هەتاوەکو ئێستا، کێشەی کوردبوون وابەستەبووە و وابەستەیە بە پرسی خاوەنداریەتی بەسەر خاکدا. ئەو خاوەنداریەتییە لە لایەک بۆ زامنکردنی مانەوەی گوتاری کوردبوون و نەتەوەییە، لە لایەکی ترەوە خۆ چەسپاندنە بە یەکێتیی شوناسی کوردبوون. خاک لە دیدی ئێمەدا شوناسێکی نەگۆڕی هەیە؛ شاخەکان هیی کوردن و هاوڕێی کوردن، دەشت و دۆڵەکان بیرەوەری باو و باپیرانمانن، وەک ئەوەی نەبینین، کە زلهێزترین وڵاتی جیهان (ئەمەریکا) لەسەر خاکی باو و باپیرانی خۆیان نەبوونەتە زلهێز. هەوڵەکان لە چوارچێوەی کوردبوون تاوەکو ئێستا بۆ مانەوە سەرکەوتوو بوون، ئەویش بە تەنیا لە دوای ڕوباری خوێن، ژەهراویبوونی ئاسمان، زیندەبەچاڵکردن، شکۆ شکان و لەناوچوونی شکۆی سەربەستی. …..

بۆ درێژەی بابەت کلیکی ئێرەبکەن …..

بۆ تەوەرەی (من و ئەوەی تر)ی (بڕوا عەلائەدین) نووسراوە.
کاروان عومه‌ر کاکه‌سوور

پرسیاری (من) و (ئه‌وه‌ی تر)لەسەر پرۆبلەماتیکێکی گەورە دامەزراوە. هەر ئەو پرۆبلەماتیکەیش بەردەوامیی پێ دەدات‌ و ناهێڵێت فۆرمی کۆتایی وەربگرێت. ئایا خودی (من)‌ قه‌باره‌یه‌کی یه‌کگرتووه‌؟ ئایا پڕ نییه‌ له‌ هه‌ستی دژبه‌یه‌ک؟ ئایا ئه‌وانه‌ی له‌ ده‌ره‌وه‌مدان، هیچ ڕه‌گێکیان له‌ناومدا نییه‌؟ ئایا (من) به‌ ته‌واوی ده‌که‌ومه‌ ده‌ره‌وه‌ی (ئه‌وانه‌ی تر)ـه‌وه‌؟ ئایا (من) منم و (ئەو)یش ئەوە؟
هه‌ر هێنده‌ خۆمان له‌ به‌رانبه‌ر ئه‌و پێوه‌ندییه‌دا بینییه‌وه، کۆمه‌ڵێک پرسیاری له‌م شێوه‌یه‌ ڕووبه‌ڕوومان ده‌بنه‌وه‌‌. ساوا هه‌م وه‌ک دۆستی میهره‌بان و هه‌م وه‌ک ناحه‌زیش دایک ده‌بینێت.
میهره‌بانه‌، کاتێ توند له‌ باوه‌شی ده‌گرێت و مه‌مکی ده‌خاته‌ ده‌م، به‌ڵام ناحه‌زه،‌ هه‌ر هێنده‌ مه‌مکی له‌ ده‌م ده‌رهێنا، که‌ ئه‌مه‌ مانای وایه‌ له‌ سه‌ره‌تاوه‌ (ئه‌وه‌ی تر)ی لا ده‌بێته‌ پرسیار. منداڵ کاتێ چ به‌ر گیاندار و چ بێگیان ده‌که‌وێت، تووشی حاڵه‌تی سه‌رسووڕمان دێت، به‌وه‌ی خاڵی هاوبه‌ش له‌نێوان خۆی و ئه‌واندا ده‌بینێت، به‌ڵام کاتێ ده‌گاته‌ به‌ر ئاوێنه‌، هه‌م ده‌ترسێت و هه‌م ئاسووده‌یش ده‌بێت، مادام له‌ لایه‌ک خودێک ده‌دۆزێته‌وه‌ خۆیه‌تی، له‌ لایه‌کی تر ئه‌و خوده‌‌ له‌ ده‌ره‌وه‌یه‌، که‌ مانای وایه‌ خۆی نییه‌، وه‌ک بڵێی ئه‌مه‌ سه‌ره‌تای ده‌رکه‌وتنی هه‌ستی غوربه‌تی بێت.به‌م شێوه‌یه‌ خودی مرۆڤ له‌ منداڵییه‌وه‌، هه‌ر له‌ناو خێزاندا به‌ر ئه‌و (ئه‌وه‌ی تر)ـه‌ ده‌که‌وێت و ئه‌و هۆشیارییه‌ی لا دروست ده‌بێت، که‌ ته‌نیا نییه‌، به‌ڵکوو له‌و شوێنه‌دا له‌گه‌ڵ (ئه‌وه‌ی تر)، چ له‌ شێوه‌ی تاک و چ له‌ شێوه‌ی کۆدا، هاوبه‌شه‌.

جارێک وه‌ک لایه‌نی چاکه‌ و جارێک وه‌ک لایه‌نی شه‌ڕ ئه‌و‌ (ئه‌وه‌ی تر)ـه‌، یان ئه‌و (ئه‌وانه‌ی تر)ـه‌ ده‌بینێت، که‌ وه‌ک گوترا ئه‌مه‌ هاوکات ده‌رکه‌وتنی یه‌که‌م هه‌ستی غوربه‌ته‌. ده‌گه‌ینه‌ ئه‌وه‌ی بڵێین هۆشیاری له‌ ڕێگه‌ی (ئه‌وه‌ی تر)ـه‌وه‌ دێته‌ کایه‌وه‌ و هه‌ر ئه‌ویشه‌ ده‌یخاته‌ ناو ململانێوه‌.
ساوا کاتێ دایکی مه‌مکه‌که‌ی لێ ده‌کێشێته‌وه‌، هه‌ر خێراله‌پێناوی به‌ده‌ستهێنانه‌وه‌یدا ده‌که‌وێته‌ ده‌ربڕینی ناڕه‌زایی و ده‌یه‌وێت به‌رگریبکات، ئینجا چ به‌ گریان بێت و چ به‌ ڕاوه‌شاندنی ده‌ست و قاچه‌کانی، که‌ ئه‌مه‌ هه‌ستێکی دووفاقییانه‌ی لا ده‌هێنێته‌ دی، به‌وه‌ی چۆن له‌گه‌ڵ که‌سێکدا چووه‌ته‌ ململانێوه‌،‌ له‌ لایه‌ک دۆسته‌ و له‌ لایه‌ک دوژمن! ئه‌و هه‌سته‌ بۆ ده‌ره‌وه‌ی سنووری خێزانیش ده‌گوازرێته‌وه‌، بگره‌ له‌وێدا هه‌م گه‌وره‌تر ده‌بێت و هه‌م پێوه‌ندییشی به‌ (ئه‌وه‌ی تر)ـه‌وه‌ ده‌چێته‌ دۆخێکی دژوارتره‌وه‌.

له‌ (گێنه‌سیس)دا نووسراوه‌ خودا له‌سه‌ر شێوازی خۆی مرۆڤی ئه‌فراندووه‌، که‌ ئه‌مه‌ مانای وایه‌ مرۆڤ له‌ خودادا خودێکی دروست کردووه‌، هه‌م خۆیه‌تی و هه‌م خۆیشی نییه، به‌ جۆرێک‌ پرۆسێسی ئه‌فراندنه‌که‌یشی هه‌ڵگێڕاوه‌ته‌وه‌. لێره‌دا نه‌ک ترس و دڵه‌ڕاوکێ، بگره‌ غوربه‌ته‌که‌یشی ده‌چێته‌ دۆخێکی باڵاتره‌وه‌، به‌وه‌ی مرۆڤ هه‌رگیز وێنه‌یه‌کی ته‌واو و ڕاسته‌قینه‌ی خۆی بۆ نادۆزرێته‌وه‌، تاکوو له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌دا خوداوه‌ندیش وێنه‌ بکێشێت. به‌م شێوه‌یه‌ هه‌ر وێنه‌یه‌ک ناڕۆشن و ناته‌واوه‌، که‌ مرۆڤ کێشاویه‌تی، مادام خودی خۆی کردووه‌ته‌ پێوه‌ر، له‌ کاتێکدا که‌مترین شاره‌زایی و زانیاریی له‌باره‌ی ئه‌و خوده‌یه‌وه‌ هه‌یه‌. ئەمە داینەمۆی بەردەوامیی پرسیار و گومانە.

به‌وه‌دا ئه‌و خوده‌ جێگیر نییه‌ و له‌ جووڵه‌ی به‌رده‌وامدایه‌، ئه‌وا هیچ وێنه‌یه‌کی (ئه‌وه‌ی تر)ی له‌ لا وه‌ک خۆی نامێنێته‌وه‌، به‌ڵکوو گۆڕانی به‌سه‌ردا دێت، که‌ ئه‌مه‌ مانای وایه‌ پێوه‌ندیی (من) به‌ (ئه‌وه‌ی تره‌)‌وه‌له‌ دۆخێکی چه‌سپاودا قه‌تیس نابێت.
فه‌لسه‌فه‌ی یۆنانی که‌موزۆر خۆی له‌ قه‌ره‌ی ئه‌و پێوه‌ندییه‌ داوه‌، بۆ نموونه‌ لای (ئه‌ریستۆ)دا به‌رچاو ده‌که‌وێت، که‌ پێی وایه‌ (من) و (ئه‌و)سه‌رجه‌م گه‌ردوون له‌ شێوه‌ی خودی خۆماندا ده‌بینین. به‌ مانایه‌کی تر (من) پێم وایه‌ هه‌موو شتێک له‌گه‌ڵ خودمدا هاوڕێک و هاوواتایه‌، به‌ڵام کاتێ (ئه‌وه‌ی تر)یش وای ده‌بینێت، لێره‌وه‌ دژایه‌تی دێته‌ کایه‌وه‌. به‌کورتی لای (ئه‌ریستۆ) هه‌ر شتێک بگریت له‌ به‌رانبه‌ر دژه‌که‌یدایه‌، چاک/ خراپ، گه‌رم/ سارد، ڕه‌ق/ نه‌رم،… هتد، به‌ڵام ئه‌و به‌وه‌دا پێ له‌سه‌ر هه‌ردوو چه‌مکی ڕه‌وشت و چاکه‌(Ethics and Virtues) داده‌گرێت، ئه‌وا بانگه‌شه‌ بۆ هاوڕێیه‌تی، یان‌ پێکه‌وه‌گونجانی دژه‌کان ده‌کات.هه‌مان چه‌مکی دژایه‌تی پێشتر لای (هیراکلیتس)دا جێگه‌ی بایه‌خه‌، بەوەی پێی وایە گەردوون لەسەر ناکۆکیی دژەکان (Conflict of Opposites)دا وەستاوە، کە بە یەکگرتن و هاوئاهەنگیی ئەوانە کۆتاییی دێت.

ئەو گەردوونەیش خولی سروشتیی خۆی هەیە و دوو هێز هەڵیدەسووڕێنن، خۆشەویستی و خەبات، کە هەموو شتەکان لە ئەنجامی ئەو دژایەتییەوە دێنە کایەوە، بۆ ئەوەی دوایی یەک بگرن.ده‌کرێت بگوترێت پێوه‌ندیی (من) به‌ (ئه‌وه‌ی تر)ـه‌وه‌ وه‌ک پرسیاری ئۆنتۆلۆجی به‌رده‌وام له‌ناو فه‌لسه‌فه‌ی یۆنانیدا خۆی ده‌ر خستووه‌، به‌ڵام بۆ یه‌که‌مجار لای (دێکارت)دا به‌ ڕوونی ده‌رده‌که‌وێت و ده‌بێته‌ کێشه‌یه‌کی ئیپستمۆلۆجی. ئه‌و فیلۆسۆفه‌ له‌پێناوی گه‌یشتن به‌ یه‌قینی ئه‌قڵیی ڕووندا، هه‌موو شتێکی ده‌ره‌وه‌ی خود، چ ماتریاڵی و چ مۆراڵی، به‌ لاوه‌ ده‌نێت و پشت به‌ گومان ده‌به‌ستێت، هاوکات پێ له‌سه‌ر زانینی ڕوون و بێگه‌ردیش داده‌گرێت، که‌ مه‌به‌ستی له‌و زانینه‌یه‌ له‌ لایه‌ک به‌ ته‌واوی له‌ به‌رانبه‌ر ئه‌و ئه‌قڵه‌دا دیار و ئاماده‌یه، له‌ لایه‌کی تره‌وه‌ له‌ هه‌ر زانینێکی تر جیاوازه‌‌.

به‌م شێوه‌یه‌ له‌ دیدی ئه‌ودا بوونی (ئه‌وه‌ی تر) بۆ خود گرنگ نییه‌، تاکوو له‌ ڕێگه‌یه‌وه‌ خۆی بناسێت. ده‌یه‌وێت بڵێت هه‌ر شتێک بکه‌وێته‌ ده‌ره‌وه‌ی سنووری خودی منه‌وه‌، پێوه‌ندیی پێمه‌وه‌ نییه‌، چونکه‌ ناتوانم به‌و شێوه‌یه‌ بیناسم، که‌ خۆم ده‌ناسم. ئه‌مه‌ له‌ کۆجیتۆی (من بیر ده‌که‌مه‌وه‌، که‌واته‌ هه‌م)دا به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت. به‌م شێوه‌یه‌ ئه‌قڵ لای ئه‌و ده‌بێته‌ سێنتراڵ، که‌ دواتر ڕه‌خنه‌ی گه‌وره‌ی لێ ده‌گیرێت، به‌تایبه‌تی له‌ به‌رهه‌مه‌کانی (نیتشه‌)دا. ئه‌گه‌ر (نیتشه‌) به‌گشتی ڕه‌خنه‌ له‌ سه‌رجه‌م فه‌لسه‌فه‌ی ڕاشناڵیتی ده‌گرێت، ئه‌وه‌ ڕه‌خنه‌ی تایبه‌تی ئه‌و له‌ (دێکارت)دا له‌وه‌ به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت، که‌ ڕۆح و ماتریاڵ له‌ یه‌کدی جوودا ده‌کاته‌وه و خۆی به‌ یه‌قینه‌وه‌ ده‌به‌ستێته‌وه‌، که‌ دواتر ئه‌و ڕه‌خنه‌یه‌ی (نیتشه‌) له‌ (دێکارت) به‌ شێوه‌یه‌ک له‌ شێوه‌کان ده‌گاته‌ ئه‌و فیلۆسۆفانه‌ی تریش، که‌ به‌ ڕه‌خنه‌گری پۆسمۆدێرنیته‌ ناسراون له‌وانه‌ (فۆکۆ)، کاتێ له‌ پێوه‌ندیی ئه‌قڵ و نائه‌قڵ ده‌کۆڵێته‌وه‌‌. وه‌ک گوتمان (دێکارت) پێ له‌سه‌ر ڕوونی داده‌گرێت، له‌ کاتێکدا ئه‌و (ئه‌وه‌ی تر)ـه‌، هه‌رچییه‌ک بێت، ئاڵۆزه‌ و ناگاته‌ ئاستی یه‌قین.

