لەجیهاندا ڕۆژی 26/6ی هەمووساڵێک دیاری کراوە بۆ ڕۆژی جیهانی ماددە هۆشبەرەکان بەداخەوە گەر سەیرکەین ڕۆژبەڕۆژ ژمارەی بەكارهێنەر و بازرگانیكردن بە مادەی هۆشبەر لە هەرێمی كوردستان روو لەزیادبوون دەكات، بە پێی ئامارێك لەماوەی سێ ساڵی رابردوودا، شەش هەزار كەس بە هۆی بەكارهێنان و بازرگانیكردن بە مادەی هۆشبەرەوە دەستگیركراون. ریكخراوەكان رایدەگەیەنن، ئەگەر رێوشوێنی توند بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی نەگیرێتە بەر كۆمەڵگەی كوردی بەرەو كۆمەڵكوژی دەبات.
لە ماوەی 16ی ساڵدا، زیاتر لە 200 هەزار هاوڵاتیی هەرێمی كوردستان بوونەتە بەكارهێنەری مادە هۆشبەرەكان و, تەنیا لەماوەی سێ ساڵیشدا 6 هەزار كەس بەهۆی مادە هۆشبەرەكانەوە زیندانی كراون.

زیاتر لەلایەن چینی تەمەن خوار 20 سالەوە مادەی هۆشبەر بەكاردەهێندرێت و مامۆستایەكی زانكۆش باس لەوە دەكات بەهۆی نەبوونی یاسا و سزایەكی توند بۆ بازرگان و بەكارهێنەرانی مادە هۆشبەرەكان، وایكردوووە گەنجان زیاتر پەنا بۆ ئەو مادەیە بەرن.
رێكخراوەكانی بواری رۆشنبیری و هۆشیاری مادە هۆشبەرەكان هۆشداری دەدەن ئەگەر رێوشوێنی توند بۆ رێگریكردن لە بازرگانی كردن و بەكارهێنەرانی مادە هۆشبەرەكان نەگیرێتەبەر, كۆمەلگەی كوردی بەرەو كۆمەلكوژیەكی تر دەبرێت.
بەپێی ئەو ئامارەکان لەدوای سالی 2003ەوە زیاتر لە 200 هەزار هاوڵاتی لەهەرێمی كوردستان بوونەتە بەكارهێنەری مادە هۆشبەرەكان. هەروەها لەماوەی ساڵانی 2017 و 2018 وسەرەتای 2019 نزیكەی 6 هەزار كەس كەخۆی لەبازرگان و فرۆشیار و بەكارهێنەرانی مادەی هۆشبەر دەبینێتەوە زیندانی كراون
مادەی هۆشبەر، یاخود ئاڵودەبوون بەدەرمان یەكێكە لەو دیاردە خراپەی ناو كۆمەڵگە، كە كۆمەڵێك كەس بەتایبەتی چینی گەنجان گیرۆدەین.
كێشانی مادەی هۆشبەرو ئاڵودەبوون بەدەرمان چەندین كاریگەری نەرێنی هەیە بۆ تەندروستی مرۆڤ، ئەوەش بەپێی توێژینەوە پزیشكییەكان.
مادەی هۆشبەر چەندین جۆری جیاواز لەخۆ دەگرێت، لەوانە كۆكایین، نیكۆتین، هیرۆین، شیشەو چەندانی تر، كە مادەی هۆشبەری لەجۆری شیشە زیاتر بەكاردێت‌و نرخەكەی لەوانی تر گرانترە.

مادەی هۆشبەر لەشێوەو جۆری جیاواز بەكاردەهێنرێت‌و كرین‌و فرۆشتنی پێوە دەكرێت، كە زۆرجار بەشێوەی حەپ، یاخود دەرزی‌و هاڕاوەی تۆز یاخود کریستاڵ و تڕامال و تڕامادۆڵ لەمەرزە سنوریەکانەوە یاخود لەمەتارەکانەوە داخلی هەرێم دەبێت وەهەندێک شاربونە سەنتەری دەست کەوتنی ئەوماددانە بەنموونەش قەڵادزێ کە چەندان مەرزی هەیە وەکو قندۆڵ و شێنێ و زەڵێ و کێلێ بە ئاسانی ئەو ماددانە لە مەرزەکانی ئەو شارە داخل دەبن و ئاودیو دەکرێن ئەمەش بەهۆی نەبوونی ڕەقابەی بەهێزو بوونی دەستی کەسانی سەربازی و عەسکەری دیار لەو شاره کە کارئاسانی دەکات بۆ ناردن و هێنانی ئەو ماددانە و خۆشیان بوونە بازرگانێکی تارمای ئەو ماددانە
هەر بەپێی توێژینەوەكان ساڵانە ملیۆنان كەس، بەتۆمەتی كڕین‌و فرۆشتنی مادەی هۆشبەرو جۆرەكانی دەستگیردەكرێن، ئەمەش لەكاتێكدایە، كە كڕین‌و فرۆشتنی ئەم مادەیە لەبازارەكاندا قەدەخەیە‌و سزای تووندی بەسەردا دەسەپێنریت.

توێژینەوەكان باس لەوە دەكەن، كە كەسی ئاڵوودە بە مادەی هۆشبەر زۆر جیاوازن لەكەسانی ئاسایی بەردەوام هەست بەماندووبون دەكەن‌و دەمارەخانەكانی مێشكیان هەمیشە لەوریابووندان، چالاكن، بەڵام لەهەر حاڵەتێكی نایاسایی‌و گرتنەوەی ئەم مادەیە لەكەسی ئاڵوودەبوو ئەگەری زۆری هەیە دەستبەجێ گیان لەدەست بدات.

هەروەها كەسانی ئاڵوودەبوو ناتوانن تەنیا بۆ چركەیەكیش واز لە دەرمان بێنن‌و كاریگەی لەسەر هەڵسوكەتوو قسەكردنیان دەبێت لەكاتی قسەكردندا كەسی بەرامبەر ناتوانێت بەتەواوی لێیان بگات‌و قسە ئەبزركێنن.
لەگەڵ ئەوەش هەمیشە بەكەسی لاوازو بێدەسەڵات دێنە پێش چاو، بەردەوام هەست بەگێژبوون دەكات‌و تووشی سەرئێشەو ڕشانەوە دەبێت‌و تووشی زەردوویی دەبێت‌و پێستی كەسی ئاڵوودەبوو تووشی پەڵەو لەكەی نامۆ دەبێت، بەشێوەیەك كەسی ئالوودەبوو لە كۆمەڵگا دادەبرێت.

مادەی هۆشبەر جگە لەزیانی تەندروستی زیانی ئابوریشی لێدەكەوێت، بەشێوەیەك كەسی تووشبوو بەمادەی هۆشبەر وەردە وردە لەمردن نزیك دەبێتەوە گیان لەدەست دەدات.

شوانە حەسەن ئەبوبەکر

١ـ١
پرسی ناسنامە، لە جیهانی ئیمڕۆش دا و لەم ژینگە بارگاوییە بە گلۆبالیزەیشن ، پێشکەوتنی تەکنەلۆژیا و داهێنانی ڕۆبۆتی زیرەک، هەڵگرتنی سنوور، کۆسپی لێک نزیک بوونەوە و تێکەڵاوی یەکجارەکی گەلان ، نەعرەتەی دژە دەوڵەتی نەتەوەیی و شتگەلێکی تر، هێشتا سەنگ و بایەخی خۆی نەک هەر لەدەست نەداوە، بگرە گەر سەرنجێکی وردی بەدیقەت بدەین لە پێشهات و ڕووداوەکان و بیروڕای خەڵک، لەسەرتاسەری جیهان دا بەگشتی و لە وڵاتانی ئەوروپای سەرتۆپی وڵات و کیشوەری هەرە پێشکەوتووە لە جیهان دا بەتایبەت، ئەوە دەبینین کە ئەم پرسە، شوناس گەلێ زیاتر لەجاران گرنگی و بایەخی خۆی بەسەر هەنگاوەکانی ژیان و بەرەو پێشوەچوونەکاندا دەسەپێنێ. هەروەها تا تێستا لە پلەی یەکەم دا دێت و هێشتا بزوێنەری گەلێ باس و خواست و بیرکردنەوە و تێڕامانی تاک و نەتەوەکانە.
Simon Strauß ، دەڵێ: ” ئەوەی جاران مەزهەب بوو، دواتر بوو بە ئایدۆلۆژیا، ئیمڕۆ بۆتە” ناسنامە” وەک گفتێکی زیاتری سەرکەوتن بۆ ئاماژەدان بە پێوەندارێتییەوە/ انتماء”.
Erik H. Erikson زانای بەناوبانگی ئەمەریکی لەمەڕ ناسنامەوە دەڵێ: “ناسنامە خۆناساندنێکی خودییە، بۆ پێوەندارێتی لەتەک کۆمەڵێکی جڤاکی دا”.

هەنووکە لەسەر ئاستی ئەوروپا هەوڵ و ئاڕاستەیەکی بەهێز و چالاک بەتایبەت لەلایەن بەشێک لە حکومەت و هەندێ لە حیزبەکانەوە هەیە، بۆ دروستکردنی شوناسێکی ئەوروپی گشتی واتە ” ئەوروپاییەکی بێ سنوور و دەوڵەت” و لە بیرکردن و لەناوبردنی دەوڵەتی نەتەوەیی و زیاتر خۆ بە ئەوروپاییزان. بۆ ئەم مەبەستەش توانا و وزەیەکی بێشومار خراوەتە گەڕ و پاڵپشتی سیاسی و کولتووریی و بڕەکیش ئابوریی ها لە پشتەوە، لێ دیسان هەر کەس و گەل و نەتەوەیەک نایەوێت بە سانایی هەموو بنەما نەتەوەییەکانی خۆی و هەموو ئەو دەستکەوتە گەورە مادییانەی لە پرۆسەیەکی مێژوویی دورودرێژدا بەدەستی هێناوە، وەک دەزگای پەرلەمان و دەوڵەت و ئاسایشیی نەتەوەیی و… هتد لەدەست بدات،یاخود خۆی بکاتە بەشێک لە پێناوی دروستکردنی شتێکی گەورەتردا. ئاخر بەشێک لە ئامانجە دیاریکراوەکەی دەوڵەتە دامەزرێنەرەکانی یەکێتی ئەوروپا، نایانەوێ لەتەک ئامانجە هاوبەشەکان دا، جیاوازییە جڤاکییەکان بمێنن. چونکە گەیشتن بە ئامانجی ئەوروپایەکی یەکپارچەی،بۆتە جۆرێک لە خەون و هەروەک بە گووتەی مێژوونووسی دیاری ئەڵمان: Heinrich August Winkler ، ” دەوڵەتی فیدڕاڵی ئەوروپا، یاخود کۆماری ئەوروپا” بە سانایی نایەتە دی.

