتەوەخت دا، بەچەپۆکی نەگریسی، زیڕەمان لێهەڵدەسێنێ و دڵی کەسێکی میهرەبان و شیرینمان لەکارکردن دەخات. بەگومانم و خانەگومانیم، لێ بۆتە دیدێکی داپۆشراو بە تارماییەکی ڕەشتاڵە و چەپەڵ، کە دەزانم جگە لە تاڵکردنی ژیان، مەرگ هەڵگری هیچ مانا و بەهایەکی تر نییە.
لەم سیناریۆ و فلیم و بەسەرھات و چارەنووسە بۆ نووسراوە، تێناگەم و حاڵیش نابم!.

چ دەبوو گەر مرۆ لەم گەردوونەدا ژیانێکی بێ بڕانەوە و جاویدانی پێ ببڕایە و بۆدابین بوایە؟. ئایا کێشە کەم شوێنی و نەمانی جێگا و رێگایە بۆ کەسانی دیکە؟ یاخود چەرخوفەلەکی ھاتن و چوون و دەستپێک و کۆتایی زاڵە بەسەر بزاوتە ترسناک و ئازاربەخشەکەدا. پرسیاری من لێرەدا ڕوو لەسەرچاوە و ھێز و ئافەریدەیە، ئایا ئێمە خوڵقاوین بۆ نمایشتکردنی فلیمی مەرگەسات و مردن؟!. یاخود دەبێت بێینە بوون و دواتر ھەردەبێت، نابەدڵانە و بەناچاری ماڵئاوایی لە بوون بکەین ؟. ژیانێکی لەم چەشنە وا مەرگەسات، هەر لە نمایشتی فلیمێکی درامایی دەچێ و ھەرجارێک بێ مۆڵەت و ڕەزامەندی دێت و پاشان خۆی لە سێرە دەگرێ و تاکێکمان لێ دەپێکی. مەرگ خۆی دەخاتە بۆسەوە و کەوکوژی نیشانە لە ئازیزێکی ترمان دەگرێ و ئەستێرەی ژیانی دادەچۆڕێنێ و ژمارەیەکمان لێ کەم دەکاتەوە. ئەمە چۆن سەرەتا و کۆتاییەکی تراژیدیاییە؟! بە دەستپێکێکی خۆشی پێوقەدەم بەخێر و بە گریانی خۆت و ئاوازی شادمانی دەووروبەرت دەست پێدەکات و دواتر دڵشادی ماڵئاوایی خۆت و ریتمی گریانی دەورووبەرت کۆتایی دێت؟!.

ئاخر ئەی مەرگ! زۆربەی کات میوانێکی ناوەختی رەزا گرانی، تارماییەکی شوومی. زرنگانەوەی ناوەکەت ناخۆشە، کردارەکەت نابەجێیە و ئازارەکەت بە سوێیە. تۆ گەر ڕاست دەکەیت وەرە و زاڵمێک ڕاماڵە، بکوژێک بسڕەوە، کاولکارێک سزا بدە.. نەک بێیت و ئەوانە لوول بدەیت، کە خەبات بۆ بەھای ژیانی پەپوولەش دەکەن و بە بیری چاک و و قسەی چاک و ڕەفتاری چاک ھەڵسوکەوت دەکەن. لێ سەرباری ئەو خەسڵەت و سیفەتە نەرێنییانەی لە هەگبەتدا هەڵت گرتووە، سەد ھێندەی تریش ڕەفتارەکەت ناڕەوا و ناقۆڵا بێت و خۆت بە خاوەن دەسەڵات و زەبروزەنگ بزانی، هێشتا ناتوانی ململانێکە بەریتەوە و ژیان ببەزێنی و جیهان تاریک و خەمبار بکەیت.

ئەوە دوێنێ بوو،چل رۆژ بەر لە ئێستا، فەرھاد پاڵەوان، کە هێشتا ژیان لە چاوەکانی دا دەبریسکایەوە و لە دڵیدا قوڵپی دەدا و هیوای بە کار و ئایندەی تێکۆشانی هەبوو، هێشتا لە تەمەنێک دا بوو، گوڕ و تین و وزە و زانینی زۆری پێمابوو پێشکەشمان بکات، مەرگ پێچایەوە و لەبەرچاومان جەستەی بزر کرد.
نا نا ئەی مەرگ! چاک بزانە!، باھۆزت چەند بەھێز بێت، ھەر ناتوانی ڕامانماڵی و چەند بێبەزەیی بیت، نەکاری قڕمان بکەیت و ھەرچەند ھەڵمەتت توند بێت، لەبەردەمتدا ناچەمێینەوە و خۆڕاگری دەکەین. هاوبیر فەرهاد، دوای خوێندنەوە و شۆڕبوونەوەیەکی زۆری بە واقیعی نەتەوەکەی دا، باش لەوە گەیشتبوو، کە کولتوور فاکت و کۆڵەکە و بنەما هەرە سەرەکییەکەی بوونی نەتەوەیە. قسە کردن لەسەر نەتەوە، بێ کولتووری ڕەسەنی زادەی ژیانی کۆمەڵایەتی خودی، وەک ئەوەیە خەیاڵی هەڵچنینی کۆشک لەسەر لم بکەیت. ئیدی ساتەوەختێ هاوبیر فەرهاد لەم ڕاستییە بێ چەندوچوونە حاڵی بوو، تێگەیشت کە کولتوور پێکهاتەیەکی هەرە سەرەکی ناسنامەی نەتەوەیە، ژیانی خۆی بۆ ئەم بوارە بە بێنیازیی و دڵسۆزانە و پەرۆشەوە تەرخان کرد.

دوای قووڵبوونەوەیەکی زۆر بۆی دەرکەوت، هەر بەتەنها ڕووداوە مێژوویەکان و جوگرافیا و چیرۆکەکانی دوانزەسوارەی مەریوان و بەرپابوون و خامۆشبوونی زنجیرە شۆڕشەکانمان و کارەساتی ئەنفال و کیمیاباران و لەسێدارەدان و قڕکردن، بەس نین بۆ گێڕانەوەی مێژوویەکی ڕاست و دروست و تۆکمە و نیشاندانی ئازار و ژانەکانی نەتەوەیەک لە جیهان دا، بەڵکو بنەما و خەسڵەتی کولتور دەتوانێ پەیامی نەتەوەیەک لە ئاسانترین شێوەدا بەرجەستە و نمایش بکات. ئەم هەموو ڕاستی و فاکتانە پاڵیان نا بە کاک فەرهادەوە زۆرینەی ژیانی خۆی بۆ خوێندنەوە و ناساندنی کولتووری نەتەوەکەی تەرخان بکات. لەمەشدا هەر زوو گەیشتە ئەو باوەڕەی،کە بیر و هزر و جیهانبینی زەردەشتی فەیلەسووف و بیریار و ئایینەکەی، ئەو تاقە زەمینە و کەرەسە و مەیدانەیە، تاکی کورد خۆی تێدا بدۆزێتەوە و خۆی پێ چەکدار بکات و ناسنامە و پێناسەی خۆی پێ بڕازێنێتەوە. تا دەگاتە ئەوەی لێرەوە گەشەپێدانی زەردەشتێتی تێدا زیندوو بکاتەوە. ئاخر ئەو باش لەوە حاڵی ببوو کولتووریی داگیرکەران، تاسەر ئێسک و تا ناو بێشکەی منداڵەکانمان و تا ئەو دیو سنووری کێلی گۆڕەکانمان و تا قوڵترین پرسەکانی مێژوومان و تا بڵندایەتی ئاسمانی نیشتمانمان مێخی ترسناکی خۆی داکوتاوە.

ئامانجی بیرمەند فەرهاد پاڵەوان، لەم کارە داتاشینی پەیکەری مردوویەک نەبوو، لە وتە و پێداهەڵگوتنی سەرزارەکی، بەڵکو گەڕانەوەیە بۆ قوڵایی ڕاستییەکی مێژوویی دەوڵەمەند بە دووڕ و گەوهەر و یاقووت. ئەو کارە گەورە و شاکارانەی ئەویش لە ڕێی بەرهەمەکانییەوە لەدواجاردا ئەنجامی دا، بە ڕەنج و زەحمەتێکی زۆر و شەونخوونی و لێبڕانێکی بێ پسانەوە، بوونە تۆکمەترین خشتی بینای هەڵچنینەوەی کۆشک و تەلاری فەرهەنگی نەتەوایەتیمان و دەروازەیەک بۆ چوونە دنیا جوانەکەی زەردەشت و بیروباوەڕە گەش و مرۆڤدۆستەکانیەوە. مامۆستا فەرهاد بە کۆمەڵێ کتێب و وەرگێڕان و نووسینی جۆراوجۆر و چالاکی،توانی تۆوێکی باش لەسەر زەمینەی کوردەواری بچێنێ. بەوەشدا گەیشتە وێستگەی هەڵکردنی چرایەکی ڕووناککەرەوە لەسەرە ڕێی تاریکستانی نیشتمانی کوردەواری دا.
چەند وێستگەیەکی یەکتر ناسیمان :
ھاوینی ساڵی ١٩٨٤، بڕیارم دا ڕوو لەتاراوگە بکەم. ڕەوانشادی ھەمیشە زیندوو کاک عومەر شەمەیی،کە بۆ من برایەکی گەورە و مامۆستایەکی هێژا بوو، بۆ خواحافیزی ھاتە ماڵمان و وتی: نامەت لەبەر سەلامەتی بۆ نانووسم، لێ لە شاری سنە بچۆ بۆ لای فلان کەس ـ مەبەستی ف. پاڵەوان بوو ـ بڵێ بەناونیشانی ئەوەی پیش ماوەیەک (٥ ) کتێبم بۆناردی لەوانە، ناوی کتێبی « مێژوو» ی د. کەمال مەزھەر و “داغستانی من”ی عەزیز گەردی و “میر”یی حسین عارفی ھێنا. ئەو چی پێ بکرێ یارمەتیت دەدات.

وەختێ چوومە شاری سنەی ھیوابەخش و لای کاک فەرھاد، (٢ ) ھاوبیری تریشم لەگەڵ بوون. ئەوپەری ڕێزی لێ گرتین و ھێندەی وت، کەوا یەک تاکە کەس دەناسێ و ئامادەیە نامەیەکمان بداتێ بۆ ئەوەی هاوکاریمان بکات. دوای میواندارییەکی شاھانە، نامەیەکی بۆ دکتۆر شەوکەت بامەڕنی بەرپرسی لقی ٨ پارتی لە کەرەج نووسی بۆمان. ھەرچەند کارمان بە نامەکە نەکرد، چونکە پێویستی نەکرد، لێ کاتێ نامەکەمان گەیاندە دەستی د. شەوکەت، ناوبراو وتی مادام لای کاک فەرھادەوە ھاتوون، بەسەر سەر و چاوان چیم پێ بکرێ درێخی ناکەم .

ساڵی ١٩٩١ دوای راپەڕین هاوینەکە گەڕامەوە بۆ کوردستان و بەشداریی کۆنگرەی پاسۆک، چوومە شاری سنە بۆ دیداریی کاک فەرھاد،ئەو کاتە جێگری پارێزگاری سنە بوو، بەداخەوە لەوێ نەبوو. جارێکی تریش لە تیڤی سەحەر میواندارییان لێ کردبوو، قسەی دەکرد، منیش فاکسێکم نارد بۆ تیڤی ناوبراو و دەستخۆشی بەرنامە و سڵاوم بۆ کاک فەرهاد نارد. بێژەری بەرنامە تلفونی بۆکردم، وتی دوای تەواو بوونی بەرنامە دەتوانی قسەی لەگەڵ بکەیت. دروست وابوو، کۆمەڵێ چاکوچۆنی و قسەی بەناوەڕۆک و هێمامان کرد و هەواڵمان لەمەڕ هاوبیرانەوە ئاڵوگۆڕ کرد. زۆری پێ خۆش بوو.

دوای ڕووخانی سەددام لە ٢٠٠٣ دا،دەرفەتی گەڕانەوەی بۆ باشوور بۆ ساز بوو، سەرەتا لە شاری هەولێری پایتەخت و دواتر لە شاری سلێمانی نیشتەجێ بوو. ئیدی هەرجارێ چووبێتمەوە کوردستان، بەدیداریی شاد بووم و لە نزیکەوە بە بیرو بۆچوونەکانی بەهرەمەند بووم. گەلێ جار لەماڵی خۆیان و هەندێ جارانیش لە دوکانە خنجیلانەکەی هاوبیر، پشکۆ پێک دەگەیشتین. جارێکیش ساڵی ٢٠٠٩ لەتەک هاوبیران بەختیار شەمەیی و ئاراس وەلی دا، چووین بۆ دەوروبەری دوکان و لەسەر داخوازی ئەو بۆ ئەشکەوتی قزقاپان،زۆر شاد بوو، بە قوڵی سەرنجی ئەو شووێنەوارە مێژووییەی زەردەشتییەکانی دەدا و ورد و بە سەلیقەوە بۆ ئێمەی شی دەکردەوە. کۆمەڵێ وێنەی جوانی لەسەر گرت. لەسەر پێشنیازی هاوبیر بەختیار شەمەیی و حەزێکی لەبن نەهاتووی خۆشم، بۆ ئەوەی دیدارێکی لەتەک دا ئەنجام بدەم و بەشێکی بچووک لەو زانین و زانیارییەی لە خەزێنەی ئەقڵ و سنگی دا هەڵیگرتوو و پاراستبووی بخەمە بەردەم خوێنەران، کۆمەڵێ پرسیارم ئاڕاستە کرد، بەداخەوە لەبەر کەم کاتی مانەوەی من لە کوردستان و دوورییەکەم و نەخۆشی و پێدا ڕانەگەیشتنی ئەو، کارەکەمان بەتەواوی سەری نەگرت. ئەمەش ئەفسووسێکی گەورەیە بۆ بەندە، لەدوای کۆچی دوایی لەناکاوی کاک فەرهاد بۆم بەجێماوە،ئاخر ئەو هێشتا پڕ بوو لە زانیاری و ئەزموون و لێهاتوویی و ئێمەش گەلێ تینووی کۆمەڵێ زانیاریی بووین،کە بەشێکی تەنها لای ئەو چنگ دەکەوتن. ئەو لە هەموو قۆناغەکان دا ئاگاداریی بڕیار و گۆڕانکارییە هەستیار و گرنگەکان بوو،ئەو ئەزموونێکی دووری درێژی لەسەرە ڕێی کاروانی خەباتی نەتەوایەتی دا هەبوو، ئەو کەشکۆڵێکی هەمەڕەنگ و خەزێنە و سندووقێکی پارێزراوی نهێن پارێزی دەستپاکی ڕاستەقینەی گەلێ شت بوو. ئەو جێی متمانەی سەرکردایەتی حیزب و هاوبیر و کادێرە ناوەنجیی و سەرەتاکان بوو. ئەو هاوبیری ڕێزلێگیراوی هەموو لایەک بوو، ئەو شکۆ و قەڵای متمانەی بەرز و قایم بوو، ئەو پاڵەوان بوو!.

سەروەختێ کۆمیتەی چالاکردنەوەی پاسۆک، دەستی بە چالاکی کردەوە، کاک فەرهاد زۆر لێبڕاوانە کەوتە خۆیی و هانی کاروچالاکی هاوبیرانی دەدا. لەگەڵ هەڵبژاردنەکانی ٢٠٠٩ دا و دروستبوونی بزووتنەوەی گۆڕان دا، کاک فەرهاد هاوکار و بزوێنەرێکی بەرچاوی کارەکان بوو. لە کۆبوونەوەکان دا ئامادە دەبوو، پێشنیاز و سەرنجی سوودبەخشی دەخستە بەردەم هاوبیران،کەموزۆر ڕٶڵی ڕابەر و برایەکی گەورەی دەگێڕا.

دواتر کە پێداویستی دامەزراندنی کۆمەڵە یان ڕێکخراوێکی سەربەخۆ، بۆ هاوبیرە نەتەوەییەکان هاتە کایەوە، دوای خوێندنەوە و گفتوگۆیەکی تێروتەسەل، بڕیاری دامەزراندنی کۆمەڵەیەک لە ماڵی خۆیان دا درا. کاک فەرهاد لەگەڵمان دا بووە یەکێک لە دامەزرێنەرانی ” کۆمەڵەی هاوبیرانی کوردایەتی”. کاک فەرهاد هەمیشە ئامادەی کارکردن بوو، باوەڕ و ئیمانی نەلەقیو بوو، بەردەوام لە بیرکردنەوەی و هەوڵی کۆکردنەوەی هاوبیران دا بوو، یەکبینە ئامۆژگاری دڵسۆزانەی دەکردین، لە پەساوە بە بیروبۆچوونە وردەکانی ڕێی تێکۆشانی بۆ هەموار دەکردین. هەمیشە ورە بەرز و هیوا گەشت و باوەڕ و هزر گەش بوو. مامۆستا فەرهاد زۆر بەسەلیقە بوو، خوێنەوارێکی زیت و وریا بوو، ئەزموونی سیاسی لە یەکێتی قوتابیانی کوردستان و دواتر کاژیک و ئەوجا شۆڕشی ئەیلوول دا هەبوو. لەهێزی خەبات،یەکێ بوو لە باوەڕ پێکراوە هەرە نزیک و خۆشەویستەکانی گیانبەختکردوو،کاک فەتاح ئاغای بەرپرسی هێز. لە پاسۆکیش هەژماری ئەندامێکی دامەزرێنەری بۆ دەکرا. ساڵانێکی زۆر ژیان و ماڵی لە شاری سنە تێکۆشان و بارەگای پاسۆک بوو.

دواتریش لەتەک زەردەشتیانی دیکەی کوردستان دا، ڕێکخراوێکی زەردەشتی ـ یەسنا ـ یان دامەزراند و بووە سەرۆکی شانازیی ئەو رێکخراوە.
ئەمە چەند لاپەڕەکی خێڕای ژیانی ئەو مامۆستا و هاوبیرە تێکۆشەرەمانە،ڕۆیشت و لەدوای خۆی خەرمانێ خزمەتی بۆ بەجێهێشتین. کاک فەرهاد زۆر دڵسۆزانە هەوڵی لە چوارچێوەخستنی چەمکی “کوردبوون” دەدا،لەسەر بنەمایەکی پتەوی تۆکمە، لە هەموو ڕەهەندەکانەوە. کاک فەرهاد بۆ خۆی کێوێک بوو لە باوەڕ و ورە و وزەی کارکردن و چالاکی. ڕۆشنبیرێکی پلەبەرزی ئاسۆی بیرفراوان بوو، نووسەر و وەرگێڕێکی بە سەلیقەی بەدیقەتی بوو. ورد بیری دەکردەوە و نەخشەی بۆ کارەکانی دادەڕشت و دەست بەکار دەبوو. شارەزایەکی باشی مێژووی سیاسی و فەرهەنگی کورد بوو، سەراسۆیی لەگەڵ ئەدەبی کوردی و جیهانی هەبوو،یەکێ لە بەرهەمەکانی سەمەدی بەهرەنگی (ماسییە ڕەشە بچکۆلەکە) ی وەرگێڕا بۆ سەر زمانی کوردی و چەند بەرهەمێکیشی لەسەر زەردەشت کردە کوردیی و بە شاکارە گەورە و نایابەکەشی “زەردەشت و ئاڤێستا و فەلسەفەی یەکتاپەرستی” گەورەترین خزمەتی پێشکەش بە نەتەوەکەی کرد.
٧٢ ساڵ تەمەنێکی کورت، لێ تژی لە بیرکردنەوەی باش و قسەی دروست و کرداریی چاک و بەرز و بەرهەم و تێکۆشانی گرنگ، وای کرد لە دواجاردا کاک فەرهاد بە شایستە و بە شانازییەوە بچێتە مێژووی نەمرییەوە.

لە ژوانی ئەم مەرگە ناوادەیەدا، جارێکی تریش بەوپەڕی ڕاستگۆییەوە، هاوبیران هەموو بەڵێن نوێ دەکەنەوە، نەیەڵن ئەو ئاڵایەی ئەو بڵندی کردەوە، نەوی بکرێت. ئەو ڕێبازەی ئەو خۆی بۆ تەرخان کرد کوێر بێتەوە و ئەو بیروباوەڕی ئەو ژیانی پێ بەخشی،گەردی لێ بنیشێ.
بنوو، هاوبیر و برا و مامۆستا هێژاکەم، با لەدەست ئازاری نەخۆشی و تاڵاوی مەرگ سەرفراز بیت. ئەی هاوبیرە نەمرەکە، ئێمە لەبیرت ناکەین.

ئەوە نزیک بە ۳ هەفتەیە کە ململانێی چینایەتی لەنێوان چینی بۆرژوای دەسەڵاتداری ستەمکار بەسەرۆکایەتی ماکرۆن و دەوڵەتو حکومەتەکەی و هەروەها چینی کرێکارو توێژە بێبەشوستەملێکراوەکان و رێکخراوەو رەوتە کرێکاری و چەپەکان بۆتە گەرمترین هەواڵ و جێگای پرس وڕای گشتی لەئاستی ناوخۆی فەرەنساو جیهاندا .
هەر دەڵێ مێژوو گەراوەتەوە بۆ نیوەی دوەمی سەدەی نۆزدەی ئەوکاتانەی کە مارکس مێژوویململانی چینایەتی و جەنگی ناوخۆیی فەرەنسای تیادا نوسی .

پاشان هەمو تیزەکانی لە بەرنامەی حزبیکۆمۆنیستدا نوسی کە سەرەنجام رەوتی ململانیی چینایەتی ئەو دو دەیەیە بە شۆرشی کۆمۆنی پاریسگەیشت و، کۆمۆنارەکان دەسەڵاتی باپیرە گەورەی ماکرۆنەکانیان روخان و دەسەڵاتی کریکاری وجەماوەری خۆیان دامەزراند.

بەڵام بە داخەوە بەهۆی نەبونی یەک حزبی کۆمۆنیستی خاوەن ستراتیژو تاکتیکی سیاسی و سەربازی سەرتاپاگیری فەرەنساو ،بە ڕەچاو کردنی رەوەندی ململانیی چینایەتیلە ئاست گشت فەرەنساو ئەوروپا ،کە لە جەنگدا بو لەگەڵ بروسیادا، دەسەلاتی کۆمۆنارەکان تەنها دوومانگیکی خایاند و دژە شۆرشەکان هەمو کۆمۆنارەکانیان لە خوێن هەڵکێشا و بونە قوربانی ناڕۆشنیو نائامادەییەکانیان سەرەرای رەخنەو هۆشداریەکانی مارکس و ئەنگلز .

ئەم ۳ هەفتەیەش کە تیایدا شارەکانی فەرەنسا هاوکاتی زۆر وولاتی تر کە بۆتە مەیدانی ململانێیچینایەتی سیاسی هەمەلایەنەی نێوان دەسەلاتیک کە ئیتر لەوە زیاتر ناتوانێت کۆمەڵگا بەڕێوە بباتلەگەڵ چینیک کە هێشتا لە ڕوویی زاتی یەوە تەواو ئامادە نی یە بۆ بەرەسەنجاگەیاندنی راپەرین وشۆڕش و دەسەڵات گرتن بۆیە پرسیارەکە ئەوەیە کە ئاخۆ کێ جارێکی تر مێژووی ململانی وخەباتی چینایەتی لە فەرەنساو بەرنامەیەکی سیاسی بۆ حزبیکی کۆمۆنیستی شۆرشگیری خاوەنستراتیژ و تاکیکی قۆناغ بەقۆناغ و ئاسۆ رۆشنی دەنوسێتەوە ؟
پرسیارێکەو وەڵامە سیاسی و پراتیکی یەکەی لە بۆتەی ئیستاو داهاتوی نزیکی ئەم خەباتو ململانی وجەنگە چینایەتیەدایە تا جاڕێکی تر پاریس و فەرەنسا ببێتەوە بە سەرمەشقی ڕاپەڕینی جەماوەری وشۆڕشی کرێکاریەکی تر بە پڕ کردنەوەی هەمو کەموکوڕی و لاوازیەکانی پێشو دەرس وەرگرتن لەوتاقیکردنەوانە.

۹ـ۱۲ـ۲٠۱۸

خەتای پایز نییە کاتێ
دەبینن من لە وەرینم
هەر لە بەهارەوە وشکو
قەدێکی پڕ لە برینم
* * *
کەسێ لقەکانم دەباو
ئەویدی باڵام دەشکێنێ
دوژمن دێراوم قوت دەداو
براکەم تەور دەوەشێنێ
* * *
خەتای پایز نییە وشکم
خۆم پایزم بۆ خۆم هێنا
هەر لە زەمەنی کۆچەریەوە
خۆم لە ژێر دەستی راهێنا.

ئای دنیا..
لەم شەقامە چۆڵ و تەنگانەت
بوین بە چ شاعیرێکی دڵشکاو،
چ ئاوازێکی غەریبمان لێ دەرچو!
کەس نەیپرسی ئەم وێنە سەیرانە بۆچی دەکێشین،
کەس نەیزانی ئەم گۆرانییە غەمگینانە بۆ کێ دەڵێین..
لەناو هەر چیرۆکێک قارەمان قارەمان بەدوای گەڕاین
نەماندۆزییەوە.

ئێستا کاتی ئاشکرابونی گەورەترین درۆیە
نە هیچ مرۆڤێکمان بە دڵ خۆشویست و
نە هیچ کەسیشمان بە هاوڕێ دانا!
لەناو دڵی هەر خۆشەویستێک و
سەری هەر هاوڕێیەک بەدوای گەڕاین
نەماندۆزییەوە.

لە هەر وڵاتێک شار شار
لە هەر شارێک گەڕەک گەڕەک
لە هەر گەڕەکێک ماڵ ماڵ بەدوای گەڕاین
نەماندۆزییەوە.

لە چایخانەکان لەسەر کورسییەکەی تەنیشتمان بەدوای گەڕاین،
لە چێشتخانەکان لەوبەری مێزەکەی بەردەممان بەدوای گەڕاین،
لە ئوتێلەکان لە قەڕەوێلەکەی تری ژورەکە بەدوای گەڕاین
نەماندۆزییەوە.

بوین بە چەپەڵترین بازرگانی قاچاغ
لە هەر دەریایەک بە کەشتی گوناهمان فرۆشت
لە هەر ئاسمانێک بە فڕۆکە خراپەمان کڕی
گیرفان گیرفان
قاسە قاسە
لەناو پارەی تلیاک و لەشفرۆشخانەکان بەدوای گەڕاین
نەماندۆزییەوە.

بوین بە درۆزنترین ئاییندار
لە هەر ناوچەیەک چەندین ماڵمان بەناوی خوا کردەوە
مزگەوت مزگەوت
کڵێسا کڵێسا
لەناو باوەڕدارە ساویلکەکان بەدوای گەڕاین
نەماندۆزییەوە.

وەک دڕندەترین پیاوی سیاسی
بە کوشتن تا ئەوپەڕی دەسەڵات چوین،
سنور سنورمان بە باروت و قەوان گڕدا،
خوێنی هەزاران کوژراومان کەوتە ئەستۆ
چ لەناو زیندوەکان
چ لەناو مردوەکان بەدوای گەڕاین
نەماندۆزییەوە.

هێشتا بە کۆڵێک تاوانەوە
ڕۆژەکان بە گەشبینی ئەم ئومێدە بەڕێ دەکەین
شەوەکان لە دڵەڕاوکێی ئەم چاوەڕوانییە بەسەر دەبەین
هەندێک جار لە ئاودا دەیبینین و ناگیرێ
هەندێک جاریش لە ئاوێنەدا خۆی دەردەخا و نایەتەدەر
ئێمە بۆ دۆزینەوەی ئەم هاوشێوەیەی خۆمان چیمان نەکرد!
هەتا لێواری مردنیش بەدوای گەڕاین
نەماندۆزییەوە.

په‌له‌

هێند به‌ تاسه‌ و حه‌سره‌تت بووم
كه‌ بێمه‌ لات
تا كڕنوش بۆ پاكی و جوانی ئیشقت به‌رم
له‌ ئامێزی خۆمت بگرم
گه‌ر ڕێم نه‌ده‌ی
شه‌یدامه‌ له‌ گه‌ڕانه‌وه‌م
لاشه‌ سارد و هه‌ناسه‌بڕ بم و بمرم

ئۆسلۆ
زۆر به‌ په‌له‌
وه‌ك ڕشه‌با
بووم به‌ میگ میگ گه‌یشمه‌ لات
لوتفی سۆزم لێت نه‌بینی
ئامێزی ساردم گه‌رم كه‌ی
بمرێ حه‌ز و ویست و ئاوات

ئۆسلۆ
7 / 12 / 2018

مـشـکـێ دایـکـمـی تـرســان
لــە تــاوانــا دەیـقـیـژان

بـاوکـم دوو تـەڵـەی هـێـنـا
لـەگـەڵ پـەنـیـر بـۆی دانـا

نـیـوەشـەو تـەڵـە تـەقـی
ڕامـانـکـرد هـیـچـمـان نـەدی

دایـکـم زۆر بـە تـرســەوە
پـشـەی کــردە ژوورەوە

لـە پـڕ مـشـکـە دەرپـەڕی
خـێـرا پـشـە ڕاپـەڕی

تـەڵـە تـەقـی زوو بـە زوو
کـلـکـی پـشــەی گـرتـبـوو

*****
٣ / ١٢ / ٢٠١٨

كاك كامیار سابیر له‌ وتارێكدا به‌ناوی (ئیماره‌ته‌ شێخنشیینییه‌كه‌ی بارزانیی)، له‌ به‌رامبه‌ر چه‌مكی (حو‌كمڕانیی سوڵطانیی) دا، كه‌ ماوه‌یه‌كی درێژه‌ له‌لایه‌ن كاك مه‌ریوان وریا قانع و كاك ئاراس فه‌تاحه‌وه‌ ته‌به‌نیی ده‌كرێت، چه‌مكی (شێخنشیینیی) به‌كارهێناوه‌. ئه‌وه‌نده‌ی من كاك كامیار بناسم، له‌ به‌كارهێنانی چه‌مك و وشه‌دا، زۆر ورده‌ و تا ئێستا لێیم نه‌بینیوه‌ چه‌مكێك له‌ كۆنتێكستێكی هه‌ڵه‌دا به‌كاربهێنێت. له‌م وتاره‌یدا، به‌كارهێنانی چه‌مكی (شێخنشیینیی) بۆ ئیماڕه‌ته‌كه‌ی كوردایه‌تیی، ووردتریین، عه‌قڵانییتریین و گونجاوتریین پێناسه‌یه‌ بۆ ئه‌و حوكمڕانییه‌ی كوردستانی عێڕاق كه‌ بنه‌ماڵه‌ی بارزانیی خشت به‌خشت له‌سه‌ریه‌كی داده‌نێن؛ به‌ڵام كاك كامیار هیچ ڕونكردنه‌وه‌یه‌كی له‌سه‌ر جیاوازیی چه‌مكی شێخنشیینیی له‌گه‌ڵ چه‌مكی حوكمڕانیی سوڵطانیی( سوڵطانیزم) نه‌داوه‌، به‌ڵكو ته‌نیا وه‌كو سینۆنیمێك (موڕادیف) به‌كاری ده‌هێنێت.

من هه‌وڵده‌ده‌م له‌م نوسینه‌دا، هه‌ڵه‌ به‌كارهێنانی چه‌مكی حوكمڕانیی سوڵطانیی و ثیۆرایزی ئه‌و حوكمڕانییه‌ له‌و چوارچێوه‌یه‌دا، بخه‌مه‌ ڕوو و به‌كارهێنانیشی ڕه‌خنه‌بكه‌م. له‌ناو دونیای ئه‌كادیمیدا، كه‌ كاك مه‌یوان و ئاراس خۆیان له‌ زانكۆ پێشكه‌وتووه‌كانی ئه‌وروپا پله‌ی ئه‌كادیمیان وه‌رگرتووه‌، ناكرێ به‌بێ ڕونكردنه‌وه‌ی تێگه‌یشتن و تێڕوانینی نوسه‌ر بۆ چه‌مكێك و پێناسه‌كردنی، هه‌ر به‌ مه‌زه‌نده‌ی عه‌قڵ به‌كاربهێنرێت. من له‌ هیچ شوێنێك نه‌مبینیوه‌ ئه‌و دوونوسه‌ره‌ پێناسه‌یێكی سوڵطانیزمیانكردبێت و ئینجا هاتبن ئه‌و چه‌مكه‌ به‌سه‌ر سیسته‌می حوكمڕانی كوردایه‌تییدا ته‌طبیق(Implementation)بكه‌ن.
به‌ته‌نیا له‌یه‌كچون له‌هێندێك لایه‌نی شكلییه‌وه‌، وه‌كو حوكمی ویراسی، مانای ئه‌وه‌ نیه‌ كه‌ حوكمڕانیه‌كانی مه‌له‌كی، سوڵطانی، ئیمپراطۆری و ئیماره‌تی شێخنشینیی له‌یه‌كتری جیانه‌كه‌ینه‌وه‌، چونكه‌ هه‌ریه‌ك له‌و حوكمڕانیانه‌ جیاوازن.

له‌م وتاره‌دا له‌سه‌ر سوڵطانی و شێخنشینی ڕاده‌وه‌ستم، چونكه‌ مه‌به‌ست له‌ خودی وتاره‌كه‌ ڕه‌خنه‌كردنه‌ له‌ به‌كارهێنانی
چه‌مكی سوڵطانی بۆ حوكمڕانی كوردایه‌تیی و من پێموایه‌ كه‌ به‌كارهێنانی شێخنشینیی وردتر، عه‌قڵانیتر و زانستیانه‌تره‌. ئه‌گه‌ر به‌ووردی سه‌یری سیسته‌می سیاسی، ئابوری و حوكمڕانی و فۆڕمی ده‌وڵه‌ته‌كانیانبكه‌ین، ده‌توانین جیاوازیه‌كانی نێوان شێوازی حوكمڕانی سوڵطانی و ئیماڕه‌تی شێخنشینیی ببینین و له‌یه‌كتریان هه‌ڵاوێرین.

سه‌ره‌تا ده‌مه‌وێت، حوكمڕانیی (سوڵطانیی) و (شێخنشیینیی) ڕوونبكه‌مه‌وه‌ و جیاوازییه‌كانیان بخه‌مه‌ڕوو، كه‌ ئه‌وه‌مان به‌سه‌ركه‌وتوویی ئه‌نجامدا، ده‌توانین بگه‌ینه‌ حوكمێكی ڕاست له‌ پێناسه‌كردنی حوكمڕانیی كوردایه‌تیی بنه‌ماڵه‌ی بارزانیی، به‌ یه‌كێك له‌و دوو چه‌مكه‌.

له‌ ڕووی زمانه‌وانییه‌وه‌، بە تایبەتییش ئیتیمۆڵۆژیای زمانیی، وشه‌ی سوڵطان، له‌ سوڵطه‌ی عه‌ره‌بییه‌وه‌ هاتووه‌. ‌ له‌ كوردییدا به‌مانای ده‌سته‌ڵات یان فه‌رمانڕه‌وایی دێت كه‌ به‌ئینگلیزیش نزیكتریین وشه‌ (Authority)یه‌. چه‌مكی سوڵطان، بۆیه‌كه‌مجار له‌لایه‌ن مه‌حمود غه‌زنه‌وی یان مه‌حمود زابلی(٩٧١-١٠٣٠) سوڵطانی ئیمپراتۆریه‌تی غه‌زنه‌وی(كه‌ به‌نزیكه‌یی ئه‌فغانستانی ئێستا ده‌كات) به‌كارهێنراوه‌. دواتر، عوسمانییه‌كانیش هه‌ر نازناوی سوڵطانیان بۆ خۆیان به‌كارده‌هێنا و سیسته‌مه‌كه‌شیان هه‌ر سوڵطانیی یان سه‌ڵطه‌نه‌ت بوو. تەنیا لە یەک قۆناغدا، لەسەردەمی سوڵطان عەبدولحەمیدی دووەمدا، چەمکی خەلیفە و خەلافەتی ئیسلامیی جێکەوت کراوە.

سیسته‌می سه‌ڵطه‌نه‌ت كه‌ جۆرێكه‌ له‌ مۆناركی ئیسلامی، جیاوازیه‌كه‌ی له‌ خه‌لافه‌ت ئه‌وه‌یه‌ كه خودی‌ سوڵطان مه‌رجه‌عی دیینیی نییه‌، بەڵکو والیی کاروباری دەسەڵات و دیینە، به‌ڵام جیاوازییه‌كه‌ی له‌ مه‌له‌كییه‌ت یان پاشایه‌تیی ئه‌وه‌یه‌، كه‌ سیسته‌می پاشایی ده‌كرێت دینیی بێت یان سێكیولار(عه‌لمانیی)ش بێت. هه‌رچی سه‌ڵطه‌نه‌ته‌، سیسته‌مێكی دینییه‌ و له‌و ڕووه‌وه‌ له‌ سیسته‌می مۆناركیی ئه‌وروپای سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاسته‌وه‌ نزیكه‌ كه‌ كریستیانی دینی ڕه‌سمیی ده‌وڵه‌تبوو، وه‌كو مۆناركی لویسه‌كان له‌ فه‌ڕه‌نسا، چارلی له‌ ئیسپانیا و …هتد.

له‌ سیسته‌می سه‌ڵطه‌نه‌تدا، سوڵطان مه‌رجه‌عی سه‌ره‌كی ده‌سته‌ڵات. كاروباری ده‌وڵه‌ت و حوكمداری له‌لایه‌ن وه‌زیی ئه‌عزه‌م یان بڵێین سه‌رۆكی حوكومه‌ته‌وه‌ به‌ڕێوه‌ ده‌چێت، و هه‌رچی كاروباری دینیشه‌، له‌ژێرچاودێری خۆیدا، له‌لایه‌ن موفتیی و پیاوانی دینیه‌وه‌ به‌ڕێوه‌ده‌چێت. سوڵطان نوێنه‌ری ده‌وڵه‌ت ده‌كات و خۆی به‌ خاوه‌نی ته‌واوی ئه‌و جوگرافیایه ‌ده‌زانێت كه‌ قه‌ڵه‌مڕه‌وی به‌سه‌رداهه‌یه‌.

بۆیه‌ ده‌بینین له‌و نامه‌ و بڕیارانه‌ی كه‌ سوڵطانه‌كانی عوسمانیی نوسیویانن، هه‌میشه‌ به‌ (سوڵطان فڵان، سوڵطانی فاڵان و فڵان وفڵان شوێن)، ده‌ستیان پێكردووه‌. سه‌ره‌ڕای هه‌بوونی ده‌سته‌ڵاتی ڕه‌ها، سوڵطان، ده‌وڵه‌ت به‌ قانون به‌ڕێوه‌ده‌بات و جگه‌ له‌ سوڵطان كه‌ خۆی مه‌رجه‌عی قانونه‌، ئه‌وا قانون له‌سه‌رووی هه‌موو كه‌سێكه‌وه‌یه‌، به‌ ئه‌ندامانی خێزانی سوڵطانیشه‌وه‌. مێژووی عوسمانییه‌كان پڕه‌ له‌ نموونه‌ی به‌سزا گه‌یاندنی كه‌سانی سەر بە خێزانی سوڵطانەکان. دیارترین و به‌ناوبانگترین نمونه‌ی ئه‌مه‌، چیرۆكی سوڵطان سلێمانی قانونیی و موسته‌فای كوڕیه‌تی (وه‌لی عه‌هدیش بوو)، كه‌ سوڵطان له‌ كوڕی خۆیشی خۆشنابێت.

واتا له‌ سیسته‌می سوڵطانییدا، سوڵطان وه‌كو كه‌س و به‌و هێزه‌ی كه‌ له‌ کاروباری دیین و ده‌وڵه‌ته‌وه‌ وه‌ریده‌گرێت حوكم ده‌كات نەوەکو هەر خێزانه‌كه‌ی. له‌گه‌ڵ ئه‌وەشدا كه‌ ده‌سته‌ڵات له‌ باوكه‌وه‌ بۆ كوڕ ده‌گوازرێته‌وه‌، به‌ڵام خێزان، دیین، ده‌وڵه‌ت و حوكمداریی، زۆر تێكه‌ڵی یه‌كتر ناكرێن. خێزان تا ئه‌و كاته‌ گرینگه‌ كه‌ له‌خزمه‌ت ده‌وڵه‌ت و دەسەڵات و دیین و حوكمڕانیدا بێت، ئه‌گه‌ر له‌نێوان خێزان و پڕه‌نسیپه‌كانی حوكمدارییدا، سوڵطان ناچاری هه‌ڵبژاردن بێت ، ئه‌وا به‌بێ دوودڵیی پڕه‌نسیپه‌كانی حوكمداریی و دەسەڵات هەڵدەبژێرێت.

ئه‌و جۆره‌ حوکمدارییەی كه‌ ده‌مانه‌وێت لێرەدا له‌گه‌ڵ سیسته‌می سه‌ڵطنه‌ت به‌راودی بكه‌ین، سیسته‌می شێخنشیینییه‌ كه‌ له‌ وڵاتانی خه‌لیج په‌یڕه‌و ده‌كرێت و‌ ئیماره‌ت و مەملەکەتیشیان پێده‌گوترێت. لێره‌دا وشه‌ی شێخ به‌مانا سۆسیۆ سیاسییەکەی به‌كارده‌هێنرێت نه‌وه‌كو دینییه‌كه‌ی، واتا شێخ وه‌كو سه‌رۆكی عه‌شیره‌ت و دەسەڵات به‌كاردێت نه‌ك وه‌كو پیاوی دینیی و دەسەڵاتی دیینیی. له‌ كۆنتێكسته‌ دینییه‌كه‌دا، له‌ عه‌ره‌بییدا، شێخ مانای (مه‌لا) و پیاوی دییینیی كوردی ده‌به‌خشێت. له‌ كۆنتێكسته‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كه‌شدا، شیخ یان شیخ العشیرة واتای سه‌رۆك عه‌شیره‌ت یاخود سه‌رۆك خێڵ ده‌به‌خشه‌ت. ئێمه‌ له‌كوردیدا شێخ بۆ ڕابه‌ری طە‌ریقه‌ته‌كان به‌كارده‌هێنین، كه‌ دیاره‌ شێخانی طەریقەتە دیینییەکانی کورد زۆر جار سه‌رۆك عه‌شیره‌تن و‌ له‌هه‌مانكاتدا ڕابەری سیاسیی کوردایەتییشن.

له‌ سیسته‌می حوكمڕانی شێخنشینییدا Chiefdoms لە رووی ثیوریی و کولتوورییەوە، پەرەسەندنێکی کولتوورییە، نۆستاڵژیای بۆ دەسەڵات و حوکمڕانیی هەیە، لەڕووی ئۆرگانییەوە لە هۆز و تیرە Tribe ، هەروەها لە جڤاکی باند ( Band Society) باڵاترە، بەڵام لە خوار فۆرمی دەوڵەتەیەوە. شێخ به‌ عه‌شیره‌ته‌كه‌یه‌وه‌ ده‌توانێت حوكم بكات، و عه‌شیره‌ت له‌پێش ده‌وڵه‌ته‌وه‌ دێت. هه‌ر له‌ بنه‌مادا، ده‌وڵه‌ت بۆ عه‌شیره‌ت كارده‌كات نه‌وه‌كو به‌ پێچه‌وانه‌وه‌. ‌له‌ سه‌ڵطه‌نه‌تدا شتێك به‌ناوی عه‌شیره‌ته‌وه‌ نییه‌، به‌ڵكو خێزانی سوڵطان هه‌یه‌ كه‌ ئه‌ویش بازنه‌یەكی زۆر ته‌نگه‌ و زۆریش دوور بڕوات، هه‌ر خزمی پله‌ یه‌ك و دوو ده‌گرێته‌وه‌، كه‌ ئه‌وانه‌ش هیچ ده‌سته‌ڵاتێكی سیاسیان نییه‌، جگه‌ له‌و كوڕانه‌ی كه‌ وه‌كو ئه‌میر به‌سه‌ر ناوچه‌یه‌كدا حوكمدارن یانیش وه‌لی عه‌هد. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، له‌ دیدی سوڵطانه‌وه‌، ئه‌وانه‌ وه‌كو به‌شێك له‌ ده‌وڵه‌ت مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵدا ده‌كرێت نه‌وه‌كو ئه‌ندامی خێزان. هه‌رچی سیسته‌می شێخنشیینییه‌، ته‌واوی عه‌شیره‌ت حوكمده‌كات و ئه‌ندامانی خێزانی سه‌رۆك له‌سه‌روی هه‌موو قانون و ڕێسایه‌كه‌وه‌ن. تا ئێستا نه‌مان بیستووه‌ كه‌ له‌ یه‌كێك له‌ شێخنشینیه‌كانی خه‌لیج، یه‌كێك له‌ ئه‌ندامانی عه‌شیره‌تی حوكمدار لێپێچینه‌وه‌ی له‌گه‌ڵدا بكرێت، ئه‌گه‌ر هه‌ڵه‌یه‌كی له‌به‌رامبه‌ر سه‌رۆك عه‌شیره‌ت نه‌كردبێت.

بۆیه‌ له‌و سیسته‌مدا، ده‌وڵه‌ت، ده‌وڵەتی عه‌شیره‌تێك یان چه‌ند عه‌شیره‌تێكه‌ كه‌ كه‌وتوونه‌ته‌ ناو هاوپه‌یمانێتییه‌وه‌ و له‌پێناو عه‌شیره‌تەکاندایه‌. ئه‌و هاوڵاتییانه‌ی كه‌ سه‌ربه‌عه‌شیره‌ت نه‌بن، دەبێ لە خزمەتی دەوڵەتی شێخەکاندا بن و بە هەموو بڕیارەکانی شێخنشیینییەکە رازیی بن و سەر بلەقێنن و بنەماڵەی شێخ، وەکو حاکمی موطڵەق بەسەر سیاسەت و ئابوورییەوە، پەسەند بکەن. سه‌روه‌ت و سامانی وڵا ت موڵكی عه‌شیره‌ته‌ و هه‌ریه‌كه‌ و به‌گوێره‌ی نزیكی له‌ سه‌رۆك عه‌شیره‌ت، پشكی تیایدا هه‌یه‌. هه‌موو جومگه‌كانی ده‌سته‌ڵات له‌لایه‌ن پیاوانی سه‌ربه‌عه‌شیره‌ته‌وه‌ قۆرغ ده‌كرێن. بۆ ئه‌وه‌ی یه‌كێك له‌ناو ده‌سته‌ڵاتی ده‌وڵه‌تدا جێگه‌ بگرێت، پێویستی به‌ پسپۆری، شاره‌زایی و لێهاتوویی نییه‌ به‌ڵكو ده‌بێ سه‌ر به‌ عه‌شیره‌ت بێت، یان وەلائی موطڵەقی بۆ شێخی گەورە و بنەماڵەی شێخ هەبێت. هه‌ر له‌ بنه‌مادا ده‌وڵه‌ت وه‌كو عه‌شیره‌ت به‌ڕێوه‌ده‌برێت و ئه‌و داموده‌زگا مۆدێرنه‌ باوانه‌ی كه‌ هه‌ن، ته‌نیا فۆرمن و بۆ نیشاندانی فۆڕماڵیی ده‌وڵه‌ته‌، ئه‌گه‌رنا له‌ پڕاكتیكدا هیچ نرخێكی ئه‌وتۆیان نییه‌. به‌ڵام له‌ سیسته‌می سوڵطانیدا، كه‌سانی پسپۆر و لێهاتوو ده‌سته‌ڵاتی باڵایان پێده‌درێت، بۆ نمونه‌ ئیبڕاهیم پاشا، كه‌ وه‌زیری ئه‌عزه‌می سوڵطان سلێمان بوو، له‌ بنه‌چه‌دا یۆنانی بوو. كاتێكیش سوڵطان بریاری ئیعدامكردنی دا، حسابی بۆ ئه‌وه‌ نه‌كرد كه‌ زاوایه‌تی.

له‌به‌ر ڕۆشنایی ئه‌وه‌ی سه‌ره‌وه‌، ئه‌گه‌ر سه‌یرێكی ئه‌و مۆدێله‌ حوكمڕانیه‌ بكه‌ین، كه‌ له‌ كوردستانی عێراقدا له‌لایه‌ن بنه‌ماڵه‌ی بارزانیه‌وه‌ ته‌بننی ده‌كرێت و هه‌وڵی جێكه‌وتكردنی ده‌درێت، ئه‌وا جیاوایه‌كانی له‌گه‌ڵ حوكمڕانی سوڵطانی دا ئاسمان و ڕێسمانه‌. له‌و حوكمڕانیه‌ی بنه‌ماڵه‌ی بارزانیدا، بارزانیی بوون به‌سه‌ بۆ ئه‌وه‌ی له‌ سێكته‌ری ئابوری، عه‌سكه‌ری و سیاسییدا پله‌ی هه‌ره‌باڵا وه‌ربگری. بارزانی له‌ كۆنگره‌ی حیزبه‌كه‌یدا، باسی هه‌زاران پیاوی عه‌شیره‌ته‌كه‌ی ده‌كرد. واتا ئه‌وانه‌ به‌ گرینگترین هێزی خۆی ده‌بینێت، نه‌وه‌كو قانون و ده‌زگاكانی ده‌وڵه‌تداری. هه‌ربۆیه‌، ئه‌وه‌ چه‌ندین ساڵه‌ حكومه‌تی هه‌رێم نه‌بۆته‌ خاوه‌ن ده‌ستور.

ئایا تا ئێستا، بارزانیێك یان كه‌سێك له‌ عه‌شیره‌ته‌كانی ناو ئه‌و حوكمڕانیه‌ ڕوّبه‌ڕووی لێپێچینه‌وه‌یێكی قانونی بوون؟ ئه‌و قسه‌یه‌ی سیروان بارزانی برازای مه‌سعود، كه‌ زۆر بێشه‌رمانه‌ و ڕوهه‌ڵماڵراوانه‌، هه‌ڵاتن له‌ به‌ره‌كانی جه‌نگی به‌ ئاسایی ده‌دیت، له‌ كاتێكدا پله‌ی جه‌نه‌ڕاڵی عه‌سكه‌ری هه‌یه‌، هه‌رگیز له‌ سیسته‌می سوڵطانییدا قه‌بوڵناكرێت. ئه‌گه‌ر برازای سوڵطانێكی عوسمانی بوایه‌ ، له‌سه‌ر ئه‌و هه‌ڵاتنه‌ی، ده‌بوایه‌ سه‌ری دابنێ نه‌وه‌كو له‌ پاڵ پله‌ عه‌سكه‌ریه‌ فشۆڵه‌كه‌ی خاوه‌نی گه‌وره‌ترین كۆمپانیای ته‌له‌كۆمۆنیكه‌یشنیش بێت و باج وڕسوماته‌كه‌شی له‌ لایه‌ن حكومه‌تی مه‌ركه‌زیه‌وه‌ له‌ بودجه‌ی حكومه‌تی هه‌رێم ببڕدرێت. له‌به‌رئه‌وه‌ و له‌کاتێكدا چەمکی سوڵطانیزم( سوڵطانیی)، لەباری مێژوویی، سیاسیی، فیکریی، کولتووریی و مەعریفییشەوە، کۆنترادیکتی لەگەڵ دەسەڵات و هەژموونی سیاسیی و ئابووریی بنەماڵەی بارزانییدا هەیە، باشتره‌ فۆرمی شێخنشیینیی بەکار بهێنرێت. ئیمارەتی شێخنشیینیی، لەباری ثیۆریی، فیکریی و زمانییەوە، لەباری ئابوری و سیاسییشەوە، باشتر ئەنەڵایزی ئەو هەژموونەی ماڵی بارزانیی و طەماحەکانیان دەکات.

ستۆكهۆڵم ٨-١٢-٢٠١٨

ریچارد گاری براتیگان کاتێك جامخانه‌ی بنکه‌یه‌کی پۆلیسی شکاند وای ده‌زانی له‌ ئاکامی ئه‌م کاره‌یدا به‌ندی ده‌که‌ن و به‌و هۆیه‌شه‌وه‌ له‌ زیندان پاروویه‌کی نانی پێده‌درێت و به‌مجۆره‌ له‌ برسێتی رزگاری ده‌بێت‌، به‌ڵام سه‌ره‌نجام ره‌وانه‌ی نه‌خۆشخانه‌ی ده‌روونی کرا- به‌ گومانی ده‌ستنیشانکردنی به‌ توشبوونی حاڵه‌تی شیزۆفرینیاو پارانۆی و له‌وێ چاره‌سه‌ری لێدانی ته‌زووی کاره‌با له‌ سه‌ری ده‌درا .

ئه‌و ده‌یگێڕێته‌وه‌: کاتێك منداڵ بووین دایکمان کێکی بۆ من و خوشکه‌که‌م دروست ده‌کرد، به‌ڵام دایکمان ‌له‌به‌ر نه‌بوونیی له‌ جیاتی میوه‌ی وشك؛ پاشه‌رۆی مشکی تێکه‌ڵ ده‌کرد تا دڵی من و خوشکه‌که‌م خۆش بکات و وابزانین میوه‌ی وشکه‌وه‌بووه‌.
له‌ بیرمه‌ له‌ نه‌وه‌ده‌کاندا ویستم شتێك له‌سه‌ر هه‌ستی ئه‌د‌ه‌بی حه‌مه‌ زیاد بنووسم‌ وه‌ك ئاوڕدانه‌وه‌یه‌ك له‌ ژیانی شاعیرانه‌و دیدی عه‌به‌سی و نه‌هامه‌ته‌کانی ئه‌و مرۆڤه،‌ بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش چووم بۆ لای شاعیری به‌ڕێز (که‌ریم ده‌شتی) تا چه‌ند پرسیارێکی له‌و باره‌وه‌ لێبکه‌م، به‌ڵام مه‌خابن که‌ نووسینه‌که‌م ته‌واو کردو ره‌وانه‌ی رۆژنامه‌یه‌كم کرد، هه‌رچه‌نده‌ ویستیان بڵاویبکه‌نه‌وه‌و تایپیشیان کرد، به‌ڵام پاشتر بڵاویان نه‌کرده‌وه‌! ره‌نگه‌ ئێستاش کاک (که‌ریم ده‌شتی) له‌و وتوێژه‌ی خۆی بپرسێت.

حه‌مه‌ زیاد که‌سایه‌تییه‌کی جیا له‌ هه‌موومان، لێوانلێو له‌ حه‌زی ئه‌ده‌ب و هۆنراوه‌، عه‌شقی شکاوی زۆر له‌ مرۆڤه‌کان ناکام ده‌بێت و نامۆ سه‌رده‌نێته‌وه‌، ئه‌و شیعرێك ده‌نووسێت تا گیانی (گه‌شبینی)مان تیا بچێنێت، له‌ زه‌مه‌نی تێكشکاندنی هیواکاندا، ئه‌مه‌ یادی ئه‌و وێنه‌یه‌ی خاڵه‌ حه‌مرینی سه‌ر پایه‌یه‌کی چایخانه‌ی مه‌چکۆی هێنامه‌وه‌(هه‌رچه‌نده‌ ئه‌ویش له‌گه‌ڵ نۆژه‌نکردنه‌وه‌کاندا لابرا- وه‌ك کاک هاشم سه‌راجی شاعیر پێی ڕاگه‌یاندم)، که‌ چۆن له‌و وێنه‌یه‌دا خاڵه‌ حه‌مرین له‌‌ دواییه‌کانی ژیانی خۆی و لێواره‌کانی نه‌خۆشیدا بوو، له‌سه‌ر کورسییه‌ك دانیشتووه‌و بزه‌یه‌ك له‌ قوڵایی دڵه‌وه‌ بۆ کامێیراکه‌ ده‌کات تاکو گیانی هیواو به‌خته‌وه‌ریمان تێدا بڕوێنێت.. دووباره‌ ئه‌وه‌ش‌ ڕیچارد برایگان بوو چوو بوو‌ه‌‌ به‌رده‌م گوڵێك و وێنه‌یه‌کی له‌گه‌ڵدا گرتبوو، به‌ڵام لێی نه‌کردبووه‌وه‌ چونکه‌ له‌ خه‌می ژیانی گوڵێکیشدا بوو.

به‌ڵێ‌ ئه‌وه‌ کاک شێرزادی هه‌ستناسك و مرۆڤدۆست بوو‌ له‌ زمانی ئه‌و ده‌قه تێگه‌یشت و بڵاوی کرده‌وه‌، له‌ کاتێکدا له‌و بڕوایه‌دا نیم هیچ‌ له‌ رۆژنامه‌و بڵاوکراوه‌کان ‌ئاوڕێکیشی لێبده‌نه‌وه‌، ئه‌مه‌یه‌ ناوازه‌یی کاری ڕۆژنامه‌گه‌ریی له‌ که‌شف کردنی جوانی مرۆڤه‌ خامۆشه‌کان و موعاناته‌ فه‌رامۆشکراوه‌کاندا..
گه‌ر بێین لێکۆڵینه‌وه‌و شیکاریه‌كی سه‌رپێیی بۆ ئه‌و هۆنراوه‌یه‌ بکه‌ین، دوای چه‌ند جارێك له‌ خوێندنه‌وه‌ به‌ر ئه‌و شێوازه‌ سوریالییه‌ سه‌ره‌تاییه‌ ده‌که‌وین که‌ ئه‌ندرێ بریتۆن له‌ مانیفێستی یه‌که‌می سوریالییه‌کاندا له‌ ساڵی 1924 رایگه‌یاند، ئه‌ویش نووسینی ساته‌کی و ئۆتۆماتیکی بوو به‌و مانایه‌ی رۆنه‌چوون و بیرنه‌کردنه‌وه‌ له‌ ڕێکخستنی ده‌سته‌واژه‌و ماناکان و ڕێزمان، ئه‌مه‌ش به‌ ئاشکرا ته‌عبیر له‌ عه‌قڵی ناوه‌وه‌ ده‌کات، له‌ کاتێکدا به‌ هیچ جۆرێك ئه‌و هۆنراوانه‌ش له‌ دنیای قوڵی ناخه‌وه‌ نه‌ده‌نووسران.
حه‌مه‌ زیاد ئه‌و مرۆڤه‌ی‌ که‌ کاک که‌ریم ده‌شتی شاعیر سه‌باره‌تی ده‌یگوت: یه‌کێك بوو له‌ قوتابییه‌ زیره‌که‌کانی ناو هاوڕێکانی و سه‌ر‌وکاری له‌گه‌ڵ زمانی ئینگلیزیشدا هه‌بوو، ئاوها هۆنراوه‌که‌یمان پێشکه‌ش ده‌کات:

– گه‌شبینی-

لای هه‌ندێكا
شیعر خه‌مه‌و
ته‌ونی خه‌فه‌ت هه‌ڵئه‌چنێ
لای هه‌ندێکیش
شیعر خه‌نده‌و پێکه‌نینه‌
سه‌وزه‌ خه‌ونان
پێده‌بینێ
خه‌نده‌ی نه‌زاکه‌ت
بۆ ده‌م رازی
دیداری دڵان
شادی به‌خشی تۆ
له‌ نێو دیدگایی
حاڵی په‌شێوان
ده‌لال هه‌ی ده‌لال
خه‌نده‌ی ساواییت
هاورازی ده‌می
وه‌سڵ غوربه‌ت بوو
ده‌لال هه‌ی ده‌لال
له‌گه‌ڵ بزه‌ی دا
هه‌ڵده‌کا شه‌ماڵ
ج دیمه‌نێکه‌
قه‌شه‌نگ و جوان
بزه‌ی روخساری گه‌ش و شۆخانه‌ی

***

ئه‌گه‌ر هه‌ر یه‌ك له‌ ئێمه‌ شتانێك له‌ ناو ئه‌م هۆنراوه‌یه‌دا جیاوازتر دابڕێژینه‌وه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ی (له‌ بری: لای هه‌ندێکا، بڵێین: لای هه‌ندێك)، (له‌بری: سه‌وزه‌ خه‌ونان پێ ده‌بینێ، بڵێین: سه‌وزه‌ خه‌ونی پێده‌بینێ)،
یان له‌ بری: (خه‌نده‌ی نه‌زاکه‌ت
بۆ ده‌م رازی
دیداری دڵان
شادی به‌خشی تۆ
له‌ نێو دیدگایی
حاڵی په‌شێوان)
بڵێین: ( خه‌نده‌ی رازاوه‌ت
شادی به‌خشه‌ بۆ
دیداری دڵان
له‌ نێو هه‌توانی
حاڵی په‌شێوان)
یان له‌ بری (هاوڕازی ده‌می وه‌سڵ غوربه‌ت بوو، بڵێین: هاوڕازی ده‌می وه‌سڵی غوربه‌ت بوو).. ئه‌وا هیچ کام له‌م ورده‌ ده‌سکارییانه‌‌ له‌ تاسوقه‌ و تامه‌زرۆیی خوێنه‌ران بۆ جوانی و سه‌رنجڕاکێشی زاراوه‌ی (ده‌لال هه‌ی ده‌لال) که‌م ناکات و هه‌موویان له‌ به‌رده‌م جوانی و پاکی ئه‌م وشه‌یه‌دا به‌ چۆکدا دێن و رۆحی په‌ژموورده‌و ناوازه‌ی ئه‌م شاعیره‌ دڵبرینداره‌ی تێدا ده‌خوێننه‌وه‌.

حه‌مه‌زیاد جارانێك وه‌ك سیمبوڵێکی نزیك له‌ دنیای رۆشنبیرانی شار و تۆمارگه‌ی گۆڕانکاریه‌کانی ناوی ناو ده‌هێنرێت، به‌ڵام ئه‌و هه‌ر وه‌کو کێوێکی سه‌خت ماوه‌ته‌وه‌و بزه‌ی سه‌ر زاریشی ئاوا نابێت بۆ کۆڵان و شه‌قام و مزگه‌وت و چایخانه‌ و بێنه‌واکانی شار، ئه‌و زۆر دۆست و براده‌ری نووسه‌ری هه‌یه‌، هیچیشیان دوو دڵ نین له‌ ساده‌یی و شیعردۆستی و ناوازه‌یی که‌سایه‌تی کاک حه‌مه ‌زیاد.
ئه‌مه‌شه‌ وا له‌ من ده‌کات له‌ کۆتاییدا ئه‌م چه‌ند دێڕه‌ی بۆ بنووسم:

ئه‌ی عاشقه‌ ناکامه‌که!‌
کاتێك هێور
به‌سه‌ر کاشییه‌‌ بێده‌نگه‌کان
هه‌نگاوت نا
رووه‌و ته‌عجيل،
کاسکێته‌که‌ت
له‌ یاد نه‌که‌ی
بۆسه‌ر کێلی
سه‌لاح سه‌یدۆك.
له‌وێ بڵێ:
ئه‌گه‌ر چی خامه‌ نه‌یتوانی
شیعرێک
شایسته به‌ یادت
له‌ ناخما بهۆنێته‌وه‌،
با وه‌ك ئاڵا
کاسکێته‌که‌م
له‌ سه‌ر کێلت
بشنێته‌وه‌ ‌
***

رۆژی شه‌ممه‌ی رابردوو جۆرج هێربێت واكێر بوش( جۆرج بوشی باوك) مردو چه‌ند هاوڵاتی و نووسه‌رو رۆژنامه‌وان ناوی حاجی و پاڵه‌وان و رزگاركه‌ریان پێێ به‌خشیوه‌و ئه‌وه‌ش كارێكی ئاساو بۆچوونیی ئازادانه‌ی خۆیانه‌و به‌ڵام باسكردنی هه‌ندێ ده‌سته‌واژه‌ به‌ توانج وپه‌لارو به‌ بێتێگه‌یشتتن جێێ سه‌رنجه.

راسته‌ له‌ ساڵی 1991 ئه‌مریكا له‌ به‌ر به‌رژه‌وندی خوێ و، پاراستنی دۆستانی له‌ كه‌نداو، هێزی زیاتری هیناو گه‌یشته‌ ناوچه‌كه‌ بۆ قاودانی سه‌دام حسه‌ین له‌ كوێت و، ئه‌وه‌ش بووه‌ هوێ هه‌ره‌سهێنانی سوپای عێراق و، هاوڵاتیان له‌ باشورو ناوه‌راستی وڵات هه‌لیان بۆ ره‌خساو، ده‌ستیان گرت به‌سه‌رشاره‌كان و، راوانانی پۆلیس و ئه‌ من و به‌عسییه‌كان، به‌ڵام ئه‌مرێكا كه‌ زانی سه‌ركه‌وتنی گه‌ل له‌ به‌رژه‌وه‌ندیان نییه‌، شه‌ریان راگرت و به‌ سه‌دامیان وت وه‌رن با رێكبكه‌وین و، سه‌دامیش لاوازو نابووت بوو نوێنه‌ره‌كانی ناردو، له‌ ژێر خیوه‌تی سه‌فوان له عێراق به‌ هه‌موو داخوازییه‌كانی ئه‌مریكا رازی بوو، له‌ پاش ئه‌و رێكه‌وتنه‌ پر شه‌رمه‌زارییه، هێزه‌كانی سه‌دامی دیكتاتۆر كه‌وتنه‌ گرتن و كوشتنی خه‌ڵكی راپه‌ریوی عێراق‌ و، ئه‌گێرنه‌وه‌ئه‌وه‌نده‌ كوژراو هه‌بوو سه‌گ و پشیله‌ لاشه‌كانیان ئه‌خوارد.

له‌ كوردستان و هه‌ر له‌ هه‌مه‌مان ساڵدا {1991} گه‌لی قاره‌مانی كوردستان هه‌ڵسان به‌ راپه‌رینه‌ مه‌زنه‌كه‌ی ئادار، راپه‌رینێكی سه‌راپاو گشتگیر بوو، رۆژانه‌ رۆڵه‌كه‌كانی گه‌ل به‌ پاڵپشتی هێزه‌ شۆرگێره‌كان و هێزی پێشمه‌رگه‌ له‌ ناوچه‌كان رائه‌په‌رێن وشارو شوێنی تازه‌یان ئازاد ئه‌كردو، راپه‌رین درێژه‌پێده‌ری تێكۆشان و به‌رخودانی گه‌ڵی كوردستان بوو بۆ ره‌تكردنه‌وه‌ی هه‌موو جۆره‌ سته‌م و چه‌وسانه‌وه‌یه‌ك و گه‌یشتن به‌ ئازادی و به‌دیهێنانی مافه‌ره‌واكانی.
به‌ڵێ، ئه‌مریكا، وڵاتێكی ئیمپریالیزمه‌و، هه‌موو كات ئه‌یه‌وێت ده‌سه‌لاتی په‌ره‌بسه‌نێت و، له‌ رێێ هێزه‌وه به‌ تایبه‌ت هێزی سوپا ده‌ستبگرێت به سه‌ر خاكی

وڵاتانی تره‌وه‌و، سیاسه‌تی ئیمپریالیزم‌، سیاسه‌تێكی بێ ئه‌خلاقانه‌یه‌ چونكه‌ وڵاتانی به‌هێز هه‌وڵ ئه‌ده‌ن وڵاتانی لاوازی بێ هێز بتاسێنن و، هه‌رچی سامانیان
هه‌یه‌ ببه‌ن و، له‌م باره‌یه‌وه‌ { فلادمیر ئیلتچ لێنین} ئه‌ڵێت : ئیمپریالیزم بڵندترین قوناغه‌كانی سه‌رمایه‌دارییه‌.

بوش پاڵه‌وان نه‌بوو به‌ڵكو تاوانباری جه‌نگ بوو، با به‌ چه‌ند دێرێك ( مشتێك له‌ خه‌روارێك) ئه‌م پاڵه‌وانه‌ به‌ هه‌وادارانی بناسێنین :
بوش له‌ ساڵی 1944 بۆ مولازم له‌ سوپای ئه‌مریكاو، به‌ فرۆكه‌ی جه‌نگی له‌ جۆری ( گرومان تی. بی. ئێف ئه‌فێنجێر) هێرشیكرده‌ سه‌ر داموده‌زگاكانی جاپۆن و، هه‌زاران كه‌س بوونه‌ قوربانی و، بوش سه‌ره‌رای ئه‌وه‌ی فرۆكه‌كه‌ی تووشی لێدان بوو به‌ربووه‌وه‌و، به‌ په‌ره‌شووت خوێ رزگاركردو، هه‌روا له‌و جۆره‌ كارانه‌و خه‌ڵك كوشتن به‌رده‌وام بوو.
هێرشكردنه‌ سه‌ر وڵاتی په‌نه‌ما كه‌ ژماره‌ی دانیشتوانی دوو ملیۆنه و‌، فرۆكه‌ جه‌نگییه‌كانی ئه‌مریكا دوو بۆمبیان خسته‌خواره‌وه‌و، قورسی هه‌ر بۆمبێك (1000) ره‌تڵ بوو، گه‌ره‌كیی كرێكارانی هه‌ژاری گرته‌وه‌و، بووه‌ هوێ كوشتنی (4000) هه‌زار هاوڵاتی و، نزیكه‌ی 50000 به‌بێ خانوو مانه‌وه‌و، سه‌ربازه‌كانی ئه‌مریكا به‌نزیینیان كرده‌سه‌ر 30 ته‌رمی كوژراوه‌كان و، ئاگریان تێبه‌رداو سووتێنران و، پاشان بوونه‌ خۆراكی سه‌گه‌یل.

ئۆرلاندۆ بوش ( هاوڵاتییه‌كی كوبی) بوو، له‌ كاتی شۆرشی كوبا له‌ ساڵی 1959 هه‌ڵهات و، چووه‌ ئه‌مریكاو، له‌ ساڵی 1968 وه‌ ده‌ستگیر كراو به‌ 10 ساڵ سزادراو، پاشان له‌ ساڵی 1972 ئازاد كراو چووه‌ فه‌نزویلاو، دیسانه‌وه‌ به‌ هوێ ته‌قاندنه‌وه‌ی فرۆكه‌یه‌كی كوبی به‌ { 73} سه‌رنشین و، له‌ ناویاندا تيمێكی وه‌رزشی كوبا Fencing گیراو سزادراو، له‌ دوای چه‌ند ساڵێك به‌ هوێ مافه‌كانی مرۆڤه‌وه‌ به‌ره‌ڵا كراو، گه‌رایه‌وه‌ بۆ ئه‌مریكاو.جاریكی تر گیراو، به‌ پێێ فه‌رمانێكی “”پاڵه‌وان”” بوش ئازاد كرا.
سه‌رۆك بوش داوایكرد یارمه‌تی سه‌دام حوسه‌ێن و عێراق بدرێت به‌ پاره‌و چه‌ك و، بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ فه‌رمانی ده‌ركردو، ئه‌وه‌ بوو وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ 73 رێكه‌وتننامه‌ی چه‌كى له‌ گه‌ڵ عێراق به‌ست، زوربه‌ی چه‌كه‌كان مه‌ترسیدار بوون ( چه‌كی بیولوجی و كیمیاوی) و، هه‌ر له‌و رووه‌وه‌ به‌ناو قه‌رزو، له‌ رێێ( ئه‌ته‌لانتا بانك) چه‌ندین ملیۆن دۆلاریان پێشكه‌ش به‌ رژێمی سه‌دامی دیكتاتۆر كردو، ئاگری شه‌ری عێراق – ئێرانیان زیاتر خۆش كردو، سه‌دام هه‌مان یارمه‌تییه‌كه‌ی جورج بوش له‌ ئه‌نفالی گه‌لی كوردستان به‌كار هێناو، پێویسته‌ هه‌موو كه‌س بزانێت ئه‌مریكا به‌ دوای به‌رژه‌وه‌ندی خوێ ئه‌گه‌رێت.

تاوانه‌كانی جورج بوش زۆرن و، بێ له‌ كوشتن و یارمه‌تیدانی رژێمه كۆنه‌په‌رست و‌ دیكتاتۆره‌كان، تاوانی تر هه‌یه‌ وه‌ك: گیچه‌ڵی سیكسی، بازرگانی به‌ ماراجوناو ماده‌ هوشبه‌ره‌كان و،زۆر شتی بێ ئه‌خلاقانه‌.

7/12/2018

چـەنـد جــوانـە وا ڕۆژھەڵات
ڕۆشــەن بـــوو خــاکـی وڵات

نــەمــا کـاتـی پشــووی شــەو
منیـش ھـەڵـســاوم لــە خــەو

دەم و چــاوم جـوان دەشــۆم
نــانـــی بـــەیــــانــی دەخــۆم

جـلـی خـــاوێـــن دەپــۆشـــم
زیــرەکــم خـــاوەن ھــۆشـــم

دەڕۆم بـــــۆ قــوتــابــخـــانــە
کـــە بـــــۆ ژیــــن چــراخـانــە

بـــۆ ھیـوای گـــەش و ڕوونـم
بــە دڵ شــەیدای فێـربـوونـم

ڕۆژنامەگەریی چەپی کوردی
(١٩٧٥- ١٩٩٣)
ئیسماعیل تەنیا- هانۆڤەر
————————————————

* باشوری کوردستان:

دامەزراندنی حزبی شیوعی عێراق، لە ساڵی١٩٣٤ دا، وەرچەرخانێکی مێژوویی گرنگ بوو لەنێو کۆمەڵگەی عێراقی بە گشتی و کوردستاندا بەتایبەتی. پێش بوونی ئەم حزبە، هەست کردن بە جیاوازی چینایەتی، جگە لەلای دەستەبژێرێک لە ڕۆشنبیرو خوێندەواران بەولاوە، بوونی نەبوو. بەهۆی خەباتی کادیرانی ئەم حزبە لەنێو چین و توێژە جیاجیاکانی کۆمەڵگاو، دواتر کردنەوەی بارەگا یاخود (هەرێمی کوردستان)ی ئەم حزبە لەشارە گەورەکانی کوردستاندا، ئیدی خەڵک هوشیار بۆوەو هەستی بەوە کرد کە لەپاڵ چەوساندنەوەی نەتەوایەتی کە لەلایەن دەوڵەتەوە دەرهەقیان ئەنجام دەدرێت، لەلایەن ئاغاو دەرەبەگ و خاوەن مولکە گەورەکانیش، ڕوبەڕوی جۆرە چەوساندنەوەیەکی تر دەبنەوە کە ئەویش، چەوساندنەوەی چینایەتییە. ئەوان، فیکری تازەو چمکی مۆدێرنی وەک: (یەکسانی ژن و پیاو، خەباتی کرێکاران، چەوساندنەوەی چینایەتی، مافی مرۆڤ، عەدالەتی کۆمەڵایەتی، …. تاد)یان، لە کوردستاندا، بڵاوکردەوە.

هەر لەم سەرو بەندەو، هەشت نۆ ساڵێک دوای ڕاگەیاندنی ئەم حزبە، کۆمەڵێک ئەندامی چاڵاک و ڕۆشنبیری (حزبی هیوا)، کە خاوەن دیدو بۆچوونی فیکری چەپ بوون، لە (هیوا) جیابوونەوەو، لەساڵی ١٩٤٣ دا، ڕێکخراوێکیان بەناوی (کۆمەڵی میللەت)، دامەزراند، کە دەتوانین بە یەکەم ڕێکخراوی سەربەخۆی چەپی کوردی، ناوزەدی بکەین. ئەم ڕێکخراوە، هەرلەم ساڵەدا، بڵاوکراوەیەکیان بەناوی (دەنگی کورد)، بڵاوکردەوە، کە بە دەستنووس، بڵاودەکرایەوە. هەر لەهەمان ساڵدا، عەبدولسەمەد محەمەد ناسراو بە ( سەمەد مەنجەڵ)، ئەندامی ئەم ڕێکخراوە لە شاری کۆیە، بڵاوکراوەیەکی یەک لاپەڕەیی بە دەستنووس، بەناوی (بڵێسە)، بڵاو دەکردەوە. بەداخەوە، تا ئێستاکە دانەیەک لە هەردوو بڵاوکراوەکە: (دەنگی کورد) و (بڵێسە)، نەدۆزراونەتەوەو لەبەر دەستدا نین. ئەو زانیارییانەی هەشن هەر وردە زانیاری نێو یاداشت و پەراوێزی ڕوداوەکانە… هەتا ئەمەی دواییان (بڵێسە)، هەندێک دەڵێن هەر بوونی نەبووە، ( بۆ ئەم مەبەستە بڕوانە: بورهان حاتەم گۆمەتاڵی، ساڵح حەیدەری ١٩٢٢-٢٠٠١ ڕۆڵی سیاسی و ڕووناکبیریی، چاپی یەکەم، هەولێر،٢٠١٢ ، لاپەڕە ١٧٠).

ڕێکخراوی (یەکێتی تێکۆشین)ی عەرەبی، لەسێ ڕێکخراوو گروپی مارکسی لەساڵی ١٩٤٣ دا، دادەمەزرێت. لە هاوینی هەمان ساڵدا، بە مەبەستی یەکگرتن، پەیوەندی بە ڕێکخراوی (کۆمەڵی میللەت)ەوە، دەکەن. پاش گفتوگۆو دانوستاندن، هەردوولا، یەکدەگرن. مەرجی کوردەکان ئەوە بوو: کە لقێکی کوردی (وحدة آلنضال)، لە کوردستاندا بکەنەوەو ڕۆژنامەیەکیش بەزمانی کوردی بەناوی (یەکێتی تێکۆشین)، دەربکەن. یەکەم ژمارەی ئەم ڕۆژنامەیە، لەهاوینی ساڵی ١٩٤٤ دا، بڵاوکرایەوە کە (نافع یونس و سالح حەیدەری و عەلی عەبدوڵلا)، سەرپەرشتکارو لێپرسراوی بوون. بەشە کوردییەکەی ئەم ڕێکخراوە (یەکێتی تێکۆشین)، خۆیان هەڵوەشاندەوەو ناوی خۆیان کردە (حزبی کۆمۆنیست لە کوردستانی عێراق). لە کۆتایی ساڵی ١٩٤٤ دا، ئەم حزبەش، خۆی هەڵوەشاندەوە. دەبێ ئەوەش بگوترێت کە ڕۆژنامەی (یەکێتی تێکۆشین)، یەکەمین ڕۆژنامەی چەپی کوردییە لەمێژووی ڕۆژنامەگەریی کوردیدا. لەمە بەدواوە، کادیرو سیاسەتمەدارە کوردەکانی ناو ئەم حزبەو دەرەوەیدا، لەبواری ڕۆژنامەگەریی چەپی کوردی، درێژەیان بەخەبات کردندا.

گرنگترین ئەم گۆڤارو ڕۆژنامەو بڵاوکراوە کوردییانەی کە لەنێوان ساڵانی (١٩٤٥-١٩٧٥)دا، دەرچووینەو دەچنە خانەی مێژووی ڕۆژنامەگەریی چەپی کوردییەوە، دەکرێت وا پۆلینیان بکەین:
– ڕۆژنامەی (ئازادی): ساڵی (١٩٤٥) بەنهێنی دەرچووە. لەساڵی (١٩٥٩)دا مۆڵەتی وەرگرتوەو، بە ڕەسمی و ئاشکرا، بڵاوکراوەتەوە.
– ئاڵای کارگەران: حزبی شێوعی عێراق (هەرێمی کوردستان- لقی سلێمانی)، بەنهێنی، دەریکردوە.

پاش لێکترازانە مێژووییەکەی ساڵی (١٩٦٤)، باڵی جیابۆوە (پارتی دیموکراتی کوردستان- مەکتەبی سیاسی)، کە دواتر بە (جەلالی)، ناسران، ئەندام و هەوادارانی بەشێک لەم باڵە، خەریکی زەمینەسازی بوون بۆ دامەزراندنی ڕێکخراوێکی تازە. لەم پێناوەدا، لەساڵی (١٩٦٩)، ڕۆژنامەی ڕووناکی (آلنور)، بە عەرەبی و، گۆڤاری (ڕزگاری)یان بەکوردی، دەردەکرد. بڵاوکردنەوەی وتارو ڕەخنەو گفتوگۆکانی نێو ئەم دوو ڕۆژنامەو گۆڤارە، بوونە زەمینە سازییەک بۆ دروستبوونی (کۆمەڵەی مارکسی-لینینینی کوردستان)، لەساڵی ١٩٧٠ دا. دوای (آلنور)و (ڕزگاری)ش، (ئاڵای سوور- تەموزی ١٩٧٣، ئۆرگانی کۆمەڵەی مارکسی-لینینینی کوردستان) و، (بیری نوێ)ی حزبی شیوعی عێراق- هەرێمی کوردستان، لەساڵی ١٩٧٢ دا، بڵاوکرانەوە.

لەدوای کارەساتی ئازاری (١٩٧٥)و، کۆتایی هاتنی شۆڕشی ئەیلول، هەر دوای ساڵێک، دووبارە خەباتی چەکداری دەستی پێکردەوەو، ئەمجارەیان لەجیاتی خەباتی تاک حزبی، زەمینەی ئەوە ڕەخسا کە کۆمەڵێک حزب و ڕێکخراوی جیا جیا دروست ببن و، درێژە بە کاروانەکە، بدەن. لەگەڵ بوونی هەرێمی کوردستانی حزبی شیوعی عێراق و، (کۆمەڵەی مارکسی-لینینینی کوردستان)، کە دواتر ناوەکەی بۆ (کۆمەڵەی ڕەنجدەرانی کوردستان)، گۆڕدراو، باڵی قیادەی مەرکەزی حزبی شیوعی عێراق، ڕیکخراوێکی تری چەپ بەناوی (بزوتنەوەی سۆسیالیستی دیموکراتی کوردستان) لە ساڵی (١٩٧٦)دا، دامەزرا. ئیدی لەمە بەدواوە، ڕێکخراوو گروپی بچووک بچووکیتر دروستبوون و تا ساڵی (١٩٨٥)، توانییان کۆمەڵێک گۆڤارو ڕۆژنامەو بڵاوکراوە دەربکەن، کە گرنگترینیان ئەمانە بوون:

– ئاڵای یەکگرتن: ڕۆژنامەیەک بوو حزبی شیوعی عێراق ( باڵی قیادەی مەرکەزی)، بەزمانی کوردی، لەساڵی ١٩٧٦، لە سوید، دەریکردوە.
– ڕەنجدەر: بڵاوکراوەیەکی نهێنی بوو، ڕێکخراوی ڕەنجدەرانی کوردستان، لە ساڵی (١٩٧٦)دا، دەریکردوە. ئەم ڕێکخراوە، هەر لەم ساڵەدا دامەزراوە.
– ئاڵای شۆڕش: کۆمەڵەی مارکسی- لینینینی کوردستان، لەساڵی (١٩٧٧)دا، دەریکردوە.
– کۆمەڵە: گۆڤارێک بوو، (کۆمەڵەی ڕەنجدەرانی کوردستان)، لەساڵی (١٩٧٨)دا، دەریکردوە.
– تێکۆشان: ڕیکخراوی (تێکۆشانی ڕەنجدەرانی کوردستان)، کە شەهید (رەئوف ئاکرەیی) لێپرسراوی بوو، بە نهێنی لەشاری سلێمانی، لەساڵی (١٩٧٨)دا، دەریکردوە.
– ڕاپەڕین: کۆمەڵەی مارکسی- لینینینی کوردستان- لقی ئەوروپا، لەساڵی (١٩٧٨)دا، دەریکردوە.
– ڕێگای کوردستان: حزبی شیوعی عێراق- هەرێمی کوردستان، دوای دەرچوونیان بۆ شاخ، لەساڵی (١٩٨٠)دا، دەریانکردوە.
– سۆسیالیست: گۆڤارێکی تیۆری بوو، (حزبی سۆسیالیستی کوردستان)، لەساڵی (١٩٨١)دا، دەریانکردوە.
– ڕێگای ئازادی: ئۆرگانی ناوەندی حزبی سۆسیالیستی کوردستان بووە، لەساڵی (١٩٨١)دا، دەرچووە.
– کار: بڵاوکراوەیەک بووە لەنێوان ساڵانی (١٩٨١-١٩٨٢)دا، نزیکەی سێزدە ژمارەی لێدەرچووە.
– گۆڤاری (ڕێبازی زەحمەتکێشان)، لەنێوان ساڵانی (١٩٨٣-١٩٨٥)دا، یازدە ژمارەی لێدەرچووە.

لەساڵی (١٩٨٥)، لەهەناوی (یەکێتی نیشتیمانی کوردستان) و (حزبی سۆسیالیستی کوردستان)دا، دوو ڕێکخراوی چەپ دروستبوون کە خۆیان لە دایکە چەپەکانیان بە چەپتر دەزانی، ئەمانە بریتیبوون لە:
– ئاڵای شۆڕش: ساڵی (١٩٨٤) هەوڵیانداو لەساڵی (١٩٨٥)دا، بە ڕەسمی دروستبوونی خۆیان ڕاگەیاند. (مەلا بەختیار) ڕێبەرایەتی دەکردن.
– حزبی سۆسیالیستی کوردستان-ئیتجاهی دیموکراتی شۆڕشگێڕ، لەساڵی (١٩٨٥)، بە ڕێبەرایەتی (قادر عەزیز و عەبدولخالق زەنگەنە)، دروستبوو. ئیدی ئەمانەش بە بڵاوکردنەوەی ئۆرگان و گۆڤارەکانیان، مێژووی ڕۆژنامەگەریی چەپی کوردیان، دەوڵەمەندتر کرد. لەساڵی (١٩٨٥)ەوە تاوەکو ڕاپەڕین، کۆمەڵێک گۆڤارو بڵاوکراوەی تر، چ لەلایەن ڕێکخراوە شۆڕشگێڕەکانی سەر گۆڕەپانی خەباتی چەکداری، یان لەلایەن ڕێکخراو و دەستەو گروپی تازە دروستبوو لەنێو شارەکانی کوردستاندا، بڵاوکرانەوە، بریتیبوون لە:

– بیری نوێ: گۆڤارێک بوو، حزبی شیوعی عێراق- هەرێمی کوردستان، لەساڵی (١٩٨٥)دا، دەریکردوە.
– سۆسیالیزم یان بەربەری: بڵاوکراوەیەکی کۆمۆنیستی بووە، لە مانگی ئابی (١٩٨٥)، لە سوید دەرچووە.
– پێشکەوتن: گۆڤارێکی تیوری بوو، حزبی سۆسیالیستی کوردستان- ئیتجاهی دیموکراتی شۆڕشگێڕ، کە دواتر بوونە (حزبی زەحمەتکێشانی کوردستان)، لەساڵی (١٩٨٦)دا،دەریانکردوە. تەنها پێنج ژمارەی لێ بڵاوکراوەتەوە.
– دەنگی کرێکار: بڵاوکراوەیەک بوو، ئاڵای شۆڕش لەساڵی (١٩٨٦)دا، دەریکردوە.
– ڕێگای ئاشتی و سۆسیالیزم: گۆڤارێک بوو لە بنچینەدا بە زمانی عەرەبی دەردەچوو. چاپە کوردییەکەی لەلایەن حزبی شیوعی عێراق- هەرێمی کوردستان، لە ساڵی (١٩٨٦)، لە سوریاوە، بڵاودەکرایەوە.
– ئاڵای ئازادی: ئۆرگانی ناوەندی حزبی سۆسیالیستی کوردستان- ئیتجاهی دیموکراتی شۆڕشگێڕ بوو و لە ساڵی (١٩٨٦)ەوە، بڵاو دەکرایەوە.
– ڕابەر: گۆڤارێک بوو، (ئەڵقەی ئەدیبانی کۆمۆنیست)، بەنهێنی لە شاری هەولێر، بە دەستنووس ( بە کاربۆن لێی زیاد دەکرا) و بڵاو دەکرایەوە. لە ساڵی (١٩٨٧)، دەرچووە. ئەڵقەی ناوبراو، لەساڵی (١٩٨٧)، لەلایەن (عەبدوڵلا سلێمان مەشخەڵ، نەوزاد ئەحمەد ئەسوەد، جەمال کۆشش)، دامەزراوە.
– ئاسۆی سۆسیالیزم: بڵاوکراوەیەک بوو، ڕێکخراوی (کۆمەڵەی تێکۆشەرانی کۆمۆنیست- کۆتک)، لەساڵی (١٩٨٧)، دەریاندەکرد. ڕێکخراوی ناوبراو، لە ساڵی (١٩٨٧)، لەلایەن (سالار ڕەشید، ڕەحمان داود، ڕێبوار ئەحمەد)، دامەزراوە. – پەیامی کرێکاران: ئاڵای شۆڕش- کۆنفرانس،(گروپی عیماد ئەحمەد و ئەبوبەکر خۆشناو)، لەساڵی (١٩٨٨)دا، دەریانکردوە. ڕێکخراوی ناوبراو، لە ئاڵای شۆڕش، جیا ببوونەوەو خۆیان بە (ئاڵای شۆڕش- کۆنفرانس)، دەناساند.

– ئاڵا: ئاڵای شۆڕش- کۆنفرانس، لە ساڵی (١٩٨٨)دا، دەریدەکرد.
– خەباتی کرێکار: (کۆمەڵەی کرێکارانی یەکی ئایار)، لە ساڵی (١٩٨٩)دا، دەریانکردوە.
– ئاسۆی کرێکار: کۆمیتەی ڕێکخستنی هەولێری (ئاڵای شۆڕش)، بە نهێنی، لەناو شاری هەولێر، لە ساڵی (١٩٨٩)دا، دەریانکردوە.
– ئاڵای شۆڕش: ڕۆژنامەیەکی قەبارە گەورە (ئەی سێ ) بوو، (ئاڵای شۆڕش)، لە ساڵی (١٩٩٠)دا، دەریاندەکرد.
– نۆژەن: گۆڤارێکی تیوری بوو، (ئاڵای شۆڕش)، لە زستانی (١٩٩١)، یەک مانگ پێش ڕاپەڕین، دەریکردوە.
لە دوای ڕاپەڕینی بەهاری (١٩٩١)، بەهۆی بەرقەرار بوونی ئازادی و نەمانی دەسەڵاتی ڕژێم لە کوردستاندا، چەندین گروپ و ڕێکخراوی چەپی مۆدێرن دروستبوون کە ئەندام و دامەزرێنەرانی زۆربەیان بە سیاسەتمەداری چەپی فارس (مەنسووری حیکمەت ١٩٥١-٢٠٠٢)، سەرسام بوون. لەژێر ڕۆشنایی نووسین و وتارەکانی ئەودا، خەباتیان دەکرد. گرنگترین گۆڤارو بڵاوکراوەی ئەم ڕیکخراوانە، لەم قۆناغەدا، ئەمانە بوون:
– هەواڵنامەی کرێکار: بڵاوکراوەیەک بوو، (هەستەی کرێکارانی سۆسیالیست)، لە ساڵی (١٩٩١)دا، دەریاندەکرد. ڕێکخراوی ناوبراو، لە کۆتایی نیسانی (١٩٩١)دا، دامەزراوە.
– بۆ پێشەوە: بڵاوکراوەیەک بوو، ڕێکخراوی (ڕەوتی کۆمۆنیست)، لەساڵی (١٩٩١)دا، دەریدەکرد. رەوتی کۆمۆنیست، لەساڵی ١٩٨٤دا، دامەزراوە.
– پەیامی کرێکار: هەڵسوڕاوی بواری خەباتی چەپ لە کوردستان، تاهیر حەسەن، لە ساڵی ١٩٩١ دا، دەریدەکرد.
– سەرنجی کرێکار: بڵاوکراوەیەک بوو، کۆڕو کۆمەڵ و ئەڵقە کرێکارییەکان لەساڵی ١٩٩١ دا، دەریاندەکرد.
– ئەدەبی کرێکاری: گۆڤارێکی ئەدەبی، خاوەن ئایدیای چەپ بوو، عەباس شوان، لەساڵی ١٩٩١ ، لە شاری سلێمانی دەریدەکرد. (٣٣) ژمارەی لێدەرچووە.
– پڕۆلیتاری: بڵاوکراوەیەک بوو، ڕەوتی کۆمۆنیست، لەساڵی ١٩٩١ دا، بڵاویدەکردەوە.
– ڕێبازی کارکەر: بڵاوکراوەیەک بوو، (کۆمەڵەی خەباتی سور)، بە کوردی (کرمانجی خواروو)، لەساڵی ١٩٩١دا، دەریاندەکرد.
– بڵێسە: بڵاوکراوەیەک بوو، (ئەڵقەی کۆمۆنیستی بڵێسە)، لەساڵی ١٩٩٢ دا، دەریاندەکرد. ئەڵقەی ناوبراو لەساڵی (١٩٨٥)دا، دروست بووە.
– دەنگی بێکاران: ڕێکخراوی یەکێتی بێکاران، لەساڵی ١٩٩٢دا، لە هەولێر دەریانکردوە. ڕێکخراوی ناوبراو، لە (٢/٦/١٩٩٢)دا، لەلایەن (عەبدوڵلا سلێمان مەشخەڵ )ەوە، دامەزراوە.
– شۆڕشی کرێکاری: بڵاوکراوەیەک بوو، (یەکێتی کرێکارانی کۆمۆنیست)، لەساڵی ١٩٩٢دا، دەریانکردوە.
– نینا: گۆڤارێکی ئەدەبی پڕۆلیتاری بوو، لەساڵی (١٩٩٢)، لە هەولێر دەرچووە.
– هاوپشتی کرێکاری: بڵاوکراوەیەکی ئەنتەرناسیۆنالیستی کرێکاری بوو، لەساڵی ١٩٩٢دا، دەرچووە.
– دەنگی کرێکار: دەنگی ناڕەزایەتی کرێکارانی چیمەنتۆی شاری سلێمانی بوو، بەداخەوە نازاندرێ کەی دەرچووە. بەندە (نووسەری ئەم بابەتە)، ژمارە حەوتی بینیوە، بەڵام مێژووی دەرچوونی لەسەر نیە.
– کرێکارانی کۆمۆنیست: بڵاوکراوەیەک بوو، نازاندرێ کەی دەرچووە. دەڵێن سێ ژمارەی لێدەرچووە.
– زەنگ: بڵاوکراوەیەک بوو، یەک دوو ژمارەی لێدەرچووە. مێژووی دەرچوونی دیار نیە.

* ڕۆژهەڵاتی کوردستان:

لە ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا، چەمکی چەپ و کۆمۆنیستی لەنێو کۆمەڵگەی کوردیدا، بۆ (حزبی تودەی ئێران، دەگەڕێتەوە. کۆمەڵێک لە ڕووناکبیرو تێکۆشەرانی کورد، کە دواتر هاتونەتە ڕیزی (حزبی دیموکراتی کوردستان-ئێران)، سەرەتای خەباتی سیاسییان لە (حزبی تودە)ەوە، دەست پێکردوە. دکتۆر عەبدولڕەحمان قاسملو و غەنی بلوریان، دوو سیاسەتمەداری دیاری کوردن و، سەرەتای کاری سیاسییان لە (حزبی تودە)وە، بووە. واتە، ئەوانە باکراوندێکی چەپ و کۆمۆنیستیان هەبووە. لە سەردەمی حوکمی (شا)دا، کۆمەڵێک گروپ و دەستەی هەڵگری ئایدیای چەپ لەساڵی (١٩٦٩)، (کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێران- کۆمەڵە)، بە ڕەسمی ڕادەگەیەنن و درێژە بە خەباتی سیاسی، دەدەن.
پاش ئەوەی کە شۆڕشی ئیسلامی ئێران لەساڵی ١٩٧٩دا، بە ڕێبەرایەتی (خومەینی)، دەسەڵات دەگرێتە دەست، نکوڵی لە مافە نەتەوایەتیەکانی کورد دەکات، لەپاڵ (حزبی دیموکراتی کوردستان- ئێران)، کە هەڵگری بیری ڕزگاریخوازی نەتەوەیی بوو، کۆمەڵێک خەڵکی تری کورد، (حزبی کۆمۆنیستی ئێران- کۆمەڵە)، لەساڵی ١٩٨٣دا، دادەمەزرێنن و لەسەر ڕێبازی مارکسیزم- لینینیزم، لەپێناو بنبڕکردنی چەوساندنەوەی چینایەتی و بەرقەرار کردنی کۆمەڵگایەکی ئازادو بنیاتنانی سۆسیالیزم، درێژە بە خەباتی خۆیان دەدەن.

دوای ئەم (حزب و کۆمەڵە)یە، (مەنسوری حیکمەت)، لەساڵی ١٩٩٠دا، (ڕەوتی کۆمۆنیزمی کرێکاری)، دادەمەزرێنێت، کە دواتر کاریگەری کردە سەر کۆمەڵێک گەنجی ڕۆژهەڵات و باشوری کوردستان. لەژێر ڕۆشنایی نووسینەکانی ئەودا، کۆمەڵێک دەستەو گروپ و ڕێکخراوی کۆمۆنیزمی کرێکاری، هاتنە دامەزراندن. لەلایەن ئەم کۆمەڵ و حزبە چەپانەدا، کۆمەڵێک بڵاوکراوەو گۆڤار بڵاوکرانەوە، نموونەی:
– (مردم)، یان (نامەی مردم): بڵاوکراوەیەک بوو (حزبی تودەی ئێران)، لە ساڵی ١٩٧٩، لە (تاران)دا، بە زمانی کوردی، بڵاویدەکردەوە. ئەم بڵاوکراوەیە، چاپی فارسیشی هەبوو.
– شۆڕش: بڵاوکراوەیەک بوو، (سازمانی ئینقلابی زەحمەتکێشانی کوردستان- کۆمەڵە)، لە ساڵی ١٩٧٩دا، بە زمانی کوردی، بڵاویدەکردەوە.
– خبرنامە: بڵاوکراوەیەک بوو، (سازمانی کوردستانی حزبی کۆمۆنیستی ئێران- کۆمەڵە)، لەساڵی ١٩٧٩دا، بە زمانی فارسی، بڵاویدەکردەوە.
– پێشڕەو: ڕۆژنامەیەک بوو، هەمان سازمانی ناوبراو، لەساڵی ١٩٨٣دا، بە زمانی کوردی، بڵاویدەکردەوە.
– پێشەنگ: گۆڤارێکی ئەدەبی کرێکاری بوو، لە پایزی ١٩٨٥دا، بە زمانی کوردی، لەلایەن (کۆمەڵە)وە، بڵاودەکرایەوە.

* ڕۆژئاوای کوردستان:

لە ڕۆژئاوای کوردستان (سوریا)دا، هەر لەگەڵ لێکترازانی (پارتی دیموکراتی کورد لە سوریا)، لە ناوەڕاستی شەستەکانی سەدەی ڕابردووەوە، باڵێک لەم پارتە جیابۆوەو، خۆیان بە هەڵگری بیری چەپ و سۆسیالیزم، ناساند. دوای ئەوان، کۆمەڵێک گروپ و ڕێکخراوی چەپ، چ ئەوانەی لەناو وڵات، یان ئەوانەی لە دەرەوەی وڵات، خەباتیان دەکرد، دروستبوونی خۆیان ڕاگەیاند، لە نموونەی:
– گرێدانا مارکسیستێن کورد: ئەم گروپە لە ڕۆژئاوای کوردستان، لە شاری (عەفرین)، گۆڤارێکی ئەدەبی، کۆمەڵایەتی،یان بە ناوی (پێشەنگ)، بە زمانی کوردی، لەساڵی ١٩٧٦دا، بڵاودەکردەوە.
– هەمان ڕێکخراو، لەساڵی ١٩٧٧، لە ئەڵمانیادا، ڕۆژنامەیەکی سیاسییان بە ناوی (ڕێیا ڕاست)، بە زمانی کوردی، بڵاو دەکردەوە، کە تا ساڵی (١٩٨٠)، توانراوە دوازدە ژمارەی لێدەربکەن.
– ڕێک (آلطریق): گۆڤارێکی سیاسی و کولتوری ساڵانە بوو، (پارتیا سۆسیالیستا کورد ل سوریێ)، بە زمانی کوردی و عەرەبی، لەساڵی ١٩٧٧دا، دەریاندەکرد.
– الاشتراکی: ڕۆژنامەیەک بوو، ئۆرگانی (پارتیا سۆسیالیستا کورد ل سوریێ) بوو. لە ساڵی ١٩٧٨دا، بە زمانی عەرەبی لە سوریا، بڵاودەکرایەوە. دواتر، شوێنی دەرچوونی بۆ ئەڵمانیا گواستراوەتەوەو، لەوێ بەردەوام بووە. ژمارە (١٤٥)ی لە ئەیلولی ١٩٩٩دا، دەرچووە.
– (طریق الیسار) و (فکر الجدید)یش، بە زمانی عەرەبی لە ڕۆژئاوای کوردستانەوە، دەرچووینە.

* باکوری کوردستان:

لەم بەشە ستراتیژییەی کوردستاندا، لە ژێر کاریگەری پارتە سۆسیالیست و کۆمۆنیستەکانی تورکیادا، یەکەمین ڕۆژنامەی هەڵگری ئایدیای چەپ و سۆسیالیستی کوردی، لەساڵی ١٩٦٦دا، بە ناوی (ڕیبازی نوێ- یەنی ئاکیش)، لەلایەن (محەمەد عەلی ئەسڵان)ەوە بڵاوکراوەتەوە. دوای ئەوە، وردە وردە ئەو کوردە چەپانەی کە لە ڕیزەکانی (پارتی سۆسیالیستی تورکیا)دا، خەباتیان دەکرد، لەگەڵ هەندێک چەپی تورک، لەساڵی ١٩٦٩دا، لە ئەنقەرەو ئیستانبول، (یانەکانی کولتوری شۆڕشگێڕی ڕۆژهەڵات- دۆغو دەڤرمچی کولتور ئۆجاغی)، کە کورتکراوەکەی (د.د.ک.ۆ)، بوویان دامەزراند. زۆربەی هەرە زۆری ئەندامەکانی کورد بوون. هەر زوو لە شارەکانی باکوری کوردستاندا، لقیان کردەوەو لەناو خەڵکدا، دەستیان بە خەبات کرد. پاش (د.د.ک.ۆ)، هەندێک چالاکڤانی سیاسی تر، لەنێوان ساڵانی (١٩٧٤-١٩٧٥)دا، دامەزراندنی (کۆمەڵەی کولتوری دیموکراتی شۆڕشگێڕ- دەڤرمچی دەمۆکراتیک کولتورو دەرنەگلەری)یان، دامەزراند. ئیدی لەمە بەدواوە، ساڵ لەدوای ساڵ، گروپ و ڕێکخراوی کۆمۆنیستی و چەپ، لەلایەن کوردەکانەوە، دادەمەزران، نموونەی:
– پارتیا سۆسیالیستا کوردستان- تورکیا: لە دێسێمبەری ١٩٧٤، لەلایەن ( کەمال بورکای)و چەند هەڤاڵێکی ترەوە، دامەزرا.
– رێکخراوی ڕزگاری کوردستان: لەساڵی ١٩٧٦دا، زیاتر دەرکەوتن و ناسران. ئەندامەکانی، پێشتر لەچەند گروپێکی جیا جیادا، جیاببوونەوە وەک: (پارتی کرێکارانی تورکیا)، (یانەی کولتوری شۆڕشگێڕی ڕۆژهەڵات).
– ڕێکخراوی کاوە: لە ساڵانی (١٩٧٦-١٩٧٧)دا، دامەزراوە.
– کۆمەڵی تێکۆشین: لەساڵی ١٩٧٨دا، دروست بووە.
– پارتی کرێکارانی کوردستان، کە دواتر ناوەکەی بۆ: (پارتی پێشەنگی کارگەری کوردستان) گۆڕدرا، لەساڵی ١٩٧٨دا، دامەزرا.
– پارتی کرێکارانی کوردستان- پ.ک.ک: بە ڕێبەرایەتی (عەبدوڵلا ئۆجەلان- ئاپۆ)، لەساڵی ١٩٧٨دا، دامەزرا.
– تەڤگەری سۆسیالیستی کوردستان: جولانەوەیەکی مارکسی- لینینی بوو، باوەڕیان بە سەربەخۆیی کوردستان هەبوو. ماوەیەک لەگەڵ (پ.ک.ک)، نێوانیان خۆش بوو. هەندێک هێزی چەکدارییان هەبوو کە لەژێر ناوی (لەشکری ڕزگاری کوردستان)، خەباتیان دەکرد. ڕۆژنامەیەکیان بەناوی (دەنگی وڵات)، دەردەکرد.
هەموو ئەم ڕێکخراوانە، تا کودەتای سەربازی ١٢/٩/١٩٨٠، بە نهێنی و ناوە ناوەش بە نیمچە ئاشکرا، ئەم گۆڤارو ڕۆژنامانەیان دەردەکرد:
– ڕێیا ئازادی (ئۆزگورلوک ێۆلو): پارتیا سۆسیالیستا کوردستان- تورکیا، لەساڵی ١٩٧٥دا، بە زمانی تورکی و کوردی، بڵاویدەکردەوە.
– بروسک: ڕێکخراوی (مارکسیستێن- لینینیا کوردستان/باکور)، لەساڵی ١٩٧٧دا، بە زمانی کوردی و تورکی، بڵاویاندەکردەوە.
– پێشەنگ بۆ شۆڕش: پارتیا پێشەنگا کارگەریا کوردستان- تورکیا، لەساڵی ١٩٧٧دا، بڵاویان دەکردەوە.
– ئەم چی بکەین: (ڕێکخراوا مارکسیستێن شۆڕشگەرا کوردستان)، لەساڵی ١٩٧٨دا، بە زمانی کوردی و تورکی لە ئەڵمانیا، بڵاویاندەکردەوە.
– ڕۆژا وەلات: پارتیا سۆسیالیستا کوردستان- تورکیا، لەساڵی ١٩٧٧دا لە تورکیا بڵاویدەکردەوە. پاش قەدەغەکردنی، لەساڵی ١٩٧٩، لە ئەڵمانیا درێژەی بە بڵاوکردنەوەدا.
– کاڤا (کاوە): ڕیکخراوی کاوە، بۆ یەکەم جار لەساڵی ١٩٧٨ لە تورکیا، بڵاویدەکردەوە. دواتر گواسترایەوە سویدو بەزمانی کوردی و تورکی، بڵاودەکرایەوە.
– ئاڵا ڕزگاری: ڕێکخراوی ڕزگاریا کوردستان، لەساڵی ١٩٧٩دا، بەزمانی تورکی بڵاویدەکردەوە. هەر زوو لەهەمان ساڵ بە بڕیارێکی عەسکەری، قەدەغە کرا.
– سەرخوەبوون: پارتی کرێکارانی کوردستان، بە زمانی تورکی لەساڵی ١٩٧٩، دەریدەکرد.
دوای ئەوەی کودەتاچییەکان، بە ڕێبەرایەتی جەنەراڵ (کەنعان ئێڤرین)، لە ١٢ی ئەیلولی ساڵی ١٩٨٠دا، کودەتای سەربازییان ئەنجامداو، دەسەڵاتیان گرتە دەست، پێش هەموو شتێک کەوتنە گیانی حزب و ڕیکخراوە چەپەکان، بە تایبەتیش کوردەکان. لەنێوان ساڵانی (١٩٨٠-١٩٨٣)دا، زیاتر لە حەڤدە هەزار کوردیان، زیندانی کرد. بەدەیان سیاسەتمەداریان لە سێدارەدا. لە ساڵی ١٩٨٢یشدا، دەستورێکی تازەیان نووسیەوە. لە ماددە سێی ئەم دەستورەدا هاتووە: (جگە لە زمانی تورکی، هەموو جۆرە زمانێکی تر بۆ قسە کردن و نووسین، قەدەغەیە. دەوڵەتی تورکیا خاک و میلەتەکەی یەک قەوارەیەو دابەش نابێت و زمانەکەشی تورکییە). هەروەها لە ماددەی (٤٢)یشدا هاتووە: (هیچ بڵاوکراوەیەک رێگەی پێنادرێ ئەگەر بە زمانێک بێت کە بە قانون قەدەغە کرابێت).

لەسایەی ئەم دەستورو حوکمە عەسکەرتارییەدا، ئەم دەنگە کزانەی کە جاروبار لەملاو لەولا، دەبیستران و ناوە ناوە، ڕۆژنامە، یان گۆڤارێکیان بڵاودەکردەوە، ئەمەش نەما. بەشی زۆری چالاکڤانە چەپەکان، ئەوانەی زیندانی نەکرابوون، توانیان تورکیا جێبهێلن و ڕوو لە ئەوروپا بکەن. ئەوانە، لە هەندەران، درێژەیان بە خەباتی سیاسی و کولتوری شۆڕشگێڕی خۆیاندا. چەند ڕێکخراوێکی تازەی وەک: (یەکێتیا کۆمۆنستێن کوردستان) و (پارتیا کۆمۆنستێن کوردستان- ک.ک.پ)یان، لە دەرەوەی وڵات، دامەزراند.
ئەم ڕێکخراوانەی پێش و دوای کودەتای ئەیلول، دروستبوون، چ لە ناوەوەی وڵات، چ لە هەندەران، بە گوێرەی دەرفەت و زەمینەسازی، ئەم گۆڤارو ڕۆژنامانەیان، بڵاوکردۆتەوە:

– دەنگێ کوردستان: پارتیا کۆمۆنستێن کوردستان (ک.ک.پ)، لەساڵی ١٩٨١دا، بەزمانی تورکی لە ئەڵمانیادا، بڵاویان کردۆتەوە.
– سەرخوەبوون: پارتی کرێکارانی کوردستان لەساڵی ١٩٨٢، لە ئەڵمانیا، بە کوردی و تورکی، دەریکردوە.
– بەرخودان: پارتی کرێکارانی کوردستان لەساڵی ١٩٨٣، لە سوید، بە کوردی و تورکی، دەریکردوە.
– راستیا کوردستان: یەکێتیا کۆمۆنستێن کوردستان، لەساڵی ١٩٨٧دا، بەزمانی تورکی لە ئەڵمانیادا، بڵاویانکردۆتەوە.
– ئاڵا یەکێتی: رێکخراوی کاوە، لەساڵی ١٩٨٨دا، لە ئەڵمانیا بەزمانی کوردی، بڵاویکردۆتەوە.
– تێکۆشینا سۆسیالیست: کۆمیتەی ناوەندی ڕێکخراوی (تێکۆشینا سۆسیالیست)، بەزمانی کوردی، لە وڵاتی سوید، بڵاویانکردۆتەوە.
– کوردستانلی مارکسیست: ئۆرگانی (بزوتنەوەی کۆمۆنیستی کوردستان) بووە. لەساڵی ١٩٩٠، بەزمانی تورکی لە بەریتانیادا، بڵاوبۆتەوە.
– (کەندال نەزان)یش، وەک خوێندکارێکی چەپی سەربەخۆ، لەساڵی ١٩٧٦دا، گۆڤاری (ئازادی)، بەزمانی کوردی، لە فەڕەنسا (پاریس)دا، بڵاوکردۆتەوە.

ئەنجام

(١) هێنان و بڵاوکردنەوەی فیکری چەپ لە کوردستاندا، لەلایەن (حزبی شیوعی عێراق)ەوە،هاتۆتە کوردستان.
(٢) یەکەم ڕێکخراوی چەپ لەسەرانسەری کوردستاندا، ڕێکخراوی (کۆمەڵی میللەت)،بووە، کە لەساڵی ١٩٤٣دا، دروستبووە. ئەندامەکانی، پێشتر لە ڕیزی (حزبی هیوا)دا، خەباتیان کردوە.
(٣) لە نێوان ساڵانی (١٩٧٥-١٩٩٣)دا، (٦٧) ناوونیشانی: (گۆڤار، ڕۆژنامە، بڵاوکراوە)ی هەڵگری فکری چەپ و کۆمۆنیستی لە کوردستان و دەرەوەیدا، دەرچووینە، کە زۆرترینیان لە باشوری کوردستاندا بووەو ژمارەیان گەیشتۆتە (٤٠) ناوونیشان و، هەمووشیان بە زمانی کوردی بووینە. ئەوانی تریش: (لە باکور: ١٦، لە ڕۆژئاوا: ٦، ڕۆژهەڵات: ٥).
(٤) لەڕوی ئەو زمانانەی کە بڵاوکراوەکانیان پێ بڵاوکراوەتەوە: ئەوانەی باشور، هەمووی کوردی بووینە. ئەوانەی تر: – باکور: شەش بە کوردی و تورکی، سێ بە کوردی، پێنج بە تورکی.
– ڕۆژئاوا: سێ بە عەرەبی، دوو بە کوردی، یەک کوردی و عەرەبی بووە.
– ڕۆژهەڵات: دوو بە زمانی فارسی، دوو بە کوردی، یەک بە فارسی و کوردی بووە.
(٥) قەبارەی زۆربەی ناوونیشانەکان، قەبارەی فۆلسکاپ، بووە.
(٦) هەندێک لە بڵاوکراوەکان بەدەست نووسراونەتەوەو تیراژیان سنوردار بووە.
(٧) سێ تا چوار هەوڵی تاکە کەسییە، ئەوانەی تر لەلایەن ڕێکخراوی سیاسییەوە، بڵاوکراونەتەوە.
(٨) رۆژنامە، یان گۆڤاری (یەکێتی تێکۆشین)، بەیەکەم ڕۆژنامەی چەپی کوردی لە سەرتاسەری کوردستان، دادەنرێت.

ره‌هه‌نده‌کانی ره‌خنه‌ی بونیاتگه‌ریی
Structuralism
له‌ گه‌شه‌سه‌ندنه‌وه‌ به‌ره‌و لاوازبوون..
سۆران محه‌مه‌د

بونیاتگه‌ریی ئه‌و بزووتنه‌وه‌ فه‌لسه‌فی و زانستی و ئه‌ده‌بییه ره‌خنه‌ییه‌ بوو له‌ شه‌سته‌کانی سه‌ده‌ی رابردوودا له‌ فه‌ره‌نسا دروست بوو، ئه‌م بزووتنه‌وه‌یه‌ درێژ ده‌بێته‌وه‌ بۆ‌ ناو زانستی مرۆڤ (ئه‌نترۆپۆلۆژی)و ره‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی و شیكاریی ده‌روونی و بیردۆزه‌ مه‌عریفی و تیۆری مارکسیی و بونیاته‌ زمانه‌وانییه‌کان …
له‌ پێشڕه‌وانی ئه‌م بزوتنه‌وه‌یه‌: رۆلان بارت، جیرار جینیت، جۆن کۆهین، تۆدۆرۆف…
ره‌وتی ره‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی بونیاتگه‌ریی ته‌ماشای هه‌ر کارێکی وێژه‌یی ده‌کات وه‌ك کۆمه‌ڵێك ره‌گه‌ز و یه‌که‌، و ده‌ستنیشانی به‌هاکه‌ی له‌ ڕێگه‌ی په‌یوه‌ندییه‌کانه‌وه‌ ده‌بێت که‌ هه‌ر ئاستێك له‌کاره‌که‌ به‌ ئاسته‌کانی تره‌وه‌ ده‌به‌ستێته‌وه.

بونیاتگه‌ریی ته‌ماشای ده‌قه‌ ئه‌ده‌بییه‌کان ده‌کات وه‌کو یه‌که‌یه‌کی زمانه‌وانی سه‌ربه‌خۆ، به‌ جۆرێك هه‌ڵده‌ستێت به‌ لێکدانه‌وه‌ی ده‌قه‌کان له‌ ڕێی زاراوه‌و رسته‌و پێکهاته‌و خوازه‌و وێنه‌ شیعریه‌کانه‌وه، له‌م ره‌خنه‌یه‌دا لایه‌نه‌ مێژوویی و کۆمه‌ڵگاو ئایدۆلۆژیاو دانه‌رو…. به‌ هێند ناگیرێت، له‌ لایه‌کی تره‌وه‌ هه‌ڵناستێت به‌ بڕیاردان به‌سه‌ر کاری ئه‌ده‌بیدا به‌ باشه‌و به‌ خراپه‌، به‌ڵکو شیکاری بونیاتی ده‌ق ده‌کات له‌ ڕێی خستنه‌رووی ره‌گه‌زه‌کان که‌ ده‌ق پێکدێنن، به‌و مانایه‌ی ته‌ماشاکردنی زمانه‌که‌ی و چۆنییه‌تی بونیاتنانی رسته‌و ڕێکخستن و بیرۆکه‌کان، بۆیه‌ ئه‌م ره‌خنه‌یه‌ گ‌رنگی به‌ کرۆکی کاری داهێنه‌رانه‌ی ئه‌ده‌بی ده‌دات.
واتا ته‌ماشکردن و بگره‌ رۆچوون به‌ نه‌خشه‌ی ناوه‌کی کاره‌ ئه‌ده‌بییه‌کاندا، واتا به‌دواداچوونی ئه‌و ره‌گه‌زه‌ سه‌ره‌کییانه‌ی هه‌ر ده‌قێك له‌ خۆی ده‌گرێت، وه‌کو سیمبوڵ و ئاماژه‌کان، به‌ جۆرێک هه‌ر ره‌گه‌زێك شوین ره‌گه‌زێکی تر ده‌که‌وێت.

رۆلان بارت که‌ یه‌کێکه‌ له‌ دامه‌زرێنه‌رانی ئه‌م ره‌وته‌ سه‌باره‌ت مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ده‌قی ئه‌ده‌بیدا ده‌ڵێت (ئه‌وه‌ زمانه‌ که‌ ده‌ئاخفێت نه‌ك نووسه‌ر) بۆیه‌ گرنگییه‌کی زیاد ده‌ده‌ن به‌ زمان به‌وه‌ی بناغه‌ی کاری ئه‌ده‌بییه‌. ئاوهاش بونیاتگه‌ریی له‌سه‌ر دوو کۆڵه‌که‌ی سه‌ره‌کی بونیاتنرا. که‌ ئه‌وانیش یه‌که‌م: ئه‌ده‌ب ده‌قێکی مادی پاڵفته‌یه‌و به‌سه‌ر خۆیدا داخراوه‌، دووه‌م: زمان ده‌ئاخفێت نه‌ك نووسه‌ر.
قوتابخانه‌ی فۆرمالیستی رووسه‌کان (1915-1930) کاریگه‌رییه‌کی زۆریان هه‌بوو به‌سه‌ر دامه‌زراندن و په‌ره‌دان به‌ ره‌خنه‌ی بونیاتگه‌ریی، فۆرمالیسته‌کان هه‌وڵی گرنگی خو‌ێندنه‌وه‌ی ده‌قه‌کانیان ده‌دا له‌ ناوه‌وه‌، چونکه‌ وێژه‌ لای ئه‌وان داده‌نرێت به‌ سیسته‌می زمان، که‌ ئاماژه‌کان(سیمۆلۆژیا) له‌ خۆ ده‌گرێت بۆ {ره‌نگردنی واقیع، نه‌ك وه‌ك ره‌نگدانه‌وه‌ی راقیع بێت}، بۆیه‌ په‌یوه‌ندی ئه‌ده‌بیان پچڕی به‌ ئایدۆلۆژیا و فه‌لسه‌فه‌و کۆمه‌ڵگاو مێژووه‌وه‌.
جاکوبسن که‌ یه‌کێکه‌ له‌ کۆڵه‌که‌کانی فۆرمالیسته‌کان پێی وایه‌ که‌ : شیعر ده‌بێت رزگار بکرێت له‌ هه‌موو ئاراسته‌ ده‌ره‌کییه‌کانی وه‌ك فه‌لسه‌فی و هزریی وئاکاریی و… ته‌نانه‌ت وای ده‌بینێت کاری ئه‌ده‌بی : ناخی دانه‌ره‌که‌شی جێده‌هێڵێت و سه‌ربه‌خۆیی ته‌واو له‌ خودی خۆیدا وه‌ده‌ستدێنیت.
ره‌خنه‌ی بونیاتگه‌ریی له‌وه‌دا کارێکی وه‌سفییه‌ بۆ به‌رهه‌مه‌ ئه‌ده‌بییه‌کان؛ پشت به‌ دوو هه‌نگاوی ‌ گرنگ ده‌به‌ستێت، یه‌که‌م: هه‌ڵوه‌شاندن و دووه‌میش بونیاتنانه‌وه‌، وه‌ك چۆن راسته‌وخۆ بایه‌خ به‌ ناوه‌ڕۆك ناده‌ن ، به‌ڵکو گرنگی و بایه‌خیان بۆ شێوه‌ی ناوه‌ڕۆکه‌کانه‌‌و هه‌روه‌ها بونیات و ره‌گه‌زه‌کانییه‌تی‌‌‌ که‌ ده‌بێته‌ هۆی پێکهێنانی شێوازی ده‌ق، به‌ له‌خۆگرتنی رووه‌کانی‌ جیاوازی و وێکجوونه‌کانییه‌وه‌.

به‌مجۆره‌ بونیاتگه‌ریی ئامانجی ئه‌وه‌یه‌ سیسته‌می ده‌ق که‌شف بکات، به‌و مانایه‌ی بونیاتی سه‌ره‌کی ده‌ق ، بۆیه‌ ره‌فزی ئه‌وه‌ ده‌که‌ن ئه‌رکه‌که‌یان له‌وه‌دا چڕ بکه‌نه‌وه‌ که‌ ئه‌رکی کۆمه‌ڵایه‌تی ده‌ق باس بکه‌ن و له‌و خولگه‌یه‌دا بسوڕێنه‌وه‌. ئه‌مه‌ش وایان لێده‌کات بگه‌نه‌ ئه‌و قه‌ناعه‌ته‌ی که‌ کرۆکی کاری وێژه‌یی شیکارییه‌ نه‌ك ڕاستکردنه‌وه‌و گوتنی باشه‌و خراپه و بڕیاردان به‌سه‌ریدا‌، به‌ڵکو زیاتر کاریان له‌و خاڵه‌دا چڕ ده‌بێته‌وه‌ که‌ له‌ چۆنیه‌تی پێکهاته‌ی کاری ئه‌ده‌بی بدوێن.

ئه‌و ئاستانه‌ش که‌ ره‌خنه‌ی بونیاتگه‌ریی به‌ مه‌یدانی کاری خۆی ده‌زانێت له‌ هه‌ر ده‌قێکدا ئا له‌م خاڵانه‌ پێکدێت:

1-ئاسته‌کانی ده‌نگ: لێکۆڵینه‌وه‌ی پیت و وشه‌کان و ره‌مزو پێکهاته‌ مۆسیقیه‌کانه‌، له‌ رووی سه‌رواو ده‌نگ و ئاوازه‌وه‌.

2-ئاسته‌کانی سینتاکس و گۆڕینی یه‌که‌ ڕێزمانییه‌ کان و کاریان له‌ رووی پێکهاته‌ی زمانی و ئه‌ده‌بییه‌وه‌ (زانستی صرف)

3-ئاسته‌کانی فه‌رهه‌نگی: لیکۆڵینه‌وه‌ له‌سه‌ر وشه‌کان ده‌کات بۆ زانینی تایبه‌تمه‌ندییه‌ هه‌سته‌کی و داماڵراو (ئه‌بستراکت) و زینده‌گیی و ئاستی شێوه‌کانیان، به‌و مانایه‌ی لێکۆڵینه‌وه‌ له‌ ده‌لاله‌تی وشه‌کانی ناو زمان.

4-ئاستی ڕێزمان (نه‌حو): دیراسه‌ی دانان و رێکسخستنی رسته‌کان و چۆنیه‌تی پێکهاتنیان ده‌کات و هه‌روا تایبه‌تمه‌ندییه‌ ده‌لالی و ئیستاتیکییه‌کان، به‌و مانایه‌ی کار له‌سه‌ر به‌دواداچوونی دروستکردنی رسته‌کان ده‌کات، وه‌ك ئه‌وه‌ی ئایا رسته‌ی ناوه‌، یان رسته‌ی فه‌رمانی ، یان کۆلکه‌ ڕسته‌….هتد

5-ئاسته‌کانی گوتار: شیکاریی پێکهاته‌ درێژه‌کانی رسته‌؛ بۆ زانینی تایبه‌تمه‌ندییه‌ سه‌ره‌کی و لاوه‌کییه‌کان.

6-ئاسته‌کانی ئاماژه‌کان: سه‌رقاڵی شیکاریی مانا راسته‌وخۆو ناراسته‌وخۆکان و وێنه‌شیعرییه‌کان، که‌ په‌یوه‌ندن به‌ ڕێساکانی ده‌ره‌وه‌ی سنووری زمان، وه‌ك ئه‌وانه‌ی په‌یوه‌ندن به‌ زانسته‌کانی ده‌روون و کۆمه‌ڵایه‌تی و کاریگه‌رییان له‌سه‌ر ئاسته‌کانی ئه‌ده‌ب و شیعر.

7-ئاسته‌کانی هێما(سیمبوڵ): له‌م ئاسته‌دا هه‌موو ئاسته‌کانی پێشوو کاری دالێکی نوێ ده‌بینن و که‌ ده‌بێته‌ هۆی به‌رهه‌مهێنانی مه‌دلولێکی ئه‌ده‌بی نوێ، ئه‌مه‌ش سه‌رده‌کێشێت بۆ مانایه‌کی نوێ یان مانای دووه‌م، ئه‌مه‌شه‌ ناونراوه‌ به‌ (زمان له‌ ماو زماندا).

هایدگه‌ر ده‌ڵێت: (وشه‌کان هیچ نین جگه‌ له‌ ره‌مز، نوێنه‌رایه‌تی دۆخی ده‌ره‌کی ده‌که‌ن، بۆیه‌ نابێت له‌ شیکاریی زمانی شیعردا به‌ دوای هه‌ڵبژاردنی وشه‌و وێنه‌و و ئیقاعه‌کاندا بگه‌ڕێین، به‌ڵکو ده‌بێت له‌ چۆنیه‌تییان بکۆڵینه‌وه‌ به‌وه‌ی چۆن رۆڵ ده‌بینن و شته‌کان ده‌خه‌نه‌ روو). لێره‌وه‌یه‌ ئه‌و تێگه‌شتنه‌مان بۆ دروست ده‌بێت که‌ شیکاریی بونیاتی ده‌ق دوو رووی هه‌یه‌؛ (شێوه‌ی ده‌نگ و شێوه‌ی ئاماژه‌کان)، شێوه‌ی ئاماژه‌کان بریتین له‌ شێوه‌ی ماناکان و ده‌لاله‌ته‌کان، که‌ ئه‌وانیش بونیاتی خۆیان هه‌یه. هه‌ندێکیش ئه‌و رایه‌یان هه‌یه‌ که‌ بونیاتی مانای شیعر له‌ ناو کرۆکی وێنه‌کانه‌وه‌ له‌ دایك ده‌بن.
هه‌روه‌ها دوالیزمه‌کان چه‌قێکی بنه‌ڕه‌تی شیكاریی ره‌خنه‌ی بونیاتگه‌رین بۆ ده‌قه‌کان، به ‌مه‌به‌ستی گه‌شتنه‌ بونیاتێکی پته‌وی ده‌ق، چونکه‌ ناتوانین بگه‌ینه‌ ‌حه‌قیقه‌تی ناسینی شته‌کان له‌ ڕێی ناسینی تایبه‌تمه‌ندی سه‌ره‌کی شته‌کانه‌وه‌، به‌ڵکو ئه‌مه‌ له‌ ناسینه‌وه‌ی دژه‌کاندا دێته‌ دی، به‌وه‌ی وشه‌ ته‌نیا له‌ خودی خۆیدا هه‌ڵگری مانا نییه‌، به‌ ڵکو ماناکه‌ی له‌ بوونی دژه‌که‌یدا ته‌واو دێته‌ دی.

‌ئه‌مه‌ش بوو وای له‌ سۆسێر کرد‌ ته‌مشای زمان بکات وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ سیسته‌می جیاوازیه‌کانه‌، هه‌ر له‌م تێڕوانینه‌وه‌ش بونیاتگه‌ریی ده‌ستبه‌کار بوو، ئاوهاش ته‌ماشای گێتی ده‌که‌ن وه‌ك ( کۆمه‌ڵێك دوالیزم و تێهه‌ڵکێش و به‌رابه‌ر، که‌ تۆڕی په‌یوه‌ندییه‌کان که‌شف ده‌کات، و پاشتریش ‌ پۆلێنیان ده‌کات بۆ دوالیزمه‌کان ).
لیڤی شتراوس له‌م رونگه‌یه‌وه‌ بوو ته‌ماشای ئه‌فسانه‌کانی ده‌کرد وه‌ك دووانه‌ی دژ و ته‌واوکار له‌ هه‌مان کاتدا، له‌م دیده‌وه‌یه‌ بونیاتگه‌راکان شیكاری بونیاتی کاری ئه‌ده‌بی ده‌که‌ن به‌ دابه‌ش کردنی بۆ یه‌که‌ی‌ دوالیزمه‌کان، پاشتر بۆ دووانه‌ هاودژ و هاویه‌که‌کان جیاده‌کرێنه‌وه‌ له‌ پێناوی هێنانه‌دی خوێندنه‌وه‌یه‌کی تازه‌دا.‌
بۆ روونکردنه‌وه‌ی زیاتر ده‌توانین نموونه‌ی دوالیزمه‌کان بهێنینه‌وه‌ وه‌ك : داخراو و کراوه‌، وه‌ستاو و جوڵه‌دار، خودو بابه‌ت، ئه‌رێن و نه‌رێ، ژیان و مردن، واقیع و خه‌یاڵ…..هتد
ئه‌گه‌ر باس له‌ کز بوونی ره‌وتی بونیاتگه‌ریی بکه‌ین ئه‌وا ده‌توانین بڵێین که‌ بونیاتگه‌ریی له‌ سه‌‌ره‌تای خۆپیشاندانه‌ رادیکاله‌کانی قوتابیانی فه‌رنساوه‌ ساڵی 1968 ورده‌ ورده‌ به‌ره‌و داکشان چوو، به‌ هۆی ئه‌و ره‌خنانه‌ی رووبه‌رووی ده‌بووه‌وه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی ناتوانین ته‌واو ده‌ق داببڕین له‌ هه‌موو فاکته‌ره‌ ده‌ره‌کییه‌کان و خودی نووسه‌ریش.

و لێره‌وه‌ش بونیاتگه‌راکان ده‌ستیان کرد به‌ پێداجوونه‌وه‌ی بۆچوونه‌کانیان و له‌م ئاکامه‌شدا چه‌ند ره‌وتێکی تر به‌رپابوون وه‌ك: شێوه‌یی، سیمائی، هه‌ڵوه‌شانگه‌رایی، زمانییه‌کان که‌ ئه‌مه‌ی داوایی داده‌نرێت به‌ کۆڵه‌که‌ی سه‌ره‌کی هه‌ر یه‌ك له‌م جوڵانه‌وه‌ ره‌خنه‌ییه‌ ئه‌ده‌بیانه‌ی دوایی.

له‌سه‌ره‌تای حه‌فتاکانی سه‌ده‌ی رابردووه‌وه‌ بونیتگه‌ریی به‌ره‌و داڕمان چوو، ئیتر ره‌وتی (دوای بونیاتگه‌ریی) له‌ فه‌ره‌نسا جێی گرتوه‌، که‌ هه‌ر رۆلان بارت و ژاك دریدا له‌ پێشڕه‌وانی ئه‌م بزوونتنه‌وه‌یه‌ش بوون، ئیتر بارتیش له‌ بۆچوونی وتوێژکردن له‌ گرنگی دانه‌ر له‌ دانانی ده‌قه‌وه‌ بازیهه‌ڵدا بۆ گرنگی خوێنه‌ر له‌ هێنانه‌دی مانای نوێ و بێ کۆتا، بارت له‌ کتێبی (چێژی ده‌ق) 1975 وای داده‌نێت له‌ غیابی نووسه‌ری ده‌قدا هه‌ڵه‌شه‌ییه‌کی بێ کۆتا دێته‌ ئاراوه‌ به‌ڵام چێژ به‌خش، ئه‌م چێژه‌ش له‌ توانادارێتی ده‌قه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت بۆ یاریکردن به‌ ماناکان و هێنانه‌ دی مانای جیاوازتر، به‌ڵام ئه‌مه‌ش لێکدانه‌وه‌یه‌کی بێ سه‌ره‌وبه‌ره‌ی بێ کۆت و سنوور ناگه‌یه‌نێت، به‌ڵکو هه‌ڵوه‌شاندن و روخاندنه‌ به‌مه‌به‌ستی دامه‌زراندنه‌وه‌یه‌کی نوێ و خوێندنه‌وه‌یه‌کی ‌ تر، لێره‌وه‌ش خوێنه‌ر هه‌ڵده‌ستێت به‌ رۆڵی نووسینه‌وه‌ی ده‌ق، ده‌بێته‌ به‌رهه‌مهێن نه‌ك به‌کاربه‌ری ده‌ق‌، ئه‌مه‌شه‌ بنه‌ڕه‌تی ڕێبازی هه‌ڵوه‌شانگه‌رایی، که‌ دریدا په‌ره‌ی پێدا.

به‌مجۆره‌ له‌ بیروڕای : مردنی دانه‌رو سیحری دال و دابڕانی ده‌ق له‌ کارلێکه‌کان پاشگه‌زبوونه‌وه‌و جارێکی تر رۆڵیان پێدایه‌وه‌و به‌ڵکو لێکدانه‌وه‌و شیکاریه‌ ده‌روونییه‌کانیشیان بۆ ئه‌ده‌ب زیاد کرد، له‌گه‌ڵ پێشچاوگرتنی بیردۆزه‌کانی وه‌رگر و خوێندنه‌وه‌و لێکدانه‌وه‌کاندا (هێرمۆنتیکا).
ئه‌مه‌ له‌ کاتێکدایه‌ که‌ له‌ ڕاستیدا بونیاتگه‌ریی یه‌که‌م ڕێبازی ره‌خنه‌یی ئه‌ده‌بی نه‌بوو که‌ له‌سه‌ر بنه‌مای بونیاتی زمان دامه‌زرابێت، له‌کاتێکدا قوتابخانه‌ی (هونه‌ر بۆ هونه‌ر) به‌ پێشه‌وایه‌تی ئۆسکار وایڵدو کرۆتشه‌ زۆر زووتر ئه‌مه‌یان راگه‌یاند به‌ چڕکردنه‌وه‌ی بۆچوونه‌کانیان له‌ گرنگیدان به‌ ره‌هه‌نده‌کانی هونه‌ر له‌ پێناوی هونه‌رێکی شایسته‌و بڵنددا.

( 1 )
قه‌سیده‌ی ئه‌گه‌ر

خودایە
ئەگەر ئادەمزادت
بە دەستێك و سێ‌ قاچ دروست كردبا
مەیموون چییان دەگوت ؟
ئەگەر كلكی درێژت بەدواوەمان خستبا
چۆنمان لە ئاهەنگان سەما دەكرد ؟
گەر باڵت پێمان بدابووایە پێی بفڕین
پاسپۆرتەكانمان چی لێ‌ دەكرد ؟
ئەگەر بە نەدیتراویت دروست كردباین
خەفیە و جاسووس
ڕاپۆرتەكانییان دژی كێ‌ نووسیبا ؟
گەر نۆ پەنجەت پێدابواین
چۆنمان تا (دە) بژماردایە ؟
ئەگەر جەستەمانت لە پۆڵا دروست كردبووا‌
چۆن شەڕمان دەكرد ؟
گەر لووتمانت بكردبووایە دەنووك
كچانمان چۆن ماچ دەكردن ؟
ئەگەر خۆت كردبووایە حاكم بەسەرمان
بەرپرسەكانمان چی لێ‌ كردبا ؟
گەر ئەم قەسیدەیەم پێ بدابووای
چیت بۆ زیاد دەكرد ؟
ئەگەر ..
ئەگەر ..
ئەگەر خودایە!..

(2)
سۆزی (مه‌یسون)ی
ژنی خه‌لیفه‌ معاویه‌ بۆ بیابان

كراسێكی خوری و
دڵێكی بێ‌ خەمم بدێ‌ ،
تۆ بڕۆ هەموو پۆشاكە ئاوڕیشمیەكانم بەرە ..

خیوەتێكم لەناو لم بدێ‌ ، بای لێ‌ بدا
لەباتی من
بچۆرە كۆشكی بەرز . .
حوشترێكم بۆ بێنە
لە سارایان سواری بم
تۆیش بۆ كوێت بوێ‌
سواری كەژاوە زێڕینەكەم بە!

لێگەڕێ‌ سەگی میللەتەكەم
بە موسافیری بێگانە بوەڕێ‌
ئەو پشیلە تەمەڵە بەنازە
ببە ماڵی خۆت ..
پارچەنانێكی وشكم
لە گۆشەی كۆخێك پێ بدە !
تۆیش گەورەم بە تەنێ‌
كێكی میر بخۆ ..

لة ( فاضل العزاوي ـ الاعمال الشعرية ـ بةشى دووةم ـ بلآوكردنةوةى دار الجمل ـ 2007 ) كراون بة كوردى .

.

سۆما یەکێک بوو لەو قوتابییە زیرەک و لێھاتووانەی کە سەرنجی سەرجەم مامۆستاکانی بۆ لای خۆی ڕاکێشا بوو.لە ھەموو وانەکاندا نمونە بوو،بەڵام لە وانەی بیرکاری دا باشترو جیاوازتربوو ، چونکە لەگەڵ ئەوەی حەزی بە وانەکە دەکرد مامۆستای بیرکاریشی زۆر خۆشدەویست،لەگەڵ ئەوەی کە وانەی بیرکاری پێدەوتن چیرۆک و ھۆنراوەی خۆشی بۆ دەگێراِنەوە و لە بۆنەکانیشدا ئەو سەرپەرشتی ئاھەنگ و کاری شانۆیی قوتابخانەکەی دەکرد چونکە خۆیشی نوسەر بوو.بیرمە زۆر جار سۆما لێی دەپرسی :مامۆستا تۆ چۆن مامۆستا کوردی نیت؟ تۆ ھۆنراوە و چیرۆک دەنووسیت و رۆژانە گۆڤار و کتێبمان بۆ دەھێنیت و نیشانمان دەدەیت.دیارییەکانیشت بۆ ئێمە ھەر گۆڤار و کتێبە.مامۆستاش بەپێکەنینەوە پێی دەوتین ئەی ئەوە نییە بەھۆی ئەوەوە بیرکاریم لا خۆشەویست کردوون و زۆر جار ھۆنراوەشتان بۆ دەخوێنمەوە کە بۆ بیرکاریم نوسیوە.رۆژانە بۆ بیرکاری ھۆنراوەی بۆ دەخوێندینەوە .ئێستاش لە بیرمە جارێکیان ئەم ھۆنراوەیەی پێ وتین ھەموومان لەبەرمان کردبوو لەسەرەتای وانەکەدا تا ئەو رۆژ و وانە و بابەتی دەنووسی بە خەتە جوانەکەی پێکەوە دەمان وت:
وا (بیرکــاری ) مان ھەیە…..لام خــــۆشترین وانـەیـە
زۆر حەز دەکـــــەم ڕۆژانە…..بخــــوێنم یەک دوو وانە
کە مامۆستا ھــــاتە پۆل…..وریاو ئازاو گورج و گـــۆڵ
دادەنیشــم بە چـــــاکی…..تیا دەنوێنم چــــــالاکی
من ســـەرنج دەدەم ھێواش…..ھەتاکو تێ بگـــەم باش
لە ھـەرچیەکیش نەگەشتم…..لە مـامــۆستا دەپرســـم
وەڵامــــم دەداتـــــەوە…..بۆیشم ڕوون دەکــــاتەوە
ئەوساکە باش تێ دەگــەم…..منیش سوپاسی دەکـــــەم
زۆر جار لە ناوەڕاستی وانەکەشدا کاتێک کە ئێمە خەریکی نووسین بووین ئەو ھۆنراوەیەکی بۆ دەوتین:
چەندە خۆشە بیرکاری
مامۆستا وانەکەی کرد بەیاری
ھەر ھەموومان دەست و برد
بەشداریمان تیایدا کرد
ئەم ھۆنراوەیەی کاتێک دەوت کە لەگەڵ تەواو بوونیدا ئێمەش دەستمان لە نووسین ھەڵدەگرت و چاوەڕوانی ئەومان دەکرد.ئەوەی زیاتر سەرنجی منی ڕاکێشا بوو پرسیارەکانی( سۆما ) بوو، زۆر بە جوانی لە بیرمە مامۆستا ھەوڵی دەدا کە ئێمە زیاتر بجوڵێنێت تا چالاک بین و زانیاری زیاتر بەدەست بھێنین و پشت بەخۆمان ببەستبن و گیانی ھاوکاری و یارمەتیدان لە ناوماندا بەھێز و پتەو بکات،
جارێکیان داوای لێکردین کە بە گروپ بڵاوکراوەی سەر دیوار بۆ بیرکاری دروست بکەین.پۆلەکەی ئێمە ٣٦ قوتابی بوو کردینی بە ٩ گروپەوە.بەڵام ئەوەی زیاتر سەرنجی منی ڕاکێشا ئەوە بوو کە لە دروستکردنی گروپەکاندا سەلیقەیەکی جوانی بەکار ھێنابوو،چونکە نەچووبوو ھەموو قوتابییە باشەکان لە گروپێکدا دابنێت بەڵکو ھاتبوو بەپێی ئاستی زیرەکی و لێھاتوویی داینابووین.

من لەو گروپە دا دانربووم کە سۆمای تیابوو،ئای کە دڵخۆشبووم.سۆما ھەمیشە پرسیارە جوان و بەجێکانی ئامادە بوون بۆیە لە مامۆستای پرسی: باشە مامۆستا چۆن و چی بکەین بۆ بابەتەکان ؟ مامۆستاش وتی:دەتوانن ھەریەکەتان چەند بابەتێک دەربارەی بیرکاری پەیدا بکات و بەجوانی بینووسێتەوە ئەوسا ھەموو بابەتەکان کۆبکەنەوە و نیشان منی بدەن منیش بۆتان دیاری دەکەم کە کامیان باش و گونجاوە ئەوسا لە کارتۆنێکدا بەدەستی خۆتان بینووسن و ھەمووشتان بەشداربن.سۆما بەو پرسیارەوە نەوەستا چەندە خۆشبوو پرسیارەکەی دڵی منی کرد کە دڵنیام پرسیاری زۆربەی قوتابییەکانی تریش بوون.

وتی ئەی ئەگەر قوتابییەک نەیتوانی و بابەتی دەست نەکەوت؟ مامۆستا بە پێکەنینەوە وتی: ئەوە ھەر زۆر ئاسانە با بابەتەکانی ناو کتێبەکانی خۆتان بێت.ئێمە لە پۆلی شەش بووین و کتێبەکانیشمان پڕ بابەتی ھەمە جۆر بوون.قوتابییەکی تر کە ئەوە یەکەمجار بوو پرسیار بکات لە مامۆستای پرسی ئەی نابێت لە بازاڕ دروستی بکەین کە زۆر جوان و سەرنج ڕاکێش دەبێت و بە خەتێکی جوانیش بۆمان دەنووسن و وێنەی ڕەنگاوڕەنگی جوانیشمان لەگەڵدا بۆ دروست دەکەن؟خۆ پرسیارەکەی ئەویش بەجێ بوو چونکە من شتی وام بینیبوو کە بۆ وانەکانی تر دروستیان کردبوو.مامۆستا بە روویەکی خۆشەوە وتی گوڵەکەم من دەمەوێت بەری رەنج و ھەوڵەکانی ئێوەی گوڵ ببینم.ئەوەی کە خۆتان بەدەستی خۆتان دروستی دەکەن سەدان جار لەوە جوانترە کە کەسێکی تر بۆتان دروست بکات.

ھەروەھا ھەرگیز لە بیریشتان ناچێتەوە چونکە لەگەڵیدا ماندوو بوون.بەڵام ئەوەی کە تۆ دەڵێیت ماندوو بوونی تیانییە،کەمێک پارە دەدەیت و بۆت دروست دەکەن ،راستە جوانە بەڵام لای من وەک گوڵی نایلۆن وایە و ئەوەی خۆتان دروستی دەکەن وەکو گوڵی سروشتی وایە.ئای کە خۆشبوو وەڵامە بەجێکانی مامۆستا بەڕاستی زۆر حەزی دەکرد کە بەشێوەیەک پەروەردەمان بکات کە ھەمیشە پشت بەخۆمان ببەستین و لە ھەوڵداندا بین.من یەکەمجارم بوو کە بڵاوکراوەی بیرکاری بەو شێوەیەی کە مامۆستا داوای دەکرد ببینم و پێشتریش ئەو بڵاوکراوانەی کەبەسەر دیوارەکانەوە دەمان بینی بۆ وانەکانی تر بوون بەتایبەتی وەرزش و زانست و کوردی.گوێمان لە دەنگی دەگای پۆلەکەبوو مامۆستا بەھێمنی کردیەوە یەکێک بوو لە مامۆستایانی قوتابخانەکەمان..خشتەی تاقیکردنەوەی مانگانەی پێبوو کە بۆمان بنووسێت.کە تەماشای سەر تەختەکەی کرد ناوی گروپ و باسی بڵاوکراوەی بیرکاری تیابوو ،لای ئەویش بوو بە پرسیار و لە مامۆستای پرسی ئەوە داوای بڵاوکراوەی بیرکاریت لێ کردوون.مامۆستاش وتی بەڵێ دوای تاقیکردنەوەکان بۆم دەھێنن.ئەویش سەرێکی بادا وتی یاخوا وابێت،چونکە وادیار بوو بەلایەوە کارێکی قورس بێت.دوای تاقیکردەوەکان ھەر گروپە لەناو خۆیاندا کەوتنە وتو وێژ و ڕاوێژ کردن بەیەکتر و پرسیار کردن لە مامۆستا.

مامۆستا رۆژێکی دیاری کرد تابابەتەکانی بۆ بھێنین و ئەویش پێش ئەوەی ئێمە بینووسین لەسەر کارتۆنەکە بیبینێت و چی بەلاوە پەسەندە دیاری بکات..ئەوەبوو بۆ ئەو رۆژە لە نۆ فایلدا بابەتەکانمان دا بە مامۆستا..بەڵام سۆما و چەند قوتابییەکی تر سەرو فایلی جیایان دا بە مامۆستا و وتیان ئێمە جگە لەوەی کە لە گروپەکەدا بەشداری ھاوڕێکانمان دەکەین حەزیش دەکەین بەجیا بڵاوکراوەی تایبەت بۆ خۆمان بکەین.مامۆستا زۆر زۆری پێخۆشبوو ،بۆیە وتی ھەر زۆر باشە و لە ئێستاوە دەستخۆشیتان لێدەکەم.ئەم قسانە وای لە منیش کرد وەکو سۆما بکەم و بڵاوکراوەیەکی جوان و بەسوود ئامادە بکەم
.بۆیە ھەرچوومە ماڵەوە لەگەڵ سازگۆی خوشکم کە لە من گەورە تربوو کەوتینە کۆکردنەوەی بابەت و رۆژێک بردم بۆ مامۆستا ھەر بە بینینی تەماشایەکی کردم و وتی ئەی ئافەرین زۆر باشە.

منیش بە خۆشییەوە لەماوەیەکی کەمدا تەواوم کرد و نایلۆنم تێگرت و لای کەس قسەم نەکرد.بەڵام لەگەڵ گروپەکەم خەریکی نوسین و ئامادەکردنی بڵاوکراوەکەی گروپەکە بووین..ئێمە ناومان نا (یاری بیرکاری) .کە تەواومان کرد نایلۆنمان تێگرت و داماننا تا ھەر کاتێک مامۆستا داوای لێکردین بیدەینێ.ئەوە بوو رۆژێکیان مامۆستا وتی بۆ رۆژی شەممە ھەمووتان بڵاوکراوەکانتان بھێنن.چەندە خۆشبوو رۆژی شەممە بەرەو قوتابخانە بەڕێکەوتم و ئەوی خۆیشم نابووە بن دەستم کە گەیشتمە قوتابخانە ھەموو قوتابییەک پێیەتی .کە چووینە پۆلەوە مامۆستا ھات و یەکە یەکە بڵاوکراوەکانمان دایە دەستی .بێجگە لە گروپەکان زۆربەمان بەتەنیاش دروستمان کردبوو .مامۆستا یەک یەک تەماشای دەکردن و دەیخستە لاوە. بەڵام لە دانەیەکیاندا زۆر سەرنجی دا و وەستا و بە جیا داینا.

کە لە ھەموویان تەواو بوو یەکە یەکە بانگی کردین و بڵاوکراوەکانی داینەوە و وتی بەیانی ھەموویان ھەڵدەواسین.ئەوەی کە لای مابووەوە بڵاوکراوەکەی من بوو ،بەرزی کردەوە و وتی بەڕاستی ئەمەیان زۆر جیاوازە ،چونکە باسی یەک جۆر لە شێوە ئەندازەییەکان دەکات و زۆر بە ڕێک و پێکی دروستکراوە.من ھەرچەندە دەست و خەتیشم زۆر جوان نەبوو بەڵام بابەتەکەم بەلای مامۆستاوە گرنگ بوو.مامۆستا بەرزی کردەوە تا ھەمووان بیبینن.بێ ئەوەی مامۆستا قسە بکات قوتابییەکان بە چەپڵەڕێزانێک پیرۆزباییان لێکردم ،ئای کە خۆشبوو ھەرگیز لە بیرم ناچێتەوە.ئەوە بوو بۆ رۆژی دواتر بە ھاوکاری مامۆستا ھەموو بڵاوکراوەکانمان لە وانەکەی ئەودا بە دیوارەکان دا ھەڵواسی.

ئای کە دیمەنی جوان بوو،کە زەنگ لێیدا و قوتابییان لە پۆلەکانیان ھاتنە دەرەوە بەبینینی ئەو دیمەنانە زۆر دڵخۆشبوون و کەوتنە تەماشا کردن و سەرنج دان و خوێندنەوەی.بڵاوکراوەکەی من بەجیا دانرابوو تەماشام کرد قوتابیانی پۆلی چوار و پێنج و شەشیش تەماشای دەکەن چونکە بۆ ھەموویان بەسود بوو.ناوی سێگۆشە بوو کە لە ناو سێگۆشەیەکدا نووسیبووم.ئەوسا پێناسەکەی و چێوە و روبەرەکەیم نووسیبوو یاساکانیان و چۆنیەتی دۆزینەوەیان و نمونەم بۆ شیکار کردبوون ھەریەکەی بەڕەنگێک.دوای ئەوە کردبووم بە دوو بەشەوە بۆ جۆرەکانی سێگۆشە بە پێی لاکانی و بە پێی گۆشەکانی و بۆ ھەریەکەیان وێنە و پێناسەکەیم لەناودا نووسیبوو.ئەو کارەی کە پۆلەکەمان بە ھاوکاری مامۆستای بیرکاری ئەنجای دا بوو بە مایەی دڵخۆشی بۆ ئێمە و سەرنج راکێشانی قوتابیان و تەنانەت مامۆستاکانیش..

کارێکی تر کە حەز دەکەم باسی بکەم ئەوەبوو ھەمیشە لە پۆلدا چەند قوتابییەکی دیاری دەکرد بۆ ئەوەی کاتێک ئەو نەھات لە جێگەی ئەو وەک مامۆستا وانە بڵێنەوە و ئێمەش ڕێزی تەواوی ئەو قوتابییەمان دەگرت ،چونکە ئەو دیاری کردبوو ،زۆر بە بێدەنگی و باش وانەکە دەچوو بەڕێوە..مامۆستا بۆیە ئەمەی دەکرد کە ئێمە زیاتر باوەڕمان بەخۆمان ببێت و کە مامۆستاشمان لانەبێت وا نەکە بڕوات بەڕێوە.ئەو یەکەمجار خۆی ماوەیەک دوا دەخست تا ئێمە ئامۆژگارییەکانی جێبەجێ بکەین و دوایی دەھات،چەندە خۆشبوو کە بەھێمنی لەدەرگای دەدا و دەھاتە ژوورەوە زۆر جاریش دەچووە جێگەی ئەو قوتابییەی کە خەریکی وانە وتنەوە بوو دادەنیشت بۆ ئەوەی گوێی لێبگرێت و ئەویش زیاتر باوەڕی بەخۆی ببێت.بیرمە جارێک مامۆستای چاودێر ھاتە ژوورەوە کاتێک یەکێک لە قوتابییەکان لە جێی مامۆستا ڕاھێنانی بۆ شیکاردەکردین و یەک یەک پرسیاری لە قوتابییەکان دەکرد،کە زانی وابێدەنگین وای دەزانی مامۆستای لێیە،بۆیە چووە وە دەرەوە و پاشان دوای کەمێک ھاتەوە چونکە ئەو رۆژە مامۆستا نەھاتبوو بۆ قوتابخانە و بەڕێوەبەر ئاگاداربوو.بۆیە دووجار ھات مامۆستای چاودێر بەلایەوە سەیر بوو کە مامۆستایشی لێ نییە و وا بێدەنگ خەریکی کاری خۆمانین.ئەوە خۆی فێری کردبووین .بیرمە ھەموو جارێک پێی دەوتین من ھەمیشە قوتابی ئازاو نەترسم خۆشدەوێت ،دەیوت ئەوە ئازایەتی نییە کە من ھاتم بێدەنگ بن ،ئازایەتی ئەوەیە کە زانیتان وانەی منتان ھەیە و نەھاتووم بەبێدەنگی دابنیشن و چاوەڕوان بکەن و یەکێکتان لەجیاتی من سەرپەرشتی وانەکە بکات.مامۆستا دەیویست لەگەڵ زانیاری زۆردا پەروەردەیەکی جوانیشمان بکات و ھەمیشە بە باوەڕ بەخۆبوونەوە بەرەو ڕووی کێشەکانمان ببینەوە.