به‌ مانایه‌کی تر لای (من) وه‌ک وه‌هم وایه‌، به‌وه‌ی ناخرێته‌ ژێر گومانه‌وه‌. ده‌کرێت بڵێین بیرۆکه‌ی (من)ی بێگه‌رد، ئه‌و (من)ـه‌ی ڕاسته‌وخۆ به‌ر خۆی ده‌که‌وێت، بێ ئه‌وه‌ی هیچ به‌ربه‌ستێک بکه‌وێته‌ نێوانیانه‌وه‌ و به‌ شێوه‌ی ڕاسته‌وخۆیش له‌باره‌ی خۆیه‌وه‌ ده‌زانێت، له‌ (دێکارت)ـه‌وه‌ ده‌ست پێ ده‌کات و دواتر (ئیدمۆند هوسێرل) گۆڕانی به‌سه‌ردا ده‌هێنێت. ئه‌و (ئه‌وه‌ی تر)ـه‌ی لای (دێکارت)دا ته‌نیا تارماییه‌،لای ئه‌مدا بۆ بوونه‌وه‌رێک ده‌گۆڕێت، خاوه‌نی هۆشیاری و جه‌سته‌یه‌.
واته‌ به‌ بڕوای (هوسێرل)‌ خود له‌پێناوی پێکهێنانی دنیا به‌ شێوه‌ی بابه‌تیدا، پێویستی به‌ (ئه‌وه‌ی تر) هه‌یه‌. پێی وایه‌ ئه‌و (ئه‌وه‌ی تر)ـه‌ خودێکه‌ له‌ (من) ده‌چێت، با له‌ ڕووی خه‌سڵه‌تیشه‌وه‌ جیاواز بێت، به‌ڵام هێنده‌ هه‌یه‌ (من) به‌ شێوه‌ی ڕاسته‌وخۆ هه‌ست به‌ خۆی و به‌ شێوه‌ی ناڕاسته‌وخۆیش هه‌ست به‌و ده‌کات، دروستتر به‌ شێوه‌ی حه‌دس (ئینتیوه‌یشن: Intuition) ئه‌و (من)ـه‌ به‌ری ده‌که‌وێت. که‌واته‌ نه‌ بابه‌ته‌ و نه‌ خودێکی سه‌ربه‌خۆیشه‌، به‌ڵکوو خودێکی هاوشێوه‌ی (من)ـه‌.
ئه‌و بیرۆکه‌یه‌، بیرۆکه‌ی (من)ی بێگه‌رد‌ ده‌گاته‌ (سارته‌ر)یش و ده‌چێته‌ ئاستی تره‌وه‌. که‌واته‌‌ (دێکارت) هۆشیاریی خود له‌باره‌ی خۆیه‌وه‌ به‌ شتی بنه‌ڕه‌تی ده‌زانێت له‌و پێوه‌ندییه‌دا، ئه‌و پێوه‌ندییه‌ی دواتر لای (هیگڵ)دا گۆڕانی ڕیشه‌ییی به‌سه‌ردا دێت، به‌وه‌ی پێی وایه‌ ئه‌گه‌ر بوونی (ئه‌وه‌ی تر) نه‌بێت، خود هیچ زانینێکی له‌باره‌ی خۆیه‌وه‌ ده‌ست ناکه‌وێت، مادام ئه‌و خوده‌ به‌وه‌ به‌ستراوه‌ته‌وه‌ له‌لایه‌ن ئه‌وانه‌ی تره‌وه‌ ددانی پێدا بنرێت. به‌وه‌دا له‌ هه‌ر شتێکدا دژه‌که‌ی ده‌بینێت، که‌ ئه‌مه‌ به‌ مه‌رجی بوون و به‌رده‌وامیی ئه‌و بوونه‌ ده‌زانێت، ئه‌وا پێی وایه‌ (من) ته‌نیا له‌ ڕێگه‌ی دژه‌که‌یه‌وه‌، که‌ (ئه‌وه‌ی تر)ـه‌؛ دێته‌ دی.
که‌واته‌ ده‌یه‌وێت ئه‌و (من)ـه‌ له‌و گۆشه‌گیرییه‌ ئۆنتۆڵۆجییه‌ ڕزگار بکات و بیهێنێته‌ ده‌ره‌وه‌. به‌م شێوه‌یه‌ پێی وایه‌ بوونی (ئاره‌زووی دداپێدانان) نه‌ک هه‌ر خود دروست ده‌کات، به‌ڵکوو وزه‌یشی پێ ده‌به‌خشێت، به‌وه‌ی ده‌یخاته‌ ململانێوه‌، ململانێ له‌گه‌ڵ خوده‌کانی تردا. لێره‌یشه‌وه‌ دیالێکتیکی سه‌ردار و کۆیله‌ (Master–slave dialectic) لای ئه‌و فیلۆسۆفه‌دا له‌ دایک ده‌بێت، که‌ ئه‌مه‌ به‌ ڕوونی جیاوازیی نێوان ئه‌م و (دێکارت) پێشان ده‌دات، چونکه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌و، واته‌ (دێکارت) بوونی (ئه‌وه‌ی تر)ی ده‌دایه‌ دواوه‌، ئه‌وا لای ئه‌مدا (ئه‌وه‌ی تر) بۆ خود پێویسته‌، مادامده‌بێته‌ هۆی په‌یدابوونی زانینی ئه‌و خوده‌ له‌باره‌ی خۆیه‌وه‌. پێی وایه‌ بوونی (ئه‌وه‌ی تر) بۆ خود گرنگه‌، چونکه‌ له‌و ڕێگه‌یه‌وه‌، واته‌ له‌ ڕێی ئه‌و (ئه‌وه‌ی تر)ـه‌وه‌ خود هه‌ست به‌ خۆی ده‌کات. به‌ مانایه‌کی تر خود له‌ ڕێی (ئه‌وه‌ی تر)ـه‌وه‌ پێوه‌ندی به‌ خۆیه‌وه‌ داده‌مه‌زرێنێت.

لێره‌یشدا ئه‌و جیاوازییه‌ ده‌بێته‌ هۆی ده‌رکه‌وتنی ململانێ.ده‌گاته‌ ئه‌وه‌ی بڵێت‌ خودناسین ته‌نیا له‌ ڕێی غوربه‌ته‌وه‌ دێته‌ کایه‌وه‌، غوربه‌ت له‌ سروشتدا، به‌وه‌ی خود له‌ (من) داده‌بڕێت، تاکوو بۆی ببێته‌ (ئه‌وه‌ی تر). به‌م شێوه‌یه غوربه‌ت مانای‌ دابڕانی (به‌ش)ـه‌ له‌ (گشت)، که‌ له‌وه‌دا به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت ئه‌قڵی ڕه‌ها، یاخود ڕۆح مرۆڤ و سروشتی پێکه‌وه‌ ئه‌فراندووه‌.ئینجا هه‌ر کاتێ ئه‌و مرۆڤه‌ ده‌که‌وێته‌ ده‌ره‌وه‌ی سروشته‌وه‌، دابڕانی خود و بابه‌تی لێ ده‌که‌وێته‌وه‌، بۆیه‌ له‌ ڕووی هۆشیارییه‌وه‌ هه‌ست به‌ غوربه‌ت ده‌کات.
ده‌کرێت بگوترێت ڕۆح داهێنه‌ری دنیایه‌، به‌ڵام ئه‌و به‌رهه‌مه‌ی خۆی لێ زه‌وت کراوه‌ و دوور خراوه‌ته‌وه‌، بگره‌ هه‌موو دیارده‌کانی سروشت (Natural phenomena) و هیی کۆمه‌ڵگه‌، که‌ به‌شێکن له‌ خودی خۆی، ئێستا بۆی بوونه‌ته‌ (ئه‌وه‌ی تر). ئه‌مه به‌‌ کرۆکی غوربه‌ت داده‌نێت‌.
(هایدیگه‌ر) پێی وایه‌ ئه‌و خوده‌ خۆی له‌ ده‌ست ده‌دات، کاتێ له‌گه‌ڵ (ئه‌و‌انه‌ی تر)دا خه‌سڵه‌تی هاوبه‌ش په‌یدا ده‌کات. به‌ مانایه‌کی تر، له‌و ڕێگه‌یه‌وه‌ جیاوازییه‌کانی ون ده‌بن و ئه‌وانه‌ به‌ ده‌ست ده‌هێنێت، که‌ به‌وانی ده‌به‌ستنه‌وه‌. له‌مه‌وه‌ ئه‌و خوده‌ ده‌که‌وێته‌ ژێر کۆنترۆڵی (ئه‌وانه‌ی تر)ـه‌وه‌. به‌م شێوه‌یه‌ هه‌موو یاسا نووسراو و نه‌نوو‌سراوه‌کان له‌ شێوه‌ی دابونه‌ریتدا ڕۆڵ له‌ سه‌رکوتکردنی ئه‌و خوده‌دا ده‌یبینن و به‌ره‌و ناو خوده‌کانی تری ده‌به‌ن. که‌واته‌ بوونی ئه‌و (ئه‌وه‌ی تر)ـه‌ له‌و پێوه‌ندییه‌دا هه‌ڕه‌شه‌یه‌ بۆ سه‌ر (من)، به‌وه‌ی جیاوازییه‌کانی ده‌کوژێت و له‌ دنیایه‌کدا وێڵی ده‌کات، که‌ هه‌مان خه‌سڵه‌ته‌کانی ئه‌وی هه‌یه‌، وه‌ک بڵێی جمک بن. واته‌ ده‌یخاته‌ ناو دنیای شته‌کانه‌وه، که‌ ناوی ده‌نێت (به‌شتبوون: Reification)‌.

ئه‌و پێوه‌ندییه‌ لای (سارته‌ر)دا ده‌چێته‌ ئاستێکی ترسناکه‌وه‌، کاتێ (ئه‌وه‌ی تر) له‌ شانۆی (لەپشت ده‌رگه‌ داخراوه‌کان)دا به‌ دۆزه‌خ پێناسه‌ ده‌کات و پێی وایه‌ (من) به‌ لاوه‌ ده‌نێت، ده‌یه‌وێت بیکاته‌ بابه‌ت، ئازادیی لێ بستێنێته‌وه و ده‌ست به‌سه‌ر ویستیدا بگرێت‌، که‌ ئه‌مه‌ مانای وایه‌ مه‌رجی بوونی هه‌ر (خود)ێک سڕینه‌وه‌ی (ئه‌وه‌ی تر)ـه. به‌کورتی پێوه‌ندیی نێوان (من) و (ئه‌وه‌ی تر) پێوه‌ندیی نێوان (خود) و (بابه‌ت)ـه‌.
هه‌ر یه‌که‌ی سنوور بۆ ئازادیی ئه‌وه‌ی دیکه‌یان داده‌نێت و به‌سه‌ریه‌وه‌ ده‌بێته‌ چاودێر، به‌و مانایه‌ی هه‌ر ڕوانینێکی ئه‌میان بۆ ئه‌ویان، ده‌بێته‌ هۆی دروستبوونی هه‌ستی شه‌رم و خۆبه‌که‌مزانین، که‌ ئه‌مه‌ پێچه‌وانه‌ی ڕوانینی (مێرلۆ پۆنتی)ی هاوچه‌رخیه‌تی‌، به‌وه‌ی‌ پێی وا نییه‌ (من) و (ئه‌وه‌ی تر) یه‌کتر بۆ بابه‌ت ده‌گۆڕن، مادام ده‌کرێت دایه‌لۆگ له‌ نێوانیاندا بێته‌ دی و هه‌سته‌کانیان بگۆڕنه‌وه، به‌وه‌ی دایەلۆگ پرۆسەسێکه‌ توانای گه‌یاندنی خود و (ئه‌وه‌ی تر)ی هه‌یه‌ و تێیدا بۆچوونه‌کانی هه‌ردوو لا له‌ زه‌مینه‌یه‌کی هاوبه‌شدا به‌ یه‌ک ده‌گه‌ن‌‌. ئه‌و دوو جۆر بوون ده‌بینێت:
یه‌که‌م، بوون له‌ خودی خۆی، که‌ شته‌کان ده‌گرێته‌وه له‌ شوێندا‌.
دووه‌م، بوون بۆ خودی خۆی، که‌ تایبه‌ته‌ به‌ هۆشیاری. واته‌ کاتێ من له‌ به‌رانبه‌ر بوونێکدام، پێویسته‌ به‌ هه‌ردوو شێوه‌که‌ بیبینم، جارێ وه‌ک شت و جارێک وه‌ک هۆشیاری، بۆ ئه‌وه‌ی لێی تێبگه‌م، که‌ له‌مه‌دا ته‌واو له‌ (سارته‌ر) جودا ده‌بێته‌وه‌، له‌ کاتێکدائه‌و، واته‌ (سارته‌ر) له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ خود و جه‌سته‌ی له‌ یه‌کتر جودا کردووه‌ته‌وه‌، که‌ پێی وایه‌ ئه‌وانه‌ خۆیان له‌ ململانێدان، ئینجا ململانێیه‌کی دیکه‌یش له‌پاڵ ئه‌وه‌دا هه‌یه‌، هیی (من) و (ئه‌وه‌ی تر)ـه، به‌تایبه‌تی له‌ کتێبی (بوون و هیچ: Being and Nothingness)دا ئه‌وه‌ی تر به‌ نه‌گه‌تیڤ ده‌زانێت. له‌وێدا پێ له‌سه‌ر چه‌مکی (شه‌رم) داده‌گرێت، به‌وه‌ی وه‌ک پێشتر گوترا شه‌رم هه‌ستێکی ناڕاسته‌وخۆی (خود)ـه‌ له‌ ئاست (ئه‌وه‌ی تر)دا ‌و پێوه‌ندیی ناوه‌کی له‌نێوان (من) و (خود)دا ده‌هێنێته‌ کایه‌وه‌.

(من) و (ئه‌وه‌ی تر) ته‌نیا وه‌ک جه‌سته‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ یه‌کدا ده‌که‌ن، بۆیه‌ ئه‌میان ئه‌ویان به‌ شت، دروستتر به‌ بابه‌ت ده‌زانیت، که‌ ئه‌مه‌یش وا ده‌کات پێوه‌ندییه‌که‌ له‌ ئاستی ده‌ره‌وه‌دا بمێنێته‌وه‌ و بۆ ناوه‌وه‌ ڕۆ نه‌چێت. واته‌ زیاتر دابڕانه‌، نه‌وه‌ک تێکه‌ڵبوون.به‌وه‌دا لای ئه‌م (بوون ده‌که‌وێته‌ پێش جه‌وهه‌ره‌وه‌: Existence precedes essence)، واته‌ سه‌ره‌تا بوون هه‌یه‌ و دواتر په‌یتاپه‌یتا له‌ ڕێی پێوه‌ندیکردن له‌گه‌ڵ جیهانی ده‌ره‌وه‌داجه‌وهه‌ر به‌ ده‌ست ده‌هێنێت، ئه‌وا خۆی خه‌سڵه‌ته‌کانی ژیانی دیاری ده‌کات.
به‌ مانایه‌کی تر ده‌ستی هیچ هێزێکی مێتافیزیکی له‌پشت دروستکردنی مرۆڤه‌وه‌ نییه‌ و خۆی ئازادانه‌ خۆی ده‌خوڵقێنێت، ئینجا ده‌یه‌وێت ببێته‌ مرۆڤ، یان شت! که‌واته‌ سه‌ربه‌سته‌، به‌ڵام به‌ مه‌رجێ خۆی ئه‌و سه‌ربه‌ستییه‌ هه‌ڵببژێرێت، به‌وه‌ی ته‌نیا سه‌ربه‌ستی وا ده‌کات ئه‌و مرۆڤه‌ بوونی هه‌بێت.
هه‌موو ئه‌مانه‌ هێشتا مانای وا نییه‌ (ئه‌وه‌ی تر) لای (سارته‌ر)بێبایه‌خه‌‌، هیچ نه‌بێ له‌پێناوی ده‌رکه‌وتنی هۆشیاریی خود و به‌ده‌ستهێنانی ئازادیدا. وه‌ک ده‌بینین بوونی ئه‌و (ئه‌وه‌ی تر‌)ـه‌ له‌ فیلۆسۆفێکه‌وه‌ بۆ یه‌کێکی تر جیاوازه‌، به‌ڵام هه‌موویان له‌وه‌دا یه‌ک ده‌گرنه‌وه‌، که‌ ئه‌و بوونه‌ گرنگه‌، ته‌نانه‌ت لای (دێکارت)دا، که‌ به‌ ته‌واوی به‌ لاوه‌ ده‌نرێت، هێشتا مانای ئه‌وه‌ نییه‌ بایه‌خی پێ نادرێت‌. لای (نیتشه‌) و (هایدیگه‌ر)یشدا به‌ هه‌مان شێوه‌، که‌ ئه‌گه‌رچی (ئه‌وه‌ی تر) هۆکاره‌ بۆ خۆبه‌ده‌سته‌وه‌دانی خود، که‌چی ئه‌وه‌ هێشتا مانای گرنگیی ئه‌و (ئه‌وه‌ی تر)ـه‌یه‌ له‌و پێوه‌ندییه‌دا، ده‌نا پرۆسێسی دابڕان و تێپه‌ڕاندن نایه‌ته‌ کایه‌وه‌.

