نوسینی جۆزیف پرۆدۆن، P. J. PROUDHON
و: زاهیر باهیر

بابەتی دەوڵەت، سروشت و ئایندەی:

شۆڕشەکەی مانگی شوبات[ پرۆدۆن مەبەستی شۆڕشی شوباتی 1848 – وەرگێڕ] دوو پرسیی سەرەکیی ورووژان: یەکەم ئابووریی: پرسی کار و موڵکییەت، ئەوی تریان سیاسییە: پرسی حکومەت یاخود دەوڵەت-ە

لە پرسیی یەکەمدا، پرسە ئابوورییەکە، سۆشیالیستە دیمۆکراتەکان لە جەوهەردا تا ڕادەیەکی زۆر هاوڕان و لە تەك یەکدیدا دێنەوە، ئەوان دان بەوەدا دەنێن پرسەکە داگیرکردن و بەشکردنی موڵکییەت نییە، بگرە کڕینەوەیشیان نییە . تەنانەت پرسیاریی دانانی باجی بێ ئابڕوانەی زیادەش لەسەر چینە ساماندار و خاوەنموڵکەکانیش نییە کە لە کاتێکدا تەجاوازی بنەماکانی ناسینی خاوەندارێتییان، کە لە دەستوورا ناسراوە ، کردووە، کە ئەمەش تەنها خزمەتی ئاوەژووکردنەوەی ئابووریی گشتی دەکات کە بارودۆخی پڕۆلیتاریا خراپ دەکات. ڕیفۆرمە ئابوورییەکە لە لایەکەوە پێكهاتووە لە مونافەسەکاریی و سەرەنجامیش زیانگەیاندن بە سەرمایە [کاپیتاڵ] بە لەدەستدانی داهاتەکەی، بە واتایەکی دیکە بەم ڕیفۆرمە چونیەککردنی توانای هەموو کەسەکان بۆ هەمان ئاستی کار و توانای کرێکار لە ڕوی داهاتیانەوە، لە لایەکی دیکەشەوە، هەڵوەشاندنەوەی سەراپای سیستەمی هەبوونی باجەکانە ، کە تەنها لەسەری کرێکاران و پیاوانی هەژارادا دەشکێنەوە ئەمەش بە شوێنگرتنەوەیان بە تاکە باجێك لەسەر سەرمایە کە لە قیستی بیمەی تەئمین، دەچێت.

لای Louis Blanc و Pierre Leroux بە کردنی ئەم دوو چاكسازییە گەورەیە، ئابووریی کۆمەڵایەتی لە سەرەوە بۆ خوارەوە ڕێکدەخرێتەوە، پەیوەندی نێوان بازرگانی و پیشەسازیی پێچەوانە دەبێتەوە، قازانجەکانیش کە ئێستا بۆ سەرمایەدارە بۆ کرێکاران دەگەڕیتەوە. مونافەسەش کە لە ئێستادا بێ سەروبەر و تێکدەرانەیە، دەبێتە ئامرازێکی بنیاتنەر و بەردار، چی تر بازاڕ پێویست نییە ، کەسانی کارگەر و خاوەنکار بەیەکەوە بە خۆشییەوە پەیوەستدەبنەوە، ئیدی لەمەولا ترسێك لە داکشان [رکود] و هەڵپەساردن نابێت و نامێنێت. ڕژێمێکی نوێ بنیاتدەنرێت، دامەزراوە کۆنەکان یا هەڵدەوەشێنرێنەوە یاخود دروستدەکرێنەوە.

بەم شێوەیە ڕەوتی شۆڕشگێڕانە دیاریکرا و مانا و ئامانجی بزوتنەوەکەش زانرا. هەرچییەکیش کە ڕەنگە لە هەنگاوە کردەییەکانا [عەمەلی] دەرکەوێت، چاکسازییەکە چارەسەریدەکات. بە گوێرەی ئەم پرنسپانە و لەسەر ئەم بنەمایانە ئیدی شۆڕشەکە هیچ پرسێکی دیکەی نابێت و دواتر کێشەی ئابووریی ڕەنگە ئاوا حسابی بۆ بکرێت کە لابەلاکراوەتەوە.

هەرچی سەبارەت بە کێشە سیاسییەکەشە، لەتەك کێشەکەی پێشترا، ‘ئابوورییەکە ‘، دوورە لەوەی وەکو یەک بن، کە ڕزگاربوونە لە حکومەت و دەوڵەت لە ئایندەدا . ئا لەم خالەدا تەنانەت باسی حکومەت و دەوڵەت، لای ئەوان نەکراوە، ئەم گرفتە لە لایەن ویژدانی گشتییەوە و زیرەکی و هۆشیاریی جەماوەرەوە لەبیرکراوە، یاخودهەر تێبینی نەکراوە. بەو شێوەیەی وەکو بینیمان شۆڕشی ئابووریی تەواوکرا، بەڵام ئایا حکومەت، دەوڵەت دەتوانێت لە بوونیا بەردەوامبێت؟ پێویست بە بەردەوامبوونی دەکات؟. لێرەدا هیچ کەسێك نە لە دیمۆکرات و نە لە دەرەوەی ئەوان زاتی [ جورئەت] ئەوە ناکات پرسیاریی بکات، کەواتە ئەوە هێشتا کێشەیە، گرفتە ، ئەگەر ئێمە توانیمان لە کارەساتە نوێیەکان قورتاربین، دەبێت ئەوەی ئایندەش لابەلابکرێتەوە.

ئێمە پێداگریی لەسەر ئەوە دەکەین، هەر تەنها ئێمەشین کە دڵنیایی دەکەینەوە کە لە شۆڕشی ئابوورییدا، ئەوە لەلای ئێمە بڕاوەتەوە، کە دەوڵەت بەتەواوی دەبێت وجودی نەمێنێت، ئەم لەبەینچونەی دەوڵەتیش بەرەنجامی زەروورەتێکە لە ڕێکخستنی سیستەمی پشتیوانە ” ڕەسید” (credit ) و چاکسازی سیستەمی باجگەریی کە کارایی لەسەر ئەم جووتە نۆژەنکردنەوەی [ ئابووریی و سیاسیی ] حکومەت دادەنێت،[ سیستەمی باجگەریی و پشتیوانە “کرێدت” لەو سەردەمەی فەرەنسەدا قورساییەکی یەکجار زۆری لەسەر خەڵکی دانابوو و سزادانی جێبەجێنکەکردنەکەی زۆر سەخت بووە، هەبوونی ڕەسید گرنگ بووە کە بوونی دارایی بووە لە شێوەی جیادا، بێ بوونی ئەم ڕەسیدە نە مافی دەنگدان و نە مافی تر هیچیان نەبووە – وەگێڕ] ئیدی یەکەم، حکومەت دەبێتە ناپێویستیی [ بێ کەڵک] دواتریش بوونی مەحاڵ دەبێت، هەر ئاواش هەمان شت بۆ توێژاڵە خاوەندارە فیوداڵەکان، سووخۆرەکان، دەستوری پاشایەتی ڕەها، دەزگە قەزاییەکان،…تد پێشبینی دەکرێت، ئەمانە هەمووی لەژێر ناوی ئازادیی لە پەروەردە و ڕۆشنبیرییدا ناونووسکراون، بەڵام کاتێك کە خودی ‘ئازادیی’ دەگات، هەموو ئەوانە بە تەواوی دەکەون و لەبەرچاو وندەبن.
بە پێچەوانەی ئەوانی دیکە، کە لە ڕیزی پێشەوەیان ئێمە جیایان دەکەینەوە،Louis Blanc و Pierre Leroux ن، کە لە دوای شۆڕشە ئابوورییەکەوە، مانەوە و بەردەوامبوونی دەوڵەت بە زەرووری دەزانن، بەڵام لە فۆرمێکی ڕێکخراودا، بینای بکەنەوە، کەچی لەگەڵ ئەوەشدا لە لایەن ئەمانەوە نە پرنسپڵێك هەیە و نە پلانێکیش بۆ ڕێکخستنەوەی دەوڵەتەکە.

پرسی سیاسیانە لای Louis Blanc و Pierre Leroux لەبری لەناوبردنی دەوڵەت لە ڕیشەوە و دیارکردنی و بەستنەوەی بە پرسی ئابورییەوە کە پرسێکە و تا ئەمڕۆش هەر پرسە، ئەوان داکۆکی لە فراوانکردنی بەرتەلەکانی دەوڵەت، دەسەڵات، دەسەڵاتدارێتی، حکومەت، دەکەن. ئەوان تەنها ناوەکان دەگۆڕن، بۆ نموونە لەبری دەوڵەتی سەروەر[master-State ] دەڵێن دەوڵەتی خزمەتکار [servant-State ] وەکو بڵێی گۆڕینی وشەکان کافییە بۆ گۆڕینی شتەکان! سەرەڕای ئەمەش، دەربارەی ئەم سیستەمەی حکومەت هیچ شتێك نازانرێت وەك سیستەمێکی دینی لە بۆشایی ئاسمانا خۆی ڕادەگرێت و هیچ دەربارەی نازانرێت، تقوسە دینییەکەی و ڕواڵەتی لەسەر زەوی و لە بەهەشتا، نەزانراوە.

لەئێستادا پرسیارێك هەیە کە لە هەنووکەدا سۆشیالیست دیمۆکراتەکانی لەم مەسەلەیە و لە کێشەکانی دیکەدا دابەشکردووە وەکو ئایا دوای حەلبوونی بەکردەوەی پرسی کار و سەرمایە، دەوڵەت هەر دەبێت بمێنێتەوە و بەردەوامبێت ؟ بە مانایەکی دیکە ئایا دەبێت هەر دەوڵەتمان وەکو ئەوەی کە ئێستا هەمانە ببێت، ئایە دەستورێکی سیاسی بەجیا لە دەستورە کۆمەڵایەتییەکە دەبێت؟.
وەڵامی ئێمە پێچەوانەیە، ئێمە پێداگریی لە سەر ئەوە دەکەین هەر کە کار و سەرمایە دیاریکرا و کێشەکە لابەلاکرایەوە، کۆمەڵ لەسەر پێی خۆی ڕادەوستێ، ئیدی چی تر پێویستی بە حکومەت نابێت. ئێمە لەبەر ئەوە زیاتر لە جارێك بانگەشەی ئەنارشیبوونی خۆمانمان کردووە. ئەنارشیەت هەلومەرجی بوونی کۆمەڵێکی پێگەییوە [ ڕوشدە]، هەر وەك چۆن قوچکەیی/ هەرەمیی هەلومەرجی کۆمەڵی سەرەتایی بووە[ پرۆدۆن لێرەدا مەبەستی سەرهەڵدانی قوچکەییە پێش بەرەوچوونی کۆمەڵی سەرەتایی بۆ کۆمەڵی چینایەتیی- وەرگێڕ]، بەردەوام پێشەوەچونێک، بەردەوام وەرچەرخانێك لە کۆمەڵی مرۆڤایەتییدا لە قوچکەییەوە بۆ کۆمەڵی ئەنارشیی هەیە.

درێژەی هەیە.
……………..

**لەم نامیلکەیەدا پرۆدۆن ڕەخنەگرنگەکەی دژ بە پێگەی سۆشیالیستە دەوڵەتیەکانی / دەوڵەتخوازەکانی وەکو Louis Blanc و Pierre Leroux دەخاتە ڕوو کە لە ژێر وەهمی گواستنەوەی دەوڵەتی- سەروەردا بوون کە سیحراویانە لەلایەن ئەوانەوە دەکرێت بۆ دەوڵەتی – خزمەتکار کە لە خزمەتی خەڵکدایە، بگۆڕێت. بۆ بەدبەختی، ئەم وەهمە بە فراونی و بە زۆری بڵاوبووەوە و تا ئێستاش وەکو هەموو وەهمەکانی دیکە هەر لەگەڵمانایە ، ئەگەر بمانەوێت مرۆڤگەلێکی ئازاد و پێگەیشتوو و بەرپرسیار بین، ئەم وەهمە پێویستە ڕەتبکرێتەوە.
پرۆدۆن ئەم تێکستەی لە ساڵی 1848 دا بە فەرەنسی نوسیوە و Benjamin R. Tucker لە ساڵی 1960 دا وەریگێڕاوەتە سەر ئینگلیزی. منیش لە دەقە ئینگلیزیەکەیەوە گۆڕیومە بۆ زمانی کوردی.

خوێنەر لە خوێندنەوەیدا پێویستە ئاگەداری ئەوە بێت کە هەندێك بڕگەو ڕستە و وشە کە هاتون، هی خودی دوو نەیارەکەی پرۆدۆنە و پرۆدۆنیش بە تەوسەوە بەرانبەریان، like Louis Blanc و Pierre Leroux ، بەکاری هێناونەتەوە. گەر خوێنەر تێبنی ئەوە نەکات ئەوە ڕەنگە تووشی سەر لێبشێوانبێت کە لە کاتێکدا هەمان تێگەیشتن و چەمك لە لایەن خودی پرۆدۆنەوە و نەیارەکانیشییەوە بەکارهێنراون. لە وەها حاڵەتێکدا خوێنەر وا حاڵی دەبێت ، کە جیاوازییەك لە نێوانی ئەم دوو لایەنەدا نییە .

لە کۆتاییدا دەبێت ئەوەش بلێم ئەم تێکستەی پرۆدۆن بە دیدی ئەنارکیستەکانی ئێستا خاڵی نییە لە سەرنج و ڕەخنە کە ئەمەش لای ئەنارکیستەکان شتێکی ئاساییە، هاوکاتیش بوونی ئەو ڕەخنە و سەرنجانە لە ئەنارکیستیبوونی پرۆدۆن کەم ناکەتەوە. بناخەی بیری ئەو و دژایەتیکردنی بۆ دەوڵەت و دەسەڵات و داکۆکیکردن لە خودی خۆبەڕێوەبەریی و کاری هەرەوەزیانە و گەلکاریی و مافی تاك، تۆسقاڵێك لە بایاخی نوسینەکانی پرۆدۆن سەبارەت بەو پرسانە، کەمناکەنەوە. وەرگێڕ.

ئەركێك لە یادی 104 ساڵەی تاوانی كۆمەڵكوژی خوشك و برا ئەرمەنییەكاندا

رێگات بكەوێتە مۆنمێنتی جینۆسایدی ئەرمەنەكان لە شاری یەریڤانی پایتەختی ئەرمینا, تژییە لە وێنەی سەرۆك عەشیرەتە كوردەكان بەشێوەی دڕندە دەردەكەون یان وێنا كراون كە بەشدار بوونە لە جینۆسایدكردنیان, ئەم وێنانە بونەتە بەشێك لە زاكیرەی ئەو گەلە, وێنەی دەرەبەگ و سەرۆك خێڵ و شێخە كوردەكان كە هیچ پەیوەندییەكان بە خەڵكە عامییەكەوە نییە, ئەم زاكیرە رەشە بە سانایی ناسڕدرێتەوە, بە دیدار و مجامەلەی كاتی دوژمنی دوژمنەكەم دۆستمە كۆتایی نایات, لەبەردەم هەڵوێستدا رامان دەگرێت, لە بەرامبەردا نابێت تا كۆتایی سەرمان لە ژێر لمدا بشارینەوە لە ترسی هەڵوێست دەربڕین, باجی دڕندەیی و تاڵان و بڕۆی ئەو ئاغاو دەرەبەگ و سەرۆك خێڵانە دەبێت عامیەی خەڵك بیداتەوە, پێویستە هەنگاو بنێین بۆ سڕینەوەی شوێنەوارەكان رابردوو, ئەویش دانانە بە راستیەكان وەك ئەوەی لە حەقیقەتدا هەیە نەك وەك ئەوەی دەمانەوێت و پینەو پەڕۆی بكەین, یاخود ناسیۆنالستە توندڕەوەكانی ئەوان دەیانەوێت بیسەپێنن, یان ئەوەی ناسیۆنالستەكان هەردوولا كردویانە بە مەیدانی شەڕی موقەدەسە پوچەكانیان, دەبێت رێگا لە ناسیۆنالیزمی هەردوولا بگرین نەوت بە ئاگری رابردوودا بكەن, ئەوان لە پاڵ توركیا سەرۆك عەشیرەتە كوردەكانی باكور و سەرۆك عەشیرەتە عەرەبەكانی سوریا بە هاوبەشی تاوان دەزانن، ئەدی ئێمە وەڵاممان چییە لە كاتێكدا وێنەو دۆكۆمێنتەكانی ئەوكات ئامادەن.

