مێژووی فەنزوێلا مێژووی زەبرو زەنگ و یاخی بوونەوەی چەكداری و دكتاتۆریەتە, راستە شافێز كاسترۆیەك بوو بۆ خۆی, لێ جیاوازی نێوانیان سێ شت بوو, ئەم بەچكە هەژارێك بوو, لە برسێتیەوە هوشیاری چینایەتی هەڵگرت, كاسترۆ رۆشنبیرێكی شۆڕشگێڕی خاوەند زەوی زادەبوو, دووەم نەوتی هەبوو كاسترۆیەكی دەوڵەمەند بوو, سێیەم لە جیاتی زیندان و چەك چڵە زەیتون بە دەست بوو, میهرەبان بوو لەگەڵ نەیارەكانی كە بەردەوام لە هەوڵی لەناوبردنیدا بوون, هەرچەندە خۆی وەك ئەفسەریك لە ساڵی 1992 هەوڵی كودەتای دا و برایەكیشی گەریلایەكی ناسراوی چەكداری چەپگەرای یاخی بوو, زۆربەی كۆنە گەریلا چەكدارەكان شوێنی خۆیان لە حزب و حكومەتەكەی گرت, بێسڵەمینەوە دەتوانین بڵێین سەردەمی شافێز سەردەمی كەمترین زەبرو زەنگ و دكتاتۆریەتە لە مێژووی فەنزوێلادا, ئەمە قسەی من نییە, بەڵكە قسەی خوێندنەوەی مێژوو و ژمارەی ئامارەكانە بە وردی نەك هەڵپەڕین و سەما بۆ درۆكان, لێ نابێت ئەوەش لە یاد بكەین ئەوەی لە فەنزوێلا پیادە كراو دەكرێت سۆسیالزم نەبووە, هەوڵێك بووە بۆ حكومەتی موئەسەسات بە عەدالەتەوە وەك شافێز ناوی بردووە, لە راستیدا عەدالەتی زیاتر بووە لە جاران نەك كۆتایی عەدالەت, نامەوێت بكەومە ناو هەڵەیەكەوە وەك چۆن پیاهەڵدان دەكرا بۆ ئەزموونی سۆسیالستی وڵاتانی سەر بە ئۆردوگای سۆڤیەتی, دوای دیواری بەرلین روخا بەسەرخاوەنەكانیان و ناشرینییەكان دەركەوتن, شانسی ئەوەیان هەبوو سەرمایەداری بەرەو ناشرینی زیاتر دەڕوات, حوكمڕانی بۆ خۆی وەك چێشتی بۆگەنە چۆن سەرقەپاغی هەڵی دەیتەوە بۆنی كاست دەكات, هەموو ئەزموونەكان وەك كۆمۆنەی 72 رۆژەی لایەك پاریس نین, سنورەی دەسەڵاتەكەی هێندە بچوك و ماوەی فەرمانڕەواییەكەی ئەوەندە كەم بوون فریای كەوتنە ناو هەڵە نەكەوتن .

فەنزوێلا لە ساڵی 1830 ەوە سەربەخۆیی وەرگرتووە پاش 308 ساڵ لە داگیركردن و جینۆسایدگردن لە لایەن ئیسپانی و هەندێك وڵاتی ئەوروپیەوە, تاكو ساڵی 1958 لەسایەی دەسەڵاتی دكتاتۆریەتی راستەوخۆدا بووە, كە تا سەدەی بیست كۆدیلۆكان” سەركردە سەربازییە بەهێزەكان” بەڕێوەیان بردووە, دەسەڵاتی رەهایان لە كوشت و بڕو سەركوتدا هەبووە, تەنها لە سەردەمی خۆسیە ئەنتۆنیۆ بایز 1830-1863 دا لە 800 هەزار دانیشتووان سەدان هەزار كەس كراوە بە سوتەمەنی شەڕ, لە ساڵی 1854 كۆیلەداری قەدەغەكراوە لە فەنزوێلا, تا ئەوكاتە وڵات بازاڕێكی باشی كۆیلە رەشپێستەكان بووە.

ئەمەریكا گوێی نەداوە لەناو باخچەی پشتەوەی وڵاتەكەی ئەمەریكای لاتین چی گوزەراوە لە سەركوت و تاڵان و بڕۆ, گرنگ حكومەت رازی بێت وڵاتەكەی بە باخچەی پشتەوەی ئەمەریكا بمێنێتەوە, سەرەتای سەدەی بیست ئەمەریكا لە قەیرانی نێوان فەنزوێلا و هۆڵەندادا, هێزی دەریاوانەكەی هاوكاری جێگیری ئەوسای سەرۆكی فەنزوێلی خوان فیسنتی غۆمێزی كرد تا ئەوكاتەی مرد خۆی یان بوكە شوشەكانی تاكو ساڵی 1935 حوكمی وڵاتیان راستەوخۆ كرد, دەسەڵاتێكی وەحشیانەی چاخی ناوەڕاست ئاسای سەپاند و لە دوای خۆشی 3,6 ملیار دۆلار بە نرخی ئێستا میراتی لە دوا بەجێ ما لە گەڵ 10%ی سەرجەم خاكی فەنزوێلا.

پارتی كاری دیموكراتی و پارتی كریستانی كۆمەڵایەتی لە ساڵی 1952ەوە بە هاوبەشی حكومەتیان بەڕێوە بردووە بۆ ماوەی چل ساڵ, لەسایەی دەسەڵاتیان سەركوت و گەندەڵی بەردەوام بوو, پارەی نەوتیان لە نێوان خۆیان دابەش دەكرد و لە بانكەكانی سویسراو ئەمەریكا دەیان خەواند, وڵات بێ نەخۆشخانە و ریگاو بان و قوتابخانە مایەوە ئەوەی كراش بایی پێداویستی هاووڵاتیانی ناكرد, هەرچەندە هەندێك تەلاری بەرز دروستكران, لە ساڵی 1966 زیاتر لە 66%ی هاووڵاتیان لە ژێر هێڵی هەژارییەوە بوون , خەڵك بێ ئاو كارەبا لە قەراخ شارەكان لەناو چینكۆدا دەژیان.

لە ساڵی 1983 بۆ 84 كە نەوت نرخی دابەزی دیسانەوە قەیران دروست بوەوە, لە هەڵبژاردنی ساڵی 1988دا, كارلۆس ئەندرێز پیریز توانی رێژەی 52,91%ی دەنگەكانی بهێنێتەوەو بوو بە سەرۆك كۆماری فەنزوێلا, بۆ دەرچوون لە قەیران كە ئەوساش نەوت نرخی دابەزیبوو, 4500 ملیۆن دۆلار قەرزی كرد لە بانكی نێو دەوڵەتی, لەسەر رێنوێنی بانكی نێودەوڵەتی, سیاسەتی سك گوشینی پەیڕەو كرد, ئاو كارەباو تەلەفۆن و گاز نرخیان زیادیكرد, نرخی بەنزین 100% چووە سەر, لە بەرامبەردا گومرك لە بەرامبەر هاوردەكان هەڵگرترا, دژ بەم هەنگاوانە لە بەرواری 27-2-1989 بزاڤی كاركازۆ سەری هەڵدا دژ بە هەنگاوە نیو لیبراڵییەكانی حكومەتی كارلۆس ئەندرێزی سۆسیال دیموكرات, لە ئەنجامدا 3500 كەس بە دەستی پیاوانی ئاسایش لەسەر شۆستەكانی كاراكاس كوژران و تەرمەكانیان لە پاڵ یەكتریدا كەوتبوون, 300 كەسیش شوێنبزركران, گەورەترین كۆمەڵكوژی لە سەدەی بیستدا لە فەنزوێلا بەڕێوە چوو.

تەنانەت ئەوكاتیش شافیزو كاسترۆ تاوانبار كران, گوایە قەناس بەدەستەكانی كوبا بە ناوی دۆڵفین فیدل تەقەیان كردووە, بەم هۆیەشەوە نەخشەی فیلا جێبەجێكرا , رێگا درا بە سوپا بۆ بەكارهێنانی چەك دژ بە خەڵك, ژەنەراڵ كارلۆس بنیالۆزا بۆ ئەمكارە ئەركدار كرا, ئەمەریكاش لایەنگیری لە حكومەت كرد, شافێز ساڵی 2006 قەرەبووی قوربانیانی كەراكاسی كردەوە,ساڵانە یادی كاراكازۆ وەك راپەڕینی گەل لە لایەن حكومەتەوە دەكرێتەەوە, ئۆپۆزسیۆنی راستگەرا بۆ شێواندنی یادەكە هەر جارە چالاكیەك ئەنجام دەدات و نایاتە سەر زاریان وەك راپەڕینی گەل ناوزەدی بكات, ئێستا كە باسی فەنزوێلا دەكرێت وەك ئەوەی پێش شافێز بە 10 ساڵ وڵات كەرەكازۆی بەخۆوە نەبینیبێت .

زەبروزەنگەكانی 20 ساڵی رابردوو بە دواوە شاری كەرەكاس یەكێكە لەو شارانەی زۆرترین زەبروزەنگی تێدا ئەنجام دەدرێت لە جیهاندا, لە پێش بە دەسەڵات گەیشتنی شافێزیش هەروا بووە, ئەمە میراتی رژێمە یەك لە دوای یەكەكانی فەنزوێلایە لە 497 ساڵی رابردوودا بۆ ئەمڕۆ ماوەتەوە, وڵاتانی دی ناوچەكەش هەر وان, لە ساڵی 2017 ەدا لە ئەمەریكا 1,248,185 تاوانی زەبروزەنگاوی ئەنجامدراوە, مەكسیكیش لەوە زیاتری بەخۆوە بینیوە, ئەوە باسی هندۆراسیش مەكەن.

سەبارەت بە زەبرو زەنگی سیاسیش, ئەم وڵاتە وەك ئەمەریكا حوكمی ئیعدامی تێدا نییە و هیچ باوەڕێكی سیاسی یاساغی لەسەر نییە, ئەوەی بە دەست نەیارانی حكومەتی فەنزوێلاوەیە بەكار هێنانی زەبرو زەنگە بەرامبەر خۆپیشاندەران,وەلێ رێكخراوی مافی مرۆڤی سور غێنتس لە بڵاڤۆكێكی خۆیدا رایگەیاند 38%ی خۆپیشاندانەكان فەنزوێلا زەبروزەنگاوین, وە 28,5%یان بەرەو روبونەوەیان تێدا بووە لە گەڵ پۆلیس بە چەك, نەك تەنها خۆپیشاندەران چەكیان بەكار هێناوە بگرە زۆرجار كەسانی تاوانكاریشیان بەكرێ گرتووە بۆ ئەنجامدانی تاوان.
تا ئێستا ئۆپۆزسیۆن ئاماری كوشتنە سیاسییەكانی 20 ساڵی رابردووی بڵاو نەكردۆتەوە بەناو بەروار و دۆكۆمێنتەوە, وەلێ ژمارەی كوژراو تیرۆركراوەكانی حكومەت بە دەست ئۆپۆزسیۆن زیاترە, زۆربەی تێوە گلاوەكان سەر بە ئۆپۆزسیۆنن, هاوكات بەشی زۆریشیان كەسانی تاوانكارن روداوە سیاسیەكان و ئاڵۆزییەكان دەقۆزنەوە بۆ دزی و تاڵان لێرەدا چەند نموونەیە دەهێنمەوە ” لە خۆپیشاندانەكانی 20-21ی نیسانی 2016 ەدا 12 كەس لە كاتی تاڵانیدا كوژران “, هاوكات نموونە زۆرە لەسەر تیرۆركراوانی بەرەی حكومەت تا ئاستی سوتاندنیان لە لایەن ئۆپۆزسیۆنی راستەوە” لە هەرێمی میرندا لە 24ی نیسان 2016 سەركردەیەكی پارتی سۆسیالست كوژرا, 3ی ئایاری هەمان ساڵ ئەفسەرێكی پۆلیس لە باریناس و لایەنگرێكی حكومەت بەناوی جوانتشۆ لە مۆنتۆیا كوژران و تەرمی یەكێكیشیان سوتێنرا… ” .

هاوكات لە 40 كوژراوەكەی 23ی مانگی یەكی 2019ەدا تا ئێستا ئۆپۆزسیۆن یەك ناوی لە كوژرانی خۆپیشاندەران دەستنیشان نەكردووە, ئەوەی هەبووە ئۆپۆزسیۆن هانی كەسانی تاوانكاریان داوە بۆ ئەنجامدانی تاڵانی و شێواندنی شار لە ئەنجامدا 18 كەس لەوانە لە بەرەو روبونەوە لە گەڵ پۆلیس كوژراون.
ئەوان هەر كەسەكانیان بۆ ئەنجامدانی تاوان بە كرێ نەگرتووە, بگرە بۆ بەشداریكردن لە خۆپیشاندانەكانیش”كەسێك بەناوی تشینۆ ” بە رەگەز چینی ” لە ساڵی 2016 لە شاری تشاكاو دەستگیركرا بە تاوانی ئەوەی بۆ بەشداریكردن لە خۆپیشاندان 800 دۆلاری بۆ هەفتەیەك داوە بەوانەی رازیبونە بەشداری خۆپیشاندان بكەن”, بەهۆی ئەوەی ئۆپۆزسیۆن لە لایەن ئۆلیگارشیەكانەوە سەركردایەتی دەكرێن, بۆیە 70% راگەیاندنی وڵات و بازاڕو ئابورییەكی زەبلاحیان لە بەردەستە, بۆ دژایەتی رژێم كەڵك لە هەمووی وەردەگرن.
هاوكات لە 15 ساڵی رابردوودا 300 روداوی كوشتن و بزركردنی جوتیاران رویداوە لە فەنزوێلا لە لایەن خاوەند زەوییەكانەوە, پاش ئەوەی حكومەت بڕیاریدا زەویەكانی دەوڵەت ئەوانەی بەكار نەهێنراون بەسەر ملیۆنێك جوتیاردا دابەش بكات, تەنانەت پۆلیسیش زۆر جار لە خزمەت مەلاكەكاندا كاری كردووە بە تایبەت ئەو هەرێمانەی ئۆپۆزسیۆن حوكمڕانیان كردووە, واتا قوربانیانی زەوی دوو هێندەو زیاتر قوربانیانی خۆپیشاندانەكان بوونە لە فەنزوێلا.

كەواتە هەردوو بەرە, شافێزییە رەنگاورەنگە هەژارەكان و سپی پێستە دەوڵەمەندە ئۆپۆزسیۆنەكان چەك لە شانن, زۆرجاریش كە چەك دێتە قسە یاسا نامێنێت .لە لایەكی دیكەوە, مادۆرۆ لە 17-7-2017 ەوە هێزێكی پۆلیسی مەترسیداری دروستكردووە بە ناوی ئێف ئی ئەی سی بۆ بەرەو روبونەوەی تاوان, جار جارەش لە سەركوتی خۆپیشاندەران بەكاریان دەهێنێت, بە پێی ئاماری رێكخراوی پرۆڤیا كە تایبەتە بە مافی مرۆڤ , هێزەكانی كاری تایبەت ئێف ئەی ئی سی سەر بە دەزگای پۆلیس لە ساڵی 2018 بەرپرسە لە كوژرانی 205 كەس .

