ژماردنی کات سودێکی نیە
تێپەڕینی ڕۆژەکان
لە تەنیایدا هیچ واتایەکی نیە
ئێستا کاتژمێرەکەم فرێداوە
لای من هەموو کاتەکان بێ تۆییە
هەموو ڕۆژەکان لە مەراقدا لە یەک دەچن و پێویستم بە زانینی شەممەکان نیە٫
دوای تۆ هەر ڕۆژەو شتێکم تەرک کرد٫
ڕۆژێک پێکەنین
ڕۆژێک پیاسە
ڕۆژێک قژ داهێنان
ڕۆژێک کاتژمێر و
ڕۆژێکیش زانینی ڕۆژەکان٫
ئێستا هەناسە دەدەم و جار جار نامەیەکت بۆ دەنووسم٫
ڕۆژێ واز لە نووسینی نامەش دێنم٫
ڕۆژێ کە ئیتر وازم لە هەناسەش هێناوە!
بههۆی نهبوونی زمانێكی ستانداری یهكگرتووی كوردی كهلهنووسیندا پهیڕهو بكرێت،شێوهكانی نووسین و ڕێنووس بهشێوازی جیا لهبڵاوكراوهكان و دهزگاكانی ڕاگهیاندن دهكهونه بهرچاو.تائهو ڕادهیهی ڕێنووسی وشهیهك بهچهندین شێوهلهههربڵاوكراوهیهك دهنووسرێت. لهكاتێكدا وشهكه ههرههمان وشهیه.كتێبێكم خوێندهوه،ڕێنووسی یهك وشه بهچوار جۆرنووسرابووكهئهویش:(حكومهت_ حكوومهت_ حوكوومهت_حوكمهت)بوو.
لهههموو دنیادا، زمان وهك زانستێك ڕێكخستن و یهكخستنی ئهركی نێوهنده زانستی و ئهكادیمییهكانه. كهچی لهههرێمی كوردستاندا، بههۆی ئهو بێ پلانیهی له بواری چاپ و بڵاوكردنهوهداههیه،دهبینین ههر بڵاوكراوهیهك بهجۆرێك پهیڕهو لهشێوهیهكی نووسین و ڕێنووس دهكات.
گرفتهكه ههر تهنها ئهمه نییه، واتهنهبوونی یهك زمانی نووسین و ستاندارد، بهڵكو ئهو زمانهی كهههشه بهههڵه دهنووسرێت. لهڕاگهیاندن و داڕشتنی ههواڵ و بڵاوكردنهوهی ههواڵدا، زمانی نووسین یهكێكه له پێوهره گرنگهكان.
واته ههواڵ بهرلهوهی ئاماژه بێت بۆ ڕووداوێك كهڕوویداوهو گوێبیستی دهبینین و دهیخوێنینهوه، ئهوا نووسینه. بێگومان نووسینیش بنهماو پێوهری خۆی ههیهو ئهگهر زمانی كوردی لهئاستی دهربڕین و نووسینیشدا ستاندارو یهك زمان نهبێت، بهڵام چهندین ڕێسای زمانهوانی و ڕێنووسی ههیه و ڕهنگه لهكاتی نووسینی پیتێك، یان دهنگێك، تهواوی مانای وشهكه لهئاستی دهربڕین و گهیاندندا، گۆڕانی بهسهردابێت.
لهههندێ كاتدا، نهنووسینی تهنها وشهیهك سهرلهبهری مانای ڕستهكه دهگۆڕێت. بۆنموونه:_(بهڕهوانی قسهی نهكرد) لهم ڕستهیهدا، ڕهوانی بهمانای ڕوون و ڕهوان دێت. واته قسهكردنێك بێ گڕێوگۆڵ وپێچ و پهنا كهدهشێ ههمووان لهماناكهی بگهن.