ده‌گه‌ینه‌ ئه‌وه‌ی بڵێین ئه‌و (ئه‌وه‌ی تر)ـه‌ له‌وه‌دا له‌ من ده‌چێت، که‌ خودی تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌ و له‌وێدا (من) وه‌ک (ئه‌وه‌ی تر) ده‌بینێت، به‌ڵام مادام ده‌که‌وێته‌ ده‌ره‌وه‌ی (من)ـه‌وه‌، جیاوازه‌، که‌ هه‌ر ئه‌و جیاوازییه‌یشه‌ وام لێ ده‌کات هه‌ست بکه‌م پێوه‌ندیی پێمه‌وه‌ هه‌یه‌. لێره‌دا دوو ڕه‌هه‌ند بۆ (من) هه‌ن: یه‌که‌میان،ماتریاڵییه‌، واته‌ جه‌سته‌ی ئه‌و (ئه‌وه‌ی تر)ـه‌یه‌، به‌ڵام دووه‌میان، هۆشیارییه‌که‌یه‌تی، که‌ وه‌ک (مێرلۆ پۆنتی) پێی وایه‌ ئه‌مه‌یان جه‌وهه‌ره‌ و ناکرێت به‌ شێوه‌ی ڕاسته‌وخۆ لێی تێبگه‌ین، بۆیه‌ زمان وه‌ک ڕه‌گه‌ز (ئێڵه‌مێنت)ی دایەلۆگ به‌ مه‌رجی سه‌ره‌کی ده‌زانێت بۆ تێگه‌یشتن، بگره‌ پێی وایه‌ زمان نوێنه‌ری جه‌سته‌یه‌، به‌وه‌ی ئه‌و ده‌رده‌بڕێت، بۆیه‌ مرۆڤ له‌ ڕێی جه‌سته‌وه‌ نه‌ک هه‌ر له‌ (ئه‌وه‌ی تر)، به‌ڵکوو له‌ شته‌کانیش ده‌گات.
به‌ بڕوای من ئه‌و پێوه‌ندییه کاتێ له‌ دۆخی سه‌ره‌تاییدایه‌، هیچ کاکڵ (ماهییه‌ت)ی نییه‌، به‌ڵام کاتێ ده‌که‌وێته‌ جووڵه‌، ئه‌وده‌م کاکڵ بۆ هه‌ردوو لامان په‌یدا ده‌کات. ده‌شێ ئه‌و پێوه‌ندییه‌ ئاڕاسته‌ی‌ خۆشه‌ویستی، یان ڕق، یاخود هه‌ر شتێکی تر بگرێت. که‌واته‌ ئه‌و (ئه‌وه‌ی تر)ـه‌ به‌و ئه‌ندازه‌یه‌ی پێویستییه‌کی ئۆنتۆڵۆجییه‌، تاکوو له‌ ڕێیه‌وه بزانم هه‌م و بیر له‌ ده‌وروبه‌رم ده‌که‌مه‌وه، به‌ هه‌مان شێوه‌ ‌پێویستییه‌کی مه‌عریفییشه‌، ‌مادام به‌بێ بوونی ئه‌و ناتوانم له‌ خۆم بگه‌م. ده‌کرێت بڵێم هۆشیاریی من به‌ بوونی ئه‌و (ئه‌وه‌ی تر)ـه‌وه‌ به‌نده‌، بۆیه‌ ئه‌و پێوه‌ندییه‌ لایه‌نی سایکۆلۆجی و مۆراڵی له‌ خۆی ده‌گرێت.

که‌واته‌ لێره‌دا هه‌م ویست و هه‌م هۆشیاری ڕۆڵی گه‌وره‌ له‌و هاوکێشه‌یه‌دا ده‌بینن، که‌ ئه‌و دووانه‌یش پێوه‌ندیی دیالێکتیکه‌ڵیان پێکه‌وه‌ هه‌یه‌. هۆشیاری به‌رهه‌می ویسته و هه‌ر ئه‌و هۆشیارییه‌ به‌رهه‌مهاتووه‌یش دیسان ویست ده‌خاته‌وه‌ گه‌ڕ‌، بۆیه‌ ئه‌وانه‌ نایه‌نه‌ د‌ی، تاکوو نه‌چنه‌ بواری جووڵه‌ و کارکردنه‌وه، که‌ له‌و ڕێگه‌یه‌وه‌‌ گه‌وره‌تر ده‌بن و به‌رده‌وامیبه‌ خۆیان ده‌ده‌ن.‌ مرۆڤ ته‌نیا له‌ جووڵه‌دا به‌ر (ئه‌وه‌ی تر) ده‌که‌وێت و جیاوازییه‌کانی خۆی ده‌بینێت. کاتێ گوناهـ ده‌کات، یان هه‌ڵه‌یه‌کی لێ ڕوو ده‌دات، زیاتر بوونی (ئه‌وانه‌ی تر)یلا ده‌بێته‌ پرسیار، ئاخۆ چۆن لێی ده‌ڕوانن! له‌ هه‌ر کاتێکی دیکه‌ ڕوونتر خه‌سڵه‌ته‌ جیاوازه‌کانی خۆی ده‌بینێت، به‌ڵام ئایا ده‌یانپارێزێت و به‌رگرییان لێ ده‌کات، یان له‌پێناوی خۆگونجاندا ده‌ستیان لێ هه‌ڵده‌گرێت و به‌وانه‌یان ده‌گۆڕێته‌وه‌، که‌ ده‌بنه‌ هۆی ڕازیکردنی (ئه‌وانه‌ی تر)؟دیاره‌ ئه‌وه‌ هیچ له‌وه‌ ناگۆڕێت له‌گه‌ڵ هۆشیارییه‌کی نوێدا ڕووبه‌ڕوو بووه‌ته‌وه‌.(هیگڵ) پێی وایه‌ هۆشیاری‌ له‌ ئه‌نجامی ئه‌و ململانێیه‌وه‌ گه‌شه‌ ده‌کات، مادام به‌ر هۆشیارییه‌کی تر ده‌که‌وێت، که‌ لێوه‌ی جیاوازه‌. لێره‌دا ده‌که‌وینه‌ به‌رده‌مپێوه‌ندیی تاک به‌ ده‌وروبه‌ره‌وه‌.
هه‌تا ئه‌و ده‌وروبه‌ره‌ زیاتر هه‌ڵگری ڕه‌گه‌زه‌کانی ململانێ بێت، ئه‌و تاکه‌ زیاتر ده‌جووڵێت و پتر له‌گه‌ڵ هۆشیاریی خۆی و هیی (ئه‌وانه‌ی تر)دا ڕووبه‌ڕووی گرفت ده‌بێته‌وه‌. له‌مه‌یشه‌وه‌ بایه‌خی زمان ده‌رده‌که‌وێت، مادام‌ له‌گه‌ڵ هه‌ر جووڵه‌یه‌کدا زمان گه‌وره‌تر ده‌بێت و توانای زیاتر بۆ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ به‌ ده‌ست ده‌هێنێت، چونکه‌ وه‌ک (مێرلۆ پۆنتی) پێی وایه‌ (من) و (ئه‌وه‌ی تر) به‌ هه‌موو شێوه‌یه‌ک له‌ یه‌کتر جیاوازن، به‌ڵام دایەلۆگ ده‌توانێت زه‌مینه‌ی هاوبه‌شیان بۆ فه‌راهه‌م بکات.ئه‌مه‌ بۆچوونی (پۆنتی)یه‌، به‌ڵام پێم وایه‌ زمان هه‌میشه‌ ناڕۆشنی (ئه‌مبیگویتی) له‌ خۆی ده‌گرێت، بۆیه‌ هه‌رگیز ناتوانێت تێگه‌یشتنی ته‌واو له‌نێوان تاکه‌کاندا بهێنێته‌ دی، ئه‌گه‌رچی ڕه‌گه‌زی سه‌ره‌کییه‌ بۆ لێککنزیکردنه‌وه‌یان.
به‌م شێوه‌یه‌ شته‌کان کاتێ مانا په‌یدا ده‌که‌ن، که‌ جگه‌ له‌ من که‌سانی تریش لێیان ده‌ڕوانن. واته‌ من نازانم خۆشه‌ویستی چییه‌، تاکوو نه‌زانم لای ئه‌و (ئه‌وه‌ی تر)ـه‌دا چۆن مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵدا ده‌کرێت. من وه‌ک نووسه‌ر ده‌بێت هه‌ست بکه‌م له‌ ده‌وروبه‌رمدا هه‌م نووسه‌ری تر هه‌ن و هه‌م به‌رهه‌مه‌کانم به‌ر خوێنه‌ر ده‌که‌ون، که‌ ئه‌وانه‌ مادام ده‌که‌ونه‌ ده‌ره‌وه‌ی خودی منه‌وه‌، مایه‌ی نیگه‌رانین، به‌وه‌ی لام ڕوون نییه‌ ئاخۆ‌ چۆن ده‌مبینن و چۆن له‌و پێوه‌ندییه‌ ده‌ڕوانن. ئایا کارێ ده‌که‌م دڵیان ڕابگرم، یان به‌پێچه‌وانه‌وه‌ ده‌یانتۆرێنم؟ ئایا ده‌مه‌وێت له‌و نێوه‌دا جیاوازییه‌کانی خۆم بپارێزم و له‌ ڕێی ئه‌و جیاوازییانه‌یشه‌وه‌ خۆمیان پێ بناسێنم؟ ئایا کاتێ ده‌بینم نووسه‌رێک به‌ زمانێکی ساده‌ ده‌نووسێت و هه‌مان بۆچوونی (ئه‌وانه‌ی تر)ی هه‌یه‌، بۆیه‌ به‌رهه‌مه‌کانی ده‌گه‌نه‌ ژماره‌یه‌کی زۆر، ده‌توانم به‌رگه‌ی ئازارێکی وا بگرم و نه‌هێڵم ئه‌وه‌ کارم تێ بکات؟ ئایا هه‌میشه‌ کۆمه‌ڵێک شت نین (تاک) فریو ده‌ده‌ن خۆی له‌ (کۆ)دا ببینێته‌وه‌ و تێیدا بتوێته‌وه‌؟ده‌گه‌مه‌ ئه‌وه‌ی بڵێم پێوه‌ندیی خود به‌ خۆیه‌وه‌ ئه‌وه‌ دیاری ده‌کات له‌گه‌ڵ ده‌ره‌وه‌دا چۆن بێت و چ جۆره‌ پێوه‌ندییه‌ک دابمه‌زرێنێت.

هه‌میشه‌ خودی ساده‌ (ئه‌وه‌ی تر) له‌ شێوه‌ی دۆست، یان له‌ شێوه‌ی دوژمندا ده‌بینێت. هه‌ر کاتێ دابه‌شکردن هه‌یه‌، ئه‌وا خود له‌ به‌رده‌م ئاسانکاریدایه‌ و پێویستی به‌ جووڵه‌ نییه‌. منی نووسه‌ر ناتوانم وشه‌یه‌ک ده‌رببڕم، ئه‌گه‌ر‌ خوێنه‌رێکی گریمانی نه‌خوڵقێنم، که‌ ئه‌و خوێنه‌ره‌ هه‌م خۆمه‌ و هه‌م جیاوازه‌. هه‌م خودی (من)ـه‌‌ و هه‌م (ئه‌وی تر)یشه‌. من وا له‌ واقیع ده‌ڕوانم (ئه‌وه‌ی تر)ـه‌، که‌ ده‌مه‌وێت تێی بپه‌ڕێنم. کاتێ وه‌ک دژ ده‌یبینم، ده‌مه‌وێت له‌گه‌ڵیدا بکه‌ومه‌ ململانێ وه‌ک ئه‌وه‌ی (هیگڵ) ده‌یڵێت. ئه‌گه‌ر په‌سه‌ندی بکه‌م، ده‌بمه‌ به‌شێک له‌و و له‌ خۆیدا ده‌متوێنێته‌وه‌. که‌واته‌ هه‌رچییه‌ک بڵێم، جیاواز نییه‌، به‌ڵکوو ده‌ربڕینه‌ له‌و، نه‌وه‌ک له‌ (من)ێکی سه‌ربه‌خۆ.به‌وه‌دا زانینی ئێمه‌ له‌باره‌ی (ئه‌وه‌ی تر)ـه‌وه‌ له‌ سنووری گریمان و خه‌مڵاندندا ده‌مێنێته‌وه‌، ئه‌وا بایه‌خی ئه‌ده‌ب لێره‌وه‌ ده‌رده‌که‌وێت چۆن کار له‌سه‌ر ئه‌و گریمان و خه‌مڵاندنه‌دا بکات.
ئه‌ده‌ب پرۆبله‌ماتیکی (من) و (ئه‌وه‌ی تر) به‌ شێوازێکی جیاواز له‌ فه‌لسه‌فه‌ و سایکۆلۆجیا ده‌بینێت، به‌وه‌ی زمانی ئه‌ده‌ب ڕێتۆریک و مێتافۆر له‌ خۆی ده‌گرێت. دروستکردنی جیهانێکی تر له‌ ئاستی فه‌نتازیادا. له‌ ئه‌ده‌بدا شته‌کان مانای تری جیاواز له‌وه‌ی پێی ڕاهاتووین، وه‌رده‌گرن. مه‌رج نییه‌ گریان مانای خه‌م و پێکه‌نین نیشانه‌ی شادی بێت، به‌ڵکوو هه‌م کۆنتێکسته‌کانیان ده‌گۆڕێن و هه‌م مانایان.
هه‌میشه‌ ئه‌و تێگه‌یشتنه‌ی خود له‌ ئێستادا هه‌یه‌تی، هه‌م ناته‌واوه‌ و هه‌م به‌ وه‌هم ته‌نراوه‌، بۆیه‌ کاتێ گومان وه‌ک پرۆسێسێکی دینامیکی له‌باره‌ی ئه‌و خوده‌وه‌ ده‌وه‌ستێت، ئه‌وا وه‌همه‌که‌ پتر ده‌سته‌ڵات په‌یدا ده‌کات و ڕوانین بۆ (ئه‌وه‌ی تر) یه‌کێ له‌و دوو ئاڕاسته‌یه‌ ده‌گرێت: به‌که‌مزانین و سڕینه‌وه‌، یان پێسه‌رسامبوون وپه‌رستن. وه‌ک پێشتر گوترا هه‌میشه‌ خودی ساده‌، ئه‌و خوده‌ی نه‌چووه‌ته‌ ناو ململانێوه‌ و نه‌جووڵاوه‌،(ئه‌وه‌ی تر) له‌ شێوه‌ی دۆست، یان له‌ شێوه‌ی دوژمندا ده‌بینێت. ئه‌و خوده‌ له‌ سنووری توانا که‌مه‌که‌ی خۆیدا ده‌وروبه‌ر هه‌ڵده‌سه‌نگێنێت و شه‌ڕه‌کانیشی له‌و چوارچێوه‌یه‌ ده‌رناچن.
جه‌نگی نێوان نووسه‌ری شاره‌کان به‌ ناوی فیکر له‌ بڵاوکراوه‌کاندا چ به‌ نهێنی و چ به‌ ئاشکرا هه‌ستی پێ ده‌کرێت، که‌ ئه‌مه‌ تایبه‌ته‌ به‌و که‌لتوورانه‌ی وه‌ک هیی ئێمه‌ هێشتا بایه‌خی نووسینیان نه‌زانیوه‌ و له‌ ئاستی زاره‌کیدا ماونه‌ته‌وه‌. داهێنه‌ر هه‌یه‌، به‌ر نه‌فره‌ت ده‌که‌وێت، ته‌نیا له‌به‌ر ئه‌وه‌ی دوور له‌ خواستی خۆی له‌ فڵان شاردا له‌ دایک بووه‌، له‌ به‌رانبه‌ردا نووسه‌ری ساده‌ گه‌وره‌ ده‌کرێت، چونکه‌ ڕۆڵه‌ی فیسار شاره‌. له‌ پێشه‌کیی کتێبی (ڕاگه‌ردان)دا به‌شێکم بۆ ئه‌و باسه‌ ته‌رخان کردووه‌، بۆیه‌ ئێستا نامه‌وێت له‌وه‌ زیاتری له‌باره‌یه‌وه‌ بڵێم.هه‌ندێک له‌ ده‌ستگه‌ چاپه‌مه‌نییه‌کان ڕۆماننووس و شاعیری زۆر ساده‌ وه‌ک داهێنه‌ری گه‌وره‌ به‌ خوێنه‌ر ده‌ناسێنن، ته‌نیا له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌و نووسه‌رانه‌ به‌ زمانێکی تر نووسیویانه‌، له‌ کاتێکدا به‌ چاوی نزم له‌ به‌شێکی زۆری ئه‌ده‌بی خۆماڵی ده‌ڕوانن و ده‌رگه‌یان لێ داده‌خه‌ن، له‌ به‌رانبه‌ریشدا که‌م نین ئه‌وانه‌ی پێیان وایه‌ هه‌ر شتێک بکه‌وێته‌ ده‌ره‌وه‌ی خۆمانه‌وه‌، پووچه‌.