یەکگرتنی ئەوروپا پێداویستییەکی سیاسیی ئابوورییە، ماوەیەکیشە،دوای هاتنە سەرکاری ترامپ و وتە بەناوبانگەکەی:” بەرلەهەشتێ ئەمەریکا”. باس لە پێداویستی سەربازیش دەکرێ. هۆکارەکەشی دەگەڕێتەوە، بۆ خۆ دوورخستنەوە لە هەژموون و کاریگەرێتی سیاسەت و هەڕەشەکانی ئەمەریکا و رووسیا و ئێستا چین.
لە ئێستادا ئەوروپا یەکێکە لە ٧ کیشوەرەکەی جیهان و بە پێشکەوتووترین کیشوەریش دادەنرێ و لە ڕووی خۆشگوزەرانی و پێشکەوتن و مافی مرۆڤ و دیموکراسی و لیبەراڵییەوە لە چڵەپۆپەدایە. دانیشتوانەکەی نزیکەی نیوە ملیاردێکە و ڕووبەرەکەی ٤،٣٨١،٣٢٤ کم ٢٨ وڵات تێدا ئەندامە، بە وڵاتی سیپەرن/ قوبرس کە لەدەرەوەی ئەوروپایە. پەرلەمانی ئەوروپا لەلایەن ٧٥١ پەرلەمانتارە نوێنەرایەتی وڵاتەکانی ئەوروپا دەکرێ، بۆ نموونە ئەڵمانیا ٩٦ پەرلەمەنتاری هەیە و فەرەنسا ٧٩ و پۆلۆنیا ١٨ و قوبرس یان ماڵتا هەر یەکی ٦ نوێنەریان هەیە.
لە دواترین لێکۆڵێنەوەدا، لەمەڕ پابەندبوون بە ناسنامەی دەوڵەتی نەتەوەیی خۆیان یاخود خۆ بە ئەوروپایی دانان، ڕێژەی % ئامارێکی سەرنج ڕاکێشمان بەرچاو دەکەوێت. بۆ نموونە هاوڵاتی سویدی دەوڵەتی نەتەوەیی بە تەنها یاخود لەگەڵ نەتەوەیی و ئەوروپاییبوون دا ڕێژەی %٨٥،٥ پێک دێنێ. هاوکات ڕەنگە گەنجێکی پۆڵەنی کە بەڕێژەیەکی بەرز دەنگی بۆ بەئەوروپابوون داوە، پێ خۆش بێت لەم ڕیگایەوە، دەروازەی تەواوی ئەوروپای بۆ گەشت و کار و گوزەران بۆ بخرێتە سەر پشت. بەڵام ئەمە دەربڕی خواستی هەموو ئەوروپاییەک نییە مەحاڵە هیچ نەتەوەیەک ئامادە بێت دەستبەرداری ناسنامەکەی بێت.
ئیدی ویستێکی وا بەهێز و هێژا و ڕێزلێگێراوی،وەک ” ناسنامەی نەتەوەیی” لەو پلە بەرز و بەنرخ و گرنگەدا،چ گومانێک لەم سەردەمە هاوچەرخەدا هەڵدەگرێ؟ و کەی دەرفەت دەدات، بە ڕەخنەگران بیدەنە بەر تانە و تەشەر و کێ دەتوانێ ئاستەنگی بخاتە بەر؟.
وڵاتەکان تەنیا دەوڵەتی نەتەوەیی دەوڵەتی نەتەوەیی و ئەوروپاییبوون ئەوروپایی و نەتەوەیی
بەریتانیای مەزن: ٥٣،٧ ٢٧،٧ % ٧،١
دانیمارک: ٤٩،٥ ٤٣،٣ % ٣،٣
سوید: ٤٦،١ ٤٣،٤ % ٤،٣
ئیتالیا: ٤٥،٩ ٤٣ % ٦
هۆڵەندە: ٤٢،٦ ٤٣،٢ % ٥،٩
فەرەنسا: ٣٨،٧ ٤٤ % ٦،٣
یۆنان: ٣٦،٢ ٥٢،٥ % ٦،٤
هەنگاریا: ٣٣،٥ ٥٦،٩ % ٦،٦
ئۆتریش/نەمسا: ٣١ ٥١،٦ % ٨،٩
پۆلۆنیا: ٢٦،٥ ٦٠ % ٨،٥
ئەڵمانیا: ٢٦،٢ ٥١،٥ % ١١،٧
ئیسپانیا: ٢٦،٢ ٦٧،٢ % ٤،٧

ئەو ئامارەی سەرێ،ئەو ڕاستییەمان بۆ دووپات دەکاتەوە،کە شوناس و دەوڵەتی نەتەوەیی، لەپانتایی ئەقڵ و بیرکردنەوە و سیاسەت و خۆشەویستی و گرنگی هیچ گەلێک دا کەم نەبۆتەوە و نابێتەوە و شوێن و پێگەی لەدەست نەداوە.
Winkler دەڵێ:” ئەوەی ئەو دروشمە بەرزدەکاتەوە، دەوڵەتە نەتەوەییەکان لە یەکێتی ئەوروپادا هەڵبوەشێننەوە،ئەوە لەبەرچاو ناگرێ کە زۆرینەی ئەروپاییەکان هەرگیز بیر لەمە ناکەنەوە، دەستهەڵگرن، لە دەوڵەتی نەتەوەییان کە بە پرۆسەیەکی مێژوویی گەشەی کردووە.بۆئەمەش دەوڵەتی نەتەوەیی هەتا ئێستاش لەئەوروپا، هەوارێکی ئارام و ئاسایش پێکدێنێ لە: دەوڵەتی یاسا، دەوڵەتی چڤاکی و دیموکراسی”.
لە هەڵبژاردنەکانی ئەم ساڵدا ٢٠١٩، لە کۆی ٧٥١ کورسی پەرلەمانی ئەوروپا، کریست دیموکراتەکان و هاوشێوەکانیان ٢١٦ نوێنەریان هەیە و سۆسیال دیموکراتەکان ١٨٤ و سەوز و چەپەکانیش هەر یەکە ٥٢… هتد.
پرسی شوناس و ئابووریی و سیاسی و ترس و ڕەهەندەکانی کێشە ناوخۆییەکانی ئەوروپا هەڵگرتنی سنوور و کێشەی پەنابەران و دیاریکردنی سنووری ئەوروپا و دەرچوون و کشانەوەی Brexit بەریتانیای مەزن لەم یەکێتییە ناکۆکی گەورەی خستۆتە نێوان وڵاتانی وەک پۆلۆنیا و هەنگاریا و نەمسا و ئەڵمانیا و فەرەنسا و ئیتالیاوە. پەرلەمانی بروکسلی پایتەختی یەکێتی ئەوروپا نەبۆتە ئەلتەرناتیڤی دروستی پەرلەمانی دەوڵەتەکان .

هەڵبەتە ڕوون و ئاشکرایە، کەوا وڵاتە بەهێز و گەورەکان لەم یانەیەدا باڵادەست و خاوەنی بڕیاری سەرەکین و کەموزۆر ئەڵمانیا لە ڕووی ئابووریی و تەکنەلۆژیاوە و فەرەنسا، وەک زلهێزێکی سیاسی، داینەمۆی هەڵسوڕێنەری ئەم یەکێتییەن.
ئەم یەکێتییە، لە ڕاستی جگە لە سەنگینکردنی پێگە و بایەخی ئەوروپا وەک قەوارەیەک لە نێوان ڕۆژهەڵات بەسەرۆکایەتی رووسیا و ڕۆژئاوا بەسەرۆکایەتی ئەمەریکا و لە ئێستادا چینیشیان بۆ قووت بۆتەوە. هەڕەشەی ئەم بەرە دەرەکییانە وای کردووە، ئەم دەوڵەتانە زیاتر لێک نزیک ببنەوە. هەر ئەم یەکێتیە وای کردووە پاش ئەمەریکا،لەئێستادا ئەوروپا بێتە دووەم بەهێزترین هێزی ئابووری لەجیهان دا.

هەڵۆ بەرزنجەیی

ماویەتی …..

ئــاســــــــۆس سالح

“بوونیادێک خۆی فشەڵ و داڕماوبێت، پینە و پەڕۆکردنی کەڵکی نییە.” (خوێندکارانی شۆڕشی ئایاری ٦٨ی فەرەنسا)

زانکۆ وەک باڵاترین ناوەندی ئەکادیمی و پێگەیاندن، ئەرکی ئەوەیە چینێک لە خوێندکاری ڕادیکاڵ پێبگەیێنێت تاوەکو لەم ڕێگەیەوە بە ئاگایانە و وشیاریانە کۆمەڵگە و سیستەم و چۆنییەتی ژیانکردن و بیرکردنەوەی کۆمەڵگە بگۆڕدرێت، و ئەم کۆمەڵگە چەق بەستوە چیتر بەدەوی خۆیدا نەخولێتەوە و هەنگاوێک بەرەو گۆڕانکاری ڕیشەی بنێت. گشت زانکۆکانی کوردستان لافی ئەوە لێدەدەن کە دەیانەوێ خوێندکاری ڕادیکاڵ و وشیار بەرهەم بهێنێت و ببێتە داینەمۆی گۆڕانی کۆمەڵایەتی و سیاسی و ڕۆشنبیری ..هتد. بەڵام، ئایا زانکۆ لە دونیای نیولیبڕاڵیزمدا، و بەتایبەت لە باشووری کوردستان ئەمەی دەوێت؟ یان تەنها دروشمە و دەیەوێ خوێندکاران تێکەڵ بە سیستەمی بە ئابووری کردنی گشت کایەکان ژیان بکات و خوێندکار بەشێک بێت لە قازانج و وەک کاڵایەک مامەڵەی لەگەڵ بکرێت، و ئەگەر مەعریفەکەی پارە و قازانجی زۆری تێدا نەبێت، سوودی نییە و پەراوێز بخرێت!.

لەم سەردەمەی ئێستا، لەسایەی سیستەمی نیولیبڕاڵیزمدا، بەبازاڕکردن و قازانج کردنی زۆر و بەرهەم هێنانی کاڵای زۆر، گشت دونیایی تەنیوە و باشووری کوردستانیش کەوتۆتە بەر ئەو بەلێشاو بەکاڵاکردنە، بەمجۆرەی سیستەمەی ژیان و حوکمڕانییە هەمیشە، چینێک دەوڵەمەندتر و چینێکیش هەژارتر دەبن، ئەرکی خوێندکاری ڕادیکاڵ ئەوەیە بەگژ ئەم دۆخە نالەبارە دابچێتەوە و دژی بەسیستەم کردنی خۆی بێت لەلاین هەر دەزگا یان حیزب یان هەر موئەسەسەیەکیتر بێت. خوێندکاران دەبێت هەمان ئەو ڕۆڵە بگێڕێن کە کاڕڵ مارکس بە چینی پڕۆلیتاریا دابوو، بۆ گۆڕانکاری و ڕیشەکێش کردنی جیاوازی ئابوری و چینایەتی و ڕەگەزی و هێنانەدی یەکسانی کۆمەلایەتیی و لادانی هەژموونی چینی کەمینە بەسەر چینی زۆرینە ..هتد
زانکۆ وەک بەشێک خزاوەتە ناو ئەم بەسیستەم کردنە و خۆی گوێڕایەڵە، ئەمە جگە لە زانکۆ تایبەتییەکان کە تەنها ئیشیان کەمکردنەوەی ڕەواجی زانکۆی حوکمییە و کاریان ڕیوایەت دانە بەم سیستەمە و بەپارەکردنی خوێندن و قوڵکردنەوەی جیاوازی لەنێوان هەژاران و سەرمایەدارەکان. لە باشووری کوردستاندا، ئەوەی لە زانکۆ حوکمییەکان دەخوێنێت زیاتر لە چینە هەژارەکانی کۆمەڵگەیە. لەم نێوەندەدا ئایا زانکۆ ئەوەندەی خوێندکاری ئەڵقە لەگوێ و دەرخیاتی ویستووە و بەنێوکۆمەڵگە بڵاوی کردونەتەوە چیتری ویستوە و کردویەتی؟ جگە لەمە چەندان خوێندکار بەهۆی پارەنەکردن و نەبوونی ڕەواجی ئابوریی ئەنجامی خوێندنەکەیان تەنها مایە پووچ بوون بوو، و لە دەرەوەی بازنەی سوودمەند بوونی خوێندن دان.