زۆر جار لە تاقیکردنەوەی رۆژانەدا بۆ ھەر ڕیزەمان چەند پرسیارێکی دەنووسی ..کە پرسیارەکانی من لە پرسیاری ھاوڕێکەم نەدەچوو کە لەلامەوە دانیشتبوو چونکە پۆلەکەمان قوتابی زۆری تیابوو بەئاسانی و بەسەلیقەی خۆی ئەو کێشەیەی چارەسەرکردبوو،دەھات لەسەر تەختەکە دوو جۆر پرسیاری دەنووسی لە جۆرێکیان دەینووسی ( A)و لە جۆرەکەی تر دەینووسی ( B ) و ھەر ڕیزەی جۆرێکی پێدەوتین..پاش ماوەیەک کە سەرنجم دا ھەمان پرسیارن بەڵام ھاتووە لە یەکەمیاندا لە(١تا٥)ی نوسیوە و لە دووەمدا ھەمان پرسیارە بەس لە (٥تا١) نووسیوە لەجیاتی ئەوەی ٥ پرسیار بنوسێت و ھەموومان وەڵام بدەینەوە ئەو بەو شێوەیەی لێکردبوو.کە بۆ خۆی ئاسانکاری بوو بەتەواوی ئاستی قوتابییەکانی بۆ دەردەکەوت و نەماندەتوانی تەماشای یەکیش بکەین ،ھەرچەندە ئەو وای لێکردبووین کە چی دەزانین ئەوە بنووسین و وەڵام بدەینەوە وا ئەمڕۆ تەماشای ھاوڕێیەکمان کرد ئەی کە کەسی لێ نەبوو چی بکەین..مامۆستا فێری زەنگی وریاکردنەوەیشی کردبووین،لەوانەیە بپرسن زەنگی وریاکردنەوە لە پۆلدا دەبێت چی بێت؟زۆر چاک لە بیرمە دەیوت ئاگاداربن لەکاتی نوسیندا و گواستنەوەی بۆ سەر دەفتەرەکانتان ھەندێک جار بە ئەتقەست ھەڵەیەک دەکەم بزانم کێ زۆر وریایە و دەیدۆزێتەوە.سەرەتا ژمارەیەک یان وشەیەکی بە تۆخی دەنووسی و زوو دەستمان بەرز دەکردەوە و پێمان دەوت.ئیتر لە ڕۆژانی تریشدا دووبارەی دەکردەوە جارجارە ،جاری وابوو ژمارەیەکی بەتۆختر دەنووسی بەڵام راست بوو ھەڵەکە لە شوێنێکی تردا بوو،ئیتر بە ئاسایی دەینووسی و ئێمەش لەکاتی گواستنەوەی بۆ سەر دەفتەرەکانمان زۆر بەوردی بۆ ھەڵە دەگەڕاین بەڵام نووسینەکەمان زۆر بەباشی دەخوێندەوە .

ئەو مەبەستی ئەوە بوو کە باش بیخوێنینەوە و لێی تێبگەین نەگ بەس بیگوازینەوە وەک ئەوەی بەس وێنەی بگرین..ئیتر بۆمان دەرکەوت کە ئەو زەنگەی ئەو باسی دەکات بەڕاستی زەنگی وریا کردنەوەیە
ھەمیشە ھەوڵم دەدا کە بەسەرنجەوە لە کارەکانی مامۆستاکانمان بڕوانم،چونکە ئەوان خەمخۆر و دڵسۆزی ئێمە بوون و زۆر خۆیان لەگەڵماندا ماندوو دەکرد.زۆر رۆژ وانەی بیرکاری بە گروپ پێدەوتین ،کە خۆشییەکی زۆرتری دەدا بە وانەکە و باشتریش لە وانەکە دەگەیشتین.بەڵام لە ھەر وانەیەکدا لەگەڵ ئەوەی کە ناوی گروپەکەی دەگۆڕی گروپی تازەیشی دروست دەکرد،وانەبوو ھەر لە گروپێکدا بمێنینەوە.زیاتریش ئەو قوتابییانەی ھەڵدەسان لە گروپەکەدا کە پێشتر کەم بەشدارییان دەکرد لە وانەکەدا،تا وای لێھات ھەمووان وەک یەک حەزمان بە وانەکە دەکرد و بەشدایمان دەکرد.بیرمە رۆژێکیان مامۆستا پێی وتین بەیانی وانەکەمان جیاوازتر دەبێت و میوانمان دەبێت.زۆر جار مامۆستایانی تری قوتابخانەکە یان مامۆستایانی ڕاھێنەر دەھاتن بۆ بینینی وانەکەی چونکە مامۆستا ساڵانێکی زۆربوو بیرکاری دەوتەوە و وانەکەی ھەمیشە نوێکاری تێدابوو کە ھەموومان حەزمان لێی دەکرد.

بۆ رۆژی دواتر ھێندەم زانی مامۆستا خۆی کرد بە پۆلدا و وتی ئەم وانەیە لە ھۆڵەکەدا دەخوێنین و کۆمەڵێک میوانیشمان ھەیە بۆیە دەبێت ئاگاداربن و وێنەیەکی جوان بنوێنن..ئیتر کتێب و دەفتەری بیرکاریمان گرت بە دەستەوە و بە ڕیز و بەھێمنی چووین بۆ ھۆڵەکە.تەماشامان کرد لە دواوە زیاتر لە ٤٠ مامۆستا دانیشتبوون.مامۆستا ئێمەی دانا و کەوتە قسە.بەخێرھاتنی میوانەکانی کرد و وتی ئێستا وانەیەکتان پێشکەش دەکەم.ھەر لەگەڵ نوسینی وانە و رۆژ و بابەت ئێمەش ئەو ھۆنراوەیەمان وت کە خۆی پێشتر فێری کردبووین.لەگەڵ ئەو تەواو بوو ئێمەش تەواو بووین.وتی پشووبەن،ئێمەش بەھەمان شێوە ئەو دێڕە ھۆنراوەمان وت کە ھەموو جارێک لەکاتێکدا دەیوت پشووبدەن دەمان وت:مامۆستا گیان ئامادەین..کە وتی وریا بن،زتمان چاوەڕوانی تۆ دەکەین..بێدەنگ تەماشای مامۆستامان دەکرد.یەک دوو پرسیاری لە بارەی بابتی پێشووەوە لێکردین و بەجوانی وەڵاممان دایەوە..ئیتر وتی وانەی ئەمڕۆ بە شێوەی گروپ دەخوێنین.لەماوەیەکی کەمدا جیای کردینەوە و کورسییەکانمان ڕێک خست ،دەبوایە مێزیشی لێبووایە بەڵام نەبوو ،رەحلەکانمان وا ڕێکخست وەک مێز دەرچوون.

وتی ھەر گروپە و بە ڕاوێژ ناوێک لە گروپەکەی خۆی بنێت..دەگەڕا بەسەرمانەوە،لە ناوی گروپەکانی دەپرسی،سێو،پرتەفاڵ،مۆز،شوتی و دوو گروپیش ھەناریان نووسی بوو،چەندە خۆشبوو مامۆستا وتی ھەر زۆر باشە با یەکێکتان ھەناری شیرین بێت و ئەوی ترتان ھەناری مێخۆش،ئەوەم ھەرگیز بیرناچێتەوە.ئیتر کەوتە وتنەوەی وانەکە کە باسی بازتە بوو.ئەم شتانەشی وەک ھۆی ڕونکردنەوە بۆ ھێنا بووین(نان،پەنیری سێگۆشەیی کە لە پاکەتێکی خڕدا بوو دواتریش ژێر پەنیرەکان مقەبای سێگۆشەیی تێدابوو کە بە دەرزی دەیدا لەو پارچە تەپەدۆرەی کە ھەڵیواسیبوو ،پلایسێک و پارچەیک تەلی باریک،چەند وێنەیەکی بازنە بە ڕەنگاو ڕەنگی و مقەستێک)بیرمە وانەکە وەک یاری و سەیران وابوو.بەشێوەیەک باسی چێوە و ڕوبەری بازنەی بۆکردین و ڕێژەی نەگۆڕی بۆ دۆزنەوە تا ئێستاش بیرم ناچێتەوە..ھەموو شتەکان کە ھێنابووی بەکاری ھێنا ئەو وەک ئاراستەکار و ڕێنمایی کار بوو ئێمە چەقی وانەکەبووین.کە وانەکە تەواو بوو نان و پەنیرەکەی داینێ و چووین بە بێدەنگی لە باخچەی قوتابخانەکەدا خواردمان و ئەوانیش کەوتنە گفتوگۆ دەربارەی وانەکە.

مامۆستا وەکو ھاوڕێ وابوو لەگەڵمان دا و زۆرمان خۆشدەویست،چونکە دەیزانی چۆن ھەڵسوکەوتمان لەگەڵدا بکات .ھەرچەندە ئێمە لە ناو کۆمەڵێک خێزانی جیاوازەوە ھاتبووین و ھەریەکەشمان خاوەنی تایبەتمەندی تایبەتی خۆمان بووین،بەڵام ئەو زۆر بەباشی دەیناسین و بەو شێوەیە دەیدواندین.قوتابییەکامان لابوو لە بیرکاریدا باشبوو بەڵام لە وانەکانی تردا باش نەبوو ، بۆیە مامۆستاکانی تر گلەییان لێی ھەبوو.کە پێیان دەوت با باوکت یان دایکت بێت،ھەرجارەو شتێکی ڕێکدەخست .جارێکیان وتی دایکم نەخۆشە و لە نەخۆشخانە کەوتووە،جارێکیتر وتی باوکم لە دەرەوەی وڵاتە،جارێکیتر وتی پرسەمان ھەیە و بەو شێوەیە.بۆیە رۆژێک لێیان پرسی ماڵتان لەکوێیە؟ئەو بە ھەڵە وەڵامی دابووە ،کارگوزارێکیان ناردبوو بۆ ماڵەوەیان و نوسراوێکیان دابوویە.وای گەڕان و ماندوو بوونێکی زۆر بۆی نەدۆزرابووەوە.ئیتر ناچاربوون کە بە مامۆستا بڵێن کە چۆن ماڵەوەیان ئاگادار بکات.ئەویش رۆژیک َمنی بانگ کرد بێ ئەوەی کەس لە ھاوڕێکانم ئاگاداربن وتی تۆ ماڵیان دەزانی و نزیک ماڵی ئێوەیە ،ئەمڕۆ ھەوڵ بدە پێش ئەو بگەیتە ماڵیان و ئەم نوسراوە بدە بە باوکی یان دایکی و بڵێ با کوڕەکەتان نەزانێت بەیانی سەر لە قوتابخانە بدە.منیش وتم زۆر باشە مامۆستا گیان.ئیتر بۆ ڕۆژی دواتر باوکی ھات بۆ قوتابخانە و یەکەمجار ئاگام لێبوو کە مامۆستا پێشوازی لێکرد و بە وردی باسی منداڵەکەی بۆ کرد و بە ھێمنی ڕێگە چارەیشی پێوت،ئەوسا لەگەڵیدا رۆیشت بۆ لای مامۆستاکانی تر.

کارێکی تری مامۆستا کە زۆر بەلامەوە سەرنج ڕاکێش بوو بەکاری دەھێنا بۆ خۆش کردنی وانەکە و بۆ ئەوەی زووتر لە بابەتەکە بگەین و ھەرگیز لە بیرم ناچێتەوە،دروستکردنی سیناریۆ بوو کە دواتر وەک شانۆگەرییەک ئەنجاممان دەدا .ئەوە گیانی ھاوکاری و خۆشەویستی بۆ یەکتر و بۆ مامۆستا و بۆ وانەکە و بۆ قوتابخانەی زیاتر لا دروست دەکردین .ئەو وای فێر کردبووین کە بۆ پیچوونەوەی ھەموو بابەتێک ئەو شانۆگەرییە بچوکە ئەنجام بدەین.کە بە سێ ئەکتەر دەکرا ، یەکێک لە قوتابییەکان خۆی وا نیشان دەدا کە ڕۆژی پێشوو نەھاتبێت و دوو قوتابییەکەی تر لە پۆلدا بوون و ئاگاداری وانەکە بوون و ئەم دەیەوێت بۆی دووبارە بکەنەوە تا ئەویش باش تێبگات.بۆیە شانۆگەرییە بچوکەکە یان نواندنەکە بەم شێوەیە دەستی پێدەکرد.قوتابییە نەھاتووەکە لە دەرگای دەدا و دەھاتە ژوورەوە و بەیانی باشی لە دوو قوتابییەکەی تر دەکرد کە لە بەردەم تەختەکەدا پێکەوە دەدوان.بەم شێوەیە:
یەکەم:بەیانیتان باش ھاوڕێیان
دووەم:بەیانیت باش ھاوڕێ.
سێیەم:بەیانی تۆیش باش .ئەوە دوێنێ بۆ نەھاتبووی؟
یەکەم:کەمێک ناساغ بووم.
دووەم:ئەی مۆڵەتیان بۆ وەرگرتیت؟
یەکەم: بەڵێ زوو باوکم ھات و مۆڵەتی بۆ وەرگرتم.
سێیەم:زۆر باشە کەواتە ئەگەر رۆژێک نەھاتین بە ھۆی نەخۆشی یان کارێکی ترەوە دەبێت کەسێک لەخۆمان گەورەتر بێت و مۆڵەتمان بۆ وەربگرێت.
یەکەم: زۆر ڕاستە ھاوڕێیان.ئەوە دوێنێ مامۆستای بیرکاری باسی چی بۆ کردن.
دووەم:باسی کۆکردنەوە و لێدەرکردنی ژمارە دەییەکان.
یەکەم : دەی زۆر باشە بۆچی یەکی نمونەیەکەم بۆ شیکار ناکەن؟
دووەم:بەسەرچاو(نمونەیەکی لەسەر تەختەکە بۆ دەنووسێت و بە دەنگەوە بۆی شیکار دەکات)
سێیەم: (یەئەویش بەھەمان شێوە).
یەکەم: دەستتان خۆش بێت،دەی ئێوەش سەرو نمونە بۆ من بنووسن با شیکاری بکەم.
دووەم: نمونەیەکی بۆ دەنووسێت.ئەویش وەکو ئەوان شیکاری دەکات.
سێیەم: نمونەیەکی بۆ دەنووسێت.ئەویش وەکو ئەوان شیکاری دەکات.
یەکەم: زۆر سوپاسان دەکەم بەڕاستی ئێستا زۆر بەباشی تێگەیشتم.
ئەمە وای کردبوو کە خۆمان بۆ ھەموو وانەیەکی نوێ بە ئاسانی دەمانتوانی ئەو سیناریۆیە دروست بکەین .مەرجیش نەبوو بۆ ھەموو وانەیەک ئەو کارە بکەین.چونکە ئەو شێوازی وانە وتنەوەی بۆ ھەر وانەیەک و بۆ ھەر بابەتێک تایبەتمەندی خۆی ھەبوو.بۆیە ھەرگیز بێزار نەدەبووین.مامۆستا دەیزانی بیرکاری بابەتێکی زانستی تا ڕادەیەک قورسە و ھۆکاری بەکارھێنانی ئەو شێوازە جیاوازانەیش بۆ ئاسانکردن بوو.

کارێکی جیاوازی تری مامۆستا کە بووە ھۆی ئەوەی کە زیاتر خۆشمان بوێت چیرۆکە ئامۆژگاری ئامێزەکانی بوو .بیرمە جارێکیان چیرۆکێکی بۆ گێڕاینەوە و دواییش وتی ھەریەکەتان لەماڵەوە چۆن تێگەیشتووە بەو شێوەیە بۆم بنووسێتەوە.کە ئەمە بەڕاستی کارێکی مەزن بوو . بێجگە لە ناوەرۆکی چیرۆکەکە کۆمەڵێک سودی تریشمان لێی وەردەگرت .وەک خەت جوانی و بەھێزکردنی بیرکردنەوە و حەزکردن بە چیرۆک و داڕشتن و نووسین.حەزدەکەم یەکێک لەو چیرۆکە ئامۆژگاری ئامێزانە باس بکەم کە بیرم ناچێتەوە.بۆی گێڕاینەوە و وتی:(دوو قوتابی ھەبوون لە پۆلێکداپێکەوە دادەنیشتن ز یەکتریان زۆر خۆشدەویست.یەکێکیان باوکی زۆر دەوڵەمەند بوو کە ھەمیشە بەجل و بەرگی جوان و گرانبەھاوە دەمانبینی .بەڵام گوێی بە خوێندن نەدەدا .

کە پێیان دەوت بۆچی کۆشش ناکەیت ؟بەپێکەنینەوە دەیوت:باوکم زۆر دەوڵەمەندە و چیم بوێت بۆم دەکات.بەڵام ھاوڕێکەی لەگەڵ ئەوەی کە کوڕی پیاوێکی ھەژار بوو ھەمیشە خەریکی کۆششکردن بوو یەکێک بوو لە قوتابییە زیرەکەکانی پۆلەکە. ساڵ ھات و چوو کوڕە دەوڵەمەندەکە بەھۆی لەخۆ بایی بوون و دەوڵەمەندی باوکییەوە نەیتوانی خوێندن تەواو بکات،بەڵام کوڕە ھەژارەکە بەسەرکەوتوویی خوێندنی تەواو کرد.کوڕە دەوڵەمەند پارەی زۆر وخانوی باش و ئۆتۆمبێلی جوانیان ھەبوو .بەڵام ئەمانە تاسەر نابن.پاش ماوەیەک باوکی نەخۆش کەوت و پارەیەکی زۆریان دا بە پزیشک و چارەسەر بۆی سودی نەبوو لەماڵوە لەسەر جێگە کەوت.

ئەرکێکی زۆر کەوتە سەر کوڕەکە،بەڵام نەیدەتوانی وەکو پێویست بە ئەنجامیان بگەیەنێت.بۆیە ھەر خەریکی پارە بەفیڕۆ دان و بەزم و خۆشی بوو زیاتر.تەماشای کرد پارە و سامان بەرەو کەم بوونەوە دەڕوات.ناچار ئۆتۆمبێلی فرۆشت..پارەی ئەویش تەواو بوو..تا زۆربەی کەلوپەلی ماڵیشیان فرۆشت .چونکە فێری کار و ھەوڵدان نەبوو بوو نەیدەتوانی ھیچ بکات.

زۆر بێزار بوو بوو.ڕۆژێکیان لەڕۆژنامەیەکدا ئاگادارییەکی بینی بۆ دامەزراندن لە فەرمانگەیەکدا.بۆیە بەخۆشییەوە ھەوڵیدا کە بچێت .رۆژانە بە عارەبانەیەکەوە خەریکی کار بوو زۆر ماندوو دەبوو.دەبووایە بژێوی بۆ خێزانەکەی پەیدا بکات.ئەوەبوو داخوازی نووسی و چووە بەردەم پرسگەی فەرمانگەکە.کە پرسیاری کرد فەرمانبەرەکە وتی ماوەکە تەواو بووە.ئەویش زۆر ھەوڵی دا بۆیە کردیە ژوورەوە.کە چووە ژوورەوە بەڕێوەبەرەکە تەماشای رۆژنامەیەکی دەکرد دەموچاوی لای ئەمەوە دیار نەبوو.ئەمیش داخوازییەکەی خستە بەردەمی و لەسەر مێزەکەی بۆی دانا.کە سەری بەرزکردەوە ئەم تەزوویوکی سارد بە گیانیدا ھات.بەڕێوەبەریش لەشوێنی خۆی ھاتە دەرەوە و باوەشی پێدا کرد و ئەملاولای ماچ کرد و داوای چای بۆ کرد.ئەمیش بەشەرمەزارییەکی زۆرەوە لە تەنیشتییەوە دانیشت و نەیدەزانی چی بڵێت.

چونکە ئەو قوتابییە ی کە لە پۆلدا لایەوە دادەنیشت و کوڕە ھەژارێک بوو،زۆر جار ئەم گاڵتەی پێدەکرد.ئیتر کەوتە قسە لەگەڵیدا و ھەوڵی باوکی لێ پرسی.ئەویش بە دەنگێکی نزمەوە وەڵامی دایەوە و ئەویش وتی فەرموو بزانم کارەکەت چییە با بۆت جێبەجێ بکەم..کە تەماشای داخوازییەکەی کرد.وتی بەداخەوە ھاوڕێ گیان ماوەکەی بەسەرچووە بەڵام تەنھا یەک کارمان ھەیە و ئەویش دڵم نایەت پێت بڵێم .ئەویش وتی بەقوربانت بم ھەرچییەک ببێت ئامادەم بیکەم.بەڕێوەبەریش وتی کارگوزاری ژوورەکەم خانەنشین بووە دەتوانیت ئەو کارە بکەیت؟ئەویش تەماشایەکی کرد و وتی ئامادەم .ئەویش وتی باشە قسەکانی مامۆستات بیر نایەتەوە کە دەیوت ئەوەی بەرز بفڕێت نزم دەنیشێتەوە.بۆیە بوو بە کارگوزار لای ھاوڕێکەی).

یەکەم ڕۆژ

پڵنگە دیل کراوەکە زۆر لە دارستانەکان دوور خرابۆوە، بەڵام نەیئەتوانی لە بیریان بکا، بە توڕەییەوە سەیری لە کۆمەڵێک پیاو ئەکرد کەبە بێ ترس چواردەوری قەفەسەکەیان گرتبوو و چاوویشیان پڕ بوو لە گەڕان بە دوای زانیاری زیاتر و یەکێکیان بە دەنگێکی لەسەرخۆی فەرماندار ئاسا قسەی ئەکرد:
…گەر بە راستی ئەتانەوێ ئیشەکەی من فێر بن کە “ماڵی کردنە” نابێ هەرگیز ئەوەتان لەبیر بچێ کە یەکەم ئامانجتان”مەعیدە”ی ڕکابەرەکانتانە،
بۆ ئەوەی بۆتان دەرکەوێ پیشەیەکی هەم قورس و هەم ئاسانە لە یەک کاتا،
سەیرێکی ئەم پڵنگە بکەن..پڵنگێکی دڕندەی لووت بەرزی لەخۆباییە ،شانازییەکی زۆر بە ئازادی و هێز و ستەمەکەیەوە ئەکات، بەڵام ئەگۆڕێت و وەک مناڵێکی بچوک ئەبێ بە ڕۆح سووکێکی گوێ ڕایەڵ..سەیرکەن و فێربن لە نێوان ئەوەی خۆراکی هەیە و ئەوەی نیەتی چی ڕوو ئەیات..
“پیاوەکان ووتیان هەمووان قوتابیەکی دڵسۆزی پیشەی(ماڵی کردن ئەبن)..”
راهێنەرەکە لە خۆشیا زەردەخەیەک گرتی ، ئەنجا ڕووی کردە پڵنگەکە و ووتی : وەزعی میوانە ئازیزەکەمان لە چیایە..!؟ ..
– پڵنگەکە ووتی: كاتی نان خواردنمە، خواردن بێنە….
ڕاهێنەرەکە بەسەرسوڕمانێکی دروست کراوەوە ووتی : تۆ دیلی منی و ئەمرم بەسەرا ئەکەیت..! پڵنگێکی هەزەلیت..ئەبێ درک بەوە بکەیت کە تەنها
“من” لێرە ئەتوانم فەرمان دەرکەم ، ،
پڵنگەکە ووتی : كەس فەرمان بەسەر پڵنگا ناکا..
ڕاهێنەر ووتی : لە دارستان ئا ، بەڵام تۆ ئێستا پڵنگ نیت ، کەکەوتویتە قەفەس ئێستا تۆ تەنها کۆیلەیەکی دوای فەرمانەکان ئەکەوی و ئەوە ئەکەیت کە من ئەمەوێ ،،
پڵنگەکەبە تووڕەییەوە ووتی :نابم بە کۆیلەی کەس
ڕاهێنەرەکە ووتی: لەبەر ئەوەی من خۆراکم هەیە ، تۆ ناچار گوێ ڕایەڵیم بکە
پڵنگەکە ووتی : خواردنی تۆم ناوێ!! ڕاهێنەرەکەش وەڵامی یایەوە : كەواتە با برسیت بێ، زۆرت لێ ناکەم بۆ شتێک کە نەتەوێ.. و ڕووی کردە قوتابیەکانی و ووتی: ئەبینن چۆن ئەگۆڕێت ، سەری بەرز مەعیدەیەکی برسی تێر ناکات..
” ..پڵنگەکە برسی بوو ، بەخەفەتەوە ئەو ڕۆژانەی بیر کەوتەوە کە وەک(با)
بێ هیچ ڕێگرییەک نیچیرەکانی ڕاو ئەنا…. ”
“”””””””’

دووەم ڕۆژ

ڕاهێنەر و قوتابیاکانی چواردەوەری قەفەسەکەیان گرت….. ڕاهێنەر ووتی:
“برسیت نیە..؟ مسۆگەر لە برسا ئێش و ئازارت هەیە ، بڵێ برسیمە تا ئەو گۆشتەی ئەتەوێ دەستت کەوێ…..” پڵنگ هیچ وەڵامێکی نەبوو..ڕاهێنەر
ووتی : بێ ئەقڵ مەبە و چیت پێ ئەڵێم بیکە، دان بنێ بەوەی برسیتە یەکسەر
تێرت ئەکەم،،پڵنگەکە ووتی: برسیمە . ڕاهێنەر بە پێکەنینەوە بە قووتابیەکانی ووت ” ئەوەتا ، کەوتە داوێکەوە لێی دەرباز نابێ” و فەرمانی کرد
گۆشتێکی زۆر بەن بە پڵنگەکە..
“””””””’
سێیەم ڕۆژ

ڕاهێنەرەکە بە پڵنگەکەی ووت : گەر ئەتەوێ خواردنی ئەمڕۆ ت دەست بکەوێ، چیت پێ ئەڵێم وا ئەکەیت ، پڵنگەکە ووتی : گوێ ڕایەڵیت ناکەم،
ڕاهێنەرەکە لە وەڵاما ووتی : پەلەمەکە داواکەم زۆر ئاسانە ، تۆ ئێستا لە قەفەسەکەتا ڕاکشاوویت ، کە ووتم ڕاوەستە ئەبێ ڕاوەستیت …………
” ..پڵنگەکە لەبەر خۆیەوە ووتی : داوایەکی هیچ و پوچە و ئەوە ناهێنێ کە کەللەڕەقبم و خۆم برسی بکەم..” ڕاهێنەر بەسەر و زمانێکی توڕەوە هاواری کرد : ڕاوەستە ، ” پڵنگەکە کەمێک لە شوێنی خۆیەوە ڕاوەستا ” ، تا ڕاهێنەر ووتی : ئافەرم ، کاتێ پڵنگ بە شپرزەییەوە کەوتە خواردن ، ڕاهێنەرەکە بە قوتابیەکانی ووت : چەن ڕۆژێکی تر ئەبێ بە پڵنگێک لە قاقەز ………….
“””””””””

چوارەم ڕۆژ

پڵنگ بە ڕاهێنەرەکەی ووت : برسیمە ، داوام لێ بکە ڕاوەستم. ڕاهێنەرەکە بە قوتابیەکانی ووت: ئەوەتا دەستی کردوە بەحەز کردن لە فەرمانەکانم..و ئەنجا ڕووی کردە پڵنگەکە و پێی ووت : گەر ئەمڕۆ لاسایی پشیلە نەکەیتەوە و نەمیاوێنی خواردن ناخۆی . توڕەییەک لە پڵنگەکە نیشت و لەبەر خۆیەوە ووتی : كات بەسەر بردنە کە لاسایی پشیلە بکەمەوە و دەستی کرد بە میاوین…
ڕاهێنەرەکە دەم و چاوی یا بە یەکا بەسەر ڕاوەشانەوە ووتی : لاسایی کردنەوەکەت خراپە تۆ قڕەقڕ بە میاوین ئەزانی!؟ پڵنگەکە جارێکی تر لاسایی میاوینی کردەوە ، بەڵام ڕاهێنەرەکە بە دەم و چاوێکی غەزەباویی و شێوەزارێکی ئیهانە کردنەوە ووتی : ” بێ دەنگ بە..بێ دەنگ بە ، لاسایی کردنەوەکەت بێ کەڵکە ، ئەمڕۆ بەجێت ئەهێڵم کە ڕاهێنان لەسەر میاوینی پشیلە بکەیت و بەیانی تاقیت ئەکەمەوە..دەرچویت خواردن هەیە دەرنەچویت خواردن نیە”
ڕاهێنەرەکە بە هەنگاوی لەسەرخۆ لە قەفەسەکە دوورکەوتەوە و قوتابیەکانیش بە چرپەچرپ و پێکنینەوە دوای کەوتن ، پڵنگەکەش کەوتە شیڕە شیڕ کردن ڕووەو دارستانەکان ، بەڵام کەس گۆێی لەو نەبوو……….
“””””””””
پێنجەم ڕۆژ

ڕاهێنەرەکە بە پڵنگەکەی ووت : دەی، گەر بە سەرکەووتویی لاسایی میاوینی پشیلەت کردەوە یەک پارچەی گەورەی تازەی گۆشت وەرئەگریت..،،،،،،،،،
پڵنگەکە دەستی کرد بە لاسایی کردنەوەی میاوینی پشیلە ، ڕاهێنەر چەپڵەیەکی لێ یا و بە دڵ خۆشییەکەوە ووتی : ئافەرم، تۆ گەورەیت ، هەر وەک پشیلەیەک لە (شوبات) ئەمیاوێنی، پارچەیەکی گەورەی گۆشتی
بۆ فڕێدا..
“”””””””””
شەشەم ڕۆژ

لەم ڕۆژەیا ، هەر کە ڕاهێنەرەکە لە قەفەسەکە نزیک بۆوە، پڵنگەکە دەستی کرد بە لاسایی کردنەوەی میاوینی پشیلە ، بەڵام ڕاهێنەر بە بێ قسە کردن دەم و چاوی یابو بەیەکا ، پڵنگەکە ووتی : ئەوەتا لاسایی میاوینی پشیلەم کردەوە،، ڕاهێنەرەکە ووتی : لاسایی(زەڕین) ی کەر بکەرەوە ، پڵنگ بە نارەزاییەکەوە ووتی ” من، پڵنگ، کە هەرچی ئاژەڵی دارستانە لێم ئەترسێت
لاسایی کەر بکەمەوە !!! “بمرم و نەک داواکەت جێ بەجێ بکەم”. بێ ئەوەی هیچ بڵێ ڕاهێنەرەکە لە قەفەسەکە دوور کەوەتەوە

“”””””””””’
حەوتەم ڕۆژ

ڕاهێنەر بە ڕوویەکی کراوەی دەم بەزەردەخەنەوە بەرەو قەفەسەکە ڕۆشت
بەپڵنگەکەی ووت :خواردنت ناوێ!؟ئەویش ووتی : با ئەمەوێ . ڕاهێنەرەکە ووتی ” ئەو گۆشتەی ئەیخۆیت باجی هەیە ، وەکو کەر بزەڕێنە تا خواردنت
دەستکەوێ..” …پڵنگ ویستی دارستانەکانی بێتەوە خەیاڵ بەڵام نەیتوانی، بە
چاوی داخراوەوە کەوتە زەڕین، ڕاهێنەرەکە ووتی : زەڕینەکەت باش نیە ، ،
بەڵام لەبەر ئەوەی بەزەییم پیاتا یەتەوە پارچەیەک گۆشتت ئەیەمێ ………
“””””””””

هەشتەم ڕۆژ

ڕاهێنەر بە پڵنگەکەی ووت:” سەرەتای خوتبەیەکم دەست پێ ئەکەم ، کە تەواو بووم ، وەک نیشانەیەکی بە دڵ بوونت چپڵەم بۆ لێ یە” ، پڵنگەکە ووتی: چەپڵە لێ ئەیەم . ڕاهێنەر دەستی کرد بە خوتبەکەی :” هاووڵاتیان ،
پێشتر و لە چەن بۆنەیەکی ترا هەڵوێستی خۆمان لەمەڕ هەموو مەسەلە چارەنووس سازەکانا ڕوون کردۆتەوە ، پیلانی لایەنە دوژمنەکان نە ئەم هەڵوێستە نەگۆڕە ئاشکرایەمان و نە بڕوابوونمان بە سەرکەوتن پێ ئەگۆڕێت”… پڵنگەکە ووتی : تێ نەگەیشتم ، ووتت چی !؟ ڕاهێنەرەکە ووتی:(هەرچییەک ئەڵێم ئەبێ سەرسام بی پێی و چەپڵە لێ بەیت..) پڵنگەکە
ووتی : “بمبورە ، لە دایکمەوە نەخوێنەوارم ، وقسەکانت جوان بوون چۆنت ئەوێ وا چەپڵە لێ ئەیەم ” و دەستی کرد بە چەپڵە لێ یان ..ڕاهێنەرەکە ووتی : دوو ڕوویی و دووڕووەکانم خۆش ناوێ ، لەمڕۆ بەدوا وەک سزایەک
خواردنت لێ ئەبڕدرێت..
“””””””””
نۆیەم ڕۆژ

ڕاهێنەر بە بارێک گژ و گیاوە هات و بۆ پڵنگەکەی فڕێ یا و ووتی : بخۆ…
پڵنگەکە ووتی : ئەمە چیە !؟ من گۆشت خۆرم ، ڕاهێنەرەکە ووتی : ” لەمەو
دوا هەر گژ و گیا ئەخۆیت” …کاتێک پڵنگەکە برسێتی زۆری بۆ هێنا ویستی گژ و گیاکە بخوات ، بەڵام بێزی لێ کردەوە و دوورکەوتەوە ، بەڵام جارێکی تر گەڕایەوە و ووردە ووردە چێژی لە خواردنەکەی وەرگرت …………………
“”””””””””’
دەیەم ڕۆژ
ڕاهێنەر و قوتابیەکانی و پڵنگ و قەفەسەکە وون بوون
پڵنگ بوو بە هاووڵاتی
و
قەفەسەکەش بە شار

دیسەمبەر 2018

سه رم له سه ر شانت دانا
خۆر جێگایخۆی گۆری
کێبڕکێی لەگەڵ هەوردا ئەکرد
تا هێلانه یه کی بچوک دروست بکات
بەڕەنگی ئاو
ئه و کاته مردن
دەبێتە ژیان
هه موو گه ردوون
هی ئێمه بێت…..
منیش له سه ر شۆسسته ی وونبون
له گه ڵ تۆدا
خٶم ئه دۆزمه وه ئه ی باران
له گۆرانی به رده وام به
مانگ به ته نیشتمه وه
وا چوارده یه
قه له مه که م بێتوانایه
به جوانی مانگ دا
هه ڵبدات
به رده وام به له گۆرانی
په پوله کان
نایانەوێت بفڕن
شەمەندەفەرەکەش
جانتاکانی بەجێهێشت و رۆیشت
باڵندەکەش دڵخۆشە
چونکە دیلە..
دەهەستە
کەمێک دوورکەوەرەوە
تا لاوازی خۆم ببینم
ڕازیم کە خۆشەویستی نیە
درۆی نیسانە
کەمێک دوورکەوەرەوە
تا گوێم لەشەرمی هەناوی خۆم بێت
چۆن بتشارمەوە
شۆستەکان هەنگاوەکانمان
دەچنن
بارانیش
نۆتەکانی تەڕکردووەو
پیایی هەڵدەدات
دە پێمبڵێ
چۆن بتشارمەوە
لێوەکانت شەرابمەو
چاوەکانت هەستانە
چۆن بتشارمەوە
وەک کۆترێک
لە ئامێزم گرتبێت
ئه تدۆزنه وه
ئه ی باران …
به رده وام به له گۆرانی
خۆشه ویستیت فرێبده
لە ئاسۆدا خۆشەویستی
گەشە ئەکات
بۆن و بەرامەت واملێ ئەکات
له سه ر چیرۆکه کانی هه ور و
دوعای حیکایه ته کانی
خه و بمباته وه
چۆن دڵم دێت
من برۆم و
ئه و له سه ر پێخه فه کانی شه ونم
چاوه ڕوان بێت
تا له ژێر پاڵتۆکه ی دا
له ئامێزم بگرێ
باران ….باران
به رده وام به له گۆرانی
خۆشه ویستی فرێبده …
هه رچەند بیبینم
جانتاکانم فرێ ئه ده م و
ئاوێنه کانم ئه شکێنم
کە ماچی بکەم
دڵم بە پەلە لێ ئەدات
هیچ دیاریه کی ترم ناوێت و
نامه وێت

ته‌نكه‌ی رۆحم بگرەو
گوللەیەكی تیا بچێنە
دڵم لەگڵێك خوڵقاوە
قەڵەمی تێدا سەوز نابێت
ئیتر مەكۆشە
بۆ شینبوونی
تۆوی ئەوین و تەبایی
من لەگەڵ خۆمدا لەشەڕم
لەگەڵ گیانی خۆمدا ئاشت نابمەوە
چۆن دەتەوێت ئاوێزانی جەرگمت بكەم
من نازانم خۆم چەند پارچەم
ناتوانم خۆم كۆكەمەوە
لەكەرتێكما با دەبارێ
زریان دەسووتێ
هەوار بەلادا دێ و
شووشەی دەروون دەشكێ
لەكەرتێكی ترما
مێز دەڕازێننەوە
پارە بەسەر مێدا دەكەن
كچ دەفرۆشن
خاك هەڕاج دەكرێ
نانی نەداران دەبڕن
شیر لەدەمی مناڵ دەگرنەوە
زار لەرەگەوە هەڵدەكێشن
نووسەر بەسەر بەردا رادەكێشن
كەرتەكانی لەشم بۆ ناژمێررێ
كەركوك ” كۆبانێ‌
ستجار ” دیاربەكر
بادینان ” سۆران
كویستانم یان گەرمیان
من دوو هەزار سەرو
ملیۆنێك جەستەم
بەڵام یەك رۆحم تێدا نییە
جەستەم بناسێتەوە
لەقامیشلووەوە هەتا زوممار
تەنی منەو لەدار ئەدرێ
لەخەلیفانەوە هەتا بۆكان
مێنەی منەو ئەتك ئەكرێ
جامانییەكانتان داكەنن
ئیتر بەسە
ئاڵاكانتان ریسوا مەكەن
سەرتان بووە بەداعش و
دڵتان بەئەتاتورك
دەستێكتان ژێر دەستەی خۆرئاواو
ئەوی دیكەتان خۆرهەڵات
خێراكەن كۆمكەنەوە
مەمكەن بەچیایەك
پڕم مەكەن لەباڕخانەو
سەماكەرو
خۆ كوژەكان
بمكەن بەدادگای ماف و
هەڵەبجەیەك لەناخمدا پاراو بكەن
كەركوكێكم لێ دروست كەن
ببێتە باوانی ئێزدی
مەسیحی و قەڵەم و
شیعرو گوڵ
هەتا كەی
لەپارچەكانی مندا
گوللە ببارێ
رەز بسووتێ
هەناوم ببێتە هێلانەی داڵاش و
روومەتم ردێنی خوێناوی دەربێنێ
ئەمە چ زەمەنێكە
رۆژێكم سات كوژەو
كاتێكم رووخان
دەمێكم سەربڕین
ئەمە چۆن كارەساتێكە
شەوانم پێشمەرگەو
رۆگارم داعش و
سەرمانگم قوربانی
سەر ساڵم كۆچبارو هەڵفڕین
وەرە ئیتر تەواو
لەمە زیاتر لێكم مەترازێنە
پارچەكانم وردو خاش بوون
من دڵێكم لەشووشە
بەبەفر پینە ناكرێم
جەرگێكم لەئاورێشم
بەئاگر زامەكانم ساڕێژ نابن
خۆت لەقەرەی ناخم مەدە
كەسیشم نەبێت
دەروونم دەبێتە لاقاو
ناخم خاكێكی ئاگرین
دەتسووتێنم
بەرووی تۆو
هێرشبەرا ئەتەقمەوە
دار گوێزێكم
هەموو ساتێك دەژێمەوە
دەبمە سەنگەری پێشمەرگەو
داڵدەی كوردان
دەبم بەكەركوكی گڕو
رۆح و هەناوی كوردستان

ستار ئه‌حمه‌د

ساڵانێكه‌ وه‌ك خوێنه‌رێك،به‌تاسه‌وه‌ ڕۆمان ده‌خوێنمه‌وه‌.به‌تایبه‌تیش ئه‌وانه‌ی نووسه‌ره‌كانیان ده‌سپێكی نووسینیانه‌ له‌وبواره‌. خوێندنه‌وه‌ی ڕۆمان وه‌ك ژانرێكی ئه‌ده‌بی بۆ من له‌دووڕوانگه‌وه‌یه‌. یه‌كه‌میان چێژو وه‌رگرتن و خوێندنه‌وه‌ی تێكستێكی ئه‌ده‌بییه‌، ئه‌وه‌ی تریان به‌مه‌به‌ستی ده‌وڵه‌مه‌ندكردنی زمانه‌كه‌م وئاشنابوونی زیاتره‌ به‌زمانی كوردی كه‌ده‌بێ ڕۆماننووس شاره‌زایه‌كی ووردو زۆری لێ هه‌بێت. چونكه‌ زانینی زمان و شێوه‌ی داڕشتن و گوزارشتكرن، ئه‌لف و بێی نووسینی ڕۆمانه‌. هه‌ركه‌سێك توانای به‌سه‌رزماندا نه‌شكێت، باشتر وایه‌ ڕۆمان نه‌نووسێت.ئه‌وه‌ی جێگه‌ی سه‌رنجه‌ لام، له‌میانه‌ی ئه‌زموونی خۆم وه‌ك خوێنه‌رێك له‌بواری خوێندنه‌وه‌ی ڕۆماندا، تا ئه‌ندازه‌یه‌كی زۆر گه‌یشتوومه‌ته‌ ئه‌و بڕوایه‌ی كه‌به‌شێكی زۆری ئه‌وانه‌ی خۆیان به‌نووسینی ڕۆمانه‌وه‌ سه‌رقاڵكردووه‌(نه‌ك ڕۆماننووسن) شاره‌زایه‌كی ئه‌وتۆیان له‌زمانی كوردی نییه‌.نازانن چۆن چه‌مك وده‌سته‌واژه‌ و ده‌ربڕین و گوزارشته‌ زمانه‌وانییه‌كان،له‌بونیادی زماندا به‌رجه‌سته‌ بكه‌ن.

بۆیه‌ ده‌كه‌ونه‌ هه‌ڵه‌ی سه‌یره‌وه‌ كه‌جێگه‌ی پێكه‌نینه‌.گه‌رچی ئه‌ونووسه‌رانه‌ هه‌وڵده‌ده‌ن له‌ڕێگه‌ی فه‌نتازیای نووسین و زمانێكی په‌خشان ئامێز، جۆرێك له‌ئستاتیكا به‌وشه‌كان بده‌ن تاكوسه‌رنجی خوێنه‌ر ڕابكێشن. به‌ڵام كاتێ ده‌چینه‌ قوڵایی وشه‌ و ماناكان، ئیدی ده‌سته‌پاچه‌یی ئه‌وانمان بۆده‌رده‌كه‌وێت. ئه‌م كاره‌م وه‌ك ئه‌وه‌ دێته‌ به‌رچاو كه‌خانووێكی له‌خشتی قوڕ(كه‌ ڕواندزییه‌كان پێی ده‌ڵێن لگبن)دروستكراو، به‌چیمه‌نتۆ سواخ بده‌یت.

ئایا ئه‌و ڕازانه‌وه‌یه‌ جێگه‌ی خۆی ده‌گرێت و شێوه‌یه‌كی جوان به‌خانووه‌كه‌ ده‌دات؟ بێگومان نه‌خێر. خاڵێكی دیكه‌یان ئه‌وه‌یه‌ كه‌به‌شێكی زۆرله‌وانه‌ی به‌خه‌یاڵی خۆیان ڕۆمان ده‌نووسن، واده‌زانن ئه‌گه‌ر كتێبێكی قه‌باره‌ گه‌وره‌و ئه‌ستووری شه‌سه‌دڵاپه‌ڕه‌ییان نووسی، ئیدی ڕۆمانیان نووسیوه‌.به‌مه‌ش تووشی كاوێژكردنه‌وه‌ی وشه‌و درێژدادڕیی و دووباره‌بوونه‌وه‌ی وێنه‌كان ده‌بن. بابه‌تی به‌شێكی زۆرله‌وجۆره‌ ڕۆمانانه‌، ده‌كرێ پوخت و چڕوكورت بكرێته‌وه‌له‌چه‌ند ڵاپه‌ڕه‌یه‌كی كه‌م. یاخود ئه‌وه‌ی ڕۆماننووس به‌وهه‌موو نووسینه‌وه‌یه‌وه‌ گوتوویه‌تیی،ده‌توانرێت كورت بكرێته‌وه‌ بۆچیڕۆكێكی زۆركورت. نموونه‌ی به‌رجه‌سته‌ له‌م ڕووه‌وه‌ زۆرن گه‌رخوێنه‌ر مه‌به‌ستی بێت ئاماژه‌یان پێ بدات.له‌و ڕوانگه‌یه‌وه‌ یه‌كێك له‌وڕۆمانانه‌ی كه‌له‌و ڕۆژانه‌دا خوێندمه‌وه‌ وله‌زۆرلایه‌نی زمانییه‌وه‌ هه‌ڵه‌و كێماسی هه‌بوو ڕۆمانی(سیسه‌می خوێناوی بوو)*. وه‌ك خوێنه‌رێك نامانه‌وێت له‌و ڕۆمانه‌ بدوێین كه‌دنیایه‌ك سه‌رنج و تێبینیم له‌ڕووی بابه‌ت و نووسینه‌وه‌ له‌سه‌رهه‌یه‌.

ته‌نها ئاماژه‌ به‌ده‌ربڕینی چه‌ند وێنه‌یه‌كی هونه‌ری و زمانه‌وانی ده‌كه‌ین،كه‌ئاستی زانیاریی نووسه‌ره‌كه‌ی له‌بواری زماندا ده‌رده‌خات.ئه‌م ڕۆمانه‌، باسی ڕووداوی خۆكوشتنی ژنێك ده‌كات به‌ناوی شه‌ونم. شه‌ونم قوتابی به‌شی ڕاگه‌یاندن ده‌بێت له‌په‌یمانگادا. له‌وێوه‌كه‌سێك ده‌ناسێت به‌ناوی سوركێو. ئیدی ده‌بنه‌ خۆشه‌ویستی یه‌كتری. به‌ڵام شه‌ونم له‌ژێرفشاری ماڵه‌وه‌یان ناچارده‌بێت شوو به‌كه‌سێكی دیكه‌ بكات كه‌ناوی سه‌ركه‌وته‌. به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌ودا به‌خته‌وه‌رنابێت. تاڕۆژێكییان له‌ماڵی شه‌ونم له‌ژوان و بینینێكدا، شه‌ونم و سوركێو به‌یه‌گ ده‌گه‌ن و له‌وكاته‌وه‌ش سه‌ركه‌وتی مێردی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌.كه‌ ئه‌ودیمه‌نه‌ ده‌بینێت شۆك ده‌یگرێت. بۆیه‌ سوركێو ده‌كوژێت و شه‌ونمیش په‌ناده‌باته‌ به‌ربنكه‌یه‌كی پۆلیس بۆماوه‌یه‌ك. دوای ئازادكردنیشی ده‌چێته‌ ماڵی داده‌ په‌روین و له‌گه‌ل چه‌ندین ژنی ترفێری كاری له‌شفڕۆشی ده‌بێت. تادواجار هه‌رچۆنێك بێت، بێ ئه‌وه‌ی بنووسی ڕۆمانه‌كه‌ بۆمانی باس بكات، شه‌ونم ده‌گاته‌ وڵاتی سوێدو به‌رله‌وه‌رگرتنی مافی په‌نابه‌رێتی،خۆی ده‌كوژێت. ئه‌مه‌ پوخته‌ی ناوه‌ڕۆكی ئه‌وڕۆمانه‌ چوارسه‌د ڵاپه‌ڕه‌یه‌یه‌. وه‌لێ نووسه‌ربۆ ئه‌وه‌ی ڕۆمانه‌كه‌ی درێژبكاته‌وه‌، هاتووه‌چیڕۆكی(نارین و نه‌هرۆ)و چیرۆِكی(لیۆن ومۆلی)شی تێكهه‌ڵكێشی ڕووداوه‌كان كردووه‌.

پرسی كوشتنی ژنان به‌ناوی شه‌ڕه‌ف ودیارده‌ی ژنكوشتن له‌كۆمه‌ڵگه‌ی كوردی، هێنده‌ وه‌ك بابه‌تێك له‌نووسین دووباره‌ بۆته‌وه‌، خه‌ریكه‌ له‌ماناو ناوه‌ڕۆك وبه‌های خۆی ده‌كه‌وێت.نه‌ك هه‌ر ئه‌مه‌ زۆرجار ئه‌م بابه‌ته‌ له‌لایه‌ن هه‌ندێك بنووسه‌وه‌ بۆ خۆ ده‌رخستن، وه‌ك هه‌وڵێك بۆ نیشاندان و سوككردنی نه‌ته‌وه‌ی كورد له‌دنیای ده‌ره‌وه‌دا پیشان ده‌درێت.كه‌كورد چ گه‌لێكی به‌ربه‌ری وتێنووی خوێنی ژنانه‌. ته‌نانه‌ت له‌وڕۆژانه‌دا هونه‌رمه‌ندێك په‌یكه‌رێكی كردووه‌و شمشێری كردۆته‌ فیگه‌ری سه‌ره‌كی په‌یكه‌ره‌كه‌ی. وه‌ك ئه‌وه‌ی قڕانی بابه‌تی هونه‌ری بێت له‌م هه‌رێمه‌دا.

ئه‌وانه‌ هێنده‌ بێ ئاگان نازانن له‌به‌شێك له‌وڵاتانی كه‌نداو، تاچه‌ندڕۆژێك له‌مه‌وبه‌ریش ژنان مافی ئه‌وه‌یان نه‌بوو ئوتومبێل لێبخوورن. ئه‌مه‌به‌ومانایه‌ نییه‌ كه‌ئَێمه‌ ڕه‌وایه‌تی به‌وكاره‌ بده‌ین. به‌ڵام من نازانم له‌دوای(گره‌وی به‌ختی هه‌ڵاله‌)ی (عه‌تای نه‌هایی) چ شتێك جوانتر ده‌نووسرێت له‌باره‌ی نه‌ریتی ژنكوشتن له‌ وڵاتانی خۆرئاوادا. بۆیه‌داهێنان ئه‌وه‌نییه‌ ڕۆماننووسێك تیمه‌یه‌ك بكاته‌ ڕووداوی ڕۆمانه‌كه‌ی، كه‌پێشترچه‌ندین جاری تروجوانتریش باسی لێوه‌كراوه‌.له‌ڕۆمانی سیسه‌می خوێناویدا، خوێنه‌ربه‌رچه‌ندین هه‌ڵه‌ی زه‌ق له‌ڕووی زمان و ده‌ربڕینه‌وه‌ ده‌كه‌وێت كه‌لێره‌دا ئاماژه‌یان پێده‌كه‌م:_
*ڵاپه‌ڕ-7 -نووسیویه‌تی:_(بۆچوونی ئه‌و شاره‌). ئه‌وه‌ی بۆچوونی هه‌یه‌ خه‌ڵكی شاره‌ نه‌ك شار.
*ڵاپه‌ڕه‌ 40_نووسیویه‌تی:(زۆرله‌و ئێوارانه‌ی باوكم له‌نوێژی هه‌ینی ده‌گه‌ڕایه‌وه‌). سه‌یرم پێدێت كه‌سێك ڕۆمان بنووسێت و خۆی پێ ڕۆماننووس بێت، به‌ڵام نه‌زانێت نوێژی هه‌ینی له‌نیوه‌ڕۆیانه‌ نه‌ك ئێواران. هه‌مووڕۆژێكیش نییه‌، هه‌فته‌ی ته‌نها یه‌كجاره‌.
*ڵاپه‌ڕه‌46_نووسیویه‌تی:_(ده‌م و چاوی یه‌كتریان به‌مشته‌كۆڵه‌ هێنابوه‌ خواره‌وه‌).شكاندبوو، شیاوتره‌.
*ڵاپه‌ڕه‌65_نووسیویه‌تی:_( پرچه‌كانی هێنده‌درێژبوون تاكه‌مه‌ری هاتبوون) ئه‌رێ ئافره‌تان ته‌نها پرچێكییان هه‌یه‌ یان چه‌ند پرچێك؟ئه‌گه‌ر مه‌به‌ستیشی كه‌زی و تاڵه‌ مووبێت، ئه‌وان جیاوزن.

*ڵاپه‌ڕه‌74-نووسیویه‌تی:_(چاوه‌كانی وه‌ك دووهێلكه‌ ده‌رپۆقیبوون). هیچ ئستاتیكاو چێژێك له‌وده‌ربڕینه‌ نامۆیه‌ هه‌یه‌؟
*ڵاپه‌ڕه‌ 74-نووسیویه‌تی:_( نارین به‌ده‌سته‌ گۆشتنه‌كانی) كه‌چی سه‌یرله‌وه‌دایه‌ له‌ڵاپه‌ڕه‌(67) نووسیبووی( نارین به‌ده‌سته‌ باریكه‌كانی). سه‌دان جاركه‌وتۆته‌ به‌رچاوم نووسه‌ربیری چۆته‌وه‌ پێشترچی نووسیوه‌. له‌به‌ردرێژكردنه‌وه‌ی نووسینه‌كه‌ی كه‌هه‌رمه‌به‌ستی بووه‌شتێك بنووسێت!.
*ڵاپه‌ڕه‌ 99_نووسیویه‌تی:_(هه‌ردووكمان وه‌ك چۆن سه‌گێكی برسی ئێسقانێك ده‌لێسیته‌وه‌ یه‌كتریمان ده‌لێسته‌وه‌)ئه‌گه‌ردووكه‌س زۆر یه‌كتریان خۆشبووێت و تامه‌زرۆی یه‌كتری بن، ئایا وه‌ك سه‌گ یه‌كتری ده‌لێسنه‌وه‌؟یان یه‌كتری ڕاده‌مووسن؟.

*ڵاپه‌ڕه‌ 131-نووسیویه‌تی:_(ترسی عشق دڵی خنكاندبووم).
*ڵاپه‌ڕه‌136-نووسیویه‌تی:_(قسه‌له‌ده‌مم خلیسكا). خۆناوده‌می مرۆڤ سه‌هۆڵبه‌ندان نییه‌، تاقسه‌ی لێ هه‌ڵخلیسكێ.قسه‌ له‌ده‌م ده‌رده‌چێ.
*ڵاپه‌ڕه‌ 140-نووسیویه‌تی:_( به‌وڕاسته‌ شه‌قامه‌دا شۆڕبوومه‌وه‌). كه‌ڕاسته‌ شه‌قامه‌، نازانم شۆڕبوونه‌وه‌كه‌ له‌كوێدایه‌؟.
*ڵاپه‌ره‌ 147_ نووسیویه‌تی:_( تایه‌ی لاستیكییان ده‌سووتاند). تایه‌ خۆی لاستیكه‌، جگه‌له‌مه‌ش ئه‌وه‌ی ده‌سووتێندرێت هه‌رتایه‌ی لاستیكه‌، خۆی تایه‌ی ئاسن ناسووتێنرێت.
*ڵاپه‌ڕه‌ 148-نووسیویه‌تی:_(كه‌ف و كوڵی ناخی بڕه‌وێنێته‌وه‌).نووسه‌ر جیاوازی نه‌كردووه‌ له‌ نێوان دامڕكاندنه‌وه‌و ڕه‌وانه‌وه‌.
*ڵاپه‌ڕه‌ 178-نووسیویه‌تی:_(مووچركێك هه‌موو جه‌سته‌می له‌رزاند).نووسه‌ر ته‌زاندن و له‌رزاندنی لێ تێكه‌ڵ بووه‌!.
*ڵاپه‌ڕه‌ 192-نووسیویه‌تی:_( ده‌م وچاوه‌كه‌ی ئه‌وه‌نده‌ی ترتاڵترببوو). ده‌م و چاو گرژ،مۆن، توڕه‌ ده‌بێت نه‌ك تاڵ.
*ڵاپه‌ڕه‌ 205-نووسیویه‌تی:_( كچه‌ هه‌رزه‌كاره‌كه‌ی له‌گه‌ڵ خۆی هێنابوو كه‌زانكۆی ته‌واو كردبوو). كه‌سێك زانكۆ ته‌واو بكات ته‌مه‌نی هێشتا هه‌رله‌هه‌رزه‌كاریدایه‌؟.
*ڵاپه‌ڕه‌ 218-نووسیویه‌تی:_(هه‌موو جه‌سته‌م نغرۆی ئاره‌قه‌ی جه‌سته‌ی خۆم ببوو).دیاره‌كاره‌كته‌ره‌ی ڕۆمانه‌كه‌ی ئه‌و به‌ڕێزه‌ دووجه‌سته‌ی هه‌بووه‌!!.
ڵاپه‌ڕه‌220-نووسیویه‌تی:_( به‌نازله‌ژنی دووه‌می باوكی سه‌ركه‌وت بوو).كه‌چی بیری چۆته‌وه‌ پێشترچی وتووه‌ ئه‌مجاره‌یان له‌ڵاپه‌ڕه‌228 نووسیویه‌تی:(به‌نازوخوشكه‌كانی له‌ژنی یه‌كه‌می بوون).

*ڵاپه‌ڕه‌ 229-نووسیویه‌تی:_( ئاگرله‌جه‌سته‌م ده‌چۆڕا).وه‌ك ئه‌وه‌ی ئاگر ئاو بێت چۆڕاوه‌ی هه‌بێت.
*ڵاپه‌ڕه‌ 244-نووسیویه‌تی:_( شێره‌ ئازاكه‌ _ڕێوی دارستان_ گورگی تێنوو).شێرهه‌یه‌ ترسنۆك بێت؟.
*ڵاپه‌ڕه‌267-نووسیویه‌تی:_(مرۆڤه‌كان وه‌ك ئه‌وه‌ی تفیان له‌زاری یه‌كتری نابێت وه‌ك یه‌ك بیرده‌كه‌نه‌وه‌). خوێنه‌ری به‌ڕێزتفی ناوده‌م هیچ په‌یوه‌ندی به‌بیركردنه‌وه‌هه‌یه‌؟.
*ڵاپه‌ڕه‌282-نووسیویه‌تی:_(بۆنی بوخورێكی گران به‌ها لووته‌كانمی پڕ كرد) سه‌رنج له‌لووته‌كانی بده‌ن كه‌ به‌كۆی نووسیوه‌.
*لاپه‌ڕه‌287-نووسیویه‌تی-:( وه‌ك ژیله‌مۆیه‌ك ئه‌دره‌وشایه‌وه‌).نووسه‌ر جیاوازی له‌ نێوان دره‌وشانه‌وه‌و گه‌شانه‌وه‌ نه‌كردووه‌. واده‌زانێت هه‌ردووكییان هه‌ریه‌كن!!.
*ڵاپه‌ڕه‌303_نووسیویه‌تی:_(غه‌ڵبه‌ غه‌ڵبێكی ناوازه‌!).
*ڵاپه‌ڕه‌335-نووسیویه‌تی:_( لووته‌كانی پڕكردم). مرۆڤ ته‌نها لووتێكی هه‌یه‌.

*ڵاپه‌ڕه‌ 338-نووسیویه‌تی:_( ده‌م وچاوێكی پانی پێوه‌بوو).تا ئێستا ده‌یان ڕۆمان و هه‌زاران ڵاپه‌ڕه‌ی ڕۆمانه‌كانم خوێندوونه‌ته‌وه‌، هه‌رگیز نه‌مبینیوه‌ نووسه‌رێك هێنده‌ كۆله‌وارو نه‌زان بێت له‌زمان، به‌م شێوه‌یه‌ وه‌سفی ده‌م و چاوی مرۆڤ بكات. وه‌ك ئه‌وه‌ی ده‌م و چاوی مرۆڤ ده‌عامی ئوتومبێل بێت. كه‌ی مه‌به‌ستی بوو به‌یه‌كی جوانتری بگۆڕێت.چونكه‌ ده‌م وچاوێكی پانی پێوه‌بووه‌. مادام پێوه‌بوونیشه‌، كه‌واته‌ ده‌توانرێت هه‌ركات مه‌به‌ست بێت لێی بكرێته‌وه‌و یه‌كێكی تر بخرێته‌ شوێنی!.
ئه‌مانه‌ به‌شَك بوو له‌وسه‌رنجانه‌ی كه‌وتنه‌ به‌رچاوم. دڵنیام ئه‌گه‌رجارێكی تریش ڕۆمانه‌كه‌ بخوێنمه‌وه‌، هه‌ڵه‌ی زۆرتریش ده‌بینم. ناكرێت هه‌ركه‌سێك بابه‌تێكی بیست، یاخود بیرۆكه‌یه‌ك له‌مێشكی دابوو،بیكاته‌ به‌ناوڕۆمان .

ئه‌م جۆره‌ ده‌قانه‌ زمانی كوردی وێران ده‌كه‌ن. هه‌رله‌و ڕوانگه‌یه‌شه‌وه‌یه‌ ئێستاو داهاتووش به‌سه‌ریان ده‌كه‌مه‌وه‌. نه‌ك كه‌سانێك بێن به‌هۆی نه‌زانیانه‌وه‌ بێت له‌ڕۆمان، یاخود هاوڕێیه‌تییان له‌گه‌ڵ بنووسی ئه‌وجۆره‌ ده‌قانه‌، په‌سنی بكه‌ن و به‌شان و باڵی ده‌قه‌كه‌و نووسه‌ره‌كه‌شی هه‌ڵبده‌ن و ئه‌وانیش چه‌ندین ده‌قی دیكه‌ی له‌و شێوه‌یه‌، چاپ و بڵاو بكه‌نه‌وه‌. ئه‌م جۆره‌ بنووسانه‌،له‌ڕاستیدا وه‌ك مه‌له‌وانێكی نه‌زان وان له‌ده‌ریایه‌كی قووڵدا. ئه‌گه‌ركه‌سێك مه‌له‌وانی نه‌زانێت چی لێدێت؟ بێگومان ده‌خنكێ.زمانیش وایه‌، ئه‌گه‌رنووسه‌رشاره‌زای هه‌مووسووچێكی نه‌بوو، ده‌سه‌ڵاتی به‌سه‌ر گوزارشت وده‌ربڕیندا نه‌شكا و ڕۆمانیشی نووسی، ئه‌وا وه‌ك مه‌له‌وانه‌ نه‌زانه‌كه‌ی لێدێت.دواجار ده‌مه‌وێ ئاماژه‌ به‌وه‌ بده‌م كه‌ئه‌م ڕۆمانه‌ گه‌رچی پێداچوونه‌وه‌ی زمانه‌وانی و ڕێنووس و هه‌ڵه‌چنیشی بۆ كراوه‌،به‌ڵام له‌چه‌ندین شوێنی ڕۆمانه‌كه‌ هه‌ڵه‌ی ڕێنووس وچاپ ده‌بینرێن.هه‌موو ئه‌مانه‌شم لای خۆم تۆماركردوون. دواجار پێشنیارم بۆ ئه‌وجۆره‌ نووسه‌رانه‌ ئه‌وه‌یه‌، تاله‌توانایاندایه‌ بخوێننه‌وه‌، تابزانن چۆن وشه‌ ده‌خه‌نه‌ ڕسته‌وه‌و له‌چ شوێن و جێگه‌یه‌كی زماندا، وشه‌ی شیاوو گونجاو بۆده‌ربڕین هه‌ڵده‌بژێرن. چونكه‌ نووسینی ڕۆمان قسه‌ ڕێزكردن نییه‌و هونه‌ری ده‌ربڕینه‌.ده‌ربڕینێك كه‌سه‌رنجی خوێنه‌رڕابكێشێت و چێژی لێوه‌رگرێت.زمانه‌كه‌ی به‌برشتتر بكات. نه‌ك ئه‌وه‌شی كه‌ده‌یزانێت به‌هۆكاری خوێنه‌وه‌ی ئه‌وبه‌ناو ڕۆمانانه‌ له‌بیری بچێته‌وه‌…

*په‌راوێز/ سیسه‌می خوێناوی/ڕۆمان –نووسینی جه‌بار عوسمان/بڵاوكردنه‌وه‌ی ده‌زگای جه‌مال عیرفان 2017.

* ئه‌م بابه‌ته‌ له‌ڵاپه‌ڕه‌ی ئه‌ده‌بی ڕۆژنامه‌ی(هه‌ولێر) ژماره‌(2924) ی ڕۆژی یه‌كشه‌ممه‌ ڕێكه‌وتی 2- 9-2018بڵاوكراوه‌ته‌وه‌..

سه‌دیق سه‌عید ڕواندزی

(بە زمانی فەرەنسی و
Gilets Jaunes
بە زمانی هۆلەندی
Gele Hesjes(
——————–

دیسانەوە مێژوو بۆ چەندین جار خۆی دووبارە کردەوە و کرێکارانی فەرەنسی نەوەی بلانکی و کۆماندارەکانی پاریس- نەوەی ئاڵا سوورەکان وسروودی ئۆژین پۆتیە- وەک ڕابەری کرێکاران و بزوتنەوەی ناڕەزایەتی کرێکاری دژی سیاسەتی ئابووری ماکرۆن و حکومەتەکەی هاتنە مەیدان و بە ناوی بزوتنەوەی سوخمە زەردەکان لە دوا نیوەرۆی شەممەدا بە هەزاران کرێکارانی ناڕازی هاتنە مەیدان لە گۆڕەپانەکانی پاریس. پۆلیس و پارێزەرانی سەرمایە و دەوڵەتی ماکرۆن بە توندترین شێوە هەوڵی سەرکوت وکۆتایی هێنانی ناڕەزایەتیەکانیان دا و پەلامارێکی نا دیموکراسی و نا عەدالەتی کۆمەڵایەتی بەڵام لەم لاشەوە کرێکاران و خەڵکی ناڕازی وەڵامی دروستیان دایەوە و چەندین کەس لە هەردوو بەرە برینداربوون و لە یەکشەمممە کە دەکاتە 2دیسەمبەری 2018 یەکێ لە بریندارانی کرێکارانی ناڕازی گیانی بەخشی. هەر لە شەممەدا کرێکارانی هۆلەند لە شارەکانی ماستریخت و دەنهاغ هاتنە سەر شەقام و پشتیوانی بزوتنەوەی سوخمە زەردەکانیان کرد و بە هەمان شێوە هاتنە مەیدان و ڕەخنەی توندیان لە سیاسەتی ئابووری مارک ڕووتە گرت.

دوای گران بوونی نرخی سووتەمەنی و زیاد بوونی باج لەسەر خەڵک و زۆربەی کرێکاران و خەڵکی هەژاری فەرەنسا توانای بەرەدەوامی ژیانیان نیە و ناتوانن بگەن بە سەری مانگ و داهاتی کەسایەتی مرۆڤەکان ڕوو لە نزمی دەکات. لەلایەکی تر دەوڵەمەند و سەرمایەداران زیاتر دەوڵەمەند دەبن و سەرمایەکانیان دەچێتە سەر.
یەکێ لە کرێکارانی ناڕازی لە وەڵامی ڕۆژنامەنووسێ بۆچی توند و تیژی بەکاردێنن، کرێکارەکە ووتی ئەوە دەوڵەتە توند و تیژی بەکاردێنی بەڵام ئێمە ئەگەر دەوڵەت گوێ لە ئێمە نەگرێ و هیچ شۆڕشێکیش بێ توند و تیژی نابێ. بۆ واقع ئازادی و دیموکراسی سەرمایەداری هەروەکو مارکس وەسفی دەکرد کە شعاری شۆڕشی دیموکراسی بۆرژازی لە واقع وایە ( پیادە، ئەسپ سواری و مەدفەع) ە، ئەم ‌هێرشە توندەی پۆلیسی ووڵاتێ کە ئازادی و دیموکراسی سەرمایە بەیان دەکات زیندوو ترین نموونە یەتی واقعیەتیی ڕاستی تێزەکانی مارکس بۆ چەند بارە دەکاتەوە.

لە هۆلەندا کرێکارانی ناڕازی بە هەمان شێوە دەستیان بە هاوار و ناڕەزایەتی کردوو بە هەمان شێوەی سوخمە زەردەکان داواکاریەکانیان بەرزکردەوە.
کرێکارانی فەرەنسی لە مێژووی سیاسی و بزوتنەوەی کرێکاریان هەردەم تووشی توند و تیژی دەبنەوە و ئەوانیش دەست دەکەنەوەو هەروا بە ئاسانی سەرمایەداران و دام و دەزگاکانی پۆلیس لە دەستیان دەرناچن.

یەکێتیە کریکاریەکان و کۆمۆنیستەکان و سوسیالیستە فەرەنساویەکان مێژوویەکی پرشنگداریان هەیە و هەرگیز ئەدەبیات و میدیای سەرمایەداری بەم هەموو زەبەلاحەیەوە نەیتوانیوە ئەم ڕووە پرشنگداریە لەکەدار بکات. ئەمەش کەم نیە و سەرکەوتنێکی گەورەیە. لەگەڵ هەموو ئەوانەش هونەر بە هەموو شێوەکانیەوە لە پاڵ ئەم ناڕەزایەتیانە شان بە شانی کرێکاران بەشداریەکی جدی کردووە، چ بە گۆرانی و مۆسیقا و چ بە نووسین و شێوەکاری فەرەنساویەکان هەردەم لە پاڵ ناڕەزایەتیەکانی کرێکارانەوە وەستاونەتەوە.

کرێکارانی ئەوروپایی جا چ هۆلەندی و ئەلمانی و ئیتالیای و ئیسپانیایی و سویدی بێ، هەموویان زۆر بە هۆشیاری لە یەکێتی چینایەتی دەگەن و لە کاتی پێویست دا دێنە مەیدان و وجودی خۆیان دەسەلمێنن.
پشتیوان و هاتنە مەیدانی کرێکارانی هۆلەند بە هەمان ناو و شێوە سوخمە زەردەکان نموونەیەکی زیندووە لە هاوپشتی و یەکێتی چینایەتی و بە هۆشیاریەوە لەم کاتەدا، مێژووی ناڕەزایەتیەکان هەردەم قوربانی ویستووەو دەبێ بەڵام دەسکەوتەکانی ڕاپەڕین و مانگرتنە کرێکاریەکان هەردەم زەمانەتی ئەم بیمە سوسیال و کۆمەڵایەتیە یە کە کرێکاران لە ئەوروپا هەروا هێواش هێواش لە ووڵاتە جیاجیاکاندا هێرشی دەکرێتە سەر. سەرمایە لە هێرشە و کرێکاران لە بەرگری دان. بەرگریەک کە جیایە لە سەردەمەکانی پێشووی مێژووی کرێکاران و کۆمۆنیستەکان بەڵام لە واقع یەک ئامانجیان هەیە. کرێکاران لەم نێوەد تەنها نین و چەپ و کۆمۆنیستەکان لە هەموو ئاستەکاندا پشتیوانیانن بە هەموو ڕەنگ و ڕوویەکیانەوە. هەر چەند ماکرۆن و ڕووتە بە هێز بن بەڵام خۆ بە رامبەر شەپۆلی ناڕەزایەتی پاریسیەکانی نەوەی کۆماندارەکان و کرێکارانی هۆلەندی نەوەی گۆنگرەی ئینتەرناسیوناڵی دووەم (کە لە دەنهاغ بوو) ناگرن. مێژووش گەواهی ئەوەی داوە و بەڵگە نەویستن. سەرکەوتنی بزوتنەوەی سوخمە زەردەکان دەتوانێ سنوور ببڕێ و یەکێتی ئینتەرناسیوناڵی بە هێز بکات، ئەم سەروەریە مێژوویەش بۆ هەموو چینی کرێکارە بەڕابەرایەتی کرێکاران و خەلكی ناڕازی فەرەنساوی.

ئاسۆ حامدی

وابزانم ئێمه‌ش به‌ ده‌ردی ئه‌و په‌نده‌ چووین که‌ ده‌ڵێت(ئه‌وه‌ی له‌به‌ر چاوانه‌ له‌ به‌ر دڵانه‌)، شاعیر که‌نعان مه‌دحه‌تی ده‌ڤه‌ری گه‌رمیان به‌ هۆی دوورکه‌وتنه‌وه‌و ژیانی غوربه‌تیه‌وه‌ له‌ یادمان چوو، هه‌رچه‌نده‌ ئه‌و جوانیش بنووسێت، که‌ ئه‌مه‌ جێی داخ و ئه‌سه‌فه‌.
یه‌که‌م دیوانی شیعری ئه‌م شاعیره‌ له‌ ساڵی 1988 له‌ چاپخانه‌ی ئارارات له‌ وڵاتی سوید چاپکرا به‌ ناوی (گه‌ڕان به‌ دوای به‌هجه‌ت حیکمه‌ت)، پاش ئه‌ویش دیوانێکی تری خۆی له‌ چاپخانه‌ی روسینکور له‌ شاری مالمۆی سوید به‌ چاپگه‌یاند به‌ ناوی (چله‌ی شۆڕش و زیندووکردنه‌وه‌ی سه‌رده‌می ئیماره‌ته‌کان) که‌ 28 قه‌سیده‌ له‌ خۆ ده‌گرێت.
ئه‌م کورته‌ باسه‌ی سه‌ره‌و‌ه‌ به‌س ده‌رروازه‌یه‌که‌ بۆ چوونه‌ ناو بابه‌ته‌ سه‌ره‌کییه‌که‌، که‌ لێدوانه‌ له‌ دوا شیعری که‌ له‌ ماڵپه‌ری (ده‌نگه‌کان) بڵاوی کردبووه‌وه‌ و به‌رواری نووسینی ساڵی 2015ی به‌سه‌ره‌وه‌یه‌.
وێڕای ئه‌وه‌ی له‌و شیعره‌دا چه‌ند هه‌ڵه‌یه‌کی ڕێزمانی تێدایه‌ که‌ ئه‌ویش ره‌نگه‌ هۆکه‌ی دابڕانی شاعیر بێت له‌ مه‌یدانی ئه‌ده‌بی کوردی به‌شێوه‌یه‌کی راسته‌وخۆ، به‌ڵام ئه‌مه‌ زۆر گرنگ نییه‌، چونکه‌ ئه‌و ده‌قه‌ گه‌ر جوان بێت منی خوێنه‌ر له‌ زیهنمدا وشه‌کان به‌ پێکهاته‌ی دروستی رێزمانییه‌وه‌ داده‌ڕێژمه‌وه‌و پاشان لێی راده‌مێنم.
با سه‌ره‌تا شیعره‌که‌ لێره‌دا دابنێینه‌وه‌ به‌ شێوه‌ی نووسینی شاعیره‌که‌ی :

سەرهەڵگرتن …. هۆنراوەی کەنعان مودحەت
..
راپەڕی و
لە دەرگای دەرەوە خزایە نادیارییە دڕەکەدا
بێ ئەوەی – بە پێویستییەکانا بچێتەوە و –
بزانێ،
ئایە تەباخە داگیرساوەکەی کوژاند
یان بۆڕی ئاوی گەرماوەکەی بەست
یان نا
نە گەڕایەوە
لایە لە دەرگا ڕزاوەکەی بکا
بزانێ ئایە دایخست
یان هەر بە کراوەیی
ڕادەستی با و
خواستەکانی ڕۆژگاری کرد
بە تەنیشت سەگە بێ لانەوازەکەیدا
تێپەڕی
نە ماڵئاویی و
نە دەستێکی بەزەیی
زۆر مات
سەگە، پێچەوانەی هەر جارێ
هەر وەڕی و
زۆریش وەڕی
ئەو بە نادیارییا
هێدی هێدی و
قووڵ و قووڵتر شۆڕدەبووە
تا پێڵاوە کۆنەکانی
ئەوانەی لە مێژەوە پێیان دەگوشی
بە هەنگاوەکانیا نەوێران
ڕایگرن
چۆن تاوێرێکی لە دوند بەربوو
گرمۆڵەی دەهات و
هەر خوار دەبو و
هەر خوار
سەرهەڵگری تەریک
وای نەدەزانی زۆر دوور دەکەوێتەوە
ساڵێ
مانگێ
ڕەنگە لە کاژمێری کەمتر
هەر زۆر زو و
زووتر دەگەڕێتەوە
سەگە بێ لانەوازەکەی لە ئامێز دەگرێ و
ماڵە چۆڵەکەی…. سەرلەنوی
ئاوەدان دەکاتەوە

هۆنراوەی کەنعان مودحەت
نۆڤەمبەری ٢٠١٥
کفری
………………………………………………………………………
لێره‌دا دوای پێداچوونه‌وه‌ی زمانه‌وانی ده‌قه‌که‌ ده‌نووسینه‌وه‌ تا زیاتر ره‌ونه‌قه‌که‌ی به‌ده‌ستبێنێته‌وه‌و سه‌رنجی خوێنه‌ر ڕابکێشێت:

سەرهەڵگرتن …. هۆنراوەی کەنعان مودحەت
……..

راپەڕی و
لە دەرگای دەرەوە خزایە نادیارییە دڕەکە
بێ ئەوەی – بە پێویستییەکانا بچێتەوە و –
بزانێ،
ئایە تەباخە داگیرساوەکەی کوژاندووه‌ته‌وه؟‌
یان بۆڕی ئاوی گەرماوەکەی بەستووه‌؟
یان نا!
نە گەڕایەوە
سه‌یری دەرگا ڕزیوەکەی بکا
بزانێ ئایا دایخستووه‌؟
یان هەر بە کراوەیی
ڕادەستی با و
خواستەکانی ڕۆژگاری کردووه‌؟
بە تەنیشت سەگە لانەوازەکەیدا
تێپەڕی
نە ماڵئاویی و
نە دەستێکی بەزەیی…..
*
زۆر مات
سەگە، پێچەوانەی هەر جارێ
هەر وەڕی و
زۆریش وەڕی
ئەو بە نادیارییا
هێدی هێدی و
قووڵ و قووڵتر شۆڕدەبووەوه‌
ته‌نانه‌ت پێڵاوە کۆنەکانی
که‌ لە مێژە پێیان دەگوشی
بە هەنگاوەکانی نەوێران
که‌ ڕایبگرن
وه‌ك تاوێرێکی لە دوند بەربووی
گرمۆڵە بوو
هەر خوار ده‌بوو
هەر خوار
*
سەرهەڵگری تەریک
وای نەدەزانی زۆر دوور دەکەوێتەوە
ساڵێ
مانگێ
ڕەنگە لە کاژمێرێ کەمتر
هەر زۆر زوو
زووتر بگەڕێتەوە
سەگە لانەوازەکەی لە ئامێز دەگرێ و
ماڵە چۆڵەکەی…. سەرلەنوێ
ئاوەدان دەکاتەوە

هۆنراوەی کەنعان مودحەت
نۆڤەمبەری ٢٠١٥
کفری
…………………
ئه‌م شیعره‌ نه‌فه‌سێکی مرۆڤی جیهانیی ده‌دات، ئه‌و مرۆڤه‌ی له‌ نێو بزربوونه‌کاندا خۆشی لێ ون ده‌بێت، ناسنامه‌کان تێکه‌ڵاو ده‌کات و بڕوای به‌ خۆشی نییه‌ بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ره‌سه‌نایه‌تی خودو سه‌رچاوه‌ی ئیلهام و ژینگه‌ی منداڵیی و یاده‌وه‌رییه‌کانی، ته‌نانه‌ت به‌ جۆرێك باری ده‌روونی تێکده‌چێت تا ئه‌و راده‌یه‌ی دڵنیا نابێت که‌ ده‌ڕواته‌ ده‌ره‌وه‌ ده‌رگاکانی داخستبێت، بۆیه‌ ده‌بێت بگه‌ڕێته‌وه‌و جارێکی تر ته‌ماشایان بکات تا دڵنیا بێت، ئه‌مه‌یه‌ لوتکه‌ی نادڵنیایی و گومان، ئه‌مه‌یه‌ رۆچوون به‌ ناخی خودداو توشبوونی دۆخی نائارامی ده‌روونیی و دابڕین له‌ واقیی ده‌ره‌وه‌، ئه‌و هه‌میشه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بگه‌ڕێیته‌وه‌ بۆ باری ئاسایی خودی راسته‌قینه‌ی خۆی، خه‌یاڵێك له‌ هزریدا ئاماده‌یه‌ که‌ شوێنگه‌ی له‌ دایكبوونیه‌تی، به‌ڵام ئیغراکردنه‌کانی پێشکه‌وتنی کۆمه‌ڵگای مۆدێرن وابه‌سته‌ی ده‌که‌ن به‌و ژینگه‌یه‌ی لاشه‌ی تیایدا ئاسووده‌یه‌و هیچ که‌موکوڕییه‌کی مادی نییه‌، به‌ڵام بۆشاییه‌ گیانییه‌کان زۆر به‌ربڵاون له‌و ژینگه‌ی تاوگه‌و ئێگزایڵه‌دا، به‌ڵام هه‌میشه‌ خه‌یاڵێك له‌ بوونیدا هه‌یه‌ که‌ خه‌یاڵی گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ بۆ یاده‌وه‌رییه‌ بزره‌کان و خودی یه‌که‌مین.
زمانی ئه‌م قه‌سیده‌یه‌ زمانێکی جوان و باڵایه‌و ئه‌و دالانه‌ش به‌کاریهێناون هی خودی شاعیرن و که‌م شاعیری تر به‌کاریهێناون وه‌ك (ته‌باخی داگیرساو، ده‌رگای ڕزیو، سه‌گی لانه‌واز…) پاشان ئه‌م هۆنراوه‌یه‌ هه‌ر له‌یه‌که‌م دێڕیه‌وه‌ دیاره‌ هه‌ڵقوڵاوی سروشتی ناخی شاعیره‌و هیچ چاولێکه‌ریی شاعیرانی تری پێوه‌ دیار نییه‌.
به‌م شێوازه‌ زۆر کارامه‌یه‌‌ تێکه‌ڵاوی دوو دنیای جیاوازی کردووه‌، خه‌یاڵ و واقیع، وڵات و ئاواره‌یی، ناموۆیی و ئاشنایی…. به‌لام له‌ کۆتاییدا شاعیر له‌گه‌ڵ پرسیاره‌کانی خۆیدا جێماندێڵێت و ناگه‌ینه‌ که‌ناری ئارامیی و وه‌ڵامی پرسیاره‌ بێ وه‌ڵامه‌کان، خوێنه‌ر خۆی ده‌بێت کۆتاییه‌کان بنووسێته‌وه‌و به‌ مه‌یلی خۆی به‌ره‌نجامی بنووسێته‌وه‌، ئه‌و جیهانه‌ وێرانه‌ لانه‌وازه‌ی له‌ ده‌ره‌وه‌ جوانه‌و له‌ ناوه‌وه‌وش خاپوور، پڕ له‌سه‌دای ده‌روونێك له ته‌نیاییه‌کاندا له‌‌گه‌ڵ خۆیدا ده‌دوێ.
ئاوها قه‌شه‌نگ به‌ (راچڵه‌کین) ده‌ست پێده‌کات، به‌و مانایه‌ی له‌ خه‌یاڵ و خه‌وندا له‌ نیو خۆی و یاده‌وه‌رییه‌کاندا بووه‌.. به‌ (گه‌ڕانه‌وه‌و ئاوه‌دانکردنه‌وه‌)ش کۆتایی پێ دێنێت، به‌لام چ جۆرو له‌ کوێ؟ ئه‌مه‌یه‌ پرسیاره‌ ئاسته‌م و بێ وه‌ڵامه‌که‌.‌

هەڵبەتە وەكو ئاشكرایە دەتوانین شێوازی وەرگێڕان بكەین بە دوو بەشی سەرەكی، وەرگێڕان لەزمانەكانی بێگانە بۆ كوردی، وە لەزمانی كوردییەوە بۆ زمانەكانی بێگانە. سەرەتا ئەوەی یەكەم بەشە هەرە باوەكەیە، واتە زۆری وەرگێڕەكان، كە وەرگێڕان دەكەن، سەرەتا لەزمانەكانی بێگانەوە دەست پێدەكەن، بەم پێیە ئەمە ئاسانترین جۆری وەرگێڕانە.
وەرگێڕ بەئاسانی دەتوانێت جۆری ڕستەو شێوازی بەیان كردن و دەمی كارەكان بناسێتەوەو جارێكی تر لەسیاقی زمانی دایك دا سەرلەنوێ دایانبڕێژتەوە، جگە لەمەش، ڕەنگە خوێنەری كوردی زمان نەتوانێت وەرگێڕانەكەت بەراورد بكات لەگەڵ دەقە ئەسڵییەكە، بەڵام خوێنەری زمانی بێگانە زۆر ئاسان دەپرژێتە سەر هەڵەكان.
چیمان وەرگێڕاوە؟ جاران گلەییمان دەكرد كەهەرتەنها شیعرمان هەیە، ئێستاش شتێكی وا لەهاوكێشەكە نەگۆڕاوە، ئەوەتانێ بەلێشاو ڕۆمان خراوەتە سەر زمانی كوردی و تا ئێستا بێ شومار ئیشی لەسەر دەكرێت. ئەمە شتێكی خراپ نییە، گەر بێت و كەسانی پسپۆڕ لەم بوارە پێی هەڵسن، لەهەمان كاتدا كەسانی پسپۆڕ لەبوارەكانی تریش بە ئەركی خۆیان هەڵسن. تاك و تەرا كتێبی زانستی دەبینین، ڕۆژانەش ئەم هەموو دكتۆرا و ماستەرە لەم لا بوەستێ!

تا ئێستا شاكارە جیهانییەكان زۆری وەرگێڕدراوەو بگرە هەیانە زیاتر لەچەند وەرگێڕانێكی بۆكراوە. بەهەمان شێوە بۆ تایتڵە نوێیەكان، كەڕۆژانە دەخرێتە نێو كتێبخانەی كوردی و ئەوانەش لەساتی ئەم نووسینەدا ئیشی لەسەر دەكرێت. ئەوەش تا ئێستا كتێبخانەی كوردی بەدەستییەوە دەنالێنێت، كەمی سەرچاوە زانستییەكانە. لەسەرووی هەمووشیانەوە زانستەكانی وەكو كیمیا، فیزیا، زیندەزانی و بیركاری.. ئاخۆ دەبێت هۆكاری سەرەكی كەمی وەرگێڕان لەم بوارەدا چی بێت؟! تۆبڵێ ی خوێنەرمان نەبێت لەم بوارانەدا؟ بێگومان نەخێر، بگرە لەئێستادا بۆتە یەكێك لەپێداویستیە سەرەكییەكان، ئەمیش بەهۆی ئەو شاڵاوە تەكنۆلۆجی و زانستییەی ئێستا ڕووی تێكردووین، سەرنج بدە، دەتوانی چەند كتێب بدۆزیتەوە لەبوارەكانی دیزاین و بەرنامە نوێكانی كۆمپیوتەرەوە.. چەند كتێب لەبوارەكانی نەوت و ئەندازیاری و بەشەكانی تری زانست بدۆزینەوە؟!.. لەگەڵ هەبوونی ئەم هەموو بەشە زانستیانە لەم هەموو كۆلێژە زۆرە لەم هەرێمە چكۆڵەدا.. لەلایەكی تر ئێستا هەندێك كەس و كۆمەڵ و لایەن پەیدابوونەو بانگەشەی ئەوە دەكەن، كە گوایە كتێبخانەی كوردیش، لەبابەتە زانستییەكاندا بەرەو پێشچووەو كار گەیشتۆتە ئەوەی بڵێن: لەئاستێكی باش دایە! یانی گەر چەند كتێبێك لەبارەی فیزیاوە خرایە سەر زمانی كوردی، مانای وایە ئیتر تەواو لەم بوارەدا كێشەمان نەما! بۆ بەرچاو ڕوونیش، نزیكەی سەرجەمی كتێبە زانستییە وەرگێڕدراوەكان، كتێبی گشتین، نەوەك تایبەت.

گشتی بەمانای ئەوەی كتێبێك باسی تەواوی زانستی كیمیا یان فیزیا دەكات.. بەڵام پێویستە بپرسین هەریەك لەم زانستانە چەندە لقی لێدەبێتەوە، ئەوا هیچ نەبێت بەلایەنی كەم پێویستە لەبارەی هەموویانەوە سەرچاوەمان هەبێت. بەنموونە: لەبابەتێكی وەكو فیزیا، پێویستە سەرچاوەمان لەسەر هەریەك لەبابەتەكانی وەكو: كارەبا، موگناتیس، شەپۆڵەكان، كێشكردن، تیۆری ڕێژەیی، بیناییزانی، ڕووناكی، كارۆموگناتیسی، هێزی لێكخشاندن، بزوێنەرەكان، لەرینەوە، جووڵە، گەرمی، دەنگ، خێرایی…
بەڵام وەكو ئاماژەی پێدرا، ئەو سەرچاوانەی كە بەردەستن، نزیكە سەرجەمی باسی تەواوی بابەتەكە دەكەن، بۆ چارەسەركردنی ئەم كێشەیەش، دەكرێت سوودێكی زۆر لەزانكۆكان ببینرێت و ببن بە كاراترین ناوەند لە بوارەدا، لەم ڕووەوەش دەكرێت چەندەها ڕێگای خێراو سەركەوتوو بگرێتە بەر.

خۆ ئەگەر باسی وەرگێڕان بكەین لە زمانی كوردی بۆ زمانەكانی تری بێگانە، ئەوا تا ئێستا تەنانەت مشتێكیش لەخەرمانێ نەكراوە! ئەوەش كراوە لەچەند كارێكی ئەدەبی تێپەڕناكات. لەگەڵ ئەوەشدا ئەمە یەكێكە لەهۆكارە هەرە گرنگەكانی ناساندنی گەلەكەمان. دەكرێت ئەوانەش كەڕۆڵیان هەبووە لەم بوارە، بڵێین نووسەری كوردن، ئەوانەی بەزمانی بێگانە دەنووسن. زیاد لەوە وەكو وتمان لەبواری وەرگێڕاندا لەزمانی كوردی بۆ زمانەكانی تری بێگانە تا ئێستا لەچەند بابەتێكی ئەدەبی تێپەڕ ناكات. باشە ئەی گەر بێگانەیێ ویستی لەبارەی مێژوو، كلتوور، جوگرافیا…ی كوردان بزانێت، ئاخۆ هەر دەبێت پەنا بباتە بەر بێگانە، ئەوانەی تا ئێستا بەئاڕاستەی مێشكی خۆیان مێژووی ئێمەیان نووسیوەتەوە.

ئەگەر جاری جاران واپێویستی دەكرد بۆ وەرگێڕان لەزمانی كوردی بۆ زمانانی بێگانە، سەرەتا مێژووی كورد وەربگێڕدرێت و باسی نەهامەتی و ناسۆرییەكانی كورد بكرێت.. ڕەنگە ئێستا ئەم تێگەیشتنە تەواو گۆڕانی بەسەردا هاتبێت و پێویست بكات دەست بكەین بە وەرگێڕانی شاكارەكانمان بۆ زمانانی بێگانە و جیهان بەمجۆرەو لەم ڕێگەیەوە تامەزۆی مێژووی كورد بكەین.

سەنگەر حەسەن – خوێندكاری ماسته‌ر (زانكۆی سه‌ڵاحه‌ددین )

لە رۆژی ٢٢ مانگەوە کە مەسعود بارزانی و شاندە یاوەرەکەی لە کوڕگەلی بنەماڵەو قەومو قیلە سەردانی بەغدایان کردەوە هەتا ئیستاش ئەم سەردانە بۆتە ڕوداو و هەواڵی گەرمی دەزگاکانی ڕاگەیاندنو جیگای پرس ڕا گۆرینەوە لە ئاستی کوردستان.بە تایبەتی لە لایەن دەزگاکانی ڕاگەیاندن و نوسەرو ڕۆژنامەنوس و چاودیران و رۆشنبیران ، هەتا دەگاتە گەورە ئەکادیمی یەکانیان.وە لە گۆشە نیگای جیاجیاوە ئەم سەردانە شرۆڤەدەکەنو ڕای لەبارەوە دەدەن.

سەردانەکە وا وێنە دەکەن کە یەکیکە لەسەردانە دیبلۆماسی و سیاسی یە سەرکەوتوە دانیسقەکان نەک هەر لە ئاستی کوردستان و ناوچەکە بە ڵکو لە ئاستی جیهانیش.وە پێیان وایە نەک هەر لەم سەردەمە بەڵکو لە میژوشدا دەگمەن بوە سەرکردەیەکی حزبی وەک بارزانی بەم شیوازە نەک هەر بەرپرسانی حزبی بەڵکو بەرپرسانی دەوڵەت و حکومەت و پەرلەمان ڕاخستنی فەرشی سورو ڕیورەسمی فەرمی و پرۆتۆکۆلی و بەوپەڕی ئامادەباشی یەوە پیشوازی لێ بکریت.
بەم شێوە موبالەغە ئامیزو گرینگیدانە بە ڕواڵەتە دەیانەوێت وا نیشان بدەن وەک ئەوەی بارزانی لەم سەردانەی چوە بۆ سەرزەنشت کردن و ناڕەزایەتی دەربرین، وتەنانەت تۆلە سەندنەوە لەسەرانی دەسەڵاتی قەومی وتایەفی و خێڵەکی بەغدا، کە ساڵێک لەمەوبەر دژی ریفراندۆم بون. تەنانەت ڕیفراندۆمیان کردە بەهانەیەک بۆ هێرشکردنە سەر کوردستانو داگیرکردنەوەی نیوەی زیاتری ئەو ناوچانەی لەژیر دەستی پارتی و هاودەسەڵاتەکانی بو لە دوای ڕوخانی بەعسەوە.

جا پرسیارەکە لەم پرسەدا ئەوەیە ئاخۆ بە ڕاستی ئەم سەردانەی بارزانی بۆ بەغدا بۆ ناڕەزایەتی و تۆڵە سەندنەوەیە یا تۆبە کردن لەسەر دەستی سەرانی قەومی و تایەفی وەک عامری و حەلبوسی و عەبادی و مالکی؟!
بۆ وەڵامی ئەم پرسیارەو ڕۆشنکردنەوەی مەغزای سیاسی ئەم سەردانە وا پیویستە بە کورتی ئاماژە ىە چەند خالێک بکەین:
خاڵی یەکەم: خودی دەستەواژەو کەڵکەڵەی- مفهوم و نزعة – تۆڵەو تۆبەیە کە یەکێکە لە تایبەتمەندی یەکانی ناوەرۆکی دابو نەریتی سیاسی وکۆمەڵایەتی هەردو بەرەی ئەمدەسەڵاتەو دەستەو تاقمە بنەماڵەیی و خێڵەکی و قەومیەکان لە بەغداو کوردستان لەم کیشەو ململانی کۆنەپەرستە دژی ئینسانی یەی نیوانیان.
ئەم دەستەو تاقمانە چونکە هیچیان بروایان بە سەرەتاترین ئازادی و یەکسانی سیاسی بە گشتی نی یە بۆیە سەرهەڵدانی کیشەو ململانێ و شەرو کوشتار پاشان تۆڵەو تۆبەش بە یەکتر دەبێتە نەزعەو نەریتێکی جیکەوتەیان.دیارە نەک هەر لەنێوان ئەم دوو دەسەڵاتەی بەغداو کوردستان بەڵکو لەنێوان خودی هەمو دەستەوتاقمەکانی خۆشیان.

بۆ نمونە تۆلەو تۆبە لەکاتی کێشەو ململانێ و شەڕەکانی نێوان پارتی و یەکێتی وهەردو بنەماڵە لە ساڵانی نەوەتەکانیتایبەتمەندی یەکی میژوویی و بەرچاو یان بوە.
ئەم نەزعەو نەریتە بە درێژایی مێژوو لەسەر زاری سەرانی ئەم دەستەو تاقمانە ،جا قەومی و خێڵەکی بن یان ئیسلامی و تایەفی سوننی و شیعی ،بەدیکراوە کە دەڵێن تۆڵە بەزەبرە ئەمما بە سەبرە .یاخود ڕیکەوتن بە شەرتی تۆبە.بە فەرمی ئەم نەزعەو نەریتە بۆتە جێگرەوەی نەزعەو نەریتی بروابونو پابەند بون بە ئازادی سیاسی نێوان لایەنە سیاسی یەکانو یەکسانی نێوان مرۆڤەکان. بیگومان ئەمەش یەکێکە لە تایبەتمەندنی یەکانی دەسەڵە فیودالیەکانی سەدەکانی ناوەراست کە هەتا ئەمرۆش ئەم دەسەڵات و تاقمانە نوینەرایەتی دەکەن.

خاڵی دوەم ئەوەیە بەهۆی ئەوەی بارزانی و پارتی لە بنەرەتدا مەبەستیان لە ریفراندۆم زیاتر بۆ تۆڵە سەندنەوە بوو لە دوژمنەکانیان لە بەغداو لە کوردستان.وە لە ئاکامی کیشەوململانی و قەیرانەکان و بن بەست بون بو نەک بروا بونو پەیڕەوکردن لە مافیکی سەرەتایی خەڵکی کوردستان. هەر بۆیەش بارزانی و سەرانی تەواوی پارتی و یەکیتی و هەمودەستەو تاقمە قەومی وئیسلامی یەکان نە لە پرسی ریفراندۆم یەکدەست بونو نە ویستو ئامادەی یان بوو بەرگری لە ئاکامەکەی بکەن تا بەدیهینانی کە سەربەخۆیی یە .هەر بۆیەهەمو لایەکیان لەسەر بنەمای نەزعەو نەریتی تۆڵەو تۆبە مامەڵەیان لەگەڵ یەکتر دەکەن.

جا لەم قۆناغەدا کە بارزانی سەرەڕای هەندێک سەرکەوتنی ناوخۆیی بەڵام گۆڕانی هاوکیشە سیاسی یەکان لە ئاستی عێراق و ناوچەکەو جیهان بە زیانی شکایەوە.
بۆیە بۆ بەدەستهێنانەوەی هاوسەنگی پێشو ئامادەیە لەسەر دەستی سەرانی قەومی و خێلەکی و ئیسلامی و تایەفی بەغدا تۆبە بکات.
بەڵگەش بۆ ئەم تۆبەیە قسةو لێدوانەکانێتی لەبارەی ڕاستکردنەوەی ئەو هەڵانەی کە کراوە. بێگومانیشە بەلای سەرانی بەغداوە گەورەترین هەڵە هەتا دەگاتە تاوان ئەنجامدانی ریفراندۆم بوو کە یەکپارچەیی خاکی عێراقی خستە ژێر پرسیارەوە.

دیارە کاتێک بارزانی باس لەهەڵە و ڕاستکردنەوەی دەکات لە هیچ کاتو شوینو دیدارو گفتوگۆیەک لەگەڵ تەواوی سەرانی دەسەلاتی بەغدا سەرنجو رەخنەو نارەزایەتی دەرنەبریوە بەرامبەر هەڵویستی دژایەتی ئەوانە لە پرسی ریفراندۆمو هیڕشی سەربازی بۆ سەر کوردستان و داگیرکردنەوەی زیاتر لە نیوە خاکی قەڵەمڕەوی دەسەلاتیان وکوشتن وبرینداربونی سەدان کەسو ئاوارە بونی هەزارانی تر.
بە پێچەوانەی ڕاو بوچونو شرۆڤەکان و ڕاویژکاران و نوسەران و پسپۆرانی سیاسی و ئەکادیمی یەکانی پارتی یەوە کە وای وینا دەکەن وەک ئەوەی بارزانی چوبیت بۆ تۆڵە سەندنەوە بە ئاشکرا تۆبەی خۆی ڕاگەیاندوە.

خاڵی سێهەم کە پێویستە ئاماژەی پێ بکەین لەبارەی ئەم سەردانەی بارزانی یەوە ئەوەیە بە پیچەوانەی راوبۆچونەکانی ڕاویژکارانو نوسەرانو ئەکادیمی یەکانی پارتی یەوە کەگوایە بۆ چارەسەری کیشە هەڵواسراوەکانی نیوان هەولیرو بەغداو تەنانەت ناوچەکەو جیهانیش چوە ئەوانە هیچی فڕی بەسەر ڕاستی یەوە نی یە.
راستی یەکەی هۆکاری سەردانی بارزانی لە پاڵ ئەوەی کە چوە تۆبە بکات لەسەر دەستی سەرانی دەسەڵاتی بەغدا هاوکات بارودۆخی ناوچەیی و نیو دەوڵەتی و دەخاڵەتی زلهیزەکان لە ئەمریکاو روسیاو هاوپەیمانە جیهانی و ناوچەیی و ناوخۆییەکانیان گەییشتۆتە ئاستێک ئەگەری زۆری هەیە لە عێراقو کوردستانیش بتەقێتەوە.
وە لەم دۆخەدا ناسیونالیزمی کورد بە سەرکردایەتی پارتی کە لەوپەڕی پەرشو بڵاوی وبێ ئاسۆیی دان ئەگەری زۆری هەیە بە زیانیان بشکیتەوە.
هەر بۆیە پارتی وبارزانی ئامادەیە بۆ مانەوەی هیزو دەسەڵاتی خۆی لانی کەم لە ئاستی کوردستاندا بە تایبەتی بەرامبەر نەیارە هاوقەومی یەکانی خۆی نەک بچیتە بەغدا بەڵکو هەر جیگایەکی تر نەک تۆبەیەک بەڵکو سەد تۆبەو زیاتریش بکات.

مەگەر کامیان بۆ بارزانی سەختر ترە دەستلەمل کردنەکەی ٣١ ئابی ٩٦ لەگەڵ سەدام یاخود دەستلەملانیی عامری و حەلبوسی و عەبادی و مالکی…!
جا لەم ڕوەوە ئەگەر ئەو راویژکارو شرۆڤەکارو نوسەرو ئەکادیمیانەی پارتی بۆ سەلماندنی سەرکەوتنی سەردانەکەی بارزانی بەڵگەی راخستنی فەرشی سورو ئامادەباشی ڕیورەسمی گەورە و پاسەوان لە پێشوازی دەهیننەوە ئەمەش بۆ بەهیزی پیگەی پارتی و بارزانی لە ئاستی دەسەلاتداری هەریم و هەلبژاردن و تا دەگات وینا کردنی وەک تاکە ریبەری بە فەرمی ناسراوی جولانەوەی قەومی کوردو ..هتد ئەمانە هیچیان نابنە پاساویک بۆ ئەوەی تۆبەکەی بارزانی بشارنەوە کە دەلێت سەردانیان بۆ بەغداو دیدارەکان بۆ راست کردنەوەی هەڵەکانە لەم دەرفەتەی هاتۆتە پیشەوە.

دوو شتی تر هەیە لە کۆتایی دا پێویستە ئاماژەی پێبدەین ئەویش پیشوازی کردنی عامری بو بۆ بارزانی و ئامادەنەبونی سەرۆککۆماری عیراق بەرهەم ساڵح بو ،کە برای قەومی و نەیاری بارزانی یە ، مەغزا سیاسیەکەی هەر تۆبەکەی بارزانی دەسەلمێنێت..
جا ئەم سەردانەی بارزانی تۆڵکارانە یا تۆبەکارانە بێت هیچی لە پێناوی بەرژەوەندی یەکانی زۆرایەتی جەماوەری ستەملێکراو ئازادیخوازو یەکسانیخوازی کوردستان نی یە بەڵکو تەنها لە پێناوی مانەوەی دەسەڵاتی سەرکوتگەرو گەندەڵ و کۆنەپەرستانەی بنەماڵەیی و خێڵەکی و قەومی خۆیانە.
دیارە بەهەمان شێوەو ناوەڕۆکەوە ئەم ڕایە بۆ
دەسەلاتدارانی تایەفی و قەومی بەغداش هەر وایە.

موزەفەر عەبدوڵا

تیبینی : ئەم نوسینە لە بڵاوکراوەی بۆ پێشەوە ژمارە ٤۱ بڵاوبۆتەوە.

لەم زەمەنە زەندەقچووە زریاناوییە
ژیان چیڕۆکی مردنی خۆی
بە بێدەنگی
بە قەڵەمێکی سپی
لەژێر سێبەری دارسنەوبەرێک
دەنووسێتەوەو ئاوا دەبێ

ژنەکان نائومێدانە
بەڕێنووسە خۆڵەمێشییەکانی خەفەت
خەونە سەربڕاوەکانی خۆیان
لەنێو دڵۆپە بارانەکان
دەنووسنەوەو ئاوادەبن

هەور هەگبەی هیواکانی خۆی
بە پەلکەزێڕینە
دەسپێرێ و ئاوادەبێ

ڕووناکی / ڕازە ڕەونەقاوییەکانی خۆی
لەنێو قووڵایی ڕووبارەکان
جێدەهێڵێ و ئاوادەبێ

کاتژمێرە خەواڵووەکان
بە دەوری
بازنە خواروخێچەکانی خۆیان
دەسووڕێنەوە و ئاوادەبن

تریفە و تەم / تاو تاو
دووردەکەونەوە و ئاوادەبن

ڕۆژەکان و ساڵەکان و سەدەکان
وەکو گەڵا
بەنێو بادا پەرشوبڵاو دەبنەوە
ورد ورد
وندەبن و ئاوادەبن

من و تۆش
لەنێو
سەودا سەرییەکانی سەفەر و
نەغمە غەمگینەکانی غوربەتدا
غەرقبووین
نامرادانە نەمانتوانی
دوابەشی قەسیدەکانی عەشق
بنووسینەوە
ئیدی لەم سەردەمە
سەرابییە سەرمەستییەی
ونبوون و ئاوابوونەدا
کاتێک /
خاک و خولیاکان
ئایندە و ئارەزووەکان
شکۆ و شوناسەکان
دەبن /
بە پاییزێک لە تۆز و غوبار
دەی /
دەبا من و تۆش
بە بێدەنگی
‌هێمن هێمن
لە ئێوارەیەکی هەناری دا
ببین بە هەڵم و
بە دەم خۆرئاوابوونەوە / ئاواببین …!

ئۆکتۆبەری ٢٠١٨

جانتای ژنێكی خه‌تابار
چی تێدایه‌
جگه‌ له‌ سه‌فته‌خه‌می په‌مه‌یی
جگه‌ له‌ سه‌رقاپه‌ بیره‌ و
قه‌ڵه‌مێكی چاوڕشتنی به‌ ئه‌زموون
و سوراوێكی تا بڵیی تۆخ له‌ ره‌نگی خوێن
جانتای له‌بیرچونه‌وه‌ی ژنێك چی تێدایه‌
پارچه‌ حه‌بی خاڵی نوستن نه‌بێ‌
سیمای ژنێكی خه‌تابار چی تێدایه‌
درۆزه‌رده‌خه‌نه‌ نه‌بێ‌
ئه‌ی دڵی ئه‌و چی تێدایه‌
جگه‌ له‌ بۆن و به‌رامه‌ی ترسی عه‌شق
جانتای ژنێكی ماندوو چاو
هه‌موو پوچێكانی تیایه‌
عه‌شق نه‌بێ‌
ئه‌بێ‌ چی تری تێدابێ‌؟
ره‌شنوسه‌ دڕاوه‌كانی شیعر نه‌بێ‌
چه‌ند جگه‌ره‌یه‌كی شكاو و
قه‌ڵه‌مێكی دڵته‌ڕی لێو
له‌ ره‌نگی خوێن
حه‌به‌ بێداره‌كانی نوستن و
مۆبایلێكی
چه‌ند جار شكاوی شه‌ڕه‌كان نه‌بێ‌ چی تێدایه‌؟
چی تێدایه‌ جگه‌ له‌ شیعره‌كانی دوای شه‌ڕی
یه‌كه‌م و دووه‌م و سێیه‌می جیهانی عه‌شق
چی تێدایه‌ جانتای ژنێكی دڵشكاو ؟
جگه‌ له‌ حه‌بی بێداری و قه‌باغه‌ بیره‌ی له‌بیرچوو و
چه‌ندین جگه‌ره‌ی وردكراو
و ته‌سبیحێك؟
ئاخر ئه‌بێ‌ چی تێدابی
جانتای دوای شه‌ڕی جیهانی سێیه‌م؟

23/November/2018

لەنجەولاری ئۆکتۆبەر، هێشتا خەیاڵی گەڵاکانی جێنەهێشتووە
ڕەنگەکانی دەڕژێنە درزی سپێدەیەک
لەوێ، خۆم بە ملە باریکەکەی مانگ وەدەکەم
تا قاچە تەزیووەکانی نۆڤەمبەری پێ گەرم بکەمەوە…
مەترسن ڕوناکی بە ئاگاناهێنم

چۆلەکەیەکم بە دوای ئەو دەنکە گەنمەدا دەگەڕێم
کە شەختە چەندان وێنەی لەسەر گرتووە
سروشت، بەڵێ سروشت…
ئەو بەشێک لە کات و ساتی یارییەکان دیاری دەکات

ئەو دڵۆپانەی لە چلورەی درەختەکانی سەر ڕێگادا دەبارین
هێدی هێدی لە بێ نازیدا دەبوون بە شیعر و
چاوی گەڵایە مردوەکانیان دەشوشت
لە لاڕێیەکەی ئەولاتر
شەقام هێشتا قاوەی بەیانی نەخواردبۆوە
گلۆپی سەیارەکان بە وریاییەوە، تاریکیان بەدوای خۆیاندا ڕادەکێشا
ئەو دراوسێیەی
هەموو بەیانیەک پشووییەک بە سەگەکەی دەدات
دەبێ جگە لە من چاوەڕوانی چەند کەسیتر بێت
تا بەیانی باشیان لێبکات؟
دەزانی ئەو، ئەو ڕۆژانەش هەر لەوێیە
کە نۆڤەمبەر کراسێکی ڕەشی تەڕ تەڕی پۆشیوە
ئێستا دەبێ ددان بەوە دابنێم
ئەو ڕٶژە پەنجە تەزیوەکەی جوانیم تۆراند
کە پێمگوت:
ببورە ، تۆ سەگەکە دەهێنیتە دەرەوە، یان ئەو تۆ دەهێنێتە دەرەوە؟

نۆڤەمبەر من جەستەیەکی ڕاهاتووم و
لە شەقار، شەقاری زەوی، ڕەگم دزیوە
لە ناخۆشترین ساتدا
لەسەر جەستەی ماچ
مۆمێک دا دەگیرسێنم و
سەیری فیلمێک دەکەم
دەزانی هاوڕێم، لێرە وەرزەکان چیتر لەماڵەوە بە ئاگامان ناهێنن و
لەوانەیە ئەوان دەستەمۆ ببن و حەز لەسەرەتاتکێ نەکەن؟
دوێنێ کە دواکەوتم لە کار
دەمژمێرەکەم لە قۆڵی درەختێک کرد
تا لە ساتەکانت بگەم
بۆ خۆیشم دەمزانی خەیاڵێکی منداڵانە بوو
ئێ چی بکەم لەزمانت ناگەم؟
کە دێیتە ماڵەکەم
لە ترسی تاریکی و تەنیایی ناچیتە دەرەوە و
لەتەکم ڕادەکشێیت
کە دەچمە دەروەش، دەبیت بە سێبەرێکی شەرمن و
لەو ساتەی
هێشتا تاریکی بەیانی جێی نەهێشتووە
تاریکی ئێوارە بە خۆت دا دەدەیت
لەیەک شت دڵنیابە، نۆڤەمبەر
کە دەڕۆیت غەم لە مانگێکی تەمەن ناخۆم

Shwamhassan@hotmail.com

خۆشەویستیی..

-١-

ئەنتەرنێت..

پێم دەڵێ :

هه موو خەڵک ڕقیان لێتە

تەنیا یەک کەس

تۆی خۆش دوێ ؛

چ خۆشە ..

ئەو کەسە ش تۆ بیت .

***

هه واڵ..

-٢-

ئەنتەرنێت ..

پێم دەڵێ :

ڕۆژێک پاش هه واڵێکی خۆش

تۆ دەمرێ !

چ خۆشە ..

ئەو هه واڵە

هاتنی تۆ بێت !

***-

دەرمان..

-٣-

ئەنتەرنێت پێم دەڵێ :

هه موو نەخۆشیەکانت

دەرمانیان هه یە ،

تەنیا یەک نەخۆشی نەبێت !

چ خۆشە ..

ئەو نەخۆشیە

خۆشەویستی تۆ بی .

***

وەبیرهێنانەو..

-٤-

چ خۆشە ..

ئەنتەرنیت هه ر ڕۆژەو

برادەرێکم وەبیر دێنێنتەوە،

چ خۆشتر بوو..

هه موو بەیانیەکیش تۆ .

***

پێشبینیی..

-٥-

هه موو بەیانیەک ..

ئەنتەرنێت پێم دەڵێ:

ڕووی با لە کام لایە

بەفرچەند دەبارێ

پلەی گەرماچەندە

مەودای بینین چۆنە،

چ خۆشە..

چاوی تۆش پێم دەڵێ:

تامی ژیان لە چیدایە .

***

لەدایکبوون..

-٦-

هه موو ساڵێ جارێک

ئەنتەرنیت

ڕۆژی لە دایکبوونم

وەبیر دێنێتەوە ،

هه موو ترپەیەکی دڵیشم

ڕۆژی خۆشەویستیی تۆ .

***

نوێ بوونەوە..

-٧-

لە گەڵ هه موو

ئادێکی نوێ

برادەرێک زیادەکەم،

لەگەڵ هه موو

یادێکی تۆش

ژیان نوێ دەبێتەوە .

***

ئاد

-٨-

لەوەتەی هه م

ئاد دەنیرم..

بەردەوام

ڕیپۆرت دەکرێم ،

تا ئێستا

کەس وەری نەگرتووم !

تۆ یەکجار

قبوولم کە

ژیان لێرەوە دەست پێدەکات .

***

هه ولێر – ١/١٢/٢٠١٨

هەر جارەو بابەتێک لە ئەرشیڤی دەنگەکانەوە ……
http://dengekan.com/doc/2010/5/karwanOmarKakaSwr30.htm

——————————

داواتان له‌ نووسه‌ران کردووه‌ تۆبه‌ بکه‌ن. باشه‌ من ئه‌وه‌ یه‌که‌مین که‌سم ئاماده‌م تۆبه‌ بکه‌م، به‌ڵام ئێوه‌ مه‌به‌ستتان له‌ تۆبه‌ چییه‌؟ ئایا مه‌به‌ستتان له‌وه‌یه‌، که‌ مرۆڤ له‌ ئه‌نجامی گوناهه‌وه‌ له‌ خوای خۆی دوور که‌وتووه‌ته‌وه و ده‌بێت به‌ هۆی په‌شیمانییه‌وه‌ بۆی بگه‌ڕێته‌وه‌‌؟ ئێوه‌ چۆن و به‌ چ پێوه‌رێک گوناهه‌کانی ئێمه‌ ده‌ستنیشان ده‌که‌ن؟ به‌ پێی قورئان و حه‌دیس؟ ئۆکه‌ی، من ڕازیم، به‌ مه‌رجێ ئێوه‌ خۆتان له‌و قورئان و حه‌دیسه‌تان لانه‌دابێت. با بۆ سه‌ره‌تاییترین شت بگه‌ڕێینه‌وه‌. به‌ پێی حه‌دیس فریشته‌ نا‌چنه‌ ماڵێکه‌وه‌، ئه‌گه‌ر‌ وێنه‌ و په‌یکه‌ری تێدابێت.

پێم ناڵێن له‌ناو ماڵ و مزگه‌و‌ته‌کانی ئێوه‌دا، که‌ پڕه‌ له‌م ده‌عبایانه‌، چۆن نوێژتان قه‌بووڵه‌، مادام یه‌ک فریشته‌ ڕوویان تێ ناکات؟ ئه‌رێ چۆن‌ فریشته‌تان بۆ هات و پێی وتن ئه‌و نووسه‌رانه‌ له‌ خوا هه‌ڵگه‌ڕاونه‌ته‌وه، له‌ کاتێکدا ئێوه‌ به‌و بتانه‌ هه‌موو ڕێگاکانتان لێ گرتوون‌؟ سێ ساڵ له‌مه‌وبه‌ر له‌و گفتوگۆیه‌ی له‌باره‌ی (ئه‌نفال)ه‌وه‌ له‌گه‌ڵمدا کراوه‌، وتوومه‌، که‌ له‌ سه‌رده‌می (عومه‌ری کوڕی خه‌تتاب) له‌ کووفه‌ ڕه‌شماڵه‌کانیان فڕێ دا و خانوویان دروست کرد، به‌ڵام (عومه‌ری کوڕی خه‌تتاب) هه‌موویانی سووتاند. پاشان به‌و مه‌رجه‌ ڕێگای دروستکردنی خانووی دا، که‌ له سنووری خۆیان ده‌رنه‌چن. واته‌ نه‌وی بن و ڕووبه‌ریان که‌م بێت.

وه‌رن‌ مه‌لا به‌ڕێزه‌کان له‌سه‌ر ده‌ستی ئێوه‌ و هه‌موو مه‌لاکانی دیکه‌ی دنیا من تۆبه‌ ده‌که‌م، ئه‌گه‌ر مه‌رجه‌کانی ئیسلام له‌ خانوو و جلوبه‌رگ و که‌لوپه‌لی ناوماڵ و شته‌کانی دیکه‌تاندا هه‌بوو. من کوڕی ئه‌و کۆمه‌ڵگایه‌ی ئێوه‌م و به‌شی خۆشم قورئان و حه‌دیس و مێژووی ئیسلامم خوێندووه‌. له‌ هه‌رزه‌کاریم قوتابیی سێ چوارێک له‌ مه‌لاکان بووم، که‌ ئه‌مڕۆ زۆر ناسراون. هه‌مووشیان ده‌زانن باوکم له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا پیاوێکی خواپه‌رسته‌، به‌ڵام ڕێگای نه‌ده‌دام له‌ مزگه‌وت بخوێنم، بۆیه‌ به‌ دزییه‌وه‌ ده‌چووم. ئێستاش هاوڕێکانم بیریان ماوه‌، که‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ چ جنێوێکی سه‌یری پێ داوم و به‌ پێکه‌نینه‌وه‌ ده‌یگێڕنه‌وه‌.

ئێوه‌ ناتوانن به‌و قسانه‌تان من فریو بده‌ن، چجای داوای تۆبه‌م لێ بکه‌ن. ئه‌گه‌ر ئێوه‌ به‌ پێوه‌ری قورئان و حه‌دیس و کرده‌وه‌ی ئه‌سحابان من به‌ کافر ده‌زانن، ئه‌دی خۆتان چین، له‌ کاتێکدا‌ شته‌کانتان هه‌ر له‌ مۆبایل، ته‌له‌ڤزیۆن، سه‌ته‌لایت، کۆمپیوته‌ر و نازانم چی و چیتان کتومت له‌ هیی من ده‌چن، ته‌نیا فیکرتان نه‌بێت؟ خۆزگه‌ چاره‌کی (عومه‌ری کوڕی خه‌تتاب) ڕاستگۆ بوونایه‌ و به ‌بێ پێچوپه‌نا دینه‌که‌تان پێ بگوتمایه‌، نه‌وه‌ک دنیای کافرانتان قه‌بووڵ بێت و خۆتانی تێدا غه‌رق بکه‌ن، به‌ڵام وای پێشان بده‌ن، که‌ دژی فیکری کافرانن. کێ فریو ده‌ده‌ن مه‌لا به‌ڕێزه‌کان؟ من؟ تۆ‌ بڵێی هه‌موو مه‌عریفه‌که‌م به‌شی ئه‌وه‌ نه‌کات له‌وه‌ تێبگه‌م، که‌ چ پێوه‌ندییه‌ک له‌نێوان فیکر و شته‌کاندا هه‌یه‌؟ ئێوه‌ به‌رهه‌می فیکری کافرانتان قه‌بووڵ کردووه‌، ناتوانن پێم بڵێن سه‌رچاوه‌ی ئه‌و به‌رهه‌مانه‌تان داوه‌ته‌ به‌ر نه‌فره‌ت، که‌ فیکره‌.

ئێوه‌ له‌ناو ئه‌و بتانه‌دا ده‌ژیین، که‌ (عومه‌ری کوڕی خه‌تتاب) خانووی سووتاندن. هه‌تا ئێوه‌ خاوه‌نی ئه‌و بتانه‌ بن، من تۆبه‌ ناکه‌م. ئێوه‌ نه‌ ڕێگای (عومه‌ری کوڕی خه‌تتاب) ده‌گرن و نه‌ ڕێگای هه‌ندێک له‌ میره‌کانی ئه‌نده‌لووسیش، که‌ له‌پاڵ کردنه‌وه‌ی مزگه‌وت و که‌نیسه‌دا، بایه‌خیان به‌ فه‌لسه‌فه‌، هونه‌ر، ئه‌ده‌ب، ئه‌ندازه‌، موزیک و بواری دیکه‌ ده‌دا. نه‌ داخراویی (عومه‌ری کوڕی خه‌تتاب)تان قه‌بووڵه‌ و نه‌ کرانه‌وه‌ی هه‌ندێک له‌و میرانه‌ی ئه‌نده‌لووسیش.

ئێوه‌ کائینی سه‌رده‌می ته‌کنه‌لۆجیای کافرانن. ئێوه‌ له‌ بابه‌تی ئه‌و مه‌لایانه‌ن، که‌ نه‌فره‌ت بۆ جوو و کافران ده‌نێرن و له‌ کۆمپانیای (یاهوو) و (گمه‌یل) و (هۆتمه‌یل)ی ئه‌وانیشدا ئیمه‌یل ده‌که‌نه‌وه‌. به‌ مانا ئێلکترۆنییه‌که‌ی ماڵ له‌وێ داده‌مه‌زرێنن.
ئه‌و مه‌لایانه هه‌ر به‌ پێوه‌ره‌که‌ی خۆیان‌ کرێچیی جوو و کافرانن و ئێمه‌ به‌وه‌ تاوانبار ده‌که‌ن، که‌ چاو له‌ ڕۆژئاوا ده‌که‌ین. ئێوه‌ له‌ بابه‌تی ئه‌و مه‌لایانه‌ن، که‌ داوا له‌ موسڵمانان ده‌که‌ن له‌ ڕێگای ئیمه‌یلی جوو و کافرانه‌وه‌ پێغه‌مبه‌ر بپارێزن. ئه‌مه‌ کفری مه‌لاکانه، که‌چی ئه‌وان نووسه‌ر و ڕۆشنبیران به‌ کافر ده‌زانن‌. ئه‌گه‌ر بڕیاره‌ تۆبه‌ بکرێت، ئه‌وا ده‌بێت ئێوه‌ له‌پێش هه‌ر که‌سێکی دیکه‌وه‌ بیکه‌ن.

ئێوه‌ چۆن پێغه‌مبه‌ر ده‌پارێزن؟ بیرتان چوو، که‌ له‌وه‌ته‌ی هه‌ن پێمان ده‌ڵێن هه‌ر که‌سێک قسه‌ به‌ پیاوچاکێک بڵێت، خوا ڕووی ڕه‌ش ده‌کات؟ (نازانم بۆچی هێنده‌ دوژمنی پێستی ڕه‌شیشن، له‌ کاتێکدا به‌شی هه‌ره‌ زۆری ئه‌سحابه‌کان ڕه‌شپێست بوون). ئه‌گه‌ر پیاوچاکێکی نۆرماڵ توانای ئه‌وه‌ی هه‌بێت له‌سه‌ر شێوازی فۆتۆشۆپ ڕووی خه‌ڵک له‌ ڕه‌نگێکه‌وه‌ بۆ ڕه‌نگێکی دیکه‌ بگۆڕێت و ده‌ست و قاچیان به‌ قنگیانه‌وه‌ بنووسێنێت، چۆن ئێوه‌ پێغه‌مبه‌ری ئه‌و پیاوچاکانه‌ ده‌پارێزن؟ نه‌خێر، ئێوه‌ش پشتتان له‌ قورئان و حه‌دیس کردووه‌ و وه‌کو ئێمه‌ له‌م دنیایه‌ی کافراندا ده‌ژیین. ئه‌وه‌نده‌ هه‌یه‌ ئێمه‌ ئه‌م دنیایه‌ به‌ هیی هه‌مووان ده‌زانین و ئێوه‌ ته‌نیا به‌ هیی که‌سانێکی دیاریکراو.

ئه‌گه‌ر (عومه‌ری کوڕی خه‌تتاب) جووی له‌ دوورگه‌ی عه‌ره‌ب ده‌رده‌کرد، ڕاستگۆییی خۆی نیشان ده‌دا، چونکه‌‌ ده‌یویست ناوه‌رۆکی دینه‌که‌ی پراکتیزه‌ بکات. کاتێکیش هه‌ندێک له‌ میره‌کانی ئه‌نده‌لووس هه‌وڵیان ده‌دا مافی جوو و کریستانه‌کان بپارێزن، ئه‌وا ئه‌وانیش ڕاستگۆ بوون، چونکه‌ ده‌یانویست ڕاستگۆییی خۆیان پێشانی سه‌رده‌م بده‌ن و به‌رانبه‌ر به‌ دین و نه‌ته‌وه‌کانی دیکه‌ لێبورده‌ بن.

مرۆڤ کاتێ له‌ به‌رانبه‌ر لایه‌نێکدا ده‌وه‌ستێته‌وه‌، که‌ ڕاستگۆیه‌، ئه‌وا هاوکات سه‌ره‌ڕای بوونی جیاوازییه‌کان، له‌ به‌رده‌م ئه‌خلاقیشدایه‌، به‌ڵام کاتێ لایه‌نی به‌رانبه‌رت ڕاستگۆ نییه و ده‌بڵمۆڕاڵه‌‌، ئه‌وا تۆ‌ له‌گه‌ڵ ئه‌خلاقدا مامه‌ڵه‌ ناکه‌یت. ئێوه‌ تا سه‌ر ئێسقان دوژمنی کافرانن‌ و له‌ خوتبه‌ ئاگراوییه‌کانتاندا هه‌زارویه‌ک جنێویان بۆ ده‌نێرن، به‌ڵام خۆتان له‌پێش هه‌ر که‌سێکی دیکه‌وه‌ به‌رهه‌مه‌کانیان ده‌کڕن.

هه‌ر به‌و به‌رهه‌مانه‌ی ئه‌وانیش له‌ تیڤی و سایته‌ ئێلکترۆنییه‌کان باس له‌وه‌ ده‌که‌ن، که‌ ئه‌وانه‌ غه‌یره‌دینن، خوا غه‌زه‌بی لێ گرتوون، له‌ په‌لوپۆی خستوون و هیچیان له‌ ده‌ست نایه‌ت… سه‌یره‌! بۆ تاقه‌ جارێکیش بیری خۆتان و ئه‌و خه‌ڵکه‌ی ناخه‌نه‌وه‌، که به‌ هۆی بیرکردنه‌وه‌ی ته‌سکتانه‌وه‌‌ هه‌ر له‌
جلوبه‌رگه‌وه‌ هه‌تا خانووبه‌ره‌ی به‌رزتان جوو و کافر بۆیان دابین کردوون‌. ئه‌گه‌ر هه‌ندێک له‌ میره‌کانی ئه‌نده‌لووس، که‌ له‌گه‌ڵ کرانه‌وه‌دا بوون، نوێترین ته‌کنه‌لۆجیایان به‌ کار ده‌هێنا، ئه‌وا هاوکات دژی فیکر و فه‌لسه‌فه‌ی بێگانه‌ش نه‌بوون، بگره‌ ئه‌وان خۆیان پاڵپشتی ئه‌وانه‌یان ده‌کرد، بۆیه‌ ئه‌وان له‌گه‌ڵ زه‌مه‌ن ڕاستگۆ و له‌ به‌رانبه‌ر ئه‌وانی دیکه‌شدا به‌هێز بوون.

ئێوه‌ قاچێکتان له‌ سه‌رده‌می کۆن و قاچێکتان له‌ سه‌رده‌می مۆدێرنتی داناوه‌، جا چۆن هاوسه‌نگیی خۆتان پێ ڕاده‌گیرێت!! چۆن تووڕه‌ نابن و هێرش ناهێنن!! ئه‌مه‌ حاڵه‌تێکی سایکۆلۆجییه‌، میکانیزمێکی به‌رگرییه‌،
کاتێ مرۆڤ هه‌ست به‌ گوناهه‌کانی خۆی ده‌کات و ده‌یخاته‌ سه‌ر ئه‌وانی دیکه‌.

ئه‌گه‌ر به‌ نیازن ئیمانی خۆتان له‌ناو کۆمپیوته‌ر و مۆبایلی کافراندا سه‌یڤ بکه‌ن، واته‌ بیپارێزن، ئه‌وا دڵنیا بن، به‌ هه‌ڵه‌دا ده‌چن و به‌رگه‌ی چه‌ند ساڵێکی دیکه‌ ناگرن.
ئه‌و (مارکس)ه‌ی ئێوه‌ به‌ بێ ئه‌وه‌ی یه‌ک دێڕتان له‌ کتێبه‌کانی خوێندبێته‌وه‌ و به‌ دوژمنی خۆتانی ده‌زانن، سه‌د و شه‌ست ساڵ له‌مه‌وبه‌ر وتوویه‌تی ته‌کنه‌لۆجیا ئه‌خلاق ده‌گۆڕێت. ئێوه‌ ده‌تانه‌وێت ئه‌و بتانه‌مان هه‌بێت و ئه‌خلاق و بیرکردنه‌وه‌شمان وه‌ک خۆی بمێنێته‌وه‌؟ ئه‌وه‌ی یه‌ک دێڕی له‌ کتێبێکی فیکری خوێندبێته‌وه‌، ده‌زانێت شتی وا مه‌حاڵه‌. بۆ نایه‌ن له‌ ئاستی حوکومه‌تی هه‌رێمدا ناڕه‌زایی ده‌رببڕن، که‌ چیتر ئه‌و بتانه‌ هاورده‌ نه‌کات و له‌ خوتبه‌کانیشتاندا به‌ خه‌ڵک بڵێن نه‌یانکڕن، چونکه‌ کافر و جوو له‌ فرۆشتنیان قازانج ده‌که‌ن.

ئایا ده‌توانن؟ نه‌خێر. بۆچی ناتوانن؟ وه‌ڵامه‌که‌ی دیاره‌. بزانن ئه‌و کۆمپیوته‌ر و مۆبایل و شته‌کانی دیکه‌ی ناو ماڵتان چه‌ند ساڵێکی دیکه‌ چ کاریگه‌رییه‌کی له‌وه‌ گه‌وره‌تری له‌سه‌ر خۆتان و نه‌وه‌کانتاندا ده‌بێت، که‌ له‌ ئێستاشه‌وه‌ هه‌یانه‌. ئه‌و شێوه‌ دیندارییه‌ی ئێوه‌ به‌م کۆمپیوته‌ر و مۆبایله‌ ناکرێت و من له‌وه‌ زیاترتان پێ ناڵێم.

ئێوه‌ وه‌کو ئێمه‌ وان، به‌ڵام ئێمه‌ له‌مڕۆدا ده‌ژیین و ئێوه‌ نازانن له‌ کوێدا. با ئه‌مه‌تان به‌ نموونه‌ بۆ ڕوون بکه‌مه‌وه مه‌لا به‌ڕێزه‌کان‌. له‌ شه‌سته‌کان و حه‌فاتاکان، که‌ تازه‌ ئامێری تلیڤیژن، یان با بۆ خاتری ئێوه‌ بیکه‌مه‌ عه‌ره‌بی، ته‌لفاز هاتبوو، ئێوه‌ ده‌تانوت هه‌ر که‌سێک ئه‌و بته‌ی له‌ ماڵدابێت، نوێژ و عیباده‌تی قه‌بووڵ نییه‌، به‌ڵام کاتێ خه‌ڵک هه‌ر سوور بوون له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی بیکڕن، ئینجا ئێوه‌ش کڕییتان، یاخود با بڵێین به‌ دیاری له‌ سه‌رۆکی فه‌رمانده‌وه‌ بۆتان هات (بێگومان مه‌به‌ستم هه‌مووتان نییه‌).
ئێستا نه‌ک ته‌لفاز، به‌ڵکو سه‌ته‌لایت و کۆمپیوته‌ر و له‌وانه‌ خراپتریشتان هه‌یه‌. دینه‌که‌ هه‌مان دینی جارانه‌ و ئه‌مانه‌ش چیتر به‌ حه‌رام نازانن، به‌ڵکو له‌ ڕێگای ئه‌و شته‌ حه‌رامانه‌وه‌ هه‌ڕه‌شه‌ له‌ خه‌ڵک ده‌که‌ن.

ئه‌مجاره‌یان شتی ترتان خستۆته‌ لیستی حه‌رامه‌کانه‌وه‌. سبیه‌نێ خۆشتان هه‌مان شت ده‌که‌ن و ئینجا شتی تر‌ به‌ حه‌رام ده‌زانن. نه‌که‌ن پێم بڵێن سه‌رده‌م گۆڕاوه‌ و ده‌بێت خۆمان له‌گه‌ڵ واقیعه‌ نوێیه‌که‌دا بگونجێنین، ئه‌گینا پێتان ده‌ڵێم بۆچی ئێوه‌ ئه‌و هه‌قه‌تان هه‌یه‌ و من نیمه‌؟ تێکستی دینی بۆ زه‌مه‌نی دیاریکراو نییه‌، به‌ڵکو بۆ هه‌تاهه‌تایه‌. بۆچی ده‌بێت من چاوه‌ڕێ بکه‌م ئێوه‌ کفر بکه‌ن و ئینجا من دواتان بکه‌وم؟ ئه‌وه‌ی سه‌رده‌می (عومه‌ری کوڕی خه‌تتاب) حه‌رام بووه‌، ئێستا و دواتریش هه‌ر حه‌رامه‌، ئه‌وه‌یان ناڵێم ئه‌گه‌ر به‌ پێی په‌یمانێکی کۆمه‌ڵایه‌تی ڕێک بکه‌وین، که‌ له‌م دنیایه‌ که‌سمان ده‌ست نه‌خاته‌‌ ناو ژیانی ئه‌ویدیکه‌مانه‌وه‌. ئێوه‌ خه‌ڵکێکی ده‌بڵمۆڕاڵیشتان دروست کردووه‌.

ئه‌مڕۆ که‌سانێک په‌یدا بوون له‌ ڕۆژێکدا دیندار و بێدینن. کرده‌وه‌کانیان، جلوبه‌رگ و ستایلی قژیان هیی کافرانه‌، که‌چی له‌پڕ لێت ده‌بنه‌ مه‌لا و وه‌عزت بۆ ده‌ده‌ن. له‌ کتێبخانه‌ کارمه‌ند بووم. کێشه‌ی گه‌وره‌مان له‌گه‌ڵ ئه‌و گه‌نجه‌ موسڵمانانه‌دا بوو، که‌ کۆمپیوته‌ریان بۆ شتی سێکسی به‌ کار ده‌هێنا و به‌ پێی ڕێنوێنییه‌کانی به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تیی کتێبخانه‌ی گشتیی دانمارکیش ئه‌وه‌ قه‌ده‌غه‌یه‌.

کاتێکیش له‌ ده‌ره‌وه‌ قسه‌ت له‌گه‌ڵ ده‌کردن، تۆمه‌تی کافربوونیان ده‌دایته‌ پاڵ. وێنه‌ی (سه‌دام حسێن) و (بن لادن)یان هه‌ڵده‌واسی و له‌سه‌ر دیواره‌کان درووشمی دژ به‌ ڕۆژئاوایان ده‌نووسی. ئه‌مڕۆ له‌ دنیای ئیسلامیدا که‌سانی له‌م شێوه‌یه‌ دروست بوون، بۆیه‌ هیچ کاتێک وه‌کو ئێستا ئیسلام لاواز نه‌بووه‌. ((بڕۆ چی ده‌که‌یت، بیکه‌، به‌ مه‌رجێ بیرت بێت تۆ موسڵمانیت)). ئه‌مه‌یه‌ درووشمیان. کابرا پیتزامانه‌ و له‌ پیتزا گۆشتی به‌راز ده‌فرۆشێت، له‌پڕ له‌سه‌ر هه‌ڵسوکه‌وتێکت لێت تووڕه‌ ده‌بێت و به‌ کافر له‌ قه‌ڵه‌مت ده‌دات:
((_ بۆ به‌ قاچی ڕاست نایه‌یته‌ ژووره‌وه‌؟ تۆ موسڵمان نیت؟
_ ئه‌ی تۆ بۆ ئه‌مه‌ به‌ دانمارکییه‌کان ناڵێیت؟
_ ئه‌وان خه‌نزیرن، به‌ڵام خۆ تۆ خه‌نزیر نیت. تۆ خه‌ڵکی کوێیت؟
_ کوردستان!
_ کوردستانی چی؟ بڵێ شیمالی عێراق. هه‌ر سه‌دام حسێن بۆ ئێوه‌ باش بوو)).

ئه‌مه‌ به‌سه‌رهاتی هاوڕێیه‌کمانه‌ له‌گه‌ڵ پیتزامانێکی ئیسلامدا و پیتزامانه‌که‌ش ده‌ناسین. سه‌یره‌که‌ له‌وه‌دایه‌ ئه‌و هاوڕێیه‌مان نه‌چووه‌ پیتزای لێ بکڕێت، چونکه‌ ئه‌و موسڵمانی ئاساییه‌ و گۆشتی به‌راز ناخوات، به‌ڵکو له‌ پۆستخانه‌ کار ده‌کات و نامه‌ی بۆ بردوون. ڕۆژانه‌ مرۆڤ له‌گه‌ڵ ئه‌و شتانه‌دا ڕووبه‌ڕوو ده‌بێته‌وه‌. هه‌ر زوو زوو مه‌لاکان له‌ سایت و ڕۆژنامه‌کاندا ده‌ڵێن دوو میلیارد موسڵمان له‌ جیهاندا هه‌یه و نابێت شعوریان بریندار بکرێت‌.

ناڵێن به‌شێکی زۆری ئه‌وانه‌ خۆیان شعوری خۆیان ده‌خه‌نه‌ به‌ر تیغ، ئه‌گینا که‌س ناتوانێت له‌ گوڵ کاڵتریان پێ بڵێت. ناڵێن به‌شێکی هه‌ره‌ زۆری ئه‌و دوو میلیارده‌ کرده‌وه‌ی ڕۆژانه‌یان له‌ناو ئه‌م دنیا ئێلیکترۆنییه‌دا به‌ موو له‌ کرده‌وه‌ی کافران جیا ناکرێته‌وه‌ و ئه‌وه‌ هه‌ستی قه‌ومییه‌، نه‌وه‌ک دینی ده‌یانجووڵێنێت.

ناڵێن به‌شێکی ئه‌و دوو میلیارده‌ سه‌دان سایتی سێکسییان به‌ زمانی عه‌ره‌بی و تورکی داناوه‌ و ئه‌وانه‌ی سه‌ردانیان ده‌که‌ن، له‌ ژماره‌ نایه‌ن. ناڵێن به‌شی تایبه‌ت له‌و سایتانه‌دا بۆ ژنی له‌چکبه‌سه‌ر کراوه‌ته‌وه. ناڵێن به‌شێکی زۆر له‌و دوو میلیارده‌ باوه‌ڕی به‌ عیباده‌تمان نییه‌، چونکه‌ سوننه‌ین و به‌شه‌که‌ی دیکه‌یان به‌ کافرمان ده‌زانن، چونکه‌ کوردین. هه‌ر له‌ چوارده‌و‌ری خۆماندا ده‌یان میلیۆن موسڵمان ئاماده‌ن به‌ قورسترین چه‌کی کافران هێرشمان بکه‌نه‌ سه‌ر و به‌ ناوی ئه‌نفال و غه‌زا و جیهاده‌وه‌ منداڵی ساوا و پیره‌کانیشمان قڕ بکه‌ن و کردووشیانه‌. من لێره‌‌ به‌ هه‌ر مه‌لایه‌ک ده‌ڵێم بلێتی فڕۆکه‌ و هۆتێل و ته‌واوی مه‌سروفی له‌سه‌ر من، ئه‌گه‌ر ده‌یه‌وێت بچێته‌ هه‌ر یه‌كێک له‌و ده‌وڵه‌ته‌ ئیسلامییانه‌ و له‌ خوتبه‌یه‌کیدا به‌ خراپه‌ باسی (سه‌دام حسێن) و (عه‌لی کیماوی) بکات، یه‌ک جار ناوی کورد بهێنێت. من ته‌نیا بلیتی چوونی بۆ ده‌بڕم، چونکه‌ سوور ده‌زانم به‌ ساغی نایه‌ته‌وه‌.

لێره‌دا هه‌رگیز مه‌به‌ستم ئه‌وه‌ نییه‌ ئێمه‌ش له‌سه‌ر هه‌مان ڕێتمی خۆیان دژایه‌تییان بکه‌ین، بگره‌ باوه‌ڕم وایه‌ ده‌بێت ئێمه‌ له‌وه‌ تێبگه‌ین، که‌ ئه‌وانه‌ خۆیان قوربانیی ده‌ستی جه‌هل و بیری ته‌سکی شۆڤینیزمن. زۆرترین ڕێژه‌ی نه‌خوێنده‌واری، هه‌ژاری، نه‌خۆشی، بیکاری و بێشوێنی له‌ناو ئه‌و دوو میلیارده‌دایه‌ و هۆکاره‌که‌شی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌‌ بۆ بوونی ئه‌قڵییه‌تی هاوشێوه‌ی ئه‌قڵییه‌تی ئێوه‌ به‌سه‌ر سیستمه‌کانی ئیکۆنۆمی و سیاسی و که‌لتووریدا.

ئه‌گه‌ر وایه‌، له‌مه‌و‌دوا باسی ئه‌و دوو میلیارد‌ موسڵمانه‌ بۆ ئێمه‌ مه‌که‌ن. ئه‌رێ ئێوه‌ بۆ له‌جیاتی نووسه‌ران، ئه‌وانه‌ لغاو ناکه‌ن، که‌ ئه‌و دوو میلیارده‌ ده‌که‌نه‌ سووته‌مه‌نی و به‌ گژ ئێمه‌ و ئه‌وانی دیکه‌یاندا ده‌به‌ن؟
پێمان ده‌ڵێن دنیای ئیسلامی بۆیه‌ دوژمنمانن، چونکه‌‌ کورد سووکایه‌تیی به‌ ئیسلام ده‌کات. یان ده‌ڵێن ئه‌وان دوژمنی کورد نیین، به‌ڵکو دوژمنی پارتی و یه‌کییه‌تیین، گوایه‌ له‌پاڵ ئه‌مریکادا شه‌ڕی موجاهیده‌کانی فه‌لووجه‌یان کردووه‌. ئه‌گه‌ر وایه‌ هه‌ر ئه‌و سه‌رکرده‌ ئیسلامییانه‌ بۆچی نه‌ک هه‌ر دوژمنی نه‌ته‌وه‌ی عه‌ره‌ب و تورک نیین، که‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ی خه‌ڵکی ئێمه‌ و زیاتریان کردووه، به‌ڵکو پێیان وایه‌ ئه‌و دوو نه‌ته‌وه‌یه‌ فه‌زڵیان به‌ سه‌ر هه‌موو نه‌ته‌وه‌کانی دیکه‌دا هه‌یه‌‌؟ ده‌وڵه‌ته‌ عه‌ره‌بییه‌کان له‌پێش حوکومه‌تی هه‌رێمه‌وه‌‌ شان به‌ شانی ئه‌مریکا و ئیسرائیل شه‌ڕی یه‌کتریان کردووه‌ و که‌سیش ناڵێت ئێمه‌ ده‌بێت دوژمنی عه‌ره‌ب بین.

پێوه‌ندیی تورکیاش له‌گه‌ڵ ئه‌مریکا و ئیسرائیل له‌ که‌سمان شاراوه‌ نییه‌. ئایا ئێوه‌ تورکیاتان دیوه‌؟ ئایا له‌و وڵاته‌ شتێک هه‌یه‌ سیمای ئیسلامی پێوه‌ بێت؟ بۆ به‌راوردێکی ئه‌ستانبۆل و هه‌ولێر ناکه‌ن؟ له‌و ئه‌ستانبۆله‌ی پایته‌ختی ئیسلام هه‌ندێک دیارده‌ هه‌ن‌، هه‌ندێک شوێنی ڕابواردن هه‌ن‌، هێشتا له‌ ستۆکهۆڵم، به‌رلین، کۆپنهاگن و شاره‌کانی دیکه‌ی ئه‌وروپا ده‌رنه‌که‌وتوون.

باسی میسر و سوریا و لوبنانیش هه‌ر ناکه‌م، به‌ڵام له‌و هه‌ولێره‌ به‌شێکی یه‌کجار یه‌کجار که‌می خه‌ڵکی لێ ده‌ربچێت، ئه‌وی دیکه‌ی وازی له‌ هونه‌ر، موزیک، شانۆ، خوێندنه‌وه‌ و هه‌موو شتێک هێناوه‌ و خه‌ریکی خواپه‌رستییه‌. له‌و هه‌ولێره‌ نه‌ک وشه‌ی سه‌هیۆنی، به‌ڵکو ناوی جوویش وه‌کو کفرێکی گه‌وره‌ گوێی لێ ده‌گیرێت. بۆچی ئه‌و سه‌رکرده‌ ئیسلامییانه له‌سه‌ر ئه‌م شتانه‌ نابنه‌‌ دوژمنی عه‌ره‌ب و تورک، بگره‌ شه‌ڕیان بۆ ده‌که‌ن، به‌ڵام دوژمنی کوردن و ئێوه‌ش پاساویان بۆ ده‌هێننه‌وه‌؟ داوایان لێ ده‌که‌ن به‌ خێرایی ده‌ست بخه‌نه‌ ناو کوردستانه‌وه‌، گوایه‌ بووه‌ته‌ کافرستان، له‌ کاتێکدا ئه‌وه‌نده‌ی دین له‌ کوردستان هه‌یه‌، له‌ هیچ وڵاتێکی عه‌ره‌بیی ئیسلامیدا نییه‌.

فرمێسک بۆ فه‌لوجه‌ مه‌ڕێژن مه‌لا به‌ڕێزه‌کان، له‌ کاتێکدا هه‌ر ئه‌و موجاهیدانه‌ کورد به‌ مرۆڤ نازانن و ده‌ڵێن (سه‌لاحه‌دینی ئه‌یوبی) بۆیه‌ وه‌کو کورده‌کانی دیکه‌ نه‌بووه‌ته‌ دڕنده‌، چونکه‌ له‌ تکریت له‌ دایک بووه‌، خۆ ئه‌گه‌ر له‌ شاخه‌کان له‌ دایک بووبووایه‌، ئه‌ویش وه‌ک ئه‌وان ده‌رده‌چوو.

هه‌ڵه‌بجه‌ زۆر له‌ فه‌لووجه زیاتر‌ ئیسلامی بوو مه‌لا به‌ڕێزه‌کان، بۆچی ئه‌و سه‌رکرده‌ ئیسلامییانه‌ نه‌ک هه‌ر به‌ قسه‌ به‌رگرییان لێ نه‌کرد، به‌ڵکو به‌ کرده‌وه‌ش له‌پاڵ به‌عسدا وه‌ستان و تاوانه‌کانیشیان شارده‌وه‌، بگره‌ سوێندیان به‌ خوا و پێغه‌مبه‌ر خوارد، که‌ (ئه‌بو عوده‌ی) خوا بیپارێزێت، چه‌کی کیماویی به‌ کار نه‌هێناوه‌؟ بۆچی مه‌لا به‌ڕێزه‌کان، بۆچی؟ ئێستا ئه‌و سه‌رکرده‌ ئیسلامییانه‌ی ئێوه‌ داوایان لێ ده‌که‌ن بێن له‌ فه‌ساد بمانپارێزن، خۆیان لێ کردووینه‌ته‌ زانای حه‌وتڕه‌نگ و ده‌یانه‌وێت به‌ به‌ڵگه‌ی زانستییه‌وه‌ بیسه‌لمێنن، که‌ ئه‌وه‌ (سه‌دام حسێن) و (عه‌لی کیماوی) نه‌بوون هه‌ڵه‌بجه‌یان گازڕشێن کرد، به‌ڵکو ئێرانی سه‌فه‌وی بوو. من یه‌کێکم له‌وانه‌ی پێیان وایه‌ ئه‌وه‌ی به‌ خه‌ڵکی فه‌لووجه‌ کرا، تاوانه‌، به‌ڵام بۆ ده‌بێت شارێکی کوردی و یه‌کێکی عه‌ره‌بی له‌ دیدگای ئه‌و سه‌رکرده‌ ئیسلامییانه‌ و هیی ئێوه‌شدا ئه‌و هه‌موو جیاوازییه‌یان له‌نێواندا بکرێت؟ باسی دنیای ئیسلامیمان بۆ مه‌که‌ن، ئه‌گه‌ر ئه‌مڕۆ یه‌کێک له‌ مه‌رجه‌کانی ئیسلامبوون ئه‌وه‌بێت، که‌ کورد به‌ دوژمن و (سه‌دام حسین) به‌ شه‌هید و ئه‌ندامانی حزبی به‌عس به‌و موجاهیدانه‌ بزانرێت، که‌ شه‌ڕی ئه‌مریکای کافر و ئیسرائیلی زایۆنی ده‌که‌ن.

به‌شێکی زۆری خه‌ڵکی ئێمه‌ له‌مێژه‌ پێیان وایه‌ ئه‌مریکا و ئیسرائیل دوو ده‌وڵه‌تن، که‌ له‌سه‌ر عه‌داله‌ت دانه‌مه‌زراون و من خۆم یه‌کێکم له‌وانه‌، به‌ڵام به‌عس به‌ چه‌کی ئه‌وانه‌ ئه‌نفالی کرد و به‌رده‌وامیش لای سه‌رکرده‌کانی عه‌ره‌بیی ئیسلامی کراوه‌ته‌ دوژمنی ئه‌مریکا و پارێزه‌ری ماڵی ئیسلام. کورد له‌ سه‌رده‌می به‌عس کاتێ کیمیاباران کرا نه‌ قورئانی سووتاندبوو و نه‌ ئیسرائیلی هێنابوو، به‌ڵکو ئه‌وه‌ ڕژێمی (سه‌دام حسێن) بوو قورئانی ده‌سووتاند و دۆستی ئیسرائیل و ئه‌مریکا بوو.

له‌ هه‌شتاکان خه‌ڵک‌ ده‌گیران و بێسه‌روشوێن ده‌کران‌، ئه‌گه‌ر ڕه‌خنه‌یان له‌ ئه‌مریکا بگرتایه، چونکه ئه‌وانه‌یان به‌ کۆمۆنیست، یان‌ به‌ دۆستی ڕژێمی ئیسلامیی ئێران تۆمه‌تبار ده‌کرد‌. ئه‌دی بۆچی ئه‌وساش ئه‌و سه‌رکرده‌ ئیسلامییه‌ عه‌ره‌بییانه هه‌ر (سه‌دام حسێن)یان به‌ ڕابه‌ری خۆیان و‌ ئێمه‌یان به‌ دوژمن و کافر ده‌زانیی؟ ئایا هه‌ق نییه‌ ئیتر واز له‌وه‌ بێنن ئه‌م قسانه‌ بۆ خه‌ڵکی ساویلکه‌ بکه‌ن و له‌وه‌ زیاتر فریویان بده‌ن؟ هه‌روه‌ها واز له‌وه‌ش بێنن، که‌ له‌ Paltalk به‌و خه‌ڵکه‌ ساده و‌ بێگوناهه‌ بڵێن فکری ڕۆژئاوا هه‌مووی نه‌زۆکه‌.

لانی که‌م ئه‌وه‌نده‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و گوێگرانه‌ ڕاستگۆ بن، که‌ پێیان بڵێن ئه‌وه‌ ئه‌و کافرانه‌ن توانییویانه‌ من بگه‌یه‌ننه‌ ئێوه‌، هه‌تا بتوانم به‌ ئاره‌زووی خۆم جنێویان پێ بده‌م و بڵێم فاشیلن. له‌ خۆتانه‌وه‌ باسی (هیگڵ)، (فرۆید)، (نیچه‌)، (مارکس) و زۆری دیکه‌ مه‌که‌ن مه‌لا به‌ڕێزه‌کان، مادام دوور و نزیک نایانناسن. ئێوه‌ شتی وایان له‌باره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێن، که‌ مرۆڤی هۆشیار له‌ قاقای پێکه‌نین ده‌دات.
ئه‌گه‌ر ڕاست ده‌که‌ن و ئێوه‌ له‌وانه‌ تێگه‌یشتوون، فه‌رموون وه‌رن له‌ کتێب، یان له‌ سایته‌کاندا بۆمان بنووسن و با ئێمه‌ش باوه‌ڕتان پێ بکه‌ین، که‌ به‌رهه‌می ئه‌وانه‌تان خوێندووه‌ته‌وه‌ و تواناتان هه‌یه‌ ڕه‌خنه‌یان لێ بگرن. با ئه‌و موسڵمانانه‌ی دیکه‌ش له‌و ڕه‌خنانه‌ی ئێوه‌ سوودمه‌ند ببن.

ئایا ڕاسته‌ (لینین) له‌ خوارووی ئه‌فریکا (ترۆتسکی)ی تیرۆر کردووه‌؟ ئایا ڕاسته‌ مرۆڤێک له‌ ساڵی 1924 بمرێت، ده‌توانێت ساڵی 1940 که‌سێک بکوژێت؟ یان ڕاستییه‌که‌ی ئه‌وه‌یه‌ (ستالین) له‌ مه‌کسیک، نه‌وه‌ک له‌ خوارووی ئه‌فریکا، شانزده‌ ساڵ دوای مه‌رگی (لینین) ئه‌و پیاوه‌ی تیرۆر کرد؟ ئه‌گه‌ر ڕۆژئاوا هه‌مووی وه‌کو (ستالین) بووایه‌ مه‌لا به‌ڕێزه‌کان، ئێوه‌ نه‌تانده‌توانی ئێستا ئاوا ئازادانه‌ ته‌عبیر له‌ خۆتان بکه‌ن.

ئه‌گه‌ر هه‌رچی بیروباوه‌ڕی ڕۆژئاوا هه‌یه‌ هه‌مووی نه‌زۆکه‌، ئه‌دی چۆن ئێوه‌ له‌ژێر سایه‌ی ئه‌و خۆشگوزه‌رانییه‌ی هه‌تا ئێستا له‌و ڕۆژئاوایه‌ به‌ ده‌ست هاتووه‌، حه‌واونه‌ته‌وه‌؟ نه‌ڵێن ئێمه‌ له‌گه‌ڵ ده‌ستی خۆماندا هێناومانه‌، چونکه‌ ئێمه‌ کاتێک له‌ چنگی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ دیکتاتۆرییانه‌ ده‌رباز ده‌بین، سه‌دان کیلۆمه‌تر به‌ پێ ده‌بڕین، له‌ برسان ناڵه‌مان لێوه‌ دێت، زۆرجار به‌ ڕووتی ده‌گه‌ین، چونکه‌ جلوبه‌رگ و پێڵاوه‌کانمان دڕوان. ئه‌گه‌ر هه‌ر کۆڵ ناده‌ین و ده‌مانه‌وێت به‌ هه‌ر شێوه‌یه‌ک بێت بگه‌ینه‌ ڕۆژئاوا، له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌، که‌ سوور ده‌زانین ڕۆژئاوا له‌ سایه‌ی ئه‌و فه‌یله‌سووف و ڕه‌خنه‌گرانه‌ی ئێوه‌‌ به‌ هیچیان ده‌زانن، توانیویه‌تی به‌ هه‌ندێک خۆشگوزه‌رانی بگات، که‌ لای خۆمان له‌ خه‌ونیشدا نایبینین.