نكۆڵیكردن بۆخۆی درێژەدانە بە تاوان, رێگە گرتنە لە سارێژ بوونی بیرینەكانی رابردوو, درێژەدانە بە شەڕی باوباپیران بە نەوەی نوێ, گەلی كورد بەرپرسیارێتی یاسایی هەڵناگرێت بەرامبەر بە تاوانی جینۆسایدی ئەرمەنەكان, بەڵام دەبێت بەرپرسیارێتی تاوانی هەندێك لە هاووڵاتیانی بگرێتە ئەستۆ, كە هاوكاری سوپای عوسمانی بوونە لە تاوانەكە, دەبێت دان بە حەقیقەتی یاسایی تاوانەكە بنێت وەك چۆن ئێمە داوادەكەین كەیسەكانی جینۆسایدمان بە جیهان بناسرێت, پێویستە لە بری ئەو كوردە خۆفرۆشانەی بەشدار بوونە لە تاوانەكە بەرپرسیارێتی ئەخلاقی هەڵبگرێت, دەبێت جێگاو رێگای مرۆڤەكان لە مێژوودا وەك خۆی نیشان بدرێت, ئیتر سەردەمی بە پیرۆزكردنی پاشا كۆرەكان بە كۆتا گەیشتووە, ئێستا سەردەمی دادگاییەكانی تاوانەكانی رابردوو و داوای لێبوردنكردنە لە دڕندەییەكان نەوەكان پێشوو.

نابێت هاشا لە بەشداری هەندێك لە سەرۆك عەشیرەتە كوردەكان بكرێت لە تاوانەكە, كە هەندێكیان تاوانی قێزەونیان ئەنجامداوە وەك بەشێك لە سوارەی حەمیدیە, بەڵام بەشێوەی سستامتیك وەك بڕیاردەر كوردەكان بەشداریان نەكردووە لە تاوانەكە, چونكە دەوڵەتیان نەبووە و بڕیار لای ئەوانەوە دەرنەچووە, ئەوەی كراوە وەك نۆكەری بووە و هاوبەشی تاوانە, یاخود لە ژێر كاریگەری بیری ئاینیدا وەك بەشێك لە خەلافەت ئەنجامدراوە, بۆیە پێویستە تاك لایەنە نابێت سەیری روداوەكان بكرێت, نابێت هەڵوێستی ناسیۆنالزمە راستگەراكانی پۆڵەندا و فەرەنساو …هتد دوبارە بكرێتەوە, لە كاتێكدا خۆمان قوربانی جینۆسایدین, دامەزرێنەری بەرەی نیشتمانی فەرەنسی ئینكاری هۆلۆكۆست دەكات,د ەڵێت بە بەشێك لە وردەكاری جەنگی جیهانی دووەمی دەزانین, تەنانەت لە یاداشتەكانی بە توندی داكۆكی لە فلیپ بیتان سەرۆكی حكومەتی فیشی پاشكۆی هیتلەر دەكات لە فەرەنسا, حكومەتی راستگەرای پۆڵەنداش بڕیاری 3 ساڵ زیندانی بۆ ئەوانە دەركردووە كە هەندێك لە هاوكارانی پۆڵەندی نازیەكان بە هاوبەش دادەنێن لە تاوانی هۆلۆكۆست, ئەمەش وەك داكۆكیكردن لە كەرامەتی نیشتمانی دەزانن, ئەمە بۆخۆی نكۆڵی تاوانی هاوبەشانی نازییەكانە و داكۆكیە لە هاوبەشانی تاوانەكانی نازیەت, دەسەڵاتی شاری سربرنیتشا بەرزترین رێز لێنانی بەخشی بە میلواراد دودیك سەرۆك ئەركانی سوپای بۆسنە كە نكۆڵی كۆمەڵكوژی سربرنیتشا دەكات, ناسیۆنالیزم ئەمەی دەوێت, لە كوردستانیش بهانە بۆ تاوانەكانی پاشای كۆرە دەهێنرێتەوە بەرامبەر بە ئێزیدییەكان , تاوان لە چ ژینگەو بەهانەیەك ئەنجام بدرێت تاوانە, دادپەروەری مامەڵە لە گەڵ ئەنجامەكان دەكان نەك بهانەكان.
نكۆڵیكردنی تاوان, بۆخۆی درێژە دانە بە تاوان بەشێوەی نەرم, مرۆڤایەتی رۆژ لە دوای رۆژ دەگات بە حەقیقەتەكانی رابردوو, سسەردەمی شاردنەوەی زانیاری و حەقیقەتەكان بەسەر چووە, پیرۆز كردنی دڕندەیی لە هیچ چوارچێوەیەك ئاینی یان ناسیۆنالستی جێگای نەماوە, بۆیە رۆژێك زووتر دان نان بە حەقیقەت , ئارام بەخشترەو جوانكردنی سیمای گەلە, كریس ئەندەرسن سەرنووسەری گۆڤاری وایەرد رایگەیاند “زانیارییە زۆرو زەبەنەكان لە سەردەمی ئەنتەرنێت, هەموو راستیەكان ئاشكرا دەكات, پێویست بە زانست و تیۆری ناكات”, بۆیە نكۆڵی كردن وەك سەركردنە ژێر لمە لە سەردەمی ئەنتەرنێت و زانیارییە بێ كۆتاكاندا.

نەتەوەپەرستی و ئاین پەرستی چاوی مرۆڤەكان لە ئاست دانان بە راستیەكان و حەقیقەتی مێژویی كوێر دەكات, مرۆڤایەتی لە بیركردنەوەدا دەكوژێت , هەڵوەدای پاكیزەیی نەتەوەو ئاینە, بۆیە بە نەنگی دەزانێت دان بە ناشرینیەكان رابردوودا بنێت, با ئێمەش نەكەوینە داوی ناسیۆنالیزمی تورك موتوربە كراو بە ئاینەوە, سەیری هەڵوێستە شەرمەزارییەكانیان بكەن نەك لە شاری قۆنیای بگرە لە لاهای و برۆكسل,لە 2ی حوزەیرانی دا2016, بۆندستاغی ئەڵمانیا دانی نا بە تاوانی جینۆسایدی ئەرمەنەكان, پێشتریش بەلجیكا هەمان هەنگاوی نابوو, ئەوەی لای من گرنگە لە پرۆسەی دان نان بە تاوانی جینۆسایدی ئەرمەنەكان لە پەرلەمانی ئەڵمانیا و بەلجیكا, بۆچونی دوو پەرلەمانتاری توركە لە پەرلەمانی ناوەندی ئەڵمانیاو پەرلەمانی هەرێمی برۆكسل لە بەلجیكا, هەردووك بە پاشناوی ئۆزدەمیر ناوەكانیان هاتووە, یەكیان پیاو چەپی ژینگە پارێز و ئەوی دیكە ژنی حیجاب لەسەر نەتەوەیی ئیسلامی, هەردوكیان لە دایك بووی دەرەوەی توركیا و پەروەردەی ژینگەی رۆژئاوا, ئەم دوو ئۆزدەمیرە بە دوو هەڵوێستی پێچەوانە سەبارەت بە دۆسیەی جینۆسایدی ئەرمەن دەناسرێنەوە, یەكیان پێشەنگ لە بواری ناساندنی, بیركردنەوەیەكی مرۆڤدۆستانەی ئەنتەرناسیۆنالستانە, ئەوی دیكە سەرسەخت لە ئاست رەتكردنەوەی حەقیقەتەكان, بە بۆچونی ئاینی و ناسیۆنالیزمەوە لە ئاست ئەو هەموو وێنە پڕ تاوانە قێزەون و ئێسك و پروسكە هەڵوێست وەردەگرێت, چاو دادەخات و كاروانی قوربانییەكان نابینێت.

جیم ئۆزدەمیر لە دایك بووی 21ی دیسەمبەری 1965ی شاری باد ئۆراخی ئەڵمانیا, بنەچە چەركەسی توركیا, سەرۆكی لیستی سەوزەكان لە پەرلەمانی ئەڵمانیا, كە پێشتر لە ساڵی 2007 بە پێی بڕگەی 301ی دەستوری توركیا سزا درابوو, بە تاوانی پێشێلكردنی ( یاسای سوكایەتی بە ناسنامەی توركی) بە پێی یاساكە تاوانە دان بە كۆمەڵكوژی لە توركیا بنرێت وەك ئەوەی لە پۆڵەندای ناو یەكێتی ئەوروپا پەسەندكرا, ج ئۆزدەمیرو و چەند پەرلەمانتارێكی پارتەكەی تۆمەتباركران بە پێشێلكردنی ئەو بڕگەیە لە دەستوری وڵات, بەهۆی هەڵوێستیانەوە لە سەر دۆزی ئەرمەن و عەلەویەكان كە هەیانبوو, كە پێشتر بەهەمان تاوان و پێشێلكردنی هەمان بڕگەی دەستوری توركیا نووسەری گەورەی ئەرمەنی هرانت دینك سزا دراو دواتر تیرۆر كرا, هاوكات رۆمانووسی ناسراو ئۆرهان بامۆك هەڵگری خەباتی نۆبڵی ئەدەب بەهەمان بڕگەی دەستور سزادراوە, واتا ئەوەی جیناتی مرۆڤبوونی هەڵگرتبێت دەبێت سزاكەی بخوات, ج ئۆزدەمیر پارتەكەی بە بۆنەی یادی 101 ساڵەی وەبیرهێنانەوەی تاوانەكەوە لە 24ی نیسانی 2016 دا, پرۆژەی ناساندنی تاوانی كۆمەڵكوژی ئەرمەنیەكانی لە توركیا بە جینۆساید پێشكەش بە پەرلەمانی ئەڵمانیا كرد, لە رۆژانی پێش دەنگدانەكە جیم ئۆزدەمیر بەهۆی هەڵوێستە شێلگیرانەكەیەوە لەسەر دۆسیەكە, دەكەوێتە بەر هەڕەشەی توركە ئیسلامی و ناسیۆنالیستەكان, لێ گوێی نەدا بە هەڕەشەكان لە وتەكەیدا لە پەرلەمان لە چركە ساتی پێش دەنگدانەكە وتی: ( 80-90%ی سەرجەم هاووڵاتیانی ئەرمەن, 98%ی پیاوانیان,100%ی پیاوانی ئاینیان لەناو براون لەو تاوانە) هاوكات لە بەشێكی دیكە لێدوانەكەی هەمان رۆژی لە پەرلەمانی ئەڵمانیا وتی: هەموو ئەو تاوانانەی ئەڵمانیا بەرامبەر بە گەلانی ئەوروپا ئەنجامی داوە دەبێت بە جینۆساید بناسرێت , ج ئۆزدەمیر لە درێژەی بۆچونەكەیدا رایگەیاند گرنگە دان بە رابردووماندا بنێن, نابێت توركیا شانازی بە رابردووی خۆیەوە بكات, دەبێت رابردوو قەبوڵ بكرێت وەك خۆی.

تەواو دژ بەم هەڵوێستە ئەخلاقیانەیەی ج ئۆزدەمیر بەرامبەر بە كۆمەڵكوژی گەلێك كە گەلەكەی خۆی ئەنجامی داوە, خاتوو ئۆزدەمیر لە دایك بووی 7ی دیسەمبەری 1982 ی شایربێكی بەلجیكا, یەكەم پەرلەمانتاری حیجاب لەسەرە لە ئەوروپا, پەرلەمانتار لە پەرلەمانی هەرێمی برۆكسل لەسەر لیستی پارتی ناوەندی دیموكراسی مرۆڤایەتی CDH, هەڵوێستێكی دژ بە هەڵوێستەكەی ج ئۆزدەمیر وەردەگرێت, نكۆڵی تەواو لە بوونی تاوانەكە دەكات, ئەو لە یادی 100 ساڵەی ئەم تاوانە قێزەونەدا, لە بەرامبەر ئەوەی رەتی كردەوە وەڵام بە پرسیارەكانی كەناڵی ئاڕ تی ئێڵ ی تایبەت بداتەوە سەبارەت بە پرسی جینۆسایدی ئەرمەنەكان لە توركیا, لە بەرواری 29ی ئایاری 2015 لە پارتەكەی دەركرا, ئەمەش روداوێكی گرنگ و هەنگاوێكی ئەخلاقیانەی گرنگ بوو, لیژنەی ئەخلاقی پارتی ناوبراو نای.
هاوكات لە بەرواری 24ی نیسانی 2015 كە یادی 100 ساڵەی تاوانی كۆمەڵكوژی ئەرمەنەكان بوو, 6 پەرلەمانتاری بەلجیكی بە ڕەگەز تورك ئەو رۆژە ئامادەی پەرلەمان نەبوون, بۆ ئەوەی بەشداری نەكەن لەو خولەكە بێدەنگیەی لە پەرلەمانی بەلجیكا راگەیەنرا بۆ گیانی پاكی قوربانیانی ئەرمەنی لە یاداوەری 100 ساڵەی تاوانەكە, بۆیە خۆیان دزییەوە, ئەمە چ كارێكی نا ئەخلاقیانەیە, سەیر كەن ئاین شەو رۆژ ئیدعای ئەخلاق دەكات, كەچی هەندێك جار دەبێتە فاكتەر بۆ كاری نا ئەخلاقانە.

بە دوای دەركردنی خاتوو ماهینۆر ئۆزدەمیر لە پارتەكەی توركە ئیسلامی و ناسیۆنالستەكان لە برۆكسل و ئەستەمبوڵ خۆپیشاندانی ناڕەزایەتیان بۆ پشتیوانیكردن لە هەڵوێستەكەی بەڕێوەبردو وەك قارەمان ناساندیان, زۆر لەو قارەمانانە كە پیرۆز كراون لەسەر هەڵوێستی شەرمنانە بە پیرۆز كراون لە مێژوودا, تەنانەت ئەردۆگان و كچەكەی سومەیە هاتنە سەرخەت بە توندی رەخنەیان لە دەركردنی ناوبراو لە پارتی ناوەندی دیموكراسی مرۆڤایەتی CDHگرت, خۆپیشاندەران لەسەر لافیتەكانیان نوسیبویان ماهینۆر ئۆزدەمیر شەرەفمانە, شەرەف لای ئەوان داكۆكیكردنە لە دڕندەییەكانی رابردوو.

هەر لەم بارەیە وە رۆژی پێنج شەممە 22ی شوباتی 2018, پەرلەمانی هۆڵەندا بە زۆرینەی 142 دەنگ لە كۆی 150 دەنگ , بڕیاری بە جینۆساید ناسینی كەیسی جینۆسایدی ئەرمەنی دا, هاوكات بڕیاری دا وەزارەتی دەرەوە 5 ساڵ جارێك بەشداری مەراسیمی ساڵوەگەڕی تاوانەكە بكات.
لە دەنگدانەكە 3 پەرلەمانتار دژ بە بڕیارەكە وەستانەوە, ئەوانیش هەر سێكیان بە رەگەز تورك بوون” Farid Azarkan, Tunahan Kuzu, Selçuk Öztürk” لە پارتی ” DENK “, ئەمە لە كاتێكدا پارتی ناوبراو خۆی بە چەپ و سۆسیال دیموكرات دەزانێت و لە 9ی فیبریوەری 2015 لە پارتی كاری هۆڵەندی جیابوەوە, ئەدی دەبێت هەڵوێستی ناسیۆنالست و ئیسلامیەكان چۆن بێت؟.