هەڵبژاردنەكان دوای شافێز تا هەنووكە

لە ماوەی 20 ساڵ دەسەڵاتدارێتی شافیستەكان لە فەنزوێلا” ئۆپۆزسیۆنی سپی پێستی دەوڵەمەندەكان كە بە مەیمونستەكان ناویان دەبەن” 25 هەڵبژاردن ئەنجامدراوە, هێزەكان خۆیان تاقیكردۆتەوە, سستەمی هەڵبژاردنی فەنزوێلاش بە یەكێك لە سستەمە شەفافەكانی جیهان تەنانەت لە لایەن دەزگای كارتەرەوە ناسێنراوە, دادپەروەری هەلبژاردن لە فەنزوێلا زیاترە لە كەنەداو ئەمەریكا.

شافێز بۆ یەكەمجار كە خۆی كاندید كرد بۆ پۆستی سەرۆك كۆماری وڵات كە لە 6ی كانوونی یەكەمی 1998 بەڕێوە چوو, شاجوانی فەنزوێلا ئیرین سایز پێشبڕكێی دەكرد, راپرسییەكان دەریان دەخست دەدۆڕێت بە شا جوان, كەچی بە هێنانی 56,20%ی دەنگەكان و 3673685 دەنگ بردییەوە و شا جوان چووە ریزبەندی سێیەمی دەنگە بە دەست هاتووەكانی هەڵبژاردنەكەوەو تەنها 2,82%ی دەنگەكانی بە دەستهێنا, لە هەڵبژاردنەكە لە كۆی 6537304 دەنگدەر, 63,45%ی بەشدارییان كرد.

مادۆرۆ لە یەكەم هەڵبژاردندا دوای مەرگی شافێز بە هێنانی 50,61%ی دەنگەكان سەركەوت, لە كۆی 18904364 دەنگ 7587579 دەنگی هێنایەوە , لێ لە هەڵبژاردنی 20ی ئایاری 2018ەدا , لە كۆی 20527571 دەنگدەر تەنها 6244016دەنگی هێنایەوە, هەرچەندە 67,84%ی دەنگەكانی هێنایەوە , بەڵام تەنها 46,07%ی دەنگدەران پشكداریان لە هەڵبژاردنەكە كرد, لە راستیدا ئەویش وەك پشتیوانی جەماوەری دۆڕابوو, لە 60 ساڵی دوایندا كەمترین رێژەی بەشداریكردن بوو لە هەڵبژاردنی سەرۆك كۆماری لە فەنزوێلا.
هەرچی هەڵبژاردنی 6ی كانوونی یەكەمی 2015ی پەرلەمانە , یەكەمجار بوو لە ماوەی 17 ساڵدا لە كۆی 23 هەڵبژاردن ئۆپۆزسیۆنی راستگەرا سەر بكەوێت, بە هێنانی 56,21%ی دەنگەكان توانی ببێتە خاوەند 109 كورسی لە كۆی 167 كورسی پەرلەمان, لیستی جەمسەری گەورەی نیشتمان تەنها 55 كورسی و 40,92%ی دەنگەكانی هێنایەوە, 44 كورسی كەمتر لە پێشوو, ئەم هەڵبژاردنە ورەی ئۆپۆزسیۆنی بەرز كردەوەو كەوتنە داواكردنی هەڵبژاردن و پێشخستنی , وەلێ رۆژە خۆشەكانیان زۆری نەخایاند تا لە هەڵبژاردنەكانی 10ی كانوونی یەكەمی 2017ی شارەوانیەكان كە چاوەڕوانی زۆرینەی كورسیەكانیان دەكرد, جارێكی دیكە توشی شكست بونەوە, بەرەی جەمسەری بەرفراوان 6517506 دەنگ و 71,13%ی دەنگەكانی هێنایەوە, كۆی گشتی 306 شارەوانی لە كۆی 331 شارەوانی بەدەست هێنا, ئۆپۆزسیۆنی راستگەراش تەنها 25 شارەوانی بردەوە, هاوكات لە هەڵبژاردنی سەرۆكی هەرێمەكان جەمسەری گەورەی نیشتمان 18 لە كۆی 23 هەرێمی بردەوە, لە گەڵ 55,07%ی دەنگەكان, لە هەڵبژاردنی سەرۆكی هەرێمەكان لە ساڵی 2017 ئۆپۆزسیۆن خۆیان بۆ 90%ی دەنگەكان دانابوو, كەچی پارتی سۆسیالست 18 لە كۆی 23 هەرێمی بردەوە, ساڵی 2000 بۆ یەكەمجار لە فەنزوێلا پارێزگاری هەرێمەكان بە هەڵبژاردنی راستەوخۆو نهێنی ئەنجامدرا.

دوای ئەم دۆڕانە “بەرەی ئۆپۆزسیۆن Mud بیرۆی یەكێتی دیموكراتی” كەوتنە پەلاماردانی یەكتر تا شەڕە جنێو گەیشتە سەر فەیسبووك, هەر ئەمەش بو گەیشتە ئەوەی نەوێرن بەشداری هەڵبژاردنی سەرۆكایەتی 20ی ئایاری 2018 بكەن, مادۆرۆش لە بری ئەوەی بەدوای شەرعیەتی زیاترەوە بێت , كەوتە ناو خۆشی بەشدارینەكردنی ئۆپۆزسیۆنی سەرەكییەوە.

ئۆپۆزسیۆن پەرت و بڵاو بوون, هەرچەندە خۆیان داوای هەڵبژاردنیان كرد لە دانیشتنی نێوان حكومەت و ئۆپۆزسیۆن لە وڵاتی دۆمەنیكان, رێكەوتن لە نیوەی یەكەمی ساڵی 2018 ەدا ئەنجام بدرێت, لە فەنزوێلا هەڵبژاردن ئازادانەیە بەشداری كردن و نەكردن تیایدا, بە هەمان شێوە بۆ پارتە سیاسییەكانیش.

لە دوا هەڵبژاردندا دەنگی مادۆرۆ بە نزیك 1,6 ملیۆن لە چاو هەڵبژاردنی ساڵی 2013 كەمی كرد, بەشێوەی گشتی دەنگی بەرەی حكومەت بە رێژەی 43,4% كەمی كردوە لە چاو یەكەم هەڵبژاردن كە شافێز گەیشت بە دەسەڵات لە ساڵی 1998ەدا, بۆیە مەسەلەكە سندوق پڕ كردن نییە, جەمسەرگیری بەرفراوان لەسەر بنچینەی چینایەتی و رەنگی پێست دروست بووە, دەسەڵات لە سپی پێستە دەوڵەمەندەكانەوە گواستراوەتەوە بۆ هەژارە دو رەگەكان ” میستیزۆ”, چوار سەدە دەسەڵاتدار بوون, دوو دەیەی هەژارەكان تەحەمول ناكەن, ناڕەزایەتیەكان رەگەز پەرستانەیە, هاوارە كەن شافێزو مادۆرۆ مەیمونن, ئەوەی دەگوزەرێت لە فەنزوێلا شەڕی چین و رەگەزەكانە وێڕای هەڵە كوشندەكانی دەسەڵات, پەرلەمانتارانی ئۆپۆزسیۆن زۆربەیان سپی پێستن وەك بەفر, ئەوانەی پشتیوانی مادۆرۆ دەكەن هەژارو ئەسمەرو رەنگاو رەنگ و رەشن, هەژارەكان نان نییە بخۆن, لەم قەیرانی داراییە ئەوان لێیان قەوماوە, بەڵام نایانەوێت بگەڕێنەوە بۆ پێش ساڵی 1998, شۆرشی برسیەكان بە سەرۆكایەتی سەرمایەدارو ئاغاكان ئەنجام نەدرا, ئێستا غوایدۆ لە هەڵبژاردن دەترسێت, بۆیە وڵات بەجێ هێشتنی مادۆرۆیان كردۆتە داواكاری سەرەكی بە ئەمەریكاوە, نەك ئەنجامدانی هەڵبژاردنەوە, چونكە زۆرینەی مستیزۆ دەنگی پێدەدەن, دوای ئەویش پارتەكەی قەدەغە دەكەن و ئیرادە لە هەژارە رەنگاو رەنگە ئاڵا سورەكان دەسێننەوە ئەگەر پلانەكەیان سەر بگرێت.

غوایدۆ یەكسەر دوای پەیوەندی تەلەفۆنی لە گەڵ ترامپ, بێ گەڕانەوە بۆ پەرلەمانیش خۆی وەك سەرۆك ناساند, بۆیە ئەو بوكە شوشەی ئەمەریكایە, وەلێ ئەمەریكا چەندە زەبلاح بێت ئیرادەی فەنزوێلییەكان دوای ئەم قەیرانە, مادۆرۆ ئەگەر دەرچێت گەورەتری دەكەن, چۆن شافێزی كردە وێنەی رزگاریبەخشی ئەمەریكای لاتین, سەرجەم كاندیدە ناڕازییەكانی لە 20 ساڵی رابردوو لە وێنەی ئەوەوە دەناساند.

تا ئێستا جەماوەری مادۆرۆ نەك لە دابەزین نییە, بەڵكە تارمایی بەرگ سورەكان كاراكاسی داگیر كردووە, بە پێی راپرسی 3ی شوباتی 2019, 33%ی فەنزویلیەكان خۆیان بە شافینیزم دەزانن, 19% خۆیان بە ئۆپۆزسیۆن, 48%یش سەر بە هیچ لایەكیان نین, كەواتە هێشتا ئۆپۆزسیۆن زۆر لە دوایە .

وتارە ئاگرینەكانی بەردەوامەكانی مادۆرۆ رزگاری ناكات, ناتوانێت بەرەو روی سەربازی ئەمەریكا ببێتەوە , بە سوپایەكی لاوازەوە كە لە پلەی 45ی سوپاكانی جیهاندایە, سیناریۆكان زیاتر لە شەڕی عێراق و لیبیا دەچن نەك ڤێتام و سوریا, بە تایبەتیش ترامپ لە فلۆریداوە شەڕی جیهانی دژ بە سۆسیالزمی لە جیهان بە گشتی و فەنزوێلاو ئەمەریكای لاتین بە تایبەتی رگەیاند, لەو رۆژەی بیرنی ساندەرز خۆی بۆ پۆستی سەرۆك كۆماری كاندید كردەوە, سۆسیالزم بۆتە بابەتی شەڕەكان, كەواتە هێشتا سۆسیالزم شەڕی سەرەكی چینە كۆمەڵایەتییەكانە .

ماویەتی ……..

نەوشیروان مستەفا لە یەكێك لە نووسینەكانیدا دەڵێت: (لەو سەردەمەدا كە ئێمە بە دڵی شــكاو و دەروونی بــریندارەوە بـاسی ئەوەمان ئــەكرد، چـــۆن هەوڵی ئــازادكردنی هەڵەبجە، بـوو بە كارەساتێكی ئینسانی، ئــاغای تاڵەبانی بێ هیچ سڵەمینەوەیەك ئــەیـــوت: كیمیابارانی هەڵەبجە مەسەلەی كوردی بــردە ناو مەیــدانی نێودەوڵەتییەوە… ئــــــاخ! بـــــۆ دوو سێ هەڵەبجەی تـــر.)
بێگومان (ئاخ! بـــــۆ دوو سێ هەڵەبجەی تـــر!) خۆزگەخواستنە بۆ ڕوودانی كارەساتێكی تر لە شێوەی كیمیاییبارانی هەڵەبجە، ئەمەیش لەو بڕوایەوە بوە كە بە هۆی كیمیاییبارانی هەڵەبجەوە، كێشەی كورد بە دونیا ناسراوە و ئەمیش وەك نوێنەری ئەم كێشەیە دەناسرێت و مامەڵەی لەگەڵ دەكرێت و حسابی بۆ دەكرێت.
لە لایەكی ترەوە و لە سەردەمێكی تردا، گۆرانی شاعیر كاتێك قەسیدەیەك بۆ مەرگی هیوای كوڕی دەنووسێت و ئەم قەسیدەیە پیشانی فایەق بێكەسی شاعیر دەدات، بێكەس هێندەی بە لاوە جوان دەبێت و دەكەوێتە ژێر كاریگەریی ئەو شیعرەوە، كە دەمودەست و بێ سڵەمینەوە بە گۆران دەڵێت، خۆزگە كوڕەكەی تریشت دەمرد تا قەسیدەیەكی تری ئا وا جوان و نایاب بنووسیت.
ئەم دیدەی تاڵەبانی و بێكەس، بە جیاوازیی سیاقی هەر دووكیان و بە جیاوازیی قوربانییەكانی، دوو دیدی نزیك یەك و تەنانەت لە جەوهەردا كۆپیی یەكترن، ئەو لە سیاسەتدا دەیەوێت كاراكتەری سیاسیی خۆی بە هۆی كیمیاییبارانی هەڵەبجە بەهێز بكات و لە هاوكێشە سیاسییەكانی پەیوەست بە كورد ڕۆڵی هەبێت یان بخوێنرێتەوە، ئەوی تریشیان لە ئەدەبدا دەیەوێت كاریگەریی مەرگی ڕۆڵەكەی بكاتە هەوێنی شیعری غەمگین و كاریگەر و توانایی و لێهاتوویی خۆی لە شیعردا بسەلمێنێت و خوێنەرانی بە هەست و وێنەی شیعری و دەربڕینەكانی سەرسام و داگیر بكات.

ئەم دوو دیدە لە سیاسەت و لە ئەدەبدا، لە ڕواڵەتدا كەمێك جیاواز دەردەكەون، بەڵام لە ناوەڕۆكدا نزیكن لە یەكەوە، لێرەدا خاڵە لەیەكچوەكان دیاری دەكەین، ئەو خاڵانەیش كە وەك جیاوازیی دەردەكەون هەر دەخەینە بەرچاو و پیشانی دەدەین كە ئەوانیش سەرەنجام دەچنەوە سەر یەك كۆتایی:

١- بەزەیی: سیاسەتمەدار لە كاتی كاركردن لە پرسە تراژیدییەكان و تاوانە گەورەكاندا لە سەر ئاستی دەرەوە بۆ ڕاكێشانی سۆز و بەزەیی ئەوانی تر كار دەكات، بەمەیش تاوان لە كارێكی سیاسییەوە بۆ مرۆیی دەگۆڕن، زۆر جار بە ناوی كاری مرۆیی و خێرخوازی و گۆڕینی پرسی قوربانییان بۆ بابەتی داواكاریی ڕزگاركردن و ژیانی شاییستە، پرسی تاوان و كۆمەڵكوژی لە سیاسەت دەخرێت، لە سیاسەتخستنی هەر شتێك خۆی لە خۆیدا سیاسەتێكی ئەو سیاسییانەیە كە خۆیان لە بەرپرسیارێتیی دەدزنەوە و ئەستۆی خۆیان لە هەموو گوناه و تاوانێك پاك دەكەنەوە و پرسەكە بە لاڕێدا دەبەن و هەندێ جاریش بازرگانیی پێوە دەكەن و دۆخێك دروست دەكەن، كە كەس ئارەزوو و ئومێدی بە كاركردن نەبێت تێیدا.
ئەدیبیش لە بەردەم كارەساتە شەخسییەكانیدا كە ئامانجی بە پلەی یەكەم جوڵاندنی هەستوسۆز و، دروستكردنی بەزەیی بوو لای ئەوانی تر، ئیتر ئەم كارە بە كەوتنی ڕۆڵی فیكر و هۆشیاری تەواو دەبێت، شكستی عەقڵ لە بەردەم سۆزدا لە پێناو زۆرترین كاریگەری و مسۆگەركردنی زۆرترین ڕێژەی وەرگردایە.