که‌واتا ده‌بێت بزانن هه‌رچی ئه‌مڕۆ به‌ ده‌ست هاتبێت،‌ ئه‌وه هه‌مووی‌ به‌رهه‌می ئه‌و فه‌یله‌سووفانه‌یه‌، که‌ ئێوه‌ به‌ بێ ئه‌وه‌ی یه‌ک دێڕتان له کتێبه‌کانیان خوێندبێته‌وه‌، به‌ جاهیلیان ده‌زانن. ئێوه‌ به‌م بیرکردنه‌وه‌ و خوتبه‌ ئێلیکترۆنیانه‌تان ته‌نیا مرۆڤی ده‌بڵمۆڕاڵ به‌رهه‌م ده‌هێنن مه‌لا به‌ڕێزه‌کان. مرۆڤێک، هه‌موو سیماکانی هیی کافرانه‌ و تا بینه‌قاقای له‌ کفردا نقووم بووه‌، که‌چی له‌ناکاو ده‌بێته‌ موجاهید و هێرش بۆ سه‌ر ئه‌وانی دیکه‌ ده‌بات.

هه‌ر یه‌کێکمان هه‌زاران نموونه‌ی سه‌یری له‌باره‌ی ئیسلامیی ئه‌مڕۆوه‌‌ هه‌یه‌. ئیسلام به‌وانه‌ ده‌پارێزن مه‌لا به‌ڕێزه‌کان؟ ئێمه‌ له‌ ڕه‌وشت و ئادابمان لاداوه‌، یان ئه‌وانه‌؟ کاتێکیش نووسه‌رێکی وه‌کو (ئه‌حمه‌د ئه‌لبه‌غدادی) دێت و باس له‌و ده‌بڵمۆراڵییه‌ ده‌کات، به‌ زه‌ندیق له‌ قه‌ڵه‌م ده‌درێت و ده‌یده‌نه‌ دادگا. ئه‌و پرینسێپه‌، که‌ ناسیونالیزمی عه‌ره‌بی و تورکیی له‌ پشته‌وه‌یه‌، زۆر ترسناکه‌، چونکه‌ ئه‌وه‌ پراکتیزه‌کردنی عه‌قیده‌ی سیاسه‌ته‌، نه‌وه‌ک عه‌قیده‌ی دین. سووکایه‌تییه‌ به‌ عه‌قیده‌ی ئه‌وانه‌ی به‌ ڕاستی خواپه‌رستن، نه‌وه‌ک له‌به‌ر خاتری لایه‌نێکی سیاسیی دیاریکراو.

مه‌لا به‌ڕێزه‌کان به‌شێکی زۆرتان له‌ ڕێگای ئه‌و دینه‌وه‌ پاره‌ و سامان په‌یدا ده‌که‌ن و خۆتانی پێ ده‌ژ‌ییه‌نن، له‌ کاتێکدا پێغه‌مبه‌ری ئیسلام ئه‌و که‌سانه‌ی به‌ پاره‌ قورئان ده‌خوێنن، به‌و بلبلانه‌ ده‌چووێنێت، که‌ له‌سه‌ر زبڵدان ده‌خوێنن. (ئه‌مه‌م له‌ سه‌رده‌می هه‌رزه‌کاری له‌ هاوڕێیه‌کمه‌وه‌ بیستووه‌، که‌ ئه‌مڕۆ یه‌کێکه‌ له‌ مه‌لا ناسراوه‌کان).

که‌واته‌ داوای تۆبه‌ له‌ کێ ده‌که‌ن مه‌لا به‌ڕێزه‌کان؟ من وه‌کو نووسه‌رێکی ئه‌ده‌بی گێڕانه‌وه‌، که‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ فانتازیادا ده‌که‌م، له‌جیاتی تۆبه،‌ پێشنیارێکی دیکه‌م بۆتان هه‌یه‌. وه‌رن‌ ده‌تاننێرمه‌وه‌ بۆ ساڵی حه‌فتا و به‌و خه‌ڵکه‌ بڵێن‌، که‌ ئێوه‌ کۆمپیوته‌رتان به‌ کار هێناوه‌.

چاتتان کردووه‌. له‌ ماسینجه‌ر ڕووبه‌ڕوو له‌گه‌ڵ دانیشتووی ئه‌ورووپادا قسه‌تان کردووه. باسی ئه‌و ماڵ و که‌لوپه‌لانه‌ی خۆتانیان بۆ بکه‌ن. ئایا‌ به‌ هه‌ڵگه‌ڕاوه‌تان نازانن؟ داوای تۆبه‌تان لێ ناکه‌ن؟ مادام دنیای فانتازیایه‌، ئه‌وا ده‌توانن بچنه‌وه‌ لای خۆتان و ئه‌و قسانه‌ بۆ خۆتانی ئه‌وسا بکه‌ن، بزانن چیتان پێ ده‌ڵێن.

ناڵێن ئێوه‌ له‌سه‌ر دینی ئێمه‌ نه‌ماون؟ ئه‌گه‌ر له‌وێ هاتنی ئامێرێکی ته‌له‌ڤزیۆن بۆ ماڵ، خه‌ڵکی پێ کافر ببێت، ئه‌ی به‌ ئێوه‌ بڵێن چی، که‌ ئه‌مانه‌تان هه‌ن‌؟ ئه‌وسا ده‌بێت (شێرکۆ بێکه‌س)، (حسێن عارف)، (ڕه‌فیق سابیر)، (محه‌مه‌د حه‌مه‌ باقی) و (کاکه‌مه‌می بۆتانی)، که‌‌ نووسه‌رانی ئه‌ده‌بی ڕوانگه‌ن و له‌ولاشه‌وه‌ (فوئاد مه‌جید میسری)، (فازیلی مه‌لا مه‌حموود)، (فوئاد قه‌ره‌داغی)، (محه‌مه‌دی مه‌لا که‌ریم) و (که‌مال غه‌مبار)یش له‌ ڕه‌خنه‌گرانی ئه‌ده‌بی ڕوانگه‌ واز له‌ مشتومڕی ئه‌ده‌بی بێنن و به‌رگری له‌ ئازادیی ئێوه‌ بکه‌ن.

دڵنیام زۆر به‌و به‌سه‌رهاته‌ش سه‌رسام ده‌بن، که‌ ئێوه‌ له‌ ساڵی دووهه‌زاروده‌وه‌ بۆ ساڵی حه‌فتا گه‌ڕاونه‌ته‌وه‌، چونکه‌ ئه‌مه‌ بابه‌تی چیرۆک و ڕۆمانه‌.

مه‌لا به‌ڕێزه‌کان ئه‌وه‌ ئێوه‌ن به‌و کرده‌وانه‌تان خه‌ڵکی ساده‌ و نه‌فام بۆ دژایه‌تیی قورئان و سوو‌تاندنی هان ده‌ده‌ن، ئه‌گینا سووتاندنی کتێب، ئینجا هیی ئاسمان بێت یان هیی زه‌و‌ی، تاوانه‌ و هه‌ر له‌ ئێوه‌ ده‌وه‌شێته‌وه‌.

(بێگومان مه‌به‌ستم له‌ هه‌مووتان نییه‌). باوه‌ڕ ناکه‌م هیچ که‌سێک، چه‌ندیش بێدین بێت، له‌ داخی ئه‌و مه‌لایانه‌ی، که‌ دوور له‌ توندوتیژی خواپه‌رستیی خۆیان ده‌که‌ن، بێڕێزی به‌ قورئان و دین بکات. ئه‌وه‌ ئێوه‌ن به‌رپرسیاری ئه‌و شته‌ ناشیرینانه‌. هاوڕێیه‌کی لوبنانیم هه‌یه‌، ڕاستییه‌که‌ی فه‌ڵه‌ستینییه‌ و له‌ لوبنان له‌ دایک بووه‌.

ئه‌و هاوڕێیه‌م ڕۆشنبیرێکی ئیسلامییه‌، به‌ڵام له‌ بواره‌کانی دیکه‌ی مه‌عریفه‌ش به‌ ئاگایه‌. زۆرجار پێم ده‌ڵێت: ((مارکس و نیچه‌ و فرۆید فێری خواپه‌رستییان کردووم)).
ڕه‌نگه‌ ئه‌و وته‌یه‌ سه‌ره‌تا سه‌یر بێته‌ به‌رگوێ، کاتێک ده‌زانین هه‌ر یه‌کێ له‌و سێ بیرمه‌نده‌ هه‌ڵوێستی زۆر تایبه‌تیان له‌ ئاستی دیندا هه‌یه‌، به‌ڵام ئه‌و خۆی وه‌ڵامی پێیه‌ و ده‌ڵێت: ((ئه‌وانه‌ ڕووبه‌ری بیرکردنه‌وه‌ی منیان گه‌وره‌تر کرد. هه‌تا ئه‌و ڕووبه‌ره‌ی بیرکردنه‌وه‌شم گه‌وره‌تر بێت، من زیاتر هه‌ست به‌ نزیکیی خودا و خۆم ده‌که‌م)). باوه‌ڕ ناکه‌م هیچ که‌سێ له‌به‌ر ئه‌و هاوڕێیه‌م دژایه‌تیی ئیسلامی کردبێت، چجای قورئان بسووتێنێت!! هه‌ر کاتێ بێته‌ ماڵه‌که‌م، من هه‌وڵ ده‌ده‌م پێش گه‌یشتنی، هه‌موو ئه‌و شتانه‌ لاببه‌م، که‌ له‌گه‌ڵ بیروباوه‌ڕی ئه‌ودا ناگونجێن، به‌ڵام سه‌یر ئه‌وه‌یه‌ ئه‌و له‌ لای خۆیه‌وه‌ ویستوویه‌تی به‌ شێوه‌یه‌ک سه‌ردانم بکات، که‌ نه‌بێته‌ هۆی بێزارکردنم. ناتوانم خۆشم نه‌وێت و ڕێز له‌ خۆی و بیروباوه‌ڕی نه‌گرم، مادام ئه‌و له‌ لایه‌ک ڕێز له‌ خۆی و له‌ بیروباوه‌ڕی خۆی ده‌گرێت و له‌ لایه‌کی دیکه‌ له‌ من و له‌ بیروباوه‌ریشم.

نایشارمه‌وه‌ له‌و پێوه‌ندییه‌وه‌ زیاتر فێری ئه‌وه‌ بووم، که‌ بیروباوه‌ڕی به‌رانبه‌رم‌ چه‌ند له‌ هیی خۆم جیاواز بێت، هه‌ر ڕێزی لێ بگرم و به‌رگری لێ بکه‌م، به‌ بێ ئه‌وه‌ی ترسم له‌ ده‌ربڕینی بیروباوه‌ڕی خۆشم هه‌بێت. له‌و گفتوگۆیه‌ی له‌باره‌ی (ئه‌نفال)ه‌وه‌ له‌گه‌ڵمدا کراوه‌، وته‌یه‌کی ئه‌و هاوڕێیه‌مم هێناوه‌ته‌وه‌، که‌ ده‌ڵێت: ((ئیسلامییه‌کانی ده‌سته‌ڵات و ئیسلامییه‌کانی ده‌ره‌وه‌ی ده‌سته‌ڵات نه‌ک هه‌ر له‌ دنیای عه‌ره‌بی، به‌ڵکو له‌ سه‌رتاپای دنیای ئیسلامیدا، له ‌زۆر مه‌سه‌له‌ی تاکتیکی و ستراتیژی ڕێکن، به‌ڵام له‌ هه‌موو شتێک زیاتر له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ڕێکن، که‌ سه‌ددام حسێن موجاهیدێکی پیرۆز‌ و ڕژێمی به‌هێزی به‌عس گه‌وره‌ترین دوژمنی کوفر و کافران بوو)).

مه‌لا به‌ڕێزه‌کان بۆ یه‌کێک له‌ خوتبه‌کانتان بۆ ئه‌و مه‌سه‌له‌یه‌ تایبه‌ت ناکه‌ن؟ ده‌زانم نایکه‌ن، چونکه‌ نه‌ ئێوه‌ و نه‌ ئه‌وانه‌ی وه‌کو ئێوه‌ن ده‌یانه‌وێت به‌ لای باسی ئاوادا بچن. ئه‌مه‌ گوتارێکی یه‌کگرتووی گشتیی دنیای ئیسلامیی ئه‌مڕۆیه‌ و نابێت لێی لابده‌ن. چاک ده‌زانن دڵی ئه‌و هه‌موو سه‌رکرده‌ ئیسلامییانه‌ی فه‌ڵه‌ستین، عێراق، میسر، ئورده‌ن و باقیی دنیای ئیسلامیتان لێ ده‌ڕه‌نجێت، که‌ هه‌تا ئێستا وازیان له‌وه‌ نه‌هێناوه‌ سووکایه‌تی به‌ کورد بکه‌ن.

ناوی کوردستان ناهێنم، چونکه‌ لای ئه‌وان ئه‌مه‌ قێزه‌ونترین وشه‌یه‌. هه‌ر ئێمه‌ی ده‌ره‌وه‌ ده‌زانین ئه‌و برا ئیسلامییانه‌ چه‌ند جار له‌سه‌ر ئه‌و وشه‌یه‌ سووکایه‌تییان پێ کردووین. به‌ ده‌گمه‌ن که‌سێکی وه‌کو ئه‌و هاوڕێیه‌ی من ده‌بینیت باوه‌ڕی وابێت کوردیش نه‌ته‌وه‌یه‌ و زوڵمی لێ کراوه‌. ئێوه‌ پشت
له‌و هه‌موو شته ناشیرینه‌‌ ده‌که‌ن و په‌لاماری‌ هونه‌رمه‌ند و نووسه‌ران ده‌ده‌ن. زنجیره‌ دراما ڕاده‌گرن. بۆچی؟ چونکه‌ دژی ڕه‌وشته‌.

مه‌لا به‌ڕێزه‌کان، ئێوه‌ پێتان وایه‌ ئێمه‌ ئاگامان له‌ دنیا نییه‌؟ له‌ فیلمی میسری ژنه‌ سه‌ماکه‌ره‌کان ده‌ڵێن: ((خوا پشتیوانمانه‌، بۆیه‌ خاوه‌نی ئه‌و هونه‌ره‌ین)). له‌و فیلمانه‌دا ژنی نیمچه‌ڕووت، ئه‌گه‌ر نه‌ڵێم ژنی ڕووتی ته‌واومان به‌رچاو ده‌که‌وێت. (مه‌لا به‌ڕێزه‌کان لێم مه‌گرن، که‌ ئه‌مانه‌م بینیوه‌، چونکه‌ منیش وه‌کو ئێوه‌ ته‌له‌ڤزیۆن و سه‌ته‌لایتم هه‌یه‌ و ئه‌مانه‌ و له‌مانه‌ش خراپتر ده‌بینم.

ئه‌گه‌ر خانووه‌که‌م به‌ پێی شه‌رع و ڕێنوێنییه‌کانی عومه‌ری کوڕی خه‌تتاب دروست بکرایه‌، ئه‌وسا بێگومان شوێنی ئه‌و بتانه‌ی تێدا نه‌ده‌بووه‌وه‌ و گوناهبار نه‌ده‌بووم. ئایا به‌و تۆبه‌یه‌ی داواتان لێ کردووم بیکه‌م، ئه‌و گوناهانه‌شم پاک ده‌بنه‌وه‌؟ یان گوناهم له‌ ئه‌ستۆی ئه‌و حوکومه‌ته‌یه‌، که‌ ئه‌م بتانه‌ هاورده‌ ده‌کات و که‌س نییه‌ فه‌توایان له‌ دژ ده‌ربکات؟ ئه‌وه‌ بۆ که‌س ناوێرێت نه‌ک ئه‌وانه خۆیان، به‌ڵکو ئاژه‌ڵه‌کانیشیان‌ لغاو بکات؟ ساڵی‌ حه‌فتاونۆ مه‌لاو خه‌تیبی مزگه‌وتی ئازادی ده‌یوت شتێک هه‌یه‌ به‌ ناوی زینای چاو. واته‌ زینا هه‌ر‌ ئه‌وه‌ نییه‌، که‌ تۆ له‌گه‌ڵ ژنێکدا جووت ببیت، به‌ڵکو سه‌یرکردنی قژی ژنێکیش زینایه‌.

ئه‌رێ ئه‌وانه‌ی ئێمه‌ له‌و سه‌ته‌لایتانه‌ ده‌یانبینین، چیین؟). له‌ زنجیره‌ دراماکانی سوریدا، به‌تایبه‌تی له‌وانه‌ی باس له‌ مێژووی ئیسلام ده‌که‌ن، ژنان به‌ ڕووتی له‌گه‌ڵ پیاواندا سه‌رگه‌رمی سه‌مان. ئه‌وه‌ ئه‌وانه‌ بۆ حه‌رام نه‌کراون و له‌ که‌ناڵه‌کانی سعودیه‌ و یه‌مه‌ن و کوه‌یتدا پێشان ده‌درێن؟ بۆ که‌س هه‌ڕه‌شه‌ له‌ (حاته‌م عه‌لی)، (باسل ئه‌لخه‌تیب)، (عارف ئه‌لته‌ویل) و ئه‌وانی دیکه‌ ناکات؟ هیوادارم هه‌رگیز نه‌شیکه‌ن، چونکه‌ کۆمه‌ڵێک هونه‌رمه‌ندی زۆر داهێنه‌رن.

ئه‌وه‌ ئێوه‌ بۆ له‌ یه‌کێک له‌ خوتبه‌کانتاندا ناڵێن دنیای عه‌ره‌بی بۆته‌ کافرستان و فیلم و زنجیره ‌درامای به‌دڕه‌وشتی ده‌رده‌هێنن؟ ئێوه‌ له‌ شه‌سته‌کان و حه‌فتاکان، که‌ خه‌ریکی قه‌ده‌غه‌کردنی ئامێری ته‌لفاز بوون، ئه‌وان له‌ بیسته‌کانه‌وه‌ زۆرترین فیلمیان به‌رهه‌م هێنابوو. له‌ بیسته‌کان سێ ده‌رهێنه‌ری ژنیان هه‌بوو و ژماره‌ی ژنی ئه‌کته‌ر له‌ ژماردن نه‌ده‌هات، له‌ کاتێکدا ئێمه‌ هه‌تا حه‌فتاکان و هه‌شتاکانیش پیاومان ده‌کرده‌ ژن. ماڵی هونه‌رمه‌ندانی وه‌ک (عومه‌ر چاوشین) و (ڕه‌سمی جه‌لال) و ئه‌وانی دیکه‌ش ئاوا بێت.

ئه‌وه زاناکانی‌ ئه‌زهه‌ری شه‌ریف، که‌ ئێوه‌ به‌ ڕابه‌ری خۆتانیان ده‌زانن، بۆ قه‌ده‌غه‌یان نه‌ده‌کردن و نایانکه‌ن؟ ئه‌دی‌ ئه‌و سه‌کرده‌ ئیسلامییانه‌ی دنیای عه‌ره‌بی بۆ له‌ ئاستی ئه‌و کافرستانییه‌ بێده‌نگن؟ وه‌ک ده‌رکه‌وتووه‌ له‌ دنیای عه‌ره‌بیی ئیسلامیدا ئه‌وه‌ی به‌ پله‌ی یه‌که‌م قه‌ده‌‌غه‌ ده‌کرێت، ئه‌و فیکره‌یه‌، که‌ ده‌یه‌وێت ئیسلام به‌ شێوه‌یه‌کی جیاواز له‌وه‌ی هه‌یه،‌ بخوێنێته‌وه‌‌، ئه‌گینا تا ڕاده‌یه‌کی زۆر ڕێگا دراوه‌ له‌ فیلم و زنجیره‌ دراماکاندا ژن به‌ جلی ته‌نکی شه‌وه‌وه‌ به‌ ڕووتی ده‌ربکه‌وێت و له‌سه‌ر ته‌ختی نووستندا له‌پاڵ پیاودا بخه‌وێت.

له‌ بیرمه‌ له‌ یه‌کێک له‌و ‌فیلمانه‌دا پیاوێک له‌ حه‌ج ده‌گه‌ڕایه‌وه‌، (عه‌باس فارس)ی ئه‌کته‌ر و (نه‌عیمه‌ عاکف)ی سه‌ماکه‌ر به‌ موزیک و سه‌ماوه‌ پێشوازییان لێ کرد. کاتێ حاجییه‌که‌ ویستی پاداشتیان بداتێ، وتیان ئه‌سته‌غفیره‌لڵا چۆن پاره‌ له‌ که‌سێک وه‌رده‌گرین، که‌ له‌ ماڵی خواوه‌ گه‌ڕابێته‌وه‌. ئه‌ویش زۆری دووعا بۆ کردن.

به‌و منداڵییه‌ی خۆم ده‌متوانی جیاوازیی له‌نێوان خۆمان و ئه‌واندا بکه‌م. بۆ ده‌بێت لای ئێمه‌ هه‌موو شتێک حه‌رام بێت، که‌چی لای ئه‌وان هه‌موو شتێک، ته‌نانه‌ت سه‌مای ژنی ڕووتیش ده‌چێته‌ ڕیزی خواپه‌رستییه‌وه‌؟ وه‌ڵامه‌که‌ی ئه‌وه‌تا: مه‌لا به‌ڕێزه‌کان. به‌ڵێ، مه‌لا به‌ڕێزه‌کان و ده‌سته‌ڵاتی پارتی و یه‌کێتی. ئه‌و دوو حزبه‌ ته‌نیا ئاسایشی خۆیان مه‌به‌سته‌، ئه‌گینا هیچ به‌ لایانه‌وه‌ گرنگ نییه‌ نووسه‌ر و ڕۆشنبیر و هونه‌رمه‌ند هه‌ڕه‌شه‌یان لێ ده‌کرێت و به‌ شه‌ڕێکه‌وه‌ خه‌ریک ده‌کرێن، که‌ دوور و نزیک پێوه‌ندیی به‌ داهێنانه‌وه‌ نییه‌.

مه‌لا به‌ڕێزه‌کان ئه‌وه‌ی ئێوه‌ ده‌یکه‌ن، نیشانه‌ی به‌هێزییتان نییه‌، به‌ڵکو مانای ئه‌وه‌یه‌ بێهێزن. وه‌ک (ئیبن خه‌لدوون) ده‌ڵێت کاتێک کۆته‌ره‌دارێکی سووتاو دوا گڕی خۆی نیشان ده‌دات، ئه‌وه‌ مانا‌ی کوژانه‌وه‌یه‌تی. مه‌به‌ستم کوژانه‌وه‌ی که‌سانی وه‌کو ئێوه‌یه‌، نه‌وه‌ک هیی ئیسلام، چونکه‌ هه‌رگیز ئێوه ‌نین به‌م قسه‌ و هه‌ڵسوکه‌وتانه‌تان ئیسلام ده‌پارێزن و له‌گه‌ڵ کوژانه‌وه‌ی هیچ بیروباوه‌ڕێکیشدا نیم.

ئه‌و حیکمه‌ته‌ چییه‌ ئێوه‌ په‌یڕه‌وی ده‌که‌ن؟ له‌ مزگه‌وته‌کان به‌ خه‌ڵک ده‌ڵێن ئیسلامه‌تی نه‌ماوه‌ و له‌به‌ر خراپه‌کاریی موسڵمانان، ئیسلام زۆر بێهێز بووه‌، که‌چی له‌ ده‌ره‌وه‌ ده‌ڵێن ئیسلام زۆر به‌هێزه‌ و له‌ سه‌دا نه‌وه‌د و قسووری خه‌ڵکی ئێمه‌ موسڵمانن؟
مه‌لا به‌ڕێزه‌کان ئێوه‌ هه‌ندێکتان خه‌ریکی ئه‌م شتانه‌ن، بۆیه‌ به‌رده‌وام قسه‌کانتان وه‌کو نوکته‌ ده‌خرێنه‌ سه‌ر یوتووب و ده‌بنه‌ مایه‌ی سه‌رگه‌رمیی خه‌ڵک. هه‌تانه‌ به‌هه‌شتی به‌ شێوه‌یه‌ک بۆ خه‌ڵک وه‌سف کردووه‌، که‌ ئه‌گه‌ر ئێمه‌ له‌ چیرۆک و شیعردا بیکه‌ین، به‌ هه‌شت و نۆ فه‌توای کوشتنمان بۆ ده‌رده‌که‌ن. (به‌ که‌یفی خۆتان عه‌للاگه‌ له‌ ئێسقانمان پڕ ده‌که‌ن).

ئه‌گه‌ر هه‌زاران خه‌ڵک بۆ ئه‌و قسه‌ بێتامانه‌ ده‌گرین، ئه‌وه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ ئێوه‌ له‌باره‌ی دین و مێژووی عه‌ره‌ب و ئیسلامه‌وه‌ هیچ شتێکتان پێ نه‌وتوون. هه‌موویتان بۆ دوو ڕسته‌ کورت کردووه‌ته‌وه‌: ئه‌وه‌ی خراپه‌ بکات، خۆی له‌‌ دۆزه‌خ ده‌بینێته‌وه‌ و ئه‌وه‌ی چاکه‌ بکات، ده‌چێته‌ به‌هه‌شت. ئه‌و چاکه‌ و خراپه‌یه‌ چیین؟ ئه‌وا هه‌ر خۆتان ده‌یزانن و پێوه‌ره‌که‌تان بۆ داناوه‌. به‌شێکی زۆری له‌و سه‌دا نه‌وه‌د و قسوور و له‌و دوو میلیارده‌ی به‌رده‌وام ده‌یڵێنه‌وه‌ هیچ له‌باره‌ی دین و مێژووی خۆیانه‌وه‌ نازانن، بۆیه‌ قسه‌ی ئێوه‌ گوێی لێ ده‌گیرێت، ئه‌گینا ئه‌وه‌ی ئه‌و مه‌لایه‌ له‌باره‌ی به‌هه‌شته‌وه‌ وتوویه‌تی، له‌ کوێی قورئان و حه‌دیسدا نووسراوه‌؟

ڕێزم بۆ هه‌ر که‌سێک هه‌یه، که‌‌ به‌ هێمنی خه‌ریکی خواپه‌رستییه‌. ئه‌وه‌ ئێمه‌ی ڕۆشنبیرین، که‌ به‌رگری له‌ ئیمانی ئه‌وانه‌ ده‌که‌ین و سێ ساڵ له‌مه‌وبه‌ریش هه‌ر له‌و گفتوگۆیه‌ی پێشتر ئاماژه‌م بۆ کرد، پێم له‌سه‌ر ئه‌وه‌ داگرتووه‌.
ده‌مه‌وێ وه‌ک تێبینییه‌کیش ئه‌وه‌ بڵێم، که‌ من لێره‌دا به‌ ناوی ئازادیی نووسه‌رانه‌وه‌ قسه‌م کردووه‌ و به‌رگری له‌و ئازادییه‌ ده‌که‌م، به‌ڵام به‌ هیچ شێوه‌یه‌ک له‌گه‌ڵ هه‌ندێک له‌و نووسه‌رانه‌دا نیم، که‌ به‌ هه‌مان شێوازی ئێوه ده‌نووسن و له‌ تیڤییه‌کانیش له‌سه‌ر ڕێتمی ئێوه‌‌ قسه‌ ده‌که‌ن. ئێمه‌ که‌ هه‌تا ئێستا به‌ زمانی ئاوا ڕوون و ساده‌، وه‌کو ئه‌وه‌ی ئه‌م وتاره‌ی منی پێ نووسراوه‌، قسه‌مان نه‌کردووه‌، ئه‌وا ته‌نیا له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ به‌ ئاستی خۆمانمان نه‌زانیوه‌. هیوادارم ناچارمان نه‌که‌ن چیتر به‌م زمانه‌ وه‌ڵامتان بده‌ینه‌وه‌.

—————————-

تێبینی: ئه‌م بابه‌ته‌ ئه‌گه‌رچی پێشتر له‌ سایتی (ئاوێنه‌)دا بڵاو کراوه‌ته‌وه‌، به‌ڵام له‌م ڤێرژنه‌دا هه‌ندێک شتی دیکه‌ی بۆ زیاد کراوه‌.

سۆران محەممەدە سوورە

————————-
دەروازەیەك بۆ كۆچیرۆكەكە:

دەزگیرانە قوڕینەكەم، كۆمەڵە چیرۆكی چیرۆكنووس “كازیوە ساڵح”ـە، ساڵی2012 لە چاپخانەی ئاراس، لەچاپ دراوە. ئەم كۆمەڵە چیرۆكە بیست و هه‌شت چیرۆكی لەخۆ گرتووە. هەژدە چیرۆك لەم كۆمەڵە چیرۆكە بە شێوەیەكی بەرچاو باس لە زووڵم، شەرمە و كوشتنی ژنان دەكاتن. لاوازیی، نزمسەیركردن و لەشیش؛ وەك چێژ و سەرچاوەی دامركاندنەوەی ئاڵۆشی پیاوان، خراوەتە ڕوو.

نووسەر خۆی ئامادەی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆی لە داواكردنی مافی ژنان هەبووە، چ لە ناوەوەی كوردستان، چ دوای ڕووكردنە دەرەوە. كازیوە، جیاواز لە ژنگەلێكی نووسەر خوێندنەوەی بۆ كێشە و پرسی ژنی كورد و ژنایەتیی (فێمێنیزم)ی كوردیی جیاوازە. چونكە ناوبراو لەلایەك منداڵیی و گەنجیشیی هەر لەنێو نەریت، ژینگە و فەرهەنگی نەتەوەكەی خۆیدا بەسەر بردووە. لەلایەكەی تریشەوە بەهۆی ڕووكردنە هەندەران و تێكەڵبوون بەو كەشە ئازاد و یەكسانییەی، كە لەوێ لە ئارادایە؛ ئاگاداربوونی لە كارە رێكخراوەیی و بزووتنەوەكانی ژنانی ئەورووپیی و چۆنیەتی هەڵوێستوەرگرتنیان بۆ ماف و ئازادیی ژن، تێگەیشتنێكی نوێی بۆ بواری چالاكی ژنان و بزووتنەوەكانی ژنان لە كوردستاندا، خستووەتە ڕوو.

بەشێوەیەك چیرۆكەكانی ڕێكخستووە، كە دەنگی كاره‌كته‌ری چیرۆكەكان، لە هەناوی لێبووردەیی، مرۆڤدۆستیی و یەكسانییی ڕەگەزیییەوە ڕێبكاتن. كارەكتەرەكانیش ژنن و لەلایەن پیاوانەوە ناڕەوایی و زووڵمیان لێدەكرێت و دەچەوسێنرێنەوە، وەك كازیی و مەرام بەكارهێنراون و ڕەگەزەكەی تریش ئاڵۆشییی خۆیانیان لێبەتاڵدەكەنەوە. كاره‌كته‌رەكان هەڵقوڵاوی ئەو كولتوور و سیستێمە دواكەوتووەن، كە هەمیشە ژن قوربانیدەر بووە و پیاویش وەها براوەیەك، كە بەشان و باڵیدا هەڵبگوترێت.

هەندێك لەو چیرۆكانە وەك (دەزگیرانە قوڕینەكەم یان ژووری ژمارە 508، كێ كوشتنەكەی ئاشكرا كرد؟ و مەیموونستان، ئەو سێوەی دایكیشم بە خواردنی گوناهباری كردم، ژنەكانی جەنەراڵ و كچە ئازادەكە) جێگەی سەرنجن
چیرۆكنووس باس لە كێشەكانی ژن لە كوردستان دەكات. هۆكردەكان و گرێكوێرەی دروستبوونی ئەم ئارێشانەش دەخاتە ڕوو، خودی بەربەستەكانیش كە هەمیشە نێر/ پیاو لە پشتیەتی، دەخاتە بەردەم نەشتەری ڕه‌خنه‌.

نووسه‌ر له‌م كۆمه‌ڵه‌ چیرۆكه‌، خاوەنی بیرێكی یەكسانییخواز و داكۆكیكاری ژن ده‌رده‌كه‌وێت. لەو ڕوانگەی، كە ژنی كورد هەمیشە ڕووبەڕووی كەمسەیركردن و هێنانەوەی ژن وەك زەعیفە، خزمەتكار و تێركاری ئەو “ژەنەڕاڵ/ پیاو”ـە بووە، كە گوایە هۆشێكی ڕەهای هەیە و بەرزترە لە ژن و ژن زێتر سۆزی هەیە. بۆیە پیاو مافی بەسەر ژنەوە هەیە، خاوەنداریەتی بەسەرەوە بكا، لەگەڵی ڕابوێرێت و ئارەزووەكانی خۆی لێ تێر بكات.
هەوڵی ئێمە خوێندنەوەی ئەم كۆچیرۆكەیە، لە چەند ڕوانگەیه‌كی جیاوازی بزووتنەوەی ژنان، كە ژنان خوازیارینی و كاری بۆ دەكه‌ن و لە ژیانی كارەكتەرە سەرەكیی و لاوەكییەكانی نێو كۆچیرۆكەكەش “دەزگیرانە قوڕینەكەم”ـەوە ڕەنگ دەداتەوە.

1- نیشاندانی سروشتی دایك، لە دەسەڵاتێكی پاتریاركیدا

ژن هەمیشە لەكۆمەڵگەكان بەگشتی و كۆمەڵگەی كوردیی بەتایبەتی، لە پەراوێزی كۆمەڵایەتیی، ڕۆشنبیریی و ئابووریی … تاد، گۆش كراوە. هۆكارەكەیشی سروشتی ژن خۆی نەبووە، بەڵكو كۆمەڵگە و هێزی خۆسەپێنەر ئەمەی خستووه‌تەوە. پلە و چینایەتیی دروستكردووە. بۆیە دەبینین كارەكتەرەكانی نێو چیرۆكەكانی”دەزگیرانە قوڕینەكەم” هەمیشە لە پێگەی كۆمەڵایەتییدا كەنارگیر كراون. ئەو ڕۆڵەیان لێسەندراوەتەوە، یان پێیان نەدراوە، كە دەبێ ئەمیش وەك ڕه‌گه‌زێك هەیبێت. بۆیە دەبینین هەمیشە ژن لە گۆشەیەكی ماڵدا هێڵدراوەتەوە، ((دایكی هەموو جارێك بانگی دەكرد” كچم وەرە بۆ چێشتخانە با ڕێگەكانی گەشتن بە دڵی پیاوت فێر بكەم.))، ل 118.

ئەم بیركردنەوەیە، بیرێكی باوی نێو كولتووری خێڵەكییی كوردیی بەرییە و تا ئێستاش خەڵكگەلێك چ پیاو، چ ژن، هەڵگری وەها تێگەیشتنێكن، كە گوایە ژن دەبێت خزمەت بە پیاو بكات و تەواوی تەمەنی لە چێشتخانە بباتە سەر. ئەم چیرۆكە ئەوە نیشاندەدات، كە هەمیشە پیاو خۆی لەپێشەوە داناوە و ژنیشی وەك خزمەتكار سەیركردووە. هەڵبەتە هەر ئەم پیاوەش بووە، كە ئەو دایكەی دروستكردووە، كە بڵێت: ڕازیكردنی دڵی پیاو؛ گەیشتن بەدڵی پیاو، كارێكی پیرۆزە و جوانیی بەژن دەبەخشێت. بەمانایەكی تر لێرەوە چیرۆكنووس دەیەوێت پێمان بێژێ: دایكی كورد خەونی خۆی لێسەندراوەتەوە. بۆیە هەر خەونێكیش، كە هەیبووبێت ئەوە خودی سیستێمی پیاوسالاریی بۆی چێكردووە. ئەوە نییە هەموو ڕێگه‌كانی ژنی هەر بۆ لای خۆی بردوونەتەوە.

بۆیە چیرۆكنووس سەركەوتووانە توانیویەتی، لە هەناوی نەریتە دواكەوتووەكەی گەلەكەیەوە، كارەكتەر دروستبكات. بیری وشیاریی و هەڵوێستیش لە بەرانبەریدا و یاخیبوونی كچی تێگەیشتووش، نیشان بدات: ((ئەویش بە دەم بۆڵەبۆڵەوە ئەی هاوار كەی لەم عەقڵە كۆن و تۆزگرتووەی تۆ ڕزگارم دەبێت))، ل 118.

لێرەوە چیرۆكنووس دەیەوێت ئەو پەیامە بگەیەنێت، كە دایكان كەوتوونەتە ژێر ساوێری عەقڵی كۆن و پێویستە وەئاگا بهێنرێنەوە. سەرەڕای ئەمە پەیامێك ئاڕاستە دەكات، كە دەبێت كچان سەردەمیانە بیربكەنەوە و خاوەنی كەسیەتیی و بڕیاری خۆیان بن. تەنیا كەسێكیش، كە ئەم دایكە وه‌ئاگا بهێنێتەوە، ئەوە خودی كچەكانیان/ ژنان خۆیانن. چونكە ئەمانیش هەر ئەو مێیینەیەن، كە وەك یەك جیاوازییی ڕه‌گه‌زیی و نایەكسانیی گرتوونیەتییەوە و دەیانگرێتەوە، ئەگەر یەكنەگرن، ئاگا نەبنەوە و بە بیرێكی نوێ و سەردەمیانە لە دنیا و ژیان نەڕوانن.

ئەگەرنا هەر ئەو ڕه‌گه‌زە دەمێنێتەوە لە چێشتخانەدا بێت و هەوای ژیانی ئازاد هەڵ نەمژێت. چونكە ژنیش وەك پیاو پێویستە بۆ خۆی بژێت. چونكه‌ ده‌سه‌ڵات و مه‌یلیی خاوه‌نداریه‌تیی و خۆبه‌خاوه‌نزانین، دڵی پیاوی كردووه‌ته‌ دڵێكی ڕەق لە بەرانبەر ژن، چونكە هەر خۆی ژنی خستووه‌تە پەراوێز و گۆشەی چێشتخانەوە، جا چۆن دایك ڕێگه‌یەك بۆ كچەكەی بدۆزێتەوە بۆ ئەوەی بەدڵی پیاو بگات؟!

((هەرگیز وا نییە، بیرت چوو خۆتان پەروەردەكەری ئەو داوانەن… ئێمە هەر لە لەدایكبوونەوە، لاسایی زمانی ئەو دایكانە دەكەینەوە كە باوكمان قۆپچەی ڕەشی داوە لە زمانیان و چاوەڕوانی جەنەڕاڵی قەدەرە لە خەزانێكدا بیانوەرێنێت))، ل 89.

ئایا ئەم دایكە توانیویەتی لە كونجی ماڵەوە ئەم ڕێگه‌یە، كە پیاو وەك داهۆڵێك سەرەڕێی گرتووە، بیگرێتە بەر یان لایەك لەم ڕێگه‌یە بكاتەوە؟! بۆیە بەتەوسەوە كارەكتەری چیرۆكەكە دەڵێت ((تۆ هەرگیز ڕێگەیەكت زانیوە بمگەینێت بە عەقڵی پیاو، نەك دڵی، مەبەستم مەعیدەی؟)) ل 118.

گەدەی پیاو، لەلایەك ئاماژە بۆ هەرسكردنی خواردن، تێرنەبوون و چێژ وەرگرتنی پیاو، لەژن دەكات، لەلایەكی تریشەوە گەدەی پیاو، بریتییە لەو ئیمپراتۆریەتە مێژوویییەی، كە دروستی كردووە: بەچەوساندنەوە و لەگۆڕنانی خەونی ژن. مێژووێك كە پیاو وای لەژن كردووە بۆ گەیشتن بەدڵی، دەستبەرداری خەونەكانی ببێت و لەگۆشەی ماڵەوەدا بمێنێتەوە و خواردن پێشكێشی ئەو پاشایە بكات، كە هەرگیز لەئاستی مرۆڤ سەیری نەكردووە، كە وەك ئەم خەون، مەیل و پرسیاری هەیە. ((ڕۆڵە خوا عەقڵێكت بداتێ كە پێی بژیت، چونكە ئەم عەقڵە ناتژێنێت))، كورتە برووسكەكانی غوربەت- برووسكەی یەكەم ل 118.

هەمیشە متبوونی ژن، وایكردووە پیاو دەسەڵاتە میریەكەی خۆی بەرفراوان بكات و پەرە بەمێژووە چەوسێنەرایەتیییەكەی خۆی بدات. ((تا خواستی دەسەڵاتداری زۆرتر و زاڵتر بێ ئاستی هۆشیاری لاوازتر و كۆڵتر دەبێ، خواستی ملكەچبوون باڵاتر دەبێ، مرۆڤی ملكەچ لە سرووشت و بەهای ئازادی ناگا، تەنیا مرۆڤی ئازادیش هەڵگری مەزەندەكردن و هۆشیاری مافی بەرانبەرە، مافیش باسی كاتی نەبوونی دەسەڵات و ژێردەستەیییە، كەواتە ژن كە بە مرۆڤی بێ دەسەڵاتی ناو كۆمەڵ ناوزەدكراوە و كۆمەڵیش بێ دەسەڵاتی دەسەڵات ناكرێ لە زلهێزیی دەسەڵاتەوە داوای ماف بكات.))(1) بۆیە دەبینین دەسەڵاتی پیاوسالارانە، بواری بە ژن نەداوە؛ هزر بكاتەوە، پرسیار بكات و بڵێت و بڕوات. بۆیە ئەمەش وایكردووە، پیاو هەمیشە براوە بێت لەبەردەمی بێهەڵوێستییەك، كە خۆی بۆ خۆی فەراهەمی كردووە. هەر وەڵامدانەوەیەكیش بە كوشتن و بەردباران كردن كۆتاییی پێدێنێت. بۆیە عەقڵێك، كە هەڵوێستی نەبێ و بییەوێت كۆیلانە بژێت، ئەوە دەبێت ئەم نەوەیەش وەك دایكی هەمیشە لەسووچێكی ماڵەكەیدا، خەریكی ناوماڵیی بێت، ئەگەرنا ئەقڵی نوێ و بیری نوێ قڕانی دەكات و نایژیەنێت. بۆیە خۆشویستنی پیاو بۆ ژن لەم چیرۆكەدا تەنیا بۆ گەدەكەیەتی.

2- جیاوازییی ڕه‌گه‌زیی و ترس لە ڕه‌گه‌زی نێر؟

جیاوازییی ڕه‌گه‌زیی و هەبوونی نایەكسانیی لەكۆمەڵگەی كوردییدا، ژنی كردووە بە ڕمووزن. لەوێوە ژن وەك نامووس، شەرمگەی وەك ئافات و ئابڕووچوونی خێزانەكەی لێكدەدرێتەوە. بۆیە چیرۆكی “ئەو سێوەی دایكیشم بە خواردنی گوناهباری كردم” چیرۆكی كچێكە سەرتاپای منداڵیی لە نێو ترس و شەرمەدا بەسەر بردووە. ترسێك، كە وایكردووە، لە خەونیشدا دار، دیوار…تاد، لێی ببن بەسێبەری باوك و برا.
كارەكتەری چیرۆكەكە كچێكی یازدەساڵانەیە. هەر لە منداڵیی و لەو تەمەنە بچكووكەیه‌وە بە گوێیدا چرپێندراوە، كە نابێت تێكەڵاوی هیچ نێرینەیەك بێت. جا چ لە خوێندنگە بێت یان قسەكردن لە ڕێگه‌ لەگەڵ كوڕ. هەموو ئەمانە بۆ كچ تابۆ كراون و نابێت لێی نزیك ببنەوە.

((دایكم بە نیوەی هاوپۆلەكانمی گوتبوو هەر شتێكیان لێبینی یا لە ڕێگه‌ لەگەڵ كوڕدا قسەی كرد خێرا وەرن لە ماڵەوە بەمن بڵێنەوە))، ل 114.
هەر ئەمەش وایكردووە كە كارەكتەر/ كچی كورد، تێكەڵاوی ڕه‌گه‌زی نێریینە نەبێت و باوەڕ بە هیچ پیاو/ كوڕێك، نەكات. ((هەزار جار پێم وتویت و پێت دەڵێمەوە، ئەوەی نێر بوو باوەڕی پێ نەكەیت، تەنانەت گەر باوكیشت بوو، ئەگەر ئۆتۆمۆبێلێك لە ڕێگە ماڵی هەر كەسێكی لێ پرسیت نزیك نەبیتەوە))، ل 112.

ئەوە سیستێمی خێڵەكیی و باوكسالاریییە قوربانیی بە هەردووك ڕه‌گه‌ز كچ/ كوڕ، دەدات. ئەو دوو ڕه‌گه‌زەی سروشت هەڵی بژاردوون و خودا وەك یەك گیانی بەبەردا كردوون، ئیتر لە یەكتری دەكرێن. كوڕ دەبێتە ڕه‌گه‌زی دڕندە و كچیش دەبێتە ڕه‌گه‌زی شوورەیی، شەرمە و سەر بە فەتارەت. ناڕەوایەتییەك پیاو دوو جار بەخۆی دەكات، جارێك بە ڕەگەزی بەرانبەر و جارێكیش بە خۆی، كە خۆی وەك دڕندە دەناسێنێت
ئەم كچە داماوە تەنانەت سووڕی مانگانەشی، كە سروشتی خۆیەتی. لێی ڕادەكات و لێی دەترسێت، چونكە هەموو شتێكی لەلا كراوەتە شەرمە و شوورەیی.
دایكە عەیبە یانی چی؟
واتە خوا دەتخانە جەهەننەمەوە……، ل 110.

بۆیە هەموو پرسیارەكانی بۆ دەكرێنە ترس و دڵەڕاوكێ. هەر، كە خوێنی مانگانەش دەبینێت، ئەوە لە خوێندنگە بۆ ئەوەی هاوڕێكانی نەیبینن، قسەی بۆ هەڵنەبەستن و نەی گەیەننەوە بە دایكی، پەنا بۆ پاسارانی خوێندنگەكە دەبات.
تەنانەت، كە خەونیش دەبینێت و كوڕێك ماچی دەكات و زگی لێپڕدەبێت، ئەوە لە كاتی سووڕی مانگانەی و بینینی خوێن، ترس دایدەگرێت و ئەم خەونەی وەك ڕاستییەك بۆ دەردەكەوێت. چونكە پێشتریش چیرۆكی ئەو كچەی بیستووە و زانیویەتی، كە چۆن بەهۆی زگپڕبوونی لە خۆشەویستەكەیەوە، نەفرەتی لێكرا و بە بێڕەوشت ناوی بردرا.

ئەمە جێگەی هەمیشە كۆچكردنی كچانمان بووە، بۆ ژوورە تاریكەكان. ئەمەیە كەپتكردن، كە هەمیشە كچی كورد تێكەڵاوبوونی لەگەڵ ڕه‌گه‌زی بەرانبەریدا، بۆی كراوەتە شەرمە، لە وەڵامی بۆچییەكەشیدا؟ ئەوە هەمیشە پەنا بۆ ئەو سزایە بردراوە كە خودا دەتخاتە دۆزەخەوە. هەرگیزیش ئەم تێگەیشتنە باوەی كۆمەڵگە، ئەو بوارەی بە ژن نەداوە وەها تێگەیشتنێك بخوێنێتەوە، لێكی بداتەوە و ڕەزامەندی بۆ دەرنەبڕێت.

ئیتر ئەمە دەبێتە هۆكارێك و وا لەو كچە دەكات، كە تەنانەت سەیركردنی ئاوێنەش بۆی نەشیاوە، چونكە پێی دەڵێن: ((دڵت پەیدا كردووە))، ل 114. بۆیە ئیتر سەیركردنی ئەو بۆ ئاوێنە، سەیركردنی ڕووخساری نابێت وەك سروشتی خۆی، وەك هەر كوڕ و كچێك، كە لە جوانیی خۆیان، حەیران دەمێنن، بەڵكو كاتێك سەیری ئاوێنە دەكات، بۆ ئەوە سەیری دەكا، كە ئەو جییاوازیانە ببینێتەوە ((كە شوانی برامی لای دایكم شیرین كردووە و منیشی نابووت كردووە))، ل 114. ئیتر گەڕان بۆ دۆزینەوەی جیاوازیەكان، دەبێتە بەدزی سەیركردنی ئەو بۆ ئاوێنە، تا بزانێت بۆچی ئەم شوومە؟! كەچی ئەو/ برا، پیرۆز و ئازادە. بۆچی جەستەی ئەو كارەساتە و مایل بە دیلكردنیەتی؟ تۆ بڵێی پێوەندییەكی ڕه‌گه‌زیی لە نێوان مێ و ئاوێنەدا نەبێت؟ كە تەواوی منداڵیەتی لەنێو ئاوێنەدا بۆ نەبێتە خۆ ناسكردن، دەرككردن و پێشیانی سۆز و جوڵانی ئارەزوو، هەڵبەت ئەمە لە هەرتك ڕه‌گه‌زدا و بەبێ گەڕانەوە بۆ نارسیس.

3- ئازارەكانی كچبوون

لە دایكبوونەوەی زەوی، هەڵگرتنی جیاوازییی ڕه‌گه‌زیی نێوان ژن و پیاوە، كە چیتر ژن وەك ڕه‌گه‌زی كەمتر، شووم و ئابڕووبەر… تاد، سەیر نەكرێت. ژنیش لە زمانی خۆی و تێڕوانینی خۆیەوە، ئەمیش گوزارشت لە ژیان، بوون و گەوهەری مێبوونی خۆی بكات. ئەوە ڕوونە كە ژن لە كۆمەڵگە دواكەوتووەكاندا هەمیشە سەركووتكراوە و دەچەوسێنرێتەوە. هەموو ئەمانەش بە هۆی مێبوونییەوە بووە. هەڵەیەك، كە هەرگیز نەیكردووە، مێبوونیەتی، بەڵام نا مێبوون؛ ڕووحی پاسارییەكە، لە فڕین بەنێو ئەبەدییەت. مێبوون ڕووحی شیعرە. بەفرە كاتێك سەر بە زەویدا دەكا بۆ لەدایكبوونەوە و ژیانەوە.

چیرۆكی “دارسێوەكەی باپیرم” وێنای ئەم جیاوازیییە ڕه‌گه‌زییە دەكات، لە نێو خێزانی كوردییدا، ئەمیش لە ڕێگه‌ی میراتەوە. ئەم چیرۆكە ئەوە نیشان دەدات، كە هەرگیز لە نێو خێزانی كوردییدا وەك یەك سەیری كچ و كوڕ نەكراوە. ئەمەش بووه‌تە فه‌رهه‌نگ و هەمیشە كوڕ لەپێشتر دادەنرێ و كچیش نەك هەر لەدایكبوونەكەی، بەڵكو بەرگوێكەوتنی ئەوەی، كە منداڵە لە لەدایكبووەكە “كچە؟!” ئەوە نێوچاوانی باوك، برا و مام، گرژ دەبێت، چونكە لە لەدایكبوونی كچ، گوایە هێنانی بەڵایەكی گەورە و شوورەیییەكی مەزنە.

سەرەڕای ئەوەی، كە مافی میرات بەخشكاریش، هەمیشە پیاو سەرقافڵەی ئەم كاروانە و خاوەنی هەموو شتە هەبووەكانی بنەماڵە و كوڕە لە پێشەكەی خێزانەكەیە. ((باپیرم بەر لەوەی بمرێت ماڵ و موڵكەكەی بەسەر كوڕ و كچەكانیدا دابەش كرد و ئەو دارسێوەشی بە من بەخشی. من تەنیا نەوەیەكی بووم لە نێوان یازدە نەوەدا شتم بەركەوت، ئەویش تەنیا بە خواستی باپیرم))، ل 9.

هەڵبژاردنی نەوەیەك لەنێو یازدە نەوەدا لەلایەن باپیریەوە، ئەمیش كچ و بەخشینی دارسێوەكە، كە میراتی بنەماڵەیییە، ئەوە هەر زوو تەقینەوەی نەك تەنێ پیاو، بەڵكو ژنیش لەبەردەم پێدانی ئەم بەشە میراتە ڕوودەدات، چونكە كچەكانی باپیرەش میراتیان دەكەوێت، كە ئەمانیش كوڕیان هەیە.

((ئامۆزا و پوورزا هەرزەكار و كامڵەكانم دەنگی ناڕەزایەتییان گەیاندە ئاسمانی سەروو دارسێوەكە، مامەكانم و پوورەكانم خەریك بوو دیوەخانەكەی باپیرم بكەن بە گۆڕەپانی جەنگی مەغۆلەكان))، ل9.
هەرزوو ناڕەزایی ئەوە دەردەبڕن، كە ئەم بڕیارەی باوكیان، واتە باپیری كچەكە داویەتی، ئەوە بڕیارێكی ئێجگار هەڵەیە و نادادپەروەریی تێدایە، چونكە:
یەكەم: منداڵەكانی مامی گەورە، ڕەچاو نەكراوە، كە لە پێشترن.
دووەم: بەخشینی وەها دارسێوێك، كە ئەو هەموو شەڕ و قوربانیانەی، كە لە پێناوی پاڕاستنی ئەم دارسێوەیە دراوە، ئێستا دەدرێت بە نەوەیەكی یەكێك لە كوڕە بچووكەكانی و سەرەڕای ئەمەش ئەو نەوەیە، كوڕ نییە و كچە. چونكە كچ بە دیتەی ئەمان ئەوە نە هێندە لە پێشەوەیە، نە توانای پاڕاستن و بەرگە گرتنی هەیە.

تا بەو هۆیەوە بەسەر مافی نەوەكانی، كە كوڕی گەورەیە بازبدرێت. ئەم تێڕوانینەش لەوە سەرچاوەی گرتووە، كە ژن زوو خۆی لەدەست دەدات و توانای بەرگەگرتن و داكۆكی كردنی نەك هەر لە كەس و شت، بگرە لە خۆیشی نییە. ئەمەش بیركردنەوەیەكی هەرە لاوازی كۆمەڵگەی داخراوە، هەڵقووڵاوی ئەو دەسەڵاتەیە، كە پیاو پاوانی كردووە، ئەمەش سیمای كۆمەڵگەی داخراوە بە ڕووی شارەستانییەت، دێموكراسیی و یەكسانییی نێوان مرۆڤەكان.

یەكێك لە بیرە هەرە سەرەكیی و مرۆڤدۆستیەكانی ژنایه‌تیی لەو دەقەدا ئەدگاری خۆی یان بیری خۆی تێدا لەق نەكردووە، كە باپیری خودی كارەكتەر/ كچەكە، دەڵێت: ((من خۆم دەزانم چ ئازارێك لە ناخی ئەم دارسێوەدایە و دەشزانم منداڵەكان و نەوەكانم كامیان باشتر تیماری ئەو ئازارانەیان پێ دەكرێت و كامیشیان مێژووی ئەو دارسێوە وەكو خۆی دەڵێتەوە))، ل 10.

ئەم چیرۆكە ڕێگریەكانی بەردەم ژن، هەر تەنیا بە پیاو نابەستێتەوە، بەڵكو ژنیش بەشێكی ئەم رێگریەیە. سەرەڕای ئەمەش وێنای پیاوێكی شكۆمەندیشمان بۆ دەكێشێت، كە بیردەكاتەوە و جیاوازییی ڕه‌گه‌زییش وەلاوە دەنێت. وەڵامی ئەم هەڵە تێگەیشتنەش دەداتەوە، كە گوایە ژن توانای پارێزگاریی، پاڕاستن و بەرگەگرتنی نییە و ناتوانێت بارودۆخەكان تێبپەڕێنێت، بەڵام وەدەنگهاتنی پیاوی وشیار، ئەوە ڕێگه‌ بە وەها تێگەیشتنێك چۆل دەكات، ((باپیرم سوور بوو لەسەر قسەی خۆی و گوتی، ڕۆڵە منیش بۆیە دەیكەم بە ناوی ئەم كچەی تۆوە، دەمەوێت ببێت بە موڵكی كەسێك كە بتوانێت بە گژ ژیاندا بچێت((، ل11.

لێرەدا گەرەكە ئەوە بگوترێ، كە هەر سێوێكیش لەو دارسێوە، ژنێكە، مرۆڤێكە. هێنانی ناوی دارسێو لەم چیرۆكەدا ئاماژەكردنە بەوەی، كە ژن وەك سەرچاوەی ئاشكراكردنی زانین و خواردنی بەری دارسێوی بەهەشت، كە زانینی بۆ مرۆڤایەتیی كەشفكرد، هێنراوە. كە هەر ئەمیش بوو ئەوەی، كە لە بەهەشت لێی یاساغكرا، لە سەر زەوی بەدەستی بێنێت. بۆیە ژن ئەو مرۆڤە كاردۆسته‌یه‌ كە هەمیشە بزوانی بۆ ژیان و ژیانێكی نوێتر تێدایە. مرۆڤ كاتێ دادەماڵرێت لە بەها مرۆڤییەكات، ئەوكاتەیە، كە چالاكی نییە، چونكە چالاكیی ڕیشەی هەیە؛ كە خواستە.

بۆیە دارسێو: پێگە، جوانیی، ڕۆڵ و كاریگەریی ژن، لە كۆمەڵگەدا نیشان دەدات. كەچی ئێستا بۆچی ناكرێت ژن خاوەنی شتێك نەبێت. ((من دەمێكە لەوە تێگەیشتووم ئەوەی خەڵكی مەملەكەتی حیكایەتخوانەكان شێتگیر دەكات ئەوەیە ژنێك خاوەنی دارسێوێك بێت))، ل 13. ئەمڕۆ ئەو لاپەڕەیە هەڵدراوەتەوە و نهێنییەكەی خوێندراوەتەوە، كە پیاو و پیاوی كوردیی، بۆچی ترسی لە ژن هەیە ببێتە خاوەنی خۆی و خۆی بڕیار بدات، چونكە ئەودەم ژن پرسیار لە ناسنامە ڕاستەقینەكەی دەكات و بەدوای بوونە ڕەسەنەكەی خۆی دەگەڕێت. چیتر ئەو مرۆڤە بەنامرۆڤكراوە نامێنێتەوە بۆ پیاو، كە سەرچاوەی چێژبینین و سۆز جووڵاندنی پیاو بووە. بۆیە هەرگیز ناكرێت وەك ترس سەیری: ماف، ئازادیی و بزووتنەوە فێمێنیستەكان بكەین، بۆیە باسكردن لە ئازادیی، نە تەنێ ژن، بەڵكو هاوكات پیاو خۆیشی خوێنێكی لەبەر ڕۆیشتووی برینێك دەبێت، برینێكی قووڵ، كە هەمیشە ئەگەری نەخۆشییەكی تری كوشندەی بۆ سەر مرۆڤایەتیی و كۆمەڵگەی لێدەكرێت. برینێك دەبێت هەمیشە كولاوە، كە مرۆڤ پێیەوە دەتڵێتەوە، بێەوەی خواستی بۆ چارەسەركردنی هەبێت. بۆیە باسكردن لە ئازادیی نەك تەنیا پیاو، بەڵكو مرۆڤ، ساڕێژكردنی برینێكی قووڵە، كە مێژووی دەسەڵاتی باوكسالاریی، كردوویەتیە ژیانی كۆمەڵگەوە؛ كردنەوەی دەرگە داخراوەكانە بە ڕووی ژیانێكی یەكسان و بەختەوەر.

بەدیوێكی تر ئەم چیرۆكە، دەكرێت چەند خوێندنەوەی تر هەڵبگرێت، ئەم چیرۆكە لە 2012 بە دووساڵ پێش داعش نووسراوە. هەڵبەتە ئەمە ڕامان دەگرێت. چونكە دەكرێت بیبەستینەوە بەو بەرخوودانییەی لە كۆبانێ كچانی شەڕڤان كردیان. وێجا دارسێو دەبێتە هێما بۆ خاك، كە هەر ئەو كچە دەیپارێزێت، كە باپیرە لە وەسیەتدا بۆی بەمیرات داناوە. واتە میراتی كچانمان شەڕەفی پاڕاستنی نیشتیمانە، چونكە هەر ئەو دەتوانێت بەرگریی لێبكات و بیپارێزێت. هەڵبەت باپیرەش لە كەسیه‌تیی عەبدوڵڵا ئۆج ئاڵان وێنا دەبێته‌وه‌، كە وەك سەركردەیەك پاشخانێكی لە ڕووی هزر و كارەوە بە نەوەی نوێ بەخشیووە. هەم ناسنامەی خەباتی چەكداریی بەخشییە ژن و هەمیش وێڵی دوای بوون و ئازادیی خۆی خستن.

لەوێوە خەمی پاڕاستنی نیشتیمان، كە بۆ پیاو ئەمڕۆ ئێجگار قوورس كەوتووه‌تەوە، ئەوە ژن هەڵگر و داینەمۆی شەڕ و خەباتە. بۆیە هزریش بەبێ خەم و خەمیش بەبێ چالاكیی بەدی نایەت. ئەوەی ناسنامەی ژنانی شەڕڤانی كۆبانێی گەیاندە هەموو جیهان، ئەو پڕۆژە گەورەیەیە، كە باپیرە و نه‌وه‌ی ڕووناكبیر و تێگه‌یشتوو وەگەڕی دەخەن.

كە هیچ خەون، چالاكییەك نەبوو، تا ئیرادەی ناساندن و بەدیهێنان بكات، ئەوە نەبوونی خەون و چالاكیی، كوشتنی ئازادیی نابێت، بەڵكو كەوتنەوەی دنیایەك، نیشتیمانێك دەبێت، كە ڕۆڵەكانی خەیاڵپڵاو و تەنبەڵ دەژن. چاوەڕێی دەستێكی ئاسمانیی دەبن بێت و لەو چاڵە ڕزگاریان بكات. لێ ئێمە هەموو ئەو ڕه‌گه‌زانەی ملكەچ نەبوون و كارابوونە، لە ڕزگاركردنەوەی كۆبانێدا دەدۆزینەوە. واتە ژیانی نوێ لە كۆبانێ، خەڵكگەلی ڕووحمردوو بەرهەم ناهێنێت. بۆیە ڕەوتی ژنایه‌تیی لەم نەوەیەدا، لە ئەگەری باشترین بەرەو و پێشەوەچوونەكان دەبینرێت. هەڵبەت بە بەردەوامیی ڕه‌گه‌زەكانی جووڵەی ژیان: هزر، خەون، خەم، ئیرادە، چالاكیی.

4- نموونەی ژن وەك دایكێك دوای كۆستكەوتن

ژن لە گەلێك بار و ڕووداودا لە پیاو خۆڕاگر و بەهێزتر بووە. تەنانەت لە ژیانی هاوسەریەتی و چاوەڕوانیشدا، ئەوەندەی ژن بە بێگەردیی(*) و خاوەنی نەشكاندنی بەڵێنی هاوسەریەتیش دوای كۆستكەون و لەدەستدانی مێردەكەی ماوەتەوە، ئەوە پیاو ئەوەی نە كردوویەتی نە دەتواناشیدا هەبووە بیكات. بە مانایەكی دیكە، ئەوەندەی ژن دەتوانێت بۆ منداڵەكەی كچ/ كوڕ، دوای لەدەستدانی مێرد یان لێكجوودا بوونەوەیان، پارێزكاریییان بكات، نانیان بدات و پەروەردەیان بكات، ئەوەندە پیاو بۆی ناكرێت، چونكە بەڕاستی ژن توانایەكی بێسنووری لە چاوەڕوانیی و دانبەخۆداگرتندا هەیە.

ئەی بۆچی بە سۆزداریی زێتر لە پیاو سەیر بكرێت؟ ئەوە نییە پیاو دوای مردنی ژنەكەی، زوو یان دڕه‌نگ ژن دێنێتەوە، بەڵام ژن لەسەر منداڵەكانی دادەنیشێت، تا گەورە دەبن. لێرەدا دایك/ ژن تەمەنی گەنجیی خۆی بە منداڵەكانی دەبەخشێت؟!
یەكێك لە چیرۆكە سەرنجڕاكێشەكەی نێو” دەزگیرانە قوڕینەكەم” چیرۆكیر “ئەو بخووری نەمری دادەگیرسێنێ”یە، كە دوای ئەوەی “ئەم”، كە دایكی “ئەو”ە، واتە دایكی كچەكەیە، ئەوكاتەی باوكی لە شەڕێكدا دەكوژرێت، ئەوە “ئەو” لە زگی دایكیدا بووە، بۆیە دایكەكە بەخێوی دەكات و وەك بێوەژنێكی داوێنپاك و میهرەبان دەناسرێت و خەریكی بەخێوكردنی منداڵەكەی دەبێت و مێرد ناكاتەوە، لە وەڵامی پرسیاریی شوونەكردنەوەشی وتوویەتی: ((من ویستوومە لە ژیاندا بۆ یەك كەس بژیم و بۆ یەك كەسیش بمرم، بۆ ئەو كەسە ژیام هەر بۆ ئەویش دەمرم))، ل 94.

ئەم دایكە، بۆ بەخێوكردنی كچەكەی و ئاگالێبوونی، دەكۆشێ و ڕووبەڕووی هەموو ناو و ناتۆرەیەكیش دەبێتەوە، كە بە دوایەوە هەڵیدەبەستن و چاودێرییی دراوسێی خراپ و تانە و قسەی بێجێش ڕۆژانە لە بڕانە. تەنانەت ئەو ژنەی، كە كونێكی كردووه‌تە حەسارەكەوە و تێیدا چاودێریی هەموو خەڵك و جووڵانەوەی هەر هەنگاوێكی ئەم دایك و كچە دەكات. بۆیە هەناسەكانی ئەم كچە و هەناسەكانی دایكێك دوای مردنی مێردەكەی، دەبێت چەند گەرم و چەند جاریش ساردییی دراوسێی چەتوون و خەڵكی بیركۆر و تێنەگەیشتوو، هەناسە تەنگیان كردبێتن؟

5- شەڕەف، چەكێكە بەدەستی پیاوەوەیە بۆ كوشتنی ژن

شەڕەف هەمیشە، لە واتا بەرفراوانەكەی خۆی داماڵدراوە، بچووك و بەرتەسك كراوەتەوە، هەر ئەمەش زیانی زۆری بە مرۆڤ/ ژن، گەیاندووە، شەڕەف بە مانا بەرفراوانەكەی و لە كۆمەڵگەیەكی كراوە، خاوەن ئازادیی و ڕاوبۆچوونی جیاواز، بە واتای بەها، نرخ، گەورەیی و شكۆمەندیی دێت، كە بۆ تاكەكان دەیگەڕێننەوە. كاتێك دەڵێن: فڵان كەس، كەسێكی بەشەڕەفە، ئەمە واتە ئەو كەسە خاوەنی گەورەیی، ئازادیی و ڕووحێكی مەزنە، كە كەس پێی نەداوە، بەڵكو خۆی فەراهەمی كردووە.

بەڵام شەڕەف لە كۆمەڵگە دواكەوتووەكان و دەسەڵاتی پاتریاكی، هەمیشە بەرتەسك كراوەتەوە. ئەو مانا مرۆڤیییەی شەڕەف هەیەتی، لێی ستاندراوەتەوە و مانایەكی نەرێنی لێباركراوە. شەڕەفێك ئەوەندەی پیاو بۆ ناسنامە و دەسەڵاتە پاتریاركییەكەی بەكاری هێناوە، ئەوەندە هەڵوەستەیەكی مرۆڤاسای لەتەك شەڕەف نەكردووە، كە ژنی پێ نەچەوسێنێتە، بەڵكو پێچەوانە بووه‌تەوە. ئێستا شەڕەف بەندە بە كچێنیی و كاری زایەندیی (سێكسیی)، دوور لە نەریت و شەریعەتە ئایینییەكان. وێجا نێر ئەوەی بۆ ژن بە بێڕەوشتیی و شكاندنی یاسا دینییەكان سەیری دەكا، ئەوە بۆ ئەم، دەچنە پەراوێزی نەبوونەوە، كەچی ژن بەنێوی شەڕەفەوە دەكوژێ و بەردبارانی دەكات، بۆیە زۆرجار تەنیا شتێك دەفریای ئەم كچ/ ژنە داماوە بێ، لە یەكەم شەوی بوكێنییدا، ئەوە دڵۆپێك خوێنە، ((تەنیا ئەو پەڵە سوورانە گەواهی دانایی ئێمەن و بوركانەكان ڕامانناماڵن))، ل 153.

لە یەكێكی تر لە چیرۆكەكان، یادەوەریی ژنێك دەگێڕێتەوە، كە چۆن بەهۆی دەستدرێژیی نامەحرەمەوە، كە باوكی مێردەكەیەتی، لە ڕێگەی بێهۆشكردنەوە زگی ژنەكە پڕدەكات، هەڕەشەشی لێدەكرێت بە ناوزڕاندن و كوشتن. بۆیە دوایی وا بەباش دەزانێت بەهۆی ئەو خۆشەویستیی و وەفایەی بۆ پیاوەكەی هەبووە، پێی بڵێت و ئاگاداری بكاتەوە. هەرچەندە زۆرجار لەوە دەترسێت، كە باوەڕی پێ نەكات، چونكە: ((ئاخر ئەوساش هەر لەو ئابڕووچوونەی ئێستا دەترسام بەبێ تاوان دەیتوانی ئەوە بخاتە پاڵم))، ل 61، هەر كە پێی دەڵێت، ئیتر ئەوەی بیری لێكردبووەوە، كە پشتتێكردنی پیاوەكەی بوو و تاوانباركردنی بە بێابڕوو، كە گوایە درۆ دەكات، منداڵەكە لە كەسێكی ترە و خیانەتی لە هاوسەریەتیی كردووە، ئێستاش دەیەوێت پاكانە بۆخۆی بكات، چونكە ((پیاوان هەمیشە خۆیان لە ژنەكانیان بەڕاستتر دەزانن و ئەوەندەش ژن بەشەڕەفی خۆیان ناوزەد دەكەن، ئەوەندە كەسوكاریان نزیكترە لێیانەوە هەتا ئەو شەرەفە،….))، ل 58.

ڕاستییەكەشی ئەم ژنە هیچ تاوانێكی نییە و بێگوناهە، بەڵكو ئەوە ئاڵۆشی دڕندەیی نێرێكە، پیاوێك كە خیانەتی لە كوڕەكەی كردووە و ژنێكی بێگوناهیشی كردووه‌تە قوربانییی ئاڵۆشییەكەی. لەوەش زێتر، كە هەڕەشەی كوشتنیشی لێكردووە، كە ئەگەر ئەمە ئاشكرا بكات یان ئەم كارەی لەگەڵ نەكات، ئەوە ئابڕووی دەبات و دەیكوژێت، چونكە هەمیشە شەڕەف چەكی دەستی پیاو بووە، بۆ ناو زڕاندن و ڕیسواكردنی ژن: ((لەوەش زیاتر چەقۆیەكی گەورەی لێ دەردەهێنام و دەیگوت دەتكوژم و دوایی دەڵێم شتی خراپم لێ بینیوە و لەسەر لەشفرۆشی كوشتوومە))، ل 62.

ئەمە چارەنووسی ژنێك و دوان نییە، بەدەیان و سەتان ژن، تووشی وەها ناڕەوایی و دەستدرێژییكردنەسەر بوونەتەوە و دەبنەوە. دوایش بەنێوی شەڕەف و لەشفرۆشیی دەكوژرێن.

ئەم چیرۆكە گۆرانییەكی غەمگینە. گێڕانەوەی ناڕەوایییه‌كە، كە ڕەوەندەكانی بە چیرۆكەوە ژیاو، حەوسەڵەی گێڕانەوەیان نییە. نامە نەگەیشتووەكانی منداڵێك دەگێڕێتەوە، كە نامە بۆ خودا دەنێرێت تا باوكی بۆ بنێرێتەوە، كەچی نازانێت ئەو باوكەی ئەوی بەناو بانگ دەكرێ، باوكی ڕاستەقینەی نییە ((… نازانی باوكی ڕاستەقینە لەگەڵ ناوی خۆیدا زنجیرەی سێیەم وەردەگرێ))، ل 62. ئەفسووس هەموو نامەكانی منداڵێك لە نەگەیشتن كاڵ دەبنەوە، منداڵێك لەو ڕۆژەوە بۆ ئەو ڕۆژ، لە چاوەڕوانیی باوكێكدایە، كە هەمیشە خۆزگە بە ئاراییی خواستنیەتی لە ژیاندا. ئەمە یەكسان دەكرێت بە مەیل و خولیاكانی كچانیشمان، كە هەمیشە نامەكانیان ناگەنە جێ، كە شەڕەف هەزاران وێڵ و سەرگەردان دەكات. هەزارانیش نەشتەری شەڕەف خوێنیان دەڕژێنێ و خوێنیان دەچێتە گۆزە شكاوەكانەوە.
زۆرجار ئەم گۆرانییە هاوئاهەنگ دەبێت، لەگەڵ عەشقێكی ناكام. یانیش داوای دڵنیاییكردنەوە، لە دڵدار و نیازیەتی گۆرانیی خۆی بۆ بچڕێت و پێی بڵێ:
دڵنیام بكە،
چیی تر گەنمی تاڵە قژەكانم
رێژنەی ماچ تەڕیان ناكات
چونكە نیشتیمانی سەرابی رووت
خستمییە گەرووی پامیامێكەوە
پاكیزەییمی
كرد بە دەمامكی گوناه و
كچێنیمی كرد بە قەرەبرووت، ل 53.

بەڵێ نیشتیمانێك، كە مەیل و خەونی هەموو مرۆڤێكی وەك سەراب، وەك تەمێكی نەناسی زستانە، كە تەنیا هەڵدەكات، بەڵام هەرزوو لەباردەبرێن و هەم بێگەردیی هاژەی سولی بەرزی لێدەستێنن و هەمیش كچێنیی دەدزن و ئاور دەدەنە ڕووخساری فریشتە ئاسای. ئیتر نە ماچی خۆشەویستیی، نە هەستی مرۆڤدۆستیی نییە تا بیلاوێنێتەوە. هەموو ئەمانە لەگەڵ كچێنییدا مانا دەبەخشنە خێڵ و هەرزووش بێمانایی دەبەخشنە گوناهێك، كە بێگووناهییە.

6- ژن و پێگە سیاسییەكەی

دەسەڵاتی پاتریاكی، نەك بووە بە بنەمای سەرەكی خێڵ، بگرە ئەو دەسەڵاتە سیاسەت و جومگەكانیشی گرتووەتەوە. بە شێوەیەك كە ژنگەلێكیشی كردووه‌تە كەسێك كە خۆی، لە دەمولوتی پیاو هەڵبسوێت و لمووزی ماچ بكات. بەرگریی لە دەسەڵاتی پیاو بكات و بووه‌تە بەشێكی بچووكی خۆ لەلا گەورە، بەڵام بەكارهێنراو لەلایەن بەشێكی گەورەی سیاسیی چەوسێنەرەوەی ڕه‌گه‌زی ئەم.
لە چیرۆكی “ئەو نامانەی بەر لە مردن نەخوێنرانەوە”، كە پێكهاتووە لە( 6) شەش نامە، كە بۆ “دلارام” دەینێرێت.

دلارام لێرەدا دەكرێت هێما بێت بۆ هەموو ئەو پیاوانەی، كە لە دەسەڵات دان و هۆكارێكی هەرە سەرەكین لە چەوساندنەوەی ژناندا. هەڵبەت دلارام، كە خۆی بەشداریی ئەم دەسەڵاتەیە دەكرێت لە خەونی خودی چیرۆكنووسیش شتێكی تر نەبێت، كە زیاتر شیمانەی ئەوە دەكرێت چیرۆكنووس خەونی پێوە دەبینێت بە بوونی وەها كەسێك، كە وەڵامی پرسیارەكانی بداتەوە و دەخەمی سیاسەتێكی شەفافدایە، ئەوە وەك چیرۆكنووس دەڵێت ((چۆنە تا ئێستا بێدەنگن چۆن سیاسەت دەكەن؟))، ل 186.

دوای ئەوەی باس لە دەستەیەك دەكەن، كە دروست دەبن و هەموو شتێك بە میزی نێرینەیی خۆیان پیرۆز دەكەن، هەرچی جوانیی هەیە دەی شێوێنن و دزە دەكەنە ئەقڵی میرەكانی شار. دیارە ئەم دەستەیە لەسەر بنەمای دۆگما و چەقبەستوو خۆیان بەرز دەكەنەوە بۆ ئاستێك، كە هەمیشە ئەم ساوێرە وەك خۆشەویست لە ئاوی مەلكانەی ئەقڵی مرۆڤی بێ هزر و زۆرینەی خەڵكیدا بڵاو دەبێتەوە و گەرا دەكات.

هەر دوای ئەمە ئەم دەستەیە بێباكانە ڕگەزی بەرانبەر دەچەوسێننەوە و ئازاریان دەدەن و ((بێباكانە پێ دەنێن بە دڵی هاوڕه‌گه‌زەكانی خۆماندا))، ل 184، كار دەگاتە ئەوەی، كە تەنانەت ژنگەلێكیش، كە دوێنێ ناڕازییی و چالاك دەبینران، ئەوە ئەمیش بۆنی میزیان گرتووە و ملكەچی هەموو ئەو بنەما سیاسیی، ئایینیی و خێڵەكییانەن، كە بە هۆیانەوە هاوڕه‌گه‌زەكەیان دەچەوسێنرێتەوە، كەچی نەك بێدەنگن، بەڵكو ئەوەی زمانی بكاتەوە ئابڕووی دەبەن و تووشی مەینەتیی، گێرمە و كێشەی زۆری دەكەن.

بۆیە گەڕان بەدوای خۆدا و خۆ دیتنەوە، یان ملكەچنەبوون بۆ ساوێری چەكووشی دەسەڵاتێكی فاشیل، ئەوە یان دەبێت بچیتە ژێر باڵیان، یان ئەوەتا هەمووان دەنگت لێهەڵدەبڕن و بە نەشاز، دز و بێشەڕەف تاوانبارت دەكەن و ڕووت لێهەڵدەماڵن، چونكە گەلێك لە هاوڕه‌گه‌زەكانی بەر لافاوی میزی ئەم دەستەیە كەوتوون، ڕەنگ و دەنگیان بووە بە هی ئەمان و ئەمانیش بەهۆیانەوە هاوڕه‌گه‌زەكانیان پێ دەمكووت دەكەن.

ئەو دەسەڵاتە سیاسییەی، كە خشتەی كارەكانی ئەوە، ڕۆژێكی تێدا نەماوەتەوە بۆ پاكیی، جوانیی و خۆشەویستیی، چونكە تەواوی ڕۆژەكانی حەفتەیان بە ناشیرنییەكانی خۆیان پڕ كردوون و پڕیان دەكەنەوە، ئەوەتا ((شەموو: دڕینی سكی كچۆڵەیەك كە بە ناوی عەشقەوە لە خشتە براوە، یەكشەم: لە بەردەم ئێوارە هاتنی بێوەژنێكدا ڕشانەوەی گورگێكی برسی ئێوارەكەی ڕەش داگەڕاندبوو، دووشەم: دایكی شەهیدێك پەنجەرەكانی پاشگەزبوونەوەی بەڕوودا دەخرێتە سەرپشت، سێشەم: گێڕانەوەی چیرۆكی نیفاق و داستانیكاره‌كته‌ریەتیی دەستكرد بۆ ڕیزی كەنیزك، چوارشم: چەند تێكۆشەرێكی مۆدێرن لەسەر ژمارەی مەعشووقەكانیان بەشەڕ دێن، لە یەكەم پێنجشەمی سەرەتاییتانەوە هەتا دوا پێنجشەمی ئەم وشەیە كاره‌كته‌رێكی دۆڕاوتان قیڕەی هەموو بۆقە بەزیوەكانتانی لەگەڵدا تاقی كردمەوە هەتا گەنجیەتیی سەربڕاوم دابەش بكات بەسەر سمكۆڵانی ئەسپەكانی عەشیرەتاندا))، ل 186.

بۆیە پرسیاری كاره‌كته‌ر، پرسیاری ژنگەلێكە، تەواوی ناڕەوایییەكان، كە دەرهەق ژن كراون، ئەوە دەرهەقی كاره‌كته‌ریش كراون و ڕووحی مرۆڤانەكەی ئەمیان ئازارداوە. بۆیە بە چاوێك، كە پەرۆشییەكی گەورە دەبینرێت لە گلێنەكانیدا، دەپرسێت و بە تەوسەوە یێژێ: كام ڕۆژتان ماوەتەوە، كە خشتەی كارەكانتانی لێدابنێن، چونكە ئەوەتا هەموو ڕۆژەكانتان بە چەوساندنەوە، كوشتن، لەچاڵنان، بێوەژنكردن و تازیەباركردن، پڕكردووه‌تەوە.

هەر ئەمەیشە، كە وا دەكات كاره‌كته‌ر حەز بە گەورەبوونی “دلارام” نەكات و هەر بە بچووكی بمابایەوە لای جوانتر دەبوو، چونكە چی پیاو هەیە، ئەوە ڕۆژێك لە ڕۆژان منداڵێكی بێگەرد بووە، كەچی گەورەبوون ئەمی كردووە بە پیاوێكی ترسناك و چەوسێنەرەوە، ((چەندم پێ خۆش دەبوو منداڵێكی منداڵ بوویتایە، نەك منداڵێكی گەورە، چەند لە گەورەبوونت دەترسم. چونكە دەزانم ئەو جۆرە منداڵییە دەتكات بە گەورەیەكی ترسناك))، ل 186.

دوو تێڕوانینمان لەمەڕ دلارام خستنە ڕوو، تێڕوانینی سێیەممان لەمەی سەرەوە هەڵدەهێنجین، كە ئاوڕ لەو فەرهەنگە باوە كۆنەی نێو كۆمەڵگەی كوردیی دەداتەوە، كە سەبارەت بە لەدایكبوونی منداڵی كوڕ هەیانە، كە هەمیشە وەك پیرۆزیییەك سەیر دەكرێت. كەچی بۆ كچ پێچەوانە دەبێتەوە، كە كچ مایەی شوم و نەگریسییە. بۆیە هەر ئەو منداڵە كوڕە، كە لەنێو فەرهەنگێكی باوك سالاردا چاو دەكاتەوە، ئەوە كاریگەریی ژینگە و خێزانەكە بەسەریەوە گەشە دەكات. دواییش خۆی دەبێتە پیاوێك، كە دەیەوێت نەك چارەنووسی خۆی، بەڵكو هی ژنیش دیاری بكات. لێرەوە چیرۆكنووس ترسی ئا لەم گەورەبوونەیە هەیە و ناكرێت نەرێیانەش لەم گەورەبوونە سامناكە، ترس هێن، بۆ بەشەكەی تری ژیان و ژین نەهێنێت، كە ژنە.

7- ڕەنگدانەوەی ستەمكردن لە ژن

شكۆ هەمیشە پیاو لە خۆی مارە بڕیوە. بۆیە لەو كاتەوەی شكۆ لە ڕه‌گه‌زی بەرانبەر دەستێندرێت و پێی نادرێت، ئەوە خودی ئەم ڕه‌گه‌زە كە ژنە، مەحكوم بە كۆیلەیی و مەحكوم بە تاوانی بوون دەكرێت. هەر ئەم ژنە مەحكومكراوەیە، كە لە جیاتی ئەوەی باوەشی پێدا بكرێت و شكۆمەندیی و میهرەبانییە سروشتییەكەی لەبەرچاو بگیرێت، ئەوە خراوەتە ژێر باری قورس، ئەشكەنجە، ئازار و قامچی پیاو.

هەڵبەتە ستەمكردن هەر تەنێ نەبەستراوەتەوە بە سووچی ماڵەوە، زیندانییكردن و لێستاندنەوەی گەلێك لە مافەكانی ژیانی مرۆڤ/ ژن. بەڵكو ستەمكردنی پیاو لە ژن، ئەمڕۆ زەقتر بووه‌تەوە، كە چووه‌تە لایەنی لەشی ژنەوە و ئەم ستەم و زووڵمكردنە لەسەر ژن لە لەشە و خۆدامركاندنەوەی پیاویش بۆ ئەندامەكانی لەشی ژن دەگەڕێتەوە، كە پیاو وەك چێژ و خۆدامركاندنەوەی ئارەزووی زایەندیی، خۆی لە ژن نێزیك دەكاتەوە، بەڵام بە جیاوازتر لە ژیانی بەری. كە هەوڵدەدات لەوێوە ئارەزووە زایەندییەكەی خۆی دابمركێنێتەوە و لەگەڵیدا ڕابوێرێت و كات بەسەر ببات. تەنانەت بۆ مەیل و تێركردنی ئارەزووەكانی و كات بەسەربردن، ئەوە كار گەیشتووه‌تە فریودانی ژنی هاوسەردار، یان دوای هاوسەرگریی كردن، لەپێوەندیی بەستندایە لەگەڵ ژنانی تر. ئەمەش بۆ ژنەكەی خۆی بەشیاوی نازانێت. تەنانەت ژن وەك هەڵوێستوەرگرتنیشی لەبەردەم وەها كارێكدا، كە مێردەكەی دەیكات. ((پیاوێك لە بازاڕی گەوادەكاندا لە قوژبنی تاریكییەوە، فریوی ژنی هاوسەرداری دەدا بۆ خیانەتی هاوسەری))، ل 8.

هەموو ئەمەیش ستەمكردنە لە ژن، بۆیە ئەمڕۆ چەوساندنەوەی ژن لە لەشیدا وێنا بووه‌تەوە و زێتر دەیچەوسێنێتەوە. ئەمڕۆ لەوەی كە پیاو بە سۆز نیشان بدرێت، ئەوە هەر ژن دووچاری دەبێتەوە و كەم سەیركردنیشی لەم ڕوانگە كۆنەی پیاوەوە بۆ ماوەتەوە كە ژن سۆزدارترە.

هەڵبەتە بۆ ئەمەش هەمیشە پیاو دەمامكی پۆشیوە و ڕووی ڕاستەقینەی خۆی هەرگیز وەك ئەوەی، كە هەیە پێشان نەداوە. بۆیە هەمیشە ژن لەم تاوان ئەنجامدانەی پیاودا، قوربانی بێگەردیی و بێگوناهیی خۆی بووە، بۆیە ئەم ئاڵۆشییەی پیاو هەیەتی، بووه‌تە هۆكارێكی هەرە سامناك لە كولتووری كوردییدا، ناپاكی كردنی پیاو، لەوێوە دزە دەكاتە نێو بێگەردییەك كە خودی دەسەڵاتی پاتریاكی ڕێگر بووە لە تێكەڵبوونی ڕه‌گه‌زیی، كە وایكردووە متمانە بە هەموو ڕاستییەكی درۆ بكات و وشیارییەكی كەمتریشی هەبێت لە ڕه‌گه‌زەكەیتر.

سەرەڕای ئەمە نەبوونی ڕۆشنبیرییەكی خێزانداریی و زایەندیی. ئەوەی دەشمێنێتەوە لەو سەرەڕۆیییەی كە پیاو دەیكات، شێواندن و نواندنی بێوەفایییەكە، كە ژنانمان مینا كوڵوكەی تەرزە لێدراو، تەمەنیان هەمیشە لە ئەفسانەكانی پرۆمیسۆس و داستانی” ئۆدێسە و ئێلیادە”ی هۆمیرۆسەوە، بۆ پێوە لكاندنەوەی تاوانێكی تر لە گێژاوێكدایە، كە تێیدا ژن وەك هۆكاری هەموو شوومی و شەڕێك نیشان دەدات. بۆیە ڕازیبوون بەشی ئەوە بەوەندەی كە هەیە و پێی ڕەوا بیندراوە، ئیتر دەبێ بڵێت: ((ئێمەی قەیرە كچانی قەدەر، هەردەم ئەفسانەی فرمێسك بە گوڵەكانی ماچ دەسپێرین))، ل 52.

بۆیە گۆكردنی “قەیرە” لە دەمی كارەكتەر، دەرەنجامی ڕەشبینییەكی ناكۆتا، بۆننەكردن و شیمانەنەكردنی هەڵوێستێكی مرۆڤییانەیە لە پیاوێك، كە هەمیشە سەنگی خۆی بۆ كەمسەیركردنی ژن و چاوتێبڕینی وەك چێژ و دامركاندنەوەی ئارەزوو، شكاندووه‌تەوە. ((لەگەڵ ئەوەی ژیان بەبێ ژن نابێت، بەڵام ژیانێكی سەرفراز و ماناداریش لەگەڵ ژنێك جێگای باس نابێت كە تا ئەو ڕادەیە بچووك و سووككراوە))(2)، بۆیە ڕێزگرتنی ژن، لەلای پیاوەوە ئاماژەكردنێك دەبێ، بۆ خۆشویستنی ژن و خۆشویستنی ژیان. ژیانێك كە هەر لە سەردەمە كۆنینەكانەوە بووژانەوەی خاك و زیندووبوونەوە و چرۆكردنی سروشت، وایكردووە بە دایك بچوێنرێت. لەم دیتگەیەوە مانایەكی قووڵ هەڵدەمژین كە: بوونی سروشتی دایك، بوونی بنەڕەتی سروشت و ژیانە، چونكە خودی دایك (ژن) ئەم بوونە موفەڕك و پیرۆز دەكات.

ا- چیرۆكی “كچە ئازادەكە”

فەرهەنگی داخراو، هەمیشە سەر بە ژوورە بێدەنگەكان و كۆڵانە بێ جمەكاندا دەكات. فەراهەمی كەشێكە، كە هەمیشە چاوی ئەم، چاوی گشت تاكەكانە. دەبێت لە چاوی ئەمەوە خەڵك سەیری خۆی و دەوروبەری خۆی بكات، چونكە هەمیشە باوك و دایك {دایكی دروستكراوی دەسەڵاتی پاتریاكی}، بە گوێچكەی تاك بەتاكدا دەچرپێنن، وەك ئەوەی ئەحلام مەنسوور دەڵێت: ((هەمیشە دایكم پێم دەڵێ وەكو خەڵكی رەفتار بكەم))(3)، لە وەها دۆخێكیشدا ژن/ كچ، هەمیشە بەهۆی ئەو نەریتە ڕیشە داكوتاو و دەقگرتووە، دەكرێت بە كۆیلە و قووربانی سەرەكیش هەر خۆی/ ژن دەبێت.

بۆیە لە چیرۆكی “كچە ئازادەكە”، كە كچێكی ڕۆژهەڵاتییە و لە ڕۆژهەڵاتی نەریتیی ژیاوە، لەم چیرۆكەدا كاره‌كته‌ر داوای یاخیبوون دەكات. یەكسانیی و ژن دەكاتە لەرە و لە بێدەنگیدا نەوای دەنگێكی یاخیی و خودێك دەبیسترێت. جاڕ دەدات و هاوارێك، كە ماسوولكەكان وێك دێنێتەوە.
بەڵام ئەم كاره‌كته‌رە نەك هەر لەلای پیاوانەوە، بەڵكو لە لایەن خودی ژنان خۆیانەوە، دەدرێتە بەر نەشتەر و پلار، چونكە ئەم، ڕچەی نەریتی شكاندووە و لە یاسای خێڵ هەڵقریوەتەوە، بۆیە ((لە ڕۆژێكی ژناندا كۆمەڵێك لە ژنان بە ژنێكی ناعادەتی ناوزەدیان كرد و تاوانی دابونەریت شكاندنیان دایە پاڵی گوایە ئەو یەكسانییەی ئەو داوای دەكات بۆ ئەوان زۆرە))، ل 160.
ئەم كچە، دژی كۆنپەرست، مرۆڤكوژ و تەسكبینەكانە، نزا و هاواری، لە گەواڵەیەكی سەركەشانەدا دەبن و ئاوێزانی هەستێكی مرۆڤدۆستانە دەبن، كە هەمیشە پەنجەی هێواشییەك و نەرمونییانییەكی خوداژنانە، لەسەر ژێكان سەمایانە و سەر لە ماڵی یەكسانیی هەڵدەسوون.

بەڵام ((بەبەهانەی ئەوەی گوایە چەندین ساڵ پێش گەلەكەی خۆی كەوتووە و لەگەڵ ڕەوتی پێشكەوتنی مێژووی نەتەوەكەیدا ناڕوات، هاوار دەكات دەست دەخرێتە گەرووی، سەربەرز دەكاتەوە دەدرێت بەسەریدا، هەنگاو دەنێت قاچی دەكرێت بە داوادا. بەر نەفرەتی مینبەرەكانی دەخەن. گوایە ئەو پێشكەوتنەی ئەو لە نەتەوە رۆئاوایە كافرەكانەوە وەرگیراوە))، ل161.
فەرهەنگی داخراو، بە ڕووی هەموو شتێكی نوێ، دەنگێكی ئازاددا هەڵدەشاخێت و ڕووبەڕووی دەبێتەوە. هەرگیز نابێتە لەنگەر بۆ هەرسكردنی نوێ. فەرهەنگی خێڵ، هەرگیز خوازیاری ئاشنایەتییی و تێكەڵبوونی لەگەڵ فەرهەنگێكی تر نییە. بۆیە هەر دەنگێكی لەخۆی جیاواز دەداتە بەر نەشتەر. هەر كەسێكی لەخۆشی، كە بانگ بۆ یەكسانیی و ئازادیی بدات، تاوانباری دەكات و بە هەڵگەڕاوە، لەدین دەرچوو، ناوی دەبات، كە هۆگر بە پێشكەوتنی نەتەوە ڕۆژاوایییە كافرەكان بووە.

دواجار كاره‌كته‌ر، ڕووكردنە دەرەوە هەڵدەبژێرێت، لەو فەرهەنگە دەربازی نابێت، بەڵكو لەو فەرهەنگە هەڵدێت، كە یەكسانیی و پێشكەوتن ناخوازێت. هەنگاوەكان لە وڵاتێكدا دەیگیرسێننەوە، كە گوایە تێیدا پێی دەوترێت ((هەموو بۆچوونەكانت پەسندن. وڵاتی ئەو یەكسانی و ئازادییە كە باسی دەكەیت، فەرموو ئەوە دیمەنی شیرینی دەریا كە هەمیشە بە ئاواتییەوەیت. دەبرێتە سەر دەریا و مەلەوانگەیەكی تێكەڵاو، وەكو هێشووە ترێ پیاوان و ژنانی ڕووتی بەیەكسانی لێ هەڵنیشتووە))، ل 161.

گرفتی سەرەكیی لەم چیرۆكە و لە گەنجانماندا ئەوەیە، كە لەجیاتی بەڕه‌نگاریی: هەڵهاتن و ڕووكردنە دەرەوە هەڵدەبژێرن، ئەمەش پێوەندیی بە ڕووحێكی تەنبەڵ و ترسەنۆكەوە هەیە، چونكە مرۆڤ دەبێت بە خواستێكی بەهێز سەنگەر بگرێت و ئەحلام ئاسا بیر لە ناوزڕاندن و ژیانێكی ڕازاوە نەكاتەوە. كوا ڕچەشكاندن، بێبەهاییكردنی بەهاكان و شەڕی كۆنخوازیی، ڕووحی مرۆڤی هەڵاتوو، له‌ كاتێكدا، كە هەمیشە لە ڕاكردندایە. مرۆڤی هەڵاتوو بەدوای هیچەوە نییە، نە خەونی هەیە، نە بە خۆی دەگات وەك ناسین. هەڵاتوو دەبێت تا پەسڵان دەست بە سەریەوە بگرێت. له‌ ده‌مێكدا زەمینە بۆ وێرانكاریی لە وڵاتدایە. لە هەر وڵاتێك زێتر، ئەم زەمینەیە لێرە سازاوە و دەبینرێت.

كاره‌كته‌ر لەوێش هەم دیسان، كە گوایە بەهەشتە و ئازادیی و ماف هەیە، بەڵام هەر زوو دەبێتە مایەی پێكەنین و گاڵتەپێكردنی ئەو ژن و پیاوانەی لە ئاوی دەریادان، كاتێك شەرم دایدەگرێت، چونكە ئەو لە فەرهەنگێكی كراوەدا نەهاتووه‌تە ئەو وڵاتەوە، بۆیە ((ناچار دەبێت، لەجیاتیی مایو (سترێج) و تیشێرتێك لەبەر دەكات بۆ ناو مەلەوانگە))، ل 161، جارێكی تر هەندەی دیكە شەرم دایدەگرێت و كاتێكیش لە ئاوەكەدایە نزیك بە خنكان دەبێت. ئیتر ئەم خنكانەش دەبێتە خنكانی ڕاستەقینە، دەرەنجامی ئەمەش هەر ئەو پێكەنینە و گاڵتەپێهاتنەی هاوەڵە نوێیەكانی بوو، كە گوێبیستی ئەوە دەبێت پێی دەڵێن ((ئەم دواكەوتووە داوای یەكسانی دەكات، كە خۆی لەناو یەكسانیدا جێگەی نابێتەوە؟)) ل 162، ئەمەش كاتێك قووڵتر دەبێتەوە، كە زۆر ڕه‌گه‌ز پەرستانە دەڵێن: ((بابە ئەمانە بەسەد ساڵی تر ناگەن بەشارەستانیەتی ئێمە، هەتا دوێنێ بەشاخەوە بوون)) ل162.
ئەورووپایییەكان بۆ ئەوەی ئازاد بژن، هەڵنەهاتن، بەڵكو لەو زەمینەیەی بۆ گۆڕانكاریی دەبینرا، یاخی بوون و بەڕه‌نگاریییان نواند. بەڵێ، شەڕی ئایندە بە هەڵهاتن/هەڵهاتووان ناكرێت.
دوای ئەمە كاره‌كته‌ر، لەگەڵ دوو هاوڕێ، ڕوو دەكەنە كافتریایەك، كە لەوێ یەكترناسین لەگەڵ كۆمەڵێك كەس دەكەن، كە بە یاخی و ئازاد ناسراون. دوای ئەمە یەكێكیان جگەرەیەكی پێشكێش دەكات، بەڵام ئەم سوپاسی دەكات، چونكە جگەرە ناكێشێت و سروشتی ئەوە. دوای ئەوە خزمەتگوزارەكە فەرموویان لێدەكات، كە ((هەریەكەیان داوای بیرەیەكی كرد و ئەویش داوای شەربەتێكی پرتەقاڵی كرد))، ل 162، بۆیە ئەمان ئەم هەڵوێستەی ئەو بە نەشیاو دەزانن و پێی دەڵێن: كە تۆ كەسێكی ڕۆشنبیر بیت و شەرمە هەر لەگەڵ شەربەتدا بیت. چیرۆكنووس لەم وێنەیەدا وێنەی ئەو جۆرە ڕۆشنبیرانەی ئەوێشمان بۆ دەكێشێت، كە جۆرە ڕۆشنبیرەكانی ئەوێش، مەرج نییە هەموویان كەسانی تێگەیشتوو و مرۆڤدۆست بن، بەڵكو كاتێ كارەكتەر هەر كە داوای شەربەت دەكات، ئەوان وەك جێنێویان پێدرابێت، دەتەقنەوە، كە بۆچی داوای شەراب ناكات.

ئا هەر لەوێ كە سەر بەرز دەكاتەوە، چاوی دەنیشێتە سەر ژنێكی باڵاپۆشی چارشێو بەسەر، كە بەرانبەری دانیشتووە و تاوناتاوێك، چەمكی پەچەی لادەدات و پێكەكەی هەڵدەدات. بۆیە سەری سووڕ دەمێنێت و لەبەر خۆیەوە دەڵێت ((ئای خۆ لای ئێمە تەنیا باسی ئەم دیمەنەش بكەین بە چاوی خۆت بینیوتە، بڕیاری كوشتنت دەدرێ، سەیرە من داوای ئازادی بۆ ئەو دەكەم، كەچی ئەو لە من ئازادتر و ئازاتریشە))، ل 163.

دوای ئەم گفتوگۆیە، بابەتێكی تر قسه‌ی ده‌رباره‌ دەكرێت، ئەمیش خۆشەویستییە، كە هەریەكەیان باسی ژیانی خۆشەویستیی و پێوەندیی خۆیان دەگەڵ دڵدارەكانیان دەكەن. كاتێكیش ڕووی دەمیان دەكەنە كاره‌كته‌رەكە ((ئەی تۆ باسی چی خۆتمان بۆ دەكەیت، باسی خۆشەویستییە ڕاستەقینەكان، یان كاتییەكان؟))، 163. بەڵام ئەوە دەیورووژێنێت و دەڵێت: لە فەرهەنگی ڕۆژهەڵاتدا، ڕاستەقینە قەدەغەیە، چجای ئەوەی كاتییەكان.

ڕاستییەكانیش سنگت دەكەنە نیشانەی گوللە. ئەوە كاتیی هەر مەپرسە، لە پێواردایە، تاوانێكە مایە بە لێخۆشبوون نییە، تا من ئەزموونی بكەم. بۆیە پیاوێكی دانیشتووی نێو گفتوگۆكە، لە هەموویان پیرتر، پێی دەڵێت ((بۆ كچم تۆش وەكو هەموو مرۆڤێكی تر مرۆڤ نیت))، ل 163، بۆیە بە چاوی پڕ ئەسرین و دنیایەك پەرۆشیی و غەمەوە، پێی دەڵێت: ((بەڵێ مرۆڤم… مرۆڤێكی لێوانلێو لە نەخێرەكانی ڕۆهەڵات، مرۆڤێكم ڕەهەندی ڕوانینەكانم پڕ كراوە لە ڕشانەوەی كەسانێك كە لە دێرزەمانەوە تاوانباری مێژووی مرۆڤن))، ل 164.

ڕۆژهەڵاتێك هەمیشە دەنگ و ڕەنگی ژنانی، لەپشت پیاوەوە دەبیسترێت و دەبینرێت. ژن لە زمانی خۆیەوە نا، بەڵكو لە زمانی ڕه‌گه‌زی نێر/پیاوەوە گوزارشتی لێكراوە و وێناكراوە، كە دەبێت چی بكات و چۆنیش بیكات، ئەمە هەر پیاو بڕیاردەدات و داردەستەكە هەر لە دەستی ئەمدایە. ئەو ئەمەی، كە شكۆی پیاوی پێناس دەكرێت.

ب- چیرۆكی ژنەكانی ژەنەڕاڵ

چیرۆكی ژەنەڕاڵ، چیرۆكێكە كار لەسەر ڕووهەڵماڵینی دەمامكی پیاوێك دەكات، كە چۆن بۆ ئارەزووەكانی فریوی كچێك دەدات، باسی خۆشویستن، عەشق و بەدڵسووتانی خۆی، بۆ كچە دەكات. ژەنەڕاڵێك، كە كۆشكە سپیەكەی، لە ژنگەلێك بۆ ئارەزووەكانی، كە وەها سەیری ژن دەكات، كە ژن جگە بۆ ئارەزووە زایەندییەكەی و كات بەسەر بردن هیچی تر نییە، پڕ كردووە. ((كانی هەر یەك جار خۆشە ئاوی لێ بخۆیتەوە… بەڵام من وەكو وتوویانە” كانیێك ئاوت لێخواردەوە بەردی تێ مەگرە” بەوەفا دەبم بەرامبەریان و لە ساختمانەكەدا كاریان بۆ دابین دەكەم، بەردیان تێ ناگرم))، ل 133. ڕۆژانێك ئەم دەنگە ((چەندین جار بەسرپەی خۆشەویستی و بە ئاكام گەیشتن و دڵسۆزی دڵ و دەروونی ئەمی پڕ كردبوو ئەو دەنگە دلێرە لە بێ هەڵوێستیی مرۆڤەكاندا باسی جورئەتی دەكرد و لە خیانەتدا باسی پاكی دەكرد))، ل133.
بەڵام، كە وەك پێشتر هەرزوو بێ چاوەڕوانیی كردن بۆ دیداری، دەكرایە ژوورەوە. ئەوە ئێستا ئەم دەرگەی بەڕوودا داخراوە. ئیتر ژەنەڕاڵ بەكامی دڵی خۆی گەیشتووە و ئارەزووی لێ شكاوە. هەرگیز ئەو ژەنەڕاڵە نییە، كە پێشتر ((چەندین خۆشم ئەوێی بەگوێی مندا داوە))، ل 134. بۆیە گومانی ئەوە دەكات، كە ڕه‌نگە ئەو دەنگەی لە ژوورەوه‌ دێت ئەم نەبێت ((ئەگەر ئەو بوایە ئێستا هەر بەزانینی كە من لێرەم خێرا دەیكردمە ژوورەوە و قسەی خۆم لەگەڵ دەكرد… یا هیچ نەبێ كە دەیزانی من گوێم لێیە هەرگیز وا توندوتیژ خۆی پێشان نەدەدا، هەر بەو ناسكی جارام دەجووڵایەوە))، ل134، ئیتر مەیلی مریشكێكی تر دەكات.

ئەم ژەنەڕاڵە ببووە نموونەیی و ژەنەڕاڵێك دلێر و مرڤدۆست، بەشێوەیەك كە ((لە هەموو كەس بێگەردتر بێت مرۆڤتر بێت بەڕەوشتتر و بە هەڵوێستتر و ئاشتیخوازتر بێت))، ل 134، كە خۆشەویستییەكەی وایلێكردبوو، كە خودی خۆیشی نەبینێت تەنیا و تەنیا ئەو ببینێت. خۆشەویستییەك، كە وەها بەرپەرچی هەر قسە و قسەڵۆكێكیشی دەدایەوە، كە دەربارەی ئەو/ژەنەڕاڵ، دەكران، ئەم نمایشەش درێژە دەكێشێت تا ئەو ڕۆژەی، لە دەستبازیی و گەرموگوڕیی ماچدا، ژەنەڕاڵ دەیداتە بەر زللە، نە یەكیان و نە دووان.

سەرەتا واهەست دەكات زللەی خۆشەویستییە و گاڵتەی دەگەڵ دەكات، بەڵام تا ئازاری لێهەڵدەستێنێت و تەنانەت بەر دەم و چاویشی دەكێشێت، هەر ئەمە نا بەڵكو چی وشەی ناشیرینیش هەیە پێی دەڵێت: ((هیچ و پووچ، بێنامووس، سۆزانی))، ل 135.
كە تا ئەو كات هیچ كەسێك، وەها وشەیەكی پێ نەگووتووە. لەپڕ هەموو شتەكان ئاوەژوو دەبنەوە و وێنەی ڕاستی خۆ وەردەگرنەوە. ژەنەڕاڵیش، لە پیاوێكی خۆویست، چەوسێنەر و مێشك پووچ، تای تەرازوویەك داگیر ناكات. بەڵێ وشەگەلی وەك: هیچ و پووچ، بێنامووس و سۆزانیی، ئەم وشانەن، كە لە بازاڕی دەمقەرەباڵغییی پیاودا، ئەمڕۆ بۆ ناشیرینكردن، ناوزڕاندن و كەمسەیركردنی ژن، ئاووسن بە ڕۆژانە هەزاران جار بیستنەوەیان، كە پیاو وەك پاكانەیەك بۆ خودی خۆی و چەكی بەرگریییە دینیی، سیاسیی، ئابووریی و مرۆڤبوونە شكۆمەندەكەی، خۆی پێ دەكڕێتەوە. ژنیش هەڵدەداتە دۆزەخێك، كە هەر پیاو دروستی كردووە.

بۆیە هەر دوای هەڵمژینی جوانیی و پەژمووردەكردنی خونچەی، دوای تێربوون و وەڕسبوون لێی، دوای سووكایەتیی پێكردن و جنێو پێدان، نەك هەر خێرا دەری دەكاتە دەرەوە، بەڵكو هەڕەشەشی لێدەكات ((خێرا بڕۆ دەرێ با بەفیشەكێ كاسەی سەرت لێ نەكەمەوە))، ل 135.
ئایە كەسێك شەڕ و فیشەك، چەك و سووكتەماشاكردنی ژن گەورەی كردبێت، لە مانای خۆشەویستی و عەشق دەگات؟!
((ژن بوو بەوەی لە پیاو بدات))، ل135. كەی گوێ لە دەنگی ناوەوەی دەگرێت؟! كەی كەی. ئیتر ئەم ژەنەڕاڵە، ژەنەڕاڵی شەڕە دۆڕاوەكانە، ئەو شەڕانەی مێژووێكی بۆ ناسكردنی مرۆڤبوون بە مرۆڤی نەبەخشیووە.
چونكە ژەنەڕاڵ لە كڵپە و بڵێسەی ئەوین ناگات. تێگەیشتنی نییە لە مستەكۆڵە و زللە خۆشەویستییەكانی دڵبەر. تەنیا دامركاندنەوەی دەوێت و تێربوون.

بۆیە كچە/ كاره‌كته‌ر، پێی دەڵیت: ((جەنەڕاڵ تۆ بەردەوام خۆت بەبراوە دەزانیت، بەڵام دەبێ ڕۆژێ ئەوەت تێ بگەینم كە تۆ براوەی شەڕێكی دۆڕاویت))، ل 136، ئەوەی تۆ شەڕی بۆ دەكەیت، ئەوەی بۆی ژیاویت، ئەوەی خۆتت پێی ناسكردووە، ئەوە ڕۆژێك ئەوەت پێشان دەدەم، كە چەندە مایەی پێكەنین و گاڵتەجاڕی دەم گەمەیەك بوویت، كە هەر لە زووەوە بە وەدەرنانی تۆ ئاشنا بووە. چونكە ((لە شەڕەكاندا فرمێسكی ژن و خوێنی پیاو هیچ بەها و نرخێكی نییە))، ل 136. ئەمە دەبێتە ڕووبەڕووبوونەوەیەك لەسەر بوون و ماف. بوون و خودێكی ڕه‌سه‌ن، چونكە پیاو وەچەی دوای شەڕە دۆڕاوەكانە. لە تۆڵەی دۆڕان بەدرێژایی مێژوو، دەیەوێت كێماسییەكانی خۆی بە ژن پڕ بكاتەوە و شوورەیییەكانی بەژن بسپێرێت.

ئەمەش كاتێك بۆ ژەنەڕاڵ دەردەكەوێت و ئاشكرا دەبێت ((كە هەستت بەوە كرد فرمێسكی ئێمە بەرامبەر خوێنی ئێوەیە ئەوكات دەزانیت براوەیەكی دۆڕاویت))، ل 136، ژەنەڕاڵ شەڕ وایكردووە هەرگیز تۆ خۆت نەناسیت. شەڕی تۆ لەپێناو بێبەهاكانە و شەڕكردنە لەپێناو هیچ. بۆیە شتێك دەستەبەرت كردبێت، خۆشاردنەوە و نیشاننەدانی ڕووی ڕاستەقینەتە. نیشاننەدانی ڕووی ڕاستەقینەش، لە دۆڕان و نشووستییەكانەوە فێر بوویت، كە هەمیشە دۆڕاو سوود لە متمانە وەردەگرێت و لە مامەڵەی باش و خۆشەویستی ناگات. بۆیە هەمیشە ترسنۆكانە لەپشتەوەڕا هێرش دەبات.

دەركەوتەی چیرۆكەكە:

ژەنەڕاڵ، یەكسانە بە پیاوانێك دوای شەڕێكی دۆڕاو. شەڕیش پاشماوەكەی كەسانێكی نەخۆشە.
كچە هەڵخەڵەتێنراوەكە، یەكسانە بە كچانی وڵات، كە بوونەتە قووربانییی نەخۆشیی پیاوانێك، كه‌ شەڕ لە هەموو بەها ڕەوشتییە مرۆڤییەكان دایماڵیوون.

وێنەی ژن، لە تێگەیشتنە تەسكبین و كوێرانەكەی ژەنەڕاڵەوە:

دوای تێربوونی ژەنەڕاڵ و دەركەوتنی ڕووی ڕاستەقینەی بۆ كچەكە، كە بۆی دەردەكەوێت ژەنەڕاڵ تەنیا بۆ كاتبەسەربردن و ڕابواردن دەگەڵیدا بووە، هەرگیزاو هەرگیز وەك مرۆڤیش سەیری نەكردووە، تەنانەت وەك (مریشك) چاو دە ژن دەبڕێت و سەیری كچەی كردووە ((ئەمەش هەر پاشماوەی خۆمە بیگەیەنن بە تەویلەكان، خۆتان دەزانن ئەمساڵ هەموو كەڵەشێرەكانم پاش ئەوەی لە شەڕەكەڵەشێردا دەدۆڕان خەساند و مریشكەكانیش نیوەیان بەدەردی دڵەوە مردار بوونەوە و ئەوانی تریش لەبەر ئەوەی لە كڕ كەوتن یاخی بووبوون سەرم بڕین، بۆیە ئێستا ئەو تەویلانەم بۆ ئێوەمانانە هەتا لەسەر ئەو هێلكە ماوانە بنیشن و هەڵیان بهێنن))، ل 137.

تێگەیشتنی ژەنەڕاڵ وایە، كە دەبێت ژن لە كونجی ماڵەوەدا بێت. كار بكات و خزمەت پێشكێش بە پیاو بكات، ئەو پیاوەی وەك كەڵەشێر، لەگەڵ چەندین ژنە و خۆی تێر دەكات و ڕادەبوێرێت. له‌ ڕوانگه‌ی ژه‌نه‌ڕاڵ/ كۆمه‌ڵگه‌ی كوردیی ئەركی ژن ئەوەیە، كە ئارەزووی ژەنەڕاڵ/پیاو تێر بكات. ئەمە هەر وەك كەڵەشێر، كە لەدەوری چەندین مریشك هەڵدەسووڕێت.
ئەمە بەدیوێكی تر، ژەنەڕاڵ ماف بەخۆی دەدات، هەر وەك كەڵەشێر دەگەڵ ژندا بێت، چونكە لە كۆمەڵگەی ڕۆژهەڵاتی ئیسلامییدا، پیاو بۆی هەیە تا چوار ژن بێنێت و چێژیان لێببینێت.

لە لایەكی تریشەوە، ژەنەڕاڵ هەر تەنیا ئەو ژنانەی بۆ تێركردنی غەریزە زایەندییەكەی نییە، بەڵكو دەیەوێت لە رووی ئابووریشەوە سوود لە ژن ببینێت ((دەمەوێ سوود لە ئێوە وەرگرم بۆ ئابووری وڵات))، ل137.

ج- وەرە پێكەوە سەما بكەین

ئەم چیرۆكە، گێڕانەوەی پێوەندییی خۆشەویستیی ژنێكە لەگەڵ پیاوێك. سەرەتای دەستپێكردنی گێڕانەوەش لە فێستیڤاڵی گوڵ و خۆشەویستیدایە. كاتێك ژنێكی پرچ سپی، سەروو پەنجا ساڵ، لێیدەپرسێت شێوەت نامۆ نییە. ئەم ژنە خوشكی ئازادە، بەنێوی بەهێ و چاوی بە مینا دەكەوێت. ئەمە دوای لێكدابڕانی سی ساڵی مینا لە ئازاد. دوای گفتوگۆ، بە فلاشباك باسی منداڵیی، زانستگە و خۆشویستنی مینا و ئازاد دەكرێت. دوایی كەسیەتی ئازاد وەك پیاوێك، كە مینا كۆرانە و شێتانە بە دڵ و گیان ئازادی خۆش دەویست، دەردەكەوێ.

وەك لە دوایی كە مینا ئیمێلێكی بۆ دەنێرێت و بە ناوێكی خوازراو قسەی لەگەڵ دەكات، ئەوە ئەم پیاوە كە دوای سی ساڵ لێكجوودابوونەوە و ژیان بردنەسەر لە دەرەوەی وڵات، ئەوە هێشتا ئەو دەمامكەی لە ڕوو لانەداوە. پیاوێكە ئازاد و پێشكەوتوو خۆی نیشاندەدات، بەڵام لە ڕاستیدا، پیاوێكە وابەستە بە فەرهەنگی داخراو. گوایە پیاوێكە باس لە ئازادیی ژنی وڵاتی خۆی دەكات، بەڵام ڕازی نییە و كراوە نییە سەما لەگەڵ خۆشەویستەكەی خۆی بكات. چونكە هەر خۆشەویستی مینا وایكرد، كە داوا لە ئازاد بكات ئاهەنگێك لە ڕۆژی خۆشەویستیدا بكەن. سەما و دەستلەملان، ئاوێزانبوونی گیان و لەدایكبوونەوە، سەما گیان بەبەر دڵە مردووەكاندا دەكاتەوە و جارێكی تر بەرەو ژیانێكی ئازاد و دوور لەو ژیربێژییە باوەی مێگەل تێیدا دەژێت.

بۆیە كاتێك لەو ئاهەنگەدا، كە پۆلێك لە هاوڕێ مەسیحییەكانیان داوەت كردووە، ئەمەش بەو هۆكارەی، كە ئەوان كراوەترن و (خەڵكی خۆیان) كەمیان دەزانن ڤالەنتاین مانای چییە؟ داوای ئەم ئاهەنگەی كردووە، بۆیە كاتێك كەس بەسەر كورسییەكانەوە نییە، میناش دەیەوێت تێنوویەتی گیان بشكێنێ و خۆشەویستییی خۆی بۆ ئازاد دەرببڕێت، داوای لێدەكات كە پێكەوە سەما بكەن، بەڵام ئازاد هەر زوو هەڵدەداتێ ((شێت بوویت، تۆ ژنێكی ئابڕوومەند نیت، چۆن ڕێگەت دەدەم سمت و كەفەڵ بادەیت بۆ ئەو هەموو پیاو))، ل 33. بەڵام مینا گفتوگۆی لەگەڵ دەكات و پێی دەڵێت، ئەگەر ئا ئەم جۆرە ناوەرۆكە و بیركڵۆڵییە، ئەم داخراویی و دەمامكەت هەبوو، یان پێم دەوتیت بۆچی ئەم هەموو خۆنوواندن و تەماشاكردنە، لەپای چی؟ ئەوە پێت دەوتم ((گرێت هەیە بەرانبەر عەقڵی پیاو))، ل 34. ئازاد نموونەی پیاوێكی دەمامكدارە، ئەم دەمامكەشی تەنیا بۆ لەخشتەبردنی ژنە و بەس؛ بە مەبەستی شكاندنی ئارەزووی خۆیه‌تی لێیان.

گفتوگۆی مینا بە نێوێكی خوازراو لەگەڵ ئازاد:

مینا دوای مردنی مێردی، بەهۆی ئەو خۆشەویستییەی بۆ ئازاد هەیبوو، ئەوە هەوڵدەدات بە نێوێكی خوازراو قسەی لەگەڵ بكات، هەڵبەتە وەك كوردێكیش نا. بۆیە كاتێك، كە قسەی لەگەڵ دەكات، لێی دەپرسێت، كە خۆشەویستیی كردووە؟ یان نا؟ یان بۆ ڕاستی؟ یان چۆنە تا ئێستا هەر سەلتە و ژنی نەهێناوە. ئەوە پێی دەڵێت من خۆشەویستییم كردووە، بەڵام تەنیا بۆ كات بەسەربردن بووە و هیچی تر. تەنانەت لە یەككاتدا، من لەگەڵ دوو ژن، پێوەندییم هەبووە، ((خۆت دەزانیت ژنی ئەم كولتوورە زۆربەیان بێوەفان و هەر ئەوەندە لەگەڵ پیاوێكدا دەبن هەتا مەبەستی پێیەتی، یان پارەدارە، یان دۆستێكی باشی كولتوورەكەی خۆیان دەست دەكەوێت، پاشان بە ئێمەی بێگانە ناوزەدكراو دەڵێن بەی بای))، ل 36. ئەم وێنەیەی ئازاد بۆ ژنی بێگانە و ژنی وڵاتەكەی خۆی دەیكێشێت، كە گوایە بێوەفا، پارەبردە و ڕه‌گه‌زپەرستن. ئەوە وێنەی خودی خۆی/ ئازادی تێدا بەرجەستە دەبێتەوە. مرۆڤ چۆن وێنای شتەكان و دەوروبەر بكات، ئەوە لە توانای ئاستی بینینی خۆیەوەیەتی و لە تێگەیشتنی خۆشیەوە دەڕوانێتە دەوروبەر و لێكدانەوە بۆ بینراو، بیسترا و هەستپێكراوەكان دەكات.

لە كاتی ئەم قسانەدا، ئەوە ئازاد هەندێك لەو قسانەی، كە لە ڕابردوودا مینا پێی گوتبوون، بەكار دەهێنێت. بۆیە ئەو خۆشەویستییە نەمرەی مینا بۆ ئازاد، ئەمەش وایلێدەكات ترووسكایییەك یان ئومێدێكی پێ ببەخشێت، كە ئازاد خۆشی دەوێت و هەر بە یادی ئەوەوە ژیاوە. ئەو قسانەی لە ئاهەنگی پێشتر واتە سی ساڵی بەری، مینا هەمان ئەو قسانەی كردبوو، كە ئەو پێی وتنەوە، ((ئەوە خواستی منیشە، یەكەم هەنگاو بەسەما دەست پێ بكەین، سەما سەما هەتا ئەودیوی ژین، سەمایە ئارەزووی منیش، سەما هەتا ئەودیوی ڕۆح))، ل 38. بۆیە دوای ئەمە{ مەبەست پێوەندیی ئیمەیل}،كە دوو ساڵ دەخایەنێت، بڕیار دەدەن یەكتر ببینن، كە هێشتا خۆی پێنەناساندووەتەوە.

هەروەها مینا لێی دەپرسێت، كە هەندێك شتی نەشیاو و سەیر دەبیستم، لە وڵاتی ئێوە لە مەڕ ژن. لەم پرسیارەدا ئازاد باسی خۆی دەكات، كە گوایە لەبەر وەها شتێك وڵاتەكەی جێهێشتووە. جێهێشتنی وڵاتیش، وەك ئازاد گوتەنی، بەهۆكاری داكۆكیكردنی لە مافی ژن و ئازادییی ژن بووە. كەچی خۆی لەوەتەی لە وڵاتدابووە، ئەوە پێوەندییەكی ڕاستەقینەی لەگەڵ ژنان نەبووە، تەنیا بۆ كات بەسەربردن بووە.

كاتێكیش لێی دەپرسێت و باس دێتە سەر ئاهەنگ و سەما، ئەوە قسەكانی یەكەم ئاهەنگی بەری سی ساڵ، كە مینا كردنی، دەیانكاتەوە، كە گوایە كەسێكی تێگەیشتووە، بەڵام هەر زوو ئاهەنگەكەی شێواند و ڕووی ڕاستەقینەی بەدیار كەوت.
بۆیە كە باس لە سەما دەكات لە وڵاتەكەی، ئەوە دەڵێت: ((من لەوێش ژنێكی عەقڵ كراوەم نەدەبینی، كە تەنانەت ئەم سەماكردنەی ئێستای من و تۆی پێ ئاسایی بێت و ئێوارەخوانێكمان پێكەوە هەبێت… كەسیشیان ئەوەندە ڕۆشنبیر نەبوونهیچ لە جیهانی ئەفسووناوی سەما بگەن))، ل 41. هیچ كەسێك خەونێكی نەبووە بۆ سەما. خەون لەوێدا نییە. چجای بۆ سەما بێت. هەڵبەت ئەمە لە قسەكانی ئازاددا، بەڵام مینا لێی دەپرسێت ئەگەر نییە ((ئەی تۆ بۆ فێرت نەكرد؟))، ل42. یان بەڕاستی تۆ وەها كەسێك بوویت و ئەوە وێنە و دەنگی ڕه‌سه‌نی تۆیە؟ ئەوەی تۆ دەیگشتێنی، ئەوا ناڕاستە، بەڵكو بە پێچەوانەوە، ئەی ئەوە نییە كەسێكی ڕۆژهەڵاتیی لێرە ئامادەیە و لەتۆش باشتر سەما دەزانێت؟ كاتێكیش مینا خۆی پێدەناسێنێت و دەڵێت من مینام:
ئازاد پێی دەڵێ ((ئەو مینای سی ساڵ بەر لە ئێستا وازم لێ هێناوە و بێ شەرمانە بەم تەمەنەوە و بەم سەری سپییەوە لەناو ئەم هەموو خەڵكەدا كەوتووەتە سمت و قنگ بادان))، ل 42.
ئازاد وێنەی پیاوێكە، كە تا سەرئێسقان دەیەوێت كۆرانە، نەریتیی و خێڵەكیی بژێت و خۆشی وەك پێشكەوتووخواز و داكۆكیكاری سەرسەختی ژنان، نیشان بدات.
هەڵبەتە ئێمه‌ لە بەكارهێنانی تێگەی ڕۆژهەڵاتیی، لەم چیرۆكانەی بەتایبەتی لە ئەورووپا دەنووسرێن، وەك خۆبردنە پێشەوەیەك لە بازاڕ و بڵاوكراوەكانی ئەورووپا دەبینین، نەك ئاگایی و خوێندنەوەی فەرهەنگە ڕۆژهەڵاتیییەكان. بەتایبەتی لەم چیرۆكە و چیرۆكی كچە ئازادەكەدا بە ئاگایی ژنانە و هزر بەم شێوەیە نییە، كە ڕازیمان بكات. ئا ئه‌لێره‌وه‌ ده‌بێت خوێنەر گومانی لە بەكارهێنانی تێگەی ڕۆژهەڵاتیی هه‌بێت.

كاره‌كته‌رە سەرەكیی و لاوەكیییەكان، لە هەرسێك چیرۆكەكەدا:
ا- كچە ئازادەكە:
– كچە ئازادەكە، دەمامكی نییە و داوای ماف و ئازادیی بۆ ژن دەكا.
– ڕووكردنە دەرەوەی كچەكە، هۆكارەكەی داخرانی فەرهەنگەكەیە، كە تێیدا پیاو بەها بۆ شتەكان دیاری دەكات.
– مامەڵەكردنێكی مرۆڤانە دەكات و كار بۆ ئازادیی و ئاشتیی دەكات.
– لە ناوەوەی وڵات، كچەكە پێشكەوتوو دەردەكەوێت و یاخییە، بەڵام لە دەرەوەی وڵات، بەهۆی كاریگەریی فەرهەنگە داخراوەكەیەوە، كە هێشتا بەسەریەوە ماوە، وەك دواكەوتووێك سەیر دەكرێت، لە ئاست فەرهەنگی ئەورووپا.

ب- وەرە با پێكەوە سەما بكەین:
– پیاوەكە دەماكی هەیە.
– ئەم دەمامكەش بۆ تەفرەدان و هەڵخەڵەتاندنی ژنان بەكار دێنێت.
– خۆی بە پێشكەوتووخواز پێشان دەدات، گوایە جاڕ بۆ مافی ژنان و ئازادیی دەدات، كەچی تەنیا بۆ مەرابە بەرژەوەندیخوازییەكەی خۆیەتی و تێركردنی ئارەزووەكانی.
– فەرهەنگە داخراوەكەی دەكاتە هۆكارێك، كە گوایە هۆكار بووە و لەوێ ڕێگری لە مافی ژن دەكرێت و دەچەوسێنرێتەوە، بۆیە ڕووی كردووه‌تە دەرەوەی وڵات.
– لە دەرەوەی وڵاتیش، كە فەرهەنگێكی كراوەیە، ئەم ناگۆڕێت و رووی ڕاستەقینەی ئەو هەڵخەڵەتاندن بووە، ڕابواردن و كاتبەسەر بردنە لەگەڵ ژنان.
– لەم چیرۆكەدا ژنێك لە خشتە دەبردرێت و دەبێتە قوربانییی خۆشەویستییەكی ساختەی پیاو.

ج- ژنەكانی ژەنەڕاڵ:
– ژەنەڕاڵ دەمامكدارە.
– دەمامكداربوونیشی بەمەبەستی ڕابواردنە لەگەڵ ژن و خۆ تێركردنیەتی لە ژن.
– ژەنەڕاڵە و گوایە كچەی خۆش دەوێت و باس لە مرۆڤدۆستیی و ئاشتیی و… تاد دەكات.
– بە كەمسەیركردنی ژن، وەك ئەوەی مرۆڤ نەبێت.
– مامەڵەكردنی لەگەڵ ژن وەك ئەوەی ژن مریشك بێت و خۆیشی كەڵەشێر.
– ژنانێك لە بەرانبەر یەك پیاودا، لە ڕوانگەی ژەنەڕاڵ/كۆمه‌ڵگه‌ی كوردیی- ئیسلامیییەوە.
– هەڵخەڵەتاندن و فریودان، كە گوایە كچەی خۆشدەوێت، كەچی تەنیا بۆ كاری زایەندییە.
– ساوێرەكانی پیاوانی مایل بە ئارەزووبازیی لەگەڵ ژن، نەخۆشییە و یەكسانە بە مەیلی ژەنەڕاڵ/ پیاوان، كە شەڕ نەخۆشی كردوون.

9- كاتێك مرۆڤ دەتكوژێت و سەگ/ ئاژەڵیش دەبێتە هاودۆست و ڕزگارییده‌رت

كاتێ هەستی مرۆڤدۆستیی پێوارە و مرۆڤەكان بەهۆی توندڕەویی و ئیدیۆلۆژیای ئایینیی و سیاسیی دەچەوسێنرێنەوە، لە ئازادیییان و مافی خۆیان بێبەش دەكرێن. ئەوە كۆی سیستێم تووشی تۆقێنەریی، گەندەڵیی و هەرەسهێنان بووە. بۆیە، كە مرۆڤ لەو دەوڵەتە یان وڵاتە لە ژێرچەترێكدا وەك مردوویەك هەریەك بۆیەكتر نەناس و بێجووڵە دەبینرێت، ئیتر هەمیشە لەژێر هەڕەشەی كارەساتێكدا دەبن. لەم وڵاتە یۆتۆپیا دینیی و ئیدیۆلۆژیییە هەرەسهێناوە، مرۆڤ هیچ شتێك بۆی جێگەی متمانە و دڵنیایی نابێت، ئاژەڵ لەوێوە وەك جێگرەوە دەبینرێت و دەردەكەوێت، بۆ ئەو دۆخەی كە لە كوچە و كۆڵانەكاندا، هەستی مرۆڤدۆستییەتی بەر فیشەكی ئیدیۆلۆژیا كەوتووە.

چیرۆكی كێ كوشتنەكەی ئاشكرا كرد؟ لەم كەشەدا و دۆخی وڵاتێك لەژێر شەپۆلی بێبەهاكردنی مرۆڤ وێنا دەكاتەوە. زەمینەی ئەم چیرۆكە سلێمانییە. چیرۆكنووس لەو ڕۆژگارانە دەدوێت، كە ئازادیی و بەهای مرۆڤ، پێشێل دەكرێت. ئەو دۆخەش، كە ئاگایی چیرۆكنووسیان جووڵاندووە، كە پڕمەترسییترینە و لە هەموو شوێنێكیش: بارەگە، پەرستگە و شوێنە گشتیی و تایبەتیییەكان…تاد، نمایشی خۆی دەكات و خەڵكیش لەو مەترسییە، هیچ هەڵوێستێكیان نییە، ئەم بێهەڵوێستییەش بووە بە خزمەتكردنی مەترسییدارترین بیروباوەڕی قڕكردن. كە دواجار ئەم مەترسییە و قڕكردنە لە جوندولیسلام، دواجاریش لە داعشدا، كەوتەوە.

ئەم چیرۆكە، شەڕی ئیدیۆلۆژیی و دەسەڵاتی دوو بەرە وێنا دەكات، كە بەرەی بەرهەڵست وەك چیرۆكنووس دەیناسێنێ، بەرەی تووندڕەوە ڕیشنەكانە. واتە ئەو بەرەیەی ئیدیۆلۆژیایەكی دینیی دەیجووڵێنێ. بەرەی دووەمیان بەرەی دەسەڵاتدارە، كە ئیدیۆلۆژیای عه‌لمانی لە خراپترین دۆخ و تۆتالیتارییدا، خۆی دەبینێتەوە. دۆخێك، كە دێموكراسیی و ئازادییی تاك، تێیدا وەلاوەنراوە.

ژن و سەگێك پێكەوە لە خانووێكدا دەژن. ژنێك، كە ناچێتە ژێر دەسەڵاتی باوكسالاریی، ڕیشن و تاكڕەویی. خانووێك كە بازارەكە بەدەوریدا نەخشەی كێشاوە، ئەمەش ماڵەكەی پڕكردووە لە دەنگەدەنگ. ئارامیی لەوماڵەدا تەنگی پێهەڵچنراوە، كە بازاڕ كۆخەڵك دەگرێتە خۆی و ئەم ماڵەی دەورەداوە، ئەمەش كۆدە بۆ دەوروبەر، داب و نەریت. كە دەیەوێ هەموو شتێك بازار/ مێگەل ئاڕاستەی بكات، نەك تاك.

ئەم خانووە هێمایە بۆ فه‌رهه‌نگی ناڕێكییی بازاڕیی و خێڵەكیی. فه‌رهه‌نگێك، كە مرۆڤەكان لە بێبەهاییدان، كارناكەن، كەچی یەجگار سەرقاڵ و تووڕەن. نەناس و لێك غەیانن. ئەمەش بە تەرم هێمای بۆ كراوە، ئەم تەرمە لە ماڵەكەدایە، ڕێك لەو ژوورەی كە تێیدا چەترێك بە دیوارەوە هەڵواسراوە، لەژێر ئەم چەترەدا تەرمێك دەبینرێت. لەژێر ئەو چەترەدا تەرمێك كڕ و بێدەنگە، نە بەركەوتنت لەگەڵ دەبێ نە لاش دەدرێت. لەژێر چەتردابوون، واتە كۆخەڵك لە نیشتیمان یان خاكدا دەگرێتەوە، چونكە چەتر لە فەرهەنگی كوردییدا ئاماژە و هێمایە بۆ كۆمەڵ، خاك و نیشتیمان. ئەم تەرمە ناجووڵێ، وەلێ ڕۆژ بەڕۆژ لە گۆڕانی بەردەوامدایە. ئەم تەرمە سەرەتا تەرمی یەك كەسە و دواییش گۆڕانی دەكەوێتێ، كە گۆڕانەكە هەر تەرمێك نابێت. ئیتر كۆتەرم زیندووە ڕووحمردووەكان دەنوێنێ. ((تەرمێكی نادیاری نەناسراو بەردەوام لەوێدایە، كەچی تەرمی یەك كەسیش نییە، تەرمێك هەرگیز زیندوو نابێتەوە و، كەچی بەردەوام لە گۆڕاندایە)) ل 48.
سەرووی چەترەكەش ئاسنێكە، كە دەسەڵات وێنا دەكات. ئاسن/دەسەڵات، نیشانكراوی دەستی دژەئیدیۆلۆژیای دەسەڵاتدارە. واتە ئاسن ئاماژەیە بۆ دەسەڵات و شەڕی ئیدیۆلۆژیای مرۆڤكوژ.

گێژنەی هاوسەرگریی ژن و مێردەكە، چەند ڕۆژێكی ماوە، كە سێ ساڵ پێوەندیی وسێ ساڵیشە هاوسەرن. بۆیە پێكەوە لەماڵەوە وەدەر دەكەون، بۆ كڕینی دیاریی بۆ یەكتر. بەڵام چەند كەسێكی، ڕیشن ئاسنی سەرووی چەترەكەیان دەكەنە نیشان و ئومێدی هاوسەری ژنە دەپێكرێت و ژنەش لەخۆ دەچێت. تەنیا هەوشاری سەگی هاوڕێگەیان ئەم هەواڵە دەگەیەنێتە بەڕێوەبەری خوێندنگەكە و ژیانی ژنەكە ڕزگار دەكات. سەگێك وەفاكەی هەر ئەوە نییە، كە بژێویی بۆ ماڵەوە پەیدا دەكات، بەڵكو شوێنی ئەو مرۆڤە دەگرێتەوە، كە مرۆڤ دەكوژێت. بۆیە سەگ، لە مرۆڤەكان مرۆڤانەتر و وەفادارتر دەجووڵێتەوە.

دوای ئەم ڕووداوە، سەگ كار دەكا و لەگەڵ ژنە ژیان دروست دەكەنەوە، ژنێك، كە شكۆمەندیی و شەڕەف لە ژیان لەگەڵ سەگدا دەبینێت، نەك لەگەڵ باوكێكی پیاوسالار. نایەوێت ژیانێك بژێت، كە لەلایەن هاومرۆڤەكانیەوە، تا ڕادەی پڕمەترسیی بێبەها كراوە. دەسەڵاتێك داماڵدراوە لە یاسای مرۆڤیی. شەڕ بۆ ئیدیۆلۆژیا؛ كوشتنی مرۆڤە و زیادكردنی پێڕەوكار و لایەنگرانە. نەك خزمەتكردنی مرۆڤ و شارەستانییەت.

لە كۆتاییدا ئەوی گەرەكە بگوترێ، ژیانی كاركتەر و كەشی ئەم چیرۆكە، لە هەمان دۆخی ژنانی كۆبانێ دەكا، كە ماڵ/ خاكیان ڕزگار كرد و ژیانیان دروست كردەوە. ژنانێك بەرگریی لە مانەوە و ئازادیی خۆیان كرد. ژنانێك نە چوونە ژێر دەسەڵاتی خۆسەپێنەر و ڕیشنەكانەوە نە چووشنە ژێر دەسەڵاتی پیاوسالاریییەوە.

ئەنجام

لەم نووسینەدا گەیشتینە ئەم ئەنجامانە:

1- ئەم بابەتانەی چیرۆكنووس ورووژاندوونی، كێشەی زەق و بەرچاوی ڕۆژانەی ژیانی ژنی كوردە. زیاتریش ئەم بیرە فێمێنیستییەی تێدا دەبینرێت، سەرەتایییە، یان بڵێین قۆناغی ڕه‌خنه‌ و بەرهەڵستكاری فێنێنیستییە. قۆناغێكە، كە دەتوانێت هەنگاوی زێتری تێدا بهاوێژێت، بۆیە لە قۆناغی ئاوڵەمە بوونی ژنایەتیی كوردیی جموجۆڵێكی ژنانە نمایش دەكات. بیرێكی ژنانە، دەنگێكی ژن، گەلێك لە كێشەكانی خێزان و كۆمەڵگەی كوردیی دەورووژێنێت. كە كەم نووسەر توانیویانە بەم شێوە كۆچیرۆكیییە، بە بیرێكی فێمێنیستانە، كاری خۆی دەست پێبكات و تێشیدا سەركەوتوو بێت.

2- زیاتر لە هەر شتێك ئەدەب دەتوانێت ڕه‌نگدانەوەی دەنگی ژن بێت و ژن بتوانێت وێنای خۆی و ناخی خۆی تێدا هەڵبڕێژێت و ڕۆڵ و كاریگەریی خۆیشی بخاتە ڕوو، لە ململانێی مێژووی ژیانی مرۆڤ، كە كۆچیرۆكی “دەزگیرانە قوڕینەكەم” دەنگ و وێناكاری دەنگی ژن، مەیل و خولیاكانی ژنە، بۆ ماف، ئازادیی و یەكسانیی.

3- چیرۆكنووس هەندێ لە بیر و بۆچوونەكانی لەمەڕ ژنی كورد، ئەرێنی نیین، بەڵكو وێنەی ژن زیاد لەوەی، كە هەیە شێوێندراوە. واتە ژن، یەجگار ئەو پەڕوباڵ سووتاوە نییە، كە چیرۆكنووس دەیەوێت ئازار و چەوساندنەوەی بەرچاو بخات. بەشێك لەمەش بۆ چالاكنەبوونی مێدیای كوردیی دەگەڕێتەوە. بۆیە دەبێت نووسەر ئاگایی بەرانبەر بەمە هەبێت. چونكە پیاوی كورد یەجگار ئەو زاڵمە ژنكوژ، مافخۆری ژنەش نییە به‌ تێگڕا، كە تێگەیشتنی چیرۆكنووس تێیدا دەور دەكاتەوە. وێجا ژنی كورد تێكڕا داماڵدراو نییە لە ئازادیی و ماف. دەكرێ بڵێین لەگەڵ سەرهەڵدانی ئیدیۆلۆژیای حزبی ئیسلامیی و بنەمابوونی ئەقڵی خێڵ لە حزبە عەلمانییەكانی كوردییدا، دەنگی ژن ناوشیارانە كپ كراوە. بەڵام لەهەمانكاتدا وێنەی هەر بینراوە. ناشبێت ئەو تێگەیشتنە زەقبێتەوە، كە ژن لە كۆمەڵی كوردەوارییدا هیچ بەها و ڕێزێكی بۆ دانەنراوە.

4- چیرۆكنووس جەخت لەوە دەكاتەوە، كە هۆكارەكانی چەوساندنەوەی ژن یان وابەستە بوونی ژن بە گەلێك لەو گرێكۆرانەی لە كۆمەڵگەدا هەن و بوونەتە خاڵی لاوازیی، هەر تەنیا لە دەسەڵاتی باوكسالارییدا ڕه‌نگ نادەنەوە، بەڵكو هەر ئەو دەسەڵاتە ڕه‌گه‌زیییەی پیاو هەیەتی، لە ئایین، سیاسەت و تەواوی جومگەكانی ژیاندا دەبینرێت. بە شێوەیەكیش ڕەگی داكوتاوە، كە دەبێت بە وردیی و هۆشیاریییەوە كاری بۆ بكەین و كۆمەڵگەی كوردیی لێ وەئاگا بهێنرێتەوە.

******************
سه‌رنج: ئه‌م خوێندنه‌وه‌یه‌ به‌ دوو به‌ش له‌ گۆڤاری (ڕامان) ژماره‌ 249 و 250 بڵاوكراوه‌ته‌وه‌.
******************

په‌راوێز و سەرچاوەكان:

* بێگەردیی: ئه‌م زاراوه‌یه‌، زمانی پیاوه‌، كه‌ له‌ ڕێگه‌یه‌وه‌ ناسنامه‌ی به‌ ژن داوه‌، ژنی پێده‌ناسێنێت و پێی كۆتوبه‌ند ده‌كات، ئێمه‌ لێره‌دا به‌كارمان هێناوه‌، وه‌ك لایه‌نی كرده‌یی خوێندنه‌وه‌ بۆ ئه‌م كۆچیرۆكه‌. ئه‌م زاراوانه‌ نموونه‌یان یه‌جگار زۆره‌: حۆریی، فریشته‌، شێره‌ژن، مه‌لیكه‌، په‌ریی، خانمیخانمان،… ئه‌مه‌ش هه‌مووی داهێنراوی زمانی پیاون بۆ مه‌یل، حه‌ز و خولیاكانی خۆی. سه‌رباری ئه‌مه‌ وابه‌سته‌كردنه‌وه‌ی خوێندنه‌وه‌كه‌مان به‌ فه‌رهه‌نگی كوردیی، بۆ زێتر كاریگه‌ریی دانان خۆمان له‌ به‌كارنه‌هێنانی زۆر وشه‌ نه‌پاراستووه‌.

——————————-

1- كازیوە ساڵح، ئاسمان لە هەموو شوێنێك شینە- كۆمەڵێك دیمانە، چاپخانەی ئاراس، چ1، هەولێر- 2013، ل 61- 62.
2- عەبدوڵڵا ئۆج ئالان، قەیرانی شارستانی لەخۆرهەڵاتی ناوین و چارەسەری شارستانێتی دیموكراتی، ل 472.
3- ئەحلام مەنسوور، گرەوی چاوەكانی ئەم- ئەزموون، چاپخانەی ئاراس، چ1،هەولێر- 2008، ل 38.
4- كازیوە ساڵح، دەزگیرانە قوڕینەكەم، چاپخانەی ئاراس، چ 1، هەولێر- 2012.

به‌خه‌ێاڵێكدا نووستوم و
ده‌ستم له‌ پرچی خه‌ونه‌ زیوانه‌كانته‌
قاڵاوه‌كان قامكم ده‌كرۆژن
چاوی شه‌وم قه‌ڵاپووت ده‌چن
مه‌گه‌ر زه‌رده‌په‌ڕ ناگاته‌ من؟
چه‌نده‌م بێ تۆ درێژ
ده‌ڕوا
هه‌ر بێ شۆخی
به‌م هه‌موو تاریكییه‌
چاوم چلۆن ده‌تروكێ و دڵم ناوه‌ستێ
ئه‌لزایمه‌ر
هه‌ڵده‌مژێ رووناكی
رووناك كچێك بوو
به‌شی برینه‌كانی
كورت بوو
ملپێچه‌ شینه‌كه‌ی
به‌ فه‌رشی سووری رێگاكه‌یدا
له‌ زمانی ره‌شی دیواره‌كاندا
یاده‌وه‌ری به‌رد باراندی
رێگا درێژ ده‌بێته‌وه‌
چاوم پڕ ناكات له‌ شه‌قه‌ی باڵی سپێده‌
دارستان وه‌همێكه‌
له‌ بروسكه‌ی قاقای ته‌وه‌ر
ژنێك به‌ عاده‌تی عه‌سره‌كانی
ئاواتێك ده‌دا له‌ گزنگی ئێواره‌
له‌ ناوه‌ندی وشه‌ ماندووه‌كانیدا
لۆچ ده‌خه‌نه‌ توێڵی ئاو
كچانی شین
ئاوا ده‌بێ ئاواته‌كانیان
له‌ بڕبڕه‌ی شیعره‌كانمدا
خه‌ونی رێبواران بۆ ئاسمان ده‌بات
ئوتوبووسێكی به‌رزه‌خی
له‌ كه‌ش و هه‌وایه‌كی خوارتر له‌
مردن
عاده‌ته‌كانمان ئاسایی ئه‌چێ
لاواز به‌شێكه‌
له‌ ژیان
وه‌كوو نیش/تمان
ده‌بمه‌ مرۆچه‌ كۆ ده‌كه‌مه‌وه‌
زستانه‌كانی هێلانه‌
ژماره‌ی پێڵاوه‌كانی ئه‌م ناوه‌
چه‌نده‌م تلیقاننه‌وه‌
مه‌مكی بێده‌نگی له‌ ده‌م
ده‌نێ خۆم و
زام هه‌ڵده‌مژێ
پێستم ئه‌ستوورتر رادێ
په‌رستارێك به‌خییه‌كانی له‌ بیرده‌چێ
له‌تێك سپیایی
ون ده‌بێ له‌ حه‌وشه‌ی خوێنه‌كانمان
كه‌ تفمان كرده‌وه‌
ئێمه‌ جه‌غزی قاغه‌ی فڕینیین و
هه‌ریمی دووكه‌ڵ
بڕبڕه‌ی زه‌ردی كۆڵبه‌ری،
لاپه‌ڕه‌كانی سه‌رده‌مم
ده‌سته‌مۆی خه‌ونه‌ زڕاوه‌كان
داكه‌وتین
زیڕه‌ڤانی جوغرافیای چاوه‌ڕوانی
ئۆقره‌یه‌كانی لێ ون كردووم
دڕكی ئازار چاو له‌ قاچ
داده‌گرێ
په‌نجه‌ره‌ لێڵه‌كانی ئه‌م ناوه‌
ركابه‌ری بێ به‌رامبه‌ری تراژیدیاكانن
ئه‌و شه‌به‌قدانه‌وه‌ی دووری جاده‌كان
دڵته‌نگییه‌كه‌ هه‌رمانی
شه‌كه‌تتر له‌ جاده‌.

سنه‌
سوهه‌یلا مێهه‌می

ئه‌م شیعره‌م له‌ژماره‌ (1056)ی ئه‌ده‌ب و هونه‌ری کوردستانی نوێ له‌27/9/2018 بڵاو بۆته‌وه‌

ئەو سای گەنج بووم لە کۆتایی ساڵی هەشتاکان. بوون بە ئەکتەر و چوونە سەر تەختی شانۆ خەونی من و برادەرێکی شیرینم بوو.
دەرهێنەرێکم ناسی لەدەڤەری سلێمانی هەرچەندە زۆربەی کات سەرخۆش بوو، بەلام کەسێكی ناوداربوو. چەندین جار داوام لێکرد هەرچۆنێک بێت دەورێکم بداتێ و تاقیم بکاتەوە.
دەرهێنەرەکە بەمەرجێ رازیبوو دەورم بداتێ کە پارەی مەشروب خواردنەوە و گەعدەی بۆ سازکەم. پێمووت : برادەرکەم لە بنەماڵەیەکی زەنگینە… دەورێکش بدە بەو تا بتوانین داواکارییەکەت جێبەجێ بکەین.
دەقی شانۆگەرییەکی نووسیبوو بەناونیشانی لە (سێدارەدان).
من دەوری جەللادەکەم دەبینی، برادەرکەشم زیندانییەک بوو کە دەبوو لە کاتی لە سێدارەدان ڕازی دڵی خۆی بەیان کات. لە پاش چەندین پرۆڤە، ڕۆژی نمایش دیاریکرا. من و برادەرەکەم لە دەورەکەی خۆمان زۆر لە خۆبایی بووبووین و لە خۆشیا نەماندەزانی چیبکەین!.

کاتێ چووینە سەر تەختەی شانۆ…هەموو شت ئامادەکرابوو. جەماوەرێک زۆر هاتبوون و بە تامەزرۆییەوە چاوەڕوانی نواندنمان بوون. دەرهێنەرەکەشمان لە پشتی پەردەوە عارەقی دەخواردەوە هانیدەداین کە لە دەقەکە دەرنەچین و نمایشێکی جوان بکەین.
لەسەر تەختەی شانۆ: پەتی سێدارەم بەست بە مڵی برادەرەکەمەوە و پێمووت : دوا وەسیەتت چییە بۆ ژیان؟
_ من قسەیەکم نییە بۆ ژیان…
+ چۆن دەبێت قسەت نەبێت، جەماوەر چاوەڕێی تۆ دەکەن و دەیانەوێت بزانن دوا هەستی مرۆڤ چییە پێش مەرگ!.
_ دەمەوێت جگەرەیەک بکێشم. هەرکە دوا قومم لە جگەرەکەدا تۆ کورسییەکە لەژێر پێم لابەرە و کۆتایی بەژیانم بهێنە.
جگەریەکم بۆ زیندانییەکە داگیرساند و دامە دەستی. لەپاش ئەوەی چەند قوومێکی لە جگەرەکەدا.
وتی : ژیان وەک جگەرەیە کێشان وایە هەر قوومێک و دوانی خۆشە پاشان دەبێت فڕیی بدەی.
کورسییەکەم لەژێرپێی لابرد. برادەرەکەم پێی کەوتە لەرزین و چاوی سوورهەلگەڕا و خنکا.
کاتێ دەستم بۆ سەر دڵی برد، هەستمکرد بەڕاستی مردووە. خێرا چوومە پشتی پەردە و هاوارمکردە سەر دەرەهێنەرەکە و پێمووت ؛ ئەوە تۆ چییتکردووە ئەو ئەکتەرەمان بەڕاستی کوشت.

دەرهێنەرەکە دەستی گرتم و لەگەل خۆیدا هێنامییە سەر تەختەی شانۆ.
پێکەوە پەتەکەمان لە مڵی برادەرکەم کردەوە، تەرمەکەی کەوتە خوارەوە.
دەرهێنەرەکە کە هێشتا بۆنی عارەق لە دەمی دەهات و مەستی بەری نەدابوو، حەبلەکەی کردە مڵمەوە و پێووتم : سەرکەوە سەر ئەو کورسییە و خۆت تاقی بکەرەوە.
هەرچەندە من دەمزانی کە ئەم دیمەنە لە دەقەکە نەبوو. بەلام لەبەرئەوەی برادەکەم مردبوو، سەرملێشێوا بوو ئاگام لە ڕەفتارم نەمابوو.
کە چوومە سەر کورسییەکە. دەرهێنەرەکە لێیپرسیم : لە دواساتەکانی ژیانت دەتەوێت چی بلێت؟
کەمێک بیرمکردەوە و وتم : دەمەوێت بڵیم کە هەمیشە ڕاستییەکان شاراوەن!.

لەم کاتە جەماوەر کەوتنە چەپڵە لێدان. دەرهێنەرەکە کورسییەکەی ژێرپێیمی ڕاکێشا. مڵم بە پەتەکەوە گیربوو دەمویست هاوارکەم و بڵێم کورە خنکام. دەنگم دەرناچوو بەلام گوێم لەگەل چەپڵەی جەماوەر دەزرینگایەوە.
لە دوا پەڵقاژێی ژیانم : تێگەشتم کە لەسەرەتاوە نەدەبوو ئەو دەورە ببینم!.

شیعر : ایرج رزمجو
ئاواز : منوچهر چشم آذر
گۆرانی : داریوش اقبالی
وەرگێڕانی : پشکۆ ناکام

“”””””””
ئەی هاودەمی ڕۆژ و شەوم
….دۆستی دێرینی من
ئەی نیشانەی عەشق و وەفا
….مایەی دڵنەوایی من
لە عەشق عاشقتر تۆیت
…. سەرچاوەی ئاسوودەیی من
شایستەی خۆشەویستی تۆیت
…. مایەی ئارامی من
بە تەنگەوە هاتووی عەشق تۆیت

نزیکترین کەسی
….لە ڕازەکانی من
ئەی ئاشنا بە ئازارەکانم
شیعری ئاوازی من
سۆزی منی
سازی منی

لە عەشق عاشقتر تۆیت
سەرچاوەی ئاسوودەیی من
لە باڵەخانەی ئەندێشەما
پەپولەی گەڕۆکی من
هەردەم مەبەستی منی
كەعبەی هیواکانی من
لەبیرما هەر تۆیت
گەورەتر لە خەیاڵی من
تەکیەگای هەستم تۆیت
دیارتر لە ووشەکانی من
ئەی بەهانەی هەر جوڵەیەکم

لە عەشق عاشقتر تۆیت
سەرچاوەی ئاسوودەیی من
شایستەی خۆشەویستی تۆیت
مایەی ئارامی من
هاودەم…
دۆستی دێرینی من

ئەگەر لە توانادا بووایە
ئەگەر بەڕاستی بلوایە
بۆچی چەند چركەیەك نەبوو ،
بتوانین لە نوێوە ،
لە ڕەحمی دایكانمان ،
ساتی لە دایك بوون
دەستمان پێ كردبووایەتەوە ؟
ژیان هەمیشە لەسەریەتی
ته‌نێ
گوێ‌ لە دەنگی ،
شەپۆله‌ هاتووه‌كان بگرێ‌ .
*
لەگەڵ ئەوەشدا
نابێ‌ پشت لە ڕێی ڕۆیشتنمان بكەین
سیپاڵی ساڵان
كە پەلم پێ كوتان
وەك شڕوشیتاڵی شۆراو
لێرەو لەوێ‌ هەڵدەفڕن ..
*
كە هەژار بووم
تەنانەت فرمێسكیش نەدەهاتن ..
*

لە هەندێ‌ ئێوارەدا
پشتی ساردم
بە پشكۆی دامركاوەوە
گەرم كردەوە ..
ئینجا بە ناچاری سوڕامەوە
سنگم گەرم بكەمەوە ..
لە شەوانی دیدا ،
قەسریم و
زۆر بە سادەیی ڕەق بوومەوە ..

