“هەڵدێران” ڕۆمانێكی 280 لاپەڕەیی نووسەر و ڕۆژنامەنووس”مقداد شاسواری”یە.
ناوی كتێب: هەڵدێران
بابەت: ڕۆمان
نووسەر: مقداد شاسواری
تایپ: ئاراس مقداد شاسواری
بەرگ و دیزاینی ناوەرۆك: ئاكار جەلیل كاكەوەیس
چاپ: یەكەم/ 2016
چاپخانە:
بۆ خوێندنەوەی ئەم ڕۆمانە کلیکی ئێرەبکەن ……
ماف كامهیه و كام له مافهكان دهبێت مرۆڤ لێ بههرهمهند بێت؟ مافه سروشتیهكانی مرۆڤ یان ئهو مافانهی له كه لهئهنجامی گۆرانكاری بهسهر پرۆسهی بهرههمهێنانی ئابووری و كۆمهلایهتی و پێشكهوتنی كۆمهڵگادا هاتۆته پێشهوه؟
ئایا تهنیا دهبێت قسه لهسهر مافه سیاسیهكان بكرێت كه به شێكن له مافهكانی مرۆڤ یان دهبێت مافه بنهڕهتیهكان كهخۆی له مافه ئابوری و كۆمهلایهتیهكان دهدات بكرێت به سهرچاوهو بناغهی سهركی مافهكان؟
له كۆمهڵگا سهرهتایهكاندا كاتێك چینهكان سهریان ههڵنهدابوو وه مڵكداریهتی بوونی نهبوو، وه توندوتیژی بوونی نهبوو، چهندم ههیه و خاوهنی چهندم جیگای نهبوو، قسهكردن لهسهر ماف و مافهكان بوونی نهبوو. واته مرۆڤی سهرهتایی بهههرمهندبوون له ههموو شتێكی سروشت و كهس پێویستی بهوه نهبوو داوای مافی له كهسی تر بكات . بهلام كاتێك و وه لهئهنجامی پێشكهوتنی گۆرانكاریه ئابوریه- كۆمهلایهتیهكان و مهسهلهی زیادهی بهرههم و زهوی وزارو دهستبهسهراگرتن بهسهر هۆیهكانی بهرههمهێناندا ،كه بههۆیهوه ململانكێ سهری ههڵدا ، ووشهی ماف هاته فهرههنگی كۆمهلایهتی ئینسانهكانهوه و مهسهلهی كێ خاوهن مافهو كێ ئهو مافه دهبخشی چووه ناو هاوكێشهی ململانكیهكانهوه.
له چوارچیوهی سروشتدا مرۆڤهكان لهلایهك و شتهكان لهلایهك پهیوهندی دیالێكتی نێوانیان باسێكی فهلسهفی گرنگ بووه له مێژوودا كه خۆی له خۆیدا بنچینهیهكی بنهڕهتی بووه له قسهكردن به مهسهلهی مافهكانهوه. ههرئهوهی هیگل فهیلهسووفی ئهڵمانی دهڵێ : شتهكان مافیان نییه، له بهرئهوهی دهكهونه ژێر ئیرادهی مرۆڤهكانهوه، مرۆڤهكان مافی ڕههایان ههیه بهسهر شتهكانهوه و دهتوانن ئیرادهی خۆیانی بهسهردا بسهپێنێ و ببنه خاوهنی ، ئهوهش ئامانجه نهك رێگایهك بۆ مانهوهی شتهكان. بهواتایهكی ترمرۆڤ مافی مڵكداریهتی بهسهر ههموو شتهكانهوه ههیه و دهتوانن ببنه خاوهنی . فلان شت موڵكی منه و موڵكی كهسانی تر نییه مهسهلهیهكی رههایه له كۆمهڵگادا . لهمهشهوه مافی خاوانداریهتی مافێكی تاكی كهسه له سروشتدا .
وه ئهگهر پرسیار بكرێت ئایا شتێكی دیاریكراو ههیه كه مرۆڤ مافی خاوهنیداریهتی ههبێت و شتتێكی تر كه مافی نهبێت ، له وهلامدا دهگوترێت مرۆڤ دهتوانێت ببێت به خاوهنی ههموو شتهكان. وه ئهم بیرۆیهشه كه بۆته بناغهی بیركردنهوهی لیبرالیزم بۆ شیكردنهوهی مافهكان . بهلام ئهم بیرۆكهیه بهڕهوڕووی بهرانبهرهكهی دهبێتهوه كه دهڵێت چۆن دهبێت ماف و تاك ههبێت بهبێ كۆمهلگا یان بهبێ پێكهاتهیهكی كۆمهلایهتی. واته پێناسهی ئهو مافانه له چوارچێوهی پرۆسهی كۆمهلایهتی به جۆرێكی تربكرێت. ئهگهر بڵێن تاكهكان مافی خاوهنداریهتیان ههیه له كۆمهڵگادا بهلام ئهوه ئینسانهكانه كه بهكارهێنانی شتهكان ئهدۆزنهوه و داهێنان دهكهن بۆ پركردنهوهی پێداویستیهكانی خۆیان ، واته ئهو مافه گۆڕانكاری بهسهردا دێت كاتێك كهسانی تر بهشدار دهبن له بهكارهێنان و بردنهپێش و پرۆسهی گۆران و بهرههمهێناندا ، له مهشهوه مافهكان دهگۆڕێت دهبێت مافی بهشداربووان ، مافی خاوهنداری یهكهم نامێنێتهوه و له جیاتی ماف كهس له تاكهوه دهبێت مافی كهس له كۆمهڵدا.
داڕشتنی مافهكان و چۆنیهتی و شیكردنهوهو و جێكرنهوهی له یاساكاندا تاكو سهردهمی ئێستا هێشتا بهتهواوی یهكلا نهبووتهوه و كێشمهكێسی لهسهره . كێشمهكێشێ لهنێوان دوو بهرهدا، بهریهكی كهمینهی دهسلاتداران و خاوهن شتهكان و خاوهن هۆیهكانی بهرههم هێنان ، بهریهكی زۆرینهی بێبهش كه خاوهنی هیچ شتك نین جگه له فرۆشتنی هێزی كاریان. وه ئهم كێشهمكێش بهردهوام بووه لهسهر ئهوهی كام له مافهكان دهبێت به مرۆڤهكان ڕهوا ببینرێ و كامی تریان نابێت بچێته چوارچیوهی یاسای بهڕێوهبردنهوه. به درێژای مێژووی مرۆڤ ، وه له سهردهم و قۆناغه جیاوازهكاندا ، لهبهریهكهوتن و شۆڕشهكاندا ، ههمیشه بهرهی دووهم واته بهرهی بهشخوراوان كێشمهكێش و خهباتی كردوه بۆ بهدهستهێنانی مافهكانیان ، قوربانی ملێونههای داوه تا بهرهی یهكهمی كهمایهتی ڕازی بكات یان بیخاته ژێر فشارهوه تاكو كهمێ ملبدا به مافهكانیان .
تا لهكۆتایدا ئهو بهرهیه واته بهرهی دهسلاتداران و خاوهن شتهكان لهژێر ئه و فشارو ململانكێكاندا ناچار بووه ههندێك ماف به ڕهسمی بناسێ و وهههندێ لهوانهی له بنهڕهتدا مانهوهی خۆی دهپارێزێ بخاته چوارچێوهی جاڕنامهیهكی نێو دهوڵهتیهوه ناوی لێبنێ جاڕنامهی مافی مرۆڤ. لهڕاستیشدا مهسهلهی ئهو جاڕنامهیهش و ههر بهو شێوهی كههاتووه و ڕێكهوتن لهسهری، له ئهنجامی پرۆسهی دیموكراسی و فكری لیبرالیهوه نهبووه بهڵكو لهژێر فشاری بهرهی دووهم و بزووتنهوه و هێزه كومهلایهتی ئازادیخوازهكان وخهباتكارانهكهوه بووه له پێناو یهكسانیدا ، كه وایكردوه له چهند دوڕیاندا بهلانسی هێز بهلای خۆیدا ببات وه ههندێ ماف بسهپێنێ بهسهر دهسلاتداران.
ههرچهنده ئهو جاڕنامهیه ههندێك له خاڵهكانی سهپاوه و له ههندێ شوێندا بۆته یاسا، لهوانه مهسهلهی ئازادی سیاسی و بیروباوهڕ و مافی خۆپیشاندان و مانگرتن ….هتد. بهلام ئهگهر بهووردی له خودی جاڕنامهكهدا بڕوانیت كه تاكو ئێستا بهرهی دهسلاتداران وهكو خێرێك دهیبینن به بهرهی دووهم و و ههمیشه لهسهر زاریانه و دهیڵێنهوه، ئهوه دهبینیت كه كورتكردنهوهی مافهكانی مرۆڤ له ئازادی سیاسی و بیروباوهڕ دا خۆی له خۆیدا دابڕانی مرۆڤه له مافه سهرهكیهكانی خۆی له ژیاندا.
بێگومان له سیستهمی دیموكراسیدا بوار ههیه بۆ بهشداریكردنی تاكهكان له شێوازی بهڕێوهبردنی كۆمهڵگاو بهشداری له دهسلاتدا، یان بوار ههیه بۆ دروستكردنی پارت و ڕێكخراو و ڕێكخستنی خۆپیشاندان ، بهلام ئهمه خۆی له خۆیدا نهناسینهوهی سیماتی كۆمهلگایه. مهرج نییه دانی مافی تاكهكان و ئازادیه گشتیهكان بهرابهر بێ به یهكسانی و دادپهروهری كۆمهلایهتی واته مافی سروشتی مرۆڤ له بنهماكهیدا . دهتوانین بڵین سیستهمی دیموكراسی زیاتر له شێوهیهك و داواكاریهكی سیاسی یه له چوارچێوهی سیستهمی سهرمایهداریدا بۆ بهشداری توێژه كۆمهلایهتیهكان له پرۆسهی مافگهرایهتیدا بۆ دامهزراندنی دهولهت و دهسلاتی سیاسی و هیچی تر. له یاسای بنهڕهتی وولاتانی ئهورپای ڕۆژئاوا و ئهمهریكا نووسراوه، سیستهم شتێكی نهگۆره، وه پاش ههڵبژاردن ههر هێێزێك یان پارتێك بێته ناو پهرلهمان یان دهسلات بگرێته دهست، ناتوانێ دهستبهرێت بۆ گۆرینی یان داوای گۆرینی بكات . له زۆرێك وولاتانی تردا كاتێك قسه لهسهر یاسای بنهڕهتی وولاتهكهیان دهكهن دهڵێن بنهمای نهتهوه ههیه له كۆمهڵگادا كهواته دهبێت نهتهوه كۆڵهكهی سهركی بێت له فهلسهفهی كۆمهڵگادا، یان دهلێن ئاین ناسنامهی كۆمهڵگایه بۆیه دهبێت ههموو یاساكان له خزمهت ئاین دا بێت و ههر یاسایهك پێچهوانهی مافی ئیلاهی بێت دهبێت لاببرێت و سازای لهسهر دابنرێ. دهڵێن كۆمهڵگا چینایهتییه و باری ئابووری چینهكان حهتمییه دهستی بۆ نابرێت. بهمهش دانانی قیدوبهندی پێش وهخت یان كۆمهڵێك هێڵی سووریان داناوه لهسهرهتاوه كه نابێت دهستی بۆ ببرێ كهئهمانهش سنوركێشانه به دهوری داوكاریاكان بۆمافهكان .
شیكردنهوهی للیبرالی لهسهر مهسهلهی دیموكراسی ئهوهیه كه تاكهكان ئازاد بن، مافه سیاسیهكانیان بپارێزرێ بهشێوهیهك له شێوهكان ، بهلام ئهم بۆچونه شێواندنی خواستی مرۆڤهكانه بۆ ئازادی، چوارچێوهیهكه بۆ دابهشكردنی مرۆڤهكان بهرهوڕووی سهرمایدار له مهیدانی سیاسی و ڕووپۆشكردنی شهرعیهته به دیكتاتوری چینی دهسلاتداری دابڕاو له جهماوهر.
دیموكراسی بهرههمی دهركهوتنی سیستهمی سهرمایهدارییه، لهمهشهوه بۆچونیان بۆ مهسهلهی ئازادی ومافهكان له زوربهی كاتهكاندا ئامانجیان زاڵكردنی نفوزی ئایدولوجیای مافی خاوانداریهتی و مانهوهی سیستهمهكهیان بووه. له ئهنجامی ئهو پرۆسهیهشهوه بیری للیبرالیزم توانی دهستهواژهی دیموكراسی بخاته شوێن دهستهواژهی ئازادی ڕاستهقینه و خهبات له پێناوی ئهو ئازادیهدا. سهرئهنجام ئه بیرۆیه توانی سنوورێكی كۆتایی دابنێ بۆ هێرشی چینه چهوساوه ئازادیخوازهكان بۆ سهر دهسلاتداران.
ئهمه لهلایهك ، له لایهكی ترهوه ئهم بیرۆیه قسه لهسهر ئازادی دهكات سهربهخۆ له باری كۆمهلایهتی و ئابووری ئینسانهكان. بهمانای پێوێسته مرۆڤهكان ئازاد بن تاكو بچهوسێنهوه و دهبێت كهسان مافی مڵكداریهتیان ههبێت. بنچیینهی فهلسهفهكه له بناغهدا بۆ مرۆڤهكان قبوڵكردنی باری ئابووری ئێستا و ملكهچبوون بۆ پرۆسهی یاسای دروستبوونی دهسلات . به واتایهكی تر ئهوان ئازادیان دهوێ بۆ ئهوهی كه ئازادی چهوسانهوهیان ههبێت بۆ چهوساندنهوه. كه ئهمهش ناوهرۆكی بیرۆكهی شیكردنهوهی للیبرلیزمه بۆ ئازدی و مافهكان.
ئهوهی شایهنی باسه و دهبێت بووترێ ئهوهیه ، دهبێت مافی مرۆڤ تهنها له ڕوانگهی مافی سیاسیهوه نهبینرێ بهڵكو دهبێت له لایهنه جۆراوجۆرهكانی كۆمهلایهتی و ئابووری لێ بڕوانی. دهبێت قسه لهسهر ئازادی و یهكسانی بكرێت وهكو مافی گشتی. ئازادی تهنها به مانای ئازادی بیروباوهڕ نا ، بهڵكو ئازادی له ڕزگاربوون له سهركوت سیاسی، ئازادبوون له كۆت وبهندی ئابوری سهپێنراو، ئازادبوون له كویلایهتی فكری، ئازادی لهتهواوی چهمكهكانی ژیانی مرۆڤ له بواره جوراوجورهكاندا. كاتێ قسهش لهسهر یهكسانی دهكرێت، یهكسانی تهنها بهمانای یهكسانی لهبهردهم یاسادا نه، بهڵكو یهكسانی له دهستكهوت و خیروبێری مادی و ئابووری كۆمهلگا، یهكسانی له نرخ و كرامهتی مرۆڤهكان له بهردهم كۆمهڵگادا.
گرنترین شت له ژیانی مرۆڤهكاندا ئابوریه و سیستهمی ئابوریه له ههموو سهردهمێك لهسهردهمهكانی مێژودا مرۆڤایهتیدا ، ئهمهیه كه وێنهی تهواوی شارستانی مرۆڤایهتی دهكێشێت له ههموو سهردهمێكدا. یاسا ی ئهخلاق و ئاین و فهلسهفه و زانست و تهواوی بیروبۆجونهكانی مرۆڤایهتی پێكنایهت بهبێ كاریگهری سیستهمی ئابووری. كاتێك سهیر دهكهیت زۆرینهی مرۆڤهكان لهسهر ڕووی زهویدا بێبهشن له ئازادی و ههموو ئیمكاناتی مادی له كۆمهڵگاداو چهوسانهوهی ئابوریان لهسهره، بهندی یاساكانی بهرههم هێنانن ، كهواته قسهكردن لهسهر مافهكان بهبێ ههڵگرتنی ئهوكوتوبهنده بنهڕهتییه بێ مانایه . وه كاتێك جاڕنامهی جیهانی مافی مرۆڤیش دهێته مهیدان و ڕهسمیهتی پێدهدرێت ، وا دانراوه كه دهبێت پێش وهخت مرۆڤهكان بنهماكانی باری ئێستای كۆمهڵگا قبوڵ بكهن ئهوسا قسه لهسهر مافهكانیان بكهن. جاڕنامهی مافی مرۆڤی جیهانی داوای ئازادی و یهكسانی ناكات، لهوێدا وا دانراوه كه تاك دانهرو بهرپرسه له زامنی مافی مرۆڤ نهك كۆمهڵگا، بهمش مرۆڤ لهم فهلسهفهیهدا دابڕاوه و كۆت و بهند كراوه.
بهمانا گشتیهكهی مهسهلهی دادپهرهری كۆمهلایهتی و یهكسانی له دابهشكردنی داهات و سهروهتی كۆمهڵگا و مهسهلهی چهوسانهوهی زۆرینه لهلایهن كهمینهیهكی كهمهوه كه خاوهن ههموو شتێكن مهسهلهیهكی رههایه و نهگۆڕه له فهلسهفهی دهسلاتداراندا، كه خۆی لهخۆیدا ههر ئهم خاڵهشه كه سهرچهوای نههامهتهكانی مرۆڤه . ئهمانه ئهم سیستهمهیان بۆ ههتاههتایی یهكلا كرۆدۆتهوه بۆ خۆیان و وه چهسپاندویانه ، وه لهسهرو ئهمهوه هاتوون دهستوور و مافی تاك و ههڵبژاردن و دهخالهتی مرۆڤهكانیان له سیستهمدا دیاریكردوه و جیهان و سیستهمهكهشی به ئهزهلی و نهگۆڕ دههێڵنهوه، لهمهشهوه مرۆڤهكان دادهبڕن و دووریان دهخهنهوه له گۆرینی پرۆسهی دنیایهكی باشتردا بۆ گهشتنی كۆتایی به مافه سروشتیهكانیان.
شهكره ژنێك
چێژه عهشق و
نوقڵه هیواو
بهفره خۆزگەم پێده بەخشێت
ژنێك چوون شیعرو
لهئهوینا سهرمهست و شێت
ئێواران گهرمهسۆز
شهوان شهرمه خهوو
رووناكی دڵ
لهئاسۆی دهروونی ههڵدێت
زهرده ی بهیان ههڵدهسێنێ و
شاباڵی ئهمهك توند دهگرێت
ههتا دهگاته ترۆپكی
گهرمه ههناوی نیوهڕۆ
وێڵه ژنهو
بهدوای خۆی و رۆحی من و
دوندی دهروونا دهگهڕێت
پیتێك لهئاونگی لێوی
چرپهیهك لهترپهی دڵی
ههناسهیهك لهماچێكی
سفرێك لهگۆی مهمكهكانی
لهتروسکەی نیگایهكا
بهگلێنهم دهشۆمهوه
چاوانم دهكهمه ریچكهی
خهونی ئاڵ و
تهمهنی شهنگی ئاواتی
لهكۆشما ههنسك دهدات و
عومرێكی نوێم پێدهنووسێ
یهرگی لاویم دهكاته یهر
دهمبا بهرهو
شهو چرای ژوان
گوڵه خۆزگهو
لاسكه تاسهو
رهگی مژدهم پێ دهڕوێنێ
ژنێك لهیۆسهی ژیانا
چهشنی چیا
بۆ مانهوهم
بووهته چاكترین سهنگهر
ستار ئهحمهد
(خەرمـانلۆغە) یەکێکە لە بیرەوەرییە شیرینەکانی تافی منداڵیم، نەریتێکی کوردەواریی خۆشی منداڵانی کورد بوو. لە سەرەتای ساڵانی پەنجاکانی سەدەی رابردوو منداڵ بووم، ماڵـمان لە دێـی “گۆگـجە” لە ناوچەی شـوانی سەر بە پارێـزگـای کەرکـووک بوو.
هاوینان جووتیارەکانی دێیەکەمان کە بە داس دروێنەی گەنم و جۆیان دەکرد، رۆژانە بە شەغـرە، بە گوێدرێژ و هێستر دروێنەکانیـان دەگواستنەوە بۆ شوێنی خەرمانەکـانیان کە زۆر نـزیک بوون لە ماڵەکانی دێیەکەمانەوە. کە دروێنە تەواو دەبوو، نۆرەی گێرەکردن و کوتانی خەرمان بە جەنجـەڕ دەهـات کە جـووتێ گوێدرێـژ یا هـێستر رایـان دەکێشا.. گەورەکان ئێمەی منداڵانیشیان سواری جەنجەڕ دەکرد.. خۆشییەکی زۆرمان لە سواری و لە خولانـەوەی جەنجەڕدا دەبینی.. جەنجەڕ قرشەی خەرمانەکانی دەبڕین و وردی دەکـرد.. پێیان دەوت پاخـوڕ.. دوا قۆناغی کوتانیش وردە کوت بوو.
دوای کوتـان، نۆرە شەنکـردن دەهـات، کە قرشەی خەرمانەکانیان وردەکوت دەکـردن، خاوەنی خەرمانەکان، چاوەڕێی هەڵکردنی (بـای شەمـاڵ) یان دەکرد، کە بایەکی فێنک و لەسەرخۆیە.. بۆ ئەوەی شەن بکەن، بە شەنکردن بای شەماڵ کایەکەی لە دانەوێڵەکە دور دەخستەوە، چونکە کا لە دانەوێڵە سووکترە.. بەم شێوەیە گەنم و جۆیەکانیان لە کا پاک دەکـردەوە، بە ئەو گەنـم و جـۆیە پاک کـراوەیان دەوت جـێز.. دوایش گەنم و جۆ پاک کراوەکەیان لە سەرن و بێژنگ دەدان، تا لە بـەرد و لە زیـوان و لە شـتی تـر پاکی بکەنەوە، ئینجا بە قـزناخ دەیان پێوان تا بزنن، تۆوەکەیان یەک و چەنـدی بڕیـوە، واتە هەر تەغـارێک کە تۆویان کردوون چەند تەغـاری بڕێوە، ئەمەش بەپێی هات و نەهاتی ئەو سـاڵە بووە، ئەگـەر ئەو سـاڵە بـارانی بـاش بباریبـایە و ژەنگ و کوللـە و سـن لە دەغلەکانیانی نەدایـە، ئەوە ساڵێکی هـات بووە و هـەر تەغـارێک یەک و دە تا یەک و پانگـزەی دەبڕی.. ئەم رێژەیەش بە پێی ناوچەکانی کوردستان دەگـۆڕان، ناوچە هەبوو یەک و سی و یەک و چل تا یەک و پەنجاشی بڕیوە.. بە تایبەتیش ناوچەی قەراج.
دێینە باسی سەربەسەکەمان (خەرمانـلۆغە) ئێمەی منداڵانی دێیەکەمان، هـەر کومەڵێکی هاوتەمانی یەکتری یەکمان دەگرت، هەر یەکەمان قاپێکی گەورە یا توورەکەیەکی خامان دەگرتە دەسـتەمانەوە و دەچـووین بۆ ئـەو خەرمـانەی کە گـەنم و جۆیـەکەی بە تەواوی پاک کرابـوونەوە.. بە روویـەکی گـەش و بە زەردەخـەنەوە بە خـاوەنی خەرمانەکەمـان دەوت:”خەرمـان بەرکـەت” چۆنیـیەتی وەڵامـدانەوەی”خەرمـان بەرەکـەت”ەکەمـان، پەیوەندی بە بەرچاوتێری و بەرچاوتەنگی خـاوەن خەرمانەکانەوە هەبوو.. گەر خاوەن خەرمان بەرچاوتەنگ بوایە، وەڵامی خەرمان بەرەکەتەکەی نەدەداینەوە و بە تووڕەیی و گرژییەوە، پێمانی دەوت:”ئێوە دوابڕاوێکن، بەشی ئێوەی لێبدەم چیم بۆدەمێنێتەوە” بە نابەدڵییەوە، گوێلێک یا دوو گوێـل گەنم یا جۆی دەداینێ و بە تووڕەییشەوە دەیوت: “دەبڕۆن دووبکەونەوە و نەیەنەوە بۆ ئێرە”. بەڵام گەر خـاوەن خەرمانەکە بەرچـاوتێر بوایە و منداڵانی خۆش بویستایە، بە زەردەخەنە و رووخۆشیییەوە پێشوازیی لێدەکردین و وەڵامی خەرمان بەرەکەتەکەمانی بە ” خۆشبن.. یا تەمەندرێژبن.. یا ئەی بەخێربێن ” دەداینەوە. بە هەریەکەمان مشتێک”چنگێک” یا دوو مشت گەنم یا جۆی دەداینی و هەر بە زەدەخەنە و رووخۆشیشەوە، بە رێی دەکردین.
گۆگجە دێیەکی گەورەبوو، نزیکەی سەد ماڵ دەبوون، لەوانەبوو لە رۆژێکدا دوو یا سێ خەرمان بگەڕاینایە، هەر ئێمەش نەبووین، کۆمەڵێک یا دوانی منداڵانی تریش هەبوون.
بەخـشینی بەشە گەنـم و جـۆ لەسەر خەرمانان بە منداڵان پێیان دەوت “خەرمـالۆغە”‘.
بێینە سەر ئەوەی کە چیمان لە خەرمانلۆغەکانمان دەکرد.. لە دێی گۆگجە ئافرەتێکی بە تەمەن هەبوو، پێیان دەوت “میم تەمین” کوچی دوایی کردووە، دەچوو بۆ کەرکووک میوە و تەڕە و سەوزەی هەمەجۆرەی دەکڕی و دەیهێنانەوە بۆ دێیەکەمان و بە گەنم و جۆ دەیفرۆشتن.. یا لەو دێیانەی تری شوان و ناوچە نزیکەکانی دەور و بەرییەوە، کە رەز و باخی میوە و بێستانیان هەبوو، بە سەبەتە و جەواڵ میوەیان دەهێنانان بۆ دێی گۆگجە. وەکو: هەنجـیر، تـرێ، هەنـار، زەردەلوو، شەکـرەسێو، تـرۆزی، قـۆخ، کاڵەک.
دەچوونە ماڵە خانەخوێیەکیان، بۆ ئاگادارکردنەوەی خەڵکی ئاواییش دەچوونە سەربانی ئەو مـاڵە و بە دەنگێکی بەرز هـایان دەکـرد و نـاوی میوەکـانیان دەبـردن و چـۆنییەتی گۆڕینەوەکەشـیان بە گەنـم و بە جـۆ دیـاری دەکـردن، وەکو: هـای هەنجـیر، هەنجـیری نەمامۆکە، یەک و دوو بە گەنـم، یەک و سێ بە جـۆیە، هـای هەنار، هەناری شیرین و مێخۆشمان هەیە، سەربەسەر بەگەنم، و یەک و دوو بە جۆیە، هەر بەم شێوەیە هـای میوەکانی تریشیان دەکرد.. مەبەست لە سەر بەسەر بەگەنم، واتا کێشێکی ئەو میوەیە بەرانبەر بە کێشێک گەنـم دەگۆڕییەوە، یەک و دوو بە جـۆ، واتا کێشێک لەو میـوەیە بەرانبەر بە دوو کێشی جۆ دەگۆڕییەوە، چونکە لەو دێیانەدا و لەو سەردەمەدا، پـارە کەم بوو، بە گۆڕینەوە بە گەنـم و جـۆ هەبـوو.
ئێمەش خەرمانلۆغەکانمان دەکردنە دوو تورەکەوە، گەنم بە جیا و جۆ بە جیا، دەچووین بۆ ئەو مـاڵەی کە هـای میوەی لێوە دەکـرا، خەرمانلۆغەکەمان بەو میوەیە دەگۆڕییەوە. هەنجـیر بوایە، تـرێ بوایە، ترۆزی بوایە، زەردەلوو بوایە.. یا هەر میوەیەکی تر بوایە. دەچووین لە سێبەری دیواری ماڵێکدا دادەنیشتین و بە خۆشی و پێکەنیینەوە میوەکەمان دەخوارد.. تا کۆتایی وەرزی هەڵگرتنی گەنم و جۆ، چوار تا شەش جار خەرمانلۆغەمان وەردەگرت و بە میوە دەمان گۆڕییەوە. دیـارە ئێمەش لە منـداڵانی پێش خۆمانەوە فێری وەرگرتنی خەرمانلۆغە بووین. ناشزانم مێژووی بۆ کەی دەگەڕێتەوە. یا لە ناوچەکانی تری کوردستاندا نەریتی خەرمانلۆغە هـەبووە، یا بە ناو و بە شێوەیەکی تری بووە.
بە داخـەوە بە هـۆی وێرانکردنی دێیەکانی کوردستان، لە شاڵاوەکانی ئەنفالی بەدناو و لە پەرتەوازەکردن و نیشتەجێکردنی زۆرەملێی کورد لە کۆمەڵگاکاندا، کە نیازی گـڵاوی شۆڤێنی عەرەبی، کە لە پارتی بەعسی رەگەزپەرستدا بەرجەستە ببوو، هەوڵی ئەوەیان دەدا، کە هەموو داب و نەریتێکی رەسەنی کوردیمان ریشەکێش بکەن و بە جـارێکیش ناسنامەی نەتـەوەیی کورد بسڕنەوە. بۆ ئەنجامدانی ئەم نیازە گڵاوەشیان، بە شێوەیەکی زۆر دڕندانە و نامەردانە و نامرۆییانە کەوتنە رەشبگیری و رەشەکوژی و کۆمەڵکوژی و کیمیابارانکـردن و ئەنفـال کـردن و بێسەروشوێنکـردنی بە هـەزاران کـورد، کە تـا ئەمڕۆش گوڕونن.. ناوی”خەرمانلۆغە” ش لەگەڵ وێرانکردنی دێیەکان و ئەنفالکردنی خەڵەکەکانیدا، ناوی نەما و لەیادکـراوە.
منداڵانی ئەمڕۆمان، لە شارەکاندا، لە شەوی “بەرات” دا دەگەڕێن و نوقڵ و مێوژ وپارە وەردەگرن، یا خەریکە شەوی (هـەلاویـن) یش لە نیۆ منداڵانی کوردستان ببێت بە باو. بەڵام ئەم دوو بۆنەیە، هیچ پەیوەنـدی و تایبەتییەکیان بە منـداڵانی کوردستانەوە نییە.
من ئەوەم لا پەسەندترە و رەسەنترە، کە لە رۆژهەڵاتی کوردستاندا، لە شەوی جەژنی نەورۆزدا، باوە کە منداكان ماڵان دەگەڕێن و مێوژ و نوقڵ و قەسپ و پارە وەردەگـرن
بە دەم گەڕانەوە، گۆرانی کوردیی فۆلکلۆری دەڵێن، وەکو:
هەی هـەتـەری و مـەتـەرێ
نــــــــەورۆزە وەرنـە دەرێ
…………………….
با ئەم نەریتە بـاوەی منـداڵانی رۆژهـەڵاتی کوردستان لە شەوی نـەورۆزدا، لە هـەموو کوردستاندا ببێت بە نەریتێکی بـاوی هـەموو منـداڵانی کوردسـتان.
ئەمەو لە ئەمڕۆدا بە هۆی پێشکەوتن و شۆڕشی تەکنۆلـۆژیا و داهـێنانی کەرەستە و ئامێری نوێی کێڵان و دروێنەکردن، باوی هەوجاڕ و گاسن و داس و شەغرە و جەنجەڕ و خەرمان نەماون.. لە ئەمڕۆدا ئەم کەرەستە و ئامێرانە بوونەتە کەرەستە ئەنتیکەکانی مۆزەخانە کەلەپوورییەکانی کوردیـمان بۆ ئەوەی بە بیری نەوەی نوێمانیان بهێنینەوە.. ئێمەش هـەر بۆ زانین و بۆ بە بیرهێنانەوە نەریتی”خەرمانلۆغە” مان بەبیری نەوەی ئەمڕۆمان هێنایەوە کە بابەتێکە لە فۆلکلۆری رەسەنی منـداڵانی کوردمـان.
بێگومان ئـەوەی رابـردووی نەبێت ئەمـڕۆ و داهـاتووشی نابێـت.. رابـردوو و ئەمـڕۆ و داهـاتوو، ئەڵقە تێکهەڵکێشەکانی زنجـیرەی مـێژووی هەر گەلێکن.
رەزا شوان
نەرویـج: ٢٠١٩
شــەونـمـی پــاک و بـێـگــەرد
لــەسـەر گـوڵـی ســور و زەرد
شــەو بـاریـبـوو بـە جـوانـی
دەنـکـی زیـو بــوو بـەیـانـی
سـاتـێ گــوڵ دەشــنـایــەوە
شــەونـم دەبــریـسکـایــەوە
چــۆلــەکــەیــەکـی تـیـنــوو
هـەر دەهـات و هـەر دەچـوو
بـریـسـکەی هـاتـە بـەر چـاو
خــێــرا فـــڕی بـــە پـــرتــــاو
لــەسـەر گـوڵـێ نـیـشـتـەوە
تـێـر شـەونـمـی خــواردەوە
٢٧ / ١١ / ٢٠١٨
کاوان محەمەدپوور
ڕەنگە هیچ نووسەر و شاعیرێکی کورد بەڕادەی (لەتیف هەڵمەت) لە بواری کەسایەتییەوە، دوو دەستەواژەی (ناسراو) و (نەناسراو)ی لای خۆیی کۆنەکردبێتەوە. (ناسراو) لەو سۆنگەوە کە هەر کەس تەنانەت بۆ ماوەیەکی کوردتیش خوێندنەوەی لەسەر ئەدەبی کوردی هەبووبێت ئەوە ناوی هەڵمەتی بیستووە و لانی کەم بەشێک لە شێعرەکانی خوێندۆتەوە. (نەناسراو)یش لەو سووچەوە کە لەتیف هەڵمەت لەو نووسەرانەیە کە هەمیشە شتی نوێیی هەیە و کەمتر ئەم نوێگەرییەی بە بەراوردی نووسەریتر هاتۆتە بەرباس. ڕەنگە یەکێ لەم هۆیانەی کەم باسکردنە بگەڕێتەوە سەر گۆشەگیری هەڵمەت کە خۆی بەردەوام لە وتووێژەکان ئاماژەی پێداوە. ئەزموونەکانی لەتیف هەڵمەت ڕێک وەکوو سەمای دەروێشانە جیا لە مەعریفەتی نهێنی، جەزمەیەکی شاعیرانەی تێدایە. ئەم جەزمەیە بۆتە هۆی ئەوەی نوێگەرایی هەڵمەت جارێک لە جەستەی شێعر دەرکەوێت و جارێکیتر لە ئەدەبی مناڵان و لە کاتێکیشدا خۆی لە قەرەی چیرۆک بدات. لە هەر سێکی ئەم بابەتانەدا هەڵمەت قسەی بۆ وتن هەیە. لە شێعردا ساڵی (1971) گرووپی کفری لەگەڵ فەرهاد و ئەحمەد شاکەلی دادەمزرێنێت و بەچەشنێک یەکەم کتێبی شێعری (پەساگۆران) بەناوی (خوا و شارە بچکۆلەکەمان) دەنووسێت. لە ئەدەبی مناڵاندا خەڵاتێکی (Apic)لە وڵاتی سووید وەردەگرێت و لە چیرۆکدا لە یەکەم کەسەکانە کە بە شێوازی مێتاڕۆمان/مێتاداستان (Metanarrative /Metafiction) دەنووسێت، جیا لەوانە لەسەر سۆفیگەری کتێبی نووسیوە و چەند کاری لەسەر ڕەخنەی ئەدەبی و گریمانەی ئەدەبیش هەیە. لەم وتارەدا دەمهەوێت باسی یەکێ لەم لایەنە نوێگەریانی هەڵمەت بە ناوی چیرۆکی(ژنە جنۆکەکانی شێمەحموو) بکەم.
ئەم چیرۆکە- کە خۆیی نووسەریش گومانی لەوە هەیە پێی بڵێت ڕۆمان- لە دەگەمەن چیرۆکگەلێکی کوردییە کە بە شێوازی (مێتافیکشین) نووسراوە. ئەم چەشنە لە گێڕانەوە ئاگامەندی نووسەر بەسەر چیرۆکی باسکراوە و بە شێوەیەک لە حەولی ئەوە دایە خوێنەر بەم قەناعەتە بکەیەنێت کە هەر چیرۆکێک لە بنەڕەتدا خەیاڵی نووسەرە، تەنانەت ئەگەر لە ڕووداوێکی ڕاستەقینەش وەرگیرابێت.
مێتاچیرۆک یان مێتاگێڕانەوە -(لەودیو چیرۆکەوە)( لەسەروی گێڕانەوە)- .شێوەیەک لە نووسینی چیرۆکە کە خسڵەتی (خۆگێڕانەوە)ی هەیە. واتە بەجێگەی گێرانەوەی چیرۆکێکی دەرەکی سەرقاڵی گێڕانەوەی ئەو چیرۆکەیە کە نووسەر ئەینووسێتەوە. چیرۆکێک لەبارەی ئەو ڕۆمانەی کە نووسەر خەریکی نووسینیەتی. خسڵەتی مێتاڕۆمان/مێتاچیرۆک، سیستەمێک لە گێڕانەوەیە کە بە شێوەی ئاگامەندانە خودی گێڕانەوە دەکاتە بابەتی چیرۆک. بە وتەی جان بارت(John Barth)-نووسەری ئەمریکی-(مێتاڕۆمان ئەو چیرۆکەیە کە چیرۆکێکیتر بە جێگەی جیهانی ڕاستەقینە لاسایی دەکاتەوە). هەرکات نووسەر بە جێگەی ئەوەی باس لە چیرۆکێکی دەرەکی بکا لە ناو ڕۆماندا، باسی ئەو چیرۆکە بکا کە لە ڕۆماندا دەینووسێتەوە ئەوە لە شێوەی نووسینی مێتافیکشین کەڵکی گرتوە. نووسەرانی وەکوو (کورت وەنەگات) و (ئیتالیۆکالوینۆ) و (جان بارت) لە نووسەرە هەرە بەناوبانگەکانی ئەم شێوە لە نووسینەن.
تەکنیکی نووسینی (مێتافیکشێن) وەکوو تەکنیکی نووسینی (فیکشێن)(چیرۆک) نییە. (چیرۆک) لایەنی گێڕانەوەی تایبەتی هەیە کە لە نیزامێکی دابینکراودا مانا دەبنەوە. بۆ نموونە چۆنییەتی سازکردنی کاراکتێر و دەستەویەخەکردنی کاراکتێر لەگەڵ نیزامی ڕیوایی چیرۆک و پارستنی پلۆت(Plot) و هێڵی مەنتیقی چیرۆک، لە پێداویستییەکانی هەر چیرۆکێکە. بەڵام مێتافیکشێن تەکنیکەکانی زیاتر لە ئەزموونی خودی نووسەرەوە سەرچاوە دەگرێت، واتە خودی نووسەر دیاری دەکات بە چ شێوە تەکنیکێک بەکار بێنێت کە چیرۆکەکەی چیرۆکی مێتافیکشێن بێت، بەڵام لە پاڵ ئەوانە چەندانە خسڵەتی دیار هەیە کە فیکشێن و مێتافیکشێن لە یەک جیا دەکاتەوە. خسڵەتی سەرەکی مێتافیکشین هەر (خۆگێڕانەوە)ی چیرۆکە، واتە بەم شێوەی باسمان کرد چیرۆکێک کە لەبارەی خودی چیرۆکی باسکراودایە دایە. بۆ نموونە کاتێک نووسەر لە دەقی ڕۆمانەکەیدا ڕاستەوخۆ قسە لەگەڵ خوێنەرەکانی دەکا و ئاماژە ئەدا کە منی نووسەر چیم کردوە و چی دەکەم و بە شێوەیەک خۆی لە دەرەی چیرۆک وەکوو کەسایەتی ڕاستەقینە پێناسە دەکا ئەوە لە شێوەی میتافیکشین کەڵگی وەرگرتەوە. گێڕانەوەناسەکان، (نووسەر) و (گێڕاوە)ی چیرۆک لەیەک جیا دەکەنەوە. نووسەر کەسایەتی ڕاستەقینەیە و لە دەرەوی چیرۆک ژیان دەکا، وەکوو گشت مرۆڤەکانیتر، بەڵام گێڕەوە تەنیا و تەنیا بوونی لە چیرۆک وەردەگرێت. ئەوەش بەو مانایەیە کە لە شیکاری گێڕانەوەناسانەدا ڕەخنەگر هیچکات ژیان و کەسایەتی نووسەر لەگەڵ گێڕەوە تیکەڵ ناکات و ئەم دووانە لە یەک جیا دەبینێت. بەڵام لە مێتافیکشێندا هەوڵی خودی نووسەر بۆ ئەوەیە کە گێڕەوە و نووسەر هەر بە یەک کەسایەتی بزانین. واتە کاتێک دەڵێن نووسەری ئەم چیرۆکە مێتافیکشێنە، ئەوە هەر وەکوو ئەوەیە بڵێن: گێڕەوە-یان یەکێ لە گێڕەوەکانی چیرۆک-ە. ڕەنگە لەم چەشنە ڕیوایەتەدا(مێتافیکشێن) لەگەڵ چیرۆکێک بەروڕوو نەبینەوە کە توانستی گێڕانەوەی دووبارەیی بۆ بەردەنگ پێک بێنێت. واتە بەردەنگ کاتی خوێندەوەی ئەم چەشنە چیرۆکانە بە شێوەیەکی شیاو نەتوانێت چیرۆکەکە بۆ کەسێکیتر بگێڕێتەوە- مەبەست هەر بەو جۆرەیە کە داستانەکانی تۆلۆستۆی یان مارکز دەگێرێتەوە-، چوون لێرەدا زیاتر لەوەی «گوێ بیسی چیرۆک» بین «گوێ بیسی چۆنییەتی نووسینی چیرۆک»ین. هەر بۆیە چیرۆکی مێتافیکشێن زیاتر وەکوو ئەو ئۆتۆبیوگرافییە دەچێت کە بەسەرهاتی نووسەر لە کاتی نووسینی چیرۆک دا دەگێڕتەوە. واتە لەو بارەدا کە منی نووسەر کاتی نووسینی ئەم چیرۆکە چ بارودۆخێکم هەبووە.
چەشنی جۆراوجۆر لە بەکار هێنانی تەکنیکەکانی مێتافیکشێن هەیە کە ڕەنگە جێگەی ئەوە نەبێت گشتیان لێرە باس بکەین بەڵام بە پێی پێوسیت بۆ خوێندەوەی چیرۆکی (ژنە جنۆکەکانی شێمەحموو) باس لە چەند خسڵەت و تەکنیک دەکەین.
ڕا دەربڕینی نووسەر
لە ڕۆمانەکەی هەڵمەتدا، بەچەشنێک لەگەڵ ڕادەربڕینی نووسەر بەوڕووین، نووسەر لە گشت لایەنەکانی چیرۆکدا بوونی هەیە. هەر لەسەرتای ڕۆمانەوە نووسەر خۆی ئاوقای کاراکتێرێک دەکاتەوە کە بێت و یارمەتی بدات کە چیرۆکەکەی بگێڕێتەوە، بۆیە لە قارەمانێک بۆ ڕۆمانەکەی دەگەرێت و باسی چۆنییەتی کاراکتێری پێویست دەکا. نووسەر لەسەرەتاوە بە خوێنەر دەڵێت: تۆ لەگەڵ ڕۆمانێک بەروڕوویی. ئەم دخاڵەتی نووسەرە شتێکە کە لە قوتابخانەکانی تری ڕۆماندا نایبینین. گێڕەوەی ڕۆمانی (ژنە جنۆکەکانی شێمەحموو) باس لەوە دەکا بۆ گێڕانەوەی ڕۆمانەکەی پێویستی بە قارەمانێک هەیە. بۆیە لە حەولی دیتنەوەی ئەوە قارەمانەیە. لەسەرەتا چاوی بە ژنە جنۆکەیەک دەکەوێت کە خەریکی قژ شانەکردنە تا شوو بە شێخ مەحموود بکات. نووسەر بۆ شیکردنەوەی بەشێک لە تیپ/کەسایەتییەکانی چیرۆک-هەڵبەت ئەگەر مەجالی ئەوەمان هەبێت بڵێین کەسایەتی- لە پەراوێزی دەقەیدا شیکاری دەکا و ڕای تایبەتی خۆی دەردەبڕێت. هەڵبەت شیکاری پاواوێزیش خۆی هەر وەکوو چیرۆکێک دەنوێنێت. دخاڵەتی بەردەوامی نووسەر لە چیرۆکی (ژنە جنۆکەکانی شێمەحموو) تا کۆتایی گێڕانەوەکەی بەردەوامە.
دەق ئاوێزان (Intertextuality)
کەڵک وەرگرتین لە دەق ئاوێزان(بینامتنیت) یەکێ تر لە خسڵەتەکانی مێتافیکشێنە کە لەم چیرۆکەشدا پاتە دەبێتەوە. بەکارهێنانی شێعر و زکری دەروێشانەنی کفری، کەڵک وەرگرتن لە حەقایەت و ئەفسانە کوردییەکان، بەکارهێنانی ناوی نووسەر و کتێب و، ئاماژەی بە کەسایەتییە دەرەکییەکانی کۆمەڵایەتی چەشنێک لە کارکردی دەق ئاوێزان لەم چیرۆکەدایە. هەڵمەت هەروەها لە پێکهاتەی چیرۆکە کلاسیکەکان-وەکوو (حەقایەتەکانی هەزار و یەک شەو)- کەڵک وەردەگرێت. لەو جێگەیانەی کە چیرۆک لە ناو چیرۆکدا دەهۆنێتەوە و کەسایەتی ڕۆمانەکەی گوێ بیسی چیرۆکی گێڕەوە دەبن دەق ئاوێزانی پێکهاتەیە بۆ رۆمانی (ژنە جنۆکەکانی شێمەحموو) کە دێتە خانەی پێکهاتەی حەقایەتی کلاسیکە.
سازکردنی پێکهاتەیەکی ئەفسانەیی
هەڵمەت لە پاڵ کەڵک ورگرتن لە پێکهاتەی گشتی حەقایەت، خۆی پێکهاتەیەکی تایبەتی ئەفسانەیی لە چیرۆکەدا ساز دەکا. پێکهاتەیەک کە لە لایەنی مێتافیزیک بوونی کەسایەتییەکان وەکوو ئەفسانەکان دەچێت و لە لایەن پێکهاتەی بووتیقاییەوە خسڵەتی مێتافیکشێنی هەیە. لێرەدا نووسەر پێکهاتەیەکی ئەفسانەیی بۆ گێڕانەوە پێک دێنێت کە دوو کەسایەتی (ڕاستەقینە/ خەیاڵی)، دوو پێکهاتەی (کلاسیک /پۆست مۆدێڕن) و دوو گێڕانەوەی (دەرەکی /ناەوەکی) تێدایە. فەزاسازی نووسەر لەم دەستکردەیەدا گەمەیەکی بەردەوامی (وێستانی ڕیوایی) و (بازدانی ڕیوایی)تێدایە. واتە لە زۆر جێگە گێڕانەوەی چیرۆکەکە ڕادەگرێت و دەست دەکا بە شرۆڤە و خوێندەوەیەکی بە ڕواڵەت فەلسەفی وعاریفانە. بۆ نموونە ئەو کات کە کچە جنۆکەکە لە دووا بیستنی چیرۆکێک لە گێڕەوەی ڕۆمان و چێز برنی دەڵێت: ئەگەر هەموو شەو چیرۆکێکی ئاوا چێژدارم بۆ بگێڕیەوە ئەوە شووت پێدەکەم، گێڕەوە دوا نووسینی ئەم ڕستە باسی بێدەنگی نێوان خۆیی و جنۆکەکە دەکات و دواتر لە پاڕاگرافی کۆتاییدا، چیرۆکەکە دەوێستێنێت و شرۆڤەی بێدەنگی دەکا.
ئایرۆنی لەسەر زانیارییەکانی خوێنەر
گشت ژێدەر و شرۆڤەکانی گێڕەوەی (ژنە جنۆکەکای شێمەحموو) زانیاری هەڵە دەدەن بەخوێنەر، بە چەشنێک زانستی خوێنەر لە بازنەیەکی (ئایرۆنیک) داوێت بۆ ئەوەی هەم پلارێکی تەنزی لە دەقەکانی پێشوو بگرێت و هەمیش بەم گەمەیەکی مەعریفی جارێکی تر بە خوینەر بڵێت: تۆ لەگەڵ جیهانی دەستکردەی چیرۆک بەروڕوویی و واقیعییەتی نییە. بۆ نموونە لە لاپەڕەی یەکەم دا (ئالبێر کامۆ) وەکوو کوردێکی ئاوارەی سووری! پێناسە دەکا کە ڕۆمانێکی بە ناوی (الغریب یان بێگانە) بە زمانی عەرەبی! نووسیوە، یان بۆ (هێنری باربوس) دەڵێت کە یەکێ لە جنۆکەکانی باوەگەورەم بوو کە ساڵی (١٩٣٠) بە دووکەڵی سیگار ڕۆمانێکی بە ناوی (دۆزەخ) نووسیوە، لە لاپەڕەکانی تر کتێبی (حەقایەتەکانی هەزار و یەک شەو) لە نووسینی هاوبەشی (مارکس و هێگل) دەزانێت. ئەم شێوە زانیاریە کە بە ئەنقەست لەلایەن نووسەرەوە دێتە پانتای ڕۆمانەوە بۆ ئەوەی جارێکیتر بە خوێنەری چیرۆک ڕاگەیەنێت ئەم چیرۆکە ڕاستەقینە نییە و تۆ لە گەڵ گەمەیەکی خیاڵی نووسەر بەرەوڕوویی.
شکاندنی هێڵی لۆژیکی چیرۆک
جیهانی ئەفسانەکان پێکهاتەی جیهانی واقیعی نییە، واتە لۆژیکی ئەم جیهانەی بەسەردا زاڵ نییە و (هۆ و بەرهۆ)یەکانی وەکوو جیهانی واقیعی نییە، لە کاتی خوێندەوەی چیرۆکی لەتیف هەڵمەتدا، لەگەڵ دەستوور و هێڵێکی دیاری کراوی ڕیوایی بەروڕوو نین و دەیان چیرۆکی نێو ڕۆمانەکە هیچیان بە کۆتایی ناگەن. نووسەر بەردەوام لە (بازدانی ڕیوایی) بۆ گێڕانەوەی چیرۆکەکانی بەهەرە دەگرێت، واتە بێ ئەوی هێڵێکی مەنتقی-واتە مەنتقی دەرەکی- لە پشت کۆتایی و دەستپێکی چیرۆکی نوێ بێت هەر لە نێوان چیرۆکێکدا دەپەرێتە ناو چیرۆکێکی ترەوە، بەم تەکنیکە، هەم ئاڵۆزی و خەیاڵی بوونی جیهانی جنۆکەکان و ئەفسانەکان بە نیسبەتی جیهانی واقیعی نیشان دەدات، هەم پێکهاتەیەکی مێتافیکشێنی بۆ چیرۆکەکەی دەخوڵقێنێت،
لە کۆتاییدا، (ژنە جنۆکەکانی شێمەحموو)، هەروەکوو ئەوەی کە لەتیف هەڵمەت باسی دەکا حەولێکە بۆ دەرباز بوون لە فەزایی نووسینی کلاسیک لە ناو ئەدەبی داستانی کوردی دا. ڕەنگە ئەم چیرۆکەی هەڵمەت، ئەوەندە لە بوواری تەکنیکی و پێکهاتەی چیرۆکەوە بە هێز نەبێت بەڵام لانیکەم شەهامت و جەسارەتی ئەوەمان پێدەدات، شێوە و چەشنی نوێ بۆ ئەدەبیاتی داستانی کوردی تاقی بکەینەوە و لانیکەم بۆ جارێکیش بێت خۆمان سەرقاڵی ئەوە بکەین کە ئایا ئەم زمان و زەینە کوردییە توانستی ئەوەی هەیە پێکهاتەی نوێ بەرهەم بێنێت یان نا؟.
ئەوە ڕاستە کە لە ڕۆمانی پۆست مۆدێرندا پەیوەندیەکانی هۆ و هۆکار دەڕوشێن و لێک دەترازێن و ناتوانرێت ڕۆمانەکە ئاراستە بکرێ و بناسێنرێ، ڕستەکان تا ئاستێک نادیار و نهێنی ئامێزن، وەکو خودی نووسەرەکە(مرۆڤ) پارچە پارچەو ناڕێک و پێکە، هەرچەندە زاراوەی پۆست مۆدێرنزمی لە ۱۹٦۰ بەدواوە ببوە شتێکی باو، بەڵام بەشێوەیەکی دیار (ژان فرانسۆ لیۆتار ) بوو کە لە ساڵی ۱۹۷۹ دا پەیدا بوونی ڕێبازی پۆست مۆدێرنیزمی ڕاگەیاند، ڕۆمانی پۆست مۆدێرن ڕیشەکەی بۆ پەیدابوونی ڕۆمانی شەپۆلی هۆش و ڕۆمانی نوێ لە فەرەنسا دەگەڕێتەوە تاوەکو ئێستا چەند کەسێکی وەک(دیڤید لاج،ئەیهاب حەسەن، دەیڤید لۆج، باری لیویس، دور فۆکما، برایان ماک هێل، میلان کۆندێرا) تایبەتمەندیەکانی ڕۆمانی پۆست مۆدێرنیان خستۆتەڕوو، ئەو تایبەتمەندییانەی، کە میلان “کۆندێرا” کە یەکێکە لە نوسەرە ناسراوەکانی پۆست مۆدێرنیزم، ئەو تایبەتمەندیانەی خوارەوە بۆ ڕۆمانی پۆست مۆدێرنیستی داناوە:
• پچڕ پچڕی (Discontinuty). گێڕانەوە پارچە پارچە و پچڕ پچڕە لەسەر شێوەی کۆلاژە، یەکێک لە تەکنیکەکان یادداشت نوسییە.
کاتێک خوێنەر ڕۆمانی(هاوزێ ) دەخوێنێتەوە توشی سەرلێشێوان دەبێت و هەست بە بزربوون دەکات، بە ڕادەیەک ڕووداوەکان پەرت کراون پێکەوە لکاندنیان
بۆ خوێنەر ئاسان نییە، بۆ وێنە:
دڵاوەر ڕەحیمی، ل۱۷
” گیڕۆدەو ئاڵوودەی ڕابردوویەکت کردم کە لێی هەڵدەهاتم، گیرۆدەی ئەو چیا و دۆڵ و کەندانەت کردم کە بێباکانە و بە چاوی نووقاوەوە تیایاندا گوزەرم کردبوو، یانژی لێی بپرسم، ئەرێ تۆ ئاقڵتری، ئەمەی من پیایدا دەگوزەرێم ناوی چی یە؟ ئەو چی دەگووت ؟ زارا چی دەکرد ؟ ئەو چی کردبوو ؟ ئەو دەموچاوی دەدا بەیەک سەیرێکی دەوروبەری دەکرد و دەیگوت: من؟ چیم لەتۆ کردووە؟ هاااا چی؟
• گێڕانەوەی باڵا(metanarration). گێڕانەوە هێلەکی و ڕاستەوخۆ و ڕاستاو ڕاست نییە.
لێرەدا بە ڕوونی خوێنەر درک بەوە دەکات کە ڕۆمانی ناوبراو کۆتایەکەی دەستنیشانکراو و ڕوون نیە، لەگەڵ ئەوەشدا چارەنووسی کارەکتەرەکان لەم ڕۆمانەدا زۆر تەموومژاوییە.
• سەروو ـ دەقی، یا دەقی بە باڵابوو(Metatexuality) لە خودی دەقەکەدا، هەمان دەق شرۆڤە دەکەن.
یەکێکی تر لەو تایبەتمەندییانەی کە ڕۆمانی پۆست مۆدێرنی پێ دەناسرێتەوە لە خودی دەقەکەدا، هەمان دەق شرۆڤە دەکەن
بۆ وێنە:دلاوەر ڕەحیمی ل.ل. ٨۹ ـ ۹۰
“دەنگێک نە ژەنگاوی، نە لە ڕەنگی خۆڵەمێشی و ڕەساسی، نە ڕەش و بۆر و مۆر، دەنگێک وەک دووکەڵ بەرز دەبووەوە، دەبوایە لەو گشتە دەنگ و بۆن و ڕەنگە، ببیستم و بۆنی پێوە بکەم. ڕەنگە ویستبێتم ئەویش لە کەڵێنێکەوە بێتە ناومەوە و ماڵێک چێ بکات. ڕەنگە پەست بووبم یان توڕە، بۆ نایەت لە کاسەی سەرمدا کە لە نیشتیمانێک بەرینترە ماڵێک چێ بکات، باڵەخانەیەک بینا بکات. تا نێزیکتر دەکەوتمەوە شپرزەتر دەبووم، بۆ نایناسم؟ جگە لەو گشتە دەنگ و بۆن و ڕەنگە، تەنیا دیوارێکی نزم و کۆن مابوو بگەمە لای. ناسیمەوە، بەڵام بە دیوارەکەدا ناسیمەوە. ساڵ ساڵ ساڵ چ ساڵێک بوو، ساڵ ساڵی چەند بوو، سی ساڵ لەمەوبەر بوو، سی ساڵ لەمەوبەر تا ئێستا ئەو دووکەڵە بەرز دەبێتەوە و کەس نایبینێ، کەس هەناسەی تەنگ نابێت. ئەو دەنگە بەرز دەبێتەوە و کەس گوێی کەڕ نابێت.
ئەم ڕۆمانە دابەشی سێ بەش دەبێ لە هەردوو بەشی یەکەم و دووەم دابەشی چەند وردە ئیشێک دەبن لە بەشی سێییەمدا باسەکە بەیەک ئاراستەش دەڕوات و نووسەر لەناو دەقەکە ئامادەیی هەیە، فۆڕمالیستە ڕووسییەکان بەو بابەتەیان دەگوت(ئاشکرا کردنی تەکنیک).
جارێکیتر ئەگەڕێمەوە سەر ئەو خاڵەی کە گوێزانەوەی سەرگەردانی و پەشێوی بۆ خوێنەر چونکە خوێنەر لە درککردن و تێگەیشتنی تەواوی دەقەکەدا تووشی سەرگەردانی و سەراسیمەی دەبێت، بۆ وێنە یەکێک لە تەکنیکەکانی ئەم کارە ئەمەیە نوسەر کاتەکان و ڕووداوەکان تێکەڵ بە یەکتری دەکات. بۆ وێنە لە سەرەتای بەشی یەکەم (فاروق) بریندارەو لەسەر جێیەو لەپڕ ئەم کارەکتەرە لە چیا زیندەگی دەکات، دوواتر لەناکاو کەسێکی کورتەبالا لە کارەکتەر بەدیار دەکەوێت ڕەوتی گێڕانەوەی لێ وەردەگرێ دەست دەکات بە گێرانەوەی ڕووداوەکانی ژیانی خۆی ، بەمەش فەزایەکی سەرسامکەر و پڕ لە ئیستاتیکا لەناو دەقەکەدا دروست دەکات کە یەکێکە لە تایبەتمەندییەکانی ڕۆمانی پۆست مۆدێرن کارەکتەرەکانی (هاوزێ) لە سەردەم و شوێنی جیاوازدا دەژین لەپڕ خۆیان بەناو گێڕانەوەی چیڕۆکی یەکتر دەکەن،لەهەمان کاتدا بە شێوەیەکی گشتی پاڵەوانانی ڕۆمانی پۆست مۆدێرن تەنیاو ڕەشبینن.
کاتێک باس دێتە سەر مرۆڤایەتی نوسەر ئەیەوێت ڕاستی ڕووداوەکان ون نەکرێن، بەتایبەت لەو کۆمەڵگایانەی تا ئێستا تاکەکان نەیان توانیووە سنورە ئاینی و نەریتیەکان تێبپەڕێنرێن بە گێڕانەوەی کۆمەڵە چیڕۆکێک لەگەڵ خۆت پیاسەیەکت پێ دەکات گەر بێتە سەر بابەتی مرۆڤایەتی خوێنەر وا هەست دەکات قۆناغەکانی تێپەڕاندوون وەلێ ڕووە ڕاستەقینەکان دەشارینەوە و خۆمانی لێ بێ بەری دەکەین. لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا باسکردنی ورد و درشتی ئەم ڕۆمانە پێویستی بەوەیە خوێنەری بیت هەرجارەو ببیت بە ( فایەق، زارا، ئارام، فاتێ، گەڵاوێژ، سەرداری کەماڵ ئاغا، پێشمەرگە، جاش، عاشق، بێ وەفا، بە وەفا) کەچەندین چیڕۆکی شارەوە لەپشت (هاوزێ ) هەن ئەستەمە بەبێ خوێندنەوەی بیانبینین.
——————————–
سەرچاوەکان:
۱ـ ڕێبازە ئەدەبییەکان، د.سیروس شەمیسا.
۲ـ هاوزێ، دلاوەر ڕەحیمی.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
ڕیاز حاجی
Doomsday Clock ….
” ئەگەر شتێک لە لیستی ناو سەبەتەکەت ماوە، نەتکردووە، ئێستا بیکە”
لە کۆبوونەوەی دەوری، زانایانی ئەتۆمی و روناکبیرانی جیهانی، کە رۆژی پێنجشەمە ٢٤-١٢٠١٩ کرا، لە وانە ١٥کەسیان هەڵگری خەڵاتی نۆبلن. بە هۆی ئەو هەڕەشانەی چەکی ئەتۆمی و گۆڕانی کەش وهەوا، لە گێتی دەکەن .
کاتژمێری رۆژی فەنابوون: ئەوە کاتژێرەی، دەیان ساڵ ئایکۆنی شەڕی ساردبوو. وەک میتافۆرێک بۆ ئەو هەڕەشانەی چەکی ئەتۆمی و گۆرانی کەش و هەوا لە گێتی دەیکەن،لە سەر ١١:٥٨شەو دایاناوە.
ئەم کاتژمێرە، بە پێی هەڕەشەکان میلەکەی خێرا دەبیت و بە پێچەوانەش رادەوەستێت، یان بەرەو دواوە دەگەڕێتەوە. لە ساڵی ١٩٤٧ وە.٢٨ دەقیقەی تێپەڕاندووە. لە ٢٠١٩ دوو دەقیقەی ماوە بۆ نیوەشەو، سەعاتی سرێنەوە گێتی؟
بۆ خەوی بێ تاوانیی عەشق
کۆمەک بکە
ژوورێک لەگوڵ دروست بکەین
بۆ کۆچی شەو ، کاتی ترس
کۆمەک بکە
بە هەموومان “پرد”ێک دروست بکەین
بۆ خەو ئاوریشم دروست بکەین
كۆمەک بکە
بە ووتەی عاشقانە
بۆ زامی ” شەو ”
مەڵحەم دروست بکەین
لێگەڕێ
تەنهاییمان بەش بکەین
لە نێوان من و سفرەی شەوی تۆ
لێگەڕێ
لە نێوان دەستی من و تۆ
پردێک هەبێ بۆ تێپەڕ بوون لە خودی خۆمان
تۆ ئەناسم ئەی ” پاسەوانی شەوانەی ” عاشق
تۆ بە ناوی ” نهێنی ” م ئاشنای
تۆ چاوت لە غەمەوە پەیا بووە
لە خێڵ و وەچەکانی عاشقەکانی
ئەتناسم ئەی سەرکێش
دوورە پەرێزی مەکە لە هەنسکی من
جەستەی شەکەتت بسپێرە
بەدەستی دڵنەوایی دەستە عاشقەکانی من
بە دوای کام ووتە و قسەوەیت !!
بێ دەنگیت
درکانی هەموو قسەکانە
تۆم لە لێدانی دڵتەوە ناسی
لەو دڵەی ، دڵی عاشقانی دونیایە
تۆ بە خۆ پۆشینت بە پەڕی گوڵ و ماچەوە
منت گەیانە جەژنی ئاوێنە و ڕووناکی
چۆن لە سێبەرەکانی شەو بترسم
كە تۆ خۆت سپارد بە دەستم
كۆمەک کە
جادەکان بە گرفتن
منی ڕێبوار لە تۆ نەسەنن
كۆمەک کە
تا کۆترە شەکەتەکان
ڕووەو سەهۆڵ بەنگانی چڵەکان نەڕۆن
كۆمەک کە
لە ڕێبوارە عاشقەکان
سۆراغی میهرەبانی بکەم
كۆمەک کە
تا بۆ هەمووان بمێنینەوە
كۆمەک کە
تا بۆ هەمووان بمرین
لێگەڕێ
لە نێوان من و سفرەی شەوی تۆ
تەنهاییمان بەش کەین
لە نێوان دەستی من و تۆ
پردێک هەبێ بۆ تێپەڕین لە خودی خۆمان
بۆ تێپەڕین لە خودی خۆمان
ســــڵاو ئــازيــزانــی مـــاڵ
دايــەو بـابـەی لـە خـەيــاڵ
ئێوەن خـۆشـەويستی مــن
لــە نێو بيرو هـەستی مــن
ئێـوە بــــۆ مـن ئــاوێـنــەن
لـــە چـــاكيـدا بــێ وێـنــەن
پـێـتـان گـوتـــم بـخــوێـنـە
زانـيــاری بـەدەســت بێنـە
منـيش خـوێـنـدم بـە وردی
تـــا ئـــاواتــــــم بــێــتــەدی
ئـــامــۆژگـــاری ئێـوە بـــوو
كــەوا مـنـی پـێ دەرچــوو
ئەوەش كـارتی دەرچوونــم
كـۆشش و ماندوو بـوونــم
يەكەم بــووم وەكـو سـاڵان
شـــــادم لـــە نێـو مـنـــداڵان
سەيرمكەن چەند ئاسوودەم
دڵخــۆش و لێـو بـە خەندەم
ڕۆستەم خامۆش
بەشی سێیەم
1
پەیوەند بە پرسی شۆڕشەوە ئەو پرسیارە کرۆکییە زیت دەبێتەوە، کە داخۆ چۆن تاکەکەس لە شێوەی ڕەفتار و هزرینی سوننیگەرا “دەر-بچێت”، ئاخر بەبێ خۆدنەفیکردن، واتا وەک پێشتر گۆتمان، بەبێ هەڵوەشاندنەوەی ڕەخنەییانەی کەسێتییە سۆسیۆکولتوورییەکەی خۆ و بنیاتنانەوەی کەسێتییەکی نوێ، کەسێتیی شۆڕشگێڕ چێنابێت. (ئەمە پرسیارێکە کە گەرەکە بناغەی بڕێژرێت و لە بەشەکانی دیکەدا بە وردی ڕووی تێدەکەین).
سەرەتا گەرەکە پەیوەند بە شۆڕشەوە ببێژین، کە ناشێت یەک پێناسەی ئیدیۆلۆژییانە بۆ شۆڕش زیتبکرێتەوە و بسەپێنرێت، واتا دەشێت شۆڕش بە شێوەی جیا بگێڕرێت. بۆ نموونە شۆڕش هەیە لەژێرەوە، وەک شۆڕشی فەڕەنسی و ڕوسی کە لەژێرەوە بە ڕاپەڕینی خوێناوی دەسەڵاتی دێرینیان ڕووخاند؛ یان شۆڕش هەیە لە سەرەوە، وەک لە ژاپۆن کە ئەو وڵاتەی بە ئیجرای سیاسی ڕووەو سەرمایەگەری (کەپیتالیزم) پەڕاندەوە؛ لێ لە سەردەمی هەنووکەدا هاوکات دەشێت شۆڕش کرداری ئازادیخوازانەی بەرپاکراو بێت لەدژی کەسێتیی سۆسیۆکولتووریی خۆ، لێرەشدا بەبێ ئەوەی مرۆڤ بپەڕێتەوە بۆ وەرگرتنی هەڵوێستی سۆسیال و لەتەک هاوهزرانیدا خەبات بۆ گۆڕانی یان هەڵگەڕانەوەی کۆمەڵایەتی بکات. بێگومان دەشێت ئەم جۆرەی شۆڕشگێڕێتی لە ڕووی ئێتیکەوە (ئەخلاقناسییەوە) شایانی سەرزەنشتکردن بێت، چونکە کەس بەبێ وەرگرتنی بەرپرسیاریی سۆسیال ژیانی خۆی بە ئازادی بەڕێوەدەبات، لێ بەڕێوەبردنەکە سەرەڕای ئەوە هێشتا هەر شۆڕشگێڕانەیە، چونکە لە شێوە هزرین و ڕەفتاری سووننیی دەر-چووە. جگە لەوە ڕێنیسانسێکی زەردەشتایەتیش گۆڕانێکی شۆڕشگێڕانەیە، چونکە مرۆ ڕەخنەییانە کەسێتییە سۆسیۆکولتوورییە سوننییەکەی خۆی دەخاتە ژێر پرسیارەوە، لەو ڕەوتەشدا هێدی هێدی هەڵیدەوەشێنێتەوە و “خۆی بکەرییانە” دەکات بە کەسێتییەکی دی کە لە ناخییەوە جەخت لە بڕیاری ئازادی خۆیی دەکات. ئاخر ئەوە کەسێتییەکە کە چیدی لەخواترس نییە، بەڵکو خودای خۆی خۆش دەوێت، هەروەها وەک زەردەشتی، واتە وەک ناسێنەری سروشت، لە کەسێتییەکی سوننیانەی وێرانکەری سروشتەوە بووە بە کەسێتییەکی ژینگەپارێز.
لێ ئێمە گەرەکە سەرباری ئەم شێوە جیاوازانەی شۆڕش وردتر مۆرکە کرۆکییەکانی دیاربهێنین. شۆڕش لە پەیوەندییە داکەوتییەکانی ئەو دەڤەرە جیانابێتەوە کە شۆڕشی لێ دەگێڕرێت، جگە لەوە شۆڕش هەردەم گۆڕانکارییە ڕووەو ئایندە. لەم ڕوانگەیەوە ناشێت بزاوتە پاشڤەرووەکان شۆڕش بن، بۆ نموونە ناشێت بزاوتە جیهادییەکان ناوبنرێن شۆڕشی ئیسلامی، چونکە کەسانی نێو ئەم جۆرە بزاوتانە خۆیان سەرەتا وەک مرۆڤ بە تەنگژە ئەخلاقییەکانی سەردەم بارگاوی بوون، لێ لەبەر ئەوەی کوڕان و کچانی باب و باپیرانیانن، کەواتە لەبەر ئەوەی هەیەپارێزن، ئەوا ناوێرن خۆیان ڕەخنەییانە بەو تەنگژانەوە خەریک بکەن، بەڵکو وەک کەسێتیی ترساو هانا بۆ ڕابوردوو دەبەن، واتا پەرچەکردار (ڕێئەکسیۆن = ڕەجعە) دەنوێنن. ئەوان بەم هەنگاوە پاشڤەرووەیان ڕووەو سەردەمانی دێرین و بنەما ئاینییە چواندووەکانی ئەو سەردەمانە دەگەڕێنەوە و وەک نموونەی باڵا دایاندەنێن، ئەوەش بۆ خاتری ڕزگارکردنی سەردەمی هەنووکە لە تەنگژەکانی. هەروەها ڕاپەڕینی ئێرانییەکان لە کۆتایی حەفتاکانی سەدەی بیستەمدا لەدژی دەسەڵاتی شاهەنشاهی شۆڕش نییە، چونکە لە سەرەتاوە وەک ڕاپەڕین لایەنێکی بەهێزی ئاینی لە خۆ گرتبوو، جگە لەوە نەدەشیا ڕێکخراوە بەناو چەپەکانی نێوی بەهۆی ئەدگاری ئیسلامییانەی (واتا سۆسیالیزەکراویی شیعی یان سوننییانەی) خەباتگێڕانیانەوە شۆڕشگێڕ بن. ئەوە لە بنەڕەتدا یەکێک بوو لە هۆکارە سەرەکییەکان کە بۆچی ڕاپەڕینی گەلانی ئەو وڵاتە لە ئاکامدا بە دامەزراندنی دەسەڵاتێکی تیۆکراتی دامرکایەوە. هەروەها ناشێت ڕاپەڕینی چەکداری و یاخیبوونە کوردییەکان شۆڕش بن، بۆ نموونە بزاوتە چەکدارییەکەی 1961 یان دەستپێکردنەوەی زۆرانی چەکداری دوای ئاشبەتاڵ ی 1975 لای کوردەکانی ئێراق، یان شەڕی چەکدارییانەی هێزە سیاسییەکانی کوردانی ئێران (ح.د.ک و کۆمەڵە و شێخ عیزەدینی حوسەینی) دوای ڕووخانی شا لەو وڵاتە. ئەم بزاوتە ناوبراوە کوردییانە لە ئێراق و ئێران هێشتا قەرزبارن بە ساغکردنەوەی ئەو پرسە کە داخۆ ئەوان بزاوتی “ڕزگاریخوازی ی ناسیۆنالیستی” بن یان بریتی بن لە “یاخیبوونی چەکداری بە ئامانجی بەشداریکردنی سیاسیی کوردان لە دەسەڵاتی مەرکەزیی دەوڵەتدا”. لەم ڕوانگەیەوە دەستەواژەی “شۆڕشە کوردییەکان” هیچی دیکە نییە جگە لە ڕەوانبێژی.
2
واژەی کوردستان لە بنەڕەتدا دوو واتاییە: کوردستان لە لایەک وەک تێگە بریتییە لە “پرۆژە”، کەواتە بەدیهاتوویەکی ئایندەییە. لەم ڕوانگەیەوە ئەرەبەکان ڕاست دەبێژن کاتێک ئەوان لە “ئەلخەتەر ئەلکوردی” دەدوێن؛ واتا کورد پڕمەترسییە بۆ سەرجەم قەوارە دەوڵەتییەکانی خۆرهەڵاتی ناڤین. نەشیاوە نکۆڵی لەم ڕاستییە بکرێت. لێ کوردستان لە لایەکی دی ڕێزمانیانە واتای “خاک” ی “کورد” دەگەیەنێت و هەر وەک ئەم خاکەیە کە زۆرینەی کوردانی سوێندخۆر سوێندی پێ دەخۆن، یان بەبێ ئاسۆ لەسەری دەژین و بەزۆریی وێرانی دەکەن.
ئەمڕۆ ناسیۆنالیزم، کە دەشێت دێمۆکراتیگەرا بێت بە ڕاگەیاندنی بنەمای دەسەڵاتی پەرلەمانی لە دەوڵەتێکی نەتەوەیی یان فرەنەتەوەییدا، چیدی ناشێت بە میللییبوون بانگەشەی بۆ بکرێت و هەستەکییانە پیادە بکرێت. میللیبوون و هەستەکێتی لە پرسی نەتەوەییدا دەشێت زۆر بەلاوەکی، بۆ نموونە لە هۆزان و سرووددا، بەپیت بکرێن. لەم ڕوانگەیەوە پێویستە ئاڕاستەی نەتەوەچێتی بخرێتە ژێر پرسیارەوە.
ئاشکرایە دەمێکە سەردەمی نەتەوەچێتیی کوردی بەسەرچووە، واتا سەردەمی نەتەوەخوازی بە حیکایەت، بە هۆزان، بە کردنی ئەندێشەییانەی ئەم یان ئەو گرووپی ئێتنی (بۆ نموونە لوڕ) بە کورد، یان حیکایەتی سنووری کوردستان و هتد. بە کورتی، کوردایەتی لە شێوەی حیکایەتخوانیی شەوچەرەی زستاندا بەسەرچووە. “کوردایەتیی هۆزانی” لە بنەڕەتدا تەنیا پەیوەندییە خێڵەکی و خانەوادەییەکانی کوردانی بەرهەمهێنایەوە، ئەمەش ڕووداوێکە کە لە هەناوی دووڕوو و مشەخۆری شێخایەتیی تەریقەتەوە سەریهەڵداوە. ڕوونتر ببێژین: بەچکە شێخەکانی کوردایەتی دووڕوویی و خۆحەشاردان و دەروونی مشەخۆری باب و باپیرانی خۆیان لە سیاسەتدا پەیڕەو کرد، واتا چۆن باب و باپیرانیان گەورەترین دوژمنی هەر ئابوریگەرییەکی پشت بە خۆ بەستوو بوون، بۆ نموونە کاری سەپان لای ئاغا لە پێناوی مسۆگەرکردنی بژێویی خێزاندا، یان کرێکاری، مامۆستایەتی، قۆنتەراتچێتی، دوکانداری و هتد.، کەواتە چۆن باب و باپیرانیان کەمترین عیززەتی نەفسیان نەبوو بۆ ئەوەی بە ڕەنجی شانی خۆیان بژین، بەڵکو ساختەچییانە بە دوعانووسین و جادووگەری و هتد گیرفانی خەڵکی “ئۆمی”یان بە مایەی داهاتی خۆیان دادەنا، بە هەمان شێوە لە 1961 بەدوواوە ئەم بەدڕەفتارییەی شێخایەتیی تەریقەت بە تەواوی لە بزاوتی کوردایەتیی هۆزانیدا پیادە کرا: بەچکە شێخەکان کە هاتبوونە مەیدانی سیاسەتەوە و دەسەڵاتیان هەبوو، هاوشێوەی باب و باپیرانیان وەک دوژمنی خوێنەخۆی پشتبەخۆبەستن چالاک بوون، ئەوجا وەک بەچکە شێخ لەم یان لەو دەوڵەت (ئێران، ئەمەریکا، تورکیا، سوریا، لیبیا و هتد) سواڵی پارەیان دەکرد و هاوکات سواڵکەرێتیی خۆیان وەک کوردایەتی بە گەل دەفرۆشتەوە. ئەوجا ئەم دەروونە سواڵکەرەی بەچکە شێخەکان سەرجەمی ئەو سیاسەتکارانەی بارگاوی کرد کە هاتبوونە نێو خەباتی کوردایەتییەوە، بەڵێ تەنانەت “کۆمەڵە” نامەی بۆ دەوڵەمەندانی شار دەنارد پارەی بدەنێ، لێ لەبەر ئەوەی داهاتەکە مفت بوو و ڕەنجی پێوە نەدرا بوو، ئەوا زۆرینەی هەرە زۆری دەچووە گیرفانی مەسئولەکانەوە.
هەقیقەتێکی دیکەی ئەم ڕووداوەی “کوردایەتیی هۆزانی” ئەوەیە کە ڕەفتاری سوننەگەرای نەتەوەچییان، بەڵێ تەنانەت ڕەفتاری ناسیۆنالیستانی سوننەگەرا، ڕێیان بۆ سەرکەوتنێکی بەو چەشنەی خانەوادەکان خۆش کرد. ئاخر ئەوان بۆ نموونە بە هەستی هۆزانڤانی، هەروەها بە میللیبوون و ڕەفتاری خێڵەکییانەی خۆیان و هتد، هاتبوونە نێوەندی سیاستکردنەوە، لێرەشدا بە لایانەوە ئاسایی و تەنانەت مایەی شەرەف بوو کە شوێن ئەم یان ئەو کوڕە شێخ یان کەسی ناوداری خێڵەکی بکەون، کە ئیدی سەرەنجام زۆرینەیان لای ئەم یان ئەو بەرپرسی خێڵەکی و خانەوادەگەرا گیرسایەوە – وەک پەرلەمانتار یان میدیاکار، وەک شایەر یان ڕستە سازێنەری لەخشتەبەر و هتد. لەنێو ئەم لیستەدا دەیان و بگرە سەدان ناوی هەڵگری دکتۆرا هەیە! بەمەش دەردەکەوێت کە تا چەند ئەم خۆژێرخستنە کەرامەتی مرۆڤ دەپووکێنێتەوە.
3
ناسیۆنالیزم، کە دەشێت وەک خەباتی چەپی مارکسیستی بە ئامانجی دەوڵەتی نەتەوەیی یان فرەنەتەوەیی بەربخرێت، هەرگیز لەسەر “بنەما”ی نووسینەکانی مارکس و لێنین و تەفسیرکردنی ئاوەزمەندانەیان بنیات نانرێت، چونکە ئەو نووسینانە خۆیان گەرەکە لە هەنووکەدا بخرێنە ژێر سەنگاندنی ڕەخنەییەوە. بێگومان دەشێت تەفسیرکردنی ئاوەزمەندانە سوودی بۆ فراوانکردنی ئاگایی تاکەکەسی خەباگێڕ هەبێت، لێ بنەڕەتی نییە بۆ بنیاتنانی شۆڕشگێڕی چەپ لەنێو کردەکێتیدا.
لەم ڕوانگەیەوە پێویستە هەروەها پەیوەند بە شۆڕشەوە پرسیاری جیاواز ئاڕاستەی چەپەکان بکەین. لەم پەیوەندییەدا بە تایبەتی ئەو پرسیارە پڕبایەخە کە بۆچی ئەوان تا ئەمڕۆ نەیانتوانیوە ببن بە هێزی کارای سیاسی. ئەوان کە پەیوەند بە مارکس یان هەر تیۆریڤانێکی مارکسیستییەوە زۆر جەخت لە “ڕیالێتی” (واقع) و گۆڕانی دەکەن، هەرگیز شۆڕشگێڕانە ڕوویان لەو ڕیالێتییە نەکردووە، چونکە بە خۆیەتیی مەڵاسدراو و شەرمنانە لە نێویدا کردار دەنوێنن. لە بنەڕەتدا ئەوان بە پاساوەکانیان هێشتا لە دۆخی بەرهەڵستیکردنی جیابوونەوەدان لە کەسێتییە سۆسیۆکولتوورییە کوردی-خۆرهەڵاتییەکەیان، کەواتە چەپ نین، واتا ئەوان دەر-هاویشتەیەکی بە بکەربووی “واقعەکە” نین، کە ئیدی وەک دەر-هاویشتە چیدی بەو ڕیالێتییە نەگونجێن و لەبەر ئەو هۆیە هەڵوێستی شۆڕشگێڕانە بەرانبەری وەربگرن. لێرەدا مەبەستمان لەوەیە کە مرۆڤ پێش جومناستیکە واژەییەکانی وەک سەرخان-ژێرخان، شۆڕشی سۆسیالیستی، بۆرژوازیی کوردی و هتد، ناچارە خۆی ڕەخنەییانە بە هەرە کێشە توخمییە مرۆڤییەکانی کوردان خۆیانەوە خەریک بکات، نەک ڕۆمانتیکییانە سەحابە موسڵمانەکانی نیوە دورگەی ئەرەبی بۆ شۆڕشگێڕەکانی دێرینی ڕوسیا تەرجومە بکات و هاوشێوەی ئەوان “ئیدیالیزەیان بکات”! ئەو پرسە توخمییانە کە سەرەتا بەرۆکی هەر کەسێک دەگرن کە بەڕێوەیە ببێت بە کەسێتییەکی چەپ، بۆ نموونە بریتین لە: فەزای / سپەیسی ژیان و شێوەی دەرککردنی لە لایەن تاکەکەسەوە، واتا داخۆ ئەو هەستمەندانە لە جیهاندا دەبزوێت یان بە ئاگاییەوە ستوونیانە بەنێویدا بێداربۆتەوە؛ ئەوجا ئاگامەندیی تاکەکەس لە هەنووکەدا یان هەستمەندی و سۆزداریی کەس و خەونبینین بە ئایندەوە؛ جگە لەوە لاوازیی و ترسداریی یان تەنانەت ترسنۆکیی پیاو کە وا دەکەن ئەو هەمیشە پتر ژن بچەوسێنێتەوە، بەڵێ تەنانەت هاوشێوەی مەلی سەر چڵەدار یان ئاسکە کێوی بیکوژێت؛ هەروەها خەتەنەکردنی کیژان کە نوێنەرە سەرەکییەکانی تاوانەکە ژنان (دایکان و نەنکان) خۆیانن، هەروەها چڵێسیی ژنان بۆ زێڕ و زیو یان شەیدابوونیان بۆ سیلیکۆن و دانانی لەنێو لەشی سروشتیی خۆدا، کەواتە دوژمنایەتیکردنی سروشت؛ ئەوجا کوڕ و کچی بەردەوام کڕووزاوە، یان تەمەڵی بۆ کار و هەڵوێستی سیاسی و هتد، لێ بەقەد ئەوەش دەمەوەری لە گشت بوارێکدا؛ هەروەها ئەگەری زۆر شیاوی ئەوە کە کرێکار یان فرۆشیاری دەستگێڕ و هتد موڵکدار بێت یان هیچ نەبێت دۆخی گوزەرانی باشتر بێت لە هینی فەرمانبەر؛ توخمی دیکەی زۆر کرۆکی بۆ نموونە بریتین لە: ئیجتماعێتیی بەردەوامی کەسان وەک دوژمنی سۆسیالێتی؛ خانووی بلۆکی چیمەنتۆ کە دوژمنی ژیانی مرۆڤە؛ پەککەوتنی زانستگەکان و بەمەش پەککەوتنی پیشە پسپۆرییەکانی وەک پزیشی و ئەندازیاری و مامۆستایەتی و هتد؛ پیسبوونی ژینگە کە ئاشکرایە ژینگەی مرۆڤە و هتد.
ئەمانە لە بنەڕەتدا سەر بە توخمە بنەڕەتییەکانی “سۆسیۆلۆگیی شۆڕشن بە کوردی”، کەواتە نەک نووسینە دێرینەکانی لێنین یان ماو کە هیچ پەیوەندییەکیان بە کۆمەڵی کوردییەوە نییە. گومانی تێدا نییە کە خوێندنەوەی ڕەخنەیی مارکس، بێگومان هینی خەباتگێڕانی دیکەی مارکسیستیش، گرنگ و پێویستە، لێ خوێندنەوەی ڕەخنەیی دژبەری خوێندنەوەی سوننەگەرایە کە هاوشێوەی خوێندنەوەکانی فەقێی حوجرە ئەنجام دەدرێت. لە بنەڕەتدا چێنەبوونی پەیوەندییەکی توخمی ی بەناو چەپەکان لەتەک ئەو پرسە ناوبراوانەی سەرەوەدا بەڵگەیە بۆ ئەو ڕاستییە کە ئەوان هێشتا هەر لە کرۆکەوە هەیەپارێزن (کۆنزەرڤاتیڤن)، چونکە نایانەوێت و ناوێرن لە گرفتاریی ناخەکییان بۆ وەرگرتن و ناساندنی نێویەکی دووربکەونەوە، یان بۆ ستایشکردنیان وەک کوڕی یان کچی چاک – هەروەها وەک زیرەک. ئەم گرفتارییە بۆ وەرگرتن و ناساندن هێندە هۆشقاڵی کردوون کە ئیدی نەتوانن هەستناسک بن بۆ پرسە هەرە نامرۆڤی و تەنگژاوییە ناوبراوەکان کە ئیدی لە کرۆکەوە دەرکیان بکەن، ئەوجا لە هەڵوێستی ڕۆژانە و نووسیندا بییانتەقێننەوە، بەڵێ تەنانەت لەسەر ئەو کێشە ناوبراوانەی سەرەوە “بیکەن بە ڕۆژی حەشر”. ئەوە ناخی هەیەپارێزیانە کە وا دەکات نەوێرن بە کردار و نووسین هەڵوێست دژی ئەو چەوسێنەری و خۆچەوسێنەرییانە وەربگرن، کە “واقیعەکە ڕێ بە هەڵوێستوەرگرتنی ئاشکرا لەدژیان نادات”. لەم ڕووەی هەیەپارێزانەوە گەرەکە هەروەها ئاماژە بۆ ئەو ڕەوشە بدەین، کە هزری مارکس بەهۆی جەختکردنییەوە لە پرسە سۆسیالەکان و خۆڕێکخستن، زۆر چاک دەگونجێت بۆ ئەوەی هەیەپارێزانی سوننەگەرای خۆرهەڵاتی تەواو یەکلایەنی بۆ مەبەستی سیاسی وەریبگرن، بەوەش درێژە بە سوننەگەراییەکەی حیزبی شیۆعی و “کۆمەڵە” بدەن.
ئێمە بەم شێوەیە لە ڕەوتی خەریکبوونی ڕەخنەییماندا بە چەپەکانەوە دەکەوینە بەردەم چەند کێشەیەکی کرۆکی لای ئەوان، کە گرنگترینیان بریتین لە: شێوەی کارکردنی سوننەگەرا کە تەفسیرە، بە تایبەتیش تەفسیری تەفسیرە، ئەوجا، دووەم، جوینەوەی گۆتراو یان نووسراوەکان، کە بەزۆریی گۆتنەوەی تەفسیری تەفسیرەکانە؛ جگە لەوە، سێیەم، گەرەکە کێشەی خۆهەڵواسین بە “ناو”ی زانا یان تیۆریڤان یان فەیلەسوفەوە دیاربهێنین، چونکە ناو بەهابەخشە، بەوەش لە کۆمەڵی رواڵەتگەرای کوردیدا کە پڕە لە هەستی کەمنرخی (شعور بیلنەقس)ی خۆیی، جێ بۆ هەر کەسێک دەکاتەوە کە خۆی بە ناوێکەوە هەڵدەواسێت.
پێش ئەوەی ڕوو بکەینە کێشەی تەفسیری تەفسیر گەرەکە ڕەخنەییانە دوو کێشەکەی دی دیاربهێنین، واتا گۆتنەوەی بیستراوەکان و خۆهەڵواسین بە ناوی مەزنی خۆرئاواییەوە. ئێمە لەم پەیوەندییەدا کەسێتیی بێپرسیارمان هەیە کە بە هەست و سۆز تەنراوە. مرۆ بۆ نموونە لە کەسێکی بە “زیرەک” دانراو تێڕوانینێک دەبیستێت، کە دەشێت ڕوونکردنەوەی تەفسیرێکی ئەرەبی یان فارسییانەی لێنین بێت، پاشان مرۆ لەنێو کۆڕی هەڤاڵانی یان لە کۆبوونەوەیەکی سیاسیدا دەیڵێتەوە. ئەمە لەنێو کوردانی ئێراقدا زۆر بڵاوە. ئاخر هەر ئەوەندە کە کەسی بێپرسیار لە تەمەنی هەرزەکاریدا، یان دوای تێپەڕاندنی ئەو قۆناغە، دێتە نێو ژیانی دەرەکیی کۆمەڵایەتییەوە و لەنێو بازاڕ، یان لەنێو چایخانە و قاوەخاناندا چاوەڕوانی وەرگرتن دەکات، یەکسەر بەر ڕەفتاری باو و ئەقڵیەتی ڕۆشنبیرگەریی، یان شێوەی سیاسەتکردنی بە باوبووی نێو ئەو پەیوەندییانە دەکەوێت. لێ ئەوی هەرزەکار کە لە ڕووی مرۆڤییەوە هاوکات پێویستی بە ناساندنە (ئیعتیراف پێ کردنە)، واتا لەبەر ئەوەی کەوتۆتە بەردەم پرسی وەرگرتن لە لایەن ئەوانیدییەوە، ئەوا “زۆر دەشێت” یەکسەر بکەوێتە بەردەم ئەم بنەمایەی خوارەوە و بە ناچاری قبووڵی بکات: “من ئەوها دەهزرێم و جیهان دەبینم، چونکە ئەوان ئەوها دەهزرێن و جیهان دەبینن”.
ئەم بنەمایەی بوونی نێو گرووپ، جا گەر تەنانەت گرووپی دوو کەسیی بێت، لە کارابوونیدا وا دەکات کە کەسی هەرزەکار بەڕێی “ئەوانیدی”یەوە هێزی کۆمەڵایەتی وەربگرێت، بەوەش ڕێی بۆ خۆش ببێت کە لەم نێوەندی کولتووری یان لەو گۆڵمزەدا دەربکەوێت. لێ ئەم ڕەوشە لە بنەڕەتدا خزانە نەک هەڵچوونی ئەوی هەرزەکار، چونکە لەم ساتانە بەدوواوە وەک هەڵوێستنوێنێکی باوەڕ بە خۆ بوو کردار نانوێنێت، بەڵکو وەک “ئەوان” کردار دەنوێنێت و خۆی دەردەبڕێت. بەڵێ، لە بنەڕەتدا ئەم کەسێتییە پێناگات، بەڵکو دەخزێتە نێو دۆخێکی دژواری جووتەنییەوە: لە لایەک هاوشێوەی ئەوانیدی قایلە بە “وتی وتی” و دانەوەی تێڕوانینە بیستراوەکان، لە لایەکی دی پێداویستییە مرۆڤییەکانی داوای لێدەکەن کە خۆیەتییەکەی بژێنێت، لێ ئەوی وەرگیراوی نێو ئاگایی و ڕەفتاری مێگەل، لە ترسی چاو و دەمی ئەوانیدی ناوێرێت جەخت لەو خۆیەتییەی بکات، بەڵکو دەیچەپێنێت. لەم ڕوانگەیەوە چەپچێتیی ترادیسیۆنی لای کوردەکان شێواندنی کەسێتیی سۆسیۆکولتوورییە، کەواتە کارکردنی ڕەخنەیی نییە لەو کەسێتییەدا بە ئاڕاستەی بنیاتنانی کەسێتییەکی بکەری ئاگامەند (وەک چۆن بۆ نموونە پ.ک.ک. بە “شێوازی خۆی” کردوویەتی و دەیکات). بۆیە ئێمە لای بەناو چەپەکانی کورد کەسێتییەکی جووتلایەنمان هەیە: کەس لە لایەک سوننیگەرا و هەیەپارێزە، لە لایەکی دی شێوێنراوە. گەر لەم جۆرە پەیوەندییەدا باسی شۆڕش بکرێت، ئەوا شۆڕش تەنیا ڕەوانبێژییە یان جوینەوەی گۆتراوی نێو کتێبەکانە.
هەروەها هزرمەندانی خۆرئاوایی سەنگی تایبەتییان لەنێو کۆمەڵی لاساییکەرەوەی کوردیدا هەیە. مەسەلەکە لەم پەیوەندییەدا خۆخەریککردنی ڕەخنەییانەی بکەرێکی ئاگامەند نییە بە هەر هزرێکی خۆرئاواییەوە، بەڵکو کەسی بێ پرسیار کە کەسێتییەکی لەنگ یان من-لاوازی هەیە، زۆر سانا تەسلیمی ناوی بیانی دەبێت، چونکە ناوی بیانی دەرخەرترە لە ناوی خۆماڵی: چە بە زرنگە وشەییەکەی، چە بە سەدای نێونەتەوەییانەی هزرڤانی خاوەن ناو. لێرەشەوە ئیدی دەشێت هاڤرکێی فرەشێوە لەسەر ناوەکان سەرهەڵبدات (1). ئێمە لەم پەیوەندییەشدا دانانی لەبرییەکمان بۆ محەمەد و سەحابەکانی هەیە، کە کەسێتیی سوننیگرا ئەنجامی دەدات، چونکە وەک سوننیگەرا لەوە زیاتری پێ ئەنجام نادرێت.
لێ گرنگترین کێشەی چەپەکان یان بەناو چەپەکان تەفسیرە وەک شێوەی کارکردنی سوننیگەرا. مرۆ بۆ نموونە بابەتێک وەردەگرێت و ئاقڵانە ڕاڤەی دەکات، بەبێ ئەوەی ڕەخنەیانە ڕۆبچێتە نێوییەوە. ئەمە لە بنەڕەتدا دابێکی درێژخایەنی فێرگەییە و دەشێت لە حوجرەی مەلا یان لە زانستگەیەکی خۆرهەڵاتیدا پراکتیزە کرابێت. بێگومان هەروەها دەشێت گەنجی فێرکراوی ئەم دابە لە زانستگەی خۆرئاوایشدا درێژەی پێ بدات، کە ئیدی بە کۆششی خۆی، یان بە یاریدەی فێرخوازێکی ئەو وڵاتە کە لێی دەخوێنێت، یان بە پارە، خوێندنی زانستگەیی تەواو بکات. بە هەر حاڵ، ئەمە تەواو دژبەری هزری ڕەخنەیی مارکسە کە لە لێکخشانی نێویەکییانەی تاکەکەس و “پەیوەندییەکانی ژینگە مێژوویی و کولتووری ئەو خۆیەوە” پێدەگات.
گونجاو دەبێت گەر ئێمە لە پرسی تایبەتیتری تەفسیردا لای چەپەکان یان بەناو چەپەکان ڕووبکەینە مەنسوری حیکمەت وەک تەفسیرکارێک کە بڕێکی چەپە کوردەکان تەفسیری دەکەنەوە. لە بنەڕەتدا نووسینەکانی ئەو بەڕێزە هیچ تەجاوزێکی خۆرهەڵاتییانەی مارکس و لێنین لە خۆ ناگرن. ئەو زۆر لەنێو سیاسەتی لێنینیستیدا قاڵ بووە (پرسی حیزبی سیاسی و جیاوازیی “کومۆنیستەکان” لەم یان لەو لایەن). لێ بۆ دەرخستنی شێوەهزرینی ئیسلامییانەی مەنسوری حیکمەت، نووسینێکی ئەو بە ناونیشانی “بۆلشەفیزم و پراکتیکی شۆڕشگێڕانە. دەربارەی مێتۆدۆلۆژیی لێنین” بە نموونە وەردەگرین، کە نوسینێکی خۆرهەڵاتییانەی باشە لە بواری نووسینی ئیسلامییانەی (واتا تەفسیری سوننی یان شیعییانەی) چەپەکاندا.
مەنسووری حیکمەت لەو نووسینەدا وای دەبینێت کە جیاوازیی نێوان لێنین و مەنشەفیکەکان جیاوازییەکی مێتۆدۆلۆژییانەی (ڕێبازناسییانەی) خەریکبوونە بە مارکسەوە. ئەو دەبێژێت: زەمینەی مێتۆدۆلۆژیی لێنین و “کەپیتال”ی مارکس بریتییە لە “تێزەکانی مارکس لەبارەی فۆیەرباخ” و “ئیدیۆلۆژیی ئەڵمانی”. ئەم نووسینانە خۆیان بە ئابووری سیاسییەوە خەریک ناکەن، بەڵکو ڕەخنەن لە ماتەریالیزمی میکانیستی و سکۆلاییزم. ئەوجا مەنسووری حیکمەت دەیەوێت بۆ تێگەیشتن لە لێنین لەو تێزانەوە دەربچێت نەک لە پەرەسەندنی سەرمایەگەریی ڕوسیاوە. ئاخر بە دیدی ئەو لێنین بەوەفا بووە بۆ ماتەریالیزمی مارکس کە ماتەریالیزمی پراکتیکییە، واتا ماتەریالیزمێکی دیالێکتیکیی خۆخەریکردووە بە پەیوەندیی نێوان پراکتیکی مرۆڤ و جیهانی ئۆبژێکتیڤیانە ی خودی مرۆڤەوە. لەم ڕووەوە مێتۆدی هزرینی لێنین لە مارکسیزمی ئۆرتۆدۆکسی جیادەبێتەوە.
مرۆڤ لێرەدا لە خۆی دەپرسێت: ئایا ئەمە چییە کە خەباتگێڕێکی ئێرانی خۆی پێوە خەریک دەکات؟ ئایا ئەمە پرسە؟ گومانی تێدا نییە کە هزری مارکس، یان پوختتر ببێژین، دیالێکتیکی خۆخەریککردوو بە کرداری مرۆڤ و جیهانی ئۆبژێکتیڤیانەی مرۆڤەوە دەتوانێت لە چەندین بواری جیاوازدا بەرجەستە ببێت و بەرهەمی ڕەخنەیی یەکجار بەواتا بخاتەوە، لێ ئەو دیالێکتیکە سەرەتا تەحەدای “سکۆلایزمی خودی مەنسوری حیکمەت” دەکات کە نموونەکەی سەرەوە بەڵگەیەتی. ئاخر سەرەتا گەرەکە مەنسووری حیکمەت هزرینی مارکسیستیانەی خۆی لەو پەیوەندییە جووتەنییەی نێو وڵاتی ئێرانەوە بنیات بنێت، کە پاشان بە زەرووری ئەو پەیوەندییە ئێرانیانە ڕۆشن دەبنەوە کە ئەو خۆی لەنێویاندا سۆسیالیزەکراوە (بەکەسکراوە / بە کەسی کولتورێکی تایبەتی کراوە). گرنگترین کێشە لە خەریکبوونی مارکسیستی یان ڕەخنەییدا بە ئێران و ڕەفتاری سوننەتیی ئێرانییەوە بریتییە لە خەریکبوونێکی ڕۆشناییدەر بە مرۆڤی ئەو وڵاتەوە، بە تایبەتی بە ئەجەمەوە کە مێنتالێتی و کولتوورەکەی مۆتۆڕی ئێرانە، واتا کێشە بەراییەکە دەستبردنی ڕەخنەییە بۆ ناخی خۆحەشاردەری شیعەیی (هەروەها سوننی)، چونکە ئەمە بووە بە نەریت و کەسێتییەکی جووتەنیی هێناوەتە گۆڕێ کە ڕاستەوخۆ وەک کێشە لە بەردەم بنیاتنانی کەسێتیی مارکسیستیدا زیتدەبێتەوە. کێشەیەکی دیکەی کرۆکی ئەوەیە کە داخۆ چۆن ڕەخنەییانە “فەزیلە” هەرە باڵاکەی ئەجەم بخرێتە ژێر پرسیارەوە کە بریتییە لە “بکەرێتیی ماچ و پاشقول”.
سەرەتا لەم پەیوەندییەدا ئاشکرایە، کە لەبەر ئەوەی ڕەفتارەکە گەورەترین “فەزیلە”ی ئەجەمە، ئەوا ئەجەم نەک هەرگیز نایشارێتەوە، بەڵکو بە ئەوپەڕی شانازییەوە پێشانی سەرجەم جیهانی دەدات! ئەوجا پرسیار ئەوەیە کە ئایا چۆن لەنێو ئەم جۆرە کەسێتییانەوە کە لە دابی باب و باپیرانیانەوە شانازیی بە “بکەرێتی ی ماچ و پاشقول”ەوە دەکەن و ئەو بەدڕەفتارە وەک “فەزیلە” لای ئەوان لە منداڵییەوە شکۆفەی پێدەدرێت، سەبژێکتی شۆڕش بنیاتدەنرێت؟ بەدووی ئەم ڕۆشناییدانەدا پرسیارانی دی سەرهەڵدەدەن، بۆ نموونە ئەو پرسیارە کە داخۆ چۆن لەو پەیوەندییانەوە، هەروەها لەو کەسێتییانەوە کە سۆسیالیزەکردنێکی شیعەیی یان سونییان هەیە، سۆسیۆلۆگییەکی شۆڕش گۆڕان پێدەدرێت و تێیدا پێگە و رۆڵی توێژەکانی نێو ئێران، ئەوجا دیدی کەسان بۆ جیهان و هتد دیاری کرابن. پرسێکی دی بە گشتی لەم پەیوەندییەدا پان-ئیرانیزمە کە لە بنەڕەتدا واژەیەکی دیکەیە بۆ پان-فارسیزم و لە تێڕوانینی لێنینیستانەی “کۆمەڵگەی فرە نەتەوە” تێپەڕ دەکات.
بەکورتی: گەر مرۆڤ لە پەیوەندیی ئێرانیانەی ئەوهادا بژی، ئیدی ئایا گەڕان بەدووی جیاوازیی مێتۆدیانەی لێنین لە مەنشەفیکەکان، ئەوجا بینینەوەی ئەو جیاوازییە لە تێزەکانی مارکسدا دژی فۆیەرباخ، چە واتایەکی هەیە؟
ئاشکرایە ئەم کێشانە واتایان بۆ ئەو کوردانەی ئێراقیش هەیە کە خۆیان بە مەنسوری حیکمەتەوە خەریک دەکەن یان لە هزرین و سیاسەتکردنیاندا لە ئەوەوە دەردەچن. لێ کێشەکانی ئەمان لەوانەی ئێرانییەکان یان کوردانی ئێران ئاڵۆزترە، چونکە ئەمان، بە پێچەوانەی کوردانی ئێرانەوە، لە کۆمەڵێکدا دەژین کە تێیدا داب و نەریتە ترادیسیۆنییەکان لە ڕیشەوە شێواون، بەڵێ گەندەڵ بوون. ڕوونتر ببێژین، چەپەکانی کورد گەرەکە بزانن کە کوردانی ئێراق، کەواتە ئەوان خۆیشیان، لە ئاشبەتاڵی 1975 بەدوواوە خزاونەتە نێو تەنگژەی قووڵی ئەخلاقییەوە، کە سەرەنجام لای ئەوان رواڵەتگەرییەکی ترسناک سەریهەڵداوە. ئاخر ئەمان نەک تەنیا هاوشێوەی موسڵمانانی دی گیرۆدەی تەنگژەی ئەخلاقی ئیسلامی-سوننین، بەڵکو لە کاتی خلیسکانە مرۆڤ داماوکەرەکەی 1961 بەدوواوە لە “دۆخی جەنگ”دان، ئەوجا ژمارەیەکی زۆری ئەم کوردانە لە هەشتاکاندا بە تەواوی شەرەف و کەرامەت و عیززەتی نەفسی لەدەست دا و بوو بە جاش، موستەشار، ئەمن و ئیستیخبارات. پاشان هەر ئەم جۆرە کوردانە دوای “راپەڕین” لەنێو دوو پارتە ترادیسیۆنییەکەی یەکێتی و پارتیدا درێژەیان بە بەدڕەفتاری چەکەرەکردووی خۆیان دا. لەم پەیوەدییەدا گەرەکە داتەپینی دۆخی ئابووریی کوردەکانی ئێراق لە سەردەمی حەساری نەوەدەکاندا ڕەچاو بکەین، چونکە کاریگەریی پسیکۆلۆژیانەی زۆر گەورەی لەسەر ئەوان بەجێهێشت. جگە لەوە ئەمڕۆ زۆرینەی هەرە زۆری ئەم کوردانە بەرژەوەندییان لەتەک پارتە ترادیسیۆنییەکانی هەرێمەکەیاندا تێکەڵ بووە و لەتەک ڕەوتە سیاسییەکەی ئێراقی “وڵاتیان”دا ملدەنێن. کێشەیەکی دیکەی کوردانی ئێراق ئەوەیە کە زۆرینەی گەنجانیان تاقەتی سیاسەتی نەماوە، چونکە بێهیوا بووە لە هەر گۆڕانێک.
ئەو کێشە دیارهێنراوانەی سەرەوە سەراپا ئاستەنگی بەرجەستەن و وەک پرسیار دەکەونە بەردەم هەر کەسێک کە بەڕێوەیە بۆ وەرگرتنی هەڵوێستی چەپ، جگە لەوە گەرەکە ڕەخنەییانە لە پرسی شۆڕشدا دەربخرێن.
کەواتە چیدی مەسەلەکە بە تەنیا ئەوە نییە کە چۆن کەسێتییەکی سوننیی خۆرهەلاتی دەبێت بە کۆمونیست، بەڵکو هاوکات ئەوەیە، داخۆ چۆن کەسێتییەک کە لە ژینگەیەکی رواڵەتگەرادا دەژی، دەبزوێنرێت ڕووەو بوون بە بکەرێکی ئەو سۆسیالێتییە کە ئیدیۆلۆژیانەیە پێناسەکراوە. چەپەکان دەبێت پێش هەموو شتێک وەڵامی ئەم پرسیارە بدەنەوە، چونکە بە کۆمونیست بوون هەروا گۆڕانێکی ئاسان نییە، بەڵکو لە نەفیکردنی (نێگاسیۆنی = هیچاندنی) کەسێتیی سۆسیۆکولتوورییەوە سەرهەڵدەدات، بەو ڕێیەشەوە ئیدی کەسێتییەکی کردارنوێنی سۆسیالی نێو پەیوەندییەکانی جیهان سەرهەڵدەدات، بێگومان کردارنوێنێک کە زۆرینەی کێشە توخمییە مرۆڤی و کۆمەڵایەتییەکانی بە زمانی دایک بۆ شرۆڤەکراون! ئاخر ئاشکرایە کە ئاگایی مارکسیستی لە پەیوەندیی تاکەکەس و ژینگەکەیەوە بێداردەبێتەوە، ئەو پەیوەندییەش پێویستی بە شرۆڤەی وردە. مرۆڤی ئەو دەڤەرە تەنگژاوییە سەرەتا وەک کەسێکی ئارام لێ هەڵگیراو چالاک دەبێت، نەک بە قریوەی نێو هەڤاڵان قۆڵی لێ هەڵبکات و وەک شاگەشکەبوویەک لەنێو چایخانە و سەر شۆستەی شەقامان دیاربدات، هەروەک پێمان ببژێت: “کوڕینە، منیش لێرەم!”.
بە هەر حاڵ، مرۆڤ لە جیهانبینیی سووننیدا ناتوانێت ڕەخنەیی بێت. لە بنەڕەتدا چەپی (یان خوێندکاری) سوننەگەرا هاوشێوەی ئیمانداری سوننی ڕەفتار دەنوێنێت: چۆن پیاوى ئایین ڕەهایەتى بە نووسراوى سەر کاغەز، واتا بە قورئان دەدات و لە ناخەوە بۆی دەچەمێتەوە، ئەوجا هێدى هێدى ئەو قورئانە کە نەشیاوە بتوانێت بیخاتە ژێر پرسیارەوە، دەخزێنێتە نێو هۆشى خۆیەوە و دەرخى دەکات، بە هەمان شێوە چەپەکان (خوێندکارى خوێندنگە و زانستگەکان) مامەڵە لەتەک نووسراوی بەردەمیاندا دەکەن، واتا هەر نووسراوێک وەک وشەى تۆمارکراوی نێو ڕستە وەردەگرن، نەک وەک گوزارشتی هزرڤانێک، جا ئەوە گوزارشتێکی زانستی بێت، ڕەخنەی کۆمەڵگە یان تیۆریی شۆڕش بێت. ئاخر هەموو نووسراوێک (کەواتە چە قورئان و چە نووسینەکانی مارکس و لێنین) دوو لایەنی هەیە: لە لایەک وشەى ڕیزکراوى نێو ڕستەیە، لە لایەکی دی تێیدا پسیکۆلۆژییانە دەربڕینێکی خۆیی هەیە، واتا تێیدا هۆشێک بەرجەستەکراوە، کە گەرەکە بکرێت بە بابەتی پێوەخەریکبوونی ڕەخنەیی.
بێگومان پێویستە لێرەدا هەڵوێستەیەک بکەین و ببێژین، کە تەفسیرگەریی یان تەنانەت تەفسیرچێتی بەد نییە، بۆیە ناشێت وەک بێسوود دابنرێت. مرۆ با ئیبن ڕوشد بهێنێتە بەر دیدی خۆی کە لە ئاستی جیهاندا وەک “تەفسیرکارە مەزنەکەی ئەڕیستۆتێلیس” ناسێنراوە. لێ هەروەها دەتوانین لە مێژووی نزیک و هەنووکەشدا نموونەی گونجاو بهێنینەوە، جا گەرچی نەشیاوە بگەن بەو ئاستە باڵایەی ئیبن ڕوشد، وەک: تەفسیرەکانی مەنسوری حیکمەت، تەفسیرە ئەرەبیستییە ئەدەبییەکانی مەلا عەبدولکەریمی مودەڕیس، یان زۆر دکتۆرای ڕەسەنی سوننەگەریی کە خاوەنەکەی بە کۆکردنەوەی تێڕوانینی نێو کتێبەکان نووسیوێتی. ئێمە جگە لەوە دەتوانین ببینین کە چۆن بە تایبەتی خوێندکارانی زانستگەیی دێرین (تا ڕادەیەکی “زۆر” کەم خوێندکارانی ئەمڕۆش) بە دەرخکردن و تەفسیری زانستەکان بە ڕێژەی بەرچاو هەڵکەوتوون، بەڵی لە نێویانەوە پزیشک و ئەندازیاری باش، یان مامۆستایانی فێرگەیی باش لە سەرجەم بەشە زانستییەکاندا هەڵکەوتوون. لەم ڕوانگەیەوە دەبێت ببێژین کە سووننەگەریی توانیوێتی بەرهەمی تا ڕادەیەک گونجاو بخاتەوە. لێ ئەمڕۆ لە گشت بوارەکانی خوێندنی فێرگەیی و زانستگەیی، بازرگانی و پیشەی دەستی، یان فەرمانبەری و کرێکاری و هتد جۆرە کەسێتییەک دەبینین، کە جیاوازە لەو کەسێتییانە کە لە سەردەمی کارایی ساناتری ترادیسیۆنیدا پێدەگەیشتن. ئەم جۆرە کەسێتییە بەتایبەتی رواڵەتخوازە، بەپەلەیە، سەری خۆی زۆر کەم بەگەڕ دەخات، ئەوجا لەکوێ بکەوێتە بەردەم کاری سەر، هانا بۆ ئینتەرنێت دەبات و بەڕێیەوە هەر وەڵامێکی بۆ مەبەستەکەی دەست دەکەوێت (کە بێگومان دەشێت خێرا بیدزێت). گومانی تێدا نییە کە ئەم ڕەوشانە لە پرسی شۆڕشدا ڕاستەوخۆ کۆسپی هەڵچنراون و دەبێت ڕەخنەییانە هەڵبووەشێنرێنەوە.
4
ئاشکرایە جیاوازیی گەورە لە نێوان کوردەکاندا هەیە. تورکیزەکردن پەیوەند بە کوردانی تورکیاوە لە ئاکامدا بە پۆزەتیڤ کەوتەوە (2)، چونکە بەو ڕێیەوە لای ئەوانیش کەسێتیی کەمالیستی بنیاتنرا، بەوەش دەرفەت بە تایبەتی بۆ شاری و شارنشینانی ئەوان ڕەخسا کە لە کوردێتیی خێڵەکیانە و هەستی هەڵئاوساوی پەخشانی دووربکەونەوە، لەم ڕەوتەشدا کەمالیزمی تورکی بۆ بزاوتی ڕزگاریخوازییان تەرجومە و بە ستالینیزم تەجاوزی بکەن (پ.ک.ک). کوردانی ئێراق زۆر کەم لەم کێشەیە تێدەگەن یان تێگەیشتنیان بۆی هەیە، ئەمەش سەرلەنوێ یەکێکە لە نیشانەکان بۆ جیاوازیی گەورە لە نێوان کوردانی تورکیا و ئێراقدا. بە هەر حاڵ، کوردانی تورکیا لەو بنەمایانەش تێپەڕیان کرد، ئەمەش بەوەدا ڕووندەبێتەوە کە ئوێجەلان گۆڕانی بە تیۆریی دێمۆکراتیی خۆسەری دا. لە لایەک گومانی تێدا نییە، کە زۆر پێویستە پ.ک.ک. و خوشکە پارتەکانی لە ڕوانگەی جیاوازەوە بنرخێنرێن و لە نێویاندا ڕوانگەی ڕەخنەیی پێگەیەکی دیار وەردەگرێت، لێ لە لایەکی دی نرخاندنە جیاوازەکان هێشتا هەر ناتوانن ئەو ڕاستییە نەدرکێنن کە کوردانی تورکیا (یان “کوردانی باکوور” بەگوێرەی فەرهەنگی یان ئیدیۆلۆژیی پ.ک.ک) بەو هەڵچوونە ڕێکخراوەیی و ستراتیژی-سیاسی و میلیتارییە کاریگەریی یەکجار ترسێنەریان نواند: ئەوان، یان پوختتر ببێژین، پ.ک.ک.، لە لایەک نەک تەنیا ترسی لای دەسەڵاتدارانی سوننەتیی کوردستانەکانی دی هێنایەگۆڕێ، کە ئیدی کەوتنە مشوورخواردن بۆ پاراستنی دەسەڵاتی ترادیسیۆنییان، بەڵکو هەروەها لای دەوڵەتانی ناوچەکەش. ئاخر پ.ک.ک. فێنۆمێنە، بەڵگەی ئەم دەربڕینەش ئەوەیە کە ئەو لە سەرجەم گۆی زەویدا “دەرککراوە”، یان “هۆشسامی” پێی لە ئاستی جیهاندا دەرخراوە، هەروەها ئەو خۆیشی “لەسەر ئاستی جیهان” سیاسەت دەکات! لێ لە لایەکی دی پ.ک.ک. بۆ کوردان بەگشتی بوو بە مایەی هۆشسامی، ئەوەش پتر دەرفەتی بۆ ڕەخساند تاکو مەبەستمەندانە لە کوردستانەکانی دیکە و دەرەوەی ئەوانیش کارا ببێت.
ئەوان لەم ڕەوتەدا بە تایبەتی کاریگەرییان لەسەر کوردانی سوریا نواند و هەر لەوێ تێگەی “ڕۆژئاڤا” لە فەرهەنگی سیاسییانەوە بەرجەستە بوو، لێ ئەوان تا ڕادەیەکی گونجاو بەڕێی “پژاک”ەوە کاریگەرییان لەسەر کوردانی ئێرانیش نواند، بەڵێ لە سنووری “سابڵاخ”-“سەنەندەج” تپەڕین و ئەولاتریش شۆڕبوونەوە، کە ئیدی بەو ڕێیەوە پێگەی “حیزبی دیموکراتەکان” و “کۆمەڵەکان”یان تا ڕادەیەکی بەرچاو لەق کرد. لەم پەیوەندییەدا گەرەکە ببێژین کە کاریگەریی پ.ک.ک. لەسەر کوردانی ئێراق کەمترە وەک لەسەر کوردانی دوو کوردستانەکەی دی، چونکە کوردانی ئێراق بەرگەی کرداری بە دیسپلینی ئوێجەلانیزم (“مرۆڤە-مەکینە”ی ستالین) ناگرن. وەک لە سەرەوە پێشانمان دا، ئەوان پتر بوون بە دیلی رواڵەتگەری، جگە لەوە ئەوان (تا ڕادەیەک کوردانی ئێرانیش) هێشتا هەر گیرۆدەی ئاگایی خێڵەکی و دەسەڵاتگەریی خانەوادەکانن، هەروەها لە ڕووی خەباتی جددیی نەتەوەییەوە نەیانتوانیوە ڕەخنەییانە کار لە جەمال نەبەز یان مەسعود محەمەددا بکەن، یان لە ڕووی خەباتی فرەنەتەوەییەوە پابەندی تەفسیرەکانی نووسەرانی ئەرەب یان ئەجەمن. ئەمە لە خۆیدا ئاماژەیە بۆ ئاستنزمی کولتووریانەی کوردانی ئێراق بە تایبەتی، لێ هەروەها کوردانی ئێرانیش، چونکە هیچ کامیان تا ئەمڕۆ بە پێچەوانەی کوردانی تورکیاوە نەیتوانیوە لە لایەنی خۆیەوە گۆڕان بە سۆسیۆلۆگییەکی شۆڕش بدات، بەڵکو هەردووکیان بە “ئۆخخەی!” باوەشیان بۆ شێوە هزرینی ئیسلامییانەی ئەرەب یان ئەجەم گرتۆتەوە و سوننەگەرایانە کاریان پێدەکەن.
-ماویەتی-
کاوە جەلال
———————-
پەراوێز
(1) مرۆ بۆ نموونە “لە ڕکی تاقمێک” کە زۆر باسی مارکس و لێنین یان ترۆتسکی دەکەن، وەک کەللەڕەقێک پەرچەکردار دەنوێنێت، لێ لەبەر ئەوەی کەللەی “ڕقە” و هاوکات هەیەپارێزێکی خۆرهەڵاتییە، ئەوا دەشێت ئەوپەڕی نەفامانە هانا بۆ ناوی هەرە یاخییەکانی هزری فەڕەنسی بەرێت، بۆ نموونە سارتر. ئەم ڕەوشە زۆر ڕوونتر لە خۆگرێدان بە مارکس یان تیۆریڤانانی مارکسیستییەوە هەقیقەتی هەیەپارێزان دەردەخات، چونکە لە هزری ساتردا یاخیبوونی تاکگەرایانەی تاکەکەسمان هەیە، لێ لای وەرگرانی خۆرهەڵاتییانەی ئەم هزرە بە تایبەتی هەیەپارێزی دەروونپەژارە و خەفەتخۆری مازۆخیستی یان “کوڕی عائیلە”مان هەیە. لەم ڕەوشەدا دژبەرییەکە زۆر درشتە: لەم هزرەدا تاکەکەس لە پەیوەندیی خێزانی دەر-پەڕیوە و لە هەر بەرپرسیارییەک بۆ بەرهەمهێنانەوەی پەیوەندییە باوەکان و هتد دابڕاوە، لێ تاکەکەس ی دەر-پەڕیو هاوکات ئاگامەندانە لێرەبوونی مرۆڤدۆستانەی خۆی بنیاتدەنێت، ئەوەش شێوەیەکی یاخیبوونە کە لەتەک خۆیدا هەڵوێستی یاخی بەرانبەر سەرجەم میکانیزمەکانی چەوساندنەوەی مرۆڤی و چینایەتی دەهێنێت. لەبەر ئەم هۆیەیە کە کلوود لێڤی-سترۆس دەبێژێت: سارتر جیاوازی لە نێوان مرۆڤایەتیدا چێدەکات، چونکە فەلسەفەکەی بە تەنیا تایبەتە بە مرۆڤی ئەوروپی. لێ لە خۆرهەڵاتی کوردیدا بە پێچەوانەوە کەس دەخزێتە نێو “جومناستیکی واژە”وە، چونکە منێتییەکەی شکۆفەی نەکردووە، هەروەها پرسیاری نییە. بۆیە گەر کەسێکی بەو چەشنە بنووسێت، ئەوا بەهۆی سۆسیالیزەکراوییە سوننییەکەیەوە تەنیا تەفسیری ئەرەبیستانەی سارتری پێ دەکرێت، ئەوەش بێگومان بە زمانێکی پەخشانی نەک فەلسەفەیی، جگە لەوە وەک هەیەپارێز لە دەرکەوتنی کۆمەڵایەتیشدا بە لای سەرجەم چەوسێنەری و بەدێتی و قێزەوەنیی مرۆڤیدا ڕەت دەبێت، واتا تەواو پێچەوانەی هزری سارتر ڕەفتار دەنوێنێت. لێ کەس، وەک ئەرەبیستێکی تەفسیری، دەشێت وەک بێهەڵوێستێکی هەیەپارێز توخمیتر لە مارکسیستەکان درێژە بە جیهاندیدیی باو بدات، بۆ نموونە ئەویش، هاوشێوەی مەسئولە سیاسییەکان، بەخشکەیی تێبکۆشێت بۆ مەزناندنی خۆی و وەک “کوڕی عائیلە” بە یاریدەی کەس و کاری بۆی چالاک ببێت.
(2): ئەمڕۆ زۆر ناسیۆنالیستی تورک بەهۆی گیرخواردنیانەوە بە پ.ک.ک. و بزاوتی ڕزگاریخوازیی کورد لەو وڵاتە بە ئاشکرا ڕایدەگەیەنن کە تورکیزەکردنی کوردەکان (“تورکە کێوییەکانی ئەنادۆل”) هەڵەیەکی گەورە بووە، چونکە کوردەکان بەو ڕێیەوە فێربوون جیهان ڕوونتر ببینن و ڕێکخراوی مۆدێرن بهێننە گۆڕێ، هەروەها سوپای کارا دابمەزرێنن! بە هەر حاڵ گومان لەوە ناکرێت کە پ.ک.ک. بەبێ پەروەردەی کەمالیستیانەی دامەزرێنەران و ئەندامانی نەیدەتوانی لە پرسی مۆدێرنێتی (نەک مۆدێرنیزەکردن!) نزیکبکەوێتەوە، ئەوجا وەک پارتێکی مۆدێرن سوپای مۆدێرن دابمەزرێنێت.
نه ئهم نوسینه دهچێته خانهی ڕهخنهی ئهدهبی و ، نه خوێندنهوهیهكی ڕهخنهییشه بۆ ناوهڕۆكی “ڕۆمانهكه”و ، نه له بنهڕهتدا نیاز و مهرامی منیش ئهوهیه دنهی دامودهزگا پهیوهندارهكانی حكومهتی ههرێم بدهم تاوهكو سنوورێك بۆ ئازادی نووسین و ئازادی ڕا دهربڕین دابنێن. چونكه هێچێك لهوانهی له سهرهوه باسم كرد كاری من نیه و مافی ئهوهش بهخۆم نادهم خۆم تێههلقورتێنمه نێو كارێك كه له پسپۆری و شارهزایی مندا نیه. بهڵام وهكو خوێنهرێك ئهو مافه بهخۆم دهدهم كه بهرههمێكی ئهدهبی دهخوێنمهوه، جا شیعر بێ یان چیڕۆك بێ یان ڕۆمان یان ههر شتێكی دیكهی لهو بابهته ، سهرنج و تێبینی خۆمی لهسهر بدهم. یهكێك لهو چوارده ڕۆمانه (كوردی و فارسیهی) له پێشانگای نێودهوڵهتی كتێب له ههولێر، كه ساڵانه دهزگای خانهی مهدا بهڕێوهی دهبا كڕیم و خوێندمهوه ناوی”خوێنهكهی بهرپێی سنهوبهر ” بوو.
دیاره ئهو ڕۆمانه گهنجێكی كورد نووسیوێتی و ، له ههرێمی كوردستان ، كه نووسهرهكه له نێو ڕۆمانهكهیدا به “ههرێمی تیرۆری ڕۆژنامهنووسان و كوشتنی دهنگی ئازاد” پێناسهی كردووه، ژمارهی سپاردنی پێ دراوه و چاپ كراوه و بهو پهڕی ئازادیشهوه له سهر ڕهفهی كتێبفرۆشهكان داندراوه وله پێشانگای نێودهوڵهتی كتێبیشدا له ههولێری پایتهختی ههرێم به ئاسایی دهفرۆشرا و كهسیش ڕێگری له فرۆشتنهكهی نهدهكرد. كاتێك دهستم به خوێندنهوهی كرد، ههر له لاپهڕهكانی سهرهتایدا لهوه گهیشتم باس له كوژرانی ڕۆژنامه نووس”كاوه گهرمیانی” دهكات، كه ئێستا هاوسهرهكهی له خێرو بهرهكهتی خوێنهكهی ئهودا و بهسهر پێپلیكانهكانی رۆحی ئهودا سهركهوت و بهههموو ئیمتیازاته چهورهكانیهوه بۆته ئهندام له پهرلهمانی ئهو ههرێمهی كه نووسهری رۆمانهكه وهكو دۆزهخێك وێنای كردووه كه گوایه “جێگهی ئینسان نیه”.
كاتێكیش تینم دایه بهرخۆم و “رۆمانهكه”م ههتا كۆتایی خوێندهوه ههستم بهجۆرێك له ههناسه بڕكێ و نهفهستهنگی كرد لهوهیا كه نهمزانی “رۆمانێكی ئهدهبیم” خوێندهوه یان گوێبیستی وتارێكی توندی كادیرێكی پڕباكراوی ئۆپۆزسیۆنی هاروهاجی ساڵانی 2009 بهدواوه بووم لهسهر كهناڵێكی گڕگرتووی ئۆپۆزسیۆن یان سهیری فلیمێكی ترسناكی ئالفرێد هیتشكۆكم كرد كه لۆكێشنهكهی ئهم “ههرێمه تۆقێنهره”ی لهمهڕ خۆمان بێ. یانیش ههر بهراستی ئهوه “رۆمانێكی كوردی”بوو نووسهرێكی كورد نوسیبووی! لهماوهی پتر له چل ساڵی رابردوودا له ئێران و له كوردستان، بهههرسێ زمانی كوردی و فارسی و عهرهبی هێندهم رۆمان خوێندۆتهوه له ئهژمار و حیساب دهرچووه. مهگهرهم چۆن رۆمانێك “بهتایبهتی كوردی و فارسی” لهبهردهستم دهرچووبێ و نهمخوێندبێتهوه. جا به دید و تێڕوانین و ههڵسهنگاندنی خۆم، تیایاندا بووه رۆمانی پڕ چێژ بووه و زیاتر له جارێك خوێندوومهتهوه و تێشیاندابووه زۆر بێ كهڵك بووه و تهنها كاتی خوێندنهوهكهی لێم به فیڕۆ داوه.
چیڕۆك و رۆمانی ئهو نووسهرانهشم زۆر خوێندۆتهوه كه دژی دهسهڵاتی وڵاتهكهیان و رژێمه حوكمڕانه دیكتاتۆر و ستهمكارهكان نووسیویانه بهڵام قهت هێندهی ئهم “رۆمانه” كوردیهی گهنجێكی كورد نوسیوێتی و پهلاماری نیشتیمان و وڵاتهكهی خۆی داوه، ههوڵی سووكایهتیپێكردن و ناشیرینكردن و بهدۆزهخ وێناكردنی وڵات و نیشتیمانی خۆیان نهداوه. له بڕگهیهكی مێژوویی كۆندا هاتووه “لهدوای كۆتاییهاتنی جهنگ، ناپلیۆن دهچێته نێو سهربازه بریندارهكان تا ورهیان بهرز بكاتهوه و دڵنهواییان بداتهوه و ئهوانهی لهسهر لێواری مردنن وایان لێ بكات به شانازییهوه بمرن. كاتێك بهدیار سهربازێكی بریندارهوه دهوهستێ كه دوا ههناسهكانی دهدات و له سهرهمهرگدایه، خۆی پێ دهناسێنێ و قسهی بۆ دهكات، سهربازهكه پێی دهڵێ : من تۆ ناناسم… من لهپێناو وڵاتهكهمدا جهنگام. با دوا قسهشم ئهوهبێ: بژی فهرهنسا.
***
كارهكتهری “باران”له “رۆمانی” خوێنهكهی بهرپێی سنهوبهردا، كه ئهویش رۆژنامهنووسه، به قسهی نووسهرهكه “چهندانجار دهخرێته زیندانهوه و بهتوندی ئهشكهنجهو ئازار دهدرێت، لهژێر زهبر و شهللاقی جهللاد وشهقی پۆستاڵی ئهفسهردا ئێسكهكانی جهستهی ورد و خاش دهبن، بهتایبهت پشت وپهراسووهكانی. كاتێكیش كه ئازاد دهبێت دووباره لهلایهن دهزگاكانی ئاسایش و كارمهندی نهێنی سهر به حیزب و بهپرسهكانهوه ههوڵی تیرۆركردنی دهدرێت، تهنانهت دووجار له مردن رزگاری دهبێ” سهرهنجام سهری خۆی ههڵدهگرێ و ئهو نیشتیمانهی “جێی ئینسان نیه” بۆ نائینسانهكان جێی دێڵێ و له بهریتانیا له گهڕهكێكی لهندهن دهگیرسێتهوه.
ئهو پهرهگرافهی سهرهوه كه خراوهته نێو دوو كهوانهوه وهسفێكی هێنده نهقۆڵاو بازاڕی و نائهدهبیانهیه ههم لهرووی تهكنیكی نووسین و ههم داڕشتن و ههم جوانیی رستهسازی لهئاستێكی زۆر خراپ و بێ سهروبهره، تۆی خوێنهر له پڕێكدا ههست دهكهی لهنێو لاپهڕهو دێڕهكانی “رۆمانێكی ئهدهبی” دهرچوویتهته دهرێ و لهنێو ژاوهژاوی شهقامێكی لهنگهو كۆنهفرۆشاندا، یان لهبهرامبهر شاشهی كهناڵێكی بێ ئهتهكێتی ئۆپۆزسیۆنێكی بێ ئهزمووندا دانیشتوویت و گوێت رادێراوه بۆ ئاخاوتنی “رۆشنبیرێكی” جنێودهر و دهروونناساغ كه به درێژایی ماوهی “فهرمایشتهكانیدا” تهنها رستهیهكت بهدی نهكرد سوودێكی پێت گهیاندبێ له بهههدهردان و به فیڕۆدانی كاتت زیاتر.
چونكه ئهم شێوه داڕشتنه بێ كهڵكه لهو پهرهگرافهی سهرهوهدا قهت له زمان و داڕشتن و نووسینێكی ئهدهبی ناچێ.
رۆماننوسێك كاتێك وهسفی ئهشكهنجهو زیندان و زوڵمی دهزگایهكی ئهمنی رژێم یان حكومهتێكی ستهمكار دهكات دهبێ له قاڵب و چوارچێوهی داڕشتنێكی ئهدهبی مهبهستی خۆی به خوێنهر بگهیهنێ نهك له شێوهی وتاردانی كادیرێكی بێ سهوادی حزبێكی بهههڵستكار.
نووسهری “رۆمانهكه” له سلێمانی و گهرمیانهوه قهڵهمبازێكی ههولێریش دهداو قهڵهمێك له خوێنی “سهردهشت”یش وهردهدا كه گوایه لهسهر مانشێتی “من عاشقی كچی سهرۆكم” رفێندراوه و كوژراوه.
من لهو كاتیدا كه “سهردهشت” كوژرا، سهرنووسهری گۆڤارێكی ئههلی بووم و بههاوكاری ستافی گۆڤارهكه بهدواداچوونێكی وردمان بۆ كهیسهكهو رووداوهكه كرد. نووسهری ئهم “رۆمانه” هێشتا ماوێتی به بنج و بناوانی حهقیقهتی رووداوی كوشتنی “سهردهشت” بكهوێ. بهڵام مخابن ئهو چهند گهنجهی لێرهو لهوێ به رووداوگهلێكی تهمومژاوی كوژران بوونه كهرهسته بۆ بهكارهێنان لهلایهن كۆمهڵێك لایهنی سیاسی و “چاودێر و چالاكوان” و ههمیش بوونه پێپلیكانهی به “نان و رۆن” گهیشتنی كۆمهڵێك كهسی تر كه له پێناو مهرامهكانی خۆیان بهردهوام قهتماغهی ئهو برینانه دهكولێننهوه و خودێك نمایش دهكهن و له پاڵیدا كهسایهتیهكی كۆمهڵایهتی بۆ خۆیان دروست دهكهن.
له شوێنێكی ئهم “رۆمانه”دا هاتووه: ” ئهوهی بهدڵی ئهو بهرپرسانه نهنووسرایهو نهوترایه ئهوه چارهنووسی ئهو كهسه رفاندن وشێواندن و كوشتن بوو”… ئهوانهی تۆسقاڵێك شارهزاییان له داڕشتن و زمانی نووسینی كوردی ههبێ قهت رێگه نادهن ئهو رستهسازییه خراپه بچێته نێو مهجلیسی رستهسازی كوردی. ئهوه بێجگه له زێدهڕۆییهكهی له رفاندن و”شێواندن” و كوشتن!
رووبهرێكی زۆری نووسینهكانی من رهخنهگرتنه له ئهداو كهم و كورتی و ناكارامهییهكانی حكومهتی ههرێم به ههموو كابینهكانییهوه. ههر له سهدان گۆشهی تهنز و دوو كتێبی چاپكراوی تهنز و، تا دهگاته كاره رۆژنامهوانیهكانم. لهسهر كاری رۆژنامهوانیی دهیان جار بانگهێشتی بنكهكانی پۆلیس كراوم و به كهلهپچهكراوی راپێچی بهردهم حاكم و دادوهران كراوم تهنانهت راشگیراوم له بهندیخانهدا. رۆژنامهنووسی دیكهشم لهگهڵدا بووه له زیندان. بهڵام ” چهكمه و پۆستاڵ و ئهشكهنجهو لێدان و ههڕشهی مهرگ و خوێنی كوڵاو و گۆشتی كاڵ و هاڕینی ئێسقانهكانی تێدا نهبووه”!!
سهرلهبهری “رۆمانهكه” بهدگۆیی و پهلاماردان و سووكایهتیكردنه به ههرێمی كوردستان، كه وهك “نووسهری رۆمانهكه” دهڵێ “تۆسقاڵێك ئازادی تێدا بهدی ناكرێ و تنۆكێ ههوای تێدا نیه بۆ ههناسهدانێكی ئازاد و، شوێنێك نیه بۆ ژیان” كهچی، رۆمانهكهی ئهو ههر لهم ههرێمهدا ژمارهی سپاردنی پێ دراوه و لهم ههرێمهدا بهسهر ههمو كتێبفرۆشهكانی سهرانسهری وڵاتدا دابهش كراوه و له پایتهختی ئهم ههرێمهشدا له پێشانگای ساڵانهی كتێبدا نمایش كراو منیش یهكێك بووم له كڕیارهكانی. نه كهس و نههیچ دهزگایهكی چاودێری و سانسۆر و، نه هیچ لایهنێكی حیزبی، نمایشكردن و فرۆشتنی كتێبهكهیان قهدهغه نهكرد. منیش ئهگهر سهرنجێكم لهسهر ناوهڕۆكی “رۆمانهكه” ههیه لهو سۆنگهیهوه نیه كه رهخنهی توند له كوشتن و راوهدوونان و ئهشكهنجهدان و نانبڕاوكردن و تیرۆركردن و دادگاییكردنی رۆژنامهنووسان دهگرێ. من بهخۆم یهكێك لهو رۆژنامهنووسانه بوومه لهسهر بابهتێكی رۆژنامهوانیدا خراومهته زیندان و لهگهڵ بكوژاندا له یهك ژووردا بوومه. هیچ بهرگرییهكیش لهو رهفتاره ناڕهواو نادروستانهی بهشێك له دامودهزگاكانی حكومهتی ههرێم ناكهم و، پێمخۆشه ههموو نووسهرێك بهوپهڕی ئازادییهوه چیڕۆك و رۆمان بنووسێ و ههموو شاعیرێك بهوپهڕی سهربهستییهوه شیعر و هۆزان بنووسێ و ههمووان لهكارو پیشهكانیان ئازاد بن وهكو ههر وڵاتێكی ئازاد و بێ سانسۆر.
بهڵام تا قووڵایی ناخ و تا سهر ئێسقان دهمئێشێ و ئازارم پێ دهگات كاتێك رۆمانێك دهخوێنمهوه كه گهنجێكی كورد نووسیویهتی “نهك غهیره كوردێكی دوژمن به كورد” له دهسپێكهوه تا كۆتاییهكهی بێ رێزیكردن و پهلاماردان و ناشیرینكردن و بهدۆزهخكردنی باشووری كوردستانه.
“ئهدهبیاتی پهلاماردانی خود” رهگ و ریشهیهكی كۆنی نیه لهناو كورداندا و ههر تهنها گرێیهكی زهمهنی بهسهردا تێپهڕ دهبێ و، ” ئهم میتۆده له نووسین زیاتر له ناوچهكانی سلێمانی سهری ههڵداو به دیاریكراویش له ساڵی 2009 به دواوه، بوو به زمانی نووسین و وتاردان و تهنانهت ئاخاوتنی ئاسایی و، پێموایه نووسهری ئهم رۆمانهش” به خهستی كهوتۆته بن باندۆر و كاریگهری ئهم جۆره له ئهدهبیاتی نووسین. “رۆشنبیرێكی” ئهوێش، له دهربڕینی ههستی خۆیدا بهرامبهر كوشتنی ئهو رۆژنامهنووسهی ئهو “رۆمانه”ی لهسهر نووسراوه زێدهڕۆیی دهكات، گوایه ” لهپاش كوشتنی كاوه گهرمیانی حهزناكات ناوی كوردستان لهسهر نهخشهی جوگرافیاش ببینێ”!
ههمدیسان تهنزنووسێكی ئهوێ لهم ڕۆژانهدا و له كاتێكدا به بهراورد لهگهڵ وڵاتانی دهوروبهر، لهڕووی ئهمنی و خۆشگوزهرانی و ئازادیدا ههرێمی كوردستان له پێشهنگدایه ، له بڕگهیهكی نووسینێكی تهنز ئامێزدا : وهسیهت دهكات “ئهگهر مرد ئاڵای كوردستان بكهن به كفنهكهی بۆ ئهوهی مهلائیكهتهكان بزانن – له چ جهههنهمێكهوه – هاتووه” !
بۆچوونی ههردوو”ڕۆشنبیرهكهی” سهرهوه و ناوهڕۆكی ئهم “ڕۆمانه”ی وا قسهی لهسهر دهكهین دهربڕینێكه ههم گوزارشت له ههبوونی ئازادیهكی بێ سنوور دهكات و، هاوكاتیش بێ ویژدانی و زێدهڕۆیی و ڕهشبینییهكی له ڕادهبهدهری نووسهرهكانیشی تێدایه . كهس نكۆڵی له ههبوونی گهندهڵیهكی زۆر ناكات له ههموو بوار و جومگهو سێكتهرهكاندا له ههرێم، بهڵام ئێجگاریش ئهوها دۆزهخ نیه وهك ئهو “ڕووناكبیر و نووسهرانه” وێنای دهكهن، كه یهكێكیان له بهریتانیا دهژی و دووانهكهی تریش ههر یهكهیان زیاتر له پۆستێكی پڕ چهور و چهند ورده پۆستێكی كهم چهوریشیان ههیه و به زگی تێرهوه خهم له برسێتی خهڵكی تر دهخۆن ! ههموو ئهوانهی شتێك دهنووسن و “من” دهیانخوێنمهوه، كهواته منی خوێنهر مافی ئهوه بهخۆم دهدهم دیدو سهرنجی خۆم لهسهر نووسینهكه دهرببڕم. مادامهكێ بڕێ پارهم بۆ كڕینی داوه و كاتێكم بۆ خویندنهوهی تهرخان كردووه، له ههرشوێنێك بزانم ئازاری دهروونیم پێ گهیشتووه له خوێندنهوهیدا، دهبێ نووسهرهكهیش وهكو منی خوێنهر، ئهگهر كهمێكیش بێ، ئازارێكی دهروونی پێ بگات. بهتایبهت لهو شوێنهدا كه پهلاماری نیشتیمان دهدرێ. چونكه ههموومان ئهو راستیه دهزانین نیشتیمان موڵك و تاپۆی هیچ كهس و هیچ حزب و هیچ هۆز و هیچ دهسهڵات و حوكمڕانێك نیه.
ئهگهر بهرپرسێكی خراپ كهتنێكی ناماقوڵ دهكات و تهنانهت دهستی دهچێته ڕشتنی خوێنی كهسێك ئایا دهبێت من نیشتیمانم لهبهر چاو بكهوێ؟ ئهگهر ئهو هاوكێشه چهوته له روانگهی ئهو “نووسهر و رۆشنبیرانهوه” راست بێ، ئهوا دهبێ له سهرانسهری گۆی زهوی هیچ كهسێك له وڵاتهكهی خۆی نهمێنێ و ههمووان سهری خۆیان ههڵگرن و بهرهو ههسارهیهكی تر كۆچ بكهن. چونكه هیچ وڵاتێك لهسهر ئهو ههسارهیه بوونی نیه ئهگهر رۆژانه دهیان و سهدان تاوانی گهورهو تاڵانی و گهندهڵی و زێدهڕۆیی بهسهر ماف و ئازادیهكانی هاوڵاتیانی تێدا روو نهدات. ئهمهیش قهت پاساو هێنانهوه نیه هێندهی راستییهكهو نكۆڵی لێ ناكرێ. ئهم ” نووسهره گهنجه” له بهشێكی “رۆمانهكهیدا” دهڵێ: ” ئێره ههرێمی تیرۆری رۆژنامهنووسان و كوشتنی دهنگی ئازاده”!.
یان دهڵێ: ” ژیانی هیچ كهسێك لهم ههرێمهدا پارێزراو نیه”!
ههروهها دهڵێ: ” دهسهڵاتدارهكان لهسهر نووسینی چهند وشهیهكی حهق و راستی ئامادهیه گۆشاو گۆش سهرت ببڕێت”!
ههروهك پێیوایه ” لهم ههرێمهدا ژیانی ههموومان له مهترسیدایه” !
له باسكردنی دهسهڵاتدارانی ههرێمیشدا دهڵێ: ” ئهوانه بێ شهرهف و حهرامزادهن، دهستیان دهچێته خوێنی ههموو كهسێك” !
دهشڵێ: ” ئهوانه ههموو شتێكن بهڵام مرۆڤ نین”!
له شوێنێكی تر دهنووسێ: ” ئهوان بهنیاز نین ههروا به ئاسانی وازم لێ بهێنن، ههتا، وهكو هاوڕێكانم سهرم له جهستهم جیا نهكهنهوه لێناگهڕێن”!
نازاندرێ ئهمه جنێونامهیه یان مهلایهكهو وهسفی دۆزهخ بۆ ئیمانداران دهكات یان ههڵڕشتنی رق و بوغزێكی دهرونییه. بهڵام به بۆچوونی من به هیچ پێوهرێك ناچێته ناو رۆمانێكی ئهدهبی.
***
نووسهر، كه لهم “رۆمانه”دا رۆڵی كاراكتهری “باران” دهبینێ له گهشتێكیدا له وڵاتی مهغریب، لهنێو پاسێكی گهشتیاریدا دهبێته هاوگهشتی كهسێك بهناوی “ئهنتۆنیۆ دێلگادۆ” كه خهڵكی ههرێمی كهتهلۆنیایه له ئیسپانیا. ئهنتۆنیۆی كهتهلۆنی له “باران”ی كوردی دهپرسێ ” ئایا رۆژێك له رۆژان بهڕنامهت ههیه كه بگهڕێیتهوه بۆ خاكی خۆت و ژیان كردن له نیشتیمانی خۆت”؟ “باران”یش پاش كهمێك بێدهنگی دهڵێ: ” له ئێستادا نیشتیمانێكی سهربهخۆم نیه، ئهوهی كه ههیه نهبوونی باشتره”!!
ئهنتۆنیۆی كهتهلۆنی، كه ئاگاداره له رابردوو، له سهردهمی رژێمی بهعس چی بهسهر كورددا هاتووه دهڵێ: ” لهو باوهڕهدا نهبووم رۆژێك له رۆژان ئهوه وهڵامی كوردێك بێت لهپاش ئهو ههموو كارهساتهی بهسهرتان هاتووه”!
“باران” روو له ئهنتۆنیۆ دهكات و دهڵێ: ” برینهكانی ئێمه زۆر لهوه قووڵتر و به ئازارتره كه ههموو كهسێك ههستی پێ بكات”!
ئهنتۆنیۆی كهتهلۆنی سهری لهم ” كورده عهنتیكهیه” سووڕ دهمێنێ، كه ئاوها وڵاتهكهی خۆی بۆ بێگانهیهك وێناو پێناسه دهكات و وهكو تهرزه دادهبارێته سهر دهسهڵات و ههرێمهكهی خۆی و، پێی دهڵێ: ” بۆ، مهگهر لهمهش زیاتره كه ئێمه له “میدیاكانهوه” بینیومانن”؟ لێرهدا “نووسهره كوردهكه” به ئانقهست ئهم پرسیارهی خستۆته سهر زمانی كاراكتهری “ئهنتۆنیۆ” تا به خوێنهر بڵێ “خهڵكی دهرهوهی ههرێم له میدیاكانی ئۆپۆزسیۆنهوه ئاگادارن لهو غهدر و زوڵم و ستهم و بێدادییهی كه ” رژێمی كوردی” بهسهر گهلهكهی خۆیدا دهیهێنێ!
بۆ ئهوهی دیسانهوه تهرزه ئاسا دابارێته سهر وڵاتهكهی خۆی، روو له ئهنتۆنیۆی كهتهلۆنی دهكات و دهڵێ: “بێگومان ئهوهی كه ئێوه دهیزانن بهشێكی زۆر زۆر كهمه لهبارهی خهم و ئازارهكانی میللهتی كوردهوه. ئێمهكه هێشتا ئهو خهمانهمان سارێژ نهبووه كه دارودهستهكهی سهدام حوسێن بهسهرماندا هێناویهتی، بهڵام لهوهش خراپتر ئهوهیه كه ئێستا بهدهست رژێمێكی كوردییهوه رۆژانه رووبهڕووی سهدان كۆسپ و تهنگژه دهبینهوه. كێشهكان گهیشتۆته ئاستێك كه هیچ ئاسۆیهك نهماوهتهوه بۆ دهربازبوون. لهبهر ئهوه هیچ گهشبین نیم. هێنده خهم و ئازارمان چهشتووه بهدهست حووكمڕانهكانی ئێستای دهسهڵاتی كوردی چیتر ئهو خۆزگهیهمان نهماوه بۆ سهربهخۆیی. دروستكردنی وڵاتێكی كوردی به دهستی ئهم سیاسییانهی ئێستا، هیچ دڵخۆشم ناكات”!
دیسانهوهی لهو پهرهگرافهی سهرهوه رووبهڕووی داڕشتنێكی سهقهت و خراپ دهبینهوه و، ههمیش دیسان وهكو خوێنهر دهكهوینه جۆلانهی نێوان چاوهكان و گوێچكهكانماندا. نازانین ئایا چاوهكانمان خهریكی خوێندنهوهی لاپهڕهكانی رۆمانێكن یان گوێچكهكانمان وتارێكی ژههراوی لهسهر شاشهی فهزاییهكی ئۆپۆزسیۆن دهبیستن. چونكه ئهمه زیاتر له وتار دهچێ ههتا نووسینێكی ئهدهبی. ئهویش بۆ كهسێكی بیانی!
“باران”ی كوردی، هێشتا گڕی دوژمنكارانهو رشتنی رق و كینی بهرامبهر وڵاتهكهی دانهمركاوهو، دڵی گڕگرتووی هێشتا فێنك نهبۆتهوه و، به دهروونه داڕووخاوهكهیهوه روو له ئهنتۆنیۆی كهتهلۆنی دهكات و دهڵێ: ” بهڕێز ئهنتۆنیۆ، ئێمه ئهوهندهی ئازارمان به دهستی دارودهستهكهی سهدام حوسێنهوه چهشتووه، دهسهڵاتداره كوردهكان سهد ئهوهندهی تر ئازاریان داوین.ئهوانهی ئێستا كه به ناوی كوردهوه قسه دهكهن و خۆیان كردووه به خاوهنمان،هیچ جیاوازیهكیان نیه لهگهڵ ڕژێمی پێشووی عێراق.ئهوانهی ئێستا لهگهڵ ئهوهی كه دڕندهن و چهته و سیاسیی بازرگانن، له ههمان كاتدا جاش و نیشتمانفرۆشن. ئهوان ژێرخاك و سهرخاكیش دهفرۆشن به دراوسێكان، له پاداشتی ئهوهشدا سزای میللهت دهدهن. لهدوای زیاتر له چارهگه سهدهیهك حوكمڕانی، هێشتا نهیانتوانیوه مافه سهرهتاییهكانی هاوڵاتی فهراههم بكهن وهك ئاو و كارهبا و خزمهتگوزاری. ئهوه تاكه شتێك نیه كه ڕهشبینم دهكات، دهیان ئاریشهی دیكه ههیه كه باسی بكهم، بهڵام له سهروو ههموو كێشهكانهوه، گرفتێكی لهوانهش گهورهتر ههیه كه نهبوونی ئازادی و دادپهروهریه، ئێمه هێشتا كولتووری لێبووردهیی و خۆشهویستی و ئازادیمان دروست نهكردووه”!!
“باران”ی كوردی، لێرهدا، داوای لێبوردون له ئهنتۆنیۆی كهتهلۆنی دهكات كه چیتر نایهوێ لهوه زیاتر سهری بیهشێنێ. وهك ئهوهی مابێتی هێشتا وێرانی بكات.
دیاره ئهو، “باران” بێئاگایه لهوهی ههر كهسێك لهبهرامبهر بێگانهیهكدا دابنیشێ و بێ ماندوبوون بكهوێته زهمكردن و سووكایهتی پێكردن و ناشیرینكردنی وڵاتهكهی خۆی، ئهویش له بهرامبهر كهسێكی وهك ئهنتۆنیۆی كهتهلۆنیدا، كه هاودهرده لهگهڵ باشووری كوردستان له گرێی “ههرێمبوون” و هاوئامانجه لهگهڵ كورد بۆ “سهربهخۆیی”و، ئاگاداره له پێشكهوتنهكان له باشووری كوردستان و ههروهها له ئازادی و پێكهوه ژیانی ئێره، ئهوا تهنها خۆی ناشرین دهكات و رهزای خۆی قورس دهكات و، خۆی دهخاته خانهی گومان لهوهیا كه دوور نیه بهچاوی سیخوڕی وڵاتێكی دوژمن سهیری بكرێ. بهڵام “باران”ی كورد لهپاڵ داڕووخانه دهروونییهكهی و بێ هیوایی و رقئهستووریهكهی، تاكه شتێكیشی ههیه كه شانازی پێوه بكات، كه ئهویش بۆ ئهنتۆنیۆ دهخاتهڕوو: ” تاكه شتێك كه شانازی پێوه بكهم ئهوهیه كه ههرگیز وێنهم نهگرتووه لهگهڵ هیچ سیاسییهكی كورد و سهرسام نهبووم بههیچ سیاسی و پارتێكی كوردی، سهربهرزم كه ههرگیز بهشێك لهو حیزبانه نهبووم”. “باران”ی كورد له ههموو ئهو نیشتیمانهی، كه هیچ خۆشهویستی و ئینتیمایهكی بۆ نیه، پنتێكی جوان و رۆشن بهدی ناكات و له راستیدا چاوهكانی نایبینێ تا بهو بیانیه واق وڕماوه بڵێ كه ناوی ئهنتۆنیۆیه.
له وهڵامی ئهوهیشدا كه ئهنتۆنیۆ به باران دهڵێ “هێشتا ئهوانه پاساو نین بۆ ئهوهی گهشبین نهبیت بهرامبهر به خاك و دهوڵهت و سهربهخۆیی نیشتیمانهكهت،” پێی دهڵێ: ” بهڕێز ئهنتۆنیۆ، نان و ئازادی و خزمهتگوزاری له بهها سهرهتاییهكانی مرۆڤه (دیاره مهبهستی نووسهر – مافه سهرتاییهكانی مرۆڤه). دهبێت ئهوانه فهراههم بكرێت پاشان زهمینهسازی بۆ سهربهخۆیی نهتهوهیهك بكرێت… من وڵاتێكم ناوێت كه ماف و ئازادیم لێ داگیر بكات. ئهگهر من ئهوه پهسهند بكهم هیچ جیاوازییهكم نابێت لهگهڵ كۆیلهدا”!
ئهمه چۆن لۆژیكێكه كهسێك له نهبوونی وڵاتێكی سهربهخۆدا ههست به ئازادی بكات بهڵام ئهگهر ببێته خاوهنی وڵاتێكی سهربهخۆ، دهبیته كۆیله!!
“باران”ی كورد تهنانهت پهند و وانهی له شۆفێری پاسه گهشتیارییهكه وهرنهگرت كه ئهوانی دهبرد بۆ شوێنه گهشتیارییهكان و “زۆر به شانازییهوه قسانی دهكرد و وهسفی جوانیی و بهپیتی خاك و بهههشتی نیشتیمانهكهی دهكرد”. كهچی ئهو ههتا بۆی كرا وڵاتی خۆی به دۆزهخ و ناشیرین وهسف دهكرد و دهیگوت: ” نیشتیمان، مهمكی دایكێك بوو بهدهست سیاسییهكانهوه وشكی كرد”.
یان دهیگوت: “له راستیدا ههرشوێنێك بێت دهتوانێت رۆحی تێدا ئاسوده بێت تهنها ههرێمی كوردستان نهبێت”!
یان دهڵێ: ” لهوهتهی فامم كردۆتهوه ههر ههمان ههستم ههیه بۆ ئهم خاكه، ژیان لهو ههرێمهدا كارهساته كارهسات”.
له شوێنێكی تردا دهڵێت: ” ژیان لهم خاكهدا نهخۆشی شێرپهنجهیه، نهخۆشیهكی بهردهوام و درێژخایهن”.
دیسان دهڵێ:” ئهم خاكه كارهساتباره ههرێمی مهرگی رۆژنامهنووسانه”.
ههروهها له وهسفی ههرێمی كوردستان دا دهڵێ: ” ئێره جێگهی ئینسان نیه، ئهوانهی كه من لێره بینیمن، ههموو دڕنده بوون، له توخمی ئادهم نهبوون… لێره ناتوانیت ههناسه ههڵمژیت، ههرزوو ئهخنكێیت”!
له كۆتاییدا دهڵێت: ” ئهگهر خهڵاتێك ههبوایه بۆ پووچترین و درۆزنترین مرۆڤی سهر زهوی به دڵنیاییهوه سیاسیهكانی باشووری كوردستان له بهدهستهێنانی، ركابهریان نهدهبوو”!
***
ئهو (499) لاپهڕهیهی من خوێندمهوه هیچی له “رۆمانێكی ئهدهبی” نهدهچوو. نه له داڕشتنی و نه له فهزاسازییهكهی و نه له تهكنیكی رۆماننوسی و نه له رووی رستهبهندییهوه. تهنها خۆ بهتاڵكردنهوهیهك له رقئهستووری و بوغز و كینهیهكی پهنگخواردووی نێو ناخی كهسێكی دارووخاو و بێ هیواو دهروونپهرێشان بوو بهرامبهر به وڵاتهكهی.
ئهوه بێجگه لهوهی ههندێ بابهتی تێكههڵكێشی “رۆمانهكه”ی كردووه، كه به كهرهستهی رۆماننوسی ناژمێردرێن و قسهی رووتی سهر ههندێ كهناڵی بێ ناوهڕۆكه، وهك:
“سهرۆك به نایاسایی لهسهر كورسییهكهی مابووهوه”.
” لهههموو ناخۆشتر راكردن و بهرگرینهكردنی چهكداری حیزبێكی كوردی له شهنگال”
“سوپای عێراق چوبووه ناو ههولێری پایتهخت و پهرلهمانیان داگیركردبوو”!
“جووت حیزبی كوردی”.
“رۆژێك دێ (ئهوانهی تۆیان كوشت) وهكو كهلاكی تۆپیو بۆگهنیان بڵاو بێتهوه”.
له كۆتاییدا دهڵێم لهنێو ئهو ههموو رۆمانهی خوێندوومهتهوه تهنها پهشیمانم لهوهی “خوێنهكهی بهرپێی سنهوبهر”م به داشكانهوه به چوار ههزار دینار كڕی و چهند كاتژمێرێكم لهكاتی خۆم بهخوێندنهوهی دا به فیڕۆدا.
3–
-ئابووری بازاڕ-
جڤاکی باشووری کوردستان وەک هەموو جڤاکێکی ئەم جیهانە، لە کۆمەڵێک چین و توێژی کۆمەڵایەتی پێکهاتووە. جاران، کە کشتوکاڵ و ئاژەڵداریی، بنگەی ئابووریی کوردستان بوون، تەنێ دوو چینی سەرەکی: ئاغا و دەرەبەگ و موڵکدار(چینی سەرەوە) و وەرزێر و ڕەشایی و کرێکار و ڕەنگە بەشێکی دیکەیشی وەک سوعلووک بۆ زیاد بکرێ(چینی خوارەوە) هەبوون و لەنێوان ئەو دوو چینەشدا، کەموکەیەکیش چینی ناوەند هەبوون.
دوای 14ی تەممووزی 1958 و گۆڕانی ڕێژیم لە پاشایەتییەوە بۆ کۆماری و دواتریش بزاڤی چەکداریی کورد و دەسەڵاتی حیزبی بەعس، ئیدی ئەو دابەشبوونە چینایەتییە گۆڕدرا. گوند و ئاغا و دەرەبەگ و موڵکدار و وەرزێر، نەمان. زۆرینەی خەڵکی کوردستان، بە تۆبزی و هەندێکیش بە ئارەزوو، ڕوویان کردە شاران و بوون بە “شلەشاری”. ئیدی لەبری بەرهەمهێنانی هەموو جۆرە دانەوێڵە، میوە، سەوزە، شیرەمەنی، گۆشت، هێلکە، هەندێک پۆشاک و جلک و کاری دەستیی و شتی نێوماڵ، کە تەواوی ئەوانە پێداویستییەکانی خۆیانی دەشتەکی پڕدەکردەوە و شارییەکانیشیان پێیان دەژیان، تەواوی ئەو شلەشارییانە، لە بەرهەمێنەرەوە بوونە بەرخۆر.
ئەوان، لەوەی لە ئاواییدا خاوەنی جێگە و خانوو و ماڵی خۆیان بوون، لە شاردا بوونە کرێنشین. ئەوان لە فرۆشیارەوە بوونە کڕیاری هەموو شتێک. دەبوو ڕیز بگرن بۆ نانکڕین و هێلکە، مامر، ڕۆن، میوە، شیرەمەنی، نەفت، سەوزە، ئارد، ساوەر، دانەوێڵە، گۆشت و هەموو خۆراکێک و تەواوی شتەکانی دیکەش بکڕن. دەبوو لەبری، وڵاخ(هێستر، کەر، ئەسپ و مایین)، ئۆتۆمۆبیل، ماتۆرسایکل و پایسکیل، بەکاربهێنن و سواری تاکسی ببن. دەبوو لەبری خانووی قوڕ و و دار و قامیش و دارسووتاندن بۆ گەرمی و چێشتلێنان، بلۆک و چیمەنتۆ و ئاسن(بۆ زستان سارد و بۆ هاوین گەرم) و نەفت و گاز و کارەبا بەکارببەن، کە تێچوون و خەرجییەکی زیاد بوو بۆیان. دەبوو منداڵیان لە خوێندنگەکانیاندا لەبری جلکی کوردی یا دشداشە، پانتۆڵ و جلکی ئەوروپایی لەبەر بکەن، چون ئیدی شارنشێنن و ئەو جلکە لادێیانە “شەرمهێنەر” بوون بۆیان. دەبوو لەبری مەڕ و بزندۆشین و شیری چێڵ خواردنەوە و پەنیر و ژاژی و کەرێ و ماست و ڕۆن و دۆینە و قەرەخەرمان وجاجم و بەڕە و لباد و تەلیس و هۆڕ و شەڵتە…دنیایەک شتی تری دەسکردی خۆیان، ببنە کڕیاری تەواوی ئەوانە لە بازاڕدا.
دەبوو لەبری خوری و بەرگن و موو و پەڕ و گۆرەوی و پووزەوانە و دەستەوانە و کڵاو و فەرەنجی و کەڕەک و کڵاش، ئیدی وەدووی کەوشی ئیتالی و تورکی و شتی پلاستیکی و تەتکەولەرزانەدا غار بدەن. دەبوو لەبری دروستکردنی ترشی و ترخێنە و ساوەر و قەرەخەرمانی خۆماڵی، هاوردەی تورکیا بکڕن و لەبری بەستووقە و دەفری گڵینی جوان و خاوێنی کەرکووک و خورماتوو، پەقرەجە نایلۆن و پلاستێکی ژاراویی ئێران و تورکیا بەکار ببەن. ئیدی دەیان دەبووی دیکەی لەو جۆرە..
بەهۆی لەنێوچوون و تێکشکانی ئاواییەوە، کە بنگەی ئابووری کوردستان بوو و بەهۆی شێواندنی چەمکی ئاوایینشینییەوە، ژینگەی وڵات گۆڕا. بیرکردنەوە و جیهانبینیی مرۆڤی باشووری کوردستان، لە مرۆڤێکەوە، کە خۆی پشتوپەنای خۆی و بەخێوکەری خۆی و وەدەستهێنەری بژێوی خۆی بوو، گۆڕا بۆ مرۆڤێکی چاولەدەست خەڵک بوو و مشەخۆری چاولەدووی مووچە و کۆمەکی دەوڵەت و خۆراکی پاکەت و قوتووخۆر و چاولەڕێی شتی ئامادەکراو.
لە وەها بارێکدا، چینێکی مشەخۆری هەلپەرستی ناوەند(بۆرژوازی) لە شاردا لەسەر حیسابی زۆرینەی دانیشتووانی کوردستان، لەسەر حیسابی گوندی و وەرزێران، لەسەر حیسابی ڕووخان و دادەپینی گیانی هەرەوەزی وەرزێر و ڕەشایی و لادێیی، هەلی قۆستەوە و بە هەموو جۆر و ڕێگەیەک، نایاسایی و تەنانەت بێڕەوشتانەیش، گەشەی کرد و بۆ سەرەوە هەڵکشا و دەستی بەسەر ئابووری وەڵاتدا گرت. ئەم چینە، چینی ناوەند بوو، کە چینێکە لەنێوان”سەرمایەدار و چینی باڵا” و “کارگەر و ڕەشایی و سوعلووک”اندا. چینی ناوەند، کە چینی بۆرژوازیشی پێ دەگوترێ، بۆ خۆی یەک پێکهاتە نییە، بەڵکە چینی ناوەندی باڵا(بۆرژوازی گەورە) و چینی ناوەندی ناوەند (بۆرژوازی ناوەند) و چینی ناوەندی خوارێ(بۆرژوازی بچووک یا وردەبۆرژوازی)، ئەمەی دواییان لە کارگەر و نەدار و وەرزێرانەوە نزیکە، لێ سروشتێکی هەلپەرستانەی هەیە و وەدووی خوانی چەور و پووڵی مفتدا دەگەڕێ و مشەخۆر و بێ بەڵێن و بێ ئاوڕووە، ئەو دووانەی سەرێش، لە سەرمایەدار و موڵکدارانەوە نزیکن و دەزانن چۆن قۆڵ ببرن.
ئەم چینی ناوەندە ئابوورییەکی تێکشکاوی پووچەڵی خزمەتگوزاری (services) و بەرخۆریی لە کوردستاندا بەرهەمهێنا، کە جۆرە ئابوورییەکە، چ سامانێکی ماددی، چ بەرهەمێک، بە وەڵات نابەخشێ و ئەوەی دەیهێنێتە دەست، سامان نییە، چون خزمەتگوزاری لە بنەمادا، وەک نۆکەر و پاشکۆ (subservient)ی بەرهەمهێنانی کاڵا هاتووەتە گۆڕێ و لە خزمەتی سەرمایە و سەرمایەداریدایە. ئەو ئاسانکاری بۆ گەشەکردنی سەرمایەداری و کەڵەکەکردنی فرەتری سامانی سەرمایەداران دەکات. خزمەتگوزاری، بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ گرێدراوی کاڵا و بەرهەمەکانی سەرمایەدارییە، ئەو، کاڵا فرۆشراوەکانی وەک ئۆتۆمۆبیل، جلشۆری، ماشینە ئەلەکتریکی و ئەلیکترۆنییەکان خاس دەکاتەوە و دەپارێزی، خانووبەرە و تەلار و باڵەخانە بەکرێ دەدا، ئۆتۆمۆبیل و ماشینی دیکە بەکرێ دەدا، بیمە و پارێزەری و کۆمەکی قانوونی دابین دەکات، بە ماشین ئۆتۆمۆبیل دەشۆرێ، ژمێریاری بۆ خاوەن کۆمپانیا و فرۆشگە و شوێنی دیکە دەکات، ڕاوێژکاری قانوونی و خزمەتی دارایی و خزمەتی هەناردن و هاوردن و خزمەتی گەشتوگوزار، خزمەتی هوتێل و سینەما و یانە و جێگەی کار دەکات، ماڵ و ئۆفیس و پەنجەرە و بنمیچ و دووکەڵکێش و مێز و ئاودەستخانە و حەمام و زۆری دیکەش خاوێن دەکاتەوە، ئاهەنگ و زەماوەند و تازیەباری و ئەو بەزمانە ساز دەکات و هۆڵ و جێگە بۆ گێڕانی ئەو بەزمانە بە کرێ دەدا، ڕێکلام و بانگەشەی هەموو جۆرە کاڵایەک تەنانەت ئەگەر کاڵاگەلێکی زیانبەخشیش بن بۆ جڤاک و تاکی مرۆڤیش دەکات، بانگەشەی ئایین و دژەئایینیش لەیەک کاتدا دەکات، تەنانەت نووسینی سیڤیش بۆ ئەوانەی وەدووی کاردا دەگەڕێن، ئیدی هەر جۆرە کارێک بێت، ئەوەش دەکات و هەموو ئەوانە و زۆری تریش دەکات.
خزمەتگوزاری بەرهەم نییە، واتە: بەرهەمێکی ماددی نییە، کە بەهایەکی بەکارهێنانی هەبێت. مارکس، هەمیشە جەختی لەسەر ئەوە دەکردەوە، کە کار بە تەنیا، تاکە سەرچاوەی سامانی ماددی نییە، هەر شتێک بەهای بەکارهێنانی هەبێت، کار باوکیەتی و زەویش دایکی. ئەو دەیگوت: کار و زەوی (یا سروشت) و نەیدەگوت خزمەتگوزاری، چون ئەو بێ دایکە.
کە دەڤەری نەفڕین لە لایەن دەوڵەتانی ڕۆژاواوە بۆ بەشێک لە باشووری کوردستان پەسەند کرا، ئیدی هێزە سیاسییەکانی کورد لە 1991دا، لە کەژوکێوان هاتنە خوارێ و شۆڕبوونەوە نێو باژێڕان و بوون بە سەرداری ئەو دەڤەرە. ئەوان دەستیان بەسەر وەڵاتێکدا گرت، کە ڕێژیمی بەعس تەواوی ژێرخانی ئابووری تێکشکاندبوو و وەڵاتێکی بەدگۆڕاوی لێ چێکردبوو. بەعس، بنەما و بنگەی ئابووریی باشووری کوردستانی لە ئابوورییەکی دامەزراو لەسەر کشتوکاڵ، ئاژەڵداری، ئاوایی خۆبەخێوکەر و بەرهەمهێنەری پێداویستییە سەرەتاییەکانی خۆی، کاری دەستیی و بەرهەمهێنانی هەندێ کاڵای وەک پۆشاک و کەوش و کڵاش و کاری دار و تەختە و شیرەمەنی، کارگەی وردەبەرهەمهێنەری کاڵای ناوماڵ و زۆری دیکە، کە سەرچاوەی تەواوی ئەوانە ئاوایی و خاک و ئاو و ئاژەڵ و وەرزێر وکارگەر بوون، گۆڕیبوو بۆ وێرانەیەک، کە تێیدا نە ئاوایی و نەخاک و نەئاو و نەئاژەڵ و نەوەرزێر و نەکارگەری، هێشتبوو، هەمووی سڕیبووە. خاک و ئاوایی، وێران کرابوون و سووتێنرابوون و ڕووخێنرابوون، ئاو، ژاراو کرابوو، ئاژەڵ، لەگەڵ کاولکردنی گونددا، نەمان و ئاژەڵداران، ناچارکرابوون بە فرۆشتنیان و لەبەینبردنیان و وەرزێر و کارگەریی لادێییش، ناچاری بارکردن و ڕاگوێزتن کرابوون بۆ شاران یا بۆ ئۆردووگە زۆرەملێیەکان. حیزبە کوردییەکان، بەسەر ئەو ڕەوشەدا هاتنە سەر کار.
پاش دامەزراندنی پەرلەمان و حوکوومەت، دەسەڵاتە کوردستانییەکە، لەبری تێکدان و سڕینەوەی تەواوی شوێنەواری بەعس و کردە و نەخشە و بەرنامە و ئەنجامی کارەکانی و کاریگەرییەکانی لەسەر جڤاکی کوردستان، بەوەی گوندەکان چێبکەنەوە و کۆمەک بە وەرزێرەکان و لادێییانی پەڕیوەی شاران بکەن و بیانگێڕنەوە بۆ ئاواییەکانیان و بۆ نێو خانووە قوڕەکانیان، کە خاوێنترین ژینگە بوون و لەبری ڕووخاندنی تەواوی ئۆردووگە زۆرەملێیەکان و لەبری ئەوەی ئاژەڵداری و کشتوکاڵ بکەنە بنەمای ئابووری وەڵات، ئەوان، ئابوورێیەکی بێ بەرنامە و بێ نەخشە و پاشکۆی هەر چوار دەوڵەتانی دەوروبەری کوردستانیان هێنایە گۆڕێ. ئابووری خزمەتگوزار(Service economy) وەک لە ئەدەبی بۆرژوازیدا پێی دەگوترێ، ئابووری بەرخۆر نەک ئابووری بەرهەمهێنەریان چێکرد. ئابوورییەکیان پیادەکرد، لە هیچ نەدەچوو و نموونەی لە جیهاندا نەبوو.
زۆرینەی سەران و بەرپرسانی حیزب، ئەوانەی لە چیا، خۆیان بە مامۆستای شۆڕشگێڕی و جەنگاوەری دەزانی و گەلێ جاران لەسەر سۆسیالیزم و مارکسیزم و ماویزم و زۆرێکی دیکە لەو ئیزمانە، ڕایان لە کەس نەبوو و خۆیان بە ڕاستینەی ئەو هەموو ئیزمانە دەزانی، لە ساڵانێکی کەمدا، لەگەڵ چینە بۆرژوازییە هەلپەرستەکەی نێو شار، دەستیان تێکەڵ کرد و دەستیان بەسەر ئابووری وەڵاتدا گرت و بۆ خۆیان، دەمامک و جلکی شۆڕش و جەنگ و مامۆستایی و سۆسیالیستییان تووڕدا و گیرفانەکانیان بەرین بەرین کردەوە و سەرتاپای لەش و جلکیان بوونە شەڵتە و خورج و هۆڕ و هەرچی کونوقوژبنێکیان لەو دنیایە شک دەبرد، پڕیانکرد لە پارەوپووڵ. پارەیان بە ژوور و هۆدەی پڕاوپڕ، بە لۆری، بە میلیۆن و بیلیۆن دۆلار دەژمارد و شانازییان بە بوونی میلیۆنێر و بیلیۆنێرانی کوردستانەوە دەکرد. زەوییان داگیرکرد. خانوو و تەلار و کۆشک و باخیان، دروستکرد. کۆمپانیایان بە میلیۆنان دۆلار پێکەوەنا. بۆ سڕینەوەی بازاڕی کۆنی جاران و فرۆشگەی گچکە و کاری دەستی و خۆماڵی، ئەمان مۆڵی زل و زەلام، نەک دانەیەک دەیانیان قوتکردەوە، کە یەک شتی خۆماڵیی تێدا نییە و سەرلەبەری هاوردەیە. ژن و زارۆکیان، هەموو کرانە مووچەخۆر و هەموو تایبەتمەندییەکیان بۆ دابین کران. سەدان پاسەوانیان وەدووی خۆ خست.
ئەوان بۆ خۆیان بەکون فەیەکوون”کن فیکون”ێک، لە چەکدار و شۆڕشگێڕ و جەنگاوەر و سۆسیالیستەوە، کە لەڕاستیدا هیچ یەکێک لەوانە نەبوون و تەنێ بانگەشەی ئەوەیان دەکرد، بوون بە سەرمایەدار و هاوپشکی سەرمایەدار. بەو جۆرە چینێکی مشەخۆری مرۆڤخۆری پێکهاتوو لە: سەران و بەرپرسی حیزب و دەسەڵاتداران+ چینی نێوەندی بۆرژوازی، چینێکی نوێیان پێکهێنا، کە ڕەنگە ئەگەر ڕەوانشاد کارڵ مارکس، ئێستا لە ژیاندا بووایە، نەیتوانیایە ناوێکی لێ بنێ. ئەم چینە نوێیە بوو بە خودانی ئەو ئابوورییە مشەخۆرە، کە تا هەنووکە شیرازەی جڤاکی کوردستانی شڕ کردووە و هەڵوەشاندووەتەوە و هەرچی ڕایەڵە و پێوەندە کۆمەڵاتەییەکان و یادەوەرییە مێژووییەکان و فەرهەنگە ساکار و باو و ڕەسەنە گوندییەکانە، هەمووی لوولداوە و بەرەبەرە دەیانخاتە چاڵی فەرامۆشییەوە. هاتنەگۆڕێ و سەرهەڵدانی وەها چینێکی نوێ، لەسەر بنەمای ئەو پێکهاتەیە، لە هیچ هەژمار و لێکدانەوەیەکدا بە بیری هیچ کەسێکدا نەدەهات.
ئەو چینە نوێیە تێکەڵەیەی دەسەڵاتداران و بۆرژوازییە ناوەندەکان، بە هەردوویانەوە، کە ئیدی دەشێ وەک سەرمایەدار سەیر بکرێن، هەموو ئاوەز و چالاکی و زانیاری خۆیان خستە بواری خزمەتگوزارییەوە نەک بەرهەمهێنان. وەک ئاشکراشە، هەموو زیادەکردنێک لە بەرهەمهێنانی خزمەتگوزاریدا، زیادەکردنیشە بۆ تێچوونی ئەو کاڵانەی بەرهەمدەهێنرێن و دەخرێنە بازاڕ. بە تێچوونی سامانێک بۆ تەنێ خزمەتگوزارییەک، کە چ پێوەندێکی بە بەهای بەکارهێنانەوە نییە، باری سەرشانی کاڵاکان و کڕیار و بەکارهێنەرانیان گران دەکات. کاتێک کەسێک کاڵایەک لە بازاڕ دەکڕێت، دەبێ تێچووی تەواوی خزمەتگوزارییەکانی، وەک: پێچانەوە، پڕکردن، گوازتنەوە، پارەی باج و بانک و گومرک و گەنجینە، هەڵگرتن و دابەشکردن، کە ئەو کاڵایە تەواوی ئەوانەی لەنێو خۆدا هەڵگرتووە، بێ ئەوەی هیچ سوودێکی بۆی هەبێت، دەبێ بیدات. ئەمە ئەو سیستمە ئابوورییە نوێیەیە، کە ئابووری بۆرژوازی، مژدەدەرێتی و هەردەمە بە ناوێکەوە، دەمێک وەک ئابووری بازاڕ و دەمیک وەک ئابووری زانیاری و دەمێکیش وەک ئابووری ئازاد. دەردەکەوێ.
دەسەڵات و بۆرژوازییانی کوردستان(واتە: چینە مشەخۆرە نوێیەکە)، وەها ئابوورییەکیان بۆ کوردستان کردە دیاری. ئەوان، مۆبایل، کاڵای ئەلیکترۆنی، ئۆتۆمۆبیل، جلکی مۆدەی ئەوروپایی، خۆراکی لە قوتووکراوی تورکیا و ئێران و وڵاتانی دیکە، هوتێل، گازینۆ، قومارخانە، مەیخانە، مەساجخانە، نۆکەر و کارگەری بیانی، ژنی فلیپپینی و ئەسیووپیایی و تایلاندی، هەزاران باڵەخانە و تەلارخانەی بیست و سی نهۆمی، سەدان کەناڵی تەلیڤزیۆنی بێ کەڵک و وێرانکەری جڤاک، سەدان دەسگە و پەخشخانەی پەخش و بڵاوکردنەوەی بێبایەخ، نەخۆشخانەی تایبەتی گرانبەها، کە تەنێ چینە دەوڵەمەندە باڵاکە سوودمەندە لێی، خوێندنگە و زانستگەی تایبەت، کە بۆ منداڵە تەنبەڵ و تێڕە و تەوەزەلەکانی خێزانە دەوڵەمەندەکانە، هەزاران چێشتخانە، نێرگەلەخانە و بازاڕی جگەرەی قاچاخ، کە نموونەیان لە هیچ وەڵاتێکی جیهاندا، بێجگە لە کوردستان نابینییەوە و سەدان شتی بێبایەخ و ناپێویستی دیکەیان بۆ خەڵکی کوردستان، کردنە دیاری، کە تەنێ سوودیان بۆ گیرفانی خۆیان و زیانیان بۆ خەڵکی کوردستان هەبووە و هەیە.