٢- هێشتنەوەی ئازار: كاركردنی ساسەتمەداری لە سەر كارەسات و كۆمەڵكوژی و تراژیدیاكان، هەمیشە بۆ هێشتنەوەی ئەو زامانەی ڕووداوەكان و ناسۆری كارەساتەكانە تا بۆ هەمیشە و بۆ مەودایەكی دوور، ئامانجە تایبەتەكانیان بەم هۆیەوە وەك خۆی بمێنێتەوە، ئەم سیاسەتەیش بە ئاراستەی چەقین و خولانەوە و كۆتایی نەهاتنی كارەساتەكان كار دەكات و باكی بە كولانەوەی هەمیشەیی زامەكان و ساڕێژنەكردنیان نییە، هەر بۆیە دەبینین پاش تێپەڕبوونی زیاتر لە سی ساڵ، هێشتا كورد بە تایبەت ناوچە كارەساتبارەكانی ئەنفال و هەڵەبجە و كۆمەڵكوژیییەكانی تر، دۆخ و كاریگەرییەكانی ئەو كارەساتانەیان تێنەپەڕاندوە و بەو برینانەوە دەژین، ئەدیب و شاعیری كوردیش بەو شیوەن و ماتەمەی بە ڕێی دەكات، نیازی هەیە بۆ هەمیشە بە خوێندنەوەی بەرهەمە ئەدەبییەكەی، دۆخی پرسەداری و ماتەمینیی تازە ببێتەوە و كۆتایی نەیەت، ئەو جۆرە سیاسەتە بە ئاراستەی باشتركردنی ژیانی قوربانییانی زیندوو و نەوە و كەسوكاریان نەبووە و بە ئاستەم هەلومەرجی ژیانیانی لە ترس و چاوەڕوانی و كێشەی دەروونی و یاسایی و ئابووری گۆڕیوە، ئەو جۆرە نیگا ئەدەبییەیش، دید و هۆشیاریی مرۆڤی بۆ مەرگ و شیوەن و لەدەستدانی ئازیزێك نەگۆڕیوە، لە بریی پرسیار و گومان لە ژیان و مردن، هەستی خۆخواردنەوە و گۆشەگیریی بەهێز كردوە.

٣- تووڕەیی: هەندێ جار سیاسەتمەدار و خەڵكی تریش لە بەرانبەر كارەسات و ئەو ڕووداوانەی وەك زوڵم و تاوانی گەورە دەردەكەون، جۆرێك پەرچەكرداری خێرا لە وێنەی تووڕەیی دەنوێنن، بە هەمان شێوە لە ڕووداوی مەرگ و لەدەستدانی ئازیزێك، ماتەمگێڕ و كۆستكەوتوو لە ناو شیوەندا، هەستی تووڕەییی پەنگی خواردوەتەوە و بە گریان و لاڵانەوە دەری دەبڕێت، بۆ سیاسەتمەدار، تووڕەیی سیاسەتێكی كاتی و تێپەڕ و زووهەڵچوو دەخوڵقێنێت، تەنها كینە لە ئاست ئەوانی تر و ڕق پیشان دەدات، نەك كاركردن بۆ پرسەكە و ڕووبەڕووبوونەوەی تاوان و كارەساتەكە، تووڕەیی لە سیاسەتدا، واتە بیرنەكردنەوە و قووڵا كار نەكردن لە ناو پرسەكەدا، كە سەرئەنجام بۆ ماوەیەكی زۆر وەك خۆی یان خراپتر لە دۆخی خۆی دەیهێڵێتەوە، بە هەمان شێوە تووڕەیی بۆ ئەدیبێك لە ئاست مەرگ و لەدەستداندا، واتە بیرنەكردنەوە لە مەرگ و نزیكنەبوونەوە لە پرسیاری فەلسەفی و ئەنتۆلۆژی.

٤- دیدی میتافیزیكی و عیرفانی: سیاسەتی كوردی لە ئاشت تراژیدیاكانیدا، جۆرە سیاسەتێك بوە، كە ڕەنگە بشێت (گەر ناونانەكە هەڵە نەبێت) بە سیاسەتێكی عیرفانی و میتافیزیكی ناوی ببەین، بەردەوام خۆی بە مەزڵووم زانیوە، بە بێكەس و بێپشتوپەنا و غەدرلێكراو خۆی ناساندوە، هەر چاری نەبووبێت، پەنایەكی لە وێنەی خودا و چیاكان یان دۆستی وەهمی دۆزیوەتەوە، زۆرینەی ئەدیب و شاعیرانی كوردیش، میتافیزیكی و عیرفانییانە لە مەرگ و شیوەن و كارەساتەكان دەڕوانن، بەزۆریی گلەییی لە چارەنووسی خۆیان دەكەن و فرمێسك بۆ واقیعی حاڵ هەڵدەژێژن، سكاڵا لە گەردوون دەكەن، هاوار دەبەن و دەستی نزا هەڵدەبڕن، هەندێك جار گلەیی و ڕاز بۆ خودا بەیان دەكەن، خاوەنی ئەم ڕوانینە بۆ مەرگ و شیوەن، هەمیشە بریندارە و لە گیانەلڵادایە، دوا جار بە ڕاژەنینی ئازارەكانی و جوانكردنی برینەكانی و چیرۆكی وەهمی، بە شێوەیەكی ساختە دەیەوێت زامەكانی خۆی ساڕێژ بكات.
سیمای ئەم ئەدەبە سیمایەكی عیرفانییە، بۆیە بەردەوام لە ئاست تراژیدیا و تەنانەت زۆر كێشە و ئازاری بچوكی تایبەتیشدا سیفەتی تاك و بێكەسی دەدات بە خۆی و لەم ڕێیەوە تایبەتمەندی و تاكێتیی خودامان بیر دەخاتەوە.

٥- مەنەلۆج و دایەلۆگ: زمانی شیعری شاعیری كورد لە دۆخی گوزارشتكردن لە مەرگدا بە سەر خۆیدا دادەخرێت، ئەوەی قسە دەكات خۆی دەدوێنێت، واقیعی حاڵی خۆی دەردەخات، ئەمەیش تەنها مەنەلۆجە و لە سەر ئەو بنەمایە داڕێژراوە، كە بریتییە لە شكست و كەوتنی وجودی و سیاسی و ڕۆحی، ئەم بنەمایە پانتایییەكی زۆری مێژووی گرتوە، مەنەلۆجی شاعیر و ئەدیبی كورد تەعبیر بوە لە شكست و ئەركی گۆڕینی واقیع نەبینیوە، سیاسەتمەداری كوردیش لە كاتی سیاسەتكردن بە كارەسات و تراژیدیاكانەوە، دایەلۆگی لەگەڵ دەرەوە بە هەمان سیفەتی ئەو مەنەلۆجە بوە، بەڵام سیاسەتمەدار هاواری بۆ خۆی گەڕاوەتەوە، لە سەر هەمان پایەی شكست و كەوتن لە بەرانبەر دەرەوەدا ڕاوەستاوە، تەنها خۆی بانگەوازی خۆی بیستوەتەوە و هەوڵی دایەلۆگی سیاسەتمەدار لەگەڵ دەرەوە لەم ئاستەدا هەر بە وێنە یان نزیك لە مەنەلۆجی شاعیر بوە و كاریگەرییەكی ئەوتۆی نەبوە بۆ كەمكردنەوەی كاریگەرییە مرۆیییەكانی تراژیدیاكان.

٦- بەسروشتیكردنی تراژیدیا: سیاسەتمەداری كورد هەوڵی ڕازاندنەوەی تراژیدیاكانی كوردی داوە، خۆی وەك مەزڵومێكی تەواو نیشان داوە، بەردەوام جەختی لە زۆریی ژمارەی قوربانییەكان و ژمارەی ئاوارە و شاری خاپوور و گوندی وێران كردوەتەوە، كاتێك هیچی ئەوتۆی لە سیاسەتەكانی نەچنیوەتەوە و نەیتوانیوە ئەم پەیامە بگەیەنێت، چارەنووسی كوردی وەك قەدەر زانیوە، شاعیر و ئەدیبی كوردیش وەك بەرهەمهێنەری ئیستاتیكا پێی وایە بە فۆڕم و ڕیتم و خەیاڵ و وێنەی شیعرییەوە بەرگری لە جوانی دەكات، شیعرەكەی بریتییە لە ناسكی و دڵڕفێنی و هەستبزوێنی، بەڵام كە بەم هەست و میكانیزمە باس لە تراژیدیا و ڕووداوە ناخۆش و دڵتەزێنەكان دەكات، بێ هۆشیاری و فیكرێكی قووڵ تەنها بیری لای جوانییە، بە دەرەنجامێكی تەواو پێچەوانە گەییشتوە، چونكە تراژیدیا و ڕووداوە ناخۆش و دڵتەزێنەكان، لە ڕووداوی مێژووییەوە دەكرێن بە ڕووداوی سروشتی، لە تراژیدیاوە دەكرێن بە كارەسات و لە زوڵمێكی سیاسی و دەستدرێژی بۆ سەر مافی مرۆڤەوە دەكرێن بە ڕووداوگەلێك كە لە چارەنووسی ئەو خەڵكانەی تووشی بوون نووسراوە، هەموو ئەوانەیش بەوە دەكرێن كە شاعیر لە ناو وەسفێكی درێژ و سەرنجڕاكێش و وشەی هەستبزوێن و كاریگەردا، ئەو ڕووداوانە جوان دەكات و كاراكتەر و بەرپرسانیشی دەكاتە پاڵەوان.
ئەم جۆرە شیوەن و تەعبیركردنە لە تراژیدیا، شێوەیەكی عیرفانیی هەیە و هەوڵ و تەقەلایە بۆ جوانكردنی ئازار و مەینەتی كە بە سەر مرۆڤ دێت، وشەی وەسفی و وێنەی شیعری و دەستەواژەی هونەری كۆششێكی زۆر دەكەن، تا شین و ئازاری مرۆڤ بۆ هەمان مرۆڤ خۆی بكەنە بابەتی چێژ و لاواندنەوە، هەموو شتێك دەكەن تا مرۆڤ بە سەر خۆیدا دابخەن و بە دەست خەم و ئازارەكانییەوە بەردەوام و هەموو كات بتلێتەوە و چێژ لە خەم و فوغان ببینێت، ئەمەیش كارەسات لە ڕووداوێكی مێژوییەوە هەڵدەكەنێت و مۆركێكی سروشتیی پێ دەدات.

٧- ئازار و خەم: شاعیر و ئەدیبیی كورد بە خەم و دڵتەنگی گوزارشت لە ناخۆشی و كارەساتەكانی دەكات، بێ گومان خەم و دڵتەنگی هەستێكی ئاسایی و سادەی مرۆڤن و ڕووبەڕوویی هەموو تاكێك دەبنەوە و زۆر جار هۆكارێكی ڕوون و ئاشكرایشیان نییە، دەكرێت هەموو مرۆڤێك بە شێوەی جۆراوجۆر تووشی خەم و دڵتەنگی ببێت، كە بێگومان هەندێ جار سەرچاوەكەی ڕەنگە شت و هۆكاری زۆر سادە و ناگرنگ و بێنرخیش بن، بەڵام تراژیدیا بریتییە لە ڕووداوی ناخۆش تا ئاستی مەرگەسات و كارەسات و ماڵوێرانیی سروشتی و دەستكردی مرۆڤ، ئەوەی بە جێی دەهێڵێت ئازارێكی قووڵە لە جەستەی ئەوانەی بە سەریاندا دێت یان دەكەونە ژێر كاریگەریی ئەو ڕووداوەوە، بێگومان شاعیر و ئەدیب پێویستە تەعبیر لەم ئازارە بكەن نەك تەنها خەم بەرهەم بهێنن، چونكە خەم و دڵتەنگی تەنها پیشووخواردنەوە و خۆخواردنەوە و سەرگەرمی و مەستبوونە بە گریان و ماتەم و شیوەن، بەڵام گوزارشتكردن لە ئازار هەوڵێكە بۆ دەرچوون لێی، ئەوەی هەست بە ئازار دەكات، ئەو هەستە دەیخاتە جووڵە بۆ نەهێشتن یان كەمكردنەوەی سەرچاوە یان سەرچاوەگەلی ئازار، بەڵام خەم و دڵتەنگی وا نیین، مرۆڤی غەمگین و دڵتەنگ، مرۆڤی بێ دەسەڵاتە و تەنانەت چێژ لە غەمگینی و دڵتەنگیی خۆی وەردەگرێت.
ئەو هونەرەی تەنها خەم بەرهەم دەهێنێت و دەیەوێت بە چیرۆكی دڵتەزێن ئەوانی تر دڵتەنگ بكات، تەنها خۆی نماییش دەكات و ئامانجی سەرگەرمكردنی ئەوانی ترە، بەڵام ئەو هونەرەی گوزارشت لە ئازار دەكات، جۆرێك لە هۆشیاری دروست دەكات بۆ دەرچوون لەو ئازارە، سیاسەتمەداری كوردیش بە هەمان شێوە بۆ دەرەوەی خۆی تەنها ویستوویەتی كاریگەرییەكی ویژدانی دروست بكات، ئەوەی كردوویەتی بۆ جووڵاندنی هەستوسۆزی ئەوانی تر بوە، بۆیە ئەگەر ئەم كاریگەرییەیشی دروست كردبێت، هیشتا نەیتوانوە هیچ لە واقیعی تراژیدیاكان بگۆڕێت، چونكە ئەم واقیعە پێوەندیی بە كاریگەریی عەقڵی و بڕیاری سیاسی دەبێت نەك بە كاریگەریی ویژدان.

٨- بۆچوونی باو: بە دەر لە لایەنە ئیستاتیكییەكان و خەیاڵ و وێنە شیعرییەكان، ئەو ئایدیا و بۆچوونانەی شاعیر و ئەدەبی كورد لە سەر مەرگ و لەدەستدانی ئازیزێك بەیانی كردوون هەمان بۆچوونی با و تێڕوانینی سادەی خەڵكین، ئەو هەوڵانەی شەعیر و ئەدیبی كورد بە گشتی لەم لایەنەوە ئەو سنوورەیان تێنەپەڕاندوە لەو تێكستانەیشدا بە هەندێ ئارایشتی ئەدەبییانەوە هەمان دیدگا بەرهەم هاتوونەتەوە، واتە ئەوەی لەو جۆرە تێكستانەدا دەیانخوێنینەوە، هەر چەقین و گیرخواردنە لە ناو ئەو تێگەییشتنە باوەی خەڵك بۆ مەرگ و دۆخی ماتەمینی هەیەتی، ڕاستە ئەوانە باس لە ئازار و كۆژان و مەینەتییەكانی مرۆڤ دەكەن، بەڵام نەك بە هەمان تێگەییشتنی باو و ئاساییی عەوامییانە بۆ ئازار و كۆژان و مەینەتیی مرۆڤ، بەڵكوو پێویستە ئەو بابەتە بە شێوەیەك بەرهەم بهێنرێتەوە، كە لە ناو خۆیدا بەرەنگاری و دژایەتی ئەو سیستم و زەمینەیە بكەن كە بوونەتە هۆی ئەو ئازار و مەینەتییانە بۆ مرۆڤ، سیاسەتمەداری كورد هەمان دیدی باو و ئاسایی بۆ ڕووداو و كارەسات و كۆمەڵكوژییەكان هەیە نەك بە زانستی سیاسەت و خوێندنەوەی عەقڵانی و دیدی نوێ.