هزری بەکاڵاکردنی خوێندکار نەک تەنها وەک ئامرازێک بۆ بەدەست هێنانی قازانج ڕەنگی داوەتەوە، بەڵکو ڕەنگدانەوەی بەسەر خوودی خوێندکار هەیە لەناو زانکۆ و دەرەوەی زانکۆش، بەجۆرێک ئەوەندەی لایەنی قازانج لە خوێندن و کارەکەی گرینگە، نیو ئەوەندە مەعریفە و فێربوون بەلایەوە گرینگ نییە. جگە لەوەی ئەوەندەی خۆی بەڕواڵەت و خۆنیشاندان سەرقاڵ دەکات، ئەوەندە ناپرژێتە سەر ئەوەی کە چی بکات و چی گرینگە و چی دەگوزەرێ و پێویستە چیبکات وەک خوێدکارێک، کە لە ناوەندێکی باڵای ئەکادیمی کۆمەڵگەدایە. پێویستە هزری خوێندکار لەڕواڵەتەوە بگۆڕدرێت بۆ ناوەڕۆک تاوەکو وشیاری زێدە ببێت و بتواندرێت، چینێکی ڕادیکاڵ و داینامۆ بەرهەم بهێندرێت بۆ ئاراستەکردن و گۆڕینی کۆمەڵگە لەم دۆخە چەق بەستووەدا.

“دامودەزگایەکمان دەوێت خزمەت بە مرۆڤ بکات، نەک مرۆڤ ببێتە خزمەتکاری دامودەزگاکان.” (خوێندکارانی شۆڕشی ئایاری ٦٨ی فەرەنسا)

ئــاســــــــۆس سالح

پەروەردە دواکەوتووەکەی کوردستان، لە پێشکەشکردنی یەکەمەکانی پۆلی نۆ و دوانزەدا، بە تەواوەتی ڕوخسار و کولتوورە دواکەوتووەکەی خۆی پیشاندا، کاتێک ژنیکی پۆشاکڕەشی هاودامان و سەروچاوداپۆشراویان فڕێدایە ڕیزەکانی دواوە بۆ ئەوەی دەرنەکەوێت، چونکە ڕوخسارێکی ئیسلامیانەی هەبوو!
ئاخر ئەو ژنە بەڕێزە، بە گوێرەی خوێندنەوەی ناوەکان و پلەی چەندهەمییەکەی و سەرەی خۆی کەوتە ڕیزی پێشەوە.
بۆچی و لەسەر چ بنەمایەک لێتان قبووڵ نەکرد لە شوێنی خۆیدا بێت؟
ئەم پرسیارە کە وەڵامەکەی ڕوونە، زۆر منی هەژاند، زۆر ئازاری دام، زۆر توڕەی کردم و پڕ بەدەمم هاوار دەکەم نەفرەت لە نادیموکراتیەت و پێشیڵکردنی مافی تاک.
ئەم کولتوورە داڕزاوە، کولتوورێکی فاشیزمانەیە، بە زۆر تۆی دینیی، تۆی پۆشاکهاودامانی ئیسلامیی لە ناو ئێمەدا جێەگەت نابێتەوە!. ئەگەر ئەم کەسە پۆشاکێکی سووری وەک ڕەمز و نیشانەی شیوعیەکانیش لەبەردابوایە هەمان ڕەفتاریان لەگەڵدا دەکرد، یان ئەگەر پۆشاکێکی سەوزی وەک نیشانەی یەکێتی نیشتیمانی لەبەردابوایە هەمان ڕەفتاریان ڵەگەڵ دەکرد.

ئەم مێشکپووچێتیە وا بیردەکاتەوە، کە عەلمانیەت، یان پێشکەوتنخوازیی، بەوە دەبێت کە ڕیزی پێشەوەی هەرچ دانیشتن و کۆبوونەوەیەکی پەروەردەیی دەبێت کچەکان جل و بەرگی سفوریان لەبەردا بێت، یان کوڕەکان دەبێت چاکەت و پانتۆل و بۆینباخیان لەبەردا بێت.
ئاخر کاتێک عەقڵیەت و بیرکردنەوەکان دیموکراتی نەبوون، پەروەردەش دیموکراتی نابێت.
پەروەردەی دیموکراتی، ئەو پەروەردەیەیە کە شکۆی تاک وەک تاک دەبینێت، نەک جیاکاری بە ناوی جۆری پۆشاکی جیاواز، یان بیرکردەنەوەی جیاواز.

پەروەردەی دیموکرات، فێرخواز دەکات بە ناوەند، وەک جۆن دێوی دەڵێت: چۆن کۆبرنیکۆس چەقی گەردوونی لە گۆی زەویەوە گۆڕی بۆ خۆر و ئەم بابەتە زانستیەشی سەلماند، پەروەردەی هاوچەرخ و دیمکراتیش ئەوەیە، کە فێرخواز دەکات بەو خۆرەی هەموو سیستمی پەروەردە بەدەوریدا بسوڕێتەوە.
وەزیری پەروەردە و سیستمە پەروەردەیەکەی کوردستان، ئەوە قبووڵ دەکات، کە لە فێرگەکاندا پێشنوێژی بۆ منداڵەکان بکرێت، بەشێک لە فێرگەکان بکرێت بە مزگەوت و نوێژی جەماعیی تیادا بکرێت، بەڵام ئەمەی پێقبووڵ نییە کە ژنێکی ئیسلامیی بە پۆشاکی خۆیەوە لە جێگەی خۆیدا و لە ڕیزی پێشەوە بوەستێت. لە کاتێکدا ئەوەی یەکەم نادیموکراتییە و شێواندنی پەروەردەیە، ئەوەی دووەمم دیموکراتیانەیە و مافی تاکە لە جێگی خۆیدا بوەستێت و ڕێزی لێبگیرێت وەک هەرچ یەکێکی تری ڕیزەکان.

پۆشاکلەبەرە ئیسلامییەکە، وەک پۆشاکلەبەرە مەدەنییەکان هەمان مافی هەبوو. ئەوەی لەبەردەم دەیان هەزار و سەدان هەزار کەسدا لەو ئێوارەیەدا ڕوویدا، پیشیڵکردنی تەواوی مافی ئەو ژنە ئیسلامییە بوو.
من بۆ خۆم لەگەل ئەوەی بیرکردنەوەم لەگەڵ ئیسلامییەکاندا جیاوازیەکەی ئاسمان و ڕێسمانە، بەڵام خەجاڵەتیم کێشا کە هاوڵاتی کوردستانم، کە ئاوا بە بەرچاوەوە ژنێکی بەڕێز لەسەر پۆشاکەکەی تەریقدەکرێتەوە و پێی دەگوترێت تۆ بڕۆرە دواوە!.

جیهاد موحەمەد

تیئۆرەکانی
بابەتێک بۆ گفتوگۆ !؟
تیئۆرەکانی هونەرمەند حەسەن زیرەک : بۆ بە کوردی کردنی ئاوازە بیانیەکان .
دکتۆر مەولود ئیبراهیم حەسەن

کارە پڕداهێنانەکانی زیرەک کێلگەیەکی فراوانە بەقەد فراونی کوردستان و پڕ تەمەنە بە قەد تەمەنی دا‌هینان . زیرەک ئەو گێلگەیەیە ڕاستە ناسراوەو بەردەوام باس دەکرێت ، بەڵام، باسکردنەکان هێشتا زۆربەی هه رە زۆریان لێکۆڵینەویی و زانستی نین ..زانستی بە قەد داهێنانی زیرەک ! چۆن ژیان و کەسایەتی و هونەرو مێژووی زیرەک ڕەنگاوڕەنگێکی تاوسییە ! هه موو رەنگەکانی تێدایەو رەنگەکانیش بەردەوام لە گۆڕان و نوێ بوونەوە دان . ئێمە پێشترلە چەند نووسێنێک دا داوای زانستی ( زیرەکناسیی ) و دامەزراندنی ( نێوەندی زیرەکناسیی )و کاری ( بەرەو زیرەکناسیی) مان کردووە ، لەم داویانە مەبەستمانە :
یەکەم : دامەزراندنی( نێوەندی زیرەکناسیی) ، کە لەو نێوەندە هه موو ئەو نووسەرو لێکۆڵەرانە تێیدا کۆببنەوەو بەردەوام بە بەرنامە وزانستییەوە کار لەسەر لایەنە جۆراو جۆرەکانی ژیان و کەسایەتی و هونەری زیرە ک بکەن .
دووەم :لە( بەرەوزیرەکناسیی) دا مەبەستمانە هه موو بەڵگە دەنگیی و وێنەیی ڤیدیۆیی و وێنەی فۆتۆگرافی و نووسراوو نە نووسراوکانی زیرەک کۆبکرێتەوەو پۆلین بکرێ و بە پێی زەمەنی ژیان و قۆناخەکانی هونەری زیرەک ڕێزبەند بکرێن و بخرێنە بەدەستی لێکۆڵەران و نووسەرانی زیرەکدۆست .
سێیەم : کارکردن بۆ دروستکردنی (زانستیی زیرەکناسیی) وئەمەش پاش لێکۆڵینەوەو هه ڵسەنگاندنی لایەنە جۆراوجۆرەکانی ژیان و هونەری زیرەک و گەیشتن بە تایبەتمەندییەکانی زیرەک لە هه موو ڕوێکەوە ئەم زانستە دروست دەبێت.
ئەگەر ڕۆژێ توانیمان ئەم کارانە بکەین ، دیارە ئەوکاتە کورد کەوتووەتە سەر ڕیگای ڕاستی ڕیزگرتن لە کەسایەتی و هونەری زیرەک ، ئەو کاسایەتی و هونەرەی پێویست بە تیئۆرەی تایبەت دەکات بۆ ناسین و تێکەیشتنی هونەرو داهێنانەکانی ، ئەوەش لە بیر نەکەین ، ئێمە کە دەنووسین : تیئۆرەکانی زیرەک لە بە کوری کردنی ئاوازە بیانیەکان ، مە بەستمان ئەوە نیە – دەقی نووسراوی تیئۆرەکانی زیرەکت بخەینە بەردەست و یان ئەو تیئۆرە بە نووسین هه بن ! بەڵکو ئێمە بە دوای بەکارهێنانی ئەو تیئۆرەدا دەگەڕێین لە نێو گۆرانیەکانی دا کە زیرەک بەو توانا بێ سنوورەی کە خۆی هه یەتی و لە کارە داهێنانە هونەریەکانی دا کردوویەتی ، واتە تیئورەکەی لە نیو کارە پر داهێنانەکانی دا دەدۆزریتەوە .
ئەمڕۆکەش بە بۆ نەی یادی( ٤٧ ساڵەی ساڵفەوتی زیرەک) دەرگایەکی تازە بەسەر جیهانی ناسیینی زیرەک دا دەکەینەوە ، هه رچەندە دەبێ لەسەرەتاوە دان بەوە دابنێم ؛ کەمن پسپۆری مۆسیقاو دەنگ و ئاواز نیم و هیچ شارەزاییەکی زانستیانەم لە خوێندنەوەی نۆتە و لە زانستیی ئەم بابەتانە نیە! بۆیە من لەڕووی تیئۆرییەکی ئەدەبیەوە قسە لەم بابەتە دەکەم و مەجالە پسپۆرییەکە بۆ زاناو شارەزایانی مۆسیقاو ئاوازو دڵسۆزانی زیرەک بە جێدەهیڵم !
من لێرە وەک کەسێکی زیرەکدۆست و گوێگری بەردەوامی دەنگی زیرەک و کەمیک شارەزا لە ژیان و کەسایەتی زیرەک ، باس لە تیئۆرەکانی بەکوردیکردنی ئاوازە بیانییەکان دەکەم و هه وڵدەدەم ڕێگا کە – کەمێک – خۆش بکەم و لە نێو گۆرانیەکانی دا هێڵی تیئۆرەکان دەدۆزمەوەو دەیخەمەبەردەستی مامۆستا پسپۆرەکان وهیوادارم ئەوان بەشە کارەکییەکەی ئەم تیئۆرە تەواو بکەن .
تایبەتمەندیی گۆرانیەکانی زیرەک :
زیرەک ژمارەی گۆرانیەکانی تا ئێستا بە تەواوی نازانرێ ، دوا ژمارە کە نێوەندێکی کلتوری لە ڕۆژهه ڵاتی کۆردستان بڵاوی کردووتەوە (٣٦٢٣)گۆرانیە، هه رچەندە پێم وانیە ئەم ژمارەیەش ژمارەیەکی جێگیر بێت ! بەهه رحال ساغکردنەوەی ژمارەی گۆرانیەکانی زیرەک کارێکی زۆر زەحمەت ، لە بەر ئەم هۆیانە :
یەکەم : شوێنی تۆمارکردنی زیرەک لە دوو وڵاتی داگیرکەری ئێران و ئیراق داو لە ئێستگەکان و ئاهه نگە جەماوەریەکان و دانیشتنە تایبەتەکان ، هێندە زۆرو هێندە پەرتن بە هیج کەس لە داهاتووێکی زوودا کۆناکرێنەوە .
دووەم: هه ندێ لە گۆرانیەکانی زیرەک لە ناوچوون بە هه رهۆیەک بێت ،بەدەستی ئەنقەست یان بە
هۆی بێ کەسی و بێماڵی و بێ ئەرشیفی زیرەک لە زۆرکاتی ژیانی دا.
سێیەم : هه ندێ ئاهه نگ و گۆرانی زیرەک بۆ کەسانی تایبەت و لە ماڵان تۆمارکراون ، ئەم خاوەن ماڵانە وا دەزانن و لایان وایە کە جەمە خواردنێکان داوەتە زیرەک ، ئیتر ئەم گۆرانیانە هیچ مافێکی زیرەکی بەسەرەوە نەماوە بڵاویان ناکەنەوە !!
.من بە هۆی ئەو بەردەوامی و تەمە نە درێژەی کە لە منداڵیەوە گوێ لە گۆرانیەکانی زیرەک دەگرم ، دەتوانم دا‌هێنانەکانی بە سەر ئەم چەند خاڵە دابەش بکەم :
١-ئەو گۆرانیانەی کە بە شێعرو ئاواز هی خۆیەتی .
٢-ئەو گۆرانیانە کە شێعرەکان شیعری شاعرانی ناسراوانی کوردن و ئاوازی هی زیرەکە .
٣-ئەو گۆرانیە فۆلکلۆریانەی کە زیرەک لە هه موو ناوچەو زارو بنزارەکوردیەکان وەری گرتووەو بە شێعرو ئاوازەوە گۆڕانکاری تێداکردووە .
٤-ئەو گۆرانیانەی کە لە میللەتانی تر وەری گرتووەو گۆڕانکاری لە شێعرو ئاوزەکاندا کردووە .
٥-ئەو گۆرانیانەی کە تەنیا ئاوازەکەی لە میڵڵەتانی تر وەرگرتووەو گۆڕانی تێداکردووەو بە شێعری خۆ یان بە شێعریکی تری فۆلکلۆر یان شیعری شاعیرانەوە گوتوویەتی.
٦-ئەو گۆرانیانەی کە شیعرەکە هی شاعیرانی کوردەو بە ئاوازێکی بیانی بە گۆڕانکاریەوە تۆماری کردووە .
٧-ئەوگۆرانیەی کە ئاوازی کەسانی ترەو بە شێعری خۆی یان شیعری شاعیرانی تر و بە شێوە گوتنی خۆی گوتوویەتی .
٨-زیرەک لە گوتنی هه موو جۆرەگۆرانیەکان دا هونەرێکی زۆری نواندووە ، چ وەک شاعیرو چ وەک ئاواز دانەرو چ لە گوتنەوەی دا ،گۆرانیەکانی دەوڵەمەندو خۆش و جوان کردووە ، لە ئاوازدا بە تێکەڵکردنی دەنگی بڕگەیی وبڕگەی مانادار وشەی جوان و پاش و پێشکردنی وشەو کورتە ڕستەو نێوە ڕستە و بەئاوازی پڕ لە ڕازاندنەوە دا، زیرەک ئەو هونەرەی لە گەڵ ئاوازەکانی نواندووە ، بە هه مان شێوە لەگەڵ شیعریشدا ئەمەی کردووە .
٩-زیرەک لە ئاوزو شێوەی گوتنی خۆیدا هێندە دەوڵەمەندە ، بەشێکی زۆری لە هه موو جۆرە گۆرانیە کان بە زیاتر لە ئاوازێک و زیاتر لە شێوە گوتنیک گوتووتەوە .