ئەو ئابووریی بازاڕە، ئازادە، زانیارییە، کە ئەو چینە نوێیە کردیانە پۆشاکی جڤاکی کوردستان، بەو هەموو ڕەنگ و ناوە جوداکانییەوە، لەسەر یەک پایە و بنگە و ڕێباز ڕاوەستاوە، ئەویش هێشتنەوەی پتر لە نیوەی هێزی کارە، هێزی کارگەر و جووتیار و وەرزێر، هێزی بەرهەمهێنەر، بە بێکاری. چون ئەو هێزی کارە پڕتوانست و پڕهێز و وزە و هیوا و ئامانجە، لە لایەن چینە باڵادەستەکەوە(بەرپرسانی حیزب و دەسەڵات و چینە ناوەندەکەوە) بۆ مەبەستی دیکە بەکارهێنران، ئەوان کران بە، پاسەوان، شوان، گاوان، باخەوان، قەلەوان، چایدانەر، چێشتلێنەر، سەگەوان، ئاژۆر، دەرگەوان، پۆلیس و دەیان کاری بێکەڵکی بێنرخی دیکە، لە ماڵ و جێی کار و شوێنی ڕابواردنی ئەو چینە باڵادەستە. ئەوەی، چینە باڵادەستەکە، بەناوی کارەوە، بۆ هێزی کار دەیژمێرێت، تەنێ پاراستنی بەرژەوەندە ئابووری و سیاسییەکانی خۆیانە و کەڵەکەکردنی پتری سەرمایەیە و بێجگە لە بێکاری بۆ چینە هەژارەکەش، هیچی دیکە نییە. ئەو هێزی کارە، سەرگەرمی شتێک دەکرێ، کە بێ بەرهەم و وزەفەوتێن و سستکردن و مراندنی توانست و ئومێدەکانە. بێکارییەکە، بەرهەمهێنەری هیچ بەهایەک نییە، کە بشێ بگۆڕدرێتەوە و سوودێک بە جڤاکی کوردستان و مرۆڤایەتی بگەیەنێت. ئەوەش ڕێک پەکخستن و زیانپێگەیاندنی بەرهەمهێنەرە ڕاستینەکانە (کارگەران و وەرزێران).
گرنگیدان بە خزمەتگوزاری و بانگەشەی ئەوەی، کە مرۆڤی سەردەم هێندەی پێویستی بە خوێندن و بارهێنان و فەرهەنگ و مۆسیقا و وەرزش و مۆبایل و تەلیڤزیۆن و ئۆتۆمبیل و خۆراکی قوتوو و مۆدەی پۆشاکی ئەوروپایی و نێرگەلە و شامپۆ و دارودەرمانی ڕوومەت و پرچ و ئارایشتگە و دیکۆر و نەخش و نیگاری بیانی نەگونجاو و مۆبیلە و…سەدان پۆخڵەواتی دیکەی جڤاکی بۆرژوازی، هێندەی پێویستی بە کەوش وکراس و جلک و نان و ئاو و گەرمی و ساردی و ئەو شتانە نییە، تێزێکە چینە باڵا بۆرژوازییە سەرمایەدارە حیزبییەکەی کوردستان وەک هەموو چینە ناوەندەکان و سەرمایەداران و سۆسیالدیموکراتەکان لە جیهاندا، پەرەی پێدەدەن و پشتی دەگرن.
چینی نێوەند، چینێکی مشەخۆرە و مارکس بە چینی بۆرجوازی بچووک یا وردەبۆرژوا(Petty Bourgeoisie)ناوی دەبات. ئەو چینە، هەرگیز ناتوانێت وەک هێزیکی بەرهەمهێنەر لە جڤاکە نوێیەکاندا، پێگەی سەروەری وەدەستبهێنێت و بۆ وەها ئەرکێک سست و بێ وزەیە. چینی نێوەند، لەبەر ئەوەی خاوەنی ئامرازێکی بەرهەمهێنان نییە، کە بتوانێت هەموو پێویستییە بنەڕەتییەکانی جڤاک دابین بکات، بۆیە ناتوانێت سیستمێکی جڤاکیی سەقامگیر و چەسپاو دابمەزرێنێت. ئەم چینە بانگەشەی ئەوە دەکات، کە خودانی زانیارییە، بۆیە ئاڵای”ئابووری زانیاری” هەڵدەکات، لێ زانیاری، ئامرازی بەرهەمهێنان نییە. زانیاری، لە کۆمەكکردن بە ئامرازەکانی بەرهەمهێنان زیاتر، تێناپەڕێت، مرۆڤ هەر لەمێژە بەبێ زانیاری نەیتوانیوە ساکارترین ئامێرەکانی بەرهەمهێنان بەکاربهێنێت. دیارە ئەو زانیارییانەی پێویست بوونە بۆ دروستکردنی چەرخ لەو زانیارییانەی، کە ئەمڕۆ پێویستن بۆ دروستکردنی مووشەک یا بۆمبی ئەتۆم، پێشکەوتووتر و باڵاتر بوونە. زانیاری، ئامرازی بەرهەمهێنان نییە و تایبەتیش نییە بە دابەشکردنی کار، تا چینێکی جڤاکی پسپۆر لە بەرهەمهێنانی زانیاریدا چێ ببێت. پێوەندی دیالیکتیکی کارگەر بە ئامرازەکانی بەرهەمهێنانەوە، ئەو پزدانەیە، کە هەموو زانیارییە جیاوازەکانی تێدا دەئافرێن، چون چینی ناوەند بێجگە لە خزمەتگوزاری هیچی دیکە بەرهەم ناهێنێت. ئەو چینە خاوەنی ئامرازی بەرهەمهێنان نییە تا بتوانێت سامانی نەتەوەیی بەرهەم بهێنێت.
بەم ئابوورییە خزمەتگوزارییە مشەخۆرە، وابەستەیەی داهاتی نەفت و هاوردەی هەموو شتێک، لە تەماتە و هێلکە و ساوەر و هەزاران پێویستی دیکەوە لە هەندەرانەوە، بەم ئابوورییە، کە تەلار و باڵەخانە بۆ حەلحەلەی ئاسمان بەرزدەکاتەوە، بەم ئابوورییە، کە شانازی بە زیادکردنی ژمارەی ئۆتۆمۆبیل و کۆمپیووتەر و مۆبایلەوە دەکات، بەم ئابوورییەوە، کە هەژار هەژارتر دەکات و دەوڵەمەند دەوڵەمەندتر و بە…بە…بە و هەزاران بەی دیکە، هەرگیز کوردستان ناگاتە جێگەیەک و تا دێت پتر دادەتەپێ. چارەسەر ئابوورییەکی کشتوکاڵییە وەک بنگە و بیناکردنی پێشەسازییەکە لەسەر ئەو بنگەیە. ئابوورییەک دەوڵەت، دەوڵەتی خەڵک و مرۆڤە ئاسایی و هەژارەکانی کوردستان، بەڕێوەی ببات. ئابوورییەک هێزی کار تێیدا نۆرەی خۆی ببینێ و بەرهەمهێنەر و وزەبەخش بێت و دواڕۆژ دروست بکات. ئابوورییەک ئەگەر سەدلەسەدیش سۆسیالیستی نەبێت، ڕێژە زۆرەکەی سۆسیالیستی بێت. ئابوورییەک دەستی بەرپرس و حیزب و دەسەڵاتدار و ئەو چینە ناوەندە، کورت بکاتەوە و لە دواییدا بیبڕێ، ئابوورییەک بەها بۆ مرۆڤەکانی خوارێی پلەکانی جڤاک بگێڕێتەوە، نەک هێندەی دی لە قوڕیان بگرێ.
قانیعی شاعیر(1898 – 1965)، لە شیعرێکیدا بە ناوی”پێنج خشتەکی لەسەر شیعری موفتی پێنجوێنی” دەڵێ:
بە شاڵی خاکەکەم ڕازیم و ئەیپۆشم هەتا مردن
لە فاسۆن و گەبەردین تا ئەبەد سەڵتە و کەوا ناکەم
لە شیعرێکی دیکەیشیدا بە ناوی “بۆ چییە؟” دەڵێ:
تا کڵاشی بەنچنی ژێرمەحکەمی خۆم دەسبدا
قۆندەرەی تەسک و تروسک و لار و خوارم بۆچییە؟
تا سەبیلی زەرد و سووری فیتکەدووری خۆم ببێ
فڵتەفڵتی نێرگەلە و تۆپی سیغارم بۆچییە؟
شەربەتی هەرمێ لەت و دۆشاوی شۆکەم دەسکەوێ
ئارەق و تریاکی هەروەک ژەهرەمارم بۆچییە؟
نەی کە شومشاڵە عەزیزم، سەد گرامافۆن ئەژی
سۆزی شومشاڵم ببێ من عوود و تارم بۆچییە؟
ڕانک و چۆخەم دەسکەوێ، چیمە لە فاسۆن و حەریر؟
جاوی خۆماڵیم ببێ چیتی توجارم بۆچییە؟
(بانی خێڵان) ئاوەدان بێ بۆ قەڵەم بۆ کوردەکان
تازە ئیتر ئووچی پیسی بەدنیگارم بۆچییە؟
تا ببێ بەفراو و مێرگ و چیمەن ئێڵاخی خۆم
ئاوی سوێر و دڕکەزەردەی گەرمەسارم بۆچییە؟
حەفتا ساڵێک پێش ئەمڕۆ، قانیعی شاعیر، ئەوەی گوتووە، ئەو قسانە بۆ ئێستاش کۆن نین و کاتیان بەسەر نەچووە. ئێستاش کۆمەڵی کوردستان پێویستی بە گەڕانەوەیە بۆ خۆ، بە دۆزینەوەی خۆ، بە لەسەرپێی خۆ ڕاوەستان. کۆمەل و نەتەوە و گەل و خەڵک و وەڵاتی پاشکۆ و تەوەزەل و بێبەرهەم و خۆهەڵواس و چاولەدەست و چاولەدووی کۆمەک و خێری ئەم و ئەو و بەرخۆر، هەرگیز ناتوانێت بگاتە ئامانج و هەمیشە لە دەرەوەی مێژوو دەمێنێتەوە.
22 – 01 – 2019
“رۆمان بهوه گهشه ناکات ،که تێکستێک بهێنین و عاشقانه بهباڵایدا ههڵبڵێین ، یان رۆژنامهنووسانه ههواڵ وراپۆرت لهبارهیهوه بڵاوبکهینهوه ، یان به پشبهستن بهههستی خۆمان رووکهشانه لێکدانهوهی بۆ بکهین . رۆمان به کۆمهگی خوێندنهوهی قووڵ و رهخنهی سهنگین ،بهرهو پێش دهچێ “2
” رۆژ لێرهوه ههڵدێ ” ناونیشانی نوێترین رۆمانی خاتو رووناک شوانییه ، وهک خوێنهرێک ، ویستم چهند سهرنجێکی لهسهر بنووسم . خۆزگه ناونیشانهکهی ( خۆر لێرهوه ههڵدێ ) بایه . چونکه خۆر بهرامبهر (شمس )ی عهرهبییه و رۆژ بهرامبهر (یوم) واته رۆژهکانی ههفته یه .
ئهم رۆمانه بهپێچهوانهی زۆربهی ئهو رۆمانانهی کهپێشتر له لایهن ژن یان پیاوانهوه نوسراون ، ژن تهنیا وهک قوربانی وێنا ناکا ، بهڵکو له کۆتاییدا به ههوڵدانی خۆی شکۆ و ئیرادهی بۆ دهگهڕێتهوه . پێمان دهڵێ ئهگهر ئافرهت بیهوێ دهتوانێ دهروازهی ئازادی خۆی و ئهوانی دیکهش بدۆزێتهوه .ئاماژهیهکیشه بۆ ئهو ئاستهی ژنی کورد لهم ساڵانهی دواییدا لهکوردستان و جیهاندا پێیگهیشتووه .
پاڵهوانی رۆمانهکه کچێکه بهناوی “سهراب ” سهرهتا وهک ههر ژنێکی ئهم وڵاته ، قوربانی دهستی کلتووری باوی کۆمه ڵگه یه و ژیانیکی سهخت و کۆیلانه دهژی . وهک کهرستهیهکی بازرگانییی بۆ خزمهت و تێرکردنی ئارهزووهکان تهماشادهکرێ .ههر له منداڵییهوه خهمێک دهیداته دهست خهمیکی دیکه و چهندجارێک کۆستی دهکهوێ وکهسانی نزیکی له تهمهنێکی زوودا لهدهستدهدا . قۆناغهکانی ژیانی له وێستگهی جیاجیا دا بهسهردهبا . منداڵیی لهگهڕهکی بابولشهیخی بهغدا ، ههرزهکاریی له خانوویهکی لهشفرۆشی له سلێمانی ، له ههولێر به بازرگانێک دهفرۆشرێ . ودواجار له کهرکوک خۆی دهبینێتهوه . ناوهکهی پڕ بهپێستی ژیانییهتی . لهماڵهکهی کهرکوک بههۆی روداوێکهوه ههلی بۆ دهڕهخسێ و دهتوانێ رابکا و رۆژنامه نووسێکیش کهلهوێ بهندکراوه ، ئازادبکا .ماوهیهک له ماڵی پووری رۆژنامه نوسهکه دهمێنێتهوه که ژنێکی تهنیایه وگرنگیی زۆر به سهراب دهدا . لهوێ ههست بهمرۆڤبوونی خۆی دهکاو ناوهکهشی دهگۆرێ به ( ئهوین ) . “لهگهڵ ههمو جوڵهیهکی میمکه ئاهوودا دڵی دهبزوا ، ههستی دهکرد مرۆڤێکی ئاساییه وله ماڵێکی ئاساییدایه ، ئهو ماڵهی خهونی پێوهدهبینی و تهمهنێک بوو لێی ونببوو .”3
ههر لهو ماڵهوه کۆمهڵه مرۆڤێکی دیکه دهناسێ که له رێخراوێکدا کاردهکهن وهاورییهکی خۆی دهبینێتهوه .بههۆی ئهوانهوه بهرچاوی رۆشنتر دهبێتهوه . پێشتریش سهرکهشی رۆژنامهنووس کاریگهری لهسهر بیرکردنهوهکانی داناوه ، بۆیه رێکخراوهکه تینوێتی ئهو ناشکێنێ رۆژێک بهتهنیا رێگای دهرهوی شار دهگرێته بهر ودهچێته شاخ و پهیوهندی به کچانی خۆرهوه دهکا .
چیرۆکهکه تهنیا گێڕهرهوهیهکی ههیه ، که به شێوهی کهسی سێیهم دهدوێ . له دهستپێکی رۆمانهکهدا ، شوێن ژوورێکه له قهدپاڵی چیایهکدا ، پاڵهوانی رۆمانهکه بههۆی گۆرانییهکی ( تارا جاف ) ه وه ، خهیاڵی دهچێتهوه بۆ سهردهمی منداڵیی . ئیدی بێ پسانهوه ، رووداوهکان بهدوای یهکدا دێن و له کۆتایی دهچینهوه ههمان شوێن .لهکاتی خوێندنهوهدا ههست به بێزاریی ناکهی و حهزدهکهی به دوای ژیانی پاڵهوانهکهدا بڕۆی .نوسهر کهمتر خهیاڵی بهکارهێناوهو واقیعیانه و بێ ئاڵۆزی بهسهرهاتهکان دهگێڕێتهوه .
خاڵێکی دیکه کهدهمهوێ باسی بکهم ، زمانی نوسینی رۆمانهکهیه . نوسهر بهسهر زماندا زاڵه و له وشهی کوردیی پهتیی پهکیناکهوێ . بهڵام له ههندێ شوێندا لهزمانی ستاندارد دوور دهکهوێتهوه و زاراوهی چهند ناوچهیهک بهکاردێنێ . لهو کاتهدا که رووداوهکان دێنهوه کهرکوک ، زمان پاراوتره له چاو بهشهکانی دیکه .
راناوی لکاوی (ن) ی کۆ، لهههندێک شوێنی رۆمانهکه به زیاده بهکارهاتووه . بۆ نموونه؛
* ” ههواڵی رووداوی کۆڵانه تهنگهبهرهکهی باب ئهلشێخ ، سهردێڕی ههواڵی تیڤی ورادیۆکان ، رووپهڕی رۆژنامهو گۆڤارهکانی پڕکردن “4
دهبوو بنوسرێ ( پڕکرد ) چونکه بکهر (ههواڵ یان روداو) تاکه . ههواڵی یهکهمیش زیاده ، دهکرا بهم شێوهیه بایه ؛
(روداوی کۆڵانه تهنگهبهرهکهی بابولشێخ ، سهردێڕی ههواڵی تیڤی ورادیۆکان و رووپهڕی رۆژنامهو گۆڤارهکانی پڕکرد ) .
* ” ژنێکی باریکهلهی بهژن مامناوهندی مایکرۆفۆنێکی بهدهستهوهبوو و دهدوا ، ئهوانی تریش جارجارێ چهپڵهیان بۆ لێدهدان .”5
دهبوو بنوسرێ ؛ چهپڵهیان بۆ لێدهدا . چونکه ژنهکه تا که و چهپڵهکان بۆ ئهو لێدراون .
لهکۆتاییدا دهستخۆشی زۆرم بۆ نووسهر و وهرگێڕ خاتو رووناک شوانیی ، به ئومێدی بهردهوامیی و بهرههمی دیکه بۆ خزمهتی ئهدهبی کوردی و دۆزی ژنان و ئازادی تاک .
سارا فهقێ خدر
کانوونی دووهمی2019
——————————————
سهرچاوه کان :-
– رۆژ لێرهوه ههڵدێ – رۆمان – نووسینی رووناک شوانی – چاپی یهکهم 2018 – چاپخانهی ئهندێشه
2 – ( رۆمان و ژیننامه ) – توێژینهوهی ئهدهبی – نوسینی حهمه سهعید حهسهن – چاپی یهکهم 2018 – ناوهندی ئاوێربۆ چاپ و بڵاوکردنهوه – لا 46
3- رۆژ لێرهوه ههڵدێ – لا 123
4- ههمان سهرچاوه – لا 65
5- ههمان سهرچاوه لا 93
ئێوارەیەکی درەنگ بوو، دونیا کش و مات.ژنان خەریکی ئامادە کردنی سفرەی ئیوارە بوون،پیاوانیش بەدیار تیڤییەکانەوە تەماشای ئەو دراما و پڕۆگرامانەیان دەکرد کە کەناڵە زۆر و زەبەندەکانی سەتەڵایت پەخشی دەکردن.ڕۆژێکی ئاسایی بوو، جگە لە درۆی نێو هەواڵەکان و گێڕانەوەی پڕوپاگەندەکان و دەرچوونی ئاخ و حەسرەتەکان لە سینگی گەلێکی غەزەب لێ گیراو ،هیچی تری تیا نەبوو.ئەو ئێوارەیە کەس بیری لەوە نەدەکردەوە کە شتێک چاوەڕوانی دەیان ساڵیان بۆ تەکاندانێک بەو وەزعە نالەبارەی کە تێی کەوتوون بهەژێنیت.لە پڕ دەنگێکی بەرز کە قەت لە مێژوودا دەنگی وا نەبیستراوە ،گوێی تاک بە تاکی خەڵکی عێراقی لەراندەوە.دەنگێک شووشەی بە هیچ پەنجەرەیەکەوە نەهێشت.خانوویەکی زۆر درزی تێکەوت و هەندێکیشیان داتەپین.ترسێک کە بە ترسی پێش مردن ئەچوو لە دڵی تاک بە تاکی ئەو ووڵاتە نیشت.دوعا و پاڕانەوە وەک باران ئاسمانی گرتەوەو مەلاکانیش کە خۆیان بۆ بانگی مەغریب ئامادە کردبوو لە مایکریفۆنەکانەوە بە ناوی خەڵکێکی ڕەش و ڕووت و بەد بەخت و بێچارەوە داوای شەفاعەتیان دەکرد.کەرەکان زۆرترین چاویان لەسەر بوو،خەڵکەکە چاوەڕوانی کەری دەجالیان دەکرد،چونکە مەلاکان بە جۆرێک لە خوا دەپاڕانەوە کە ئەمە ئاخری زەمان بێت.لە تیڤییەکانەوە بانگەواز بۆ ئەوانە دەکرا کە کەری دەجال ئەبینن بە زووترین کات شوێنەکەی دەست نیشان بکەن.خەڵکێکی زۆریش چاوەڕوانی دەرکەوتنی ئیمامی مەهدی بوون.نەجەف و کەربەلا کەسێکی تریان نە دەگرت.بەشێکی زۆریان بە پێیان و زۆریشیان بە پێی پەتی خۆیان گەیانبووە ئەوێ،بێ گومان خەڵکێکیش بە پڕادۆ و ئەڤەڵۆن.
ئەو بۆچوونە پووکایەوە.بۆمبی ئەتۆمییە،ئەمە ڕای زاڵ بوو پاش پووکانەوەی ئەگەری ئاخر زەمان.هەندێک دەیان ووت ئەمریکایە و لە وەزعەکە توڕەیەو تۆڵەی ئەو سەربازانە ئەکاتەوە کە لە هەردوو شەڕی کەنداو و شەڕەکانی تر لە دەستی داون و ئەو پارانەش کە لە عێراقدا خەرجی کردووە.هەندێک دەیان ووت ڕووسیایە و کەمیش نەبوون ئەوانەی کە پێیان وابوو بەریتانیایە.بۆ وەرگرتنی زانیاری هەموو بە دیار کەناڵە بیانییەکانی هەواڵ دانیشتن و چاوەڕوانی ئەوەیان دەکرد کە گرێی ئەم ڕووداوەیان بۆ بکەنەوە.`
ساتە وەختی تەقینەوەکە :-
لە بیابانەکانی عێراقدا دەعبایەکی بێ شومار دەرکەوتن ،ئەمەنە زل و زەبەلاح بوون دەیناسۆڕیان دەکرد بە پاروویەک .ئەم دەعبایانە تواناییەکی لە ڕادە بەدەریان هەبوو ،هەستەکانیان هەزاران جار لە هەستی مرۆڤ بەهێزتر بوو.لە دووری دەیان کیلۆمەترەوە بۆنی شتیان دەکرد و چاویشیان بە قەد ئەوە حوکمی دەکرد.ئەمانە لە یەک کاتدا توانای بۆمباران کردنی چەندین شوێنیان هەبوو.دیقەتی پێکانی ئامانجەکان لای ئەوان وەک هیچ چەکێکی ئەم سەردەمە نەبوو.ئەوان هەڵەیان نەدەکرد،چیان بویستایە لە چەند ساتێکدا دەیان کردە ئامانج و هەپروون بە هەپروونیان دەکرد.تا بڵێی زیرەک و بە ئاگا بوون گوێیان لە دەنگی پێی مێروولەش دەبوو.ئەوان نەدەخەوتن هەمیشە چاوکراوە و بەخەبەر بوون و هیچیشیان نەدەخوارد ،تێکەڵەیەک بوون لە ڕۆبۆت و بوونەوەر.
لە نێو ئاپوورای ئەو دەعبایانەوە بوونەوەرێکی کەڵەگەت دەرکەوت،بەژن و باڵای سێ بەقەد بەژن و باڵای کەڵەگەترین مرۆڤ دەبوو.،چاوەکانی دەبریقانەوە و لەپی دەستیشی بە قەد سەرە بێڵێک دەبوو.ڕیشێکی پیاوانە دەم و چاوی شاردبۆوە و قژێکی ژنانەش بەسەر و شانیدا هاتبووە خوار، بە جۆرێک کەس نەیدەزانی ژنە یان پیاو.کە ئەو دەرکەوت دەعباکان هەموو چاویان تێبڕی و چاوەڕوانی فەرمان بوون.دەستی ڕاستی هەڵبڕی و هێنایە خوارەوە.دەعباکان هەموو لەسەر ئەژنۆ دانیشتن.بە دەنگێکی گڕی ئەفسووناوی کەوتە قسە کردن بۆ دەعباکان.
( بیرتان نەچێت ئێمە بۆچی لێرەین،کارێکم ناوێت پێچەوانەی ئەو ئامانجە بێت کە بۆی هاتووین.کەس بەبێ پرسی من خاڵی سەر باڵی پەپوولەیەکیش ناڕوشێنیت.کەمێکی تر بەرەو بەغا بەڕێ دەکەوین،بەشێکتان لەگەڵ من دێن و ئەوانی تریش بە شار و شارۆچکە و لادێکاندا بڵاو دەبنەوە.ئاگادار بن ئەمەنە نەرم بڕۆن بەڕێوە زیان بە زەمینی بەر پێتان نەگەیەنن،خۆتان لە خانوو و باڵەخانە بەرزەکان بپارێزن.بەدەم کەسەوە پی مەکەنن و مۆڕەش لە کەس مەکەن.کەس تاوانبار نییە تا من بڕیاری لەسەر نەدەم.ئێستاش هەریەکە و بەرەو شوێنی دیاریکراوی خۆی بچێت.
هەموویان هەستانە سەر پێ و هەر کۆمەڵەو بەلایەکدا ڕۆی هەندێکیشیان لەگەڵ بوونەوەرە کەڵەگەتەکە بەرەو بەغا بەڕێ کەوتن.
بەغا/مەیدانی ئازادی
بوونەوەرە کەڵەگەتەکە وەستاوە دەعباکان چوار دەوریان گرتووە.کەس دیار نییە.خەڵکی بەغا و بگرە خەڵکی شارەکانی تریش لە ماڵ خۆیان حەشار داوە. ترسێکی گەورە دای گرتوون و هەزار و یەک خەیاڵ و لێکدانەوە و بۆچوون مێشکی بەگیر هێناون.کێن ئەمانە ،بۆ چی و لە کوێوە هاتوون؟ بۆچوونێک کەبەسەر هەموو بۆچوونەکانی تر خۆی زاڵ کردبوو ئەوە بوو کە ئەمانە لە ئەستێرەیەکی ترەوە بۆ داگیرکردن و تاڵان کردنی زەوی هاتبن.هەندێک دەیان ووت هەموومان دەکوژن،هەبوو دەی ووت هەموومان لەگەڵ خۆیان دەبەن بۆ ئەستێرەکەی خۆیان،هەشبوو دەی ووت کەشفێکی زەوی دەکەن و لێی دەکۆڵنەوە و هەرچیان پێویست بێت دەیبەن و دەڕۆن،بەڵام ئەوەی کە لە هەموو ماڵێک میوان بوو ،ترسێکی بێ سنوور، بەڵکو تۆقین بوو.
دڵەراوکێیەک بە خەڵکەوە دیار بوو کەس نانی بۆ نەدەخورا.
بوونەوەرە کەڵەگەتەکە دەنگێکی بەرزی ئەفسوناوی هەبوو ،گەر بیویستایە لە دووری هەزاران کیلۆمەترەوە دەنگی دەبیسترا و بەشێک لە وڵاتانی دراوسێش گوێیان لێی دەبوو..ئەو دەیزانی هەمووان دەترسن و دەشی زانی کەس بۆ بینی نایەت ،بۆیە دەستی کرد بە قسە کردن.
من ناوم مانادێراسە، ئێمە لە هەسارەی ڤاناتۆنیسەوە هاتووین.هەزاران ساڵە چاودێری زەوی و چەند هەسارەیەکی تر دەکەین کە ژیانی تیایە،بەڵام قەت نەمان ویستووە تێکەڵ بە کار و بار و ژیانی هیچێک لەو هەسارانە بین،چونکە هیچ خاڵێکی هاوبەش لەنێوان ئێمە و ئەواندا نییە.ئێمە زیرەکترین بوونەوەری گەردوونین ،تواناییەکانمان بە بەراورد بە تواناییەکانی ئێوە ملیۆنەها جار زیاترە.ئەزانم هەمووتان دەتانەوێ بزانن ئێمە بۆچی هاتووین و نیازمان چییە.بۆیە باش گوێ بگرن.
هەسارەکەی ئێمە پڕە لە بوونەوەری زیرەک و لێهاتوو،ساڵانە پێشبڕکێیەک بۆ دەستنیشان کردنی زیرەکترین و بەتواناترین بوونەوەر بەڕێوە دەچێت. بۆ ماوەی سەد ساڵ من بە پلەی یەکەم دەردەچووم .ئەمساڵ بوونەوەرێکی تر ململانێیەکی سەرسەختانەی لەگەڵا کردم ،ئەو ناوی ماناڤۆریسە .من و ئەو بۆ ماوەی دوو مانگ بە چەندین شێوە تاقی کراینەوە.لە هەموویاندا دەرچووین،هەزارەها پرسیارمان ئاڕاستە کرا وەڵامی هەموو پرسیارەکانمان بە دروستی دایەوە..هیچ ڕێگایەک نەما بیگرنە بەر بۆ تاقی کردنەوەمان، بەڵام هیچمان بەسەر ئەوی تردا سەر نەکەوت.ئەبوایە کەسێکمان وەک براوە دەست نیشان بکەن..بۆ یەکلا کردنەوەی ئەم کێشەیە پەنایان بردە بەر ئێراڤاراس ،ئەو کاروباری ئەستێرەکەمان بەڕێوە دەبات،ئەوەی کە` ئێوە پێی دەڵێن سەرۆکی حوکمەت یان دەوڵەت .ئەو پێشنیارێکی کرد کە بریتی بوو لە ناردنی ماناڤۆریس بۆ ناوچەیەک لە هەسارەی تۆکانۆسار و منیش بۆ عێراق.ئێراڤاراس پێی ووتم،لەسەر زەوی وڵاتێک هەیە بە ناوی عێراق ،پڕیەتی لە شتی سەیر و سەمەر،ئەوان حکومەتیان هەیەو بڕیاریان نییە،پەرلەمانیان هەیەو یاسایان نییە،نەوتیان هەیە و خەڵکەکەی لە زستاندا سەرمایەتی،بودجەیەکی زەبەلاحیان هەیەو خەڵکەکەی برسییە،ووتی ئەمانەو چەندین کێشەی تر کە مەحاڵە بەخۆیان چارەسەر بکرێت.ووتی تۆ ئەڕۆیت و پێنج ساڵ ماوەت هەیە بۆ بوونیات نانەوەی ئەو ووڵاتە و بنبڕ کردنی کێشەکانیان و دابین کردنی خۆش گوزەرانی بۆ هاوڵاتییەکانی.ماناڤۆریسیش بۆ هەمان مەبەست ئەچیت بۆ ئەو ناوچەیەی هەسارەی تۆکانۆسار کە کێشەکانیان هاوشێوەی کێشەکانی عێراقە.هەر کامێکتان لە ماوەی ئەو پێنج ساڵەدا توانیتان کارێکی باشتر ئەنجام بدەن ئەو نازناوەکە دەباتەوە.
من بەر لەوەی بێم بۆ ئێرە یەک سەعات لێکۆڵینەوەم لەسەر هەسارەکەتان بە گشتی و عێراق بە تایبەتی کرد.ئێستا هەموو شتێک دەربارەی ئێوە ئەزانم.
ئەبێ ئەوە بزانن کە لەم ساتە وەختەوە من بڕیار دەری یەکەمم لەم وڵاتە ،کەس بۆی نییە گفتوگۆ لەسەر هیچ بڕیارێکم بکات.سوپایەکم هێناوە نەک هەر ووڵاتەکەتان بەڵکو دەتوانن لە چەند خولەکێکدا تەواوی زەوی بکەن بە خۆڵەمێش.،بەڵام لەوە گرنگتر ئەوەیە کە بزانن من دیکتاتۆرم و هاتووم بە پڕاکتیکێکی دکتاتۆرانەوە ئێوە بخەمەوە سەر ئەو سکەیەی کە بەرە و خۆشگوزەرانی و داد پەروەریتان ئەبات.تا بڵێیت میهرەبان دەبم و تا بشڵێیت بێ بەزەیی.میهرەبان لە ڕویی هەموو ئەوانەی کە بڕیار و فەرموودەکانم جێ بە جێ ئەکەن و کار و کردارەکانیان دەخەنە خزمەتی و بێ بەزەیی بەرامبەر ئەوانەی کە تەگەرە دەخەنە بەردەم ئامانجەکانم.
من بۆ یەکلا کردنەوەی کێشەکانتان پلانێکی پێنج ساڵیم داڕشتووە کە بریتییە لە:
یەکەم :
هەرچی حیزب و ڕێکخراوی سیاسی و مەدەنییە هەڵدەوەشێتەوە.
دووەم:
هەڵوەشاندنەوەی حوکمەت و پەرلەمان و هەموو دام ودەزگاکان.
سێیەم:
هەڵوەشاندنەوەی سوپا و میلیشیا و هێزەکانی پۆلیس و ئاسایش و هەموو هێزە چەکدارەکانی تر.
چوارەم:
پێکهێنانی حوکمەتێکی کاتیی لە کەسانێک کە پێشتر هیچ پۆستێکی دەوڵەتی و سیاسییان نەبووە و ئەندامی هیچ حیزب و گرووپێک نەبوونە
پێنجەم:
هەر کەسێک لە ماوەی ڕابردوودا بە شێوەیەکی ناشەرعی و نا یاسایی هەر بڕە پارەیەکی حوکمەتی خواردووە یان کەوتۆتە لا پێویستە لە ماوەی یەک مانگدا ڕادەستی حوکمەتە کاتییەکەی بکاتەوە.دڵنیاشتان دەکەینەوە کە هەموو دۆکیومێنتەکانمان لەلایە و هەرکەسێکیش بەدەم ئەم داواکارییەوە نەیەت سزا دەدرێت.
شەشەم:
تا پێنج ساڵی تر هیچ هەڵبژاردنێک ناکرێت،وڵات ئەو حوکمەتە بەڕێوەی دەبات کە ئێمە هەڵی دەبژێرین.
حەوتەم:
پاش تەواو بوونی پێنج ساڵەکە ئێمە عێراق جێ دێڵین و حوکمەت دەست دەکات بە ئامادەکردنی زەمینەکانی هەڵبژاردن و لە پاش هەڵبژاردنیش حیزبی براوە دەتوانێت حوکمەت پێک بێنێت.
هەشتەم:
لەماوەی ئەم پێنج ساڵەدا هەر گروپێک دەتوانێت حیزبی تازە پێک بێنێت لەسەر بنەمای خزمەت کردنی تەواوی خەڵکی عێراق و بەدەر لە هەستی تایەفەگەری و نەتەوەیی.هەموو حیزبێکیش دەبێت پڕۆژەیەکی دە ساڵیی بۆ بەڕێوە بردن و پێشخستنی عێراق و تەواکردنی کارەکانی حوکمەتە کاتییەکە هەبێت و دەتوانێت لە ماوەی ئەم پێنج ساڵەدا ئەندام گیری بکات و بەرنامە و پڕۆژە چاکسازییەکانی خۆی بە خەڵک بگەیەنێت
نۆیەم:
لەمڕۆوە دەست دەکەین بە وەرگرتنی سیڤییەکانتان.هەرکەسێک لە خۆی ڕادەبینێت دەتوانێت سیڤی بۆ هەر پۆستێک کە دەیەوێت پێشکەش بکات.هیج مەرجێکمان بۆ خۆ کاندید کردن نییە جگە لە دەست پاکی و دڵسۆزی و نییەت چاکی.سیڤی وەرگرتن لە پاش دوو هەفتە کۆتایی پێ دیت.
ئەمە پووختەی پلانەکەی منە و چاوەڕوانی سیڤییەکانتان دەکەین بۆ پۆستەکانی حوکمەتە کاتییەکە.سوپاس بۆ گوێ گرتنتان.
خەڵکی عێراق کە ئەمەیان بیست دڵنیاییەکیان لەلا دروست بوو و وەڵامی زۆر پرسیاریان وەرگرتەوە و خۆشحاڵ بوون کە ئەوان بۆ مەرامێکی خراپ ڕوویان تێ نەکردوون.
خەڵکێکی زۆر دەستیان کرد بە ئامادە کردنی سیڤییەکانیان.حیزب و ڕێکخراو و سیاسەت مەدارەکانی عێراق دەیان زانی بەرانگار بوونەی مانادێراس خۆ کوژییە ،بۆیە هەر زوو هەمووان حیزبەکانیان هەڵوەشاندەوە . پەیتا پەیتا هێزە چەکدارەکان چەکەکانی خۆیان تەسلیم دەکردەوە تا وای لێهات ماڵەکان خاڵی بوونەوە لە هەموو جۆرە چەکێک.گەندەڵەکانیش بەو سەدان ملیار دۆلارەی کە هەڵیانلووشی بوو خەزێنەی دەوڵەتیان گەرم کردەوە.
ڕۆژی یەکەمی پاش ووتارەکە مانادێراس هەزارەها سیڤی بەدەست گەیشت و تا دوو هەفتەکە کۆتایی هات ژمارەکە گەیشتە سەدان هەزار سیڤی.
مانادێراس کە لە بەهێزترین کۆمپیوتەری ئەم سەردەمە زیرەک تر بوو بە خێراییەکی ڕادەبەدەر مامەڵەی لەگەڵ سییڤییەکان کرد و کەسی شیاوی بۆ حوکمەتە کاتییەکە دەست نیشان کرد.ئەوانەی کە هەڵی بژاردبوون هەموو کەسی سادەو ساکاری نێو کۆمەڵگا بوون .دەیزانی هەڵبژاردنی ئەوان دەبێتە جێی سەرسوڕمانی هاولاتیان بۆیە لە ڕۆژی ئاشکەرا کردنی ناوەکاندا ووتی:
ئەمڕۆ پۆستەکانی حوکمەت دابەش دەکەین، هەروەها پوختەیەکیش لە سیڤی کاندیدکراوەکان دەخەینە بەرچاو.ئەزانم پێتان سەیر ئەبێت کە ئەوانمان بۆ ئەو پۆستانە هەڵبژاردووە،بۆیە پێم خۆشە پێتان بڵێم کە لای من نییەت و ڕاستگۆیی و دڵسۆزی دەکەوێتە پێش بڕوانامە و توانایی و لێهاتووییەوە.لە ئەنجامی کار کردندا دەتوانی ئەمانەی دوایی بەدەست بێنیت،بەڵام پێچەوانەکەی ڕاست نییە.هەروەها ئەوانەی کە پۆستەکان وەردەگرن گەر دوو دڵ بوون لە هەر بڕیارێک کە دەیانەوێ بیدەن،دەتوانن ڕاوێژ بە کەسی لێهاتووی بواری بڕیارەکە بکەن .
مانادێراس زۆر خۆی بە سیڤییەکانەوە خەریک نەکرد.ئەو کە ڕاستگۆیی و دڵسۆزی و نیەت چاکی لە هەر شتێکی تر بۆ گرنگتر بوو چەند سیڤییەکی هەڵبژارد کە خاوەنەکانیان کەسانی سادەو ساکار بوون و هیچ بڕوا نامەیەکیان نەبوو بگرە هەندێکیشیان نەخوێندەوار بوون.بۆ نموونە ئەو پیاوەی کە بۆ سەرۆکایەتی حوکمەت هەڵی بژاردبوو بەشێک لەسیڤییەکەی بەم شێوەیە بوو
(من یانزە مناڵم هەیە.لە پاش لەدایک بوونی مناڵە بچووکەکەمان هاوسەرەکەم بە نەخۆشییەک هەردوو چاوی لەدەستدا..من سەرباری ئەوەی کەدە سەعات لە نانەوا خانەیەک گونکم ئەبڕی ،کە دەهاتمەوە بۆ ماڵ ئەرکە بەجێماوەکانی ماڵەوەشم ڕائەپەڕاند.هەر یانزە مناڵەکەم کۆلیژیان تەواو کردووە.کچ و کوڕێکم دکتۆرن و دوو کوڕو کچێکی ترم ئەندازایار و دوو کچ و کوڕێکیشم مامۆستان و کوڕێکم شانۆکارە و کچێکم ڕۆمان نووسە و کوڕەکەی تریشم پارێزەرە.ژنم بۆ هەموو کوڕەکانم هێناوە و کچەکانیشم هەموو شوویان کردووە.تا توانیبێتم نەم هێشتووە کاتم بە فیڕۆ بڕوات و بەیارمەتی مناڵەکانم خۆم فێری خوێندن و نووسین کردووە.لەو ئابلووقە ئابووریەی کە بەسەر عێراقدا سەپێنرابوو من جۆرێکی تازەم لە ئارد داهێنا کە تێکەڵەیەک بوو لە چەند دانەوێڵەیەکی هەرزان و تەندروست،خەڵکێکی زۆر سوودیان لێ دەبینی.خانوویەکم بە شان و بازووی خۆم و مناڵەکانم درووست کردووە و هەموویانم لەوێدا پێ گەیاندووە.چیرۆک دەنووسم و تا ئێستا دوو کۆمەڵە چیرۆکم لە دوو توێی دوو کتێبدا بڵاو کردۆتەوە و ئێستاش سەرقاڵی لە چاپدانی کتێبی سێیەمم.لە پاش پێگەیاندنی مناڵەکانم سەفەرێکی زۆرم کردووە و بەچاوی فێربوونەوە لە کەلتور و فەرهەنگی گەلانی ئەو وڵاتانە ڕوانیوومە کە سەفەرم بۆ کردوون.مێژووی زۆربەی گەلانم خوێندۆتەوە و لە سەرکەوتن و شکستەکانیانم کۆڵیوەتەوە.من دەزانم هەموو کارێک بە پارە ئەنجام دەدرێت،بەڵام ئەگەر من ببم بە سەرۆکی حکومەت، وەزیرەکان لەسەر ئەوە ڕادێنم کە بە کەمترین پارە باشترین کار ئەنجام بدەن)
سیڤی وەزیری کارەبا کە هی ئافرەتێک بوو کە ژنی ماڵ بوو زۆر لەوە سادەتر بوو. لە بەشێکیدا هاتبوو
(من سێ جار کارەبا گرتوومی وپەنجەیەکم بەو هۆکارەوە قرتاوە.مناڵێکم لە بەفر و سەرما زۆرەکە بەدەم هیتەرێکی کوژاوەوە ڕەق بۆتەوە.هەموو مانگێک سی هەزار لە مەعاشە دووسەد هەزارییەکەم دەدەم بە موەلیدەی گەڕەک.لەو چوار ئەمپێرەش کە لە بەرامبەردا وەری دەگرم دوو ئەمپێری دەدەم بە دراوسێ نەدارەکەمان.قەدری کارەبا لای منە و هەموو هەوڵێک دەدەم بۆ ئەوەی کارەبای بیست وچوار سەعاتی بگەیەنمە هەموو شار وشارۆچکەکان و بگرە لادێکانی عێراقیش)
ئەوەشی کە بۆ وەزیری توجارەت هەڵی بژاردبوو سیڤییەکەی کەمتر لەوانی تر سادە نەبوو
(من عارەبانەیەکم هەیە میوە و سەوزەی لەسەر دەفرۆشم .هەموو بەیانییەک سەعات سێ لە خەو هەڵدەستم وخۆم دەگەیەنمە علوە، تاوەکو بە نرخێکی گونجاو باشترین میوە و سەوزە بەدەست بێنم.من هەمیشە لە پاش یەکسان کردنی هەردوو تای تەرازووەکەوە بە میوەیەک یان چەند چڵە سەوزەیەک لایەکیان قورستر ئەکەم.بە قەرزی کورت خایەن و درێژ خایەن ڕزقەکانم دەفرۆشم .من کە عارەبانەکەم سەرچاوەی بژێوی ژیانمە بە باشی دەیپارێزم .میوە و سەوزە ڕزیو و تەپیوەکان جیا دەکەمەوە و دەیدەم بە باڵندەکان.کە هەست دەکەم شتەکانم دەمێننەوە، یان هەرزان فرۆشیان دەکەم، یانیش بە خۆڕایی دەیدەم بەوانەی کە توانای کڕینیان نییە)
بەم جۆرە مانادێراس پۆستەکانی دابەش کرد وحکومەت دەستی بە کارەکانی کرد.مانادێراس بڕیاری دابوو هیچ دەست تێوەردانێک لە کار و باری حکومەتدا نەکات تەنها ئەو کاتانە نەبێت کەدەست تێوەردانەکە دەبێت بە زەرورەت.
لەبەر ئەوەی عێراق لە هەموو ڕووەکانەوە وێران بوو، هەر کارێک دەکرا جێگای خۆی دەگرت.وەزیرەکان هەرکەسەو لای خۆیەوە ئەوەی بە پێویستیان زانی کردیان.سەرەتا بە هۆی نەشارەزاییەوە دووچاری هەندێک گرفت بوون، بەڵام پاشتر بە یارمەتی خەڵکانی پسپۆڕ و شارەزا کارەکانیان ئاسانتر بۆوە.ووڵاتانی دراوسێ لە سەرەتادا نەیان دەویست هاوکاری بەدیهێنانی ئامانجەکانی مانادێراس بکەن ،ئەویش کە گرەوی تەنها لەسەر عێراق کردبوو بۆی نەبوو دەست لە کاروباری ئەوان وەردات،بەڵام دواتر ووڵاتانی دراوسێ و هەموو ووڵاتەکانی دونیا ملیان بۆ بەرژەوەندییەکانیان کەچ کرد و کەوتنە بازرگانی کردن و وەبەرهێنان لەعێراق.زۆری نەبرد ووڵات پێشکەوتنێکی بەرچاوی بە خۆیەوە بینی.جووتیارەکان هەموو بوون بە خاوەنی تراکتۆر و دەڕاسە و ئۆتۆمۆبیلی پێویست بۆ گواستنەوەی بەرهەمەکانیان.بەرهەمە کشتوکاڵیەکان ئەمەنە زیادیان کرد ،بەشێکی ڕەوانەی ووڵاتانی دراوسێ دەکرا.کارگەیەکی زۆر دامەزراو خەڵکێکی زۆری لە بێکاری ڕزگار کرد.کارەبا لە هەموو شارو شارۆچکە و لادێکان بیست و چوار سەعات هەبوو، تەنانەت ڕەوەندەکانی بیابانیش کە لەنێو چادرەکاندا دەژیان بەهرەمەند بوون لە کارەبا.هێزی چەکداری بە شێوەیەکی مۆدرن دروست کرایەوە و ئاسایش بەشێوەیەک بەرقەرار بوو دەتتوانی لە نێو کۆڵاندا فەردەیەک زێڕ بکەیت بە تەختی خەوتن.جادە و بانەکان هەموو بە شێوەیەکی سەردەمیانە قیرتاو کرانەوە و خەستەخانەیەکی زۆر درووست کرا کە توانای چارەسەر کردنی نەخۆشییە هەرە قورسەکانیان هەبوو.خوێندنگاکان بوون بە شوێنی پەروەردەیەکی مۆدرن و تەندروست.
عێراق بە شێوەیەک کەوتە خێر و خۆشییەوە خەڵکی ووڵاتانی دونیا دەهاتنە سەر شەقام و داوایان لە مانادێراس دەکرد کە هەرچی بۆ عێراق کردووە بۆ ئەوانیشی بکات،بەڵام ئەو ئامانجەکەی سنووردار بوو، عێراق و بەس.
شان بە شانی دەست بەکاربوونی حکومەت چەند حیزبێکی سیاسی پێک هێنران و خۆیان بۆ هەڵبژاردنی داهاتوو ئامادە دەکرد.هەموو پڕۆژەی دە ساڵییان ئامادە کردبوو کەتەواوکەری ئەو کارانە بوون کە لە هەموو بوارەکاندا ئەنجام درابوون.پێنج ساڵەکە کۆتایی هات وهەموو شتێک بە دڵی مانادێراس و خەڵکی عێراق بەڕێوە چوو.مانادێراس هەستی بە خۆشییەکی بێ هاوتا کرد،هەستێک کە بارگاوی بوو بە خۆشی سەرکەوتن لە ناخیا دەهات و دەچوو .دەیزانی وادەکەی بەرەو تەواو بوون دەڕوات و ئەبێ بگەڕێتەوە بۆ ئەستێرەکەی خۆیان.ووتاری ماڵئاوایی خۆی پێشکەش کرد.
(خەڵکی عێراق من وادەی گرەوەکەم کۆتایی هاتووە.کاتی ئەوەیە خۆم و سوپاکەم بگەڕێینەوە بۆ هەسارەکەی خۆمان.ئەوەی مایەی دڵشادی و خۆشییە بۆ من ئەوەیە کە کارەکان وا بەڕێوە چوون کە هیوام بۆ دەخواست..ئێوە ئێستا خاوەنی حکومەتێکی کارامە و دڵسۆز و تەندروستن، خاوەنی ژێرخانێکی بەهێز و حاشاهەڵنەگرن.شەمەندەفەری پرۆسەی سیاسی و ئابوری و کۆمەڵایەتیتان کەوتۆتە سەرسکەی خۆی و گەلانی دونیا ئیرەییتان پێ دەبەن.ئێمەدەڕۆین و ئێوەش بە هەڵبژاردن دەبن بە خاوەنی حکومەتێکی نوێ.دڵنیام ئەم حکومەتەی ئێستا لەسەر خستنی پرۆسەی هەڵبژاردن درێخی ناکات.هیوادارم حکومەتی نوێی عێراق جێ پێی ئەم حکومەتە هەڵگرێت و عێراق بەردەوام بێت لە هەڵنانی هەنگاوی دروست و تەندروست بۆ پێشکەوتنی زیاترو خۆش گوزەرانی زیاتر بۆ هاوڵاتییەکانی.من هەر ئەمڕۆ سوپاکەم کۆ ئەکەمەوەو عێراق جێ دێڵین .ماڵ ئاوا و سەرکەوتنتان ئاواتمە.
پاش مانادێراس:
مانادێراس و سوپاکەی عێراقیان جێهێشت و گەڕانەوە بۆ هەسارەکەی خۆیان.کۆمسیۆنێک بۆ بەڕێوبەردنی هەڵبژاردن دامەزرا و دەستی کرد بە کارەکانی.سەرەتا حیزبێکی زۆر خۆی ناونووس کرد و تا دەهات ژمارەی حیزبەکان ڕوو لە زیاد بوون بوو.کە وادەی تۆمار کردن تەواو بوو ژمارەی حیزبەکان گەیشتبووە دوو سەد و پێنج حیزب.بەرنامەی حیزبەکان زۆر بەیەک دەچوون، هەمووشیان سوێندیان بە مانادێراس دەخوارد و گرەویان لەسەر جێ بەجێ کردنی ڕێبازەکەی دەکرد.
کە بانگەشەی هەڵبژاردن دەستی پێ کرد حیزبەکان بارەگاکانیان پڕ کرد لە وێنەی مانادێراس،لە خوار وێنەی هەر کاندیدێکیشەوە ووتەیەکی مانادێراس دەبینرا.ئەم لێکچوون و نزیک بوونە لە بەرنامە و دید و بۆچوون و داکۆکی کردنە لە ڕێبازی مانادێراس، سەری لەخەڵکی شێواند ،نەیان دەزانی دەنگ بە کامە حیزب بدەن ،کامیان نزیکترن لە ڕێباز و ئامانجەکانی ئەو.
من یەکێک بووم لەوانەی کە سەرم سوڕمابوو و نەم دەزانی کام حیزب شایستەی بردنەوەی هەڵبژاردنە و کامیان دەتوانن کارەکانی مانادێراس تەواو بکەن.دەستم کرد بە گەڕان و سوڕان و پرسیار کردن.سیاسەت مەدارێکی زۆرم دوواند،لەگەڵ ڕۆشەنبیرێکی زۆر گفتوگۆم کرد،ڕای چەندین نووسەر و ڕۆژنامەنووس و بگرە ئەدیب و هونەرمەندم وەرگرت،بەڵام نەگەیشتم بە هیچ ئەنجامێک.تێگەیشتم کە ئەوانیش وەکو من بەدەم هەمان کێشەوە دەناڵێنن.تووشی بن بەست بووم و نائومێدییەکی بێ سنوور دای گرتم.دواتر تروسکاییەک ئومێدم بەدەست هێنایەوە، کاتێک پێیان ووتم پیرەمێردێکی گوند نشین بە ڕاو بۆچوونە دروستەکانی بەناوبانگە.ئەیان ووت ئەو زۆر دونیا دیدەیە و پرسیاری زۆر قورس بەشێوەیەکی زۆر سادە وەڵام ئەداتەوە..تەمەنی نزیک بە سەد ساڵە ،شایەتی زۆربەی شۆڕش و هەڵچوون و داچوونەکانی عێراقە..خۆم کۆ کردەوە و وەک دوا چارە بۆ وەرگرتنەوەی وەڵامی پرسیارەکەم ڕووم لە لادێکە کرد.
پیرەمێردەکە لە ژوورێکی بچکۆڵانەدا ئەژیا کە جگە لە دوو بەڕە و سەرینێک و سۆپایەکی دار هیچی تری تیا نەبوو.پێشتر پێیان وتبووم کە ئەو پیاوە زۆر کەم قسە ئەکات و زەحمەتە وەڵامی پرسیارەکەت بداتەوە،بۆیە کە چووم هیوایەکی زۆرم نەبوو کە بە وەڵامێکەوە بگەڕێمەوە.من ئەم ووت پیرەمێردێکی نەخوێندەواری سەد ساڵە لە کوێ دەتوانێت وەڵامی پرسیارێک بداتەوە کە مێشکی ملیۆنەها کەسی جەنجاڵ کردووە.من پێم وابوو وەڵامی ئەو پرسیارە لای فەیلەسوفەکانە ،لای قاڵ بووەکانی ناو دونیای سیاسەت، لای ئەوانەی کە دەیان کتێب لە ساڵێکدا دەخوێننەوە،بەڵام لەوانە هەموو نا ئومێد ببووم .کە خۆم کرد بە ژووری پیرەمێردەکەدا، ئەو پاڵ کەوتبوو ،نە بزەیەک بە لێویەوە دەبینرا و نە بچووکترین ئومێد بە ڕووخساریەوە دیار بوو.کە منی بینی حاڵەتی دانیشتنی وەرگرت ،بە ووشەیەک بەخێرهاتنی کردم، سوپاسم کرد و ئەو هیچی نەووت..زانیم من ئەبێ ئەو بدوێنم .ووتم خاڵە گیان من زۆر کاتت لێ ناگرم تەنها بۆ وەڵامی یەک پرسیار هاتووم هیچی تر.ئەزانم حەزت بە قسە کردن نەماوە و ئەزانم گفتوگۆ لەگەڵ کەسدا ناکەیت،ئەشزانم لە مێژە ڕای خۆت بەکەس نەوتووە و لەسەر هیچ قسە ناکەیت،بەڵام هاتوومەتە ماڵەکەت و ئەرکی خانە خوێییت بە وەڵامدانەوەی تەنها یەک پرسیار جێ بە جێ بکە.
سەرەتا هیچی نەووت دواتردیار بوو بیر لە داواکارییەکەم ئەکاتەوە، سەری هەڵبڕی و سەیری کردم .
– لە ڕێیەکی دوورەوە هاتوویت دڵت ناشكێنم ،بەڵام لە پرسیارێک زیاتر وەڵام نادەمەوە،
خۆشییەک سەرتاپای جەستەی داگرتم و پێم ووت.
خاڵە گیان وەک ئەزانی عێراق لە سەر و بەندی هەڵبژاردنە و زیاتر لە دوو سەد حیزبیش بەشداری لە هەڵبژاردنەکە ئەکەن.ئەم حیزبانە هەموو خۆیان بە میراتگری مانادێراس ئەزانن و هەمووشیان جەخت لەسەر پەیڕەو کردنی بەرنامەکەی ئەکەنەوە.من ئەمەوێ وەکو هاوڵاتییەک بەشداری لە پرۆسەی گەشە کردن و بەرەو پێشچوونی عێراق بکەم،بەڵام نازانم کامێک لەم حیزبانە شایستەی ئەوەن کە متمانەی خۆمیان پێ بدەم.هاتنەکەم بۆ لای تۆ تەنها بۆ ئەو مەبەستەیە و هیچی تر.
پیرە مێرد سەرەتا هیچی نەووت.پێم وابوو وەڵامی پرسیارەکەم ناداتەوە، دواتر بۆ یەکەم جار بزەیەکم لەسەر لێوەکانی بینی.تێگەیشتم کە گاڵتەی بە عەقڵم دێت و چوونەکەشم بۆ لای ئەو بە نەفامی و بێ ئەقڵی ئەزانێت،لەگەڵ ئەوەشدا بزەکەی سەر لێوی خۆشییەکی لە ناخمدا چاند.دەستی برد بۆ قوتوی جگەرەکە و جگەرەیەکی قەمیشی داگیرساند و قومێکی لەجگەرەکە داو ڕووی تێ کردم
کوڕم؟
بەڵێ؟
ئەگەر ئەو حیزبانە هەموو خۆیان بە میراتگری مانادێراس ئەزانن و ئەیانەوێت هەنگاوەکانی ئەو هەڵگرن،ئەی بۆچی دابەش بوونەتە سەر دوو سەد حیزبی جیاواز؟ ڕاستە مانادێراس بۆ گرەو بۆ ئێرە هاتبوو،ڕاستە ئەو لەو ماوە کەمەدا کە لێرە بوو نموونەیەکی جوانی نیشان داین،بەڵام مانادێراس حکومەتەکەی گٶڕی و ئەقڵی خەڵکەکەی نەگۆڕی،.مانادێراس کتێبێک بوو هەمووان پیشتر خوێندبوویانەوە ،بەڵام نەیان دەویست دەقەکەی بکەن بە کردار.تاکە کەس کە شایانی ئەوە بێت دەنگی پێ بدرێت مانادێراس خۆیەتی،چونکە ئەو خەڵکی هەسارەیەکی تر بوو.
ئەمەی ووت و سەری داگرت و دەستی کرد بە قومدان لە جگەرەکەی،دواتر بە دەستی ڕاستی دوو جار لە شانی چەپی دام .زانیم ئەمە کۆتایی قسەکانییەتی و ئیتر منی لەوێ ناوێت،منیش پێویستم بە ڕوون کردنەوەیەکی زیاتر نەبوو و ئەوەی کە بۆی چوو بووم بەدەستم هێنا.سوپاسم کرد و ماڵ و لادێکەم جێ هێشت.
لە ڕێ هەر دەمویست بیانوویەک بۆ دەنگدان بە حیزبێک بدۆزمەوە،بەڵام ئەو چەند دێڕەی پیرەمێرد وەکو دیوارێک لە نێوان من و بڕیارەکەم وەستابوو.هەرچیەکم شی دەکردەوە و هەرچییەکم لێک دەدایەوە بەر ئەو دیوارە ئەکەوت و لە بەین ئەچوو.من یان دەبوایە باجی گەمژەیی خۆم بدەم و حیزبێک هەڵبژێرم یانیش بە حەسرەتەوە چاوەڕوانی ڕووداوەکانی داهاتوو بکەم.یەکەمیانم هەڵبژارد و کەسم هەلنەبژارد.
پاش هەڵبژاردن
هەڵبژاردن تەواو بوو،لەبەر ئەوەی حیزبێکی زۆر بەشداری لە هەڵبژاردن کردبوو وە بەرنامە و پڕۆژەی داهاتوویان هەموو بە یەک دەچوون و هەموو خۆیان بە قوتابی مانادێراس دەزانی،هیچ حیزبێک نەیتوانی بە تەنها حکومەت پێک بێنێت.لە ناو یەکتردا کەوتنە گفتوگۆ.خولیای پۆست وەرگرتن سیاسەت مەدارێکی زۆری لە بازنەی ململانێکان چەقاند.وڵاتانی دراوسێ هەلێکی باشیان بۆ ڕەخسا تاوەکو جێ پێی خۆیان لە بازنەی بەڕێوەبردنی عێراقدا بکەنەوە و ووڵاتانی دونیاش کەوتنە خۆیان و دۆستیان بۆ بەرژەوەندییەکانیان پەیا ئەکرد.تا دەهات ئاگری ململانێکان زیاتر کڵپەیان دەسەند.حیزبە براوەکان بە لادان و پشت کردن لە ڕێبازەکەی مانادێراس یەکتریان تۆمەت بار دەکرد.حکومەت کە بە نەمانی مانادێراس بە باڵندەیەکی بێ پەڕ ئەچوو،بوو بە تەماشاچی و نەکەس گوێی لێ دەگرت و نەکەسیش ڕاوێژی پێ دەکرد.
ماوەیەکی زۆر تێپەڕی،هەرچۆنێک بێت چەند حیزبێک نێچیری حکومەتیان لە نێوان خۆیاندا بەش کرد و هەندێک زۆر و هەندێک کەمی بەرکەوت.حکومەت دەست بەکار بوو.وەزیرەکان بەبێ گەڕانەوە بۆ سەرووی خۆیان کار و بارەکانیان جێ بە جێ دەکرد،لە ماوەیەکی پێوانەییدا خەزێنەی دەوڵەت بەتاڵ بوو.دەزگاکانی دەوڵەت پر بوون لە تووتی و ڕێوی.جۆگەڵەی خزمەتگوزارییەکان وەک ساڵی بێ باران کەمیان کرد.،پڕۆژەکان زۆربەیان ئیفلیج بوون و بۆڕیە نەوتەکانیش زیاتر نەزیف بوون.بە هەر چوار لادا نەوت دەڕۆی،نە ڕێژەکەی دیار بوو نە داهات.کارگەکان لە پەل و پۆ کەوتن و کرێکارەکانیش بوون بە هاوڕیی گیانی بە گیانی تەسبیح و فەیس بووک.بەها و ئاکارەکان وەک داری پێکراو بەخەزان گەڵاکانیان دەوەری و (من) کورسی لە (ئێوە) زەوت کرد.ڕەفەکان بە کاغەزی یاساکان باڵایان کرد و ئاشتی و ئارامی و ئاسایش وەک کۆتری تەرە هەموو عێراق دەگەڕان و شوێنێکیان بۆ نیشتنەوە بەدی نەئەکرد.نائومێدیش وەک سێبەر پێ بە پێ و سات بە سات هاوڕیی هاوڵاتیان بوو.کەس نەیدەزانی دەستی تۆمەت بۆ کێ ڕاکێشیت.هەموو دەیان ووت حیزبەکانی تر ناهێڵن بەرنامەکانی مانادێراس جێ بە جێ بکەین .عێراق بووەوە بە کەلاوەکەی پێش هاتنی مانادێراس و تروسکاییەک بۆ بۆ گٶڕانکاری بەدی نەئەکرا.
ئەمڕۆ ئێوارە
ئیوارەیەکی درەنگە ،دونیا کش و مات. ژنان خەریکی ئامادە کردنی سفرەی ئێوارەن،پیاوانیش بە دیار سەتەلایتەکانەوە دانێشتوون،بەڵام هەمووان چاوەڕوانی دەنگێک دەکەن ،دەنگێک کە لە مێژوودا نەبیسترابێت،دەنگێک بە ئاخری زەمان بچێت و سەرەتای زەمانێکی تر بێت ،دەنگێک لەگەڵ پریشکی پەڕیوی شووشەی پەنجەرەکان ئاهێک بە سینگی تاک بە تاکیان بێنێت و بزە بخاتەوە سەر لێوان و خوێن بخاتەوە بەر دڵان ،دەنگێک هەموو سیحرەکان بەتاڵ بکاتەوە و هەموو دوعاکان بگرێت،هەور بێنێتەوە بۆ ئاسمان و باران بەرێتەوە بۆ بیابان.
دەنگێک……………………….
موئەیەد مەحمود(کاردۆ)
٢٤/١/٢٠١٩
(٣)
فەیلەسوفی پراگماتیکیی و پەروەردەناس(جۆن دێوی) دەڵێت: هەموو شتێک لەم دنیایەدا دەبێت لە خزمەتی مرۆڤدا بێت، بەو واتایەی مرۆڤ ئەو خۆریە، کە هەموو ئەوەی هەیە لە سەر گۆی زەوی دەبێت بەدەوری مرۆڤدا بسوڕێتەوە، هەرچ بیر و ئایدایەک، یان هەرچ دیین و ئاینزایەک، هەرچ زانستێک لە خزمەتی مرۆڤدا نەبوو، پوچە. هەڵبەت ئەم قسەیە زۆر هەڵدەگرێت کە لێرەدا ڕەنگە دەرفەتی ئەو هەموو لێکدانەوەیە نەبێت. بەڵام مەبەستی دێوی ئەوە نییە هەموو سروشت و ئاژەڵ و زیندەوەرەکان و خاک و ئاو وێران بکرێت بە ناوی ئەوەی بخرێتە خزمەتی مرۆڤ و مرۆڤایەتیەوە، چونکە مرۆڤ و مرۆڤایەتی وێران دەبێت بە وێران بوونی ژینگەی سروشت و ئەوەی لە سروشتدا هەیە، سروشت و هەموو ئەوانەی لە سەروشتدا هەن بە مرۆڤیشەوە، پێکەوە بەهایەکی گەورە دەدەن بە گۆی زەوی، دەنا گۆی زەویش لە وێرانەیەک زیاتر نابێت بە بێ بوونی مرۆڤ و ئاژەڵ و دارستان و ئاو و هەوا و هەموو زیندەوەرەکانی دیکە. دیین، کە مرۆڤ بە ئەفرێندراوێکی خوداوەند دەزانێت و دەناسێت، لای وایە کە مرۆڤ لە هەموو بوونەوەرەکانی تر پیرۆزترن، چونکە خودا ئەم پیرۆزیی و باڵاییەی داوە بە مرۆڤ، بۆچوون و دیدگای دیین وایە کە مرۆڤ لەسەر باشترین شێواز و بە تەواوکۆیی خودا دروستی کردووە، (لقد خلقنا الانسان علی أحسن التقویم). بۆیە بۆچوونیان وا بوو کە هەموو گەردوون بە دەوری گۆی زەویدا دەسوڕێتەوە، چونکە زەوی مرۆڤە ئەفرێندراو و باڵاکەی خودای تیا دەژی، وەلێ کۆبرنیکۆس شۆڕشێکی گەورەی زانستی بەرپاکرد، کە سەلماندنی گۆی زەوی ناوەندی گەردوون نییە، بەڵکو زەوی و مانگ بەدەوری خۆردا دەسوڕێنەوە، خۆر ناوەندی گەردوونە، نەک زەوی. بە هەرحاڵ ئەمەی باسمکرد وەک پێشەکیەک بۆ ئەوەی بچمە ناو مەبەست و باسەکەی خۆمەوە لەم نووسینە کورتەمدا.
بۆ ئەوەی بشچمەوە سەر باسەکەم، وەک هەموو جارێک ئەم پرسیارە دەکەمەوە! بۆچی گەلان و کۆمەڵگەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوین و هەموو ئەو گەل و کۆمەڵگانەی بەختەوەر نین لە ژیانیاندا، بەردەوام خوێنڕشتن و جەنگ و ئاژەوە و پێکدادان لە نێوانیاندا هەیە، بەردەوام بە دەست هەژاری و کەمدەرامەتیی و نەخۆشی و پەککەوتن و نادادپەروەرییەوە دەناڵێنن؟
بە بڕوای من، کێشەی گەورە ئەوەیە، کە هەرچی دەوڵەت و حکومەتی دیکتاتۆر و تۆتالیتارەکان و حیزبی چەتەگەر و فاشییەکان هەیە، کە فەرمانڕەوا و حوکمڕانن، لە هەرچ شوێن و وڵاتێکدا، کە بە سەدان هەزار و ملوێنان لە خەڵکی ستەمدیدە خۆیان بوون بە کۆیلەیان و ئاو و خاکێکی بە پێزن بۆ بووژانەوەیان، ئەمانە هەموویان، هەرچیەک بێت ئایدۆلۆژیەکانیان، دینیی بێت، یان بە ناو عەلمانی و زانستیی بێت، نا دیموکراسیی بن، یان بە ناو دیموکراسیی بن، هەموویان لە یەک پارادیمدا دەسوڕێنەو. دەیان سەدەیە ئەم پارادایمە بووە بە بەردە ئاش و مرۆڤ و ئاژەڵ و هەموو سروشت وەک یەک دەهارێت. وەک ئاماژەشم پێدا ئاوی ئاشەکە خەڵکە ستەمدیدەکە خۆیەتی، ئاشەوان و هەڵسورێنەری ئاش و خاوەن ئاشیش حوکمڕانە ستەمکارەکانن. بێگومان لەم وڵاتانەدا، دەیان ئاشی جۆرا و جۆر نراوەتەوە بۆ هاڕینی مرۆڤ و سروشت، بۆ هاڕینی هەموو شتێک لە پێناوی کەمینەیەک لە حوکمڕانەکان و حیزب و دەسەڵاتە چەتەییگرەکان. هەڵبەت لە نێوان خاوەنی ئەم ئاشانەدا کە لە هەرچ وڵاتێکدا دەیان حیزب دروست بوون بۆ گرتنەدەستی ئاشەوانێتی و بوون بە خاونی ئاش، بەردەوام لە ململانێی دەسەڵات وەرگرتندان کە ساڵانە خوێنی دەیان هەزار کەسی لە پێناودا بەهەدەر دەڕوات. هەمووشیان بە ناوی ڕزگاری و ئازدی مرۆڤەوە ئەم شەڕو پێکدادانانە بەرپا دەکەن.
ئەمەوێت ئەوە بڵیم و پێی لەسەر دابگرم کە ئەو پارادایمە، ئەو بازنە و تەوقە خنکێنەرە، ئەو گۆماوە ئاو لەبەر نەڕۆشتووە، بە شەڕ و پێکدادانەکانی نێوان حیزبە فاشیەکان، حکومەت و دەوڵتە فاشیەکان، چ لەگەڵ یەکتری و چ لە ناو خۆیاندا، تەنها یەک ئەنجام زیاتری نابێت، ئەویش نوێکردنەوە و تۆکمەکردنی بازنەی هەمان پارادایمە و هیچی تر، واتا هەمان کولتووری کۆمەڵایەتیی و سیاسیی و کولتووری درێژە پێدەدات لە فۆڕمێکی جیاوازتردا. بە واتایەکی دیکە، هیچ گۆڕانکارییەک ڕوونادات، ئەگەر یەک لە دوای یەکی ئەم حکومەت و حیزب و دەوڵەتانە بە دوای یەکدا هەڵبوەشێنەوە، ماددام شۆڕشێکی کۆمەڵایەتیی سیاسیی لە پشتەوەی ئەو هەڵوەشاندنەوەیەدا نییە، کە بتوانێت ئەو عەقڵیەتە کۆنباو و کولتوورە سیاسیی و کۆمەڵایەتیە هەڵبوەشێنێتەوە و پارادایمێکی نوێی زانستی و مرۆڤدۆستیی و سروشتدۆستیی بهێنێتە جێگەی. هەرچی بە ناوی شۆڕش و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازیی و گۆڕانکارییەوە کراوە لە ناو ئەم کۆمەڵگە و گەلانەدا، دووبارە هەمان عەقڵیەت تووندتر و بەهێزتر فەرمانڕەوایی گرتۆتەوە دەست. بەو پەڕی جەختکردنەوەوە دەڵێم، لە سەد ساڵی ڕابردووی دروستبوونی ئەم دەوڵەتانەدا و لە دەیان سەدەی پێشووتریشدا یەک گۆڕانکاری نەکراوە بتوانێت ئەو بازنە و تەوقە بەهێزەی پارادیمە کۆنباوەوەکە نەک هەڵبوەشێنێتەوە بەڵکو لەقیشی نەکردوە و نەیلەرزاندووە.
هەتا بزاوتێکی سیاسیی و کۆمەڵایەتیی بەهێز دروست نەبێت دژی ئەو پارادیمە، مەحاڵە هیچ کام لەگەل و کۆمەڵگەکانی ناو ئەو پارادایمە ئازدیی و ڕزگاریی بە خۆیانەوە ببینن. لێرەوە ئەمەوەێت جەخت لەسەر ئەوە بکەمەوە، کە حکومڕانە شیعەییەکانی ئەمڕۆی عێراق و سەدام حسەینی جاران و پارتی و یەکێتی و هەموو حیزبەکانی کوردستان بەوانەی لە حوکمڕانییدان و بەوانەشی لە دەرەوەی حوکمڕانییدان، ئەنجامن، ئەنجامی ئەو عەقڵیەتەیە کە ناتوانێت ئەو بازنە ئەستورە تێکبشکێنێت.
بە تەواوەتی گەیشتوومەتە ئەو ئەنجامەی، کە تا شۆڕشێکی کۆمەڵایەتیی و سیاسیی و کولتووریی بەرپانەکرێت، ناتوانرێت ئەو بازنە پتەوە، ئەو عەقڵیەتە ڕەقهەڵاتووە، ئەو کولتوورە کۆمەڵایەتیی و سیاسییە بەسەرچووە بسڕێتەوە و لە جێگەیدا عەقلێتێکی سەردەمیانەی مرۆڤدۆستانەی سروشتدۆسانە بونیاد بنرێت و لە هەنگاوی یەکەمدا سەرەتای دیموکراسیی ڕاستەقینەوە و پەروەدەیەکی هاوچەرخانە و تەندوستییەکی باش نە بۆ مرۆڤ مسۆگەر بکرێت، نە خۆشەویستی سروشت و بونەوەرەکانی دیکە لای مرۆڤ بەرجەستە بکرێت. تەنها ئەم شۆرشە کۆمەڵایەتی و سیاسی و کولتوورییە دەتوانێت مرۆڤ و مرۆڤبوون بخاتە سەر ڕێگەی دوور و درێژی کۆتا نەهاتوو لە گەشەکردن و پێشکەوتن. تەنها کار و ئەرکی شۆرشی کۆمەڵایەتیی و سیاسیی و کولتووری، ئەوەیە، کە شۆڕشێکی پەروەردەیی بخولقێنێت، هەتا مرۆڤ لەسەر ئەم گۆی زەویە لە ژیاندا بێت، شۆڕشی پەروەدەیش بەردەوام دەبێت. واتا شۆرش و مرۆڤ پێکەوە پەیەوەست دەبن بۆ هەتا هەتایە.
جیهاد موحەمەدا/ نەرویج
له سهرایڤۆدا
بەهاری 1992
هەموو شتێك دەكرێ ببێ
لە ماڵ دێیە دەرەوە
لە ڕیزی نان دەوەستی و
خۆت لە ژووری ئەمبۆلانسدا
دەبینیەوە ،
قاچت بڕاوە !!
لەگەڵ هەموو ئەمەیشدا
دەڵێن :
تۆ زۆر بەختت هەبوو .
* عیزەت سارایلچ : شاعیری بۆسنایی بەناوبانگ بەتایبەتیش بەم شیعرە كورتەی كە زیاترین بەختی هەبووە لە وەرگێڕان بۆ زۆربەی زمانەكانی دونیا و كە باری ناهەمواری وڵاتەكەی و كارەساتەكانی شەڕ دەگێڕێتهوه .
بڕوانه :
http://www.poetryletters.com/mag/%d9%82%d8%b5%d8%a7%d8%a6%d8%af-%d9%85%d8%aa%d8%b1%d8%ac%d9%85%d8%a9/%d8%ad%d8%b8-%d9%81%d9%8a-%d8%b3%d8%b1%d8%a7%d9%8a%d9%8a%d9%81%d9%88/
پێش ماوهیهك له نوسینێكمدا ئهوهم به باشزانی كه بزوتنهوهی گۆڕان بهشدار بێت له حكومهت و، ئهوهتا دهركهوت به ههر نرخێك بێت دهیهوێت لهم خولهی پێكهێنانی حكومهت بهشداریبكات و دهءتی خۆش بێت. به بۆچونی لهخۆبوردوانهی من له رووی بارودۆخی سیاسی و پرۆسهی كهوتنه سهر سكهی حكومرانی كوردستان كارێكی باشه و به قازانج بۆ پێكهێنانی حكومرانی ( واته دهسهڵات و ئۆپۆزسیۆنی) ی دروست دهگهیهنێت و بوارێكی فراوان بۆ خهڵكی تر دروست دهبێت كه بهشێوهیهكی زانستیانه وتهندروست ههڵسهنگاندنی رێرهوی دهسهڵاتدارێتی بكهن و ئهو بۆشاییه پر بكهنهوه كه له نهبونی ئۆپۆزسیۆنێكی راستهقینه و پاك و بێگهرد و دوور له بهرژهوهندی تهسكی ههچهشن له كوردستان له ئارادایه، ئۆپۆزسیۆنێكی نوێ دروستبوی نێوهخنی بارودۆخی ئاسایی خهڵك و لهدایكبوی كلتوره تیابهتهكهی كوردستان و ههڵقوڵاوی ژانی گهل بێت، نهك به هاندانی ئهم و ئهوی دهرهكی و ناوهكی وله دهرئهنجامی ململانێی نێوخۆیی حزبه دهسهڵاتدارهكان یان به مهرامی ئابووری یان تموحی تاكه كهسی و كوتله و كۆمهڵه خهڵكێك به شێوهیهكی شكڵی هاتبێتهئاراوه.
تا ئێستا هیچ ئاسۆیهكی نزیكی روون بۆ ئهو پرسه نیه، ئهوهی له ئارادایه تهنها له حاڵهتێكی نائاسیی و له دهرفهتێكی كتوپر و له نێو ململانێی دهسهڵاتدا به نارهزایهتی ههمهچهشنی كهسی و كوتلهبازی و خزمایهتی و عهشیرهتگهری و یهكتربڕی بهرژهوهندی ههمهلایهن دروستبووه، نهك ژانێكی ئاسایی كۆمهڵگه بۆ راستهرێكردنی باری حكومرانی كوردستان و پركردنهوهی بۆشایی نهبوونی ئۆپۆزسیۆنی راست و دروستی ئاسایی و پێویستی ئهمسهردهمه.
بهم شێوهیهی ئێستا و ئهوهی ههیه سێ حزبی دهسهڵات ههن؛ پارتی و یهكێتی و گۆران، كه ئهگهر له ههر كات و قۆناغێكدا دهسهڵاتیان لهدهست دهربچێت بونیان دهكهوێته مهترسیهوه و له قوناغێكی تهسكدا گلؤڵه دهبن و لێژدهبنهوه بهرهو دۆلێكی ناروون و تا رادهیهك تاریك كه به پێچهوانهی ههموو دونیا ئازاد و دیموكراتی و پێشكهوتنخواز ناتوانن پهیرهوی پرۆسهی جێگۆركێی نێوان دهسهڵات و ئۆپۆوزسیۆن بكهن.
ئهوانی تری بهدهر لهم سێ پێكهاتهیه، تا ئێستا جێگهی خۆیان نهگرتووه و ههر یهكهو لهوانه به شێوهیهكی گشتی به ئیسلامی و لیبراڵیانهوه یان لهگهڵ واقع و زهمینهی سیاسی و كۆمهڵایهتی كوردستاندا نایهنهوه، یان ماوهی ئهكتیڤیان كزبۆتهوه و له دوا گیانهڵادان یان ههڵكهوت رێگهی دروستبونی داون و به شێوهیهكی ئاسایی نارۆن.
ئهگهر تۆ تهماشای بۆچونهكانی حزبه دهسهڵاتدارهكان بكهیت كه به ئاشكرا باسی چی دهكهن و به نهێنی چی دهگوزهرێت ئهوهت بۆ روون دهبێتهوه كه تهنها مهبهستیان پهیداكردنی بژێوی ژیان و رهفاهیهتی ئهندام م كادر و لایهنگرانیانه به ههر نرخێك بێت و گهلی كوردستان دوا بابهته بیری لێبكهنهوه ( لێرهدا قسهم لهسهر شتی زارهكی نیه كه كهس ناتوانێت رهخنهشی لێبگرێت) باسهكهمان لهسهر جهوههری بیركردنهوه و رهفتاری ئهم حزبانهیه كه تا رادهیهكی باش له سهرجهم بوارهكاندا لهیهكتر نزیكن ئهگهر بواری یهكگرتن ههبێت و برهژهوهندیهكانیان رێگه بدهن دهتوانن به یهك رۆژ لهسهر یهكگرتن رێكبكهونن و ببن به یهكی حزب و هیچ فكر و فهلسهفه و راوبۆچونێكی هیچ لایهكیان رێگریان لێناكات.
ئهو خاڵانه لهبهر چاو بگرن كه بێ گفتوگۆ ههرههمویان لهسهری رازین و به خهڵكی دهفرۆشنهوه: كار بهكارنامهی حكومهت دهكهین، قهوارهی ههرێم بههێز دهكهین و پهوهندیهكیانمان لهگهڵ بهغدا ئاسایی دهكهینهوه،به لێدانی قهوانهی یاساسهروهربێت؛ بهبێ ئهوهی ئهو رێبازه دیاری بكهن كه رێكاری یاساسهروهری چۆن دهكهن و حزبهكانیان دهسهلاتداره نهك حكومهت و دهسهڵاتی دادوهری، بژێوی ژیانی خهڵك چاك دهكهین و له راستیدا و بهنهێنی له نێوان خۆمان گرنگ ئهوهیه بژێوی لایهنگران و كادر و ئهندامانی خۆمان مهیسهر بێت و سواری شهپۆڵی داواكاری خهڵك دهبین بۆ ئهوهی زیاتر لهێمان توره نهبن و، بۆ دابینكردنی بهرژهوهندی هاویارانی خۆمان، متمانهی خهڵك به دامودهزگاكانی خهڵك دهگهرێنینهوه و شهفافیهت فهراههم دهكهین و بهخۆمان له نێو رێكخستنهكانی خۆماندا شهفافیهت بڤهیه، داوای چاكسازی دهكهین و له كاتی گفتوگۆكانماندا ئهگهر ههر چاكسازیهكی بێته ئاراوه كه رێگه له بهرژهوهندیه تهسكهكانمان بگرێت به ههزار فرتوفێڵ رێگهی لێدهگرین، داوای بچوككردنهوهی حكومهت و تهرشیقی دهكهین و لهولاوه پێدادهگرین له سهر پۆستێكی لاوهكی كه بونی تهنها لهبهرژهوهندی حزبی و پاره پهیداكردنه بۆ حزب. مهبهستی سهرهكی داواكاری سیاسی تهنها دابینكردنی پۆست و پلهدایه و هیچی تر.
بهم شێوهیه، بۆمان دهردهكهوێت تهنها گفتوگۆكان ئهوهمان بۆ دهسهلمێنن كه ئۆپۆزسیۆنێكی راستهقینه له ئارادا نیه و تهنها سێ حزبی باڵای دهسهڵاتدار گفتوگۆ لهسهر دابهشكردنی كێكهكه دهكهن و ئهوانیتریش چاوهرێی بهشهكهیانن كه چۆن رازیان دهكهن.
لێرهدا ئهوه روون دهبێتهوه كه ڕێڕهوی راستهقینهی دهستاودهستكردنی دهسهڵات و بونی دهسهڵات و ئۆپۆزسیۆن تهنها خهیاڵپڵاویه و كاروانی ژیانی سیاسی كوردستان نهقسێكی گهورهی تێدایه كه ئهویش نهبونی ئۆپۆزسیۆنی راستهقینهیه و تا ئێستاش روون نیه كه كهی ئهو زهمینهیه دروست دهبێت بۆ هاتنه ئارای ئۆپۆزسیۆنی راست له منداڵدانی گهلی كوردستان و له ژانێكی سروشتی و به دوور له كتوپری و رێكهوت و پاڵنانی بهرژهوهندی تهسكی ههمهجۆر و، زادهی باری ئاسایی بهرهوپێشچونی واقعی سیاسی و ههڵقوڵاوی پێویستیی سیاسی و كۆمهڵایهتی و ئابووری كوردستان بێت، چاوهرێی هاتنهئارای قۆناغهكه و ههڵچونی منداڵدانی وهزعهكه و تێكچرژانی كۆمهڵایهتی سیاسی خهڵكین كه بهرهو ئهو پرۆسهیه بمانبات.
بۆیه، كهلهسهر ئهرزی واقیع خهڵكی نارازی ناحزبی له خهڵكانی مونتهمی حزبی و بهناو رازی زیاتره، بهبهڵگهی رێژهی كهمیی بهشداری خهڵك له ههڵبژاردن و نهمانی ئۆپۆزسیۆنی خاوهن جهماوهر و كزبونی وهزعی گۆڕان و تا ئهمرۆكه نهبونی ئهڵتهرناتیڤی راستهقینهی خاوهن پێگه و پایه و تهندروست، لهو باوهرهدام كه كاتی دروستبونی ئۆپۆزسیۆنی راستهقینهی تهندروست تا رادهیهك هاتۆته پێشهوه و تهنها له ههلێكی دیاریكراوی نادیار له رووی كاتهوه و له شڵهژانێكی جهماوهری و سهرههڵدانی بابهتێكی هاندهر بۆ ئهو مهبهسته و له دهركهوتنی نوخبهیهكی لهخۆبردوی عاقڵمهند و دڵسۆز و لێهاتووی ههمان شێوهی بژاردهكانی وڵاتان ئهو پرۆسه ئاڵۆزه پێویسته جێبهجێ دهبێت و دهبێته ئهڵتهرناتیڤی راست و دروست. ئهگهر واقیعی بین و ئاستی بیركردنهوه و رۆشنبیری خهڵك بخوێنینهوه كاتهكهی زۆر زۆر نزیك نابینین. كوردستان بهم شێوهی ئێستای بهدوور دهبێت له ئۆپۆزسیۆن و زۆرجار ئهوانهی بهرژهوهندیه تهسهكهكانیان دهكهوێته مهترسیهوه رهخنه به نرخی ئۆپۆزسیۆنبون دهگرن و ههزار و یهك تهكتیكی سیاسی دهكهن بۆ گهیشتن بهو ئامانجه بچوكانه. چاوهرێی لهدایكبونی ئۆپۆزسیۆنێكی راستهقینه تهندروست دهبین. لهوكاتهشدا ئهم حزبانه وهكو پۆری له ئاوخراویان لێدێت، بهڵام لهناوناچن.
قسەكردن لەسەر حیزبی كوردیی، قسە كردنە لەسەر دونیایەكی ئاڵۆز، دونیایەك كۆمەڵێك رەهەندی جیاجیا لە خۆ دەگرێت و، هەر یەك لەو رەهەندانە پێویستی بە لێكۆڵینەوەی ورد هەیە، تا رەگوڕیشەكانی بناسرێن. من لەم باسەدا هەوڵدەدەم بە شێوە گشتییەكە قسە بكەم، پاشان ئەو نمونانەی حیزب وەردەگرم لە باشووری كوردستان بوونیان هەیە و، لە جوڵەدان. لە هەمانكاتیشدا بۆ ئەم باسە، قسەكردن لە حیزب، قسەكردنە لە حوكومرانیش، چونكە حیزب و حوكومڕانی_حوكومەت_ بەجۆرێك ئاوێزانبوون جیاكردنەوەیان تووشی هەڵەمان دەكات. بەڵام پێش ئەوەی بێمە سەر بەرهەمی حیزب و بوون بە دەسەڵات، پرسیار لە خودی چەمكی حیزب دەكەم؟ حیزب چییە؟ ئەم چوارچێوە نوێیەی لە رابردوودا دروستبوو بنەماكانی چیبوون؟ پاشان بۆ دروستبوو؟ ئێمە وەك كوردی باشوور چۆن حیزبمان دروستكرد و بەرهەمی حیزب چی بوو؟ ئەو حیزبانەی مێژوویان هەیە چ جۆرە حیزبێكن و، ئەوانەی لەم دواییەدا دروستبوون، چ جۆرێك بوون؟ تایپەكانی حیزبی باشوور، كامانەن و دونیاكەیان چییە؟ چۆن حیزب دەبێت بە پاسەوانی شەو؟ چۆن دەبێت بە پۆلیسی رۆژ؟ ئەم دوو جۆر لە پاسەوانییە مەبەست لە چییە و هەر حیزبە و ئەركی چ جۆرە پاسەوانییەك و پۆلیسبوونێك لە خۆی دەگرێت؟ چ جۆرە حیزبێك پێویستە بۆ ئەم كۆمەڵگەیە؟
پێشوەختە وەك دیباجەیەك، هەوڵی ناساندنی تایپەكانی حیزب دەدەم، پاشان قسە لەسەر دونیاكەیان و بەرهەمی هەریەك لەو تاپیانە دەكەم. تایپەكانی حیزب لە باشوور، دابەشدەكەم بەسەر چوار جۆردا، _تایپی حیزبی ناو مێژوو _ تایپی حیزبی پۆپۆلیستی_ تایپی حیزبی ئایینی_ تایپی حیزبی چەپگەرا_. ئەم چوار شێوازە لە كۆتاییدا لەكام رووبەردا لەیەك دەچن؟ رەواڵەتییان چییە و جەوهەرییان چییە؟ زمان و تێگەیشتنیان چۆن دەردەكەوێت؟ ئایا دەتوانن دونیایەكی نوێ بە چەمكە نوێیەكانییەوە دروست بكەن؟
_جیزبی ناو مێژوویی:
(مەبەستم لەو حیزبەیە هەمیشە خۆی دەبەستێت بەمێژووەكەیەوە و لە ئێستادا نییە، بۆگشت رووداوێك حیكایەتێكی مێژووی دەهێنێتەوە تا بوونی خۆی دووبارە بكاتەوە.) ئەم تایپە لە حیزب مێژووێكی هەیە، بەردەوام ئێستا دەبەستێتەوە بە مێژووەكەیە و، هەمیشە مێژوو دەكاتە كەرەستە و میراسێك بۆ شێواندنی پرسیارەكانی ئێستا و، هیچ كام لەو گەڕانەوانەی بۆ مێژوو وەڵامێكی دروست نین بۆ پرسیارەكان و گومانەكانی ئێستا. ئەم تایپە دوو جۆرن، جۆرێكیان رادیكاڵن و كار لەسەر رەگوڕیشەی كێشەكان دەكەن، كە ئەم جۆرەیان لە باشووری كوردستاندا بوونی نییە. جۆری دووهەمیان خۆیان دەبەستنەوە بە گوتارە پڕ لەسمبوولییەكان و لەناو رووبەری فاشییەتدا خولدەخۆنەوە. چ لەو ساتەی لە دەسەڵاتن، چ لەو ساتەی لەدەرەوەی دەسەڵاتن، جیهانێك لە وەهم بۆ خۆیان و ئەندامەكانییان دروستدەكەن، ئەم جیهانە وەهمییە دەكەنە مەكینەیەك بۆ بردەودان بەخۆیان و، بەرهەمی ئایدۆلۆژیاكەیشان دروستكردنی جۆرێك لە حوكومڕانی فاشییە و، سیمایەكی راستەقینە بەخۆیان نادەن، تا لەرێگای ئەو سیمایەوە خوێندنەوەیان بۆبكەیت. لەبری ئەوە فرە سیمان و دەكرێت تەنها لەناو رووبەری فاشییەتدا بۆ فرە سیماكانیان بگەڕێیت، چونكە لە شوێنێكدا نەریتین، لەشوێنێكدا ئایین پەروەرن، لەشوێنێكدا بەرگریكارن، لەشوێنێكدا ستەمكارن، لەشوێنێكدا خاوەنی هەموو ئەو گوتارانەن ئازادی و ماف و هاوڵاتی بوون تێیدا جێی دەبێتەوە و، بەكردەش دژی هەموو ئەو گوتارانەن. لەشوێنێكدا عیلمانین بەبێ ئەوەی هیچ تێزێكی نوێی عیلمانی بوون پەیرەوبكەن و، لەشوێنیكی دیكەدا سوونەتین بەبێ ئەوەی سوونەتی بوون بكەنە بنەمایەك بۆ تەفسیركردنی خۆیان. لەم بێسیمایەدا دەچنە ناو رووبەرە گەورەكەی فاشییەتەوە و لەوێ ئیدی كاری خۆیان دەكەن بۆ بەجەماوەر بوون. ئەم جۆرە لە حیزب لە باشووردا زۆر بەباشی دیارن و دەناسرێنەوە و، جگە لە رووبەری فاشییەت لە هەرشوێنێكدا بۆیان بگەڕێین جۆرێكە لە كورتهێنان بۆ خوێندنەوەیان دێتە بەردەمان. باشترین رووبەرێك كە ئەم تایپە خۆی تێدا نمایشبكات و سیماكانی خۆی تێدا بگۆڕێت، فاشییەتە.
_حیزبی پۆپۆلیستی:
ئەم تایپەیان كە هەموو قورسایی خۆیان خستوەتە سەر پۆپۆلۆیستبوون، كەمێك تازەن و سەر بە دونیای شارن. تەواوی تێگەیشتنیان بۆ دونیا و سیستەم و كۆمەڵگە، بریتییە لە گوتاری پۆپۆلیستی میدیایی. حیزبی روكەش و رەواڵەتگەڕان، هیچ رادیكاڵبوونێكیان تێدانییە و رەگوڕیشەی كێشەكان ناناسن. لەبری ئەمە لەناو جیهانی پۆپۆلیستیدا دەمیاندەكەنەوە و بەردەوام بە زمانێكی شەعبی خەریكی وتنەوە و دووبارەكردنەوەی كۆمەڵێك قسەو تێگەیشتنی باون. كێشەیان لەگەڵ بیركردنەوە نییە و پێویستیان بە بیركردنەوە نییە، لەبری ئەمە فەوزای قسەكردن و هاتوهاواری شاشەیی دەكەنە شوێنی خۆ نمایشكردن و بەرهەمەكەشیان تەنها دروستكردنی كارەكتەری نمایشی بێ فیكرە. گوتاریان نییە، خۆیان بە گوتاری حیزبی دیكەوە هەڵدەواسن و سێبەری گوتاری حیزبی ترن، ئاستی تێگەیشتنیان بۆ حوكومڕانی و كۆمەڵگە، لە ئاستێكی زۆر سەتحیدایە و، ئەو گوتارەش خۆیانی پێوە هەڵدەواسن هێندە سەتحی دەكەنەوە ئیتر مانایەكی تێدا ناهێڵن.
_حیزبی ئایینی:
مۆدێلێكی عەرەبییە گواستراوەتەوە بۆ باشووری كوردستان، هەم تێگەیشتنەكەی هەم دونیابینیەكەی سەر بە رۆشنبیری ئاینییە. ئەركیان بە سیاسیی كردنی ئایینە، میراسێكی فیكیری نوێی نییە و خۆی دەبەستێتەوە بە چەمكە باوەكانەوە و بەرگریكارێكی سەرسەختی ژیانێكی نەریتییە. دونیابینی نوێیی نە بۆ حوكومڕانی هەیە، نە بۆ بەرهەمهێنانی كلتووری نوێ، لە شوێنێكی نەریتیدا دەوەستێت و خەریكی سەفسەتەیە. سەر بە دونیا رۆحانییەكەی ئایین نییە، سەر بە دونیای بیركردنەوەش نییە لەناو ئاییندا، بەڵكو سەر بە حیكایەت گێرانەوەیە. ئەوەی بەرهەمی دەهێنێت كۆمەڵێك كارەكتەرن لە شاشەكانەوە خەریكی حیكایەت گێڕانەوە و بە حیكایەتكردنی ئایینن. سەفسەتە و واعیزبوون، دینەمۆی ئەم جۆرەن لە حیزب. نە توانای دروستكردنی ئەخلاقی نوێیان هەیە، نە بۆشیاندەكرێت دەست لە سەفستە هەڵگرن و بیركردنەوە بكەنە بنەمای تێگەیشتنەكانیان. نەتواناشیان هەیە ئەخلاقە باوە كۆنەكە جارێكی دیكە ببەستنەوە بە ئێستاوە و مانایەكی دیكەی بدەنێ، لەبری ئەمە لەسەر خەزێنەی كۆنی باو دادەنیشن و سەفسەتە پەخش دەكەن. میراسەكەیان سەر بە حیكایەتە ئایینەكانە و خەونیشیان بەستراوە بە دەسەڵاتەوە. كێشەیان لەگەڵ جۆرەكانی دەسەڵات نییە، كێشەیان لەگەڵ شوێنكردنەوەی خۆیان هەیە لەناو دەسەڵاتدا. زۆر بە زەحمەت خۆیان دەبنە دەسەڵات و تەواوی چالاكییەكانیان دەبەستنەوە بە بەژداربوونی دەسەڵات و، یەكێك لە پایە بەهێزەكانی مانەوەی دەسەڵاتی فاشی بوونی ئەم تایپەی حیزبە، چونكە خۆیان لە جیهانە سەفسەتەكەیاندا لە رێگەی واعیزەكانییانەوە حیكایەت دەگێڕنەوە و بەشێكی فاشییەتی ئاینی دەگوازنەوە بۆناو پانتایی سیاسەت و، ئەم فاشییەتە ئاینییە پاڵپشتێكی گەورە دەبێت بۆ دەسەڵاتەكە.
_حیزبی چەپگەرا:
ئایدۆلۆژیاییەكی چەق بەستووی هەیە. ئەو میراسە گەورەیەی فیكر و فەلسەفە لەناو دونیای چەپدا، نەبووەتە شوێنی بیركردنەوە و بەرهەمهێنانی چەمكی نوێ بۆی، لەبری ئەمە لەسەر ئایدۆلۆژیاییەكی چەقبەستوو دانیشتووە و كێشەی هەم لەگەڵ خۆیدا هەیە، هەم لەگەڵ سەردەمەكە كە لێی تێناگات. ئەم تایپە لە حیزب، بوون بە دوو بەشەوە، بەشێكیان سەرقاڵی خۆگونجاندنن لەگەڵ حیزبەكانی دیكە و، كێشەیان تەنها خۆ ژیاندنە و خەمێكی دیكەیان نییە. بەشەكەی دیكەشیان دژبوون بە ئایین سەرتاپای دونیاكەیانی داگیركردوە و، ئەو كەرەستە فیكریانەش ناكەنە بنەمای تێگەیشتنیان كە لەناو فەلسەفەی چەپدا هەیە تا خوێندنەوەیەكی دروست بۆ ئایین و سەردەمەكە بكەن، بەڵكو بە زمانێكی شەعبی خەریكی نەخوێندنەوەی خۆیان و سەردەمەكەن. لەشوێنێكدا گیرۆدەبوون هیچ گەشەكردنێك بەخۆیانەوە نابینن. دەشیانەوێت میراسە گەورەكەی فیكر و فەلسەفەی چەپ بارگاوی بكەن بە ئایدۆلۆژیاوە و دایببڕن لە دونیای فیكر!
پاش ئەم دەروازانە بۆ چوونە ناو خوێندنەوەكە، ئیدی پەنا دەبەمە بەر (ئەنتۆنیۆ گرامشی) تا لەرێگەی تێزەكانی ئەوەوە، خوێندنەوەیەك بۆ حیزب بكەم و، هەریەك لەو تایپانە بخەمە ناو ئەم خوێندنەوەیە بۆ ئەوەی بزانین دونیای حیزبی ئێمە، چ جۆرە دونیاییەكە و، دەرگیربوون لەگەڵ ئەم دونیایەدا بەرەو كوێماندەبات و، ئێمە لەم باشوورەدا لەم چوار تایپەی حیزب چی دەبینین. تێزەكانی (ئەنتۆنیۆ گرامشی) لە بارەی حیزب و حوكومڕانییەوە، كوێمان بۆ روناك دەكاتەوە و لەناو تاپیەكانی حیزبدا، كێشەكان لە كوێدان و پێویستە تایپی نوێی حیزب چۆنبێت تا بتوانێت هوشیارییەكی نوێ دروستبكات.
بەر لە هەمووشتێك:
وشەی_حیزب_ لە رووی زمانەوانییەوە رەگوڕیشەكەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدان ساڵ بەر لە ئێستا، بەڵام لە سەدەی _17_18_دا دەبێتە دامەزراوە و چوارچێوەیەك بۆ خۆی دیاریدەكات. رەگوڕیشەی وشەكە، لە بنەرەتدا لەناو زمانی شەعبیدا بەكارهاتووە و، پاشان گوازراوەتەوە بۆناو دەقە ئاینییەكان، وشەكە خۆی سەر بە
زمانی_عەرەب_ە. مانای وشەكەش واتای دەستەیەك یان تاقمێك دەگەینێت و لەناو دەقە ئاینییەكان و فەرهەنگەكاندا، بەهەمان مانای _دەستە، تاقم، گروپێك_ بەكارهاتووە (1)
لە سەدەكانی _17_ 18_ دەبێتە دامەزراوەیەك و فۆڕمێكی سیاسیی و كۆمەڵایەتی هەڵدەگرێت و لەواتا ئایینیەكەوە دەچێتە ناو هەرێمێكی دیكە، كە چوارچێوەی ئیشەكانی فراواندەبن و، ئیدی حیزب ئەو مانا ئاینییە نییە تەنها دەستەیەك، یان تاقمێك، لەخۆ بگرێت، لەناو خۆیدا چەندین دەستەو تاقم لە خۆدەكرێت و، دەبێتە رووبەرێك بۆ چالاكی سیاسیی و كۆمەڵایەتی و جیاوازی چینەكان.”چینە كۆمەڵایەتییەكان حیزب دروستدەكەن.
(2)” دۆخێك دروستدەبێت ئەكرێت بە دۆخی_زەرورەت_ ناوی بهێنین، لەو دۆخەدا بەشێك لە چینە كۆمەڵایەتییەكان پێویستیان بە دامەزراوەیەك هەیە، لەرێگەی ئەو دامەزراوەیەوە دەستبكەن بە جوڵەی سیاسیی، یان كۆمەڵایەتی، ئەو دامەزراوەیەش حیزبە. لە سەردەمی مۆدێرنەدا، بەتایبەتی لە سەرەتا و ناوەراستی سەدەی رابردوو، چەندین مۆدێل لە حیزب دروستدەبن، مەترسیدارترین ئەو مۆدێلانە حیزبی فاشی و حیزبی تۆتالیتارە. ئەم دوو جۆرە لە حیزب، دەبنە دینەمۆیەك بۆ دروستكردنی دەسەڵاتێكی مەترسیداری كۆنترۆڵكەر. بنەماكانی هەردوو تایپەكە لەناو حیزبی باشووری كوردستاندا بەشێوەیەكی روون ئامادەییان هەیە و، تا ئەم چركە ساتەش بەشێكی زۆری حیزبی كوردیی لە باشوور نەیانتوانییوە بنەوانی بیركردنەوەی خۆیان بگۆڕن و لەو فاشییەتە بێنە دەرەوە پێشتر خۆیانیان لەسەر بونیاد ناوە. لەبری ئەوە بەهەمان دونیاوە دێنە ناو شار و لەوێوە دەچنە ناو حوكومڕانی و، حوكومڕانییەكەش بەو ئاراستەیەدا دەبەن خۆیان تێدا خولدەخۆنەوە.
ئەوە روونە هەمیشە قۆناغێك حیزب بەرهەم دەهێنێت، كە ئەو قۆناغە بۆ سەرەتای دروستكردنی حیزب لای كورد قۆناغی بەرگریكردنە لە شوناس و بوونی خۆی، بەڵام هەرچۆن دەسەڵاتە فاشییەكان كاردەكەن بۆ دروستكردنی كۆمەڵگەیەكی ناتەندروست، حیزبی كوردیش لەسەرتای دروستبوونییەوە لەناو هەمان ئەو دۆخەدا دەژیت دەسەڵاتە فاشییەكان تێیدا دەژین و، هەمان كردار و هەمان گوتاری هەیە، بەڵام بە جۆرێكی شەیدایانە و فریودەرانە گوتارەكە بە رەمز و سمبولەكان دەرازێنێتەوە، تا جەماوەر بەرەو ئاراستەیەكی نادیار ببات و، دیوە راسستەقینەكەی خۆشی لەژێر دەواری ئەو گوتارە رەمزی و فریودەرانەدا بشارێتەوە. سەرەتای دروستبوونی حیزبی كوردی، سەرەتایەكە بۆ گواستنەوەی دەسەڵاتی فاشی دەوڵەتەكانی دراوسێ بۆناو رووبەری حیزب و رووبەری بەرگری. لە بنەوانەوە چینوتوێژەكان بەو دیدگایەوە حیزب دروستناكەن ببێتە شوێنێك بۆ دووبارەكردنەوەی فاشییەت، بەڵكو بەو دیدگایەوە دروستیدەكەن وەك دژە فاشییەتێك بەرگری لە شوناسێك و لە ویستێكی كۆمەڵایەتی بكات و، بكرێتە وێستگەیەك بۆ هێنانەدی خەونەكان، ئەما ئەوەی پێچەوانەی خەونەكان دەجوڵێتەوە بەرلەوەی دەسەڵاتە فاشییەكانی دەوروبەربن، حیزبی كوردی خۆیەتی. لە مێژووی نوێدا كۆمەڵگەی كوردی لەناوەراستی سەدەی رابردوودا لەبەردەم ترسی سڕینەوەی شوناسدا بووە، تاكە دەریچەیەك بۆ ئەوەی بتوانێت بەرگری لەو شوناسەی بكات، حیزب بووە. یانی دروستكردنی حیزب بۆ خۆی دروستكردنی سەنگەرێكی بەرگری و دژێك بووە بەرامبەر دەسەڵاتە فاشییەكانی دەوروبەر، كەچی هەمان ئەو فاشییەتەی حیزب لەپێناویدا دروستدەبێت تا لەناوی ببات و مانایەك بەو شوناسە بدات ترسی لەسەرە، هەمان گوتار و كردە دەگوازرێتەوە بۆ ناو خۆی و دەبێتە شوناسێكی نوێی حیزب و، لەو رێگەیەوە قۆناغی دووهەمی سەركوتكردنی كۆمەڵگە دەست پێدەكات!
حیزبی ناو مێژوو، ئەو حیزبەیە مێژووێكی هەیە لە بەرگری و بەردەوام لەناو مێژووەكەی خۆیدا دەمێنێتەوە و، ئەو مێژووە دەكاتە وزەیەك بۆ هێشتنەوەی خۆی لە دەسەڵاتی ئێستادا. مێژوو بۆ حیزبێك لە رووبەری فاشییەتدا كاردەكات، یەكێكە لە بنەما گرنگەكانی بەردەوامیدان بە خۆی. سەنگەر و بەرگری، بەرزكردنەوەی گوتاری پڕلە سیمبولی، مەكینەی میدیاییەكی روكەشی، خۆكردن بە خاوەنی گوتارە نەتەوەییەكان، درێژەدان بە خوێن و شانازیكردن بە رووباری خوێن، _شەهید، گەشمەردە_ وەك رەمزێكی تێكۆشان و رابردوو، سەركردەی كاریزمی و خۆبەستنەوە بە حیكمەتی سەركردەوە، بەحیكایەتكردنی مێژوو، خۆراوەشاندن بە دەستكەوتی بچوكی كاتییەوە، سپیكردنەوەی شكست و خاڵە رەشەكانی سەر مێژووی حیزب، هەموو ئەمانە دەبنە بەشێك لە پەروەردەی حیزب و بەشێك لە منەت بەسەر ئەویتری هاوڵاتییەوە. حیزبی ناو مێژوو وێناو دیدگای بۆ ئایندە روون نییە و لەگەڵ رووداوەكاندا رێدەكات. ئەوەی لای روونە گەڕانەوەیە بۆ ناو مێژوو تا لەوێوە بە ئێستا بڵێت: پێویستە من بمێنمەوە، چونكە لەناو مێژوودا بوونم هەیە، ناڵێت پێویستە من بمێنەوە، چونكە دونیابینییەكی نوێم هەیە بۆ ئایندە. هەر رووداوێك روودەدات لەتەكیا خۆی دەگونجێنێت. گەر لە ناو رووداوەكەدا چانسێكی سەركەوتن هەبوو، دەیكاتە دەستكەوتێك بۆخۆی و حیكمەتی سەركردەی رەمزی. گەر شكستێك هەبوو راستەوخۆ لە رێگەی زمانی شەعبی و میدیای فاشییەوە دوژمن دادەتاشێت و شكستەكە لە خۆیەوە دەگوازێتەوە بۆ دوژمنی داتاشراو.
گوتاری ئەم جۆرە لە حیزب، هەرگیز لەگەڵ گوتاری فاشییەت جیاناكرێتەوە. (تێكدەر) یەكێكە لەو چەمكانەی لەم جۆرە لەحیزب بەرامبەر ئەویتری دەرەوەی خۆی بەكاری دەهێنێت.” مۆسۆلۆنی بەشانازییەوە باسی رابردووی خۆیدەكرد كە هەموو كۆسپەكانی بەردەمی تێكداوە، بەڵام ئەوانەی رەخنەیان لەخۆی و حیزب و دەسەڵاتەكەی دەگرت، بە تێكدەر ناوی دەبردن.(3)” هەمان ئایدیا لە حیزبی مێژوویی لە باشووریی كوردستاندا ئامادەیی هەیە. هەمیشە سەركردە و دەستەی دووهەمی حیزب و جەماوەری دەمكراوەی حیزب، یەكێك لە شانازییەكانیان رابردوویانە و، دەیانەوێت بە چیرۆكی ئەفسانەیی و وەهمی گوتاری بەردەوامیدان بەخۆ، باس لە مێژووێك بكەن ئەوان تێكیانداوە و نەیانهێشتووە میللەتێك شوناسەكەی كۆتایی بێت و، چركەساتی دەستپێكردنی ئەوان، چركەساتێكە دەسەڵاتە سەركوتكەرەكانی تێكداوە و بوونەتە وێستگەیەك بۆ تێكدانی ئەو دەسەڵاتانەی هەرەشەبوون بۆسەر خەڵك. بەڵام لە تەنیشت ئەوەدا كاتێك خۆیان دەبنە دەسەڵات، یان دەبنە شوێنی رەخنەلێگرتن، هەمان چەمكی (تێكدەر) بەكاردەهێننەوە بۆ رەخنەگران و، بۆ ئەو هێز و گروپ و كارەكتەرانەی، لە دەرەوەی حیزبدان و دەیانەوێت ئەو مۆدێلە خراپەی دەسەڵات، كە بەرهەمی حیزبی ناو مێژووە، بگۆڕێت بۆ دەسەڵاتێك مانایەك بە ئازادی و ماف و هاوڵاتی بوون بدات.
لە دیدی حیزبی ناو مێژووە تێكدەرەكان تەنها بریتی نین لەوانەی دونیابینیەكی جیاوازیان هەیە، بریتین لە هەموو ئەو هێز و گروپ و كارەكتەرانەی نایەنە ژێر چەتری حیزبەوە و، ئایدۆلۆژیاكەی قبوڵناكەن و داوای دونیایەكی نوێ دەكەن. تێكدەرەكان هەندێكجار لەناو حیزبدان و گومانكەرەكانی سەر گوتاری حیزبی دەخرێنە خانەی تێكدەرەكانەوە و، مەترسین بۆ چارەنووسی دەسەڵاتەكانی حیزب. چەمكی تێكدەر لە وێستگەیەكی سنووردارەوە دەبرێتە ناو رووبەرێكی فراوانەوە و، دەبێتە گاڵۆكێك بە دەست حیزبی ناومێژووە تا بیكێشێت بەسەری هەموو ئەوانەی لە شوێنێكدا گومان و پرسیار دروستدەكەن لەبەردەم وەهمەكانی حیزبدا. هەر حەقیقەتێكیش خۆی دەربخات، لە بەرامبەریدا جەماوەری حیزبی جۆش دەدرێت تا لە رێگای چەمكی تێكدەرەوە دژ بەو حەقیقەتە بوەستنەوە و ئاوەژووی بكەنەوە. هەرچۆن لە زمانە شەعبی و توندوتیژییەكەی حیزبدا هەمیشە وێنەی داتاشراو ئامادەیی هەیە بۆ بەرامبەر، بەهەمان شێوەش چەمكی تێكدەر لەناو پەروەردە و دونیای حیزبی ناو مێژوویدا پانتاییەكی فراوان داگیردەكات و، دەبێتە چەكێكی لاستیكی بتوانرێت بۆ هەموو كەسێك بەكار بهێنێت، ئەگەر ئەو كەسە یان ئەو گروپە رەنگێكیان هەبێت جیاواز لە رەنگی ئایدۆلۆژیای حیزب.
گوتاری نەتەویی یەكێكی دیكە لە كۆڵەكەكانی ئەم تایپەیە لە حیزب. هەڵبەتە ئەم گوتارە بۆخۆی دونیایەك كێشە و گرێی تێدایە و پێویستە خوێندنەوەی بۆ بكرێت، تا ئەو كێشەو گرێیانەی چارەسەر بكرێن. (من لە شوێنێكی دیكە قسە لەسەر ئەم گوتارە دەكەم، لەبەرگە راستەقینەكەی خۆی و دایدەماڵم لە ئایدۆلۆژیای حیزب و دەچمەوە سەر بنەوانەكەی، لای حاجی قادری كۆیی تابزانین بەرگە ئەسڵەكەی چییە و حیزب چۆن شێواندی و بێمانای كرد.) یەكێك لە كێشە گەورەكانی گوتاری نەتەوەیی لەو ساتەوە دەستپێدەكات، ماناكەی خۆی لەدەستدەدات و بارگاوی دەكرێت بە ئایدۆلۆژیا و بەرژەوەندی حیزبی ناو مێژووەوە. حیزب ئەم گوتارە دەكاتە كەرەستەیەك بۆ بە جەماوەری بوونی خۆی و بۆ دروستكردنی دۆخی شەیدایی و، دەركردنی عەقڵ لەناو كۆمەڵگەدا و، داپۆشینی بە كۆمەڵێك هەستی نەتەوەیی، كە كۆی ئەو هەستانە لەشوێنە راستەقینەكەی خۆیان نەماون و حیزب بووە بەخاوەنییان. هەموو ئەو قسانەی ئەمڕۆ لەسەر ئەو گوتارە دەكرێت، قسەكردن نییە لەسەر جەوهەری گوتارەكە خۆی، هێندەی قسەكردنە لەسەر شێواندنی گوتارەكە و بێماناكردنی تا لەو گۆشە نیگایەوە خۆرزگاربكەیت لە ناساندنی بنەوانی گوتارەكە! لەكاتێكدا ئەوەی گوتارەكە دەشێونێت حیزبە خۆیەتی و هەموو شێواندنێك و لێدانێكی دیكە لە جەوهەری گوتارەكە، خزمەتكردنە بە حیزبی ناو مێژوو.
لەبری ئەوەی ئەم گوتارە بچێتەوە شوێنی خۆی و لەو چەمكانەی داوای دەكا بكۆڵرێتەوە، بەنەفرەت دەكرێت! نەفرەتەكە پەرچەكردارە، نەفرەتێك نییە بتوانێت بەهۆی لێدان لەم گوتارە گوتارێكی دیكەی عەقڵانی دروستبكات، نەفرەتێكە جۆرێكی دیكەی سەفسەتەیە بۆ خۆماندونەكردن لە ناسینی گوتارەكە و بینینی لە ئاستە ئایدۆلۆژییە حیزبییەكە هەروەك ئەوەی حیزبی ناو مێژووی دەیەوێت. حیزبی ناو مێژوو پێویستیەكی زۆری بەوە هەیە ئەم گوتارە بە تەواوەتی بشیوێت و چەمكەكانی ناوی خاڵیبكرێنەوە و ببنە دینەمۆیەك بۆ بەهێزكردنی ئایدۆلۆژیای حیزبی. چونكە شێواندنەكە دەیباتە ئاستێكەوە ئیدی لەو كاتەی گرنگە بیكاتە مەكینەی دۆشدادان بەكاری دەهێنێت و، لەوكاتەی دەبێتە مەترسی بۆ بەرژەوەندییەكانی دژی دەوەستێتەوە و دژی جوڵە دەكات. تەواوی گوتارەكە بە خۆی و چەمكەكانی ناو جەوهەرەكەیەوە_ ئازادی، ماف_ سەربەخۆی، خۆبوون، مانەوە، شوناس_ هتد. دەشێوێنێت و چەمكەكانی دەكاتە پەتێك بۆ یارییە ئایدۆلۆژییەكەی خۆی. بەجۆرێك لە جەوهەری گوتارەكە دەدات ئیدی مانایەك بۆ جەوهەرەكەی نامێنێتەوە و، ئەوانەشی پەرچەكردار وەردەگرن لەسەر ئەم گوتارە و نەفرەتی لێدەكەن، ئەوانیش خزمەت بەو جوڵەیە دەكەن حیزب بەم گوتارەی دەكات.
لە كاتی پیشاندانی جەستەی حیزب، توانای حیزب، تارمایی حیزب، بانگەشەكان دەستپێدەكەن. بانگەشەكانی حیزبی ناو مێژوو هەندێكجار تا ئاستی كۆمیدی بوون دەڕۆن. “دەستكەوتەكان دەبێت بە شایەستەیی تەماشا بكرێن(4)” دەستكەوتی حیزبی تا ئاستی دروستكردنی شەقامێك و ئاوەڕۆیەك دەڕوات. ” لەسەردەمی مۆسۆلۆنیدا دروستكردنی شەقامێك، یان ئاوەڕۆیەك دەكرایە دەستكەوت و بە خەڵك دەفرۆشارایەوە، كە دەسەڵات دۆخێكی دروستكردوە ناهێڵێت خەڵك لە دواكەوتوویدا بمێنێتەوە.(5)” بیگۆمان دیمەنەكان لەناو حیزبێك لە رووبەری فاشییەتدا جێی خۆیكردبێتەوە لە هەركوێكی دونیابێت دووبارە دەبنەوە. ئەوەی لە قۆناغێك بەر لە ئێستا لە دەسەڵاتە فاشییەكەی_ئیتاڵیا_ دەكرا، ئەمڕۆ لە شوێنێكی دیكە و لە قۆناغێكی دیكە حیزبی ناو مێژوو دووبارەی دەكاتەوە.
ئەو دەستكەوتانەی حیزب دەیكاتە منەتێك بەسەر خەڵكەوە، دەستكەوت گەلێك نین شایەنی قسە لەسەر كردبن. دۆخی باشووریی كوردستان دۆخێكە حیزبی ناو مێژوو كە دەبێتە دەسەڵات، ئەو قۆناغە دووبارە دەكاتەوە لە سەدەكانی پێشوودا حیزبی فاشیی لەشوێنی دیكەو زەمەنی دیكە ئەنجامی داوە. ئازادییەكانی مرۆڤ لە سەروەختی حیزبی ناو مێژوو، كورتدەكرێنەوە بۆ قسەكردن! قسەكردن وەك دەنگ، هاوار، وتنی بەردەوام و سەفسەتە، دەبنە كەرەستەیەك بۆ كورتكردنەوەی ئازادییەكان و لە بانگەشەكاندا ئەم قسەكردنە بە دەستكەوت دەفرۆشرێتەوە بە خەڵك. لەكاتێكدا لەم سەردەمە نوێیەدا قسەكردن هیچ كاتێك نە سەرەتایەكە نە بنەمایەكە بۆ ئازادی و یەكێكە لە خاڵە ئاساییانەی لەناو ئازادیدا شوێنێكی زۆر گرنگی نییە. خوێندنەوەی نوێ بۆ چەمكی ئازادی بە تەواوەتی گۆڕانكاری بەسەردا هاتووە و، ئیدی ئەو خوێندنەوە كلاسیكیانە بەسەرچوون ئازادی ببەسترێتەوە بە قسەكردنەوە.
ئازادییەكان لەشوێنێكن پەیوەندیان بە ماف و یەكسانییەوە هەبێت، پەیوەندیان بە جیاكردنەوەی دامەزاوەكانەوە دەسەڵاتەكانیانەوە هەبێت. (فۆكۆ یاما) لە كتێبی (سیستەمە سیاسییەكاندا) دەڵێت:” لەو شوێنەی میدیای ئازاد، دادگاكان، رێكخراوە ناحوكومییەكان، نیشانەی پرسیاریان كەوتە سەر، لەوشوێنەدا ئازادی بوونی نییە.” لەناو سیستەمی دەسەڵاتی حیزبی ناو مێژوو، هەریەك لەم شوێنانە نەك پرسیاری لەسەرە، بەڵكو خۆی كەوتوەتە ژێر هەیمەنەی حیزب و لە دۆخی سەركوتكردندایە. لە پاڵ ئەم شوێنانەدا گەورەترین دامەزاراوەی وەك _پەڕلەمان_ لە دۆخی بەمتبووندایە و كەوتوەتە پەراوێزەوە و توانای خۆ هەڵسانەوە نییە، نە توانای چاودێری دامەزراوەی جێبەجێكردن! كاتێك ئەمە پرۆسەی دەسەڵات بەرێوەبردنبێت، ئیدی قسەكردن و وتن نابنە بنەمایەك بۆ ئازادی تا وەك دەستكەوت پیشانبدرێن، چونكە ئەو شوێنانەی بەرگری لە ئازادی تاك و ئازادی گشتی دەكەن، خۆیان ئازادیان لێسەندراوەتەوە و مەحكومكراون بە چەوساندنەوە و نەهێشتنی دەسەڵاتەكانیان. دیدگا نوێكان بۆ چەمكی ئازادیی گەشتوەتە شوێنێك پەیوەستكراوە بە بەشێك لە دامەزراوەكانی ناو كۆمەڵگەی مەدەنیی و دەسەڵاتەوە، پاشان لەرێگەی ئەو دامەزراوانەوە ئیش بۆ ئازادی و ماف و ئەركی تاك دەكرێت. لێ كاتێك دامەزراوەكان لە دۆخی سەركوتكردندا بن، بێگومان ئازادی و مافی تاكیش لەژێر هەڕەشەی گەوەتردان.
بانگەشەی دەسكەوتەكان لە رێگەی بەرزكردنەوەی گوتاری نەتەوەییەوە، بۆ حیزبی مێژووی تەنها لەناو ئێستادا دووبارە ناكرێنەوە، هەمیشە بەشێكی گەورەی لەناو مێژوودا دەبن و بۆ ئایندەش وەهمی گەورە گەورە دروستدەكات. مێژوو و بە هەموو شكستەكانییەوە ئاوەژودەكاتەوە و دەیكاتە دەستكەوت. تەسلیمبوون بە ئەوی بێگانە دەكاتە سیاسەت، شەڕو لەناوبردنی مرۆڤ دەكاتە خەبات. پارچەپارچەكردنی چینەكان و دروستكردنی جیاوازی چینایەتی، دەكاتە خۆبەرێوەبردن. نەهێشتنی ئازادی گشتی و ئازادی تایبەت، دەكاتە ئازادی! هەڵە گەورەكانی ناو مێژوو وەردەگێڕێت بەحیكمەت. كاریزمای حیزبی دەخولقینێت و هەرچی دەستكەوت هەیە دەیبەستێتەوە بەكاریزماوە و هەرچی شكست هەیە، دوژمنێكی بۆ دادەتاشێت و دەیخاتە ئەستۆی دوژمن. دژی بە دامەزراوەكردن كاردەكات و باس لە دامەزراوە دەكات.
جۆرێك لە حوكمڕانی بەرهەمدێنێت وەك (ئەنتۆنیۆ گرامشی) دەڵێت: “حوكومەتی موچەخۆران” ئەم جۆرە لە حوكمڕانی توانای هیچ سەركەوتنێكی نییە. دەبێتە حوكومەتێك تەنها هەوڵدەدات موچەخۆرەكانی خۆی بەرێوە ببات و لە هەندێك دۆخدا موچەخۆرەكانی خۆشی بۆ بەرێوە نابرێت. بەڵام لە رێگەی میدیا و گوتاری فاشییەوە، فەزایەك دروستدەكات حوكومڕانییەكەی خۆی بە نمونەی باڵای بەرێوەبردن پیشان دەدات. جەماوەری حیزبیش لە دۆخی شەیدابووندان و بە بڕوایەكی تەواوە دەكەونە ژێر هەژمونی ئەم گوتارەوە و، بەرگری لەم حوكومڕانییە دەكەن. لە رێگەی ئەو گوتارەوە وێنای سەرسوڕهێنەر بەرهەمدەهێنرێن! بۆنمونە: دورستكردنی وێنەی دوژمن، وەك تارماییەك، هەمیشە دەوترێتەوە و ترسێكی گشتی دروستدەكرێت، تاكو جەماوەر واوێنای دونیا بكەن گەر بەرگری لەم جۆرە لە حوكمڕانی نەكەن، مێژووەكەیان كۆتایدێت و دوژمنەكان دێنەوە. ترس دروستكردن لە كاتە جیاجیاكاندا ئیشی حیزبی ناو رووبەری فاشییەتە. لە كاتێكدا ئەوەی دوژمنی راستەقینەیە لە دەرەوەی ئەم تایپەی حوكمڕانی نییە حیزبی مێژوویی بانگەشەی بۆ دەكات، بەڵكو لەناو خودی حیزبدایە و لە بەرهەمەكەی خۆیدایە.
كردەو جوڵەكانی حیزبی ناو مێژوو، كردەو جوڵەگەلێكن كار دەكات بۆ دروستكردنی _ژێر دەستە_ ” دروستكردنی دۆخێك بۆ ناچاركردنی ژێردەستە.(6)” ژێردەستەكان بەشێك لە حیزبەكانی دیكەش دەگرێتەوە. ئەو حیزبانەی بەناچاری ئەو هەژمونی ژێر دەستەییە قبوڵدەكەن، لەتەك ئەو هاوڵاتییانەی ناچارییەكە دۆخەكەی گۆڕیوون جیاوازییەكیان نییە. حیزبی ناو مێژوو پێویستی بە دروستكردنی ئەم دۆخەیە، چونكە لەو فەزایەدا دەسەڵاتەكانی خۆی لەسەرەوە بۆ خوارەوە دادەرێژێت و، دەست بۆ كۆی خانەكانی ژیانی گشتی و تاك دەبات. لەم تایپەی حیزبی مێژوویدا دەسەڵاتەكان ئاسۆیی نین و ستوونین، هەمیشە لە رمەكەدا كاریزمایەكی كارتۆنی كە حیزب خۆی دروستكردوە و دروستیدەكات بوونی هەیە، لەژێر ئەو كاریزما حیزبیەوە گروپ و دەستەو تاقمی جیاجیا بوونیان هەیە و لەرێگەی ئەوانەوە دەسەڵاتەكان دابەشدەبن و بۆ خوارەوە شۆڕ دەبنەوە تا ئاستی فەرمۆشكراونترین شوێن.
چاودێریكردن وسەركوتكردن، دابەشكردنی دەسەڵات و دابەشكردنی سەروەت و سامانی گشتی، دیسپلینی ئایدۆلۆژی، بارگاویكردنی دامەزراوە حوكومییەكان بە ئایدۆلۆژیا و دەسەلاتەكانی حیزب. پۆلیسی ئەخلاق و پۆلیسی ژیان، بۆ ئەوانەی لەژێر ئەم دەسەڵاتەدا دەژین، پاسەوانیكردنی بەرژەوەندییەكانی حیزب و پاسەوانیكردنی ئەویتری دەرەوەی حیزب. سیخوریكردن و تۆمەتبەخشینەوە بەسەر كۆی ئەوانەدا جۆرێكی دیكە دونیا دەبینن. هەوڵدان بۆ بێماناكردنی گوتاری رۆشنبیری كە یەكێك لە نەیارە راستەقینەكانی حیزبی فاشیی. گوتاری رۆشنبیری لە رووبەرێكدایە تێكەڵ بەرووبەری دەسەڵات و حیزب نابێت، گوتارێكە چاودێرئاسا سەیری رووبەری دەسەڵاتدەكات و رەخنەی دەكات. حیزبی ناو مێژوو كێشەیەكی گەورەی لەگەڵ ئەم گوتارە هەیە و، هەوڵدەدات لە چەندین رەهەندەوە دژ بەو رۆشنبیرانە بوەستێتەوە لەناو ئەم رووبەرەدا دەبینرێت. لەرێگەی میدیا و جەماوەرە شەیداكەی خۆیەوە، پەخشی تۆمەت و تیرۆری كەسایەتی و تیرۆری مەعنەوەی دژی جیاوازییەكان دەستپێدەكات.
لەو شوێنەی دەگەڕێتەوە بۆ مێژووەكەی خۆی و باسی ئازادی دەكات، مەبەستییەتی بیكاتە دەستكەوتێكی منەتبارانە و ئازادییەكانی ئەمڕۆی پێ كورتبكاتەوە. ئەوانەی ئازادییە حیزبییەكانیان قبوڵنییە و بەشوێن ئازادی راستەقینەدا دەگەڕێن، لای حیزبی مێژووی ئەو دوژمنانەن دەستیان لەگەڵ دەرەوە تێكەڵكردوە و دەیانەوێت ئەزمونە نمونەییەكەی حیزبی ناو مێژوو لەناو ببەن. بۆیە چاودێریان دەخاتە سەر و دەبێتە پۆلیسی ئەخلاق و ژیانیان، دەبێتە پاسەوانی بیروڕاكانییان و هەمیشە لە چوارچێوەیەكی دوژمندارانەوە وێنایان دەكێشێت و جەماوەرە شەیداكەی خۆی هاندەدات دژیان بوەستنەوە و لەرێگەی تۆمەت و زمانی ئاستنزمی شەعبییەوە كەسایەتییان تیرۆربكرێت. فەزای شەڕێك دروستدەكات( ئەنتۆنیۆ گرامشی) بەم فەزایە دەڵێت: “شەڕی جێگر.” مەبەست لە جۆرەی شەڕ ئەوەیە حیزب ئیدی لە شێوازی پارتیزانی بۆ پەلاماردان تێدەپەڕێت و شەڕێكی جێگر دورستدەكات دژ بە كۆمەڵگە و دژ بە هەموو ئەوانەی لە دەرەوەی خۆین.
ئەم شەڕە جێگرە لە رێگەی چاندنی بارەگاكانیییەوە نەخشەی بۆ دەكێشرێت. هەر بارەگایەكی حیزبی، سەنگەرێكی حیزبیە. بارەگاكان ئەركیان تەنها كۆكردنەوە و فروانكردنی بازنەی جەماوەری نییە، تەنها ئەركیان بە ئایدۆلۆژیاكردنی ژیانی گشتی نییە، ئەركێكی دیكەیان ئەركی سوپاییە، دەبنە سەنگەرێك بۆ حیزب، لەو چركەساتانەی توڕەیی جەماوەر روودەدا، یان هەر كردەیەك بۆ حیزب جێی ترسبێت، ئەم بارەگایانە سەنگەرەكانی حیزبن و لەرێگەی هێزە چەكدارەكانەوە بەگری لە حیزب و ئایدۆلۆژیاكەی دەكەن. (ئێمە لەسەر وەختی خۆپیشاندانەكاندا، تێگەیشتین ئەو شەڕە جێگرەی _گرامشی_ باسیدەكات لەرێگەی بارەگا حیزبییەكانەوە، بینیمان و زانیمان بارەگای حیزبی سەنگەرێكی حیزبیەو هەركاتێك مەترسی كەوتە سەر حیزب لە رێگەی ئەم بارەگایانەوە، هێرش دەكرێتە سەر جەماوەری توڕەو نیگەران، یان هێرشدەكرێتە سەر نەیارانی ئایدۆلۆژیایی حیزبی.
دروستكردنی بارەگاكانی حیزب لە شار و لادێكان، دروستكردنی سەنگەری حیزبە دژی جەماوەر.)
لە تەنیشت ئەم تایپە لەحیزب، حیزبی پۆپۆلیستی دروستدەبێت. حیزبی پۆپۆلیستی جۆرێكە لە حیزب لە ناو شاشە و میدیادایە، وەك پاسەوانێكی جەماوەری خۆی پیشاندەدات و بەردەوام قسە دەكات، قسە لەسەر هەموو ئەو جوڵەو كردانەی حیزبی دەسەڵاتدار ئەنجامی دەدات و دەبینرێن دەكات. حیزبی پۆپۆلیستی نایەوێت رادیكاڵ بێت و دەست بۆ رەگوڕیشەی شتەكان ببات. (دەمەوێت لێرەدا ئەو تێگەیشتنە باوەی لەسەر رادیكاڵبوون هەیە، بەم وتەیە رەد بكەمەوە، _كارڵ ماركس_ دەڵێت: رادیكاڵبوون واتە دەستبردن بۆ رەگوڕیشەی شتەكان_ نەك خۆتوندكردنەوە و دژبوون و بەردەوام هەڵوێست وەرگرتن لە رێگەی گوتاری پۆپۆلیستی و بەیاننامەی حیزبییەوە.) ئەشێت بۆ زیاتر ئاسانكردنی ناسینی حیزبی پۆپۆلیستی ئەم نوكتەیە وێنای راستەقینەی خۆی بكات. ” مرۆڤ ئەگەر هەشت ساڵ و حەوت مانگ و یەك رۆژ، دەمی بكاتەوە، لەرێگەی ئەو گەرمییەی لە دەمییەوە دێتە دەر، دەتوانێت بەو ماوەیە، قاوەیەك گەرم بكاتەوە .(7)” حیزبی پۆپۆلیستی بەهۆی ئەوەی بەردەوام دەمی دەكاتەوە و باسی ئەو دیمەنە روكەشیانە دەكات حیزبی مێژووی دەسەڵاتدار ئەنجامی دەدات، لەو ماوە زۆرەی دروستكردنی فەوزای بینینی روكەشگەرایدا، بەهۆی كردنەوەی دەمییەوە دەتوانێت تەنها چەند قاوەیەك گەرم بكاتەوە.
كێشەی حیزبی پۆپۆلیستی نەبوونی گوتارە. لەسەر گوتارێك دەژیت جەوهەرەكەی لەبیركردوە و رەواڵەتەكەی دەبنێت. ئەو گوتارەشی سەتحیانە وێنەی دەكێشێت هەمان ئەو گوتارە نییە جەوهەرێكی لەگەڵ خۆی هەڵگرتووە، بەڵكو خۆی خزاندوەتە ژێر گوتاری هێزێكی ترەوە و لەرێگەی سەتحی كردنەوە و شەعبیكردنەوەی گوتارە وەرگیراوەكەوە، خۆی دەكێشێت بە دەسەڵاتەكەدا و نە پرۆژەیەكی هەیە بۆ دروستكردنی دونیای نوێ، نە كێشەشی لەتەك رەگوڕیشەی شتەكانە. هەرچۆن حیزبی ناو مێژوو ترسی لە دونیای تایبەتە و دەیەوێت هەموو دونیایەكی تایبەتی كەسەكان بشێوێنێت و بیكاتە دونیا جەماوەری، لەم خاڵەدا حیزبی پۆپۆلیستیش هەمان كردە دووبارە دەكاتەوە و شەیدای بە جەماوەریكردنی هەموو دونیاكانە. حیزبی پۆپۆلیستی واقیع جێدەهێڵێت و لەناو شاشەكاندا خۆی پیشاندەدات و شاشەكان دەكاتە فەوزا، فەوزایەك بۆ قسەكردن لەسەر هەموو شتێك بەبێ بیركردنەوە، بەبێ دۆزینەوەی مانای شتەكە. جەماوەر كۆدەكاتەوە و دنەیاندەدات، دنەدانەكە لە پێناو گۆڕینی سیستەم نییە وەك خۆی باسیدەكات، لە پێناو ئەو دۆخە حەماسیەیە لەناو جەماوەردا كەسی پۆپۆلیستی و حیزبی پۆپۆلیستی چێژی لێدەبینێت و دەیكاتە دیمەنێك و پیشانی حیزبی ناو مێژووی دەدا، تا بیكات بە كەرەستەیەك لە ئایندەدا خۆی لەگەڵ بگونجێنێت.
حیزبی پۆپۆلیستی لە هەرشوێنێك كێشەیەك هەبێت، پییخۆشە كێشەكە و شوێنەكە بكاتە كردەیەك بۆ نمایشی خۆی. هێندە رەواڵەتگەڕایە تەواوی جوڵەكانی دەبنە جوڵەی نمایشی. سەتحی بوون و زمانی شەعبی دەبێتە پایەكی بنەرەتی ئەم تایپەی حیزب. مێژووی بۆ گرنگ نییە، زەمەن لەو كاتەوە دەست پێدەكات ئەوی لێدروست بووە. نایەوێت نەریتەكان بكاتە شوێنێك بۆ قسەكردن لەسەریان، بە پێچەوانەوە نەریتیانە نەریت دەكا بە سەفسەتە و دەست و پەنجەیان لەگەڵ نەرمدەكات تا لەناو پۆپۆلیسبووندا حەماسەیەكی دیكە وەربگرن. هەرگیز نە لە دیوە كۆمەڵایەتییەكەوە، نە لە دیوە سیاسییەكەوە، نە لە دیوە ئاینییەكەوە، خۆی نابەستێتەوە بە بنەوانی كێشەكان و، بە وێنەی نمایشكارێك تەنها لەتوانای بیركردنەوەیدایە باسی رەواڵەت بكات. چاوی چی ببنێت زمانە شەعبییەكەشی ئەوە دەردەخات.
هەموو دەسەڵاتێك و هەموو جوڵەیەكی سیاسیی بۆ حیزبی پۆپۆلیستی دێوەزمەن و بە زمانێكی كرچوكاڵ وێنایان دەكات كە خۆشی بەباشی لە وێناكردنە كرچوكاڵەكە ناگات. لە تەنیشت هەر وێنایەكەوە وێنایەكی شێواو دروستدەكات، تا رق و توندوتیژی ببێتە زمانی رۆژانە. زمانی حیزبی پۆپۆلیستی زمانێكی توندوتیژە، ئەو زمانەیە لە حیزبی ناو مێژووە وەریگرتووە و جارێكی دیكە بەرامبەر بەخۆی بەكاری دەهێنێتەوە. خۆی هیچ زمانێكی قوڵ شكنابات بۆ خوێندنەوەی چەمكەكان، لەبری ئەوە زمانی توندوتیژی و شەعبی بوون دەبنە بناغەیەك بۆی تا لەوێوە وێنای ئەو فەزا نادروستە بكات خۆی تێدا دەبینێتەوە. حیزبی ناو مێژوو كە رەگوڕیشەكانی لەناو فاشییەتدان و خۆی گوتارێكی توندوتیژی هەیە و، گوتارە نەتەوەیەكە دادەماڵێت لە ماناكانی خۆی و دەیكات بە گوتاری سەركوتكەر، كێشەی گەورەی لەگەڵ حیزبی پۆپۆلیستی نییە. دەزانێت ئەم تایپە لە حیزب نابنە مەترسی بۆ سەر دەسەڵاتەكەی، نابنە شوێنێك دەسكاری دەسەڵات و مێژووەكەی ئەو بكەن. تەنها لە چوارچێوەی رەواڵەت و سەتحی بووندا دەخولێتەوە و بە وێنەی پۆلیسێكی جوڵەكانی حیزبی ناو مێژوو، برەو بەو كردانە دەدات حیزبی ناو مێژوو ئەنجامیاندەدات.
بەڵام هەردووكیان لەرێگەی زمانە توندوتیژەكەیان و زمانە ئاوەژوكەرەكەیانەوە، فەزایەكی گشتی دروستدەكەن كۆمەڵگە بەرەو ئاراستەیەكی مەترسیدار دەبەن. (دوو خزمەتكاری فاشییەتن.) حیزبی ناو مێژوو كاتێك خۆی دەبێتە دەسەڵات، لە جەوهەردا توندوتیژە، جارجارەش پێویستی بە توندوتیژی بەرامبەرە، تا جارێكی دیكە توندوتیژییەكەی خۆی زیندووبكاتەوە. حیزبی پۆپۆلیستی ئەو فەزایەی بۆ دروستدەكات توندوتیژییەكەی بخاتەوە گەڕ، لەرێگەی نیشاندانی توندوتیژییەوە حیزبی مێژووی پێگەی خۆی لەناو جەماوەردا پتەوتردەكات.
ئەم پاسەوانە نوێیەی شەوی حیزبی ناو مێژوو، لە باشووریی كوردستاندا ئێستا لە برەودایە. رۆژانە لەشاشەكانەوە خەریكی قسەكردنە و قسەكردنەكانیشی لە ئاستێكدایە، تەنها جەماوەری سەتحی دڵخۆشە پێی و گوێی لێدەگرێت و مەترسییەكانی نابینێت. ئەما لە كۆتایی دیمەنەكەدا ئەم تایپەی حیزب دەبێتە بەشێك لە دەسەڵات. پرۆژەی نییە بۆ گۆڕینی دەسەڵات و تواناشی نییە دەسەڵاتەكە لەبنەوانەوە هەڵتەكێنێت (راستییەكەی بنەوانی دەسەڵاتیش ناناسێت)، بۆیە لەسەرەتاوە تا نیوەی رێگاكە بە پۆپۆلیستبوونێكدا تێدەپەڕێت و، لەنیوەی رێگادا پرۆژەی (خۆگونجاندن) لەگەڵ حیزبەكانی ناو مێژوو دەهێنێتە ئاراوە و دەچێتە ناو سیستەمەكەوە. كاتێك دەڕواتە ناو سیستەمەكەوە بەجۆرێك پۆپۆلیستبوونە دژەكەی دەگۆڕێت، زمانی دەبێتە هەمان زمانی حیزبی ناو مێژوو. دونیابینی و تێگەیشتنی بۆ چەمكە سیاسیی و كۆمەڵایەتییەكان، هەمان تێگەیشتن و دونیابیینیە حیزبی دەسەڵاتدار هەیەتی.
لە چەندین وێستگەدا بەهەمان زمانی شەعبی خۆیەوە و بە هەمان پۆپۆلیست بوونی خۆیەوە، دەبێتە بەرگریكارێكی سەرسەختی دەسەڵاتەكە و ئەو دۆخەی پێشووی خۆی لەبیردەكات خۆی لەسەر هەڵچنیبوو. ئەركی پاسەوانە نوێكەی شەو، پۆلیسەكەی رۆژ، لە چاودێری حیزبی ناو مێژووەوە دەگۆڕێت بۆ پاسەوانیكردن و پۆلیسی و بەرگریكردن لەو دەسەڵاتەی زەمەنێك پێشوتر دژی بوو. ئەم ئەركە نوێیەشی لەبەر ئەوەیە چونكە ئەمڕۆ خۆی بەژداری لەو دەسەڵاتە دەكات، بۆیە بەو زمانە سەتحییەی خۆیەوە دەستدەكات بە بەرگریكردن. هەرچۆن گوتاری نەتەوەیی حیزبی مێژووی دەیهێنێت لەناو خۆیدا دەیتوێنێتەوە و شێوازێكی دیكەی پێدەدات، كە شێوازە راستەقینەكەی خۆی نییە و نایناسیتەوە. دەسەڵاتی حیزبیش كە بەرهەمی حیزبی ناو مێژووە، حیزبی پۆپۆلیستی دەهێنێتە ناو سیستەمەكەوە و لە رەواڵەتەكی خۆی دایدەماڵێت و رەواڵەتێكی دیكەی پێدەبەخشێت و دەیكاتە پاسەوان و پۆلیسێكی نوێ بۆ بەرگریكردن لەو دەسەڵاتەی پێشوتر دژی بووە. ئەم رەواڵەتە تازەیەی حیزبی پۆپۆلیستی لای جەماوەرە شەیداكەی شكۆكێك دروستدەكات، كە هەرگیز بروایان نەكردوە بەم بەرگە نوێیەوە بیبینن، كە بەرگی ئەو نییە و لایان غەریبە. ئەما ئەم شۆكە شۆكێكی سەتحییە و پەیوەندی بەوە هەیە ئەو جەماوەرە لە رەواڵەتدا سەیری ئەم تایپەی حیزبی كردوە و، لەرێگای پۆپۆلیستبوونی شاشەییەوە ناسیویەتی، ئەگینا لە جەوهەردا ئەركی ئەم تایپە لە حیزب هەر ئەوەیە لێرەدا سەرنجمان خستە سەر.
تایپەكانی حیزبی ئایینی و چەپگەرا لەباشووری كوردستان، لە فۆڕمدا لەیەك جیاوازن و هەریەكەیان كێشەی لەگەڵ كۆمەڵێك چەمكدا هەیە، بەڵام بینینان بۆ دەسەڵات لەیەك چوارچێوەدایە. ئەشێت حیزبی ئایینی بەشێكبێت لە نەریتە شەعبییەكە و زمانە شەعبییەكە، بەشێك بێت لەو كلتوورە باوەی لە ئایینەوە دێتە ناو كۆمەڵگە و، ئەركی ئەم جۆرە لە حیزب پاسەوانی كردنی ئەو ئەخلاقانەبێت ئایین بە ئەخلاقیان دەزانێت.(بەتایبەتی ئەخلاقی جەستەیی). پۆلیسبوونەكەشی پۆلیسبوونێكە بەرگری لە مانەوەی خۆیدەكات لە چوارچێوەی دەسەڵات و هەرێمی نەریتدا. حیزبی ئایینی لەم سەردەمەدا نابێتە حیزبی زۆرینە، ناشبێتە دەسەڵات و ناشتوانێت مانایەكی دیكە بۆ ئایین دروست بكات. لە فۆرمێكی سیاسیدا ئایین بارگاوی دەكات بە خۆی و دەسەڵاتەوە. دەیەوێت ئایین لەوشوێنەبێت دەسەڵات لێیەتی و، لە شوێنە راستەقینەكەی خۆی هەڵیبكەنێت و بیكاتە دەسەڵات و لەو چوارچێوەیەدا ئایین ببینێت دەسەڵاتی هەبێت. حیزبی ئایینی نە بیركردنەوە، نە چەمكی نوێ بەرهەم ناهێنێت. سەفسەتەی میدیاییی و شاشەكان، واعیزی سەر مینبەرەكان بۆ بە حیكایەتكردنی دین و دونیا، جیهانی حیزبی ئایینیە. ماڵێكی ناپێویستە، ماڵێكە خۆی دەخزێنێتە ناو ئایین و پێویستییەك نییە تا وزەیەكی نوێی پێببەخشێت. بەهەمان شێوە دەرەوەی ئایینیدا پێویست نییە، بەتایبەتی بۆ كۆمەڵگەیەك زۆرینەی بەسترابێت بەو ئایینەوە، حیزبی ئایینی دێت خۆی دەكات بەخاوەنی و دەیەوێت لەرێگەی وەعزەكانی ئەو، بەرژەوەندییە حیزبی و تایبەتییەكانییەوە تەفسیر بۆ ئایین و ئەخلاق و دەسەڵات بكات و، ناوی خۆی وەك پۆلیسێكی نوێ تۆماربكات.
“حیزب بۆیە لەدایك دەبێت و نەشونما دەكات، بۆئەوەی بتوانێت لە چركەساتە مێژووییەكاندا كاریگەری هەبێت.(8)” ئەم دەربرینە بۆ حیزبی ئایینی و حیزبی چەپگەرا لە باشووردا پێچەوانەكەیەتی. هیچكات ئایین لەناو كۆمەڵگەی كوردیی لە ژێر مەترسیدا نەبووە، تا حیزبێك بێت بەرگری لێبكات و شوناسەكەی بپارێزێت. لەبری ئەمە حیزبی ئایینی هاتووە ئایینی گۆڕیوە بۆ سیاسەت و سیاسەتیشی بەستوەتەوە بە دەسەڵاتەوە. نەشونماكردنی حیزبی ئایینی لەناو كۆمەڵگەیەدا روودەدات، ئەو كۆمەڵگەیە هێشتا هوشیاری نەگەیشتوەتە ئەوەی پرسیار لەسەر ئایین و حیزب دروستبكات و گومان لە جوڵەكان و كردەكان بكات. هیچ چركەساتێكی مێژوویش چ لە رووبەری سیاسییدا، چ لەرووبەری كۆمەڵایەتی و ئاینیدا رووینەداوە، تا حیزبی ئایینی بێت كاریگەری خۆی لەسەر ئەو چركەساتانە دابنێت و واتایەكی دیكەیان پێببەخشێت. وەك عادەتێكی سیاسیی دووبارەوە بوو حیزبی چەپگەرا و ئایینی، هەریەكەیان بە پشتبەستن بە میراسێك دروستبوون. یەكیان میراسە فیكرییەكەی بە ئایدۆلۆیاكردووە و وێنە راستەقینەكەی شێواندووە، ئەویتریشیان ئایینی كردوەتە كەرەستەیەك بۆ سەفسەتەكانی خۆی و بۆ بانگەشەی واعیزی تا لە چوارچێوەی ئەخلاقێكی نێرانەدا سەیری دونیا بكات. ئەكرێت بەو جۆرەش تەئویلی بكەین، حیزبی ئایینی یەكێكە لە گورزە گەورەكان لە خودی ئایین.
لەناو پانتایی ئایندا، دوو شارێگای سەرەكی هەیە، شارێگای بیركردنەوە لەناو ئایین و تەئویلكردنی دەق بۆ مانادان بە دەرەوەی ئایین، لەگەڵ شارێگای رۆحانی بوون لەناو ئایییندا. لە ناو رۆحانی بوونیشدا دوو لقی جیاواز دەردەكەون، لقی یاخی بوو، لقی تەسلیم بوون و زوهد. حیزی ئایینی نە دەریچەیەكە بۆ ناسینی ئەم شارێگاو لقانە، نە تێگەیشتنێكی جیاوازتر دەخاتە سەر میراسی هەردوو شارێگاكە. لەبری ئەمە لە فۆرمێكی سیاسیی كرچوكاڵدا، دەستدەكات بە حیكایەتگێڕانەوە و تەفسیرێكی میدیایی. كۆی تەفسیرەكانیش بەو ئاراستەیەدا دەبات لە چوارچێوە ئایدۆلۆژییەكەی خۆیدا رێیان ببێتەوە و بە پشت بەستن بە میراسی تەفسیركردن و حیكایەت، سەرنجی كەسانێك بۆخۆی رابكێشێت. ئەم تایپەی حیزب مەترسی نییە بۆ حیزبی ناو مێژوو، دەسەڵاتی فاشی، بەڵكو مەترسییە بۆ سەركلتووری نەتەوەیی. چونكە ئەو كلتوورەی دەیگوازێتەوە كلتوورێك و فەرهەنگێكی غەریبە و، لە رێگەی ئەو كلتوورو فەرهەنگە غەریبەوە ئیش لەسەر وێرانكردنی كلتووری نەتەوەیی دەكات و لەناو كلتووردا دەبێتە دوژمنی هونەر و فەرهەنگ، چونكە خۆی سەر بەكلتوورێكە خاڵی لە هونەر و فەرهەنگی نوێ.
بەهەمان شێوە حیزبی چەپگەرا، لە دۆخێكداییە نە دەتوانێت بەرگری لەخۆی بكات، نە دەتوانێت بەرگری لە میراسە فیكرییە بكات لەناو فیكری فەیلەسوفانی چەپدا هەیە. لەبری ئەمە لە ئاستێكی ئایدۆلۆژی داخراودا لەناوخۆیدا خولدەخواتەوە و ئەركی دەبێتە بایاننامە بڵاوكردنەوە. ئەگەر لە قۆناغێكدا ئەم جۆرە لە حیزب رایەڵەیەكی هەبووبێت و لەسەر شەقامەكاندا بەشێك بووبێت لە بەرگری لەماف و داخوازییەكانی چینە پەراوێزخراوەكان، لەم قۆناغەدا ئەو وزەیەشی تێدا نەماوە و، لە بازنەیەكی زۆر بچوكدا لەناوخۆی خۆیدا سەرقاڵی پەیوەندییە ئایدۆلۆژییەكانی خۆیەتی و رایەڵەكی نەماوە بیبەستێتەوە بە كۆمەڵگەوە. ئەو رووبەرەی پێشتر لە واقیعدا ئیشیی تێدا دەكرد، چۆڵیكردووە بۆ چین و هێزەكانی دیكە و، هێزەكان و چینەكانی دیكە بوونەتە خاوەنی، كە پێشوتر ئەو كردانە ئەم تایپە لە حیزب خاوەنی بوو. گورزی گەورە لەم حیزبە خودی خۆیەتی، نەك دژەكانی. چونكە هەمیشە بەجۆرێك روانینی خۆی بۆ كۆمەڵگە و نەریت و چەمكە فیكرییەكان دەربڕییوە، كە ئەو روانیینانە كورتهێنان بووە لە بە گشتیكردنی و تەنها لە چوارچێوەی نوخبەی ئایدۆلۆژی حیزبیدا گەڵاڵە بووە. غیابی حیزبی چەپگەرا لەناو كۆمەڵگەیەدا و نەبوونی كاریگەریی بەسەر دەسەڵات و چینەكانەوە، بۆخۆی یەكێكە لە كێشە گەورەكانی حیزبی چەپگەرا كە نەیتوانییوە درێژە بە مانەوەی خۆی بدات. نەیتوانیوە بە باشی سەردەمەكەی خۆی و كۆمەڵگەكەی خۆی بناسێت، تەنها ئەركی ئەوەبووە لە ناو نوخبەیەكی دیاریكراوە ئایدۆلۆژیدا بەشوێن پرسیارە وەڵام نەدراوەكاندا بگەڕێت.
هەردوو تایپەكە زۆرتر لەم چیرۆكە دەچن.” دیارنییە كێ عەرەبانەكە رادەكێشێت، ئەسپەكە، یان مێشی سەر شانی ئەسپەكە.**” حیزبی ئایینی پێیوایە: میراسە فراوانەكەی ئایین، كەوتوەتە سەرشانی ئەو دەبێت وەك ئەسپێكی بەهێز بتوانێت ئەم عەرەبانەیە رابكێشێت، بەهەمان شێوە حیزبی چەپگەراش، دیدگای بۆ میراسە فیكرییەكە، هەمان دیدگایە. بەڵام راستییەكەی ئەوەیە هیچكام لەم دوو تایپە ئەسپەكە نیین، مێشەكەی سەرشانی ئەسپەكەن و خۆیان لێبوە بە ئەسپەكە. نە ئەوان توانای ئەوەیان هەیە ببنە خاوەنی ئەو میراسە و مانای نوێ و بیركردنەوەی نوێ بخەنە سەرخەزێنەكەی، نە میراسەكەش پێویستی بەم دوو تایپەیە خۆیان بكەن بەخاوەنی. لە كۆمەڵگەی باشووردا هەردوو جۆر لە حیزب زەرورەت نەبوون، بارێك بوون هەم بەسەر شانی كۆمەڵگەوە، هەم بەسەرشانی ئەو میراسانەوە خۆیانی پێوە هەڵدەواسن. دونیابینی هەردووكیان بۆ دەسەڵات زۆر لەیەك دەچێت، یان لە دۆخی دژێكی تەواودان، یان لە دۆخی تێكەڵبوونێكی تەواودا. هەردوو دۆخەكە نە مەترسین بۆسەر دەسەڵاتەكە، نە كاركردنە بۆ گۆڕینی بەرەو شوێنێكی دروست. لە دۆخی تێكەڵبوونەكەدا دەبنە دوو حیزبی مت بووی، بێدەنگ.
وەك پەندە كوردییەكە دەڵێت: ” دەست بە كڵاوەكەی خۆتەوە بگرە، بانەیبات.” دەستگرتن بە كڵاوەكەی خۆتەوە، بەتایبەتی لە حیزبی ئایینیدا زۆر باوەو بووەتە جۆرێك لە پەروەردەی حیزبی. كاتێكیش دژ دەبێت، دژبوونەكەی لەرووی میدیاییەوە وا رەنگدەكات بەرگریكردنە لەسەر دادپەروەری و دەسەڵاتێكی دروست، ئەما لەبنەرەتدا فشارە بۆ نزیكبوونەوەی خۆی لە حیزبی دەسەڵاتدار. لە هەرچركەساتێكدا دەسەڵاتی حیزبی ناو مێژوو مەترسی بكەوێتە سەر، بەر لە خۆی ببێتە پاسەوانی دەسەڵاتەكە، حیزبی ئایینی دەبێتە پاسەوانی ئەو دەسەڵاتە و دەیپارێزێت لە مەترسییەكان.(ئەم پاسەوانە چەكەكەی دەستی زمانە شەعبیی و واعیزییەكەیەتی.) هەرچۆن حیزبی مێژووی لە دەسەڵاتدا دەبێتە پۆلیسی رۆژ بۆ ژیانی گشتی و تایبەتی، بە هەمان شێوە حیزبی ئایینی لەرێگەی واعیز و سەفسەتە چییەكانی ناو میدیاكەیەوە، بەردەوام وەك پۆلیسێك لەسەر ژیانی گشتی و ژیانی تاك خۆی پیشاندەدات و، كۆی ئەو ئاكارانەی كە ئاكاری راستەقینەن پەراوێزیان دەخات و، خەریكی بەرهەمهێنانی جۆرێك لە ئاكار، كە ئاكار نییە و كێشەی نەبینینی ئاكارە. خەركی بەرهەمهێنانی جۆرێك لە مرۆڤی ترسنۆك، سەركز، بروابەخۆ نەبوو، دژە شۆرش، رازی بە ژیان و شوكرانەكردن و، لابردنی ئەركی بیركردنەوە و هەوڵدان و خۆدانە دەست چارەنووس، پارانەوە و خۆ زەلیلكردن. ئەم مرۆڤەی لە رێگەی وەعزەكانی حیزبی ئایینیەوە دروستدەكرێت هەمان ئەو مرۆڤەیە حیزبی ناومێژوو دەیەوێت و هەوڵی بۆ دەدات بە رێگای سەركوتكردنەوە دروستی بكات. بەشێكی ئەركەكەی خۆی جێبەجێیدەكات و بەشەكەی دیكەی، حیزبی ئایینی بۆی دەكات. (لەبەر ئەوەی حیزپی چەپگەرا بەتەواوەتی شكستی هێناوە، لەم بارەیەوە شایەنی قسەلەسەركردن نییە.)
تاك و كۆمەڵگەی باشوور، بە چوار جۆر لە حیزب گەمارۆ دراوە، هەر چوار جۆرەكەی رەگوڕیشەكەی دەچێتەوە سەر یەك رووبەر، كە رووبەری فاشییەتە. لەچوار لاوە ئیشدەكرێت بۆ وێرانكردنی تاكی ناو ئەم كۆمەڵگەیە. ئێستا سیستەمی سەرمایەداری بە روخسارە فریودەرەكانی خۆیەوە و بە فاشیۆنەكانی خۆیەوە هاتووە و بووەتە هێزێكی گەورە بۆ یارمەتیدانی ئەم جوار جۆرە لە حیزب و بۆ كوتینی تاك و شێواندنی بەهاكان. گەر لە قۆناغی پێشوودا ئەو چوار جۆرە لە حیزب كاریانكردنبێت بۆ گەمارۆدانی تاك و دورخستنەوەی لە خۆبوون، سیستەمەكەش هاتوەتەسەری و بە شێوەیەكی فراوان تاك لە گەمارۆیەكی زۆردایە. (هاورێم رامیار مەحمود لە ئێوارەیكدا وتی: ژیانی ئێمە لەم سەردەمەدا نابێت وەك ژیانی ئازاد سەیریانكەین، دەبێت وەك ژیانی ناو كەمپ سەیری بكەین.
چونكە بەجۆرێك مرۆڤی ناو مەملەكەتە گەمارۆ دراوە، لە مرۆڤی ناو كەمپ دەچێت.) بێگومان مرۆڤی ناو ئەم خاكە مرۆڤی ناو كەمپە. هەرچۆن لە رابردوودا سیستەمە فاشییەكەی _بەعس_ گوندەكانی تێكدەداو دەیهێنانە ناو ئۆردوگاكانەوە تا گەمارۆیان بدات و ئاكار و بیركردنەوە و كلتووریان بشێوێنی، لە ئێستاشدا چوار جۆر لە تایپە حیزبییەكە بە هاوكاری سیستەمی سەرمایەداری تاكی ناو ئەم كۆمەڵگەیان گەمارۆداوە و ژیانی تاك لە ژیانی كەسی ناو كەمپ دەچێت و، تاك لەهەرشوێنێكەوە بیەوێت دەروازەیەك بدۆزێتەوە بۆ دەرچوون، یان بۆ جۆرێك لە بیركردنەوەی جیاواز، توشی چەندین جۆر لە دیوار و سنوور دەبێت و، لەشكرێك لە ئەهلی ئەم چوار تایپە لە حیزب دەبن بە دیواری كەمپەكە و رێگری لە فەزایەك دەكەن فەزاكە تاكی خستوەتە ناو دونیایەكی شێواوی ئاڵۆز. بەردەوام لە میدیاوە چەندین جۆرە گوتاری فاشی دەخرێتە ناو دونیای خێزانەكان و تاكەكان، لەناو فەزا گشتییەكاندا بە هەمان شێوە، لەناو دەسەڵات و چینە جیاوازەكانەوە بە هەمان شێوە. سەرزەمینێكی گەمارۆ دراو دروستكراوە، كە لەم سەر زەمینە گەمارۆدراوەدا، تاكێكی شێواو بەرهەم دێت، كە لەرووی دەرونی و لەروی بیكردنەوەوە بەردەوام لە ناو جۆرێك نائۆقرەیدا خۆی دەبینێتەوە.
تێپەربوون بەسەر ئەم دۆخەدا، گەڕانەوەیە بۆ رادیكاڵبوون. هێزی نوێ، یان كارەكتەری رۆشنبیری نوێ، بە كەرەستەی فیكرییەوە، رادیكاڵانە و بێترس دەست بۆ رەگوڕیشەی كێشەكان ببەن و مرۆڤێك بەرهەم بهێنن، دور لە هاژەهاژی شاشەكان، دور لە نمایشگەرایی، دور لە سەفسەتە و، بیبەستنەوە بە بیركردنەوەوە، تا لەو بیركردنەوانەدا دونیایەكی جیاواز دروستبكرێت. مرۆڤێك بێت لەبری رۆحانی بوون و خۆ زەلیكردن كردەی شۆرشگێڕی بكاتە بنەمای ئاكارەكانی، مرۆڤێك ئازاد و بەرهەمهێنەر. مرۆڤێكی پرسیاركەر و گومانكەر. مرۆڤێك جیاواز لە تایپەكانی پێشوو. رادیكاڵبوون لە هەموو شتێك و لەناو دونیای تایبەت و گشتیدا. مرۆڤێك گرنگی بە رەواڵتزازی نەدات و بۆ بنەوانی كێشەكان بگەڕێتەوە و، بەزمانێكی ئاست بەرزەوە خوێندنەوە بۆ خۆی و كۆمەڵگە و دەسەڵات بكات. ئەگەر ئەم رادیكاڵنەبوونە چ وەك هێزی نوێ، چ وەك تاك، دروستنەبێت، تاكی ناو ئەم كۆمەڵگەیە تا دۆخی خۆونكردنێكی راستەقینە دەچێت و، لەشوێنێكدا دەوەستێت و دەگەڕێتەوە، بەڵام گەرانەوەیەكی توندوتیژانە. ئەو فەزایەی ئێستا هەیە لە هەموو رووەكانەوە فەزایەكی نادروستە و بەرهەمەكەشی نادروست دەبێت. فەزایەكە كۆمەڵگە بەرەو شوێنێكی ڵێڵ دەبات، بەرەو شوێنێكی دەبات سڕینەوە و توندوتیژی و ئاستی لاوازی زمان بۆ تێگەیشتن، شوێنی رادیكاڵبوون دەگرێتەوە. هێزی رادیكاڵ ئیشی ئەوەیە بێت ئەم میراسە نادروستە هەڵتەكێنێتەوە میراسێكی پوخت بخاتە شوێنی، كە ببێتە دینەمۆ بۆ كلتوورێك و فەرهەنگێكی نوێ. چوار تایپەكەی حیزبی ناو باشوور، چوار تایپن خۆ بەستنەوە پێیانەوە، خۆبەستنەوەیە بە مێژووێكەوە كۆتاییەكەی مرۆڤ لە هەموو بەها گەورەكان دادەماڵێت و دەیكاتە ئادەمیزادێك لە رواڵەتدا نمایشی، لە جەوهەردا خاڵی، لە زماندا توندوتیژ و بێباك.
نەبەز گۆران
————————————
پەراوێز و سەرچاوەكان
_* ناونیشانی ئەم باسە، دەستەواژەی(پاسەوانی شەو) لە بەرامبەر (دەوڵەتی پۆلیسی) یەكەمجار لای _لاساڵ_ەوە بەكار هات، چونكە ئەمە جۆرێكە لە خوێندنەوەیەكی دیكە بەرامبەر ئەو دەستەواژە كۆنەی لە ئیتاڵیا بەرامبەر بە دەوڵەتی پۆلیسی بەكار دەهات، من لێرەدا لە چوارچێوەی حیزبدا هەردوو دەستەواژەكە بەكار دەهێنمەوە.
_ (1)بگەڕێوە بۆ فەرهەنگی _لغت عربی فارسی_ بەشی_م_ پان فەرهەنگی_المعجم معانی_ یان فەرهەنگی _المعجم الوسیط.یان پرتال جامع علوم انسانی.
_(2_3_4_5_6) دولت و جامعە مدنی، انتونی گرامشی، ترجم، عباس میلانی. تهران، نشر اختران،1384
_(7) برنامە دوری همی، مهران مدیری، نوكت درمورد دولت:
_وەك نوكتەیەك ئەم بەسەرهاتە لەلایەن مهرانی میدری سینەماكارەوە لەم بەرنامەیە باسدەكرێت، بۆ ئەوەی بیكاتە تانەیەك لە دەسەڵات، كەبەردەوام دەمیكراوەتەوە و قسە دەكات، بەڵام گەرمای دەمی بۆی دەكرێت لەو ماوەیەدا قاوەیەك گەرم بكاتەوە و، خەڵكیش بە قاوە ناژین.
_(8) دولت و جامعە مدنی، انتونی گرامشی، ترجم، عباس میلانی. تهران، نشر اختران،1384
_** ئەنتۆنیۆ گرامشی، نوكتەیەكی كۆنی ئیتاڵی بەكار دەهێنێت. كە مێشێك لەسەر شانی ئەسپێكە و ئەسپەكە عەرەبانەكە رادەكێشێت، بەڵام مێشەكە پێیوایە ئەوە ئەوە عەرەبانەكە رادەكێشێت. بەهەمان شێوە لەم وتارەدا بەكارمان هێناوەتەوە.
سەرۆکی جوڵانەوەی نەوەی نوێ-نن، پیاوێکی بیزنسمانە، ئەوەی بە زمانی شەعبیی پێیدەگوترێ بازرگان، لە مێژووی حیزبە سیاسییەکانی ناوچەکە و جیهانیشدا، لە زۆربەی ئەو سەرمایەدار و بازرگانانەی بەشداریی سیاسەتیان کردووە، کەمتریینیان، سەرکەوتنیان بەدەستهێناوە! بە سروشتیی، چونکە بیزنسمان، پێوەندییەکی راستەوخۆ و ناڕاستەوخۆی بە بازاڕ، ئابووریی و دەسەڵاتەوە هەیە، لە ئاستی شەعبییدا، مەقبوولییەتیان کەمە، مەگەر خاوەنی کۆمەڵێ کرێدتی گەورەی کۆمەڵایەتیی و مرۆیی بن و فەضیڵەت و بەهای سیاسیی کۆمەڵگە لەسەروو بەرژەوەندییە تایبەتەکانی خۆیانەوە ببیینن. هەروەها، لە رێگەی پارە و سامانەکانی خۆیانەوە، بیانەوێت خزمەت بە خەڵک بکەن، نەک بیانەوێ لە رێگەی هەڵکشانی سیاسیی و قورسایی حیزبەکەیانەوە، داوای پشک و پرۆژەی زیاتر لە سەرمایەگوزارییدا بکەن.
بۆ تێکهەڵکێشکردنی ئەم باسە بە قیادەی نن و حیزبە کلاسیک و مۆدێرنەکانی کوردایەتییەوە، ئەم نموونەیەی خوارەوە، بە گرییمان، لەسەر خاوەن کارێک ( کۆنتراکتچیی- قۆنتەراتچیی) دەهێنینەوە. نموونەکە، رووی لە قیادەی نن ( بەتایبەت شاسوار عەبدولواحید-شعو) و رەدفیعلەکانی گۆڕانە لە ماوەی رابردوو، ئێستا و ئاییندەدا. خاوەنکار، چەند کرێکارێک، ناوبەناو، رۆژانە، ئیشی بۆ دەکەن. پارەی هەندێکیان بە زیادەوە دەدات، بۆ ئەوەی وەلائیان بکڕێت و دووزمانییش بەسەر کرێکارەکانی ترەوە بکەن. هەندێ کرێکار، پاش ماوەیەک بەدەمەوەگرتن کە ئەم مانگ نا، مانگێکی تر، پارەکە وەردەگرن، بەڵام پاش ماوەیەکی زۆر رەنجکێشان و کارکردن، نەک هەر پارە وەرناگرن، بەڵکو تۆمەتباریش دەکرێن بەوەی دزییان کردووە، یان سیخوڕییان بۆ ئەملاولا کردووە!( بێ بەڵگە) هاوکات، خاوەنکار، دەستی لەگەڵ هەندێ مەسئولی گەندەڵی سیاسییدا تێکەڵ کردووە و پرۆژەی گەورە وەردەگرێ و بیزنسی خۆی دەکات و بەشێک لە مەسئولەکانیشی، شەریک کردووە. پاش چەند ساڵێک، دێت سیاسەت دەکات و حیزب دروست دەکات و حیزبەکەیش وەکو کۆمپانیاکانی، دەیەوێ خۆی کەسی یەکەم بێت و خۆی سییۆ ( بەرزتریین دەسەڵاتی پرۆفێشناڵیی لە دەسگایەکدا یان کۆمپانیایەکداCEO ) بێت و هەموو ئەوانی تر، وەکو ستاف لە حیزبەکەیدا، تەعیینیان دەکات.
ناوەڕۆکی ئەو نموونەیە، بەشی هەرە زۆری رەخنەی گۆڕان و نەیارە سیاسیی و شەخصییەکانی (نن و شعو)ن. لە کۆی ئەو رەخنانە، یەک تەوەرەی سەرەکیی زۆر گرینگە کە راستەوخۆ، پێوەندیی بە مۆراڵ، کەرامەت و ویژدانی ئینسانییەوە هەیە کە ئەمەیە: من ئەگەر کرێکار بچەوسێنمەوە، ئەگەر پارەی خەڵکی کاسبکار و زەحمەتکێش بخۆم و فێڵی لێ بکەم، ئەگەر لە ئیشی کۆمپانیایەکدا( گەندەڵیی،هەڵاواردن و ناعەدالەتیی بکەم) لە جوغزی مۆڕاڵی سیاسیی و ئیعتیباری شەخصییەوە، چۆن لە رووم بێت و جورئەت بکەم حیزبێک دروست بکەم کە ئیدیعای گەڕانەوەی مافی خەڵکی هەژار و کەم دەرامەتی ئەو جیۆگرافیا سیاسییە بکات کە سیاسەتی تێدا دەکەم؟
دیوێکی تری ئەو رەخنانەی لەسەر نن و شعو هەن، وێڕای ئەوەی بەشێکی زۆریان، بازاڕیین و لە هەمان مێنتاڵیتیی و کولتووریی مافیاکانی کوردایەتییەوە، سەرچاوەیان گرتووە، کەمتریین رەخنەی سیاسیی و جدیی لە نن، گییراوە. ئایا بەڕاستیی هیچ حیزبێکی سیاسیی ( بەوانەی بە خۆیشیان دەگوت ئۆپۆزسیۆن) لە کوردستاندا هەیە کە کەسی یەکەمەکانیان، لەسەر حیسابی هەژاریی خەڵک و جەهلی عەوامی لایەنگرانی حیزبەکانیان، میلیۆنێر نەبن؟ یان لای کەم، وەکو جێمتمانەی کەسی یەکەمی حیزب و بنەماڵەکان، شۆردنەوەی پارە، کڕیین و شاردنەوەی بیزنس و کۆمپانیای گەورە، بۆ کوڕی بنەماڵە سیاسییەکانی ناو حیزبەکان نەکەن( بە گۆڕانیشەوە)؟
تا کاتێک، دادگایەکی عادییلانە و سەربەخۆ لە کوردستان و عێراقدا نەبێت و لە گەندەڵکاران و سیاسییە دزە گەورەکان، بپێچێتەوە، تا کاتێک ئەندام پارلمانەکان و وەزیرەکانت، زۆریینەی رەهایان لە گەندەڵییەوە گلابن، سەرۆکی حکومەتەکانت( هەرێم و عێراق)، دەیان و بگرە صەدان بیلیۆن دۆلاریان بەهەدەر دابێت، تا کاتێ تۆ دڵت خۆش بێت لەگەڵ ئەوانەی تێرۆری رۆژنامەنووسان دەکەن و دزیی لە خەڵک دەکەن، حکومەت پێکبهێنێت، هەر قسەکردنێک لەسەر دزی گەورە و بچووک، مانایەکی نامێنیت، ئەگەر بەرنامە و پرۆژەکانی خۆت لەهەمان خولگەی دز و مافیاکانی کوردایەتییە چەتەگەرییەکەدا بسوڕێتەوە و خاڵە هاوبەشەکانی نێوان ئۆپۆزیسیۆن و دەسەڵات، لە خاڵە جیاوازەکانی نێوان خەڵک و مافیاکانی دەسەڵاتدا، زۆرتر بن.
روئییەی سیاسیی نن
هەموو حیزبێکی سیاسیی، دەبێ لەیەک کاتدا، روئییە و روئیای هەبێت، واتە دید و جیهانبیینیی هەبێت، لەهەمان کاتیشدا خەونی سیاسیی هەبێت کە لە مانیفێستەکەیدا، جێکەوتی کردبێت و پلانی بۆ داڕشبێت. روئییە، بەو دیدە لیبراڵییە ناگوترێ کە هەندێ نەشئەی غەربیی و لیبراڵیزمی ئەمێریکیی( هەندێجار، نیۆلیبراڵیزم) و گەشەی ئابووریی هەندێ وڵات، بکرێن بە پێوەر و بەراوردکاریی لەنێوان هەرێمی کوردستان و جیهاندا. گرینگ ئەوەیە، چۆن لەو ماتێریاڵ و سەرچاوە( مرۆیی)ەی کوردستان، کەڵک وەردەگریت و تەحەدای ئەم سیستەمە سیاسییە شێخنشیینییە رەیعییەی کوردستانی عێراقی پێدەکەیت؟ ئەمانەیش، بەشی هەرە زۆریان بە قیادەی پڕچەک( لە باری فیکریی و سیاسییەوە) و رۆحی تەحەداکردن و جەرائەتەوە دەکرێن.
دونیا، بەو فەخفەخە سیاسییە ناگۆڕێت کە هەموومان دەوڵەمەند بین و هەژاریی بنەبڕ بکەین و هەموومان لە خانووی زۆر گرانبەها و راقییدا دابنشین و سەیارەی مۆدێل باڵا و براندی ناودار لێبخوڕین. ئەم فەنتازیا لیبراڵییانە نە بازاڕی بگرەوبەردەی سەرمایەداریی و نە خورافاتی کۆمیونیزمیش، رێگە نادەن ئەم هێلکە ئایدیال و ئایدیۆلۆژییە، جووقەی لێ پەیدابێت. لە هەموو شت، گرینگتر ئەوەیە کە روئییەکی سیاسیی شەفاف، مۆدێرنانە، مرۆییانە و نیشتمانییە( کوردستان وەکو نیشتمانی هەموو ئەوانەی لەسەری دەژیەن( کورد، عەرەب، تورکمان، مەسیحیی، کاکەیی، ئێزیدیی…تاد) بە پرەنسیپەوە جێکەوت بکرێت ولە ئاستی عێراقیشدا، عێراق بە نیشتمانی خۆت بزانیت و لە چوارچێوە سیاسییەکەیدا، کار بکەیت. هەر ئالوودەبوون و یەقکردنەوەیەک بە فاشیزمی نەتەوەیی( لەسەر بناغەی نەژاد، نەتەوە، زمان و یەک ئاڵا و یەک خاکی موقەدەس)، گەڕانەوەیە بۆ درۆ گەورەکانی ٨٠ ساڵی کوردایەتیی، هەر حەساسییەتێک بەرامبەر بە عێراق، بە عەرەب، بە تورکمان، بە شیعە، بە عەرەبی سوننە، بە ئێزیدیی…تاد، گەڕانەوەیە بۆ هەمان زێرابە بۆگەنەکانی کوردایەتیی و فاشیزمە نەتەوەییە کاژیکییەکەی و تەواوی رێگەکان قوفڵ دەکرێنەوە( هەموو لە بانەوە” کوردایەتیی”، سەر دەردەکەنەوە).
لە هەمووی گرینگتر، ئەمانە بە کەسانی قیادیی خاوەن فیکر و پرەنسیپی سیاسیی و مۆراڵی بەرزی سیاسیی دەکرێن. بە قیادەی جەماعیی دەکرێن کە روئییەیان هەبێت و سەردەمی تاکگەریی، زەعامەت و قائیدی ئەوحەد، نەک هەر بەسەرچوونە، بەڵكو نەقص و نەرجسییەتە کە مرۆڤ بییر لەوە بکاتەوە بە تەنیا، جڵەوی حیزبێک و بزوتنەوەیەک لە ئەستۆ بگرێت. لێرەدا مەسەلەی پارە، دێتە پێشەوە. حیزب و کاری سیاسیی، پێویستی بە پارە، بە مێدیا و بە کەمپەینی بەربڵاوە. ئەگەر شعو، بیەوێ بەهۆی بیزنس، پارە و ئیمکانییاتە ماددیی و مەعنەوییەکانی کۆمپانیا و سەرمایەکەیەوە، ئەجێندای شەخصیی خۆی بەگەڕ بخات و بییر لەوە نەکاتەوە کە قائیدی گەنج، نەوەیەکی نوێ لە گەنجان بێنە پێشەوە و هەر خۆی زەعیمی بەڕ و بەحری نن بێت، ئەوە بە دڵنیاییەوە، درەنگ یان زوو، هەمان رێچکەی بارزانیی باوک و کوڕ، قاسملۆ، تاڵەبانیی و نەوشیروان موصطەفا، دەگرێت و بە خێراییش بەرەو هەڵوەشاندنەوە دەچێت( مەگەر ئەوەی وەکو حسک، قیادە لەسەر خۆی طاپۆ بکات)، هەروەکو چۆن ئەو زەعیمە کوردانە، تاکە زەعیمی حیزبەکانی خۆیان بوون و رێگەیان نەدا، یەک قائید لە ناو حیزبەکانیاندا دروست بێت.