٩- سادەیی: زاڵكردنی زمانی سادە لە هونەر و هەر بوارێكی تردا بۆ گوزارشتكردن لە تراژیدیا و ڕووداوی تریش، خۆی لە خۆیدا تەنها ئیفلیجكردنی زمانە، ئەویش بەوەی نەهێڵێت لە ئاستێكی بەرز و قووڵدا كار بكات و گەوهەری داهێنانی خۆی بەرجەستە بكات.
لەقاڵبدانی زمان بەوەی كە هەر دەبێت زمانێكی سادە بێت و بە ناوی ئەوەی كە دەبێت بۆ زۆرینە و تەنانەت بۆ هەموو خەڵك بێت، لە ڕاستیدا خنكاندنی ئەركە ڕاستەقینەكەی زمانە، كە بەشێكی گوزارشتكردنە لە پانتاییی بەرفراوانی نەست و بەشە چەپێنراوەكەی مرۆڤ، گوێنەدان و خۆگێلكردنە لەو حەقیقەتەی كە گۆڕینی دۆخی تراژیدیا و هێوركردنەوەی مەرگەساتەكان و ئاساییكردنەوەی دۆخی ژیانی قوربانییانی زیندوو، لە گۆڕینی هۆشیاریی مرۆڤەوە سەرچاوە دەگرێت، نەك تەنها كاركردن لە سەر هەست و ئیحساسی مرۆڤ و بزواندنی هەستی بەزەیی و شیوەن و گریان، گۆڕینی هۆشیاریی مرۆڤیش بەشێكی لە گۆڕینی زمان و بیركردنەوەوە دێت كە لە ڕێگە تێكستی ئەدەبییەوە بۆی ئاراستە دەكرێت، نەك تەنها هەمان زمان و بیركردنەوەی لە ڕێگەی كاری هونەرییەوە بە كەمێك ئاراییشت و جوانكارییەوە پێ بدرێتەوە، تێڕوانین و میتۆد و كاركردنی سیاسەتمەداری بۆ تراژیدیاكان بە هەمان شێوە سادە لە بیركردنەوە و سەرپێیی لە ڕوانیندا بوە.

١٠- تاكڕەهەندی: تێكستی ئەدەبی لە بەردەم مەرگدا بە ئاراستەی غەمگینكردن كار دەكات، دەیەوێت پەیامێكی خەماوی بگەیەنن. ڕاستە مەرگ ڕووداوی دڵتەزێن و ناخۆش و ئازاربەخشە، تراژیدیا و كۆمەڵكوژییەكانیش بریتین لە زوڵم و تاوان و كوشتن و ئەشكەنجەدان لە ئاستێكی بەرز و دڵڕەقانەدا، هەردووكیان پڕن لە چیرۆكی غەمگین و مەرگەسات و جەرگبڕ، بەڵام گەر سیاسەت و ئەدەب، تەواوی ڕەهەندەكانی ئەم ڕووداوانە لە یەك ئاراستە و فۆڕمێكی خەمناكدا كورت بكەنەوە و تەنها بیكەنە هەوێنی غەمگینی و شیوەن و گریان و سیاسەتی بەزەیی پێداهاتنەوە، سەرەنجام ئەوە دەبێتە هۆی بچوككردنەوەی ڕووداوەكە و تیشكخستنەسەر تەنها یەك دیوی ئەو مەرگ و تراژیدیا گەورەیە و بەجێهێشتنی ڕووبەرێكی زۆری ڕووداو و كاریگەرییەكانی لە تاریكیدا، كە بێ گومان مەرگ و تراژیدیا لە یەك ئاراستەدا كورت ناكرێتەوە، هەڵەیە وەها سەیری ئەو ڕووداوانە بكرێت و لە ڕێگەی سیاسەت و ئەدەبەوە وەها مامەڵەیان لەگەڵ بكرێت كە ئەو ڕووداوانە تەنها شیوەن و خەمناكیی بۆ بە جێ هێشتووین، كاری ئەدەب و سیاسەت ئەوەیە یان پێویستە هەر ئەوە بێت، بەردەوام ئەم دڵتەنگی و حوزن و ماتەمە بەرهەم بهێنێتەوە و بیری هەموانی بخاتەوە و یادكردنەوە و هێنانەوەئارای هەر بریتی بێت لە شیوەن و ناڵە و گریان، بێ گومان ئەم كورتكردنەوەیەی ڕووداوی مەرگ و تراژیدیاكان بۆ یەك ئاراستە، جگە لە كورتبینی و هەوڵ نەدان بۆ سەرلەنوێ داڕشتنەوەی دیدگای ئەدەب و سیاسەت و خۆپێناسەكردنەوە لە هەمبەریان و خۆدزینەوەی لە هەڵگرتنی بەرپرسیارێتیی سیاسی و ئەخلاقی و ئەدەبی و مرۆیی و پڕكردنەوەی ئەو بەرپرسیارێتییە بە جۆرێكی تر و بە شتی تر، لە هەمان كاتدا ئەو جۆرە كاركردنە زوو دەیەوێت و بێوچان تێ دەكۆشێت تا كار بكات و لە ڕێی كاریگەری و هەژاندنی لایەنی سۆز و دەروونییەوە بەوەی بیانخاتە ژێر باری جووڵاندنی هەستی بەزەیی و خەم و شیوەن و خێرا بینەر و وەرگرێكی زۆر بۆ خۆی پەیدا بكات.
لەم ڕوانگەیەیشەوە كە ئەم جۆرە كاركردنە و بەو دیدگایە كە مەرگ و تراژیدیاكان تەنها بەو ئاراستەیەدا دەبات و دەیكاتە كەرەستەی بەرهەمهێنانی خەم و ماتەم و جووڵاندنی سۆز، بۆیە دوا جار لە ئەدەبدا ئەم دیدگایە بەو پێیەی زۆرترین هەوڵ و زۆرترین پێشبڕكێی بۆ ئەوەیە خەم و دڵتەنگی بەرهەم بهێنێت و زۆرترین خوێنەر خەمناك بكات و لە ئاستێكی زۆر و بەرزیییشدا ئەم خەم و ماتەم و شیوەنە بهەژێنێت، بۆیە ئەم دیدە بۆ مەرگ و تراژیدیا لە ئەدەب و سیاسەتدا لە چۆنێتیی ڕوودانەوە بۆ چەندێتیی ڕوودان دەگۆڕێت، لەوەی كە چۆن ئەو زوڵمە دروست بووە بەشێنەیی دەپەڕێتەوە بۆ ئەوەی كە چەند زوڵم دروست بووە، بۆی گرینگ نییە چۆن ئازار بەرهەم هاتوە، بەڵكوو بە لایەوە تەنها گرنگ ئەوەیە چەند ئازار بەرهەم هاتوە، ئەم جۆرە كاركردنە ڕووناكی ناخاتە سەر ئەوەی چۆن مرۆڤ ئەشكەنجە دراوە و كوژراوە و چیرۆكەكانی تاوان و دەستدرێژیكردن چۆن بوون، بەڵكوو تەنها یاخود بەزۆری تیشك دەخاتە سەر ئەوەی چەند مرۆڤ ئەشكەنجە دراوە و كوژراوە، چەند گوند و شار ڕووخاوە، چەند كەس دیار نەماوە و نەگەڕاوەتەوە.
دیدی یەك ئاراستەیی، دیدێكی هەڵە و ناتەواوە و قەبارەی تراژیدیا بچوك و ڕەهەندە جیاجیاكانی كاڵ دەكاتەوە و تەنها لە سەر سۆزی وەرگر و بینەر كار دەكات و دەیەوێت بە هۆی تراژیدیاكەوە زۆرترین وەرگر بۆ خۆی كۆ بكاتەوە.

دوای ئەم خاڵانە پێویستە ئاماژە بۆ ئەوە بكەین، ئاخ و داخ و حەسرەت خواستن بۆ ڕوودان و زۆربوونی مەرگ و تراژیدیا لە پێناو كردنیان بە كەیس و بەكارهێنانیان بۆ ئامانجی تایبەت یان كردنیان بە كاری هونەری و ئەدەبی، لە پاڵ هەرەسە مۆراڵی و سیفەتە نامرۆییەكەی جۆرێكە لە مەستبوون بوون بە مەرگ تا ڕادەی بەهێزكردنی پایەكانی كەلتووری، ئەوەی بەختیار عەلی ناوی ناوە (مەرگدۆستی) ئەم كەلتوورە لە هەموو كایەكاندا بەهێزە و بێكەس لە ئەدەبدا بەیانی كردوە و تا سەر جەلال تاڵەبانی لە سیاسەتدا هاتوە، بگرە پێشتر و دواتریش هەبوە و هەیە.

عه‌بدولموته‌لیب عه‌بدوڵڵا

(شیعر به‌ تێگه‌یشتنی سیحر) سه‌بتایتلی دووه‌م له‌وێوه‌ قسه‌ له‌ سیحر ده‌كات، كه‌ هێزی خه‌یاڵ سنوره‌كانی واڵا ده‌كات، وه‌ك چۆن له‌وێوه‌ خه‌یاڵ ده‌خاته‌ ناوه‌وه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی وزه‌ی مه‌عریفه‌، بێ‌ وزه‌ی خه‌یاڵ نه‌توانێ‌ رێگاكانی داهێنان بگرێته‌به‌ر، له‌وێوه‌ش قسه‌ له‌ داهێنان ده‌كات، كه‌ ئاسته‌ به‌رزه‌كانی زمان مه‌عریفه‌یه‌كی فره‌ڕه‌هه‌ند و كراوه‌ بنوێنێ‌… به‌ڵام چه‌مكی تێگه‌یشتن وه‌ك جوڵێنه‌ری ئه‌و گوته‌زایه‌ خۆی له‌ فیكری (گادامێر) جیا ناكاته‌وه‌! به‌و مانایه‌ له‌ تێگه‌یشتنه‌وه‌ ده‌شێ‌ راڤه‌كردنی سیحر و جێبه‌جێكردن وه‌ك ئاكامێكی مه‌عریفی شیعری (هاشم سه‌ڕاج) ته‌ماشا بكه‌ین…
ئه‌گه‌رچی ده‌متوانی له‌و سه‌بتایتله‌دا له‌ بری وشه‌ی (سیحر) وشه‌ی (مه‌عریفه‌) به‌ كار بهێنم، به‌ڵام ویستم له‌ رێگای ئه‌و روونكردنه‌وه‌یه‌ هه‌م قسه‌ی خۆم له‌ باره‌ی زاڵبوونی مه‌عریفه‌ له‌ شیعردا بكه‌م، هه‌م ئه‌و هێله‌ (هایدگه‌ری گادامێرییه‌) بۆ خوێنه‌ران له‌ چه‌مكی (تێگه‌یشتن)ه‌وه‌ زێتر روون بكه‌مه‌وه‌.
(1)
شیعر هه‌ر چه‌نده‌ له‌ خه‌یاڵ نزیك بێته‌وه‌، ساده‌تر و شیعریتر خۆی وازی ده‌كات، شیعر هه‌ر چه‌ند زێتر له‌ خه‌یاڵ نزیك بێته‌وه‌، زێتر تێكه‌ڵی سیحر ده‌بێت و كه‌متر به‌ لای بنبه‌ستبوون و مانایه‌كی دیاریكراودایه‌! بنه‌مای شیعر زمانه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی (فیكر و سۆز و خه‌یاڵ و شێواز…) به‌نێو یه‌كدا شۆڕبنه‌وه‌! به‌ڵام ناتوانین خه‌یاڵ وه‌ك سیحر نه‌بینین، له‌ به‌رانبه‌ریشدا شێواز وه‌ك ته‌ماشا كردنی دنیای مه‌عریفه‌ و ئاگایی شیعری… به‌ دیوه‌كه‌ی دیكه‌ شیعر نه‌ له‌ فیكر و سۆزدا ده‌مێنێته‌وه‌، نه‌ سه‌ر به‌ فیكر و سۆزیشه‌، به‌ڵكو هه‌ر یه‌ك له‌ فیكر و سۆز به‌ رێژه‌یه‌ك له‌ شیعربوون و بونیادی شیعریدا به‌شدارن، چونكه‌ ئه‌گه‌ر بوونی شیعر به‌ بوونی زمانه‌وه‌ گرێ‌ بده‌ین، به‌و مانایه‌ دێت، كه‌ له‌ به‌ هه‌ڵمبوونی مانا ده‌یبینینه‌وه‌، نه‌ك له‌ فیكر و سۆزدا، به‌ڵام ئه‌گه‌ر بوونی به‌ بوونی فیكر و سۆزه‌وه‌ گرێ‌ بده‌ین، ئه‌وه‌ زێتر له‌ چوارچێوه‌گیری و سه‌رده‌مێكی دیاریكراو و سۆزی گوزه‌ركه‌ردا نزیك ده‌بینه‌وه‌، نه‌ك له‌ سیحری دنیاییه‌كی دره‌وشاوه‌ و هاڕمۆنی…