-١٨/٦/٢٠١٩-هه ولێر
کارە پڕداهێنانەکانی زیرەک کێلگەیەکی فراوانە بەقەد فراونی کوردستان و پڕ تەمەنە بە قەد تەمەنی دا‌هینان . زیرەک ئەو گێلگەیەیە ڕاستە ناسراوەو بەردەوام باس دەکرێت ، بەڵام، باسکردنەکان هێشتا زۆربەی هه رە زۆریان لێکۆڵینەویی و زانستی نین ..زانستی بە قەد داهێنانی زیرەک ! چۆن ژیان و کەسایەتی و هونەرو مێژووی زیرەک ڕەنگاوڕەنگێکی تاوسییە ! هه موو رەنگەکانی تێدایەو رەنگەکانیش بەردەوام لە گۆڕان و نوێ بوونەوە دان . ئێمە پێشترلە چەند نووسێنێک دا داوای زانستی ( زیرەکناسیی ) و دامەزراندنی ( نێوەندی زیرەکناسیی )و کاری ( بەرەو زیرەکناسیی) مان کردووە ، لەم داویانە مەبەستمانە :
یەکەم : دامەزراندنی( نێوەندی زیرەکناسیی) ، کە لەو نێوەندە هه موو ئەو نووسەرو لێکۆڵەرانە تێیدا کۆببنەوەو بەردەوام بە بەرنامە وزانستییەوە کار لەسەر لایەنە جۆراو جۆرەکانی ژیان و کەسایەتی و هونەری زیرە ک بکەن .
دووەم :لە( بەرەوزیرەکناسیی) دا مەبەستمانە هه موو بەڵگە دەنگیی و وێنەیی ڤیدیۆیی و وێنەی فۆتۆگرافی و نووسراوو نە نووسراوکانی زیرەک کۆبکرێتەوەو پۆلین بکرێ و بە پێی زەمەنی ژیان و قۆناخەکانی هونەری زیرەک ڕێزبەند بکرێن و بخرێنە بەدەستی لێکۆڵەران و نووسەرانی زیرەکدۆست .
سێیەم : کارکردن بۆ دروستکردنی (زانستیی زیرەکناسیی) وئەمەش پاش لێکۆڵینەوەو هه ڵسەنگاندنی لایەنە جۆراوجۆرەکانی ژیان و هونەری زیرەک و گەیشتن بە تایبەتمەندییەکانی زیرەک لە هه موو ڕوێکەوە ئەم زانستە دروست دەبێت.
ئەگەر ڕۆژێ توانیمان ئەم کارانە بکەین ، دیارە ئەوکاتە کورد کەوتووەتە سەر ڕیگای ڕاستی ڕیزگرتن لە کەسایەتی و هونەری زیرەک ، ئەو کاسایەتی و هونەرەی پێویست بە تیئۆرەی تایبەت دەکات بۆ ناسین و تێکەیشتنی هونەرو داهێنانەکانی ، ئەوەش لە بیر نەکەین ، ئێمە کە دەنووسین : تیئۆرەکانی زیرەک لە بە کوری کردنی ئاوازە بیانیەکان ، مە بەستمان ئەوە نیە – دەقی نووسراوی تیئۆرەکانی زیرەکت بخەینە بەردەست و یان ئەو تیئۆرە بە نووسین هه بن ! بەڵکو ئێمە بە دوای بەکارهێنانی ئەو تیئۆرەدا دەگەڕێین لە نێو گۆرانیەکانی دا کە زیرەک بەو توانا بێ سنوورەی کە خۆی هه یەتی و لە کارە داهێنانە هونەریەکانی دا کردوویەتی ، واتە تیئورەکەی لە نیو کارە پر داهێنانەکانی دا دەدۆزریتەوە .
ئەمڕۆکەش بە بۆ نەی یادی( ٤٧ ساڵەی ساڵفەوتی زیرەک) دەرگایەکی تازە بەسەر جیهانی ناسیینی زیرەک دا دەکەینەوە ، هه رچەندە دەبێ لەسەرەتاوە دان بەوە دابنێم ؛ کەمن پسپۆری مۆسیقاو دەنگ و ئاواز نیم و هیچ شارەزاییەکی زانستیانەم لە خوێندنەوەی نۆتە و لە زانستیی ئەم بابەتانە نیە! بۆیە من لەڕووی تیئۆرییەکی ئەدەبیەوە قسە لەم بابەتە دەکەم و مەجالە پسپۆرییەکە بۆ زاناو شارەزایانی مۆسیقاو ئاوازو دڵسۆزانی زیرەک بە جێدەهیڵم !
من لێرە وەک کەسێکی زیرەکدۆست و گوێگری بەردەوامی دەنگی زیرەک و کەمیک شارەزا لە ژیان و کەسایەتی زیرەک ، باس لە تیئۆرەکانی بەکوردیکردنی ئاوازە بیانییەکان دەکەم و هه وڵدەدەم ڕێگا کە – کەمێک – خۆش بکەم و لە نێو گۆرانیەکانی دا هێڵی تیئۆرەکان دەدۆزمەوەو دەیخەمەبەردەستی مامۆستا پسپۆرەکان وهیوادارم ئەوان بەشە کارەکییەکەی ئەم تیئۆرە تەواو بکەن .
تایبەتمەندیی گۆرانیەکانی زیرەک :
زیرەک ژمارەی گۆرانیەکانی تا ئێستا بە تەواوی نازانرێ ، دوا ژمارە کە نێوەندێکی کلتوری لە ڕۆژهه ڵاتی کۆردستان بڵاوی کردووتەوە (٣٦٢٣)گۆرانیە، هه رچەندە پێم وانیە ئەم ژمارەیەش ژمارەیەکی جێگیر بێت ! بەهه رحال ساغکردنەوەی ژمارەی گۆرانیەکانی زیرەک کارێکی زۆر زەحمەت ، لە بەر ئەم هۆیانە :
یەکەم : شوێنی تۆمارکردنی زیرەک لە دوو وڵاتی داگیرکەری ئێران و ئیراق داو لە ئێستگەکان و ئاهه نگە جەماوەریەکان و دانیشتنە تایبەتەکان ، هێندە زۆرو هێندە پەرتن بە هیج کەس لە داهاتووێکی زوودا کۆناکرێنەوە .
دووەم: هه ندێ لە گۆرانیەکانی زیرەک لە ناوچوون بە هه رهۆیەک بێت ،بەدەستی ئەنقەست یان بە
هۆی بێ کەسی و بێماڵی و بێ ئەرشیفی زیرەک لە زۆرکاتی ژیانی دا.
سێیەم : هه ندێ ئاهه نگ و گۆرانی زیرەک بۆ کەسانی تایبەت و لە ماڵان تۆمارکراون ، ئەم خاوەن ماڵانە وا دەزانن و لایان وایە کە جەمە خواردنێکان داوەتە زیرەک ، ئیتر ئەم گۆرانیانە هیچ مافێکی زیرەکی بەسەرەوە نەماوە بڵاویان ناکەنەوە !!
.من بە هۆی ئەو بەردەوامی و تەمە نە درێژەی کە لە منداڵیەوە گوێ لە گۆرانیەکانی زیرەک دەگرم ، دەتوانم دا‌هێنانەکانی بە سەر ئەم چەند خاڵە دابەش بکەم :
١-ئەو گۆرانیانەی کە بە شێعرو ئاواز هی خۆیەتی .
٢-ئەو گۆرانیانە کە شێعرەکان شیعری شاعرانی ناسراوانی کوردن و ئاوازی هی زیرەکە .
٣-ئەو گۆرانیە فۆلکلۆریانەی کە زیرەک لە هه موو ناوچەو زارو بنزارەکوردیەکان وەری گرتووەو بە شێعرو ئاوازەوە گۆڕانکاری تێداکردووە .
٤-ئەو گۆرانیانەی کە لە میللەتانی تر وەری گرتووەو گۆڕانکاری لە شێعرو ئاوزەکاندا کردووە .
٥-ئەو گۆرانیانەی کە تەنیا ئاوازەکەی لە میڵڵەتانی تر وەرگرتووەو گۆڕانی تێداکردووەو بە شێعری خۆ یان بە شێعریکی تری فۆلکلۆر یان شیعری شاعیرانەوە گوتوویەتی.
٦-ئەو گۆرانیانەی کە شیعرەکە هی شاعیرانی کوردەو بە ئاوازێکی بیانی بە گۆڕانکاریەوە تۆماری کردووە .
٧-ئەوگۆرانیەی کە ئاوازی کەسانی ترەو بە شێعری خۆی یان شیعری شاعیرانی تر و بە شێوە گوتنی خۆی گوتوویەتی .
٨-زیرەک لە گوتنی هه موو جۆرەگۆرانیەکان دا هونەرێکی زۆری نواندووە ، چ وەک شاعیرو چ وەک ئاواز دانەرو چ لە گوتنەوەی دا ،گۆرانیەکانی دەوڵەمەندو خۆش و جوان کردووە ، لە ئاوازدا بە تێکەڵکردنی دەنگی بڕگەیی وبڕگەی مانادار وشەی جوان و پاش و پێشکردنی وشەو کورتە ڕستەو نێوە ڕستە و بەئاوازی پڕ لە ڕازاندنەوە دا، زیرەک ئەو هونەرەی لە گەڵ ئاوازەکانی نواندووە ، بە هه مان شێوە لەگەڵ شیعریشدا ئەمەی کردووە .
٩-زیرەک لە ئاوزو شێوەی گوتنی خۆیدا هێندە دەوڵەمەندە ، بەشێکی زۆری لە هه موو جۆرە گۆرانیە کان بە زیاتر لە ئاوازێک و زیاتر لە شێوە گوتنیک گوتووتەوە .