بە تێڕوانیینەکەی کێنەدی، ئەگەر قیادەی سیاسیی و فێربوون لەخەڵکەوە، لازم و مەلزومی یەکتر بن، ئەوە قیادەی نن ( بە تاک و بە کۆ)، لەهەموو کات زیاتر پێویستیان بە فێربوون، بە پەروەردە، بە روئییە و دیسپلینی سیاسیی هەیە. دیارە ئەم کاتەگۆرییانە نەک بە مانا ستالینیستیی و حیزبە چەپەکانی ئەوروپای رۆژهەڵات، بەڵکو بە ئامبازبوون لەگەڵ رۆحی نیشتمانیی تاکەکانی وڵات و لەبەرچاوگرتنی بەها، مۆراڵ و فەضیڵەتی سیاسیی، بۆ رای گشتیی و بۆ خەڵکی کوردستانی عێراق، بە تایبەتیی…
سەرکەوتن و پووکانەوەی نن، بەندە بەوەی، هەمان ریس، نەڕێسێتەوە کە گۆڕان، رستی. گۆڕان و سیاسەتەکانی ( پرۆژەکانی، خۆکردن بە وەکیلی خەڵکی هەژار و کەمدەرامەتی کوردستان، قۆرغکردنی ئۆپۆزیسیۆنبوون لەسەر خۆیان، بەشدارییکردن لە حکومەت، مەثەلی ئەعلای سیاسەتی کوردیی…تاد) بە شوێنێک گەیشتوون کە مرۆڤ زۆر چاوی قاییم نەبێت لە رووی نەیات بڵێ رۆژێ لە رۆژان، گۆڕان بوومە. ئەو فەشەلە خێرایەی گۆڕان( کەمتر لە دەیەیەک)، چەند پێوەندیی بەوەوە هەیە کە رێکخەری گشتیی (پێشوو)، سەرمایە مەعنەوییەکەی خۆی بۆ مێژوو لە دەستدا کە نەیتوانی قەناعەت بە زۆریینەی حیزبەکەی خۆی و لایەنگرانی بهێنێت کە پارە، سەروەت و سامانی شەخصیی بەلاوە گرینگ نییە و لە پێناوی خەڵکدا دەژیەت و سیاسەت دەکات؟ چەند پێوەندیی بەوەوە هەیە کە متمانەی سیاسیی و دەستپاکیی (بە تایبەتیی لە ئابووریی و مومتەلەکاتی حیزب) بە گۆڕان و بە قیادەکەی، تەواو هەرەسی هێنا؟ ئەوەندەیش زیاتر پێوەندیی بەوەوە هەیە کە نەیتوانی قیادەیەکی عەقڵانیی و واقیعیی کە بەرژەوەندیی خەڵک( نەک خۆیان) لەبەرچاوبگرن.
هاوکات لە سیاسەتیشدا، ئەوەندە کورتیان هێنا کە جیاوازییە سیاسییەکانی گۆڕان لەگەڵ پارتییدا لەچاو خاڵە هاوبەشەکانیان( حیکمەتەکانی کوردایەتیی، ریفراندۆم، دەوڵەتی رەیعیی کوردیی، تەصدیقکردنی جەهەننەمی سەربەخۆیی ئابووریی، رقبوونەوە لە شیعە، لە عەرەب و لە عێراق، هاوسۆزیی لەگەڵ سەرکەوتنەکانی داعش لە موصڵ و لایەنگرییکردن لە سیاسەتە فاشیلەکانی هەرێم لە هەمبەر بەغداددا( بەتایبەتیی لە ساڵانی رابردوودا)، زۆر کەمترن. ئایا قیادەی نن، ئەگەر قیادەیەکن وەکو گرووپ کار دەکەن، روئییەیان هەیە و مۆتیڤی بازرگانیی بەسەر کەسی یەکەمی حیزبدا زاڵ نییە و توانای تەحەداکردنی ئەم هەموو وێرانەیەیان هەیە کە ٨٠ ساڵ لە فەشەلی کوردایەتیی لەسەریەک کەڵەکەبوونە؟ ئەگەریش، هەموویان گوێ بەس لە رێنماییەکانی شعو، دەگرن، ئایا حیزبی زەعیم واحید، قائید واحید و سەرکردەی ئەلجەبارولقەهار، نەک هەر فەشەلی هێناوە، ئایا بەسەرنەچووە؟ لەسەروو هەموو ئەمانەشەوە، ئایا پارتیی و یەکێتیی، دەبێ چەند کەسیان لەناو قیادە گەنجەکانی( نن) دا، زەرع کردبێت؟ چۆن گەرەنتیی ئەوە بە خەڵک دەدرێ کە ئەندام پارلمانەکانی نن، بە فیکر و بە مۆراڵ، بە پرەنسیپ و بە کردەوە، چۆن جیاوازتر دەبن لەوانەی گۆڕان و یەکگرتوو کە زۆریینەیان هێزی یەدەک و زەرعکراوی پارتیی، دەرچوون؟ پارتییش وەکو سووکایەتییکردن بە دەنگی ناڕەزایەتیی خەڵک و زەلیلکردنی ئۆپۆزسیۆن، دەیانکاتەوە بە وەزیری دارایی، بە سەرۆکی لیست، بە موستەشاری مەرجەعی قەبییلە و عومدەی ریفراندۆم و…تاد؟
لە كاتێكدا جیهان بە قۆناغی تەڵەی سۆسیدیدیس دا تێدەپەڕێت, بەوەی سەركردایەتی جیهانی ئاڵوگۆڕی پێبكرێت, چین لە دەرگای هاتنە ژورەوەدایە و ئەمەریكاش نازانێت چۆن فەرمووی لێبكات, ئاشتی یان شەڕ, هەرچەندە لە سەدەی رابردوو تەڵە سۆسیدیدیسسەكان بە ئارامی رۆیشتوونە, بەریتانیا بە ئارامی جێی هێشت بۆ ئەمەریكی و سۆڤیەتییەكان, سۆڤیەتیش بۆ ئەمەریكای بێ قڕە چۆڵی كرد, پڕۆژە زەبلاحەكانی مێد ئین چاینەی 2025 و پشتێن و رێگا و گەیشتن بە بەشی تاریكی سەر مانگ و گەشەسەندنەكانی كۆمپانیاكانی هەواوی و عەلی بای و شیاومی و ….. و گەشەی پیشەسازی زیرەك و راگەیاندنی هەر رۆژەی داهێنانێك لە بواری پیشەسای زیرەك و سەربازی و گەیاندن بەتایبەت جی 5 و كاركردن لەسەر جی 6, ئەمەریكای خستۆتە ناو تارمایی تاڵی گومانی تەڵەی سۆسیدیدیسەوە, ترسی لە دەستدانی سەركردایەتی جیهانی دایگرتووە, بەوەی وەك پۆتین وتەنی ئەوەی سەركردایەتی پێشەسازی زیرەك بكات سەركردایەتی داهاتووی جیهان دەكات, لەم كاتەدا جیهان خەریكی چین و ئەمەریكایە و ململانێكانیان هەمووانی بە خۆیەوە خەریك كردووە, كەچی سەركردەكانی ئەوانیش بەشداری كۆبونەوەی عەولەمە 4 ناكەن لە دافوس, لە كاتێكدا خۆیان ململانێیانە لەسەر سەركردایەتی شۆڕشی 4ی پیشەسازی, ئەسڵی كێشەكانن.
جیهان بەهۆی زیرەكی دەستكردەوە لە بەردەم ئاڵوگۆڕی هێزەكانە, لە نێوان براوەی نوێ و دۆڕاوی نوێ, وڵاتان, كۆمپانیاكان, كۆنە بەناو بانگەكانی وەك كۆداك و بەریتانیا و فەرەنسا دەڕۆن, ئەپڵ و ئەمازۆن و مایكرۆسۆفت و عەلی بابا و چین و هیند و بەرازیل دێن, عەولەمە لە پاشە كشەدایە, ناسیۆنالیزمی ئابووری لە پەرەسەندندایە, سەرمایەگوزاری لە كەرتە پێشكەوتووەكانی پیشەسازی بەربەست لەبەردەمی دروست كراوە, شەڕی بازرگانی لە نەشونمادایە,متمانە بە حكومەتەكان نەماوە , بە پێی راپرسی ئەدلمان ترێست, دانیشتوانی 20 وڵات لە كۆی 28 وڵات كە راپرسی تێدا كراوە متمانەیان بە حكومەتەكانیان نەماوە, متمانە بە سەرمایەداری تەنانەت لە وڵاتێكی وەك ئەمەریكاش لاواز بووە, بە پێی راپرسی دەزگای گالوپ, كەمتر لە نیوەی گەنجانی ئەمەریكی تەمەن لە نێوان 18 بۆ 29 ساڵ هەڵوێستی باشیان هەیە لەسەر سستەمی سەرمایەداری, رێژەی گەنجان كە بە پۆزەتیف سەیری سەرمایەداری دەكەن لە 68%ەوە لە ساڵی 2010 ەوە دابەزیووە بۆ 57% لە ساڵی 2016 و بۆ 45% لە ساڵی 2018, واتا لە ماوەی 8 ساڵدا 323% متمانە بە سستەمی سەرمایەداری دابەزیووە , ئەو گەنجانەشی بە باشە سەیری سۆسیالیزم دەكەن رێژەیان گەیشتۆتە 51%, واتا لایەنگیری سۆسیالیزم 6 خاڵی زیاتر بووە لە سەرمایەداری , هەرچەندە هێشتا سەرجەم ئەمەریكیەكان بە رێژەی 56% پشتیوانی لە سستەمی سەرمایەداری دەكەن, بەڵام لەناو دیموكراتەكان و بێلایەنەكان لەسەرجەم تەمەنەكانیان 57% یان بە باشە سەیری سۆسیالزم دەكەن.
لە 22ی ئەم مانگەوە 3100 لە دەستە بژێری سیاسی و ئابووری جیهانی لە دافوس وەك 40 ساڵی رابردوو كۆبونەتەوە بۆ چارەسەركردنی كێشەكانی سستەمی سەرمایەداری, ئەو كێشانەی تا ئێستا بەشداربووان قامكیان لەسەری دانەناوە, بۆیە چارەسەرەكەشیان نەدۆزیوەتەوە.
كۆڕبەندی دافوس دەسەڵاتێكی شاراوەی هەیە, ئەجندای بازاڕەكان دیاریی دە كات بۆ رزگار بوون لە قەیران, لە راستیدا نەك قەیرانی هەژاری و نا یەكسانی و ژینگە و جیاوازی جێندەری چارەسەر ناكات وەك ئیدعای دەكەن, بگرە قولی دەكاتەوە, چونكە كۆبونەوەكە خودی خۆی بۆ رزگاركردنی سستەمی سەرمایەدارییە لە قەیرانەكان كە سەرچاوەی ئەو دەردو مەینەت و كێشانەن.
دابەزینی رێژەی گەشەی ئابووری جیهان بە تایبەت چین, زیادبوونی نایەكسانی ئابووری, مەترسی ژینگە, ئاڵۆزی سیاسی, زیرەكی دەستكرد, شەڕی بازرگانی و بەدەسەڵات گەیشتنی حكومەتە راستگەرا پۆپۆلیستەكان….. گەشەی خەباتی چینایەتی , …. ئەمانەو زۆر كێشەی دیكەی بەرۆكی بە دافوسچییەكان گرتووە.
داڤۆس دەزگایەكە كاری پاراستنی سستەمی جیهانە لە بەرژەوەندی دەسەڵاتی ملیاردێرو كۆمپانیا فرە نەتەوەییەكان, بۆیە ناتوانێت دەست بۆ كرۆكی كێشەی پرۆلیتاریا و بریكاریا ببات كە كێشەی نایەكسانییە, وەلێ كاتێكی گونجاوە بۆ ژوانی پیاوانی سیاسەت و پیاوانی ۆڵستریت و كۆمپانیا زەبلاحەكان, لە دوری ژاوە ژاوی راگەیاندنەكان بە ئارامی گوێ بۆ دەردە دڵی یەكتر بگرن و سەفقاتی ئابووری واژۆ بكەن.
دافوسی 2019 لە ژێر دروشمی ” بەرەو چارەنوسێكی هاوبەش لە جیهانێكی پارچە پارچەدا ” بەڕێوە دەچێت, كە خودی ئەوانەی سەرچاوەی پارچە پارچە بوون و نا یەكسانیەكەن بەشداری ناكەن, ترامپ كە هەڵگری دروشمی یەكەم بۆ ئەمەریكایە بەهۆی داخستنی حكومەتەوە , تیریزای مای بەهۆی شكستەكانی برێكسەوە , ماكرۆن بەهۆی شۆرشی ئێلەگ زەردەكانەوە, مۆدی بەهۆی دۆڕانەكانی لە هەڵبژاردنی 3 هەرێمەوە, روسەكان بەهۆی ئابلوقەی ئەمەریكاوە … بەشداری دافوس ناكەن.
هاوكات ئەمساڵ فاشیستێكی وەك جایر بولسۆنارۆ سەرۆكی بەرازیل بەشداری دەكات, دەیەوێت بەهۆی دروشمی لە رەگ دەرهێنانی ماركسیزمەوە لە بەرازیل تەواوی دەستكەوتەكانی هەژاران بتاوێنێتەوەو لە بیمە و دەستكەوتی بە سفر كردنی هەژاری سەرۆك لۆلا بێبەشیان بكات, هەژاران هەژارتر بكات, ئەو بە هەڵگرتنی دروشمی ئابووری نەتەوەیی دژ بە دروشمی سەرەكی ئەمساڵی دافوسە , بە بڕینەوەی دار لە ئەمازۆن دەیەوێت مرۆڤایەتی بەرەو چارەنوسێكی نادیار ببات, دەبوایا ئەو وە ترامپ بەهۆی كشانەوەیان لە رێكەوتنی ژینگە بانگی كۆڕبەند نەكرابایان ئەگەر بە راستی لە گەڵ پاراستنی ژینگەدان.
جیاوازی چینایەتی ئەمڕۆ لەهەموو كات و ساتێكی نیو سەدەی رابردوو زیاتر بۆتە كێشەی مرۆڤایتی لە بەشێكی زۆری جیهاندا, رۆژ لە دوای رۆژ ئەم جیاوازییە لە بەرزبونەوەدایە, شۆرشی پیشەسازی زیرەك” زیرەكی دەستكرد” زیاتر بەرەو هەڵكشانی دەبات, راپۆرتە ساڵانەكانی ئۆكسفام و مشتومڕەكانی دافوس بونەتە تیرمۆمەتری سەرمایەداری جیهانی, لە رێگەیەوە دەتوانین لە ئەحواڵیان بزانین و ئاگداری گیرفان و قازانج و ترس و دڵەراوكێكانیان بین, ئەوان جار جارە لە كەناڵەكانی خۆیانەوە باسی خزمەتی مرۆڤ و دادپەروەری و پاراستنی ژینگەو نەخوێندەواری و نەخۆشی دەكەن, وەلێ ساڵ لە دوای ساڵ سفری پارەكانیان زیاد دەكات و دەبنە سەرچاوەی زیادبونی نایەكسانی لە جیهاندا, ئەو دەستەبژێرە كە باسی چارەسەر دەكەن, بۆ خۆیان سەرچاوەی كێشەكانی ئەمڕۆی مرۆڤایەتین, بەناوی مافی داهێنانەوە سەرچاوەی گرانی دەرمان و نەخۆشی بەردەوام و پیسی ژینگەو تاڵان كردنی رەنجی كارو سامانی سەر زەمینی ژێر زەمینی ئەم گەردونەن.
41ساڵە سەرمایەدارانی جیهان لێرە لەم دافوسە بچكۆلانەیە, لە پەنای چیای ئەڵپ و لەناو بەفری ئەم شارە رەنگینە لە هۆڵ و ژورە گەرمەكانەوە كۆدەبنەوە, سیاسەتێكی رەش لەو شارە سپییەوە بۆ جیهان دادەڕێژن, كۆدەبنەوە بۆ باسكردنی كێشەكانیان و لە رێگرییەكانی بەردەم كەڵەكەكردنی سەرمایەو دەرباز بوون لە قەیرانەكان , ساڵ لە دوای ساڵ بە پارەی زیاترو خانوی گەورەتر و كەشتی جوانترو هاوسەری گەنجتر و ئۆتۆمۆبیلی مۆدێل باڵاترەوە دەگەڕێنەوە بۆ ئەم بەهەشتە زستانیە, كەچی بەردەوام باسی قەیرانیش دەكەن, وەلێ هەر غەمبارن و ناڕازین لە بەش و دەسەڵاتیان, شەوە دەنە دەم رۆژەوە بۆ كۆكردنەوەی زیاتر, كەچی باسی دادپەروەریش هەمیشە لەسەر زاریانە, لە هەر 5 دۆلاری ئەم جیهانە 4ی لە گیرفانی ئەماندایە, كەچی مستەری ملیاردێر لە گەڵ ملیاردێردا گفتوگۆی ژیانی كرێكاران دەكەن,باسی لانی كەمی كرێ و نا یەكسانی و كارە خێرخوازییەكانیان دەكەن, بە وتەی خۆیان كێشەی هەژاری چارەسەردە كەن, هەرچەندە ئەوەی هەیانە زۆر زۆر زیاترە لە نرخی چارەسەری هەژاری, نەخوێندەواری, نەخۆشی, كێشە كۆمەڵایەتییەكان, چارەسەری ژینگە, جێندەر…… كێشەی ئاو و تەوالێت و پیسی ژینگە و مردنی ژنان و ……دەیان دەردو ئافات كە سستەمەكەیان سەرچاوەین لە جیهاندا, وەلێ هەر حەكایەتی لەسەر گەرمە كەن كەچی لەو رۆژەی كۆڕبەندی دافوس دامەزراوە, جیهان بەرەو خراپتر دەڕوات و كێشەكان گەورەتر دەبن, جیاوازییەكان زۆرتر, هاوكات رۆژ لە دوای رۆژ بەشداربوانی دەوڵەمەندتر دەبن, لە پاڵیا ماوە ماوە كونجێكی جیهان دە كەنە جهەنەم بۆ ئەوەی جهەنەمەكان دیكەی پێ جوانتر بكەن و چەكەكانیانی پێ تاقی بكەنەوە.
كۆبونەوەی ئەم گروپە 3100 كەسیە كە 2019 كەسیان هاووڵاتی ئەوروپای خۆرئاواو ئەمەریكاو كەنەدان, تەنها 22%یان ژنن, كۆبونەوەی دەستبژێری سیاسی و ئابوری جیهان و ملیاردێرەكان و بەڕێوەبەری بانكەكان و سیاسەتمەدارانی سەرمایەدارییە, زۆریان ملیاردێرن, سەرۆكی 1700 كۆمپانیا بەشداری دەكەن, سەرمایەی كۆمپانیاكانیان لە 5 ملیار كەمتر نییە,هەندێكیشیان سەركردەی ملیاردێرن, هەشیانە دەڵاڵی ملیاردێرەكانن, دەسەڵاتداران و سەرمایەدارانی دافوس كلكیان پێكەوە گرێ داوە, ئێستا زیاتر لە هەر كاتێك ئاشكرایە دەسەڵاتداران بەرژەوەندی سەرمایەداران دەپارێزن,فاقی تەنافی سستەمی سەرمایەدارین, تەنها ئامرازێكن بۆ شەرعیەت دان بە تاڵانییەكان لە جیهاندا بۆ سستەمی سەرمایەداری, بەشێكی دیكەشیان بەڕێوەبەری راپەڕاندنی كۆمپانیاكانن كە موچەكانیان سەدان جاری كارمەندانی ناو دەزگاكەی خۆیانە وێڕای بەخششەكان و وەرگرتنی پشكەكان” لە هیندستان 0,35 رۆژ بەسە بۆ ئەوەی بەڕێوەبەرێكی راپەڕاندنی كۆمپانیایەك كار بكات, بۆ ئەوەی موچەی ساڵێكی كرێكارێكی ئاسایی وەربگرێت , لە ئەمەریكا 1,56 رۆژ , لە مەكدۆناڵد كرێكارێك پێویستە 3101 ساڵ كار بكات تا موچەی ساڵێكی بەڕێوەبەرێی راپەڕاندن وەربگرێت”,بەڕێوەبەری راپەراندنی كۆمپیانیا ئەمەریكییەكان كە لە ساڵی 1965 دا 65 جاری كرێكارێكی ئاساییان وەردەگرت, لە ساڵی 1989 بەرزبوەوە بۆ 58 جار, لە ساڵی 2009 ەدا گەیشتە 200 جار , ئەمساڵ كە بەشداری دەكەنەوە كرێكانیان 312 جاری كرێكارێكی ئاسایی ئەمەریكییە, بە پێی عەقلیەتی بەشداربووانی كۆڕبەندەكەش بێت زۆر ئاساییە, ئەوان زیرەك و داهێنەرو جێنتەڵ مانن شایستەی ئەو موچەیەو ئیمتیازاتەن.
كۆڕبەندەكە وێڕای ئەوەی زوڵمی ژێندەری تێدایە, كە ژنان تەنها 22%ی بەشداربوانن, هاوكات هەموو ئەفریقا 118 كەس و ئەمەریكای لاتینیش 112 كەس بەشداری تێدا دەكەن, نزیك بە 65%ی بەشداربووان هاووڵاتی ئەوروپای رۆژئاواو ئەمەریكا و كەنەدان, واتا كۆڕبەندی رۆژئاوایە نەك جیهان.
هەر یەكە لە بەشداربووان 60 هەزار دۆلاری خۆیان دەدەن بۆ بەشداریكردن” جگە لەوانەی بانگ دەكرێن وەك سەرۆك حكومەت و دەوڵەتەكان, یان پێشكەشكەرانی توێژینەوەكان”,كە هاوتایە بەكاركردنی 75 ساڵی كرێكارێكی هیندی و بەنگەلادشی و كەمبۆدی و دەیان وڵاتی دی, لەم دیدارەی نێوان سەرمایەداران و دەسەڵاتداران,ئاسایشی ئەم نوخبە دەسەڵاتدارە راستەقینەی جیهان هەزاران چەكداری سویسری دەیان پارێزێت,شارۆچكەیەك فڕینی ئاسمانی و خۆپیشاندانی سەر زەوی تێدا قەدەغە دەكرێت لە رۆژانی كۆڕبەندەكە, هەرچەندە بریار وایە دیموكراسی راستەوخۆكەی سیوسرا نموونەیی بێت لە جیهان, بە ناچاری نەیارانی سەرمایەداری لە دورەوە خۆپیشاندان لە دژیان ئەنجام دە دەن, ئەوان حەز بە بیستنی ژاوە ژاوی نەیارانی سەرمایەداری ناكەن, هەرچەندیشە گوایە گفتوگۆكانیان بۆ چارەسەركردنی كێشەی هەژارییە, وەلێ ناشیانەوێت راستەوخۆ گوێبیستی داخوزی هەژاران بن.
ستیف بانون راوێژكاری راستگەرای دەركراوی ترەمپ, یەكێك لە مۆرە گرنگەكانی راستیزم و ئابووری نەتەوەیی لە جیهان, ئەگەر هیچ وتەو وشەیەكی راست نەبووبێت تا هەنووكە, ئەو وتەیەی راست بوو كە لە ساڵی 2014 وتی” كرێكارانی جیهان بێزار بوون بڕیار لە گروپێك لە دافوس وەربگرن”, لە راستیدا هەموو بڕیارەكانی جیهان لە چەند كۆڕو كۆبونەوەیەكی واوە وەردەگرترێت, وەلێ رو لە كرێكاران نییە بڕیارەكان رو لە سەرمایەدارانە بۆ چۆنیەتی بەرەو روبونەوەی كرێكاران.
پاپا فرانسیسیش بێزاری خۆی لە بەرز بونەوەی جیاوازی چینایەتی بۆ بەشدارانی دافۆس دەربڕی, وەلێ بێزاریەكەی نابێتە جێگای پێشوازی بەشداربووان بە ئاستی دابەزاندنی باج لە لایەن ترامپەوە لە ساڵی 2018ەدا لە 35% ەوە بۆ 21%, ملیاردێرەكان سوپاسی ترامپیان كرد بۆ كەمكردنەوەی باج, لە نەیاری ترامپەوە بونە دۆستی نزیكی, هەواڵی ئەم مزگێنیەی حاكمە ملیاردێرەكە خۆشی بڕیاری ساڵ و دەیە بو بۆیان,ئەوان مردون بۆ سیاسەتی ئابوری ترامپ چونكە دەربڕی بەرژەوەندییە چینایەتییەكانیانە, بەڵام نەیاری سیاسەتین كە زیان بە بەرژەوەندیەكانیان دەگەیەنێت, پێچەوانەی ئۆباما دژ بە بڕیارە ئابوریەكانی بوون شەیدای سیاسەتەكەی بوون, ئەوەبوو ساڵی 2018 بووە ساڵی قازانجی زیاتری سەرمایەداران و بەرز بوونەوەی بازاڕی پشك و دراو, ساڵی خێرو بەرەكەت بۆ سەرمایەداران بە گشتی وە ئەمەریكا بە تایبەتی.
راپۆرتی ئەمساڵی ئۆكسفام 2019 ” ئۆكسفام تۆڕی رێكخراوە خێرخوازییەكانە بۆ كەمكردنەوەی هەژاری لە ساڵی 1942 لە بەریتانیا دامەزراوە ” كە رۆژێك پێش دەستپێكردنی دانیشتنەكانی دافوس بڵاو كرایەوە واتا لە 21ی جەنیوەری 2019, ئاگری بەردا لە جەستەی كۆبونەوەكە, بەوەی ئەمساڵ سەروەت و سامانی تەنها 26 كەس لە ملیاردێرەكانی جیهان , هاوتایە بە سەروەت و سامانی 3800 ملیۆن كەسی هەرە هەژاری جیهان , واتا نیوەی ژمارەی دانیشتوانی جیهان, پارساڵ سەروەت و سامانی 42 ملیاردێر یەكسانە بە سەروەت و سامانی 3,8 ملیار مرۆڤی هەژار لە جیهاندا,2017 ئەم ژمارەیە 61 كەس و ساڵی 2016 تەنها 86 كەس و ساڵی 2009 بریتی بوو لە 390 كەس, بەم شێوەیە دەبینین ساڵ بە ساڵ ژمارەی ملیاردێرەكان لە كەمبونەوەدان و ژمارەی هەژارە هاوتاكانیان لە بەرزبونەوەدایە, راپۆرتەكانی ئۆكسفامیش ساڵانە گڕی گەرماكەی كۆڕبەندەكەو كاردانەوەكان لە بەرامبەری بەتینتر دەبێت بە بڵاوكردنەوەی ئامارەكانی , وەلێ ناتوانێت هەرەس بە بەفری دافوس بهێنێت, تا ئەوكاتە لایەنی بەرامبەر 3,8 ملیارەكە لە پێناو خۆیاندا نەیەنە مەیدان, چارەسەر لای ئۆكسفام نییە، بەڵكە لە هاتنە مەیدانی سەربەخۆیدایە .
لە سەرەتای ساڵەوە تا رۆژی دەستپێكی كۆڕبەند واتا 22ی جەنیوەری , لە ماوەی ئەم 21 رۆژەی پێش كۆربەندەكە, سەرمایەی ئەو 26 كەسە ,كە 17یان ئەمەریكین , 2 فەرەنسی , یەك مەكسیك, یەك هیندی, 3 چینی , یەك هۆنگ كۆنگ (چین)ین , كۆی گشتی لە ئێستادا تا دەستپێكی دافوس 2019 خاوەند 1357,3 ملیار دۆلارن, كە لەسەری ساڵەوە 73,599 ملیار دۆلار سەرمایەكەیان زیادی كردووە, واتا رۆژانە 3,3454 ملیار دۆلار چۆتە سەر سەرمایەی ئەم تەنها 26 كەسە, بۆیە ئەگەر ئەمرۆ ئامارەكە نوێ بكرێتەوە , ژمارەكە دەبێتە 24 كەس , لەو 26 كەسە جگە لە دوویان ئەوانی دیكە هەموو قازانجیان كردووە, تەنها خاوەندی ئەمازۆن جیف بیزۆس 15,4 ملیار دۆلاری دەست كەوتووە , بیل گیتس 4,98 ملیار دۆلار” ئامارەكان دواین رێكخستنی تایبەتی خۆمن”.
ساڵی 2018 سەروەت و سامانی ملیاردێرەكان بە رێژەی 12% چووە سەر, كۆی گشتی 900 ملیارد دۆلار قازانجیان كردووە, واتا رۆژانە 2,5 ملیار دۆلاریان دەستكەوتووەو دوو رۆژ جارێكیش ملیاردێرێكی نوێ لە دایك بووە , لە بەرامبەردا سەروەت و سامانی 3,800 ملیار كەس كە نیوەی دانیشتوانی جیهانە , بە رێژەی 11% دابەزیووە.
هاوكات له 18,1 ملیۆنێری جیهان , سەرمایەكەیان بە رێژەی 10,6% زیادیكردووە گەیشتۆتە 70,2 ترلیۆن دۆلار لە ساڵی 2017 , پێشبینی دەكرێت لە ساڵی 2025 دا, سەرمایەكەیان بگاتە 100 ترلیۆن دۆلار, كە لە ساڵی 2010 دا 42,2 ترلیۆن دۆلار بووە, لە ساڵی 2008 دا تەنها 32,8 ترلیۆن دۆلار بووە, واتا لە 10 ساڵی رابردوو زیاتر لە 110% زیادی كردووە,بەڵام ئەوملیۆنێرانەی 30 ملیۆن دۆلار زیاتریان هەیە, سەرمایەكەیان پارساڵ بە رێژەی 12% گەشەی كردووە بووە بە 24,5 ترلیۆن دۆلار, ژمارەیان تەنها 174000 كەسە.
ئەمە لە كاتێكدایە گیرفانی ئەوان پڕتر دەبێت, كەچی قەرزی جیهانی گەیشتۆتە 244 ترلیۆن دۆلار , واتا 318%ی داهاتی نەتەوەیی جیهان. پیاوانی دافوس ساڵ لە دوای ساڵ بەهۆی زیادبوونی سەرمایەكانیانەوە دڵخۆشتر دەبن, ئەم كۆبونەوەیە بۆ رێكەوتن و سەفقاتی ئابووری سیاسی بەكار دەهێنن, سەیر بكەن لە 10 ساڵی رابردوو كە بە ساڵەكانی قەیرانی دورو درێژی سەرمایەداری دەناسرێت , ئەمان مێش مێوانیان نەبووە, ژمارەكان وا دەڵێن نەك دروشمەكان, هەمیشە ژمارەو سەرمایەكەیان زیادی كردووە, لە ساڵی 2009 ژمارەی ملیاردێرەكان 793 كەس بووە, كە خاوەندی 3,6 ترلیۆن دۆلار بوونە, لە ساڵی 2018 بوونە بە 2208 ملیاردێرو خاوەند 9,1 ترلیۆن دۆلار, ژمارەیان 359% و سەرمایەكەشیان 396% زیادیان كردووە.
ساڵی 2000ژمارەی ملیاردێرەكانی جیهان تەنها 470 كەس و سەرمایەكەشیان 898 ملیار دۆلار بووە, لەوساوە سستەمی سەرمایەداری جیهانی چەندین قەیرانی درێژخایەنی توندی بڕی, وەلێ ئەمان لە روی ژمارەو سەرمایەوە هەر زۆربوون و دەوڵەمەندتر بوون, لە كاتێكدا جان بۆل غیتی بەریتانی لەپەنجاكانی سەدەی رابردوو بووە یەكەم ملیاردێر لە جیهاندا, ساڵی 2019 ژمارەیان بەرەو 2500 دەڕوات.10
لە یەخە ئاڵتونییە ملیاردێرەكان كە بەشدار بوون لە دافوسی 2009 كە ئەمساڵیش بەشداری دەكەنەوە, سەرمایەكانیان 6 جار زیادی كردووە , خاوەندی فەیس بووك سەرمایەكەی لە 10 ساڵی رابردوو لە 3 ملیار دۆلارەوە بۆ 55,6 ملیار دۆلار بەرز بۆتەوە واتا 1853% گەشەی كردووە,ستیف شوارزمان سەرۆكی كارگێڕی گروپی بلاكستۆن سەرمایەكەی لە 2,1 ملیار دۆلارەەوە بۆ 10,1 ملیار دۆلارزیادیكردووە …..بە پێی راپۆرتی ساڵی 2018ی ئۆكسفام 82%ی زێدەی سەروەت و سامانی بەرهەم هاتوو لە ساڵی 2017 بۆ 1%ی كۆمەڵگا بووە, 99%ەكەی تریش بە هەر هەمویانەوە 18%یان بەركەوتووە,لە هیندستان 1% تەنها 73%ی بەركەوتووە, لەوەش زۆر وڵات دەست بەتاڵ دەرچوونەو لە زێدەی سەروەت و سامان هیچیان لە نیعمەتی گەشەی ئابوری و سەروەت و سامانی جیهان بەر نەكەوتووە, لە ساڵی 2010 ەوە كرێكاران كرێكانیان تەنها 2% زیادی كردوە, كەچی ملیاردێرەكان داهاتیان 13% چۆتە سەر, لە نێوان 1980 بۆ 2016 , 50%ی هەرە هەژارە دانیشتوانی جیهان 12 سەنتیان لە هەر دۆلارێكی داهاتی جیهان بەدەست هێناوە, كەچی 1%ی هاووڵاتیانی دەوڵەمەندی جیهان 27 سەنتیان بەدەست هێناوە.
ئەمەش هۆكاری ئەوەیە رۆژ لە دوای رۆژ قڵشتی چینایەتی لە جیهاندا دەچێتە سەر, بە پێی راپۆرتی جیاوازی داهاتی ساڵی 2018, 1%ی دەوڵەمەندە ئەمەریكیەكان داهاتیان لە 11% ەوە لە ساڵی 1980 بۆ 20% لە ساڵی 2014 بەرز بۆتەوە, لە روسیا لە 4% لە ساڵی 1980 بەرز بۆتەوە بۆ 20% لە ساڵی 2015, لە چین 6% لە 1978 بۆ 14% لە 2015, ئەمەش پێچەوانەی ئاستی ژیری قەڵەم بەدەستانی بۆرژوازی كوردە كە وا دەزانن دیاردەی هەژاربوون تەنها كوردستانییە,بە پێی ئاماری ناوەندی جیهانی نایەكسانی بۆ ساڵی 2018, لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست 10% دەوڵەمەندەكان خاوەند 61% سامانن ئەمەش بەرزترین رێژەی نایەكسانییە لە ئاستی جیهان, كە هەرێمەكەی خۆمان بەشێكە لێی, لە هیندو بەرازیل و ئەفریقا55 – 54%و باكوری ئەمەریكا 47% و یەكێتی ئەوروپا37%,لە ئاستی جیهانیش1%ی هەرە دەوڵەمەندەكان خاوەند 27%ی سەروەت و سامانی جیهانن, لە ساڵی 1980 تەنها خاوەندی 16%ی بوون,هاوكات لە بەرامبەردا 50%ی هەرە هەژارەكانی جیهان تەنها خاوەند 9%ی سەروەت و سامانی جیهانن.
ئۆكسفام رێگ گرتن لە هەڵاتن لە دانی باج و بەرزكردنەوەی كرێی كرێكاران و سنور دانان بۆ موچەو داهاتی بەڕێوەبەری راپەراندنی كۆمپانیاكان بە رێگا چارەی گونجاو دەزانێت بۆ رێگا گرتن لە بەرز بونەوەی نا یەكسانی, نەك هەڵوەشاندنەوەی خاوەندارێتی تایبەتی, وەلێ كاتێك ترمپ دەبێتە حاكمی جیهان, پێشنیارەكەی بستێك بڕ ناكات, چونكە حكومەت و چین و كۆمپانیا بونەتە یەك دەستگا, 41 ساڵە ئەم حكایەتە روو لە دافوس و دافوسچییە هێقە ئاڵتونییەكان دەڵێنەوە, نەیتوانی بە نیو ئەندازەی راپەڕینی ئێلەگ زەردەكان كاریگەری دابنێت و تەخت و تاراجێك بلەرزێنێت, ئەدی كاتێك لە بری راپۆرتە ساڵانەكان برۆلیتاریاو بریكاریای جیهانی قسەی خۆیان بكەن و شەڕی هێقە رەنگاو رەنگەكان بێتە ناو باریكاردو سەر شەقامەكان چی رودەدات؟.
بە پێچەوانەی ویستی ئۆكسفامەكان,باج لە ساڵی 1970دا بە رێژەی 62% بوو, بۆ 38% كەمبوەوە لە ساڵی 2013, لە وڵاتانی تازە گەشەكردوو 28% و لە وڵاتێكی وەك بەرازیل 10% ەیە.دەوڵەمەندەكانیش نەك رێژەی باجیان بۆ كەمكراوەتەوە, بگرە 7600 ملیار دلاریان لە 2500 شوێنی جیهان لە باج شاردۆتەوە, بەشێوەی گشتی ئێستا دەوڵەمەندەكان و كۆمپانیاكان باجی كەمتر دە دەن وەك لەوكات, بگرە بە كۆمەڵ وڵاتان بڕیار لەسەر كەمكردنەوەی باج دەدەن, كەواتا دافوس و ئۆكسفامەكان 41 ساڵە چی دەكەن و چ بەرهەمێك دەدورنەوە .
زیاد بوونی ژمارەی دەوڵەمەندەكان نیشانەی پێشكەوتنی ئابوری نییە, بەڵكە نیشانەی شكستی سستەمە كە ناتوانێت پارسەنگ رابگرێت و بەرئەنجامی گەشەی ئابووری دادپەروەرانە لە نێوان مرۆڤەكان لە جیهان دابەش بكات, نەك وەك سیاسییەكانی كوردستان پێیان وابوو بوونی هەزاران ملیۆنێر و 30 ملیاردێر نیشانەی پێشكەوتنی كوردستانە.
لە كاتێكدا 3,8 ملیار كەس هیچیان بەر نەكەوت لە نیعمەتی گەشەی ئابوری جیهان بگرە قازانج سەری مایەشی خواردووە,تەنانەت كریستین لاغارد بەڕێوەبەری سندوقی دراوی جیهانی وتی”لە 15 وڵاتی جیهانی سێیەم داهاتی تاك دابەزیوە”كەچی لە لایەكی ترەوە رۆژانە 2 ملیاردێری نوێ چاو هەڵدەهێنن لەسایەی سستەمی سەرمایەداری جیهانی و ژمارەیان لە ئێستادا گەیشتۆتە 2208 كەس تا سەرەتای ئەمساڵ, كە نزیك 90%یان پیاون, لە كاتێكدا ساڵی 2017 ژنان بایی 10 ترلیۆن دۆلار كاری خۆبەخشیان ئەنجامداوە لە ماڵەكانیان, هەرچەندە ئەمساڵ بەشێك لە دانیشتنەكانی دافۆس ژنان بەڕێوەیان بردو 1%ی بەشداری ژنان زیادیكرد بۆ 22%.
دیاردەی جیف بیزۆسپارساڵ ئەمساڵ دوای 7 دەیە لە دایك بوونی یەكەم ملیاردێر لە مێژووی جیهاندا, یەكەم خاوەند سەت ملیار دۆلار لە دایك بوو,ئەویش جیف بیزۆس ” 12-1-1964 “ی ئەمەریكی خاوەنی كۆمپانیای ئەمازۆنە” 5-7-1994 دامەزراوە, نرخەكەی ئەمساڵ ترلیۆنێكی دوای ئەپڵ تێپەڕاند كە دواتر دابەزییەوە, داهاتی ساڵانەی 177,9 ملیار دۆلارە, بیزۆس خاوەند16%ی پشكەكانی كۆمپانیاكەیە, 550000 ژمارەی هێزی كارێتی,لە ئەمەریكا 12 دۆلار كرێی سەعات كاری كرێكارانێتی , بڕیاری داوە پەیوەست بێت بە كەمپەینی 15 دۆلار بۆ سەعاتێكی كار كە سۆسیالستەكان و بیرنەر ساندەرز كاندیدی پێشووی سەرۆك كۆماری پشتیوانی لێدەكەن وەك یەكەم سەرمایەداری ئەمەریكا , لە هیندستانیش كرێكارانی مانگانە 233 دۆلار وەردە گرن, واتا كرێكارێك 150 هەزار ساڵ كاربكات ناتوانێت سەرمایەی بیزۆس وەربگرێت نەك كۆبكاتەوە, هەر خولەكێك بە ئەندازەی 12 ساڵی ئەوانی دەست دە كەوێت ” تەنها22 رۆژی ئەمساڵ 14,5 ملیار دۆلار دەست كەوتی بووە , لە ساڵی 2016 ەوە هاتە ریزی 10 دەوڵەمەندەكەی جیهان و پلەی پێنجەمی بەدەست هێنا,لە ساڵی 2002 لە ریزی 293 ەمین و لە 2006 لە ریزی 147ەمینی ملیاردێرەكانی لیستی فۆربیسدا بووە, ئێستا ناوبراو خاوەند 140 ملیار دۆلارە و دەوڵەمەندترین كەسە لە مێژوی مرۆڤایەتی, بە سەرمایەەیەكەی دەتوانێت چارەسەری نەخوێندەواری وبەشێك لە نەخۆشییە درێژخایەنەكانی وڵاتانی هەژار و ژینگەی جیهان بكات.
چین و دافوسعەولەمەی چوار , شۆڕشی پیشەسازی چوار, رێژەی گەشەی ئابووری جیهان و شەڕی بازرگانی …. ئەمانە بابەتە گرنگەكانی دافوسی ئەمساڵن , لێرەوە دەچنە نێو پیشەسازی زیرەك یاخود زیرەكی دەستكرد و رۆبۆت و …, هەمووشی لە دەورو بەری چین دەخولێتەوە, ئەگەر بەشداریش نەبێت لەناو ناوەندی بابەتەكاندایە.
چینییەكان 40 ساڵ لەمەوپێش بە شاندێكی چەند كەسی بەشداری دافوسیان كرد, تەنها گوێگر بوون نەك قسە كەر, لە كاتی دگمەندا نەبوبێت قسەیان ناكرد, ئێستا پێشبڕكێ لەسەر هێزی یەكەم دەكەن لە جیهان , خاوەند كۆمپانیای زەبلاحی داهێنەر و دووەم هێزی ئابووری و یەكەم هێزی بازرگانی جیهانن, چین هەفتەی دو ملیاردێری زیاددەكات, كۆمپانیاكانیش لە پێشكەوتنی بەردەوامدان, لە روی داهێنانیشەوە هەنگاوی گرنگی ناوە, بۆیە چین بە شاندە 120 كەسیەكەیەوە كە نزیك 4%ی بەشدار بووانە, بەهۆی ئامادە نەبوونی شاندی ئەمەریكا و بەریتانیا و روسیا و فەرەنسا و هیندەوە , بونەتە بابەتی سەرەكی كۆڕبەندەكە, ئاخر چین 30%ی گەشەی ئابووری جیهان دابین دەكات, شادەماری گەشەی ئابووری جیهانە, بۆیە كرۆِبندی ئابووری جیهانیش ناتوانێت خۆ لەباسكردنی لا ببات, لە كاتێكدا بۆتە ئاڵا هەڵگری داكۆكی لە بازاگانی ئازاد لەمڕۆی جیهاندا.
ملیاردێرەكانی كوردستان
ئۆغستینۆس ئێژێت لە وڵاتێك دادپەروەری نەبێت دەبێتە وڵاتی دزان, كوردستانیش وای لێهاتووە دزە گەورەكان لە هەمووان رێزدارترو شەریفترن, بندیواری فەقیر پێی دەڵێن گەندەڵ, سەرمایەداری گەورە كە دز یان شەریكە دزی گەورەیە پێی دەڵێن وەبەرهێن, هەردوكیشیان یەك پرۆسەیان ئەنجامداوە, یەكیان بە خەفیفی ئەوی تریان بە خەستی, وەك سەردەمی شاخ خەفیفە زۆرجار سزاكەی قورستر بوو لە مەفرەزە خاسەی سەقیلە.
دیموكراتیەتی دو بنەماڵە, دووی بچوكیش لەدایك بوندایە, ئەوانیش وەك ئەمیبا زیاد دەكەن بۆ بنەماڵۆكەی بچوكتر لە ئایندە , وەك دیموكراتیەتی رۆمانی وایە, تەنها بۆ خۆیانە , هەموو شتێكیان بۆ خۆیان و كۆیلەكانیان كۆنترۆڵكردووە.ئێمە لە كوردستان خاوەند زیاتر لە 30 ملیاردێری ئاشكراو هەندێكی سیاسی شاراوەین, كەچی ناوی ئاشكراو شاراوەیان لە لیستەكانی فۆربیس و بلۆمبێر و ….. نین, حالەتێك نەبێت بەشداری كۆڕبەند و كۆنفرانسە ئابوورییەكان ناكەن, ناوی ئەوان تەنها لە لیستی خەڵكی كوردستانە, 10 لەوانە كە سەرمایەكانیان ئاشكرایە بریتین لە “ئەحمەد ئیسماعیل خاوەندی كۆمپانیای ماس , خاوەند زیاتر لە 6 ملیار دۆلارە , شێخ باز بارزانی خاوەندی گروپی كۆمپانیاكانی كار و سەرمایەكەی زیاتر لە 4 ملیارد دۆلارە, شێخ فاخیر و براكانی خاوەندی كۆمپانیاكانی قەیوان سەرمایەكەی نزیك 4 ملیار دۆلارە, فاروق مەلا مستەفا خاوەنی گروپی كۆمپانیاكانی فاروقە و خاوەند نزیك 4 ملیار دۆلارە, سیروان بارزانی 80% كۆڕەك سرمایەكەی نزیك 3 ملیار دۆلارە, هادی نەزیرو براكانی یۆبی هۆڵدین زیاتر ل 3 ملیار دۆلار, ئاسۆ یامۆڵكی گروپی كۆمپانیاكانی هەڵەبجە سەرمایە نزیك 3 ملیار دۆلارە , ئازاد حاجی یەحیا و براكانی گروپی كۆمپانیاكانی جیهان 2,5 ملیار دۆلار, پێشڕەو ئاغا دزەیی گروپی كۆمپانیاكانی فالكۆن 2 ملیار دۆلار, سەعد فایەق كۆڵەك كۆمپانیاكانی كۆڵەك زیاتر لە 1 ملیار دۆلار- 15 ملیاردێرو 5 هەزار ملیۆنێر هەیە دیپلۆماتیك مەگەزین ” , كۆی گشتی ئەم 10 ملیاردێرە كە ناوی هیچیان لە لیستە جیهانییەكان نییە, خاوەند 30,500 ملیار دۆلارن, خاوەند 5 ساڵ بودجەی سەرجەم هاووڵاتیانی كوردستانن, دەبێت ئەم جیهانە چەند ملیاردێری شاراوەی وای هەبێت كە فۆربیس و دافوسەكانیش نایان دۆزنەوە.
لە كۆتادا دەڵێم لە سایەی دافۆسچییەكانەوە , 60% خەڵكی جیهان چاوەڕوانن هەلێكیان بۆ رێكەوێت كۆچ بكەن, كەواتە جەهەنەمەكەی كوردستان تەنها نییە , ئەگەر پرۆلیتاریای رۆمانی لەسەر كۆیلەكان دەژیان وەك ماركس وتەنی, ئەوا ئەمرۆ دافۆسچییەكان لەسەر پرۆلیتاریای جیهانی دەوڵەمەندتر دەبن, كەواتا تەنیا نیین 1000 هێندەی ئێمە خەڵك لە نیشتمانی خۆیان بێزارن.
لە شانشینی بووندا، نەکردەکان وەکو ئەگەری کردن دەمێننەوە، چونکە لەو شانشینەدا، هێزی گەورە خۆیان مەڵاس داوە. لە بنەڕەتدا، ئەو هێزانە لە بوونەوە دێن بۆ ئەوەی نوێنەرایەتی بوون بکەن. لەژێر سایەی پێکهاتەی هێز بە گشتی و مانیفێستە جیاوازەکانیدا، بوون لە ژیاندا و هەموو پڕۆژەکانی وزە وەردەگرن. یەکێک لەو هێزە گەورانە خۆشەویستییە. ئەو هێزە دەمانخاتە بەردەم شۆڕشی بیرکردنەوەی جیاواز لە ژیاندا. وەک هەموو هێزێکی تر، لە بیرکردنەوەی ئێمەدا ئەو هێزە بە بۆچوونی جەماوەری و هەلومەرجە سەختەکانی ژیان لە ناوەڕۆکەکەی خۆی دوور خراوەتەوە. ئەو بیرکردنەوەیەی، بە زمانی (هایدیگەر) بێت، ڕاستیی بوونمان بۆ نەدۆزێتەوە، لە ناوەڕۆکە بنەڕەتییەکەی خۆی دابڕاوە. لە ئەنجامدا، تێڕامان لە خۆشەویستی دوور لە پێناسی کۆمەڵایەتی و دوور لە ستایشی هۆنەرانەی ڕووکەش بۆ واڵا دەکات و ڕێگەمان دەدات هەر خۆمان بە تەنیا خاوەن تێگەیشتنی خۆمان بین بۆ وزە پەنهان و شاراوەکانی ناوەوەمان. وزەکانی بوون ئەوانەن، کە هەموو بوون ئاسۆیانە و ستوونیانە بەرەو پەرەسەندن پاڵ دەنێن.
بۆ دەمانەوێت لە خۆشەویستی تێبگەین؟ بۆچی لە جیاتی هیچ شتێكی تر، ئێمە پەنا بۆ تێگەیشتن دەبەین؟ پێ دەچێت ئەو پارچە هۆنراوەی (فردریک نیتچە) لە پەرتووکی (زانستی هۆژی) وەڵامێک بێت بۆ ئەو پرسیارە:
“بە شەکەتی بەدواگەڕان مەزن بووم و
خۆم فێری ڕێگا دۆزینەوە کرد
بەو گەردەلوولەی جارێک ڕاماڵدرام
ئێستا بە شوێن ئاڕاستەی با-یەکەی دەڕۆم. “
خۆشەویستی دەتوانێت ئەو گەردەلوولە بێت، کە ئەگەر بە ئاڕاستەی با-یەکەی، وەک ئەوەی (نیتچە) ئاماژەی پێ دەدات، ڕووەو ئاسۆ نەڕۆین، لە خۆیدا ڕامان دەماڵێت. گەردەلوول کاتێک توانای ڕاماڵینی هەیە، کە ئەگەر بە هێزێکی گەورەوە هەڵ بکات. هەرچەند ئەو هێزە گەورەتر بێت، هێندە زیاتر کاریگەرییەکانی گەورە دەبێت. لە ڕاستیدا، ئەوەی (نیتچە) ئاماژەی پێ دەدات، گەردەلوولی ڕاستەقینە نییە، بەڵکو ئەو هێزانەن، کە لە ناوەوەی ئێمە هەڵدەقوڵێن. ئێمە هەرچەند دژ بە ئاڕاستەی ئەو هێزانە هەنگاو بنێین، هێندە زیاتر ڕادەماڵدرێین. هەر لەبەر ئەوەیە، کە لە بەرهەمەکانیدا، (نیتچە) بەردەوام پێداگری لە هێزی خوڕسکەکانی مرۆڤ دەکات، تەواو پێچەوانەی ئەوەی ئایین فێرمان دەکات. هۆکارەکە ڕوونە؛ خوڕسکەکان لە بوونەوە دێن و سەر بە بوون و ژیانن. هەتا ئەو کاتەی خوڕسکەکان هەبن، بوونەوەران بۆ هێز تێدەکۆشن. خوڕسک (غەریزە) سەر بە ژیانە و دەیەوێت ژیان بەرەو پێشەوە ببات. هۆکاری هەوڵدانمان بۆ تێگەیشتن لە هێزی خۆشەویستی ئەوەیە، کە مادام خۆشەویستی هێزە و لە هەرە ناوەوەی بوونەوە سەرچاوە دەگرێت، ئەگەر بە پێچەوانەی ئاڕاستەکەی بەرەو ئاسۆ بڕۆین، ڕامان دەماڵێت. نەک هەر ئەوە، بەڵکو هێزە ئاگرینەکەی خۆشەویستی، ئەو کاتەی لە دژی هەنگاو دەنێین، لە ئاستماندا یاخی دەبێت و تا دواین پڕوشکی خۆی شەڕمان پێ دەفرۆشێت. خۆشەویستی هێزێکە دژ بە ڕاهاتن و دەستەمۆییەکانی مرۆڤ دەجەنگێت و لە هەمان کاتدا مرۆڤ بە وزەی جیاوازەوە دەخاتە بەردەم ئەگەرە کراوەکانی بەردەم بوون. لەگەڵ ئەوەشدا، ئاڕاستەی باسەکەمان لەسەر بۆچوونەکانی (نیتچە) بونیاد ناندرێت، بەڵکو هەوڵ دەدرێت خوێندنەوەیەکی بوونگەرایانە بۆ خۆشەویستی بکرێت، بە تایبەت لەبەر ئەوەی باسەکەمان لەژێر ڕۆشنایی بۆچوونەکانی (سۆرێن کیاکەگارد) بەرەو قووڵاییەکی نەزاندراو دەچێت.
لە یەکێک لە نامە خۆشەویستییەکانی بۆ (هانا ئارێنت)، (مارتن هایدیگەر) باسی خۆشەویستییەکمان بۆ دەکات، کە پێویستە لە (هەرە کڕۆکی بوون) بپارێزرێت ، وەک دەنووسێت،
“ئێمە بۆمان ڕەخساوە یەک بناسین: پێویستە ئەوە لە وەکو دیارییەک لە هەرە کڕۆکی بوونمان هەڵگرین و خۆمان لەوە دوور بگرین، کە لە ڕێگەی خۆ-فریودان سەبارەت بە پاکیەتی ژیان، بیشێوێنین.”
مەبەستەکەی (هایدیگەر) ڕوونە؛ خۆشەویستی لە هیچ کوێیەک نا، لە هەرە کڕۆکی ناوەوەی بوونی ئێمەوە دێت و پێویستیشە هەر لەوێدا بپارێزرێت. بەڵام چونکە نوێنەرایەتی قووڵاییەکانی بوون دەکات، خۆشەویستی ئەو کاتەی باڵەکانی بەسەر ئاسمانی بوونی ئێمەدا بڵاو دەکاتەوە، بۆمان ڕوون نابێت بەرەو کامە ئاسۆ دەفڕێت و بەرەو کامە سەرزەمین بوون ئاڕاستە دەکات. ئێمە تەنیا یەک شت دەزانین، ئەویش ئەوەیە، کە هێزی خۆشەویستی سەرسورهێنەرە. هەرچەند لێشمان هەڵگەڕێتەوە، هەرچەند لێشمان یاخی بێت و بوونمان ڕووەو مەترسی گەورە ئاڕاستە بکات، هێشتا پێگەی خۆی لە ناوەوەماندا لە دەست نادات. ئەگەر بە گڕوتینی ئاگری خۆشەویستیش چەندجار و جارانی زۆر بسووتێین، هێشتا لە ئەندێشەماندا پەیکەری نەمریی بۆ یادەرەورییەکانی خۆی دروست دەکات و یادی سووتانی خۆی لەناومان دەکاتەوە، وەک بڵێی هەمیشە وەک ئەگەری داهاتوو خۆی لەبەردەممان بەرز بکاتەوە.
(هایدیگەر) دەیەوێت گوتاری خۆشەویستی لە گوتارەکانی تر، لەوانە ئەو وەهمانەی، کە ئەوە بەسەر مرۆڤدا دەسەپێنن لەژێر ناوی پاراستنی پاکیەتییەکانی ژیان وا لە هێزەکانی بهێنێت، بپارێزێت. پاکیەتی ژیان ئەو بۆچوون و بەربەستانەن، کە بە هۆیەوە ژیانی ئازاد لە تاک داگیر دەکرێت. بە واتایەکی تر، ئەو پرۆژە ڕەوشتیانەن، کە ڕەزامەندی گشتی لەسەرە و لەگەڵ سەربەستیی تاک یەک ناگرنەوە.
پرسیارێکی بنەڕەتی ئەوەیە، کە ئایا دەکرێت خۆشەویستی لە بوونەوە بێت و دژ بە بوون بێت؟ ئایا دەکرێت خۆشەویستی ببێت بە هۆکاری ئەوەی ئێمە لە بوونەوە بۆ بۆ ناو خەرندی مردن هەڵدا؟ یان، ئایا دەکرێت ئێمە بەهۆی خۆشەویستییەوە پڕ بین لە هەیەجان و بفڕین بۆ بەرزاییەکانی ئاسوودەیی، بەڵام لە دەمە تاریکەکانیدا، ئەو کاتەی ژیانمان دەکات بە پارچەیەک لە تاریکییەکی سامناک و کوشندە، بەرگەی ئازارەکەی نەگرین و بەو هۆیەوە هەتا بۆمان دەکرێت خێراتر خۆمان بخەینە ناو بۆشایی مردن؟
مەبەستمان چییە، کە ئەو هێزە لە بوونەوە دێت؟ تەواوی مێژووی مرۆڤایەتی، هیچی نەسەلماندبێت، ئەوەی سەلماندووە، کە تاوەکو ئەو ساتەی ئێستامان، هیچ بەڵگەیەک نییە، کە مردووەکان هەستی خۆشەویستییان بۆ یەکتر و بۆ ئێمەی زیندوو هەبێت. تاوەکو ئێستا، هیچ مردوویەک هەستی خۆشەویستی بۆ کەسێکی زیندوو دەرنەبڕیوە. بۆ ئەوەی کەسێک بتوانێت خاوەن خۆشەویستی بێت، دەبێت و پێشمەرجە، کە سەرەتا بوونی هەبێت. بۆ ئەوەی کەسێک هێزی هەبێت و ئەو هێزە بە کار بهێنێت، پێویستە بوونی هەبێت. دەکرێت زیندووەکان هەستی خۆشەویستیان بۆ مردووەکان هەبێت، دەکرێت هێز بە پڕۆژەی مردووەکان ببەخشن، بەڵام نەکردەیە مردوویەک هێز بە زیندووەکان ببەخشێت. خۆشەویستی لە نەبوونەوە نایەت، بەڵکو هەمیشە هێزێکی شاراوەیە لە بووندا. ئێمە هێشتا ئەوەیش نازانین، کە ئاخۆ مردنیش هێزێکی تری بوون نییە، چونکە ئێمە کاتێک دەمرین، کە بوونمان هەبێت. کەس ناتوانێت لە نەبوونەوە بچێت بۆ ناو نەبوون. ئایا مردنیش ئەو ئاگرە نییە، کە پڕوشکی بوون بۆ خۆی دەگەڕێنێتەوە؟ یان وەک ئەوەی ئاگرێک پڕوشکێک لە خۆی فڕێ دەدات و دواتریش ئەو پڕوشکە ژیانێکی دوور لە ئاگرە گەورەکە دەژیێت و لە هەمان کاتدا هەموو پێکهاتە و نهێنییەکانی ئەو ئاگرەی لە خۆیدا هەڵگرتووە، بوونیش ئەو پڕوشکە سەربەستە بێت و بە مردن خۆی بگوازێتەوە بۆ فۆڕمی جیاوازتر؟ هەتا بوون هەبێت، هەموو ئەگەرەکان، بە مردنیشەوە کراوەن و لەبەردەمان دان. لەبارەی خۆشەویستی، هەمان هۆکار وا لە (هایدیگەر) دەکات، کە (کڕۆکی بوون) بە نیشتیمانی خۆشەویستی دابنێت. لەوە زیاتر، هیچ کەسێک ناتوانێت لە جیاتی کەسێکی تر ئەزموونی خۆشەویستی بکات. خۆشەویستی هەر کەسێک وابەستەیە بە ئەزموونی ئەو کەسە. دەشێت ئەو خۆشەویستییە ببێتە پێوەندیی نیوان کەسێک، دووان، سیان و کۆمەڵێک، بەڵام هەر یەکێک لەو کەسانە بە جیا ئەزموونی ئەو خۆشەویستییە دەکەن. بۆ ئەوەی ئەوانیش ئەو ئەزموونە بکەن، پێشمەرجە کە بوونیان هەبێت.
لە پەرتووکی (ترس و لەرز)، (سۆرێن کیاکەگارد) دەمانخاتە بەردەم هێزی باڵای خۆشەویستی و دەنووسێت:
“نەخێر، نابێت تاقە کەسێکی مەزن لەبیر بکرێت. بەڵام هەر کەسەو بە ڕێگەی خۆی مەزنە و هەر کەسێکیش بە پانتای ئەو شتەی خۆشی ویستووە، مەزنە. ئەوەی خۆی خۆش دەوێت، بۆ خۆی مەزنە و ئەوەی ئەوانی تری خۆش دەوێت، بە هۆی ئەو خۆتەرخانکردنە ناخۆپەرستییەی مەزن دەبێت، بەڵام ئەوەی خوای خۆش ویستووە، لەهەموویان مەزنتر دەبێت.”
لە دیدی (کیاکەگارد)، خۆشەویستی و ئەو بابەتەی ئێمە خۆشەویستیمان بەرانبەری هەیە، بڕیار لەسەر مەزنی ئێمە دەدەن. وەک خۆی ئاماژەی پێ دەدات، کە ئەگەر کەسێک بە تەنیا خۆی خۆش بوێت، بە تەنیا بۆ خۆی مەزنە. بەڵام، باڵاترین فۆڕمی خۆشەویستی، خۆشویستنی خوایە. لە دیدی ئەو، ڕەگی هەر خۆشەویستییەک دەچێتەوە سەر خۆشەویستیی یەزدانی، بۆیە (کیاکەگارد) پێداگریی لەسەر بە پێشەنگزانینی خۆشەویستیی یەزدانی لە سەرووی هەموو جۆرە خۆشەویستییەکانی تر دەکاتەوە. بە ڕەچاوکردنی ئەو کاتەی (کیاکەگارد) تێیدا ژیاوە، دەستەڵاتی کڵێسە حاشاهەڵنەگر بوو. نووسینە جیاوازەکانی لەبارەی مەسیحیەت و پیاوانی ئایینی وای کرد، کە لە کاتی مردنیدا، هیچ کەشیشێک لە شاری (کۆپنهاگن) ئامادە نەبێت ڕێوڕەسمی بەخاکسپاردنەکەی بەڕێوە ببات. بەڵام لە کۆتاییدا، یەکێک لە کەشیشەکان، کە هاوڕێی کۆنی باوکی بوو، ڕێوڕەسمەکەی بەڕێوە برد.
بۆیە تێگەیشتنی ئەو بۆ خوا جیاوازە لە تێگەیشتنە ئایینەکان. لە هەمان کاتدا، مەبەستی (کیاکەگارد) لەبارەی خۆشەویستی ڕوونە. گەورەیی خۆشەویستیی هەر کەسێک بڕیار لەسەر مەزنیی ئەو کەسە دەدات. ئەگەر کەسێک بە تەنیا خۆشەویستی لە هەستی سۆزدارانە بۆ کەسێک یان بۆ چەند کەسێک کورت بکاتەوە، ئەو کورتکردنەوەیە ڕووبەر بۆ مەزنی ئەو کەسە دادەنێت. ئەوەی خاوەن گەورەترین خۆشەویستییە، ئەو کەسە پێویستە خاوەن گەورەترین پێگە بێت لە یادەوەری ئێمەدا.
بە گشتی لە بیرکردنەوەی ئێمەدا خۆشەویستی لە چوارچێوەی پێناسە سۆزدارییەکان دەرنەچووە. خۆشەویستی لە کۆمەڵگەی ئێمەدا ڕووبەرەکەی بچووکە و ئەو ڕووبەرە سنووردارەش کەسی بچووک بەرهەم دەهێنێت. گەورەترین خۆشەویستی بۆ خوایە، بەڵام وێنەی ئێمە بۆ خواش بچووکە و سنووردارە. لە باشترین حاڵەتدا، خوا پاسەوانە گەورەکەی دۆزەخ و بەهەشتە. خوا ئەوەیە، کە بە وشە داهێندراوەکانی مرۆڤ، ترس و تۆقاندن بڵاو دەکاتەوە و بەسەرمان دەسەپێنێت، کە پشت لە جیهانی ڕاستەقینە بکەین. بە گشتی، وێنەی ئێمە بۆ خوا هەمان ئەو وێنەیە، کە بۆ بۆ جەللادێکی خوێن سارد هەمانە و هەر چەند دەشزانین، کە وەها بوونەوەرێک زۆر دڕندەیە، بەڵام هێشتا دەمانەوێت لەچاوی ئەو دڕندەیە میهرەبانی بدۆزینەوە بۆ ئەوەی لێمان خۆش بێت. ئەوە هەمان لۆگیکی (ماکیاڤیللی)یە، کە لە پەرتووکی (شازادە) پێداگری لەسەر دەکات. (شازادە) کاتێک بە هۆی شەڕ خاکێکی تر داگیر دەکات، سەرەتا پێویستە کەسێک ڕاسپێرێت بۆ ئەوەی دەست بکات بە کوشتاریەکی لەناکاو و ژمارەیەک لە خەڵکە داگیرکراوەکە بکوژێت.
لەو ڕێگەیەوە، خەڵک هەرچەند دەزان جەللادەکە دڕندەیە، بەڵام هێشتا هەوڵ دەدەن میهرەبانی و لێبوورەدەیی لە چاوەکانی ئەو جەللادە ببینن. بۆیە دوای ئەو کوشتارە، شازادە پێویستە جەللادەکە بکوژێت، بۆ ئەوەی وێنەی خۆی بە گوماناوی بهێڵێتەوە و خەڵکیش بە ترس و گومان و لە هەمان کاتدا بە کەسێکی لێبوردە لێی بڕوانن، کە تۆڵەیان بۆ دەکاتەوە، چونکە ئەوان بە گومانن لەوەی، کە هەر لە بنەڕەتدا ئەو جەللادە ڕاسپاردەی شازادە خۆی بوو یان کەسێک بووە دەرفەتی لە داگیرکاری هێناوە و بەناوی شازادە مەیدانەکەی کردووە بە کوشتارگە. وێنەی ئێمە و ئەوەی ئایین پێمان دەبەخشێت سەبارەت بە خوا هەمان شتە؛ خوا دۆزەخێکی گەورەی دروست کردووە و خەڵكی تێدا دەسووتێنێت، واتە ئەوە دیوە هەرە ترسناکەکەیەتی و ئێمە دەزانین، کە خاوەن وەها دیوێکی ترسناکە، لە لایەکی ترەوە بانگەشەی میهرەبای و لێ خۆشبوون دەکات. لەبەر ئەوە بچووکی تێگەیشتنی ئێمە بە هۆکاری ترس و لەرز و ڕووکەشی بەردەوام بچووکترمان دەکاتەوە. لە کاتێکدا خوا ئەو وێنەیەیە، کە ئێمە بۆ بوونێکی باڵاتر دامانناوە. خۆشەویستیی یەزدانی لێرەدا خۆشەویستنی ئەو ئەگەرە گەورانەیە، کە لەبەردەم مەزنبوونی ئێمەدان. کاتێک مرۆڤ خۆی لەناو بەربەستی سرووشتی دەبینێتەوە و خاوەن ویستێکی باڵاشە بۆ هەڵکشان بەسەر خۆیدا، تێکۆشان بۆ گەیشتن بە ئاستە باڵاکانی بیرکردنەوە و زاڵبوون بەسەر خۆدا، گونجاوتر دەردەکەوێت ئەگەر خاوەن دڵنیاییەکی گەردوونی بێت، کە خوایە. بە واتایەکی تر، لەبەردەم هەلومەرج و بەربەستەکاندا، بە ئافراندنی وێنەیەکی باڵاتر بۆ هێزی بوون، پەنابردن بۆ خوا پەنابردنە بۆ ئەو هێزەی لە بوونەوە دێت و بوون دەخاتەوە بەردەم خۆی. کەواتە دەشێت ڕاڤەی ئێمە بۆ خۆشویستنی خوا بریتی بێت لە پەیوەستکردنی خوا بە خۆمانەوە؛ خوایەک کە بوونی پەیوەستە بە بوونی ئێمەوە. ئەوەی ئێمە و خواش کۆ دەکاتەوە بوونە، چونکە بۆ ئەوەی خوا هەبێت، دەبێت ئێمە هەبین.
مرۆڤ بۆ ئەوە دەجەنگێت، کە خۆشی دەوێت. جەنگان لەپێناو ژیان بۆ ئەوەی هەلومەرجەکانی خۆمان بخەینە ئاستی بوونمان گەورەترین دەستکەوتی خۆشەویستییە. لەژێر ئەو رۆشناییەدا، وەک (کیاکەگارد) لە پەرتووکی (کارەکانی خۆشەویستی) پێداگری لەسەر دەکات، خۆشەویستی هێندە هەست نییە هێندەی کردارە. ئەوە ئەوەمان بۆ ڕوون دەکاتەوە، کە خۆشەویستی لەپێناو ئەوە نییە مرۆڤ هەست بە خۆشی بکات، چونکە ئەو جۆرە خۆشەویستییە ئیرۆتیکییە، بەڵکو ژیانەکردنە بە خۆشەویستییەوە. ئەو کەسەی خاوەن خۆشەویستییە لە ژیاندا، ژیاندۆستی دەبێت بە بەشێکی دانەبڕاو لە ژیانکردنی. ئەوە لە خۆیدا ئاماژەیە بەوەی، کە خۆشەویستی، وەک (کیاکەگارد) فێرمان دەکات، پەیوەستبوونی ئێمەیە بە ژیان لەپێناو ژیان.
هەر لەبەر ئەوەیە، کە لە پەرتووکی (ترس و لەرز)، تێمای سەرەکی باسەکە بۆ هاوپێوەندیی نێوان خۆشەویستی و باوەڕ تەرخان دەکات. بە هێنانەوەی بەسەرهاتی (ئەبرەهام/ئیبراهیم)ی پەیامبەر لە ئامادەیی ئەو بۆ قوربانیکردنی (ئیساک/ئیسماعیل)ی کوڕی بۆ خوا، (كیاکەگارد) ئەو هاوپێوەندییە بەرفراوانتر دەکات. لە دیدی ئەو، (ئەبرەهام)ی پەیامبەر خۆی لەنێوان خۆشەویستی خوا و کوڕە تاقانەکەی دەبینێتەوە. لە لایەکەوە خوا یەک لە دوای یەک دێتە خەونەکانی (ئەبرەهام) و داوای لێ دەکات کوڕە تاقانەکەی بۆ سەرببڕێت و بیکات بە قوربانی، لە لاکەی ترەوە، ئەو کوڕە خۆشەویستترینیەتی لە ژیاندا: (ئەبرەهام)ی پەیامبەر لە بەیانییەکی زوودا لە خێمەکەی دێتە دەرەوە و بەرەو چیای (موریا) بەڕێ دەکەوێت. پاش سێ ڕۆژ و لە بەیانی ڕۆژی چوارەمدا، چەقۆکەی دەردەهێنێت و دەیەوێت سەری کوڕەکەی ببڕێت تا بیکات بە قوربانی بۆ خوا. هەرچەند (ئیساک) لە باوکە پیرەکەی دەپاڕێتەوە، دەپاڕێتەوە بۆ ئەو ڕۆژە خۆشانەی هەیبووە و دەیبێت، بۆ گەرموگوڕی ماڵ و بۆ ئەو تەنیاییە و ئازارانەی لە دوای مردن پێی دەگات، بەڵام (ئەبرەهام) پێ لەسەر جگەری خۆی دادەنێت و دەیەوێت فەرمانی خوا بە جێ بگەیەنێت. (کیاکەگارد) بۆچوونی وایە، کە (ئەبرەهام) سەروەری باوەڕە. ئەو ئامادە بوو، کە خۆشەویستیی باوکانەی خۆ بکات بە قوربانی خۆشەویستیی خوا. بۆیە لای ئەو، ئەو جۆرە خۆشەویستییە باڵاترینە و باوەڕی (ئەبرەهام)یش بەرزترینە.
بەڵام (کیاکەگارد) لەو نموونەیەدا مەبەستی ئەوە نییە، کە مرۆڤ کوێرانە بە دوای باوەڕی خۆی بە خوا بکەوێت. واتە لەپێناو خوادا ئامادەی کوشتن بێت و وەکو دەستکەوتێک بیبەخشێتەوە بە خوا و ئەوانی تر، بەڵکو ئەوەی (کیاکەگارد) پێداگری لەسەر دەکات پاراستنی خۆشەویستییە لە ویستە خۆپەرستییەکان. خۆشەویستیی (ئەبرەهام)ی پەیامبەر بۆ (ئیساک) خۆشەویستییەکی باوکانەیە، کە ڕەگی دەگەڕێتەوە بۆ خۆپەرستی. (ئەبرەهام) بۆیە (ئیساک)ی هێندە خۆش دەوێت، چونکە کوڕیەتی. ئەگەر کوڕی نەبووایە، تا ئەو ڕادەیە خۆشویستن مەحاڵ دەبوو. لە دیدی (کیاکەگارد) مادام (ئەبرەهام) ئامادە بوو لەپێناو خۆشەویستی بۆ خوا و باوەڕەکەی کوڕە تاقانەکەی بکات بە قوربانی، ئەوا (ئەبرەهام) هێزی خۆپەرستی و خوڕسکەکانی تێپەڕاندووە و وەک کەسێک لە دەرەوەی بەرژەوەندییە کەسییەکانی خۆی باوەڕی هەیە. ئامادەبوونی (ئەبرەهام) لە بە قوربانیکردنی کوڕەکەی لە هێزی باوەڕی ئەوەوە بۆ خوا هاتووە. ئەو باوەڕە (ئەبرەهام)ی بۆ ناخۆشترین و پڕ ئازارترین ساتەکانی ژیان ئامادە کردووە؛ هێزی ئەو باوەڕەیە، کە وا لە (ئەبرەهام) دەکات بەسەر تەواوی بەربەستەکان زاڵ بێت و خۆی بۆ تەواوی ناخۆشی و ئازارە سەختەکان ئامادە بکات. (ئەبرەهام) کوڕەکەی سەرنابڕێت، بەڵام ئەو ئامادەییەی بۆ دەستبەرداربوون لە خۆشەویستییە خۆپەرستییەکەی وا دەکات ببێت بە کەسێکی نموونەیی. لەبەر ئەوەیە، کە (کیاکەگارد) خۆشەویستیی خۆپەرستانە و سۆزدارانە دەخاتە خانەی خۆپەرستی. لای ئەو دەستبەرداربوون لە خۆپەرستی و زاڵبوون بەسەر ویستە کەسییەکان باڵاترین ئاستی خۆشەویستییە. وەکو تر، (کیاکەگارد) نکۆڵییەکی گەورە لەوە دەکات، کە خۆشەویستی بۆ ئەم ژیانە و جیهانەی ئێستا نەبێت، چونکە ئەو کەسەی ئەم ژیانە و جیهانەی ئێستای خۆش دەوێت، نیگەرانی ئەوە نابێت لە دوای مردن چی بەسەر دێت مادام ئەو ژیانەی کە ژیاوە بە خۆشەویستییەکی گەورە و دوور لە خودپەرستی بووە. ئەو کەسەی بۆ پاداشتی ژیانی ئەو دیو جیهان دەکات بە قەسابخانە لەپێناو پاداشتی خۆپەرستییە، چونکە ئەو دەیەوێت لە ڕێگەی کوشتن و ئازاردانی ئەوانی تر بە باشترین شوێنی جیهانی ئەو دیو بگات. ئەو جۆرە خۆشەویستییە دوورە لە خۆشەویستی بۆ خوا، چونکە ئەگەر خوا مەبەستی ئەوە بووایە، کە مرۆڤی بۆ بکرێت بە قوربانی، لە بنەڕەتدا (ئەبرەهام) وازی لە کوشتنی کوڕەکەی نەدەهێنا. بۆیە لە دیدی (کیاکەگارد) ڕەتکردنەوەی ئەم ژیانەی ئێستا و چاوەڕوانبوون بۆ مردن دوورە لە باوەڕ. ئەو نموونەیە بۆچوونەکەیمان زیاتر بۆ دەردەخات:
” (ئەبرەهام) باوەڕی هەبوو و باوەڕەکەی بەم ژیانە بوو. بەڵێ، ئەگەر باوەڕی ئەو تەنیا بۆ ژیانی داهاتوو بووایە، بەبێ گومان هەموو شتێکی فڕێ دەدا و بۆ ئەوەی بەخێرایەکی بێ وێنە لەم جیهانەی، کە شوێنی ئەو نەدەبوو، دەربچێت. بەڵام باوەڕی (ئەبرەهام) لەو جۆرە نییە. ئەگەر ئەو جۆرە هەبێت، لە ڕاستیدا ئەوە باوەڕ نییە، بەڵکو دوورترین ئەگەری باوەڕە…
بەڵام (ئەبرەهام) باوەڕی بە تەنیا بۆ ئەم ژیانە بوو، بۆ ئەو خاکەی تێیدا پیر دەبێت، لە لایەن خەڵکەکەیەوە ڕێزی لێ دەگیرێت، لەلایەن نەوەی سەردەمەکەی ئاسوودە بێت، بۆ هەتاهەتایە بەهۆی (ئیساک)ەوە لە بیر بێت، بۆ ئازیزترین شتی لە ژیانیدا، کە بە جۆرە خۆشەویستییەک لەخۆی گرت زۆر هەژارە ئەگەر دەربڕێنەکەمان ئەوە بێت، کە وەفادارانە ئەرکی باوکانی خۆی بە جێ گەیاند لە خۆشویستی کوڕەکەی، کە لە ڕاستیدا لە وشەی فەرمانەکان [فەرمانەکانی خوا] بە بەڵگەوە هەیە: ‘ئەو کوڕەی، کە خۆشەویستترینتە.” یاقوب دوانزدە کوڕی هەبوو و یەکێک لەوانی خۆش ویست؛ (ئەبرەهام) یەک کوڕی هەبووە، ئەو کوڕەی خۆشی دەویست.”
پشتکردنە جیهانی ئێستا و هەوڵنەدان بۆ بەرەوپێشبردنی دۆخ و هەلومەرجەکانی ژیان لەژێر ناوی باوەڕبوون بە خوا و خۆشەویستی بۆ خوا هەموو شتێک بێت باوەڕ نییە، بەڵکو ویستێکی تێکدەرانەیە بۆ ژیان. (کیاکەگارد) پێداگری لەسەر ژیان دەکاتەوە و لە باوەڕی ناڕەسەن دەیپارێزیت. لەو هاوکێشەیەدا خۆشەویستی بۆ خوا خۆشەویستی نییە بۆ کەسێکی باڵاتر لە ئێمە، کە لە دەرەوەی بوونە، بەڵکو خۆشەویستییە بۆ ئەو هێزەی لە بوونەوە سەرچاوە دەگرێت و توانای خستنەبەری بوونی بە بوونەوە هەیە. ئەو هەوڵە بۆ پەیوەستبوونی ئێمە نییە بە هێزێک، کە نادیار بێت و دەرفەتی قۆستنەوەی ئەو نادیارییە ببێت بە بەشێک لە تاکتیکی ئەوانەی دەیانەوێت لە مەیدانی هێز لە هەرە براوەکان بن و بڕیار بەسەر ئێمەدا بسەپێنن، بەڵکو بۆ ئەوەیە، کە ئێمە بە تەنیا نوێنەرایەتی ئەو هێزە بکەین، کە لە بنەڕەتدا هەر خۆمانین.
لە ڕێگەی باسکردنی خۆشەویستی بۆ خوا و ژیانکردن بە خۆشەویستییەوە، (کیاکەگارد) پێداگری لەسەر ئەوە دەکات، کە خۆشەویستی لە خۆپەرستی و بەرژەوەندییە کەسییەکان بپارێزرێت. خۆشەویستی هەستخۆشی نییە و ئامانج لێی چێژوەرگرتن نییە، بەڵکو هێزی ژیانکردنە بەوپەڕی بەکارهێنانی وزەکان بۆ بەرەوپێشبرنی ژیان. خۆشەویستی لەهەرە قووڵاییەکانی بوونی ئێمەوە دێت و پێویستیشە بخرێتە خزمەت بوون و ژیان. ئێمە دەزانین، کە خوا هیچی تر نییە، جگە لە بوون. ئەم بۆچوونەش لەو ڕوانگەیەوەیە، کە خوا کاتێک هەیە، کە بوونی هەبێت. هەر بۆیە باسی خوا هەیە یان خوا نییە لە ڕووی لۆگیکییەوە نادروستە. کەسێک ناتوانێت بڵێت من باوەڕم بە خوا نییە، چونکە ئەگەر خوا هەبێت، هەر دەبێت باوەڕمان پێی هەبێت. پرسیاری دروستتر ئەوەیە، کە ئاخۆ خوا بوونی هەیە یان بوونی نییە. کاتێک ئێمە وشەی (بوون) زیاد دەکەین، واتە (بوون) کێشە سەرەکییەکەیە نەک خوا، لەبەر ئەوەی ئەگەر خوا بوونی نەبێت، باسکردن لە خوا بەتاڵە. لەو ڕوانگەیەوە بۆ ئەوەی خوا هەبێت، دەبێت سەرەتا بوونی هەبێت. گرنگ نییە ئەو بوونە باڵاترینە یان نا، چونکە بێگومان بوون باڵاترینە. هەر لەبەر ئەوەیە، کە بوون، کە بوونی خواشە لێرەدا، باڵا و پێشمەرجە. هەر شتێکیش بوونی هەبێت، بە تەنیا ناتوانێت بوونی هەبێت، بەڵکو بوونی ئەو وابەستە دەبێت بە بوونی ئەوانی تر و گەردوون. لە باسکردنی خواش، ئێمە ڕووبەڕووی هەمان لۆگیک دەبینەوە: بۆ ئەوەی خوا بوونی هەبێت، دەبێت ئێمەیش بوونمان هەبێت. ئێمە ئیستا، کە بوونمان هەیە، بە تەنیا ناتوانین هەبین، بەڵام بەبێ بوونی ئێمەیش، بوون و نەبوونی هیچ هێزێکی تر کێشەی ئێمە نییە، مادام ئێمە کاتێک دەتوانین کێشەمان هەبێت، کە بوونمان هەبێت. (کیاکەگارد) بەردەوام دەبێت و دەنووسێت:
“هەر وەک چۆن گۆمێکی بچووک لەهەرە قووڵایی سەرچاوەیەکی شاراوە، کە تاوەکو ئێستا هیچ چاوێک نەیبنیووە، سەرچاوە دەگرێت، ئاوا خۆشەویستیی کەسێک زۆر زیاتر لەو قووڵایییە لە خۆشەویستیی خوا سەرچاوە دەگرێت. ئەگەر ئەو سەرچاوەیە خرۆشێنەرە لەو قووڵاییەوە نەبووایە، ئەگەر خوا خۆشەویستی نەبووایە، ئەوا نە گۆمە بچووکە و نە خۆشەویستیی مرۆڤەکان بوونیان نەدەبوو. هەر وەک چۆن ئەو گۆمە بچووکە لە تاریکیی ئەو سەرچاوە قووڵەوە دێت، ئاوا خۆشەویستیی مرۆڤ سیحریانە لە خۆشەویستیی خواوە سەرچاوە دەگرێت.”
یەکەم (کیاکەگارد) بۆچوونی وایە، کە خوا خۆشەویستییە، دووەم بۆچوونی وایە، کە خودی ئەو خۆشەویستییەش لە ئەوەوە دێت. لە ئاکامدا، بۆچوونەکەمان نالۆگیکیی نییە، کە پێمان وایە خوا خۆشەویستییە بۆ بوون، چونکە بەبێ بوون خۆشەویستی هیچ شانشینێکی تری نییە. بۆ ئەوەی مرۆڤ بتوانێت خۆشەویستی هەبێت، بۆ ئەوەی خوا خۆشەویستی بێت، پێویستە بوون هەبێت. هەر لەبەر ئەوەیشە ئاڕاستەکردنی ئەو هێزە نموونەییە دژ بە سەرچاوەکەی خۆی، کە بوونە، وەک (کیاکەگارد) ئاماژەی پێ دەدات، دوورترین ئەگەری باوەڕە و سەرچاوەکەی گومڕایی و خۆپەرستییە. مادام خوا خۆشەویستییە و ئامانجی خۆشەویستیش کاولکاری و وێرانکاری نییە، بۆچوونەکەی (ئیمانوێڵ کانت) لەبارەی چیرۆکی (ئەبرەهام) و (ئیساک)، هەرچەند ناکۆکە لەگەڵ هیی (کیاکەگارد)، بەڵام دروستە: (ئەبرەهام) دەبووایە زانیبای، کە وەها فەرمانێک ناتوانێت لە لایەن خواوە بێت.
بێگومان لە کۆمەڵگەی ئێمەدا هەم خۆشەویستی ئیرۆتیکی و هەمیش باوەڕبوونی توندڕەوانە بە خوا وایکردووە، کە خۆشەویستی لە ناوەڕۆکە ڕەسەنەکەی خۆی داببڕێندرێت. لە ئاکامدا، دۆخێک دروست بێت، کە تێکدەر و گومڕاکەرە. ئەوەی نەتوانێت بەسەر خۆی بەرز ببێتەوە و ژیان بە ڕەهەندە بەرفراوانەکانەوە ببینێت، ئەوەی بەردەوام لە گۆڕی خۆپەرستانە و بەرژەوەندپەرستیدا بژیێت، ئەوەی هێشتا تاریکستانی بیرکردنەوەی ڕۆشن نەکردبێتەوە و بەو هۆیەوە هەستە کوشندە و ڕووخێنەرەکان دەستیان بەسەر ئاسمانی ئەگەرە گەورەکانی بوونیدا گرتبێت، بڕیار نییە هەر لە خۆوە بکەوێتە ناو قووڵایی هێزە باڵاکەی خۆشەویستی. هەر بۆیەشە بڕیار نییە خۆشەویستی شۆڕشێکی لەناکاو بێت بەسەر بیرکردنەوەی ڕووخێنەرانە بۆ ژیان، لە کاتێکدا خۆشەویستی هاتنی هەستێکی جیاوازتر نییە لەوەی کە هەمانە، بەڵکو فەرمانبەخشینە بە هەستەکان و ئاڕاستەکردنیانە بەرەو ژیانکردنێکی جیاوازتر بە هێزێکی باڵاتر، کە بە خۆشەویستییەوە لەپێناو ژیاندا و بۆ ژیان و بوون و جیهان. ئەو ئاڕاستەکردنە داهێنەرانەیە، چونکە وا دەکات لە دەمە هەرە سەختەکانیشدا، لەو کاتەی بیرکردنەوە لە وشکەساڵیی بێ هەستی ئارامی و ڕۆشنایی پڕ ئازارە، لەو کاتەی تاریکیی دەروون ژیان هەراسان دەکات، خۆشەویستی هێزی بەردەوامیدان و پەتی ڕێنیشاندەرمان دەبێت. ئەگەر ئەو خۆشەویستییە لە بنەڕەتدا بۆ بوون نەبێت، هەمیشە ئەگەری تێکشکانی لەبەردەمە و لە خۆی و لە بوون هەڵدەگەڕێتەوە. لە ئاکامدا، هەر جۆرە ئەزموونێکی خۆشەویستی، ئەگەر وەکو دیارییەک، وەک (هایدیگەر) ئاماژەی پێ داوە، کە لە بوونەوە هاتووە سەیر نەکرێت و ئەگەر لە هەرە کڕۆکی بوونیشدا نەپارێزرێت، هێزی هەڵگەڕانەوەی لێمان هەیە، چونکە ئێمە لە ئاست نیشتیمانەکەی ئەو و خۆمان، کە بوونە، هەڵگەڕاوینەتەوە. لەژێر سایەی بوونە، کە ئێمە دەتوانین خاوەن خۆشەویستی بین، بوونێک، کە بە تەنیا لە بوونی ئیگۆیانە یان منیەتی کورت ناکرێتەوە، بەڵکو بوونە لە کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی، لەنێوان بوونەکانی تر، لە جیهان، لە گەردوون، لە یەکانگیری و باڵاییدا.
——————————————————–
سەرچاوەکان:
Grau, C., Smuts, A., & Lippitt, J. (n.d.). Kierkegaard on Love. In The Oxford Handbook of Philosophy of Love (p. The Oxford Handbook of Philosophy of Love, Chapter 23). Oxford University Press.
Heidegger, Martin. ‘A Letter on Humanism’. Translated by Frank A. Capuzzi. First Edition, 1949
Kierkegaard, Søren. ‘Fear and Trembling’. Translated by Walter Lowrie, 1941. An HTML Presentation by Siegfried. http://www.solargeneral.org/wp-content/uploads/library/fear-and-trembling-johannes-de-silentio.pdf
Kierkegaard, Søren. ‘Works of Love’, Some Christian Reflections in the Form of Discourses. Translated by Howard and Edna Hog. Harper Torchbooks.
McClelland (1996), ‘Romans and Humanists’, ch 9 and 11 (on Machiavelli and Hobbes).
Nietzsche, Friedrich. ‘The Gay Science’. Translated by Josefine Nauckhoff. Edited by Bernard Williams. Cambridge University Press. First Publication 2001.
Popova, M. (2016, May 02). The Remarkable Love Letters of Hannah Arendt and Martin Heidegger. Retrieved from https://www.brainpickings.org/2016/04/25/hannah-arendt-martin-heidegger-love-letters/
لەنێوانی ڕیتا و چاوانمدا، تفەنگ.
کەسێک،
کە ڕیتای ناسیبێت،
سوژدە دەبا،
بۆ خودایەک نوێژ دەخوێنێت،
لە میحرابی چاوانی هەنگووینیی ئەودا!
ڕیتام ماچ کرد، کیژۆڵەیەک، منداڵ و تازە دەگەیێ،
وای چۆن ئاوێزانم بووبوو، لەبیرم دێ،
بە جوانترین هەودای پرچی، باسکەکانم نەخشێنرابوو.
چۆن چۆلەکە ئاوی گۆلاوی لەبیرە،
ڕیتام بیرە.
ئاخ… ڕیتا!
لەنێوانی من و تۆدا،
یەک میلیۆن چۆلەکە و وێنە،
هەزاران ژوان،
تفەنگ ئاگری تێبەردان!
ناوی ڕیتا،
شادییەک بوو لە زارمدا.
جەستەی ڕیتا،
شایییەک بوو لە خوێنمدا!
من دوو ساڵان لەنێو ڕیتادا بزر بووم.
ڕیتا دوو ساڵ، هەڵاژیابوو،
لەسەر باسکم، لەنێو مندا!
لەسەر جوانترین پەیمانە، پەیمانمان بەست،
لە شەرابی لێوانماندا، گڕمان گرت و
دوو جاران لەداییک بووینەوە!
هاوار… ڕیتا!
پێش لە تفەنگ،
چی دەیتوانی چاوەکانمان لێک داببڕێ؟
مەگەر تەنیا دوو وەنەوز و پەڵەهەورێکی هەنگووینی.
هەبوو نەبوو…
وای بێدەنگییەکەی ئەنگۆرە!
مانگەکەی من، لەدەمی کازیوەیەکدا،
لە چاوانی هەنگووینیدا، دوور کۆچی کرد،
شاریش ڕیتا و سترانبێژانی فڕێ دا.
وای لە تفەنگ، لەنێوانی چاوانی من و ڕیتادا!
ئەنجامدانی مانگرتن چالاکیەکی نافەرمانی مەدەنیە لە دژی ناعەدالەتی، ستەم و زۆرداری. چالاکیەکی سادەیە. بۆ داواکانی پێویستی بە کەرەستە و سەفەربەری نیە. هەموو کەسێک دەتوانێ ئەنجامی بدات بێ ئەوەی کە پێویستی بە سەرچاوەیەکی ئەوتۆ هەبێت. لە هەمان کات دا کارێکی پڕمەترسیە کە پێویستی بە هێزی ئیرادە، پێداگری و دۆزێکیڕەوایە کە مرۆڤ ئامادەیە لە پێناوی دا بمرێت.
وەک گروپێکی پێکهاتوو لە ١٥ کەسلە ئاکادیمیی، رۆژنامەوانو پەرلەمانتار لە ١٧ ی دیسەمبەری ٢٠١٨ ەوە لە ستراسبۆرگ دەستمان بە مانگرتن لە خواردن کردووە. ئامانجی ئەم چالاکیە بۆ هەڵگرتنی ئەو گۆشەگیریە نامرۆییە بەردەوامەیە کە دەوڵەتی تورک بەسەرڕێبەری گەلیکورد عەبدوڵا ئۆجالان دا سەپاندوویەتی.
لە ساڵی ١٩٩٩ ەوە ئۆجالان لە زیندانێکی تاکەکەسی ئیمرالی زیندانی کراوە، ئەو زیندانییەکی سیاسی ئاسایی نیە. یەکەمو لە هەمووی گرنگتر ئەوئاکتۆرێکی سیاسیە کە لە لایەن ملیۆنان کوردەوە وەکڕێبەرێکیڕەوای خۆیانی دەبینن کە هەموو ژیانی تەرخان کردووە بۆڕزگاری گەلەکەی لە داگیرکەرانی دڕندەیڕژێمەکانی تورکیا، ئێران، سوریا و عێراق. دووەم ئەو تیۆریسیانێکی سیاسیە کە بەشداریەکی هەمەلایەنەی هەیە لە مەسەلە فەلسەفیەکانبۆ وەرچەرخانی دەوڵەت و گەیشتن بە کۆمەڵگەیەکی مەدەنی. فەلسەفەی سیاسی ئەو بوو کە شێوەی بەو پێشکەوتنانە داوە لەڕۆژئاڤاکە لەسەربنەمای کۆمەڵگەیەکی دیموکراتی، فرەکەلتوریو فێمینیستیەو بۆتە مایەی پەسەندی کۆمەڵگە پێشکەوتنخوازەکانی جیهان. سێیەمین، زیاترین دەنگی بیستراوە لە تورکیا لە پێناوی ئاشتی دا. لە ساڵی ١٩٩٣ ەوە مشتومڕی لەسەر ئاشتیو چارەسەری سیاسی پرسی کورد لە تورکیا کردووە. پەکەکە بە رێبەری ئەو، هەشت جار ئاگربەستییەکلایەنەیڕاگەیاندووەو دوو جار هێزەکانی گەریلای بۆ دەرەوەی سنوور کشاندووەتەوەبۆ باکوری عێراقلە پێناوی ئاشتیدا. بێدەنگکردنی کەسایەتیەکی سیاسی وەک ئۆجالان بێدەنگکردنی تاکە دەنگێکەلە تورکیا کە دەتوانێ ئاشتی بەرقەرار بکات.
لە ڕووی بابەتیەوە، ئەوڕێبازە سەربازییەی تورکیا بە بەردەوامی گرتوویەبەر لە دەیەکانیڕابردوو سەلماندوویەتی کە رێبازێکی بەفیڕۆچووە. ئەگەر تورکیا بیتوانیایە کە پرسی کورد بە رێی سەربازییەکلابکاتەوە دەکرا لە ساڵانی ٨٠ کان ئەو رێبازە سەرکەوتووبێت، تەنانەت بەر لەوەش نەک ئێستا.
بەو ئیلهامەی کە فەلسەفەی ئۆجالانو ئەو رێکخراوەییەی کە لە چوارچێوەی رێبەرایەتیەکەی ئەودا، پەکەکە و گەلی کورد گەیشتۆتە هێز و کاریگەریەکی ئەوتۆ کە دەولەتی تورک بە هیچ شێوەیەک توانای لە ناوبردنی نیە. بزوتنەوەی کورد بەو فەلسەفە پێشکەوتنخوازو خۆخۆبەڕێوەبەرییە خۆی گەیاندۆتە گەلانێکی خاوەن پاشخان و بۆچوونی جیاواز و ئاستی هاوپەیمانیی لە هەرچوارلای جیهان. ئەنجامدانی ئەم مانگرتنە لە کوردستان و دەرەوەی وڵات، ئاستی ناوازەیئەو بزوتنەوەیە نیشان دەدات لە نێو کۆمەڵگەی کورددا.
یەکەمجار مانگرتنی ناکۆتا لە ٧ نۆڤەمبەری ٢٠١٨ ەوە لە لایەن پەرلەمانتاری کورد لەیلا گویڤەنەوە لە زیندانی تورکیا دەستی پێکرد. لە ماوەیەکی کورت دا بە زیندانەکانی تر و هەموو بەشەکانی کوردستان و ئەوروپادا بڵاوبوویەوە. داوای مانگران بەوانەی ئێمەوەشەوە لێرە لە ستراسبۆرگ هەمان شتە. زۆر سادە و کردەییە. لە ڕاستیدا مایەی شەرمەزارییە بۆ دونیای مۆدێرن کە دەست بدەیتە چالاکیەکی وەها ئەوپەڕگیری بۆ جێبەجێبوونی سادەترین داخوازی. لە هەمان کات دا ئاماژەیە بە قەیرانی دیموکراسی و لەدەستچوونی بەهاکانی مرۆڤ لە دونیای ئەمرۆی ڕۆژئاوادا.
لەوانەیە یەکێک بپرسێت بۆ ژیانی خۆت دەخەیتە بەر مەترسیەوە بۆ داوایەکی ئەوەندە سادە؟ وەڵامەکە سادە و ڕاستەوخۆ لە ڕووە: بێدهنگی و فەرامۆشی ئەوروپا لە ئاست پرسی کورد بە گشتی و دۆزی ئۆجالان بە تایبەتی چ ئەلتەرناتیڤێکی نەهێشتۆتەوە. ئەوە ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە بێچارەیی ئەوروپا هەیە، فەشەلی دەزگاکانی ئەوروپا، دەزگایەکی وەک سی پی تی و ئەنجومەنی ئەوروپایە، لە هەستان بە جێبەجێکردنی ئەرکەکانیان.
دەزگاکانی ئەوروپا لە قۆناغی ڕابردوودا رۆڵی زۆر بونیادنەریان بینیوە بۆ چارەسەرکردنی ململانێیە ئەتنیکیەکان لە هەموو دونیا. بۆ نمونە یەکێتی ئەوروپا کاری زۆری کرد بۆ چارەسەرکردنی پرسی ئێرلەندای باکور. بێ هاوکاری یەکێتی ئەوروپا ئەو پرسە مەحاڵ بوو چارەسەر بکرێت. جگە لەوە، ڕێکخراوی ئاسایش و هاوکاری OSCEبەشداری کرد لە چارەسەرکردنی پرسی ناگۆرنۆ-قەرەباغ و ململانێیەکییەکانیبەڵكان. بەڵام کاتێ دێتە سەر پرسی کورد بە کراوەیی پشتگیری توندوتیژی تورکیا دەکەن لە کاتێکدا کە دەوڵەتی تورکیا نکوڵی لە ناسنامە و کەلتوری کورد دەکات و لەناوی دەبات. باشترین نمونەی ئەو هاوڕاییە شومەی لەگەڵ تورکیا، تاوانبارنیشاندانی بزوتنەوەی ئازادی کوردستانە لە لایەن یەکێتی ئەوروپاوە. لەگەڵئەوەیکەلەلایەندادگایباڵایبەلجیکا و دیوانیدادیئەوروپاوەڕەتکراوەیەوە،بەڵام یەکێتی ئەوروپا بەردەوامە لە هێشتنەوەی پەکەکە لە لیستی ڕێکخراوە تیرۆریستەکاندا. ئەوە بە ڕاشکاوی هانی دەوڵەتی تورکیای داوە کە بەردەوام بێت لە ڕێبازی سەربازییانە لەبەرامبەر بە کورد و رێبەرەکەی عەبدولا ئۆجالان.
لە دۆخێکی وادا، لەگەڵ ئەوەی کە داوامان لەیەکێتی ئەروپا نەکردووە کە رێز لە سەروەرییاسا و ئەوڕێسایانە بگرێت کە لە دەزگایاساییەکانی ئەوروپادا داڕژراوە، بۆ لابردنی پەکەکە لەولیستەیە، کەیەکێتی ئەوروپا پێی وایە داوایەکی عەمەلی نیە و سەختە، داواکەی ئێمەسادەیە،ئەویش هەڵگرتنی گۆشەگیری سەر ئۆجالان و ڕێدان بە خێزان و پارێزەرانی کە بیبینن.
تا گەیشتن بە ئامانجەکانمان بە دلنیاییەوە درێژە بە مانگرتنەکەمان دەدەین. تا دوایین سات داکۆکی لەوە دەکەین، مردن پاساوێک نیە کە لە داواکەمان دوورمان بخاتەوە. ئێمەلەدونیایەکدادەژیندهرکبەوەدەکەینکە خۆبەرپرسیار ببینین. هێزی ئەوەمان هەیە بڕیار بدەین کە ئەم جیهانە چۆنە. پاشەکشە لە دیموکراسی بۆ ئێمە مایەی پەسەند نیە، ئێمە بە سادەیی هێلێک ناکێشین بەڵام بێدەنگیو فەرامۆشینامرۆییانەڕەتدەکەینەوە.
بە پێویستی دەزانم بڵێم، هەر زیانێکی گیانی بەرپرسیارێتیەکەی لە ئەستۆی سی پی تیو ئەنجومەنی ئەوروپایە بەتایبەتی و دەزگاکانی ئەوروپایە بە شێوەیەکی گشتی… بە دلنیایەوە دەبێتە پەڵەیەکیڕەش بە نێوچەوانی دیموکراسیەتیڕۆژئاوایی و ئەنجامی مەترسیداریدەبێتلەسەرئەوروپالەکاتێکداکەژمارەیەکیزۆرکورد و تورک لەموڵاتانە دەژین. بۆڕێگرتن لەوە هیوادارین کە دەزگاکانی ئەوروپا بەرپرسیارێتیەکانی بەجێبێنێت بۆ رزگارکردنی ئەو گیانانە لە سەر خاکەکەیو گوێ لە بانگەوازی هاوڵاتیانی بگرێت و ئەرکەکانی لە ئاست مافی مرۆڤ و هەڵگرتنی گۆشەگیری سەر ئۆجالان پێک بێنێت.
*به ئهژی و ههموو ژیانکاران پێشکهشه..
*بهرایی/ سیحری دهق و راڤهکان:
ئایا راسته ئهوهی ههندێك دهڵێن: راڤهو شیكاریی بۆ ههر کارێکی شیعریی سیحرهکهی بهتاڵ دهکاتهوه؟ یان به پێی خودی شیعرهکان دهگۆڕدرێت؟ بۆ نموونه ئهو شیعرانهی خاوهنی بونیاتێکی دهوڵهمهندن و رهههندی جۆراوجۆر له خۆ دهگرن، ههرگیز به یهك راڤهو یهك جۆر لێکدانهوه دهرگایان بهسهردا داناخرێت و کۆتایی به بوونیان نایهت، ههر خوێنهرێک به پێی ئاستی تێگهشتن و جۆری چێژی شیعریی خۆی لێی دهڕوانێت و دهیخوێنێتهوه.
خۆشبهختانه ئهم دهقهی شاعیری بهناوبانگی مهکسیکی ئۆکتاڤیۆپاز بۆ زۆربهی زمانه زیندووه جیهانییهکان تهرجهمهکراوه، دیاره لهبهر ناوازوبوونییهتی، جا پێش ئهوهی دهرگایهك بهسهر دهقهکهدا بکهینهوه، جێی خۆیهتی شتێك لهسهر بایۆگرافی ئهم شاعیره بزانین:
*بایۆگرافی شاعیر:
ئۆکتاڤیۆ پاز لە ساڵی ١٩١٤ لە مەکسیك لە دایك بووە، باوکی پارێزەرو باپیری ڕۆمان نووس بووە.
یەکەم پەڕتووکی هۆنراوەی لە تەمەنی نۆزدە ساڵیدا و لە ساڵی ١٩٣٣دا نووسی بە ناوی (مانگی دڕندە) . لەجەنگی ناوخۆی ئیسپانیا لایەنخوازی کۆماریەکان بوو دژی فاشییهکان، لە ساڵی ١٩٤٣دا سەفەری بۆ وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کرد، لە ساڵی ١٩٤٥ تا ١٩٥١ لە پاریس ژیا، لەوێ چاوی بە سارتەرو کامۆ و برێتۆن و چەندان نووسەری ناوداری تر کەوت و ئهو دیدارانه بوونە هێزێکی ئایندە بۆ بەهرەی نووسینەکانی. لە سەرەتای ساڵانی پەنجاوە کاری دیپلۆماتیکی کردووە و ئەمانە هەموو بوونە هۆی دهوڵهمهندکردنی ئەزمونەکانی، لەوانەش گەڕانەکانی له ئاسیاو ڕۆژهەڵات وهك یابان و هندستان، هەر لەوێش ئاشنای (بودایی) بوو، لە ساڵی ١٩٦٨ دەستی لە کاری دیپلۆماتیکی کێشایەوە. لەگەڵ هاوسەرەکەی (مێر خۆسێ) کە هونەرمەندی نیگارکێش بوو لە مەکسیکۆ دەژیان، هاوسەرەکەی ڕۆڵی بووە لەو خەڵاتە جۆراوجۆرە جیهانیانەی لە بواری هۆنراوەدا بەدەستی هێنا، لەوانە خەڵاتی نۆبڵ بۆ ئەدەب لە ساڵی ١٩٩٠دای وەرگرت، مەخابن چرای تەمەنی لە ساڵی ١٩٩٨دا بە یەکجاری کوژایەوە، بەڵام بەرهەمەکانی وەك دەقی هەمەلایەن و کراوە هەردەم لە تێڕاماندان..
*دهقه شیعریی شهقامهکه:
(شەقامەکە)
ئێرە شەقامێکی درێژ و بێ دەنگە
لە ڕەشاییدا هەنگاو دەنێم، پێم ئەترازێ و ئەکەوم
پاش بەرزبوونەوە، ئەڕۆم بە کوێری، پێکانم
پێ ئەنێن بە بەردە بێ دەنگەکان و گەڵا وشکەکان.
کەسێکیش لە دوامەوە پێی ئەنێ بە، بەردەکان، گەڵاکان:
گەر من هێواش بمەوە ئەویش هێواش ئەبێتەوە؛
گەر ڕاکەم، ئەویش ڕا ئەکا، ئاوڕ ئەدەمەوە : کەس نیە
هەموو شتێك تاریك و بێ دەرگایە،
تەنیا هەنگاوەکانم ئاگاداری منن
ئەخولێمەوە و ئەخولێمەوە لە نێو ئەو سەر گۆشانەدا
کە بۆ ئەبەدی ئەچنەوە سەر شەقامەکە
لەوێ کە کەس چاوەڕوانی ناکا، کەس بە دوامدا نایە،
لەوێ لە پیاوێك ورد ئەبمەوە کە پێی ئەترازێ
بەرزئەبێتەوە و کاتێك ئەمبینێ ئەڵێ : کەس نیە
…………
شیعرهکه به ئینگلیزی:
The Street
Here is a long and silent street.
I walk in blackness and I stumble and fall
and rise, and I walk blind, my feet
trampling the silent stones and the dry leaves.
Someone behind me also tramples, stones, leaves:
if I slow down, he slows;
if I run, he runs I turn : nobody.
Everything dark and door less,
only my steps aware of me,
I turning and turning among these corners
which lead forever to the street
where nobody waits for, nobody follows me,
where I pursue a man who stumbles
and rises and says when he sees me : nobody
* شیکاری هۆنراوەکە:
(پاز لە بێ هودەییدا هەنگاو دەنێ)
ئەم هۆنراوەیەی پاز دەقێکی کراوەیەو وەك بابەت راستەوخۆ پەیوەندی بە فەلسەفەی ژیانی مرۆڤەوە هەیە، من لە گەڕانم بە دوای مانا جیاجیاکانی ئەم دەقە زۆر شیکاری جۆراوجۆرم پێش چاو کەوت ، یەکێك لە ڕەخنەگرو خوێنەر و چێژلێبینەرەکانی هۆنراوە (کوانجی، جی، دانگ)بوو کە لە سوچێکی تۆڕی جهانییەوە بۆچوون و لێکدانەوەکانی خۆی بۆ ئەم دەقە بەم جۆرە دەربڕیوە:
لەم دەقەدا کە دەبینین بەدرێژایی شەقامێکی بێ دەنگ. سیمبوڵە و پێمان دەڵێت بەجۆرێك کاراکتهرهکه ژیانی گرتووە کە دێت و نازانێ که بە تەواوی چی دەوێ لە ژیان فەراهەمی بهێنێت. ئەو دەڕوات بە نشێویەکاندا و هەمان کاری ڕابردوو بە ئاکام دەگەیەنێتەوە. ئەو تەماشای خۆی ئەکات وەك ئهوهی هیچ کەس ببینێت لای وایە، بەڵام دەیەوێت ببینرێت وەك زیاتر لە خۆی، بۆ بەدەست هێنانی کەسێکی باشتر.
پاز لە دێڕەکانی ٣ و٤ دا گریمانی ئەوە بۆ خوێنەر دروست دەکات کە نازانێ لەم ژیانەدا چی دەوێت و بۆیە بەردەوام دەبێت لە ڕۆشتن.
لە دێڕی ٥ دا: کەسێک لە دواوەیەتی پێ دەنێ بە بەرد و گەڵاکاندا؛ بەردەوامییەتی ڕۆشتنە بە هەمان تەرحی نشێوەکانی ڕابردوودا.
پاز متیتافۆڕی درێژکراوە بەکاردێنێت بۆ هەماهەنگی شێواوی نەدۆزینەوەی خود یان بێ دیدگایی.
دێڕی دووهەم: ئاماژەی ژیانی تەنیایی و دوورەپەرێزیی دەردەخات.
من دەڕۆم لە تاریکیدا…
دێڕی ٦ و ٧: دووبارە کردنەوەی شتەکان مانای نەبوونی ئامانجێکی دیاری کراوە، وەك دەڵێ:
گەر من هێواش بمەوە ئەویش هێواش دەبێتەوە…
مرۆڤ لە هەڵبژاردنەکانی ژیاندا خۆی سەرپشکەو دەبێت کاریگەریی لەسەر ژیان جێ بهێڵێت و بەردەوامییەتی ڕۆشتن و نەزانینی بۆ کوێ چوون پرسیارێکی فەلسەفی لای خوێنەر دەهروژێنێت، یان هەندێك جار وەك مرۆڤەکان ژیان بە جۆرێک دەگرن بە شێوەیەک وەك ئهوهی کە خۆی دێته پێشهوه.
پێ هەڵترازان ئاماژەی ئەو نشێوانەیە کە رووبەروی مرۆڤ دەبنەوە لە ژیاندا لە سەر ڕێگای زیندەگی، بە جۆرێك لە ڕۆشتنی بەرەو پێش نەوەستێن، بەڵام ئەمە خەمڵاندنی داهاتووی پێ نابەخشێت کە گوایە چ ناکاوێك چاوەڕوانی ئەکات ، مرۆڤ کاتێک تەماشای دهوروبهر دەکات کەسێك دەبینێت، بەڵام ئەم کە تەماشا دەکات خۆی بە هیچ کەس دەبینێت، چونکە هەمان شتەکان دووبارە دەبنەوە لە دیدی پازەوە..
بەم جۆره بەردەوام ئەبێت و ڕاستە ڕێگا نابینێت بۆ کردنی شتی جیاواز و هەوڵی هەنگاونانی جودا، بۆیە کاتێك تەماشای خۆی دەکات خۆی لە ڕابردوودا دەبینێتەوە و بێ هودەیی دووچاری شاعیر دەکات و لەگەڵ ئەمەشدا هەر هەوڵی گۆڕانکاریی و بەرەو پێش چوون دەدات بۆ دۆزینەوەی خودی باشتر و جیاوازتر نەك لەسەر چووچی شەقامێکدا بەڵکو ڕاستە ڕێیەکی سەرەتا ون و داهاتوو تازه.
یەکێکی تر لە تامەزرۆیانی شیعر لە گۆشەیەکی تری ڕەخنەی ئەدەبیدا دەڵێت:
پاز ئەم دەقەی لە ساڵی ١٩٦٣دا نووسیوە بەتەواویی بێ هیوایی باڵی ڕەشی بەسەر ژیانیدا کێشاوە، بۆیە تروسکاییەك نابینێتەوە، چونکە مرۆڤ لە تاریکیدا تەنانەت هەنگاوەکانی خۆشی نابینێت، کە ڕەنگە خودی خۆی لە سێبەرەکەیدا ببینێتەوەو دەستێکی ڕزگارکەر بەدی ناکات بۆیه لە بازنەیەکی داخراودا دەخولێتەوەو دەڕوات و بێ دەنگیی بەردیش سیمبوڵێکه بۆ ئەو جیهانەی دەق لێوەی ئەدوێ.
له کۆتاییدا دهخوازم له شهیدایانی شیعرو خوێنهرانی کوردزوبانی ئازیز، که ههوڵی خوێندنهوهو تێگهشتنی جیاوازتر بۆ ئهم دهقه بدهن، چونکه ههموو خوێندنهوهکانی پێشوو ههر ڕاو بۆچوونن و ماناکان لهم شیعرهدا به کراوهیی و فرهچهشنی دهمێنێتهوه، ئهمهش سیفاتێکی دهقی جوان و سهرکهوتووه، که ههندێك جار تهنانهت لێکدانهوه پێچهوانهکانیش له خۆ دهگرێت.
*تێڕوانین:
من وهك (سۆران) دهتوانم بڵێم ئهم دهقه سنووری شوێنکات دهبڕێت و بهم جۆره لای خوێنهرانی راستهقینهی شیعر- مانهوه بۆ خۆی مسۆگهر دهکات، بهو مانایهی شاعیر شیعرهکهی سنووردار نهکردووه به زهمانێكی دیاریکراو یان وڵات و کهسێکی دهستنیشانکراو، ئهو شهقامهش دهکرێت له ههموو شوێن و کاتێکدا بوونی ههبێت و مرۆڤهکانیش جیاواز بهسهریدا ههنگاوبنێن و تۆمارهکان پڕ بکهنهوه. بهڵام ئهم شهقامهی شاعیر چۆڵه و ههر خۆی دهبینێتهوه لهسهری- لهکاتی تێپهڕینه دووبارهکان بهسهریدا.
خاڵێکی گرنگ که تا ئێستا نهمبینیوه ئاماژهی پێکرابێت بریتییه له باسنهکردنی دهرچوون له ناوچهی شهقامهکه، یان به هۆی هۆکاری دهرهکی وهکو یاساغبوون یان له ئارادانهبوون، یاخود هۆی ناوهکی وهکو نهتوانین یان قهناعهتنهبوون و ملکهچیی قهدهر.
شاعیر به تهکنیکێکی ناوازهو جیاواز خودی خۆی دابهش دهکات به سهر دوو مێژوو، یان دوو کهسدا؛ ڕابردوویهكی تاریك و نادادپهروهر، ههروهها ئێستایهکی دووباره، بۆیه خۆی لهقهرهی باسکردنی داهاتوو نادات، ئهستهمه بۆ شاعیرێك خاوهن ئهزموونێکی دهوڵهمهندبێت، هیوایهك ههڵیبخهڵهتێنێت که له واقیعدا بوونی نهبێت، بهڵام ئهو گۆشت و خوێنی مهکسیکییه؛ بۆیه لهگهڵ ئهو ههموو کێشانهدا که دهیزانی رووبهرووی دهبێتهوه لهوێ، ئهو له 1971دا جارێکی تر دهگهڕێتهوه بۆ مهکسیك.
بۆ زیاتر روونکردنهوهی مهبهستی سهرهکی دهق، دهتوانین هێڵکاری ئهو جوڵه دراماتیکییهی بێژهر ئاوها رهنگڕێژ بکهین:
ئهمهش دهمانگهیهنێته شێوهی مانای گشتی دهقهکه، که دهکرێت به جۆری جیاواز و له بۆنهی تایبهتیدا سوودی لێ ببینرێت که بهم شێوهیهیه:
ههوڵدان…….(بهدهستهێنانی هیچ)……گهڕانهوه بۆ سهرهتا(بێ ئومێدیی)
جێی ئاماژهشه خاڵێکی گرنگ دهربارهی تاریکایی شهقامهکه باس بهکهین؛ که ئهو تاریکییهی باڵی کێشاوه بهسهر شهقامهکهدا مادی نییه، بهڵکو مهعنهوییه، چونکه شاعیر تیایدا دهبینێت وهك دهڵێت (لەوێ لە پیاوێك ورد ئەبمەوە کە پێی ئەترازێ).
شاعیر له چاوپێکەوتنێکدا که لە لایەن (ئەلفرید ماك ئادەم)ەوە لە نێویۆرك ساڵی 1991 لەگەڵیدا سازدراوە، ئاماژه بهو غوربهته دهکات که لهساڵانی 1959 تا 1971 له دهرهوهی مهکسیك بهسهریبرد، کهواته نووسینی ئهم هۆنراوهیهش دهکهوێته ئهو ساڵانهوه، شاعیر لهو چاوپێکهوتنهدا دهڵێت:
“بەڵام لە ماوەی مانەوەی سەفەری دووەممدا لە هندستان، لە نێوان ساڵانی ١٩٦٢و ١٩٦٨ من زۆر دەقی ئاینی و فەلسەفیم خوێندەوە……
جوڵانەوەی قوتابیانی ساڵی ١٩٦٨ بزواندمی، وام هەستکرد بەڕێگەیەکی دیاری کراو هیواو ئامانجەکانی خودی لاویم لەدایك بووەتەوە…..
لە ٢ی ئۆکتۆبەری ساڵی ١٩٦٨دا میریی بڕیاریدا سەرکوتکردن بەکاربێنێت دژی قوتابیانی خۆپیشاندەر بە ڕێگەیەکی دڕندانە. من وام هەست کرد نابێت چیدی خزمەتی حوکمەتێکی ئاوها بکەم، بۆیە لە بواری دپلۆماتیك کشامەوە”.
لهم گوتهیهشدا ئاسۆی فراوانی هزری ئهم شاعیره و پێشکهوتنخوازیی ههست پێدهکرێت، وێڕای بهشداربوونی شان به شانی پابلۆ نیرۆدا له شۆڕشی ئیسپانیادا دژی فاشیست.
من که چهند ساڵێك لهمهوبهر له کتێبی (شنهیهك له رۆژئاواوه) خوێنهری کوردم ئاشناکرد به 23 شاعیری جیهانی و شیعرهکانیان، ههر گرنگی ئهم شیعرهی ئۆکتاڤیۆ پاز بوو وای لێکردم له یهکهم شیعردا دایبنێم.
………..……………………
* سهرچاوهو پهراوێز/
– شیعرهکه له سهرچاوهی وهرگێڕانهکهوه:poem hunter/Octavio paz-
The Street
Here is a long and silent street.
I walk in blackness and I stumble and fall
and rise, and I walk blind, my feet
trampling the silent stones and the dry leaves.
Someone behind me also tramples, stones, leaves:
if I slow down, he slows;
if I run, he runs I turn : nobody.
Everything dark and door less,
only my steps aware of me,
I turning and turning among these corners
which lead forever to the street
where nobody waits for, nobody follows me,
where I pursue a man who stumbles
and rises and says when he sees me : nobody.
Octavio Paz
بیرکردنەوە، چالاکییەکی بەردەوامی مێشکی مرۆڤە، پاڵنەری بیرکردنەوە غەریزەیەکی خۆڕسکیانەیە لە مرۆڤدا، مرڤۆ بە بێ بیرکردنەوە ژیانێکی تێکچوو و نالەباری هەیە، وەک هەموو ئەوانەی لە زکماکییەوە مێشکیان باش کار ناکات بۆ بیرکردنەوە، یان ئەوانەی بە هەرچ هۆکارێک بێت تووشی تێکچوونی مێشک دەبن، ئیتر ناتوانن بیربکەنەوە، ئەگەر هەستیشیان هەبێت بیرکردنەوەیان نامێنێت بۆیە حاڵ و ژیانێکی زۆر پەشێو و نالەباریان هەیە، ئەگەر کەسانێکی دڵسۆز یان نەخۆشخانەی تایبەتی نەبێت، وەک ئاژەڵیش ناتوانن بلەوەڕێن و خۆیان بپارێزن.
بەڵام ئایا بیرکردنەوەی مرۆڤەکانی هەموو گەلانی ئەم جیهانە، وەک یەک وایە؟ ئەگەر وایە، بۆچی گەلانێک هەن توانیویانە ژیانێکی بەختەوەرتر و باشتر لە گەلانی تر بۆ خۆیان دابین بکەن، گەلانێک هەیە بەردەوام بە دەست ژیانی ناهەموار و شەڕ و جەنگ و ئاژەوەی سیاسیی و کۆمەڵایەتیەوە دەناڵێن، گەلانێکیش هەن زۆربەی هەر زۆریان بە دەست نەبوونی و هەژارییەوە دەناڵێنن.
هەموو ئەو گەل و کۆمەڵگانەی توانیویانە خۆیان دەرباز بکەن لەو ئایدۆلۆژیە بەستەڵەکانەی مێشکی مرۆڤ دەخاتە قاوغێکی ڕەقەوە بیرکردنەوەیەکی ساغڵەم و دروستیان هەبووە و تێگەیشتوون لەوەی ئەو ئایدۆلۆژیە بەستەڵەکەکان گەورەترین کێشەی ڕێکخراوبوونی ژیانیان بۆ دروست دەکات، ناتوانن لە ژێر سایەیی کولتوورێکی دواکەوتووی کۆمەڵلایەتیی و سیاسییدا هیچ جۆر بەختەوەرییەک و خۆشگوزەرانیەک بەدی بهێنن، ناتوانن مرۆڤبوون و خۆشەویستی بکەن بە بەردی بناغەی پێکەوە ژیان و خۆڕزگارکردن لە چەوساندنەوە و ستەمکاریی،بیرکردنەوەکانیان، بیرکردنەوەیەکی بوێرانە و ئازایانە بووە، بۆیە توانیویانە شۆڕش بەرامبەر بە بیرکردنەوەکانی خۆیان و دەسەڵاتە ستەمکارەکان بەرپا بکەن و خۆیان دەربازبکەن لە زۆربەی نەهامەتی و کوێروەریەکانی ژیان، وەک گەلانی ئەوروپا و ڕۆژئاوا بە گشتی.
ئەو گەل و کۆمەڵگانەی داما و کۆیلەی دەستی بیرکردنەوە ترادسوێن و کۆنەباوەکانی خۆیان و دەسەڵات و حکومڕانە ستەمکار و چەوسێنرەکانن، بیرکردنەوەیان بیرکردنەوەیەکی دواکەوتووی قەتیس ماو و پەنگەوەخواردووی گوماوی ئاو لەبەرنەڕۆشتووی سەدان ساڵەی میشکیانن. ئەم جۆرە کۆمەڵگە و گەلانەی وەک گەلانی ڕۆژهەڵاتی ناوین و عێراق و کوردستان گیرۆدەی عەقڵیەتە کۆنەباوەکەی خۆیانن بۆیە ناتوانن هیچ جۆرە ئازادی و ڕزگاریەک بەدەست بهێنن.
بیرکردنەوەی ساغلەم و دروست لای هەرچ مرۆڤ و گەل و کۆمەڵگەیەک، ئەو بیرکردنەوەیەیە، کە بتوانێت شۆڕش دژی بیرکردنەوە کۆنەباوەکانی ناو مێشکی خۆی بەرپا بکات. ئەوسا ئاسانە بتوانێت شۆرش بەرامبەر دەسەڵاتە سیاسییە حکومڕانە ستەمکارەکان بەرپا بکات.
جیهاد موحەمەد/نەرویج
لە فڕۆکەخانەی شارەکەم موسافیرێکم هەلگرت. پیاوێکی بەساڵە چوو و قەلاو خرپن بوو. سمێل ئەستوور و لچ پان بوو. یەکسەر وتی : من تازە لەبەغداوە هاتووم و زمانی ئینگلیزی نازانم!.
منیش بەخێرهاتنێکی گەرمم کرد و وتم : قەیچییەکە… دەتوانی بە زمانی عەرەبی بدوێین!.
بە شێوازی قسەکردنم وتی : تۆ کوردی کەرکووکی؟
_ چۆن دەزانیت؟
+ ماوەیەک لە کەرکووک پۆلیس بووم. پاشان نەقلی بەغدا کرام، بووم بە بەڕێوبەری یەکێ لە بنکەکان….
بە پێکەنینەوە وتم : ئێ ئەبو ئیسماعیل…هەوالی بەغدا چییە؟
+ بەغدا زبالەیە…من لەسەردەمی سەدام پۆلیس بووم ، ئێستا خانە نشین کراوم.
لەم کاتە گەیشتینە نزیک بە ترافیکێکی سوور.کوڕوکچیک دەستیان لەناو دەستی یەکتربوو لەشەقامەکە پەڕینەوە، کە گەیشتینە تەک ماشێنکەم باوەشیان بەیەکتر کرد کەوتنە ماچکردن لەبەر لێومژین و ماچکردن بالانسیان نەماو خۆیان بە ماشێنەکمەوە گرتەوە، پاشان خەندەیەکیان کرد و دوورکەوتنەوە.
موسافرەکەم وتی : وەللا.. کەلتوری ئەمانە تەواوە، کوڕوکچیان ئازادن لە دڵداری کردن.
_ وادیارە تۆ بەرگی عەشایریت فڕێداوە.
دای لەقاقای پێکەنین و وتی : لەسەر وشەی عەشایر ڕووداوێکت بۆ دەگێرمەوە.
_ زۆر سوپاس….چونکە منیش جگە لە کاری تاکسی، چیرۆکش دەنووسمەوە.
+ چیرۆکی وەک چی؟
_ چیرۆکی پۆلیسی!.
+ یەک هەفتە لەگەلم بە (هەزارویەک شەوەت ) بۆ دەگێرمەوە. بەلام با سەرەتا ئەم بەسەرهاتەت بۆ بگێڕمەوە:
( ڕۆژێکی هاوینی گەرمی بەغدا، لەبنکەکەم دانیشتبووم. بێزارببووم لە کێشەی ئەو خەلکە، بەتایبەت خەلکی عەشایر کە لەسەر ڕووداوی هیچ و پووچ و بێ مانا دەبوایە دەستیگیریاین بکەین. پێش نیوەڕۆ ژنێکی باڵا بەرز وئەسمەریان هێنایە ئۆفیسەکەم، بۆ شکات کردن لە خزم و کەسی مێردەکەی. ئەو ژنە لەجوانیا پیاوی حیزدەکرد. ئارەق بەنێو درزی مەمکی دەهاتە خوار، بەگریانەوە پییگووتم : فریام کەوە…كچەکەم دڵی بە گەنجێکی هاوسێمانەوە بوو. هەفتەی ڕابووردوو کچەکەماین مارە کرد و شیرینیمان خوارد.لەبەر قسەوقسەلۆک بڕیاریارماندا ئەم هەینییە کچەکەم بگوازرێتەوە. بەلام خزم و کەسی مێردەکەم کە دەکاتە ئامۆزای کچەکەم، هەڕەشەیان کردووە و دەلێن شایی یەکە تێکدەدەین.
منیش وتم : تۆ ناوی ئەو عەشایریانەم بۆ بنووسە کە دەیانەوێت شایی کە تێک بدەن. ئیتر خەمت نەبێت.
ژنەکە لەخۆشیا وتی : سوپاس بۆ خوا لەدواجار کەسێک پەیدابوو گوێم بۆ ڕاگرێ. ئەم هەموو کێشەیە خەتای مێردە گەوادەکەمە، کە پشتی ئێمە ناگرێت و بە عەشایری بیردەکاتەوە.
ژنەکە ناوی ئەو خێزانانەی نووسی کە دەیانەوێت ئاژاوە بنێنەوە.
منیش چووم دەستم نایە سەرشانی ووتم : ئیتر دڵ لە دڵ مەدە ئێوە زەماوەندی خۆتان بکەن… من شەوێک پێشتر هەموویان زیندان دەکەم. مەفرەزەیەک پۆلیسیش پاسەوانی زەماوەندەکە دەکەن. بەلام لەبیرتان نەچێت خزمەتی پۆلیسەکانم بکەن.
+ بەسەر چاو..گەورەم …
ئینجا بە توانجەوە وتم : بەلام من وتۆش لەشەوی زەماوەندی کچەکەت پێکەوە دەبین.
ژنەکە دیاربوو حەزی لێبوو…یەکسەر هەلسایە سەرپێ ووتی : تۆ لەو کێشەیە ڕزگارم کە. چیتدەوێ لەخزمەتدام.
لە ژەوورەکەم چەند جارێک ماچمکرد و پاشان پێمگووت : ئێستا دەتوانی برۆیت و لە شەوی زەماوەند دەتبینم!.
شەوێک پێش زەماوەند هەرچی گەنج و پیاوی ئاژاوە گێرعەشایر هەبوو زیندانیانم کرد. خۆشم وەک عومدە لەناو شایی یەکە لەگەل مەفرەزەکەم دەسووڕامەوە.
شەو کە بووک گواسترایەوە. باوکی بووکە هاتە لام و پاڕایەوە کە خزم و کەسەکانی بەردەم. فەرمانم بە پۆلیسەکانکرد کە ئەویش بەرن بۆ زیندانی.
ئەو ئێوارەیە پۆلیسەکانم تێرکرد. خۆشم لەگەل دایکی بووکە تا نیوە شەو ڕامانبوارد.
بۆ سبەی زیندانی یەکانم لە حەوشەی بنکەکەم لەبەر خۆرەتاو بە برسیەتی ڕیز کردو لەبەرچاویان قەیماخ و چاییم دەخوارد. فەرمانشم دابوو هەریەکێک فزە لەدەمی بێت شووڵاق دەخوات.
کاتژمێری دەی بەیانی دایکی بووکە هات و لێمپاڕایەوە وتی : گەورەم من دەبمە کەفیل ئەم هەموو خزمەم تکایە ئازادیان کە.
ئەم بیرۆچکەیە تەکبیری هەردووکمان بوو کە لەژێرجێگە پلانمان بۆ دانابوو.
بەو شێوەیە هەموویان کاغەزیان ئیمزاکرد کە چیتر تەداخوولی ژیانی بووک و زاوا نەکەن).
کاتێ موسافرەکەم لە گێڕانەوەی چیرۆکەکەی بوەوە..دەستی نایە بانشانم وتی : ئێستا تێگەیشتی لە مەبەستم؟
منیش هەلوەستەیەکم کرد وتم : نەوەلا …ئەوەنە خۆش چیرۆکەکەت گێڕایەوە لەبیرم چوەوە.
دای لە قاقای پێکەنین و وتی : بەخوا تۆش عەشایری… مەبەستم ئەوەیە ئەگەر ئەو عەشیرەتە عەشایر نەبوونایە دایکی بووکەش بە گاین ناچوو!.
ڕستی دەهەم
( ماڵی من )
ئەو شەوەی لەسەر سەفەر بم
خەو، لەچاوانم ناکەوێ
دەترسێم
نەگەمەوە ماڵەکەی خۆم.
ماڵم لەهەرکوێ بێ
ئەوێ نیشتمانمە
ئەی نازانی.. من، قەرەجم؟!
( کەشتی من )
لەجێی ( نوح ) بام لێنەدەگەڕام
بێ لە عاشقان
پێ بنێنە ناو كەشتیەكەم
.ئەڵای دەکرد خودا غەزەبی لێدەگرتم
( نۆش )
مەیخانە بەقوڕگیرێ، بێ مەینۆش
گەر ئاوا نەبێ.. ناچاردەبی
بەمەیفرۆش بڵێی نۆش.
خەوە خەیاڵە) )
هەندێك جار بەئاواتەوەم بتوانم
کەم ( فۆڕمات کە،( دڵم
وەلێ،هەر خەیاڵ پڵاوە
دەزانی بۆ ؟
چون ناتوانم
دەنگی ترپەکانی دڵم
کپکەم
ساتێك، هاوار دەکات:-
ئەو. .. ئەو
( سوژدە )
سەرشاخم دەگری،
ئەمنیش
پێك لەسەر پێك تێیدەكەم
تا ئەو دەمەی مەست دەبم بەتۆ
سوژدە دەبەی بۆ خوا،
ئەودەمەی كە ، من جێمدێڵی ؟!
ئەودەمەی كە جێمدێڵی
ئەوەندە بەخشندە دەبم
نە لەخوا دەبورم
نە لە تۆ.
( پەیام )
قینمە لە مانگی چواردە
چون، بەمەعشوقەکەم دەچێت،
ئەو مەعشوقەی بێ ماڵاوایی
دڵڕەقانە بەجێیهێشتم. ..
پەری شیعر،
ئەم پەیامە بدە بەگوێیدا
من ناتوانم
هێندەی خودا بەخشندەبم.
( بێ ئومێدبوون )
بار دەکەی، ناکەی چش
تۆ بڕۆیت یا نەڕۆی بۆ من هەر یەکە
ژیان بێ تۆ هیچ نییە بە غەیری هیچ
دە لێمگەڕێ
هەی ئەو کەسەی ژیانیش لەگەڵتا..
هەر هیچە .. هیچ.
فەتاح حەسەن
دانیمارك / ڤالبی
2018
ئەم سەفەرە
شانت لەگەردن دەترازێنێ
نەجانتایەك دڵت هەڵدەگرێت
دڵیكیش نابینی
ئارامگەبێت
تەماشای كەشكۆڵی لوولت كە
بزانە دێوانەی خاكی
یان كت و مت” شێتێكی شێت
بۆ كوێ دەڕۆی
ئەو گۆشەیەی تۆ دەگرێنێ
هەمان لانكۆڵەی حەوایە
ئەو بەهەشتەی لێیدەگەڕێی
هەر دارستانی ئەفسوسە
ئادەمێك
چەندین شەرابی رەنگاڵە
داڵاشێك
جەستەی براكەت و
قابیلێكی دی تێدایە
مەڕۆ..
شیعر لێرەبێت
یان لەوێ
ئەسكڵێكە..
تەنها بەر جەرگ و هەناوی
نەداران و
رۆحی شاعیران دەكەوێ
ئێمەو ئەوان
لەزمانی ئەمەك ناگەین
هەموو نیگاكان
بەخوناو دەچوێنین
ئێمە بین یاخود ئەوانیش
لەژێر پێی گوڵ و جوانیا
مین لەدەروونی قەڵەما دەڕوێنین
ئاسمانمان یەك و
ئەسـتێرە .. هەتاو
سروشتمان
لەهەمان گڵكۆیا دەمرێت
بیرت لەبوخچەكەت دەركە
جگەرەیەك داگیرسێنە
من دەتناسم
پرچت چرۆی سپی دەركردووە
ناخت تەرزەی عەشقی لێدەبارێت
مەڕۆ .. هاوڕێ مەڕۆ
بۆ نازانی عاشق شێتە
وەكوو ئەم خاكە زامدارە
بەئەوین و راستی دەژێت
ستار ئهحمهد
پـەنـجـەرەی پــۆل شــکـابــوو
دەلاقــەی گــەورەی تـیـابــوو
لـــە سـەرمـانـا هـەمــوومـان
فــوومان دەکـردە دەسـتـمـان
لــە نــاکـاو یــەک چـۆلـەکـە
فــڕی بـــۆ نــاو پــۆلــەکـــە
کـەوتـیـنـە چـەپـڵـە ڕێـزان
ژوورەکــەمــان دەلـــەرزان
بـــە هـاوار و بـــە فـیـکــە
دەخــولایـەوە چــۆلـەکــە
مـامــۆسـتـا هــاتــە ژورێ
خـێــرا فـــڕی بـــۆ دەرێ
هـەمـوو تـەقـیـن لـە گـەرمـا
ســەرمـامـان لـە بـیـر نـەمـا
١١ / ١٢ / ٢٠١٨
بەشی دووەم ….
-جێگر-
جێگر، دەستەواژە و ناونیشانێکە، پلەیەکی کار و پۆستێکە، هیچ کەسێک نییە لە کوردستان نەیزانێ، تەنانەت مرۆڤ دەبینی ناوی “جێگر”یان لێ نراوە و خەڵکیش دەبینی ناوی”ڕێگر”یان لێ نراوە، کە نە ئەویان جێگرە و نە ئەمیشیان ڕێگر و ڕەنگیشە هۆردووکیشیان هەو بن!
سەرۆکی هەرێم، سەرۆکی حوکوومەت، سەرۆکی پەرلەمان، وەزیر، لە وەزیر خوارەوەتر، بەڕێوەبەری گشتی، سەرۆکی شارەداری، سەرۆکی دادگە، ئوستاندار، سەرۆکی زانستگە، سەرۆکی تەندروستی شار، بەڕێوەبەری پۆلیس، سەرۆکی یانەیەکی وەرزشی، میراو، سەرۆکی ئەلەکتریک، سەرۆکی فرۆشگە، تەنانەت بەڕێوەبەری خوێندنگەی سەرەتایی و سەرپەرشتیاری چاپخانە و چایخانە و مەیخانە و چێشتخانە و نازانم چی، هەموو جێگریان هەیە و جێگرەکان، جێگریان هەیە و جێگری جێگرەکان، جێگریان هەیە و ئەوانیش سکرتێریان هەیە و سکرتێرەکان، جێگریان هەیە و ئیدی ڕەنگە تا کوێخا(موختار)ی ئاواییش بەردەوام بێت و ئەویش جێگری هەبێت. لە کوردستان لەشکرێک جێگر هەن و ئەوانیش پلەوپایەی خۆیان هەیە و بودجە و تایبەتمەندیی و کەشوفش و بەزمی خۆیان هەیە.
وەڵاتگەلێکی جیهان، کە کارگێڕیی تێیاندا لەسەر بنەمای خزمەتکردن بە هاووڵات و بە مرۆڤ دانراوە، هێندە گرنگیی بە دروستکردنی کورسی و پۆست و پلەوپایە، تەنیا لە پێناوی دروستکردنی کەسێک و پڕکردنەوەی کورسییەکدا، نادرێت. وەڵاتێک، ژیانی دانیشتووانی وەڵاتەکەی، خۆشگوزەرانی ئەوان، پێشکەوتنی ئەوانی مەبەست و ئامانج بێت، هەرگیز پلەوپایە بۆ دەسەڵاتدارانی بە گرنگ نابینێت. لە کوردستان، پلەوپایە، بێ ئەوەی پێویست بن و بێ ئەوەی سوودێک بە هاووڵاتێکی کوردستان بگەیەنن، دادەتاشرێن و مووچە و دەرماڵە و نێوماڵە و پشتماڵە و ژێرماڵە و بانماڵە و دەیان جۆرە پارەی دیکە دەخرێنە خزمەتیانەوە و دەسگە و دامەزراوەی زەلام و قەبەیان بۆ چێدەکرێن و کۆشک و تەلاریان بۆ تەرخان دەکرێن و پاسەوان و ئاژۆر و نۆکەر و چایلێنەر و چێشتلێنەریان بۆ مسۆگەر دەکرێن.
لە وەڵاتی سوێد، کە من بۆ خۆم ساڵانێکە تێیدا دەژیم، سەرۆکی حوکوومەت، جێگری نییە. هەرکاتێک لە دەرێی وەڵات بێت و مانەوەی درێژە بکێشێت، کە هەرگیز ڕوونادات، و لەو کاتەدا لە وەڵات پێشهاتێک بێتە پێشێ و ڕووداوێکی گرنگ بێتە گۆڕێ، کە وەها ڕەوشێکیش هەرگیز نە هاتووەتە پێش و نەش دێتە پێش، ئەودەمی یەکێک لە وەزیرەکانی حوکوومەتەکەی، لەبری ئەو سەرپەرشتیی کارەکانی دەکات. واتە: جێگری سەرۆکی حوکوومەت، کە کاری ئەو تەنێ جێگریی بێت و هیچی دی، وەک کار و پلەیەکی دیاریکراو، هەرگیز نییە. ئیدی لەوێوە وەرە خوارێ تا دەگەیتە بەڕێوەبەری خوێندنگە، کە جێگری نییە. واتە: وەک چۆن کارگوزار(فەڕاش) لە سوێد نین، هەر بەو جۆرەش جێگر نین، ئەگەریش هەبن، یەکجار دەگمەنن. وەک ڕیزپەڕێک لەوانە، سەرۆکی پەرلەمان جێگری هەیە. دیارە ئەو نموونەی سوێدە، وەڵاتانی دیکەی ئەوروپاش دەگرێتەوە و ئەوانیش هەر وەهان. ئێستا لە عیراقیشدا جێگری سەرۆککۆمار و جێگری سەرۆکی حوکوومەت نەماوە. لە باشووری کوردستانیش، کە بە قانوون هێشتا بەشێکە لە عیراق، دەبوو جێگری سەرۆکی هەرێم و جێگری سەرۆکی حوکوومەت نەمابا و وەک عیراقی لێ کرابا.
دانانی جێگر لە کوردستان، داتاشینی پۆستێکە، بۆ ڕازیکردنی ئەم حیزب و ئەو حیزب و ئەو باڵ و ئەم باڵە، نەک بەهرە و کارایی و شارەزایی ئەو جێگرانە. نەبوونی ئەو جێگرانە، چ بۆشاییەک ناهێنێتە گۆڕێ، ڕێک بەپێچەوانەوە، بارسووکییەکە بۆ سەرۆکی حوکوومەت و سەرۆکی هەرێم، چون دەستیان دەکاتەوە و لە کارەکانیاندا سەرپشک دەبن و ئازادانە و ئاسانتر، دەتوانن بیربکەنەوە و کار و ئەرکەکانی خۆیان ئەنجام بدەن. گەلێ جار جێگر، ئیدی جێگری هەرکێ بووبێت، بەهۆی ئەوەی سەربە حیزبێکی جیاواز بووە لەوەی سەرۆکەکەی، بووەتە ڕێگر و بەربەست، لەبەردەم جووڵانەوە و چالاکی و کارایی ئەو کارگێڕییەی کاری تێدا کردووە.
ئەگەر بڕیارە و هەر دەبێ جێگر بۆ سەرۆکی هەرێم و سەرۆکی حوکوومەت و سەرۆکی پەرلەمان هەبن، ئەوا هیچ پێویست ناکات جێگری سەرۆکی هەرێم و جێگری سەرۆکی حوکوومەت بدرێن بە یەکیەتی یا گۆڕان، کە هەردوو ئەو حیزبانە، کون بە کون وەدووی وەدەستهێنانی ئەو پۆستانەوەن، نەک هەر ئەو دوو حیزبە، بە من پێویست ناکات بدرێن بە هیچ حیزبێکی دیکەی کوردی. باشترین و ڕاستترین هەڵبژادەیەک بۆ جێگرانی سەرۆکی هەرێم و سەرۆکی حوکوومەت ئەوەیە، کەسێک لە نەتەوەی تورکمان و کەسێک لە کریستیانەکان بن. دیارە پۆستی کێهە لەو جێگرانە، جێگری سەرۆکی هەرێم یا جێگری سەرۆکی حوکوومەت گرنگترە، بدرێ بە نوێنەری تورکمان و بێجگە لەو جێگرە، چەند وەزارەتیکیش بدرێن بە تورکمان. بەشی تورکمان لە هەموو دەسگە و کارگێڕییەکاندا، تەنانەت لە ڕیزی لەشکر و پۆلیسیشدا دابین بکرێ، چون تورکمان لە کوردستاندا نەتەوەی دووەمن. مرۆڤ، کاتێک باس لە تورکمان دەکات، گەرەکە جیۆگرافیای باشووری کوردستان لەبەرچاو بگرێت و تەلعەفەر، هەولێر، پردێ،کەرکووک، تاوغ، خورماتوو، کفری، قەرەتەپپە، جەلەولا(قەرەخان)، خانەقین، قزڕەبات و مەندەلی لە یاد بێت و بخوێنێتەوە، کە خەڵکی نەتەوەی تورکمانی تێدان، دیارە کریستیانیش هەر بەو جۆرە، لە دەڤەری بادینان، هەولێر، کەرکووک و سلێمانی هەن و ئەوانیش لە پاش تورکمان دەبنە پێکهاتەی سێیەم، چون کریستیانەکان وەک ئایین، هەموو یەک ئایینیان هەیە، لێ وەک نەتەوە، چەند نەتەوەیەکن. بە هۆردوویانەوە، تورکمان و کریستیان، دوو پێکهاتەی سەرەکی کوردستانن.
لە حاڵێکدا سەرۆکی هەرێم و سەرۆکی حوکوومەت، جێگریان هەبوون و جێگرەکان دران بە تورکمان و کریستیان، ئەگەر جێگرەکانی سەرۆکی پەرلەمان، بدرێن بەو حیزبە کوردییانەی، پارتی لەگەڵیاندا پێکدێت، ئیدی یەکیەتی، گۆڕان، ئیسلامی یا هەر لایەنێکی دیکەیە، ڕەنگە ئەوە چارەسەرێک بێت بۆ قایلکردنی ئەوان، لێ ئەگەر سەرۆکی هەرێم و سەرۆکی حوکوومەت جێگریان نەبوو، ئەوا جێگرەکانی سەرۆکی پەرلەمان بدرێن بە تورکمان و کریستیانەکان، ئەوەش باشترین هەڵبژاردەیەکە، کە دەبێ بکرێ و هیچ پێویست ناکات حیزبێکی کوردی ئەو جێگرییە وەرگرێ.
کە مرۆڤ باس لە تورکمان دەکات، هیچ گومانێک لەوەدا نییە، ئەگەر ژمارەی تورکمانی هاووڵات و دانیشتووانی کوردستان ڕەچاو بکرێن، ئەوا بە هەموو پێوەرێک لە حیزبی یەکیەتی و گۆڕان زیاترن، ئیدی بۆ ئەوان مافی وەرگرتنی ئەو جێگرانەیان نەبێت و یەکێتی و گۆڕان هەیانبێت! ئەوانەی لە 16ی ئۆکتۆبەری 2017ەدا بە ڕادەستکردنی کەرکووک و دۆڕاندنی لەنیوەزێتری خاکی باشووری کوردستان و گێڕانەوەی پرسی کوردستان بۆ خانەی یەکەم و تەواوی ئەو نەگبەتی و بەدبەختییەی بەسەر کوردستانیاندا هێنا، هەرگیز تورکمان نەبوون، بەڵکە یەکیەتیی نیشتمانیی کوردستان بوو، کەچی “چەرمی ڕووی هێند قایمە شمشێری میسری نایبڕێ…” ، هێشتا ئەوانن ناز دەکەن و دەیانەوێ مەرج و پێشمەرج و خواست و داواکانی خۆیان بەسەر حوکوومەتی زۆرینەدا بسەپێنن!
لەنێو جڤاکی کوردستاندا، تەنانەت لەنێو کوردەکەیشیدا، هەندێ بەشی خەڵکی کورد هەن، تایبەتمەندیی ئایینییان هەیە، کە بێگومان لەبەرچاوگرتنیان و گرنگیدان پێیان، بەهێزکردن و سەقامگیری و یەکگرتنێکی پتری جڤاکی کوردستان و دڵنیاییەکی زیاتر و مەزنترە بۆ ئەو خەڵکانە، نموونەکانیشیان: کوردانی فەیلی(کە لە خوارووی کوردستان و بەغدا دەژین و لە ڕووی ئایینزایشەوە شیعەن)، ئێزدییەکان(چ ئەوانەی خۆ بە کورد نازانن و چ ئەوانەیشی خۆ بە کورد دەزانن) و کوردانی یارسان(کاکەیی).
سیاسەتی ڕاست و دروست ئەوەیە، بەرژەوەندی کوردستان و خەڵکەکەی لەبەرچاو بگیرێت و دانیشتووانی وەڵات بێ جیاوازی، وەک هاووڵات سەیر بکرێن. ئەڵبەت پێوەری یەکەم بۆ پێشاندانی ڕەسین و پێگەیشتن و پێشکەوتن و ئاستی ئەخلاقی و شارستانەتی هەر جڤاکێکیش، چۆنیەتی مامەڵە و بەرخوردی ئەو جڤاکەیە، لەگەڵ نەتەوەکانی دووەم و سێیەم و کەمینە و گرۆ و خەڵکانێک، کە خودان تایبەتمەندییەکی بڕێک جیاوازن لە زۆرینە،
2019 – 01–13
ئەمساڵ 10 ساڵی تەواوە جوڵیەكی بە بەرهەم لە كوردستاندا دروست بووە لە پێناو دادپەروەری لە دابەشكردنی سەروەت و سامان و كەمكردنەوەی جیاوازی موچەو نەهێشتنی خانەنشینی پلە باڵاكان و ئیمتیازاتەكانیان، كاردانەوەكان بەرامبەر بە داخوازی ئەم بزووتنەوەیە توانی روی راستەقینەی هەمووان لە هەڵوێست و بەڵێن و پرۆژەكانیان ئاشكرا بكات، ئەمرۆ خواستی دادپەروەری ئابووری بەهۆی ئەو جوڵانەوە بۆتە خواستی گشتی و نەمانی متمانە بە بەڵێنی هەڵخەڵەتێنەری پۆپۆلیستیانە.
دوای 10 ساڵ لەم داواكاریانە، جێی خۆیەتی بپرسین، باشە چۆن متمانە بە قسەو بڕیارو یاساكانی پەرلەمانی كوردستان بكەین كە گیرفان و ورگ خەونی یەكەمی پێكهاتەكانی بێت، لە تارمایی شاراوەداو لە ژێرەوە دەبێت لە گەڵ چەند لە دانا غازەكانی ناوخۆیی و دەرەكی رێكەوتبێتن و دیسانەوە لە خزمەتی گیرفان و ورگ، چۆن متمانە بەمانە بكەین دادپەروەر بن و یاسای دادپەروەرانە بۆ كۆمەڵگا بنووسنەوە كە خەونی یەكەمیان خۆیان و دواتر دوكانە سیاسییەكەیان كە ناوی حیزبە بێت، كە بۆتە ئامرازی خۆژیاندن و دەوڵەمەندكردن و پاراستنی دەسەڵات، چۆن لە ئێستا بەدواوە باوەڕ بە لافاوی پرۆژە درۆزنانە كانیان بكەین و شەویش لە بەر درۆكانی سەر شاشەكانیان دابنیشین، كە یەكەم یاسایان بودجەی حیزبەكانیان بوو هەرچەندە یەكەم بەڵینی پیش دەرچونیان رەتكرنەوەی موچەی فەلەكی فیرعەونی خۆیان بوو، ئەگەر دە خولی دیكەو دە جاریش بچونایەتە پەرتوكی گینزەوە بەلایدا ناچوون،ئەمانە تەنها خۆیان خانەنشین نەبوون بگرە لە گەڵ خۆیان یەك سوپا لە كوڕو براو زاواو خەزور و برازاو خوارزایان بە تەمەنی هەرزەكاریەوە خانەنشین كردووە بە ناوی حیمایەو شۆفێرییەوە، ئەمانە نەبوونە باوكی خەڵك و دەنگدەرانیان، تەنانەت ئەو گەنجانەی شەو رۆژ دەنگیان بۆ كۆدەكردەوە، تەنها باوكی كەسوكاری خۆیان و هاوسەرەكانیان بوون، تەنها باوكی كوڕو زاواو خەزورەكانیان بوون.
زۆریان پێش گەیشتن بە پەرلەمان باسی نەهێشتنی خانەنشینی پلە باڵاكانیان دەكرد و پرۆژەیان دەنوسییەوەو بەڵێننامەیان واژۆ دەكردو سوێندی ئاینی و نیشتمانیان دەخوارد تا ئاستی گۆڕی شەهیدان و قوربانیان و هەموو موقەدەساتێكیان تێپەڕاند, بەڵێنەكان گەیشتنە ئاستی هەڵنەمژینی ئۆكسجینی ناو پەرلەمان, ئێستا بۆمان دەركەوت خول لە دوای خول تەڵەكابازترو فێڵبازتر دەردەچن, لە خولی رابردووەوە 16 تەڵەكەباز بۆ هەوێنی فرت و فێڵ بۆ ئەم خولە ماونەتەوە, بە كردارەكانیان دیموكراسی درۆزنانەی نوێنەرایەتیشیان خستە ژێر پرسیارەوە, تا كار گەیشتە سەر ئەوەی كەمتر لە نیوەی خەڵكی كوردستان بچنە سەر سندوقەكانی دەنگدان لە هەڵبژاردنی رابردوو, ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ نەمانی متمانە بە سستەم و قسەو بەڵێن و كردارو درۆو پرۆژەكانیان, ئەوانەشی چوونە سەر سندوقەكانی دەنگدان زۆرینەیان لەوانەن لە سایەی دەسەڵاتدا توانیویانە موچەیەك بپچرنەوە بۆ خۆیان وەك خەڵك نەكەونە ژێر هێڵی هەژارییەوە لە سایەی ئینتمایەكی نا مەبدەئی بۆ دەسەڵاتداران, ئەوانەی هیچیان نییە باوەڕیان بەوە نەما گروپێك بازرگانی سیاسەتی دیكە دەوڵەمەند بكەن, زیاتر لە 90%یان لە ماڵەكانیان دەرنەچوونە دەرەوە, زەماوەندی دیموكراسی رۆژی هەڵبژاردنیان گۆڕی بۆ زەماوەندی مانگرتن, ئەمەش پەرچە كردارێكی هوشیارانەی چینایەتییە لە بەرامبەر گەندەڵی و درۆی پۆپۆلیزم.
دەمەوێت لە كۆتاییدا هەڵوێستی خۆم لەسەر كۆی ئەو بابەتانەی كە تایبەت بە خانەنشینی پلە باڵاكان و وەرگرتنی 6 موچەی كۆتایی دەرببڕم:
1- وەرگرتنی موچەی 6 مانگ لە لایەن وەزیرو پلە باڵاكان و پەرلەمانتارانەوە بێ پاشەكەوت, بۆ خۆی جیاكردنەوەی ئەم توێژەیە لە خەڵك و كارێكی نا دادپەروەرانەیە, كە بە یاسای نا عەدالەتی دەسەڵاتداران رێكخراوە.
2- وەرگرتنی لە لایەن ئەو پەرلەمانتارانەی دەرچونەتەوە بۆ پەرلەمانی كوردستان, گەندەڵی و نا عەدالەتییە, گەندەڵییە چونكە خانەنشین نەبوونە وەریان گرتووە, نا عەدالەتییە چونكە زۆرەو بە یاسای نا دادپەروەرانە كە خۆیان بۆ خۆیان و لە خزمەت خۆیان نووسیویانەتەوە وەریدەگرن, هاوكات بێ پاشەكەوتیشە جیاكارییكردنە لە گەڵ عامی خەڵكی.
3- وەرگرتنی لە لایەن ئەو پەرلەمانتارانەی بۆ پەرلەمانی عێراقی ەرچونەتەوە, دووجار گەندەڵی نا دادپەروەرانەیە, دەبوایا بیان زانیایە كاری ئەوان لە كوردستان تەواو بووە و نابێت هیچكە دەست بۆ قوتی خەڵكی كوردستان ببەن, هاوكات خانەنشین نەبوونە و لەو بەغدایەی ئەوان بوونە بە پارێزەری یاسا تیایدا شتی عاجباتی وا نەبووەو ناشبێت.
4- ئەوانەی وەریانگرتووەو دەگەڕێنەوە سەر كارەكانیان گەندەڵی و نا عەدالەتییە, چونكە ئەو 6 موچەیە تەنها بۆ ئەوانەیە خانەنشین دەبن.
5- ئەوەی خانەنشینی وەرناگرێت و موزایەدە دەكات بەناوی گەڕانەوە بۆ سەركاری پێشوو, وەلێ لە ژێرەوە خۆی بۆ پۆستی باڵا هەڵگرتووە كارێكی بێ ئەخلاقی بەرامبەر بە خەڵكی كوردستان دەكات لە ژێر ناوی دادپەروەریدا.
6- ئەوانەی پێشتر پەیمانیان دابوو, سوێندیان بە بەها باڵاكان خواردبووو هەمووو ئیمتیازات و خانەنشینیەك رەتبكەنەوە, ئێستا پەیمان شكێنی دەكەن, یان ئەوانەی بەڵێنیان لە كاتی بانگەشەی هەڵبژاردن دابو, یاخود واژۆیان لەسەر پرۆژە یاساكان بۆ هەڵوەشاندنەوەو چاكسازی خانەنشینی پلە باڵاكان كردبوو, كاری نا ئەخلاقی دەكەن پشت بكەنە قسەو بەڵێنەكان رابردویان .لە كۆتادا دەڵێم ئێمەش ئەوەندە خۆشباوەڕین هەموومان بە وتەكانی محەمەد حەلبوسی سەرۆكی پەرلەمانی عێراق كەوتینە سەماو روبارێك دەستخۆشیمان بۆ نووسی, سەبارەت بە پشتیوانی لە هەڵوەشاندنەوەی خانەنشینی پەرلەمانتارانی عێراقی كە دادگای باڵای فیدراڵی دەریكرد, لە كاتێكدا خۆی پۆستەكەی بە 30 ملیۆن دۆلار كریوەو دەیەوێت كەلەبەرێكی گەندەڵییەكانی خۆی بەو موزایەدەیە پڕ بكاتەوە, دادپەروەری ئەركی جێبەجێكردنی بە گەندەڵكاران ناكرێت, وەك چۆن لە كوردستان نەكرا ئاواش لە عێراق ناكرێت, با هیچكە بە بەڵێنی دزو گەندەڵ و …… هەڵنەخەڵەتێین .
لە سترانمدا، ژنێک دانیشتووە و تەشی دەڕێسێ،
چا تێدەکات و پەنجەرەش لەسەر ڕۆژان ئاواڵە،
زەریاش دوورەدەست.
ژنێک، یەکشەممە، شینی پۆشیوە،
لەگەڵ گۆڤار و نەریتی گەلان، خۆی دەخجڵێنێ،
شیعری ڕۆمانسی دەخوێنێتەوە و
لەسەر کورسییەک خۆی دەڕازێنێ…
پەنجەرە بەڕووی ڕۆژاندا واڵا،
زەریاکەش دوورە!
دەنگێک دەژنەوێت، چاوەڕواننەکراو،
دەرگا واز دەکات،
کەسێک دەبینێت لەسەفەردایە،
دەرگا دادەخات،
وێنەی دەبینێ،
پرسی پێ دەکات:
من خۆم بکوژم؟
موزیکی مۆزارت، لەبەر دڵ دەنێ و
لەگەڵ زەوینە ئاسمانییەکەدا،
ئاسوودە و دڵشاد،
پەنجەرەش بەڕووی گشت ڕۆژەکاندا،
ئاواڵە و گوشاد،
زەریاکەش هەر دوور،
ئێمەش پێک گەیشتین…
زەریام خستە نێو قاپێکی فەخفوور،
سترانم ون بوو،
نا تۆم لێ ون بوویت،
نەک گۆرانییەکەم،
دڵیش ئاواڵە بەرەو ڕۆژەکان،
زەریاش بەختەوەر!
تالانی وفەرهوودو تیرۆر زیندانی وسەرکوت بەرهەمدەهێنێتەوە
هەروەها ئاشتیشیان
لەدوای ریفراندۆم(٢٥.٠٩،٢٠١٧) بەدواوە کێشەکانی نێوان یەکێتی وپارتی، دەورەیەکی نوێێ دەستپێکردووە.یەكێتی هەستی بە کەم سەنگی وبەحەواچوون دەکرد وخەریک بوو دەستی لەهەموو شت دەقرتاو بەئاسماندا بەرزدەبوەوە . حکومەتی عیراقی سەرکەوتنی گەورەی لەبەرامبەر داعشدا بەدەستهێنابوو، ڕایفراندۆمیش (سەرەڕای هەموو خیانەت وسەرکوت ونانبڕین ودزو تاڵانبڕۆیەی)، کەژاوەیەکی پیرۆزی بەدەوری پارتی دا کێشایەوە. پارتی لە هەردوو هەڵبژاردنی عێراق(١٢.٥.٢٠١٨) وکوردستانیشدا(٣٠،٠٩.٢٠١٨) سەرمەستی هەڵدانی پێکی سەرکەوتن و تەکاندنی تەپوتۆزی ڕیفراندۆم و بەستنەوەی پەلکوتانی یەکێتی وئۆپۆزسیۆنی کۆن بوو.
لەپاش دەستکێشانەوە مەسعود بارزانی ،(کۆتایی ئۆکتۆبەری ٢٠١٧) وەک بابەتێکی فۆرماڵی دابەشکردنی دەسەڵاتەکانی بەسەر حکومەتی هەرێمدا، پارتی تەماحی لە یەکێک لە پۆستە هەرە باڵاکانی بەغدا (لەوانە سەرۆک کۆمار) بوو. نێوماڵی کوردی جاڕێ تر دەورەیەکی تری شەڕەجنێو خۆگیڤکردنەوە کەوتەوە نێو براکان. . تا دەهات لایەنە براوەکانی پەرلەمانی عێراق ، گوشاریان بۆ سەر یەكیتی وپارتی زیاد دەکرد بۆبەربژێرکردنی کاندیدكیان یان ڕێککەوتن لەسەر تاکە کاندیدێک.
پارتی ملینەدا،بە کاندیدی یەکێتی وئەوەبوو دکتۆر فوئاد حسێن وەک نوێنەری سەرۆک بارزانی بۆ سەۆک کۆماری ئایندەی عێراق دەسنیشانکرا. بەڵام یەکێتی پێشتر لەلایەن ئەندازیارانی سیاسەتی عیراقەوە دڵنییایەکی بەدەستهینابوو. ئەوە بوو کاندیدی یەکێتی دکتۆر بەرهەم سالح ، لەبەرامبەر دکتۆر فوئاد حسێن کاندیدی بازرانی کەوتنە کێشمەکێشێکی کۆمیدییەوە، کە بەشێوەیەکی تراژیدیی بە شانسی دکتۆر فوئاد کۆتایی هات.(بەرهەم ٢١٩ دەنگ ، فوئاد ٢٢دەنگ )
لەڕاستیدا ٢.ئۆکتۆبەری ٢٠١٨ رۆژی دەنگدانی پەرلەمانی عیراق رۆژی سەرکەوتنی بەرهەم سالح بە سەرۆککۆمار، نەک ١٦ ئۆکتۆبەر ٢٠١٧، هاوکیشەیەکی تری سیاسی لەکوردستانی عێراقدا دەستپیدەکات. بۆ ئەوەی پۆستی سەرۆککۆمار لەلای یەکێتی بمێنێتەوە، لەکاتێکدا لەسەر کاندیدیک ڕێکناکەون و هەموو ئەو کاندیدانەی تریش لە لەلیبوکێک زیاتر نین، حکومەتی عیراقی و لایەنەکانی نێو پەرلەمانی عێراقی، داوایەکی دیایکراویان جێبەجێ ببوو ، بەدەستەوەدانی کەرکوک وئارایشدانەوەی کەرکوک وناوچە سنورییەکانی کە پێشتر بەهاوبەشی هێزەکانی پێشمەرگەولەشکری عێراقی کۆنترۆڵکرابوو، پاش شکانی لەشکری عیراقی لەبەرامبەر داعشدا، هەندێ ناوچە هێزەکانی پێشمەرگە لەبەرامبەر داعشدا بەرگرییان کرد وڕاوەساتانەوە. یەکێتی یان چەند باڵ وماڵباتێکی ناو یەکێتی لە پلان و لە مامەڵەیەکی ناشیریندا دەستپێشخەری بۆ گەڕانەوەی دەسەڵاتی بەغدا کرد بوو.
دەورەیەکی دی شەڕە جنێوی نێوان یەکیتی وپارتی بەبەهاراتی توندی ژماردنی خیانەتەکان وملهوڕی وپێشلەشکری گەرمکرا. ئەمجارە دەستی پارتی لە تۆڵەکردنەوەی یەکێتی بەهانەیەکی گونجاوتری بەگیرهێنا. ئیدی بەخیانەتی نەتەوەیی گەورەو بزاندنی خەتی سوور، تۆڵە لە ملنەدانی یەکێتی بۆ تەسلیمبوون بەقەدەروقوەتی پارتی بۆ سەرۆک کۆمار .
لەسەرەتای ساڵی تازەد٢٠١٩ ا، پارتی هیچ نەرمیەکی لە بەرامبەر لایەنە براوەکانی پەرلەمانی کوردستاندا نەنواند، وە زۆر بێباکانە مەرجەکانی خۆی بۆ هێزەکانی نێو پەرلەمان بۆ بەشداری لە دەسەڵات دیاریدەکرد وهەردوو پۆستە گرنگەکانی سەرۆکی هەرێم (نێچیرڤان بارزانی)، سەرۆکی حکومەت (مەسرور بارزانی) ، قۆرخکرد وپرس وڕای بەکەس نەکرد. پۆستی نەوت و دەرەوەش هەر بۆ خۆی دەبێت، وە بێدەنگیەکی گشتی کە نیشانەی ڕازیبونێکی ترسناکەخەریکە دەکاتە ئەمری واقیع. یەکێتی پەرچەکرداری بێدەنگی کە متبوونی تووڕەبوونێکی لەخۆێدا شاردبوەوە، چەند رۆژەی گۆڕی بۆ دەستیبرد بۆ گرتن وڕاونانی ئەندامان وکادرانی پارتی ، بەهەمان شێوازو هەندێک قەهراوەی تر، پارتیش دەستی برد بەبارمتەگرتنی کادرەکانی هەولێری یەکێتی. ئۆپۆزسیۆنی پاکێجەکانی سەردەمی ١٧ شوبات وملخواروشکستخواردوەکانی ئەم دەورەیە، دەستەوەستان تەماشای حەمەی حاجی مەحمودیان دەکرد، نێوەندگیری بکات وتوندوتیژییەکە خاو کاتەوە ئەوە بوو بەگۆڕینەوەی دیل بە دیل دەرگای گتوگۆی پێکهێنانی حکومەتی هەرێم کرایەوە. لە پرێسە کۆنفرەنسەکاندا هەواڵی ئەوەمان بیست بەهۆی نەخۆشیەوە بەڕێز هیرۆ خان نەیتوانیەوە بەشداری وەفدەکەی یەکێتی بکات.
یەکێتی دەستی برد بۆ ڕاگەیاندنی قەدەخەکردنی تەڤگەری ئازادی وڕێکخراوە نزیکەکانی سەر بەتەڤگەر وداخستنی بنکەو ئۆفیسەکانیان لە ناوچەی سلێمانی. هاوکات سەرککۆماری عێراق سەردانی تورکیای کرد ولە پریسە کۆنفرنسەکەی لەگەڵ ئەردۆگان سەرۆکی تورکیا کە بەرهەم ساڵحی وەک دۆستی ئازیزم یان هاوڕێی بەوەفام تاریف کرد، ڕووبەرڕوبونەوە و بنەبڕکردنی تیرۆریان وەک ئامانجی هەردوڵا باسلێوەکرد. ئەو هەنگاوانەی دواتری یەکێتی لە گرتن وزیندانی کردنی ئەندامان ولایەنگرانی تەڤگەری ئازادی وداخستنی سینەما سالم ونەهێشتنی مەراسیم وئەم کردەوانە بۆ ئەوەیە کە پشتیوانی ئەردۆگان بەدەستبهێنی بۆ گوشار خستنە سەر پارتی کە چێگەوڕێگەیەکی شیاوتری لە پەیکەرەی دەسەڵاتی حکومەتی هەرێم پێبدات.
لێرەوە دەتوانین باشتر لە ڕەوەندەکە ولە پرۆسەکە ووردبینەوە.. چ شەری یەکترو چ شەڕی نێوخۆیی لەگەڵ لایەنەکانی دیبکەن، ئامانج پاوانی دەسەڵات وگومرگ ودزینی نەوت وسەروەت وسامانە، چ ڕیکبکەون وئاشتی بکەن هەر هەمان کارەسات بەرهەمدەهێنەوە.
كاتژمێر دهبهمه دواوه و ڕوخساری نوێژێك ههبوو
شان و ملی دایكی تامهزرۆیی شێلا و وهك شیر ههوێنبوو
خودای دڵی خۆی ناسی و نهبووه پهڵهیهكی ههڵبزڕكاو
له نزیك ڕێگایهك دانیشتووم و هێز دهخهمهوه ئهژنۆم
ڕۆژ سپێده بدات دهچمه ناو شار
ئهستێرهیهك ههڵدێ و جێ به ئهستێره نهمهیوهكان چۆڵ دهكات
ئهستێرهی دهشتایییهك كه خاوهنی كلیلهكانی دنیایه
ڕوخساری گهرمی سروشتخوازانیش
دهرگای شار كلیل و قفڵی نهكهوتووه
له سێبهری كلكی ئهژدیها داندراوه
هاتوچۆی تێدا ناكرێ
جگه له نهریت و ڕێوڕهسمی پشیله
لهبهر ئاگری حهوت ماڵان بهچكه چاونهپشكوتووهكانی گهرم دهكاتهوه
مۆسیقای پێی ئاشنا نابیسترێ
ئاوی شار لێڵ و گرانه
بهڕۆژوو ناتوانی بیخواتهوه
شیعر و نوێژی شاعیرێك
دواڕكات فرمێسكه له چاوێكی گهرمدا
یان شكۆی ئاههنگێكه دڵی بۆمان دهكاتهوه و جوانی دههێنێته ناومان
دهستێك دهبێته ههڵگری ههموو ناو و میوهی درهخته به تهمهنهكان
به دهشتایییهكی تابڵێی ڕوون ڕاوهكا و ههناسهیهك وهردهگرێ
چاوی بهرزدهكاتهوه و ئهستێرهیهكی لێ ههڵدێ
ئێمهین به دهورییهوه گهرمایی گیانین
هێز دهخاتهوه ئهژنۆی و دێتهوه شار
پهیكهری ناودارهكان كهسمان ناناسنهوه و دهپرسن ئێوه پشتێنی كام پشتن
پێش بهرزكردنهوهی دهستی دوا ماڵئاوایییان
برینهكانیان پاراو نهكراون
خۆیان لهبیرچووهتهوه و تهماشای باڵندهیهك دهكهن
بهسهر هێلكهی بهسهرچوودا كڕكهوتووه
ناوچهوانی درهوشاوهی دهبێته دهشتایییهك كه خاوهنی كلیلهكانی دنیایه
باڵندهیهكی ونبوو دێتهوه ناوی و سهرگهردان نافڕن
له گهرمایی باڵهكانیدا
درهخت و شهقام و گوڵدانی زهماوهند و ڕۆژی ههستانهوه دڵیان بۆمان دهكهنهوه
دژی باڵهكان شهڕ ڕاناگهینین
فڕین خودا لهخۆ ڕازیكردنه و ئاواتت دهدا
گوڵهكان له بهیانییهوه چاوهڕوانن ببیندرێن
به تهنێ دهنكه هێلێك بشكێنه ناو چاپهست و ئاگری حهسرهتێكی كۆن خۆشكه
دهركهوتن دێت و دهبێته خاوهنی ئاگری پاگژكراوه
ئومێد له هێڵهكانی ئهمپهڕ و ئهوپهڕت دهڕژێنه ناویهك و له بۆنی گوڵ ناترسی
مشتێك گهنم لهبن كووپهی ماڵ دهچێنیت
زانیت چی له بیرخۆت ببهیتهوه
چیش بهبیر خۆت بهێنیتهوه
دووریییهك وهك سادهیی گوێت لێ دهگرێ
لهناو چاوترووكانهكان وهرتدهگرێ و دهتباته ماڵێك
بهختهوهریی تێدا نووستوون
جانتاكهت له شانت داگره و كهلوپهلی پێویست جیابكهرهوه
دوودڵ بهسهر پرددا مهوهسته
تكا دهكهم پهله بكه كاتژمێر بخوێنهوه و بپهڕهوه
كیژهكانمان كهزییان به ئاڵای بهسێبهر و ههتاوی تۆوه دهنووسێنن
له ئاواز و یهكهم تهزووی درهوشانهوهدا نقوومن
كهوان دهشكێن و تیر دهكهونه خوارێ
لهقلهقێك له ههولێردا ههڵدهفڕێ و دڵهڕاوكێی ههرگیز دوایی نایهت
زێد ناوكه له سێوێكی ئاڵدا
وهك منداڵ گهوره دهبێ و شاخهكانیش بهرزن
كانوونی یهكهمی 2018 ههولێر
ناوی كتێب: ئهوینێك له غوربهت
بابهت: شیعر
نووسهر: سهردار جاف
دیزاینی ناوهڕۆك و بهرگ: فههد شوانی
ههڵهچن: فههد شوانی و خودی شاعیر
تیراژ: 500
گەورەترین کێشەی گەلی کورد وسەرجەم گەلانی ناوچەکە دین و نەتەوەپەرستییە.
ئەم دوو ئایدیۆلۆجیە سەرچاوەی هەموو پێکدادان و ئاژاوەکانن لە نێوان خەڵکی ناوچەکەدا. گەلانی ناوچەکە بە هۆکاری ئەم دوو عەقڵیەتە بەردەوام لە شەڕ و پێکداداندان.
هەرچی حکومەت و دەوڵەت و حیزبی فاشی و دیکتاتۆر هەیه لەم ناوچەیەی ڕۆژهەڵاتی ناویندا لە ژێر ناوی دین و خواپەرستیی و نەتەوە پەرستیدا دەیان ساڵ درێژەیان بە حوکمی خۆیان داوە.
حیزبە ستەمکارەکانی کوردستانیش وەک پارتی و یەکێتی دەیان ساڵ خەڵکی کوردستانیان بە کوشتدا، هەرچی ماڵوێرانی و جینۆساید و جەنگی دژە مرۆڤ هەیە بەسەر گەلی کوردا هێنایان، ئەنامەکەشی دوای ڕاپەڕینی خەڵکی کوردستان دژی زوڵم زۆر و فاشیەتی بەعسیکان، ئەمان جڵەوی حوکمیان لە خەڵک سەندەوە، هەمان کارەسات و تاوانیان بەسەر خەڵکدا هێنایەوە. ئەم حوکمە فاشیانە هەرچ ڴکاتێکیش ڕوخابێتن حوکمەکە کەوتۆتەوە دەست کۆمەڵێکی دیکە کە هەمان عەقڵیەتیان هەبووە، بە هۆکاری نەزانین و نا هۆشیاری خەڵکی گشتیەوە، ئەمانیش لە ژێر ناوی ڕزگارکردنی دین و نەتەوەدا جارێکی تر دەستیان کردۆتەوە بە چەوساندنەوە و ستەمکاریی.
هەتا خەڵکی ئەم ناوچەیە خۆیان خۆیان ڕزگار نەکەن لەم دوو عەقڵێتە ساختەکارییە مەحاڵە ڕۆژێکیان بۆ بێتە پێشەوە ئۆخەی لە ژیان بکەن. هەر ئەم دوو عەقڵێتەشە کە خەڵکی ناوچەکەی بە گشتی خستۆتە خزمەتی حوکمڕانە ستەمکارەکانی ناوچەکەو سەرمایەداری جیهانیەوە. هیچ کات و لە هیچ سەردەمێکدا نە دەوڵەتە زلهێزەکانی دنیای ئەمڕۆ نە سۆڤیەت و بلۆکی سۆسیالیستی جاران و نە حوکمڕانەکانی ناوچەکە خۆی لە بەرژەوەندی خەڵکی گشتی نەبوون و ناشبن. هەرچ کەسێک و هەرچ بیر و ڕاو بۆچوونێک و هەرچ حیزب و بزاوتێک چەند گەورە و زەبلاح بێت چەند جەماوەرەکەی زۆرینەی خەڵک بێت، ئەگەر نەیتوانیبێت مەسەلەی نەتەوە پەرستیی و سەپاندنی حوکمی خوا تێپەڕێنێت ناتوانێت هیچ شتێک بکات کە بەڕاستی لەبەرژەوەندی خەڵکی گشتی بێت. ئەم حیزب و حوکڕانانە نە بۆ خوای دەکەن نە بۆ ڕزگارکردنی نەتەوە لە چەوساندنەوە، ئەمانە سیاسەتێکی ناشەریفانە و درۆزنانە بە ناوی خوا و دین و نەتەوەوە دەکەن.
جیهاد محەمەد/ نەرویج
ئەی چەند ستەمە دووریی، بۆچی زۆبەی خۆشەویستیەکان دوورن
مانگ و خۆر هەردوو لە ئاسمانێکدان، لە دووری یەك دەردەکەون
ئێمەش لە دوورەوە دەیان بینین
پێدەچێ دەریاو ئاسمان لە ئاسۆیەکی زۆر دووردا بەیەك بگەن،
هەردوو لە خۆشەویستی یەکدا یەك رەنگ دەگرن
چاو وەختە پێی هەڵدەخڵەتی، لە بری چاوم منیش وەختە دڵم هەڵخەڵەتی
دەمەوێ لەوان فێربم، لە دوورەوە خۆشەویستی بکەم
لە دوورەوە لە باوەشت کەم، لە دوورەوە هەواڵت بپرسم،
لە تورەی شەپۆلی دەریادا، گوێم لە دەنگتی تورەییتە
ئەو کاتی لە خەو ڕامام، یەکەم وشە لە گوێمدا چرپەتە
لە یادەوەری ژینمدا زۆرینەی وێنەکەتە
لەسەر زمانم هەموو ساتی ناوەکەتە
لە م هەموو دووریەدا،
تۆ لە دڵم نزیکتری.
چرۆ زهند
zandchro@hotmail.com
پرسیار: ئهو شتانه چی بوون كه ژیانی تۆیان بهرهو ئاراستهیهكی دیاریكراو برد ؟
بادیۆ / بهر له ئاشنا بوونم به بواری شانۆ و فهلسهفه ، ووتهیهكی باوكم ههبوو، له كاتی جهنگی چیهانی دووهم ، بیگومان ئهمه یادگارییهكی ههمیشه لهبهر چاووم بوو، ڕێرهوهی ژیانم یان بوونمی دیاریكرد.
لهو سهردهمه تهمهنم شهش ساڵ بوو ، باوكم خهریكی پارتیزانی دژ به نازییهكان بوو، ههر بۆیهش باوكم كرا به پارێزگاری تولوس دوای جهنگ، له ژوورهكهی باوكم نهخشهیهكی جهنگ لهسهر دیوارهكه ههڵواسرابوو بهتایبهتی لهبهرهی رووسیا . هێڵی بهرهی نێوانیان پهتێك بوو جوڵهی بهرهوپێشبردنی ههر لایهنێكیان لهسهر نهخشهكه به بزماری بچوك جوڵهی پێ دهكرا ، بێ ئهوهی هیچ پرسیارێك بكهم .
باوكم پارتیزانیكی نهێنی بوو، لهدهست پرسیاری منداڵهكانی ، سهبارهت به ههرشتێك لهبارهی جهنگ خۆی دهشاردهوه. لهبههاری 1944 ڕۆژێك لهكاتی هێرشی سۆڤیهتی له كریمه ، باوكمم بینی بزمارهكانی سهر نهخشهكه، ههمووی بهرهو دهستی لای چهپ جوڵاندی به ئاراستهیهك دیاربوو كه ئهلمان شكستیان خواردووه و بهرهو رۆژئاوا كشاونهتهوه ، نهتهنیا ههر هێرشی داگیركهریان پێ رانهوستێندرا ، بهڵكو بهشێكی زهویهكانیشیان لهدهست چوو ، له چركهیهكدا تێگهیشتم به باوكم گوت دهكرێ شهڕهكه ببهینهوه ؟ بۆ یهكهمجار وهڵامهكهی زۆر زۆر روون بوو ( بیگومان كوڕم ، ههر تهنیا بهوهی كه دهمانهوێت سهربكهوین ).