گەلێجار وێنەگرتن لەگەڵ نووسەرێکی ئەوروپاییدا لە چەند گوتارێکی نووسەری خۆماڵی بە گرنگتر دادەنرێت. واته‌ نیشانه‌کانی وه‌ک ڕه‌نگی قژ، هیی چاو، ناو و شته‌کانی تری ئه‌و نووسەره‌ بایه‌خیان هه‌یه‌، نه‌وه‌ک بۆچوونه‌کانی، بگره‌ بۆچوونه‌کانی له‌به‌ر ئه‌وانه‌ سه‌رنجڕاکێشن و قسه‌ هه‌ڵناگرن.(تۆدۆرۆڤ) له‌ کتێبی (په‌لاماردانی ئه‌مه‌ریکا: پرسیارله‌باره‌ی ئه‌وه‌ی تره‌وه‌)دا باس له‌وه‌ ده‌کات چۆن (کۆلۆمبه‌س) له‌ هیندییه‌ سووره‌کانی ڕوانیوه‌، که‌ بوونه‌وه‌ری بێکه‌ڵکن و ته‌نیا بۆ ئه‌وه‌ ده‌ست ده‌ده‌ن بکرێنه‌ کۆیله‌ی ئه‌وروپاییه‌کان. هه‌ر له‌ دیدی (تۆدۆرۆڤ)دا ئه‌و نیشانه‌ و وێنانه‌ی هه‌ن، ده‌چنه‌ ناو ئه‌و پێوه‌ندییه‌وه‌. واته‌ هه‌ر کاتێ مرۆڤ به‌رانبه‌ر هه‌ندێک نیشانه‌ و ئاماژه‌ی جیاوازدا ده‌وه‌ستێت، حوکمیان له‌سه‌ر ده‌دات و به‌پێی ئه‌و تێگه‌یشتنه‌ی خۆی په‌سه‌ندیان ده‌کات، یان ده‌یانداته‌ دواوه‌.

که‌واته‌ لێره‌دا (ئه‌وه‌ی تر) له‌ شێوه‌ی بابه‌ت، نه‌وه‌ک وه‌کوو خود لێی ده‌ڕوانرێت.له‌شکری ئیسلام سه‌ره‌تا له‌ نیمچه‌دوڕگه‌ی عه‌ره‌ب و دواتر کاتێ‌ دێته‌ ده‌رێ، په‌لاماری هه‌ر خودێک ده‌دات هه‌ڵگری ئه‌و نیشانانه‌ بێت، که‌ جیاوازن، وه‌ک زمان، جلوبه‌رگ، خانووبه‌ره‌ و هیی دیکه، به‌و مه‌به‌سته‌ی زمانی عه‌ره‌بی و دینی ئیسلامیان به‌سه‌ردا بسه‌پێنێت، که‌ ئه‌مه‌ به‌ خودگه‌رایی (Egocentrism)‌ ناسراوه‌. واته‌ مرۆڤ، یان گروپ، یاخود نه‌ته‌وه‌ کاتێ پێی وایه‌ ته‌نیا خۆی خاوه‌نی ژیانه‌ و هه‌ر خۆی خاوه‌نی گه‌ردوونه‌، ئه‌وا‌ هه‌ر بوونه‌وه‌رێک بکه‌وێته‌ ده‌ره‌وه‌ی خۆیه‌وه‌، مافی ژیانی پێ ڕه‌وا نابینێت‌.‌ دواتر ئه‌وروپاییه‌کان به‌ هه‌مان شێوه‌ له‌ ڕۆژهه‌ڵاتدا هه‌وڵی سڕینه‌وه‌ی که‌لتووره‌کانی تر ده‌ده‌ن‌، مادام له‌ هیی خۆیان ناچن.

ئه‌مه‌ ئه‌نجام ده‌بێته‌ ڕاستییه‌کی چه‌سپاو و هه‌تاهه‌تایی. بۆ نموونه‌ کاتێ باس له‌ داگیرکاریی فرانسا بۆ جه‌زائیر ده‌کرێت، ته‌نیا لایه‌ک ده‌بینرێت، که‌ هێزێکی ناموسڵمان ویستوویه‌تی شوناسی خه‌ڵکێک بسڕێته‌وه،‌ موسڵمانن، به‌ڵام به‌ لای ئه‌وه‌دا ناچن چه‌ند سه‌ده‌یه‌ک پێشتر شوناسێکی تر هه‌بووه به‌ ناوی شوناسی ئه‌مازیگ‌، ئیسلام سڕیویه‌تیه‌وه‌. هه‌مان شت بۆ کورد، سیریانی، کۆپتی و ئه‌وانه‌ی تریش، که‌ به‌رده‌وام هه‌وڵی سڕینه‌وه‌ی شوناسیان دراوه‌، دروسته‌. هیچ هێزێک پێک نایه‌ت، ئه‌گه‌ر خود له‌و تاکانه‌ نه‌ستێنێته‌وه‌ و هه‌موویان له‌ خودێکی دیکه‌دا نه‌توێنێته‌وه‌. لێره‌وه‌ ئیتر تێکڕایان به‌ یه‌ک چاو (له‌وه‌ی تر) و (له‌وانه‌ی تر) ده‌ڕوانن، به‌وه‌ی‌ ئایدیۆلۆگی چ له‌ فۆرمی ئایین، چ له‌ فۆرمی حزب، نه‌ته‌وه‌ و قه‌واره‌کانی تردا کار له‌سه‌ر لێسه‌ندنه‌وه‌ی خودی ئه‌و تاکانه‌دا ده‌کات. به‌ مانایه‌کی تر ته‌نیا ئه‌وانه‌ خودی سەربەخۆی خۆیان هه‌یه‌، که‌ ناچنه‌ ژێر ڕکێفی ئایدیۆلۆگییه‌وه‌.

ئه‌و هێزه‌ ده‌شێ له‌پێناوی ڕزگاربوون بێت له‌ ژێرده‌سته‌ڵاتی هێزێکی تردا و ده‌شێ بۆ سه‌رکوتکردنی هێزێکی تریش بێت، به‌ڵام له‌ هه‌ردوو باره‌که‌دا تاکه‌کان به‌ شێوه‌ی ڕێژه‌یی خودی خۆیان له‌ ده‌ست ده‌ده‌ن و جیاوازییه‌کانیان له‌ ناو ده‌به‌ن، تاکوو له‌گه‌ڵ ئه‌وانه‌ی تردا یه‌ک بگرن، که‌ ئه‌مه‌ ده‌کرێت به‌(خودی ئایدیاڵ) ناو ببه‌ین، وه‌ک ئه‌وه‌ی له‌ ئاییندا ده‌یبینین، به‌وه‌ی مرۆڤ له‌ سه‌ره‌تاوه‌ ئه‌و خوده‌ی خۆی له‌سه‌ر شێوازی خواوه‌ند دامەزراندووه‌، تاکوو بۆ قڕکردن و سڕینه‌وه‌ی ئه‌وانی تر بیخاته‌ کار. سڕینەوە یەکێکە لە خەسڵەتەکانی مۆدێرنیزم، کە هەر لە سەدەی نۆزدەهەمەوە فیلۆسۆف و سایکۆلۆجیستەکان لێی بە ئاگا دێن و لایەنە شاراوەکانی ئاشکرا دەکەن.(من)ی کوردی به‌ شێوه‌یه‌ک له‌ شێوه‌کان له‌ناو (ئه‌وه‌ی تر)دا تواوه‌ته‌وه‌‌، که‌ ئیسلامه‌.

ئه‌و خۆی پێی وایه‌ به‌شێکی جیانه‌کراوه‌ی ئه‌و ئایینه‌یه‌‌.ڕووبه‌رێکی زۆری ئه‌ده‌بی کوردی له‌ناو ئه‌و شوناسه‌دا چاوی هه‌ڵهێناوه‌ و ڕاسته‌وخۆ و ناڕاسته‌وخۆ ته‌عبیریش هه‌ر له‌و شوناسه‌ ده‌کات. (پیره‌مێرد: حاجی تۆفیقی مه‌سره‌ف)ی شاعیر ئیسلامی به‌ شوناسی سه‌ره‌کیی خۆی زانیوه‌ و له‌وێوه‌ وه‌ک (ئه‌وه‌ی تر)ێکی په‌سه‌ندکراو له‌ کوردی ڕوانیوه‌. لەپێش ئه‌ویشدا (حاجی قادری کۆیی) هه‌مان تێڕوانینی هه‌یه‌. بۆیه‌ ئه‌و دوو حاجییه‌ به‌ نموونه‌ ده‌هێنرێنه‌وه‌، چونکه‌ له‌ زۆربه‌ی ئه‌وانه‌ی دیکه‌ پتر ئه‌و (ئه‌وه‌ی تر)ـه‌یان قه‌بووڵ کردووه‌، واته هێنده‌ی نووسه‌رانی دیکه‌‌ کوردبوونیان بە لاوە نەناوە، که‌ له‌دوای ڕاپه‌ڕینه‌وه‌ ئه‌و ڕوانینه، (کوردبوون وه‌ک نه‌بوو)،‌ تۆختر ده‌بێته‌وه و درزێکی گه‌وره‌تر ده‌که‌وێته‌ نێوان کورد و کوردبوونه‌وه‌‌.
به‌ مانایه‌کی تر له‌و چاره‌که‌سه‌ده‌یه‌ی ڕابوردوودائیسلام، دروستتر ڤێرشنی سەرکەوتوو و باڵای ناو ئیسلام بە شێوەیەک لە شێوەکان ده‌بێته‌ تاکه‌ شوناسی کورد، بە ڕادەیەک ئەو ڤێرشنە شەعبییەیش، کە بە سۆفیزم ناسراوە، دەسڕێتەوە.کار بەوە دەگات بەشێکی زۆری ئەو ڕۆشنبیرانەی لە سەرەتای نەوەدەکاندا وایان پێشان دەدا، پڕۆژەی فیکریی جیاوازیان هەیە، دەست لە (پڕۆژە!)کانیان هەڵدەگرن و دەبنە بەشێکی جیانەکراوەی ئەو ڤێرشنە باڵادەست و سەرکەوتووە. به‌م شێوه‌یه‌ کوردبوون لێوه‌ی ناڕوانرێت، به‌ڵکوو لێی ده‌ڕوانرێت، ئینجا ئه‌و ڕوانینه‌ په‌سه‌ندکردنه‌، یان سڕینه‌وه‌؟ دەگەینە ئەوەی بڵێین‌ پێوه‌ندیی (من) به‌ (ئه‌وه‌ی تر)ـه‌وه‌ له‌ فیکری ئێمه‌دا خاوه‌نی پرۆبله‌ماتیکێکی وا نییه‌، به‌وه‌ی هه‌م ساده‌یه و هه‌م تێکه‌ڵی (من)ێکی تر بووه‌، که‌ له‌وێوه‌ خۆی به‌ (من) نا، به‌ڵکوو به‌ (ئه‌وه‌ی تر)ده‌بینێت‌.
————————————
نیسانی 2017
تێبینی: ئەم بابەتە وەڵامە بۆ تەوەری (من و ئەوەی تر)، کە بڕوا عەلائەدین لە نیسانی 2017 ئامادەی کردووە، بەڵام ئەوکات بڵاونەکراوەتەوە. لەبەر گرنگی بابەتەکە بەباشمانزانی ێرە بڵاوی بکەینەوە. (شاخەوان سدیق، هاوڵاتی)

هەڵاڵە باران؛
باخچەی پڕ لە شیلەو بۆن-
پژمینی گوڵ!

ئەفڕاندن: سەردارحەمید
(نۆڕێ)
شڕۆڤەی دەق،
کامەران گەردی
ــــــــــــــــــــــــــ

ئەگەر تەنها ئەو کورتیلە شیعرەی (نۆڕێ) تایبەت بە فۆڕمی هایکو وەک نموونەی هایکوی کوردی وەربگرین و لێی وردببینەوە، کە تەنیا دڵۆپێکە لە زەریای زەڵاڵی جوانییەکانی ئەو هایکیستە گەنجەی کورد، دەبینین: لە سێ دێڕی مانادار پێکهاتووە، لە هەموو ڕوێکیشەوە بەتەواوەتی بەرجەستەکراوە لە فۆڕمی هایکودا،
بەپێی ئەو شڕۆڤەو بەدواداچوونەی ئێمە گەیشتینە ئەوەی ئەو هایکو ناوازەیە شیانی ئەوەی تێدایە وەک دەقێکی زیندووی هایکوی کوردی لە قەڵەم بدرێت، لەم ڕوانگەیەوە دەشێ پڕۆژەی هایکو لە پانتایی ئەدەبی کوردی پشت ئەستووربێت بە ئەزموونی (نۆڕێ) وەک هایکیستێک بەوەی هایکوی کوردیش لە سەر ڕێڕەوی تەندروستی خۆی بەرەو ئاسۆی ئایندەیەکی ڕۆشن لە پەرەسەندن دایە..