چەندی ڕۆژانی نەژمێردراوی سبەی
دەبنە ئەمڕۆ
من زۆربەی جاران ،
ته‌نیا‌ غەریبێك بووم
لە كورسییەكی پشتەوە ..
چیاكان لە زەردەپەڕدا ،
قووڵ قووڵ بوون ..
ئەو ڕێگایەی لە سەرم بوو بیبڕم
وا دەردەكەوت
درێژتر بێ‌ لەوەی پێیدا هاتووم .
*
با هەڵیكرد ..
هەڵیكرد ..
*
ئەوە ڕۆح بوو دەیلوراند ،
یان شیعر ؟
هیچ ڕۆژێ‌ خەم
كڕین و فرۆتنی لەسەر نەبووە
كەوایە خەمبار بە !
وەك چرایەك
بە درەنگەوە ، دوور دەوەستێ‌ ..
*
لەوانەیە ، لە هەستم‌ بەدەر
هیچم بەجێ‌ نەهێشتبێ‌
كه‌ شتێكم
لە دوای خۆمدا جێهێشتووە
لە كاتێكدا
تەم پەرت دەبوو ..
لەو جێیەی لێی بووم
خێرا هەستام
ڕەنگە لە كەناری ڕۆژئاوا بوو بێ‌
نزیك
ڕادیكاڵترین تۆقه‌ڵان
لە نیوەدوورگەی( تایان)دا .
بڵێی ئەوە ڕۆحێك بووبێ
لە قۆناخێك
لە قۆناخەكانی ژیانمدا دەیلوراند
یان شیعر ؟

* كو ئوەن : شاعیری كۆری كو ئون ئابی 1933 له‌دایك بووه‌ ،
یه‌كێكه‌ له‌ پڕبه‌رهه‌مترین شاعیرانی كۆریای سه‌ده‌ی ڕابردووه‌ .
به‌هۆی چالاكی سیاسی و داكۆكیكردنی له‌ دیموكراسی له‌ وڵاته‌كه‌یدا زیندانی كراوه‌ ، بۆیه‌ به‌ شاعیری به‌رگریكار له‌ نیشتمان و هاونیشتمانیانی ناسراوه‌ .

بؤ دةقى شيعرةكة برِوانة :
http://www.poetryletters.com/mag/%d9%82%d8%b5%d8%a7%d8%a6%d8%af-%d9%85%d8%aa%d8%b1%d8%ac%d9%85%d8%a9/%d8%b4%d9%90%d8%b9%d8%b1%d9%8c-%d9%85%d8%aa%d8%b1%d9%88%d9%83/

سەلام عومەر بەر لەوەى زمانى بە شیعرء وشە ئەدەبییەکان بپژێء لەنێو ئەو دنیا سەرامەدىء رەنگاڵەییەدا فەراژى بێت، وەکو لاوێکى خەباتگێڕء نیشتمانپەروەرء هەستکردن بەرامبەر مەسەلەى رەواى گەلەکەى پەیوەندى بە دێرینترین حزبى ئەم وڵاتەوە کردووە، لە نێو دنیاى تاریکء مەترسیدارى بەعسدا بەنهێنى بۆ ئازادى وڵاتء نیشتمانێکى ئازادىء گەلێکى بەختیار لە خۆبردووانە گیانى خۆى خستۆتە سەر لەپى دێوزمەى مردن.

بەڵام دواتر تێگەیشتووە مرۆڤ بە تەنها بە رێگاو کەرەستەکانى سیاسەت ناتوانێت خزمەتى وڵاتەکەى بکات، بڕواى وابوو سیاسەت بە تەنها دەرەقەتى خوێندنەوەى واقیعء ئاڵۆزییەکانى ژیان نایەت، بۆیە بە قادرمەى خەیاڵەوەى دەستى بە قژى رەنگاو رەنگى پەلکە زێڕینەى شیعرەوە گرتء دواتریش رووەء دنیاى هەزار رەنگى خەیالڕء سەرامەدى ئەدەبء زمان هەنگاوى نا. لەوێش چەندین بەرچنەى میوەى چل تامى دایە خوێنەرەکانى، سەلام عومەر تاکو ئێستا چەندین کتێبى شیعرىء بابەتى ئەدەبىء رۆژنامەوانى بڵاوکردۆتەوە، دواکارى جوانیشى (رۆمانى جن بۆ خۆیم دەبا) بوو.
منداڵى بەخوێن ئاودراوە، خوێن نەک تانء پۆى ژیانى منداڵى داپۆشییوە، بەڵکو لاوێتى شاعیرەکەشمانى بۆ خۆى بردووە، منداڵىء لاوێتى دوو قۆناغى یەکجار گرنگن لە ژیانى هەر مرۆڤێکدا، ئەگەر منداڵى بە هەموو پێوەرەکان، بریتى بێت لە پاکیزەیىء یەک پارچە لە رەنگاڵەیىء جوانى، ئەوا لاوێتى بەهارى تەمەنى مرۆڤەء حەزء تاسەو وزەء چێژە رۆحیىء دەروونییەکان هەڵپەى خۆنمایش کردنیانە بۆ ناو کایەکانى ژیان، بەڵام لێرەداو بە گوزەرێکى شاعیرانە بەنێو رۆمانى (جن بۆ حۆیم دەبا) تێدەگەین سیاسەتى دیکتاتۆرء سەختى ژیان، لێنەگەڕاون سەلام عومەر لەنێو دونیاى رەنگاڵەیىء ساراى بەگوڵ چنراوى ئەو دوو وێستگەیەدا ئاوا بژى کە خۆى ویستوویەتى، بەڵکو ئەوە سیاسەتە ماهییەتى ژیانء شوێنگەء شێوازى ژیانى سەلام عومەرى لە فۆڕمء ناوەڕۆکێکى خوێناوى ترسناک داڕشتووەء ئێستاش شاعیر بە حەسرەتەوە بە زمانى ئەدەب قسەى لەسەر دەکات، لاشەى خوێناوى ئامانجى دراوسێى تووشى شۆکى کردووە، هەڵبەت خوێنء منداڵ!!!

لە بارەوەى یادەوەرى قسەیەک هەیە دەڵێت رووداو چەندە کاریگەرى لەسەر ژیانى مرۆڤ دانابێت، ئەوەندەش لە یادەوەرى ئەو مرۆڤەدا دەمێنێتەوە، بۆیەش شاعیر دیمەنى دڵتەزێنى لاشەى خوێناوى ئامانجى خستۆتە دوو توێى رۆمانەکەى.

دواتر نووسەر بە خەیاڵەوە دەچێتە سەر هەسارەو، بەڵام ئامانجى برادەریشى لەگەڵدایە!! که‌ دەڵێت مەبەستى نووسەر لەو سەفەرە خەیاڵییەء چوون بۆ سەر هەسارە تۆڵەکردنەوە نەبێت لە زەوى؟! زەوییەک لاشەى برادەرەکەى لە خوێن وەردابێت، که‌ دەڵێت مەبەستى ئەوە نەبێت لەو بەرازاییەوە بە زەوى بڵێت ئەها من چەندە لە تۆ باڵاترم؟ یان که‌ دەڵێت مەبەستى نووسەر لەو سەفەرە خەیاڵییە رێزو خۆشەویستى نەبێت بۆ میرزا مەنگوڕى رۆشنبیر کە زیاتر لە پەنجا سالڕ پێش ئێستا بە خەیالڕ گەشتى مەریخى کرووو لە بەرامبەر ئەمەشدا جەهلى کۆمەڵگاو سەلەفیەتى فیکرى لە ماڵەکەى خۆى بەردبارانیان کردن، هەڵبەت یەکێک لە خەسڵەتء مۆرکە هەرە جوانەکانى رۆمانى (جن بۆ خۆییم دەبا) ئەوەیە کە نووسەر خوێنەر لە پانتایىء قۆناغێکى دیاریکراوى مێژوویى راناگرێت، بەڵکو دەستى دەگرێتء دەوانء دەوەن گوند بە گوندء شار بە شار دەیگێڕێتء لێناگەڕێت لە شوێنێکى دیاریکراودا چەق ببەستێتء گرمۆڵەبێت، لە وێستگەى منداڵى خۆیەوە بەرەو دنیاى خەیاڵى سەر هەسارە لەوێوە بەرەو دنیاى سیاسەتء پێشمەرگایەتىء دواتر جەنجاڵى شارء بڕانى کارەباء ئاڵۆزىء تەنگژە قووڵەکانى ژیان، ئەو ژیانەى سیاسەت خەریکە لە گرێژنەى دەباتء لەبنء پۆتکەوە دەرى دەهێنێت، نەفەسى شیعرىء چێژى زمانء گەمەى فەنتازیا بەتانء پۆى رۆمانەکەوە دیارە، هەڵبەت نووسەر بەر لەوەى رۆمان نووس بێت ئەو وەکو شاعیر هاتۆتە ناوو دنیاى ئەدەبء رۆشنگەرى، بۆیەش هەر کەسێک تێبگات، دەزانێت نووسەرى (جن بۆ خۆیم دەبا) شاعیرە، لەگەڵ ئەمەشدا دڵشکانء خەمێکى قووڵه‌ بە نووسەرى ئەو رۆمانەء بگرە کۆى بەرهەمە ئەدەبییەکانى (سەلام عومەر)ەوە دیارە، جا چۆن وانابێت!! کەسێک خۆى شاعیربێتء زەمەنى منداڵى لێ درزابێتء لاوێتى وێران کرابێتء سیاسەت ئاوارەى کردبێتء هاوفیکرەکانى بەپێى پێویست نەیان ناسیبێت چۆن غەریبء دڵشکاو نابێت.

خوێندنـەوە ئارەزوو نییە، بەڵکو یەکێکە لە پێویستییە سەرەکییەکانی ژیانی مـرۆڤ، کە لە دوای هەڵمژینی هەوای پاک و خواردن و خواردنەوە و پۆشاک و نووسـتن و یـاری، ریزبەندی دێتە سەر خوێندنەوە.. خوێندنەوە خۆراکی مێشک و رووحمانە، پێویستییەکی گرنگە بۆ گەشەکردن و زاخاودانی هۆش و هزر و بیر و زەینمان.. کلیل و دەروازەیەکە بۆ وەرگـرتنی زانیـاری و زانسـتی و بابـەتی هەمەڕەنـگە.. دەلاقـەیەکە کە لە میانـەیەوە دەتوانین زانستی و رۆشنبیری و داهـێنان و زادەی ئەنـدێشە و بیری کەسانی تر ببینین.
خوێندنەوە فاکتەرێکی سەرەکییە لە شارستانێتی و پێشـکەوتن و ناسنامەی رۆشنبیریی هەر نەتەوەیەک، نەتەوەی خوێندەوار و رۆشنـبیر، نەتەوەیەکی سەرکـردە و پایـەدارە.
خوێندنـەوە بەشـێکی گـرنگە لە زمـان، بەشـێکی تەواکـەریشە لـە دروسـتکردنی ژیـانی کەسایەتي.. تەنیا رێگـەشە بۆ داهـێنان و بۆ دروستکـردنی داهـێنـەران و نووسـەران و بیرمەنـدان و هونەرمەنـدان.. هەروەهـا خوێندنـەوە بناغـەی پـەروەردە و فـێرکردنیشە، لێکۆڵینەوەیەک ئەوەی دەرخست، کە لە (لە سەدا حەفتا)ی ئەو زانیارییانەی کە مرۆڤ فـێریان دەبن، لە رێـی پەرتـووکەوە وەریـان دەگـرن.
(سـتـیل) دەڵێ:” خوێندنــەوە وەرزشـی مێشکمـانە”

خوێندنەوە بریتییە لە وەرگرتنی هەموو ئەو بابەتانەی کە نووسراون و لەبەر چاومانن.
لەم سەرەمەشـدا، خوێنـدنەوە تێـکەڵ بـە ژیانـمان بـووە و بـووە بە بەشــێک لـە ژیـانی رۆژانەمـان.. پەرتووک و گۆڤـار و سایتە ئەلیکترۆنییەکان هێندە زۆر و هەمەچەشنەن، هەر کەسێک بیەوێت دەتوانێت بیان خوێنێتەوە، چێژ و خۆشی و سوودیان لێوەربگرێت، گرنگی و چـێژی راستیی خوێنـدنەوەش، ئـەو خوێنـەرانە دەیـزانن، کە رۆژانـە خولـیای خوێندنەوە بوونە و ناتـوانن بەبـێ خوێنـدنەوە هەڵبکەن.
دێینە سـەر کـرۆکی باسەکەمـان، کـە گـرنگی و سوودەکـانی خوێنـدنـەوەیە بـۆ منـداڵان. خوێندنـەوە کۆڵەکەیەکی گرنگە لە کۆڵەکەکـانی رۆشـنبیریی منـداڵان.. لەم پێودانگەشە:
کە (خوێنـدەواری ئەمـڕۆ.. سەرکـردەی بەیـانییە)
پێویستە بایەخ بەم بابەتە بدەین، هەر لە منداڵییەوە منداڵەکانمان بیان کـەین بە هـاوڕێی پەرتـووک و گۆڤار و هۆگری خوێندنەوەیان بکەین، تا بە هەمیشەیی خووی پێوەبگرن.
لە سەرەتـادا پێویستە ئەوە بـزانین، کە چ پەرتـووک و گۆڤـارێکیان بۆ هەڵـدەبـژێـرین؟
گەر ویستمان پەرتـووک بۆ منداڵەکانمـان هەڵـبژێرین، پێویسـتە قـۆناغـەکانی تەمـەن و
گەشەکـردنی دەروونـی و پـەروەردەیی منداڵەکـانمان لەـبەرچـاو بگـرین، چونـکە هـەر قۆناغـێک لە قۆناغەکـانی منـداڵی، تایبەتمـەنـدی و پێـداویستی و ئاسـتی تێگـەیشـتن و فەرهـەنگی زمـانی خۆی هەیـە.. تا بەپێی ئەو قۆناغ و پێداویستییانەیان، پەرتـووک و گۆڤـارەکانیان بۆ هەڵبـژێرین.. گـەر پەرتـووک یا گۆڤـارێکی وێنـەداری رەنگـاوڕەنگی جـوان و ساکـار، بخـەینە بەردەسـتی منـداڵێکی سـاوا.. سـەرنجـی رادەکـێشێ و مـەیلی سەیرکردنی وێنەکانی دەکـات و پەڕەکانی هەڵدەداتەوە.. پێویستە پەرتووک و گۆڤـاری گونجـاوی تـری پێشـان بدەیـن.. تا بـەرە بـەرە هۆگـری پەرتـووک و گۆڤـار دەبێـت.
لە وڵاتانی ئەوروپیدا، من لە پەرتووکخانە گشتییەکانی نەرویج و سوید تا ئێستا چەندین جـار لە بەشی منـداڵان لە پەرتووکخانە گشتییەکانی شارەکانی ئەم دوو وڵاتـەدا، بینیم و دەبیـنم دایکـان، ساوای یەک ساڵان دێنن بۆ پەرتووکخانەکـان، کە بە دەیـان پەرتووکی وێنەداری رەنگـاورەنگی گونجاو و جوان و سەرنج راکێشیان تێـدان.. کە بە تایبەتی بۆ ئـەم تەمـەنە منـداڵییە چاپکـراون، دایکەکـان پەرتـووکە رەنگاوڕەنـگان پێشـانی منـداڵە ساواکـانیان دەدەن، هەنـدێ لە وێنەکـان دەنـگی موزیکـیشیان لەگەڵ دایـە، بۆ نموونە: لەگەڵ وێنەی چۆلەکـەدا، پەنجـە بە دووگمەیەکـدا دەنێن کە لە لاپـەڕەی چۆلەکەکەدایە، چۆلەکـەکە دەجـریوێنێت، منـداڵە ساواکـان چـێژ لە وێنەکـان و لە دەنگەکانیش دەبینن.
دوو هەفـتە جارێ، یا لایەنی کەمەوە، مانگی جارێک باخچەکـانی منداڵان، منداڵەکانیان دەبەن بۆ بەشی منـداڵان، لە پەرتووکخانەکـانی شارەکـانیان کە بە سـەدان پەرتـووک و گۆڤاری گونجاو و سیدی چیرۆکیان تێـدان، بۆ قۆنـاغی منداڵانی باخچـەی ساویـان و بۆ قۆناغەکـانی تری.. دەیانەوێت لە منداڵییەوە هۆگری پەرتووک و خوێندنەوەیان بکەن.
توێـژێنەرەکـانی بـواری منـداڵان، قۆناغەکـانی منداڵیـیان، کـردوون بە پێـنج قۆناغـەوە، تا بەپـێی قۆناغـەکـان پەرتـووک گۆڤـاریان بـۆ دابـین بـکەن.. کـە ئـەم قۆنـاغـانەن:
١ـ قۆناغی سـاوایی (قۆنـاغی بەرایـی منـداڵی) لە ( لانـکەوە ـ بۆ ـ چـوار سـاڵان)
٢ـ قۆناغی ئەندێشەی دیارکراو (چوارـ بۆـ شەش ساڵان) ، (قوناغی باخچەی منداڵان)
٣ـ قۆناغی ئەندێشەی ئازاد (شەش ـ بۆـ دوانزە ساڵان)، (قۆناغی خوێنـدنی سەرەتایی)
٤ـ قۆناغی سەرکـێشی و پاڵەوانێتی (هەشت ـ بۆـ دوانگزە) ، ( سەرەتـایی و ناوەنـدی)
٥ـ قۆناغی دواکەوتوویی منداڵی (دوانگزە ـ بۆ ـ هـەژدە ساڵان) قۆناغی هەرزەکاری و مەیـل و خـرۆشی رەگـەزییە.. قۆنـاغی ( ناوەنـدی و ئامـادەیی ) یە.
لەم نووسینەمانـدا، منـداڵانی قۆنـاغی قوتابخـانەی سەرەتـاییمان خسـتۆتە نـێو بازنـەی باسەکەمانەوە، کە قۆناغی ئەندێشەی ئازادە، واتە تەمەنی (شەش بۆ دوانگزە ساڵان).
خوێندنەوە و گەشەکردنی حەزی خوێندنەوە لای منداڵان، پێویستییەکی پـەروەردەیی و رۆشنبیرییە، لەبەر ئەوەی لە جیهانی ئەمڕۆدا، لە سایەی تەکنالۆژیا و داهێنانی نۆیدا، زانیاری و گۆڕان و پێشکەوتن بە خێرایی سەرهەڵدەدەن، فێرکردنی فەرمی بەس نییە بۆ مەستکردنی پێداویستییە هۆشی و دەروونییەکانیان.. بۆ ئەوی منـداڵانی ئەمڕۆمان، نابەڵەد و بێ ئاگا نەبن و بتوانـن لەگەڵ رەوتی داهـێنان و پێشکەوتن و پێویستییەکانی ئـەم رۆژگـارە جەنجـاڵ و خـێرا گـۆڕان و داهـێنانـانەدا دەربـەرن و لـە شەمەنـدەفەری پێشکەوتن و شارستانی نوێدا جێ نەمێنن، پێویستیان بە خودخوێنـدنەوەی هەمەڕەنگە و خۆڕۆشنبیریکردن هەیە.. چونکە خوێنـدنەوە لە هەموو بوارەکـاندا، بە تایبەتیش لە بـواری کۆمـەڵایەتی و سـۆزداری و هەستـیاری و دەروونـی و جەسـتەییدا، یارمـەتـیی منداڵان دەدات.. لە بواری کۆمەڵایەتیدا، خوێندنەوە یارمەتیی منداڵان دەدات کە لە جۆر و واتاکانی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان تێبگەن کە تاکەکانی کۆمەڵگا پێکەوە گرێدەدەن.
لە رووی جەستەییشەوە، خوێنـدنەوە دەرفـەتێکی باشە بۆ منـداڵان، کە لە دوای ژیانی رۆتینی روژانەیان بە تایبەتیش لە دوای یـاری و چالاکییە جوڵەییەکانیان، پشووبدەن و بخوێننەوە و ئـارامی بە جەستەیان ببەخشن.. لە بـارەی گەشەکـردنی سـۆزداریشـەوە، کـاتێ کـە منـداڵان سەرسـامی کـارەکتەرەکانی چـیرۆکەکـان دەبـن، ئـەو دەرفەتـەیان بۆ دەرەخسـێت کە گـوزارشت لە هەسـت و سـۆزدارییەکـانیان بکەن.
هەنـدێ لە لێکۆڵینەوەکـان، ئەوەیـان روون کـردۆتەوە، کە زۆربـەی منـداڵان لـە رێی خوێندنەوەی پەرتـووک و گۆڤـاری منداڵانەوە، خۆیان رۆشنبیر و شارەزا کـردوون و خۆیـان بە وشەکانی زمـانی دەوڵەمەنـد کـردوون، لـە پێـش قوتابخـانەی سەرەتـاییـدا، ئامـادەییەکی باشـتریان هەیـە بـۆ فـێربوون و خوێنـدنەوە و تێـگەییشـتن و نووسـین، بەراورد بە ئەو منـداڵانەی کە ناخـوێنـنەوە.. پشکی شێری ئەم ئاکامە ئەرێنییەش بـۆ راهێنان و هەوڵـدان و هاندان و پێشبینی و دووربینی دایکـان و باوکـانی رۆشنبیریان دەگەڕێتەوە، کە خۆشـەویستی خوێنـدنەوەیان لە دڵی جگەرگۆشەکانیان رووانـدوون.
گرنگە کە دایکـان و باوکان و مامۆستاکان، تواناکانی منداڵەکانیان و قوتابییەکانیان لە هەر قۆناغێکی تەمەنیاندا بزانن، بە چ جۆرە پەرتووک و گۆڤارێکی گونجـاو ئاشنایان بـکەن.. بۆ ئـەوەی منـداڵان هـەر لە منـداڵیـیەوە ببن بە دۆسـتی پەرتـووک و هۆگـری هەمیشەیی خوێنـدنەوە ببن.. پێویستە دایکـان و باوکـان لایـەنی کەمەوە رۆژی پانـزە خولەک پەرتووک و گۆڤاری ئاسان و چیرۆک و هۆنراوە و پەخشان و بابەتی ئاسان و گونجـاو بـۆ منـداڵە ساواکـانیان بخـوێننەوە، یـا منـداڵان خۆیـان بیـان خوێنـنەوە.
لە ماڵیشەوە پەرتووکخانەی قنجیان بۆ دابین بکەن و بە کۆمەڵێک پەرتووک و گۆڤاری هەمەڕەنـگەی منـداڵان بۆیـان بـڕازێنـنەوە.. هەفـتەی جـارێکـیش بیان بـەن بۆ بەشـی منـداڵان لە پەرتووکخـانەی گشتی شارەکـانتان.. گەر بتانەوێت دەکـرێت شەوانە کاتێک بۆخوێنـدنەوە دیـاری بکەن، بە ناوی (کـاتی خوێنـدنەوەی خـیزانی) لە لایـەنی کەمەوە (بیست تا سی) خولەک پەرتووک و گۆڤـار بخوێننەوە.. خوێندنەوە بکەن بە خوویەکی
رۆژانەتـان و بە بەشـێک لـە کەسـایەتی و لە ژیانتـان.. پێویستیشە دایکـان و باوکـان ببنە نموونە و پێشەنگ بۆ منداڵەکـانیان، ئەگەر ئـەوان پەرتـووک و گۆڤـار بخوێننەوە، منداڵەکانیشیان چاویان لێـدەکەن و خوێنـدنەوەیان لا شـیرین دەبێـت.. هەڵبەت دایکان و باوکانی باوکانی رۆشنبیر، منداڵانی رۆشنبیریان لێ هەڵدەکەوێت.
زۆربـەی زانایـانی پـەروەردە هـاوڕان، کـە خوێنـدنەوە جوریـکە لـە خـووە جـوانەکـان پێویستە لە دەروونی منـداڵانی بچووکـدا بچێنرێت و رەگ بکات، تا خووی پێوەبگـرن.
لە وڵاتانی ئەوروپیدا دیومانە و دەبینین، کە لە هـاویناندا لە رۆخـی دەریاکـاندا، لەسەر لـم رادەکشـێن و پـەرتووکێکێش بە دەستیانەوەیە و دەیخـوێننەوە.. یا لە وێستگەکـانی چاوەڕێی هـاتن و دەرچوونی شەمەندەفەر دەکەن، یا لە فـرۆکەخانەکانەدا کە چاوەڕێی کـاتی فـڕینی فرۆکەکـەیان دەکەن، پەرتووکـێک لە جانتـاکەی سەرشـانیان دەردەکـەن و دەیخوێنـنەوە، تەنانەت لە ناو شەمەندەفەر و فرۆكەشدا، کـات دەقـۆزنەوە و بە فیڕۆی نادەن و پەرتـووک دەخوێنـنەوە.
ئەم نەریت و خووەشیان بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە، کە لە منـداڵییەوە خوویان بە خوێندنەوە گـرتوون.. بە پێچـەوانەی ئەوانـەی لای خۆمـان، کـە هـەر خـەریکی تەلەفـۆنەکـانیان.
بـە کـورتی گـرنگی و بەشـێک لـە سوودەکـانی خوێنـدنەوە بـۆ منـداڵان، لـەم خـاڵانـەدا چـڕدەکەینەوە. بەو هـیوایەی دایکـان و باوکـان و مامۆستاکـان سوودیان لێوەربگرن:
١ـ خوێنـدنەوە مەستییەک بە ژیانی منـداڵان دەبەخشێت، ئەندێشەیان فراونتر دەبێت و ئاسۆی بیرکرنەوە و لێکدانەیان بە رووی جیهاندا دەکاتەوە، سەرنجیان قووڵتردەکات.
٢ـ خوێنـدنەوە رێـژەی زیـرەکی و زرنـگی ئاسـتی منـداڵانی خوێنـەر بـاڵاتـر دەکـات.
٣ـ خوێنـدنەوە تواناکانی زمانی و قسەکردنی منداڵان بەرزدەکاتەوە، فەرهەنگی وشە و رستەکانیشیان دەوڵەمەنتر دەکات، شـێوازی گوزارشـتکرن و دەربـڕینیان بە زارەکی و نووسـین باشتر دەکـات.
٤ـ خوێنـدنەوە بەهـای رووحی و رەوشتی بەرز و جـوان لە هۆش و دەروونی منداڵاندا دەڕوێنێت، ئەگـەربێت و ئاراستەی پەرتووک و گۆڤـارەکان، بەم ئاراستە ئەرێنییەدا بن.
٥ـ خوێنـدنەوەی هەمیشـەیی یارمـەتی منـداڵان دەدات، کـە لـە داهـاتوودا، لێکۆڵینەوەی زانیـاری و ئـەدەبی ئەنجـام بـدەن، دوای سەرچـاوەی زانیـاری و مـێژوویی بکـەون.
٦ـ ئەو منـداڵانەی کە خوێنەری هەمیشەیی پەرتووک و گۆڤارن، لە قوتابخانەدا ئاستی خوێندن و رۆشنبیری و زانیاری گشتییان باشتر و باڵاترە لەو قوتـابیانەی ناخـوێننەوە.
٧ـ خوێنـدنەوە روانین و سەرنجـدان و تێبینی منـداڵانی خوێنەر ورتـر و تیژتر دەکـات.
٨ـ منـداڵانی راهاتـوو لەسەر خوێنـدنەوە، هەست بە ئـازادی و سەربەستییەکی زیـاتر دەکـەن، باوەڕێـکی زیاتریشیان بە خۆیان هەیە و دەتوانـن پشـت بە خۆیـان ببەسـتن.
٩ـ زۆربـەی کەڵـە زاناکـان و دانـاکـان و نووسەرەکـان و داهـێنەرەکـان و بیرمـەنـدە هەڵکەوتووکـان، لـە تافـی منـداڵیـیاندا خوێـنەری هەمیشـەیی پەرتـووک بوونـە.
١٠ـ خوێنـدنەوە، توانـای سەرکـەوتنی منـداڵانی خوێنـەر، لـە تاقیکـردنەوەکـان و لـە
بـوارە جیـاوازەکانی تری قوتابخـانە زیاتـر دەکـات.
١١ـ خوێنـدنەوە، ئەو توانایەش بە منـداڵانی خوێنەر دەبەخـشـێت، کە ئـەو ئامـادەییە دەروونییەیـان هەبێت کە رووبـەڕووی گۆڕاکانییەکـانی رۆژگـارەکەیـان ببـنەوە.
١٢ـ خوێنـدنەوە دەرفەتێـکی باشە، بۆ ئـەوەی منـداڵان بۆ ماوەیـەک لـە تەلەفزیۆن و ئایپـات و کۆمپـیوتەر ویـارییە ئەلیکترۆنییەکـان دووربـکەونە.
١٣ـ خوێنـدنەوە، شـارەزایی لـۆژیکی بـە منـداڵان دەبخشـێت، لـە رێـی خوێنـدنـەوەوە
لە واتـای زاراوە تازەکان و چـەمکە رووتەکان تێدەگەن، لە هەڵوێستە جیاوازەکانیاندا بەکـاریان دەهێنن، سیناریۆکانی نێو پەرتووکەکانیش بە رووداوەکانی دەوروبەریـانەوە دەبەستن، بۆ نموونە: کە چیرۆکی ( کۆڵـوانە سوور و گـورگ) دەخوێننەوە، کە کچۆلە کۆڵوانە سوورەکە لە ئەنجامی ئەوەی کە گوێی بە ئامۆژگـاری دایکی نەدا، کە پێی وت نەکـەی لـە رێگـادا لەگەڵ گورگـدا بـوەستیت و بـۆی بگـێڕیتەوە کە بـۆ کـوێ دەڕۆیـت. ئەوەبوو کە کچـۆلە کۆڵوانەسوور، گـوێی بە ئامۆژگـارییەکەی دایکی نەدا و لە رێگـادا لەگـەڵ گـورگێکـدا وەسـتا و بـۆی گـێڕایەوە کـە بـۆ لای نەنـکی دەچـێت کـە مـاڵەکـەی لەوسەری دارستانەکە دایە، درکاندنی ئەم رازە بۆ گورگەکە رووبەڕووی هەڵوێستێکی ترسناکی کردەوە (دڵنیام کە بە منـداڵی گوێتان لەم چیرۆکە بووە یا خوێنـدووتانـەوە)
منـداڵانی خوێنەرەی ئەم چـیرۆکە، سوود و پەنـد لەم چیرۆکە وەردەگـرن، کاتێک کـە دایکـانیان ئامۆژگـارییان بکەن، نایانەوێت لـە ئامـۆژگـارییەکانی دایکـانیان دەربچـن و باشـتر بە قسەی دایکـانیان دەکـەن.
پێتان سەیر نەبێت، لەوانەیە هەندێکیشمان بـڕوا بەوە نەکەین کە کچۆلەیەکی ئەمریکی لە سکی دایکییەوە فـێری خوێندنەوە بووە.. تا تەمەنی چوار ساڵان زیـاتر لە (١٠٠٠) پەرتووکی هەمەجۆرەی خوێندۆتەوە.. بە کورتی چـیرۆکی ئەم کچـۆلە سەرسوڕێنەرە:
(دالـیا مـاری ئارانا) کە بە (کـرمی پەرتـووک) نـاوی دەبـەن، لە شـاری ( گـاینزفـێل) لە ولایەتی (جۆرجـیا) ی ئەمریکی لەدایـک بـووە.. دایـکی نـاوی (حەلیـمە) یە، و بـاوکی
ناوی (میگـل) ە، کە بەڕەسەن مەکسیکییە.
دالـیا بووە بە ئاشـنای هەمیشەی پەرتووکخـانە گشتییەکـانی شارەکـەی، پەرتـووکخـانە نەماوە کە سەری پیانەکات، بە لایان دەموچاوێکی ناسراوە.. ئـەم کچـۆلەیە ئەمریکییە رۆژانـە سـەردانی پەرتووکخانەکـان دەکـات و پەرتـووک دەخـوازێت و دەیخـوێنـێتەوە.
(پسوولەی تایبەتی پەرتووکخـانە) یان پێ بەخشـیوە، بۆ خواستـنی هـەر پەرتـووکێک.
دایکی دالـیا دەڵێ:”دالیا پێش ئەوەی لە دایک بێت و چـاوی و بە رووناکـیدا هەڵبێنێت،
کە هێشـتا لە سـکم دا بـووە، بـە کـرداری فـێری خوێنـدنەوە بـووە”
زانا پسپۆرەکان لە واشنتەن، قسەکەی دایکی دالیا پشت راست دەکەنەوە و پێیان وایە، کە دالـیا، ئـەم کچـۆلە سەیـرە، لـە سـکی دایکـیدا فـێری خوێنـدنەوە بـووە، وادیـارە کە بۆمـاوەیە و لـە خێـزانەکەیـان دایە.
حەلیمە کاتێک کە دالـیا لە سکی دابوو، بە دەنگێکی بـەرز چـیرۆکی بۆ منداڵەکانی تری دەخوێندەوە، کە لە دالیا گەورەترن.. کاتێکش کە دالیا کۆرپەیەکی شیرخۆر بووە، گوێی لە دەنگی خوشک و براکـانی دەبوو، کە لە ماڵەوە بە دەنگێکی بەرز دەیـان خوێنـدەوە. ئەم بەهـرەیەی دالیا بە لای دایکییەوە کوتـوپـڕ و جێی سەرسوڕمان نەبوو، کە تەمەنی دالـیا ساڵ و نیوێک بوو، فـێری خوێنـدنەوە بوو، ئەو شـتانەی دەزانـی کە دایـکی بـۆی دەخوێندەوە، دایکی دەڵێ یەکسەر وشە و رستەکانی وەردەگـرت .. بەڵام وادیـارە تەنها خوێندنەوەکانی دایکی، توینێتی و پەرۆشی خوێندنەوەی دالیای نەشکاندوون.
دایکی دالیا لە دیمانەیەکـيدا، لەگەڵ رۆژنامەی (واشـنتەن پۆسـت) ی ئەمریکـیدا وتی:
“دالـیا لە تەمەنی ساڵ و نیوێکدا، ئارەزووی ئەوەی دەکـرد کە خـۆی بخوێنێـتەوە.. تا وشەکانی زیاتریش دەبوون.. زیاتر شەیدای خوێندەوە دەبوو.. پێش ئەوەی کە تەمەنی ببێت بە سێ ساڵ، خۆی یەکەمین پەرتووکی خوێندەوە، کە چیرۆکێکە بە ناوی (کولێرە گەورەکەی ئانا) دوایی لە بەردەم خوێندکارانی زانکۆدا ئەو پەرتووکانەی خوێندەوە کە بـۆ خوێندکـارانی زانکـۆ نووسراون.. دالـیا بووە جێی سەرسـامی و سەرنـج راکێـشانی دکـتۆرە (کـارلا هـایـدن) ی بەڕێـوەبەری (پەرتووکخـانەی کـۆنگـرێسی ئەمـریکی) کـە گەورەترین پەرتووکخانەی ئەمریکایە. بۆیە (هـایدین) وەکو رێزلێنان لە دالیای بلیمەت بۆ ماوەی رۆژێک دالـیای لە شوێنی خۆی دانا و کردی بە بەڕێوەبەری پـەرتووکخانەی کۆنگرێسی ئەمریکی.. بەمەش (دالیا) بوو بە بچووکترین بەڕێوەبەری پەرتووکخانەی کۆنگـێسی ئەمـریكی.. لـە چەنـد پەرتووکخـانەیەکی گشـتی تـری شارەکـانیـشدا هەمـان رۆڵیان بە دالیا سـپارد.
دالیا لە بوو بە چـوار ساڵ و لە پایـزی ئەمساڵدا چۆتە باخچەی ساوایان، تا ئێستا زیاتر لـە (١٠٠٠) پەرتـووکی هەمەجـۆرەی خوێنـدۆتـەوە، بـەردەوامـە لـە خوێنـدنەوەدا، لە خوێندنەی (١٥٠٠) پەرتـووک نـزیک بۆتەوە، بێجگە لە زمانی ئینگلیزی، خەریکە لە باوکیـیەوە زمـانی ئیسپانیش فـێربێت و دەسـتی بـە خوێنـدنەوەی ئیسـپانیش کـردووە. دالـیا دەڵێت: “لە باخچـەی ساوایانیـشدا، یارمـەتی مامۆستاکـانمان دەدەم، تا ئەوە فێری منداڵان بکەن کـە چـۆن فـێری خوێنـدنەوە ببـن و چـۆن هۆگـری پەرتووکخانەش ببن”
دالیا سەرسامی خوێنـدنەوەی پەرتووکەکـانی نووسـەری بە ناوبـانگی بـواری ئـەدەبی منـداڵانی ئەمریکی (مـو ویلیـامـز) ە، کە بـە ناوبانـگە لە نووسـین بۆ منـداڵان.
دالـیا لە ماڵیشـەوە، بـووە بە مامۆسـتای خوشـک و براکـانی، کە لە خـۆی گەورەتـرن، لە هەر وشەیەکدا گیربن و نەزانن، داوا لە دالیا دەکەن کە یارمەتیان بدات.
(دالیا ماری ئارانا) لە ئاهەنگی ساڵرۆژی یادی چالاکوانی مافە شارستانییەکانی مرۆڤ (مـارتن لۆسـەر کـینگ) دا، لەسەر داوای کچـان، وتـارە بە ناوبانگە مـارتن لۆسـەری لەبەر خوێندەوە کە بە ناونیشانی (خەونێکم هەیە) پێشکەش کرد، کە سەرنجی هەموو ئامادەبووانی راکێشا و سەرسام بوون بە بلیمەتی و کراوەیی و لە توانەبەدەری دالیا.

رەزا شوان
نەرویـج: ٢٩ی/ نۆڤەمبەر/ ٢٠١٨
r.shwan@hotmail.com

سەر شانۆ دیکۆری چەند ماڵێکە و باخچەیەکی لەلاوەیە،کۆمەڵێک منداڵ یاری دەکەن ..دوور دەکەونەوە..منداڵێک دەردەکەوێت کە پەڕتوکێکی منداڵانی بە دەستەوەیە.وردە وردە دەڕوات و تەماشای دەکات.
ئارۆ:بەڕاستی چیرۆکەکانی ناوئەم پەڕتوکە زۆر خۆش بوون و سودی باشم لێوەرگرتن..پێویستە ھاوڕێکانیشم ھەر وەکو من سودی لێوەربگرن..دەیاندەمێ َ و زیاتر خۆشەویست دەبم لایان وسودیشی لێوەردەگرن.
بۆ یاریکــردن ……….کەوتومەتە ڕێ
تا منداڵی تر………..بکەم بە ھاوڕێ
خــوێندنەوەیە………کە بۆتە خولیام
بە خـوێندنەوە………دەگەم بە ھیوام
بەڵام وا ئەمـــڕۆ……..دێم پەڕتوکەکەم
کێ ھات بە دیاری………پێشکەشی دەکەم
لەم کاتەدا منداڵێکی کچ دەردەکەوێت ،بوکەشوشەیەکی پێیە،گۆرانی بۆ دەڵێت:
ھەی ھەی لەو بووکی منە
چـــەندە جوان و خرپنە
تۆ ســـەیری قژی خاوە
بە شــانە دام ھێنـــاوە
لە سەر شانی وەستــاوە
تــەسریحـەم بۆ لێداوە
گۆرانی خــــۆش دەزانم
بۆی دەڵێم تـــا دەتوانم
من لە گەڵ بووکــە خانم
ھیلاک بوونیش نـــازانم
ئارۆ:
سەیری ئەو کچە ……..وا بـــۆ ئێرە دێ
ئێستا دەیدەمێ و……..دەیکەم بە ھاوڕێ
لە گۆشەیەکەوە چەند منداڵێک وەستاون و ئاگایان لە (ئارۆ)یە و تەماشای دەکەن:
ئـــای ئەو منداڵە…….بۆ ئاوا دەکــــات
پەڕتوکەکەی خۆی…….بە خـەڵکی دەدات
ماڵی خـۆیەتی و…….ســودی زۆرە بۆی
پاراســـتنیشی……..بگرێتە ئەستۆی
کچەکە دێتە پێشەوەودەڵێت:
سڵاو ھاوڕێ گیان…….بۆچی بە تەنھای
ئاوا ســەرقاڵی…….بۆ کێ دەگــەڕای
ئارۆ :
چـاوەڕێی تۆ بووم……..بە پەرۆشـــــەوە
دیـــاریت بدەمێ………بە ڕووی خـۆشەوە
کچەکە پەڕتوکەکە وەردەگرێت ودەڵێت:
سوپاست دەکەم……..ھاوڕێی وەفادار
ھاوڕێی ئازیز و……..چالاک و وشیار
ئارۆ دەیداتێ و دەڕوات…..
کچەکەش دەڕوات و بە ڕێگاوە تەماشای پەڕتوکەکە دەکات(ئای کە جوانە!) دەڵێت:
ئێستا زۆر دڵخۆشم ،بەڵام چی بکەم کە ناتوانم بیخوێنمەوە،حەز دەکەم منیش بیدەم بە کەسێکی تر بەڵکو ئەویش وەکومن دڵخۆش ببێت و بتوانێت بیخوێنێتەوە..لە کاتی قسەکانیدا کوڕێک دەردەکەوێت گۆرانی دەڵێت:
ھاوڕێ وەرە تۆ لە کوێی……….ناکــرێ تا ئێرە بێی؟
منداڵەکان:
تەماشاکەن ئەمجــارە……..نەفــامێکی تر دیــارە
ئەویش وەک (ئارۆ) وایە………لە دنیا بێ ئاگــــایە
وا بەنیـازی بەخـشینە………ئەو پەڕتـوکە ڕەنگینە
کوڕ:
وا ھاتم ھــاوڕێی وریا……….تۆ چی دەکەی بە تەنیا
تەنھای ھاوڕێت لانییە……….پێم ناڵێی ھۆکەی چییە؟
کچەکە بە پێکەنینەوە دەڵێت:
ھاوڕێی دڵسـۆز و دێرین……….گورجوگۆڵ وخوێن شیرین
من دیــاریم بۆ تۆ پێیە………بە ســودە لە گشت جێیە
ئەم پەڕتوکــەم لەلایە……….چیرۆکی خـــۆشی تیایە
دیاری منە زۆر شـــەنگە……….پڕ وێنەی ڕەنگـاوڕەنگە
کوڕەکە:
سوپاس ھاوڕێی شیرینم………بە دڵخــــۆشی بتبینم
بۆ ئەو دیارییە جــوانە………لای من نرخی گـــرانە
کچەکە دەڕوات و بەرزدەبێتەوە بە دڵخۆشی یەوە …کوڕەکەش دەڵی باشە ئەم پەڕتوکە جوانە ،وێنە دارە چی لێ بکەم ،چاویلکەکەم پێ نییە و حەزدەکەم پێشکەش کەسێکی بکەم کە بیخوێنێتەوە…بەملاولادا دەڕوانێ کوڕێکی تر دەبینێ دەڵێ:ئەوە (بڕوا)ی ھاوڕێمە ئەوە چی دەکات لەوێدا؟.
کوڕەکە:
(بڕوا) وەرە ھەر ئێستە………لەودورە ڕامـــەوەستە
با پێکـــەوە دانیشین……….گوێ لە یەکتری بگرین
منداڵەکان:
چی ڕویداوە وا دەکـەن………دیاری بە یەکتر دەدەن
ئەمانە زۆر نەفــامن……….وا بە یەکتر سەرسامن
دەبێ شتێکی تیابێ………..ئەم کارە بێ ھۆ نابێ
دیاری بۆ یەکتر دەبەن……….سوپاسی یەکتر دەکەن
بە جوانی یەکدەدوێنن……….خۆشەویستی دەنوێنن
بڕوا:
باشە ڕاوەســـــتە وادێم……….ئەی خۆشەویست و ھاوڕێم
بزانــم کــارت چییە؟………ئەمڕۆ کەســــــت لانییە
دەتەوێ یاری بکـــــەین……….کاتی خۆش بەسـەر ببەین
کوڕەکە:
خـــــۆشی بە دڵت دەدەم………دیاریشت پێشکەش دەکەم
بڕوا:
من سوپاسی تۆ دەکــــەم……….ئەی ھاوڕێ ئازیزەکــــەم
تۆ بێ دیارییش ھەر جوانی……….ھـــــــاوڕێیەکی نیانی
کوڕەکە:
سوپاس بۆ تۆی قسەخۆش……….دڵنیابە، کـــە وای تۆش
ئەم پەرتوکـــەم ھێناوە……….بۆ تۆی ھــــاوڕێم داناوە
پڕە لە چیرۆکی خــــۆش……….پێویستە بۆ گەشەی ھۆش
(بڕوا )پەرتوکەکەی لێوەردەگرێت………..بەڕاستی تۆ ھاوڕێیەکی دڵسۆزیت ئەم دیارییەشت زیاتر دڵسۆزی و خۆشەویستی تۆی بۆ دەرخستم.
بڕوا:
ئەم پەڕتوکە ھەم چیرۆکی خۆش و بەسود ی تیایە و ھەم وێنەی ڕەنگاوڕەنگیش،بەڵام بەڕاستی زۆرە من ناتوانم ھەمووی بخوێنمەوە…کە بۆیشم نەخوێندرێتەوە بۆچی لەلای خۆم دایبنێم…بۆچی نەیبەخشم بە یەکێک کە بتوانێت بیخوێنێتەوە و زیاتر سودی لێوەربگرێت….تەماشای ئەملاولای دەکات و لاپەڕەکانی ھەڵدەداتەوە..
منداڵەکان:
١. دەوەرە شەق مەبە لەوە ناچێت ئەمیش ھەڵی بگرێت بۆ خۆی.
٢. ئەوە بۆ کێ دەگەڕێ؟لەوە دەچێت بۆ من بگەڕێت.بابچمە پێشەوە بەڵکو بیدات بە من ..زۆری حەز لێدەکەم..
٣. لاچۆ ناشیرین بۆ من دەگەڕێت.
١. دەیدات بە من لاچۆ.
٢. ئەوە چییە؟ لەبیرتان چوو دەیدات بە من.
٣. نەخێر دەیدات بە من …وەی کە جوانە!
بڕوا: لەل لەل لا لەل لەل لا لەل لەل لا لەل لەل لا لەل لەل لا
وەی بابڕۆم بگـەڕێم………وا ئێستا (ئارۆ)ی ھاوڕێم
دەبینم و دەیدەمـــێ……..دڵخۆشی دەکەم کەمێ
یارییشی لەگەڵ دەکەم…….ئەوسا پێشکەشی دەکەم
لەم کاتەدا (ئارۆ) دەردەکەوێت…جوڵەی وەرزشی دەکات..
بڕوا:
وەرە پێشێ ھاوڕێ گیان………ھـاوڕێی ئازا و یاریزان
یاریی دەکـەین پێکەوە………بـە دڵێکی خۆشــــەوە
ئەگەر ئێمـە بەسـۆز بین………بۆ یەکـتری دڵســۆز بین
ھـــەوری ڕەشی ئـاژاوە………بەجێی دێڵێ ئەم نــاوە
نمــە نمـــەی بارانی……….خۆشەویستی بە جوانی
ئەم ناوە دەگـــرێتەوە………ناخـــۆشی دەبڕێتەوە
ئارۆ:
وا ھـــاتم ھاوڕێی نازدار………ھـــاوڕێی باش و وەفادار
یاری دەکـــەین بێ پشوو………دەی با دەست پێ بکەین زوو
بڕوا:
ھاوڕێی گیان لەپێش یاری………ئەم چیرۆکـە بە دیـــاری
لە مـن وەر بگرە بۆ خـۆت………چـونکە ســودی زۆرە بۆت
ئارۆ:
ســــوپاسێکـی بێ پایـــان
بۆ تۆی ھـــاوڕێ( بڕوا) گیان
بەڵام پێش یـــــاری کــردن
کەمێک گـوێ بگــــرە بۆ مـن
ئەو پەڕتوکەی بە دیــــاری
دەمدەیتێ لەپێش یـــــاری
ھەر ئەوە بوو خۆم بەخشیم
بووە مایـــەی دڵخۆشـــیم
کەچی بۆ خـــۆم گـــەڕاوە
خـــــۆشی خستە ئەم ناوە
لەم کاتەدا (ئارۆ) تەماشای پەڕتوکەکە دەکات و منداڵەکانی تر پەیدا دەبن ودەڵێت:
کاتێ یەکتر دەدوێنین
خۆشەویستی دەنوێنین
ھاوکاری یەکتر دەکەین
دڵسۆزیمان دەردەخەین
بەبەرھەمی ھاوکاری
دەڕوێ گوڵی بەختیاری
ئارۆ:
با یەکێک لە چیرۆکەکانتان بۆ بخوێنمەوە….منداڵەکان بە چوار دەوریدا دادەنیشن ….پێکەنین و قاقایان ئەو ناوە پڕ دەکات.
منداڵەکان:
ھەتا ئێستا ھەڵە بووین
بۆ ھەرجێگایەک دەچووین
خـــەریکی ئاژاوە بووین
بەو کارە حەســاوە بووین
وا ئێمــەش بڕیار دەدەین
ھەر وەکو ئێوە بکــــەین
بۆ یەکتر بەســــۆز دەبین
ھاوکار و دڵســـۆز دەبین
ڕێمان بدەن ئێمــەش بێین
ھــــەموو گـۆرانی بڵێین
بڕوا:
دەتانەوێ بەشـــدار بن
لەگەڵ ئێمە ھــاوکار بن
واز لەو کـــارەتان بێنن
یەکتری مـــــەڕەنجێنن
خۆشەویستی ھــــەمیشە
لاتان ببێ بە پیشــــــە
چونکە ڕاستی و بەخشینە
سەرچـــاوەی خۆشی ژینە
…………………………….

کۆتایی
تێبینی:بۆ بیرۆکەی ئەم ئۆپەرێتە سودم لە چیرۆکێکی عەرەبی وەرگرتووە .

باخچەکـەمــان پـــڕ گــوڵــە
خـۆشــەویـستـیی نێـو دڵــە
دەیـپـارێـزیــن وەکـــو چــاو
تـــا گــوڵـــی نــەبــێ ژاکــاو

باخچەکەمــان چەند جوانە
شــــــادی دەروون و گـیـانە
لــە نـــاوی پـشــوو ئەدەیـن
دڵمانی پێ خــۆش ئەکەیـن

باخچەکەمــان خۆش ئەوێ
زۆر جـــوانـــە ڕۆژو شـەوێ
گــوڵـــی لـــێ نـاقـرتـێـنـیـن
وەک بـولبـول دەیـلاوێـنـیـن

ڕۆستەم خامۆش

چه‌ند جوانن ئه‌و مرۆڤانه‌ی راستگۆیانه‌ ئاوێته‌ی نووسینه‌کانیان ده‌بن، هه‌ر ئه‌مه‌شه‌ رۆح ده‌کات به‌ به‌ری ئه‌و ده‌قانه‌ی که‌ ده‌ینووسن، ئاوهاشه‌ شیعره‌کانی رامبۆ سه‌رنجمان ڕاده‌کێشن، ئه‌و شیعرانه‌ی‌ به‌س هۆنینه‌وه‌ی هونه‌ریی نین، به‌ڵکو زمانێکی موعاناته‌کانن و له‌ ناخی خوێنه‌ریشدا ئیکۆ ده‌داته‌وه‌، چه‌ند جوانن ئه‌و مرۆڤانه‌ی عاشقن، چه‌ند به‌ هیواوه‌ هه‌موو ئان و ساته‌کانیان به‌ڕێ ده‌که‌ن پێش له‌ده‌ستدانی کات؟ هه‌میشه‌ هیوایه‌ك هه‌یه‌ نائومێدیی و ره‌شبینینیه‌کانیان ده‌ڕه‌وێنێته‌وه‌و رووه‌ شیرینه‌کانی ژیانی پێ ده‌بینن. هه‌ر ئه‌و عه‌شقه‌شه‌ قوربانی دروست ده‌کات و ئاده‌میزاد ده‌گه‌یه‌نێته‌ ترۆپکی هه‌ڵسانه‌وه‌و به‌رخۆدان و تێکۆشان، له‌ کاتێکدا زۆر له‌ مرۆڤه‌کان و ته‌نانه‌ت کۆمه‌ڵگای مرۆڤایه‌تیش له‌سه‌ر لێواری رووخان و وێرانه‌و ناشرینیه‌کان هه‌ناسه‌ ده‌دات.
سیخناخم له‌بۆشایی‌ و
مه‌ودایه‌ك
شك نابه‌م بۆ ته‌قه‌ڵی‌ هه‌نگاوه‌كانم..
—
له‌ زه‌مه‌نی هه‌ره‌سه‌کاندا، زه‌مه‌نی قه‌یرانی مرۆڤبوون : شاعیرانێك ماون هیوا به‌ خوێنه‌ران ده‌به‌خشن و له‌ پێچ و نشێوه‌کانی ژیان و شکسته‌کانی سه‌ر ڕێدا ، له‌ بیابانه‌ چۆڵ و دوورو درێژه‌کاندا ده‌بنه‌ ده‌ستێکی میهره‌بان و ڕێبوارانی نامۆ هه‌ڵده‌ستێننه‌وه‌و ئومێدو متمانه‌ی پێ ده‌به‌خشنه‌وه‌. ئه‌وانه‌ن عاشقه‌ راسته‌قینه‌کان، ئه‌وانه‌ن مرۆڤه‌ راستگۆکان، ئه‌و شاعیرانه‌ی به‌ بێ عیشق ناتوانن بژین، عیشقێکی پاك و راستگۆیانه‌ که‌ له‌ زه‌مه‌نی خێرای ته‌کنه‌لۆژیادا عیشق لای زۆرینه‌ش بووه‌ته‌ ماده‌یه‌کی بازرگانی و یه‌کێك له‌ پێداویستیه‌ خێراکانی مرۆڤی بێ گیان و بێ هه‌ست، ژیان چه‌ند بێ ئه‌ندێشه‌یه‌ به‌ بێ بوونی عاشق و هاورازی راسته‌قینه‌ی سه‌ر ڕێگا دوورو چۆڵه‌کانی ژیان!‌ له‌ کاتیكدا مرۆڤه‌کان چه‌ند گوناحن و چه‌ند کورت ده‌ژین و زوو کۆچ ده‌که‌ن و ئیتر که‌س ناویان ناهێنێت، ئیتر هیچ چۆله‌که‌یه‌ك له‌ هێلانه‌ پایزانییه‌کاندا نانیشێته‌وه‌و به‌یانیان بۆیان ناجریوێنن.
ئه‌م ئه‌ندێشه‌یه‌م چه‌ند ڕووخاوه‌،
گه‌ر پردی‌ عیشق نه‌بێ له‌م سه‌حرایه‌ چۆن تێپه‌ڕ بم؟؟
——–
باگمه‌ی‌ كۆتره‌كان نه‌شكێنم…
عیشق كه‌ی‌ شایه‌نی‌ مه‌نتیقه‌؟
باماڵی‌ جاڵجاڵۆكه‌كان شپرزه‌ نه‌كه‌م..
عیشق كه‌ی‌ شایه‌نی‌ ترسه‌ ؟
با ده‌نگی‌ سیسركه‌كان قاقڕ نه‌كه‌م..
ئه‌م سه‌حرایه‌ چه‌ند بچووكه‌ بۆ هزرم،
……..
وه‌رچه‌رخان لای شاعیری داهێنه‌ر ئه‌وه‌یه‌ که‌ مه‌ودایه‌ك شك ببات تا مانایه‌کی تر بدۆزێته‌وه‌ بۆ زاراوه‌کان و ڕێگایه‌کی تر بۆ ده‌ربڕین، له‌ ناواخنی تاریکاییدا سێبه‌ری شه‌و ببینێت و له‌ ژێر تیشکی رۆحدا مرواریه‌ رژاوه‌کانی ژیان کۆبکاته‌وه‌، ئه‌مه‌یه‌ شێوازێکی تر بۆ بینین و خوێندنه‌وه‌و نووسینه‌وه‌، ئه‌گه‌ر باڵ لای خه‌ڵکانێك ته‌فسیری فڕین بێت، ئه‌وا لای شاعیر زۆر هۆکاری تر هه‌ن له‌م دنیا پڕ جوغزو نهێنییه‌دا بۆ فڕین، بگره‌ فڕینه‌کانیش جۆریان زۆره‌، ئه‌وه‌ کێیه‌ له‌و جیهانه‌ قووڵ و پڕ نهێنیانه‌دا ورد ده‌بێته‌وه‌و حه‌قیقه‌تی تیا ده‌بینێت؟ که‌ره‌سه‌گه‌لێکی نوێ ده‌دۆزێته‌وه‌ و به‌کاریان ده‌هێنێت بۆ وردبوونه‌وه‌و دۆزینه‌وه‌و ژیانکردنی شاعیرانه‌، چه‌ند جوانن ئه‌و خامانه‌ی هێشتا بێهومێدی ته‌واو باڵی به‌سه‌ر چادره‌کانیدا نه‌کێشاوه‌و ره‌شه‌باو گێژه‌ڵوکه‌ی موعاناته‌کان له‌ بیابانی بووندا بزری نه‌کردوون..پێش ئه‌وه‌ی وه‌کو نالی بۆ هه‌تایه‌ له‌ نه‌سیم و هه‌وای خاك و خۆڵ ببێت و به‌ره‌و بزر بوون هه‌نگاوه‌کانی کۆ بکاته‌وه‌. ئائه‌مه‌یه‌ وا له‌ شاعیر ده‌کات پێمان بڵێت:
چونكه‌ هه‌ر باڵ فه‌لسه‌فه‌ی‌ فڕین نییه‌!!

له‌م شیعره‌دا ته‌واو به‌ر ئه‌و زمانه‌ی ویژدان ده‌که‌وین، که‌ شاعیر چۆن هۆشیارانه‌ ده‌ربڕین له‌ ماناکان ده‌کات و ته‌نانه‌ت له‌م پێناوه‌شدا فه‌نتازیاو رازاندنه‌وه‌ زمانییه‌کان واز لێدینێت و ئه‌وانیش ده‌کاته‌ قوربانی ئه‌و عه‌شقه‌ی سه‌رچاوه‌ی ژیان و داهێنانه‌، کانییه‌کی هه‌میشه‌ هه‌ڵقولاوه‌ له‌ سه‌حرای ژیاندا و خواردنه‌وه‌ی قومێ ئاوی سازگاره‌ به‌ ده‌ستی مه‌عشوق، ئه‌و مه‌عشوقه‌ی له‌ زمانی موعاناته‌کانی شاعیر تێده‌گات، ئاوها شاعیر له‌م شیعره‌دا ده‌مانخاته‌ ناو که‌شێکی سیحراوی وشه‌ راستگۆکانی گیان و دره‌وشاوه‌کانه‌وه‌، ئاوها ره‌سه‌نایه‌تی بوونی ره‌گه‌زی مێ ده‌هۆنێته‌وه‌و ده‌یکاته‌ سیمبوڵی راستگۆیی و ته‌واوکاریی مانای بوون، که‌ لای زۆرێك ئه‌م هارمۆنییه‌ته‌ ته‌واو لاسه‌نگ بووه‌ و به‌ره‌نجام په‌یوه‌ندییه‌کانیش تێکشکاون، دیاره‌ به‌ دڵنیاییه‌وه‌ ئه‌مه‌ش بنه‌ڕه‌تێکی هزریی و ئه‌زموونی هه‌یه‌ لای ئه‌م جۆره‌ که‌سانه‌. ئه‌مه‌شه‌ بووه‌ته‌ هۆی ئه‌وه‌ی شاعیر مرۆڤدۆستانه‌ له‌ شیعره‌کانی تریشدا هه‌وڵی گێرانه‌وه‌ی ئه‌و گیانه‌ مردووه‌ بۆ مرۆڤ بدات و له‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌دا بێت ژیان ڕه‌وتی راسته‌قینه‌ی خۆی ببینێته‌وه‌.

سه‌روه‌ختێك ته‌ماشای نووسینێك ده‌که‌م و زۆر له‌ ئاستێکی کرچوکاڵدا ده‌یبینم و هه‌ڵه‌ی زه‌ق له‌ خۆ ده‌گرێت ئه‌و پرسیاره‌ به‌ مێشكمدا دێت، بۆچی ده‌بوو وابووایه‌؟ ئه‌دی چلۆن وه‌کو نووسین دانی پێدا نراوه‌و په‌خش کراوه‌و خراوه‌ته‌ به‌ر چاوی خوێنه‌ران؟ وه‌کو تر ئه‌دی بۆچی هیچ که‌س گوێی پێنادات و هه‌روا تێپه‌ڕ ده‌بن؟ و پرسیاری زۆری تر ‌به‌ مێشكدا راگوزه‌ر ده‌بێت و وه‌کو پرسیاره‌کنی تر بێ وه‌ڵام ده‌مێننه‌وه‌.
ئه‌گه‌ر زۆر رێژه‌ به‌ باسه‌که‌ نه‌ده‌ین و یه‌کسه‌ر بچینه‌ ناوکرۆکی بابه‌ته‌وه‌ ئه‌وا ده‌توانین لێره‌دا دوو نموونه‌ بۆ ئه‌م باسه‌ بهێنینه‌وه‌و روونکردنه‌وه‌ به‌ خاڵی مه‌به‌ستی نووسینه‌که‌مان بده‌ین.

ئه‌و که‌سه‌ی خۆی به‌ نووسه‌ر بزانێت سه‌وداسه‌ریی له‌گه‌ڵ وشه‌و زماندا هه‌یه‌، وه‌ك چۆن دارتاش سه‌وداسه‌ریی له‌گه‌ڵ ته‌خته‌و پینه‌دۆز سه‌داسه‌ریی له‌گه‌ڵ پێڵاودا هه‌یه‌.
به‌لام گه‌ر وه‌ختێك نووسه‌رێك که‌ره‌سه‌ی سه‌ره‌کیمه‌یدانه‌که‌ی خۆی به‌ هه‌ڵه‌ به‌کاربێنێت ئه‌وا گومان له‌ نووسه‌ریی ئه‌و که‌سه‌ دروست ده‌بێت.. له‌م هه‌فته‌یه‌دا چه‌ند نموونه‌یه‌کی نادروستی ئه‌و دیارده‌یه‌م پێشچاو که‌وت، لێره‌دا ده‌یانخه‌ینه‌ به‌ر تیشکی لێدوانه‌وه‌:
1-کورد یان ده‌ڵێت (سه‌باره‌ت به‌) یان (له‌ باره‌ی) :
ئه‌ی ئه‌گه‌ر که‌سێك رۆژنامه‌نووس بێت و ئه‌و راستییه‌ ساده‌یه‌ی سه‌ره‌وه‌ نه‌زانێت و به‌کارهێنانی تێك بدات، ئه‌وا چ بڕیارێکی به‌سه‌ردا ده‌ده‌ن؟ وه‌ك ئه‌وه‌ی بڵێت: (له‌سه‌باره‌ت)؟

من له‌ دڵی خۆمدا عوزرخواهیم بۆ نووسه‌ره‌که‌ی هێنایه‌وه‌و گوتم ره‌نگه‌ له‌ ناونیشانه‌که‌دا هه‌ڵه‌ی تایپ روویدابێت، به‌ڵام ته‌ماشام کرد له‌ ناوه‌ڕۆکه‌که‌شدا دووباره‌ بووه‌ته‌وه‌ (تکایه‌ سه‌یری کۆپی نووسینه‌که‌ بکه‌ن خه‌تم به‌ ژێردا هێناون)، ئیتر ئه‌و حه‌سره‌ته‌م هه‌ڵکێشا که‌ ده‌بێت حاڵی ئه‌و خوێنه‌رانه‌ چی بێت نووسه‌ری ئاوها بخوێننه‌وه‌و چی لێوه‌ فێر ده‌بن؟ ئه‌مه‌ کاره‌ساته و ده‌ریده‌خات چۆن هه‌موو بواره‌کانی ژیان له‌ کوردستان پووچ بووه‌.

2-که‌ل و په‌لی ساخته‌ دروسته‌ به‌س نووسه‌ری ساخته‌ هه‌ڵه‌یه‌:

ئه‌م نووسه‌ره‌ی له‌سه‌ره‌وه‌ نموونه‌که‌ی باسکراوه‌، زاراوه‌یه‌کی هه‌ڵه‌ی تر به‌کارده‌هێنێت که‌ به‌ هیچ جۆرێك له‌ شوێنی خۆیدا نییه‌، بۆ نموونه‌ کاتێك ده‌گوترێت ئه‌و جگه‌ره‌یه‌ ساخته‌یه‌، واته‌ له‌و جۆره‌ جگه‌ره‌ دیاریکراوه‌ هه‌یه‌ که‌ ئه‌سڵه‌و ئه‌م جۆره‌ دیاریکراوه‌یان ساخته‌یه‌و کۆپی جگه‌ره‌ ئه‌سڵه‌که‌یه‌ به‌س خۆی ئه‌سڵ نییه‌، به‌ڵام ئه‌م وشه‌یه‌ گه‌ر بۆ نووسه‌ر به‌کاربێت به‌س له‌ یه‌ك حاڵدا راست ده‌بێت، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ که‌ که‌سێك بانگه‌وازی ئه‌وه‌ بکات که‌ ئه‌و فڵانه‌ نووسه‌ری ناودارو ناسراوه‌و به‌و مانایه‌ی خۆی بکاته‌ که‌سایه‌تی ئه‌و نووسه‌ره‌ دیاریکراوه‌، له‌م حاڵه‌دا ده‌ڵێین ئه‌میان ساخته‌یه‌و ئه‌ویتریان ئه‌سڵه‌که‌یه‌.
به‌س کاتێك نووسه‌رێك بۆ نموونه‌ چیرۆکێکی نووسی و هی خۆی بوو ئه‌وا له‌ ڕێسای زماندا هه‌ڵه‌یه‌ پێی بگوترێت نووسه‌ری ساخته‌، چونکه‌ هیچ که‌سایه‌تیه‌کی تری هه‌ڵنه‌گرتووه‌و هه‌ر خۆیه‌تی نه‌ك بڵێت من ئه‌و نووسه‌ره‌ ناوداره‌م و ئه‌مه‌ش ببێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی ئێمه‌ش پێی بڵێین ئه‌وه‌ نووسه‌ره‌ ساخته‌که‌یه‌و ئه‌مه‌ش نووسه‌ره‌ ئه‌سڵیه‌که‌یه.

• هه‌ر بۆ نموونه‌ وه‌ك چۆن نابێت به‌ ئه‌م رۆژنامه‌نووسه‌ بین رۆژنامه‌نووسی ساخته‌، چونکه‌ به‌ شێوه‌یه‌کی فیزیکی له‌ رۆژنامه‌ ده‌نووسێت، به‌س ده‌کرێیت پێی بڵێین رۆژنامه‌نووسی خراپ و بێئاست.‌

3- شاڵاو حه‌بیبه‌و رۆڵان بارت:

رۆژنامه‌نووس ده‌نووسێت: (لێره‌دا من سیوهه‌شت ساڵ پاش مه‌رگی جه‌سته‌یی بارت کۆپییه‌کی نوێ له‌م تیۆره‌ ده‌خه‌مه‌ روو، که‌ هه‌ر ناوی مه‌رگی نووسه‌ره‌، به‌ڵام لێره‌دا نووسه‌ر له‌ خاوه‌ندارێتی ده‌قه‌که‌یشی دوور ده‌خه‌مه‌وه‌، هه‌ر خۆیشم یه‌که‌م که‌س جێبه‌جێی ده‌که‌م).
ئایا رۆڵان بارت په‌ی به‌ شتێك نه‌بردووه‌و کاکی رۆژنامه‌نووس بۆی زیاد ده‌کات؟ با بزانین:
یه‌کێکی تر له‌ نموونه‌کانی چه‌واشه‌کاریی خوێنه‌ران ئه‌م نووسینه‌ گاڵته‌ئامیزه‌یه‌ به‌ هزری خوێنه‌ران. ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ کاتێك رۆژنامه‌نووسێك خۆی بخاته‌ ئاستی رۆڵان بارته‌وه‌و به‌ڵکو له‌مه‌ش زیاتر: بڵێت من ئه‌ویشم جێهێشتووه‌، داهێنانه‌که‌شم ئه‌وه‌یه‌ که‌ رۆڵان بارت باسی مردنی نووسه‌ر ده‌کات، ئه‌وا من لام گرنگ نییه‌ شیعره‌کانم ببه‌ن به‌ چ ناوێکه‌وه‌ بڵاوی ده‌که‌نه‌وه‌ بڵاوی بکه‌نه‌وه،‌‌ چونکه‌ گه‌وره‌یی شیعره‌کانم لای هه‌مووان روونه‌و له‌ که‌س ناشاردرێته‌وه‌، بۆ زیاتر راستکردنه‌وه‌ی ئه‌م رۆژنامه‌نووسه‌ ده‌بێت ئه‌م خاڵانه‌ باس بکرێت:

أ- ئه‌م گوته‌یه‌ ئه‌وه‌ ده‌رده‌خات ئه‌م رۆژنامه‌نووسه‌ ئێستاش له‌ ستراتیژی ره‌خنه‌ی بونیاتگه‌ریی و راکانی رۆڵان بارت به‌ ته‌واویی تێنه‌گه‌شتووه‌، چونکه‌ ئه‌و کاتێك باسی مردنی نووسه‌ر ده‌کات له‌ مامه‌ڵه‌کردن له‌گه‌ڵ خوێندنه‌وه‌ی هه‌ر به‌رهه‌مێکدا ئه‌وا مه‌به‌ستی نییه‌ که‌ نابێت به‌رهه‌مه‌کان بێ ناوی نووسه‌ر بڵاوبکرێنه‌وه‌و ته‌ماشا بکرێن، یان ده‌بێت ناوی نووسه‌ری تریان بخرێته‌ سه‌ر تا به‌هه‌ڵه‌دا نه‌چین له‌ خوێندنه‌وه‌ی ته‌واویاندا، به‌ڵکو مه‌به‌ستی ئه‌وه‌یه‌ له‌ کاتی خوێندنه‌وه‌کاندا هیچ فاکته‌رو شتێکی تر له‌ ده‌ره‌وه‌ی ده‌قدا له‌ پێشچاو نه‌گیرێت بۆ مامه‌ڵه‌کردن له‌گه‌ڵ ده‌قه‌کاندا (وه‌ك ئه‌م خۆ خۆییه‌ی ئه‌مڕۆ هه‌یه‌)، ئه‌گینا با بشزانرێت هی چ نووسه‌رێکه‌و چۆن ژیاوه‌و بیروڕای ڕامیاریشی چی بووه‌…. به‌ڵام هیچ کام له‌م خاڵانه‌ رۆڵیان نابێت له‌ چۆنییه‌تی مامه‌ڵه‌کردن و تێگه‌شتن له‌ ده‌قه‌که‌.
که‌واته‌ ده‌رده‌که‌وێت بیردۆزه‌که‌ی کاکی رۆژنامه‌نووس به‌ ناوی (مه‌رگی نووسه‌ر دوو) هه‌ر له‌ گه‌ڵ وشكبوونه‌وه‌ی مره‌که‌به‌که‌یدا ده‌مرێت و ته‌نیاش بۆ پڕکردنه‌وه‌ی لاپه‌ڕه‌ی رۆژنامه‌کان ئه‌م بابه‌ته‌ی نووسیوه‌.

ب- راسته‌ که‌س به‌ دۆی خۆی ناڵێت ترشه‌، به‌س شیعری ئه‌و شاعیره‌ له‌و ئاسته‌دا نییه‌ ئاوها نموونه‌ی پێ بهێنرێته‌وه‌ له‌ گه‌وره‌یی و ناسراویدا، به‌ڵکو ئێستاش گومانێکی زۆر هه‌یه‌ که‌ ئایا به‌و بابه‌تانه‌ی ده‌ینووسێت پێیان بگوترێت شیعر یان نا؟ چونکه‌ زۆر له‌ ئاستی خراپدان، به‌ڵکو‌ ئه‌و شیعرانه‌ هه‌ر خۆیان بۆ خۆیانی بلاونه‌که‌نه‌وه‌ بڕواناکه‌م له‌ رۆژنامه‌و گۆڤاره‌کانی تردا هه‌ر ناوی شیعریان لێ بنرێت و بڵاوبکرێنه‌وه‌، ئاوها تێده‌گه‌ین که‌ چۆن که‌سانێك خۆیان و خه‌ڵکی به‌ هه‌ڵه‌دا ده‌به‌ن و له‌ خه‌یاڵێکی په‌مه‌ییدا خۆیان لێ بووه‌ته‌ شازاده‌ی نووسین و ئه‌ده‌بییات.

شیشۆقێك
بە دەماری بیرەوەریەكانمەوە چەقیوەو
ئەو خەتخەتێنانەی بیربردوومەوە
كە وێنەی منداڵیمی كێشابوو
ئەو شیشۆقە
بەناو خەونەكاندا
بەری ئەو شاخوێنهێنەرانەی گرتووم
كە لەكۆكردنەوەی ساڵەكانی تۆ
رژابوونە بینینمەوە،
تادێ‌
هۆنینەوەی ئەو وشانەم بیر دەباتەوە
كە بڕیار بوو بەر لەپیری
هەڵیاندەمە نێو سەبەتەی لاویتەوە،
ئاخر شیشۆقێكی دی
بەپەنجەكانی پاڕانەوەی تۆوە نوساوەو
لێناگەڕێ‌
كاسە پڕ شیرنیەكانی بوكێنیت
بگاتە ئەو ماڵۆچكانەی
بە وردە بەرد دروستمان دەكردن
لێناگەڕێ‌
شاباشەكان هەڵوەرێنە سەر شایی گەمانەكان و
لەژێر پێماندا بشكێن
تا
خەیاڵە شوشەیی و
خەونە كرستاڵەییەكانمان
نەبنە شیشۆق.

راپەڕی و
لە دەرگای دەرەوە خزایە نادیارییە دڕەکەدا
بێ ئەوەی – بە پێویستییەکانا بچێتەوە و –
بزانێ،
ئایە تەباخە داگیرساوەکەی کوژاند
یان بۆڕی ئاوی گەرماوەکەی بەست
یان نا
نە گەڕایەوە
لایە لە دەرگا ڕزاوەکەی بکا
بزانێ ئایە دایخست
یان هەر بە کراوەیی
ڕادەستی با و
خواستەکانی ڕۆژگاری کرد
بە تەنیشت سەگە بێ لانەوازەکەیدا
تێپەڕی
نە ماڵئاویی و
نە دەستێکی بەزەیی
زۆر مات
سەگە، پێچەوانەی هەر جارێ
هەر وەڕی و
زۆریش وەڕی
ئەو بە نادیارییا
هێدی هێدی و
قووڵ و قووڵتر شۆڕدەبووە
تا پێڵاوە کۆنەکانی
ئەوانەی لە مێژەوە پێیان دەگوشی
بە هەنگاوەکانیا نەوێران
ڕایگرن
چۆن تاوێرێکی لە دوند بەربوو
گرمۆڵەی دەهات و
هەر خوار دەبو و
هەر خوار
سەرهەڵگری تەریک
وای نەدەزانی زۆر دوور دەکەوێتەوە
ساڵێ
مانگێ
ڕەنگە لە کاژمێری کەمتر
هەر زۆر زو و
زووتر دەگەڕێتەوە
سەگە بێ لانەوازەکەی لە ئامێز دەگرێ و
ماڵە چۆڵەکەی…. سەرلەنوی
ئاوەدان دەکاتەوە

هۆنراوەی کەنعان مودحەت
نۆڤەمبەری ٢٠١٥
کفری

قامیشێكی مێینه‌ ڕوا
زه‌مین بێ‌ پیاو
ئاوه‌ڵكراسی مه‌رگ جێما
بلوێری سه‌ر بڵندایی خود
هه‌ڵچوونت چه‌ك نییه‌
گه‌ڵای ژه‌نگاوی ژیان مه‌شۆره‌وه‌
گیان زۆرشت پشتگوێ‌ ده‌خات
ئه‌گه‌ر نا…
ده‌ستكه‌وت چییه‌ له‌ باسكردنی با
ڕه‌هێڵه‌ی باران
سه‌به‌ته‌ی هه‌نارانیان ڕژانده‌ قووڵایی له‌شه‌ فسفۆڕیه‌كان…
هونه‌رمه‌ندی ورووژان بووی
ڕامانت جیوه‌یی
گرێی جه‌سته‌ و گیانت دا
دیارده‌كانیش ڕاسپارده‌یه‌كی كۆن بوون
ڕه‌چه‌ڵه‌كیان نابووت

29/3/1992.

ئاشتبوونه‌وه‌

نامۆی یه‌كه‌م:
له‌شی گۆڕستانی گیان بوو
نامۆی دووه‌م:
تۆزی سه‌ر تووتڕكی كه‌ناران
نامۆی سێیه‌م:
شه‌به‌نگی قه‌ڵای ترۆپكان
له‌ ساتێكی وه‌نه‌وشه‌ییدا
سه‌رینیان برده‌وه‌ لای یه‌ك و نامۆییان كرد به‌ فه‌نه‌ری كۆلاره‌یه‌ك،
ناردیانه‌ ئاسمان
له‌ خواره‌وه‌ش ،
له‌ گۆڕستانی گیاندا ، له‌ له‌ش ده‌گه‌ڕان

1992.

شه‌وێكی تر نه‌چوومه‌وه‌ گوێ‌ چه‌می منداڵیم

منداڵیم مانگێكی ماڵی بوو،
شه‌وان زوو ده‌گه‌ڕایه‌وه‌.
منداڵیم ئاوێنه‌یه‌ك بوو، عومرم لێی جێهێشت و نه‌مدۆزییه‌وه‌.
منداڵیم خانیچۆله‌یه‌ك بوو، پڕ نهێنی
پۆلیس تێكی دا
یارییه‌ك بوو بیرچووه‌وه‌
ئای منداڵیم شه‌وێكی تریش زوو نه‌خه‌وتی
بێمه‌وه‌ گوێ‌ چه‌مت
له‌ منداڵیم گه‌ردوون له‌ چیاكه‌ی به‌ر ماڵمان ته‌واو ده‌بوو
ئێوارانیش له‌وێ‌
مازووچن و ئه‌شقیا و ڕێبوار و شوان و داڵ و داركه‌ر و قاز و قورینگ شه‌و ده‌گه‌ڕانه‌وه‌
له‌ منداڵیم زوو زوو ده‌چوومه‌ شاری په‌ریان
زوو تفه‌نگ و چه‌كم فڕێ‌ ده‌دا
شه‌ڕه‌كه‌م ته‌واو ده‌بوو.
ئای منداڵیم شه‌وێكی تریش زوو خه‌وتی
بێمه‌وه‌ گوێ‌ چه‌مت و ته‌واو به‌ بیرم بێته‌وه‌.
1995.

وه‌ره‌ تا زوو شوێنێك له‌ مردن بۆ خۆمان بكه‌ینه‌وه‌

له‌ یه‌كه‌م تۆفان، كه‌شتییه‌كه‌م وێڵ بوو
له‌ یه‌كه‌م كرانه‌وه‌ی گوڵی له‌ش، گوناهم كرد
له‌ یه‌كه‌م خۆر هه‌ڵاتن، سندووقێك تیشكم بۆ گونده‌كه‌مان برده‌وه‌
به‌یانی سندووق نه‌كرایه‌وه‌
له‌ یه‌كه‌م دیداری سه‌ر زه‌وی، كه‌لوه‌كان ڕه‌شبوون
له‌ یه‌كه‌م دووڕیان، له‌گه‌ڵ بێهووده‌یی ڕۆیشتم
له‌ یه‌كه‌م ڕاو، مه‌له‌كان باڵیان له‌ (با)م خواسته‌وه‌
له‌ یه‌كه‌م سه‌فه‌ر، هاوڕێیه‌تیم ون كرد و ئاوێنه‌م دۆزییه‌وه‌
له‌ یه‌كه‌م سه‌ما، ئاوازه‌كان چوونه‌وه‌ لای په‌نجه‌ی ڕِژاوی
كه‌مانجه‌ژه‌نی ڕه‌ند
له‌ یه‌كه‌م ده‌ربه‌ند، بای نه‌هامه‌تی بردمی
له‌ یه‌كه‌م شه‌ودا، ئاگرم پێ‌ نه‌ما
له‌ یه‌كه‌م كۆش، شیر فریوی دام
له‌ یه‌كه‌م شه‌ڕ، مه‌ستی لێی تێكدام و بووم به‌ په‌ند
شه‌ڕ به‌م یه‌ك دوو شیعره‌ ته‌واو نابێ‌
بارانیش به‌م دووعایه‌ ناگاته‌ ئێره‌
ژیانیش به‌م حیكمه‌ته‌ ناچێته‌ سه‌ر
وه‌ره‌ تازووه‌
شوێنێك له‌ مردن بۆ خۆمان بكه‌ینه‌وه‌.

——————————————————————
كاك جه‌لال به‌رزنجی سڵاو: چاوت ماچ ده‌كه‌م، ئه‌م چوار شیعره‌ له‌ دیوانه‌كه‌تدا نییه‌. زۆر ماندووبووم تا توانیم بیاندۆزمه‌وه‌. ده‌كه‌ونه‌ قۆناغی نووسینی كۆشیعری: ( بارانی ڕه‌حمه‌ت).
سه‌باح ڕه‌نجده‌ر
19/3/2017 هه‌ولێرئ
سوپاسی برای ٍشاعیر كاك سه‌باح ره‌نجده‌ر ده‌كه‌م, بۆ ئه‌و كاره‌ جوانه‌ی، جێگه‌ی سوپاس و پێزانینمه‌..
Chat Conversation End
Type a message…

هەر جارەو بابەتێک لە ئەرشیڤی دەنگەکانەوە ……
http://dengekan.com/doc/2004/12/handren27.pdf

قه‌ده‌ری خه‌ونی کورد: له‌ چه‌پڕۆیییه‌وه‌ بۆ راستڕۆیی- کۆنپارێزیی

هه‌ندرێن

ده‌روازه‌یه‌ک

له‌ پنجایه‌کانی سەتەی بیسته‌وه‌ بزاڤی سیاسیی و رۆشنبیریی کوردی، به‌ ئایدیۆلۆژی چه‌پڕۆیی، که‌ له‌ گیان به‌ختکردنێکی ئیدیالی وێنه‌ده‌کرا، له‌ پێناو “خه‌ون”ه‌که‌یدا به‌ خه‌باتی چه‌کداری و رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ سه‌رقاڵ بوو. به‌ڵام هه‌ڵه‌ نییه‌ ئه‌گه‌ر بێژین، پاش هه‌ره‌سی بلۆکی سۆڤیه‌ت و به‌ تایبه‌تیش له‌گه‌ڵ به‌ دمگۆ بوونی رووخاندنی رژێمی سه‌دام و پرۆژه‌ی (به‌ دیمۆکراتیکردنی خۆرهه‌ڵاتی نیوه‌ڕاست) له‌لایه‌ن ئه‌مریکاو سه‌رۆکه‌که‌ی ج. بوش و سه‌رله‌دوونانی تێرۆریستان و چاوزه‌قکردنه‌وه‌ له‌ رژێمی ئیران و سوریا، که‌ ئه‌مڕۆ‌ کوردان له‌ هه‌موو کاته‌کانی تر زێتر له‌ ئاستی هزر و ده‌روونییه‌وه‌ له‌ به‌رده‌م ئه‌م”خه‌ونه‌”دا سه‌رگه‌ردانتره‌‌. بۆیه‌ ره‌نگه‌ بشێ گه‌ر ئه‌م نووسینه‌ به‌م پرسیارگه‌له‌ ده‌ستپێبکات، ئه‌گه‌ر یه‌کێک لێمان بپرسێت: ئه‌وه‌ چییه‌ که‌ کیشه‌ی ئه‌و “خه‌ونه‌”ی وه‌ها ئاڵۆز کردووه‌‌/ده‌کا؟ یان: خه‌ونی کورد/گوتاری نه‌ته‌وایه‌تی چییه‌ و چۆنه‌؛ چتۆ ئه‌و خه‌ونه‌ ده‌ستنیشان ده‌که‌ی؟ هه‌ڵبه‌ت ره‌نگه‌ هه‌ر یه‌ک له‌ ئێمه‌ له‌گه‌ڵ خۆیدا بتوانێت به‌ چه‌ندان روانگه‌ به‌رسڤی ئه‌و پرسگه‌له‌‌ بداته‌وه‌، لێ تا ئێستا نه‌مانتوانیووه‌ پرسی “خه‌ونی کورد” به‌ ته‌رزیکی ته‌واو بۆ خۆمان و ئه‌وانیتری به‌رانبه‌ر به‌رجه‌سته‌ بکه‌ینه‌وه‌، یان وه‌ڵامێکی راشکاومان نییه‌ بۆ ئه‌وه‌ی له‌و‌ سه‌رگه‌ردانیی و عاسێ بوونه‌ به‌ده‌م ئه‌وخه‌ونه‌وه‌ بێدارمان بکاته‌وه‌.

هه‌ر بۆیه‌ ئاخاوتنی کورد له‌سه‌ر خه‌ونه‌که‌یدا هه‌میشه‌ تێدامان و خه‌مینه‌‌، یان له‌ زمان-گوتارێکی نادیار و ئاڵۆزکاودا دووباره‌ و داخراودا وێڵ ده‌بێت، خۆی نمایشده‌کا. به‌ واته‌یه‌کی تر، ئاخێوه‌ری کورد، له‌ ته‌واوی گفتوگۆییه‌کاندا، له‌و زمانه‌ و ره‌وانبیژییه‌ داخوازیکراوه‌‌ لاوازه‌ که‌ بتوانێت کۆی ئاڵۆزیی، هۆکار، به‌ڵگه‌، ره‌گه‌ز و سه‌رچاوه‌کانی ئه‌و‌ “خه‌ونه”ه‌ له‌و زمانه‌ قه‌تیسماوه‌دا ئازاد و سه‌رفراز بکات. به‌ کورتی گه‌ره‌کمه‌ بڵێم، له‌ زمانی کوردییدا، گوتاری سیاسی کورد گوتارێکه‌ له‌ زمانێکی شپرزه‌ و راڕادا خۆی وێنه‌ ده‌کا. له‌م روانگه‌یه‌وه‌ ده‌بینین گفتوگۆییه‌کانی ئێمه‌ هه‌میشه‌ به‌ بنبه‌ست ده‌گه‌ن و گرژیی و گه‌ڕه‌لاوژه‌ ده‌بیته‌ ئاکامگیریی بۆ پرسی خه‌ونی کورد. نه‌بوونی زمانێکی تۆکمه‌ و ره‌وانبێژییه‌کی به‌ ده‌مار له‌ جه‌م مرۆی کورددا، ره‌نگه‌ بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌و هێزه‌ ده‌رکییه‌ی که‌ هه‌میشه‌، وه‌ک قه‌ده‌رێک بڕیارده‌ر بووه‌ له‌سه‌ر جڵه‌وکردنی ئاگایی کوردیدا. بۆیه‌ من وه‌ک گریمانه‌یه‌ک له‌م نووسینه‌دا، ئه‌و هیزه‌ ده‌رکییه له‌ دوو هێزدا به‌رجه‌سته‌ ده‌که‌مه‌وه: چه‌پڕ‌ۆ -سۆسیالیزم) و (تێکه‌ڵاوییه‌ک له‌ لیبرالیزمی نوێ و راستڕۆ – کۆنپارێزی). ئه‌وه‌ی یه‌که‌میان، دوای شه‌ڕی جیهانی دووه‌م و دابه‌شکردنی نه‌خشه‌کان به‌سه‌ر دوو بلۆکی ئیمپریالزم و سۆسیالیزمدا سه‌ریهه‌ڵدا. ئه‌و رێگه‌یه‌ به‌ هۆی چه‌وسانه‌وه‌ تووندی نه‌ته‌وه‌وایه‌تیی و تانگانه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی، ئابووری …هتد، له‌ جیهانی لای ئێمه‌دا به‌ هه‌ڕمێن ده‌بێت.

له‌ ئاکامی ئه‌وه‌دا چه‌پڕۆیی بووه‌ هێزێکی رۆحی له‌ ماوه‌ی نیو سه‌ده‌دا ئاوه‌ز و ئاگایی مرۆی کوردی جڵه‌و کرد. ئه‌وه‌ی دووه‌میشیان، به‌ دیاریکردن، له‌ پاش رمانی بلۆکی سۆسیالیزم و قۆناغی دوای راپه‌ڕینی کوردستانی باشوور و دیلبوونی ئۆجه‌لان و سست بوونی شه‌ڕی پیشمه‌رگه‌یی له‌ کوردستانی رۆژهه‌لاتدا. به‌ڵام دوای بڕیاردانی ئه‌مریکا به‌ رماندنی رژێمی سه‌دام ئیتر خه‌ونی کورد به‌ یه‌کجاری له‌ به‌ره‌ی راستڕۆ-کۆناپارێزیدا ماره‌ ده‌کریت. لێره‌دا ده‌بێ ئه‌وه‌ جەختبکەمەوە‌ که‌ “لیبرالیزم” و “کۆنپارێزی”، له‌ زۆر لایه‌نی ئایدیۆلۆژییه‌وه‌ لێکتر جودان، به‌ڵام، لای توێژی سیاسی و رووناکبیری کوردیدا ئه‌و دوو ئایدیلۆژییه‌، وه‌ک یه‌ک یان ناڕوون ته‌ماشا ده‌کرێن. به‌ گشتیی بۆ ئه‌و توێژه‌، مانای ئه‌و ئایدیۆلۆژییانه‌ له‌ ئازادی تاکه‌ که‌س و دێمۆکراتی و قسه‌گه‌لێکی وادا ده‌ناسرێنه‌وه‌. بۆیه‌ له‌م نووسینه‌دا به‌کارهێنانی هه‌ر یه‌ک له‌و ئایدیۆلۆژییانه‌ مه‌به‌ست ئاماژه‌ کردنه‌ به‌و تێگه‌یشتنه‌ی ئه‌و توێژه‌ سیاسی و رووناکبیرییه‌.
له‌م روانگه‌یه‌وه‌‌ به‌نده هه‌وڵده‌دات له‌ درێژه‌ی ئه‌م نووسینه‌دا ‌کاریگه‌ریی و ورده‌کارییه‌کانی ئه‌و دوو هێزه‌ ده‌ره‌کییه‌ له‌سه‌ر “قه‌ده‌ری خه‌ونی کورد” راڤه‌ بکات.

هه‌ر لێره‌دا ده‌بێ بڵێم به‌ڕاستی ئێمه‌ پێویستمان به‌ ئه‌فراندنی زمانێکه‌ که‌ بتوانێ به‌ ده‌ستاوێژ و به‌ڵگه‌ی فره‌وان کێشه‌کانی ئه‌م خه‌ونه‌مان بۆ بخوێنێته‌وه‌. چونکه‌ بۆ نموونه‌ کۆی کورد هێشتا ناتوانێ به‌ ئاگاییه‌کی تۆکمه‌وه‌ له‌ په‌یوه‌ندی کورد و ئه‌مریکا تێبگات. دواجار ئه‌مریکا بۆ کورد کراوه‌ته‌ هێزێکی وه‌همی، که‌ گوایه‌ ده‌وڵه‌تی کوردیمان بۆ دروست ده‌کا، یان به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، که‌ پێویستی به‌ کورد نه‌ما خیانه‌ت ده‌کا. هه‌ڵبه‌ت ئه‌م دوو جۆره‌ هه‌سته‌ لێکدژه‌ سه‌باره‌ت به‌ په‌یوه‌ندی کورد و ئه‌مریکا، رۆژانه‌ له‌ راگه‌یاندنه جیاوازه‌کانی کوردییدا هه‌میشه‌ دووپاته‌ ده‌کرێنه‌وه‌. هه‌ر یه‌ک له‌و دوو روانگانه‌ له‌ یه‌ک زمانی بیر کردنه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ هه‌ڵده‌گرن: یان به‌ په‌ڵه‌وانکردنی ئه‌مریکایه‌، که‌ کورد رزگار ده‌کا، یانیش دژایه‌تیکردنی ئه‌مریکایه‌، که‌ داگیرکار و سه‌رمایه‌دار و دژی ئیسلامه‌… گه‌ر سه‌رنج بده‌ین، ته‌واوی ده‌مڕاستی حیزبه‌ به‌ناو ناسیۆنالیسته‌کانی کورد له‌ هه‌ر چوار پارچه‌ی کوردستاندا، هه‌میشه‌ به‌ زمانێکی لاواز و سافیلکانه‌ له‌ به‌رانبه‌ر سه‌رۆکه‌کانی ئه‌مریکا ده‌ئاخڤن. سوپاس و پیرۆزباییه‌کان بۆ ئه‌مریکا هه‌میشه‌ هه‌ستێکی به‌زه‌ییانه‌ و بێهێزانه‌ به‌رجه‌سته‌ ده‌که‌نه‌وه‌.

هه‌رده‌ڵێی کورد قه‌رزباری ئه‌مریکایه‌. نموونه‌ی ئه‌و ته‌رزه‌ ره‌وانبێژییه‌ لاوازه‌ش: هه‌ر له‌ نامه‌که‌ی مام جه‌لال و کاک مه‌سعود بارزانییه‌وه‌ بگره‌ تا به‌ حیزبه‌کانی کوردی ژێر ده‌ستی سوریا تێده‌په‌ڕێ و تا ده‌گاته‌ نامه‌ی پیرۆزبایی سکرتێری حیزبی دێمۆکوراتی کوردستانی ئێران، که‌ کۆی ئه‌مانه‌ش ویستی سیاسه‌تمه‌داری کورد ده‌ستنیشان ده‌کات. هاوکاتیش له‌ پاڵ چه‌ند گروپ و حیزبی جیاوازی مه‌یله‌ و کۆمۆنیستی تازه‌ بابه‌ت و گروپی ئیسلامی کوردی، میراتگرانی سلاحه‌دینی ئه‌یوبی، بڕێک رووناکبیری بێلایه‌ن و ئاکادیمی کوردیمان هه‌ن‌، له‌ ژێر چه‌تری ئاگایی و ره‌خنه‌گرتن له‌ ئه‌قڵی بوش و رۆژئاوا، تا سه‌ر ئێسقان دژایه‌تی سیاسه‌تی شه‌ڕی رژێمی ئه‌مریکا به‌ دژی ئێراق و تێرۆریزم ده‌کا. یه‌کێک له‌و رووناکبیرانه‌، کاک فاروق ره‌فیقه‌، که‌ دژایه‌تی کردنی ئه‌مریکا هانیده‌دا په‌نا بباته‌ به‌ر (چۆمسکی).

(*) لێره‌دا به‌ هه‌ڵه‌ی ده‌زانم، گه‌ر ئه‌و بۆچوونه‌ی من له‌سه‌ر فاروق ره‌فیق بخرێته‌ بۆته‌ی هه‌مان ئه‌و بۆچوونانه‌ی که‌ پاش کتێبه‌که‌ی، “ماڵێکی وێران و ویژدانێکی زامدار…” خرانه‌ پاڵ ئه‌و، هه‌روا مه‌به‌ستم ئه‌وه‌ نییه‌ که‌ فاروق مافی نییه‌ دژایه‌تی ئه‌مریکا و ئه‌قڵی رژێمه‌که‌ی بوش بکات، به‌ڵکو مه‌به‌ستی من کێشه‌ی لێکچوونی روانگه‌کانه‌ له‌ دژایه‌تی و دۆستایه‌تیدا، کێشه‌ی داوێنگیری ئه‌و په‌نابردنه‌ی کورده‌ بۆ ئیدیۆلی ده‌ره‌کی. ئێمه‌ ده‌زانین چۆمسکی له‌ بواری زانستی زمان و ره‌خنه‌کانی به‌ دژی رژێمی بوش و ئیسرائیل ناسراوه‌.

به‌ڵام ئه‌مڕۆ له‌ رۆژئاوادا ته‌نیا کۆمۆنیست و به‌شێک له‌ چه‌په‌ تووندڕۆیه‌کان، گرینگی به‌ نووسینه‌کانی چۆمسکی ده‌ده‌ن، چونکه‌ ئه‌وان ئه‌مریکا به‌ سه‌رمایه‌دار و دژه‌ سۆسیالیزم ده‌ناسن. بۆ نموونه‌، له‌ وڵاتی سوێددا له‌و ساڵانه‌ی دوایی چاپخانه‌یه‌کی چه‌پڕۆکان به‌شێک له‌ کتێبه‌ سیاسییه‌کانی چۆمسکیان وه‌رگێڕا و چاپکرد، بۆیه‌ چۆمسکی له‌و ناوه‌نده‌ چه‌په‌ش ده‌خوێنرێته‌وه‌. گه‌ره‌کمه‌ بڵێم، فاروق ره‌فیق نووسه‌رێکه‌، له‌ کتێبه‌که‌ی خۆیدا پشتگیری هزر و کولتوری (کۆنسێرڤاتیڤ) ده‌کا، چونکه‌ به‌رهه‌مهێنه‌ری هزر و فه‌لسه‌فه‌ی ره‌سه‌نی رۆژئاوایه‌…که‌چی له‌ دژایه‌تی کردنی ئه‌مریکادا، په‌نا بۆ چۆمسکی ده‌بات… هتد. ئه‌وه‌ی من ده‌مه‌وێ بڵێم، لاینگیری حیزبی کوردی بۆ ئه‌مریکا و روانگه‌ی فاروق ره‌فیق و کۆمۆنیست و ئیسلامییه‌کانی کوردی، له‌ ئاکامدا به‌ یه‌ک ئاراسته‌دا ده‌ڕۆن.

ئه‌وه‌ی که‌ لێکیان جیاده‌کاته‌وه‌ شێوازه‌ نه‌ک ناوڕۆک و جیهانبینی. به‌ بڕوای من ئه‌مڕۆ کورد پێویستی به‌وه‌ نییه‌ که‌ رووناکبیر و سیاسه‌تمه‌دار پێی بڵێ ئه‌مریکا پاڵه‌وانه‌ یان فاشیل و داگیرکار و ئه‌قڵی سه‌قه‌ته‌، به‌ڵکو کێشه‌ی کورد ئه‌وه‌یه‌ چۆن زمانێکی تێگه‌یشتن فێر بێت و به‌کار بێنێ له‌ په‌یوه‌ندیکردنی له‌گه‌ڵ ئه‌مریکادا. هه‌روا کێشه‌ی کورد ئه‌وه‌یه‌ که‌ چۆن له‌م وه‌همه‌ رزگار بێت، ئه‌مریکا ئه‌و فریادڕه‌سه‌ نییه‌ که‌ دوا بڕیار له‌سه‌ر خه‌ونی کورد لای ئه‌و ده‌درێت. دواجاریش کێشه‌ی کورد ئه‌وه‌یه‌ چۆن له‌ جیاتی خۆ به‌ قه‌رزبار دانانی له‌ به‌رانبه‌ر ئه‌مریکا، ویستی خۆی و یاده‌وه‌ریی خۆی به‌ یاد بهێنرێته‌وه‌… هتد.

له‌م روانگه‌یه‌وه‌ ئه‌م دوو زمانه‌ به‌ ئاواز جودا و به‌ ئاراسته‌ وێکچووه‌ به‌رانبه‌ر به‌ ده‌سه‌ڵاتی ئه‌مڕۆی ئه‌مریکاوه‌، ته‌نیا بار قوڕسکردنی زمانی کوردییه‌، که‌ هیچێکییان ناتوانن وزه‌ و هه‌نگاوێکی چاوه‌ڕکراو به‌ ئاراسته‌کانی هزرکردنی کورد ببه‌خشن. ئه‌نجامی ئه‌و دوو ته‌رزه‌ هزرکردنه‌ لای کۆی کورد له‌ شه‌ڕه‌ قسه‌ و رقهه‌ڵڕشتن ده‌چه‌قێت. به‌ واتایه‌کی تر، ئه‌و ته‌رزه‌ بیرکردنه‌وه‌ قالبگرتووه‌ی کورد، زمانی کوردیی تووشی رێگایه‌ک کردووه‌ ، ته‌نیا بۆ قسه‌ کردنه‌.

بۆیه‌ زمان له‌گه‌ڵ خۆیدا ده‌په‌یڤێ نه‌ک گفتوگۆکردن له‌گه‌ڵ ئه‌وانیتردا، که‌ ئه‌مجۆره‌ قسه‌ کردنه‌ش نه‌ کۆتایی هه‌یه‌ و نه‌ سه‌ره‌تا. ئه‌مه‌ش وای له‌ زمانی کوردیی کردووه‌ له‌ گوتنه‌وه‌ی ئه‌زموون و زانیار و روانگه‌ وه‌ستاوه‌کاندا شپرزه‌ بێت. دواجار ئه‌و ته‌رزه‌ زمانه‌، که‌ له‌ ره‌ش و سپیدا ده‌دوێ، توانایه‌کی نییه‌ بۆ به‌رجه‌سته‌ کردنه‌وه‌ی ئه‌و روانگه‌ و ئه‌لته‌رناتیڤه‌ هزریانه‌ی که‌ بتوانێ ئاسۆیه‌ تازه‌کانمان بۆ ئاوه‌ڵا بکاته‌وه‌: ئه‌فراندنی پاڵه‌وانی خورافی یان دۆڕاوی نموونه‌ییه‌. لێره‌دا بونیاتی بیر کردنه‌وه‌ی کوردی ده‌که‌وێته‌ ژێر پرسیاره‌وه‌: پاڵه‌وانه‌کان پاڵه‌وانی بێکردارن. سه‌رۆک واتای بچووکردنه‌وه‌ی ناسه‌رۆکه‌. دۆست و دوژمن خاسڵه‌ته‌کانیان بێبنه‌مایه‌. روونتر بێژم: له‌ لایه‌ک ئه‌مریکا دۆستی کورده‌ و ده‌وڵه‌تی کوردیمان بۆ داده‌مه‌زرێنێت، یان دوژمنی کورده‌، سه‌رمایه‌دار و به‌رژه‌وه‌ندیخوازه‌… هتد.

لێره‌وه‌ له‌به‌رده‌م زمانی کوردییدا بواری ده‌ربڕینێکی تر نییه‌. دواجار زمانی کوردیی له‌ به‌رجه‌سته‌ کردنه‌وه‌ی خه‌ونی کوردیدا گیری خواردووه‌
به‌هه‌مه‌حاڵ، دوای رونکردنه‌وه‌ی بیرۆکه‌ی ناوی ئه‌م بابه‌ته‌، هه‌وڵده‌ده‌م چه‌مکه‌ بیرلێکراوه‌کان بخه‌مه‌ روو. چه‌مکی “قه‌ده‌ر” لای کورد به‌ ستراوه‌ته‌وه‌ به‌ کێشه‌ی به‌ده‌ستهێنانی رزگاری کورد له‌ ده‌ست داگیرکاران. بۆیه‌ قه‌ده‌ر له‌ زمانی کوردییدا هه‌میشه‌ ئاماژه‌ به‌ هێزێک ده‌کا که‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی توانای کورده‌. چه‌مکی “خه‌ون” له‌ ده‌ربڕینی کوردییدا هه‌ر ته‌نیا واته‌ی ئه‌و چاڵاکییه‌ نائاگایه‌ی مرۆڤ نییه‌ له‌ کاتی خه‌وتندا، به‌ڵکو به‌رجه‌سته‌ کردنه‌وه‌ی پایه‌ و پرسیاری هه‌زار ساڵه‌ی کورده‌. به‌ واته‌یه‌کی تر، کۆستێکه‌ و کوردی سیخناخ کردووه‌. هاوکاتیش واته‌ی به‌ واقیعیکردنی بوونی کوردییه‌ له‌ بڕیار و دیاریکردنی سه‌روه‌رییه‌که‌یدا.

ده‌سته‌واژه‌ی “چه‌پڕۆ ‌و و راستڕۆ” هێمای ئه‌و هێزه‌یه‌ که‌ بڕیار له‌سه‌ر خه‌ونی کورد ده‌دات. “پێشکه‌وتنخوازی”، “پاشکه‌وتنخوازی” و “کۆنه‌په‌رستی” …هتد، چه‌مکزای ئه‌و چه‌پڕۆ‌یه‌ن و مالی کوردیان پڕ کردۆته‌وه‌.
هه‌ڵبه‌ت، به‌ ده‌ست پێوه‌گرتنه‌وه‌ ده‌ڵێم، ناکرێ ئه‌و نووسینه‌ وه‌ک بانگه‌شه‌یه‌ک بۆ پاڵه‌وانخوازی و لێزانی من لێکبدرێته‌وه‌، یان ورتر بڵێم، هه‌ڵه‌یه‌ ئه‌گه‌ر خوێنه‌ر وا تێبگات که‌ من به‌ روانگه‌یه‌کی ره‌ها به‌ دژی ئه‌و حزب و ئه‌م حزب؛ ئه‌و روانگه‌ یان ئه‌ویتر وه‌ستاوم. هاوکات که‌ له‌ چه‌پ/راستڕۆوه‌ ده‌دوێم، وه‌ک دوو هێزی وه‌همی له‌ هه‌ڵسووڕاندنی خه‌ون و ویستی کوردیدا، مه‌به‌ستم ئه‌وه‌ نییه‌ که‌ ئه‌مه‌یان له‌ ئه‌ویتر به‌ باشتر بزانم. به‌ڵکو هه‌وڵی ئه‌م نووسینه‌ هه‌ڵوه‌سته‌ کردنه‌ له‌سه‌ر ئه‌و جۆره‌ زمانه‌ی کورد که‌ خۆی له‌ دوو زمانی دژی ته‌واوکاری یه‌کتر نمایشده‌کا، دواجاریش هه‌وڵی ئه‌م نووسینه‌ ئاماژه‌ کردنه‌ به‌و پاشخان هۆکار و هانده‌رانه‌ی که‌ چ رۆڵێکیان بینیووه‌ له‌سه‌ر ئه‌و “خه‌ونه‌ به‌ کۆمه‌ڵییه‌ی کورد”.

به‌ واتایاکی ساده‌تر، ئه‌م نووسینه‌ به‌دوا گه‌ڕانی سه‌رجه‌می بیرۆکه‌کان و جۆرێک له‌ خوێندنه‌وه‌یانه‌، نه‌ک لایه‌نگیری یان دژایه‌تی بیرۆکه‌یه‌کان.
هاوکاتیش ده‌مه‌وێ بێژم، که‌ چۆن “چه‌پڕۆیی” وه‌ک ئایدۆلۆژییه‌کی زاڵ له‌ مێژوویه‌کی دیاریکراودا، توانی ببێته‌ هێزێکی وه‌همی ده‌رکی، روانگه‌یه‌کی سه‌رتاپایی و ئاوه‌زی کوردی جڵه‌و بکا، ئه‌مه‌ش توانی خه‌سڵه‌ت و نیشانه‌ی خۆی له‌سه‌ر وێنه‌ی سیاسی و رووناکبیریی کوردییدا به‌جێبهێڵێت، ئه‌ویش: هه‌ستی خۆ به‌ قوربانی دانان، خود سڕینه‌وه‌ و خووگرتن به‌ راستییه‌کی ره‌هاگه‌راییه‌. بۆیه‌ رۆحی کوردی هه‌میشه‌ به‌ چاوی ده‌ره‌کی ناسنامه‌ و وێنای خۆی بینیووه‌. له‌ ئاکامی ئه‌و چه‌پڕۆ‌‌ییه‌ کوردیه‌وه‌‌، بوونی کورد وێنه‌یه‌کی خه‌یاڵی وه‌رده‌گرێت، که‌ زیاتر له‌ جیهانبینی ئایینی نزیک ده‌بێته‌وه‌ تا ئاوه‌وزگریی. له‌ کاتتێکدا ئه‌وه‌مان له‌ یاد بێ، که‌ چه‌پڕۆ‌یی له‌ بنه‌ڕه‌تدا به‌رهه‌می پرۆژه‌ی مۆده‌رنیتێ و ئاوزخوازیی رۆژئاواییه‌.

به‌ڵام دوای هه‌ره‌سی سۆڤیه‌ت و کۆتایی هاتنی شه‌ڕی سارد و به‌ دواهاتنی شه‌پۆڵی جیهانگیریی و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی روانگه‌ ئایدۆلۆژییه‌ باڵاده‌سته‌کانه‌وه‌، یان به‌ واتای هزرڤانی پۆستمۆدێرنیستی فه‌ره‌نسی، لێوتار “کۆتایی هاتنی داستانه‌ مه‌زنه‌کان” و لێدانی ئاوازه‌ تازه‌کان و دواجاریش باڵاده‌ستی ئه‌مریکا وه‌ک تاکه‌ ده‌سه‌ڵاتێکی سیاسی و راستی…هتد، ئیتر ئاوازی نووسه‌ر و سیاسی کوردی تووشی له‌نگی ده‌بێ. له‌ به‌رده‌وامی ئه‌و پرۆسه‌ی گۆڕانه‌دا، لێدانی رژێمی سه‌دام به‌ده‌ستی ده‌سه‌ڵاتداری ئه‌مریکا و به‌ دوا داهاتنی روخانی سه‌دام، دۆخێکی تازه‌ له‌ روانگه‌ی مرۆی ده‌مڕاستی سیاسی و رووناکبیری کورد دێنێته‌ ئاراوه‌ و خه‌ونی کوردیش ده‌که‌وێته‌ ده‌ست قه‌ده‌رێکی تر که‌ ناوی راستڕۆه‌ی/لیبرالیزمی نوێیه‌‌. ئیتر له‌ ماوه‌ی ساڵێکدا، که‌ هێشتا ده‌سته‌واژه‌ی “سۆسیالیزم” وه‌ک دوا ئامانج، له‌ په‌یڕه‌و پرۆگرامی حیزبه‌ به‌ناو ناسیۆنالیست و مه‌یله ‌و چه‌پڕۆ‌‌کاندا نه‌سڕابووه‌وه‌‌، که‌چی جۆرج بۆش و ئایدۆلۆژییه‌ راستڕۆه‌که‌ی ده‌بێته‌ سه‌رچاوه‌ و قه‌ده‌ری خه‌ونی کورد.

جێگه‌ی ئاماژه‌یه‌، گه‌ر دوێنێ له‌ ژێر بڕه‌وی چه‌پڕۆ‌ییدا چینی کرێکار و رووته‌ڵه‌، پاڵنه‌ری بیرکردنه‌وه‌ی سیاسی و ئه‌خلاقی کوردی بوو، که‌چی ئه‌مڕۆ حیزبه‌ کۆنپارێزه‌که‌ی بۆش ده‌بێته‌ ئه‌و پاڵنه‌ره‌، که‌ بۆرژوا و پاره‌دار له‌ پشته‌وه‌ی ئاماده‌نه‌. له‌ کاتێکدا کۆمه‌ڵگه‌ی کوردی، دوای ئه‌و وێرانکاریه‌ هێشتا خۆی بۆ ئه‌و ته‌رزه‌ ئایدیۆلۆژییه‌ ئاماده‌ نه‌کردووه‌.
به‌ڵام بۆ ئه‌وه‌ی که‌مێک به‌ وردی له‌ مه‌به‌ستی ئه‌م نووسینه‌ تێبگه‌ین، ده‌بێ به‌ کورتی بیرۆکه‌ی تیۆری “چه‌پڕۆی-سۆسیالیزم” و “راستڕۆی-کۆنپارێزی” نمایش بکرێن.

روانگه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌کانی چه‌پڕۆیی

واته‌ی چه‌پڕۆیی له‌م نووسینه‌دا باسکردنی مێژووی دیده‌ جودایه‌کانی نییه‌، به‌ڵکو مه‌به‌ست له‌و ئایدیۆلۆژیه‌یه‌ که‌ وه‌ک بڕوایه‌کی مێتافیزیکی بۆ ماوه‌ی نیو سه‌ده‌ به‌سه‌ر ئاوه‌زی کورد، زۆرینه‌ی هێزی سیاسی و نووسه‌ری کوردییه‌وه‌ باڵاده‌ست بوو. داستانی ئه‌و ده‌سته‌واژه‌یه‌ له‌ جه‌م ئه‌و هێزه‌ی کورد گرینگیه‌کی نه‌بووه‌. به‌ڵام ئه‌و ده‌سته‌واژه‌یه‌ له‌ سه‌روبه‌ندی شۆڕشی فه‌ره‌نسییه‌وه‌ سه‌ریهه‌ڵدا و دواجاریش له‌ کارل مارکسه‌وه‌ تا لێنین روانگه‌یه‌کی تری وه‌رگرت.
له‌ کاتی شۆڕشی فه‌ڕه‌نسسیدا به‌و که‌سانه‌ ده‌گووترا که‌ له‌ پارله‌ماندا له‌ ده‌سته‌ چه‌پ دادانیسشتن و لایه‌نگیری په‌رله‌مه‌نتاری بوون. به‌ڵام له‌ ئاستی تێوریی و به‌لای چه‌پڕۆ‌یی سه‌ر به‌ مارکسیزم، سه‌رچاوه‌ ئابووری ده‌بێ بچێته‌ گیرفانی ده‌وڵه‌ت و دواجار ده‌وڵه‌ت خۆی ئه‌و سه‌رچاوه‌ ئابوورییه‌ به‌سه‌ر هاووڵاتیاندا دابه‌شده‌کا، که‌ ئه‌مه‌ش بنه‌مای ئابووری –سیاسی مارکسیزمه‌. له‌ روانگه‌ی سیاسییه‌وه‌ ده‌بێ هه‌موو خه‌ڵک یه‌کسان بن و له‌ مافه‌کاندا یه‌ک پایه‌ و نرخییان هه‌بێت. له‌م روانگه‌ کۆلێکتیڤه‌وه‌ تاکه‌که‌س ئازاد و یه‌کسان ده‌بێت. مولکداری تاکه‌که‌سی جێگه‌ی له‌ رژێمێکی چه‌پڕۆ‌یی نابێته‌وه‌.

سۆشیال دێمۆکراته‌کان یان سۆشیال لیبرالییه‌کان وه‌ک نموونه‌یه‌ک له‌ چه‌پڕۆیی توانیان دیدی ئابووری لیبرالییانه‌ تێکه‌ڵاوی تێزی ئابووری-سیاسی مارکسیزم بکه‌ن. له‌و روانگه‌یه‌وه‌ که‌ ده‌بێ هه‌موو کۆمه‌ڵ باجبدات به‌ ده‌وڵه‌ت. به‌ڵام سۆشیال دێمۆکراته‌کان ئه‌و سه‌رچاوه‌ ئابوورییه‌ به‌سه‌ر ئۆرگان و فابریکه‌ جیاوازه‌کانی ده‌ره‌وه‌ی ده‌وڵه‌ت ده‌به‌شده‌که‌ن. له‌و سیسته‌مه‌دا ئه‌رکی ده‌وڵه‌ت جێبه‌جێ کردنی پێداویستییه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌یه‌‌ ، به‌ڵام له‌ ئاست بوژانه‌وه‌ی ئابوورییدا بیرۆکه‌ی لیبرالیزم پیاده‌ ده‌که‌ن. له‌وێدا تاکه‌که‌س ده‌توانێ له‌ کێبه‌رکێ و کاری ئابوورییدا ئازاد بێت. واتا جیاوازی توانای تاکه‌که‌سه‌کان نابێته‌ کێشه‌ی کۆلێکتیڤ. به‌لای سۆشیال دێمۆکراته‌کانه‌وه‌ تاکه‌که‌س له‌ رووی گه‌شه‌ی ئابوورییه‌وه‌ ده‌توانێ له‌ ده‌ره‌وه‌ی کۆلێکتیڤدا گه‌شه‌ بکا، که‌ ئه‌مه‌ش زیاتر دیدێکی لیبرالییه‌ تا مارکسیزم.

به‌ڵام چه‌پڕۆی کوردی به‌ ده‌ربڕینێکی ساده‌، به‌ حیزب و تاکه‌که‌سی رووناکبیره‌وه‌، هه‌ڵگری ستالینزمه‌. بۆیه‌ به‌ گشتیی به‌ روانگه‌ی حیزب و رووناکبیری کوردیی سه‌ر به‌ چه‌پ گه‌ر لاینگیری نه‌بیت، ئه‌وه‌ ده‌بیه‌ دوژمنی، ئه‌مه‌ش دیدێکی سه‌رکوتکه‌رانه‌یه‌ و نیو سه‌ده‌ پانتایی سیاسی و رۆشنبیریی کوردی گۆشکرد. بۆیه‌ له‌ جیهانی سیاسی و رۆشنبیریی کوردییدا هه‌موو جیاوازییه‌ک مانای دژ وه‌رده‌گرێت. وێڕای ئه‌مه‌ش دوای هه‌ره‌سی بلۆکی سۆڤیه‌ت چه‌پڕۆیی کوردی، له‌ جیاتی چاکسازی خۆی، زیاتر به‌ره‌و گروپێکی داخراوی فۆندمێنتال رۆیشت.

روانگه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌کانی راستڕۆیی-کۆنپارێزی

کۆنسێرڤاتیزم یان کۆنپارێزی واتای پاراستن یان هێشتنه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت. ئه‌دمۆن بورکی ئینگلیز بوو که‌ ناسراوترین هه‌ڵگری ئه‌و بیرۆکه‌یه‌. ئه‌و پیاوه‌ دژی روانگه‌کانی شۆڕشی فه‌ره‌نسی بوو. له‌ ساڵی 1790 بۆرک پێی له‌سه‌ر دابونه‌ریتی کۆنی فه‌ره‌نسی داگرت. بورک پێی وابوو خوا و پاشا بڕیاریان داواه‌ که‌ مرۆڤه‌کان ده‌بێ ببنه‌ خاوه‌نی ده‌وڵه‌ت.

له‌ روانگه‌ی کۆنپارێزه‌کانه‌وه‌ ئه‌رکی سه‌ره‌کی مرۆڤ نواندنی دڵسۆزیه‌ به‌رانبه‌ر به‌ ده‌وڵه‌ت، ده‌بێ ده‌وڵه‌ت به‌ هی خۆی بزانێت. بۆیه‌ ئه‌وان ده‌وڵه‌ت به‌ خودی جه‌سته‌ی مرۆڤ ده‌چووێنن. چونکه‌ له‌و ده‌وڵه‌ته‌دا هه‌ر که‌سه ‌و ئه‌رکێکی تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌. له‌ رژێمێکی کۆنپارێزدا هه‌بوونی هه‌رارکیه‌کی کۆمه‌ڵایه‌تی، گرینگی خۆی هه‌یه‌. له‌وێدا توێژێک له‌ کۆمه‌ڵ ده‌بێ باڵاده‌ست بێت. هاوکاتیش کڵێسه‌ رۆڵێکی گرینگ ده‌بینێ له‌ فێرکردنی چاکه‌دا. بۆیه‌ له‌ سیسته‌می کۆنپارێزدا، هه‌روه‌ک ده‌بینین که‌ کڵێسه‌ له‌ ئه‌مریکادا رۆڵی پشتیوانی ده‌وڵه‌ت و حیزبی کۆماری ده‌گێڕێت.
به‌ شێوه‌یه‌کی گشتیی دیدی کۆنپارێزی نوێ، له‌ پرۆسه‌ی حوکمدا: جه‌خت له‌سه‌ر به‌رده‌وامی، نه‌گۆڕی دابونه‌ریت، سیسته‌می دادوه‌ری، مولکایه‌تی، تاکایه‌تی و گروپ له‌ به‌رانبه‌ر ده‌سه‌ڵاتدا ده‌کاته‌وه‌.

به‌ ڕای ئه‌و کۆنپارێزه‌ نوێیه‌وه‌ که‌ حوکمڕانی سیاسی ده‌بێت به‌ باشی پابه‌ند بێ به‌ دادوه‌ری گشتیییه‌وه‌، وه‌ک ئه‌وه‌ی که‌ وڵاته‌ یه‌کگرتووه‌کانی ئه‌مریکا په‌یڕه‌و ده‌کرێ. له‌و سیسته‌مه‌دا دادگای باڵا ده‌توانێت بڕیاری سیاسی هه‌ڵوه‌شێنێته‌وه‌، له‌وێدا گه‌ر دادگای باڵا بزانێت ئه‌و بڕیاره‌ له‌گه‌ڵ دادوه‌ری ناکۆکه‌ ده‌توانێت ره‌تیبکاته‌وه‌. بۆیه‌ له‌ ئه‌مریکادا دادگای باڵا به‌ جێگرییه‌کی له‌باری پاشایه‌تی داده‌نرێت. زۆرێک پێیان وایه‌ ئه‌و جۆره‌ دادگایه‌، وه‌ک هێمایه‌ک له‌ جێگه‌ی پاشا رۆڵی یه‌کگرتنی نه‌ته‌وه‌ ده‌گێڕێت. هاوکاتیش خێزان به‌لای کۆنپارێزه‌کانه‌وه‌ پێکهێنه‌ری بنه‌مای کۆمه‌ڵگایه‌. بازاری ئابووری له‌ سیسته‌می کۆنپارێزیدا به‌ربه‌ره‌کانێی ده‌ستێوه‌ردانی ده‌وڵه‌ت ده‌کات، که‌ ئه‌مه‌ش بوژانه‌وه‌ی ده‌وڵه‌ت. دواجار له‌ روانگه‌ی کۆنپارێزه‌کانه‌وه‌ له‌ کۆمه‌ڵگادا هیچ هاوئاهه‌نگیه‌کی نموونه‌یی یان دادپه‌روه‌رانه‌ی ره‌ها له‌ گۆڕێدا نییه‌. ئامانجی سیاسی کۆنپارێزه‌کان زه‌مینه‌ خۆشکردنی ژیانی هاووڵاتییانه‌، نه‌ک بێگه‌رد کردنی ژیان.

بۆیه‌ ئه‌وان یه‌کاسانی و پاکی به‌ مه‌حاڵ ده‌بینن. به‌ڵام لای کۆنپارێز، نه‌ته‌وه‌ کاکڵه‌ی کۆمه‌ڵه‌. لێره‌وه‌ به‌رگری کردن له‌ نه‌ته‌وه‌ ده‌که‌وێته‌ پێش هه‌موو شتێک، هه‌روه‌ک ئه‌و دیده‌ له‌ ئاخاوتنه‌کانی جۆرج بوش و حیزبه‌ی به‌ راشکاوی به‌رجه‌سته‌ ده‌کرێته‌وه‌. بۆیه‌ ته‌واوی کۆنپارێز-راستڕۆیه‌‌کان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ سوورن که‌ ده‌بێ به‌رگرییه‌کی سه‌ربازی تۆکمه‌ و گه‌وره‌ هه‌بێت تا بتوانێت کۆمه‌ڵگه‌ یان ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی بپارێزێت. ئه‌مه‌ش له‌ ده‌سه‌ڵاتی ئه‌مریکای ئه‌مڕۆدا به‌رچاوه‌.

چه‌پڕۆیی و قه‌ده‌ری خه‌ونی کورد

هه‌ر له‌ ناوه‌ڕاستی سەتەی بیسته‌وه‌، یان زیاتر له‌ حه‌فتایه‌کانه‌وه‌، چه‌پڕۆیی یان سۆسیالیزم ده‌بێته‌ ئاینێک کورد به‌ خۆیه‌وه‌ سه‌رمه‌ست ده‌کا. سۆسیالیزم وه‌ک سه‌رچاوه‌ی هێزێکی باڵاده‌ست، که‌ گوایه‌ رزگاریکاری گه‌لانی بنده‌سته‌ و به‌ گشتییش کێشه‌ی چه‌وساندنه‌وه‌ی چینی هه‌ژار و کرێکار جه‌غتده‌کاته‌وه‌، ده‌بێته‌ بزوێنه‌ری روحی کورد. دواجار ئه‌و ئایدۆلۆژییه‌ وه‌ک هێزێکی مێتافیزیکی سڕکار، توانی ویستی ناوه‌کی کورد فه‌رامۆشبکا و خه‌ونی خۆی بداته‌ ده‌ست قه‌ده‌رێکی ده‌ره‌کی. ئه‌مه‌ش هه‌ر ته‌نیا کێشه‌یه‌ک نه‌بوو که‌ کورد ده‌رگیری بێت، به‌ڵکو زۆرینه‌ی بزاڤی سیاسی و رۆشنبیریی وڵاتانی ئه‌فریکا و لاتین ئه‌مریکا و دونیای ئیسلامی بوون به‌ وابه‌سته‌ی بلۆکی سۆسیالیزم. به‌ڵام ره‌نگه‌ ئه‌و ئایدۆلۆژییه‌ چه‌پڕۆییه‌ له‌ هه‌ر ناوچه‌یه‌ک، به‌ گوێره‌ی پێکهاتی کولتووری و کۆمه‌ڵایه‌تی ناوچه‌کان، ره‌نگی خۆی وه‌رگرتبێت. به‌ڵام له‌ رۆژهه‌ڵات به‌ گشتیی و له‌ کوردستاندا به‌ تایبه‌تی، جێگه‌ی بڕوا و ئایینی ئیسلامی گرته‌وه‌، یان له‌سه‌ر ئه‌و روانگه‌یه‌کی خورافی قاڵبڕێژ بوو.

چونکه‌ دۆخی هه‌ژاری و رێژه‌ی زۆری نه‌خوێنده‌واری له‌ جیهانی ئیسلامی و کوردیدا به‌ تایبه‌تی، زه‌مینه‌ خۆشکه‌ری ئه‌و ئایدۆلۆژیه‌ بوو. قسه‌گه‌لێکی وه‌ک: یه‌کسانی، برایه‌تی و په‌سندانی چینی هه‌ژار، زیاتر له‌ ئاوازی خوتبه‌ی ئایینی نزیکه‌ تا واقیعیه‌تی ژیان و چاره‌سه‌رییه‌ کۆنکرێته‌کان. به‌ کورتی پێکهات و بونیاتی ئابووری و ئاگایی سیاسی کۆمه‌ڵگه‌ی کورد له‌ هه‌موو به‌شه‌کانی جه‌سته‌ی کوردستاندا، جێگه‌ی ئیسلامی گرته‌وه‌، که‌ وه‌ک هێزێکی قه‌ده‌رهه‌ڵگر،خه‌ونه‌کانی خۆی بۆ مه‌یسه‌ر ده‌کا.

هه‌ر بۆیه‌ سه‌رچاوه‌ی سۆسیالیزم بۆ ته‌واوی بزاڤی کورد بوو به‌ ئامانجی کۆتایی. ره‌نگه‌ جێگه‌ی ئاماژه‌ بێ، که‌ له‌ ژێر کایه‌ی ئه‌و ئایدۆلۆژییه‌ ئۆتۆپیه‌دا، مرۆی سیاسی و رووناکبیریی کوردی ده‌بوو گیانفیداکار بێت. واتا خاسڵه‌تی خۆبه‌ختکردن و فه‌رامۆشکردنی خود و به‌رژه‌وه‌ندییه‌کانی خۆی…هتد، بوو به‌ وێنای ئیدیالی مرۆی سیاسه‌تمه‌دار و رووناکبیریی به‌ڕاستی.
له‌ سه‌رمه‌ستی ئه‌و ئایدیۆلۆژییەدا نه‌وه‌ی حه‌فتا و نیوه‌ی هه‌شتایه‌کانی کورد، به‌ پێچه‌وانه‌ی نه‌وه‌ی دوای هه‌ره‌سی بلۆکی چه‌پڕۆیی، هه‌موو خه‌ونه‌ تایبه‌تییه‌کانی کرد به‌ قوربانی خه‌باتی چه‌کداری و ونبوون له‌ چاوه‌ڕوانییه‌ خه‌یاڵییه‌کان. هاوکاتیش له‌ هه‌ر چوار له‌تی کوردستاندا، کوردی کۆمۆنیست له‌ عه‌ره‌ب و فارس و تورک زێده‌تر سه‌رگه‌م بوو به‌ برایه‌تی و نێونه‌ته‌وه‌یی و پاراستنی چوارچێوه‌ی ئه‌و وڵاته‌ داگیرکه‌رانه‌وه‌‌، بێ ئه‌وه‌ی له‌ ره‌هه‌نده‌کانی ئه‌و بانگه‌شانه‌ به‌ ئاگا بێت. هه‌ر بۆیه‌ به‌شێکی فره‌ی کورد له‌به‌ر ئه‌و سه‌رمه‌ستییه‌، تا ئه‌مڕۆش بێبه‌رییه‌ له‌ زمان و مێژوو و کولتووری کوردی، گوایه‌ ئه‌وه‌ پاشکه‌وتنخوازی و نه‌ته‌وه‌په‌رستییه‌، که‌چی نه‌ته‌وه‌ی باڵاده‌ست ئه‌و روحه‌ سافیله‌که‌یه‌ی پڕ کرد له‌ روحی شۆڤینییه‌یه‌تی خۆیه‌وه‌.

بۆ نموونه‌ تا ئه‌مڕۆش حیزبی شیوعی سوریا، که‌ له‌وێدا له‌ هه‌موو مافێک بێبه‌شه‌، که‌چی کورد چاڵاکترین توێژی هێزی ئه‌و حیزبه‌یه‌. بۆیه‌ تا ئێستاش ئه‌و حیزبه‌ به‌رانبه‌ر به‌ کورد یه‌کێکه‌ له‌ شۆڤینترین حیزبه‌ چه‌پڕه‌وه‌کانی ئه‌و ناوچه‌یه‌. هه‌ڵوێستی ئه‌و حیزبه‌ له‌ سه‌رهه‌ڵدانی کوردی ئه‌و به‌شه‌، ته‌نانه‌ت له‌ حیزبی به‌عسی ده‌سه‌ڵاتدار شۆڤینتر بوو. قه‌ده‌ری باکووری کوردستان هه‌مان وێنه‌ی له‌ته‌کانی کوردستانی به‌ خۆیه‌وه‌ بینییه‌وه‌.
وێڕای ئه‌مه‌ش، له‌ ئێراندا، ته‌واوی چه‌پڕۆکان، تا ئه‌مڕۆش، به‌ ئایدیۆلۆژی شۆڤینینانه‌ی ئێرانی جڵه‌وی کوردی گرتووه‌‌.

جێگه‌ی سه‌رنجه‌، له‌ روانگه‌ی وێنای کۆمۆنیستی خۆبه‌ختکار، له‌ برادارێکی کۆمه‌ڵه‌ی ئێرانم بیست، کاتێ مانسوور حیکمه‌ت له‌ ده‌ره‌وه‌ چوو بوو بۆ کوردستان، پۆتینه‌ کرێکاری و شێوه‌ی جل و به‌رگه‌که‌ی، ئه‌ندامانی کوردی حیزبی کۆمه‌ڵه‌ی شاگه‌شکه‌ و بووراند بۆوه‌. به‌لای ئه‌وانه‌وه‌ مه‌سنوور وه‌ک فارسێک که‌ له‌ ئه‌وروپا ژیانوه‌، چۆن وا ساده‌ و ساکاره!‌ واتا مه‌نسوور وه‌ک ئه‌کته‌رێکی خه‌باتگێڕ و کۆمۆنیست ده‌بێته‌ باوکێکی روحی مرۆی کورد.

لێره‌وه‌ ده‌بینین، خه‌ونی کورد له‌ قۆناغی چه‌پڕۆییدا، قه‌ده‌رێکی ده‌ره‌کی، به‌ناوی نێونه‌ته‌وه‌یی و برایه‌تی و له‌ خۆ بووردوویی ئاوه‌ز و گیانی سافیلکه‌ی گۆشده‌کا. ئه‌مه‌ش بوو به‌ فه‌رامۆشکردنی ویستی کورد، دواجار ئه‌و ته‌رزه‌ ئایدیۆلۆژییه‌ به‌ گۆشه‌یه‌ک له‌و به‌هه‌شته‌ میوانداری کوردی نه‌کرد، تاوه‌کو له‌ چاوه‌ڕوانی ئه‌و خه‌ونه‌ شه‌که‌ته‌یدا سه‌رفرازی بکا. بۆیه‌ وێنای ئه‌و به‌هه‌شته‌، پاش کاڵبوونه‌وه‌ و رمانی سۆڤیه‌ت و هاتنی ئه‌مریکا، که‌ لای زۆرینه‌ی هێزی سیاسی و رووناکبیری کورد، به‌ ئیمپریالیزم داده‌نرا، بوو به‌ ئه‌و به‌هه‌شته‌ به‌ڕاداندراوه‌ی، که‌ ئێستا سه‌رگه‌رمی کردووین.

لێره‌وه‌ ئه‌وه‌مان بۆ ده‌رده‌که‌وێ که‌ بزاڤی سیاسی کورد هه‌میشه‌ ده‌قی به‌وه‌ گرتووه‌، هه‌روه‌ک به‌خت ئه‌وه‌ی کردبێت، که‌ قه‌ده‌ری خه‌ونه‌که‌ی، نووشست و تێکشکانه‌کانی له‌ هێزه‌ ده‌ره‌کییه‌کان ماره‌ بکات. هه‌ر بۆیه‌ له‌ ئاخافتن، یان زمان-گوتاری کوردیدا ته‌واوی کێشه‌کان ده‌خرێته‌ سه‌ر شانی هۆکاره‌ ده‌ره‌کییه‌کان. به‌ واته‌یه‌کی تر، هه‌ر له‌ پاش په‌یمانی سیڤه‌ر و لۆزانه‌وه‌، که‌ دوو په‌یماننامه‌ی دوای هه‌ردوو شه‌ڕی جیهانی بوو، بزاڤی کوردی بۆ ده‌ستنیشانکردنی مافه‌کانی بێبه‌ری بووه‌ له‌ ویستی بڕیاری ناوه‌کی خۆی. هۆی خۆیه‌تی ئه‌مه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ بنه‌مای ئه‌و بڕوادارییه‌ی که‌ کورد که‌ به‌ شێوه‌یه‌کی خۆشباوه‌ڕ، ئایدیۆلۆژی چه‌پڕۆیی و ویستی ده‌رکی پیاده‌ ده‌کات، بێ ئه‌وه‌ی بۆ هێزه‌ ناوه‌کییاکانی خۆی وه‌فادار بێت. له‌ ئاکامی ئه‌مه‌دا، که‌ ئێستاش چه‌پڕۆیی له‌ کن کورده‌ لیبرالیسته‌ تازه‌ بابه‌ته‌کانه‌وه‌ وێنه‌ی ئه‌زموونێکی دزێوی وه‌رگرتووه‌، له‌ جێگه‌ی ئه‌وه‌دا، لیبرالیزم شوێنی ئه‌و پیرۆزییه‌ی گرته‌وه‌.
هه‌ر بۆیه‌ ئێستا بزاڤی کوردیی و ده‌مڕاسته‌ رووناکبیره‌که‌ی له‌ هه‌موو له‌ته‌کانی کوردستاندا به‌ هه‌مان روانگه‌ی چه‌پڕۆییه‌که‌ی پێشوویه‌وه‌، قه‌ده‌ری خه‌ونی کوردیان ده‌ قه‌به‌ر لیبرالیزم و راستڕۆی ئه‌مریکای بۆش کردووه‌.

خه‌ونی کورد له‌ چاوه‌ڕوانی راستڕۆییدا

ئه‌گه‌ر له‌سه‌ر ئاوازی ئه‌و گوته‌یه‌ی نیتشه‌: “خودا مرد”، ئێمه‌ش بڵێین، چه‌پڕۆیی کوردی مرد. به‌ڵام راستڕۆی جێگه‌ی ئه‌و خوایه‌ چه‌پڕۆیه‌ی کوردی گرته‌وه‌ که‌ خه‌ونی کوردی به‌دینه‌هێنا. له‌م روانگه‌یه‌وه‌ ئیتر هه‌ر له‌ دوای مردنی خوای قه‌ده‌ری کۆنینه‌ی کورد: چه‌پڕییه‌وه‌، به‌ جۆرێک له‌ جۆره‌کان، کۆی بزاڤی کوردی له‌ چاوه‌ڕوانی ئه‌و خوایه‌ به‌ناو کۆنپارێزی یان راستڕۆیه‌ دایه‌، که‌ ئه‌مڕۆ بێ یان سبه‌ی ئه‌مریکا ئه‌و خه‌ونه‌ سیاسیه‌ی کوردمان بۆ دابین ده‌کات. هه‌ڵبه‌ت له‌ رووی ئایدیۆلۆژییه‌وه‌ “راستڕۆیی” و “چه‌پڕۆیی” زۆر جیاوازیان له‌گه‌ڵ یه‌کتردا هه‌یه‌، به‌ڵام له کن‌ توێژی سیاسی و رووناکبیری ئه‌مڕۆی کوردیدا، ئه‌وه‌ندی من بزانم، یه‌ک واته‌ی وه‌رگرتوو.

وه‌ک گوتمان بۆ نیو سه‌ده‌ سۆڤیه‌تی گۆرین بۆی مه‌یسه‌ر نه‌کردین. که‌واته‌ کورد ته‌نیا خودایه‌کانی گۆڕیه‌وه‌. ئه‌گه‌ر له‌ دیدی نیتشه‌ “خوا مراندن”، مه‌به‌ست له‌ گه‌ڕانه‌وه‌ی مرۆڤ بێ بۆ ویستی خۆی و پیاده‌کردنی هێز، که‌چی بۆ کورد گه‌ڕانه‌ به‌ دوای هێز یان ئایدیۆلۆژییه‌کی تر که‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی ویستی خۆی و هێزی ناوه‌کی خۆیه‌تی. دواجار ئیشی کورد خۆ فڕێدانه‌ له‌ باوه‌شی خوایه‌کی مردووه‌وه‌ بۆ باوه‌شی خوایه‌کی تازه‌؛ به‌ پاڵه‌وانکردنی هێزی راستڕۆی ئه‌مریکا و فه‌رامۆشکردنی ئه‌زموونی تێکشکاوی چه‌پڕۆییه‌.
کێشه‌ی کورد له‌ هه‌ڵبژاردنی هێزه‌ ده‌ره‌کییه‌کاندا هه‌میشه‌ که‌ژو هه‌وایه‌کی جیهانی له‌ پشته‌وه‌ بووه‌. گه‌ر له‌ سه‌رده‌می چه‌پڕۆییدا سۆسیالیزم و سۆڤیه‌ت وێنای پشتیوانی گه‌لانی زۆرلێکراو و کۆله‌واران بوو، ئێستا به‌ فره‌بوونی بازاڕ و کاڵا و خودپه‌رستی و تاکگه‌رایی مرۆڤه‌کا،ن وێنه‌ی مرۆڤی سه‌رکه‌وتووه‌…هتد.

ئه‌مڕۆ مادده‌ و به‌ سێنته‌ر بوونی خۆویستی مرۆڤ و هه‌ودا بوون به‌ دوای که‌ل و په‌ل، دوا ئامانجی ژیانی کۆمه‌ڵگه‌یه‌کانه‌. ئه‌و ماشێنه‌ی که‌ به‌ ناوی به‌ جیهانیببوون-گۆلوبالیزم ژیان و روانگه‌کانی مرۆڤ داده‌هێنێت، ئیتر نه‌ بیرۆکه‌کان و نه‌ خودی مرۆڤیش له‌ توانای نه‌ماوه‌ خاوه‌ن بنه‌مایه‌کی دیاریکراو بن. ئاکامی ئه‌و دیارده‌یه‌ش شپرزه‌ بوونی بونیاتی مرۆڤ و ژیانه‌، که‌ به‌ مه‌رجه‌کانی ئه‌و هه‌موو گۆڕانه‌ راناگات. گه‌رچی ره‌نگه‌ هێشتا ئه‌و ماشێنه‌ به‌ ناو گۆلوبالیزمه‌ به‌ تۆڕه‌ لێکچڕژاوه‌کانی ناخی کۆمه‌ڵگه‌ی کوردی داگیر نه‌کرد بێت، به‌ڵام له‌ باری ده‌روونی، ئاگایی و خواستی په‌یوه‌ندییه‌کان توانیوویه‌تی مرۆی کوردیش به‌ مۆده‌کانی و مه‌رجه‌کانی سه‌وداسه‌ر بکات. له‌ ئاکامی ئه‌مه‌شدا تۆوی بونیاتێکی خودویستانه‌ی له‌ کۆمه‌ڵگای کوردیدا چاندووه‌، که‌ له‌ مه‌یلی که‌ره‌سه‌ و مۆده‌و فۆرم په‌رستی …هتد، ده‌سکه‌وتی ئابووریدا زه‌قده‌بێته‌وه‌. ئه‌و پرۆسه‌ تازه‌یه‌ش نه‌ک هه‌ر بڕیار له‌سه‌ر تاکی کوردی ده‌دات، به‌ڵکو به‌ کاریگه‌رییه‌کانی پێکهاتی کوردی کردووه‌ به‌ خولیایه‌ک بۆ بوونه‌ ئامراز له‌ پێناوی تێر کردنی خود.
هه‌ڵبه‌ت له‌ روانگه‌ی تێورییه‌وه‌ له‌ نوان به‌جیهانیببوون و جیهانگیریدا جیاوازییه‌ک هه‌یه‌، که‌ ده‌بێ بیری لێبکه‌یه‌نه‌وه‌: له‌م نووسینه‌دا به‌جیهانیبوون، دیارده‌ی باڵاده‌ستی بازاڕ و لێکدانه‌وه‌ نێگه‌تیڤه‌کان ده‌گرێته‌وه‌. چونکه‌ جیهانگیری-گۆلوبالتێت له‌ ئاستی تێوریدا روانگه‌ هزری کۆمه‌ڵایه‌تی کولتورییه‌کان به‌ گشتیی ده‌گرێته‌وه‌، لێره‌وه‌ گه‌ر دوێنێ، له‌ ژێر کاریگه‌ری چه‌پڕۆییدا کورد دوور له‌ ویستی خود و خولیای که‌ره‌سه‌ خۆی به‌ گیانێکی به‌ کۆمه‌ڵی مرۆی ئیدیالی په‌ره‌وه‌رده‌ ده‌کرد، که‌چی ئه‌مڕۆ به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، خود و به‌رژه‌وه‌ندی، بگره‌ له‌ کاری سیاسیشدا، بۆته‌ ئایدیال و پا‌ڵه‌وانی مرۆی کورد. به‌ واتایه‌کی تر، گه‌ر دوێنێ کورد سه‌رقاڵ بووبێ به‌ چاڵاکی سیاسی و رۆشنبیریی، وه‌ک ئه‌رکێکی نه‌ته‌وه‌یی و ئه‌خلاقی…هتد، که‌چی ئه‌مڕۆ توێژی سیاسی و رووناکبیریی کوردی، له‌ پێناو به‌ سێنته‌ر کردنی خود و خواسته‌ ده‌سه‌ڵاتخوازه‌که‌ی، حه‌وداڵه‌ به‌ دوای خۆ گونجاندن له‌گه‌ڵ ده‌سه‌ڵاتی خاوه‌ن مادده‌ و هێزی باودا.

دواجار خه‌می ئه‌مڕۆی توێژه‌کان، به‌ سیاسی، رووناکبیره‌وه‌، به‌ ده‌راوێته‌کردنی ده‌گمه‌نێک له‌و توێژانه‌ ، بۆ نموونه‌، بۆ لاوی کوردی تازه‌ بابه‌ت، “په‌ڵه‌وان”ی له‌وه‌دا ده‌بینێته‌وه‌ که‌ ببێته‌ گۆرانبێژێکی مه‌یله‌ و ئه‌وروپی و له‌ “کلیپ”ێکدا، وه‌ک گۆرانیبێژه‌ رۆژئاواییه‌کان، به‌ وێنه‌ی ئۆتۆمبیل و کیژێکی قژکاڵه‌وه‌، یان به‌ ئاوازی له‌نجه‌ و لاری کچه‌ گۆرانینێژه‌ pop و Rock ه‌کان له‌ شاشه‌ی ته‌له‌ڤیزیۆن پیشانبدرێ، تاکو کیژ و کوڕی کورد له‌ ناوه‌وه‌ و ده‌ره‌وه‌دا به‌ خۆیه‌وه‌ سه‌ر سام بکات. هاوکاتیش له‌ ئاستی کۆمه‌ڵدا، ئۆتۆمبیل و ته‌له‌فۆن مۆبایل و خانوو؛ ده‌سکه‌وته‌ فۆرمالیتێیه‌کان، ئاواتی سه‌ره‌کی مرۆی کوردی پێکده‌هێنێت. به‌ کورتی، به‌ واته‌ی ‌مرۆی کورد، گه‌ر دوا مۆدێلی ماشێنت له‌ ژێر نه‌بێ که‌س به‌ “پیاو”ت دانانێت.

ئه‌مڕۆ که‌سێکی رووناکبیر و لێزان له‌ کن کورددا، پایه‌ی تێگه‌یشتن نییه‌ له‌ ئاستی زانین و ئاوه‌ز؛ چاڵاک بوون له‌ بوارێکی سیاسی کۆمه‌ڵایه‌تی، سیاسی و رۆشنبیریی، وێنای که‌سی سه‌رکه‌توو نییه‌، به‌ڵکو ده‌وڵه‌مه‌ندی و ئامانجی خود کردنه‌ نێوه‌ند و موڵکداریی تایبه‌تی، یان خه‌می رووناکبیری زار قه‌ڵه‌باڵعی ئه‌مڕۆی کورد، ده‌رکه‌وتن و جێگه‌ خۆشکردنه‌ له‌ که‌ناڵ و نێوه‌نده‌ گه‌وره‌کانی ده‌سه‌ڵات…هتد. به‌ واته‌یه‌کی تر، له‌ روانگه‌ی ئه‌و پشتینه‌ جیهانگیریی و “بوش”گه‌راییه‌ی که‌ پێشتر ئاماژه‌م بۆ کرد، زاراوه‌ سیلاک بووه‌کانی وه‌ک ئازادی تاکه‌که‌س، دێمۆکراتی، کۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی، فێمێنیزم و قسه‌گه‌لێکی له‌م ته‌ررزانه‌ بۆته‌ رێگه‌خۆشکه‌ر بۆ هه‌موو مه‌یل و کرده‌یه‌کی ناڕه‌وا.

ئه‌مه‌ش سه‌ره‌تای کولتوور و نه‌ریتێکه‌ که‌ بووده‌ڵه‌یی و کولتوری جه‌ڵه‌بی، یان گه‌ڕه‌لاوژه‌ی خودویستی له‌ پشته‌وه‌یه‌، نه‌ک وه‌رچه‌رخان و گه‌شه‌ی ئاوه‌ز و مه‌عریفه‌. به‌رهه‌می ئه‌و مۆده‌ به‌ جیهانیببوونه‌ و “لیبرالیزم”گرییه‌ نوێباوه‌ی کورد، به‌های فه‌رامۆشکردنی ویستی سه‌ربه‌خۆیی و به‌ په‌ڕاوێزکردن، یان به‌ که‌ره‌سه‌ و فۆرمکردنی “خه‌ونی کورد” ه‌، نه‌ک گۆڕانێکی بونیادی له‌ ئه‌زموونی تاڵی کوردیدا. ئه‌و دیارده‌ نوێباوه‌ی کورد به‌ بیانۆی ئه‌وه‌ی که‌ دونیا گۆڕاوه‌، یان گوایه‌ “سه‌رده‌می گۆلوبال، تاکگه‌رایی، نه‌مانی خه‌ونی ده‌وڵه‌تی کوردی و… هتد، بۆیه‌ ده‌بێ کوردیش واز له‌ داوای خه‌بات بۆ خه‌ونی کورد بێنێت و خه‌ریکی گووتنه‌وه‌ی ئه‌و ده‌سته‌واژه‌ و قسه‌گه‌له‌ بێت که‌ ماشێنی به‌جیهانیبوون و بازاڕی سه‌رمایه‌داری و لیبرالیزمی نوێ به‌ ره‌واجی کردووه‌. به‌هه‌مه‌حاڵ.

به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئه‌و روانگه‌یه‌ به‌رهه‌می لیبرالیزم و کۆنسێرڤه‌تیڤی نوێ بێت؛ پۆستمۆدێرنیزم وه‌ک بنه‌مایه‌کی هزر له‌ پشته‌وه‌ی بێت، که‌ به‌رهه‌می کۆنتێکستی ئه‌و قۆناغه‌ هه‌مه‌جۆرانه‌ی رۆژئاوان. که‌چی ئه‌و روانگه‌ له‌گه‌ڵ ئاماده‌ بوونی به‌ژن و باڵای سه‌ربازه‌کانی ئه‌مریکا له‌ عێراقدا، له‌ هیکڕا په‌نگده‌داته‌وه‌ و روحی کورد له‌گه‌ل خۆیدا راده‌پێچێت، بێ ئه‌وه‌ی بوونی کورد لۆژیکێکی بۆ ئه‌و روانگه‌ تازه‌یه‌ هه‌بێت. له‌ کاتێکدا، ئه‌گه‌ر ئه‌و روانگه‌ تازانه‌ی ئاماژه‌یان پێکرا، له‌ ئه‌وروپا به‌ لۆژیکی لیبرالیزمی نوێدا بناسرێن، که‌چی جۆرج بۆش له‌ سه‌رچاوه‌یه‌کی مه‌سیحگه‌راییه‌وه‌ پیاده‌ی ئه‌و روانگه‌ تازانه‌ و سیاسه‌تی ده‌ره‌کیه‌ ده‌کا. جێگه‌ی سه‌رنجه‌، ئه‌و روانگه‌ و مانایانه‌ لای ئێمه‌ ده‌بنه‌ باو و مۆده‌ی ده‌ڤۆکی، بێ ئه‌وه‌ی پرسیار بکه‌ین، ئێمه‌ له‌ کوێن و به‌چی و چۆن له‌گه‌ڵ ئه‌و دیاردانه‌ مامه‌ڵه‌ بکه‌ین!
وێڕای ئه‌مانه‌ش، له‌ بیرمان نه‌چێت پاش هاتنی هێزی ئه‌مریکا بۆ عێراق، هه‌موو به‌هایه‌ ئه‌خلاقی و ئایدۆلۆگی کۆنپارێزی بۆش، که‌ بۆرژوا و سه‌رمایه‌داره‌کانی ئه‌مریکا به‌ خۆیه‌وه‌ ده‌گرێته‌وه‌، ئه‌مه‌ش، بێ ئه‌وه‌ی ئێمه‌ ئاگامان لێ بێت، ئه‌خلاقی خۆویستی به‌خشی به‌ توێژی سیاسی و رووناکبیری کورد.

که‌چی چه‌پڕۆیی پێشووی کورد، چونکه‌ روانگه‌ی دژه‌ مولکداری تاکه‌که‌سی ئایدیالی بوو، ئه‌مه‌ش روحێکی قوربانی و خود فه‌رامۆشکردن و وه‌همی مرۆی ئایدیالی گۆشکرد. بۆیه‌ کاری به‌ کۆمه‌ڵی و گیانفیداکاریی و خۆبه‌ختکردن له‌ پێناو کۆمه‌ڵ…هتد، جێگه‌ی پایه‌داری و نموونه‌ی مرۆی چاکه‌ بوو بۆ کورد. ئه‌مه‌ش بوو به‌ وێنه‌یه‌ک بۆ مرۆی سیاسی و رووناکبیر، که‌ پڕ بوو له‌ دووانه‌یی؛ به‌ رووکه‌ش ئازادیخواز و خه‌باتگێڕ بوو، به‌ ناوه‌ڕۆکیش هه‌ڵپه‌رست و ساخته‌ بوو. به‌ڵام دواجار ئه‌و رووکه‌شیه‌ وێنای ئایدیالی بوو بۆ نموونه‌ی مرۆی رووناکبیر و سیاسی. که‌واته‌ خه‌ونی کورد له‌ گیانی مه‌یله‌و ئایدیالی و ئایینی به‌رجه‌سته‌ ده‌کرایه‌وه‌.

لێره‌وه‌ ئه‌رکی رووناکبیری جیاوازی کورد، گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ بۆ ماڵی رۆشنبیریی کوردی بۆ ئه‌وه‌ی بتوانێت سه‌رچاوه‌یه‌کی رۆشنبیریی کوردی ده‌سته‌به‌ر بکا بۆ خوێندنه‌وه‌ی روانگه‌ رۆشنبیرییه‌کانی “ئه‌ویتر”. ده‌گمه‌نی ئه‌و زمانه‌ جیاوازه‌ له‌ پانتایی رووناکبیری کوردی ئه‌مڕۆدا، یه‌کێکه‌ له‌و کێشه‌ رۆشنبیرییه‌ خه‌مهێنه‌ره‌ی ژیانی کورد. هه‌ڵبه‌ت هیچ کۆمه‌ڵ و کولتوورێک بێ بوونی گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ک بۆ سه‌رچاوه‌کانی خۆی ناتوانێ خاوه‌ن گوتار و روانگه‌یه‌کی رۆشنبیریی، تونێکی تایبه‌تمه‌ندی کوردی، خۆی بێت. له‌ ئاکامی فه‌رامۆشکردنی ئه‌و سه‌رچاوه‌ رۆشنبیرییه‌ی ئه‌مڕۆی کورد، پانتایی رۆشنبیریی کورد هه‌ڵگری مێتود و روانگه‌یه‌کی نییه‌ که‌ بتوانێ زمانی خوێندنه‌وه‌ و هه‌ڵوه‌شانده‌وه‌یه‌ک بۆ خودی خۆی به‌رهه‌م بێنێت. له‌ پانتای بڵاو کراوه‌ پان و پۆڕه‌کانی کوردیدا ،ده‌سته‌واژه‌ و تیۆرییه‌کان له‌ شێوازێکی بێ ئاراسته‌ و بێ پرۆژه‌ و بێ ئاکامگیری، ئاپۆڕه‌ ده‌کرێن.

ئاکام و رامانێک بۆ گه‌ڕان به‌دوای سه‌رچاوه‌کانی کوردییه‌وه‌

هه‌ڵبه‌ت چه‌پڕۆیی له‌ نیو سه‌ده‌دا، نه‌ک هه‌ر خه‌ونی کوردی رۆشن نه‌کرده‌وه‌، به‌ڵکو هه‌ستی خۆ به‌ قوربانیدان و تاوانبار کردنی هێزی ده‌رکی کرد به‌ روانگه‌یه‌ک بۆ کورد، بۆ ئه‌وه‌ی سه‌بووری دۆڕانه‌کانی بداته‌وه‌. ئاکامی ئه‌مه‌ش بوو به‌ بنه‌مایه‌ک که‌ ئه‌مڕۆ هێزی ده‌مڕاستی سیاسی و رووناکبیری کورد وێنای راستڕۆه‌ی و “بوش”گه‌رایی بکات به‌ ئه‌و هێزه‌ رزگارکه‌ره‌ی خه‌ونی کورد. لێره‌وه‌ ئه‌و گۆڕانه‌ له‌ روانگه‌ی کورد، گۆڕانێکی بونیاتیانه‌ی نییه‌، به‌ڵکو گۆڕانێکه‌ له‌ ئاستی فۆرم و ناوه‌کان؛ کۆنپارێزی و “بوش”گه‌رایی، جێگه‌ی چه‌پڕه‌وه‌ی و سۆڤیتگه‌رایی ده‌گرێته‌وه‌؛ خودگه‌رایی و به‌رژه‌وه‌ندی تاکه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌کان و ئامانجی ئابووری، له‌ جیاتی روانگه‌ی به‌ کۆمه‌ڵی و خۆ به‌ فیدا کردن و خود فه‌رامۆشکردن، ده‌بێته‌ ئایدیالی مرۆی کورد…هتد.