پرسیار / ئایا ئهم ڕستهی باوكت بوو به ڕێنیشاندهرت ؟
بادیۆ / له ههقیقهتدا ئهمه پهروهردهیهكی باوكانانه بوو، ئهم ڕستهیه بڕوایهكی لای من دروست كردووه كه ههر چهنده بارودۆخ نالهبار بێ ویست و بڕیار و ئیرادهمان گرنگه و بنهمایه بۆ ژیانمان، لهو كاتهوه دژی بیروباوهری ههژموونداریم ، ههرگیز دهست بهرداری باوهڕی خۆم نهبوومه چونكه ئهم باوهڕه لهگهڵ زهوقی مۆده ناگونجێ .
پرسیار / زۆر گرنگی دهدهی به ویست، له كاتێكدا یهكی له ترادیسیۆنه گهورهكانی فهلسهفه ، ستۆیسیزمیهكان واتا “رهواقیهكان “، ڕێنمایی خهڵك دهكهن ، كه دهبێ ئهو شتانهی كه روودهدهن قبوڵمان بێ بۆ ئهوهی بهختهوهر بین ، دانایی نیه ئیمهش بهو چیهانه ڕازی بین ، لهوهی ههوڵی گۆرینی بدهین ؟
چارهنوسمان له ساڵی 1941 وهكو فرهنسیهكان دۆڕاوی چهنگ بووین، ستۆیسیزمیهكان لهو بڕوایه دابوون كه باشتره ههموومان ببین به ( پیتینین) كه چنڕاڵێكی فهرهنسی بوو سهری بۆ نازییهكان دانواند .
“پیتان ” جهماوهرێكی زۆری ههبوو لهكاتی گهڕان و سهردانی كردنی پارێزگاكان ، ڕهنگه وا بزانن كه ئهمه وڵاتی له وێرانی و كاولكاری جهنگ پاراستووه ، ئایه دهبوو قبوڵمان بكردایه ؟
من گومانم له “ستۆیسیزمیهكان” ههیه و گومان له (سینك) ههیه ، كه خاوهنی سامانێكی گهورهبوو، لهناو بانیۆ زێرینهكهی بانگهوازی قبوڵكردنی ئهوهی ههته بۆت نوسراوه دهكرد . ماتریالیسته توندڕهوهكان “ئهبیكۆرییهكان” لهو بڕوایهدابوون رووبهرووبوونهوه دژ به یاساكانی چیهان جۆرێكه له عهبهسیهت و ریسك دان به ژیان له پێناو هیچ .
پرسیار/ بهڵام ئهنجامی ئهم بروباوهڕه گهیشت به چی ؟
بادیۆ / گهیشته چێژ وهرگرتن له ئیستا یان لهو كات و ساتهی كه تێدا دهژی ، گهیشته ئهم ووته بهناوبانگهی “هۆراس” (لهم ساتهی خۆتدا بژی ) . له دانایه دێرێنهكاندا توخمێكی به تهواویی خۆپهرستی ههیه ، “لهوهی مرۆڤ دهبێ جێگایهكی ئارام لهناو دونیایهكی وهكو خۆی بێ ئهوهی گوێ بدات بهوهی كه ژیانی ئهوانی دیكه لهم دونیایه وێران دهبێ ”
پرسیار / ڕهگی خۆپهرستی سهرچاوهكهی دهگهرێتهوه بۆ كوێ ؟
بادیۆ / ئهمانه ههموویان نهوهی ئیمبراتۆریهتی رۆمای كۆنن ، كه دۆخیان له دۆخی ئیستای ئێمه دهچێ ، به تهواوی ههژموونی چیهان دهكهن و هیچ ههولێك بۆ وێناكردن و رووبهرووبوونهوه یان جێ به جێ كردنی ڕهفتارێكی تهواو پێچهوانه ناهێلێنهوه ، دژ بهو سیستهمه ئابووری و سیاسی كهخۆی فهرز كردووه ، ئهم حاڵهته له ههموو شوێنێكدا بیرۆكهیهك بڵاو دهكاتهوه كه دهبێت لهگهڵ سیستهمێكی وادا له پێناو بهدهستهێنانی پێگهیهكی باشتر خۆی بگونجێنێ.
له ئهنجامدا فهیلهسوفی ” واقیعی ” دهڵی ( له پێناو ئارامیدا باشتره دهستبهرداری ههموو دیدگاكانی گۆرانی چیهان بین )
ووتهكهی “باسكال بروكنر ” نموونهیهكه له پارێخوازی توندڕهو كه دهڵی ” شێوازی ژیانی رۆژئاوا جێگای سازشكردن و گفتوگۆكردن نیه ” من سهردانانوێنم بۆ ئهم بۆچوونه ، من شتێكی ترم دهوێ ، ئهمهش وهفاداری منه بۆ داانایی باوكم.
پرسیار / دوای جهنگ پرۆفیسۆرێك ههبوو ئێوهی به شانۆ ئاشناكرد ، بۆ ئهم دیداره چارهنوسازییه ، چۆن شانۆ بوو به ڕێنیشاندهری ژیانت ؟
بادیۆ / لهكاتی خوێندنمدا ئهوهی بگهیشتبوایته ئامادهی بیویستایه یان نا یهكسهر وانهكانی (راسین و كورنهی و مولییر) دهخوێند ، تا كۆتایی ساڵی ئامادهیی ، ههموو سالێك لهسهرمان بوو لهسهر ههر یهكێك لوانه شانۆ ، لهسهر یهكێك لهوانه ئهمه پرۆگرام بوو .
بهڵام كهسایهتێك زیاتر له پرۆگرامهكه سهرنجتی رادهكێشا، ئهمهش لهگهڵ مندا ڕوویدا ، له دووهم ساڵی ئامادهیی ئاشنابووم به مامۆستایهكی زمانی فرهنسی كه زۆر به بایهخیكی زۆر باڵاوه مامهڵهی لهگهڵ شانۆ دهكرد ، ئێمه دهمانتوانی ببین به بهشێك لهو باڵاییه ، چونكه له بنهڕهتهوه جوڵه و نمایشهكهی له خوێندنهكه گرنگتر بوو .
ئهم مامۆستایه گرووپێكی شانۆیی دروست كرد، ههر ئارهزوومهندێك جێگایهكی بۆ خۆی لهناو ئهم گرووپهدا دهدۆزییهوه ، ههروهها ههنگاو به ههنگاو من و چهند قوتابیهكی تر ، بووین به ئهكتهره ، چ دیدارێك بوو ، جۆرێك له دابران بوو له ژیانی ئاسایی و رۆتینی، كاتێك كه دهچووین بۆ سهر شانۆ بهرامبهر به جهماوهر بهرپرسیار بووین لهوهی كه روودهدات ، ئهمهش وهكو چۆن باوكم دیگووت (دهبێ بتهوێ) واتا ویست، ڕۆڵی سهرهكیم له شانۆیی (فوریری دی سكابان) بینی ، ئهم پارچهیه چاوی منی كردهوه لهسهر خهڵهتاندن و ووریابوون له ئاخاوتندا .
ههمیشه خۆم لهبیره لهكاتی ئامادهبوونم له ژێر رۆشنایی شانۆدا دهلهرزین و ههروهها یهكهم ڕستهم لهبیره ( بهڕێز ئۆكتاڤ ئهمه چیته چی روودهدات و ئهم گهڕهلاوژهیه چیه؟) ، كاتێك كهدهچوومه سهر شانۆ دهبوایه قسه بۆ جهماوهرێكی غهریب بكهم .
بهڵی بۆ ئهوهی شانۆ بكهی ، دهبێ ویستی سهركهوتنت بهسهر بهربهستهكاندا ههبێ، بوونما لێرهیه تهنیا له جهرگهی روناكی بهرامبهر به ههمووان، بهر له نمایشكردن لهناختهوه ڕادهچهڵهكیت بهرامبهر بهو مهترسیانه كه ههیه .
پرسیار / ئایه جۆرێك له پارێزخوازی خودی كه ئامادهیهكی مرۆیی بۆ پارێزگاریكردن له خود له چیهان وهكو ئهوهی كه ههیه بوونی ههیه ؟
ئالان بادیۆ / بهلێ شتێك لهناخی مرۆڤدا ههیه كه پارێزخوازه له قوڵایهوه كه له خودی ژیانهوه دێت ، بهرله ههموو شتێك دهبێ لهسهر ژیان بهردهوام بین ، خۆپارێزی و پاراستن وهك چۆن (سپینۆزا) دینوسی (بهردهوامبوون لهسهر بوون ) ، كاتێك باوكم باسی ئهوهی دهكرد كه ئهشێ ئیراده ویست بێ ، بهو مانایهی ئامادهگی پارێزخوازی له ناخماندایه .
شانۆ ، ئهو ساتهیه كه جهستهی زیندوو له خزمهتی چیرۆكێكی خهیاڵیهدا ، شتێك له شانۆدا ههیه لهگهڵ غهریزهیهكی رووت پێكداداهدات . ئهكتهر له نمایشهكهی بۆ له ئهستۆگرتنی مهترسیهكان نمایشكردنی خود رووبهرووی بریارێكی سهخت دهبێتهوه ، زۆر سوباسی مامۆستاكهم دهكهم له دووهمی ئامادهیی ئهم ههموو شتهتانهم بینی ، شانۆ خولیای یهكهمه و ههموو كات بۆی دهگهرێمهوه.
پرسیار/ بهیهگهیشتن لهگهڵ شانۆ و ناسینی وهكو بڕیار بوو ؟
بادیۆ / بیگومان پێش ههموو شتێك من كهسایهتێكم ناسی ، ئهویش مامۆستای زمانی فهرهنسیم بوو ، ئهو مامۆستایه وهكو ناوهندگیرێك بوو بۆم ، بۆ ناسینی شانۆ ، رێك وهكو ئهوهی ئهفلاتۆن له كتیبی (مائده افلاگون)دا ، باس لهوه دهكا كه فهلسهفه خۆی له خۆیدا پشت دهبهستێ به ناسینی كهسێك ، چونكه لهڕێگای ناسینی كهسێكی دیاریكراو ئهو پرسیارانه دیته ئاراوه وهكو ویست و بڕیار و خۆنمایشكردن و پرسی پهیوهندی لهگهڵ ئهوهی دیكه ، ههموو ئهمانه دهمانخاته حاڵهتێكی زیندووی گهوره ، بهڵام به زۆر مهترسی گهمارۆدراوه.
پرسیار/ چاوپێكهوتنهكانی دیكهتان بریتی بوو له فهلسهفه و خوێندنهوهی “ژان ژاك رۆسۆ” هۆكاری ههڵبژاردنی فهلسهفه وهكو ئاراستهیهك له ژیانتاندا چۆن بوو ؟
بادیۆ / ئاشنا بوونم به فهلسهفه له ڕێگای سارتهر بهردهوامیبوونه له دانایی باوكم ، من ههمیشه وهفادارم بۆ خالێكی بنهڕهتی زۆر گرنگی سارتهر كه دهڵێ “ئێمه ناتوانین ههر گفتوگۆ دهبارهی بارێكی دیاریكراو بكهین ، بێ ئهوهی بگهینه كردارێك یان ئهنجامێك ” ئهمهش خالێكی زۆر گرنگه و چهقی فهلسهفهی سارتهره ، لێرهدا ئهو ههر تهنیا لهسهر پرسی ئیراده و كردار راناوهستێت ، بهڵكو بیری ئازاد ، تهنیا بیری ئازاد ئهتوانێ واتایهك به بارێكی دیاریكراو ببهخشێ ، ئهو كات دهتوانین دهرباز بین له بهرپرسیاریهتی تایبهت له ههر ههڵومهرجێك یان بارودۆخێكدا بێن . ئهگهر ئهو دۆخه وا نیشانیش بدات كه ئهوهی ئێمه دهمانهوێت یان ویستی ئێمه شتێكی مهحاڵه ، بهكورتی ویستی گۆران ئهو دۆخهیه بهشێوهیهكی بنهڕهتی تهواو ئهركه لهسهر شانی بیری ئازاد ، ئهمه كرۆكی فهلسهفهی سارتهره .
پرسیار / له چ شتێك فهلسهفه دهتوانێ یارمهتیمان بدات بۆ ئهوهی بهختهوهر بین ؟
بادیۆ / بهختهوهری ئهوهیه كاتێك كه ئهزانین ئێمه توانای شتێكمان ههیه ، بهڵام بڕوامان نهدهكرد كه بتوانین ئهم شته بكهین ، بۆ نموونه له دیداری عهشقدا شتێك ههیه ڕێگری یاخود خۆویستی ئهشكێنی ، ئێوه بهتهواوهتی قبوڵی ئهوه دهكهن كه بوونت پهیوهست بێ به ئهوهی تر ، بهر له ئهزموونی خۆشهویستی هیچ بیرۆكهیهكتان نهبوو دهربارهی ئهم شتانه ، له ناكاو ڕازی دهبن بهوهی كه بوونت بكهوێته دهستی مرۆڤێكی دیكه ، ههموو ئهو ووریابوونانهی كه بۆ پاراستنی خۆتان دهتانكرد هیچ كاریگهری لهبهرامبهر ئهوهی تر نابێت ، كه هاتۆته ناو ژیانت له دوایشدا دهبێ سوود وهرگری له بهرههمهكانی ئهم بهختهوهرییه ، ههڵدان بۆ ئهوهی ئهم بهختهوهرییه له لوتكهدا بمێنیتهوه یان دووباره بێتهوه ، یان سهرلهنوێ بونیادی بنێتهوه بۆ ئهوهی لهناو ئهم نوێكارییه خۆرسكدا بژی ، دهبێ قبوڵی ئهوه بكهین كه بهختهوهری جاربهجار پێچهوانهی ” قهناعهت” كار دهكات .
پرسیار / بۆچی بهختهوهری دژ به قهناعهت دادهنێ ؟
بادیۆ / بهختهوهری له بنهڕهتهوه لهسهر یهكسانی دامهزراوه ، چونكه بهختهوهری پهیوهسته بهوهی تر ، له كاتێكدا قهناعهت پهیوهسته به خۆپهرستی ، تاك لایهنهیه قهناعهت نامۆیه به یهكسانی ، له دوایشدا مهرج نیه پهیوهست بێ به چاوپێكهوتن و بڕیاردان ، قهناعهت كاتێك دروست دهبێ كه جێگایهكی باش له جیهاندادا دهدۆزیتهوه وهكو كارێك یان وهزیفهیهكی یان ههندێ جار سهفهرێكی نایاب ، قهناعهت بریتیه لهبهكاربردنی ئهو شتانهی كه ههوڵمان بۆی داوه بۆ بهدهستهێنانی ، له ئهنجامدا بۆ ئهوهی چێژ له خۆشیهكان وهربگرین كارمان بۆ پێگهیهكی گونجاو كردووه له چیهانێكی سهقامگیر ، بۆیه ” قهناعهت و چێژ وهرگرتن” سهبارهت به بهختهوهری وهكو وێنهیهكی تهسكی خودگهراییه و وێنهیهكی سهركهوتنه به پێوهری چیهان . ڕهنگه بلێ لهم بوارهدا چێژ له قهناعهتهكان وهربگرن ، ئهمهش ههڵویستێكی زۆر ئاساییه و دابهشكراوه له نێوان خهڵك له نێوانیاندا منیش ، بهڵام وهكو فهیلهسوفێك من ناچارم بلێم كه شتێكی جیاواز ههیه ناوی لێ دهنێم بهختهوهری ، فهلسهفه ههمیشه مرۆڤهكان به ئاراستهی بهختهوهری واقیعی هان دهدات ، ئهگهر چی ئهم بهختهوهرییه بهبێ قهناعهت نابێ .
پرسیار / ئهگهر بهختهوهری چێژ وهرگرتن له بوونێك یان توانای داهێنانی شتێكی مهحاڵ بێ، ئایه گۆرانی چیهان مهرجه بۆ ئهوهی بهختهوهر بین ؟
بادیۆ/ له چیهاندا پهیوهندیهكی دیالێكتیكه له نێوان (ئاسوودهی و نائاسوودهی ) یان (ڕازیبوون ناڕازیبوون ) ههیه ، لهبنهڕهتهدا ئهمه دیالێكتیكی داوكارییهكانه كه دهتوانین ناوی لی بنین ڕوانگهی سهندیكایی بۆ چیهان ، بهڵام بهختهوهری واقیعی فۆرمێكی ئاسایی بۆ ژیانی كۆمهڵایهتی نی یه ، چونكه كاتێك داواكارێك بۆ وهرگرتنی بهختهوهری پێشكهش دهكهی به نهرێنی وهڵام دهدرێتهوه ، لهبهردهم دوو بژارهی :
یهكهمیان / خۆتان بگۆرن دهست بهرداری داواكاریی مهحاڵ بن ، بهختهوهری لێتان قهدهغه دهكهن و ڕاتان دههێنن كه دهبێ ڕازیبن به قهناعهت ، ملكهچ دهبن ، ئهمهیه سهرچاوهی پارێزگاریكردن یان خۆپهرستی خود .
دووهمیان / ههروهكو لاكان دهڵێ ” تهنازول نهكهن له ویستهكانتان وهكو چۆن باوكم یگووت ” نابێ ڕابوهستین لهوهی كه دهمانهوێت ، ساتێك ههیه كه ویستی گۆرانی چیهان دهكات به ئهركێك ، له پێناو رزگاركردنی وێنهی مرۆڤایهتی ئهو وێنهی كه لهناخماندایه ، له جێگای ملكهچیكردن بۆ دهسهڵاتهكانی مهحاڵ .
پرسیار / كاتێك كه بهختهوهر بین دهتوانین چیهان بگۆرین ؟
بادیۆ / بهلێ ئهو كاتهی كه دڵسۆزی بیرۆكهی بهختهوهری بین ، داكۆكیكردن له بهختهوهری هاوشێوهی ڕازبوون نیه ، سهروهرانی دونیا حهزیان له گۆران نیه ، كاتێك كه بهردهوامی ههڵدهبژێرن سهرهرای سهختیهكان ، شتێكی مومكین پێیان دهلێت ئێوه بهههڵهدا چوونه ، ئهمهش ئهو كێشهیه لهو رۆژانهدا یۆنان لهناویدا دهژی . گهلی یۆنان دهیانگووت ” زوڵم و چهوسانهوهی دارایی بانقهكانی ئێوهمان ناوێ ، ئێمه دهمانهوێ به شێوهیهكی دی بژین ” دهزگا ئهوروپیهكان وهڵامیان داوه بهوهی ” دهبێ حهز بكهن لهو شته كه ئێمه دهمانهوێ ، تهنانهت ئهگهر دژ به ویستی ئێوهش بێ ، ئهگهر لهسهر نهخواستن بهردهوامبن ، دهبینن چی چاوهڕیتان دهكات”.
كاتێك خهڵك ڕهفزی كوێلایهتی خۆبهخش دهكهن ، ههڕهشهیان لێ دهكهن ، واتا یۆنانیهكان نایانهوێ لهناو دیالێكتیكی ڕازی بوون ناڕازیبوون بمێنهوه ، ئهوان دهیانهوێت بڕیار بدهن لهوهی كه شتێكی تر مومكینه و جیاوازه لهوهی كه فهرزكراوه بهسهریان ، جگه لهمه حاڵهتێكی یۆتۆپیا نیه ، چونكه ژمارهیهك له پسپۆری ئابووری پێیان وایه كه مومكینه دووباره قهرزی یۆنان رێكبخرێتهوه یان ههر نهمێنێ ، لهڕاستیدا ئهوهی كه ڕای ئهوروپیهكان وهكو مهحاڵ دهبینیت ، لهوهی میللهتێك لهسهر ئهم خاڵه بڕیار بدات ، ئهمه سزایهكی ئابووری عهقڵانی نیه بهڵكو سیاسیه ، سزای ویستی بهختهوهرییه بهناوی ڕازی بوونێكی ناڕازی.
پرسیار / باسكال دهڵی ” ئێمه ههرگیز ناژین بهڵكو ئومیدی ژیان دهكهین و ههمیشه هیوای بهختهوهریمان ههیه، پێ دهچێ ههرگیز بهختهوهر نهبین” ئایه بهختهوهری راستهقینه وابهستهیه به بێ ئومیدی ؟
بادیۆ / ئهوانهی كه دیسهڵمێنن له فهلسهفهدا بهختهوهری مهحاڵه، له ههمان كاتیشدا پهیمانی بهختهوهریهكی دیكهمان پێ دهدهن ، چونكه ئهوان دهزانن كه ناتوانن چۆش و خرۆشی خوێنهر بورژێنن ئهگهر پێیان بلێن كه بهختهوهری مهحاڵه ، دوای له ژێر كلاوهكهی ئهوان بهختهوهرییهكی زۆر باڵاتر بۆمان نمایش دهكهن .
من به تهواوی دژی ئهم تێزهم ، ئهمه پهیمانی ، بهختهوهرێكی خهیاڵی و خهونه و ههرگیز ناتوانی بهدهستی بهێنێ ، چونكه بهختهوهری مومكینه به شێوهیهكی ڕهها ، بهڵام نهك بهشێوهی ڕازیبونێكی پاریزخوازه .
بهختهوهری مومكین له ژێر مهرجی مهترسیهكانی دیدار و بڕیارداندایه ، چونكه له كۆتای یان بهدرێژایی ژیانی مرۆڤ ههر ڕووبهڕووی ئهم ڕێكهته دهبێتهوه .
پرسیار / بهڵام چی دهكهن لهبهرامبهر ناخۆشی و دڵتهنگی : نهخۆشی و رووداو بریندابوون له ژیان و كارهسات ودابران و شێوهكانی ململانێ و بهگژداچوون ؟
بادیۆ/ جیاوازی نێوان بهختهوهری و ڕازیبوون ، دابهشبوونێكه له وشهی ناخۆشی ، تهنها له ناڕازیبوونێكی قوڵدا ناخۆشیهك ههیه، بهڵام دهبێ بزاندرێت تهنانهت له دۆخی دارووخانێكی گهورهشدا دهرگاكانی بهختهوهری بهتهواوهتی داناخرێن ، چونكه پێگه و گرنگی مومكین خۆی دهگوازێتهوه .
بۆ نموونه بۆ كهسێك كه گرفتی قاچهكانی نهبێ و له تهندروستێكی باش دابێت ، رۆیشتنی چهند ههنگاوێك بۆ ئهوه شتێكی ئهوهنده گرنگ نیه ، بهڵام بۆ كهسێكی تر كه شهلهل و گرفتی قاچهكانی ههبێ و خهریكه ئهزموونی رۆیشتنی پێ دهكهن ، ئهم ههنگاونانه بۆ ئهوه بایهخێكی یهكجار باڵایه . چونكه بهختهوهری بوونی ههیه له حاڵهتێكی دیاریكراودا ، ئهویش به گۆرینی سنووری نێوان مومكین و مهحاڵ ، به كورتی نابێ ڕێگا بهوه بدین كه مهحاڵی رووت و گشتی بهسهرمان داسهپێنن .
پرسیار / ئهی ناخۆشی چیه ؟
بادیۆ/ دهتوانین پێناسهیهكی سهرهتایی بۆ ناخۆشی بكهین ، وهك نارازیبونێكی بههێز له حاڵهتێك یان دۆخێكدا ، و بڵابوونهیهكی فراوانی مهحاڵ ، دهتوانین بلێن ناخۆشی جۆرێكه له دۆران یان فهشهل یا كهوتنی بهختهوهرهوی .
لێرهدا یاسای وهفاداری دههێنمه ناو ئهو هاوسهنگییه ، كه ههمیشه پهیوهسته به دیدار یان ناسین ، واتا بهختهوهری وهكو بهردهوامیدان له گهڕان بهدوای وهفاداری ، وهفاداری تاكه مهرجی ئهخلاقیه ، ههرچهنده ئهم مهرجه بۆ ههموو مهترسیهكان گرهنتی نیه . دهبێ دان به بوونی كارهساتهكانی بهختهوهری دابنێن ئهمانهش چهند جۆرێكن :
ههندێكیان له بێزاربوونهوه دێت ، یان له بهجێ هێلان ، ئهوانی دی له بێ وهفایی و خیانهتكردن .
خراپهكاری له فهلسهفهدا، ئهوهیه كاتێك خود بهپرسه له تێكدانی بهختهوهری، كه ناوی دهنێم رووخان ئهزموونێكی تاڵه ، ههر وهكو ئهزموونی بهختهوهری پارێخوازی توند ، كه زۆر حهزیان له تێكچوونی بهختهوهرییه ، چونكه وهكو بهڵگهیه بۆ قهناعهتكردن به بانگهوازهكانیان بهكاری دههێنن .
پرسیار/ بهڵام پێت وایه كارهسات و رووخان باشتره لهوهی كه تۆ بونت نهبێ ؟
بادیۆ / به تأكید باشتره ریسك و كارهسات بكهین واتا ریسكی بهختهوهری واقیعی لهوهی ڕێگری بكهین ، من ناوی لێ دهنیم (نهبوون) ، ههموو ئهو ڕیكارییه پارێزخوانهی مرۆڤ ، بۆ مانهوهیهكی ئاژهڵی دهگهرێتهوه ، ئهویش تهنیا بۆ ڕازیكردن و مانهوه له پێگهی كۆمهڵایهتیه . ” نهبوون” ڕێگریكردنه له زاتێكه ، لهوهی تاقیكردنهوه لهو شتانهی كه له توانایدایه بكات.
پرسیار / ئایه پهیوهندی خۆشهویستی و هاوڕێیهتی له مهملهكهتی ڕازیكردنی زهرورهته راستهوخۆییهكان مایه پووچه یان تێكچووه ؟
بادیۆ/ ئهمرۆ چیهان مۆدێلیك یان فۆرمێكی بنهڕهتی ههیه ، له ئالوگۆركردن لهگهڵ ئهوهی تردا ، له سهر بنهمای پرادیگمای بازرگانیكردن ، روون ههموو پهیوهندیهكانمان لهگهڵ ئهوهی دیكه ، بۆ ڕهههندێكی بهرژهوهندی دوولایهنه دهگهڕێتهوه ، بۆیه ئهمرۆ جیابوونه مهترسیهكی گهوهرهتره له رابردوو ، زۆر به خێرایی ههستێكی نا پێگهیشتوو و بێ سووده .
بهكاربهر، كهسێكی بابهتی ههژمونداره ، ئهوهی كه چیهان بهڕێوه دهبات، سهردارهكانمان به دڵهڕاوكێ وه بهدواداچوون بۆ ئاستی كڕینی كاڵاكان لهلایهن خهڵكهوه دهكهن ، گریمان لهناكاوه كهس هیچ شتێك نهكڕن، ئهوا ههموو سیستهمهكه دهرووخێ، بۆیه ئێمه دهست بهستراوین به زهروورهتی كڕینی كاڵاكان ههر له ڕۆژی دهرچوونیان، له تازهبوونیان ، سوودی بنهڕهتیان یان ناشیرینێكی تاوانكاری .
بۆیه به دووری نازانم ئهم نهخۆشیه یان ئهم پهتایه گهیشتبێته جۆری پهیوهندییهكانی نێوان مرۆڤهكان ، ئهو پهیوهندییانه كه بههایهكی فهرمی به پێشبڕكێ دهدهن.
پرسیار / ئایه ئێوه ستایشی وهفاداری دهكهن؟
بادیۆ/ به جۆرێك بهڵی ، چونكه سووربوون لهسهر تازهگهری یان نوێكاری بازاڕ زۆر جار دهمامكدراوه له ژێر پهردهی مۆده ، دیاردهیهكه له بهختهوهری دهدات. وهفاداری به ههموو شێوهكانی له ئێستا بهدواوه بههایهكی ههڕهشهلێكراوه مافی ئهوهمان نیه تا كۆتایی یان ههتا ههتایی بهرامبهر بهكاڵاكان وهفادار بین ، بۆ نموونه ئوتۆمبیله كۆنهكهمان دهبێ دانهیهكی نوێتر بكڕین ، ئهگهر نا سیستهمه ئابووریی له ژێر مهترسی دادهبێت، ئهم مهرجه دهچێته ناو چیهانی كۆ و تاك و زۆر جاریش لێكدابران بهرههمدێنێ .
بهرامبهر ئهم لۆژیكه دهبێ ئهم ووتهی باوكم به میرات بهێنینهوه ” دهتوانین لهسهر ویست و ئهو شتهی كه دهخوازین بهردهوام بین، ئهو شتهی كه دهتویست كه دهزانی و له تواناتدایه ، تۆ دهتوانی ، بۆیه دهبێ بیكهی.
—————————————-
ئهم چاوپێكهوتنهی ئالان بادیۆ له لایهن ” سیڤرین میلیه” له 14/8/2015 له رۆژنامهی لومۆند به زمانی فرهنسی بڵاوكراوهتهوه
مالارمێی شاعیری فهڕهنسی وجیهانی دهڵێت: (شیعرتهنهازمانه)ئهم بۆچوونهلهلایهن زۆرلهنووسهرانو ئهدیبانی دنیا،جهختی لێكراوهتهوه.ئهوهش وهك ئاماژهیهك كهزمان توخمێكی سهرهكی دهقی ئهدهبی بهگشتیودهقی شیعریشهبهتایبهتی. بهومانایهی ئهگهرله ژانرهكانی دیكهی ئهدهبدا وهك چیڕۆكوڕۆمان،جگهلهزمان توخمهكانی دیكهش لهشێوهی كاتوڕووداووكارهكتهر،بینای هونهری دهق پێكبهێنن، ئهوالهشیعردا بینای هونهری دهق تهنها زمانه وزمان لهدهقی شیعریدا لهیهك كاتدا ئستاتیكای دهربرینو شیعریهتوچێژو وێنهی هونهری بهرجهسته دهكات. لهكاتێكدا لهچیڕۆكو ڕۆماندا، زمان پترڕۆڵی گێرانهوه ووهسف وگوزارشت لهڕووداوهكان دهبینێت. زمان له شیعردا،بهدهرلهوهی لهفۆڕمێكی ساده، یا ئاڵۆزدایه، ناوهڕۆكێكی ساكار، یان بابهتێكی ئاڵۆزو تهمومژاوی ههیه، ئهوهی گرنگه ئهو زمانه چهند دهتوانێت شیعریهت، چێژومانا، دروست بكات. زۆرجارلهپشت زمانێكی سادهوه، مانای قووڵودهربڕینی هونهرییانهی جوان دهبینین. گهلێك جاریش لهپهنای زمانێكی ئاڵۆزوتێكچڕژاوهوه مانا وندهبێت.
لهبه شێكی زۆری ئهزموونی شاعیرانی ئێمه وهك(شێركۆ بێكهس_پهشێو_هێمن موكریانی_ ڕهفیق سابیر)و چهندان شاعیری تریش، زمان لهبهشێك لهدهقهكان لهفۆڕمێكی سادهدایه، بهڵام له ناوهڕۆكدا ههڵگری مانایهكی قووڵ، چێژوئستاتیكایهكی هونهرییانهی هێندهبهرزه، كهخوێنهر سهرسام دهبێت لهوهی چۆن لهپشت ئهو زمانه سادهوه، ئهوههموومانابابهتیوفهلسهفییانهدهبینین.
چڕكردنهوهی زمان وبیناكردنی وێنهی هونهرییانهی شیعری جوان، دهشێ لهڕێگهی زمانێكی ساده لهفۆڕمیشدا، بهرجهسته بكرێت. ئهوه تواناكانی شاعیره كهچۆن و بهچ شێوهیهك زمان دهكاته پانتاییهك بۆدروستكردنی شیعریهت وچێژلهدهقدا. بێگومان ئهمه بهومانایه نییه كهزمانی شیعر هێنده سادهبكرێتهوه تائاستی زمانێكی نائهدهبی. بهڵكوبهومانایهی چۆن لهڕێی چهمك ودهستهواژه زمانییهسادهكان، جوانترین وێنهی شیعری دروست دهكهین. هاوشێوهی ئهوقوڕهی كهلهكاتی پرۆسهی قوڕبووندا، جگهلهكهرهستهیهكی ساده ونائستاتیكی، سهرنجێكی ئهوتۆی ئێمهڕاناكێشێت.بهڵام لهههمان ئهوقوڕهشێداراوهدهتوانرێت جوانترین گۆزهونهخشهی هونهری پێ دروست بكرێت.
لهوڕوانگهیهشهوه دهشێ شیعریهت وئستاتیكای وشه لهڕێگهی زمانێكی ساكارلهفۆڕم وسادهلهناوهڕۆك،بێته بوون. بهڵام بێگومان زمان فابریكای دروستكردنی وشهیهوهیچ شاعیرێك ناتوانێت بهبێ بهردهوامی وقوڵبوونهوهو لهزمان وباكگراوهندی زمانی درێژه به ئهزموونی شیعری خۆی بدات. چونكهلهوكاتهدا جگهله كاوێژكردنهوهی چهند وشهیهك ناتوانێ به وشهو دهستهواژهی شیعری تازه بگات. شێركۆ بێكهس بۆیه توانی بۆماوهی چڵ ساڵ زیاتریش پێشهنگی ئهزموونی شیعری كوردی لهههموو قۆناغهكانهوهبگرێت، چونكه ئهوههرتهنهاشاعیرنهبوو، بهڵكو فهرههنگێكی زمانهوانیش بوو. لهشیعرهكانی ئهودا، ههرچی وشه ودهستهواژهی زمانی ههیه، بهرچاو دهكهون.شاعیركاتێ لهزماندا دهتوانێ نوێبوونهوه بكات، ئهواله شیعریشدا دهتوانێ ههمان نوێبوونه بكات. بێگومان بۆئهزموونی شیعری شاعیرانی تریش.
لهوڕوانگهیهوه كاتێ بهراوردی وشهی(شیعری) لهدهقی ئَێستای شیعری نهوهی نوێ وشیعری ههفتاكانی سهدهی ڕابردووی ئهزموونی شیعری كوردی دهكهین، دهبینین لهزۆرلایهنی هونهری وئیستاتیكی، شیعری ئهوقۆناغه له شیعری شاعیرهگهنجهكانی ئێستامان جوانتره. وشهكان لهودهقه شیعریانهدا، ئستاتیكی تر، مانادارتر، شیعریهتردهكهونه بهرچاو كه سهرنجی خوێنهر ڕادهكێشن. گۆرانی شاعیر نیو سهده زیاتر لهمهو بهر وشهی (ئاڵتونی داری) لهشیعردا بهرجهسته كردووه. ئهودهربڕینه زمانییه بۆئهوكات وئهزموونی شاعیرێك كهلهسهرهتای شیعر نووسیندا بووه، جۆرێك بووه لهداهێنان. چونكه وشهیهك دێته نێوشیعركهله دهرهوهی زمانی باوی نووسینه. كهههم ماناداره، ههمیش سهرنجی خوێنهر ڕادهكێشێت. كاتێ سهرنج لهئهزموونی شیعری شاعیرانی ههفتاكانیش دهدهین، ههمان ئهوئستاتیكایهی وشهی شیعری له ئهزموونی شاعیران دهبینین. بێگومان لهلایهكهوه به هۆی بزووتنهوهی ڕوانگهو ڕهوتی نوێكردنهوهی شیعری كوردی، لهلایهكی دیكهشهوه به هۆی قۆناغی ئاشتی ودروستبوونی كهشێكی سیاسی ئازادو سهربهست، شاعیرانی ئهو قۆناغه توانییان ئهزموونێكی دیكهی جیاواز لهڕووی نووسینی شیعرهوه بێنهئاراوه. كهبهقۆناغی ڕوانگهدهناسرێت. لهوقۆناغهدا،چهندین وشهو دهربڕین و دهستهواژهی شیعری نوێ دهبینین، كهههڵگری ماناو چێژوشیعریهتن. كاتێكیش ئهم وشانه بهراورددهكهین لهگهڵ بهشێك لهووشانهی لهشیعری نهوهی ئێستادا ههن، دهبینین شیعری ههفتاكان لهشیعری نهوهی ئێستا ئستاتیكیتره.
زمان لهبهشێكی زۆری شیعری ئهونهوهیه، هیچ هونهركاریی و جوانكارییهكی تێدانییه، كهببێته جێگهی سهرنجی خوێنهر. لهههندی كاتدا، هێنده لاوازو سادهو نائستاتیكی دهبێتهوه، وهك زمانی باوی جهماوهری لێدێت. ئهمه بهبڕوای من وهك خوێنهرێك بهشێكی زۆری پهیوهندی بهنهبوونی ماناو ناوهڕۆك و پهیامی ئهو شیعرانهوه ههیه، كهههندێكییان دهرهدڵ و ههندێكیشیان ورێنهی شیعرین، نهك شیعر بهماناڕاستهقینهكهی. لهكاتێكدالهشیعری ههفتاكان و بهتایبهتیش دوای ههرهس ههم شیعر بهگشتی و ههمیش وشهی شیعری بهتایبهتی، ئهرك وڕۆڵێكی ههیهلهدهقدا. جاسیاسی، یاخودكۆمهڵایهتی و پهروهردهیی.لهشیعری ههفتاكاندا، بهتایبهتیش قۆناغی دوای ههرهس،وشه لهشیعردا زۆرتر لهمهدلولێكی شیعری ههیه، شاعیرانی كورد لهو قۆناغهدا، كهدهچێته خانهی شیعری سیاسی وسیمای بهرگری و ههستانهوه و یاخیبوون، بینای هونهری دهق پێكدههێنن، گهرچی له ئاستی زماندا زمانێكی واقیعی و ساده بهسهریاندا زاڵه، بهڵام زمانێكه ههڵگری چهندان وێنهی هونهری جوانن، كهلهكاتی خوێنهوهیاندا، ئستاتیكایهك بهدهقهكه دهبهخشن. لهشیعری ئهوقۆناغهدا، بهرچهندان دهربڕین ومانای شیعری قووڵ دهكهوین.كاتێ بهراوردی ئاستی بهرجهستهكردنی وشه لهشیعری نهوهی ههفتاكان وشیعری نهوهی ئێستا دهكهین، دهگهینه ئهودهرهنجامهی لهبهشێكی زۆری پانتایی شیعری ئهو نهوهیه زمان ونه. ونبوونی زمان لێرهدا بهو مانایه نییه كهزمان لهشیعرهكاندا بوونی نییه، بهڵكو بهومانایهی زمانی دهربڕینی شیعریانه ونه.
كهزمانی دهقێكی شیعریش ههمان ئهوزمانه بوو كهكهسانی ئاسایی ڕۆژانهو لهكوچهو كۆڵانهكانی شارداقسهی پێدهكهن، ئیدی شیعریهت لهكوێدایه؟ ئهوكات چ جیاوازییهك ههیه لهنێوان شاعیرێك و نانهواچییهك و كاسبكارێك؟ بۆیه دهڵێن شیعر زمانه، بهو مانایهی زمان كانگاو سهرچاوهی دروستكردنی وێنهی شیعری و ئستاتیكای وشهو چێژو شیعریهته. دهكرێ بۆ بهرچاوڕوونی زیاتر، بهراورد لهنێوان چهنددهقێكی شیعری نهوهی ههفتاكان ونهوهی ئێستاش بكهین. ئهوكات ڕوونتر جیاوازی ئستاتیكای وشه لهنێوان ههردوونهوهدا لهئهزموونی شیعری دهردهكهوێت. بۆنموونه: (فهرهادشاكهلی) لهشیعرێكدا كهلهشوباتی 1976 ولهدوای ههرهس نووسیویهتی دهڵێت:*_
لهشهوێكی تاریكهدا..جوانووی ئهوین ههڵمدهگرێ..
ڕووهو جێژوانی شین دهمبات..
ڕووهو كێلگهی ئهوین دهمبات..
دهڵێن كهركووك پێناكهنێ..ساوای بچووك پێناكهنێ..
دهڵێن وڵات بێ ڕووباره.. ههتاو برینداره..
كێ دهڵێ كوردستانی پهژارهو زام..بسكی ههتاو داناهێنێ..
لهدوای شهوی تاریك و ڕهش..ڕۆژی زێڕین ههڵدێتهوه..
بههاری شین دێتهوه..ڕهوهتفهنگ بۆ هێلانهی گهرمی سهنگهردێتهوه.
ئهم شیعرهی شاعیركهئێمهچهندكۆپڵهیهكمان لێ نووسیوهتهوه، یهكێكه لهشیعری قۆناغهكانی ساڵی ههفتاكانی سهدهی ڕابردوو.
ئهگهرلهئاستی ناوهڕۆكدا بڕوانینه ئهودهقهی شاكهلی،دهبینین ڕهنگدانهوهی قۆناغێكی سیاسی دیاریكراوه كهتیایدا خامۆشی ههموو شتێكی گرتۆتهوه. شاعیرلهنێوئهوههمووشكست وههرهس و نائومێدییهدا، موژدهی ههڵهاتنی خۆرێكی تازهو قۆناغێكی تازهدهدات. شاعیربهئاشكرا بهگژئهوواقیعه دادهچێتهوهوبڕوای وایه ڕهوهتفهنگ سهنگهرچۆڵ ناكات.پهیامی ئهوشیعرهپهیامێكی سیاسی،شۆڕشگێڕیی ونهتهوهییه. وێرای ئهوهی پهیامی ههڵسانهوهیهوئومێددهبهخشێته مرۆڤهكان.
شیعرلهوكاتدا،چهكێكی دیكهی دهستی پێشمهرگهبوو. شاعیران بهشیعرهكانییان، هانی تۆخكردنهوهی بیروباوهڕی نهتهوهیی و بهرزكردنهوهی گیانی نهتهوهیی ونیشتمانی مرۆڤی كوردییان دهدا. هاوكات چهندین وشهی شیعریش لهدهقهكهیدا دهبینین،كه ئستاتیكایهكییان بهدهقهكهداوه.شاعیرلهنێونائومێدییهكی گهورهدا، موژدهی هاتنهوهی ڕهوه تفهنگ بۆسهنگهرهكان دهدات. كهدواتریش هاتنهوه. ئهم شیعرهی شاكهلی، كهلهبنهڕهتدا تێكستێكی درێژه، ههم لهڕووی ناوهڕۆك ههمیش لهڕووی فۆڕمی شیعری،چێژومانابه خوێنهردهبهخشێ. سهرنج بدهن شاكهلی شاعیر،چل ودووساڵ لهمهو بهرچ دهستهواژهووشهیهكی شیعرییانهی ئستاتیكی لهشیعردا بهرجهسته كردووه وهك:_( جێژوانی شین_ كێڵگهی ئهوین_ بسكی ههتاو_ بههاری شین_ ڕهوه تفهنگ_ ڕۆژی زێڕین_پاپۆڕه وێنجهی پهرچهم_ پهلكه زێڕینهی ئهوین) وچهندان وشهی شیعری دیكهش كهبهسهریهكهوهلهڕووی فۆڕمهوهئستاتیكایهكییان بهدهقهكهداوه. كهلهكاتی خوێنهوهیدا، خوێنهرههست بهجۆرێك لهچێژی شیعری دهكات. كاتێ بهراوردی ئهودهقهش بهنموونهبهدهقێكی شیعری نهوهی ئێستا دهكهین، یان شاعیره گهنجهكانی ئێستا دهكهین، ئهوكات دهگهینه ئهوبڕوایهی كهشیعری دوێنێ لهڕووی وشهسازییهوه لهبهشێكی ههرهزۆری دهقهكانی نهوهی ئێستائستاتیكی تره.ئێمهلهبهرامبهرئهوچهندوێنه شیعرییهدا، نموونهیهك لهشیعرێكی (ڕهنج سهنگاوی) دێنینهوه. سهنگاوی لهبهناو شیعرهكهیدا دهڵێت:_**
كاتێ لهبهغدا بهدهستوورێكی عهرهبی..
عهگالێكی عهرهبییان لهسهر كردی..
بهبۆڕی بۆدوره وڵات بهڕێیان كردی..
ئهوڕۆژه شینم بۆكردی..
خوێنهركهئهوبهناوشیعرهدهخوێنێتهوه، نازانێ ئهمهشیعرهیان فهرمانگهی ئاو وئاوهڕۆ(لهگهڵ ئهوپهڕی ڕێزم بۆكارمهندهكانی ئهو بوارهكهدهزانم چهندماندوون). چ جوانی و ڕهههندێكی واتایی لهو شیعرهداههیه؟ ئهودهستهواژهودهربڕینانهی لهدووتوێی ئهوچهند پهڕهگرافهدایه،چ پهیوهندییان بهدنیای جوان وڕۆمانسییانهی شیعرهوه ههیه؟ ئهم دهربڕینانه جگه لهچهند چهمكێكی سیاسی و ئایدۆلۆژی، هیچ بههاوجوانكارییهكی هونهریانهیان نییه. ئستاتیكای ئهو وشانه، نهلهڕووی فۆڕم، نهلهڕووی گوتارومانا، نهلهڕووی ناوهڕۆك، بههای ئهوهیان نییه سهرنجی خوێنهرڕابكێشن. ئهكرێ شاعیروهك مرۆڤ ههڵوێستی سیاسی ههبێت، بهڵام شاعیران موڵكی نهتهوهن. پهیامی شاعیرپهیامێكی مرۆییه، نهك سیاسی وئایدۆلۆژی و شۆفێنی.
عهگالی عهرهبی،ههرچییهكوههرچۆنێك بێت ئاماژهیه بۆكلتووری نهتهوهیهكی جیاوازلهئێمه. ئهگهرئهوانه هێنده پهرۆشی كوردایهتین، بۆبهشداری پهرلهمانی عێراق دهكهن و بۆیهكپارچهیی خاكی عێراق سوێند بهقورئانی پیرۆز دهخۆن؟ئهمه بابهتێكی دیكهیه. بهڵام گهر سهرنج لهوێنه شیعرییهكان بدهین كهوابزانم سهنگاویش لهشیعرهكهیدا مهبهستی شاری كهركوكه، دهگهینه ئهوبڕوایهی كهشاعیرێك چل و دووساڵ لهمهوبهر،چهندلهشاعیرێكی نهوهی ئێستای شیعری كوردی داهێنهرتربووه. چ دنیابینییهكی شیعری ودهستهواژهی شیعری، لهدهقهكانیدا بهرجهسته كردووه. بێگومان ئهگهربڕوانینه ئهزموونی شاعیرانی دیكهش،ڕهنگه ههمان،جیاكاری ببینین.
(كۆڵۆمبس كیشوهرێكی دیكهدهدۆزێتهوه) ناونیشانی نامیلكه شیعرییهكی شاعیری كۆچكردوو(ئهبوبهكرخۆشناو)ه. شاعیرلهتهمهنی بیست ساڵی ولهژێرستهم وقامچی ڕژێمی شۆفێنی بهعس، ئهوشیعرانهی چاپكردووهو وهك مانفێستێكی یاخیبوون لهدژی ئهودهسهڵاته، شیعری نووسیوه. شیعرهكان سیمای بهرگری وههستانهوهو،هاتنهوهبهگژ شكستییان پێوهدیاره. لهههمووشی گرنگتر ئهوهی جێگهی ههڵوهستهكردنی من بوو وهك خوێنهرێك، بهرگی نامیلكهكهبوو. شاعیرلهبهرگی پێشهوهی كۆمهڵه شیعرییهكهیدا، وێنهیهكی ڕۆژههڵاتی ناوهڕاستی گۆی زهوی كێشاوهوبهتۆخی بهشێكی لهوێنهكه نیشانه كردووه،كهنهخشهی كوردستانی گهورهیه.من كهئهم نهخشهسازییهم بینی،سهرسام بووم كهچۆن شاعیرێك لهسهردهمی ژێردهستهیی و ستهمی سیاسی و نهتهوهیی، لهسهردهمی پهت و سێدارهو قامچیدا، لهسهردهمی بهعس وجهلادهكانیدا، لهسهردهمی خامۆشی دوای ههرهس، ئهو دنیابینییه شیعریهی ههبووه. ئهوههموو بوێریهی ههبووه،سهركێشی بهژیانی خۆی بكات. ئهمه وێرای ئهوهی شیعرهكانی ههموویان گوزارشتن لهخهبات و قوربانیدان وبهرزكردنهوهی گیانی نهتهوهیی ونیشتمانی. خۆشناو لهشیعرێكی كورتی چهنددێڕیدا، لهو كۆمهڵه شیعرهدا دهڵێت:_***
ئێره ژوورێكی تاریكه…
دهگهڕێم بۆ پهنجهرهیهك…
تاكوتیایدا بخۆمهوه پشووی درێژی ههناسهیهك..
ئێره ژوورێكی تاریكه..
شاعیرئهوشیعرهی مانگێك دوای تێكچوونی شۆڕشی ئهیلول و ڕێكهوتننامهی یانزهی ئازارنووسیوه. ئهوشیعره،لهچهندوشهیهكی سادهپێكهاتووه. ئاستی واتایی وشهكان، لهڕووی ئاماژهی زمانیدا، بۆ ههمووان ڕوونن. بهڵام لهپشت ئستاتیكای ئهو وشانهوه،شاعیر مانایهكی قووڵی بهرجهستهكردووه. پهیامی ئهوچهندوشهیه، پهیامێكی سیاسی ومرۆییه، كهئامانج لێی ئازادی و سهربهستی تاكهكانه. لهژێرسایهی دهسهڵاتێكی شۆفێنیدا. ئێرهژوورێكی تاریكه، ئاماژهیه بۆ ئهو ژینگهو جوگرافیایهی كهشاعیرلهوكاتهدا، واتهساڵی 1976تیایدا ژیاوه. ئهوژووره تاریكه، وڵاتێكی زیندان ئاسای داخراوبووه بهدهستی ڕژێمی بهعس و جهلادهكانییهوه.كهلهوكاتدا، بهتایبهتی دوای دهستپێكردنهوهی شۆڕش، سهدان كهسیان لهسێدارهدران.
شاعیربهدوای ههناسهیهك دهگهڕێت، بهڵام ئهوههناسهیه،ههناسهی نێوسییهكانی ژیانی ئهونییه، كه ئهوكاتیش ههناسهدهدات. بهڵكوههناسهیهكه كهلهدۆخێكی ئازادی وسهربهستیدا بدرێت. ژیانی مرۆڤهكان لهوكاتهدا، لهژیانی نێو ژوورێكی تاریك دهچوو. چونكهههمووسووچێكی ژیان، بهعس تهنیبووی. خۆشناوی شاعیرلهدووتوێی ئهوچهند وشانهدا، وێنهیهكی شیعری چهندجوانی بهرجهستهكردووه. پهیامێك لهڕێگهی شیعرهكهیهوه بهگوێی ههمووان دهدات، كهژیانی بێ ئازادی و سهربهستی، لهژیانی بێ پهنجهره دهچێت، كههیچ ههناسهوكڵاوه ڕۆژنهیهكی تێدا نهبێت. لهبهرامبهر ئهو چهنددێڕه شیعرهی شیعری ههفتاكاندا، نموونه لهشیعری شاعیرێكی نهوهی ئێستای شیعری كوردی دێنینهوهكهئهویش(بهشدارسامی)یه. شاعیرلهوشیعرهیدا، لهكۆپڵهیهكدا دهڵێت:_****
خهریكم بۆ چێشتخانهیهك دهچم.
داوای پێنج جۆرخواردن دهكهم..
دواتریش دهچمه چایخانهیهك..
داوای شهش چا دهكهم..
ئهگهرلهئاستی فۆڕمی شیعریدابڕوانینه ئهوچهنددێڕانه، ئهوا بێگومان بهرهیچ ئستاتیكاوشیعریهتێك ناكهوین. وشهكان وشهی نامۆزیكی وناشیعرین. ئهو وشانهن كهڕهنگهههموومان بهشێوهیهكی ههمیشهیی وڕۆژانه، بهكاریان بێنین. چونكهڕۆژانهملیۆنان كهس لهماڵهوهو لهچێشتخانهوچایخانهكاندا، نان دهخۆن ودواتریش چایهك نهك شهش چا دهخۆنهوه. وشه لهوچهند دێڕانهدا هیچ جوانكاریهكییان نییه تاكو ببنه جێگهی سهرنجی خوێنهر.ئهمه لهلایهك،لهلایهكی دیكهوه ئهگهر لهئاستی ناوهڕۆكدا بڕوانینه ئهم چهندوێنانه، دهبینین شاعیر بانگهشهی زۆرخۆری دهكات. باس لهوهدهكات گهدهمان له بڕی هزرمان تێربكهین. ئهگهر خواردن و خواردنهوه وهك پێداویستییهكی ژیانی ڕۆژانهی مرۆڤهكان ببینین، بێگومان كهس بێ خواردن ناژیت. ئهمه گرفت نییه، بهڵام ئایادروسته كهچووینه چێشتخانهیهك، داوای شهش جۆری خواردبكهین؟ ئاخۆخواردنی زۆرچهندحهزووئارهزوو بێت،ههزارئهوهندهش مهترسی نییه بۆسهر ژیان وتهندروستیمان؟ كێشهی ئێمهلهوهدایه. لهنێوان چێشتخانهیهك و چێشتخانهیهكی تردا، یهكێكی دیكهیان ههیه. بهڵام ههمووشارێك كتێبخانهیهكی ههیه. ئهگهر كۆمهلگایهك له خهمی ئهوهدا بێت گهدهی تێر بكات، ناپرژێته سهرهوهی هزری تێربكات. شاعیردهبێ بهشیعرهكانی بهگژئهودیارده نادروست وناپهروهردهییانه دابچێتهوه كهبهشێكن لهنهخۆشی كۆمهڵایهتی كۆمهلگه. دهبێ لهڕێی پهیامی شیعرهكانیهوه، مرۆڤ هوشیار بكاتهوهو فێری ئهتهكێتی خواردن و ژیانیان بكات.
نهك كه چوونه چێشتخانهیهك، لهبڕی خواردنێك داوای شهش جۆربكهن. خوێنهر كاتێ ئهو دهربڕینانه لهشیعری نهوهی ئێستا دهبینێت و بیری فڕێدانی پهچهی شهرمی شیعری بێكهسیش دهكات،كهههفتا ساڵ زیاترلهمهوبهرباسی نهمانی جیاوازی نێرو مێ دهكات، ئهوكات باشتر لهماهیهتی شیعری ئهو نهوهیه دهكات.باشتر درك بهئاستی نووسینی شیعری ئێستاودوێنێ دهكات. ههڵبهته، ئهگهربهشیعری قۆناغی ههفتاكان دابچینهوه، وهك قۆناغێكی شیعری كهشیعرهكان جۆرێك له زمانی ئایدۆلۆژیاو ڕیالیزمیانهشیان ههبووه، بهڵام وێنهی شیعری جوانیش دهبینین.واته شاعیرانی ئهوقۆناغه بهگشتی ههر تهنها فۆڕمی شیعرو ئستاتیكای وشهیان بایهخ پێنهداوه، بهڵكو لهئاستی گوتارو ناوهڕۆكیشدا، ههڵگری گومان و پرسیارو لێكدانهوهی دیاردهكانی ژیان بوونه.
لهپهراوێزیشهوه ڕهخنهیان كردووه. هاوكات هانی مرۆڤی كوردییان داوه، ههمیشه به گشت ژیانی باوو دابچێتهوه یاخی ببێت له ئاست ئهو كۆت و بهندانهی ئازادییهكانی مرۆڤ سنووردار دهكهن. به پێچهوانهی بهشێكی زۆری شیعری نهوهی ئێستا كهنهناوهڕۆك، نه زمانی شیعریشیان لهو ئاستهدا نییه سهرنجی خوێنهر ڕابكێشن. بگره ههندێ جارزمانهكهیان هێنده سادهو ناشیعری دهبێتهوه، كهخوێنهر لهخۆی بپرسێت كهئهمه شیعره، یاخود ورێنهی كهسێكی نهخۆش كه لهتایهكی بهرزدایه.ههتا بهشێكی زۆری شیعری ئهوهنهوهیهش بهراورد بكهین بهشیعری ههفتاكان، باشتر ماهییهتی پووچگهرایی شیعری بێ ناوهڕۆك و ئهرزشمان لای ئهونهوهیه بۆدهردهكهوێت. لهشیعری ههفتاكاندا(جهلالی میرزا كهریم) ناوێكی دیاروبهرچاوه.شیعرهكانی ههڵگری پهیامێكی مرۆیی و شۆڕشگێرین كهههمیشه خهون به ژیانێكی شایستهتر دهبینێت. ئهم شاعیره داهێنهره لهشیعرێكیدا كه له ساڵی 1971 بڵاویكردۆتهوه دهڵێت:*****_
دڵدارهكهم…دوای خوێندنهوهی ئامۆژگاریی..
سێبهری تهرمی مردووان به خوێن بشۆن..
سهرههڵگرن بڕۆن بڕۆن..
ڕێكخهری شار وتی بۆ كوێ سهرههلگرم..
قورگی كام نهههنگی تاری دهریای شهوگار.. به سهوڵی پرچم ههڵدرم..
سهرههڵگرن بڕۆن.. جارێكی تر سهنگهر به خوێن بهگڕبشۆن..
چل و ههفت ساڵ لهمهوبهر، جهلالی شاعیرچهندین وشهی جوانی له شیعرهكهیدابهرجهستهكردووه، كهكاتێ خوێنهردهیخوێنێتهوه، سهرنجیان ڕادهكێشێت.(سێبهری تهرم)(قوڕگی نهههنگ) (سهوڵی پرچ)(سهنگهری گڕ). ئهم وشانهبهسهریهكهوه، لهپاڵ مانایهكی شیعری، ئستاتیكایهكیشیان بهدهقهكه داوه. بێگومان ئهگهرلهئاستی هێزووتوانا بڕوانینه پرچی مرۆڤ، ئهوا ههرگیز ناتوانێت ببێته سهوڵ. بهڵام داهێنان و جیاوازی ئهم شاعیره لهوه دایه كهپرچ دهكاته سهوڵ.
بهڵام وهزیفهی شیعرلێرهدا كۆتایی نایهت، بهڵكودهست پێدهكات. ئهم قژهههرتهنها بۆماتریالێكی مردوو نابێته سهوڵ. بهڵكوكاروئامانجی خۆی ههیه. ئهویش دهبێ قورگی نهههنگی دهریای شهوی تاری پێ ببرێت تاكوئاسۆ دهربكهوێت. دهبێ سهنگهر بهخوێن بهگڕبشۆن، بۆ ئهوهی بگهینه خۆری ئازادی. بێگومان من دهزانم لهنێوان ئهرك و ڕۆڵی شیعرلهههفتاكان وئێستادا، جیاوازییهكی چهندگهورهی مێژوویی و بابهتی و كۆمهڵایهتی ههیه.
بۆیهمهبهستی ئێمهئهوهنییه شاعیرێكی ئێستا، وهك ههفتاكان بنووسێت.چونكه دهزانین ناوهڕۆك وپهیامی شیعرجیایهلهئێستادا بهڵام شیعربهگشتی ههڵگری پهیامێكی ئینسانییه.ئهوڕهههندهئیسنانییه پهیوهست نییهبهقۆناغێكی دیاریكراو. دهشێ لهههمووكاتێكدا ڕهنگبداتهوه.چهند ژیان ئاڵۆزبێت، چهندمرۆڤ لهنێوخهمهكانی بوون وڕۆژگاردا نغرۆببێت، ئهوڕهههنده ئینسانییه قوڵتردهبێتهوه. لهبهشێكی زۆری شیعری نهوهی ئێستادا، ئهو ڕهههنده ونه.شیعربۆتهقسهی ڕێزكراوی بێ ماناو بێ فۆڕم و ناوهڕۆك. بۆتهنووسینهوهی دیاردهكانی ڕۆژ.ئهزموونهتایبهتی و كهسییه بێ ماناكانی خۆیان كههیچ پهیوهندییهكییان بهخوێنهری شیعرهوهنییه.ئێمه لێرهداوهك خوێنهرێك لهبهرامبهرئهوشیعرهی(جهلالی میرزا كهریم)دا، نموونهلهشیعری شاعێرێكی نهوهی ئێستادێنینهوه.(غهمگین بۆڵی) لهشیعرێكدا دهڵێت:_******
بمخهنه قۆدییهك..
سهرم لهسهر دابخهن..
تاسهردهمێكی تر..
لهپهراوێزی ونبووندا بمشارنهوه..
شاعیر لهبڕی ئهوهی به گژ ئهو اقیعهدا دابێتهوه كه تیایدا لهنامۆبوون و بهریهككهوتندایه، بهپێچهوانهوه خۆی لهقۆدییهكدا دهشارێتهوه. واته بهكورتییهكهی ههڵدێت. بۆخۆی دهژیت و ئیدی باكی بهوهنییهله دهوروبهری چی دهگوزهرێ، چی ڕوودهدات. ئهوهگرنگه خۆی لهو سهردهمهدا ههڵبێت و لهپهراوێزێكدا بیشارنهوه. بێگومان مرۆڤیش كهخۆی شاردهوه ئیدی هیچ ڕۆڵێكی لهئاست گۆڕانكارییهكان نابێت. ناتوانێت ئهو واقیعهی تیایدادهژیت،بهواقیعێكی گونجاوتربگۆڕێت.شاعیران نابێ بچنهوه نێوخۆیان. دهبێ یاخی ببن.
دهبێ ههوڵی جوانتركردنی ژیان بدهن. دهبێ مرۆڤهكان فێربكهن به گژواقیعی دۆگمادابچنهوه. دهبێ لهڕێی شیعرهوهئهوههستهیان لا دروست بكهن كهژیان ههركاتێ وهستا بۆگهن وزهڵكاودهبێت. شاعیر دهبێ لهڕێی پهیامهشیعرییهكهیهوه ئهوههسته لای ههموومان دروست بكات كهژیان خۆشاردنهوهنییه.بهڵكونوێبوونهوهوگۆڕانكارییه. خوێنهر كاتێ ئهوبهناوشیعرهی بۆڵی دهبینێت وبهراوردی دهكات لهگهڵ شیعرهكهی جهلالی میرزاكهریم، دهگاته ئهوڕاستییه كهشاعیرێك چل و ههفت ساڵ لهمهوبهركهنیوئهوهندهی ئێستاش ژیان ناشرین وبێ مانا نهبووه، چۆن لهشاعیرێكی نهوهی ئێستا زیاترونوێگهریانهتربیری كردۆتهوه.چۆن ڕوانیویهتییه ژیان چۆن هانی مرۆڤهكان دهدات یاخی ببن وبڕۆن. بهڵام شاعیرێكی ئێستا،ئێستایهك كهبهههمووپێوهرێك ژیانێكی ئاڵۆز، بێ مانا، بێ جوانی و بێ ناوهڕۆك، بێ پیرۆزی وبێ بهها مرۆییهكانه، خۆی دهشارێتهوهلهپهراوێزێكی ونبوودا. ئهمهش دهلالهته لهوهی كهشیعرئهو ڕۆڵهومانای جارانی نهماوه.
لهكاتێكدا سهردهمانێك پێشمهرگه ههبوو خۆزگهی دهخواست شههید ببێت، تهنها بۆ ئهوهی شێركۆ بێكهش شیعرێكی بۆبنووسێت. كهچی نهوهی ئێستا باسی قۆدی وخۆشاردنهوهدهكات. كهنهچهمكی شیعرین، نهئستاتیكی و ڕهههندێكی وشهسازیشیان ههیه كهسهرنجی خوێنهرڕابكێشن. شیعر ههرتهنها ناوهڕۆك نییه، بهڵكولهیهك كاتدا فۆڕم وناوهڕۆكه. بۆیه ئاستی چێژبینینی دهقێك لهشیعردا پهیوهستهبهوشهی شیعری وئهو وێنههونهریهشی لهڕێی زمانهوه بهرجهستهدهكرێت. ئهگهر ئستاتیكای وشهلهشیعردا لهئاستێك نهبێت كهسهرنجی خوێنهرڕابكێشێ ئیدی جیاوازی لهنێوان شیعرو قسه چییه. كهشیعر ماناو چێژو جوانی جارانی نهماوه لهبهرئهوه نییه سهردهمی شیعروخوێنهری شیعر نهماوه.بهڵكولهسۆنگهی ئهوهیهكهزۆرجارشیعر دهبێتهقسه ڕێزكردنێكی ئاسایی بێ ناوهڕۆك، كهناتوانێت بهقهدگێڕانهوهی چیرۆِكێكی میللی بهر ئاگردان سهرنجی خوێنهر ڕابكێشێ..
——————–
پهراوێزهكان:_
*ڕهوه تفهنگ هێلانهی سهنگهر چۆڵ ناكات/ شیعر/ فهرهاد شاكهلی/ ئهدهب و هونهری كوردستانی نوێ ژماره_1015)ڕۆژی پێنچشهممه 16-11-2017.
**شیعری ڕهنج سهنگاوی/ ڕۆژنامهی(ههولێر) ژماره(2732)له 21_11_2017.
*** كۆلۆمبس كیشوهرێكی دیكهدهدۆزێتهوه/شیعر/ئهبوبهكر خۆشناو/1976_ههولێر.
**** شیعری بهشدارسامی(ڕهخنهی چاودێر)ژماره(576)له 20_11_2017.
***** شیعری (جهلالی میرزاكهریم) ڕوانینهكانی چاوی شهقام. كهبهسوپاسهوه سهباح ڕهنجدهری شاعیر، جارێكی دیكهو لهچاپێكی نوێدا ئهو كۆمهڵه شیعرهی چاپكردۆتهوه.
****** شیعری غهمگین بۆڵی لهڕووتبوونهوهی وشهكان..
*ئهم ڵێكۆڵینهوهیه له ئهدهب و هونهری كوردستانی نوێ ژماره(1068)ی ڕۆژی 20-12-2018بڵاوكراوهتهوه…
(وێژه، ڕێزمان، دهروونناسی، کۆمهڵناسی، فهلسهفه)
مرۆڤ، بە زمانەوە مرۆڤە کە دەورووبەری هەست پێدەکات و پێکهاتەی هزریی دێته بهرههم. چونکوو زمان کەرستەی ڕووناکبیری و داهێنانە. (د، شوانی 1393) زمان بهردی بناغهی ههر کولتوورێکه و یهکهم ئامرازی تێگهیشتن و بیرکردنهوهیه. زمانی کوردی، ئهمڕۆ به بڕوای زانایان و ڕۆژههڵاتناسان و به گوێرهی جوگرافیای مێژووی کوردستان و بههۆی تایبهتمهندییهکانی زمانناسییهوه، درێژهی ئاڵوگۆڕ بهسهردا هاتووی بنهماڵهی زمانی ئاریایی و له لقی زمانی مێدییه (Medes). (د، ڕوخزادی 1389)
لێکۆڵینهوه لهسهر وشه زانستییهکان و کارکردن لهو بوارهدا، زمان دهوڵهمهند دهکات و توانای زمان بهرانبهری گۆڕان دهپارێزێت. لێرەدا ئامانجمان ئهوهیه کاتێک که قوتابی و خوێنهرێک (بهتایبهت ئهوانهی که زۆر تامهزرۆی زمانی زگماکیی خۆیانن) زاراوهیهکی پسپۆڕانه دهبینێت، له هاوواتا کوردییهکهی تێبگات؛ ههروهها هەوڵدانە بۆ گەیاندنی واتای زانستیی وشەکان. لێرەدا له پێرستی خوارهوه، هەندێک وشەی زانستی له بوارهکانی وێژه، ڕێزمان، دهروونناسی، کۆمهڵناسی و فهلسهفه دهخهینهڕوو، که لە زمانی فەڕەنسی و ئینگلیزیدا هەڵبژێردراون و بەرانبەره کوردییەکیان بۆ نووسراوه.
—————
https://dengekan.info/wp-content/uploads/2019/01/wezha3.jpg
https://dengekan.info/wp-content/uploads/2019/01/wezha4.jpg
https://dengekan.info/wp-content/uploads/2019/01/wezha5.jpg
—————
-نووسین و ئامادهکردنی: زانکۆ یاری
Email: zanko.yari@yahoo.co.uk
—————
سهرچاوهکان:
1-بۆکانی، سابیر بهکر، “فهرههنگی سایکۆلۆژی”، ل: 2، بڵاوکردنهوهی نووسهر. سلێمانی 2004.
1-د. ڕوخزادی، عهلی، “ڕێزمانی کوردی سۆرانی”، ل: 2، بڵاوکردنهوهی کوردستان. سنه 1389.
3-د. شوانی، ڕهفێق، “کاریگهرییه کۆمهڵایهتییهکانی خوێندن به زمانی دایک”، ل: 120، تیشک/35. ههولێر 1393.
4-Http://trovamy.altervista.org/ English: Wikitionary, (available under the CC BY-SA 3.0 license)
5-Http://trovamy.altervista.org/ Française: Wikitionnaire, (et il est disponible sous license CC BY-SA 3.0)
{{ ئازادی ئەمڕۆمان هیج نییە،جگە لە ئازادی تێکۆشان لە پێناوی ئازدی دا}} ج. پ. سارتەر
ھەر لەگەڵ ماڵئاوایی زانا و بیرمەندی گەورە جەمال نەبەزدا، گوتەیەکی مامۆستا« ئازادی لە سەربەخۆیی بەنرخترە» بووە جێی باسێکی گەرمی میدیا و گەلێ لە دۆستان و نەیارانی مامۆستا. ھەندێک لەمانە لێکدانەوەی نادروستیان بۆ ئەم گوتەیە کرد و بۆ مەبەستی سیاسی بەکاریان ھێنا. گەلێکیش وەک بەرپەرچدانەوەیەک بەرامبەر بەم قسەیە کەوتنە خۆ. بەشێکی زۆریش لە خوێنەران لە مانا و دەلالەتی ئەم دروشمە و ناوەڕۆکەکەی حاڵی نەبوون، بڕەکیشیان بۆ چەواشەکاریی و دیماگۆگی پەنایان بردە بەر ئەم قسەیە.
ئەگەرچی مێژووی تێکۆشان و ھەوڵی مرۆڤ بۆ بەدەستھێنانی ئازادی زۆر دوورودرێژە، گەلێ زانا و ھزرڤانی گەورەی جیھانی وەک ئەبرەھام لینکۆلن و ژان ژاک رۆسۆ و ئەلبرێت شڤایسەر و… هتد قسەیان لەسەر ئازادی کردووە و بەرز نرخاندوویانە. لەوەش زیاتر ھەر یەک لە ئێمە ئەم قسە بەناوبانگەی بیستووە: مرۆڤ بە ئازادی لەدایک بووە. ھەڵبەت لەم دەرفەتە تەسکەدا جێی ئەوە نابێتەوە خۆمان بە قوڵایی مێژوودا شۆڕ بکەینەوە و بگەڕێینەوە بۆ سەرەتاکانی سەرھەڵدانی بەھای « ئازادی» لای مرۆڤ. بەڵام بۆ ئەوەی دەسپێکێکی نووسراو و دیاری بکەینە وەک سەرەتایەک تا بچینە نێو باسەکەوە، ئاماژە بە شۆرشی فەرەنسی بەر لە دوو سەدە لەمەوبەر دەدەین. بە دروشمەکانی” ئازادی، یەکسانی برایەتی” بەرپا بوو. ئەم شۆرشە و گەلێ لە بزاڤ و شۆرشەکانی تریش لەمێژووی مرۆڤایەتی دا، لە پێناوی ئازادی دا بوون، یاخود دروشمی ئازادی کرۆک و گەوهەری داواکارییە سەرەکییەکانی بووە. ئازادی دوا وێستگەی حەسانەوە و ئاسوودەیی مرۆڤە. ئازادی ئەو ھەوار و مەنزڵگایەیە، کە کۆتایی بە چەوسانەوەی مرۆڤ لە لایەن مرۆڤەوە دێنێت. ئەمە مانای بەرز و گەوهەری بەهاداری ئازادییە. ئازادی ئەو ژینگەیە و سەکۆیەیە، مرۆڤ بێ کۆت و زنجیر دەتوانێ، گوزارشت لە ھەبوونی خۆیی و خەون و ئاواتەکانی بکات.
لە باشووری کوردستانیش لەناوەڕاستی پەنجاکانی سەدەی رابووردوودا، بزاڤ و ڕێبازێکی نوێ سەری ھەڵدا،کە بە دید و تێڕوانینێکی نوێوە بۆ پرسی نەتەوەیی کورد هاتە کایەوە و لە ڕوانگەیەکی گەشەوە، بایەخی دا بە «چەمکی ئازادی» لە چوارچێوەی مانیفێستێکی سیاسی فەلسەفی دا. ئەم چەمک و جیهانیبینییە، سەرەتا لەچوارچێوەی قەوارەیەکی وەک کاژیک « کۆمەڵەی ئازادی و ژیانەوە و یەکێتی کورد» لە ١٤/٤/١٩٥٩ ،ئازادی دروشمی سەرەکیییەتی و دواتر لە دامەزراندنی پارتی سۆسیالیستی کوردـ پاسۆک دا لە ١١/٩/١٩٧٥ دا، بە دروشمی « کوردستانێکی ئازاد و گەلێکی یەکسان » خۆی بەرجەستە دەکات.
دروشم و ئامانجی ئازادی چ بۆ کاژیک چ بۆ پاسۆک شاکۆڵەکە و شاڕێ و شائامانجی هەرە بەرز و ستراتیژی گرنگ و پیرۆزی، بیروباوەڕ و ڕێبازی خەبات و تێکۆشان بووە و لە ئایندەش دا هەروا دەمێنێتەوە، تاوەکو نەتەوەی کورد بە باڵاترین و پیرۆزترین مافی سروشتی خۆی لە ئازادی دا شاد دەبێت. ھاوبیرانی نەتەوەیی بەدرێژایی خەباتی ھزریی و سیاسیی و ڕۆشنبیریی، تێکۆشاون بۆ بەدەستھێنانی ئازادی و لە ھیچ کات و سەردەمێک دا، دەستبەرداری ئەم پرنسیپ و دروشمە ناوەندییەی بیرکردنەوەی نەبوون و هەرگیزاو و هەرگیزیش نابن. دیارە لە ڕوانگەی هاوبیرانەوە، ئازادی بێ یەکسانی، جگە لەوەی مەحاڵە بێتە دی، هاوکات ناتەواویشە و نابێتە هۆکارێکی کاریگەر بۆ بەختەوەری مرۆڤ و ژینگەیەکی لەبار بۆ پێڕەوکردنی حەز و خواستەکانی مرۆڤ. کەواتە بیری نەتەوایەتی ، بەچاوێکی بەنرخ و ھێژاوە لە چەمکی ” ئازادی و یەکسانی” ڕوانیوە و کردوویەتە پێڕەووپڕۆگرام و ئەگێندای ژیانی ھزریی و سیاسی و رۆشنبیریی و دادپەروەریی خۆی و بژێوی بەنرخ و گرنگی پەروەردەکردنی ڕۆڵەکانی نەتەوەی کورد.
ئەم کورتە پێشەکییە بۆ ئەوە بوو، وەک پاشخانێکی مێژوویی و ھزریی و سیاسی بیکەینە دەروازەیەک بۆ چوونەوە بۆ لای گووتەکەی مامۆستا نەبەز ” ئازادی لەسەربەخۆیی بەنرخترە “. جەمال نەبەز، ھاوبیرێکی ئەم قوتابخانە ھزرییە و بەم بیروباوەڕە گۆشت بووە و سەرچاوەی بیرکردنەوە و هێز و وزەی چالاکی لە دروشمی ئازادی و یەکسانییەوە وەرگرتووە. دواتریش خۆی وەک بیرمەندێک دەستی بەکارکردن لەم کایەدا کردووە، بە ئامانجی دەوڵەمەندکردنی ئەم چەمکانە بەشدارییەکی چالاکانەی بەپێزی لەڕێی نووسینەکانییەوە کردووە بۆ فراوانکردنی ئاسۆی تێگەیشتنیان.
مامۆستا نەبەز لە بیرکردنەوەیەکی قووڵ و کۆنتێکسێکی ھزریی و فەلسەفی دا، دێت و دەیەوێ شیکار و شرۆڤەی زیاتر بۆ چەمکی ئازادی و یەکسانی بکات و ڕەھەندی دیکەش بەم چەمک و دروشمانە ببەخشێ و لە دروشمێکی سیاسییەوە بیگوێزێتەوە بۆ قاڵبێکی تیۆریزەکردن. ھەر بۆیە دەبینین باسێکی سەربەخۆ بۆ ئازادی تەرخان دەکات و پێی وایە: ” یەکسانی لەئامی خستنەکاری، واتە کارپێکردنی تایبەتکاریی ئازادیی لە کۆمەڵ / نەتەوە دا دێتە دی.
جێ پەنجەی مامۆستا لەم بوارەدا لەوێدا دەگەشێتەوە، کاتێ دێت و دەبینێ خودی ئازادیش سنووردارە. یاخود ئازادی وەک چەمێکی ڕووت، بێ بوونی میکانیزمێکی گونجاو و کارا، نە بەهایەکی تەواو سەنگین و نە ڕۆڵێکی گەورە گرنگ دەتوانێ بگێڕێ. کاتێ ئازادی تاکێک لەلایەن ئازادی ئەوی ترەوە دیاری کراو بێت. یاخود مرۆڤ با وای دابنێین ، مرۆڤ تەواو ئازادە، کەچی دەسەڵاتی نییە سوود لە ئازادییەکەی وەگرێ. مامۆستا نەبەز دەڵێ : ئازادی بەتەنیا بەس نییە، بەڵکو پێویستە تەواوکەرێکی ھەبێت، ئەویش مافی دەسەڵاتە. واتە ئازادی بێ بوونی مافی دەسەڵات ناتەواوە و کێماسی تێدایە. بەواتایەکی دیکە، گەر بێت و خاوەنی ئازادیش بێت، لێ مافی دەسەڵاتی بەکارھێنانی ئەو ئازادییەی نەبێت، ئەوە ئازادییەکی ناتەواو و نوقسانە. کاتێکیش کێماسی لەئازادی بوو،واتە مرۆڤ ھێشتا بە قۆناخی حەسانەوە و بەختەوەری نەگەشتووە و ئاسوودیی ژیانی زامن نەبووە. کەواتە لێرەدا مرۆڤ ناتوانێ بەتەواوی باس لە ئازادی بکات. بۆ نموونە گریمان سبەینێ کوردستان سەربەخۆ دەبێت. ئەمە مانای ئەوە نییە تاکی کورد بەتەوای ئازادن. چونکە خەبات بۆ دادی کۆمەڵایەتی و ئازادی ڕێگا و ئەرکێکی سەخت و دوورودرێژە و زۆری ماوە پێی بگەین. بەم جۆرە دەبینین لە ڕوانگەی جەمال نەبەزەوە، ھەر ئازادییەک مافی دەسەڵاتێکی لە پشتەوە نەبێت، نیوە ئازادییە. دەرئەنجام دەگەینە ئەوەی بڵێین ئازادی و یەکسانی دوو دیوی یەک مەدالیان. و مافی دەسەڵات میکانیزمی پراکتیزەکردنییانە. قسەیەکی بەناوبانگ ھەیە دەڵێ : کێ دەستبەرداری ئازادی بێت لە پێناوی بەدەستھێنانی ئاسایش دا، ئەوە ھەردووکیانی لە کیس دەچێ. ئاسایشی کوردی لێرەدا، بە حوکمی ئەو واقیعە هەڵکەوتوو نالەبارەی وڵاتێکی کۆلۆنیالکراو و دابەشکراو پارچەپارچە بووە، پرسی سەربەخۆییە. واتە ئەو هەموو قسەیەی لەسەر ئازادی و یەکسانی کردوومانە، جارێ لە ڕووی تیۆریی و هیپۆتێزەوە کراوە. گەر بێت کوردستان سەربەخۆ نەبێت، ئێمە ناتوانین باس لە ئازادی بکەین، ئازادی لەسەر زەمینی داگیرکراوی و دابەشکراوی شین نابێ، بەڵکو نەمامێکە لە سایەی سەربەخۆیی دا،دێتە بوونەوە. بۆیەکا زۆر گرنگە ئەم دوو چەمکە و قۆناخەکانیان تێکەڵ نەکەین و جێگۆڕکێ بە سەردەمەکانیان نەکەین. وەک گەلێ کەس و لایەن بۆ مەرامێکی نادروستی سیاسی دەیانەوێ کەڵکی لێ وەرگرن.
بەڵێ تا کوردستان سەربەخۆ نەبێت، هەر قسەیەک لە ئازادی بکەین، لە ڕاستی و ئامانج دوور دەکەوینە و زۆر ناواقیعی دەبین. چونکە ئەزموونە مێژوویەکان پێمان دەڵێ: لە ژێر چەپۆکی داگیرکاری دا، کورد هەرچی هەبێت و خاوەنی هەر دەسەڵات و ئازادییەکیش بێت، هی خۆی نییە و تەواو کاتییە، لەبەرئەوەی جارێ هێشتا هەڕەشە و مەترسی دوژمنانی لەسەرە. کاتێ سەرنج دەدەین لە پرۆسەی سەربەخۆیی و گرنگی و هەستیارییەکەی، وەک قۆناغێک پێش گەیشتن بە ئازادی، ئەوسا دەزانین یەکەم ئامانج و وێستگە سەربەخۆییە. بۆیەکا پێویستە خەباتی کورد تا سەربەخۆیی دابین دەبێت، هەر بۆ سەربەخۆیی بێت. پێویستە و پێویستییەکی ژیاریی و ئەقلانیشە، دروشمی سەربەخۆیی ئامانجی سەنتڕاڵی گشت پارت و کۆمەڵە و سازی و هێزی ڕۆشنبیر و جەماوەری هۆشیار بێت. لە سەربەخۆیی بەولاوە، داواکردنی هەر مافێکی دیکە بۆ کورد، ڕاست و دروست نییە. لێ ئەوەی جێگەی سەرنج و سەرسوڕمانە ئەوەیە بۆچی هەندێ کەس و لایەن بەوە خۆشحاڵن، کە چەمکی سەربەخۆیی داپاچن و تاوانەکەش بخەنە ئەستۆی جەمال نەبەز! لە کاتێکدا ئەو بەدرێژایی تەمەنی بۆ سەربەخۆیی تێکۆشاوە!!.
شایانی وەبیرهێنانەوە، پرسی سەربەخۆیی قۆناخێکی سیاسیی و ئامانجێکی کاتییە. مامۆستا نەبەزیش پێی وایە : سەربەخۆیی بەشێکە لە ئازادی،لێ ئازادی،ئازادی و سەربەخۆیشی لە خۆ گرتووە. لەم سەرەڕێیەی خەباتی سەربەخۆیی دا تێکۆشان و کارکردن بۆ گەیشتن بەئازادیش هاوشان بەڕێوە دەچێت. بەڵام دوای سەربەخۆ بوون خەبات بۆ ئازادی ھەر درێژە دەکێشێ و هەر بەردەوامە. چونکە کە سەربەخۆ بوویت مانای وا نییە ئازادیشی، بەڵام کە ئازاد بوویت واتە سەربەخۆیشت. ئەم خاڵە هەستیارە پێویستە وەک خۆی لێی حاڵی بین و خۆمان بە هەڵەدا نەبەین. بەڵێ دوای گەیشتنە سەربەخۆیی، کورد دەتوانێ باشتر قسە لەسەر ئازادی و مافەکانی تر بکات. لەم بارودۆخەی نەتەوەی کورددا، نابێت هیچ ئامانج و دروشم و ئایدۆلۆژی و ستراتیژێک پێش لە سەربەخۆیی بگرێت. هەر تەنیا سەربەخۆیی، دەبێتە بەردەبازی ئازادی. کاتێک پاسۆک دەڵێ کوردستانێکی ئازاد. واتە کوردستانێکی سەربەخۆ و یەکگرتوو و ئازاد. بەڵێ لەبەر ئەمەیە، بەلای مامۆستا نەبەز و گشت هاوبیرانی کوردایەتییەوە، کە مانا و ناوەڕۆک و بەھای ئازادی لە سەربەخۆیی گرنگترە، بەو پێداویستیانەی گرێ دراون بە چارەنووس و هەڵکەوتی بارودۆخی نەتەوەی کورد و نیشتمانی کوردستانەوە. نەک پێچەوانەکەی.
پوختەی باس: ئازادی تایبەتمەندیەکی خۆڕسک و سروشتی مرۆڤە،لەگەڵ لەدایکبوونی دا ئەم تایبەتمەندێتییە دێتە مەیدانەوە. ئازادی نە کەس دەیدات و نەکەس مافی لێسەندنەوەی ئەم تایبەتکارییەی لە کەسێکی تر هەیە. ئازادیش بە تەنها بەهایەکی ڕووت و نیوەناچڵە، تەواوکەرەکەی یەکسانییە. یەکسانیش بریتییە لە پراکتیزەکردنی ئازادی، واتە خستنەکار و بەکارهێنانی ئازادی لە ڕووی پراکتیکییەوە. ئەم دوو چەمکەش بێ میکانیزمێکی کارا،شیاوی هاتنەدی و سوود لێوەرگرتنێکی تەندروست نییە، گەر بێت و مرۆڤ مافی دەسەڵاتی بەکارهێنانی ئازادی نەبێت، بۆ ئەوەی مرۆڤ یاخود نەتەوەکانی پێ یەکسان بکات. یەکسانی لەدەسەڵات دا، کە دایکی هەموو یەکسانییەکانی تری نێوان مرۆڤەکانە. واتە مرۆڤەکان مافی دەسەڵاتیان وەک یەکی لێ دێت. بەشی مرۆڤەکان لەدەسەڵات ئەوە نابێت، کەسێک زۆر و کەسێک کەم. ئەم نموونەیەش بەسەر نەتەوەکان دا جێبەجێ دەبێت. واتە نەتەوەکانیش دەبێت لە ئازادی و یەکسانی و مافی دەسەڵات دا هاوشێوەی یەک بن. نابێت تورک و عەرەب و فارس دەوڵەتیان هەبێت و کورد بێ دەوڵەت بێت. یاخود ئەوان باڵا و سەردەست بن و کورد بندەست بێت. گەرەکە لای مرۆڤی ژیر و نەتەوەی هۆشیار، هەموو وەک یەک مافی یەکسانیان هەبێت. کەواتە ئەو نەتەوانە نابێ خۆیان خاوەن دەوڵەت بن و بە ئێمە بڵێن بە مافی کولتووری و ئۆتۆنۆمی ڕازی بن. یاخود ئێمە خاوەن دەوڵەتین و ئێوە نابێ ببنە دەوڵەت. جگە لەمەش ئەوەی ژیان نیشانی دەدات، مافی دەسەڵات بۆ پراکتیزەکردنی ئازادی ،لەسەر زەمینی واقیع دا تەنها دەزگای دەوڵەتە کە بتوانێ ئەو ئەرکە بەجێ بگەیەنێ. بێ دەوڵەت مەحاڵە مافی دەسەڵاتت هەبێت و ئامادەگیت لە ڕووداو و پێشهاتەکان دا هەبێت و بتوانی پراکتیزەی دەسەڵاتی خۆی بکەیت. کەواتە کوردیش دەبێت وەک گەلانی جیهان بێتە خاوەنی ئۆرگانی گرنگ و هەستیاری دەوڵەت ، بۆ ئەوەی کار بۆ ئامانجەکان بکات.
ئالێرەدا کورد جگە لە داگیرکراویی و دابەشکراوییەکەی،هاوکات مافی ئازادی سروشتی و یەکسانی هاومانا و دەسەڵاتی وەک ئەوان نییە. بۆیەکا دەبینین کورد خەبات دەکات بۆ بەدەست هێنانی ئەم ماف و ئامانجانە. دیارە تا کوردیش بەهەمان مافی ڕەوای خۆی نەگات، وا ئەوانیش ناتوانین بە کامی دڵی خۆیان ژیانێکی ئاسوودە و ئارام بەسەر بەرن. ئاخر دەستبەرداربوونی مافی سەربەخۆیی و ئازادی، دەکاتەوە کەمبوونەوەی هەموو مافەکان لە بەرامبەر ئەوانی دیکەدا. ئەمەش ناوەڕۆکی ڕاستەقینەی بیری ئازادی و یەکسانییە لای هاوبیرانی نەتەوەیی. هەر بەم پێداویستی و ڕوانگەیەوە، هاوبیران تا سەربەخۆبوونی کورد و کوردستان، بۆ سەربەخۆیی بەشێوەیەکی سەرەکی خەبات دەکەن، دوای سەربەخۆیش تێکۆشان بۆ ئازادی و یەکسانی هەر بەرقەرار دەبێت. کۆتایی باسەکە بە گوتەیەکی ژان ژاک ڕۆسۆ دەھێنم لەمەڕ ئازادییەوە دەڵێ: ئازادی مرۆڤ لەوەدا نییە، ئەوەی حەزی لێیەتی دەتوانێ بیکات، بەڵکو لەوەدایە پێویست نەبێت ئەوە بکات کە نایەوێ بیکات. کەواتە لێرەشدا مافی دەسەڵات پرسێکی جەوھەری گرنگە وەک میکانیزمێک بۆ بەکارھێنانی ئازادی.
ـ سڵاو لە گیانی پاکی مامۆستا جەمال نەبەز و گشت ئازادیخوازانی کورد و کوردستان و جیهان.
. سەرنج: ئەم وتارە لە ١٧/١٧٢٠١٩ لە چلەی مامۆستا ج. نەبەزدا لە بەرلین خوێندراوەتەوە.
هەڵۆ بەرزنجەیی ١٧/١/٢٠١٩
زەریای ژیان لەم جوگرافیایەدا
شەپۆڵەکانی هزرم، لەخۆ ناگرن
لەپێناو بەردەوامی و
نوێبوونەوەی شەپۆڵەکانم…
لانیکەم
دەبێ
ئۆقیانووسێک بدۆزمەوە…
لە ئاقاری سەربەستیی ئێرە
ئەسپی ئارەزووم پێ تاو نادرێ
بۆ تاودانی ئەسپی ئارەزووم
دەبێ
دەشتێکی بننەهاتوو ببینمەوە…
هەرچی شەقامی شارە
نەقشی بنەپێڵاوەکانمی لەسەر دیارە
شارەوانی فەرمانی داوە
لەجیات ناوی ناوداران
بەپێی پای من، بە ژمارەی شەقاوەکانی قاچم
تابلۆی ناوونیشانی شەقامەکان
هەڵبواسرێ…
ئەم هەموو ڕۆیینە
بۆ چی؟
بۆ دووبارەنەبوونەوەی هەنگاوەکانمە…
لە عیشق
دووبارە و دووبارە
مەعشووقیم نیشان دەدەیتەوە
بۆ ناپرسیت
چ عەزابێکە
کوڕ بیت و مەعشووق بیت؟
لە دابڕان
دووبارە و دووبارە
هەموو ئەو قوژبنانەم نیشان دەدەیتەوە
کە ئازیزترینی من
لە پێش چاوی من
ڕووی خۆی لەسەریان دەنوێنێ،
خودا یەکجار ئەوی مراند
تۆ هەموو ڕۆژێ دەیکوژیت و
مەرگیم نیشان دەدەیتەوە
چ عەزابێکە
هەموو ڕۆژێکی نووێم ماتەتم بێ
وەک ئەوەی دوێشەوێ
زیندووبووبێ!
ئەی ئەو هێلانەیەی
هەوایەکی نوێم پێ هەڵنامژی
من لە دووبارەبوونەوەت وەڕس بووم
ئەی شاری نەفرەتیی چوارخوداڤەندەکە
ئەی دووبارەترین شاری دنیا
ئەرێ تۆ تۆ،
تا کەی لە من وەڕس نابیت؟
دەنگی “من” بە گوێی “خۆم” دەڵێ
پێستەی نوێ .. بخشێنە
بۆنی نوێ .. بۆ کە
دەنگی نوێ .. ببیستە
ڕەنگێ نوێ .. ببینە
تامی نوێ .. بچێژە…
قاچێکم لەنێو فیکر
قاچێکم لەنێو ئەدەب
هەزاران جار عەقڵ و دڵم
بە پێیەکانم پێ کەنیون…
ئەو قاچانەم، چەشنی چرقەی نیوەڕۆ
خۆیان بۆ تواندنەوەی داکەسان و دانیشتنی
وجوودی من، مەڵاس داوە…
قاچەکانم
تەمای ماچی خاکێکی دیکەیان هەیە
دەخوازن
بە سواری هێسترێ
بەسەر بەرزاییەکانی هێمالایا بکەون،
بەدووی یۆگییەکی پێنج-سەت ساڵە بگەڕێن،
پێ لەسەر پەیژەیەکی پۆڵاین
خۆ بگەیننە سەر ملی فیلێک
ڕووبارە پڕ لە مار و تێمساحەکانی
هێندوستان ببڕن،
چل و هەشت کاژێر
لە سەید بەدەویی تەنتا
لەگەڵ سۆفیان
بڕەقسن و سەما بۆ خوا بکەن،
قاچەکانم
مرۆڤێکیان هەڵگرتووە
تەمای وایە
لە سەنگافورە مۆزی تیژ بخوات،
چای سوێر
چای بە خوێی ئەندەنۆسیا بخواتەوە،
لەگەڵ مێگەلان لە سیلان ئەنەناس کاوێژ بکاتەوە،
دەڵێن لە دوورگەی بالێ
نانی ماسی چێ دەکرێ
قاچەکانی چوونە وێ دەخوازێ،
دڵی خواردنی مار و مێروولەکانی
هۆنگ کۆنگی دەوێ،
یادی فلیپین دەکا
دەڵەمەی هێلکە
بە سماق و بیبەر لەسەر بکا،
بەسەر پشتی وشترێ بکەوێ
چاو لە فیرعەون و
هەرەمەکانی جیزەی میسرێ
بگێڕێ،
گەلابیەیەک بپۆشی
عەگالێ لەسەر نێ
لە سەحڕای عێراقێ
ڕەبابە بژەنێ،
لەگەڵ سەگ و تاژیان
سەرخەوێ بشکێنێ،
بە عەمامەیەکی ڕەش
لە قوم
شین و واوەیلا بگێڕێ،
بە ڕوتوقوتییەوە
لە شەقامەکانی ئەمستردامێ
تێر لێی وەسووڕێ،
بە هەستانێکی فەرهاد زیرەک
دڵی سەرکۆماری کۆریای باکوور
نەرم بکا..
لەنێو
قاپووتێکی کەوا خوری هەورامان
لە وەڵاتێ بەفر و ئەسکیمۆ،
لە شەوێ
کە کاتێ تف هەڵدەی دەیبەستێ
دەگەڵ قژکاڵێکی لێوئاڵی ڕووسیایی
هەرچی شەرابی ترێی سپییە
چۆڕینە فرەنساییەکەی
بنۆشێ،
چارشێولەسەرێکی جادووبازی مەغریبی
لە کەنارێ ڕامووسێ،
لە فڕۆکەی نێوان
تۆکیۆ و نیۆڕۆک
کتێبی سەمفۆنیای ژیان بنووسێ،
لە فارگۆنی هەشتەمینی
شەمەندەفەری نێوان
وارشۆ و ڤیەننا
وانەی نۆتەی مۆسیقا بخوێنێت،
لە تێڕمیناڵیەکەێ میلانۆ
فێری درووین ببێ
بە یادی ئۆلیڤەر
کتێبێ لە ڤینیسیا بدزێ
لە تێکساس
دە هەزار دۆلار لە قومارخانە
بژمێرێ،
لە بۆمبای
مەریجوانەی ئەفەغانی بکێشێ،
هەر بۆ دیتنی دکتۆرە چاوبازەکان
سێ مانگ
لە نەخۆشخانەیەکی تەهران بکەوێ،
لای گۆڕی گۆتە
ماڵی بیتهۆڤن
مەرقەدی ڕۆمی
کارگەی کڵانشیکۆف
قەورستانی قاهیرە
تیاترۆخانەی موسڵێ
حەفتەیەک بخەوێ…
بکرێتە سەرۆکی نەتەوە یەکگرتووەکان
بە فەرمان و دەستی خۆی
هەرچیی کتێبە بسووتێنرێ..
لەسەر گۆڕی نالی
لە ئیستەنبۆلێ
تنۆک تنۆک فرمێسک
بۆ غوربەتی ئەزەلیی کوردان
بەسەر دڵی بڕژێنێ،
ببێ بە پێغەمبەرێ
خودا لە مرۆڤایەتیی بتۆرێنێ
مرۆڤایەتیی لە خۆی بتارێنێ…
لە لانکێ
تا ڕۆژی سەر تاتەشۆرێ
وەڵامی
دنیا “هیچ”ە
یان
“هیچ نییە”؟
لە کۆچەکانی بپرسێ!
دژوارترین کۆچ
بۆ وەڵامی دژوارترین پرسیار…
ڕۆژانی مەلوولیی ۲۰۱٦
ڕۆمانە ژنێک زۆری ماوە بیڵێت و ناتوانێ
دەستێک بۆ ئەوەی دڵنیای بکاتەوە سزا هەیە
لەژورێکدا
جەهەنەمی پیشان ئەدا
ئەوەیە بەڵگەی ئیلاهی
ڕۆمانە ژن
ئیتر لەوێ نا
ئا لێرە
دیارە ڕاوڕاوێنێ خێڵی بەهەشت و جەهەنەمە
دیارە گۆڕینەوەى دنیا و قیامەتە لێرە
من خەڵکی ئەم زەوییە نیم
زەوییەک بۆتە ستەیجی
نمایشی جەهەنەم و پیاوانی خوا
لەو شوێنەی دڕینی قورئان
ئەکرێ بە ئەلبومی وێنە….
سوتاندنى مرۆڤەکان ئەبێتە بۆنەی دیدار و عەسرە چایی و هیلاکبونی دایکێکی ڕوو بزڕکاو
دەسموچێنی ڕیشسپیان و
گۆڕینەوەی بەرژەوەندی بزنسمان و
گەرمبونی ئەحادیسی گوێئاگردانی بوختان و
ساغکردنەوەی چەن پرۆژەیەکی بەسەرچوو….
ئيتر لێرە؟
نا نا لێرە
کە ناپاکی ژن و پیاوێک ئەگۆڕێت بۆ بەرائەت و
عەشقی پیاوێک دابەش ئەبێتە سەر کۆمەڵێ ژن….
ئەمە فیلمی جارییەکانی سەردەمی زووم پیشان ئەدا…،
ديسان لێرە؟
نا نا لێرە
ڕۆمانە ژن وەکو شاژنی دارستان ڕاوەستاوم
بەفرێک بێت و….
دەستێکی سارد بەڕوومەتی مناڵی منا بێنێت و
جەستەی گەرمی یاخیبونی چەن ساتێکت ساردکاتەوە…
ڕۆمانە ژن
چاوەڕوانم ئەو بێت و قردێلەی سپی بدات لەقژی مناڵیم..
لەوێشەوە بەپروشە ناخی گەرمت ساردکاتەوە
ڕۆمانە ژن
تۆ ئازاترین ژنەکانی سەر زەویت
هەر تۆ توانیت لەسەردەمی ئەبو جەهلدا بڵێی نا…
هەنارە ژن
وەکو شاژنی دارستان چاوەڕوانی بارانێکم
برژانگم بەسەرکاتەوەو
دانپیانانی ئاگرەکەی تۆ وەرگرێ …
رووی تۆش مانگێکی تۆراوە و
بەشەوقی خەم سێ پەروانەی سوتاندووە
وەکو شاژنی دوای هەرەسی دارستان
بەدیار بێدەسەڵاتی هەورەوە ڕڵوەستاوم
کۆمێنی گەنجێکی موعتاد ئەخوێنمەوە
بەفۆنتێکی زۆر شپرزە نوسیویەتی
(یانار کونی بردا وسلاما علی سێوان)
ئەو سێ مناڵەکەی سێوانی بیرچووە…
کەچی کچێک بە دڵنیاییەوە دەنوسێت
من لەهەوەڵەوە زانیم باوک مناڵی خۆی ناسوتێنێ
هەنارە ژن
وەکو شاژنی دارستان لەدەرگای سێبەران ونم
قەت ناتوانم مشتێ فێنکی بەسەر ئێوەدا بپرژێنم
ڕۆمانە ژن
ئەم ڕۆمانە تەمومژاوی کردووم و
گێڕەرەوەی تێدا نیە
ڕۆمانە ژن
ئیتر لێرە جێیەک نەما بۆ من و تۆ
پێم وایە جەهەنەم لەولا بونی نییە
چونکە پێچەوانەی فەتوای گشت تەریقەتەکان لێرە بینیم
ئیتر لێرە ناگیرسێمەوە
نا لێرە…
سیمایەک لەبەهەشت ئەچێ و جەهەنەم دێ و ئەیسوتێنێ
کە سێ پەروانەی بەهەشتی بەدەوری تۆوە داگیرسێن
عەشق و وڵات و متمانە نەما لێرە
ڕۆمانە ژن
وەکو شاژنی دارستانەکانی دوای جەنگی گشت مرۆڤەکان
پاشماوەی جەهل ئەماڵم
چاوەڕوانی کلووە بەفر و نمە بارانی شپرزەم
تاکو بێت و ڕووداوەکانی هەناسەت بنوسێت
تا من و تۆ لەگوناهی دەستی تاوان پاککاتەوە
ڕۆمانە ژنەکەی ژیان…
چنوور نامیق
16-1-2019
خودایە……..
كفر ناکەم…پەرێشانم
چیت ئەوێ لە گیانم
بێ ئەوەی خۆم بمەوێ
…دیلی ژیانت کردووم
خودایە…….
گەر ڕۆژێک لە عەرشەکەت
هاتیتە خوارێ
بەرگی ” هەژاری” بپۆشی
بۆ پاروویەک نان
لەخۆ ڕازی بوونت
بخەیتە ژێر پێ ی نامەردان
و
شەوی خاو و شەکەت
دەستی بەتاڵ و دەمی داخراو
بەرەو ماڵەکەت
بنێ ی هەنگاو
بە ئەرز و ئاسمانا کفر ئەکەی
مەگەر نایکەی ؟!
خودایە
خۆزگە ڕۆژێکی گەرمی هاوین
خۆت بەیتە بەر سێبەری دیوارێک
لێوت بەی لە جامی
مسی قیراوی
و
هەر لەوبەر خۆتەوە
تەلاری مەڕ مەڕ ، ببینی
و
مێشکت لە پارەی
ئەم لایە و ئەو لایە ، بخولێتەوە
بە ئەرز و ئاسمان کفر ئەکەی
مەگەر نایکەی ؟!!
خودایە……
گەر ڕۆژێک ڕوو بە ڕووی
بەشەرەکانت بوویتەوە
لە حاڵی “بەندە” کانت بەخەبەر هاتیتەوە
لە حیکایەتی ” خەڵق” ت
پەشیمان ئەبیتەوە
لەم ” بوون”ە ، لەم داهێنانە
پەشیمان ئەبیتەوە
خودایە……
تۆ بەرپرسیت،،
تۆ ئەزانی کە ئینسان بوون و مانەوە
چ دژوارییەکە لەم دونیایە
چ ڕەنجێک ئەکێشێ
ئەو کەسەی ئینسانە
و
پڕا و پڕ بە ئیحساسە
کاتێك شاەی ئێران هەواڵی خستنی حکومەت و داگیرکاری و سەرکەوتنی کودەتاکەی بیست” وتی” پدر و مادر ندارە سیاسەت” ئیدی نەهاتەوە ناو گۆڕەپانی سیاسی و چوو” ئامانج لە ڕاپەڕین و هیوای پێشمەرگەو هاوڵاتیانی ئەنجامدەری ڕاپەڕین نەهاتەدی و وەك شاە چوو” بنەماڵەی پارتی و یەکێتی شــ. بە فیلتەری تورکی ئەردۆغان و فارسی شیعە سیاسەت دەکەن جڵەوی ئابڵوقەیان لە هەمو ڕوانگەیەکەدا گرتۆتە ئەستۆ ” جەنگی ناوخۆیان ئەنجامدا کە لە دو تەوەردا دەخوێندرێتەوە ”
١ / ئاشکرابونی سامانێکی زۆری کانزایی و گومرکی سنوری وایکرد خوێنی لەپێناو بۆ بڕژێ و لە %55 ی خێزانەکان زیانیان لێکەوت و نەوەکانیان بونە قوربانی دوبنەماڵەی مافیا” تا ساڵی ڕابوردو 2018 داهاتی ئیبراهیم خەلیل پتر لە یەك ملیۆن دۆلار ڕۆژانەی بوە” سنورەکانی ژێر دەسەڵاتی یەکێتی داهاتی ڕۆژانەی هاوشێوەی ئیبراهیم خەلیلە و پتر لە 760 کان نەوت هەیە لە ژێر دەسەڵاتی پارتی و یەکێتی 440 پاڵاوکەی نەوتی نافەرمی کە بازرگانە ڕەشەکان دەیبەن بەڕێوە لەپێناو دەوڵەمەند کردنی ئەمدو بنەماڵە ” داهاتی ئاڵتون هەروەك نەزاندراو خەڵک بێ ئاگابوە فڕۆکە خانەکانەکانی لەسەر داخرا! داهاتی مانگانەی پتر لە 100 ملیۆن دۆلار بوە” وڵاتی ئێران ئابڵوقەی ئابوری لەسەرە یەکێک بۆهاوردەکردنی زێڕو زیو فڕۆکەخانەی هەولێرو سلێمانی بوو تا وڵاتانی ئەڤغانستان ناوچەکانی تر سودمەند بون” وەك چۆن لە هیندستان و پاکستان نرخی زێڕ دوهێندەی نرخی قەتەر بەهایەتی، لە دەسەڵاتی عەبادی ئیبراهیم خەلیلی بەگرنگ نەزانی بەهۆی فشاری تورکیاوە گەر دەسەڵاتی ئێراقی لە سنوری تورکیا هەبێت ئەوا تورکیا نرخی نەوتی لە 12 دۆلارەوە بۆدەکرێ بە 30 دۆلار” ئەوەی گرنگ بوو فڕۆکە خانەی نێودەوڵەتی سلێمانی و هەوڵێربوو ” فڕۆکەخانەکانەکانی داخست تا ئەوداهاتە بگەڕیتەوە بۆ فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی بەغدا” لە ئێستاشدا هاوردەکردنی زێڕ لە وڵاتانی خلیجەوە بۆ هەرێمی کوردستان ڕاگیراوە تەنها بەغداد ڕێگەدراوە
٢ / هەر لایەنێک زۆرترین کوژراوی هەبێت مانەوەی مسۆگەرە
لە سەرەتای جەنگی ناوخۆو سیاسەتی هەردوو بنەماڵەی بارزانی و تاڵەبانی تا کوشتاریان هەبێت جەماوەریان زۆردەبێت و لە هەڵبژاردنەکاندا گرەوی براوە دەبن کە ڕیژی کوژراوو بێسەروشوێن گەیشتە پتر لە 36 هەزار” ئیدی چەند حیزبی کوردی دامەزرێت نابنە بەربەست بۆ نەمانیان” لەگەڵ ئەوەیشدا پەلاماری هەر هێزو لایەنێکی تریاندا بۆ بچوکردنەوەیان و بە ئاراستەیەك هێشتویانەتەوە ناتوانن بە هێزو پانتایی ئەوانیان پێبکرێ باسیش لە دیموکراسی فرە حیزبی دەکەن هەر لایەنێک بێت و داکۆکی لە مافی گەل بکات بەئاشکرا ڕێگیری لێدەکەن و خاوەن کوژراوەکان دەبنە دەمراسیان و دەیان” ئەوانەی لە جەنگی ناوخۆدا کوڕ برا یان هەر کەسێکیئ نزیکیان لەدەستدابێت ئامادەیی ئەوەیان نیە هاوڕاو هاودەنگ یان بچنە ناو لایەنێکی تر چونکە بنەماڵەی پارتی و یەکێتی ئازارێکی هاوەهایان چاندوە لە هزن و بیروباوەڕیاندا لانادەن ناشهێڵن لایەنی خاوەن کوژراو لەپێگەی کەمبێتەوە”
ئەوەی دەیڵێم مەبەستمە دەبێت خەڵك هٶشیارتر بێت و خۆی بەئاگابهێنێ لەو خەوە قوڵەی تێیدایەو چەقبەستو بوە ، دەنا بنەماڵە پارتی و یەکێتی ناکەون و دەمێنەوە هەروەك چۆن لە ماوەی 27 ساڵی ڕابوردودا هێناویانە خراپتر دەبن بۆ خەڵك و خۆشیان بەهێزترو دەوڵەمەنتر دەکەن” ڕۆژانێك دێت هاوڵاتیەك دۆنمە زەویەکی بیەوێ و بکڕێ” دەبێت راوێژ بە پارتی و یەکێتی بکات ” ئەوان تەواوی هەرێمی کوردستانیان داگیرکردوە” لە سنوری پارتی زەویەکانی نێوان دهۆك و زاخۆ کڕاون بەێ بەرامبەر دراونەتەوە بە خاوەنی پێشویان بەم جۆرە بەکۆیلەکردنی خەڵکیان دەسداوەتێ” لە سەری ڕەشو دەورو بەری هاوڵاتیان سەدان ساڵەی نیشتەجێ بۆیان نیە خان و دوکانەکانیان نوێژب بنەکەنەوە دەبێت بڕۆن و جێیبهێڵن بەو نرخەی پارتی بۆی دیاری کردون” ئیدی لە ناوچەکانی سلێمانیش هاوشێوە یەکێتی دەشتو چیاو هەرشوێنێکی بوێ دەیکڕێت”
پارتی و یەکێتیش سیاسەتیان لەگەڵ بێگانە پێناکرێ ئەوەی براوەبون لە سیاسەتدا خەڵکە بونەتە کاڵاو گەمەی سیاسەتی ئەم دوبنەماڵە ” هەر وەرزەو بە بابەتێکی گرنگەوە سەرقاڵیان دەکەن و کات دەگرن وەك چۆن 27 ساڵیان هێناوە”
فەرەیدون کونجرینی
چی تۆی هێناوە بۆ ئێرە؟!
لەسەر پشتی کام ئەستێرە بەربوویتەوە؟
هەوای ئێرە سینگ تووند ئەکا !
هەوای ئێرە مرۆڤ کوژە.
هاتووی چی بکەی؟
هەوای ئازادی هەڵمژی؟!
ئەی نازانی هەوای ئازادی قەتیسە، لەم وڵاتە؟
هاتووی چی بکەی؟
بۆنی گوڵکەی؟
ئەی نازانی خونچە لێرە چرۆ ناکا و هەڵ ئەوەرێ؟!
هاتووی بۆنی باران بکەی لەم ووڵاتە؟!
ئێرە هەور تۆفان دێنێ،
بۆنی مەرگی لەگەڵدایە!
مەگەر هاتووی، جێژوانی عاشقان ببینی،
یاخوود دیدەنی کووشتنیان؟
هاتووی چرای کام سووچی شار داگیرسێنی؟
ئەی نازانی ئێرە شاری خامۆشانە؟
شاری تاریک پەرستانە؟!
چۆن نازانی لەم وڵاتە مردن نامۆ نییە بەژیان،
نامۆ نییە بە عاشقان؟
لێرە مردن خاک و خۆڵە!
هەرکات ویستت دەست ئەکەوێ!
هێندە بەسە مرۆڤێک عاشقی ئازادی و
دوانیتر عاشقی یەک بن،
لێرە مەرگ لەهەر ساتێک نزیکترە
لەکیژۆڵەیەکی بەگوڵ ڕەنگین،
هێندە بەسە، خەیاڵ بیبات بۆلای کوڕێک.
ئەی نازانی ئێروکانە کوفرستانە؟
لێرە کوفر ناونیشانی دارو بەردە؟!
وێنە،
عەشق،
جوانی،
هونە،
لێرە هەمووی باری لەنگە!
ئەرێ بەڕاست!
هاتووی لێرە چی ببینی؟
تابلۆی ژیان؟
تابلۆی جوانی؟!
باش بزانە!
ئەوەی کە لێرە ئەیبینی
تابلۆیەکە و لێی نووسراوە:ئاگاداربە! شەرەف لێرە هەڵوسراوە!
بڕۆ لێرە، پێم نەووتی هەوای ئێرە سینگ تووند ئەکا!
Dabin Ramazan
ڕۆژ لهدوای ڕۆژ داهۆڵهكه زیاتر ههستی بهتهنیایی دهكرد،باڵندهكان لێیدهترسان،منداڵهكانیش ههرچهنده كهلهدوورهوه دهیانبینی پێدهكهنین ، بهڵام ڕایاندهكرد و نهدهچوون بۆلای . تهنانهت ئهو زهوییهش كهلهسهری دانرابوو هیچ شتێكی تێدانهبوو.لهگهڵ ئهوهشدا داوای لێكرابوو كهپاسهوانیی بكات.ئهو نهیدهزانی هۆكارهكه چییه؟؟بهڵام سوربوو لهسهر ئهوهی ئهركهكهی خۆی بهوردی جێبهجێ بكات.بۆیه بۆتهنها یهك چركهش چاوهكانی نهدهتروكاند.
لهبهر خۆیهوه دهیوت {من لێره بهتهنیام كهس گرنگیم پێناداتو كهسیش قسهم لهگهڵ ناكات}.سهرلهبهیانی ڕۆژی دواتر ههورێكی ڕهش بهری ئاسمانی گرت ،تیشكی خۆر دیار نهماو نهرمهبایهك ههڵیكرد ،ئینجا بروسكه و ههوره گرمه پهیدابوون و بهدوایاندا بارانێكی باش بهسهر كێڵگهكهدا باری. زهوی زۆر بهخۆشحاڵییهوه پێشوازی لێكرد.داهۆڵهكهش كڵاوهكهی كردهسهری ووتی:[ههموو منداڵان لهماڵهكانی خۆیانن،بهڵام من بهتهنیام و كهسێك نییه باسی ههست و سۆزی خۆمی بۆبكهم].ئهو بهجۆرێك بێزار بوو،بیری لهوه دهكردهوه كهواز لهئهركهكهی بهێنێت وبڕوات لهدهرهوهی كێڵگهكه هاوڕێیهك پهیدا بكات.
سهرلهبهیانی ڕۆژی دواتر ،لهگهڵ خۆرههڵهاتندا داهۆلهكه گوێی لهدهنگی خۆش و قاقای پێكهنین بوو.بهملاو بهولای خۆیدا ڕوانی ، بهڵام هیچی نهبینی. پاشان گوێی لهدهنگێك بوو له دامێنییهوه وتی: داهۆڵی هاوڕێ ،ئێمه لێرهین . داهۆڵ سهری دانهواند بینی كێڵگهكه یهكپارچه بوهته گوڵهگهنم. یهكێك له گوڵهگهنمهكان وتی: داهۆڵی خۆشهویست سوپاس بۆتۆ كهلهپێناو پارێزگاریكردن لهئێمه بهرگهی سهرماو گهرمای زۆرت گرت. داهۆڵهكه ههستی بهشانازییهكی گهورهكرد.بهدڵخۆشییهوه وتی: من هیچم نهكردووه ،تهنها ئهركی سهرشانم جێبهجێ كردووه. گوڵێكی تر وتی: تكایه دهربارهی ئهو ڕۆژگاره ناخۆشانهت قسهمان بۆبكه كهبهسهرت بردن،بهڵام تۆ ههر كۆڵتنهداو پارێزگاریت لێكردین.ئێمه تهنها تۆوێك بوین ،ئێستا گوڵهگهنمی گهشاوهین.
داهۆڵهكه خهندهیهكی كردو وتی: پهلهمهكهن هاوڕێكانم من ڕۆژانه بهسهرهاتهكانتان بۆدهگێڕمهوه تاگهوره دهبن ،ئهوسا ئێوه جێدههێڵم و دهچم بۆكێڵگهیهكی تر.
ئهم چیرۆكه له ژماره { 180 }ی گۆڤاری [ پهپوله ] بڵاوكراوهتهوه.
پڕوشــەی بەفـــر
سپی وەک شـەکــر
شــــاری داپـۆشی
بوو بە ھـۆی خۆشی
منیش دەسـتــوبرد
خۆم ئامـادە کـــرد
بینیم مــــنداڵان
ھـاتوون بۆ کـۆڵان
ئـەوانیش وەک مـن
شــــاد و دڵخـۆشن
ھاتوون بەشـدار بن
لەیاریکـــــــردن
ھـەتا توانیمـان
تێر یاریمـان کرد
لەوێ خۆشـــترین
کاتمان بەسەر برد
20/12/2016
لە ئەرشیڤی دەنگەکانەوە ….
https://dengekan.info/archives/315
کریس هێجز ئەم وتارەی لەسەر سۆسیالیستی شۆڕشگێڕ “رۆزا لوکسمبۆرگ” لە یانەی فۆرمی چەپ لە شاری نیویۆرک لە ئەمریکا پێشکەشکرد .
————————
شەوی 15/1/1919 کۆمەڵێک چەکداری فریکۆرپس کە گروپێك بوون لە کۆنە سەربازە راستڕەوەکانی جەنگی جیهانی یەکەم درووستکرابوو (لەلایەن سۆسیال دیموکراتەکانەوە)، بە پەلەپروزکە ڕۆزا لۆکسۆمبۆرگی تەمەن ٥٠ سالەیان گرت، کە ژنێکی بەباڵا بچکۆلە بوو کەمێك بە نەرمی دەشەلی، بردیان و گەیاندیانە ئوتێلی ئیدن لە بەرلین، کە بنکەی سەرەکی فیرقەی پاسەوانە ئەسپسوارەکانی ( فریکۆرپسی سۆسیال دیموکراتەکان) بوو.
دوای ئەوەی بردیانە ژورێکی ئۆفیسی نهۆمی سەرەوە کاپتن ڤالدیمار پابست رووی تێکرد و لێی پرسی:” تۆی خانمی ڕۆزا لۆکسۆمبۆرگ؟”
لە وەڵامدا بە نەرمییەوە وتی: “تۆ خۆت بڕیار بدە.”
ئەویش وتی:”بەپێی وێنەکان بێت تۆ ئەویت.”
ئەمیش بە ئارامییەوە وتی:”چۆن دەڵێیت با وابێت.”
پابست پێی وتبوو کە دەگوازرێتەوە بۆ زیندانی مۆبییت (لە بەرلین)، بەڵام لە ڕێگای چونە دەرەوەیان لە ئوتێلەکە خەڵکێکی زۆر وەستابوون بە قەرەباڵخی و تـێکەڵ و پێکەڵی گردببونەوە و تێکڕا بەرامبەر رۆزا هاواریان دەکرد و جنێویان پێدەدا وەك “ئەی لەش فرۆش”، هاوکات لەگەڵ هاوارو هوتاف و هوها پێکەوە تفیان لێدەکرد.
سەربازێک بەناوی ئۆتۆ رونجی 50 مارکی بەرزکردەوە کە بیدات بۆ ئەوەی یەکەم کەس بێت لە رۆزا بدات و هاواری کرد: ” بە زیندویی لێرە ناچێتە دەرەوە”، ئا لەو کاتەدا بوو بەقۆناغی چەکەکەی کێشای بە پشتی سەری ڕۆزادا و بەدەما خستی و خوێن بەدەم و لوتیدا فیچقەی کرد.
ڕۆنجی بۆ جاری دووەم پێیدا کێشایەوە هەتاوەکی کەسێکی دیکە بەردەمی گرت و وتی:” ئەوەندەی بەسە”.
سەربازەکان ڕۆزایان بەکێشکرد بۆ لای ئوتومبیلێکی خۆیان کە چاوەڕێی هاتنیانی دەکرد.
تاکێك لە پێڵاوەکانی رۆزا لەو کاتەدا لە دوای جەستەی بەجێما، یەکێك لە سەربازەکەکان جارێکی دیکە لە کاتی بەکێشکردنیدا لێیدا.
کاتێك ئوتومبیلەکە بە خێرایی دوور کەوتەوە، نەقیب کورت ڤۆگیڵ دەمانچەکەی بەرزکردەوە و لەسەری رۆزا خاڵی کردەوە.
سەربازەکان لاشەکەی ڕۆزایان فڕێدایە ناو ئاوی نۆکەندی لاندڤێڕ.
کارڵ لیبکنیخت، ئەو کەسەی کە بڕوای بە ڕۆزا هێنابوو بەشداری راپەڕینەکە بکات، چەند ساتێک بەر لە رۆزا کوژرا بوو.
لیکبنیخت ئەو کەسە بوو کە بڕوای بە رۆزا هێنا بچێتە ناو شۆڕشەکەوە، هەرچەندە رۆزا بە گومان بوو چونکە دەیزانی راپەڕینەکە سەرکەوتوو نابێت بەڵام چووە ناوی و ئیتر هەردووکیان بەوشێوەیە کوژران و راپەڕینی سپارتاکۆسیەکان (چەپە سۆسیالیستە شۆرشگێرەکان لە ئەڵمانیا) سەرکوتکراو فاشیزم لە ئەڵمانیا لە دایك بوو.
بکوژەکانی ئەو دوو شۆرشگێرە لەئەڵمانیا هەروەکو پۆلیسەکانی ئێرە کە چۆن لە شەقامەکانی شارەکانی ئەمریکا خەڵكانی بە رەنگ (رەش پست و ئەوانەی سپی نین) دەکوژن ، هەروەکو ئەم پۆلیسانەی ئێرە ئەو بکوژانەی ئەوێش لە ئەڵمانیا دادگایی کران، بەڵام دادگا تەنیا هۆشیاری پێدان چونکە دەوڵەت (دەوڵەتی ئەو کاتەی ئەڵمانیا) هیچ مەبەستی نەبوو بکوژەکان سزا بدات چونکە بکوژەکان بە کوشتنی رۆزا و لیکبنیخت ئەو کارەیانکردبوو کە دەوڵەت خوازیاربوو بیکەن.
ئەوە پارتی سۆسیال دیموکراتی ئەڵمانیا بوو کە هەستا بە درووستکردنی فریکۆرپس، کە دواتربووە هەوێنی درووستبوونی پارتی نازی.
ئەم هێزە چەکدارە میلیشیایە و سوپا هەردووکیان بەکارهێنران بۆ سەرکوتکردنی هەموو ئەو ناڕەزایەتیانەی لەلایەن بزوتنەوەی چەپەوە ڕێکدەخران و بە مەترسی بۆ سەر خۆیان دەیانبینی. (سۆسیال دیموکراتەکان بە باڵی راستی ئەڵمانەکان لەم قۆناغە دەناسرێن، چەپ لێرە مانای سۆسیالیستە شۆرشگێرەکانی رێکخراوی سۆسیالیستە سپارتاکۆسیەکانە).
کوشتنی ڕۆزا ئەوپەڕی دڵسۆزی نوخبەی لیبڕاڵی دەرخست بۆ کۆمەڵگەی سەرمایەداری کە رووبەروی مەترستی ببوەوە لەلایەن چەپەکانەوە.
ئەو کاتەی سۆسیالیزم لە شەقامەکاندا خۆی نمایش دەکرد ئەو نوخبەیە ئامادەبوو هەموو کاتێکیش ئامادەیە بۆ دروستکردنی بەرە لەگەڵ توخمە هەرە دواکەوتوەکانی کۆمەڵگەدا بۆ سەرکوتکردنی ئامانجەکانی چینی کرێکار و (بزووتنەوەکانی خەڵك).
لیبڕاڵیزم، کە ڕۆزا شیاوترین پیناسەی بۆکردوە و و وەک “ئۆپۆرتۆنیزم ” (هەلپەرستخواز) ناساندی، بەشێکی دانەبڕاوی سیستەمی سەرمایەداریە.
هەرکاتێک جەماوەری خەڵك بەرەو وچان دەچن لە خەبات و تێکۆشان ، لیبڕالیزم دەست دەکات بە رەخنەگرتنی زێدەڕۆییەکانی سەرمایەداری، بەڵام وەک رۆزا باسی لێوەکردوە سەرمایەداری دۆژمنێکە هەرگیز ناکرێت هێرشەکانی نەرم بکرێتەوە.
سەرمایەداری دەست دەبات بۆ ریفۆرمی لیبڕالەکان بۆ هێورکردنەوەی نارەزایەتییەکان، ئەو کاتەش کۆمەڵگە ئارام دەبێتەوە، ئیتر دووبارە کار لەسەر دوا ڕێڕەوی خۆی بەرەو سەرمایەداری دەکات، کە بە کۆیلەکردنی کرێکارانە.
خەباتی کرێکارانی ئەمریکا لە سەدەی ڕابردوودا تەواو درووستی بۆچونەکانی ڕۆزا دەسەلمێنێت.
سیاسەت وکەلتور و دەزگا دادوەریەکانی سیستەمی سەرمایەداری هەموویان کار بۆ پاراستنی مافەکانی موڵکدارێتی تایبەتی دەکەن.
هەر وەکو ئادەم سیمس (بیرمەندی سەرمایەداری) پێناسەی کردووە: “دامەزراندنی حکومەتی مەدەنیە بۆ پاراستنی ئارامی بۆ مۆڵکدارێتی تایبەت. لە ڕاستیدا بەرگریکردنە لە دەوڵەمەندەکان بەرامبەر هەژاران، یان ئەوانەی خاوەنی چەند بەشێك موڵکن لە بەرامبەر ئەوانەی بێ موڵکن”.
سیستەمی سەرمایەداری هەر لەسەرەتاوە ئەم یارییەی کردووە، هەر بۆیە بۆچونەکانی رۆزا زۆر گرنگن ، هەروەکو چۆن کۆمپانیا گەورەکان ئێستا بەتەواوی لە هەموو کۆتوبەندێك ئازادبوون لە ئاستی ئابوری جیهاندا، بەوڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاشەوە، کە ئێستا زیاتر لە سیستەمی سەرمایەداریەوە بووە بە فۆرمێکی زێدە بێڕەحمی دەرەبەگایەتیەکی نوێ (نوێ فیوداڵیزم).
لە سیستەمێکی لەوشێوەیەدا،(کە ئەمریکا بەڕێوەی دەبات) کاری کرێگرتە بە پێی یاسا دەستنیشان ناکرێت بەڵکو بە پێی پێویستیەکانی بازاڕ دەستنیشان دەکرێت.
ئەوە بازاڕە کرێکار بە چۆکدا دێنێت لە پێناو قازانجی بازاڕی جیهانی و ئەم خواستە بۆ قازانج هەرگیز لە رێگای یاسا و بە یاسایکردنەوە چارەسەرناکرێت.
دیموکراسی لەم سەردەمەی سەرمایەداریدا بەشێوەیەکی یاسایی گۆڕاوە بۆ سیستەمێکی بەرتیل وەرگرتن .
هەموو دامودەزگا حکومیەکان لەگەڵ دادگا و سیستەمەکانی خۆشگوزەرانی کات بەسەربردنی خەڵك و دەزگاکانی هەواڵ هەموو لەلایەن دەزگا ئابوریەکانی کۆمپانیا گەورەکانەوە بەڕێوە دەبرێن.
سیاسەتەکانی هەڵبژاردن تەنها نمایشکردنی بوکەڵەکانە، واڵ ستریت (ناوەندی بازاڕی سەرمایەداری ئەمریکا) یان سوپا هەرکامیان بێت، ئینجا دۆناڵد ترەمپ یان کلینتۆن، هەریەك لەوان (لەو بوکەڵانە) لەو نمایشەدا دەیبەنەوە.
ڕۆزا دەڵێت:”سەرمایەی کەڵەکەبوو بۆ جوڵەی خۆی پێویستی بە شوێنێك هەیە سەرمایەی تێدا نەبێت. سیستەمی سەرمایەداری تائەوکاتە دەتوانێ بەردەوامبێت کە زەمینەی جوڵەکرددنی لەو شوێنانە هەبێت.”
سەرمایەداری لە جیهاندا دەگەڕێت بۆ قۆرخکردنی کاری هەرزانی کرێکارانی ناڕێکخراو هاوکات سامانی سروشتی بۆ قازانجی خۆی تا کردنی سروشت بە زبڵدان بەفیڕۆ دەدات.
نوخبە خۆجێیەکانی ئەو شوێنانەش (ئەو وڵاتانەی بە تاڵان دەبرێن) دەکڕدرێن یان لادەبرێن بە ئارەزووی سیستەمەکە خۆی، بەمەش رێگری دەکات لەوەی ئەو وڵاتانەی خەریکە لە گەشکەردندان نەگەن بە قۆناغی پشت بەخۆبەستنیان.
لە هەمانکاتدا، کرێکار لە وڵاتە پیشەسازیەکاندا ناچارکراون بە کاری قورس و بێبەشن لە کرێی شیاو و بیمەی تەندروستی و پارێزبەندی یاسایی، بۆیە لە پێناوی ژیان و گوزەران ناچارکراون بەوەرگرتنی قەرز لە بانکەکان، ئەو قەرزەش بە قازانجی دەوڵەمەندە جیهانیەکان دەشکێتەو (کە خاوەنی بانکە جیهانیەکانن).
رۆزا پێشبینی ئەوەی دەکرد کە ئابوری لەسەر بنەمای قەرزکردن لەگەڵ خۆیدا زنجیرەیەك قەیرانی بچوکی یەك لەدوای یەك بەرەوە قەیرانی ئابوری نارێك دەبات، هەروەك ڕوویدا لە سەرەتای ئەم سەدەی بیست و یەكە لە ئەمریکا، وەک قەیرانە سەرەتایەکانی بازاڕی ئینتەرنێت لە سالێ 2000 و دواتر توانەوەی بازاڕ بەتەواوەتی لە سالی 2008دا.
لێرەش بەدواوە بەرەو قەیرانێکی دیکە دەڕۆین و لە کۆتایدا ئەنجام هەر کۆیلەبوون و خزمەتکاری ئاغاکانە جا چی لێرە (لە ئەمریکا) یان لە وڵاتانی دەرەوە بێت.
تێگەشتنێکی تری گرنگی رۆزا دەربارەی ئەوانەی خۆیان قەتیس کردوە لە ناو خولەکانی هەڵبژاردندا ئەوەیە کە هەڵبژاردنی ناو سەندیکا کرێکاریەکان وەک پرۆسەیەکی هۆشیارکردنەوە کار دەکات لەناو سیستمی سەرمایەداری، بەڵام ئەو هەڵبژاردنەی سەندیکا کرێکاریانەش کە خۆیان تەڵاقدا لەگەڵ “هۆشیاری شۆرشگێرانەی سۆسیالیستی” بۆ تەواو ریشەکێشکردنی سیستەمی سەرمایەداری، ئیتر رۆزا وەک “کرێکاری سیسیفوس” ناویبردن. (سیسیفوس لە ئەفسانەی یۆنانی دێریندا کارەکتەرێکە کە بەهۆی ناڕێکی کارەکانیەوە خوداوەند وەک سزا تۆپێکی پێدەدات بیباتە سەر شاخێك و تۆپەکە کە دەگاتە سەر لوتکەی شاخەکە خل دەبێتەوە خواروە و دیسان دەیباتەوە سەرەوە و ژیانی سیفوسیس وەك ئەشکەنجە لەو خولانەوەیەدا سوڕدەخوات، میتۆلۆژیاکە لە ئەدەبیتای سەدەی بیستەم زۆر بەکار هاتەوە دیارترینیان دەقێکی ئەلبیرت کامۆ یە بە بەناوی داستانی سیسیفوس).
ئێمە کە باس لە پێکهێنانی بزووتنەوەیەکی ڕادیکاڵ دەکەین کە بێتە مەیدان وەك هێزی سێهەم، دەبێت ئەوە بزانین ئەمە بۆ بەدەستەوەگرتنی دەسەڵات نییە لە ئێستادا چونکە گرتنی دەسەڵات لە باشترین کاتدا دەبێ لە ئێستاوە تا دە ساڵی دیکە کاری بۆ بکرێت، هەروەك ڕۆزا بە بیرمان دێنێتەوە کە “شۆڕش کاتی دەوێت”.
بێرنی ساندەرس (بەربێژریی دیموکراتەکانی ئەمریکا کە لەگەڵ هیلاری کلینتۆن لە پێشبڕکێدان بۆ بوون بە کاندینی پارتەکە لە هەڵبژاردنەکانی سەرۆکایەتی ئەمریکا)، خۆی و لایەنگرەکانی وەك نەعامە سەری خۆیان خستۆتە ناو لم و خۆیان دەدزنەوە لەوەی ئەمریکا وەکو هێزێکی ئیمپریالیستی رەخنە بکەن.
باسێکی رۆزا هەیە کە بەسەریاندا تێپەڕیوە ئەویش کە پێی وابوو سۆسیالیزم و ئیمپریالیزم بەیەکتر ناتەبان و ئیمپریالیزم نەک تەنها ئامێری جەنگە، بەڵکو سەرمایەدارێکی جیهانیە کە خاوەنی گەورەترین بازاڕی چەك و ئایدۆلۆژیایەکی ژەهراویە، کە رایت ماکدۆناڵد وەک “ئالودە بە جەنگی بەردەوام” پێناسەی ئەم ئیمپریالیزمەی کردووە و ئەمەش هۆکارە بۆئەوەی سۆسیالیزم مەحاڵبێت.
نەتەوەییەکان، بە ناوی ئاسایشی نەتەوەییەوە ئێستا داوای کەمکردنەوەی ئازادییە مەدەنیەکان دەکات و ئۆپۆزسیۆن بە خیانەت دەزانێت، ئەمەش لە کۆتاییدا دەبێتە هۆکاری هاتنەئارای – مەرکەزیەت (سەنتڕالیزمی) دەسەڵات کە دەرەنجامەکەی هێزی ئیمپراتۆرییە نەک دیموکراسی.
لە جیاتی هێزێکی دیموکرات، ئیتر دیموکراسی دەبێتە گاڵتەجاڕی یان وەک ئەم بارودۆخەی ئێمەی لێدێت لەنێوان دوو لە نابوترین کەسەکانی مێژووی ئەمریکا بۆ سەرۆکایەتی بێنە گۆرەپانەکە، وەك ئەوەی کارل مارکس وتی:” کانیدی پەرلەمانیی ئیفلئج”، یان وەك سیاسەتمەدار شەڵدن وەڵن دەڵێت:” تۆلیتاریزمی سەربەرەوخوار” کە تیایدا دیموکراسی دووڕوویەکی دەمامکدارە.
سەرمایەداری لەسەر دوو بنەمای ئاسنین یاساکانی خۆی داڕشتووە، بە دەستهێنانی قازانجی زۆر و کەمکردنەوەی تێچووی حەقدەست، ئێستاش کە سەرمایەداری پێشڕەوی کردووە لە چەسپاندنی هێز لە جیهاندا باجە مرۆیی و ژینگەییەکە بۆ بەدەستخستنی قازانج زۆر زیادی کردوە لە جاران بەوەی سەرچاوەکان زۆر کەمن لەکاتێکدامیکانیزمەکان (بە تەکنەلۆژیاوە) زۆر پێشکەوتوون.
ڕۆزا نووسیویەتی:” چەوسانەوەی کرێکار وەك پرۆسەیەکی ئابوری لەناوبردنی یان نەرمکردنەوەی لەڕێی یاساوە ناکرێت لە کۆمەڵگەی بۆرژوازیدا”. هەروەها سەبارەت بە ڕیفۆرمی کۆمەڵایەتیش وتی ریفۆم ” داگیرکاری ناوەندەکانی چەوساندنەوەی سەرمایەداری نییە، بەڵکو ڕێکخستن و ڕێکوپێککردنی ئەم چەوساندنەوەیەیە بە قازانجی خودی کۆمەڵگەی سەرمایەداری.”
سەرمایەداری بۆخۆی دژی سیستەمی دیموکراسییە و ڕێگرە لەوەی کرێکاران ئامرازەکانی وەبەرهێنان بەدەستەوەبگرن یان چۆنیەتی خەرجکردنی قازانجی ئەوەی بەرهەمیان هێناوە دیاری بکەن. کرێکارانی ئەمریکا بەڕاست و چەپەوە پشتیوانی لە گرێبەستە بازرگانێکان ناکەن، پشتیوانی لە حکومەتی فیدراڵیش ناکەن کاتێك پارەیەکی زۆر دەخاتە خزمەتی ڕزگارکردنی بانکە گەورەکان و کۆمپانیا داراییەکانەوە بۆ ڕزگارکردنیان لە مایە پوچی، بەڵام گوێ بە کرێکاران نادرێت. هەتاوەکو کرێکارانی ژن و پیاویش بە زەحمەت گوێیان لێبگیرێت، کارکردن و ژیان و فۆرمەکانی کۆنتڕۆلکرندیان قورستر و توندوتیژتر دەبن لەلایەن ئەو دەوڵەتەی کە دەوڵەتی کۆمپانیاکانە.
ڕۆزا لە ناسیۆنازمیش باش تێگەشتبوو، زۆر زیاتر تێگەشتبوو لەوەی کە بەسەر لینیندا تێپەڕی، لە پێناسەکردنی ناسیۆنالیزمدا رۆزا دەڵێت” دروشمێکی پڕ لە هەرای بەتاڵی وردە بۆرجوازییە” کە کاری دابەشکردنی چینی کرێکارانی وڵاتێکە بەسەر نەتەوەی جیاوازدا، ئەمە بۆ خۆی ئامانجێکی بنەڕەتی چینی سەرمایەدارانە.
هەردوو پارتی (ئەمریکا) کۆماریەکان و دیموکراتەکان پێشبڕکێ دەکەن لەوەی کە کامیان نیشتمان پەروەرترن لەوی دیکەیان، دیارە دەزگا سەربازیەکان و ئاسایشی ناوخۆش بە بیانووی پاراستنی ئاسایشی نەتەوەیی و یاساوە بەربەست بۆ ئازادییە مەدەنیەکان درووست دەکەن. ئەم هەرایەش ڕەنگدانەوەی دەبێت لەسەر جەماوەر وەک دەبینین چۆن فاشیزم خۆی دەنوێنێ لە خۆپیشاندانەکانی لایەنگرانی (دۆناڵد تەرم)دا.
وەک ئەوەی ڕۆزا ئاماژەی پێداوە ” نەتەوەپەرستی هەمیشە ئامرازێکە لەلایەن بەرەی دژە شۆڕشەوە بەکار دەهێنرێت بۆ پەرتەوازەکردنی چینی کرێکار”.
پەتای ناسیونالیزم لەگەڵ سەرهەڵدانی جەنگی جیهانی یەکەم دەرکەوت، پارتە لیبڕالەکانی ئەوروپا و تەنانەت پارتی سۆسیال دیموکراتی ئەڵمانیاش زۆر زوو تەسلیم بە باڵی ڕاست بوون لە ژێر ناوی بەرگریکردن لە نیشتمان، لە کاتێکدا بەرەی چەپ زۆر پێش ئەوە قسەی ڕۆشنیان هەبوو لەو بارەیەوە.
ڕۆزا ئەم بەلارێدانەی وەك نیشانەی ناپاکی و مایەپوچی لیبڕاڵیزم لە سیستەمی سەرمایەداری پێناسەکرد.
ئەو کاتەی شەڕ کۆتایی هات 11 ملیۆن سەرباز لەهەردوو لای بەرەی شەڕ کوژران کە زۆربەیان لە چینی کرێکاران بوون. سەرمایەداری لە ڕێی کوشتارەوە کەڵەکەی سەرمایەکەی دەکات، هیچ قازانج و ڕەوایەتییەکی بۆ چینی کرێکار پێنییە و نانێك کە پێیداون لە لولەی چەکەکانیانەوە بووە.
ڕۆزا باوەڕی بە لینین نەبوو لەسەر نوخبەی دیسپلینی شۆڕشگێر، ئەوەی لینین پێی دەوت ڤانگارد (شۆڕشگێڕی پێشکەوتوو)، هەروەها راشکاوانە ئیدانەی بەکارهێنانی تیرۆری دەکرد وەکو ئامرازێک بۆ شۆڕش، هۆشداریشیدا بزووتنەوەیەکی شۆڕشگێڕانە بڕوای بە دیموکراسییەت نەبێت هەر زوو دەگۆڕێت بۆ دەسەڵاتێکی سەرکوتگەر.
ئەو باش لە لایەنەکانی جوڵەی شۆڕش تێگەشتبوو، سەبارەت بە هەڵچونی شۆرش وتی:” زۆر زەحمەتە هەر ئۆرگانێکی بزووتنەوەی پرۆلیتاریا بتوانێ پێشبینی ئەو هۆکار و هەلومەرجانە دیاری بکات کە دەبێت یان نەبێت بە هۆکاری تەقینەوەی شۆڕش.” لەبارەی ئەوانەشەوە کە لە قاڵبێکی ئایدۆلۆژیدان و لەو دۆگمەوە هەلومەرجەکان دەکەن یان لە ڕێگای هێزەوە رووداوەکان درووست دەکەن وەک ئیفلیج بوو بە ” کۆنسێپتێکی توندی میکانیکی بیرۆکرات” ئەژماری کردن.
شۆڕش لای ڕۆزا بەرهەمی خەباتی بەردەوامی جەماوەرە نەك ئەوەی بە هاندان درووست دەبێت و باش دەیزانی شۆرش قەوارەیەکی زیندووی هەیە و چوار چێوەکەی لە سەرەوە دانەڕێژراوە، بەڵکو لە ئاکامی چوونە سەرەوەی هۆشیاری لە خوارەوە دێت، ئەم هۆشیاریەش ساڵانێکی دەوێت بۆ ئەوەی درووست بێت. شۆڕشگێرەکان دەبوایە وەڵام بەو هەست و باوەرە چاوەڕواننەکراوانەی جەماوەر بدەنەوە کە لەسەردەمی شۆڕشدا تووشی دەبن.
لینین لە کاتی رابەریکردنی شۆرشی 1917ی ڕوسیادا لە زۆر کاتدا بۆ گرتنەدەستی دەسەڵاتی شۆڕشگێر گوێڕایەڵی ئامۆژگاریەکانی ڕۆزا بوو، دەستبەرداری بەشێك لە بیرو بۆچون و دەقە ئایدۆلۆژیەکانی خۆی بوو لە پێناو وەڵامدانەوە بە پێویستییەکانی ژیانی روسەکان لەسەروبەدنی شۆڕشدا، هەروەك ڕۆبەرت لووکەر لەوبارەیەوە نووسیویەتی: “لینین سەرباری خۆی لە ناخەوە لوکسبۆرگیست بوو”.
لە کۆتاییدا جەماوەر ڕادەپەرێت بەرامبەر بەم سیستمە بەسەرچووە کە نەک تەنیا لە هۆشیاریانەوە دەبێت لەسەر شۆڕش بەڵکو وەک ئەوەی رۆزا ئاماژەی پێداوە ڕێگایەکی تر نامێنێتەوە لە بەردەم جەماوەری خەڵك.
تەقینەوەی شۆڕش تەنیا بە کارکردنی شۆرشگێڕەکان بەدی نایەت بەڵکو ئەوە داخرانی ڕێگاکانی ئەم ڕژێمە کۆنەیەیە دواجار کڵپەی پێدەدات. ڕەنگە زۆرێك لە شۆڕشەکان سەرکەوتوو نەبن، بەڵام گۆڕانکاری کۆمەڵایەتی لەگەڵ خۆیاندا درووست دەکەن.
سەبارەت بە شۆڕشی 1905ی ڕوسیا رۆزا وتی: “هیچ ئامادەکارییەکی پێش وەخت یان پلانێك لە ئارادا نەبوو ، چونکە پارتەکان ببون بە بەشێك لە هەڵچونە جەماوەریەکان، بەدەگمەن رابەر هەبوو پەلەی نەکردبێت لە دروشمەکانیاندا، شۆڕش لەسەر داواکاری ناکرێت و ئەمە کاری پارت نییە داوا بکات. ئەرکی ئێمە لە هەموو کاتێکدا ئەوەیە ڕاشکاوانە و بێترس بدوێین بۆ ئەوەی بتوانرێت بە ڕۆشنی کاریگەری هەبێت لەسەر گەل لە ساتەوەختە مێژوییەکاندا، تا بتوانرێت بانگەشەی بەرنامەی سیاسی بکرێت بۆ کارکردن و بەرزکردنەوەی ئەو دروشمانەی کە دەربڕی راستەقینەی هەلومەرجەکانن. نیگەرانی لە بارودۆخەکە و کەی بزوتنەوەی شۆڕشگێڕانەی جەماوەر رێچکەی خۆی بەرەو سەرەوە دەگرێت دەبێت بە دڵنیای و بە ئەمانەتەوە بۆ مێژوو بەجێبهێڵدرێت. خەڵکانێك پێیان وایە سۆسیالیزم وەک کروزانەوە وایە لە ناو دارستانێکدا، بەڵام ئەم مۆراڵەو ئەم ئەخلاقە سیاسیە لە کۆتایدا بەرهەمی خۆی هەیە ئەو کاتەی ساتەوەختە مێژووییەکە لە باردەبێت و زۆرینە گرنگی پێدەدات.”
من روماڵی هەواڵی زۆربەی ڕاپەرین و خۆپیشاندانەکانم کردوە لە جیهاندا و (وەک رۆژنامەنوسێک تیایاندا بەشدار بووم)، هەر لە یاخیبونەکانی 1980ی ناوەڕاستی ئەمریکای لاتینەوە تا ڕاپەرینەکانی فەلەستین ، شۆڕشی 1989ی ئەڵمانیای ڕۆژهەڵات، چیکسلۆفاکیا و ڕۆمانیا تا خۆپیشاندانەکانی سربیا کە سلۆبۆدان میلۆسۆڤیچی لە دەسەڵات هێنایە خوارێ.
هەموو ئەو ساتەوەختە مێژژوییانەی بینیومن، درووستی تێگەشتنی ڕۆزا لۆکسبۆرگی بۆ سەربەخۆبوونی شۆڕش پشتڕاستکردۆتەوە.
کۆمیتە مەرکەزی بەلشەفیەکان چونکە بێڕەحم و نهێنیکار و زۆر بەدیسپلین بوون، ئەمە وایکرد دژەشۆڕش دەسەڵات بگرێت و ئاواتی دیموکراسیانەی کرێکاران تێکبشکێنرێت، بەڵام لە راستیدا ئەم ناوەندانە بزوێنەری بنەڕەتی شۆڕش نین. لەگەڵ هەموو ئەو ئاژاوەو تێکشکانانەدا هێشتا شۆڕش بە زیندوێتی دەمێنێ و هیوای ژیانە چونکە دەتوانێت خەڵك لە خراپ بەکارهێنانی دەسەڵات لە دەسەڵاتدارانی ناوەند بپارێزێت.
لە شوێنێکی تردا ڕۆزا لوکسمبۆرگ دەڵێت:” بەبێ هەڵبژاردنی گشتی، بێ ئازادی ڕۆژنامەگەری و ئازادی ڕادەربرین، بێ ئازادی کۆبونەوە، بێ ململانێی بۆچوونە جیاوازەکان، دام و دەزگا جەماوەریەکان ژیانیان تێدا نابێت و دەبن بە دەزگایەکی کاریکاتۆریانە و بیرۆکراتیەت وەک تاکە فاکتەر گەشەیان تیادا دەکات”.
ئاکامی شۆرش نەکردن لە بەرانبەر داسەپاندنی هەیمەنی کۆمپانیا گەورەکندا (corporatism) بۆ خۆی کارەساتە.
لێرەدا گرنگی ڕۆزا دەردەکەوێت کە ئاگاداریکردینەوە لە قەیرانەکاندا نوخبەی لیبراڵ دەبن بە دوژمنمان، هۆشداریدا بەرانبەر بە تیرۆر و توندوتیژی و هانیداین بۆ پارێزگاریکردن لە بنەما راستیەکانی دیموکراسیەت و دڵنیا بوون لەوەی کە ئەو هێزانە لەگەڵ خەڵك نین.
رۆزا لە مەترسی ئیمپریالیزم تێگەشتبوو، بە بیری هەموو ئەو سۆسیالیستانەی دەهێنایەوە کە بەدوای بنیادنانی سۆسیالیزمەوەن کە چۆن دەبێت دونیایەکی باشتر درووست بکەن، بەتایبەت بۆ چەوساوەکان، دەبێت دەست بەم ئەرکە مۆراڵییە نەگۆرانەوە بگرین وەکو ئەو لێیان تێگەشتبوو،ئەگەر سازش بکەین، هیوا لەناودەبەین.
—————————————–
سەرچاوە:
http://www.truthdig.com/
(بو، تا ئەبەد)
دەسوڕێمەوە وەك خێو
لە بنەوەی سەرەوە
من داگیرکراوم لەلایەن
هەموو ئەو بۆشاییانەی
تیایدا ئەژیم بێ
تۆ
– ڕیچارد براتیگان-
ڕەنگە بزربوونی توتکەکەی ڕیچارد بە ناوی (بو) تەنیا بزربوونێکی ماددی نەبووبێت، بەڵکو بزربوونی گیان، یادەوەریی، خود، تەمەن… یش بووبێت.
ڕۆژێك پزیشكێکی ڤێرتینەری باسی کەسێکی گێڕایەوە سەگێکی بزر کردبوو، ئیدی لەوساتی لە دەستدانەوە چاوی بەهەڵەیدا دەبرد لە تەماشاکردنی هەر شتێکدا بیبینیایە، ئەمەیە هەستی دووبارەبووی لەدەستدان کە بناغەی لەسەر نەدۆزینەوەی شتانی عادەتییش دادەکوتێت ، ئەمەیە مانای بێهیوابوون کە زیاتر دەچەسپێت لە ڕێی جیابوونەوەی هەستەکی، ئەمە بەهێزترین بەشی ئازاری خەمناکییە، لێرەوە یادەوەریی دەبێتە ستەمکار لەو زەمەن و شوێنانەی تیایدا دەجوڵێین، چونکە بەرەو پێشەوەو بەرەو دواوە درێژدەبێتەوە لە ساتی تایبەتی خۆیاندا.
لە مایسی ١٩٣٤داو تەنیا هەشت مانگ پێش لە دایك بوونی ریچارد: (بێرنارد فریدریك براتیگان١٩٠٨-١٩٩٤)ی باوکی ڕیچارد کە کرێکاری کارگە بوو و دایکی (لولو ماری١٩١١-٢٠٠٥) لێك جودابوونەوە، پاشتر دایکی لەگەڵ ئارسەر مارتین تیتلاند ژیاو لە ساڵی ١٩٣٩ دا (باربرا ئان) ی خوشکی لەدایك بوو، ڕیچارد دەڵێت جارانێك بووە دایکم بۆ ماوەی ٢ رۆژ ئێمەی بەجێدەهێشت لە ژوورەوە لە کاتێکدا تەمەنی من ٧ ساڵان و خوشکەکەم ٢ ساڵان بوو. دواتر لە ساڵی ١٩٤٣ بۆ جاری سێهەم بووە هاوسەری رۆبەرت پۆرتەرفیڵدو کچێکیان بوو بە ناوی ساندراو لە١٩٤٦ جیابوونەوەو لە ساڵی ١٩٥٠دا بۆ دواجار دایکی بووە هاوسەری ولیەم دەیڤید فۆڵستۆن و کوڕێکیان بوو.
ڕیچارد براتیگان لەگەڕان بە دوای سۆزی لەدەستچوویدا لەساڵی ١٩٥٣دا دایکی باشترین هاوڕێی خۆی (پیتەر وێبستەر) ی کردە دایکی خۆی و ساڵێك لەگەڵیاندا ژیاو پاشان لە بێ پارەییدا سەری خۆی بۆ سانفراسیسکۆ هەڵگرت و چەند جارێكیش گەڕایەوە بۆ ئۆریگۆن.
خانەوادەی ریچارد رۆژانێكیان بەسەربردووە هیچ خواردن نەبووە بیخۆن، ڕیچارد ناچار دەبوو بە قولاپی ماسیگرتنەوە لە کەناری دەریا چاوەڕوانی ئەو ماسیانە بێت بەزەییان پێیدا بێتەوە، کۆتایی بە ژیانی خۆیان بهێنن و خۆیان بکەن بە قولاپەکەیەوە، تا خۆی و خانەوادەکەی لە برسێتی رزگاریان بێت.
لەساڵی ١٩٥٥دا و لە نەخۆشخانە چیرۆکێکی ٦٠٠ وشەیی نووسی و بۆ دوو بڵاوکراوەی ناردن، وەلێ مەخابن ئەوان بە هێندیان نەگرت و هیچیان بڵاویان نەکردەوە، لەمساڵانەی دواییدا کۆپی ئەم چیرۆکە لە لای (هاری مووتۆن) دۆزرایەوەو رووناکی بینی.
ریچارد بە هۆی قەموریی پشتیەوە بۆ خزمەتی سەربازیی رەفزکراو ئەم هەلەی ژیانیشی لە دەستچوو… بەڵێ، ئاوها لە نێوان دڵڕەقی ژیانێکی بێویژداندا مرۆڤەکان بە دڵشکاوی دەگرین و کەس لێیان تێناگات و ئاوڕێکیان بەلادا ناداتەوە، تەمەنێکی کورتی چەند چرکەیی بۆچی دەبێت لێوانلێو بێت لە ئازاردان و ئەم تراژیدیانەش کەسانێك دڵخۆشبکات؟ لەبن چەتری شەقامەکانداو لەناو بیبلۆگرافیای چرکەکانی پیرەمێردێکی مۆم فرۆشی کوێردا چەندان حەسرەت خۆیان داڵدە داوە، یەك یەك تەپەی پێی مرۆڤەکان دەژمێرێت تا دەستێکی میهرەبان مۆمێك دەکڕێت، ئەو گڕی پێ بەردەداتە چرای شەوە تاریکەکانی ژیان، ئەمیش نانێکی گەرمی پێ دەکڕێت و لە برسێتی ڕزگاری دەکات. یان ئەو مرۆڤە کەمئەندامەی لە گۆشەیەکی قەرەباڵغی بازاڕی لەشساغەکانەوە بە پاڵنان زیاتر و زیاتر دەیخەنە کەنارەوەو ئەویش چاوەڕوانی کەسێك دەکات بە مرۆڤێکی تەواوی خاوەن هەست و فرمێسك و زەردەخەنە تەماشای بکات و کارتێکی مۆبایلی لێبکڕێت، تا بە پەیوەندیکردن ڕێگای دوور بۆ ئەو نزیك بکاتەوەو ئەمیش پاتری عەرەبانەکەی پێ شەحن بکاتەوە.
چەند ڕۆژێك دوانامەی ڕیچارد براتیگان کە بۆ (تەکاکۆ شینا)ی هاوڕێی نووسی بوو لە ناخەوە هەژاندمی و ڕووبەڕووی ئەو فرمێسکە گەرمانەی دەکردمەوە کە لە ئازارەکانی ڕیچارد تێدەگەشت، لە کاتێکدا ئەو دوور لە مرۆڤەکان بەرەو ڕۆخی دەریا لە سپێدەیەکی زوودا کە زێڕینگەرەکان دەرگای دوکانەکانیان دەکردەوە ئەویش بەرەو دەریای شینی بێ بن هەنگاوی دەنا، ڕەنگە دەریا هەناسەیەکی ڕۆژە میهرەبانەکانی یابانی پێ بێت، تا گیانی نامۆ و تەنیای بگەشینێتەوە، نازانرێت رەنگە دوا سەردانیش بێت بۆ ئۆقیانووس.
/ ئۆقیانووسی ئارام تەمومژێکی پشوبەخشی لەگەڵ خۆدا هەڵگرتبوو، و هەواکەش بەرامەیەکی تازەی خۆشی پێبوو./
ئێمە زۆرجار بە هۆی سەرقاڵیی بوونمان و بە ڕۆتینبوونی ژیان لە دیدگاو دنیابینینەکانمانەوە، زۆر شتی گچکە لە بیر دەکەین کە رەنگە ماناکانی ژیانیان پێ تەواو بێت، بۆ نموونە ئێمە زۆرجار سەفەری کورت و درێژ.. بە ویست و بە ناچاری دەکەین، بەڵام ڕەنگە زۆر کەمتر ئەو دنیایەی بە جێی دێڵین بە تەبایی و لە هارمۆنییەتدا ماڵئاوایی لێ بکەین، کە ئەم حاڵەتەش ئاسوودەییەکی سایکۆلۆجی لێ فەراهەم دێت، لە مێژە شاعیری مێردمنداڵی فەرەنسی بەناوبانگ (ئارسەر رامبۆ ١٨٥٤-١٨٩١) لە شیعری کۆچ دا پەی بەم حاڵەتە پەنهانە گرنگە بردووە لە کۆچ و سەفەرداو رەنگە لەبەر ئەمەش بێت لە کۆتایی شیعرەکەدا دەڵێت :
/ کۆچ لە ناو سۆزو درەوشانەوە /
چەند خۆشە بە دڵشکاوی ماڵئاوایی نەکەین، دنیا زوویرەکان ئاشتبکەینەوە، ئەوسا هەمیشە یادەوەریەکان هیوایەکمان بەبەردا دەهێننەوە، ئاسوودەییەکمان پێ دەبەخشن، وەك ئەوەی بەشێك لە گیانمان لەو جێیانەدا جێهێلا بێت بۆ موتابەعەی گۆڕانکاریەکان تیایاندا، پرسینی هەواڵی ئەزیزان و جۆرێک لە ژیان لەگەڵیاندا، یان یادەوەری مۆنیمێنتی ئەو دەستە میهرەبانانەی تیایدا ڕوابوون، هەرواش هزرە لۆژیکیە داناکان کە لەبەهای مرۆڤ تێگەشتبوون و بە گومانی بەد ناخیان تاریك نەکردبوو.
ڕیچارد براتیگان، مرۆڤێك تا سەر ئێسقان وەدەرنراو لە بازنە تاریك و نوستالیژیاکانی کۆمەڵگا، برسێتی و چەرمەسەریی مامۆستا دڵسۆزەکانی بوون، کەمئەندامێتی ئەو شێتییە زاناییەی پێ بەخشی کە رەخنەنووسە ئۆروستوکرات و بڵاوکەرە بورجوزاکان چاویان پێدا هەڵنەدەهات، رەنگە ئەوان لە زمانی موعاناتەکانی تێنەگەشتبن.
ئەو؛ سەگە دەریاییەکانی پێ جوان و سەرنجڕاکێش بوون، بە هێمنی و تەنیایی تێی دەڕوانین، دوور لە مرۆڤەکان لە قوڵایی ئۆقیانووسەکانەوە هاتبوون و یارییان دەکردو بێ پەساپۆرت بە مەلەوانی لە سەرو بنی دەریادا دەهاتن و دەچوون، لە دیدگای فەلسەفی و ئەفراندنی ڕیچاردەوە ڕەنگە لەگەڵ کەسایەتی هەنێك لە مرۆڤەکاندا تێکەڵاوبووبن وا زیاتر بە شێوازی سەگی دەریایی قسەیان دەکرد! ئەوان لە زمانی شەڕ نازانن، بەیانییان بە یاریکردنەوە بەڕێکرد. رەنگە پەیامی ڕۆخەکانی یابانیان بۆ ریچارد هێنا بێت، خۆ سەگە دەریاییەکانی هەردوو لا وەك یەکن و جیاوازی لە ناو خۆیاندا ناکەن وەك مرۆڤەکان.
کێ لە خەمەکانی ریچارد براتیگان تێدەگات؟ خشتەی نەخشەی ژیانی لای سپێدەش شاراوەیەو ڕەنگە جیابوونەوەو مەلەکردنی ئەو دوو سەگە دەریاییە جوانە بە دوو ئاراستەی جیاوازدا هەر ئاماژەیەکی تیل نیگا ئاسا بێت بۆ دوا قەسیدەکەی ئازاد سوبحی مرۆڤ و شاعیر کە دەڵێت:
/ بێزاربووم هێندە ژیام
نامەوێ یاری بەم قوڕە بکەم…
ناگەڕێمەوە بۆ نیشتمان…
تازە من ڕۆشتم
بێزاربووم هێندە ژیام
ئەمەوێ یاری بەم گەڵا کۆنانە بکەم…/
لەو لێکدانەوەیە جوانترم بۆ ئەم حاڵەتانە نەدۆزیەوە وەك ئەوەی رەخنەگرێك لە ژێر ناونیشانی (کەوتنی رۆشنبیرێك)دا لێکیداوەتەوەو نووسیویەتی: ” شوێن وزەمەنی مانەوەو ژیان كردن لە لای ئەو لە دەرەوەی بازنەی زەمەن وشوێنە خودیەكانی ئەودا بوون..”
رەنگە ڕیچارد زانیبێتی بۆ دوا جارە سەردانی دەریا دەکات، حەز دەکات بچوکترین دیمەن و خێراترین چرکەشی لە دەست نەچێت، ئێدی لەگەڵ سوبحیدا و دوای تاوتوێکردنێکی درێژ گەشتبێتە سەر ئەو بەرەنجامەی بڵێت بێزاربووم هێندە ژیام.. شتەکان دووبارەن، قێزەونن، گیانم ئازار دەدەن، هەر بە نامۆیی ژیام و بە نامۆییش ئەمرم، ئەمە جیهانی من نییە، با کەمێك لەو شەپۆلانە رابمێنم کە بەشێك لە گیانمی تیا ئاوێزان بووە، رەنگە میهرەبانیەکم لێ بەجێمابێت لە تۆکیۆ، با بۆ دواجار کەمێك بەو هەوایە هەناسە هەڵمژم کە لەو ئاراستەیەوە دێت، با کەمێك لە هارمۆنییەتدا زەردەخەنە بۆ کۆتاییەکان بکەم.
یەکەم
– هێزی چەکداری حیزب –
هێندەی لە کوردستان، لە میدیا و لەنێو خەڵکی سەرجادە و هەموو کون و قوژبنێکدا، باس لە دیموکراتی دەکرێ، ڕەنگە لە هیچ وڵاتێکی دەوروبەری کوردستان و تەنانەت ئەوروپاش، نیوهێندە باسی لێوە نەکرێت. دیموکراتی، بە واتا گشتییەکەی، هەموو بوارەکانی سیاسی، ئابووری، جڤاکی و تەواوی وردەکارییەکانی ژیانی مرۆڤ، چ وەک کۆمەڵ و چ وەک تاک، دەگرێتەوە، لێ لە کوردستان، کە باس لە دیموکراتی دەکرێ، تاکە یەک دیوی دەبینرێ، تەنێ ئەو دیموکراتییەی گرێدراوی سیاسەتە و مەبەست لێی سیستمی پەرلەمانتاریزمە، لەبەرچاو دەگیرێت، واتە: هەڵبژاردنی خەڵکانێک لە حیزب و گرۆ و دەستە و ڕێکخراو و نەتەوە و ئایین و تەنانەت تاکیش، کە بەرنامە و نەخشەڕێگەیەکیان هەبێت، وەک نوێنەری خەڵک، بۆ ئەندامیەتی پەرلەمان و دواتریش بۆوەی ئەوانە ببنە پارێزەری سیستمە سیاسییەکە و داڕێژەری قانوون لە وڵاتدا و بەڕێوەبردنی وڵات و کارگێڕی و دەسەڵات.
لە سیستمی دیموکراتی پەرلەمانتارییدا، زۆرینە و کەمینە، بنەمای سەرەکی دەسەڵات و هەموو بڕیارێکە. لە کوردستان، دیموکراتی تەنێ لەو هەڵبژاردن و پەنجەمۆرکردنەدا دەبینرێ، کە ڕۆژی هەڵبژاردن و لەسەر سندووقەکان، پێشاندەدرێن. ئیدی لەوە بەولاوە، دیموکراتی لە هیج شتێکی دیکەدا نییە و دیموکراتی ڕۆنەچووەتە خوارێ بەنێو کۆمەڵ و هەموو دەمار و جمگەکانی ژیاندا، بەنێو خێزان و بیرکردنەوە و ئاوەزی تاکدا، بەنێو ئابووری، جڤاک، فەرهەنگ، دادوەری، پەروردە و بارهێنان و خوێندن، تەندروستی و لەشساغی، گواستنەوە، کشتوکاڵ، میدیا و…تەواوی بنەما و ڕایەڵەکانی دیکەی ژیاندا و وەدی ناکرێ.
لە هەڵبژاردنی مانگی سێپتەمبەری 2018ەدا، لەنێو حیزب و هێزەسیاسییەکانی کوردستاندا، پارتی دیموکراتی کوردستان، زۆرترین دەنگ و زۆرترین ژمارەی پەرلەمانتاری هێنا و لەگەڵ دووەم حیزبدا، کە یەکیەتیی نیشتمانی کوردستانە جیاوازییان 24 پەرلەمانتارە واتە:(پارتی 45 – یەکیەتی 21). بە دوای ئەوانیشدا حیزبەکانی دیکە دێن.
بە گوێرەی هەموو پێوەرێکی سیستمی پەرلەمانتاریزم، دەشێ پارتی، وەک بەرەندە و مافی بەرەندەیی، بەو جۆرەی خۆی دەیەوێ، حوکوومەت پێکبهێنێت. پارتی، دەتوانێت لەگەڵ یەک حیزبی دیکەدا، کە خاوەنی شەش نوێنەر بێت لە پەرلەماندا، یا لەگەڵ چەند وردیلەحیزبدا، کە بە هەموویانەوە شەش ئەندامی پەرلەمانیان هەبێت، حوکوومەت دامەزرێنێت، چون ئەودەمە ژمارەی پەرلەمانتارانیان(پارتی و ئەو حیزبە یا ئەو وردیلەحیزبانە) دەبنە 51، ئەوەش دەکاتە زۆرینەی ئەندامانی پەرلەمان. ئەمەی دەیڵێم، وەک قانوون و ڕێسایەک، لە هەموو سیستمێکی دیموکراتی پەرلەمانتاریزمی جیهاندا، پێڕۆ دەکرێ و ڕێزی لێ دەگیرێ، لێ لە کوردستان وەها باسێک، دەبێتە مایەی هەڕەشە و ماسولکە دەرپەڕاندن و خۆگیڤکردنەوە و هێزپێشاندان.
ئەوەی مرۆڤ لە کوردستان دەیژنەفێ و خەڵک دەیڵێنەوە، ئەوەیە، کە دەبێ پارتی لەگەڵ یەکیەتیی نیشتمانی حوکوومەت پێکبهێنێت و یەکیەتییش بەگەزی خۆی بیپێوێ، ئیدی فڵانە پۆستی گەرەکە و بە فڵانە پۆست ناڕازییە و دەبێ حوکوومەتەکە وا بێ و وا نەبێ و زۆری تریش. ئەوەی وا دەکات، هەم یەکیەتیی خۆی و هەم خەڵکیش بەو جۆرە بیربکەنەوە، تاکە یەک شتە، کە وەها بۆچوونێک دێنێتە گۆڕێ، ئەوەش بوونی هێزی چەکدارە. هەردوو حیزبی پارتی و یەکیەتیی خاوەنی هێزێ چەکدارن و هیچ یەکێک لەوان ئەگەر بەرەندەش بێ و ڕێژەی پەرلەمانتارانی بگاتە 70%یش، بەگوێرەی ئەو پێوەرە نادروستە باوەی کوردستانێ، هەر ناتوانێت بە تەنێ خۆی حوکوومەت پێکبهێنێت، چون لەوی دی دەترسێ، لەوەی یاخیبوونێک، کوودێتایەکی سەربازی، چەکداری، سیاسی بەسەردا بکات یا جاڕی جیابوونەوەی دەڤەری کەسک و زەرد لەیەکدی بدات. تەواوی بەڵا و نەهامەتی و نەگبەتی و سیابەختیی پرۆسێسی سیاسی لە کوردستاندا، دەگەڕێتەوە بۆ ئەو هێزە چەکدارە حیزبییانە.
70 و 80، ناوی دوو هێزی چەکداری یەکیەتیی و پارتیین و ئەو هەموو”حەفت و هەشتە”یشی دەیکەن، هەر بەهۆی ئەو دوو هێزەوەیە. بێجگە لەو دوو هێزە چەکدارە حیزبییە، هێزی دژەتێرۆر و ئاساییش و پۆلیسی نهێنی و پۆلیسی ئاساییش هەن، کە هەر هەموویان حیزبین. هێزی چەکدار، لە وڵاتێکی فرەحیزبیدا، هەرگیز نابێ سەر بە حیزب بێت. لە سۆڤیێتی جاران، چین یا کووبا، کە تاکە حیزبێک فەرمانڕەوا بوو، لەشکر و هێزی چەکدار، بە دەست ئەو تاکە حیزبەوە بوو و ئیدی چ مەترسییەک چاوەڕوان نەدەکرا، چون ئەو حیزبە هەموو تاکێکی ئەو وڵاتەی خۆی، بە هزر و ئایدیۆلۆگیی تایبەتی ئەو حیزبە دەسەڵاتدارە باردەهێنا و پەروەردە دەکرد. لە کوردستان، تا سەردەمی سەرۆک مستەفا بارزانی، وەها هێزێکی چەکدار هەبوو، چون یەک ڕێبەر، یەک حیزب، یەک هێزی پێشمەرگە هەبوون. ئێستاش لە هەموو جیهاندا، هەموو دەوڵەتێک، یەک هێزی چەکداری تێدایە، کە لەشکری وڵاتە و بۆ داکۆکی لە وڵات و پاراستنی خەڵک و وڵات، دامەزراوە و یەک فەرماندار و ڕێبەری هەیە. ئەو ڕێسایە نە تەنێ وەڵاتێن پێشکەوتووی وەک ئەوروپا، ئەمەریکا، چین، ژاپۆن و…ناگرنەوە، بەڵکە تەنانەت وەڵاتانی وەک ئێران، تورکیا، سووریا، سعوودییە، پاکستان، تەنانەت عیراقی سەردەمی سەددام حوسەین و ئەم عیراقە فشۆڵ و بێسەروبەرەی ئەمڕۆش، دەگرێتەوە.
دەسەڵاتی پاش 1991ی کوردستان، لە یەکەم ڕۆژەوە، کە هەموو ئەو حیزبانەی چیا، گەڕانەوە و هەریەکە کۆمەڵێک چەکداری خۆی هێنایە شارەوە، ئیدی هەر یەکە کەوتە هەڵپەی بەهێزکردنی هێزەکەی خۆی، بۆ پاراستنی حیزبەکەی خۆی، نەک بۆ پاراستنی کوردستان. لەبری دامەزراندنی یەک هێزی چەکدار، لەشکرێکی ناحیزبی، هێزێکی سەربازیی چەکداری وەک هەموو ئەو هێزانەی جیهانێ، کە وەلاء تێیدا تەنیا بۆ خاک و وڵات و نیشتمان، واتە: کوردستان، بێت، نەک بۆ حیزب. ئەوە نەکرا. ئەوان، هەر حیزبە و چەکداری خۆی وەک دابەستە بەخێو کرد، هەرچی چەکداری خۆی هەبوو، هەموو بەناوی پێشمەرگەی دێرین و سەرکردە و بنکردە و شەهیدی سەنگەر و…دەیان ناوی دیکەوە، خانەنشینییان بۆ بڕایەوە. کۆنە شوان، کۆنە گاوان، کۆنە سەربازێکی ئاسایی هەڵاتووی لەشکری عیراق، کۆنە دێوەرە، کۆنە کۆترباز، کۆنە چەقۆکێش، کۆنە خوێندکارێکی تەنبەڵ، کە شەشەمی سەرەتایی تەواو نەکردووە، کۆنە 16، 17 ساڵانێک، کە لەگەڵ باوکیدا تێکچووە و هەڵاتووە، کۆنە گەنجێک، کە حەزی لە کچێک کردووە و بۆی نەبووە و بە گەیشتنتی شاد نەبووە، کۆنە کوڕی گەڕەکێک، کە لە کوڕانی گەڕەکەکەی ئەولایانەوە هەڕەشەی لێکراوە، کەسانێک تەنێ وەک میوان و بۆ ماوەیەکی کەم لە چیا، وەک وێستگەیەک بۆ پەڕینەوە بەرەو هەندەران ماونەوە و زۆر جۆری دیکەی مرۆڤ، لەتەک ڕێزمدا بۆ هەموو ئەو جۆرە مرۆڤانە و هەر پیشە و پاشخانێکیان بووبێت، هەموو ئەمانە، بە گوێلێک تاج و ئەستێرە و شمشێر و داڵ و پلەی خەیاڵیی عەقید و جەنراڵ و فەریق و ڕائید و دەیان ناوی قەبەی دیکە، کە من نایانزانم، خانەنشین کران و مووچەی خەیاڵییان بۆ تەرخان کران.
هەموو یەکێک لە ئێمە دەیان لەو ئەفسەرە قوللابی و ساختانە دەناسین، کە تەنێ بەهۆی حیزبیبوونیانەوە بوون بە ئەفسەر یا وەک ئەفسەر خانەنشین کراون، کە زۆرینەیان تاکە ڕۆژێکیش نە ئەفسەر بوون و نە شتێک لە ئەفسەری و زانستی جەنگ دەزانن و تەنانەت سەربازییشیان نەکردووە و ڕەنگە فیشەکێکیشیان لە ژیانیاندا نەتەقاندبێ، ئەوانە و چەندین جۆری دیکە هەن، تەواوی ئەوانە، تەنیا دەمچەورکردن و کڕینی ئەو مرۆڤانە بوون و بۆ پاراستنی بەرژەوەندی حیزبەکان وەها کردەیەک جێبەجێ کراوە.
لە کوردستان، لە 1991ەوە، کە ئیدی دەسەڵاتێکی کوردیی نیمچەسەربەخۆ، جێی عیراقی گرتەوە، تا هەنووکە نەتوانراوە هیزی چەکداری پێشمەرگەی سەر بە حیزب و هێزی ئاساییش و هێزی دژەتێرۆر و هێزی پۆلیسی نهێنی و پۆلیسی ئاسایی، بکرێن بە یەک لەشکری ناحیزبی. یەک ئاساییش، یەک دژەتێرۆر، یەک پۆلیس. تا ڕەوشەکە بەو جۆرە بێت، وەک هەیە، تا ئەو هەموو ئەفسەرە پلەدارە، پلەباڵا خانەنشینکراوە ساختانە هەبن، تا هەر حیزبەو هێزی چەکداری خۆی هەبێت، تا ئەو هەموو پارەوپووڵە بەو چەکدارە حیزبییانە بدرێن و ئامادەبکرێن بۆ جەنگی حیزبەکە یا حیزبەکانی ڕکابەریان، هەرگیز شەوە و تارمایی هەڕەشەی دابەشکردنی دەڤەرەکان، بەگوێرەی ڕەنگ، ناڕەوەێتەوە و هەرگیز ئارامی و ئاسوودەیی، جێگیر نابێت و هەرگیز چەمکی زۆرینە و کەمینەی پەرلەمانتاریزم پێڕۆ ناکرێت و پرۆسێسی سیاسییش هەر لە خانەی یەکەمدا، بۆ هەمیشە لە سمکۆڵان لەجێی خۆیدا، ناکەوێ. ئەگەر چارەسەرێک بۆ ئەو ڕەوشە هەبێت ئەوەیە: ئەو دەسەڵاتەی(سەرۆکایەتی حوکوومەت، سەرۆکایەتی هەرێم و سەرۆکایەتی پەرلەمان) کە لە کوردستان دێتە سەر کار، یەکەم کارێک، گەرەکە لە زووترین کاتدا بیکات، هەڵوەشاندنەوەی هەموو هێزێکی چەکداری حیزبییە لە کوردستان و دامەزراندنی یەک هێزی چەکدار، یەک لەشکری نیشتمانیی کوردستانییە.
01-04 -2019
ڕۆمانەكە نەك تەنها فێری خود خوێندنەوە، یان گەڕانەوە بۆ جەوهەری بیری ئاڵۆزی مرۆڤەكان دەتخشێنێ، بەڵكو وا لە خوێنەر دەكات دیاریكردنی كات و شوێنی خوێندنەوە لەپێش خوێندنەوەی رۆمانەكە دابنێت.
كە (هاوزێ)ـی (دلاوەر رەحیمی)ـم خوێندەوە، گەیشتمە ئەو بڕیارەی دەبێت شوێنی ئارام بۆ ئاشنابوون بە چەند لاپەڕەیەك، گرنگتربێت لە درێژەدان بە خوێندنەوەی هاوزێ.
نڤاری چكۆلانە هەر تەقەیەكی بەگوێدا گەیاندبام، زنجیرەی خەیاڵی ئاڵۆز دەكردم و لە هاوزێ دایدەبڕاندم، هاوزێ بە جیڕەیەكی دەرگا دەبێتە دوژمنت، بە كەشێكی ئارامیش بە (خۆت) ئاشنات دەكات و ناتوانی دەستبەرداری بیت.
دوای هەموو دابڕانێك لە كارە دووبارەبووەكانی رۆژانە، دوای ساردكردنەوەی قاوە و چایی و پڕبوونی میزڵدان و شكاندنی ژوانە دیاریكراوەكان، بە هاوزێدا تێگەیشتم مەستبوون بە مەی چی لە بیری مرۆڤەكان دەكات.
لە 2005 ئەوكاتەی بە (سەد ساڵ تەنیایی) ئاشنابووم، رەنگە بڵێم چوار تا پێنج جار، ئێوە بڵێن حەوت، دەستم بە خوێندنەوەی كردووە و نەمتوانیوە تەواوی بكەم، ئاخر كە (خۆسێ ئەركادیۆ پۆندا) ژووری ماڵەوە جێدەهێڵێت و لە كوختەكە، یانژی لە ژووری حەسارەكەیان خەریكی تاقیكردنەوەكانی دەبێت، خانەوادە و خەڵكی لادێكەشیان نەك بەشێتی دەزانن، بگرە شێتی دەكەن، بەڵام ئەو كۆڵنەدان و پەیوەستبوونەی پۆندا بە ئامانجەكانی، وایلێدەكات شەوانە لەگەڵ خەیاڵەكانیدا ژیان دروست بكات.
ئیدی لە خەیاڵی منیشدا كە هاوزێ بەم جەنجاڵی و ئاڵۆزیی و لێڵەواریەی بە ئەندێشەی بەخشیم، وایكرد لای من پێش شاكارەكەی (ماركیز) بكەوێت و زریزەی هزرم نەپچڕێنێ، رەنگە كەمی قەبارەی رۆمانەكە منی بە هەڵە بردبێتم، نا..نا وایە.
وەك (عاشقان بەپێوە دەمرن) نازانی چۆن دەستی پێكردووە، لە كۆتاییشدا وەك كۆڕەكەی (تاگو) لە فیلمی (پی كەی) بەچیرۆكێك كۆتایی پێ دێنێت و ماڵئاوایی دەكات، بێ ئەوەی زیاتر روونی بكاتەوە، خوێنەر كێش دەكات بۆ ئەوەی هەر بەخۆی خەیاڵ و چیرۆك و بەسەرهاتەكە كۆتایی پێ بێنێت، یان درێژەی پێ بدات.
ڕەنگە لە هزری مندا بە جۆرەها سیناریۆ هێشتاش نەگەمە كۆتایی، خۆ رەنگە ئەمە ژیانی هەموومان بێت! رەنگە ژیانی كەسیشمان نەبێت! كە هاوزێ دەخوێنیتەوە ئیدی ئاساییە تووشی ئەو خەیاڵانەش بیت! رەنگە خەڵكیش بەمە بڵێن (شێتی).