بهڵام لهم ڕستهیهدا(بهڕهوانی نهكرد) مانایهكی تهواوجیاوازی ههیه لهڕستهی پێشووتر.لێرهدا به(ڕهوانی) بهمانای ناوبژیكهر دێت. واتهكهسێك بكهوێته نێوانی دووكهس لهكاتی دهمهقاڵێ و شهڕدا. یاخود كاتێ دهڵێین:_( ئهوكوڕهكێ بوو) لێرهدا كوڕ بهمانای كهسێك دێت كهناوێكی نادیاره، بهڵام كاتێ دهڵێین:_( ئهوكووڕه كێ بوو) دهبینین سهرتاپای مانای ڕستهكهی گۆڕیوه. چونكه كووڕ لێرهدا بهمانای كووڕبوونهوهدێت. دهیان و سهدان نموونهی دیكهی لهو شێوهیهش بوونیان ههیه. لهڕاستیدا، ڕاگهیاندن بهگشتی بهكۆی ئامرازه گهیێنهرهكانییهوه، ڕۆڵێكی گرنگ دهبینێت لهیهكخستنی زمانی نووسین و دهربڕین.
چونكه ڕاگهیاندنهكان، نووسین لهشێوهی پهیامێك كه دهخوێنرێتهوهو گوێبیستی دهبین دهگهینن. بۆیه كاتێ پهیڕهو لهیهك شێوهی دهربڕین و نووسین دهكهن، ئهوا ئاسانكارییهكی زۆرله پێناو دروستكردنی زمانی ستانداری كوردی دهكهن.بهڵام لهههرێمی كوردستاندا، ڕاگهیاندنهكان نهك ئهو ڕۆڵه نابینن، بگرهههندێكییان بهشێوهیهك لهشێوهكان، زمانی كوردی زیاتر پهرتهوازه دهكهن و دووری دهخهنهوه لهزمانی ستاندار.
تاكوئێستاش دهزگا ڕاگهیاندنهكانی ئێمه، شێوهیهكی دیاریكراویان لهنووسینی وشهو ڕستهو داڕشتنی ههواڵدا نییه و ههریهكهیانن به پێی تێگهیشتنی خۆیان ههواڵ دادهڕێژن.ههڵبهته ئهمهبههۆی نهبوونی زمانی ستاندهرهوهیه. بهڵام نابێ دهزگاكانی ڕاگهیاندن، بهتایبهتیش كهناڵه ئاسمانییهكان كهپهخشیان بۆههموو دنیایه، ئهوهندهی تر ئهو زمانهی ههشمانه لهنووسین و دهربڕیندا، پهرتهوازهتر بكهن.
بهپێچهوانهوه، دهبێ ئهوان هاندهربن و ڕێسایهكی دیاریكراو بهمهبهستی داڕشتنی ههواڵ و نووسینن پهیڕهو بكهن.كهچی كاتێ سهیری ههواڵ لهو كهناڵانه دهكهین، شتێكی پێچهوانه دهبینین. ئهوان خۆیان زۆرجار ڕێنووسی وشهو داڕشتن و پێكهێنانی ڕستهبهههڵه دهنووسن. چ جای ئهوهی ببنه هۆكارێك بۆ دروستبوونی زمانێكی یهكگرتوو.لێرهدا ئاماژهبه چهند ههواڵێك دهكهین كهلهكهناڵه ئاسمانییهكان كهوتنه بهرچاومان.
له ههندێكییان بهمهبهستێك ههواڵهكهیان نووسیوه، بهڵام كاتێ سهرنجی دهدهین، ئهوهی ئهوان نووسیویانه ئاسمان و ڕێسمان دوورهله مهبهستی ناوهڕۆكی ههواڵهكه.بۆنموونه:_
یهكهم:_كهناڵێكی ئاسمانی لهوێنه ههواڵێكدا نووسیبووی:-(مهراسیمی ماڵئاوایی له بۆشی باوك). دیارهمهبهستی ئهوكهناڵه لهوههواڵهدا، دوا ماڵئاوایی بوو لهتهرمی بۆشی باوك. بهڵام ئهگهر سهرنج لهناوهڕۆكی ههواڵهكه بدهین، دهبینین چۆن تهنها نهنووسینی یهك وشه، تهواوی مانای ڕستهكهی گۆڕیوه.چونكه ئهگهربهپێی ناوهڕۆكی داڕێژراوی ههواڵی ئهوكهناڵه بێت، ئهوا بۆش هێشتا لهژیان ماوه! لهكاتێكدا دهبێ بنووسرێت:( مهراسیمی ماڵئاوایی له تهرمی بۆشی باوك).