ساڵی 2015, 49 پەرلەمانتاری كورد, لەسەر پێشنیاری رێكخراوی كوردستان بێ جینۆساید وەك دەستپێشخەرییەك, جینۆسایدی ئەرمەنی وەك جینۆساید ناسی, كەنامەكە دراوە بە چالاكوانانی بواری جینۆسایدی ئەرمەنی, وەك هەنگاوێكی سەرەتایی بۆ ساڕێژكردنی ئەو زامە قولەی هەندێك دەرەبەگ و سەرۆك عەشیرەتی كورد ئەنجامیان داوە, وەك بەشێك لە دەزگا سەركوتكەرەكانی عوسمانی, هاوكات لە رۆژی سێشەمە 17ی یەنایەری 2018, پەرلەمانی ئەرمینیا دانی نا بە جینۆسایدی ئێزیدیەكان, دەكرێت ئەم هەنگاوانە بكرێنە سەرەتایەك بۆ دان نان بە حەقیقەتەكانی رابردوو و سارێژ كردنەوەی برینە قولەكان.

ئیتر ئێمە ئایا سەیری هەڵوێست لەسەر جینۆساید و تاوان بەرامبەر بە گەلان, وەك هەڵوێستی ئەخلاقانەی مرۆڤ دۆستانە دەكەین, یان بەرچاو تەسكانە, لە روانگەی نەتەوەپەرستی و ئاینی و نكۆڵی كردن لە ناشرینیەكانی رابردوو تێی دەڕوانین, وەك ئەو سیاسی و رۆشنبیرانەی نەتەوە سەردەستەكان كە نكۆڵی لە حەقیقەتی تاوانەكانی دەوڵەتەكانیان دەكەن بەرامبەر گەلەكەمان, یان دەمانەوێت ببین بە ئیسماعیل بێشكچی و هادی عەلەوی و كازم حەبیب و ئەحمەد تورك…, یان باخچەلی و میشل عەفلەق….و نموونەكانیان, مێژوو پڕە لە هەڵوێستی بەشی دووەم, وەلێ داهاتوو بۆ نموونە دگمەنەكانی بەشی یەكەمە, لە كردنەوەی گرێكانی گرێ كوێرەكان مێژوو, زۆر لە مرۆڤە موقەدەسەكانی رابردوو وردو خاش دەكات, مرۆڤە پیرۆزەكانی رابردوو زۆریان وەك پاشای كۆرە لە ئاست گەورەیی تاوانی كۆمەڵكوژی ئێزیدیەكان لە پیرۆزی دادەماڵرێن و چاوەڕوانی دادگایی دەكەن, بۆیە با چاوەڕوان بین مێژووش خوێندنەوەی تازەی بۆ بكرێت و سەرلەنوێ بنوسرێتەوە, با ئێمەش بچینە پاڵ فەرەنسییەكان, وڵاتی فەیلەسوف و دەستپێشخەرە مێژوییەكان كە سبەی دەكەنە رۆژێكی نیشتمانی.

ئەگەر لە مێژووی هەر نەتەوەیەک، یان هەر کۆمەڵگایەکی دونیا بڕوانیین، ئەوا دەکرێت لە فۆڕمی جیاوازدا مێژووییان پڕبێت لە کارەساتی گەورە، پڕبێت لە جەنگە کاولکارییەکان، لە داگیرکاری و کارەساتی سروشتی و جینۆسایدو سڕینەوەی نەتەوەییان. بەهەمانشێوە ئەگەر بەدیوێکی دیکەدا لە مێژووی ئەدەبیاتی ئەو نەتەوانە بڕوانیین، دەبینین ئەم دوو تەوەرەیە، واتە مێژووی کارەسات و ڕووداوە گەورەکان، لەگەڵ مێژووی ئەدەبیاتدا پەیوەندییەکی تووندیی کارو کارتێکردنیان بەیەکترەوە هەیە، کە تێیدا مێژوو وەک کارتێکەرێک کاریگەری و ڕەنگدانەوەی گەورە لە ئەدەبیاتدا دێنێتەئاراوە. بەچەشنێک دەکرێت گۆڕانکاری گەورە لە ڕەوت و قوتابخانەو ڕێبازە ئەدەبییەکاندا دروستبکات و تەنانەت ڕەوت و قوتابخانەو ڕێبازی نوێی تاقینەکراوە بێنێتەکایەوە. بە مانایەکی تر، ڕەوت و ئاراستەی ڕووداوە مێژووییەکان، دەکرێت ڕۆڵێکی گەورەی هەبێت لە گۆڕینی ئاراستەی ڕەوتە ئەدەبی و هونەرییەکان.

لە دونیادا ڕەنگە بەڵگەنەویست بێت، کارەساتێکی وەکو هۆڵۆکۆست، جینۆسایدکردنی ڕەگەزی جوولەکەکان لەلایەن پارتی سۆسیالیستی کرێکارانی ئەڵمان، ناسراو بە نازییەکان و بە سەرکردایەتی ”ئادۆلف هیتلەر” لە ماوەی جەنگی جیهانی دووهەمدا، پاش ئەو ڕوداوە چی کاریگەرییەکی گەورە لەسەر ئەدەبیات و هونەرو سینەمای نە تەنیا هەر جوولەکەکان دادەنێت، بەڵکو کاریگەری گەورە دەکاتە سەر بەرهەمە ئەدەبییەکانی بەشێکی زۆری ئەورپا بە گشتی. هۆڵۆکۆست، ئەو کارەساتەی ژمارەی قوربانییەکانی بە یانزە ملیۆن کەس مەزەندەدەکرێت. هەرچەندێک بێت، دواجار ئەم کارەساتە دەبێتەهۆی ئەوەی سەدان تێکستی ئەدەبی لەبوارەکانی شانۆ، یاداشتنامە، چیرۆک و ڕۆمان و فیلمی سینەمایی و…هتد، لێبکەوێتەوە. بێگومان ئەگەر باس لەوەش بکرێت، کە دواجار ئەم کارکردنە لەم بوارانەدا بەتایبەت لەلایەن جوولەکەکان خۆیانەوە، چی دەرئەنجامێکی هەبووە، ئەوا ڕەنگە بە دیکۆمێنتکردن و پاراستنی بەڵگە مێژووییەکان، ناساندن و نیشاندانی ئەو کارەساتە بە نەوەکانی خۆیان و هەموو دونیاو بەکارهێنانەوەی بۆ وەرگرتنەوەی ماف و پاراستنی حەقی مرۆیی و سیایی گەورەی خۆیان، بەزیندووهێشتنەوەو ڕێگری لە دووبارەبوونەوەی ئەو کارەساتە، بۆ جوولەکان کەمترین بایەخی ئەو بەرهەمانە بێت، لەپاڵ دەرئەنجامە گرنگەکانی دیکەدا، ئەگەر لێکۆڵینەوەی تایبەت لەوبارەوە بکرێت، کە لێرەدا مەبەستی سەرەکی من نییە.

ئەوەی لێرەدا بۆ من گرنگەو دەمەوێت بە کورتی وەڵامی بدەمەوە، ئەو پرسەیە کە ئەگەر پەیەوەندی کارەساتە گەورەکانی دونیا، نەتەوەو کۆمەڵگا جیاوازەکان لەگەڵ ئەدەبدا پەیوەندییەکی تووند هەبێت و بەو چەشنەی هۆڵۆکۆست کاریگەری لەسەر ئەدەب دابنێت، ئەی کاریگەری ئەنفال و جنیۆسایدی بەشێکی گەورەی میللەتی کورد لەلایەن دەسەڵاتی بەعسەوە، کە پەیوەندییەکی تەواو لاوازە، بە چەشنێک لە بێدەنگییەکی تەواو ترسناکی ئەدەبی و هونەری دونیای کوردیدا فەرامۆشدەکرێت و کەمترین دەقی ئەدەبی لە بوارەکانی شیعرو ژانرە جیاوازەکانی دیکەی پەخشانی لێدەکەوێتەوە، بۆچی دەگەڕێتەوە؟ هەر لەم لایەنەشەوە، یەکێک لە هەرە خاڵە گرنگەکانی بایەخی سێ ڕۆمانی ”عومەر سەید”، کە سێ ڕۆمانن لەناو ئەو بێدەنگییە ترسناکەدا لەبارەی کارەساتی ئەنفالەوە نوسراون، ئاماژەپێبدەم.

زۆرن ئەو سەرچاوەنەی دەکرێت هۆکاری ئەم بێدەنگییە بۆ هەست و سۆزو هەڵچوونە دەروونییەکانی شاعیران و نووسەران بگەڕێننەوە، بەڵام ئەگەر ئەمە وەڵامە بنەڕەتییەکە بێت، هۆکار چییە شاعیرو ئەدیبانی سەر بەم نەتەوە کارەساتبارە دەکەونە بۆشاییەکی وەهاوە؟ لەکاتێکدا لە قۆناغەکانی (شۆڕش)و بەرەنگاری نەتەوەی ئێمەدا، بەتەواوی خواستەکانی بەرەی (شۆڕش) بەسەر ئەدەبیاتی دوانیای ئێمەدا باڵدەکێشێت و تەنانەت ئەو تێمایانە درێژدەبێتەوە بۆ قۆناغەکانی دوای ڕاپەڕین و تاوەکو ئێستاش بەردەوامی هەیە. ئیتر چی ئەوەبێت لە قۆناغەکانی پێش ڕاپەڕیندا ئەدەبیاتی ئێمە بچێتە سەنگەری بەرگری و خواستەکانی بەرەی (شۆڕش)ەوە، یاخود لە قۆناغەکانی دوای ڕاپەڕینەوە ئیتر ئەو مێژووە ببێتە ڕوداوێک هەڵوێستەی لەسەر بکرێت و شیکاربکرێت، وەک ئەوەی ”هیوا قادر” لە لە ڕۆمانی (منداڵانی گەڕەک)و ”جان دۆست” لە ڕۆمانەکانیدا کاریان لەسەرکردووە، یان بە دیدێکی ڕەخنەئامێزەوە لێیبڕواندرێت، وەک ئەوەی ”بەختیار عەلی” زۆرترین ڕۆمانەکانی خۆی بۆ تەرخاندەکات، بەتایبەت درێژترین ڕۆمانی لە سێ بەرگدا (کەشتی فریشتەکان).

لێرەوە ئەگەر ئەم دوو لایەنە جیاوازە بەراود بکەین، واتە ڕەنگدانەوەو باڵکێشانی (شۆڕشی کورد) لە ئەدەبیاتی کوردیداو ئەو بێدەنگییە فراوانەی جینۆسایدو ڕەوی بەکۆمەڵ و ئەنفال و کۆمەڵکوژی هەڵەبجە، ڕەنگە کەمێک لە وەڵامی هۆکاری ئەو بێدەنگییە نزیکمان بکاتەوە.
ئەنفالی سەدو حەفتاو دوو هەزار کوردی ناوچەکانی کوردستان و کۆمەڵکوژی پێنج هەزار مرۆڤی بێ گوناهی هەڵەبجەو هەوڵی پاکتاوی تەواوی کوردو سڕینەوەو کاولکاری چوارهەزارو پێنجسەد گوندو بەتەعریبکردنی شارو وێرانکردی خاکی کوردستان، بێ بەهاکردن و قەدەغەکردنی زمانی کوردی و تەواوی هەوڵ و دەرئەنجامەکانی دیکەی شاڵاوی ئەنفال و پاکتاوی مرۆڤی کورد، نەبوونەتە ڕوداوێکی وەها کە ببێتە بەشێک لە نەستی مرۆڤەکانی دوای ئەو کارەساتگەلە بە گشتی و نووسەران و ئەدیبانی کورد بەتایبەتی. لەحاڵێکیشدا ئەگەر بووبێتە بەشێک لە نەستی پاشماوەکانی ئەنفال، ئەوا ئەو بەشە لە مرۆڤی کومەڵگای ئێمە؛ نوخبەی ئەدیبان و نووسەران نیین، تاوەکو ئەو ڕووداوە بگێڕنەوەو بیگواسنەوە ناو ئەدەبیات. ”تەیمور”و پیرێژنێکی قوربانی دەستی ئەو غەدرە، نە تەنیا خاوەن زمانێکی گێڕانەوەی هونەری نیین، بەڵکو خۆیان ئەنفالن و پێویستیان بە ئەوە هەیە ئەدیبێک ئازارو چاوەڕوانییەکانیان بۆ دونیا بەیانبکات و بگێڕێتەوە.

نەست ئەوەندەی لێرەدا بەمانا سایکۆلۆژییەکەی گرنگە، کە بریتییە لە عەقڵی پەنهان(باطن)ی مرۆڤ و پێکهاتە خودی و زاتییەکانی مرۆڤ دەگرێتەوە، ئەوەندەش بەمانا لێکۆسیکۆلۆژییەکەی گرنگە، کە بریتییە لێکسیکۆنی مرۆڤ و کۆی زانیارییەکانی مرۆڤ بە گشتی و تایبەتییەکانییەوە لەخۆدەگرێت. بەم مانایەش بە شێوەیەکی گشتی دەکرێت بڵێین؛ نەست بریتییە لە بوونی مرۆڤ. بایەخی ئەم دوو پێکهاتەیە بۆ ئەدەب لێرەوەیە، چونکە ئامرازی سەرەکی و بنەڕەتیین بۆ بەرهەمهێنانی هەر بەرهەمێکی هونەری لەهەر بۆارێکدا بێت. ئەوەش لەو سۆنگەیەوە، کە لەلایەنە سایکۆلۆژییەکەیەوە ”سیمگوند فرۆید” لە تیۆرییەکانی ئاماژەی بۆ ئەوە کردووە، کە چەندە چەپاندە سایکۆلۆژییەکانی مرۆڤ، کە لە زاتی مرۆڤەوە سەرچاوەیانگرتووەو لە نەستیاندا کەپتدەکرێن، دەشێت لە ئاستێکی دیکەدا سەرهەڵبدەنەوە، وەک ئەوەی لە ئاستی هونەرییدا دەشێت بەرهەمێکی هونەری لێبکەوێتەوە. هەرچی بەمانا لێکسیکۆنییەکەشییەتی، بێگومان ناکرێت نووسەر بەبێ گەڕانەوە بۆ زانییارییە فەرەهەنگی و ئاوەزمەندییەکانی هیچ تێکستێک بەرهەمبهێنێت. ئەوەشی لەم ئاستەدا بۆ گێڕانەوەی دەقێکی هونەری گرنگە، زانیارییە تایبەتییەکانی نووسەرن لە هەمبەر بابەتی دەقەکەیدا، بەتایبەت لە بەرهەمێنانی دەقێکی هونەری ئەدەبیدا. زانیاری تایبەت بەمانای ئەزموونی تایبەتی مرۆڤ لەگەڵ چەمک، یان هەر دیاردەو ڕووداوێکی دیارکراودا کە مرۆڤ ڕووبەڕووی دەبێتەوە.