چیرۆكە پۆڕنۆكان تەنها بۆ درێژەدان یان بۆ تاموبۆی رۆمانەكە بۆ حەسانەوەی مێشك داندراون، دەنا لەناو ئەو دیمەن و مەشهەدە خەیاڵی و تراژیدیایانە ئەستەمە خوێنەر بۆ ورووژاندن راكێشێت.
داڵغەو خەیاڵ، گەڕانەوە بۆ رۆژانی رابردوو، یان رۆیشتن بۆ ژیانی داهاتوو، كەڵكەڵەی مێشك و پەستانی هزر لەسەر مرۆڤ لە ساتێكی دیاریكراودا وادەكات مرۆڤ بیری بۆ شتی جیاواز و سەیر سەیر بچێت.
وەك بیركردنەوەی ناوی ئەو كانیاوەی كە فاروق بیری لێ دەكردەوە و نەیدەزانی لەلایەن دایكی یان پووری ناوەكەی پێی گوتراوە و ئێستایش لەسەر زاری سەما دەكات و بیری ناكەوێتەوە.
ئەم لۆكەیشنانە زۆرجار لەژیانی خۆماندا پەییمان پێبردووە، كە بە شەوانە دەست لەملانێی هاوزێ دەكەیت هەر لە خۆتەوە دەگەیتە ئەو رایەی كە ئێمەش ئەو خەیاڵ و بیركردنەوە پووچانەمان زۆر جار نا، هەموو كات تووش بووە. چۆن؟ ئەها ئاوڕێك لە ژیانی رابردووی كۆمەڵایەتی، رامیاری، ئابووری، فەرهەنگی خۆت بدەوە، ساتێك بوەستەو هەموو شتەكان وەك ئاوێنە بهێنەوە بەرچاوی خۆت و لەكن هزری خۆت دایانبنێ.. چۆن بوو؟ بەراست تووشی ئەو بیركردنەوانە نابیتەوە؟ راست دەكەیت.
خۆزگە چیرۆكی سكپڕی ئەسمەر لەسەرەتای رۆمانەكە بوایە و بەم ئەفكارانەی فارووق و بەم بیرلەخۆكردنەوە و وڕێنانەوە دەستی پێ بكردایە.
پرسیاركردن لە خۆت، وەڵامدانەوە لە خۆت زۆرجار چۆڵی وەتاغ دەكاتە شەقامێكی تەژی قەرەباڵغ، هەر یەكەی بە كاری خۆیەوە سەرقاڵ دەبێ و كەس ئاگای لە كەس نییە، زۆرجار لەبیركردنەوەكانی ژیان تەوژم و بیری ئاڵۆز لەناو خانەكانی مێشكت شەپۆل دەدەن، ئینجا لە شەقامەكەدا پڕیەتی لە كەسی جیا.. یەڵڵا تەماتە، خەیار، وەرەوە بۆ شێلمەی كوڵاو، تەق..تەق.. ئەو سەماوەرە چاك نابێتەوە، وڕەی كوورە و جیڕەی ئامێرەكانی دارتاش و زرینگ زرینگ.. خەریكی بیور كوتانەوەن. عارەبانەیەك لە دواوە پاڵت پێوەدەنێ “لاچۆ كاكە.. رێگاكەت گرتووە بێكار بۆ لێرە وەستاوی؟” پێم دەڵێت.
لەناو مشتومڕی خەیاڵدا منیش بە ئاگادێمەوە، سەیری لای راست و چەپ و سەروو و ژووری خۆت دەكەیت. هەر لە خۆتەوە هەست بە خێرایی دەنگەكان و زرینگانەوەیان لە گوێچكەدا دەكەیت، خێرایی وێنەی دەموچاوەكان، خێرایی كات، ژیان زیاتر خێرایی پێوە دیار دەبێت، خێراتر بیر دەكەیتەوە.. ئیتر دوای كاتێكی دوورو درێژ دێیتەوە سەر بنەڕەتی جارانی خۆت كە لە ژوورێكی چۆڵی وەك كوێژیلە تێیدا خوێندبێتی! ئیدی خەیاڵەكانی خۆت و هاوزێ ژوورەكان دەكاتە حەمامی ژنان!
گفتوگۆی ئەسمەر و فارووق لەسەر پرسیاركردن و بڵێ و ناڵێم و چی؟ هەزاران مانا بە خوێنەر دەگەیەنێ..
-كاكە فارووق؟
+سەرم هەڵدەبڕم و هیچم نەگووت!
-كاكە فارووق، دەڵێم..
+ئێ بڵێ. دەی؟
-هیچ
+بۆ هیچ؟
-هیچ، چونكە تۆ ناتەوێ!
+یانی چی؟
-تۆ ناتەوێ من قسە بكەم.
+بڵێ چیت دەوێ، بڵێ!
-چی، خەندەیەكی تاڵ و درێژ… ل (164)
رەنگە ئەمجۆرە وتووێژە، ئەمجۆرە بێدەنگییە هەزاران مانا ببەخشێتە ئەو كەسەی لە زمانی ئەم ئاخاوتنە تێدەگات. ئیدی هاوزێ پڕیەتی لەم خەیاڵە، بەڵام دواجار شێتت دەكات و هەر لە خۆتەوە دەڵێیت: ئەرێ (رەحیمی) شێت نییە؟
“من چركەم بەڕێ كرد، نەك سەعات، نەك رۆژ. ئەو چركانەم هەر ماوەیەك بە شتێكەوە بارم دەكردن، تەسبیحێكی درێژی قەزوانم دەگرتە دەستم و دەنك دەنك دەمژماردن؛ رزگارم دەبێ ڕزگارم نابێ، ڕزگارم دەبێ ڕزگارم نابێ، ڕزگارم دەبێ ڕزگارم نابێ، دەبێ نابێ، دەبێ نابێ، دەبێ نابێ، دەبم نابم، دەبم نابم، دەبم نابم! كەمجار گەیشتوومە كۆتایی، بەڵام ڕزگارم نەبووە!” ل (139)
هەموومان واین، بەڵام خۆمان لە گێلی دەدەین، كە (هاوزێ) دەخوێنیتەوە، دەگەیتە حەقیقەتی خۆت، زۆرجار قسەكردن لەگەڵ خۆت دەتگەیەنێتە ناوەڕۆكی گرێكوێرەكان، كە كردوومانەتە پەڵەی رەش و بەبەر پەردەی هیوا و ئامانجەكانی ژیان هەڵمانواسیوە.
ماوهیهكه له ناو تۆڕه كۆمهڵایهتیهكان ، بهڵكوو به شێوهیهكی گشتیش له ناو خهڵكی كوردستاندا دیاردهیهكی ناوازه بۆته جێگهی سهرنج بۆ كات بهسهربردن و بهشێكی زۆری له خهڵكی سهرقاڵ و توشی ئهنگیزه كردووه به خۆیهوه، تا ئاستێك كه مرۆڤ ناتوانێت له نێوان حهقیقهت و گاڵتهجاڕیدا لێكی جیا بكاتهوه، دیاردهیهك كه بۆ بهشێكمان پڕاوپڕه له پرسیاری مۆڕاڵی و تا ئاستێك له حهژمهتی نا دنیابینیهكی ڕهش و نا ئینسانی له بهرامبهر ههموو ئهو چهمكه خودنهفرهتیانهی كه ماهیهتی كۆمهڵگا دهخهنه ژێر پرسیارهوه ، ئهویش دهركهوتنی گهنجێكی نادیده له ژیان و تێكشكاو له ڕووی دهروونی و نا تهندروست له ڕووی بایۆلۆجیشهوه، چیرۆكی ئهو گهنجه بهندبێژهی كه به ناوی (خدر بێگهڵاسی) ناسراوه، تا ئهو ئاسته كاریگهره كه من ناتوانم تهنها جارێك به دیار قسهكانیشی دابنیشم و گوێی لێ ڕابگرم، چونكه مرۆڤی تهندروست بۆ جارێك ههست بهوه دهكات كه ئهو مرۆڤه چهنده بێتاوان له ژێر چهقۆی دهستی كۆمهڵگایهكی دڵڕهقی ناتهندروستدا بۆته قوربانیهكی گهورهی دهستی نا ووشیاری و بێویژدانی مرۆڤه نهخۆش و سهرگهردانهكانی ئهو كۆمهڵگایه.
من زۆر جار له بۆچونهكانمدا ئهوهم باس كردووه كه كۆمهڵگای كوردی چهنده كۆمهڵگایهكی بێ بونیادو كهمهێنه له ئاستی چهمكه گشتگیره كۆمهڵایهتیهكان و فهلسهفهی مۆڕاڵی مرۆیی، لای ئێمه (مۆڕاڵ) ڕهوشت تهنها له جوغزه ئیرۆتیكیهكهیدا قهتیسكراوهو زۆربهی زۆری خهڵك تهنها ئهو بۆچونه باوه ڕیتواڵیه به بنهما وهردهگرن بۆ قسهكردن و ههڵسهنگاندن لهسهر چهمكی مۆڕاڵ.
ئێمه ناتوانین دیاردهیهكی مۆڕاڵی بخوڵقێنین له ناو كۆمهڵگادا و وهك نمونهیهكی بهرجهسته بیخهینه ڕوو وهك فاكت و بونیاد؛ ناتوانین تێڕوانین و خوێندنهوهیهكی مرۆیشمان بۆ دیارده مۆڕاڵیهكان ههبێت، كۆمهڵگای ئێمه پڕیهتی له دیارده و شته ناكۆكهكان بهیهكتری، پڕیهتی له فیگور و كاراكتهری سهیرو سهرنج ڕاكێش كه تهنها له ڕووی شێوهوه جیاوزن، بهڵام ههموو شتێكیان وهك یهكهو لهیهك دهچێت، له سروشت و بیركردنهوه و سهلیقهو تێڕوانیندا، له ههڵسوكهوتی ڕۆژانهیاندا و له گریان و پێكهنیندا، من بهلامهوه زۆر سهیره كۆمهڵگایهك بتوانێت لهسهر قوربانیدان به تاكهكانی خۆی كۆمێدیا بخوڵقێنێت و چێژو ئاسودهیی لێ وهربگرێت، بهلامهوه زۆر سهیره لهزهت لهسهر بنهمای تێكشكان و وێرانبوونی باری دهروونی مرۆڤێكی نهخۆش و خاوهن پێداویستی تایبهت بهرههمبێنێت و ئاسودهیی لهسهر دهستهبهر بكات، كۆمهڵگایهك بتوانێت تهنها له پێناو پێكهنینێكدا قوربانی به تاكهكانی خۆی بدات ، دهبێت بهڕاستی بمانخاته بهردهم تێڕامان و ههڵوێستێكی قوڵی مرۆیانهوه.
منیش بروای زۆرم به بهسهربردنی كات و ساتی چێژبهخش ههیه بۆ ژیانی ههركهسێك، چونكه چێژوهرگرتن دهتوانێت بهشێك له خۆشبهختی له ناو كۆمهڵگادا بهرههمبێنێت و بهشێكه له بنما سهرهكیهكانی ئیرۆسیهت و بوونێكی بهختهوهر و تهندروست بۆ تاكهكان.
موسیك وهك ههر ڕهگهزێكی تری ستاتیك له ناو كۆمهڵگادا پێویستیهكی سهرهكیه بۆ بوژاندنهوهی لایهنی ڕۆحیمان و ههندێك جاریش له جیاتی ههموو ژهمه ناتهندروستهكانمان پێویسته لهسهر مێزهكانمان گوێچكهكانمان تێربكات و و ساڕێژی ههموو ئهو برینانهمان بكات كه دهروون و زیهنمان بهدهستیهوه دهناڵێنێت ، موسیك پێویسته له ههموو شوێنكدا وهك بهشێك له هۆشیاری مرۆڤهكان ببیندرێت و ببێت به بهشێك له بهرخوردو ههڵسوكەوت به مهرجێك مرۆڤ بتوانێت وهك كولتورێكی ئینسانی پێشكهش به بهرامبهرهكهی بكات،
ئێمه خهڵكی كۆمهڵگاكهی ( ئیبن ڕوژد) ین وهك كۆمهڵگایهكی ڕۆژههڵاتی، كه ئهو بهشێكی زۆری ژیانی لهگهڵ میوانداریكردن به قهرجه میوسیكژهنهكانی ئهندهلوس بهسهر برد، ئهو ههردهم پێی وابوو كه میوسیك شتێكی جیاكراوه نییه له فیكرو فهلسهفه و پێی وابوو دوو چهمكن كه به بێ یهكتری هیچ مانایهكیان نییه.
ئهوهی كه ئێمه ناتوانینن فێری ببین تهنها نهبینینی مرۆڤه وهك خۆی، وهك ئهوهی كه ههیه ، وهك ئهوهی كه پێویسته ڕێزو كهرامهتی مرۆیی پێ ببهخشرێت له ئاستی وجوده سروشتیهكهی خۆیدا ، مرۆڤێكی ناكامڵ و نا تهندروست كه پێویسته له لایهن دام و دهزگا پهیوهنددارهكان و كۆمهڵگاوه چاودێری و سهرپهرشتی بكرێت ئێمه بێین و بۆ ساته بێكهڵكهكانی خۆمان كۆمێدیای لێ بهرههم بێنین و بیكهین به مههزهلهی سۆشیال میدیاو واش نیشانی بدهین و بڕوا بهویش بهێنین كه ئهو نمونهی باڵای میوسیكی كوردیه، بهڕاستی من پێم وایه ئهوه جۆرێكه لهو depression) ) گۆشهگیریهی كه خهڵكی به شێوهیهكی كۆمهڵ له ئهنجامی بێ بهرههمی كۆمهڵگادا و نهبوونی پهروهردهیهكی سیستماتیك توشی دهبێت.
لە ساڵی ١٩١٥یەکێ لەو پرسیارانەی لە ‘لینین”کرا سەبارەت بە خۆشەویستی و هاوسەر گیری بوو لە لایەن ژنە خەباتکاری بزووتنەوەی ژنانی جیهانیەوە “ئینیسا ئەرماند” کە دواتریش سەرجەم وەڵامەکانی کردە نامیلەیەک بۆ ژنانی کرێکار سەبارەت بە کێشە کۆمەڵایەتیەکانیان .
پاش وورد بوونەوە لە پرسیارەکە “لینین ” پرسیارەکەی بە جۆرێکی تر لێ کرد : ئایا مەبەست لەمە جودا کردنەوەی خۆشەویستیە لە بەرژوەندیەیە ماددیەکان( پارە وسامان )؟ یا لە خورافات؟ یا زۆرداری باوکان ودایکان؟ یا لە خورافاتی کۆمەڵگا (داب ونەریتە کۆنەکان) ؟ یا لە تەسک بینی ووردە بۆرژواکان ( جوتیاران یا ڕۆشنبیران)؟ یا لە کۆت و بەندی یاسا ودادگا وپۆلیس ؟یا لە جیدیەتی خۆشەویستی؟یان ئامانجی منداڵ دروست کردن ؟یا ئەوەی بە ئازادانە خیانەت لە هاوسەر گیری بکرێت؟ ئەگەر وەڵام بەم پرسیارانە بدەینەوە سێ خالی دوایی پەیوەندیان نیە بەم مەسەلەوە بۆ ئەوەی خوێنەر بە ئاسانی لە هەڵویستی کۆمۆنیزم تێ بگات لەم بارەوە ،دەبی ئەوە بلێین بە بێ جیاکردنەوەی خۆشەویستی لەمانە هەڵوێستەکە دوور دەبێت لە هەڵوێستی کۆمۆنیستی سەبارەت ئازادی خۆشەویستی.
لە ڕوانگەی کۆمۆنیستەکانەوە خۆشەویستی ڕاستەقینە نابەستریتەوە بە هیچ شتێکی ترەوە، ئازادی خۆشەویستی بە مانای جیا کردنەوەیەتی لە ئامانجە مادیەکان (پارە وسامان )، لە خورافات لە هەر جۆرێکی بێت ، لە دوو ڕوویی ودرۆ کردن ، لە زۆرە ملێ ی باوکان ودایکان ، لە یاسا دژە یەکسانیەکان، بە مانایەکی تر ئازادی خۆشەویستی ڕەها بە مانای هەڵبژاردنی هاوژین چ ژن بێت یا پیاو وە بەستنی گرێ بەست تەنها دەبێ لە سەر بنەمای خۆشەویستی بێت وهیچی تر، ئەگەر ببەسترێتەوە بە هەر شتێکی ترەوە ئەوە خۆشەویستی نیە، هەر هاوژینی دروست کردنێک لە سەر بەرژوەندە ئابوریەکان بێت ئەوە سەرکەوتنی تیا نابێت، بە تایبەت ئەوە لە بەرچاو بگیرێت هاوژینەکە ت دەوڵەمە ندەو خاوەن پارەو سامانە لە کاتێکا ئەو کەسە هەڵگری هیچ بنەمایەکی ئینسانی نیە بۆ هاوژینی پێک هێنان ئەمەش دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی درۆ ودووڕووی و ستەم کردن، خۆشەویستی ڕاستەقینە پێویستی بە ڕاستگۆیی وگۆڕینەوەی هاوسۆزی بۆ یەکتر هەیە .
لە خۆشەویستیدا دوو کەس بەشدارن بەڵام سێ یەمیش دێتە بوون ئەویش ژیانێکی نوێ یە، لێرەشەوە بەرپرسیارەتی دەبێتە ئەرک لە بەرانبەر مرۆڤدا ( لە بەرانبەر منداڵی خۆشەویست وەنەوەکان وئەنجا لە بەرانبەر کۆمەڵگاش ) .
سەردار عەبدوڵا حەمە
لەزمانی عەرەبیەوە وەریگێڕاوەتە سەر زمانی کوردی ئەمەش لینکی نوسینەکەیە :
https://bnibou3iyach3.skyrock.mobi/817ماڵپەڕی ( سکایڕۆک)
لە باخچە گشتییەكاندا
ژوانم لەگەڵ خۆشەویستەكەم دانا
بە هەنگاوی بەفراوی بێگەردی لەسەرخۆوە ..
ئامۆژگاری كردم
خۆشەویستی بە نەرمی وەربگرم
وەك ئەوەی
گەڵای داران پێدەگهن .
بەڵام من
وەك هەر گەنجێكی ساویلكە
باوەڕم نەهێنا
لە كێڵگەدا ، نزیك ڕووبار
لەگەڵ خۆشەویستەكەمدا وەستام
دەستی سپی بەفراوی
لەسەر شانم دانا
ئامۆژگاری دەكردم :
ژیان بە نەرمی وەربگرم
چوون گیا
لەسەر بەنداوان پێدەگا
بەڵام من
وەك هەر لاوێكی گەوج مامەوە
ئەوەتا ئەمڕۆیش پڕم لە ئەسرین .
——————————
(*)ولیەم بیتلر ییتس : شاعیری ئێرلەندی ییتس ، لە دبلن لە دایك بووە . جگە لە شیعر شانۆنووس و كەسایەتییەكی نیشتمانیش بووە و ئەندامی ئەنجوومەنی گشتیی بەریتانیا بووە .. یێتس بۆ یەكەمین جار قەسیدەكانی لە تەمەنی بیست ساڵیدا لە ڕۆژنامەیەك لە دبلن دا بڵاوكردوونەوە .
بڕوای بە سیحر و دونیای ڕۆحانی هەبووه ساڵی 1923 خەڵاتی نۆبلی وەرگرتووه ساڵی 1939 لە تەمەنی 73 ساڵیدا كۆچی دوایی كردووه.
بڕوانه ماڵپهڕی adab.com
.
بۆ یهكهمجاره ئهمریكا ههڕهشهیهكی توند و راستهوخۆ له هاوئهندامێكی له هاوپهیمانی ئهتڵهسی بكات و نهخاسما توركیای كۆنه كوڕه بهنازهكهی خۆی و خاوهن پێگه ستراتیجیهكهی له ململانێی لهگهڵ یهكێتی سۆڤێت و روسیای ئێستادا. ئهمه ئهگهر بۆ ترامپ ئاسایی بێت ئهگهر لهگهڵ رهفتارو قسه و لێدوانهكانی تردا بهراورد بكرێت، بهڵام ههڕهشهیهكی لهم جۆره بێ وێنهیه زۆر شتی نهێنی پهوهندیه دیبلۆماسیه نوێكانمان بۆ دهردهخات كه لێكهوتهی كارلێكه تازهكانی گۆڕانكاریه ههمهجۆرهكانی جیهان به گشتی و ناوچهكهن به تایبهتی.
ههرچهند دهتوانرێت هۆكاری كورتمهودای خودیی ترامپ و ئهمریكای پشت ئهم بریاره باس بكرێت، ئهگهر زۆر رهشبین بین به خۆقوتاركردنی ترامب لهو فشاره نێوخۆییهی له دهرهئهنجامی بڕیاری كشانهوهی هێزهكانی ئهمركیا بێت له سوریا بیخوێنینهوه، به تایبهتی بۆ ماوهیهكه زۆرێك له حكومهتهكهی لهكارخراوه، بهڵام ئهمهش تهنها پاساو بۆ ئهو لێدوانه نادات بهدهستهوه كه له كاتێكدایه پێشهاته نوێیهكان له ناوچهكه به روونی دهردهكهون و دهركهوتهی زۆری لێ دهبینرێت.
بهڵام پرسیارهكه ئهوهیه ئایا ترامپ راستگۆیه و دهشێت باوهڕی پێ بكهین یان قسهیهكی سهرپێیه و بۆ درهبازبون و زهمینهسازی و ئاسانكاریه بۆ كشانهوهی سوپاكهی له سوریا و خۆ سهرقاڵكردن ترامپه به ئێرانهوه.
لێرهدا دهبێت له روانگهی چۆنێتی دروستبونی بڕیار له ئهمریكا و ههڵبواردنی ترامب لهوبارهوه قسه بكهین، یان له جموجوڵ و لێدوان و رهفتاره سیاسیهكانی ئهم قۆناغهی بڕوانین، ئینجا دهكرێت لێدوانهكهی ترامپ وهكو خۆی بخوێنینهوه. ئهگهر گۆڕانی كتوپری ناوچهكه له ئارادابێت و ئهمریكا و روسیا ژوورێكی پرۆسهكان و موبهقێكی هاوبهشی نهێنی بۆ جێگیربون و پاراستنی بهرژهوهندیه دورمهوداكانیان ریكخستبێت، ئهوا بهو پێیه دهبێت بهرژوهندیهكانی گهلی كورد له نێو هاوكێشهو پێشهاتهكان بخوێنرێتهوه و رهفتاری پشت لێدوان و جموجوڵهكان بخوێنرێتهوه و راڤه بكرێت و زهمانی رێكهوتنهی سایكس بێكۆ بێنینهوه یادی خۆمان و لێی بروانین. له لایهكی ترهوه ئهگهر كهسێتی ترامپ وهكو بازرگانێكی سیاسی رووت و قسهكانی سهرزمانی بهو سهرپێیه بخوێنینهوه، ئهوه پێشتر دهركهوتووه كه ئهو قسه راستهوخۆیانهی وهكو خۆی و به تۆزێك دوور له دیبلۆماسیهتی بێ پێشینه جێبهجێ كردووه، بهڵام لێرهدا قسهیهكی ئاوا له مهڕ توركیا دهبێت زۆر به وردی بخوێنرێتهوه.
بۆیه، ئهگهر ئهو رهخنه توندانهی رووبهرووی ترامپ بۆتهوه له دهرئهنجامی بڕیاری كشانهوهی هێزهكانی ئهمریكا له رۆژههڵاتی فورات به تایبهتی زۆر گهروهبوون و به بهراورد به ههڵوێستی ئهمریكای پیشتر لهمهڕ داگیركردنی عهفرین له لایهن توركیاوه. ههر بۆیه راستگۆیی ئهمریكا له رووی پهیوهندی هاورێتی و هاوپهیمانێتی لهم بریارهی ترامپ كهوته ژێر پرسیارگهلێكهوه كه وا دهركهوت كاریگهریهكانی بۆ ماوهیهكی زۆر دوورودرێژ له سهر ئاستی سیاسهتی دهروه و ناوهوهی ئهمریكا بمێنێتهوه. بۆیه پهشیمانبونهوه به رووسوری له رهفتاره پراگماتیهكانی سهركردهكانی سهردهمه و به تایبهتی كه ههندێك ئهخلاقی سیاسی و رهفتاری رۆژههڵاتانه لهبهرچاو نهگرین.
له لایهكی ترهوه، دهشێت ترسمان لهوه بێت كه رێكهوتنێكی توركیا ئهمریكا بهخۆی سیناریۆمان بخاتهوه بیر، كه تهقینهوهی چاوهروانكراوی پاش گهرمكردنی مهیدانهكه به شێوهیهكی باش بۆ گهلی كورد نهكهوێتهوه و ترامپ و ئهردۆگانیش چهندین چۆلهكه به یهك بهرد بكوژن و ببن به تاكه هێزی عاوبهشی ناوچهكه له كارێكدا كه شۆك بێت بۆ ههمووان.
بۆیه ئهگهر له رووی مهعنهویشهوه بێت و، لێدوانهكهی ترامپ قازانجی ههبێت بۆ ئێمهومانانی كورد، ئهوه دهبێت ههموو لایهنهكانی بخوێنرێتهوه و هێزهكانی رۆژئاوا دووباره هێلكهكانیان به تهنها نهخهنه سهبهتهكهی ئهمریكاوه و پاڵی لێبدهنهوه له مامهڵه كردنیان لهگهڵ حكومهتی سوریا كهمتهرخهم بن و له كاتی رووگیری ئاوادا به ههڵهكهداوان روو بكهنه حكومهتی سوریا بۆ پاراستنیان له توركیا..
لهگهڵ ئهوهشدا تائێستا سیاسهتی پهیهده تا رادیهیهكی باش به جوانی هاوكێشهكانی خوێندۆتهوه و دڵسۆزی و یهكانگیری و دیسپلینی نێوخۆیی و بهدوور له گهندهڵی و خۆخۆری وای لێكردووه دوور بێت له شكست و نسكۆ، ئهمهش ههلێكی باشه بۆ دووباره بهخۆداچونهوه و پشتبهستن به ئهو لایهنانهی دهتوانرێت تهكتیكیان لهگهڵ بكات.
دهكرێت بڵێین دهبێت زۆر خۆشباوهر نهبین و رهشبینیش نهبین و ئهم قۆناغهی ناوچهكه و رهفتار و جموجوڵه تازهكان و به تیابهتی ئهوانهی پهیوهندی به كورد به گشتی و رۆژئاوا به تایبهتی ههبێت، لێكبدهنهوه و لهمهشدا له دهسهڵاتی باشوور باشتر بوون تاوهكو ئێستا و دهتوانن له و قهیرانه كاتیه دهربازیان بێت و ههردوو بڕیار و لێدوانهكهی ترامپ وهكو خۆی بخوێننهوه.
تۆ گریان هاوسهرته
فرمێسك ساویلكهی هۆگریت
كه كۆشت له خهما بخنكێ
چاوهكانت بۆ ژوانی ئهشكی روون
دهتكهن به گڕ.. ئاو.. دهریای بێسنوور
تۆو فرمێسك پێكهوه لهدایكبوون
دیدهكانت بوونه مهنزلی ئارامگهو
لانهیهك بێشكهی خهمی شهوانێتی
تۆی لانهوازی كووچهی ئازار
كه ئارامێك دهروونت رادهژهنێ
كهنارێكی دهم لێشاویو ههرهس دێنێ
بۆ نازانی شاعیرێك له ناخی خۆزگهی تووڕه بێ
به هێمنی دادهنیشێ
گۆرانی بۆ هیوای وونی دهڵێتهوه
شهیدایهك له خۆشهویستی دوور خهنهوه
لهگهڵ شیعرا شهوگاری تاڵ بهڕێدهخا
شاعیر لهگهڵ عهشقی پاكیا
زۆر مهحاڵه وهك تۆ بكا
دهزانم به چرپه
روومهتت.. دهبێته سایهی گڕ
دهروونت.. بڵێسهی تینی خۆر
چاوانت.. له خهندهی خۆزگهت دادهبڕێ
حهز ناكهم گلێنهت له ئاوا بخنكێو
نهتوانێ بۆ باخچهی ئهنجامێك ههڵفڕێ
تۆو گریان
ئهوینو شیعری جوان
فرمێسكێك چاوانت بكاته جێژوان
به دڵم ئاشنان
ناتوانم ساتێك له بوونیان بڕهنجێم
بۆ سكاڵای نهرمه وهنهوزی سۆزی تۆ
گۆرانی ئهشكاوی خهم دهڵێم
ستار ئهحمهد
لهدهستپێكی ساڵی نویَدا، تیپی (شانۆی هاورێیانی گهزیزه)، بهرههمێكی نوێیان راگهیاندو بریاره لهناوهراستی مانگی شوبات دا نمایشی بكهن.
لهمهراسیمێكی تایبهتدا بهئامادهبونی پارێزگاری سلیمانی (د. ههڤاڵ ئهبوبهكر)و بهرێوهبهری گشتی رۆشنبیری (بابهكر درهیی)و ژمارهیهكی زۆر لههونهرمهندانو بهبهشداری كهنالهكانی راگهیاندن، نوێترین بهرههمی تیپی (شانۆی هاورێیانی گهزیزه) بهناوی (دكتۆر فاوست) راگهیندرا كه دهقئاوێزانو دهرهێنانی هونهرمهند (رێباز محهمهد)ه.
لهمهراسیمه كهدا پارێزگاری سلێمانی وێرای پیرۆزبایی، دهستخۆشی لهستافهكهكردو پشتگیری خۆی دوبارهكردهوه بۆههركارێكی فهرههنگیو هونهری كه خزمهت بهمێژووی هونهری میللهتی كورد بكات.
لایخۆشیهوه هونهرمهند (گهزیزه عومهر)، باسی مێژووی كاركردنی تیپهكهی كرد، كهتائێستاو بێ دابرانو بهدهیان گرفتی نهبونی شوێنو نهبونی پشتگیری دارایی، بهلام بهردهوامبون لهكاری بهرههمهێنانی دارماو شانۆ .
دهربارهی ناوهرۆكی شانۆییهكهش (رێباز مهحهمهد) وتی:” دکتۆر فاوست دەقێکی ئاوێزان ـ میکسی نێوان چەند دەقێکی جیهانیە و هەریەکە لەو دەقانە کەم و زۆر بەکار هاتوون لەناو ئەم تێکستەداو تێهڵکێشکراون لەدەقەکانی هەریەکەلەنووسەران (کریستۆڤەر مارلۆ ، گۆتە، د.عبدالکریم برشید)و منیش هەم وەک نووسینەوەو هەم وەک کاری دەرهێنان ، بەگونجاوم زانیوە هەندێ تێگەیشتنی کوردیانەی بۆشانۆ تێکەڵبکەم”
لهو شانۆییهدا ههریهك له (دکتۆر سەردار ، لیناعوسمان ، شادی ئارام ، گلێنە حەمە علی ، محمد تاھیر ، سەنگەرمحمد، ئەژدەرسازگار فواد، ، محمد حسن) وهك ئهكتهر رۆڵی تێدا دهبیننن ههروهها بهرێوبەری شانۆ(بێستان سالار)هو كاری موزیكیش لهلایهن (مشتاق فازل)هوه ئهنجام دهدرێت، دیكۆری شانۆییهكهش (وهستا سهباح) كاری بۆدهكات.
شههێن سابیر
بهرپرسی راگهیاندنی تیپی شانۆی هاورێیانی گهزیزه.
كورته وتارێكه له دابڕینی جێندهر له زمان دهدوێت
سهلام ناوخۆش
دهروازه
زمان له بنهڕهتدا سروشتییه ، سیستهمكارییه ، به واتای له بنهڕهتدا ” وشه ” موڵكی تێكست و كۆنتێكست بوو ، نهك سیاسهت . له جیهانی ئهمڕۆ دا سیاسهت ههژموونی به سهر ههموو شتێكدا داگرتووه، به واتای زمان له زمانهوانی قسهی له سهر ناكرێ ، بهڵكو ههندێ وشهی به سیاسیكراودا ، بوونهته ناسنامه بۆ قسهكهر ، جاران له قۆناغی كشتوكاڵی یا دهرهبهگی ، بۆ نموونه ، كه دهوترا :
-.لق ، بیرت بۆ لقی دار دهچوو
.مهڵبهند ،بیرت بۆ دهڤهرێك ، ناوچهیهك وهك مهڵبهندی زرارهتی ، خۆشناوهتی دهچوو
.مهكۆ : بیرت بۆ حهشارگهیهك دهچوو كه ” ئهشقیاكان “خۆیان لێ شاربێتهوه ، ئهمڕۆ له زهمهنی سهرمایهداری شار ، زێده واتا ، واتای حیزبیان وهرگرتووه .
له حكومهتی كوردیدا 1992-2018 ههندێ له وشهكان سیما و ئهدگار و ههتا شوناسی جێندهریان وهرگرتووه.
لهم وتارهدا قسه له سهر ههژموونی سیاسهت ، له فۆڕمی جێندهر له سهر وشه دهكهین.
وشه : سیستهم و جیهانی بهرائهت و
ئیقاعی شیعری و ناسكوێژی
وشه وهك منداڵ وایه زۆر حهزی به سیستهمكارییه ، چونكه زمان له بونیاتگهری دا خۆی سیستهمه ، داشهكانی وهك داشی شهترهنج وان ههموو پێكهوه گرێدراون ، ههر جوڵهیهك دهبێته هۆی گۆڕانكاری .1
ئهو سیستهمكارییه له ئینگلیزی پێی دهڵێن ” ئهنالۆجیست ” پێچهوانهی ئهنۆمالیست. 2
فێمینیزم به بیانووی ههبوونی پیاوسالاری یا نێرسالاری له خودی وشهكانیشدا دهیهوێ ئهو سیستهمكاری بشكێنێت و دووباره زمان پاكبكاتهوه له ههژموونی نێر . ههموو خهمی فێمینیزم بریتییه له به كۆتزانینی ئایین ، كۆمهڵگا ، پیاو …هتد بۆیه دهیهوێت ئهوانه ههموو بشكێنێت و به دڵی خۆی بنیاتیانبنێتهوه.
كهس نكووڵی لهوه ناكات ههندێ وشه بهرههمی قۆناغێكی كۆمهڵایهتین ، پیاو بۆ نموونه له سهردهمی دهرهبهگایهتی ئهوروپی و كوردیدا كاراكتهری یهكهم بووه ، ههندێ وشه به هۆی ئهو كارانهوه دروستبوون و بوونه لێكسیۆنێك له فهرههنگدا .
تراسك و مهیبلین 2000 ، ل140 له ژێر ناونیشانی لاوهكی سێكس له زمانsexism in language دهڵێن : ئێمه له ئینگلیزی ئێستا ههوڵدهدهین ههندێ ڕێگای كهم-سێكسیی له ئاخاوتن و نووسین بدۆزینهوه ،
وشه و فرێزی نوێ دوور له سێكس دابڕێژین ، بۆ نموونه
وشهی كۆن وشهی نوێ واتا
Letter carrier postmanپۆستهچی
Chair chairman سهرۆك
Firefighter firemanئاگر كوژێنهوه”
فیمینیستهكان زۆر به وشهی” پیاو” قهڵس دهبن ، بۆیه ههوڵدهدهن ههموو ئهو وشانهی وشهی man پیاویان پێوهیه له زماندا نههێڵن . له زمانی ئینگلیزی ههندێ وشه ههن ههر كه له زمانی تر وهرگیراون یان ههر خۆیان ئهو ڕێنووسهیان ههیه . زۆرێك لهو وشانه له كۆندا تایبهت بووه به پیاو ، بۆیه وشهی man یان بۆ زیادكراوه ، وهك
Clergyman , policeman , chairman , fireman , postman , man of arms , man of letters , man of means , man-eater , man-made , man of war
له تاوتوێكردنی ههندێ ماستهرنامهدا له زانكۆی دهۆك وا ڕێككهوتووه سهرۆكی لێژنهكه ئافرهتێك بووه ، ناچار وشهی chairman ” سهرۆك ” گۆڕیوه بۆ chairperson or chair .
ئهو جۆره گۆڕانكارییه سروشتی زمان دهشێوێنێت ، چونكه مهرج نییه ئهوهی ئهو كارانه دهكات له ڕهگهزی نێر بێت ، بۆ نموونه spokesman …” وتهبێژ “.
له لایهكی تر دا ، له كوردیدا ههندێ وشهی داهێنراون له ڕووی كۆمهڵایهتیهوه جوانن ههروهها به ئهدهبیانه ئاماژهی جێندهریان لێكراوهتهوه ، بۆ نموونه پێشتر پیاو دهیگوت :
-ئهم حورمهیه ژنمه ، دایكی منداڵهكانمه ، ژنكا منه .
ههروهها ژن له ناساندنی پیاوهكهی دهیوت :
ئهم پیاوه مێردمه ، زهلامێ منه ، سهرداری ماڵهوهیه باوكی منداڵهكانمه.
بۆ ئهم دوو وشهیه ژن و مێرد كه ههڵگری جێندهرن ، وشهیهك بۆ ههردووكیان له خودی زمانی كوردی ههیه :
هاوسهر \ هاوژین \ ههڤژین
ئهمه ڕێك وهك ئهوهی قورئان وایه . له قورئاندا جیاوازی مۆرفۆلۆژی له نێوان ژن و مێرد ناكرێت ، واته زوج و زوجة نییه ، بهڵكو بۆ ههردووك وشهی زوج \ هاوژین \ ههڤژین ههیه.
فێمینستهكان دهستبهرداری پیاو نابن ، بهڵام پێیان خۆشه ڕكابهری بكهن له مافدا نهك له ئهركدا . فێمینستهكان به ڕهخنه له ڕهگهزی نێر دڵیان ئاو ناخواتهوه ، سنوور دهبهزێنن و قسه له سهر زاتی خوداش دهكهن ، دهڵێن : بۆچی خودا وهصفی خۆی به ” هو ” دهكات ، كهواته نێرسالاری له دهقی قورئانیش ههیه .
له گوندا ، كهلتووری دێهاتدا یا له ئهدهبی ڕۆمانسیدا ، وشه ئیقاعی شیعریی ههبوو ، نهك جێندهریی . جهبار 2009 چهندان دهقی شیعری دههێنێتهوه ، كه ههڵگری ئیقاعی شیعریین وهك ئهو دهقهی گۆران:
قژ كالی ، لێو ئالی ، پڕشنگی نیگا كاڵ
………………….
وشهكانم
گهڵای داری گریانم
له شهقامی شارهكهما
ڕێبوارێكی وێڵه به دوای یارهكهما
ههندێ كۆپلهی تر ههن ، نهك ههر ئیقاع نابهخشن ، بهڵكو واتا و چێژیشیان نییه ، بۆ نموونه
تای مهمكان لهبهردان
مووی نهخۆشهكان گۆرانی
ڕۆناكی هێسكان ساقۆ3
ههندێ وشه ههڵگری تابۆی ئایینی ، كۆمهڵایهتی ههتا خودی زمانهوانین ، لهبریتی ئهو نالهبارییه جڤاكی و زمانهوانییه له كوردیدا ناسكوێژی ههیه. شكور مستهفا 2010 ، ل62 بهو دهربڕینه دهڵێت : قسهی به نهزاكهت…كورد لهبریتی بڵێت:
.فلانه كهس مرد..دهڵێت : خوا بردیهوه ، به جێگهی ههقی گهیشت ، كۆچی دوایی كرد.
یان له بریتی برسیهتی دهڵێ : دهمی به قوتهوه گرتووه 4
جێندهری سروشتی و جێندهری زمانهوانی
له بریتی پارێزبهندی وشه له به سیاسی كردن و به مێكردن و كوشتنی ئیقاع و ناسكوێژی تیایدا ، پرسێكی تری خهتارناك ههیه ، ئهویش تۆمهتباركردنی زمانه به نێرسالاری .
فێمینیستی كوردی ئامانجی ستراتیژی بریتییه له به كۆتزانینی ئایین به تایبهتی ئیسلام ، به باوهڕی خۆیان ئایین كۆتێكه له بهردهم حهزی مێ و ئازادی مێ ، لهمهش زیاتر خودی زاتی خودا به كارهكتهری ” نێر ” وێنادهكهن ، چونكه له قورئاندا به ” هو ” هاتووه. فائز2015 ، ل102 باوهڕی وایه له هیچ كتێبێكی سۆسیۆلۆژیدا چهمكی وهك پیاوسالاری یا ژنسالاری نادۆزیهوه ، چونكه تیۆرهكه هیچ پهیوهندی به كۆمهڵناسی و ئهنسرۆپۆلۆژی وهنییه ، بهڵكو بڕیارێكی ئایدیۆلۆژی چهپیه.5
ههر لهو ڕوانگهوه زۆربهی فێمینستی كوردی ههڵگری پهتای ئایدیۆلۆژین ، نهك بهڵگهی كۆمهڵناسی ، ههربۆیه كار له سهر ههڵوهشاندنهوهی چهمكی ” نێرسالاری ” یا ” پیاوسالاری ” دهكهن . كهس نكوولی لهوه ناكات له كۆمهڵگای دهرهبهگی و توێژی سیاسی پیاو زۆربهی كایهكانی كۆمهڵگای داگرتووه . ئهو پهڕاوێزخستنهی كاراكتهری مێ له دامودهزگاكاندا له سهر بنیاتی ڕهگهز ، مێبوون ، كاری له سهر ناكرێت ، بهڵكو ملكهچی چینایهتی كۆمهڵایهتی و سیاسییه . ئهو ئافرهتانهی له چینی سهرهوهن یا له ماڵباتێكی سیاسیین ، زۆركات له سهرهوهی ڕهگهزی پیاون ، بۆ نموونه له كۆمهڵگای كوردی ئافرهتانی وهك خانزادی میری سۆران ، عادیله خانمی دایكی ههردوو شاعیری بهناوبانگ ئهحمهد موختار بهگی جاف و تاهیر بهگی جاف بۆ تهمهنێك ململانێی لهگهڵ شێخ مهحموود دهكرد ههروهها زۆر دبلۆماسیانه شێخ ڕهزای تاڵهبانی له ماڵی خۆی دهركرد 6 ههروهها كهسێكی وهك حهپسهخانی نهقیب به قهد سهدان پیاو ناوبانگی ههیه…
ئهو تێكهڵكردنه له نێوان جێندهری ڕهمهكی ( سروشتی ) و جێندهری زمانهوانی ، فێمینیسته كوردهكانی به ئاراسته و ئاقارێكی ترسناك دابردووه.
جێندهری ڕهمهكی و جێندهری زمانهوانی تهواو له یهك جودان. زمان جیایی یهكێ له ئایهتهكانی خودای گهورهیه ، تهنها ئهوانهی يتفكرون , اولوالباب له شتة پهنهانهكانی گهردوون ، یهكێ لهوانه جادووی زمان دهگهن ، وهك دهفهرموێت:
وَمِنْ آيَاتِهِ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافُ أَلْسِنَتِكُمْ وَأَلْوَانِكُمْ ۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَآيَاتٍ لِّلْعَالِمِينَ (22 الروم)
جا بۆ ئهوهی به دروستی له جیاوازی ئهو دوو چهمكه بگهین ، نموونه له چوار زمان دههێنینهوه .
دهیڤید كریستال 1992 ، ل151 باسی دوو جۆری جێندهر له كۆمهڵگا و زمان دهكا ، ئهوهی كۆمهڵگا به جێندهری سروشتی ناودهبات وهك سێكسی جیا : مێ ، نێر ، نێرهموك ئهویتریان جێندهری ڕێزمانی وشهیه كه پهیوهندیهكی ڕێزمانی له نێو بهشهكانی ئاخاوتن دهردهخات 7
لهو زمانانهی پڕ جێندهرن وهك زمانی فهرهنسی و زمانی عهرهبی و بنزاری بادینی كوردییه . مۆگهر1981 دهربارهی زمانی فهرهنسی دهنووسێت : له زمانی فهرهنسیدا ئهو پهیوهندییه ڕێزمانیه ههر تهنیا وشهكان نییه ، بهڵكو ئهو پهیوهندییه ڕێزمانییه له نێوان ئامرازی ناسین و نهناسین ههیه ، چونكه ئهو ئامرازانه ههڵگری جێندهرن ، بۆ نموونه le \ la ) وهك دوو ئامرازی ناسین ) جێندهری وشهی پاش خۆیان دیاردهكهن ههروهها ههردوو ئامرازی نهناسین ، نهكره un
\une جێندهری وشهی پاش خۆیان دیاردهكهن 8 . ئهو جێندهره زمانهوانییه تهواو پێچهوانهی جێندهری ڕهمهكییه ، چونكه ههبوونی ئهو ئامرازه جێندهریانه به هیچ جۆرێك نابنه هۆی ئهوهی وشهی پاش ئهوانه ههڵگری هیچ جێندهرێك بن . دهیڤید كریستال له ههمان كتێب و لاپهڕهدا چهند وشهیهك دههێنێتهوه ، كه ههڵگری جێندهری ڕهمهكی ، بێ لایهنن ، ههرچهند ئامرازی جێندهریان لهگهڵ بهكاردێت :
La gare , la cravate , le tableau , le couteau
وشهكان هیچ پهیوهندیان به سێكسهوه نیه ، چونكه واتای ئهو چوار وشهیه واتای دهرهوهی سێكسن : وێستگه ، بۆینباغ ، تابلۆ ، چهقۆ . مۆگهر ، جگه لهوهی چهندهها وشهی ئهوها دههێنێتهوه ، له كۆكردنهوه ئامراز و وشهكهش له جێندهر دهبنهوه ، بۆ نموونه
تاك\ جێندهری نێر :
Un oiseau , un bateau , un livre , un manteau
تاك \ جێندهری مێ :
Une table , une jambe , une main
له كۆكردن un \ une دهبنه des جێندهر نامینێت :
Des bateaux , des manteaux
Des tables , des jambs
ههردوو ئامرازی ناسین le\ la كه به تاك دێن ههڵگری جێندهری جیان ، بهڵام له كۆكردن جێندهریان نامێنێ له فۆڕم و واتادا و دهبنه les :
Le livre +pluriel = les livres
La table + pluriel= les tables
له زمانی ئینگلیزیدا وا زهن دهبردرێت she\ he جێندهر له ئینگلیزی پیشان دهدهن ، بهڵام له ههموو كاتێكدا پهیوهندی به جێندهرهوه وهنییه ، بهڵكو ئهمه جۆرێكه له جادووی زمان. ههردوو وشهی baby u ship پێچهوانهی بیرۆكهی جێندهرن :
. وشهی baby له فهرههنگی مێریهم وێبستر ئهوها پێناسهكراوه :
a.an extremely young child : infant
ساوا \ مهلۆتكه \ زارۆك
b. an extremely young animal : He is the baby of the family.
بهچكه \ فهرخه
In slang means “ girl ‘ and ‘ boy ‘ : girl , oh my baby .
Boy : Hey baby , nice car.
له سلانگدا به واتای كچ و كوڕ دێت9
جگه له وشهی بێیبی چهندهها وشهی تر وهك
Ship , country , car , vessel , vehicle ….
ئاماژهیان پێكراوه She كه هیچیان ههڵگری سێكس نیین ، بهڵام به
A ship is called a she because there is always a great deal of bustle around her; there is usually a gang of men about;
But seriously: why are ships and countries (and sometimes cars and other vessels and vehicles) often referred to with the feminine pronoun?10
زمانی ئینگلیزی زمانێكی دووره جێندهره ، دهیڤید كریستال 1992 ، ل151 دهنووسێت : ئینگلیزی تهنها جێندهری ڕهمهكی نهك جێندهری زمانهوانی ههیه ههردوو ڕاناوی he \ she تهنها ئهو كاته بهكاردێن كه ئاماژه بۆ مێ و نێر دهكهن ” 11
وهك له سهرهوه ئاماژهمان پێكرد لهوهندهش ، حاڵهتی شاز ههیه بهوهی دوو ڕاناوهكه پهیوهندیان به ڕهگهزه نییه.
زمانی قورئان زیاتر ههڕهشهی جێندهری له سهر –ه ، زمانی قورئان كه به ” لسان عربی مبین ” له قورئان ئاماژهی پێكراوه ، ههندێ دیاردهی دژه عهرهبی تێدایه ، وهك جێندهری سروشتی فهرق له بهینی زوج\زوجة نحل \ نحلة…هتد ناكات ، زوج بۆ ههردوو ڕهگهز ، نحل له فۆڕم نێره كهچی فرمانهكانی ئایهتهكه ههموو فرمانی فۆڕمی مێن :
(وَأَوْحَى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ * ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلاً يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِهَا شَرَابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ فِيهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآَيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ) [النحل: 69].
فێمینستهكان ئاماژه به ههبوونی چهند فۆڕمێكی مێینه وهك -…ة ، هذا \ هذه دهكهن . با بزانین ئهوانه ههردهم له جێندهر جیایی دهكهن .
له ههندێ وشهدا …ة ناوی نێر دهكاته مێ ، وهك
مخلص —-مخلصة ، ساكت ساكتة ، مۆمن—-مۆمنة ، جمیل –جمیلة
بهڵام ئهم …ة له ههموو حاڵهتێكدا گوزارشت له مێبوونی وشه ناكات ، بۆ نموونه
ابواب مغلقة ، كتب جیدة ، أراء قیمة ، بلدان جمیلة…هتد ئهو وشانه كه له حاڵهتی تاكن ، خۆیان بێ لایهنن ، بهڵام له فۆڕمدا نێرن و گوزارشت له نێربوون دهكهن ، وهك
هذا الباب ، هذا الكتاب ، هذا رأی ، هذا بلد
دووهم هذا \ هذه له ههموو حاڵهتێكدا ناوی نێر و مێ یان له دوا نایهت ، له نموونهی خوارهوه
هذا الولد …هذه الفتاة
بهڵام لهو وشانهی خوارهوه ، ناوی دوای هذا \ هذه ناوی بێ لایهنن ، وهك
هذا جبل
هذه غابة
له لایهكی تر له ههندێ شوێن له دوای( هذا ) ناوێك دێ ههڵگری ( …ة) وهك ئایهتی 98ی سوڕهتی كهف
قال هذا رحمة ربی
فێمیستی كوردی به قسهكردن له سهر ناوهكان ڕاناوهستێ ، دهمدرێژی له سهر زاتی خوداش دهكات و دهڵێت خۆی به ( هو ) دهناسینی : قل هو الله احد
له جێندهری زمانهوانی له بریتی ناوی بێلایهنیش ..هو بهكاربێت ،
باب مغلق : هو مغلق
كهواته وهك فائیز 2015 ، ل93-237 دهنووسێت : چۆن قهفهسی پیاوسالاری ، قهفهسی كولتوور و داب و نهریت و قهفهسی ئایین ، بانگاشهی پله نزمی ژن ههرهسی هێنا 12، ئهوهاش له جێندهری زمانهوانی زیاتر ههرهس دێنن.
له بادینیدا ههردوو پاشگری( …ا ، …ێ ) ، ههندێ جێناو ، وهك ( وی \ وێ )…هتد گوزارشت له جێندهر دهكهن ، وهك
…كچا من ، كوڕێ من
…وی گوته من \ وێ گوته من.
…من گوته وی \ من گوته وێ .
ئهم وی \ وێ یه له كورتكردنهوهی ڕستهدا نامێنن ، یانی دهلالهت له مێبوون و نێربوون ناكهن 13وهك
گوتمێ ، كردمێ ، بردمێ
لهمهش زێتر جگه لهو ناوهی ههڵگری جێندهری ڕهمهكین : زهلام \ ژنك ، كچ\ كوڕك …هتد ناوهكانی ههڵگری جێندهری زمانهوانیین ، لهو جۆره جێندهرهش سێكس دیارخهری ناو نییه ، وهك
. ” دهرگههێ پهرستگهها دهللفی ”
. ” ژ ڤێ پهندێ ”
” ئازادیێ بیاڤهكێ دهست نیشانكری ههیه!؟14
وشهی دهرگا و پهرستگا و پهند و ئازادی …ههموو وشهی بێلایهنن له جێندهر ، بهڵام ههڵگری پاشگری جێندهری زمانهوانیین.
ئهنجام
تێكهڵكردنی ههردوو جێندهری ڕهمهكی و زمانهوانی پرسێكی بێ ئاگایی و ئایدیۆلۆژییه . لهو زمانانهی ناسراویشن به زمانی پڕ جێندهری له بهردهم جێندهری زمانهوانی به چۆكدا دێن. كهواته پرسی جێندهر پرسێكی لهرزۆكه ، چونكه ئهوهی فێمینیستهكان قسهی له سهر دهكهن ، جێندهری رهمهكی و ئایدیۆلۆژی و بهرههمی ململانێی چینایهتی –ه هیچ پهیوهندی به جێندهری زمانهوانی و زایهندهوه نییه .
—————————-
1 ئهمه ڕای دی سۆسێری باوكی بونیاتگهری ئهوروپیه ، بڕوانه A course in General linguistics
2 Analogist and a monologist
3 تهیب جابر 2009 گهڕان به دوای ئیقاعی وشهدا ، ل35-36
4 شوكر مستهفا ، ناسكوێژی
5 فائیز ئیبراهیم : ژن له قهفهسی ئازادیدا
6 صدیق ، كتێبی عادیله خانم ، له بڵاوكراوهكانی بنكهی كوردلۆژی
7 grammatical gender is associated with arbitrary word classes , and signals grammatical relationships between words in a sentence ‘
8 G. Mauger : Cours de Langue et de Civilisation Francaises
9 Merriam Webster Dictionary
10 internet
11 crystal : language and languages
12 فائیز ئیبراهیم : ژن له قهفهسی ئازادیدا
13 سهلام ناوخۆش و عبدالله بابان 2000 ڕۆڵی مۆرفیمی ێ له كورتكردنهوهی ڕستهدا ، گۆڤاری زانكۆی دهۆك
14 گۆڤاری بیاڤ ، ژماره 25 ل89 و ل101
-1-2
وەك لای زۆرمان زانراوە، ڕیچارد براتیگانی رۆمان نووس و شاعیری بەناوبانگی ئەمریکی سەدەی بیستەم لە بەرواری ٣٠/١/١٩٣٥ لە ناوچەی تاکۆمای پایتەختی ئەمریکا (واشنتۆن) لە دایك بووە، لە بەرواری ١٤/٩/١٩٨٤ کۆتایی بە ژیانی خۆی هێناو بۆ دوا جار ماڵئاوایی لەم ژیانە پڕ لە کێشمەکێشە کرد، بەڵام ئێستاشی لەگەڵدا بێت ژیان و بەرهەمەکانی جێی مشتومڕێکی زۆرن و لایەنگەلێك بە شاراوەیی ماونەتەوە تیایاندا، جیاواز لە نووسەرانی پێش خۆی، شێوازێکی سەیری تێکەڵ لە گاڵتەجاڕیی و سوریالی و واقیعیی تێکەڵاو دەکردن و بەرگی سۆزو خەیاڵی لەبەردەکردن، ئەم شێوازە جارانێك لە سەردەمەکەی خۆیدا ڕەخنەگرانی چەواشە دەکرد و ئەوانیش خۆشییان پێدا نەهات و ئەویش نێوانێکی کاولی هەبوو لەگەڵیاندا.
لەگەڕانم بەدوای ئەرشیفەکانی ئەم کەڵە نووسەرەدا دوانامەی بۆ تەکاکۆ شینا سەرنجی ڕاکێشام و وای لێکردم بە دواداچوون بکەم بۆ کەسایەتی ئەم خانمە.
تەکاکۆ شینا ئەو خانمە یابانییەیە کە خاوەنی باڕێك بوو لە یابان بە ناوی (لانکەکە The Cradle) کە زیاتر نووسەران و هونەرمەندان هاتووچۆیان دەکرد و تێیدا کۆ دەبوونەوە، ئەم خانمە وێنەی هەیە لەگەڵ نووسەری بەناوبانگی ئەمریکی (ڕیچارد براتیگان) لەسەر بەرگی دواوەی پەڕتووکێکی بڵاوبووەتەوە کە لە تۆکیۆ- مۆنتانا ئێکسپرێس وێنەکەیان گرتبوو، تەنانەت هەندێك لە چیرۆکەکانی ناو ئەو پەڕتووکە باس لە تەکاکۆ شینا دەکات. ئەو هاوڕێیەکی براتیگان بووەو نووسەر بە (خوشکە یابانیەکەم) ناوی هێناوە.
هەروەها چوار هۆنراوەش لە بەرواری ٣٠ ی حوزەیراندا لە لایەن براتیگانەوە بۆ ئەم خانمە نووسراون.
فوجیمۆتۆ ئەو وەرگێڕەیە کە چەند پەڕتووکێکی براتیگانی پەرچڤەی سەر زمانی یابانی کردووە، یەکێك لەو کارە بڵاونەکراوانەی پەیوەندی بە براتیگانەوە هەیە بریتیە لە یادەوەرییەك لە لایەن ئەم خانمەوە بە زمانی یابانی سەبارەت براتیگان نووسراوە ، فۆجیمۆتۆش وەك یادەوەرییەك بۆ یەکەمجار لەگەڵ یادەوەریەکانی تردا سەبارەت براتیگان بڵاوی کردووەتەوە کە لە بنەڕەتدا لەلایەن ماساکۆ کانۆ پەرچڤەی سەر زمانی ئینگلیزی کراوە.
ئاوها یادەوەریەکە دەست پێدەکات:
” بە پێی ڕۆژمێری یابانی لام وابێ ١ی حوزەیرانی ١٩٧٦ بوو، کاتێك ڕیچارد براتیگان بۆ یەکەمجار هات بۆ دوکانەکەم به ناوی (لانکەکە The Cradle) ، من ئەو کات هیچ لە پەڕتووکەکانیم نەخوێندبووەوە، بۆیە هیچ وێنەیەکی پێشینی لە بیرو هزری مندا نەبوو، دوای ئەوەی هەموو میوانەکان ڕۆشتن ئەو شەوە پێکەوە دانیشتین و وتوێژمان کرد، بۆم دەرکەوت ڕیچارد براتیگان زۆر پیاوێکی پاڵفتەو راستگۆیە، ئیدی وام هەست کرد چیدی پێویست ناکات نیگەران بم لەوەی کە ئەو چۆن دەربارەی من بیر دەکاتەوەو یان من چی پێدەڵێم، ئەمە یەکەم رەنگدانەوەو مۆرکی بەهێز بوو دەربارەی براتیگان لە لای من دروست بوو، دواجاریش کە ئەوم بینی ١١ی مایسی ١٩٨٤ بوو، هەمان ئەو تێگەشتنەم هەبوو هەتا دوا دیدار وەك خۆی مایەوەو گۆڕانی بەسەردا نەهات.
من هەرگیز وەك میوانێك سەیری براتیگانم نەدەکرد، ئەو لە هوتێلی (کییۆ پلازا) مایەوە بە نیوە بەها بە هۆی هاوڕێیەکمەوە لەوێ، بە گشتی ئەو پاشنیوەڕوانی لە کافێی (هاراجوکو) بەسەر دەبردو لە شەواندا دەهات سەردانی باڕی (لانکەکە The Cradle) ی منی دەکرد، جارانێك ئێمە پێکەوە هاتوچۆمان دەکردو سەردانی هاوڕێیان و خێزانەکەمان پێکەوە دەکرد، و ئەوم دەبرد بۆ کۆنسێرتەکان، شانۆکان، ئاهەنگی پێشانگا تایبەتەکان، و هەروەها باڕە جۆراوجۆرەکانیش کە ژمارەیان زۆر بوون، من دەتوانم بڵێم ئەو لە یابان وەك گەشتیار نەبوو، بەڵکو وەك کەسێکی نزیك لە دانیشتوانی ئێرە دەبینرا، کاتێك هەڵدەستا لە خەو بە بێ فەرامۆشکردن ئەو سڵاوی لێدەکردم، و کاتێکیش پێش ئەوەی بیویستایە بخەوێت بانگی دەکردم و هەمو ئەوانەی پێ دەگوتم کە ئەو ڕۆژە بەسەریدا هاتبوون…
سەرەتا ریچارد داوای لە من کرد ببمە خۆشەویستی، بەڵام من بە شێوەیەکی رۆمانتیکی نەمدەڕوانیە ئەو- خۆشەویستان و هاوسەران رەنگە لە یەك جودا ببنەوە، بەڵام براو خوشك پێکەوە دەمێننەوە لە سەرتاپای ژیانیاندا، ئیدی پێم گوت ئەی بۆ نەبینە خوشك و برا؟ ئیتر ئەویش دوای ئەوە بانگی دەکردم خوشکەکەم… ”
***
جێی ئاماژەپێکردنە وێڕای ئەوەی لە ٢٤/١٢/١٩٥٥ دا ریچارد براتیگان لە لایەن پۆلیسەوە گیراوەو ڕەوانەی نەخۆشخانەی ویلایەتی ئۆریگۆن کرا، بۆ چارەسەری نەخۆشی دەروونی دوای ئەوەی شوشەی پەنجەرەی پۆلیسخانەی شکاند تا رەوانەی بەندیخانەی بکەن و لەوێ نانی دەست بکەوێت و لە برسێتی ڕزگاری بێت، کەچی بە پێچەوانەوە لە نەخۆشخانەی ئۆریگۆن چارەسەری ئەلەکتریکی درا لەسەری بە بیانووی دەستنیشانکردنی حاڵەتی خەمۆکی و بەدگومانیی شیزۆفرینیایی.
یەکێك لە دواهەمین نامەکانی براتیگان تەنیا مانگێك پێش کۆچی دوایی نووسی و رەوانەی کرد، بریتیە لەم نامەیەی بۆ خانمی یابانی تەکاکۆ شینا ی نووسیوە، ڕەنگە خوێنەرانێك بپرسن بەستنەوەی براتیگان بە یابانەوە چییە؟ ئێمەش لە وەڵامدا دەڵێین دووەم هاوسەری کە بۆ ماوەی دوو ساڵ پێکەوە بوون خەڵکی یابان بوو بە ناوی (ئاکیکۆ یۆشیمورا).
دەقی نامەکە:
بۆلیناس
١١ی ئابی ١٩٨٤
بەڕیز تاکاکۆ
سڵاو
من (تۆم ڕاد) م بینی لەسەر شەقامێکی سانفراسیسکۆ چەند رۆژێك پێش ئێستا، ئەو سلاوێكی دوورو درێژ و بەچێژی لە لایەن (لانکەکە) پێدام.
من بەردەوامم لەسەر ئەوەی دەیکەم. کار.
ئەم بەیانیە، دوو سەگی دەریاییم بینی بە دووریی نزیکەی پەنجا مەتر لە رۆخی دەریاوە پێکەوە بوون، گەر ( ئی . تی) {کچی تاکاکۆ شینایە} بیبینینایە شادمان دەبوو. ئەو دوو سەگە دەریاییە پێکەوە هاتن، زیاتر بە شێوازی سەگی دەریایی قسەیان دەکرد، پاشان هەردووك بە مەلەکردن لە چاوان بزر بوون بە دوو ئاراستەی جیاوازدا، ئەوان لە ئاوەکەدا بازیان دەداو بۆ ماوەیەکی درێژ لە ناوچەکەدا مانەوە، من وای بۆچووم خەریکی ڕاوکردن بوون بۆ ژەمی بەیانی، ئەوان بەیانییان بە یاریکردنەوە بەڕێکرد.
لە چاوانی مندا جوان دەردەکەوتن. ئۆقیانووسی ئارام تەمومژێکی پشووبەخشی لەگەڵ خۆدا هەڵگرتبوو، و هەواکەش بەرامەیەکی تازەی خۆشی پێبوو، من بیرم لە ( ئی. تی) دەکردەوە.
من چەند ئەوم خۆشدەوێت، من چەند تۆم خۆشدەوێت.
ڕیچارد
تێبینی: ئەم نامەیە ئەمڕۆ ڕەوانە دەکەم دووشەممە [١٣ی ئاب] پشووی هەفتەی رابردوو من مسوەدەی سیناریۆی یەکەم فلیمی رۆژئاواییم تەواو کرد، دەمەوێت تۆ ئەم هەواڵە بە پیاوەکەت بڵێی لە تۆکیۆ کە حەزی بە پۆلی (ب)ی فلیمی رۆژئاوایی هەیە، ئەمە ئەوەیە کە من و اتێدەفکریم ناوەڕۆکەکەی دڵخوازی ئەو بێت کاتێك دەمنووسی، تەماشای دەکات و بە دڵی دەبێت.
تێبینی٢: ژمارەی تەلەفۆنەکەم دەسکەوت …
451-868-24xx
ئیمزای براتیگان
_2_
بەر لەهەمووشتێك بروای تەواوم بەوە هەیە، لەناو (گەعدە)ی گۆرانی و شیعری شاشەیدا، هیچ هوشیارییەكی نوێ بوونی نییە، ئەو هوشیارییەی هەیە(گەرناوی هوشیاری بێت) نەریتییە و بە زمانێكی شەعبی دور لە زمانی نووسین و بیركردنەوە خەریكی فراوانكردنی فەزایەكی ناجۆرە، لەهەردووكیاندا چ گۆرانییەكان چ شیعرەكان تروسكایەك نابینرێت تا دەركبكەیت لە رێگەی ئەم مۆدێلە كرچوكاڵەوە دونیابینی بەرهەمبێت. بۆنمونە: ئیشی (گەعەدە)ی گۆرانی لەگەڵ هوشیاریدا نییە، لەگەڵ دەركەهەستەكییەكاندا نییە، لەگەڵ گۆڕینی دونیابینیدا نییە، لەگەڵ شانوملدایە. هەرچۆن شانومل تەشەنوج دەكات و سەنتەری_مەساجەكان_ ئەم شانوملە نەرمدەكەنەوە، لە ئێستادا ئیشی (گەعدە) شوێنی ئەو سەنتەری_ مەساجانەی_ گرتووەتەوە. ئەو دۆخەی (گەعدە) دورستیدەكات دۆخێكە شانومل دەهێنێتە جوڵە و لە تەشەنوج بوون رزگاری دەكات.
بەهەمان شێوە دۆخێكە لەناو خۆلەبیركردنێكی كاتی، مرۆڤ پێویستی بەوەیە ریتمێك هەبێت بیجوڵێنێت، ئەو ریتمە كەمتر لەناو هونەرێكدا بارگاوی بە ئەندێشە بوونی هەیە و هونەر نایەوێت مامەڵە لەگەڵ بەجوڵەخستنی شانوملدا بكات، بە پێچەوانەوە هونەر گوێگر ناچاردەكات بیربكاتەوە، ناچاریدەكات جۆرێكی دیكە ژیان و بوونی ببینێت و، دەسكاری دونیابینیەكەی دەكات نەك شانوملی. هەندێكجار هونەر رابردوو دەگەیەنێت بە ئێستا و ئێستا دەكاتە شوێنێك بۆ بیركردنەوە لە ئایندە. (گەعدە) كێشەی لەگەڵ ئەم جۆرە لە بیركردنەوە نییە و، خۆشی سەرقاڵناكات بە گەڕان بەشوێن پرسیارەكان و بەرهەمهێنانی دیگای نوێ، هیچ كات پێویستی بە بیركردنەوە نییە. ئەو وەك ریتمێكی خێرا دەیەوێت لە دۆخێكی شاددا، گوێگرەكان والێبكات زۆرترین شانوملیان بجوڵێنن. بەڵام ئەم ریتمە لە بنەمادا بەرهەمی (گەعدە)نییە، و ریتمەكان لەناو هونەری میللیدا هەن و (گەعدەچی) دێت خۆی دەكات بەخاوەنییان و لەرێگەی شیعری لاوازەوە، چ ریتمەكە دەشێوێنێت، چ هونەرە میللیەكە. دونیای (گەعدە) دونیایەكە خاڵی لەبیركردنەوە و خاڵی لە خەمی گەورە، دونیایەكە لە ناو بازنەی شادییدا ئەركی بە جوڵەخستنە، نەك هیچ كردەیەكی دیكە.
” هونەرمەندانی رابردوو، لەبواری روانگە و جیهانبینی، ئاراستەو بەیانكردندا، لەژێركاریگەری كۆمەڵێكدابوون. جۆرج لۆكاچ.” ئەم دیدە بۆ هونەری میللی زۆر دورستە. هونەری میللی لەچوارچێوەیەكی دیاریكراودا خولدەخواتەوە. ئەم چوارچێوە دیایكراوە تەنها وێنای ئەو دیاردە و كردە كۆمەڵایەتییانە دەكات، كە هونەرمەندی میللی توانای بینینیانی هەیە، لە دەرەوەی بینینە گشتی و ئاساییەكە، هونەرمەندی میللی بینینی دیكەمان ناخاتە بەرچاو. گەرچی زۆرجار هونەرمەندی میللی لەگەڵ شیعری راستەقینە و شیعری ئاست بەرزدا مامەڵەدەكات، بەڵام بینینەكەی خۆی و هوشیارییەكەی خۆی هەر لە دۆخە میللییەكەدایە. بۆ نمونە: (سەید محەمەدی سەفایی، یان میدیا حسێن و بەشێك لەكارەكانی عەینەدین… هتد” بە گوێگرتن لە بەرهەمەكانیان، ئەو میللی بوونە دەدۆزینەوە لەناو هونەرەكەدا خۆی نما دەكات. ئێمە دەتوانین بەم جۆرە لە هونەرمەند بڵێین: هونەرمەندی میللی، كە خەمەكانی زۆر خەمی دیارن، دیدگاكانی بۆ جیهان زۆر سنووردارن، نایەوێت لە گۆشەی ماڵێك، یان دانیشتنێك پرسیاری زۆر قورس لە بوون و لە دونیا بكات و، جیهانبینیەكی نوێ بەیانبكات بۆ شوێنی جیهانە كۆنەكە، لەبری ئەمە لە رێگەی ئاواز و شیعری كلاسیك و فۆلكلۆرەوە، سەرقاڵی جۆرێك لە هونەرە، ئەم هونەرە زیاتر لە دانیشتنە تایبەتی و خێزانییەكان دێتە دەرەوە و، خەمەكانی و پرسیارەكانیش لەو چوارچێوەیەدان.
بەڵام لەناو ئەم هونەری میللیەدا شیعر قورسایی خۆی هەیە، ئاواز قورسایی خۆی هەیە، مامەڵەكردن لەگەڵ گۆرانییدا، تەنها مامەڵەیەكی ئاسایی نییە و، مامەڵەیەك نییە نەتوانین وەك هونەری میللی لێی بڕوانین، دەرككردن بە چێژی گوێگر لەم هونەرەدا شوێنی خۆی هەیە، پاشان خاڵی نییە لە جوانیناسی. هەرگیز داواش لەم جۆرە لە هونەرناكەین بێت دونیامان بۆبگۆڕێت، ناوەكەی خۆی_میللی_بوونەكە، ناوێكە لە شوێنێكی دیاریكراودا دەتوانێت تەماهی لەگەڵ گوێگری خۆی بكات و ئەو بەپرسیارییەتییە گەورەی دەخرێتە سەر هونەری راستەقینە، ناخرێتە سەر هونەری میللی. گەرچی لە چەندین وێستگەی هونەری میللی ئێمەدا، چ لەرووی ئاوازە، چ لەرووی شیعرەوە، توانیویەتی كۆمەڵێك كۆتوبەند بشكێنێت و تەنانەت چێژ و بینینی سنوورداری نوێش بەرهەمبهێنێت، بەڵام چونكە روئیاییەكی نوێی بۆ خۆی و دونیا نییە، لەشوێنەكەی خۆی ماوەتەوە و تەجاوزی شوێنەكەی خۆی نەكردوە. ئەمە تایپە ناكرێتە دەرەوەی هونەر و هونەرێكە لە میللی بووندا خۆی دووبارە دەكاتەوە.
بەڵام ناهوشیاری ئەوەیە، بە (گەعدە) بڵێیت: هونەری میللی.
لەكاتێكدا ئەم ناهونەرە، سەرقاڵی پیاهەڵدانە. پیاهەڵدان بە خۆی، بە ئەویتری میوان، بە سیستەمی دەسەڵات و كەسە باڵادەستەكاندا، پیاهەڵدان بە گرێكانی پیاوسالاری، پیاهەڵدان بە هەرشتێكدا یارمەتییەكی (گەعدەچی) بدات. ئاستی نزمی بەند و شیعر، لە شوێنێكدایە هەرگیز شیعری فۆلكلۆر و میللی ئامادەنییە لەو ئاستە نزمەدا خۆی دەرخات. ئەوە تەنها (گەعدە)یە لەو ئاستە نزمەیشیعردا بەند ریزدەكات و هەندێكجار دەچێتە دۆخی سوكایەتی و جنێودان بەیەكتری. كە بۆخۆی ئەم ئاستەی بەند ئاماژەیەكی گرنگە بۆ ناسینی ئاستی فەزاكە، كە فەزایەكی شێواوی سایكۆلۆژییە. بەشێكی زۆری ئاوازەكانیش، ئەو ئاوازانەن لای هونەرمەندانی میللی وتراون، ئەمان ئەمرۆ بە ئامێری مۆدێرن كەمێك دەسكاریاندەكەن و تێكەڵ بە بەند و شیعری ئاست نزم دەیانڵێنەوە، جیهانێك دەخولقێنن جیهانەكە تەنها لە هونەردا بوونی نییە و ناشكرێت هەرگیز ئەمە وەك هونەر ناوبهێنێت، بە پێچەوانەوە هیچ كات لە مێژووی كورددا هێندەی ئەم چەند ساڵە لەرێگەی (گەعدە)ی گۆڕان و شیعری شاشەییەوە، بێحورمەتی بە هونەر نەكراوە، ئیتر هونەری گۆرانی بێت یان شیعر. ” گەر هونەر نەتوانێت وەڵامی پرسی مانای خۆی و دۆخەكە بداتەوە، هی كەسانێكە ئاستی سەلیقە و هوشیاریان نزمە .گەر هونەر تەنها خەریكی پیاهەڵدان و فریودانبێت، هی كەسانێكە توانای ئەندێشەیان داڕزاوە. چرنیشۆفسكی.” ئەم دیدگایە بكەینە دەروازەیەك، لەناو ئەم دیدگایەدا ئەو ناهونەرە دەبینین ئەمڕۆ لەژێر دەمامكی میللی بووندا خەریكی ئەو تێگەیشتنەیە (چرنیشۆفسكی) باسیدەكات. لەناو (گەعدە) دا بۆ هونەر ناگەڕێم، بۆ نا سەلیقەی و ناهوشیاری دەرهەق بە هونەر دەگەڕێم، بۆ وێناكردنی دونیایەكی نوێ ناگەڕێم، بۆدۆخە سایكۆلۆژیە دەگەرێم دونیای لێبووە بە خۆ راوەشاندن و دونیای لێبوە بە پیاهەڵدان.
بۆ بەرگری و بەرهەمهێنانی كارەكتەری بەرگریكار ناگەڕێم، بۆ خەمی گشتی ناگەڕێم، تەنها بۆ ئەو ئاستە شەعبییەی زمان دەگەڕێم ئەم فەزا سایكۆلۆژییەی پێ هونەرە! بەهەمان شێوەش لە (گەعدەی) شیعری شاشەیدا، بۆ زمانی نوێ، بۆ وێناكردنی نوێ، بۆ ئەو رووبەرە فراوانە ناگەڕێم شیعرتێیدا نیشتەجێیە و كێشەی لەگەڵ سیستەمدا هەیە و، كێشەی لەگەڵ زمانی شەعبی هەیە و، كێشەی لەگەڵ دونیای كۆن هەیە و خۆی بە خەمە گەورەكانەوە سەرقاڵدەكات. لەهەردوو (گەعدە)كەدا گەڕانەكەی من بۆ ئەو دیوە دارزییەوەی نەبوونی هوشیاری و نەبوونی هونەرە. بۆ ئەو تێگەیشتنە باوەیە كە هێشتا ئەركی هونەر و رووبەری هونەر ناناسێت، بۆ ئەو زمانە شەعبییەیە هەر لەخۆیەوە ناو لە شتەكان دەنێت. بۆ ئەو ئاستە دابەزیوەی شیعرە، كۆمەڵێك بێئاگا لە شیعر، تەنها لەبەر ئەوەی بچنە بەرنامەیەك و پێشكەشكارەكە وەك بوكەڵە هەڵیانسورێنێت و غرورێك لە شاعیربووندا نەهێڵێت، لەرێگەی كۆمەڵێك وشەی نەریتییەوە، لەرێگەی دونیابینیە سنووردارەكەی خۆیانەوە، لەرێگەی بێئاگاییان بۆ دەق و شیعر و تێگەیشتن لە رووبەری شیعر، خەریكی بچوككردنەوە و لاوازكردنی خۆیان و شیعرن. خەریكی خزمەتكردن بەو نەریتە باوانەی شیعر كێشەی گەورەی لەگەڵیان هەیە. خەریكی بە كاڵاكردنی خۆیان و شیعر و هونەرن، كە شیعر هەرگیز لەگەڵ بەكاڵابووندا یەكناگرێتەوە. هەرچۆن سیستەمی سەرمایەداری ئارەزوییەتی هەمووشتێك بكات بەكاڵا، ئەمرۆ لەناو كۆمەڵگەكەی ئێمە لەرێگەی كۆمەڵێك رۆحی دارزیوی ناهوشیارەوە، هونەر و شیعر، پێكەوە بوون بە كاڵایەك لەناو شاشەكانەوە وەك نمایشكارێكی بەتاڵ خۆیان نامایشدەكەن. هەر دەركەوتنێكی ئەم ناهوشیارییە گورزێكی كوشندەیە لە هونەری گۆرانی و هونەری شیعر.
ئەم خۆنمایشكردنە بۆ لاواز پیشاندانی خۆت، بۆ ستایشكردنی ئەویتر، بۆ خۆ بەسۆزدار پیشاندان، بۆ بە بەندكردنی شیعر، ئیشی ئەوانەیە نە رووبەری شیعر دەناسن، نە رووبەری هونەر، ئیشی ئەوانەیە تەنانەت خۆشیان ناناسن و لەرێگەی لاوازو بچوك پیشاندانی خۆیان بۆ ئەوی_كچ_ یان ئەوی_پیاو_ بێحورمەتی بە شیعر و هونەرەوە دەكەن. میدیای لاواز و بەكاڵاكردنی ماناكانیش، فەزای (گەعدەیی) بۆ هەردووكیان رێكدەخات و، لەو فەزایەدا پێكەوە لە جیهانێكی نمایشی زۆر كۆمیدیی و بێمانادا،(كەهەموویان لەیەك ئاستی ناهوشیاریدان) هەم شیعر وێراندەكرێت و لە ئەركە راستەقینەكەی خۆی دوردەخرێتەوە، هەم هونەر وێراندەكرێت و دەكرێت بە بەند و پیاهەڵدان. (جۆرج لۆكاچ) دەڵێت: ” ئەم بازارە بۆ چێژ دەگەڕێت.” بێگومان بازاری چێژەكانە، شاشەكان و میدیای بەكاڵابوو، نایەوێت بۆ دەقی زیندو هونەر بگەڕێت، چونكە دەقی زیندوی شیعر كێشەی لەگەڵ ئەو بەبازاركردنی چێژانەدا هەیە، كێشەی لەگەڵ خودی سیستەمەكە و میدیاكە هەیە، كێشەی لەگەڵ بەكاڵاكردندا هەیە، لە شوێنی ئەمە میدیای بەبازاركەر،دەگەڕێت لەناو رووبەرە گەورەكەی ئەدەب و هونەردا كەسێكی پێرازی نابێت بیخاتە بازارەكەی خۆیەوە، لە دەرەوەی ئەمە كۆمەڵێك پەراوێزخراو هەن، ئاستی تێگەیشتنیان بۆ هونەر و بۆ شیعر، هێشتا لە ئاستی هەست و نەستدایە و، هێشتا لە ئاستی خۆش و ناخۆشیدایە وەك ئاستی كەسێكی دور لە هونەر و دەقە، وەك ئاستی كەسێك هێشتا دەق بەچێژ و بێسەلیقەیی خۆی هەڵسەنگێنێت، ئەوانە دەهێنێتە سەر شاشە و ناویی شاعیر و هونەرمەندیان لێدەنێت و بازارەكەی خۆی گەرمدەكات و، لەرێگەی دارزینی شیعر و هونەرەوە، كۆمەڵێك چێژی كاتی دروستدەكات ئەم چێژەكاتیانە هەم شانومل دەجوڵێنن، هەم دونیای شیعر كورتدەكەنەوە بۆ هەست و نەستی نێوان دوو كەس، كە ئەمەش دەردە دڵە نەك شیعر. لەپاڵ ئەمەدا ئیدی رووبەری شیعر بە پێی ئاستی ئەم میدیا بەكاڵاكەرە دەگۆڕێت بۆ رووبەری خۆشی و چێژ و زمانێكی شەعبی كە بەرهەمەكەی تەنها ئەمەیە: بیرنەكردنەوە.
لێردا بە شێوەیەكی كورت جیاوازییەكانی نێوان: شیعر و شیعری گەعدەی شاشە، هونەر و هونەری میللی و گەعدە دەخەینە روو.
یەكەم: رووبەری شیعر رووبەرێكی رامنەكراوە، رووبەرێكە جیاواز لە رووبەری دەسەڵات و نەریت و دیدگا باوەكان. رووبەرێكە جگەلەوەی كێشەی لەگەڵ كۆی شتەكانی دەرەوەی خۆی هەیە و، ئیشدەكات بۆ سەرلەنوێ مانادان و بەرهەمهێنانەوەی دونیای نوێ و مانای نوێ، كێشەشی لەگەڵ خودی خۆیدا هەیە. كێشەی لەگەڵ ناو لێنانە نەریتییەكانە، كێشەی لەگەڵ حەقیقەتی باودایە و لەناو هیچ رووبەرێكی كۆنترۆڵكراودا شوێنی نابێتەوە و هەرێمی سەربەخۆی ئازادی خۆی هەیە. ئەم رووبەرە بە زمانی شەعبی و نەریتی ناتوانێت تەئویلی خۆی بكات و لە دۆخی بەرگریكرداندا بێت. رووبەری شیعر رووبەرێك نییە بتوانێت لەگەڵ سیستەمدا تێكەڵبكرێت و رووبەرێكی شۆرشگێرانەی بەرگریكارانەیە. نایەوێت بەوجۆرە دونیا بیینی، ئەوانی تر دەیبینن، نایەوێت بەو جۆرە وێنابكات ئەویتر وێنادەكات، ناشیەوێت ئەو زمانە بكاتە دەربڕی خۆی، وزەیەكی تێدانییە بۆ بەرهەمهێنان. لە هەموو حاڵەتێكدا رووبەری شیعر، هێندە فرە رەهەند و ئاڵۆزە هەرگیز لەو ئاستەدا نییە، لەرێگەی كۆمەڵێك نائاگاوە لە شاشەكانەوە دەكرێت بە كۆمیدیا و شادی و خۆ زەلیلكردن لەبەر بەزەیی پێهاتنەوە. هەرگیز ئەو غرورەی لە شاعیردا هەیە، لەو ئاستە لاوازەدا نییە، هەوڵدات خۆی بچوك بكاتەوە تا ئەویتری بینەر و بیسەر لەرێگەی بەزەییەوە لەدەوری كۆببنەوە. غروری شاعیر غرورێكە كێشەی لەگەڵ هەموو خۆ بچوككردنەوە و خۆلاوازكردنێكە، غرورێكە وەك _مەحوی_ دەڵێت: ” لەگەڵ دەستی مەلا، رێناكەوێت زوناری زوڵفی یار.” بێگومان هەرگیز ئەو غرورەی شیعر لەگەڵ ئەم دونیا نمایشی و خۆ زەلیلپیشاندانەدا رێناكەوێت، هەرچۆن حەڵقەی زوڵفی یار دژی نەریتەكانە و لەگەڵ مەلادا رێناكەوێت، شیعریش هەمان ئەركی دەكەوێتە سەرشان و لەگەڵ ئەم مۆدێلە بەتاڵە رێناكەوێت.
دووهەم: شیعری گەعدەیی ناو شاشەكان، شیعر نییە، بەندە لە فۆرمێكی تردا. زمانەكەی شەعبی و ساكارە، قوڵبوونەوەیەك تێیدا بوونی نییە. ئەوەی خۆی تێدا دەبینێتەوە بێگومان نازانێت رووبەری شیعر چییە. كێشەی لەگەڵ ئەو شتانەدا نییە نەبینراون، تەنها كێشەی لەگەڵ دڵی خۆی و ئەوی بەرامبەری هەیە. هەموو دەردەدڵێكی لێدەبێتە شیعر، بەردەوام خەریكی خۆبچوككردنەوە و نەمانی غرورییەتی، رێك پێچەوانەی شاعیری راستەقینە. دەچێتە هەموو شوێنێك بۆ ئەوەی وەك كاڵایەكی دارزیوی جێی بەزەیی خۆی پیشانبدات. نە زمان بەرهەمدەهێنێت، نە روانینی نوێ، ئیشی ئەو ئەوەیە خۆی ناسك بكاتەوە، بۆ ئەوەی دڵی كەسێك لەخۆی رازی بكات، بەشێكی زۆریشیان گرێی ئەویتر ناسینیان هەیە و دەیانەوێت لە رێگەی بەكاڵاكردنی خۆیان و شیعرەوە، ئەو گرێیە پڕبكەنەوە.
سێهەم: هونەری میللی، لەناو خۆیدا كۆمەڵێك پرسیاری دیاریكراو هەڵدەگرێت. ئەم هونەرە مامەڵە لەگەڵ شیعری كلاسیك و فۆلكلۆر دەكات، هەردوو تایپەكەی شیعر ئاستێكی بەرزیان هەیە، بەتایبەت شیعری كلاسیك. هونەرەكە خەمی گۆڕینی دونیای تێدانییە، بەڵكو لەناو خەمە سنووردارەكانی خۆیدا، خۆی دووبارە دەكاتەوە و تەنها دەست بۆ ئەو رووبەرە دەبات رووبەری خۆیەتی. هونەرێكە لە دوو شوێندا ئیشدەكات، بەشێكی برینی كۆمەڵایەتیی و بەچیرۆككردنی بیرنەكانە، بەشێكی شادی بەرهەمهێنانە. لەهەردوو بەشەكەدا ئامادەنییە ئاستی ئاواز و ئاستی شیعر دابەزێنێت و بەتاڵی بكاتەوە لە مانا.
چوارەم: (گەعدە) هونەر نییە، جنسێكی غەریبی سەردەمی دۆخی سایكۆلۆژییە خۆی خزاندوتە ناو رووبەری هونەر. مۆدێلێكە لەكاتی بەرخۆریدا دروستبووە. ئەو چینەی پەرەیان بەم مۆدێلەدا، چینێكی تازە پیاهەڵكەوتووبوون، هەستیان بە ونبوون دەكرد و كێشەكەیان زیاتر سایكۆلۆژییە نەك خەمی هونەریی. ئەم چینە پێویستیان بەشوێنێك بوو ناویان بهێنێت، ستایشیان بكات، پیایاندا هەڵبدات، لەناو هونەر و شیعر و مۆسیقا و وێنەكێشاندا، نەیانتوانی ئەو درزە بدۆزنەوە ئەم دۆخە سایكلۆژییەیان بۆ پڕبكاتەوە. بۆیە(گەعدەچی)یان لە دەوری خۆیان كۆكردەوە و لەرێگەی ئەمانەوە درزە سایكۆلۆژییەكەی خۆیان پڕكردەوە. تەنها ناسینی دۆخی سایكۆلۆژی تاك و چینێك دەتوانێت بە تەواوەتی ئەم (گەعدە)یە بناسێت.
نە پرسیارێك نەگومانێك نە شیعرێك لەناو (گەعدە)دا بوونی نییە، ئەوەی هەیە هێنانی ئاوازی میللی و ئاوازی رەسمییە، بۆ ناو دونیایەكی سایكۆلۆژی. (گەعدەچی) لە چركەیەكدا ستایشی دەسەڵات، ستایشی بكوژ، ستایشی هونەرمەندی راستەقینە، ستایش خۆی، ستایشی یار، … هتد دەكات. ئەو هونەر ناكات تا لەخۆی بپرسێت هونەر چییە و ئەركی چییە. ئەو ریتمێكی وەرگیراو بە بەندی ستایشكەرەوە دەڵێت وحەقی ئەو فەوزایەی دروستیكردوە وەردەگرێت. ستایشكردن یەكێكە لە ئەركە گەورەكانی (گەعدە) ستایشیش لەناو فەزایەكدا دروستدەبێت لەروی سایكلۆژییەوە شێواوە و پێویستی بە چارەسەرە. ئەشێت دۆخێك بێتە پێشەوە ئەو دۆخە سایكۆلۆژییە بە (گەعدە)ش چارە نەبێت و بەشوێن بازارێكی دیكە و فەزایەكی دیكەدا بگەڕێت. (گەعدە) چی هیچكات ئیشی بەبیركردنەوە نییە لەناو رووبەری هونەردا، ئیشی تەنها بەوەیە لەو فەزا سایكۆلۆژییەدا لە پیاهەڵدانەكانی نەكەوێت و لەرێگەی ئەم فەزایەوە، بەشێك لە بوونی خۆی بدۆزێتەوە كە ئەو پێی وایە ئەوە بوونە.
پێنجەم: هونەری ئێمە، لە سەرتاوە تاكو ئێستا. لە بەستە، هۆرە، سیاچەمانە، دەرەیی، لاوك، حەیران، قەتار و ئەڵاوەیستی، سەفەر… هتد. لەناو ئەم هونەرەدا شوێنێك، ناوێك بوونی نییە، ناوی (گەعدە)بێت. ئەم ناوە نامۆیە بەرهەمی سەردەمی بەرخۆریی و شێواوی سایكلۆژییە. ئەم ناوە دەبێت لە دەرەوەی هونەر وەك خۆی(گەعدە) لێی بڕوانین و، لە چوارچێوەی خۆیدا بیبینن هەرگیز لەناو هونەردا بۆی نەگەڕێین. هەموو ئەوانەشی دەبنە گوێگری ئەم دۆخە سایكۆلۆژییە، لەشوێنێكدا هوشیاریان بەرزبێتەوە و ئاستی بینینیان كامڵدبێت، لەم فەزا ناجۆرە دوردەكەونەوە و دەگەڕێنەوە بۆ هونەر. هەوڵدان بۆ خوێندنەوەی (گەعدە) لەناو رووبەری هونەر، جۆرێكە لە نەناسینی هونەر و ئەركی هونەر. بۆیە هیچ كات هەڵەی واناكەین لە چوارچێوەی هونەردا سەیری ئەم جنسە غەریبە بكەین و، مێژووی هونەری ئێمەش دیارە و ناوەكان و شوێنەكان و تەنانەت ریتم و ئاوازەكانیش دیارن.
لە تەنیشت ئەم فەزا ناجۆرەی سایكۆلۆژییدا میدیای بە كاڵاكەر، میدیایەك نییە لەسەر بنەمای _پەروەردە، كلتوور، هوشیاری نوێ_ پایەكانی خۆی داكوتیبێت. میدیاییەكی نمایشكاری رەواڵەتییە، بینینی بۆ دونیا بینینەكی ساكارە، بینینێك نییە بەشوێن چەمكەكاندا بگەڕێت و پرسیار و گومانی لا دروستبێت. زمانیشی لەو ئاستەدا نییە بتوانێ تەئویلی هونەر و مۆسیقا و شیعری پێبكات، زمانی لە ئاستە شەعبییەكەدایە و پێویستی بەوەیە هاوئاستی خۆی بدۆزێتەوە، هاوئاستەكانیشی بێگومان ئەو نووسەر و شاعیر و هونەرەمەندانە نین، لەپشت بەرهەمەكانییانەوە دونیایەكی دیكە ئامادەیی هەیە، ئەو (گەعدەچی)یانەی گۆرانی و بەند و شیعری لاوازن، دەیانهێنێت لەبازارەكەی خۆیدا لەژێر ناوی ترەوە نمایشێكی كاتییان پێدەكات و دەیكانكاتە كەرەستەی چێژێكی كاتی و چونكە غرورێك لە هیچكامیاندا بوونی نییە، میدیای بەكاڵاكەر وەك بوكەڵە هەڵیاندەسوڕێنێت و تا دەگاتە ئەوەی نمایشی كۆمیدیشان پێدەكات بۆ ئەوەی بینەرێك بهێننە پێكەنین. گەر لەراستیدا ئەمانە هونەرمەند و شاعیربن بە واتا راستەقینەكەی، هەرگیز ئەو بێ غرورییە لەناو شاشەدا قبوڵناكەن و نابنە كەرستەی خۆبەكۆمیدیكردن لە پێناو زەردەخەنەی بینەرێك. بەڵام چونكە هونەرێك لە ئەواندا نییە، ئیدی فەزاكەی خۆیان دۆزیوەتەوە و پێكەوە دەبنە سێركچی سەرشاشە.
“هونەر بەرەنگارییە، بەرەنگارییە بەرووی كۆیلایەتی، بەرووی مەرگ، بەرووی دزێوی و لەنگیدا. ژیل دۆڵۆز” لەم رۆحە داڕزیو خۆ بە لاواز دانەرەدا، لەناو (گەعدە) و شیعری گەعدەی شاشەدا، هیچ بەرگرییەك لەو تایپە پەرگریانەی (دۆڵۆز) دەیخاتە بەردەم هونەر بەدیناكرێت. بە پێچەوانەی ئەم بەرگریانەوە تەسلیم بوون، بە سیستەم، بە ئەویتر، بە نەریت، بە شێوەژیانی باو، بە خۆ زەلیل پیشاندان، بە خۆ كردن بە كۆمیدیا و بوكەڵەیی، ئەركی ئەوانە و هەریەك لەم ئەركانەش، پێچەوانەی ئەركی هونەر و شیعرن. هەر لەبەر ئەم تێگەیشتانەیە ئێمە (گەعدە) بە جنسێكی غەریب دەزانین لەناو هونەرداو هەرگیز جەسارەتی ئەوە ناكەین ناوی بنێین هونەر، پاشان بەندبێژی شاشەیش لە ژێر ناوی شیعردا، بە بیئاگا دەزانین لەناو دونیای شیعر و ئەدەبدا و، وەك دیاردەیەك دێن و دەچن و كۆتایی بە نمایشەكەیان دێت، چونكە هیچ كامیان هونەر ناكەن تا بمێننەوە.
نەبەز گۆران
———————————————
پەراوێز و سەرچاوەكان:
_* ناونیشانی ئەم وتارە، ناونیشانی وتارێكی(جۆرج لۆكاچ)ە.
_بۆ زیاتر لە بارەی هونەرەوە، بگەڕێوە بۆ:
جوانیناسی و هونەر، لای هیگڵ/ بلینسكی و جوانیناسی و كاریگەری هیگڵ، گی پلانتی بونژور
ریالیزمی جوانیناسیانە، چرنیشوفسكی و هیگڵ، گی پلانتی بونژور
هونەری سەربەست یان رێنوێنیكراو، جۆرج لۆكاچ
ئامانجی هونەر هوشیاركردنەوەی مرۆڤە. جۆرج لۆكاچ
پرسەكانی رەخنەی ئەدەبی، ئانتۆنیۆ گرامشی، كتێبی كۆمەڵناسی و ئەدەب، وەرگێڕانی، هادی محەمەدی
مراقبت و شدن/ ژیل دلوز در گفتوگو با انتۆنی نگری.
جەلال بەرزنجی
کەنەدا
زۆر کەس، لەوانەی خەریکی شرۆڤەی سیاسین ، بە پشت بەستن بە سیاسەتی ، سەرۆکی ئەمەریکا ترمپ و سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا تریزا و سەیر نەکردنی هەموو گۆشەکان و دەرئەنجامەکان، دەڵێن بەڵێ.
بەڵام، لە سەردەمی گلۆبلازیشن، کۆچی رۆژهەڵات، باشوور، ئەورپای رۆژهەلات ، ئەمەریکای باشوور، گەورەبوونی شارەکان ، تێکەڵاو بوونی کلتوورەکا ن، کاڵ بوونەوەی کلتوری نەتەوەی باڵا دەست و بە هارمۆنی پێکەوە ژیانیانی پێشینە جیاوازاکان ، بەر بەستن، لە پێش ئەو جۆرە حکوومەتانە تاکو تا سەر بژین.
لە ئەنجامی ئەو سیاسەتەی ترمپ، بانگێشتە بۆ ئەمەریکای مەزن، کە مەبەستی(ئەمریکای سپی پێستاکانە) کۆمارییەکان، کە مافی مرۆڤ وفرەکلتوری لەبەر چاو دەگرن، کۆنگرێس ( هاوس ئۆف ریپرەزە نزەتیفیان) دۆڕاند. ئەندامی کۆنگرێسی دیموکراتەکان ( نانسی پلوسی) بووە سەرۆکی ئەو پؤستە گرنگە. سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا تریزەش بە هاتنەوە دەرەوە لە یەکیەتی ئەوروپا و خەونی بە هێز کردن و پاراستینی بەریتانیا، کورسیەکی زۆری دۆڕاند .ئوسترالیاش لەو ماوەیە، ناسەقامگیرە، لە ماوایەکی کورتدا چەند جار سەرۆکوەزیرانیان گۆڕاوە.
هەر چەندە عێراق ولاتێکی فرە کلتوریە، بەلام، لە میکانتزمی حکوومەتەکان، تا ئێستا ئەوە بەباشی لەبەر چاوناگیرێت و پیادە ناکرێت، هێشتا بۆنی رەگەزپەرستی دێت، بەڵام رەنگە کاردانەوەی زیاد لە پێویستی سەرۆک وەزیرانی پێشوی عێراق،عەبادی لە سەر ریفراندۆم، خەونی حکوومەتێکی مەرکەزی بەهێز، یەکێک بوون، لەو هۆکارانەی کەوا لە هەڵبژادنی ٢٠١٨ چەند کورسیەک لە دەست بدات و نەبێتەوە سەرۆک وەزیران.
لە لایێکی تر،لە ئەورپاو ئەمەریکا، لەبەر بەکار نەهێنانی حەبی سک نەبوون ، کۆندۆم منداڵدان بەستن و ئەو پارە زۆرەی حکومەت مانگانە دەیداتە دایک و باوکی منداڵان ،بۆ نموونە لە کەنەدا ئەو خێزانەی دوو منداڵی لە خوار هەژدە ساڵانی هەبێت ١٠٠٠ دۆلار مانگانە وەر دەگرێت. بۆ هەر منداڵێکی تریش ٥٠٠ دۆلاری ترخەرج دەکرێت. ئەو هۆکارانە وایان کردووە، لەدایک بوونی منداڵێ نۆێ بە رێژەیەکی بەر چاو لە ناو خێزانی رەوەندی موسلمان دەبینرێت. بە پێچەوانەی ئەو دیاردەیە، تاقەت نەمانی رۆژئاوایەکان بۆ منداڵی زۆرو بە خێو کرنیان ، لەلایێکی تر گەشەکردنی حەزی هاورەگەزی، وای کردووە، پێشبینی دەکرێت، لە ئایندە رێژەی کۆچبەر و پەناهەندە لە رێژەی دانیشتوانی ئەسلی ئەو ولاتانە زیاتر بێت.بۆیە سەر گرتنی مۆدیلی ئەو جۆرە حکوومەتانە زەحمەتە.
تهلیسمهکانیان بهتاڵ کردیهوه
جهنجهلوت!
بۆنی ڕیحانهی کزرو
عهتراوی گوڵهباخهکان
له شیعرێکا، وێنهی هاروت
*
مهرگی زۆران
ئهفسانهیی
به بێ بهقا
رهشاو ڕژاو عهتر پژا
له بهر پێی باڵندهی عهنقا
*
دیدگای نابین
له تۆپی کریستاڵ نغرۆ
رهشتر ئهبن، بێ سپێنه
ئهو سینانهش وێرانهتر
بێ گلێنه
*
له قهرهجهکانی بوخارستهوه
یا له زۆنی ئهلیزێوه
ههر کۆڕهوی ڕیتمهکانه
کێ دهزانێ
بۆ قهڵاته خاپوورهکهی
ئهخناتونه بێ سهرهکانه؟
*
تویتێك
کهوته ئهودیوی تۆڕی نێت
نهبینراوه..
جریوه بوو یاخود ریتم؟
بێدهنگ نێژراو
گۆڕی به عهنبهر تهنراوه..
چۆن دكتۆر جهمال نهبهزم ناسی وچۆن خهباتم كرد لهگهلیدا بۆ ماوهی نیو سهده
پاش ئامادهبوونم له كۆنفرانسی حهوتهمی پارتی دیموكراتی كورد له سوریا كه لهشاری عامودا سازكرا له ساڵی 1968، بۆم دهركهوت ئهو پارته له پرنسیبهكانی لایداوه، ودهستلهكاركێشانهوهی خۆم پێشكهش كرد لهگهڵ مام ئوسمان كه ئهویش بۆی دهركهوتبوو ئهو پارته كه دایمهزراندبوو وسهرۆكی بوو لایداوه له پرنسیبهكانی.
پاش ئهوهی مام ئۆسمان ڕهتیكردهوه پارتێكی نوێ دروستبكات پێم باشبوو سووریا بهجێبهێڵم بهرهو ئهوروپا چونكه دووچاری دهستگیركردن وڕاوهدوونان وئازاردان بوێنهوه بههۆی ئهوهی هاوههڵوێست بووم لهگهڵ مام ئوسمان، ولهكاتی ڕویشتنم بۆ ئهوروپا ژمارهیهك ناوی پێدام كه متمانهی پێیان بوو وهكو حمرش ڕهشوو كه خهڵكی باكووری كوردستان بوو و له ئهڵمانیابوو، ومهحمهد بهكر كه خهڵكی ڕۆژئاوای كوردستان بوو وله چیكۆسلۆڤاكیا بوو ومامۆستا جهمال نهبهز كه خهڵكی باشووری كوردستان بوو جگه له ژمارهیهكی دیكه له كهسایهتی كوردی كه له ئهوروپا بوون ،وله كۆتایی 1969 گهیشتمه ئهوروپا وبهشێوهیهكی بهردهوام پهیوهندیم ههبوو لهگهڵ حمرش ڕهشۆ وڕۆژانه دیدارممان ههبوو لهگهڵ كوردی ههموو پارچهكانی كوردستان كه له شاری بهرلین دهژیان وسهردانیان دهكرد، وههموو قسهكانیان هاوشێوه بوون تا ئهو كاتهی مامۆستا جهمال نهبهز سهردانی كردین، وپێش ئهوهی بگاته لای حمرش ئاگاداری كردمهوه كه جهمال كوردێكی زۆر نهتهوه پهرهسته ،ئهمهش وای كرد كه زۆرم خۆش بوێت پێش ئهوهی بیبینم ولهناخمدا پێم وابوو كه شتێكی لێ دهبیستم خواستهكانم تێر دهكات و ببێته مایهی دروستبوونی ڕێچكهیهكی نوێ كه ڕزگاركهر دهبێت بۆ گهلهكهمان لهو گێژلۆكهیهی كه دهمێكه تهیایدا دهژین ، وپاش گهیشتنی مامۆستا جهمال نهبهز وسڵاو كردن وتوێژممان كرد وله قسهكانیدا بۆم دهركهوت كه پێ وایه چارهسهر كردنی دۆزی گهلی كورد له ڕێگای سهربهخۆیی كوردستان دهبێت وپێ وابوو دامهزراندنی دهوڵهتی كوردی تاكه ئامرازه بهمهبهستی بهدهستهینانی ئاسایش وبهرقراری ودادپهرووهری بۆ گهلی كورد، وئهو قسانهی ناوبراو ئهوه بوون كه من بۆی دهگهڕام ، وپاشان دیدارهكانمان دووباره بوونهوه وگۆێم له بوچونهكانی دهگرت وچێژهم لێ وهردهگرت وخوازیار بووم ئهو ئامانجانه خهباتی بۆ بكهم .
ولهیهكێك له دیدارهكانمان دكتۆر جهمال باسی ڕێكخستنی كاژیكی KAJYK كرد وئامانجهكانی چهسپاندنی بزوتنهوهی نهتهوهی كوردی (كوردایهتی) له چوارچیوهی فۆرمێكی ئایدلۆژی وفهلهسفی .. داوام لێكرد شتێكی نوسراوم پێ بدات لهسهر ئامانجهكانی كاژیك وئهویش پهرتووكێكی پێ دام به ناوی (كاژیكنامه) كه لهماوهی یهك شهودا خۆێندمهوه ،سهرلهبهیانی ڕۆژی دواتر به خێرایی چووم بۆلای دكتۆر جهمال وپێم ڕاگهیاند كه ئامادهم بهشێوهیهكی تهواو وتا دواساتی ژیانم قوربانی بدهم بهههموو شتێكی له پێناو ئهم بیروباوهره مهزنه كه تهنها ئامانجی بونیادنانی دهوڵهتی كوردی نییه بهڵكو بههێزكردنی گهلهكهمان له ڕووی بیرهوه كه دهبێته مایهی پاراستنی دهوڵهتی كوردی له ڕووخان له داهاتوودا، وپاشان پهیڕۆ وپرۆگرامی ناوخۆیی كاژیكم بهوردی خۆێندهوه وداواكاری به ئهندامبوونم له كاژیك پێشكهش كرد،پاشان دكتۆر جهمال ناساندمی به ژمارهیهك له هاوڕێ له كاژیك وهكو پارێزهر كامل ژیر كه بهسهردانێك هاتبوو له كوردستانهوه وئهندازیار بروسكه ئیبراهیم وكهسانی دیكه .
وئاماده دهبووم له وانهكانی پرۆفیسۆر جهمال نهبهز كه له زانكۆی بهرلینی ئازاد پێشكهش دهكرد سهبارهت به زممانی كوردی، لهوكاتهوه ژمارهیهكی هونراوهی ههژار موكریانیم لهبهركرد كه پرۆفیسۆر جهمال نهبهز لهسهر تهختهكه دهینوسی وبۆ خۆێندكارهكانی وبه تامهزرۆییهوه شیدهكردهوه بهتایبهتی كاتێك دهگهیشته ئهو كۆپلیانهی كه دهیگوت تهیایدا به كوردی دهژیم وبۆ كوردایهتی دهمرم وله ناوگۆردا وڵامی پرسیارهكانم به كوردی وڵام دهدهمهوه وله ژیانی پاش مردنیشدا خهبات دهكهم بۆ كوردایهتی.
ودكتۆر جهمال نهبهز ژمارهیهك زممانی زۆر بهباشی دهزانی وهكو ئهڵمانی وئینگلیزی وفارسی وسینسكریتی وچهندین زممانی دیكهش، وسهبارهت به زممانی كوردی زۆر بهباشی ههموو شێوهزارهكانی دهزانی .
وهكو ئهوهی زانیم كه یهكهم بڕوانامهی كه بهدهستیهێنابوو له بواری فیزیا بوو له زانكۆی بهغدا له پهنجاكانی سهدهی ڕابردوو، لهوكاتهدا ژمارهیهك پهرتووكی زانستی نوسیبوو بهزممانی كوردی ،ویهكهم كورد بوو كه زممانی كوردی بهكارهێنا بۆ وانهوتنهوهی فیزیا ،ووشهی بازنی بهكارهێنا كه ژن لهدهستی دهكات وكردی به وشهیهكی فیزیایی كه بازنهیه، بۆیه ههر لهسهرهتاوه داهێنهر ونوێگهر بوو له زممانی كوردیدا .
ودكتۆر جهمال زۆر باسی پهیوهندیهكانی دهكرد لهگهڵ كوردهكان له بهغدا وباسی ئهوهی دهكرد كه لهدوای كاتی زانكۆ ئێواران له بهرگدرووی بهشیر موشیر كۆدهبوونهوه ودووكانهكه بوو به یانهی كوردی وناوی نرابوو (قیبلهتی هیواكانی كورد)، وناوبراو خۆشهویسترین كهس بوو له لای بهشیر موشیر چونكه ههموو جارێك بهشیر موشیر كاتێكی وتوێژی سیاسی ونهتهوهیی بههێز دروست دهبوو ههموو جاریك ئیبراهیم ئهحمهد وجهلال تاڵهبانی دهرئهكرد له دووكانهكهی ودهیگوت تهنها جهمال دهمێنێتهوه چونكه بهفهرمی جوداخوازه.
له ساڵی 1962 جهمال نهبهر بهرهو ئهوروپا ڕوویشت ویهكهم وڵات تهیایدا نیشتهجێ بوو سویسرا بوو، ولهیهكهم ڕۆژهوه میوان بوو لای میر كامهران بهدراخان كه تامهزروی پرسیاركردن بوو له دكتۆر جهمال نهبهز سهبارهت به ههواڵهكان وئایا ڕاسته كورد شۆرشیان كردووه لهبهرامبهردا دكتۆر جهمال باسی ئازایهتی پێشمهرگهی كردووه له شهڕكردن دژی سووپای عێراق و كاتێك ههردووكیان دهچن بۆ خهوتن میر كامهران خهوی لێناكهوێت بههۆی ههواڵه خۆشهكانی كه له زاری دكتۆر جهماڵهوه بیستبووی، وله نیوه شهودا میر كامهران دكتۆر جهمال خهبهر دهكاتهوه وپرسیاری لێدهكات ئایا پیشمهرگه تفهنگییان پێیه؟؟ له وڵامدا دكتۆر جهمال وڵامی دهداتهوه بهڵی تفهنگییان ههیه من له بهیانی وههتا شهو باسی شهرهكانت بۆ دهكهم له نێوان پێشمهرگه وسوپای عێراق ئایا دهكری به دار وبهرد شهڕییان كردبێ؟؟؟
بهم قسانهی دكتۆر جهمال ئاماژهی بۆ ئاستی لهدهستدانی متمانهی دهكرد كه له لایهن گهلی كوردهوه دروستبووبوو لهسهرههڵدانی شۆرش چونكه له پاش ڕووخانی كۆماری مههاباد له ساڵی 1946 وههتا شۆڕشی ساڵی 1961 هیچ شۆرشێك ڕووینهدا جگه له ڕاپهرینێكی لۆكاڵی كه هۆزێكی شاری جوانڕۆ له ڕۆژههڵاتی كوردستان ئهنجامیاندابوو، ئهمهش وای كردبوو كه ئهو میره كورده بێهیوا بێت چجای كومهڵانی خهڵكی كورد.
له ساڵی 1970 سهرهڕای ئهوهی سێ سیكولهرشیپی خۆێندنم بهدهستهێنا بهڵام له ههممان كاتدا ههڵگری باوهڕی كاژیك بووم كه وهكو سوفییهك بووم كه ئهوهی بۆێ دهگهرا دۆزیۆهتهوه .. بۆیه بڕیارم دا ئهو سكولهرشیپانه له ئهوروپا وهرنهگرم وبیدهم به خۆێندكاری كورد وبگهڕێمهوه بۆ كوردستان بهمهبهستی بڵاوكردنهوهی بیروباوهری كاژیك له ڕۆژئاوا وباكووری كوردستان ..وزۆربهی هاوڕێ كۆنهكانم سهریان سورمابوو وگلییان له ههڵسوكهوتهكانم دهكرد له ڕهتكردنهوهی سكولهرشیپهكان وبێ دهنگبوونم لهو شتانهی كه بیری لێدهكهمهوه، لهلایهكی تروه بههۆی ئهوهی كاژیك ڕێكخراوێكی نهێنی بوو ونابێت ئهندامهكانی ئهندامێتی خۆیان ئاشكرا بكهن بههیچ شێوهیهك بۆیه ههڵسوكهوتهكانم شیندهكردهووه.
وماڵئاواییم له مامۆستاكهم جهمال نهبهز كرد وبهرهو كوردستان هاتم .. له پێناوی ئهوهی ئازاد بم له جوڵهكردن بێ هیچ سانسۆر وبه ئازادانه شاری بهیروتم ههڵبژارد چونكه تاكه شوێن بوو كه سهرچاوهیهك بوو بۆ دیموكراسی وئاستی ئازادیهكانی له هیچ شارێكی ئهوروپی كهمتر نهبوو ونزیك بوو له كوردستانهوه ،وشاری بهیروت بوو به سهنتهرێك بۆ بڵاوكردنهوه وچاپ كردنی بڵاوكراوهكانی كاژیك وسهنتهرێكی گرنگ بوو بۆ پهیوهندی كردن به جیهانهوه له ڕێگای ئاژنسهكانی ههواڵ وباڵیۆزخانهكان ودامهزاروه نێودهوڵهتییهكانی دیكه كه بوونی ههبوو له بهیروت وبێ هیچ چاودێریهك لهو وڵاتانهی كه كوردستان داگیر دهكهن .. وبهشێوهیهكی بهردهوام پهیوهندیم ههبوو به مامۆستاكهم جهمال نهبهز وهیچ ههنگاوێكم نهدهنا بهپێ گهڕانهوه وبێ وهرگرتنی مۆڵهتی لێ وسهرجهم ئهركهكان بهپێ ڕێنموونی ئهو ئهنجامدهدرا ، له خۆرئاوای كوردستان وبهفهرمانی دكتۆر جهمال ڕێكخستنهكانی كاژیك دروستبوون وژمارهیهك ڕێكخراوی كۆمهڵایهتی وهكو لاوان ژنان وخۆێندكاران وچهندین ڕێكخراوی دیكه سهر به كاژیك دروستبوون وڕێكخراوی خۆێندكارانی لهههموویان چالاكتربوون وبهناوی یهكێتی خۆێندكارانی نهتهوهی كورد كاریان دهكرد وگۆڤارێكیان دهردهكرد بهناوی هۆشیاری وبهشێوهكی بهرفراوان بهدهستی بڵاودهكرایهوه له خۆرئاوای كوردستان، وله بهیروتهوه به پۆستهی فهرمی دهنێردرا بۆ ههموو جیهان ،وسهردانی خوالێخۆشبوو ژنهڕاڵ مستهفا بارزانیم كرد وبهشداریم كرد له كۆنگری خۆێندكاران له سلێمانی وخۆێندنگایهكی كوردیم دامهزراند له شاری بهیروت جگه له ژمارهیهكی تر له چالاكی كه ئهنجامدهدران به ڕینمونی دكتۆر جهمال بهمهرجێك بهناوی ڕێكخراوی خۆێندكارانهوه ئهنجامبدرێت نهك بهناوی كاژیكهوه تا بهنهێنی بمینێتهوه .
وله شاری دیمشق وحهلهب دهیان خۆێندكاری بوونیان ههبوو كه له باكووری كوردستانهوه هاتبوون بۆ خۆێندنی شهریعهتی ئیسلامی، وههموو ساڵێك زیاتر له ده خۆێندكار خۆێندنیان تهواو دهكرد وههموو ساڵێك زیاتر له ده خۆێندكار دهستیان به خۆێندن دهكرد له دیمشق وحهلهب وكارم دهكرد له ڕێكخستنی زۆربهی ئهو خۆێندكارانه لهكاژیكدا وهكو ههنگاوێكی یهكهم له بڵاوكردنهوهی ڕێكخستنهكانمان له باكووری كوردستان.
وله ساڵی 1975 ژمارهیهكی كادری كاژیك پارتێكی نوێ وئاشكرایان دروستكرد بهناوی پاسۆك له باشوری كوردستان ، وله ساڵی 1982 له سووریاوه بهرهو ئهوروپا رۆیشتم لهویهوه گهڕامهوه بۆ كوردستان لهڕێگای ئێرانهوه ولهساڵانی نیوان 1982-1984 وهكو سهركردهیهكی پاسۆك وفهرماندهیهكی مهیدانی هێزهكانی پێشمهرگه بهشداریم كرد لهشهڕ له جیاكانی كوردستان وهكو شهری پشتئاشان له 1-5-1983 .
ههمیشه خاوهن بیروباوهڕه نهتهوییهكان ههمیشه دووچاری ناڕهحهتی دهبوونهوه وڕووبهڕووی ههوڵێكی شكستخواردوو بووم بۆ تیرۆركردنم لهشاری كهرهجی ئێران وشههید ئیدریس بارزانی ڕێگر بوو لهوهێ دهستگیر بكرێم له لایهن ههواڵگری ئێرانهوه وگهیشتنم بۆ ئهوروپا، وله كۆتایی 1984 گهیشتم بۆ بهریتانیا ودهستم كرد به خهباتێكی نوێ لهگهڵ دكتۆر جهمال نهبهز وناوبراو هاندهرێكی نایاب بوو بۆ ههر جوڵانهوهیهك كه تروسكایی هیوای تهیایدا بێت بهمهبهستی گۆڕینی ڕێڕهوی خهباتی گهلی كورد له پێناو ئازادی وسهربهخۆیی وهكو ئهو كارانه :
1- له سالی 1985 دكتۆر جهمال نهبهز یهكێك بوو له دامهزرێنهرانی وسازكردنی كۆنگرهی نیشتمانی كوردستانی بهمهبهستی یهكڕیزی پارته وڕهوته كوردییهكان لهگهڵ ههریهك لهگهڵ ژهنهڕاڵ عهزیز عهقراوی ودكتۆر مهحمهد ساڵح كابووری ودكتۆر سهڵاح جهموور ودكتۆر موزهفهر باتۆمه وئهندازیار بروسكه ئیبراهیم وشیخ لهتیف مهریوانی ودهرویش حهسۆ شیخی ئیزیدییان وژمارهیهكی دیكه له كهسایهتی نیشتمانی لهههر چوار پارچهی كوردستان وههر یهكێكیان ئهركێكی ههبوو، وههڵبژێردرام وهكو سهرۆكی كۆنگرهكه ودكتۆر جهمال نهبهز وهكو ڕاوێژكاری یهكهمی كۆنگرهكه ههڵبژێردرا
2- له سالی 1988 دكتۆر جهمال نهبهز هانیدام بانگیشتنامهی نهتهوه یهكگرتووهكان قبووڵ بكهم بهمهبهستی لێكۆڵینهوه كردن له دیار نهمانی ههشت ههزار كوردی بارزانی كه له لایهن حكومهتی عێراقهوه ڕفێنرابوون له ساڵی1983
3- دكتۆر جهمال نهبهز ئهكادیمیای كوردی بۆ زانست وهونهر دامهزراند وئامادهی كۆنفرانسی دامهزراندنی بووم كه له شاری ڤیهننا له سالی 1991 سازكرا ،وژمارهیهكی گهوره له زانا وئهدیب وبیرمهند وهونهرمهندی كورد له خۆگرتبوو، وئهو ئهكادیمیایه چهندین بڵاوكراوهی بڵاوكردهوه وله لایهنی چاپخانهی فهرهاد ئازاد له سووید چاپ دهكران .
4- له ساڵی 1995 دكتۆر جهمال نهبهز داوای لێكردم ڕهزامهند بم له داواكاری پهرلهمانی كوردستانی له تارواگه كه له بهلجیكا بوو كه ئهندام بم لهو پهرلهمانه .
5- دكتۆر جهمل نهبهز داوای لێكردم كه بانگیشتنامهی عهقید موعمهر قهزافی قبووڵ بكهم وسهردانی بكهم له لیبیا.
6- له ساڵی 2000 داوای لێكردم بانگێشتی سهرۆكی حكومهتی ههرێمی كوردستان نیچیرڤان بارزانی قبوڵ بكهم وسهردانی كوردستان بكهم له ساڵی 2000
7- دكتۆر جهمال نهبهز دهیان سمیناری ساز كرد له سهرجهم وڵاته ئهوروپیهكان وبهشداریم كرد له زۆرینهییان ،وسمینارهكانی كه له لهندن سازكرابوون ههموویانم ڕێكخستوون وتۆمارم كردوون به ڕهنگ ودهنگ بهمهبهستی ئهوهی بیانخهمه ڕیزی پهرتووك ووتاره نایهب وزۆرهكانی كه وهكو سامانێكی نهتهوهیی ههمیشه زیندوو دهمێنێتهوه ،وژمارهیهكی لهپهرتووكهكانی له لهندن چاپم كردوون له نێوانیان پهرتووكی بیری نهتهوهیی كورد وپرسی نهتهوهی كورد به زممانی كوردی وپهرتووكی كورد ومێژوویان وكهلتووریان به زممانی ئینگلیزی.
8- دكتۆر جهمال نهبهز ئاماده بوو لهسهرجهم كۆنفرانسه گشتیهكانی كۆنگرهی نیشتمانی كوردستان ودواینییان كه لهساڵی 2009 سازكرا ،وله ههموو كۆنفرانسێك وتارێكی نایابی پێشكهش دهكرد ،وپاش ههموو كۆنفرانسێك سمینارێكی پێشكهش به ئامادهبووان دهكرد كه چهند كاتژمێرێكی دهخایاند وتایبهت بوو به بارودۆخی كوردستان.
9- دكتۆر جهمال نهبهز خواستێكی زۆری ههبوو سهردانی كوردستان تهنانهت ئهگهر بۆ یهك ڕۆژیش بێت وههموو جارێك كاتێك سهردانی كوردستانم دهكرد داوای لێدهكردم باسی ههڵوێستی پۆزهتیڤی سهركردهكانی سهبارهت بهو وبه بیری نهتهوهی بۆ بكهم ، وههوڵم له ڕێگای هاوڕییهكانمان له ههولێر وهكو شێخ ئهحمهد وله سلێمانی له ڕێگای پارێزهر كامل ژیر چهند جاریك ههوڵیان داوه لهساڵی 1992 وه كۆنگرهی نیشتمانی كوردستانی نوسینگهیهكی فهرمی ومۆڵهتی ههبێت له كوردستاندا بهڵام ههوڵهكان بێ سوود بوون ، ولهدیدارهكانم لهگهڵ سهركردایهتی كورد له میانی دواین سهردانهكانم بۆ كوردستان له ساڵی 2012 زۆر به گهرمی پێشوازیم لێكرا بهڵام پۆزهتیڤ نهبوون له ڕووی كرداروه، وداوای مۆڵهتی فهرمیم كرد بۆ كۆنگره لهمیانی دیدارهكانم لهگهل َ لوتكهی دهسهڵات وبهرزترین ئاستهكانی له كوردستان بهڵام تهنها به زارهكی ڕازی بوون وههتا ئێستا كۆنگره مۆڵهتی وهرنهگرتووه ،ودكتۆر جهمالم لهوه ئاگادار كردووه كه هیچ ههڵوێستێكی پۆزهتیڤیان نییه سهبارهت به ئێمه وبه بیری نهتهوهیی، ئهمهش وای له دكتۆر جهمال كرد كه دوودڵ بێت له سهردانیكردنی كوردستان بهتایبهتی پاش ئهوهی ههندێك ههواڵی پێگهیشت كه ههندێك بهرپرسی باشووری كوردستان ههواڵی ناڕاست سهبارهت بهو بڵاو دهكهنهوه، لهكاتیكدا ناوبراو ههزاران كیلۆمهتر لهوانهوه دوور بوو بهڵام پێشوازی فهرمی تهرمهكهی دكتۆر جهمال نهبهز بهڵگهیهكی یهكلاكهرهوه بوو كه ئهوان له دكتۆر جهمال وله بیری نهتهوهییهكهی دهترسان .
10- له ساڵی 1995 كاتێك كۆمهڵهی خۆرئاوای كوردستانم ڕاگهیاند دكتۆر جهمال نهبهز بهشداری كرد له چالاكیهكانی دامهزراندن وكاتێك كۆمهڵهكه هیچ نوسینگهیهكی نهبوو ماڵی شههید فهرهاد زین عهلووشی كردبوو به نوسینگه، ودكتۆر جهمال نهبهز وێنهی یادگاری گرت لهگهڵ ئهندامانی كۆمهڵهكه لهبهردهم نوسینگهی كاتی كۆمهڵهكه.
دكتۆر جهمال نهبهز كۆچی دوایی كرد لهكاتی ڕۆیشتنی بۆ كاركردن، كاتیك تووشی ڕووداوێكی هاتوچۆ بوو وئۆتومبیلهكهی لهناكاودا وبهبههێزی ڕاوهستا له ئاكامدا ناوبراو كهوت وپهراسووكانی شكان لهسنگیدا، ئهمهش بووه هۆی دروستبوونی ههو كه بووه هۆی كۆچی دوایی ،وناوبراو پێش ئهو رووداوه ڕهشه خاوهن تهندروستیهكی باش بوو ،دكتۆر جهمال تووشی ئهو ڕووداو بوو كاتێك له ڕێگای بوو بۆ كاركردن ودابین كردنی بژێوی ژیانی سهرهڕای ئهوهی تهمهنی 85 ساڵ بوو ،بهڵی دكتۆر جهمال نهبهز خاوهن تهندروستیهكی باش بوو وجهستهیهكی بههێز بوو وهكو كهسێكی وابوو كه له منداڵیهوه وهرزشی دهكرد وههمیشه چالاك و خاوهن هزرێكی زیندوو بوو وخێرا بوو له جوڵهكردن وهكو گهنجێكی 20 ساڵان ،وئهگهر ئهو ڕووداوه ڕهشه نهبوایه ئهوا تهندروستی یارمهتیدهر بوو سهد ساڵی تریش بژی، ئایا ئهركی حكومهتی ههرێمی كوردستان نهبوو موچهیهكی خانهنشینی بۆ خهرج بكات تا بژێوی ژیانی دابین بكات وناچار نهبێت كار بكات لهو تهمهنهدا ،ودهبوایه ههموو تواناكانیدا تهرخان بكات بۆ نوسینهوه كه تهرخانكرابوون بۆ ئایندهی گهلی كورد سهرهڕای ئهوهی من دڵنیام كه ههر موچهیهكی خانهنشینی ڕهتدهكردهوه چونكه دكتۆر جهمال كهسێكی ناوازه بوو وههرگیز ڕازی نهدهبوو كهس بژێوی دابین بكات ، وپاش كۆچی دوایی دكتۆر جهمال نهبهز له 8-12-2018 نامهم نارد بۆ ژمارهیهك بهرپرس له حكومهتی ههرێمی كوردستان وسوپاسم كردن له پێشوازیكردنی به فهرمی له تهرمی دكتۆر جهمال نهبهز له 22-12-2018 وئهو وتارانه كه لهفرۆكهخانهی ههولێر وتران سهبارهت به خهباتی ونوسینهكانی، ئاماژهشم پێكرد لهنامهكانم كه ئهوهی دكتۆر جهمال بهجێهیشتووه سامانێكی نهتهوهییه لهڕووی زمانهوانیهوه كه خاوهن زمانێكی پاراو ولهڕووی بۆچونه ناوازهكانی له بیری نهتهوهیی كورد ،ونوسینهكانی شایانی ئهوهن گهشتاندنی بۆ بكرێت وبهشێك بێت له پرۆگرامهكانی خۆێندن بێت له خۆێندنگا وزانكۆكان چونكه پهروهردهكردنی مرۆڤ گرنگتره له دروستكردنی دیوار وهۆتیلهكان.
من ودكتۆر جهمال وتوێژی زۆر دوورودرێژممان سهبارهت به پرسه تایبهتهكانی به گهلی كورد وكوردستان وبزوتنهوهی ئازادی خوازی كورد كه دكتۆر جهمال خوازیار بوو جێبهجێ بكات، وله خودا داوا دهكهم پاش كۆچی دوایی جێبهجێ بن تا ڕووحی ئاسووده بێت .
من له ئێستادا زیاتر له 400 نامهم لایه كه دكتۆر جهمال بهدهستی خۆی نوسیوێتی كه سامانێكی نهتهوهییه وبههایهكی زۆر ههیه ،وئهوهی من نوسیوهمه تهنها چهند دێڕێكه وههر پهراگرافێكی لهم نوسینهم دهتوانرێت بكریت به پهرتووكێك.
وچۆن مام ئۆسمان مامۆستام بوو له ساڵی 1961وه دكتۆر جهمال نهبهزیش مامۆستام بوو له ساڵی 1969وه وههردووكیان وهكو شاخ بههێز بوون به بیری نهوتهوهییان سهرهرای ئهوهی نهیانتوانی ئهوه جێبهجێ بكهن كه باوهڕییان پێ بوو له ئازادی بۆ كورد وسهربهخۆیی بۆ كوردستان، بهڵام ئهوهی گرنگه ئهو وڵاتانهی كه كوردستانیان داگیر كرد نهیاتوانی ههڵیانخهڵهتێنێت وههرگیز بیریان له پاشگهز بوون وسازش كردن نهبوو له دۆزی گهلی كورد لهكاتێكدا كهسانێك ههن كه نهك سازش دهكهن بهڵكو خۆیان وگهلهكهیان دهفرۆشن له پێناو دهسهڵات وپاره ،وبههۆی بههێزییان ڕووبهڕووی ناوزڕاندن بوونهوه لهو دهوڵهتانهی كه كوردستانیان داگیركردووه بهمهبهستی كهمكردنهوهی بههاكانیان ،وسهرهڕای ئهوهی دووچاری بوون ههمیشه به پاكی مانهوه وبهكورتی وهكو ئاڵتونی عیاری 24 وابوون كه له ئێستادا بوونی نهماوه .
وله كۆتاییدا باسی ئهوه دهكهم كه پرسیاری ئهوهم له ههردووكیان كرد كه ڕا وبۆچوونیان چیه لهسهر یهكتری ، مام ئۆسمان وتی دكتۆر جهمال نهبهز كهسێكی نهتهوهییه وكوردێكی پله یهكه بهڵام تۆزیك ڕهقه، ودكتۆر جهمال نهبهزیش وتی مام ئۆسمان نهتهوهییه وكوردیهێكی پله یهكه بهڵام تۆزیكی ڕهقه ،بهم شێوهیه ڕاوبۆچوونیان یهك بوو لهسهر یهكتری وهكو ئهوهی دوو ڕووی یهك دراو بن وههردووكیان ڕهق بوون بێ سنووری له داواكردنی مافهكانی گهلی كورد سهرهڕای توندبوونیان بهرامبهر به دوژمنانی گهلی كورد بهڵام مامهڵهكردن لهگهڵیان زۆر خۆش بوو وشێوازی قسهكردنیان لهگهڵ هاوڕێ كانیان بهچێژ بوو وههمیشه زهردهخهنه لهسهر لێویان بوو ئهمهش وای كرد ههر كهسێكی ئهوانی ناسیبێت خۆشیویستوون.
وهیچم لهدهست نایهت تهنها سهرم بنوێنم لهبهردهمیان وهكو دوو كهسی مهزن كه ههرگیز ناتوانم لهیادیان بكهم بهدرێژایی ژیانم ،ههزار سڵاو له گیانی پاكیان وجێگایان بههشت بێت وخودا ئارامی ببهخشیت به خانهوادهكانیان وهاوڕییهكانیان بههۆی لهدهستانیان كه ههرگیز قهربوو ناكرێتهوه ..
د. جهواد مهلا
سهرۆكی كۆنگرهی نیشتمانی كوردستان
لهندەن 8-1-2019
داری ئازادی بە خوێن ئاونەدرێ …. سەربەخۆیی بێفیداکاری ئەبەد سەرناگرێ
پیاو ئەبێ بۆ مردنی خۆی لەمردن سڵ نەکا…هەر بڕوخێ بەس نییە تاکو نەسەندرێ نادرێ.
ڕەوانت شاد فایەق بێکەسی شاری هەڵمەت و قوربانی، ئەوە هەر دوێنێ بوو وەک مێژوو قەڵەمەکانی ئەم شارە بۆ ئازادی ووشەی بەرخودانیان دەکردە نێو پەیڤەکانیانەوە بۆ ئەوەی گەلێک بە ئاگا بهێننەوە لە بەرهەڵستکاری بەرامبەر ڕەقیبەکان، ڕەقیبێک بە ئازار و کوشتن و زیندانی کردن تەقەلای زۆردا خواستی ئازادی لە ناخی خەڵکدا خامۆش و دەستەمۆ بکات، ئەنجام و ئاکامی ئەو مێژووە خوێناوییە خاڵی کۆتایی بۆ مردنی ڕەقیبە دەست بە خوێنەکانی ئەو ڕابردووە دانا و خواستی ئازادی تاک و کۆمەڵگە بە گەشی مایەوە و خامۆش نەبوو ، بەردەوامیش دەبێت لە هەنگاوەکانی بۆ هەرچی گەیشتن بە دوا وێستگەی خۆی لە هەڵمژیینی ئازادییەکی بێ قەید و شەرتتدا.
ئەم خەڵکە بە درێژایی چەندین دەیە ڕاهاتووە لە بەرگریی کردن بەرامبەر هەر سانسۆرێکی سیاسی دەسەڵات کە بزانێت سنور بۆ ئازادیە سیاسی و مەدەنیەکانی دادەنێت. کێشەی گەورەی شۆڕشی چەکداری کوشتنی دەسەڵاتێکی چەکدار و هێنانی هەمان چەک بەدەستە بەڵام لە فۆرمێکی جیاوازدا بە نەتیجە لە درێژمەودادا دەچێتەوە سەر هەمان فۆرمی پێشوتری ئاراستەکراو کە شۆڕشی چەکداری بەڕووداکرا. هەڵەی جەوهەری لەم یاریە ئاگرینەدا بە جیا لە ئازارە جەستەیی و ڕووحیەکەی نە بوونی دیدگا گەلێکی ڕۆشنە کە شەقامی تێدا ئاراستە بکرێت، دووبارە بوونەوەی ئەم گۆڕانکاریە لە یەکچونانە ئەو ڕاستیەمان بۆ دەردەخات ئێمە خاوەنی روئیایەکی ڕۆشنن نین بۆ گەیشتن بە خواستەکانمان لە پەیوەند بە ئازادی تاک و کۆمەڵگە.
بەشەرەکان لە کۆمەڵگەی ئێمەدا بە درێژایی ژیانی سیاسیی و بگرە کۆمەڵایەتیان ئازادییەکانیان سنور بۆ کێشراو بووە ، سنورێک بەخواستی دەسەڵاتی سەردەست و کلتوری بۆ ماوەی پڕ لە نابەراری بەڕووی جێندەردا ، وەک چۆن مێینە پشکی شێری پێبڕاوە لە پرسی ئەخلاقدا هەر ئاماژە پێدان و ڕەخنەیەک بەرووی ئەم فۆرمە سەقتەدا سنوربەزاندنی ئازادیی کۆمەڵگەیە و دەبیتە حاشیەو مۆری نابووتی بەدەستی نابووتخوازان بەڕوودتدا دەکرێت، ئەم تەوق و سنوربەندیانە پێویستی بە خەڵکێکی هوشیارە ڕێنسانسێک بخوڵقێنێت کۆی پرسەکانی ژیان بە شێوەیەکی سەردەمیانە ببێت بە بەرکەوتەی هەڵسوکەتی تاکەکانی کۆمەڵگە. لێرەوە ڕەهەندە سیاسیەکان وەکو چۆن لە جیهانی دۆگما و کورت بینیدا پەیوەندییەکی ئۆرگانی لەگەڵ ڕووحی کۆمەڵگەدا هەیە، هەر هەڵسوکەوتێکی تەندروست بۆ کایەی سیاسی دەبێت بە فۆرمی موعجیزەی دوور لە مەنگق، کەواتە ئەوەی ڕوودەدات دووبارەیە و گریمانەیەکی چاوەڕوان کراوە و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش لە ناوەڕاستی ئەم دیدگایەدایە و کۆت و بەندەکان لەوە دژوار و ئالۆزترن کە من بتوانم بە چەند دێڕێک گوزارشتی پێبکەم.
هەر بۆیە ئەوەی لە سلێمانی ، هەولێر یان هەر جێگەیەکی ئەم ناوچەیە ڕوودەدات بە شێکن لەو پاشخانە فیکر و سیاسیەی خەڵکەکانی بەڕوویدا بوونەتەوە، کێشەی سەرەکی ئەم ڕێگری و ڕاپێچانە هەردوو بەرەیە . لەم ناوچە گۆشەگیرەدا دەست بردن بۆ سیاسەت و گرتنە دەسەڵات مەقاشێکی گەرمە دەبێت بەزاناییەوە دەستی بۆ بەریت، چونکە هەموو سوچێک ئەکرێت جێ دەستی سوتاوتی پێوە دەرکەوێت، ئەم چزەیەش ئازار بەخشە بەڵام نەسوتانی نانەکە پێش هەر ئازارێکە. بۆ ئەوەی تێبگەین دەبێت دەست بۆ باشترین ڕەهەندی سیاسی بەرین بۆ هەرچی کەمترین بەریەککەوتنی سیاسی ناتەندروست بەرۆکت بگرێت، ئەگەر ناسیونالیسستی دەبێت پێگە بنچینەیەکانی ئەم پرسە بە هەند وەربگریت داڵدەی هاوخوێن و هاوزمانەکانت بەشێک دەبێت لە ئاکاری سیاسیت هەر ڕێگرییەک بە ڕوویاندا بەتاڵتدەکاتەوە لەو ڕەهەندەی خەباتی بۆ دەکەیت، بۆ ڕەهەندە دینی و ئیشتراکیو دیموکراتیەکان و ئەوانی دیش ڕاستە.
ئەنجامی ئەم ئارگومێنتە کورتە تەنها دەبێت پرسی لێک تێگەشتن بکرێتە بنەما بۆ هەرچی کەمترین بەریەکەوتن ، نە دەسەڵات ببێتە سوارەی بەر لەشکر و دەرودراوسێ هەرچیەک بفەرموون ئێوەش بەجێیبهێنن نەوەک بەرامبەریش خوێندەوەیکی قوڵ بۆ بارودۆخەکە نەکات و دووربێت لە پرۆکسی و گوزارشت بە پرسی ژینگەی سیاسی خۆی بکات.
ئەم بەریەک کەوتنانە بەشێکی دانەبڕاون لە دونیای سیاسی ئێمە ، هەر گرتن و ڕاپێچکردنێک لە دەرەوەی یاسا و ڕێکارەکانی بەر ڕەخنە دەکەوێت و پێشێلی ئازادییەکانە، کارێک مەکەن فایەق بێکەس زیندو بکەنەوە و فۆرمی ڕەقیبی خۆماڵیتان بەباڵاتاندا بپۆشێت، ئەو دارەی بەخوێن ئاوتاندا خەریکە بەدەستی خۆتان دەیبڕننەوە و مام جەلالیش لە ئارمگاکەی ڕادەچڵەکێنن!!
له شهختهبهندانی دڵم
چی لهو ئیشقه گڕه بكهم
سهما له سهر نهكهرۆزكا
له ئافاتخانهی دووریمان
چ له ڕایهڵهی بێسیم كهم
نهتوانێ مهودا كورت بكا و
خانهی مۆزهخانهی قامهت
به یهكهوه گرێ بدا
……………………..
له پهرژینی نیشتیمانێ
ههڵاتووم و
تاریكستان بینه قاقای لێ تهنیوم
ئهتۆیش دڵم
له خهیاڵدانی ماڵێكا ، دهستهمۆ بووم
ڕێژنه فرمێسك
له سێڵاوی خۆیم دهنێ
كهچی له بهردهرگای پێتا، كڕنووش بهر و مشتێ گڵم
……………………………….
پهروانهكهم…
خۆت مهڵاسده
له نێو سپی بهفری وڵات
له نێو كۆڵانه تاریكهكانی زستان
له نێو میترۆ سهوزهكانی چراخانا
له نێو پهرداخهشهرابی مهست نهبوونمان
خۆت مهڵاسده ….
له نێوانی ڕهنگی پرچه قهترانییهكانی درهختت
له زهماوهند ، جهنگی ئهشقت
له خهرابات ، نسرمی پڕ خۆشهویستت
له نێو دهنگی جریوهی چۆلهكهیهكا
خهونهكانمان
دهنێو دهست و پهنجهتا نێ
چرۆ بكا بۆ ههبوونمان
………………….
دێم و له قریوهی تۆیا
ئاههنگی بوونم دهگێڕم
تاڵه ڕهشی زوڵفت بكه
به قهنارهی گهردنی من
به قهد و قامهتی جوانتا ههڵمواسه
له داڵانی بهر سینهتا
جێ پهنجهی ڕچیوم كهوه
هێشتا به لهشی تهزیو و كڕێوهی تۆ
ڕانههاتوون
گهرم گهرم ڕایانموسه
………………………….
پێكهنینم ….
به قهد دیواری گاردیمۆین ههڵواسیوه
ئهشكم له توێشووی سهفهری ئهمجارهی بهفر كردهوه
ههر له ئهزهلهوه دهڵێی
له تهك ئاوازی ئهوینی تۆ ڕایی بووم
له سهر نهخشهی نیشتیمانی دڵی منا
پێكهنینت بوونه پایتهخت
له دهرگا و پهنجهرهكانی كهمفۆرتهوه شۆڕبوونهوه
له ههنگاوی وڕكگرتووم
دیاره شێتێكی خۆرسكیم ، وا به باڵای تۆیا ههڵچووم
………………………
سهمای سهرما و شنهی باوهشتم بۆ راخه
به جاجمی حهیرانهكانت دامپۆشه
باسهر خهوێ
له تهك باوڵه ڕهوڕهوهكهوه بشكێنم
تۆ ئهمێستا
له كهناری گریانی ههنسكی منا ، پشووتداوه
یان هێشتا بهدهم خهمهكوتكێی سهماوه
كۆتهڵ بۆ ژوانی دادێ دادهبهستی
منیش ههر ڕێبوارێ بم و ههرمێكانی بهر باخهڵت ، بتهكێنم
……………………………
به باڵای گۆڕی دایكما بمشكێنه
ههر كات كه شهو له خهو ههستا
با بهسهرما ڕاببوورێ
تا بهرهو خوار بۆ لای باوكم ههنگاو دهنێ
ههر عهوداڵی سۆراغم بێ كه لێی ون بووم
له بهر پێیهكانی خۆتا
وهك چیمهنی باخچهی بهر ماڵان رامبخه
تا پێت به چقڵی ساراكان زامار نهبێ
ههر دوێنێ بوو
به میوانی بۆ بیابانی لماوی و ئهبهدیهت و نهمانم چووم
………………………………
كوڵمهكانت بوونه ههوره گرینۆكهی
تێكئاڵاوی ڕهش و سپی
بوون به نۆڤێلت بوون به ڕۆمان ، به چیرۆكی ئهفسانهیی
له تهنیشت لێوهكانتهوه خهیاڵدانی ماچم دهفڕێ
له قایهغی نغرۆ بوونم كپبوویتهوه
له میحرابی برۆكانت ، له گومهتی مهمكهكانت
شهوی تاریك حهشارمده
با شیعرهكانم پێ نهگرن ، یاخی نهبن ، چڕنووك به گهردنتا نهكهن
باسی خهونی گێلاسیت كرد ، تهواو نهبووی
ههر زۆر زوو بوو ، بۆ لای زارۆكان چوویتهوه
…………………………….
نمه نمی سپێدانێ
تارمایی ئاونگێ دێنێ
دهنگی ههنگاو دهكرتێنێ
كاوڵاشێ به ناخا دهكا
چرپهی ماچێكیش جاڕ دهدا
دۆزهخی باڵا واڵا كا
ده فێرم كه ئهمجارهیان چۆن بێمهوه
چۆن باڵبگرم بهرهو مهزار ههڵفڕمهوه
كه هاتمهوه چۆن سهما فێری باڵات كهم
كهی زڕبوونی خهو خهفه كهم
ئهمه شیوهنی تهمهنمه
له گهڵم به ، با باهۆزمان له دیدار بێ
نازانم نا ، ئیتر چۆن مهی بهرم دهدا
………………………..
كهوتمه خهرهندی ژیان و
به دووكهڵی قانگهكانی جگهرهتا
خهمی سووریم بۆ دهنێری
كه تۆ ئاگر له جهستهی سڕكم بهر دهدهی
دهسوێمه نێو مهجمهرێك و دهبمه ژیلهمۆی ژیانێ
هاواری ژان نهبڕایهوه
به ئاوهزی سپیم ئاشنا
خهم دهبێتهوه سهر چۆپی و ئاوازی كۆتهڵ دهگێڕێ
جگه له من و بهفر و ئاگر ……
هیچ شك نابهی بۆ هێورێ
تهنها ساتێ گوێ قوڵاغ به
سهدای نییه جگه له شین و گریانێ
Limburg _ Deutschland
11 _ 01 _ 2019
—
خەڵکی کوردستانی عێراق، لە شەستەکانەوە تا ئێستا، فێڵی سیاسیی و درۆی سیاسییان لەگەڵدا دەکرێ. بێئومێدیی و بێ متمانەییەکی زۆر دروست بووە و خەڵک بە تەواویی ماندوو بووە. هەر حیزبێک لە شەستەکان بە دواوە، دروست بووبێت، لینکێکیان بە مەلایی و جەلالییەوە، هەبووە. باشتریین و زەقتریین نموونە، کۆمەڵەی رەنجدەران، ئەو رێکخراوە مارکسیستییە-شێخ مێنتاڵیتییە بوو کە راستەوخۆ، گەورەتریین درۆی سیاسیی لەگەڵ دەیان هەزار لە گەنجان و خەڵکانی چەپ و ئازادییخوازی کوردستاندا، کردووە. هەر لە دروستبوونی کۆمەڵەوە لە سەرەتای حەفتاکاندا، ماستەرمایندەکەی، تاڵەبانیی بووە و کۆمەڵێ نوخبەی خوێندەواری ئەفەندیی و گەنجی شێخزادەی ئەو سەردەمەی، تێدا زەرع کردبوو. خاڵە شەهاب، ئەنوەر، جەعفەر و فەرەیدوون عەبدولقادر، جگە لە واجیهەیەک بۆ شاردنەوەی مانیفێستە سیاسیی و کولتوورییەکانی تاڵەبانیی، جگە لە شاردنەوەی مەغزای تاڵەبانیی روو بە خەڵک، ئەوان هیچ کارە بوون.
تەنیا سیاسییەکی گەنج لەناو کۆمەڵەدا، دوای لە سێدارەدانی سەرکردەکانی کۆمەڵە، بەجدیی و بە ئەجێنداوە، پێچەوانەی سیاسەتەکانی مام جەلال جوڵابێتەوە، شەهید ئارام، بوو. بێگومان، کوشتنەکەیشی هەزار و یەک گومانی لەگەڵ خۆیدا هەڵگرتووە و هیچ کام لە لایەنگرەکانیشی جورئەتیان نەکردووە، پیلان و پلانی کوشتنەکەی، بۆ رای گشتیی، روون بکەنەوە. بەدەستی جاشەکانی بەعث، شەهید کرا، بەڵام بە دڵ و بە ویستی ئەوانە بوو کە کوردایەتیی ئەفەندییان لەژێر جامانەی چەپ و فەرەنجیی مارکسیزمدا، دەکرد.
سەرەنجام، دەرکەوت، کۆمەڵە و بزوتنەوە و خەتی گشتیی، دواتر کۆمەڵە و شۆڕشگێڕان، جگە لە تاکتیک و ستراتیژی یەک شەخص، ئەویش تاڵەبانییە، وەکو سیاسییەکی موحەنەک(sophisticate ) و پڕ ئەزموون، شتێکی تر نەبوون. ئەو هەموو خوێن، ئیعدام و زیندانیی و قوربانییانە بە ناوی چەپ، مارکسیزم، ماویزم، کرێکار و زەحمەتکێشی کوردستانەوە، بۆ رزگاریی نیشتمانیی! و بازرگانیینەکردن بە کێشەی سیاسیی کوردەوە، دژی بنەماڵەی بارزانیی و دژی فیۆدالیزمی کوردایەتیی( دەرەبەگایەتیی) لە لاوان و گەنجانی حەفتا و هەشتاکانی کوردستان رۆیشتن، بۆ ستراتیژ و ئەجێندای مام جەلال، بوو. پەمپی ئەو هەموو قوربانییانە، لەژێر سەری رائیدی تەکییە و شێخە سیاسییەکانی کوردستاندا بوو کە ناوی رائیدی کوردایەتیی ئەفەندیزم ( الافندیة)ی لێدەنێم.
دوای تەصفییەکردنی ئارام، شەخصی نەوشیروان موصطەفایش-نم، بە رەسمیی و بە ئەجێندایەکی ستراتیژییەوە، لە لایەن تاڵەبانییەوە، تەعیین کرا و مەئمورییەتی کۆنترۆڵکردن و جڵەوگرتنی ئەو گەنجە چەپ و یاخییانەی ناو کۆمەڵەی پێ ئەسپێرا کە سەریان بۆ تاڵەبانیی، نەدەلەقاند. بە کورتییەکەی، کۆمەڵەی رەنجدەران، جگە لە درۆیەکی زۆر گەورەی سیاسیی و کەیدی موحەنەکەکانی کوردایەتییە ئەفەندیزمەکە لەهەمبەر ماڵی بارزانیی( کوردایەتییە کۆنسێرڤەتیزمەکە)، شتێکی تر نەبووە. کاتێکیش لە دەیە و نیوێک کەمتر، رۆڵی ئەو مەئمورییەتە بە ئاکام گەیشت، کۆمەڵەیان بۆ ئەبەد، ناشت و بەشێکی زۆریش لە قیادییە جەلالییەکانی کۆمەڵە، ئێستا بوونە بە میلیاردێری مافیا و لەگەڵ ماڵی بارزانییدا شەریکی بیزنسی نەوتفرۆشتنن و بەیعەتی بەردەوامی پێدەدەن.
ئێستا، بەرەی کوردایەتییە ئۆریجناڵەکە( بارزانیی) سەری هار و ماری لە پۆپۆلیزمی سیاسیی تێدایە. حیزبی شیوعیی و یەکگرتووی ئیسلامیی، وەکو سەروپێ، لە قازانی کوردایەتییەکەی بارزانییدان. هەروەها لە نوخبە عەلمانیی و تەکنۆکراتە موبایەعەچییەکانەوە بیگرە، بۆ نووسەر و رۆشنبییرەکانمان!، بۆ مەلایانی ئایینیی و نوخبە موهەڕیجەکانی کورد کە رانتی ویلایەتی رەیعیی، کەرامەتی مرۆییشی لێئەستاندوونەتەوە، بۆ صەدان هەزار دەربار لە کادیرانی سیاسیی حیزبە جۆراوجۆرەکان( لە راست و چەپ) تا بە عولەما و فوقەهاکانی هەموو پارادایمەکانی کوردایەتیی دەگات، هەموویان، بە کۆرس بۆ ماڵی بارزانیی و خورافاتە نەتەوەیی و بیزنسە جۆراجۆرەکانی وەکو ریفراندۆم و سەربەخۆیی ئابووریی، قییڕەقییڕیان بە کەشکەلانی فەلەک دەگات و مۆبەڵایزی سیاسیی بۆ مەرجەعی خورافیی سیاسەتی کوردیی، دەکەن. بە کورتییەکەی، پارتیی بیزنسێکی زۆر زییرەکانە و جوان دەکات بەناوی پۆپۆلیزم و جەماوەرییبوونەوە، سیاسەتەکانی خۆی تەواو، ئۆرگەنایز و سێنترەڵایز، کردووە.
لەبەرەکەی تر( ئەفەندییەکان)، ئاڵای شۆڕش-ئاش لە هەشتاکاندا، جودا بووەوە، دواتر گۆڕان جودا بووەوە یان وەکو کۆمەڵە، دروستیان کرد! دەی هەر ئێستا، ئەو گۆڕانەی خەڵکێکی زۆر، ئومێدی پێی هەبوو کە لە رێگەی فشاری جەماوەریی و پارلمانییەوە، دەتوانێ ژیانی خەڵک باش بکات و عەدالەتی کۆمەڵایەتیی، کەمێک بەرقەرار بکات، تەنیا ژیانی هەندێ سیاسییان لە حیزبەکەی خۆیان و ماڵباتی نم، گۆڕیی. وێڕای ئەوەی گۆڕان، دارێکی بەدەستەوەیە هەردوو سەری پیساییە ( بەشدارییکردن و نەکردن لە حکومەتدا)، نەک هەر نابێتەوە بە گۆڕانی ٤ ساڵ لەمەوبەر، بەڵکو “نم”ش بمایە لە ژیاندا و ئەم بێ فیکریی و بێ بەرنامەیی، بێ روئییەیی و بێ روئیاییەی، ئەم پاسیفیست و بێ جورئەتییەی هەروەکو ئێستا دەبوو. بە کورتییەکەی لە هەموو مێژووی سیاسیی کورد لە عێراقدا، هیچ حیزبێک وەکو گۆڕان، ئیستیحماری( کەرکردن=کەراندن) شەقامی ناڕازیی نەکردووە و سواری شەپۆلی ناڕەزایەتییەکانی خەڵکی کوردستان، نەبووە. قەومی ئاشیش، نییوەی عەڕابی پارتیین و نییوەکەی تر، بە دەستی دوو خزمەتی ئەجێنداکانی فاشیزمی کوردایەتییە ئەصیڵەکە دەکەن.
هیچ ئۆپۆزیسیۆنێکیش ئەوەندەی گۆڕان، زەبری کاریی لە خەباتکردن بۆ عەدالەتی کۆمەڵایەتیی، نەداوە. یەکێتیی ئەگەر چەند قیادییەکی بەرهەم هێنابێت کە لێرە و لەوێ خۆیان بۆ پارتیی ساغکردەوە، ئەوە بەشێکی زۆری قیادەی گۆڕان و کادیرەکانی، موبەلیغ، موطیع و سامیعی پارتیین. هاوکات، ئەوەندەی پارتیی لەماوەی ئەم چەند ساڵەدا، مورتەزیقەی لەناو گۆڕاندا، زەرع کردووە( ئیخوانییەکان و نەتەوەییەکان)، لە شەستەکانەوە تا ئێستا، هیچ حیزبێکی ئەوەندە بە خێرایی و بە کارامەیی، خەرق نەکردووە. وێڕای خەرقکردنی گۆڕان لەلایەن، یەکێتییەوە. ئەم پرسیارانە بۆ ئەو شوێنە خۆیان دەکوتن، ئەی نن، چۆن خەرق ناکرێ بەو هەموو بەتاڵیی و بێفیکرییەوە، بەو هەموو کەلێن و شاشییەوە و سەرەنجامیش بەو هەموو پۆپۆلیزمە لیبراڵییەوە؟
وێڕای ئەوەی پۆپۆلیزم، مەرج نییە هەمیشە رەهەندی نێگەتیڤی هەبێت، بەڵکو زۆر جار سیاسییەکی عەقڵانیی، دەتوانێ لەپاڵ شەپۆلی پۆپۆلیزمدا، ئەجێندا سیاسییەکانی خۆی بە قازانجی بەرنامە و فیکری سیاسیی خۆی، بۆ خزمەتی گشتیی، ساغ بکاتەوە. کارەسات ئەوەیە پۆپۆلیزم لە کوردستان کە زۆریینەی خەڵک بە گاڵە هاتوون لەم چەتەگەرییە ئابوورییە و لەم مافیایانەی کوردایەتیی، بۆ قازانجی گشتیی و خەڵک، نییە. سەرەنجام، پۆپۆلیزمەکەیان بۆ بنەماڵەکەی خۆیان، کوڕەکانی خۆیان، بیزنسەکەی خۆیان و بەرژەوەندییە شەخصیی و حیزبییەکانی خۆیانە.
با واقیعیی بیین و خاڵ لەسەر حەرفەکان دابنێنین. لە توێژیینەوەی ئەکادیمییدا، ئارێشەیەک هەیە پێیدەگوترێ “گرفتی لێکۆڵیینەوە= Research problem”، ئەم گرفتە لە توێژیینەوەدا بەو کۆنتێکستانە دەگوترێ لە رووبەرێکی گەورەدا( لێرەدا سیاسەتی کوردیی، مەبەستە) دەنگ و رەنگیان هەیە، بەڵام سەریان بۆ بییرکردنەوە و ئاراستەکردن، نییە. گرفتی توێژیینەوە لە سیاسەتی کوردیی، گرفتێکی ثیۆریی، مێژوویی، فیکریی و مەعریفییە. دەبێ مێژووەکەی، کارکردەکەی و ئاوەزە سیاسییەکەی سەرلەبەر هەڵتەکێنێت و ئاڵتەرناتیڤێکی سیاسیی رۆشن بەدەستەوە بدەیت. ئەم گرفتە( لێرەدا توێژیینەوە و قسەکردن لەسەر کوردایەتیی) پێویستی بە عەقڵی گەورە، تۆلێرانس، بەرچاوڕوونیی و جەرائەت هەیە کە کۆی تانوپۆی ثیۆریی و پراکتیکیی ئەم گرفتە( ئەم ئایدیۆلۆژییە) بەسەریەکدا بهاڕێت و تەقدیسی مێژووە پڕ لە عەمالەتە ئیقلیمییەکەی بشکێنێت و پرۆژەیەکی نیشتمانیی( نەک فاشیزمی نەتەوەیی) سەردەمییانە، بۆ پێکەوەژیانی گەلی کورد و گەلانی ناوچەکە، لەبری فاشیزمی کوردایەتیی، رۆ بنێیت. دەرمانی سیاسیی و فیکریی ئەم گرفتە نەدۆزرێتەوە، نەک هەر نن، هەر حیزبێکی تر لە کەشوهەوای پۆپۆلیزم و پزدانی حیزبەکانی کوردایەتییدا، پەیدا ببێت، نەک ئەوەندەی گۆڕانی پێناکرێت، بەڵکو ناتوانێ بە نییوەی ئەو رێگەیەش بگات کە گۆڕان پێیدا دەڕۆیشت.
نم، بەو هەموو جەبەروتەیەوە، بەو هەموو کاریزما عەسکەریی و سیاسییەیەوە، صەدان کادیری عەسکەریی لە دەور بوون( لە گۆران و لە ناو یەکێتییدا)، ئەمانە، توانای مانۆڕی عەسکەریی گەورەیان هەبوو، توانای ئیفلیجکردنی موئەسەسەی عەسکەریی یەکێتییان هەبوو، تەنانەت توانای ئینقیلابی عەسکەریی و دەستبەسەراگرتنی حیزب و ناوچەیەکی گەورەیشیان هەبوو، وێڕای پۆپۆلیزمە گەورە شەخصییەکەی خۆی، بەڵام سەرەنجام پاش ٨- ٩ ساڵ، داری بەسەر پەردوویەوە نەما. هۆکاری سەرەکیی، مردنی رێکخەری گشتیی-رگ ( پێشوو) نەبوو، جەبانیی و داوەشاویی خانەی راپەڕاندن نەبوو، بەڵکو هۆکاری سەرەکیی ئەوە بوو کە گۆڕان، نەیتوانی تەجاوزی ئەو حەلەزۆنە سیاسییەی کوردایەتیی بکات کە لە پزدانی پارتیی، یەکێتیی و دێمۆکراتەکانی کوردستانی ئێران…تاد بەربووەتەوە و هەر لەناو ئەو سیستەمەیشدا، لە دایک بوو، بە کەمتر لە دەیەیەک، بەشێنەییش مرد. بەدڵنیاییەوە، خورافەیەکی زۆر گەورەیە، هەرکەس پێیوابێت، جارێکی تر گۆڕان، راست دەبێتەوە.
گۆڕان، جگە لە کۆمەڵێ دروشمی موسەکین و مەطاطیی، لە چەشنی عەدالەتی کۆمەڵایەتیی، ئەنتی گەندەڵیی، بە دامودەسگاییکردنی دەسەڵات، گۆڕیینی سیستەم! و هەندێ وردۆکە شیعاری پۆپۆلیستانە، نەیتوانی، دوای نم، یەک قائیدی سیاسیی، یەک نووسەر، یەک کەس دروست بکات کە بییربکاتەوە و جەرائەتی تێدا بێت، تەحەدای ئەو دونیا خورافییە بکات کە فاشیزمی کوردایەتیی، ٨٠ ساڵە بەڵمی لەسەر دادەنێت.( جگە لە هەندێ گەنج کە بییرکردنەوەیان باشە، بەڵام جادووی سیاسەتی شاعیرانە و چەمکی رەوانشاد، بڕستی لێ بڕییون و توانای تەحەداکردنیان نییە). نن، لە پزدانەکەی گۆڕانەوە پەیدا بوو کە خۆیان پێیدەڵێن حیزبە تەقلیدییەکان! ئایا نن، بەو بێ تفاقیی و بێ ذەخیرەییەوە، لە ناو ئەو هەموو قاتوقڕییەی سیاسەتی کوردیی و حیزبە تەقلیدییەکاندا( چەمکێکی شاعیرانە و ناسیاسییانەیە)، لە ناو پزدانەکەی کوردایەتییدا، دەتوانێ چیی بکات؟ ئایا لەناو ئەم هەموو بێئومێدییە سیاسییە و ئەم هەموو بێ ئاسۆییەدا، بەبێ فیکرێکی سیاسیی رۆشن و جەرییئانە، بە شەکرۆکەی نیۆلیبراڵیزمی بازاڕ، دەتوانێ دڕ بە سیستەمی سیاسیی و ئابووریی چەتەکانی کوردایەتیی و سیستەمەکەیان، بدات؟
درێژەی هەیە…
بەشی یەکەم …
هونەر چییە؟ ئەركی هونەر چییە؟ ئەو رووبەرەی هونەر كاریتێدا دەكات، چ رووبەرێكە؟ ئایا ئیشی هونەر خزمەتكردنە بە دیدگا چەقبەستووەكە، یان بەرهەمهێنانەوەی روانینی نوێیە؟ ئایا هونەر دەردە دڵە، ستایشكردنی ئەویتری دەرەوەی خۆتە، یان پانتاییەكە تا لەوێوە دەسكاری دونیا بكەیت؟ ئەو زمانە شەعبییەی لەیەككاتدا، بە (عەباسی كەمەندی) دەڵێت: هونەرمەند و بە (گەعدەچی)یەكیش دەڵێت: هونەرمەند، چۆن سەیری هونەر دەكات؟ میدیای بەكاڵاكردنی هونەر و شیعر، بۆچی پشت لە هونەر دەكات و خەریكی بازاڕی (گەعدە)یە؟ ئەی ئەوانە كێن بە (گەعدە) دەڵێن: هونەری میللی؟ جیاوازییە گەورەكانی هونەری میللی و (گەعدە) چین؟ ئەو دۆخە سایكۆلۆژییەی دەرك بە خۆونبوون دەكات، بۆچی تەماهی لەگەڵ (گەعدە) دەكات و پشت لە هونەر دەكات؟ سایكۆلۆژیای شێواو بەدوای چ چێژێكدا دەگەڕێت؟ بۆ ئەوەی هونەری میللی بناسین دەبێت لە كوێدا بۆی بگەڕێین؟ هەر كارەكتەرێك دەنگی خۆشبوو هونەرمەندە؟ گەر دەنگخۆشی هونەربێت، ئەی هونەر خۆی چییە و ناهونەربوون چییە؟
لەم وتارەدا تەنها ئیش لەسەر هونەری گۆرانی و هونەری شیعر دەكەم.
دەمەوێت بە پشت بەستن بە كۆمەڵێك تێزی فەیلەسوفان بۆ وەڵامی پرسیارەكان بگەڕێم و، پاشان لەسەر ئەو دۆخە سایكۆلۆژییە شێواوە بوەستم، كە هونەری گۆرانی و هونەری شیعر ناناسێت و لە لاوازی هوشیارییەوە سەرقاڵی وێرانكردنی ئەو دوو هونەرەیە. لەتەنیشت ئەم دۆخەوە قسە لەسەر ئەو میدیا نمایشكار و بەكاڵاكردنە دەكەم، لەرێگای ئاستە لاوازەكەی خۆیەوە دوای وێرانكردنی هونەری گۆرانی، ئێستا سەرقاڵی وێرانكردنی هونەری شیعرە و، لە رێگەی (گەعدەی شیعری)ییەوە، ئاستی شیعر و ئاستی زمانی دابەزاندوەتە شوێنێك، تەنها دەكرێت ئەو ئاستە لەچوارچێوەی (گەعدەدا) ناوی بهێنین. لەتەنیشت ئەمەوە لەناو هونەری گۆرانی كورییدا، لە (سەید عەلی ئەسغەر)ەوە، تا ئێستا بەدوای هونەر دەكەوین و دەپرسین لەكام وێستگەی هونەردا، بە هونەری میللییشەوە، (بەند و گەعدە) بوونی هەبووە؟ ئەم مۆدێلە چیبوو هات و لەناو كام چیندا گرنگی پێدەرێت؟ ئەو چینە لەرووی سایكۆلۆژییەوە خوێندنەوەیان بۆ بكرێت، یان لەرووی هونەرییەوە؟ چێژ و سەلیقەی ئەو چیینە چۆنە؟ ئەم جنسە غەریبە لەناو هونەردا بۆ رێیدەبێتەوە و، ئەو زمانە شەعبیە بۆ ریزكردنی وشە بۆ ناوینراوە شیعر؟
“هونەر بریتییە لە دیتنی راستییەكان، یان بیرێك لە فۆڕمی دیمەنی فەنتازیا. هیگڵ.” ئەو راستییانەی لەناو ژیانی واقیعیدا هەن، دەبنە دینەمۆیەك بۆ بینینێكی جیاواز لای هونەر. هونەر لەگەڵ راستییەكاندا دەرگیردەبێت، سەرلەنوێ خوێندنەوەیان بۆ دەكات و، ئەم خوێندەوەیە گومان و پرسیار لەسەر خودی راستییە بینراوەكان دروستدەكات، گومان و پرسیارەكان لای هونەر دەبنە دروستكردنی جۆرێكی دیكە لە راستی، كە ئەو راستییە نییە دەبینرێت و راستییەكە هونەر خۆی دەیخولقێنێت.
بە دیوێكی تردا، خولقاندنەوەی راستیییەكی نوێیە پێچەوانەی راستییە بینراو نەریتییەكە. ئەگەر هونەر ئاوەژوكەرەوەی راستی نەریتی و بینراو نەبێت بۆ خولقاندنی راستییەكی نوێ، دەبێتە كۆپی كەرێكی ئەو راستییە و، كۆپیكردنەوەی راستی هەرچییەك بێت هونەر نییە. بە دەر لە راستی بوونەكە، بیرێكە لە ناو هەرێمی خەیاڵدا. هێزێكی گەورە لەناو هونەردایە هێزی خەیاڵە، ئەم هێزە بەردەوام سنوورەكان تێدەپەڕێنێت و لەرێگەی خەیاڵەوە جیهانێكی دیكە دروستدەكات، ئەم جیهانە زۆر جار لەسەرووی جوانی جیهانە واقیعیەكەوەیە. ” كەسیەتی هونەرمەند، كەسێكە پەی بە نهێنییەكانی سروشت دەبات. بلینسكی.” پەیبردن بە نهێنییەكان، پەیبردنێكی ئاسایی نییە، لەناو سروشتدا كۆمەڵێك نهێنی بوونی هەیە، ئەم نهێنیانە كەسی ئاسایی پەیان پێنابات، تەنها هونەرمەند پەی بەم نهێنیانە دەبات، چونكە كەسیەتی هونەرمەند سەروكاری لەگەڵ ئەندێشەدایە، ئەندێشە وەك مەكینەیەكی بەرهەمهێنان بۆ هونەرمەند، دەبێتە چەقێك تا پەی بەو نهێنیانە ببات ئەویتری ئاسایی دەركی ناكات. هەر ئەم پەیبردنە لەرێگەی ئەندێشەوە كەسێك لە كەسێكی ئاسییەوە دەكات بە هونەرمەن.
گەر هونەرمەند وەك ئەوانیتر سروشت ببینێت، وەك ئەوانی تر وێنای دەرەوەی خۆی بكات، وەك ئەوانی تر لەگەڵ دۆخەباوەكاندا بیگوزەرێنێت، ئیدی نەهونەرمەندە و نە هونەرێك لە ئەودا بوونی هەیە. جیاكردنەوەی هونەرمەند و ناهونەرمەند راستەوخۆ پەیوەندی بە ئەندێشەوە هەیە. ئێمە بۆ ئەوەی هونەرمەندێك بناسین، سەیری بەرهەمەكەی دەكەین و لەرێگەی بەرهەمەكەیەوە ئەندێشەی دەناسین، ئەو كەسەی بەرهەمەكە بڵاو دەكاتەوە ئەندێشەیەك لەبەرهەمەكەیدا نەبێت پەی بە نەبینراوێك نەبردبێت، بێگومان ئەو كەسە بەرهەمێكی پیشاننەداوین ناوی هونەری لێبنرێت، لەبری ئەوە لەناو دونیا بینراوە ئاساییەكەدا بە بێ پەیبردن بە نەبینراوەكان، لاسایكردنەوەیەكی خستوەتە بەردەستمان و ئەم لاسایكردنەوەیە بە هونەر وێنادەكات، لەكاتێكدا تەنها لاسایكردنەوەیەكە، بەبێ پەیبردنبێك بە نهێنییەك و بەبێ هونەرێك سەروكاری لەتەك ئەندێشە هەبێت. لەناو جەوهەری هەر بەرهەمێكی هونەریدا ئەندێشەیەك بوونی نەبێت، وەزەیەك بخاتە ناو بەرهەمەكەوە ئەو وزەیە خولقاندنێكی نوێ بخاتە روو، ئەو بەرهەمە و خاوەن بەرهەمەكە نەیانتوانیووە كارێكی هونەری بكەن، تەنها لەژێر ناوی هونەردا، بەرهەمێكی ناهونەریان خستوەتە سەركۆی ئەو بەرهەمانەی دیكە هونەرێكیان تێدا نییە.
“هونەر تەنها كاتێك بە مەبەستی خۆی دەگات، لە دیاردە تایبەتەكاندا، پرسی گشتی و پێویستی عەقڵانی ئاشكرابكات و گشتییەتی نادیاری دیاردەكان، لەگەڵ گشتییەتی بەرهەستی ئەواندا دەربخات. هیگڵ.” ئەو دیاردە تایبەتیانەی لەناو فەزای تایبەتدا ماونەتەوە، ئەركی هونەرە لە رێگەی عەقڵگەڕاییەوە ئەم پرسە نادیارانە سەرلەنوێ شەنبكاتەوە و بیانكاتە پرسێكی گشتی و دیار. پرسە نادیارەكان پرسگەلێكن لە رووبەری تایبەتی خۆیاندا كار لەسەر مانەوەی تاك و كۆمەڵگە دەكەن لەشوێنێكی چەقبەستوودا، هونەر دەرك بەم نادیاری و چەقبەستوویەدەكات، دەرك بەم تایبەتی بوون و وەستانە دەكات، لە رێگەی هونەری ئەندێشەوە ئەم نادیاریانە كەشفدەكات و لە تایبەتی بوون دایاندەماڵێت و دەیانكاتە پرسی گشتی و دیار. كاتێك دەبنە پرسی گشتی و دیار، دەبنە شوێنی گفتوگۆكردن و خوێندنەوە، شوێنی بینین و بیرلێكردنەوە، شوێنی سەرلەنوێ دارشتنەوە و مانادانێكی نوێ پێیان. هونەر لەم دیاردە تایبەتیانەدا دەورێكی گرنگ دەبینێت و، تەنها ئەوی هونەرە دەتوانێت لە رێگەی هونەری بیركردنەوە و خەیاڵكردن جارێكی دیكە ئەم نادیاریانە بدۆزێتەوە و، پرسەكە بكاتە پرسی گشتی.
هەردیاردەیەكی تایبەت ویستی فەزاكەی خۆی فراوانبكات و لە وەستاندا بەردەوام بێت، لەو ساتەدا ئەركی هونەر دێتە پێش بۆ هەڵتەكاندنەوەی ئەو فەزا وەستاوە و گۆڕینی بۆ پرسێكی گشتی. “هەرگیز هونەر بە مانای لاسایكردنەوە نایەت. هیگڵ.” هونەر كاتێك دەبێتە هونەر لاسایی كەرەوە نەبێت، ئەو لاسایكردنەوە چ بۆ لاسایكردنەوەی سروشت بێت، یان خودی ژیانی گشتی، یان دووبارەكردنەوەی رابردوو، ئیشی ئەوانی دی. ئەگەر هونەر لە چوارچێوەی لاسایدا مایەوە، لە مانا راستەقینەكەی خۆی دادەماڵدرێت و دەبێتە ناهونەر. هونەربوون لەو چركەساتەوە دەستپێدەكات، دووبارەكردنەوە و لاسایكردنەوە تێدەپەڕینێت و بە جۆرێكی دیكە وێنای سروشت و ژیان و دیاردە و نەبینراوەكان دەكات، بیركردنەوە و دونیابینیەكی نوێ بەرهەمبهێنن. یانی: (هیگڵ) وتەنی: ” هونەر راستییەكان دەخولقێنێتەوە، كۆپییان ناكات.”
هیچ كام لە فەیلەسوفان، لەسەر هونەر و جوانی ناسین لە هونەردا، هونەر ناكەنە دەرەوەی ئەندێشە. بەردەوام ئەندێشە لە هونەردا رووبەرێكی فراوان داگیردەكات و، هونەر راستەوخۆ كاتێك دەبێتە هونەر، ئەندێشەیەكی تێدابێت لەناو پانتایی ئەندێشەدا بەشوێن ماناكاندا بگەڕێت. ئەندێشەش تەنها پەیبردن نییە بە نەبینراوەكان، ئەندێشە سەرلەوێ خوڵقاندنەوەیە. بەڵام هونەر و هونەرمەند دانابڕدرێن لە فەزا كۆمەڵایەتییەكە. ئەو فەزایەی هەیە، وەك (ئانتۆنی گرامشی) كاتێك نائومێد دەبێت لە فۆرمێكی باوی هونەر، دەڵێت: “دەبێت باس لە خەبات بۆ فەرهەنگی نوێ بكەین، یانی خەبات بۆ ژیارێكی ئەخلاقی نوێ و روانینێكی نوێ. روانگەیەك كە دەبێت بە شێوەیەكی نوێ راستییەكان ببینین، تا لەسەرئەنجامدا جیهانێك بخولقێنین لەگەڵ هونەرمەندی شیاو، بەرهەمی هونەری شیاو بێتە ئاراوە.” ئەم دیگایە دەمانبات بۆ پرسیاركردن لەسەر فەرهەنگی نوێ. بە بروای ئەم فەیلەسوفە ناتوانین هونەر داببرین لەو فەرهەنگەی لەناو كۆمەڵگەدا هەیە و داوای لێبكەین پەرجومان پیشانبدات بۆ ئەوەی فەرهەنگەكەمان گۆڕانكاری بەسەردابێت.
پێش ئەوەی خەباتبكەین بۆ بەرهەمهێنانی هونەرێكی بەرز، پێویستە خەبات بۆ گڕینی فەرهەنگ بكەین. گۆڕینی فەرهەنگ لەگەڵ خۆیدا گۆڕینی هونەریش دەهێنێت. بەبێ دەسكاریكردنی فەرهەنگی كۆمەڵگە، هونەر بەتەنیا ناتوانێت دەستكاری خۆی و فەرهەنگیش بكات. ئەشێت ئەم دیدە پشت بەوە ببەستێت، ئەوەی ناوی لێنراوە هونەر و هونەر نییە، بەرهەمی فەرهەنگی كۆمەڵگەیە. بۆ ئەوەی هونەر مانا راستەقینەكەی خۆی بۆبگەڕێتەوە، پێویستە دەسكاری فەرهەنگەكە بكەین. ئەما كاتێك هونەر خۆی بووییە خزمەتكاری ئەم فەرهەنگە نەریتییە وەستاوە، ئەوكات چی دەبێت؟ لێرەدا پێچەوانەی ئەو بروایەوە، ئەكرێت باس لەوە بكەین، هونەر یەكێك لە ئەركەكانی گۆڕینی فەرهەنگی كۆمەڵگەیە.
گەر هونەرخۆی فەرهەنگی كۆمەڵگە لە شەعبی بووندا بیخاتە ژێر سێبەری خۆی، لەم دۆخەدا ئیدی هونەرێك نەبووە و تەنها لاسایكەرەوەیەك بووە ویستوویەتی لەناو ئەو فەرهەنگە شەعبییەدا شوێنی خۆی بكاتەوە و خزمەت بەو تێگەیشتنە باوانەبكات فەرهەنگەكە وزەی لێوەردەگرێت. پێچەوانەی دیدگاكەی (گرامشی) بۆ ئەوەی فەرهەنگ بگۆڕێت بەر لەهەمووشتێك پێویستە هونەر خۆی جیابكاتەوە لە ناهونەر بوون، یان هونەر خۆی بگۆڕێت. پاش خۆ جیاكردنەوەی لەناهونەربوون و رۆیشتنەوە شوێنەكەی خۆی، ئەركێكی هونەر دەستكاریكردنی فەرهەنگە. ” یەكێك لە باڵاترین ئامانجەكانی هونەر ئەوەیە دەبێت گەشە بە هوشیاری مرۆڤ بدات. چرنیشۆفسكی.” بەم لۆژیكە هونەر دینەمۆیەكە بۆ گەشەكردنی هوشیاری، لە رێگەی ئەم گەشە هوشیارییەوە فەرهەنگیش ئاڵوگۆڕی بەسەردادێت. پیچەوانەی (گرامشی) دەبێت هونەر خۆی پایەیەكبێت بۆ گۆڕینی فەرهەنگەكە، نەك لە چوارچێوەی فەرهەنگدا بیر لە گۆڕینی هونەربكرێتەوە. ئەگەرچی (گرامشی) پێی وایە: هونەر خەباتە بۆ ژیانێكی نوێ.” بەڵام كاتێك دێتە سەر گۆڕینی فەرهەنگ، كەمتر ئەركێك دەخاتە سەر هونەر لەم گۆڕینە و، لەچوارچێوەی گۆڕینی فەرهەنگدا بیرلە گۆڕینی هونەر دەكاتەوە.
بە پێچەوانەی تێزەكەی ئەویشەوە، (چرنیشۆفیسكی) ئەركە باڵاكەی هونەر كاتێك دەبینێت، بتوانێت هوشیاری نوێ بخاتە شوێنی ناهوشیاری، یان هوشیاری باو. گۆڕینی ناهوشیاری بۆ هوشیاری نوێ، لە تەنیشتیدا گۆڕینی فەرهەنگی كۆمەڵگەشە، لە فەرهەنگێكی وەستاوە بۆ فەرهەنگێكی نوێ.ئەركی هونەر لێرەدا ئەركێكی گەورەترە، ئەركێكە دوای شوێنگرتنی خۆی وەك پاییەكی كلتووری، دەبێت دەست بۆ دونیاو هوشیاری مرۆڤەكان ببات و ئاڵوگۆڕی دونیابینی دورستبكات. تەنها لەم چوارچێوەیەشدا ناوەستێت و یەكێكی دیكەی ئەركەكانی، بەرنگارییە دژی سیستەمی دەسەڵات. هونەری راستەقینە هەرگیز رووبەری خۆی ناخاتە خزمەتی سیستەمی دەسەڵاتە و، لە رووبەرەكەی خۆیدا دژی سیستەم دەوەستێتەوە بۆ ئەوەی كردەیەكی بەرگریكارانە ئەنجام بدات، لە پێناو ژیانی گشتی و فراوانكردنی مەودای ئازادی.