شیعر له‌ دنیای بڵندی زماندا مه‌له‌ ده‌كات، زمانیش هه‌رگیز ناگیرێ‌! هه‌ر شتێك نیشانه‌ بێت، بۆ فیكری سه‌رده‌مێكی دیاریكرا و مانای دیاریكراو، ئه‌وه‌ له‌ شیعرییه‌ت به‌ده‌ره‌، چونكه‌ شیعرییه‌ت سه‌ر به‌ جیهانی ماددی نییه‌، به‌ڵكو سه‌ر به‌ سیحری زمانه‌، سیحری زمانیش هه‌میشه‌ به‌ باڵی خه‌یاڵ ده‌فڕێ‌ و ده‌كه‌وێته‌ ده‌ره‌وه‌ی ماددی بوونی زمانه‌وه‌، دنیای سیحر، دنیاییه‌كی دره‌وشاوه‌ و هاڕمۆنییه‌، ناتوانین له‌و دنیایه‌دا ره‌گه‌زه‌كان به‌ره‌و شوێنی خۆیان به‌رینه‌وه‌، وه‌ك چۆن ناتوانین زمان له‌ گه‌شه‌كردن رابگرین… شیعر به‌ تێگه‌یشتنی سیحر ته‌نها له‌ سنوری گه‌شه‌كردن و هاڕمۆنیكیدا وازی ده‌كات، زمان تێیدا سنوری نییه‌! ئه‌وه‌ له‌ كاتێكدا بۆ ژانره‌كانی دیكه‌ی ئه‌ده‌بی فیكر مانایه‌كی به‌رزی دیكه‌ی و شیعرییه‌ت وه‌ك ره‌گه‌زێك له‌ ره‌گه‌زه‌كان ده‌بینرێت.
(2)
شیعره‌ كورتبڕه‌كانی شاعیری ژیاندۆست (هاشم سه‌ڕاج) ده‌لاله‌ته‌ زمانه‌وانییه‌كان تا ئه‌و سنوره‌ به‌رز ده‌كاته‌وه‌، كه‌ بشێ‌ زمان خۆی له‌ قسان رووت بكاته‌وه‌، رووتبوونه‌وه‌یه‌ك به‌ره‌و چێژ و ئازادكردنی وسبه‌لێكراوه‌كان… كه‌واته‌ له‌ شیعره‌ كورتبڕه‌كانی شاعیری ژیاندۆست (هاشم سه‌ڕاج)دا ئه‌وه‌ زمانه‌ قسان ده‌كات، بیركردنه‌وه‌ ده‌كه‌وێته‌ نێو خه‌یاڵی زمانه‌وه‌! هه‌ر له‌میانی رووتبوونه‌وه‌ی زمان و قسه‌كردنی ساته‌وه‌خته‌ وسبه‌لێكراوه‌كانی زمان، چێژ له‌ جوانی ژیان و هونه‌ری ژیان وه‌رده‌گرین! له‌و ته‌عبیره‌ كورتبڕانه‌ له‌ یه‌ككاتدا هه‌م قسه‌كردنی زمان ده‌بینین (زمان گوڵی ده‌مه‌) و هه‌م ئه‌و قه‌واره‌یه‌ ده‌بینین، كه‌ ئێمه‌ی خوێنه‌ران ده‌چینه‌ ناوییه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی له‌ رێگای راڤه‌كردن و خزینه‌كانی خۆمانه‌وه‌ ببینه‌ تاكێك له‌ تاكه‌ جیاوازه‌كانی كۆمه‌ڵه‌ی زمان… به‌و مانایه‌ش په‌یوه‌ندی نێوان ده‌ق و دنیا، له‌ سه‌ر سڕینه‌وه‌ی یه‌كتر نه‌هاتۆته‌ ئاراوه‌، جاچ دنیا ده‌ق بێ‌، یان ده‌ق دنیا بێ‌، به‌ڵكو زمان فه‌زایه‌كه‌ له‌ ئازادی، ئازادیش خودی بوونه‌!!
دنیا ده‌ق بێ‌، یان ده‌ق دنیا بێ‌… زمان سه‌ر به‌ هه‌بووییه‌كی هاڕمۆنی و فره‌چه‌شنه‌، وه‌ك چۆن فره‌چه‌شنی دنیاش پێكده‌هێنێ‌. (چێژ و خه‌یاڵ و وشه‌) به‌و وه‌سفه‌ی كه‌ نه‌سه‌قێكی كورتبڕی هاڕمۆنییه‌، ده‌لاله‌ت له‌ فۆڕمگه‌لێك له‌ بینراو و بیستراو و هه‌ستپێكراو ده‌كات. ئاوێته‌یه‌ك له‌ شته‌ وه‌همی و واقعییه‌ رووته‌كان، نه‌ك هه‌ر په‌یوه‌ندییه‌ نێودژئامێزه‌كان.
(3)
ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌یبینین له‌ (هونه‌ری ژیان)، ده‌شێ‌ وه‌ك پرنسیب بمانخاته‌وه‌ سه‌ر رێگای زمانێكی نوێ‌، كه‌ بواری جوله‌ و گۆڕین و وه‌رگێڕانی فره‌ ده‌كاته‌وه‌. ئه‌و بواره‌ فره‌ و جیاوازه‌، شوێنێ‌ له‌ زمان وه‌به‌رهه‌مدێنێ‌، شوێنێ‌ كه‌ نه‌خشی (ئێستا و رابردوو و داهاتوو) له‌ پڕشنگێ‌ به‌رجه‌سته‌ ده‌كاته‌وه‌. هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌و پڕشنگه‌ ته‌وه‌ره‌ی سه‌ره‌كی ئه‌و نێودژیه‌یه‌ كه‌ تێیدا زمان قسان ده‌كات!! به‌و مانایه‌ش زمان له‌ كه‌ناری مێژووی خۆیدا په‌رتبوونی خۆی ده‌نوسێته‌وه‌، په‌رتبوونێك كه‌ ئه‌وه‌نده‌ له‌ دایك دووره‌ مه‌گه‌ر خوازه‌ فریای هه‌ندێ‌ له‌ نیشانه‌كانی بكه‌وێت.
(4)
زمان قسان ده‌كات (زمان رووته‌ و تاكئامێزه‌)… من قسان به‌ زمان ده‌كه‌م (زمان ماددییه‌ و جه‌ماعییه‌) هه‌ردووكیان وه‌ك دوو شێوه‌ له‌ كاركردنی چوون ده‌ق به‌رهه‌م بهێنن، به‌رهه‌مهێنانی ده‌ق له‌ پێناو (بوون)…
له‌به‌ر ئه‌وه‌ی (من) به‌ مانای زمان وه‌ك ماددی و جه‌ماعی بیری له‌ گرامه‌ر و موڵكی گشتی یان هه‌ڵوێستی مێژوویی ده‌كرده‌وه‌، چه‌ندان چه‌وسانه‌وه‌ و ژانوژوار و چه‌رمه‌سه‌ری و شه‌ڕ و وێرانه‌یی…. هێنا به‌رچاوی خۆی، بۆ ئه‌وه‌ی جوانترین گۆشه‌نیگا بۆ (بوون) بدۆزێته‌وه‌ و ده‌قی تێدا بكێشێ‌!
كه‌چی (قسه‌) به‌ مانای زمان به‌و شێوه‌ی كه‌ ئه‌بستراك و تاكئامێزه‌ بیری له‌ هیچ له‌وانه‌ نه‌كرده‌وه‌، خه‌می هه‌ڵبژاردنی نه‌بوو، چونكه‌ زمان چۆن قسان بكات، گۆشه‌نیگایه‌ك داده‌مه‌زرێنێ‌ و دیمه‌نه‌كه‌ی بوون ده‌كێشێ‌!!
لێره‌دا ئه‌گه‌ر دۆزینه‌وه‌ی یه‌كه‌م ته‌عبیر له‌ژانوژواری تاك و ئازاری گشتی بكات، ئه‌وه‌ دۆزینه‌وه‌ی له‌پڕی دووه‌م ته‌عبیر له‌ رووتی و ساده‌یی ده‌كات.

ژیان
دارستانێكی شینه‌ له‌ ئاماژه‌
بیابانێكی سپی له‌ مانای به‌تاڵ !
+++
ژیان
ده‌ریچه‌یه‌كی شینی ژماره‌ییه‌
بوونه‌وه‌ره‌كان
به‌ژماره‌ دێن و به‌ژماره‌ پێده‌كه‌نن
گۆرانی ده‌ڵێن سێكس ده‌كه‌ن
بێ ژماره‌ش لێی ده‌رده‌چن !
+++
ژیان
جیوه‌ی جه‌لاتینی جوانی گیانتی نۆشیووه‌
بۆیه‌ شكاری فڕنده‌ی شینی مه‌رگ ده‌كا!
+++
ژیان
نوسینگه‌یه‌كی شینی بێكۆتایه‌
مرۆڤ وشه‌یه‌تی و
به‌ره‌نجامی لێكخشانی پیتگه‌لێكی پرته‌قاڵییه‌!
+++
ژیان
هه‌ڵمژینی گوڵاوی ئاڵی
فوستانی شین و جه‌سته‌ی سپی و برۆنزیه‌تی ڕۆحته‌
له‌ شه‌وێكی كه‌سكی ئه‌رخه‌وانیدا!
+++
ژیان
رستێ‌ ژماره‌ی بێگیانی ماتماتیكییه‌
له‌ رێگای جووڵه‌ سپییه‌كانییه‌وه‌
درێژه‌ به‌ گه‌مه‌ی خاڵه‌ شینه‌كانی
نێو خشته‌ی مه‌رگ ده‌دا!
+++
سه‌رچاوه‌ی شیعره‌كان:
هاشم سه‌ڕاج
(شه‌به‌نگی شینی ژماره‌كان)

نووسەر و رۆماننووسی بە ناوبانگی تورکی (ئۆرهـان پامـوک) لە (٧ی/ یونی/١٩٥٢) لە شاری (ئەسـتەنبوڵ) لە تورکیا لە خێزانێکی خۆشگوزەرانی رۆشـنبیر لە دایکـبووە.
ئۆرهـان پامـوک سێ سـاڵ لە کۆلـێژی ئەنـدازیـاریی بێناسـازی لە زانکـۆی ئەسـتەنـبوڵ خوێندی، وازی لێهێنا و تەوای نەکرد. چووە بەشی رۆژنامەوانی و تـەواوی کـرد، بەڵام ئەم زیاتـر هۆگـری جیهـانی خوێنـدنەوە و نووسـین بوو.. ئۆرهـان دەڵـێت:” رۆژێکـیان پەرتووکـێکم خوێنـدەوە.. هەموو ژیانمی گـۆڕی”
پامـوک دوای حـەوت سـاڵ لـە خوێنـدنەوە و نووسـین، لـە سـاڵی (١٩٨٢) دا یەکەمین رۆمـانی خـۆی لەژێـر نـاوی (جـەودەت بـەگ و کوڕەکـانی) چاپکـرد و بڵاوی کـردەوە.

دوابەدوای ئەم رۆمـانەی تا ئەمـڕۆ چەنـد رۆمانـێکی تری نووسی و بڵاوی کـردنەوە. تەنها ئاماژە بە نـاوی رۆمانەکـانی دەدەین، کە ئەمانـەن:(جـودەت بەگ و کوڕەکـانی، ماڵـێکی هـێمن، قـەڵای سـپی، پەرتـووکی رەش، گوڵێـک لە دیمەشق، ژیانـێکی تـازە، مـن نـاوم سـوورە، ئەستەنبوڵ ـ بیرەوەرییەکـان و شار، مۆزەخانەی بێتاون، شتـێکی نامـۆ لە هۆشـم دا، ژنـە قـژسـوورەکە، رەنگـەکـانی تـر، مـن دارێـکـم).

تا ئەمـڕۆ رۆمانەکـانی ئۆرهـان پاموک وەرگـێڕاون بۆ (٤٠) زمانی جیهانی، لەوانەش بۆ زمـانی کـوردی، لە سـەد وڵاتی جیهانیشدا رۆمانەکـانی پامـوک بڵاوکـراونەتـەوە و دەخوێنرێنەوە. تـا ئیسـتاش رۆمـانەکـانی نمرەیـەکی بـاڵای فـرۆشـتـنیان لـە تـورکـیادا تۆمارکـردوون، سەرەڕای ئەو رێگرییانـەش بۆ بڵاونەکـردنەوەیـان.
لە (١٠ی/ یانوار/٢٠٠٦) ئاکادیمیای سویدی لە ستۆکهۆڵم خەڵاتی (نۆبڵ)ی ئەدەبـیان، بەخشی بە ئۆرهـان پاموک لەسەر رۆمانی (من ناوم سوورە). بەمەش ئۆرهـان پاموک تا ئـێستا یەکـەمین نووسـەری تورکە کە ئەم خەڵاتەیـان پێبەخشیبـێت.. ئەمەو لـە چـەند وڵاتێکی ئەوروپیشدا، چەند خەڵاتێکی باڵایـان پێشکەش کـرد لەسەر رۆمانەکـانی.
ئۆرهـان پامـوک نووسەر و رۆمانـووس و رەخـنەگـرێکی بوێر و چاونەتـرسە، خـاوەن هەڵـوێستە، داکۆکـیکەرێـکی سەرسـەختی مافـەکـانی مـرۆڤ و ئـازادی رادەربـڕینە.. داکۆکی لە کێشەی رەوای گەلی کوردمان کرد.. بۆیە لە لایەن رژێمەوە غەزبلـێگیراوە.

ئۆرهـان پامـوک، ئەردوگـان بـەوە تاوانبـار دەکـات کە سەرکوتکـەری ئـازادیـیە، وتی:
“هەست بە دڵـەڕاوکی دەکـەم لە رووی سـیاسەتی ستەمکـارانەی ئەردۆگـان” وتیشی:
“خەلکی راماون و سەریان سوڕماوە، چۆن لە گفتوگۆی ئاشتی دابین و لە هەمان کاتدا لە شەڕدابین لەگەڵ کورد دا. من بەڕاستی هەست بە دڵەڕاوکێ دەکەم، چونکە ئەردۆگان دەیەوێت تەنها خۆی فەرمانڕەوایی وڵات بکات، درەبەستیش نیە هـەرچییەک رووبدات، ئاکـامیش هەرچیـیەک بێت، ئـەو نایـەوێت کەس لەگەڵـیدا بەشـداریی دەسـەڵات بکات” ئۆرهـان پامـوک هـەر دەربارەی ئەردۆگـان و سەرکردەکـانی پـارتی داد و گەشەکـردنی دەسەڵاتدار، دەڵـێ: “بەکارهێنانی وشـەی ئیسلام بۆ رازانـدنەوەی وتارەکـانیان”
سەرتـای بەرەنگـاربـوونەوە و ناکـۆکیی ئۆرهـان پامـوک لەگـەڵ دەسەڵاتـدارانی رژێمی تورکـیا و لەگەڵ رەگەزپەرستە توندڕەوەکـانی تورکیا، دەگـەڕێتەوە بۆ ئـەو قسـانەی کە ئۆرهان پاموک لە دیمانەیەکی دا، کە لە مانگی فـێبرواری ساڵی (٢٠٠٥) دا، لە هەندێ سەرچاوەیەکی تر نووسراوە لە فـێبرواری ساڵی (٢٠٠٣) دا، کە گـۆڤــارێکی سویسری لەگـەڵـیدا سـازی دا، گـۆڤـارەکە دەقـی قسەکـانی پامـوکی بڵاوکـردەوە، لـەم دیمانــەیەدا، ئۆرهـان پاموک دەربارەی ئـەو تـاوانە قـێزەوەن و نامرۆیی و نامەردانـەی تورکیای بۆ گۆڤارەکە باس کرد، کە سوپای دڕندەی دەوڵەتی عـوسمانی بـە نـاوە ئیسـلام و تورکیای مستەفا کەماڵ ئەتاتورک، دەرهـەق بە گەلی کوردی ئازادیخواز و ئاشتیخوازی و گـەلی بێتاوانی ئەرمەنی ئەنجامیان دان، کە تا هەتایە بوونەتە مایەی شەرمەزاری و پەڵەیەکی زەق و قـێزەوەن بە تەوێڵی تورکیاوە، تاوانی سەربڕینی (ملـیون و نیوێک ئەرمـەنی) و (کۆمەڵکـوژی هـەزارن کـورد) و راگـواستـنەوەی بـە هــەزاران کـورد لـە کوردسـتان.