ئیشکال و بۆشاییە گەورەکەی ئەنفال بۆ تاکی کورد لێرەوە دەستپێدەکات، ئەنفال وەک کارەساتێکی گەورە نەبووەتە بەشێک لەو پێکهاتە سایکۆلۆژییەی نەستی مرۆڤی کورد پێکدەهێنێت. بەمانایەکی تر وەک وتمان، نەبووەتە بەشێک لە بوونی مرۆڤی کورد. ئازارو نەهامەتییەکانی کورد تاوەکو ڕاپەڕینی نەوەدو یەکی سەدەی ڕابردو درێژدەبێتەوەو لەوێدا دەوەستێت. لەوێدا ئیتر دیوارێک لەنێوان قوربانییەکانی ئەنفال و نەوەی دوای ڕاپەڕیندا دورستدەبێت، یاخود دروستدەکرێت. بەپێچەوانەی سەردەمی (شۆڕش)ەوە، لە دەیان کەناڵی جیاوازەوە (شۆڕش) دەخرێتەوە ناو نەستی مرۆڤی کورد. (شۆڕش) قەدەغەدەکرێت و ئەو قەدەغەکردنەش دووبارە دەبێتەوە پاڵنەرو پاوەری ئەو کەناڵانە، بەڵام ئەنفال تەواوی ماناو هالە بنەڕەتییەکانی خۆی لەدەستدەدات و ماناو هالەی دەستکردی دیکەی دەدرێتەپاڵ کە لە ئەنفالبوونی دادەماڵێت. مینۆی ئەنفال دەشێوێندرێت و دەمامکی ساختەی بەبەردادەکرێت. ئەنفال لە تراژیدیاو کاراساتێکی نەتەوەیی گەورەوە دەکرێتە ئامێرو کەرەستەیەکی کەسابەتی حوکمی. لێرەشەوە ئەنفاڵ وەک پێکهاتەیەکی گەورە لە پێکهاتەی گشتی کوردبوون جیادەکرێتەوە.

بەدیوەکەی تردا، ئەنفال وەک چەمکێک کە خاوەنی دەلالەتی مێژوویی و وجودی خۆیەتی، لە پرسی (ئەنفال چییە؟)وە، بچوک دەکرێتەوە بۆ پرسی ”کێ ئەنفالی کردو کێ ئەنفالکراو کەی ئەنفال ڕوویدا؟” وەڵامی کێ ئەنفالکرا؟ بەتەواوی جیاکردنەوەی ئەنفالە لە جەستەی (من). وەڵامی کەی ئەنفال ڕوویدا؟ دابڕانی ئەنفالە لە ئێستاو ئایندەو جێهێشتنێتی لە ڕابردوودا. بەم مانایە، ئەنفال نابێتە ڕووداوێکی تایبەتی کە تاکی کورد ئەزموونی بکات، ڕووبەڕوویبێتەوەو بێتە زانیارییەکی تایبەت و لە لیکسیۆنیدا تۆماریبکات. بەڵکو تەنها زانییارییەکی گشتی ئەزموننەکراوەو دەکرێت کەمترین کات لەیادیبەرێتەوە. لەوێشەوە ئەنفال لە نەستی تاکی کوردیدا هیچ ئامادەییەکی نییەو نابێتە جووڵینەری مرۆڤی ئێمە لە هیچ ڕووییەکەوە.
تەواو پێچەوانەی ئەو دۆخەی ئەدەبی ئێمە دەرگیرە لەگەڵ ئەنفالدا، لەپاڵ دەقی شیعری (گۆڕستانی چراکان)ی ”شێرکۆ بێکەس”دا، ئەنفال دەبێتە ماتریاڵی بنیاتنانی سێ ڕۆمانی ”عومەر سەید”، (بازنە ڕاخراوەکانی بابل، سەرزەمینی زیکزیکە، ئەسپەرە).

من لێرەدا باس لە ڕەگەزو پێکهاتە هونەرییەکانی ئەم سێ ڕۆمانە، ئەندێشەکاری، ڕووداو و کەسێتی، کات و شوێن و تەکنیکی گێڕانەوەیی، وێنەو ئاوەزمەندی باسناکەم و دەکرێت هەر یەکێک لەو لایەنانە لەژێر تیشکی میتۆدو تیۆرە ڕەخنەییەکاندا لێیبکۆڵدرێتەوە، کە بەشێوەیەکی گشتی ”عومەر سەید” هونەریانە کاری لەسەرکردوون و سێ دەقی سەرکەوتووی ئەدەبی لێبەرهەمهێناون. خاڵێک کە لێرەدا بۆمن جێگەی بایەخ و لەسەروەستانە، گێڕانەوەو هاتنی ئەنفالە لەو بێدەنگییە ترسناکەی ئەنفالی تێدا جێماوە. پێش ئەوەی ئەم سێ دەقە بڵندگۆیەک بن و بەیانکردنی ئەنفال بێت بە گوێی دونیادا، نیشاندانی ئەو کارەساتە بێت بە ڕووی درەوەی کورددا، بەگوێدادان و نیشاندانی ئەنفالە بە گوێ و ڕووی ناوەی کورد خۆیدا. چیتر لەم سێ دەقەدا، ئەنفال لەودیو دیوارەکانی پێش ڕاپەڕینەوە نامێنێتەوەو لە چرکەساتێکی دیاریکراوی مێژوویی، دێتەدەرێ و لەدەرەوەی زەمەن خۆی مانیفێستدەکاتەوە. ئەنفال لە نەستی ”عومەر سەید”ەوە دێت و بەر نەستی وەرگرەکانی دەکەوێت. واوەتر ئەوەی گرنگە چی دیکە زانیارییەکی گشتی نییەو بەڵکو وەرگر دەکەوێتە ئەنفالەوەو ئەزموونی دەکات. من وەک نەوەیەکی دوای ڕاپەڕین، لەناو ئەو سێ دەقەدا، سێ هەناسە وەردەگرم و دەیاندەمەوە، هەناسەیەک وەک هەناسەی ساردی چاوەڕوانییە بێکۆتاییەکانی میمکێکی گەرمیانی، لە (سەرزەمینی زیکزیکە)دا، هەناسەیەک وەک دوا هەناسەی تاساوی منداڵێک کاتێک لە گۆڕێکی بەکۆمەڵدا، لە (بازنە داخراوەکانی بابل)دا زیندەبەچاڵدەکرێت، هەناسەیەک وەک دوا هەناسەی سەڕبڕاوێکی ئێزیدی دەستی جەللادێکی داعش، لە (ئەسپەرە)دا.

کاتێک ئەنفال وەک زانیارییەکی مێژوویی نەوەکانی دوای ڕاپەڕین لە دەرەوەی خۆیاندا وەریدەگرن و وەک بەشێک لەخۆیان درکیناکەن، وەک ئاماژەمان پێدا، دەکرێت لە هەر چرکەساتێکدا بێت فڕێبدرێتەوە دەرەوەی لێکسیکۆن و لەیادبچێتەوە. ڕۆمانەکانی ”عومەر سەید”، بەرگرییه لەو فڕێدانەوەیە، درکردنی ئەنفالە وەک بەشێکی دانەبڕاو لە پێکهاتەی بوونی ئێمە، وەک کورد. کاتێک ڕووداوێکی مێژوویی وەک زانیارییەک لەدەرەوەی خود-ەوە مامەڵکراو فەرامۆشکرا، دەکرێت لە هەر چرکەساتێکی دیکەدا بێت خۆی دووبارەبکاتەوە. خۆدووبارەکردنەوەی کارەساتێکی وەک ئەنفال بەرگری مانەوەی خۆیەتی، کاتێک کورد لە ئێستادا جێیدەهێڵێت و وەک بەشێک لە مێژووی ڕابردووی مامەڵەی لەتەکدا دەکات و لێدەڕوانێت.

بەڵام ئەنفال وەک چۆن لە واقیعدا ئەو دەمامکە ساختەیە فڕێدەدات، بەهەمانشێوەش لە ڕۆمانەکانی ”عومەر سەید”دا ڕەوتی واقیعی خۆی وەردەگرێتەوە. کاتێک عومەر سەید لە ڕۆمانەکانیدا بوونی ئێمە، کە بەشێکی گەرەی بریتییە لە ئەنفال، لە سێ ڕۆماندا دەگێڕێتەوە، خۆنەویستانە ئەنفال وەک خۆی، وەک ئەو ڕەوتەی وەریگرتووە خۆی بەیاندەکاتەوە. ئەگەرچی لە فۆڕمی ڕۆمانەکاندا هەرسێ بەرهەمەکە سێ تێکستی سەربەخۆن، بەڵام ئەنفال هێڵی گشتی بەیەکتربەستنەوەی هەرسێکییانەو دواجار دەبنەوە بەسێ بەرگی کتێبێک، کە ئەنفالمان بۆ دەگێڕنەوە. لە (سەرزەمینی زیکزیکە)دا ئەگەر دەستپێکی ئەو پڕۆسەیە بگێڕدرێتەوە، ئەوا هەمان ئەو بێسەروشێوێنانەی دەخرێنە زیلێکەوەو بەرەو بیابانەکانی بابل دەبرێن، لە (بازنە داخراوەکانی بابل)دا لە گۆڕێکی بەکۆمەڵدا دەدۆزرێنەوە. تەواو لەو چرکەساتەی نەوەکانی دوای ئەو کارەساتە پێیوایە ئەنفالی جێهێشتووە، لەئێستاو ئایندەیدا دەردەکەوێتەوەو لە (ئەسپەرە)دا عومەر سەید بۆماندەگێڕێتەوە، گێڕانەوەی ئەنفال لە ئایندەی ئێمەدا.

بەکورتی ڕۆمانەکانی عومەر سەید، ئەو دەنگە بڵندەی ئەنفالە، لەو بێدەنگە ترسناکەوە دێت، کە باڵیکشاوە بەسەر نەستی تاکەکانی کۆمەڵگای ئێمەدا بە گشتی و دونیای ئەدەبی بەتایبەتی. لێدان و نەشتەرکارییەکی تووندە بەڕووی ئەو وەهمە ترسناکەی لە نەستی مرۆڤی کورددا ئامادەیی هەیە؛ کە ئەنفال وەک ڕووداوێکی مێژوویی لە ڕابردوودا سەیردەکات و پێیوایە جێهڵدراوە. هەوڵێکە بۆ هێناوەی ئەنفال بۆ ناو ئێستا، بۆ ناو نەست و بوونی ئێمە وەک کورد کە ئەنفال بەشێکی پێکهاتەیی وجودی ئێمەیە. بایەخی ئەم بەرهەمانە چەندە بەیانکردنی بەڕووی دونیای دەرەوەی ئێمەدا گرنگە، زیاتر لەوە بەڕووی ناوەوەی خۆماندا گرنگی و بایەخی هەیە. سێ گورزن نە تەنیا بۆ ئەو بێ دەنگیە فراوانەی ئێستای دونیای ئێمە، بەڵکو سەداو کاریگەری خۆی دەگەیەنێت بە ئایندەش.

ماوه‌یه‌كه‌ له‌مه‌و به‌ر، وتارێكم له‌ باره‌ی كتێبێكی نووسه‌رێكه‌وه‌ نووسی و چه‌ند ڕه‌خنه‌یه‌كم له‌ كتێبه‌كه‌ی گرت و له‌ ڕۆژنامه‌ی هه‌ولێردا بڵاومكرده‌وه‌. كه‌چی دواتر عه‌بدولڕه‌حمان فه‌رهادی كه‌ خۆی پێ ئه‌راگۆنی كوردییه‌!! به‌بێ ئه‌وه‌ی هیچ په‌یوه‌ندی به‌ كتێبه‌كه‌وه‌ یاخود نووسینه‌كه‌ی منه‌وه‌ هه‌بێت، به‌ داخه‌وه‌ له‌ فه‌یسبووكی خۆی ئه‌و ڵاپه‌ڕه‌یه‌ی كه‌ وتاره‌كه‌می تێدا بڵاوبۆته‌وه‌، هاتووه‌ سكانی كردووه‌ و هه‌موو وتاره‌كه‌ی به‌ قه‌ڵه‌می سوور نیشانه‌ كردووه‌.كه‌ گوایه‌ ڕه‌خنه‌ له‌ من ده‌گرێت و وا خوێنه‌ر چه‌واشه‌ ده‌كات كه‌ من هیچ له‌ زمان و نووسین و ڕه‌خنه‌ نازانم.
له‌ ڕاستیدا، به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك مه‌به‌ستم نه‌بوو وه‌ڵامی فه‌رهادی بده‌مه‌وه‌،چونكه‌ كاتی ئه‌وه‌م نییه‌ به‌ نووسینی بێ مانا خۆم سه‌رقاڵ بكه‌م و ئه‌گه‌ركات قه‌رزكرابایه‌، قه‌رزم ده‌كرد بۆ ئه‌وه‌ی فریای خوێنه‌وه‌ی كتێبی زۆرتر بكه‌وم. وه‌لێ چونكه‌ به‌شێك له‌و كۆلكه‌ نووسه‌رانه‌ی من پێشتر ڕه‌خنه‌ی لۆژیكیم له‌كتێبه‌كانییانه‌وه‌ گرتووه‌ و خۆیان بوێری ئه‌وه‌یان نه‌بووه‌ وه‌ڵامم بده‌نه‌وه‌ ، به‌ده‌رفه‌تیان زانیوه‌ وهاتوون به‌و نووسینه‌ چه‌واشه‌كارییه‌ی فه‌رهادی شاگه‌شكه‌ بوونه‌ (وه‌ك ئه‌وپه‌نده‌ كوردییه‌ی ده‌ڵێت: دوژمنی دوژمنم دۆستمه‌) كه‌وتوونه‌ته‌ نووسینی كۆمێنت له‌ دژی من و به‌ داخه‌وه‌ هه‌ندێكییان په‌لاماری كه‌سیه‌تیشیان داوم، ئیدی به‌ پێویستم زانی كورته‌ وه‌ڵامێكی بده‌مه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی واز له‌و چه‌واشه‌كارییانه‌ بێنێ، له‌خواره‌وه‌ش سه‌رنجه‌كانم ده‌خه‌مه‌ ڕوو:_

1_ فه‌رهادی وتاره‌كه‌ی له‌ فه‌یسبووكی خۆی نووسیوه‌، چونكه‌ ده‌زانێت به‌ ئاسانی بۆی ده‌چێته‌ سه‌رو تێده‌په‌ڕێت،خۆزگه‌ كه‌مێك ئازایه‌تی و بوێریی ئه‌وه‌ی هه‌بووایه‌،له‌ ڕۆژنامه‌ی هه‌ولێر سه‌رنجه‌كانی بنووسێ!!!.
2_ له‌گه‌ڵ ئه‌و په‌ڕی ڕێزو خۆشه‌ویستیم بۆ هه‌موو ئه‌وانه‌ی فه‌یسبووكییان هه‌یه‌ و به‌كاری دێنن، به‌ڵام سێ به‌شی ئه‌و نووسینانه‌ی له‌ فه‌یسبووك بڵاوده‌كرێنه‌وه‌،لای من به‌هایان نییه‌.چونكه‌ فه‌یسبووك سه‌كۆیه‌كی بێ دایك و باوكه‌ و هیچ فلته‌رو سانسۆرێكی نییه‌ و هه‌موو كه‌سێك ده‌توانێت چه‌واشه‌كاریی، ته‌شهیر، جوێن،ڕه‌تكردنه‌وه‌، وتاری بێ مانای لێ بڵاو بكاته‌وه‌.
بۆنموونه‌: من له‌ فه‌یسبووك ده‌نووسم( شێرزاد حه‌سه‌ن چیڕۆكنووس نییه‌، به‌ختیار عه‌لی ڕۆماننووس نییه‌، مه‌ریوان قانع ڕووناكبیر نییه‌، ئازاد عه‌بدولواحید ڕه‌خنه‌گرنییه‌، عه‌بدولموته‌لیب عه‌بدوڵا لێكۆڵه‌ر نییه‌، عه‌تا قه‌ره‌داغی نووسه‌ر نییه‌…تد كێ ده‌توانێت ڕێگریم لێ بكات؟ به‌ڵام ئاخۆ ده‌توانم ئه‌وانه‌ له‌ ڕۆژنامه‌یه‌ك یان گۆڤارێك بنووسم؟.
3_ خۆزگه‌ فه‌رهادی بوێری ئه‌وه‌ی هه‌بووایه‌ له‌ ڕۆژنامه‌یه‌ك وتاره‌كه‌می شه‌ن و كه‌و بكردایه‌ و خاڵ به‌ خاڵ هه‌ڵه‌كانی دیاربكردایه‌، نه‌ك بۆ چه‌واشه‌كردن، هه‌مووی به‌ خه‌تی سوور وه‌ك قوتابییه‌كی قۆناغی بنه‌ڕه‌تی تێوه‌ربدات.چونكه‌ ئه‌و هێڵی به‌ ژێر وشه‌ی وه‌ها داهێناوه‌، كه‌ هیچ هه‌ڵه‌یه‌كییان تێدا نییه‌.