تێڕامێنن:- دێڕی یەکەم، کەبریتیە لە دەروازەی دەق، کە هایکو دۆست لێیەوە دەچێتە ناو بابەتەکەو ناشزانێ دواتر چ ڕوودەدات؛ کاتێک تێڕامانی هایکیست چڕدەبێتەوە لە سەر وێنایەکی سەراسیمەی شیعری و ڕاستەوخۆ خوێنەر بینەر-ی “هایکودۆست” دەخاتە بەر بارانی وردە هەڵاڵەی پاشماوەی گوڵێکی هەڵوەریوو، ئەگەرچی گوڵ ڕۆڵگێڕێکی سەرەکی دەق پێکدێنێ، بەڵام ئەگەر زۆرتر ڕۆبچینە نێو هەستی شارەوەی شاعیر درک بەوەش دەکەین، کاراکتەرێکی شارەوەش وجودی هەیە، لە خوڵقاندنی ڕووداوی ناوباخچە کە بریتیە لە (ڕەشەبا)یەکی کاتی، یان گەڕەپێچەیەکی کورت خایەن و لە ناکاو، بێ ئەوەی لە دەقەکە ناویشی هاتبێت، وەک لە دێڕی دەسپێکدا بەمجۆرە تێڕامانی هایکیست دیمەنێکی جوڵاو لە ناو سروشتی باخچەوە بەخێرایی تۆمار دەکات، دواتر لە ڕێگەی زمانێکی گوشراوەوە دەیگوازێتەوە.. ئینجا بە دوو وشەی لێکدراو دەریدەبڕێت، کە بریتیە لە بەرزبوونەوەی وردە هەڵاڵەی ناخی گوڵ و پێکچواندنی بە باران دیارە بارانیش هەمان خاسیەتی هاتنە خوارەوەی بۆ سەر زەوی هەیە،
کاتێ لە دێڕی یەکەم دەپەیڤێت:

(هەڵاڵە باران)؛
ــــــــــــــــــــــــ
دوای خستنە ڕووی دیمەنی دەسپێکی دەق، کە هێشتا وردە هەڵاڵەکان دەبارن؛ واتە خوێنە لە ڕێی گوزارشتی زمانەوە تێدەگات کە هەڵاڵە بارانە و هاوکات چاوی خەیاڵی خوێنەرو بینەر-ی “هایکودۆست” دەباتە ژێر ئەو دیمەنە جوڵاوەی کە لە نێو سروشتی باخچەوە ڕوودەدات، وەک لە سەرەوە وردەکاری تۆمارو چرکاندنی شیتەڵکراون..،

دێڕی دووەم:
هاکیست دوای تۆماری دیمەنی هەڵاڵە بارانەکە، دیمەنێکیتر دەخاتە بەر دیدەو هزری هایکودۆستان، کاتێ دەبێژێت:

باخچەی پڕ لە شیلەو بۆن-

ئەگەر لە ناواخنی دێڕی دووەمیش وردبینەوە کاتێ باخچە پڕ شیلەو بۆن دەبێت، ئەمەش لێکەوتەیەکی تری کاراکتەری شاراوەی دەق کە بریتیە لە (ڕەشەبا)یەکی کورت خایەن یانیش گەڕەپێچەیەکی لە ناکاو، کاتێ هەڵاڵەی گوڵێک ڕوەو ئاسمان دەوەرێنێ، دەشێ بۆن و بەرامەی گوڵەکانی تری باخچەش پەرش و بڵاوببنەوە.. کەچی هایکیست هێشتا سەرە داوی ڕوودانەکەی ئاشکرا نەکردووە..

دێڕی سێیەم:(واقوڕمان)

پژمینی گوڵ!

لە هونەری هایکونووسینا کۆتا دێڕ پڕ بایەختریینە؛ بۆیە شاعیر بە شێوەی تەکنیکی وردەکارەوە ئەو ڕووداوەی ناو باخچەی بە تەواوی حەشارداوە،
دوای ئەفڕاندن و وێناکردنی ڕووداوێکی سروشتی لەناوباخچەوە
ئینجا پێمان دەڵێت، دوایین ساتی تەمەنی گوڵێک کە پێشتریش جوانییەکەی مەعشووقی زۆرێک لە بولبول و پەپوولەو هەنگ بووە، دواجاریش گەڕەپێچەیەک هەڵاڵەکانیشی وەراند، لە کۆتایی تەمەنیشیدا مەرگی گوڵێک هەر جوانی بەدەوروبری بەخشیەوە.. باخچەشی پڕکردەوە لە شیلەو بۆن..

لەڕاستیدا نووسین و قسە کردن لە بارەی ئەو هایکوەوە بەگشتی و واقوڕمانەکەی بەتایبەتی لە زۆرێک لە دەقەکانی ترکە پێشتر بینومن بەشێوەیەکی بەرچاو جیایە؛ چونکێ هەڵگری بابەتێکە کە زۆربەمان پێی ئاشناین، دیارە کەوتۆتە داوی سەرنجە وردو بەهەڕمێنەکانی سەرداری هایکیستەوە. هاوکات ئەو هایکو جوان و سەرنج بەرە دەروازەیەکی تازەتری بۆ گەڕان و دۆزینەوەی ڕووداوگەلێکی ناو باخچە لێ هاتە بەرهەم..

هەر بۆیە سەرەنجامی ئەو شڕۆڤەیەش وەبەرهێنانی هزری زۆرتری لێکەوتەوە..هۆیەکەشی ئەوەیە: هایکونووس تەکنیکێکی جیاوازو شازی بەکارهێناوە، لەم سۆنگەیەوە دەشێ وێناکردنی (پژمینی گوڵ) لە واقوڕمان گەورەتر خۆی بنوێنێ؛ بۆیە پێموایە ئاستی بەرزی ئەو هایکوە گونجاوترە ناو بنرێت بە (تەقینەوەی لوغمی جوانییی..)

• دوو حه‌فته‌یه‌ك به‌ر له‌ ئه‌مڕۆ، كاك ئازاد عه‌بدولواحیدی سه‌رنووسه‌ری گۆڤاری ڕامان به‌ ته‌له‌فۆن پێوه‌ندی پێوه‌ كردم، كه‌ من ماوه‌یه‌كه‌ بابه‌تیان (نووسینیان نه‌ك شیعر) بۆ نانێرم. له‌م چوارچێوه‌یه‌دا ئه‌و قسه‌ی له‌سه‌ر شیعر كرد (كه‌ منیش له‌مێژه‌ دوو ده‌قی شیعرییم بۆ ناردوون و تا ئێستا بڵاویان نه‌كردووه‌ته‌وه‌ و پێشناچێ بڵاوی بكه‌نه‌وه‌؛ ئه‌مه‌ یه‌كه‌مجاریشمه‌ شیعر بۆ ڕامان بنێرم)؛ تێبینی و سه‌رنجی ڕاست و جوانی خۆی له‌سه‌ر بڵاوبوونه‌وه‌ی په‌تای شیعر له‌ ژیانی ڕۆشنبیریی ئێمه‌دا بۆم باس كرد، كه‌ چۆن ئه‌وان له‌ گۆڤاره‌كه‌شیان موعاناتی تووشبوون به‌م په‌تایه‌یان هه‌یه‌؛ بێ گومان ئه‌و (منیش له‌گه‌ڵ ئه‌و) خۆی له‌ خۆیدا ڕه‌خنه‌ی له‌ شیعر نییه‌ وه‌ك ژانرێكی ئه‌ده‌بی (هه‌رچه‌نده‌ ئێستا ئه‌م ژانره‌ له‌سه‌ر ئاستی جیهانیشدا گرفتی خۆی هه‌یه‌)، به‌ڵكو ڕه‌خنه‌ و سه‌رنجی ئه‌و له‌سه‌ر په‌تای میعری كوردییه‌.

منیش له‌ زووه‌وه‌ هه‌مان ڕای ئه‌وم هه‌یه‌: به‌ڕاستی بڵاوبوونه‌وه‌ی ترسناكی په‌تای میعر گه‌یشتووه‌ته‌ ئه‌و ئاسته‌ و وای لێهاتووه‌، كه‌ بڵێین ئه‌م دیارده‌یه‌ ده‌لاله‌ت له‌ هیچ ناكا جگه‌ له‌ هه‌ژاری و بێ ده‌سه‌ڵاتی دنیای ڕۆشنبیریی ئێمه‌ نه‌بێ. واته‌ له‌م سه‌رده‌می پێشكه‌وتنی عه‌ولمه‌یه‌دا به‌ زمانی شیعر (میعر) نه‌بێ ناتوانێ بدوێ و بوونی مرۆیی (ئیستاتیكی و مه‌عریفی) ئێمه‌ ده‌رببڕێ.

• چه‌ند ڕۆژێك به‌ر له‌ ئه‌مڕۆ به‌ڕێكه‌وت دیتم، كه‌ له‌ كه‌ناڵی ته‌له‌ڤزیۆنی قه‌ڵات مه‌راسیمی پێشكه‌شكردنی كتێبی ده‌ شاعیر، كه‌ هه‌ر یه‌كه‌یان ده‌قێكی خۆی خوێنده‌وه‌ پێشكه‌شكرا: به‌ڕاستی گاڵته‌جاڕییه‌كی گه‌وره‌ بوو! جگه‌ له‌ ده‌قی یه‌كێكیان نه‌بێ، كه‌ ده‌قێك بوو هه‌ندێك به‌ وێنه‌ و زمانێكی تازه‌ و جیاواز نووسرابوو، هه‌موو ئه‌وانی دیكه‌ په‌تای كوشنده‌ی میعر بوون (خه‌ڵكێكی زۆریشی له‌ ڕۆشنبیرانی میعری بۆ داوه‌ت و بانگكرابوو)؛ ئه‌مه‌ش جارێكی دیكه‌ بۆمانی سه‌لماند، كه‌ چۆن له‌م ساڵانه‌ی دوایی له‌ هه‌موو وه‌ختێك زیاتر، دنیای ڕۆشنبیریی ئێمه‌ دووچاری ئه‌م په‌تایه‌ كوشنده‌یه‌ بووه‌. پێشده‌چێ زۆربه‌ی ئه‌و شاعیرانه‌ هه‌ر نه‌خوێننه‌وه‌، خۆ ئه‌گه‌ر كه‌ تا زۆرێكیش بخوێننه‌وه‌، ئه‌وا هه‌ر ته‌نیا شیعر و ده‌قی ئه‌ده‌بی ئاسان بخوێننه‌وه‌.
• دوێنێ شاعیرێكی ناسراویش له‌ فه‌یسبووك وێنه‌ی كۆمه‌ڵێك كتێبی شیعریی هه‌ندێك شاعیری بڵاو كردبووه‌وه‌، كه‌ به‌دیاری پێشكه‌شیان كردووه‌، ئه‌ویش سوپاسی كردبوون…
• شاعیر و ڕه‌خنه‌گرێكیش هه‌یه‌، ماوه‌یه‌كه‌ خه‌ریكی نووسینی كتیبێكه‌ له‌سه‌ر شیعری هه‌ندێك شاعیری هاوچه‌رخی كورد… ئه‌دی كوا چیرۆك؟ كوا شانۆنامه؟ كوا گوتاری ڕه‌خنه‌یی باش؟ كوا هزر و فه‌لسه‌فه‌ له‌ دنیای ڕۆشنبیریی ئێمه‌دا (هه‌ڵبه‌ت به‌ده‌ر له‌و‌ ده‌قه‌ كه‌مانه‌ی، كه‌ له‌م بواره‌دا هه‌ن و ‌به‌ده‌ر له‌و نووسه‌ره‌ ده‌گمه‌نانه‌ش، كه‌ له‌م بواره‌دا كار ده‌كه‌ن و ده‌نووسن)؟…
• هاشم سه‌ڕاج، كه‌ شاعیرێكی ناسراوه‌ و خاوه‌ن ده‌قی جوانه‌، كه‌ خۆم كاتی خۆی له‌سه‌رم نووسیوه (بڕوانه‌ گۆڤاری ڕامان ژماره‌ 141)‌، ئێستا ڕۆژانه‌ له‌ فه‌یسبووك زۆر شیعری (ده‌قی) ناشیعر بڵاو ده‌كاته‌وه‌ و هیچ پێوه‌ندییه‌كی ئۆرگانیكی زیندوویان به‌ زمان و گوتاری شیعره‌وه‌ نییه‌ (ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی، كه‌ جار جار ده‌قی شیعریی جوان بڵاو ده‌كاته‌وه‌، بۆیه‌ پێویسته‌ ته‌نیا ئه‌م جۆره‌ ده‌قانه‌ بڵاو بكاته‌وه‌، نه‌ك ئه‌و زۆری و بۆرییه‌، كه‌ ده‌قه‌ باشه‌كانیشی لێ ون ده‌كا).
• شیعره‌كانی سه‌باح ڕه‌نجده‌ر له‌ ئینشایه‌كی پڕ له‌ زه‌خره‌فه‌ی درێژدادڕ ده‌چن، كه‌ هیچ ڕۆحی واتایان تێدا نییه‌. ئه‌و گوایا شیعری بێگه‌رد ده‌نووسێ: ئایا شیعری بێگه‌رد واتای چییه‌؟ شیعری بێگه‌رد ئه‌وه‌یه‌، كه‌ كه‌س نه‌زانێ ده‌ڵێی چی و بێ هیچ نیشانه‌یه‌كی خاڵبه‌ندییش هه‌ر ڕسته‌ و په‌یڤ و وشان بڕێسی و له‌ ئاكامدا به‌ناوی قه‌سیده‌وه‌، دوو سێ لاپه‌ڕه‌ی ڕۆژنامه‌یه‌كمان بۆ پڕ بكه‌یته‌وه‌ و نه‌ك هه‌ر هیچ ده‌لاله‌ت و واتایه‌كی مه‌عریفی قووڵمان پێ نابه‌خشێ، به‌ڵكو له‌ چێژی ئیستاتیكاش (كه‌ گوایا ئه‌م جۆره‌ شیعره‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ نووسراوه‌) بێ به‌شمان ده‌كا.

ئه‌مانه‌ شیعر له‌ پێناو میعردا ده‌نووسن؛ شیعر له‌ پێناو وێرانكردنی شیعر و ئه‌ده‌بدا ده‌نووسن… ڕاستییه‌كه‌ی شیعر له‌ ئه‌ده‌بی ئێمه‌دا وه‌ك ئه‌نفۆنزای باڵنده‌ی لێهاتووه‌، كه‌ هه‌موو ژیانی ڕۆشنبیرییمانی گرتووه‌ته‌وه‌.

بێ گومان ئه‌وه‌ خۆشم ده‌گرێته‌وه‌، ئه‌گه‌ر شیعر و ده‌قی له‌م جۆر و له‌م بابه‌ته‌م نووسیبێ.

به‌ختیار محه‌مه‌د.

22 / 3 / 2019

پێشکەشە بە پێڵاوە مێژووییەکانی کورد

پێڵاو..