ئۆرهـان پاموک دەقی ئەم قسانەی بۆ گۆڤـارە سویسرییەکە کـرد:” ملـیونێک ئەرمـەنی و سی هـەزار کـورد لەسەر ئەم خـاکەدا کـوژران، بـەڵام بێجـگە لـە مـن هـیچ کەسێکی تـر ئـەو غـیرەتـەی نیـیە کـە ئەمـە بڵـێـت” مەبەسـتیشی لەسـەر ئـەم خـاکە تورکـیایە. ئەگـەرچی پامـوک لە ژمـارە راستییەکەی کەمتری وت، چۆنکە نـەک ملـێونێک، بەڵکو (ملیون و نیوێک) ئەرمەنیـیان سەربـڕی، لە باکووری کوردستانیشدا تەنها لە دەرسـیم (٣٠) هەزار کوردیـان کوشت. لە کاتی عوسمانییەکانەوە تا ئەمڕۆش دەستیان لە کورد کوشتن هەڵنەگـرتوون.. تا ئێستا زیاتر لە سەد هـەزار کـوردی سڤیلیان کوشـتوون.

ئەم دان پێنانەی ئۆرهان پاموک، دووبارە تاوانەکانی تورکیای بە بیری جیهان هێنایەوە. قسەکانی ئۆرهان پاموک لەگەڵ ئەو گۆڤارە سویسری یەدا، رق و هـەرایـەکی گـەورەی خسـتە تورکیاوە، قسەکـانی وەک چقـڵی تـیژ چەقـینە چاوەکـانی رژێـم و رەگـەزپـەرستە توندڕەوکانی تورکـیا.. چونکە ئەوان نە دان بە ناسنامەی کورد دا دەنێن و نەدانـیش بە کۆمەڵکـوژیی ئەرمەنییەکـاندا دەنێن، بەڵکو لە تورک زیاتر دان بە هیچ نەتەوەیـەکی تر نانێن لە تورکیادا. ئۆرهـان پامـوک باشیش ئەوەی دەزانی کە قسەکـانی لە لای رژێـم و رەگەزپەرستەکـان و یاساکانی تورکیاوە سـنوور بەزانــدنە. بـەڵام پامـوک ویسـتی بـەم قسانەی ویژدانی خۆی ئاسوودە بکات، خۆزگە هەموو تورکێک بوێری پاموکیان ببوایە. کەچی ماوەیـەک پێـش ئەمـڕۆ، ئەردۆگانی باغـر و درۆنەخـشین بەبێ شەرمـانە هاشای لەم تاوانـە قـێزەوەنـانەی باپـیرانی خوێـنڕێـژی کـرد و بـە درۆی هـەڵبەسـتراوی دانـان. بەڵام کـورد وتـەنی: ” بـەری تیـشکەکـانی خـۆر، بـە بـێژنــگ ناگـیرێن”
ئۆرهـان پامـوک، لەسـەر ئـەو قسـانەی کـە بـۆ گـۆڤـارە سویسرییـەکە کـردی و لەسەر داکۆکیکردنی لە کورد و لە ئەرمەنییەکان، رژێم و رەگەزپەرستەکان، ئۆرهان پاموکیان بە تاوانبار و بە ناپاک تاوانبارکرد، تومەتی ئەوەیـان دایـە پـاڵی گوایە (سووکـایەتی بە ناسنامەی تورکی) کردووە، سووکایەتیی بە مستەفا کەماڵ کـردووە، کە ئەوان وەک پت دەیپەرستن. پێشێلی یاساکانی تورکیای کردووە.. چونـکە لە تورکـیادا کـەس بـۆی نیـیە رەخنە لە سەرکردەکانی تورکیا بگرێت، تەنانەت گەر بڵێن ماستیش رەشە، کـەس بـوێ نییە رەخنە لە سوپای تورکیا بگرێت، کە بۆچی خەڵی سڤیل و بێتاوان دەکوژن و شار و دێی کوردستان وێران دەکـەن، کەس بۆی نییە کە بڵـێت بۆ تورکیا بووە بە زیندانستان، بە هەزاران کورد و رۆژنامەوان و سیاسەتمەدار و ئازادیخـواز و راجـیاواز بە تـاوانی درۆ و هەڵبەسـتراو زینـدانی کراون، دادگـایی ناکـرێن.

ئەگەرچی دادپـەروەری لە تورکیادا بوونی نییە و جڵـەوی بڕیار و دەسـەڵاتی دادگـا، بە دەستی رژێمی دەسەڵاتدارەوەیە. لە ئەمڕۆدا تورکیا لە سایەی پارتی تاکڕەوی و حوکمی تاکە کەسی، لە سایەی عەسکەرتاری و پەیڕەویکردنی سیاسەتێکی شکستخواردوو دا، ئازادی و دیموکراتی و دادپەروەری و یەکسانی و مافەکانی مرۆڤ و ئازادی رادەربڕین، دیالۆگ لە تورکیای زیندانسـتان دا بوونیان نییە.. تورکیا لە ریزی پێشەوەی ریـزبەنـدی پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ دایە، سەرکوتکردنی ئاشکرا و کوشتنی بە سەدان رۆڵەی کورد، تاسانـدنی ئـازادی و ئـازادی رادەربـڕین و دیموکـراتی و زیندانیکـردنی زیاتـر لە دوو سەد رۆژنامەنووسی ئۆپوزسیۆن، گرتنی چەنـدین پەڕلەمانتـاری کـورد و سەرۆک شارەوانییەکانی شارەکـانی باکـووری کوردسـتان، بەندکـردنی (سەلاحـەدین دەمیرتـاش) سەرۆکی پارتی دیموکراتی گەلان ئەمانە هەمووی بەڵگەن لە دیکتاتۆرییەتی ئەردۆگان. ئەردۆگـان گەر بۆی بکـرایە سێـبەرەکـەی خۆشی دەگـرت و دەیخـستە زینـدانەوە.

لەسەر ئەو قسـانەی کە ئۆرهـان پامـوک بۆ گۆڤـارە سویـسرییەکە کردی، لەسەر داوای رەگەزپەرستە تونـدڕەوەکـان و بە بڕیـاری فەرمی رژێـمی تورکـیا هەمـوو پەرتـووک و رۆمانە چاپکراوکـانی ئۆرهـان پاموک لە تورکـیا سووتێـنران، هەڕەشـەی کوشتنیشیان لێکرد.. ئەم کـردەوە قـێزەوەنـانە هـەر خۆیان تـاوانن بەرانبەر بە ئـازادی رادەربـڕین.

ئۆرهـان پاموک لەسەر ئەو قسانەی درایە دادگـا بۆ دادگایی کردنی، بەڵام لە ژێـر فشار و داکۆکیکـردنی یەکێتی ئەوروپا و ناڕەزایی ئـازدیخوازانی جیـهان بۆ دادگایی نەکردنی ئۆرهان پاموک، تورکیا بۆ ئەوەی لەوە زیاتر دەستە خوێناوییەکانی و پاشـەڵی بۆگـەنی دەرنەکەوێـت، بۆ ئەوەی زیاتر رووبەڕووی شەپۆڵی ناڕەزایی جیهانی نەبێـتەوە، ناچار بوون کە فایلی دادگایی کردنی ئۆرهـان پاموک دابخەن و واز لە دادگایی کردنی بهـێنن.
ئۆرهـان پامـوک دادگـایی کـردنی پێ سەیـر نەبـوو، دەڵـێ:” مـن ناتـوانم ئـەوە بڵـێم کـە پێـم سەیـرە دەدرێـم بـە دادگـا” مەبەسـتی ئەویـە، کە گـرتنی و دادگـایی کـردنی لە لایەن
دەسەڵاتدارانی تورکیاوە شتێکی چـاوەڕوان کراوبوو.
ئۆرهان پاموک دەڵێ:”من خۆم بە بەختەوەر دەزانم، گەر لەگەڵ ئەو نووسەرانە خۆم بـەراورد بکـەم، کە بەنـدکـران و دوورخـرانەوە بەڵکو کـوژراشن”
ئۆرهان پاموک ك دەڵێ:”قسە لەسەر تورکـیای تازە دەکەن، ئا ئەمەیە تورکـیای تـازە، کە درێـژەدانە بە تورکـیای کـۆن، ئەوتـا نووسەرەکـان لەبـەر دەرگـای داداگـا دان”
ئۆرهان پاموک داکۆکی لە رۆژنامەنووس (مـوراد بلـج) کـرد، کە لەسەر ئەوە گرتیان، وتارێـکی لـە (٢٠١٥) دا لـە رۆژنـامەی (تـەرەف) دا بـڵاوکـردەوە، کـە نووسیـبووی:
“سەرۆکی تورکـیا ئەو لە هاوینی رابردوودا لە خـوارووی رۆژهـەڵاتی وڵاتـدا، شەڕی لەگـەڵ کـورد دا هەڵگـیرسانـد، لە پێـناوی دەسـتکەوتی هەڵـبژاردن دا”
شایەنی باسیشە، ئۆرهـان پاموک، یەکەمی نووسەرە لە هەموو جیهانی ئیسلامـیدا کە داکـۆکی لە نووسەری بەریتانی بە رەگەز هـیندی (سەلمـان روشـدی) کرد، پرۆتستۆی فتواکەی خومێنی کـرد، کە کوشتنی سەلمان روشدی ی رەواکرد، لەسەر پەرتووکەکی (ئایات شەیتانیە) کە بەوە تاوانباری کرد، گوایە سوکـایەتی بە ئاینی ئیسـلام کـردووە.

هەر لەسەر ئەم هەڵوێستەی، لە ئێراندا قەدەغەکرا کە رۆمانەکانی وەرگێڕن بۆ فارسی.
لە فێبرایەری ساڵی (٢٠٠٧) دا، لە دوای کوشتـنی رۆژنامەنووسێکی تورکی بەەڕسەن ئەرمـەنی (هـرانـت دیـنک) سەرنـووسـەری رۆژنـامەی (ئـۆغـوس) لـە لایـەن میلیـشیا مافییەکانی سەر بە نەتەوەییە شۆڤێنییەکان. لەسەر بڵاوکردنەوەی زنجیرە وتـارێک کە داکۆکی لە ناسنامەی ئەرمەنییەکان دەکرد و داواشی دەکرد کە تورکیا بە فـەرمی دان بە ژینۆسـایدی ئەرمەنییەکـان دا بنـێت. گەرچی بکـوژانی ئاشکرابوون، بـەڵام وا دوانگـزە
ساڵە دۆسییەکەی کۆتایی پێنەهـێنراوە چونکە دەستی رژێمی لە پشت بکوژەکانەوە بوو.
ئۆرهـان پامـوک پرۆتستۆی کوشتنی هـرانت دینک ی کـرد و بە تـاوانی زانی.

رەگەزپەرستە تونـدڕەوەکـانی تورکیا، لە دوای کوشـتنی رۆژنـامەنـووس هـرانت دینـک. هـەڕەشەی کوشتنیان لـە ئۆرهـان پامـوک کـرد، دەزگـای ئاسـایشی تورکـیا ئۆرهـان یان ئاگـادار کـردەوە، کە هـەڕەشـەکە بە راستییە.
ئۆرهـان پامـوک لـە سـاڵی (٢٠٠٧) دا، ملیـۆنـێک دۆلاری لـە سەرمایـەکـەی لـە بانـک دەرکـرد و هەڵهـات بۆ ئەمریكـا.. سێ سـاڵ لە ئەمریکـا مایەوە. لە زانکۆی کۆلۆمبیا لە نیویۆرک وانەی ئـەدەبی دەوتـەوە و خەریکی نووسـین بـوو.

تورکیا بەوەش ئۆرهـان پامـوک یان تاوانبارکـرد کە چۆتە نێو (لـۆبی ئـەدەبی جیهانی)
دوای سێ سـاڵ لە ئەمریکـا، ئۆرهـان پامـوک گەڕایـەوە بۆ تورکـیا، چونکە ئەو بـەبێ ئەستەمبوڵ نەیدەتوانی هەڵبکات، ژیـانی و بیرەوەرییەکـانی هەمووی لە ئەستەنبوڵـن. رۆمانی (ئەستەنبوڵ.. بیرەوەرییەکـان و شار) گوزارشتە لە ژیاننامەخۆی لەم شارەدا.

رەزا شوان

مێژووی ٢٧ ساڵی هەرێمی کوردستانی عێراق پڕە پڕە لە بگرە و بەردەی سیاسی و هەندی جاریش سەربازی ، لەو ماوەیەدا زۆرترین بەریەکەوتن بەرۆکی هەردوو پارتی سیاسی ( یەکێتی و پارتی)گرتوە ، دوو هێز هەمیشە هاوشانی یەکبون لە دەسەڵاتی بەڕێوەبردندا بۆ کۆی جومگەکانی دەوڵەتداری لە چوارچێوەی هەرێمی کوردستانی عێراقدا.

بەڵام ئەگەر بەووردی ڕۆچیتە ناو هۆبە بە هۆبەی ئەم یەکە سیاسی و ئیدارییەوە هەست بە لاسەنگی ئەم دابەشکاریە دەکەیت لە پەیوەند بە دەستڕاگەیشتن بۆ کۆی بەشەکان ، هەردەم لەم ژوورە تەنگەبەرەدا ( بەراوورد بە جیهانی بەڕیوەبردنی دەسەڵات) هێزێک کە خۆی بە خانەخوێی و دەمڕاستی هەموولایەک دەزانێت ( بە خۆشی بێت یان پێچەوانەکەی) پشکی شیێری بردوە( نەوەک بەریکەوتبێ) ئەوێش پارتی دیموکراتی کوردستانە بەسەرۆکایەتی( بنەماڵەی بارزانی).

لێرەدا پێویستە بزانین هۆکاری ئەم باڵادەستیەی ئەم هێزە بۆ چی دەگەڕێتەوە لە کاتێکدا ئەگەر کەمێک بۆ مێژووی ئەم پارتە بگەڕیینەوە کە ڕۆژاگارێک ماڵئاواییان لە سیاسەت کرد، بەڵام سیحری مانەوە و گەڕانەوەیان بۆ گۆڕەپانەکە هێندەی پاڵپشت بە پشتیوانی دەرکی و بەکارهێنانی هێزی دەرەوە بۆ سەپاندنی خۆی بەسەر بەرامبەردا ، نەیتوانیوە و نەبینراوە بە شکۆ و ئاکاری نۆرمێکی دروست بە سیاسەت بەرخودی کردبێت و ئەم بەرکەوتەیەشی بەری ڕەنجی ماندبوونەکەی بێت.

لەلایەکی ترەوە هێزە ڕکابەرەکەی ( یەکێتی نیشتمانی کوردستان) بۆ خۆی بەرهەمی جەرائەتێکی سیاسی بوو دوای بەجێهێشتنی پارتی لەساحەی سیاسی کوردستان، بەدوای تەواوی ئەو گۆڕانکاریانەی ڕوویاندا، یەكێتی بە هێزەوە لەگەڵ سەرەتای ئەو ئازادییەی کوردستاندا دا دەرکەوت ، نموونەی خەسڵەتی خەڵکەکەی جۆرێک دڵسافانە لەگەڵ ئەو هێزانەدا هەڵسوکەوەتی کرد کە بەشێکی زیندو و دەستکراوە نەبوون لە سەرەتاکانی ڕاپەڕییندا.