4_ خودی فه‌رهادی، به‌ واژۆی خۆی دیوانه‌ شیعرێكی بۆ ناردووم به‌ بێ ئه‌وه‌ی بیناسم. من ئه‌گه‌ر له‌ باره‌ی ده‌رده‌ دڵه‌كانییه‌وه‌ نه‌ك شیعره‌كانی، وتارم نووسیباو به‌شان و باڵی ئه‌وه‌م هه‌ڵبدایه‌،دڵنیام ئه‌گه‌ر هه‌موو نووسینه‌كانیشم هه‌ڵه‌ بان بێ ده‌نگی لێ ده‌كردم.

5_ من تا ئێستا كه‌م ڕۆژنامه‌ و گۆڤار هه‌یه‌، وتارم لێ بڵاو نه‌كردبێته‌وه‌. تۆبڵێی فه‌رهادی له‌ ستافی ئه‌و بڵاوكراوانه‌ ڕۆشنبیرتروبه‌ تواناترو زمانزانتر بێت؟ڕێی تێ ده‌چێت كه‌سێك هیچ له‌ زمان و ڕێنووس نه‌زانێت و به‌سه‌دان وتاریشی بڵاوكردبێته‌وه‌؟

6_ فه‌رهادی له‌ كاتێكدا ڕه‌خنه‌ له‌لایه‌نی زمانه‌وانی و ڕێنووسی وتاره‌كه‌ی من ده‌گرێت، به‌ڵام هه‌ر خۆی له‌ چۆڕاوی تریفه‌دا، وشه‌ هه‌یه‌ به‌ دوو شێوه‌ و به‌ دوو ڕێنووسی جیاواز نووسیویه‌تی.

7_ له‌ڕاستیدا، له‌ هه‌رێمی كوردستان زمانێكی ستاندارو یه‌كگرتوو نییه‌ تاكو وه‌ك فۆڕمێكی جێگیری نووسین هه‌مووان په‌یڕه‌وی بكه‌ن، بۆیه‌ هیچ كه‌س ناتوانێت ڕێنووسی خۆی گشتاندن بكات به‌ سه‌ر نووسه‌رێكی دیكه‌. ته‌نانه‌ت به‌شێك له‌ چه‌مك و ده‌سته‌واژه‌كان،له‌ ناوچه‌یه‌كه‌وه‌ بۆ ناوچه‌یه‌كی تر ده‌گۆڕێت.بۆنموونه‌: ئێمه‌ له‌ ڕواندز ده‌ڵێین:(ته‌نشت) واتا پیتی(ی) تێدانییه‌.

8_ فه‌رهادی به‌ لایه‌وه‌ سه‌یره‌ كه‌ من فه‌یسبووكم نییه‌ و ده‌ڵێت:_ چۆن ده‌بێت نووسه‌ر فه‌یسبووكی نه‌بێت!! ئه‌و به‌ڕێزه‌، به‌ داخه‌وه‌ هێنده‌ بێ ئاگایه‌ له‌ دنیا، نازانێت دانان و دانه‌نانی فه‌یسبووك، به‌شێكن له‌ ئازادیی و ژیانی كه‌سی و تایبه‌تی هه‌ر مرۆڤێك. وه‌ك چۆن ئه‌و فه‌یسبووكی هه‌یه‌ و چه‌واشه‌كاری تێدا بڵاو ده‌كاته‌وه‌،به‌هه‌مان شێوه‌ ده‌بێ باوه‌ڕیشی به‌وه‌ هه‌بێت كه‌سانێك هه‌بن فه‌یسبووكییان نه‌بێت. به‌ڵام من ئه‌و هه‌ڵوێسته‌ی فه‌رهادیم به‌لاوه‌ ئاساییه‌، چونكه‌ ده‌زانم به‌شێكی زۆری به‌ناو نووسه‌ران و به‌ناوڕووناكبیرانی كورد، هه‌موو سمێڵ سوورێك لایان هه‌مزه‌ ئاغایه‌،بۆیه‌ لاشیان وایه‌ ئه‌گه‌ر كه‌سێك فه‌یسبووكی نه‌بوو ئیدی نووسه‌ر نییه‌ به‌تێگه‌یشتنی خۆیان!!..

9_ له‌ ڕاستیدا، نووسینه‌كه‌ی فه‌رهادی نیگه‌رانی نه‌كردم، ئه‌وه‌نده‌ی كۆمێنتی به‌شێك له‌ كۆمێنتچییه‌كان( هه‌ڵبه‌ته‌ هه‌موویان نا)ئازارییان دام. چونكه‌ ئه‌وان به‌بێ ئه‌وه‌ی نووسینه‌كه‌ی منیان بینیبێت و خوێندبێته‌وه‌، به‌ به‌غایانه‌(له‌گه‌ عامێ بڕۆ شامێ) كه‌وتوونه‌ته‌ ستایشكردن و ده‌ستخۆشانه‌ له‌ فه‌رهادی، كه‌ باش ده‌زانم ئه‌مانه‌ شینه‌كه‌یان بۆچییه‌. له‌وكۆمێنتچییانه‌ هه‌یه‌ شاعیر نییه‌، هه‌یانه‌ په‌نجا ساڵه‌ چیڕۆك ده‌نووسێت، به‌ڵام له‌ هه‌ولێر كه‌ شاره‌كه‌ی خۆیه‌تی كه‌س نایناسێت!!هه‌یانه‌ پسپۆرییه‌كه‌ی بواری به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی تووندوتیژی دژی ژنانه‌ و فڕی به‌ سه‌ر ئه‌ده‌ب و زمان و ڕه‌خنه‌ و ڕێنووسه‌وه‌ نییه‌، كه‌چی نووسیویه‌تی سه‌دیق هیچ له‌زمان نازانێت. من له‌ ئێستادا، هیچ قسه‌یه‌كم بۆ ئه‌وان نییه‌، به‌ڵام له‌ داهاتوودا خوا یاوه‌رم بێت یه‌ك به‌یه‌ك نووسینه‌كانییان شڕۆڤه‌ ده‌كه‌م،ئه‌و كات به‌ به‌ڵگه‌ بۆ هه‌موو لایه‌ك ده‌رده‌كه‌وێت و ساغ ده‌بێته‌وه‌، كه‌ كێیه‌ له‌ نووسین و ڕه‌خنه‌ نازانێت؟ من یان به‌شێك له‌و كۆمێنتچییانه‌؟

10_هیوادارم فه‌رهادی، ڕێز له‌كاتی من بگرێت و سه‌رقاڵم نه‌كات به‌وه‌ڵام و وه‌ڵامكاری،چونكه‌ ئه‌و هه‌رچییه‌ك بنووسێت، ئیدی لای من وه‌ڵام نادرێته‌وه‌.چونكه‌ (حه‌مه‌ سه‌عید حه‌سه‌ن) كه‌ ڕه‌خنه‌گرێكی هه‌ره‌ به‌توانای كورده‌ و فه‌رهادیش چاكی ده‌ناسێت! به‌و پێیه‌ی پێشتر له‌ باره‌ی شیعره‌كانی ئه‌و نووسیویه‌تی، قسه‌یه‌كی جوانی هه‌یه‌ و ده‌ڵێت: (نووسه‌رانێك هه‌ن وتارت له‌ سه‌ر ده‌نووسن، باست ده‌كه‌ن، ناوت ده‌هێنن، بۆ ئه‌وه‌ی تۆش وه‌ڵامیان بده‌یته‌وه‌ و له‌ نووسینه‌كانتدا ناویان بهێنی، تاكو له‌ په‌راوێزی ناوی تۆوه‌ بناسرێن)..
له‌گه‌ڵ ڕێزم بۆ خوێنه‌ران و داوای به‌خشین ده‌كه‌م ئه‌گه‌ر له‌شوێنێكدا كاردانه‌وه‌یه‌كم هه‌بووبێت، چونكه‌ بلێسه‌ له‌گڕهه‌ڵده‌ستێت!!!…

پێویسته‌ گۆڕانكاری له‌ یاساكان بكرێت ، تابتوانرێت به‌ته‌واوی ئه‌و دیارده‌یه‌ بنبڕبكرێت

به‌پێی ئه‌و ئامارانه‌ی به‌رده‌ستن، دیارده‌ی شێواندنی ئه‌ندامی مێینه‌ یان خه‌ته‌نه‌كردنی ژنان به‌شێوه‌یه‌كی به‌رچاو له‌كوردستان كه‌میكردووه‌و حكومه‌ت و رێكخراوه‌ مه‌ده‌نییه‌كان هاوشانی یه‌كتر كار بۆ نه‌هێشتنی ئه‌و دیارده‌ خراپ و ناشارستانییه‌ ده‌كه‌ن.
خه‌ته‌نه‌كردنی مێینه‌ دیارده‌یه‌كی له‌مێژینه‌ی كۆمه‌ڵگاكانه‌ ، هه‌ردوو رێكخراوی ته‌ندروستی جیهانیی و رێكخراوی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتوه‌كان بۆ منداڵان (UNISEF) له‌ ساڵی 1997 به‌یاننامه‌یه‌كی هاوبه‌شیان له‌ دژی شێواندنی ئه‌ندامی مێینه‌ی ژنان ده‌ركردوو به‌تاوان دژی مرۆڤ ناساندیان. به‌پێی ئامارێك كه‌ له‌ 2016 دا له‌لایه‌ن رێكخراوی ته‌ندروستی جیهانییه‌وه‌ ئاماده‌ كراوه‌ نزیكه‌ی 200 ملیۆن ژن به‌ده‌ست شێواندنی ئه‌ندامی مێینه‌یانه‌وه‌ ده‌ناڵێنن ،عێراق و هه‌رێمی كوردستانیش له‌م دیارده‌یه‌ بێبه‌ش نییه‌.

له‌ ساڵی 2004 رێكخراوی (وادی ئه‌ڵمانی) له‌ میانه‌ی سه‌ردانی تیمه‌ گه‌ڕۆكه‌كانیان بۆ چه‌ند گوندێكی گه‌رمیان بۆیان ده‌ركه‌وت كه‌ ژماره‌یه‌كی زۆر ژنانی ئه‌و ناوچه‌یه‌ ئه‌ندامی مێینه‌یان شێوێندراوه‌. به‌پێی راپۆرتی رێكخراوه‌كه‌ چاوپێكه‌وتنیان له‌گه‌ڵ نزیكه‌ی 1500 ژن و كچی ئه‌و ناوچانه‌ كردووه‌، بۆیان ده‌ركه‌وت 907 ژن و كچیان روبه‌ڕوی ئه‌و بارودۆخه‌ ببونه‌وه‌و دواتر له‌به‌دواداچون لێكوڵینه‌وه‌یه‌كی هاوشێوه‌ له‌سه‌ر هه‌مان دیارده‌ له‌ سنوری پارێزگای هه‌ولێر ده‌ركه‌وت له‌ 440 ژن 380 یان خه‌ته‌نه‌كراون! ئه‌مه‌ش رێژه‌یه‌كی ئێجگار به‌رز بوو .
له‌ هه‌رێمی كوردستان ئه‌و زانیاریه‌ مه‌ترسیدارانه‌ كاردانه‌وه‌ی زۆری ده‌سه‌ڵاتداران و رێكخراوه‌ جیهانیی و ناوخۆییه‌كانی به‌دوای خۆیدا هێنا، دوای ماوه‌یه‌ك (ئه‌نجومه‌نی باڵای كاروباری خانمان) و ژماره‌یه‌كی زۆر رێكخراوی ژنان كه‌وتنه‌ جوڵه‌و كاركردن له‌سه‌ر ئه‌و پرسه‌، هه‌رچه‌ند ئاماری نوێ و ورد به‌رده‌ست نییه‌، به‌ڵام به‌قسه‌ی رێكخراوه‌ مه‌ده‌نیه‌كان و چالاكوانان، ئه‌و دیارده‌یه‌ له‌م چه‌ند ساڵه‌ی دوایی له‌پاشه‌كشه‌یه‌كی گه‌وره‌دایه‌و كه‌میكردووه‌.

دكتوره‌ سه‌نا ره‌شید پسپۆری نه‌خۆشیه‌كانی ژنان ده‌ڵێت ” خه‌ته‌نه‌كردنی مێینه‌ دیارده‌یه‌كی ناشارستانیه‌و ژیانی ژن ده‌خاته‌ مه‌ترسی گه‌وره‌وه‌ ، وا ده‌كات نه‌توانێت سه‌ركه‌وتوو بێت له‌ ژیانی هاوسه‌ریدا ، چونكه‌ بڕینی به‌شێك له‌ كۆئه‌ندامی زاوزیی ژن راسته‌وخو كار ده‌كاته‌ سه‌ر ژیانی ، له‌ لایه‌ك شیوه‌كه‌ی ناشیرین ده‌كات ، له‌ لایه‌كی تریشه‌وه‌ هه‌ستی سێكسی كه‌سه‌كه‌ كه‌م ده‌كاته‌وه‌ ، ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی هه‌ر له‌سه‌ره‌تای پرۆسه‌ی هاوسه‌رگیرییه‌وه‌ په‌یوه‌ندیه‌كانی نیوان ژن و مێرد لاواز بكات، زۆر جار كۆتاییه‌كه‌ی جیابونه‌وه‌ ده‌بێت .
دكتۆره‌ سه‌نا ده‌شڵێت ” به‌داخه‌وه‌ چاره‌سه‌ری ئه‌وتو به‌رده‌ست نیه‌ تا ئه‌وانه‌ی خه‌ته‌ كراون چاره‌سه‌ریان بۆ بكرێت، گرفتی گه‌وره‌ش ئه‌وه‌یه‌ زۆرینه‌ی ئافره‌تان ناتوانن گوزارشت له‌و تاوانه‌ بكه‌ن كه‌ به‌رانبه‌ریان ئه‌نجام دراوه‌”
ن.ع ژنێكی جیابووه‌وه‌ له‌ مێرده‌كه‌ی له‌ سه‌ره‌تای نه‌وه‌ده‌كانی سه‌ده‌ی رابردوو له‌گه‌ڵ كچانی گه‌ڕه‌كه‌كه‌یان خه‌ته‌نه‌كراوه‌و كاریگه‌ری خراپی خستووه‌ته‌ سه‌ر ژیانی ، ئه‌و به‌م شێوه‌یه‌ دوا ” ته‌مه‌نم نزیگه‌ی 12 ساڵ ده‌بوو له‌ ماڵێك كۆیان كردینه‌وه‌ له‌ بۆنه‌و ئاهه‌نگ ده‌چوو ، هه‌ستمان ده‌كرد له‌ ژورێكی به‌رانبه‌رمان خه‌ڵكی تری لێیه‌، ئێمه‌یان ریز كردبوو هه‌ر جاره‌و یه‌كێكمانیان ده‌كرده‌ ژووره‌وه‌ ، كه‌ چوومه‌ ژوره‌وه‌ بینیم ژنێكی پیر دانیشتووه‌ ، دوان به‌ توندی ده‌یان گرتین و ئه‌ویش كاری خۆی ده‌كرد ، كه‌ ته‌واو ده‌بوین توانای رێكردنمان نه‌بوو ئه‌وه‌نده‌ ماندویان ده‌كردین و ئازاریان ده‌داین “
ئه‌و سه‌باره‌ت به‌ كاریگه‌ریه‌كانی خه‌ته‌نه‌كردنه‌كه‌ له‌سه‌ر ژیانی گوتی ” من له‌و ته‌مه‌نه‌ منداڵیه‌ هه‌ستم به‌ هیچ نه‌ده‌كرد ، به‌ڵام كه‌ گه‌وره‌ بووم و هاوسه‌رگیریم كرد و تێكه‌ڵ به‌ خه‌ڵك بووم زانیم كه‌ من جیاوازترم له‌وان و حه‌زی سیكسیم كه‌مه‌ ، هه‌ر ئه‌وه‌ش وای كرد نێوانی من و مێرده‌كه‌م پر بێت له‌ بۆشایی و هاوسه‌رگیریمان به‌ جیابونه‌وه‌ كۆتایی هات .