دووهم:_ یهكێكی دیكه له ڕاگهیاندنهكان، لهههواڵێكدا نووسیبووی:_(بههۆی شهڕی نێوان هاندهرانی دوویانه ههزارو چوار سهد كورسی له ناوچوون).بێگومان ئهگهربهپێی ناوهڕۆكی ئهم ههواڵه بێت، ئهوا كورسییهكان له شته زیندووهكانن!!.
سێیهم:_ كهناڵێكی دیكه كه خۆی بێ ركابهر دهبینێت لهههواڵێكدا نووسیبووی:_(ئاوی كۆگا كراوله ههرێمی كوردستان زیادی كردووه). ئایا ئاو گڵدهدرێتهوه یا لهكۆگاههڵدهگیرێت؟ ئاوی كۆگاكراو چ مانایهكی ههیه؟ ئایا ئاو كهلوپهله تا له كۆگا ههڵبگیرێت؟.بۆنموونه: ئێمه دهڵێین:_ (خهزانی ئاو، بهڵام خۆناوترێت مهخزهنی ئاو!!)..
چوارهم:_كهناڵێكی دیكهی ئاسمانی لهبرگهی ئهمڕۆ لهمێژوودا نووسیبووی:_( لهڕۆژێكی وهكو ئهمڕۆدا(له 24/1/1981) هونهرمهند عهلی مهردان كۆچی دوایی كرد). بهڕاستی كارهساته كهناڵێكی ئاسمانی بهسهدان فهرمانبهرهوه نهزانێت هونهرمهندێكی دیارولهیاد نهچووی وهك مهردان كه قوتابخانهیهكی هونهری كوردییه، له چ ساڵێك مردووه.تۆ بڵێی عهلی مهردان ئهوهنده نهناسراو بێت خهڵك نهزانێت له چ بهروارێك مردووه؟ بێگومان نهخێر، بهڵكو ئهوه بێ ئاگایه له مێژوو، كهڕووداوهكانی ئهو بڕگهیه لهو كهناڵه ئاسمانییه ئاماده دهكات!!..
پێنجهم:_ كهناڵێكی دیكه نووسیبووی:_(تێكشكانی بهنداوێك). ئایا بهنداو فڕۆكهیه تا بههۆی كهوتنه خوارهوهی تێكبشكێت؟ بهنداو دائهروخێت و دادهڕمێت، تێكناشكێت.
شهشهم:_ كهناڵێكی دیكهی ئاسمانی لهههواڵێكدا نووسیبووی:_( لافاو مهرگی پردێكی دێرینی پێشخست). ئایا هیچ ئستاتیكاو هونهركارییهك له ڕووی زمانهوه له داڕشتنی ئهم ههواڵه دایه؟ ئایا پرددهمرێت؟ تالافاو مهرگی پێشبخات؟
بێگومان ڕهنگه چهندان نموونهی دیكهی لهو شێوهیهش ڕۆژانه لهكهناڵهكانهوه بكهونه بهرچاومان. كه تیایدا بهڕێنووس و دارشتنێكی سهقهتی زمانهوانی داڕێژراون كهئهوهندهی تر بنهماو ڕێساكانی زمان و نووسین دهشێوێنن. هیوادارم دهزگا ڕاگهیاندنهكانی ئێمه، كهسانی شارهزا له بواری زمان و دارشتندا،بكهنه بهرپرسی نووسینی ههواڵهكان. چونكه مهرج نییه ئهوهی نووسهرو ڕۆژنامهنووسێكی بهتوانا بوو، زمانزانێكی باشیش بێت.
-------------------------
*ئهم بابهته لهڕۆژنامهی(ههواڵ) ژمارهی ڕۆژی شهممه 2-3-2019بڵاوكراوهتهوه.....
سهدیق سهعید ڕواندزی
*ئهم بابهته لهڕۆژنامهی(ههواڵ) ژمارهی ڕۆژی شهممه 2-3-2019بڵاوكراوهتهوه…..