پرسێكی دیكەی هونەر، جوانی بینە، جوانی ناسینە، وێناكردنەوەی جوانی و دروستكردنەوەی جوانییەكی نوێیە. ئەم پرسە گفتوگۆی زۆری لەسەرەو هەریەك لە فەیلەسوفان بەجۆرێك لەسەر پرسی جوانی لە هونەردا قسەی خۆیدەكات. لە هەموویان زیاتر(هیگڵ) كە جوانی هونەر باڵاتر دەكات لە جوانی سروشت. باوەڕی وایە ئەو جوانییەی هونەر دەیخولقێنێت جوانییەكی مانەوەیە، جوانییەكە لەو جوانییەی سروشت باڵاترە. دیدی ئەم فەیلەسوفە بۆ جوانی هونەر بە جۆرێك تیۆریزە دەكات، جوانی سروشتی بە جوانی كاتی دەبینێت. دیمەنەكان لەبەرچاو دەرۆِن و كۆتاییان دێت، بەڵام هونەر جۆرێك لە جوانی دەخولقێنێت دەمێنێتەوە، ئەمە چ لە هونەری شیعربێت، یان هونەری نیگاركێشان، یان هونەری ئاواز…هتد ، لەم جوانییەدا هونەر كۆپی ناكاتەوە، خۆی جوانییەك دەخولقێنێت جوانییەكە جیاوازییەكی جەوهەری هەیە لەگەڵ جوانی سروشتدا. بەڵام (هۆگۆ) دەڵێت: ” هونەر بۆ هونەر رەنگە جوانبێت، بەڵام هونەر بە پێشكەوتن جوانترە.” ئەو تێزەی هونەر لەناو هونەردا بۆی بگەڕێین، تێزی بەشێك لە بیریارانبوو، تا لەهونەردا وێنای هونەربكەنەوە. ئەم تێزە هونەری دادەماڵی و دەیخستە ناو رووبەرێكی تایبەتەوە كە زیاتر وێنای خۆی لە خۆیدا ببینێت، كاتێك (هۆگۆ) دێت، هونەر دەبەستێتەوە بە پێشكەوتنەوە، پێشكەوتن بەو واتایەی، جۆرێكی نوێ لە بیركردنەوە، جۆرێكی نوێ لە وێناكردن، جۆرێكی نوێ لەخوڵقاندنی هوشیاریی و چێژ، جۆرێكی نوێ لەبەرنگاری و كردەی شۆرشگێرانە لەرێگەی ئەندێشەی هونەرییەوە. مەبەستییەتی رووبەری هونەر بهێنێتەوە شوێنە راستەقینەكەی و دای نەبڕێت لە رووبەری كۆمەڵایەتی. جوانی ناسینەكەش لەوەدا نابینێت وێنەیەكی نوێبێت لە دەرەوەی جوانی سروشت، لەوەدا دەیبنێت پێشكەوتن لەگەڵ خۆی بهێنێت و هەموو پێشكەوتنێكیش وێناكردنێكی جیاوازە لەوەی پێش خۆی. بەم واتایە، رووبەری هونەر بینینێكە بۆ سەرجەم رووبەرەكانی دیكە، ئەندێشەیەكە لەو رووبەرەوە بەردەوام چاودێری رووبەرەكانی دیكە دەكرێت، تا وزەی نوێیان پێبدات و روانینی نوێ بخاتە ناویانەوە.
” لەناو هونەردا هوشیاری پێشخانی بەرهەم، جێی لێوردبوونەوەیە، ئەو هوشیارییە راستەقینەیە یان درۆینە. گەر هوشیاریەكە راستەقینە نەبوو ناتوانین ئەو بەرهەمە بایەخی هونەری پێدەبین. چرنیشۆفسكی.” لەناو بەرهەمی هونەریدا پاشخانێكی هوشیاری بوونی هەیە، ئەم پاشخانە لەسەر بنەمای بینینی راستی دروستدەبێت. گەر لە ناو بەرهەمدا پاشخانێكی هوشیاری بوونی نەبێت، بناغەیەكی بیركردنەوە بوونی نەبێت، ئەو بەرهەمە بەرهەمێك نابێت لە چوارچێوەی هونەردا سەیربكرێت. بەرهەم كاتێك دەبێتە بەرهەمی هونەری پاشخانێكی هوشیاری لەسەر بنەمای راستی تێدا بەدیبكرێت. ” بەرهەمی هونەری بێجگە لە پیشاندانی راستییەكان، ئاسۆی راستییەكان دادەرێژێت و ئاراستەیاندەكات و بنەمای فاكتەكان _وەستان و گۆڕان_ پیشاندەدات. جۆرج لۆكاچ.” بەرهەمی هونەری لە دیدی (لۆكاچ) تەنها راستییەكان پیشان نادات، بەڵكو ئاسۆی راستییەكان فراواندەكات و سەرلەنوێ دایاندەرێژێتەوە. تەنانەت بەجۆرێك كار لەسەر ئاسۆكان دەكات، فاكتە وەستاوەكان دەگۆڕێت و فاكتی گۆڕاو دەخاتە شوێنیان. ئەم جوڵەیەش كاتێك دەكرێت هونەر رۆحی سەردەمەكەی خۆی بناسێت. ئەو سەردەمەی هونەر لەگەڵی دەرگیردەبێت، ئەركی هونەرە لەگەڵ ناسینی سەردەمەكەدا، دەرگیربوونەكەی بكاتە وێستگەیەك بۆ بەرهەمهێنانی دونیایەكی نوێ و راستییەكی نوێ بخاتە شوێنی راستییە نەریتییەكە. هەڵبەت ئەو راستییەی هونەر بەیانیدەكات، گەر راستییەكی دەمامكداربێت، یان تەنها لە چوارچێوەی فۆڕم و رەواڵەتدا بێت، زوو كەشفدەبێت و كەشفبوونەكەی هونەرەكە لە هونەر دەخات. ئیشی هونەر نییە بەشوێن رەواڵەت و راستی ناراستییدا بگەڕێت، ئیشی هونەرە لەسەر راستییەك بوەستێت جەوهەرەكەی مانایەكی جیاواز بە دونیابدات. ئیشی هونەر نییە خۆی دابەزێنێت بۆ ئاستێكی بێمانا، ئیشی هونەرە كۆمەڵگە و فەرهەنگەكەی لە ئاستی نزم یان ناوەندەوە بەرزكاتەوە بۆ ئاستێكی بەرز.
بەپێی ئەم كۆمەڵە روانینەی فەیلەسوفانبێت. تێدەگەین رووبەری هونەر رووبەرێكە پەیوەندی بە ئەندێشەوە هەیە. ئەم رووبەرە رێگانادات لەشوێنێكی نەریتی و چەقبەستودا بمێنێتەوە و، بەردەوام لە دەسكاریكردنی دونیاكەی خۆی و دەرەوەی خۆی ناوەستێت. رووبەرێكە هوشیاری تێیدا باڵادەستەوە و، ئەم هوشیارییە دەرك بە نەبینراوەكان دەكات و دەرك بەو دیاردانە دەكات لە سەردەمەكەی خۆیدا روودەدەن، لەرێگەی دەرككردنەكەوە كەسی هونەرمەند جارێكی دیكە بە پشتبەستن بە هوشیاری دەرككراوی خۆیەوە، وێنەی نوێ و دونیابینی نوێ دەخولقینێت. رووبەرێكە وزەیەكی گەورەی خەیاڵ و ئەندێشەی تێدایە، وزەكە بەردەوام لە جوڵەدایە تا شتەكان لە بێمانایی رزگاربكات و مانایەكی تازەیان بكات بەبەردا. هونەركاتێك دەبێتە هونەر لەسەر ئەم بنەمایانە سەیری خۆی و دونیای دەرەوەی خۆی بكات. بەم پێیە ئێمە لێرەدا دەپرسین: (گەعدە) چ هیی گۆرانی، چ هیی شیعری شاشەیی، هیچكام لەم خەمانەی هەڵگرتووە؟ ئایا كەسی گوێگر، یان خوێنەری ئەو مۆدێلە هوشیارییان لەرێگەی (گەعدە)ی گۆرانی و شیعری شاشەییەوە گۆڕانێكی بەسەردا هاتووە دەركبكەن ئەم گۆڕانە لە رێگەی (گەعدە)وە بەرهەمهاتبێت؟ ئایا ئەم جنسە غەریبەیە توانای ئەوەی هەیە ئەم بەپرسیاریییەتە هەڵبگرێت و حەقی ئەوەی هەیە وەك هونەر سەیربكرێت؟ هەردوو تایپەكەی بەند و گۆرانی، شیعری شاشەیی ناو بەرنامە تافیهەكان هیچ لەم جەوهەرەیان تێدایە ئێمە لێرەدا بەشێكی كەممان خستە ڕوو؟
درێژەی هەیە …..
1-2
له دهستپێكی نمایشی ( كهسێك ههر دێت ) له نووسینی ( جۆن فوسه) و دهرهێنانی (مههدی حهسهن ) ئهكتهرێكی ژن و یهكێكی پیاو، به سواری پایسكلێكهوه له تاریكییهوه دێنه سهر شانۆ، له سهر ئهرزێكی چنراو به گهڵای زهردی ههڵوهریوی پایز، به دهوری پیره دارێكی وشكی بێ گهڵا دهسوڕێنهوه، كه له ناوهڕاستی شانۆدا چهقیووه، بهدهم گفتو گۆ كردنهوه بهرهو دورگهیهكی دابڕاو له ههموو دنیا، خانوویهك بۆ نیشتهجێ بون دهكڕن، كه بێجگه لهوان هیچ بنیادهمێكی لێ نیه، پێیان وایه ئهو شوێنه دووره پهرێزه گونجاوه، بۆ ئهوهی بهردهوامی به خۆشهویستی خۆیان بدهن و ژیانێكی ئارامی تێدا بگوزهرێنن.
نمایشهكه ههر له دهستپێكدا ، كۆمهڵێ ئاماژهت بۆ دهردهخا، تا تۆش وهك بینهر بچیته ناو ئهتمۆسفیری نمایش و رووداوهكانی، كاتێ چاوت بهو گهڵا وهریوه پایزیانه دهكهوێت ئهو دوو كاراكتهره به دهم گفتوگۆ كردن له سهر ئهو هیوایهی بۆی دهچن، ئهو وشكه داره بێ گهڵایه له ناوهڕاستی شانۆدا دهبینی رهسمی ژیانێكی بێ هودهت بۆ دهكێشێ، ههست بهوه دهكهیت ئهو شوێنه شوێنی هیوای ههڵوهریووه، بۆیه زوو خهیاڵت بۆ ئهوه دهچێت، بهڵێ ئهو ژن و مێردهش له ئاكامی ئهو بێ هیواییه، رادهكهن و ئهو شوێنه بهجێ دێڵن ..بهڵام ئاخۆ راكردن و روو كردنه گۆشهگیریی ، چارهی برینی ئهوان دهكات ؟
نهخێر كه ئهوان دهگهنه شوێنی مهبهست، له پڕێكا ههستێكی نامۆ ژنهكه دادهگرێ، ترسێك ئهو شوێنه دادهپۆشێ، نیگهرانیهك وهك سێبهر بهدوایانهوه دێت، نیگهرانی ئهوهی كهسێك ههر دێت، وهك ئهوهی دڵنیا بێت لهوهی، كهسێك ههر دێت، بۆیه له ناو شهپۆلێك له ترس و رارایی، چهند جارێك به پیاوهكه دهڵێت: چ روو دهدات ئهگهر كهسێ بێت ؟ رادهكشێ و گوێ له زهویهكه ڕادهگرێ بۆ ئهوهی گوێ ی له خشپه پێی هاتنی ئهو كهسه بێت كه دێت :
(پێ دهچێ قهدهری ئێمه ئاوا بێت كه بهتهنیا نهژیین ! نهخێر لێ ناگهڕێن ئێمه به یهكهوه بین !ئا ئهوهتا كهسێكمان لێ پهیدا دهبێت ..)
دواتر نهخۆشی ئهو گومانه له ژنهكهوه دهگوازرێتهوه بۆ پیاوهكه، نیشانهی تووش بوون بهو نهخۆشی گومانه لای پیاوهكه لهوهوه دهست پێ دهكات، ئاخۆ چۆن ئهو ژنه مكوڕه لهسهر ئهوهی یهكێك ههر دێت ئهگهر خۆی بهو هاتنه نهزانێ ؟ بۆیه به توڕهیی هێرشی بۆ دهبات و پێی دهڵێ : پێم بڵێ كێیه دێت ؟
بهڵام دیسان بۆ چارهسهر كردنی ئهو هیستریایهی ژنهكهی گرتۆتهوه، پیاوهكه پهنا بۆ دڵ نهوایی و له ئامێز گرتن دهبات، تهنیا به له ئامێز گرتن دهتوانێت ئارامی به ژنهكه ببهخشێت و لهناو ئهو ترس و گومانه هێوری كاتهوه ..
دهرهیَِنهریش به ههمان فۆرم لهگهڵ له ئامێز گرتنهكه، رووناكی كز دهكات و دهیانخاته ناو گهرووی تاریكی، لهوێ جگهرهیهك دادهگیرسێنێ، ههردوكییان به یهكهوه ههر جارهو قومێكی قوڵ له جگهرهكه ههڵدهمژن و دوكهڵهكهی بهبا دهكهن، بۆ ئهوهی لهو ئهتمۆ سفیره ئارامه، ههم ریتمی ههڵچوونی دهروونیی لای كاراكتهر هێور كاتهوه، ههمیش بینهر ئارام بێتهوه، بهڵام ئهو حاڵهته كاتیهش دادیان نادات و گومانهكه بهتوندتر له جاران دهگهڕێتهوه.
وههمهكه دهبێته راستی، كهسێكی نامۆ پهیدا دهبێت كه فرۆشیاری خانووهكهیه و باوكو باپیرانی لهو خانووهدا نیشتهجێ بوونه، دهچێته ناو ژیانیان، وهك گهردهلولێك دهیانخاته گێژهنهیهك، وێڕای توڕهبوونی پیاوهكه و ئهو ههسته پڕ له ئازاره دهروونییهی تووشی دهبێت ، ئهمجاره زۆر له ژنهكه زێتر، گومان دهست دهخاته قاقای و بهرهو شێت بوونی دهبات، ئهوهتا به گومانهوه به كچهكه دهڵێت: تۆ داوات كرد له تهنیشتتهوه دانیشێ، چاو ببڕیته ناو چاوی ؟ به تایبهت دوای ئهوهی ژنهكه قهبوڵی ئهوه دهكات پیاوهكه به دهستی خۆی ژمارهی تهلهفونهكهی بخاته نێو سوخمهكانییهوه، ئهویش قهبوڵی بكات، ههموو ئهوانه ترس و دڵه راوكێیهك لای پیاوهكه دروست دهكهن و دهگهڕێتهوه سهر ئهو گرێ كوێره دهروونییهی ئازاری دهدات و ناوه ناوه به ژنهكه بڵێ: پێم بڵًێ زهروری بوو كه تۆ چاو ببڕیته ناوچاوی ؟
ژنهكهش دهیهوێت لهو گومانهی دابڕێنێ و چهند جارێك دووپاتی دهكاتهوه: (بڕۆ بابچینه ژوورهوه) بۆ ئهوهی لهوێ غهریزهكانی خۆیان ههڵڕیّژن و كۆتایی به نیگهرانیهكانیان بێنن.
بهڵام بینهر ههر زوو ئهو پرسیارهی لا دروست دهبێت، ئاخۆ هۆكاری نهرمی نواندنی ژنهكه بهرامبهر به پیاوه خانوو فرۆشهكه چی بوو؟ لهبهر ئهوه بوو كه پیاوێكی دهوڵهمهندو خاوهن پاره بوو؟ یاخود له بڕوا بهخۆ بوونی ژنهكه بوو به خۆی، چونكه له دایهلۆژێكا دهڵێ: من نه نهفرهتی لێ دهكهم، نه خۆشیشم دهوێ، بهڵام ئهو بڕوا به خۆ بوونه بههایهكی نهبوو لای پیاوهكه، تا له ئاكامدا به بهردهوامی له سهر گومان دهگهڕێنهوه ناو تاریكیهكه و خانوو فرۆشكهش بهردهوام دهبێت له سوڕ خواردنهوه به دهوریاندا .
شوێن لهجوگرافیای نمایشدا
شوێن له نمایشهكهدا پرسیاری زۆر دروست دهكات، ئایا شوێن دهتوانێت ئاسوودهییهكی رهها دهستهبهر بكات ؟ یا شتێ له هاوكێشه دهروونی و مرۆیی و كۆمهڵایهتیهكانهوه بگۆڕیێت ؟ یان جێ گۆڕكێ به شوێن وههمێكهو ههموو شوێنهكان وهك یهكن بۆ خۆشهویستی و ئارامی ؟ تۆ بڵێ ی سوچێك ههبێت به گۆڕانی شوێن كۆتایی به گومان و نا ئارامی بێنێت ؟
یان دهگهیته ئهو ئهنجامه نهخێر ههموو شوێنهكان وهك یهكن مادام بنیادهم لهسهر ههسارهیهكا دهژیت كه له ژێر دهسهڵاتی مرۆڤ دایه
دهرهێنان:
ههر شانۆكارێك بیهوێت كار له سهر شانۆگهرییهكانی (جۆن فۆسه) بكات، ئهوه دهبێت پێشتر ئهو نووسهره شانۆكاره نهرویجیه بناسێت كه به جێگرهوهی ئهبسن ـ ناونراوه، به هۆی لێك نزیك بوونهوهی له هونهری (ئهبسن) و ( بیكیت ) و كاریگهریهكانی ئهوان لهسهر بهرههمهكانیدا.
به هۆی ئهو تایبهتمهندییهی ( فۆسه) ههیهتی، رهنگه بۆ دهرهێنهرێكی كوردی وهك ( مههدی حهسهن ) كارێكی ئاسان نهبیت، بهڵام ئهوهش بهو مانایه نیه، كه دهرهێنهره كوردهكان بههۆی ئهو تایبهتمهندییهی فۆسهـ ههیهتی ، نهتوانن خۆیان له قهرهی بدهن، بۆیه خۆ لێدانی مههدی لهو بهرههمه، تاقیكردنهوهیهكی جیاوازه و كارێكی ئاسایی نهبووه.
زۆربهی شانۆگهرییهكانی (فۆسه) وهك : پاڵتۆی زهرد، چهترێك بۆ باران، خهونی پایز، سۆزان ، بهچهندین زمانی جینهانیی لهشانۆ ئهوروپیهكاندا نمایش كراون، مههدی حهسهن له نێوان 30 دهقی شانۆیی ـ جۆن فۆسه ـ شانۆیی ( كهسێك ههر دێت ) ی دهست نیشان كردووه، كه فۆسهـ ساڵی 1994 نووسیویهتی و یهكێكه له دیارترین بهرههمهكانی ئهو له لایهن ( هاودهم ساڵح جاف) له نهرویجیهوه كراوه به كوردی، دهرهێنهر به سێ ئاراسته كاری له سهر بهرههمهكه كردووه كه بوونهته كرۆكی بهرجهسته كردنی فهلسهفهی نمایشهكه : لهوانه :
1.موزیك :
ئهو فۆرمه نمایشانهی كه دهكهونه نێو ئهتمۆسفیرێكی سایكۆلۆژی و دهروونی له ترس و نیگهرانی و رارایی له چهشنی ستایلهكانی (بیكیت ) پێویستی زۆریان به موزیك ههیه بۆ گوزارشت كردن له ناخی كاراكتهرهكان و بهرجهسته كردنی رووداوهكان، واش باشتره كه موزیكی زیندوو تایبهت به نمایشهكه ههبێت، ئهگهرچی ئێمه موزیك ژهنی درامی مان نیه، ئهگهرنا دهبێت موزیك هاوشان بێت لهگهڵ ریتمی نمایشهكه، لهو نمایشهدا موزیكێكی گونجاو له گهڵ ریتمی نمایش ههیه كه بۆته ئهلتهرناتیفی موزیكی زیندوو، بینهر ههست بهوه دهكات كه موزیك كاریگهرییهكی زۆری ههیه به جێ هێشتووه له سهر سینۆگرافیای نمایشهكه .
2. تاریكی و رووناكی:
له نمایشهكهدا شوێن له گهڵ زهمهندا لێك گرێ دراون، زهمهن ئێستایه، تهماشای چوار دهوری فهزای شانۆ بكه، هیچ دیكۆرێك نابینی جگه له باگ راوندێكی رهش نهبێت ، كه فهزای نمایش به رهشی بنوێنێ ، له بهر دوو هۆ : یهكێییان بۆ ئهوهیه كه تۆ وهك بینهر لهوه بگهیت كه رهنگی رهش رهنگی زهمهنێكی تاریكه .
دووههمیان: فهزای رهش دهتوانێ بهرجهستهی رهنگهكانی تر بكات و ئاوێزانی ههر رهنگێكی تر بێت ، به تایبهت بۆ رووناكی سوورو شین و ئاوێته بوونێكی هارمۆنی دروست بكات ..به تایبهت بۆ ئهو نمایشه كه تاریكی و رووناكی، دوو هێمای بنهڕهتی رهنگهكانن بۆ دوو رووی جیاوازو دوو فهلسهفهی دژ به یهك ، بهڵام تاریكی لهم نمایشهدا زۆرینهی فهزاو پانتایی نمایشهكهی داگیر كردووه و له ئاستی سینۆگرافیاو ستاتیكای شانۆیی جوانتر كردووه بۆ بهرجهستهكردنی دیمهنهكان، ئهوهتا دهسپێكی نمایش به تاریكی دهست پێ دهكات و كۆتایی هاتنهكهشی به تاریكی كۆتایی دێت .
له بهر ئهوهی گومان ساراپای نمایشهكهی داپۆشییووه ، ههمیشه پێویستیت به تاریكی دهبێت، بۆ دهربڕینی حاڵهتهكانی ترس و كڵپه دهروونییهكان و سایكۆلۆژیهتی شوێن ، له ههمان كاتیشدا حالهتهكانی ئارام بوونهوه ، بهتایبهت دوای ئهوهی له ههندێ دیمهندا ریتمی نواندن بهرز دهبێتهوه و كاراكتهرهكان دهگهنه پۆپهی نیگهرانی و ترس و توڕهبوون و پیاوهكهو ژنهكه بۆ خۆ رزگار كردن لهو حاڵهته هیستیریییانه به گهڕانهوه بۆ ئامێزی یهكتر ئهو ریتمه خاو دهكهنهوه و حاڵهتێكی رۆمانسی دروست دهكهن، دیسان دهرهێنهر پێویستی به تاریكی دهبێتهوه .
دهرهێنهر بایهخێكی ئهوتۆی به دیكۆر نهداوه،بهڵكو سهراپای فهزای شانۆی به رهنگی رهش داپۆشیووه، تیشك و سێبهری بهكار هێناوه، وهك هێمایهك بۆ گۆشهگیر بوونی ئهو دوو كهسه له جیهانی دهرهوهدا، ههردوو ئهكتهر له سهرهتاوه له تاریكییهوه دێن .
ئهكتهر :
ئهكتهر كرۆكی نمایشهكهیهو ههموو هیواكان به توانست و ئهدای ئهكتهرهوه بهندن، ئهگهر داینهمۆی نمایش كه ئهكتهره هاوسهنگ نهبێت له گهڵ ئهو چوارچیوه ستاتیكییهی بۆ ئهكتهر ئاماده كراوه ، ئهوه هیچ له ئامرازهكانی دیكهی سینۆگرافیا ناتوانن ببن به ئهلتهرناتیلف بۆ ئهكتهر.
دهرهێنهر به دهستپێكێكی دروست دهستی پێكردووه كه سێ ئهكتهری به توانای دهست نیشانكردووه بۆ رۆڵی كاراكتهرهكان كه بریتین له
یوسف عوسمان ( فرۆشیاری خانوو) :
ئهكتهرێكی خاوهن ئهزموونه، تهمهنی ئهو و ئهو توانایهی له رووی نواندنهوه ههیهتی، ههمیشه بوونهته یاریدهدهر بۆ ههڵبژاردنی لهلایهن زۆر له دهرهێنهرهكان بۆ بینینی رۆڵی كاراكتهره به تهمهنهكان، لهم بهرههمهدا كه كهسی سێهمی نمایشهكهیه، رۆڵی ئهو پیاوه خاوهن خانووه دهبینێت ، كه دهبێته فاكتهری دروست كردنی گومان و دووبهرهكی نانهوه، بۆ روخاندنی خۆشهویستی له نێوان ژن و مێردهكه سهرچاوهی ترس و مردنه، تهنانهت تا ئهمڕۆش لهگهڵ دابێت ئهو كاراكتهره وهك ئههریمهن به دوای تێكدان و ۆدروست كردنی گومان له سهر رۆحی مرۆڤایهتی دا ههر ماوهو ههر دهمێنێ .
یوسف عوسمان ـ له رووی تهمهنهوه جیاوازییهكی زۆری ههبوو له گهڵ ژنهكه بۆ ئهوهی ههوڵی دروست كردنی پهیوهندییهكی سۆزداری له گهڵدا ببهستێت، به حوكمی پارهو سهرو سامان كه زۆر جاران دهیوست بیكات به كارتێك بۆ ئهوهی خۆشهویستیهكه له كوڕهكه بستێنتهوه بۆ بهرژهوهندی خۆی، چونكه ئهو پێی وابوو پاره زۆر له هاوكێشهكان دهگۆڕێت، چهند ئهوهندهی خۆشهویستی گهوره بێت ، بهڵام رهنگه له زۆر حاڵهتدا نهبێته ئهلتهرناتیف بۆ دابین كردنی ژیانێكی ئارام و بهختهوهر، بۆیه بینهر وا ههستی دهكرد خهریكه به نهرمی نواندنی ئهم گومانه ژنهكه ببێته ئهمری واقیع ، ئهگهرچی نهرمی نواندنهكهی ژنهكه زۆر لێكدانهوهی جیا جیای بۆ دهكرێت .
چاوان خهلیل :
كه به داینهمۆی بنهڕهتی نمایشهكه دههاته بهرچاو، به ئهداو نواندنی بوێرانهو داهێنهرانهی خۆی ، ههمیشه ریتمی نمایشهكهی لهسهر شانی خۆی راگرتبوو، وهك ئهكتهرێك تێگهیشتوو له كاراكتهرهكهی خۆی و رۆڵهكهی ئازادییهكی رههای له نواندندا به خۆی بهخشیبوو، بۆ ئهوهی بینهر ههست به هیچ گرێیهك نهكا له بهرجسته كردنی نواندنهكهی و دیمهنهكان تێر كات له ستاتیكاو سینۆگرافیای شانۆیی به جهستهو ئیلقاو دهنگ، چێژێكی زۆری به بینهر بهخشی، به تایبهت لهو شوێنانهی كه راجفرین و ترس و نیگهرانی لێ دهكهوتهوه ، یا له كاتی له ئامێز گرتن و ئاوێزان بوونه رۆحیهكان له گهڵ دلًَدارهكهی دا .
بۆیه ئێمه ههموومان چاوهڕوانی ئهوهمان دهكرد، كه خهڵاتی باشترین ئهكتهری ئافرهت به چاوان ببهخشرێت ، كه وا دهرنهچوو، ئهگهرچی خهڵاتی راستهقینه لای بینهر بوو كه میدالی خۆشهویستی بهو ئهكتهره داهێنهره بهخشی كه شایهستهی زۆرتر بوو .
دلشاد شههاب:
ئهو بهرههمه بۆ (دلشاد)* دهرفهتێكی له بار بوو، بۆ ئهوهی ههموو توانستێكی خۆی وهك ئهكتهر نیشان بدا، ئهگهرچی كارێكی سهخت بوو بۆ ئهو لهتهك ئهو توانسته فره جهمسهرهی (چاوان) بتوانێت خۆی رابگرێت، بهڵام ئهو نهك ههر توانی هاوسهنگییهكه رابگرێت، بهڵكو تایبهتمهندییهكی خۆی به كاراكتهرهكهی بهخشی بوو، بهشدار بوونێكی دیاری كرد، له چێژ وهرگرتن و تێر كردنی سینۆگرافیای نمایشهكه .
—————
بە ھۆی شیعرەڕێیەکانی پێشەوا کاکەییەوە، گەشتێکم بۆ ئەفریقا و ئەمریکا کرد و، وتەیەکی ئاینشتاینم ھاتەوە یاد، کە باسی ئایینی گەردوونی دەکا: «تێگەیشتن لەو ئایینە کارێکی گرانە بۆ کەسێک، کە لە ناخەوە ھەستی پێنەکا.»١
دوای خوێندنەوەی «ئەفریقانامە و زمیننامە، بە تامی شیعر» و «ئەمریکانامە، بە تامی شیعر» ھەستمکرد ئەمریکانامە زیاتر تامی شیعر دەدا. جا نازانم ئەمریکا لە ئەفریقا خۆشترە یان لەبەر ئەوەیە کە نووسەر لە ئەمریکانامەدا زیاتر گرنگی بە ڕۆحانییەت داوە؟
لە ھەردوو گەشتەکەدا، نووسەر وڵاتەکان بە ھەرێمە بێنازەکەی خۆی بەراورد دەکا و ڕەخنە لە دەسەڵاتە گەندەڵەکانی ئێرە و ئەوێ دەگرێ. لە ھەمانکاتدا پەیامی ئەدەبیی وڵاتەکەی پێیە و دەیەوێ بە دنیای بناسێنێ:
«دوایی زانیان کە من کوردێکم بۆ وە ھاتووم،
لە گشت وڵاتانی ئەفریقادا:
ھەردوو نامەکەی نالی و سالم بخوێنمەوە!.»۲
ھەر لەو گەشتانەیدا، ناوی زۆرێک لە نووسەر و شاعیرە کۆن و نوێیەکانی کوردستانی باشوور دێنێ وەک «نالی، سالم، گۆران، شێرکۆ بێکەس، ڕەفیق سابیر، ئەحمەدی مەلا، ھیوا قادر، د. سالار باسیرە، ھتد…» لێرەدا، ھیچ ژنێک لە گەشتەکە لە گەڵیدانین و ناویان نەھاتووە! بەڵام کاتێک سەردانی وڵات و شارانی دیکە دەکا و، نووسەر و شاعیران دەبینێ و لەگەڵیان دەدوێ، لە گۆیانای بەڕازیل و ھەرێمی ئاماپا، باسی ژنە شاعیرەکانی خەڵکی پالیکور دەکا، دەکرێ ئەمە ڕەنگدانەوەی واقیعی کۆمەڵگای نەریتی خۆمان بێ، کە لە دەرەوە زیاتر مرۆڤەکان دەکرێنەوە لە باسی ئەواندا دەڵێ:
«دووسێ شاعیری سوننەتگەراییی تێدابوون،
باسیان لە خۆڵەمێش دەکرد، وڕێنەیان بە گۆزە دەکرد،
پەنجەکانیان… کاری جوانکارییان دەکرد،
ژنێک، نەیدەزانی چۆن قەرزی بولبول بداتەوە،
چەهچەهە، تا ئەوسەری ڕۆحی بردبوو.»۳
نووسەر، کەمتر خۆی لە قەرەی سەرکردە و کەسە سیاسییەکان داوە، تەنیا ئەوانە نەبێ کە دڵسۆزی گەل و نیشتمانبوون و خزمەتی ھەژارانیان کردووە، وەکوو: «خۆسێ مۆخیکا»ی سەرۆکی ئۆرۆگوای، کە بەیەکەوە سواری تراکتۆر دەبن و زەوی جوتیاران دەکێڵن.
دوو خاڵی سەرنجڕاکێشی ئەمریکانامە، تێکەڵبوونە لەگەڵ سروشت و شۆڕبوونەوەیە بۆ ڕۆحانییەت.
– کە تێکەڵی سروشت دەبێ:
١- سروشت بە نەخشی دەستی خوا دەبینێ و، وەک ھونەرمەندێکی مەزن لێی دەڕوانێ. بۆ نموونە، دەڵێ:
«خودا، ھەندێکجار بە شێوەی شەستەبارانە،
وێنەی سوریالی دەکێشا.
ھەندێکجار، نم نم، وێنەی دوو عاشق و،
ماوەماوەش،
بەلێزمە، وێنەی سێڵاوی نێو کۆڵان و شەقامەکانی دەکێشا.»٤
٢- سروشت وەک ڕۆحێکی زیندوو دەبینێ و، وتووێژی لەگەڵ دەکا:
«تۆ ئەی گیا، ئەگەر ڕۆژێک لە ناو پاوانی تۆدا ونبووم و،
شین نەبوومەوە،
باران وەک مەقامبێژێک، دڵنەواییی من ناداتەوە.»٥
شاعیر، لەگەڵ مەسەلە دنیایی و ماددییەکاندا دانووی ناکوڵێ و، گرنگی بە لایەنی گیانیی دەدا. ھەر کە دەگاتە بەڕازیل، بە خەڵکی ئەوێ دەڵێ، دەمەوێ لەگەڵ پاوڵۆ کۆیلۆ دابنیشم. دوای گوتوبێژێکی زۆر، لە ماڵئاواییدا پێی دەڵێ:
«چ لە مرۆ دەکەی، کە ڕۆح نەبینێت.»٦
نموونەی دیکە:
* «دوابەخشینی من لێرە: نزاکردنە وەک عاشقانێک، کە ھیچیان لە خودا مەتڵەب نییە، جگە لە نوور بەخشین.»۷
* «ھاتووم لەو دیو شەڕانگێزییەوە، بە چۆڕێک ئاو و بستێک خۆڵ و دڵێکی پڕ بڵێسە و، بە ھەناسەیەکی قووڵەوە، ڕووناکیی ببەخشم!.»۸
* پێشەوا، لە گەشتەکەیدا بە گاتاکانی زەردەشتەوە بە ڕێ دەکەوێ، بە شانزە گزنگی جیا جیا، بە وڵاتاندا تێدەپەڕێ.
«ئەی ئاھوورا،
ڕوو لە کوێ بکەم، ھێزم بدەرێ،
جیھان وەختە لە ڕۆح دەردەچێ.»۹
* باسی عەشقی ستوونیی دەکا، کە مەبەستی بەرزبوونەوەیە بۆ لای خودا؛
«دەی ڕۆحم لە ھەر لایەک بێ،
دەیەوێ بە ستوونیدا بچێتەوە سەرەوە.»۱۰
دواگەشتی نووسەر، لە کەنەدا، لە ناو سەھۆڵبەنداندایە و تاکە شتێک لە بیری مابێ «لاوکی ھەڵەبجە»ی ڕەفیق سابیرە. لێرەدا، سەرەڕای ئاماژەکردن بە کارەساتەکە، ھەڵەبجە دەکاتەوە بە دەستەخوشکی قەڵادزێی زێدی خۆی، لە ڕێگای شاعیرەکەی لاوکی ھەڵەبجە، کە ئەویش خەڵکی قەڵادزێیە.
ئەو پڕوژە نوێیەی پێشەوا کاکەیی، بە گەردوونیکردنی ئەدەب و ھونەرە، کە لە ڕێیەوە، ھەنگاو بۆ مرۆڤدۆستیی و گیانی پێکەوەژیان و ڕەتکردنەوەی داباشکردنی مرۆڤ لەسەر بنەمای ڕەگەز و ئایین و مەزھەب و ئایدیۆلۆجیا، دەنێ.
وێڕای دەستخۆشیی، بە ئومێدی بەردەوامیی و بەخشینی زیاترین.
کانونی دووەمی ٢٠١٩
…………
١- العالم کما أراە: ألبرت أینشتاین، ت. فاروق الحمید.
٢- ئەفریقانامە و زەمیننامە، بە تامی شیعر: پێشەوا کاکەیی، پڕۆژەی یەکەم و دووەم، چ. کارۆ، سلێمانی، ل. ۱۸، ۲۰۱۸.
٣- ئەمریکانامە، بە تامی شیعر، پڕۆژەی سێیەم و چوارەم، چ. کارۆ، سلێمانی، ل. ۷۰، ۲۰۱۸.
٤- هەمان سەرچاوە… ل. ۱۹.
٥- هەمان سەرچاوە… ل. ۲۸.
٦- هەمان سەرچاوە… ل. ۱٦.
٧- هەمان سەرچاوە… ل. ٤٤.
٨- هەمان سەرچاوە… ل. ۱۲۷.
٩- هەمان سەرچاوە… ل. ۱۳۰.
١٠- هەمان سەرچاوە… ل. ٣٧.
وینستۆن تشرشڵ دەڵێت:ڕاستی زۆر بەنرخە بەڕادەیەک دەبێت بەکەژاوەیەک لە درۆ بپارێزرێت.
بە ھۆی پێویستی مرۆڤ بە فاکتەرەکانی ڕۆشنبیرکردن وفێرکردنی جیاجیاوە،ڕاگەیاندنی جیاواز دروست بوو کە ئەڵقەیەکی بەستنەوەیە بە خەڵک.وە کاری ڕۆشنبیر کردنە نەک تەنھا گوستنەوەی ھەواڵەکان.
تەڵەکەبازی میدیاکارەکانیش لەپشت مایکرۆفۆنەکانەوە ولەکەناڵە ئاسمانیەکان،دوور لە بەھای کارکردن و بەدوژمن کردنی دۆست وە بە دۆست کردنی دووژمن و بەکارھێنانی ھونەری کارتێکردن لە ھزرو شوشتنەوە مێشک و ڕیکلام کردن بۆ شتی پووچ…
میدیا دەتوانێت یاری بە ژیانی کەسانێک بکات ھەروەک چۆن زانیاری سەبارەت بەکەسە ناودارەکان دەدرێت و بەمەبەستی ناو زڕاندن،جا ئەو زانیاریانە ڕاست بن یاخود ھەڵبەستراو یان تەنھا بۆچونێک بن،زۆر جار وەک خەوی موگناتیسی دەبێتە ھۆی سەپاندنی بیرۆکەو کەلتور بەسەر کۆمەڵگا،خەڵک بەشێوەیەکی ڕاستەوخۆ کەوتۆتە بەر کاریگەری میدیاو باوەڕ بە ھەموو ئەو شتانە دەکەن کە دەیبینن ودەبیستن ،بەبێ ئەوەی ڕاستیەکان بزانن.
لە ڕووی زانستیەوە مرۆڤ زۆر بە ئاسانی توانای بیرکردنەوە لەدەست دەدات کاتێک دووچاری پاڵەپەستۆی مرۆیی و سۆزداری دەبێت تەنانەت ھەندێک جار وای لێدێت کە باوەڕ بە وەھم و زێدەڕەوی بکات کە بە ھیچ شێوەیک ئەقڵ قبوڵی ناکات…
ڕۆبەرت فیسک دەڵێت:
میدیای ھاوچەرخ تاوانێکی گەورەیە،چونکە وەک دار دەستی جادووکەر وایە کە کۆنترۆلی مێشکی خەڵک دەکات وەبەرەو ڕاستیەکی خەیاڵیان دەبات.
میدیا جەنگێکی وەھمی لە ناو سەرمان دروست دەکات و ھەڕەشەیە بۆ سەر ھزرمان ئەوەش بۆ خزمەت کردنی ئەجندای جیاواز و بۆ بەرژەوەندی بەھێزەکانە،زۆر جار لە پشت ھەر دەزگایەکی میدیادا ئایدۆلۆژیایەک ھەیە کە بۆ مەبەستی تایبەت بەکاردێت.
بێگومان نەبونی چاودێری لە میدیادا لەسەر ئەو ھەموو پێشێلکاریانەی دەکرێت کاریگەری خەراپی ھەیە لەسەر ھەڵسوکەوتی کۆمەڵگا،بینین یان بیستنی ھەواڵی کوشتن ودەست درێژی و توندوتیژی سێکسی و جنێوو ھەڕەشەو سوکایەتی کردن بووە بە شتێکی ئاسایی و قبوڵ دەکرێت،کاریگەری نێگەتیڤ بەجێدەھێڵێت لەسەر دەرونی تاک و دەبێتە ھۆی لە دەست دانی بەھاو بنەماکان…
بەداخەوە تا ئێستا میدیا دەستبەسەرە و نەیتوانیوە ئالنگیری ئایدۆلۆژیاو ھۆکارە کۆمەڵایەتیەکان بکات و ئازاد بێت و ڕاستگۆیی و بوێری لەدەست نەدات.
پیرۆزتانبێ
خێرو بێری ئەم ووڵاتە
بەدەستکەووتی ،
سەدان ساڵەی باوانتانبێ
هەتا ماوون شەختەبەند و
هەورازوو لێژی ڕێتان بێ
کاسەی شەرابی سەرمێزتان
پڕخوێناو بێ
دڕک و داڵی گۆڕی شەهید
پشکۆی ئاگر ،
بەسەرین و سەرجێتانبێ
پیرۆزمان بێ
خوێنی شەهید ناڵەی دایک
شەڕوو کووشتار بەنۆشمان بێ
پیرۆزمان بێ …
ماراسۆنی شارو شارمان
هەڵپەو شادی و
ئاگر بارانی شەوانمان
وەک شیری دایک حەڵاڵبێ
پیرۆزمانبێ ..
هەتا ماوین ،
گەورەترین دەستکەووتمان
هەر هەڵکردنی ئاڵابێ!
Dabin Ramazan
_3_
بە پێویستی دەزانم كەمێك لەسەر لێكچوونی نمایشكاری_مۆدێلی_ رەواڵەتخواز و، واعیزی نەریتخواز بوەستم. ئەم دوو تایپە لە دوو شوێنی جیاوازدان، شوێنێكی نەریتی و، شوێنێكی نوێ لە فۆرم نەك ماهییەت. بەڵام لە هەندێك وێستگەدا دەبنەوە یەك و هەردووكیان سەر بە یەك دونیان. نمایشكاری_مۆدێلی_ رەواڵەتخواز، دەبێتە واعیزی نەیتخواز و بە پێچەوانەكەشییەوە روودەدات.
رەواڵەتخواز لەناو دونیای نوێدا، بەشوێن ناسینی دونیای نوێ ناكەوێت، لەبری بەشوێنگەڕاند دونیای نوێ بۆ ئەو رووبەرێكە تا نمایشەكانی خۆی تێدا بكات. كێشەی رەواڵەتخواز لەگەڵ دونیای نوێ، كێشەی فۆڕمە، هەرچۆن كێشەی واعیزی نەریتخواز لەگەڵ دونیای نوێ، كێشەی فۆڕمە. تەنانەت ئەم دوو جۆر تایپە هێندە دژی یەك دەبن، لەناو فەزاكەدا وەك دوو شەیدا بۆ یەكتری دەردەكەون. هەدووكیان رەچەڵەكی دونیاكەیان بە حیكایەت گەمارۆ دراوە، چ حیكایەتی كۆن بێت، یان حیكایەتی نوێ. هیچكامیان مەعریفەیەك و كلتوورێك بەرهەم ناهێنن، خۆشبەختانە هەردوو لا لەشوێنێكدان رووبەروو بوونەوەكەیان بەریەكتری دەكەوێت پەیوەندی بە كلتوورەوە نییە. هەر ئەو كارەكتەرە نمایشكارە رەواڵەتخوازە، دەكرێت سەر بە نەریتە كۆنەكەی واعیزبێت.
نمونە: رەواڵەتخوازی نمایشكار بەشێكی زۆریان لە ئێستادا سەرقاڵی_ئامۆژگاری_كردنن، وەكچۆن واعیز دونیاكەی دونیای ئامۆژگارییە، رەواڵەتخوازیش كەوتوەتە هەمان دۆخەوە. هەردووكیان پێویستیان بە حەشاماتە، حەشاماتێك لە دەوریان بێت. رەواڵەتخواز چێژ لەوە دەبینێت تەماشای بكەیت، واعیزیش چێژ لەوە دەبینێت گوێی لێبگریت. رەواڵەتخواز شەیدای ستایشكردنە، واعیزیش بە هەمان شێوە. رەواڵەتخواز جیهانبینییەكی تازەی نییە لەرێگەی زمانییەوە دەریخات، واعیزیش جیهانبیینییەكی تازەی نییە تا لە رێگەی زمانەوە دەریخات. رەواڵەتخواز و واعیز پێكەوە یەك تایپ زمانی میللیان هەیە. یەكێكیان دێوانەی شادییە، ئەویتریان دێوانەی پرسە. هەردوو كردەكەش_پرسە و شادی_ دووكردەی جەماوەرین. واعیز لە پرسەدا خۆی دەنوێنێت و دەستدەكات بە وەعزدان، رەواڵەتخواز لە شادییدا خۆی دەنوێنێت و دەستدەكات بە نمایشكردنی فۆڕمی خۆی. واعیز دونیا گرێدەدات بە ئەخلاقی _نێرسالاری_یەوە، رەواڵەتخواز دونیا گرێدەدات بە ئەخلاقی رەواڵەتییەوە.
رەواڵەتخواز بە ئامۆژگاریكردنەكانی دەڵێت: ” گوێبە قسەی خەڵك مەدە، خۆتبە!” بەرلەوە لەسەر مانای خۆبوون بووەستین، لەسەر ئەو زمانە میللییە دەوەستین رەواڵەتخواز لە واعیزەوە وەریدەگرێت. _گوێ بە قسەی خەڵك مەدە_ دەستەواژەیەكی نەریتییە، دەستەواژەیەكە هەموو ئەوانە بەكاری دەهێنن زمانێكی قوڵ و بەرز شك نابەن بۆ تەئویلكردنی خود و ئەویتر، ناچار بگەڕێنەوە بۆ زمانە میللیەكە و بە هەمان زمانی میللیەوە تەئویلی خود و ئەویتر بكەن. ئەم زمانە بۆ ناساندنی خود، زمانی واعیزە، زمانێكە بەكەڵكی قوڵبوونەوە نایەت، زمانێكە لەچوارچێوەیەكی دیاریكراودا تەفسیر بۆ هەمووشتێك دەكات. بەڵام لەپشت ئەمەوە خود بوون دەبێت لای رەواڵەتخواز چیبێت؟ بێگومان مەعریفەی نوێ نییە، جیهانبینی نوێش نییە، رەواڵەتە. بەڵام چ رەواڵەتێك؟ ئەو رەواڵەتەی دونیای نوێ دەسكاریكردوە و لەبازار كڕدڕاوە، زۆربەی ئەندامانی رەواڵەتخوازی نمایشی هی خۆی نین و بەرهەمی بازارن. كەچی داوای خودبوون لە ئەوانی تر دەكات و خۆشی بەشێكی زۆری رەواڵەتی لە بازارەوە وەرگرتووە. خودبوون بۆ رەواڵەتخواز بەستراوە بە كاڵا بەكاهاتووەكانییەوە، ئەو كاڵایانەی بەكاریاندەهێنێت بۆ خۆنمایشكردن، بۆ ئەو خودبوونە. گوێگرە ئازیزەكانیش پرسیار لەم خودبوونە رەواڵەتییە ناكەن خاڵییە لە فیكر و جیهانبینی، وەك ئەركی حەشامات ستایشی رەواڵەتخواز دەكەن و، ستایشەكەش پەیوەندی بە ئامۆژگارییەكەوە نییە، پەیوەندی بە عەریزەی رەواڵەتییەوە هەیە. (مرۆڤێك پێویستی بە ئامۆژگارییە، نەیەوێت بیركردنەوەی خۆی بخاتە گەڕ و چاوەڕێبێت ئەویتر بیری بۆ بكاتەوە.)
لە پاڵ ئامۆژگارییە میللییەكەی رەواڵەتخوازە، واعیزیش ئامۆژگاری دەكات و دەڵێت: ” بۆ ئەوەی خۆتبیت دەبێت رابردووی خۆتت بیرنەچێت!” لە سەر زمانە میللییەكەی ناوەستین، كە پەیوەندی بە مێژووی واعیزەوە هەیە. لەسەر رستەكە دەوەستین. رابردوو جیهانی واعیزە، جیهانێكە شكۆمەندییەكان و ئەخلاقەكان لە رابردوودان و، دونیای نوێ خاڵییە لە شكۆمەندی و ئەخلاق. جیهانێكە بەردەوام خەونی پێوەدەبینێت و ناشتوانێت پشت لە دونیای نوێ بكات و دەشیییەوێت بگەڕێتەوە بۆ دواوە. لەبیركردنی رابردوو خودبوون ناسڕێتەوە، بەبڕوای من خودبوون كاتێك دەستپێدەكات رابردوو وێرانكەیت و دونیایەكی نوێ دروستبكەیت، كە لەم دونیا نوێییەدا كۆی بیینینەكان جیاواز بن لە بینینی رابردوو. هیچ كاتێك بەرهەمهێنانی دونیای نوێ، كۆتایی هاتن نییە بە خودبوون. هەر خودبوونێك تەواوی كەرەستە مەعریفییەكانی ببەستێتەوە بە حیكایەتەكانی رابردووەوە، ناتوانێت ئێستای خۆی بناسێت. ئێستا ناسین و خولقاندنی داهاتوویەكی نوێ، پێویستی بە ئێستاخوێندنەوەیە نەك تەنها خۆبەستنەوە حیكایەتەكانی بەرابردووە. واعیز كاتێك گوێگرەكان ئامۆژگاری دەكات بۆ رابردوو، دنەیان نادات لە رابردوودا بەشوێن جەوهەر و پرسیارە گەورەكاندا بگەڕێن، دنەیاندەدات وەك ئەو خۆی لە جەوهەر و پرسیارە گەورەكان رزگاربكەن و، پەیوەستبن بە حیكایەتەكانەوە، ئەو حیكایەتانەی لە هەر گۆشە نیگایەكەوە لێیان بڕوانیت دەخەونەوە ناوسنووری روانینی دونیا لەرێگەی ئەخلاقی _نێرسالارییەوە. واعیز پێویستی بەوەیە جەماوەر كۆبكاتەوە بۆ ئامۆژگاریكردن، تا جەماوەر لەو دونیا سنووردارە غیاب لە بیركردنەوەی خۆیدا، فەزایەك دروستبكات پڕبێت لە ژێژ بۆ خۆی.
دیوێكی دیكە بۆ ئەم دوو تایپە، دەمامكەكانیانە. دوو تایپەكەی ناو دوو شوێنە جیاوازەكە، دونیایەك دەمامكیان هەیە. دەمامكەكانیان بۆ خۆ خۆشەویستكردنە. كەسیان ئامادەنییە بە یەكجاری خۆی یەكلایی بكاتەوە سەر بەكام دونیایە، دونیای نوێ، یان دونیای كۆن؟! واعیز بەشێكی زۆری ژیانی لەو فەزایەدا بەسەردەبات دونیای نوێ دروستیكردوە، بەشێكی زۆری كاڵاكانی، كەرەستەكانی سەر بە دونیای نوێن، تەنها شوێنێكی سەر بە دونیا كۆنەكەیە، عەقڵ و بینینیەتی. ژیانی گەمارۆ دراوە بە دونیای نوێ و دەست و پەنجەی لەگەڵ نەرمدەكات و كێشەیەكی نییە و پرسیارێكیشی بۆ دروست نابێت و ناشیەوێت دونیا نوێكە لە خۆی بكاتە دەرەوە! رەواڵەتخوازیش لە رەواڵەتدا سەر بە دونیای نوێیە، بەڵام لە بۆنە نەرتییەكان، لە كردە نەرتییەكان، لە زمانە میللییەكە، لە تێگەیشتنە باوەكان، لەناو دونیای كۆندایە و، ئامادەش نییە تەواوی ئەم تێگەیشتنە نەریتیانە لە بیركردنەوەی خۆی وەدەرنێت، گرنگ ئەوەیە هەركات پێویستیكرد دەمامكێك بخاتە سەر روخساری و بە پێی ئەو پێویستییە خۆی نمایش بكات.
لەم كەمە لێچونانەدا دەچینەوە سەر پرسیارەبنەڕەتییەكەی ئەم وتارە، ئایا ئەم دوو تایپە لە مرۆڤ دەتوانن كلتوور دروستبكەن؟ ئایا ئەم دوو تایپە گەر كەمێك وردتر لێیان بڕوانین تەنها لە رەواڵەتدا لەیەك جیانین؟ دونیای نوێ لە دیدی ئەم دوو تایپەوە چ جۆرە دونیایەك بوو؟
بێگومان هیچ كام لەم دوو تایپە بەرهەمێنەری كلتوور نین، ناشتوانن كلتوور بە باشی بناسن و جیهانەكەشیان جیهانێكە خزمەت بە كلتوور ناكات و لە دەرەوەی كلتوورە. حیكایەتخوانی واعیز، رەگوڕیشەكەی لەناو نەریتە باوەكانی ئەفسانە و دیندایە. چیرۆكی نمایشكاریش رەگوڕیشەكەی لەناو رەواڵەت و دیاردەگەراییدایە. لێكچونەكانیشیان بە جۆرێك نزیكە بەردەوام هەردوو تایپەكە پێویستیان بە دەمامك دەبێت، تا شوێنی خۆیان جێنەهێڵن و ببنە هۆی گومانكردن و پرسیاردروستكردن لای جەماوەرەكەیان. دۆخی وا دروستدەبێت واعیز هەمان كردەی نمایشكار دەكات. بۆنمونە: كاتێك واعیز دەیەوێت كردەیەكی _خێر_ ئەنجام بدات، دەیەوێت بە چەندین رێگەی شاشەی، رێگەی زمانی میللی، كردەكەی نمایشبكات و پەخشی بكات بۆ ئەوەی_ئەویتر_ ئاگاداربێت لێی و جەوماوەر لە خۆی كۆبكاتەوە. هەرچۆن نمایشكار پێویستی بەوەیە كردەكانی نمایشبكات تا حەشامات لە دەوری كۆببنەوە، واعیزیش هەمان كردە ئەنجامدەداتەوە و مانایەكی تری دەداتێ، بەڵام لە جەوهەردا نمایشە و نمایشەكەی بە سودبینن لە نمایشكاری رەواڵەتخواز وەرگرتووە.
دونیای نوێ لە دیدی ئەم دوو تایپەوە هەم دونیایەكی ترسناكە، هەم دونیایەكی پڕچێژە. یەكێكیان لە دونیانوێیەكەدا بەشوێن چێژەكاندا دەگەڕێت، یەكێكیشان لێدەترسێت و چێژیشی لێدەبینێت. یەكێكیان دەیەوێت لەناویدابێت و نەفرەتی لێبكات، ئەویتریان دەیەوێت لەناویدا بێت و بەچێژ خۆی لەبیربكات. لەهەردوو تایبەكەدا، بەهۆی لاوازی ئاستی زمان، بە هۆی لاوازی ئاستی بینین، بەهۆی لاوازی كردەی كەشفكردن جۆرێك لە كۆمیدیای سەردەمی پیشاندەدرێت. هەدوو لاش لە رووی رەواڵەتییەوە هێندە دژی یەكن، لە رووبەروو بوونەوەكاندا هاواردەكەن و سوور و سنج دەبنەوە، بەڵام بێئاگا لەوەی لە زۆر وێستگەدا ئەوان یەكن و بەرهەمەكەشیان بەرهەمێك نییە، پرسیاری مەعریفی دروستبكات و ترس بخاتە سەر كلتوور.
لەم لێكچونانەی ئەم دوو تایپە دەستهەڵدەگرین و دەچینەوە سەر دونیای نوێ، دونیای نوێ وەك شارستانییەتێكی نوێی مرۆڤ. لەم دونیایەدا شار گەشە دەكات، فەزاكان زۆر دەبن، بازار دەچێتە دۆخێكی دیكە، ژیان ئاڵوگۆڕی بەسەردا دێت، پەیوەندییەكانی مرۆڤ بەجۆرێك نزیك دەبنەوە سنوورێك نامێنێت. لەم دونیا نوێیەدا، كە مرۆڤ بەرهەمیدەهێنێت، پێویستیمان بەم رستەیە هەیە. “لەو شوێنەی مرۆڤ خۆشەویست بوو، لەو شوێنەدا شارستانییەت دروستدەبێت. سوقرات.” مرۆڤ بە بڕواكانییەوە، بە ئایدیا و خەون و جیاوازییەكانییەوە، بە هەموو كردەكانییەوە. ناكرێت مرۆڤ لە كردە و ئایدیاكانی داماڵین و رووتی بكەینەوە، ئەو جیاوازیانەی لە مرۆڤدا هەیە، جیاوازییەك نیین تا رق لێبوونەوە دروستبكەن. گرنگە مرۆڤمان بە جیاوازییەكانەوە قبوڵبێت و خۆشبوێت. دونیای نوێ دونیای جیاوازییەكانە، دونیایەكە سیستەمی دەسەڵاتەكان هەوڵدەدەن ئەم جیاوازییانە بچوك بكەنەوە و سنوورداری بكەن، سیستەمە جیهانییەكە بۆ بازار دەگەرێت، گەرچی فەزایی ئازادی دروستدەكات، بەڵام ئەوە مرۆڤە دەتوانێت بەم پانتاییەدا كلتوورەكان رەنگرێژ بكاتەوە. گەرچی سیستەمی دەسەڵاتەكان كار لەسەر كۆنترۆڵكردن دەكەن، بەڵام مەعریفە و پرسیاری مرۆڤ بەردەوام مەودای جیاوازییەكان گەورەتر دەكات.
لەم دونیانوێیەدا كە شارستانییەتەكان لە گەشەكردندا، خۆشویستنی مرۆڤ، بناغەیەكە بۆ كلتووری نوێ. مرۆڤ وەك خۆی، بەبێ ئەو شوناسانەی سیستەمەكانی دەسەڵات پێیدەدەن و بەبێ ئەو ئایدۆلۆژیانەی پێی بارگاوی دەكرێ. بۆ ئەوەی كلتوور و شارستانییەت پەرە پێبدرێت، ناسینی مرۆڤ یەكەم دەروازەیە بۆ پەرەپێدان. ئەوەی پاش ناسین بەرماندەكەوێت خۆشویستنییەتی، ئەو خۆرە لە خۆشویستنی مرۆڤ (سوقرات) باسیدەكات، ئاماژەیەكە بۆ چوونە ناو شارستانییەت، شارستانییەتێك كلتووری جیاوازیی قبوڵكردنی تێدابێت. شارستانییەك بەبێ جیاوازی قبوڵكرنن، بەبێ بەرهەمهێنانی كلتوورێكی فرە رەنگ دروستنابێت. كاتێك مرۆڤ شارستانی دەبێت، خۆشەویستی بۆ ئەویتری جیاواز لەخۆیدا بچێنێت. لەم چوارچێوەیەدا خۆشویستی مرۆڤ تەنها شارستانی بوونی ئێمەی مرۆڤ دەرناخات، بەڵكو كلتوورێكی نوێش دێتە ئاراوە ئەم كلتوورە دادەماڵدرێت لە _سڕینەوە، رق لێبوون، توندوتیژی_. بۆ ئەوەی لەم دونیا نوێیەدا جێگایەكمان هەبێت، ئەركمانە لە مرۆڤ ناسین و لە خۆشویستی مرۆڤ و لە ئەویتر قبوڵكردنەوە دەست پێبكەین. گەر بە زمانێكی میللی، یان رەواڵەتی سەیری دونیای نوێ و شارستانییەتی نوێ بكەین، وەك (بەختیار عەلی) دەڵێت: لەناو دۆخی(جیهان نەبینی) دا دەمێنیینەوە.
دونیای نوێ كەدێت، لەگەڵ خۆیدا مەعریبەی نوێ و فۆرمی نوێ دەهێنێت، رەدكردنەوەی دونیای نوێ وێستگەیەك نابێت بۆ بەرگریكردن لە كلتوور، چونكە كلتوور سروشتێكی هەیە لەگەڵ دونیایی نوێدا خۆی دەگونجێنێت و لەو فەزا نوێیەدا كلتووری نوێ بەرهەم دەهێنێت. ئەشێت بوترێت لەناو فەزاكۆمەڵایەتییەكەی ئێمە، هێشتا ئەو خۆشەویستییەی (سوقرات) باسیدەكات بۆ مرۆڤ بەو جۆرە مەعریفەیە دروستنەبووە. خۆشەویستی لە كۆمەڵگەی ئێمە زیاتر بەستراوەتەوە بە دیدگا و ناسراویی و خزمایەتییەوە، نەبەرستراوەتەوە بە خودی مرۆڤ بەبێ هیچ كام لەو ناوانیشانانە، بۆیە تا مرۆڤ وەك خۆی نەبێتە چەقی خۆشەویستی و قبوڵكردن، كلتووریش ئاڵوگۆڕی جەوهەری بەسەردا نایات. واعیز و رەواڵەتگەڕا ناتوانن بنەوانی ئەم خۆشەویستە دروستبكەن، چونكە هەردووكیان لە دۆخی بەرگریكردنێكی بێ بەرهەمدان. كردەی گۆڕینی كلتوور بۆ رووبەرێكی فراوانتر، كردەیەكی مەعریفیانەیە و دورە لە واعیز و نمایشكاری رەواڵەتییەوە. نامەوێت بچمە سەر كۆی رووبەرەكانی دیكە، چ لە ئەدەب، چ لە سیستەمی دەسەڵات، چ رووبەری كۆمەڵایەتی، كە پڕە لەو جۆرە لە تێگەیشتن لای واعیز و لای نمایشكاری رەواڵەتی هەیە. بەڵام لە هەموو حاڵەتێكدا نە دونیای نوێ ترسناكە بۆ كلتوور، بەوجۆرەی واعیز باسیدەكات، نە دونیای نوێ ئەو رەواڵەتخوازییەیە نمایشكاری رەواڵەتی پیشانماندەدات.
کۆتایی
———————
نەبەز گۆران
کۆماری فیدراڵی عێراق یەکێکە لەو ووڵاتانەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە درێژبوونەوە لە تەمەنی دروست بوونیەوە زۆرترین کێشمەکێشیسیاسی و عسکری بەرۆکی گرتوە، ئەمەش بەهۆی خەسڵەتی دروستکردنیەوە لە کاتێکدا داڕێژەرانی ئەم ئایکۆنە سیاسیە لە ناوچەکەداهیندەی لە هەوڵی پاراستنی بەرژەوەندیەکانی خۆیاندا ئەم نەخشە سیاسییەیان کردە پێویستیەک بۆ هەرچی گەیشتن بە مەرامە ئابوریەکانیان،زۆر کەمتر هەڵوێستەیان لەسەر داهاتویی جیوپۆڵەتیکی و جیوسیاسی ئایکۆنەکە کردەوە، هەر بۆیە نا جێگیری ڕەوشی سیاسی هەردەممۆتەکە ئاسا ئامادەیی بەرچاوی هەبووە و دەشیبێت بۆ سبەی ڕۆژی ئەم ووڵاتە، جەنگ و گرژییە سیاسیەکان لە پێشەوەی هەرە گریمانەچاوەڕوانکراوەکان، دەکرێت کۆتایی پەرەگرافی پردێکتەکان(پێشبینی) لە سوچێکدا چەند ووشەیەک بچێتە نێو کاتەگۆری بوژانەوەی ئابوریئەم ووڵاتەوە.
ئەوەی من لێرەدا مەبەستمە وەستانە لەسەر ئەو چەند ووشەیە لە پەیوەند بە ئابوری عێراق بۆ ئەمساڵ (٢٠١٩)، کە تاچەند ئەم ووڵاتەچانسی ئابوری یاوەری دەبێت لەمەڕ گەشەی ئابوری
لە چوارچێوەی ئابوری جیهاندا. پێشبینیەکان بۆ گەشەی ئابوری جیهان فرە ڕەهەندە ، دیارە بە پشت بەستن بە ڕووداوە ئابوری وسیاسیەکانی ساڵی ٢٠١٨شڕۆڤەکارانی ئابوریناس پێشبینیەکانیان بە جۆرێک ئەرێنیە بەهێندەی ئەوەی قسەیەک لەسەر هەڵئاوسانەکەیبکرێت، هەرچەندە گریمانەی داڕووخانی ئابوری هەمیشە وەکو دەرگایەکی دانەدخراو بەجێدەهێڵن بۆ میس پۆڵەسیە نەخوازراوەکان.
بە گەڕانەوە بۆ گەشەی ئابوری عێراق لە ساڵی ٢٠١٩دا ، بەجۆڕێک کە داهاتی نەوەت بڕبڕەی سەقامگیری و بە پێوە وەستانی ووڵاتەکەدیاری دەکات ، لە کاتیکدا نەوتی ئەم جوگرافیا سیاسیە لەسەدا ١٠ی هەموو جیهان پێکدەهێنێت. هەروەها پرێدکتەکان چاوەڕوانی هەڵکشانییەک بەمیل نەوتی خاو بۆ ٧٠ دۆلار دەخەمڵێنن، ئەمەش بە هۆکاری کەمکردنەوەی ئاساتی بەرهەم هێنانی نەوت ووڵاتانی ئؤپیک لە مانگی١٢ی ٢٠١٨ ووڵاتانی ئەندام لە ڤییەنا بڕی کەمکردنەوەی نەوتیان بۆ ١٢٠٠٠٠٠ لە ڕۆژێکدا بڕیاردا کە بە جۆرێک نرخی نەوت بەرەوهەڵکشان دەبات، هاوکات سزاکانی سەر ئێران لەلایەن ئەمریکاوە جوڵە بەم بەرزبوونەوەیە دەکات ، بەدوای ئـەم بڕیارەدا کەمکردنەوەیناردنی نەوەتی سعودیە بە ڕێژی ٤٠٠٠٠٠بەرمیل لە ڕۆژیکدا لە ھەمان مانگدا و ئـەم مانگەش ٤٠٠٠٠٠ تری کەمکردوە ، کۆی٨٠٠٠٠٠ بەرمیل بوستێکی بەهێزە بۆ بەرزبوونەوەی نرخی نەوەت کە سعودیە چاوی بڕیوەتە ٨٠دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک تاوەکو کۆتاییساڵی ٢٠١٩.
ووڵاتی عێراق جیاواز هۆکارەکانی بەرزبوونەوەی نرخی نەوت هاوکات لەلایەن ئەمریکاوە چۆتە ڕیزی ئەو ووڵاتانەوە کە تاوەکو مانگیپێنج ئازادە لە مامەڵەکردنی ئابوری لەگەڵ ئێراندا، بۆ خۆی ئێران یەکەم ووڵاتە کە زۆرترین ئاڵوگؤڕی ئابوری هەیە لەگەڵ عێراقدا.هۆکارێکی دی کە پشتیوانی بەختی بوژانەوەی ووڵاتەکەیە ئەویش کۆتایی هاتنی شەڕی داعش و گەڕانەوەی ئارامی بە شێوەک لە شێوەکانهەروەها ئەگەری دروست بوونی کابینەکەی عادل عبدولمەهدی بە بێ کێشە هەنگاوێکی ئەرێنی ترە لە بوژانەوەی ئابوری ووڵاتەکە، دواخاڵیش دۆزینەی میکانیزمێک بۆ شل بوونەوەی بەستەڵەکی نێوان هەرێمی کوردستان و دەوڵەتی فیدراڵ هۆکارێکی تر دەبێت بە ئاراستەیسەقامگیری ووڵات .
بە شێوەکی گشتی ئەم خاڵانەی لەسەری هەڵوێستەم کرد و هاوکات پەیوەندەیە سیاسی دیبلۆماسیەکان بۆ ووڵاتانی ناوچەکە و دونیا ئەکرێتعێراق بە گشتی چاوەڕوانی بەختێکی باشی لێبکرێت بۆ بەدەستهێنانی ئابورییەکی گەش و تۆکمە تر لە ساڵی ٢٠١٩دا.
ئه و دوو منداله ي كه له زستاني سالي 1992 دا و له رؤزي 7/1 دا كيانيان بةخشي و بوون به سونبولي به روه رده و زانست لة شارؤجكه ي سيد صادق
منداڵان پێکەوە خەریکی یاریی کردنن لەسەر شانۆکە.
دارا:ھاوڕێیان دەزانن خوێندن چرای ژیانە و ڕێگەی تاریکمان بۆ ڕووناک دەکاتەوە.
شەن:ڕاستە ئەوەتا ئێمەش بەخۆشییەوە دەچین بۆ قوتابخانە و دەخوێنین.
سێوە:منیش ئێستا لە باخچەم حەزدەکەم وەکو ئێوە بچمە قوتابخانە.
شەن: باشە باخچەکەی ئێوە ناوی چییە؟
سێوە:
باخچەکەمــان رەنگینە
ھــەر قاقـاو پێکەنینە
خۆشە و جــوانە و رازاوە
باخچـەی (ھێمن)ی ناوە
سێوە:ئەی قوتابخانەکەی ئێوە ناوی چییە؟
شەن: قوتابخانەکەم
ناسراو و دیارە
ھەمــوو بیزانن
نــاوی (چنارە)
کۆرس:
قوتابــــخانەی چنــار و
باخچە جوانەکــەی ھێمن
دوو جێگەی ناو ئەم شارەن
بۆ پەروەردە و بۆ خـوێندن
منداڵێک: خۆزگە دەمزانی بۆچی کە ناوی ( چنار و ھێمن) دەھێنین باوکم و دایکم بێدەنگییەک دایان دەگرێت و ھەناسەیەک ھەڵدەکێشن..چونکە لانەی خوشکم لە باخچەی ھێمنە و منیش لە قوتابخانەی چنارم.
دارا: منیش ئەو ڕۆژە لە مامۆستا جەمالم پرسی ئەویش دوای ئەوەی کە تەماشایەکی کردم وتی گوڵەکەم چیرۆکێکی دوور و درێژی ھەیە ،ڕۆژێک بۆ تۆ و ھاوڕێکانیشتی دەگێڕمەوە.
شەن: ئەی بۆی نەگێڕانەوە؟
دارا: با …بۆی گێڕاینەوە؟
(لێرەدا چەند کەسێکی تر ئەگەر گەورەش بن باشترە دەردەکەون و نمایش دەست پێدەکاتەوە.)
یەکەم:
شاری جوانی سید ێادق …….. .شارێکە لەم ھــەرێمە
خۆش و دڵگیرە و ئـازیز……….خــۆشەویستە لای ئێمە
دووەم:
شــاری ڕازاوەی شەم و …..شاری وەلی دێوانە
لە جەرگەی شارەزوورا……وا ئێستا ئاوەدانە
سێیەم:
ساڵانێک بوو ئەم شارە……مەنزڵگەی ئاوارە بوو
کێ دوژمن دەری دەکرد……میوانی ئەم شـارە بوو
چوارەم:
لە ســـاڵی نەوە و دوودا…..کۆمەڵێک میوان ھاتن
لەناو شار و چوار دەوری…نیشتەجێ بوون دانیشتن
پێنجەم:
ساڵی نەھامەتی و مەرگ….ساڵی کۆڕەوی کوردان
نابێت لەبیری بکـــەین…ھەتا ماوین لە ژیان
یەکەم:
زستانێکی ســەخت بوو…..بەفر و باران دەباری
لەگەڵ ئەوەش نەبوونی…خۆی کردبوو بە دیاری
دووەم:
کۆمەڵێک کەسی دڵســــۆز….وەک ئەرکی نیشتمانی
بوون بە مامۆستا و خەمخۆر…بۆ شــــار و منداڵانی
سێیەم:
تا ئەلفوبێی خوێندن و …خۆشەویستی کوردستان
فێری منداڵان بکــــەن….تا سـەرکەون لە ژیان
چوارەم:
بە زانســـت و زانیاری……منداڵانیان گۆش دەکرد
بۆ ئەوەی کە گەورە بوون ….دڵسۆز بن بۆ گەلی کورد
پێنجەم:
ڕۆژێکی ســەرماو بەفر…منداڵان ھــــاتنە دەر
قوتابخانەیان جێھێشت..ڕێگەی ماڵیان گرتەبەر
دوای ماوەیەک منداڵان..کەســیان نەمان لەو ناوە
تەنھا چـــنار و ھێمن ..مابـــوون بەناو ڕێگاوە
بەفر و سەرما ڕێگربوون….کە ئەو خوشک و برایە
بگەنەوە مـــــــاڵەوە…بۆ ناو بــــاوەشی دایە
یەکەم:
چناری لێو بە خەندە و…. ھێمنی جوان و ڕۆح سووک
دوو منداڵ بوون ئاوارە…….نەشمیلە و ژیر و بچووک
چنار زانی کـــە ھێمن… تەواو لە گۆ کــــەوتووە
ھێزی ھیچ تیا نەماوە و….پەنجەی جوانی سڕ بووە
باوەش پێداکــــردوو…دەستیشی کرد بە گریـــان
بێگەردییان تێکــەڵی.. ..بەفرەکە کرد ھەردووکیان
دووەم:
وا ئیتر لــــــەو ڕۆژەوە….ناوی چــــــــنار و ھێمن
بوون بە سـونبولێکی جوان..بۆ زانســــــت و بۆ خوێندن
وەک دوو پەپولەی رۆح سووک…شەنگ و نەشمیلە و نازدار
ناویان وەکو ئەســــــتێرە…دیارە لە ئاسمانی شــــار
سێیەم:
ئێستا لە دەروازەی شـــار…..بۆ ئــەم دوو پەپولەیە
تا ھەمیشــــە لە یاد بن….پەیکـەری ئەوان ھــەیە
تا ھەمــوو کەس بیزانێت…کــــەوا چـــنار و ھێمن
دوو مـنداڵی شــــەھیدن…لەڕێی زانســت و خوێندن
قوتابخـــــانەی چنار و…. باخچە جوانەکەی ھێمن
دوو جێگەی ناو ئەم شارەن….بۆ پەروەردە و بۆ خوێندن
کۆرس(کۆمەڵێک منداڵی باخچە دەر دەکەون و پێکەوە ئەم گۆرانییە دەڵێن و لەسەر پارچە کارتۆنێک نوسراوە ( باخچەی منداڵانی ھێمن) .):
ژیکەڵە و بچکۆلانەین………خونچەی ئەم باحچە جوانەین
دڵ پڕ لە ھیوای مەزن ……..ھاتووین بۆ باخچـــەی ھێمن
دادە و مامۆسـتاکانی…….. زۆر بـــە نــــــەرم و نیانی
ئێمەی بچوک دەدوێنن……..بەســـــــــۆز دەمان لاوێنن
چیرۆک و ئامۆژگــاری……. ھۆنراوەی خۆش ،زانیـــــاری
دیاری دەستی ئەوانن…….. بۆ ئێمەی ژیــــر و جــــوانن
کۆرس(کۆمەڵێک قوتابی دەردەکەون و لەسەر پارچە کارتۆنێک نوسراوە(قوتابخانەی چنار) و ئەم گۆرانییە دەڵێن):
ئێمـــەی منداڵ قــــوتابی……….قوتابخـــــانەی چنــارین
ھەمــوو ھاتووین بۆ خوێندن………چــالاک و وریا دیـــــارین
ھــەوڵ و تێکۆشــــانی زۆر……….دەکەینە کــار و پیشــــــە
تا ئاســۆمان گەش دیاربێ و……….ســەرکەوتووبین ھەمیشـــە
مامۆستاکـــانمان ھەمـــوو……….دڵسۆزمـــانن بۆ خـــوێندن
ڕێنیشـــــاندەری ئێمـــەن……….بەرەو لوتکەی سەرکـــەوتن
رێزی مامۆســـتاکانمـــان……….لەئەســتۆی ھــەموواندایە
خۆشـــەویست و خەمخـۆرن……….ھەروەکـــــو بابــە و دایە
بەڵێن دەدەین کۆڵ نــەدەین……….بخوێنین ژیــروچـــــالاک
ھەتا لە پاشــــــــەرۆژدا……….سوودمەند بین بۆ گەل و خاک
ئێستاش لە ســـایەی ئاڵای……….شەنگی ئەم کوردســـــتانە
سرودو گــــــــۆرانی خۆش ……….دەڵێینەوە ڕۆژانــــــــــە
ئاژانسی ههواڵی ئهی بی سی نیوز بڵاویكردهوه كچێكی تهمهن ههژده ساڵی بهڕهگهز سعودی ووڵاتهكهی خۆی بهجێ هێشتووه و به گهشتێك ڕووی له تایلهند كردووه و ههوڵیداوه بچێته ئوسترالیا بهمهبهستی وهرگرتنی مافی پهنابهرێتی لهو ووڵاته.
ئهو كچه كه ناوی (رههف ئهلقنون) لهپاش گهیشتنی به فڕۆكهخانهی بانكۆكی نێودهوڵهتی خۆی دهخاته ژووێكهوه لهو فڕۆكهخانهیه و داوا دهكات كه نوێنهری كۆمیسیۆنی باڵای پهنابهرانی سهر به نهتهوه یهكگرتووهكان ببینێت و به ووتهی خۆی كه له گرتهیهكی ڤیدیۆیدا بڵاویكردوهتهوه ، داوای ئیقامه دهكات.
لهپاش ئهوهی نوێنهری نهتهوه یهكگترووهكان دهبینێت و زامنی ئهوه دهكات كه دیپۆرتی سعودیه ناكرێتهوه، له ئێستادا له بنكهیهكی تایبهت به كۆچی تایلهنده.
لهپاش بڵاوبوونهوهی ههواڵی ههڵهاتنی ئهو كچه له سعودیهوه، چالاكانی كۆمهڵگای مهدهنی له ئوسترالیا داوا له حكومهتی ئوسترالیا دهكهن به زووترین كات هاوكاری ئهو كچه بكهن بهمهبهتسی وهرگرتنی مافی پهنابهرێتی له ئوسترالیا.
ههرچهنده تا ئێستا حكومهتی ئوسترالیا هیچ لێدوانێكی نهداوه لهبارهی كهیسی ئهو كچهوه و ئوسترالیا سیاسهتێكی زۆر توند له بهرامبهر كۆچبهرانی نایاسایی پیاده دهكات به تایبهت له بهرامبهر كۆچبهرانی دهریایی قاچاخ بهجۆرێك ههر كهسێك بیهوێت به قاچاخ و به بهلهم ڕوو له ئوسترالیا بكات دهستگیر دهكرێت و ڕهوانهی ئهو ووڵاته دهكرێتهوه كه ههوڵی داوه لێوهی بچێت بۆ ئوسترالیا، بهڵام به ووتهی ئهندام پهرلهمانێكی ئوسترالیا لهسهر لیستی سهوزهكان دهكرێت دۆكومێنتێكی گهشتكردنی بهپهله بۆ ئهو كچه دهربكرێت بۆ ئهوهی خۆی بگهیهنێته ئوسترالیا.
من کەڵەشێرم
من کەڵەشێرم
پەرم رەنگاو رەنگ
زۆر خۆم ئەنوێنم
ناو چاوم زەردە
تواناشم زۆرە
لە پێش برکێدام
لەگەڵ ئەو خۆرە
بە دەنگی قووو قوووم
نەشئە ئەنوێنم
لەخەو بەیانیان
هەڵتانەسێنم
زۆر جار بە قاچم
نەمام ئەروێنم
لەکاتی رۆشتن
سەر ئەلەقێنم
من پەلەوەری باشوو دڵ پاکم
تەمەڵ نیم هەردەم
چوست و چالاکم
رووەک خواردنمە
ئەژیم تەندروست
ئەو کەسەی پێش خۆر
چالاک دەرکەوێ
بەری بەیانی
وەک من خۆشەوێ
چونکە بەدەنگم
کۆتای دێ شەو
خۆش حاڵەو خێرا
هەڵدەستێ لە خەو
هۆنراوە بۆ منداڵان
عیسا لــه ئاسمان مههدیی لهناو بیر
ئیشمان شلۆقـه یـــــــــــاران چ تهدبیر
نـه ئـهو دێته خوار نه ئـهم دێته دهر
دهجاڵیش زۆرن گشتی سواری كهر
مهلای گهوره
———————–
ڕهخنه و لێكۆڵینهوه:
– ئەدەبی قەرەج له ئینگلیزیییهوه: شهوقی حوسێن مهقسوود
– پێگەی “مەرگی” نووسەر لە ڕوانگەی بارت و فوکۆدا/ فاتح سەعیدی
– تۆماس مان: نووسەرێك لە نێوان ئەدەب و فەلسەفە/ كامەران عەزيز
مهلهفی چیرۆك: چیرۆكی چیرۆكنووسانی ڕۆژههڵاتی كوردستان.
– چاوخشاندنێکی خێرا بەسەر ڕەوتی چیرۆکنووسییی ڕۆژهەڵاتی کوردستان/ کاوان محەممەدپوور
– پەمەیی نا سوور/ فەرهاد ساڵەحی فەر
***
مهلهفی شیعر: نهوهی بیت.
– نەوەی بیت: نەوەی قەیرانەكانی ئەمریكا/ ئازاد حەمە شەریف
– تکایە گەورەم، ئالهن گینزبێرگ و وچانێک لە سەر “نهوەی بیت”/ ئەرسەلان چەڵەبی
– ئەمریکا/ ئالهن گینزبێرگ، له ئینگلیزیییهوه: ڕهشید مهحموود
– هۆنراوەی یەکەم/ پیتر ئۆرلۆڤسکی، له ئینگلیزیییهوه: چیا
– هەندێک لە “هایکۆ”یهکانی ئاڵێن گینزبێرگ/ لە ئینگلیزیییەوە: ژیار ئەسوەد
– واین لێرە/ ناس و دامیان ماڕڵی, له ئینگلیزیییهوه: گۆران عەبدوڵڵا
***
دهقی شانۆ:
– شهنگێ و پهنگێ/ چهتۆیێ زێدۆ (چهتن ئەرۆل)
– مەرگی شازادە بچکۆلەکە/ شوان كهریم
شێوهكاریی: مهلهفی مهدحهت كاكهیی.
– ژیان و تابلۆیهكانی مهدحهت كاكهیی.
– مهدحهت کاکهیی؛ له نهوای هێڵکاریییهوه بۆ خهڵوهتگەی ڕۆشنایی ڕهنگهکان/ ههندرێن
– ڕەنگڕێژکردنی ڕێگهكهی بەرەو ڕووناکیی/ ئۆلی گرانات، له ئینگلیزیییەوە: گەڵاڵیی
– مەدحەت کاکەییی و چوارگۆشەی ڕەش/ دانیال بیرنبووم، له ئینگلیزیییهوه: شكۆفه ئهحمهد
– گرینگی تێخنه لهلای مهدحهت كاكهیی/ زریان جهلال سلێمان
– تابلۆیهكانی مەدحەت/ ئەدۆنیس، لە عارەبیییەوە: عەلا ڕەمەزان
نزیکەی چوار دەیەیە هاوپشتی چینی کرێکاران بەتایبەتی کرێکارانی کەرتە پیشەسازییەکان و کۆمپانییە زەبەلاحەکان بۆ بزوتنەوەی خەڵکی کە ماوەیەکی زۆرە لە ئارادایە, یا نەبینراوە یاخود زۆر دەگمەن بوووە.
ئەم دیارەدیە زۆر بە ئاسانی دەبینرێت. با هەر دوور نەڕۆین تەماشای بزوتنەوەی سەوزی حوزەیرانی 2008ی ئێران، ئەوەی پار کە هێشتا هەر ناو بەناو دەردەکەوێتەوە، بکەین ، هەروەها ولاتانی ” بەهاری عەرەبیی”ش. هەر ئاواش ئەم دیاردەیەمان لە ئەردەن و بەحرەین و خۆپیشاندان و پرۆتیستە گەورەکەی گازی پارکی تەقسیمی تورکیا، ساڵی 2013 و فەرەنسای 2005 یش، بینیوە کە بێ پشتوپەنای کرێکاران ماونەتەوە .
لەو هەموو خۆپیشاندان و پرۆتێستانەی عێراق–یش بە کوردستانیشەوە کە هەر لە داگیرکردنەکەی 2003 وە سەری هەڵدا، تەنانەت ئەمانەی ئەم دوایەی مانگی تەموز و سێبتەمبەری شاری ‘بەسرە’ی ساڵی پار، 2018، لێرەش هاوپشتی کرێکارانمان نەبینی. لە وڵاتانی بلۆکی شەرقی کە سەر بە شورەویی جاران بوون ، خۆپیشاندانێك و پرۆتێستێکی زۆر لەم ساڵانەی دواییەدا هەتا ئەم دوایەش دەرکەوتن بەڵام هێشتا هەر کرێکاران وەکو پێویست پشتگیرییان نەکردن . لەمانەش گرنگتر ئەوەی فەرەنسایە کە لە ناوەڕاستی مانگی نۆڤەمبەری پارەکەوە دەستیپێکردووە و تا ئێستاش هەر بەردەوامە ، چینی کرێکاران هەر خەریکی کاری خۆیان و کەڵەکەکردنی سەرمایەن بۆ خاونکارەکان و خاوەنکۆمپانیاکان .
پێشکەوتنی تەکنەلۆجیا، جیهانگیریی [گڵۆبەلایزەیشن/ عەولەمە] و قەبارە و جۆرێتیی [ کواڵەتی] چینی کرێکاران لەم چەرخەدا ، هەموو ئەمانە دەبوایە ئێمەی بەرەو شۆڕشی سۆشیالیستیی ببردایە یاخود لانی کەم هارکاریی و هاوپشتی ئەو بزوتنەوانەی خەڵكییان بکردایە کە بە بەردەوامی و لە زۆر شوێنی ئەم دونیایەدا ڕوویانداوە و ڕوودەدەن.
بەڵام مەخابن ئەوەی کە لەم چوار دەیەیەدا دەیبینین، چینی کرێکاران یا هاوپشتییان نەکردون یاخود هەر زۆر کەم. من وای دەبینم کە زەمینەی هەنووکەیی پیشەسازیی ، تەکنەلۆجیای نوێ و پێشکەوتوو، جیهانگییریی ، هەمو ئەمانە دەبوایە ئامادەکاریی بۆ شۆڕش بکردایە.
گرفتەکەش هەر ئەوە نییە کە شۆڕش ڕووینەداوە ، بەڵکو خودی بزوتنەوەی کرێکارانیش لە زۆرێك لە وڵاتانا هەر بوونی نییە. هەلومەرجی ئێستایی کرێکاران گەیشتۆتە ئەو ڕادەیەی کە خۆی بەدوور لە بزوتنەوەی خەڵکی بگرێت. پرسیار دەکرێت بۆچی تا ئێستا شۆڕش ڕوینەداوە؟ من لێرەدا هەوڵنادەم کە وەڵامی ئەم پرسیارە بدەمەوە چونکە من لە هەندێك لە وتارەکانی پێشترما خۆم لە قەرەی وەڵامەکەی داوە. بەڵکو من لێرەدا هەوڵدەدەم ئەو بارودۆخەی کە گەمارۆی کرێکارانی داوە، بەم نوسینە گەر کورتیشە، لێکبدەمەوە، ئەمەش بەگوێرەی بۆچوون و تێگەیشتن و ئەزموونەکانی خۆمن .
من باوەڕم وایە ئەم هەڵوێستەی چینی کرێکاران کە پاڵپشتی بزوتنەوەی خەڵکی ناکات زۆر بە توندی گرێدراوەتەوە بە جیهانگیرییەوە [ گڵۆبەلایزەیشن] . بۆ من ئەوە ئاشکرایە بە فراوانبوونی شەپۆلی جیهانگییریی، بە گەیششتنە وڵاتانی زیاتر، چینی کرێکاران لاواز و لاوازتر بوون . بۆ سەلماندنی ئەمەش دەکرێت سەرنجی ئەم دوو خاڵەی خوارەوە بدەین:
کەی جیهانگییریی دەستیپێکرد؟ بە واتایەکی دیکە لەکەیەوە چینی کرێکاران لاواز و لاوازتر بووە؟
بۆ وەڵامی ئەم پرسیارە لە نێوانی ئابوورییناسان و مێژووناسەکانا ڕایەکی هاوبەش و یەکگرتوو نییە سەبارەت بە سەردەمی یاخودی مێژووی دەستپێکردنی جیهانگییریی. هەندێکیان دەیگێڕنەوە بۆ سەرەتای چەرخی نۆزدە. هەندێکی دیکەیان بۆ چەرخەکانی شازدە و حەڤدە، بەتایبەت بۆ یەکەم ئیمپایەری پورتوغالیی و ئیسپانییەکان ، دواتریش بۆ ئیمپایەری ‘دەچەکان’ و بریتانییەکان کە دەستیان بە کۆڵۆنایزکردنی وڵاتان، کرد. ئەم گروپە باوەڕیان وایە ئەمە لە سەرەتای چەرخی حەڤدەدا، بەدیاریکراوی پاش دامەزاندنی کۆمپانیا فرە قەومییەکەی کە ناوی کۆمپانیای بریتانی لە ڕۆژەهەڵاتی هندستانا بوو، کە لە ساڵی 1600 دا، دامەزرا ، ئەمە سەرەتای جیهانگییریی بووە.
لەگەڵ ئەم ڕایانەدا زۆرێكیش کە لەم بوارەدا کاردەکەن ئەوە دەسەلمێنن کە جیهانگییریی سەردەمیانە [مۆدێرنانە] لە دوای جەنگی جیهانی دووەمەوە دەستیپێکردووە.. ئەمەش کاتێك کە ڕێگادراوە کە کاڵای هەرزان لە بەرهەمێنانا و بەکارهێنانی هێزی بازووی هەرزان، کەوتە بەردەست ، ئەم دیاردەیە زۆر یا کەم ، پاڵنەرێك بوو بۆ پێشەوەچوونی ئابووریی هەنگاوێك زیاتر.
کاپیتاڵیزم لە دوای جەنگی جیهانی دووەمەوە پێی نایە قۆناخێکی نوێوە و هاوکاریی جیهانگییریی کرد. ئەمەش سەرەتایەك بوو بۆ دۆزینەوە و و دامەزراندنی کۆمەلێك دامەزراوەی جیهانیی. یو ئێن [United Nation ] ، فراوانبوون و زیادبونی ژمارەی کۆمپانیای فرەنەتەوەیی لە ئەمەریکا و ئەوروپا ، ڕیکەوتنی یا پەیمانی گشتی لەسەر گومرگ و بازرگانیی General Agreement on Tariffs and Trade (GATT),] ، پەیمانی/ڕێکەوتنی ئازادی بازرگانیی باکوریی ئەمەریکا، [North American Free Trade Agreement (NAFTA) ] ڕێکخراوی بازرگانیی جیهانیی[World Trade Organization (WTO)] ، پەیمانی ماستریخت [Maastricht Treaty ] و لە کۆتایشدا یەکێتی ئەوروپا [European Union]. تەکنەلۆجیای پێشکەوتوو کە نرخی یاخود تێچوونی بازرگانی کەمکردەوە ، بڕی گوومرگ و سنووریی زۆنی بازرگانیی لابرد یا هەر زۆر کەمیکرندنەوە ، هەموو ئەمانە هاوکار و یارمەتیدەری ئەو دامەزراوانە بوون کە لە سەرەوە باسمکردن.
ئاڵوگۆڕکردنی زانست و پێشکەوتنی لەسەرجەمی دونیادا ، تەکنەلۆجیا و بەرهەمەکان ، ماسمیدیا، پێشەوچوون و تەشەنەکردنی هاتووچۆی جیهانیی ، پەیوەستکردنەوەیی تەلەفونیی و بەشەکانی ئەلەکترۆنیی ڕۆڵێکی یەکجار گرنگ و کاربڕیان لە جیهانگیریی سەردەمدا ، گێڕا.
بۆچی جیهانگیریی ، چینی کرێکارانی لەبری چالاکبوون پاسیڤکرد؟
ئەوانەی کە لەسەرەوە پەنجەم بۆڕاکێشان سوود و زیانی خۆیان بە چینی کرێکاران گەیاند. بەڵام بەڕای من بۆ سەرمایە و سەرمایەداریی زۆر زیاتر تاکو چینی کرێکاران، بەسوودتر بوون.
من بۆ وەلامی ئەو پرسیارەی سەرەوە دوو هۆکاری سەرەکی دەبینم:
یەکەم: جیهانگییریی سەردەم بەهەر شوێنێك گەیشتبێت تەواوی ستراکتوریی چینی کرێکارانی گۆڕیوە. ئەوەی کە بۆ کرێکاران ماوەتەوە و هاوبەشە تەنها ناوەکە و فرۆشتنی هێزی بازوو و مێشکیانە ، نە زۆر نە کەم. ئێمە ئەم دیاردەیە لە بریتانیادا زۆر بە ئاشکرا دەبینین. کرێکاران لەسەر کار بۆ توێژاڵی جیا جیا و بەهەلومەخی جیا دابەشکراون. ئیدی چی تر یەکێتی چینی کرێکارانی، تەنانەت لە هەمان کۆمپانیادا یا کارگەدا ، یا هەمان سۆپەرمارکێتا، یاخود لە خەستەخانەکانا، شارەوانییەکانا، بەهۆی دامەزراندنی کەرتی جیاوازەوە ،لەناوبردووە ، لانی کەم تا ئێستا.
کەرتی ئای تیی ، بەرهەمهێنان، کەرتی دۆزینەوەی بازاڕی فرۆشتن ، ڕێکلامە، بەشی دامەزراندنی کرێکار و کارمەند، ئەدمین ، کرێکارانی سەر کاسەکان ، کرێکارانی پاراستن و پاککەرەوە و پاسەوانی شوێنەکانی سەر کار ، تەکنیشنەکانی پاراستن و چاککەرەوەی ئامرازەکان و ماشێنەکانی کار… ئەمانە چەند کەرت و بەشێکن لە هەمان کۆمپانیادا، کارگەدا یا لە شارەوانییەکان و خەستەخانەکان و ..تد . ئەم کرێکارانە و ستافەکانی دیکە کە لەو شوێنەدا کاردەکەن هەلومەرجی کار و سەر کاریان و موچەیان جیاوازە. ئەمەش هۆکارێکە کە بە دەگمەن دەیبینینن کە کارمەند و کرێکارانی کۆمپانیایەك یاخود کارگەیەك بەیەکەوە مانبگرن بۆ هاریکاریی کرێکارنی دیکە و هەتا بەشێكی خودی کرێکارانیش لە بەشەکانی کۆمپنایەکە یا شارەوانییەکە کە لە مانگرتنان .
گومانیش لەوەدا نیە کە لێرەدا نقابەش ڕۆلێکی گەورە یاریدەکات بە ڕازیبوونی دابەشکردنی کرێکاران بەسەر چەند نقابەیەکی جیاوازدا . ڕەنگە یەكێك بلێت ئەوە لە بریتانیادا بەهۆی یاسای دژە نقابەوەیە بۆیە کرێکاران ناتوانن هەڵوێستیان هەبێت. بەڵام لە ڕاستیدا گەر کرێکاران لە بناخەدا بەهێز و یەکێتییان هەبوایە، چالاکی جددیان دژی مارگرێت تاچەری سەرەکوەزیرانی ئەوکاتەی بریتانیا ، بکردایە، کە ئەو بوو یاسای دژە نقابەی چەسپاند ، هەرگیز تاچەر زاتی ئەوەی نەدەکرد کە ئەم یاسایە بخاتە گەڕ. تاچەر ئەمەی کرد لەبەرئەوەی کە کرێکاران خۆیان لاواز ، بەش بەش، بێ ورە، بوون، مرۆڤگەلێکی نەیار بە خۆشیان بوون. بێ گومان ئەمە نەدەکرا گەر نقابەی مەرکەزیی و پارتی کرێکارانی بریتانیی یارمەتیدەری تاچەر نەبوونایە.
مێژوی کرێکاران لە چەرخەکانی هەژدە و نۆزدەدا، تەنانەت لە نیوەی چەرخی بیستی-شدا ئەوە دەسەلمێنێیت کە چینی کرێکاران زۆر چالاک و یەکگرتوو بوون لەو سەردەمانەدا. هۆکاری ئەمەش، لای من ، تەنها دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە سەرمایەداریی وەکو ئەم دواییە پێشنەکەوتبوو و جیهانگییریی سەردەمیانەش نەهاتبووە کایە. هەنووکە بە پێشکەوتنی تەکنەلۆچیا و قەبارە و جۆرێتیی چینی کرێکاران کە شۆڕشگێڕە پێشەنگ و قەدیمەکان لە نێوانیشیانا کارل مارکس-ش ڕایانوابووە کە ئەو مەرجانە دەکرێت بەس بن بۆ ڕوودانی شۆڕش. ئەی بۆچی ڕووی نەدا ؟ وەڵامی پرسیارەکە بۆ خودی خوێنەر بەجێدەهێڵم .
فاکتی دووەم، جیهانگییریی جوتێك پێشکەوتنی لەتەك خۆیدا هێنا: یەکەم: زۆرێك لە بەڕیوەبەرانی ناونجیی درووستکرد ، هەروەها ڕۆبۆت، زۆرینەیەك لە خەڵک کە ئێستا لە بەشەکانی وەکو : کڕینی شمەکی جیا جیا [ دووکان و بوغازە و سوپەرمارکێتەکان]، بەشی هاتووچۆ، گەشتکردن ، بەشەکانی دیکەی وەکو : باڕەکان، شوێنەکانی دیکەی خۆاردنەوە، هوتێل، قاوەخانە، چێشتخانە، جۆرەکانی دیکەی خواردەمەنی، هێنایە ئاراوە . هەندێك لە ڕاپۆرتە نوێیەکان ڕێژەی سەدیی ئەو کرێکار و کارمەندانەی کەلەم شوێنانەی سەرەوە کاردەکەن بە لە سەدا 26 ی سەرجەمی کرێکارانی بریتانیای خەمڵاندووە . هاوکاتیش بەگوێرەی تازەترین ڕاپۆرتی نقابەی مەرکەزیی بریتانیی تەنها 2.6 ملیۆن کرێکار لەبەشەکانی پیشەسازییدا کاردەکەن.
کاری پیشەسازیی واتە کارکردن لە کارگە و کارخانەکانا لە ساڵەکانی حەفتاکانی چەرخی ڕابووردووەوە بەشێکی بچوکی ئابوریی بریتانیا پێکدەهێنن. دووەم: جیهانگییری بە ڕۆڵی خۆی بێکارییەکی یەکجار زۆر، پەنابەر و کۆچبەر ، خەڵکانی هەژار هەر زۆر هەژار، کرێکارێکی زۆر بە بە پارەیەکی یەکجار کەم کە هیچ زەمانەت و ئایندەیەکیان لەسەر کارەکانیان، نییە ، دروستکردووە. تا ڕادەیەك لە هەموو شوێنێکی ئەم دونیایەدا نەك هەر بەتەنها لە ئەوروپا و ئەمەریکا و وڵاتانی دیکەی پیشەسازیی گەشەکردوو، ئەم دیاردەیە دەبینین. جیهانگییریی کارێکی وای کردوە کە خەڵکێکی زۆر لەدامێنی کۆمەڵ-دا بژین و پەرواوێز بکەون.
خەڵکانی فەرامۆشکراو، پەراوێزخراو کە من لەگەڵ سەرجەمی کرێکارانا بە چینی پڕۆلیتارییان دەزانم و دەناسم کە: بێکاران ، خانەنشیکراوان، قوتابی و خوێندکاران، پیاوان و ژنانی تەنیا باڵ لەگەڵ منداڵەکانیانا کە کار دەکەن یا لەسەر بیمەکانن ، ئەوانەی لەسەر بیمەکانن ، کەمئەندامان و خەڵکانی خاوەنپێداویستی تایبەتیی، دەسگێڕەکان، خاوەندووکانە بچووکەکان .. تد . هەرە زۆرینەی پڕۆلیتاریان ، ئەمانە لەم جیهانەدا لەسەر هێڵی برسێتی دەژین و هەندێکیشان لە خوار ئەو هێڵەوە ژیان دەبەنەسەر. دەتوانین پەنجە بۆ زۆرێك لە وڵاتە جیا جیاکانی بەشەکانی جیهان یا کیشۆرە جیاوازەکانی دونیا ڕاکێشین کە نزیکەی نیوەی دانیشتوانیان داهاتی ڕۆژانەیان یا تاکە دۆلارێکی ئەمریکییە یا دوو دۆلارە.
ئەم خەڵکانە لە ڕووی ئابوورییەوە، کۆمەڵایەتییەوە، داراییەوە باری ژیانیان زۆر خراپترە لەو کرێکارانەی کە کەم تا زۆر کارێکیان هەیە و داهاتیان باشترە لەوان، هاوکاتیش گەلێکیان شوێنیێك ، خانویەكیان هەیە کە تیایدا دەژین گەر چی بە کرێش بێت. بەم جۆرە ئێمە دەبینین کە پڕۆلیتاریا بەشە زۆرەکەی کۆمەڵن لە هەر شوێنێکی ئەم دوونیایەدا، بن، ئەمانە ئەو خەڵکانەن کە ژیانیان ڕۆژ لەدوای ڕۆژ خراپتر دەبێت و بێ چارە ماونەتەوە. ئەمانە ژیانێکی ناڕەحەت دەچێژن ، ژیانیان کولەمەرگییە . خۆشبەختانە زۆرێك لەمانە لەپێناوی باشکردنی ژیانیانا لە خەباتدان دژ بە دەوڵەت و بە سیستەمەکە. هەر ئەم هۆکارەشە واتە زۆرینەی پڕۆلیتاریا لە کۆمەڵدا، کە من باوەڕم وایە یا شۆڕش نابێت یاخود دەبێت شۆڕشی پڕۆلیتاریا و کۆمەڵایەتیی، بێت ، نەك بە تەنها شۆڕشی چینی کرێکاران.
لەگەڵ وتنی ئەوانەی سەرەوەشدا ، مانای ئەوە نییە کە چینی کرێکاران ڕۆڵیکی کەمدەبیننن لە شۆڕشی سۆشیالیستیی-دا . لە ڕاستیدا شۆڕش بێ بەشداریکردنی ئەوان و هاوپشتییان کە زۆر زەرووری و بناخەییە، مەحاڵە، چونکە یا بزوتنەوەکە ، ڕاپەڕینەکە ڕەنگە بەرەو جەنگی ئەهلی بڕوات ، یاخود لەلایەن ڕاستڕەوە توندڕەوکانەوە ، یا لە لایەن گروپە ئیسلامییە دەسەڵاتخوازەکانەوە وەکو ئەوەی کە لە ” بەهاری عەرەبی”دا بینیمان ، کۆنترۆڵدەکرێت. ئەمە جگە لەوەی لە حاڵەتی بەشدارینەکردنی کرێکاراندا، ئەگەری ئەوەش هەیە زۆر درێژە بکێشێت کە لەم بارەشدا خەڵکیی هیلاك و بێ ئومێد و پەردەوازە دەبێت و دواتریش لە لایەن دەوڵەتەوە بزوتنەوەکە تێدەشکێت.
Zaherbaher.com
زاهیر باهیر – لەندەن
04/01/2019
_2_
لە دونیای نوێی_سیستەمی سەرمایەداری_ دا فەزای نوێ دروستدەبن. فەزای شوێن و كاریگەری لەسەر مۆدێلی ژیان، ئیشی ئەم بەشەی وتارەكەیە. دەمەوێت لێرەدا لەسەر فەزای شوێن و ترس لە دونیای نوێ كەمێك بوەستم، پاش روانینێكی خێرا لەسەر فەزای شوێن، پرسیاری ترس لە دونیای نوێ و ترس لە سڕینەوە و كاڵكردنەوەی كلتوور دەبێتە چەقی بەرهەمهێنانەوەی پرسیارەكانمان. پێشوەخت گرنگە بزانین ئەو فەزایانەی دونیای نوێ دروستیدەكات چ جۆرە فەزایەكن و، مەترسییەكانیان چیین؟ ئایا لەم فەزا نوێیانەدا كلتوور چی بەسەردێت و نەریتخوازی بەرەو چ ئاقارێك دەڕوات؟ بەرگریكارانی رابردوو بە كەرەستەیی نەریتییەوە چۆن لەم دونیا نوێیە و لەم فەزا نوێیانە دەروانن؟ بۆچی واعیز بەردەوام دونیا بارگاوی دەكات بە ئاكار و، هەموو نوێیەك بە دژە ئاكار دەزانێت؟ ئایا دونیای نوێ دونیایەكی نا ئاكارییە و كلتوورەكەی ئێمە كلتوورێكە تەنها لە چوارچێوەی ئاكاردا دەبینرێت؟
(لۆفیڤرە) دەڵێت: “سیستەمی سەرمایەداریی فەزا بەرهەم دەهێنێت.” فەزای ئایدیالی، فەزای مەجازی، فەزای گشتی، فەزای تایبەت، فەزای جیاواز… هتد. هەریەك لەم فەزایانەش دونیاكەی بەستراوە بە سیستەمەكەوە، بەڵام فەزاكان لەشوێنی خۆیاندا تاسنوورێك ئازادییان هەیە.
دونیای نوێ ناتوانێت بەبێ بەرهەمهێنانی فەزا درێژە بە بازاری خۆیبدات، بۆیە بەردەوام دەبێت فەزا بەرهەمبهێنێت تا بازاری نوێ بەرهەم بهێنێت. كۆی فەزاكان لە دونیای نوێدا، فەزایەكن بۆ بازار و لەناو ئەم بازاری فەزایانەدا كلتوور و مۆدێلی ژیان و مەعریفە و هونەر و فەرهەنگ، جوڵەی خۆیاندەكەن. ئەوەی گرنگە جێی سەرنجبێت فەزاكان بۆ سڕینەوەی كلتوورەكان دروست نابن، بەڵكو بۆ بازار دروستدەبن و، مەودایەكی ئازادی لەم فەزایانەدا هەیە تا كلتوور و هونەر و فەرهەنگ و مەعریفە بتوانن كاری خۆیان بكەن. بۆ ئەوەی كەمێك لەسەر چەمكی _فەزا_ بوەستین دەگەڕێینەوە لای (سیتوارت ئێلدن) ئەم بیركرەوەیە بە پشتبەستن بە ئاماژەكەی (فۆكۆ) كاتێك دەڵێت: ” كەڵكەڵەی سەدەی بیست فەزایە.” بەشوێن مانا جیاوازەكانی ئەم چەمكەدا دەگەڕێت و لەهەر ئان و ساتێكدا كار لەسەر ماناكانی دەكات، لەم كاركردنەدا بۆ ئێمە روندەبێتەوە_فەزا_ چەندین گۆڕانكاری بەسەر ماناكانیدا هاتووە. “وشەی فەزا، لە وشەیەكی لاتینییەوە وەرگیراوە_ مانا راستەقینەكەی مەودا، یان درێژییە. خودی وشەكە لە خولانەوەی گالیسكەی ئەسپ سوارییەوە وەرگیراوە. لە سەدەكانی ناوەراستدا نووسەران ئەم وشەیان بۆ دەفر بەكار دەهێنا، پاشان بۆ فەزای ئاسمان. لەسەردەمی دیكارتدا مانایەكی دیكە وەردەگرێت، كە مانایەكی بیركاریانەیە. بەڵام بەهەموو ئەو مانا جیاوازانەوە پەیوەندی وشەكە بەستراوە بە _كات و شوێن_ەوە. ستیوارت ئێلدن.”
لەم ئیقتیباسەوە بەرچاومان روندەبێت، فەزا لەگەڵ بەكارهێنانی وشەیەكی دیكە لەگەڵییدا، مانایەكی دیكە وەردەگرێت. كاتێك لە سەر _فەزای شوێن_ قسە دەكەین، مەبەستمانە لەسەر ئەو ژینگەیە قسەبكەین لەو شوێنەدا بەرهەمدێت. بۆ یارمەتیدانی خۆمان دوونمونەی سادە وەردەگرین. ئەم دوو نمونەیە لەیەك شاردا وەردەگرین. یەكێكیان بەرهەمی دونیای نوێیە، ئەویدكەیان بەرهەمی ژینكە ئاساییەكەی ناو ژیانە ئاسیی و میللییەكەیە. هەردوو شوێنەكە لەناو یەك شاردان، هاوڵاتییەكانی هەردوو شوێنەكە خەڵكی یەك شارن، بەڵام شوێنێكیان جۆرێك لە ژیان جۆرێك لە ژینگەی پەیوەندی و نەریت بەرێدەكات، ئەویدیكەكان جۆرێكی دیكە، كە هیچ كات مرۆڤەكانی ناو ئەم دوو ژینگەیە، ژیانیان بەراورد ناكرێت. ئەم دوو نمونەیە ئەشێت لە زۆربەی شارەگەورەكاندا هەبن و بەهۆی گەشەی سیستەمە جیهانییەكەوە وردە وردە ئەو فەزایانەش دەگوازرێنەوە بۆ شارۆچكەكان و پاشان بۆ گوندەكانیش. (لەم دوو نمونەیە قسە لەسەر جیاوازی چینایەتی ناكەین، قسە لەسەر فەزای شوێن دەكەین، لە دونیای نوێداو، ئاوەژوكردنەوەی ئەو ترسەی واعیزی نەریتخواز بۆ دونیای نوێ هەیەتی و ترسەكەی دەبەستێتەوە بە كلتوورەوە.)
نمونە: شاری سلێمانی، لەناو ئەم شارەدا، گەڕەكی (وڵوبە) لەگەڵ (قەیوان سیتی) وەردەگرین. گەڕەكی (وڵوبە) لەسەر ژینگەیەكی ئاسایی كۆمەڵایەتی دەژی و (قەیوان سیتی) فەزایەكی نوێیە بەرهەمی ئەم دونیا نوێییە. بە روانینێكی خێرا لەسەر شێوە ژیان و ژینگەی ئەم دوو شوێنە، نزیكدەكەوینەوە لە فەزای شوێن و كاریگەرییەكانی لەسەر ژیان و پەروەردەی تاكەكان و جۆرێكی دیكە لە كلتووری پێكەوەبوون.
(قەیوان سیتی_ خانوەكانی بەشێوەیەكی هەندەسی رێكوپێك دروستكراون، لەرووی قەبارە، لەرووی رەنگ، لەرووی یەكسانی هەندەسی، هەموو كۆڵانێك دیمەنی تایبەت بە خۆی هەیە و دیمەنەكان خاڵی نین لە ستاتیكای بیناسازی نوێ. خزمەتگوزارییە سەرەتاییەكانی ژیان، لە ئاو، كارەبا، رێگەوبان، لولەكەشی غاز، ئاوەڕۆ، هیچ كێشەیان نییە و، گەر كێشەیەكیش هەبێت، بە یەك زەنگ بۆ ئیدارەی كۆمپانیاكە بە خێرایی كێشەكە چارەسەر دەكرێت. هەر لەناو ئەو كۆمەڵگەیەدا، باخچەی ساوایان، پارك، كافتریا، مەلەوانگە، ماركێت، دایەنگە، خوێندنگە لەسەر سیستەمی پەروەردەی جیهانی.. هتد. هەیە. هەرهەموو ئەو شوێنانەی پێویستن بە شێوە ژیانێكی نوێوە لەم دونیانوێیەدا، لەم كۆمەڵگایەدا گرنگی پێدراوە، تەنانەت تا سەنتەری وەرزشی و سەنتەری جوانكاری و..هتد.(هەموو ئەم شوێنانەش ناومان هێنان، دەچنە ناو چوارچێوەی فەزای شوێنەوە لە دونیای نوێدا.)
لەناو كافێكان و باخچەكاندا كچان و كوڕان، ژنان و پیاوان، خیزانەكان پێكەوە دادەنیشن و هیچ جیاكارییەك نەكراوە بۆ دروستكردنی گرێی رەگەزیی. ئاسایشی كۆمەڵگەكە پارێزراوە. منداڵەكان لە باشترین خوێندنگە كە سەر بە كۆمپانیاكەیە دەخوێنن. منداڵەكان لە كافێكان یادی لە دایك بوونیاندەكەنەوە و فەزایەكی خۆشیان بۆ رێكدەخرێت.
ئاسایشی خەڵكەكە لەلایەن تیمی _ سیكوریتی_ كۆمپانیاوە دەپارێزرێت. خەونی منداڵەكان بەدەستهێنانی بروانامەی بەرز و گەیشتنە بە ئاستێكی بەرزی خوێندن. زۆربەیا زمانی دیكە دەزانن، بەتایبەت ئینگلیزی. هیچ كات كۆڵانەكان شوێنێك نین بۆ دانیشتنی ئێوارانی ژنان و هاتنە دەرەوەی منداڵان بۆ یاریی كۆڵان ، بەڵكو بەرادەیەك بێدەنگ و ئارامن هەستناكەیت كەسی تێدا دەژیت. كێشە و شەڕ زۆر بە دەگمەن روودەدات، گەر رووشبدات دەبێتە شوێنی سەرسوڕمان و پرسیاركردن كە بۆچی روویداوە و دۆخی سایكلۆژی لەم كۆمەڵگە نوێیەدا لە تائاستێك جێگرە. دیاردەی چەكداری نابینرێت و ئەو بەرپرسانەی لەم كۆمەڵگەیەدان شەوان لەگەڵ خەڵكی ئەو كۆمەڵگەیە بەسەر شەقامەكاندا وەرزشدەكەن و پێویستیان بەوە نییە چەكبەدەست لە دەوریان بن. كچ و كوڕەكان لەو زانكۆیانە دەخوێنن زمانی ئینگلیزی بناغەی خوێندنە و سیستەمی خوێندن سیستەمی نوێیە، بە هەمان شێوە كۆی خوێندنگاكان لەسەر سیستەمی نوێیە و هیچ پەیوەندی بە سیستەمە كلاسیكیەكەی حوكومەتەوە نییە. پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان لەسەر بنەمای كات رێكدەخرێن و بەبێ دروستكردنی كات، هیچ ناسراوێك خۆی ناكات بە ماڵی ئەویتردا… هتد)
ئەم شوێنە،یەكێكە لەو فەزا نوێیانەی لە دونیای نوێدا بەرهەم دێت. ئێمە جارێ ناپرسین، ئایا ئەم فەزا نوێیە، كە بەرهەمی دونیای نوێیە، مەترسیی بۆ كلتوور دروستدەكات یان كلتوور گەشە پێدەدات؟ لەبری ئەم پرسیارە و وەڵامەكەی دەچینە لای ناساندنی گەڕەكی (وڵوبە)
(وڵوبە گەڕەكێكی ئاسایە و مێژووی گەشەكردنی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵانی هەشتاكان. شێوەی دیزاینەكەی دەبەسترێتەوە بەو شێوە دیزاینەی سیستەمی فاشی_بەعس_ بۆ ئۆردوگاكانی دروستدەكرد. خانوەكانی ئەم گەڕەكە هیچ ستاتیكایەكیان تێدا نییە. هەركەسەو بەپێی سەلیقەی خۆی قەبارەی خانوو، رەنگی خانوو، بەرزونزمی خانووی دروستكردوە. پڕە لەناڕێكی هەندەسی و جوانی. لە خزمەتگوزارییە سەرەتاییەكانی، ئاو، كارەبا، نەوت، رێگەوبان، ئاوەڕۆ، لەو پەڕی خراپیدایە و سیستەمی دەسەڵاتەكە ناتوانێت بۆیان دابینبكات و جۆرێك لە دۆخی شێوانی سایكۆلۆژی بۆ خەڵكی نیشتەجێبووی ئەم گەڕەكە دروستكردوە. باخچەی ساوایان، دایەنگە، خوێندنگەی تایبەت، پارك، كافێ، مەلەوانگە، شوێنی وەرزش و لەشجوانی، ماركێت، هیچ كام لە م شوێنانە كە شوێنن دونیای نوێ دروستیاندەكات بۆ ئاسانكردنی ژیان، لەم گەڕەكەدا بوونی نییە.
لەرووی ئاسایشەوە دڵنیاییەك لە ئارادا نییە. لە زۆرشوێنی كۆڵانەكان بەرپرسی بچكۆلەی حیزبی لەبەردەرگای ماڵەكانییان قولەی پاسەوانێكیان قوتكردوەتەوە و لەبەردەرگای ماڵەكانیان تاسەیەكی گەورە هەڵدەكەنن بۆ رێگریكردن لە تیژرۆیی ئۆتۆمبێل. بەشێكی گەڕەكەكان كۆڵانەكانی خۆڵە. لە دەرەوەی گەڕەكەكە تەنها پاركێكی بچكۆلانە هەیە تا گەنجە بەدبەختەكان_كوڕەكان_ كچەكان نا، شەوان تێیدا كۆببنەوە و جگەرە بكێشن. بەشێكی زۆری گەنجەكان لەناو بازارە میللییەكەی شار خەریكی كاری دەستفرۆشی و عەرەبانچیەتین و خەونی بەدەستهێنانی بروانامەیان جێهێشتووە بۆ پەیداكردنی بژێویان.
دەمەوعەسران بەردەرگای ماڵەكان پڕدەبن لەژن و منداڵەكان دەرٍژێنە كۆڵان. دیاردەی چەكداری و چەقۆهەڵگرتن لای بەشێك لە گەنجەكانییان جۆرێكە لە نمایشكی شكۆمەندانە! خوێندنگەكانیان بە مۆدێلە كۆنەكەی دەسەڵات دروستكراوە و بە مۆدێلە كۆنەكەش وانە دەوترێتەوە، بۆیە كەمترین خۆشەویستی دەبینی لە لایەن خوێندكارێكەوە بۆ خوێندنەكەی. پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان بەشێوەیەكی چڕ رژاون بەسەریەكدا و هاتووچۆكردن بۆ ماڵی یەكتری، وەك هاتووچۆكردنە بۆ ماڵی خۆت و، هیچ بنەمایەكی كاتدانان بوونی نییە. خەڵكێكی سادە لە جل و بەرگ، سادە لە روانین بۆ دونیا، سادە لە ژیانكردن. گەر كێشەیەك یان شەڕێك رووبدات، نابێتە حیكایەت، بەڵكو وەك دیمەنێك لێدەروانرێت كە پێشتر روویدابێت.
لە چەند كۆڵانێك بە هۆی كێشەی كۆمەڵایەتییەوە دوژمندارەكان دیواریان لەناوەراستی كۆڵانەكە هەڵچنیوە و بەردەوام پاسەوانی خۆیان دەكەن… هتد)
ئەم شوێنە شوێنێكە بەرهەمی دونیای نوێ_سیستەمی سەرمایەداری_نییە. شوێنێكە بەرهەمی دەسەڵاتێكی فاشییە بۆ كۆكردنەوە خەڵكی ناوچە سنوورییەكان، تابتوانێت بە شێوەیەكی باش كۆنترۆڵیان بكات. شوێنێكە نەریت و پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان لە ئاستێكی توندان و، قۆناغێكی درێژی پێویستە تا ئەم دیدگایە ئاڵوگۆڕی بەسەردابێت. ئەوانەی ترسیان لە دونیای نوێ هەیە، ئەشێت دونیای نوێ نەناسن، ترسەكەیان ترسێكی مەعریفی نییە، ترسێكە لە چوارچێوەی رەواڵەتدا. جیاوازی دونیابینی خەڵكەكەی ئەم دوو شوێنە، لە هەموو قوژبنێكی ژیانەوە دەرك دەكرێت، تەنانەت ئەو گۆرانیانەی لە شوێنە نوێیەكە گوێیان لێدەگیرێت، هەرگیز ئەو گۆرانیانە نین لە شوێنە كۆنەكە گوێیان لێدەگیرێت.
تەنانەت ئاستی گوێگرتنیش بە هۆی فەزای شوێنەوە گۆڕانكاری بەسەردا هاتووە. ئەم گۆڕانكارییانە تەنها لە ئاستی ژیان و سەلیقە و گوێگرتندا نییە، گەر وردببینەوە لە هەموو رووەكانەوە شوێنەكان دەسكارییەكی زۆری دونیای تاكەكانی كردوە، لەكاتێكدا گومانم نییە، خێزانێكی گەڕەكی (وڵوبە) بهێنە، دووساڵ لە كۆمەڵگەی (قەیوان سیتی) بژیت، بەشێكی زۆری دونیابینی و شێوە ژیان و روانینی دەگۆڕێت و، لانیكەم هەوڵدەدات لەگەڵ ئەو ژینگە نوێیەدا بگونجێت شوێن بۆی دروستدەكات. یانی كاریگەری فەزای شوێن لەسەر پەروەردە و كلتوور، یەكێكە لە كاریگەرییە بنەرەتییەكان. ئێستا بەشێك لە كۆمەڵناسەكان پەروەردە تەنها نابەستنەوە بە خێزانەوە، لە دەرەوەی خێزان چەندین فەزا هەیە، هەریەك لەو فەزایانە كاریگەری خۆی دروستەكات، یەكێك لەو فەزایانەش كاریگەری لە پەروەردە و كلتووردەكات، فەزای شوێنە.
ئێمە لە رێگەی بەراوردێكی ئاسایی ئەم دوو شوێنەوە تێدەگەین، فەزا نوێیەكە ژینگەیەكی دیكە و جیهانێكی دیكەیە، كە ئەم ژینگەو جیهانە نوێیە لەرووی پەروەردە و دونیابینی و كلتوورەوە، جیاوازییەكی گەورەی هەیە لەگەڵ گەڕەكەی بەرامبەری هەیە. بێگومان خۆمان لەوە لانادەین ئەمە جیاوازی چینایەتییە، بەڵام ناشتوانین بەو رستە نەریتیانە رازیبین ترسمان لە دونیا نوێ هەبێت و نەزانین بۆچی لێیدەترسین. ئەگەر نمونەی: ئەم شوێنە نوێیە مەترسی بێت لەسەر كلتوور، كەوایە گەرەكە میللییەكە خزمەت بە كلتوور دەكات! هاوڵاتییانی هەردوو شوێنەكە، لەناو یەك كلتوور و زمان و ژینگەی شاردا دەژین، لێ جیاوازییەكانیان لە شێوە ژیاندا بەهۆی فەزای شوێنەوە پەروەردەی خەڵكەكەی گۆڕیووە.
ئەمە ئەو فەزایە كە (لۆفیڤرە) باسیدەكات. سیستەمی سەرمایەداریی بەبێ دروستكردنی فەزای نوێ، نابێتە سیستەمێكی درێژ ماوە. بێگومان لە پشت ئەم فەزا نوێیەوە كۆمەڵێك فەزای دیكە هەیە بە هۆی خراپ بەكارهێنان و كەمهوشیارییەوە بوونەتە مەترسی لەسەر پەروەردە و زمان و دونیابینی. نمونە: فەزای مەجازی_دونیای شاشەكان_ ئەم فەزایە بە تایبەت تۆڕەكۆمەڵایەتییەكان، دوێكی كراوەتە فەزایەكی جەنگەڵیی. فەزایەكە بەكارهێنەرانی لە دونیای واقیع دادەبڕێت و دەیانخاتە ناو دونیایەكەوە لەیەك چركە ساتدا چەندین دیمەن و چەندین فریودان و حەقیقەت بەرچاویان دەكەوێت و، دۆخێكیان بۆ دروستدەبێت ئەكرێت بە دۆخی_ناڕوونی_ ناوی ببەین و، لەم ناڕونبوونەدا زۆرجار بەكارهێنەر راستی و ناراستی، جوانی و ناشیرینی، خود و ونكردنی خود، ئەویتری دەمامكدار و ئەویتری حەقیقی بۆ جیاناكرێتەوە.
ئاستی دابەزینی هوشیاری لە دونیای شاشەكان، رووبەرێكی زۆری ئەم فەزایەی داگیركردوە. هەموو بەكارهێنەرێك بۆخۆی میدیاییەكی هەیە، لەم میدیاییەدا پەیوەندییەكی بەردەوامی لەگەڵ ئەوانیتری دەرەوەی خۆی هەیە. ئەشێت ئەو بەكارهێنەرە لەم میدیاییەی خۆیەوە مەعریفە و ستاتیكا و هونەر و دونیابینی نوێ بخاتە روو، ئەشێت پێچەوانەكەی بكات و سەرقاڵی پەخشكردنی ژەهر و ئەویتر شكاندن و ئەویتر سڕینەوە و وێرانكردنی خۆی و پیسكردنی ژینگەی فەرهەنگ و توندوتیژی بێت. لە هەردوو دیوەكەدا فەزای دونیای شاشەكان، وەك فەزای شوێن، بەرهەمی دونیا نوێیەكەیە وەك ئەو فەزایەی لەسەرەوە باسمكرد. لەیەكێكیاندا سەرمایەدارێك دێت ژینگەیەكی نوێ لەگەڵ دونیانوێیەكەدا بگونجێت دروستدەكات و لەویتریاندا بەكارهێنەر خۆی سەرپشكە چ جۆرە جیهانێك بۆ خۆی دروستدەكات و دەیەوێت بەپێی هوشیاری خۆی چی بەرهەم بهێنێت.
لێرەدا وەك كەوانەیەك جیاواز لە باسەكە پێویستە بڵێم: من بۆخۆم لە دونیای نوێ_سیستەمی سەرمایەداری_ بروای تەواوم بەم تێگەیشتنەی (ژیل دۆلِۆز_) هەیە كە دەڵێت:” لەناو سیستەمی سەرمایەداریدا تەنها یەك شت جیهانییە، ئەویش بریتییە لە بازار. دەوڵەتی جیهانیش بوونی نییە و تەنها بازار جیهانییە، دەوڵەتەكان ماركێتی ئەم بازارەن.” بێگومان گەر دیدگاكەمان لە دوو شوێنی شارەوە بگوازیینەوە بۆ نەخشەی هەرێم و دەوڵەت، دەبێت بیر لە بازار بكەینەوە. دونیای نوێ دونیای بازارە، دەوڵەتەكان وەك چوارچێوە و وەك سیاسەت و ئایدیای تایبەت بەخۆیان و ژینگەی تایبەت بەخۆیان هەیە، بەڵام دواجار ماركێتێكن بۆبازاری سیستەمە جیهانییەكە. هەرچۆن سەرمایەدارێك دێت لە چوارچێوەیەكی دیاریكراودا كۆمەڵگەیەكی نوێ و ژینگەیەكی نوێ دروستدەكات تا ببێتە بازارێكی نوێ و ژیانێكی نوێ، بە هەمانشێوەش دەوڵەتەكان لە چوارچێوە گەورەكەی خۆیاندا نایانەوێت ئەركی بە ماركێت بوون لە دەست بدەن و بخرێنە دەرەوەی سیستەمە جیهانییەكە.
ماركێت و كافێكان و هۆڵی لەشجوانی و هۆڵی جوانكاری لەش و بانكەكان و… هتد بەرهەمی دونیای نوێن. دەوڵەتەكانیش وەك ماركێتێك بەدەرنین لەم بە بازاركردنەدا. كێشە ئەوەیە لەناو سیستەمە جیهانییەكەدا دەوڵەت وەك ماركێت نەناسی و هەموو ئەو فەزانوێیانەی دونیای نوێ بەرهەمیاندەهێنێت نەناسی و لەشوێنیی خۆتەوە نەریتخوازانە باس لە بەرگری لەكلتووربكەیت و نەشتەوێت تێبگەیت كلتوور چییە و مەترسییەكان لەسەری لەم دونیانوێیەدا چین! پاشان ئامەدەنەبی بۆ ساتێك بیر لەم دونیانوێیە بكەیتەوە و لەرێگەی زمانێكی میللیەوە تەفسیری بۆ بكەیت! (بەرێزیان:بە پێی سیستەمە جیهانییەكە ئێمە هەرێمین هێشتا ماركێت نین، مینی ماركێتین.)
با لەم نەخشەیە بێینە دەرەوە جارێكی دیكە بچینەوە سەر پرسیارەكەی خۆمان. بەراست بە پێی ئەو نمونانەی لەسەر فەزای شوێن هێنامانەوە، مەترسی لەسەر كلتوورە؟ ئەو ژینگەیی لەو شوێنە نوێیانەدا دروستبووە ژینگەیەكە كلتوور بسڕێتەوە یان ژینگەیەكە بەرگێكی نوێ دەكات بە كلتووردا؟ هاواركەرانی نەریتخوازیی دەیانەوێت لەناو ئەم بەبازاربوونەی جیهاندا بە چ كەرەستەیەكی مەعریفی بەرگری لە كلتووربكەن؟ هەریەك لەو هاواركەرانە دەتوانن خۆیان لەم نمونانە بكەنە دەرەوە و بەشێك نەبن لەم مۆدێلی ژیانە؟ ئەگەر كارەكتەرێك لەناو شار بژیت، یان لە شارچكەیەك و تارادەیەك لە گوندیش، نەچێتە كافێ، نەچێتە هۆڵی لەشجوانی، نەچێتە ناو شاشەكان بە تۆڕەكۆمەڵایەتییەكانەوە، نەچێتە مەلەوانگەكان، نەچێتە یاریگاكان، نەچێتە رێستورانتەكان، نە چێتە ماركێت و مینی ماركێتەكان، نەچێتە بانكەكان، دوربێت لە هەموو كەرەستەو كاڵایەك بەرهەمی دونیای نوێیە، دوربێت لە هەموو فەزایەك دونیای نوێ دروستیدەكات، پێویستە پێمان بڵێت: چۆن دەژیت و چ جۆرە كلتوورێكی هەیە؟
بێگومان ئەوانەی بە دیدگایەكی نەریتیی و ئاكارییەوە سەیری دونیای نوێدەكەن، دیدگاكەیان بەكەڵكی ئەوەنایەت ئەم دونیا نوێیەی پێبخوێنیتەوە. بە پێچەوانەی ئەو نەریتخوازانەوە، لەبەشی یەكەمی ئەم وتارە باسم لە رەواڵەتكرد و ترس لە رەواڵەت ترس نییە لە وێرانكردنی كلتوور، لەم بەشەدا باسی فەزای شوێنمانكرد، كە ئەم فەزایە وزە بە بەرهەمهێنانەوەی پەروەردە و كلتوور و جۆرێكی دیكە لە جوانبینین، دونیا بینی، جۆرێكی دیكە لە ژینگەی جیاوازی ژیان دروستدەكات و، مەترسییەك نییە بۆ كلتوور. نەك هەر مەترسییەك نییە بۆ كلتوور، فەزایەك لە جیهاندا هەیە، ئەم فەزایە لە رێگەی بازارەوە دابەشدەبێت بەسەرشوێنەكاندا و، لەم فەزایەدا كلتوورەكان لەیەكتری نزیك دەبنەوە و كلتوورەكان گەشە بە خۆیان دەدەن و، ژینگەیەكی كلتووری دروستدەبێت، لەم ژینگە كلتوورییەدا كلتوورە جیاوازەكان هەوڵی سەرلەنوێ خۆ رەنگكردنەوە دەدەن.
بەكارهێنەرانی ئەم فەزایانە كە زۆربەیان فەزای گشتین، گەر كەمێك بەباشی فەزاكان و كلتوور بناسن، زۆر بە ئاسانی بە پێی قۆناغێكی كەم دەتوانرێت رەنگێكی دیكە بدرێتەوە بە كلتوور و پەروەردە، كە جیاوازبێت لەو رەنگە نەریتیەی بۆ كلتوور و پەروەردە دروستكراوە. بارگاویكردنی كلتوور و پەروەردە بە ئاكار، نەناسینی كلتوور و پەروەردەیە. ترسان لە دونیای نوێ لە دیدێكی ئاكارییەوە، ترسانە لە ئاكارێك خۆی هیچ رەگوڕیشەیەكی نییە و نەریت بەزۆر سەپاندویەتی.
هەرئاكارێك رەگوڕیشەی هەبێت لەناو كلتووردا لەترسی نەریت بەرهەم نەهاتبێت، لە دونیای نوێدا گەشە بەخۆی دەدات، هەرئاكارێكیش لەترسی نەریت بەرهەم هاتبێت، لەم دونیانوێیەدا بەپێی كات كاڵدەبێتەوە. تەماشاكردنی دونیای نوێ وەك دژە ئاكارێكی _نێرسالارانە_ نەناسینی دونیای نوێیە و، كورتنكردنەوی كلتووریش بۆ بۆ ئاكار، مەترسیدارترە لە هەموو ئەو تەوژمانەی رووبەرووی كلتوور دەبنەوە. (من لێرەدا تەنها قسەم لەسەر ئەو ترسە بێبنەمایە كردوە لە دونیای نوێ بۆ سەر كلتوور، قسەم لەسەر دیوەكەی تری سەرمایەداری نەكردوە، كە جیاوازی چینایەتی و نائینسانییەت و شێواندنی ژینگە رووبەرێكی گەورەی ئەو سیستەمەیە. ئەكرێت لە شوێنی دیكە سەرنجی لەسەر بدەم، بەڵام فەزا نوێیەكان وەك نەریتخوازان بانگەشی بۆ دەكەن، ترس نین لە كلتوور، ترسن لەو دونیابچوكەی نەریتخواز وەعزەكانی خۆی تێدا دەدات.)
درێژەی هەیە …..
لێکۆڵینهوهی رهخنهیی:
سهردهمانێك لهمهوپێش شاعیرانێك ههبوون گیانیان لێك نزیك بوو، بههۆی ئهوهی ههر چهند بڵاوکراوهیهکی ئهدهبی و کۆڕی ئهدهبی و شوێنی کۆبوونهوهی دیاریکراو ههبوون پێکهوهی گرێ دهدان، ئهوانیش ژمارهیان به پهنجهکان دهژمێردران، بهڵام مهخابن ههر زوو لێشاوی تهکنهلۆژی ئای تی و گۆڕانکارییه خێراکانی جیهانی سهرمایهداریی ئهو ساتانهی له زیهن و ژیاندا خێرا کوژاندهوهو شاعیرهکانیشی پهرتکرد ههریهك بهلایهکدا؛ رهنگه لهم ساتهدا ههندێکیانم لهیاد بێت و ههندێکیشیان نا، بۆیه نامهوێت ناوی کهس بهێنم، بهڵام دهتوانم بڵێم شاعیر (سیروان ناشاد) یهکێك بوو لهو دهنگه گهرم و گوڕو پڕ ههڵچوونانهی دهیویست به شیعر جیهان وێنا بکات.
لهم رۆژانهدا که دهقی (سهوڵ)ی شاعیر سیروان ناشادم خوێندهوه، توشی رامانی کردم، ئیدی سهرکۆنهی خۆمم کرد که بۆچی دهقێكی وا سهرنجڕاکێش و پڕ رهههندو کراوه هیچی دهرباره نهنووسراوه؟ وابزانم ئهو دهقهش دوا دهقی ئهو شاعیرهیه که چهند ساڵێك پێش ئێستا له گۆڤاری (نووسهری نوێ) بڵاوبووهوهو من ئاگاداری بم، دهقێکه له چهند روویهکهوه جێی تێڕامان و لێکۆڵینهوهو ههڵوێسته لهسهرکردنه.
رۆڵان بارت وای دهبینێت: ئهدهب کورتههڵناهێنێت له باش و خراپدا، یان پۆلێنکردن و ڕیزکردنی رهگهزهکان، بهڵکو ئهوهیه که لهرینهوهو جوڵه بهرپا دهکات لهناو پۆلێنه کۆنهکاندا، بۆیه ئهو وای دهبینێت دهق وهستاو نییهو ههمیشه له جوڵهی بهردهوامدایه که دهبێته هۆی تێپهڕاندن و ئاوهاش دهقی چێژبهخش له لهدهستدانهکانهوه حاڵهت دهخولقێنێت و پشوو دهگۆڕێت به شهکهتیی.
پاش خوێندنهوهیهکی وردی ئهم دهقه بڕیارمدا لهم لێکۆڵینهوهیهدا ئاستهکانی لێدوان دهربارهی لایهنه جۆراوجۆرهکانی ئهو شیعره دابهشی ئهم چهند تهوهرهیه بکهم، که خودی جیاکاریهکان زهمینهخۆشکهری ئهم دهستنیشانکردنه بوون:
1- ئاستهکانی گوتاری شیعریی.، 2- سێکوچکهی بونیاتی مانا. 3 – ئاستهکانی ڕێزمان. 4- ئاستهنگهکانی ناو دهق. 5- پارادۆکسهکان (لایهنی هونهریی).
ئهم دهقه دادهنرێت به دهقێکی فره دهنگ و چڕ، که ههڵگری زیاتر له ماناو دهلالهتێکه، ئاستهکانی گوتار تیایدا ههڵبهزو دابهزین دهکات له نێوان لێدوان له خود، بانگکردنی کهسی نادیار، خودا، شۆخ، هاوڕێ، ئهوان، تۆ….
شاعیر لهم شیعرهدا سهرهتاو کۆتا کۆپلهی به (ماراسا) دهنووسێ، ئیتر ئایا مهبهست لهمه کهسیهتیهکانی ناو شانۆی ماراسادی نووسهر (پیتهر وایس)ی فهرهنسییـه که له شهستهکاندا له واقیعیکی جۆشدراوی شۆرشدا نووسراوه، پێشی دهگوترێت: (شانۆی شۆڕش و کوشتن و گۆرانی و شێتی)،که باس له رۆلی نهخۆشانی دهرووونی و رۆشنبیری بهرزو توانای داهێنهرانه دهکات ، به گێڕانهوهی رووداوهکانی ناوهوهو دهرهره، یان ئهوساو ئێستای وڵات.
ناوی (ماراساد)یش پێکهاتهیهکه له کۆتایی ههردووناوی کهسایهتی ناو شانۆکه : (جان پۆل مارا) و (ماركيز دى ساد) پێکهاتووه، بهڵام دهبێ ئهوهش بڵێین ئهمه ههر گریمانهیهکهو شاعیر رهنگه بۆ خاتری زمانی شیعریی پیتی (د)ی له کۆتایی ناوهکهدا نهنووسیبێت، یان رهنگه ناوێکی جوانی خهیاڵی بێت و شاعیر وهك تازهگهرییهك بهکاریهێنابێت، وهك چۆن ماراسا ساروفار بورتيكو – هوتێلێکی ناوداری ناوچهی (راجكوت) ـه له هندستان.
بهههرحاڵ ، ئهم روونکردنهوهیه زیاتر بۆ بهرچاو روونی خوێنهران بوو، ئهگهر نا، ئهوا گهر مانای تریشی ههبێت هیچی ئهوتۆ له ئاستی دیدو خوێندنهوهی دهقهکه ناگۆڕێت.
/ چۆن دهتوانین ماراسا بهسهر رایهخی دڕکه زییا بخزێنینه نێو پێچهکانهوه
که شهلاڵی برینانین/
یهکهم/ ئاستهکانی گوتاری شیعریی:
لهم شیعرهدا به چڕی بهر کۆمهڵێك دهستهواژهی ماناداری ناسۆراوی دهکهوین لهسهر ههر سێ هێڵی( ویژدان، سۆز، هزر) دهجوڵێن، که له پشت ههر یهکهیانهوه سهرگوزشتهو بهسهرهاتێك رهنگه ههبێت، که شاعیر توانیویهتی به زمانێكی جوانی شیعریی وهسفهکان بهۆنێتهوهو لهگهڵ خۆیدا به ههڵبهزو دابهزهکانی دهقهکهدا بمانبات و ئهو جیهانه کاولانهمان نیشان بدات که ههر له سهرهتای دهقهوه دادو فیغانێکی بی ئاکامیان دهرباره دهکات که زهمهنیش تیایاندا پهرت بووه بهسهر: (رابردووهکان، ئێستا)دا. لهم جهنجاڵیهدا شاعیر چاوی ئاسۆکانی لێڵ دهبن و سهر ئهوهی ناپهرژێت بیرێك له نهخشهی پرۆژهکانی داهاتوو بکاتهوه، کاتێك باس له داهاتووش دهکات ههموو ڕێگاکان لهبهردهمیدا دهگیرێن و تاکه وهڵامێك دهست دهخات که لهسهر دیوارو دهرگاکانی بهختهوهریی نووسراوه: (ههرگیز)
/ کامهرانی له نوکته ئێکسپایهرهکانی ژیان دهچێ/
*
/ هێشتا نهمانزانیوه سهرابه ڕێی ئهم غوربهته نامانگهیهنێته هیچ
له نزای چهپڵهکانیش نهگهشتین
ئومێدی گوڵه دالیاکان به ههڵهتی ههڵدێریان بردین/
ههرچهنده بشیهوێت به کامهرانی بگات، بهڵام ئهفسوس ئهم ئاکامه مهحاڵهو مهگهر ههر داواخوازی ئهوه بێت له راناوی نهناسراوی (ئهو) که به مهرگێکی هێمنی بسپێرێت. (مادام نهیتوانی دڵی چۆلهکهیهك ئاشتکاتهوهو فرمێسکی مناڵهکان بسڕێت و نوزهی مێرووله پانبووهکان ژیر بکاتهوه)
/ خودایه!
تازه دڵی چۆلهکهیهکمان پێ ئاشت ناکرێتهوه
به لیواری گۆسهبانهکهوه بوو به چلووره
ئیدی فرمێسکی ئهو منداڵه لیمان خۆش نابێ
بێ گوناهـ له رهحمی زهمهندا مهیی
نوزهی ئهو مێروولهیه نابڕێتهوه به گهورهیی پێمان لێنا/
سهیرورهتی تاوان دهرحهق ئهم بوونهوهر و شته بچوکانه ئیکۆیهکی ئازاراوی ههمیشهیی له زهین و ناخی به ئاگای شاعیردا جێهێشتووه که ههرگیز چاك نابێتهوهو ههرگیزیش ناتوانێت بگهڕێتهوه سهریان و بیانگۆڕێت، ئهمهیه دهسهوسانی شاعیر بهرانبهر قهدهری زاڵ دهردهخات و خود لهبهردهم ئهم بهرداشه مهزنهدا زۆر سست و گرمۆڵهو بێتوانا و دهروون ساکاو دهبێت.
بهڵام گهر بێینه سهر شێوهی ئهم مانایه وهك (بونیاتگهراکان) به مهیدانێکی ئهزمونیی کاری خۆیانی دهزانن، ئهوا دهتوانین بهم جۆره شێوه گشتیهکه نیگار بکهین وهك بهرهنجامێکی خوێندنهوهی کۆپلهکه:
نادادیی لهگهڵ لانهوازان——کۆتاییهاتوو———-ئازار———بێکۆتایی
شاعیر ههر له سهرهتاوه یهکسهر به وهسفی موعاناتهکان دهستپێدهکات پاشان دێته سهر کارتێکهریی ئهم موعاناتانه لهسهر خودی شاعیرو دواتر دێته سهر هۆنینهوهی ئازارو بهشێک له موعاناتهکانی دهرهوهی خودو ههروهها ئهوانه وهك ئهو خاوهنی زاتێکی مهرگهساتاوین، ئهمهش چۆن کارتێکهریی بووه بهسهر بنیاتنانی بێهوێدییهکی قووڵ بهسهر شیعرهکهو ههستی شاعیرهوه، جارانێك دهمانباتهوه بۆ رابردوویهکی دوورو کۆستهکانی ئهنفال. جارانێکیش دهمانهێنێتهوه بۆ واقیعێکی تاڵ به پهشیمانبوونهوه له تاوان و سێبهری خیانهت و وێستگهی کاڵبوونهوهو لهدهستدانی قهناعهت و ئایدیاکان که ساڵانێک له خهوندانی شاعیردا جموجۆڵیان بووه، ئاوها شاعیر درك به فهرامۆشکردنی بوونهوهره لاوازهکان دهکات و سهرکۆنهی خۆی لهسهر دهکات، بهڵام ئهستهمه گێڕانهوهی چرکه ساتهکان و ههڵدانی کۆلارهی منداڵی به پهتی خۆشنوودیی و بهدهستهێنانهوهی بهرائهتی منداڵی:
/ بهم قرچهی سووتانه ئهسهف که ناتوانین
کۆلارهکان به پهتی خۆشنوودی ههڵدهینهوه/
ئاوها سهوڵهکان له کار دهکهون و له سێ کوچکهی بهرمۆدای (خود- عهشق- نیشتیمان)دا شاعیر له دهست و پێ دهکهوێت و تهمی دهسهوسانیی باڵی رهشی بهسهر دهقهکهدا دهکێشێت.
دووهم/ سێکوچکهی بونیاتی مانا:
ئهم دهقه به سهر سێ بابهتی سهرهکیدا دابهش دهبێت، که ههر یهكهیان تهواوکهری ئهوهی ترهو به ههرسێکیان سێگۆشهیهك دروست دهکهن و کهشی گشتی قهسیدهکه دهخهمڵێنن، له ههندێك جێدا خوێنهر دهبێت له پشت زاراوهکانهوه ئهم سێ رهههنده کهشف بکات، له ههندێك جێشدا ئاشکرا رهههندهکان ماناکانیان تهعبیر له خۆ دهکهن و ئاسانتر خوێنهر دهتوانێت بهدهستیان بهێنێت. که ئهوانیش ههر یهك له (خود، عهشق، نیشتمان)ن. بهڵام ئهو خاڵهی ههر سێ تهوهرهکه لهخۆی کۆدهکاتهوه دهبێته خاڵی هاوبهشی نێوانیان بریتییه له ناسۆرو ئازارو شکست و موعاناتهکان، که دهتوانین ئا لێرهدا دهستهواژه بهکارهاتووهکانی ههر یهك لهم کۆڵهکانه ڕیز بهند بکهین که له شیعرهکهدا بهکارهاتوون تاکو زیاتر به دنیابینی شاعیر و دۆخی دهروونی شاعیر له ساتی نووسینی دهقهکهدا ئاشنا ببین.
-خود: / مهملهکهتێکم له کۆس و قۆچ/
-/ نیشتیمان: حهرفێك بوو نهخوێنرایهوه/
– / عیشق: نوشتهیهك بوو بهتاڵکرا/
ئهلف/ خود: وهسفه جۆراوجۆره بهکارهاتووهکانی خودی بێژهر یان دانهر، زیاتر لهم دهستهواژانهی شاعیردا چڕ دهبنهوه:
(جهستهی سوتاو، لهرزین، پێی شهقار، پێکراو، کفت و کهمجوڵهو کهتوو، سیغاری ژهنگاویم، بهرچنهیهك ژان، بۆکڕوزی نێڵهکانم، باڵا شهنگهبی لهرزیو و تهزیو وتۆقیو و ڕچیو، تۆپه بهفرینی وههم).
بێ/ نیشتمان: نیشتیمان به ههردوو رووه مهجازیهکهی (ناخی شاعیرو نیشتیمانی واقیعی) یان ئهو وێنانهی بۆ نیشتیمان کێشراون له چهند دهستهواژهیهکدا دهربڕینیان لێکراوه، که ئهوانیش لهسهر ههمان رهزم و ئیقاعی مانا بهرجهستهکراون، که ئهمانهن:
(تاریکستانی دهڤهری ههڵچو، تهمێکی ڕێ ونکهر، سارای سهراباوی، بیابانی لماوی، نیشتمانی تهپکه، حهرفێکی نهخوێندراوه، نیشتیمان لالهنگییهکی پاککراو، سهرابه ڕێی غوربهت، ویستگهی کاڵبوونهوه، گۆڕێکی به کۆمهڵ، دارهمهیت،مهملهکهتی کۆس و قۆچ)
جیم/ عیشق:
ئهو دهستهواژانهی پهیوهستن به عهشق و مهعشوقهوه لێرهدا پۆلێن دهکهین، جا ئایا ئهو عهشقه رهها بێت و مهعشوقیش زیاد له زاتێك بێت، یاخود تهنانهت له دهرهوهی بازنهی مرۆڤیشدا بێت ئاوها بهرجهسته دهبن و له دهقهکهدا جێیان پێ دهدرێت، یان به لهگهڵ دوان یان به وهسفکردن بهکارهێنرابن:
( سواخم ده و دامپۆشه با ئهم درزانه نهبینی، روو وهرگێڕه، سوێرهشکی عیشق، عیشق نووشتهبوو بهتاڵکرا، خواردنهوهی دوا نوزهم له پیاڵهیهکی شکاودا بخۆرهوه)
له ئاکامی خوێندنهوهیهکی وردی ههر یهك له یهکه جوداکانی ئهم سێ رهههنده، دهگهینه یهك راستی رهها که ههر سێ کوچکهکه پێکهوه گرێ دهدات و له خاڵی (ناسۆرو ئاکامی مهرگهساته جیاوازهکاندا سێگۆشهیهك پێکدێنن که من به (بهرمۆدای ناسۆر) ناوی دهبهم، وهك له هێڵکاریی ژماره یهکدا دهردهکهوێت:
سێیهم/ ئاستهکانی ڕێزمان:
ناو/ ڕاناو/ جێناوهکان:
گیانی پهژمووردهی شاعیر له سهرجهم کۆپلهو دێڕهکاندا به شێوهیهکی راستهوخۆو ناراستهوخۆ دهردهکهوێت، تهنانهت گۆڕین و ههمهجۆریی ڕاناوی کهسانی بانگکراو و وتوێژ لهگهڵکراو ئهم راستییه دهسهلمێنن، که چۆن شاعیر تهنانهت جارانێك پهنا دهباته بهر بهکارهێنانی ڕاناوی ئهو، ئیتر به (ئهو)ێکی ئاڵۆزو نهناسراو دهمێنێتهوه تاکۆتایی دهقهکهو لێرهوه خوێنهر چێژ دهبا له خهمڵاندن و دۆزینهوهی حهقیقهتی (ئهو)ی بهکارهاتوو، کێیهو رۆڵی لهم دهقهدا چییه؟ وهك ئهوهی دهڵێت:
(ئێی بهستهزمان) که رهنگه ههر خودی شاعیریش بێت وهکو منێکی سایکۆلۆژی بووبێته (ئهو)و وتوێژی لهگهڵدا بکرێت، که ئهمهش جۆرێکه له شێوازی مهنهلۆگی شیعریی.
– ناو و جێناوهکان:
* خودایه: 4جار
/ خودایه چ حیکمهتێکه ئهم بوونه
چ سڕێکه ئهم گهردوونه/
*شۆخ:
/ ئهی شۆخ …دوانوزهم له پیاڵهیهکی لێو شکاودا بخۆرهوه/
* هاوڕێ 2جار:
/ هاوڕێکانیش له بیابانێکی لماویدا جێیان هێشتین/
* نهنك 2جار:
/ زیندهگی له حیکایهتهکانی نهنکم دهچوو نیوه شهوان/
* باپیر:
/ سوتووی جغاره عارهبییهکهی باپیرهم/
* تۆ:
/ وهتدهزانی بهرسیلهی کامهرانی دهچنی/
* من:
/ من تۆزی ئهودیو مێژووم پێوهیه/
* ئهو:
/ جا چۆن کچی پاشای بهختهوهریی ماره بکهین؟/
/ تهعاروفێك لهگهڵ راهیبهیهکدا بکهین/
تێبینی: گهر ورد سهرنج بدهن دهبیننن چۆن شاعیر رهشبینییهکان باڵیان بهسهردا کێشاوه، یان وهکو مهحوی رهنگه به خۆی بڵێت (لهناکهس کاریا) یان (به زایع چوو له مالایهعنیا) بۆیه بۆ بهختهوهریی له دهرهوهی خۆیدا دهگهڕێت، لهکاتێکدا له زۆربارداو لای زۆرێك له زاناکان وا باسکراوه که له ناخهوه دروست دهکرێت. کهچی لێرهدا شاعیر تهنانهت پهنا بۆ ئهفسانهکانیش دهبات بهو مهرجهی بگاتهوه بهختهوهریی.. ئهو بهختهوهرییهی هیوا دروست دهکات و مانا به ژیان دهبهخشێت.. رهنگه ئهم حاڵهتی ههستکردن به تاوانیش بهس دهروونی بێت و ئاوهاش لای شاعیر چهکهرهی کردبێت.
* ئێمه:
/ تۆپه بهفرینهکانی وههمین بهسهرخۆدا دادهچۆڕێین /
ههروهها کاراکتهری ئاژهڵه لاوازو بچوك و پاکو دڵڕفێنهکانیش که هێمای ئازادی و سادهیی و جوانین بێبهش نهبوون لهم دهقهدا وهکو کهرهسهیهکی دهوڵهمهندی رازاندنهوهو گهیاندنی ماناکانی دهق که ئهوانیش:
(کهو، سوێسکه، ماسی، پۆڕ، باڵنده، مێرووله)ن.
4چوارهم/ ئاستهنگهکانی ناو دهق:
وهك چۆن شاعیر لهسهرهتاو دوا کۆپلهدا له پڕکردنهوهی پێچهکان به دوای خهمی فریادڕهس عهوداڵ دهبێت، له کاتێکدا زهمین رایهخی دڕکه زییهو برینانیش شهلالی خوێنن، ئهوا شاعیر رووبهرووی چهند ئاستهنگێکی جودا دهبێته که بڕسکی لێدهبڕن و ههموو ساتێك جۆرێکی جیاواز ناهومێدیی تێدا دهڕوێنن که له کۆتاییدا ههر ئهوهمان بۆ دهمێنێتهوه له گهورهیی ئازارهکان رابمێنین و لهگهڵ شاعیردا بهشداری کۆسپ و خهمهکان بین، تا کهمێك باری سهرشانی سوک بێت.
له سهراپای تانوپۆی دهقهکهدا ئهم ئاستهنگانه دهردهکهون و ههر جارێك له وێنهیهکی شیعری جیاوازو مانایهکی تراژیداویدا خۆیان نمایش دهکهن:
/ بهم قیبله نوما ژهنگاوییهوه چۆن له تاریکستانی ئهم دهڤهره ههڵچووه ڕێ دهرکهین
که غهریقی بهحری تاوانین/
*
/ له کام رهزا بهرچنهیهك ژانی یاقوتییت چنی لێم بگهڕێ
که بهسهر کهلاوهیهکی سوتاوهی گهرمێندا کهوتی من ڕازه چاو خۆڵهمێشییهکهم/
ئهم توخمانهش ئاوها دابهش دهبن و لیکدانهوهیان بۆ دهکرێت:
(1- قیبلهنومای ژهنگاوی: نهخشهڕێی جوڵان و دۆزینهوهکان.
2-دهڤهری ههڵچوو: بهمانای شوێن وهك سهنتهرێك بۆ سهرلێتێكچوون.
3-خیانهت: لهسهر ئاسته جیاوازهکان و کهسایهتییهکان.
4- گوناهـ: لهسهر ئاستی خودی وتوێژکهرو دانهر.
5- موعاناتهکان و مهرگهساتهکان: بهرهنجامی کۆی ئهو 4 پێکهاتهی سهرهوهن که شاعیر وهكو زات و بابهت توشی قهیرانی هیواو بهختهوهریی دێت) وهك دهڵێت:
/ ئهی پاشماوهی مهرگهساتهکان
روو وهرگێڕه فریای بۆکڕوزی نێڵهکانم ناکهوی
سیغاره ژهنگاویهکهی ڕۆژگارم/
که لێرهشدا دهتوانین به هێڵکاری ژماره دوو ئهم مهبهسته زیاتر روون بکهینهوه:
پێنجهم/ پارادۆکسهکان (لایهنی هونهریی):
لهم دهقه شیعریهدا بهر چهند پارادۆکسێکی نوێ دهکهوین، که زیاتر وێنه شیعریهکان تازه دهکهنهوهو بههای ئیستاتیکی دهقهکه بهرز دهکهنهوه، که له وێنهی شیعری سهرنجڕاکێشدا جێیان کراوهتهوهو ئاماژه بهم دوو وێنهیه دهدهین:
1. / وهره هاوڕێ له ژێر ئهم (بی)یه رهزا قورسهدا
دیژلهمهیهکی کامهرانی فڕ کهین/
لای ههموو شاعیرانی تر (داربی) به رووه جوان و شۆخهکهی بهکاردێت و دهشوبهێنرێت، بهڵام لێرهدا به هۆی دنیابینی و کهشی رهشی قهسیدهکهوه (دار بی)یهکانیش رهزایان قورسه، له لایهکی ترهوه ههمیشه چای تاڵ ناخۆش و دڵتنهگکهره، کهچی لێرهدا بهکاردێت وهك هۆکاری فهراههمهێنانی کامهرانی، که ئهمهش مهحاڵهو مانا لهم پارادۆکسهدا پێچهوانه دهکاتهوهو ئاوها کۆکراونهتهوه:
داربی: ناشرین——دیدگای مهرگهساتاویی
چای تاڵ: کامهرانی——– کهواته خۆشی و ناخۆشییهکان ههر یهکن که تاڵن
*
2. / شاتووهکانی فیراق لێره بهر دهگرن
درهختهکانی موعانات ههمیشه سهوز/
جارێکی تر شاتوو و درهخت مایهی ئاسوودهیی و گهشهو خۆشیهێنه، بهڵام لێرهدا به پێچهوانهی مانای خۆیانهوه سوودیان لێبینراوه به خستنه پاڵی فیراق و موعانات بۆ ههردووکیان، که دووباره ئهمهش ههر خزمهت به سیاقی گشتی ماناو کهش و دیدگای شیعریی شاعیر دهکات. که تونراوه له شوێنی خۆیاندا شیاو بهکاربهێنن و شاعیر داهێنانیان تیا بکات:
3- ئهودیوی رهشبینی:
ئهوهی لای زۆربهمان خوێندراوهتهوهو زانراوه بهکارهێنانی خۆڵهمێشی(ماتریال)ـه بۆ جهسهدی(ماتریاڵ) و وهکو دوو هاوتا بهکاردێن و بهمهش مانا باوهکهی بهدیدێنێت، کهچی زۆر ناوازانه لێرهدا بهر ئهو مهجازه ناوازهیه دهکهوین که رادهی تراژیدی و ناسۆرهکان چۆن نهك بهس ئێسقانی کون کردووه، بهڵکو رۆحی (میتافیزیك)یشی سووتاندووهو کردوویهتی به خۆڵهمێش که ئهمه بهس له دنیای فانتازیدا دهخهمڵێنرێت، ئهمهش رهوانبێژییهکی جوانه بۆ دهرخستنی ڕێژهی قوربانی و سووتان. لیرهدا شاعیر داوا دهکات و به هاوڕێیهك که نازانین کێیهو له چ ئاراستهیهکهوه هاوڕێی شاعیرهو لهسهر چ ڕێیهك رۆژێك له رۆژان کۆبوونهتهوه یان له دۆخی ئێستادا هاوڕێن (چونکه له دهقهکهدا باس نهکراوه) بهلام ئاوها به شێوهیهکی فانتازیائامێز داوای لێدهکات:
/ ببه نهرمه(با)یهکی تهزیو خۆڵهمێشی ئهم رۆحه بڕهقسێنه/
—————————————
سهرچاوهکان:
……………..
Roland Barthes ,The Pleasure of the Text.. Translated by: Richard Miller, 23rd prnt-1
Marat/Sade Written by Peter Weiss, 2012-2
3-گۆڤاری نووسهری نوێ . ژماره 65. تشرینی یهکهمی 2013، ههولێر.
زۆرجار خودی ههڵخهلهتێن وامان فێردهکات خۆمان وهکو فریشته وێنا بکهین، تاکو ئهو دڕندهیهی له ناخماندا خۆی حهشارداوهو چرۆی کینهو ئیرهیی و توانجدانمان تێدا دهڕوێنێت ناهێڵێت تامی ژیان و جوانی و گیانی هاریکاری بکهین، دان به بهرهندهییدا بنێین و ناقۆڵاییهکانیش وهکو خۆیان ببینین، بێ ئهوهش تێکدانی ئهم هاوتایی و هاوکێشهیه زاتێکی ناجۆرمان لێ دروست بکات و کهسانی دهوروبهرمان ههست بهو لهقبوونانه بکهن و بهڵام خۆمان ههر وهکو سوورهی بهر لهشکر تهماشای خۆ بکهین و دان بهو حاڵهتانهدا نهنێین.
ئهوهی مهبهستمانه لهم پێشهکییهدا: تیشکخستنه سهر دیاردهیهکی زۆر ناشرینه، که ئهگهر له ههر ڕشتێکی تری ژیاندا ببینرایه، ئهوا نهدهبوو له ڕشتهی ئهدهبدا بوونی ههبووایه، چونکه ئهدیب به حساب کهسی ههست زیندوو و خاوهن ویژدانه، کرۆکی بهرههمهکانی دژی ئهو ناشرینیانهیه که خۆی لهدهقهکانیدا وا نیشانی دهدات که پێوهی دهناڵێنێت.
لێرهدا وهك نموونه چهند بهرههم و وتهی کهسێکی زانستی دههێنینهوه که له ههمانکاتدا خامهکهشی بۆ بابهتی ئهدهبی و شیعر بهکاردێنێت، ههر لهم سۆنگهیهوه بهراوردی ههردوو بواره تیۆری و پراکتیکیهکهی ئهو جۆره له نووسین و نووسهر دهکهین و له کۆتاییدا با پێکهوه ببینین و بڕیاریش بۆ خوێنهر جێدهمێنێت و ههر ئهویش سهر پشك دهبێت بۆ قبوڵکردن و رهفزکردنی ئهم بیروبۆچوون و ڕایانه.
ئهو نووسهره له لایهك ڕهخنه له کاڵوکرچی دهقهکان دهگرێت، له لایهکی تر رهخنه له وتارو داڕشتن دهگرێت، دوایی دێتهوه سهر وێنهی شیعریی و لووسوپووسیی!! نازانرێت به تهواویی دهیهوێت چی بڵێت، کهچی له لایهکی تر که دێینه سهر نووسینهکانی ئهم نووسهره که به ناوی شیعر پۆلێنی دهکات، دهبینین ههموو ئهو قسانهی نووسیونی وهکو توانجدان ئهوا بهسهر شیعرهکانی خۆیدا دێنه دی و لهو بوارهشهوه نموونهی شیعرهکانی دههێنینهوه، سهرهتا با دیقهت له وتهی ئهم نووسهره بدهین، ئهو لهم بارهیهوه ڕای خۆی وا دهنووسێت:
{{ بەداخەوە لە ئەدەبی کوردیدا زۆر کەس ھەن نەخۆشیی (بەرزەمن)یان ھەیە و وا دەزانن ھەرچی ئەوان دەینووسن دوڕ و گەوھەرە، لەکاتێکدا زۆربەی دەقەکانیان یان کرچوکاڵ و وشەڕیزکارییە یان ھەندێک لەملاو بڕێک لەولا ھێنراون و ھەڵەی جۆراوجۆریان تێدایە و ھیچ سیفاتێکی نووسینی دەق و وتار و داڕشتن و وێنەی شیعری و چێژبەخشی و تەشویق و گرێچنی و لووسوپووسیی ڕستەسازی و تێگەیشتن و واتایان تێدا نییە}}.
پێش ئهوهی بێینه سهر قسهکردن لهسهر شیعرهکان، با سهرنجی ئهم وتهیهشی بدهین که چۆن له لایهکی ترهوه رهخنه له رهخنهگران دهگرێت و به {خهسیو و فیشاڵ و بهربووك و کهشوفش و چهنهلێدهر…} باسیان دهکات، خوێنهر له کاتی خوێندنهوهی ئهم وتهیهدا رادهی فشاره دهروونیهکانی سهر ناخی داتهپیو و کاول دهخوێنێتهوه، بهوهی چۆن ئهم قهڵهمبهدهسته ئهوهی له توانایدا بووه له ڕشانهوه دهریبدات و شوێنگهی خۆشی بخاته ژێر پرسیارهوه، بهوهی ئایا کهسێك له شوێنگهی بهرپرسیاری ئهدهب و ئهدیباندا بێت چۆن ئهم هێرشه ناڕهوایانه دهکاته سهر رهخنهنووسان؟ له کاتێکدا ئهدهبی کوردی ههژارترین ئهدهبه له رهخنهدا، جگه لهمهش ئهمه دادهنرێت به (مۆتیڤی کورهاندن) که به پێی یاساکانی مافی مرۆڤی نهتهوه یهکگرتووهکان: ههموو جۆره مۆتیڤێکی کورهاندن تاوان و قهدهغهکراوه، جا چ رهگهزیی بێت یان به هۆی ئینتیماوه بێت، یاخود بههۆی بیروبۆچوونی جیاوازهوه….ههروهها ئهمه ئهو میسداقییهتهی (ئیتیحادی ئودهبا) دهخاته ژێر پرسیارهوه که بهوهی ئایا دهبێت ئهمه نهکرابێته واجیههیهك بۆ برهودان به باڵێکی شیعریی دژی ئهوی دی؟ ههر ئهم تهکتیکهش له پشت بهرهندهبوونییهوه بێت بۆ ئهو پێگه ئیداریی و شوێنگهیه؟ (چونکه ئهو گوتانهی ئهو بهس وهکو رایهکی شهخسی لێکنادرێنهوه) بێ ئهوهی له بیری ئهوهشدا بن که ئهم جهنگه له پێناوی چیدا دهکهن؟ له کاتێکدا ئهوهی حسابی فاریزهی دوای نوقتهشی بۆ ناکرێت له (کوردستاندا) ههر ئهدهبه… له دهستدانی ئهو میسداقییهتهش کۆی بوونی ئهو دهزگایانه دهخاته ژێر پرسیارهوه بهوهی ئایا به شایستهو توانای ئهدهبی ئهو کهسانه گهشتوونهته ئهو شوێنانه؟ یان ئهو جێگایانهش وێرانهیهکن خراپتر له بارهگا سیاسییهکان؟ جا گهر کهسێك له دهزگا رهسمییهکاندا چهند کارێکی گرنگی ههبێت، ئیتر چۆن رهخنه له سیستهمی دهسهڵات دهگرێت که به جۆرێك له جۆرهکان ئهوان کۆڵهکهیهکن تیایدا؟ ههروهها بهکارهێنانی پێگهی ئیداریی بۆ سوکایهتیکردن به کهسانی لاوازو دهرهتان و بێ پهنا هیچ ئازایهتی تێدا نییهو ئهم جۆرهش له چهوساندنهوه هێجی کهمیر نییه له چهوساندنهوهکانی تر، ههر له مهحرومکردنی ژهمه خوانێكهوه بیگره تا گهورهترو گهورهتر… بهههرحاڵ ئهو له وتهکهیدا ئاوهها دهنووسێت:
{{ ڕەخنەگری بەربووکی بواری ئەدەب، ھەمیشە نووسەری خەسیون، ئەمان بارستایییەک لە فیشاڵ و بەتاڵی بەسەر خوێنەری داماوی بڵاوکراوە پڕ لە ھەڵەوپەڵەکاندا دەبەشنەوە و بەردەوام دەسخەڕۆکەر و خوێنەر فریودەرن، ئەم بەربووکانە لە درێژدادڕی و چەنەلێدانی بێناوەڕۆک و کەشوفشی بێ بنەما و خۆھەڵکێشان بەولاوە ھیچی دیکە نین، نەکەی بخەڵەتێی بکەویتە ژێر کاریگەریی زبڵە نووسینەکانیانەوە، ئەوان ھەمیشە وەک بەرگدرووێکی قەڵپ، بەڕادان کار بۆ چەواشەکردنی خوێنەر دەکەن و گوێلەمستی دەقنووسی کۆڵەوار و وشەڕیزکردنەکانیانن، قەت ناتوانن ڕستە و وشەڕیزکاران بە بەرگی جوان داپۆشن، نە خولیا و خەونێکی گەورەیان ھەیە، نە بانەڕۆژێکی گەشاوە، ھاکا گوێبیستی پووکانەوە و بزربوونیان بوویت}}.
ئێستا با بێینه سهر شیعرهکانی ئهم شاعیرهو بزانین چ تازهگهریی و داهێنانێکی تێدایهو چ کاردانهوهیهك له ناخی خوێنهردا جێدههێڵێت، بۆ ئهم مهبهستهش نووسینهکه دابهشی ئهو سهبتایتله سهرهکیانه دهکهین که شایستهی لهسهر دوانن و به زهقی له بهرههمهکانیدا رهنگی داوهتهوه:
– وشکیی خهیاڵدانی شیعر:
به حوکمی ئهوهی ئهندێشه رهگهزێکی سهرهکی داهێنانی شاعیره، که دهتوانێت به هۆیهوه تازهگهریی و نوێبوونهوه به یهکه شیعریهکان ببهخشێت، له فهزای داهێناندا خامه ئازادییهکی رههاش بهدهستدێنێت، کهچی به پێچهوانهوه لهناو ئهم جۆره دهقانهدا هیچ زاراوهو وشهو پنتێکی نوێ نابینرێنهوه که زادهی خهیاڵی خودی شاعیر بێت، و له ئهنجامدا کۆی شیعرهکهش سهرنجمان راناکێشێت و وا ههست دهکهین زۆر لهمهوپێش ئهو دهقهو دهقی ئاوهامان زۆر خوێندووهتهوه، لهو شیعرانهدا که باسی شتهکانیشی تیا دهکرێت و بهکاردێن ، ئهوا ههر راستهوراست باسی حهقیقهتی خودی شتهکان دهکرێت، نهك بهس ناکرێن به سیمبوڵ و به هونهرهکانی وهك پارادۆکس و میتافۆڕ ئاوێته ناکرێن و به سهلیقهی هونهریی و هۆنینهوهی وهستایانه مانای تریان لێ فهراههم نایهت، بهڵکو دهبینین دهقێکی رهق و وشك لهبهردهمماندا دهیهوێت فێڵ له ههستهکانمان بکات و خۆی به شیعر ناوزهد بکات، بهڵام سهلیقهی بهرزی شیعریی خوێنهر له کۆتاییدا جڵهو دهگرێته دهست و حهقیقهتی سادهیی و راستهوخۆیی ئهو شیعرهی بۆ دهردهکهوێت.ههرچهنده کهسانێکی روپاماش دهستخۆشی بهرههمی وا بکهن، که رهنگه له ئاستلاوازیی ئهو کهسانهش بێت، بهڵام ئهوه نابێته سهنگی مهحهکی ههڵسهنگاندنی ئهو جۆره بهرههمانه، با نموونهیهکی ئهم شێوازه بهێنینهوه که چۆن شاعیر خهمی مردنییهتی و بۆ ئهوهی نیشانمان بدات چهند کتێبی ههن و چۆن خۆی رۆشنبیرکردووهو خوێندونییهتیهوه، ئاوها له ئێستاوه شینی کتێبهکانی دهکات:
ئەوان، ژووری كتێبخانەكانمان
بەتاڵ دەكەن
سەرجەم كتێبەكان دەخەنەناو
فەردەی گەنم و
گووشی پەتاتەو
كیسەی چیمەنتۆ و
عەلاگەی نایلۆنی پێڵاو و
كارتۆنی قەبەوە،
لەلاژوورێكی هەورەبانەكەی كەڵەكەدەكەن
– گێڕانهوهی یاداشتهکانی رابردوو:
مرۆڤ که نهیتوانی له قهوان و بهرگی خۆی دهرکهوێت وهکو شاعیر، ههمیشه یادهوهرییهکانی کانگایهکی دهوڵهمهند دهبن بۆ ئهوهی لێیان دهربهێنێت و بیانکات بهشیعرو شیعرهکانیش زۆر نزیك دهکهونهوه له زمانی قسهکردنی رۆژانه، بهس جیاوازییان ئهوهیه که ئهم شیعرانه لاپهرهی یادهوهریهکانی مرۆڤ ههڵدهدهنهوهو داخ و حهسرهتی ئهو رۆژه رهسهن و سادهو خۆشانهی پێ ههڵدهڕێژێت و مادام خوێنهر یادهوهریی ههیه لهگهڵ ئهو رۆژو شوێن و کهسانهدا، ئهوا له ئهنجامدا حهماسهتی بۆ ئهو دهقانه دهجوڵێت، بهڵام ئایا له راستیدا شیعرن؟ بهس بهوهی که له شێوازی ستوونی شیعردا داڕێژراون؟ ئهگینا وهك چڕبوونهوهو گرنگی دان به فرهمانایی، ئهوا خاڵیین له داهێنان و هیچ زیادهیهك ناخهنه سهر خهرمانهی شیعری رهسهن و نوی و ناوازه.
ئهگهر تهماشای تێکستی [خانووەکەی عەونی یووسفیان]ی شاعیر بکهین، ئهوا زۆر به ئاسانی بهر ئهم شێوازه سادهیه دهکهوین و خهم و ئاوات و توانای شیعرنووسینی شاعیر لهم بارهدا زیاتر وهدیار دهکهوێت ، ئهو لهو تێکستهدا دهڵێت:
خانووهکهی عهونی یووسفیان
لهگهڵ زهوی تهخت کرد
*
بولبولێکی خۆشخوانی
گۆرانیی کوردی و تورکمانیی
*
ئێستا زانیم
جێوڕێ و سوکناشمان
دهدهنه بهر دهوه شۆفلان
– ههوێن و تێمای سواو:
شاعیر کاتێك نۆستالیژییانه له شیعر بگات و بخوێنێتهوه و راهاتبێت، ههمیشه ههر لهو بازنه داخروانهی بابهته پێشینهکاندا دهخولێتهوهو دهترسێت لییان دهربچێت و مامهڵهش لهگهڵ شیعردا ههر لهو بازنه داخراوهدا دهکات، نهك تهنیا به نووسین؛ بهڵکو ههر ئهو شیعرانهش به جوان و پهسهند دهزانێت که ئاوها و وهکو شێوازی خۆی شته دووبارهکانی تیا بهکارهاتبێت، چونکه سهلیقهی شیعریی ئهو وا دهگهشێتهوه که گوێبیستی ئهو جۆره له نووسین بێت که تاکڕهههندیی سیمای سهرهکی ناسینهوهی ئهو دهقانهیه، ئێمه که ئهم راستییه دهنووسین توشی هیچ روپاماییهك نابین بهوهی شوێنگهی ئیداریی شاعیر له پێشچاوبگرین و چاو له خودی رهههندی شیعرهکان بنوقێنین، ئهمه له کاتێکدایه قسه لهسهر بهرههمهکانی شاعیر دهکرێت نهك خودی خۆی، چونکه مرۆڤ خۆی له خۆیدا ڕێزدارو پایهداره.
ههمیشه ئاسان و کهم مهسرهفه خۆماندوونهکردن و نهگهڕان به دوای سهریهشهی نوێگهریی و داهێنان و بهکارهێنانی شێوازی جودا و جۆراوجۆردا، ههرواش ئاسانه دهستبردن بۆ شتهکانی دهوروبهر که له بهرچاوانن، زۆربهی شاعیره کهمئاستهکان ههر پهلاماری ئهو شته سادانه دهدهن و ههر له قاڵبی خۆشیاندا دهیاننوسنهوه، واتا باڵنده ههر باڵندهیه، تیشکی خۆر ههر تیشکی خۆره….هتد(بهو مانایهی وشه زیاتر رۆڵی کامێرایهکی فۆتۆگرافی دهبینێت)، بۆ نموونه لێرهدا له چهند شیعرێکی جیاوازهوه ههژاریی توانای شاعیر و بههرهی ئهم شاعیره دهخهینه بهر تیشکی لێدوانهوه که ئهویش دووبارهکردنهوهی وهرزهکانی ساڵه له زۆربهی شیعرهکاندا وهکو بههارو پایزو هاوین وزستان، ئاوهاش خیتابی کۆنی ئهم شیعرانه زیاتر بێزارمان دهکات و بهلای ههندێکیشهوه وایه بهس ڕێکخستنی (سهروا) دهبێته هۆی ئهوهی شیعر لهدایك بێت، که ئهمه زۆر ههڵهیه: نموونهکان/
(یهکهم: پاییز)
بای وەشت ھەڵدەکا لێرانە
بە نەغمە و نەیژەنینەوە
پاییز پڕ دەکا لە حوزن
بە ھەڵبەستی غەمگینەوە
(دووهم: بههار، هاوین)
گەر تۆ نەبای
سەرەتای ھەموو بەھاران
سەوزایی لە گیا دەتۆرا
لە ھاوینا
قرچە گەرمایی نەدەما
گەر تۆ نەبای
سەرەتای ھەموو بەھاران
سەوزایی لە گیا دەتۆرا
لە ھاوینا
قرچە گەرمایی نەدەما
گڕ قەت کڵپەی نەدەبینی
ئاسۆ بێ زەردەپەڕ دەما
پاییز ڕەنگە نارنجییەکەی
لە گەڵا و گوڵ دەسەندەوە
(سێ: خهزان)
گەڵا لە ھەڵوەرین یاخی
درەخت بڕیاریدا چیتر
بۆ خەزانی زەردەوەبوو
نەکاتەوە
خەمی ئاڵۆزی نێو ناخی
(چوار: زستان و پاییز)
تەنیایی
گەڵایەکی وشکەوەبووی
پاییزەیە
زستانی ساردی
بەسەرا دادێ
– ههڵهی خوازهو زمانهوانی:
گرنگی نهدان به وردهکاریی و بیرنهکردنهوهی پێویست له بونیاتی تۆکمهو بنهماکانی شیعرییهتی هۆنراوهو بهکارنههێنانی زمانی هونهریی و خۆ ماندوونهکردن و رۆنهچوون به گوتنی نهگوتراوهوه، وا له زمانی شیعر دهکات شلۆق بێت و بگره ههڵهی زهق و شتی پێچهوانهش له ناو یهك تێکسدا کۆ بکاتهوه، نهك بهس پهلهکردن و پێدانهچوونهوهی تێدا ههست پێدهکرێت، بهڵکو لاموبالاتی شاعیر دهردهخات و ئهو تێگهشتن و پاڵنهره سهرهکیانهی تێدا دهدۆزرێتهوه که بووهته هۆی له دایك بوونی تێکستی ئا لهو جۆرهی پڕ ههڵهو نوستالیژیایی، ئهمه له کاتێکدا ههر ئهم نووسهره له وتهکهی سهرهتادا گازنده لهو شاعیرو وتارنووسانه دهکات که شیعرهکانیان کرچوکاڵ دهنووسن و چێژبهخش نین و پڕ ههڵهن، خۆ رهنگه شاعیری سادهو خوێنهری سادهش ئهم سهرنجانهیان لا گرنگ نهبێت و هیچ حسابێکیشی بۆ نهکهن، چونکه سهلیقهی سادهیی له شیعردا ههر ئهوهیان پێ دهخوازێت ، و سهریان تهقهی دێت لهگهڵ تێکستی ئاست بهرزو ههر لهم روانگهشهوه ئهو دهقانهی به ئاست و زهوقی ئهوان ناخوات ئاوها تاوانبار دهکرێن به کاڵوکرچی و وشهڕیزکردن! ببینن ئهو چۆن له جێیهکدا دهبێته زمانناس و رهخنه له مامۆستایهکی زمانزانی زانکۆ دهگرێت، بهڵام چ رهخنهیهك؟ باخوێنهر بڕیار بدات:
* ئهو ئهم رستهیهی ئهو مامۆستایهی پێ هەڵەیه:
(شیعری یەك دێری یا شیعری نانۆ لە بیستەكان و هەشتاكانی شیعری كوردی ئامادەگی نەبوو)
دهڵێت ڕاستكردنەوەکهی ئاوههایه:
(شیعری تاك دێڕی یان شیعری نانۆ لە بیستەكان و هەشتاكانی شیعری كوردی ئامادەیی نەبوو)
* دووباره ئهو ئهم رستهیهی ئهو مامۆستایهی پێ هەڵەیه که شیعرێکی گۆرانه:
(هەر چەند ئەكەم ، ئەو خەیاڵەی پێی مەستم)
دهڵێت ڕاستكردنەوەکهی ئاوههایه:
(هەر چەن ئەكەم، ئەو خەیاڵەی پێی مەستم،)
* جارێکی تر ئهو ئهم رستهیهی ئهو مامۆستایهی پێ هەڵەیه:
دووجاران نووسراوە: (نەفەس كورتی)
دهڵێت ڕاستكردنەوەکهی ئاوههایه:
(هەناسە كورتی).