له‌ کاتێکدا گه‌ر بیرۆکه‌ی کۆنسێرڤه‌تیڤی، له‌ دوای کاڵبوونه‌وه‌ی چه‌پڕۆیی کوردی هاتنی ئه‌مریکا، وه‌ک روانگه‌ی تازه‌ ده‌بێته‌ مۆده‌ی کورد، که‌چی ئه‌و کۆنسێرڤێتیڤه‌ له‌ بیسته‌کانی سەتەی بیسته‌م، به‌ تایبه‌تی له‌ رۆژگاری ده‌سه‌ڵاتی ئینگلیزه‌کان له‌ عێراقدا، وه‌ک بیرۆکه‌یه‌کی خۆماڵی له‌ ئاستی رووناکبیریی و سیاسیدا چاڵاک بوو. لێره‌وه‌ ده‌کرێ ئاماژه‌ به‌ توێژێک له‌ رووناکبیری کوردی بکه‌ین، که‌ نه‌ک هه‌ر له‌ ئاستی چاڵاکی رۆشنبیریدا خه‌مخۆر، یان هه‌ڵگری پرۆژه‌یه‌کی رۆشنبیریی سیاسی گۆڕانی بونیاتی کوردی بوون، به‌ڵکو له‌ ئاستی سیاسی و کۆمه‌ڵاتیش ئاماده‌ بوون. بیرۆکه‌ی ئه‌و پانتاییه‌ رۆشنبیریی و سیاسییه‌ له‌ ره‌وتی “کۆمه‌ڵه‌ی سه‌ربه‌خۆی کوردستان” به‌رجه‌سته‌ ده‌بێته‌وه‌.

له‌وێدا کۆمه‌ڵێ رووناکبیری ره‌سه‌نی کوردی وه‌ک: “حه‌مدی به‌گ، جه‌میل سائیب، موسته‌فا به‌گی ساحێبقڕان، ره‌فیق حیلمی و چه‌ندان رووناکبیری تر وێنای ئاگایی کورد بوون، یان ده‌کرێ به‌ میراتگری ده‌نگی خۆڕسکی شاعیری رۆح به‌رزی حاجی قادری کویی بناسین. هاوکاتیش شۆڕشی شێخ سه‌عید و شێخ مه‌حموود و شێخ نه‌هری و بگره‌ سه‌رۆکی کۆماری مه‌هاباد، قازی موحه‌مه‌دی نه‌مر، دواجاریش بزاڤی “ژێکاف” له‌م روانگه‌ راستڕۆیه‌دا به‌رجه‌سته‌ده‌بنه‌وه‌.

ئامانجی ئه‌و رووناکبیر و بزاڤه‌ کوردیانه‌، له‌ روانگه‌ی وشیار کردنه‌وه‌ و دامه‌زراندنی رۆحیه‌تی کوردی ره‌سه‌ن بوو، نه‌ک وابه‌سته‌ بوون به‌ روانگه‌یه‌کی ده‌ره‌کی و لاسیکردنه‌وه‌، که‌ ئێستا له‌ ئاردایه‌. به‌ بڕوای من، بۆ ئه‌وه‌ی یاده‌وه‌ری کوردی خاوه‌ن ئاگاییه‌کی خۆی بێت، ئه‌رکی زمانی تازه‌ی رووناکبیری کوردی ئه‌مڕۆ، خوێندنه‌وه‌ و به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ و به‌رده‌وامی ئه‌و سه‌رچاوه‌ رۆشنبیرییه‌ و سیاسیه‌ی کوردیه‌. ئه‌مه‌ش مانای ده‌رگا له‌سه‌ر خود داخستنی کورد نییه‌، به‌ڵکو ئاماده‌ کردنی زمانی کوردی، ئاگاییه‌کی کوردیه‌ له‌ جیهانی رۆشنبیرییدا. به‌ واتایه‌کی تر، به‌شدار بوونی کوردیه‌ به‌ گفتوگۆکردنی خودی خۆی له‌گه‌ڵ “ئه‌ویتر”دا.

له‌ پانتایی رۆشنبیریی کوردیدا، ئه‌و دیارده‌یه‌ ئاماده‌یی هه‌یه‌. ئه‌مه‌ش له‌ توێژێک له‌ رووناکبیری شه‌سته‌کان و حه‌فتایه‌کاندا راشکاوتر به‌رجه‌سته‌ ده‌بێته‌وه‌، که‌ ده‌کرێ وه‌ک به‌رده‌وامیه‌ک راڤه‌ی بکه‌ین. لێره‌دا به‌ یادهێنانه‌وه‌ی، ئه‌مین زه‌کی به‌گ، مه‌سعوود محه‌مه‌د،عه‌لائه‌دین سجادی، شاکر فه‌تاح، دوا به‌رهه‌مه‌کانی که‌مال مه‌زهه‌ر و چه‌ندان نموونه‌ی تر، ده‌کرێ به‌ سه‌رچاوه‌ی ره‌سه‌نیتری جیهانبینی روانگه‌ رۆشنبیریی و هزرییه‌کانی کورد بخوێنرێنه‌وه‌.

له‌ به‌رهه‌مه‌ رۆشنبیرییه‌ هزرییه‌کانی ئه‌و رووناکبیرانه‌دا، مێژووی کورد و تایبه‌تمه‌ندیی و جیاوازی و کێشه‌کانی بوونی کورد ئاماده‌ییان هه‌یه‌، که‌ ئه‌مه‌ش یه‌کێکه‌ له‌ ئه‌رک و پرسیاره‌کانی ته‌واوی رووناکبیره‌ جیهانییه‌کان. لێره‌دا ده‌بێ بزانین، ته‌واوی گفتوگۆیه‌کانی هزرڤان و فه‌یله‌سوفی رۆژئاوا، خوێندنه‌وه‌ و دامه‌زاراندنه‌وه‌ی مێژووی پانتاییه‌ هزریی و رۆشنبیرییه‌کانی سه‌رچاوه‌کانی خۆیه‌تی. که‌واته‌ به‌ واته‌ی نیتشه‌، گه‌ر ئه‌رکی فه‌یله‌سوفی تازه‌ هاوێژانی ئه‌و رمه‌ بێت که‌ فه‌یله‌سوفانی پێشتر ئه‌نجامیان دابێت، ئه‌وه‌ ئه‌رکی رووناکبیری تازه‌باوی جودا، ئه‌فراندن و دامه‌زراندنه‌وه‌ی ئه‌و ئاراسته‌ رۆشنبیرییه‌ ره‌سه‌نه‌ی کوردیه‌، که‌ به‌رهه‌می تێڕاماندنی ماڵی کوردیه‌. به‌ڵام ئه‌و روانینه‌ ره‌سه‌نه‌ له‌ جه‌م رووناکبیری باڵاده‌ستی ئه‌مڕۆ و دوێنی کورد، یان به‌ واتای مه‌سعوود محه‌مه‌د، بۆ ئه‌و “رووناکبیره‌ زار قه‌ڵه‌بالغه‌”ی ئێستای کورد، سه‌رچاوه‌کانی رۆشنبیریی کوردی له‌ مه‌عریفه‌ به‌ده‌ره‌ و ده‌بێ فه‌رامۆشبکرێن.

به‌هه‌مه‌حاڵ، جێگه‌ی سه‌رنجه‌، هه‌ر له‌گه‌ڵ زاڵبوونی بیرۆکه‌ی چه‌پڕه‌ه‌ی و سۆسیالیزم، ئه‌و دیارده‌ رۆشنبیرییه‌ ره‌سه‌نه‌، یان کۆنسێرڤه‌تیڤه‌ی کورد، که‌ ئاماژه‌م پێکرد، به‌ مۆری “کۆنه‌په‌رستی” و “نامۆدێرن”ی گۆشه‌گیرکران له‌ پانتایی رۆشنبیریی کوردیدا. ئه‌وه‌نده‌ به‌سه‌، بۆ نموونه‌ ئاماژه‌ به‌ به‌رهه‌مه‌کانی مه‌سعوود محه‌مه‌د بکه‌ین، که‌ پڕ بایه‌خترین سه‌رچاوه‌ی کوردین، که‌چی ئه‌مڕۆ ئه‌و رووناکبیره‌ زار قه‌ڵه‌بالغه‌ی کوردی، نه‌ک هه‌ر نایناسێت، به‌ڵکو ئه‌و رووناکبیر ده‌سه‌ڵاته‌ سیاسییه‌ی ئه‌مڕۆ، وێڕای ئه‌و هه‌موو ” بۆنه‌” ، “فیستیڤاڵ” و “خه‌ڵات” به‌خشینه‌، که‌ بۆ مه‌به‌ست و ملکه‌چکردنی رووناکبیره‌ زار قه‌ڵه‌باڵغه‌کان و پرسیارێکی بێ نموودی رۆشنبیریی و کولتووری ته‌رخانی ده‌که‌ن، به‌ یادی نییه‌ بوارێک بۆ به‌رهه‌مه‌ رێزداره‌کانی ئه‌و ته‌رزه‌ رووناکبیره‌ی کورد بڕه‌خسێنێ. لێره‌وه‌ هۆکاری ئه‌و فه‌رامۆشکارییه‌ رۆشنبیریه‌ی ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ سیاسی و رۆشنبیرییه‌ی ئه‌مڕۆی کورد، به‌ تایبه‌تی له‌ باشووری کوردستاندا ده‌رده‌که‌وێت، که‌ به‌ نیازی گه‌وره‌کردنی حیزبه‌کانییان رووناکبیر و کولتووری رووکه‌ش قوتده‌که‌نه‌وه‌.
لێره‌وه‌ ده‌بێ بگه‌ڕێینه‌وه‌ لای ره‌فیق حیلمی، که‌ وه‌ک نموونه‌ی رووناکبیری وریا، له‌ یادداشتنامه‌که‌یدا جه‌خت له‌سه‌ر خودویستی و ساویلکه‌یی کورد ده‌کاته‌وه‌. به‌ڵام ره‌فیق حیلمی له‌ پێناوی خه‌ونه‌ کوردیه‌که‌ی له‌ کاره‌که‌ی ده‌رده‌کرێ و بۆ به‌سه‌ر بردنی ژیان “زێڕ و زیوی ژنه‌که‌ی ده‌فرۆشێت”.
که‌واته‌ ئه‌گه‌ر ئه‌مڕۆ ده‌مڕاستی سیاسی و رۆشنبیریی کورد، به‌ هه‌موو خۆ به‌ جودا دانانه‌کانییه‌وه‌، به‌ به‌رژه‌وه‌ندخواز و گه‌نده‌ل بناسرێنه‌وه‌، که‌چی ئه‌و ته‌رزه‌ رووناکبیره‌ی که‌ ناومان بردن، له‌ نموونه‌ی ئیدیالی واقیعیدا به‌رجه‌سته‌ ده‌بنه‌وه‌.
دواجار بۆ ئه‌وه‌ی ئاره‌سته‌ مێژوویه‌کانی کورد له‌و زمان و ره‌وانبێژی شپرزه‌ باڵاده‌سته‌ی کورد سه‌ره‌تای دابڕانێک بگرێته‌به‌ر، ئه‌رکی رووناکبیر و سیاسه‌تمه‌داری کورد،راڤه‌ کردن و پرسیارکرنه‌ له‌ بونیاتی ئاوه‌زی کوردی و دامه‌زراندنه‌وه‌ی سه‌رچاوه‌ کۆنینه‌کانی ماڵی کوردیه‌.

زستانی 2004
STOCKHOLM-NESWED

تێبینی:

# بۆ زیاتر زانین سه‌باره‌ت به‌ چه‌پڕۆیی راستڕۆی-کۆنپارێزی، کتێبی: ره‌یدار لاشۆن، گه‌له‌ ئایدیۆلۆژیای سیاسی هاوچه‌رخ، وه‌رگێڕانی بۆ کوردی، ئاسۆس که‌مال، یارمه‌تیده‌ر بوو.
(*) ئه‌و وتاره‌ی کاک فاروق ره‌فیق له‌ یه‌کێک له‌ ژماره‌کانی مانگی 11ی 20044، له‌ هاووڵاتی بڵاو کراوه‌ته‌وه‌. له‌وێدا چۆمسکی وێنای هزرڤانێکی ئه‌مریکی زێده‌ له‌ پێویست وه‌رده‌گرێت. هه‌ڵبه‌ت من نیازم نییه‌ ئاستی لایه‌نی زانستی زمانی چۆمسکی ره‌تبکه‌مه‌وه‌، به‌ڵام پێم وایه‌ ئه‌و شێوازه‌ به‌ ئه‌فسانه‌کردنه‌، جێگه‌ی پرسیاره‌.
# بۆ زیاتر زانیاری سه‌باره‌ت به‌ رووناکبیر و بیرۆکه‌ی کۆنپارێزی خۆماڵی کوردی، کتێبی: ره‌فیق حیلمی، یادداشت هه‌رسێ به‌رگ.
# بۆ زیاتر ئاگاداری ره‌سنییه‌تی روانگه‌ هزرییه‌کانی مه‌سعودد محه‌مه‌د بڕوانه‌: کتێبی، مرۆڤ و ده‌وروبه‌ر، دوو به‌رگ، کتێبی، له‌ په‌رۆشییه‌کانی ژیان، حاجی قادری کۆیی، گه‌شتی ژیانم، چه‌پکێک له‌ گوڵزاری نالی و کتێبگه‌لی دیکه‌ی وی.

بۆ خوێندنەوەی ئەم بابەتە بە پیدیئێف کلیکی ئێرەبکەن …..

ئارتۆ فێرخوازێكی نه‌جیبی ئه‌و مامۆستایه‌ بوو كه‌ناوی ” ئه‌لفرێد جاری” یه‌، له‌ساڵی 1926دا به‌هاوكاری ” رۆجیه‌ ڤیتراك – Roger Vitrac ” هه‌ستا به‌دامه‌زراندنی “شانۆی ئه‌لفرێدجاری ” كه‌ له‌م شانۆیه‌وه‌ “بیر” ه‌ پێشه‌نگه‌كانی ئارتۆ ده‌رباره‌ی شانۆ ته‌قینه‌وه‌ . هه‌روه‌ها یه‌كێكه‌ له‌ ژێده‌ره‌ گرنگه‌كانی شانۆی هاوچه‌رخ له‌پاڵ ئه‌زموونه‌كانی” ئه‌لفرێد جاری” دا، توێژه‌ران باوه‌ڕیان وایه‌ به‌هۆی بیرو بۆچونه‌كانی ئه‌لفرێدجاریه‌وه‌و بیره‌ ” مبعپره‌ – په‌رش و بڵاوه‌ ” كانی و توێژینه‌وه‌ چاكسازیه‌كانیه‌وه‌ به‌ره‌و تیۆری شانۆی “دڵڕه‌قی – قسوه‌ “چوو كه‌ له‌ناو كتێبی “المسرح و قرینه‌ – شانۆو گریمانه‌” كه‌ی ساڵی” 1938ز “بڵاو بۆوه‌ .

كه‌سێتی ئارتۆ ئاره‌زوو ده‌جوڵێنێت بۆ توێژینه‌وه‌و به‌دواداچوون ، به‌ڵام لێره‌دا جه‌خت ده‌كه‌ینه‌سه‌ر ئه‌ولایه‌نه‌ی كه‌ له‌خاڵێكدا كۆكیكن له‌سه‌ری ئه‌ویش پاشماوه‌ی شانۆی رۆژهه‌ڵاته‌ له‌شانۆكه‌ی ئارتۆدا و په‌رۆش بۆ دیارده‌ غه‌یبیه‌ “میتافیزیكیه‌كان ” و ڕێگا جادوییه‌كانی لای گه‌لانی سه‌ره‌تایی و له‌ دۆخه‌كانی “هه‌وه‌س و جادووگه‌ری ” ئه‌و جیهانه‌ ناماقوڵه‌ی كه‌كاریگه‌ری دانا له‌سه‌ر جه‌سته‌و رۆحی . ژێده‌ره‌ فكری و فه‌لسه‌فی و ئه‌نترۆپۆلۆجیه‌كانی كردووه‌ به‌ “شانۆی دڵڕه‌قی ” وه‌كو له‌ معجمی ئادابی فه‌ره‌ِنسی ساڵی 1968 دا هاتووه‌ كه‌ ئالوده‌بوون به‌ شانۆی “باو” لای ئه‌و بگێڕه‌وه‌ی توخم و ژێده‌ره‌ و هه‌یكه‌لی تیۆری دۆزینه‌وه‌ی داهێنانی شانۆییه‌ له‌ڕووی رۆحی و ژیانی . له‌م كرده‌یه‌دا ئارتۆ یاخی بوو له‌ ڕێگاكانی شانۆی واقعی و سایكۆلۆجی و بنه‌ماكانی شانۆو ده‌چێته‌ سه‌ر ئه‌نترۆپۆلۆجیای ژیاره‌ سه‌ره‌تاییه‌كانی پێچه‌وانه‌ی “صفا‌و – ڕوون” ی رۆح و “السجیه‌ – خوو” بارگاوی كردنیان به‌ شارستانی ئه‌وروپی و شانۆی رۆژئاوایی تا مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وتوخم و ژێده‌رانه‌بكات كه‌ پاشكۆ و لاوه‌كی و دوورن له‌چه‌ق كه‌ ئارتۆ به‌پێچه‌وانه‌وه‌ هه‌ستابه‌ جیاكردنه‌وه‌ی توخمه‌ پێكهێنه‌ره‌كانی ئه‌و چه‌قه‌و منتیمیه‌كانی واقعی ماددی به‌و سیفه‌ته‌ی وه‌رگیراوێكی ڕاسته‌و خۆن و فڕێدانی به‌ره‌و په‌راوێزو ڕاكێشانی په‌راوێزیی و لاوه‌كیانه‌ بۆ چه‌قی ” نواه‌ – مه‌به‌ست” ی گوتاری شانۆی هاوچه‌رخ .

“تعلیل – پاساو” ی ئه‌و گۆڕانه‌ چییه‌؟ كه‌ ده‌بێته‌ شانۆیه‌كی رۆژئاوایی به‌هێز له‌سه‌ر بنه‌مای وشه‌ی بابه‌تی شانۆیی كه‌ شایانی ته‌قه‌نیه‌كان و خه‌یاڵه‌كان و جوانیه‌كانن ، هه‌روه‌ها وشه‌كه‌ ده‌رباره‌ی چه‌مكی خۆبه‌ده‌سته‌وه‌دانی ده‌سه‌ڵاته‌ بۆ جوڵه‌ ، به‌ڵام ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ناگه‌یه‌نێت كه‌ له‌هه‌مان كاتدا شانۆی دڵڕه‌قی ده‌ستبه‌ردار ده‌بێـت تاكۆتایی . له‌باره‌ی وشه‌وه‌ “هه‌رده‌قێك” و له‌و ئاراسته‌یه‌وه‌ به‌ره‌و ئاراسته‌یه‌كی نوێ و تازه‌ و وه‌زیفه‌یی و دابه‌شكردنی ده‌سه‌ڵاته‌كانی به‌سه‌ر توخمه‌كانی تردا بێت ، به‌تایبه‌تی ده‌رهێنان ، له‌وه‌دا جه‌خت بكاته‌ سه‌ر توخمه‌ درامیه‌كان “خودی سیفه‌ته‌ شانۆییه‌ پوخته‌كان ” ، واته‌ له‌ڕوویه‌كی تره‌وه‌ جه‌ختكردنه‌ سه‌ر پێكهاته‌كانی تری سه‌رته‌خته‌ی شانۆ ، به‌تایبه‌تی مۆزیك و سه‌ما و هونه‌ری شێوه‌كاری و نواندنی بێده‌نگ و گۆرانی و ڕووناكی و دیمه‌ن . وه‌ ئه‌و توخمانه‌ تێكه‌ڵده‌كرێن به‌شێوه‌یه‌كی قووڵی وا كه‌ ئارتۆ ناوی ده‌نێت :” شاعیریه‌تی ڕووداو ” كه‌هه‌میشه‌ گرنگترین ئامڕازی ده‌ربڕینن له‌شانۆدا .

ئه‌و توخمانه‌و تێكه‌ڵكردنیان پێچه‌وانه‌ی ئه‌و ڕاده‌ گه‌وره‌یه‌ی فه‌لسه‌فه‌ی نمایشی شانۆییه‌ لای ئارتۆ و جوانیه‌ له‌شانۆی “بالی” . ئه‌و جوانیانه‌ی ناكرێت به‌رگری سیحری بكه‌یت و بانگی بكه‌یت له‌كاتێكه‌ وه‌ بۆكاتێكی تر ، ئارتۆ ده‌ڵێت : “دوای بینینی یه‌كه‌م نمایشی شانۆیی گروپی بالی كه‌ توشی سه‌رسامی كردین له‌ به‌رامبه‌ر چه‌مكه‌ نامۆكانی شانۆ كه‌ زۆربه‌ ئینكاری لێده‌كه‌ن له‌هه‌ر سیفه‌تێكی شانۆییدا ، له‌كاتێكدا جوانترین ده‌ربڕینن له‌ شانۆی پوخته‌ دا .

له‌و ڕوانینه‌دا ئێمه‌ی ئه‌وروپی عه‌قڵانین كه‌هه‌ست به‌ ” گقگقاتها –ته‌قه‌ته‌ق ” ده‌كه‌ین له‌ هه‌موو شوێنێك، هه‌ر له‌ چنینی جوڵه‌ ده‌قیقه‌كاندا و له‌گۆڕینی ده‌نگه‌ هه‌مه‌ جۆرو بێ كۆتاییه‌كاندا ، له‌م بارانی “الرنان – زرنگاندنه‌وه‌” یه‌دا كه‌ده‌بێته‌ دارستانێكی “شاسع – به‌رفراوان ” و هه‌روه‌ها هاوشێوه‌یه‌ی جوڵه‌كانی “ئه‌و زرنگاندنه‌وه‌ “یه‌دا. ئه‌و جوڵانه‌ ناگوێزرێته‌وه‌ بۆ ” الصرخه‌ –قیژه‌” یان ده‌نگ : هه‌مووشتێك به‌توافق و تێپه‌ڕ بوون له‌چه‌ناڵه‌ نامۆ و ئاركۆلۆژیه‌كانی فكردا ڕاسته‌و خۆ ده‌ڕۆن .

ئارتۆ له‌و بۆچونه‌وه‌ ده‌ستپێده‌كات كه‌ ئه‌زموونی شانۆیی داده‌مه‌زرێنێت له‌ كه‌ڵه‌كه‌ بوونی ئه‌و ته‌م تومانه‌ی شانۆی رۆژئاوا ” وه‌كو ئه‌وه‌ی كه‌ ناو ده‌برێت ” و ململانێ ده‌كات له‌گه‌ڵ شانۆدا له‌گه‌ڵ واقع و داڕشتنه‌وه‌ی به‌ زمانێكی مردوو و توندكردنی زمانی شانۆیی و ڕاكێشانی چه‌ندین زمانی تر له‌پێناو دامه‌زراندنی گوتاری داهێنه‌رانه‌ و ئه‌و زمانه‌ش هه‌وڵ ده‌دات كه‌ پاكژ بێت له‌ده‌قی پیشه‌یی بۆگۆڕینی زمانی ئیشاره‌ت و جوڵه‌ و جه‌سته‌و زمانێك كه‌له‌ شانۆی رۆژهه‌ڵاتی و گشتیه‌وه‌ و له‌ شانۆی “البالی ” به‌تایبه‌تی كه‌یه‌كێك له‌تایبه‌تمه‌ندیه‌ درامیه‌ پاكژه‌كانیه‌تی .

(1)
گۆرانی ڕاوچییه‌كی پیر

ئەوە منم ، لە بۆشایی ساڵاندا
بەسەر چیای شەختەبەندەوە وەستاوم
لە ناوەڕاستی تاریكاییدا
چاوەڕێی هاتنی (ئاسك) دەكەم
داخۆ دێ بۆ دڵی پیر ‌ ؟

ساڵ بۆ كوێ‌ دەڕۆن ؟
ئاسكی دڵم دوای زه‌رده‌په‌ڕ دەچێتە كوێ‌ ؟
گەلۆ !
بڵێی وەك سەردەمی لاوی بمبینێ‌ ،
ئەودەمەی باسكم وێنەی با
تیری منیان داوێت
تا ئەوەی دوورخەمەوە
چاوی گەنجان دەیبینن ؟
داخۆ (ئاسك)ی دڵم
بۆ پیرێكی پەككەوتە دێتەوە ؟

(2 )
گۆرانیی قاژ

هەستن !
لە متبوونی درێژی زستانە
بێدار بنەوە
كە چاوی سپێدەی تێدا قورس كردوون و
ئێوەیشی قورس كردووە ..
ڕۆژی ژیان ، لە ڕۆژهەڵاتەوە هەڵدێ‌
هەستن برایان !
قاژ خەریكە گۆرانیی دەچڕێ‌
هه‌ر ئێستا دەستی پێكرد
گوێتان لێ‌ نییە ؟
هەستن !
مەهێڵن هاوین ڕا بكا‌
هەستن !
بەر لەوەی زستان دابێ‌
ئێوه‌ له‌ سپێده‌ی ئاخاوتنی
گۆرانی باڵدارانەوە
نابیسن ..؟

(3)
سترانی ترس

دوور گورگم دیتن
دوو گورگی گەورەی سپی
لێم نزیك بوونەوە
بەدوای بۆنمەوە بوون ..
بەڵام من هەڵاتم
یەكیانم كوشت
ئەوی دی هەڵات
بینیم ،
لە سارای بەفردا ڕادەكا
دەترسا
منیش دەترسام !
لێ من
كە زانیم بۆنم نەبووە ،
دەستم كرد به‌ گریان .

بڕوانه‌ ماڵپه‌ڕی : adab.com http://www.adab.com/world/modules.php?name=Sh3er&doWhat=shqas&qid=83417&r=&rc=0

بە هاوڕێی خۆشەویستم کاکە “سۆران
حاجی رەزا”، پێشکەشه
“”””””””””””””””””””

شیعر: ایرج جنتی عطائی
ئاواز : واروژان
گۆرانی: داریوش ئیقبالی
وەرگێڕانی : پشکۆ ناکام

“”””””””

برادەر گیان…
نازانی چەن دڵتەنگم
نازانی..نازانی
برادەر گیان
گرفتاری کام کۆست و نەفرەتم
نازانی دەربەدەر بوون
چەن سەختە
وەکو لافاو
هەمیشە لەسەفەر بوون
برادەر گیان…نازانی
دەردی بە میرات گیریی باوک
چەن تەڵخە
دڵم تەنگە برادەر گیان
برادەر گیان دڵم تەنگە
بەم ڕۆژگارە بێ ئومێدە
دڵم تەنگە
بەم شەوانەی شەکەتی و بێزاریی
بەم دووبارە بوونەوەیە
بێ هودە ، دڵم تەنگە

هەمیشە
هەمان غەم
و
هەمان دەرد
و
هەمان مۆتەکە

دڵم تەنگە برادەر گیان
برادەر گیان..دڵم تەنگە
لە دووبارە بوونەوەی
بەرچاو نا ڕوونی
و
بێ زەردەخەنەیی
دڵم خۆش نیە..برادەر گیان
چ تەنهاییەکی غەماوییە
كە جگە لە من
هەمووان خۆشبەخت و عاشق
عاشق و شادمانن
بە ” سبەی ” دڵخۆشم
كە شایەت سبەی
خۆشبەختی من دەرکەوێ
شەوی خەستە بوونی تەنهایم
……وەلا بنێ
شایەت سبەی
ڕۆژی عاشق بوون بێ

دڵم تەنگە برادەر گیان
برادەر گیان دڵم تەنگە

“””””””””””””””””””””””
نۆڤەمبەر 2018

باپیرەم زۆر خۆشمی دەوێ، هەموو شەوێک چیرۆکێکی خۆشی کوردیم بۆ دەگێڕێتەوە. شەوێکـیان وتـم: باپێـرە گـیان، ئـەوە بـۆ بە (سـالە مـارکوژ) نـاوت دەبـەن؟
وا دیاربوو باپێـرەم پرسیارەکەمی پێخۆشبوو، بزەخەنەیەکی کرد و دەستێکی بە سمێڵە سپییەکەیدا هـێنا و وتی:” گوێ بگـرە دیـلان گیان، بۆت دەگـێڕمەوە کە بۆ بەم نـاوەوە بانگـم دەکـەن.
باپیرەم: دیلان لە تەمەنی تۆدا بووم واتە یانـزە ساڵان بووم، ماڵمان لە دێی گۆگجـە لە ناوچەی شوان بوو، باوکم و هەرسێ برا گەورەکانم و گۆڵچینی خوشکم، چوار رۆژ بوو خەریکی دروێنـەی پارچەیەک گەنمی گەورەمان بوون.. منیش رۆژانە لە چێشتەنگاودا، باوەشـێک نـانی گـەرم و مەشـکەیەک دۆی تـازەم بۆیـان دەبـرد.. لـە ڕۆژی پێنجـەمـدا، وەکـو رۆژانـی پێشـوو، دایـکم بـاوەشـێک نـانی گـەرم و مەشـکـەیەک دۆی خسـتە نـاو هەگـبەیەک و خستـیـیە سەر پشتی گوێـدرێژە بۆرەکەمـان و خۆشم سواری پشتی بووم، ماڵـئاوایـیم لە دایـکم کـرد و کەوتـمە ڕێ.

دروێنەکەمـان بیست و پێـنج خولـەک لە دێیەکەمانەوە دوور بـوو.. کەمتر لە سـێ سـەد مەترێکـم مابوو، کە بگەمە شوێنی دروێنەکەمـان.. لە پڕێکـدا لە لای راسـتی رێگـاکەوە بێچـووە ئاسکەیـەکی جـوان دەرپـەڕی.. منـیش لـە کـەرە بـۆر خـۆم هەڵـدایە خـوارەوە، بە دوای ئاسکەکەدا رامکرد کە بیگـرم.. ساتمەیەکم دا و کەوتمە سەر بنجێ داری کفری گـەورە.. مارێـکی گـەورەی بەڵـەک لە بـن بنجـە کـفرەکەدا خـۆی لوول کـردبوو، سەری هەڵـبڕی، خۆشـم نـازانم چـۆن لەو ساتـەدا، ئـەو غـیرەتەم بـۆ هـات و بـەو کوتـوپـڕی و خـێراییە، بەبـێ تـرس، بـە دەسـتی راسـتم پەلامـاری ناقـڕگەی مارەکـەم دا و گـرتم.. بـە ئەوپـەڕی توانـا و هـێزمەوە ملیم دەوشـی.. مارەکە خۆی ئاڵانـد بـ باڵمەوە.. گوشـارێکی زۆری خسـتە سـەر باڵـی راسـتم، لـەم کـاتەدا سـێ جـار بە دەنگـێکی بـەرز هـــاوارم بـۆ باوکـم کرد، کە فـریام بکەون، گۆێیـان لە دەنـگم بوو، بەڕاکـردن هـاتن.. مـارەکە هـێـندە گوشـاری خستبووە سەر باڵـم، خەریک بـوو باڵـم بشکـێت، زەنـگوڵ زەنـگوڵ ئـارەق لە دەموچـاوم دەتکایەوە.. لە نێـوان مـردن و ژیانـدا بووم.. بەردێکی گەورە لـە بەردەمـمدا بــوو، بە دەستی چەپـم بەردێکی خـڕم هەڵگـرت و سەری مارەکـەم خسـتە سـەر بـەردە گەورەکە، بێ ئەوەی ناقڕگەی بەربدەم، بە بەردەکەی نێو دەسـتی چـەپم ، بە خـێرایی و لـە سـەر یـەک بـە سـەری مـارەکەمـدا دەکـێشا.. سەریـم هـەلا هـەلا کـرد، شـل بـۆوە و باڵـمی بـەردا، هەڵمـدایە سەر زەوی و لـێی نەگـەڕام، بە بـەرد هەموو گیانیم شکانـد لە جۆۆڵـە کەوت و تۆپـی.. لـەم کـاتـەدا بـاوکـم و بـراکـانم و گـوڵچـینی خوشـکم گـەیشـتنە لام.. کە مــارە تۆپیوەکـەیان بیـنی حەپەسـان، باوکـم لـە بـاوەشی کـردم و مـاچی کـردم. وتی:” کێ بـڕوا دەکات کە ئەم حەزیایە تۆ کوشتووبێـتت.. هەر ئەم مارە گەورەیە بوو، لە ماوەی ئـەم مانگـەدا، بە مانگـایەکی مام سمایـل و بە مەڕێکی مـام ئـۆمەرییەوە دا و هەردووکـیانی کوشـت. تـا ئێسـتا چەنـد کەسـێک ئـەم مـارەیان بیـنی بـوو، بـەڵام بۆیـان نەکـوژرا بوو. دەک دەستەکـانت خۆشـبی ساڵـح گـیان.. کـۆڕە ئــازاکەم” ئینجا چاڵیکیان بـۆ مـارەکە هـەڵکەنـد و کردیـانە بـن خـۆڵـەوە.. پێـکەوە بـەرەو شـوێنی دروێنـەکەمـان رۆیشتین.. باوکـم شەش قـزناغ گـەنمیشی کـردە خـێر کە ئـەو مـارە پێـوەی نـەدام.
ئـەم هـەواڵە لـە دێـی گـۆگجـە و لە زۆربـەی دێیەکـانی ناو شـوان بـڵاوبـۆوە، بەڵکو بە هۆی خزمەکـانیشمانەوە، ئەم هەواڵە گەیشـتە شاری کەرکـوکیش.. لەو رۆژەوە خەڵکی بە (سـالە مارکـوژ) نـاوم دەبـەن”
کـە باپیـرەم چـیرۆکـەکەی تـەواکـرد، چـەپڵـەیەکی قـایمـم بـۆی لـێدا، وتـم: دەسـتەکـانت خۆشـبن باپیـرە گـیان، مـن لـە ئەمـڕۆوە بە ( ساڵحـە قـارەمان ) نـاوت دەبـەم.
باپیـرەم پێـکەنی و وتـی : تـۆش وەکـو باپیـرەت ئـازابە.
وتــم: باپیـرە گـیان منـیش کـوڕەزای تــۆم، دڵنـیابە نـەک سـەری مــار، بەڵـکو سـەری ئەژدیهــاش پـان دەکـەمەوە.

————————–
(*) تێبینی: ئەم چیرۆکە رووداوێکی راستی نییە، بەڵکو لە داڕشتنی بیر و ئەندێشەی خۆمە.. مـار هـێمای بەدکـاری و ستەمکارییە.. مەبەستم هـاندانی منـداڵانە کە ئـازابن.
(*) کفر: دارێکە لە داری مۆرد دەچێ، بە زۆری لە ناو خڕدا شین دەبێ، بۆنی خۆشە.
کەرکوک: ١٩٧٥

بۆ ئەوەی تەندروستبم
ڕۆژانە وەرزش دەکەم
بەبازو جوڵەو یاری
جوانیی بەلەشم دەدەم۰

شادم کەوەرزش دەکەم
گەشاوەن چاوەکانم
جوان و ڕێک وبەهێزن
ئێسک وماسولکەکانم۰

ئەوەی کەوەرزشکارە
گورجوگۆڵ و ئازایە
هەمیشە تەندروستەو
خاوەن حەزو خولیایە

تائاسودەو دڵخۆشبم
لەماڵ و قوتابخانە
لەگەڵ هاوڕێکانی خۆم
وەرزش دەکەم ڕۆژانە۰

لە دەوروبەری ناوەڕاستی ساڵی پاردا بوو، دوو دیوانە شیعریی چاپکران لە لایەن دوو شاعیری شار هەولێری شیعردۆست، کە ئەوانیش هەریەك لە (مرۆڤێك لە نزیكمانە)ی تەیب قادرو (برینەکان گۆرانیمان پێدەڵێن)ی غەمگین بۆڵی بوون.
هەرچەندە وەك زۆربەی چاپکراوەکانی تر تاڕادەیەك بێدەنگ تێپەڕین و وەك پێویست خوێندنەوەیان بۆ نەکرا، لێ من دەمەوێت لێرەدا پێکهاتە سەرەکییەکانی شیعرەکان لەم لێکۆڵینەوەیەدا هەڵبوەشێنم و لەگەڵ خوێنەراندا بیانخەمە ژێر تیشکی تاووتوێکردنەوە.

وێڕای ئەوەی هاوبەشی لە نێوان شیعری نەوەکاندا دەبینرێت، لە هەمان کاتیشدا بێگومان جیاوازیش بوونیان دەبێت، ئەوەی من بە شێوەیەکی سەرەکی هەر لە سەرەتا خوێندنەوەی دێڕەکانی هەردوو دیوانەوە هەستم پێکرد بە شێوەیەکی بەرچاو؛ جیاوازی چەقی شیعریی بوو لای هەر یەکەیان، نزار قەبانی ئاسا شاعیرمان غەمگین بۆڵی (خاتوون)دەکاتە چەقی شیعریی خۆی و وردەکاریەکانی ئەم دنیا پڕ نهێنی و سەمەرەیە دەنەخشێنێت بە وشە، په‌یامێکی شیعریی تایبەت تەنیا بە خانمێك، ئەو خانمەی دنیای شاعیری داگیر کردووە.

هەرچی تەیب قادریشە (مرۆڤ) دەکاتە چەقی هەموو قەسیدەکانی و پێچوپەناکانی ئەم بوونەوەرە ئاڵۆزە دەدوێنێت و پۆلێنیان دەکات و جارانێکیش ڕێنموونی و دەسگیرۆیی و تەنانەت سەرکۆنەیان دەکات و جارانێك ده‌مانناسێنێت بە خۆمان و هه‌روه‌ها هه‌وڵی واڵاکردنی دەرگای مەعریفی و کردنەوەی نهێنی ناوازە لەو جیهانەدا بە شیعر دەنەخشێنێت.. رەنگە کەسێك بپرسێت خۆ (خاتوون) یش هەر مرۆڤە، ئیتر چ پێویست بەم جیاکاریە دەکات؟
لەوەڵامدا دەڵێین بەڵێ (خانم) بەشێکی تایبەتە لە پێکهاتە جۆراوجۆرەکانی مرۆڤ و لە نێوانیشیاندا تاکێك لە ناو رەگەزێکی دیاریکراودا، بەڵام کاتێك گوتمان مرۆڤ بە شێوەیەکی گشتگیر، ئەوا هەموو چین و توێژەکان و رەگەزەکان دەگرێتەوە، لەمبارەشدا دەخوازێت بونیاته‌کان بە شێوەیەکی بنەڕەتی گۆڕانکارییان بەسەردا بێت.

جا بۆ ئەوەی بتەوێت چەند ساتێک لەگەڵ گیانی شاعیرێکدا بەسەربەریت وا باشترە شیعرەکانی بخوێنیەوە، تا ئاستی بیرکردنەوەو خەیاڵدانی ئەزموون بکەیت، تا خەمەکانی لێكبدەیت و تەزبیحێکی سەدویەك دەنکیی لێ بچنیتەوەو لە شەوەکانی تەنیاییدا بیانژمێریت و بیانڵێیتەوە، بەمجۆرە کاتێك بەرکەوتنمان دەبێت لەگەڵ بەرهەمی شاعیرێکدا زیاتر دیدو جیهانی ئەو؛ راستگۆیانە خۆی لەبەردەمماندا نمایشدەکات و حەقیقەتە شاردراوەو ناخەکیەکانی ده‌رده‌که‌ون، بە زمانێك کە هەڵبژێردراو و پاڵفتەی شاعیرەکەیەتی، بە تەکنیکێك کە سیمای شیعری لا دەنوێنێت، منی خوێنەریش بۆ ڕێزنان لەو هەوڵە داهێنەرانە دەبێت مافی خۆی پێبدەم بە خوێندنەوەی پێویست.

لەگەڵ ئەم ڕاستیانەشدا نابێت ئەو واقیعە تاڵەی شیعری هاوچەرخی کوردی لە یاد بکەین کە ئەمڕۆ پێوەی دەناڵێنێت. لێرەدا پێمخۆشە ئاماژە بە وتەیەکی (ئەحمەد چاك) نووسیاری رۆژهەڵات بکەم سەبارەت رەوتی شیعری نوێ و هەندێك لەو سیمایانه‌ی پێی ده‌ناسرێته‌وه‌، ئەو دەڵێت:

” پێویسته‌ ئاماژه‌ بکه‌م که‌ڵک وه‌رگرتن له‌ ده‌ره‌تانه‌کانی فه‌لسه‌فه‌ و ئه‌ده‌بی پاشمۆدێرن یه‌کێکیتر له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی ئه‌م شه‌پۆله‌ی دواییه‌ له‌ شێعری نوێی کوردیدا؛ واته‌ ناپێکهاته‌یی(له‌بری پێکهاته‌ی پته‌و)، کارکردی زمان(له‌بری وێنه‌)، ته‌نز و ئایرۆنی(له‌بری ره‌ش بینی)، شکاندنی سینتاکسی باو(له‌بری زمانی تۆکمه‌)، رێژه‌ییبوونی مانا، که‌م مانایی و ته‌نانه‌ت بێمانایی و نائایدۆلۆژیی بوون(له‌ بری مانای سه‌ره‌کی )، چه‌ند ده‌نگیبوون (له‌بری تاکده‌نگی)، گه‌مه‌گه‌لی له‌راده‌به‌ده‌ریی زمانیی بۆ گرینگیدان به‌ پانتایی زمان، که‌ڵک وه‌رگرتن له‌ ده‌نگ و ره‌نگ .. چه‌ند کێشیی، پارانۆیا و شیزۆفرینی و وته‌زاگه‌لی نەهیی لێکراو، گومانکردن له‌ عه‌قڵانی بوونی جیهان و ….. وای له‌م شه‌پۆله‌ نوێیه‌ کردووه‌ که‌ ره‌خنه‌گران به‌گومانه‌وه‌ لێی ده‌ڕوانن و مان و نه‌مانی که‌وتووه‌ته‌ محاقه‌وه‌’.
بەڵام خۆشبەختانە رەنگە کەمتازۆر ئەم دوو پەڕتوکە شیعرییەی باسیان لێوەدەکەین دووربن لەم پەتاگەلەوە، بەڵام لەگەڵ ئەمەشدا ناتوانرێت تەواو لە سیما عەبەسییەکانی چەرخ دەقەکان ببوێردرێن، بە حوکمی کاردانەوەی (شوێنکات) لەسەر ناخی نووستوی تاکی دانەر.

خوێندنەوەی دوو کۆمەڵە شیعری جیاوازی دوو شاعیری هاوشاریی لەیەک کاتدا، دوو چەقی جیاوازی شیعریی لە نەخشەی هزری مندا کێشاو دەستنیشانکرد، لای غەمگین بۆڵی (دولبەر) حەزنەکات شاعیر جارێ بمرێت ل٢٠، (تەیب قادر)یش گەڕان لە دووی بزربوونی مرۆڤ نەیهێشت بمرێت و (گوتی: ژیان گرنگترە) ل١٦٨، ئەمەیە تەوەری سەرەکی لێکۆڵینەوەکەمان و کەشفکردنی زمانی حەقیقی دەقەکان.

جا ئاشکرایە بۆ ئەوەی موخاتەبەی هەست و هۆشی دولبەر بکەیت دەبێت بە زمانێکی رۆمانسی بدوێیت، بە تایبەتی ئەو دولبەرەی بە هۆشیارییەوە دەزانێت چۆن دڵی شاعیر راگیر بکات و نەیڕەنجێنێت تا بیرۆکەی (گوللـەیەك… ل١٠٢) لە ناو کەلـلەسەری شاعیر دەربکات و لەبیری بەرێتەوە، لای (تەیب)یش گەر بتەوێت موخاتەبەی گیانە بزربووەکانی هەیکەلی ئادەمیزاد بکەیت تاکو گیانی بەبەردا بێتەوە، پێویستە بە زمانی لۆژیك ئاوپرژێنی پارچە پەرت پەرتبووەکانی بکەیت وەك (دەست، چاو، قاچ، سەر …ل٢٦،٥٤،٥٥،١٤٠) تاکو لە خاکەوە وەکو دار (هەرمێ و هەنارو هەنجیر و قۆخ…ل٢٨،٢٦،٢٧،٧٤) شینبێتەوەو گەشبێتەوەو رازاوەو خاوەن بەرهەم بێت.

گەر بە (برین) دەست پێ بکەین ئەوا لای غەمگین هەمیشە ژنێك هەیە (برینەکان گۆرانی پێ دەڵێن)ل٤٦ و لەبارە زۆر تەنگژاویەکانیشدا (دڵی شاعیری پڕ کرد لە برینی تەڕ) ل١٠ جۆرێکی تایبەت لە برین بەڵام وشك نا!

هەرچی تەیبیشە لەسەرەتا لاپەڕەکاندا هێڤیدارەو (پێی خۆشە برینەکان بێ کڕیار بن) ل٦ و لە دوالاپەڕەشدا هەر لەسەر ئەو قەناعەتە چەسپاو دەبێت و دەمێنێتەوەو زۆرانبازیەکانی لە یاد ناکات لە لێدانی زەنگە مەترسیدارەکەو دەڵێت (برینێك دەیەوێت لەسەر دەموچاوی ژیاندا بخەوێت) ل١٦٨
ئیدی لێرەوە با بزانین برین لای ئەم دوو شاعیرە چۆن دەکەوێتەوەو ئایا دەتوانن ساڕێژو تیماری بکەن؟ یان هەر پێوەی دەتلێنەوە و لەگەڵیدا ژیان دەکەن؟
* یەکەم/ مامەڵەی ماتریاڵی و ئایدیاڵی لەگەڵ تێرمەکان:

خاڵی یەکەم کە جیاکاری دەخاتە نێوان ئەم دوو شاعیرەوە ئەوەیە هەریەکەیان عەوداڵ و وێڵی دنیایەکی جیاوازە، هەر لەم دیدگایەشەوە مامەڵەیان لەگەڵ دەستەواژەو وێنە شیعریەکان زیاتر قەناعەت و بایەخیان وردتر دەکاتەوە. غەمگین وا دیارە دەیهەوێت خەمە ئەنتۆلۆژیەکان بۆ تەیب جێبهێڵێت و خۆی لەو نائارامییە قوتار بکات، تا چیدی رەشبینی و دڵەوڕاکێ دووری نەخەنەوە لە بیرکردنەوە و ژیان لە پانتاییە هزرییەکانی یارو (دوو گوڵی ناو مەرکانەکانت دەستی مردنم بشکێنن) ل١١، ئیتر ئا لێرەدا من دەوەستم و چیدی نایەم، دەمەوێت سایەو مەنزڵێك ساز بکەم و دولبەر ببێتە چەقێك و من بەدەوریدا بسوڕێمەوەو رابمێنم لە سۆزو جوانییەکانی، تەنانەت ئەگەر وەك لە یادکردنی کێشەو ناسۆرەکانیش بێت، رامانەکانیشم لە جوانی یاردا فەنا بن و هەردووکمان ببینە بوونێك: پاراو بە عەتری گوڵە دڵناسکەکان، بەڵگەشمان بۆ ئەم دیدەی شاعیر ئەو کۆپلەیە کە دەڵێت:

تەنیا یەك تاڵ موی خەنەیی
لە ژوورەکەماندا جێماوەو
بەجێمانی کردووەتە پەنجەرەی شیعرو
منی پڕ لە پەیڤی رەنگاوڕەنگ کردووە ل٦٢

کەواتە دەردەکەوێت (تاڵە مویەك) هەرچەند (ماتریاڵ)ێکی گچکەش بێت و تەنانەت چاوی زۆر کەسانیش نەیبینن و هەستی پێ نەکەن، بەڵام چاوی شیعریی شاعیر لێرەدا زۆر بەهێزەو هەر ئەم تاڵەیە دەیگەیەنێتەوە خۆشنودی و رەشبینیەکانی کاڵ و کاڵتر دەکەنەوە.
بەڵام وا دەزانم نابێت باس لە شاعیر تەیب قادر بکرێت بێ ناوهێنانی ئەلبێرکامۆ؛ بەوەی هزری کامۆ کاریگەرییەکی گرنگی هەیە لەسەر بایەخ و گرنگی مرۆڤ و ماناکانی لەم بوونە شێواو و جەنجاڵەدا، لە هەوڵی ئەوەی هیوا بۆ ئەو مرۆڤە تێکشکاو و پەراوێزخراوانه‌ بگێڕێتەوە، بە پەنابردن بۆ چارەسەرە جیاوازەکان و لە نێوانیشیاندا میتافیزیکیەکان.
هەرچەندە عەبەس وەك لە ئەفسانەی سیزیفدا دیارە لە گەشەی ژیانی کولەمەرگی خودی کامۆوە سەرچاوەی گرتبێت و فێری کردبێت ژیان هیچ مانایەکی نییە، پاشتر سەردەکێشێت بۆ یاخیبوون و ئەم پەیوەندیەی نێوان عەبەس و یاخییبوون بە ئاگاییەوە دەبەستێتەوەو دایدەبڕێت لە توندو تیژی، هەروەها به‌ره‌نجام ناوی میانەڕەوی بەسەردا دەسەپێنرێت.
بۆیە دەتوانین بڵێین لە باری (تەیب)دا مرۆڤێکی ئایدیالی بزر لەپشت زۆربەی کۆپلە و وێنە شیعریەکان هەست پێدەکەین و ئەویشە دەبێتە چەق، بابەت و دیدگا شیعریەکان لە دەوریدا دەخولێنەوەو شاعیر لە دۆزینەوەیدا زۆر جەنگی شاراوە بەرپادەکات و زۆر دنیا دەسڕێتەوەو دنیای تر بونیاتدەنێتەوە، تاکو بەو گیانە حەقیقیەی مرۆڤ ئاشنا بێت کە پێناسەی مرۆڤبوونی لاکردووەو تەنانەت کۆمەڵگای مرۆڤایەتیشی پێ ببوژێنێتەوە:
مرۆڤ بوومایە…
کاتژمێرەکانم وەکو جەنتایەك پڕ ئارامی دەکرد
داڵەکانم دەکردنە کۆترو
نەمدەهێشت هەق نابوت دەربکەوێت
مرۆڤ لە چەقۆو خانوو و گوڵ گەورەترە ل٧ -٨ -١١

هەروەها لە جێیەکی تردا ئەو خەمە پەنگخواردووانەمان بۆ وێنا دەکات، کە پانتایی غوربەتی مرۆڤ بە هۆیەوە فراوانتر دەبێت و ناسنامەی مرۆڤەکان لە مرۆڤ دەستێنێتەوە، ئەویش دابڕانی ئایدیالی حەقبێژییە لە پەیکەری ماتریالی مرۆڤ، کە بێ ئەو ناتوانین خودێکی حەقیقی درك پێبکەین و لەگەڵیدا بژین، ئا بەمجۆرەش ئه‌م بابه‌ته‌ پەیوەستی دەکات بە قەیرانەکانی بوونەوە:
رستە ساغەکان،
لە ژێرەوەی زمانماندا حاڵیان باش نییەو
پێیان خۆشە بێنە دەرەوەو
وێنەی ئەو مرۆڤانە بکێشن
کە ناتوانن ببنە مرۆڤ ل١٣٦

* دووەم/ ستایڵ و تەکنیك:
لە بارەی زمان و وشەسازیەوە دەکرێت بڵێین هەردوو شاعیر زیاتر مامەڵەیان لەگەڵ کەرەسەی رۆژانەی دەوروبەری خۆیان کردووەو سوودیان لێ بینیون بۆ بونیاتی دەقێکی شیعریی، دەتوانین بڵێین ئەو زاراوەو کەرەسە زمانەوانیانەی غەمگین بەکاریهێناون زیاتر لەمانەدا چڕتر دەبنەوەو دووبارە دێنەوە پێشچاومان:
(دڵ، ژن، گوڵ، عەشق، ئەڤین، گۆرانی ، هەور، کافتریا، قاوە، شەو، تاریکی، ئاو، ترومبێل، گڵۆپ، ژوور، موبەریدە، شەقام، کۆڵان، خوێن، گوللە، جەهەنم، دەرگا، پەنجەرە…).
هەرچی تەیبیشە: (مرۆڤ، پیاو، ژیان، تەنیایی، تاریکی، کاتژمێر، ماڵ، مەتبەخ ، دڵ، باران، هەور، سێبەر، دەست، هەیوان، حەوشە، گسك، ماڵ، پەنجەرە، دەرگا، گۆرەوی ، پێڵاو، کۆتر، کەروێشك، زەرفی بەتاڵ، کاغەز، کراس، هەنجیر…)
گەر سەرنج بدەین دەبینین هەندێك لە زاراوە بەکارهاتووەکان تازەن و لە لایەن شاعیرانی ترەوە زۆر بەکارنەهاتوون، لە باری تەیبدا وەکو: بتڵی غاز، غەسالە، قەتێ ، پایسکیل، سۆندە، چیمەنتۆ، باغە….
لای غەمگینیش : ترومبێل، موبەریدە، قەیتان، تەکسی، دەبلیو سی، فالینەی نیو قۆڵ و دەرپێ قوتە، مو، مەرکانە….
ئەمانە بوێرییەکن و بە لادان لە رەوتە گشتییەکەی زمانی شیعر دادەنرێن لە رووی مامەڵەکردن لەگەڵ تێرمەکاندا، بەڵام هەر هێندە بەس نییە، گەر نەتوانین وەڵامی ئەو پرسیارە بدەینەوە کە ئایا چۆن دەتوانین بە شێوەیەکی سەرکەوتوو بینای دەقە شیعریەکانمانی پێ پتەو و ناوازە بکەین؟ بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە پێویستە ئیستێك لەسەر شێوازی شیعری هەردوو شاعیربکەین، ئایا هەر هێندە بەسە ئەم کەرەسانە بخەینە خزمەت و بەرپێی دولبەرو شیعرێکی رۆمانسی ئاوهای لێ فەراهەم بێنین تاکو یارمان دڵخۆش بکات و بشبێتە یادگارییەك و لە داهاتوودا وەکو ئەرشیفێکی شادمانی بگەڕێینەوە لای؟ وەك لە باری غەمگین دا هەوڵی بۆ دراوە، لەمحاڵه‌شدا واقیع هێند دەوڵەمەند بووە بە کەرەسەکانی، ئیدی سەر فەنتازیای نەپەرژێت؟ ئەمە ستایڵێکە دەمانباتەوە بۆ شێوازی شیعری هەنووکەیی و خێرا بە موراعاتکردنی کات و میزاجی خوێنەران، بە دڵنەوایی کردنی عاشقەکان، ئەوە غەمگینە ڕەشایی چاوی دولبەر لە تاریکایی نائومێدی دەردەهێنێت و بەرگی ئومێدو هیوای دەکاتە بەرو لە چاوی ئەمدا دەبێتە ڕێگایەکی رووناکی سپیپۆشی ژیان:
من
لەشەبەنگی رەنگی چاوانی تۆوە
قووڵایی ئەڤینێکی سپی
لە ژیانی خۆمدا دەبینمەوە ل٧٧

تەنانەت ئاوێتەبوونی خود لە دولبەردا دەگاتە لوتکەو شاعیر وەك چۆن خەمەکانی لە نزیکی ئەودا نامێنن، هەرواش شادیەکانی لە بوونی ئەودا چرۆ دەکەن:
کۆتایی کۆتاییەکان
کۆتایی ئەڤینی تۆیە
مەرگی کتوپڕی دڵمە لە جەستەدا ل٩٩

غەمگین ئاوهای گوت…. بەڵام ئەم گەمە زمانەوانییە ستایڵێکی تەواو جیاوازی بە تەیب بەخشیوە، ئەویش (تەکنیکی لێکدانی ناگونجاوەکانە) بۆ وەدیهێنانی وێنەیەکی زیهنی وەك داهێنانێکی شیعریی و خزمەتکردنی مەسیجی شاراوەی دەق.
بۆ روونکردنەوەی ئەم خاڵە پێویستمان بە چەند نموونەیەك هەیە تا لە مەبەستی شاعیر تێبگەین.. ئەو نەهاتووە دەستەواژەکانی ناو زمان وەك خۆی داڕێژێتەوەو رستەی سادەو مانابەخشی راستەوخۆیان لێدروست بکات، بەڵکو لە هەوڵی ئەوەدا بووە پێکهاتە زمانەوانییە جیاوازەکان بەیەکەوە بگونجێت، بە هەڵگێڕانەوەی ماناکان و جێگۆڕکێ کردن بە زاراوەکان، لە پێناوی گەیاندنی وێنەیەکی شیعریی یان دەستەواژەیەکی لۆژیکی و نوێی مانابەخش.
ئەمانەش چەند نموونەیەكن:
– چاویلکەکەی لە دەستی پەنجەرەیەکیترە ل١٤١
– بەردێك بانگی قلە زیخەکان دەکاتەوە ل١٣٠
– تاریکی بە توڕەییەوە
پێڵاوەکانی لە پێکردو ڕۆیشت ل١٢٦
– پیاوەکان
ژنەکانیان لە نێو کیفی پارەکانیان جێهێشتووە ل١١٩
– دڵم دەشەلێت و ژیانم لە پڕمەی گریان دەدا ل١١٤
– پێیەکانت دابخە ل١٠٠
– ماڵە بچوکەکانی ژێر نینۆکم فڕێ دەدەم ل٩٨
– ئاسمان بانگ دەدات و
درەخت و ئاو دەچن بۆ نوێژکردن ل٢٥
– لە دەستێك دەگەڕێم….
شەقامەکانی نەنوشتاندبێتەوە ل٢٦
بۆ وێنە لە دێڕی یەکەمدا دەبینین چاویلکەو پەنجەرە بەکارهاتووەو کەچی وشەی (دەست)یان لە نێواندا دانراوە، لە کاتێکدا دەست نە بۆ چاویلکە دەبێت و نە بۆ پەنجەرە، کەواتە دەگەینە ئەوەی بڵێین بەڵێ ئەوە مرۆڤە موخاتەبە ئەکرێت و لەهەمان کاتیشدا لە رووکاری دەرەوەی ئەم دەقانە بزرە بە هۆی بوونی قەیرانی مرۆڤبوونەوە، جا گەر چاویلکەو پەنجەرە هەردووك روئیاو دنیابینی بن، ئەوا دەگەینە ئەو راستیەی کە دەردێکی کوشندەی قەیرانی هزر دەستنیشان بکەین.. ئەویش ئەوەیە کە جارانێکی زۆر ناسنامەی مرۆڤبوونمان بزر دەکەین بە هۆی ئەوەی بە دیدی کەسانی دی دەبینین و دەپێوین.
یان لە دێڕە شیعری دوودا بەردو زیخ هاتووەو کەچی فرمانی (بانگکردن) لە نێوانیاندا دانراوە، کە نەبەرد و نە زیخ هیچیان زمانیان نییەو ناشبیستن، کەواتە لێرەدا دەگەینە ئەو خاڵەی کە تیایدا بڕیار بە خوێندنەوەی میتافۆڕی شیعرەکە بدەین، کە بەڵێ هەمدیسان ئەوە غیابی مرۆڤی راستەقینەیە: دایکێك کە (بەرد) سیمبوڵەکەیەتی بانگی منداڵەکەی دەکات کە (بەزیخ) چوێنراوە، ئەم داماڵینەی مەعریفەت و زانین- ماناگەلی پارادۆکس لە یۆتۆپیای شاعیردا وه‌دیدێنیت و شاعیر لەسەرتاپای دەقەکاندا لەم زۆرانەدا دەکۆشێت.

* سێیەم/ ئایرۆنیك و لۆژیك:
پێش ئەوەی کۆتایی بەم لێکۆڵینەوەیە بهێنم حەز دەکەم هەروا لە جدییبووندا خوێنەر جێنەهێڵم و ئاماژەیەکیش بە ستراتیژییەکی زیرەکانەی هەردوو شاعیر بکەم، ئەویش تەنزو ئایرۆنیکە.. هەم بۆ گۆڕین و جوڵاندنی کەشی خوێنەرو لە هەمان کاتیشدا لەدەستنەدانی مەبەستی سەرەکی شاعیر کە پاراستنی سیاقی گشتی دەقەکانەو رۆشتنە لەسەر هێڵە پانەکانی مانا.
غەمگین لە ناو ئەو هەموو سۆزو رۆمانسییەتەدا گیانی کۆمیدیا لە بیرناکات و پاداشتی خوێنەرەکانی پێدەداتەوەو کەرەسەگەلێکی زمانیی واش بەکاردێنێت لای شاعیرەکانی تر پێشچاومان نەکوتوون وەك دەڵێت:
بۆچی دەسکێك کەرەوز سمێڵێکی دەستکرد نەبێت؟ ل١١٠
*
رۆژی دووشەممە بە ناوی (هەینی)م پێدەکەنم. ل١١٠
*
بە قەبری خۆم
با لەسەرم قەرز بێت ئەو سوێندەش ل١٠٩
*
شارەکانمان پڕن لەو پیاوانەی مێشکیان بۆگەنی بووە ل١٢٢

هەرچی تەیبیشە لەتێکهەڵکێشرکردنی ئەم ستایڵە بە شیعرەکانی ئاوها دەڵێت:

پیاوێك پێی ناخۆش بوو قۆخ ساویلکە بێت…..
پێکەنینی یەك رۆژە رێ دەڕۆیشت
کە دەیبینی تیترواسکێك
ریحانە دەخاتە دەمی مەیمونێک و
مەیمونەکە شاگەشکە بووەو
بە تیترواسکەکە دەڵێت: دایکە. ل٧٤

ئەم دیمەنە لە فیلم کارتۆنێکی خۆش دەچێت هەموومان دەخاتە پێکەنین، بەڵام لە هەمان کاتیشدا پرسیارێکی جدیمان لا دروست دەکات، ئایا لەنێو ئەم کۆمەڵە کەسایەتییەدا بۆچی تەنیا پیاوەکە زه‌قکراوه‌ته‌وه‌ به‌ به‌راورد به‌ سەرجەم ئەندامەکانی تر… ئه‌ی چۆن تیایاندا ده‌بینین سیمبوڵی بوونەوەرەکانی تر؟ ئایا هەر ئاماژه‌ی ناهوشیارییه‌، یان(پیاو) بەس کلیلێکە بۆ تێگەشتنی سەرجەم لێکدانەوەکانی تری کاراکتەرەکانی دەوروبەرو کۆمەڵگا کە لە ناو کۆپلەکەدا هاتوون؟
هەروا لە جێیەکی ترداو وەك هروژاندنی چەمکە جیاوازەکانی دەستەواژەیەکی هەستیار کە( سۆزانیبوون)ـە دەیکاتە دەریچەیەك بۆ ئاوڕدانەوە لە نوشستی و شکستیەکانی مرۆڤایەتی بە گشتی و هەروەها دانانی ستراتیژیەك لە تێگەشتن لە نهێنی گۆڕینیان لە قۆناغێکدا: لە مرۆڤەوە بۆ کەرەسەی ترو هەرواش دووبارە هەوڵدان بۆ گیڕانەوەیان بۆ بارە ئاساییەکەی خۆیان، کە لەم کۆپلەیەدا پانتایی هزرو داهێنانی شاعیر داگیر دەکات، کەواتە وەك چۆن شەقامەکان دەکرێن ساختە بن، ئاوهاش سۆزانیبوون جۆری زۆر هەیەو هەمووش لەو خاڵەدا کۆ دەبنەوە کە تاریکی باڵ دەکێشێت بەسەر زەمەن دا و لە پێچوپەنا گەورەکانی تاریکاییدا پیرۆزییەکان هەراج دەکرێن، لە ساتەوەختێکدا شاعیر ئەو ئاماژە یاریدەرەشمان دەداتێ بۆ زیاتر تێگەشتن که‌ هەمووان لە سەرەتادا بە قۆناغێکی رەسەنایەتیدا تێپەڕبوون کە دەڵێت (کۆڵانێکی ئەسڵین) ، لێرەوەیە لای منی خوێنەر (سۆزانی) دەبێتە میتافۆڕێکی هەمە لایەن و فرە مانا:
سۆزانییەکان کۆڵانێکی ئەسڵین
شەقامێکی ساختە
لە کەلەنێکی رۆژگاردا فڕێی داونەتە خوارەوەو
خواربوونەوەو بوونە باغە ل٦٢

ئەمانە هەندێك نموونەی ساتیرو ئایرۆنێکی بوون، بەڵام گەر بێینە سەر دەستەواژە لۆژیکییەکان و لە هەردوو دیواندا سۆراخیان بکەین، دەبینین لە جێگاکەلێکدا پێشچاومان دەکەون و رادەی قوڵبیرکردنەوەو رامانە هزریەکانی شاعیرەکانمان وەدیاردەخەن.
غەمگین لەم ڕووەوە دەڵێت:
– رۆژەکان تێدەپەڕن و جیاواز نین ل١٣٩
– من نامەوێت بە کەس بچم ل٦
– لە ناو مندا کەسێکی دیکەش هەیە ل١٣٢
– ئێستا وەك چۆن خۆکوشتن پێویستی بە پارەیە
خۆشەویستیش پێویستی بە پارەیە ل٨٢
– گۆرانی ژیانی من چیرۆکی ئەڤینی تۆیە ل٥٢

هەر بەمجۆرەو لە نێوان هەر چەند لاپەڕەیەکدا تەیب هەوڵی داوە لۆژیک لەدوای لۆژیک مێشکمانی پێ زاخاو بدات، بە تایبەتیش کە سیمای شیعرەکانی ئەو زیاتر ختوکەی بیر دەدات نەك هەست، ئەمەش سیمایەکی دەقە مۆدێرنەکانەو بازدانە لە هەستەوە بۆ ژیریی… بە هێنانەوەی ئەم چەند نموونەیە کۆتایی بە باسەکەمان دێنین:
– دەستت لە سەرت ئاقڵترە. ل١٥٠
– کراسێك لەبەر مەکە.
پێش تۆ لەبەر کرابێت. ل١٤١
– بێئاگایی مردنە. ل١٣٥
– هەنگاو کە ڕۆیشت ناگاتەوە سەرەتا. ل١٣٠
– ژیان رووناکییەکی هەمیشەییە. ل١٢٧
– دەرگەکە توند بگرە ، ئاگاشت لە کلیلەکان بێت. ل١١٥
– سێبەرێکی کەمدوو، شیرینترە لە گۆرانییەکی لەرزۆك. ل٥١

بەرەنجام:
لە بەرەنجامدا دەگەینە ئەو ڕاستییەی کە شیعر ناتوانیت بە تاکە باڵێك بفڕێت، بەڵکو تێکەڵەیەکی ناوازەیەو وەك ئەوەی بە هەست دەیناسینەوە، هەرواش بە خەیاڵ و هزر لەگەڵی دەژین و درکی پێدەکەین وچێژو سوودی لێوەردەگرین، جێی خۆیەتی بۆ پاڵپشتی ئەم راستییە ئەم وتەیەی شاعیرو رەخنەنووسی کورد (ئەحمەدی مەلا) لەم بارەدا ئاماژە پێبکەین کە دەڵێت:
‘ شیعر ئاوێتەبوونە لە نێوان دیدگا و خەون، هەست و بیرۆکە، هاوئاوازیی و سەنگیی. ئەقڵ تێکی دەدا بەڵام دەبێ لە دوورەوە چاودێریی بکا، هەر وەک (کلۆدێل) دەیگوت: خەیاڵ هەر هەندە دەگونجێ کە لەگەڵ زماندا وێک بێتەوە، ئەگینا خەیاڵی بێ سنوور بە بێ زمانێک کە بتوانێ ئەو خەیاڵە لەخۆ بگرێ، دیسانەوە لە فەزایەکی بەتاڵدا دەیهێڵێتەوە…’

————————–

تێبینی/ له‌ به‌کارهێنانی وشه‌کانی وه‌ك باغه‌و به‌ردو قله زیخ… به‌ر تێڕوانینی شاعیر ده‌که‌وین بۆ ده‌وروبه‌رو شته‌کان، که‌ ره‌نگه‌ من له‌مه‌داهاوڕای نه‌بم، ئه‌م ئاماژه‌ پێدانه‌ش مانای ده‌ستخۆشی ناگه‌یه‌نێت هێنده‌ی تاوتوێکردنی دنیای شاعیرو خستنه‌ به‌رباس و لێکۆڵینه‌وه‌یه‌ی ئه‌و به‌کارهێنانه‌یه‌، ئه‌مه‌یه‌ زمان و ئه‌رکی ره‌خنه‌ی بابه‌تیی..

ناوی کتێب: ڕۆمانی پۆست مۆدێرنە
بابەت: لێکۆڵینەوە
نووسەر: باۆز مستەفا

بۆ خوێندنەوەی ئەم بابەتە کلیکی ئێرەبکەن …..

حه‌یده‌ر عه‌بدولڕه‌حمان
——————————

زۆر جاران له‌ ساڵانی رابووردوودا دروشمی گه‌وره‌مان به‌ ناوی فیستیڤاڵی نێو ده‌وڵه‌تی شانۆ به‌رز كردۆته‌وه‌، له‌ پێناو رێكلام و خۆهه‌ڵكێشان، كه‌چی له‌ ناوه‌رۆكدا تواناو ده‌سه‌ڵاتی هه‌ڵگرتنی ئه‌و دروشمانه‌مان نه‌بووه‌، ئیدی نه‌ك هه‌ر ته‌نها دووچاری شكست هاتن و بێ‌ ئومێدی بووینه‌، بگره‌ ده‌رفه‌تێكیشمان له‌ ده‌ست داوه‌ كه‌ ئێمه‌ زۆر بۆی به‌ په‌رۆش بووین
كێشه‌ی گه‌وره‌ی ئێمه‌ له‌وه‌ دایه‌، ئه‌گه‌ر بمانه‌وێت خزمه‌ت به‌ بزاڤی شانۆیی بكه‌ین و به‌ جدی هه‌وڵی زیندوو كردنه‌وه‌ی شانۆ بده‌ین له‌و شاره‌دا، پێویسته‌ نه‌خشه‌و پلانێكی ئه‌وتۆمان هه‌بێت بمانگه‌یه‌نێته‌ رێگه‌ چاره‌ی گونجاو بۆ گۆڕانكاری و هه‌نگاو نان بۆ بونیاتنانی شانۆیه‌كی جاد، واز له‌ دروشم و خۆ هه‌َلخه‌ڵه‌تاندنی خۆمان بێنین و به‌رژه‌وه‌ندییه‌ تایبه‌ت و لاوه‌كییه‌كان به‌لاوه‌ بنێین و بیر له‌ به‌رژوه‌ندییه‌ باڵاكانی شانۆی كوردی بكه‌ینه‌وه‌ .

هه‌موو كه‌س ئه‌و راستییه‌ ده‌زانێت كه‌ ده‌سه‌ڵاتی ئێمه‌ بۆ شانۆ له‌و شاره‌دا ده‌سه‌ڵاتێكی دیاری كراوه‌ ، ئێمه‌ جگه‌ له‌ فیستییڤاڵێكی مۆنۆدرامای شكست خواردوو نه‌بێت له‌ ساڵانی رابووردوو هیچمان بۆ شانۆ پێ‌ نه‌كراوه‌، ته‌نانه‌ت نه‌مان توانییووه‌ ساڵێ‌ جارێك نمایشێكی شانۆیی پێشكه‌ش بكه‌ین، نه‌مانتوانیووه‌ وۆرك شۆپێك ئه‌نجام بده‌ین، كۆرشێك، سیمینارێك بۆ شانۆ ئه‌نجام بده‌ین، ئیدی چۆن ده‌توانین فیستیڤاڵی نێو ده‌وڵه‌تی بۆ شانۆ ئه‌نجام بده‌ین ؟!

به‌ڵێ‌ ئێمه‌ ده‌توانین به‌پینه‌و په‌ڕۆ شتێكی كاتی بۆ میدیا بكه‌ین، به‌ڵام ناتوانین واقیعی شانۆ له‌و شاره‌دا به‌و شێوه‌یه‌ بگۆڕین، ئێمه‌ پێویستیمان به‌و خه‌مخۆرانه‌ی شانۆ هه‌یه‌، كه‌ ئاینده‌ی شانۆیان به‌لاوه‌ گرنگتره‌ له‌ هه‌موو شتێكی تر، پێویستیمان به‌ گۆڕینی خوێنی شانۆو ئه‌وانه‌ هه‌یه‌ كه‌ ئامانجه‌ پیرۆزه‌كان ده‌خه‌نه‌ سه‌رووی هه‌موو شتێكه‌وه‌، ئیدی له‌ بری ئه‌وه‌ی بیر له‌ ئه‌نجامدانی فیستیڤاڵی به‌ناو نێو ده‌وڵه‌تی بكه‌ینه‌وه‌، با بیر له‌ فیستیڤاڵێكی نێو نه‌ته‌وه‌یی بكه‌ینه‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی بینه‌ری ئێمه‌ ئاشنا به‌ شانۆی كوردی بێت له‌ دیار به‌كرو له‌ مه‌ریوان و سنه‌و قامشلو، به‌راوردێك له‌ نێو ئاستی شانۆ بكات له‌و پارچانه‌ی كوردستان، نامۆ نه‌بێت به‌ شانۆی نه‌ته‌وه‌كه‌ی خۆی ،له‌ هه‌مان كاتیشدا ئاراسته‌یه‌ك دروست بكه‌ین به‌ره‌و دروست بوونی شانۆیه‌كی نه‌ته‌وه‌یی، كه‌ ئێمه‌ له‌و ساته‌دا له‌ هه‌موو كاتێك زێتر پێویستیمان به‌ نزیك بوونه‌وه‌ی یه‌كتر هه‌یه‌، شانۆ بكه‌ین به‌ فاكته‌رێكی سیاسی و په‌یامێكی نێو نه‌ته‌وه‌یی یه‌كگرتوو، شانۆ له‌و جۆره‌ فیستیڤاڵه‌دا گوتاری به‌ هێزی خۆی ده‌بێت، كه‌ به‌هێزتر بێت له‌ هه‌ر كارتێكی دیكه‌ی سیاسی نێو نه‌ته‌وه‌یی ..

ئێمه‌ تا له‌ گۆشه‌ نیگا ته‌سكه‌كانه‌وه‌، بڕوانینه‌ شانۆ، هه‌میشه‌ شانۆ بچووك ده‌كه‌ینه‌وه‌و له‌ وه‌زیفه‌ راسته‌قینه‌كانی دایده‌چۆڕێنین، وا تێ‌ ده‌گه‌م سه‌رده‌می داچۆڕاندن و بێ‌ نرخ كردن و موزایه‌ده‌ كردنیش به‌ شانۆ كاتی به‌ سه‌ر چووه‌،به‌سه‌ ئیدی با ئه‌و شاره‌ دێرینه‌ گه‌وره‌یه‌، چیدیكه‌ خامۆش و وێڕان نه‌كه‌ین له‌ شانۆ، چیدیكه‌ ئه‌و جه‌ماوه‌ره‌ تینووه‌ی شانۆ كه‌ ساڵانێك بوو ده‌رگاو په‌نجه‌ره‌ی شانۆكانیان ده‌شكاند بۆ بینینی نمایشێك دڵ ساردو بێ‌ هیوایان نه‌كه‌ین .

وا نیشان مه‌ده‌ن ئه‌و شاره‌ ده‌سه‌ڵاتی شانۆی نیه‌، خه‌مخۆری كه‌مه‌، نه‌خێر، بڕۆن متمانه‌ به‌وانه‌ ببه‌خشنه‌وه‌ كه‌ له‌ داخی بێ‌ شانۆیی و دابڕان له‌ ئه‌شقی شانۆییان، شاریان به‌ جێ‌ هێشت، ئه‌و لاوانه‌ بگه‌ڕێننه‌وه‌ سه‌ر ته‌خته‌ی شانۆ كه‌ پشتییان له‌ شانۆ كردوو، روویان له‌ كه‌ناڵی دیكه‌ كرد، بۆشاییه‌كانی ژیانیانی پێ‌ پڕكه‌نه‌وه‌
كێشه‌ی ئێمه‌ لای هه‌ندێ‌، نه‌بوونی كادیری شانۆیی نیه‌، به‌قه‌د ئه‌وه‌نده‌ی كێشه‌ی گه‌وره‌ بودجه‌یه‌ بۆ شانۆ، بودجه‌یه‌ك كه‌ له‌ بری ئه‌وه‌ی ته‌كانێك به‌و هه‌لو مه‌رجه‌ ته‌نگه‌تاوه‌ی شانۆ بدات و تینوویه‌تی خه‌ڵك له‌ قه‌یرانی شانۆیی بشكێنێ‌، چه‌ند وزه‌و ده‌سه‌ڵاتێكی نوێ‌ ی شانۆ بێنێته‌ پێشه‌وه‌، به‌ڵكو زێتر دووچاری بێ‌ هیواییمان ده‌كات، چونكه‌ دڵنیابن كه‌ ئه‌و بودجه‌یه‌ نه‌ما، شانۆش نامێنێ‌ .

نازانم له‌ چ وڵاتێكی دنیا هه‌یه‌، شانۆكاران، تیپه‌ شانۆییه‌كان،ده‌سته‌و ئه‌ژنۆ بوه‌ستن و له‌ چاوه‌ڕوانی بودجه‌ دابن ؟ له‌ وڵاتانی دنیا گه‌ڕێ‌، له‌نێو هه‌مان واقیع و هه‌مان هه‌لو مه‌رجی نیشتمانی خۆماندا، بۆ ده‌بێت شار هه‌بێت له‌ ماوه‌ی سێ‌ مانگدا دوو نمایشی شانۆیی پێشكه‌ش بكات و بیست رۆژ نمایش به‌رده‌وام بێت و به‌ هه‌زاران بینه‌ریش له‌ هه‌موو كوردستان رووی تێ‌ بكه‌ن، بۆ ئه‌وه‌ی له‌ نمایشی ئه‌وان بێبه‌ش نه‌بن، بێ‌ ئه‌وه‌ی بودجه‌شی هه‌بێت ! بۆ ناچن لێیان بپرسن ئه‌رێ‌ چه‌ندتان بودجه‌ له‌ حكومه‌ت وه‌رگرت ؟ هه‌موو ئه‌وانه‌ نیشانه‌ی ئه‌وه‌ن كه‌ ئامانجی راسته‌قینه‌ی ئێمه‌ پێشخستنی شانۆو دروست بوونی بنه‌ماكانی شانۆ و به‌ زیندوو راگرتنی شانۆ نیه‌، به‌ڵكو شانۆ وه‌ك هه‌ر ده‌زگایێكی دیكه‌ی حكومه‌تی لیَِ هاتووه‌، وه‌ك شاره‌وانی و تاپۆ …وه‌ك ئه‌وان له‌ چاوه‌ڕوانی هاتنی موچه‌ن، شانۆی ئێمه‌ش چاوه‌ڕوانی هاتنی بودجه‌یه‌ .

كه‌ ده‌ڵێم با ئێمه‌ بۆ خاتری زیندوو كردنه‌وه‌ی شانۆ واز له‌ دروشمی فیستیڤاڵی نێو ده‌وڵه‌تی بێنین و جه‌خته‌ له‌سه‌ر چاكردنه‌وه‌ی ئه‌و هه‌لو مه‌رجه‌ سه‌قه‌ته‌ی خۆمان بكه‌ینه‌وه‌، ئه‌وه‌یه‌ ئه‌گه‌ر سبه‌ینێ‌ فیستیڤاڵی نێو ده‌وڵه‌تی ساز كراو، میوانه‌كانتان هێناو له‌ ناو قه‌فه‌زی شانۆی به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی شانۆتان تان په‌ستین، نه‌توانێ‌ له‌ نێو ته‌سكو تریسكی هۆڵ و جه‌نجاڵی بینه‌ران هه‌ناسه‌ بدات، ئه‌وكات ئه‌و میوانه‌ به‌ڕێزه‌ ناڵێ‌ ئه‌رێ‌ ئه‌گه‌ر كاكه‌ ئێوه‌ كه‌ هۆڵێكتان بۆ شانۆ نیه‌ ، چۆن فیستیڤاڵی نێو ده‌وڵه‌تی بۆ شانۆ ساز ده‌كه‌ن ؟

خلەی دەللاك لەسەرتاشیندا كارامە بوو ئەوەی یەك جار سەری لە كن تاشیبا قەت نەدەچۆوە لای كەسی دی، منیش هەروا بووم بەڵام جیاوازی من و ئەوانی دی ئەوە بوو هەركاتێ‌ دەچوومە دووكانەكەی تاسەرەی من دەهات نووقەم نەدەكردوو هەر خەریكی خوێندنەوەی ئەو گۆڤارو كتێبانە بووم كە لەسەر تەپڵەكەكانی نێوان كورسیەكان دانرابوون، بۆیە لەكاتی سەرچاكردنی مندا جگە لەوەی بەگەرمی لەگەڵ یەكتری دەدواین، هەندێ‌ نهێنی ژیانی خۆی بۆ دركاندم منیش دەمپاراستن.
ئەو پیاوە هەمیشە كە مشتەری نەبوو كتێب یان گۆڤارێكی بەدەستەوە بوو، تا چواری ئێوارەش كاری دەكردوو دواتر ئیدی بەتاقی تەنێ‌ دەچۆ نادی، هەندێ‌ ئارەقی دەكڕی و بەرەو باخچەكانی رۆخ شار شۆڕدەبۆوە، تارۆژی دواترو سبەینەیەكی زوو كەدەهات و دووكانەكەی پاكدەكردەوە كەس نەیدەدیتەوە، ئەو باخچانە زۆرینەیان سپیدار بوون، كەوتبوونە رۆخ روبارێكی بەخوڕ كە لەكوێستانەكانەوە دەهات و شاری دەكردە دوو پارچە، هەمیشە ئەوانەی دەیانخواردەوە ئێواران روویان لەو شوێنانە دەكردوو سفرەیان دەڕازاندەوە، دواترو بەر لەوەی تاریك دابێ سەردەكەوتنەوە ناو شارو هەركەسەو بەرەو ماڵی خۆی دەگەڕایەوە.

مشتەریەكانی خلەی دەللاكیش كاتی كاركردنی ئەویان دەزانی بۆیە نە پرسیاریان لێدەكردوو نە دوای ئەم كاتەش سەردانیان دەكرد، بەڵام لەناكاو سبەینەیەك تا چێشت تەنگاو دووكانەكەی نەكرایەوەو دەنگۆی گیرانی لەبازاڕ بڵاوبۆوە، ئیدی هەركەسەو بەكەیفی خۆی چیرۆكی دەستگیركردنی دادەتاشی، تا ئەو شەوەی لە ڕێگەی پۆلیسێكەوە كە ئەویش مشتەری خۆی بوو، زۆر جاران لەكاتی سەرتاشین لەوێم دەدیت و ببووە برادەری منیش، نامەیەكم بۆ خلە نووسی و ئەویش شەوی دواتربەم شێوەیە وەڵامی دامەوە:
(تەمەنم هێشتا شەش حەوت بەهار دەبوو كەچۆلەكەیەكم كوشت، دەزانم حەزێكی منداڵانە بوو بەڵام گەشەكردنێكی بەردەوامی گیانی توڕەیم بوو بەرەو دڕندەبوون، سەرەتایەكی ترسناك بوو بەخۆخافڵاندن و خۆخاراندن بەدیار پەلەقاژەی باڵندەیەكی بچووكەوە.
لە كوشتنی چۆلەكەیەكەوە فێرە خوێن رشتن بووم ، كە چوومە سەر لاشەكەی هەستم بە سەركەوتن كرد، ئەو رۆژە بۆ من سەرەتای وەرگرتنی لەزەت بوو، چاوەكانم سوور داگەڕان و جیهانم بە سووری دی، پێموابوو ئیدی راوچییەكی كارامەم و دەتوانم زەوی لە خوێندا نقووم كەم، گیان لە گیاندارەكان بستێنم.
بەكوشتنی چۆلەكەیەك كەڵبەكانم درێژ بوون، موچوڕكەیەكی خۆشی ماسولكەكانی جیڕ كردمەوە، ئاراستەی كردم بۆ راوكردنی باڵندەی گەورەترو دواتر گیانەوەرو كوشتنی ئەوانەی دەبنە رێگر لەسەر خاكو ناوچەی راوكردنم.

چۆلەكەیەكم كوشت، لەوێوە كەرەستەكانی كوشتنم لە رمێكی بەردینەوە كردە تەقینەوەی ئاسنەكان و هەموو دڕندەكانی سەر زەویم جڵەو كرد، لاوازەكانم لەتوپەت كردن و ئەوانەش پەڕۆی یاخیبوونیان هەڵكرد وێرانم كردن.
كوشتنی چۆلەكەیەك دەروازەی بە دڕندە بوونی بۆ كردمەوە، لە راوكرنی گیانەوەرەوە فێرە كوشتنی مرۆڤی كردم، ئێستا من مرۆڤێكی راوچی كەڵبەدارم و خەریكی ونجڕ ونجڕ كردنی ئەوانەم جوانییەكانم لێدەستێنن و لەنێو حەزەكانی منیشدا جێیان نابێتەوە، لەناویان دەبەم تا ورگم جێگەی زۆرترینی تێدا ببێتەوە.
ئەوڕۆژە بۆ من سوور بوونی زەوی بوو ، نا چاوەكانم سوور داگەڕابوون و هەموو دنیام لە خوێندا دەدی، هێندە لەكوشتن راهاتم بیرم لە سەربڕنی مریشك كردەوە هەر ئەوەندەنا گۆشتەكەشیم خواردو ئێستا سەربڕینی مەڕو گوێرەكەیەك و مرۆڤ بۆ من وەكویەكن، دەتوانم نەك شەقام، زەوی سورداگەڕێنم و رۆژو بەخوێن بشكێنم، دەستنوێژ بەخوێن بشۆم و گرەو لەسەر كاسەی خوێنی هەموتان بكەم، ئاخر من لەكوشتنی چۆلەكەیەكەوە بوومە خوێن رێژ، لە حەزێكی منداڵانەوە بوومە سەربڕ، هەر لەخۆمەوە دەخوازم نیشتمان سووركەم، سوور سوور چونكە بەكوشتنی چۆلەكەیەك بوومە ئاژەڵێكی كەڵبەدار ئێستا كەسێ نییە بە قەد من خوێنی خۆش بوێ چونكە یەكەم چیرۆك و یەكەم حیكایەت كە وەك شەوچەرە بەرگوێم كەوت زوحاك بوو منیش بوومە كاوە، ئێستا لە زیندان لەنێو خەیاڵە رقاویەكاندا دەژیم، یەكەم كوشتن و یەكەم سەربڕین، ئەو یادەوەریانەن كە كەرەستەی كاری داهاتوومن و ئایندەی لەسەر بنیاد دەنێم، بۆیە دەڵێم: ببورن ئەی چۆلەكەكان ئێستا پێویستیم بە ئێوە نییە، راوچیەكی كارامەم و عاشق بەرەنگی خوێن و روحی ئەوانەم جوانیەكانم لێدەبەن )
دەیان جار ئەو نامەیەم خوێندەوە، دەچوومە نێوان دێڕەكانەوەو پیاسەم بەناو خاڵبەندوو وشە توندوتیژەكاندا دەكرد، لەژێر سێبەری رستەكاندا پشووم دەداو لەنهێنی دەسگیركردنەكەی دەگەڕام، پێم سەیر بوو ئەو لەنووسیندا ئەوەندە توانایەی هەیەو لە ژیاندا بەرەو بەندیخانە رۆیشتووە !
كۆدە نهێنیەكانی ئەم نامەیەم بە ئاسانی بۆ نەدەكرایەوە، بیرم لە نهێنیەكانی ژیانی كردەوە، ئەو عاشق بوو عەشقی كچێكی جیرانی ماڵەوەیان بوو، رۆژێك پرسیاری زۆر خواردنەوەم لێكرد كەچی هات و زۆر بەوردی باسی عەشقی خۆی و كچەكەی بۆكردم، ئەو جارێك پێی گوتم:

( بەداخەوە هەر پیاو بێوەفا نین هەندێ‌ جار كچیش نایانەوێ‌ لەپێناوی ئەوانیدیدا ماندوو بن، ئاخر دوای چەندین ساڵ خۆشەویستیم لەگەڵ كچێك كەچی بابی دایە خزمێكی خۆی، ئەو كەسەی كەتەواوی خەڵكی شار تفونەعلەتی دەكەن، ئەویش كوڕی شەوكەتە كوێریە، ئەوەی كەسەرسامیشی كردووم ئەو كچەیە نووقەی نەكرد، تەنانەت پرسە گورگانەشی پێنەكردم، كە لە رێگەو بانێك دەمبینێ‌ هەر وەكو قەت نەشیناسیبم ئاوڕی لێنەدەدامەوە، ئاخر ئاگای لە ناخی من نەبوو نەیدەزانی چ كورەیەك چ جەهەندەمێك لە هەناومدا كڵپە دەكا، جا ئیدی نازانم لە ترسان بوو یان لە بێوەفایی، ئەورۆژەی ئەوی تێدا گوازرایەوە بیرم بۆ خۆكوشتن چوو، چوومە نێو شیوەكانی خوار ئاوایی تا بە لەناوبردنی خۆم تۆڵە لەویش بكەمەوە، پێشتر نامەیەكم نووسی، تا دوای مردنم هەموو دنیا بیخوێنێتەوە، تیایدا تەواوی خۆشەویستی چەند ساڵەی خۆم و ئەوم تێدا رونكردبۆوە، هەر بەراستی بڕیاری كۆتایم بوو، بەڵام كە چوومە ناو باخچەكان دیتم هاوڕێ‌ نزیكەكانم خەریكی خواردنەوەن، بەزۆر دایاننیشاندم و بۆ یەكەم جار پێكێك ئارەقم خواردەوە لە دڵی خۆمدا گوتم با بەر لە مردنم تامی ئەوەش بكەم، كەچی جەستەم داوای ئیدی دەكرد، بۆیە پێكی دووەم خۆم بۆ خۆمم تێكرد، ئیدی هەر ئەوەندەم خۆش بوو دەستم كردە گریان وەك منداڵ هەنسكم دەداو فرمێسكم دەوەراند، بە هەموویان ژیر نەدەبوومەوە، ئەوان ئاگایان لە برژانی من نەبوو بۆیە یەكێكیان گوتی: ئەگەر نەگریەی دیدەت بۆ دەكڕم.
یەكی دی كەوچكێك مەزەی راگرت و گوتی: ننجەی دەخۆی؟
ئەوی دیش دەیگوت: بف ئەوە كخەی دەخۆی؟

منیش باشم دەناسین و دەمزانی نازانن ناخی من چیتێدایە بۆیە پێكی سێیەمم هەڵداو هەستمكرد هیچ بەربەست و نهێنییەك لە لەمێشكمدا نەما، منداڵ بوومەوە ترس بۆ هەمیشە جێی هێشتووم، بۆیە بۆ وەڵامدانەوەی گاڵتەكانیان ئەوەی لە دڵمدا بوو بەرامبەر خۆشەویستەكەم هەڵمڕشت، تەنها ئەوەندە ئاگام لە خۆ بوو هەرگیز ناوی كچەكەم نەگوت، بەڵام یەك لە برادەرەكانم كە هەم جیران و هەم بەیەكەوە دەمانخوێند ئەو دەیزانی كوێم دێشێ‌، بۆیە هەوڵیدەدا لەبیرم باتەوە، بەڵام ئەوانی دی بە پەرۆشەوە بوون تا زیاتر لەبارەی عەشقی منەوە بزانن، دواجار كە نازانم چەندەم پێكم هەڵدا نهێنی هاتنم و خۆكوشتنیشم هەڵدایە سەر خوانەكەو ئیدی هەموان بێدەنگ بوون و بەتایبەت جیرانەكەمان تەواو خۆی لەمن نزیك كردەوە، سفرەكەیان هەڵگرتەوەو بێدەنگ و یەك پرسیاری دیكەیان لێنەكردم، شەرمەزاری گاڵتەكانی رابردوویان بەروخسارەوە دیار بوو، بەڵام هەمیشە جیرانەكەمان لە تەنیشتمەوە بوو، هەستاین تا بڕۆینەوە، ئەمن گێژ بووم و كەوتم، كەبەهۆش خۆم هاتمەوە دیتم لە ناو روباریان هەڵكێشاوم هەموو لەشم تەڕە، ئاوم بەسەریدادەكەن و لەچاویشیاندا دیار بوو خەمم لێدەخۆن، بۆیە هەرگیز جێیان نەهێشتم و جیرانەكەمان هاتە بنهەنگڵم و هەستمكرد باشتر بووم، بەڵام هەر بەولاو لایاندا دەهاتم، پێمسەیر بوو ئاوام بەسەر هاتووە، ئەوەی پێشتر لە مێشكمدا بوو بەتاڵ ببۆوە پێموابوو ئیدی ژیان لێرەوە دەست پێدەكات.
خلەی دەللاك درێژەی دایەو گوتی: سەرت نەهێشێنم هەموان بەیەكەوە بەرەو ئاوایی دەگەڕاینەوە لەڕێیە زۆریان ئامۆژگاری كردم، دڵنەواییان دەكردم و دەیانگوت: بێوەفایەك ئەوە ناهێنێ‌ خۆتی لەسەر بكوژی.
یەكیدی دەیگوت: ئەگەر ئەو كچە بەراستی ئەتۆی خۆش ویستبا دەبوو بەر لە گواستنەوە خۆی كوشتبا.
دەشیان گوت: بەراستی خۆشی نەویستووی دەنا ئەگەر فشاری ماڵەوەشی لەسەربا هەق بوو پرسی پێكردبای.
یەكی دیكەیان كە بەتەمەن لەوان گەورەتر بوو دیاربوو دەموپلی لە سیاسەتیش وەردەدا گوتی: ناكرێ‌ هەمومان كچەی تاوانبار كەین، كێدەڵێ‌ لەژێر فشارێكی زۆردا نەبووە، ئەوجار ئەوەی شووی پێكردووە خۆ بەشەر نییە، نەك خەڵكی ئاوایی، كەسوكاریشی لێی بێزارن، ئەمن دڵنیام بۆ ئەوەی ئەو كوڕەی پێدامەزرێنن كچێكیان كردۆتە قوربانی، قوربانیەك زۆر سەختر لە خلەی برامان، بۆیە خلەگیان خۆكوشتن چارەسەری هیچ ناكات بەڵام دەتوانی لێرەوە بیر لە داهاتوێكی نوێ‌ بكەیەوە، ژیان دوورو درێژەو روداوی سەمەرەتری تێدایە.

جرانەكەمان گوتی: ئەمن خلەی لە هەموان باشتر دەناسم، ئەو كوڕێكی پاكە بەراستی خۆشەویستی كردووە بۆیەش گەیشتۆتە ئەو ئاستەی بیر لە خۆ كوشتن بكاتەوە، بەڵام چۆن خلەی دەناسم ئاواش خۆشەویستەكەی دەناسم ، بەراستی ئەو شایەنی ئەو كوڕە نەبوو كەداویانەتێ‌، هەروەك چۆن تۆش شایەنی خۆكوشتن نی، ئاخر ئەوەی تۆ بناسێ‌ دەزانێ‌ كەسێكی پاكی و ئەوەی لەسەر شانت بووە كردووتە، بۆیە لەگەڵ فڕێدانی شووشە بەتاڵەكان تۆش دەبێت بیركردنەوەكەت فڕێدەی، رووی لەمن كردوو گوتی: خلە قەت وام بە بێهێزی نەدیوی دەبێت خۆت چاكەیەوە دەنا من چاكت دەكەمەوە.
ئەوكاتەی خلەی دەللاك ئەو چیرۆكەی بۆ دەگێڕامەوە یەك مشتەری نەبوو بە ئارەزووی خۆی قسەی دەكرد، منیش زۆر حەزم لە گێڕانەوەی بوو پێیم نەدەبڕی تا هەرچی زووە تەواوی كات و مشتەری بەسەردا نەیات، حەزیشم لێبوو دوای تەواو بوونی قسەی خۆم هەبێت.

خلە دەیگوت: هەستم بە گێژبوون دەكرد حەزم لێبوو بنووم قەت خۆم وانەدیبوو چووبوومە جیهانێكی تایبەتەوە كە پێشتر نەمدیبوو، پێستی سەرو ناومێشكم سڕسڕ ببوون، ئەوی خەمبێت نەممابوو، لاقم تێك دەئاڵان و ئەگەر ئەوان ئەوەی لەسەر سفرەی باسم كردووە بیریان نەهێنابامایەوە ئەمن هیچم لەبیر نەما بوو، وریا مەبەستم كوڕە جیرانەكەمانە ئەمنی بردەوە ماڵی خۆیان ئەوانی دیش گوتیان زۆر ئاگات لێبێت، چووین و لەوێ‌ زۆر نسحەتی كردم نەیهێشت داكو بابیشی بە نهێنیەكەی من بزانن، هەر چەند مەترێك نێوانی ماڵی ئێمەو ئەوان بوو خەبەری ناردە ماڵی مەو پێی گوتبوون ئەمشەو لای من دەبێت، ئەو شەوە خواردنێكی باشی دامێ‌ ئەمنیش كە تازە خەریك بوو دەهاتمەوە سەرخۆ پێمگوت : باشە ئەوماستاوە خەمڕەوێنە دەخۆنەوە بۆ تا ئێستا پێم نەزانیوە؟ ئەویش گوتی: ئەگەر بەڵێنی ئەوەم بدەیەی ئەو كچە لەبیر دەكەی و شێتاتیەكەت فڕێ‌ دەدەی، ئەوە هەموو ئێواران دەتبەین، ئەمنیش دەستم لە باخەڵێ‌ راكرد هەتا ئەو نامەیەی نووسیومە بیدڕێنم كەچی نامەكە لە نێو ئاوێدا كە لە چۆمیان هاویشتبووم توا بۆوە، تێمگەیاند كە نامەیەكی ئاوام نووسیبوو بەڵام ئامۆژگاریەكانی ئێوە بەتایبەت كە دەبوو ئەو پێش من خۆی كوشتبا، یان كێدەڵێ‌ لە ژێر فشارێكی زۆردانییە، یاخود هەرهیچ هیچ نەبێت بەرگرییەكی كردبا، كاری تێكردووم، ئەوجار ئەمن هاتوومەوە سەرخۆم، نامەكەشم نەدەخوێنرایەوە تا پیشانی وریای بدەم، دواتر فڕێماندا بەڵێنم پێیدا كە بیر لە خۆكوشتن نەكەمەوە.
خلە كە ئە ئەو چیرۆكەی بۆمن دەگێڕایەوە جار جار مقەستەكەی توند بە شانەكەی دەستیدا دەداو لە ئاوێنەكەشدا دەمدیت لە چاوییڕا فرمێسك دەهاتنە خوار، تێگەیشتم ئەو بەراستی خۆشەویستی كردووە بۆیە هەمیشە لە بیریدایە.

خلە گوتی: ئەوشەوە لەماڵی وریای جیرانمان بووم، ئاخر هێشتا نەبووبوومە وەستای سەرتاشین، هەر هیچم لێنەدەزانی بۆ سبەینی هەردووكمان بڕیارماندا بچینە شارێك تا خۆمان فێری دەلاكی بكەین، ئەوەبوو ماوەی دوو مانگ منی بردە سلێمانی لە دووكانێكی دەللاكی بێبەرابەر كارمان كردوو بووینە وەستا، هەر هاتیشینەوە ئەو دووكانەمان بەیەكەوە داناو وەك دەبینی وەستام، بەڵام ئەوەشم لەبیر نەچێت بەر لەوەی بچینە سلێمانی ئەو برادەرانە هەموو ئێوارەیەك دەیان بردم و مەستیان دەكردم، هەروابێتەوە وریای جیرانیشمان بۆ خوێندن رۆشتە موسڵ و دووكانەكە بۆ من مایەوە.
سەرم هێشاندی بەڵام ئەوە وەڵامی پرسیارەكەت بوو، ئێستاش ناتوانم نەخۆمەوە، لەراستیشدا برادەرەكان باری سەر شانیان سووك كردم و دواتریش كەچووینە سلێمانی تەواو تەواو نا بەڵام تا ئاستێكی باش ئەوكچەم لەبیر كرد، بەڵام هەرچەندجار كە لێرەو لەوێ‌ بە منداڵەوە دەیبینم برینم دەكولێنەوەو لێشت ناشارمەوە، هیچ شەوێك نییە بەخەیاڵی ئەو نەنووم هێشتا هەر خۆشم دەوێت بەڵام تا ئاستی سووتان نا.)
پێدەچوو چیرۆكەكەی تەواو بووبێ‌ بەڵام بۆ من نا، پشتە ملی تەڕكردم و بەتیغێك گەندە موەكانی تاشی و خەنافیزی رێك كردم، ئەوجار فڵچەیەكی نەرمی بە سەرو گوێلاكی داهێنام و ئەو مووە بڕوانەی مابوون لایبردن پەڕۆیەكەی تێی وەرپێچابووم لێی كردەوەو گوتی: بڕۆ سەرت بشۆ تا بۆت وشك كەمەوە، ئەمن حەزم لێنەبوو سەرتاشینەكەم تەواو بێت بەڵام چارەم نەبوو بە قسەم كرد.
سەرم شووشت و هاتمەوە سەر كورسی سەرتاشین، بەر لەوەی وشككەرەوەكە پێكات، چوونكە دەنگی زۆر ناخۆش بوو پێم گوت: برادەری زۆر باشت هەبوون، بەڵام بۆچی بیر لە پێكهێنانی خێزان ناكەیەوە؟ تا بۆ هەمیشە ئەو كچە لەبیر كەی؟

وەڵامی نەدامەوە تاوەكو بە تەواوی سەری وشك كردمەوە ئەوجار پیرۆزبایی لێكردم و لەسەر كورسیەكان دانیشتین، خلەی دەللاك گوتی:
وەڵامی پرسیارەكەت زۆر قورسە بەڵام دەزانم ئەتۆش وەك من خەریكی خوێندنەوەی بۆیە پێتدەڵێم، ئەمما تا رۆژی خۆی مەیدركێنە.
خلەی دەللاك گوتی: چەند مانگێك لەمەو پێش مێردەكەی ئەو ژنە بەفێڵی سەرتاشین هاتە لام و دەیویست قسەم لێدەربێنێ‌، دیار بوو بۆنی پەیوەندی من و ژنەكەی كردبوو ، پێی دەگوتم: دەزانم پەیوەندیتان هەبوەو بەڵام ئێستا نەتان ماوە، تەنیا ئەوەندەی دەمەوێ‌ بیزانم دەستت بە دەستی كەوتووە؟ منیش خۆم لە گێلی دەداو هیچم نەدركاند، دەمگوت تەنیا وەكو جیرانێك سەیرم كردوەو هیچی دی، بەڵام ئەو سوور بوو لەسەر ئەوەی بزانێ‌ پەیوەندیەكەمان چۆن بووە، منیش هەرگیز دانم پێدا نەناو ئەویش دواجار بە تووڕەبوونەوە قسەیەكی لەدەم دەرچوو گوتی: خۆی بۆی باسكردووم باش دەزانم ئێستاش دڵتان بەیەكەوەیە، هەڕەشەی لێكرم و رۆیشت، منیش لە دڵی خۆمدا زۆر هێنام و بردم ئاخر ئەو مەلعونە هەموو ژیانی منی تاڵكردوەو دواتریش هەڕەشەم لێدەكات، من جگە لە خۆشەویستیەكی پاك هیچی دیم نەكردووە، ئاخر ئەو خۆشەویستەكەی منی بردووە، ئەو ژیانی منی كردە دۆزەخ، كەچی دەیەوێ‌ یادەوەریەكانیشم لێبستێنێ‌، ناو دڵم بپشكنێ و وێنە جوانەكانی تێدا هەلا بەهەلا بكا
.
سەرت نەیەشێنم هەر لەناو قسەكانی ئەو مەلعونەدا بۆم دەركەوت كە ژیانی ژنەكەی كردۆتە جەهەندەم، هەر بۆیە خۆشەویستەكەی جارانم نە سەرهەڵدەبڕێ و نەدەتوانێ‌ سڵاوم بۆ بنێرێ‌، هەروابێتەوە هەمیشەو هەتا چاوم بەچاوی مێردەكەی بكەوێ‌ مۆڕەم لێدەكات، منیش بۆ ئەوەی هیچ روونەدات قسەناكەم و گوێی نادەمێ‌، ئەگەرنا ئەو مافی ئەوەی نییە هەڕەشەم لێبكات و مۆڕەم لێبكات، ئاخر تێكچوونی ژیانی ژنەكەی واتە لەباربردنی ژیانی منیش، چوونكە دڵنیام لە ژێر فشاری بابیدا شووی كردووە، بەڵام دەبوو خۆڕاگر بێت و هەموو ژیانی نەخاتە نێو ئەو جەهەندەمەوە كە بۆی دانراوە.
ئەوە وەڵامی پرسیارەكەتە شكم لە خۆم و دوواڕۆژی ئەویش هەیە دەترسم ژن بهێنم و ئەویش بخەمە نێو كێشەیەكەوە كە هیچ پەیوەندی بەوەوە نییە، راستیەكەی ناتوانم بە ژنهێنان تۆڵەی لێبكەمەوە نەبا خەم بخوا.
خلەی دەللاك درێژەی دایەو گوتی: ئێستا وردە وردە خەریكە ئەو خۆشەویستیەم بیر دەچێتەوە بە تایبەتیش رۆژانە خەریكی دووكانەكەمم و ئەگەر مشتەریم نەبێت دەخوێنمەوەو شەوانەش لەگەڵ ئەو برادەرانە بە مەستی دەچمەوە ماڵێ‌ و دەخەوم، ئاخر ئەگەر كەسێكی دی بهێنمە ناو ژیانی خۆمەوە دەبێت بەراستی خۆشم بوێ‌، بۆیە نامەوێ‌ كەسیدی بە خۆمەوە سەرگەردانكەم، چونكە پێشتر دڵم داوەتە كەسێكو هێشتا وەرم نەگرتۆتەوە،جارێ‌ ژیانم ئاساییە بەڵام شكم لەو هەتیوەی مێردیەتی زۆر عەبووس دیارە دەترسم رۆژێكی دەستم لەیەخەی گیر بێت.
منیش كە تائەوكاتە لەنێو چیرۆكەكەیدا توابوومەوە پێمگوت: تۆ كوڕێكی كاسبی و خەڵكی خۆشیان دەوێی، جگە لەوەش نە قۆڵی كەست بڕیوەو نە خیانەتیشت لەكەس كردووە، بیر لەو پیاوە عەبووسە مەكەوەو ئەوەش دەزانی كە بەزۆر كچ بەشوودان ئەوە ئەنجامەكەیەتی، هەوڵدە باشتر ئەو بابەتە لەبیر كەی و سەری خۆتی پێوە نەیەشێنی دەشتوانی ژیانێكی نوێ‌ لەگەڵ كەسێكی نوێ‌ بدۆزیەوەو ئەوكات بۆ هەمیشە روداوە خۆش و ناخۆشەكانی رابردووت دەبنە بیرەوەری، ئەمن لەو قسانە دابووم مشتەری هات و دوای ئەوەی هەقدەستەكەیم دایە، سەرتاشخانەكەم جێهێشت.

ئێستا ئەو نامەیەی ئەو لەبەر دەستم دایە هەرچەند دەیخوێنمەوە زیاتر قسەو گفت و گۆیەكانی ئەو دێنە ناو بیرەوەریمەوە، پێم شك نایە هیچی كردبێ‌، چوونكە نە كچەكەی جیرانیان تەڵاق دراوەو نە شەڕو شۆڕێكیش لە نێوانیان روویداوە، بۆیە بەندكردنی ئەو دەللاكە بێ‌ هۆ نیەو مەبەستم بوو هەرچی زووە بزانم بۆ لەنێو بەندیخانەیەو بەتایبەتیش لەنێو نامەكەدا باس لەزۆر شت دەكات كەمن كۆدەكەیم بۆ نەدەكرایەوە، بەناچاری هەر لە رێگەی هەمان پۆلیسەوە نامەیەكی دیم بۆناردوو تیایدا باسم لەوە كردبوو ئەگەر كەیسەكەت بزانم دەتوانم هاوكاریت بكەم بۆ ئازاد بوونت، روونیشم كردبۆوە كە لەناوەرۆكی وەڵامەكەی پێشترت نەگەیشتووم و باشتر بۆم روون بكەوە.

دوای چەند رۆژێك ئەم نامەیەم بەدەست گەیشت( جگە لە پیشەكەی خۆم و خوێندنەوەو مەست بوون هیچی دی نازانم، تۆمەتی بەندكردنم سیاسیە كەمن لەژیانم كتێبێكی سیاسیشم نەخوێندۆتەوە بەڵام…..ئەوانەی جوانیەكانیان لێبردم، ئەوانەی مەستی ئێوارانیان لێزەوت كردم و وایان لێكردم بیر لە خۆكوشتن بكەمەوە، ئەوانەی دڵیان پارچە پارچە كرم و خەوی شەوانیان لێزڕاندم، ئەوانەی دەستەوەستانیان كردم و هیواكانیان لێ زەوتكردم، ئێستا هەر ئەوان هەڵیاندامە ناو پیاوكوژو دڕندەكانەوە، دەبێت بزانن كەسێكی دڕندە بەرهەم دەهێنن و دواجار لە كوشتنی چۆلەكەیەكەوە فێرە سەربڕینم دەكەن، گیانی تۆڵەكردنەوە لە ناخمدا دەچێنن، ئاخر هەڵیانداومەتە شوێنێك هەستدەكەم جێی من نییە، خەتایەكیان داوەتە پاڵم كەئیدی دەبێت بیری لێبكەمەوە، دەزانی دەیانەوێ‌ خەیاڵە خۆشەكانی رابردووشم لێبستێنن، هاتوونە ناو هزرمەوەو دەخوازن داگیرمبكەن و بەدەستی ئەوانی دی لەناوم ببەن، ئەمن كە لێرە لە گۆشەگیریدام ئازادیان لا شیرین كردووم، بۆیە كاتێك لەم تاریكستانە دێمە دەرێ‌ لە كەسەكانی بەندیخانەوە فێری چەقۆ هەڵگرتن و كردنەوەی بووم، چیرۆكی فیچقەی خوێنی لاملی بێتاوانەكانیان بۆ باسكردووم، هەڵكوتانە سەرو تۆڵەكردنەوەیان لە هەناومدا چاندووە، بۆیە ئیدی كەسێكی دیم، وانەی ترسناكیان فێر كردووم و ناچارم هەر ئەو وانانە بڵێمەوە، پێموانییە هەرگیز لەو ئازارەی رابردووم و ئەو خەتایە خۆشبم كە ئێستا دەرهەق بەمن كراوە، بۆیە ئێستا دووپاتی دەكەمەوە (ببوورن ئەی چۆلەكەكان ئێستا پێویستیم بە ئێوە نییە راوچیەكی كارامەم و عاشق بە رەنگی خوێن و روحی ئەوانەم جوانیەكانم لێدەبەن )
خوێندنەوەی نامەی دووەمی خلەی دەللاك سڕی كردم، تێگەیشتم چ خەتایەكیان بەرامبەر كردووە، هەربۆیە لەوەش گەیشتم كە ئەو تاوانەی ئەوی پێئاخنراوەتە زیندان زۆر قورسەو كەس ناوێرێ‌ خۆی لێ‌ بەساحێبكات، نیگەرانی هەر لای مننا، لای تەوای هاوڕێكانی هەستی پێدەكرا، هەمیشە لەڕێگەی پۆلیسەكەی هاوڕێی ئاگاداری بووم، تا ئەوكاتەی كە زیاتر لە سێ‌ مانگی خایاندوو گواستبوویانەوە ناو زیندانێكی دوور كە لەتەنیش بەغدایەو ئەبوو غرێبیان پێدەگوت، ئەوێش واتە حكومدان و مانەوەی بۆ كاتێكی نادیار.

چەند ساڵێك خلەی دەللاك بێهەواڵ مایەوە، لەو ماوەشداخۆشەویستەكەی رابردووی بەخۆی و دوومنداڵەوە تەڵاق درا، مێردەكەشی كە گومانی سیخوڕی لەسەر بوو، واتە ببوە پیاوی رژێمە سەركووتكەرەكەی ئەو كات، دەمانچەیەكی بەلاقونیدا شۆڕ دەكردەوە، منداڵەكانیشی بردبوەوە لای خۆی و شای بە سەپانی خۆی نەدەزانی.
تا ئەورۆژەی دەسەڵاتی بەغدا بە كونفەیەكونێك گۆڕاو لێبووردنی گشتی دەركرد، ئەمن كە هەر لەبیری خلەی دەللاكدا بووم، رۆژێك لەچیاوە نامەیەكی پێچراوەم بەدەست گەیشت تیایدا نووسرابوو:
( دواجار باڵندەكانی قەفەز ئازاد بوون، ئێستا لەسەر لوتكەی چیاكان دەخوێنم و دەتوانم بە ئارەزووی خۆم بچمەوە ناو ئەو خەیاڵانەی لێیان ستاندبووم، بەزۆر كردیانمە سیاسی و رقێكی ئەستووریان لە ناخمدا چاند، رقێك رەقترە لەو تاشەیەی ئێستا لە ژێریدا دانیشتووم، دەمەوێت تۆڵەی خۆم لەو پیاوانەی رژێم بكەمەوە كە دەهاتن سەریان پێچادەكردم و پارەیان نەدەدا، بەزمانی خۆیان جنێویان دەداو خۆم لە گێلی دەدا، لەوانەی لە كەسێكی بێگوناهەوە تاوانباریان كردم و دواتر تەمەنی لاویەتی منیان بۆ خۆیان برد، ئەوانەی جوانیەكانیان لێستاندم و مۆڕەیان لێدەكردم، دەرفەتی ئەوەیان نەدام بیر بكەمەوە، زەهریان دەرخواردی خەیاڵەكانمداو ژیانیان كردمە چیرۆكێكی تراژیدی.

ئێستا باڵندەیەكی ئازادم، لەنێو زینداندا دوو وانەی زۆر گرنگ فێربووم، دوو سروود هەمیشە دەیانڵێمەوە ئەویش خۆشەویستی نیشتمان و رقە، من كە ئێستا هەڵگری ئەو دوو وانەیەم لە خۆشەویستیم بۆ نیشتمانەوە خۆشەویستی ئێوەشم بیر كەوتەوە، بۆیە تۆو هاوڕێیانی زەمەنی مەستیم خۆشدەوێن، بەڵام رقیش دەدەمە ئەوانەی لە ئێوەیان دوور خستمەوە، ئەوانەی ژیانیان لێزەوت و ناشیرین كردم، هەڵیاندامە شوێنێك كە جێگەی من نەبوو، ئێستا بە كۆڵەپشتێكەوە كە جگە لە مقەستی سەرتاشین كتێبی پارتیزانیشی تێدا، دەمەوێ‌ دوای ئەوەی فێری سەرتاشین و وەرگرتنی هەقدەست بووم، ئەو هەقانەش وەرگرمەوە كە لێیان بردم، چاوەكانم سوور بوون و دەڵێم: ببورن ئەی چۆلەكەكان ئێستا پێویستیم بە ئێوە نییە راوچیەكی كارامەم و عاشق بە رەنگی خوێن و روحی ئەوانەم جوانیەكانم لێدەبەن).

جگە لە چەند وشەیەكی نامۆ هیچ كۆدێكی نهێنیم لەم نامەیەدا بەدی نەكرد، ئەو كە ئێستا بەر لێبووردنە گشتییەكە كەوتووە، پێدەچێت گیانی لێبووردەیی لە زینداندا جێهێشتبێ‌، چونكە ئەو خەتای نەبوو خەتاباركرا لە زیندان پشوویەكی زۆری داوەو بەدوای دۆزینەوەی ئەوحەزانەیە كە لێیان ستاندووە، دەخوازێ‌ تامی ئازادی بكات و خۆی بەتاڵكاتەوە لەو رقەی رەگوریشەی لە دەمارەكانیدا چێنراوە، هەر بۆیە ئەو نامەیەشم لە تەنیشت نامەكانیدیدا داناو پاراستمن، بەڵام هەرگیز خلەی دەللاك لەبەرچاوم بزر نەدەبوو، دەمزانی رۆژێك بەدیار دەكەوێتەوە و بە سیمایەكی گۆڕاوەوە یەكتری دەبینین.
*
هەرچەند هاوین پیر دەبوو شەو درێژترو رۆژیش كورتر دەبۆوە، زۆر نەبوو گەلاوێژ بزووتبوو، پایز هەڕەشەی خۆی دەكردوو پەڵە هەورە تاریكەكانی پیشان دەداین، لە گەڵ بای هەورەكاندا پێچوپەنای شەقامەكان پڕدەبوون لە گەڵای زەرد، نووستنی شەوانەی سەربان خۆش ببوو، بەیانیان خۆمان لە بەتانیەكان وەردەپێچاو ژنەكانی شاریش خەریكی دایساندنی سەماوەر بوون و شووشە شیرو ماستیان لەو گوندیانە وەردەگرت كە هەموو بەیانییەك بۆ مشتەرییە هەمیشەییەكانیان دەیانهێنا، ئەو بەیانییە پوور حەلیمی دۆستمان كە هەمیشە لە گوندی ژاراوەوە ماستی بۆشار دەهێنا لەماڵی ئێمە مابۆوە، تەواوی ئەو شیرو پەنیرو ماستەی هێنابووی لە هەیوانەكە داینابوو و خەریكی خواردنی نانی بەیانی بوو، كە لە پێریژە دارەكەوە چوومە خوارێ‌ ئەو دیمەنە بەلای منەوە نا ئاسایی بوو، بۆیە بەر لەوەی پرسیار بكەم داكم گوتی: پوورحەلیم ئەوڕۆ لەماڵمان عاسێ‌ بووە، دەڵێ‌ سیخوڕێكیان لە ناوەندی بازاڕی كوشتوەو هێشتا تەرمەكەی لەوێیە، كەس ناوێرێ‌ بەلایدا بچێ‌، دووكان نەكراوەتەوەو نانەواخانەكانیش دەڕابەكانیان داداوەتەوە، بازاڕ بۆنی خوێنی لێدێت و كەس لەماڵ ناچێتە دەر، تۆش بیر لە دووكان و مووكان مەكەوە.

منیش روم لە پوور حەلیم كردوو گوتم: نازانی كێیە كوژراوە؟ بەر لەوەی وەڵامم بداتەوە یالیرەی جیرانمان بە ژوورێی داكردوو گوتی براژن نەهێڵی كوڕەكانت بچنە دەرێ‌، ئەو سەگەی بەلەكی گەنجەكانی شاری دەگرت و خەڵكی بێزار كردبوو، ئەمڕۆ بەیانی بەیەك فیشەكی دەمانچە و هەر لەناوەراستی بازاڕی تۆپاندوویانە، حوكمەت ناوێرێ‌ بێتە ناوشارو كەسوكارەكەشی شەرمدەكەن خۆی لێبەساحێب بكەن، كەسیش بێزی نایە دەستی خۆی گڵاو بكات و هەڵیگرێتەوە.
منیش رووم لە یالیرەی جیرانمان كردوو گوتم ئەو سیخوڕە كێیە؟
گوتی: سەگەكەی شەوكەتە كوێری، ئەوەی بەسواڵ و سەدەقەی خەڵكی بەخێوی كردوو دواتر بووە تووڵەو لە بەلەكی خەڵكی ئاڵا.
یالیرە مەنجەڵێك ماست و دوو شووشە شیری هەڵگرت و رۆی، ئیدی من لە تەواوی رووداوەكە گەیشتم و زانیم خلەی دەللاك ئەو كارەی كردووە، بۆیە جگە لە ئاسوودەییەك كە بەمێشكمدا تێپەڕی، تەواوی ناوەرۆكی نامەكانم هاتنەوە بیرو كۆدەكانیشم بۆكرانەوە.

رووداوی ئەم بەیانییە كە هەر چەند كاتژمێرێكی خایاندوو دواتر شارەوانی كەلاكەكەیان هەڵگرتبوو و بردبوویان و شاردبوویانەوە، شار ئاسایی بۆوەو جوڵە كەوتەوە ناو بازاڕ، نە كەسیان گرت و نە وێراشن سەوتوڵەكانیان بە گەڕەكەكاندا بڵاو بكەنەوە، ئاخر حكومەت بە كوشتنی ئەم سیخوڕەی نیگەران نەبوو، دەیزانی كوردەو خەڵكی ناوشاریەو تەمەنی درێژ نابێ‌، بەڵام بزەی خستە سەرلێوی هاوشاریان و ترسیشی خستە دڵی ئەوانەی لە حكومەتەوە نزیك بوون.

هێشتا پایز بوو خەڵكی لەگوندەكانەوە بیشەداریان بە پشتی گوێدرێژ بۆ دەهاتە ماڵەوەو لەسەریەكیان دادەنا، تا لەزستاندا سەرمایان نەبێ‌ و بێ‌ ئاوری سۆبەی داران نەبن، فەردە گەنمی خەتسوور دەئاخنرایە ژوورە گڵینەكان و عەمباریان دەكردن، بەڵام هێشتا پێستە پەنیری كونە پێستەكان نەگەیشتبوونە بازاڕ، چوونكە هەتا چیاكان سپی نەبن و بای كوێستان لەوێوە خۆ بەناوشاریدا نەكات ئەو پەنیرە مەیرانە لە كونە پێستەكان ناهێننە دەر، ژن لەنێو شاری خەریكی ماڵ راخستنەوە بوون، ئەو رستە تەماتەو بامیەو باینجانانەیان كۆدەكردەوە كە هەڵیان خستبوو تا لە زستاندا بەبێ‌ شلەی بامیە قبوڵی سەر بەنێرگز لێنەنێن، پایز هەورەكانی نەویتر دەكردن و شەوەكانیشی درێژتر، بۆیە ئێوارەی ئەورۆژانە زوو دەهاتن و لەگەڵ تاریك بوونیشدا پیاوانی چیا خۆیان بەشاریدا دەكرد، لە شەوێكی ئەنگوستەچاودا كە خەڵكی شار لەنێو هەواڵەكانی جەنگی ئێراق و ئێراندا گوێ‌ قوڵاغ بوون، دەنگی رێژنەی گوللەكان كە لەناوەندی شارەوە دەبیسترا رادیۆو تەلەفزیۆنەكانی بێدەنگ كردوو هەندێ‌ لە گڵۆپی ماڵەكان كوژێنرانەوەو هەندێكی دی بە پێچەوانەوە رووناكیان زیاتر پێدەكرد، بەتایبەت ئەوانەی كوڕیان لە چیابوو دەرگای ماڵەكانیشیان دەكردەوەو هەر لەپشتی دەرگاوە گوێیان بۆ تەپەی پێی رێبواران و دەنگی سەر شەقام هەڵدەخست، جگە لە دەنگە دەنگی هەندێ‌ ژن و منداڵ كە زۆر لەدوورەوە دەبیسترا هیچی دی رووی نەداو سبەی خەڵكی بەبێ‌ ترس چوونەوە سەر كاری خۆیان، ئەو بەیانییە یا حالیمی ماست فرۆش هات و ماست و شیرەكەی بۆ بەجێهێشتین و رۆی، دیار بوو هیچی نەبیستبوو بەتایبەتیش ئەو لە گوندەوە دەهات و دوور بوو لەو رووداوانەی لە شار روویان دابوو، منیش دوای نان و چا خواردن بەرەو كارەكەم چوومە دەرێ‌ كە دەڕابی دووكانەكەم هەڵدایەوە نامەیەكی پێچراوە كەوتبوو، هەڵمگرتەوەو بۆنی رووداوێكم كرد، كە پێشتر بیرم لێكردبۆوە، دوای ئەوەی دووكانەكەم رێكخست لە پشت مێزەكەوە نامەكەم كردەوەو تیایدا نووسرابوو:

( پایز بەرەگی زەردەوە جوانە، بە وەرینی گەڵا ناسراوەو هەر لە پایزیشدا دەكرێ‌ لقە زڕو رزیوەكان ببڕدرێن تا خەڵكی لە سەرمای زستان بپارێزن، من لەسەرەتای پایز ئەو لقە زڕەم بڕیەوە كە خەریك بوو منیش وشككا، هەستم بە ئاسوودەیی كردوو شاریشم لەو سەرمایە قوتار كرد كە بەرۆكی گرتبوون، رەنجی پەنجەكانم كە بەسەرتاشین لای هەندێ‌ لقی وشكوبرینگ بوو هەر بە پەنجەكانم وەرمگرتەوە، ئەمشەویش با تەزیوەكانی كوێستان ئەمنی لەگەڵخۆی هێناو جارێكی دی كورەی خۆشەویستی لە ناوەندی شاردا گەرمی كردمەوە، لەوكاتەی تۆ دووا نامەی من دەخوێنیەوە من بەناو بزنەڕێیەكانی چیادا دەستم لەناو دەستی ئەو خاتوونەیە كە لێیان دزیم، بردیان و ویستیان بۆ هەمیشە لیم بزركەن، من كەئەزموونی رۆژگار بەتایبەت ئەو بەندیخانەیەی لاویەتی لێستاندم فێری كردم دەبێت بە دەستی خۆت مافەكانت وەرگریەوە، بۆیە ئێستا باتەزیوەكانی چیا سڕم ناكەن، لاویەتی خۆم وەرگرتۆتەوەو هیچ ئایدیۆلۆجی و كۆپەڕی سیاسی و خۆشەویستی نەیانتوانی رێگر بن لە تۆڵە كردنەوەم و گەڕاندنەوەی ئەو كەسەی كە یەكەم نیگای خۆشەویستی دامێ‌، ئێستا خۆم بەتاڵكردۆتەوە لە رق، مافی خۆم بە دەستی خۆم وەرگرتەوە، ئەو رستەیەم لە خۆمدا تواندەوە كە دەیگوت( ماف دەسەندرێ‌ نادرێ‌)، بۆیە ئەگەر بۆمبكرێ‌ لەگەڵ ئەوانی دی مافی هەموان وەردەگرینەوە، چوونكە حەزم لێیە هەموان وەكو من ئاسوودەبن، ئیدی لە دوانامەو دێڕمدا بۆ تۆی هاوڕێ‌ دەڵێم: (ببورن ئەی چۆلەكەكان ئێستا پێویستیم بە ئێوە نییە، راوچیەكی كارامەم و عاشق بە رەنگی خوێن و روحی ئەوانەم جوانیەكانم لێدەبەن ).

لەدوای ڕاگەیاندنی ئاکامی شانۆگەری هەڵبژاردنەوە تا ئێستا کە بەسەرکەوتنی ڕەهای پارتی و بارزانی تەواو بوبەسەر نەیارە قەومی و ئیسلامی یەکانیدا جرتو فرتو هەراوهوریای پێکهێنانی حکومەتی هاوبەش بەسەرکردایەتیپارتی و ئۆپۆزیسیۆن بونی حکومەکەشیان بۆتە یەکێک لە هەواڵ و پرس و ڕا گەرمەکانی راگەیاندنەکان و ڕای گشتی.
تا ئەو جێگایەی دەگەریتەوە بە پیکهێنانی حکومەتەوە ئەوە مەسەلەکە دیارە کە پارتی چەند لایەنی خاوەن هیزیمیلیشایی ،بە تایبەتی یەکێتی ،ڕازی دەکات بۆ ئەنجامدانی ئەو کارە. وە ئەو بەناو حکومەتەش بە دڵنیایی یەوە زۆر بێدەربەست تر دەبیت نەک هەر لە دەستەبەرکردنی مافە سەرەتاییەکانی خەڵک بەڵکو هەوڵدەدات هێرش و فشارەکانیچەند قات زیاد بکات بۆ زیاتر کەڵەکە کردنی سەرمایەکەیان لە ریگای دزی و گەندەڵی و سکهەڵگوشینی _ تقشف_خەلکەوە و بۆ رازی کردنی ئامانج و مەبەستە ئابوری و سیاسیەکانی نیولیبرالیەکان و دەزگا مافیاییەکانیان.
بیگومانە بەرامبەر ئەم سیاسەتانەی ئەم بەناو حکومەتە کۆنە تازەیەی پارتی و بارزانی نارەزایەتی خەلکیش پەرەتردەسەینی.

زۆرینەی جەماوەری برسی و هەژار کراو زیاتر دەبنە نەیاری موعارزی ئەو حکومەتو دەسەڵاتە.
بەلام وەک ئاماژەمان پێدا هەندیک لایەن لەوانە گۆران و کۆمەل و یەکگرتو و نەوەی نوێ و حزبی شیوعی هەراوهوریای ئۆپۆزیسیون بون دەکەن بۆیە پرسیارەکە لەمبارەیەوە ئەوەیە کێ ئۆپۆزیسۆنی گۆرانکاری ڕیشەیی یە؟

سەرەتا ئەوە بڵیین کە جگە لە حزبی شیوعی کوردستان تا ئیستا هیچ لایەک هەڵوێستی ڕاشکاوی خۆیان رانەگەیاندوە .بۆیە ئەگەری ئەوە زۆرە پارتی هەرچۆنێک بێت جڵەوی ئۆپۆزیسیۆن بونیان بگریت و بە فشار یان بە دەمچەو کردنبیت ڕایان کێشیتە ناو حکومەتەکەوە تا ئەمجارە چەند ساڵ حکومەتەکەی بە ئارامی کار بکات .
بەلام تا ئەو جێگایەی دەگەرێتەوە بە وەڵامی پرسیارەکەوە بەکورتی ئەوەیە کە هەمو ئەو لایەنانەی کە دەستیانداوەتەوە هەراوهوریای ئۆپۆزیسیۆن بونی حکومەت بە حزبی شیوعیشەوە ناتوانن ببنە ئۆپۆزیسیونێ راستەقینەیگۆڕانکاری ڕیشەیی. بەو پێ یەی هەمو ئەمانە بزانن یان نا بروا بکەن یان نا کە هەمو ئەو پرۆسە سیاسیەی چەنددەیەیە بەناوی پەرلەمان و هەڵبژاردن و پێکهێنانی حکومەتی دیموکراسی یە وە هەیە سەرلەبەری شانۆگەریەکەیگاڵتەجاری یە. هەمویان وەک ئەو سەدان هەزار خەڵکە ئازادیخوازانەی کە دەنگیان نەدا دەزانن کە هەمو پرۆسەکەگاڵتەجاریە .
بۆیە کاتێک سەرجەم پرۆسەکە سیناریۆیەکی گاڵتەجاریە و تەنها بۆ شەرعیەتدانە بە دەسەڵاتی میلیشایی پارتی و یەکیتیو هەمو ئەوانەی بەرژەوەندیان تیایدایە ئیتر ئۆپۆزیسیۆن بونی حکومەتیش تەنها دیاردەکی ڕواڵەتی و هەروەکهەڵبژاردنەکەگاڵتەجاڕانەیە.
هەر لایەنیک کە بانگشەی ئۆپۆزیسیۆنی ئاڵوگۆڕی ڕیشەیی بکات پێویستە بەرلەهەر هەنگاوێک کاروخەبات بکات بۆکۆتایی پێهێنانی سەرجەم دۆخ و پرۆسە سیاسیەکە کە لە ڕاماڵینی دەسەڵاتی میلیشاییدا بەرجەستە دەبێتەوە.

هەمو لایەک هەم خەڵک و هەمو هەمو لایەنیکی سیاسی و خودی پارتی و یەکیتی ئەم راستی یە دەزانن کە ئەوەیدەسەڵاتدارە دەستورو یاساو دەنگدان و هەڵبژاردنی پەلەمان و حکومەتی ئاکامی هەڵبژاردن نی یە بەڵکو باڵادەستیسیاسی و ئابوری یە بەهێزی چەکی میلیشایی بەناوی پێشمەرگەو ئاساییش و پۆلیس و پاراستن وزانیاری و دژە تیررەوە.هەمو ئەم هێزەش لە ژێر دەستی کوڕگەلی بارزانی و تاڵەبانی و چەند سەرۆک خێڵیکی تردان.
هیچ کەسو لایەنو دەوڵەتو ڕژێمیک لە دونیاش ناتوانێت نوکولی لەم واقعە بکات.
جا کە ئەمە دۆخ و پرۆسەکە بێت ئیتر هەر لایەنێک پروپاگەندەی ئۆپزیسیۆن بکات بێ بنەمایە.

هەڵبەت ئەم ڕاو هەڵوێستە نەک هەر بە نیسبەت هەمو ئەو لایەنە قەومی و ئیسلامیانەی وەک گۆران و کۆمەڵ ویەکگرتو و نەوەی نۆێوە ڕاستو دروستە بەڵکو بەنیسبەت حزبی شیوعیشەوە هەر ڕاستە. ئەگەری تا ئێستا حزبیشیوعی بڕیاری ئۆپۆزیسیۆن بونی داوە بەڵام ئەم ڕاو بۆچونو هەڵوێستە بۆ ئەوانیش هەر وایە. یانی ئەوانیش تا ئێستاناتوانن نایانەوێت ببنە ئۆپۆزیسیۆنیک بۆ گۆڕانکاری قوڵو ڕیشەیی و ڕاستەقینە.دەکریت بۆ سەلماندنی دروستی ئەمڕاوبۆجونو هەڵوێستە ئاماژە بەچەند فاکتەرو بەڵگەیەک بکرێت لەوانە:
یەکەم حزبی شیوعی لە روی ئاسۆ و ئامانجی فکری و سیاسی یەوە جیاوازی قولی ڕیشەیی خۆی لەگەل ئەم پرۆسەیەودۆخەکەی بە رون و ڕاشکاوی رانەگەیاندوە. لە باشترین حالەتدا لەو روەوە ئۆپۆزیسیۆنیکی ناسیول چەپیریفۆرمخوازە. تەنانەت ئەگەر دۆخە سیاسی یەکەو سەرجەم پرۆسەکەش لەبارو واقعی بوایە هەر ئەو جۆرەئۆپۆزیسیۆنە دەبو.
بە مانایەکی تر ئۆپۆزیسیۆن بونی حزبی شیوعی ئۆپۆزیسیۆن بونەکەی بەلشەفیەکانی روسیاو ئەلمانیاو ئیتالیای سەردەمی لینین و رۆزا لۆکسەمبروگ و کارل لیبنخت و گرامشی و لۆکاش نین .نەک هەر لەروی کاتەوە بەلکو لەرویئاسۆ و ئامانج و پراتیکی سیاسیشەوە.
هەڵبەت حزبی شیوعی جگە لەوەی ئەمە هەنگاوی یەکەمجارێتی هەڵویستی بەناو ئۆپۆزیسیۆن بون دەگریت لەم نزیکسی ساڵە دا لە کاتیکدا زۆرایەتی جەماوەر وتی نا بۆ دەسەلاتی میلیشایی و سیناریۆ گاڵتەجاریەکانی.

بە مانایەک حزبی شیوعی لە جیاتی رۆڵی پێشڕەوی سیاسی بگێڕایە بەلام زۆر شل و خاو کەوتە دوای جەماوەرەوە.
جا هەمو ئەم هەڵوێستە هەلپەرستانەیەشیان بەوە شاردەوە گوایە ئەندام پەرلەمانەکەیان نایەوێت موچە زۆری ئیستا وموچەی خانەنشینی وەردەگریت و نە ۳ پاسەوانیشی دەویت.
خالێکی تر سەبارەت بە ئۆپۆزیسیۆن بونەکەی حزبی شیوعی ئەوەیە وەک خۆیان دەڵین کە زۆریک لە ئەندام ولایەنگرانی وەک خەڵکی ئازادیخواز بایکۆتی هەلبژاردو وتی نا بۆ دەسەلاتی میلیشایی. تەنانەت ئەندامی کۆمیتەیناوەندیان ئەمە هەڵوێستی رادیکانەی راشکاوی بوو بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ئەم حزبە مودەعی یە شیوعی یە هەڵوێستیبایکۆیشی هەڵنەبژارد. ئەمە جگە لەوەی ئەوانەی دەنگیشیان داو زۆر کەم دەنگی بەو حزبە داوە. ئەمانە سەرەڕایئەوەی لەهەمو دەورەکانی پێشو ئەندام پەرلەمانەکانی پێشوی ئەو حزبە ئەوەندەی لایەنگری دەسەلاتی ناوچەیی ئەودەسەلاتە میلیشایی یە بونە تەنانەت بە قەد نوینەرەکانی گۆران و ئیسلامیەکان ناکۆکو رکابەری دەسەلاتی پارتی ویەکیتی نەبونە. هەروەک لەناو ڕای خەڵکدا باوە ئەندام پەرلەمانەکانی حزبی شیوعی وەک موچە خۆری پارتی وان.
بەهەر حاڵ ئەم هەنگاوەی ئەمجارەی حزبی شیوعی سەرەڕای سەرنج و ڕەخنەو ناڕەزایەتی یەکانمان هەرهەنگاوێکی پۆزەتیڤە. وە ئەگەر لە داهاتودا پەیوەست بن بە هەمو ناڕەزایەتیەکانی جەماوەرەو ئاسۆ و ئامانج و کاریخۆیان جیاکەنەوە لەم دەسەلاتەو سیناریو گالتەجاریەکانی هەلبژاردن. ئەوە ئەگەرێ هەیە بۆ وەرچەرخانیان بەلایبەرەی ئۆپۆزیسیۆن و نەیاری راستەقینەو شۆڕشگێرانەی جەماوەری یەوە.

پێویستە ئەوش بڵێین کە ئەم هەنگاو و هەڵوێستەی حزبی شیوعی ئاکامی هەوڵو خەباتو ململانێی کۆمەڵكێک ئەندام وهەڵسوڕاوی ڕادیکالێ چەپو کۆمۆنیستی ناو ئەو حزبەیە.
جا لەم ڕوانگەیەوە ئەگەر سەرنجی دۆخی سیاسی و پرۆسەی گالتەجاری هەڵبژاردن و پێکهێنانی بەناو حکومەت وبەناو ئۆپۆزیسیۆنی بۆرژوا قەومی و ئیسلامی نیو لیبرالیەکەی نەوەی نوێ هەتا دەگاتە حزبی شیوعیش، لەپالسەرنجەکانمان بۆیان هتد ،بدەین ئەمانە هیچیان ئۆپۆزیسیۆنیک نین کە بیانەوێت و بتوانن و ئامادەو ویستیان هەبێت بۆگۆڕانکاری ڕیشەیی کە لەم قۆناغەدا خۆی لە کۆتایی پێهێنانی شۆڕسگێڕانەی دەسەڵاتی میلیشایی قەومی و خێڵەکی وبنەماڵەیی پارتی و یەکێتی و هاوپەیمانەکانیان دەبینێتەوە.
ئۆپۆزیسیۆن و نەیاری ڕاستەقینەو ڕیشەیی ئەم دەسەڵاتەو ئەم دۆخەو سەرجەم ئەم پرۆسەیە ئەو جەماوەرەئازادیخوازەو رەوتو لایەنە سیاسی یە کۆمۆنیست و چەپانەیە کە وتی نا بۆ گالتەجاڕی هەڵبژاردن و دەسەلاتیمیلیشایی.ئەگەر ئەم دەنگی نایەیە جەماوەریە رەوتو ریکخراوە چەپو کۆمۆنیستەکان، لە پێشیانەوە حزبی کۆمۆنیستیکریکاری، بتوانن کۆیانکەنەوەو ڕێکیانخەن و بیانکەنە هێزێکی سیاسی کۆمەڵایەتی ئەوە دەبنە نەیارو بەدیلی سەرەکیئەم دەسەڵاتە میلیشایی یەو ئاڵوگۆڕی ڕیشەیی قوڵیش بەدی دینن بە قازانجی خۆیان.

۱۸.۱۱.۱۸
موزەفەر عەبدوڵا

بەدیار هاتنەوەی من
هەر بەدانیشتنەوە خەو دەتباتەوەو
هەندێ جاریش رادەچڵەکی
دوور نییە هەرگیز نەگەڕێمەوە
تۆش نەمبینیەوەو
شەوێکی تریش
چاوت لە وەریندابێ.
* * *
بەدیار هاتنەوەی من
بیر لە تەنیایی خۆت دەکەیەوە
لە ئایندەیەک
لەسەر سفرەکەت یەک پیاڵە چاو
یەک قاپ و کەوچک و
تەپڵەکی جگەرەکەش بۆ هەمیشە هەڵگریەوە.
* * *
بەدیار هاتنەوەی من
ملت شل دەبێ و کەزیەکانت شۆڕ دەبنەوە
دەترسی…..
نیوەڕۆیان کەس لە دەرگا نەداو
ئێوارانیش دەرگا لە کەس نەکەیەوە
کارەباکەش بكوژێتەوەو
تاریکی
تەنیایت پڕبکا لە ترس.
* * *
بەدیار هاتنەوەی من
سبەینەیەکی فێنک هەڵتدەستێنێ و
خامۆشی ماڵەکەت
برینی تەنیایت دەکولێنێتەوە
لە ژووری نوستن
کەتەنیا بۆنم جێهێشتووە
دەنووی.
* * *
بەدیار هاتنەوەی من
رادەچڵەکی و
بەرامبەر وێنەی بوکێنیت کە هەردووکمانین
رادوەستی،
ماچێکی وشک
لە شووشەیەکی سارد دەکەی و
ترسی ئەوەت هەیە
هەرگیز ئامێزێکی گەرم
یان ماچێکی تەڕ
لە گەریلاکەت نەکەیەوە.
* * *
بەدیار هاتنەوەی من
گریان کۆڵت لێنادا
تەنیایی راتدەژێنێ.

( خەم )
من ناتوانم، بێ خەم
سەربخەمە سەر سەرین
ئەی هاورێیان ..
کێ
خەمی سەرباری هەیە
بینێرێ بۆم
تاوەکو بیکەم بەسەرین.
( ئەوپەڕی پەستیی )
ئەمشەو پەستم
هێندەی پەستی مەینۆشێك
کە بەدەستی ئەنقەست
پێکەکەکەیان رژاندبێ،
هێندەی موریدێك شێخەکەیان
کردبێتە گاڵتەجاڕ
نازانم
پێکی پەستییەکەم
بەسەر کێدا بڕژم ، کێ ..؟
( خۆپەرست )
دوا بزمارت دا
لەتابووتی هاوڕییەتیمان،
بەنرخی کا، گەر بتکڕم
هێشتا زەرەرمە، خۆپەرست.
( بێ گوڵ خۆم )
لەپیادەڕۆی کۆبنهاون
شٶخێك، بەباوەشێك گوڵەوە
خۆی لە گوڵەکان جوانتر
هاوار دەکا:
گوڵەباخ.. گوڵەباخ
وتم:
بۆکێی بکڕم..؟
مەگەر هەر بیدەمەوە بەخۆت
وتی:
گەر هەموشیم لێبکڕی
چڵێکت لێوەرناگرم، ئەمن.
( خەزان )
لەناو فەرشی زیوینی گەڵای وەریودا
دان بدە بە کۆتر
بەبێ گمە، بە ئەسپایی دەیانچنێ ..
تەنانەت کۆتریش حەز بە خەزان ناکا
ئەمن؟! بۆ دەبێت ئیتر
( ماسی )
راوچی
تۆڕەکەت هەڵدە نێو دەریا
کێ دەڵێت
ئەو ماسییەی راوی دەکەیت
بەنرختر نییە لە بەهای خۆت؟؟
( دەریاوان )
تانەم لیدەدەن، کە بۆ هێندە
خەمی دەریا دەخۆم !!
دەبێ بێژیی بم
خەمی دایکم،
لەخۆم زیاتر نەخۆم.
ڕاستییەك) )
من دەڵێم :-
تۆم خۆشناوێ
تۆ دەڵێی :-
منیش،
وەلێ لەڕاستیدا..
چاوانمان، گەواهیی دەدەن
کە، هەردوکمان درۆدەکەین.

فەتاح حەسەن
دانیمارك / ڤالبی
2018

هەر جارەو بابەتێک لە ئەرشیڤی دەنگەکانەوە …..
http://dengekan.com/doc/2005/8/aug2005.htm
———————————–

له‌دوای ئه‌وه‌ی مۆدێرنصتی له‌سه‌ر شێوازی سڕینه‌وه‌ هه‌وڵی كۆمه‌ڵگایه‌كی تریدا, كه‌له‌خه‌سڵه‌ته‌ مرۆییه‌كان دووری كردینه‌وه‌و كۆمه‌ڵگا له‌سه‌ر بنه‌مای عه‌قڵ درووستكرا, ئه‌وه‌ش بیركردنه‌وه‌و پایه‌دانی به‌ عه‌قڵداو ڕه‌تكردنه‌وه‌ی هه‌موو ئه‌وانه‌ی له‌ ڕابردوودا هه‌بوون, كه‌دواجار نه‌یتوانی ئه‌و كۆمه‌ڵگا عه‌قڵانیه‌ دابمه‌زرێنێت, …..

بۆ درێژەی بابەت کلیکی ئێرەبکەن …..

ساڵه‌كان ماندوون و گۆرانی نیوه‌ گوتراون
دیوانه‌كه‌م له‌ لایه‌ك داده‌نێم و داوا له‌ خودا ده‌كه‌م
ئه‌و چاكه‌یه‌م له‌گه‌ڵدا بكات
له‌ ڕۆژی له‌دایكبوونم كۆچ و باربم
داره‌بازه‌شم به‌رز بكرێته‌وه‌ ناو ڕووناكییه‌كی به‌هێز
ئه‌فسوونێك خه‌مڵیوه‌ و میوه‌كان كۆ ده‌كه‌مه‌وه‌
لاباڵێكی مێش له‌ خۆشاویان نقووم ده‌كه‌م
ده‌ستم به‌ سینگه‌وه‌ گرت و هه‌ڵمبڕی و هه‌ڵمدا
هه‌واڵی كه‌سه‌كه‌م كه‌سه‌كانم پرسی
خۆشی له‌ خۆم ڕازی كه‌روێشكێكم نه‌شكاندووه‌ و مێشێكیشم له‌كه‌دار نه‌كردووه‌
قاچێكم له‌ ڕۆخی كه‌وتنه‌خواره‌وه داكه‌وتووه‌
ئه‌نگوستیله‌ی حیكمه‌تیش له‌ په‌نجه‌م به‌خه‌به‌ره‌ و ده‌ڵێت
ئه‌مشه‌و به‌یان زوو دێ و زیاتر له‌ جارێك بسووتێ
ده‌ڵێی یه‌كه‌م جاره‌ ژیان چه‌ترم له‌سه‌ر هه‌ڵده‌دا
دنیا سه‌ره‌تایه‌ و ساڵه‌كانیش پێڕه‌وكه‌ن
شیعرزاده‌یه‌كی به‌ خانه‌كانی خودا ڕه‌نگاوڕه‌نگ بووم
به‌ناو خه‌ڵكدا تێپه‌ڕیم
ویستم دوا وشه‌یان لێ وه‌رگرم و دوا وشه‌شم ببیستن
ڕوخساره‌كان گرمۆڵه‌ ببوون و مردنیش به‌رده‌وام ڕووی ده‌دا
بیرم له‌ ئاسمانی به‌ با‌ران كردبووه‌وه‌‌ و هاتبووم
گولله‌ی گیربوو له ‌زمانیان ده‌ربهێنم
كووره‌ی ئه‌تۆمیش وه‌ك ده‌می بوڕكانێكی دامركاو دابخه‌م
ته‌م ڕێگاكانی گه‌مارۆ دابوو
نارنجێك بووم باران له‌ دار به‌ریدامه‌وه‌ ناو چاڵی گولله‌یه‌ك
چێڵێكی عۆڵ حه‌پۆڵ ده‌مخوات
نوێژی ئه‌ستێران چاوه‌كانی خه‌ڵك تاریكن و تاریكایی جیهانیشم له‌پێشه‌
پێویسته‌ من ئارام بم
شیعر ئه‌ندازه‌ی ئازاره‌كانی زه‌وی و بیره‌وه‌ری شوێنپێكان
كردوومت به‌ خوێنی پشتی خۆت
له‌ گۆڕستانی شادمانی ئاوێته‌ی خاكم كه‌ و پێشه‌كیم بۆ كتێبی خوداوه‌ندان
دره‌ختی بنه‌ماڵه‌ی شیعر
به‌ ژوور سه‌رمه‌وه‌ شه‌رحی حاڵه‌
له‌ په‌لكی یه‌كه‌مدا كه‌ ته‌خته‌ڕه‌شی ڕه‌وانبێژییه‌ بنووسن ئاوێنه‌ گه‌وره‌كه‌
له‌ په‌لكی دووه‌میشدا په‌یكه‌ری سه‌ركرده‌
ده‌ڵێی یه‌كه‌م جارمه‌ چاو به‌رز ده‌كه‌مه‌وه‌ ناو ڕووناكییه‌كی به‌هێز و له‌ ئه‌ستێره‌یه‌كی نزیك ورد ده‌بمه‌وه‌
بێپه‌روایی هاتوچوونی بڵاچه‌
ئه‌و كاته‌ی ماوه‌ بۆ سبه‌ینێ
هه‌ڵقوڵانی ناخی ڕوون
بیركردنه‌وه له‌و ئازایانه‌ی ده‌بنه‌ سرووشی پێشبینی‌
گه‌شه‌ده‌كه‌ن
به‌م شێوه‌یه‌ له‌ له‌شێكدا ڕه‌نگ و ڕووم كرایه‌وه‌
زه‌وی به‌ هێمای په‌نجه‌ گه‌رم بوو
ڕه‌ش و سپی ڕه‌نگی ته‌واون و له‌ چاڵی گولله‌یه‌ك
ڕستی بینینیان تێكپه‌ڕی و مه‌ترسیی دڕه‌نده‌ی تاهه‌تایییان تێپه‌ڕاند
شیعر كردنی به‌ ئاو و خۆڵ و ئاگر و با و خه‌ون
پاراو و ئاشكرا له‌ خوێنمدا
هه‌ناسه‌یان له‌سه‌رخۆ خوارده‌وه‌ و ئه‌ویان بینی كه‌ ده‌یانه‌وێ
* * *
ده‌نگێك له‌ ساكاریی توانیم به‌م جۆره‌ بژیم و كۆششی زاڵه‌وه‌
قردێله‌ی په‌یام و بانگه‌وازی له‌ سینگی دام
له‌ ماته‌می بلیمه‌تان بگه‌ڕێوه‌
خانه‌ی شاكاره‌كانی خودا ڕژاوه‌ته‌ خانه‌كانته‌وه‌
خوێنت به‌ره‌و سووربوون ده‌ڕوا و ڕاڕایی پاك ده‌كاته‌وه‌
ده‌شزانم له‌ناو چاڵی گولله‌دا ده‌بێ چی بكه‌م
به‌و گۆزه‌یه‌ بگه‌م كه‌ لێی ده‌گه‌ڕام
گای ورووژاو به‌ نووكه‌ قۆچێك تووڕیی دابووه‌ لاڕێ
* * *
شیعره‌كانم دڵسۆزمن و ژیانی له‌وه‌ باشتر ناژین
داواشم له‌ خاڵبه‌ندی كردوووه‌ واز له‌ ڕاوه‌دوونانی ڕسته‌ بێنێت
ئێستا هه‌ر ئه‌وه‌نده‌م له‌سه‌ره‌
له‌ نائومێدی نه‌ترسم و بشزانم هه‌وێنی ئاسووده‌یی نامه‌یی

18/11/2018 هه‌ولێر

خۆناسین، جیهان ناسین و مانا بۆ ژیان پەیداکردن و کەسایەتی چێکردن لە پرسیارە ساکارەکانەوە دەست پێدەکا. ئەوەی هەر مندالێک ئیمکان پەیدا دەکات پرسیارەکانی لە ناو بنەماڵە، باخچەی منداڵان، مەدرەسە و شوێنی تر بهێنێتە زمان، دەگەڕێتەوە بۆ چەشنی بنەماڵە، کۆمەڵگا و ئەو وڵاتەی کە منداڵ تێیدا گەورە دەبێ.
گەورەترین گرفتی هەر مندالێکی کورد ئەوەیە، کە لە سیستەمێکی دژ بەخۆیدا باردەهێندرێ. کورد کە کیانی خۆی نییە، سیستەمی کۆمەڵایەتی ئیداریی، فەرهەنگی و پەروەردەی خۆی نییە، هەر لە منداڵییەوە، ناسنامە و کەسایەتی نامۆ، زمانی نامۆ، فەرهەنگ و هەستی نامۆ کە دوورە لە زمان و فەرهەنگ و هەستی خۆی، وەردەگرێ. ئەو منداڵە کە گەورە بوو، هەموو ناکۆکییەکانی لە گەڵ خۆی گەورە کردووە، ڕەنگە ئیمکانی خۆدیتنەوە پەیدا بکات و ڕەنگە هەتا کۆتایی ژیان نامۆ لە گەڵ پێکاتەکانی خۆی بمێنێتەوە و هەست بەوە نەکا کە ئەو خۆی نەبووە!

من، نووسەری ئەم دێڕانە، لە شارێکی گچکەی کوردستان لە دایک بووم، لە ناو شار و گوندەکانی خۆمان و لە ناو ئازەری و فارس گەورە بووم، ژیانم لە ناو و دەرەوەی وڵات لە گەڵ منداڵ و لاو و خەڵکانی شوێن شوێنی جیهان وەک شانۆگێڕ، شانۆپێداگۆگ و داڕێژەری سیستەمی فێربوون تێپەڕ بووە. لە شارەکانی کوردستان وەک شانۆگێڕ پێوەندیم لە گەڵ خەڵک و بینەر هەبووە، گوێم بۆ بەسەرهاتی تاک تاکەکانی خەڵک، هونەرمەند و بیرمەندانی وڵاتەکەم شل کردووە. لە بیرم نەچۆتەوە کە بینەرانی شانۆکانی مانگرتن و خودموختاری یانی چی لە شارەکانی شنۆ، مەهاباد، بۆکان، سەقز، سنە چ هەستێکیان بۆ زمانی دایکی خۆیان دەربڕیوە. قسەی مامۆستایەکی سەقزیی لە هاوینی ساڵی ١٣٥٨ پاش چل ساڵ لە گوێچکەمدا دەزرینگێتەوە کە گووتی” یەکەم جارە لە ژیانمدا شانۆ بە زمانی کوردی دەبینم و دەژنەوەم”.