شیعر به راڤهكردنی سێنتیمنت
(ئیسماعیل بهرزنجی وهك نموونه)
گهڕانهوهی (ئیسماعیل بهرزنجی) بۆ ههستی غهریبی، ههر تهنها شیعری نییه، ئهو جهختكردنه له گهڕانهوه بۆ رابردوو، دهكرێ وهك بارێكی دهروونی تهماشای بكهین… كهواته پرسیار ئهوهیه، ئایا خۆنهگونجان و دڵتهنگی دهروونی وا دهكات له نێو نشتیمانی خۆتدا ههست به غهوارهیی بكهیت، یان غهریبوونی نشتیمان، وا دهكات بگهڕێتهوه بۆ باری دهروونی و رابردوو… ئایا ئاوارهیی و ههتهرهبوون له ماڵ وا دهكات، ههست به له دهستدانی ئازیزان بكهیت، یان له دهستچوونی ئازیزان وا دهكات گۆرانی خهمبارانه له ماڵی خۆتدا بڵێیت… ئهوهی غهریبه نیشتمانه، یان شاعیر باری دهروونی باش نییه و ناگونجێ؟؟
(بابلۆ نیرۆدا) دهڵێت: لهوهتهی ههم ههرگیز ههستم نهكردووه، كه “شیلی” نشتیمانی منه، من هێنده نامۆم به وڵاتهكهی خۆم و دنیا، ئهسڵهن من ناچمه سهر وهچهی ئادهمیزاد، من منداڵی مانگم…
دهشێ جیاوازی نێوان ئیسماعیل بهرزنجی و بابلۆ نیرۆدا ئهوه بێت، یهكهمیان نشتیمانێكی غهریبی له نێو خۆیدا ههڵگرتبێ، دووهمیان ههستێكی دیكهی بهرانبهر نشتیمان ههبێت، یهكهمیان خۆی به كوڕی رابردوو دابنێت، دووهمیان خۆی به منداڵی سهردهم بزانێت، یهكهمیان خهمی خۆرههڵاتنی ههبێت، دووهمیان خهمی خۆرئاوابوون…
(1)
ئیسماعیل بهرزنجی خهمی مانا پێش دهخات و له پشت ههموو شیعرێكی بونیادێكی حیكایی و خهمی له دهستچوون و له دهستچوونی ئازیزان ههیه! شاعیری سێنتیمنتاڵ ههستی لیریكی به ویستی گوتن و خهمی دهروونهوه گرێ دهدات، ویستی گوتن به خۆشهویستی مانا و چێژهوه دهلكێنێت، پێماندهڵێت جهوههری ئاگامهندی به گوتنی جوان و ماناكانی سێنتیمنتاڵهوه بهنده، تایبهتمهندی جوانی مرۆڤ له گهڕانهوه بۆ رابردوو سهرچاوه دهگرێ، مرۆڤ دهژی بۆ ئهوهی ههنگاو بهرهو گوتن و مانا بنێت… جوانی گوتن و جوانی مانا به ههستی سێنتمینتاڵهوه گرێ دهدات، بایهخ به فهزای شیعری و مانای شیعری و ریتمی شیعری دهدات، بههای هونهری شیعر له ئاوێتهبوونی ههستی گهڕانهوه بۆ رابردوو و ویستی مانا و ریتمی تێگهیشتندا ههڵدهگرێتهوه، دالی حهقیقی لای شاعیری سێنتیمنتاڵ له سۆز و جوانی و گهڕانهوه و تهماشاكردنی خهمه كهسییهكاندایه، له نێو رابردوودا ههست به خۆشی دهكات و شانازی به ژیانی رابردوو دهكات، ههمیشه بیر له پیری و مردن دهكاتهوه.