لە تەک زمان وقسەکردندا ،پێڵاویش تایبەتمەندییەکە مرۆڤ لە ئاژەڵ لیک جیا دەکاتەوە .
پێڵاو هۆی پێشکەوتنی مرۆڤ و دروستبوونی نەتەوەو گەشە کردنی شارستانییەتە .
مرۆڤ بە گشتی و کورد بە تایبەت مێژووێکی دوورو درێژیان هه یە لەگەڵ پێڵاودا .
قانیعی شاعیردەفەرمووێ : خودا ئەو پێیانەی بۆ یە داوەتە من ، بۆ ئەوەی بەو پێیانە بە دوای ناندا غاربدەم و لە دەست دوژمن هه ڵبێم !
بەڵێ ؛ زۆر پێڵاوی کورد لە ڕێگای نان پەیداکردن و لە دەست دوژمن هه ڵاتندا دڕاوە .
پێڵاو ئەو کەرەستە پیرۆزەیە کە مرۆڤ بە خاک دەبە ستێتەوە .
لە کارەساتی ئەم دواییە ی برا کوردە ئیزەدییەکان، پێڵاو یەکەمین قوربانی وبەرچاوترین زیان بوولە یەکە یەکەی ئیزەدییەکان دەکەوت…منداڵ ، گەنج ،ژن ، پیاو ، پیر ، نە خۆش ..ساغ پێڵاوەکانیان ، پێڵاوە قایش ولاستیک وکڵاشە دەزووەکانیان بە نرخترین و پێویسترین کەرەستەکانیان بوون ، کە لەم ڕۆژەڕەشەدا تا ڕادەیەک لە مەرگیان دوور دەخستنەوەو ژیانیان بۆ مسۆگەر دەکردن .
ئازاری ئەم دواییەی پێڵاوی خوشک و برا ئیزەدییەکان ..بەشێک بوولە ئازاری بەردەوامی میللەتی کورد . برینی پێڵاوەکان برینێکی قووڵی مێژوویی بوو..برینی هه موو پێڵاوەکانی مێژووی کوردی کولاندمەوە وبەم شێعری ( پێڵاوی شنگالییەکان )گەرم ..گەرم ئەو برینەم پێچایەوە .
کۆتایی ئابی /٢٠١٤- هه ولێر
پێشەکیەکی تایبەت بۆ چاپکردنی ئەم دیوانە :-
نووسینی : دکتۆر مایکل لێزەنبێرگ
١٧/٨/٢٠١٥
دوای یەک ساڵ لە هێرشی ڕێکخراویتیرۆرستی داعش( ) بۆ سەر شنگال هیچ وشەیەک ناتوانێت تراژیدییای ئیزەدیەکان پێناسە بکات ، نواندنی ئەو وێنەیەی کە ئاوارەکانی شنگال لە سەر چیایە سەخت و ترسناکەکانی شنگال بە دوای پەناگەیەک دا دەگەڕان بۆدوورکەوتنەوە لە هێرشەکانی (داعش ) هه میشە لە یادەوەریەکانمان دەمینێتەوە . دوای یەک ساڵ بە سەر تێپەڕبوونی ئەو کارەساتە پرسیارەکە ئەوەیە ، کە چۆن وشەکان دەتوانن بڕیار لە سەر گەورەیی ئەو کارەساتە بدەن ، هه روەها بە شێوەیەکی ڕێشەیی چۆن دە توانرێت ئەو زنجیرە ڕووداوە ترسناکە بگوازێتەوە بۆ ناو ئەدەب ؟ شاعیری کورد ( د.مەولود ئیبراهیم حەسەن ) هه وڵدەدات کە ئەم تراژیدیایە بگوازێتەوە بۆ ناو شێعر ، بیرۆکەو ناوە ڕۆکی شیعرەکە پێڵاوە ! هه ڵبژاردنی ئەو بیرۆکەیە خوێنەر توشێ سەر سوڕمان دەکات . بەڵام ، ( د. مەولود )هه وڵدەدات شێعرەکە ی بە شێوەیەکی ئەدەبی بێت ، بەڵام ، لە هه مان کاتدا ئەدەبی نەبێت ! لە لای خوێنەر کە لێی تێنەگات ، پێشنیار دەکات وشەی پێڵاو ئەو وشەیە کە ئێمە پەیوەست دەکات بە نیشتمان و شوێنێکی ئارام بۆ ژیان ، بە پێچەوانەوە لە دەستدانی تاکێک پێڵاو ( میتافۆرێکلی)- یەکسانە بە لە دەست دانی ژیان ، (د.مەولود) سورە لە سەر شاردنەوەی ئەو مانا سمبۆلیە چاوەڕوان نەکراوە و زرینگەی پارچە هۆنراوەکە کە دراوەتە پاڵ ئەو وشەیە ( پێڵاو )شێعری کوردی بەدەگمان ئەو بەها جەوهه ریەی هه یە بۆ ئیلهامکردنی هۆنراوەیەکی بێگەرد . زیاتر توندوتیژی وناخۆشی تێدا بەرجەستە بووە ، هه روەکو ئەو شێعرانەی لە بارەی ئەنفالی ١٩٨٨ وە هێرشی داعش ٢٠١٤ کە تەنها بۆ بەدەست هێنانی ڕێژەی جینۆسایدە و لە ئێستاوە بە ڵگەیە کە بۆ دەربڕێنی ئێش وئازاری خۆی و بەڵگەیەکە لە نێوان ئەزموونی تاک وداوای یارمەتی کردنە لە جیهاندا .شێوازی دەربڕێنەکە زیاتر سیاسییە ،نەک جوانی ، بە درێژی ئەم هۆنراوەیە شێعرەکانی (د.مەولود) وا لە خوێنەر دەکات کە خۆی بڕێاربدات ، بەڵام ، ئەم چەند پارچە هۆنراوانەی ( پێڵاوی شنگالییەکان ) تەنیا بۆ پێناسە کردن نیە . بەڵام ، بۆ زاڵبوون بە سەر کاری تیرۆرستییە لە سەر چیای شنگال . شێعرەکە لەوەدایە هێما لە تەنیایی مردن ناکات ، بەلکو هێمایەکە بۆ هیواو لە دایک بوون.

---

شنگال لە ڕۆژی ٣/٨/٢٠١٤ دا
ڕێکخراوی تیرۆرستی داعش( دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام ) پاش ئەوەی بەشێک لە خاکی سوریاو عێراقی داگیرکرد، لە ڕؤژی ٣/٨/٢٠١٤ دا هێرشی کردە سەر شارۆچکەی ( شنگال ) لە کوردستان ، دانیشتوانی شنگال هه ڵگری ئایینی (ئیزەدی ) ین وبە هۆی دەسبەردار نەبوونیان لەم ئایینە کۆنەی خۆیان زۆرجار لە مێژوودا ( فەرمان) یان بۆ دەرچووە ، فەرمانی کوشتنی بەکۆمەڵ !! هه ربۆیە ئێستاش گۆرانی لاوک و چیرۆک وپەندو گۆتەیان ، بەشێکی گرنگی باسی ڕەشەکوژی ئەو فەرمانە زۆرانەیە .کە ئیزەدییەکان دەڵێن : ژمارەی فەرمانەکان بەمەی داعشەوە دەکاتە (٧٤) فەرمان .
لەم هێڕشە داعشی تیرۆرست شنگال و گوندەکانی دەوروبەری بە تەواوی داگیرکراو خەڵکەکەی بەشێکی زۆریان کەوتنەدەست داعش و زۆربەی پیاوو گەنج و ژن ومنداڵەکان کوژران و زیاتر لە ٣٠٠٠ کچ وژن کەوتنە دەست ئەم ڕێکخراوە تیرۆرشتە و وەک(سبایە) کەوتنە کڕێن و فرۆشتنیان و ئێستاش بەشێکی زۆریان ڕۆژانە لەم شارو ئەو شار بە هه رزانترین نرخ دەفرۆشرێن و دەفرۆشرێنەوە .
ئەوانەش کە ماڵ و حاڵی خۆیان بە جێهێشت و بە پێیان ژن ومنداڵ و پیر ڕوویان لە (چێای شنگال) کردوو لە ژێر هه ڕەشەی ترس و بە پێیان و بەبێ نان و ئاو ڕووەو ڕزگاری وئازادی کۆچ وڕەویانکردوو کەوتنە بەر زوومی کامیراو دەزگاکانی ڕاگەیاندن..دیمەنی زۆر دڵهاژێن ودڵتەزێنیان لێ بەدنیادا بڵاو بووەو . ئێستا ئەو ئیزەدیە کوردە هه ڵاتوانە لە کەمپەکانی سەرچیای شنگال وشارەکانی ڕؤژئاوای کوردستان و هه رێمی کوردستان و شارەکانی ترکیا بە برینداری وبە لێکدابڕاوی دوور لە ماڵ و شاری خۆیان لە نێو خەم و ئازار شەووڕۆژلێک گرێ دەدەن و هه ندێکیشیان بە ڕێگای مەرگ ڕووەو هه ندەران سەری خۆیان هه ڵگرتووە ، دەستەیەکیش لە کچ و کوڕە ئازاکانی ئیزەدییەکان لە ڕێزەکانی پێشمەرگەو شەڕڤانان چەکی بەرگرییان کردووتە شان وخەریکی ئازادکردنی خاک و پاراستنی پیرۆزییەکانی کوردستانن.
مەولود
دیوانی پێڵاوی شنگالییەکان
توڕەیی پیر
-هێ ی دنیا
تۆ ئاگاداری ،
لە هه موو جیهاندا
هیچ ژیانێک
لە ژیانی نێو(کوردستان)
پڕ (باج)تر نییە!؟
هێ ی جیهان
تۆ دەزانی ،
لە هه موو مێژوودا
تاجی سەری
هیچ پادشایەک
لە تتاجی پێی پەتی
منداڵە شنگالییەک
پڕ ( تاج )تر نییە ؟!

---

مۆر
پێڵاوێکی پیرۆز
لەگەڵ پیرێکی نوورانی
خۆیان نەدایە دەست ،
بەرەو چیای شنگال
بەڕێ کەوتن
هه ورازو لێژ .
لە پڕ بە جووتە
درانە بەر
ڕێژنەی دەسڕێژ .
نوورانی.. بریندار بوو
پێڵاو..کونی تێکەوت.
خوێن ڕێچکەی بەست
شنگال سوور بوو
شنگال ئاڵ بوو
بۆ یەکەمینجار
چیای شنگال
بەرەو سەردەمێکی تازە
مۆری خوێناویی
ژیانێکی نوێی پێکەوت .

---

داهێنان
لە هه ڵاتندا
هه ڵاتنی دەست تاریکی
لە پێناو ڕؤیشتن
لە پێناو ڕووناکی و
بەردەوامی ژیان .
منداڵە شنگالییەک
پێڵاوەکانی
گیان لەدەست دەدەن.
منداڵ..
لە پارچەی لبادو بەن
نوێترین پێڵاوی
داهێنا.
پێڵاوێکی
پڕ لە پەیامی ژیان .

---

بریندار
پیرەک..
لە چیای شنگال
تاکێکی پێڵاوەکەی
بریندار بوو.
بە جێی نە هێشت
هه ردوو تاکی پێکەوە
خستە باخەلی
بە پای پەتی
بە پێڵاوی بریندارەوە
بەردەوام بوو
تا ڕزگار بوو.

---

بەرد
پێڵاوی قایش
دڕا
پێڵاوی لاستیک
پچڕا

• پێڵاوی بەرد
  لە پێ دەکەم.
  پێڵاوێک
  هیچ پاڵەوانێک
  بەدەستی نەهێنابێ
  پێڵاوێک
  هیچ پادشایەک
  بۆی نەکڕابێ!

---

هاوڕێ
کچۆلەیەک
لە گەڵ تاکە پێڵاوەکەی
گەیشتە
کەمپی نەورۆز.
کچە پێڵاوەکەی
گرتبووە باوش
وەک خوشكێکی
دڵسۆز.
لەو ڕؤژەوە
خۆشی دەوێ
ماچی دەکا
لە ڕووی خۆی
هه ڵدەسوێ
شەو بەیەکەوە
دەخەون
بەیانیان
لەگەڵی دەدوێ.

---

پێڵاوێک لە گوڵ
پێڵاوکان
زۆر منداڵ بوون
بەرگەی کۆچ وڕەویان
نەگرت.
پێیەکان بچوک
بچوک
ناسک ناسک
ڕۆیشتن
یالەویال
باسکەو باسک
پێیەکان بەرە بەرە
غونچەیان کرد
غونچەی (گرێ)و(کوڵ)
غونچە پشکووتن
بوون بە
پێڵاوێک لە گوڵ.

---

میرات
منداڵێک
لە چێای شنگال
دایکە پیرو نەخۆشەکەی
بەرگەی کۆچ و ڕەوی
نەگرت..مرد.
منداڵەکەش
بۆ سەبووریو
هاودەنگیی
پێڵاوکانی دایکی
ماچ کردو
لەگەڵ خۆی برد.

---

نەوە
باوکێک
لە شنگال
کوڕەکانی هه مووی
کوژرابوون.
کچەکانی هه مووی
بردرابوون.
ئەوەئ بەدەستیەوە مابوو
وێنەی منداڵەکان و
جووتێک پێڵاوی
دڕابوون.

---

مارەیی
کچ و کوڕێکی شنگال
یەکتریان خۆشدەویشت
خۆشەویستیەکی
پیرۆزو حەلال
لە کۆچ و ڕەو
زۆر بەدڵ وداو
ڕێکەوتن و بڕێاریان دا
ببن بە یەک ماڵ .
مارەییان بۆ یەکتر
جووتێک پێڵاوبێت
پێڵاو.

---

هاوسەر
دوو تاکە پێڵاو
یەکێکیان
پێڵاوی ژن
ئەوەی تریان
هی پیاو
لە سەر (بیری بەهار)
لە چیای شنگال
گەیشتنە یەک و
ڕێککەوتن
سەر پێکەوەنێن
بۆ ڕۆیشتن
بۆ بەردەوامی ژیان
ببنەوە بە خاوەن ماڵ.

---

کارگە
کاتێ شنگالییەکان
هه موو پێکەوە
لە پێناو مانەوە
پێڵاوی خەباتیان دڕی
شنگال
بەردەکانی خۆی
هه ڵوەراند
وەک دایکێکی دڵسۆز
بۆ بەر پێی
پێخواسەکان
کردی بە خۆڵێکی
نەرم و پیرۆز
هه ربەدەستی خۆشی
شریتی شۆڕشێکی نوێی
پێڵاوی تازەی بڕی.

---

حەج
تا ئێستا ئیزەدییەکان
کە دەچوونە حەج
لە بەر دەرگای
لالشی نوورانی ،
پێڵاوەکانیان
دادەکەند.
لە مەودوا هه رلە شنگالەوە
پێتان خواس کەن
حەجتان قبوڵە
بێ چۆن وچەند.

---

فەرمان
لە کۆچ و ڕەوی
شنگالییەکان
پێڵاویکی
مێژوونووس
خەریک بوو
دڵی پێڵاوێکی
گەنجی دەدایەوە.
وردە وردە
پێ بە پێ
فەرمان بە فەرمان
ڕابردووی
دوور دووری
بۆ دەگێڕایەوە.
گەنجی پێڵاو
سەرسام بوو
توڕەو توندهه ڵسایەوە.
ئەوە چیە ؟باسی چێ دەکەی ،
پێڵاوی پیر؟
ئەوەی تۆ دەیڵێی،
هه رهه مان بەسەر هاتە
ڕوویانداوەو
ڕوویاندایەوە !

---

توێشە
منداڵێکی شنگال
تاکێکی نەعلە لاستیکەکەی
پێمابوو.
توند
توند
گرتبوویە مشت.
کە برسی دەبوو
پێڵاوەکەی دەجوی
کە تێنوو دەبوو
پێڵاوەکەی دەمشت.

---

سەرکەوتن
لە چیای شنگال
فڕۆکەیەک نیشتەوە
منداڵێک
منداڵێکی تەنیا باڵ
فرسەتی بەرکەوت
زوو سەرکەوت
لەوکاتەدا
تاکێکی پێڵاوەکەی
بە جێما!
منداڵ..بێ دوودڵی
زۆر بە سەربەرزی
بە دوای تاکە پێڵاوەکەی دا
دابەزی .

---

نەفرۆشتن
ڕۆژنامەنووسێک
ویستی
پێڵاوی دڕاوی
(پیر)ێ بکڕی!
پیرە..نایفرۆشم،
نایفرۆشم.
تۆزی نیشتانی پێوەیە.
ئەمە پێڵاو نیە!
ئەمە چیای شنگالە
لە سایەی ئەو پێڵاویە
میڵلەتێک
بەسەر پێوەیە

---

دیاری
ڕۆژنامەنووسێک
ویستی وێنەی
منداڵێکی شنگال بگرێ!
منداڵەکە زوو
پێڵاوەکانی داکەنی و
لە سەر سینەی خۆی دانا
دانانێکی زۆر پڕ لە مانا!
ڕۆژنامەنووس
وێنەی خۆی گرت
دواجار بەم وێنەیە
گەورەترین
خەڵاتی وەرگرت.