کەسایەتی هونەریی زیرەک :
هه موو ئەو تیئۆرە جۆراوجۆرانەی کە کەسایەتی داهێنەر دەخەنە بە رتیشکی لیکۆڵینەوە ، ناتوانن بەو لیکۆڵینەوانەی کە تائێستا کردوویانە کەسایەتی داهێنەرانەی زیرەک بەتەواوی بخوێننەوە !چۆن زیرەک بەڕاستیی کەسێکی جیایە ، جیا لە هه موو داهێنەران .هه ر بۆیە پێویست دەکات بە تیئۆری داهێنەرناسیی نوێ و تایبەت ، لێکۆڵینەوە لە کەسایەتی و هونەری تایبەتی زیرەک بکەین لێر دەمەوێ باسی چەند خاڵێک بکەم کە (دکتۆر محەمەد ئەکرم ئەلعەدلونی )لە باسی داهێنەراندا باسیان دەکات و لەگەڵ کەسایەتی هونەرمەندانەی زیرەک دەگونجێن .
یەکەم: دا‌هێنەر- توانایەکی بەرزی هه یە بۆ بیرکردنەوەو نوێکاری خۆشدەوێ .
دووەم : توانای خۆگونجاندنی بەپەلەی هه یە لەگەڵ گۆرانکاریەکان.
سێەم : زۆر پشت بە هه ست و مەشاعیرەکانی خۆی دەبەستێ .
چوارەم :بڕوای بە خۆی هه یە، هه ست دەکات دەتوانی دا‌هێنانەکان جێ بە جێ بکات.
پێنجەم: حەز بە کاری سەرکێشی دەکات ولە ڕۆتین بێزارە.
شەشەم:ئارەزووی سەفەر وگەڕانی زۆری هه یە .
حەوتەم :بەڕەوشتە بەڵام ، قسە لەڕووەو سەربەخۆیەو کەیفی بەدەسەڵات و توندوتیژی نایێ.
هه شتەم : خۆڕاگرو پشودرێژە بەرامبەر گەلەکۆیی و غەدر.
نۆیەم : بەرامبەر تاقیکردنەوە مرۆییەکانی دەورو بەروجیهان کراوەیەوه .
دە یەم :لەکاتی داهێناندا هه ست بە دڵخۆشی و ئاسودەییەکی زۆر دەکات .
یازدە هه م : لەزەتی زۆر لەجوانیەکان دەبینێ .
ئەم سفەتانەو زۆری تر لە کەسایەتی زیرەک دا کۆببوونەوەو زیرکیان کردبوو بەم داهێنەرەی کە ، ئاستی داهێنانی بە شێوەیەکی تایبەت بە خۆی گەیاندووتە شوێنێک کە تا ئێستا هیچ دا‌هێنانێک پێی نەگەیشتووە .
بە بوونی ئەم خاڵانەو زۆری تریش زیرەک هێشتا لەدەرەوی هه موو تیئۆرەکان دەمێنتەوەو خاوەنی کەسایەتی دەروونی و کۆمەڵایەتی و هونەری خۆیەتی و تەواوی خاڵەکانی داهێنانی زیرەک ، زیرەک لە هه موو داهێنەرانی تر جیا دەکاتەوە ،
.چۆن هونەرمەند حەسەن زیرەک :
١-ئەلف و بێی هیچ جۆرە خوێندنێکی نەخوێندووەونەیزانیوە بنووسێ و بخوێنێتەوە .زیرەک خۆی لە چریکەی کوردستان دەنووسێ ( هاونیشتمانی خۆشەویست !خۆتان ئەزانن کە من لە کۆکردنەوەی ئەم پەڕاوەدا، تەنیازمانم کاری کردووە. لە پێنووس دا، بانۆ میدیەی زەندی ؛ هاوسەرم، یارمەتی داوم ).
٢-زیرەک دەرچووی هیچ قوتابخانەیەکی دیارو ناسراو هونەری و ناهونەری نیە.
٣-زیرەک بۆ فێربوونی هونەرەکەی لە هیچ نێوەندێک خوڵ و ڕاهێنانێکی نەکردووە.
٤-زیرەک شاگردی هیچ مامۆستایەک نەبووەوڕێچکەی هیچ کەسێکی دیاری هە ڵنەگرتووە .
٥- زیرەک لە ماڵێکی هه ژار –ئەگەربڵێین ماڵ- ژیاوەو لەو ماڵە هه رلەمنداڵیەوە دەرگای دۆزەخی بەڕووداکردووتەوە.
٦-زیرەک لە هه مووسۆزێکی دایک و باوک وخانوادەیی بێ بەش بووە .(کێ بێ بێ گەورە.کە بەرەللابێ – وەک منی لێ دێ زەحمەتە چابێ ).
٧-زیرەک ژیانی خۆی لەسەرەتاوە زۆر لەژێر سفرەوە دەست بێکردووە وقۆناخ بە قۆناخ و جار لەدوای جار زۆر بە کارەسات گەڕاوەتەوە سەر سفر و لەژیانی ئابووری و کۆمەڵایەتی و دەروونی خۆیدا (هه شت نۆ ساڵە بووم، بووم بە عەمەلە لەکارکردنا زۆر ئەمکرد پەلە ).
٨-زیرەک ئەگەرچی بە هۆی کەسایەتی لێهاتوویی خۆی و هونەرە بەرزەکەی دۆستی زۆرو گوێگری زۆرترو هه واداری زۆری هه بووە ، بەڵام ؛ ئەم دۆستانە لە هاوکاری زیرەک دا کەمدەست و سنوورداربوون ، بە پێچەوانە دوژمن و دژانی زیرەک دەوڵەت و دەسەڵاتدارو دەزگا ناوبەدو بەدکارەکانی ئێراق و ئێران بوون . هه ربۆیە بەردەوام سێبەری مەرگی بەسەرەوە بوو دەرگای بەندیخانەی بەڕووداکرابووەو ناحەزان بۆی لە کەمین بوون . هه رئەوەش بوو زیرەک لەگەڵ ئەم هه موو ژیاندۆستی و کوردبوونەو ئاشقە جوانییەی خۆی دواجار ناچار بوو بە هه موو قەناعەتەوە بڵێ 🙁 هێندەم نەماەو بمرم و بچمە ژێرگل و بەشەری کورد نەبینم !!) ئەو کوردەی زیرەک لە ژیانە دۆزەخیەکەیدا بەردەوام جوانترین ئاوازو خۆشترین مەقام و بەرزترین شێعری گۆرانی زیرەکانەی بەو پەڕێ داهێنان و بەو ئاستە بەرزەی دا‌هێنان پێشکەش کردوون و بولبول ئاسا دەیچریکاندو کەو ئاسا دەیقاسپاندوخەم و ئازارەکانی خۆی میڵەتەکەیی و مرۆڤایەتی بەو پەڕێ شادیەوە بەدەنگە زولال و بە هه شتیەکەی بە هه رزانترین نرخ و هه ربە خۆڕایی دەبەخشیە میڵلەتەکەی و دەیگوت 🙁 زۆر چاک دەزانم چۆنیان دڵ خۆش بکەم . )
بەڵێ ؛ ئەو زیرەکە کە دەوڵەمەندترین هونەرمەندی جیهان بوو لە ڕووی ژمارەی بەرهه می هونەری و داهێنانەوە ! دواجار لە هه ژارترین ڕۆژەکانی دودوایی ژیانی بەدەستی شاگردانی ساواک ژەهرکوژکراو بە تەمەنی پەنجا ساڵ و شەش مانگیەوە ، بەدڵی پڕهیواو بە گەرووی پڕ لە ئاوازەو دڵە پڕ عەشقە کەیەوە چووە سەر کێوی ناڵە شکێن و فەرمووی ( لەپآش مەرگم چ فایدە بێیتەسەرگۆڕم و حەلواو سێڕۆژم بۆ چیە !؟)
زیرەک ..کەمرد نەکاری هه بوو، نە پول و پارەیەکی هه بوو، نە خانوو ناوماڵێکی هه بوو..هه ژارو زگڕوتێک بوو ..لە هه موو هه ژاران هه ژارتر ! ئەو هه ژارو زگڕوتە ..ئێستا گەورەترین و دەوڵەمەندترین و بەرزترین هونەرو داهێنانی بۆ بەجێ هێشتووین .
کەسایەتی هونەرمەندانەی زیرەک :
زیرەک هه ربە سروشتەوە کەسێکی لیهاتتوو زیرەک و زانابوو،جگە لە لێهاتووی هونەری هه رکارێکی تری بە ناچاری و برسییەتیەوەکردبێ ، سەرکەوتوانە کردوویەتی میرزا کەریم خۆشناولە بارەی زەوق و کاری زیرەک لە جوانکردنی کانی مەلا ئەحمەد دەنووسێ :(سەیرم کرد ئەو چایخانە پیس و پۆخڵ وناشیرینە، بووە بە گازینۆیەکی خۆش و پاک و خاوێن وسپی کاری وچیمەنتۆکراو، هه رحەز ئەکەی لێی دانیشی .) هه رئەو زیرەکیەش چاوو گوێ و هه ست و بیرێکی پانۆڕامەیی پێدابوو، هه رلە منداڵیەوە هه رچی دەبینی و دەبیست لە مێشک و دڵی تۆمار دەبوو ، جا لە برسییەتی بوا یان دەربەدەری ، لە بەندیخانە بوایە یان ئاوارەیی ، ساغ بوایە یان نەخۆش ..هه رچی دەبیست و دەبینی دەبوون بە زەخیرەی داهێنانەکەی .
لە نێو ئەم هه موو بەد بەختی و چارە ڕەشیەیدا جاوێکی جوان بین و دڵێکی گەشبین و ئارەزووێکی لە بن نەهاتووی هه بوو ، هه تا بڵێی ئاشقە ژیان بوو ، ئاشقە جوانی و ئافەرت بوو ، ئاشقی کوردو کوردستان بوو ، ئاشقی سروشتە جوان و ڕەنگاو ڕەنگە کەی کوردستان بوو، زۆر ئاشقە هونەرو دەنگخۆشی بوو ، هونەرمەندە مەزنە کانی خۆش دەویست و باسی گەورەیی دەکردن ، لە کاسێتی ئەبوسەباح دەفەرمووێ ؛ ( عەلی مەردان بەرزە ، کورد قەدری نازانی من قۆندەرەکانی دەخەمە سەر چاوم ) هه تا بڵی شارەزای ئاوازو کلتوری کوردی خۆمان بوو ، بە هه موو زارو بنزارو فۆلکلۆریەکانیەوە . هه ر ئاوازێکی بیستبا ..ئاوازی ناوچەیەک لە ناوچەکانی کوردستان بوایە یان ئاوازی میللەتانی دەورو بەر ، ئەوەی ویستبای وای دەگۆڕی و دەسکاری دەکرد ، دەیکرد بە( ئاوازی زیرەکی)انە ، سەیری کە چ هونەرمەندێک هه یە ..ئاوا بە جوانی وسەرکەوتووییەوە ،شیوە زارگۆڕیی و زمانگۆڕی وئاوازگۆڕی بکات، لە نێوان بنزارو شێوەزاری کوردی و زمانەکانی کوردی وفارسی و ترکی و ئازەری وعەرەبی دا، بەبێ ئەوەی هیچ لەنگی و ناڕیکی و هه ڵەیەک بکات ، لە ڕووی گوتن و ئاوازودەربڕینی وشەو ڕستەکانی هونەری وئاوازو زانستی زاروزمانەوە . لە گۆرانی گوتن دا زیرەک زمانڕەوانترین گۆرانیبێژە کە وشەکانی جوان و دەوڵەمەندو گەرم و شێرین دەکات .
زیرەک و مۆسیقا :
زیرەک لە ژێر ناوی (هونەر و مۆسیقا) بە شێعرزۆر پسپۆرانە لە ( چریکەی کوردستان )ی خۆیدا باسی هونەرو مۆسیقاو ئامیرە مۆسیقیەکان و جۆری دەنگیان و کاریگەریان لە سەر گوێگر دەکات . ناوی زیاتر لە چل ئامێری مۆسیقا دەهێنێ و کەم و زۆر باسی مێژوو وڵات و نەتەوەکانیشیان دەکات و دەنووسێ :
مۆسیقا ! شەرتە هاوڕازم تۆ بی
پاشی مردنیش دەمسازم تۆبی
مۆسیقا ! هه ر تۆی روح و گیانی من
مۆسیقا ! خۆشی بۆ ژیانی من
ئەمە دەری دەخات کە زیرەک چ بە هۆشیاری و زاناییەوە لەگەڵ مۆسیقا ژیاوە . سەیریکە چۆن باسی یەک یەکی ئامیرەکان دەکات :
((تەنبوور)) نەجیبە،سەدای زۆر گەرمە
دەنگی مەحزوونە پەردەی لەبەرمە
((دووتار)) و ((گیتار))، شاگردی ((سێ تار))
دەنگیان هێند خۆشە ، لە دڵ دەبەن بار
دەنگی ((ماندۆلین))،گرمەی((ترۆمپێت))
دەتخاتە خەیاڵ سواری ئەسپی کوێت
بەمجۆرە بەدوا دادەڕواو ناوی زۆر ئامێر دێنی کە تا ئێستاش لە نێو ئەدەبیاتی مۆسیقای ئێمەدا ، بەم ڕوونی و شارەزاییەوە ناویان نابیسین ! چ جای ٦٥ ساڵ بەر لە ئەمڕۆ ، کە ئەمە ش بۆ زیرەکی نەخوێندەوار دەچێتە پاڵ داهێنان و زیرەکی و شارەزاییەکەی ، جگە لە باسی ئامیرەکان و جۆری ئاوازیان و کاریگەریەکانیان لەسەر دڵ و دەروونی گوێگر ، ئەوا بە شێعر نووسینی ئەم بابەتەش جارێکی تر زیرەک دەباتە پال ئەو شاعیرانەی کە هونەری شیعریان بۆ فێربوون و زانست بە تایبەت زانستی مۆسیقا بە کارهێناوە .
ئەم شێعرەی (هونەرو مۆشیقا)یەی زیرەک دەقێکی گەورەو بەردەستە بۆ بەزانستی خوێندنەوەی زانیاریە هونەری و مۆسیقیەکانی زیرەک و شێاوی ئەوەیە پسپۆرانی مۆسیقا بە وردی و زانستیەوە لێی بکۆڵنەوەو توانای زانیاری و هوشیاری زیرەک لەم ڕووەوە دەربخەن .