(2)
گوێ له ئاستی گوتن بگرن، سهیری ئاڵای خهم بكهن، كه بهردهوام له شیعری سێنتیمنتاڵ له ههڵكشاندایه، ئاستی گوتن و خهمی ههڵكشاو پێماندهڵێن ئیسماعیل بهرزنجی به تهنیا خهون دهبینێت، دهسووتێت بێ ئهوهی له بهرانبهر جوانی، جوانی ئافرهت دهم بكاتهوه، دهسووتێت بێ ئهوهی له بهرانبهر رابردوو، له بهرانبهر له دهستچوونی ئازیزان (كه له جوانی گوتن و جوانی مانادا نهفی كراون)… جگه له بێدهنگی هیچ بڵێت! ئهو كهسهی لهگهڵ كتێب و خۆرههڵات و رابردوو شهونخوونی دهكات، ههمیشه ههوڵدهدات دووره پهرێزی و تهنیایی به ههرای بێدهنگی پڕ بكاتهوه! ئهوه تهنیاییه خهونبین و بێدهنگی به یهكهوه دهلكێنێت، ئهوه سروهی دهنگه ههستی تهنیایی كهم دهكاتهوه، ئهوه سۆزی شیعره وا دهكات تهنیایی خهونبین زێتر وهك بێدهنگی ههستی پێبكرێت، سۆزی شیعر و خهونبین وهك تهنیایی بێدهنگی دهڕازێنێتهوه، تهوێڵی خوێنهرانیش رۆشن دهكاتهوه… بهمجۆره شاعیری نۆستالجیا پێیوایه سۆزی شیعر بۆ زۆرێك له خهونبینان وێنهی دیاری تهنیاییه.
(3)
گوڵهكان دهبهمهوه شێخی چۆلی
له ژوور سهری گۆڕغهریبهكه
پهرداخهكه پڕ دهكهم له رهشهڕێحانه
پێش زهردهپهڕ
تهقسێك بۆ گریان
تهقسێك بۆ رهشهڕێحانه سازدهدهم
فریشتهیهكی باریكهله
كه له رهنگاڵهیهكی باڵشكاو دهكات
دێته سهر شانی تهپوتۆز لێنشتووم
سهربووردهی مردنێكی رانهگهنراوم
بۆ دهگێڕێتهوه و پێم دهڵێ
ههی غهریب خۆت… له مردن خۆشتر مردنه
ل53-54 پهست، ئیسماعیل بهرزنجی.
(4)
ئێمه مرۆڤین و به یهكهوه پهیوهستین، دنیای ههستپێكراوی مرۆیانه، مێژووبوونێكی دهرهكی نییه، بهڵكو خودی و ناوهكییه، دهبێ بزانین ئهو خودی و ناوهكییه چ مانایهكی لهخۆدا ههڵگرتووه؟ ههموو ئهوانه له ئهدهبدا بهو مانایه دێت كه ئێمهی مرۆڤ دهكهوینه نێو زمان، بهو مانایهی كه زمان ماڵی بوونه، كهواته جیهان له ئێمه دابڕاو نییه، جیهان ئێمه پێكدههێنێ و ئێمهش له رێگای ماناوه جیهان پێكدههێنین، بوونی ئێمه بهشێكه لهو، كهواته هاوسۆزی كۆمهڵایهتی و هاوژیانی كۆمهڵایهتی و پهیوهندییه گهرم و گوڕهكان بهشێكن له ههستی مرۆییانه، به دیوهكهی دیكهش رهگهزێكه له رهگهزهكانی شیعر…
دهمهوێ بڵێم دنیای ئهدهب و فیكر نه دنیای شته باوهكانه، نه دنیای داهاتوو، نه دنیای ههنووكهی له دهستچوو… دنیای ئهدهب و فیكر نه سهر به رابردووه و نه ئێستا… دنیای ئهدهب و فیكر هیچ كاتێك ناكهوێته دهرهوهی مرۆڤهكانهوه، مرۆڤیش ههمیشه له نێو ئێستا و رابردوو به شێوه جیاواز و پرسی جیاواز و تێگهیشتنی جیاواز، هاوژیانی جیاواز… دهكات.
قسهكردن له شیعری خۆرههڵاتی، بهوهی توانیویهتی رهگهزی سێنتیمنتاڵ له ههموو رهگهزهكانی دیكه زێتر بهرجهسته بكات، وهك دهزانین ئهو بهرجهستهكردنه له شیعری خۆرئاوایی پێچهوانه دهكهوێتهوه… بهڵام ههردووكیان كیشهی خۆیان ههیه!!
مهعریفهی شیعری پهیوهندی به بهرز راگرتن و هاوگونجانی ئاستی جوانی و مانا و چێژدایه! ئیبداع ههرگیز رهگهزێك ناخاته پێش یهكێكی دیكهوه، بهڵكو له بهرز راگرتنی ئاستی جوانی كۆی رهگهزهكان دێته بهرههم.. كهواته نه سێنتیمنت به تهنها شیعر بهڕێوه دهبات، نه فیكر… هاڕمونیهتی رهگهزه شیعرییهكان نهبێت، باڵا دهستی هیچ رهگهزێك قابیلی قبوڵ نییه.