ئەوەشم لە بیر نەچۆتەوە، کاتێک کە ویستم “انشا” لە سەر شارەکەم بنووسم هیچ سەرچاوەیەک وەک کتێب، گۆوار لە بەر دەستدا نەبوو. ئەوەشم لە بیرنەچۆتەوە کە چۆن لە تەورێز و تاران لە تەمەنی مێرمنداڵیدا سوننی بوون و کوردبوون و وەک ئەوان نەبوون و جیاوازبوون، گرفت بوو. هەمووی ئەم شتە ساکارانە پرسیار دەخوڵقێنن. تۆ کێی، ئەوان کێن، بۆ ئەوان وەک تۆ نیین و بۆ تۆ وەک ئەوان نی؟ هەرکام لە ئێمە بە پێی پلان و بەرنامە نامۆ لە گەڵ خۆمان بارهێندراوین و بنەماڵەکانمان خۆیان بەرهەمی هەمان کۆمەڵگا و سیستەم بوون و ئەوانیش وەک ئێمە لە ناو ناکۆکییەکاندا کەسایەتیان خۆی گرتووە.

من کە خۆم کۆی پرسیار بووم، نەدەکرا لە سەر سەکۆی شانۆ درۆ بە بینەر بڵێم، دەبوو بە شوێن ڕاستییەکاندا بگەڕێم و بیخەمە بەر چاوی بینەر بۆ ئەوەی پرسیار لایان درووست بکرێ. کار لە گەڵ منداڵ و لاوان لە کوردستان و ئێران و بە دڕێژایی سی ساڵ لە مەدرەسە و ئاموزشگا و زیندان و لێرە و لەوێی ئاڵمان، خوودی ئینسانی لە لام کرد بە پرسیار.
لێرەوە تۆ چ بتەوێ و چ نەتەوێ بەرەو فەلسەفە هاندەدرێی بۆ ئەوەی لە ئینسان، لە بوون، لە نەبوون، لە ژیان، لە خۆت، لە نەتەوەکەت لە کورد تێبگەی، لە چارەنووسی پڕ لە ئازاری خەڵکەکەت تێبگەی و پرسیار بکەی بۆ و بۆچی زیادە لە هەموو نەتەوەکانی جیهان تۆ وڵات و کیانت نییە، بۆچی ئەم پرسیارە لە ناو نەتەوەکەی تۆدا نەبۆتە بیر و هزر، بۆچی نووسەران، شاعیران و نوخبەکانی سیاسی لە جەغزیی دیاریکراویی فکریی، ئایینی، ناوچەیی تێنەپەڕیون و بۆچی ئازار لە ناو کورد کۆتایی پێنەهاتووە، بۆچی سیاسی کورد بەردەوام خۆیان لە کارەساتەکاندا دیتۆتەوە؟
هەموو ئەو پرسیارانە و پرسیاری تر، ئەمجارە نەک لە ڕێگای شانۆنامە بەڵکوو لە رێگای ئەم کتێبەوە ڕووبەڕووتان دەکرێتەوە بۆ ئەوەی دیالۆگ و دانووستان لە نێوانمدا پێک بێ.

کتێبەکە بۆ هەر کەس و هەموو کەس نووسراوە و باسە ڕەق و قوورس و کلاسییەکان خزێندراونەتە تۆی زمانی ئاسایی. بابەتەکان وا داڕێژراون کە دەکرێ جیاواز بەکاربهێندرێن.
کتێبەکە لەم بەشانە پێکهاتووە: “چوونە ناو باس، ئەدەبیات، پیرۆزی و شانازی، کەسەری شاعیران، خانی و حاجی و هێمن، ڕۆشەنگەر ڕۆشەنگەریی نوخبە، ڕۆشەنگەر و ڕۆشەنگەریی، ئایین و پێناسەی ڕۆشەنگەر، خۆیی بوون، کورد- پارس، ڕۆشەنگەر و مێژوو، ڕۆشەنگەرکوژیی سانترالیزەکردن، حاجی، خانی و خودا، ڕۆشەنگەری ناو ئەفسانەکان، ڕۆشەنگەری سیما خۆشکێن ، ڕۆشەنگەر و ناسنامەی ونبوو، جەغزەکان، بیرەوەرییەکان، کەسایەتی چەند پارچە، کوردستان و دەریا!، ژێرخانی بنکۆڵکراو، خوداکان، پارسەکان، فەلسەفە، فەلسەفەبافی، دین، دیکتاتوری نەرم، دین دەوڵەت، سیاسەست، سیاسەت و ئێرانی تۆتالیتێر، سیاسەت و ئایین و دیکتاتۆری ئێران، دایک و بابی سیاسەت، کۆمەڵگای ئایینی و سیاسەت، کەسایەتی، کورد و سیاسەتی گەڕانەوە، پرسیاری گرنگ”
کتێبەکە دەکرێ لە ڕێگای ئەم ئادرەسەوە داوا بکرێ colognelife@arcor.de . ٣٠% سی لە سەدی فرۆشی کتێبەکە بۆ منداڵانی بێ سەرپەرەستی ڕۆژهەڵاتی کوردستان تەرخان دەکرێ و سی لە سەد دەدرێتە ئەو ناوەندانەی کتێبەکە دەفرۆشن. کتێبەکە لە ڕێگای پۆستەوە بۆ داواکار دەنێدرێ و بایی ١٠ ئۆیڕۆیە.

برایم فەڕشی

چۆلەکەیەکی چۆماوان
لە دیدارێکی پڕ شکۆ
خاڵە زەردەکانی ملی
بە خۆر بەخشی،
خۆر قەفتەیێ تیشکی دایێ
له‌بن پنچک و گەزەڵێن
ھێلانەیێ بۆ خۆی چێکا
جاویدان بێ تا ھەتایێ.
****
شینە شمقاڕێکی زەلان
بۆ دیدارێکی لەگەڵ خۆر
دەوەنێکی کردە جێژوان،
ڕۆژی ژوانێ
سپێدە زوو لەگەڵ ئەلەند
کلچووکێکی
لە چڵه‌قامیشێ دروست کرد
کە ئاوی لە
دامێنی چیا ھەڵدەمژت،
شینە شمقاڕەکەی زەلان
بەر لە ژوانێ
ھەردوو چاوی جوانی پێ ڕشت.
****
تا پەڕەسێلکەی ڕەوەزان
زەردەپەڕ بەخاک ده‌سپێرن
بە دەنووک و
شاپەڕی پڕ لە تیشکەوە
دەگەنەوە نێو ھێلانە،
خۆر لە شەرمان
ئاوا نابێ به‌م زووانه‌.
****
ڕیشۆڵه‌یه‌كی ته‌ریوه‌ی
سه‌ر كزۆڵه‌ی دڵ پڕ له‌ خه‌م
سه‌رگه‌ردان و دیده‌ پڕ نه‌م،
نزایه‌كی بۆ خۆر هه‌نارد،
خۆر ئێواره‌
ڕووناكترین تیشكی خۆی له‌
گڕكانه‌كانی زستانه‌
به‌ شنه‌ی ئێواره‌ بۆ نارد،
دوای چه‌ند ساتێ
ڕیشۆڵه‌ی ته‌ره‌ی ڕێ ون بوو
به‌ باڵی تیشكی زستانه‌
به‌ باوه‌شێ بریقه‌وه‌
به‌ چه‌پكێ جریوه‌ی تازه‌
گه‌یشته‌وه‌ نێو هێلانه‌.
****
چۆله‌كه‌یه‌كی گه‌رده‌ن زه‌رد
له‌ پنچكی لێڕه‌وارێ
ویستی هێلانه‌یێ چێكا
له‌ودیو دوندێ
نقووم له‌ بۆی مێرغوزارێ
چه‌پكێ پرشنگی له‌ خۆر خواست،
خۆر به‌ كزه‌بای ئێواره‌
گۆلمه‌ تیشكێكی نارنجی
له‌ كه‌زیی زه‌رده‌په‌ڕ بۆ نارد،
له‌و ڕۆژه‌وه‌
چۆله‌كه‌ و خۆر بوونه‌ هاوڕێ،
كه‌ چۆله‌كه‌ هه‌موو ڕۆژێ
له‌گه‌ڵ تاریك و ڕوونی به‌ره‌به‌یانا
بای باڵی خۆی ده‌دا، ئینجا
خۆر سه‌ری له‌ كه‌ل ده‌ردێنا.
****
خاڵخاڵۆكه‌یه‌كی باڵ مه‌یله‌و نارنجی
ئێواره‌یێ
به‌نێو باخی شیعره‌كانما
گوزه‌ری كرد
له‌نێو كووچه‌ی دێڕه‌كانیا
به‌دوای ناوی تۆدا وێڵ بوو،
كاتێ گه‌یشته ‌ترۆپكی یه‌كه‌م پیتی،
هه‌ر چوار پیتی ناوتی نه‌خشاند
به‌ خاڵه‌كانی سه‌ر باڵی،
كه‌ لێبۆوه‌
هه‌ر له‌وێ دای له‌ شه‌ققه‌ی باڵ
وه‌ختێ له‌سه‌ر چڵی دره‌ختێ نیشته‌وه‌
بووبووه‌
كۆتره‌ شینكه‌ی به‌هاری ساڵ.

زمان تاکه‌ ئامرازی شاعیره‌ بۆ ده‌ربڕین، چه‌ندێك شاعیر هه‌ستناسك بێت به‌ڵام گه‌ر نه‌توانێت به‌سه‌ر زمانی نووسینی شیعردا زاڵ بێت، ئه‌وا شیعره‌که‌ له‌ق ده‌بێت و بگره‌ جارانێکیش له‌ ناوه‌راستی شیعردا شاعیر خۆی لێ ون ده‌بێت و یان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ره‌تا یان به‌ بارێکی تردا قه‌سیده‌که‌ به‌ره‌و ته‌واو بوون ده‌بات.
باشتره‌ له‌مبواره‌دا په‌یوه‌ندی هه‌بێت له‌ نیوان بڵاوکارو شاعیردا بۆ روونکردنه‌وه‌و ته‌نانه‌ت گوڕینی هه‌ندێك ده‌سته‌واژه‌و پێداجوونه‌وه‌.
له‌گه‌ڵ یه‌که‌م خوێندنه‌وه‌ بۆ شیعری (سلێمانی) خوێنه‌ر فریو ده‌خوات و به‌ر وێنه‌ی سه‌رنجڕاکێش و ناسك ده‌که‌وێت و ده‌ڵێت زۆر شیعرێکی جوانه‌، به‌ڵام که‌ زیاتر بیخوێنیته‌وه‌ ناته‌باییه‌کانیت بۆ روونتر ده‌بێته‌وه‌.
گه‌ر سه‌رنج بده‌ین له‌ شیعری (سلێمانی) ده‌بینین شاعیر له‌ دوو کۆپله‌دا توشی سه‌رلێتێكچوونی زمانه‌وانی بووه‌و هه‌رواش ده‌رده‌که‌وێت له‌و دوو کۆپله‌یه‌دا ته‌واو مانا ناپێکێت.
کۆپله‌ی یه‌که‌م:
سلێمانی له‌ سوچێكیا
مه‌ستوورێكی خه‌وتووه‌
له‌ناو پێخه‌فی
ئاوازه‌ خۆڵ لێنیشتووه‌كانیا
سه‌رنج/ له‌ ئاکامی تێگه‌شتنمه‌وه‌ بۆ ئه‌م ده‌قه‌ بۆم هه‌یه‌ بپرسم ئایا (شاری سلێمانی له‌ سوچێکی خۆیدا مه‌ستوورێکی خه‌وتووه‌؟) که‌ ئه‌مه‌یه‌ مانای کۆپله‌، ئه‌گه‌ر واش بێت نه‌ده‌بوو وشه‌ی سلێمانی دووباره‌ بکرێته‌وه‌ چونکه‌ ناونیشانه‌که‌ی (سلێمانی)یه‌، به‌ڵام واش هه‌ر پێکهاته‌ی رسته‌که‌ هه‌ڵه‌یه‌و وشه‌ی مه‌ستوورێك ده‌بوو مه‌ستووره‌یه‌ك بووایه‌، که‌واته‌ کۆپله‌که‌ ئاوها داده‌ڕێژرێته‌وه‌ تا له‌ رووی زمانه‌وه‌ دروست بێت:
له‌ سوچێكیا
له‌ناو پێخه‌فی
ئاوازه‌ خۆڵ لێنیشتووه‌كانیا
مه‌ستووره‌یه‌كی خه‌وتووه‌
دووه‌م کۆپله‌:
له‌ملاوه‌
ئینجانه‌یه‌كه‌ په‌نهانه‌كانی
پڕه‌ له‌ گوڵی بئ سێبه‌ر
ئه‌م کۆپله‌یه‌ش ناته‌بایی ماناو زمانیش ده‌خولقێنێت، چونکه‌ یا ده‌بوو ئینجانه‌که‌ په‌نهان بێت به‌ ته‌نیا، یان گوڵه‌کان بێ سێبه‌ر بوونایه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا جوانتر و گونجاوتر بوو له‌ رووی دروستی داڕشتنی زمانه‌وه‌ بینووسیایه‌: ئینجانه‌یه‌کی په‌نهانه‌.
ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی چه‌ند واژه‌و وێنه‌یه‌کی ناگونجاو له‌گه‌ڵ یه‌کدا به‌کارهاتوون بۆ سلێمانی که‌ بازدانی تێدا ده‌بینرێت له‌ که‌ره‌سه‌یه‌کی شیعریه‌وه‌ بۆ یه‌کێکی تری پێچه‌وانه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی شاعیر سلێمانی به‌م شتانه‌ ده‌چوێنێت:
مه‌ستوور، کتێب، بنه‌ توو، ئینجانه‌، سپێده‌
بۆ زیاتر خوێندنه‌وه‌ی شیعره‌که‌ی شاعیر لێره‌دا دامناوه‌ته‌وه‌:
سلێمانی
سلێمانی له‌ سوچێكیا
مه‌ستوورێكی خه‌وتووه‌
له‌ناو پێخه‌فی
ئاوازه‌ خۆڵ لێنیشتووه‌كانیا
له‌ سوچێكی تری
كتێبێكه‌ به‌رده‌وام ده‌نووسرێته‌وه‌
له‌ناو خۆشیدا
بنه‌ توویه‌كی سووره‌
تاجه‌ گوڵینه‌ی خه‌مێكی دووری له‌سه‌ره‌
له‌ملاوه‌
ئینجانه‌یه‌كه‌ په‌نهانه‌كانی
پڕه‌ له‌ گوڵی بئ سێبه‌ر
له‌ولاشه‌وه‌
سپێده‌یه‌كه‌ وه‌ك دڵی ئاو خه‌مڵاوه‌
باڵای سنه‌وبه‌رێكه‌
تا گه‌ردنی به‌رزی هه‌ور
هه‌ڵكشاوه‌
…………………………………….

له‌ هه‌مان کاتیشدا شیعرێکی ترمان پێشچاو ده‌که‌وێت که‌ شیعرێکی جوان و تۆکمه‌یه‌، له‌سه‌ره‌تاوه‌ تا کۆتایی شاعیره‌که‌ی زانیویه‌تی چی به‌کاردێنێت و ده‌یه‌وێت چی بڵێت، هه‌رچه‌نده‌ نزیکه‌ له‌ شێوازی شیعره‌کانی (فروخ) به‌ڵام ته‌واو بۆنی موعاناته‌کانی شاعیرێکی کوردی مێینه‌ی لیدێت، ئه‌و شیعره‌ش له‌ ژیر ناونیشانی (له‌ خۆتا وه‌رمگێڕه‌وه‌)یه‌، جێی ده‌ستخۆشییه‌
تاکه‌ سه‌رنجی زمانه‌وانی له‌سه‌ر ئه‌م شیعره‌ ئه‌م دێڕه‌یه‌:
زاڵمانه‌ چاو له‌ فرمێسكه‌كانت ئه‌به‌ستم
که‌ ده‌بوو ئاوها بووایه‌:
زاڵمانه‌ چاو له‌ فرمێسكه‌كانت ئه‌نوقێنم. یان داده‌خه‌م، چونکه‌ کورد ئاوها ده‌ڵێت.
تا نووسینێکی تر هه‌مووان شادمان و سه‌رکه‌وتوو بن.

نووسینی: زیاد ڕەشاد
—————-

یه‌كه‌م: كورته‌یه‌ك له‌ ژیانی

(حه‌مه‌ ئه‌مین محه‌مه‌د ئیسماعیل) ناسراو به‌ (ئه‌مین محه‌مه‌د) له‌ ساڵی (1962) له‌ شاری سلێمانی له‌ باشووری كوردستان له‌ دایك بووه‌، تا ئاماده‌یی خوێندووه‌، جگه‌ له‌ چاپكردنی دیوانێكی شیعری بۆ گه‌وران به‌ناوی (هه‌ڵوێست) له‌ ساڵی (1991)، هه‌روه‌ها تا ئێستا شه‌ش به‌رهه‌می بۆ منداڵان به‌ چاپ گه‌یاندووه‌ ، كه‌ سه‌رجه‌میان شیعرن، به‌ ناوه‌كانی (ماڵی باران) له‌ ساڵی (2010)، (هاوڕێی نوێ‌) له‌ ساڵی (2011)، (خه‌ونی چۆله‌كه‌) و (هه‌نگه‌ وردیله‌)ش له‌ ساڵی (2011)، (گۆرانیی هه‌وره‌كان) و (خه‌یاڵی مناڵانه‌) له‌ ساڵی (2012). گه‌لێك له‌ هۆنراوه‌كانی (ئه‌مین محه‌مه‌د) ئاوازیان بۆ دانراوه‌ و كراون به‌ گۆرانی بۆ منداڵانی كوردستان.

دووه‌م: به‌رهه‌مه‌كانی
1- ماڵی باران

كۆشیعری (ماڵی باران) به‌ تیراژی هه‌زار دانه‌ له‌ سلێمانی و له‌ ساڵی (2010) چاپ كراوه‌، سه‌رجه‌می شیعره‌كانی ئه‌م دیوانه‌ له‌ ساڵی (2009)دا نووسراون، (ماڵی باران) له‌ (22) ده‌قی شیعری پێكهاتووه‌، له‌م بیست و دوو تێكسته‌دا ته‌نیا یه‌ك شیعریان (10) بڕگه‌یی و دووانیان (14) بڕگه‌یین، ئه‌وانی دیكه‌ پێنج دانه‌یان (8) بڕگه‌یین و چوارده‌ شیعریشیان به‌ كێشی (7) بڕگه‌یی نووسراون. زۆربه‌ی شیعره‌كانیش كورتن، له‌ حه‌فت به‌یت و هه‌شت به‌یت پێكهاتوون.

2 – هاوڕێی نوێ‌
كۆشیعری (هاوڕێی نوێ‌)، له‌ ساڵی (2011) چاپ كراوه‌ و ده‌ ده‌قی شیعریی له‌خۆگرتووه‌، چوار شیعریان له‌سه‌ر كێشی (7) بڕگه‌یی و شه‌ش شیعریشیان له‌سه‌ر كێشی (14) بڕگه‌یی واته‌ (7+7)ن، شیعره‌كانی نێو كتێبی (هاوڕێی نوێ‌) له‌ هه‌ردوو ساڵی (2008) و (2009) نووسراون.
3 – خه‌ونی چۆله‌كه‌
ئه‌م كۆشیعره‌ش له‌ ساڵی (2011) چاپ كراوه‌، له‌ (22) تێكستی شیعریی پێكدێ و حه‌ڤده‌ شیعریان له‌سه‌ر كێشی (7) بڕگه‌یی و پێنج شیعریشیان له‌سه‌ر كێشی (8) بڕگه‌یین، ته‌واوی شیعره‌كانی نێو ئه‌م دیوانه‌ له‌ ساڵی (2010)دا نووسراون.
4 – هه‌نگه‌ وردیله‌
كتێبی (هه‌نگه‌ وردیله‌) له‌ (6) شیعری منداڵانه‌ پێكهاتووه‌ و تایبه‌ت بۆ منداڵانی باخچه‌ی ساوایان نووسراوه‌، ئه‌م كتێبه‌ له‌ ساڵی (2011) چاپ كراوه‌. له‌و شه‌ش شیعره‌دا، سێ‌ شیعریان له‌ كۆشیعری (گۆرانیی هه‌وره‌كان)یشدا بڵاو كراونه‌ته‌وه‌.
5 – گۆرانیی هه‌وره‌كان
كۆشیعری (گۆرانیی هه‌وره‌كان) له‌ ساڵی (2012) چاپ كراوه‌، ئه‌م دیوانه‌ (22) ده‌قی شیعریی تێدایه‌، كه‌ شازده‌ شیعریان له‌سه‌ر كێشی (7) بڕگه‌یی و چوار شیعریان له‌سه‌ر كێشی (8) بڕگه‌یی و دوو شیعریشیان له‌سه‌ر كێشی (10) بڕگه‌یی (5+5) هۆنراونه‌ته‌وه‌.
6 – خه‌یاڵی مناڵانه‌
ئه‌م دیوانه‌ش له‌ ساڵی (2012)دا به‌ چاپ گه‌یشتووه‌، (16) ده‌قی شیعریی تێدایه‌، له‌و شیعرانه‌ یازده‌یان له‌سه‌ر كێشی (7) بڕگه‌یی، دوو شیعریان له‌سه‌ر كێشی (8) بڕگه‌یی، دوو شیعری دیكه‌یان له‌سه‌ر كێشی (14) بڕگه‌یی (7+7) هۆنراونه‌ته‌وه‌، هه‌روه‌ها تاكه‌ شیعرێكیان له‌سه‌ر كێشیش (16) بڕگه‌یی (8+8) نووسراوه‌.

سێیه‌م: گه‌شتی شیعریی ئه‌مین محه‌مه‌د

ئه‌مین محه‌مه‌د له‌ شیعره‌كانیدا هه‌موو ده‌م له‌ جوڵه‌ و گه‌ڕان و سه‌فه‌ردایه‌، شیعره‌كانی ئه‌و هه‌موو ده‌م باڵ ده‌گرن و ده‌فڕن، گه‌ڕان و جوڵه‌ و پیاسه‌ و سه‌فه‌ر نه‌ ته‌نیا بۆ كۆڵان و گه‌ڕه‌ك و شار و سه‌رزه‌مینێكی دیكه‌ی ئه‌م دونیایه‌، به‌ڵكو گه‌ڕان و سه‌فه‌ری ئه‌مین محه‌مه‌د له‌گه‌ڵا منداڵاندا بۆ سه‌ر لوتكه‌ی شاخه‌كان و پشتی هه‌وره‌كان و چوونه‌ لای مانگ و ئه‌ستێره‌یه‌، ڕۆیشتنه‌ بۆ نێو ڕووبار و قووڵایی ده‌ریا، قسه‌كردنه‌ له‌گه‌ڵا هه‌ور و هه‌ڵم و خوڕه‌ و تاڤگه‌ و شه‌پۆل و نمه‌ی باران و كلووی به‌فر و گڤه‌ی با، ئه‌و به‌ منداڵان ده‌ڵێ‌ وه‌رن با هاوڕێی سوێسكه‌ و فیل و مه‌یموون و ورچ و هه‌نگ و په‌پووله‌ بین.
زۆر ده‌م له‌سه‌ر زاری منداڵانه‌وه‌ قسه‌ ده‌كات و گه‌ره‌كییه‌تی له‌گه‌ڵ خۆردا بدوێ و بچێته‌ پشتی هه‌وره‌كانه‌وه‌:
وه‌ره‌ خۆره‌كه‌
ببه‌ به‌ هاوڕێم
ده‌ی ده‌ی خێراكه‌
وا من چاوه‌ڕێم
تا ده‌گاته‌:
تا ئاسمانی به‌رز،
پشتی هه‌وره‌كان
به‌ره‌و خۆرنشین
ئه‌ڕۆین ئێواران
(ماڵی باران، ل6)

شیعره‌كانی ئه‌مین ده‌یانه‌وێ‌ گه‌شت بكه‌ن بۆ نێو قووڵایی ده‌ریا و له‌گه‌ڵ باڵنده‌ ئاوییه‌كاندا به‌ناو ڕووباردا بڕۆن:
به‌ناو ڕووباردا ئه‌ڕۆم
ئاوی زه‌ریاكان ئه‌خۆم
وه‌ك باڵنده‌ی ناو ئاوم
له‌سه‌ر شه‌پۆل وه‌ستاوم
(ماڵی باران، ل13)

ئه‌و له‌گه‌ڵ ئاوی كانیدا هه‌ڵده‌قوڵی و ده‌بێته‌ هه‌ڵم و شانبه‌شانی (با) ده‌چێته‌ سه‌ر لوتكه‌ به‌رزه‌كان و تا تۆقی ئاسمانێ‌ ڕاناوه‌ستێ‌، پاشان له‌گه‌ڵ هه‌وره‌كاندا جارێكی دی دێته‌وه‌ لای منداڵان:
من ئاوی كانیم ته‌قیوم
له‌ژێر زه‌وی هه‌ڵقوڵیوم
ده‌ سه‌یرم كه‌ن ئێوه‌ی مناڵ
ڕونم وه‌كو چاوی قرژاڵ
(ماڵی باران، ل14)
له‌و شوێنانه‌ش كه‌ له‌سه‌ر زمانی میزه‌ڵان و په‌پووله‌ و هه‌نگیش بۆ منداڵان قسه‌ ده‌كات، هه‌ر ئاره‌زووی فڕین و سه‌فه‌ر و ڕۆیشتن ده‌كات، ئه‌وه‌تا له‌سه‌ر زمانی میزه‌ڵانه‌وه‌ ده‌بێژێ‌:
ووتی بێزارم لێره‌
ده‌چم بۆ لای ئه‌ستێره‌
(ماڵی باران، ل18)

هه‌روه‌ها ئه‌مین محه‌مه‌د كه‌ له‌ (فیل، سوێسكه‌، چۆله‌كه‌، توتكه‌، بۆقیله‌، ورچه‌بۆر، مشك، پشیله‌، مریشكه‌سپی، هه‌نگ، په‌پووله‌، مه‌یموون، ماسی و تیمساح) ده‌دوێ‌، وێنه‌ی شیعری ناوازه‌ی ئه‌وتۆ پیشان ده‌دا، هه‌ر ده‌ڵێی وا مریشكه‌سپی و جوجه‌ڵه‌ وردیله‌كانی له‌به‌رده‌مت وه‌ستاون، هه‌ر وه‌كوو ئه‌وه‌ وایه‌ مه‌یموونێكی جوانكیله‌ له‌به‌رچاوت بێ‌ به‌ دره‌ختدا هه‌ڵبگه‌ڕێ‌، یا سوێسكه‌یه‌كی بۆر و خنجیلانه‌ ببینی، خۆی و به‌چكه‌كانی به‌ جیكه‌ جیك بڕۆن به‌ ڕێگادا، یا بۆقیله‌یه‌ك خۆی باسی زه‌لكاو و قیڕه‌ی خۆیمان بۆ بكات، هه‌ر وا ده‌زانی په‌پووله‌ و هه‌نگ وا به‌ زمانی حاڵ له‌گه‌ڵ گوڵێكدا قسه‌ ده‌كه‌ن و داوای لێ‌ ده‌كه‌ن ماڵی باخیان پیشان بدات:
گوێم لێ‌ بوو به‌یانی زوو
په‌پووله‌ و هه‌نگ دوو به‌ دوو
ده‌یان پرسی له‌ گوڵێ‌
ڕێگای باخیان پێ‌ بڵێ‌
(ماڵی باران، ل24)

ئه‌مین محه‌مه‌د له‌ شیعری (ماڵی باران)دا، كه‌ یه‌كێك له‌ كۆشیعره‌كانیشی به‌ ناوه‌وه‌ كراوه‌، پێچه‌وانه‌ی ڕێسا و نه‌ریتی باو، ناڵێته‌ منداڵان با چاوه‌ڕێ‌ بین باران له‌ ئاسمانه‌وه‌ بێته‌ خوارێ‌ و چه‌تر هه‌ڵده‌ین، ناڵێ‌ كه‌ باران باری، ئاو زۆر ده‌بێت و سوودی هه‌یه‌ بۆ ڕووه‌ك و گیاندار… به‌ڵكو داوا له‌ منداڵان ده‌كات له‌گه‌ڵیدا بچن بۆ ماڵی باران، ده‌ستی (با) بگرن و بچن بۆ ئه‌و شوێنه‌ به‌رزه‌ی ماڵی به‌فر و ته‌رزه‌ و بارانی لێیه‌:
ئێوه‌ش وه‌رن مناڵان
ده‌چین بۆ ماڵی باران
به‌فر و باران و ته‌رزه‌
ماڵیان له‌ شوێنی به‌رزه‌
هه‌ور ماڵی بارانه‌
دڵگیره‌ و فراوانه‌
ده‌ی با ده‌ست بگرین به‌ (با)
به‌ره‌و ئاسمان بمانبا
له‌گه‌ڵ ئه‌ودا ده‌گه‌ڕێین
(با) ڕووی له‌كوێ‌ بوو له‌وێین
ئای خۆ دڵۆپه‌ی باران
وا سه‌ر گۆنامی ته‌زان
(ماڵی باران، ل16)

تۆڵه‌ و دوژمنایه‌تی و یه‌كدی خواردن و یه‌كتر قڕكردن و كه‌یف پێكنه‌هاتن، له‌ فه‌رهه‌نگی شیعریی ئه‌مین محه‌مه‌ددا بوونی نییه‌، ئه‌و ده‌یه‌وێ‌ هه‌مووان هاوڕێ و دڵسۆزی یه‌كتر بن، به‌ده‌م یه‌كه‌وه‌ بچن و سروودی خۆشه‌ویستی بچڕن، هاوكاری یه‌كدی بكه‌ن و نوقڵی ته‌بایی ببه‌شنه‌وه‌، له‌ شیعری (ژیان له‌ دارستاندا) له‌سه‌ر زمانی ماره‌وه‌، به‌ سمۆره‌ و ڕێوی و به‌چكه‌كانی ده‌ڵێ‌ لێم مه‌ترسێن، ده‌بمه‌ هاوڕێتان:
ماریش كاتێ‌ ئه‌وه‌ی بینی
وه‌ستا له‌به‌ر پێكه‌نینی
وتی بۆ ترسان به‌م شێوه‌؟!
هاتووم ببمه‌ هاوڕێی ئێوه‌
(گۆرانیی هه‌وره‌كان، ل4)

له‌ شیعری (ئاشتبوونه‌وه‌)دا، كارژۆله‌ له‌گه‌ڵ بێچووی گورگ و ڕێویدا، هه‌موو كێشه‌كانیان تێپه‌ڕاندووه‌ و پێكه‌وه‌ ده‌ژین و باسی مافی هاوسێیه‌تی و ئاشتی و ته‌بایی و دڵپاكی ده‌كه‌ن:
كارژۆله‌ی بزنه‌ كێوی
لای بێچووی گورگ و ڕێوی
وه‌ستاون له‌به‌ر ده‌رگا
له‌به‌رده‌م ماڵی گورگا
ده‌ڵێن ئێمه‌ سێ‌ هاوڕێین
له‌م دارستانه‌ هاوسێین
به‌ ئاشتی و به‌ ته‌بایی
كه‌وتوینه‌ به‌زم و شایی
(خه‌ونی چۆله‌كه‌، ل3)

له‌و مه‌مله‌كه‌ته‌ قه‌شه‌نگه‌ی ئه‌مین محه‌مه‌ددا، گیانداران له‌ كاتی پرسیار و پێویستیدا یارمه‌تی یه‌كدی ده‌ده‌ن، وه‌ك له‌ شیعری (كه‌روێشكه‌ گردیله‌)دا، كه‌روێشكیك بێچووه‌كه‌ی بزر ده‌كات، بۆیه‌ ده‌چێ‌ له‌ سمۆره‌ پرسیار ده‌كات، ئه‌ویش ده‌ڵێ‌ لای ئێمه‌یه‌ و له‌گه‌ڵ بێچووی من پێكه‌وه‌ن. هه‌روه‌ها له‌ شیعری (ژیان له‌ ئه‌ستێره‌یه‌كی تردا) خه‌ون به‌وه‌وه‌ ده‌بینێ‌ كه‌ گورگ و مه‌ڕ ببن به‌ هاوڕێ‌، مشك و پشیله‌ش له‌باتی شه‌ڕ، دیلانێ‌ بكه‌ن:
گورگ و مه‌ڕ ده‌بن به‌ هاوڕێ‌
ئه‌و شوانه‌ و ئه‌م ده‌له‌وه‌ڕێ‌!
پشیله‌ ڕه‌شه‌ و مشكه‌ بۆره‌!
دیلانێ‌ ده‌كه‌ن به‌ نۆره‌؟!
(خه‌ونی چۆله‌كه‌، ل18)

هه‌روه‌ها ئه‌و له‌ شیعره‌كانی (قازه‌ سپی)، (بوكه‌ڵه‌كانم)، (تابلۆی ئاشتی)، (فیلێكی بچكۆلانه‌)، (گه‌مه‌ی پشیله‌ و مشك)، (هاوڕێیه‌تی) و (تینوێتی)…دا، له‌سه‌ر زاری منداڵ و بووكه‌ڵه‌ و گیاندارانه‌وه‌، ئه‌وه‌ پاته‌ ده‌كاته‌وه‌، كه‌ گه‌ره‌كیه‌تی قاز و توتكه‌، جوچكه‌ و پشیله‌، چۆله‌كه‌ و ڕێوی، ورچ و توتكه‌ سپی، فیل و چۆله‌كه‌، مشك و پشیله‌… ببن به‌ هاوڕێ‌ و هاوده‌م و هاوكاری یه‌كتری و به‌ خۆشه‌ویستی و ته‌بایی پێكه‌وه‌ بژین و یاری بكه‌ن و ڕێز له‌ مافی یه‌كتری بگرن و ڕێسای دیموكراسی په‌یڕه‌و بكه‌ن.
ئه‌گه‌ر فایه‌ق بێكه‌س له‌ شیعری (شێر و مار)دا، كه‌ كوڕ هاوار بۆ باوكی ده‌بات تا له‌ مار ڕزگاری بكات، باوكی ماره‌كه‌ له‌توپه‌ت بكات، وه‌ك ده‌ڵێ‌:
كوڕ ده‌ستی كرد به‌ هاوار
باوكه‌كه‌ی كرد خه‌به‌ردار
كه‌وته‌ فریای ده‌ست‌وبرد
ماره‌كه‌ی له‌ت‌وپه‌ت كرد
ئه‌مه‌و ئه‌گه‌ر له‌ زۆرێك له‌ شیعری ئه‌وسا و ئێستای منداڵاندا، مار و دوپشك و قه‌له‌ڕه‌ش و ڕێوی… هێمای خراپه‌ و شه‌ڕانگێزی و فێڵ و دووڕوویی بن، به‌ڵام ئه‌مین محه‌مه‌د پێچه‌وانه‌ی ئه‌و گوتاره‌ باوه‌، ته‌نانه‌ت له‌ شیعری (بوكه‌ سووره‌)دا كه‌ مارێك ده‌یه‌وێت هێرش بۆ زه‌ڕنه‌قووته‌كان بێنێ‌ و بیانڕفێنێ‌، ئه‌و نایه‌ت قسه‌ به‌ مار بڵێ‌ یان له‌توپه‌تی بكات، یا هه‌ڕه‌شه‌ی لێ‌ بكات، به‌ڵكو ته‌نیا بۆ پاراستنی زه‌ڕنه‌قووته‌كان به‌ دارێك ماره‌كه‌ له‌سه‌ر دره‌خته‌كه‌ دێنێته‌ خوارێ‌:
خۆم زانیم بوكه‌ سووره‌
له‌ بێچووه‌كانی دووره‌
كه‌ بینیم په‌شۆكاون
له‌ هێلانه‌ خزاون
وتم ها، چی ڕویداوه‌
بۆ جریووه‌تان نه‌ماوه‌؟
وتیان ئه‌ها، ئه‌و ماره‌
هاتووه‌ته‌ سه‌ر ئه‌م داره‌
ده‌یه‌وێت هێرش بێنێ‌
زه‌ڕنه‌قوته‌ بفڕێنێ‌
منیش خێرا سه‌ر كه‌وتم
بۆ لایان به‌ڕێكه‌وتم
ئیتر یه‌كسه‌ر به‌ دارێ‌
ماره‌كه‌م هێنا خوارێ‌
(خه‌ونی چۆله‌كه‌، ل13)

شاعیر ده‌زانێ‌ منداڵان به‌گشتی ئه‌گه‌ر به‌ گیاندارێكیش نامۆ بن یا لێشی بترسێن، به‌ باسكردن و ناوهێنان و لێ‌ نێزیك بوونه‌وه‌ و هاوڕێیه‌تیكردنیان، ئه‌و ترس و نامۆییه‌ ده‌ڕه‌وێته‌وه‌، بۆیه‌ باسی گیانداران و قسه‌كردن له‌سه‌ر زمانی گیانداران، پانتاییه‌كی گه‌وره‌ی له‌ ده‌قه‌كانی ئه‌مین محه‌مه‌ددا گرتووه‌ و له‌پاڵ گیانداری ماڵیدا، له‌گه‌ڵ كێوییه‌كانیشدا هاوڕێیه‌تی په‌یدا كردووه‌، وه‌كوو چۆن باسی باڵداره‌كان ده‌كات، گیانداره‌ ئاوییه‌كانیشی فه‌رامۆش نه‌كردووه‌، بۆیه‌ ناو و قسه‌ و به‌سه‌رهاتی (چۆله‌كه‌، فیل، سه‌گ، سوێسكه‌، مه‌یموون، په‌پووله‌، هه‌نگ، مریشك، ورچ، مشك، پشیله‌، بۆق، ئاسك، سمۆره‌، ڕێوی، مار، كۆتر، به‌رخ، قاز، ماسی، تووتی، په‌ڕه‌سێلكه‌، گورگ، بزن و كارژۆڵه‌)ی نووسیوه‌ و به‌ منداڵانی ئاشنا كردوون.
ئه‌مین محه‌مه‌د له‌و شوێنانه‌ش كه‌ زه‌می گیاندارێك یا حاڵه‌تێك ده‌كات ئه‌وه‌نده‌ به‌ نه‌رم و هێمنی ناسكه‌گله‌ییه‌كی لێ‌ ده‌كات، وه‌كوو ئه‌وه‌ وایه‌ مامۆستایه‌ك به‌ فێرخوازێكی خۆشه‌ویستی خۆی بڵێ‌ ئااای وا نابێ‌… ئه‌ها به‌ توتكه‌كه‌ی ده‌ڵێ‌:
توتكه‌ گوێ‌ قوته‌ی جرپن
بۆچی ده‌وه‌ڕیت به‌ من
(ماڵی باران، ل10)

یا كه‌ وه‌سفی مه‌یموونه‌كه‌ی ده‌كات، به‌ ته‌نزه‌وه‌ به‌ لاسار و چه‌توونی ناو ده‌با و ده‌ڵێ‌:
وه‌رن سه‌یری ئه‌م مه‌یمونه‌
چه‌نده‌ لاسار و چه‌توونه‌
هه‌ر خه‌ریكی ڕاو ڕاوێنه‌
زۆر حه‌زی له‌ بازبازێنه‌
(ماڵی باران، ل19)

دیسان به‌ گاڵته‌وه‌ به‌ ورچه‌بۆر ده‌ڵێ‌ چاوچنۆك و تێرنه‌خۆر، پاشان هه‌ر خۆی به‌وه‌ وه‌سفی ده‌كات كه‌ خاوه‌نی دیمه‌نێكی دڵگیره‌:
هه‌ی هه‌ی وا هات ورچه‌ بۆر
چاوچنۆكی تێر نه‌خۆر
لانه‌ی هه‌نگ ئه‌شێوێنێ‌
هه‌نگوینی ئه‌چۆڕێنێ‌
تا ده‌گاته‌:
سه‌یری ئه‌و ورچه‌ پیره‌
دیمه‌نی چه‌ند دڵگیره‌….
(ماڵی باران، ل26)

هه‌روه‌ها له‌ شیعری (گه‌مه‌ی پشیله‌ و مشك)یش، نه‌رمه‌گله‌ییه‌ك له‌ پشیله‌ ده‌كات و به‌ (پشه‌ی كه‌ڕ) ناوی دێنێ‌، كه‌چی له‌ دێره‌كانی دیكه‌ی شیعره‌كه‌دا، به‌ (پشه‌ چاوشین) گاسی ده‌كات. كه‌ زۆر له‌ گورگ توڕه‌ ده‌بێ‌ و پێی ناخۆشه‌ ئازاری كه‌روێشكه‌كه‌ی بدات، دیسان وه‌ك ئه‌وه‌ی شۆخی له‌گه‌ڵ بوونه‌وه‌رێكی بزۆك بكات، ده‌ڵێ‌:
گورگی چه‌په‌ڵ و نه‌وسن
واز بێنه‌ له‌ هاوڕێی من
هه‌سته‌ كه‌روێشكه‌ ڕاكه‌
ئێستا هه‌لێكی چاكی
(خه‌یاڵی مناڵانه‌، ل5)

به‌شی زۆری دیكه‌ی شیعره‌كانی له‌ وه‌سفی ئه‌و گیاندارانه‌ی بوونه‌ته‌ كاراكته‌ری نێو شیعره‌كانی به‌ (چاو بزی گوێ‌ قوتیله‌)، (كه‌روێشكه‌ خه‌پان)، (چه‌نه‌باز)، (بزێو) و (وردیله‌)ی ناویان هاتووه‌.
به‌شی زۆری شیعره‌كانی ئه‌مین محه‌مه‌د وه‌ربگێڕدرێنه‌ سه‌ر هه‌ر زمانێكی دونیا، دیاری و دۆستی منداڵانن و چێژی لێ‌ ده‌بینن و له‌گه‌ڵ وشه‌ و ڕسته‌كانیدا ئاوێته‌ ده‌بن، هه‌موو ئه‌و كه‌ره‌سته‌ و وشه‌ و ده‌سته‌واژانه‌ی ئه‌و به‌كاری دێنێ‌، چۆن بۆ منداڵێكی كوردستان جێگه‌ی بایه‌خ و تێڕامانن، ئه‌وهاش منداڵانی نه‌ته‌وه‌ی دیكه‌ ده‌توانن ئه‌و چێژ و سوود و كاریگه‌ری و بایه‌خه‌ ببینن، لێ‌ به‌شێكی شیعره‌كانی شاعیر، تایبه‌تن به‌ منداڵانی كوردستان و ته‌نیا بۆ خۆشه‌ویستی خه‌ڵك و خاك و ئاڵا و نیشتمانی كورده‌واری نووسیویه‌تی، چونكه‌ خۆزگه‌ی ئه‌و و هه‌مووان ئه‌وه‌یه‌ كوردستان ئازاد بووایه‌، چونكه‌ خه‌ون به‌وه‌وه‌ ده‌بینێ‌، خۆری ئازادی له‌ هه‌ر چوار پارچه‌ی وڵات هه‌ڵبێت، خۆرێك تیشك و پرشنگی دوایی نه‌یه‌ت و هیچ په‌ڵه‌هه‌ورێك نه‌توانێ‌ ڕێگه‌ی لێ‌ بگرێ‌، خه‌ون به‌وه‌وه‌ ده‌بینێ‌ ببێته‌ مامۆستا و سۆراخی ناو و نه‌خشه‌ی كوردستان بكات:
چاوم گێڕا به‌سه‌ریانا
به‌ دوای ناوی كوردستانا
هه‌ر له‌ نه‌خشه‌كه‌ ڕامابووم
به‌ دیارییه‌وه‌ حه‌په‌سابووم
ده‌مووت نیشتمانم كوێ‌ یه‌!
بۆ نایبینم له‌هیچ جێ‌ یه‌؟!
(خه‌ونی چۆله‌كه‌، ل19)

ئه‌و وه‌ختێ‌ باسی كۆلاره‌كه‌یشی بۆ منداڵان ده‌كات، جه‌خت له‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌ كه‌ جوانییه‌كه‌ی له‌وه‌دایه‌ كه‌ ڕه‌نگی كۆلاره‌كه‌ی وه‌كوو ڕه‌نگه‌كانی په‌رچه‌می كوردستان له‌ زه‌رد و كه‌سك و سپی و سۆر پێكهاتوون. ده‌مێ‌ له‌گه‌ڵ بابه‌نوئێلیش ده‌ئاخفێت، له‌ وه‌ڵامی ئه‌وه‌ی كه‌ بۆچی نه‌خشه‌ی كوردستان له‌سه‌ر نه‌خشه‌ی جیهاندا دیار نییه‌، به‌ بابه‌نوئێل ده‌ڵێ‌ گوێم لێ‌ بگره‌ من كوردم و كوردستانیم، نیشتمانم دابه‌شی سه‌ر وڵاتان كراوه‌:
ورد گه‌ڕاوم له‌سه‌ر نه‌خشه‌
تۆم نه‌بینیوه‌ بمبه‌خشه‌
وڵاتی تۆ ناوی چییه‌؟
ئه‌ی بۆ ناونیشانی نییه‌؟
بابه‌ نوئێل گوێ‌ بگره‌ لێم
تا پێت بڵێم كێم و له‌كوێم
كوردم خه‌ڵكی كوردستانم
دابه‌شی سه‌ر وڵاتانم
(گۆرانیی هه‌وره‌كان، ل6)

ئه‌مین محه‌مه‌د له‌ شیعره‌كانیدا، به‌ ده‌گمه‌ن نه‌بێ‌ ڕێگه‌ی ئه‌وه‌ی به‌خۆی نه‌داوه‌ به‌ منداڵان بڵێ‌ وا بكه‌ن و وا بڕۆن و ئه‌م كاره‌ مه‌كه‌ن و ڕه‌فتارتان پێویسته‌ وابێ‌ و هتد… وه‌ك له‌ ناوه‌ڕۆكی زۆرێك له‌و شیعرانه‌ی ئه‌وسا و ئێستا بۆ منداڵان نووسراون به‌و زمان و شێوازه‌ منداڵ ده‌دوێنن، ته‌نانه‌ت ئه‌و شیعرانه‌یشی كه‌ ده‌كه‌ونه‌ نێو خانه‌ی شیعری په‌روه‌رده‌یی و فێركارییه‌وه‌، زمانێكی ناڕاسته‌وخۆی تێكه‌ڵا به‌ ئه‌ندێشه‌ و خه‌یاڵ و یاریی منداڵانه‌ی به‌كار هێناوه‌. ئه‌و به‌ منداڵان ده‌بێژێ‌ تا خۆر ئاوا نه‌بێت ئه‌ستێره‌ ده‌رناكه‌وێت، قسه‌یان بۆ ده‌كات سوودی كۆمپیوته‌ر و ئینته‌رنێت چه‌نده‌ پێویسته‌ له‌م چه‌رخه‌دا، له‌ چێژ و بایه‌خی ته‌ندروستیی شیر و گوێز ده‌دوێ‌، له‌باره‌ی ئه‌وه‌وه‌ ده‌نووسێ‌ كه‌ یاسا چه‌نده‌ پێویسته‌ بۆ ڕێكخستنی ژیانی كۆمه‌ڵ. باسی سوڕی ژیانی بۆق، هه‌ڵهێنانی جوچكه‌، چێكردنی هێلانه‌ له‌لایه‌ن چۆله‌كه‌، سروشتی ژیانی تووتی، ڕه‌نگ و شێوه‌ی شه‌مامه‌ و هتد… ده‌كات، به‌ڵام نایكاته‌ فه‌رمانكردن و وه‌عزدان و وانه‌ی بیركاری و زانست. ئه‌وه‌تا له‌ شیعری (ئاوی كانی)دا له‌سه‌ر زاری ئاوه‌وه‌ باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ له‌ ژێر زه‌ویدا هه‌ڵقوڵاوه‌ و كه‌ تیشكی خۆریش لێی ده‌دا، ده‌بێته‌ هه‌ڵم و ده‌بێته‌ هه‌ور، دوایی جارێكی دی دێته‌وه‌:
من ئاوی كانیم ته‌قیوم
له‌ ژێر زه‌ی هه‌ڵقوڵیوم
ده‌ سه‌یرم كه‌ن ئێوه‌ی مناڵ
ڕونم وه‌ك چاوی قرژاڵ
هاوڕێی كێڵگه‌ و باخچه‌ی شارم
من بێچوی ده‌ریا و ڕوبارم
كه‌ تیشكی خۆر گه‌رمم ده‌كا
ده‌بم به‌ هه‌ڵم و با ده‌مبا
ده‌چمه‌ ناو هه‌ورێكی سپی
ملی ڕێ‌ ده‌گرین به‌ كپی
ورد، ورد، ده‌ڕۆین به‌ ئاسمانا
به‌سه‌ر لوتكه‌ی به‌رز و جوانا
كاتێ‌ هه‌ور ده‌گرمێنێ‌
به‌ لێزمه‌ دامده‌بارێنێ‌
ده‌بم به‌ لافاو له‌و كێوه‌
ده‌گه‌ڕێمه‌وه‌ لای ئێوه‌
(ماڵی باران، ل14)

ئه‌مین محه‌مه‌د له‌ گه‌شتی شیعره‌كانیدا له‌گه‌ڵ منداڵانی هاوڕێی، لای له‌ وه‌رزش كردووه‌ته‌وه‌ و شیعری بۆ ڕۆژی جیهانیی منداڵان و ڕۆژی جه‌ژن و یادی له‌دایكبوون و سه‌ری ساڵی نوێ‌ گوتووه‌، هه‌روه‌ها خۆشه‌ویستیی دایك و شاری سنه‌ و جوانیی كتێبخانه‌ و دونیای مۆسیقا و كۆلاره‌ و بووكه‌شووشه‌… به‌ وشه‌ی ناسكی ئه‌وتۆ لێیان دواوه‌ ده‌یان هێنده‌ له‌كن منداڵ خۆشه‌ویستتری كردوون، هه‌روه‌ها بۆ جوانیی سروشتی كوردستان و دیمه‌نی باخ و خوڕه‌ی تاڤگه‌ و هاژه‌ی ڕووبار و بڵندایی شاخ و ناسكی په‌لكه‌زێڕینه‌… شیعری قه‌شه‌نگی نووسیوه‌. پێی خۆشه‌ منداڵان هاوڕێی هونه‌ر و شیعر و گۆرانی بن، به‌ بایه‌خه‌وه‌ باسی نیگار و فڵًچه‌ و بۆیه‌ و ڕه‌نگ و ده‌فته‌ری وێنه‌ و پیشانگا ده‌كات، وێنه‌ی خۆر ده‌كێشێت كه‌ ڕه‌نگی زه‌ردی زێڕینه‌ و پرشنگ ده‌دات و تیشكه‌كانی په‌رش و بڵاون، له‌ بۆیه‌ و په‌ڕێكی سپی وێنه‌یه‌كی پاك و بێگه‌رد دروست ده‌كات و له‌ پیشانگا هه‌ڵیده‌واسێ‌، نیگاری دره‌ختێك ده‌كێشێت كه‌ با ده‌یله‌رێنێته‌وه‌ و پاساری بۆ لای ده‌فڕن و ده‌یكه‌ن به‌ هێلانه‌، جوجه‌ڵه‌ و پشیله‌ پێكه‌وه‌ ده‌خاته‌ تابلۆیه‌ك و ده‌خوازێ‌ بێ‌ كێشه‌ و هه‌را بن و به‌ ئاشتی بژیێن.

خوێندن و چوونه‌ قوتابخانه‌ و ڕێزگرتن له‌ مامۆستا و خۆشویستنی هۆڵی وانه‌ و كه‌لوپه‌لی قوتابی لای ئه‌مین محه‌مه‌د پێگه‌ی تایبه‌تییان هه‌یه‌ و بۆیه‌ هه‌موو ده‌م به‌ تام و چێژه‌وه‌ باسی زوو له‌ خه‌و هه‌ستانی سبه‌ینان و خۆگۆڕین بۆ چوونه‌ فێرگه‌ و جانتا به‌ شان دادان و چه‌تر هه‌ڵگرتن و ڕاوه‌ستان له‌ گۆڕه‌پان و نووسینی دارا و به‌شداری كردن له‌ چالاكیی خوێندنگه‌ ده‌كات، له‌ به‌شێكی شیعری (ئاماده‌كاری)دا ده‌ڵێ‌:
ئاماده‌م خۆم گۆڕیوه‌
پۆلی یه‌كم بڕیوه‌
جانتاكه‌م هه‌ڵده‌گرم زوو
جا ده‌چم بۆ پۆلی دوو
ده‌فته‌ری وێنه‌م پێیه‌
له‌گه‌ڵ ده‌سته‌یه‌ك بۆیه‌….
(گۆرانیی هه‌وره‌كان، ل20)

ئه‌و ئه‌گه‌رچی له‌ ژیانیدا كاری مامۆستایه‌تی نه‌كردووه‌، به‌ڵام له‌ شیعره‌كانیدا زۆر به‌ هه‌ست و ڕۆح و سایكۆلۆژیای منداڵ ئاشنایه‌ و دووریش نییه‌ وه‌كوو باوكێك كه‌ خاوه‌نی چه‌ند منداڵێكه‌، له‌نێویشیاندا لیلۆ، یاره‌مه‌تیده‌ر بووبن بۆ ئه‌وه‌ی له‌ جیهانی منداڵان نێزیكتر بكه‌وێته‌وه‌، خۆیشی له‌ چاوپێكه‌وتنێكدا ئه‌وه‌ی نه‌شاردووه‌ته‌وه‌ كه‌ هه‌ر شیعرێك بنووسێ‌ سه‌ره‌تا به‌ (لیلۆ)ی كیژی پیشان ده‌دا، وه‌ك ده‌ڵێ‌: “به‌ر له‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی هه‌موو شیعره‌كانم بۆ (لیلۆ)ی كچم ده‌خوێنمه‌وه‌، ئه‌وه‌ی ئه‌و به‌لایه‌وه‌ قورس بێ‌ گۆڕانكاری تێدا ده‌كه‌م، چونكه‌ به‌ بۆچوونی من، منداڵ باشترین فلته‌ر و تاقیگه‌یه‌”.
هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌ش ده‌بینین له‌ زۆرێك له‌ شیعره‌كانی (ئه‌مین)دا، (لیلۆ) بووه‌ته‌ كاراكته‌ری نێو ده‌قه‌كان، وه‌ك له‌ شیعری (حه‌وزی مه‌له‌)دا ده‌ڵێ‌:
وه‌ره‌ سه‌یری كه‌ (لیلۆ)
دیاریم هێناوه‌ بۆ تۆ
حه‌وزی مه‌له‌م هێناوه‌
وا له‌ حه‌وشه‌ دامناوه‌
(خه‌یاڵی مناڵانه‌، ل4)

هه‌روه‌ها له‌ شیعره‌كانی (چۆله‌كه‌)شدا ده‌ڵێ‌:
چووه‌ ناو دارستانێ‌
ڕۆژێ‌ لیلۆ به‌ خه‌یاڵ
بۆ گرتنی چۆله‌كه‌
دوور كه‌وتبوه‌وه‌ له‌ ماڵ
(هاوڕێی نوێ‌، ل8)

هه‌موو شیعره‌كانی ئه‌مین بۆ منداڵی كچ و كوڕ نووسراون، ته‌نیا چه‌ند شیعرێكی نه‌بێ‌، كه‌ یه‌كێكیان تایبه‌ته‌ به‌ منداڵی كچ و باسی قردێله‌ له‌سه‌ردان و گواره‌ له‌ گوێكردن و پابوج له‌ پێكردن و ملوانكه‌ و نینۆك بۆیه‌كردنی تێدایه‌:
دایكم گوێچكه‌ی بۆ سمیوم
جوتێ‌ گواره‌ی بۆ كڕیوم
پاپوجێكم له‌ پێدایه‌
له‌م شاره‌دا بێ‌ هاوتایه‌
جانتاكه‌شم ده‌كه‌مه‌ شان
پڕ له‌ ته‌وقه‌ و ملوانكه‌ی جوان….
(ماڵی باران، ل15)
شیعرێكی دیكه‌ی به‌ ناوی (بوكه‌ڵه‌كانم)، ئه‌ویشیان زێتر بۆ منداڵی كچ ده‌ست ده‌دات، كه‌ له‌ سه‌ر زاری منداڵێكه‌وه‌ ده‌ڵێ‌:
دوو بوكه‌ڵه‌م هێناون
به‌رامبه‌ر یه‌ك دامناون
یه‌كێكیان ورچه‌ بۆره‌
چاوی وه‌ك تیشكی خۆره‌
ئه‌ویتر توتكه‌ سپی
به‌ بێ‌ ده‌نگی و به‌ كپی…
(خه‌ونی چۆله‌كه‌، ل21)

له‌ به‌رانبه‌ریشدا شیعرێكی دیكه‌ی هه‌یه‌ زێتر مۆرك و تایبه‌تمه‌ندیی منداڵانی كوڕانی پێوه‌ دیاره‌، چونكه‌ باسی یاریی دوو گۆڵی ده‌كات، كه‌ یارییه‌كه‌ پتر تایبه‌ته‌ به‌ كوڕان:
پاشان ده‌بووین به‌ دوو به‌ش
بۆ یه‌ك مه‌به‌ستی هاوبه‌ش
ئه‌ویش یاری كردنبوو
تۆپ به‌ره‌و گۆل كردنبوو…
(ماڵی باران، ل28)

منداڵ له‌ هه‌ر دۆخ و ژینگه‌ و شوێنێك بێ‌، هه‌ر منداڵه‌ و كۆمه‌ڵێ‌ حه‌ز و خولیای هه‌یه‌ كه‌ جوێیه‌ له‌ هی گه‌وران، زمان و سروشت و سایكۆلۆژیای خۆی هه‌یه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ش له‌ هه‌ندێ‌ بابه‌تدا ڕه‌نگه‌ منداڵانی شار له‌ لادێ‌ جوێ‌ بن، یا ئه‌و كه‌لوپه‌ل و كه‌ره‌ستانه‌ی له‌به‌رده‌ستیانه‌ وه‌كوو یه‌ك نه‌بن، یا ئه‌و ژینگه‌ و ده‌وروبه‌ره‌ی كه‌ لێی گه‌وره‌ ده‌بن و پێده‌گه‌ن هاوچه‌شن نه‌بێ‌، بۆیه‌ وه‌ك له‌ پاڵ ده‌قی تایبه‌ت به‌ منداڵی كوڕ و ده‌قی تایبه‌ت به‌ منداڵی كچ، ده‌قی وایشمان هه‌یه‌ _كه‌ زۆربه‌یان وان_ بۆ هه‌ردوو ڕه‌گه‌ز ده‌ست ده‌ده‌ن، به‌ هه‌مان شێوه‌ ئه‌گه‌ر زۆربه‌ی ئه‌و ده‌قانه‌ی بۆ منداڵان ده‌نووسرێن به‌شی خه‌ڵكی گوند و شاری تێدا بێ‌، ئه‌وا به‌شێكیان پتر مۆرك و تایبه‌تمه‌ندیی گوندییانه‌ یا شارییانه‌یان پێوه‌ دیاره‌، تێكسته‌كانی ئه‌مین محه‌مه‌دیش له‌و هاوكێشه‌یه‌ به‌ده‌ر نیین، چونكه‌ زۆرینه‌ی شیعره‌كانی چۆن بۆ منداڵانی شارن، به‌ هه‌مان شێوه‌ش ڕوویان له‌ منداڵی گونده‌، چه‌نده‌ باسی ژینگه‌ و دۆخ و كه‌شی شارن، ئه‌وهاش له‌ هی لادێ‌ ده‌دوێن، چه‌ند شیعرێكی كه‌می نه‌بێت خوێنه‌ر زۆرتر وا هه‌ست ده‌كات تایبه‌ت بۆ منداڵی شار گوترابن، یا زێتر تایبه‌ت بن بۆ منداڵی گوند، بۆ نموونه‌ له‌ شیعری (چۆله‌كه‌)دا باسی دارستان ده‌كات، له‌ شیعری (په‌لكه‌زێڕینه‌)شدا ئه‌و شوێن و سروشت و ژینگه‌یه‌ی لێی ده‌دوێ‌ گوندییانه‌یه‌ نه‌ك شاری:

له‌ وه‌رزی به‌هارانا
له‌ناو سروشتی جوانا
تیشكی زێڕین و باران
تێكه‌ڵ ده‌بن له‌ ئاسمان
(خه‌یاڵی مناڵانه‌، ل3)

له‌ شیعری (شه‌مامه‌)شدا دیسان شوێنی ڕوداوی نێو ده‌قه‌كه‌ (بێستان)ه‌، كه‌ شتێكی سه‌یری لێیه‌ و ناوی شه‌مامه‌یه‌، ئه‌مه‌و له‌ چه‌ند شیعرێكی كه‌می دیكه‌دا كه‌ باسی كێڵگه‌ و دارستان و ژینگه‌ و كه‌شوهه‌وای گوندی تێدایه‌، كه‌ ئه‌وانه‌ش به‌ منداڵی شار نامۆ نیین، ته‌واوی شیعره‌كانی دیكه‌ی شاعیر بۆ منداڵانی ده‌شت و شار گونجاو و ئاسانن، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر باسی شار و باخچه‌ و یارییه‌كانی شاریش بكات، وشه‌ و زاراوه‌ و بڕگه‌ و وێنه‌یه‌كی تێدا نادۆزیته‌وه‌ له‌كن منداڵانی گوند قورس و نامۆ بێت.

چواره‌م: زمان و فۆرمی شیعری ئه‌مین محه‌مه‌د

هه‌رچه‌نده‌ ئه‌و به‌ر له‌وه‌ی شیعر بۆ منداڵان بنووسێ‌، شیعری ئازادی بۆ گه‌وران نووسیوه‌، بۆیه‌ خۆڕاهێنان له‌سه‌ر كێش و سه‌روایه‌ك كه‌ بۆ منداڵ له‌بار و گونجاو بێ‌ ڕه‌نگه‌ سه‌ره‌تا بۆ ئه‌و قورس بووبێ‌، له‌م باره‌وه‌ مامۆستا حسێن به‌فرین ده‌ڵێ‌: “به‌ڵام ئه‌و بۆ ئه‌وه‌ی به‌و دنیایه‌ رابێت (زۆر زانی یه‌كی) به‌كارهێنا بوو ئه‌ویش ئه‌وه‌ بوو بۆ وه‌ستانه‌وه‌ی ئه‌و په‌لكێشی‌و سه‌ركێشی یه‌ی له‌سه‌ری راهاتبوو سه‌ره‌تا به‌وه‌ها (كێش‌و سه‌روا)یه‌ك (كه‌ دواتر ئه‌یبینن) خۆی هێور ئه‌كرده‌وه‌و خۆی رام ئه‌كرد تا له‌وێوه‌ خوویه‌ك بۆ خۆی دابین بكات، واته‌ هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ چوونه‌ سه‌ر (جووت كێش‌و جووت سه‌روا) بۆ ئه‌و نه‌ئه‌هات‌و گران بوو به‌ڵكو سه‌ره‌تا به‌م جۆره‌ ده‌رگای كرده‌وه‌:
كاتێ باران ئه‌بارێ
چه‌تره‌كه‌م خۆشه‌ویسته‌
له‌سه‌ر سه‌رم ڕای ئه‌گرم
چونكه‌ ئه‌وم پێویسته‌
له‌ چه‌ند شیعرێكدا (ئه‌مین) درێژه‌ی به‌و شێوازی (كێش‌و سه‌روا)یه‌دا تا دواتر ورده‌ ورده‌ له‌سه‌ر جووت كێش ‌و جووت سه‌روا ڕاهات”.
زمانی شاعیر كوردییه‌كی په‌تی و ڕه‌وانه‌، ڕسته‌ی كورت و مانادار به‌كار دێنێ‌، ده‌گه‌ڕێت كام په‌یڤ ناسك و شیرینه‌ ده‌یئاخنێته‌ نێو شیعره‌كانی، هه‌ر به‌یت و كۆپله‌یه‌كی ئه‌و، وێنه‌یه‌كی ڕه‌نگاوڕه‌نگی ڕوون و جوانن، مه‌گه‌ر ئه‌و وشه‌ زۆر باوانه‌ی كه‌ له‌ زمانانی دیكه‌وه‌ هاتوونه‌ته‌ نێو زمانی كوردی و ئێستا وه‌كوو وشه‌یه‌كی كوردی له‌ نووسین و ئاخاوتندا به‌كار دێن، ده‌نا شاعیر هیچ وشه‌یه‌كی ناكوردی له‌ سه‌رجه‌می شیعره‌كانیدا نابینرێن. به‌ تێكڕاییش وشه‌گه‌لی (خه‌ون و خه‌یاڵ و هاوڕێیه‌تی و گه‌شت و خۆشه‌ویستی…) له‌ تێكسته‌كانیدا به‌رده‌وام پاته‌ ده‌بنه‌وه‌، هه‌روه‌ها له‌ گه‌لێك شوێنیشدا ده‌سته‌واژه‌ی (خله‌خل، گڕوگاڵ، باسكه‌وباسك، باعه‌باع، قاقا، به‌خ به‌خ، جیك جیك، ورد ورد، هه‌ی هه‌ی..، هاها…) ده‌دا به‌ گوێی خوێنه‌ردا و لاسایی ده‌نگی منداڵ و گیانداران ده‌كاته‌وه‌:
ها، ها له‌سه‌ر سه‌هۆڵا
له‌ دارستانی چۆڵا
شانی بۆ ئه‌له‌قێنێ‌
ئه‌ڕوا و خۆی ئه‌خلیسكێنێ‌
(ماڵی باران، 26)

ئه‌و كه‌ ده‌یه‌وێت وێنه‌یه‌ك به‌ وشه‌ بكێشێت، له‌و كامێرامانه‌ پڕۆفیشناڵ و به‌ئه‌زموونه‌ ده‌چێ‌، هه‌م كامێراكه‌ی ورد و ئۆرگیناڵه‌، هه‌م خۆی ده‌زانێ‌ كام گۆشه‌ هه‌ڵده‌بژێرێ‌ بۆ ئه‌وه‌ی ڕه‌سمی ئه‌و دیمه‌نه‌ بگرێ‌ و له‌ به‌ر چاو و زه‌ینی ته‌ماشاكه‌ردا بمێنێته‌وه‌ و كاریگه‌ر بێ‌، ڕه‌نگه‌ دۆزینه‌وه‌ و به‌كارهێنانی وشه‌ی ناسك و قه‌شه‌نگ و مۆسیقی سانا بێ‌، وه‌لێ‌ به‌كاربردنی له‌ شوێنی خۆیدا و دانانی له‌ ڕسته‌ی گونجاودا و پێدانی ڕیتم و ئاوازێكی شاعیرانه‌ له‌ ده‌ست ئه‌مین محه‌مه‌د و ئه‌وانه‌ دێت، كه‌ له‌گه‌ڵ شیعر و جوانی و خه‌یاڵی منداڵانه‌دا ده‌ژیێن، با ببینین له‌م شیعره‌دا چۆن وه‌سفی تاڤگه‌ ده‌كات و وێنه‌ی كه‌ف و خوڕه‌ و هاژه‌ و جریوه‌ ده‌گرێ‌ و به‌ سه‌یركردنی گه‌ڵای ته‌ڕ و پرژه‌ی ئاو خوێنه‌ر سه‌رسام ده‌كات:
ئه‌وه‌تام له‌ باخێكا
له‌ دامێنی شاخێكا
جۆگه‌یه‌ك ئاوی سازگار
وه‌كو تاڤگه‌ دێته‌ خوار
كه‌فی سپی وه‌ك زیوه‌
ورد، چاوم تێبڕیوه‌
خوڕه‌ و هاژه‌ و جریوه‌
ده‌نگیان لێ‌ هه‌ڵبڕیوه‌
گه‌ڵای ته‌ڕ و پرژه‌ی ئاو
سه‌رسامیان كردووم ته‌واو
(خه‌ونی چۆله‌كه‌، ل8)

هه‌رچه‌نده‌ تا ئاستێكی زۆر ڕیتم و ئاوازی شیعره‌كانی ئه‌مین محه‌مه‌د خۆش و سووك و منداڵانه‌ن، لێ‌ هه‌ندێ‌ جار لێره‌ و له‌وێ‌، به‌هۆی ته‌واو ڕه‌چاو نه‌كردنی كێشی نیوه‌ دێره‌كان، هه‌ر ئه‌وه‌تا خوێنه‌ر هه‌ستی پێده‌كات سووكه‌ له‌نگییه‌ك دروست ده‌بێ‌، ئه‌وه‌تا له‌شیعری (بۆقیله‌)دا، كه‌ به‌ كێشی حه‌فت بڕگه‌یی نووسراوه‌، كه‌چی له‌ نیوه‌ دێری سێیه‌مدا ده‌بێته‌ هه‌شت بڕگه‌:
هه‌رچه‌ند به‌ به‌چكه‌ ماسی
سه‌ره‌تا منتان ناسی
به‌ڵام سه‌رمێكوته‌م ناوه‌
ماڵم له‌ناو زه‌لكاوه‌
(ماڵی باران، ل30)

هه‌روه‌ها له‌ شیعری (هاوڕێیه‌تی)شدا، كه‌ شیعره‌كه‌ له‌سه‌ر كێشی حه‌فت بڕگه‌یی نووسراوه‌، به‌ڵام نیوه‌ دێری شه‌شه‌م به‌ ته‌نیا له‌ هه‌شت بڕگه‌ پێكدێ‌:
كۆتره‌كه‌مم هێناوه‌
لای پشیله‌كه‌ دامناوه‌
ده‌ڵێم میوانه‌ لای تۆ
ئاگاداری به‌ مه‌یخۆ
بۆ تۆ ده‌زانیت من چیم
خۆ من پشیله‌ی ڕاستی نیم
(گۆرانیی هه‌وره‌كان، ل18)

وه‌ك ده‌بینین ته‌نیا له‌و نیوه‌ دێره‌ی كه‌ ده‌ڵێ‌ (خۆ من پشیله‌ی ڕاستی نیم) له‌ هه‌شت بڕگه‌ پێكدێت.
ئه‌وه‌نده‌ی په‌یوه‌ندی به‌ ڕێنووسیشه‌وه‌ هه‌بێت، ئه‌مین محه‌مه‌د هه‌وڵی داوه‌، سه‌ر له‌ منداڵ نه‌شێوێنێ‌ و زێتر په‌یڕه‌وی ئه‌و ڕێنووسه‌ بكات، كه‌ له‌كن زۆرینه‌ی خوێنده‌واری كورده‌وه‌ په‌یڕه‌و ده‌كرێ‌ و زۆریش خۆی پاراستووه‌ له‌وه‌ی دوو شێواز یا پتر له‌ جۆرێك ڕێنووس به‌كار بێنێ‌، خۆ ئه‌گه‌ر وردتر له‌گه‌ڵ بابه‌تی ڕێنووسدا مامه‌ڵه‌ی كردبا باشتر و جوانتر ده‌بوو. له‌ خواره‌وه‌ به‌شێك له‌و كه‌لێن و ناته‌واوییانه‌ی له‌ بواری ڕێنووسدا، كه‌ له‌ كۆشیعره‌كانی ئه‌مین محه‌مه‌ددا به‌ر چاو ده‌كه‌ون، ده‌خه‌ینه‌ ڕوو:
له‌ شیعری (خه‌ونی چۆله‌كه‌)دا، بۆ هه‌ردوو وشه‌ی (جریوه‌) و (بینیوه‌) دوو (و)ی نووسیوه‌:
ده‌ستی كرد به‌ جریووه‌
وتی خه‌ونم بینیووه‌
(خه‌ونی چۆله‌كه‌، ل9)

له‌ شیعری (بێچوه‌ پشیله‌)دا، بۆ وشه‌ی (ون) دوو (و)ی نووسیوه‌، وه‌ك ده‌ڵێ‌:
بۆ خۆت لێ‌ وون كردووه‌
لێره‌ به‌جێت هێشتووه‌؟
(خه‌ونی چۆله‌كه‌، ل7)
هه‌ر له‌و شیعره‌دا،(بێچوو)ی به‌ (بێچو) نووسیوه‌! هه‌روه‌ها له‌ شیعری (په‌ڕه‌سێلكه‌)دا، بۆ وشه‌ی (سوور) یه‌ك (و)ی نووسیوه‌، به‌ڵام بۆ (دوور) دوو (و)ی به‌كار هێناوه‌:
خنجیلانه‌ی گه‌ردن سور
جار جارێك ده‌فڕێ‌ بۆ دوور
(خه‌ونی چۆله‌كه‌، ل7)

له‌ هه‌مان ده‌مدا له‌ شیعری (بوكه‌ سووره‌)دا، (بووك)ی به‌ (بوك) نووسیوه‌، كه‌ چی بۆ (سوور) ته‌واوی به‌كار هێناوه‌ و دوو (و)ی نووسیوه‌، هه‌ر له‌و شیعره‌دا دیسان (جریوه‌)ی به‌ (جریووه‌) نووسیوه‌! هه‌روه‌ها بۆ (ده‌نووك، سووك) یه‌ك (و)ی به‌كار هێناوه‌ و به‌ (ده‌نوك، سوك)ی نووسیوه‌، كه‌چی له‌ شوێنی دیكه‌دا، (ده‌نووك)ی به‌كار هێناوه‌، ئه‌مجاره‌ (بچووك)ی به‌ (بچوك) نووسیوه‌. له‌ دوو نیوه‌ دێری به‌دوای یه‌كداهاتوودا بۆ(چه‌توون) دوو (و)ی به‌كار هێناوه‌، كه‌چی بۆ (مه‌یموون) یه‌ك (و)ی نووسیوه‌! هه‌روه‌ها بۆ (بیوتایه‌، زیوین) دوو (و)ی به‌كار هێناوه‌ و نووسیویه‌تی (بیووتایه‌، زیووین)!
ده‌سته‌واژه‌كانی (جوان بوو) و (ئاسان بوو) به‌ (جوانبوو) و (ئاسانبوو) نووسیوه‌، (كردن بوو) و (بردن بوو)ی كردووه‌ته‌ (كردنبوو) و (بردنبوو)، كه‌چی وشه‌كانی (كوێیه‌) و (جێیه‌) و (نوێیه‌) و (پێیه‌) (برسییه‌) و (نییه‌) و (ئاساییه‌) و (لاساییه‌) و (لێیه‌) و (له‌وێیه‌) و (چاوه‌ڕێیه‌)ی، به‌ (كوێ‌ یه‌) و (جێ‌ یه‌) و (نوێ‌ یه‌) و (پێ‌ یه‌) و (برسی یه‌) و (نی یه‌) و (ئاسایی یه‌) و (لاسایی یه‌) و (لێ‌ یه‌) و (له‌وێ‌ یه‌) و (چاوه‌ڕێ‌ یه‌) نووسیوه‌! هه‌روه‌ها (ئاشتیخواز)ی به‌ (ئاشتی خواز) نووسیوه‌ و (په‌لكه‌زێڕینه‌)ی كردووه‌ته‌ (په‌لكه‌ زێڕینه‌)، كه‌چی بۆ (ڕه‌نگاوڕه‌نگ) و (گورجوگۆڵ بم)، هاتووه‌ (ڕه‌نگاو ڕه‌نگ) و (گورج و گۆڵبم)ی نووسیوه‌! خۆزگه‌ بۆ (ئاسكه‌ بچكۆله‌) باعه‌باعی به‌كار نه‌هێنایه‌، چونكه‌ (باعه‌باع) بۆ مه‌ڕ به‌كار دێت.
وشه‌نامه‌ی شیعره‌كانی ئه‌مین محه‌مه‌د هه‌موو ئه‌و وشانه‌ن كه‌ سه‌ر به‌ فه‌رهه‌نگی منداڵانن، زۆر ده‌گمه‌ن نه‌بێ‌ وشه‌یه‌ك نادۆزیته‌وه‌ كه‌ تێگه‌یشتنی بۆ زارۆكان قورس و نامۆ بێ‌، جار جاره‌ نه‌بێ‌ هه‌ندێ‌ وشه‌ی وه‌كو (چه‌خماخه‌، خه‌ڕه‌ك…)ی نووسیوه‌، كه‌ منداڵ یا منداڵانی هه‌موو ئه‌و ناوچانه‌ی به‌ كرمانجیی خواروو ده‌ئاخفن، باش لێی تێناگه‌ن.
له‌ هه‌ندێ‌ شوێنیش بۆ ڕیكخستنی سه‌روای شیعره‌كانی، خۆی ناچار كردووه‌ هه‌ندێ‌ وشه‌ به‌كار بێنێ‌، ئه‌م وشانه‌ هه‌رچه‌نده‌ له‌پێناو جوانكاری و ئاوازداریی شیعره‌كان به‌كارهاتوون، لێ‌ هه‌ندێ‌ جار له‌سه‌ر حسێبی مانا و ڕه‌وانیی زمانن، بۆ نموونه‌ له‌ شیعری (فریاگوزار)دا ده‌ڵێ‌:
منیش جارێك له‌ جاران
بوم به‌ فریاگوزاران
به‌سواری پشتی كه‌شتی
ده‌ریا گه‌ڕام به‌ گشتی
(خه‌یاڵی مناڵانه‌، ل21)

ڕوونه‌ لێره‌دا ته‌نێ‌ بۆ ئه‌وه‌ی وشه‌یه‌كی هاوسه‌روای (جاران) بدۆزێته‌وه‌، وشه‌ی (فریاگوزاران)ی به‌كار هێناوه‌، ده‌نا كورد ده‌ڵێ‌ (بووم به‌ فریاگوزار) نه‌ك (بووم به‌ فریاگوزاران). له‌ شیعری (مریشكه‌ سپی)شدا، كه‌ دێته‌ سه‌ر باسی یه‌كێك له‌ جوجه‌ڵه‌كان، له‌بری ئه‌وه‌ی بڵێ‌ (شیرینه‌) ده‌ڵێ‌ (شیرینن)، بۆ ئه‌وه‌ی هاوسه‌روا بێ‌ له‌گه‌ڵ (بیبینن):
یه‌كێكیان په‌ڕ له‌ پێ‌ یه‌
زۆر جوانه‌ حه‌زم لێ‌ یه‌
به‌دیاریه‌وه‌ وه‌ستاوم
ون نابێ‌ له‌به‌ر چاوم
ئێوه‌ش وه‌رن بیبینن
چه‌نده‌ جوان و شیرینن
(ماڵی باران، ل25)

ئه‌نجام

ئه‌مین محه‌مه‌د كه‌ نه‌وه‌ی دوای ڕاپه‌ڕینی به‌هاری (1991)ه‌ و دوای نێزیكه‌ی بیست ساڵ له‌ ڕاپه‌ڕین وه‌كوو قه‌ڵه‌مێكی به‌گوڕی ئه‌ده‌بی منداڵان ده‌ركه‌وتووه‌ و به‌رده‌وامه‌، ڕاسته‌ سه‌رده‌می ده‌ستدانه‌ نووسینی ئه‌مین محه‌مه‌د نه‌ له‌ سه‌رده‌می (زێوه‌ر) و (بێخود) ده‌چێ‌، كه‌ تازه‌ بناغه‌ی ئه‌ده‌بی منداڵانی كورد ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر پێ‌، نه‌ هاوشێوه‌ی سه‌رده‌می (گۆران) و (كاكه‌ی فه‌للاح) و (فه‌ره‌یدوون عه‌لی ئه‌مین)ه‌، كه‌ ده‌كاته‌ قۆناغی دوای چله‌كانی سه‌ده‌ی ڕابردوو، نه‌ وه‌كوو وه‌ختی نووسینی (له‌تیف هه‌ڵمه‌ت) و (ڕۆسته‌م باجه‌لان)ه‌، به‌ڵكو ئه‌و شاعیری دوای ڕاپه‌ڕینه‌ و دروستتر زێتر له‌ بیست ساڵ دوای ڕاپه‌ڕین خۆی ده‌كات به‌ دونیای منداڵاندا، وه‌ك ڕوونیشه‌ سه‌رده‌می پاش ڕاپه‌ڕین، سه‌رده‌می هاتنه‌دی ئازادی و چاپ و په‌خش و میدیا بوو، ڕاپه‌رین ده‌روازه‌یه‌ك بوو بۆ كرانه‌وه‌ به‌ڕووی دونیای ده‌ره‌وه‌ و ده‌ست به‌كاربوونی ژماره‌یه‌كی زۆر له‌ ڕِێكخراو و سه‌نته‌ری تایبه‌ت به‌ منداڵان و ده‌رچوونی ژماره‌یه‌كی زۆریش له‌ گۆڤار و بڵاوكراوه‌ی تایبه‌ت به‌ منداڵان، له‌ هه‌مان ده‌مدا تێكه‌ڵاوی و هاتوچۆی ده‌ره‌وه‌ و هاورده‌كردنی كتێب و سه‌رچاوه‌ی تازه‌ی گه‌لانی دیكه‌… هه‌روه‌ها به‌هۆی تێكه‌ڵاوی له‌گه‌ڵ پارچه‌كانی دیكه‌ی كوردستان و دامه‌زرانی چه‌ند نێوه‌ندی ئه‌كادیمی و زانستی و زمانه‌وانی، هه‌موو ئه‌وانه‌ وای كرد نووسه‌رانی دوای ڕاپه‌ڕین به‌ زمان و شێواز و ڕوئیای تازه‌وه‌ بنووسن، له‌نێویشیاندا شیعر و ئه‌ده‌بی منداڵان گۆڕانكاری و پێشڤه‌چوونێكی زۆری له‌ڕووی چه‌ندایه‌تی به‌خۆوه‌ دی، له‌ ڕووی چۆنایه‌تیشه‌وه‌ گۆڕانكاری به‌سه‌رداهات، ئه‌مانه‌ هه‌موو یارمه‌تیده‌ر بوون تا ئه‌مین محه‌مه‌د وه‌ك ده‌نگێك له‌ دونیای ئه‌ده‌بی منداڵانی كورد جودا له‌ نه‌وه‌ی پێش ڕاپه‌ڕین به‌ده‌ربكه‌وێت، ئه‌و له‌نێو جه‌نجاڵی و قه‌ره‌باڵغییه‌كی زۆری نووسین و بڵاوكراوه‌ی منداڵان ده‌ركه‌وتووه‌، به‌ڵام له‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌دایه‌ هه‌موو ده‌م وه‌ك ده‌نگێكی جیاواز و تایبه‌ت ده‌ربكه‌وێت، له‌و چه‌ند به‌رهه‌مه‌ی كه‌ له‌ چه‌ند ساڵێكی كه‌مدا چاپی كردوون ده‌یه‌وێ‌ وه‌ك هاوڕێ‌ و دڵسۆز و ئه‌ویندارێك مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ منداڵ بكات و بۆ ئه‌وه‌ ده‌كۆشێت له‌ به‌كاربردنی هه‌ر وشه‌ و ڕسته‌ و په‌ره‌گرافێكدا، خزمه‌ت به‌ منداڵ و ئه‌ده‌بی منداڵان و وشه‌ و شیعر و جوانی بكات.

شاعیر له‌ ساڵی (2008)ه‌وه‌ ده‌ستی به‌ نووسین و بڵاوكردنه‌وه‌ی شیعری منداڵان كردووه‌، له‌و شه‌ش دیوانه‌ شیعره‌ی بڵاوی كردووه‌ته‌وه‌، نێزیكه‌ی به‌ هه‌موویان (100) تێكستی شیعری ده‌بن و به‌شێكیان كراونه‌ته‌ گۆرانی، به‌ سه‌یركردن له‌ فۆرمی شیعره‌كانی ئه‌مین محه‌مه‌د، ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ به‌ كوردییه‌كی پوخت و پاراو ده‌نووسێت، چه‌ند وشه‌ و واژه‌یه‌كی كه‌م نه‌بێ‌ ده‌نا هه‌ر منداڵێك كه‌ به‌ شێوه‌زاری كرمانجیی خواروو ده‌نووسێت و ده‌په‌یڤێت به‌ سانایی تێیده‌گات. سه‌رجه‌می شیعره‌كانی له‌سه‌ر كێشی په‌نجه‌ی خۆماڵین و به‌شی زۆریشیان له‌سه‌ر كێشی حه‌فت بڕگه‌یین، هیچ شیعرێكی ئازادیشی نه‌نووسیوه‌.

سه‌باره‌ت به‌ قافیه‌ش، ئه‌مین محه‌مه‌د پتر جووت قافیه‌ی به‌كارهێناوه‌. شیعره‌كانی وی كورتن و هیچ شیعری درێژی نییه‌ منداڵ وه‌رس بكات و توانای خوێندنه‌وه‌ی نه‌بێ‌. ده‌رباره‌ی ناوونیشانیش، جگه‌ له‌ شیعره‌كانی (گه‌مه‌ی مشك و پشیله‌، پشیله‌یه‌ك ده‌یه‌وێ بفڕێت، ژیان له‌ ئه‌ستێره‌یه‌كی تردا) هه‌موو شیعره‌كانی دیكه‌ی ئه‌مین محه‌مه‌د هه‌ر وه‌ك ناوونیشانی دیوانه‌كانی كورتن و زۆربه‌یان له‌ یه‌ك وشه‌ یان دوو وشه‌ پێكهاتوون، هیچێك له‌ ناوونیشانه‌كان به‌ ناوه‌ڕۆكی شیعره‌كان نامۆ نیین و دروست گوزارشت له‌ وشه‌ و وێنه‌كانی نێو شیعره‌كان ده‌كه‌ن. هه‌موو شیعره‌كانی ئه‌مین به‌رواری نووسینیان به‌سه‌ره‌وه‌یه‌، لێ‌ له‌وه‌دا له‌گه‌ڵ شاعیرانی پێشوو هاوشێوه‌یه‌ كه‌ شیعره‌كانی جودا نه‌كردووه‌ته‌وه‌ بۆ چ ئاستێكی ته‌مه‌ن گونجاون، ئه‌گه‌رچی ئه‌و شیعرانه‌ی كه‌ له‌ (هه‌نگه‌ وردیله‌)دا بڵاوی كردوونه‌ته‌وه‌، هه‌م وه‌ك خۆی ئاماژه‌ی پێداون، هه‌م به‌ خوێندنه‌وه‌ی په‌یام و ناوه‌رۆكی شیعره‌كان ده‌رده‌كه‌ێت بۆ منداڵانی باخچه‌ی نووسیوه‌.
ئه‌مین محه‌مه‌د وه‌ك زۆربه‌ی هه‌ره‌ زۆری شاعیرانی پێش خۆی و هاوسه‌رده‌می خۆی سه‌ره‌تا به‌ شیعری گه‌وران ده‌ستی پێكردووه‌، پاشان هاتووه‌ته‌ سه‌ر بوار و بابه‌تی منداڵان. گوتاری شیعریی ئه‌م شاعیره‌ دووره‌ له‌ ئامۆژگاری و وه‌عزدان بۆ منداڵ، ئه‌و نه‌ك هه‌ر هاوڕێی په‌پووله‌ و چۆله‌كه‌ و كه‌روێشكه‌، به‌ڵكو مار و گورگ و ورچیش ناڕه‌نجێنێ‌ و واده‌كات منداڵ خۆشیانی بوێت.

بێگومان هەموو دایکان و باوکان ئاواتەخوازی ئەوەن، کە منداڵە خۆشەویستەکانیان لە هەموو بوارەکانی ژیانیاندا، ئازا و بوێر و دلێربن، بڕوا و متمانەیان بە تواناکانی خۆیان هەبێت؛ بە ئەوپەڕی ئازادی و ئازایەتیشەوە، بە بێ ترس و شەرم، گوزارشت لە هزر و لە راو لە راز و نیـازە پاکەکانیان و لە بۆچوونەکـانی خۆیـان بکەن.

ئازایەتی ئەدەبی، خەسڵەتێکی گرنگ و جـوانە لە خەسڵەتە ئەرێنییەکانی هەر مرۆڤێک. خەسڵەتێکی زۆر پێویستە و بەشێکی سەرەکییە لە سیمای کەسایەتی مـرۆڤ، بەڵکو بە بـڕبـڕەپشتی بنیاتنانی کەسایەتییەکی بەهـێز و هاوسەنگ و رەوشت ئاسایی دەزانـرێت.
لەم پێودانگەوە، پێویستە لەسەر دایکـان و باوکـانی خـۆشەویست، هـەر لە منـداڵییەوە منـداڵەکـانیان لەسەر ئەم خەسڵەتە گـرنگ و پێویستییە رابهێنن و پـەروەردەیان بکەن. تا لە هەموو قۆناغەکانی ژیانی داهـاتوویاندا، بتوانن پشت بە خۆیان ببەستن و بەسـەر ترس و شەرم و دڵەڕاوکێـدا زاڵـبن، تا بە ئەوپـەڕی ئازایەتی و بوێرییەوە رووبەڕووی ئەو کێـشە و هەڵـوێست و بەرەنگارییانە ببنەوە کە دێنە رێیان. ئـازادانە و ئـازایەتییانە بڕیـاری راست و دروست بـدەن، بێ دامان و رامان گـوزارشت لە بیرۆکەکانیان بکەن.

ئازایەتی ئەدەبی، کارێکی هاوسەنگە، پەیوەندییەکی تێکەڵی و بەهێزی لەگەڵ ئازایەتی جەستەییـدا هەیـە.. بەڵـکو هـەردووکیان بە تەواکـەری یەکـتری دادەنـرێن.
ئازایەتی ئەدەبی لە منداڵانـدا، ئەوەیە کە بـڕوایان بە خۆیان هەبێت، ئازا و بوێربن، بە ئـازایەتی و بە ورەبـەرزیییەوە، بە بیرکـردنەوەیەکی قـووڵ و دانـاییەوە، بەرپەچی هەر هەڵـوێستێکی دژوار و نـەرێنی بدەنـەوە کە رووبـەڕوویـان دەبنەوە.. سەرسەختـانەش داکۆکی لە باوەڕەکانیان و لە مافەکانیان بکەن و سازشیان لەسەرنەکەن، ملکەچی رای سەپێنراوی کەسانی تـریش نەبـن.
پێویستە ئەوەش بـزانین، کە ئـازایەتی ئـەدەبی، ملهـوڕی و لەخۆبـایی و خۆسەپانـدن و هەمیشە خۆبەڕاست زانین ناگەیەنێت. پێویستە ئازایەتيیەکی گونجاوبێت، هەڵە نەکەن و سنوور نەبەزێنن و هەستی کەسانی تر بریندارنەکەن و پێشێلی ئازادی و مافـەکانیشیان نەکەن، رێزیان بۆ دابنێن و بە کەمیان نەزانـن.. ئـازایەتی ئـەدەبی، ئەوە ناگـەیەنێت کە لە ئاستی راستییەکاندا، کەلەڕەقی و نکووڵی بنوێنن، تەنیا هەر قسە و را و بیرۆکەکانی خۆیان بە راست و دروست بزانن. راو و بیرۆکە جیاوازەکانی کەسانی تـر رەتبکەنەوە.

ئـازایەتی ئـەدەبی تا رادەیـەک خەسڵەتێکی بۆمـاوەیە، لە هەمـان کاتیشدا خەسڵەتێکی وەرگـیراوە. منـداڵان لە دایکان و باوکان و لە کەسانی تـرەوە ئەم خەسڵەتە وەردەگرن. دەکرێت لە هەڵوێستەکانی رۆژانـەدا، بە پێی قۆناغەکـانی تەمەنی منداڵان، هـێدی هـێدی منداڵان لەسەر خەسڵەتی ئازایەتی ئەدەبی رابهێنرێن. تا ببێت بە بەشێک و بە بەهایەکی بەرزی چەسپاو لە ژیانی کەسایەتییاندا.. دایکان و باوکان و مامۆستاکان رۆڵێکی گرنگ و کارتێکەر و بەرچاویان هەیە، لە هانـدان و لە روانـدنی ئـازایەتی ئـەدەبی لە دەروونی منداڵەکانیاندا. بۆ نموونە: بە ئامادەبوونی دایکان و باوکان، یا بەبێ ئامادەبوونیان، ئەو بـزانن کە بە چ شێوازێک منداڵەکانیان گفتوگۆ لەگەڵ کەسانی نائاشنا و نامـۆدا دەکەن.. چـۆن بە بێ ترس و شەرمکردن و لەڕووهـاتن، لەگەڵ کەسانی نامـۆدا دەدوێـن.. یا لە ئاهـەنگی یادی ساڵـڕۆژی جەژنی لە دایکبوونیاندا، سەرەنجیان بدەن و بزانن، کە چۆن پێشوازی و بەخێرهاتنی هـاوڕێ بانکراوەکانییان دەکەن، چـۆن بە بێ شەرم و شـڵەژان قسەدەکەن و گوزارشت لە دڵخـۆشی و شـادی خۆیان دەکەن، بە چ شێوازێکی شیرین و شایستەش سوپاسی ئامادەبوونی هـاوڕێکانیان دەکەن.. یا لە پۆلی خوێندنـدا، یا لە کاتی ریزبوونی رۆژانەی پێش دەستپێکـردنی وانەکـان لە قوتابخانەکانـدا، ئایـە منـداڵەکـانتان ئـەو ئازایەتییە ئەدەبییەیان هەیە، کە بەبێ شەرم هۆنراوەیەک، یا پارچە پەخشانێک، یا چـالاکییەک بە دەنگـێکی بـەرز و بـە شـێوازێکی فانتـازی، لە بـەردەم مامۆستاکـانیان و هـاوڕێکانیانـدا پێشکەش بکـەن.. منداڵان لە رێی ئەم هەڵـوێستانە و لە هاوشێوەی ئەم هەڵـوێسـتانەوە، دەتوانن ئـازایەتی ئـەدەبی خۆیـان دەربخەن و سەرنجی کەسـانی تر بۆ لای خۆیان رابکێشن.. زۆر لە منـداڵان هەن، کە گەلی بیرۆکە و رای جـوان لە ناخیاندا هـەن، بەڵام ئـەو ئازایی و ئازایەتییە ئەدەبییەیـان نییە، کە بە قسەکـردن دەریان ببـڕن.

بەشێکی زۆری توێژینەوەکانی ئەم بـوارە، ئەوەیـان سەلمانـدووە کە هۆکـاری شەرم و ترس و نەبوونی ئازایەتی ئەدەبیی منداڵان، دایکـان و باوکانیانن. ئەمەش بە کەلێنێکی پەروەردە دەزانرێت. هۆیەکەشی ئەوەیە کە دایکان و باوکان، زیـادەڕۆن لە چاودێری و لە پاراستنی منداڵەکانیان، هەمیشە بە دوایانەوەن، بـواری ئەوەیان نـادەنی کە پشـت بە خۆیان ببەستن. هەموو شتێکیان لێکردوون بە بڤە و ئێوە ناتـوانن، ئێوە هێشتا منداڵن، قسەمەکەن و قـوڕوقەپ، دەمتان داخـەن.. بەم شـێوە نادروسـتانە تەریقـیان دەکەنەوە.
(یۆنـامات) دەڵـێ”تـا تەمـەنی سیانزە ساڵـیم، وامـدەزانی کە نـاوم ـ دەمـت داخـە ـ یە”

دایکان و باوکان، لە منداڵەکـانت بگەرێن، با دەمیان دانەخـەن و بە ئازادی و ئازایەتی گـوزارشت لە ناخـی دەروونیان و لە حەز و راز و نیازەکـانیان و لە را و بیرۆکە و لە بۆچوونەکـانیان بکەن، ئەگەر هەڵـەشیان کرد، لێیان تووڕەمـەبن و چاوتـان لێیان زەق مەکەن و سەرکوێریان مەکەن، تەریقیان مەکەنەوە.. بە داخەوە کە هەندێ لە دایکان و باوکـان شانـازی بـەوەوە دەکـەن، کە منـداڵەکـانیان ناوێـرن لە ئاستیاندا فـزەبکەن، یا چـاویان هـەڵبێنن. ئەمـە رەفـتارێکی هـەڵـەیە و ئەنجـامێکی خـراپی لـێدەکەوێتـەوە.

گەر بتانەوێت منداڵەکانت بە ئازایەتی ئەدبی پەروەردە بکەن، پێویستە بە شێوەیەکی راست و دروست پەروەردەیان بکەن، پشت بە بنەما دەستوورییەکان و بەرنامەیەکی داڕێژراوی سیستەماتیک ببەستن، کە شیاو و گونجـاوبن لەگەڵ قۆناغەکـانی تەمەنی منـداڵاندا. پێویستە دایکـان و باوکـان، هەست بەوە بکـەن، کە منداڵەکـانیان هـەر لە منداڵییەوە، رەنگـدانەوەی شەرم و بێـدەنگی و لەروونەهـاتنیان پێوە دیـارە.. بەشێکی زۆریـان ئـازایەتی گوزارشتکـردن و دەربـڕینی حـەز و نیـاز و رازەکـانیان نین.. ئەگەر هەر وابمێننەوە، کە گـەورەشبن ئەم خـەسڵەتە نەرێنـیانە دەبـن بە بەشێک لە ژیـانیان.

کە مامۆستا بووم لە قوتابخانەیەکی شاری کەرکوکی کوردستانی، وانەی ماتمـاتیکم بە پـۆلی پێنجەم و شەشەمی بنـەڕەتی دەوتەوە ـ دوور لە خۆهەڵکـێشان ـ هەمـوو ساڵێک سەرپەرشتیاری ماتماتیک لە بەڕیوەبەرایەتی پەروەردەی کەرکوک، داوی لێـدەکردم کە وانەیەکی نموونەیی بۆ مامۆستایانی ماتماتیکی قوتابخانەکانی کەرکوک بڵێمەوە. زۆر بە ئاسایی و سەرکەوتووییەوە دەمـوتەوە.. جارێکـیان بە سەرپەرشتیارەکـەم وت، ئەمساڵ داوا لە مامۆستایەکی تر بکە با وانەیەکی نموونەیی لە ماتماتیکدا بڵێتەوە، با هـەر مـن نەبم، سەرپەرشتیارەکەمان وتی:” بـڕوابکە، دوام لە زیاتر لە پەنجـا مامۆستا ماتماتیک کـردووە، لە وەڵامـدا پێیان وتم، بە راستی ئێمە شەرم دەکەین و ناتوانین لە بەردەم ئەو هەموو مامۆستایانەدا، بە سەرکەوتوویی وانەیەیەکی نموونەیی لە ماتماتیکـدا بڵێینەوە، داوای لێبووردنیان لێکردم” من هۆکاری نەبوونی ئـازایەتی ئەدەبیی ئەو مامۆستایانە و بە هەزاران گەورەی تریش بۆ تافی منداڵییان دەگەڕێنمەوە، ئۆباڵیان لە ئەستۆی دایکان و باوکان و مامۆستاکانیانن، دەبوایە زوو هەستیان بەم خەسڵەتە نەرێنییە بکردایە و بە راهێـنان و بە یارمەتیـدانی پێویـست چـارەسەریان بکـردایە و نەیـان هێشتبایە ببـێت بە ترس و شەرمکردن و بە دیاردەیەکی نەخوازراوی چەسپاو لە کەسایەتی و ژیانیاندا.

ئـازایەتی ئەدەبیش، خەسڵەتێک نییە، کە بە ئاسانی و تەنیا بە قسـەی رووت بێـتەدی، وەک ئەوەی کە دایکـان و باواکـان بە منداڵەکانیان بڵـێن “دەبـێ ئـازایەتیتان هەبێـت” خەسڵەتێکیش نییە کە بتـوانن، لە مـاوەی چەنـد مانگـێک یا ساڵێکـدا ئەم خـەسڵەتە لە دەروونـی منـداڵەکـانتان بـڕوێـنن.. بەڵـکو بۆ رۆانـدنی ئـازایەتی ئـەدەبی لـە دەروونـی منداڵەکـانتان، پێویستیـتان بە ئـارامی و قـوربانیـدان هەیە.. چونکە پەروەردەکـردنێکی راست و دروست کاتێکی زۆر دەخایەنێت و پێویستی بە پشوودرێژی و درێژەدان هەیە.

(ئـەرسـتۆ) دەڵـێ”رەگـی پـەروەردە تـاڵـە.. بـەڵام بـەرەکـەی شـیرینـە”
بە کورتی لەم خـاڵانەی خـوارەوەدا، باس لە گرنگترین رێگاکانی گەشەکردنی ئازایەتی ئەدەبی لە منداڵاندا دەکەین.. بەو هیـوایەی کە دایکان و باوکان سوودیان لێوەربگرن:
١ـ دایکان و باوکان ئاوێنەی منداڵەکانیان، پێویستە هەموو دایک و باوکێک نموونەبن لە ئازایەتی ئەدەبیدا و ببن بە پێـشەنگ بۆ منداڵەکانیان، چونکە منداڵان چاولێکەرن و لاسایی گەورەکـان دەکەنەوە، بە تایبەتیش رەفـتار و کردارەکـانی دایکـان و باوکـانیان.

(ویـن دایـەر) دەڵـێ:”منـداڵەکـانتان دەڕواننـە هەمـوو ئەو کـردارانـەی کە لە ژیـانتانـدا دەیـانکـەن.. نـەک لـەو قسـانـەی کـە دەیـانکـەن”
٢ـ چیرۆک رۆڵێکی گرنگی هەیە لە پەروەردەکردنی منداڵاندا، پێویستە دایکان و باوکان ئەو چیرۆکـانە بۆ منداڵەکانیان بگـێڕنەوە یا بخـوێننەوە، کە باس لە ئـازایەتی ئـەدەبی و ئـازایەتی جـەستەیی دەکەن، بە تایبەتیش ئەو چیرۆکـانەی کە پاڵەوانەکـانیان منـداڵانن.

٣ـ راستگۆیی خەسڵەتێکی گرنگی ئـازایەتی ئەدەبییە، پێویستە دایکان و باوکان هەر لە منـداڵییەوە، منداڵەکانیان بە راستگـۆیی پـەروەردەبکەن و رایـان بهێنن و فـێریان بکەن کە راستگۆیی یەکێکە لە هەرە خەسڵەتە جوانەکانی کەسایەتی مرۆڤ، فێریان بکەن کە ئازایەتی ئەوەیان هەبێت کە دان بە هەڵکانیاندا بنێن.. گەر كچۆلەیەک قاپێکی لە دەست بەربۆوە و شکا و کەس چاوی لێنەبوو، بە دایکی بڵێت ئەو قاپە لە دەستی من بەربۆوە و شکا.. پێویسـتە دایـکی سوپـاسی بکـات و هـانی بـدات، کە کچـۆلەکـەی راسـتگـۆییە، هـیوای ئەوەشی بۆ بخـوازێت کە هەمیشە راستگـۆبێت.. چـونکە ئـەم منـداڵە ئـازایەتی ئـەدەبی هەیـە و لـەوەش ناتـرسێـت کە ســزای راستگـۆییەکـەی چیـدەبێـت بـا ببـێت.

٤ـ پێویستە دایکان و باوکان و مامۆستاکان بە هەموو شـێوازێک هـانی منداڵەکـانیان و قوتابییەکانیان بـدەن، کە بە ئەوپەڕی ئازادی و ئازاییەوە گوزارشت لە هـزر و خەیاڵ و لە را و لە بیـرۆکە و لـە بۆچـوونەکـانی خۆیـان بکـەن. بـۆ ئـەم مەبەسـتەش دەتـوانـن گەلێ دەرفـەت و بواریان بۆ بڕەخسێنن.. بۆ نموونە لە (وانـەی داڕشـتن) دا، پێویسـتە مامۆستای زمـانی کوردی، هانی قوتابیانی پۆلەکەی بدات، کە داڕشتنەکانیان لە بەردەم هـاوڕێکانیانـدا بخـوێنـنەوە، تا شەرمیـان بشـکێ و لەسـەر ئـازایـەتی ئـەدەبـی رابـێن.
٥ـ بەشداریکردنی منداڵان لە تیپی سروود و موزیک و گۆرانی قوتابخانەدا بە تایبەتیش ئەو منداڵانەی شەرم دەکەن، تا شەرمیان نەمێنێت و ئەو ئازایەتییە ئەدەبییەیان هەبێـت کە خۆیان دەربخەن و لە بەردەم هاوڕێکانیاندا بێ شەرم و شڵەژان بتوانن گۆرانی بڵێن.

٦ـ پێویستە دایکـان و باوکـان و مامۆستاکـان ئەوەبـزانن، کە کـردارەکان کاریگەرتـرن لە قسەکـان، ئـەم راستییەش بـووە بە چەمکـێکی گـرنگی پـەروەردەی نـوێی منـداڵان.
٧ـ هەرگیز نابێت گاڵتە و تەڵفیسی بە قسەکانی منداڵان بکرێن و رووشکێنیان بکەن. تا نەتـرس و شـەرم نەکـەن و خۆیـان بـە لاواز و بێ تـوانـا نـەزانـن.. هـانیان بـدەن تـا بە ئـازایەتی تواناکـانی خۆیـان لە بەردەمی کەسانی تـردا دەرببـڕن. لە هـەڵـە و شکستیش نەترس، لە رێی هـەڵە و شکستییەوە، دەتوانن رێگای راستی و سەرکەوتن بـدۆزنەوە.
٨ـ منداڵان زۆر جار ناتوانن لە خۆیانەوە بەهـرەی ئـازایەتی ئەدەبی لە دەوروبەریانەوە وەربگرن. پێویستە دایکان و باوکان و مامۆستاکان بە ئەوپەڕی توانایانەوە یارەمەتییان بـدەن و ئاراستەیـان بکەن تـا زاڵـبن بەسەر ئـەم کێشەیـەدا و پشـت بە خۆیـان ببەستن.

٩ـ بـڕوابەخۆبوون، پێویستی و خەسڵەتێکی گرنگی کەسایەتییە، پاڵنەر و هاندەریشە بۆ درێـژەپێـدان و سەرکەوتـن.. ئەو منـداڵانەی کە بـڕوایەکی تەواویان بە خۆیان هەیە، بە گـەشبیـنیەوە پـشت بە خۆیـان دەبەسـتن، بە ئاسایی و ئاسانی و بە بێ شــەرم و تـرس، دەتوانن لە بەردەمی منداڵانی تـردا، گـوزارشت لە را و لە باوەڕ و بیرۆکەکانیان بکەن.
١٠ـ بۆ هاندان و گەشەکردنی بەهـرەی ئـازایەتی ئـەدەبی لە منـداڵاندا، پێویستە ساڵانە لە وەرزی دووەمی خوێندنـدا لە لایـەن بەڕێوەبەرێتی چـالاکییەکانی قوتابخـانەکان کە سـەر بـە بەڕێـوەبـەرێـتی پــەروەردەی شارەکـان و شارۆچکەکـانە “پێـشبرکـێی ئـەدەبی” بـۆ خۆێنـدنەوەی ” هـۆنراوە و چیرۆک و پەخـشان” بۆ قوتابیانی قوتابخانەکان سازبکەن، لە لایەن منداڵانی بەهـرەمەنـدی ئەم بوارانـەوە پێشکەش بکـرێن.. خەڵاتی جوانیش بە هەموو منداڵە بەشداربووەکان پێشکەش بکـرێن.. ئەم پێشبڕکێیانە رووحـی ملمـلانێی و وتووێـژ ئـەدەبی لە نێوان منداڵانـدا دەوروژێـنن، منداڵانی بەهـرەمەند بە هـەلی دەزانـن کە بەهـرە و ئـازایـەتی و توانـا ئـەدەبییەکـانی خۆیـان دەردەبخـەن.

١١ـ “بەڕێـوەبەرێتی گـشتی رۆشـنبـیری منـداڵان” کە سـەر بـە وەزارەتـی رۆشنبـیری کوردستانە، دەتوانێت سـاڵانە ” پێشبڕکێ ئـەدەبی بۆ منـداڵانی کوردستان” بۆ منـداڵانی بەهرەمەند لە بواری “ئـەدەبی منداڵان” دا سازبکات، پێویستە لە باکوور و رۆژهەڵات و رۆژئاوای کوردستانیشەوە، چەند منداڵێک بۆ ئەم پێشبڕکێیانە بانگ بکرێن.. خەڵاتی جوانیش پێشکەش بە هەموو منداڵە بەشداربووکان بکـرێن.. بە داخـەوە کە وەزارەتـی رۆشنبـیری کوردســتان، تـا ئێسـتا بایەخێـکی ئەوتـۆیان بە بەهــرە و بە چـالاکییەکـانی منـداڵانی کوردسـتان نـەداون.. ئەوەیـان لەبەرچـاو نەگـرتوون کە منـداڵانی ئەمـڕۆمـان هیـوای داهـاتووی کوردسـتانن.. کە منـداڵان بەشێکن لە ئەمـڕۆ و هەموو داهاتووشن.
١١ـ راگەیاندنەکان و میدیاکانی کوردستان، دەتوانن رۆڵێکی گرنگیان هەبێت لە هاندان و لە گەشەکردنی ئـازایەتی ئـەدەبی لە منداڵانـدا، پێویستە کەناڵە تایبەتییەکانی منـداڵان بایەخێکی زیاتر بە چالاکییەکانی منداڵان بدەن.. چونکە هێشتا لە ئاستی پێویستدا نین.
١٣ـ شانۆ بوارێکی گرنگە، بۆ هـاندان و راهێـنانی منـداڵان بە ئـازایـەتی ئـەدەبی و بۆ رەواندنەوەی تـرس و شەرمیان. زۆربـەی منـداڵان حەزیـان بە نوانـدن هـەیە. لە رێی نواندنەوە دەتوانن تواناکانیان دەربخەن و ئازایەتی ئەدەبی و جەستەییان پێشان بـدەن.

١٤ـ من پێشنیاری ئەوە دەکەم، کە لە ساڵی خوێنـدنی ( ٢٠١٨ـ ٢٠١٩ ) دا، لە هـۆڵێ کتێبخانە گشتییەکانی پارێزگاکـانی هەولێر و سلێمانی و کەرکوک و دهۆک و هەڵەبجە،
چەنـد کۆڕێکی ئـەدەبـی بۆ قوتابیانی قوتابخانە بنەڕەتییەکـانی شارەکانیان، بۆ چـالاکی ئەدەبی منداڵان سازبکەن، هەر جارەی کۆمەڵێک لە منداڵانی بەهرەمەند، هـۆنـراوە و چـیرۆک و پەخـشان پێشـکەش بکـەن.. گـەر بیانـەوێـت ئەمـە کـارێـکی گـران نیـیە.

رەزا شوان
نەرویـج: ٣١ی/ سێپتەمبەر/ ٢٠١٨

به‌شی لێكۆڵینه‌وه‌كانی تایبه‌ت به‌ بابه‌ته‌ كه‌لتورییه‌كانی زانكۆی ماڵبۆرنی ئوسترالی ، پانێڵێكی تایبه‌تی بۆ په‌نابه‌رێكی كورد به‌شێوه‌ی ئۆنلاین ڕێكخست.
ئه‌و په‌نابه‌ره‌ كورده‌ كه‌ ناوی به‌هرۆز بوچانییه‌، خاوه‌نی چه‌ندین كاری فیلمسازی و نوسینه‌ له‌باره‌ی دۆخی په‌نابه‌ران له‌ كه‌مپه‌كانی دوورگه‌ی مانوسی پاپانیوگینیا و ناورۆ كه‌ كاره‌كانی له‌سه‌ر ئاستی ناوه‌نده‌ ئه‌كادیمی و ڕۆشنبیرییه‌كان پێشوازییه‌كی زۆری لێده‌كرێت. كاره‌كانیشی ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ژیانی ڕابردووی و گوزه‌رانی خراپی خۆی و په‌نابه‌رانه‌ له‌و دوورگانه‌.
بوچانی، له‌و پانێڵه‌دا له‌ پاڵ باسكردنی كاره‌كانی خۆی، تیشكی خسته‌ سه‌ر دۆخی خراپی په‌نابه‌ران له‌ كه‌مپه‌كانی دوورگه‌ی مانوس و ناورۆ.
په‌نابه‌رانی دوورگه‌ی مانوس و ناورۆ ئه‌و كه‌سانه‌ن كه‌ پێشتر ویستویانه‌ به‌ قاچاخ و به‌ به‌له‌م ڕوو له‌ ئوسترالیا بكه‌ن به‌ڵام ده‌ستگیر كراون و ڕه‌وانه‌ی ئه‌و كه‌مپانه‌ كراون و به‌پێی یاساكانی كۆچی ئوسترالیا، هه‌رگیز له‌ ئوسترالیا نیشته‌جێ‌ ناكرێن.

دایەی بەسۆز و خۆشبۆ
ئـۆخـەی ، زمانەکـەی تۆ
لە نوقڵی ترش و شیرین
بــەچێـژتـر و خـۆشــتـرە
لە خونچەی گوڵزاری ژین
بـۆنخـۆشـتر و گـەشـترە ،
کـە بـەزمـانی تـۆ ئەدوێم
گــەشـــەئەکـەم و ئەڵێم :
ئـەمـە زمــانــی کوردییە
پڕ لـە گــەشـــە و شادییە ،
دایــــە گیـان ، بـەم زمانە
گــەزبـەگـــەز بـاڵائـەکـەم
دیارییەگـەشــەی ئاسمانە

عوسمان محەممەد هەورامی

پێشه‌كی:

به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی ده‌سته‌واژه‌ی بونیادی ده‌لالی (به‌ كۆی بیروڕا جیاوازه‌كانه‌وه‌) به‌رهه‌مهێنانی ده‌لاله‌تی -حه‌قیقی و شیمانه‌یی- ده‌گرێته‌وه‌، جا چ په‌یوه‌ندی به‌ سروشتی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌، یان به‌ سروشتی تاكی رۆشنبیر و كه‌سه‌كانه‌وه‌ هه‌بێت… هه‌ڵبه‌ته‌ لێره‌دا له‌ رووی ئه‌ده‌بییه‌وه‌ قسه‌ له‌ به‌رهه‌مێنانه‌وه‌ی ده‌لاله‌ت ده‌كه‌م، به‌ڵام له‌ بیرمان نه‌چێ‌ فیكری مرۆیی لێكدانه‌بڕاوه‌، بۆیه‌ ده‌شێ‌ به‌شێك له‌و قسه‌كردنه‌، قسه‌كردنیش بێت له‌ رووی بیركارییه‌وه‌، ده‌مه‌وێ‌ بڵێم شیكردنه‌وه‌ی (حه‌قیقه‌ت) وه‌ك زاراوه‌ له‌ رووی بیركارییه‌وه‌ به‌ ته‌واوی ئه‌و راستییه‌ ده‌گوترێت، كه‌ وردبینیكراوه‌ و حه‌قیقه‌ته‌ مه‌عریفییه‌كان ده‌گه‌یه‌نێت. له‌ بیركارییدا دالی حه‌قیقی هه‌موو رێگایه‌ك بۆ كۆمه‌ڵه‌ی به‌شه‌كان و كۆمه‌ڵه‌ی ژماره‌ راستییه‌كان خۆش ده‌كات… به‌ڵام (شیمانه‌یی) له‌ رووی بیركارییه‌وه‌ هه‌موو ئه‌و ژمارانه‌ ده‌گرێته‌وه‌ كه‌ ده‌كه‌ونه‌ نێوان (سفر و یه‌ك)ه‌وه‌، تیۆری شیمانه‌یی ئه‌وه‌ نییه‌، كه‌ خۆی بسه‌پێنێ‌، به‌ڵكو ئه‌وه‌یه‌، كه‌ هه‌ڵبژاردن ده‌خاته‌ پێشه‌وه‌… یه‌كه‌میان جه‌خت له‌ یه‌قین و دیار (Certain) ده‌كات… دووه‌میان پشت به‌ رێكه‌وت و نادیار (Chance) ده‌به‌ستێت.

له‌ فه‌لسه‌فه‌دا چه‌مكی (راڤه‌كردن) و (حه‌قیقه‌ت) ده‌چنه‌ نێو یه‌كتره‌وه‌، له‌ زمانی گریكیدا حه‌قیقه‌ت “ئه‌لیسیا- alethia” وشه‌یه‌كه‌ به‌ مانا حه‌رفییه‌كه‌ی واتای “په‌رده‌ لادان” دێت، به‌ڵام راڤه‌كردن واته‌ رێگادان به‌ حه‌قیقه‌ت بۆ ئه‌وه‌ی بدوێت، یان له‌ رێگای په‌رده‌پۆشین و په‌رده‌نه‌پۆشین به‌ كرده‌ی كه‌شفكردن رابێته‌وه‌.
هه‌موو ئه‌وانه‌ی قسه‌یان له‌ ده‌سته‌واژه‌ی بونیادی ده‌لالی كردووه‌، رێكخستنی مانا و كه‌شفكردنی مانایان خستۆته‌ پێشه‌وه‌، وه‌ك چۆن رووه‌ جیاوازه‌كانی ماناشیان به‌ هه‌ند هه‌ڵگرتووه‌! به‌ڵام نابێ‌ له‌ بیرمان بچێت، هه‌موو قسه‌كردنێك له‌ ده‌سته‌واژه‌ی بونیادی ده‌لالی، ده‌چێته‌ سه‌ر قسه‌كردن له‌ ته‌ئویلی ده‌لالی ((ته‌ئویلی ده‌لالی كرده‌یه‌كه‌ رێگا به‌ خوێنه‌ر ده‌دا هێلی ده‌لالی ده‌ق بخاته‌ روو)) به‌ڵام مانا چییه‌؟ مانا ئه‌و (په‌یوه‌ندییه‌) دوو سه‌ره‌یه‌، كه‌ له‌ نێوان وێنه‌ی هۆشه‌كی و وشه‌دا دروست ده‌بێت. به‌ڵام ره‌نگه‌ پرسیار ئه‌وه‌ بێ‌ ئایا سنور و جۆری ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ چه‌نده‌ و چییه‌ و چۆنه‌، ئایا له‌ هه‌موو رووه‌كانی دڵنیاین، ده‌لاله‌تی زانستی و راستی ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ چه‌نده‌، ئایا ده‌شێ‌ ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ گشتگیر بكرێت، ئایا ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ له‌ هه‌موو زمانه‌كان وه‌ك یه‌كه‌، ئه‌و په‌یوه‌ندییانه‌ به‌ درێژایی مێژوو قسه‌ی لێده‌كرێت، یان به‌پێی گه‌شه‌كردنی زمان ده‌گۆڕێ‌….؟

به‌ دیوه‌كه‌ی دیكه‌ به‌رهه‌مهێنانی بونیادی ده‌لالی جۆرێكه‌ له‌ (دانان) و (به‌یادهێنانه‌وه‌) و (رێكخستن)! كه‌واته‌ بۆ تێگه‌یشتن له‌و ده‌سته‌واژه‌یه‌ پێویسته‌ بۆ دیدی (سوسێر) و ئاستی گوزارشتكردن و ئاستی ناوه‌ڕۆك و مانای به‌رهه‌مهاتوو بگه‌ڕێینه‌وه‌، ئه‌و دیده‌ سوسێرییه‌ش په‌یوه‌ندی به‌ هاوسه‌نگی نێوان گوزارشتكردن و ناوه‌ڕۆك و به‌رهه‌مهێنانی ده‌لاله‌ت و جمگه‌كانی به‌ یه‌كه‌وه‌به‌ستنه‌وه‌ی ده‌لاله‌ته‌كانه‌وه‌ هه‌یه‌، وه‌ك چۆن له‌ لایه‌كی دیكه‌ش په‌یوه‌ندی به‌ جیاوازییه‌كانی ئاستی گوزارشتكردن و مانای وشه‌ به‌یه‌كه‌وه‌ به‌ستراوه‌كان و چۆنێتی به‌یه‌كه‌وه‌ به‌ستنه‌وه‌وه‌ ده‌كات. هه‌موو ئه‌وانه‌ش له‌ رووی سیمیاییه‌وه‌ ئه‌وه‌ ئاشكرا ده‌كه‌ن، كه‌ دانان و به‌یادهێنانه‌وه‌ و رێكخستن په‌یوه‌ندی به‌ ئاستی (گوزارشتكردن) و (ناوه‌ڕۆك) و (كه‌شفكردنی مانا)وه‌ ده‌كات.

مه‌رج نییه‌ بیركردنه‌وه‌ی نوێ‌ وه‌ك پێویست پرسیاری نوێ‌ دابهێنێ‌، به‌ڵام ده‌شێ‌ به‌ رێبازی نوێ‌، پرسیاره‌ كۆنه‌كان لێكبده‌ینه‌وه‌، لێره‌دا پرسی مانا وه‌ك پرسێكی كۆن هه‌ر ته‌نها به‌ وشه‌وه‌ گرێ‌ نه‌دراوه‌، هه‌ر ته‌نها به‌ قسه‌كه‌ره‌وه‌ به‌ند نییه‌، هه‌ر ته‌نها به‌ مانای ئاماده‌وه‌ به‌ند نییه‌، هه‌ر ته‌نها به‌ گوێگره‌وه‌ نالكێ‌، دروست بوونی په‌یوه‌ندی مانای ئاماده‌ هه‌ر ته‌نها به‌ ئاستی گوزارشتكردن و ئاستی زمانی گوزارشتكردنه‌وه‌ نالكێ‌… به‌ دیوێكی دیكه‌دا پرسی مانا پرسی هاوژیانی و كه‌شفكردنی ده‌لاله‌ته‌؟!

له‌ نێوان وشه‌ و ده‌لاله‌ته‌كانی وشه‌دا په‌یوه‌ندییه‌كی سروشتی بوونی نییه‌، وشه‌ و رسته‌ ره‌مزن! چ مانای ئاماده‌، چ مانای خه‌یاڵكراو و شیمانه‌یی شتێك له‌ ده‌ره‌وه‌ی خۆیان دیاری ده‌كه‌ن، ده‌لاله‌ت له‌ شتێك ده‌كه‌ن: بۆ نموونه‌ (دوكه‌ڵ) ده‌لاله‌ت له‌ ئاگر ده‌كات… (دڵی پێكراو به‌ تیر) ده‌لاله‌ت له‌ ئه‌ڤین ده‌كات و زێتریش… وه‌ك ده‌بینین ده‌لاله‌ت كارێكه‌ ده‌كه‌وێته‌ نێوان دال و مه‌دلول، ده‌لاله‌ت بایه‌خ به‌ دراسه‌كردنی نیشانه‌كان و شته‌كان و هه‌بوونه‌كان ده‌دات، بایه‌خ به‌ كۆی ئه‌و شتانه‌ ده‌دات، كه‌ له‌گه‌ڵیاندا ژیاوه‌، بایه‌خ به‌ كۆی ئه‌و شتانه‌ ده‌دات، كه‌ له‌گه‌ڵیاندا ده‌ژی، بایه‌خ به‌ كۆی ئه‌و شتانه‌ ده‌دات، كه‌ ئه‌ویدیكه‌ی جیاواز ده‌یبینێ‌؟! ره‌نگه‌ وشه‌ شتێك بگه‌یه‌نێت، له‌ ژێر سێبه‌ری په‌یوه‌ندییه‌كانی ئێمه‌، كه‌ ئێمه‌ بیری لێده‌كه‌ینه‌وه‌، ره‌نگه‌ وشه‌ شتێك بڵێ‌، نه‌كه‌وێته‌ ژێر سێبه‌ری په‌یوه‌ندییه‌كانی وه‌رگره‌وه‌، ئه‌وه‌ی دوای ئێمه‌ بیری لێده‌كه‌نه‌وه‌، یان بیری لێناكه‌ینه‌وه‌، ده‌مه‌وێ‌ بڵێم مانای ئاماده‌ ئه‌و په‌یوه‌ندیه‌یه‌ كه‌ له‌ نێوان من و ئه‌و و له‌ نێوان شته‌كانه‌وه‌ هه‌یه‌، به‌و مانایه‌ش بونیادی ده‌لالی (دنیای حه‌قیقی مانا) دنیای چه‌سپاو… نیشان ده‌دات، له‌ پشت هه‌موو ئه‌وانه‌ش رۆشنبیرییه‌ك ئاماده‌یه‌، كه‌ به‌ره‌و پرنسیب و یاسا و رێساكان هه‌نگاو ده‌نێت! به‌ڵام شیمانه‌یی دال (هاوژیانی مانا) وێنا ده‌كات، دنیای جولاو… له‌ پشت هه‌موو ئه‌وانه‌ش رۆشنبیرییه‌ك ئاماده‌یه‌، كه‌ به‌ره‌و ده‌ق و ده‌قی كراوه‌ ده‌بێته‌وه‌، كه‌ به‌ره‌و ئه‌ویدیكه‌ی جیاواز ده‌بێته‌وه‌! دنیای حه‌قیقی مانا له‌ سه‌ر رێكخستنی مانای ئاماده‌ وه‌ستاوه‌، شیمانه‌یی دال و ده‌قی كراوه‌ له‌ سه‌ر خه‌یاڵی كه‌شفكردن، به‌ڵام رووه‌ جیاوازه‌كانی مانای ئاماده‌ وه‌ستاو و مانای كه‌شفكراو په‌یوه‌ندی راسته‌وخۆی به‌ ئه‌ویدیكه‌ی خوێنه‌ره‌وه‌ هه‌یه‌….
ئیشكالیه‌تی مانا
له‌ نێوان رێكخستنی مانای ئاماده‌ و خه‌یاڵی كه‌شفكردندا

(سوكرات) پێناسه‌ی بیركردنه‌وه‌ ده‌كات، به‌ڵام (ئه‌فلاتوون) بیركردنه‌وه‌ له‌ واقیعی هه‌ستپێكراو جیا ده‌كاته‌وه‌. ئه‌و قسه‌یه‌ پێمانده‌ڵێت فیكری مرۆیی له‌ ئه‌فلاتوونه‌وه‌ ئیشكالیه‌تی مانای بۆ به‌جێماوه‌… ئه‌فلاتوون، سوكرات، سۆفستاییه‌كان پێیانوابوو په‌یوه‌ندی نێوان گوتن و ماناكانی گوتن په‌یوه‌ندییه‌كی خودی و سروشتییه‌! واته‌ گوتن راسته‌وخۆ له‌ مێشكدا تێگه‌یشتنی تایبه‌تی خۆی ده‌خاته‌وه‌… به‌ڵام ئه‌رستۆ بیركردنه‌وه‌ی ئه‌فلاتوون ره‌تده‌كاته‌وه‌ و پێیوایه‌ په‌یوه‌ندی نێوان گوتن و ماناكانی گوتن پیشه‌یی و تێرمئامێزه‌، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگا له‌سه‌ر ماناكانی رێككه‌وتوون، وه‌ك چۆن سوكرات ده‌ڵێ‌ راسته‌ هه‌ندێ‌ گوتن په‌یوه‌ندیه‌كی سروشتی به‌ ماناوه‌ هه‌یه‌، به‌ڵام هه‌ندێكیان وا نیین، به‌ڵكو خه‌ڵكانێك مانای تایبه‌تی پێده‌به‌خشن و ئه‌و مانا تایبه‌تییانه‌ ده‌چه‌سپێن و دووباره‌ ده‌بنه‌وه‌… له‌ كۆی ئه‌و قسه‌كردنانه‌وه‌ ده‌توانم بڵێم مانا فیكره‌یه‌كه‌ یان چییه‌تییه‌كه‌ یان پرنسیبی تێگه‌یشتنێكه‌، كه‌ وه‌ك یه‌ك له‌ واقیع یان فیكرێكه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت. بیریاری ئه‌ڵمانی (شلیرماخه‌ر) هه‌ڵوێستێكی كلاسیكیانه‌ی به‌رانبه‌ر هیرمینۆتیكا هه‌یه‌، پێیوایه‌ ده‌ق له‌ ناوه‌ندێكی زمانه‌وانی پێكهاتووه‌ و فیكری دانه‌ر بۆ خوێنه‌ر ده‌گوازێته‌وه‌، له‌ رووی زمانه‌وه‌ ده‌لاله‌ت له‌ ته‌واوی زمان ده‌كات، له‌ رووی سایكۆلۆجییه‌وه‌ ده‌لاله‌ت له‌ فیكری خودی داهێنه‌ر ده‌كات! په‌یوه‌ندی ئه‌و دووانه‌ په‌یوه‌ندییه‌كی جه‌ده‌لییه‌. وه‌ك دیاره‌ هه‌وڵده‌دات قسه‌ له‌ دوو روو بكات، یه‌كه‌میان بابه‌تی، كه‌ سه‌ر به‌ زمانه‌ و تێگه‌یشتنی هاوبه‌ش ده‌سازێنێ‌، دووه‌میان خودی، كه‌ تایبه‌تمه‌ندی دانه‌ر ده‌خاته‌ روو. به‌ڵام تێڕوانینی نوێ‌ بۆ ده‌ق ئه‌و شێوه‌ بیركردنه‌وه‌ كلاسیكییه‌ تێده‌په‌ڕێنێ‌ و بونیادگه‌راكانیش ده‌خاته‌ لاوه‌ و پێیوایه‌ ماناكانی ده‌ق نه‌ په‌یوه‌ندی به‌ دانه‌ره‌وه‌ هه‌یه‌ و نه‌ به‌ خوێنه‌ره‌وه‌، به‌ڵكو له‌ نێوان دانه‌ر و خوێنه‌ردا ده‌جولێته‌وه‌، له‌ نێوان دانه‌ر و خوێنه‌ردا زمان په‌یوه‌ندییه‌كان رێكده‌خات، وه‌ك ئه‌وه‌ی پرۆژه‌یه‌ك بێ‌ بۆ ژیان له‌ خوێندنه‌وه‌دا بێته‌ به‌رهه‌م و له‌ خوێنه‌ردا خۆی واڵا بكات.

(فریگه‌ و هۆسرل و راسل ) له‌ سه‌ر هه‌مان بیركردنه‌وه‌ی ئه‌فلاتوون، یان به‌لای كه‌می له‌ وێناكردنی بوونی بابه‌تخوازیانه‌ نزیك بوونه‌وه‌ و پێیانوابوو مانا بابه‌تخوازی و ئایدیالییه‌، مانا هه‌یه‌ و په‌یوه‌ندی به‌ ناوه‌ڕۆكی عه‌قڵییه‌وه‌ نییه‌! واته‌ په‌یوه‌ندی به‌ لێكدانه‌وه‌ و راڤه‌كردن و به‌جێهێنانه‌وه‌ نییه‌، وه‌ك چۆن په‌یوه‌ندی به‌ نیشانه‌ زمانه‌وانییه‌كانه‌وه‌ نییه‌. بۆ نموونه‌ (نیازخوازی) هۆسرل په‌یوه‌ندی به‌ بابه‌تگه‌رایی ماناوه‌ هه‌یه‌ نه‌ك عه‌قڵ، هۆسرل هه‌رگیز قبوڵی فیكره‌ی (فره‌ مانایی) نه‌كردووه‌… به‌ كورتی هه‌موو ئه‌وانه‌ پێمانده‌ڵێن مانا هه‌یه‌ و ئاماده‌یه‌ و په‌یوه‌ندی به‌ رێكخستنه‌وه‌ هه‌یه‌، له‌ رێگای ئه‌و تێگه‌یشتنه‌وه‌ هۆسرل ده‌ڵێ‌: هه‌موو ئاگامه‌ندییه‌ك ده‌رككردنی تایبه‌ت به‌خۆی هه‌یه‌…
سیستمی زمانه‌وانی سیستمێكی داخراوه‌! زمان هه‌موو په‌یوه‌ندییه‌كانی ده‌كه‌وێته‌ ناوه‌وه‌ی خۆیه‌وه‌، وه‌ك بونیادگه‌راكان نازیان به‌و تێزه‌وه‌ ده‌كرد، بێگومان هه‌موو ئه‌وانه‌ مانای ئاماده‌ و رێكخستنی مانای ئاماده‌ ئاسان نیشان ده‌ده‌ن، من له‌ به‌ر حه‌قیقه‌تی ئه‌و داخرانه‌ نییه‌، دنیای رێكخستن وه‌ك دنیایه‌كی داخراو ده‌بینم، راسته‌ هه‌موو رێكخستنێك گرنگیه‌كی زۆری به‌ نسبه‌ت ریتم و ناوكۆیی و تێگه‌یشتنه‌وه‌ هه‌یه‌. من له‌ به‌ر ئه‌وه‌ نییه‌، دنیای رێكخستن وه‌ك دنیایه‌كی داخراو ده‌بینم، به‌ڵكو له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ زمان ده‌ژی و گه‌شه‌ ده‌كات و به‌ره‌و پێشه‌وه‌ ده‌چێت و به‌رده‌وام له‌ ناوكۆیی و خه‌یاڵی رێكخستنی نوێ‌ خۆی ده‌بینێته‌وه‌…

بڕوایه‌ك هه‌یه‌، پێیوایه‌ (تێگه‌یشتن) و (مانا) هه‌ردووكیان عه‌قڵ به‌رهه‌میان ده‌هێنێ‌. هه‌ردووكیان وێنه‌ی عه‌قڵیین، به‌ڵام له‌ نێوانیاندا ده‌لاله‌ت ده‌گۆڕێ‌، یان ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر لایه‌نی به‌رپرس… قسه‌یه‌ك هه‌یه‌، مانا به‌ گوتراوه‌وه‌ ده‌لكێنێ‌ و تێگه‌یشتن له‌ عه‌قڵه‌وه‌ به‌رهه‌م ده‌هێنێ‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ به‌و مانایه‌ نییه‌، كه‌ تێگه‌یشتن له‌ مانا دابڕاوه‌، ئه‌وه‌ به‌و مانایه‌ نییه‌، كه‌ بڕوامان به‌ یه‌ك جۆر له‌ تێگه‌یشتن هه‌بێت، به‌ هیچ جۆرێك به‌و مانایه‌ نییه‌، كه‌ مانا له‌ عه‌قڵ دووره‌. ئه‌گه‌ر قسه‌ له‌ مانای وشه‌یه‌ك یان رسته‌یه‌ك یان ده‌قێك بكه‌ین، ئه‌وه‌ هه‌ر ده‌بێ‌ له‌ چوارچێوه‌ی مه‌دلولی په‌یوه‌ست به‌ داله‌وه‌ بخولێینه‌وه‌، كه‌واته‌ وه‌ك (پۆل ریكۆر) ده‌ڵێ‌، مانا په‌یوه‌ندییه‌كی ناوه‌كی له‌ نێو ده‌قدا دروست ده‌كات. به‌ڵام (نیشانه‌) و (مانا) دوو به‌شی به‌یه‌كه‌وه‌ په‌یوه‌ست نین، وه‌ك دال و مه‌دلول، به‌ڵكو سه‌ر به‌ دوو كایه‌ی تیۆری جیاوازن، به‌ پرنسیبی جیاواز هه‌ڵده‌سن و وه‌سفی جیاوازییان هه‌یه‌، دیاره‌ تێگه‌یشتنی وه‌ستاو زمان زێتر وه‌ك رێسا و یاسا ته‌ماشا ده‌كات، نه‌ك وه‌ك بوونێكی زیندوو، وه‌ك جوله‌ و كرده‌… به‌ گشتی كۆی قسه‌كان له‌ باره‌ی رێسا و یاسای زمان و مانای چه‌سپاوه‌وه‌ پێمانده‌ڵێت مانا (به‌ مێژوو) ئابڵوقه‌ دراوه‌، به‌ڵام ده‌بێ‌ بزانین مانا به‌رده‌وام نوێ‌ ده‌بێته‌وه‌، داهێنان ئابڵوقه‌ نادرێت، داهێنان زه‌مه‌نه‌كان تێكده‌شكێنێ‌!

به‌های وشه‌ له‌ رێگای په‌یوه‌ندی وشه‌كه‌ به‌ كۆمه‌ڵێ‌ وشه‌ی دیكه‌وه‌ ده‌رده‌كه‌وێت … مانا ناكه‌وێته‌ ده‌ره‌وه‌ی شته‌كانه‌وه‌، داهێنان ناكه‌وێته‌ ده‌ره‌وه‌ی شته‌كانه‌وه‌! ته‌ئویلگه‌ره‌كان ده‌ڵێن هیچ مانایه‌ك له‌ ده‌ره‌وه‌ی ته‌ئویله‌وه‌ بوونی نییه‌، چ له‌ رێگای ناوكۆییه‌كی زانستییه‌وه‌ بێ‌، یان كه‌سییه‌وه‌، واته‌ مانا یان له‌ رێی ته‌ئویلی ناوكۆییه‌وه‌یه‌، یان بیروڕای فه‌ردی و خودییه‌وه‌ هه‌یه‌. به‌ڵام داهێنان گه‌ڕانه‌وه‌ نییه‌ بۆ مه‌به‌ستی شاراوه‌ی دانه‌ر، گه‌ڕانه‌وه‌ نییه‌ بۆ بونیادی ده‌لالی و دنیای مانای حه‌قیقی میسالی، به‌ڵكو به‌ دواداچوونی بزاڤه‌ له‌بننه‌هاتووه‌كانی مانایه‌ و گه‌ڕانه‌ به‌ دوای ژیان و خوێنه‌ر و مانای جیاواز… ته‌ئویلكردن واته‌ به‌خشكردنی ئامرازی نوێ‌ له‌ نێوان مرۆڤ و دنیا، خوێنه‌ر و ده‌ق، ئه‌و ئامرازه‌ نوێیه‌ی كه‌ گوتار ده‌یخاته‌ روو…. مانا خۆی له‌ نێوان كۆمه‌ڵێك سیفه‌تدا ده‌بینێته‌وه‌، وه‌ك مانای شاراوه‌، ناوه‌كی، دیار، نادیار، حه‌رفی، ده‌روونی… بۆیه‌ مه‌سه‌له‌ی پێناسه‌كردن زۆرتر و زۆرتر ده‌بێت.

لێره‌دا پرسیار من ئه‌وه‌یه‌، ده‌شێ‌ له‌ كۆی ئه‌و ئیشكالیه‌تانه‌وه‌ مانا له‌ پێناسه‌یه‌كی جێگیردا ئابڵوقه‌ بده‌ین؟ ئایا ئه‌وه‌نده‌ به‌سه‌ مامه‌ڵه‌یه‌كی كلتوری، مێژوویی، حدسی، زمانه‌وانی، سایكۆلۆجی… له‌گه‌ڵ مانادا بكه‌ین، یان بیر له‌وه‌ بكه‌ینه‌وه‌، كه‌ زمان ده‌ژی و نوێ‌ ده‌بێته‌وه‌… راسته‌ هه‌تا ئێستا زانستی زمانه‌وانی له‌ رووی سیمیۆلۆجیا و ته‌ئویله‌وه‌ ئه‌ركی زۆری كێشاوه‌، به‌ڵام هیچ قسه‌یه‌كی بۆ راسته‌كردنه‌وه‌ی ئیشكالییه‌ته‌كانی مانا و به‌رجه‌سته‌كردنی داهێنان نه‌كردووه‌؟

ستراتیژی دانه‌ر/ شاعیر
له‌ نێوان رێكخستن و كه‌شفكردندا

لێره‌دا دوو تێگه‌یشتن بۆ مانا لای (دانه‌ر/ شاعیر) ده‌خه‌مه‌ به‌ر چاو: تێگه‌یشتنی یه‌كه‌م، په‌یوه‌ندی به‌ ئاستی زمانی- فه‌رهه‌نگی (مُعجمی‏- lexicon) -واته‌ مانای چه‌سپاو (ئاماده‌) و رێكخستنه‌وه‌ هه‌یه‌ و مێژووی مانامان پێده‌ناسێنێ‌، هه‌ڵبه‌ته‌ به‌ گشتی په‌یوه‌ندییه‌كانی ئاستی زمانی فه‌رهه‌نگی له‌وێوه‌ به‌ره‌و گوتار ده‌بێته‌وه‌، كه‌ پێیوایه‌ مانای ئاماده‌ جگه‌ له‌ یارییه‌كی پاشكۆئامێزی ناوه‌كی شتێكی دیكه‌ نییه‌، یه‌كه‌ی فه‌رهه‌نگی به‌ درێژایی مێژوو مانای جۆراوجۆر له‌خۆ كۆ ده‌كاته‌وه‌، هه‌ر زه‌مه‌نه‌ی ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر حه‌قیقه‌تی مانایه‌ك، وه‌ك چۆن به‌ درێژایی مێژوو ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر جیاوازی ماناكانیشه‌وه‌. لێره‌وه‌ جیاوازی رێكخستنی مانا و رێكخستنی جیاوازی زۆرترین مانای ئاماده‌ ده‌سته‌به‌ر ده‌كات، جیاوازی رێكخستن و رێكخستنی جیاوازی مانای ئاماده‌ (دانه‌ر/ شاعیر)ی جیاواز ده‌دۆزێته‌وه‌، وه‌ك چۆن (خوێنه‌ر/وه‌رگر)ی جیاواز به‌دوای جیاوازی رێكخستن و رێكخستنی جیاوازی مانای ئاماده‌دا ده‌گه‌ڕێت، واته‌ وه‌ك چۆن له‌ هه‌ر قۆناغێكدا (دانه‌ر/ شاعیر)ی جیاواز به‌دوای رێكخستن و رێكخستنی جیاوازی بوونیاندا ده‌گه‌ڕێن، تا به‌هایه‌ك بۆ (بوونی رێكخراو)ی خۆیان به‌جێ‌ بهێنن. یان ئاماده‌یی رێكخراو به‌جێ‌ بهێنن، به‌ هه‌مان شێوه‌ له‌ هه‌ر قۆناغێكدا (خوێنه‌ر/وه‌رگر)ی جیاوازیش… به‌و مانایه‌ مانای ئاماده‌ی رێكخراو، (خوێنه‌ر/وه‌رگر- دانه‌ر/ شاعیر)ی رێكخراومان بۆ كه‌شف ده‌كات، (خوێنه‌ر/وه‌رگر- دانه‌ر/ شاعیر)ی رێكخراو رێگا به‌ مانای ئاماده‌ی رێكخراو ده‌دات، بۆ ئه‌وه‌ی بدوێت.

به‌ڵام تێگه‌یشتنی دووه‌م، بۆ مانا به‌ گشتی له‌ شیكردنه‌وه‌ی كه‌شفكردن و ده‌لاله‌تی مانای خه‌یاڵكراوه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت، وه‌ك ئه‌وه‌ی نزیكترین و نوێترین یه‌كه‌ی گوتار پێكبهێنێت، كه‌شفكردن و مانای خه‌یاڵكراو بۆ قۆناغ و سه‌رچاوه‌ی یاسا و رێسای رێكخستنی مانا ناگه‌ڕێته‌وه‌، به‌ڵكو هه‌میشه‌ رووه‌ جیاوازه‌كانی مانا واڵا ده‌كات، رووی جیاوازی مانا زۆرترین سه‌ربه‌خۆیی هه‌یه‌، ئه‌وه‌ سه‌ربه‌خۆیی مانای خه‌یاڵكراوه‌ (دانه‌ر/ شاعیر)ی سه‌ربه‌خۆ ده‌دۆزێته‌وه‌، به‌ دیوه‌كه‌ی دیكه‌ش (خوێنه‌ر/وه‌رگر)ی سه‌ربه‌خۆ هه‌میشه‌ به‌دوای رووه‌ جیاوازه‌كانی مانای كه‌شفكراودا ده‌گه‌ڕێت، رووه‌ جیاوازه‌كانی مانا، كه‌شفكردنی مانایه‌، كه‌واته‌ دانه‌ر/ شاعیری سه‌ربه‌خۆ به‌دوای مانای كه‌شفكراوی بوونیدا ده‌گه‌ڕێت، تا به‌هایه‌ك بۆ (بوونی گریمانه‌كراو)ی به‌جێ‌ بهێنێت. یان ئاماده‌یی گریمانه‌كراو به‌جێ‌ بهێنێت، به‌ هه‌مان شێوه‌ (خوێنه‌ر/وه‌رگر)ی جیاوازیش… ئه‌و تێگه‌یشتنه‌ی كه‌شفكردنی مانا ره‌فتاری ته‌ئویلی له‌ نێو ده‌قدا رێكده‌خات. به‌و مانایه‌ش ده‌ق كۆمه‌ڵێك (دال)ه‌ و ده‌بێ‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی قۆناغ و سه‌رچاوه‌ی یاسا و رێسای رێكخستنی ماناوه‌ له‌لایه‌ن خوێنه‌ر/وه‌رگر كه‌شف بكرێت، (دانه‌ر/ شاعیر)ی سه‌ربه‌خۆ له‌ حاڵه‌تی نوسیندا به‌ هه‌مان پرۆسه‌دا تێده‌په‌ڕێت… ئه‌و كاته‌ش ده‌ق بوونی هه‌یه‌، كه‌ ده‌خوێنرێته‌وه‌ و خوێنه‌ر به‌ شه‌هوه‌تی خوێندنه‌وه‌ و نوسه‌ر به‌ شه‌هوه‌تی نوسین ده‌گات! هیچ ده‌قێك بێ‌ بوونی خوێنه‌ر بوونی نییه‌، به‌و مانایه‌ش ده‌لاله‌ت له‌سه‌ر زنجیره‌یه‌كی بێ‌ كۆتایی له‌ رێكخستنی دال و له‌ خه‌یاڵكردنی شه‌هوه‌تدا ده‌ژیت. له‌ كۆی ئه‌و قسانه‌دا هه‌وڵده‌ده‌م ئه‌و دوو تێگه‌یشتنه‌ له‌ سێ‌ جۆر خوێندنه‌وه‌ بۆ (مانا) كورت بكه‌مه‌وه‌: خوێندنه‌وه‌ی یه‌كه‌م په‌یوه‌ندی به‌ زمانی فه‌رهه‌نگی و مانای چه‌سپاو و ئاماده‌وه‌ هه‌یه‌. خوێندنه‌وه‌ی دووه‌م په‌یوه‌ندی به‌ شیمانه‌یی مانای نوسه‌ره‌وه‌ هه‌یه‌. خوێندنه‌وه‌ی سێیه‌م ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر خوێنه‌ری جیاوازه‌وه‌.

ئه‌گه‌ر ده‌ق فه‌زایه‌ك بێ‌ بۆ ئاوێته‌بوون، ئه‌گه‌ر ده‌ق تانۆپۆی نێوان تێگه‌یشتنی فه‌رهه‌نگی و تێگه‌یشتنی شیمانیی و خوێنه‌ر بێت، ئه‌وه‌ له‌ ئاسۆی خوێندنه‌وه‌ی (ریكۆر)دا خوێندنه‌وه‌ و ته‌ئویله‌كان له‌ دنیای مانای داخراوی ئایدیالیدا گیر ناخۆن، به‌ڵكو به‌ سه‌ر ژیانێكی واڵا و نوێدا ده‌كرێنه‌وه‌! ئه‌و قسه‌یه‌ی كه‌ من له‌ رێگای ریكۆره‌وه‌ رێكمخستووه‌ له‌وێوه‌ دێت، كه‌ ریكۆر پێیوایه‌ زمان ره‌نگدانه‌وه‌ی هه‌موو ئه‌وانه‌شه‌ كه‌ پێش ده‌ق و دوای ده‌ق ده‌كه‌ون! كه‌واته‌ زمان هه‌ر ته‌نها ره‌نگدانه‌وه‌ی هه‌بوون نییه‌، به‌ڵكو په‌یوه‌ندییه‌كی گشتگیره‌ و په‌یوه‌ندی خه‌یاڵكردنی من و ئه‌ویدیكه‌یه‌ به‌ هه‌موو دنیا، زمان یارییه‌كه‌ هه‌مووان تێیدا هاوبه‌شین، جگه‌ له‌ زمان شتێكی دیكه‌ بۆ گوزارشتكردن له‌ خۆماندا نادۆزینه‌وه‌، جگه‌ له‌ زمان شتێكی دیكه‌ بۆ هه‌ناسه‌دان نادۆزینه‌وه‌، جگه‌ له‌ زمان شتێكی دیكه‌ بۆ په‌یوه‌ندی و هاوژیانی نادۆزینه‌وه‌، بۆیه‌ كرده‌ی ته‌ئویلكردن له‌ رێگای زمانه‌وه‌ دووباره‌ ئه‌فراندن ده‌گه‌یه‌نێت. هه‌ر له‌ رێگای دووباره‌ ئه‌فراندنه‌وه‌ درك به‌ ئه‌زموونه‌كانی ژیان و خوێنه‌ره‌ جیاوازه‌كان ده‌كه‌ین.

شیعری كوردی

ماناكانی (رێكخستن) و ده‌لاله‌ته‌كانی (كه‌شفكردن) و (خوێنه‌ری جیاواز)
له‌و لێكۆڵینه‌وه‌یه‌دا هه‌وڵده‌ده‌م قسه‌ له‌ شێوه‌ی رێكخستنی (مانای ئاماده‌ و چه‌سپاو) و شێوه‌ی كه‌شفكردنی (مانای نائاماده‌ و خه‌یاڵی نوسه‌ر) و (مانای ئاماده‌ و نائاماده‌ و خوێنه‌ری جیاواز) له‌ شیعری نوێی كوردی و دوای راپه‌ڕینی 1991ی كوردستانی باشور و به‌شێك له‌و شیعره‌ی كوردستانی رۆژهه‌ڵات، كه‌ ده‌كه‌ونه‌ به‌ر (شه‌پۆلی حجم) و (شه‌پۆلی زمان) بكه‌م…
پرسیاری سه‌ره‌كی ئه‌و لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ ئه‌وه‌یه‌، ئایا شیعر ته‌نها رێكخستنی مانای چه‌سپاو و ئاماده‌یه‌ له‌ دووتوێی یاسا و رێساكانی زماندا، به‌ دیوه‌كه‌ی دیكه‌ ئایا شیعر ره‌تكردنه‌وه‌ی یاسا و رێساكانی زمان و شێواندنی مانای ئاماده‌یه‌، مانای ئاماده‌ و نائاماده‌ و خوێنه‌ری جیاواز ده‌كه‌وێته‌ كوێی شیعری كوردییه‌وه‌، به‌ دیوه‌كه‌ی دیكه‌ ئایا شاعیری كوردی به‌شێك له‌ كێشه‌كانی ژیانی كوردی له‌ شیعره‌كانیدا هه‌ڵگرتووه‌، ئایا شیعری كوردی له‌ پێشبینی و خه‌یاڵی تاكی كوردی و خه‌یاڵی ئه‌ویدیكه‌ی جیاواز ده‌دوێ‌؟
قسه‌كردن له‌ چه‌مكی (رێكخستن) له‌ رووی زمانه‌وه‌ چه‌سپان و دڵنیایی ده‌گه‌یه‌نێت، به‌ دیوێكی دیكه‌ ده‌شێ‌ چه‌مكی رێكخستن به‌و مانایه‌ بێت، كه‌ هه‌ر یه‌ك له‌ ئێمه‌ به‌ عه‌قڵ و ئاگامه‌ندییه‌وه‌ به‌ دوای رێسا و یاساكانی زمانه‌وه‌ بین، هه‌ر یه‌ك له‌ ئێمه‌ له‌ سه‌ر مێژوو و شێوه‌ی تایبه‌تی (خۆی) قسان ده‌كات…

ئه‌گه‌ر چه‌مكی رێكخستن قسه‌كردن بێ‌ له‌ سه‌ر شتی تایبه‌تی و شێوه‌ی تایبه‌تی ئه‌و شیعره‌ی كه‌ دوایی هاتووه‌! ئه‌وه‌ چه‌مكی خه‌یاڵ و كه‌شفكردن له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌و پرۆسانه‌ دژ ده‌كه‌وێته‌وه‌، كه‌ تێیدا مانای چه‌سپاو ئاماده‌ خۆی به‌سه‌ر شیمانه‌یی ئێستا و ئێستای زیندوودا ده‌سه‌پێنێت، وه‌ك چۆن دژ به‌ هه‌موو ئه‌و قسه‌كردنانه‌شه‌، كه‌ پێشتر سه‌ره‌تا و كۆتاییان زانراوه‌، كه‌واته‌ به‌شێك له‌ خه‌یاڵ و كه‌شفكردن له‌ سه‌ره‌تا و كۆتایی نه‌زانراوه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت! وه‌ك چۆن به‌شێكی دیكه‌ی په‌یوه‌ندی به‌ رووه‌ جیاوازه‌كانی مانا و رووه‌ جیاوازه‌كانی رێكخستن و خوێنه‌ری جیاوازه‌وه‌ هه‌یه‌… هه‌ر چۆنێ‌ بێت هه‌میشه‌ كار و (ده‌قی ئه‌ده‌بی) ته‌جاوزی ده‌ست بۆ بردنه‌ تیۆرییه‌كان ده‌كات، به‌ڵام ئایا تیۆره‌ ئه‌ده‌بییه‌كان ئه‌و حه‌قیقه‌ته‌ ده‌رك ده‌كه‌ن؟ هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌و پرسیاره‌ وه‌رامی ناوه‌كی خۆی هه‌یه‌، كه‌ په‌یوه‌ندی راسته‌وخۆی به‌ داهێنانه‌وه‌ هه‌یه‌، له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌وانه‌شدا رێبازه‌ ئه‌ده‌بییه‌كان به‌رهه‌مهێنه‌رن و پانتاییه‌كی مه‌عریفی به‌رفره‌وانیان هه‌یه‌ و مامه‌ڵه‌ی تایبه‌تی له‌گه‌ڵ كار و ده‌قی ئه‌ده‌بی و خوێنه‌ری جیاوازدا ده‌كه‌ن…
به‌ گشتی زمان وه‌ك بابه‌تی حه‌قیقی و كرده‌یی هه‌مووان به‌یه‌كه‌وه‌ كۆ ده‌كاته‌وه‌، له‌ كۆی ئه‌و هاوگونجانه‌دا ده‌توانم ئاماژه‌ به‌ (سێ‌ هێل) له‌ شاعیرانی شیعری نوێی كوردی باشور و دوای راپه‌ڕین و به‌شێك له‌ شیعری كوردستانی رۆژهه‌ڵات بده‌م، به‌ڵام به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی ئه‌و پۆلینكردنه‌ جگه‌ له‌ گریمانه‌كردن شتێكی دیكه‌ بێت، به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی پشت به‌ تیۆرێكی دیاریكراوی ئه‌ده‌بی ببه‌ستێت، به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی چه‌مكی (داهێنان) وه‌ك بنه‌مای قسه‌كانم بۆ به‌راوردكردنی ئه‌و پۆلینكردن و به‌دواداچوونه‌ به‌ كار بهێنم؟!