تیئۆرەی زیرەک بۆ بەکوردی کردنی ئاوازە بیانیەکان .
هونەرمەندیی زیرەک لە تەنیا سنوورێک نەوەستاوە ، پێش ئەوەی باسی بەکوردی کردنی ئاوازە بیانیەکان بکەین ، واچاکە باسی ئەوەش بکەین کە زیرەک ئاوازە زاراوە ییە کوردیەکانیشی کردووە بە ( ئاوازی زیرەکی ) *١ چۆن زیرەک بەتەواوی شارەزای ئاوازو کلتوری هه موو ناوچەو زارو بنزارەکوردیەکان بووە و زۆریانی گۆڕیوە بۆ – ئاوازی زیرەکی – سەیرکە :
*ئاوازی (لوڕی) دایە دایە وەختی جەنگەی گۆڕیوە بە (لایە لایێت بۆدەکەم ، بەلکم خەو بتباتەوە )
*ڕەزیە زڕەزیە تۆم دارە مێوی – لەئاوازێکی هه ورامیەوە وەریگرتوو .-
*مەیرۆ مەیرۆ- ی لە ئاوزێکی کرمانجی سەروو وەرگرتووە .
*فەلەکە براینە فەلەکە- ی لە ئاوزی حەیرانی دەشتی هه ولێر وەرگرتووە .
زۆریتریش .لێرەدا پسپۆرانی مۆسیقاو ئاوازی کوردی دەتووانن ، ئاوازەکانی ئەم گۆرانیانەو زۆری تری زاراوەکوردیەکان بدۆزنەوەو تایبەتمەندیەکانیان لەڕووی – دەنگە مۆسیقی – و خوێندنەوە نۆتەییەکان – دەستنیشان بکەن و بەراوردیان بکەن لە گەڵ ئەو گۆڕانکاریانەی کە زیرەک کردوویەتی و ئاوازە تازەکەی لێ برهه م هێناوە .
-دەتوانین ئاوا هێلکاری بۆ بکەین : -( دەستنیشانکردنی تایبەتمەندیەکانی ئاوازەکە پێش دەسکاری زیرەک ) -(دەستنیشانکردنی تایبەتمەندی ئاوازەکەی زیرەک دوای دەسکاریەکە) -(دواتر سەیری ئەو گۆڕانکاریانە بکرێ کە زیرەک لە ئاوازەکەدا کردوویەتی)
-بۆ نموونە :
– چێ لابردووە ؟ -چی دەسکاری کردووە ؟ -چی زیادکردووە ؟
ئەگەر ئەمە لە گەڵ هه موو ئەو گۆرانیانە بکەین کە زیرەک لە ئاوازە جیاجیاکانی شێوەزارە جیاجیاکان کردوویەتی ، لە ئەنجام ئەوە دەردەکەوێ کە زیرەک لە گەڵ هه ر شێوە زارێک و ئاوازێک کردوویەتی وبە کۆی ئەم گۆڕانکاری و لابردن و زیادکردن و دەستکاری کردنە ، دەگەینە هێڵی تئیۆرەکە و بۆمان ڕوون دەبێتە وە کە زیرەک لەسەر چ یاسایەکی مۆسیقا داهێنانی لە ئاوازە فۆلکلۆری و شێوەزارەکانی کردووە .
تیئۆری گۆڕانکاریی ئاوازە بیانیەکان :
بە گوێ گرتن لە تەواوی گۆرانیەکانی زیرەک ، بەتایبەت ئەو گۆرانیانەی ئاوازەکانیان لە گۆڕان و دەستکاری و زیادکردنی ئاوازە بیانیەکان کردوویەتی و ئاوزێکی زیرەکی کوردی بەرهه مهێناوە .
بە هه مان شێوەی گۆڕێنی ئاوازە کوردیە شێوەزارە جیاجیاکان زیرەک ئاوازی میللەتە جیاجیاکانیشی گۆڕێوەو ئاوازی نوێی و زیرەکیانەی کوردی بەرهه مهێناوە ، بۆ دۆزینەوەی تیئۆری ئەم داهێنانەش دیسان پسپۆرانی مۆسیقای کوردی بەتایبەت و پسپۆرانی مۆسیقا بە گشتی دەتوانن :
یەکەم : تایبەتمەندیی کلتوروئاوازی هه ریەک لە ئەو میللەتانە دەستنیشان بکەین کە زیرەک ئاوازی لێورگرتوون ،وەک فارس و ترک و ئازەرو عەرەب و ئەرمەن وهیند و یۆنان و ئینگلیزو ڕوس و… تادوایی .
دووەم: دەستنیشانکردنی ئەو ئاوازە تایبەتەی بۆ نموونە کەزیرەک لە فارسی وەری گرتووە .
سێیەم : دەستنیشانکردنی ئەو گۆرانیەی تایبەت لەو ئاوزە فارسیە وە زیرەک دایهێناوە .
چوارەم : زیرەک چی لە ئاوازو دەنگەکان زیادکردووە ؟
پێنجەم : زیرەک چی دەنگ وئاوزەکان لابردووە ؟
شەشەم : زیرەک لە دەنگ و ئاوزەکە چی دەسکاری کردووە ؟
حەوتەم : دواجار زیرەک چ جۆرەداهێنانێکی لەو گۆرانیە کردووە ؟
ئەگەر پسپۆران بەوردی و زاناییەوە ئەم کارە لە گەڵ هه موو ئەو زمانانەوە بکەن کە زیرەک ئاوازی لێوەرگرتوون و داهێنانی پێکردووە ، دەردەکەوێ زیرەک بە چ سیستەمێکی گۆڕانکاری لە ئاوزە دەستنیشانکراوەکان ئەم هه موو داهێنانە مەزنەی کردووەو ئاوازی کوردی پێ دەوڵەمەندو چالاک و نوێ کردووتەوە .