***
ئێستا با بێین ئهم ههڵانه؛ به ههڵهکانی خۆی بهراورد بکهین و بزانین کامیان گهورهترن؟
1-کورد یان دهڵێت پشتی خۆیم لێ دهکا، یان پشتی خۆیم تێ دهکا، بهڵام بزانن شاعیر چی دهڵێت:
(تاشەبەردێکی بنار کێوێکم
ئەوەی دێ، پشتی خۆیم پێ دەکا)
2-ئهو خوازهیهکی ههڵه بۆ گهڵای زهردی وشكبوو بهکاردێنێت، که دهڵێت قهد ههڵناوهرێت، لهمهدا پێچهوانهی سروشته و ناچێته زیهنی هیچ خوێنهرێکهوه، ئهمهش رادهی کهمتوانایی و شاعیرێتی و بێ سهرنجیی ئهم شاعیره دهردهخات که کهس پێش ئهو ئاوهای نهگوتووه:
تەنیایی
گەڵایەکی وشکەوەبووی
پاییزەیە
زستانی ساردی
بەسەرا دادێ
لە ماڵی پاییز پێی ڕێ ناگرێ
بۆ دەشت و دەرێ
وەیشوومە سەری پێ نەوی ناکا
ئەو یاخی بووە و
بڕیاری داوە
قەت ھەڵنەوەرێ.
3- لهم کۆپلهیهدا ههڵهی مانا ههیه، جگه له بهکارهێنانهوهی (کۆترو بههار) هیچ جوانی و ناوازهییهکی تێدا نییه ئهگهر خاڵخاڵۆکه ببێته کۆتره شینکه؟ بۆچی و چۆن؟ ههم له دنیای واقیعدا مهحاڵه، ههم له دنیای شیعردا رهفزکراوهتهوه، چونکه خزمهت به هیچ ئیستاتیکایهك ناکات و هیچ بیرۆکهیهکی ئافراندنی تێدا نییه، دواتر ئهگهر خاڵخاڵۆکهکه یهکهم پیتی ناوی ئهوی دۆزیبێتهوه، ئهوا دهبوو بینووسیایه سێ پیتهکهی تری ناوتی نهخشاند، ئهمهش ههر لاموبالاتی شاعیر دهخات له نووسینی شیعردا، دووباره وا لێکدهدرێتهوه که گرنگی ئهم شاعیره زیاتر له ڕێکخستنی سهرواکاندایه وهك (باڵ و ساڵ) نهك ئایدیاو بیرۆکهی بههێزی نوێ و شیعریی.. پاشان وا دهزانێت به بهکارهێنانی ناوی خاڵخاڵۆکه و کۆتره شینکه شیعرهکه ناسك و سۆزدارو رۆمانسی سهردهچێت، که له راستیدا وانییه، یان رهنگه له ژێر کاریگهریی شێرکۆدا بێت که دهڵێت:
(شێرکۆ:
ئه م کاته و باش
من ناوم کۆتره شینکه یه و کچم
ماڵه که م وا له و گه ڕه کی مناره یه)
با بێینهوه سهر شاعیرهکهمان که دهڵێت:
خاڵخاڵۆکهیهکی باڵ مهیلهو نارنجی
ئێوارهیێ
به نیو باخی شیعرهکانما
گوزهری کرد
له نێو کووچهی دێڕهکانیا
به دوای ناوی تۆدا وێڵ بوو
کاتێ گهیشته ترۆپکی یهکهم پیتی
به خاڵهکانی سهر باڵی
ههر چوار پیتی ناوتی نهخشاند
که لێبۆوه
ههر لهوێ دای له فڕکهی باڵ
وهختێ لهسهر چڵی درهختێ نیشتهوه
بووبووه
کۆتره شینکهی بههاری ساڵ
– زۆر بهکارهێنانهوهی واژهکان:
ئهو واژه سهرهکیانهی شیعر له دهوریدا دهخولێنهوه بنهڕهت و بڕبرهی پشتی شیعرهکه پێکدێنن، ههمیشهش بۆ یهکهمجاری خوێندنهوهکان؛ تهرکیزکردنی خوێنهر لهسهر ئهم لایهنه دهبێت بۆ گهڕانه پێشینیهکانی به تانوپۆی ههر دهقێکدا، به گهڕان له دوای ئهم خاڵه زۆر ئاسان شیعری سادهو دووباره جیادهکرێتهوه له شیعری تازهو نهگوتراو، لێرهوهیه سهرنج دهدهین ئهم شاعیره خاوهنی هیچ دنیابینی و گهمهی زامانهوانی و روئیای شیعریی نییهو له بهرهنجامیشدا هیچ مۆرکێكی جیاکاریی و ئافراندن بهسهر بهرههمهکانییهوه دیار نابێت ، ئێوه وردببنهوه له پهلاماردانی دهستهواژه باوهکانی ناو پهڕتووکهکانی قۆناغه سهرهتاییهکانی خوێندن لهم شیعرانهدا، ههر شیعرهکانیش سیمای دنیای منداڵان و نێوجهوانانیان پێوه دیاره، ئهو ئهگهر هیچ بابهت وههوێنی شیعری دهستنهکهوێت یهکسهر دنیای تهیرو تهوار، باڵندهو پهلهوهڕ لهبهردهستیدا حازر دهبێت و بێ هیچ سێ و دوو کردنێك پهلاماریان دهدات و بهکاریان دههێنێتهوه، ئهگهر له دهقهکانی پێشووتری خۆشیدا بهکاری هێنابن ههر لای گرنگ نییه، وهکو بهکارهێنانهوهی (چۆلهکهو ڕیشۆڵهو کۆترو کۆترشینکهو پهرهسێلکهو ….هتد)، باسهیری لێكچوونی نێوان ئهم دوو دهقه جیاوازه بکهین؛ بزانین بۆچی کردوونی به دوو شیعر. لهکاتێکدا خاوهنی ههمان خاڵی هاوبهشی سهرهکین:
یهکهمیان:-
ڕیشۆڵەیەکی تەریوەی
سەرکزۆڵەی دڵ پڕ لە خەم
سەرگەردان و دیدە پڕ نەم،
نزایەکی بۆ خۆر ھەنارد،
خۆر ئێوارە
ڕووناکترین تیشکی خۆی لە
گڕکانەکانی زستانە
بە شنەی ئێوارە بۆ نارد،
دوای چەند ساتێ
ڕیشۆڵەی تەرەی ڕێ ونبوو
بە باڵی تیشکی زستانە
بە باوەشێ بریقەوە
بە چەپکێ جریوەی تازە
گەیشتەوە نێو ھێلانە
***
دووهمیان:-
چۆلەکەیەکی گەردەن زەرد
لە بنچکی لێڕەوارێ
ویستی ھێلانەیێ چێکا،
لەودیو دوندێ
نوقم لە بۆی مێرخوزارێ
چەپکێ پرشنگی لە خۆر خواست،
خۆر بە کزەبای ئێوارە
گۆلمێ تیشکی نارنجیی
لە کەزیی زەردەپەڕ بۆ نارد..
لەو ڕۆژەوە
چۆلەکە و خۆر بوونە ھاوڕێ،
کە چۆلەکە، ھەموو ڕۆژێ
لەگەڵ تاریک و ڕوونی بەرەبەیانا
بای باڵی خۆی دەدا.. ئینجا
خۆر سەری لە کەل دەردێنا
…………..
لێرهدا سهیر بکهن سهرهکیترین خاڵی هاوبهش که ههردوو کۆپله پێکهوه گرێدهدات و خوێنهر وادهزانێت ههر یهك کۆپله دهخوێنێتهوه، بریتین له دهستهواژه سهرهکییهکان و ئاوهاش بۆمان دهردهکهوێت که ههر پاشوپێش به زاراوهکان کراوهو بنیاتی دهقهکه بۆش و مردوو دهردهچێت، دهردهکهوێت که دنیای ئهم جۆره دهقه چهنده کۆن و خاوهنی مانای سواو و دوور له نوێگهرییه.
له یهکهم کۆپله ریشۆڵهیهو له دووهمدا کراوه به چۆلهکه.
نهك ههر هێندهش که ههردووك باڵندهن ، بهڵکو (هێلانه)ش دووباره دهبێتهوه و خاڵێکی تری هاوبهشی نێوانیانه له ههردوو شیعرهکهدا.
ههروهها لهیهکهمدا ئێواره و له دووهمدا گۆڕدراوه به بهرهبهیان.
4 جاران وشهی خۆر له کۆپلهیهکی کورتی وهك کۆپلهی 2دا بهکارهاتووه، له کۆپلهی یهکهمیشدا 2 جاران.
ئیتر لێرهدا ئێمهش سهرزهنشتی خۆمان کرد که گوایا خهریکی چیین و کاتی خۆمان به چییهوه بهسهر دهبهین؟ بۆیه ههندێك کۆپلهی تر دههێنینهوه لهسهر پهلهوهر که دواییش له گۆڤاری رامان دا بڵاویشی کردوونهتهوه! با خوێنهر خۆی سهرنجی دووبارهیی و لاوازیی ئاستی وتاری شیعریی و دنیابینی شاعیر بدات تیایاندا:
(دهربارهی : پهرهسێلکه)
تا پەڕەسێلکەی ڕەوەزان
زەردەپەڕ بەخاک نەسپێرن
بە دەنووک و
شاپەڕی پڕ لە تیشکەوە
نەگەنەوە نێو ھێلانە،
خۆر لە شەرمان
ئاوا نابێ بەم زووانە
*
(جارێکی تر چۆلهکه)
چۆلەکەیەکی چۆماوان
لە دیدارێکی پڕ شکۆ
خاڵە زەردەکانی ملی
بە خۆر بەخشی،
خۆر قەفتەیێ تیشکی دایێ
لەبن بنچک و گەزەڵێن
ھێلانەیێ بۆ خۆی چێکا
جاویدان بێ تا ھەتایێ
*
(ئهمجاره شینە شمقاڕ و خۆر)
شینە شمقاڕێکی زەلان
بۆ دیدارێکی لەگەڵ خۆر
دەوەنێکی کردە جێژوان،
له کۆتاییدا داوا دهکهم لهم نووسهره بهڕێزه وهك ڕێزێك له شیعر ، با وهستانێك وهربگرێت و ماوهیهك شیعری تیادا نهنووسێت با پشوویهك وهربگرین و سهلیقهمان بگهڕێتهوه شوێنی خۆی و بشزانێت ئهوانهی به ناوی شیعرهوه دهینووسێت چ کاریگهرییهکی ههیه لهسهر خوێنهرانی شیعرو ئهوانیش کاردانهوهیان چی دهبێت، که لێرهدا بهشێك لهو راو کاردانهوانهمان به راشکاوی خستووهته روو، ههر هیچ نهبێت با ڕێزێکیش بۆ شیعر بهێڵینهوه ..
ستۆکهۆڵم
_ تێگەیشتنێک بۆ ئەدەب
بۆ تێگەیشتن لە ئەدەب دەکرێ ئەو قسەیەی ( تێری ئیگڵتن ) بە نموونە بهێنینەوە ، کە لە کتێبی ‘تیۆری ئەدەبیدا ‘ لە وەڵام بە پرسیاری ئەدەب چییە دا ؟ دەڵێ ( تۆ دەتوانی ئەدەب وەک نووسینی خەیاڵی لە تێگەیشتنی داستانەوە پێناسە بکەیت ، واتە نووسینێک کە دەقاودەق ڕاستی نییە بەڵام ، کورترین سەرنجدان لەوەی خەڵک بە گشتی دەیخەنە ژێر ناونیشانی ئەدەبەوە ، نیشانی دەدات ، ئەوە پێناسەیەکی تەواو نییە بۆ ئەدەب ..! ) . دروست وایە ، ئەوەی کە پێناسەکردنی ئەدەب کارێکی گونجاو نییە .
چونکە ئەدەب لە چوارچێوەی یەک مانادا جێگەی نابێتەوە ، زێتر لە گۆشە نیگا و مانایەک لەخۆ دەگرێت . چونکە بە یەک مانا و بەیەک بینین ، ناتوانین پەی بە ڕووبەرە فراوانەکەی ئەدەب ببەین . ئەدەبیش وەک شیعر و مۆسیقا و عەشق بوونێکی گەردوونی هەیە ، هەموو ئەو چەمکانەش کە بوونێکی گەردوونییان هەیە ، ناتوانین لە یەک ئاستدا بیانخوێنینەوە و مانایان بۆ دیاری بکەین . دەکرێ ئەدەب / هەوڵدانێک بێت بۆ بە سیستەماتیککردن و چڕکردنەوەی زمان تا ئاستی جیاکردنەوەی لە قسەی ڕۆژانە .. یان وەک لەلای فۆرمالیستەکان ،( ئەدەب بە شێوەیەکی گەوهەری بریتی بوو ، لە جێبەجێکردنی زانستی زمان لە توێژینەوە ئەدەبییەکاندا .. ، ) لەم گۆشەنیگایانەوە ئەو ڕاستییە دەبینین کە / ئەدەب هێندەی بایەخدانە بە بنیاد و ڕێکخستنی زمان ، هێندە بێشکە و هەڵگری هیچ بیروباوەڕێک و لەهەمانکات ئاوێنەی ململانێ و ڕاستییە کۆمەڵایەتییەکان نییە . چونکە لە بنەڕەتدا ئەدەب نووسینەوەی ژیانە یان دیوە نادیار و شاراوەکانی مرۆڤە بە تواناکانی خەیاڵ ، ئێمە لەم وتارەماندا خۆمان نابەستینەوە بەوەی کە ماناکانی ئەدەب چین ؟ بەڵام بۆمان گرینگە تێگەیشتنێکی دروستمان بۆ ئەدەب هەبێت . ئەدەب هەر مانایەکی هەبێت ، بە بڕوای من ( چەقی ئیشکردنی ئەدەب لەسەر مرۆڤ و بەها مرۆییەکانە …! ) ، واتە هەر ئەمە ئامانج و هێڵە سەرەکییەکانییەتی .
بۆیە مرۆڤ لە ڕێگەی ئەدەبەوە هەوڵدەدا ، تەعبیر لە ئارەزووەکان و خەونەکان و غەریزەو حەزەکانی خۆی بکات ، وێنەی / خولیا و ئومێد و خۆزگەکانی خۆی بکێشێ .. بیرەوەرییەکانی خۆی بنووسێتەوە ، بەداوێک ڕابردوو و ئێستا و ئایندەی خۆی بەیەکەوە گرێبدات . دەتوانێ پەیوەندییەکانی خۆی / بە ناوەوە و دەرەوەی خۆی دیاری بکات و ڕێکییان بخات ، ئەدەب دەتوانێ قسە لەسەر هەموو ئەو چەمک و گۆشە و ڕووبەرانە بکات کە پەیوەندییان بە مرۆڤ و ژیانی مرۆڤەکانەوە هەیە ، مەبەستمە ئەوە بڵێم / ئەدەب لەو ڕووبەرە فراوانە ئیشدەکات کە بە ئەندازەی ژیان یان خەون و خەیاڵ بەرین و فراوانە ، کە هیچ سنووربەندی و چوارچێوەیەک ، ناتوانن بیگرنە خۆ . وە بۆ هیچ مەبەست و مەرامێکیش ناتوانین بازنەیەکی بەدەورەدا بکێشین و ڕووبەرە فراوانەکەی بچووک بکەینەوە .
_ ئەدەب و ئایدیۆلۆژیا
دیارە هەموو ئایدیۆلۆژیایەک بەرنامەیەکی دیاریکراوی هەیە بۆ گەیشتن بە ئامانجێک ، هەموو ئایدیۆلۆژیایەک مەبەستییەتی کۆمەڵگە بەرەو ئەو ئاراستەیە بەرێت کە ئاسۆ و ڕێگاکانی لە بەرنامەکەیاندا نەخشەی بۆ کێشراوە . بۆ نموونە / ئایدیۆلۆژیای مارکسیزم ، مەبەستییەتی کۆمەڵگە بەرەو سۆشیالیزم و کۆمۆنیزم بەرێت و لەم ڕێگایەوە هەوڵدەدەن دنیایەکی بێ چین و چەوسانەوە بهێننە ئاراوە ، دیارە ئیدیۆلۆژیای ناسیۆنالیزم و ئاینگەراکانیش هەر بەهامنشێوە . هەرئایدیۆلۆژیایەک پێویستی بە حیزبێک هەیە کە بیکەن بە ئامرازێک ، بۆ بڵاوبوونەوەی بەرنامەکەیان و گەیاندنی پەیام و نەخشە ڕێگاکانییان ، لەو سەرەوەش هەنگاونان بەرەو دوا خاڵی ئامانجییان کە گەیشتنە بە ترۆپکی دەسەڵات . لەم پێناوەدا سوود لە هەموو چاڵاکییە مرۆییەکان دەبینن . بۆ نموونە / ئەدەب ، هونەر ، شانۆ ، مۆسیقا ، وەرزش ، … . هەوڵدەدەن ئەم چاڵاکییە مرۆییانە لە ڕیگەی حیزب و ڕێکخراوەکانییان بەکاریان بهێنن .. بۆ بردنە پێشەوەی بەرنامە و بەرفراوانبوونی پێگەیان لەنێو جەماوەردا . لەوێوەش گەیشتن بە ئامانجە سەرەکییەکەیان و پێکهێنانی دەوڵەتێک بەو شوناسەی لە چوارچێوەی بەرنامە دیاریکراوەکەی خۆیان . کەواتە ئەدەب وەک بەرهەمی بیری مرۆڤ ، ئایدیۆلۆژیا و ئایدیۆلۆژیستەکان وەکو هۆکارێک مامەڵەی لەگەڵ دەکەن ، واتە لای ئەوان ئەدەب ( هۆکارە نەک ئامانج ) .
لێرەدا ، ئەدەب ناتەبا و دژ دێتەوە لەگەڵ ئایدیۆلۆژیا . چونکە لە بنەرەتدا ، ئەدەب ( ئامانجە نەک هۆکار ) . ئەدەب ئامانجە بۆ گەیشتن بە ڕووبەری جوانی ، ئامانجە بۆ گەشەکردن و نوێبوونەوەی زمان ، ئامانجە بۆ ئارامبوونەوەی دەروونی مرۆڤ و پڕکردنی لە چێژ ، ئامانجە بۆ بەها مرۆییەکان و زۆر شتیتر …! بەڵام ئایدیۆلۆژیا هیچ بەهایەک بۆ ئەم ئامانجانەی ئەدەب دانانێت و وەک هۆکارێک بەکاری دەهێنێت . واتە ئەدەب لە هەموو بەها و ئامانجەکانی دادەشۆرێت .. تا ئەو ئاستەی ئەگەر ئەدەب بەو ئاراستە دیاریکراوەی ئایدیۆلۆژییەکان ئیش نەکات بە ئامرازێکی بێ کەڵک و بێ بەها چاولێدەکرێت . نووسەر و ئەدیبەکانیش مەحکوم دەبن بەلادان و دەیان ناو و ناتۆرەی دروستکراو..! بۆ نموونە مارکسیستەکان بە نووسەرەکانی دەرەوەی خۆیان دەڵێن ( نووسەری بۆرژوازی ، لیبراڵ ، ڕۆشنفیکر …. ) زۆر ناویتر ، هەرچەندە ڕۆشنفیکر بەمانای ڕووناکبیر دێت بەڵام ئەوان ، بە دیدێکی نێگەتیڤ بەکاری دەهێنن بە مانای ( کەسێکی لاتەریک و بێئاگا ، دوور لە سیاسەت و خەبات ، قەڵەم بەدەستێکی ناجەماوەری … ) ئیسلامییەکانیش نووسەرەکانی دەرەوەی خۆیان بەتایبەت ، نووسەرە سۆشیالیست و کۆمۆنیستەکان ، بە کافر و مولحید لە قەڵەم دەدەن و نوسینەکانیشییان بە شتێکی بێبەها چاولێدەکەن ، ناسیۆنالیست و نەتەوەپەرستەکانیش بەهەمانشێوە ، باس لە تابووری پێنج و خائین بەخاک و نیشتیمان و دەستی دەرەکی و زۆر توهمەت و ناو و ناتۆرەیتر . لێرەدا دەبینین ، هەموو ئایدیۆلۆژییەکان بەبێ جیاوازی هیچ بەهایەک بۆ ئەدەبی دەرەوەی بازنەکانی خۆیان دانانێن …! هەموویان ئەدەب وەک هۆکارێک و وەک دەزگایەک یان ڕێکخراوێکی حیزبی سەیر دەکەن ، نووسەر و ئەدیبەکانیش وەکو کەسانی وابەستە و کۆیلە و ملکەچ دەبینن . ئەوان نایانەوێت لەوە تێبگەن کەوا ئەدەب یان نووسین هەوڵێکی تاکە کەسییە ، نووسەرەکان لەنێو ئەدەبدا قسەی دڵی خۆیان دەکەن..! ئەوان نایانەوێت گوێبیستی ئەوەبن کەوا ئەدەب کردەیەکی زمانەوانییە و بارگاوییە بە مەعریفە ، ڕەنگە ئەو مەعریفەیە و ئەو ئاگاییە بۆ نووسین و داهێنان ، بۆ کەسایەتی و سەربەخۆیی تاک ، ڕیگە نەدات نووسەر قەڵەمەکەی کۆیلە و وابەستە بێت بۆ ئایدیۆلۆژیا و لایەنێکی دیاریکراو ..! بۆیە هەروەک لەسەرەتا باسمانکرد ، ئەدەب لە ڕووبەرێک ئیشدەکات کە بە ئەندازەی خەون و خەیاڵ بەرین و فراوانە ، بەهیچ دەلیل و هۆکار و ئایدیۆلۆژیاییەک ناتوانین ئەم ڕووبەرە فراوانە لە ئەدەب بەرتەسک بکەینەوە یان بازنەیەکی بەدەورەدا بکێشین .
لەماناو تێگەیشتنە مرۆییەکەی دووری خەینەوە و دایببڕێنین . ئەدەب ڕەگوڕیشە و قەدوباڵای خۆی بەهیچ ڕەنگێکی دیاریکراو ڕەنگ ناکات ، ناتوانێ هیچ ماسکێکی دایاریکراو بپۆشێ ..! ئەدەب بە بیانووی هیچ مەبەست و ئایدیۆلۆژیایەک پۆلین ناکرێ و ناتوانین ئیزمە ئایدیۆلۆژییەکانی بەبەردا بکەین . مەبەستمە ئەوە بڵێم ، لە نووسینێک یان ڕۆمانێک یان هەر دەقێکی ئەدەبی کاتێک ، ناوەڕۆکەکەی هاوتەریب و هاوڕا دێتەوە لەگەڵ بەرنامە و ئاسۆ و ئامانجەکانی ئایدیۆلۆژیایەکی دیاریکراو ، ئەوە بەو مانایە نایەت کە ئەدەبەکەی بخاتە خزمەت و ژێر ڕکێفی ئەو ئایدیۆلۆژیایە ، ناوێک یان پاشگرێک بە ئەدەبەکەیە بلکێنێ .. بۆ نموونە ڕۆمانی ( دایک ) ی مەگسیم گۆڕکێ ، ڕاستە بە دیدگایەکی سۆشیالیستانە نووسراوە و بە پراکتیکی نەخشەی خەباتی چینی کرێکارانی ڕووس دەکێشێ ، بەڵام کرێکارانی ڕووس بەشێکن لە کرێکارانی دنیا ، دەکرێ ئەم شاکارە جیهانییە ئاوێنەیەک و سەرچاوەیەکی لەزەتبەخش بێت بۆ هەموو کرێکاران و خوێنەرانی دنیا ، دوای ئەوە ، هەموو کرێکاران و خوێنەرانی دنیاش سۆشیالیست نین ، بەبڕوای ئێمە وا پێویست دەکات ، ئەم شاکارانە لەنێو رووبەرە گەردوونییەکە بهێڵێنەوە پێویست بەوە ناکات بە ئەدەبی سۆشیالیستی ناویان بەرین و لە ماهییەتە گەردوونیەکەیان کەم بکەینەوە ، چونکە کرێکار هەر کرێکارە لە هەر کوێیەکی دنیا بێت ، یان سەر بە هەر ئایین و ئایدیۆلۆژیایەک بێت ، لە بەرامبەر کێشەی ( کار و سەرمایە ) دەرگیری هەمان کێشە و گرفتن ، وە دواجاریش / شاکارە گەردوونییەکان موڵکی هەموو مرۆڤایەتین نەک دەستە تاخمە و ئایدیۆلۆژیایەکی دیاریکراو ، یان بۆ نموونە ئەدەبەکەی ( بەختیار عەلی ) لەنێو ڕۆمانەکانی لە زۆرشوێن ، باس لە ئەنفال و کۆڕەو و شۆڕشی کورد و جەور و ستەمی کورد بەدەست ڕژێمی بەعسەوە دەکات بەڵام ، ناتوانین ئەدەبەکەی بەختیار عەلی بە ئەدەبی ناسیۆنالیستی ناوبەرین ، چونکە ڕۆمانەکانی بەختیار لە بنەڕەتدا ، بە دیدگایەکی گەردوونی و بە خەیاڵێکی گەردوونییەوە نووسراون بۆیە ، دوورنمایەکی مرۆیی و گەردوونییان هەیە ، هەر لەنێو ئەم ڕووبەرە گەردوونییەش دەمێننەوە .
وەک چۆن ئەدەبەکەی ( ڤۆلتێر و ژانژاك ڕۆسۆ) ڕۆڵێکی گەورەیان بینی لە گۆڕانە سیاسی و ئابوورییەکانی فەڕەنسا تا ئاستی گۆڕینی سیستەمی دەرەبەگی و ئەریستۆکراتی ، لە پێناو ژیانێکی ئازاد و ڕەهادا ، داوای ڕزگاربوونییان دەکرد لەدەست دابونەریتە کۆنەپارێزەکەی ئەوکاتە و بۆ ئەم مەبەستە شەڕی خورافە و ئایین و کلێساکانییان دەکرد ، لەم پێناوەدا بە تایبەت ڤۆلتێر ڕووبەڕووی هەڕەشە و کوشتن و زیندان و مەنفا دەبوویەوە ، بەڵام ئەدەبەکەیان جگە لە ئەدەب و جگە لە شوناسی مرۆڤایەتی هیچ پاشگرێکی پێوە نەلکا ، دیارە بۆ ئەدەبی ( شکسپیر و تۆلستۆ و دەستۆفسکی و گابریل کارسیا مارکیز و … ) ، ئەدەبی هەموو گەورە نووسەرانی جیهانیش بەهەمانشێوە .
لێرەدا مەبەستمان ئەوە نییە هەرچی پاشگرێک و ناوێک بۆ ئەدەب ڕەتکەینەوە ، هەندێک پاشگر و ناو بەهۆی تایبەتمەندییانەوە بە ئەدەبەوە دەلکێن ئەوە ئاساییە چونکە ، هیچ سنووربەندییەک بۆ ئەدەب دانانێن و لە بەهاو ڕووبەرە فراوانەکەی کەم ناکەنەوە ، بۆ نموونە ( ئەدەبی منداڵ ) ، دیارە بەهۆی تایبەتمەندی منداڵان و باری تەمەن و دەروون و بیرکردنەوە و ئاستی وەرگرتنییان ، دەبێ بە شێواز و فۆڕمێکی تایبەت و گونجاو بە منداڵان بنووسرێت ، یان ( چیڕۆکی خۆشەویستی ) یان ( ئەدەبی لیریک ) ، ئەمانە بە فۆڕم و شێوە زمانێکی تایبەت دەنووسرێن و لەهەمانکات شوناسە مرۆیی و گەردوونییەکەیان لەدەست نادەن .
بەڵام ئەگەر بڵێین ئەدەبی ( ژنان و پیاوان ) ، ئەم جۆرە پۆلین و ناوبردنە لە تایبەتمەندی دەچێتە دەرەوە و دەچێتە خانەی سنووربەندی ، وەک چۆن ئیزمە ئایدیۆلۆژییەکانی وەک ( سۆشیالیزم و ناسیۆنالیزم و ئیسلامیزم و … هتد ) ئەم پاشگرانە دەچنە خانەی سنووربەندییەوە ، ئەدەب ناتەبا و دژ دێتەوە لەگەڵ ئەم ئیزمانە ، بەڵام ئیزم و پاشگری قوتابخانە ئەدەبییەکان وەک ( سومبولیزم ، داداییزم ، سوریالیزم ، فۆرمالیزم … هتد ) لێرەدا دەبینین ، ئەدەب هاوتەبا و ڕێک دێتەوە لەگەڵ ئەم ناو و ئیزمانە چونکە ، ئەم ناوانە بەهۆی تایبەتمەندی زمان و شێوازی جیا و داهێنانی نوێوە دێنە بوون ، ئەمانە ڕووبەری ئەدەب فراوانتر دەکەن و خشتێک دەخەنە سەردیواری ئەدەب و پەیکەرەی ئەدەب توندوتۆڵتر دەکەن . لەلایەکیترەوە ، ناتوانین ناتەبایی و شەڕ و ململانێی نێوان ئایدیۆلۆژییەکان بگوازینەوە نێو پانتایی ئەدەب ، بۆ نموونە / ( ئەدەبی سۆشیالیستی ) لەلایەن کەسانی ئاینپەروەر و نیشتیمانپەروەر ، داهێنان و جوانییەکانی ئەم ئەدەبە نابیندرێ ..! لە هەمانکات وەکو ئەوانیش چێژی لێنابینن ، چونکە لە بنەڕەتەوە خۆیان سەر بە ئایدیۆلۆژیایەکی جیاوازن و ئایدیۆلۆژییەکەشیان لە شەڕو ململانێیەکی ڕیشەیی و سەختدان ، ڕەنگە داهێنانەکانی یەکتر بێبەها چاولێبکەن .
یان ئەگەر بەهۆی پاساوی ڕزگاری نیشتیمانی و نەتەوە و ڕزگارکردنی چینیك بە دەستی چینێکیتر و یان ڕزگارکردنی ئاینێک بە دەستی ئاینێکی ترەوە … ، ( ئەدەب لە پێناو ئەدەب ) ڕەتکەینەوە و وەک چەکێکی شۆشگێڕانە ئەدەب بخەینە خزمەت مرۆڤ بۆ سەرکەوتن و بەدەستهێنانی ڕزگاری و ئازادی و ژیانێکی خۆشبەخت بەڵام ، دەبێ لەوە تێبگەین کەوا ، ئەدەب ئازادی و ڕزگاری بۆ مرۆڤەکان بە دەست ناهێنێ ، هەروەک ( سارتەر ) یش بڕوای وابووە کە ، ئەدەب دەتوانێ مرۆڤەکان والێبکات بیر لە ئازادی و ڕزگاری بکەنەوە . ئەدەب ناتوانێ کۆمەڵگەیەکی بێ چین و چەوسانەوە بەدەستبهێنێ ، بەڵام مرۆڤەکان دەتوانن لە ڕێگەی ئەدەبەوە ئەو وشیاری و مەعریفەیە بەدەستبهێنن کە بیر لە ژیانێکی خۆشبەخت و بیر لە ئازادی و لە کۆمەڵگەیەکی بێ چین و چاوسانەوە بکەنەوە .. لیرەوە بەوە دەگەین کەوا ئەدەب ملکەچ و وابەستەیی بۆ هیچ ئایدیۆلۆژیا و بەرنامەیەکی دیاریکراوی تایبەت نییە ، لە ئەدەبدا هیچ بیرکردنەوەیەک بە تەنها بوونێکی ڕەهای نییە ، ئەدەب لە ڕێگەی زمانەوە ئیش لەسەر وڕوژاندنی پرسیار و گومان و نامۆبوون دەکات ، لەبەرگێکی جوانکاری و بەمەبەستی بەرهەمهێنانی جوانی .. جوانیش هەم لە ئەدەب و لە هەموو شتەکانیتر بوونێکی ڕێژەیی هەیە . نامۆبوونیش دۆخێکە کە مرۆڤ لە جەوهەری ڕەسەنایەتی خۆی دادەبڕێنێ یان دووریدەخاتەوە . بۆ ئایدیۆلۆژیاش ( گومان و نامۆبوون ) دوو چەمکی توورەهات و بێمانان .
چونکە گومان و نامۆبوون تەنانەت پرسیاریش دۆخێکی ناجێگیر و شلۆق و ناتەبایان هەیە لە پێگەی ئایدیۆلۆژیادا ، مانەوە لە نێو گومان و ڕاڕایی لای مرۆڤە ئایدیۆلۆژیستەکان بە عەیبوعارێکی گەورە چاولێدەکرێت . چونکە لە ئایدیۆلۆژیادا لە چوارچێوەی ئەو بەرنامەیە دیاریکراوەدا ، وەڵامی پرسیارەکان دراونەتەوە و ڕێگاچارەکان بۆ گەیشتن بە ڕزگاری و خۆشبەختی دیرایکراون ، مرۆڤە ئایدیۆلۆژیستەکان دەبێ وابەستەی ئەم بەرنامەیە بن و لەسەری بڕۆن ، کەچی لە بنەڕەتدا ، ( ڕێگاچارە بۆ کێشەکان هەڵنابژێردرێ بەڵکو دادەهێندرێ ..! مرۆڤ خۆی دەتوانێ ڕێگاچارە بۆ کێشەو گرفتەکانی خۆی دابهێنێ ، نەک ڕێگایەکی پێشوەختە بە ئاسۆیەکی دیاریکراو بۆ ئامانجێکی دیاریکراو هەڵبژێرێ ) . ئەدەب بەم ماسک و بەم جەستە ڕێکخراوەییە و بەم قەڵەمە وابەستەییە ناتوانێ ئیش بکات و داهێنان بکات . نووسەر ناتوانێ بە پەنجەکان و قەڵەمەکەی خۆی ، سنوورێک یان بازنەیەک بە دەوری خەیاڵ و بیرکردنەوەکانی خۆی بکێشێت .
ناتوانێ بوخچەی ئارەزووەکان و بارە دەروونییەکەی خۆی فەرامۆش بکات ، تۆ ناتوانی بەسەر دیوی ناوەی خۆت بازبدەیت و دیوی ناوەوەی ئەوانیتر بکێشیت ، وەکچۆن ، ناتوانی زنجیر لە دەست و پەنجەکانی خۆت بکەیت و لەهەوڵی پچڕاندنی زنجیری دەستی ئەوانیتر بیت . چونکە ئەدەب لە بنەڕەتدا / فڕینە لە نێو ڕووبەری زمان و خەیاڵ و بیرکردنەوە ، فڕینە لەنێو بۆشایی دەروون و حەزوئارەزووەکانی خود ، نووسینەوەی گومانەکان و نائومێدییەکان و دەروونە تێکشکاوەکانە . یان رەسمکردن و نووسینەوەی وڕێنەکانە ، نووسینەوەی ئەم جوولە و شەپۆلانەیە کە ناوەوەی مرۆڤ دەجوولێنێ و ئاراستەی ڕۆیشتنی دیاریدەکات . بەڵام بۆ ئایدیۆلۆژیا خۆشلکردن بۆ گرفت و موعاناتە تاکەکەسییەکان دۆخێکی نەخوازراو و بارێکی نێگەتیڤە .
چونکە لە بەها پیرۆزەکانی ئایدیۆلۆژیا و بەرنامەکە دووردەکەوییەوە . یان بە کەسێکی( لادەر ) ناوزەد دەکرێیت . هەروەک لە کتێبی ( تیۆری ئەدەبی ) دا هاتووە و دەڵێ ( ئەگەر مارکس سەیری دەرئەنجامەکانی پێداویستی ئێمە بۆ کارکردن بکات ، لە ڕوانگەی پەیوەستکردنییەوە بە پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و چینە کۆمەڵایەتییەکان و ئەو شێوازانەی سیاسەتەوە کە بەدوایاندا دێت ، ئەوا فرۆید سەیری تێوەئاڵاندنی ئەو پێویستییە دەکات بە ژیانی دەروونییەوە ، ئەم ناتەبایی و پارادۆکسە کە کارەکەی ئەوی لەسەر دەوەستێت ، ئەوەیە کە نابین بەوەی کە هەین ..! ) . دەبینین ( فرۆید ) سەیری تێوەئاڵاندن و پەیوەندییەکان و پەیوەستییان دەکات بە باری دەروونیی و ململانێیە دەروونییەکانەوە ، دەکرێ ئەم بیرکردنەوەیەی فرۆید ببێتە بیرکردنەوەی نووسەرێک کە لەنێو دەقێکی شیعری یان لە نێو چیڕۆک و ڕۆمانێک ئیشی لەسەر بکات ، بەڵام بۆ ئایدیۆلۆژیا / ئیشکردن لەسەر ئەم بارە دەروونییە و کێشە دەروونییانەی خود کارێکی نەخوازراو و ناتەندروستە . چونکە ئایدیۆلۆژیا نووسەر و ئەدیبی گوشەگیر و یاخی ناوێت . باوەڕیان بە جیاوازی و ڕەتکردنەوە نییە ، بەڵام لە بنەڕەتدا / قسەکردن لەسەر سروشتی غەریزەکانی مرۆڤ و وەهم و نائومێدییەکانی خود ، بە بڕوای ئێمە ئەوە یەکێکە لە هێڵە سەرەکییەکانی ئەدەب . چونکە ئەدەب ئیش لەسەر دروستکردنەوەی مرۆڤ دەکات .. دواجار دەتوانین بلێین / کاریگەری ئایدیۆلۆژیا بەسەر ئەدەب بەمانای ، کوشتنی ئەدەب و بەرتەسککردنەوەی سنووری خەیاڵ و بیرکردنەوەکان و داشۆرینی بەهاکانی جوانی و نوێبوونەوە دێت .
_ ئایدیۆلۆژیا و ( زمان و ئازادی و ڕەخنە )
زمان سەرەکیترین بنیاد و پێکهاتەی ئەدەب و نووسینە ، لەدەرەوەی زمان هیچ ئەدەبێک بوونی نییە . لەنێو ئەدەبیشدا زمان دەیەوێت ڕۆلی خۆی ببینێت ، زمانی ئەدەبی لە ئاکامی گەشەی ڕەچەڵەکی مرۆڤ خۆیەوە هاتۆتەبوون و پەرەی سەندووە . لە ئاکامی ململانێکان لە پێناو مانەوەدا . ئەویش دەکرێ بڵێین ، مێژووی گەشەی مرۆڤ لە ئەنجامی بەریەککەوتنی ژیان و ئەو واقیعەی ڕووبەڕووی بۆتەوە ڕێکخستنیان لە پەیوەندییەکی زمانەوانیدا بووە . ( بە باوەڕی ( چۆمسکی ) یش نەک هەر زمانی ئەدەب / بەڵکو هەموو زمانە مرۆییەکان ڕەسەنن ، لەوەدا کە بەهۆیانەوە هەموو بیرەکانی مرۆڤ لەبارەی خۆیان و دەورو بەریانەوە دەگەنە مرۆڤی تر ، ڕەسەنایەتیش هەربەوە نایەت کە مرۆڤ یاساکانی زمانەکەی جێبەجێ بکات بەڵکو ، هەندێجار لە ڕێگەی بەزاندن و شکاندنی یاساکانەوە دروست دەبێ …! ) ، دەکرێ لەنێو ئەدەبدا بە شێوەیەکی ئەبستراکت ئیش لەسەر زمان بکرێت ، بێ گوێدانە هیچ یاسا و ڕێسایەک و هیچ سیستەمێکی ڕێزمانی و خاڵبەندی و هیچ سیستەمێکی تر .
ئەدیب دەتوانێت بەشێوەیەک ئیش لەسەر زمان بکات تا بەزاندن و لادان ، بۆ جیاکردنەوەی زمانی ئەدەبی لەگەڵ زمانی ئاسایی ڕۆژانە و بە شێوەیەکی چاڵاکانە ئیش لەسەر نوێبوونەوە دەکات . هەروەک لە کتێبی ( لێکۆڵینەوە زمانەوانییەکان ) دا هاتووە و دەڵێ ( بە پێچەوانەی زمانی ئاخاوتنی ڕۆژانە زمانی چیڕۆک و زمانی زانستەکان ، زمانی شیعر ، دیاردەیەکی تەواو ئاڵۆزە نە کات ( مێژوو ) ، نە شوێن ( جوگرافیا ) نە ڕێزمان ، نە یاساکانی واتا سازی ، نە ڕێنووس ، سنووری بۆ ناکێشن و لە دەسەڵاتی کەم ناکەنەوە ) ، چونکە ئەدەب زێتر بابەتێکی جوانناسییە ، نەک پیادەکردن و بەرجەستە کردنی کۆمەڵایەتییانە و بیروباوەڕی ئایینی یان ئایدیۆلۆژی .
چونکە دواجار ئومێد و ئارەزووەکانی مرۆڤ دەبنە سەرچاوەیەکی پڕ وزە بۆ جوولەی ئەدەب و شارستانێتی . بەمانایەک زمان لە ئەدەبدا ، ئەو ڕووبەرەیە کە بیر و مەعریفە و خەیاڵی مرۆڤ تێیدا گەشە دەکات ، دواجار نەک هەر لە ئەدەبدا بەڵکو زمان دەبێتە یەکێک لە پێکهاتە سەرەکییەکانی بوونی مرۆڤ ، مرۆڤ بە گشتی بە هەموو ڕەنگ و ڕەگەز و نەتەوەو ئایینەکانەوە . وەکچۆن منداڵ لە ساڵەکانی سەرەتادا ، کاتێک مێشکی لەژێر کاریگەری ناخودئاگایی دایە ، هەر کەلوپەلێکی بکەوێتە دەست یاری پێدەکات و لەناخی ناخەوەی ئارام و دڵخۆش دەبێ ، نووسەریش / ( زمان و وشە ) ئەو کەلوپەلانەن یاری پێدەکات ڕۆحی پێیان ئارام دەبێتەوە و لەزەتییا لێ دەبینێت ، وەک قوڕی دەستکرد ، وشەی نوێ و ڕەنگی نوێیان لێ دروست دەکات ، وەقسەیان دەهێنێ دەنگی نوێیان لێ دەبیستێ ، زمان بۆ نووسەر ئاوێنەیەکە ، دەتوانێ هەموو نهێنی و دیوە شاراوەکانی خۆی تیا ببینێ ، نووسەر لە نێو ئەم ئاوێنەیەدا کۆلۆمبسێکە ، هەموو ئەو رووبەرە تاریکە نەبیندراوانە و هەموو کوچەو کۆڵانە نەدۆزراوەکان ، دەدۆزێتەوە و بەسەرییان دەکاتەوە .
بێ گوێدانە هێز و جوولە و کاریگەرییە دەرەکییەکان ، لەوکاتەدا تەنها هەرخۆیی و خەونەکانیەتی ، خۆی وەک بوونێکی رەسەن لەنیو ئەم ڕووبەرە کاردەکات .. ئازاد لە هەموو گاریگەرییە دەرەکییەکان ، لەم ڕووبەرە نووسەر بە تەواوی مانا ئازادە و مومارەسەی ئازادییەکانی خۆی دەکات ، وەک مرۆڤێکی یاخی خۆی بۆ هیچ بیروباوەڕ و کەلتوور و دەسەلاتێک شل ناکات ، ئەدەب و نووسین / ئەو شوێنانەن کە مرۆڤ دەتوانێ لەوێدا تەواو ئازاد بێ لە قسەکردن و لە ڕەفتار و لە دەربڕینی هەر شتێک کە بیەوێت ، ( نەک هەر ئەوە بەڵکو شاعیر یان ئەدیب بۆیان هەیە هەموو زمانە مرۆییەکان بە سەرچاوەی خۆیان دابنێن و فەرهەنگی ئەم هەموو فەرهەنگەکانی جیهانی بەهەر زمانێک بن و لە هەر سەردەمێکدا کۆکرابنەوە ) ، دواجار / ئازادیش ئەوکاتە مانایەکی هەیە کە مرۆڤ دەتوانێ مومارەسەی بکات ، هەروەها / ئازادی ڕەتکردنەوەی هەموو ئەو بارەدۆخانەیە کە بوونی مرۆڤ دەشێوێنی و پڕی دەکات لە نامۆیی . بەڵام ئایدیۆلۆژیا ئەم ئازادییەی نووسەر لەنێو ڕووبەری ئەدەب و زمان بە یاخیبوون و لادەر لە قەڵەم دەدات ، ئایدیۆلۆژیا گەمەی زمانەوانی و ئیشکردن لەسەر میتافۆر و وێنە و پارادۆکس و پرسیار و گومان و پێکهاتە ڕەوانبێژییەکان .. و ئەمانە بۆ ئەو بەهایەکی ئەوتۆیان نییە ، هێندەی زمانێکی شەفاف و ڕوونی لە نووسەر دەوێت هەندێکجاریش زمانێکی دروشمئامێز ، بۆ گەیاندنی مەبەست و پەیامێکی دیاریکراو . چونکە بۆ ئایدیۆلۆژیا ئەدەب جگە لە هۆکارێک هیچی تر نییە ، ئامانج نە داهێنانە نە جوانکاری .
بە دیوێکی تریش ، ڕەنگە / زۆرێک لە نووسەران لە ڕێگەی ئەو عەشقەیان بۆ بیروباوەڕ و ئایدیۆلۆژییەکەیان ، بێ هیچ فشار و کاریگەرییەکی دەرەکی بکەونە ژێر ڕکێفی ئایدیۆلۆژییەکەیان و لەزەت لەوە ببینن کە ، بەم شێواز و ستایلە بنووسن کە هاوتەریب دێنەوە لەگەڵ مەبەست و ئامانجی ئایدیۆلۆژییەکەیان . بە مانایەک نووسەرانێک خۆیان زنجیری ئایدیۆلۆژی و کاریگەرییەکانی دەرەکی لە دەستی خۆیان دەکەن و ڕووبەری خەیاڵ و بیرکردنەوە و شێواز و ستایل و زمانەکەیان بەرتەسک دەکەنەوە ، بە بڕوای من / ئەم نووسەرانە کۆیلە و وابەستەن ..! چونکە دەبێ لەوە بەئاگابین ، ئایدیۆلۆژیا نەک هەر بەرامبەر بە گەمە زمانەوانییەکان و ستایل و جوانکارییەکان بەڵکو ، هەوڵدەدات ئازادی نووسەر سنووردار بکات ، چونکە ئایدیۆلۆژیا ناتوانێ لەوە تێبگات ( ئەدەب بە زمانی ئەندێشە و فەنتازیا دەنووسرێ ، ئەندێشە و فەنتازیاش سیفاتی دیالەکتیکییان هەیە …! ) ، نەک هەر ئەمە بەڵکو ، ئایدیۆلۆژیا بەرامبەر رەخنەش هەمان ڕۆڵ دەگێڕێت .
ڕەخنە بۆ ئایدیۆلۆژیا ، یەک مانای هەیە ، ئەویش / دەبێ رەخنە لە ئەویتر بگریت و داکۆکی سەرسەختانە لە بیروباوەرەکەی خۆت بکەیت . ڕۆڵی ڕەخنەگر هەرەسهێنان و تێشکانی لەشکری بەرامبەرە .. ! قسەیەکی تەقلیدیش هەیە بەرامبەر رەخنە بۆ هەموو ئایدیۆلۆژیا و بیروباوەرەکان ڕاستە ، کە ئەویش / ئەگەر ڕەخنەکە هاوتەریب بوو لە گەڵ ئاسۆ ئامانجەکانی ئەو ، واتە گەر لەبەرژەوەندی ئەودا بوو ، ئەوا ڕەخنەیەکی ( بونیادنەرە ) ئەگەرنا دەبێتە ڕەخنەیەکی ( ڕووخێنەر ) ..! بەبێ هیچ لەبەرجاوگردتنی میتۆد و جدییەت و بنەمای مەعریفی و زانستی ڕەخنەکە .. گرینگ ئەوەیە ئەم ڕەخنەیە لەگەڵ تۆ دێتەوە یان نا ..! رۆژانە ئەوە دەبیستین لە ڕەخنەکانی بەرامبەر بە یەکتری بە ( ژەهر ) ناوزەد دەکەن ، پێیان وایە ڕەخنەکان و نووسینەکانی دژبەیەک ژەهرێکە بە دژی یەکتری بڵاوی دەکەنەوە ، لەولاوەش هەموولایەن و ئایدیۆلۆژییەکان بە ماسکێکی ناشیرین و ڕەزا قوڕسەوە / باس لە ئازادی و دیموکراسی و گرینگی ئەدەب و ڕەخنە و بەهای مرۆڤ و مرۆڤایەتی دەکەن . ئەوەش بەو مانایە نایێت کە / دەستی سیاسەت و ئایدیۆلۆژیا ببڕین لەنێو ئەدەبدا یان ئەدەب نەتوانێ قسە لە سیاسەت بکات . بەڵکو هەموو نووسەرێک ئازادە چۆن بیردەکاتەوە و یان هەڵگری چ بیروباوەڕیک و ئایدیۆلۆژیایەکە بەڵام ، گرینگە کە ئەدەبەکەی نەخاتە ژێر ڕکێفی ئایدیۆلۆژیایەکی دیاریکراو ، واتە / ئەدەبەکەی نەبیتە هۆکار بۆ ئایدیلۆژیایەکی دیاریکراو . مەبەستی تایبەتیشمان تەنها ( پاراستنی ڕووبەرە گەردوونیەکەی ئەدەبە ) ، لێرەدا بە باشی دەزانین کەوا / نووسەر خاوەن ڕوئیاو بیرکردنەوە و جیهانبینی تایبەت بەخۆی بێت ، چونکە بە پێویستی دەزانم لێرەدا پێ لەسەر ئەم وتە گرینگەی ڤۆڵتێر دابگرم کە دەڵێ ، ( ڕەنگە لە بیر و بۆچووندا جیاواز بین ، بەڵام ئامادەم بمرم لە پێناو داکۆکیکردن لە بیروبۆچوونت ..! ) دواجار ئەدەب بەرهەمی بیری مرۆڤە و هاوتەریبە لەگەڵ مرۆڤ و بەها مرۆییەکان ، حەقیقەتیش ( بە تەنیا ) لەلای هیچ لایەنێک و ئایدیۆلۆژیایەکی دیاریکراو نییە ..!
دیسەمبەری ٢٠١٨
———————————–
سەرچاوەکان :
بۆ نووسینی ئەو بابەتە سوود لەم سەرچاونە وەرگیراون .
١/ کتیبی ( تیۆری ئەدەبی )
نووسینی / ( تێری ئیگڵتن ) .. وەرگێڕانی ( عەتا قەرەداغی )
٢/ کتێبی ( ئەدەب چییە ) .. نووسینی ( ژان پۆڵ سارتەر )
وەرگێڕانی ( مستەفا غەفوور )
٣/ کتێبی ( نامەیەک لەبارەی لێبووردەییەوە )
نووسینی ( ڤۆڵتێر ) .. وەرگێڕانی لە عەرەبییەوە ( عەبدولڕەزاق عەلی )
٤/ کتێبی ( لێکۆڵینەوە زمانەوانییەکان ) .. نووسینی / ( پڕۆفیسۆر د.محەمەد مەعروف فەتاح )
کۆکردنەوە و ئامادەکردنەوەی / ( شێروان حسێن خۆشناو ) ، ( شێروان میرزا قادر )
ئەو پوچگەراییەی مرۆڤ نەناسراوانە لەناویدا دەژی، بە ژیانی فەلسەفەکاری و گەڕان بەدوای ڕاستیدا، هەرچەندە پوچییەکە بناسێ و بە داهێنان هەوڵی ڕزگاربون لێی بدا، گشت جارێک بە کۆتاهاتنی ژیانە داهێنەرییەکە، دەکەوێتەوە ناو یەکێتی بونێک (پانتیزم)، وەک پوچییەکی تری کوشندە.
لە شانۆگەری هەبونەبودا، ڕەجەب مرۆڤێکی ئەوەندە تەوەزەڵ و بێئاگایە، لە بن دارهەنجیرێک لەسەر پشت بە دەمکراوەیی ڕاکشاوە، لە چاوەڕوانی هەنجیرێک بەربێتەوە ناودەمی. دواتر ئەم مرۆڤە تەوەزەڵە، بەهۆی گیرۆدەبونی بە خۆشەویستی ناسکە و لەدەستچونی وەک ستەمێک، بەسەر پایەکانی هۆشیاریدا دەکەوێ و دواجار فەلسەفەکارانە، بە زانین خۆشەویستەکەی دەدۆزێتەوە و یەکدەگرنەوە.
لێرەدا گریمانەکە ئەوەیە، ڕەجەبی فەیلەسوف جارێکی تر ناسکە بزر بکاتەوە، بە شوێنیدا قۆناغەکانی زانین ببڕێتەوە و ببێتەوە بە چی، لەکاتێکدا ئەزمونی فەلسەفەکاری بۆ ئەم زانراو و بەکۆتا هاتوە، یان دور لە بڕینەوەی ئەم قۆناغە ئەزمونکراوە، لە بن دارهەنجیرەکە وەک دەستبەردارییەک لە ژیان ڕابکشێتەوە!
لە کۆتایی ڕۆمانی هاوزێدا*، قارەمانەکە بە پێچەوانەی ئۆدیب، لەبری کوشتنی باوک، بە پاساوی دەستتێکەڵاوی لەگەڵ پیاوانی دەسەڵاتدا، بە بڕیاری شۆڕش دایکی خۆی دەکوژێ. بە مانای شۆڕش و کوشتنی دایک، بەرانبەربونەوەی لۆژیک دژ بە شیعرییەت و پەشیمانبونەوەیەکی ئۆدیبیە، بۆ ئەوەی کوڕەکان لە کوڕی دایکییانەوە ببنەوە بە کوڕی باوکیان. لەبەرئەوەی کاتێک ئۆدیب باوکی خۆی دەکوژێ و دایکی لەخۆی مارە دەکاتەوە، ئەم هەست و سۆزە دایکانەیە، بۆ هەڵوەشاندنەوەی ئەخلاق و لۆژیکی باوکانەی باڵادەست، هەڵگەڕانەوەیەکی شیعرییانەی دژەباوە. بۆ ئەوەشی ئۆدیب لەم هەست و سۆزە دایکانە و شیعرییەتە، ببێتەوە کوڕی لۆژیک و باوکەکان، پێویستە پەشیمان ببێتەوە، ئەویش بە خۆکوێرکردن پەشیمانییەکە دەردەبڕێت.
بە هەمان شێوە قارەمانەکەی هاوزێ، دوای کوشتنی دایکی، بۆ درێژکردنەوەی ئەم کوشتنە و گوێڕایەڵی لە لۆژیکی باوکە شۆڕشگێرەکان و ڕاگرتنی چەک بەڕوی شیعردا، بەشداری شۆڕش دەکات. کەچی لەوێ کوشتنی بە ناڕەوای دایکی بۆ ڕون دەبێتەوە، بەوەی ئەم دەستتێکەڵییەی دایکی و پیاوانی دەسەڵات، بە فەرمانی شۆڕش بوە. بۆیە ئەمجارە کوڕەکە، هەتا لەسەر بنەمای ئەم ڕاستییەی پێیگەیشت، بە لۆژیکێکی تر دژ بە لۆژیکەکەی ئەوان نەوەستێتەوە، بە بێهودەیی دەڵێ: تازە من چ بکەم، گۆڕەکە (بە نیازی زیندوکردنەوەی مردوییەک) هەڵدەمەوە، یان خۆم بکوژم!
ئەم بێچارەییە لە نەگەڕانەوەی ڕابردو، سەرەڕای پەشیمانی لە کوڕایەتی باوکە شۆڕشگێرەکان، نایەوێ بە دژوەستانەوەشیان ببێتەوە کوڕی دایکی. بەڵکو بۆ هەڵاتن لە تەواونەبونی ئەم ناکۆکییەی تێز و ئەنتی تێز، خۆی بخاتە نێوان هەڵبژاردنی مانەوەیەکی بێئامانج لە ژیان و خۆکوشتندا، چونکە دوابڕیار یەکەمیان لەسەر بنەمای گەیشتن بە ڕاستەقینە هەڵدەبژێرێ و چەکەکەی فڕێدەدا.
بەو مانایەی شۆڕشگێڕێک لەبەر بێزاربون، چالاکی دوبارە ئەزمونکردنەوەی یەکجۆر خەباتی شۆڕشگێڕی تێدا نییە، ڕەجەبی فەیلەسوفیش لە ئەگەری لەدەستدانەوەی، ئیتر بەشوێن هەمان ناسکەدا ناگەڕێ. هەروەها ژیانی پاش ڕونبونەوەی ڕاستەقینەیەک، بێهەوڵ بۆ ئامانجێکی تر پوچ دەبێ، ئەم مانەوەیە بە پوچییەش سزای خۆنەکوشتنەکەیە، وەکئەوەی قارەمانەکە لە دوای فڕێدانی چەکەکەیی و بەجێهێشتنی شۆڕش، کە لە ڕێگا توشی کاروانێک دێ، فەردەپیازەکەی بەرەو لوتکەی چیاکە پێ باردەکەن، بە سزادانەوەیەکی سیزیفانەی، یەکسانکردنەوەی پانتیزم بە ئەبسێرد، لێی بار بکەن.
بەڵام ئەم تیکەڵبونەوەیە بە کاروان، وەک تێکهەڵکێشی دو ئەزمون (سێنتێز)، تێکەڵبونەوەی بەئاگایەکی ڕاستیناسە (ئەنتی تێز)، بە ژیانی بێئاگایی (تێز) و ڕاکشانەوەی ڕەجەبێکە ئەمجارە بە فەیلەسوفی لە بن دار هەنجیرەکە. لە بەردەوامی ژیانیشدا، دابڕان هەر بۆ ئەوە نییە، بە هەڵگری ناوەڕۆکێکی تر، بۆ دیسان باوەشکردن بەوەی لێی هەڵگەڕاینەوە. ناکۆکی و ململانێیەکی تر سەرهەڵدەداتەوە.
کەواتە باری بە شانهەڵگرتنی ژیان، بەهیوای گەیشتنە لوتکەیەک، هەرجارێک بکەوێ و خلۆر ببێتەوە و سەرلەنوێ بار بکرێتەوە، ئەم پوچییەیان لە نائاگایی لوتکەیەکی نەبینراوە. پوچییەکەی تر، دوای گەیشتن بە لوتکەکە، بزانرێ لوتکەیەکی دیکە بۆ بینین و ناسینی ڕاستەقینەیەکی تر بونی نییە، بارەکە لەپێناو یەکسانبونەوەی پانتیزم بە ئەبسێرد، بۆ سەرخستن بە شاندا بدرێ. دەبێتە خۆکوشتن.
*ڕۆمانی هاوزێ، نوسینی دلاوەر ڕەحیمی، چاپی یەکەم ۲٠۱۸.
1
من شاعیرم
ههموو بههرهكانم خۆم دهزانم
ناتوانم
شتێكی لهم جۆره بنووسم
كاتێك برووسكه ستهم له پهنجهكانی خۆی دهكات
تاریكی لهناو لهپمدا پهرت دهبێتهوه
كاتێك بهخۆی بهتهنیا دهڕوات
خۆم دهبینم بوومهته گۆی زهوی
جارێك به چواردهوری خۆیدا دهخولێتهوهو
چهندان جاریش به چواردهوری ههموواندا.
ناتوانم بڵێم
پهنجهكانم ههڵهی زۆر دهكهن و
لیكی ناو دهمم ناتوانێت بێته خوارهوه
قورگێكی گۆشهگیر له دهممدایه
یهك دهستم ههیه
بۆ بهكارهێنان بشێت
دووهمیان تهنیا بۆ ڕێوڕهسمی ماڵئاوایی بهكاردههێنرێت.
ئهگهر بههرهی پێویستم ههبووایه
چامهكانی خۆم بۆ چهندان تارمایی دهخوێندهوه
به چهندان زمان ورته ورتیان دێت
جا لهبهر ئهوهی بهو شێوهیه م
بۆیه شیعرهكانم به ساكاری جله شڕهكان دهنووسم
كه لهبهرم دهكهن
2
له ئاههنگێكی خۆگۆڕكێدا
دهبوو ڕۆڵێك ببینم كه دهیزانم
جلهكانی كهڵهگامێش بۆ من دهڵپن و
چهوگانهكهی چارلی چاپلن حهیزهرانم بیردهخاتهوهو
ڕیشهكهی كارل ماركس بۆ دهموچاوم گهورهیهو
سهر ڕووتییهكهی لینین لهگهڵ لووتم ناگونجێت
بیرم له قلیانهكهی ژان پۆل سارتهر كردهوه
(سیمۆن)م بۆ ئهم ڕۆڵه نهدۆزییهوه
له ئهرشیفدا وێنهیهكی (ئهنكیدۆ)م نهدۆزییهوه
تا ڕۆڵی ئهو هاوڕێیه بگێڕم كه دهمرێت
بۆیه به ڕووتی چووم بۆ لایان
جگهرهیهكم به دهمهوه بوو
پێڵاوێكی دڕاویشم لهپێ بوو
لهگهڵ خۆمدا گوتم
كاتێك باران ببارێت
ئاو لهژیر پێمدا گرد دهبێتهوه
ئهو كات ڕۆڵی ئهو كهسه دهگێرم بهسهر ئاودا ڕێ بكات
3
ئهمه باش دهزانم
ڕۆژێك
دهچمه ناو ئینسكلۆپیدیای گینسهوه
ههموو ژمارهكانم پێوانهیین
له پزیشكیی دادوهری
ههموو كاكیلهكانیان به ساغی و
چهند خهونێكیان دۆزییهوه ئیكسپایهر نهبووبوون
ههموو ئهندامهكانی لهشم
بۆ بهكارهێنان دهشیان
بهرپهڕی كارهكانم دهڵێت
له ساڵی فیلدا لهدایك بووه
یهكهمین كهس كه دهستی به لووتییهوه دابێت
كابرایهك بوو له عهرهبه لهناوچووهكان
له شاره گهورهكاندا ژیابوو
له شهقامهكانیاندا نووستبوو
تا یهك ڕسته بنووسێت
ڕستهكهیش شی نهكرێتهوه.
4
له مهیخانهكهدا
ڕۆژانه پتر له جارێك
ئاههنگی لهدایكبوونی خۆم دهگێڕم
ئافرهتی خاوهندی مهیخانهكه دهمناسێت
بهڵام لهبهردهم ههر ههموواندا ئهوهی ڕاگهیاند
كه كهڵهگامیش ناناسێت
سوێندی ئهوتۆیشی خوارد
كه ئهنكیدۆ
له ڕۆژگاری ههرزهكاریدا
لهبهردهم قوتابخانهدا چاوهڕێی دهكرد
حهموورابی یاساكهی خۆی داڕشت
تا ئهم بتوانێت مێرد به ئامۆزاكهی خۆی بكات
پیشتریش له شهقامهكانی ڕۆمادا چاوی به هاروون ڕهشید كهوتووه
هنری چوارهم بڕوای به ئایینزای كاسوولیكی هێنا تا خۆی لهم نزیك بكاتهوه
كۆلۆمبس ههردوو ئهمریكای دۆزییهوه تا بهلای ئهمهوه مهزن دهربكهوێت
ناپلیۆن پۆناپرتیش ههموو ههڵمهته سهربازییهكانی له جیهاندا دهست پێ كرد
تا چهپكێك گوڵی بۆ بكڕێت شایستهی پهنجهكانی بن
لهناو كهشتییهكهی نووحیشدا
ئهمهی دوایی گێچهڵی سێكسی پێ كرد
لینین خوازبێنی كرد
به هۆی ئهمهوه ژمارهیهكی زۆر له شاعیران خۆیان كوشت
پێنج ساڵ و
شهش مانگ و
سێ ڕۆژ له من بهتهمهنتر بوو
بهڵام به بچووكهكهم بانگم دهكات.
له مهیخانهكهدا نیوهی كاتی خۆم
لهگهڵ نهدارهكان و ئهوانهی له شۆڕشگێڕان خانهنشین كراوم
دهگوزهرێنم
ههر ههموو ئهوانهیش ڕاهاتوون
ههموو ئهو شتانه تۆمار بكهن ڕۆژگاریان بهسهرچوون
ههندێك جاریش
میواندارییهكی گهوره بۆ لهبیرچوونهوه
سازدهكهین.
5
نیرۆدا منیش وهك تۆم
گهواهی دهدهم كه زۆر ژیاوم
زۆر پێكهنیوم
زۆر گریاوم
لهبری سێ نهوهی دادێ جگهرهم كێشاوه
ئهوهندهیشم خواردووهتهوه تا ڕۆژی ههڵسانهوه بهش بكات
چهندان دوورگه و
چهندان دهریا و
چهندان ئۆقیانووسم بینیون
له بیابانی (ڕوبعی خالی)
خهریك بوو زهماوهند بكهم
ئهلفوبێیهكم بۆ نائامادهگی داهێنا
هێڵهكانیم بۆ مێرووله
جوان كێشا
ههموو نوكتهكانی خۆم گێڕایهوهو
بۆ تارماییهكانیش سهرگوزهشتهكانی خۆم لهگهڵ ئافرهتهكاندا گێڕایهوه
ئهوهی له یادگهم مابووهوه
فڕێم دایه ناو ڕووبارهوه
چۆن خوا دروستی كردبووم
بهو شێوهیه گهڕامهوه لایان
ژمارهیهكی بێ شومار گوناهم كرد
هیچ ههڵهیهكیش نهیكردم
ئهو ههڵانه نهبێت شیاوی كهسانی دیكه نین.
6
دوێنێ
وهك چۆن نووستوو له خهوندا دهبینێت
خۆم له پرسهیهكدا بینی
ئهو ئهندامانهی خێزانهكهم بۆیان دانابووم
كه مابوونهوه
دایكمم بینی
به جلی بووكێنییهكهیهوه
لهناوهڕاستی ههموویاندا دانیشتبوو
باوكیشم
وهك چۆن ڕاهاتبوو
ئۆتۆمۆبیله نوێیهكهی دهشوشت
ئافرهته دراوسێَ دڵنهرمهكهی خۆمانم نهبینی
ئهوهم لهدهست دهرچوو بۆ دوایهمین جار گوێم له جنێوهكانی بێت
وێڕای ئهوهی كه به ڕووداوی خنكان مردم
كهچی ڕووبارێكم نهبینی
بهڵام ههموو ئهو ئافرهتانهم بینی كه خۆشم ویستبوون
تهنیا یهكێكیان نهبێت
پێیان گوتم له شوێنێكی ئهم جیهانهیه
قاوهی بهسهر نائامادهبووهكاندا دابهش دهكرد
ههركهیش ههلی بۆ بڕهخسێت
ههندێك له ڕهوشته بهرزهكانی منیان بۆ دهژمێرێت.
7
بهر له دوو ڕۆژ
سهگی ئافرهته دراوسێ دڵنهرمهكهمان تۆپی
پرسهیهكی گهورهیان بۆ گێڕا شایهنی ئهو بێت
منیش لهگهڵ ئامادهبوواندا لهوێ بووم
ههر ههموویان ستایشی
حهپهی كۆچكردوویان دهكرد
تهنیا من نهبێت
له سووچێكهوه بووم
خوالێخۆشبوویهكم بیركهوتهوه
مهبهستم باوكمه
كاتێك مرد
تهنیا خۆم بووم
ئهو قسانهم دهگوتهوه
ئهو كاته پێی گوتم دهستی گرتبووم و له پێشی خۆی دابووم و
بۆ فێرگهی دهبردم
8
به ئهزموون
شارهزای ئهوه بوومه كه بزانم
كێَ دڵێكی بهتاڵی له سینگدایه
جاروبار به ڕێ كردنهكهیهوه
جاروبار به دانیشتنهكهیهوه
كاتێك لاق لهسهر لاق دادهنێت و
بهوپهڕی بێ گومانیی زاناوه
بۆ ههموو لایهك ڕایدهگهیهنێت
كه زهوی دهخولێتهوه
لهكاتێكدا خهونهكانی
هێشته لهسهر ڕهفهكهن و ناجووڵێنهوه
9
چوون دڵۆپێك لهناو پهرداخێكی بهتاڵدا
چوون هاوارێك ڕێگهی قوڕگی بزركردبێت
چوون گوڵێك له باخچهیهكی بهتاڵدا
چوون ئافرهتێك له دواتهمهنیدا بێزوو بكات
چوون فهرمانڕهوایهك ڕقم لێ دهبێتهوهو
چوون فهرمان بهسهردا كراوێك ڕقی لێم ببێتهوه
چوون گۆڕستانێك شایستهی ههموو ئهوانه بێت كه خۆشم دهوێن
چوون دڵێك شوێنی ههمووانی تێدا ببێتهوه تهنیا خاوهندهكهی خۆی نهبێت
ئهوه ئهو تهنیاییهیه
كه گێچهڵم پێ دهكات
ههركه خۆم به رَێگهیهكدا ببینم
به ئاراستهی خۆم ناچێت
10
ئهمه سهرگوزهشتهی ئهو كوڕهیه
كه نایهوێت گهوره ببێت
كاتێك ئهوهند چاوهڕێ دهكات تا شهكهت دهبێت
كاتژمێرێكی لهكاركهوتوو دهكڕێت
ههركه له میلهكانی ورد ببێتهوه
بهخۆی دهڵێت
هێشته زۆری ماوه
بۆ ئهوهی كات بهسهربچێت.
ئهمه سهرگوزهشتهی ئهو پیاوهیه
كه بۆ خودی خۆی گهڕایهوهو
كهسی تێدا نهبوو
بۆیه كاتژمێرێكی لهكاركهوتووی كڕی
تا له چاوهڕوانی بێزار نهبێت.
ئهمه سهرگوزهشتهی ئهو كهسهیه كه نانوێت
ههندێك جار
ههموو خهونهكانی لهسهر مێز دادهنێت
تا زیانهكانی خۆی بژمێرێت
ههندێك جار
به ڕاسته خهیاڵا پڵاوییهكانی خۆی دهپێوێت
ههندێك جاریش به ئافرهتێك.
ئهمهیش سهرگوزهشتهی شاعیرێكی نهفرهتییه
له خوانی شاعیراندا
هاوڕێ و ناسیاوی
له ههموو سووچ و قوژبنێك ههیه
یهكێكیان براكهی خۆیهتی
كه مێزهكه ههڵهوگێڕ دهكاتهوه.
ـــــــــــــــــــــ
عهدنان موحسن شاعیرێكی عیراقییه له پاریس دهژێت.
سهرچاوه: www.kikahmagazine.com
سەرشەقامەکان پڕن لە مرۆڤ
میدیاکان لە چرکەساتێکدا
ھەزارەھا دروشم بڵاو دەکەنەوە
کوڕی سەرۆکەکان سواری ئۆتۆمبێلێکی چەند ملیۆن دۆلاری دەبن
لەگەڵ ئەوەشدا
دەیەھا سەگی قات لەبەر
لە دواوە پاسەوانیان
بۆ دەکەن
عاشقەکان
وەک ڕابردوو
بە چاوەڕوانی دیدەنێک
دەمێننەوە
منداڵێکی پێپەتی لە ناوڕاستی
شۆستەیەک سمتی لەسەر تاشە بەردێک
داناوە و گۆرەوی دەفرۆشێت
کاتێک
پیاوێک بەویادا تێدەپەڕێت
دەڵێت:مامە مامە!توخوا گۆرەویم لێ بکڕە
دایکێک
لە دوا ساتەکانی ئەمساڵدا
سوژدە دەبات و بە خودا دەڵێت:
خودایە ئەمشەو کوڕە کوژراوەکەم بێنە خەوم
دوبارە
ڕۆژی لەدایکبونەکان
دێنەوە
لە ساڵی نوێدا
ھیچ ناگۆڕێت
دەموچاوەکان
ھەمان دەموچاوی
سێ دەیەی ڕابردوون
روخسارەکان
دوبارە دەبنەوە درۆزنترین بونەوەر
سیاسیەکان
بەڵێنی تۆڵەی خوێن دەدەن
بە دەمی جەرگ سوتاوەکان
عاشقەکان
چاوەڕوانی زەنگی یارەکەیانن
وەک چۆن
عیسا پەرستەکان
چاوەڕێی زەنگی کڵیسا
دەکەن
دەمێننەوە
لە چاوەڕوانیدا دەمرن
دەمرن
دەبن بە مردویەکی بێ کفن لە نیشتیمان.
لە ساڵی نوێ
مردوەکان
چاوەڕوانی
فاتیحای زیندوەکان دەکەن
سەری ساڵ
ھەموو گرگنەکانی حیزب
بە کچە دڵپاکەکان دەڵێن:قەحبە
بەو کچانەی جەستەیان
ساختەیە دەڵێن:شازادە
سواڵکەرەکان
دوعاکانیان لای
خودا فەرامۆش دەبێت
دەبێت بڵێم
ھیچ ناگۆڕێت ھیچ
ھەرزەکارە خێر لەخۆ نەدیوەکان
لە دەریادا
دەبن بە ژەمێکی قرشە برسیەکان
نیشتیمان پەروەرەکانیش
بە حەبل خۆیان لە سێدارە دەدەن.
(حـەمـە ھـیـوا)
واقیعی سیاسیی کوردستانی عێراق ئەوەیە کە حیزبێکی سیاسیی نوێ، پەیدابووە و ناوی “نەوەی نوێ-نن”ە. ئەم حیزبە، نەیاری سیاسیی زۆری هەیە، بەڵام دۆستی سیاسیی، کەمە. زۆریینەی ئەو رەخنانەی لەم حیزبە گییراون، بریتیین لە عوقدەی حیزبیی و شەخصیی، یان عوقدەی ئێرەیی و هەجووکردن. لە سووکایەتییکردن و زمانی بازاڕییەوە بیگرە کە بە درێژایی هەشتا ساڵی ئەو بزوتنەوە نەتەوەییەی هەیە و بە کوردایەتیی ناوزەد بووە، درێژەی هەیە تا بە سیاسییە مۆدێرن و گەنجە رادیکاڵە سیاسییەکانی ئەم سەردەمە دەگات. تا ئێستا، رەخنەیەکی سیاسیی، کولتووریی، فیکریی، ریشەیی و جدیی لە بونیادی سیاسیی ئەم حیزبە( جوڵانەوەیە)، نەگیراوە، یان لای کەم من نەمدییوە.
زۆرتریین رەخنەی ئەو نووسەر و رۆشنبییرانەی کورد کە بەردەوام قسە لەسەر سەراپای سیاسەتی کوردیی دەکەن، لەسەر نن، بێدەنگیی و خۆلادانیان لەم واقیعە سیاسییە، هەڵبژاردووە. ئەمانەیش هۆکاری ئەو بازاڕە پۆپۆلیزمەیە کە نایانەوێ دڵی هیچ سیاسیی و حیزبێکیان، لێ بڕەنجێ. هەروەها نایانەوێ، تەلەفزیۆنی ئێن ئار تی، بۆ نمایشکردن، لەدەست بدەن. لەسەرێکی تریشەوە، ریتۆریک و غروورێکی تووڕەهاتە کە خۆیان ناهێننە ئەو ئاستەی کە لە وەهمی نەرجسییەتی خۆیاندا، ئیستیبیانیان کردووە. تەنانەت، مافیا دێریینەکانی پێشمەرگایەتیی، کۆمەڵێ لە گەنجە نوکتەچییەکانی کوردایەتیی، کۆمەڵێ شەلاتیی و چەقۆکێشیان، بەرەڵای سۆشیاڵ مێدیا کردبوو، بە نەوەی نوێیان دەگوت” طفل جدید”، لە کاتێکدا، مەعریفەی کرچوکاڵیان، بایی ئەوە نییە کە “الجیل”ی عەرەبیی و “نەسڵ”ی فارسیی، بەرامبەر بە “نەوە”، دێن.
نن و سەرۆکەکەی، یان باشتر و دەقیقتر بنووسرێ، خاوەن و سپۆنسەرەکەی( شاسوار عەبدولواحید-شعو)،دونیایەک رەخنە و سەرنجی سیاسییان لەسەرە. بە تایبەتییش لە هۆکارەکانی دەوڵەمەندبوون و بیزنسەکانی، ئەو کۆنتراکت و پرۆژانەی کە دەسەڵات( بە تایبەتیی هەندێ باڵی یەکێتیی) ئاسانکارییان بۆ کردوون. بە باوەڕی من، وێڕای ئەوەی دەیان سەرمایەداری میلیاردێری شەریک لەگەڵ دەسەڵاتدا، لە کوردستاندا هەن و پارەی رەشی دزراو لە خەڵکی کوردستان، بۆ دەسەڵات سپیی دەکەنەوە و سامانەکانیان، دەیان و بگرە صەدان جار لە “نن و شعو” زەبەلاحترن، بەڵام چونکە ئەوان راستەوخۆ دەخالەتی سیاسەت ناکەن و حیزبیان دروست نەکردووە، هیچ کەس ناویشیان ناهێنێت. لێرەدا، بە کورتیی و پوختیی، دەمەوێ ئەوە بڵێم، هەموو ئەو رەخنانەی لەسەر شعو، لەلایەن گۆڕانەوە هەیە، لە جوغزی(پرەنسیپ، روئییە، دەرک، مۆراڵ و ویژدان)ی سیاسییەوە نییە، ئەوەندەی لەوێوەیە کە بە رەقییبی خۆی دەزانێ و بازاڕی بیزنسە سیاسییەکەی( ئۆپۆزیسیۆنی پۆپۆلیست) ئەو کەمدەکاتەوە( هەروەکو کردیشی).
بە کورتییەکەی ئەگەر شعو، وەکو ساڵانی رابردوو، کەناڵەکەی بۆ خزمەتی گۆڕان، تەرخان بکردایە، ئەوە شەریفی شام دەبوو. سەبارەت بە کۆنتراکت و سەرمایەکانیشی، وێڕای ئەوەی سوودمەندبووە لە دەسەڵات و حکومەتی هەرێم، هەروەها سەرمایەکەی جێگەی گومانە، بەڵام کام سیاسیی و سەرۆکی حیزب هەیە لەوانەی لە ئاستی مەکتەب سیاسیی و هاوپلەکانیان، خاوەنی دەیان و صەدان میلیۆن دۆلاری دزراو نەبن؟ بگرە بەشێکی زۆریان خاوەنی دەیان میلیارد دۆلارن( مافیا گەورەکان و رائیدە بێسەوادەکانیان، خاوەنی صەدان میلیارد دۆلارن). کەواتە لەو شامی ناشەریفەدا، شەریف نادۆزیتەوە لە شام و خەڵکەکەی و سامانی گشتیی، دزیی نەکردبێت و لە گەندەڵییەکان سوودمەند نەبێت؟
هاوکات، کام دەوڵەمەندی شەریف هەیە لەگەڵ دەسەڵاتدا، دەستی تێکەڵ نەکردبێ و لای کەم، دەیان میلیۆن دۆلاری بۆ فڵان مافیای کوردایەتیی و فیسار چەتەی سەربەخۆیی ئابووریی، سپیی نەکردبێتەوە؟ واقیع ئەوەیە کە شەخصی نەوشیروان موصطەفایش-نم ، حیزبێک و چەندیین کۆمپانیا و صەدان میلیۆن دۆلاری، بە دۆکیومێنتی دادگا و طاپۆی رەش، بە موڵکی شەخصیی، بە سەرمایە و بە کاش، بۆ کوڕەکانی جێهێشت. لە کاتێکدا نم، لە لایەن دەنگدەرانی گۆڕانەوە، بە غاندیی، چێکیڤارا و ژۆسێ موغیکاJosé Mujica دەناسرا. گۆڕانیش، بە سیمبوڵی ئەنتی گەندەڵیی، چرای عەدالەتی کۆمەڵایەتیی، باوکی هەژاران و دادپەروەریی، دەیناساند! سەرەنجامیش، لە پشت
خاکییبوونەکەی، جلوبەرگە ساکارەکانی و نانوماستاو خواردنەکانی، سەرمایەیەکی زەبەلاحی بۆ نەوەی دووەمی کوردایەتییە لیبراڵییەکە، جێهێشت و دەنگدەرانی گۆڕانیش، بە پتر لە سێ صەد هەزار دەنگ( کەم-کردن)، سزای حیزبەکەیان دا. جیاوازییەکە تەنیا ئەوەیە بەهۆی دزیی و گەندەڵیی و بیزنسی ناسیۆنالیزمەوە، نەوەی دووەمی کوردایەتییە کۆنسێرڤەتیزمەکە( بارزانیی)، خاوەنی صەدان میلیارد دۆلارن، نەوەی دووەمی کوردایەتییە ئەفەندییەکەش( تاڵەبانیی) خاوەنی دەیان میلیارد دۆلارن، بەڵام نەوەی دووەمی کوردایەتییە لیبڕاڵەکە( موصطەفا)، خاوەنی صەدان میلیۆن دۆلارن.
نن، هەلێکیان بۆ رێککەوتووە بە درێژایی یەک چەرخی تەواو( صەد ساڵ) لە سیاسەتی کوردیی( لە عێراقدا)، بۆ هیچ حیزبێک هەڵنەکەوتووە کە ئیڵیمێنتە سیاسیی و مرۆییەکانی ،زادەی فەشەلی سیاسیی و ئابووریی دەسەڵاتداران و ئۆپۆزیسۆن، بن. حیزبێک، کەوتووە بە سەر دونیایەک فەشەلی فرە رەهەندی ئەو مەدرەسە فاشیل و ساقیط و پڕ لە عەمالەتەی کە ناوی کوردایەتییە( بەهەرسێ باڵی دەسەڵاتدار و ئۆپۆزیسیۆنی جارانەوە). نن، دەتوانێ ببێ بە هێزێکی کۆمەڵایەتیی و سیاسیی گەورە، دژ بەم سیستەمە سیاسییەی دەسەڵاتی کوردیی، بەو مەرجەی خاوەنی روئییە و مانیفێستێکی نیشتمانیی بێت و خاوەنی قیادەیەکی گەنجانەی پڕ لە وزە( نەک یەک شەخص) بێت و لە بیزنس و لە گەندەڵیی ئابوورییەوە، نەگلێن! هاوکاتیش زۆر بە ئاسانیی دەتوانێ ببێ بەبەشێک لەو قەراصینانەی کە سامانی نیشتمانیی و پارەی خەڵکی کوردستان، دەدزن و سەهمی شەریکایەتیی خۆیان، بە زیادەوە دەپچڕن و داوای پشکی زیاتر دەکەن.
لە سەرەتای دروستبوونی عێراقەوە، تا سەرەتای ساڵی ٢٠١٩، لە کوردستانی عێراقدا، سێ شەپۆلی سەرەکیی لە ئایدیۆلۆژیا جیاوازەکان( ناسیۆنالیزم-کوردیی و عەرەبیی- بە کاڵیی و کوڵاویی)، شیوعییەت( لە هەشتاکانیشەوە لە ڤێرژنی نوێدا، چەمکی جیهانیی- کۆمیونیزم) و ئیسلامی سیاسیی( ئیخوانیی، سەلەفیی، جیهادیی و موشتەقاتەکانیان)، هەرسێکیان خۆیان تاقیکردەوە و هەرسێ ئایدیۆلۆژیاکە فەشەلی سیاسیی، کولتووریی و فیکریی خۆیان، دەزوو بە دەزوو، بەیان کرد. ئەوەی ماوەتەوە، بەهۆی دەسەڵات و دزیینی سامانی نیشتمانیی( کوردستانی عێراق)ەوە، فاشیزمی کوردایەتییە( ئێثنۆناسیۆنالیزمی کوردیی) کە رەونەقی خۆی بە تەزویر و ساختەکاریی بێت یان بەهۆی هاوکێشە ئیقلیمیی و جیهانییەکانەوە بێت، لە دەسەڵاتدا هێشتووەتەوە.
پارتیی و ماڵی بارزانیی، بۆچوونێکی دانسقەیان هەیە و دەڵێن لە شەستەکانەوە، هەرچییەک لێمان جودا بووەتەوە، سەرەنجام وەکو فەرع، بۆ سەر ئەصڵ و مەرجەع، گەڕاونەتەوە. راستییەکەی ئەوەیە نەک هەر ئەوانەی لە پارتیی جودا بوونەتەوە، بەڵكو بەهۆی پۆپۆلیزمی کوردایەتییەوە، ئەوانەی لە رەقییبە دێریینەکانی پارتییش ( حشع، یەکێتیی و چەپەکان و…تاد) جودا بوونەتەوە، لەگەڵ زۆریینەی پارادایمە ئیسلامییەکان و زۆریینەی حیزبە پرۆکسییەکانی کوردستانی ئێران کە رەدیفی پارتیین، هەموویان بۆ سەر خوانەکەی مەعاویەی کوردایەتیی( ماڵی بارزانیی) گەڕانەوە.
بە ئیبراهیم ئەحمەد و تاڵەبانیی و نم و… ئەتباعەکانیشیانەوە. تەنیا ئەوە نەبێت ئیبراهیم ئەحمەد لە ئاخیری تەمەنیدا، بەهۆی بۆچوونەکانی ئۆجەلانەوە، لە ماڵی بارزانیی و لە سیاسەتەکانیان، کەوتەوە رەخنەگرتن. ئەو لایەنگرانەی گۆڕان کە بە عەقڵیاندا ناچێت کە “نم” کە رابەرایەتیی لیبراڵیزمی کوردایەتیی دەکرد، گەڕایەوە سەر سفرەکەی مەعاویە، دەبێ بییریان بهێنرێتەوە کە لەناو مەنهۆڵەکانی کوردایەتیی( لە فاشیزمەکەی کاژیکەوە بۆ نەوەی دووەمی بارزانیی، تاڵەبانیی و موصطەفا) وەرنە دەرەوە و دونیا و پێوەندییە ئیقلیمیی و نێودەوڵەتییەکان، بە رەنگاوڕەنگ ببیینن. بڕۆن سەیری گیرفانی خۆتان، ناوماڵی خۆتان و ژیانی برا و خوشک و منداڵەکانتان بکەن و بەراوردی بکەن بە ژیانی ئەو منداڵانەی کە باوکەکانیان، لە چلەکانەوە تا ئێستا، مورتەزیقەی ئیقلیمیی( پێشمەرگایەتیی) بوونە.
پێشوەخت، نم، خۆی وەلەدی شەرعیی کوردایەتییە. بە یەک دێڕیش، رەخنەی سیاسیی و فیکریی لە ناسیۆنالیزمی کوردیی و فاشیزمە سیاسیی و ئابوورییەکەی( کوردایەتیی) نەگرتووە. جگە لە کۆمەڵێ دروشمی پۆپۆلیستانە( عەدالەتی کۆمەڵایەتیی، بە دامودەسگاییکردن بە نیشتمانییکردنی حکومەت و کانوونەکانی دەسەڵات، دژایەتیی گەندەڵیی…تاد)، بە حەرفیش، حەرفێکی بۆ ستراکتۆری “سیاسیی و فیکریی” گۆڕان، رۆ نەناوە. بە پێچەوانەوە، پۆپۆلیزم و شەعبەوییبوون، جەماوەرییبوون و دوای کاریزما کەوتن، کۆکردنەوەی پاتاڵی ئەکادیمیستی لەبرسامردوو، نوخبەی موهەڕیج، موبایەعەچیی و کەسانی هەلپەرست، بەرژەوەندییخواز و گیرفان قووڵ، چەپی فاشیل و ئیسلامیی پڕ لە فیاسکۆ، سەری گۆڕانیان بە فەتارەیەک دا کە هیچ حەکیمێکی سیاسیی و ثیۆریستێک، ناتوانێ چارەسەری بکات. لەسەروو هەموو ئەمانەیشەوە، ئەم شکستەی گۆڕان کە هەرگییز بەرعەکس نابێتەوە(irreversible )، خەتا سەرەکییەکەی بە تەنیا بۆ خانەی راپەڕاندن، جڤاتی گشتیی و ئەو نوخبانەی بەدەوری گۆڕانەوە بوون، ناگەڕێتەوە، بەڵکو بەشێکی زۆری بۆ بێ مانیفێستیی و پەلەپەلکردنی شەخصی نم و بەرنامە سیاسیی و پرۆژە پۆپۆلیزمیی و بێ فیکرییەکەی دەگەڕێتەوە.
ئەوەی بە نۆ ساڵ بەسەر گۆڕاندا هات ، بە دڵنیاییەوە ئەگەر نن لەسەر هەمان نەهجی پۆپۆلیزمە تاقیکراوەکەی گۆڕان کار بکات ( کە رێک وا دەکات)، بە عەقڵی یەک پیاوی بیزنسمانەوە هەڵبسوڕێت کە بە نوێیی، دەستی بە سیاسەت کردووە، وێڕای ئەوەی ئیعجابێکی گەورەیشیان بە لیبراڵیزمی ئابووریی رۆژئاوا و بگرە بە سیاسەتە راستڕەوەکانی عەصابەیەکی نیۆلیبراڵیستی وەکو ترەمپیش هەیە، ئەوە بە دڵنیاییەوە داکشان و داڕمانێک بەسەر نەوەی نوێدا دێت، ئەوەی گۆڕان لە چاویدا، لاربوونەوەی یەک قاقمەی دارەڕاکەیە ، بەڵام داکشانی نن، وەکو تەزرە( تەرزە بە رەشۆکییانە- vulgar) ی بەهارێکی درەنگ، فریای توانەوەیش ناکەوێت، بەڵکو هەڵدەپڕوکێت. ئەمانەی باسکران، تا جەولەیەکی تر لە هەڵبژاردن، ئاکامەکانیان بە وردیی، دەرناکەون.
ئەم باسە، درێژەی دەبێت و لە بەشی ئاییندەدا، دەچێتە سەر ئەوەی ئایا نن، دەتوانێ بە ئاستی گۆڕانی ٥-٦ ساڵ لەمەوبەر بگات؟
بەشی یەکەم ………
ئەو ترسەی لە دونیای نوێ دروستبووە، چ جۆرە ترسێكە؟ ترسێكە بۆ سڕینەوەی كلتوور؟ یان ترسێكە بەرگری لە رابردووێكی وەستاو دەكات؟ ئایا كلتووری ئێمە هێندە لاوازە، هەمیشە كلتوورەكانی دیكە دێن دەیسڕنەوە؟ چوونە ناو دونیای نوێ و قبوڵكردنی ئەو دونیا نوێیە، بە روكەش و جەوهەرەكەیەوە ونمان دەكات؟ یان ئەمە ترسێكە بنەمایەكی نەریتی هەیە و كەسی ترساو لە دونیای نوێ، بروای وایە ئەم دونیا نوێیە ئێستا و رابردوو لەناو دەبات؟ كلتووری ئێمە هێندە خاڵییە كلتوورەكانی دیكە بەئاسانی ئاڵوگۆڕێكی بەسەردا دەهێنن نەناسرێتەوە؟ یان ئەوە كۆمەڵێك كلتوور نەناس و نەریتین بەم جۆرە سەیری دونیای نوێ و كلتوور دەكەن؟ دونیای نوێ دەرگیردەبێت لە گەڵ كلتووردا، یان پێكەوە جیاوازیی و كلتووری نوێ بەرهەمدەهێنن؟
ئەم پرسیارانە دەمانبەن بۆ شوێنێك، كەشفی ئەو جۆرە لە تێگەیشتن بكەین، بەرامبەر بە كلتوور و دونیای نوێ و رەواڵەتخوازی دونیای نوێ هەیە. بۆ ئەوەی وەڵامێكی دروستمان دەستكەوێت، پێویستە لەسەر _دونیای نوێ_ كلتوور_ بەرەنگاریی و نوێبوونەوە پرسیار دروستبكەین و بۆ وەڵام بگەڕێین.
پێویست ناكات لەم سەردەمەدا باس لە گوند و شار بكەین، ئێستا گوند و شار جیهانێكی لێكئاڵاون، جیهانێكن جیاوازییەكان تێیاندا كاڵبوونەتەوە و چۆن كارەكتەرێكی شاریی لەگەڵ دونیای نوێ تێكەڵبووە، بە هەمان شێوەش كارەكتەرێكی گوندو شارۆچەكانیش تێكەڵبووە. بەڵام ئەوەی دونیای نوێ دەیەوێت پێمان بناسێنێت زۆرتر دونیایەكی رەواڵەتییە، دونیایەكە بەستراوە بە _شتەكان، كاڵاكان_ بەتایبەت بۆ بەشێكی زۆری كۆمەڵگە. تەنها نوخبەیەك لەو دونیانوێیەدا بەشوێن جەوهەرێك و مانایەكدا دەگەڕێن و خەمی كلتووریان هەیە، زۆرینەی كۆمەڵگە دەستوپەنجە لەگەڵ رەواڵەتە نوێیەكان نەرمدەكات و بەپێی ئاستی تێگەیشتنی خۆشی، یان دەچێتە ناو دیمەنەكەوە، یان دژی دەبێت و پرسیارێك لە خودی دونیانوێكە و كلتووری خۆی ناكات.
باشترین دەستەواژە تا لە رێگەیەوە روانینمان بۆ ئەم دونیا رەواڵەتییە دەرخەین، كە شەیدایانی رابردووی هەراسان كردوە، ئەو دەستەواژەیە خانمێكی نمایشكەر لە دیدارێكدا دەری بڕی: “چێنچكەلەری_گۆڕین.” ئەم دەستەواژەیە كرایە دەستەواژەیەكی كۆمیدیی، بەڵام لە راستیدا ئەم دەستەواژەیە جەوهەری بنەرەتی ئەم دونیا نوێییە و مامەڵە لەگەڵ گۆریندادەكات، گۆرین لە فۆڕم و هەندێكجار لە جەوهەر. كۆمەڵگەی ئێمە دەچێتە ناو دونیایەك، یان بڵێین: دونیایەك دێتە ناو كۆمەڵگەی ئێمە، دەست بە گۆڕینی زۆر شت دەكات، بەتایبەت لەرووی فۆڕمەوە، هەر لە جوانیی و جەستەوە بیگرە، تا ناو ماڵ و تا شەقام و شوێنە گشتییەكان و شارەكان. ئەشێت ئەم پرۆسەی گۆڕینە تەنها لە فۆرمدا خۆی نەبینێتەوە و بگوازرێتەوە بۆ ماهیەت. گۆرینێك روودەدات، ماناكانیش بۆ شتەكان دەگۆڕێت. دەستەواژەی_چێنچكەڵەری_ لە سیاقی ئەم دونیا نوێیەدا دەست بۆ كۆی شتەكان دەبات.
با لە رووی فۆڕمەوە تەماشا بكەین، نمونە فۆڕمی جوانی مرۆڤ. دەتوانین لەم دونیانوێیەدا بڵێین: ئیتر جوانی ئەو جوانییە نییە، تەنها لەناو چەندین كەسدا یەكێك بەری بكەوێت. دونیا نوێكە دێت دەسكاری فۆڕمی جوانی دەكات، جوانییەك هەركەسەو روخسار و جەستەی خۆی چۆن بوێت، دەتوانێت بەو جۆرە رێكی بخات. چ لە قژ، چ لە روخسار، چ لە جەستە. جوانی ئەم دونیانوێیە جوانییەكی سروشتی نابێت، جوانییە سروشتییەكە دەگۆڕێت و دەیكاتە جوانییەك بە دلخَوازی كەسەكە خۆی. دونیا نوێیەكە ناهێڵێت جوانی لەكەسێكدا كۆببێتەوە و ئەوانیتر حەسرەتی بۆ بخوازن، لەبری ئەمە فەزایەكی دروستكردوە هەركەسەو دەتوانێت ئەو جوانییەی دەیەوێت بەدەستی بهێنێت. ئەگەر لە رابردوودا فۆڕمی جوانی پیاو، ژن، بریتیبوبێت لە شێوازێك و كوتكرابێتەوە تەنها بۆ چەند كەسێك، لەم دونیانوێیەدا جوانییەكان بە جۆرێك ئاڵوگۆڕیان بەسەردا دێت، هەموو كەسێك دەتوانێت فۆڕمی خۆی بە جوانترین شێوە بگۆڕێت.
گۆرینی پرچی ژنان لە رابردوودا، تەنها كەرەستەیەك بۆ ئەم گۆڕینە گیایەك بووە گیاكەش یەك شێوە رەنگی هەبووە، ئێستا چەندین كەرەستە هەن و چەندین رەنگ هەن، بۆ شوێنەكانی دیكەی روخساریش بە هەمان شێوە. گۆرینی ئەندامانی روخسار لە رابردوودا بوونی نەبووە، ئێستا گۆرینی روخسار هێندەی گۆڕینی جل و بەرگ ئاسان بوەتەوە.(لەرێگای نەشتەرگەرییەوە.) گۆرینی جەستە لە قەڵەو بۆ لاواز، لە لاواز بۆ قەڵەو زۆر كەم بووە، ئێستا سەنتەرەكانی وەرزش و جوانكاری، شوێنێكن بۆ گۆڕینی جەستە بەو جۆرەی كەسەكە خۆی بیەوێت.
ئەم گۆرینە زۆربەی كایەكانی ژیانی گرتوەتەوە، بەشێكی كارەكتەری كوردیش لەگەڵ ئەم جۆرە لە گۆڕین كە پەیوەندی بە فۆڕمەوە هەیە تێكەڵبووە و كێشەی بەشێكی زۆری ئەو كارەكتەرانەش، رازی نەبوونە لەجوانی خود و لەم سەردەمەدا بەشوێن جوانییەكدا دەگەڕێت رازیبن لێی، سەردەمەكەش بە هۆی گۆڕینی فۆڕمەكانەوە زەمینە سازی بۆ دەكات و زۆر بە ئاسانی ئەو گۆڕینە روودەدات. ئێمە لێرەدا ناپرسین بۆچی خۆمان جوان دەكەین؟ (ئەوە پرسیارێكە پەیوەندی بەم بابەتەوە نییە.)
دەپرسین كلتوور بۆچی لەم گۆڕینە رەواڵەتییە بترسێت؟ ئایا كلتوور كێشەی لەگەڵ رەواڵەت هەیە، یان لەگەڵ جەوهەر؟ ئەگەر كلتوور خۆی رەواڵەتیبێت، كەوایە كلتوور نییە و دیاردەیەكە دێت و دەڕوات. كلتوور كاتێك ترسی دەكەوێتە سەر لە جەوهەرەكەی بدەیت، نەك بە رەواڵەت رووبەرووی ببیتەوە. ئەوەی ترس لە كلتوور دروستەكات ئەو بنەما كلتووری و نەریتیانەن، لەرێگەی ئایینەكان و هەژومنی كلتووری دراوسێكانەوە هاتوونەتە ناو كلتوور و، بێئەوەی قسەیان لەسەربكرێت، بەشێك لە كلتووری كۆمەڵگەیان گۆڕیوە بۆ كلتوورێكی دیكە. لە هەندێك قۆناغدا بە پێچەوانەی ئەو ترسەوە لە دونیای نوێ، كلتوور لە سنوورێكی لۆكاڵییەوە دەچێتە ناو جیهانەوە، سیستەمی دونیای نوێ سیستەمێكی كاڵایی و رەواڵەتییە، لەناو ئەم رەواڵەتخوازییەدا لەروی جەوهەریشەوە بۆ خۆی كلتووری تایبەت بە خۆی هەیە، ئەم سیستەمە تێكەڵ بە هەموو كلتوورە جیاوازەكانی كۆمەڵگە جیاوازەكان دەبێت، خۆ پاراستن لەو كلتوورە نوێیەی سیستەمەكە لەگەڵ خۆی دەیگوازێتەوە، بە زمانی نەریتپارێزی ناكرێت و، پێویستە خوێندنەوەی رژدی بۆ بكرێت و دیوە نەینراوەكەی پیشان بدرێت.
هیچ كات هێندەی ئەم قۆناغە كلتووری ئێمە لە بەردەم پرسیاركردن لە خۆی نەبووە. ئەم كلتوورەی ئێمە كەمترین رەخنەی لێگیراوە بۆیە كەمترین ئاڵوگۆڕی بەسەردا هاتووە، ئەما لەم سەردەمەدا رەخنەشی لێنەگێرێت كلتوورەكە تێكەڵ بە كلتوورێكی جیهانی دەبێت و لەم تێكەڵبوونەدا لەرووی فۆڕمەوە كۆمەڵێك دیمەن دەبینێت ئەشێت ئەو دیمەنانە بنەمای دیكەی بۆ دروستكەن، بنەماكان ببنە وێستگەیەك بۆ سەرلەنوێ خۆبونیاد نانەوە نەك ترسان لە سڕینەوەو نەمانی. دژ بوون بەم گۆڕینە نابێتە وێستگەیەك بۆ پاراستنی كلتوور. گەر لەچوارچێوەی بینینێكی خێرادا بروانین دەبینین گۆڕینەكە زۆر شوێن دەگرێتەوە و بەشێك لەو شوێنانەش تەنها رەواڵەتی نین: بیناسازی و شێوازی ماڵەكان، بەشێكی دونیای كارەكتەری كوردیی، جۆرە ژیانێك بۆ جۆرێكی دیكە لە ژیان، گرنگییدان بە تەندروستی و خۆپاراستن، هەوڵدان بۆ ئاژەڵ دۆستی و سروشت خۆشویستن، كردنەوەی ئەو هەموو كافێ و چێشتخانە و كتێبخانانەی شوێنی گشتین و هەردوو رەگەز دەتوانن تێدا دابنیشن و گفتوگۆبكەن، كردنەوەی زانكۆ نوێیەكان، كردنەوەی گوندە نوێكان لەناو شارەكان… هتد.
(لەبەشەكانی تردا، باس لە كاریگەری شوێن لەسەر پەروەردەی تاك و، باس لە جیاوازی چینایەتی، باس لە مۆدێلی ئاڵوگۆڕی خویندن دەكەم.) هەموو ئەمانە بەشێكن لەو دونیا نوێیەی هاتوەتە ناو دونیابینی و ژیانی ئەم كۆمەڵگەیەوە. بێگومان لەگەڵ ئەم هاتنەدا كۆمەڵێك رەواڵەتگەڕایی، توندوتیژی نوێ، ئەویتر قبوڵنەكردن، جیاوازی چینایەتی، بەكاڵابوونی ژیان، دێن. هەموو قۆناغێك دیوی روناك و دیوی نەبینراوی هەیە، بەڵام ترسان لەم دونیا نوێیەی گۆڕان لە ژیاندا دروستدەكات، ترسان لە خۆونكردن لەناو ئەم دونیا نوێیەدا، ترسێكی واعیزانەیە، ترسێكە خۆی لە هەموو دونیایەكی نوێدا بە غەریبە دەزانێت و، كێشەی گەورەی ئەم خۆ بەغەریب زانینەش كێشەی تەنها بینینی رەواڵەتەكان و بیرنەكردنەوەیە لە جەوهەری كلتوور و جیاوازییەكان.
دەستەواژەی (چێنچكەڵەری_گۆڕین) لە زمانی نمایشكارێكەوە، تەنها كۆمیدیاییەك نییە مرۆڤەكان لەروی زمانەوانییەوە پێی پێبكەنن. رەواڵەتگەڕا تەنها فۆرمی خۆی ناگۆڕێت تا خۆی لەناو دونیا نوێیەكەدا ببینێتەوە، رەواڵەتگەرا زمانیشی دەگۆڕێت و دەیەوێت بەو زمانە قسە بكات، زمانی سیستەمە جیهانییەكەیە. بێگومان لە رووی فۆرمەوە ئەم دەستەواژەیە زۆر كارەكتەر و زۆر شوێن دەگۆڕێت، گۆرینەكانیش هێندەی پەیوەندی بەوەوە هەیە چۆن لەرووی رەواڵەتەوە خۆت بخەیتە ناو دونیا نوێیەكە، هێندە پەیوەندی بەوەوە نییە دونیا نوێیەكە بناسیت.
من وەك خوێنەرێكی پرسیاركەر و گەڕان بەشوێن وەڵامی لۆژیكیدا بەم دەستەواژانەدا پێناكەنم، لەبری پێكەنین بۆ ئەو مۆدیڵە دەگەڕێم تەنانەت لە گۆڕینی فۆرمی كەسەكانەوە، دەچێت بۆ گۆڕینی زمان و دەسكاری زماندەكات. ئەم دەسكاریكردنەی زمان بە هاتنی دەستەواژەی غەریب بۆ ناو زمان، نامترسێنێت. چونكە زمانی پاك و پەتی بوونی نییە، هەموو زمانێك رووبەرێكی فراوانی بە وشە و دەستەواژەی غەریب تەنراوە. لەبری پێكەنین بەهاتنی وشە غەریبەكە، پرسیار لەو دونیا نوێیە و لە بەرگریكارانی كلتووری رابردوو دەكەم. لەو بەرگریكارانەی فۆڕمیان لێبوە بە كلتوور، لەو ترسەی خەون بە گەڕانەوەوە دەبینێت بۆ رابردوو ، ئامادەنییە بێتە ئێستاوە و هەموو ئێستایەك و هەموو رەواڵەتێك بە ترس دەزانێت لەسەر نەریت و رابردوو و ئاكاری خۆی. ئەو كارەكتەرەی ژیانی خۆی تەنراوە بەكاڵا و بە شاشە_شاشەی تەلەفزیۆن، مۆبایل، كۆمپیوتەر_ لەناو چەقی دونیانوێیەكەدا بووەتە مرۆڤی ئامێری و، كەچی ترسی لە دونیای نوێ هەیە لەسەر كلتوور! گرنگە لێرەدا لەو بە ئامێربووە ترساوە دەپرسین: ئایا ئەوە تۆی لە ناو دونیا نوێیەكەدایت یان كلتوور؟ ئایا كلتوور مەترسی كەوتەتە سەر، یان ژیانە ئامێری و بەكاڵابووەكەی تۆ؟ ئایا لە رێگەی وەعزەوە لە شاشەكان و بەكەرەستەكانی دونیای نوێ بەرگری لە چ كلتوورێك دەكەیت و، دەتەوێت چ بەم بەرگریكردنە بخەیتە شوێنی ئەم دونیا نوێیەی كە تۆ تێیدا بارگاوی بوویت بە كاڵا و شاشە و، خەونیش دەبینیت بۆ گەڕانەوە بۆ دواوە؟!
بۆئەوەی بزانین مرۆڤ لەم دونیا نوێیەدا چی لێهاتووە و بۆ لەم دونیا نوێیە دەترسێت و ترسەكەی چەند پەیوەندی بەترسی كاڵبوونەوە و نەمانی كلتوورەوە هەیە. رەنگە پاڵەوانی رۆمانەكەی _كافكا_ یارمەتیمان بدات بەراوردێكی ئاسایی بكەین و كەمێك وێنەی لەم جۆرە لە مرۆڤمان بۆ رونبكاتەوە. ئەو پاڵەوانەی بەیانییەك هەڵدەستێتەوە و گۆڕانێكی گەورە بەسەریدا روودەدات و دەبێتە قالۆنچە. ئێستا ئەو پاڵەوانە ئامادەیی هەیە، بەڵام لەبری بوون بە ڤالۆنچە، بووە بە ئامێر و كاڵا. ئامێرو كاڵا مرۆڤیان گەمارۆداوە. ئەم گەمارۆدانە بە خۆراتەكاندن و بە هەوڵدان بۆ گەڕانەوە بۆ رابردوو مرۆڤی ئامێری و كاڵایی رزگاری نابێت.
دونیا نوێ گەر وەكخۆی نەیناسیت و وەك خۆی جەوهەرەكەی نەبینیت، بێگومان یان دەكەویتە ناو رووبەرەكەیەوە و لەو رووبەری بە ئامێربوون و بە كاڵابوونەدا وندەبیت، یان دەكەویتە دۆخی دژ بونییە و بە مەترسی دەزانیت. كلتوور چونكە رەگوڕیشەی هەیە و پێویستی بە گوتارێكی رۆشنبیر و هوشیاریی و كەشفكردنە تا ئاڵوگۆڕ بەسەرخۆیدا بهێنێت، لەم رەواڵەتگەرییە ناترسێت، بەڵام مرۆڤی گەمارۆدراو بە ئامێر و كاڵا و بە دیدگا نەریتی، چونكە هیچ شوناسێكی خۆی نابینێتەوە، كێشەی نەناسینی خۆی لەناو ئەم دونیا نوێیەدا، دەكات بە كێشەی كلتووری! (چێنچكەڵەری) رەواڵەتیی مەترسی بۆ كلتوور دروستناكات، مەترسی بۆ كارەكتەرێك دروستدەكات خوێندنەوەی بۆ جەوهەری كلتوور نەبێت.ئەو مرۆڤەی بە جەوهەر نەریتییە و بە رەواڵەت بە ئامێر و كاڵا دەورە دراوە، هەر ئەو مرۆڤە بە كەرەستەكانی دونیای نوێ بەرگری لە دیدگایەك دەكات، دیدگاكە رەگوڕیشەی لەناو وەستانێكدایە ئامادەنییە هیچ جوڵەیەك بە خۆی بدات و ئەم وەستانەش لەرێگای گوتاری روكەشییەوە دەكاتە خەمێكی كلتووریی و، ئەویتری گوێگریش لەگەڵ شەپۆلەكەدا بروا بەم خەمە دەكات! لەكاتێكدا خەمەكە پەیوەندی بە كلتوورەوە نییە، پەیوەندی بەو ئاكارەوە هەیە، محافزكار لەناویدا خۆی دەبینێتەوە.
لە ئێستادا پاڵەوانەكانی _كافكا_ رۆژانە بەرمان دەكەون، بەڵام بەو جۆرەنا _كافكا _لە رۆمانەكەدا وێنەی دەكێشێت، بەو جۆرەی زمانێكی نەریتی، دیدگایەكی نەریتی باركراو بە ئاكارهەیە و بە ئامێربوون و بە كاڵابوونی خۆی نابینێت و، دێت بەپێی ئەو دونیابینیەی خۆی، تەسفیر بۆ دونیای نوێ و بۆ كلتوور دەكات. یانی: (هاوار بۆ رابردوو بكە، تا لە ئێستای دونیای نوێدا وننەبیت!) رەواڵەتگەری ناو (چێنچكەڵەری)یش، لە دەرەوەی خوێندنەوە بۆ دونیای نوێ، خۆی دەخاتە ناو دیمەنەكەوە و لەگەڵ گۆڕینی فۆڕمەكانی ژیانیدا، بەشێك لە زمانیشی دەگۆڕێت و دەبێتە ئەو كەرەستەیەی دونیای نوێ كاری بۆ دەكات. یانی: (دەست لە جەوهەر مەدە، فۆڕمی خۆت بگۆڕە تا لەم دونیا نوێیەدا شوێنت هەبێت!)
درێژەی هەیە ……
نەبەز گۆران
چەند پەیڤێکی پێویست:
ئەم چاوپێکەوتنە، بۆیەکمجار بەر لە زیاتر لە ٢٠ ساڵ پێش ئێستا لە گۆڤاری خوێندکاری کورد دا بڵاوکراوەتەوە. گۆڤاری ناوبراو،بەهۆی کەم دەرامەتییەوە بە تیراژێکی کەم دەردەچوو و بڵاودەکرایەوە. لەم سۆنگەیەوە باوەڕم وایە بەشێکی زۆری خوێنەری کورد و بگرە دۆستانی کاک کوردۆش چاویان پێنەکەوتووە. بۆ یادی ئەم ساڵی کۆچی دوایی گیانی پاک و مێژووی پڕ لە تێکۆشان و خزمەتی وشەی کوردیی هاوبیر کوردۆ ( ١٩٥٠ ـ ٢٠١٦)، بەچاکم زانی جارێکی تر بێ هەڵە و کەمووکوڕی تایپی بکەمەوە و پێشکەش بە ئێوەی ئازیزی بکەم.
چاوپێکەوتنەکە تێروتەسەلە و لەگەلێ ڕەهەندی مێژوویی و سیاسی و ڕۆشنبیرییەوە و تیشکێکی هەمەلایەن دەخاتە سەر کۆمەڵێ بابەت و باسی جۆراوجۆر.
هەڵۆ بەرزنجەیی ١٤/١٢/٢٠١٨ بەرلین
١٠ – ھونەری وەرگێڕان ھونەرێکی بەرز و زەحمەتە. بەڕێزتان بەوەرگێڕانی سەرکەوتووانەی کۆمەڵێک بەرھەم، کتێبخانەی ژیکەڵەی کوردیتان دەوڵەمەند کردووە. دەمانەوێت بزانین ئەو مەرجانەی پێویستە لە وەرگێڕاندا ھەبن چین؟ چۆن بابەت بۆ وەرگێڕان ھەڵدەبژێرن؟ چ ڕێچکەیەک لە وەرگێڕاندا دەگرنە بەر؟.
بەڵێ راستە، وەرگێران کارێکی ھەروا ئاسان نییە، وەک ھەندەک تێیگەیشتوون، بەڵکە ھونەرێکی بەرز و کارێکی زەحمەتە، چونکە تۆ تەواو ئازاد نییت لە دەربڕیندا، بەڵکە پێبەندی دەقێکیت و ناتوانیت لێی دوورکەوییەوە و بە ئازادیی گوزارە لە ھەستی خۆت بکەیت.
بەبڕوای من مەرجی یەکەم بۆ وەرگێڕان توانا و مەیل و ئارەزوویەکی ئاشقانەیە، کە بەھەوڵی بەردەوام و بێ پسانەوە، بەخۆڕاھێنان، گەشە و شکۆفە دەکات و تیفتیفە دەدرێ. لەتەک ئەوەدا، زانینی تەواوی ھەردوو زمانەکە و پەیبردن بەگشت کەلێن و قوژبنەکانیان و شارەزاییەکی قووڵ لەبواری ئیدیۆم وقسەی نەستەق و پەندی پێشینانیاندا، یەکێکە لە مەرج و پێویستییە ھەرە گرنگەکان، دەنا وەرگێڕ دەکەوێتە ھەڵەی زۆر زەق و خەوشدارەوە و چێژ و پێز لە دەقەکە دەبڕێت و گەلەکجار واتاشی دەشێوێنێت.
بە قەناعەتی من ، زمان نیوەی نووسینە، بۆیە زۆر گرنگە وەرگێڕ بە زمانێکی ڕەوان و پاراو، دەقەکە وەرگێڕێت، زمانێکی شیرینی وا، کە سەرنجی خوێنەر ڕاکێشێت و بۆ خوێندنەوەی پەلکێشی کات. زمانێک بێت، خوێنەروا ھەست بکات کە ئەودەقە لە بنچینەدا ھەر بەو زمانە نوسراوە.
ھەرجار کە « داغستانی من » دەخوێنمەوە، لەبەرخۆوە دەڵێم ئەمەیان گوڵی دیوی یەکەمی فەرشەکەیە. لەخۆوە بیرم بۆ وەی دەچێت کە لە پێشدا مامۆستای ھێژا و بەھرەمەند ، کاکە عەزیز گەردی وەریگێڕابێت، ئەوجا ڕەسووڵی حەمزەتۆف نووسیبێتی. من لەو باوەڕەدام گەر حەمزاتۆف خۆی کورد بایە و بە کوردی نووسیبای، ھێندە شیرین و پڕچێژ بۆی دانەدەڕێژدرا.
ئەفسانەی چیای ئاگرین و قەڵای دمدم و شاکارەکانی دیکەی مامۆستای ھێژا شوکور مستەفا و سیاحەتنامەکەی مامۆستای دلۆڤان سەعید ناکام و شەرەفنامەکەی رەوانشاد ھەژاری موکریانی و گەلەک شاکاری دیکەمان ھەن سەرتۆپ و نموونەی ھەرەبەرزی وەرگێڕانی بەپێز وپڕچێژ و سەرکەوتووی کوردیین و کتێبخانەی قشتەڵەی ھەژارانەمان، بەوانەوە ئاوەدانن و دەبێت ھەموو خاوەن ویژدانێک شانازییان پێوە بکات.
بۆ بەشی دووەمی پرسیارەکەتان، کە دەفەرموون : چۆن بابەت بۆ وەرگێڕان ھەڵدەبژێرن؟ دەبێت ڕەپ وڕاست بڵێم: من بابەتەکە ھەڵنابژێرم، بەڵکە بابەتەکە خۆی خۆی دەسەپێنێت و ھەڵمدەپێچێت بیکەمە کوردیی. ھەرچی بەھەر زمانێک دەخوێنمەوە و سوود و چێژێکی لێوەرگرم، حەزدەکەم دەمودەست تەرجەمەیکەم، تا خوێنەری تینوو و تامەزرۆی کوردیش لەو چێژ و خۆشییە بێبەش نەبێت.
شارەزایانی بواری ھونەری وەرگێڕان، چوار شێواز دەستنیشان دەکەن:
١- وەرگێڕانی وشە بە وشە
٢- وەرگێڕانی ڕستە بە ڕستە
٣- وەرگێڕانی دەقاودەق
٤- وەرگێڕانی واتا بە واتا
من لە کاری وەرگێڕانمدا ھەمیشە ھەوڵمداوە شێوازی واتا بە واتا بگرمە بەر، یانی مەبەستمە کرۆک و جەوھەری دەقەکە بۆ خوێنەر ڕاگوێزم و بەپەرۆشەوەم بە کوردییەکی پەتی و ڕەوان، بەزمانی نووسین، نەک قسەکردن، نێوەڕۆکی دەقەکە بۆ خوێنەر ڕاگوێزم. ئیدی تا چەند سەرکەوتووم و چەندە ئامانجم پێکاوە، بڕیارێکە خوێنەران و مێژوو دەیدەن.
١١- وەک نووسەرێکی خۆماندووکەر و پشت بەستوو بە چەندین سەرچاوەی جیھانیی ، بەچەند بەرھەمێک بەرپەرچی مارکسێتی و چەپی کورد دەدەنەوە، ئەمەش بۆتە مایەی دابڕانی لەقەبی ئەنتی مارکسی بەسەرتان دا.تا کوێ لەگەڵ ئەم بۆچوونەدا یەکدەگرنەوە؟
وشەی ئەنتی لەزمانی کوردیدا واتایەکی دزێوی پێبڕاوە، زێتر بەواتای دوژمنایەتی لێکدەدرێتەوە نەک دژایەتی کە مانای راستەقینەی خۆیەتی ئەوەش داھێنانێکی مارکسیانەی کوردانەیە تا دژەکانیانی پێ بەچەترسێن و دەمکوتکرێن و کەس پڕکێشی ئەوەنەکات ڕەخنە لەو بیر و بزووتنەووە پیرۆزە بگرێت. دەنا دژایەتی بەقەڵەم و دەم لە سنووری ململانێیەکی ئیدیۆلۆژیی ڕەوا و ڕاستگۆیانەدا مەترسی و زیانی بۆ پەزەکانی کەس نییە تەنھا بۆ ئەوانە نەبێت کە گووتنی ڕاستی و پەردەھەڵماڵین لەسەر درۆ و دەلەسە ماڵیان کاولدەکرێت.
ئەوان دەیانویست گشت لە گشتمان بەھبەھ بۆ پاشایەکی لندۆزەری ڕووت و قووت بکەین و بڵێین نامەخوا کە پۆشتە و پەرداخە و ئای کەجلکەکانی شیک و جوانە! من بۆخۆم لە کتێبی ئاشی چی و باراشی چی؟ دا کە لە وەرامی گوتارێکی کاک بەھادین نووری دا نووسیومە ئاشکرا و ڕەپ و ڕەوان گوتوومە: دژم؛ وەلێ دوژمن نییم. بەڵێ دژی گشت جۆرە دیکتاتۆرێتی و ملھوڕی و بێدادیی و خوێنڕێژیی و چاوگەی درۆ و دەلەسەیەکم من گەر لەسەر نووسین و گوتارەکانم لەقەبی ئەنتی مارکسیم پێوە بلکێنن ئەوا بەشەرەفێکی گەورەی دەزانم و وەک میدالیای سەرسنگ و بەرۆکی (کۆنە جەنگاوەران)ی دەبینم ئەوانەی عارەب بە المحاربین القدما نێویان دەبات.
ھەر لە ڕاستیشدا کراوینەتە جەنگاوەری کۆن ئەوەتا ئێستا مارکسپەرستەکانی کورد حەپولکی ئێمەمانان نادەن ئەوەی دە پازدە ساڵێک لەمەوبەر ئێمە دەمانگووت و پێی تاوانباردەکراین و لەسەری نەفرەتمان لێدەکرا تازەبەتازە بەخیرێ خۆیان ھەستدەکەن کەزۆربەی ڕاست بووە و کەمیشمان گووتووە. یانی مەودای جوداوازی و بڕکردنی بیرمان لایەنی کەم دەپازدەساڵێکە بۆیە ھەڵپەیانە بەپەلە تۆڵەی دەپازەساڵ تەمەن و بیری قەتیسماو و جەڕاویان بکەنەوە ئەوەتا ئەوڕۆ بەتەنکە شەرمێکەوە کۆنە گوتەکانی ئێمە دەجوونەوە و بەنرخی نوێش پێمان دەفرۆشنەوە.
جگەلەوە ئەگەر ئێمە تەنھا ئەنتی مارکسی بین ئەوا ئەوان خۆیان ئەنتی ھەموو چشتێکن ئەنتی چین و ئەنتی دین و ئەنتی پاک و ئەنتی چاک و ئەنتی بیر و ئەنتی ژیر و ھەتا گەلەکجار ئەنتی خۆشیانن.
لەبەرئەوە دەربەستی ئەو جۆرە ناوونەتۆرانە نیم و بەڵکە شانازییشی پێوە دەکەم کە بەر لە دەپازەدەساڵ وەک ئەورۆی ئەمان بیرمکردۆتەوە وێراویشمە زار بکەمەوە و چی بەڕاست دەزانم بیڵێم.
١٢- گەر شەڕی سارد بە سەرکەوتنی بلۆکی خۆرھەڵات کۆتایی ھاتبا، چارەنووسی مرۆڤایەتی بە چ ئاقارێکی دیکەدا ڕەوتی دەکرد؟
ئەگەری پرسیارەکەتان ،پەندەکەم دێنێتەوە یاد کە دەڵێت : “ئەگەر پوورم ڕدێنی هەبا، پێمدەگوت خاڵە”. هیچ کات و لە هیچ ڕوویەکەوە ، هەتا لە چڵەپۆپەی هێز و دەسەڵاتیشیاندا،هەرگیز باوەڕم بەوە نەبووە بەو شێواز و هەست و نەست و هۆشە سیاسی و بارە ئابوورییەوە داتەپیو و دواکەوتوو و شێواوەوە،لەسەر ئاستی نێونەتەوەیی و نێودەوڵەتان، هیچ سەرکەوتنێک بەدەست بێنن. بیر و بزووتنەوەکە لە مێژ بوو پایدۆستی لە بنەما ئیدیۆلۆژییەکانی خۆی کرد بوو، دەمێک بوو پشتیوانیی و پشتیگیریی جەماوەری لەدەست دابوو، تەنها سەری نێزە و زنجیری زرێپۆش ئەو کۆسیستێمەیان ڕاگیکردبوو. نابێت ئەوەشمان لەبیر بچێت کەبوونی تەنها بلۆکێک لەو دوو بلۆکە، خۆی لە خۆیدا شکستی و زیانێکی گەورەیە بۆ مرۆڤایەتی، چونکە ترسی باڵادەستیی و فریشککەوتن و نەسڵەمینەوە و نەپرینگانەوە لە دەستدرێژی و ناخونەک و چاوزیتکردنەوە، زاڵە.
جگەلەوە، بانگاشەی وڵاتانی خۆرئاوا کە هەوڵی بەرقەرارکردنی سیستەمێکی نوێ و پاراستنی مافی مرۆڤ و دەستبەرکردنی ئازادیی میللەتان دەدەن، گشت لە گشتی درۆن، درۆیەکی پەتیی هەرزەخەڵەتێن، دەنا کێ دەستی گرتوون و بۆ هێشتا لەسەر داروپەردووی سیستێمە کۆنە بەدفەڕەکە هەڵکورماون و پارێزگاریی لە دەیان ڕژێمی کۆنەپەرستی، ڕەگەزپەرستی پیاوکوژی دنیا دەکەن و ڕۆژانە چاو لە صەدان و هەزاران تاوانیان دەقوچێنن و پینەوپەڕۆی دەلاقەی عەیبەشیان دەکەن. لێرە قسە نەستەقەکەی (ڕۆزفلت)م دێتەوە یاد، کە ئەوڕۆکەش پڕاوپڕ دەگەڵ سیاسەتی ئەمریکا و وڵاتانی بەرژەوەنپەرستی ئەوروپادا ڕێکاوڕێک دەگونجێت. لە (ڕۆزفلت)دەپرسن:” بۆچ ئێوە پشتگیریی ئەو دیکتاتۆرە خوێنخۆرانەی ئەمەریکای خواروو دەکەن؟ ئەوانە هەموو کوڕی صەگن”. بەدەم قاقاوە دەڵێت:” ڕاستە، دەزانین کوڕی صەگن، بەڵام کوڕی صەگی خۆمانن”. دیارە هەتا ئێستەش هەر دڕندەیەک بەرژەوەندییان بپارێزێت، ئەوان بە ماڵی خۆیان و کوڕی صەگی خۆیانی دەزانن و بەوپەڕی تواناوە پشتیدەگرن.
هەڵبەت بلۆکی خۆرهەڵات بەو تەمەنە کورتەی خۆشییەوە، زەبری کوشندەی بە سەرجەمی بیر و بزووتنەوەی ئازادیخوازانەی جیهان گەیاند و جەزرەبەیەکی خراپی دا. چونکە درۆ و دەسبڕیی دەگەڵ کردن، بۆ مەرام و بەرژەوەندیی خۆی هەڵیدەسووڕاندن. بەڵێنی قەبە و دوورەدەست و پاشەڕۆژێکی ڕووناک و بەختیاری پێدەدان.
چاک بوو لە شەڕی سارد دا گلا و سەرەنگرێ بوو، دەنا لە بریتی تاقە ((ستالین))ێک، (ماو)ێک و (پۆلپۆت)ێک و (چاوچیسکۆ)یەک و (خواجە)یەک و… هتد، دەیان دڕندەی دیکە، دەیان خوێنڕێژی دیکەمان دەبوو، چنگۆڵەیان لە کڕکڕاگەی مرۆڤایەتی گیردەکرد و گشت بیرێکی ئازاد و گشتدەنگێکی ئازادیان، هەر بەنێوی ئازادییەوە، یاساغ دەکرد. هەموو دنیا دەبووە (ک.گ.ب) یەکی گەورە، دەبووە (شتازی)یەکی گەورەتر دەبووە(سێکۆریتاتێکی)مەزنتر.
١٣ـ بەدوای قوڵبوونەوەیەکی باش و سەرقاڵییەکی درێژخایەن لە ئەدەب و دراساتی ڕەخنەگر لە مارکسێتی ، ئێستا بە ناو چەپی کورد لە کوێی وێڵی و وێڵبووندا دەبینن؟
جارێ بەرلەوەی وەرامی پرسیارەکەتان بدەمەوە، بە پێویستی دەزانم ئەوەتان عەرزبکەم کە زاراوەکانی چەپ و پێشکەوتنخواز و شۆڕشگێڕ و گشت ئەو قسە پڕباق و بریقانە لەسایەی سەری مارکسپەرستەکانەوە، هێندە سووک و چرووک و بێتام و بێڕەونەق بوون، کە بە بیستنیان مرۆ لەشی دادەهێزرێت و نێویانی لا دەبێزرێت، چونکە تاوان بەرامبەر بەو زاراوانە کراوان و هێند سووکایەتییان پێکراوە، کەڵکیان لێبڕڕاوە و پووکێنراونەتەوە، قەت لە جێی خۆیاندا بەکارنەهێنراون و بە نای ناهەق پێچەوانەکراونەتەوە، کراونەتە خەسڵەتی شتێک کە بۆی ناشێن و دەگەڵ یەکدیدا ناگونجێن.
مارکسیستی کورد ئەگەر وا زوو تێبگەن، فلیمەکە کۆتایی هات و بیرەکە ئاشبەتاڵی لێکرد، ئیدی مانای وایە نە مارکسین و نە کوردیشن. ئەوەتا ئەوەی ڕووس و دەوڵەتانی خولگەی، بەو هەموو ساڵانەی دەستەڵاتییان، بەو توانا مرۆڤی و سیاسی و ئابووری و سوپایی و ئیعلامییە زۆر و زەوەندەی بەردەستییانەوە، بۆیان نەچووەسەر و لە ژێریدا پسان و بۆڕیانخوارد، بەخێرێ بەنیازی ئەمان بۆیان هەستێننەوە و باری کەچیان بۆ ڕاستکەنەوە. مارکسپەرستی کورد، جاران بەو هەموو پشتوپەنا ماددی و مەعنەوییەیەوە، نەیانتوانی هیچ بە هیچ بکەن، ئێستەکە وەک زەڕنەقووتەی بێ باب و داک وان، دەبێت چییان لەدەست بێت و چییان پێبکرێت و چییان پێ بگۆڕدرێت؟ ئەوانەی هێشتا لەسەر ئەو بیرە ماون و توندڕەویی دەکەن، دیارە هەرزەکاری سیاسین و پەند لە هیچ نسکۆ و نەهامەتییەک وەرناگرن.
١٤ـ ماوەیەکی زۆر خۆتان لە ڕیزی پارت و ڕێکخراوی نەتەوەییدا دیوەتەوە و سەرپەرشتی کاروبارتان کردووە،ئەو ئەزموون و سەردەمە چۆن هەڵدەسەنگێنن؟
مادامێکی پرسیارەکە پەیوەندی بە خۆم و دەور و ڕۆڵی خۆمەوە هەیە، حەز دەکەم بەوە دەست پێبکەم کە بۆ خۆم هەر بە هەژدەساڵی هەوای سیاسەت لە کەللەی دام و لەو دەورووبەرەی تەمەنی هەرزەکاریمدا تێکەڵی کۆڕ و کۆمەڵە سیاسییەکان بووم و دەگەڵیان تێهەڵچووم. لەوەبەر هەر لەخۆوە، بەسۆز بووبوومە کۆمەنیست، بێ ئەوەی بزانم کۆمۆنیستی چییە، خۆم بە کۆمۆنیست دەزانی. بەوەی چاک بوو کۆمۆنیستان پێیان نەزانیم و زوو دەستیان پێمدا نەگەیشتوو و دەستەمۆیان نەکردم، دەنا لەدەست دەچووم. یەکێتی قوتابیانی کوردستان، یەکەم قوتابخانە و فێرگەی سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئەخلاقییم بوو، تێیدا فێری نیشتمانپەروەریی و خۆناسین و کوردناسین بووم. کاتێک بوومە ئەندامی پارت، هێشتا ڕەش و سپی سیاسەتم لێک هەڵنەدەبوارد، لێ هەستم دەکرد ڕۆژ بە ڕۆژ زێتر هۆشم بەبەردا دێتەوە و تا دێت لە ڕەفتار و هەڵسوکەوتمدا هێورتر دەبم و کوردانەتر بیردەکەمەوە و بەرەو پێشکەوتن دەڕۆم.
پاشان دیتم ئاسۆی تاکتیک و ستراتیژ و ڕێباز و ڕێڕەوی سیاسی پارتی، جێگەی خەون و خەیاڵ و ئاواتە قاچاغ و قەدەغە و تامەزرۆ و بەرزەفڕەکانی منی تێدا نابێتەوە و خەریکن باڵی بیرم بکەن و هێدی هێدی کەوییمکەن. جارجارە لێرە لەوێ بە چپەوە، باسی تارماییەکی سەیرم بەنێوی (کاژیک)ەوە دەبیست، وەک شابازی چاوئەندازی، چاکنیازی فەنتازییەکانی من دەینواند. بە هەزار دەردیسەری و ئەمسەروئەوسەر دەروازەی سست و سەرکڵۆمکراوی تارماییم دۆزییەوە و قەدەرێکی چاک کوتام. ڕۆحیان کردم بە ئاو، تا بەخاوەخاو کردیانەوە. کە دەروازە قڵیشاو شەبەقی کزە ڕووناکی دڕیدا بە تاریکی، پیرە تارمایی، تراویلکە دەرچوو. ساڵانێکی زۆر هەردوکلامان (ئێمەش و کاژیکیش)خۆمان تەفرە دەدا، ئەو بە گوریشمە و نازێکەوە خۆی وا نیشان دەدا، کە گوایە حیزبە، ئێمەش گێل گێل بەدیار ئەو مەلۆتکە هەر بە مردوویی لەدایکبوەوە، هەڵتروشکابووین و وامان پێشان دەدا، کە گوایە ئەندامین.
دەبێت لێرەدا ڕاستییەک بۆ مێژوو و بۆ وەچەکانی داهاتوو تۆمار بکەم، بە بڕوا و باوەڕی من، بوونی کاژیک بەو شێوە سڕ و سست و شل و پەیت و بێ جووڵە و چالاکییە، بوونی ئەو مەلۆتکەیەی هەر بە مردوویی لە دایک بوو و کەس دڵی نەیهێنا، یاخود نەیپەرژا بینێژێت، مەزنترین کۆسپ و گەورەترین تەگەرەبوو لەسەرەڕێی بیر و بزوتنەوەی نەتەوەییانەی کورد دا. توندترین زەبر و گەورەتریبن سەکتەی لەو بیر و ڕێبازە وەشاند و نیوسەدە لە گۆی خست و دوای خست و سڕی کرد و هێز و پێزی لەبەربڕی، چونکە بوونی ئەو تارمایی و داهۆڵە، مانەوەی ئەو توێکڵە بێ نێوەڕۆکە، ڕێگەی ئەوەی بەسەوە بیر و بزوتنەوەیەکی نەتەوەییانەی ڕاستەقینەی کامڵ و خەمڵیی بێتە کایەوە و سەرپێی خۆی کەوێت و جڵەوی کارەکە بگرێتە دەستی خۆی. ئەوەی هەبوو، خەیاڵێکی ڕۆمانسییانە و فەنتازی بێباج و بێنیازی کۆمەڵێک شاعیر و نووسەر بوو، کە مخابن هەرگیزاو هەرگیز بۆیان نەکرایە واقیع. لە دایکبوون و نێونان و مردنی مەلۆتکەکە، لەیەک کاتدا بوون، پێکەڵپێکی یەکبوون.
لە دۆنادۆنەکەی کاژیک و پاسۆکیشدا، هەرچی خەسڵەتی بەدو بێکەڵکی کاژیک هەبوون، گشت لە گشتیان زانە هەناوی پاسۆکەوە و هەر لە سەرەتاوە ئەویش بە شەپڵەلێدراوی زایەندرا. جگەلەوە، ڕاستتان دەوێت من سیما و خەسڵەتی بیرێکی نەتەوەیی کوردیی کامڵ و خەمڵیو نابینم. بیر و بزووتنەوەیەک بە چوار بەیان و سێ نامیلکە و دوو دروشمی زەقی کۆپییکراو، ناگاتە قۆناغی کەماڵ و ناتوانێت لاف و گەزافی قەبە و لەسەنگی خۆی قورستر لێبدات. ماکی یەکەمی شکست و لانەوازیی و لاوازیی ئەو ڕێبازە، کەمتوانایی و بەتەنگەوەنەهاتن و خۆخڵافاندن و خۆخەڵەتاندنی ڕێبەران و کادێران و ڕێونکەرانی خۆیەتی، دەنا هەرچی شت هەیە لە کوردستاندا ڕەواجی نەدەبوو، تەنها بیری نەتەوەیی نەبێت. هەتا جاشێتیش بەبرەو بووە، چونکە کاری بۆ کراوە. ئەوانەی تاوانی نوشوتی و بێ برەوی و کەم ڕەواجیی بیرەکەیان، بە شانی کەسان و دەستەوتاقمی دیکەدا دەسوون و قسورەخۆیی و قسرەزاتییەکە فەرامۆش دەکەن،ناڕاست و دوور لە واقیعن و هەمدیسان خۆ و جەماوەر فریودەدەنەوە.
تەجرەبەی من لە ڕیزی بیر و بزووتنەوەی نەتەوایەتیدا، ئەزموونێکی تاڵ و نوچدان و نوشوستییەکی گەورەیە و هەست دەکەم ڕەنج بەبابووین و قەت قەت واقیعانە بیرمان نەکردۆتەوە و وەک پێویست کارمان بۆ بیرەکە نەکردووە، بەڵکە هەر خەریکی قسەی قەبە و سەوز و سوور و بێ باج بووین.
١٥ ـ نووسەرێکی بێگانە پێناسەی خۆی لە هەندەران ئاوها دەکات:” من درەختێکم لق و پۆپ و گەڵام شین بووە، وەلێ ڕەگ و ڕیشەم بەم خاکەوە نییە”.تۆش ساڵانێکی زۆرە پەڕیدەی هەندەران بوویت،تاراوگە بۆ تۆ چ دەبەخشێت و چ کاریگەرییەکی لەسەرت هەیە؟.
ئاڵمان لەو ڕووەوە ووشەیەکی جوانیان هەیە، دەڵێن(entwurzelt) واتە ڕیشەکێشکراوە. ئەو درەختەی ڕیشەکێش دەکرێت، ناتوانێت لەسەر تاوێری دەربەدەری ڕەگ و ڕیشە داکوتێتەوە و بەرز هەڵچێت. من هەمیشە خۆم بە ئاوارە و نامۆ و مێوان زانیوە و خەونم بەو ڕۆژەوە دیتووە کە بتوانم بگەڕێمەوە ئامێزی زێدی ئازیزم. قینت لەهەرکەس بوو، نزا و تووکی لێ بکە، پازدە، بیست ساڵ لە مەفتەنی خۆی دوور کەوێتەوە و بە ئاوارەیی بژێت. گرنگترین شتانێک کە لە پەڕیدەیی هەندەران و دەربەدەریم فێربووبم، ئەوەیە: نەتەوە و نیشتمانەکەی خۆمم لە جاران زێتر و تا ڕادەی پەرستن خۆش بوێت. خوێندنم تەواو کردووە و بڕێک زانست و شتی نوێ فێربووم، کە بۆ خۆم و ڕەنگە بۆ نەتەوەکەشم سوودبەخش بن. زمانێکی جیهانیی گرنگ فێربووم، بەباشی پێی دەخوێنمەوە و لەتەک بڕێک نووسینی خۆمدا، هەندەک بەرهەمی دانسقەم پێ تەرجەمە کردووە.
١٦ـ هیچ بیرەوەری و یادگارێکی ڕۆحیت لەگەڵ یادی شەهیدانی وەک کاکە فەتاح ئاغا و فەرهاد خەفاف و مولازم حەمە شەوقی و کاکە جەلالی حاجی حسین و مولازم کەریم و کاک ئازاد مستەفادا هەیە،بتهەژێنن و بۆمان بگێڕیتەوە؟.
زامتان هێنامەوە سوێ و بەچەند کڵافەیەک ژان. دڵتان شەتەک دام. ئەو شەهیدە سەروەرانە بڕێکیان مامۆستا و برای گەورە و زێدە ئازیزم بوون، هەندێکیشیان هاوتەمەن و هاوڕێی گیانی بە گیانیم بوون، یادیان هەمیشە بە خێر و پڕ فەڕ بێت و ڕەوانی پاکیان شاد. لەگەڵ هەر هەموویان دا کۆمەڵێک یادگاری شیرینم هەن، کە گەش گەش لە بیر و هەستمدا دەچرسکێنەوە. گەر لەگەڵ هەر یەکێکیان دا یادگارێکی خۆم بگێڕمەوە، ڕەنگە باسەکە هێجگار درێژە بکێشێت و خوێنەر وەڕس بکات.
شەهیدان کاکە فەتاح مامۆستا و برای گەورە و ئازیزی هەموومان بوو، بۆیە یادگارێکی شیرین لەو ساتە خۆشانەی لە خزمەتی ئەو کەڵە مێرەدا بردوومەتە سەر، دەکەمە باقەبێنەیەک و لە بریتی گشت یادگارەکان دەیگێڕمەوە.
کاکە فەتاح لە پۆلی شەشەمی سەرەتاییدا مامۆستای زمانی کوردیم بوو، یەکێک بوو لە مامۆستا هەرە خۆشەویست و سەرکەوتووەکان. بە پێشمەرگایەتیش لە هێزی خەبات هەر براگەورە و سەروەرم بوو. قەت داوایەکم لێ نەکردووە بۆی جێبەجێ نەکردبم. هەتا دڵ دەخوازێت میهرەبان و قسەخۆش بوو. ئێوارەیەک لە مەریوانەوە حەمە فرێری شۆفێری نارد بە دووی من و کاکە برایمی حەمە عەلی دا. ترساین هەڵەیەک ، سەرپێچییەکمان کرد بێت. کە گەشتینە خزمەتی، فەرمووی: تاکەی؟ بۆچ داوای پشوویەک، ئیجازەیەک ناکەن؟ عەرزمان کرد: قوربان ئێمە پێشمەرگەین، ئیجازەی چی؟ فەرمووی: چاکە، دە ئەمشەو ناهێڵم بڕۆنەوە، میوانی منن. شەو پێکڕا نانمان خوارد و یەک دوو بیرەشمان پێکەوە خواردەوە. هەر لەوێش لە ماڵی خۆیان نواندینی. بەیانی زوو زوو وەخەبەری هێناین. فەرمووی هەڵسن بچنە ئەو مزگەوتەی ئەوبەر دەست و دەموچاوتان بشۆن و زوو وەرنەوە، گیپەم بۆ کردوون. ئێمەش لە خۆشی گیپە ڕامان کرد، بە پەلە دەستودەموچاومان پشیلەشۆر کرد. کە گەڕاینەوە، سینییەکی گەورەیان هێنا، کەدایان نا، یەک دوو ژێرپیاڵەی گچکە ماستی لەسەر بوون. کاکە فەتاح (یادی بەخێر و ڕەوانی شاد) پێکەنی و فەرمووی : ئەوە گیپەی پێشمەرگەیە.
١٧ـ باری ئێستای بزووتنەوەی خوێندکاریی و پیشەیی کورد چۆن دەبینن؟
بەداخەوە، هێشتا بزووتنەوەیەکی کوتکوتی شەق و پەقکراوی لاواز دەبینم، کە ناتوانم بە بزووتنەوەی خوێندکاران و پیشەیی نێویان بەرم و بڕوا ناکەم خزمەتی چاوەڕوان کراویان پێهەڵسووڕێت، چونکە لە بریتی ئەوەی باڵوێز و نوێنەری ڕاستەقینەی نەتەوە کەساسەکەیان بن، بوونەتە چەند کەوڵسوورێکی بەر لەشکر و برغوویەک لە ئامێری خوێناویی و ژەنگاویی شەڕی چەپەڵی کوردکوژیی حیزبەکانیان و ئارمانجی سەرەکیی لە بیرکراوە و شتەکان لنگەوقووچ کەوتوونەوە.
١٨ـ لە تاقیکردنەوەی تاراوگەتانەوە چ پێشنیازێک بۆ خوێنەران دەکەن، لە بارێکدا وەک ئاگادارین وا بۆ چەند ساڵێک دەچێت هەوڵی گەڕانەوەی هێجگاریی بۆ وڵات دەدەن؟.
پێشنیاز و تکام لە گشت کوردێک ئەوەیە کە لەو هەل و دەرفەتەی ئەوروپایان سوود وەرگرن، هیچ نەبێت کەمەکێک لە ئەزموونی دێموکراسێتی و ئازایی و ئازادیی بیری ئەوروپا فێر ببن و لە ژیانی ڕۆژانەی خۆیان دا پێڕەویی بکەن و خۆیان لەو تەنگەتیلکەیی و تاقم تاقمێنە و پەرتپەرتی و لەتلەتییە دوورەپەرێز بگرن و نەبنە بەشێک لێی. بە بڕوای من، ئێمە بە هەڵە و لنگەوقووچ لە شۆڕش و شۆڕشگێڕێتی گەیشتووین، پێمان وایە شۆڕشگێڕ کەسێکە کە دەکوژێت، خوێندەڕێژێت، لەش دەنێژێت، لێ لە ڕاستیدا شۆڕشگێڕیی هەڵوێستە، ڕەفتار و ئامڕاز و ئامانجە، مەبەستە. شۆڕشگێڕ ئەو کەسەیە کە بارێکی کەچ و خراپ ڕاست دەکاتەوە و گۆڕانکارییەکی بنەرەتیی و بنجیی چاکی تێدا ئەنجام دەدات. بۆیە بەلای منەوە شۆڕشگێڕی ڕاستەقینە ئەو کەسەیە کە بەر لە هەر شت، لە خۆیدا و ئەوجا لە کۆمەڵگەدا گۆڕانکاریی چاک دەهێنێتە دی. ئەو کەسە شۆڕشگێڕە کە ڕاستگۆیانە و ئازایانە پێ لە هەڵە و پەڵەی خۆی دەنێت، ڕێز لە ڕاوبۆچوونی بەرامبەرەکەی دەگرێت و ئەوەی ڕاستە لێی دەسەلمێنێت. بەهیوام گشت کوردێک تا ئەو مەودایە و بەو پێ و دانگە شۆڕشگێڕ بێت.
١٩ ـ خوێندکاری کورد چۆن دەبینن؟
چیتان لێ بشارمەوە، ناڵێم خراپە، یا خوادانەکردە بێسوودە، بوونی چاکە و ئەویش دەنگێکە و جارجارە دەچریکێنێت، لێ ڕاستتانم دەوێت ئەوە نییە کە بە ئاواتی دەخوازم. جگەلەوە نێو و نێوەڕۆک و شێواز و مەبەستی لەگەڵ یەکدیدا ناگونجێن و جووت نایەنەوە و هاوتا ناوێستنەوە. گۆڤارەکە نە خوێندکار دەریدەکات، نە گوتاری خوێندکارانەی تێدایە و نە پێوەندیی بە خوێندکارانەوە هەیە، کەچی نێویشی (خوێندکاری کورد) ە. من لەسەر وەختێکدا ژیاندمەوە و مەخابن نێوی (خوێندکاری کورد)م لێنایەوە. کە خۆم خوێندکار بووم و زۆربەی هەرە زۆری گوتارەکانی خۆم دەمنووسین. لێ ئەو دەمەش هەر بە بیر و بزووتنەوەی خوێندکارانەی کورد تا ڕادەیەکی زۆر نامۆ و نابەڵەد بوو. من تکا و پێشنیاز دەکەم نێوەکەی بگۆڕن بە نێوێکی شیاوتر و گونجاوتر، بۆ نموونە (پەیک) یاخود(پەیام) جوان و لەبارن، یەکێکیان هەبژێرن. هەوڵیش بدەن لە بابەت و نێوەڕۆکدا کەمێک ڕەنگینتر و دەوڵەمەندتر کرێت. دیارە بەشێکی ئەو ئەرکە شانی خۆشم دەگرێتەوە، هەق وایە جارجارە کۆمەکێکتان بکەم.
٢٠ـ بار و زروفی ئێستای کوردستان چۆن هەڵدەسەنگێنن؟ کام داهاتووتان بۆ لەبەرچاو گرتووە؟.
بارودۆخی ئەمڕۆی کوردستان ئەنارخیستانەیە،وڵاتی فرەکوێخایە و گشتیان پێکڕا پەندە کوردییەکە پەیڕەو دەکەن کە دەڵێت:” ئۆخەی ئۆخەی،هەرکەس بۆ خۆی”. یاسا و داب و نەریت هەڵگیراون و ترس و دڵەڕاوکە و برسێتی و خەم و دزیی و جەردەیی و بەرتیل خواردن زاڵن. کەس لە گیان و ماڵ و سەر و سامان و ژیانی خۆی دڵنیا نییە. دەبێت ئا لەو حاڵ و بارەدا چاوەڕوانی چ داهاتوویەک بکەم. ئەوەی لە کوردستانێکی نیمچە ئازاد و چکێک وابەستەدا دەکرێت، لە هەر وڵاتێکی صەدان ساڵەی پێشکەوتووشدا کرابا، لە مێژبوو بووبووە وێرانە و ئاساری بەسەر پاتارییەوە نەمابوو.
پەشێو گوتەنی، وەرە ئەو برسێتی و دوژمنایەتی و چەکە زۆرە ببەرە وڵاتێکی پێشکەتووی وەک سویسرا و سوێدەوە،جا پاش ساڵێک حاڵی میللەتەکانیان دەبینیینەوە. گیان بەوەیە لە کوردستانی ئەوڕۆدا، خەڵکە بە حورمەتە کوردپەروەرەکە، نەبوو و برسییە، دەنا گەر پێچەوانەی ئەوە بایە، وەزعەکە هێجگار شپرزەتر دەبوو. ئالەو بارودۆخەدا، دەبێت چاوەڕوانی چ پاشەڕۆژێک بکەین؟
بە دڵنیاییەوە دەڵێم: گەر بەزوویی ڕێونکەرانی بزووتنەوەی ماڵوێرانکەری کورد، تیماری دەروونی نەخۆش و پەستی خۆیان نەکەن و کۆتایی هێجگارەکی بە شەڕی خۆکوژی نەهێنن و چارەسەرێک پەیدا نەکەن،یانی حوکمی مردنی میللەتەکە لەو کوتە وێرانەدا، پەنجەمۆرە دەکەن. هەرچیش بەسەر میللەتەکە بێت، تەنها و تەنها دوو گوڕنەتەڵەکە لێیبەرپرسیارن و مێژوو بواری هیچ پاکانەیەکیان نادات.
٢١ـ بۆ یادی صەدساڵەی ڕۆژنامەگەریی کوردیی چ بەرنامە و پێشنیازێکتان هەیە؟
بۆ خۆم بەرنامە و نەخشەی فرەم هەن و توانای کەم،تایبەت نەداریی و دەست کورتییەکە پشتی من، یاخود پشتی من و زۆرکەسی دیکەشی شکاندووە. بەڵام
گیان بەوەیە هیوا و ئاواتی پەتیی و هەناسەی سارد هەڵکێشان، پووڵی تێناچێت و دەتوانم بەکامی دڵ و بێ ترس و دەستەلەرزە، دەزوو بۆ کۆلارەی خەیاڵ و ئاواتی بەرزەفڕم بەرهەڵدا بکەم. ئاواتم ئەوەیە گشت توانا بەهرەدار و گەشەکان یەکخرێن و کۆتایی بەو کوتکوتی و پەرتپەتییە بهێندرێت و بە گشت لایەک هەفتەنامەیەکی سەربەخۆی ڕێک و پێک و گۆڤارێکی مانگانەی بە پیتی پڕ سوود، سەر بکەن بە گشت ماڵە کوردێکی پەڕیدەی دەستی تەڕییدەکان و تینووی وشەی پیرۆز و بە پێزی کوردیدا.
*************************************
سەرچاوە: گۆڤاری خوێندکاری کوردی، ڕێکخراوی خوێندکارانی سۆسیالیستی کوردە لە ئەوروپا ـ سۆکسە، ژمارە ٢٤ـ٢٥ ی گەڵاڕێزانی ٢٦٠٩/١٩٩٧
بۆ زیاتر شارەزابوون لە کەسایەتی کاک کوردۆ و کار و بەرهەمەکانی خوێنەر دەتوانێ تەماشای ئەم لینکەی خاورەوە بکات. بابەتێکی بەندەیە بەناوی
Gesendet mit der GMX Mail App
لە تەنیشت گەردوونەوە دانیشتووم و
بەکوڵ دەگریم،
چاویشم
چەشنی ئەستێرە دەدرەوشێتەوە.
شەڕ دەکەم لێ بەرگریکارێکی خراپم؛
وەکو ماسییەکی بە قولاب وەبووم
کە کۆتاییەکەی دەزانێ و
لەگەڵ ئەوەشدا خەریکم هیوا دەئافرێنم.
پیرێکم
لە مردنی خوا دەترسێم،
تەنیام و
بەرهەڵستی خەمۆکی دەکەم،
کە سەربازیشبووم، لەباتی گولە
گشت ڕۆژێک بە ناڵەی دایکێک بریندار دەبووم.
منم بێهیوایانە
لە بەرزەخەوە دەدوێم
منم،
هەمیشە لە جەنگدا بووم و دەبم.
ئەوا تاقیـــــکردنەوە
بۆمان ھـــاتە پێشــەوە
پێویستە ھـــەوڵ بدەین
خۆمان زۆر ماندوو بکەین
ھەتا تاجی ســـەرکەوتن
بە ھەوڵ و کــۆشش کردن
لە مامۆستا وەربگــــرین
پێی شاد و دڵخۆش ببین
قوتابی ئازا و وشـــیار
ھەوڵی خۆی خستۆتە کار
خۆی ئامادە کـــــــردووە
ئەم ماوەیە مــــــاندووە
زۆر حەز دەکات کە دەرچێت
تاجی بەرزی لەســـــەرنێت
عەلی حەمەڕەشید بەرزنجی
١/٤/١٩٩٩
پێنـووسـەکـەم خۆشـدەوێ
لــە بیــرمــە ڕۆژ و شــەوێ
پێی دەنووسم وشەی چاک
وشـــەی نــاخـــی دڵـی پاک
لــە هــەر شـوێـنێ بـم لامـە
بـــۆ ژیـــنــم ئـــەو چــرامـە
ئــازيـــزو خـۆشـــەویـسـتـە
بـۆ خـوێـنـدەوار پێویـسـتـە
هـەردەم لە هـزر و هـەسـتـە
بــۆیـــە وا لـــە نێـو دەسـتـە
ڕۆستەم خامۆش
“یهکێتیی تێکۆشانی کارگهران”، “ئهڵقهی کۆمۆنیستیی بڵێسه”،
“یهکێتیی خهباتی کۆمۆنیزمی کرێکاری”
(گفتوگۆ لهگهڵ جهبار مستهفا )
————————————–
“یهکێتیی تێکۆشانی کارگهران” یهکێکه له سازمانه کۆمۆنیستییه سهرهتایییهکانی چهپی نوێ له کوردستان، که سهنگ و کاریگهریی دیاری لهنێو بزووتنهوهی چهپ و کۆمۆنیستیدا ههبوو. “ئهڵقهی کۆمۆنیستیی بڵێسه” که دواتر ناوهکهی کرا به “دهستهی کرێکارانی پێشڕهو” یهکێک بوو لهو ئهڵقه کۆمۆنیستییه چالاکانهی دهیهی ههشتاکان که بۆ ماوهی چهند ساڵێک لهنێو بزووتنهوهی چهپ و کۆمۆنیستیدا ڕۆڵ و کاریگهریی ههبوو. ههروهها “یهکێتیی خهباتی کۆمۆنیزمی کرێکاری”یش که لهدوای ڕاپهڕینی ساڵی ١٩٩١هوه پێک هات، یهکێک بوو لهو سازمانه کۆمۆنیستییانهی که قورسایی خۆی ههبوو، وه دواتر کۆڵهکهیهک بوو له بنیاتنانی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی عێراق.
بۆ ڕوونکردنهوهی چهندین لایهنی ئهم گرووهانه، گفتوگۆیهک لهگهڵ “جهبار مستهفا” وهک کهسایهتییهکی ناسراو و کاریگهر، وهک یهکێک له ڕابهران و بنیاتنهرانی ئهو گرووهانه ساز ئهکهین.
سالار ڕەشید: بهڕێز جهبار مستهفا! ههر وهکوو تێبینی ئهکرێ، زۆربهی ههره زۆری ڕابهران و کادرانی سهرهتایی بزووتنهوهی چهپ و کۆمۆنیستیی نوێ له کوردستان، که ههڵسووڕاوی دوو دهیهی ساڵهکانی حهفتاکان و ههشتاکانی سهدهی ڕابردوو بوونه، له ههناوی ڕێکخراوی “کۆمهڵهی مارکسیی لێنینیی کوردستان/ کملک”هوه هاتوونهته دهرهوه، که دیاره خۆشت نهک ههر یهکێکی لهو هاوڕێیانه، ڕهنگه تاکه کهسێکیش بیت، که له بهرهبهیانی چهپی نوێوه دهستت پێ کردبێ و تا ههنووکهش ههر لهسهر ههمان ڕهوت درێژه بهکاری خۆت بدهیت. ئهکرێ بڵێین، مێژووی سیاسیی خودی جهبار مستهفا، بهشێکی گرنگ و لایهکی گهورهی مێژووی چهپ و کۆمۆنیستیی نوێی کوردستانیشه. بۆیه سهرهتا پرسیارهکانمان له “کۆمهڵه”هوه دهستپێ ئهکهین.
له چ ساڵێکدا پهیوهندیت به “کملک”هوه کرد و کهی وازت هێنا، بۆچی وازت هێنا؟ کاتێک که وازتان هێنا ژمارهتان چهند کهس بوو؟
جهبار مستهفا:
سوپاس بۆ پێشهکییهکهت. پێش ئهوهی وهڵامی پرسیارهکانت بدهمهوه، پێم خۆشه، ئاماژه به چهند خاڵێک بکهم: ئهوه ڕاسته من وهک ههڵسووڕاوێكی کۆمۆنیست له سهرهتای حهفتاکانی سهدهی ڕابردووهوه دهست و پهنجه لهگهڵ ئهم بزووتنهوهیه نهرم دهکهم، بهڵام هێشتا ئاگاداری مێژووی لایهنێکی ئهم بزووتنهوهیهم، نهک ههمووی. نووسینهوهی سهرتاپای مێژووی بزووتنهوهکه، دهبێ کاری دهستهجهمعی و بهکۆمهڵ بێت. من که لهم مێژووه دهدوێم، له ڕوانگهی خۆمهوه لێی دهدوێم، چۆن ڕووداوهکانم دیوه و چۆن تێیان گهییشتووم، ئاوا باسیان دهکهم. دڵنیام، ئهمه سهرجهمی ڕاستییهکان نییه و گێڕانهوهی تر و تێگهییشتنی تر ههیه. من دڵنیام، ههموو ڕاستییهکان لای من نین و ئهوهی من باسیان دهکهم، بهشێکن له ڕاستییهکانی ئهم مێژووه. جگه لهمانه و ئهوهی که زۆر گرنگه بهلای منهوه ئهوهیه، که خهسڵهتی ههره سهرهکیی مێژوو، ههر مێژوویهک بێت، “بابهتیبوون”هکهیهتی، ناکرێ مێژوو لهپێناو ئامانجی سیاسی، کۆمهڵایهتی، یان ههر ئامانجێکی تر ئارهزوومهندانه لێی بدوێیت، یان بینووسیتهوه، چونکه مێژوو مێژووه. ههڵسووڕاوان و ڕابهرانی خهباتی چینی کرێکار و کۆمۆنیستهکان پێویستییان به پاڵهوانبازی و پاڵهوانی ئهفسانهیی نییه، بهڵام زۆر پێویستییان بهوهیه که شاڕەزایی ڕهوتی سهرههڵدان و گهشهکردنی مێژووی خهباتی چینهکهیان بن، به ههموو خاڵه بههێز و لاوازهکانییهوه.
ئێستا ئێمه خهریکین قسه لهسهر نزیکهی ٤٠ ساڵ لهمهوبهر دهکهین، بێ ئهوهی نووسین و ئامار و دۆکومێنتی ئهو سهردەمه لهبهردهستماندا بێت، تهنها پشت بههێزی وهبیرهاتنهوهی خۆمان دهبهستین. من دڵنیام ئهم هێزهش لهم تهمهنهی ئێمهدا و دوای ئهم ههموو ساڵانه سهد دهرسهد پێرفێکت نییه. بۆیه من داوای لێبووردن لهو هاوڕێیانه دهکهم، که وهک خۆی باسیانم نهکردووه، یان له باسکردنی ههر بڕگهیهکدا ههر ههڵهیهکی ترم کردبێت.
کۆتایی ساڵی ١٩٧٢ و سهرهتای ١٩٧٣ کاتێک وهرزی خوێندن له زانکۆکان له مانگی ٩ بهدواوه دهستپێ دهکات، هاتمه زانکۆی سلێمانی. ئهو کاته ماڵمان له شاری بهسرهی خوارووی عێراق بوو. ئهو سهردهمه له ڕێگای بهدواداچوونی خۆمهوه دهمزانی ڕێکخراوێک یان گرووپێکی مارکسیستی له کوردستاندا ههیه و بهنهێنی کار دهکات.
لهڕاستیدا من بهدوایدا دهگهڕام و هیچم لهسهر نهدهزانی، ههر ئهوهنده نهبێت، که جیاوازه له ههردوو باڵی حیزبی شیوعیی عێراق. لهگهڵ دهستپێکردنی خوێندن، زۆر زوو به هیوا غهفوور ئاشنا بووم. له ماوهیهکی زۆر کورتدا بووینه دوو هاوڕێی نزیک و خۆشهویستی یهکتر و قسه و باسی سیاسی لەنێوانماندا زۆر زوو کرایهوه و من بهئاشکرا خۆم وهک مارکسیستێک دهناساند و ئهم مهسهلهیهش لهو سهردهمهدا زۆر ئاسایی بوو، تهنانهت له پۆلی دهرسهکانیشدا لهبهرامبهر بیروبۆچوونی ههندێ مامۆستادا قوتابی زۆر بهئاسایی قسهی خۆی دهکرد. به ههر حاڵ هاوڕێ هیوا که دواتر له ساڵی ١٩٧٤ له بۆردوومانهکهی شاری قهڵادزێ گیانی لهدهست دا، به چهند کهسێکی تری ناساندم و پێشنیاری ئهوهی کرد، که مارکسیزم به شیۆیهکی جهماعی دیراسه بکرێت باشتره.
من یهکسهر تێگهییشتم و پێشنیارهکهیم پهسهند کرد. ههر ئهو کاته کۆمهڵێک جیاوازیم لهگهڵ هیوا ههبوو و لهسهرووی ههموویانهوه بابهتی ئهوهی: ئایا چینی کرێکاری کوردستان پێویستی به حیزبی مارکسیست_ لێنینیستی خۆی ههیه، یان نا؟ من موخالیفی ئهم مهسهلهیه بووم و دهمزانی، که ئهمه به تهنها بۆچوونی خۆی نییه. پاش بهسهربردنی ماوهیهکی کورت له ئهڵقه ڕۆشنبیرییهکاندا له ڕێگای هیواوه زانیم، که ئێمه بهشێکین له “کۆمهڵهی مارکسیی لێنینی/ بیروباوهڕی ماوتسیتۆنگ” و له سهرهتای ١٩٧٤ بهفهرمی بوومه ئهندامی کۆمهڵه و بۆ یهکهم جار له کۆبوونهوهیهکدا لهگهڵ محهمهد فهتحوڵا به سهرپهرشتی کهمال عهلی دهستووری کۆمهڵهمان خوێندهوه. دهستووری کۆمهڵه بریتی بوو له کورتهیهک له ناو و ئامانج و شێوهی ڕێکخراوهیی کۆمهڵه، کهسێک ئهندام نهبووایه نهیدهبینی.
له سهرهتای ساڵی ١٩٧٤دا که وردهورده شهڕ ههڵگیرسانهوه لهنێوان پارتی و ڕژێمی بهعس مهعلووم دهبوو، سهرکردایهتیی کۆمهڵه له سهرهتای مارتدا نووسراوێکی دهروونی له ڕیزهکانی خۆیدا (بۆ ئهندامان) بڵاو کردهوه، که قسه له شهڕی ههردوو لا دهکات و دهڵێت: ئهم شهڕه له لایهن خهڵکی کوردستانهوه شهڕێکی ڕەوایە، چونکه بهشێکه له خهباتی خهڵکی کوردستان بۆ چارهسهرکردنی مهسهلهی نهتهوایهتی، بهڵام سهرکردایهتیی بزووتنهوهکه کۆنهپهرسته، بۆیه بهشداریکردن له شهڕهکهدا به ئهرکی خۆمان دهزانین، بهو ئامانجهی که سهرکردایهتییهکهی وهلا بنێین و حیزبێکی مارکسیست_ لێنینست سهرکردایهتییهکهی بگرێته ئهستۆ. ئهوهبوو، بهشێکی بهرچاو له سهرکردایهتی و ئهندام و دۆستانی کۆمهڵه ڕێی شاخیان گرت و چوونه دهرهوه.
له پایزی ١٩٧٤دا که من له ماوهت له شانهیهکی کۆمهڵهدا لهگهڵ فوئادی مهجید میسریی نووسهر له شانهیهکدا کارم دهکرد، نووسراوێکی دهروونیمان بۆ هات، که بهبێ ئهوهی ڕهخنهی ئاشکرا له بۆچوونی کۆمهڵه بگرێت، ڕهخنه له بزووتنهوهکه دهگرێت و به بزووتنهوهیهکی سهرتاپا کۆنهپهرستی دهناسێنێت، چونکه سهرکردایهتییهکهی کۆنهپهرسته و ئامانجی بزووتنهوهکهی به سیاسهتی شای ئێران و تهنانهت ئیسرائیلیشهوه بهستۆتهوه.
وا بزانم، ئهم بۆچوونه هی سهرکردایهتیی ههرێمی سلێمانی بوو، که ئهو کاته ئاوات عەبدلغەفوور لێپرسراوی بوو، کهچی پاش ماوهیهک ئهو نووسراوه ڕهت کرایهوه. ئێمه ئهندامان و ههڵسووڕاوانی ڕێکخراو زانیمان، که ناکۆکی له سهرکردایهتیی کۆمهڵهدا ههیه. له سهروبهندی ئاشبهتاڵدا زۆر کتوپڕ کۆمهڵێک هاوڕێی کۆمهڵه به لێپرسراوێتی دلێر تاهیر به کۆمهڵێک چهک و تهقهمهنییهوه گهییشتینه ماوهت و پێیان وتین، که پارتی ئاشبهتاڵی کردووه و سهرکردایهتیی کۆمهڵه بڕیاری بهرگری له ناوچهی شارباژێرهوه (که شههابی شێخ نووری خهڵکی ئەم ناوچەیە و گوندی بارێی گهورهیە) داوه و لهم ڕۆژانهدا له ڕێگای ئێران و پێنجوێنهوه دهگهنه ناوچهکه. تا گهییشتنی دلێر و هاوڕێیانی تر نه پارتی و نه خهڵکی ماوهت نهیان بیستبوو، که ئاشبهتاڵه. کاتێک ئێمه ههواڵهکهمان بڵاو کردهوه، پارتی و پاراستن خهریک بوون، دلێر بگرن.
ئێمه بهپهله چووینه لای لێپرسراوی ئهوسای ناوچه (تالیب ڕۆستهم) و ئەو ههواڵهکهی پشتڕاست کردهوه. لهڕاستیدا ئهوه له گرتن ڕزگاری کرد، که برازای عومهر دهبابه بوو. بەههر حاڵ بڕیاری سهرکردایهتیی کۆمهڵه شۆڕوشهوقێکی سهیری به ئێمه دا، ڕهنگه بڵێم، چرکه و ساتمان له چاوهڕوانی گهییشتنی هاوڕێیاندا دهژمارد.
کهچی دوای چهند ڕۆژێک له کۆتایی مانگی مارتی ١٩٧٥دا له سلێمانییهوه بڕیارێکی سهرکردایهتیمان بۆ هات، که دهبێ، بۆ شار بگهرێینهوه و کۆمهڵهش بهرگری ناکات. ئهم مهسهلهیه نائومێدی و نیگهرانییهکی زۆری لهناوماندا درووست کرد و بووه مایهی ڕهخنهیهکی زۆر له سهرکردایهتی. ههر ئهو ساڵه ئێمه لهناو شار، مهبهستم ئهو ئهندام و کادرانهی که له شاخ بووین، له هێڵێکی ڕێکخراوهیی جیاوازدا سازمان دراین و لهو دهمهشدا دهنگۆی ئهوهمان بیست، که سهرکردایهتیی کۆمهڵه خۆی بۆ گفتوگۆ لهگهڵ ڕژێمی بهعس ئاماده دهکات.
ئهوهی ئهم مهسهلهیهی بههێز کرد، قسهکردنی لێپرسراوانی نزیک له سهرکردایهتییهوه، لهوهی که کۆمهڵه دهبێ لهم کاتهدا، که له کوردستاندا تهنیا هێزی سیاسییه، به ئۆتۆنۆمییهکی فراوان قایل بێت و دیاره ئهم مهسهلهیهش به گفتوگۆ لهگهڵ ڕژێمدا دهچێته پێشهوه. لێرهوه ناکۆکی له ڕیزهکانی کۆمهڵهدا تهقییهوه و ڕۆژبهڕۆژ قووڵ دهبووهوه. من لهگهڵ سهڵاح حوسێن و کهمال عهلی له یهک شانهدا بووین و لێپرسراوی شانهکهمان حهمه سهعیدی فهقێ عهلیی شاور بوو، هیچ کۆبوونهوهیهکمان بۆ تهواو نه دهکرا، تا وای لێ هات، سهرکردایهتیی کۆمهڵه ههرچییهکی دهووت، ئێمه پێی موخالیف بووین.
لهولاشهوه سهڵاح پهیوهندی به دلێر تاهیر و چهند کادرێکی ترهوه ههبوو، ناکۆکییهکان لهسهر سێ مهسهلهی سهرهکی چهقیان بهستبوو: ههڵوێستی نادرووستی کۆمهڵه له مهسهلهی بهشداریکردن له شهڕی ١٩٧٤دا، چونکه بزووتنهوهیهکی کۆنهپهرستانه بوو و کاتێک که ئاشبهتاڵ بوو، دهبووایه، سهرکردایهتی مقاوهمهتی بکردایه. ئۆتۆنۆمی درووشمێکی بۆرژوازییانه بۆ چارهسهرکردنی مهسهلهی نهتهوایهتییه و کۆمهڵه دهبێت مافی دیاریکردنی چارهنووس به درووشمی خۆی بزانێت و لهڕاستیدا ئۆتۆنۆمی ڕێگاخۆشکردنه بۆ مفاوهزات لهگهڵ ڕژێمدا. له هاوینی ساڵی ١٩٧٥دا دلێر تاهیر و سهڵاح حوسێن سهرهتا به ڕهسمی دهستیان لهکار کێشایهوه و منیش به ڕێکخستنم ڕاگهیاند، به مهرجێک دهمێنمهوه، که مافی دهربڕینی جیاوازییهکانم له ڕیزهکانی کۆمهڵهدا ههبێت. وهڵامی ئاسۆی شێخ نووری که ئهو کاته لێپرسراوی کۆمیتهی ههرێمی سلێمانی بوو، وابزانم ناوی “ئهستێرهی سوور” بوو، ئهوه بوو، که ڕێگا نادهین جهبار مستهفا پشێوی له ڕیزهکانی ڕێکخستندا بنێتهوه.
دوابهدوای ئهم وهڵامه به فهرمی دهستم لهکار (لهگهڵ سهڵاح حوسێن و محهمهد فهتحوڵا) کێشایهوه. ههر ئهو کاته سهڵاح، زهینهدین نهجمهدین (که له ساڵانی دواییدا لهناو یهکێتیی نیشتمانی کوردستان به د. ساجید ناسرا و چهند ساڵێک لهمهوبهر به نهخۆشی گیانی لهدهست دا، یادی بهخێر)ی پێ ناساندم. سهڵاح پهیوهندی به بهختیار مستهفا و ئازاد جهلال و دلێر تاهیر و دلێریش پهیوهندی به عهلی موراد (یادی بهخێر له ساڵانی دواییدا به نهخۆشی گیانی لهدهست دا)هوه ههبوو.
له سلێمانی ههروهها سهڵاح یان دلێر پهیوهندییان به هیوا و ئاسۆ ڕهئووفهوه، که له بهغدا قوتابی بوون، ههبوو. جگه لهمانه و له ههمان کاتدا ئیبراهیم خهلیل (یادی بهخێر، له ڕووداوێکی ناڕۆشندا له ناوچهی ههڵهبجه لهگهڵ چهند هاوڕێیهکی چهکداریدا گیانیان لهدهست دا)، ئیبراهیم حهسهن، وهستا کهمالی کارهباچی (یادی بهخێر له گرتنهکهی ١٩٧٧دا له سێداره درا) ناکۆکییان ههبوو، بهڵام به بۆچوونێکی جیاواز له ئێمه. ئاگادار بووم، که سهڵاح زۆر لهگهڵ ئیبراهیم خهلیل قسه و باسی دهکرد، بهڵام نهگهییشتنه ئهنجام.
به کورتی پاش ماوهیهکی کهم سهکردایهتیی کۆمهڵه نووسراوێکی دهروونی له سهر ئهو جیاوازی و وازهێنانه دهرکرد و دهڵێ، ئهوانه ١٣ کهسن، بهشێکیان به ههلپهرستی ڕاستڕهو ناو دهبات، که مهبهستی گرووپهکهی ئیبراهیم خهلیل بوو، که دواتر “ڕێکخراوی ڕهنجدهرانی کوردستان”یان دامهزراند. بهشهکهی تریان به ههلپهرستی چهپڕهو ناو دهبات، که ئێمه بووین، دواتر به عێراقییهکان دهناسرێن و پاش چهند ساڵێک دهبن به یهکێتیی تێکوشانی کارگهران.
سالار ڕەشید: ههر وهکوو ڕۆشنه، دوو_ سێ ساڵی کۆتایی شەستەکانی سهدهی ڕابردوو، ساڵانی شکڵگرتنی ڕێکخراوی کۆمهڵه بوو. هۆکاری ئهم شکڵگرتنه به زۆر شت لێک ئهدرێتهوه، وهکوو لهئارادابوونی چینی کرێکار بهوێنهی چینێک بهتایبهت لهدوای ڕێفۆرمی زهویی ساڵی ١٩٥٨ و ساڵانی دواتر، ئیعتیباری کۆمۆنیزم وهکوو بزووتنهوه و تیۆرییهکی شۆڕشگێڕانه بۆ ڕزگاریی کرێکاران و زهحمهتکێشان و گهلانی بندهست له ئاستی جیهاندا. لهپاڵ ئهمانهشدا حیزبی شیوعیی عێراقی به ههردوو باڵهکهیهوه جێگای ڕهخنهی بهشێکی زۆری کهسانی چهپ و کۆمۆنیست بوون. ئهمانه گشت وای کرد، بیر له بنیاتنانی ڕێکخراوێکی ماویستی وهکوو کۆمهڵه بکرێتهوه. قسهی تۆ لهم ڕووهوه چییه؟
جهبار مستهفا:
ئهگهر ههندێک وردتر قسه لهسهر هۆکاری شکڵگرتنی کۆمهڵه لهو ڕۆژگارهدا بکهین، دهبێ بڵێم، گهشهکردنی چینی کرێکار له سهرانسهری عێراق و هاتنهکایهوهی بزووتنهوهی خواستهکانی ئهم چینه که به ڕادهیهکی فراوان لهپاڵ بزووتنهوه جهماوهرییهکانی تردا بهتایبهتی قوتابییان فشاری زۆریان خستبووه سهر ڕژێمی عەبدلڕەحمان عارف. ڕێپێوان و مانگرتن له کۆتایی شهستهکاندا ببووه دۆخێکی ڕۆژانه و فشارێکی زۆری بۆ ئهم ڕژێمه هێنابوو، جگه لهمه سهرههڵدان و گهشهکردنی توێژێکی ڕۆشنبیر له شارهکانی کوردستان و بزووتنهوهی سیاسی، که به ڕادهیهکی بهرچاو بێزار بوون له سهرکردایهتیی خێڵهکیی مهلا مستهفا و باڵی جهلالییهکان (پارتی شۆڕشگێڕی کوردستان) و شهڕی ناوخۆیان و ئهنجامه کارهساتبارهکانی ئهم شهڕه بێهوودهیه و ئهوهی که مهلایییهکان چوونهته پاڵ شای ئێرانی کۆنهپهرست و جهلالییهکان پاڵیان به ڕژێمی بهغداوه داوه و هاوکاری تهواوی دهکهن، ئهمه ئیتر جاشایهتییهکی تهواوه و له ئاستی کۆمهڵگادا بۆ هیچ کهس پاساو نهدهدرا.
جگه لهمه بهرجهستهبوونهوهی جیاوازی و ناکۆکییهکانی ئهو سهردهمهی نێوان حیزبی کۆمۆنیستی شوورهوی و حیزبی کۆمۆنیستی چین، که له ناوچهکه به بزووتنهوهی کۆمۆنیستیی جیهانی ناسرابوون، بهتایبهتی له عێراق و ئێران کهم تا زۆر هۆکارێک بوون له شکڵپێدانی کۆمهڵهدا، له لایهکهوه سیاسهتی ڕێفۆرمیستی و ههلپهرستانهی حیزبی شیوعیی عێراق، نهبوونی ههڵوێستێکی ڕۆشن بهرامبهر به مهسهلهی نهتهوایهتی و ملکهچبوونی بۆ باڵێکی ناسیۆنالیستی کورد و پیادهنهکردنی سیاسهتێکی درووست بهرامبهر به داخوازییه ڕهواکانی خهڵکی کوردستان له ڕژێمهکانی بهغدا، فرسهتی بەوە دا، که حیزبێکی قهومپهرستی وهک پارتی و سهرەک خێڵێکی وهک مهلا مستهفا ببێته مهیدانداری خهباتی بهرحهقی خهڵکی کوردستان و بهپێی قازانجی کۆنهپهرستانهی چینه دواکهوتووهکانی کوردستان ئهو بزووتنهوهیه به لاڕێدا بهرێت و له کوردستانیشدا ببێته قارهمانێکی نهتهوهیی. ئهم واقیعهته به پشتگیری حیزبی شیوعی له ڕژێمی قاسم، ههوڵی نزیکبوونهوهی له ڕژێمی عەبدلسەلام عارف ئهوهندهی تر له کوردستاندا چهسپا و بۆ ساڵانیکی دوورودرێژ ناسیۆنالیزمی کوردی کرده مۆتهکهیهک به سهرسهری جهماوهری کوردستانهوه.
ههرچی باڵی جیاوەبووی حیزبی شیوعیی قیادهی مەرکەزی بوو، ئهگهرچی له ههندێک سیاسهت و ههڵوێستدا له باڵی لیژنهی مەرکەزی ڕادیکاڵتر بوو، بهڵام ئهو گێژاوه فکری_ سیاسییهی، که تووشی هاتبوو و ئهو شکسته قورسهی که له ساڵی ١٩٦٨ لهدوای ڕاپهڕینی ئههوارهکاندا بهسهریاندا هات، بووه هۆی ئهوهی که ههرگیز نهتوانن ڕۆڵێکی سیاسیی کاریگهر له گۆڕهپانی سیاسیی عێراقدا بگێڕن.