هێلی یه‌كه‌م

به‌ گشتی (هێلی یه‌كه‌م) كۆی ئه‌و شاعیرانه‌ ده‌گرێته‌وه‌، كه‌ بڕوایان به‌ ده‌ست بۆ بردنی مانای ئاماده‌ هه‌یه‌، له‌ میانی مانا نوێیه‌كان و له‌ ده‌ره‌وه‌ی مانای رووت و ره‌هادا! وه‌ك چۆن هه‌وڵده‌ده‌ن له‌ رێكخستنی ماناوه‌ هاوسه‌نگی نێوان (ئاستی گوزارشتكردن و ریتمی رسته‌) له‌ لایه‌ك و (ریتمی وشه‌ و مانای چه‌سپاو) له‌ لایه‌كی دیكه‌ بپارێزن، یان زمان شێوه‌ی ئاسۆیی بپارێزن، واته‌ هاوسه‌نگی نێوان خود و گوتراو له‌ توێی زمان و مێژووی مانادا بپارێزن، بۆ ئه‌وه‌ی جوانی شیعر و جوانی ئاماده‌ به‌ یه‌كه‌وه‌ بگونجێنن! هه‌موو ئه‌وانه‌ پارێزگاری له‌ ره‌سه‌نایه‌تی و یاسا و رێساكانی زمان و جوانی ئاماده‌ ده‌كه‌ن، هه‌موو ئه‌وانه‌ پێیانوایه‌ به‌ پله‌ی یه‌كه‌م شیعری جوان په‌یوه‌ندی به‌ ئاكاری جوان و وشه‌ی جوان و گوتراوی جوان و خه‌یاڵی جوان و مانای ره‌وان و ریتمی ره‌وانه‌وه‌ هه‌یه‌… هه‌موو ئه‌وانه‌ ده‌كه‌ونه‌ نێوان مشتومڕی گوتن و ماناوه‌! بۆ ئه‌وه‌ی له‌ رێگای خوده‌وه‌ به‌ گوتراو بگه‌ن، بۆ ئه‌وه‌ی له‌ رێگای عه‌قڵه‌وه‌ به‌ مانا بگه‌ن، واته‌ له‌ رێگای مێژووی گوتراوه‌وه‌ به‌ مانای ئاماده‌ بگه‌ن، له‌ رێگای كۆی مانا و گوتراوه‌وه‌ به‌ جوانی و خه‌یاڵی شیعری بگه‌ن، له‌ رێگای تێگه‌یشتنه‌وه‌ به‌ ده‌لاله‌ته‌ نوێیه‌كانی مانا بگه‌ن، به‌ دیوه‌كه‌ی دیكه‌ لای هه‌موو ئه‌وانه‌ حه‌قیقه‌تی مانا هه‌میشه‌ له‌ ئاماده‌یی ئێستای مانادایه‌، به‌و مانایه‌ش رۆشنایی مانا له‌ رۆشنایی ئێستای مانا دانه‌بڕاوه‌، له‌وێشه‌وه‌ رێگا بۆ حه‌قیقه‌تی ئاماده‌ خۆش ده‌كه‌ن، بۆ ئه‌وه‌ی بدوێ‌…
وه‌ك ده‌رده‌كه‌وێت هێزی خۆیان له‌ مانای ئاماده‌ و رێكخستنی خوددا ده‌بیننه‌وه‌، پرسیار له‌وه‌ ناكه‌ن عه‌قڵ، گوتراو بونیاد ده‌نێت، یان گوتراو، عه‌قڵ دروست ده‌كات؟! پرسیار له‌ تێگه‌یشتن و مانا ناكه‌ن، پرسیار له‌ جیاوازی و دنیابینی جیاواز ناكه‌ن، پرسیار ناكه‌ن وشه‌ی شیعریی چۆن دروست ده‌بێت، جیاوازی له‌ نێوان ره‌وانی و راهاتن و شیمانه‌یی چییه‌؟!

هێلی دووه‌م

(هێلی دووه‌م) زۆربه‌یان له‌سه‌ر بڕوابوون به‌ نائاگامه‌ندی (نه‌ست) و پێشخستنی ناوكۆیی و فه‌رامۆشكردنی خود له‌ یه‌كه‌وه‌ نزیكن، به‌ڵام نه‌ك به‌و مانایه‌ كه‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ نائاگامه‌ندی و نه‌ست گه‌ڕانه‌وه‌ بێ‌ بۆ (فرۆید) به‌ڵكو به‌و مانایه‌ كه‌ نائاگامه‌ندی و نه‌ست پێش زمان ده‌كه‌وێت، وه‌ك چۆن لای (لاكان) جێگای گفتوگۆیه‌… له‌وێوه‌ شاعیرانی هێلی دووه‌م هه‌وڵی كه‌شفكردنی مانا و هه‌وڵی (دامه‌زراندنی په‌یوه‌ندییه‌كی نوێ‌ له‌ نێوان وشه‌ و وشه‌، وشه‌ و مرۆڤ، وشه‌ و دنیا) ده‌ده‌ن، ئاسۆیه‌كی دیكه‌ی چاوه‌ڕوانی بۆ خوێنه‌ران واڵا ده‌كه‌ن، شێوه‌ی ستوونی به‌ زمان ده‌به‌خشن، ئه‌وه‌ش جێكه‌وته‌ی وشه‌ و په‌یوه‌ندییه‌كانی و ئاسۆیه‌كی دیكه‌ی چاوه‌ڕوانی ده‌خاته‌ نێو گه‌شه‌كردنی وشه‌ و گه‌شه‌كردنی ناوكۆییه‌وه‌، وه‌ك چۆن به‌شێكی زۆر له‌ شاعیرانی هێلی دووه‌م خۆیان به‌ (كۆتایی نه‌زانراو) ده‌سپێرن، خۆیان به‌ (دنیابینی جیاوازی مرۆیی)ه‌وه‌ ده‌سپێرن، به‌ پله‌ی یه‌كه‌م میكانیزمی خه‌یاڵ به‌ بزوێنه‌ری شیعری داده‌نێن، له‌ رێگای یاخی بوونی مه‌عریفییه‌وه‌ هه‌وڵی به‌رجه‌سته‌كردنی شیمانه‌یی شیعری و كه‌شفكردنی جوانی و په‌یوه‌ندییه‌ كراوه‌كانی ژیان ده‌ده‌ن، هیچ سنورێك بۆ مانا و جوانی و چێژ قبوڵ ناكه‌ن، هه‌موو سنوردانانێك بۆ توانای له‌ بننه‌هاتووی مرۆڤ ره‌تده‌كه‌نه‌وه‌، هه‌موو ئه‌گه‌ره‌كان بۆ جیاوازی مانا ده‌ڕه‌خسێنن، هه‌موو ئه‌گه‌ره‌كان بۆ ته‌ماشاكردنی دنیا به‌ كراوه‌یی جێده‌هێڵن، به‌ دیوه‌كه‌ی دیكه‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ رێگا بۆ شیمانه‌یی خۆش ده‌كه‌ن، بۆ ئه‌وه‌ی خۆی دابمه‌زرێنێ‌…
وه‌ك ده‌رده‌كه‌وێت هێزی خۆیان له‌ نائاگامه‌ندی و پێشخستنی ناوكۆیی و فه‌رامۆشكردنی خوددا هه‌ڵده‌گرنه‌وه‌، به‌ڵام پرسیار له‌ باره‌ی بنه‌ما جیاوازه‌كانی مه‌عریفه‌ و ئاستی كلتور و پێشكه‌وتنه‌كانی ئه‌ویدیكه‌ی مرۆڤایه‌تی… وه‌ڵام ناده‌نه‌وه‌، قسه‌كردنی جیاوازی ئه‌ویدیكه‌ له‌ باره‌ی عه‌قڵ و تێگه‌یشتن و درككردن فه‌رامۆش ده‌كه‌ن!

هێلی سێیه‌م

(هێلی سێیه‌م) ته‌واو پێچه‌وانه‌ی هێلی یه‌كه‌م بیر ده‌كه‌نه‌وه‌، (هه‌موو ئاوڕدانه‌وه‌یه‌ك بۆ مێژووی مانا و رێكخستنی خود ره‌تده‌كه‌نه‌وه‌)، (هه‌موو یاسا و رێساكانی زمان و ره‌سه‌نایه‌تی ره‌شده‌كه‌نه‌وه‌) به‌و مانایه‌ش ته‌واوی رابردووی مرۆڤایه‌تی به‌ ئاوڕدانه‌وه‌ بۆ میتافیزیكا داده‌نێن! هه‌موو بایه‌خی نائاگامه‌ندی و نه‌ست له‌ لایه‌ك و پێشخستنی ناوكۆیی له‌ لایه‌كی دیكه‌ به‌ خه‌می خۆیان نازانن، (هه‌موو سه‌رچاوه‌كانی فیكر و مه‌عریفه‌ وه‌لا ده‌نێن) بۆ ئه‌وه‌ی له‌ رێگای نیشانه‌ی هه‌ڕه‌مه‌كییه‌وه‌، تێكدانی په‌یوه‌ندی نێوان وشه‌كان مانای باو تێكبشكێنن و بگه‌نه‌ كورتبڕی، شیمانه‌یی سه‌ربه‌خۆ فه‌راهه‌م بكه‌ن، بۆ ئه‌وه‌ی له‌ رێگای په‌یوه‌ندی رێكنه‌خراوه‌وه‌ گوزارشتكردنێكی یاخی و ئاسۆیه‌كی دیكه‌ی چاوه‌ڕوانی گه‌شه‌ پێبده‌ن، وه‌ك ریزۆم له‌ نێو زماندا بیر له‌ زمان ده‌كه‌نه‌وه‌، له‌ رێگای خه‌یاڵ و وڕێنه‌وه‌ به‌ جوانی له‌ناكاو و له‌ رێگای شیمانه‌یی نكۆڵكه‌ره‌وه‌ به‌ مانای نائاماده‌ و ئه‌ویدیكه‌ی خوێنه‌ر ده‌گه‌ن، به‌ گشتی هه‌مووان به‌ پله‌ی یه‌كه‌م رێگا بۆ شیمانه‌یی خۆش ده‌كه‌ن، بۆ ئه‌وه‌ی وه‌ك شیمانه‌یی بدوێت…
واته‌ هێزی خۆیان له‌ تێكشكاندنی مانا و كورتبڕی و به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ی نیشانه‌ و شیمانه‌یی سه‌ربه‌خۆدا ده‌بیننه‌وه‌، لای ئه‌وان شیعر ده‌نگه‌، به‌ڵام ئه‌سڵ و ده‌ق له‌ ناوچووه‌! بیر له‌وه‌ ناكه‌نه‌وه‌ نه‌گونجان و بێ‌ مانایی هیچ په‌یوه‌ندییه‌كی مرۆیی ناخولقێنێ‌، ئه‌گه‌رچی هه‌ڵگری جۆرێك له‌ یاخی بوونیش بێت، مه‌رج نییه‌ هه‌میشه‌ یاخی بوون جوانی كه‌شف بكات، ئه‌گه‌رچی یاخی بوون بێت به‌ رووی باودا، بیر له‌وه‌ ناكه‌نه‌وه‌ كۆی فیكری مرۆڤایه‌تی راسته‌وخۆ په‌یوه‌ندی به‌یه‌كه‌وه‌ هه‌یه‌، بیر له‌ به‌های په‌یوه‌ندی و خۆشه‌ویستی و هاڕمۆنی و سۆزی مرۆییانه‌ ناكه‌نه‌وه‌، چاره‌نووسی بێ‌ یاده‌وه‌ریین.

هێلی یه‌كه‌م
له‌ نێوان (گوتن / مانا)دا

وشه‌ یان هه‌ر یه‌كه‌یه‌كی زمانه‌وانی له‌ دوو بنه‌ما پێكهاتووه‌ و له‌ یه‌ك جیا نابنه‌وه‌، ئه‌ویش گوتن و مانایه‌! مانا و گوتراویش له‌ مشتومڕی جیاوازی خۆیان ناكه‌ون. گوتن رووه‌ مه‌تریاله‌كه‌ی مانایه‌، ماناش رووه‌ هه‌ستییه‌كه‌ی گوتن پێكده‌هێنێ‌.
مشتومڕی نێوان گوتن و مانا، مانا و گوتن په‌یوه‌ندی به‌ هه‌ڵنانی به‌های هونه‌ری ده‌ربڕینه‌وه‌ هه‌یه‌، به‌شێكی گه‌وره‌ی به‌های هونه‌ری ده‌ربڕینیش تێگه‌یشتن ده‌ینه‌خشێنێ‌؟! چه‌مكی تێگه‌یشتن هه‌میشه‌ پشت به‌ فاكته‌ حه‌قیقییه‌ مرۆییه‌كان ده‌به‌ستێت. به‌های تێگه‌یشتن له‌ شێوازی ده‌ربڕینی ده‌لاله‌تخوازانه‌وه‌ نزیكمان ده‌كاته‌وه‌!
له‌ باره‌ی ئه‌و مشتومڕه‌وه‌ هه‌ندێك پێیانوایه‌ پێشخستنی گوتن به‌سه‌ر مانادا جوانی و پوختی و پته‌وی لێده‌كه‌وێته‌وه‌، به‌های ئه‌ده‌بی به‌رزتر نیشان ده‌دات، شێوازی هونه‌ری جوانتر ده‌سته‌به‌ر ده‌كات، هه‌میشه‌ داڕشتنی ئه‌ده‌بی و حه‌قیقه‌تی ده‌ربڕین به‌ پوختی و پته‌وی و گوتنی جوانه‌وه‌ په‌یوه‌ست ده‌كه‌ن، هه‌ر له‌وێشه‌وه‌ به‌ مانا ده‌گه‌ن، هه‌ر له‌وێشه‌وه‌ به‌ مانای جوان و پته‌و و روون و حه‌قیقی ده‌گه‌ن، هه‌ر له‌وێشه‌وه‌ به‌ ریتمی جوانی ده‌ربڕین ده‌گه‌ن، هه‌موو ئه‌وانه‌ش پشت به‌ كۆمه‌ڵێك پاڵنه‌ر ده‌به‌ستن، پاڵنه‌ری ده‌روونی، سیاسی، نه‌ته‌وه‌یی…
هه‌ندێكی دیكه‌ له‌ ره‌خنه‌گران له‌ مشتومڕی نێوان گوتن و مانا، پێیانوایه‌ جوانی گوتن و جوانی مانا له‌ به‌یه‌كه‌وه‌ بوونیاندایه‌، پێكه‌وه‌ ئاسته‌ به‌رزه‌كانی ره‌وانبێژی ده‌نوسنه‌وه‌ و ته‌رازووییه‌ك بۆ به‌های هونه‌ری ده‌سازێنن، پێیانوایه‌ شیعر له‌ رێگای ئه‌و به‌یه‌كه‌وه‌بوونه‌یان باڵا ده‌كات و له‌ لێكترازانیشیان نزمی ده‌نوێنێ‌، گوتنی جوان، جوانی مانای لێده‌كه‌وێته‌وه‌، وه‌ك چۆن گوتنی ناشیرین مانای دزێو به‌رهه‌م ده‌هێنێ‌! ره‌وانی مانا ریتمی ره‌وانی لێده‌كه‌وێته‌وه‌ و ناڕه‌وانی ته‌مومژ…

ئه‌و پێكه‌وه‌ بوونه‌ ئه‌گه‌رچی له‌ یه‌كێتی و ئاوێته‌بوونی گوتن و مانا نزیكه‌، به‌ڵام جیاوازی خۆیان هه‌یه‌، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ یه‌كێتی گوتن و مانادا، گوتن جه‌سته‌یه‌ و مانا رۆح، جه‌سته‌ و رۆح لێكجیابوونه‌وه‌یان مه‌حاڵه‌… لایه‌نگرانی یه‌كێتی و ئاوێته‌بوونی گوتن و مانا، پێیانوایه‌ هه‌موو گوتنێكی جوان، مانای جوانی له‌خۆدا هه‌ڵگرتووه‌، گوتنی پته‌و، راستی مانا ده‌نوێنێ‌… هه‌ڵبه‌ته‌ پێچه‌وانه‌ش راسته‌! ده‌توانم بڵێم هه‌موو ئه‌و قسانه‌ی له‌ باره‌ی یه‌كێتی گوتن و ماناوه‌ ده‌كرێت، به‌های یه‌كبوونی شێوه‌ و ناوه‌ڕۆكمان بیر ده‌خاته‌وه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی گوتن فۆڕم بێ‌ و مانا فیكر…
به‌شێكی دیكه‌ له‌ ره‌خنه‌گران له‌ مشتومڕی نێوان گوتن و مانا، به‌رگری له‌ چه‌سپاندنی په‌یوه‌ندی نێوان گوتن و مانا ده‌كه‌ن و پێیانوایه‌ نهێنی په‌یوه‌ندییه‌كانیان بۆ رابردوو ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، هه‌رگیز په‌یوه‌ندی به‌ وڕووژانی یه‌كێك به‌ سه‌ر ئه‌ویدیكه‌وه‌ نییه‌، به‌ڵكو رێسا و یاسای زمانه‌وانی به‌ڕێوه‌ی ده‌بات و ده‌كه‌وێته‌ نێوان پرنسیب و رێبازی تایبه‌ت به‌ زانستی زمان و دانان و رێكخستنه‌وه‌وه‌… دواجار هه‌میشه‌ پرۆسه‌ی رێكخستن په‌یوه‌ندی نێوان گوتن و مانا ده‌گه‌یه‌نێت…

به‌مجۆره‌ ده‌توانم بڵێم هه‌ندێك له‌و شاعیرانه‌ی شیعری نوێی كوردی (كه‌ من ناویان به‌ هێلی یه‌كه‌م ده‌به‌م) هه‌وڵده‌ده‌ن له‌ رێكخستندا په‌یوه‌ندی نوێ‌ و به‌رفره‌وان له‌ نێوان مانا و مانا، جوانی و مانا، ریتم و ناوكۆیی دروست بكه‌ن، زۆربه‌یان دوای وشه‌ی شیعریی و رسته‌ی شیعریی و ریتمی ناوكۆیی ده‌كه‌ون! هه‌ندێكیان لادانی مانا به‌ وڕوژانی هه‌ستییه‌وه‌ ده‌به‌ستنه‌وه‌، به‌ڵام به‌ گشتی له‌ پێناو مانه‌وه‌ له‌ سه‌ر رێكخستنی (مانا/ جوانی)ی چه‌سپاو و ئاماده‌، له‌ سه‌ر (شیعری دنیایی) كار ده‌كه‌ن. بۆ نموونه‌ ده‌توانم وێڕای كۆمه‌ڵێك جیاوازی و وێڕای مشتومڕی نێوان گوتن و مانا، ده‌شێ‌ بۆ دیاریكردنی (هێلی یه‌كه‌م) چوار نموونه‌تان پێبناسێنم:

نموونه‌ی یه‌كه‌م

نموونه‌ی یه‌كه‌م له‌ شاعیران، ئه‌وانه‌ن كه‌ (جوانی گوتن و ریتمی ناوكۆیی به‌یه‌كه‌وه‌ كۆ ده‌كه‌نه‌وه‌) جوانی گوتن و ریتمی ناوكۆیی به‌ هه‌ستی نه‌ته‌وایه‌تی و ده‌روونی و سیاسی موتوربه‌ ده‌كه‌ن، په‌رده‌ له‌سه‌ر گوتنی حه‌قیقه‌تێكی دیاریكراو هه‌ڵده‌ده‌نه‌وه‌، له‌وانه‌: شێركۆ بێكه‌س، له‌تیف هه‌ڵمه‌ت، ره‌فیق سابیر، جه‌لال مه‌له‌كشا، ژیله‌ حوسێنی…

نموونه‌ی دووه‌م

به‌ڵام نموونه‌ی دووه‌م، له‌ (هێلی یه‌كه‌م)دا له‌ نێوان تێگه‌یشتن و مانادا، شیعرگه‌رایی له‌ خودگه‌رایی و ناوه‌ڕۆكگه‌راییدا ده‌بیننه‌وه‌، بۆ چه‌سپاندنی بیرۆكه‌ی تێگه‌یشتن له‌سه‌ر خودی تێگه‌یشتن، بۆ (چه‌سپاندنی په‌یوه‌ندی نێوان گوتن و مانا) بۆ گواستنه‌وه‌ له‌ حیكایه‌تێكه‌وه‌ بۆ گه‌یشتن به‌ ریتمی حیكایه‌تێكی دیكه‌، به‌ مانایه‌كی دیكه‌ رێگاكانی گوتراو تاقی ده‌كه‌نه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی به‌ ده‌روونی خۆیان بگه‌ن، یان هه‌موو ئه‌و تێگه‌یشتنانه‌ له‌ فه‌زایه‌كی شیعری دووباره‌ ده‌كه‌نه‌وه‌، فه‌زایه‌ك كه‌ له‌گه‌ڵ هۆشیاری شیعری و ریتمی شیعری دێته‌وه‌، فه‌زایه‌ك كه‌ ده‌كه‌وێته‌ نێوان پرنسیب و زمانی شیعری و دانان و رێكخستنه‌وه‌وه‌… نموونه‌ی دووه‌م له‌ چه‌سپاندنی په‌یوه‌ندی نێوان گوتن و مانا، وێڕای جیاوازییان: كه‌ریم ده‌شتی، جه‌مال غه‌مبار، نه‌زه‌ند به‌گیخانی، چۆمان هه‌ردی، رۆژ هه‌ڵه‌بجه‌یی، فه‌ره‌یدوونی ئه‌رشه‌دی…

نموونه‌ی سێیه‌م

نموونه‌ی سێیه‌می (هێلی یه‌كه‌م)ی شاعیران، ئه‌وانه‌ن كه‌ هێزی گوزارشتكردن و هه‌ستی لیریكی و وڕووژانی سۆز به‌ كه‌ره‌سه‌ی باڵایی جوانی و ره‌وانی و ناسكی داده‌نێن، هه‌وڵده‌ده‌ن ریتمێكی ده‌روونی و مرۆڤدۆستی له‌ بیركردنه‌وه‌ و بیركردنه‌وه‌ی خوێنه‌ردا بچێنن، هه‌وڵده‌ده‌ن فه‌زای چێژ و ژیاندۆستی فره‌وانتر نیشان بده‌ن، هه‌وڵده‌ده‌ن ده‌رگای خه‌یاڵێكی نزیك له‌ سیحر بۆ مرۆڤایه‌تی واڵا بكه‌ن، شاعیرانی (یه‌كێتی گوتن و مانای گوتن) شاعیرانی نموونه‌ی سێیه‌م، جوانی گوتن و جوانی مانا ئاوێته‌ی ریتمی بیركردنه‌وه‌ ده‌كه‌ن، حه‌قیقه‌تی گوتن تێكه‌ڵ حه‌قیقه‌تی نه‌گوتن ده‌كه‌ن… له‌ نموونه‌ی ئه‌و شاعیرانه‌: دلشاد عه‌بدوڵڵا، جه‌لال به‌رزنجی، به‌ختیار عه‌لی، دلاوه‌ر قه‌ره‌داغی، ئیسماعیل به‌رزنجی، هیوا قادر…

نموونه‌ی چواره‌م

نموونه‌ی چواره‌م، له‌ (هێلی یه‌كه‌م)، شاعیرانی چێژی (گوتن به‌سه‌ر مانادا)، جه‌سته‌ به‌ سه‌ر ناوه‌ڕۆكدا زاڵ ده‌كه‌ن، له‌ رێگای چێژی گوتنه‌وه‌ خۆیان له‌ مانا ده‌خشێنن، ئه‌و شاعیرانه‌ی جه‌سته‌گه‌رایی و چێژی ئیرۆتیكی و ئاگامه‌ندی سۆزداری پێشده‌خه‌ن، به‌ڵام مه‌به‌ستم ئه‌وانه‌ نییه‌، كه‌ ئیرۆتیكا و وڕووژانی سێكسی تێكه‌ڵ به‌ یه‌ك ده‌كه‌ن؟! به‌ڵكو مه‌به‌ستم ئه‌وانه‌یه‌، كه‌ دنیا له‌ دوو دیدی جیاوازی نێر و مێدا ته‌ماشا ده‌كه‌ن، به‌ڵام خۆیان له‌ به‌ بازاڕكردنی هه‌ست و بێنرخكردنی جه‌سته‌ و حه‌زی رووت ده‌پارێزن، هه‌میشه‌ حه‌قیقه‌تی چه‌پێنراو پێش حه‌قیقه‌تی گوتراو ده‌خه‌ن، هه‌میشه‌ چێژی گوتنی نه‌گوتراو پێش ده‌خه‌ن و پێیانوایه‌ ئه‌وه‌ چێژی گوتنی نه‌گوتراوه‌ چێژی مانای لێده‌كه‌وێته‌وه‌، هه‌میشه‌ جوانی جه‌سته‌ و ریتمی جه‌سته‌ له‌ مانای كرچ و كاڵ ده‌پارێن، هه‌میشه‌ پێیانوایه‌ ئه‌وه‌ گوتنی جوانه‌، شێوازی هونه‌ری جوانتر ده‌سته‌به‌ر ده‌كات، ئه‌وه‌ گوتنی جوانه‌، ریتمی جوان و چێژ ده‌نه‌خشێنێ‌… نموونه‌ی شاعیرانی گوتن به‌سه‌ر مانادا، قوبادی جه‌لی زاده‌، كه‌ژاڵ ئه‌حمه‌د، دڵسۆز حه‌مه‌، ژوان ئاواره‌…

شاعیرانی جوانی گوتن و ریتمی ناوكۆیی

ده‌توانم بڵێم نموونه‌ی یه‌كه‌م، ئه‌و شاعیرانه‌ی (جوانی گوتن و ریتمی ناوكۆیی به‌یه‌كه‌وه‌ كۆ ده‌كه‌نه‌وه‌)، ئه‌و شاعیرانه‌ی جوانی گوتن و هه‌ستی نه‌ته‌وایه‌تی و سیاسی كۆیان ده‌كاته‌وه‌ و گوتن و ریتمی تێگه‌یشتن به‌یه‌كه‌وه‌ كۆ ده‌كه‌نه‌وه‌! هه‌میشه‌ هێزی شیعری له‌ گوتن و په‌یامی شیعریدا هه‌ڵده‌گرنه‌وه‌، له‌ رێگای جوانگوتنه‌وه‌ له‌ مێژووی مانا نزیك ده‌بنه‌وه‌، پارێزگاری له‌ جوانی گوتن و مانای ئاماده‌ ده‌كه‌ن، به‌های ئه‌ده‌بی له‌ گوتنی جوان و ریتمی مانادا ده‌بیننه‌وه‌…
ده‌توانم بڵێم دالی حه‌قیقی لای (له‌تیف هه‌ڵمه‌ت) تێكه‌ڵكردنی هه‌ستی تاكگه‌رایی و هه‌ستی نه‌ته‌وایه‌تییه‌! به‌ڵام هێزی شیعری لای (عه‌بدوڵڵا په‌شێو) له‌ ره‌وانی ریتمی گوتن و به‌رزكردنه‌وه‌ی دروشمی شیعری ره‌خنه‌كاریدا خۆی ده‌بینێته‌وه‌! جیاوازی نێوان (شێركۆ بێكه‌س) و (ره‌فیق سابیر) له‌ ته‌ماشاكردنی ژیان و ته‌ماشاكردنی نه‌ته‌وه‌ وه‌ك بابه‌تی سه‌ره‌كی شیعریدا خۆی ده‌بینێته‌وه‌، شێركۆ بێكه‌س كۆی مێژووی نه‌ته‌وه‌ و حیكایه‌ته‌كانی نه‌ته‌وه‌ و ژانوژواری نه‌ته‌وه‌ وه‌ك بنه‌مای شیعری به‌كار ده‌هێنێت… به‌ڵام ره‌فیق سابیر گۆشه‌یه‌ك له‌ زامه‌ قووڵه‌كانی نه‌ته‌وه‌ و خه‌مه‌ بچوكه‌كانی نه‌ته‌وه‌ وه‌ك بنه‌مای شیعر چاو لێده‌كات، له‌ گۆشه‌نیگایه‌كه‌وه‌ حیكایه‌ته‌كانی تاكی كوردی ده‌گێڕێته‌وه‌… جیاوازی نێوان (مه‌له‌كشا) و (ژیلا حوسێنی) جیاوازی په‌یامگه‌رایی و سۆزگه‌راییه‌، جیاوازی نێوان ماناگه‌ری و ئاوازگه‌راییه‌، جیاوازی نێوان شۆڕشگه‌رایی و ده‌روونگه‌راییه‌… به‌ گشتی هه‌موو ئه‌وانه‌ی له‌سه‌ر ئه‌و هێله‌ رێچكه‌یان گرتووه‌، كه‌ (مێژووی وشه‌ به‌ پته‌وی مانا)وه‌ ده‌لكێنن، گوتن و ریتم موتوربه‌ی رووداوی مێژوویی، ده‌روونی، كۆمه‌ڵایه‌تی، نه‌ته‌وه‌یی، سیاسی ده‌كه‌ن، بیر له‌ به‌دوایه‌كداهاتن و كۆتاییه‌كانی داله‌ گشتییه‌كان ده‌كه‌نه‌وه‌… به‌ڵام ئه‌وه‌ی له‌تیف هه‌ڵمه‌ت له‌و هێله‌ جیا ده‌كاته‌وه‌ هێزی تاكگه‌راییه‌… ئه‌وه‌ی عه‌بدوڵڵا په‌شێو له‌و هێله‌ جیا ده‌كاته‌وه‌ شیعرییه‌تی دروشمگه‌راییه‌….
(ره‌فیق سابیر) له‌ لاوكی هه‌ڵه‌بجه‌دا ده‌ڵێت:
با كه‌ژاوه‌ی له‌ گوڵ بێت
یان له‌ په‌لكه‌ زێڕینه‌
زه‌ماوه‌ندی خوێن ده‌گرێت
ئه‌مشه‌و پاشای ئه‌ڤینه‌.

شاعیرانی جێگیركردنی په‌یوه‌ندی نێوان گوتن و مانا

نموونه‌ی دووه‌م، ئه‌و شاعیرانه‌ هه‌میشه‌ بیر له‌وه‌ ده‌كه‌نه‌وه‌، كه‌ وشه‌یه‌ك به‌رجه‌سته‌ بكه‌ن، گوتنێك بخه‌نه‌وه‌، كه‌ ته‌واو ته‌عبیر له‌ ناخی ئه‌وان بكات، شاعیرانی (چه‌سپاندنی په‌یوه‌ندی نێوان گوتن و مانا) گوزارشتكردنی وشه‌ و خود، ریتم و تێگه‌یشتن… پێیانوایه‌ هه‌موو گوتنێكی خودگه‌رایی جگه‌ له‌وه‌ی هه‌ڵگری حه‌قیقه‌ته‌، هه‌ڵگری به‌های چه‌سپاندنی په‌یوه‌ندی نێوان گوتن و مانا، ریتم و تێگه‌یشتنه‌، ئه‌وه‌ هێزی سه‌پاوی خودگه‌راییه‌، هۆشیاری و پته‌وی مانا و ساغڵه‌می مانای له‌خۆدا هه‌ڵگرتووه‌، جوانی بیركردنه‌وه‌ ته‌عبیر له‌گوتنی جوان ده‌كات… به‌ڵام جیاوازی (حه‌مه‌ عومه‌ر عوسمان) جگه‌ له‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ناخ، له‌ هێزی لیریكییه‌وه‌ ده‌رده‌كه‌وێت! هه‌وێنی شیعری حه‌مه‌ عومه‌ر عوسمان خه‌مه‌ تایبه‌تییه‌كانه‌، بێ‌ ئه‌وه‌ی تێكه‌ڵی خه‌مه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كانیان بكات!
به‌و مانایه‌ش نموونه‌ی دووه‌م، ئه‌و شاعیرانه‌ن، كه‌ گوتن و مانا به‌ جێگیربوونی شیعرگه‌رایی و خودگه‌رایی و ناوه‌ڕۆكگه‌راییه‌وه‌ ده‌لكێنن، فۆڕم و ناوه‌ڕۆك به‌ یه‌ك چاو ته‌ماشا ده‌كه‌ن، دالی حه‌قیقی لای ئه‌وان به‌ هه‌موو جیاوازییه‌كانیانه‌وه‌ به‌یه‌كه‌وه‌ به‌ستنه‌وه‌ی خه‌مه‌ تایبه‌ت و گشتییه‌كانه‌… بڕوانه‌: رۆژ هه‌ڵه‌بجه‌یی له‌ شیعری، تا كۆتایی هه‌ڵبێ… كوژانه‌وه‌ی ژنێك به‌ ته‌نهایی..!! ده‌ڵێت:
من خه‌ونه‌كانم شلوێ بووه‌ له‌سه‌ره‌تاوه‌ تا كۆتایی…
وا چاكه‌ په‌پووله‌، كه‌ ده‌روێشی نووره‌، چرا بكوژێ،
چونكه‌ ته‌ریقه‌تی چرا،
مه‌رگی په‌پووله‌یه‌ له‌ كۆتایی…
وا چاكه‌ شه‌مشه‌مه‌كوێره‌ له‌ تونێلی نوته‌كا،
تاریكی ڕاو بنێ…
چونكه‌ له‌نوونی نوته‌كا ده‌زووله‌یه‌ك مۆمی نووستوو،
مه‌رگی شه‌مشه‌مه‌یه‌ له‌ كۆتایی…!!
سلێمانی 29/9/2009
شاعیرانی یه‌كێتی گوتن و یه‌كێتی مانا
نموونه‌ی سێیه‌م، ئه‌و كۆمه‌ڵه‌ شاعیره‌ی له‌ ئاگامه‌ندی ده‌روونییه‌وه‌ هه‌ستی لیریكی و سۆزی شیعری به‌ ویستی یه‌كێتی گوتن و ده‌روونه‌وه‌ گرێ‌ ده‌ده‌ن و ویستی گوتن به‌ خۆشه‌ویستی مانا و چێژه‌وه‌ ده‌لكێنن، شاعیرانی (یه‌كێتی گوتن و یه‌كێتی مانا) پێمانده‌ڵێن جه‌وهه‌ری ئاگامه‌ندی به‌ گوتنی جوان و ماناكانی خۆشه‌ویستییه‌وه‌ به‌نده‌، تایبه‌تمه‌ندی جوانی مرۆڤ له‌ ژیاندۆستییه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێ‌، مرۆڤ ده‌ژی بۆ ئه‌وه‌ی هه‌نگاو به‌ره‌و یه‌كێتی گوتن و ماناوه‌ بنێت… شاعیرانی جوانی گوتن و جوانی مانا، پێیانوایه‌ ئه‌وه‌ وشه‌ی شیعرییه‌ هه‌ستی شیعری ده‌به‌خشێت، بایه‌خ به‌ وشه‌ی شیعری و مانای شیعری و ریتمی شیعری ده‌ده‌ن، به‌های هونه‌ری شیعر له‌ ئاوێته‌بوونی هه‌ستی وشه‌ و ویستی مانا و ریتمی تێگه‌شتندا هه‌ڵده‌گرنه‌وه‌، هه‌ڵبژاردنی دالی حه‌قیقی لای ئه‌وان له‌ سۆز و جوانی و ته‌ماشاكردنی خه‌مه‌ كه‌سییه‌كانی ژیاندایه‌… بونیادی شیعری (به‌ختیار عه‌لی) و (دلشاد عه‌بدوڵڵا) له‌ هێزی گوزارشتكردن و قووڵی دنیابینیدا ده‌رده‌كه‌وێت… به‌ڵام ده‌توانم بڵێم (جه‌لال به‌رزنجی) و (هیوا قادر) هه‌ر یه‌ك به‌ ره‌نگ و دنیابینی و هه‌ستی شیعری و مه‌عریفه‌ی شیعری تایبه‌تی خۆیه‌وه‌، هه‌وڵی گرتنی حیكایه‌ته‌ بچوكه‌كانی ژیان ده‌ده‌ن! هێزی جه‌لال به‌رزنجی له‌ هه‌ستی شیعریدایه‌، هێزی هیوا قادر له‌ هه‌ڵبژاردنی گۆشه‌نیگای شیعریدا ده‌رده‌كه‌وێت… كه‌چی جیاوازی نێوان (ئیسماعیل به‌رزنجی) و (دلاوه‌ر قه‌ره‌داغی) له‌ چه‌سپاندنی په‌یوه‌ندی نێوان ریتم و مانادا خۆی ده‌بینێته‌وه‌، ئیسماعیل به‌رزنجی خه‌می مانا پێش ده‌خات و له‌ پشت هه‌موو شیعرێكی بونیادێكی حیكایی ده‌نه‌خشێنێ‌! دلاوه‌ر قه‌ره‌داغی له‌ خه‌می ریتمدایه‌ و شیعر له‌ سه‌ما نزیك ده‌كاته‌وه‌…

بڕوانه‌ ئیسماعیل به‌رزنجی ده‌ڵێت:

ژن و پیاوێكی چاخی به‌ردین بووین
به‌ گژ و گیا عه‌وره‌تی خۆمان داده‌پۆشی
له‌ بنیاده‌می ئه‌شكه‌وته‌كه‌ی ته‌نیشتمان ده‌ترساین
له‌ شه‌ڕێك سه‌رده‌كه‌وتین و
له‌ چواران ده‌ماندۆڕاند
حه‌سره‌تمان ده‌كرۆشت و
بێزاریمان هه‌ڵده‌مژی
له‌ ناكاو به‌كۆڵێ‌ یه‌ئسی وجودییانه‌وه‌
تێكده‌ئاڵاین
(په‌ست، وه‌ك ئێواره‌ نارنجییه‌كانی نیشتمان- كۆمه‌ڵه‌ شیعر، ئیسماعیل به‌رزنجی، ده‌زگای چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ی ئاراس، 2007، ل30-31)
شاعیرانی چێژی گوتن به‌سه‌ر چێژی مانادا
هه‌ندێك له‌ شاعیرانی چێژی گوتن (زاڵكردنی گوتن به‌سه‌ر مانادا)، نموونه‌ی چواره‌م، شاعیرانی جه‌سته‌ناسی و جوتبوونی رۆحی و جه‌سته‌یی، هه‌ندێك له‌ شاعیرانی چۆنێتی ئه‌زموونكردنی ژیان و ئازادی و چێژی ژیان، شاعیرانی هه‌ڵگیرسانی گوتن و ئیرۆتیكا و گوتن و خۆشبه‌ختی، ئه‌و شاعیرانه‌ی كه‌ جوانگوتن و ئیرۆتیكا و ژیاندۆستی پێش ده‌خه‌ن… پێیانوایه‌ ئه‌وه‌ پێشخستنی جوانی گوتن و ریتمی گوتنه‌ ره‌هه‌ندێكی جوان به‌ مانا و ره‌هه‌ندێكی مه‌عریفی قووڵتر و جوانتر به‌ ژیان و ده‌لاله‌تی جیاواز ده‌دات، ئه‌وه‌ پێشخستنی باڵایی گوتنه‌ ماناكانی نێوان نێر و مێ‌، جه‌سته‌ و رۆح جوانتر نیشان ده‌دات… پێیانوایه‌ به‌های شیعرگه‌رایی به‌ پێشخستنی ئاسته‌ به‌رزه‌كانی جوانی گوتن و ئاگامه‌ندی تێگه‌یشتن و چێژی ژیانه‌وه‌ ده‌لكێ‌، به‌های مرۆڤ، به‌های ژیان له‌ به‌یه‌كگه‌یشتنی جوانی نێر و مێدا ده‌بوژێته‌وه‌، جوانی مرۆڤایه‌تی له‌ به‌هاكانی مرۆڤدا خۆی ده‌بینێته‌وه‌، چێژی ژیان له‌ هاوگونجانی جیاوازییه‌كاندایه‌، هه‌میشه‌ هه‌وڵی ته‌واو یه‌كبوونی تێگه‌یشتن و ئاگامه‌ندی، جوانی و چێژ، جه‌سته‌ و رۆح… ده‌ده‌ن! دڵسۆز حه‌مه‌ له‌ به‌شێك له‌ قه‌سیده‌ (وێنه‌كانی ژنێتی)دا ده‌ڵێت:
له‌ ماڵێكدا
ستیان له‌به‌ر ناكه‌م
به‌پێی په‌تی ده‌سوڕێمه‌وه‌
بۆیه‌ هه‌ر ده‌رگای ماڵم ترازا
دوو كه‌روێشكی سپی بچووك
له‌ پێڵاوه‌كانمه‌وه‌ راده‌كه‌ن
دوو كۆتری سپیش له‌ ملی بلوزه‌كه‌م
ده‌ده‌ن له‌ شه‌قه‌ی باڵ و
له‌ ماڵه‌كه‌مدا دێن ده‌چن.
سایتی ده‌نگه‌كان، دڵسۆز حه‌مه‌، فێبریوه‌ری ٢٠١٢.

هێلی دووه‌م
كه‌شفكردن/ دامه‌زراندن

شاعیرانی (هێلی دووه‌م) له‌ شیعری نوێی كوردی و دوای راپه‌ڕینی 1991ی كوردستانی باشور و به‌شێك له‌و شیعره‌ی كوردستانی رۆژهه‌ڵات، كه‌ ده‌كه‌ونه‌ به‌ر (شه‌پۆلی حجم) و (شه‌پۆلی زمان)… به‌ گشتی ئه‌و شاعیرانه‌ نایانه‌وێ‌ خۆیان بسه‌پێنن، هه‌وڵده‌ده‌ن شیمانه‌یی شیعری بنوێنن، له‌ نێوان كه‌شفكردن و دامه‌زراندن، هه‌وڵی به‌ده‌ستهێنانی چێژی شیعری ده‌ده‌ن، له‌ نێوان راڤه‌كردن و به‌جێهێنان، جوانی به‌رز ده‌كه‌نه‌وه‌، له‌ نێوان رێكه‌وت و یه‌قین، هه‌وڵی بونیادنانی شیعرییه‌ت ده‌ده‌ن و رێگا بۆ بیروڕای جیاواز و خوێندنه‌وه‌ی جیاواز و مه‌عریفه‌ی جیاواز خۆش ده‌كه‌ن!
شاعیرانی هێلی دووه‌م هه‌وڵی كه‌شفكردنی مانا و هه‌وڵی دامه‌زراندنی په‌یوه‌ندییه‌كی نوێ‌ له‌ نێوان وشه‌ و وشه‌، وشه‌ و مرۆڤ، وشه‌ و دنیا، هه‌وڵی به‌ ده‌ستهێنانی ئاسۆیه‌كی دیكه‌ی چاوه‌ڕوانی ده‌ده‌ن، به‌و مانایه‌ش په‌یوه‌ندییه‌كی ناوكۆیی ده‌خه‌نه‌ نێو گه‌شه‌كردنی زمان و ئاستی شیعرییه‌تی زمان و په‌یوه‌ندییه‌ ده‌لالییه‌كانه‌وه‌، وه‌ك چۆن پرۆسه‌ی نوسینی شیعری به‌ داڕژان وكۆتایی نه‌زانراوه‌وه‌ ده‌سپێرن، بونیادی شیعری به‌ دنیابینی جیاواز و چێژی جیاواز و ریتمی جیاوازی ژیانه‌وه‌ ده‌به‌ستنه‌وه‌، هێزی خه‌یاڵ به‌ بزوێنه‌ری شیعری داده‌نێن…

هه‌ندێكیان له‌ رێگای لادانی مانای وشه‌ و گۆڕینی ئاسۆی چاوه‌ڕوانی باوی شیعری هه‌وڵی به‌رجه‌سته‌كردنی مانا و رووه‌ جیاوازه‌كانی جوانی و ئه‌گه‌ره‌كانی ده‌ق ده‌ده‌ن، نموونه‌: به‌رۆژ ئاكره‌یی، ئیبراهیم ئه‌حمه‌د نیا، هێرۆ كورده‌… هه‌ندێكیان له‌ رێگای راڤه‌كردن و روانینی مه‌عریفییه‌وه‌ چێژ به‌رهه‌م ده‌هێنن، نموونه‌: هاشم سه‌راج، ره‌زا عه‌لی پوور… به‌ڵام هه‌ندێكیان له‌ رێگای لادانی چێژه‌وه‌ هه‌وڵی وڕوژانی هه‌ست و خرۆشانی چه‌پێنراوه‌كان ده‌ده‌ن، به‌ مانایه‌كی دیكه‌ تێگه‌یشتنی چێژ وه‌ك بنه‌مای راڤه‌كردنی هه‌ست و خرۆشانی چه‌پێنراوه‌كان ده‌نوسنه‌وه‌، بۆ نموونه‌: زانا خه‌لیل، لازۆ… هه‌ندێكیان له‌ رێگای گۆڕینی ئاسۆی چاوه‌ڕوانی حیكایه‌ته‌وه‌ هه‌وڵی وڕوژانی تێگه‌یشتن و راڤه‌كردنێكی دیكه‌ بۆ تێگه‌یشتن ده‌سازێنن، بۆ نموونه‌: ئه‌حمه‌دی مه‌لا، كامبیزی كه‌ریمی… (هه‌ڵبه‌ته‌ هه‌ر هه‌موویان به‌ كۆمه‌ڵێ‌ جیاوازییه‌وه‌).

شاعیرانی (هێلی دووه‌م) كۆمه‌ڵێ‌ ئه‌گه‌ر بۆ تێگه‌یشتن و راڤه‌كردن ده‌ڕه‌خسێنن، كۆمه‌ڵێ‌ ئه‌گه‌ر بۆ چێژ به‌ كراوه‌یی ده‌هێڵنه‌وه‌، كۆمه‌ڵێ‌ ئه‌گه‌ر بۆ گۆڕینی ئاسۆی چاوه‌ڕوانی ده‌خه‌نه‌ روو… كه‌مێكیان قسه‌كردنی جیاواز له‌ باره‌ی مانا و تێگه‌یشتن، راڤه‌كردن و چێژ فه‌رامۆش ده‌كه‌ن! وه‌ك چۆن هه‌ندێكیان ئاستی گوزارشتكردن له‌ ئاڕاسته‌كردنی ئیرۆتیكادا كورت ده‌كه‌نه‌وه‌… نموونه‌ی شاعیرانی هێلی دووه‌م به‌ كۆمه‌ڵێ‌ جیاوازییه‌وه‌ پێكهاتووه‌ له‌: هاشم سه‌راج، ئه‌حمه‌دی مه‌لا، كامبیزی كه‌ریمی، ئیبراهیم ئه‌حمه‌د نیا، به‌رۆژ ئاكره‌یی، ره‌زا عه‌لی پوور، زانا خه‌لیل، لازۆ، هێرۆ كورده‌…
وه‌ك گوتمان خه‌یاڵ و كه‌شفكردن سه‌ره‌تا و كۆتایی زانراوی نییه‌، به‌ دیوه‌كه‌ی دیكه‌ش خه‌یاڵ و كه‌شفكردن رووه‌ جیاوازه‌كانی مانا و رووه‌ جیاوازه‌كانی ئاسۆی چاوه‌ڕوانی ده‌كاته‌وه‌… وه‌ك چۆن په‌یوه‌ندی نێوان وشه‌ و وشه‌، وشه‌ و مرۆڤ، وشه‌ و دنیا له‌ به‌دواداچوون و گه‌ڕان و خوێندنه‌وه‌ی به‌رده‌وامی سه‌رده‌مه‌وه‌ به‌ ده‌ست دێت، مه‌عریفه‌ و خه‌یاڵ و چێژ له‌ به‌رزكردنه‌وه‌ی ئاستی زمان و تێگه‌یشتنی ژیانه‌وه‌ هه‌ڵده‌قوڵێ‌، به‌ڵام شیمانه‌یی شیعری، شیمانه‌ییه‌كی مه‌رجداره‌ به‌ شیعرییه‌ته‌وه‌، شیمانه‌یی شیعری نه‌ نكۆڵیكردنه‌، نه‌ جه‌ختكردن، وه‌ك چۆن خۆی له‌ شیمانه‌یی سه‌ربه‌خۆی هێلی سێیه‌میش جیا ده‌كاته‌وه‌، چونكه‌ شیمانه‌یی سه‌ربه‌خۆ مه‌رج نییه‌ به‌ره‌و شیعرییه‌ت بچێت، ده‌شێ‌ به‌ره‌و هیچ شتێ‌ نه‌بێ‌ و نه‌هلیستییه‌ت به‌رهه‌م بهێنێ‌، وه‌ك به‌ دیوه‌كه‌ی دیكه‌ ده‌شێ‌ به‌ره‌و جه‌ختكردنی شیعرییه‌ت بێته‌وه‌! هه‌ڵبه‌ته‌ ده‌ستنیشانكردنی نێوان شیمانه‌یی مه‌رجدار و شیمانه‌یی سه‌ربه‌خۆ خاڵی جیابوونه‌وه‌ی هێلی دووه‌مه‌ له‌ سێیه‌م.

زانا خه‌لیل له‌ به‌شێك له‌ شیعری (ژیان له‌ ناو كۆتاییه‌كاندا) ده‌ڵێت:

كۆتایی به‌ خۆت بهێنه‌
وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ مێژه‌ كۆتاییت پێهاتبێ‌
له‌ ناو كۆتاییه‌كان ژیانێ‌ بژی
وه‌ك ئه‌وه‌ی كۆتاییت پێ‌ نایه‌
براده‌ره‌ ئه‌سمه‌ره‌كانم ده‌ڵێن
ئاوا كۆتاییت به‌ خۆت هێناوه‌
وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ مێژه‌ دنیا كۆتایی پێهاتبێ‌
براده‌ره‌ كۆتایی پێهاتووه‌كانم ده‌ڵێن
بۆ هێنده‌ له‌ ناو كۆتاییه‌كاندا ده‌ژی
وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌رگیز كۆتاییت پێنێ‌
له‌ كۆمه‌ڵه‌ شیعری “چوونه‌ ده‌ره‌وه‌یه‌ك نه‌ماوه‌، بۆ هاتنه‌ ژووره‌وه‌” له‌ بڵاوكراوه‌كانی گروپی كلتوری و هونه‌ری هاڤی، 2012، هه‌ولێر، ل10.

هێلی سێیه‌م
یاخیبوون و جیاوازی

(هێلی سێیه‌م) له‌ رێگای شیمانه‌یی نكۆڵكه‌ر و تێكشكاندنی په‌یوه‌ندییه‌ باوه‌كان و له‌ سه‌ر بنه‌مای هاوشێوه‌یی ده‌نگی و دووباره‌كردنه‌وه‌وه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی ناڕاسته‌وخۆ به‌ نیشانه‌ (sign- یان ئاماژه‌‏) سه‌ربه‌خۆكانی شیعریی ده‌گه‌ن، به‌ڵام نه‌ك به‌و مانایه‌ی كه‌ شتێك بگه‌یه‌نێت، به‌ڵكو به‌و مانایه‌ی به‌ هیچ شتێك نه‌گات، نه‌ك به‌ مانای سڕبوونی فیكر و ده‌لاله‌ت، به‌ڵكو ده‌شێ‌ هه‌ر سڕبوونی ده‌لاله‌تیش نه‌بێ‌، به‌ڵكو ده‌لاله‌ت تێیدا گاڵته‌جارانه‌ و درۆزنانه‌ بكه‌وێته‌وه‌…
له‌ نێو (فۆرمالیسته‌كانی رووس- شكلۆفسكی) پێیوایه‌ زمانی شیعری زمانێكه‌ مانا ره‌تده‌كاته‌وه‌. شاعیرانی هێلی سێیه‌م له‌ رێگای وڕێنه‌وه‌، شیمانه‌یی سه‌ربه‌خۆ، بۆ ئه‌ویدیكه‌ی خوێنه‌ر فه‌راهه‌م ده‌كه‌ن، له‌ رێگای شیمانه‌ییه‌وه‌ شیمانه‌یی به‌رهه‌م ده‌هێننه‌وه‌… ئاوڕ له‌وه‌ش ده‌ده‌نه‌وه‌ كه‌ له‌ به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ی شیمانه‌ییدا لۆجیكی مانای ته‌قلیدی بۆ ده‌رككردن دادمان نادات، چونكه‌ جیهان به‌و جۆره‌ی (ئه‌مڕۆ) هه‌یه‌، ملكه‌چی رێكخستن و پۆلینكردن نابێت، شیعر به‌و جۆره‌ی ئه‌وان وێنای ده‌كه‌ن بۆ (گوتن و مانا، دۆزینه‌وه‌ و دامه‌زراندن) سه‌ر شۆڕ ناكات، هیچ رێگایه‌كی دیكه‌مان نییه‌، جگه‌ له‌وه‌ی ده‌ستبه‌رداری هه‌موو ئه‌وانه‌ بین، كه‌ به‌ گوێره‌ی “گوتن” و “مانا”، “دۆزینه‌وه‌” و “دامه‌زراندن” له‌ شیعر ده‌ڕوانێت، مه‌سه‌له‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كه‌ش لای (هێلی سێیه‌م) رزگاركردنی شیعر نییه‌، به‌ڵكو ئاڕاسته‌كردنی فیكره‌ به‌ره‌و چه‌مكێكی تازه‌، كه‌ به‌ گوێره‌ی ده‌ربڕینی خۆی نه‌ “شیعره‌” و نه‌ “په‌خشان”… به‌ڵكو نیشانه‌یه‌، به‌ڵكو ریزۆمه‌، به‌ڵكو ده‌نگێكی فره‌ ره‌هه‌نده‌، كه‌ هه‌زاران ده‌نگی له‌خۆ گرتووه‌…

لای به‌شێكی زۆر له‌ شاعیرانی هێلی سێیه‌م ده‌قی شیعری به‌ پله‌ی یه‌كه‌م بونیادێكی ده‌نگی هه‌یه‌! ئه‌وه‌ش گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ بۆ (جاكۆبسون) و فۆرمالیسته‌كانی رووس، كه‌ پێیانوابوو شیعر له‌ سه‌ر بنه‌مای هاوشێوه‌یی و دووباره‌كردنه‌وه‌ كار ده‌كات… شیعر بونیادێكی ده‌نگی هه‌یه‌، بۆ نموونه‌ لای به‌شێك له‌ شاعیرانی كوردستانی رۆژهه‌ڵات، كه‌ ده‌كه‌ونه‌ به‌ر (شه‌پۆلی حجم) و (شه‌پۆلی زمان) و زۆر جوانیش له‌ ده‌قه‌كانی (شوعه‌یب میرزایی)دا ده‌بینرێت… به‌ڵام لای هه‌ندێ‌ له‌ شاعیرانی هێلی سێیه‌م، به‌ شێوه‌یه‌كی به‌رفره‌وانتر شیعر به‌ ده‌نگێكی فره‌ ره‌هه‌ند داده‌نێن، نه‌ رابردووی هه‌یه‌، نه‌ بڕوای به‌ داهاتوو هه‌یه‌، چاره‌نووسی بێ‌ یاده‌وه‌رییه‌…

شیعر ده‌نگێكی فره‌ ره‌هه‌نده‌ له‌ هێلكاری ده‌چێت، نه‌ك نه‌خشه‌ی له‌به‌ر گیراو، جوگرافیایه‌، نه‌ك مێژوو، گه‌شت و كۆچه‌، نه‌ك مانه‌وه‌ و نیشته‌جێبوون… هه‌موو ئه‌و قسانه‌ بۆ (دۆلۆز) و مانا دۆلۆزییه‌كه‌ی ده‌مانگه‌ڕێنێته‌وه‌، كه‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ به‌ ریزۆم داده‌نێت، ریزۆم ئه‌وه‌یه‌ له‌ نێو شته‌كاندا بیر له‌ شته‌كان بكاته‌وه‌، شیعریش لای هه‌ندێ‌ له‌ شاعیرانی هێلی سێیه‌م ئه‌وه‌یه‌ له‌ نێو زماندا بیر له‌ زمان بكاته‌وه‌… به‌شێك له‌ شاعیرانی هێلی سێیه‌م بڕوایان به‌ ره‌گ نییه‌، به‌ڵكو بڕوایان به‌ ره‌گه‌ تۆڕه‌، بڕوایان به‌ پنت نییه‌، به‌ڵكو بڕوایان به‌ هێله‌… له‌و شاعیرانه‌ش نموونه‌ی (ساڵح سوزه‌نی) و به‌شێك له‌ شاعیرانی كوردستانی رۆژهه‌ڵات و به‌شێك له‌ ئه‌زموونی (یوونسی ره‌زایی)… هه‌ندێكیان هه‌وڵده‌ده‌ن له‌ رێگای خه‌یاڵ و وڕێنه‌وه‌ به‌ جوانی و له‌ رێگای شیمانه‌یی نكۆڵكه‌ره‌وه‌ به‌ مانای نائاماده‌ بگه‌ن… بۆ نموونه‌ سه‌باح ره‌نجده‌ر، سه‌ڵاح جه‌لال… هه‌ندێكیان هه‌وڵده‌ده‌ن وێناكردنی باو بۆ مانا سه‌ره‌وژێر بكه‌ن و بگه‌نه‌ كورتبڕی و له‌وێوه‌ شیمانه‌یی سه‌ربه‌خۆ بۆ شیعر فه‌راهه‌م بكه‌ن… بۆ نموونه‌: عه‌باس عه‌بدوڵڵا یوسف و …

من وه‌ك خوێنه‌رێك له‌و خوێندنه‌وه‌یه‌دا هه‌وڵده‌ده‌م له‌ راڤه‌كردنی نیشانه‌ و سه‌رچاوه‌كانی نیشانه‌وه‌ به‌ بابه‌تی نیشانه‌ و ئاماژه‌كانی نیشانه‌ و جیاوازییه‌كانی بگه‌م… چونكه‌ نیشانه‌كان رێگایان بۆ بیركردنه‌وه‌ی مرۆڤ خۆش كردووه‌ و مرۆڤ به‌ ئه‌ویدیكه‌ی جیاواز ده‌گه‌یه‌نن، ئه‌وه‌ نیشانه‌كانن له‌ ژیانی رۆژانه‌ماندا كۆی ئه‌و مانایانه‌مان پێده‌به‌خشن، وه‌ك ئه‌وه‌ی گه‌ردوون پێشنیاری كردوون، وه‌ك ئه‌وه‌ی سیستم ئاماژه‌ی بۆ ده‌كات، ئێمه‌ش به‌ جیاوازییه‌كانی خۆمانه‌وه‌ ده‌نازین و خۆمان به‌ خاوه‌نی نیشانه‌ شیمانییه‌كان داده‌نێین، ئه‌گه‌رچی له‌و باره‌وه‌ نیشانه‌ زمانییه‌كان ته‌نیا نیین، به‌ڵام بایه‌خی خۆیان هه‌یه‌، بۆ نموونه‌ لای محه‌مه‌د باوه‌كر…

كه‌واته‌ زمان به‌ پله‌ی یه‌كه‌م به‌ سیستمی سیمیاییه‌وه‌ (semiotics) به‌نده‌، كه‌ توانای له‌خۆگرتنی هه‌موو سیستمه‌ جۆراوجۆره‌كانی نیشانه‌ی هه‌یه‌، لێره‌دا گوزارشتكردن له‌ زمان، گوزارشتكردنه‌ له‌ به‌یه‌كه‌وه‌گه‌یاندن… (پێرس) پێیوایه‌ بونیادنانی تیۆری سیمیۆلۆجی به‌ گشتی كار بۆ نیشانه‌كان ده‌كات، نیشانه‌ شوێنی تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ بۆ نیشانه‌ زمانه‌وانییه‌كان یه‌كه‌م شوێن نییه‌.
شیعر هیچ له‌وانه‌ به‌ هه‌ند هه‌ڵناگرێ‌، به‌ڵكو مه‌سه‌له‌یه‌كی ئیبداعییه‌ و ئیبداعیش سه‌ربه‌خۆیی ده‌گه‌یه‌نێت و شتگه‌رایی قبوڵ نییه‌! ده‌مه‌وێ‌ بڵێم زمان له‌ سیمیاییدا توانای ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ كه‌ هه‌موو ئه‌و سیستمانه‌ش له‌خۆ بگرێ‌ كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی راسته‌وخۆ گوزارشت له‌ خۆیان ناكه‌ن و نیشانه‌ی ئه‌بستراكتین و هه‌ر ته‌نها ئاماژه‌ به‌ ده‌لاله‌ته‌كانیان ده‌كه‌ن و له‌ زمانێكدا ده‌توێنه‌وه‌ كه‌ گوزارشت له‌وان ده‌كات و ئه‌وان له‌خۆ ده‌گرێت! به‌ مانایه‌كی دیكه‌ زمان لای هه‌ندێكیان ریشه‌یان ده‌چێته‌وه‌ سه‌ر بێمانایی، ریشه‌یان ده‌چێته‌وه‌ سه‌ر پووچه‌ڵكردنه‌وه‌ی دال، به‌و مانایه‌ش ئه‌وه‌ی شیعره‌كه‌ پێشكه‌شی ده‌كات، په‌سه‌ندكردنی ئه‌و په‌یامه‌یه‌ كه‌ له‌ لایه‌ن خوێنه‌ر/ وه‌رگره‌وه‌ دروست ده‌بێ‌، ئه‌و په‌یامه‌ له‌ نێوان وه‌رگر و شاعیره‌وه‌ رووبه‌ری بڕێك له‌و گومان و گریمانه‌یه‌ كه‌ به‌رانبه‌ر ئه‌و واقیعه‌ دروست ده‌بێت، كه‌ شیعره‌كه‌ ده‌چێته‌ ناوییه‌وه‌، كه‌ وه‌رگر و شاعیر ده‌چنه‌ ناوییه‌وه‌، هه‌موو ئه‌وه‌ش روو له‌خۆبوونێكه‌ كه‌ كورت ناكرێته‌وه‌ بۆ هیچ شتێك، ئه‌و رازه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌ نوستوه‌ هه‌میشه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی رووله‌خۆ ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ بنچینه‌ییه‌ی نێوان كه‌سه‌كانی نێو واقیعێكی دیاریكراو راده‌گه‌یه‌نێت… (ئه‌نوه‌ر مه‌سیفی 1952- 2005) له‌ به‌شێك له‌ قه‌سیده‌ی (جلوبه‌رگ و جمكه‌كان) ده‌ڵێت:

سه‌‌ قه‌بری لێده‌دا
ئه‌فسانه‌ش غار ده‌داته‌ دره‌ختی
په‌لك به‌ كرێ‌
بزنی ناو ژووره‌كه‌م له‌ سه‌رمایه‌
باڵنده‌ گۆشتی به‌ردا
ئه‌فسانه‌ غار ده‌دا
زه‌وی لای راستی شكا
لكه‌ هه‌نجیری پاش كۆران
تای ردێنی من
سه‌ به‌له‌می هێسكی برد
ئاو شكا
به‌له‌م رۆیی
ردێن له‌ ناو كاولان
لا سییه‌كم كه‌ونه‌ دیوار
خۆڵی پشتان به‌رد
قڕێژی نه‌خۆشان گیا
ژنی زگ پڕ باران
له‌شكر
له‌
مووی
بن
كه‌وشان
له‌ كۆمه‌ڵه‌ شیعری (جلوبه‌رگ و جمكه‌كان) ساڵی 1990.

دۆخی شاعیرانی شه‌پۆلی سێیه‌م په‌یوه‌ندییه‌كی راسته‌وخۆی به‌ دۆخێك هه‌یه‌، كه‌ وه‌ك (بۆدریار) ده‌ڵێ‌ له‌ جیاتی كاڵا نیشانه‌ به‌رهه‌م ده‌هێنێ‌! دۆخێك كه‌ چیتر كاڵا بۆ پڕكردنه‌وه‌ی پێویستییه‌كان نییه‌، به‌ڵكو زنجیره‌یه‌كی ناكۆتایی بێ‌ ئامانجه‌! هه‌ر كالایه‌ك نیشانه‌یه‌ بۆ كالایه‌كی دیكه‌، به‌دیلێكی به‌تاڵه‌ بۆ كاڵایه‌كی دیكه‌، دالێكه‌ بۆ دالێكی دیكه‌ و مه‌دلول له‌ناوچووه‌… ئه‌سڵ و ده‌ق له‌ ناوچووه‌، نیشانه‌ شوێنی گرتۆته‌وه‌، ئێمه‌ له‌ جیهانی نیشانه‌دا ده‌ژین، له‌ جیهانێكدا ده‌ژین زانیاری زۆره‌، به‌ڵام مانا كه‌مترین ئاماده‌یی هه‌یه‌، ئێمه‌ له‌ جیهانێكدا ده‌ژین وه‌ك بۆدریار ده‌ڵێت ئیتر نیشانه‌كان بۆ سه‌رچاوه‌یه‌كی دیاریكراو، بۆ سه‌رچاوه‌ی مانا ناگه‌ڕێنه‌وه‌، پۆشاك و ریكلام و چیتر سه‌رچاوه‌ی ماناییان نییه‌… به‌شێك له‌ نموونه‌ی شاعیرانی هێلی سێیه‌م، وێڕای جیاوازییان: عه‌باس عه‌بدوڵڵا یوسف، ئه‌نوه‌ر مه‌سیفی، محه‌مه‌د باوه‌كر، سه‌باح ره‌نجده‌ر، سه‌ڵاح جه‌لال، ساڵح سوزه‌نی، شوعه‌یب میرزایی…

به‌ كورتی:

له‌ شیعری نوێی كوردی و دوای راپه‌ڕینی 1991ی كوردستانی باشور و به‌شێك له‌و شیعره‌ی كوردستانی رۆژهه‌ڵات، كه‌ ده‌كه‌ونه‌ به‌ر شه‌پۆلی حجم و شه‌پۆلی زمان… بونیادی ده‌لالی ده‌لاله‌ت له‌ به‌رهه‌مهێنانی ده‌لاله‌تی -حه‌قیقی و شیمانه‌یی- ده‌كات، حه‌قیقه‌ت ته‌واوی ئه‌و راستییه‌یه‌، كه‌ وردبینیكراوه‌. به‌ڵام شیمانه‌یی ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ خۆی ده‌سه‌پێنێ‌، به‌ڵكو ئه‌وه‌یه‌، كه‌ هه‌ڵبژاردن ده‌خاته‌ پێشه‌وه‌، شیمانه‌یش به‌ دوو جۆر قسه‌ی لێكراوه‌، یه‌كه‌میان شیمانه‌یی نوسه‌ر، دووه‌میان شیمانه‌یی ئه‌ویدیكه‌ی خوێنه‌ر… هه‌موو ئه‌وه‌ش رێكخستنی مانای چه‌سپاو و كه‌شفكردنی مانای نائاماده‌ و خه‌یاڵی نوسه‌ر و مانای نائاماده‌ و خه‌یاڵی ئه‌ویدیكه‌ی جیاواز دێنێته‌ به‌رهه‌م…

رێكخستنی مانای چه‌سپاو و ئاماده‌ په‌یوه‌ندی به‌ زمانی فه‌رهه‌نگیدایه‌ و له‌وێوه‌ به‌ره‌و گوتار ده‌بێته‌وه‌، كه‌ پێیوایه‌ مانای ئاماده‌ و چه‌سپاو جگه‌ له‌ یارییه‌كی پاشكۆئامێزی ناوه‌كی شتێكی دیكه‌ نییه‌. به‌ڵام مانای نائاماده‌ له‌ ده‌لاله‌تی مانای خه‌یاڵكراوه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت، وه‌ك ئه‌وه‌ی نزیكترین و نوێترین یه‌كه‌ی گوتار پێكبهێنێت. بۆ به‌ ده‌ستهێنانی مانای ئاماده‌ و كه‌شفكردنی مانای نائاماده‌ و خه‌یاڵی پێویستمان به‌ پرۆسه‌ی دانان و به‌یادهێنانه‌وه‌ و رێكخستن هه‌یه‌.

چه‌مكی رێكخستن له‌ رووی زمانه‌وه‌ چه‌سپان و دڵنیایی ده‌گه‌یه‌نێت. چه‌مكی خه‌یاڵ و كه‌شفكردن له‌گه‌ڵ پرۆسه‌ی رێكخستن و به‌یادهێنانه‌وه‌ دژ ده‌كه‌وێته‌وه‌، چونكه‌ له‌ چه‌مكی رێكخستندا مانای چه‌سپاو و ئاماده‌ خۆی به‌سه‌ر شیمانه‌یی ئێستا و ئێستای زیندوودا ده‌سه‌پێت. به‌ڵام خه‌یاڵ و كه‌شفكردن له‌ سه‌ره‌تا و كۆتایی نه‌زانراوه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت. به‌شێكی دیكه‌ی خه‌یاڵ و كه‌شفكردن په‌یوه‌ندی به‌ رووه‌ جیاوازه‌كانی مانا و ئه‌ویدیكه‌ی جیاوازه‌وه‌ هه‌یه‌… له‌ سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌ سێ‌ هێل له‌ شاعیرانی دوای راپه‌ڕین و شیعری نوێی كوردی باشور و به‌شێك له‌ شیعری كوردستانی رۆژهه‌ڵات ده‌ستنیشان ده‌كه‌م: هێلی یه‌كه‌م ئه‌و شاعیرانه‌ ده‌گرێته‌وه‌، كه‌ هه‌وڵده‌ده‌ن له‌ رێكخستنی ماناوه‌ هاوسه‌نگی نێوان ئاستی گوزارشتكردن و ریتمی رسته‌ له‌ لایه‌ك و ریتمی وشه‌ و مانای ئاماده‌ له‌ لایه‌كی دیكه‌ بپارێزن، هه‌وڵده‌ده‌ن شێوه‌ی ئاسۆیی زمان بپارێزن، بۆ ئه‌وه‌ی جوانی شیعر و جوانی ئاماده‌ به‌ یه‌كه‌وه‌ بگونجێنن! هه‌موو ئه‌وانه‌ رێگا بۆ حه‌قیقه‌ت خۆش ده‌كه‌ن، بۆ ئه‌وه‌ی بدوێ‌… به‌ كورتی هه‌موو هێزی خۆیان له‌ مانای ئاماده‌ و رێكخستنی خوددا ده‌بیننه‌وه‌.

چوار نموونه‌تان له‌ هێلی یه‌كه‌م پێده‌ناسێنم: نموونه‌ی یه‌كه‌م ئه‌و شاعیرانه‌ن كه‌ جوانی گوتن و ریتمی ناوكۆیی به‌ هه‌ستی نه‌ته‌وایه‌تی و ده‌روونی و سیاسی موتوربه‌ ده‌كه‌ن، په‌رده‌ له‌سه‌ر گوتنی حه‌قیقه‌تێكی دیاریكراو هه‌ڵده‌ده‌نه‌وه‌، له‌وانه‌: شێركۆ بێكه‌س، له‌تیف هه‌ڵمه‌ت، ره‌فیق سابیر، جه‌لال مه‌له‌كشا، ژیله‌ حوسێنی…
نموونه‌ی دووه‌م، له‌ نێوان تێگه‌یشتن و مانادا، شیعرگه‌رایی له‌ خودگه‌رایی و ناوه‌ڕۆكگه‌راییدا ده‌بیننه‌وه‌، بیر له‌ چه‌سپاندنی په‌یوه‌ندی نێوان گوتن و مانا ده‌كه‌نه‌وه‌، بۆ گواستنه‌وه‌ له‌ حیكایه‌تێكه‌وه‌ بۆ گه‌یشتن به‌ ریتمی حیكایه‌تێكی دیكه‌ … نموونه‌كان وێڕای جیاوازییان: كه‌ریم ده‌شتی، جه‌مال غه‌مبار، نه‌زه‌ند به‌گیخانی، چۆمان هه‌ردی، رۆژ هه‌ڵه‌بجه‌یی، فه‌ره‌یدوونی ئه‌رشه‌دی…
نموونه‌ی سێیه‌می شاعیران، ئه‌وانه‌ن كه‌ هێزی گوزارشتكردن و هه‌ستی لیریكی و وڕووژانی سۆز به‌ كه‌ره‌سه‌ی به‌رزی جوانی و ره‌وانی و ناسكی داده‌نێن. شاعیرانی یه‌كێتی گوتن و مانای گوتن جوانی گوتن و جوانی مانا ئاوێته‌ی ریتمی بیركردنه‌وه‌ ده‌كه‌ن، حه‌قیقه‌تی گوتن تێكه‌ڵ حه‌قیقه‌تی نه‌گوتن ده‌كه‌ن… له‌ نموونه‌ی ئه‌و شاعیرانه‌: دلشاد عه‌بدوڵڵا، جه‌لال به‌رزنجی، به‌ختیار عه‌لی، دلاوه‌ر قه‌ره‌داغی، ئیسماعیل به‌رزنجی، هیوا قادر…
نموونه‌ی چواره‌م، نموونه‌ی گوتن به‌سه‌ر مانادا، ئه‌و شاعیرانه‌ی جه‌سته‌گه‌رایی و چێژی ئیرۆتیكی و ئاگامه‌ندی سۆزداری پێشده‌خه‌ن. نموونه‌: قوبادی جه‌لی زاده‌، كه‌ژاڵ ئه‌حمه‌د، دڵسۆز حه‌مه‌، ژوان ئاواره‌…

هێلی دووه‌م هه‌وڵی كه‌شفكردنی مانا و هه‌وڵی دامه‌زراندنی په‌یوه‌ندییه‌كی نوێ‌ له‌ نێوان وشه‌ و وشه‌، وشه‌ و مرۆڤ، وشه‌ و دنیا ده‌ده‌ن، ئاسۆیه‌كی دیكه‌ی چاوه‌ڕوانی بۆ خوێنه‌ران واڵا ده‌كه‌ن، شێوه‌ی ستوونی به‌ زمان ده‌به‌خشن، خۆیان به‌ كۆتایی نه‌زانراو ده‌سپێرن، خۆیان به‌ دنیابینی جیاوازی نوسینه‌وه‌ ده‌سپێرن، میكانیزمی خه‌یاڵ به‌ بزوێنه‌ری شیعری داده‌نێن. هه‌موو ئه‌وانه‌ رێگا بۆ شیمانه‌یی خۆش ده‌كه‌ن، بۆ ئه‌وه‌ی گه‌شه‌ بكات… به‌ كورتی هه‌موو هێزی خۆیان له‌ نائاگامه‌ندی و پێشخستنی ناوكۆیی و فه‌رامۆشكردنی خوددا هه‌ڵده‌گرنه‌وه‌: نموونه‌ی شاعیرانی هێلی دووه‌م به‌ كۆمه‌ڵێ‌ جیاوازییه‌وه‌ پێكهاتووه‌ له‌: هاشم سه‌راج، ئه‌حمه‌دی مه‌لا، كامبیزی كه‌ریمی، ئیبراهیم ئه‌حمه‌د نیا، به‌رۆژ ئاكره‌یی، ره‌زا عه‌لی پوور، زانا خه‌لیل، لازۆ، هێرۆ كورده‌…

هێلی سێیه‌م ته‌واو پێچه‌وانه‌ی هێلی یه‌كه‌م بیر ده‌كه‌نه‌وه‌، هه‌موو ئاوڕدانه‌وه‌یه‌ك بۆ مێژووی مانا و رێكخستن ره‌تده‌كه‌نه‌وه‌، هه‌موو یاسا و رێساكانی زمان و ره‌سه‌نایه‌تی ره‌شده‌كه‌نه‌وه‌! هه‌موو سه‌رچاوه‌كانی فیكر و مه‌عریفه‌ وه‌لا ده‌نێن، وه‌ك ریزۆم له‌ نێوان زماندا بیر له‌ زمان ده‌كه‌نه‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی له‌ رێگای نیشانه‌ی هه‌ڕه‌مه‌كییه‌وه‌، تێكدانی په‌یوه‌ندی نێوان وشه‌كان مانای باو تێكبشكێنن و شیمانه‌یی سه‌ربه‌خۆ فه‌راهه‌م بكه‌ن، گوزارشتكردنێكی یاخی و ئاسۆیه‌كی دیكه‌ی چاوه‌ڕوانی بۆ ئه‌ویدیكه‌ی خوێنه‌ر و ئه‌ویدیكه‌ی جیاواز دابمه‌زرێنن، بۆ ئه‌وه‌ی له‌ رێگای خه‌یاڵ و وڕێنه‌وه‌ به‌ جوانی له‌ناكاو و له‌ رێگای شیمانه‌یی نكۆڵكه‌ره‌وه‌ به‌ مانای نائاماده‌ و ئه‌ویدیكه‌ی جیاواز بگه‌ن، رێگا بۆ شیمانه‌یی خۆش ده‌كه‌ن، بۆ ئه‌وه‌ی وه‌ك شیمانه‌یی بدوێت، چاره‌نووسی بێ‌ یاده‌وه‌ریین… لای شاعیرانی هێلی سێیه‌م ئه‌سڵ و ده‌ق له‌ ناوچووه‌، نیشانه‌ شوێنی گرتۆته‌وه‌، به‌ شێوه‌یه‌كی راسته‌وخۆ گوزارشت له‌ خۆیان ناكه‌ن و نیشانه‌ی ئه‌بستراكتین… به‌ كورتی هه‌موو هێزی خۆیان له‌ تێكشكاندنی مانا و شیمانه‌یی سه‌ربه‌خۆ و بێ‌ سه‌رچاوه‌یی و به‌رهه‌مهێنانی نیشانه‌ و كورتبڕیدا ده‌بیننه‌وه‌… نموونه‌ی شاعیران: عه‌باس عه‌بدوڵڵا یوسف، ئه‌نوه‌ر مه‌سیفی، محه‌مه‌د باوه‌كر، سه‌باح ره‌نجده‌ر، سه‌ڵاح جه‌لال، ساڵح سوزه‌نی، شوعه‌یب میرزایی…

نزار جاف
nezarjaff@gmail.com

هەر جارەو بابەتێک لە ئەرشیڤی دەنگەکانەوە …
نۆڤەمبەر 2، 2018
http://dengekan.com/doc/2006/11/november2.htm
————————————————————–

(1)
تیشک خستنه‌سه‌ر بابه‌تی هه‌ستیاری کورد و ئیسلامی سیاسی له‌ خۆیدا پێویستی به‌ په‌رده‌ هه‌ڵدانه‌وه‌ی هه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌و بنچینه‌ مێژوویی و ئه‌و بارودۆخه‌ی که‌ ئیسلامی سیاسی تێدا هاته‌ئاراوه‌.
گومانیش له‌وه‌دا نییه‌ که‌ کورد به‌ هۆی ئه‌و چه‌وساندنه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌ی که‌ له‌لایه‌ن حکومه‌ته‌ جیاوازه‌کانی عێراق و ناوچه‌که‌وه‌وه‌ لێیکرا، پتر بیری به‌لای دۆزه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌که‌یدا ده‌ڕۆیشت، هه‌رچه‌نده‌ ده‌شبێت ئاماژه‌ به‌ تایبه‌تمه‌ندی پێوه‌ندی و مامه‌ڵه‌ی کورد له‌گه‌ڵ ئایینی ئیسلامدا بدرێت، که‌ ئه‌مه‌ش له‌ به‌شێکی تری ئه‌م لێکۆڵینه‌وه‌دا تیشکی ده‌خه‌ینه‌سه‌ر.
به‌ڵام ئه‌وه‌ی له‌م به‌شه‌ی یه‌که‌مدا گرنگه‌ تیشک بخه‌ینه‌ سه‌ر سه‌ره‌تاکانی سه‌رهه‌ڵدانی ئیسلامی سیاسی له‌ ناوچه‌که‌دا و، پاشان خوێندنه‌وه‌ی کاریگه‌رییان بۆسه‌ر گه‌لی کورد و بزافی رزگاریخوازی.

هه‌موو بیروبۆچوونه‌کان سه‌باره‌ت به‌ سه‌رهه‌ڵدانی ئیسلام وه‌ک بزافێکی سیاسی، بۆ رابه‌ری بزافی ئیخوان ئه‌لموسلمین”حه‌سه‌ن ئه‌لبه‌ننا”ی ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌. ئه‌لبه‌ننا که‌ له‌ سه‌رده‌می سیسته‌می پاشایه‌تیدا له‌ میسردا ژیا و، هه‌ر له‌و سه‌رده‌مه‌شدا له‌لایه‌ن هێزه‌کانی ئاسایشه‌وه‌ تیرۆرکرا، توانی بنچینه‌یه‌کی به‌هێز بۆ بیرۆکه‌ی ئیسلامی سیاسی دابنێت، ئه‌و بیرۆکه‌یه‌ توانی که‌ڵک له‌ بارودۆخی ئه‌و کاته‌ی میسر وه‌ربگرێت و، بابه‌تی داگیرکردنی به‌ریتانیا بۆ ئه‌و وڵاته‌ وه‌ک بنه‌مایه‌کی به‌هێز بۆ گه‌شه‌پێدانی رێکخستنی له‌ناو کۆمه‌ڵگه‌ی میسریدا، به‌ باشی به‌کار هێنا. هه‌ڵبه‌ته‌، ئه‌و گه‌نده‌ڵییه‌ سیاسییه‌ ـ ئیدارییه‌ی که‌ میسر تێیدا تێده‌په‌ڕی، بووه‌ هۆکارێکی ئه‌کتیفی تری که‌ یارمه‌تی پتر په‌ل هاویشتنی ئه‌و بزافه‌ بکات.

لێره‌شدا، ده‌بێت ئاماژه‌ به‌ بابه‌تێکی بنچینه‌یی بده‌ین، که‌ ئه‌ویش کاریگه‌ری ئه‌زموونی سیاسی میسرییه‌ به‌ هه‌موو باڵه‌ جیاوازه‌کانییه‌وه‌ بۆسه‌ر وڵاتانی ناوچه‌که‌ ئیدی چ له‌ رووی باڵه‌ نه‌ته‌وه‌یی یان ئایینی یاخود رۆشنبیریی و هونه‌رییه‌کانییه‌وه‌.
هه‌ڵبه‌ته‌ قسه‌کردن له‌ رۆڵ و کاریگه‌ری جه‌مال عه‌بدولناسر و کوده‌تا سه‌ربازییه‌که‌ی له‌ 23ی ته‌موزی 1952، بۆسه‌ر گه‌لانی ناوچه‌که‌، به‌ هه‌مان شێوه‌ په‌لکێشمان ده‌کات بۆ قسه‌کردن له‌سه‌ر رۆڵ و کاریگه‌ری حه‌سه‌ن به‌ننا”پاشان سه‌ید قوتب”و بزافی ئیخوان ئه‌لموسلمین به‌ هه‌مان شێوه‌‌ به‌ڵام به‌ ئاراسته‌یه‌کی فیکری ـ سیاسی جیاوازتر.

هه‌ڵبه‌ته‌، بڵاوبوونه‌وه‌ی هزری ئیخوان موسلمین که‌ له‌سه‌ر پره‌نسیپه‌کانی مه‌زهه‌بی سوننی پێکهاتووه‌، ئه‌و وڵاتانه‌ی گرته‌وه‌ که‌ په‌یڕه‌کارانی ئه‌و مه‌زهه‌به‌ی تێدا باڵاده‌ستن، چونکه‌ له‌ ئێران که‌ مه‌زهه‌بی شیعه‌ باڵاده‌سته‌، کاریگه‌ری ئیسلام وه‌ک هێزێکی سیاسی ئه‌گه‌رچی له‌ سه‌رده‌می شا قاجارییه‌کان به‌ر له‌ ره‌زاشاش ده‌رکه‌وت له‌ میانه‌ی ئه‌و فه‌تواییه‌ی ئایه‌توڵڵا”شیرازی”له‌دژی تنباکۆ هاورده‌ له‌ روسیاوه‌ ده‌ریکرد، به‌ڵام به‌رجه‌سته‌بوونی وه‌ک هێڵێکی سیاسی خاوه‌ن تایبه‌تمه‌ندی خۆی هێدی هێدی له‌ سه‌رده‌می حوکمڕانی ره‌زاشادا چڕبووه‌وه‌، به‌تایبه‌تی کاتێک دژایه‌تییه‌کی ئه‌وتۆی ئایه‌توڵڵا”موده‌ڕیسی”له‌دژی بابه‌تی داماڵینی حیجاب که‌ ره‌زاشا”هاوکات له‌گه‌ڵ تورکیادا” ده‌ستی دابوویه‌ وه‌ک سه‌ره‌تایه‌ک بۆ بنچینه‌ دانان بۆ ئێرانێکی عیلمانی.

ئه‌م دوو فه‌توا”سیاسییه‌”کاریگه‌رییه‌کی ئه‌وتۆیان بۆسه‌ر هزر و بۆچوونی ئایه‌تووڵڵا خومه‌ینی هه‌بوو و، ره‌نگدانه‌وه‌که‌ی له‌ فه‌توا ناوداره‌که‌ی له‌دژی ئه‌و مافه یاساییه‌ی که‌ محمه‌دره‌زاشا به‌خشی به‌و ئه‌مریکایانه‌ی تاوانێک له‌ ئێراندا ده‌که‌ن و دادگاکانی ئێران ناتوانێت سزایان بدات، ده‌رکه‌وت. به‌ڵام، ئایه‌توڵلا خومه‌ینی به‌مه‌ش نه‌وه‌ستا، به‌ڵکو په‌ره‌یدا به‌ تێڕوانینه‌کانی بۆ بنه‌ماکانی ئایینی ئیسلامی و کتێبه‌ ناوداره‌که‌ی”حکومه‌تی ئیسلامی”ده‌رکرد که‌ تیایدا رێگه‌ی خۆش ده‌کرد بۆ خستنه‌ڕووی ئیسلام وه‌ک ئه‌ڵته‌رناتیفێک له‌ به‌رامبه‌ر رژێمی شادا.

هه‌ڵبه‌ته‌، ئه‌و نشووستیانه‌ی که‌ ئیخوان ئه‌لموسلمین له‌ وڵاتانی عه‌ره‌بیدا به‌ گشتی و له‌ میسردا به‌تایبه‌تی رووبه‌ڕووی بوونه‌وه‌، بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی که‌ ئه‌و بزافه‌ پتر گۆشه‌گیر بێت به‌تایبه‌تی کاتێک جه‌مال عه‌بدولناسر توانی به‌ڕه‌که‌ له‌ژێر پێی ئیخوان رابکێشێت به‌ له‌سێداره‌دانی رابه‌ره‌که‌یان”سه‌ید قوتب”به‌بێ ئه‌وه‌ی کاردانه‌وه‌یه‌کی ئه‌وتۆ له‌ شه‌قامی میسریدا رووبدات. ئه‌م کاره‌ش بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی که‌ باڵی نه‌ته‌وه‌یی عه‌ره‌ب پتر به‌‌هێز تر و کاریگه‌رتر بێت له‌ گۆڕه‌پانی سیاسیدا و، ده‌شتوانین له‌سێداره‌دانی سه‌ید قوتب به‌ کۆتایی قۆناغی یه‌که‌می ئیسلامی سیاسی له‌ ناوچه‌که‌دا دابنێین.

به‌ڵام، ئه‌و رسواییه‌ گه‌وره‌یه‌ی که‌ ئه‌زموونی نه‌ته‌وه‌یی ناسری و پاشان به‌عسی رووبه‌ڕووی بوونه‌وه‌ له‌ جه‌نگی6ی حوزه‌یرانی1967، و جه‌نگی گه‌رده‌لوولی بیابان و پاشان جه‌نگی ئازادکردنی عێراق، بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی که‌ بزافی نه‌ته‌وه‌خوازی عه‌ره‌بی تووشی نه‌هامه‌تییه‌کی بێ وێنه‌بێت له‌ مێژووی هاوچه‌رخی خۆیدا و، بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی که‌ په‌یتا په‌یتا گۆڕه‌پانه‌”جه‌ماوه‌ری”یه‌که‌ی چۆڵ بکات.

ئه‌م کاره‌ش هاوته‌ریب بوو له‌گه‌ڵ سه‌رکه‌وتنی بزافێکی دیکه‌دا که‌ کۆمه‌ڵه‌ هه‌لومه‌رجێکی ناوچه‌یی و جیهانی بوونه‌ هۆی ده‌رکه‌وتنی، ئه‌م بزافه‌ش بزافی ئیسلامی سیاسی بوو که‌ له‌ ئه‌فغانستانه‌وه‌ وه‌ک کارتێکی سیاسی ـ سه‌ربازی له‌دژی هه‌ژموونی یه‌کێتی سۆڤییه‌تی جاران له‌ ناوچه‌که‌دا به‌کارهێنرا و، هه‌ر له‌وێشه‌وه‌ که‌مه‌ که‌مه‌ شوێن پێی خۆی له‌ وڵاته‌ جیاوازه‌کانی ناوچه‌که‌دا کرده‌وه‌. بێگومان سه‌رکه‌وتنی شۆڕشی ئیسلامی له‌ ئێران و کۆتایی هاتن به‌ رژێمی شا، گوڕ و تینێکی به‌هێزتری به‌و بزافه‌ به‌خشی و، بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی که‌ یارمه‌تی بدات به‌ر له‌ کاتی پێویستی خۆی به‌رجه‌سته‌ببێت.

هه‌ڵبه‌ته‌ لێره‌شدا، نابێت چاو بپۆشین له‌ ململانێ و رکابه‌ری هه‌ژموونی سیاسی و فیکری نێوان وڵاتانی رۆژاوا به‌ سه‌رکردایه‌تی ویلایه‌ته‌ یه‌کگرتووه‌کانی ئه‌مریکا و، وڵاتانی بلۆکی رۆژهه‌ڵات به‌ سه‌رکردایه‌ی یه‌کێتی سۆڤییه‌تی جاران.

چونکه‌ بڵاوبوونه‌وه‌ی ئیسلامی سیاسی له‌ ناوچه‌که‌دا، به‌ شێوه‌یه‌ک و دیکه‌ پێه‌ندی به‌و بابته‌وه‌ هه‌بووه‌ و، هه‌روه‌ک چۆن مایکل کۆبلاند له‌ کتێبی”یاری نه‌ته‌وه‌کان”جه‌خت له‌سه‌ر رۆڵی وڵاتانی رۆژاوا له‌ رووداوه‌ جیاوازه‌کانی وڵاته‌کانی ناوچه‌که‌ ده‌کات، به‌ هه‌مان شێوه‌ ناتوانرێت چاو بپۆشرێت له‌ رۆڵی ناڕاسته‌وخۆی خودی واشینتۆن له‌ سه‌رخستنی شۆڕشی ئیسلامی له‌ ئێران و، به‌ر له‌وه‌ش رۆڵی راسته‌وخۆی له‌ په‌روه‌رده‌کردن و ئاراسته‌کردنی”موجاهیده‌”ئه‌فغانی و عه‌ره‌به‌کان له‌دژی سوپای سۆڤییه‌تی له‌ ئه‌فغانستان. رێکخراوه‌ سیاسییه‌ ـ سه‌ربازییه‌کانی ئه‌فغانی و پره‌نسیپه‌کانی شۆڕشی ئیسلامی ئایه‌توڵڵا خومه‌ینی بوونه‌ هه‌وێنی چڕبوونه‌وه‌ی قۆناغی دووه‌می ئیسلامی سیاسی له‌ ناوچه‌که‌دا، که‌ هێدی هێدی کاریگه‌ری له‌ تونس و جه‌زائیر و میسر و سعودییه‌ و عێراق و هه‌ندێک وڵاتی که‌نداوی فارس ده‌رکه‌وت.

ئاله‌م هه‌ل و مه‌رجه‌دا، بزافی رزگاریخوازی کورد به‌ سه‌ختترین قۆناغی ململانێکردنیدا له‌گه‌ڵ رژێمه‌ جیاوازه‌کانی ناوچه‌که‌ به‌ گشتی و عێراق به‌تایبه‌تی، تێده‌په‌ڕی. هه‌ر له‌و کاته‌دا، هیچ جۆره‌ هه‌واڵ یان گوزارشتێک له‌ کوردستاندا نه‌بوو له‌باره‌ی کاریگه‌ری ئه‌و”رابوون”ه‌ ئیسلامییه‌ی که‌ له‌ ناوچه‌که‌دا باسیان ده‌کرد. به‌ڵام ئه‌م کاره‌ تاسه‌ر نه‌بوو، چونکه‌ له‌ دوای تێپه‌ڕبوونی ماوه‌یه‌ک به‌سه‌ر سه‌ره‌تای قۆناغی دووه‌می ئیسلامی سیاسی له‌ ناوچه‌که‌دا و، به‌ هۆی فاکته‌ری”جیوسیاسی”یه‌وه‌، ئه‌و ئیسلامی سیاسی وه‌ک دیفاکتۆیه‌ک‌ به‌سه‌ر بزافی رزگاریخوازی کورددا سه‌پێندرا و، رۆڵی ئێران”به‌ هۆی جه‌نگی عێراق ـ ئێران” به‌ شێوه‌یه‌کی تایبه‌تی یه‌کجار دیاربوو له‌م بابه‌ته‌دا.

(2)

به‌ر له‌ باسکردنی ته‌وه‌ری سه‌ره‌کی باسه‌که‌مان، واته‌ کورد و ئیسلامی سیاسی، زۆر گرنگه‌ که‌ تیشک بخه‌ینه‌سه‌ر پێوه‌ندی خودی گه‌لی کورد به‌ ئایینی ئیسلامه‌وه‌ و، شێوازی مامه‌ڵه‌کردنی له‌گه‌ڵیدا، چونکه‌ جۆری ئه‌و پێوه‌ندییه‌ شته‌کان پتر روون ده‌کاته‌وه‌ و، بنه‌ڕه‌تی بابه‌ته‌که‌ شیده‌کاته‌وه‌.
ئه‌وه‌ی که‌ روون و ئاشکراشه‌، گه‌لی کورد به‌ یه‌کێک له‌و گه‌لانه‌ داده‌نرێت که‌ زۆر به‌ رێز و حورمه‌تێکی تایبه‌تییه‌وه‌ مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵ ئیسلامدا کردووه‌ و، هه‌میشه‌ پێگه‌یه‌کی یه‌کجار تایبه‌تی بۆ ئه‌و ئایینه‌ داناوه‌ و، له‌ سه‌روو هه‌موو شتێکی دیکه‌وه‌ دایناوه‌. گه‌لی و کورد ته‌نانه‌ت زانا ئاینییه‌کانیشی هه‌رگیز بیریان له‌ به‌کارهێنانی ئایینی ئیسلام نه‌کردۆته‌وه‌ بۆ هه‌ندێک مه‌به‌ست و ئامانجی سیاسی یان ره‌گه‌زی، ئه‌وان ئایینیان به‌ بابه‌تێک زانیوه‌ که‌ ته‌نها به‌رجه‌سته‌کاری پێوه‌ندی مرۆڤه‌ له‌گه‌ڵ یه‌زدانیدا.

هه‌ر لێره‌شه‌وه‌، ئه‌و ململانێی ده‌سه‌ڵاته‌ی که‌ له‌ رێگه‌ی ئایینی ئیسلامه‌وه‌ ئه‌نجامدرا بۆ گه‌یشتن به‌ ئامانجی سیاسی، زۆر به‌ روونی و ئاشکرایی له‌ ناو گه‌لانی ناوچه‌که‌دا ده‌رده‌که‌وێت.
ئه‌گه‌ر بڕوانینه‌ دوورگه‌ی عه‌ره‌ب که‌ ئایینی ئیسلامی تێدا ده‌رکه‌وت، ئه‌وا ململانێکردنێکی سه‌ختی هه‌ژموون و ده‌سه‌ڵات له‌ ناو چه‌ند باڵێکی هۆزایه‌تی عه‌ره‌بدا ده‌بینین، هه‌ر له‌سه‌رتاشه‌وه‌، کاتێک پێغه‌مبه‌ری ئیسلام کۆچی دوایی کرد، ململانێی ده‌سه‌ڵات له‌”سه‌قیفه‌ی قه‌سی کوڕی ساعیده‌”دا ده‌ستی پێکرد له‌ نێوان “موهاجیرین” و “ئه‌نسار”دا، که‌ هه‌روه‌ک له‌ سه‌رچاوه‌ مێژووییه‌کاندا ده‌گێڕدرێته‌وه‌، به‌ هۆی هه‌ڵگردنی شمشێره‌که‌ی”عومه‌ڕی کوڕی خه‌تاب”ه‌وه‌ پۆستی جێنشینی پێغه‌مبه‌ر بۆ ئه‌بو به‌کری سدیق یه‌ک‌لایی کرایه‌وه‌.

هه‌رچه‌نده‌ دوابه‌دوای دانانی ئه‌بوبه‌کر بۆ ئه‌و پۆسته‌، عه‌لی کوڕی ئه‌بی تالیب بۆ ماوه‌ی شه‌ش مانگ رازی نه‌بوو ملکه‌چی ئه‌و کاره‌بێت و، وه‌ک زۆر سه‌رچاوه‌ی مێژوویی باس ده‌که‌ن، عه‌لی ده‌سه‌ڵاتی سه‌ره‌کی به‌ مافی ره‌وای خۆی ده‌زانی.
هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ی عه‌لی له‌ مه‌سه‌له‌ی دانانی جێنشینێک بۆ پێغه‌مبه‌ر، بووه‌ هه‌وێنی درووستبوونی مه‌زهه‌بی شیعه‌ له‌ دوای خۆی، که‌ ئه‌ویش درێژه‌دانبوو به‌ چیرۆکی ململانێکردن له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵات به‌ ناوی ئیسلامه‌وه‌.

به‌ڵام، له‌ سه‌رده‌می خه‌لیفه‌ی سێییه‌م “عوسمانی کوڕی عه‌ففان”ه‌وه‌، هه‌ژموونی بنه‌ماڵه‌ی ئه‌مه‌وی په‌یتا په‌یتا ده‌رکه‌وت و، رۆژ له دوای رۆژ توانا و ده‌سه‌ڵاتی “والی”شام موعاوییه‌ کوری ئه‌بی سوفیان به‌هێزتر ده‌بوو و‌، به‌ تیرۆر کردنی عه‌لی کوڕی ئه‌بی تالیب له‌سه‌ر ده‌ستی”عه‌بدولڕه‌حمانی کوڕی مولجیم”، بوار بۆ موعاوییه‌ ره‌خسا که‌ ده‌وڵه‌تی ئه‌مه‌وی پێکبهێنێت که‌ هه‌روه‌ک زۆرینه‌ی مێژوونووس و لێکۆڵه‌ره‌وانه‌کان باسی ده‌که‌ن، ده‌وڵه‌تێکی نه‌ته‌وه‌یی عه‌ره‌ب بوو به‌ ناوه‌رۆکێکی ئیسلامی.

پاش پتر له‌ سه‌ده‌یه‌ک و دوای لاوازبوونی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌، عه‌باسییه‌کان که‌ رچه‌ڵه‌کیان بۆ “عه‌باس کوڕی عه‌بدولموته‌لیب”ی مامی پێغه‌مبه‌ر ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، شۆڕشیان له‌دژی ده‌وڵه‌تی ئه‌مه‌وی به‌رپاکرد به‌ ناوی داواکردنی ده‌سه‌ڵات بۆ بنه‌ماڵه‌ی پێغه‌مبه‌ر(واته‌ وه‌چه‌ی عه‌لی کوری ئه‌بی تالیب و فاتمه‌ی کچی پێغه‌مبه‌ر که‌ خێزانی بوو) و کار کۆتایی هات به‌ له‌ ناوچوونی ده‌وڵه‌تی ئه‌مه‌وی و دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی عه‌باسی. به‌ڵام، پاشان ئاشکرابوو که‌ بانگه‌شه‌کردن بۆ گه‌ڕانه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات بۆ بنه‌ماڵه‌ی پێغه‌مبه‌ر له‌ بیانوویه‌ک بۆ گه‌یشتن به‌ ده‌سه‌ڵات به‌ولاوه‌ چیدی زێتر نه‌بوو.

هه‌ڵبه‌ته‌ چیرۆکی ململانێکردن له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵات به‌ هۆی ئایینی ئیسلامه‌وه‌ له‌ ناو هۆزه‌ عه‌ره‌به‌کاندا هه‌ر به‌رده‌وامبوو و، چه‌ندین ده‌وڵتی دیکه‌ی وه‌ک ده‌وڵه‌تی حه‌مدانی و ئه‌مه‌وی له‌ ئه‌نده‌لوس و ده‌وڵه‌تی مورابتین له‌ مه‌غریب و چه‌ندین ده‌وڵتی دیکه‌ که‌ خوێنه‌ر ده‌توانێت به‌ هۆی سه‌رچاوه‌ مێژووییه‌ جیاوازه‌کانه‌وه‌ پتر زانیارییان له‌باره‌وه‌ وه‌ربگرێت چونکه‌ ئه‌م بواره‌ ته‌سکه‌ بۆ ئه‌و باسه‌ فراوانه‌ به‌س نییه‌.

به‌ڵام، مامه‌ڵه‌کردنی فارس له‌گه‌ڵ ئیسلامدا به‌ شێوازێکی جیاوازتر له‌ هی عه‌ره‌ب بوو، چونکه‌ فارس خاوه‌ن مێژوویه‌کی شارستانی دێرین بوون که‌ به‌ هۆی ئیسلامه‌وه‌ کۆتایی پێهات و، هه‌ر به‌و هۆیه‌شه‌وه‌، فارسه‌کان خاوه‌ن ئه‌زموونێکی باش بوون له‌ بواری حوکمڕانیدا و، ده‌یانزانی چۆن و که‌ی ده‌وڵه‌تی خۆیان پاش داڕمانی شارستانییه‌تییه‌کان له‌سه‌ر ده‌ستی موسڵمانانن.
فارسه‌کان که‌ تا سه‌رده‌می شا ئیسماعیلی سه‌فه‌وی هه‌موویان سوننی مه‌زهه‌ب بوون، له‌ سه‌رده‌می ئه‌وه‌وه‌ که‌مه‌ که‌مه‌ مه‌زهه‌بی فارسه‌کان بۆ شیعه‌ گۆڕدرا، ئه‌مه‌ش له‌ خۆیدا جۆره‌ ته‌کتیکی ژیرانه‌ی ئیسماعیل سه‌فه‌وی بوو له‌ به‌رامبه‌ر دراوسێ به‌هێزه‌که‌ی”ده‌وڵه‌تی عوسمانی”، چونکه‌ ئه‌گه‌ر بهاتبایه‌ فارس له‌سه‌ر مه‌زهه‌بی سوننی بمابایه‌، ئه‌وا بیانوو له‌ ده‌ستی عوسمانییه‌کاندا زۆر ده‌بوو بۆ گه‌ڕانه‌وه‌ی فارس بۆ ژێر رکێفی ده‌وڵه‌تی عوسمانی، ئه‌مه‌ و، ده‌شبێت ئه‌وه‌ بزانرێت که‌ شا ئیسماعیل به‌ جۆرێکی ژیرانه‌ به‌ردوامی دایه‌وه‌ به‌ ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی فارس به‌ڵام ته‌نها به‌ گۆڕانێک له‌ ناوه‌رۆکیدا، به‌ڵام به‌ شێوه‌ هه‌ر هه‌مان شاهنشاکه‌ی جاران بوو. هه‌ڵبه‌ته‌، ململانێ و شه‌ڕی به‌رده‌وام له‌ نێوان هه‌ردوو ده‌وڵه‌تی عوسمانی و سه‌فه‌وی روویدا که‌ هه‌موو له‌پێناو هه‌ژموونی تایبه‌تیدا بوو له‌ژێر په‌رده‌ی ئایینی ئیسلامدا.

بۆ زێتر زانیاریش وه‌رگرتن له‌باره‌ی پێوه‌ندی فارس به‌ ئیسلامه‌وه‌، ده‌کرێت سوود له‌ زنجیره‌ کتێبی”ايران اسلام خدمات متقابل”ی فه‌یله‌سوف و زانای موسڵمانی ئێرانی”ئایه‌توڵڵا مورته‌زا موته‌هه‌ری”که‌ به‌ زمانی فارسی نووسراوه‌ و تیایدا تیشک خراوه‌ته‌ سه‌ر زۆر بابه‌تی گرنگ له‌ مێژووی پێوه‌ندییه‌کانیانه‌وه‌، موته‌هه‌ری باس له‌وه‌ ده‌کات که‌ چۆن ئیسلام خزمه‌تی فارسی کردووه‌، فارسیش به‌ هه‌مان شێوه‌ خزمه‌تێکی ئه‌وتۆیان به‌ ئایینی ئیسلام گه‌یاندووه‌، له‌ راستیشدا موته‌هه‌ری هه‌وڵ ده‌دات باس له دوو ‌لایه‌نی هاوکێشه‌که‌ بکات، واته‌ نه‌ته‌وه‌ی فارس و ئیسلام، ئه‌مه‌ش له‌ خۆیدا گرنگی مۆرکی نه‌ته‌وایه‌تی له‌ شێوازی مامه‌ڵه‌کردنی فارس له‌گه‌ڵ ئاییندا روون ده‌کاته‌وه‌.

گه‌لی تورکیش، له‌ میانه‌ی عوسمانییه‌کانه‌وه‌ چیرۆکی خۆی له‌گه‌ڵ بابه‌تی ده‌سه‌ڵات له‌ رێگه‌ی ئیسلامه‌وه‌ ده‌ست پێکرد. عوسمانییه‌کان که‌ گه‌وره‌ترین ده‌سه‌ڵاتدارییه‌تیان له‌ مێژووی ئیسلامدا ده‌سته‌به‌رکرد، مۆرکی نه‌ته‌وه‌یی”تورک”به‌و ده‌وڵه‌ته‌وه‌ یه‌کجار ئاشکرابوو و، ته‌نانه‌ت هه‌موو ئه‌و گه‌ل و نه‌ته‌وانه‌ی که‌ له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی عوسمانییه‌کاندابوون له‌وباره‌وه‌ سكاڵایان ده‌کرد، لێره‌شدا، زاڵبوونی بابه‌تی ره‌گه‌زی له‌سه‌رده‌می عوسمانییه‌کاندا به‌سه‌ر ویلایه‌ته‌ جیاوازه‌کانی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌دا، هه‌ژموونی نه‌ته‌وه‌یی تورکی له‌وباره‌وه‌ روون ده‌کرده‌وه‌.

ده‌رفه‌تی مێژوویی کورد بۆ دامه‌زارندنی ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی خۆیبه‌ هۆی ئاینی ئیسلامه‌وه‌، له‌ سه‌رده‌می سه‌لاحه‌دین ئه‌یوبیدا ره‌خسا، به‌ڵام، هه‌روه‌ک سه‌لمێندراوه‌، سه‌لاحه‌دین و بنه‌ماڵه‌که‌یشی به‌ هیچ شێوه‌یه‌ک بیریان له‌ ده‌وڵتێکی نه‌ته‌وه‌یی بۆ کورد نه‌کردۆته‌وه‌ و، کاره‌که‌یان ته‌نها له‌پێناو ئایینی ئیسلامدا کردووه‌ و، ئه‌م راستییه‌ش هه‌موو سه‌رچاوه‌ مێژووییه‌کان دانی پێدا ده‌نێن، نه‌ک هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ش، به‌ڵکو به‌ هۆی ئه‌و بایه‌خ نه‌دانه‌ی سه‌لاحه‌دین ئه‌یوبی به‌ نه‌ته‌وه‌که‌ی خۆی، بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی که‌ زۆر له‌ سه‌رچاوه‌مێژووییه‌کان به‌ قاره‌مانێکی”عه‌ره‌ب”ی دابنێن!! هه‌ڵبه‌ته‌ کۆتایی هاتنی سه‌رده‌می ئه‌یوبییه‌کان کۆتایی هێنا به‌ خه‌ونی ده‌وڵه‌تێکی نه‌ته‌وه‌یی کورد و، له‌ هه‌مان کاتیشدا، بنچینه‌یه‌کی تایبه‌تیش دانا بۆ پێوه‌ندی نه‌ته‌وه‌ی کورد به‌ ئیسلامه‌وه و، هه‌میشه‌ بابه‌تی په‌یڕه‌وکردنی نه‌ته‌وه‌ی کوردی له‌ ده‌سه‌ڵاتدارانی”عه‌ره‌ب و تورک و فارس”ی کرده‌ بنه‌مایه‌ک بۆ مامه‌ڵه‌کردن له‌گه‌ڵ کورددا و، کورد وه‌ک به‌شێک له‌ ده‌سه‌ڵاتدارییه‌تی ئه‌و نه‌ته‌وانه‌ دانرا و، ئه‌م مامه‌ڵه‌کردن و تێڕوانینه‌ش بۆ نه‌ته‌وه‌ی کورد تا ئه‌مڕۆش به‌رده‌وامه‌ و بۆته‌ چوارچێوه‌یه‌ک که‌ ناتوانن به‌ ئاسانی خۆیانی لێ ده‌رباز بکه‌ن.

ئیسلام ئه‌گه‌رچی له‌لای هه‌موو نه‌ته‌وه‌کانی ناوچه‌که‌ بووه‌ پردێک بۆ ده‌سه‌ڵات، که‌چی لای گه‌لی کورد ته‌نها هۆکارێک پێوه‌ندی خاوێنبوو له‌ نێوان ئه‌و و یه‌زدانیدا.
ئه‌وه‌ی که‌ جێگه‌ی تێڕامانه‌، پێکنه‌هێنانی ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی کورد له‌ مێژوودا، بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی که‌ نه‌ته‌وه‌کانی دیکه‌ی که‌ ده‌وڵه‌ت و ده‌سه‌ڵاتی خۆیان به‌ هۆی ئیسلامه‌وه‌ پێک هێنا، وه‌ک سه‌پانێکی خۆیان ته‌ماشای گه‌لی کورد‌ و مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵدا بکه‌ن.

هەڵۆ بەرزنجی

——————

مردن، دوا قۆناغە،کە کۆتاییەکی تاڵ و دڵتەزێن و یەکجاری بە ژیانی مرۆڤ دێنێت. لەم یاسایەدا هیچ کەس هەڵنابوێرێت و هەموو لێرەدا یەکسانین. سەرباری ئەوەیشی کە چاوەڕوانی ئەم ئاکامە وا تاڵ و ناخۆشە،کەچی لە هەندێ باردا زۆر کەس هەن کە نائومێدی ژیان بەسەریاندا زاڵ دەبێت هێشتا بۆی بەئاواتن. گەلێکیش هەن بەرلەوەی ئەو مۆتەکە بێ ڕوحمە سەرسنگیان بگرێت، بەهیوای ئەوەن ئەو چەندەها ئاوات و پرۆژەیەی لە مێشکیاندا خول دەخوات بە ئەنجام بگەیەنن و پێشکەشی بکەن. بەکورتی و کرمانجیەکەی هەن لە پەراوێزی ژیان دا بێ بەرنامە دەژین و لەبەردەم وێستگەی مردن دا چاوەڕوانی دەکەن. هەشە هەمان ڕاستی مردن دەزانێ، وەلێ دەخوازێ پاش خۆشی ژیان هەربەردەوام بێت و خزمەتێ لە پاش خۆی بە خاک و نەتەوە و سەرجەمی مرۆڤایەتی بکات.
ئەم هاوکێشە بە سفتوسۆ و حەتمییە بۆتە یاسا و دەستوورێکی بەڵگەنەویست و لەگەڵ جوانی لەدایک بوون دا هەیە. هەر یەک لە ئێمەش لەگەڵ ماڵئاوایی ئازیز و دڵسۆز و خۆشەویستێکیدا تەزووی ئەو ژان و ئازارەکان پێیدا گوزەر دەکاتەوە و پرسیارە ئەزەلی گشتییەکەمان لەبەردەمدا قووت دەبێتەوە. ژیان چییە؟ بنۆڕە ژیان چەند بێ مانایە بۆ فڵان کەسیش نەما. سەرلەنوێ فلیمی یاد و یادگار دەکەونەوە کار و کسپە لەهەناو هەڵدەستێننەوە.

ژمارەی ئەو قوتابی و مامۆستا و ئەدیب و شاعیر و دۆست و ئازیزانە زۆرە کە هەر بەناوهێنانی مامۆستا فەرەیدون عەلی ئەمین، بروسکەی چەندەها و جۆرەها یاد و بیرەوەریی بەمێشک و خەیاڵیاندا تێدەپەڕێت و ئاخێکی پڕ ئەفسووس بۆ مەرگی ئەو هێژا و ئازیزە، بۆ ئەو کۆتاییە ناوەختە بۆ ئەو زیانە مەزنەی لەدەستدانی ئەو مامۆستا هێژایە هەڵدەکێشن.
خۆشحاڵم لە ڕێگای گۆڤاری (خوێندکاری کورد)ەوە،ئاوڕێک بدەمەوە لە یەکێ لە شاعیر و نووسەر و ڕەخنەگر و کوردیزانی هەرە تێکۆشەر و پێشڕەوی ئەدەبی منداڵان و مامۆستایەکی بەئەمەکی بیری کوردایەتی و پسپۆڕێکی پەروەردەکاری بواری پەروەردە و زانستی کوردی. بەسەرکردنەوەی دڵسۆزیی و خزمەتی هەر تاکێکی شەونخوونی کێش و ماندوو و قوربانی دەر لە پێناوی سەرکەوتن و بەرەوپێشەوەچوونی نەتەوەکەمان دا، ئەرکێکی هەرە سەرەتاییە. هەمان کات تۆماری قەرزدانەوە و ئەمەکێکە بە ڕاستی و مێژوو. ئەوجا دادڕینی پەردەی فەرامۆشی ڕووخانی دیواری بێدەنگییە، کە بەهەق دراوە بەسەر چەند ڕۆڵەیەکی سەربازی ونناوی گەلەکەمان دا. لە ڕاستیدا تەرخانکردنی چەند لاپەڕەیەک بۆ کۆچی دوایی ناوادە و پڕ لە ژان و سوێی مامۆستا فەرەیدون، هەموو ئەو یادگار و هەڵوێست و دەریای وردو هەستی ناسک و بیری گەش و قووڵی کوردایەتی و پرۆژەی کار و بەرهەم و ژیانی گشتی مامۆستای پێ لە چوارچێوە ناخرێت.

مامۆستا فەرەیدون بە گەواهی ئەوانەی ناسیویانە و نەیانناسیوە کانییەک بووە، هەمیشە ئاوی ڕوون و شیرین و هیوا و خەندەی لێهەڵقوڵاوە. لە زۆر بواردا شاسوار و باڵادەست بووە. بەو ماڵئاواییە ناوەختەی هەم خۆی بە ئاواتی زۆر شت ڕانەگەیشت و هەم ئێمەی دۆست و بەپەرۆشی ئەدەب و فەرهەنگ و تینووی بیری کوردایەتی لە بەهرەی بەرهەمەکانی بێبەش بووین.
ژیانی ئەدەبی مامۆستا لە ساڵی ١٩٥٤ وە بە بڵاوکردنەوەی شیعر و چیرۆک و ڕەخنە بابەتی سیاسی و هزری دەست پێ دەکات بۆ ماوەی چل ساڵ لە گۆڤار و ڕۆژنامە ئاشکرا و نهێنییەکان دا بەرهەمی بڵاوکردۆتەوە. یەکەم کۆمەڵە بەرهەمی هەر لەهەمان ساڵی ناوبراودا لەگەڵ مامۆستا (عومەر عەبدولرەحیم) بەناوی “پاڵەوانی دواڕۆژ” پێشکەش بە منداڵانی کورد دەکات.
مامۆستا شارەزایەکی لێوەشاوەی زۆر شێڵگێڕی ئەدەبی منداڵان بوو. سەرکەوتنی گەلەکەی و دواڕۆژی بەختیاری و یەکسانی لە نیگای چاوی زارۆیانی کورد دا دەدییەوە. تەماشا دەڵێت:
” ڕۆڵە جگەرگۆشەکان! نیشتمان چاوەڕێی هیممەت و هێزی بازووی ئێوەیە. دڵ پاک بن لەگەڵ یەک،دوور بن لە کینە و دژایەتی. هەوڵ بدەن پێ بگەن و ببن بە پێشڕەو”.

مامۆستا فەرەیدون چاک لە باری بندەستی و هەژاری و نەزانینی کورد گەیشتبوو،هێندە دژ بە نەزانین وەستابووە تا لەم بەیتە شیعرەدا ئاخ و داخی خۆی دەردەبڕێت:
ئاخ خوێندەواری داخ خوێندەواری……بۆ کورد دەبیتە مایەی بەختیاری
مامۆستا خەون و خەیاڵی شەو ڕۆژی و کاروپیشەی ئەدەبی و سیاسی خۆی هەر بۆ سوود و بەرژەوەندی و گەیشتنە دوا ئامانجە ڕەواکانی نەتەوەکەی و گەیشتن بە کاروانی گەلانی دیکە بەکار دەهێنا. زۆر کوردپەروەر و مرۆڤدۆست بوو. هەقپەرستێک بوو لە پێناوی داکۆکردن لە ڕاستی، باکی لە هیچ هێز و دەسەڵاتێک و زیانی ماڵی و گیانی نەبوو. ڕەوشت جوان و بەرز بوو، بەویژدان و پاک و قسە لە ڕوو بوو. لەسەر بیروباوەڕی خۆی کە تێدا یەقین بوو سوور بوو. کوردایەتی دەکرد بە هەموو مانایەکەوە. سەرنجی ورد و هوشیارانەی دەربارەی مەسەلەکان هەبوو. لە نێو کۆڕی خەبات و یاران دا خۆشەویست و بەڕێز بوو. ماڵی دنیا و بەرژەوەندی تاکە کەسی خۆی زۆر لامەبەست نەبوو. هەڵپەی پلەوپایەی نەبوو. کار و پلەیەک بە ڕەنجی خۆی نەهاتایە بەرهەم، ڕێزی لە خاوەنەکەی دەکرت.

پاش ڕاپەڕینی ١٩٩١ و خوڵقانی ئەو بارودۆخەی هەیە،سەرکردایەتی (پاسۆک)چەندین جار ڕوویان لێ ناو برا گەورەییان بۆ سەلماند کاریان لەگەڵ دا بکات، ئەو بە ئەمەک و هێژاوە خەباتی هاوبیرەکانی نرخاندوو، بە نەزاکەتەوە پێی ڕاگەیاندن:” کە ئەو ئامادە نییە بێتە سەرخوانی ئامادە بوو”.

مامۆستا فەرەیدون لە کادێر و سەرکردە هەرە دڵسۆز و خۆشەویست و ماندووبووەکانی “کاژیک” بوو. لە ساڵی ١٩٦٢ هەتا ١٩٧٥پێشمەرگەی شۆڕش و کورد بوو. لە ڕسکانی (پاسۆک)ئاگادابووە و پرس و ڕای پێ کراوە و باری سەرنجی خۆی هەبووە. مامۆستا بەوردی سەرنجی ڕووداوەکانی کوردستانی داوە و کۆمەڵێ یاداشت و دیدی خۆی تۆمار کردووە مەخابن دەرفەتی بڵاوکردنەوەیان نەبووە. هێندەی ئێمەش ئاگادارین وا خێزانی مامۆستا خەریکی کۆکردنەوە و رێکخستنی بەرهەمە بڵاوکراوە و نەکراوەکانێتی بۆ چاپ کردن. بەهیوای دڵ و چاوی هەمووانی پێ ڕوون بێتەوە.

مامۆستا فەرەیدون، لە ٢٩/٢/١٩٣٣ لە شاری سلێمانی لە بنەماڵەی(ئەمینی کامە حەمەی)ناسراو هاتۆتە دنیاوە. ١٩٥٣ خوێندنی پەیمانگای مامۆستایانی لە بەغدا تەواو کردووە. بە مامۆستایی لە شارباژێڕ و سلێمانی و چوارتا دامەزراوە. ساڵی ١٩٧٥ بەکالۆریۆسی لەسەرپەرشتی پەروەردە لە زانستگەی موستەنسرییە تەواو کردووە و دەبێتە سەرپەرشتکار و لێکۆڵەری زانستی. ١٩٨٢ لەسەر داخوازی خۆی خانە نشین دەکرێت. لە ١٩٨٥ وە هەتا ١٩٨٩ لە بەشی کوردی کۆلیژی پەروەردەی زانستگەی بەغدا لێکچەر دەڵێتەوە. مامۆستا لە هەموو پیشە و کارەکانی دا دڵسۆز و سەرکەوتوو بووە.

مامۆستا فەرەیدون… لە دامەزرێنەران و دەستەی بەڕێوەبەرانی( یەکێتی نووسەرانی کورد ) و ئەندامی دامەزرێنەری (کۆمەڵەی ڕۆشنبیریی کورد)ە.
١٩٧٢ هاوسەری خۆی هەڵبژاردووە و دوو کوڕی بەناوی ئاسۆ و ئالان هەیە. ماندوو بوونی ڕۆژانی شۆرش و داخ و حەسرەتی باری ژیانی کورد،زۆر بە قورسی لە تەندروستی دەکەوێت. بۆیەکا لەمەنێکی زوودا و بە دنیایەک فەنتازی و ئاواتەوە لە ڕۆژی ٢٥/١١/١٩٩١ بە نەخۆشی بڕبڕەی پشت لە بەغدا، چاوەکانی لێک دەنێ و ماڵئاوایی یەکجارەکی لە ماڵ و منداڵ و کەس و ئازیزان و نیشتمانەکەی دەکات. لەسەر داخوازی خۆی بۆ گردی سەیوانی سلێمانی دەهێندرێتەوە.

مامۆستا فەرەیدون چرایەکی ڕۆشنبیریی و هەقپەرستی و گیانی پڕ لە ڕاستی و مەردایەتی کوردایەتی و نموونەی بەرزی گەلەکەمان بوو. بە پەڕۆشەوە هەوڵی هۆشیارکردنەوە و ڕۆشنبیرکردنی دەدا. عاشقی خوێندنەوەی مێژووی کورد و ئەدەبەکەی بوو. چەندین بەرهەمی بۆ منداڵان بڵاوکردۆتەوە و چەندینیشی لە زمانی ئینگلیزییەوە بۆ وەرگێڕاوین.

^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^
سەرچاوە: خوێندکاری کورد ژمارە٢٦ی گەلاوێژی ٢٦١٠ ـ١٩٩٨

دەقی ئەو قەسیدەی مامۆستا شێرکۆ بێکەسی ڕەوانشاد بۆ مامۆستا فەرەیدونی وتووە.

بەپێی خوێندنەوە سەرەتاییەكان بۆ هەڵوێستی لایەنە سیاسییەكانی كوردستان بێت، هەریەكەیان لە سۆنگەی بەرژەوەندییەكانی خۆیانەوە مامەڵە لەگەڵ ئەنجامی هەڵبژاردنەكانی ۹/۳٠ دەكەن، ئەمە لە كاتێكدایە پارتی دیموكراتی كوردستان زۆرینەی پێویستی بۆ پێكهێنانی حكوومەتی داهاتوو هەیە.

براوەی یەكەمی هەڵبژاردنەكان، كە پارتی دیموكراتی كوردستانە، لە سەرەتاوە حكوومەتی بنكەفراوانی رەت كردووەتەوە و ئەنجامی هەڵبژاردنەكانیشی كردووەتە پێوەر بۆ پشكی هەر لایەنێك لە حكوومەتی داهاتووی كوردستاندا، بەو هۆكارەی لە كابینەی هەشتی حكوومەتی هەرێمدا، زۆرینەیان بە رۆژ لە حكوومەت و بە شەو ئۆپۆزسیۆن بوون، هیچ كاتیش بەرپرسیارەتییان لە حكوومەت هەڵنەگرتووە، بۆ وێنە، لە كۆتا كاتەكانی كابینەی ڕابردوودا و بۆ بەلاڕێدابردنی دەنگدەر، لە حكوومەت كشانەوە، خۆ ئەگەر دوور لە بیركردنەوەی تەسكی حیزبی سەیری ئەم شێوە مامەڵەیەی پارتی بكەین، راستگۆیی پارتی دەردەخات لەگەڵ درووشمە سەرەكییەكەی بانگەشەی هەڵبژاردن، ئەویش بەدیهێنانی كوردستانێكی بەهێزە، ئەمەیش بە واتای پەرلەمانێكی كارا و حكوومەتێكی بەهێز و تۆكمە دێت.

بە هەر حاڵ، یەكێتیی نیشتیمانی رەتی دەكاتەوە كە حكوومەتی داهاتوو بنكەفراون بێت، ئەمەش بێ هۆكار نییە، بەو پێیەی ئەنجامەكان یەكێتییان لە ڕیزی دووەم داناوە بە جیاوازییەكی زۆر لەگەڵ براوەی یەكەمی هەڵبژاردن، بە هەموو پێوەرێك لە بەرژەوەندیی یەكێتیدا نییە كابینەی حكوومەتی داهاتوو بنكەفراوان بێت، چونكە راستەوخۆ كاریگەری لەسەر كەمكردنەوەی پشكی یەكێتی لە حكوومەتی داهاتوودا دەبێت، لە بەرامبەردا بە مانای بەهێزبوونی ركابەرە تەقلیدییەكەیەتی لە زۆنی سەوز، مەبەستم بزووتنەوەی گۆڕانە، ئەمەش لە ئێستادا زۆر بە ڕوونی لە گوتاری ڕاگەیاندنی یەكێتیدا بەدی دەكرێت، نابێ ئەوەیشمان لەبیر بچێت كە یەكێتیی نیشتیمانی ئارەزووی دووبارەكردنەوەی هەژموونی ٥٠ بە ٥٠ی هەیە لە كابینەی نۆیەمدا، بێ ئاگا لەوەی ئەنجامەكانی هەڵبژاردنی ۹/۳٠ پارتی بە یەكەمی بێ ڕكابەر هێناوەتە پێش.

لە لایەكی دیكەشەوە، بزووتنەوەی گۆڕان لە یەكەم هەڵبژاردنی كوردستان دوایی كۆچی دوایی نەوشیروان مستەفا، ڕێك نیوەی كورسییەكانیان لە دەست داوە، كێشەی داراییش هۆكارێكی ترە بزووتنەوەكە بیەوێت بەشداری لە حكوومەتی داهاتوودا بكات بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە بازرگانییەكانی، مەبەستی هەرە سەرەكی لەم هەڵوێستە، بۆ كاڵكردنەوەی ململانێ ناوخۆییەكانی بە تایبەتی لە نێوان بەتەمەنەكان و گەنجەكانی ناو بزووتنەوەكە لە رێگەی بەخشینەوەی ئەم پۆستە ئیداریانەیە، ناكرێ ئەو بۆچوونەش نادیدە بگرین كە گۆڕان بۆ ئەوەی بتوانێ كێبڕكێ لەگەڵ یەكێتی و نەوەی نوێ بكات، باشترین بژاردە یەكێك بێت لە پێكهێنەرەكانی كابینەی نۆ، لە لایەكی تر بە هەوڵێك هەژمار دەكرێ بۆ بزووتنەوەكە كە بە خەڵكی كوردستان بڵێ ئەگەر لە كابینەی هەشت وەك هۆكارێك بۆ تێكچوونی نێوماڵی كورستان سەیر كرابێ، لە حكوومەتی داهاتوودا پێچەوانەكەی بسەلمێنێ.

حزبەكان بۆچوون و جیهانبینییان جیاوازە و كۆمەڵی ئیسلامییش بە ئاشكرا رایگەیاندووە كە مەیلی بەشداریكردنی حكوومەتی هەیە، لەسەر ئەو بنەمایەی لە كابینەی هەشت لە رێگەی بەڕێوەبردنی وەزارەتێكەوە توانییان كۆمەڵێك پۆست و ئیمتیازات بۆ لایەنگرانیان مسۆگەر بكەن و خۆیان بەدوور گرت لە هەموو بەرپرسیارەتییەك، لە كۆتاییەكەشی بە بێ كێشە لێی دەرچوون، بەو شێوەیە بێ، ویستی دووبارەكردنەوەی هەمان تاقیكردنەوە لەلایەن ئەم حیزبەوە بەدی دەكرێت.

هەروەها ئەو هێزانەی بڕیاریان داوە ئۆپۆزسیۆن بن، بریتین لە یەكگرتووی ئیسلامی و نەوەی نوێ، تایبەت بە یەكگرتووی ئیسلامی هەر زوو خۆی یەكلا كردووەتەوە كە بەشداری ناكات لە حكوومەتی داهاتووی كوردستان و دەبێتە ئۆپۆزسیۆنێكی كارا، هۆكارەكەشی ڕوونە، ئەو پاشەكشەیەی لە هەڵبژاردنەكانی ۹/۳٠ دووچاریان بووەوە، ناچاریان دەكات ئەم بڕیارە بدەن بۆ ئاشتكردنەوەی جەماوەر و سەرنجدانی زیاتر لەسەر یەكخستنەوەی نێوماڵی حیزبەكەیان، بە شێوەیەك دەمێكە پەرتەوازەیی سیمایەكی دیاری ئەم حیزبەیە، ئەم هەنگاوە دەكرێ بۆ ڕاستكردنەوەی ئەو بۆچوونە بێ كە یەكگرتووی ئیسلامی بە پاشكۆی حیزبە دەسەڵاتدارەكان هەژمار دەكرد.

ئەوەش بهێنینەوە یاد كە بڕیاری ئۆپۆزسیۆنبوونی نەوەی نوێ، هەر وا لەخۆڕا نەهاتووە، بەڵكوو بە ناچاری بڕیاری ئۆپۆزسیۆنبوونی داوە، بەو پێیەی بەدەستهێنانی دەنگەكانی لەسەر بنەمای دژایەتیی دەسەڵات و حیزبە بەشداربووەكانی ناو حكوومەت بووە، بۆیە چوون بۆ ناو حكوومەت بۆ ئەم هێزە بە ئینتیعاری سیاسی هەژمار دەكرێت، پاشگەزبوونەوە لە بڕیاری بایكۆتكردنی پەرلەمان، نیەتی راستەقینەی ئەم هێزەی دەرخست، كە بەشدارینەكردنی لە حكوومەتدا، تاكتیكە نەك بڕیارێكی كۆنكرێتی.

من لە هیچ شوێنێک
جێنشین نیم،،،
ئەوەی چاوەڕوان نەکراو بێ
بوە بە ناو و نیشانم،،
وەک ماسییەکی دڕندە
لەم ناوەیا
…خەریکی هات و چۆم
ئاگر لە خوێنمایە
چاویشم توند و تیژیی
وێڵی ئازادی ” با “م
كە هەموو قەرەجێک شارەزایەتی
بەدوای مێزەرێکی سەوزەوە
…ڕا ئەکەم
هەزاران وێنە لە چاومایە
تا دوا کۆتایی سەفەرەکانیش
هەر لە ڕۆشتنام
مەلە بۆ هەسارەیەکی تر
ئەکەم
تۆزاویم
ناوی خۆم
و
ناوی ڕووەکەکان
و
مێژووی ” درەخت” م
لەبیر چووە…
لەدەست ئەم خۆرەی
بە هاوار هاوار و گەڕەلاوژێیی
پێستی دادڕیوم
…ڕا ئەکەم
لە دەست ئەم شارانەی
چەن سەدەیەکە لە ژێر پێی “مانگ” نوستوون
… ڕا ئەکەم
لە دوای خۆم
چاوێک لە شووشە
و
ئاسمانێک لە بەرد
جێئەهێڵم،،،
پێم مەڵێ :
بگەڕێرەوە بۆ خۆر
من ئێستا
لە حیزبی ” باران” م…

زەردەخەنە لەسەر لێو
شیرینە وەک شەکرە سێو
هەرکەسێ بە خەندەوە
بڵێت بەخێربێیتەوە
جێگای لەناو دڵانە
خۆشەویستی هەمووانە
با خەندەی سەرلێوانمان
هەمیشە بێ بۆ ژینمان
چێژی لێوە وەرگرین
خۆشەویستی دەربڕین

مـنــداڵانـــــی لێــهـــاتـــوو
ئێــوەن نــەوەی داهــاتـــوو

مـنــداڵانــــی بـــەهـــرەدار
ئێوەن زيرەک و هـۆشـيـار

بـــۆ نـيـشـــتـمـان و وڵات
ئێــوەن ئــومێـدو ئـــاوات

چـونــکـە هـەردەم چالاکـن
بـــــۆ ئــايـيـنــدە ڕوونــاكـن

بەڵێ ، پێنووس و پەرتـووک
ئێـوەی كــردووە چــاپـووک

ئێستا گەشبـين دەخوێـنـــن
داری هـيــــــــوا دەڕوێـنـــن

ڕۆستەم خامۆش

لێکۆڵینەوە:
سۆران محه‌مه‌د
———————————————————

وابزانم ساڵی 1996 بوو نووسینێکی به‌راوردکاری نێوان شاعیری به‌ناوبانگی عه‌ره‌ب (نزار قه‌بانی) و شاعیری ناوداری کورد (له‌تیف هه‌ڵمه‌ت)م بڵاوکرده‌وه‌، ئیدی له‌و کاته‌وه‌ وه‌ك له‌سه‌ر نووسین یان وه‌رگێڕان له‌باره‌ی نزار قه‌بانییه‌وه‌ هیچ کارێکی ترم نه‌کرد، به‌ڵام هه‌ر چۆنێك و که‌ی بۆم بلوایه‌ هه‌ر نزارم ده‌خوێنده‌وه‌، به‌تایبه‌تی وه‌ك شاعیرێکی ناودار و شیعره‌کانی له‌ لایه‌ن زۆر گورانیبێژه‌وه‌ کراون به‌گۆرانی، وه‌ك کازم ساهیرو ئوم که‌لسوم و چه‌ندانی تر… ته‌نانه‌ت هه‌ندێك له‌ لێکۆڵه‌ره‌وانی وێژه‌یی عه‌ره‌ب نزار وه‌ك درێژکراوه‌ی (نازك مه‌لائیکه‌) و (به‌درشاکر سه‌یاب) داده‌نێن به‌وه‌ی په‌ره‌ی به‌ شێوازه‌که‌یان‌ داوه‌و شتێکی تری لێ دروست کردوون‌، زمانێکی بێ گرێ و گۆڵ و ناسك و جارانێك رۆژانه‌شی به‌کارهێناوه‌و بابه‌تی تازهو هەنوکەیی خستووه‌ته‌ ناو شیعره‌کانیه‌وه‌.

ئه‌وه‌ی زیاتر هانیدام ئه‌م نووسینه‌ بنووسم، ئه‌و چه‌ند ده‌قه‌ وه‌رگێراوه‌ی ئەم دواییەی نزار قەبانی بوون که‌ له‌ بڵاوکراوە ئه‌ده‌بییەکاندا وه‌رگێڕدرابوون و ‌ به‌کوردی کرابوون، نه‌ك هه‌ر ئه‌مانه‌ به‌ڵکو زۆربه‌ی ئه‌و شیعرانه‌ی نزار قه‌بانی کراون به‌ کوردی هه‌ر شیعره‌ دڵداریه‌کانی شاعیرن و ئه‌مه‌ش وای له‌ زۆربه‌ی خوێنه‌رانی کورد کردووه‌ دیوه‌که‌ی تری شیعره‌کانی ئه‌م شاعیره‌ نه‌ناسن، که‌ هۆنراوه‌ رامیاریه‌کانن و ئه‌وانیش نه‌ك یه‌ك و دووانن به‌ڵکو به‌ تایبه‌ت له‌ دووتوێی دیوانه‌ شیعریدا کۆکراونه‌ته‌و‌ه‌و هه‌مووشیان هۆنراوه‌ی رامیارین، به‌ڵام پێش ئه‌وه‌ی بێینه‌ سه‌ر ئه‌م باسه‌و چه‌ند نموونه‌یه‌ك له‌م شیعرانه‌ی بهێنینه‌وه‌ پێم باشه‌ سه‌ره‌تا به‌ کورته‌یه‌ك له‌ ژیانی ئه‌م شاعیره‌ ئاشنا بین:
‌

نزار تۆفیق قه‌بانی له‌ 21/3/1923 له‌ خێزانێکی دیمه‌شقی له‌ دایك بووه‌، باپیری (ئه‌بو خه‌لیل قه‌بانی) داده‌نرێت به‌ یه‌کێک له‌ پێشه‌نگانی شانۆکاری عه‌ره‌بی، نزار پاش ته‌واوکردنی به‌شی یاسا له‌ زانکۆی سوریا ساڵی 1945 له‌ بواری دبلۆماسیدا ده‌ست به‌کاربوو، له‌ چه‌ند وڵاتێك ئه‌م ئه‌رکه‌ی وه‌ك دبلۆماتکارێك راپه‌ڕاند، هه‌تا له‌ ساڵی 1966 دا ده‌ست له‌کارکشانه‌وه‌ی خۆی راگه‌یاند. یه‌که‌م دیوانه‌ شیعری له‌ ساڵی 1944دا بڵاوکرده‌وه‌ به‌ ناوی ( ئه‌سمه‌ره‌که‌ پێی گوتم)، له‌ ماوه‌ی نیو سه‌ده‌دا دیوانه‌ شیعریه‌ چاپکراوه‌کانی گه‌یشتنه‌ 35 په‌ڕتوك.. شکستی جه‌نگی ساڵی 1967ی عه‌ره‌ب وه‌رچه‌رخانێکی کاریگه‌ری له‌ ئه‌زموونی شیعری نزاردا به‌رپاکرد، که‌ له‌ به‌رگی شاعیری عه‌شق و دڵداریه‌وه‌ ده‌ریکرد بۆ مه‌یدانی شیعری سیاسی، ته‌نانه‌ت قه‌سیده‌که‌ی به‌ ناوی ( په‌راوێز له‌ په‌ڕاوی شکست) لە کاتی خۆیدا گێژه‌ڵوکه‌یه‌کی به‌هێزی له‌ جیهانی عه‌ره‌بیدا هێنایه‌گۆڕێ و تا کار گه‌یشته‌ حاڵه‌تی قه‌ده‌غه‌کردنی هۆنراوه‌کانی له‌ ده‌زگاکانی راگه‌یاندندا.

نزار له‌ ژیانی تایبه‌تی خۆیدا زۆر نه‌هامه‌تی بینیوه‌، له‌وانه‌ کوشتنی خێزانه‌که‌ی که‌ ناوی (به‌ڵقیس) بوو له‌ ته‌قینه‌وه‌ی سه‌فاره‌تی عێراقی له‌ به‌یروت، که‌ تێیدا کاری ده‌کرد، پاشتریش کوڕه‌ خۆشه‌ویسته‌که‌ی خۆی ( تۆفیق قه‌بانی) له‌ده‌ستداو له‌ هۆنراوه‌یه‌کدا ده‌یلاوێنێته‌وه‌ به‌ ناوی ( ئه‌میری ئه‌فسانه‌یی تۆفیق قه‌بانی).
شاعیر کۆتا قۆناغه‌کانی ژیانی له‌ له‌نده‌نی پایته‌ختی به‌ریتانیا به‌سه‌ربردو زیاتر ڕووی کرده‌ هۆنینه‌وه‌ی قه‌سیده‌ی رامیاری، له‌ به‌ناوبانگترین هۆنراوه‌ سیاسیه‌کانی (که‌ی بانگه‌وازی مردنی عه‌ره‌ب راده‌گه‌یه‌نن) و ( ئه‌ی خه‌ڵکینه،‌ بوومه‌ فه‌رمانڕه‌وا به‌سه‌رتانه‌وه‌)..

بەم جۆرە ئه‌و له‌ ‌له‌نده‌ن ژیا تا لە بەرواری 10/4/1998 کۆچی دوایی کردو لاشه‌که‌ی ره‌وانه‌ی دیمه‌شق کرایه‌وه‌ بۆ به‌ خاك سپاردنی.(1)
هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای نووسینی شیعره‌وه‌ بابه‌تی رامیاری به‌شێك له‌ شیعره‌کانی نزار قه‌بانی ته‌نی بوون و داگیرکردبوون، هه‌ر ئه‌و شیعرانه‌ش بوون مشتومڕێكی زۆریان به‌دوای خۆیاندا هێنا له‌ ناوه‌ندی رامیاریدا، زۆرێک له‌ لێکۆڵه‌ره‌و‌ان هۆکاری ده‌ست له‌ کارکێشانه‌وه‌شی ‌له‌ کاری دبلۆماسی وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ی سوریاش بۆ ئه‌و هۆنراوه‌یه‌ی ده‌گێڕنه‌وه‌ به‌ ناوی (نان و حه‌شیش و مانگ) نووسیبووی، که‌ ئه‌و کات ئه‌م هۆنراوه‌یه‌ی له‌ په‌رله‌مانی سوریادا خوێندرایه‌وه‌و وتوێژو مشتومڕی گه‌رمی ده‌رباره‌ کرا.
نزار قه‌بانی داده‌نرێت به‌ یه‌که‌م شاعیری عه‌ره‌ب هۆنراوه‌ی گله‌یی بۆ (جه‌مال عه‌بدولناسڕ) نووسی سه‌باره‌ت شکستی ساڵی 1967، ناونیشانی ئه‌و هۆنراوه‌یه‌ش (په‌راوێز له‌ په‌ڕاوی شکستدا) یـه که‌ تیایدا ده‌ڵێت:

ئه‌ی گه‌وره‌م سوڵتان
دووجار جه‌نگت دۆڕاند
چونکه‌ نیوه‌ی گه‌لمان زمانی نییه‌
به‌های گه‌ل‌ چییه‌ بێ زمان؟
چونکه‌ نیوه‌ی گه‌لمان گه‌مارۆدراوه‌ وه‌ك مێرووله‌و جرج
له‌ نێوان چوار دیوار(2)

ره‌نگه‌ هۆی لاوازیی بواری ئازادی راده‌ڕبڕن له‌ وڵاته‌کانی ئه‌و زه‌مانی شاعیردا، هۆکارێك بوو بێت بۆ بره‌و نه‌دان و گفتوگۆنه‌کردن له‌سه‌ر قه‌سیده‌ سیاسیه‌کانی نزار قه‌بانی، به‌ڵام به‌ دڵنیاییه‌وه‌ دوای مردنی شاعیر ئه‌م مه‌له‌فه‌ هه‌ڵدرایه‌وه‌و تیشکێکی باشی خرایه‌ سه‌رو ته‌نانه‌ت هه‌نێك له‌ لێکۆڵه‌ره‌وان تواناکانی نزار قه‌بانی له‌ شیعری رامیاریدا ده‌خه‌نه‌ ریزی شاعیرانی تری ناوداری سیاسی عه‌ره‌بی وه‌ك (مظفر النواب) و ( ئه‌حمه‌د مه‌ته‌ر)ه‌وه‌.
رۆژنامه‌ی (ریاز‌) رایه‌کی پێچه‌وانه‌ی هه‌یه‌و له‌مباره‌وه‌ نووسیویه‌تی: شاعیر نزار قه‌بانی له‌ساڵه‌کانی دواییدا په‌شیمان بووه‌وه‌ له‌ شیعره‌ سیاسیه‌کانی و ئه‌مه‌ش هۆکاری سه‌یری خۆی هه‌یه‌، به‌ پێی ئه‌و وتوێژه‌ی له‌گه‌ڵ گۆڤاری (هلال) ی میسری مانگی 6/1994دا ئه‌نجامیداوه‌، شاعیر تیایدا ده‌ڵێت:
” زیاتر له‌ ساڵێکه‌ شیعری سیاسیم ته‌ڵاق داوه، دوای ئه‌وه‌ی له‌ هه‌وڵێکی بوێرانه‌دا ده‌مویست ره‌خنه‌ی خود ده‌ربڕم، هه‌موو ئه‌و شیعره‌ سیاسیانه‌ی نووسیمن به‌ بادا چوون، شیعری سیاسی عه‌ره‌بی به‌رده‌وامی و چه‌سپاوی بۆ نییه‌، چونکه‌ له‌سه‌ر شانۆی عه‌ره‌بی گۆرانی ده‌ڵێت ئەم شانۆیەش زۆر بزۆزو پڕ گۆڕانه‌، شانۆیه‌که‌ له‌ یه‌ك چرکه‌دا بۆی هه‌یه‌ کۆمیدیا تیایدا ببێته‌ تراژیدیا، خۆشییه‌کان ببنه‌ که‌لاك له‌ چه‌ند خوله‌کێکدا، یه‌کینه‌ فیدرالی و کۆنفیدرالیه‌کانیش هه‌ر له‌ ره‌حمی دایکدا ده‌مرن پێش له‌دایكبوونیان، ئابه‌م جۆره‌ هه‌موو ئه‌و قه‌سیده‌ خۆڕاگرانه‌ی شه‌وانی هه‌ینی ده‌منووسین بۆ به‌یانی رۆژی شه‌ممه‌ ده‌گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ لای خودای دلۆڤان، به‌هه‌موو راشکاویه‌کیشه‌وه‌ ده‌ڵێم: هه‌موو ئه‌و داستانانه‌ی دنیامان پێ پڕکردن به‌ هاتوهاوار، هیچ نه‌بوون جگه‌ له‌ رێپۆرتاژێکی رۆژنامه‌وانی، که‌ مێژوو خستنیه‌ زبڵدانی خاشاکه‌کانیه‌وه‌”.(3)

شایانی گوتنه‌ وێڕای ئه‌م گوته‌یه‌ی رۆژنامه‌ی (ریاز) ئاماژه‌ی پێداوه، که‌ تا چه‌ند به‌رده‌وامی بووه‌و و دروست بووه‌، ‌ پێویسته‌ ئه‌و راستیه‌ش بڵێین که‌ دوای ساڵی 1994یش شاعیر هۆنراوه‌ی رامیاری هه‌ر نووسیون، بۆ وێنه‌ قه‌سیده‌ی سیاسی به‌ناوبانگی شاعیر ( که‌ی بانگه‌وازی مردنی عه‌ره‌ب راده‌گه‌یه‌نن) له‌ دوا ساڵی ته‌مه‌نیدا واته‌ له‌ 1998 نووسیویه‌تی.
جگه‌ له‌مه‌ش شاعیر هه‌وڵی جۆراوجۆری بووه‌ له‌ ساڵه‌کانی پێشووتری ته‌مه‌نیشیدا، وه‌ك کۆمه‌ڵه‌ قه‌سیده‌ی ( قه‌سیده‌ لێتووڕه‌بووه‌کان) که‌ له‌سه‌ره‌تای هه‌شتاکانی سه‌ده‌ی رابردوودا بڵاویکردنه‌وه‌، تێیاندا شاعیر هێرشێکی بێ پسانه‌وه‌ ده‌کاته‌ سه‌ر عه‌ره‌ب، چ له‌ بواری مێژوو یان که‌له‌پوور، هەروەها به‌رگرییه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌کان، رۆشنبیریی و شارستانیش..
له‌م ده‌رفه‌ته‌دا چه‌ند کۆپله‌یه‌ك له‌دوو قه‌سیده‌ی رامیاریی به‌ناوبانگی شاعیر وه‌ك نموونه‌ ده‌هێنینه‌وه‌ که‌ ئه‌وانیشمان له‌ به‌ناوبانگترین هۆنراوه‌ سیاسیه‌کانی شاعیر وه‌رگرتووه‌ ( 1- که‌ی بانگه‌وازی مردنی عه‌ره‌ب راده‌گه‌یه‌نن)(4) و (2- ئه‌ی خه‌ڵکینه،‌ من بوومه‌ فه‌رمانڕه‌وا به‌سه‌رتانه‌وه‌).(5)

-1-
‌(که‌ی بانگه‌وازی مردنی عه‌ره‌ب راده‌گه‌یه‌نن)
هه‌وڵه‌ده‌م وێنه‌ی وڵاتێ بکێشم
له‌ مه‌جازدا پێی ده‌گوترێ وڵاتی عه‌ره‌ب
پێخه‌فم پێوه‌ی چه‌سپاوه‌و
سه‌ریشم پێوه‌ی لکاو‌
تا بزانم جیاوازی چییه‌‌ له‌ نێو وڵات و که‌شتی…
به‌ڵام قوتوی نیگارکێشانیان لێ سه‌ندم.
نه‌یانهێشت وێنه‌ی وڵاتیش بکێشم…
*
هه‌وڵه‌ده‌م شێوه‌ی نیشتمان وێنابکه‌م؟
هه‌وڵه‌ده‌م شوێنی خۆم له‌ سکی دایکم ده‌سخه‌مه‌وه‌
و دژی ته‌وژمی زه‌مه‌ن مه‌له ‌بکه‌م…
و هه‌نجیرو باده‌م و قۆخێ بدزم،
وه‌کو باڵنده‌ به‌ دوای که‌شتیه‌کاندا راکه‌م.
هه‌وڵه‌ده‌م به‌هه‌شتی عه‌دن بهێنمه‌ یاد
چۆن ئیجازه‌که‌م له‌ نێوان رووباری عه‌قیق به‌سه‌رده‌به‌م…
و له‌ سه‌ر رووباری شیر…
لێ کاتێ به‌ هۆش دێمه‌وه‌… خه‌ونه‌که‌م هه‌ر زوو ره‌ویه‌وه
هیچ مانگێك نییه‌ له‌ ئاسمانی ئه‌ریحا…
ماسیش له‌ ئاوی فورات…
و قاوه‌ش ‌ له‌ وڵاتی عه‌ده‌ن…‌
*
من وا په‌نجا ساڵه‌،
چاودێری حاڵی عه‌ره‌ب ده‌که‌م.
ئه‌وان هه‌ر ده‌گرمێنن و نابارێن…
ده‌چنه‌ ناو جه‌نگ و لێی ده‌رنایه‌ن…
ئه‌وان پێستی ره‌وانبێژی ده‌جوون
و هه‌رسی ناکه‌ن…
*
من وا په‌نجا ساڵه‌
هه‌وڵه‌ده‌م وێنه‌ی وڵاتێ بکێشم
له‌ مه‌جازدا پێی ده‌گوترێت وڵاتی عه‌ره‌ب
جارێك به‌ ره‌نگی شاخوێنبه‌ر کێشام
وجارێکیش به‌ ره‌نگی توڕه‌یی.
کاتێکیش نیگار ته‌واو بوو، له‌خۆم پرسی:
گه‌ر رۆژێ هه‌واڵی وه‌فاتی عه‌ره‌ب بدرێ…
له‌ چ گۆرستانێ ده‌نێژرێ؟
وکێ له‌سه‌ریان ده‌گری؟
له‌ کاتێکدا ئه‌وان نه‌ کچیان هه‌یه‌…
نه‌ کوڕ…
و هیچ خه‌میش له‌ گۆڕێ نیه‌‌،
که‌سیش ‌ خه‌مبار نابێ!!
*
ئه‌ی نیشتیمان: کردوویانی به‌ زنجیره‌ی ترس
ئێواران به‌ دوای رووداوه‌کانیدا ده‌چین.
ئه‌ی چۆن بتبینین گه‌ر کاره‌با بڕا؟؟
*
من… دوای په‌نجا ساڵ
هه‌وڵه‌ده‌م تۆماریکه‌م ئه‌وه‌ی دیتم…
گه‌لانێکم دی وایان گومانبرد پیاوانی لێپێچینه‌وه(6)‌
فه‌رمانی خودان.. وه‌ك سه‌ریه‌شه‌… وه‌کو هه‌ڵامه‌ت…
هه‌ر وه‌‌ك گه‌ڕیی…وه‌کو جه‌ره‌ب…
عروبه‌م بینی له‌ مه‌زادی شمه‌که‌ کۆنه‌کان
به‌ڵام عه‌ره‌بم نه‌بینیه‌وه‌…!!

-2-
(ئه‌ی خه‌ڵکینه،‌ من بوومه‌ فه‌رمانڕه‌وا به‌سه‌رتانه‌وه)‌
ئه‌ی خه‌ڵکینه‌:
من به‌رپرسم له‌ خه‌ونه‌کانتان که‌ ده‌یبینن..
و له‌ هه‌موو نانێك که‌ ده‌یخۆن
و له‌و ده‌یه‌ی(7) – به‌دزی منه‌وه‌- ده‌یخوێننه‌وه‌
ده‌زگای ئه‌منی کۆشکم هه‌واڵم ده‌ده‌نێ
هه‌واڵی چۆله‌که‌کان.. و هه‌واڵی گوڵه‌گه‌نمه‌کان
و هه‌واڵی ناو زگی دووگیانیشم پێده‌ده‌ن
ئه‌ی خه‌ڵکینه‌: من زیندانه‌وانتانم
و من زیندانکراوتانم.. بشمبورن
من مه‌نفام له‌ کۆشکه‌که‌مدا
خۆر نابینم، ئه‌ستێره‌ش، و گوڵی ژاڵه‌ نابینم
له‌و کاته‌وه‌ی هاتمه‌ سه‌ر ده‌سه‌ڵات به‌ منداڵی
هه‌موو پیاوانی سێرك له‌ده‌ورم کۆبوونه‌وه‌
یه‌ك (نای) لێده‌دا..
یه‌ك ته‌پڵ
یه‌كێ (جوخ) (8) سڕ، یه‌کێ نه‌عل..
له‌و کاته‌وه‌ی وه‌ك منداڵێ هاتمه‌ سه‌ر ده‌سه‌ڵا‌ت
جارێك راوێژکارانی کۆشكم نه‌یانگوت (نا)
هه‌رگیز وه‌زیره‌کانم نه‌یانگوت (نا)
چ جار له‌ ڕوومدا، سه‌فیره‌کان نه‌یانگوت (نا)
هیچ له‌ خانمه‌کانم له‌ سه‌ر جێی خۆشه‌ویستی نه‌یانگوت (نا)
وایانفێرکردم سه‌یری خۆم بکه‌م هەرەمەزن
له‌به‌له‌کۆنه‌که‌‌شمه‌وه‌: گه‌ل وه‌كو لم
جا بمبورن گه‌ر ببمه‌ هۆلاکۆیه‌کی نوێ
له‌ پێناوی کوشتن هیچ رۆژ که‌سێکم نه‌کوشتووه‌
به‌ڵکو هه‌ر بۆ خۆشی ده‌تانکوژم

——————————–
سه‌رچاوه‌و په‌راوێز:
…………………………
1- :ar.wikipedia.org/wiki/نزار_قباني
2- mawdoo3.com شعر_نزار_قباني_الممنوع
3- جريدة الرياض: alriyadh.com/811488
4- net..shabab -اجمل-قصائد-نزار-قباني-السياسيه
5- القصائد-السياسية alkottob.com/book/585 /
6- پیاوانی لێپێچینه‌وه: رجال المباحث
7- عشر: ده‌یه‌. مانای خوێندنه‌وه‌ی ده‌ ئایه‌ت.
8- جوخ: جۆرێکه‌ له‌ قوماشی خور‌ی پاڵفته‌، ئه‌سڵی ئه‌م وشه‌یه‌ تورکیه‌، جوخ سڕ: به‌و که‌سه‌ ‌ده‌گوترا له‌و سه‌رده‌مه‌دا پێڵاو و پۆشاکی سوڵتانی خاوێن ده‌کرده‌وه.‌

تێبینی:
ماوه‌یه‌کی باش پێش ئێستا ئه‌م لێکۆڵینه‌وه‌یه‌م نووسی، له‌ کاتی خۆیدا ناردم بۆ رۆژنامه‌کانی وه‌کو پاشکۆی ئه‌ده‌ب و هونه‌ر و ره‌خنه‌ی چاودێرو ئاژانس..به‌ڵام ئه‌وان بڵاویان نه‌کرده‌وه‌و منیش وازم لێهێنا، ئه‌و کاته‌ ڕێزدار (پشکۆ ناکام) شیعره‌ سیاسییه‌کانی نزار قه‌بانی ته‌رجه‌مه‌ نه‌کردبوون، بۆیه‌ له‌م نووسینه‌دا باس نه‌کراوه‌و مه‌به‌ست ته‌رجه‌مه‌کانی ئه‌و نییه بۆ شیعره‌ سیاسییه‌کانی نزار قه‌بانی‌، که‌جێی ده‌ستخۆشین. ‌

‌

سەبارەت بە یادەوەری و ژیانی منداڵی ڕەنجبەر و شیعرەکانی

سازدانی : عەبدوڵا سڵیمان (مەشخەڵ)
—————————————————-

عەبدوڵا سڵێمان (مەشخەڵ) : تۆ بەو پێیەی کە ئەندامێکی بنەماڵەی جەمیل ڕەنجبەریت( برای ڕەنجبەریت)، تا ئەو جێگەیەی یادوەریت کۆمەکت پێدەکات، دەتوانی تیشکێک بخەیتە سەر ژیانی منداڵیی جەمیل ڕەنجبەر؟ ئایا ڕەنجبەر منداڵێکی بزێو بوو یان هێمن؟ شەرمن بوو یان قسە لەڕوو؟ بە وشەیەکی تر، ئێوە چۆن کارەکتەری منداڵی ڕەنجبەر هەڵدەسەنگێنن؟

سابیر گۆران : ئەوەی بەبیرم مابێ بەکورتی لەسەردەمی منداڵی لەگوندی گۆمەگڕووی بووین باس هەر باسی ئاغا و سوغرە و بزووتنەوەی جوتیارانی دەشتی هەولێر بوو. بەوپێیەی جەمیل ڕەنجبەر نزیکەی دوو ساڵ و نیو لە مـن گەورەتر بوو، هەموو ژیانی منداڵیمان پێکەوەبوو. باوکم بچووکترین کوڕی عەزیز گۆران بوو، ئەویش جووتیارێکی دەستڕۆیشتوو و گوزەران باشبوو. حەوت کوڕی هەبوو. باپیرم هەرچی کاری سەخت بووا بەوی دەسپارد چونکە وەک لەخۆیم گوێ لێبووە متمانەی پێیبوو. دوای مردنی باوکی, باوکم تووشی گوزەرانێکی سەخت دەبێ، بەڵام زۆر خۆڕاگر و ئیشکەر و چالاک دەبێ شان دەداتە بەر بەخێو کردنی ماڵ و منداڵ بەکاسبی و فەلاحەتی. دوای مردنی باپیرم، باوکم تووشی نەهامەتی و دەردەسەری وبێبەشی زۆر دەبێت. بەڵام هەرخەریکی مەڕداری و دەغڵ و دان چاندن دەبێت. لەساڵی پەنجاو سێش (١٩٥٣) کە بزووتنەوەی جووتیاران هەڵدەگیرسێ،خەڵکی بەگشتی بڕیاریان دا لە ئاغا هەڵگەڕێنەوە و سوغرە بۆ دەرەبەگ نەکەن. خەڵکی سوێندیان خوارد هەندێکیان تەڵاقیشیان خوارد، بەڵام باوکم وتی من لەگەڵتانم بەس سوێند و تەڵاق ناخۆم. بەڵام بەڵێن دەدەم لەگەڵ ئێوەم بەهیچ جۆرێک سوغرە بۆ ئاغا ناکەم. پیاو قسەدەکا..باوکم دەیوت من گومانم هەبوو لەسەرکەوتن و پاشگەزبوونەوە، بۆیە سوێند و تەڵاقم نەخوارد. وەختی کە بزووتنەوەکە سەری نەگرت وردە وردە خەڵکی چوونەوە دیوەخانی ئاغا و لەجاران پترکەوتنە ژێر ڕکێفی سوغرە و غەدری ئاغا کەچی ساڵح گۆرانی باوکی ڕەنجبەر ملی نەدا و نەچووە ماڵی ئاغا و رکەی لەگەڵ کرد.