---

نوێنەر
چێ لە نەتەوە یەکگرتووەکان
دەخوازن،
چیتان بۆ بکەن؟
ئێستا ئامادەن
یارمەتیتان بدەن،
گوێتان لێ بگرن .
پیر: پێیان بڵێ
با لە مەودوا
ڕێز لە پێڵاوی بێ پێ بگرن .

---

کۆچێکی تر
لە ژێر پردەکەی دهۆک
منداڵێکی شنگال
سەری بە جووتە پێڵاوەکەی
کردبوو.
خەوی لێ کەوتبوو
خەوێکی خۆش
کە دەنگی هۆڕنی
ماشێنەکە
زیندووەکانی ڕاجلەکاند
ئەو کۆچێکی تری
کردبوو
دەمێک بوو مردبوو!

---

کومپ
پیڵاو
جێماوەکانی
چیای شنگال
پێڵاوی
پیرو
گەنج
ژن و منداڵ
کۆبوونەوە
توڕەو توند
بە هاوارو ناڵەناڵ
بۆ کەسێ
ئاگای لە ئێمە نیە؟
بۆ کەسێ
ئاوڕ لە ئێمە ناداتەوە؟
بۆ ڕێکخراوێ
شارێ
حکومەتێ
کەمپێکمان بۆ ناکاتەوە ؟

---

کەمپی نەورۆز
منداڵە شنگالییەکە
لە کەمپی نەورۆز
دەستێکی پیرۆز
پێڵاوە لاستیکە
نوێ کەی لە پێ کرد.
بەهه شت دەرگای
کرایەوە.
ژیان لە نوێوە
دەستی پێکرد.

---

ڕۆبۆسکی
دایکێک
لە شنگال
بێ منداڵ بوو
بێ پیاو بوو.
ئەوەی لە دوا فەرمان
بۆی ڕزگارکراو
پێی مابوو
تاکێک پێڵاو بوو.
پێڵاولە باوەش
لە ڕۆبۆسکی
سەرەی نانی گرتبوو
نەفەرێکیان پێدا
گوتی:
بۆمان بکەن بەدوو.

---

پاکبوونەوە
دوو پاکیزە
لە دوای ( پیسکردن!)
لە دەست داعش
ڕزگاریان بوو.
گەیشتنە چێای شنگال
هاواریان کرد:
ئیزەدنۆ..
کوردنۆ..
وەرن مە بکوژن!
داعش مە پیس کرن!!
خەڵک و چیاکەوتنە گریان
پاکیزە
بە رێزەوە
پێڵاوەکانیان داکەند
گوتیان..پێڵاو
بۆیان بگێڕنەوە
ئێمە چیمان بەسەر هات!
ئەمەیان گوت و
بە جووتە
خۆیان هه ڵدێرا
بەرەو بەرزی
بەرەو(لوتکەی ئاوات)
پاکیزە
بوون بە کۆتر
جووتە کۆتری
ڕوو لە ڕؤژ هه ڵات .

---

هه میشەیی
خەریکم
پێڵاوی
جێماوی
شنگالییەکان
کۆ دەکەمەوە.
وێنەی
یەک بەیەکیاندەگرم
چیرۆکی
یەک بە یەکیان
دەنووسمەوە
لە پێشانگایەکی
هه میشەیی
زۆر بە پیشەیی
وێنەی
یەک بە یەکیان
پیشانی دنیا
دەدەم.
چیڕۆکی
یەک بە ئەکیان
بۆ هه موو جیهان
دەگێڕمەوە
تا ئەوڕۆژەی
پێم دەڵێن:هه ڤاڵ
دنیا
هه مووی تێتگەیی !

---

فەرهه نگی چەند وشەیەک.:
پیر:چین و پلەیەکی ئایینیە لە ئایینی ئیزەدیەکان .
کەمپی نەورۆز:کەمپێکی تایبەتە بە ئاوارە ئیزەدییەکان لە ڕۆژئاوای کوردستان
بیری بەهار:بیرە بە هارەیەکە، برهاران ئاودارە لە چیای شنگال.
یرکپ:ژن، ئافرەت ، شۆڕەژن.
توێشە: ئەو خواردنەی کە ڕێبوار بۆ ڕێگای دوور لە دەستبوخچەیەکدا هه لیدەگرێ .
رۆبۆسکی :گوندێکی سەرسنوورە لە کوردستانی باکوور، لەم ساڵانەی دوایی فرۆکەی ترک ٣٦ کۆلبەری سەرسنووری شەهیدکردن. ئەم ئاوییە هه موویان پێکەوە نانیان بۆ ئاوارە شنگالیەکان ئامادە دەکردو سێ ژەمە یەک بە یەک پێشکەشیان دەکردن .
تێبینی : ئەم دیوانە شێعرە وەرگێڕو ڕۆژنامە نووس ڕەحمەتی مامحستا خالید بەکرئەیوب کردوویە بە عەرەبی و ئوستاد جەلال زەنگابادی پێیدا هاتووتەوە ،دکتۆر حەمید عەبدوڵلا کردوویەتە ئینگلیزی ، بەڕێز عوسام حەسرەتی و مامۆستای ڕۆماننوس و وەرگێڕ ئەحمەد محەمەد ئیسماعیل کردوویانە بە ترکی ،دکتۆر ڕەحیمی سورخیش کردویەتیە فارسی ، برای هونەرمەند محەمەد فەتاح مۆتیڤەکانی بۆ کێشاوە و لە دەزگای بەدرخان ساڵی ٢٠١٥ چاپکراوە .

مەولود ئیبراهیم حەسەن – هه ولێر

شەوێك لە چالاكیەكی ژنگە پارێزی جیهانی بووم بە تامی كوردی لە شاری هەولێر, لە كۆتادا رێكخراوی خاوەند پڕۆژە هەرچی عەمید و بەرپرس بوو كۆی كردبوەوە رێزی لێنان , تەنها من مابومەوە بە دەست بە تاڵی, خەڵاتكراوان سەرتاپا لەوانە بوون بە ئۆتۆمۆبیلی گەورە هاتو چۆ دەكەن و حیمایە لەپشتن و خاوەند مەزرەعەن, واتا ژینگەی سەر زەوی و بن زەوی پیسەكەن, ئەگەر شەریكە بەشەكانی پاڵاوگە نەوتەكانیشی تێدا نەبووبێت, لەبەر دارچێنەرەكان بەر ئەوان كەوتبێت, یان خاوەند كۆمپانیای عەلاگەی لایلۆن و قاپ و گڵاسی سەفەری و دەبە ئاو…, كە ئەمەم بینی چاوم چووە پشت سەرم و خۆم بۆ نەگیرا و هاوارم كرد, ئەمانە لەسەر ژینگە هەقی زیندانیان هەیە نەك رێز لێنان, دیارە كەس گوێی لە هاوارەكەم نەگرت.
خاوەند پارەو دەسەڵاتەكان نەك هەر رێزلینانەكان دەكڕن, بگرە خاوەنەكانیشیان لە گیرفانیاندایە , ئەگەر دادگایەكی ژینگەیی لەم كوردستانە هەبێت كەسیان رزگاریان نابێت, لە هەمووی خۆشتر یەكێك لەوانەی رێزی لێگیرابوو, لەناو گەراجەكە تەپڵەكی جگەرەكەی رشاندو بە بە تەناشێك بۆی دەرچوو, دوكەڵی دوای ئاگزۆزی سەیارە گەورەكەی كیلۆمەترێك بە ئاسمانا تارمایی دروستكرد.
ماوەیەكە سیاسیەكانی كوردستانیش وەك مۆدەیەكی سیاسی, هەڵمەتی نەمام چاندنیان دەستپێكردووە, یەكتری بانگ دەكەن بۆ نەمام چاندن, بۆتە دەستەوایی, جاری واش هەیە تەكلیف لە یەكتری دەكەن, وەك ڕیكلامێك گوایە ئەمانە ژینگە پارێزو سەردەمین, لە كاتێكدا خۆیان و كاروانی ئۆتۆمۆبیلی حیمایەكانیان, مەزرەعەو كارگاو بیرە رەنگاو رەنگەكانیان,پیسایی و پلاستیكەكانیان, بیرە نەوت و كارگای چەمەنتۆو ئاوو عەلاگەو … كانیان, داگیركردنی گردو هاوینەهەوارەكانیان, پاڵاوگەو چڕە دوكەڵی مەكینەكانیان….. ئەوەندە زۆرە سەرتاپای كوردستان بكەن بە دار پیسایی ژینگەی ئەوان پاك ناكاتەوە.
كەم باخچەی گشتیتان كرد بە ماڵی خۆتان, كردتان بە بەنزینخانەو پاڵاوگەو مەعمەل چیمەنتۆكانتان, .. . ئیەوان نەك تەنها كوردستانیانن هەموو داگیر كرد, بگرە سەر زەوی و بن زەوییانیش هەموو پیس كرد.لەم كوردستانە, ئەوەی ژینگە پیسە كات هەر ئێوەن, ئەوەی هاوینەهاوار وشە كات, هەر ئێوەن, ئەوەی ئاسمان رەشە كات هەر ئێوەن, ئێستا بە چڵە دارێك و بێڵەكەی دەستتان هەڵمان مەخەڵەتێنن.