دوای دروست بوونی کابینەی یەکەمی حکومەت و شەڕی ناوخۆ و دەرکەوتنی سەرەتاکانی شکستی عەسکەری پارتی ، زیرەکانە ( بۆ خۆی) پارسەنگی هێزی گۆڕی ، هەر لەو کاتەوە تاوەکو ئێستا پارتی دیموکراتی کوردستان وەک زادەی خیانەتی نیشتمانی مایەوە درێژە بە ئەجندای هەمان سیاسەت دەدات کە نەیهێشت بگلێ، هەر بۆیە بە درێژایی ئەم چەند ساڵە یەكێتی سازشی زۆری بۆ پارتی کردوە و هەموو کاتێکیش دارەکە لەسەری خۆیدا شکاوە، هاوکات بە درێژایی ئەو ماوەیە کۆمەڵێک لە کەسانی دەست ڕۆیشتی ناو یەکێتی سیاسەتیان کردە بەشێک لە کەسابەتی ڕۆژ و بەدواییدا چەند باڵاێک دروست بوو ، تا کار گەیشتە جیابوونەوەی کاک نەوشیروانی ڕەوان شاد، تەواوی ئەم کێشانە بوونە هۆکاری لە دەستدانی باڵانسی سیاسی بەرامبەر دەسەڵاتی پارتی.

⦁ ئەو کێشمەکێشەی یەکێتی وەکو حزب پێیدا تێپەڕی ئەگەر هێزێکی مێژژوو کرد و خاوەن پێگەیەکی جەماوەری تۆکمە و ماندو نەبوایە زەحمەت بوو بتوانێت جارێکی تر بەم گڕوتینەی هەیەتی هەناسە بدایە. ئەمڕۆ ش لەسەر و بەندی دروست کردنی ئەم کابینەیەدا یەکێتی و پارتی جارێکی تر دەگەڕێنەوە سەر هەمان هاوکێشە، یەکێتی پێویستی ڕوحی بە بەرنامەیەکی ڕاست و شەفاف بۆ خەڵک و جەماوەرەکەی هەیە، یەكێتی باش لەوە دەگات جەماوەرەکەی بە ئاگان لە ڕەفتار و گوفتاریان، نموونەی سزادانی ئەم هێزە لەلایەن جەماوەرەکەیەوە مێژووەیەکی دوور نیە هەر بۆیە ناتوانێت لەسەر دوو ئاست سازش بکات ، یەکەم … بەڵێنەکان بە جەماوەرەی ئەم هێزە .

دووهەم… کەرکوک ، ئەم شارە بۆ یەكێتی دڵی پەیکەرە سیاسیەکەیەتی هەر بۆیە ئیمکانی شازش کردن لێی جۆرێکە لە ئینتیحاری سیاسی، کەواتە ئەم هەڵوێستەی ئەمڕۆیان زۆر واقعی و دروستە جەرائەتێکە کە دەکرا زۆر لەمێژ بوو بەرخودی لەگەڵ بکرایە، پاشگەز بوونەوە و سازش بۆ لایەنی بەرامبەر یەکێتی مۆفەق ناکات بەڵام سووربونیان جیا لەوەی جەرائەتێکی سیاسی پێوستە و بەم هەڵوێستەش دڵی دۆست و جەماوەرەکەی شاد دەکات.

⦁ چالاك ئاغجەلەری

سەبارەت بە زەروورەتی نووسینی ئینسایکلۆپیدیا بۆ کورد

ئەگەر
ئاوڕێکی خێرایی لە سەردەمی ڕووناکبیری ئۆرووپا بدەینەوە، یەکێ لەو بەرهەمانەی –کە ڕەنگە
زیاتر لەوانی تر- دێتە بەر چاومان و بەهیچ روو ناتوانین کاریگەری ئەو بەرهەمە
لەسەر ڕۆشنگەری چ وەک ڕەوت و چ وەکوو ئاگاییکەرەوەی کۆمەڵگا پشت گوێ بخەین، (ئینسایکلۆپیدیای
زانست، هونەر و پیشەکان)ی فەیلەسووفی فڕانسی (دەنی دیدرۆ)یە. ئەم بەرهەمە وەکوو
یەکەم ئینسایکلۆپیدیا(Encyclopedia) گشتی لە زانستدا ناودێر دەکرێت. دەنی دیدرۆ بیست و
شەش ساڵ لەتەمەنی خۆی بۆ ئەم بەرهەمە بیست و هەشت بەرگییە تەرخان کرد. کۆبەندێک لە
زانست و دەستکردەکانی مرۆڤ کە ئاست و پلەی هۆشیاری و ڕەخنەی مرۆڤ لەمەڕ ئۆتۆریتە(هێز)ی
کلیسا و ناعەقڵانی مرۆڤ دەباتە سەر.

 ئەوەی کە لە سەرەتای ئەم یادداشتەدا ئاماژەم بە
سەردەمی ڕووناکبیری و نووسین و سەرپەرەشتیاری دەنی دیدرۆ بۆ ئینسایکلۆپیدیا کرد
تەنیا یەک مەبەستی تێدایە، ئەویش کاریگەری ئینسایکلۆپیدیا لەسەر زانستی گشتی
کۆمەڵگا و تێکشکاندنی ئۆتۆریتەی زاڵی، جیا لە عەقڵانییەت مرۆڤ. ئەم بەشە ڕێک
پێوەندی بە ڕەوتی ڕۆشنبیری و ڕووناکبیری کوردی ئێمەوە هەیە و زەروورەتی نووسینی ئینسایکلۆپیدیا
لە مێژووی کورددا دیاری دەکات. هەڵبەت بە هیچ ڕوو نە لە توانایی زانستی من دایە و
نە ئەم کورتە یادداشتە دەیهەوێت شێوە و مێتۆدی نووسینی ئینسایکلۆپیدیا نیشان بدات.
ئەم یادداشتە تەنیا دەیهەوێت بە ئاوڕدانەوەیەکی 
مێژوویی لە ڕەوتی ڕووناکبیری ئۆرووپا، گرنگی نووسینی ئینسایکلۆپیدیا بۆ کۆمەڵگا
باس بکات. بۆ ئەو مەبەستە ئاوڕێکی خێرایی لە مێژوویی ڕووناکبیری ئۆرووپی دەدەمەوە
و پاشان پێداویستییەکانی نووسینی ئینسایکلۆپیدیا بە پێی مێژووی ئەزموون کرا و هاو
مژاری ڕەوتی زانستی کوردی باس دەکم. دیارە مێژوویی زانستی و مەعریفی ئۆرووپا
هەڵگری نووسین و باسکردنی زۆرە و من لێردا بە پێی پێوسیت و مەودای ئەم وتارە،
تەنیا بەشێکی زۆر کورت، کە بە واتایەک بۆ ناسینی هۆی نووسینی یەکەم ئینسایکلۆپیدیا
زەروورەتی هەیە باس دەکم.

سەردەمی
ڕووناکبیری و نووسینی یەکەمین ئینسایکلۆپیدیا

هیچ
بەرهەم و زانستێکی جیهانی بێ پاشخان بەدی نایەت. تەنانەت ئەگەر وەکوو واڵتەر بنیامین
فەلسەفەی مێژووی خۆمان لەسەر چەمکی (دابڕان)یش بوەستێنین و پێمان وابێت بە
پێچەوانەی هێگێلەوە مێژوو هەمیشە بەرەو پێشکەوتن ناچێت و ناتوانین پێشکەوتن وەکوو
بەرجەستە بوونەوەی مادییانەی عەقڵ پێناسەبکەین، بەڵکوو دروست بوونی سەرتا نوێکانی
مێژوو لە دابڕان لە ڕەوتی پێشینەی مێژوو دایە، دابڕان وەکوو ساتەوەختێک وایە کە
مێژوو چیتر ناتوانێت خۆی دووپات بکاتەوە. بە وتەی بنیامین ئەم دابڕانە شتێکی سانا
و ئاسایی نییە و هەمیشە لەگەڵ خۆی وێرانکاری و توندوتیژ و تێشکانی پێیە. واتە بە چەشنێک
تێکشکان و وێرانی مێژووی پێشوویە. ئەمە بەو مانایەیە کە تەنانەت لە چەمکی
دابڕانیشدا پاشخانی مێژوو و کۆبەندێک لە پێش مەرج بۆ دابڕانی مێژوویی هەیە. واتە ڕەوت
و مێژوویی تایبەت، دوخێکی تایبەت بەرهەم دێنن کە ساتەوەختی دابڕان لەودا بقەومێت.

 یەکێ لە گرنگترین ساتەوەختەکانی دابڕان لە
مێژوویی ئۆرووپا، تێکشکان و وێران کردنی ئۆتۆریتە(هێز)ی کلیسا لە لایەن
عەقڵانییەتی مرۆڤە. لە سەدەکانی ناویندا(Middle Ages) گشت زانست و زانیاری لە ژێر
چاوەدێری کلیسای کاتۆلیکدا پەروەردە دەبوو، گوتاری زاڵ، گوتاری زانستی کلیسا بوو.
بە دەستەواژەی میشێل فۆکۆیی، لەو سەردەمەدا حەقیقەت یان زانست و مەعریفە، ئەو
چەمکە بوو کە کلیسا پێناسەی دەکرد، ئۆتۆریتەی کلیسا لە گشت لق و پۆ فەرهەنگییەکانی
کۆمەڵگادا گەریانی هەبوو و تەنانەت کێشە لەگەڵ ئەم ئۆتۆریتەیە ئەگەری گیان لە دەست
دانی لێدەکەوتەوە. بەڵام ئەگەر لە خوێندنەوەیەکی مێژوویدا (ڕێنێ دێکارت) وەکوو
باوکی سەردەمی عەقڵانییەت و یەکێ لە باوکانی سەردەمی ڕووناکبیری ئۆرووپا بزانین کە
لەمەڕ ئۆتۆریتەی کلیسا ڕادەوەستێت و بە جێگەی وتەکانی پاپ و کلیسا عەقڵی پەتی
دەکاتە تەنیا سەرچاوەی زانستی بەشەری، بۆمان دەردەکەوێت کە پێش ئەو، نووسەرانی تر
وەکوو (دانتێ ئەلیگیێری) و (جووانی بوکاچیۆ) بە نووسینی چیرۆک-هەڵبەت نە بەمانا
مۆدێڕنەکەی-ڕێگە خۆشکەری گوتاری نوێ، واتە عەقڵانییەتی مۆدێڕنن بۆ دێکارت. لەم
تاقمە نووسەرانە بە وتەی کۆندرا بە هیچ روو ناکرێت سێروانتێس (نووسەری دۆنکیشۆت)
بسڕێنەوە. بەڵام دانتێ وەکوو پێشەنگی بەرهەم هێنانی یەکەمین بەرهەمی داستانی کە
خوڵقێنەری (خودی نووسەر)ە، نە داستان و وتە ئۆستوورەیی و مەزهەبییەکان، خۆی وەکوو
(دابڕان)ێکی مێژووی پێناسە دەکا. (کۆمێدیای یەزدانی) بەرهەمی جیهانی زەهنی
نووسەرەکەی، واتە دانتێ ئەلیگیێرییە. لێردا دانتێ و لە پاشان بوکاچیۆ (نووسەری
دێکامێرۆن) و سێروانتێس (نووسەری دۆنکیشۆت)، بۆ یەکەمین ڕا لە مێژووی ئۆرووپا نووسەر
یان (ئۆرتۆر) بەدیدێنن. بەر لەم نووسەرانە هەرچی بەناوی چیرۆک و ڕۆمانسەوە لە
ئۆرووپا نووسراوە، گێڕانەوەیی پاتەکراوی کتێبی پیرۆز و ئۆستوورەکان بووە.

ئەگەر
جیهانی واقیع خوڵقاوی خواوەندە، جیهانی چیرۆک نووس، خوڵقاوی نووسەرە. بە چەشنی
ئیستعاری نووسەر لەمەڕ بەرهەمەکەی وەکوو خوایەک وایە کە جیهان پێکدێنێت و سەرو سامانی
دەدات، واتە ئۆتۆریتەی نووسەر بە دەقی بەرهەم هاتوو بەدی دێت. لێردایە کە وردە
وردە ئۆتۆریتەی کلیسا و شرۆڤەی کلیسا لە کتێبی پیرۆز و ئاکاری مرۆڤ و جیهان
دەکەوێت ژێر تیشکی ڕەخنەوە. بەدی هاتنی نووسەر وەکوو کەسایەتییەک کە بۆ پێکهێنانی
جیهانی نوێ لە ژێر ئۆتۆریتەی کلیسا و پاپ دا نییە و خۆی بە خەیاڵی خۆی بەرهەم
هێنەری جیهانێکی نوێیە. بەگشتی لەم سەردەمەدا خولقاوەکان/بەرهەمەکان-ئەوانەی
ئاوێنەی ئۆتۆریتەی نووسەرن-، بە چیرۆک دێنە ئەژمار، واتە بەرهەم یان دەستکردێکی زانستی
بە چەشنێکی شیاو بوونی نییە. لە سەدەکانی دواییدایە شرۆڤەی نوێی (مارتین لۆتێر) و(جان
کالڤین) لە کتێبی پیرۆز و هاتنەکایەیی چاکسازیی پرۆتیستانتی، ڕێگەیەکی بەربڵاوتر
بۆ بەدی هاتنی عەقڵانییەتی دێکارتی دەکاتەوە. دێکارت وەکوو نوێنەری عەقڵانییەتی
مۆدێڕن، تەنیا ئەو دەستکەوتە بە شیاوی زانست و مەعریفە دەزانێت کە بەرهەم هاتوویی
عەقڵی پەتی مرۆڤ بێت و لە ژێر سێبەری گومانەوە پێناسە کرابێت. بە ڕوانگەیەک
عەقڵانییەتی مۆدێڕن هەنگاوێک ئۆتۆریتەی خولقێنەر دەباتە پێش. ئەگەر سەرەتای
تێکشکانی ئۆتۆریتەی کلیسا بە نووسینی چیرۆک بزانین، بە عەقڵانییەتی دێکارتەوە،
فەلسەفە و ماتماتیک(بیرکاری) و زانستی سروشتیش دەگرێتەوە. ئەم پاشخان و دابڕانە
مێژوویە لە دەیەکانی دوواییدا سەردەمێک لە ئۆرووپا پێکدێنێت کە بە ناوی سەردەمی
ڕووناکبیری یان سەردەمی ڕۆشنگەری (Age of Enlightenment) دەناسرێت. سەردەمی ڕوشنگەری پەروەردەی پاشخانی
مێژوویی تایبەتی ئۆرووپا و کۆیەک لە نووسەر و فەیلەسووفی وەکوو دێنی دیدرۆ، ئێمانۆیل
کانت، ڕۆسۆ، مارکی دۆساد، مۆتێسکیۆ، فرانسیس بەیکن و …هتدە. گشت ئەم
فەیلەسووفانە بە چەشنێک درێژەدەری عەقڵانییەتی مۆدێڕنن کە بە شێوەی فەلسەفی لەلایەن
دێکارتەوە دێتە پانتای مەعریفی جیهانەوە. دیارە هەر کام لەم فەیلەسووفانە، ئەم
عەقڵانییەتە بە چەشنێکی تایبەت پێناسە دەکەن و زۆربەیان لەگەڵ دەسکەوتە
فەلسەفییەکانی دێکارت کێشەیان هەیە، بەڵام لە چەمکی بەنەڕەتیدا لەگەڵ ئەو هاوڕان،
ئەویش بەکار هێنانی عەقڵی مرۆڤ لەمەڕ پێناسەکردنی جیهان و دژایەتی لەگەڵ ئۆتۆریتەی
کلیسایە، ڕەخنەی ڕۆشنگەری لە بۆچوونەکانی کلیسا و پێناسەکردنی مرۆڤ وەکوو وێنایەک
لە گۆشت و پێست و خوێن، مرۆڤ لە بازنەی یەزدانیدا دەکێشێتە دەرێ و وێنایەکی زەوینی
پێ دەبەخشێت. مرۆڤی ئەم سەردەمە، مرۆڤی تەنیا و وێڵ لە پانتای بەربڵاوی بوون دایە،
لێرەدا هیچ ئۆستوورە و قارەمان و خودایەک بۆ مرۆڤ بووونی نییە کە لە تاریکستانی ژیاندا
فریای بکەوێت و ڕزگاری بکا، هەر بۆیە تەنیا خۆی دەبێت بە فریایی خۆی بکەوێت. کە
واتە بە وتەی سەردەمی ڕۆشنگەری، هیچ دەرەتانێک بۆ ڕزگاری مرۆڤ جگە لە بەکار هێنانی
عەقڵ نییە.