(5)
وهتهن
به ههموو غوربهت و بێزاریی خۆیهوه
وهك سهركردهیهكی تێكشكاو
لهبهر دهرگای (گیانی وێران)مان دهوهستێ
گهردهلوولی بێزاری
به چوار دهوری (گۆڕی غهریب)ماندا ههڵدهكات و
چرایهكی كز
له (ژووری لاتهریك)مان دهكوژێتهوه
ئێمه ههمیشه
به (گیانی وێران، گۆڕی غهریب، ژووری لاتهریك)
دهچینه ناو عهدهمهوه.
ل57-58 پهست، ئیسماعیل بهرزنجی.
(6)
له دنیای ئهدهب و نوسیندا شتێك به ناوی رهسهنایهتی بوونی نییه، چونكه ههمیشه ئهدهب و بیركردنهوه بڕوای به سنورداركردن و گهڕانهوه بۆ سهرچاوه و چوارچێوهدانان و جوگرافیای دیاریكراو نییه، جوانی ئهدهب له تێپهڕاندنی سهرچاوهكان و سنورهكاندایه، له تهجاوزكردنی رهنگ و ناسنامه و خودهكاندا دنیای خۆی به شێوهیهكی هاڕمۆنی ههڵدهنێ… بۆ ئهوهی دهق ببێته موڵكی ههمووان و ئهویدیكه بهشداری له داهێناندا بكات، ئیتر لێرهوه منی (دیكارت)ی ههڵوهشایهوه و لهشوێنی ئهو چهندان (من) هاتنه قسهكردن… دهقی ئیبداعی ههرگیز خاوهندارێتی قبوڵ نییه، چونكه خاوهندارێتی له رێگای ئهوهی كه ههیهتی كهڵهگایی دهسهپێنێ، ئهگهرچی سهرهتای خاوهنداریهتی بهپێی پێداویستییه كۆمهڵایهتیهكان بووه و له زهرورهتێكی ئاسمانی سهری ههڵداوه، بهڵام له جهوههردا زۆرداری بووه و پاشان به پیرۆز كراوه.
له دنیای ئهدهب ئهوهی كهسایهتی خودی و ناسنامه بونیاد دهنێ، خوێندنهوهیه… خوێندنهوه بهرهو ئاگامهندییهكی خودی قوڵترمان دهكاتهوه و یارمهتیمان دهدات، بۆ ئهوهی بتوانین بگهینه دنیابینییهكی قوڵتر له بارهی ناسنامهی تایبهتیمانهوه… دواجار ئهوهی خودی مرۆڤایهتی ههڵدهنێ ئازادی و خۆشهویستی و پهیوهندییه…
عهبدولموتهلیب عهبدوڵڵا
ئەکادیمیای عەندەلیبی بە بەڕێوەبەرایەتی مامۆستا و هونەرمەند، شاهۆ عەندەلیبی و چەندین مامۆستای تر کە هەڵگری بڕوانامەی زانکۆن لە بواری مۆسیقای سونەتی ئێرانیدا لەم ئەکادیمیایەدا وانەی مۆسیقا دەڵێنەوە.
ناوی مامۆستاکان و جۆری ئامیرەکان:
• شاهۆ عهندهلیبی :نهی، دهف، سێ تار
• ئهمیر کوشکانی: تار، سێ تار
• پدرام خاوهر زهمینی: تومبه ک (زه رب)
• ساناز نهخجهوانی: قانون، پیانو
• سودابه بهدیعی : ویولن کلاسیک
• جهواد بهتحایی: سهنتور
• موزیک بۆ مندالان ( له سێ تا هه شت ساڵ): مهرنوش حهسهن لۆ
• سیامهک وهلایی: گیتار کلاسیک
• ئاواز ئێرانی: حه بیب حسینی
پەیوەندی:
416-902-8284
437-998-9999
https://www.facebook.com/shahooandalibi/videos/2010734252319871