س.ع ژنێكی خه‌ته‌نه‌ كراوه‌ ، ته‌مه‌نی له‌ نیوان 50 – 60 ده‌بێت ، ئه‌و به‌ سوعبه‌ته‌وه‌ باسی خه‌ته‌نه‌كردنی خۆی بۆ كردین و سور بوو له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌و كلتوره‌ ده‌بێت به‌رده‌وام بێت ، ئه‌و ده‌ڵێت “من له‌ پۆلی 3ی ناوه‌ندی بووم هه‌موومانیان كۆكرده‌وه‌ و نزیكه‌ی چل منداڵ ده‌بووین ، هه‌موومانیان له‌ماڵ دراوسێیه‌ك كوكرده‌وه‌ ، ده‌رگاكه‌شیان داخست تا كه‌س رانه‌كات ، هه‌موومانیان خه‌ته‌ كرد ، زیڕه‌و گریانی منداڵ ئه‌و ناوه‌ی گرتبوو ، هه‌بوو رای ده‌كرد و ده‌یان هێنایه‌وه‌ ، به‌ بیرم دێ خوشكێكم هه‌رچه‌ن هه‌وڵیان له‌گه‌ڵدا نه‌هات ، بابم زۆری لێدا سودی نه‌بوو هه‌ر نه‌هات ”
ئه‌و به‌ سوربونه‌وه‌ له‌سه‌ر دیارده‌كه‌ گوتی ” ئه‌وه‌ عاده‌تێكی كۆمه‌ڵایه‌تیه‌و شتێكی باشه‌ ده‌بێ هه‌موو كچێك بۆی بكرێت ، من خۆم له‌ ساڵانی نه‌وه‌ده‌كان له‌ نه‌خۆشخانه‌یه‌كی هه‌ولێر كچه‌كه‌ی خۆمم خه‌ته‌نه‌ كرد ، هیوادارم ئه‌و كه‌لتوره‌ هه‌ر بمێنێت و رێزی لێ بگیریت “

له‌یلا ئه‌حمه‌د والی كارمه‌ندی تیمی گه‌ران له‌ رێكخراوی وادی ئه‌ڵمانی وتی ” رێكخراوه‌كه‌مان ساڵی 2004 یه‌كه‌م رێژه‌ی شێواندنی ئه‌ندامی مێینه‌ی بلاو كرده‌وه‌، هه‌ر ئه‌و كات كه‌مپینێكمان راگه‌یاند دژ به‌ دیارده‌كه‌و تا ئێستاش به‌رده‌وامین ” له‌یلا ده‌ڵێت ” خۆشبه‌ختانه‌ ئاماری نوێی ئێمه‌ ئه‌وه‌ روون ده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ دیارده‌كه‌ به‌ڕێژه‌یه‌كی به‌رچاو كه‌می كردووه‌، ئه‌وه‌ش ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ وشیاربونه‌وه‌ی كومه‌ڵگا، كه‌ به‌شێكی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ چالاكی رێكخراوه‌كانی كۆمه‌ڵگای مه‌ده‌نی له‌ هۆشیاریی ته‌ندروستی تا ده‌گاته‌ هۆشیاریی یاسایی به‌شێوه‌یه‌كی گشتیی “
له‌یلا باسی ئامارو زانیاریی نوێی رێكخراوه‌كه‌یانی كرد” ئێمه‌ له‌ ساڵی رابردوو بۆ ماوه‌ی 10 مانگ له‌ كوكردنه‌وه‌ی زانیاریی، شێوازێكی نوێمان په‌یره‌و كرد، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ژنانی به‌ته‌مه‌ن یان ئه‌وانه‌ی له‌ رابردوو به‌و دیارده‌یه‌دا تێپه‌ڕێون نه‌مانخسته‌ ناو ئامارو زانیارییه‌وه‌، به‌ڵكو له‌ منداڵی ساواوه‌ تا 14ساڵیمان وه‌رگرت، دوای وه‌رگرتنی زانیارییه‌كان بۆمان ده‌ركه‌وت كه‌مترین دیارده‌كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی زۆر كه‌میكردووه‌، به‌پێی ئه‌وه‌ی بینیمان زۆربه‌ی ئه‌وانه‌ی پێشتر واقعه‌ تاڵه‌ تێپه‌ڕیون نایانه‌وی نه‌وه‌كانیان توندوتیژیان به‌رانبه‌ر بكرێت” ئه‌و ده‌شڵێت ” له‌ ئیداره‌ی گه‌رمیان دیارده‌كه‌ ته‌واو كه‌مبۆته‌وه‌، ئه‌و رێژه‌یه‌ زۆر كه‌مبۆته‌وه‌، به‌پێی ئامارو زانیاریی ئێمه‌ كه‌كراوه‌ له‌ته‌مه‌نی یه‌ك ساڵییه‌وه‌ تا 25 ساڵی ده‌ركه‌وتووه‌ ته‌نها له‌ 5%ی ژنان یان كچان به‌رامبه‌ریان كراوه‌ “

بۆ دڵنیابوون له‌و زانیاریی و به‌راوردكردنی ئامارو زانیارییه‌كان، چوینه‌ لای ئه‌نجومه‌نی باڵای خانمان كه‌ فه‌رمانگه‌یه‌كی تایبه‌ت به‌داكۆكی كردن له‌ژنان-ه‌ له‌حكومه‌تی هه‌رێمی كورستان، ده‌ركه‌وت ئاماره‌كان له‌یه‌كترییه‌وه‌ نزیكن. په‌روین حه‌سه‌ن ئه‌ندامی ئه‌نجومه‌نی باڵای كاروباری خانمان پێی وتین ” ئێمه‌ له‌ ساڵی 2015 به‌هاوكاری هه‌ردوو رێكخراوی یونسێف و هارتلاند كه‌ رێكخراوێكی تایبه‌تمه‌نده‌، ئامارو لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی وردمان كرد كه‌ شه‌ش هه‌زار كچ و ژن وه‌رگیران و له‌ 2016 ته‌واو بوو، له‌ كۆتاییدا ده‌ركه‌وت كه‌ رێژه‌ی شێواندنی ئه‌ندامی مێینه‌ی ئافره‌ت زۆر كه‌میكردووه‌ “
ئه‌و لێپرسراوه‌ی ئه‌نجومه‌نی باڵای خانمان وتی “به‌شداربوان له‌ ته‌مه‌نی 4 ساڵ بۆ 14 ساڵی بوون، جگه‌له‌وه‌ی كه‌ روپێوی دایكانیشمان وه‌رده‌گرت تا بزانین جیاوازی نیوان ئه‌وان و كچه‌كانیان چه‌نده‌ تا بۆمان ده‌ركه‌وێت دیارده‌كه‌ زیادی كردووه‌ یان كه‌می كردووه‌. له‌ كۆتاییدا ده‌ركه‌وت دیارده‌كه‌ زۆر كه‌می كردووه‌، واته‌ جیاوازییه‌كی ئێجگار زۆر له‌نێوان ئامارو زانیارییه‌كانی پێشوو ئێستادا هه‌یه‌.

لێكۆڵینه‌وه‌كه‌ی ئه‌نجومه‌نی باڵای خانمان به‌ نامیلكه‌یه‌ك له‌ ژێر ناوی (پوخته‌ی راپۆرتی روپێوی رێژه‌ی بڵاوی خه‌ته‌نه‌كردنی مێینه‌ له‌ هه‌رێمی كوردستان – عێراق 2015-2016 بڵاو كراوه‌ته‌وه‌ ، تێیدا هاتووه‌ له‌نێوان ئه‌و ژنانه‌ی زانیارییان لێوه‌رگیراوه‌44,8 % خه‌ته‌نه‌كراون ، له‌به‌رانبه‌ردا كچ و نه‌وه‌كانیان كه‌ زانیاریان لی وه‌رگیراوه‌ رێژه‌ی خه‌ته‌نه‌كردنیان 10,7 % ه‌ ، ئه‌مه‌ ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت كه‌مترین رێژه‌ی دیارده‌كه‌ گواستراوه‌ته‌وه‌ بۆ نه‌وه‌كان .
له‌ لێكۆڵینه‌وه‌كه‌دا جیا له‌ وه‌رگرتنی داتای دروست، به‌راوردیشكراوه‌ له‌ نێوان دایكان و كچان، واتا له‌به‌دواداچونه‌كه‌دا لێكۆڵینه‌وه‌ له‌گه‌ڵ هه‌ردوكیاندا كراوه‌، له‌ لایه‌ك ژنانی به‌ته‌مه‌ن، واته‌ ئه‌وانه‌ وه‌رگیراوه‌ كه‌ له‌رابردوو كراون، هاوكات ئه‌و كچانه‌ش كه‌ ته‌مه‌نیان له‌ 4 – 14 ساڵیه‌، به‌م شیوه‌یه‌ی خواره‌وه‌یه‌:
پارێزگای سلێمانی 60,3%ی دایكان و ژنانی به‌ته‌مه‌ن به‌ خه‌ته‌نه‌كردندا تێپه‌ڕیون، به‌ڵام 11,8 %ی نه‌وه‌كانیان خه‌ته‌نه‌ كراون.
پارێزگای هه‌ڵه‌بجه‌ 40,0% ی دایكان و ژنانی به‌ته‌مه‌ن خه‌ته‌نه‌كردندا تێپه‌ڕیون به‌ڵام 1,1%ی نه‌وه‌كانیان خه‌ته‌نه‌كراون.
پارێزگای هه‌ولێر 67,6%ی دایكان و ژنانی به‌ته‌مه‌ن خه‌ته‌نه‌كردندا تێپه‌ڕیون ، به‌ڵام 16,7%ی نه‌وه‌كانیان خه‌ته‌نه‌كراون .
له‌ پارێزگای دهۆك 7,4%ی دایكان و ژنانی به‌ته‌مه‌ن خه‌ته‌نه‌كردندا تێپه‌ڕیون به‌ڵام 4,1%ی نه‌وه‌كانیان خه‌ته‌نه‌كراون.

بۆ روبه‌ڕوبونه‌وه‌و هه‌وڵدان بۆ نه‌هێشتنی ئه‌و دیارده‌یه‌ هه‌م حكومه‌ت و هه‌میش رێكخراوه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان وه‌ك خۆیان ده‌ڵێین نه‌وه‌ستاون، ئه‌نجومه‌نی باڵای خانمان له‌گه‌ڵ رێكخراوی سندوقی نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتوه‌كان بۆ دانیشتوان UNFPA كار له‌سه‌ر بنبڕكردنی دیارده‌كه‌ ده‌كه‌ن . پسپۆری تایبه‌تمه‌ندیان هێناوه‌و به‌رده‌وام ده‌بن له‌ هه‌وڵه‌كانیان .
له‌پاڵ گرفتی كۆمه‌ڵایه‌تیدا هاوكات، به‌شێك له‌ ده‌زگاكانی حكومه‌ت و رێكخراوه‌كانی كۆمه‌ڵی مه‌ده‌نی گله‌یان له‌ یاسا و كاراكردنی یاساكان هه‌یه‌، كه‌ نه‌یتوانیوه‌ ببێته‌ رێگرو له‌مپه‌ر له‌به‌رده‌م ئه‌و دیارده‌ خراپه‌.

په‌روین حه‌سه‌ن ئه‌ندامی ئه‌نجومه‌نی باڵای كاروباری خانمان گله‌یی هه‌بوو ، ئه‌و گوتی” گرفتی گه‌وره‌ی یاساكه‌ ئه‌وه‌یه‌ تاوانی خه‌ته‌نه‌كردنی نه‌كردووه‌ته‌ مافی گشتیی، بۆیه‌ ده‌بی ئه‌و كه‌سه‌ی تاوانی به‌رانبه‌ر كراوه‌ سكاڵا بكات یاخود كه‌سێك له‌ خێزانه‌كه‌ی سكاڵا بكات، كه‌ ئه‌مه‌ زۆر قورسه‌ كه‌سه‌كه‌ خۆی بتوانی ئه‌و كاره‌ بكات. یاخود زۆر جار خودی خیزانه‌كه‌ خۆی ئه‌و توندوتیژییه‌ كردووه‌و به‌شێكه‌ له‌ تاوانه‌كه‌، ئیتر چۆن ده‌چێته‌ دادگا و سكاڵا تومار ده‌كات؟! بۆیه‌ ئێمه‌ وه‌ك ئه‌نجومه‌نی خانمان داوامان كردووه‌ كه‌ یاساكه‌ هه‌موار بكرێته‌وه‌، یاخود یاسایه‌كی نوێی تایبه‌ت به‌و دیارده‌یه‌ ده‌ربكرێت، بۆ ئه‌مه‌ش دیسان ئێمه‌ به‌ پرۆژه‌ كارمان له‌سه‌ر كردووه‌ “
رازاو محمد چالاكوانی بواری ژنان و ئه‌ندامی پێشوی په‌رله‌مانی كوردستان لیژنه‌ی به‌رگری له‌ مافی ئافره‌ت له‌ خوڵی سێیه‌می په‌رله‌مانی كوردستان، ئه‌و خوله‌ی كه‌ یاسای به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی توندوتیژی خێزانی تیا نوسراوه‌ته‌وه‌ ده‌ڵێت “خه‌ته‌نه‌كردنی مێیینه‌ دیارده‌یه‌كی زه‌ق بوو، ئه‌م دیارده‌یه‌و ته‌واوی دیارده‌كانی تر له‌ پرۆژه‌ یاسای (توندوتیژی دژ به‌ژنان) كۆكرایه‌وه‌، دواتر كه‌ له‌ لایه‌ن لیژنه‌ی به‌رگری له‌ مافی ژنان و لیژنه‌ی كار و باری كۆمه‌ڵایه‌تی په‌رله‌مان كاری تێداكرا ، گه‌شتینه‌ ئه‌و ده‌رئه‌نجامه‌ی كه‌ به‌هۆی ئه‌وه‌ی توندوتیژیه‌كان له‌ چوارچێوه‌ی بواری كۆمه‌ڵایه‌تی و خیزانن، پرۆژه‌كه‌ بگۆڕدرێت بۆ (به‌ره‌نگاربونه‌وه‌ی توندوتیژی خێزانی) و له‌ ساڵی 2011 بوو به‌ یاسا “

رازاو پسپۆره‌ له‌ یاسای باری كه‌سێتی به‌ گله‌ییه‌وه‌ گوتی ” یاساكه‌ كه‌موكورتی زۆری تێدایه‌و ده‌بێ ده‌ستكاری بكرێت، لایه‌ن هه‌یه‌ پێی وایه‌ ده‌بێت ئه‌و یاسایه‌ نه‌مێنێت و یاسایه‌كی نوێ دابنرێت، ئه‌مه‌ش بۆته‌ ترسێكی گه‌وره‌ له‌ به‌رده‌مماندا. ده‌ترسین به‌دیلی باش نه‌بێت، بۆیه‌ له‌ دوڕیاندا ماوینه‌ته‌وه‌ ” . ئه‌و گله‌یی له‌ ده‌سه‌ڵاتی جێبه‌جێكردن هه‌بوو ” له‌ سه‌ره‌تاوه‌ لایه‌نی جیبه‌جیكار كه‌مته‌رخه‌مبووه‌ له‌ جیبه‌جێكردنی برگه‌و ماده‌كانی قانونه‌كه‌، به‌ڵام دواتر له‌سه‌ر داوای په‌رله‌مان كارا كرایه‌وه‌”
به‌قسه‌ی زانایانی ئاینی ئیسلام، هیچ پاڵپشتییه‌ك یان ده‌قێكی ئاینی نییه‌ رێ به‌م دیارده‌ خراپه‌ بدات. به‌ڵكو به‌شێكی زۆر له‌ زانایانی ئاینی خۆیان شانبه‌شانی رێكخراوه‌كان به‌شداربوون له‌ رۆشنبیركردنی كۆمه‌ڵگا دژ به‌دیارده‌كه‌، وه‌ك چۆن مامۆستایه‌كی ئاینی ئیسلام پێمان ده‌ڵێت ئه‌وه‌ی زانست ده‌ریبخات زیانی بۆ مرۆڤ هه‌یه‌ ئاین دژی ده‌وه‌ستێته‌وه‌.