ئاغاش ڕقی لێ هەڵگرت و باوکیشم بەڵێنی خۆی بردە سەر و تەسلیم نەبوو تاساڵی ١٩٥٧، لێی لەڕکاچوو دوای ئەوەی دڵنیا بوو خەڵکە چوونەوە سوغرە و گوێڕایەڵی ئاغابوون ، بە باوکم دەڵێ :
ــ مادام پێم ڕازی نیت گوندەکەم چۆڵ کە ..ماڵت بارکە.. باوکیشم زۆر پەست دەبێ و بێمنەت وەڵامی دەداتەوە
دەڵێ ئەمساڵ هاوینێ دەڕۆم ئاغا گوندەکەت بۆ جێدێلم..هاوینی ئەوساڵە ١٩٥٧ باردەکا بۆ هەولێر و لە گەرەکی بەلاشاوە (ئینگلیزاوەی ئەوسا) نیشتەجێ دەبێ. ڕەنجبەر ئەوسا نۆساڵان دەبێ بەڵام ئەو ساڵە ناچێتە بەر خوێندن چونکە خەریکی خانووکردن دەبێ لەگەڵ برایەکانی هەر ئەوساڵە دوای سێ چوار مانگ کرێچێتی خانووەکە تەواو دەبێ. ڕەنجبەر زۆر ئیشی دەکرد لەگوندی شەغرەکێشان و چوو نەکن بەرخان و ئاوهەڵکێشان لەبیر واتە (دۆڵاب) کردن. لەساڵی دواتر واتە ساڵی ١٩٥٨ من و جەمیل دەبرێینە قوتابخانە و لەپۆلی یەکەم لە قوتابخانەی ئەربیل ئولە ( اربیل اولی) دەست بەخوێندن دەکەین. دواتر لەپۆلی چوارەوە بۆ قوتابخانەی سۆرانی سەرەتایی دەگوازرێینەوە. تا لەساڵی ١٩٦٣ پۆلی شەشەمی سەرەتایی و لەساڵی ١٩٦٦ قۆناخی ناوەندی بەسەرکەوتوویی دەبڕێ،لێرەدا پێویستە بگوترێ ڕەنجبەر لەقوتابییە هەرە چالاکەکانی قوتابخانە بوو لەبواری خوێندن و چالاکی وێنەکێشان و هەروەها لە وەرزشیشدا زۆر بەتوانابوو. چونکەلە خێزانێکی شۆڕشگێڕو خوێندەوار پەروەردەبوو، ڕۆژبەڕۆژ پتر تێکەڵاوی کاری سیاسی و شیعر و ئەدەب دەبوو، بەتایبەت شیعری نەتەوەپەروەری و بەرەنگاری ستەمکاری، هەمیشە پشتگیری کرێکاران و چەوساوەکانی دەکرد. جەمیل منداڵێکی ژیر و بزێو و چاونەترس بوو. باوەڕی بە گۆڕانکاری هەبوو دەیوت دەتوانین ئەم دنیایە بگۆرین بەدنیایەکی باشتر، بەڵام قوربانی دان و خۆڕاگری دەوێ. لەناو گەڕەک و کۆڵان و بازارو قوتابخانە و خزم و کەس و کاردا هەمیشەلە کوێ بوایە ئەودەبووە دەمڕاست و ڕابەر و ڕێنوێنی دەوروبەری خۆی دەکرد. هەر لەقۆناغی سەرەتاییەوە ساڵی ١٩٦٣ خولیای شیعرنووسینی لاپەیدا بوو تا لە ساڵی ١٩٦٨ نامیلکەی شیعری خۆی (ڕازو سکاڵا)ی بڵاو کردەوە.

عەبدوڵا سڵێمان (مەشخەڵ) : پێ بە پێی هەراش بوونی جەمیل ڕەنجبەر و ئاشنابوونی ئاشنابوونی بە دەرد و ئازار و ستەم، سەرەتا لە یەکێتیی قوتابیانی کوردستان باڵی مەکتەبی سیاسیی چالاکی دەنوێنێ و دواتریش لە کۆمەڵەی مارکسی – لینینی کوردستان، ئەم سیاسەتکردنە چ ئاڵوگۆڕێکی لە ڕەنجبەردا بەدی هێنا بەتایبەتیش لە بوارەکانی سیاسیی و کۆمەیەتی؟

سابیر گۆران : من لەوەڵامی پرسیاری یەکەم باسی شەهید ڕەنجبەرم کرد کە لە قوتابخانە لە هەموو قۆناخەکان پێکەوەبووین ، نۆساڵان لەیەک شوعبە بووین. هەر لەگەڵ سەرەتای شۆڕشەوە، کە شەهید (یاسین)ی برام پەیوەندی بە شۆڕشەوە کرد ماڵەوەمان ببووە فێرگەی شۆڕشگێڕی و کوردایەتی و حیزبایەتی. باس هەر باسی پێشمەرگە و خەبات و شۆڕش و قوربانی دانبوو. ڕەنجبەر هەرلەقۆناخی ناوەندییەوە لەڕێکخراوی یەکێتیی قوتابیاندا دەستی بەکاری سیاسی کرد. لەناکۆکی جەلالی و مەلاییشدا لەگەڵ باڵی مەکتەبی سیاسی بوو بەهۆی ئەوەی یاسینی برام لەو باڵە بوو تا لە ساڵی شەست و هەشت ئەو شەهید بوو. شەهییدبوونی یاسینی برامان کاری لەهەموومان کرد بە تایبەت ڕەنجبەر. ئەو لە یەکێتیی قوتابیان گەیشتە پلەی لێپرسراوی یەکەمی شاری هەولێر و لە کۆڕ و کۆبوونەوە و کۆنگرەکانی هەولێر و سلێمانی و بەغدا ئامادە دەبوو. ڕەنجبەر چەوسانەوەی گەلەکەی و زوڵمی چەوسێنەرەکان زۆر کاری تێدەکا و هەمیشە بەرەنگاری عەقڵی سەقەتی عەشیرەتگەری و دینداری تەسک دەبۆوە،کە بە هۆیەوە تووشی چەندین کێشە بوو. بەڵام ئەو هەربەردەەوام بوو لەسەربیر و باوەڕەکانی. هەردەم نموونەی ڕەوشتبەرزی و ئازایەتی و پشتگیری کردنی قوتابیە نەدارەکانی دەکرد تا خوێندن تەواو بکەن و ڕێنوێنی دەکردن بەڕاستی لە هەموو ڕووێکەوەپێشەنگبوو. ڕەنجبەر لەسەرخوێندنەوە و خۆپێگەیاندن بەردەوامبوو هەرخەریکی کڕینی کتێب و ڕۆژنامەبوو. هیچ کاتێکی بەفیڕۆ نەدەدا و هەمیشە من و هاوڕێکانی هاندەدا بخوێنینەوە و خۆمان پێگەێنین. هەمووجار دەیوت بخوێنەوە و گومان بکە و بە گیانێکی ڕەخنەگرانەوە بخوێنەوە و سەیری مێژووی کۆن و نوێ بکە. ڕەنجبەر تادەهات گەرم تر دەبوو لەسەر تێکۆشان بە تایبەت کەلەساڵی ١٩٦٩ کتێبە مارکسییەکانی دەخوێندەوە. ماتریالیزمی دیالیکتیکی دەخوێندەوە من وهاوڕێکانی هان دەدا بۆخوێندنەوە. تائەو ڕادەیە هەستم بە گۆڕان لە کەسێتی ڕەنجبەردەکرد کە هەنگاو بە هەنگاو هەستی پێدەکرا تاکو بووە ڕۆشنبێرێکی دیاری شاری هەولێر. لە هەموو چالاکی و بۆنەکاندا ڕەنجبەر لە ناوە دیارەکانی شاری هەولێر بوو. ڕەنجبەر گەنجێکی جوان و ڕووخۆش بوو. گرنگی بە کێشەی خەڵکی دەدا، زۆر خۆشەویست بوو لەناو جەماوەر و خەڵکی بە توانا و لێهاتوویی ئەو سەرسامبوون و کەسایەتییەکی کاریزمایی هەبوو، مەکتەبەکەی ماڵەوەمان پڕ لە کتێب و رۆژنامەوگۆڤار بوو. لەپاڵ شیعر و ئەدەبدا هەر خەریکی خوێندنەوەی کتێبی فەلسەفی بوو. ڕەنجبەر بۆ من قوتابخانەیەک بوو چەند هەوڵم دەدا نەیدەگەیشتمێ!

عەبدوڵا سڵێمان (مەشخەڵ) : جەمیل ڕەنجبەر ئینسانێکی ڕاستگۆ بوو لەگەڵ خۆی و باوەڕەکەی و دەوروبەرەکەی، ئایا ڕەنجبەری مارکسی – لینینی چۆن دەیڕوانییە ژن ؟ پێگەی ژن لە جیهانبینی ڕەنجبەر چۆن بوو؟ ئایا جەمیل تەنها لە باوەڕدا بڕوای بە مەسەلەی ئازادی ژنان هەبوو، یان لەژیانی ڕۆژانەیدا باوەڕەکەی تەرجەمەی واقیع دەکرد؟
•

سابیر گۆران : بەڵێ ڕەنجبەر ئینسانێک بوو بە مەعنای ئینسانیەت ڕاستگۆبوو لەگەڵ باوەڕەکەی و ئەمەش ڕەنگی دابۆوە لەسەر ڕەفتار و هەڵسو کەوتی لەگەڵ دەوروبەرەکەیدا و زۆر رێزی لەخەڵکی دەگرت بە تایبەت چینە هەژار و زەحمەتکێشەکە .لەژیانی خۆشیدا زەحمەتی زۆری کێشاوە تا بەوەڕا دەگا کرێکاریشی کردووە. هاوینی ساڵی ١٩٦٦ دەچووە بەغدایێ بۆ کرێکاری، لەکارگەیەکی بەفر(بووز)دا ئیشی دەکرد. ئەوسا نامەیەکی بۆ من نووسیبوو باسی بەفر و کارگە و کرێکاران و ئێش و ئازارەکانیانی تێدا کردبوو. جگە لە سەلام و قسەی خۆش بۆ ساڵی دوایی ١٩٦٧ منیش لەگەڵی چووم بۆ دەرهێنانی جنسیەی عێراقی و کرێکاری بۆ ماوەی دوو هەفتە پتر کرێکاریمان کرد. جگە لەوەش ڕەنجبەر لە بەغدا ڕۆشنبیران و شاعیرانی بەغدای دەبینی ئەو بە شارستانییەتی ئەو شارە زۆر سەرسامبوو. ئەوان زۆر لەپێش ئێمەوە بوون. ڕەنجبەر باوەڕی تەواوی بەفەلسەفەی مارکسیی هەبوو ،هەر لەسۆنگەی باوەڕەکەیەوە زۆر رێزی لەژن دەگرت و باوەڕی بەیەکسانی ژن و پیاو هەبوو. هەر ئەوهاش ڕەفتاری دەکرد چ لە ماڵەوە و چ لەگەڵ هاوژینەکەی، دوای هاوسەرگیری کردنی لەساڵی ١٩٧٢ دا، لە بیرمە هیچ جیاوازی لە نێوان کوڕ و کچدا نەدەەکرد، بەڵگەش ئەوەیە ئەو سێ کچی هەبوو پێیان دەوت با منداڵتان ببێ تاکو کوڕێکتان ببێ، ئەو گاڵتەی پێدەهات و هیچ گوێی بەو قسانە نەدەدا.

عەبدوڵا سڵێمان (مەشخەڵ) : لە خیلالی خوێندنەوەی یادەوەرییەکانی کەسە نزیکەکانی جەمیل ڕەنجبەر، چ ئەندامانی بنەماڵەکەی یان هاوڕێ نزیکەکانی، ڕەنجبەر وەک شەهیدی حیزبیی یان لایەنێکی سیاسیی ناوزەد دەکەن. زۆر بە سەرپێیی باس لە جەمیلی ڕادیکاڵ و شۆڕشگێر دەکرێ. تۆ چی دەڵێی لەم بارەیەوە؟ ئایا ئەمە غەدرێک نییە لە ڕەنجبەری شۆڕشگێڕ دەکرێ؟

سابیر گۆران : ئەو پرسیارەم زۆر بەدڵە، شەهید هەر شەهیدی گەل و نیشتمانە نەک حیزب و لایەن. هەندێ کەس لە یادەوەرییەکانیان وایان نووسییوە، بەڵام من و زۆربەی بنەماڵەکەمان هەرگیز جەمیل ڕەنجبەرمان وەک شەهیدی حیزب یان لایەنێکی سیاسی پێناسەو ناوزەد نەکردووە. چونکە شەهیدان هەر دەبێ شەهیدی گەل و نیشتمان بن، نابێ مۆری حیزبییان پێوەبندرێ و بۆ مەرامی هەندێ بەکار بهێندرێ، بە تایبەتیش ڕەنجبەری شۆڕشگێر چەوساوەپەروەر چۆن دەبێ و دەشێ بچووک بکرێتەوە بۆ شەهیدی تاقم و دەستەیەک، بەتایبەت گەر ئەوانەش دووربن لەڕێبازی پیرۆزی ئەو. چونکە ڕەنجبەری ئازادیخواز و مارکسیی؛خەباتی بۆ گۆڕینی کۆمەڵگە بوو، ئامانجی بەدیهێنانی یەکسانی و عەداڵەتی کۆمەڵایەتی بوو نەک خۆپەرستی و جەردەیی و ملهوڕی!.
من لێرەوە بەو کەسانە دەڵێم کە ڕەنجبەریان وەک شەهیدی حیزبێک بەکارهێناوە یان وایان ناو هێناوە شەکریان خوارد! من دژی ئەوەم کە ڕەنجبەر بەشەهیدی حیزبێک دابندرێ ،خۆ شەهید جەمیل لەسەنگەردا شەهیدبووە نەک لە شەڕی خۆبەخۆیی کوردکوژی کە ڕەنجبەر زۆر ڕقی لێبوو. لەو باوەڕەدام کە ڕەنجبەر لەبەر باوەڕبوون بە خەباتی چینایەتی کرێکاران و ڕێبازی مارکسی – لینینی نەبوایە قەت ئامادە نەدەبوو بچێتە سەنگەر و خۆی بکاتە قوربانییەکی حیزبیی و کوردێنییەکی خێڵەکییانە و دەرەبەگییانە. ڕەنجبەری پێشمەرگەی ڕۆشنبیر و ئاسۆفراوان، بیرو باوەڕە چەوساوەپەروەرییەکەی وای لێکردبوو خەباتی کوردایەتی خۆش بوێ بچێتە مەیدانەوە و قوربانی بۆبدا نەک بە پێێچەوانەوە. بەداخەوە هەندێ کەسانی نزیک لە حیزبەکەی وەک شەهیدی حیزبییان دەناساند لەدوای ڕاپەڕین، بەڵام ئێمە بەسەرپەرستی یەکێتیی نووسەرانی کورد مەڵبەندی گشتی ،یازدەمین ساڵیادمان لەساڵی ١٩٩١ دا کردەوە وەک یەکەمین ساڵیادی ئاشکرا لە هۆڵی میدیا ،هەولێر.بەڵام ساڵانی دواتر حیزب هەوڵی دا بیکاتەوە هی خۆی و ناکۆکیش بخاتە نێوان ئێمەو منداڵەکانی. ئەوەش ڕاستە ئەوان زۆر بەسادەیی و سەرپێی باسی ڕەنجبەری شاعیری شۆڕشگێڕ و چەوساوە پەروەر کراوە ئەویش لەبەرچەند هۆکارێکە لەوانە؛
یەک : باوەڕیان بەرێبازەکەی ڕەنجبەر نەبووەو لێیان لێ لاداوە.
دوو : لەبەر خۆبەزلزانین و خودپەرستی بۆ بزر کردن و دەرنەخستنی کەسایەتییە بەهێزەکەی و شیعر و شاعیرێتیە چەوساوەپەروەریەکەی،چونکە ئەوان بەرامبەر ئەو هەستی کێماسییان هەبووە لەئاست ناو و دەنگ و خۆشەویستییە جەماوەرییەکەی ئەودا کە بە تۆزی ڕێی ڕەنجبەر و شیعری ناوازەی ڕەنجبەر نەدەگەیشتن.
سێ : لەبەر ئەوەی بنەماڵەکەمان بشکێنن کە پێیان وابوو ڕەنجبەرێک ڕێی بۆ چۆڵ کردوون با یەکێکی تر لەبرایەکانی بەدەرنەکەون، بە تایبەت مامۆستا سدیق ساڵح و من. بۆیەش بەداخەوە ناکۆکیان خستە نێوان ئێمە و منداڵەکانی شەهید تا بگەن بەو مەرامەیان،بۆ ماوەیەک سەرکەوتن. بەڵام لەدواییدا ئەوانیش بۆیان ڕوونبۆوە.

عەبدوڵا سڵێمان (مەشخەڵ) : بە بڕوای تۆ ئەگەر ڕەنجبەر ئێستا زیندوو بووایە، چ پێشبینییەکت دەکرد بۆ کارەکتەری ڕەنجبەر ؟ ئایا ڕەنجبەر لەنێو بزاوتی ناسیونالیزم دەتوایەوە و وەکو ئەم سەرکردانەی ئەمڕۆ خەریکی گەندەڵی دەبوو، یان شێلگیرانە وەک پارێزەرێکی چینایەتی خەڵکی کریکار و زەحمەتکێشی کوردستان تێدەکۆشا؟

سابیر گۆران : ئەگەر ئێستا ڕەنجبەر زیندووبووایە (هەرچەندە داری ئەگەریش بێبەرە!)کاراکتەرێکی دیار و کۆڵنەدەری دژە ناسیۆلیستی گەندەڵ و پیسخۆر و ڕاوڕووت چی دەبوو، هەگیز قبووڵی ئەوخوار وخێچی و زوڵم و زۆرییەی ناو کۆمەڵی کوردەواری نەدەکرد. قەت ناتوانم بەوە قەناعەت بکەم وەک هەندێ دەڵین ڕەنگبێ ئەویش بتوابایەوە لەناو ئەو لێشاوی شڕەخۆری کوردەوارییەدا!.چونکە ئەوتەنها بۆخۆی سیاسەتی نەدەکرد، بەڵکو وەک چەکێک بوو بۆ گەیشتن بە ئاسوودەیی کۆمەڵگە و دابینکردنی خۆشگوزەرانی و بنبڕکردنی عەقڵ و ڕەفتاری دەرەبەگایەتی و بورجوازی ستەمکاری ئەڵقەلەگوێی خۆویستی دژەچەوساوە. ڕەنجبەر باوەڕی بە ململانێ و خەباتی چینایەتی هەبوو بۆ گەیشتن بەکۆمەڵگەیەکی ئازاد و کامەران،تەژی لە خەونی ئینسانیی نەک بەخێێڵەکی کردنی کۆمەڵگە و بەحیزبی کردنی تۆتالیتاریانەی ناڕەوا بۆ خزمەت کەسەخۆسەپێن و قۆرخچییەکان لەپەنای کوردایەتییەکی ڕووکەشی درۆزنانە چینە چەوساوەکانی پێ بەکوشت بدەن و بیان کەن بە سووتەمەنی مەرامەگڵاوەکانی خۆیان و دواتریش هەر ئەو سەرەخێڵەکی بوورجوازییە نا بەرپرسە ساختەبازانە،چەوساوەکان لێبخوڕن و چۆنی بیانەوێ بیان چەوسێننەوە و بە دروشمی جیاجیا بیانخەڵەتێنن!. ڕەنجبەر دەیوت دەبێ ڕۆشبیرە شۆڕشگێڕەکان بێن خەڵکە ستەمدیدەکە ڕزگار بکەن و کۆمەڵگە بەرەو پێش ببەن نەک بڕبڕو ونجڕونجڕی بکەن وەک ئێستا کردوویانەو دەیکەن، بەداخەوە!.ئەودەیوت کوردایەتی و سیاسەت و حیزب ئامڕازن بۆ خەبات لەپێناو نەهێشتنی چەوسانەوەی مرۆڤ لەلایەن مرۆڤەوە. بەپێچەوانەی چینەچەوسێنەرەکان جا هەردەمامک و ناوێکیان لە خۆیان نابێت. دەبێ ڕێیان لێبگرین و بەرەنگاریان ببینەوە و ڕیسوایان بکەین. ڕەنجبەر بە هیچ جۆرێک بۆ پارە و پوول و بۆ کورسی ئامادە نەدەبوو لەگەڵ ئەو گەندەڵچییانە تێکەڵاو بێ و پۆست وەربگرێ ،حاشا هەرگیز هەرگیز ناتوانم باوەڕ بەوە بکەم وەک من ڕەنجبەرم ناسیوە و خەڵکی ڕەنجبەریان وا بەپاکی و جوانی و بە هەڵوێستی و گەلپەروەری ناسیوە نەک بە خۆویستی و ئارەزووی دەغەڵ و حەزی چەپەڵ. ئەو جیاواز بوو پێچەوانەی ئەو چەشنە مرۆڤانە بوو کە بازرگانییان بە ئارەقە و خوێنی شەهیدان کرد، ئەگەر ئێستا بمابووایە بێگومان نەفرەتی لێدەکردن و بە گژیاندا دەچووەوە.

عەبدوڵا سڵێمان (مەشخەڵ) : بۆچی ئەدەبیاتی بورژوا ناسیونال لیبڕاڵی کوردیی بایەخ بە شیعر و شاعیرێتی جەمیل ڕەنجبەر نادات؟ لە کاتێکدا ڕەنجبەر شاعیرێکی بە سەلیقە و خاوەن شیعری بەپێزی سیاسیی – چینایەتییە. تۆ هۆکارەکەی بۆ چی دەگەڕێنیتەوە؟

سابیر گۆران : من گرنگی نەدانی ئەدەبی بورژووای ناسیۆنالیستی لیبڕاڵ بۆ ئەوە دەگەڕێنمەوە چونکە بە دیارخستن و گرنگی دان بە بە کەسایەتی ڕەنجبەر و شاعیرێێتی و شیعری ڕەنجبەر بە قازانجی ئەو بەرپرس و ئەدیبە دەستڕۆیشتووە بوررژووایانە ناگەڕێتەوە! کەست دیوە وەک مەسەلەی مەلای مەشوور داری ژێر خۆی ببڕێتەوە. ئەوان لەسەر کەلاکی گەندەڵی و خۆبەزڵزانین و بێنرخکردنی هەرچی شتە جوان و داهێنانەکانی خەڵکە چەوساوەپەروەکان و شوون بزر کردنی مێژوویان کاریان کردووە. تا خۆیان و دار و دەستەکەیان بە دیار بخەن و شیعر و خەباتی ئەو کەسانەش شوونبزر،یان بێنرخ بکەن، تا ئەو ڕادەیە باسیان بکەن بۆ بەرژەوەندی کەسی وحیزبی بەکاری بێنن .

وە ئەوەی بەرامبەر شەهید جەمیل کرا دەقاو دەق وابوو. بەڵام ئەو هەوڵەیان پووچەڵبووەوە، ڕەنجبەر سەرەڕای تێپەڕینی سی و شەش ساڵ هێشتا شیعرەکانی و شاعیرێتییەکەی جێگەی ڕێز و لێ توێژینەوەیە، باشترین هەوڵی ڕاستکردنەوەی ئەوغەدرەش کە لە کەسایەتی ڕەنجبەر کراوە لەلایەن هاوڕێ عەبدوڵا مەشخەڵەوەیە. بۆیە وا ڕەنجبەریان پەراوێزخستووە، دەنادەبووا تا ئێستا چەندین تۆژینەوەونامەی دکتۆرا لەسەر شیعر و شاعیرێتییەکەی وەربگیرایە. هەندێ جار دڵتەنگ دەبم بەو گرنگی نەدانە هەندێ جاریش دەڵێم باش بوو وابوو، چون پشتگوێ خستنی شیعر و ئەدەبەکەی نیشانەی بەرزییەکەیەتی. ڕەنجبەر لە ماوەی سی و چوار ساڵی تەمەنییەوە کە نزیکەی هەژدە ساڵ خەریکی شیعر و ئەدەب بوو وەک چەکێک بەکاری دەهێنا بۆ بەرگری لە چەوساوە و زوڵملێکراوانی نەتەوەکەی. دەبێ لێرەدا گلەییەکیش لە هاوڕێ هەولێرییەکان بکەم کەمتەرخەمبوون.
دەبوا پتر هەوڵی دەرخستن و ناساندنی کەسایەتی ڕەنجبەر بدەن، بەداخەوە ڕەنجبەر ئەگەر هەولێری نەبووایە زیاتر دەهێنرایە پێشەوە و گرنگیشی زیاتر پێدەدرا. ڕەنجبەرێک لەتەمەنێکی واکەمدا ئەو هەموو بەرهەمەجوانەی داهێنا، ئەدی گریمان تا ئێستا لە ژیاندابووایە دەبێ چەند شاکار و بەرهەمی تری بەپێزی بخستابایە سەر ئەوهەموو شیعرە بە سەلیقە و جوانانەی ئێستایەوە؟ دیسانەوە دەڵێم ئەو گرنگی نەدانە بەئەنقەست بووە، وە بە غەدرێکی تری دەژمێرم کە لە ڕەنجبەریان کردووە نەیانهێشتووە شاعیرێتییەکەی و لەسەنگەر شەهیدبوونەکەی و چەوساوە پەروەریەکەی بە باشی بگاتە جەماوەری شیعردۆست. چونکە دیوانە بڵاو کراوەکەشی کە لە ساڵی ١٩٩٥ دەرچووە و چاپکراوە، شتیشی لێ لابردراوە و هەڵەی چاپیشی زۆر تێدایە. لەو ٢٥ساڵەی حوکمی خۆماڵیشدا هەوڵێکی زۆردراوە ،پارەکی زۆر تەخشان کراوە، بۆناشیرین کردنی شیعریی بەرگری و کارگەریی ،بۆیە شیعر و نووسینی سەقەتیان پاداشت کرووەو ئەوانی لە خزمەت بەرژەوەندی چینە مشەخۆرە نابەرپرسەکان نەبووبێ بەلایان ناوە،تاوای لێهاتووە شیعر و شاعیرێتیشیان ناشیرینکرد لەپێش چاو زۆربەی جەماوەرە شعردۆست و نیشتمانپەروەرەکان.

عەبدوڵا سڵێمان (مەشخەڵ) (دوا پرسیار) : لە کۆتاییدا زۆر سوپاستان دەکەم مامۆستا گیان. دوا پرسیارم دەکەم بە دوا دەرفەت بۆ بەڕێزتان تا ئەگەر شتێکتان ماوە و دەتانەوێ باسی بکەن، یان ئیزافەیەکی ترتان هەیە بفەرموون.

سابیر گۆران : زەحمەتە بۆمن وەڵامی پرسیارێکی وابدەمەوە پڕ بەپێستی خۆی بێ لەسەر شەهید ڕەنجبەری شاعیری چەوساوە و زوڵم لێکراوانی نەتەوەکەم ،کە هەم لە ژیانی و هەم لە شەهید بوون و هەم دوای شەهیدبوونی بە هۆیەوە ئازاری زۆرم
چێشتووە و تا ئێستا بەو داخەوە بە ئاکامەکانی ئەو ڕووداوانەوە کە بەسەر خانەوادەکەمان بەگشتی و خۆم و ڕەنجبەر بە تایبەتی هاتووە دەتلێمەوە. لەدوای شەهیدبوونی ڕەنجبەر بە هۆی شەهید بوونەکەیەوە تووشی دەیان گیروگرفت و سەر ئێشە بووم تاڕادەی ئەوەی کاری کردە گۆڕینی ڕێڕەوی ژیانم ،لەلایەکەوە خەڵکانێک هەبوون کە شانازیان بە ڕەنجبەرەوە دەکرد،لێم نزیک دەبوونەوە قسەی دڵی خۆیان بە بێ ترس لەلا دەکردم.

لەلایەکی تریشەوە خەڵکانێک هەبوون خۆیان لێم بەدوور دەگرت بە تایبەت لەپێش ڕاپەڕین تاتووشی بەڵا نەبن!. تا ئەو ڕادەیەی جارێک مامۆستایەکی هەولێری کە زۆر دوور بوو لە سیاسەت ،ماوەیەک، هەموو ڕۆژێ بەلامدا دەهات سەڵامی لێم نەدەکرد ،ڕووی وەردەگێڕا نەیدەهێشت سڵاوی لێبکەم لەدڵم بووە مەرەق تا لە شوێنێکی لاچەپ دیتم، پێم وت: ئەرێ مامۆستا.. بۆ کە من دەبینی ڕووی خۆت وەردەگێڕی؟. وتی مامۆستا سابیر چیت پێ بڵێم بە خوا من دەترسێم نەوەک بەعسییەکان و ئەمنەکان بمبینن سەلامت لێدەکەم! یان قسەت لەگەڵ دەکەم نەخۆ تووشی بەڵایەکی یان لێپرسینەوە ببم! بڵێن ئەتوو ئەو کابڕایەی کوو دەناسی؟ منیش وەڵامم داوە،لۆمن ئەوهاخەتەرم نەوێری مەرحەبام بکەی؟
ــ ئەدی ئەنگۆ تێکەڵ سیاسەتن و ئەتوش برای جەمیل ڕەنجبەری ڕەحمەتیت! لۆیێ ناوێرم بەڵام عادز نەبی بەخوا ئەمن ئەتوشم زۆر خۆش دەوێ!

ئەوەم بۆیە گێڕاوە تا بڵێم ئێمە هێندە لەخەتەر دابووین و چەندە ژیانمان دژواربوو بۆ بەردەوامی دان بە شۆڕش کەچی دواتر خەڵکانێکی تر کە لە سەنگەری دژبوون بە کوردێنی و نیشتمان پەروەری بوون بە خاوەنی ئەو ڕاپەڕینە و بە هەق ئەوقسەیە زۆر ڕاستە کە دەگوترێ :کێ کردی وکێ خواردی! ..لێرەدا مە بەستم ئەوە نییە کە مەغدوور بووینە لە چنینەوەی بەرهەمی خوێنی شەهیدان و ئەوخەبات و قوربانییانەی ئێمە داومانە، بەڵکو بۆ ئەوەمە کەبڵێم بەداخەوە ئەو ئامانجەی ڕەنجبەر بۆی تێکۆشا ،ڕێڕەوی گۆڕدراو لێی لایاندا. من لە دوای شەهید بوونی ڕەنجبەریش گومانەکی زۆرم لەلاپەیدا بوو کە ڕەنجبەر چۆن وا زوو شەهید بوو ؟بۆ شەهید بوو؟ هەندێ جار تا ڕادەی بێئومێد بوون، بەڵام هەر بەردەوام بووم لەسەر پرسیار کردن لەسەر چۆنییەتی شەهیدبوونەکەی کە ئەوەیان بۆم بووە پرسیارێکی بێ وەڵام.

هەرچەند هەندێ سەرەداویش بە دەستەوەیە ، کە نزیکن لەڕاستییەوە،بە تایبەت لەچۆنیەتی هاتنە خوارەوەی ئەو هێزە و پەیدابوونی لە ناکاوی ئەودوو کۆپتەرە کەبە ناکاوی لە دۆڵەکەی بەرامبەریانەوە بە نزمی دەگاتە سەریان و تەنها ئەو پۆڵە پێشمەرگەیە دەپێکێ کە لەگەڵ ڕەنجبەر بوون کە لە دۆڵی ماخۆبزنانەوە نزیک دێی پیرانەڕەش بەرەو خۆشاوەتی دەهاتن؟ زۆرپرسیاری تریش هەیە کە لێرەدا پێڕاناگەین هەمووی بخەینە ڕوو. شەهید بوونی ڕەنجبەر و هاوڕێیەکانی لە کوردستان وەک کارەساتێکی گەورەیان دانا و دەنگی دایەوە خەڵکێکی زۆر لەدۆست و برادەرانی، شیعر و بیرەوەری یان بۆ نووسی .منیش هەر لەوساوە کە ئەو شەهید بووە بەگوێرەی توانام هەوڵم داوە ڕەنجبەر بناسێنم ،چ بەشیعر؟ چ بەنووسین ؟چ بە بەردەوامی دان بەرێبازەکەی؟ هەر ئەوەش وای لە من کرد خۆم بە دوور بگرم لە کارکردن لە حیزب هەر لە ساڵی ١٩٨٣ دا تادوای ڕاپەڕینیش چونکە من پێم وابوو کە ئەوە ئەوحیزبە نییە کەڕەنجبەر باوەڕی پێیهەبوو .مەبەستیشم دەسکەوتوو پارە وپوول نەبوو کە بە هۆیەوە خۆمی پێ دەوڵەمەند بکەم، وەک هەندێ کەس پێیاندەوتم،،تۆ نازانی لێی بخۆی؟ دەیانوت : وای ئەگەر ئێمە لەجێی تۆ دەبووین! ئەوان ڕاستیان دەکرد ئەگەر من وەک هەندێ کەس تەنازولم لە بیروباوەڕەکەم بکردایە بێشک زۆرسوود مەند دەبووم! بەڵام هەرچەند من بە بارودۆخی سەختی ئابووریدا ڕەتبووم هەرگیز کۆڵم نەدا و تەسلیم نەبووم و نەهاتمە ژێر باری ڕێکخستنێ کە باوەڕم پێی نەبوو.

هەندێ برادەریش پێیان دەوتم : دنیا گۆڕاوە تۆ بۆ ناگۆڕێی؟ تۆ بۆ ناتوانی خۆت بگونجێنی؟! بۆ لەسەرباوەڕی خۆت مکوڕی؟
منیش بە هیچ جۆرێک ئەو جۆرە سیاسەت کردنەی کە خۆی لە ڕاوەڕووت و ئاودیوکردن و غاردان بە دوای حەز و ئارەزووە خودپەرستییە زێدە قێزەونەکان دەبینیەوە قەبووڵ نەکرد و خۆم لێ بە دوورگرت کە وردەبورژواکان وەک ئەوەی نانیان کەوتبێتە ڕۆن و دوونگێکی چەوریان بە دەست کەوتبێ بەدوای ئارەزووە چڵکنەکانیان کەوتن و ئەو بیرو باوەڕەشی کەپێشتر خۆیان پێدەناساند بەلاوەنا ..بەبیانووی خۆگونجاندن. دیارە پێشتر وەک مۆدە یان هەڵخەڵەتاندن باسی ڕزگاری گەل و عەدالەتی کۆمەڵایەتی ئازادی بیروڕا و دەیان دروشمی تریان کردووە .لێرەدا پێویستە بوترێ ئەوقسەیە هەمووان ناگرێتەوە، بەڵام زۆریان بە خۆشی یان ناچاری یان کەمبڕوایی ڕەگەڵیان کەوتن!.من پێش ئەوەیی کاکە ڕەنجبەرم خۆی بگەینێتە چیا ئەو وەک مامۆستای زیندان دەرد و چەرمەسەری زۆری چێشتبوو بۆیە کە جاری دووەم لە زیندان بەرلێبوردنەکەی ساڵی ١٩٧٩ دەکەوێ، دوای چەند مانگێک بڕیاری یەکجارەکی ڕۆیشتنی دا ،هەرچەند ئەو دەیزانی ئەو ڕێبازە سەختە وپڕی لە گێرەوکێشە وپیلان و ملشکاندنە.

کە لە وبارەیەوە بەر لە ڕۆیشتنی پێم وت: مادام هەر دەڕۆی ئاگات لە خۆت بی ،تۆ بەتەنیا موڵکی خۆت نیت ،هەموومان پێویستمان بە تۆیە.ئەو دەیوت دەبێ بچم لەوێ شۆڕش بکەین جیهانێکی تر ،ژیانێکی باشتر بۆ هەژارەکانی نیشتمانەکەم دروست بکەین، یەکسانی بهێنینەکایەوە بەهەموو چەشنەکانییەوە. هەر پێمدەوت کاکە ئاگات لە خۆت بێ ، لە ئاخیر جاردا کە خوا حافیزیم لێکرد چەندین جار دووبارەم کردەوە ئاگات لەخۆت بێ لەپیلانی دەرەبەگ و بورژوا سیاسییە تەڵەکەباز و دڵڕەشەکان نەوەکا تووشی کێشە یان کەمینێکت لۆدابنێن! ئەو هەردەیوت دەزانم هەوڵ دەدەم ئاگام لە خۆم بێ لەپێناوی ئێوە و مناڵەکان و رێبازەکەشم بە گوێرەی توانا خۆم دەپارێزم و شەڕی خۆتڕین ناکەم ..گۆزەی ئاوێش لەڕێی ئاوێ دەشکێ!.
دوا جار جەمیل ڕەنجبەر شەهید بوو، خەم و خەفەتەکەشی بۆ هاوژینەکەی و کچەکانی و دایکم و باوکم و من و برایەکانم و خوشکەکانم مایەوە بووە داخێکی گەورە و پێمانەونرا، هەرچەند سەربەرزییەکی گەورەشە بۆمان هەتا هەتا بەگیڤارای ئەوسەردەمە دادەنرێ و یان من وای دادەنێم! .

لە دوای مەرگی ڕەنجبەر،دایکیشم بەوداخ و کەسەرە دوای ساڵێک و سێ مانگ بە گڕی ئاگری جەرگ سوتان و ئاگری پەلەمێزەوە سەردەنێتەوە،ئای لەوڕۆژە کە خەبەری سووتانی دایکم ،کەلە بناغەدا تووشی نەخۆشی دڵ و فشاری خوێن و چەندین نەخۆشی ترببوو کە بە هۆیانەوە لە نەخۆشخانەی کۆماری بەشی ،سووتان کۆچی دوایی کرد ،لەبیرمە باوکم چۆن گڕی تێبەربووبوو و هاواری لێ هەڵسابوو بۆن کڕووز لەجەرگییەوە هەڵدەستا و دەیگۆت ودەیگۆتەوە،دایکی شەهیدانم ڕۆ..دایکی شەهید جەمیل ڕەنجبەر و یاسینم ڕۆ..دایکی کاکەجەمیلم ڕۆ ،بە هەردوو دەستان لە چۆکی خۆی دەدا،من نەمدەزانی خەمی دایکی سوتاوم بخۆم یان هی باوکی جەرگبڕاوم،وای چ ڕۆژە ڕەشێک بوو. مردنی دایکم بۆ من بوو بە کۆستێکی تر کە هەرگیز جێگەی ئەو دایکە مەزنە بۆ من پڕ
نابێتەوە.کاتێکیش ئیسماعیلی برای گەورە و بەجەرگ و خۆڕاگرم بەداخی (سەگۆڵ) : واتە سەدام، بە قەولی ئیسماعیلی برام کە وای بەسەدام دەوت. لەشەوێکی ساڵی ١٩٨٤کە گوێی لە قوتابیانی دارالمعلمات دەبێ گۆرانی: سەدام زێڕە: دەڵێن لە داخانافشاری خوێنی زۆر بەرز دەبێتەوە و لە تەمەنی چلوچوار ساڵیدا جوانەمەرگ دەبێ یان بەلای منەوە بەو داخەوە شەهید دەبێ ئەو مەرگە لە ناکاوەی ئسماعیلی برای جوانەرگم زامەکانی باوکمی کە هێێشتا قەتماغە نەببوون دووبارە کولاندەوە.

باوکم هەمیشە ڕادیۆکەی بەم هیوایەوە بە دەستەوەبوو تا گوێی لە هەواڵێکی خۆشی شۆڕش و چاڵاکییەکانی پێشمەرگە و سەرکەوتنەکان و ناوی شەهید جەمیل ڕەنجبەری ڕۆڵە شەهیدەکەی ببێ کە بەردەوام لەسەر زاری بوو وشانازی پێوە دەکرد .کە لە دوکانەکە بچووکە عەتاریەکەیدا برادەران و دۆستان دەهاتنە لای دڵیان دەدایەوە و باسی دەنگوباسی شۆڕش و پێشمەگەیان دەکرد هەواڵی کەسوکاری پێشمەرگە و شەهیدانیان بە یەکتری دەگەیاند لە بازاڕی شێخەڵا،دوکانەکەشی وەک بارەگایەکی شۆڕش وابوو ،خەڵکی لای باوکم بێترس قسەیان دەکرد ،هەرچەند رژێم جاش وسیخوڕیشی زۆر بوو بەڵام ئەوان ئەوەندە گوێیان پێنەدەدا. کە شۆڕشیش بەرەوکزی و توانەوە چوو. لەساڵی ١٩٨٨ دوای وەستانی شەڕی ئێران و عێراق، باوکم زۆر خەمبار بوو پێی چونکە چالاکییەکان وەک جاران نەمابوون ئەوی تووشی جۆرێک لە بێئومێدی کردبوو باوکیشم هەرچەند نەخۆشی فشاری خوێنی هەبوو، بەڵام زۆر گوێی بەخۆی نەدەدا،چەندجار پێمان دەوت سەردانی دکتۆر بکە و چارەسەر وەرگرە،وەک پێویست گرنگی بە خۆی نەدەدا و دەیوت
دوای ئەو ئازیزانەم من ژیانم بۆ چییە؟ هەرچەند تا مابوو هەر خەریکی کار بوو لە دوکانەکەی .زۆر بەگوڕ بوو هەموو بەیانیان بەپێیان لە گەڕەکی بەلاشاوەوە،دەچووە بازاڕی شێخەڵا.هەشت مانگ پێش ڕاپەڕین لە ١٦ی ئایاری ١٩٩٠لە تەمەنی حەفتاوحەوت ساڵی باوکیشم بەرەبەیانیەکی هاوینە لەسەر قەڵەوێرەکەی لە حەوشەی ماڵەوەدا بە ناکاوی جێمانی هێڵا. بێ ئەوەی کەس گوێی لە دەنگی بێ ،بە یەکجاری چاولێک دەنێ .کە ئەوەش بۆ من کۆستێکی زۆر گەوەرەبوو ،کە هەرگیز لە بیرم ناچێتەوە ،ئەویشمان لە گۆڕستانی سەید مەعروف لە باداوەی هەولێر لەلای شەهید یاسین و شەهید جەمیل و دایکم و شەهید ئیسماعیل بە خاک سپارد.

لەم دەرفەتەشدا ڕێز و سڵاوم هەیە بۆ هەموو ئەوانەی ڕۆژێک لە ڕۆژان خزمەتی ڕەنجبەریان کردووە،هاوڕێ و هاوخەباتی بوون ،ڕێزیان لێگرتووە، وەک خۆی باسیان کردووە چ بەنووسین و یادەوەری گێڕانەوە چ بە باسی کەسایەتییەکەی لە پێشمەرگایەتی و ژیانی نێو زیندان و ژیانی ئاساییدا. دروود بۆ ڕۆحت کاکە ڕەنجبەر تۆ ڕۆیشتی و ئازارەکانت بەو شەبەقە برینەگەورەیەی کەلە کەلەکەتدا پەیدابوو، کە من لەگەڵ خزمان بەو دەستانەم لە گۆڕەغەریبەکەت لە دێی پیرانە رەش ، بەجلی پێشمەرگانەت ،تۆم بینی و دەرمان هێنایت و تەرمەکەتمان هێنایەوە شاری هەولێر.
(ئای کەجوانبووی
وای چەند بەرزو قارەمانبووی
کە بەوجلە پێشمەرگانە
لەناو گۆڕێکی ساکارو هەژارانە
بە دڵنیایی خەوتبووی
کە سمێڵە قەترانییەکەی تۆم بەدی کرد
کاتێ سەرەکوێستانیەکەی تۆم بەدی کرد
کە دەتوت تازەچیای قەندیل
بەفری بەدیاری هێناوە
بۆسەری بەرزی کاک جەمیل)
(کەهێنانەوەی تەرمەکەشی حیکایەتێی ترە، ئەوەش بەپێداگری هاوژینەکەی بوو ،باوکم بڕیاری داو بەهەوڵ وتێکۆشانی هەمووان جێ بەجێبوو وگەێنراوەگۆڕستانی سەیدمارف.)
بەوناوە جوانەتەوە بەو هەموو سەروەریەتەوە بەرهەمێکی جوانت بەجێهێشت لە شیعری شۆڕشگێڕانە و ئاکاری مرۆڤانەت، منیش بەتاقی تەنها بۆ داخ و حەسرەتی ژیانی نالەباری پڕکێشە و ناکۆکی کوردەواری مامەوە ،کەوتمە ناو گێژاوی تێڕامان و دۆخی بێچارەیی و کوێرەوەری و نەبوونی ڕێگە چارەی تێکۆشان ،بێ دەرەتان و بەردەباز ..کە تا ئێستاش بێ تۆییمان پێوەدیارە نەک هەر من زۆر لەهاوڕێکانیشت دەڵێن،
بێ جەمیلیمان پێوەدیارە و پێوەی دەناڵێنین. لە هەمووی حەسرەتبارتر خۆی و ڕێبازەکەی خەریکە فەرامۆش دەکرێن. ئەوەشم لە بیرچوو مامۆستا سدیقی برام کە نزیکەی سێ مانگبوو لە زیندان بوو کە لەڕێی گوندی نازەنیندا لەگەڵ (سەردار کاکەحەمە) ی پوورزامان کە ئەو دەیویست ببێتە پێشمەرگە و بگاتە لای ڕەنجبەری کوڕەخاڵی بەڵام لەڕێی خائینێکەوە زمانیان لێ دەدرێ و دەکەونە کەمینێکەوە، هەرودووکیان دەگیرێن و دەبرێنە ئیستخباراتی عەسکەری هەولێر و لەژووری ئینفیرادیدا زیندانی دەکرێن تامامۆستا سدیقی برام زیندان دەشکێنێ و دەگاتە ڕیزەکانی پێشمەرگە، بەداخەوە سەرداریش دوای هەڵاتنی مامۆستا سدیق بیست ساڵ حوکم دەدرێ و دەرفەتی دەربازبوونی نابێ .مامۆستا سدیقیش کە لە زیندان هەڵدێ بە جەمیلی برای شاد نابێ،چونکە ڕەنجبەر لە رێگای هاتنە خوارەوەدا هەر لەو مانگە شەهید دەبێ، شەهیدبوونی ڕەنجبەریش مامۆستا سدیقی برای تووشی شۆک دەکا،ئاواتەکەی ناێتەدی و کاکە ڕەنجبەری بۆیەکجاری نایبنێ ،تەنیا چەکەکەی شەهید دەکاتە شان و لەسەر رێگاکەی بەردەوام دەبێ لەپێشمەرگایەتی.

نازانم باسی چی ڕەنجبەر بکەم. ئاخر شەهیدبوون بە جێی خۆی، بەڵام گرنگی نەدان بەو شاعیرە چەوساوە پەروەرە،بەو مامۆستا جوانەمەرگە داخێکی گەورەیە لەسەردڵمان،سەرباری هەموو خەمان لادان لە ڕێبازەکەی و هێنانەکایەی جۆرە بەناو دەسەڵاتدارییەکی سەقەتی شەل و گێڕ کە شایەنی ئەوجۆرە قوربانییە نییە. ڕەنجبەرێک لە پێناویدا شەهید ببێ و ئەوەی لێشین بێ!، زۆر بەداخەوەم کەو ادەڵێم.
جگەلەمانەش بە چاپ گەیاندنی دیوانەکەشی دیوانی جەمیل ڕەنجبەر لەساڵی ١٩٩٥دڵخۆشکەر نەبوو ،چونکە :
ــ زۆر بە خراپی چاپکراوە و هەڵەیەکی زۆر ی چاپی تێدایە..
– سەرەڕای ئەوەش بڕگە و وشەی لێ لابردراوە و نوقاتیان (خاڵیان)……. لەجێی هەندێک وشە داناوە و دەسنووسەکەیان یان پێنەخوێنراوەتەوە یان بەئەنقەست وایان خوێندۆتەوە، کەلەنرخی تێکستەکانی کەمکردۆتەوە .

لێرەدا دەبێ ئەوە بڵێم ئەگەر من دەست نووسەکەیم بخوێندباوە هیچ هەڵەیەک ڕووی نەدەدا چونکە دەسخەتی ئەو ورد بوو، منیش
شارەزای خەتی ئەو بووم چون لە مناڵییەوە بەیەکەوە بووین،بەڵام ئەو ناکۆکییەی هەندێ دڵڕەش خستیانە نێوان ئێمەوە،واتە مام و برازاوە،وای کرد خەڵکانێکی تر ببنە خاوەن و برایەکان پەراوێز بخرێین، کە ئەو دەرئەنجامەی لێکەوتەوە،دیوانەکەی وا بەخراپی چاک بکرێت. ئەگەر دەسخەتەکانی کەلای هاوژینەکەیەتی بەراورد بکرێ لەگەڵ دیوانەکەی بێگومان هەڵەکان چاک دەکرێنەوە. بەڵام ویستوویانە لە کۆڵ خۆیانی بکەنەوە و ئەو بۆشاییانەش کە ناوی مارکس ،لینین ، ماو ،..هتد لە دەستنووسەکەیدا هەبوون لێی لابراون ،بە هەر نیازێک بێ بەخیانەت لە گەیاندنی ئەمانەتی ئەدەبی دەژمێردرێ.

لێرەدا پێویستە ئەوە بڵێم خەڵکی کوردستان بێ جیاوازی حیزبایەتی ڕەنجبەریان خۆشویستووە و بە باشە باسیان کردووە. لەوسی و شەش ساڵەی دوای شەهیدبوونیشی خەڵکێکی زۆر لە ڕۆشنبیران و شاعیران ڕەنجبەریان بە هاوڕێی خۆیان ناساندووە نازانم ئەو هەزاران هاوڕێیەی چۆن هەبووەو ناسیوە؟ . بەڕاستی سەرسامم پێت براشەهیدە سەربڵندەکەم،رۆحت شاد کاکە هەند بەرز و پاکبووی خەڵکێکی زۆر نان و پیازی پێوەخواردی دژایەتی ئێمەشیان کرد، دەیانوت کەس نابێتە ڕەنجبەر ،بەڵام بەڕای من نەیاندەویست ڕەنجبەرچ ناوی و چ هەڵگرانی بیروباوەڕەکەی و رێبازەکەی لە گۆڕەپانەکە هەبن تاخۆیان تەنیا بن تەڕاتێنی تێدابکەن،بەڵام خۆشەویستی جەماوەر و کاراکتەرە بە هێزەکەی ڕێی بەو كەسە نەخۆشانە نەدا کە ئەو شاعیرە شەهیدە بچووک بکەنەوە و کەس وکارەکەشی بشکێنن.
بەڕاستی من بە تەواوەتی و بەپڕاکتیکی بینیم خەڵکی ئێمەلە ململانێی سیاسیدا زیندوو کوژی مردوو پەرستن!.

سوپاسی کاک عەبدوڵا مەشخەڵیش دەکەم کە هەوڵی بەدەرخستنەوە و هێنانە پێشەوەی کاراکتەری ڕەنجبەری ڕادیکاڵ و شاعیری کرێکار و چەوساوەکانی هەڵبژاردووە و قۆڵی مەردایەتی لێ هەڵماڵیوە..تا ڕۆشنایی بخاتە سەر ژیانی ڕەنجبەر و شیعرەکانی شەهید. من هەڵسەنگاندن و نرخاندنی شیعرەکانیشی بۆ هاوڕێ ڕەخنەگر و تۆژێنەرەکان بەجێ دێلم. داوای لێبووردنیش دەکەم گەر وەک پێویست مەبەستەکانم نەگەیاندبێ.

خوات لەگەڵبێ براوهاوڕێ ئازیزەکەم
ئەی مامۆستا کۆڵنەدەروجەربەزەکەم
ناوەجوان و هەڵوێستە پڕ شانازیەکەت
بوویتەئۆلگۆو وێردی زمانی میللەتەکەت

بەم چەند دێرە کۆتایی بەم وەڵامە دێنم :

ڕەنجبەر بۆ ئەوەشەهید بوو
تاداگیرکەر لێرە لاچێ
چی زوڵمی بورجوازی هەیە
بنێژرێ و لەقوڕێ ڕاچێ!
تانان و یەکسانی پێکڕا
لە کوردستان دەستەبەربێ
نەک ئاغای کۆن بەهی تازە
بگۆڕین گەل قوڕ بەسەربێ!

هەولێر
٢٨-١١-٢٠١٦

تێبینی : ئەم دیدارە تایبەت بۆ کتێبی ( جەمیل ڕەنجبەر ئەو شاعیرەی ڕۆژێ بێ تێکۆشان نەژیا!) سازدراوە.

ناوی کتێب: کچەکانی بەر پەنجەرە
نووسەر: مەلەک محەمەد
ساڵی بڵاوبونەوە: 2018

بۆخوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن …….

و: نه‌ژاد عزیز سورمێ
————————————-

دەڵێن :
تۆ ،
هێشتا خۆشت دەوێم
كە – لە ماڵ نابم –
تۆ تەلەفۆنم بۆ دەكەی
بۆ ئەوەی تێم بگەی ،
كتێبەكانم دەخوێنیتەوە ..
هەندێ‌ جار چاودێریم دەكەی و
دەڵێن ئەوان
لە چێشتخانەیەكی براشتنی بەهاراندا
دوور لە شار ..
منیان لەگەڵ تۆدا دیوە ..
تەنانەت
لە كۆنگرەی (پاریس)یش
منیان دیوە
لەگەڵت بووم ..
………….
………….
هه‌ر چه‌نده‌
من و تۆ
ساڵەهای ساڵە
قسەمان لەگەڵ یەك نەكردووە
…………..
…………..
دەتەوێ‌ بزانی بۆ ؟
چونكە تۆ
لە ڕێدا بۆ (ڕیگا)
تێزماڵ تێزماڵ بووی
پەرت و بڵاوبوویەوە
لە بارستەیەكدا تێكەڵ بووی ..
قژت
گۆشتت
ئێسقانت
تەنانەت سەریشت
تێكشكا ..
………….
بەوەی
من لە ڕێوڕەسمی
بە خاك سپاردن بووم و
بە چەپكێ‌ گوڵ دامپۆشی
…………..
…………..
بەڵام
ڕاستییەكی دی هەیە
بۆنی تۆ
هێشتا
لە ماڵەكەماندا ماوە ..
………….
………….
كە بەیانیان زوو
دەچمە ئاشپەزخانە
ئامانان دەبینم
سه‌رله‌به‌ریان شۆراون ..
دیسان
شیرینی هەمووی خوراوه‌ .

—————————-
بڕوانه‌ :
http://ns1.almothaqaf.com/b/c3/916561

چه‌ندین ساڵه‌
باران دێت و
هه‌ور ده‌ڕوات
مانگ داوی تیشك گرێ‌ ده‌دات
خاك ردێنی درێژ ده‌بێ‌
ته‌ور ملی ده‌بڕیته‌وه‌
گوڵ چاوانی ده‌یزوێنێ‌ و
دڕك باڵای به‌لادا دێت
چیا ده‌بێته‌ به‌قرو خوێن
سه‌حرا ده‌گری
كه‌لله‌ سه‌ر له‌ناخیا ده‌ڕوێ‌
خاك ده‌بێته‌ ئێسك پروسك
باران دێت و
روومه‌تی خاك له‌ئاو ده‌نێ‌
خۆر ده‌كاته‌ گه‌ردانه‌ی رۆژ
ئه‌ستێره‌ له‌گوێی خۆر ئه‌دات
با ده‌كاته‌ هه‌ناسه‌ی شه‌و
دره‌خت ده‌خاته‌ هه‌ڵپه‌ڕكێ‌
رووبار به‌سته‌ بۆ مه‌ل ده‌ڵێ‌
كه‌چی هێشتا
خۆێن له‌نیگای زه‌مین ده‌تكێ‌
باران له‌ مرۆ تووڕه‌یه‌
ره‌نگه‌ لافاوێ بهێنێ‌
له‌جیاتی گه‌ردی رۆژگارو
جه‌سته‌ی مه‌ییوی ساته‌كان
چیهان هه‌موو بخنكێنێ‌
باران له‌ئێمه‌ تووڕه‌یه‌
بارگه‌ی خه‌م و وه‌یشوومه‌یه‌
ده‌زانێت به‌یه‌ك تینووین و
كینه‌ی دڵمان نابڕێته‌وه‌
خوێن ده‌كه‌ینه‌ مه‌زه‌ی شه‌وو
رووناكی زینده‌ چاڵ ده‌كه‌ین
تاریكی بۆ دوارۆژ ده‌درووین
قومێ باران
ناكه‌ینه‌ به‌راتی خاك و
به‌سه‌ر برینی یه‌كترا راده‌بوورین
بۆیه‌ بارا ن
ئه‌مجاره‌ یه‌كجار وه‌ڕسه‌
له‌بارین و
له‌هاتن و گه‌ڕانه‌وه‌و
بیره‌وه‌ری
ته‌نانه‌ت ئه‌ستێره‌و ئاسمان
له‌داخی ئێمه‌ هه‌ڵوه‌ری

ستار ئه‌حمه‌د

ژن و پیاو ئەو بوونەوەرن که به پێ چۆنیەتی هەڵسەوکەوتیان داب و نەریتەکانیان دەر ئەخەن و مانای پێ ئەبەخشن. کاتێ روو لە هەر کۆمەڵگایەک ئەکەین، پێش هەموو شتێک لەگەڵ نەریتە گشتییەکان رووبەروو ئەبینەوە، که پێناسەیەکی گیشتیمان به دەست ئەدا. بەڵام کاتێک کە بە وردی له ژیانی هەر تاکێک ئەکۆڵینەوە، بۆمان دەرئەکەوێ لە ناخی نەریتە گیشتییەکاندا هەر تاکێکیش هەڵگری تایبەتمەندییەکە کە لە تاکەکانی دیکەی کۆمەڵگای جیا دەکاتەوە.

ماوەی چەندین ساڵە کە باس لە کێشەکانی ژنان ئەکرێ و له لایەن شارەزایانی بواری ژنانەوە دەستنیشان ئەکرێن و قسەیان لە سەر ئەکرێ. بۆ هەمووان ئاشکرایه کە کێشەکانی ژنان، کێشەی سەرەکی هەموو کۆمەڵگای مرۆڤایەتییه و تا ئەو کێشەگەلەش چارەسەر نەکرێن، ناتوانین باس لە ئازادی کۆمەڵگا بکەین.

جیا لەمانە ئەزانین کە زۆربەی نەهامەتییەکانی ژنان هەر لە بنەڕەتەوە بە هۆی سیستمی زاڵی کۆمەڵگاوە واتە سیستمی پیاوسالار خوڵقاون. ئەگەر سەیری ئیستە و رابردووی خۆمان بکەین، ئەبینین کە رێژەی تاوان، کوشتن، دەستدرێژی و توندوتیژی، خۆ سووتاندن، لەشفرۆشی، خەتەنە کردن و ئێعتیاد و دەیان خەساری دیکە بەردەوام روو لە زیاد بوون‌دایه و برینەکان نەک به پێ پێویست سارێژ نابنەوە بەڵکوو قووڵ و قووڵتر ئەبن.

کاتێ کە دینی ئیسلام هاتە نێو کۆمەڵگای ئینسانییەوە سوننەتە دواکەوتووەکانی نەزانین، واته جاهلیەت، سەبارەت بە مافی ژن، لە نێو خۆی‌دا گوم و گۆڕ کرد. مافی خاوەن دەسەڵات لە ناو برا، ئەوەی کە مافی خۆیان بوو زۆر و بە سەختی ئەیانتوانی بە دەستی بێرن. خەڵکی خۆیان لە نەزانین ئەدا و قەبووڵیان ناکرد کە پیاو و ژن پێکەوە بەرابەرن و هیچکامیان بە سەر ئەوی‌تریانە مافی جیاوازی و فێرکردنی نییه.

خودایش پییان وتی: “ٳن ٲکرمکم عند الله ٲتقیکم”. (بە راستی چاکترینی ئێوە له لای خودا، خواناس‌ترینتانە).فەرهەنگ و داب و نەریتێکی دیکە کە لەگەڵ بناغه و ئەسڵی دین‌دا یەک ناگرن، ئەم باوەڕە نادروستەیە سەبارەت به تەڵاق و جیایی و ژن هێنانی دووان و سییان و چوار، بێ ئەوەی هیچ مەرجێکی مرۆڤایەتی لەبەرچاو بگیرێت، به شوو دان و ژن هێنانی کچان و کوڕان به زۆرەمڵی و گەورە بە بچووک کردنیان، پێش چاو خستنی شەرع و دین له کێشەی ژن بە ژن‌دا، کڕین و فرۆشتنی ژنان، ژن له جیاتی خوێن، توند و تیژی دژ به ژنان، لێدان و بێ حورمەتی و کۆ کردنەوە و کونتروڵی بێ ئەندازەی ژنان، هەموویان چیرۆکی نابەرابەری فەرهەنگێکە له ئێران و کوردستان‌دا کە پێویست به رەچاو کردنی هەموولایەنەی ژیانی ژنانی ئێران و کوردەواری هەیە. له هەر روانگەیکەوە کە بیری لێ بکەینەوە، ژن ئەیتوانی رووبە پێشکەوتن بڕوات؛ بەڵام بە داخەوە کۆمەڵگای پیاوسالاری بوو بە مانع سەر رێگای پێشکەوتنی ژنانی هۆنەروەر و پێک هێنەر و رۆشن‌بیر، بە تایبەت ژنانی شاعیر.

و بە راستی کە بە بۆنەی هەڵسووکەوتی کۆمەڵایەتی تایبەت کا لە کۆمەڵگا و وڵاتی ئێمەدا بوو، ژنانی شاعیر دەرفەت و مەیدانێ بۆ وەروخستنی هۆنەر و شیعرەکانی خۆیان نەئەدۆزیەوە. هەمیشه دەبوایه له پشتی پەرده و له کونجی ماڵدا شاراوە بوایەن. بە هۆی داب و نەریتەکانی نێو کۆمەڵگا، ژنان نەیانئەتوانی و نەئەبوا! بۆ گوڵ کردنی هەست و هۆنەریان دەرفەتێک بەدەست بهێنن. هەمیشە پێنووس له دەستی پیاوان بوو و ژنیش چاوەڕوانی دەستی نیزامی پیاوسالارانە بوو.
لە نیزامی پیاوسالارانە تا پێش شۆڕشی سەنعەتی له ئۆرووپادا بابەتە گرینگەکان لای ژنان، زیندوو مانەوە بوو، بۆ تەواوی ژیانیان و خۆشەویست بوونیان و مناڵ بوونیان(بە تایبەت کوڕ بوونیان)، هەر وەکوو فردوسی ئەڵێ: “زنان را بود در جهان یک هنر، نشینند و زایند شیران نر”.

هەروەها ئەم شاعیرە لە بەرابەر ژنێک کە ترسی دابووە بەر خۆی و له عیشقێکی قەدەغه قسەی کردوو، کارێک کە پیاوان هەمیشه تێیدا ئازاد بوون، وەها تووڕە ئەبێ کە ژن و ئەژدیها وەک یەک دائەنێ: “زن و اژدها هردو در خاک به جهان پاک از هر ناپاک به”.
پاش شۆڕشی سەنعەتی، هەرچەند پیاوان و ژنان له ئێراندا لە ژێر فشاری جیهانی، پێیان بە مۆدێرنیزم دانا بەڵام هەرگیز دڵیان پێ نەدا و لە پاشمله خەریک ململانی کردن لەگەڵ مۆدێرنیزم‌دا بوون، لەگەڵ هاتنی کتێبخانە و زۆر کردن بۆ دەرس خوێندن، کچانی لاو لەگەڵ مۆدێرنیزم‌دا ئاشنا بوون، فێری زانیاری و عیلمی رۆژ بوون بەڵام سوننەت خوازەکان هەمیشه له مۆدێرنیزم ئەترسان.

کۆمەڵگای باوکسالاری: کوشتنی ژنان بە ناو نامووسەوە

کوشتن به ناوی نامووسەوە نەریتێکی خێڵەکیه کە رەگ و ریشەی لە سیستمی باوکسالاری‌‌دا هەیه. هەندێک مرۆڤ‌ناس پێیان وایه کە سیستمی باوکسالاری لەگەڵ سیستمی موڵکایەتی‌دا به دونیا هات. واتە کاتێک پیاو بۆ مانەوەی خۆی پێویستی بەوە بوو کە پارچە زەوییەک بکاتە هی خۆی و بیکێڵێ، ژنیش بوو بە یەکێک لەو شتانەی کە بوو بە موڵکی پیاو و مافەکانی زەوت کرا.
لە سیستمی باوکسالاری‌دا ئەوە پیاوە کە بڕیار ئەدات لەسەر ئەو بەها و نەریتانە کە پێویستە له کۆمەڵگادا چاودێری
پێ بکرێن. زۆربەی نەریتەکانی کۆمەڵگای باوکسالاریش بە قازانجی پیاوانە.

بە گیشتی باس لە کێشەکانی ژنان کرا بەڵام ئەو کێشەی کە زۆرتر ئەبێتە هۆی مەترسی کۆمەڵگا و مروڤەکان، کێشەی خۆکوژی و خۆ سووتاندنی ژنانە.
خۆکوژی کردار یان هەڵسوکەوتێکی وشیارانەیە کە مروڤ بۆ سڕینەوەی جەستەی خۆی به کاری ئەبات. خۆکوژی وەک خەسار و کێشەیەکی کۆمەڵایەتی به ئەژمار دێ که ئەبێتە هۆی لاواز بوونی هێزی چالاکی کۆمەڵگا و تەندرووستی مرۆڤ و کۆمەڵگا ئەخاتە مەترسییەوە.

هۆکارە جۆر به جۆرەکانی وەک دەروونناسی، بیولۆژی و کۆمەڵایەتی له کەم کردنەوە یان پەڕە پێدانی ئەم خەساره کۆمەڵایەتییه رۆلی تایبەت ئەگرێ. به پێی ئەو راپۆڕتانەی کە ساڵانە له پێوەندی لەگەڵ دیاردەی خۆکوژی بڵاو ئەبێتەوە، ئەم خەساره کۆمەڵایەتییه کە بەشێکی کوردستانی لە خۆی گردووه و تەندرووستی مروڤەکان و کۆمەڵگای کوردی خستووە مەترسییەوە، سێزدەهەمین هۆکاری مردن له جیهانە و هەروەها سێزدەهەمین هۆکاری مردنی خەڵکانی تەمەن (پانزدە تا سی وچوار) ساڵە. بۆیه خەسارناسان و پسپۆڕانی بواری خەسارە کۆمەڵایەتییەکان گرینگی پێ ئەدەن و بەردەوام لێکۆڵینەوە و شرۆڤەی لە سەر ئەکەن.

زۆربه‌ی کۆمه‌ڵناسان خه‌ساره‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان خۆکوژی به‌ سێ ده‌سته‌ دابه‌ش ئه‌که‌ن؛

٭ هۆکاری خه‌سارناسی(نه‌خۆشی ده‌روونی و جه‌سته‌یی و نه‌خۆشیه‌ نه‌فسیه‌کان).

٭ هۆکاری ئابووری(ده‌توانین له‌م په‌یوه‌ندیه‌‌دا ئاماژه‌ به‌ بێکاری، کێشه‌ی ئابووری و له‌ ده‌ست چوونی پێگه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی به‌م هۆیه‌وه‌ بکه‌ین).

٭ هۆکاره‌ سۆزداریه‌کان(شکەست له‌ بواری خوێندن، شکست له‌ خۆشه‌ویستی، له‌ ده‌ست دان و مردنی یه‌کێک له‌ ئه‌ندامانی نێزیکی بنه‌ماڵه‌، شه‌ڕ و تێکهه‌ڵچوونی ئه‌ندامانی بنه‌ماڵه‌ که‌ زۆر جار توند و تیژی لێ ده‌که‌وێته‌وه‌).

به‌ داخه‌وه‌ به‌ هۆی بوونی سیستمێکی پیاو سالاری له‌ کوردستان که‌ داب و نه‌ریتی دواکه‌وتوانه‌ خۆی خستۆته‌ ناو هه‌موو قوژبنێکی ژیانی تاکه‌که‌سییه‌وه‌ ژنان ده‌که‌ونه‌ به‌ر توندترین شێوازه‌کانی توند و تیژی و هه‌ر به‌و پێه‌و و دوای بێ هیوا بوون له‌ ژیان ده‌ست ده‌ده‌نه‌ کرده‌وه‌ی خۆکوژی و له‌ ئاکام‌دا جه‌سته‌ی خۆیان ده‌سڕنه‌وه‌.

یه‌کێک له‌و دیارده‌ مه‌ترسیدارانه‌ی له‌ کوردستان باوه‌ و ژنانی کورد بۆ سڕینه‌وه‌ی جه‌سته‌ی خۆیان که‌ڵکی لێ وه‌رئه‌گرن ئاگره‌.

بەڵام بۆچی ئاگر؟!

عەتا نەهایی ئەڵێ: “له‌ خۆوه‌ نییه‌ که‌ خۆکوژی ژنان له‌ کۆمه‌ڵگای ئێمه‌دا به‌ زۆری خۆسووتاندنه‌. کاتێک وه‌بیر خۆمانی بێنینه‌وه‌ که‌ کێشه‌ی ژن له‌ کۆمه‌ڵگادا به‌ زۆری کێشه‌یه‌که‌ که‌ له‌ جه‌سته‌یه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ئه‌گرێ. جه‌سته‌ له‌م کۆمه‌ڵگانه‌دا دیارترین نیشانه‌ی ژن بوونی ژنه‌و نمایشی ژنانه‌یی ئه‌کات. هه‌موو ئه‌و تاوانانه‌ که‌ به‌رامبه‌ری ئه‌کرێ به‌ هۆی جه‌سته‌وه‌یه‌تی.

کاتێک ژن بیر له‌وه‌ ئه‌کاته‌وه‌ وه‌رگرتن و وه‌رنه‌گرتنه‌کانی له‌ لایه‌ن کۆمه‌ڵه‌وه‌، به‌ تایبه‌ت له‌ لایه‌ن ره‌گه‌زی به‌رامبه‌ریه‌وه‌، وه‌رگرتن و وه‌رنه‌گرتنه‌ له‌به‌ر جه‌سته‌، ئه‌وسا زیاتر له‌ هۆی هه‌ڵبژاردنی ئاگر بۆ خۆکوژی و نه‌فره‌ت کردنی له‌ جه‌سته‌و ناحه‌ز کردنی جه‌سته‌ی ئه‌گه‌ین.

له‌م جۆره‌ کۆمه‌ڵگانه‌ی وه‌ک کۆمه‌ڵگای ئێمه‌دا، مرۆڤ به‌ر له‌ مرۆڤ بوونی ژن یان پیاوه‌. به‌ زمانێکیتر ئه‌وه‌ ژن بوون یان پیاو بوونی مرۆڤه‌، که‌ به‌ر له‌ تواناکانی جێگه‌ و ئاست و راده‌ی مرۆڤ بوونی له‌ کۆمه‌ڵگادا دیاری ئه‌کات.

ژن یان پیاو بوون وه‌ک سه‌ره‌کیترین فاکته‌ری شوناس بۆ وه‌رگرتن و بۆ دیاری کردنی جێگه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تییه. هه‌ڵبژاردنی ئاگر بۆ خۆکوژی ژنان جگه‌ له‌مانه‌ش هه‌ڵگری کۆمه‌ڵێک په‌یامی تایبه‌تیتره‌ که‌ په‌یوه‌ندی به‌ خودی هه‌ڵبژێردراوه‌که‌، واته‌ ئاگرو، تایبه‌تمه‌ندیه‌ دیار و شاراوه‌کانی و ده‌وری (ئاگر) له‌ ژیانی به‌رهه‌ست و نابه‌رهه‌ستی مرۆڤ و به‌ گشتی په‌یوه‌ندی به‌ سه‌رجه‌می ئه‌و مانایانه‌وه‌ هه‌یه‌ که‌ ئاگر له‌ ناخ و جه‌وهه‌ری خۆیدا هه‌ڵیگرتوون”.

باشلار ره‌نگه‌ یه‌که‌م که‌س بێ به‌ پێچه‌وانه‌ی که‌سانێکی وه‌ک فڕۆید که‌ له‌ ده‌روون شیکاری مرۆڤه‌کان ئه‌فکرن و ئه‌کۆڵنه‌وه‌، له‌ ده‌روون و شیکاری شته‌کان (چوار شتی سه‌ره‌کی، ئاو – با – خاک و ئاگر) به‌ تایبه‌ت ئاگر ئه‌کۆڵێته‌وه‌ و له‌ کتێبێکدا به‌ ناوی “ده‌روون شیکاری ئاگر” لێدوانێکی تێر و ته‌سه‌ل له‌ سه‌ر ئه‌و بابه‌ته‌ پێشکه‌ش ئه‌کات.

ئه‌م ئه‌دیب و فه‌یله‌سووفه‌ فه‌رانسه‌ییه‌ له‌ سه‌ره‌تای به‌شی یه‌که‌می کتێبه‌که‌یدا به‌م شێوه‌ له‌ ئاگر ئه‌دوێ: “ئاگر دیارده‌یه‌کی شازا که‌ توانای شه‌رح و گێڕانه‌وه‌ی هه‌موو شتێکی هه‌یه‌. ئه‌گه‌ر ژیان نمایشی هه‌موو ئه‌و شتانه‌ ئه‌کات که‌ گورج و به‌په‌له‌ ئه‌گۆڕێن، ئه‌وه‌ ئاگره‌ که‌ ئه‌توانێ گۆڕانی گورج و به‌په‌له‌ی ئه‌و شتانه‌ بگێڕێته‌وه‌… ئاگر وه‌ک بوونێکی ئه‌وپه‌ڕی گیاندارو ئێجگار زیندوو، له‌ لایه‌که‌وه شه‌خسی و خۆیی و ده‌روونییه‌، له‌ ناخی جه‌وهەره‌وه‌ سه‌رهه‌ڵئه‌داو له‌ شێوه‌ی عه‌شق ده‌رئه‌که‌وێ. ئاگر شاراوه‌ و کۆ وه‌ک نه‌فره‌ت و قین ئه‌خزێته‌ ده‌روونی شته‌‌کانه‌وه‌. له‌ ناو هه‌موو دیارده‌کاندا ئاگر ته‌نیا دیارده‌یه‌که‌ ئه‌توانێ زۆر به‌ ئاشکرا دوو جۆره‌ ئیعتباری دژبه‌یه‌ک وه‌ربگرێ. واته‌ هه‌م نمایشی خێر بکات هه‌م شه‌ڕ.

له‌ به‌هه‌شتدا بدره‌وشێته‌وه‌و له‌ دۆزه‌خدا بسووتێنێ…” به‌م بۆچوونه‌ دوو رووبه‌ڕوو بوونه‌وه‌ی مرۆڤ له‌گه‌ڵ ئاگر، له‌سه‌ره‌تای بوونیه‌وه‌ تا ئێستا، رووبه‌ڕوو بوونه‌وه‌یه‌کی دوو پۆ و هه‌ستی مرۆڤ به‌رامبه‌ر به‌ ئاگر هه‌ستێکی دژواره‌.

ئاگر له‌ لایه‌که‌وه‌ تین و گه‌رماو رووناکی بڵاو ئه‌کاته‌وه‌، ره‌مز و هێمای پاککردنه‌وه‌و سڕینه‌وه‌ی هه‌موو خه‌وشێکه‌، مه‌یلی جنسی و سێکس و سۆزو عاتفه‌ ئه‌بزوێنێ. (به‌ تایبه‌ت له‌ لای ژنان، چونکه‌ ئاگر به‌ پێچه‌وانه‌ی ئاو نێره‌) له‌ لایه‌کیتره‌وه‌ ئه‌سووتێنی (له‌ش ئه‌سووتێنێ که‌ خه‌وشی گیانه‌) مرۆڤ له‌ لایه‌که‌وه‌ حه‌زی لێئه‌کات و به‌ره‌و پیری ئه‌چێ، له‌ لایه‌کیتره‌وه‌ لێی ئه‌ترسێ و لێی دوور ئه‌که‌وێته‌وه‌. ئه‌م دوو به‌ها دژوازه‌ی ئاگر له‌ لای مرۆڤ، یه‌که‌میان سه‌رچاوه‌ی مه‌عریفه‌تی زه‌ینی و تاکه‌ که‌سیدایه‌ و دووهه‌میان له‌ مه‌عریفه‌ت و تێگه‌یشتنی عه‌ینی و ته‌جره‌به‌ی کۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ئه‌گرێ.

له‌ کۆتایی دا ده‌بێ بڵێن ده‌بێ ژنان جه‌سته‌یان لا پیرۆز بێ و له‌ جیاتی سرینه‌وه‌ی جه‌سته‌ی خۆیان هه‌وڵ بۆ لابردنی یاسا هه‌ڵاواردن ئامێزه‌کانی کۆمه‌ڵگا بده‌ن و بۆ ده‌سته‌به‌ری مافه‌کانیان خه‌بات بکه‌ن و نه‌هێڵن کۆمه‌ڵگای کوردی به‌ هۆی خۆکوژی ئه‌وانه‌وه‌ وه‌ک کۆمه‌ڵگایه‌کی نه‌ریتی و دواکه‌وتوو سه‌یری بکرێ و دیارده‌یه‌کی ناله‌بار به‌ ناو خۆکوژی له‌ کۆمه‌ڵگاکه‌مان بنبڕ بکه‌ین.

سنە
ماریه پاکنەهاد

•

یه‌كێك پڕ له ئه‌نگیزه‌ترین‌ بابه‌ته‌كانی ئێستاو ‌ له‌ پانتایی میدیا و دیبلۆماسیه‌تی جیهانیدا بابه‌تی تیرۆری (جمال خاشقچی) یه، ئه‌و كه‌یسه‌ پێویستی به‌ ئیستێكی ڕامانگیر هه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ی مرۆڤ بتوانێت له‌ شێوه‌‌ كه‌تواریه‌كه‌ی ‌ خۆیدا خوێندنه‌وه‌یه‌كی دروست و فره‌ ڕه‌هه‌ندی بۆی هه‌بێت.!!
خاشقچی ئه‌گه‌رچی له‌ ڕامان و تێڕوانینیدا خۆی په‌روه‌رده‌ی خوێندنگه‌‌یه‌كی هزریی كۆنه‌پارێز و پانئیسلامییه‌‌ كه‌ به‌شێكه‌ له‌ پشتیوانی تیرۆرو پاكتاوی سیاسی، به‌ڵام ئه‌وه‌ نابێته‌ ڕێگر له‌به‌رده‌م ئازادیخواز و ڕۆشنبیران كه‌ هه‌ڵوێسته‌ له‌سه‌ر جۆری تیرۆر و پاكتاوی جه‌سه‌دی ئه‌و ڕژنامه‌نوسه‌ بكه‌ن، چونكه‌ ئه‌و وه‌ك ڕۆژنامه‌نوسێكی ڕه‌خنه‌گر به‌ ده‌سته‌ڵات، بوو به‌ قوربانی و ناچار به‌ ڕاكردنكرا له‌ عه‌ره‌بستانی سعودیه‌وه‌ بۆ ویلایه‌ته‌ یه‌گرتووه‌كانی ئه‌مه‌ریكاو له‌ دوایشدا له‌ كونسوڵخانه‌ی سعودیه‌ له‌ ئیستانبوڵ پارچه‌پارچه‌ كرا و به‌ هه‌مه‌جیترین شیوازی پاكتاوكردن تیرۆركرا‌، ئه‌و شێوازه‌ له‌ تیرۆر كه‌ خاشقچی وه‌ك دژبه‌رو ڕۆژنامه‌نوسێك رووبه‌ڕوی بویه‌وه‌و ژیانی له‌سه‌ر دانا ، ده‌چێته‌ سه‌ر په‌ڕه‌گرافی مێژووی ( تیرۆری سیاسی ده‌وڵه‌تیی) به‌ جۆرێكی نامرۆڤانه‌و نا هاوتا له دڕنده‌یی ده‌سته‌ڵات و ‌ به‌ پلان و به‌رنامه‌یه‌كی ئاماده‌بۆكراو به‌ ئاگاداری دادپه‌روه‌رانی دیموكراسیه‌تی ڕژئاواو سیسته‌می ئابوری چاوچنۆكانه‌ی نیولیبڕالیزمی سه‌رمایه‌داری به‌ ڕابه‌رایه‌تی (ترامپ) و هاوشێوه‌كانی.
من خۆم له‌و باسه‌ ناده‌م كه‌ بۆچی خاشقچی به‌و شێوه‌یه‌ تیرۆركرا، چونكه‌ خه‌ڵكانی شاره‌زاتر هه‌ن كه‌ ده‌توانن ئه‌م باسه‌ بكه‌ن به‌ بابه‌تی ڕۆژو ووتوێژو‌
به‌دواداچوونی میدیایی.

ئه‌وه‌ی كه‌ من مه‌به‌ستمه‌ له‌و چه‌ند كۆپله‌ نوسینه‌دا بیڵێم، گه‌رمبوونی ئه‌و هه‌موو ژماره‌ی ملیاردانه‌یه‌ كه‌ له‌ نێوان زلهێزه‌كاندا له‌ په‌یوه‌ست به‌و كه‌یسه‌وه‌ قسه‌ی لێده‌كرێت، به‌شێكی زۆری سه‌رچاوه‌ مێدیایه‌كان ئه‌وه‌ پشتراست ده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ ده‌سته‌ڵاتدارانی ئه‌ره‌بستانی سعودیه‌ به‌خششێكی هێجگار هێجگار مه‌زن و قه‌به‌ی خستوه‌ته‌ به‌رده‌م (ترامپ و ئۆردوگان) بۆ داپۆشین و به‌ لاڕێدابردنی كه‌یسی (خاشقچی) و ڕه‌واندنه‌وه‌ی ئه‌و گومان و فۆكه‌سانه‌ی له‌سه‌ر شازاده‌ موحه‌مه‌ده‌ له‌ بابه‌تی ئه‌و تیرۆره‌دا!، چونكه‌ بۆ ده‌سته‌ڵاتدارانی سعودیه‌ش ئه‌وه‌ ڕوونبۆته‌وه‌ كه‌ ئیتر شازاده‌ موحه‌مه‌د ناتواندرێت له‌وه‌ پتر په‌نابدرێت له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌و ده‌ستێوه‌ردانه‌ خه‌جاڵه‌تئامێزه‌ی كۆمه‌ڵی نێوده‌وڵه‌تیی له‌ په‌یوه‌ست به‌ كه‌یسی (خاشقچی)دا، ئه‌وه‌ی كه‌ زۆر جێگای سه‌رنجه‌ هه‌ریه‌كه‌ له‌ وڵاته لیبڕاڵ\دیموكراته‌كانی ڕۆژئاوا بایی خۆی كۆشش ده‌كات پشكێكی ئه‌گه‌ر بچوكیش بێت له‌و كێكه‌ چه‌ورو شیرنه‌ی كه‌ له‌ بازاری تیرۆری (خاشقچی)دا له‌ لایه‌ن ده‌سته‌ڵاتدارانی سعودیه‌وه‌ خراوه‌ته‌ سه‌ر مێز بۆ خۆی ببات، وه‌ك له‌سه‌ر زاری سیاسه‌تمه‌داره‌ ئاڵمانیه‌كان ڕوون ده‌رده‌كه‌وێ و‌ ده‌یانه‌وێ له‌ دوو وێستگه‌ی جیاوازدا له‌ به‌ بازاربوونی ئه‌و مژاره‌‌دا سودێكی ئابورییان پێبگا.

ده‌وڵه‌تی ئه‌ڵمان، یه‌كێك له‌و بازاره‌ گه‌رمو گوڕانه‌یه‌ كه‌ هه‌میشه‌ چاوچنۆكی خۆی به‌ ناوی ئه‌فسونی دیموكراسی له‌ به‌رامبه‌ر وڵاتانی هه‌ژار و جیهانی سێیه‌مدا له‌گه‌ڵ ده‌سته‌ڵاتدارانیان فراوان كردۆته‌وه‌و هه‌رده‌م په‌یره‌و‌ی سیاسه‌تێكی كۆنه‌پارێزی و ناكۆكیان له‌ هه‌ڵسوكه‌وتیاندا په‌یڕه‌وكردووه‌ ، ئه‌وان بۆنی چه‌وری و قه‌ڵه‌وی ئه‌و كێكه‌ی كه‌ سعودیه‌كان بۆ بێده‌نگكردنی كۆمه‌ڵگای نێوده‌وڵه‌تی له‌به‌رامبه‌ر كه‌یسی (خاشقچی)دا له‌سه‌ر مێزی دیموكراسیه‌ت دایان ناوه به‌ باشی‌ كردوه‌، وه‌ ده‌زانن هه‌ڵوێسته‌كانیان ده‌توانێت شتكیان بۆ به‌ده‌ست بخات ئه‌گه‌ر فشاره سیناریۆئامێزه‌كانیان له‌ ڕوی سیاسیه‌وه‌ كه‌مێك گه‌رمتر بكه‌ن له به‌رامبه‌ر سعودیه‌دا، كاتێك له‌ ڕاگه‌یاندنه‌ ‌فه‌رمیه‌كانیاندا داوای ڕوونكردنه‌وه‌ی بڕواپێكراوی پتر و هۆكاری لۆژیكیانه‌تر ده‌كه‌ن بۆ ئه‌و جۆری كوشتاره‌ كه‌ له‌ ده‌زگه‌یه‌كی فه‌رمی دیبلۆماسیی ده‌وڵه‌تدا په‌رپاكراوه‌ به‌ جۆرێكیش كه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی ده‌سته‌ڵاتی پاوانخوازی ده‌وڵه‌ته‌ تیرۆریسته‌كه‌یه‌. ‌

هه‌ڵوێستی ئه‌ڵمانیه‌كان له‌ بابه‌تی جۆراوجۆردا جێگای سه‌رنجه‌، هه‌روه‌كو چۆن له‌ كه‌یسی ڕۆژنامه‌نوس(عادل یگیت) له‌ به‌رامبه‌ر توركیاو ئۆردوگاندا نیشانیاندا، ئه‌و به‌رخورده‌ بۆ ده‌وڵه‌تێكی وه‌ك و ئه‌ڵمانیا كه‌‌ له‌ دوای جه‌نگی دووه‌می جیهانیه‌وه‌ بانگه‌شه‌ی سه‌رتۆپی بۆ دیموكراسیه‌ت و ئازادی مافه‌كانی مرۆڤ ده‌كات، جێگای پرسیار و تێڕامانێكی ورده‌.

ئه‌وه‌ی كه‌ جێگای سه‌رنجێكی قوڵه‌ له‌ بابه‌تی ئه‌و كه‌یسه‌ی (خاشقچی) دا تاكه‌ فشار له‌ لایه‌ن وڵاتانی ڕۆژئاواوه‌ به‌رامبه‌ر به‌ سعودیه‌ كه‌ ڕوو به‌ مێدیا ده‌رده‌كه‌وێت ته‌نها گوێبیستی ئه‌وه‌ ده‌بین كه‌ ئیتر چه‌ك به‌ سعودیه‌ نافرۆشن، وه‌ك ئه‌وه‌ی (خاشقچی) په‌ڕاوی ئه‌و به‌ڵنده‌رییه‌ بێت كه‌ بۆ فرۆشتنی چه‌ك له‌ نێوان وڵاتانی ڕۆژئاواو سعودیه‌دا واژوو كرابێت و ئێستاش دڕێندرابێت!!، ئه‌رێ به‌ڕاست هه‌موو هه‌ڵوێسته‌ به‌هێزه‌كه‌ی وڵاتانی ڕۆئاوا ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌ڕه‌شه‌ له‌ ده‌وڵه‌تی شازاده‌كان بكه‌ن به‌ نه‌فرۆشتنی چه‌ك؟!

چ بێ ڕه‌وشتیه‌كه‌ ‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ له‌و ڕۆژگاره‌دا ڕووبه‌ڕوی مرۆڤ ده‌بێته‌وه‌، به‌ڕاست پێویسته‌ چه‌ند ڕۆژنامه‌نوس و نوسه‌ر و چالاكوانی تر كه‌له‌پاجه‌ بكرێن بۆ ئه‌وه‌ی ڕۆژئاوای باوكی دیموكراسیه‌ت و دایكی مافه‌كانی مرۆڤ هه‌نارده‌كردنی ماست و په‌نیر بۆ وڵاتانی دیكتاتۆر و سه‌ركوتگه‌ر ڕابگرێ؟! ، چ گه‌ڕه‌لاوژه‌یه‌كی بێزه‌وه‌ره‌ سیاسه‌تكردن له‌و جیهانه‌ی سه‌رمایه‌داریدا !!، لێره‌وه‌‌ درك به‌وه‌ ‌ده‌كه‌ین كه‌ چه‌نده‌ كۆمه‌ڵی مرۆڤایه‌تی پێویستی به‌ ماركس و تێڕوانینه‌كانیه‌تی تا چیتر ئینسان له‌به‌رامبه‌ر( كاڵاو شومه‌ك)دا مامه‌ڵه‌ی پێوه‌نه‌كرێ و بێنرختر نه‌كرێ.

“زەوی پلاستیک” یەکەمین کتێبی شیعری “دیار لەتیف”ی شاعیرە، کە ماوەی نۆ ساڵە کاری لەسەر دەکات و ئێستا لە چاپخانەیە و، بەمزووانە بڵاو دەکرێتەوە.
دیار لەتیف، دەڵێت: شیعر لای من، جگە لەوەی زانست نییە، ژیانە و، تەنانەت لە سەرووی هونەریشەوەیە، تاقیکردنەوە و دەرهاویشتنی بزاوتی گەرمی ڕۆحە، لەوەش زۆرتر، فەندەمێنتاڵێتێکە و، دژ بە ڕەگ و ڕیشەی خود، جەنگ بەرپا دەکات، لە هەمانکاتدا بەریەککەوتنی ژەهری ناخودئاگایە و، دەشکرێ خودئاگاییش بێت.

ئەم شاعیرە، زیاتر لەسەر یەکەم کتێبی خۆی قسەدەکات و، دەڵێت، “لەم دەرچەوە کە باس لە زەوییەک دەکەم، ئازاری نووسینی لە خۆدا هەڵگرتووە، چوونکە خاوەن واقیعێک نەبوومە و، هەمیشە ویستوومە زیاتر مامەڵەم لەگەڵ ئەفسانەسازیدابێت، ئەو ئاوێتەکردنە لە شیعردا بۆ من، بووەتە خولیا و بوونیادنانەوەی خەون، خەونێکی لەدەستچوو، هاوکات خەونێکی ڕوونەدراویش.

دیار لەتیف ماوەی نۆ ساڵە، کار لەسەر یەکەم کتێبی دەکات و، دەڵێت: هەوڵمداوە زەوییەکی پاراو بنووسمەوە، کەمترین درێغیشم نەکردووە، بەڵگەی ئەوەی نۆ ساڵە پاسەوانیم.

لای دیار لەتیف، بە شیعرکردنی ژیان کارێکی ئاسان نییە، “ئاسان نییە نەخۆشی و ئازار و برسێتی و مەراق و سوژە و دەردەسەری نەک بنووسرێتەوە، بەڵکوو بشکرێتە تەکنیک و شیعرییەت”
دیار، دەڵێت: “شیعر، شۆڕشە بۆ ڕاماڵینی جیهانی کۆن و داڕزیو، بنیاتنانی سەردەمی تازەیە، لەگەڵ ئەوەش بەرجەستەکردنی خۆشەویستییە، لەهەر کوێیەک سکگوشین و ترس و پەرێشانی هەبێت، بونیادی دادەخورپێت و بەدەنگ دێت.”
دەشنووسێت، “شیعر تەنیا بریقەی زمانەوانی نییە، ڕاوکردنی چرکەساتەکانیش، ویستە بۆ ئاشکراکردن و دەستلێدان لە بینراو و نەبینراو، تێکەڵبوونە بە ئازادییەکی ڕەها و، شکاندنی بەربەست و نەریتەکانە، ئەمەیە شیعری درەوشاو.”
“نەهاتووم ئاسمان بنووسمەوە، من خەڵکی زەوییم”
ئەم شاعیرە، پێیوایە: دەستبردن بۆ شیعر، لە جیهانێکدا، پڕ لێو لە کارەسات، مانایەکمان پێدەدات کە شیعر نەمردووە و، بە دەسەڵاتە لە نووسینەوەی دونیا و ساڵەکان، بگرە تەنیا ئەرکی ئارایشتی نییە و، لە توانایدایە ژیاننووس و مرۆڤنووس بێت، شیعر کاتێک مردووە، کە جووڵەی نووسینەوەی نەمێنێت.

دیار لەتیف ساڵی ١٩٨٩ لە شارۆچکەی کفری لەدایک بووە، دەرچوووی بەشی کوردی کۆلێژی زمانی زانکۆی سلێمانییە، بە دەقی شیعری بەشداری چەند فێستیڤاڵێکی ئەدەبی کردووە و، خەڵاتی یەکەم تا سێیەمی دەستەبەرکردووە.
جگە لە کارکردنی لە یەکەمین کتێبی، هاوکات لە چەندین سایت و ڕۆژنامە و گۆڤار کاریکردووە و ستوونی هەبووە.

ئاماده‌كردنی: جەلال هۆرێنی
————————

سوهەیلا خانمێکه‌ خاوه‌ن وشه‌ی جوان،هه‌ستێکی ئه‌ده‌بی و خوێنه‌رێکی جدی، خامه‌ی قه‌ڵه‌مه‌که‌ی پڕه‌ له‌هحنراوه‌ی جوان،ئه‌و له‌ده‌قه‌کاندا ده‌مانباته‌ نێو خه‌یاڵه‌ پڕ له‌ڕێگاکانی خۆی ئه‌گه‌ر شاره‌زا نه‌بیت> ڕه‌نگه‌ له‌یه‌کێك له‌ڕێگاکان ون بیت.
خانمێك خۆشه‌ویستی له‌گه‌ڵ ده‌ق و قه‌ڵه‌م و وشه‌ ده‌کات و شه‌وانه‌ش ئاوێزانی خه‌یاڵه‌کانی ده‌بێت بۆ ئه‌وه‌ی هۆنراوه‌یه‌کی تر له‌دایک بێت.
سوهه‌یلا مێهه‌می خانمه‌ شاعیری کوردی سنه‌یی….

جەلال هۆرێنی: چۆن ووشە بەکاردەهێنیت لەهۆنراوەدا، واتە گرنگی ووشە لە رستەدا چیە؟

وه‌ڵام/ هەر بەو شێوە کە وشەکانی جیاواز لە شیعری نوێدا بەڵێنی هاتنەوە لە نێو دەقدا پیان درا لە زۆرینەی شێوازەکانی هاوچەرخی سونەتی و کلاسیکیشدا نوێگەرای کرا و هەر بەم شێوازە نوێگەرای لەوێش کرا. لەم چەشنە نووسینەدا هیچ وشەیەک لە خۆیدا شاعیرانە نییە و هەر وشە و پێکهاتەی تەرکیبات بە گۆڕانکاری لە خۆیدا دانرێ لە شیعردا و ڕەگەزی شاعیرانەیەک لە خۆی بنوێنێ.

ئەم وشەکانە لە چەشنی شێوەزار و ناوچەیی دەکرێتە بەر تاکوو دەستەواژەی ئەدەبی و چەمک و ئیدیومیشی دەتوانین ئاماژە بکەین. زۆربەی شاعیرانی سەردەم لە هەڵبژاردنی وشە و دەستەواژە لە شاعیرانی کۆن خۆیان جیاواز کردووە واتە وشەگەلێک ئێستا لە نێو کۆمەڵگا و جیهانی سەردەمدا بە کار دەچێ لە سەردەمی کۆن هەر نەبووە و ئێستا شیعری هاوچەرخ ئەوەی دەوێ بە پێ رۆژبوونەوەی لە وشەی نێو کەڵک وەربگرێ بۆ ڕاکێشانی بەردەنگ بۆ خۆی.پێکهاتی زمانی لە راستییدا لە گەڵ فاکتەرەکانی دیکەی زماندا وەکوو پەیوەندی وشەکان و ئاهەنگی نوتەکان و حەرفەکان و بە گشتی بارهێنانی من لە وشە و دەستەواژەکان و بارهێنانێک کە ئەوان لە شیعردا هەیانە و شێوازێک کە ئەوان لە قەڵەمدا تا سینگی لاپەڕە هەیانە و مەودای بەدی هاتنی وشە لە فیکری مندا و پێگەی لە ڕەستەدا زمانی شیعرن.

جەلال هۆرێنی: تاچەند گرنگی بەخاڵ بەندی دەیت لە دارشتنی دێرەکاندا، واتە گرنگی خاڵبەندی بۆ هۆنراوە چیە؟

وه‌ڵام/ پل والری ئەڵێت: شیعر بە سەما وێنا دەکات و نەسریش واتە دەقی ساکار بە پیاسەیەکی عادی، پیاسەی عادی شوێنێکی دیاری کراوی هەیە بەڵام شیعر وەکوو سەما شوێنێکی دیاری کراوی نییە و بگرە ئەگەر سەمامەبەستێکی دیاری کراو بێت کومێدیایە، واتە شیعر لە خۆیدا شوێنی مەبەستە نەک بۆ شوێنێکی دیاریکراودا بڕوا.
لایەنگرانی شیعر بڕوایان هەیە کرداری شیعر لە هەڵوەشاندنی زماندایە لە نووسینەکانمدا واتە دەقی شیعر خاڵ بەندی شتێکە کە خۆدی زمان کردوویەتی ئەوە نییە کە من بە نییەتی داڕێژراو ئەو کارە بکەم ڕەنگە دوای ئەوە شیعرەکەم نووسی هێندێک دەستکاری بکەم بەڵام شیعر لە خۆدی خۆەیدا زمان لە سەمایەکی شێتانەدا دەڕوا و ڕەنگە بوەستێ و دیسان لە تەقتیعێکی دیکەدا دەسپێبکاتەوە وبێ شک پولینبەندی لە دەقی شیعریدا ناچێتە ریزی دژە باودا و چوار چێوەکان دژی شیعری هاوچەرخدان بەڵام داڕشتنی شیعر ئەوەیە کە زمانی شاعیر دیاری دەکات و لە داڕشتنەوەدایە کە کاتی خوێندنەوەی دەقیکی شیعری دەتوانین بە ناوی سوبژە ئاماژەبکەین. لایەنگرانی ڕەخنەی نوێ هاوچەرخدا پێکهاتەی شیعر وەکوو شێوازێک نازانن کە ناوەڕۆکیان تێ کردبێت. ئەوە دیاردەیەک ئەزانن لە گەڵ ڕوودانی هاتنی شیعر ڕوودەدا. هەر بەم بوونەیەدا لێکۆڵینەوەی شیعر جیا لە ناوەڕۆک لێکۆڵینەوەیەکی نابەجێیە. زمان پێکهاتەیەکە لە وشە و هەڤدو و ڕستە و چۆنییەتی پەیوەندی نێوان ئەواندایە ڕۆڵی بەرچاوی هەیە لە فورم و داڕشتنەوەدا.

جەلال هۆرێنی: کاریگەری هۆنراوەی نیشتیمانی لەچیدایە؟

وه‌ڵام/ لە چاخی کەونارەکاندا کە کۆموونەکان و هۆز و تیرە پێکهاتن و هەر کام لەوانە بوون بە خاوەنی زمان و شوێنی خۆیان و بەرەبەرە کلتووری خۆیانیاندا بوو و وەکوو ئەمەگناسی بو دایک کە فێری زمانی تایبەت دەبوون نیشتمانیش بۆ بە جێگا و شوێنێکی پیرۆز هەروەها زمان تاک لە بێ باوەڕی و دەردەهێنێت و دەبێتە خاوەنی هێزێکی باوەڕ پێ کراو. واتە چەمکێکی پێناسەی کەسەکان نیشتمانە و بەتایبەتی نەتەوەی کورد بە درێژایی مێژوو خەونی نیشتمانێکی سەربەخۆ و یەکگرتوو دەبینن ، شیعر زمانی هەست و سۆزە و نیشتمان بە وێنای دایک مێژووێکی روونی هەیە لە دەقە ئەدەبییەکان بە تایبەت شیعردا هەر بەم بوونەوەکاتێک هونراوەیەکی نیشتمانی خۆێننەوەی بۆ دەکرێ هەستی بەردەنگ داگیر دەکات

جەلال هۆرێنی: پێوایە تۆ کاریگەری دەقی کەلاسیکت لەسەربێت،یان دەتەوێت لەرەهەندی هۆنراوەی سەردەم کار بکەیت؟

وه‌ڵام/ شاعیری گەورە ئێرانی و بونیاتنەری شیعری نوێ لە ئێراندا دەڵێت” ئەدەبیات و وێژەیی ئێمە دەبێ لە هەموو چەمکێکەوە بگۆڕدرێت بابەتی نێو کیفایەت ناکات و پەرەپێدان بە ناوەڕوکیش بە شێوەی نوێ تەواو نییە، ئەگەریش کێش و سەروا بگۆڕین و دێڕ و ڕستە کورت و درێژ بکردرێ ئەمانە شیعر نوێ ناکاتەوە بە گشتی دەبێ چوونیەتی کارەکە بگۆڕین و ئەو شێوازی رافە و رەوایتی لە جیهانی زانستی و شعووری مرۆڤەکانە بە شیعر بدەین. تاکوو ئەم شێوە بیرکردنەوە نەبێ هیچ شتێک روو نادات بە گشتی نووسینی دەقی شیعری مێژوویەکی هەیە دوور و درێژ بە شێوازگەلی جۆرواجۆر لە سەر شیعر کار کراوە و شێوازکەلی شیعری تاقی کراوەتەوە لەبەرا شیعری کلاسیک وەکوو مێژینەیەکی رووناک و بەرز خوی نواندەوە و شاعیرانی ئێستایش هتر لە سەر ئەو بنچینە ڕوواون کە دەبێ خزمەتی خۆیان بە زمان و ئەدەبیات بە شێوەی ئەمرۆژی پەرە پێ بدەن و بۆ نوێ کردنەوەی زمان دەستی زانستیانە و شاعیرانەێ خۆیان وەگەڕ بخەن. هەر بەم بوونەوە منیش هەوڵی خۆم ئەدەم هاوکات کە هەموو شێوازێکی شیعری تاقی دەکەمەوە زۆر چێژ لە شیعری شاعیرانی نوێخۆاز دەبەم و هەوڵ ئەدەم منیش کەسێک لەوان بم.

جەلال هۆرێنی: چی سوهێلی کرد بە شاعیر؟

وه‌ڵام/ گەورەیەک دەڵێت بۆ شاعیر بوون تەنیا وشە شیاو نییە ئەزموونی وشە و دۆزەخ پێکەوە دەتکاتە شاعیر ئەمە وتەیەکی ڕاستە دەبێ بڵێم هەر لە مێژە واتە منداڵی زور چێژم لە وشەی نێو کتێبەکان وەردەگرت حەزم بۆ لە بەینی وشەکان خۆم ون بکەم لە مێشکی خۆمدا هەموو کایەکانم لە کەڵ وشەکاندا دەکرد زور چێژم لە رۆمان و ئەو دێڕە سیحراویەانەم دەگرت کە دوایی بە شیعر لە گەڵیاندا اشنا بووم.

جەلال هۆرێنی: لە هۆنراوەکاندا، هەست بەتەنهای مرۆڤ دەکرێت ، تۆ پێت وایە تەنهایی کاریگەری چیە ؟

وه‌ڵام/ تەنیایی بۆ من هەموو شتێکە، تەنیایی بەو واتا نالێم کە خۆم دوور بکەمەوە لە کۆمەڵگا بەڵکوو تەنیایی من پڕ و قەرەباڵغە لە وشە و کتێب و شیعر واتە جیهانێکی جوان و ڕازاوە بەڵام لە شیعردا کە دەنووسم قەڵەمێکی ژنانە دەردەکەوێت مێژووی ژن بوون لە ناو کلتوور و نەریتی دواکەوتوودا و جیهانێکی ژن ئازاردا، قەڵەمێک زمانی ئەو یاسا و کلتوورە داسەپاوانەی کە بە سەر ئازادی ژندا هەیە هاوار دەکات و بە گشتی لە جیهانی بێ دەسەڵاتی و ئەو ئازارانەی مرۆڤ دەدوێ و ئەگەر جگە لەویش بێت شیعر نییە.

جەلال هۆرێنی: زمانی نوسینی دەق لای تۆ زۆر جار لەزمانی ئافرەتێک دەردەچیت بۆ زمانی پیاو ،ئایا هەستت پێکردوە؟

وه‌ڵام/ پولینبەندی شیعر خۆی دەچێتە چوارچێوەکانەوە و سنور کە شیعر هەڵگری ئەوە نییە دیارە لە مێژە هێندێک کەس زمانی شیعریان بۆ ژن و پیاو جیا کردووتەوە و شیعریشیان بە کار هێناوە بۆ شرۆڤەی چاو و بروی خۆشەویستی و فیراق و تاد بە پێ رووداوەکانی جیهان و بە تایبەت ناوچەی جوغرافیایی و هزر و بیر نووسەری هاوچەرخ دەقەکانیش گۆڕانکاریان بە خویاندا بینیوە هەرچەند من وەک ژنێک هەوڵ ئەدەم لە بەرا وەکوو مرۆڤێک باس لە ژیان و ئازارەکانی ژیان بکەم بەڵام هەوڵی ئەوەیشەم بەرچاوە لە دەقەکانمدا ئاماژە بە ئەو جیهانەی کە ئازار دەهێنێتە پێشی ژن بە زمانی شیعرم بنووسم.

جەلال هۆرێنی: خۆشەویستی لای تۆ پێناسەیەکی دیاریکراوی هەیە؟

وه‌ڵام/ ” خۆشەویستی” ئەگەر واتای گرێدراو بێت شتێکی بێهوودەیە چۆن ئێمە لە هەمووی ژیان لاواز دەکات و بەرەو فەنابوون دەمانبات زۆربەی خەڵک ئەو گرێدراو بوونە لە گەڵ خۆشەویستی بە هەڵە دەگرن بەڵام خۆشەویستی شتێکە کە دەبێتە هۆی بە هێز کردن و شاد بوونی مرۆڤ.خۆشەویستی دەبێ ببێتە گەشەی هزر و جیسم و رۆح ئەگەر ئەو واتایەی نەبوو ئەوە شتێکی جگە لە خۆشەویستییە و بە هەڵە تێگەیشتووە خۆشەویستی لە لای منەوە شیعرە نووسینە و خۆێندنە و گەشە کردنە لە ئەمانەدا ئەوەی لە فەنا بوون دەمپارێزی شیعرە و خۆشەویستی منە

جەلال هۆرێنی : ئەگەر بکرێت پرۆفایلی بەریزت بنوسیت

من سوهەیلا مێهەمی له‌شاری سنەی رۆژهەڵاتی کوردستان لەبنەماڵەیەکی ئەدەب دۆست لەدایکبووم, واتە باوکم شاعیرە و هەر لەکاتی منداڵییمدا بەوشەی جوان و دەقی جوان ئاشنابووم، ده‌؛رێ بڵێم هه‌ر له‌منداڵییه‌وه‌ گوێچکه‌م به‌تێکستی ئه‌ده‌بی ئاودراوه‌ به‌تایبه‌ت ئه‌و ساتانه‌ی باوکم شیعری مامۆستایانی گەورەی کوردی دەخۆێندەوە دەبووە هۆی خەیاڵاتی جوان لەمێشکمدا.

بەرەبەرە قۆناغەکانی خوێندنم تەواو کرد کەبەهۆی ئەوەی زمانی زاڵ زمانی فارسی بوو لەناوه‌نده‌کانی خوێندندامنیش شیعرەکانم بەزمانی فارسی بوو, بەڵام هەر لەخەڵوەتی خۆمدا بوو کەهێندێجار بەمامۆستایانی ئەدەبیات پێشانم دەدا وهیچکات هەوڵی بڵاو کردنەوەیانم نەدەدا لەسەر کێش و سەروا و ئەوان باسمان دەکرد, بەڵام ماوەیەکی زۆر لە ئەدەب بەهۆی هێندی کێشەی ژیان دواکەوتم .. ئەوەی بەهونەر و ئەدەبیات ئاشنا بێت دەزانێ ئەوانەی دەست بۆ قەڵەم دەبەن ئەستەمە دەستبەرداری ئەو ڕێگا بن بەهەوڵ و تێکۆشانی خۆم دەستم کرد بە فێربوونی زمانی کوردی و دەستم کرد بە نووسینی شیعر بەکوردی واتە به‌زمانی دایک لەکۆڕ و کۆبوونەوە ئەدەبییەکاندا بەشدارییم کردووە و زۆربەی شیعرەکانم لەگۆڤارەکانی رۆژهەڵات و هێندێ رۆژنامەی باشوریش بڵاو بووتەوە وەکوو ئەزموونی ئەوانم هەیە ئێستایش لە بواری کۆمەڵناسی لەزانکۆدا دەخۆێنم و کۆمەڵە شیعرێکم بەم زووانە لەچاپ دەدرێت.

زیاتر لە بیست نیگارکێش ھەن،نەیانتوانی تابلۆی ژیانی خۆیان ڕەنگ بکەن لە پاش مائاوایی کردنیان لە ژیان نرخی یەک تابلۆ لە تابلۆکانیان گەیشت بە یەک ملیۆن دۆلار،کورد گوتەنی زیندو کوژی مردوو پەرست، وا دیارەئەو دەردە ھەر لەنێو ئێمەدا نیە،لەوانەیە ئەم دیاریدەیە چەند ھۆکارێکی لە پشتەوە بێت،تابلۆکان بە تێپەڕ بوونی کات وەک ئاسەوارێکی کۆن بناسرێن وەک پەرجوو دووبارە بوونەوەیان نەبێت،ئەمەش وا دەکات دەگمەن بن و نرخیان بەرز بێتەوە،لە ئەنجامی ئەمە تابلۆکان بە تەمەنتر دەبن لە تەمەنی نیگار کێشەکە.
کلۆد مۆنت ٩٥ تابلۆی ھەبوو،ئۆگەست ڕینوار خاوەنی ٧٩تابلۆ بوو،ئادگار دیگاس٣٤ تابلۆ ،پۆل جەزانی٢٧تابلۆ وکامیل بیسارۆ ٢٦ ،ھێنری مانیێۆس٢٥
وە ٢٤تابلۆی ئەمیدێۆ مۆدی گلیانی و٢٤تابلۆی ڤان کوخ لێرەدا تەنھا ئاماژە بە تابلۆکانی ڤان کوخ دەکەم و بەداخەوە تا لەژیان بوو تەنھا توانی بە بیست دۆلار یەک تابلۆ بفرۆشێت،لەکاتێکدا دوای کۆچ کردنی لەم ژیانە پڕ گاڵتە جاڕیە لە مەزادێکدا نرخی تابلۆ بەناو بانگەکەی (زنجیرە گوڵە بەڕۆژەکان)بە چل ملێۆن دۆلار فرۆشرا،ھەروەھا ملیاردێری یابانی ریۆ سایتۆ تابلۆی (دکتۆر گاشێ)ی بە ھەشتاو سێ ملیۆن دۆلار کڕی و لە ڕاسپاردەیەک دا داوای ئەوەی کرد لە دوای مردنی لەگەڵی بنێژرێت ئەوە بوو لە ساڵی ١٩٩٦ سایتۆ ماڵئاوایی لە ژیان کردوو لەو ساوە تابلۆکەش دیار نەما،تابلۆی (ئینجانە) بە شەست و یەک ملێۆن دۆلار فرۆشرا،لە ڕاستیدا ھەموو ئەوانە پێشەکیەک بوو بۆ ئەوەی بتوانم وەڵامی پرسیارێک وەرگرم کە مێشکمی جەنجاڵ کردبوو،لە کۆمەڵێک نیگار کێشی دەست و پەنجە ئەفسوناوی بەناوبانگ کە جوانی و سۆزو نەستیان لە ناخیانەوە گواستۆتەوە بۆ سەر تابلۆکانیان بۆ گەیشتن بە ئیستاتیکا و کەمال…

پرسیارم لەم ھونەرمەندە ناوازانە ئەوەبوو:
بۆ بڕیارتان دا ببن بە ئارتێست و ھەست بە چی دەکەن لەکاتی وێنە کێشان؟

ئاراس کەریم دەڵێ:

هونە ر زۆر گە ورە یە، من لە و باوەڕەدام هونە ر لە ناخی مرۆڤە کانە، هه ڵقوڵاوی ناخ و دە رون و حە زێکی تایبەتە، هه رکە س بە جۆرێک کاردە کات، بە پێی تە مە ن و ڕە گە زیش کە سە کان ناخی خۆیان دە ر ئە بڕن لە پیشاندانی تابلۆکانیان جا بە هه ر جۆرێک بێت، وەزۆر جاریش هۆکار هه یە تا بتگە یەنێ بە و ئاواتە، من کاتێک وێنەیەک دەکێشم پڕ دە بم له و خە یاڵە ی لە ناخمدا دروست ئە بێت، وە زۆر شتی تر هه ن کە یارمە تیم ئەدەن لە کاتی وێنە کێشاندا بۆ نمونە زۆر جار تە نهایی وانە یە کی باشت پێ ئە بە خشێ یاخود ئەو میوزیکەی کە تۆ پێت خۆشە ئە بێت بەهاندەر.

جالە سەیفەدین:

سەروین خان وێنە کێشان دەربڕینە ھەروک چۆن جەنابت ھەستەکانت لە نوسینەکانت دەردەبڕیت،ڕەنگبێ ئێمە لەجیاتی ئەو زمانی ئاخاوتنە بە فرچە و قەڵەمەکانمان و تۆنی ڕەنگەکان بدوێین

ڕەسول ئەحمەد:

وێنەکێشان لای من گەڕانە بە دوای جوانیی و مشتوماڵ کردنی هەستی جوانییە کە وێنەیەک دەکێشم دوای وێنەکێشان زیاتر هەست بە جوانیی ڕەنگ و هێڵەکان دەکەم کەواتە هونەر تاودان و بەهێز کردنی هەستەکانە ۰

ھۆشمەند موەفەق:

بەڕێوەبەری کوردش ئارت گروپە دەڵێ:
ھونەرمەندبوون زۆر ئاسانە.. لەگەڵ ئەوەشدا زۆر قورسە…
ئەتوانی بە ھەوڵدان ببیتە ھونەرمەند بەمەرجێ ڕۆحی ھونەری لە دڵتا بڕوێنی….
وە زۆر قورسە لەبەر ئەوەی ئەبێ لەھەموو لایەنێکەوە قوربانی بۆ بدەیت…..
ڕەسم کردن ھەستێکی زۆر خۆشی ھەیە لەھەمان کاتدا ھەستێکی زۆر ناخۆشی ھەیە،بۆنمونە کاتێ وێنە ئەکێشی لەھەموو کەس زیاتر ھەست بە جوانی و بەھای شتەکان ئەکەیت و بەشێوەیەکی جیاوازتر لە خەڵکی ناسکی و ڕەنگ و شێوە و فۆڕمی شتەکان ھەست پێ ئەکەی ….
بەڵام زۆریش ناخۆشە لەبەر ئەوەی لەزۆر خەڵک زیاتر ھەست بە حەقیقەتەکان ئەکەی.. چۆن جوانیەکان ئەبینی بەھەمان شێوە ناشرینی و ناخۆشی و نەھامەتیەکان ئەبینی… لەخەڵکی زیاتر ھەست بە موعانات ئەکەیت و لە خەڵکی زیاتر ئازارەکانت دوور و قوڵ ئەبنەوە، بەڵام لەگەڵ ھەموو ئەمانەدا وێنەکێشان نیشاندانی ھەموو جوانیەکان و ھەست و سۆزە،ئەشتوانم بڵێیم بۆمن وێنەکێشان مانای بەردەوامی ژیانە.

ئاڤان ئەبوو بەکر:

کێشانی وێنە بەھرەیە وە ئەوەش وادەکات خۆشەویستیم بۆ ھونەر دروست ببێت و ھەوڵی بۆ بدەم و ناتوانم وازی لێبھێنم وێنە کێشان وام لێ ئەکات تەنیا بم ئەو کاتانەی خەریکی کێشانی تابلۆیەک دەبم لە دونیا دوور دەکەومەوە ،ھەموو ھەستەکانم تێکەڵ بە ڕەنگ ئەکات و دڵخۆشم ئەکات.

پەسەند. ج .جەلال:

کاتێک دڵخۆش بم وێنە دەکێشم،كاتێک بێدەنگ بم وێنە دەکێشم کە دەگریم وێنە دەکێشم حەز بە ڕەنگ کردن دەکەم.

ساڤان:

ھەموو مرۆڤێک ھونەر مەندە قەڵەم و فرچەو کاغەز بخە بەردەم ھەر منداڵێک پێیەوە مەشغوڵ دەبێت ئەوانەی کە ئەبن بە ھونەر مەند ئەوانەن کە ئەو حەزە منداڵەیان نامرێت وە ئەوانەی لە تەمەنێکی گەورە دەست پێ دەکەن ئەو حەزەیان تێدا زیندو دەبێتەوە وێنە کێشان بۆ من خاڵی کردنەوەی ئەو وزەیەی کە کە ناخمدا ھەیەو دەربڕینی ئەو ھەستانەیە کە نایەتە گۆ وە گەیاندنی بیرۆکەیەکە بە شێوەی بینراو ھیوادارم ھەموو مرۆڤێک جۆرێک لە ھونەر بکات بە خولیا چونکە ھونەر پەیوەستە بە مرۆڤ بوونەوە، پێش ھەر شتێکی تر.

میوان مەولوود ھونەری وێنە کێشان ئەو حەزەیە کە ناخ و کەسایەتی وھەر پەیامێک کە ھونەر مەندەکە پێیەتی و دەتوانێت بیگەیەنێت کە زۆر جار ناتوانێت بە قسە کردن یان بە کردار دەری ببڕێت وە ھونەر مەند دەتوانێت لە ڕێگای نیگارەکانەوە بە بیگەیەنێت…

ڕێناس موراد:

ەموی چەن مانگێکە دەستم کردوە بە وێنە کێشان بەڵام تاکە شتە کە لەگەڵیا ئاسودەم کە دەست بە وێنەکێشان ئەکەم ئەڕۆمە ناو دنیایەکی تر

ڕۆژان عومەر:

من وه ك خودى خۆم له منداليه وه حه زى وينه كيشانم هه ر هه بوو . بۆيه ئەو حەزه له گەڵم گەوره بوو زياتر ئاره زوى فيربونم دەكرد و زياتر ڕۆدەچوومە ناخى كاره كان به چە ندین کاتژمێر خه ريكى وينه كردن ده بم به بى ئەوەى هه ست به ماندى بون بكه م وه هه ست به ڕۆیشتنی كات بكەم
وينه كردن بوەته به شيكى زۆر له ژيانم كه هه ميشه ئاراميم پێ دەبه خشێ وينه كردن له لام بووەتە زمانى گفتو گۆ كه بە ھۆی وينەکانمەوە ده توانم باسى خۆشی و ناخۆشیەکانم بکەم.

عەلی میم یوسف:

لەم کارەی نەخشاندنوونیگارکێشیدا مرۆڤ زۆر جار ئەوە بەدەست دێنێ کەلە قۆناغەکانی بەجێ ماو بەدەستی نەهێناوە
وە بەدیوێکی تریش مرۆڤ کەسایەتی دووەمی خۆی دەدۆزێتەوە بە کارە هونەریەکەی وە کەسایەتیە کانی تر لە بوارەکانیتر شتێکی ترە.
دەربڕینی ئەو ھونەرمەندانە بۆ ھونەرەکەیان کاریگەری زۆری لەسەرم جێھێشت تێگەیشتم کە هەر شێوەکارێک لە پەنجەرەیەکەوە دەڕوانێتە ئەم جیھانە فراوانە،ئەوان بە رامبەر بەجوانی خۆیان بەدەستەوە دەدەن و لەگەڵ ئەوەشدا براوەن،وەک ئەوەی لە شەڕێک بە دۆڕاوی بگەڕێنەوە بەڵام بە وانەو حیکمەتێکەوە…

بەرەو خەیاڵێکی جوان بەڕێ دەکەون،
کاتێک پەیامی ئەو بەھرەمەندانە لە کارەکانیاندا ڕەنگ دەداتەوە تێدەگەین کە ھونەر پەروەردەکردنی ھەست و جوانی و خەیاڵە…
وەک چۆن ھەمیشە دوای خواردنەوەی قاوە چیرۆکێک لە فینجان بە جیێدەمینێ، ھونەرمەندی شێوەکاریش لە تابلۆکانیان سەربردەو گێڕانەوەو نھێنییەکان لە نیگارەکانیان نیشانەی پرسیار بۆ ئێمەی خولیای جوانی بەجێ دەھێڵن.

سەروین ده‌روێش

لە دیوەخان
لە مزگەوت
لە سەنگەر
لەسەر كورسی،
لەھەر كوێ؛
‎ھەمیشە شەڕ.

،‎میلی تفەنگێك دێنمەوە
؛‎فیشەكێك دەنێمه بەر ئاشتی،
فيشەك فرميسكى تفه نگه بۆ كۆتری برين.

‎،تفه نگێك دەڕێسم
‎لوولەكەی دەنێمە سەر نەرمەی ڕانی با؛
‎با بایدا،
‎تفه نگ ته شى به رخودانه بؤ یاخی بوون.

‎،قه وانێك بەتاڵ دەكەمەوە لە مانا،
‎پڕی دەكەم لە كلتووری خۆشەویستی؛
بۆ ھەمیشە ،
بۆ داھاتوو.

‎ده سرێژێك دەهؤنمه وه
ھەر دنكەی لە یاقووتی زامێك،
‎ده يكه م به ملوانكه يەكى درێژ درێژ؛
‎بۆ ئازادی..

كەژاڵ عەلی

سه‌ره‌تا ده‌مه‌وێت ئاماژه‌ به‌ وته‌یه‌کی نه‌جات نوری بکه‌م ده‌رباره‌ی هۆکاری وێرانبوونی شیعری هاوچه‌رخی کوردی له‌ وته‌یه‌کدا ده‌ڵێت: (وه‌كو چۆن ساڵانێك له‌مه‌وبه‌ر ده‌یان كه‌س خوویان دابووه‌ شیعر نووسین، به‌بێ هیچ بنه‌مایه‌كی ئه‌ده‌بی سه‌دان شیعری خراپ ‌و ناكامڵیان خسته‌ به‌رده‌م خوێنه‌ران، ئه‌م گروپه‌ خۆیان لێببوو به‌ پاڵه‌وان ‌و گوێیان به‌ هیچ كه‌س نه‌ده‌دا و ئاوڕێكیان له‌ ره‌خنه‌ و ئه‌و قسه‌وباسانه‌ نه‌ده‌دایه‌وه‌ كه‌ ده‌رباره‌ی شیعره‌كانیان ده‌كرا، تا بوونه‌ هۆكاری داڕزانی شیعر و سه‌دان خوێنه‌ریان له‌ شیعر تۆران ‌و دوورخسته‌وه).‌
ئه‌مه‌ حه‌قیقه‌تێکه‌و ئه‌وانه‌ی موتابه‌عه‌ی دنیای وێران و شێلوی ئه‌ده‌بیاتی کوردی بکه‌ن به روونی هه‌ستی پێده‌که‌ن، به‌ڵام ئه‌ی چی بڵێین سه‌باره‌ت ئه‌و شاعیرانه‌ی یان هه‌ر له‌ بازنه‌ کۆنه‌کانی شیعری خۆیاندا ده‌خولێنه‌وه‌و وه‌ختانێك خوێنه‌رانێکیان هه‌بووه‌؟
ده‌بێ ئه‌وه‌ش بگوترێت که‌ محه‌مه‌د عومه‌ر عوسمان زۆر بوێرانه‌ و وه‌ك ئارسه‌ر رامبۆ دوای ئه‌وه‌ی زانی ‌ئه‌وه‌ی پێی بوو بۆ شیعر وتی و ئیتر هیچی تری نه‌نووسی، چونکه‌ نه‌یویست له‌ به‌های ئه‌و جوانی و داهێنان و شێوازه‌ دانسقه‌ی خۆی داببه‌زێنێت.
به‌ڵام هه‌ندێك جار شاعیرانێك هه‌ن هه‌ر ده‌بێت بنووسن و نایانه‌وێت له‌ جوڵه‌ی شیعریی بوه‌ستن ئه‌گه‌ر ئه‌و جوڵانه‌ش له‌ به‌های کاره‌ پێشووه‌کانیان که‌م بکاته‌وه‌و داببه‌زێنێت، خۆ شیعر وه‌ك وتاری رۆژنامه‌گه‌ری نییه‌ که‌ پێنووست به‌ده‌سته‌وه‌گرت یه‌کسه‌ر بنووسیت، به‌ڵکو زه‌مینه‌و خه‌یاڵ و سوبێکت و ئیلهام و کاتی دیاری کراوی گیان و خه‌یاڵ ده‌خوازێت.
کاتێك بۆ نموونه‌ باسی شیعره‌کانی ئێستای جه‌لال به‌رزنجی ده‌که‌ین حه‌ماسه‌تی که‌سانێك ده‌جوڵێت و ده‌ڵێن ئه‌و سه‌رده‌مانێك جێی ئیلهامی ئێمه‌ بووه‌و شیعری جوانی نووسیوه‌، هاوڕاتانم به‌ڵام ئـێمه‌ ئێستا باسی ئه‌و کاته‌ ناکه‌ین، له‌سه‌ر کاره‌کانی ئه‌م دواییه‌ی ده‌وه‌ستین که‌ چۆن زمان تیایدا ساده‌ ده‌بێته‌وه‌و زۆر له‌ خۆکردنی پێوه‌ دیار ده‌بێت بۆ ده‌ربڕین، که‌ به‌ده‌ر له‌ هه‌وڵی جوانکاریی زمان و هونه‌ره‌کانی شیعرو نوێبوونه‌ی وێنه‌ی نایابی شیعریی ده‌نووسێت.
با دیقه‌ت بده‌ین له‌( (نۆ شیعری کورت….)ی ئه‌م شاعیره‌و ببینین چۆن زمانی رۆژانه‌ زاڵ ده‌بێت به‌سه‌ر بابه‌ته‌ سواوه‌کانی ناو کۆمه‌ڵگاداو دوور ده‌که‌وێته‌وه‌ له‌ زمانی باڵای شیعر:
…………….
کاکی سیاسیش،
هەروا لەسەر پشتی، نەتەوەیەکی دابەش بوو
لە ئاشی حزب لێ دەکات
…………….
ئه‌مه‌ وێڕای ئه‌وه‌ی که‌ زمانێکی ساده‌ی نێو خه‌ڵکه‌، هه‌رواش بابه‌تێکی کۆنی وتاره‌کانی ساڵانی نه‌وه‌ده‌کانه‌ نه‌ك زمانی شیعری پڕ ئیستاتیکاو داهێنان و نوێبوونه‌وه‌، ئایا شاعیر تاقه‌تی خۆماندووکردنی نه‌بووه‌ بۆ دۆزینه‌وه‌ی خوازه‌ی نوێ بۆ ده‌ربڕین؟ یان له‌سه‌رده‌می خێرادا ئه‌و دروشمه‌ له‌ میدیاکان و لای نووسه‌ران په‌یڕه‌و ده‌کرێت که‌ ده‌ڵێت (وته‌ی خوت بڵێ و بڕۆ).
یان له‌ کۆپله‌یه‌کی تردا زۆر ساده‌ ئاوات به‌ بستێ زه‌وی ده‌خوازێت و ناوی شیعری به‌سه‌ردا ده‌بڕێت و ده‌ڵێت:
…………….
بە سەروەری،
لە سەر پارچە عاردێک بژیم
ئەوە خەونی باکیشم بووم
بردییە ژێر گڵ
………………
نازانم وشه‌ی (باکیشم) هه‌ڵه‌ی تایپه‌ که‌ ده‌بوو (باوکیشم)بێت، یان مه‌به‌ستی له‌ وشه‌ی (باك)ـه‌، وه‌ک ده‌گوترێت (بێ باك له‌ شتێك)، به‌ هه‌رحاڵ ئه‌م شێوازه‌ له‌ ده‌ربڕین و ئه‌و وشه‌سازییه‌ ره‌ق و یه‌کدیویه‌دا و بابه‌ته‌ سواوانه‌ هیچ خزمه‌ت به‌ ره‌وتی خودی هه‌وڵه‌کانی شاعیر ناکه‌ن له‌ کۆن و نوێدا.
*** *** ***
دووه‌م شیعر که‌ ده‌مه‌وێت له‌سه‌ری بوه‌ستم ؛ شیعری (زمانی باڵنده‌م ده‌زانی )یه‌، که‌ به‌ پێچه‌وانه‌ی شیعره‌ کۆنه‌کانی شاعیر له‌م شیعره‌دا زۆر زمانێکی ساده‌ به‌کارده‌هێنێت و هیچ لێکدانه‌وه‌یه‌کی تر له‌ پشت ‌داله‌کانی ده‌قه‌وه‌ نییه‌ جگه‌ له‌و مانا راسته‌وخۆیه‌ی شاعیر له‌م شیعره‌دا که‌(غه‌ریبی شوێن ده‌کات)، که‌واته‌ نامۆ بوونه‌که‌ نابه‌رجه‌سته‌ نییه‌، یان فیکریی نییه‌، ئه‌گه‌ر جاران وێنه‌ شیعره‌کانی تازه‌ بوون و بابه‌ته‌کان جیاوازو پڕ جورئه‌ت و سه‌رنجڕاکێش بوون، ئه‌وا لێره‌دا زمان نزیك ده‌بێته‌وه‌ له‌ زمانی به‌کارهێنانی رۆژانه‌، بۆ نموونه‌ شاعیر له‌وێ بیری خزم و که‌سوکار ده‌کات و راسته‌وخۆ ده‌ڵێت:
…………….
له‌م وڵاته‌
بچکۆلانه‌، کاسبه‌دا
که‌ نازانێ دانیشتن و
سه‌یران و
ته‌مبه‌ڵی چییه‌،
خزمم نییه‌..
…………….
جارێکی تر به‌ زمانێکی ناشیعریی؛ بابه‌تی سیاسی تێکه‌ڵی ده‌ق ده‌بێت و تیایدا به‌های ئیستاتیکاو ره‌وانبێژی ده‌ق به‌ هێند ناگیرێت و ده‌ڵێت:
……………
وڵاتی منیش مه‌لیکی هه‌بوو
خۆ ئه‌گه‌ر چی
ئه‌و بێ تاج بوو
بێ ده‌وله‌ت بوو
به‌لام مه‌لیکی کوردستانی ناو بوو
ئه‌و شێخ مه‌حمه‌دی حه‌فید بوو
…………….
لێره‌دا بۆ تێگه‌شتن و رۆچوون به‌ قوڵایی ده‌قدا خوێنه‌ر پێویستی به‌ خۆ ماندووکردن نییه‌و خۆی له‌به‌رده‌م هیچ پرسیارێکی ده‌سه‌وسانکارو تییمی تازه‌و دیوی شاراوه‌ی ده‌ق دا نابینێته‌وه‌ تا بڵێت ئه‌مه‌ هه‌وڵێکی جیاوازی شاعیره‌و توانیویه‌تی بره‌و به‌ شێوازو جیاکاریه‌کانی شێعری خۆی بدات له‌ ئێستادا ، ئه‌و راسته‌وخۆ ده‌ریده‌بڕیت و ده‌یڵێت که:
‌ بیری‌ شێخی چۆلی، ئه‌ڵوه‌نی خانه‌قین، چاڤی لاند، ڕێواسی قه‌ندیل، پارکی ئازادی، باباگورگور، گڵکه‌ند، سه‌رچنار، هه‌ناری هه‌ڵه‌بجه‌و ….. ده‌کات و رانه‌هاتنی له‌ گه‌ڵ دۆخی تازه‌دا وای لێده‌کات بڵێت:
………………
له‌م وڵاته‌ ترش و تاڵ و مۆنه‌دا.
دره‌ختی غه‌ریبی هه‌ر غه‌ریبی ده‌گرێت.
……………..
ئه‌مه‌ ئه‌گه‌ر هه‌ر شتێک ده‌ربخات ئه‌وه‌مان پێ ده‌ڵێت که‌ چه‌ندێك ڕێزو ئاسووده‌یی و مافه‌کان له‌ کلتووری یه‌که‌مدا بۆ هاوره‌گه‌زه‌کانی فه‌راهه‌م هاتبوون، که‌چی گه‌ر سه‌رنج له‌ ده‌قه‌ کۆنه‌کانی شاعیر بده‌ین ده‌بینین به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ئه‌و ده‌یه‌وێت هه‌ڵبێت له‌و ناقۆڵاییانه‌ی گوشاری ده‌روونی ئاده‌میزاد له‌و ژینگه‌یه‌دا زیاتر ده‌که‌ن:
له‌ شیعری (به‌رد باشتره) ئاوها دێته‌ دووان:
…………… ‌
ئه‌مه‌وێ به‌عه‌شق بڵێم خودا حافیز
به‌رد باشترێکه‌ له‌مرۆڤ
…………..
هه‌روه‌ها له‌ جێیه‌کی تریشدا ده‌ڵێت:
………….
من ده‌بێ خۆم بسمیل بكه‌م
ئاوى ده‌ریاكان ده‌ڕێژم به‌سه‌ر خۆما و
ده‌ڵێم خوایه‌
وسڵى نیشتمانپه‌روه‌رییم ده‌رده‌كه‌م!
…………..
له‌ کۆتایی ئه‌م به‌شه‌دا حه‌ز ده‌که‌م ئاماژه‌ به‌و چاوپێکه‌وتنه ڕاشکاوه‌ی شاعیر بکه‌م له‌ رۆژنامه‌ی (رۆژان ) که‌ چه‌ند بابه‌تێکی جوان زه‌ق ده‌کاته‌وه‌و تیشك ده‌خاته‌ سه‌ر هه‌ندێك له‌ ڕاستییه‌ کان ئه‌گه‌ر تاڵیش بن بۆ نموونه‌ تیایدا ده‌ڵێت:
(شاعێر ئەبێ سەیری دڵی خوێنەرەکانی بکا و لە خۆی بپرسێ ئایا شێعرەکەم گەییشتووە؟ کە نەگەییشتووە خواحافیز، واز ئەهێنم لەم بوارە، نە خۆم هیلاک ئەکەم و نە گوێگرەکانم).
هه‌روه‌ها له‌ جێگایه‌کی تری هه‌مان چاوپێکه‌وتندا سه‌باره‌ت هۆی ئاوڕدانه‌وه‌یه‌کی باشی خوێنه‌ران له‌ شیعره‌کانی پێشووی ده‌ڵێت:
(من هەمیشە لە خۆم ئەپرسم ئەوانەی کە شێعری منیان وەرگێڕاوە و لە شێعرم گوێ ئەگرن بە دوای چیا ئەگەڕن؟ خۆ شاعێری لە من باشتر زۆر هەیە. لام وایە کە ئەوان بە دوای هەستی ژنانە ئەگەڕن ئەگینا شاعێری زۆر ناسک خەیاڵ‌تر و باشترمان زۆرە).
………………………………………
سێیه‌م شیعر که‌ ده‌مه‌وێت له‌سه‌ری بووه‌ستم شیعری (سێبه‌ره‌که‌ت په‌یت که)یه‌، باسم له‌وه‌ نییه‌‌ چۆن بابه‌تی رۆژنامه‌نووسی تاقه‌تی شیعریی ئه‌م شاعیره‌ی پروکاندووه‌، چۆن زمانی شیعریشی نزیك کردووه‌ته‌وه‌ له‌ وتاری رۆژنامه‌گه‌ریی، ئه‌وه‌ی مه‌به‌ستمه‌ به‌ شێوه‌یه‌کی شاوڵی به‌ ناخی ئه‌م شیعره‌دا رۆبچین تا درێژکردنه‌وه‌ ناپێویسته‌ ئاسۆییه‌کانی بدۆزینه‌وه‌.
له‌ خوێندنه‌وه‌ی وردی ئه‌م شیعره‌دا درك به‌ نه‌بوونی ستراتیژییه‌تی بونیادی تۆکمه‌ی ده‌ق ده‌که‌ین که‌ چۆن شاعیر تووشی تێکه‌ڵکردن و گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ سه‌ره‌تاو له‌ سه‌ره‌تاش بۆ کۆتایی بووه‌، چه‌ندان دێڕ له‌و شیعره‌دا زیادن و هیچ خزمه‌ت به‌ هونه‌ری لایه‌نه‌ شێعریه‌کان ناکه‌ن، بگره‌ جارانێك زمان ده‌گۆڕدرێت به‌ زمانی وتاری رۆژنامه‌گه‌ریی وه‌ك ئه‌وه‌ی شاعیر ده‌ڵێت:
که‌چی ده‌ماغ به‌رزه‌کان
هه‌موو شه‌وێك ئاهه‌نگ ده‌گێڕن/
ئه‌م شێوازه‌ راسته‌وخۆییه‌ی ده‌ربڕین ملی شیعر ده‌شکێنێت و سه‌رپێی مامه‌ڵه‌ی شاعیر له‌گه‌ڵ زاراوه‌کاندا ده‌رده‌خات له‌ کاتی خوێندنه‌وه‌دا، هه‌روه‌ها بازدان له‌ سه‌بجێکت و وێنه‌ شیعری جوداوه‌ بۆ یه‌کی تر به‌ روونی په‌له‌پروسکێی شاعیر به‌ ته‌واوکردنی ئه‌م شیعره‌وه‌‌ ده‌بینرێت، جگه‌ له‌وه‌ی له‌ خۆ دووانی چه‌ندان جاره‌ی راسته‌وخۆ که‌شی گشتی شیعره‌که‌ی وێران کردووه‌و به‌ لابردنی هه‌مووشیان هیچ کاریگه‌رییه‌ك له‌ شیعره‌که‌دا روونادات، بگره‌ پوخته‌تری ده‌کات‌ وه‌ك ئه‌وانه‌ی شاعیر ده‌ڵێت:
من ئێستا وه‌کو جاران نیم/
………..
واناکه‌م له‌ خه‌یاڵمدا شتێك ون بێ
………..
من ده‌وڵه‌مه‌ندترین ماڵم له‌ مۆرانه‌
……….
هه‌روه‌ها هه‌ر به‌‌ شێوه‌ی ده‌قه‌کانی تری ئه‌م نووسینه‌، ئه‌م ده‌قه‌ش به‌ره‌و یه‌ك ئاراسته‌یی مانا ده‌چێت و ئه‌وه‌ی شاعیر وا ده‌زانێت جیاوازییه‌که‌و گرێلێدانێکی مانایه‌ به‌س به‌کارهێنانی‌ وشه‌ی (بێ سێبه‌ر) ه‌، که‌ بۆ که‌سی مردوو به‌کاردێت، به‌ڵام له‌ راستیدا ئه‌م هێمایه‌ تازه‌ نییه‌و له‌ ناوه‌ڕاسته‌کانی سه‌ده‌ی رابردووه‌وه‌‌ له‌ فیلم و رۆمانه‌کاندا به‌کارهاتووه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی جێی سه‌رنجه‌ زۆریی به‌کارهێنانی وشه‌ی (سێبه‌ر)ه‌ له‌م ده‌قه‌دا که‌ ده‌گاته‌ هه‌شت که‌ڕه‌ت.
لێره‌دا بیری وتارێکی رۆژنامه‌گه‌ریی شاعیرم که‌وته‌وه‌ که‌ له‌م دواییه‌دا ده‌رباره‌ی ره‌خنه‌ خوێندمه‌وه‌ و هه‌ستمکرد لێی تێناگه‌م ، ئیتر ئایا له‌به‌رئه‌وه‌یه‌ نه‌توانراوه‌ وه‌ك پێویست خاڵی مه‌به‌ت دابڕێژرێت و روون بکرێته‌وه‌؟ یاخود ته‌رجه‌مه‌ی حه‌رفییه‌؟ یان هه‌ر ئه‌وه‌نده‌یه‌ تێگه‌یشتنی شاعیر بۆ ره‌خنه‌ که‌ له‌ وتاری (ره‌خنه‌و ئه‌ویتر)دا ده‌رباره‌ی ره‌خنه‌ ده‌نووسێت : ( بریتییه‌ له‌ پشکنین و جیاکردنه‌وه‌ له‌ رووی تیۆرییه‌وه‌….. ره‌خنه‌ چه‌مکێکه‌ بۆ هه‌ر بابه‌ت و چه‌مکێك له‌ هه‌موو باره‌کاندا که‌ زیاتر له‌ مانایه‌ك ره‌هه‌ندێك وه‌ربگرێت و له‌ ره‌هایه‌تی دوور بخرێته‌وه‌، ئه‌مه‌ش بریتییه‌ له‌ فشاری دوو لایه‌نه‌ی هه‌موو هه‌رێمه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان‌ له‌ سه‌ر یه‌کتر، له‌ لایه‌کی تره‌وه‌ پاسیڤی گشتی و کورتبینییه‌که‌ له‌ دۆخێکدا که‌ درك به‌ ناجۆری بابه‌ت ده‌کرێت که‌ حاڵه‌تی نیگه‌تیڤ دروستده‌کات)
گه‌ر زیاتر له‌م ده‌قه‌ بدوێین، ده‌بینین به‌رکه‌وتنمان ده‌بێت بۆ هه‌ڵه‌ی زمان و ماناش به‌م جۆره‌:
1- له‌ وڵاته‌کانی کیشوه‌ری ئاسیادا وڵاتی زۆر پێشکه‌وتووی تێدایه‌ وه‌ك یابان و چین و مالیزیاو سنگافوره‌، هه‌روه‌ها به‌ره‌و گه‌شه‌کردنی تێدایه‌ وه‌ك ئه‌نده‌نوسیاو کۆریاو وڵاته‌کانی که‌نداو و …. هه‌روه‌ها دواکه‌وتووشی تێدایه‌ وه‌ك به‌نگلادیش و بۆرماو….تاد، که‌ هه‌موویان خاوه‌نی یه‌ك که‌لتورو جۆره‌ بیرکردنه‌وه‌ نین.
که‌چی شاعیر گشتگیرییه‌ك ده‌کات بۆ هه‌موو وڵاته‌ جۆراوجۆره‌کانی ئاسیاو هه‌موو که‌لتوره‌کان به‌یه‌كچاو ده‌بینێت و ده‌یانکاته‌ ره‌مزی خۆده‌رخستن و خۆ نمایشکردن، که‌ ئه‌مه‌ش هه‌ڵه‌یه‌ و له‌گه‌ڵ واقیعدا یه‌کناگرێته‌وه‌:
………….
ئه‌گه‌ر وه‌کو ئاسیاییه‌کان
له‌ رۆژگیراندا نمایشی خۆم بکه‌م و خۆم بدوێنم
پرسیاری ناماقوڵ ناکه‌م له‌ مێژووی خۆم
……………
2- هه‌ڵه‌یه‌کی تری زمانیی له‌م شیعره‌دا ئه‌م دێڕه‌یه‌:
من هیچ موڵکێك شك نابه‌م جگه‌ له‌مانه‌/
ماڵێک بچووك و چه‌ند کتێبێکی بچووك و ….
مشتێ رازیانه‌ی بچووك و چوارچێوه‌یه‌کی بچووك
یه‌ك/ ڕازیانه‌ خۆی بچووکه‌، ناکرێت بڵێین مشتێ ڕازیانه‌ی بچووك، به‌ڵکو ده‌بو بینوسیایه‌:
مشتێکی بچووك ڕازیانه‌
دوو/ له‌ رووی ماناو لۆژیکه‌وه‌ وا له‌گه‌ڵ په‌یامی رۆشنبیردا یه‌کی ده‌گرته‌وه‌ ئه‌گه‌ر هه‌موو شته‌کانی تری بچووك بوونایه،‌ به‌ڵام ده‌بوو کتێبخانه‌و په‌ڕتووك و پێنووس و چاویلکه‌و شته‌کانی تری زۆرو گه‌وره‌ بوونایه‌.
له‌ کۆتاییدا حه‌ز ده‌که‌م ئه‌وه‌ بزانن ته‌نیا له‌ دیدگای شیعره‌وه‌ ئه‌م نووسینه‌م نووسیوه‌و هیچ کام له‌و شاعیره‌ به‌ڕێزانه‌ی لێره‌دا له‌ شیعره‌کانیان دواوم ناناسم و هیچ مه‌به‌ستێکی ترم نه‌بووه‌ جگه‌ له‌ خزمه‌تی خودی شیعر به‌وه‌ی لێی تێگه‌شتووم، ئیتر کاتیه‌تی هه‌موومان بابه‌تییانه‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ نووسینه‌کاندا بکه‌ین و به‌ دوای ( ناو) نه‌که‌وین، ئایا نووسه‌ر ناوداره‌ یان نا؟ گرنگ ناوه‌ڕۆك و ره‌هه‌نده‌کانی نوێبوونه‌وه‌و داهێنانه‌.
من ده‌ستخۆشی له‌ هه‌موو شاعیره‌کان ده‌که‌م و هیوادارم دوور له‌ عه‌قڵییه‌تی باو ؛ چه‌ندایه‌تی واز لیبێنن و چۆنایه‌تی بره‌و پێبده‌ن، تا هیچ نه‌بێت ئاستی گه‌نده‌ڵبوون له‌ بواری شیعردا دابه‌زێنین.
ئه‌م قسه‌یه‌ش ده‌که‌م نه‌ده‌بوو بمکردایه‌ به‌ڵام له‌به‌ر خوێنه‌ری ساده‌و که‌مئاست ده‌یڵێم که‌ ئه‌م نووسینه‌ له‌ شکۆی هیچ شاعیرێك که‌م ناکاته‌وه‌و به‌ که‌س ناڵێت که‌ شاعیر نییه‌، به‌ڵام قسه‌مان له‌سه‌ر خودی ئه‌م ده‌قانه‌یه‌، له‌ لایه‌کی تر ئه‌گه‌ری هه‌یه‌ هه‌ر ئه‌و جۆره‌ له‌ خوێنه‌ر بڵێن ئه‌ی له‌ کۆنه‌وه‌ دوو ره‌وت نه‌بوون له‌ ناو شیعردا (شیعر بۆ ژیان) و (شیعر بۆ شیعر) ده‌ی با ئه‌م شیعرانه‌ وا دابنێێن بۆ ژیانن، بۆیه‌ زمانی ساده‌و راسته‌وخۆیان به‌کارهێناوه‌و‌ زۆر ماندوو نه‌بوون به‌ هونه‌ره‌ شیعرییه‌کانه‌وه‌، منیش ده‌ڵێم؛ به‌ڵام له‌و حاڵه‌ته‌دا ته‌مه‌نی شیعره‌کان کورت ده‌بێت.
ئێستا گه‌شتوومه‌ته‌ قه‌ناعه‌تێك نزیك له‌ بۆچوونه‌که‌ی ئه‌رستۆ که‌ ئه‌و سه‌باره‌ت شارستانییه‌ته‌کان باس ده‌کات، به‌ڵام من تایبه‌تی ده‌که‌م به‌ شیاعیرانه‌وه‌ که‌ هه‌ر ڕاست ده‌رده‌چێت ، ئه‌و ده‌ڵێ :
شارستانییش وه‌ك ته‌مه‌نی مرۆڤ به‌ره‌و لاوازی و مردن ده‌چێت، وه‌ك چۆن مرۆڤ سه‌ره‌تا منداڵه‌و پاشان هه‌رزه‌کارو دواتر گه‌نج و کامڵ و پاشان پیرو بێتواناو دواتریش ده‌مرێت.
جا ئه‌مه‌ بۆ توانای شیعر نووسینی باشی شاعیرانیش هه‌ر ڕاسته‌، زۆربه‌ی شاعیران قۆناغێك بووه‌ توانیویانه‌ زۆر باش بنووسن، به‌ڵام زۆر که‌م شاعیر هه‌ن له‌ سه‌راپای ژیانیاندا بتوانن به‌ هه‌مان جوانی و به‌رزی و توانای لوتکه‌یانه‌وه‌‌ شیعر بنووسن.

هەرجارەو وتارێک لە ئەرشیڤی دەنگەکانەوە …. 11/2007
—————————-

بۆ خوێندنەوەی ئەم وتارە کلیکی ئێرەبکەن …..

هەڵبژاردنەکانی وەرزی ناوەڕاستی ويلايەتە يەكگرتووەكانى ئەمريكا- دەکرێ بە شەپۆلی شین یان سوور ناوبنرێ لەسەر بنەمانی دەرەنجامەکانی هەڵبژاردنەکەوە. هەڵبژاردنەکە، بۆ ٣٥ ئەندامى سينات- ئەنجومەنی پیران، ٣٩ حاكمى ويلايەتەكان و ٤٣٥ ئەندامى ئەنجوومەنى نوێنەران. هەروەها لە کۆی ٩٩ ئەنجومەنی یاسادان- نوێنەران و سینات لەسەرئاستی ویلایەتەکان ٨٩ دانەیان هەڵدەبژێردرێنەوە، کە کۆی هەمووی دەکاتە شەش هەزار و شەست و نۆ کورسی. هەروەها ١٥٧ پڕۆژەی یاسایی لە ٣٤ ویلایەتدا دەخرێتە دەنگدانەوە، لە بوارەکانی باج، ماددە هۆشبەرەکان، بیمەوی تەندروستی، پەروەردەو مافە مەدەنی و سیاسیەکان و..هتد.

دیموکراتەکان دەیانەوێ كۆنتڕۆلى، سينات ( ئەنجوومەنى پيرانى ئەمريكا) بكەن، بە بەدەستهێنانى تەنها دوو كورسى تر بۆ ئەوەى ژمارەى كورسييەكانيان ببێت بە ٥١ كورسى، لە ڕووی مێژوویەوە لە ئەمريكا ڕوودانی ئەمە زەحمەتە، چونکە چوارساڵە ئەوە ڕووينەداووە و هەروەها کۆمارییەکان زۆربەی کات سەرکەوتووبونە لەکۆنترۆلکردنی سینات. دیموکراتەکان دەیانەوێ بە کۆنتڕۆلکردنی ئەنجوومەنى پيرانى ئەمریکا، ئاڵۆزى بۆ تڕمپ لە ماوەى دوو كۆتا ساڵى داهاتووى لە ئۆفيسەكەى دروست بكەن؛ چونکە ئەنجوومەنى پيرانى بۆ سەرۆکی ئەمریکا زۆر گرینگە- لە پڕۆسەی پیادەکردنی سیاسەتی دەرەوەیدا، بە تایبەتی لە ڕێگای لیژنە گرینگەکانی، وەک لیژنەی پەیوەندییە دەرەکییەکان و لیژنەی هەواڵگری – ئەم دوو لیژنەیە لە ئێستادا نزیکو هاریکاری ترەمپن لە سیاسەتەکانیدا.