لە لایهکی ترهوه هاتنی چهند ئهندامێکی سهرکردایهتیی باڵی جیاوەبووی حیزبی تودهی ئێران به ناوی “سازمانی شۆڕشگێڕی حیزبی توده” له ئهورووپاوه بۆ کوردستان و نیشتهجێبوونیان له بهکرهجۆ، که بارهگای سهرهکیی جهلالییهکان بوو و پهیوهندیی توندوتۆڵیان بهیهکهوه، بووه مایهی ئاشنابوونی کۆمهڵێک کادر و ههڵسووڕاوی ئهم باڵهی پارتی و تهنانهت خودی جهلال تاڵهبانیش به ماویزم.
دهڵێن، کۆرش لاشائی که له بهکرهجۆ به د. جهلال ناسرابوو، لهگهڵ جهلال تاڵهبانی و کهسانی تری سهرکردایهتیی حیزبهکهیدا بهردهوام لهسهر ماویزم خهریکی گفتۆگۆ و سیمینارگێڕان بوون. کارکردی ئهم بۆچوونانه به شێوهی جۆراوجۆر لهسهر ههڵسووڕانی جهلالییهکان ڕهنگیدابووهوه، بهتایبهتی له گۆڤاری ڕزگاری، که زۆربهی ژمارهکانی باسی تهرجومهکراوی ماوتسیتۆنگی بڵاو دهکردهوه.
نووسهرانی ئهو سهردهمهی گۆڤاری ڕزگاری، نەوشیروان مستهفا (سهرنووسهر)، بهکر حوسێن، عومهر فهتاحی قوتابیی کۆلێجی ئهندازیاری، فازیلی مهلا مهحموود، مهحموودی مهلا عیزهت و کۆمهڵێکی تر سهرباری خودی جهلال تاڵهبانی باسهکانیان له “ڕزگاری” و لهو سیمینار و کۆڕ و کۆبوونهوانهدا که له بهکرهجۆ دهیان بهستن، لهبهر ڕۆشنایی وتهکانی سهرۆک ماودا دهکرد. دهڵێن، نامیلکهی “چهپکێك له وتهکانی سهرۆک ماو” خودی برایم ئهحمهد کردوویهتی به کوردی. کتێبخانهی بیری نوێ له بهغدا که تهنها کتێبهکانی ماوی به نرخێکی زۆر ههرزان دهفرۆشت، هی ئهمان بوو.
ڕاسته کۆمهڵه له ساڵی ١٩٧٠دا واته، ساڵی ڕێکهوتننامهی ١١ی ئازار و لێخۆشبوونی مهلا مستهفا له سهرکردایهتیی پارتی شۆڕشگێڕ و گهڕانهوهی ڕێکخستنهکانی ئهم حیزبه بۆ باوهشی پارتی دایک پێک هات، بهڵام ئهوهندهی من له کادره دێرینهکانی ئهم ڕێکخراوهم بیستووه، بیرۆکهی پێکهێنانی ڕێکخراوێکی لهم جۆره له ساڵی ١٩٦٨وه هاتۆته ئاراوه و تهنانهت به جیا له جهلال تاڵهبانی. ئهوهی که لێرهدا گرنگه ئاماژهی پێ بدهم ئهوهیه، که فهلسهفهی پێکهاتنی کۆمهڵه واته، پێویستیی پێکهێنانی کۆمهڵه، له ڕوانگهی دامهزرێنهرانییهوه، له چییهوه سهرچاوهی گرتبوو؟ بۆ وهڵامدانهوهی ئهم پرسیاره ئاماژه به درووشمێکی چکۆله دهکهم، که بهوردی و بهدهستخهتێکی ڕۆشن لهسهر یهکێک له دیوارهکانی گهڕهکی ئیسکانی شاری سلێمانی بهبێ ناو نووسرابوو و تا دوای ڕاپهڕینی ساڵی ١٩٩٢ش ههر مابوو، دیاره ئهم درووشمه له سهردهمی دهسهڵاتی جهلالییهکاندا نووسرابوو، پێدهچی بهشێکی چالاکی ئهو باڵه ماویستییهی ناو جهلالییهکان بێت، ههموو ڕۆژێک که له ماڵهوه بۆ زانکۆ دهچووم، دهم خوێندهوه، درووشمهکه دهڵێت: “سۆشیالیزم باشترین چارهسهره بۆ مهسهلهی نهتهوایهتی”. دیاره مهبهست له مهسهلهی نهتهوایهتیی کورده. به بۆچوونی من ئهم درووشمه زۆر بهڕوونی و بهکورتی بهرنامه و ئامانجی کۆمهڵه بهیان دهکات و دامهزرێنهرانی کۆمهڵه بهدوای چارهسهری مهسهلهی نهتهوایهتیی کوردهوه بوون و له ڕوانگهی خۆیانهوه لهو سهردهمهدا مارکسیزم و سۆسیالیزم له ماویزمدا بهرجهسته دهبووهوه.
سالار ڕەشید: ههر وهکوو باس دهکرێت، له سهرهتادا، کاتێک که کۆمهڵه له بهرواری ١٠/٦/١٩٧٠ پێک دێت، ئهوه گرنگ بووه، ڕێکخراوێک بنیات بنرێ، وهکوو ئاڵتهرناتیڤی حیزبی شیوعی (به ههردوو باڵهکهیهوه) له عێراق و پارتی (به ههردوو باڵهکهیهوه) له کوردستان. ئیتر ئهوه زۆر جێگهی بایهخ نهبووه، بازنهی کار و سنووری ههڵسووڕانی ئهو ڕێکخراوه کوێیه. بهڵام زۆر نابات. ئهو مهسهلهیه وهکوو ناکۆکییهک سهرههڵئهدات و له مانگی تهمووز یان ئابی ساڵی ١٩٧١ ئهم ڕێکخراوه لهسهر ئهو مهسهلهیه ئهبێته دوو کهرتهوه. ئهم دووکهرتبوونهش به جۆرێک ئهبێت، ئهو چوار کهسه (شههابی شێخ نووری، فەرەیدوون عەبدلقادر، مهحموودی مهلا عیزهت، فوئاد شێخ ئهنوهر قهرهداغی)ی که دامهزرێنهری کۆمهڵه بوون، ئهبنه دوو بهشهوه: دووانی یهکهمیان لایهنگری “کۆمهڵهی مارکسی_ لێنینیی کوردستان/ بیری ماوتسیتۆنگ” ئهبن، دووانی دووهمیشیان لایهنگری “کۆمهڵهی مارکسی_ لێنینیی عێراق/ بیری ماوتسیتۆنگ” ئهبن.
لێرهدا پرسیارێک دێته ئاراوه: ئێوه وهک دهستهیهک له ئهندام و کادرانی کۆمهڵه لهسهر ههمان بنهما لهو ڕێکخراوه جیا دهبنهوه، بهڵام دیاره بۆ ئهوانهی ساڵی یهکهم بهجۆرێکی تر بووه، چونکه ههر وهکوو وتمان له سهرهتای پێکهێنانی کۆمهڵهدا، ئهو مهسهلهیه یهکلا نهکرابووهوه، ههرچی به ئێوه دهگهڕێتهوه، به جۆرێکی تر بووه، چونکه ئهو دهمه کۆمهڵه یهکلا بوو، که عێراقی نییه! ئهمهش مانای ئهوهیه، که ئێوه سهرهتا کوردستانی (یان ڕاستر: داش عێراق) بوونه و پاشان له پرۆسهیهکدا ئاڵوگۆڕتان بهسهردا هاتووه. ئایا ئهم لێکدانهوهیه بۆ ئێوه درووسته؟ ئهگهر وایه ئهو پرۆسهیه چۆن بووه؟
جهبار مستهفا:
دهبێ ئهوه بڵێم، که زانیاری وردم لهسهر ئهو جیابوونهوهیه نییه، من له مانگی ٩/١٩٧٢ بهدواوه له ڕێگای “ئهڵقه ڕۆشنبیرییهکانهوه” به کۆمهڵهوه پهیوهست بووم، ههرچییهک لهسهر ئهم بابهته بڵێم، کۆمهڵێک زانیارین، له هاوڕێکانی ترهوه بیستوومن. به بۆچوونی من ئهو کێشهیه جیابوونهوه نهبوو، بهڵکوو وازهێنانی کاک فوئاد قهرهداغی و مهحموودی مهلا عیزهت و ههندێک کهسی تر بوون (فازیلی مهلا مهحموود، فهوزی مهلا مهحموود، ئهشرهف تاڵهبانی، عهبدوڵا دهباغ و…). فازیل ههر زۆر زوو به قیادهی مەرکەزییەوە پهیوهست بوو، بۆیه لهناو کۆمهڵهدا دهوترا، فازیل بهنیاز بووه، کۆمهڵه بهرێته ناو ئهو حیزبهوه. ئهوانی تر بۆ ماوهیهک درێژهیان به ههڵسووڕانی سهربهخۆی خۆیان دا و پێیان دهووتن، عێراقییهکان.
دواتر یان له کاری حیزبی دوورکهوتنهوه، وهک کاک فوئاد قهرهداغی و مهحموودی مهلا عیزهت، یان به حیزبێک له حیزبهکان پهیوهست بوونهوه. ئهوهندهی من ئاگادار بم، ئهم گرووپه تا ساڵی ١٩٧٤ چالاکییان ههبوو، بهڵام له ههڵگیرساندنهوهی شهڕی ئهو ساڵه بهدواوه دهنگیان نهما. بڕیار وا بوو، کۆمهڵه ببێته ئاڵتهرناتیڤی ههردوو باڵی حیزبی شیوعی و پارتی له کوردستاندا. ههرچی باڵی پارتی شۆڕشگێڕی کوردستانه، دامهزرێنهران و لایهنگرانی کۆمهڵه ههوڵێکی زۆریان بۆ ههڵوهشاندنهوهی دا، بهتایبهتی دوای لێخۆشبوونهکهی مهلا مستهفا لێیان. ئهوه بوو، له دوا کۆنگرهی خۆیان له ساڵی ١٩٧٠دا سهرباری ناڕهزایهتییهکی زۆری باڵهکهی عومهر دهبابه ئهو بڕیارهیان دا.
ئهو ناکۆکییانه له وهڵام بهو پرسیارهی، که ئایا کۆمهڵه دهبێت ڕێکخراوێك بێت بۆ کوردستانی گهوره (له ههر چوار پارچهکهدا)، یان بۆ کوردستانی عێراق، یاخود بۆ عێراق، له درێژهی قسه و باسهکاندا مهسهلهی کوردستانی گهوره زۆر زوو ڕهت دهکرێتهوه. بهڵام ناکۆکیی نێوان لایهنگرانی دوو بۆچوونهکهی تر بهردهوام دهبێت و سهرئهنجام لایهنگرانی کوردستانی عێراق و سهرکردایهتیی دواتری کۆمهڵه دهڵێن: کۆمهڵه تا ئێستا ڕێکخراوێکی نهێنییه و هێشتا خۆی به جهماوهر نه ناساندووه. مهسهلهیهکی لهم جۆرهش دهبێ جهماوهر خۆی بڕیاری لهسهر بدات. بۆیه یهکلاکردنهوهی ئهم کێشهیه بۆ کاتی ئاشکراکردنی کۆمهڵه ههڵدهگرین. لایهنگرانی عێراقیبوونی حیزب ئهم پێشنیاره ڕهت دهکهنهوه و ڕیزهکانی کۆمهڵه بهجێ دههێڵن.
ههر وهکوو وتم، ئهم گرووپه تا ماوهیهک درێژه به ههڵسووڕانی خۆیان دهدهن و دواتر بڵاوهی لێ دهکهن. لهو کهسایهتییانهی ئهم گرووپه که ناسیمن، عهبدوڵا دهباغ، مامۆستای زمانی ئینگلیزی له کۆلێجی ئادابی سلێمانی بوو. کهسێک بوو، بهئاشکرا لەنێو قوتابییاندا تهبلیغی بۆ مارکسیزم دهکرد و تهنات یهکێک له کتێبهکانی ماکسیم گۆرکی کردبووه بابهتی خوێندنی ئهدهبیی ئهو زمانه. له ڕادهبهدهر کهسێکی ساده بوو و پهیوهندیی فراوانی به قوتابییانهوه ههبوو. لهوه دهچوو، کهم تا زۆر ئاگاداری پهیوهندیی من به کۆمهڵهوه بێت.
یهک_ دوو جار قسهی لهگهڵ کردم، ههر دوو جارهکه باسی کۆمهڵهی کرد و وتی: ئاگاداری خۆت به، ئهمانه ههر جهلالییهکانن و کۆمهڵهش پرۆژهی خودی جهلال تاڵهبانییه! من ئهم قسانهی ئهوم له کۆبوونهوهکاندا باس کرد، وهڵامی لێپرسراوی ئهڵقهکهمان (هیوا غهفوور) ئهوه بوو، که ئهم کهسه سهربه عێراقییهکانه و ههوڵ بده زۆر قسه و باسی لهگهڵدا نهکهیت. کهسی دووههم فهوزی مهلا مهحموود بوو، که بههۆی خزمایهتیی نزیک و تێکهڵاویی زۆری لهگهڵ هیوای ڕێکخهرمهوه، ئاشنایهتیمان بۆ درووست بوو. لهو سهردهمهدا زۆر هانی دهدام بۆ خوێندنهوهی کلاسیکی مارکسیزم و زۆرێک له بۆچوونهکانی بە لای ههندێک هاوڕێی کۆمهڵهوە به ترۆتسکییانە لهقهڵهم دهدران. به ههر حاڵ له ساڵی ١٩٧٧دا باسی له پهیوهندیی دۆستایهتیی خۆی لهگهڵ پاشماوهی قیادهی مەرکەزیدا بۆ کردم، که ئهو کات بڵاوکراوهی “وحدة القاعدة”یان دهردهکرد و چهند نووسینێکی لهسهر مهسهلهکانی ئهو کاته بهدهستهوه بوو. دواتر له ساڵهکانی ١٩٧٧ بهدواوه زانیم که چووهتهوه ڕیزی کۆمهڵهی ڕهنجدهران و تا ساڵهکانی ٨٧ بهدواوه دۆستایهتیمان ههر مابوو.
لهوه بهدوا به ماڵ و منداڵهوه بۆ ههندهران دهربازبوون. له ڕاپهڕینی ساڵی ١٩٩٢دا ناویم له یهکێک له دۆسییهکانی ئاساییشی سلێمانی بهرچاو کهوت، که لهگهڵ شانهیهکی ڕێکخستنی کۆمهڵهدا هاتبوو. بهداخهوه لهم ساڵانهی دوایی له ڕۆژنامهی هاوڵاتیدا خوێندمهوه که فایلداره و وهک ئهندامێکی دهزگای زانیاری سهربه یهکێتیی نیشتمانی هاوکاری دهزگای موخابهراتی ڕژێمی بهعسی کردووه.
وهک ئاماژهم پێ دا، کاتێک که من به کۆمهڵهوه پهیوهست بووم، ئهوهی که کۆمهڵه دهبێ ببێته ئهڵتهرناتیڤی پارتی و ههر دوو باڵی حیزبی شیوعیی عێراق بڕابووهوه، ئهگهرچی سهرکردایهتیی کۆمهڵه بهڕاشکاوی ئهم مهسهلهیهیان باس نه دهکرد. هەر لە سهرهتای ئاشنابوونم به هیوا غهفوور و محهمهد فهتحوڵا، که دواتر له یهک شانهی کۆمهڵهدا ڕێک خراین، مهسهلهی عێراقیبوونی کۆمهڵه بۆ من مهسهلهیهکی جیدی بوو.
بۆچوونی من ئهو کاته ئهوه بوو، که پێکهێنانی ڕێکخراوێکی مارکسیستی لهسهر بناغهی قهومی شتێکی نادرووست و دژ به فهلسهفه و ئایدیۆلۆجیای مارکسیزمه و لهڕاستیدا بۆچوونێکی قهومییه. لە لایهکی ترهوه ئهگهر پێکهێنانی ڕێکخراوێکی مارکسیستی له سهرانسهری عێراقدا درووست بێت، ئێمه بۆ نهچینه ناو قیادهی مەرکەزییەوە، ناکۆکییهکان لهگهڵ ئهواندا چین؟ دیاره باڵی لوجنه مەرکەزیمان به تهحریفی دهزانی، که له بناغهوه له مارکسیزم لایانداوه. لهسهر ئهم بابهته زۆر دواین و ماوهی چهند مانگێک من لهگهڵ هیوا و محهمەددا مشتومڕم لهسهر کرد. ههستم دهکرد، هیوا ئهو بابهتانه لهگهڵ کهسی تردا، له سهروو پلهی ڕێکخراوی خۆیدا باس دهکات و زۆر جار دههاتهوه، شتی تازهی دههێنایه ناو باسهکانهوه.
سهبارهت به قیادهی مەرکەزی لهسهر ئهوه ڕێک کهوتین، یان وردتر بڵێـم، چووینه سهر بۆچوونی هیوا که دهیووت: ئهم ڕێکخراوه زیاتر گیڤاریستین، تا ئێستاش لهناو خهڵکی کوردستاندا خۆشهویست نین، بههۆی ئهوهی خهڵکی لەگەڵ لهباڵی لوجنه مەرکەزیدا زۆر لێکیان ناکاتهوه و… هتد. ههرچی خاڵی یهکهمیشه کۆمهڵه له سهرهتای درووستبوونیدایه و تا ئێستا زۆر بهنهێنی له چوارچێوهیهکی تهسکدا کار دهکات، ئێمه با یهکلاکردنهوهی ئهم مهسهلهیه بۆ کاتێک ههڵبگرین، که کۆمهڵه خۆی به خهڵکی کوردستان دەناسێنێت.
با ئهو کاته جهماوهر خۆی بڕیار بدات، که چ جۆره ڕێکخراوێک پێک دههێنێت. ههموو لهسهر ئهمه بڕاینهوه. کهچی دوای تێپهڕاندنی نزیک به ساڵێک له ئهڵقه ڕۆشنبیرییهکاندا واته، ئهو کاتهی بهفهرمی له کۆمهڵهدا سازمان درام، بۆ یهکهمجار دهستووری کۆمهڵهمان له کۆبوونهوهیهکدا خوێندهوه، زانیم، که ههم دهستوورهکه (دهستووری کۆمهڵهی مارکسی_ لێنینی ماوتسیتۆنگ/ کوردستانی عێراق) بۆ کوردستانی عێراقه، ههم کوردستانی عێراق و ئهو کوردانهی عێراق که له شارهکانی ناوهڕاست و باشوور نیشتهجێن پانتایی جوگرافی و ئینسانیی ههڵسووڕانی کۆمهڵهیه. بهکورتی ئهگهر له سهرهتای درووستبوونی کۆمهڵهدا ههندێک ناڕۆشنی یان تێکهڵاوییهک سهبارهت به کوردستانیبوونی کۆمهڵه ههبووبێت، ئهوه لهدوای وازهێنانهکانی ١٩٧١وه کۆمهڵه، یان لانیکهم سهرکردایهتییهکهی، بهتهواوی لهسهر کوردستانیبوونی ساخ ببوونهوه و ئهوهی که ئهم مهسهلهیه دواتر بڕیاری لهسهر دهدرێت، زیاتر بۆ بێدهنگکردنی ئهو ئهندام و کادرانه بوو، که ئهم بابهتهیان باس دهکرد.
ئهگهرچی ئهم بابهته تا ههڵوهشاندنهوهی کۆمهڵه ههر مایهوه و ههر ماوهماوه به جۆرێک سهری ههڵدهدا و ڕۆژ بهڕۆژ سهرکردایهتیی کۆمهڵه توندتر بهرهو ڕووی لایهنگرانی ئهم بۆچوونه دهبووهوه. تا وای لێهات له سهردهمی مەترەحبوونی کۆمهڵه و خهباتی شاخدا، له ساڵی ١٩٧٦ بهدواوه به دهیان شێوه لایهنگرانی ئهم بۆچوونه ئازار دهدران، تۆمهتیان بۆ ههڵدهبهسترا، دهگیران و تهنانهت ههوڵی تێرۆرکردنیشیان دهدرا. ئهوهی سهرکردایهتیی یهکێتی و کۆمهڵه بهسهر مهلا بهختیار و ئاڵای شۆڕشیان هێنا، لهسهر ئهم مهسهلهیه زۆر دیار و مهعلوومه.
ئهوهندهی به جیابوونهوهی ئهو گرووپهی ئێمە دهگهڕێتهوه، وا نییه، که لهسهر مهسهلهی عێراقیبوون و کوردستانیبوونی کۆمهڵه وازمان هێنابێ، دیاره مهبهستم ئهوه نییه، که ئێمه عێراقی نهبووین. من تهنها ئهوه دهڵێم، که ئهم مهسهلهیه بابهتێکی سهرهکی، یان تهنانهت بابهتی ئهو باس و جیاوازییانهی ئێمه و سهرکردایهتیی کۆمهڵه نهبوو. ئێمه دواتر لهدرێژهی باس و لێکۆڵینهوهکانی خۆماندا بهو ئهنجامه گهییشتین. ئهمه له لایهک، له لایهکی ترهوه ههر ئهو جیابوونهوهیهی ئهو کاته (هاوینی ١٩٧٥) بهتهنها ئێمه نهبووین، که لهگهڵ خهتی فهرمی کۆمهڵهدا کهوتینه ناکۆکییهوه، بەڵکوو هاوکات لهگهڵ ئێمهدا گرووپێکی تر جیابووهوه، زۆر ناسیۆنالیستتر له کۆمهڵه، که پاش چهند مانگێک سازمانی “ڕێکخراوی ڕهنجدهرانی کوردستان”یان پێک هێنا (ئیبراهیم خهلیل و ئیبراهیم حهسهن و…) و ههر زۆر بهپهله مهفرهزهیهکی چهکداریان پێک هێنا و زۆر زوو له شهڕێکدا دژ به هێزهکانی بهعس ههموو چهکدارهکانیان تێداچوون.
ئهوهی مهبهستمه ڕوونی بکهمهوه ئهوهیه، لهسهر کۆمهڵێک مهسهلهی سیاسیی ئهو سهردهمه و کۆمهڵێک ههڵوێستی کۆمهڵه، ناکۆکی کهوته ڕیزهکانی کۆمهڵهوه. عێراقیبوون و کوردستانیبوونی کۆمهڵه یهکێك لهو بابهتانه نهبوو، بهڵکوو ههندێک بابهتی دیکە بوون، که باسیان دهکهم. ئهو ئهندام و کادرانهی که لهگهڵ سهرکردایهتیی کۆمهڵه کهوتنه ناکۆکییهوه، نه له ڕهخنهکانیاندا له سهرکردایهتی و خهتی باوی کۆمهڵه، نه له ئهنجامگیرییهک، که له کۆتایی ئهو دهورانهدا بهدهستیان هێنا، یهکخهت و هاوبهش نهبوون، بهڵکوو جۆرێک له تێکهڵاویی فکری و سیاسی هاتبووه ئاراوه، که ماوهی چهند مانگێکی پێویست بوو، تا ڕهوهندی باسهکان ڕۆشن ببنهوه و مهعلووم بن، ههر گرووپه چی دهوێت و چی دهکات. ئهنجامی ئهو كێشمهکێشانه به وازهێنانی کۆمهڵێك کادر و ههڵسووڕاوی مامناوهندی واته، لهخوار سهرکردایهتییهوه کۆتایی هات و دواتر بوونه دوو گرووپی زۆر جیاواز لهیهکتر له ڕووی سیاسییهوه. جیاوازییهکی تری ئهم جیابوونهوهیه لهگهڵ ئهوهی ساڵی ١٩٧١دا ئهوه بوو، که گرووپی یهکهم درێژهیان به ههڵسووڕانیان نهدا، بهڵکوو ههر وهکوو پێشتر ئاماژهم پێی دا، پاش چهند ساڵێک له ههڵسووڕانی فکری واته، خوێندنهوه، گفتوگۆ، نووسین و پهیوهندیکردن به کهسی تازهوه له ئاستێکی زۆر تهسکدا، بڵاوهیان لێ کرد.
له کاتێکدا جیابوونهوهی دووههم به ههر دوو گرووپهکهوه کهوتنه ههڵسووڕانی بهردهوام و یهکێکیان له ئهنجامی ههڵسووڕانیاندا و لهو باره سهخت و دژوارهدا که ڕژێمی بهعس سهپاندبووی لهناو چوو. ئهوی تریان مایهوه و ئاڵوگۆڕی زۆری بهسهردا هات و لهڕاستیدا بووه هێزیکی سهرهکیی چهپی کوردستان (کارگهران، ڕهوتی کۆمۆنیست، بڵێسه، کرێکارانی کۆمۆنیست و… هتد) و دواتر ههڵسووڕاوانی ڕۆڵی دیاریان له دامهزراندنی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی عێراقدا ههبوو.
ههر وهکوو ئاماژهم پێی دا، جیاوازییهکانی ئهو گرووپهی ئێمه تاوهکوو جیابوونهوهشمان له کۆمهڵه مهسهلهی عێراقیبوون یان کوردستانیبوونی کۆمهڵه نهبوو. سهرهتای ئهو جیاوازییانه لهڕاستیدا بۆ ساڵی ١٩٧٤ دهگهڕێتهوه، کاتێک که پهیوهندیی ڕژێمی بهعس و سهرکردایهتیی پارتی ڕۆژبهڕۆژ بهرهو ئاڵۆزبوون دهچوو و بهتهواوی مهعلووم بوو، که پارتی خۆی بۆ شهڕ ئاماده دهکات. سهرهتای مانگی مارتی ١٩٧٤ سهرکردایهتیی کۆمهڵه ڕاگهیاندنێکی ناوخۆیی بڵاو کردهوه، که باس لهوه دهکات، شهڕههڵگیرسانهوه مسۆگهره و ئهم جهنگه جهنگی عادیلانهی خهڵکی کوردستان دژ به ڕژێمی فاشیستی بهعسه، بهڵام به سهرکردایهتییهکی کۆنهپهرست. ئهرکی کۆمهڵه لهم جهنگهدا بریتییه له بهشداریکردن، بهڵام بۆ گۆڕینی سهرکردایهتییهکهی به سهرکردایهتییهکی مارکسیست، که ئامانجهکانی میللهتی کورد له دیاریکردنی چارهنووسیدا بهدهست بهێنێ. من یهکێک لهو ئهندامانهی کۆمهڵه بووم، کە به کۆمهڵێک ڕێنمایییهوه، پێم ڕاگهیهندرا، لهگهڵ قوتابییانی زانکۆی سلێمانی بچمه دهرهوه و لهگهڵ هاوڕێیانی تردا درێژه به کارهکانی خۆمان بدهین. شهوی ١٠ لهسهر ١١ی مارت به ڕێنمایی پارتی بهشێکی زۆری خهڵک شاری سلێمانی و شارهکانی تریان چۆڵ کرد. چهند تیـمێکی کۆمهڵه له سلێمانی کۆمهڵێک درووشمیان لهسهر دیواری چهند گهڕهکێکی شار بهبێ ناو نووسی. سهرهکیترین درووشمیان ئهوه بوو، که دهڵێت: “مارکسیزم ئاڵامانه، حهمرین سنوورمانه”.
ئهندامان و لایهنگرانی کۆمهڵهش لهگهڵ خهڵکدا ڕوویان کرده دهرهوه. ئهوهی لێرهدا جێی سهرنجه ئهوهیه، پاش ئهوهی له بۆردوومانی شاری قهڵادزێدا ٣ ئهندامی کۆمهڵه و قوتابییانی کۆلێژی ئادابی سلێمانی (محهمهد هیوا غهفوور، هاوڕێی نزیک و یهکهمین ڕێکخهرم له کۆمهڵهدا، حهمه ساڵح سامسام و بورهان عهبدوڵا شاسوار) لهگهڵ ٢٠٥ کەسی تردا گیانیان لهدهست دا، سهرکردایهتیی کۆمهڵه ئاگاداری کردینهوه، که له وهرگرتنی کار و ئهرکی مهترسیدار خۆمان بپارێزین و بهتایبهتی ههوڵ بدهین نهچینه ڕیزی پێشمهرگهوه.
له هاوینی ههمان ساڵدا ڕاگهیاندنێکی ترمان (لهوه دهچوو، له سهرکردایهتیی ههرێمی سلێمانییهوه بێت) دهربارهی ناوهڕۆکی بزووتنهوهکه و ههلوێستی کۆمهڵه بۆ هات، که تیایدا هاتبوو: ئهم جهنگه لە لایەن ههردوو لاوه ناڕهوایه، چونکه سهرکردایهتییهکهی کۆنهپهرسته و سهرتاپای بزووتنهوهکهی به سیاسهتی ئێران، ئیسرائیل و ئهمهریکاوه بهستۆتهوه و بهتهواوی ڕێگای بۆ خۆش کردوون، که دهست له کاروباری وهر بدهن و… هتد. پاش ماوهیهک ئهو بهیانه سهحب کرایهوه و پێمان ڕاگهیهندرا، که ههڵوێستی ڕهسمیی کۆمهڵه ههر ئهوهیه، که له ڕاگهیاندنی سهرهتای مارتی ١٩٧٤دا هاتووه. ئێمه تێگهییشتین، که جیاوازی، یان ناکۆکی له نێوان سهرکردایهتیی کۆمهڵه و ڕابهریی ههرێمی سلێمانیدا ههیه.
پاش نزیکهی یهک ساڵ، ئهم مهسهلهیه دهبێته، یهکێک له خاڵهکانی ناکۆکیی ئێمه لهگهڵ سهرکردایهتیی کۆمهڵه. له سهروبهندی ئاشبهتاڵدا دلێر تاهیر ئهندامی کۆمیتهی سلێمانی و برازای عومهر دهبابه که ئهو کات له دارایی له چۆمان فهرمانبهرێکی بهرز بوو، لهگهڵ مهفرزهیهکی کۆمهڵه که بریتی بوون له هاوڕێیان: دڵشاد عهبدوڵا، ئهنوهر شاکهلی شاعیر و چهند هاوڕێیهکی تر که بهداخهوه ناویانم نایهتهوه بیر، لهگهڵ کۆمهڵێک چهک و تهقهمهنی بۆ ناوچهی ماوهت هاتن و بڕیاری سهرکردایهتیی کۆمهڵهیان پێ ڕاگهیاندین، که بریتی بوو، له بهرگری.
ئێمه ئهو کاته کهوتینه خۆمان و چهند هاوڕێیهکی کۆمهڵه که ئهو کاته لهو ناوچهیه بووین، بههۆی ئهوهی ههندێک کاری کۆمهڵایهتیمان کردبوو، تا ڕادهیهک ناسراو بووین و متمانهی بهشێک له خهڵکی ناوچهکهمان بهدهست هێنابوو. سهرباری ئهوهی که دلێر وتهنی خزمهکانی خاڵه شههاب له دهوروبهری دێی بارێی گهورهن، ئهمهش زهمینهیهکی باشه بۆ دهستپێکردن. بهگوێرهی قسهکانی دلێر دهبووایه ئهندامانی سهرکردایهتیی کۆمهڵه له ڕێگای ئێرانهوه بۆ پێنجوێن بچن و لهوێشهوه بۆ ناوچهی ماوهت بێن. له چاوهڕوانیی گهییشتنی سهرکردایهتیدا ڕۆژێک لهناکاو سهڵاح حوسێن گهییشته لامان و وتی، دهبێ خۆتان تهسلیم بکهنهوه، سهرکردایهتی ههموویان ڕۆیشتوونهتەوه و چهند ڕۆژێکه له شارن! ئهم ههواڵه بۆ ئێمه شۆکێکی گهوره بوو، کە دواتر دەبێتە خاڵی دووههمی ناکۆکییهکانمان.
پاش گهڕانهوهمان به تووڕهیی و پهستی له سهرکردایهتیی کۆمهڵه، سهڵاح حوسێن، کهمال عهلی و من له شانهیهکی سهرهکیدا سازمان دراین، که بهشێک بوو له ڕێکخراوێکی سهربهخۆ، بۆ ئهو ئهندامانهی کۆمهڵه که چوونهته دهرهوه. ههر لهو کاتهدا ههواڵێک به نا فهرمی له ڕیزهکانی کۆمهڵهدا بڵاو بووهوه، که گوایه سهرکردایهتی وا بار و دۆخی کوردستانی دوای ئاشبهتاڵ و ئهو بۆشایییه سیاسییهی هاتۆته ئاراوه شی دهکاتهوه، گوایه: ئهگهری بوونی کۆمهڵه به ئاڵتهرناتیڤی پارتی له کوردستاندا زۆره و ڕهنگه ڕژێمی بهعس مفاوهزاتمان لهگهڵدا بکات! شانبهشانی ئهمهش باسی مهسهلهی نهتهوایهتی له سهرهوهی ڕێکخستنهوه بۆ ناو ڕیزهکانی کۆمهڵه دابهزی و قسهیان له ڕازیبوون به جۆرێک له خودموختاریی فراوان دهکرد.
ئهم بابهته بار و دۆخهکهی تهقاندهوه و کار وای لێ هات، که کۆبوونهوهی ههفتانهمان مشتومڕ بوو لهسهر ئهم ههڵوێستهی سهرکردایهتی و له ماوهیهکی زۆر کهمدا درێژهی کێشا بۆ باسکردنی ئهو دوو خاڵهی تریش که له سهرهوه ئاماژهم پێی دابوو.
کار بهوه گهییشت، له شانهکهی خۆماندا که هاوڕێ حهمه سهعیدی فهقێ عهلیی شاور لێپرسراوی بوو، تهنات کۆکردنهوهی ئابوونهش دهبووه جێگای مشتومڕ و سنووری ڕێکخستن بههای نهما و له ههموو لایهکهوه دهست به قسهکردن لهگهڵ ئهو هاوڕێیانهی که لهو مهسهلانهدا به خاوهن بۆچوون دهناسران، کرا. لهو ڕۆژانهدا بوو، به سهڵاح حوسێن و منیان ڕاگهیاند، که له ناوچهی سلێمانییهوه کهسێک بۆ لێکۆڵێنهوه له بار و دۆخێک که ههردووکتان له شانهکهی خۆتاندا پێکتان هێناوه، دێت بۆ لاتان. پاشان هاوڕێ محهمهد فهتحوڵا قوتابیی ئهندازیاری له زانکۆی سلێمانی و ئهندامی ناوچه هات و دانیشتنهکهمان یهک شهوی تهواوی خایاند.
سهرلهبهیانی زوو له کۆتایی دانیشتنهکهدا ڕایگهیاند، که ئهویش بهتهواوی لهگهڵ بۆچوونهکانی ئێمهدایه و دێته پاڵ ئێمه. به ههر حاڵ ئهم مهسهلانه لە لایەن سهرکردایهتیی “کۆمهڵه”وه نهک ههر وهڵام نهدرانهوه، بهڵکوو ڕۆژبهڕۆژ جیاوازییهکان قووڵتر دهبوونهوه، تا کار بهوه گهییشت، دلێر تاهیر، سهڵاح حوسێن، محهمهد فهتحوڵا بڕیاری دهستلهکارکێشانهوهیان دا و منیش وتم، ئهگه ڕێگام پێ بدرێت، بۆچوونهکانی خۆم ئازادانه لهناو ڕێکخستندا باس بکهم، ئهوا دهمێنمهوه. له ڕێگای ڕێکخهرهکهمهوه ئهم داخوازییهم بهرز کردهوه. وهڵامی ئاسۆی شێخ نووری که ئهو کات ئهندامی کۆمیتهی ئهستیرهی سوور واته، سهرکردایهتی و لێپرسراوی سلێمانی بوو، ئهوه بوو، که جهبار مستهفا دهیهوێت له ڕیزهکانی ڕێکخستندا ئاشووب بنێتهوه.
ئیتر زانیم، که جگه له دهستکێشانهوه چارێکی ترم نییه. ههتا ئێرهش مهسهلهی عێراقی و کوردستانی لەئارادا نهبوو. مهسهله سهرهکییهکان ئهوانه بوون، که باسم کردن. ئهمه جگه لهوهی که لەدرێژهی مشتومڕهکاندا مهسهلهی سهیرکردنی خودی کۆمهڵه بۆ مارکسیزم_ لێنینزم و بیروباوهڕی ماو درایه بهر باس و ئێمه بهوه گهییشتین، که بیروباوهڕی ماو بهشێکه له مارکسیزم_ لێنینزم و له درێژهی ئهواندایه، بهڵام لهناو کۆمهڵهدا بووه به ههموو شتێک و بووه به ئهڵتهرناتیڤی ئهوان. ئێمه تا ئێستا نه مارکسیزم دیراسه دهکهین، نه لێنینزم، ههرچییهکمان ههیه، ههر ماویزمه. ئهمه کارێكی نادرووسته و دهبێ بۆ مارکسیزم بگهڕێینهوه، چونکه ئهوه سهرچاوهی خودی ماویزمیشه.
دلێر تاهیر که ئهو کات لهباری تیۆرییهوه کهسێکی زۆر بهتوانا بوو، کۆرسێکی دیراسهکردنی ئاماده کرد، له هیگڵ و فۆیهرباخهوه دهستپێ دهکات. مهبهستم، له فهلسهفهوه تا دهگات به ئابووری و سیاسهت، بهڵام وابزانم سهرمایهی تێدا نهبوو، لهبهر ئهوهی گوایه، زۆر قورسه. بهههر حاڵ ههرگیز ئهو کۆرسهمان بۆ تهواو نهکرا، بهڵام خاڵی پۆزهتیڤی ئهوهبوو، که سهرنجی بهلای سهرچاوه سهرهکییهکانی کلاسیکی مارکسیزمدا ڕاکێشاین و کهم تا زۆر ههر یهکهمان له شوێنی خۆیهوه دهستمان دایه دیراسهکردنیان.
ههر لهو ماوهیهدا و لهناو خۆماندا مهسهلهی کوردستانی و عێراقیبوون به جۆرێکی تر هاتنه پێشهوه و گهییشتینه ئهوهی که سهرکردایهتیی کۆمهڵه به جۆرێک ئهم پرسه دێنێته ئاراوه، که ههر له سهرهتاوه وهڵامهکهی به قازانجی لایهکدا بشکێتهوه، که خۆیان مهبهستیانه. ئهوان پرسیارهکه وا دهکهن: ئایا میللهتی کورد، که مافی دیاریکردنی چارهنووس به مافی جیابوونهوهشهوه مافێکی ڕهوای خۆیهتی، مافی ئهوهی ههیه، که ڕێکخراو یان حیزبی مارکسیستی خۆی ههبێت، یان نا؟ لهبهرامبهر ئهم پرسیارهدا ئێمه وتمان: ئهمه وانییه، پرسیاری سهرهکی ئهوهیه: ئێستا، که عێراق له ڕووی ئابوورییهوه وڵاتێکی نیمچه دهربهگیی نیمچه داگیرکراوه و کوردستانیش له ڕووی ئابووری و سیاسی و یاسایییهوه بهشێکه لێی.
مهسهله بنهڕهتییهکانی شۆڕش له ڕوانگهی مارکسیستهکانهوه بریتین له: ڕووخاندنی دهسهڵاتی بهعس و دامهزراندنی ڕژێمێکی دیموکراسی نوێ و چارهسهرکردنی تهواوهتیی مهسهلهی زهوی و چارهسهرکردنی مهسهلهی نهتهوایهتیی کوردستان به دیاریکردنی مافی چارهنووسیشهوه، ئایا جێبهجێکردنی ئهم ئهرکانه حیزبێکی مارکسیستی کوردستانی دهخوازێ، یان حیزبێکی عێراقی؟ ئهمه جگه لهوهی که یهکپارچهیی چینی کرێکار له چوارچێوهی یهک یهکهی ئابووریی سیاسیی قانوونیدا مهسهلهیهکی پایهیی مارکسیزمه و قابیلی گۆڕین نییه. ههر زۆر زوو لهسهر ئهم بابهته ساخ بووینهوه. لهولاشهوه سهرکردایهتیی کۆمهڵه ڕاگهیاندنێکی ناوخۆیی بڵاو کردهوه، که باس له دهستلهکارکێشانهوهی ١٣ ئهندام دهکات و دهڵێت، ئهمانه بهشێکیان ههلپهرستی ڕاستڕهون (ئیبراهیم خهلیل و ئهوان) و بهشێکی تریان ههلپهرستی چهپڕهون (که مهبهستی ئێمه بوو).
وه زۆر بهخێرایی لە لایەن سهرکردایهتیی کۆمهڵهوە به عێراقییهکان ناسراین و ههڵسووڕاوان و لایهنگرانمان یهکبهیهک له لایهن لێپرسراوانی کۆمهڵهوه بۆ ڕیزهکانی کۆمهڵه دهستنیشان دهکران. ههر بۆ نموونه، خۆم له زانکۆ زیاتر له کهسێک و دووان، که بهڕێکهوت و بهبێ ناسینی لهوهوپێش هاتوونهته لام و بهبێ پێشهکی وتوویانه: کاک جهبار! من کوردستانیم له عێراقی پێ باشتره. ئهم کاره ناڕهوایه بهرامبهرمان، ئهگهرچی لهو کاتهدا له ڕووی ئهمنییهوه زۆر مهترسیدار بوو، بهڵام لە لایهکی ترهوه زۆر خزمهتی به ناساندنمان کرد و ڕێگای بۆ گفتوگۆ و پێکهێنانی پهیوهندیی سیاسی و فکریی لهگهڵ چهندین کهسدا خۆش کرد، که دواتر بوونه هاوڕێ و ههڵسووڕاوی گرووپهکهمان.
سالار ڕەشید: ئهو ساڵانهی تۆ لهنێو کۆمهڵهدا بووی، قسه و باسهکانی نێو کۆمهڵه چی بوون و ناکۆکییهکان لهدهوری چی تهوهرهیان بهستبوو؟ ئهوهندهی تۆ ئاگادار بیت، ئایا تێڕوانینێکی لهو جۆره ههبوو، که کۆمهڵەش وهکوو حیزبی شیوعیی عێراقی لهگهڵ حیزبی بهعسدا بهشداری بهرهی نیشتمانی بێت؟
جهبار مستهفا:
سهرهتای پهیوهندیی ههر کهسێک به کۆمهڵهوه، له ئهڵقه ڕۆشنبیرییهکانهوه دەستی پێ دهکرد. دیاره ئهو کهسهی، که تازه پهیوهندی پێوه دهکرا، بهم ناوه ئاشنا نهبوو و نهیدهزانی، که ئهمه ئهڵقهیهکی ڕۆشنبیرییه. ئهم ناوه تهنها ئهندامانی کۆمهڵه یان ئهوانهی که زۆر له ڕێکخستن نزیک بوون، دهیانزانی. ئهندامان و ههڵسووڕاوان سهرهتا پهیوهندییان به کهسانێکهوه دهکرد، که مارکسیزمیان قبووڵ بێت، یان لانیکهم بۆ بڕواهێنان پێی ئاماده بن، بهڵام ههندێک ناڕۆشنییان لهسهری ههبێت. دهبووایه بهتهواوی لای کۆمهڵه ناسراو بووایه و هیچ جۆره پهیوهندییهکی به پاراستن و ڕژێمی بهعس یان هیج ڕێکخراوێکی سیاسیی دیکەوە نهبووایه.
سهرهتای کار لهگهڵیدا بهوه دەستی پێ دهکرد، که مارکسیزم پێویسته به کۆمهڵ دیراسه بکرێت و ههر زۆر زوو لێپرسراوی ئهڵقهکه لیستێک له کتێبی دههێنا و پێشنیاری دهکرد، که بهیهکهوه بخوێندرێنهوه. ههموو ئهڵقهیهک بهزۆری له ٣ کهس پێک هاتبوو. لیستی کتێبهکان که ههمووی عهرهبی بوون، له “المادیة االدیالکتیکیة” و “المادیة التاریخیة”یهکهی “یاخود دۆبۆستنیک”هوه دەستی پێ دهکرد، تا کتێبهکهی “ل. سیگال” لهسهر قۆناغهکانی گهشهکردنی کۆمهڵ و نامیلکهکانی ماو لهسهر شیکردنهوهی چینایهتیی کۆمهڵگای چین و کتێبهکهی جهلال تاڵهبانی “کردستان والحرکة القومیة الکردیة” به تایبهتی دوابهشی که باس له پێویستیی پێکهێنانی حیزبی پێشڕهو دهکات و تا به کتێبێکی مونیر شهفیق که باس له حیزبی مارکسیست_ لێنینستی پێشڕهو دهکات، دهگهییشت.
ههر کهسێک ئهم کۆرسهی تهواو بکردایه، لێپرسراوی ئهڵقهکه، که ئهندامی کۆمهڵه بوو، گوزارشی لهسهر دهدا. ئهگهر چالاک بووایه لهباری خوێندنهوه و پهیوهندیکردن به کهسی تازهوه و… هتد.، له کۆبوونهوهیهکدا که زۆر جار به کهسێکی تازه دهناسێنرا، پێیان ڕادهگهیاند، که تۆ له ئێستاوه ئهندامی “کۆمهڵهی مارکسی_ لێنینیی گۆشکراو به بیروباوهڕی ماوتسیتۆنگی کوردستان”یت. دهستووری کۆمهڵهی بۆ دهخوێندرایهوه، ئهگهر ڕازی بووایه، ئەوا بڕی ئابوونهی مانگانهی بۆ دیاری دهکرا و دهچووه شانهی ئهندامانهوه. ئینجا ئهو بهگوێرهی چالاکیی خۆی، دهبووه لێپرسراوی ئهڵقهیهک، یان چهند ئهڵقهیهکی ڕۆشنبیری، یان لانیکهم چهند کهسێک، که ئامادهی دهکردن بۆ ئهوهی له ئهڵقهدا ڕێکیان بخات.
له شانهکانی ڕێکخستندا بهرنامهیهکی دیراسهی فراوانتر و موشەخهستر بهڕێوه دهچوو. کتێبهکانی ستالین، ماوتسیتۆنگ، مونیر شهفیق دهخوێندرانهوه. دیاره ههر وهکوو وتم، ههمووی به زمانی عهرهبی بوون. جگه لهمانه، گۆڤاری ناوخۆیی کۆمهڵه (ئاڵای سوور) دهخوێنرایهوه و قسه و باسی لهسهر دهکرا. ئهوهندهی من ئاگادار بم، له ماوهی ٣ ساڵدا دوو ژمارهی لێ دهرچوو. بابهتهکانی سیاسیی کۆمهڵایهتی بوون. له یهکێک له ژمارهکانیدا شیکردنهوهیهکی چینایهتی بۆ شاری ڕانییه کرابوو، به ههمان شێوهی ماو، که کۆمهڵگای چین شی دهکاتهوه، سهرنجی ههموومانی زۆر ڕاکێشا.
له وهڵامی پرسیاری پێشوودا ئاماژهم بهو ناکۆکییانه دا، که دوای ئاشبهتاڵ هاتنه کایهوه و بووه مایهی جیابوونهوهی دهستهیهک له هاوینی ساڵی ١٩٧٥. جگه لهمه و ئهوهندهی من بزانم، تا ساڵی ١٩٧٥ ناکۆکییهکی ئهوتۆ لهناو کۆمهڵهدا نهبووه، بهڵام لهسهر کاری ڕۆژانه که زیاتر بریتی بوون، له ڕاکێشانی کهسانی تازه بۆ ناو ئهڵقه ڕۆشنبیرییهکان، یاخود لهسهر مهسهلهی کارکردن لهناو یهکێتیی قوتابییانی کوردستان، که بۆ ههڵسووڕانی ئهندامانی کۆمهڵه مهیدانێکی سهرهکی بوو، ههندێک جار جیاوازی دههاته ئاراوه. ئهم جیاوازییانه نه دهگهییشتنه ڕادهی ناکۆکی و ئهگهر تا ڕادهیهک بهردهوام بووایه، بۆچوون و بڕیاری سهرهوه دهیبڕاندهوه.
سهبارهت به دوابهشی پرسیارهکه ههر وهکوو له پرسیاری پێشوودا باسم کرد، تا ساڵی ١٩٧٥ واته، ساڵی ئاشبهتاڵ، باسێکی لهو جۆره لهناو کۆمهڵهدا نهبوو. بهڵام دوای ئاشبهتاڵ باسێکی لهو جۆره هاته ئاراوه، ئهو باسهش بهشداریکردنی کۆمهڵه له “بهرهی نیشتمانی…” بهعسدا نه بوو، بهڵکوو باسکردن بوو، له ڕازیبوون به ئۆتۆنۆمییهکی فراوانتر لهوهی بهعس که له ساڵی ١٩٧٤دا ڕایگهیاند. ئهم بابهتهش، وهکوو وتم، لهو بۆچوونهی سهرکردایهتیی کۆمهڵهوه هاتبوو، که گوایه، دوای ئاشبهتاڵ بۆشایییهکی سیاسی له کوردستاندا هاتۆته کایهوه، ئهگهری پهیوهندیکردنی ڕژێمی بهعس به کۆمهڵهوه له ئارادایه. ئهم بۆچوونه ئهگهرچی بهفهرمی لهناو ڕیزهکانی کۆمهڵهدا باس نهکرا، بهڵام پێدهچێت، لهناو سهرکردایهتیی کۆمهڵهدا ههبووبێت، چونکه دوای چهند ساڵێک واته، ١٩٧٨ له بهندیخانهی ئهبوغرێب یهکێک له ئهندامانی سهرکردایهتیی کۆنی کۆمهڵه که لهگهڵ ٧ کهسهکهی له دووههم شاڵاوی گرتندا بۆ ئێران ڕۆێشتن و گیران و ڕادهستی ڕژێمی بهعس کرانهوه، بهسهرهاتهکهی بۆ گێڕامهوه و وتی: ڕژێمی ئێران له سنووری پێنجوێنهوه ڕهوانهی عێراقی کردینهوه. تهنها ٢ پۆلیسیان لهگهڵدا ناردین و له کاتێکدا ئێمه ٧ کهس بووین. ئهو دوو پۆلیسهش زۆر بهخاوی و بهبێ خهم لهگهڵماندا دهڕۆیشتن.
ههندێکمان وتمان، با ئهم دوو پۆلیسه بگرین، چهکیان بکهین و خۆمان دهرباز بکهین، فهرەیدوون عەبدلقادر زۆر سهرسهختانه دژمان وهستایهوه و کارێكی وای کرد، پۆلیسهکان ههستیان به شتێک کرد. ئینجا کهوتنه خۆیان و ههندێک لێمان دوور کهوتنهوه، تا گهییشتینه سنووری عێراق. که لێم پرسی، باشه فهرەیدوون بۆ وای کرد؟ له وهڵامدا وتی: ئهو بڕوای وابوو، که ڕژێم وهک سهرکردایهتیی سیاسی نهک ههر هیچمان لێ ناکات، بهڵکوو مفاوهزاتیشمان لهگهڵدا دهکات.
سالار ڕەشید: تۆ له ناوهڕاستی ساڵی ١٩٧٧ و بههۆی ئیعترافاتی ئیبراهیم حهسهن، یهکێک له ڕابهرانی “ڕێکخراوی ڕهنجدهرانی کوردستان”هوه دهسگیر و زیندانی کرایت و نزیکهی دوو ساڵ له زیندانی ئهبوغرێب مایتهوه. شێوهی کاری سیاسیی ئێوه لهنێو زینداندا چۆن بوو؟ ناکۆکی و ململانێکان چۆن ڕیزی بهستبوو؟ پهیوهندیت لهگهڵ ئهو هاوڕێیانهی دهرهوهی زیندان، که دوای وازهێنانت له کۆمهڵه پێکهوه له ئهڵقهیهکدا یهکتان گرتبوو، چۆن بوو؟
جهبار مستهفا:
ژیان بهسهربردن له بهندیخانهدا به شێوهیهکی گشتی زۆر له ژیانی ئاسایی ناو کۆمهڵگا جیاوازه. یهکێک له جیاوازییه ههره سهرهکییهکانی ههموو بهندیخانهیهک له زۆربهی شوێنهکانی جیهان ئهوهیه، که تۆ ناچاریت، ئهو ماوهیهی که بۆت دیاری کراوه، لهگهڵ کهسانێکدا بهسهر بهریت، که لهوهوپێش نهتناسیون، نهتدیون، نازانی چۆنن، یان بەبێ پرس و ئیرادهی خۆت و ئهوانیش دهبیته هاوشوێن و هاودهم و هاو زۆر شتیان. ئهم تایبهتمهندییانه له زیندانهکانی ڕژێمی بهعسدا زۆرتر دهبن، بهتایبهتی سهبارهت به بهندکراوی سیاسی. چونکه لهو سهردهمهدا کار و ئهرکی سهرهکیی دهزگا ئهمنییهکانی بهعس و لهسهروو ههمووشیانهوه بهندیخانهکان، له یهک ئهرکی سهرهکیدا چڕ دهبووهوه، ئهویش، تێکشکاندن و هاڕینی گیانی ڕێزلهخۆگرتن و بهرگریکردن لهو پرانسیپ و بههایانهی که بهندکراوێكی سیاسی بڕوای پێیانه و پهشیمانکردنهوهی لهو مهسهلهیهی که لهسهری گیراوه و ئهشکهنجه و حوکمیش دراوه. وه ئهوهی که ههڵهیهکی گهورهی بهرامبهر به “ڕژێمی نیشتمانی” کردووه، دهبێ ههتا زووه لهو ههڵهیه به پراکتیک پهشیمان بێتهوه.
پهشیمانبوونهوه، خۆ به ئاژاوهگێڕ و موخەڕیب سهیرکردن، چاوهڕوانی زهلیلانهی “مهرحهمهتێکی”ڕژێم به بۆنهی جهژنهکانی ڕهمهزان و قوربان یان به بۆنهی ساڵیادی لهدایکبوونی سهرۆکی فهرماندهوه، ئامانجی سهرهکیی سیاسهتێکی داڕێژراوی ڕژێمی بهعس بوو، که دهبووایه دهزگاکانی سهرکوت له بهندیخانهکاندا بهرامبهر به ههموو زیندانییهکی سیاسی بهبێ جیاوازی جێبهجێی بکهن. ئهم پرۆسهیه له یهکهم ڕۆژی گرتنهوه دەستی پێ دهکرد، بهڵام له ماوهی لێکۆڵینهوه و تەحقیقدا ئامانجی ڕاستهوخۆ بهدهستهێنانی زۆرترین و وردترین زانیاری لهسهر ههڵسووڕان و پهیوهندییه سیاسییهکانی گیراوهکه بوو. ئێمه که ئهم پرۆسهیهمان تێپهڕاند، وامانزانی له بهندیخانهی ئهبوغرێب پشوویهک، ههناسهیهک دهدهین، بهڵام که گهییشتینه ئهوێ، ههر زۆر زوو تێگهییشتین، که بار و دۆخی ئهبوغرێب بواری ههناسه و پشوودانی نییه.
یان دهبێ بهگوێرهی بار و دۆخی ئهو بهندیخانهیه که له زیندانیی سیاسی و نا سیاسی لێوانلێو بوو، درێژه به ههڵسووڕانی خۆمان بدهین، یان سهرتاپای ژیانمان دهبێته شتێکی پووچ و بهتاڵ. یهکهم خاڵ که سهرنجمانی ڕاکێشا، قهرهباڵغی بهشهکانی ئهبوغرێب بوو. ههموو بهشهکانی حوکمه قورسهکان (أحکام ثقیلة) واتە، له ٥ ساڵ زیاتر، له زیندانی جمهی دههات. که بهسهر بهشهکاندا دابهشیان کردین، مامۆستا ئازادی مهلا محهمهد و من بهر قاف ٦ کهوتین. زیاتر له ٣ ههفته، بهڕۆژ، لهدوای هاتنهوهمان له کارگهی فهرشچنین به نۆره لهسهر جێگای دوو هاوڕێی تر (ڕهفیق و جهبار)، که پێش ئێمه گهییشتبوونه ئهوێ، دائهنیشتین و ئێوارانیش جێگاکانمان دهبرده حهوشهی قافهکهوه. دوای ئهو ٣ ههفتهیه ههردووکمان سهرو ٢ مهتر ئهرز و یهک قهرهوێڵهمان له ڕێڕهوی نهۆمی سهرهوهدا دهستکهوت. دوای چهند ڕۆژێک هاوڕێ تههای حهمه ڕهش هاته لامان و ههرسێکمان تا ماوهی چهند ههفتهیهکی تر لهو شوێنه ماینهوه.
گهورهترین کێشه لهو چهند ههفتهیهدا که بۆمان هاته پێشهوه، دزینی شتهکانمان بوو. ڕۆژێک له کارگه ئههاتینهوه سهرهغازهکهمان دزرابوو. ڕۆژێکی تر مهنجهڵێکمان دیار نهبوو. کاتێکی تر جانتاکانمان شکێنرابوون…هتد. ئهم بار و دۆخه بهردهوام بوو، تا محهمهد ڕهحیم ههڵهبجهیی که دواتر لهناو یهکێتیدا به ئاسۆ ناسرا و ئێستا لهگهڵ بزووتنهوهی “گۆڕان”دایه، هاته لامان. محهمهد لهژێر ئهشکهنجهدا و له ئهنجامی ههڵواسیندا ههر دوودهستی لهکار کهوتبوون. زۆر بهسهختی خواردنی بۆ دهخورا. نهیدهتوانی ڕیشی بتاشێت و خۆی بشوات. به ههر حاڵ هاتنی ئهو له دزیی ڕزگاری کردین. چونکه ئهو نهیدهتوانی بۆ کارگه بێت و بهڕۆژ بهدیار جێگاکانمانهوه دادهنیشت.
له ئهبوغرێب سزای ههر جۆره پهیوهندییهکی سیاسی، ڕێکخراوهیی، به دهرهوهی زیندان، چهند ساده و سهرهتایی بووایه، لهسێدارهدان بوو. ههر جۆره پهیوهندییهکی ڕێکخراوهیی، سیاسی لهناو خودی بهندیخانهدا به پهتی سێدارهی دهگهیاندیت.
ئاسایشی بهندیخانه که ئهو کاته نهقیب مهدحهت کۆیی لێپرسراوی بوو، تۆڕێکی زۆر فراوانی له هاوکارانی خۆی بڵاو کردبووهوه و بهزۆری له حوکمدراوه نا سیاسییهکان (دز، پیاوکوژ، تاوانی سێکسیی جۆراجۆر…) بوون. زۆر دڵسۆزانه و زۆر جار لهسهر هیچ گوزارشیان لهسهر دهنووسیت. دهسهڵاتی بهعس بهوهش نهوهستابوو، که زیندانییه سیاسییهکانی تێکهڵاوی زیندانییهکانی تر کردبوو، ماوهماوه به بیانووی جۆراوجۆرهوه بانگیان دهکردین و لێکۆڵینهوهیان لهگهڵدا دهکردین. گوایه لهگهڵ کهسی تردا قسه و باسی سیاسیمان کردووه، یان پهیوهندیمان بهدهرهوه ههیه، یاخود کتێبی قهدهغهکراو دهخوێنینهوه… بهڵام پێش ئهوهی پێمان بڵێن، لهسهرچی بانگ کراوین، دهیانپرسی تۆ لهسهر چی گیراوی؟ له وهڵامدا دهبووایه بڵێیت، کهمن ئاژاوهگێڕ (مخرب) بووم. ئهوسا دهیان گوت: دهی باشه! مادام پهشیمانی لهو کارهی کردووته، بهڵێنی نووسراومان بدهرێ، که هاوکاری ئاسایش بکهیت و گوزارش له ههر کهس بدهیت، که دژی حیزبی سهرکرده و شۆڕش ههڵسوکهوت بکات. ئهگهر ههر له سهرهتاوه بتوتایه، من سیاسیم، یان به بهندی یاسایی ٢٠٤ یاخود لهسهر (قضایا ألشمال) گیراوم، ئهوه یهک ژهمی باش ئهشکهنجهت دهخوارد و ئیتر وهک کهسێکی حاقد و قین لهدڵ بهرامبهر به “حیزب و شۆڕش” دهچوویته ڕیکۆردیانهوه.
بۆ وهڵامدانهوهی پرسیارهکهت، ئهم پێشهکییهم بهپێویست زانی، چونکه یهکهم مهسهله که زیندانی سیاسی لهو ساڵانهدا ڕووبهڕووی دهبووهوه، مهسهلهی ههڵوێستگیری بهرامبهر به سیاسهتی ئاساییشی بهندیخانه بوو. زیندانه سیاسییهکان، به کورد، عهرەب، تورکمان و ئاشووری و… هتد.، بهگوێرهی ههڵوێستیان لهم مهسهلهیه دهبوونه دوو بهشهوه، بهشی یهکهمیان دهیانگوت: پێویست ناکات، ڕووبهڕووی ئاساییش ببینهوه و با زۆر تێکهڵاوی یهکتر نهبین. تێکهڵاوی ئهو سیاسییانه نهبین، که لهوهوپێش نهمانناسیون. سیخوڕهکان بدوێنین و کهمهکهمه پهیوهندیشمان لهگهڵیاندا ههبێت. پێویست ناکات، ئێمه کارێک بکهین، که ئاساییش لێمان تووڕه بێت. ئاخر ئێمه لهبهردهستیانداین.
با خۆمان بۆ دهرهوه ئاماده بکهین… بهکورتییهکهی، ئهم بهشه دهستیان به کڵاوی خۆیانهوه گرتبوو، با نهیبات. ههرچی بهشی دووههمه، ئهم ههڵوێستهی ڕهت دهکردهوه بهوهی، که ئێمه تازه حوکم دراوین، واته، لای ڕژێم ئاشکرا بووین. ماوهتهوه ئهوهی، که ڕێز له خۆمان و له مهسهلهیهک بگرین، که لهسهری زیندانی کراوین.
ملکهچکردن بۆ سیاسهتهکانی ڕژێم، جگه لهوهی کاری وا، بێ ئهندازه سووکایهتی بهخۆکردنه و له ئاستێکیشدا ناوهستێت. له کارێکدا ملکهچیان بوویتایه، دوو شتی تریان لێ داوا دهکردیت. ئهم بهشه ههر له سهرهتاوه تێکهڵاوی سیخووڕهکانی ئاساییش نه دهبوون، سهرباری ئهوهی بهزۆر شێوهی جیاواز ئهوان ههوڵیان دهدا، که پهیوهندییان لهگهڵدا پێک بهێنن. ههر له یهکهم جارهوه که بۆ ئاساییش بانگ دهکران، به هیچ جۆرێک ملیان بهوه نهدهدا، که ئاژاوهگێڕ بن، خۆیان به سیاسی دهزانی و دهیانگوت، ئێمه به ماددهی ٢٠٤ (ئاسایشی دهوڵهت) زیندانی کراوین. ئێمه ئاژاوهگێڕ نین، ئێمه کاری سیاسیمان کردووه و لهسهر ئهوهش حوکم دراوین. لهسهر ئهم ههڵوێسته تووشی ئهشکهنجهدان دهبوون، بهڵام بهم ههڵوێستهیان مشتێکی توندیان بهناو دهمی ئهو دڕندانهدا دهکێشا.
مهیدانێکی تری ههڵسووڕانی ئێمه، تێکهڵاوبوون به زیندانییه سیاسییهکانی تر و ئاڵوگۆڕی بیروڕای سیاسی سهبارهت به مهسهله سیاسییهکانی ڕۆژ و مهسهله فکری و ئایدیۆلۆجییهکان، مارکسیزم، مهسهلهی نهتهوایهتیی کورد و عهرهب، مهسهلهی فهلهستین، ناکۆکییهکانی بزووتنهوهی کۆمۆنیستی، ماویزم، کۆمۆنیزمی ئهلبانی، خهباتی چهکداری له کوردستاندا بوو. لهو ڕۆژانهدا گردبوونەوەی نیشتمانی عێراقی (التجمع الوطني العراقي) ههبوو، که ڕێکخراوێکی بهرهیی بوو و زۆربهی حیزبه ئۆپۆزیسیۆنهکانی عێراقی لهخۆ گرتبوو. یهکێتیی نیشتمانی کوردستانیش ههر له سهرهتای پێکهاتنییهوه بووه ئهندامی. ههواڵی تازهی ئهم ڕێکخراوه، بهرنامه، درووشم و ئامانجه سیاسییهکانی (که ئێمه زیاتر ئاگاداریان بووین، چونکه تازه بووین له ئهبوغرێب)، مهسهلهیهکی تر بوو، که ماوهیهک سهرقاڵی قسه و باس بووین لهسهری و له ئهنجامدا کۆمهڵێکمان گهییشتینه ئهو ئهنجامهی، که ئهم بهرهیه، بهرهی حیزبه بۆرژوازیییهکانی عێراقه و مافی بهسهر چینی کرێکارهوه نییه.
پرۆسهی تێکهڵاوبوونمان به زیندانییهکانی ترهوه (جگه له ئهندامانی کۆمهڵه) ههتا دههات فراوانتر دهبوو. ئێمه که گیراین، تهنها من و هاوڕێ زهینهدین نهجمهدین، بەڕهسمی ئهندامی چالاکی گرووپهکهی خۆمان بووین. بهڵام پێش ئهوهی بگیرێین، لهگهڵ مامۆستا ئازادی مهلا محهمهددا له ڕووی فکری و سیاسییهوه زۆر نزیک بووین، که بهڕێکهوت ڕۆژێک پێش گرتنهکهی نامهی دهستلهکاركێشانهوهی به کۆمهڵه دابوو. ههروهها لهگهڵ لهتیفی شێخ عومهریش، که ئهندامێکی چالاکی یهکێتیی خوێندکاران بوو.
جگه لهمه، ههر له کاتی لێکۆڵینهوه له ئیستیخباراتی فرقهی ٧ له سلێمانی نزیکایهتی و هاوفکریییهکی تهواو لهنێوان تههای حهمه ڕهش و مندا درووست بوو. ههروهها له ههیئهی کهرکووک له گهڵ ستار محهمهد کەریم (فوئاد سادق)، عوسمان محهمهد کەریم، ئیسماعیل عەبدلقادر. جگه لهم هاوڕێیانه، عهلی موراد که له زانکۆی سلێمانی کرێكاری بیناسازی بوو و پێش ئێمه لهگهڵ ئاسۆی شێخ نووریدا گیرابوو، هاوڕێیهکی تری گرووپهکهی ئێمه بوو و یهکێک بوو لهوانهی که له سهرهتای وازهێنانمانهوه لهگهڵماندا بوو. ئهمه جگه له بهختیار مستهفا، که ماوهیهکی کهم پاش گرتنی ئێمه ئازاد کرا و فرسهتی یهکتربینینمان له ئهبوغرێب نهبوو.
تێکهڵاوبوونمان لهگهڵ کۆمهڵێک ههڵسووڕاوی قیادهی مەرکەزی که له ساڵی ١٩٧٤وه گیرابوون، تا دههات قووڵتر دهبووهوه. ئهمانه ههموویان پێشتر بڕیاری له سێدارهدانیان بۆ دهرچووبوو، بهڵام دواتر کرابوو به بڕیاری ئهبهدی. ئهم کۆمهڵه هاوڕێیه به سهرسهخترین زیندانیی سیاسی ئهو ساڵانه له عێراقدا ناسرابوون. ئهمانه لهڕووی فکری و سیاسییهوه بهتوانا بوون. لهبهرامبهر سیخوڕ و ئاساییشدا بوێر و چاونهترس بوون.
له ڕاستیدا ئاساییش له بهرامبهریان دۆش دامابوو و نهیدهزانی چییان لێ بکات. جۆری ئهشکهنجه و ئازاردان نهمابوو، لهگهڵیاندا تاقی نهکاتهوه. سیخوڕی چهقۆكێش نهمابوو، بۆ ترساندنیان که نهینێرێته گیانیان. ڕۆژانه یهک دووانێکیان بۆ ئاساییش بانگ دهکران و به جۆرهها شێوه ئازار دهدران. بهڵام ئهمان چاونهترسانه بهرگرییان له خۆیان دهکرد. بهکورتی، ههر ئهم ههڵوێستهیان وای لێ کردبوون، که زیندانه ئاسایییهکانی ئهبوغرێب ڕێزی زۆریان لێ بگرن و سیخوڕهکانی ئاساییش سڵیان لێ بکهنهوه،
ئهم هاوڕێیانه ههر که بیستیان ئێمه خهڵکانێکی مارکسیستیین، زوو به پیرمانهوه هاتن و ههر زۆر زوو ههر دوو لا بووینه جێ متمانهی یهکتر و قسه و باسی سیاسی لهسهر مارکسیزم، ڕیڤیژینیزمی سۆڤێت، تێزی سێ جیهان، کۆمۆنیزمی ئهلبانی، بابهتهکانی بڵاوکراوهی “وحدة القاعدة” (که تا کاتی گرتنمان ١٢ ژمارهی لێ بڵاو کرابووهوه و من خوێندبوومنهوه)، ههڵسهنگاندنی ڕێکخراوی قیادهی مەرکەزی و کۆمهڵهی مارکسی_ لێنینی/ ماوتسیتۆنگ کوردستان لهنێوانماندا دەستی پێ کرد.
پاش ماوهیهک له قسه و باس و لێکۆڵینهوه لهسهر ئهم بابهتانه گهییشتینه ئهوهی، که له ئێستادا حیزبی سهرتاسهریی چینی کرێکار له عێراقدا بوونی نییه و ئهرکی لهمهودوامان بریتییه له خهباتکردن بۆ بهدیهێنانی ئهو حیزبه. بڕیارمان دا، وهک یهک گرووپ کار بکهین. یهکهم کار دوای ئهم بڕیاره، کردنهوهی خولێکی فکریی سیاسیی ڕۆشنبیری بوو. مهسهلهکه له سهرهتادا لهنێوان سهباح عهبدلڕەزاق، عهلی عهباس، ئهبو سهڵاح و مندا باس کرا و دواتر من لهگهڵ مامۆستا ئازاد و لهتیفی شێخ عومهر باسم کرد. بابهتهکانی خولهکه له فهلسهفهوه دەستی پێ دهکرد و سهرهتایهک له فهلسهفه و مێژووی فهلسهفه تا دههاته سهر فهلسهفهی مارکسیزم و ڕهخنه له فهلسهفهی هیگل و فۆیهرباخ، ئابووریی سیاسی و ڕژێمی سهرمایهداری و تیۆرییه ئابوورییه سهرهکییهکانی مارکسیزم و دواتر مهسهلهی خهباتی سیاسی، دیکتاتۆریی پرۆلیتاریا، حیزبی سیاسی و حیزبی مارکسیی لێنینیی چینی کرێکاری عێراق و… هتد. ههر یەکهمان له ڕێگای پهیوهندییهکانی خۆیهوه ئهم کارهی دهکرد و بار و دۆخێک له قسه و باس و جهدهلی گهرموگوڕ هاته کایهوه، که تا ڕۆژی ئازادبوونمان له زیندان ههر بهردهوام بوو.
سالار ڕەشید: ئێوه له سهرهتای جیابوونهوهتان له کۆمهڵه، ئهوهندهی من بزانم نزیکایهتیتان لهگهڵ حیزبی شیوعیی عێراقی/ قیادهی مەرکەزی زۆر بوو. بهڵام جیاوازییهکانتان چی بوون؟
جهبار مستهفا:
کاتێک ئێمه وازمان له کۆمهڵه هێنا، قیادەی مەرکەزی وهک ڕێکخراوێکی سیاسی نهمابوو. چونکه ئهو بهشهی که له کوردستان چهند ئۆردووگا و بنکهیهکیان ههبوو، لهگهڵ ئاشبهتاڵی پارتیدا خۆیان ڕادهستی ڕژێم کردەوە. بۆ چهند ساڵێک دوای ئهوه، واته، له ساڵی ١٩٧٦وه ڕۆژنامهی “وحدة القاعدة” دهرچوو، که ئهرکه سهرەکییه ڕاگهیهندراوهکهی به سهرلهنوێ ڕێکخستنهوهی ڕیزهکانی قیادهی مەرکەزی دانابوو. لهو ژمارانهی که من فریایان کهوتم، که بیانخوێنمهوه، لەسەر ناکۆکییهک لهنێوان یهکێک له نووسهره سهرهکییهکانی ڕۆژنامهکه (بهناوی “عادیل”وه بابهتی دهنووسی، که وابزانم، ئهو کهسه فازیلی مهلا مهحموود بوو) و چهند نووسهرێکی تر، لهسهر مهسهلهی ناساندن یان سروشتی ڕژێمی ئهوسای بهعس بوو.
لایهنێک ڕژێمیان به نیمچه دهرهبهگی_ نیمچه داگیرکراو دهناساند و شۆڕشی داهاتووی عێراقیان به شۆڕشی ڕزگاریی نیشتمانی به ڕابهریی چینی کرێکار دهزانی. لایهنهکهی تر ڕژێمیان به سهرمایهداری و شۆڕشیان به شۆڕشی سۆسیالیستی دهزانی. پهیوهندییهکانی ئێمه زیاتر له ئاڵوگۆڕی بیروبۆچووندا بوون و زیاتر له ڕێگای هاوڕێیان ئازاد جهلال و سهڵاح حوسێنهوه بوو. کاتێک هێرشی گرتنهکانی ساڵی ١٩٧٧ دهستی پێ کرد، ئازاد و سهڵاح دوای چهند مانگێک ڕوویان له ئهورووپا کرد و پهیوندیمان نهما. پاش ماوهیهک دووبهرهکی کهوته نێو ڕێکخراوی “وحدة القاعدة”وه و بوون به دوو بهشهوه.
به ههر حاڵ ئهو نزیکایهتییه لهگهڵ گرووپێکی عێراقیدا، که هێشتا ساغ نهبوونهتهوه و مهعلووم نییه، بهرهو کوێ دهڕۆن، زیاتر پهیوهندییهکی دۆستانه بوو. بهداخهوه سیاسهتی سهرکوتگهرانهی بهعس مهودای درێژهدانی ئهو پهیوهندییهی پێ نهداین. بهڵام بیروبۆچوونمان لهسهر قیادهی مەرکەزی له ساڵانی دواتر و له زیندانی ئهبوغرێب یهکلا کردهوه.
سالار ڕەشید: له ماوهی کاری ئهڵقهییتاندا چۆن کارتان ئهکرد و سهرهنجام چۆن هاتنهسهر بیرۆکهی پێکهێنانی “یهکێتیی تێکۆشانی کارگهران/ کارگهران”؟ له ساڵی چهند ئهو ڕێکخراوهتان پێک هێنا و دامهزرێنهرانی کێ بوون؟
جهبار مستهفا:
ماوهیهکی کهم پاش جیابوونهوهمان له کۆمهڵه، دلێر تاهیر که کهسایهتیی سهرهکی گرووپهکهمان بوو، ئیعتیرافی لهسهر کراو له کاتی تاقیکردنهوهکانی خولی دووههمدا ئاسایش بۆی هاتن، بهڵام خۆشبهختانه لهدهستیان ڕایکرد و دهرباز بوو. دلێر پێش وازهێنانی له کۆمهڵه ئهندامی کۆمیتهی شاری سلێمانی بوو. ئیتر ماوهیهک خۆی شاردهوه و دواتر مامی (عومهر دهبابه) ناردی بهدوایدا و ڕووی کرده شاخ و پاش ماوهیهک بۆ ههندهران ڕۆی و پهیوهندی به ئێمهوه نهما. تا ئهو له کوردستاندا بوو، خۆی و سهڵاح حوسێن و من جارجار یهکترمان دهبینی و قسه و باسمان لهسهر کارهکانمان دهکرد. دواتر له سلێمانی، سهڵاح حوسێن و محهمهد فهتحوڵا و من یهکترمان دهبینی و ڕاستییهکهی زۆربهی کات هەر پێکهوه بووین. ئەویش، ههم بههۆی نهبوونی شوێنی خۆحهشاردان، تا دوای دادگاییکردنی گیراوهکانی خولی یهکهم (عهلی موراد، ئاسۆی شێخ نووری، شێخ شههاب و هاوڕێکانی) و ههم بههۆی ئهوهی که تازه دهکهوتینه سهرخۆمان و سهرقاڵی دیاریکردنی سهرخهتی گشتیی کارهکانمان بووین. ئهو سهردهمه ئێمه بووبووین به ئهڵقهی سهرهکیی گرووپهکهمان له سلێمانی. له مانگی ٥/١٩٧٧ من و زەینهدین نهجمهدین گیراین. دیاره پێش ئهو کاتهش محهمهد فهتحوڵا دهستی له کاری سیاسی کێشابووەوه.
سهڵاح خۆی حهشار دا و پاش ماوهیهک لهگهڵ ئازاد جهلالدا بۆ لای مهفرهزیهکی قیادهی مەرکەزی له شاخ چووبوون و له وێشهوه بهرهو ههندهران. له ماوهی دوو ساڵ زیاتر له زیندانیی ئێمهدا، هیوا ڕهئووف، عهلی حهمه فهرهج، بهختیار مستهفا (که پاش ماوهیهک له گیرانی ئێمه له ئهبوغرێب ئازاد کرا) ئهڵقهی سهرهکیی گرووپهکهیان پێک هێنابوو و کۆمهڵێک پهیوندیی تازهشیان درووست کردبوو. که ئێمه ئازاد کراین، من پهیوهندیم به ئهڵقه سهرهکییهکهوه کرد و کهوتینه ههڵسووڕانێکی فراوانتر. پهیوهندییهکان له فۆرمی ههرهمیدا نهبوو، بهڵکوو جۆرێک بوو له پهیوهندیی بازنهیی و لهناو ئهڵقه سهرهکییهکهدا ناوی کهس له پهیوهندییهکان نهدههێنرا. لهگهڵ گهشهکردنی ههڵسووڕانماندا، ژمارهی ئهڵقهی سهرهکی دهگۆڕا. له پایزی ١٩٨٢دا هاوڕێیان بهختیار مستهفا و عهلی حهمه فهرهج له شاخ، عوسمانی حاجی مارف، هیوا ڕهئووف، لهتیفی شێخ عومهر و من لهناو شار ئهندامی ئهڵقهی سهرهکی بووین.
لهو هاوڕێیانه جگه له لهتیف و هیوا، ههروهها لهگهڵ ئاسۆی کهریم زهند سهردانی کۆمهڵهی ئێرانمان له نزیک شاری بۆکان کرد. ئهو دەمە لهگهڵ یهکێتیی تێکۆشهرانی کۆمۆنیستدا سهرقاڵی پێکهێنانی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران بوو. بۆ یهکهم جار ئهوان پێشنیاری ئهوهیان بۆ کردین، که ناوێک بۆخۆمان دیاری بکهین. ئێمهیش پاش بەجێهێشتنی ئەوان و ههر له ڕێگاوه سهرقاڵی دیاریکردنی ناوێک بووین. پاشان له کۆبوونهوهیهکدا، که عوسمانی حاجی مارف، لهتیفی شێخ عومهر، بهختیار مستهفا و من ئامادەی بووین، ناوی “یهکێتیی تێکۆشانی کارگهران”مان پهسهند کرد. ههر وهکوو وتم، ئهمه له پایزی ساڵی ١٩٨٢دا بوو.
سهبارهت به دامهزرێنهرانی کارگهران، ئهگهر ئهڵقهی ناوهندی به دامهزرێنهران دیاری بکرێن، ئهوا ئهو کهسانه بوون، که ئاماژهم پێیان دا، سهرباری ئاسۆی کهریم زهند، که هاوڕێی سهردانهکهی ئێرانمان بوو. ئهگهریش سهرجهمی هاوڕێیانی ئهندام له گرووپهکهدا به دامهزرێنهر دیاری بکرێن (که خۆم ئهمهم پێ درووستره)، ئهوه من ناتوانم گشت ناوهکان دیاری بکهم، چونکه زۆرن و من ههموویان ناناسم.
سالار ڕەشید: ئایا کارگهران هیج بهرنامه و پهیڕهوێکی ههبوو؟
جهبار مستهفا:
نەخێر، کارگهران هیچ بهرنامه و پهیڕهوێکی ناوخۆی نووسراوی نهبوو. کارگهران تا ههڵوهشاندنهوهی و درووستبوونی ڕهوتی کۆمۆنیست شێوهکاری ئهڵقهیی پیاده دهکرد. بهو هیوایهی که له قۆناغێکی گهشهکردنیدا بهرنامه و پهیڕهوی ناوخۆ بنووسێتهوه و کۆنفرانسیش بگرێت. بهڵام تا ئهو دهمهی ههڵوهشایهوه، هیچیانی نهکرد. کارگهران له ژیانی ناوخۆیی خۆیدا پشتی به کۆمهڵێک پرانسیپ و شێوهکاری ڕێکخراوەیی دهبهست، که لهناو ڕێکخراو و حیزبه مارکسیستهکانی جیهاندا باو بوون. ئهمه سهرباری کۆمهڵێ ڕهوشت و سوننەت که له زهین و بیری ڕابهرانیدا بوون و له ژیانی سیاسییانهوه فێریان بووبوون.
کارگهران له سهرهتای درووستبوونییهوه هەتا کۆتایی تهمهنی، سهرهڕای دهور و کارکردی له شهپۆلی خۆپێشاندانی قوتابییان و جهماوهریی شارهکاندا، وهک ئهڵقهیهکی فکری مایهوه و نهیتوانی ببێته ڕێکخراوێکی سیاسی.
سالار ڕەشید: ئهو قسه و باسه تهوهرهیییانه چی بوون، که کارگهران پێوهی خهریک بوو؟ ئایا ئهوانهی به وێنهی نووسراو بڵاو کردهوه؟
جهبار مستهفا:
بهکورتی، ئهو باسانه دوو جۆر بوون: یهکهمیان، قسه و باس و لێدوان لهسهر مهسهله بناغهیییهکانی مارکسیزم، مهسهله گرنگهکانی بزووتنهوەی کۆمۆنیستیی جیهان، مهسهله سیاسییه پایهیییهکانی عێراق و ناوچهکه، ناوهڕۆکی ڕژێمی بهعس و سیاسهتهکانی، ناوهڕۆک و سیاسهتی بزووتنهوهی ناسیۆنالیستیی کوردستان بوو. ئهم باسانه زیاتر بۆ لێدوان و ڕۆشنکردنهوه بوون. بهشی دووههمیان، مهسهله سیاسی و ههنووکهیییهکانی ڕۆژ بوون، که دهکران به نووسراو و هێندێکیان له بازنەیەکی تهسکدا بڵاو دهکرانهوه و ئهوانی تریشیان دهکران به بهیاننامه و له ئاستێکی “فراوان”دا بهنێو شارهکاندا بڵاو دهکرانهوه.
سالار ڕەشید: کاریگهریی شۆڕشی ئێران و بهدیاریکراوی کۆمهڵهی زهحمهتکێشان و یهکێتیی تێکۆشهرانی کۆمۆنیست لهسهر ئێوه چۆن بوو؟ ئهو باسانهی ئهوان که کاریگهریی تهواوی له ههڵتهکاندنی بنهمای فکریی ئێوهدا ههبوو، کامانه بوون؟
جهبار مستهفا:
زێدهڕهوی ناکهم، ئهگهر بڵێم هێڵی فکری_ سیاسیی کارگهران ڕهنگدانهوهی کارکردی شۆڕشی ئێران و دهور و نهخشی ڕاستهوخۆی کۆمهڵه لهسهر مهحفهلێکی پۆپۆلیستی ماویست_ ئهلبانی ئهو سهردهمهی ئێمه بوو. ئێمه که له کۆمهڵه جیابووینهوه، مهحفهلێکی تهواو ماویستی بووین. نووسراوهکانی ماوتسیتۆنگ و مونیر شهفیق سهرچاوهی سهرهکی دید و بۆچوونهکانمان بوون. تهنانهت له زۆر کاتدا جێگای نووسراوهکانی مارکس، ئهنگڵس و لێنینیشی بۆمان دهگرتهوه.
له ساڵی ١٩٧٧ بهدواوه ناکۆکیی نێوان چین و ئهلبانیا لهسهر تیۆری سێ جیهانی قووڵ دهبێتهوه و بهره و جیابوونهوهی یهکجاری دهڕۆن. له سهرهتای سهرههڵدانی ئهم جیاوازییانهوه لهنێو خۆماندا بڕیارمان دابوو، که یهکێتیی گرووپهکهمان تا ئهو کاتهی که بۆمان ڕۆشن دهبێتهوه، ئهم جیاوازییانه چ کارکردێکیان لهسهر بهرنامه و هێڵی سیاسیمان سهبارهت به عێراق دهبێت، بپارێزین. بڕیارهکهمان ئهوه بوو، که له چوارچێوهی یهکێتیدا ناکۆکییهکانمان بۆ پێشهوه بهرین. کاتێک ئازاد بووین، سهرتاپای هاوڕێیانی دهرهوه، جگه له عوسمان پێنجوێنی، لایهنگری تیۆری سێ جیهانی بوون.
بهتایبهتی دهستهی ڕابهریی گرووپهکه که ئهو کات له هاوڕێیان هیوا محهمهد ڕهئووف، بهختیار مستهفا، عهلی حهمه فهرهج پێک هاتبوو. له کاتێکدا ئهو بهشهی که له بهندیخانه لهدهوری یهک کۆبووینهوه، که له ڕۆژی ئازادبوونماندا نزیکهی ١٥ کهس (زهینهدین نهجمهدین، مامۆستا ئازاد محهمهد، لهتیفی شێخ عومهر، محهمهد ڕهحیم، تههای حهمه ڕهش، سهرداری قهڵادزێ، عهدنان کهریم، ستار محهمهد، عوسمان محهمهد، ئیسماعیل عەبدلقادر، خالید سهرسپی، عهلی موراد، محهمهد عوسمان، جهبار مستهفا) دهبووین، جگه له کۆمهڵێک دۆست و لایهنگر و کۆمهڵێک هاوڕێی عهرهبزمان که تا ساڵی ٢٠٠٣ بهدواوه نهمان دینهوه، سهرتاپامان نهک ههر دژی تیۆری ناوبراو بووین، بهڵکوو خودی بیروباوهڕی ماویش لهلامان کهوتبووه ژێر پرسیارهوه و کۆمهڵێک له بۆچوونه سهرهکییهکانیمان ڕهت دهکردهوه. دیاره له ڕوانگهی کۆمۆنیزمی ئهلبانییهوه.
له ساڵی ١٩٨٠ جموجووڵێک کهوته نێو گرووپهکهمانهوه. ههندێک نووسراومان به دهستنووس له چوارچێوهیهکی تهسکدا لهسهر مانگرتنی ١٩٨٠ شاری پێنجوێن، جهنگی عێراق ئێران و… بڵاو کردهوه. کهوتینه پهیوهندیکردن به هاوڕێیانی بهندیخانه و کۆمهڵێک پهیوهندیی تر. هاوڕێیان بهختیار مستهفا، ئاسۆی کهریم زهند، کامیل محهمهد، عهلی حهمه فهرهج، نهجمهدین فاتیح… چوونه دهرهوه بۆ ناوچهکانی یهکێتیی نیشتمانی، بهبێ ئهوهی ببنه ئهندامی هیچ ڕێکخراوێکی ناو “یهنک”.
له هاوینی ساڵی ١٩٨١دا له کاتێکدا زانکۆی سلێمانی بهنیازی گواستنهوه بوو بۆ ههولێر، له کاتژمێر ٢ی نیوهڕۆدا و له ئهنجامی چالاکییهکی چاونهترسانهدا، تیپێکی گرووپهکه، که له نهجات محهمهد دەروێش ناسراو به نهجاتی موههندیس، نووری کهریمی موههندیس، جهمال مستهفا، لهتیف شێخ عومهر، جهبار مستهفا پێک هاتبوو، دهستمان بهسهر ڕۆنیۆ و تایپێکدا گرت و ئیتر له بهدهستنووسین و کۆپیکردن ڕزگارمان بوو.
لە لایهکی ترهوه، له ئاستی کاری جهماوهریدا و له چلهی مامۆستا ئازاددا، که ڕێکهوتی نهورۆز بوو، بۆ یهکهمین جار له ماوهی چهند ساڵی ڕابردوودا، سهرباری ههوڵهکانی کۆمهڵهی ڕهنجدهران به ڕێگرتن له ڕێکخستنی خۆپێشاندانی جهماوهری، لهسهر گۆڕی هاوڕێ ئازادهوه له گردی سهیوان، ڕێپێوانێکمان بهڕێ خست. تا گهییشته بهردهم ئامادهیی سلێمانی کچان و لهوێ لهگهڵ دوو ئۆتۆمبیلی پۆلیسی فریاکهوتن دهرگیر بووین، هاوڕێ هیوا ههر له سهرهتاوه لهناو ڕێپێوانهکهوه هاواری کرد: بهرد ههڵگرن! کاتێک پۆلیسهکان له ڕێپێوانهکه نزیک بوونهوه، بهرد بهسهریاندا باری و له یهک چرکهدا شووشه به ئۆتۆمبێلهکانیانهوه نهما و ئیتر بهپهله پاشهکشهیان کرد. ڕێپێوان تا نزیک فلکهی ئاسۆی دهلاک بهردەوام بوو. کاتێک که هێزی تایبهت بهسهریاندا دابارین، ئهوجا بڵاوهیان پێ کرد. ههندێ کهس گیران، بهڵام ههر ئهو ڕۆژه بۆ ئێوارهکهی ههموویان بهربوون.
له ڕێکهوتی ٢٤/٤ی ههمان ساڵدا، له ڕێگهی هاوڕێیانی شاخهوه و وهک بهشێک له ئامادهکاری بۆ یادکردنهوهی بۆمببارانکردنی شاری قهڵادزێ، هاوڕێیانمان له ههرێمی جووتیاران چوونه مزگهوتی سهرهکیی شاری قهڵادزێوه و بانگهوازی دانیشتووانی شارهکهیان بۆ ڕاپهڕین کرد. له ههمان ڕۆژدا ئێمه له سلێمانییهوه ئامادهکاری تهواومان بۆ ههمان بۆنه کرد. ئیتر ڕێپێوان له ههموو لایهکهوه تهقییهوه.
لهم بار و دۆخهی ههڵسووڕانی گرووپهکهدا و پاش ئهوهی هاوڕێیانی شاخ (بهختیار مستهفا، ئاسۆی کهریم زهند)، چهند جارێک چهند لێپرسراوێکی کۆمهڵهی شۆڕشگێڕی زهحمهتکێشانی ئێرانیان دیبوو، سهرهنجام لهسهر دیدارێک ڕێکهوتبوون، که چهند ئهندامێکی ئهڵقهی سهرهکیی ناو شاریش تیایدا بهشدار بن. ئهوهبوو عوسمانی حاجی مارف و من لهناو شار و ئاسۆی کهریم زهند، بهختیار مستهفا و عهلی حهمه فهرهج له شاخهوه بۆ بارهگای ناوهندیی کۆمهڵه بهڕێ کهوتین، که ئهو کات له گوندی ئاجیکهندی نزیک بۆکان بوو. له دوو کۆبوونهوهی دوورودرێژدا لهگهڵ هاوڕێی گیانبهختکردوو د. جهعفهری شهفیعی و هاوڕێ حهسهن ئهندامانی ناوهندیی کۆمهڵه قسه و باسی زۆرمان کرد. بهکورتی ئهتوانم بڵێم، که لهو دوو ڕۆژهدا سیستهمی فکری و سیاسیی پۆپۆلیستیی کارگهرانیان ههڵوهشاندهوه و به مارکسیزمی شۆڕشگێڕ ئاشنایان کردین.
ئاشنایان کردین بهوهی، که ئیمپریالیزم ههر سهرمایهدارییه، بهڵام له قۆناغێکی باڵادا، مهسهلهی نیشتمانیبوون و پێشکهوتنخوازیی بهشێک له چینی بۆرژوازی ئهفسانهیهکی ڕووته، عێراقیش وهکوو ئێران وڵاتێکی سهرمایهدارییه، به کۆمهڵێک تایبهتمهندیی خۆیهوه له پرۆسهی بهرههمهێناندا (ژێردهستهیی)، ناکۆکیی سهرهکی لهم وڵاتانهشدا ههر ناکۆکیی نێوان کار و سهرمایهیه، شۆڕشی بێ وچان و…هتد.، ههروهها دهیان گوت: کارکردن بهبێ ناو، بێ ئهندازه ههڵسووڕانێکی بێ هودهیه. ههوڵ بدهن، لهناو بزووتنهوهی چهکداریی کوردستاندا بوونی سهربهخۆ و هێزی چهکداری سهربهخۆتان ههبێت و ئێمهیش بۆ ههموو جۆره یارمهتییهک ئامادهین. ڕاستییهکهی ئهوهیه، که ئهم دیداره نهک ههر سیستهمی فکری و سیاسیی گرووپهکهمانی ههڵوهشاندهوه، بهڵکوو کردی به شێوه ڕێکخراوێک و ڕێکخراوهکهشی خسته سهر ڕهوتی بنبهست.
ئهنجامی ئهو کۆبوونهوهیه له دوو تهوهرهی سهرهکیدا دهرکهوتن: یهکهم، خۆئاشکراکردن و فراوانکردنی ههڵسووڕانی جهماوهریمان. یهکهم کارێک دوای گهڕانهوهی هاوڕێیانی ناوشار، دیاریکردنی ناو (کارگهران) و ڕاگهیاندنی به بهیاننامهیهک که له سلێمانی، کهرکووک و دواتر له ههولێر بڵاو کرایهوه. چڕکردنهوهی ههڵسووڕانمان له شارهکاندا به تایبهتی لهناو قوتابییانی زانکۆکانی سهڵاحهدین، مووسڵ و تا ڕادهیهکیش بهغدا. ههروهها له ئاستی جهماوهری و له ڕیزهکانی پێشمهرگهدا.
لێرهدا پێویسته ئهوه بڵێم، که یهکێک لهو پرانسیپانهی که ههمیشه دهستمان پێوه گرتبوو، ئهوهبوو، که هیچ ئهندامێکی حیزبێکی سیاسیی تر وهرنهگرین و ههرگیز خهت مایلمان وهرنهگرتووه، چونکه کارمان پێی نهبوو.
بهههر حاڵ بهو ڕادهیهی ههڵسووڕانمان له شارهکاندا فراوانتر دهبووهوه، به ههمان ڕاده دۆست و لایهنگرمان لهناو ڕیزی پێشمهرگهدا زیادی دهکرد و له ههمان کاتیشدا فشاری سهرکردایهتیی “یهنک” و لێپرسراوانی بۆ سهر هاوڕێیانمان چڕتر دهبوونهوه. له زۆر شوێندا هاوڕێیانمان بۆ لێپرسینهوه بانگ دهکران. زۆر جار نهیان دهتوانی له ههندێک شوێن تهنانهت وهک سهربازی ڕاکردووش بژین. لهناو شارهکاندا له ڕێگای ههندێک چهقۆکێشەوه هاوڕێ نووری کهریمیان به مهستی کوشتن بهرچهقۆ دا.
بهڕاستی تهنها لێهاتوویی و چاونهترسیی خۆی که بهدهستی بهتاڵهوه بهرهنگاریان بوهوه، پاراستی. کار بهوه گهییشت، دهنگۆی ههوڵی چهند لێپرسراوێکی “یهنک” بۆ تێرۆرکردنی چەند هاوڕێیەکمان بڵاو بووهوه. له دوا ههوڵی سهرکردایهتیی “یهنک”دا، لەپێش مفاوهزاتی ساڵی ١٩٨٤دا، جهلال تاڵهبانی داوای کرد، کە لهگهڵمان کۆ بێتهوه. کۆبوونهوهکه ئهنجام درا و ئهو داوای لێمان کرد، که ئهندامانی خۆمان جیا بکهینهوه و بارهگا دابمهزرێنین.
بهڵێنی یارمهتیشی پێ داین. بهڵام ئێمه بهو ئهنجامه گهییشتین، که “یهنک” ههرگیز ئهوهنده دیمۆکراتی نییه و ئهم داوا و بهڵێنه تهنها بۆسهیهکه بۆ لێدانمان.
تهوهرهی دووههم، کێشانهوهی هاوڕێیانی ئهڵقهی ناوەندی و ئهندامان له شاخ، چهقبهستن لهناو شارهکان و سهرکردنه سهر دیراسهکردنی مارکسیزم بهتایبهتی کلاسیکی مارکسیزم، نووسراوهکانی مارکسیزمی شۆڕشگێڕ و ههڵسهنگاندنی بزووتنهوه جهماوهرییهکانی ئهوسای کوردستان، که له سهرهتادا ڕۆڵی سهرهکیمان تیایاندا گێڕا. ههروهها ههڵسهنگاندنی بزووتنهوهی چهکداریی ناسیۆنالیزم و بزووتنهوهی ناسیۆنالیزمی کورد بهگشتی. ئهم کاره له سهرهتای ساڵی ١٩٨٤وه بهچڕی دەستی پێ کرد و تا ههڵوهشاندنهوهی کارگهران له پاییزی ههمان ساڵدا درێژهی کێشا.
سالار ڕەشید: سهرهنجام کارگهران له ساڵی ١٩٨٤ ههڵوهشایهوه. ئایا نهدهکرا بهشێوهی پلمیک و وتووێژ ئاڵوگۆڕی فکری بهسهر کارگهران بهێنرایه و ههڵنهوهشێنرایهتهوه، ههر وهکوو کۆمهڵهی زهحمهتکێشان، که چۆن ڕهخنهیان له پۆپۆلیستیی خۆیان گرت؟ وه یان ههر وهکوو ڕهوت بۆ خۆیشی، که چۆن ڕهخنهیان له دیدی مارکسیزمی شۆڕشگێڕی خۆیان گرت و ڕهوتیشیان ههڵنهوهشاندهوه؟
پاشان دهپرسین: تۆ یهکێک بووی لهو کهسانهی که ئهو هێڵهت بهردا و لهگهڵ ڕهوت نهکهوتی، هۆکاری ئهمه چی بوو؟
جهبار مستهفا:
به بۆچوونی من دهکرا به شێوهی وتووێژ و پلمیک ڕێگا به ههڵوهشاندنهوهی کارگهران بهو جۆرهی که ڕووی دا بگیرێت. ئهمه وهڵامی کورتی بهشی یهکهمی پرسیارهکهته. بهڵام من پێم خۆشه بڕێک زیاتر لهسهر ئهم بهشه بڕۆم. له ساڵی ١٩٨٤ کارگهران لهباری سیاسی و فکری و ڕێکخراوهیییهوه به قۆناغێک گهییشت، که دهبوو ئاڵوگۆڕێکی ڕیشهیی بهسهردا بێت. ڕۆژ بهڕۆژ باسهکانی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران و مارکسیزمی شۆڕشگێڕ لهسهر سیستهمی فکری_ سیاسیی پۆپۆلیستیی گارگهران سهنگینی دهکرد و فشاری بۆ دههێنا. من پێشووتر ئاماژهم بهوه دا، که جگه له من زۆربهی ئهندامانی دهستهی ڕابهری سهر به تیۆری سێ جیهانی و ئهوانی دیکه (به خۆیشمهوه) سهر به خهتی ئهلبانی بوون. کهچی له ساڵی ١٩٨٤دا هیچ کهسێک باسی نه ماویزم و نه فکری ئهنوهر خۆجهی دهکرد. ههر دوو لا به خشکهیی و به بێدهنگی و بهبێ ئهوهی هیچ باس و لێکۆڵینهوه و ڕهخنهیهک نه له ئاستی کۆمهڵگادا و نه لهناو ڕیزهکانی ڕێکخستندا بکرێت، وازمان له ههر دوو خهتهکه هێنا و خۆمان به مارکسیزمی شۆڕشگێڕ ناساند.
لهباری ڕێکخراوهیییەوە کارگهران زۆر فراوان ببووهوه، به تایبهتی لهناو شارهکاندا. شانهکانی ڕێکخستن گهییشتبوونه شارهکانی ههولێر، کهرکووک، گهرمیان، مووسڵ و بادینان. سهرباری لایهنگرانی تر، کە له ههموو شوێنێکهوه سهریان ههڵدهدا و کاریان بۆ ڕێکخستن دهکرد. ئهمه جگه لهوهی که فشاری “یهنک” لهسهرمان زۆر زیادی کردبوو. ههر لهو کاتهدا جهلال تاڵهبانی کۆمهڵێک هاوڕێی ئێمهی بانگ کردبوو و پێی ڕاگهیاندبوون، که ئهوان باش دهزانن، که ئهوان سهر به کارگهرانن و داوای لێ کردبوون، که لهناو “یهنک”دا کاری ڕێکخستن نهکهن و خۆیان جیا بکهنهوه و پێشنیاری کردبوو، که بارهگا بکهنهوه و بهڵێنێ یارمهتیشی پێ دابوون. ئێمهش ئهم بابهتهمان زۆر باس کرد و به ئاشنایهتییهک که تا ئهو کات لهسهر “یهنک” ههمان بوو، بڕوامان بهو بهڵێنانه نهکرد و وتمان ئهمه تهڵهیهکی سهرکردایهتیی “یهنک” و تاڵهبانییه. ئهگهرچی ئێمه ههرگیز کاری ڕێکخستنمان له ڕیزهکانی “یهنک”دا نه کردووه، بهڵام دوای دانیشتنی دووههم و پاشان ئاگربهست و مفاوهزاتی ١٩٨٤ “یهنک” لهگهڵ ڕژێمی بهعسدا، بڕیارمان دا، گشت هاوڕێیانمان بۆ ناو شارهکان بێنهوه و بهنهێنی بژین و کاری سیاسی بکهن.
دیاره ئهم بڕیارەش قورسایییهکی زیاتری خسته سهرمان. له ههموو ئهمانهش گرنگتر دۆشدامانی ڕابهریی ئهوسای کارگهران بوو، بهرامبهر به مهسهله سیاسییهکانی کۆمهڵگا لهو سهردهمهدا، که گرنگترینیان مهسهلهی جهنگی عێراق_ ئێران و مهسهلهی مفاوهزاتی یهنک_ بهعس و هاتنهوهیان بۆ ناو شارهکان و شهپۆلی ناڕهزایهتیی جهماوهری دژ به سیاسهتی سهرکوتگهرانهی بهعس و نادیاری و نهبوونی ستراتیژێکی ڕۆشن لهبهردهم کارگهراندا، که ئهم ناڕهزایهتییانه بهرهو کوێ دهڕوات.
بهکورتییهکهی، ناڕهزایهتییه جهماوهرییهکان بهتایبهتی له زانکۆکانی ههولێر و مووسڵ و تا ڕادهیهک بهغداش شهپۆلی دهدا، ههزاران سهربازی ههڵاتوو له جهنگ نهیان دهزانی چی بکهن و ڕوو له کوێ بکهن. کهچی سهرکردایهتیی کارگهران خهریکی تێپهڕاندنی پۆپۆلیزمهکهی بوو، ئهویش به دیراسهکردن. نهبوونی ئاسۆیهکی ڕۆشن وای کرد، ئهوهندهی تر قەیرانی کارگهران قووڵ بێتهوه و له ئاستی قەیرانێکی دهروون تهشکیلاتیدا دهربکهوێت. لهو هاوڕێیانهی ناوهند ئاسۆی کهریم زهند بڕیاری دا بۆ دهرهوهی وڵات بڕوات. هاوڕێ هۆشیار قادر له ناوهند دابڕا و کهمتر ئامادهی کۆبوونهوهکان دهبوو. هاوڕێ بهختیار مستهفا قسهی لهسهر سهختیی پێکهاتنی ڕێکخراوی کۆمۆنیستیی چینی کرێکار له وڵاتانی جیهانی سێههمدا دهکرد و جارجار بیری له ڕۆیشتن بۆ دهرهوه دهکردهوه. بار و دۆخێکی وا هاته پێشهوه، که باسکردن له بچووکترین مهسهله له ناوهنددا ناکۆکیی زۆری لێ دهکهوتهوه. کۆبوونهوهی لاوهکی و نا شهرعی له ئاستی ناوهنددا دهستی پێ کرد. ناڕهزایهتی، داپچڕان و وازهێنان لهناو کادر و ههڵسووڕاوانی ڕێکخستندا دهستی پێ کرد.
زۆرێک له مهسهله شهخسی و تایبهتییهکان دهبوونه مهسهلهی گهوره و ههڵوێستیان لێ وهردهگیرا. لهبیرمه، ئهو کات بار و دۆخێكی سهیر هاته ئاراوه، ههندێک له هاوڕێیانی ناوهند (که خۆم یهکێکیان بووم) گلهیی ئهوهیان دهکرد، که گوشارێکی تهشکیلاتی ڕۆژانهی زۆریان لهسهره و بههۆی کۆبوونهوه و کاری زۆری ڕێکخستنهوه، بواری دیراسهکردنیان نییه، تا زیاتر به مارکسیزمی شۆڕشگێڕ ئاشنا ببن. ههندێکی تریشمان (وهکوو هاوڕێ موئهیهد ئهحمهد، که ئهو دهمه به هاوڕێ ڕێبوار دهناسرا) گلهیی ئهوهیان ههبوو، که ههرچی کاره تیۆرییهکانه ئهوان دهیکهن، کهچی دهدرێنه پاڵ کهسانی (دیاره مهبهستی من بوو) دیکە. بهکورتییهکهی، هەر وەکوو وتم، کارگهران بە بنبهست گهییشت.
تا ئهو کاتهی که سکرتێری ڕێکخستن نهبوو، ئهتوانم بڵێم، کهسایهتیی یهکهمی کارگهران بووم. لهدوا کۆبوونهوهی ناوهنددا که من ئامادهی بووم، بهڕاشکاوانه وتم: تا ئێستا هیچ کهسێک له ئێمه نوێنهرایهتیی مارکسیزمی شۆڕشگێڕ ناکات و به بۆچوونی من، کارگهران له ئهزمهدایه و ههم خودی خۆشم ههست دهکهم، که له ئهزمهی فکریدام. بۆیه بڕیارم داوه، واز له ئهندامێتیی ناوهند بهێنم و بچمه خوارهوه، دیراسه بکهم.
پاش ئهم کۆبوونهوهیه، ئەو هاوڕێیانە کۆبوونهوهیهکی دیکەیان ڕێک خستبوو، من دواتر زانیم، که به دانیشتنی تری لاوهکی خۆیان ئامادهیان کردبوو، منیشیان بۆ کۆبوونهوهکه، که لە ماڵی هاوڕێ هیوا حهمه ڕهئووف بوو، بانگ کرد. لهڕاستیدا من چووم. بهڵام هاوڕێ عوسمانی حاجی مارف که کۆبوونهوهکهی ساز دابوو، کاتهکهی به ههڵه به من وتبوو. کاتێک که چووم، زۆرم له دهرگا دا، کهس نهی کردهوه، ئیتر منیش بۆ ماڵهوه گهڕامهوه. پاش ماوهیهک عوسمان بهدوامدا هات و وتی، وهره بۆ کۆبوونهوهکه! من که لهو ههڵهیه زۆر پهستبووم، نهچووم و وتم، من هیچ باسێکم نییه، بڕیاری خۆمم ڕاگهیاندووه، دهچمه خوارهوه و دیراسه دهکهم. پاش ماوهیهک هاوڕێ جهمال (نادر عەبدلحەمید) بۆ لام هات و پێی ڕاگهیاندم، که ئهوان نوێنهرایهتیی مارکسیزمی شۆڕشگێڕ دهکهن و من (جەبار) لهو ڕهوتهدا نیم و ئهوان نووسین لهسهر ئهو بار و دۆخه بڵاو دهکهنهوه. له وهڵامدا وتم، ئهوهی که ئێوه ماركسیزمی شۆڕشگێڕن، ئهوه بۆچوونی خۆتانه، من قسهی خۆمم لهم بارهیهوه کردووه. سهبارهت بهوهش که نووسراو بڵاو دهکهنهوه، زۆر باشه.
بهڵام منیش شت دهنووسم و مافی خۆشمه لهناو ڕێکخستندا بۆم بڵاو بکهنهوه. له وهڵامدا وتی، ئهگهر ناوهند لهسهری ڕازی بێت، بۆتی بڵاو دهکهینهوه. من زۆر به وهڵامهکهی پێکهنیم و وتم، من له دژ ئهو بۆچوونانهی ئێستا باسی دهکهیت، که هی ناوهنده شت دهنووسم، ئیتر چۆن ئهوان ڕازی دهبن! بهههر حاڵ من دڵنیام بڵاوی ناکهنهوه، بهڵام خۆم ئاگاداری ههموو هێڵهکانی ڕێکخستنم و پێیانی دهگهیەنم. پاش چهند ههفتهیهکی تر به مهلا سیروانی برامدا، که ئهویش کارگهران بوو، ههواڵی دهرکردنمیان بۆ نارد. به بیستنی ههواڵهکه بهپهله بۆ ماڵی موئهیهد که له نزیک ماڵی خۆمان بوو، چووم، ههستم کرد، خۆی لێ شاردمهوه و نههاته دهرهوه! دوای چهند ڕۆژێک عوسمانی حاجی مارف بۆ ماڵهوه بۆ لای مهلا سیروان هات، تاوهکوو ههندێک چهک و کهلوپهلی تر که له لای بوو، وه له حهشارگهیهکدا ههڵگیرابوو، وهربگرێتهوه. به عوسمانم وت: حهقی خۆمه بزانم، لهسهر چی دهرتان کردووم؟ بهبێ زهحـمهت دهقی ئهو بڕیارهم بۆ بنێرن! له وهڵامدا وتی، کە ئێمه هیچت بۆ نانێرین، نووسین لهسهری بڵاو دهکهینهوه. وتم، نووسین شتێکی تره، من داوای ئهو بهشه له گوزارشی کۆبوونهوهکه دهکهم، که پهیوهندی به منهوه ههیه.
دیسانهوه وتی، کە ئێمه هیچ نانێرین. ههروهها پێم وت، ههندێ قسهی شهخسیم لهسهر ئێوه بیستۆتهوه، ڕایگرن، جوان نییه! ئهم قسانه ئاسانه ههموو کهسێک بیکات، زهردهخهنهیهکی بۆ کرد و ڕۆیشت. ئێستاشی لهگهڵدا بێت، نازانم، لهسهر چی دهرکرام! بهڵام ئیتر من پهیوهندی شهخسیم لهگهڵ پچڕین و یهکمان نهدییهوه، تا پێکهاتنی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی عێراق. لهوه ئهچێت، هاوڕێیانی ناوهند بڕوایان به قسهکانی دوا کۆبوونهوهم نهکردبێت و وایان زانیبێت، که من به نیازی جیابوونهوهم. چونکه پێشتر ههندێکیان (به تایبهتی هاوڕێ موئهیهد) زۆر لهوه نیگهران بوون، که من جارجار ههندێک هاوڕێی ڕێکخستنم به شهخسی دهبینی. لهوانه، سهرداری قهڵادزێ که زۆر له نزیکهوه ئاگاداری باسهکانی مارکسیزمی شۆڕشگێڕ بوو و فارسییهکی باش فێر ببوو. تههای حهمه ڕهش و نهبیلی موههندیس، که ههرسێکیان له شاخ بوون و تازه بۆ ناوشار گهڕابوونهوه. ههروهها نهجات محهمهد دهروێش و نووری کهریمی موههندیس. ئهم هاوڕێیانه له کارگهران ناڕازی بوون و ڕهخنهی جیدییان لێی ههبوو. لێرهدا به پێویستی ئهزانم، ئاماژه به چهند خاڵێک بکهم:
یهکهم، ئهزمه و بنبهستی کارگهران له ڕاستیدا ئهزمهیهک بوو، که گشت چهپی عێراقی گرتهوه. باسهکانی مارکسیزمی شۆڕشگێڕ ئهگهرچی له ئێران و لهسهر دهستی هاوڕێ مهنسوور حیکمهت هاته ئاراوه، بهڵام بهوه نهوهستایهوه، که پۆپۆلیزم تهنها له ئێراندا تێک بشکێنێ، بهڵکوو ئهم کارکردهی له کوردستانی عێراقیشدا درێژهی ههبوو. کارگهران که سهرهکیترین باڵی چهپی ئهوسا بوو، بهرزه (بهرهی ڕزگاریی زهحمهتکێشان)، ههروهها “گرووپی کار”یش، ئهگهر چی ئهمان ههندێک جیاوازییان لهگهڵ دوو ڕێکخراوهکهی تردا ههبوو، که زیاتر چهپی لیبراڵ بوون، کهچی ئهمانیش ههر ئهو کاته بهو بیانووهی که پرۆلیتاریا له عێراقدا وهکوو پرۆلیتاریای ئهورووپا پێشکهوتوو نییه، بارگهیان بهرهو ئهورووپا پێچایهوه. بهڵام ئهوهی جێی داخه که خودی تێكشکانی پۆپۆلیزم له ئێران ئهنجامێکی عهمهلیی بهرجهستهی لێ کهوتهوه و به پێكهێنانی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران کۆتایی هات، کهچی له عێراقدا یان له کوردستاندا ئهم ئهنجامهی بهدهستهوه نهدا، بهڵکوو ٧ تا ٨ ساڵی تر و ئاڵوگۆڕی زۆر جیدیتری ویست، تا بگاته ئهوهی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی عێراق پێک بێت.
دووههم: بنبهستی کارگهران و درووستبوونی ڕهوتی کۆمۆنیست نهک ههر نهبووه مایهی یهکریزی یاخود هاتنهکایهی هێڵێکی سیاسی_ فکری و پێکهاتنی ڕێکخراوی سهربهخۆ، که زۆربەی مهحفهل و گرووپه چهپهکانی ئهو سهردهمه کۆ بکاتهوه و له ئاستی سیاسیدا بتوانێت ببێته هێزێکی بهرچاو، ههم لهناو چینی کرێکاردا و ههم له ئاستی کۆمهڵگادا، بەڵکوو ئهوهی که درووست بوو، مهحفهلێک یان له باشترین حاڵدا ڕێکخراوێکی تر چووه پاڵ مهحفهلهکانی تر به ههندێک ئاڵوگۆڕی زۆر مهنفییهوه، که لهسهرووی ههموویانهوه سیکتاریزمه.
به درووستبوونی ڕهوت کۆمهڵێک کادری بهرجهسته پهرتهوازه بوون و ناوهندیی ڕهوت تهنها به بیانووی ئهوهی که ئهوانه ڕهخنهیان ههیه، ئیجرائاتی لهگهڵدا کردن، که ئهویش دوورخستنهوه بوو.
دۆخەکە گهییشته ئاستێک که به پێوانهی زۆر ورد ڕادهی یهکڕابوون، یان جیاوازی لهگهڵ بۆچوونهکانی “ڕهوت”دا ببووه پێوانه بۆ ئهندامهتی له ڕهوتدا.
جگه لهمانه، مهسهلهی نهبوونی بهرنامه کرایه بیانوویهک بۆ دهرگا داخستن لهسهر ههر جۆره ههڵسووڕانێکی سیاسیی کۆمهڵایهتی، بهتایبهتی لهناو چینی کرێکاردا. ئهمه بهدهر له ڕاستی و درووستی ئهو قسهیهی که ئهو سهردهمه بهناوی هاوڕێ نادر عهبدلحهمیدهوه بڵاو بووهوه، که گوایه وتبێتی: ئێمه ڕۆشنفکرێکی کۆمۆنیست به ١٠ کرێکاری پێشڕهو ناگۆڕینهوه. خودی ئهم وتهیه باری ئهو سهردهمهی ڕهوتی عهکس دهکردهوه.
خوێندنهوه و دیراسه ههموو شتێک بوو. ماوهیهک ههواڵی ئهوه بڵاو بووهوه، که هاوڕێیانی ڕهوت خهریکی خوێندنهوهی سهرمایهن. ماوهیهکی تر، ئاها ڕهوت تهواوی دانراوهکانی لێنینیان دهستکهوتووه. من نه ئێستا و نه ئهو کاتیش له بایهخی ئهم کارانه کهم ناکهمهوه، بهڵام کاتێک که ئهمانه جێی ههڵسووڕانی سیاسی دهگرێتهوه، ئیتر مهسهلهکه شتێکی تره.
سێههم: مارکسیزمی شۆڕشگێڕ که لهبهرامبهر پۆپۆلیزمی باوی ناو چهپی ئێراندا سهری ههڵدا و تێکی شکاند، بۆ خۆی ڕهوتێکی فکریی سیاسی بوو و له ڕاستیدا له یهک خاڵی سهرهکیدا چڕ دهبووهوه: گهڕانهوه بۆ ئوسووڵی مارکسیزم و پاککرنەوەی ئهو تهپوتۆزهی که له ئهنجامی باڵادهستی ڕهوته بۆرژوازییه جۆراوجۆرهکانی وهک، ستالینیزم، ماویزم، ترۆتسکیزم… لهنێو بزووتنهوهی کۆمۆنیستیدا، لێی نیشتووە، کە خهباتی چینی کرێکار به لاڕێدا دهبات. ئهم بزووتنهویه له ڕاستیدا بزووتنهویهکی فکری بوو و به پێکهاتنی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران کۆتایی هات. ئهرکی لهوه بهدوای کۆمۆنیستهکان بریتی بوو، لهوهی که هاوڕێیانی ئێران له کۆنگرهی دووی حیزبی کۆمۆنیستی ئێرانهوه ناویان لێ نا، به کرێکاریکردنی کۆمۆنیزم و دواتریش له سهرههڵدان و گهشهکردنی کۆمۆنیزمی کرێکاریدا بهرجهسته بووهوه. هاوڕێیانی ڕهوت لهگهڵ سهرجهم گرووپ و مهحفهلهکانی چهپی کوردستاندا کاتێک شهڕیان لهسهر به مارکسیزمی شۆڕشگێڕبوون دهکرد، کهچی خودی مارکسیزمی شۆڕشگێڕ کۆتایی هاتبوو و لهم شهڕهشدا تاکه پێوانه قبووڵکردنی تێگهییشتنی ڕهوت له مارکسیزمی شۆڕشگێڕ بوو. ئیتر بواری هیچ جۆره جیاوازییهک نهبوو، دهنا دهبوویته ئیکۆنۆمیست، پاسیڤیست و زۆر شتی تر.
بهکورتییهکهی بڵێم، ڕهوت ههر ئهو کارهی کرد، که گرووپ و مهحفهلهکانی تری چهپ کردیان و ههر ههموویان بهیهکهوه بوونه مارکسیزمی شۆڕشگێڕ. دیاره له کاتێکدا و بهدهر لهوهی که کامیان زۆر مارکسیست بوون، پێداویستی بهرهوپێشبردنی خهباتی چینایهتی شتێکی تر بوو، نهک ئهوهی ڕهوت و مهحفهلهکانی تر. لهدوا قۆناغیشدا ههر بهیهکهوه، ڕهنگه بڵێم، ههندێکیان ئاسانتر له ڕهوت بهرهوپیری کۆمۆنیزمی کرێکاری چوون و به ڕۆحییهتێکی کۆمۆنیستی کراوهتر و بهمهرجی کهمتر و سیکتاریزمێکی سووکتر لهوهی ڕهوت حیزبیان پێک هێنا.
سالار ڕەشید: لە لایەن تهواوی سازمان و ئهڵقه کۆمۆنیستییهکانهوه ڕهوتی کۆمۆنیست وهک ڕێکخراوێکی سیکتاریست و ئاکادیمیست، وه لە لایەن یهکێتیی نیشتمانی کوردستان و باقی حیزبه ناسیۆنالیسته کوردستانییهکانهوه تهنها ڕهوت وەک ڕێکخراوێکی کۆمۆنیست دەناسرا. بۆ ئهم دوو حاڵهته چ شرۆڤهیهکت ههیه؟
جهبار مستهفا:
ئهم دوو حاڵهته ناکوک و دژ بهیهک نین. دهکرێ ڕێکخراوێك له ئاستێکی عهلهنی و فراواندا ههم لە لایەن حیزب و ڕێکخراوه سیاسییهکانهوه و ههم له ئاستی جهماوهریشدا بناسرێت، له ههمان کاتیشدا ههمان ڕێکخراو دهکرێت، سیکتاریست و ئاکادیمیست و تهنانهت شتی تریش بێت. ئهوهی که تهنها ڕهوتی کۆمۆنیست له لایهن حیزبه ناسیۆنالیسته کوردهکانهوه دەناسرا، به بۆچوونی من دهگهڕێتهوه بۆ ئهوهی که تهنها ڕێکخراوی ڕهوت له یهکهمین ڕۆژهکانی مارتی ١٩٩١وه خۆیان وهک ڕێکخراوێکی سیاسی ناساند و ههر زوو بارهگا و مهقهڕیان کردهوه و ئاڵای سووری ڕێکخراوهکهیان لهسهر بهرز کردهوه، هێزی چهکداریان له چهند شارێک پێک هێنا، ئهوان تهنانهت له شووراکانیشدا جهختیان له سهربهخۆیی و جیاوازیی خۆیان لهگهڵ ڕێکخراو و گرووپه چهپهکانی تر دهکردهوه. ههڵسووڕاوهکانیان به ناوی ڕهوتهوه قسه و بانگهوازیان دهکرد و وتاریان دهخوێندهوه. له کاتێکدا باقی ههڵسووڕاوانی تر وهک کهسانێکی کۆمۆنیست یان چهپ، واته، بهبێ ناو ههمان کاریان دهکرد. له ڕۆژانی دواتریشدا ڕهنگه له گهڵ حیزب و ڕێکخراوه سیاسییهکانی تردا گفتوگۆ و پهیوهندییان گرتبێت. ئهم کارهی ڕهوت بێگومان کارێکی ئیجابییه و ئهو ئهنجامهی لێ کهوتهوه.
سالار ڕەشید: تۆ یهکێک بووی له بنیاتنهرانی “ئهڵقهی کۆمۆنیستیی بڵێسه”، له چ ساڵێکدا ئهم ئهڵقهیه پێک هات؟ کێ بوون بنیاتنهرانی؟ چ کاره بوون؟ خهڵکی چ شار و ناوچهیهک بوون؟ ئهی ئهو ماوهیهی که دهکهوێته نێوان وازهێنانت له هێڵی “کارگهران” تا دهگاته پێکهێنانی ئهڵقهی کۆمۆنیستی بڵێسه هیچ کۆڕ و کۆمهڵێکتان ههبوو؟ بیرۆکهی پێکهێنانی ئهم ئهڵقهیه چۆن پهیدا بوو؟ ئامانجێک که لهبهردهم خۆی داینابوو، چی بوو؟ پاش ماوهیهک نێوی ئهم ئهڵقهیه به دهستهی کرێکارانی پێشڕهو دهگۆڕن! ئایا پهیوهندی به چهندایهتی و چۆنایهتی ئهڵقهکهتانهوه ههبوو؟
جهبار مستهفا:
لهڕاستیدا من که وازم هێنا، یان له کارگهران “دهرکرام”، تهنها نهبووم، ئهو پرۆسهی وازهێنانه یان دهرکردنه، پرۆسهیهکی بهکۆمهڵ بوو، سهر تا پێی کارگهرانی گرتهوه، له خوارەوە بۆ ئهڵقهی ناوهند. له ئاستی ناوهنددا لهتیفی شێخ عومهر وازی هێنا و تا ماوهی چهند ساڵێک دوای ئهوه لهکاری سیاسیماندا بهیهکهوه ماینهوه. ئاسۆی کهریم زهند ههر زوو بهرهوه ئێران ڕۆی و لهوێوه بۆ ئهورووپا. هۆشیار قادر له کاری سیاسی و ڕێکخراوهیی کشایهوه. بهختیار مستهفا پاش ماوهیهک بۆ ئهورووپا ڕۆیشت. هیوا حهمه ڕهئووف وازی هێنا. بهکورتییهکهی، له ناوهندی کارگهران تهنها موئهیهد ئهحمهد، عوسمانی حاجی مارف و نادر عەبدلحەمید (که تازه ببووه ئهندامی ناوهند) مانهوه. له ئاستی کادر و ههڵسووڕاوانی خوار ناوهند، ژمارهیهکی زۆر وازیان هێنا، یاخود ناوهندی ڕهوت لێیانی نهپرسییهوه، که ئهستهمه ناوی گشتیانم بیر بێتهوه. به ههر حاڵ لهگهڵ وازهێنانمدا باسهکانی ئهو سهردهمه تا چهند مانگێک بهردهوام بوو.
لهو کاتهدا پهیوهندیی ڕاستهوخۆم بهم هاوڕێیانهوه ههبوو: نهجات محهمهد دهروێش، نووری کهریمی موههندیس، عهدنان کهریم (ئهحمهد موعین)، لهتیفی شێخ عومهر، تههای حهمه ڕهش، سهرداری قهڵادزێ، نهبیلی موههندیس، سیروان مستهفای برام، کامیلی پارێزهر، ههروهها ستار محهمهد کهریم (فوئاد سادق) و عوسمان محهمهد کهریم له گهرمیان. دیاره ئهم هاوڕێیانهش کهم تا زۆر پهیوهندیی تریان ههبووه.
ئێمه بههیچ جۆرێک ههوڵی لەتبوونی ڕەوتمان نهدا. ههر وهکوو وتم، باسهکانی ئهو سهردهمه زیاتر ههڵسهنگاندنی کارگهران و پرۆسهی وازهێنانی ههڵسووڕانی تازهی ڕهوت بوو. لهو هاوڕێیانه هێندێکیان ڕۆیشتن بۆ ئهورووپا.
پاش چهند مانگێک و له وهڵام بهوهی چی بکهین، وه بهتایبهتی دوای ئهوهی پهیوهندیمان لهگهڵ کۆمهڵێک کادری حیزبی کۆمۆنیستی ئێراندا پتهو کردبووهوه، هاتینه سهر ئهوهی که له زستانی ساڵی ١٩٨٥دا ئهوهندەی بیرم بێت، هاوڕێیان نهجاتی موههندیس، سیروان مستهفا، عهدنان کهریم و من ئهڵقهی کۆمۆنیستیی بڵێسهمان دامهزراند و یهکسهر پهیوندیمان به گشت ئهو هاوڕێیانهی که پێشتر ناوم هێنان، جگه له سهرداری قهڵادزێ کرد. لهگهڵ نهبیلی موههندیس که ڕۆیشت بۆ ئهورووپا، ڕهخنهی سهرهکی ئهو سهردهمهمان له ڕهوت ئهوه بوو، که ئهوان به بیانووی نهبوونی بهرنامهوه، ڕێگای ههڵسووڕانی سیاسی بهتایبهتی لهناو کرێکاراندا دهبهستن. دهکرێ ههر ئێستا بهم توانا فکری و سیاسییهی خۆمانهوه بۆ کاری هۆشیارکردنهوه دهستبهرین.
به ڕێکخستنی کرێکاران له ئهڵقه و مهحفهلی کۆمۆنیستیدا، وهڵام به مهسهلهی خهباتی ڕۆژانهیان بدهینهوه. ههر زۆر زوو و به نووسراو وهڵامی بڕیاری حکوومهتی بهعسمان سهبارهت به بهفهرمانبهرکردنی چینی کرێکار که له نووسینی من بوو، دایهوه. نووسراوێکمان لهسهر مهسهلهی نهتهوایهتی که له نووسینی عهدنان بوو، بڵاو کردهوه. یهکێک له باسه سهرهتایییهکانی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران سهبارهت به سۆڤێت، که من بۆ عهرهبی وهرمگێڕابوو، بڵاو کردهوه.
لهگهڵ یهکهمین نووسراو، ئهڵقهی سهرهکی که بریتی بوون له: نهجاتی موههندیس، سیروان مستهفا، عهدنان کهریم و من (ههر ههموومان له سلێمانی دهژیاین) لهسهر ناوی ئهڵقهی کۆمۆنیستیی بڵێسه ڕێک کهوتین. له تاقیکردنهوهی ساڵانی پێشووهوه ئهوه فێربووین، که ههرگیز بەبێ ناو کار نهکهین.
ئهندامانی بڵیسه بهواقیعی له شارهکانی سلێمانی، کهرکووک، ههولێر، کهلار بوونیان ههبوو. ههر له سهرهتاوه دهستمان بۆ پێکهێنانی ئهڵقهی کرێکاری له شوێنی ژیان و کاریاندا برد. هاوڕێ نهجات له گهڕهکی سهرشهقامی سلێمانی کهسێکی ناسراو و به ئۆتۆریته بوو. ههر ئهو کات ههستمان دهکرد و له ساڵانی دوایشدا بۆمان دهرکهوت، که تۆڕێکی فراوانی له ههڵسووڕاوانی کۆمۆنیست که ڕاپهڕینی ساڵی ١٩٩١ له سلێمانی لهسهر دهستی ئهوان دەستی پێ کرد، پێک هێنابوو. من دهستم گهییشت به کارگهی چیمهنتۆی سهرچنار و ئهڵقهیهکی دوو کهسیم لهوێ پێک هێنا.
خهسڵهتی سهرهکیی بڵێسه کرانهوهی بهرامبهر به ههڵسووڕاوانی چهپ چ وهک ڕێکخراو چ وهک تاک بوو. ئهو سیکتاریزمه ڕێکخراوهیییهی که به درووستبوونی ڕهوتی کۆمۆنیست تهشهنهی کرد، به درووستبوون و گهشهسهندنی بڵێسه پاشهکشهیهکی بهرچاوی بهخۆیهوه بینی.
ئهوهندهی من له ڕووداوهکانی ئهو سهردهمهی چهپ ئاگادار بم، سهرجهم ڕێکخراوهکان و زۆرێک له ههڵسووڕاوانی ئهڵقه و مهحفهله جیاجیاکانی چهپ لهو سهردهمهدا، جگه له ڕهوت، جۆرێک له پهیوهندیی دۆستانه، هاوکاری، بیروڕاگۆڕینهوه لهنێوانیاندا ههبوو. بهڵام هاوڕێیانی ڕهوت هیچ جۆره حیسابێکیان بۆ ئهو تهیفه فراوانه نه دهکرد. لهبیرمه که هاوڕێ سهڵاحی موههندیس (حهیدهر هیدایهت)مان ناسی، هاوڕێیانی ئێمه له کهلار (فوئاد و عوسمان) بۆ ماوهیهکی باش له ماڵی خۆیاندا حهشاریان دا و تهنانهت مهسرهفی ڕۆژانهشیان ئەکێشا. پاش ئهوهی بڕیاری دا، بۆ سلێمانی بێت، ئێمه نهک ههر شوێنی ژیانیمان بۆ ماوهیهکی باش بۆ دابین کرد، بهڵکوو لهو پرۆژه مالییهی که لهگهڵ کۆمهڵێک هاوڕێی تردا ههمان بوو، مانگانهمان بۆ بڕییهوه. من بۆخۆم چهند جارێک له ههڵهبجه (که له ماڵیکدا لهگهڵ سامان کهریم دهژیا و بەمەرجێک من نه لهگهڵ سامان و نه لهگهڵ حهیدهر لهباری سیاسییهوه دهگونجاین) سهردانیم کرد. ههروهها بهدرێژایی چهندین ساڵ پهیوهندییهکی هاوڕێیانهمان لهگهڵ هاوڕێ ڕێبوار ئهحمهدی ئێستا ههبوو، که بۆ ڕۆژێکیش ئهندامی بڵێسه نهبوو. لهڕاستیدا پهیوهندیمان گهییشتبووه ڕادهی ئهنجامدانی ههڵسووڕانی زۆر تایبهت، که مهترسی زۆر جدی بۆ سهر ژیانی ههر دوو لامان ههبوو.
به ههر حاڵ، یهکێک له مهیدانه زۆر گرنگهکانی ههڵسووڕانی بڵێسه ئهو کۆمهکه مالییه بوو، که مانگانه بۆ کۆمهڵه و حیزبی کۆمۆنیستی ئێرانی دهنارد. سهرچاوهی ئهو کۆمهکه پرۆژهیهکی دەستبەسەراگرتن له بهغدا بوو. ئهوهندهی بیرم بێت، له ناوهڕاستی ١٩٨٧هوه دەستی پێ کرد و نزیکهی ٢ ساڵی خایاند. ٢ تیم ئهنجامیان دهدا، تیمی یهکهم، ڕێبوار ئهحمهد و وهستا عهلی کفری، تیمی دووههم فوئاد سادق و من. لهو کۆمهکه یارمهتی مانگانهی هێندێک هاوڕێ دهدرا، لهوانه من و تههای حهمه ڕهش. ههروهها مانگانهمان بۆ هێندێک هاوڕێی دهرهوهی بڵێسه بڕیبووهوه، لهوانه حەیدهر هیدایهت و مانگانهش ١٠٠٠ دیناری عێراقیمان بۆ کۆمهڵه بهناوی هاوڕێیانی کۆمۆنهوه دهنارد، که ههموو جارێكیش له ڕادیۆی کۆمهڵهوه دهخوێنرایهوه. ئهمه سهرباری ئهوهی که جارجار داوای کۆمهکی فهورییان بهتایبهتی بۆ ڕادیۆی کۆمهڵه لێ دهکردین.
نووسراوهکانی بڵێسه ههر ههموویان جگه له بهیاننامهکان که به ڕۆنیۆی دهستی ئامادهمان دهکردن، دهستنووس بوون. دیاره تیراژیان کهم بوو، باسه سیاسییهکان له ١٠ ژماره و بهیاننامهکانیش له چهند سهدێک تێنهدهپهڕین.
ماوهتهوه ئهوه بڵێم، که ئهڵقهی کرێکارانی پێشڕهو ههمان ئهڵقهی بڵێسهیه و لهڕاستیدا پاش گرتنی هاوڕێ نهجات من و عهدنان بڕیارمان دا، که تا چارهنووسی نهجات ئاشکرا نهبێت، هیچ شتێک به ناوی بڵێسهوه بڵاو نهکهینهوه، نهوهک فشاری لێکۆڵینهوهی لهسهر زیاتر بکات. به ههر حاڵ پاش ئهوهی بۆمان دهرکهوت، که ئهو هاوڕێ ئازیزهمان لهژێر ئهشکهنجهدا گیانی لهدهست داوه، بهبێ ئهوهی یهک وشه بدرکێنێت، دیسانهوه ناوی بڵێسهمان بهکار هێنایهوه.
هاوڕێ نهجات له ڕۆژی ٢٩/٤/١٩٨٧ له خاڵی پشکنینی کهرکووک_ سلێمانی به کۆمهڵێك بهیاننامهی بڵێسهوه که به بۆنهی یهکی ئایارهوه دهریکردبوو و بهتهما بوو بۆ هەولێر بیانبات و لهوێ بڵاویان بکاتهوه گیرا. ههر لهوێ ههوڵی ڕاکردنی دابوو، بهڵام گرتبوویانهوه و پاش چهند ڕۆژێکی کهم لهژێر ئهشکهنجهدا گیانی لهدهست دا. پاش چهند مانگێک که ئەو هەواڵەمان بیست، من بۆ کهرکووک چووم و لهڕێی دۆستێکمانهوه (ئیسماعیل عەبدلقادر) زانیمان، که تهرمهکهیان داوهته شارهوانی کهرکووک و له گۆڕستانی شێخ محێدین له کهرکووک ناشتوویانه.
سالار ڕەشید: لهو دهمهدا چ ئهڵقه و سازمانێکی دیکهی کۆمۆنیستی له ئارادا بوون؟ پهیوهندیتان لهگهڵیاندا چۆن بوو؟ قهوارهی ئهم ڕێکخراوه پێش ههڵوهشاندنهوهی چهند بوو؟ بازنهی ههڵسووڕانتان کوێی گرتبووهوه؟
جهبار مستهفا:
پاش پێکهاتنی بڵێسه به ماوهیهکی کهم و له ڕێگای فوئاد سادق و عوسمانی برایهوه و ههر له ماڵی خۆشیان له کهلار به هاوڕێ حەیدهر هیدایهت ئاشنا بووم. دیاره پاش قسه و باسێکی کورت ئێمه زانیمان که ئهویش پهیوهندی به چهند هاوڕێیهکی ترهوه ههیه و بهبێ ناو کار دهکهن. ههر دوو لامان بۆمان دهرکهوت، که جیاوازیی فکریی سیاسیمان ههیه و ناکرێ داوای کارکردنی له بڵێسهدا لێ بکهین. بهڵام هاوکاری و نزیکایهتیمان وهک خۆی مایهوه. پاشان ئهو ڕۆیشته سلێمانی و لهوێ لهگهڵ چهند هاوڕێیهکی تریدا (خهسرهو سایهی ئێستا، سامان کهریم و…) “دهستهی پێشڕهوانی پرۆلیتاریا”یان پێک هێنا. دوای ئهوهش پهیوهندیمان تا ههڵوهشاندنهوهی دهسته و بڵێسه ههر مایهوه. جگه لهو، ههر وهکوو پێشتریش ئاماژهم پێی دا، ههر له ماڵی فوئاد و عوسمان ڕێبوار ئهحمهدم ناسی، که ماوهیهک بوو له کۆمهڵهی ڕهنجدهران جیا بووبووهوه و دهمان زانی که ئهوانیش گرووپێکن و نزیکایهتی فکریی سیاسی و تهنانهت شهخسیش لهنێوانماندا زۆر بههێز بوو.
پاش ماوهیهک ئهو چووه لای کۆمهڵه بۆ دهورهی ئامووزشی و پاش گهڕانهوهی لهسهر ههندێک وردهکاری ڕێک نهکهوتین، ڕهنگه ئێستا بڵێم، بیرم نایات، که چی بوون. پاشان ئهو لهگهڵ هاوڕێیان: سالار ڕهشید و ڕەحمان داود “کۆمهڵهی تێکۆشهرانی کۆمۆنیست/ کۆتک”یان پێک هێنا و بڵاوکراوهی “بهرهو سۆسیالیزم”یان دهردهکرد. لهگهڵ ئهوەشدا ئێمە پهیوهندیی سیاسیی پتهومان لەنێواندا ههبوو. بهجۆرێک که ههموو ژمارهکانی “بهرهو سۆسیالیزم”ی بۆ دههێناین و لهسهر زۆربهی مهسهلهکانی ئهو سهردهمه بیروڕامان دهگۆڕییهوه. ئهمه جگه لهو چالاکییهی که پێشووتر باسم کرد. پهیوهندیمان ههر بهردهوام بوو، تا ههڵوهشاندنهوهی یهکێتیی خهباتی کۆمۆنیستهکان و بڵێسه. لهڕاستیدا دوای ئهو قۆناغه پهیوهندیی من و ڕێبوار چووه ئاستێکی ترهوه.
به تایبهتی لەدوای سهرههڵدانی کۆمۆنیزمی کرێکاری و ئاشنابوونمان پێی. ئیتر وهک دوو کهسی نزیک لهیهک، بێ ئومێد له چهپی ئهوسا، بهدوای ئهڵتهرناتیڤێکدا دهگهڕاین. تا کار بهوه گهییشت، هاته سلێمانی و بۆ ماوهیهک له ماڵی خۆمان دهژیا. سهرهتا ههردووکمان به “کۆمهڵهی کرێکارانی ١ی ئایار”هوه پهیوست بووین و دواتر “یهکێتیی خهباتی کۆمۆنیزمی کرێکاری”مان لهگهڵ تاهیر حهسهن و عهدنان کهریمدا پێك هێنا.
سالار ڕەشید: ئهم ئهڵقهیه کهی ههڵوهشایهوه؟ بۆچی؟
جهبار مستهفا:
بڵێسه وهک زۆربهی ئهڵقه و ڕێکخراوهکانی چهپ، به سهرههڵدانی باسهکانی کۆمۆنیزمی کرێکاری و ئاشنابوونی ههڵسووڕاوانی چهپ پێیان، ههروهها بەبێ وهڵام مانهوهی له بهرامبهر بار و دۆخی سیاسی و کۆمهڵایهتیی ئهوسای عێراق، تووشی قەیران و بنبهست بوو. ئهگهرچی چهپی ئهو سهردهمهی کوردستان زیاتر ڕهوتێکی فکری بوو و کهمتر بار و دۆخی کۆمهڵایهتی و سیاسیی کۆمهڵگا و بهتایبهتی ناڕهزایهتی و خهباتی چینی کرێکار کاری تێ دهکرد. ههر بۆیه به بۆچوونی من له بنبهستبوونیدا فاکتهری یهکهم زیاتر ڕۆڵی بینی.
من پێشتر ئاماژهم بهوه دا، که مارکسیزمی شۆڕشگێڕ وەک ڕهوتێکی فکریی سیاسی، له ئهنجامی شۆڕشی ئێران و لهبهرامبهر پۆپۆلیزمدا سهری ههڵدا و به پێکهاتنی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران به ئهنجامی خۆی گهییشت. له کۆنگرەی دووهەمی ههمان حیزبهوه هاوڕێیانی ئێران بهتایبهتی مهنسوور حیکمهت ئهم ڕاستییهی وتووه، که بهرهوپێشبردنی خهباتی چینی کرێکار بهتایبهتی له ئاڵوگۆڕه جیهانداگرهکانی ئهو سهردهمهدا، پێویستی به شتێکی تری زیاتر له مارکسیزمی شۆڕشگێڕه. کهچی چهپی عێراق ههتا ماوهیهکی زۆر و نزیک له ساڵی ١٩٨٧_ ١٩٨٨ له ههمان پرۆسهی بوون به مارکسیزمی شۆڕشگێڕدا بوون.
به ههر حاڵ، بار و دۆخی سیاسیی ئهوسای عێراق و کوردستان، جهنگی عێراق و ئێران و درێژهکێشانی بۆ ماوهی ٨ ساڵ و ئاکامه فهلاکهتبارهکانی، خهستبوونهوهی له ڕادهبهدهری سهرکوتی بهعس و ئاڵوگۆڕه جیهانییهکان لە لایهک و بێ وهڵاممانهوهی چهپ، زۆربهی مهحفهلهکانی گهیاندبووه بنبهست. ئهوهندهی به “بڵێسه”وه پهیوهسته، که من یهکێک له دامهزرێنهرانی بووم، دوو فاکتهری گرنگ لهو ئهڵقهیه بێ ئومێدیان کردم.
له سهرهتای ١٩٨٧وه بۆ دابینکردنی زیندهگی کهوتمه پرۆژهیهکی میرییهوه له شاری بێجی که ههندێک کاری کارهبامان لهگهڵ سیروان مستهفا و چهند کهسێكی تردا گرت. ئهو پرۆژهیه زیاتر له ٤٠٠٠ کرێکاری لێ بوو، که له شوێنه جۆراوجۆرهکانی عێراق و وڵاته عهرەبییهکان و ئاسیاوه هاتبوون. ماوهی نزیک به دوو ساڵ لهوێ ماینهوه و تێکهڵاوییهکی زۆرمان لهگهڵ ئهو کرێکارانهدا پهیدا کرد. بهڕاستی ئهوه دهرفهتێک بوو که تێ بگهم، جیهانی ئهو چهپهی کوردستان و جیهانی چینی کرێکار زۆر جیاوازن. لهگهڵ ئهوهشدا ئهوهندهی باسهکانی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران و مهنسوور حیکمهت و ئیرهجی ئازهرینم دهست دهکهوت و دهمخوێندنهوه، ئهوهندهی تر ئهو بۆچوونهم لا پتهو دهبوو. ههر لهو ماوهیهدا عهدنان کهریم، لهتیفی شێخ عومهر، فوئاد سادق نووسراوێکیان به دهستخهت نووسی، له ڕوانگهی مارکسیزمی شۆڕشگێڕهوه ڕهخنهیان له بڵێسه گرتبوو و به ئیکۆنۆمیست باسیان کردبوو، چونکه زیاتر خهریکی کاری عهمهلییه، نهک بهرنامهیی. که نووسراوهکهم بینی، تێگهییشتم ئهمه باسی چهند ساڵێک لهمهوبهره و پێم وتن، هاوڕێیان: ئهم مارکسیزمه شۆڕشگێڕهی ئێوه باسی دهکهن، له خێو دهچێت، هیچ شتێکی دیار نییه، ئاخر کوا دهرکهوتهکانی، کوا سوننەتی خهبات و ههڵسووڕانی؟! باسهکه زیاتر له باسهکانی دهستهی پێشڕهوان دهچوو و دواتریش زانیم، که ههر به کارکردی ئهوان دهرچووه. به ههر حاڵ، من لهگهڵیان نهڕۆیشتم. ئهوانیش ناوێکی تریان له خۆیان نا، بهداخهوه ئێستا بیرم نایات که چی بوو.
لهولاشهوه من لهگهڵ ڕێبوار ئهحمهددا قسه و باسمان دهکرد، ئهتوانم بڵێم، ههردووکمان له چهپی ئهو ڕۆژگاره بێ ئومێد بووبووین و وردهورده ئومێدی زۆرمان به باسهکانی کۆمۆنیزمی کرێکاری پهیدا دهکرد. دیاره هیچ نووسراوێکمان نهدیبوو، بهڵام بیستبوومان که ڕهخنه له مارکسیزمی شۆڕشگێڕ دهگرن. بهم جۆره ئیتر کهس نهما، بهناوی بڵێسهوه ههڵسووڕێت و قسه بکات. ئهوهندهی نهبرد، سهرجهم ئهڵقه و سازمانهکانی تر، جگه له ڕهوت چوونه ڕیزی بڵێسهوه.
له سهرهتای ساڵی ١٩٩٠ یان کۆتایی ١٩٨٩ ڕهوت نووسراوێکی بڵاو کردهوه به ناوی “کۆمۆنیزمی کرێکاری و واقیعهتی ئێمه”، که تیایدا ڕایگهیاندبوو، ئیتر لهمهودوا ڕهوت سهر به کۆمۆنیزمی کرێکارییه.
سالار ڕەشید: هاوڕێ جهبار! یهکێتیی خهباتی کۆمۆنیزمی کرێکاری بۆ دهورهی خۆی سازمانێکی چالاک و ههڵسووڕاو بوو. ئهگهر بکرێ، ڕوونکردنهوهیهکمان لهمهڕ چۆنیهتیی پێکهێنانی ئهم سازمانه پێ بدهیت. کێ بوون بنیاتنهرانی؟ چ کاره بوون؟ خهڵکی کوێ بوون؟ ههروهها بۆ ئهو دهمه، بهچی خۆتان لهگهڵ باقیی سازمان و گرووههکانی دیکه جیا دهکردهوه؟
جهبار مستهفا:
پاش ههڵوهشاندنهوهی بڵێسه، من پهیوهندیم لهگهڵ ئهڵقهیهکی کرێکاری له کارگهی چیمهنتۆی سهرچنار ههر بهردهوام بوو. لهملاشهوه له ساڵی ١٩٨٩وه لهگهڵ ڕێبوار ئهحمهد پهیوهندیی سیاسی و شهخسیی نزیکمان ههبوو، ههم بهیهکهوه کارمان دهکرد، ههم بۆ ماوهیهک له ماڵی ئێمه له سلێمانی دهژیا. له ڕێگای ئهوهوه به کۆمهڵهی کرێکارانی ١ی ئایار ئاشنا بووم. ڕێبوار ههندێکیانی به شهخسی دهناسی. وهکوو، تاهیر حهسهن و ئیبراهیم محهمهد (بله سوور). پاش قسه و باسێک لهسهریان بڕیارمان دا، لهگهڵیان کار بکهین و بۆ ماوهی چهند مانگێک بۆ بڵاوکراوهکهیان (خهباتی کرێکار) که بهدهست دهنووسرایهوه و به تیراژێکی کهم بڵاو دهبوهوه، دهستمان به نووسین کرد.
داگیرکردنی وڵاتی کوێت لە لایەن ڕژێمی بهعسهوه بار و دۆخی سهرانسهری عێراق و کوردستانی گۆڕی و له ئاستی جیهانیشدا که گهرمهی ڕووخانی بلۆکی ڕۆژههڵات و سهرههڵدانی نهزمی نوێی جیهان بوو، مهعلووم بوو، که عێراق تووشی جهنگێکی خوێناوی لهگهڵ ئهمهریکا دهبێت و ئهمهش به ئهگهری زۆر ڕاپهڕینی لێ دهکهوێتهوه. ئهو سهردهمه ئێمه وهک بهشێک له چهپ کهوتینه خۆمان و کەوتینە قسه و باس و گفتوگۆی بهردهوام لهسهر ئهو بار و دۆخه.
له میانهی ئهو ههوڵانهدا من که عهدنان کهریمم دهناسی، ههستم دهکرد، ئهو ئهڵقهیهی دوای بڵێسه پێکیان هێنابوو نهماوه. ڕێبوار و تاهیریش ههواڵیان پرسی و سهرئهنجام له ساڵی ١٩٩٠ له ماڵی ئێمه له سلێمانی لهسهر پێکهێنانی یهکێتیی خهباتی کۆمۆنیزمی کرێکاری ڕێکهوتین. ئهوهندی من بیرم بێت، لهو دانیشتنهدا ڕێبوار به نوێنهرایهتی ئهڵقهی ١ی ئایار ئاماده بوو. منیش به نوێنهرایهتیی ئهڵقه کرێکارییهکهی کارگهی چیمهنتۆ و عهدنانیش به نوێنهرایهتیی گرووپێک له ههڵسووڕاوان بهتایبهتی له گهڕهکی سهرشهقام و جوولهکانی سلێمانی، لهوانه: نهبهز خالید، شهونمی هاوسهری، خالیدی مهلا عهلی، لهتیف محهمهد دهروێشی برای هاوڕێ نهجاتی موههندیس و کۆمهڵێک ههڵسووڕاوی تر، که بهداخهوه ناوهکانیان نازانم. دیاره ئهم هاوڕێیانه له شوێنی خۆیانهوه پهیوهندی تریان ههبوو، که من نایانزانم. بهڵام ئهزانم له کهرکووک و ههولێریش یهکێتیی خهبات ههڵسووڕاوی هەبوو.
یهکهم کارێک که دهستمان بۆی برد، دهرکردنی پلاتفۆرمێک بوو لهسهر شۆڕش یان ڕاپهڕینێ که پێمان وابوو، له عێراقدا بهرپا دهبێت. ئهوهندهی له یادم بێت، لهو پلاتفۆرمهدا باسمان له دامهزراندنی دهوڵهتێکی دیمۆکراتیی شۆڕشگێڕ له ڕێگای شوورای کرێکاران و شووراکانی خهڵکهوه له کارگه و گهڕهکهکاندا کردبوو. دوابهدوای ئهوه، کهوتینه پێکهێنانی کۆمیتهکانی ڕاپهڕین یان ڕوونتر بڵێم، دهستماندایه ههڵسووڕان لهو کۆمیتانهدا. چونکه ئهو کۆمیتانه له زۆر شوێن ههر درووست دهبوون.
لهو سهردهمهدا جگه له ڕهوتی کۆمۆنیست و یهکێتیی خهبات، سازمان و ئهڵقهیهکی تری وا نه مابوو، یان لانیکهم ئێمه ئاگاداریان نهبووین. دهستهی پێشڕهوانی پرۆلیتاریا دوای بڵاوبوونهوهی باسهکانی کۆمۆنیزمی کرێکاری وهک زۆربهی ڕێکخراوهکانی چهپ تووشی ئهزمهیهکی فکریی سیاسی بوون و بهتایبهتی دوای دهستکێشانهوهی حهیدهر هیدایهت له ههڵسووڕانی سیاسی (که به بڕوای من کهسی یهکهمی دهسته بوو) ئهزمهکهیان ئهوهندەی دیکە قووڵ بووهوه. بۆ نهگبهتیش لهو ڕۆژگارهدا ژمارهیهکی زۆریان کهوتنه بهر زهربهی ئاساییشی ڕژێم و تا ڕاپهڕین له ئهمنه سوورهکه مانهوه.
سهبارهت به جیاوازی ئێمه و ڕهوتیش، جگه لهو بۆچوونه کۆنهی لهگهڵ درووستبوونی ڕهوتدا هاته کایهوه و زۆر جار باس کراوه، مهبهستم سیکتاریزمی ڕهوت و ئاکادیمیستبوونییهتی، ئهو ڕۆژانه ڕهوت هیچ بوارێکی بۆ قسه و باس یان کاری هاوبهش نه ڕهخساندبوو و به تێڕوانینێکی تاکڕهوانهوه دهیڕوانییه سازمان و ئهڵقهکانی تری چهپ. ئهم بۆچوونه له ڕۆژانی ڕاپهڕیندا زۆر بهڕۆشنی دهرکهوت و ههڵسووڕاوانیان تا بۆیان بکرایە، نهدههاتنه نێو شوورای گهڕهکهکانهوه، ئەویش بهو بیانووهی که ئهمانه شوورای خهڵکن و هی کرێکاران نیین. ئهگهریش بهاتبانایه، ئهوه به دهمامکهوه دههاتن، بۆئهوهی بۆ خهڵک نه ناسرێن. ئهمانه جگه له خۆیان ههموو چهپیان به پۆپۆلیست دهزانی. بهههر حاڵ ئهم بۆچوونانه له پێکهاتنی حیزبیشدا کهم تا زۆر ڕهنگی دایهوه.
ئابی ٢٠١٢
لە کتێبی:
مێژوویەک لە یادەوەریدا
(دیدار سەبارەت بە مێژووی چەپ و کۆمۆنیزم لە کوردستاندا)
ئێدیتۆر
سالار ڕەشید
ل(٢٥-٧٢)
کوشتنی ژنان لەژێر هەرچ پاساوێکدا بێت،نیشانەی دڕندەی و ناهۆشیاری بکوژو کۆی کۆمەڵگە دەگەیەنێت.
لەزۆربەی وڵاتە دواکەوتوەکاندا ئیتر هەر وڵاتەو بەپێی قۆناخێک تێیدا بوە لەڕوی ئاستی شێوە ژیان و شێوازی بەرهەمهێنانەکەیەوە لەڕوی ئابوری و سیاسیەوە،ڕەنگدانەوە یان کاریگەری هەبوە لەسەر کۆی پێگەی هۆشیاری کۆمەڵگەکانیان. کەسێتی ژن لەو نێوەدا،هەمیشە زۆرترین قورسای بەرکەوتوە. چونکە خودی دەسەڵاتەکان،هێشتا،بێجگە لەوەی بەگشتی دەسەڵاتی چینەداراو چەوسێنەرەکان بون،ئاستی چەوساندنەوە چینایەتیەکە،دوجار بەر کەسێتی ژن کەوتوەو هیچ بەهایەک بۆ خودی کەسێتیەکەی و ئەو ڕەنجە زۆرەی کێشاویەتی دانەنراوە،هەمیشە کەسێتی ژن لەنێو هەیمەنەی کەسێتی پیاودا ڕەنگی داوەتەوە،یانی،ئەوەی پیاو ویستویەتی یان خواستویەتی،دەبوا،ژن بۆی جێبەجێ بکات،لەئەرکی ماڵ داریەوە تادەگات بەخستنەوەی نەوە یان جێبەجێ کردنی چێژی سێکسی. ئەوەی بەگشتی لەم نێوەدا غائیب بوە خودی خۆشەویستی ڕاستەقینە بوە. چونکە خۆشەویستی تەنها کاتێک لەدایک دەبێت کەچیتر لەوێدا ژن ژن نەبێت و پیاو پیاو نەبێت،بەڵکو هەردولا بوبێتن بەمرۆڤ. گەیشتن بەکەسێتی بەمرۆڤ بون،لەدەرەوەی کۆی ئەو پەروەردەو کەلتورە باوانەوەیە کەبەرهەمهێنەرەکەی سیستەمە چینایەتیەکەی چینەچەوسێنەرەکانە.
کۆی مێژوویەک کەتێیدا دەسەڵات لەدەستی چینێکی کۆمەڵایەتی زاڵ و چەوسێنەردا بوبێت،لەوێدا،بەهایەک بونی هەبێت،بەهای زاڵی مادی و کڕین و فرۆشتن و قازانج و پاراستنی بەرژەوەندی و هەیبەتی زاڵی خاوەندارێتی تایبەتە. جالەوێدایە،کەکەسێتی ژن،هەربە ئەندازەی کاڵاکان بەهای بۆ دیاری کراوە بەپێی ڕۆژو بەپێی قۆناخە یەک لەدوای یەکەکان. ئاینەکانیش بەکۆ،ئاینی دەسەڵاتدارێتی چینەچەوسێنەرەکان و ئاینی هەیبەتی پێگەی پیاو بوە،بۆیە لەوێیشدا،کۆی پێگەی ژن لەجێبەجێکەرێک و بەدیهێنەرێکی خواستی پیاو زیاتر نیەو ناشبێت. جالەسەردەمی کۆیلایەتیەوە بوبێت یان لەسەردەم و قۆناخی دەرەبەگایەتیەوە بوبێت یان لەسەردەم و قۆناخی سیستەمی سەرمایەداریەوە بێت.
ئەو کورتە پێشەکیەم وەک بەرچاو ڕونیەک بۆ بابەتەکەم نووسی،تائەوەی لێرەوە لەو دەرگایانە بدەم کەبونەتە هۆکاری بەردەوامیدان بەکوشتنی ژنان و لەکەدارکردنی کەسێتی ژنی کورد زمان.
کەسێتی پیاوی کورد،بەڕێژەیی و بەگشتیش،ڕەنگدانەوەی ئاستی قۆناخ و هەلومەرجێکی مادییە کەلەنێویدایە. یانی لێرەیشەوە بێ گومان کردن، دەبێت بگەڕێینەوە سەر شێوازی بەرهەمهێنانێکی مادی کەزاڵە لەنێو کۆمەڵگەداو دیاری کەری کۆی شێوە ژیان و قۆناخ و هەلومەرجێکە کەدەسەڵات و کۆمەڵگە و پێگە ئاینی و ڕۆشنبیری و سیاسی و پەروەردەییەکەی دیاری دەکات.
کۆمەڵگەی کوردی بەقۆناخێکی هەستیاردا تێپەڕ دەبێت،زیاتریش ئەو بەشەی ناوی باشوور یان هەرێمی کوردستانە. ئەو قۆناخە هەستیارە،لەدەستپێکی ئەحزابی دەسەڵاتی ناسیۆنالیزم خێڵەکی و ئاینی بەرەی ئەحزابی کوردایەتیەوە دەست پێدەکات،یانی لەساڵی 1991 وە،بەکۆی ئەو مێژووە،دەسەڵاتدارانی ئەحزابی بەرەی کوردایەتی،بێجگە لەوەی شارنشین نەبون یان زیاتر خاوەن پێگەیەکی دواکەوتوانەو کۆ برسی بون بۆ هەڵپەی گەیشتنیان بەبونی پڕکردنی گیرفانە تێرنەبوەکانیان و ناوگە برسیەکانیان بە مادی و چێژی سێکسی،بونە ئەو سەرچاوەیە،کەلەلایەک پەرە بەکوشتنی ژنان بدەن لەکاتی گەشتنیان بەشارو دەست بەسەرداگرتنی کورسیو، گوایە ئەو ژنانە لەشفرۆش بون لەسەردەمی ڕژێمی بەعسدا،وەلەلایەکیتر بونە ڕێخۆشکەرێک بۆ زیاتر بەبازاڕی کردنی کەسێتی ژن و بەرەوپێش بردنی مەدی چێژی سێکسی و، هەرخودی زۆربەیەک لەسیاسیەکان کاریان گەشتە قۆناخێک زیاتر تۆڵەی دابڕان و قۆناخی شاخیان لەکەسێتی ژن بکەنەوە. چونکە سیاسیەکانی بەرەی کوردایەتی هەر لەسەردەمی شاخیانەوە زیاتر بەشوێن بێ بەهاکردن و لەکەدار کردنی کەسێتی ژنەوە بون. ژن،لای ئەوان مرۆڤ نەبو،بەڵکو،ئامرازێک بوە بۆ بەدیهێنانی خواستەکانی پیاوان،بەتایبەتیش پیاوانی خاوەن دەسەڵاتدار،هەروەک ئەوەی لەنێو ئاینی ئیسلام و ئاینەکانیتردا کەسێتی ژن لەئامرازێک زیاتر نەبوەو ناشبێت.
خاڵێکی گرنگتر لەم نێوەدا،ئاستی قۆناخی گواستنەوەی خێرایە،یانی بەرەوپێشچونی ئامرازەکانی گەیاندن و تەکنەلۆژیای زیرەک،ئەم قۆناخە بۆ وڵاتانێک کەخۆیان بەرهەمهێنەری کۆی تەکنەلۆژیا نوێیەکانن،بەشێوەیەک لەشێوەکان مرۆڤی زیاتر بەرەو بێکاریگەربون بردوە،چونکە ئەوی هەیمەنەو دەستی زاڵە بەسەر کۆی پێگەی ژیاندا،سیستەمی سەرمایەداری چینە دەسەڵاتدارەکانە، لەم نێوەیشدا،ئەوەی زانست پێی گەیشتوە لەڕوە زانستی و کەشف کردنی ئەو دیاردانەی تائێستا بەگومانەوە لەلایەن زۆرینەوە لێی تێڕوانراوە، کەشف دەکرێت،بەڵام پێگەو بەهاکەی دەگەڕێندرێتەوە بۆ چینی حاکم و هەیبەت و بەهای ئەوان،جالەم نێوەیشدا،دەبێت و گرنگیشە بۆ مانەوەی چینەچەوسێنەرەکان،کەمرۆڤەکان بەرەو کەسێتی بێکاریگەرو بەڕۆبۆت بون ببەن،جالەهەرکوێیەکی کۆمەڵگەکانی ئەم سەر زەمینەدا بێت.
خەڵکی کورد،لەم نێوەدا باجدەر دەبن وەک هەر کۆمەڵگەیەکیتر. پێش دەچێت، بەپێی قۆناخە لەدواکەوتوییەکەی زیاتر باج دەر بن و لەم نێوەیشدا،وەک لەسەرەوە ئاماژەم پێداوە،لەغیابی مانای ڕاستەقینەی هۆشیاری سیاسی چینایەتی و هۆشیاری ڕاستەقینەی خۆشەویستی، و، زیاتر بەرەوپێشبردنی بەخودای کردنی پارەو چێژی سێکسی، کەسێتی ژن،دەبێتە ئەو ئامرازەی ڕۆژانە گوێبیستی لەناوچونی ببین.
لەکەسێتی بەردەباران کردنی کچە ئێزیدی دواعاوە لەلایەن پیاوانی خێڵ و ڕەگەز پەرستی ئاینیەکەیانەوە،کۆی مێژووی پێش بەردەباران کردنی دواعاو دوای دوعاش،خۆکشتن و کوشتنی هەزاران ژنی بێ گوناح دەبینین،بێ ئەوەی کۆمڵگە ڕاچەنیبێت و پرسیارێکی لەخۆی کردبێت بۆچی ژن کوشتن برەوی پێ بدرێت؟ ئەم ڕانەچەڵکینە بۆخۆی نیشانەی مەرگەساتێکی بەردەوام و لەسەر خۆیە،سپاردنی کەسێتی کوژراو، بەوەی خودا لێی خۆش ببێت و لەگوناحەکانی ببورێت،نیشانەی بێدەسەڵاتی و ئاستی ناهۆشیاری سیاسی و بێ پەروەردەیی ئەوپەڕی کۆی تاک و کۆمەڵگە دەگەیەنێت. ئاخر ڕۆژ نیە،ئەو کۆمەڵگەیەی لەمەڕ ئێمە گوێبیستی بەناهەق کوژران و تیاچونی دەیان کەس نەبێت،ئیتر بەهۆکاری نەخۆشی کوتوپڕو یان ڕودانی پێکدادانی سەیارە لەنەبونی ڕێگەوبانی باش و شۆفێری بەئیلتیزام تادەگات بەناچار کردنی خۆکوشتنی ژنان،ئەم کۆ مەرگەساتە ڕۆژانەییە لەگەڵ کۆیەک لەنەبونی و کوناوکون کردنی پێگەی ژیانێکی سەرەتاییانە،دەبنە هۆکار گەلێک و دەرئەنجام گەلێک،کەکۆمەڵگە وەک کارێکی ڕۆتینانەی ڕۆژانەییانە لێی بڕوانێت. ئێمە گەر بڕێک هۆشیاریمان هەبێت،دەبێت بەهۆشیارو ناهۆشیارمانەوە خۆمان بدەینە بەر ڕەخنەی جیدی و هەڵوێستەیەک بکەین،لەوەی کێ تۆمەتبارە سەرەکیەکەیە لەم نێوەندەدا؟ بۆچی لەبەرانبەر هەر تیاچون و مردنێکدا تەنها دەستەواژەی خودا لێی خۆش ببێت و ڕۆحی شادبێت هەڵدەبژێرین؟ بێ ئەوەی بپرسین ئاخۆ گەر کۆمەڵگە خاوەن هۆشیاریەکی سیاسی و خاوەن پێگەیەکی بۆن بەمانا گشتیەکەی هەبێت،چون قبوڵی دەکات لەدەسەڵاتێک کەهۆکارو بەرپرسی کۆی نەهامەتیەکانیەتی ببێت و ئاوا دەسەڵاتێک بونی هەبێت؟ لەغیابی کۆیەک لەپرسیارو نەهاتنەمەیدانی گشتیدا،ئیتر تەنها بەچۆکدادان دەبینرێت.
پیاوی کورد،کە بەگشتیەکەیشی ئەو چینە چەوساوەیە دەگرێتەوە کەکراوە بەکۆیلەی نێو بەرژەوەندی چینە دەسەڵاتدارو توێژە سەرەوەییەکانی ڕابەرانی ئاینی،یان ئەو توێژە لەپیاوان کەلەنێو ئەو قۆناخەدا خۆیان دەناسێنن کەبەرگریکاری ڕابردون و دژی کۆی پێگە پێشکەوتن خوازیەکانن،ئەوانەن دەستیان هەیە لەکوشتنی کۆی ڕەگەزی مێینەدا،جائەو جۆرە لەپیاوانی کورد زمان،لەهەرێمدا بن یان لەهەر وڵاتێکی ئەوروپی دا بن،بۆ کوشتنی ژنان هیچ جیاوازیەک لەنێونیاندا نیە. ئێمه شاهیدی دەیان و سەدان کوشتنی ژنانی کورد زمان و غەیرە کورد زمانین، بەدەستی پیاوی کورد زمانەوە لەوڵاتانی جۆربەجۆی ئەوروپادا تادەگات بەهەرێمی کوردستانیش.
بەڕێزان،بەژنان و پیاوانیشەوە،کۆی پرسیارم لێرەوە دەست پێدەکات:ئاخۆ ژنان یان پیاوانی کورد زمان چۆن لەمانای ئازادی تێدەگەن یان تێگەیشتون؟ ئاخۆ ئازادی بەمانای سێکس و بەئارەزو گەشتن دەگەیەنێت لەگەڵ کەسێکیتردا کەلەڕەگەزە جیاوازەکەت بێت یان ئازادی بەمانای زیاتر ڕۆچونە نێو ڕامان و تێڕامان دەبێت لەوەی بۆچی ئێمە تائێستا خاوەن کەسایەتی سەربەخۆو ئازادی خۆمان نین؟ لای من ئازادی،بەمانای ڕۆچون و تێڕامان دێت لەوەی بۆچی هێندە ئامادەییمان تێدایە قبوڵی ئەم کۆ ناڕەوایەتی و ئەم سیستەمە جەنگەڵستانییە بکەین کەلەکۆی پێگەو بەها ئەسڵییە مرۆییەکەمانی دابڕیوین؟ ئاخر گەر ئێمە مرۆڤ بین،چۆن دەبێت جیاوازی هەبێت لەنێوان هەردو ڕەگەزەکەماندا؟ ئاخۆ گەر ئێمە مرۆڤین چۆن دەتوانین بەچەوساندنەوە بژین و قسەیەکیشمان لەسەر مانای مرۆڤ بون و خۆشەویستی ڕاستەقینەی نێوان هەردو ڕەگەزی جیاوازمان هەبێت؟ بۆچی قبوڵی ئەم سیستەمە جەنگەڵستانیە بکەین کەتەنها ئامانجی لەنێوبردنی بەهاو کەسایەتی ڕاستەقینەمانە؟
ڕاستی گەلێک بێزارم لەماناو کەسێتی خۆم تادەگات بەکۆی تاک بەتاکی کۆمەڵگەکەم،لەوەی وادێتە پێشچاو کەهێشتا ئێمە لەسەرەتای مێژووداین و هیچ قۆناخێکمان نەبڕیوە. کوشتنی ژنان بەدەستی پیاوی کورد زمان،نیشانەی ئەوەیە کەهێشتا ئێمە مرۆڤ نین،بەڵکو کۆمەڵێک دڕندەی بێ بەهاو بێ ناوەڕۆکین. ئاخر گەر دەسەڵاتدارانی بەرەی ئەحزابی ناسیۆنالیست خێڵەکی دینی کورد،تەواو گەوج بێمێشک و دەبەنگ نەبونایە،چۆن دەبو لەماوەی بیستوحەوت ساڵی دەسەڵاتدارێتیاندا تێر نەبوبێتن لەچێژی سێکسی و پارە کۆکردنەوەو نووسینەوەی مێژوویەکی تەواو قێزەون؟ مێژوویەک کەبۆچرکەیەکیش لاپەڕەیەکی سپی تێدا نابینرێت؟ مێژوویەک هەیانە،مێژووی زیاتر لەبازرگانێکی خوێڕی تەماحکار زیاتر نیە.
بۆیە،ئەرکی کۆی مرۆڤە جوانمێرو ئازادیخوازو زەحمەتکێش و یەکسانیخوازەکانە بێنە مەیدان و چیتر ڕێگە نەدەن بەکوشتنی ژنان یان بەناچار کردنی ژنان بەوەی پەنا بۆ خۆکوشتنیان ببەن. مایەی شەرمێکی گەورەیە لەم سەدەی بیستویەکەدا مرۆڤایەتی خەڵکی کورد زمان هێندە بەچۆکدا هاتبێت و هێندە خۆگێل کردن و دەبەنگی خۆی کردبێتە ئەو دروشمەی دەڵێت ئاگرە سورە لەخۆم دوربێت. مایەی سەرشۆڕی و شکست و بێحورمەتی بۆکۆی گشت ئەحزابی ناسیۆنالیست خێڵەکی و ئاینی بەرەی کوردایەتی و کۆی بەناو نووسەرو ڕۆشەنبیرو پیاوە ئاینیەکانیان کەبۆهەمیشە پیرۆزی ئەو چینەچەوسێنەرە دەسەڵاتدارە لای کۆمەڵگەی ناهۆشیارو داماو پیرۆز دەکەن.
نەفرەت لەکۆی ژنان کوژانی پیاوانی کورد زمان.
حیکمەتی ڕزگار بونی هەردو ڕەگەز لەنێو دیوارەکانی ئەم جەنگەڵستانەیەدا لەنێو هاوکاری و کۆمەکی هەردو ڕەگەزدایە بێ جیاوازی. یانی ژنانیش دەبێت بێنە مەیدان و هاوشانی پیاوانی زادیخوازو یەکسانیخواز دەست لەنێو دەست بنێن و مەیدانی خەباتی سیاسی و پێشوەچونی هۆشیاری سیاسی چینایەتیان یەک بخەن. بەبێ کارێکی ئاوەها سەرکەوتن هیچ کات بەدەست نایەت و ئەم جەنگەڵستانە بەردەوامی دەبێت و پلە دوی ژنانیش وەک خۆی هەر درێژەی دەبێت.
تاهیر حاجی حەسەن
30/12/2018
گەر یەکبگرن، دەتان کەنە
گسکی دەست و پێڵاوی پێ
کرێوەیەک وا بەڕێوە
بۆن شیعرەکەی پۆتێی لێدێ
گوێم لە سروودێ تازەیەو
تەپڵی ئازادی لێ ئەدرێ
کۆمۆن گەوایی بۆ داوە
ڕوبار پڕ بوو لەقەڵبەزەو لە توڕەیی
گاشەبەرد چ حەدی هەیە بیوەستێنێ
چی قەڵناشکەو
بەربەست هەیە ڕایدەماڵێ
پەتی زوڵم چەند ئەستوور بێ
شەغرەی جیڕی کۆنە ساڵە دەی پسێنێ
دەبێ کەی بێ؟
هەموو پەڵەهەوری پاریس
ببێ بەیەک
دڵی زەوی داخورپێنێ
هەنگاو هەنگاو
بە ئاسمانەکانا بڕواو
کانیاوی نوێ بتەقێنێ.
….لە ووڵاتی ئێمەیا و بەدەست نیشانکراوی لە هەرێمە لە هەرێم نەچووەکەی خۆمان، دوو جۆر قەحبە هەن و هەردووکیان بە پیتی ( ن ) نوون دەست پێ ئەکەن، یەکێکیان قەحبەی “نان ” و ئەوی تریان قەحبەی “نەوت”، یەکەمیان پیشەیەکی کلاسیکی کۆنە و بە کۆنترین پیشە لە مێژووا دائەنرێت بۆخۆ بە خێوکرنه، ئەوی تریان دزییەکی ئابووریە لە ئابووری خەڵک و دژی خەڵک…
= قەحبەی نان لەبەر نەبوونی، بۆ ئەوەی پەلاماری بەر و بوومی ووڵات و خەڵک نەیا ، بەڵام ئەوەی نەوت بۆ خۆ دەوڵەمەن کردنی زیاتر، قووت و داهاتی خاک و خەڵک ئەخۆن…
= قەحبەی نان کە پارەی لە موشتەرییەکەی وەرگرت یەکسەر ئەچێ بۆ بازاڕ شت و مەک بۆ مناڵەکانی بكڕێت، قەحبەی نەوت قازانج و داهاتی نەوتەکە بە دزییەوە ئەنێرێتە حساباتە تایبەتییەکانی بانکە دراوسێ و جیهانییەکان
= قەحبەی نان زۆرترین قسە و باسی بۆ مناڵەکانی لەسەر نەبوونی و ” خوا گەورەییە “!!، بەڵام زۆرترین قسەی قەحبەی نەوت لەسەر ” خوێنی شەهیدان” و نیعمەتی حیزبە..!!
= قەحبەی نان خواخوایەتی مناڵەکانی گەورەبن و بگەن بە نانی خۆیان ئەم خۆی تەقاعود بکا ، قەحبەی نەوت گەر ئێستا گەورە نەبن ، پەلەیەتی مناڵەکانی گەورە بن تا بەردەوام بن لەسەر پیشەکەی باوکیان………..
= قەحبەی نان باس لە ناچاری بوونی ئەکا لەوەی تێ ی کەووتوە ، قەحبەی نەوت باس لە شاخ و خەبات و میراتی شۆڕشگێڕییە..
= قەحبەی نان کەی ویستی و بە ئارەزووی خۆی هات و چۆ ئەکا، بەڵام قەحبەی نەوت بە فەوجێک میلیشیاوە وەک ” كاروانی بوک ” هات و چۆ ئەکات
= قەحبەی نان لەوەی ئەیکات هەر زەرەر لە خۆی ئەیا ،قەحبەی نەوت بژێوی ووڵاتێک تێک ئەیا و سفرەی ماڵان خاڵی ئەکات..
= قەحبەی نان باس لە داهاتووی فیعلەکەی ناکا و لە خەمی ئەو ڕۆژەیە ” ئەو نانە ، نانە ئەمڕۆ لە خوانە “، قەحبەی نەوت بیری لە شەش حەوت نەوەی خۆ کردۆتەوە ” نەوتی ئەمڕۆ ، بۆ ڕۆژی ڕەش ..
= قەحبەی نان ڕەنگە لە هەموو عومریا گەڕەکەکەی جێ نەهێشتبێت ، بەڵام قەحبەی نەوت ڕەنگە بەدەیان ساڵ لەم و لا
قەحبەی” هەڵاتن “بووبێ…
= قەحبەی نان بۆ تەمشییەی ئمور ، پێویستی بە هیچ بانک و یاریدەر و موستەشارێک نیە ، قەحبەی نەوت لە نەخوێنەواری خۆیا ، دەیان موستەشار و هاوکار ی تەنانەت بێگانەش هەیە و هەر لەسەر حسابی نەوتەکە….
جا ئیتر شەرفمەندێتی ” موراڵ” چۆن و لە کوێ خۆی بشارێتەوە و ساڵی تازەتان پیرۆز..
شۆربایەکی گەرممان هه بوو،
ئێوارە..
کچەکەم گوتی :
پێدەچێ ئەم شەو زۆر ساردبێت !
چ شەرمێک دایگرتووم!
کە بیر لە برسیەکانی نێو خەیمەدەکەمەوە .
***
سەرمایەکی ساردتر لە دوێنێ
دزەی کردووتە ژوورەکەم ،
ناچارم..
بەتانیەکی زیاتر بەخۆم دادەدەم.
چ شەرمێک دایگرتووم !
کەبیر لە بێداری نێو کەمپەکان دەکەمەوە .
***
بە ئاسودەیی ڕاکشاوم ،
لەو دیوی پەنجەرەوە
هاژەی ساردیی با دێت ،
چ شە رمێک دایگرتووم!
کە بیر لە کۆلبەرەکانی سەر سنوور دەکەمەوە .
***
چرا کانی سەر شەقام ،
کزکز دەسووتێن
لە نێو هه وای بەستووی ئەمشەو
چ شەرمێک دایگرتووم !
کە بیر لە پاسەوانی شەو دەکەمەوە .
***
هه رچی دەکەم ..
ئەم تەلەفزیۆنەم بۆ ناکوژێتەوە ،
تا چیتر دیمەنی ئەو پیرە نەبینم !
کە بە دەست و پی شکاوی
لە نێو ئاودەسێکا
بە برسییەتیەوە
خۆی لە بەتانیەک لولدابوو!
***
عەمباری سۆبەکەمان
پڕ نەوتە !
ئاگرەکەی جوان دەسووتێ ،
ئای چەند شەرم لە خۆم دەکەم .
کە بیر لەو پیرەژنە دەکەمەوە
بەرمیلی بەتاڵی لەسەر پشتە .
***
دوگمەی پاڵتۆکەم داخستووە،
خاولیەکەم لەملم لول داوە
گەرمی ماشێنم داگیرساندووە
شەرم لەو منداڵەدەکەم
لە چوارڕێان ..
بە ملی ڕووتەوە
لەسەرمان..نازانێ چیم پێ بڵێێ !
***
ماندووم خاڵۆ..ماندووم
منداڵێک لە سەر گوفەکی ژیان
بە گریانەوە ،وای گوت ؛
ئای چەندم ڕق لەخۆم دەبێتەوە !
کە خوارزاکەم ..
پێمدەڵێ..خاڵؤ .
******* سەعات سێی خەولێنەکەوتن/٣١/١٢٢٠١٨- هه ولێر
ئــــــەوا ســــاڵــی تــــــازەیــــــە
خــــۆزگـــە بـــێ ئــــەنـدازەیــە
مـنــیـش هــەر لـــە ئـێـسـتـاوە
ئـــامـانــجــی خــــۆم دانــــاوە
بــاشــتـربــم لــە سـاڵـی پــــار
یــەکــەم بــم ، یـەکـەمـی شــار
هــەمـیـشــە ڕوو لــە ئــاســــۆ
دوور بــــم لــە شــــەڕ و درۆ
دڵـــکـــراوە بــــــــۆ ڕاســـــتـــی
پــڕبــی لـــە خــۆشــەویــسـتـی
خـــەونــی گـــەورە و ئـــاواتــم
تــێــکــۆشـــم بــــــــۆ وڵاتــــــم
****
١٨ / ١ / ٢٠١٢