مه‌لا ئیدریس ژاڵه‌یی مامۆستای ئاینی و به‌رپرسی ئه‌وقافی گه‌رمیان ده‌ڵێت ” له‌ كاتی خۆیدا عورف و عاده‌ت هه‌بوو بووه‌ له‌ هه‌ندێك له‌ وڵاتانی روژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست ، به‌ڵام فه‌توای ئاینی پیروزی ئیسلام به‌پێی سه‌رده‌م و قۆناغه‌كان گۆڕاوه‌، ئاینی ئیسلامیش له‌سه‌ر به‌رژه‌وه‌ندی مروڤ بیناكراوه‌. هه‌رشتیك دژی مروڤ بیت ئه‌وه‌ ئاینی ئیسلام دژی ده‌وه‌ستیته‌وه‌، بۆیه‌ دڵگرانین كه‌ زۆر جار خه‌ته‌نه‌كردنی مێینه‌ دراوه‌ته‌ پاڵ ئاینی ئیسلام، له‌ كاتێكدا جگه‌ له‌ عاده‌تی كۆمه‌ڵگا هیچی دیكه‌ نه‌بووه‌ “

دووەم کتێبی بڵاوکراوەکانی نووسیار بڵاوکرایەوە.

    بڵاوکراوەکانی نووسیار لە یەکەمین دەرکەوتنیدا، لە زنجیرە کتێبی «خەرمانەی نووسیار» کتێبی «گەردووننامە»ی پێشەوا کاکەیی چاپ و بڵاو دەکاتەوە.
    ئەم بەرهەمە: لە ماوەی ساڵانی ٢٠١٥ بۆ ۲۰۱۸ نووسراون، پێک هاتووە لە ۱۰ شیعر، لە دووتوێی ١٠٨ لاپەڕەدا. کە کاری ڕێنووس و هەڵەچن: وشیار عەلی، بەرگ و نەخشەسازی ناوەوە: محەمەد زاری ئەنجامی داوە، هەروەها لە چاپخانەی کارۆ لە سلێمانی چاپ کراوە.
   ئەم بەرهەمە: ئەزموونێکی نوێی شاعیرە، کاکەیی لەم بارەوە دەڵێت: ئەم بەرهەمەم: لەمەڕ دونیای فیزیکی و میتافیزیکییەوەیە، لە لایەکەوە خۆدانەوەیە بەر حیکمەی بوون و لەلایەکی دیکەشەوە زمان چۆن دەڕوانێتە ئەو دوو دیوە، چۆن زمان دەخاتەوە نێو ماڵی بوون. ئەوەی من گەرەکمە بيكه‌م، ئه‌وه‌يه‌ هاوسەنگییەک بۆ وشە بگێڕمەوە و چیدی وشە لە خودێتیی مرۆڤدا قەتیس نەکرێتەوە. قووڵبوونەوە لە شەو، یان تەنیایيی چەکچەکیلەیەک، سەفەرکردن بە نێو جیهاندا یان چوونەنێو-جیهانه‌وه‌ بچووک نەکرێتەوە بۆ خودێتی(ـى من و تۆ و ئێمە)، بەڵکوو کارکردن بێت لەسەر شەو، گەردوون وەک ڕووبەری گشتی، ئەستێرە، یان هەرهەسارەیەکی دیكه‌، بگرە گەمەی مەیموون، ڕوانین لە گیاندار، جوانيی ڕووەک، ڕامان لە باڵندە و... تا دوایی. لە ڕووبەرێکی گشتیدا خۆی وەک خۆی بناسرێت و خۆی لە کایەی شیعریدا وەک خۆی بەشدار بێت، نەک ببنە کەرەستەیەکی شیعری بۆ خودێتیی شاعیر. هاوکات، گفتوگۆیەک لە نێوان «یاسین حوسێن و پێشەوا کاکەیی،» لەمەڕ «شەونامە، بە تامی ڕۆشنایی» ئەنجام دراوە، کە شیعرە دەپاڵ گەردووننامەدا. هەروەها، «شەنیار جەلال» خوێندنەوەیەک بە نێوی: «ئەدەبی زانستییانە و زانستی ئەدەبییانە» بۆ کتێبەکەی نووسیوە.

    «شەنیار جەلال» لەبارەی دەقی شەونامەی نێو گەردووننامە، دەڵێت:
   ئەدەبی زانستییانە ناونیشانێکە بۆ هەوڵەکانی «پێشەوا کاکەیی»ـى دادەنێم، کە لە دەقەکانیدا تەقـەڵای ئاشتکردنەوەی سروشت و مرۆ دەدات. ئاخر هەر لە ئەزەڵەوە مرۆ وای ڕوانیوە كه‌ خۆی لە گەردوون قەبەترە و چۆن «بوون»ـی لە خزمەتدایە، بەو چەشنە لە دەقەکانیشدا خۆی بەسەر سروشت و گەردووندا دەسەپێنێت. ھەروەتر لێرە و لەوێ قامکبەدەستی چوون کاکەیی دەخوێنینەوە، دەروونمان گـوڵاوپژێن دەکات. ئاخر گرنگییەکەی لەوەدایە بەسەر تەختەشانۆی تاریکییەوە سەمای ڕووناکیمان نیشان دەدات. ستێرکی وێنەکێشمان نیشان دەدات بە ترووسکەبۆیەی دەست‌ و قامکی.

    «یاسین حوسێن» لەبارەی دەقی شەونامەی نێو گەردووننامە، دەڵێت:
    ئەم هەوڵەی تۆ جێی دەستخۆشییە كاكە پێشەوا، بە تایبەت لەگەڵ ئەو ڕستەیەدام، کە دەڵێیت: «چیدی شەو تاریک نییە.» ڕۆژ ڕووناكییەكی نییە، ئه‌گەر شەو ڕۆشنی نەكات، گەشاوەييی ڕۆژ گەشاندنەوەی شەوە، دۆزینەوەی ڕووناكیی شەو كارێكی گرنگە، چونکە ئه‌گەر لە شەودا نەبینیت، بینینی ڕۆژ مانای نییە. لە شەودا تاریكییەک نییە، جگە لەو نابیناییەی مرۆڤ كە بەسەر شەودا سەپاندوویەتی. پرسیار ئەوەیە ئه‌گەر چاو و زمان نەبـێت، مرۆڤ چۆن ڕووناكی و تاریكی بە وشەكانی وەسف دەكات، بەڵام ئەگەر ئاگاهیی مرۆڤ كار بكات كە سروشتی بوونە، ئەوا لە شەودا باشتر دەبینێت و لە بێدەنگیدا باشتر دەدوێت. ئاگاهی واتە دۆزینەوەی تەواوی بوونەكان لەناو خوددا.
    پێشەوا کاکەیی، خاوەنی چەند کتێبێکی شیعرییە، هەروەها خاوەن پڕۆژەی شیعرییە، بە نێوی: «شعرە/ڕێ» کە کارنامەکەی لە هەشت پڕۆژە پێک هاتووە، ئەوانیش:

۱- ئەفریقانامە، بە تامی شیعر.
۲- زەمیننامە، بە تامی شیعر.
۳- ئەمریکای باشوور، بە تامی شیعر.
٤- ئەمریکای باکوور، بە تامی شیعر.
٥- زەریا و بەستەڵەکی باشوور، بە تامی شیعر.
٦- ئۆقیانووسیا، بە تامی شیعر.
۷- ئاسیانامە، بە تامی شیعر.
۸- ئەورووپانامە، بە تامی شیعر.
شاعیر، لە ساڵی ۲۰۱٦ەوە تاکوو ئێستا، چوار پڕۆژەی نووسیوە، ساڵی ۲۰۱۸، لە دوو کتێبدا بە چاپی گەیاندوون، بە نێوی: «ئەفریقانامە و زەمیننامە، بە تامی شیعر» و «ئەمریکانامە، بە تامی شیعر»
پارچە شیعرێک لە کتێبەکەوە:
شەو لەوەتی چووەتە دونیای مۆدێرنەوە،
مانگ تووشی نەخۆشیی لەبیرچوونەوە بووە؛
لە نەخۆشخانەی گەردووندا پاڵ کەوتووە و
یەک ئەستێرەش ناناسێتەوە.

بڵاوکراوەکانی_نووسیار Nûsyar Books

    لە هەوڵێکی نوێ و لەژێر ئەو کەلێنە زۆرەی دونیای چاپ و بڵاوکردنەوەدا، «نووسیار» هەوڵ دەدات ببێتە دەروازەیەک بۆ چاپ و بڵاوکردنەوەی کتێب بە چەندین زمانی جیهانی. ئەم خانەیە دەبێتە پردێک لە نێوان ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا و چەندین کتێب بە زمانی کوردی و زمانەکانی تر بڵاودەکاتەوە، هەروەها جەخت لەسەر کاری وەرگێڕانیش دەکات لە زمانەکانی تر بۆ کوردی و بە پێچەوانەوە. خانەیەکی سەربەخۆیە و تەنها ئامانجی گەیاندنی ڕۆشنبیرییە و ئیشکردنە لەسەر بەدەرخستنی ڕۆشنبیری و دیدی جیاواز و دونیای جوانییەکان.

    وەک کارێکی نوێ بڵاکراوەکانی «نووسیار» هەڵدەستێت بە دابینکردنی ژمارەی پێناسەی هەر کتێبێک کە بە ژمارەی ISBN ناسراوە یان ژمارەی نێودەوڵەتی کە نووسینگەی تایبەتی خۆی هەیە کە سەر بە ڕێکخراوێکی نێودەڵەتییە بە سپاردن و پێدانی ئەو ژمارەیە، هەتا لە زۆربەی تۆڕەکانی نێت یان فرۆشگاکانی کتێب و کتێبخانەکان کتێبکە پێناسەی خۆی هەبێت. بڵاوکراوەکانی نووسیار لە ئێستادا ئەو کۆدەی دەستەبەر کردووە لەلایەن سەنتەری کتێبخانەکانی دانیمارک و هەروەها کتێبەکانی نووسیار لە ئەرشیفی کتێبخانەی شانشینی دانیمارک پارێزراو دەبن.

سەرەتا بە دوو پرۆژە دێتە مەیدانی چاپ و بڵاوکردنەوە:

• پرۆژەی زنجیرە کتێبی «خەرمانەی نووسیار» کە تایبەتە بە بڵاوکردنەوەی کتێبی شیعریی و دەق و چیرۆک و کورتە ڕۆمان.
• پرۆژەی «نووسیار» بۆ چاپ و بڵاوکردنەوەی چەندین کتێبی جیاواز لە زۆربەی بوارەکانی ڕۆشنبیری و فەلسەفە و هونەر و وەرگێڕان.

بڵاوکراوەکانی نووسیار لە کۆتایی ساڵی 2018 دامەزراوە.

زاراوەی دەستەڵاتی چوارەم بە ھەموو کەرەسەکانی ڕاگەیاندن دەبێژن بە گشتی و ڕۆژنامەوانی بەتایبەتی لەلایەکی ترەوە ئەوەندەی ئەم زاراوە بۆ کاریگەری لە سەر ڕای گشتی چ بۆ گۆڕینی و یان زەمینە سازکردن بۆ خوڵقاندن و ڕازیکردنی وەرگر واتە کۆمەڵاتی خەڵک بۆ بابەتێک کە ئامانجێکی گرنگی لە پشتەوە بێت بۆ ڕێنوێنی و ھاندانی ڕای گشتی ، ئەوەندە پەیوەندی بە بواری ڕۆشنبیری ھۆشیاری مەعریفەوە نیە ھەرچەندە بیر و بۆچوونەکان جیاوازان لەسەر ناونان و سەرھەڵدانی ئەم زارەوە لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەھەمەوە دوای ئەو پێشکەوتن و بازدانە خێرانەی کە ڕۆژنامەوانی بە خۆیەوە بینی ھەندێک بە وەی دەبەستنەوە کە ئەمیش دەستەڵاتی چوارەمە دوای دەستەڵاتەکانی یاسادانان و جێبەجێ کردن و دادوەری بەو پێ یەی کە کاریگەری و زۆری لە سەر خەڵکی ھەیە کە کاریگەرییەکەی لە حکومەت دامودەزگاکانی تر کەمتر نیە .

لەلایەکی ترەوە  ڕاو بۆچوونی جیاواز ھەیە لە سەر سەرھەڵدانی ئەم زاراوەو کێ بووە
 یەکەم جار بەکاری ھێناوە.
 ڕایەک ھەیە کە یەکەم جارمێژوونووسی ئسکتلەندی(توماس کارلیل) بەکاریھێناوە لە کتێبی (پاڵەوانەکان و پەرستنی پاڵەوان ) ساڵی ١٨٤١ زاینی
 کە چەند ڕستەو دەستەواژەیەکی لە بیرمەندی ئێرلەندی( ئیدمۆند بیرک ) وەرگرتبوو کە باسی سێ پارتەکە  یان سێ چینەکە 
کە حوکمڕانی وڵاتیان دەکرد ئەو سەردەمە واتەپیاوانی ئایینی و دەوڵەمەندەکان و ڕەشە خەڵکەکە (گەل) کە وتوویەتی پەیامنێران و ڕۆژنامە نووسانیش چین و پارت و دەستەڵاتی 
چوارەمن و کاریگەری زۆریان ھەیە لە سەر کۆمەڵگا بگرە لە سێ چینەکەی دی زیاتر.
ئەمڕۆ لەم سەردەمی پێشکەوتنە خێرایانەی زانست و تەکنۆلۆجیادا کە جیھان بووەتە گوندێکی بچکۆلانە و لە ھەمانکاتدا سیستەمی دیموکراسی چ بەڕاست وچ بە درۆش 
بە ئاست و ڕادەی جیاجیا لێرەو لەوێ پیادە دەکرێت ھەموو ئەمانە بە چی پێوانە و ھەڵسەنگاندنی بۆ دەکریًت کە کێ دیموکراسی و دیموکراسخوازە و لەکوێ
 مافەکان پێشێل دەکرێت ئەگەر میدیا و ڕۆژنامەنووسان نەبێت.