عەقڵانییەتی
ڕۆشنگەری بە دابەزانی مرۆڤ بۆ سەر زەوی بوو بە هۆی بەدی هاتنی زانستگەلی نوێ.
مرۆڤێکی وێڵ و تەنیا لە پانتای ژیاندا بێگومان بۆ ناسین و تەحەمول کردنی ژیان،
پێویستی بە ناسینی جیهان هەیە. ئەم مرۆڤە خاوەن دەروون و مێشکە، خاوەن شار و کۆمەڵگایە،
بەرەوڕوویی نەخۆشی دەبێتەوە، دژواری لە ژیانی کۆمەڵایەتی بۆ دێتە پێش. بیرکردنەوە
لەم چەشنە مرۆڤە و بێکەسی ئەو لە پانتای بووندا، بوو بە هۆی بەدی هاتنی زانستگەلی
جیاوازی مرۆڤ. دەروونناسیی و کۆمەڵناسیی پێکدێت، شارسازی و ئەندازیاری بەشێوەی
زانستی بەرهەم دێت، پزشکی پێش دەکەوێت و دەستووری پەروەردەیی مناڵ و کۆمەڵگا دێت
ئاراوە، شێوەی سیاسەتی مۆدێڕن و جیاکردنەوەی هێزە دەسەڵاتدارەکان بۆ نەزم و ڕێسایی
کۆمەڵایەتی دروست دەبن. دەیان دەستکەوت و دەستکردی هونەر و زانستی لە ژێر سێبەر
بەکار هێنانی عەقڵی بەشەر و تێکشکانی ئۆتۆریتەی کلیسا بەرهەم دێت. هەر لەم
گەریانەدایە کە (دەنی دیدرۆ) و هاوکارەکانی پرۆژەیەکی زانستی بە ناوی (ئینسایکلۆپیدیای
زانست، هونەر و پیشەکان) دەست پێدەکەن، هۆی نووسینی ئەم پرۆژیە پۆلێن کردنی
زانستەکانی مرۆڤ بوو. ئەوەی کە هەم کۆمەڵگا و هەم بیرمەندەکان ئاگاداری
دەستکەوتەکانی مرۆڤ ببنیەوە. بە چەشنێک پێناسەی ئەوەی بکرێت عەقڵانییەتی مرۆڤ چ
دەستکەوتێکی هەبووە کە کلیسا و دەستووراتی کلیسا لە پاش چەندین سەدە نەیانتوانیەوە
بەرهەمی بێنن. ئینسایکلۆپیدیا، ناسین و پۆلێنکردنی زانستی مرۆڤە، بۆ پێشکەوتنی
زیاترو ناسینی ئەو چەمک و ئاستەی کە بیرمەندەکان دەبێت کاری تێدا بکەن و بیناسن.
بە نووسینی ئینسایکلۆپیدیای زانست، هونەر و پیشەکان، ڕۆشنگەری هەنگاوێکی تر دەچێتە
پێش. ئەم هەنگاوە ڕێک لەمەڕ کۆمەڵگادا مانا دەبێتەوە. مرۆڤی کۆمەڵگا لەگەڵ بەشێکی
زۆر لە زانستەکانی جیهانی ئاشنا دەبێت و شێوەی بیر و بۆچوونیان تا ڕادەیەک فێر
دەبێت، ئەو جار خۆیی خۆ، بۆ زانستی نوێ پەروەردە دەکات. لێردایە کە ئینسایکلۆپیدیا،
ڕۆڵی بەخشینی زانست بە کۆمەڵگا کایە دەکات و ئیتر عەقڵانییەتی ڕۆشنگەری پێی وانییە
کە زانست چەمکێکی قەتیس ماو لە ناو بیرمەندان و فەیلەسووفان دایە، بەڵکوو زانست و
هونەر، بە گشت چەمک و لق وپۆیەکانی دەبێت بێتە ناو پانتای بیری کۆمەڵایەتی و
مرۆڤەکانی کۆمەڵگا لە زانیاری و زانست بەهرەمەند بن. ئەم بەهرەمەندییە خۆی پەرەوەردە
کردنی کۆمەڵگا و ڕێگەخۆشکەری پرس و ڕووناکبیری نوێ بە دەستکەوتی نوێیە. بەم پێیە
یەکێ لە گرنگترین دەستکەوتەکانی عەقڵانییەتی مۆدێڕن کە لە جەستەی ئینسایکلۆپیدیای
سەردەمی ڕۆشنگەریدا خۆ دەنوێنێت، “بەخشینی زانیاری و پەروەردەکردن و هاودەنگ
کردنی کۆمەڵگا بە زانستی مۆدێڕن”ە.

زەروورەتی
نووسینی ئینسایکلۆپیدیا بە زمانی کوردی

بە پێی
دەرەنجامی سەرەوە، نووسینی ئینسایکلۆپیدیا لە زمانی کوردی دا بە چەند هۆوە پێویست
دەنوێنێت. ئەگەر بە پێی پێناسەی ئەمڕۆیی ئینسایکلۆپیدیا(زانیارینامە)، کۆمەڵە
نووسراوەیەکی بەربڵاو و گشتگیر بزانین کە لە ھەموو زانستەکان یان زانستێکی تایبەتی
بەشێوەی پوخت و ھەڵبژاردە تێدایە و پێکهاتوویە لە کۆمەڵێ وتاری زانستی تایبەت،
ئەوە دەبێت ئەم چەشنە بەرهەمە بەجۆرێک سەرچاوەی زانستی دابنێین کە بەگشتی توانستی
ئەوەمان پێدەدات هەم هەنگاوی زانستی‌تر هەڵبهێنینەوە و هەمیش خۆمان زیاتر بە نەتەوەکانی
تر بناسێنین.

بێ‌گومان
مێژووی ئێمەی کورد، دەستکەوتێکی وەها شیاوی زانستی تێدانییە کە بتوانین پێی بەشداری
گەشەی زانستی جیهانی بین.-هۆی نەبوونی ئەم دەستکەوتەش لق و پۆیی زۆری لێدەبێتەوە
کە ئەم وتارە بە هیچ ڕوو مەبەستی تاوتوێ کردنی نییە-. بەڵام ئەوەی دیارە بەشە هەر
گرنگی زانستی جیهانی بە زمانەکانی (ئینگلیسی و ئاڵمانی و فڕانسی و چینی) نووسراوە.
پێویستی ئێمەیە  ئەم زانستە لە ڕێگەی
وەرگێڕان بۆ کۆمەڵگای خۆمان هەناردە بکەین، جیا لە وەرگێڕانی کتێب و وتاری زانستی
بەشێک لە وەرگێڕانی ئینسایکلۆپیدیاکانی زانستی جیهان وەکوو پێویستی پەروەردە کردنی
زمانی زانستی کوردی زەرووری دەنوێنێت. هەڵبەت نەتەنیا وەرگێڕان بەڵکوو خۆی نووسینی
ئینسایکلۆپیدیای کوردی کە لەوەدا باس لە کۆمەڵگای کوردی و کۆمەڵناسیی کورد و
دەستکردەکانی کورد دەکا وەکوو پێویست دەبێت هەبێ. بەڵام باسەکەی من زیاتر دێتە ئەو
چەشنە لە زانست کە بۆ کورد و زۆربەی گەلەکانی جیهان بوونی نییە و ناچارن لە ڕێگەی
وەرگێڕان ئەم زانستانە فێر بن. خۆی وەرگێڕانی ئینسایکلۆپیدیاکانی زانستی جیهان بە
چەشنێک پەروەردەکردنی زمانی کوردی لەمەڕ زانستە نوێیەکانە. ڕەنگە ئەو ڕستەی کە “ئێمەی
کورد دەستەواژەی زۆر شیاومان بۆ زانستگەلی وەکوو شیمی و فیزیک و زمانناسی و
فەلسەفی مۆدێڕن و…هتد نییە”، پاتەکردنەوەی دەیان جار بێت. بەڵام بێ‌گومان ئەم
(بێ زمانییە!)، چ هەنووکە و چ لە داهاتوودا وەکوو خەسارێکی زانستی گەورە خۆ
دەنوێنێت کە ئەمڕۆکە بەتەواوی هەستی پێدەکرێت. تەواو لەگەڵ ئەمە هاوڕام کە بەپێی
دەستکەوتەکانی زمانناسیی کەس بۆی نییە بڵێت فڵانە زمان لە زات و سروشتی خۆیدا لاوازە،
تەنیا ئەگەر زمانێک-بۆ نموونە کوردی- توانستی نووسینەوەی زانستێک وەکوو فیزیک یان
شیمی بە شێوەی شیاو نییە و ناچارە لە زمانەکانی تر کەڵک بگرێت، هۆیەکەی ئەوەیە کە
لەم پانتایەدا گەمەی زانستی پێنەکراوە، دیارە کاتێکیش زمان لە شێوەی دەربڕین و
وشەسازیی تایبەتەوە دور دەکەوێتەوە هیچ کات شتێکی شیاوەی تەنانەت بە شێوەی لاسایی
کردنەوەش بۆ جیهان پێی نییە.

 بەرهەم هێنانی ئەم زمانە بێ‌گومان ڕێگەی زانستی
زۆری هەیە کە یەکێکیان نووسینی ئینسایکلۆپیدیای زانستییە، جا چ بە شێوەی وەرگێڕان
چ بەشێوەی نووسین بێت-هەڵبەت نووسین لەو بەشانەی کە توانستمان هەیە-. بێ‌گومان
بەخشینی زانیاری نوێ لە جەستەی کۆبەندێک وەکوو ئینسایکلۆپیدیا چ بۆ بیرمەندان و چ
بۆ جیلی نوێ شێوەیەکی ساناترە، چوون لە تووێی چەند بەرگ‌دا بەشێکی زۆر لە پێشەکی
زانستی ئەتوانین هەناردە بکەین. ئینسایکلۆپیدیا دەتوانێت سەرچاوەیەکی زانستی چ لە
بواری وشە و ڕستەسازی بێت، چ لە بواری بەرهەم هێنانی عەقڵانییەتی نوێ. ئەمڕۆکە
بەدڵخۆشییەوە پرسی نوێ –بە گشت کەم و کۆڕیەکانی مێتۆد و گریمانەوە-لە ناو
کۆمەڵگادا بوونی هەیە، ئەم پرسە خۆی خەریکی ئامادەکردنی خۆیەتی بۆ زانست و
مەعریفەی نوێ، کەواتە نووسینەوە و بەرهەم هێنانی ئینسایکلۆپیدیا لە چەشنی زانستی
ئەتوانێت ڕێگە خۆشکەر و مژدەدەری جیلی زاناتر بە پرسیاری شیاوتر بێتەوە. وێدەچێت
هەنووکە لە کوردستاندا تەنیا یەک ئینسایکلۆپیدیا هەبێت کە خەریکی نووسینەوەی بین،
ئەوەیش (ئینسایکلۆپیدیای کوردستانیکا)یەکە بە پێی پێناسەی دەستەی
نووسەرانی : “پوختەی هەموو زانیارییەكان لەبارەی كورد و كوردستانەوە بەپێی
بابەت، ناونیشان، ڕوودا، دیاردە و ئاڵوگۆڕی كۆمەڵایەتی، ئابووری، سیاسی و ڕۆشنبیری
لە خۆیدا كۆدەكاتەوە”. ئەم چەشنە لە ئینسایکلۆپیدیا بێ‌گومان زەروورەتی زۆری هەیە،
بەڵام بە هیچ ڕوو نە تەواوکەری پڕۆژەی نووسین ئینسایکلۆپیدیایە و نە ئەو بەشە کە
لەم وتارە مەبەستمانە دەگرێتەوە. بێ‌گومانی نووسینی وەها بەرهەمێک پێویستە، بەڵام
ئەوەی کە دەبێت هاوتەریب لەگەڵ ئەم بەرهەمە بنووسرێت/وەرگێڕێتەوە، ئینسایکلۆپیدیای
لە چەشنی هونەر، مێژوو و زانستە. وەها دەنوێنێت دورکەوتنەوە لە شێوە نوێیەکانی
بەرهەمی جیهانی-کە هەڵبەت بۆ کورد نوێیە- جگە لە دواکەوتن هیچی تری بۆ نەتەوەکان
لێنەبێتەوە. ئەم دوا کەوتنە نە تەنیا لە ئاستی جیهانیدا خۆی وەکوو خەسارێکی گەورە
وایە، بەڵکوو شێوە و ئاکاری تایبەتیشی لێدەبێتەوە، ئەم ئاکارە تایبەتە کە بۆ ئێمەی
کورد پاساوەکەی بۆتە (بە مل داکردنی ئەویتر)، تەنیا دەبێتە گلەیی و گازەند و چاو
لە دەستی نەتەوەکانی‌تر بین کە بزانین چ بە کورد دەڵێن کە ئەوکات لە چەشنی
قارەمانێکی زانستی بێین وڵامیان بدەینەوە، دیارە وەها وڵامێک نە زانستی پێوەیە نە
بە سەر مێژووی خۆیدا دەڕوات. بە وتەی بیرمەندانی دژە پۆست کۆلۆنیالیزم ئەم ئاکارە
بەچەشێکی‌تر کەوتنە ژێر گوتار و هێژمۆنیایی ئەویترە، چوون ئەم وڵام و پاساوە، هۆی
پرسیاری زانستی نییە بەڵکوو هۆیەکەی دەگەرێتەوە سەر ڕوانگەی چەوسێنەرانی ئەویتر،
کە واتە تۆ خۆت دووبارە پرسیاری خۆت هەڵنابژێری.