زانستی مۆسیقای دەروونی :
گۆرانی گوتنی زیرەک زۆر ڕەهه ندە ، بۆ نموونە ئەگەر بتەوێ لێکۆڵینەوە لە ئاوازی گۆرانیەکی زیرەک بکەیت ، ئەگەر لە چاوی زانستی دەروونناسی مۆسیقاوە ش لێی نەکۆڵیەوە ، ئەوا کارەکەت نا تەواو دەبێت ، چۆن زیرەک هه ر هه موو گۆرانیەکانی کاریگەری دەروونیان بەسەرەویەو ئەم کاریگەریەش هێزێکە لە هێزەکانی داهێنانی زیرەک . سەیرکە لە گەنجی و لەشاری بەغدادا دەڵێ : ( هه روەک سەماوەر لە گڕو لە جۆشم خەلکی غەم دەکڕێ من غەم دەفرۆشم ) و هه ر لەو بەغدایە هاوار دەکات ( بێکەسم لە و بەغدایە !!)کەچێ لە نەخۆشی و پیریی داو لە نە خۆشخانە دەفەرمووێ 🙁 ساقی ئۆباڵی منت وە ئەستۆ – دنیایەو وەسیەت ئەکەم لە لای تۆ –گەر هاتوو مردم هه ربە مەی بمشۆ – گریانم ناوی بۆم مەکەن شێوەن و ڕۆڕۆ – ئاخی پیریەتیم هێناوە شنۆ ) ئەم ڕستە کورتانە پڕاو پڕن لە هه ستی دەروونی چەند ڕەهه ندە ، ( بێکەسی بەغداو ئاخی پیریەتی شنۆ )بەغداو گەنجی و ئاوارەیی و بێ کەسێێ !! شنۆو ئاخی پیریی و نەخۆشی ! ئەم ڕستە کورتانە پڕاوپڕن لە هه ستی دەروونی گەرم و ساردو دژ بەیەک ، کەچی هه رئەوە زیرەکە دەتوانێ لە هه موو کاتێکدا و هه موو حاڵەتێکی کۆمەڵایەتی و دەروونیی جەستەیی خۆی بکات بە هۆی داهێنان .
پێشتر گوتمان زیرەک بە چاوو هه ستی پانۆڕامەیی سەیری سروشت و کۆمەڵ و ژیانی دەکرد ، بۆ ئەو هه ر مرۆڤ هۆ نە بوو بۆ داهێنان ، بەلکو گڤەی باوو خوڕەی ئاوو دەنگی مەل و حیلەی ئەسپ و دەنگی قازو بازو قومریش ئاوازو دەنگی سود لێوەرگرتن بوون . هه ربۆیە پسپۆران لە دۆزینەوەی تایبەتمەندییەکانی ( دەنگی زیرەکی )دا ئەرکی گران و زانستیانەی زۆریان لە پێشە . هه ر لە بەر ئەمەش چۆن بەدوای ڕێشە ئاوازیەکانی زارو بنزارە کوردیەکان و ئاوازی میللەتەکانی دەوروبەردا دەگەڕێن ، ئاواش پێویستە لە نێو گۆرانیەکانی زیرەکدا بە دوای دەنگە سروشتیەکان و دەنگی مەل و باڵندەو ئاسک و ئەسپیشدا بگەڕێن . بگەڕێن و بزانن چۆنی بەکارهێناون و چ داهێنانێکی پێ کردوون ؟!

١٥-١٨/٦/٢٠١٩-هه ولێر

*١- ئاوازی زیرەکی :مەبەست هونەرو ئاوازو گوتنی تایبەتی هونەرمەند حەسەن زیرەکە ، کە نە وەک کەسە لە ڕابردوو ، نە ئێستا لە کەس دەچێ و نە لەدا هاتووش کەسێکی زیرک ئاسا پەیدا دەبێت .

ئاوڕدانەوەیەک لە تیپی مۆسیقای باواجی کۆیە؛ ئێوەرە کۆڕێک بوو پێگەی ڕۆشنبیری کوردیی ئۆتاوا لە سەکۆی خۆی لە ئۆتاوا/ کەنەدا ڕێکیخستبوو. سەرەتای کۆڕەکە بە ساتێک بێدەنگی بۆ ڕێزگرتن لە هونەرمەندان م.سەردار ئەحمە( باب سەردار) و هونەرمەند ئیسماعیلی سابووری دەستی پێکرد. پاشان هونەرمەند م. ئارەزوو ئیسماعیل مەنسوور بەڕێوەبەری پەیمانگەی هونەرەجوانەکانی شەهید جەعفەر لەکۆیە، بەوتەیەکی کورتی ڕێزلێنان بۆ یادی م.سەردار و ئەو پەیکەرە مەدالیایەی کە لە لایەن هونەرمەندی پەیکەرساز کاوان قادر و وێنەیەکی سکێچ لە لایەن هونەرمەند وریا ئەحمەدە وە بۆ یادی چلەی م.سەردار ڕێکخرابوو لەکۆیە وەک ڕێزلێنانێک نمایشکراو بەدیاری پێشکەش بە کەسایەتی هونەری و ئیداری کران لەهەمان ڕۆژدا. شایانی باسە کە ئەو پەیکەرە بە سەرپەرشتی پێگەی ڕۆشنبیری کوردیی ئۆتاوا لە لایەن ئاراس ڕەشید ئارەزوو ئیسماعیل مەنسوور ئەنجامدرا و تێچوونەکەی لە لایەن گۆران ئازاد ئەندام پەرلەمانی خوولی پێشووی پەرلەمانی کوردستانەوە دابینکرا. تەواوی پەیکەرەکە لە کەنەدا ئەنجامدرا و قاڵبەکەی نێردرایەوە بۆ کۆیە، ئەندامانی تیپی مۆسیقای ئارامی ڕۆح کۆپیان لەبەرگرتەوە. ئەو پەیامەی هونەرمەند ئارەزوو ئیسماعیل بە شێوەی کرتەی ڤیدیۆیی پێشکەشکرا. د.ڕەحیم سورخی مامۆستای میوان لە دانشگای کارلتۆن لە ئۆتاوا پەرەدەی لەسەر پەیکەرەکەی م. سەردار لادا و هەر بەوبۆنەوە وتەیەکی کورتی لەسەر ڕۆڵی هونەرمەندان لە زیندووهێشتنەوەی کەلتور و مێژووی نەتەوەیەک باسکرد.

بڕگەی دووەی کۆڕەکە کە لەلایەن ئاراس ڕەشید و هۆز بەکرەوە بەڕێوەدەبرا، بریتی بوو لە گفتوگۆی ڤیدیۆیی لەگەڵ م. سەفین عبدالخالق سەرۆکی تیپی مۆسیقای باواجی کۆیە بوو کە لەلایەن ئاراس ڕەشیدەوە ئامادەکرابوو، و هۆز بەکر ئەرکی مۆنتاجکردنەکەی لە ئەستۆ گرتبوو. ئەم گفتوگۆیە ئاماژە بوو بەئەرک و ماندووبوونی لێنەبڕاوەی چەند نەوەیەک لە هونەرمەندانی شاری کۆیە. ئەو تیپە بەچەندان قۆناغی هەورازونشێودا تێپەڕیوە، بەڵام پەیامەکەی کە هونەرە بۆ مرۆڤایەتی لەدەستنەداوە. هەروەها ناوەڕۆکی گفتوگۆکە باسی لە زۆر دەورانی مێژوویی چۆنیەتی دروستبوونی ئەو تیپە کرد. جگەلەوەی کە ئەو تیپە ئێستا چۆن بووەتە مێژووی شاری کۆیە و خەڵکەکەی و مێژووە کۆمەڵایەتیەکەی. جێی خۆیەتی کە ئاماژە بەو بەراوردەبکەین کە بەڕێز سەفین ئاماژەی بۆکرد لەگەڵ پەیامی ئەو تیپە و بەناو هونەر و هونەرمەندانێک کە ئەمڕۆ تاڕادەیەک نوێنەرایەتی هونەری کوردی دەکەن، وە ئەو سنووربەندیەی کە ئەوان دەیکەن لەگەڵ هونەری بازرگانی. لەکۆتاییدا دەبێ ئەوە بڵێین کە ئەم گفتوگۆیە وەڵامی زۆر پرسیاری مێژوویی هونەری و ئیداری و کۆمەڵایەتی دایەوە لە میانی دمەتەقێیەکەدا.

بڕگەی کۆتایی؛ نمایشکردنی گفتگوگۆی مۆنتاجکراوی بەڕێز ئەمیر محمد مستەفا کەبابچی( کۆیی) بوو. ناساندنی ئەو بەڕێزە بە ئامادەبووان وەک نموونەی کەسی ( لەخۆبووردوو، ماندوونەناس، بێفیز، بێتەماحی ماددی، هۆشیاری هونەری، پەیبەر بە گرنگی و سۆزی بۆ ئەرشیف، هەروەها پاڵپشتی سەرەکی م. تایەر تۆفیق لە تۆمارکردن وپاراستنی گەنجینەی دەنگی ئەو هونەرمەندە و چەندان سفاتی دیکەی کە کەمن ئەو مرۆڤانەی ئەم کاراکتەرەیان تێدابێت) . سەیرکردنی ئەو گفتوگۆیە وێنای مرۆڤێکی ڕاستگۆ و سادە و پراوپڕ لە هونەر و قەدرزانی هونەری لایە. هەروەک ئامادەبووانیش دوای کۆڕەکە ئاماژەیان پێدا، کە کوردستان دەبێت شانازی بکات کە کەسانی لەوشێوەی هەیە و توانیویانە ئەو پەیامە پاکە بگوازنەوە بۆ نەوەی سەردەمی بەرامبەرکێ.
لەکۆتاییدا وێڕای دەستخۆشی و سوپاسی تایبەت بۆ بەڕێزان ئارەزوو ئیسماعیل و سەفین عبدالرەزاق و ئەمیر کەبابچی و هۆز بەکر. مەدالیایەکی م. سەردار ئەحمەد پێشکەش کرا بە هۆز بەکر کە بەماندووبوونی ئەو کۆڕەکە بەئەنجام گەیەندرا. مەدالیاکە لە لایەن بەڕێز شەهرام دۆستان سەرۆکی کۆمیونیتی کوردی ئۆتاواوە پێشکەش کرا.
بەشی میدیای پێگە/ ١٨ی حوزەیرانی ٢٠١٩
پێگە سەکۆیەک بۆ هەمووان

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن …..