لەبەرئەوە بە بێ میدیا و ڕۆژنامە نووسان و ڕاگەیاندنەکان زۆر ئەستەمە دیموکراسی جێبەجێ بکرێت و لەبەرئەوە میدیا و میدیاکاران کۆڵەکەو بنەماو ڕگەزێکی زۆر کاریگەر و پێکھێنەرو خوڵقێنەری سیستەمی دیموکراسین و بەبێ میدیا ستەمە باس لە دیموکراسی بکرێت تەنانەت بۆ نموونە ھەڵبژاردن کە سەرەتاو دەستپێکی سیستەمی دیموکراسیە بەبێ میدیاو ڕاگەیاندن بەڕێوەناچێت چ لە ھاندانی خەڵک بۆ بەشداری چ بۆ بانگەشەی لیست و کاندیدەکان دواتر چۆنێتی بەڕێوەچوونی ھەڵبژاردن و ئاستی پاکی و بێگەردی پرۆسەکە کە میدیا ڕۆڵی چاودێری کردنی لە گەڵ داموودەزگاکانی تردا دەگرێتە ئەستۆ .بۆیە لە ساڵی ٢٠٠٥ دا کۆنگرەی نێو دەوڵەتی ساڵانەبۆ ئازادی ڕۆژنامە نووسی لە ڕاگەیەندراوێکدا ڕایگەیاند ( کە میدیای ئازادو سەربەخۆ و فرە ڕەنگ فاکتەرێکی بنەڕەتیە بۆ مسۆگەرکردنی لێپرسینەوەو شەفافیەت و بۆ بەشداریکردن وەکو ڕەگەزێکی بنەڕەتی بۆ حوکمڕانیەکی ڕەشید وە گەشەکردن لەسەربنەمای مافەکانی مرۆڤ ).

بۆ ئەوەی میدیا ڕۆڵی ڕاستەقینەو کاریگەری خۆی ببینێت پێویستە لە ئاستێکی باڵای بەرپرسیارێتی دا بێت بە تەواوی پیشەیی و ورد بین و ڕاستگۆ و بێلایەن بێت لە ڕووماڵەکانیدا بۆ ڕووداوەکان و ڕێزگرتن لە یاساو پاراستنی ئاشتەوایی کۆمەڵایەتی چونکە وەکو پێشتریش ئاماژەم پیێدا ئەمڕۆ بە ھۆی پێشەکەوتنی تەکنۆلۆجیاوە میدیا کاریگەری ڕاستەوخۆ و خێرای لەسەر ڕووداوەکان ھەیە ھەر سەرپێچی یەک یان گواستنەوەی ھەر بابەت و مەسجێکی نابەرپرسانە و ناپیشەیی بۆی ھەیە کارەسات و ڕووداوی نەخوازراوی لێبکەوێتەوە بۆیە دەبێت میدیاکاران لە ئاست ئەو بەرپرسیارێتیە مێژووییەدا بن و لە ھەمان کاتدا پێویستە مافی میدیاکاران پارێزراو بێت بە یاسا و ئازادی و نان و سەرچاوەی ھەواڵ و زانیاری پێویستیان بۆ فەراھەم بکرێت.

” شبتاب”

دڵی خەیاڵاویی ، چ مۆتەکەیەکە ، مەگەر نا
نە جەواڵی ، نە ئەسپی
نە فانۆسی ،مەگەر نا
نە دەسکە گوڵ، نە سەکۆی نوێژ
نە زەنگی ، مەگەر نا
نە طاووسی
لەم عەرشی شکەنجەیە ، مەگەر نا
لەم خەوە شیرینە
من و تۆ ، باشی “باش”ین
من و تۆ ڕۆژهەڵاتی و ڕۆژ ئاواییم
باکورییم و باشوورییم

چ خەیاڵێکی سەیرە
هەموو بێ سەر ، مەگەر نا
یەكێ لە ئەرزا
بووە بە باڵی کۆتر ، مەگەر نا
گوڵی فەرشی سەردار
سیس بووە ، مەگەر نا
چڵی ساختە
چيرۆکێکی
تراجیدیایە ، مەگەر نا

لەم تارییکیانە مەترسە
تۆ بریقەی شەوی ، مەگەر نا
تۆ خۆت ئاوی ، مەگەر نا

ئێستا دەستی تۆ
بە تەنها خود کارە” دەستی خۆتە ” ، مەگەر نا
بۆ تۆ هەینی دڵگیر
چ دڵ فڕێنە ، مەگەر نا
ئەم خەوی خەجاڵەتی ڕۆژ هەڵاتییە
چەن نەرم و نیانە ، مەگەر نا

لەم تارییکیانە مەترسە
تۆ بریقەی شەوی ، مەگەر نا
تۆ خۆت ئاوی ، مەگەر نا

دانا جه‌لال ئه‌حمه‌د موفتی له‌ ساڵی 1957 و له‌ ناو خێزانێكی شیوعی ناسراو له‌ خانه‌قین چاوی بۆ ژیان هه‌ڵهێناو پاشان به‌ هۆی ئه‌وه‌ی باوكی فه‌رمانبه‌ر بووه‌ له‌ گه‌ڵ خێزانه‌كه‌یان چوونه‌ته‌ ناحیه‌ی مقدادییه‌ (شاره‌بان) و له‌وی نیشته‌جی بوون و هه‌ر له‌وێ ده‌ستیكردووه‌ به‌ خویندن و خیزانه‌ تیكۆشه‌ره‌كه‌یان وه‌ك هه‌زاران خێزانی شیوعی دووچاری گرتن و تێهه‌ڵدان بووه‌ به‌ تایبه‌ت له‌ پاش ئه‌وه‌ی باوكی چووه‌ رێزی پێشمه‌رگه‌كانی حزبی شیوعی عێراق.
دانا ده‌رچووی كۆلیجی ئیداره‌و ئیقتیسادی زانكوی المستنصریه‌ بوو.
سالێك پێش ئێستا وله‌ 24/4/2018 به‌داخ وبه‌ژاره‌یه‌كی دڵهه‌ژێنه‌وه ‌هه‌واڵی كۆچی نووسه‌رو رۆشنبیری تیكۆشه‌ری كورد دانا جه‌لال ئه‌حمه‌د موفتی گه‌یشت و، سته‌مه‌ به‌ وشه‌و نووسینی چه‌ند دێرێك باسی ئه‌و مروڤه‌ خۆنه‌ویست وساده‌و پاك و ئازاو چالاك وگوێ رایه‌ڵ و خۆشه‌ویسته‌ بكرێت و،
ئه‌و هاورێی رۆژانی سه‌خت و دژوار بوو، هه‌ر ئه‌وان بوون به‌خێزانه‌وه‌ له‌ ریزی پێشه‌وه‌ی خه‌بات و تێكۆشان‌ له‌ پێناو گه‌ل و نیشتمان و كوردایه‌تی و حزبی شیوعی و شیوعییه‌ت خۆیان و ماڵ و سامانیان به‌خت كردو، دانا جه‌لال كوردێك بوو به‌ عه‌ره‌بیئه‌ینووسی و به‌كوردی قسه‌ی ئه‌كرد، ڕاستگۆ بوو له‌گه‌ڵ بیروباوه‌ڕی خۆیدا، كه‌سێك بوو بۆ خۆی نه ئه‌‌ژیا به‌ڵكو بۆ ده‌وروبه‌رو هاوڕێكانی.

به‌ڵێ خێزانه‌ سه‌ر بڵنده‌كه‌یان، باوكی جه‌لال ئه‌حمه‌دموفتی و مامیان قادر ئه‌حمه‌د موفتی بوون به‌ چرا، به‌ مامۆستا بۆ هه‌موو شیوعییه‌كان و دۆستانیان و هاوڵاتیان و، به‌ شانازییه‌وه‌ له‌ فێرگه‌كه‌ی ئه‌وان ده‌یان و سه‌دان كه‌س فێری شیوعییه‌ت و تێكۆشان بوون و، ئه‌وان به‌بێ وچان به‌ گوروتێنێكی گه‌رم و ئازایانه‌و دوور له‌ ماندوو بوون په‌ره‌یان به‌ خه‌بات و تێكۆشاندا له‌ پێناو: نیشتمانێكی ئازادو گه‌لێكی به‌ختیار.
دانا جه‌لال نووسه‌رو رۆشنبیروو چالاكه‌وانی مه‌دنی و سیاستمه‌دار له‌ رێی نووسین و وتاره‌كانی داكۆكی له‌ هه‌ژاران و چینی چه‌وساوه‌ ئه‌كردو، هه‌روا وه‌ك شیوعی و كه‌ساییه‌تییه‌كی چه‌پ به‌رگری له‌ مافه‌ ره‌واكانی گه‌لی كوردستان و نه‌ته‌وه‌ی كورد ئه‌كرد.
به‌ڵێ هاورێ دانا : ئێوه‌ دڵێكی فراوانتان هه‌بوو، كه‌سێكی لێبوردوو بوون و، ، پیاوێكی مه‌ردو به‌ شه‌هامه‌ت ولێهاتوو راستگۆ بوون و، هه‌موو كات دژ به‌ كرده‌وه‌ی ناپاك و سته‌م وه‌ستان و به‌رگریتان له‌ هه‌ژاران وبێ مافه‌كان كردو، له‌ تافی لاوێتیدا له‌ گه‌ڵ دلێری برا گه‌وره‌تان تێكه‌ڵ به‌ كاری سیاسی بوون و، ده‌ستان كرد به‌ جموجوڵ له‌ ناو رێكخستنه‌كانی لاوان و قوتابیانداو، پاشان چوونه‌ ناو حزبی شیوعی عێراق و، سه‌ربه‌رزانه‌ له‌ دژی رژێمی خوێناوی دیكتاتۆر سه‌دام حسه‌ێن و حزبی به‌عسی عه‌ره‌بی درێژه‌تان به‌ تێكۆشاندا.

.له‌ رۆژێكی سه‌رماو سۆڵه‌ی زستان به‌فر زه‌وی داپۆشیبوو به‌سه‌ر به‌سته‌ڵه‌كه‌دا خۆم گه‌یانده‌ باره‌گای هه‌رێمی كوردستان – حزبی شیوعی عێراق له‌ دۆڵه‌كه‌ی سه‌روی نۆكان و، كاتێك چوومه‌ ژووره‌وه‌ هاورێیان پێشوازییان لێكردم و، له‌وێ بۆ یه‌كه‌مجار چاوم پێتان كه‌وت و، له‌ درێژه‌ی ئاخافتن وباسكردن بۆم ده‌ركه‌وت ئێوه‌ له‌ خێزانی موفتی تێكۆشه‌رن له‌ خانه‌قین و، هاتوون ببن به‌ پێشمه‌رگه‌ وه‌ك هاورێیان دلێر جه‌لال (دڵشاد) ی برا گه‌وره‌تان و سه‌لام عبدالقادر (ئاشتی) ئامۆزاتان كه‌ له‌ كاتی هێرشكردن بۆ سه‌ر مۆڵگایه‌كی رژێمی حزبی به‌عسی عه‌ره‌بی خوێنرێژ له‌ ده‌وروبه‌ری گاپیڵۆن له‌ دۆڵی جافایه‌تی شه‌هید بوو.
ئێوه‌ مرۆڤێكی دڵسوزو ساده‌و دڵساف و خاوه‌ن توانایه‌كی پۆڵایین و سیفاتێكی جوان و سیماو ره‌واڵه‌تێكی كه‌سایه‌تییه‌كی رێزدارو خۆنه‌ویست بوون، دڵسۆز ونیشتمانپه‌رو ده‌ستپاك و جێی متمانه‌و، خاوه‌ن موراڵێكی بی وێنه‌و تیكۆشه‌رێكی بێ هاوتاو ئازاو قاره‌مان و رۆڵه‌یه‌كی به‌ ئه‌مه‌كی گه‌ل بوون.

ئێوه‌ی نووسه‌رو رۆشنبیرو سیاستمه‌دار نه‌ك هه‌ر دیارو ناسراو بوون، به‌ڵكو له‌باره‌ی بارودۆخی كوردستان و ناوچه‌كه‌ له‌ رووی سیاسییه‌وه‌‌ تێڕامان و خوێندنه‌وه‌ی تایبه‌تیتان هه‌بوو له‌ سه‌ر بارودۆخی عێراق و هه‌رێمی كوردستان و دۆزی كورد به‌ گشتی و، له‌ روژئاوابه‌ تایبه‌تی، له‌ دوای به‌رگری قاره‌مانانه‌ی كۆبانی دژ به‌ چه‌ته‌كانی داعش و، رژێمی توركیای داگیركه‌ر، خۆتان به‌خت كردو په‌ره‌تان به‌ تێكوشاندا و، تواناكانتان چر كرده‌وه‌و، زیاتر په‌یوه‌ست بوون به‌ روج ئاڤاو خه‌مه‌كانتان زۆرتر بوون و، هه‌موو كات بیرتان لای قه‌ندیل و دوژمنانی قه‌ندیل بوو، دڵه‌ گه‌وره‌كه‌تان و بیرو هۆشتان له‌ لای ئه‌فرین بوو.

ئێوه‌ وه‌ك پێشمه‌رگه‌یه‌كی دلێرو چالاك له‌ ئه‌نجامدانی كاروبارو ئه‌ركی رۆژانه‌ مرۆڤێكی جوامیرو هێمن و له‌ سه‌رخۆ بوون، له‌ لایه‌ن دۆست و پێشمه‌رگه‌و سه‌رجه‌م هاورییان و هاوڵاتیان جێی رێزو خۆشه‌ویستی بوون، هه‌موو كات ده‌م به‌ پێكه‌نین و قسه‌ خۆش و دڵپاك و راستگۆو، به‌ درێژایی ته‌مه‌نی ژیانتان مه‌ردو و خاوه‌ن هه‌ڵوێست و، به‌ سه‌ر به‌رزی و چاونه‌ترسانه‌ له‌ به‌ره‌ی پێشكه‌وتووخوازو ئازادیخوازان و گه‌ل بوون.

هاورێ دانا له‌ دوا دیدارمان له‌ یه‌كێك له‌ كافتریاكانی شه‌قامی سالم له‌ سلێمانی باس و گفتوگۆمان له‌ سه‌ر چه‌ندین ته‌وه‌ر كردو، راو بۆچوونمان وه‌ك یه‌ك وابوون، له‌و ته‌وه‌رانه‌ : بارودۆخی كوردستان له‌ هه‌رێمه‌وه‌ بۆ رۆژئاوا، رۆژهه‌ڵات وباكور، حكومه‌تی سه‌قه‌ت، بێ موچه‌یی‌ و گوزه‌رانی خه‌ڵك، بێ ئاویی وبێ كاره‌باو، گه‌نده‌ڵی ودیارده‌ی له‌شفرۆشی و گرتن و كوشتنی چالاكه‌وانان و رۆژنامه‌نووسان و گرانی بازارو نه‌بوونی ده‌رمان ونرخه‌كانی و، هێرشی جه‌ندرمه‌ی توركیاو یارمه‌تیدانی داگیر كه‌ران له‌ لایه‌ن به‌رپرسانی حكومه‌ت و چه‌ند پارتێكی كوردستان و جاشه‌ ئیسلامییه‌كان، له سیداره‌دانی كوردان و، كوشتن برین و رۆڵی چه‌په‌ڵی ئه‌مریكاو، به‌درێژی باسی شیوعییه‌ت و قه‌ندیلمان كرد.
له‌ده‌ستدانی مرۆڤێكی شیوعی وه‌ك دانا جه‌لال ئه‌حمه‌د موفتی خه‌ساره‌تێكی گه‌وره‌یه‌. دانا له‌خێزانێكی شیوعی بوو، چه‌ندین قوربانییان داوه‌، له‌ دوا دیدارم له‌گه‌ڵ كاكه‌ دانا ئه‌وه‌ی دووپات ئه‌كرده‌وه‌ كه‌ ئه‌یوت : من شیوعیم و ئاپۆچیم.

22/4/2019

.