به‌ڵێ له‌ رووی ته‌كتیكیه‌وه‌ كورد جوڵه‌یه‌كی باشی كرد، ملهوڕی ئه‌ردۆگان به‌ر به‌ربه‌ستێكی گه‌وره‌ كه‌وت وتا راده‌یه‌كی توشی شكستی خۆی هات سه‌ری دای له‌تاشه‌به‌ردی كه‌له‌ره‌قی خۆی و ده‌كرێت هه‌ندێك به‌ ئاگای بێنێته‌وه‌ ، به‌ڵی كورد له‌مه‌ودوا وه‌كو ژماره‌ی رێژه‌یی به‌هێز و به‌ڵكو وه‌كو هێلكه‌ی ته‌رازووه‌كه‌ رۆڵی خۆی له‌ سیاسه‌تی گشتی توركیا و حساب بۆ كردن و هاوكێشه‌كان ده‌بینێت و هیچ ئۆردوگانێك ناتوانێت خۆی له‌و واقیعه‌ گێل بكات، به‌ڵێ ده‌رئه‌نجامه‌كانی هه‌ڵبژاردنی شاره‌وانی ئه‌سته‌نبوڵ له‌م قۆناغه‌دا له‌ زۆر رووه‌وه‌ به‌ ناراسته‌وخۆش بێت له‌ قازانجی كورده‌ به‌ گشتی، به‌ڵام ئایا ئه‌مه‌ دڵخۆشكه‌ره‌ بۆ ئامانجه‌ ستراتیجیه‌كانی كورد و كوردستان؟

هه‌ر كه‌سێك به‌ مێژووی دوورودرێژی جه‌هه‌په‌دا بچێته‌وه‌ و به‌ڵكو تێڕامان له‌ قسه‌ و ره‌فتار و دروشمه‌كانی سه‌ركردایه‌تی بكات دڵخۆش نابێت، ئه‌گه‌ر ئێستا و له‌م وه‌زعه‌ تا راده‌یه‌ك لاوازه‌یدا له‌ ئاست مافه‌ گشتی و سه‌ره‌تاییه‌ گشتیه‌كانی گه‌لی كوردستان به‌م شێویه‌ی بێت، ئه‌گه‌ر به‌ یه‌كلایی ره‌تیاننكه‌تاوه‌ له‌به‌ر پێویستیی كاتی به‌ كورد بۆ هه‌ڵبژاردنه‌كان، ئه‌وه‌ بێ ده‌نگی هه‌ڵبژاردووه‌ و بێهه‌ڵوێستی ده‌ربڕیوه‌، به‌ڵام تاڵه‌ موویه‌ك له‌ ره‌فتار و بۆچون و سیاسه‌ت و مامه‌ڵه‌كانی ئه‌تاتۆرك له‌مه‌ر پرسه‌ ستراتیجیه‌كان له‌م حزبه‌دا نه‌گۆڕاوه‌. ئه‌م دوو حزبه‌ی توركیا( ئاكه‌په‌ و جه‌هه‌په‌)ئه‌گه‌ر تائه‌نتكێك دوو ئاراسته‌ی جیاواز له‌ به‌رێوه‌بردنی توركیا و ئامانج و رێباز و فكر و ئایدیۆلۆجیان هه‌بێت، به‌ڵام له‌مه‌ڕ پرسی كورد جیاوازیه‌كی ئه‌وتۆیان تێدا نیه‌ كه‌ له‌ به‌ر ده‌رئه‌نجامێكی هه‌ڵبژاردنێك له‌م جۆره‌ی ئه‌سته‌نبوڵ كورد شاگه‌شكه‌ بكات و وا بزانێت له‌ رووی پرسه‌كه‌ی و قوڵایی كێشه‌ مێژووییه‌كه‌ی شتێك سه‌وز ده‌بێت و هه‌نگاوێك ده‌چێته‌ پێشه‌وه‌. به‌ڵی ئه‌م هاوپه‌یمانێتیه‌ ته‌كتیكیه‌ بۆ كاروباری رۆژانه‌ و ململانێی حزبی كارێكی ئه‌رێنیه‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ر داشی هه‌ر یه‌ك له‌و دوو حزبه‌ باڵاتر بێت به‌له‌برچاوگرتنی روانینی ورد بۆ هه‌ر یه‌كه‌یان ئه‌وه‌ ره‌نگه‌ به‌زیاتر قوڵبونه‌وه‌ و وردبونه‌وه‌ له‌ هاوكێشه‌كه‌ و مێژووی هه‌ردوو حزب، ئه‌وا ره‌نگه‌ زیاتر ره‌شبین بین و چاوه‌رێی ره‌فتاری باشتر له‌ جه‌هه‌په‌ نه‌كه‌ین، ئه‌گه‌ر دروشم و بانگه‌شه‌ی هه‌ر یه‌كه‌یان بێینیه‌ به‌رچاومان له‌وه‌دا یه‌كلایی ده‌بینه‌وه‌ كه‌ ته‌نانه‌ت خۆیان له‌قه‌ره‌ی هیچ شتێكی گرنگ بۆ كورد نه‌دا و په‌یمانی به‌دیهێنانی ته‌نانه‌ت بچوكترین مافی كوردیان له‌ هیچ پاریزگایه‌كی توركیا له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كاندا نه‌دا به‌ پارێزگا ناسراو كوردیه‌كانه‌وه‌ نه‌ك ئه‌مرۆ بۆ دووباره‌كردنه‌وه‌ی ئه‌سته‌نبوڵ بیده‌ن.

هه‌رچه‌ند زۆرێك له‌ سه‌ركرده‌كان هه‌ڵبژاردنی ئه‌سته‌نبوڵ به‌ بربڕه‌ی پشتی سه‌رجه‌م هه‌ڵبژاردنه‌كان داده‌نێن و هێمای جه‌ماوه‌ری و پێگه‌ و قورسایی هه‌ر حزبێك له‌سه‌رجه‌م توركیا ده‌رده‌خات به‌ڵام ئه‌وه‌مان له‌بیر نه‌چێت كه‌ توركیا سیاسه‌تی ناوه‌ندی خۆی له‌مه‌ڕ ده‌وڵه‌ت هه‌یه‌ و له‌ ڕێڕه‌وی پیاده‌كردنی سیاسه‌تی گشتی هێڵێكی تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌ كه‌ هه‌ردوو حزب ناتوانن خۆیان لێلاده‌ن و تاكره‌وانه‌ هه‌نگاو بنێن، به‌ڵگه‌ش له‌سه‌ر ئه‌مه‌ ئه‌گه‌ر سه‌ره‌تاكانی ئاكه‌په‌ و ره‌فتاره‌كانی ئه‌ردۆگان بهێنینه‌به‌رچاو ده‌بینین كه‌ له‌و باره‌وه‌ ماوه‌یه‌ك خۆی له‌قه‌ره‌ی كێشه‌سه‌ره‌كیه‌كانی كورد به‌ ئاشتی و چاره‌سه‌ری دا، به‌ڵام دواجار نه‌یتوانی له‌ هێله‌ دیاریكراوه‌كه‌ ده‌ربچێت و له‌ چه‌قی گۆلاوه‌ خه‌سته‌كه‌ی بۆچونه‌ ئه‌تاتۆركیه‌كه‌ رزگاریبێت، له‌مه‌ڕ ئازادی و مافی گه‌لان و دیموكراسی و به‌ تایبه‌تی پرسی گه‌لی كورد تاكه‌ هه‌نگاوێك جیاوازی ده‌رنه‌خست، سه‌ره‌رای چه‌ند هه‌نگاوێكی سه‌ره‌تایی له‌و باره‌وه‌ تاوه‌كو خۆتوندكردنی له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵات و دووباره‌ پاشگه‌زبونه‌وه‌ی.

بۆیه‌ پرسی ئێمه‌ نه‌ به‌ سه‌ركه‌وتنی جه‌هه‌په‌ چاره‌سه‌ر ده‌بێت و نه‌ ئاكه‌په‌ش، به‌ڵكو ئه‌م هه‌ڵبژاردنانه‌ ته‌رازووی هێز و سه‌نگی سیاسی نێوخۆیی رووت بۆ لایه‌ك لاسه‌نگ ده‌بێت كه‌ جگه‌ له‌به‌رده‌وامبوون له‌ تاكره‌وی نێوخۆیی سه‌ركردایه‌تی ده‌وڵه‌تی توركیای قووڵ هیچی لێناخوێنرێته‌وه‌. پرسی كوردیش پێویستی به‌ هه‌نگاوی گه‌وره‌ و گۆڕێنی عه‌قڵیه‌تی سه‌ركردایه‌تی توركیایه‌ نه‌ك هه‌ڵبژاردنێك لێره‌و له‌وێ، بۆیه‌ سه‌ركه‌وتنی ئیمام ئۆغلۆ هیچ دڵخۆشی نه‌كردم.

ئە و بوو، وای کرد گوڵە کان رێ ونکە ن
لە سە ر میراتی باخچە رێک نە کە ون
بکە ونە ژێر هێرشی بە فر و دە مە سوێرە کە ی دڕک و شمشێر
گوڵە کان، ئە وە ندە نە فام و ساویلکە بوون
خۆیان بۆ ئاهە نگی مە رکانە کانی جە هە نە م ڕازاندە وە
بە هار وادە ی پێدان وە ک دایکێکی سروشتی
هە تا شوو نە کە ن جێیان نە هێلی…..
چونکە جە نگ، جە نگی گو ڵە کان لە هیچ پێشبینی و ڵاپە رە یەکی کتێبی مێژوودا چاوە روان نە دە کرا!
هە ڵگیرسا،کە هە ڵگیرسا
گوڵ بوو، گوڵە کانی باخچە و هاو سێکانی دە فرۆشت
گوڵ بوو، دۆستە کانی خۆی دە ناردە دادگاکانی پشکنین
گوڵ بوو، پێڕانە دە گە یشت بە و هە موو راپۆریە سپییانە
بە هاریش لە ولاوە زۆر بێبە زە یی و بەفیزە وە
بە مۆم یاداشت و بە ڵێنە کانی بە دە م خە ندە یە کی ساردە وە دە سووتاند….
تا وای لێهات گوڵ لە گوڵ هە ڵدە هات
(شیزۆ فرینیا گولستانی گرتە وە)
گوڵ هە بوو سە ری هە ڵگرت بۆ نادیاری، ئێستا ئە درە سە کە ی نە دۆزراوە
گوڵ هە بوو لە ئینجانە کاندا
تە سلیم بە ژوورە بێ پە نجە رە کان بوو
گوڵ هە بوو لە نێو بۆن و عە تری خۆیدا خۆی کوشت
گوڵ هە بوو یادە وە ری خۆی لە دە ست داو
لە ژێرەوە ی ژیان هە موو عومری بە سە ر برد
گوڵ هە بوو ناو ئاولناو و ڕاناوی خۆی گۆڕی
گوڵ هە بوو بێ پە ناو پە رتە واز ملکە چی جە للاد بوو
گوڵ هە بوو کاڵفام و بێ ئە زموون لە گە ڵ یە کە مین (با) ی کارە سات
تۆبە ی کرد و وازی لە گوڵێتی هێنا
گوڵ هە بوو لە دە می هیچ بولبولێک چرپە و ئاوازو سترانی نە بیستبوو
یە کسە ر بە گە ڵ مارشی سروودی نیشتمانی کە وت
گوڵیش هە بوو وە ک هاجە ر
دە خرایە هە ر تابلۆیە ک بۆ سپێدە جهیانێک رە نگی سە مە رە ی
لە داوی خۆ جێ دە هێشت
هە شبوو گوڵە یووسف دە خرایە هە ر چالێک زیاتر جوانیی لێ دە نیشت
هە شبوو مە ریە م گوڵ کە گە مارۆ دە درا شە وانە
خاچە گوڵینە کانی دە باراندە سە ر زارەکەکە ی
هە شبوە گوڵ بێجان بە تاڤگە ی خە ندە و خوێن
دڵنە وایی دە بخشیە گوڵە فیرارییە کان
وە رزی قیامە تی گوڵالە کان زە مە نێکی ئێگجار درێژی خایاند
بە ڵام لە پر هە لپرووکا…هێدی هێدی بە سە رچوو
گوڵە کان یە ک یە ک، دوو دوو
گە رانە وە ماڵە وە و ئاوێزانی باخچە کان و خە ون بوون
هە تاو و عە تر رژایە نێو رۆح و روخسار
پایز بە شە رمە وە پێشوازی لێکردن
هاوین سە ری کز دانواند بۆ گە مژە یی و به ئاگایی
زستان تا ئە م ساتە ش سە ر سام ببوو،نە یدە زانی چ پۆزشێ بهێنێتە وە
بە هاریش درە نگ زۆر درە نگ
ئاخێکی پر لە برهنی هە لکێشا(گوایە ئە و مە بە ستی نە بووە گوڵ تە فرە بدرێ)
ئیدی حیکایە تی گوڵ بووە وێردی وە رزە کان
حیکایە تی مناڵ بوو ئە رکێکی پێویست لە قوتابخانە کانی بوون
دە بوایە رۆژی چە ندان جار
لە جادە ی پارک و پە یژە ئاییە کانی ئاسمان بخوێندرێ
زە مە ن هات و چوو گوڵ فرۆشتن، گوڵ کوشتن نە ما
گوڵ هە موو ئە م دنیایە ی داگیر کرد٠