کاتێک گرنگی و بەها و پیرۆزی نەتەوە و نیشتمان و زمان و فەرهەنگ و دابوو نەریت و شتگەلێکی تر، لە ناسنامەیەکدا کۆدەبێتەوە و بەڕوونی بەرجەستە دەبێت، ئیدی هەر تاکێک و هەر هاوڵاتییەک، ئەم ناسنامەیە لە گیرفانی خۆی دەنێ و بە شانازییەوە هەست بە بوون و سەنگ و نرخی دەکات و دەتوانێ خۆی پێوە نمایشت بکات و نیشانی جیهانی بدات. ئاخر هەر هاوڵاتییەکی ئەم جیهان، کاتێ بچێتە وڵاتێکی بێگانەوە، بەم ناسنامەیە دەناسرێتەوە و گەرەکە نیشانی بدات. ئیدی ئەم پارچە کاغەزە یاخود پلاستیکە، کۆکەرەوەی هەموو زانیارییەکە لەسەر تۆ و بەهای مینۆکی بەهیچ شتێک ناپێورێ.
واتە بۆ هەر کەسێک، دەرەوەی سنووری وڵاتەکەی کۆتایی بە نیشتمانی خۆی دێنێ و ئیدی دەبێت لە ڕێی ناسنامەکەیەوە خۆی بەناسین بدات. دروست هەر یەک لە ئێمە لەم ناسنامەیەدا خۆی دەبینێتەوە،کە ناسنامەکە بۆخۆی بنچینەیەکی ئەنترۆپۆلۆژی و مێژوویی و مۆڕاڵی و هەیە. بەم شێوەیە ئەو تاکە ناچارە ئەو سیمبۆڵە بکاتە جێی پیرۆزیی و شانازیی خۆیی و وڵات و دەوڵەتەکەیی بە هەموو وزە و توانایەکییەوە داکۆکی لێ بکات و بە چاوێکی بەنرخەوە تێی بڕوانێ. ئەمە تا ئێرە، بوون و خۆناسین بەشێکە لە دیمەنی تابلۆکە، بۆ نەخشاندنی ناسنامەی نەتەوەیی.
تۆ کێیت؟ لەکوێ لەدایک بوویت و چیت دەوێ؟ دەروربەرت چۆنە و کێن؟ گەرەکە چی بکەیت؟ ئاڵات کامەیە و هەبوونت چ مانایەکی هەیە؟. گەلێ پرسیارگەلی تری چارەنووسساز لەسەر پانتایی تەواوی پرسیارەکان ڕووبەڕووت دەبێتەوە. زۆرینەی ئەم پرسیارانە تاکی خوداپێداوی ژێر سێبەری ئازادیی و دەوڵەتی سەربەخۆ هەر لە منداڵییەوە لە خێزانەکەیەوە، لە باخچەی ساوا و قوتابخانەی سەرەتایی و لە ژیانی رۆژانە و دەوروبەرەکەیەوە، لە دامودەزگای میدیاییەوە، فێری بووە و دەیزانێ و پێی پەروەردەکراوە و بۆی کراوەتە بەشێکی زیندوو و بەڵگەنەویست و جیانەبووەوەی مێژوو و دێفاکتۆی ژیانی.
بۆنموونە منداڵێکی ئەڵمانی هەر زوو بە ئاڵای ئەڵمانیا ئاشنا دەبێت، لەڕێی تیڤی و رۆژنامەوە یاخود هەڵبژاردەی وەرزشی نیشتمانییەوە، یان گرووپی موزیکی نەتەوەیی، یاخود ئەو سیمبۆڵەی بەدیاری لەجەژنی لەدایکبوونی دا بۆ دێت…هەتا دوایی. وەک منداڵی گەلێکی خاوەن دەوڵەت، بێ ترس و شەرم بڵندی دەکاتەوە و نیشانی دەدات و سروود و گۆڕانی بە باڵادا دەچڕێت و لە پێویست دا داکۆکی لێ دەکات و خۆی بۆ دەکاتە قوربانی. ئاخر ئەم دەستکەوت وتایبەتمەندی و جیاوازییە بەرهەمی ئەوەیە ئەو:
{{ نەخشەی وڵاتەکەی لەسەر ئەتڵەس هەیە، ئاڵای وڵاتەکەی لە هەردەرێ دەشەکێتەوە، ناسنامە و پەساپۆرتی دەوڵەتەکەی لە گیرفانیدایە، زمانی سەربەستە. مێژووی ئازادە، بوونی سەلمێندراوە، هەبوونی بەرجەستە بووە}}
بەڵام منداڵێکی کورد بە هیچ لەم خەونانەی شاد نەبووە و بێبەرییە لەم بوونانە و ئەم دەرەتانەی نییە ئەمانە بەدەست بهێنێ. بە هەڵگرتن و هەڵکردن و باسکردن و داکۆکیکردنی ئەم سیمبۆڵە ڕووبەڕووی سزای توند دەبێتەوە. هەڕەشە و مەترسییەکان هێندە گەورەن، هەر لە ساواییەوە لە ماڵەوە فێری ئەوە دەکرێن،نکۆڵی لەم بوونانە بکەن، هەرگیز توخنی ئەم جۆرە باسانە نەکەون، چونکە دوژمن دڕندەیەکی بڤەیە.
بەم شێوەیە هەرکاتێ بەها و گرنگی ئەم پرسە لە کەسایەتی هەر تاکێکدا، بەدیار بکەوێ ، ئەوسا کەسایەتییەکی بەهێز و باوەڕ بخۆ و سەربەرز دێتە مەیدانەوە و لەزەتێکی مینۆکی بێ سنووریش لەم هەبووە ماکی و مینۆکییە دەبینێت. هەروەک تۆ مەلەوانی نەزانی ، تێناگەیت ئەم وەرزشە چەند بە سوود و خۆشە و لەشساغ نەبیت، نرخی تەندروستی باش نازانی و دڵ ئارام نەبیت، نازانی شادمانی چ تامێکی خۆشی هەیە. کە ناسنامە و دەوڵەتیشت نەبوو، بەهای هیچ بنەما و خەسڵەت و تایبەتمەندییەکی نەتەوەی خۆت بە دروستی و پیرۆزیی نازانی.
دکتۆریش بەرلەوەی چارەسەر بۆ نەخۆش بنووسێ، خودی نەخۆشییەکە دەستنیشان دەکات. ڕاوچیش کاتێ دەچێ شکار، بۆئەوەی بەکۆمەڵێ نێچێرەوە بێتەوە، بیر لەوە دەکاتەوە، سیرەی تەواو لە نێچیرەکان بگرێ. کەواتە بێ ناسین و دیاریکردنی تەواوی ئامانج، کەس بەدروستی و تەواوی بەئاوات و هیواکانی ناگات. لە خەباتی نەتەوایەتیش دا، کار دەکرێ بەهەمان پێودانگ. نەتەوەیەکی داگیرکراو و دابەشکراوی وەک کورد، پرسەکەی لەوە قوڵترە، بێ دوژمنناسی/ئەوانیترناسی بتوانێ بگاتەوە ئاواتەکانی.
بەرلەوەی قسە لەسەر دوژمنناسی بکەم، با ئاماژەیەکی خێڕا بدەم، کەوا دوژمن لە مێژە پرۆژەی کوردناسی لە دیدی خۆیەوە، لەبەر ڕۆشنایی ستراتیژی ئاسایشی نەتەوەیی خۆیەوە،ئەنجام داوە.هەر ڕۆژەی لەژێر بەرگێک دا نیشانی دەدات و بە دەمامکێکەوە خۆی پێوە دەنوێنێ. دۆسییەکی ئەستووری خستۆتە ئەرشیفی نهێنی وڵاتەکەیەوە. هەر گرووپ و حکومەتێک و رژێمێک بێت، هەر دەتوانێ پشت بەم ئەرشیفە ببەستێ و مامەڵەی خۆی لەگەڵ کورد دا نەخشە بکێشێ و دیاری بکات. ئەوان نەک هەر ئەرشیف، بگرە دەزگا و دامەزراوەی سەربەخۆ و تایبەتیشیان بۆ ئەم ستراتیژەی خۆیان بۆ خۆیان نەخشاندووە ساز داوە. مێژووی کورد و سایکۆلۆژێتی تاک و کۆمەڵگەی کوردییان شارەزا بوون.
هێندەی لەبیرم بێت و لێی تێگەیشتبم، تا چەند دەیەیەک لەمەوبەر لە: تورکیا، بڵند ئەجەوید ، لە ئێران، رەفسەنجانی، لە عێراق، طارق عزیز، لە سووریا، عبدوڵا احمر سەرپەرشتی دۆسییەی کوردیان لە دەوڵەتەکانی خۆیان دا کردووە. لەم دەوڵەتانەدا، دامودەزگا لەسەر دۆسییەی کورد هەیە، کۆمەڵێ خەڵکی شارەزا لە بوارە جۆراوجۆرەکان دا،کاری تێدا دەکەن و وەک ژێدەرێکی Think Thank، بۆ هەر پرسێ لەمەڕ کوردەوە تەماشا دەکرێن و دێنە هەژماردن.
ئەوان سەرقاڵی داڕشتنی پلان و بەرنامەی جەهەنەمی خۆیانن، چۆن بتوانن پێبەپێی گۆڕانکارییەکان ڕووبەڕووی کورد ببنەوە و قڕی بکەن. ئەم ڕاستییەش لە حوکمی بەڵگەنەویستدایە و جێی حاشالێکردن و نکۆڵیکردن نییە. ئەگەرچی دەوڵەتە داگیرکەرەکان بۆخۆیان لەنێو خۆیان دا ناکۆک و ستراتیژ و بەرژەوەندی جیاوازیان هەیە، لێ ڕێکەوتنامەکانی نێوانیان و کۆبوونەوەی بەردەوامی چواردەوڵەتەکە، یان سیانیان لە دژی کورد،ئەو ڕاستییە دەردەخات، لەناوبردن و گەمارۆ و قەتیسکردنی کورد و هێشتنەوەی بە بندەستی باشترین بەڵگەی بۆچوونەکەمانە.
ئەم دەوڵەتانە دژ بە کورد بە ئاشکرا و نهێنی دەیان ڕێکەوتننامەی هاوکاری نێوان خۆیان و مۆرکردووە. لەبەرامبەردا کوردی ستەمدیدە، هەر خەریکی ڕازاندنەوەی چەمکی و پەیامی “برایەتی ” قبووڵکردنی پلەی برا بچووکی و چوونە شیرینی خەو و باوەڕ بە چارەسەری دیموکراسی و برایەتی و ئایینی و ئایدۆلۆژی و بانگاشەی پێکەوە ژیانی داگیرکراو و داگیەکەر و زۆر شتی تریش دەکەن. یاخود گرێدانی خەباتی کورد و نەتەوە سەردەستەکان لەبەرخاتری قسە و بۆچوونێکی مارکس و وتەیەکی ئایینی ئیئسلام و هتد…
” ناسیۆنالیزم بە ئاڕاستەی ناوخۆدا ئینتەگراسیۆن و بەڕووی دەرەکی دا،خۆجیاکردنەوە و دەستسنیشانکردنی سنوورە”.
نەتەوەیەک خۆی دروست دەکات و لە وێنەی خۆی وێنەی دژەکەشی دەخوڵقێنێ. واتە لە وێنەی خۆیدا وێنەی دژەکەی دەنەخشێنێ. ئیدی بەم شێوە تا هەواری ئاسوودەیی و ڕەوینەوەی مەترسی و هەڕەشە دەرەکییە ترسناکەکان. ناسیۆنالیزم بەم ڕەوتە کار دەکات. زلهێزێکی وەک ئەمەریکا هەمیشە وێنەی دوژمن و نەیار و ڕکەبەڕێک بۆ خۆی وێنا دەکات، تا ستراتیژی سیاسەتی خۆی داڕێژێ و درێژە پێ بدات.
هەر لەم ڕوانگەیەوە بۆیەکا دەبینین نە ئەلەکسەندەری گەورە و نە ناپلیۆن، بێ زانین و زانیاری لەمەڕ ئەو ناوچانەی داگیریان کردووە، هێرشیان نەکردووە. ئیدی هێرشکەر بیت یاخود هێرش بۆکراو، زاڵم بێت یان زوڵم لێکراو بیت، دەبێت بەرامبەرەکەت بناسی. هەڵبەت ستەملێیکراو پێویستە لەسەری دوژمنە ستەمکارەکە بەدیقەت و باشتر بناسێ، هەتا زووتر لەدەستی رزگاری بێت. دەنا هەرگیز لەژێر ملهوڕیدا نایەتە دەرەوە. عەرەب و ئیسرائیل بەم میکانیزمە کار دەکەن بەتایبەت ئیسرائیل. ئەمەریکا و ناتۆ لە ڕێگای ستراتیژی Dubell Beschluß،توانییان شورەوی گەمارۆ بدەن و هەوڵی داتەپینی بدەن.
لە جیهانی ئەمڕۆدا گرتنەبەری ئەم ستراتیژە شتێکی نوێ نییە، لێ بایەخی زیاتری پێدراوە. بە نموونە گەر لە نێوان ئەڵمانیا و فەرەنسا کێشەیەک سەر هەڵبدات، میدیا و سیاسییەکان لەهەردوو لا، سەرەتا گوێ دەگرن لە کەسانی شارەزا و پسپۆڕ و ئەوانە لەو دازگای دوژمناسییەدا/ بابڵێن بێگانە یاخود دراوسێناسییەدا کاردەکەن. واتە ئەڵمانیا گوێ لەئەڵمانەکان و فەرەنسا گوێ لە فەرەنسییەکانی خۆی دەگرێ. دوای شرۆڤە و هەڵسەنگاندنی تێروتەسەلی بابەتەکە، ئەوجا هەنگاوەکانی دیکە دیاری دەکرێن.
لای ئێمە تاکی کورد نە پێناسەیەکی دروستی بۆ خۆی هەیە و نە توانیویەتی بۆ داگیرکەر و دوژمنەکەی هەبێت،ئاخر پەروەردە نەکراوە.کراوە بەسەقتی گەوهەری دۆزەکەی تێگەیەندراوە. دەنا لە کوێی دنیادا،لە مێژووی کام گەلێک دا باسی (برایەتی و پێکەوە ژیان و …هتد لە نێوان داگیرکراو و داگیرکەردا کراوە)!؟ وەک مامۆستامەسعوود محەمەد دەڵێ: ” ناشێ (پێکەوە ژیان) لەسەر گومان و مەترسی دامەزرێت”. ئەمەش کتومت ئەو هاوکێشەیە وێنا دەکات،کە بە درێژایی مێژوویەکی دوورودرێژە لەنێوان کورد و ئەوانی داگیرکەردا نەخش بووە.
داخۆ کەسێکی هۆشیاری ڤێتنامی هەبووە بیەوێ بانگاشەی پێکەوە ژیان بکات لەگەڵ ئەمەریکاییەک دا! جولەکەیەک هەیە دروشمی پێکەوە ژیان بێت لەگەڵ ئەڵمان دا! ئێستا ئۆکرانییەک و پۆلەندییەک هەیە ئەو داوا و دروشمیان بێت لەگەڵ رووس دا؟!. بێگومان نەخێر. نەتەوە بندەستەکان خۆیان دەناسن و دوژمنەکانیشیان باشتر دەناسن.
لای ئێمە ئەزموونەکانی ڕابووردوو ئەوەیان بەدیار خستووە، فەرماندەیەکی سەربازی، سەرۆکی حیزبێ، سکرتێری ڕێکخراوێک، کەسایەتییەکی دیار، پیاو ماقوڵێک یاخود سەرەک هۆزێک خۆی بە ئینسکلۆپیدیا دەبینێ و خۆی دەکاتە ریش سپی و کوێخای چارەنووسی نەتەوەیەک. لەیەک دیداردا، لەگەڵ لایەنی بەرامبەرداـ داگیرکەری دوژمن ـ پرسی کورد، یەکلایی دەکاتەوە. ئەم تاکە کەسە قسەی سەرەتا و کۆتاییش دەکات لەسەر باری سیاسی، مێژوو، جوگرافیا، کولتوور، یاسا، زمان و زۆر شتی تریش. هەر ئەم نەزانی و نەشارەزایی و نەناسینەی دروستی ئەوانە، وای کردووە بەدرێژایی مێژوو کورد نەتوانێ یەک گرەوی سیاسی لە دوژمنەکەی بباتەوە. وەک دەزانین کورد هەمیشە براوەی مەیدانی جەنگ و دۆڕاوی سەر مێزی گفتوگۆ بووە.
ئەوەی لێرەدا دەبێتە ئەرکێکی نەتەوەیی و پێویستە گورجوگۆڵانە ئەنجام بدرێ،پێویستە دەیان پەیمانگا و ناوەندی داگیرکەر و دوژمنناسی تەنانەت وەزارەتیش بێتە دامەزراندن. گۆڕینی پەروەردەی تاکی کوردە لە بێئاگایی و نەناسییەوە بۆ هۆشیاریی و ناسینی خۆیی و داگیرکەرەکەی. ناساندنی داگیرکەر و مەترسییەکانێتی لە هەموو ڕەهەندە سیاسیی و مێژوویی و سەربازیی و ئابووریی و رۆشنبیریی و لایەنەکانی ترییەوە. کۆی ئەم هەموو زانین و زانیارییانە، دەبنە هەوێنی کێشانی ستراتیژی ئاسایشی نەتەوەیی . ئەو ستراتیژ و سیاسەتەی،کاری لەسەر نەکراوە و لە ئەقڵی سیاسی کورددا، هێشتا هەر بزرە.
تاکی کورد بۆ ناسینی خۆیی و بەهێز کردنی (من)ی کورد، دەبێت بە مێژووی ڕاستەقینەی خۆی ئاشنا بکرێت! پەند و وانە لە ڕابووردوو وەرگرێ و بزانێ بۆ ئەو چارەنووسەی بەسەردا هاتووە!؟ و کە خەبات بۆ گۆڕینی واقیعی تاڵی بندەستی دەکات، بزانێ بۆ چەک هەڵدەگرێ و بۆچی تێدەکۆشێ و ئامانج و ستراتیژ چییە!؟ و کوردبوون و بەرژەوەندی و قازانجەکانی لە کوێی هاوکێشەکان دا دەوەستن!. دەبێت ناسنامەی کوردبوون و دۆزی ڕەوای کورد،بە هەموو ڕەهەندە مێژوویی و کۆمەڵایەتی و سیاسیی و ئابووریی و فەرهەنگییەکەیەوە، لە چوارچێوەیەکی چەسپاودا دابڕێژرێت، هەموو تاکێکی کورد،وەک ناوی خۆی بیزانێ. ئاخر:” ئێمە ئەگەر خەریک بین مێژووی دەستکرد بخوێنینەوە، لە چارەسەرکردنیشدا دەردی دەستکرد تیمار دەکەین”. مەسعوود محەمەد. بەداخەوە بەشێکی هەوڵ و تیمارەکردنەکانمان( شۆڕشی داگیرکەرچێتی و دیموکراسی بۆ داگیرکەر و ئۆتۆنۆمی بۆ کورد و کۆمەڵێ دروشم و داوای تری پووچەڵ و فشە ماف) لەم کایەدا بە خۆڕایی خەرج کردووە. هاوکات دوای خوێندنەوەیەکی بەدیقەت و وردی نوێ،پێناسەیەکی ئاشکرا و روونی ئەوانی بێگانەی دوژمنی داگیرکەر بکات. ئەنجام نەدانی ئەم ئەرکە لەمێژووی ڕابووردوومان دا، بۆتە مایەی ئەوەی هەتا هەنووکە دۆسییەی کورد بە گردومۆڵی فۆرمەلە نەبێت.
دوژمنناسی بێ خۆناسی نابێت و خۆناسیش،بێ هۆشیاریی نەتەوەیی ناکامڵ دەبێت. بۆیەکا سەرنجدانەوەیەکی نەتەوەییانە لە ڕابووردووی دوور و نزیکمان، لەسەر ئەو دیفاکتۆ تاڵەی یەخەی گرتووین و بەسەرماندا سەپاوە، پێداویستییەکی گرنگە،بۆ زامنکردنی ئایندەیەکی باشتر. دەنا مانەوە لەم دۆخەی بۆمان نەخشکراوە،کە بریتییە لە ونبوون و بێ ناونیشانی و بێ ناسنامەیی لەم گەردونە فراوانەدا، جۆرێکی گەورەیە لە هەتیویی و خەمێکی قوڵ و برینێکی سەخت و گرێیەکی دەروونیی کوشندەیە.

            هەڵۆ بەرزنجەیی..   ٨/٨/٢٠١٩

جیهاد موحەمەد

دەستخۆشیش بۆ هەموو ئەوانەی هانی پەکەکە و تورکیا دەدەن بۆ ڕێکەوتن.
من وەک هاوڵاتیەکی کورد و وەک مرۆڤێکیش، کە هەمیشە ئازاری مرۆڤەکانی تر، یان کوشتن و بڕین و خوێنڕشتنی مرۆڤەکان زۆر ئازارم دەدات، دەمێکە بڕوام بەوە نەماوە کە تەنها بە شەڕ و پێکدادان چارەسەری کێشەکان ناکرێت.
لێدوان و ڕاگەیاندنەکەی عەبدوڵلا ئۆجەلان دڵخۆشم دەکات، کە دەڵێت” دەتوانم لە یەک هەفتەدا شەڕ ڕابگرم و ئامادەم لەگەڵ تورکیادا ڕێکبکەوم”.
دنیایەک دڵخۆشم بەم ڕاگەیاندنە، ئەگەر گەلی کورد، زەرەریش بکات، لە هەندێک دەستکەوتی نەتەوەیی بەو ڕێکەوتنەی عەبدوڵلا ئۆجەلان دەستپێشخەریی بۆ دەکات، زۆر باشترە لەوەی دوای دەیان ساڵی دیکە، ڕێکەوتنێک بکرێت و هەندێک دەستکەوتی زیاتری تیا بەدەست بهێنرێت، چونکە درێژەدان بە شەڕ و پێکدادان لانی کەمی زیانەکەی خوێنڕشتی هەزاران مرۆڤە، چ لە گەلی کورد، چ لە گەلی تورکیا. ڕێککەوتنێک ئەمڕۆ بکرێت بە دەستکەوتێکی کەمەوە، زۆر باشترە لە ڕێکەوتنێک کە هەندێک دەستکەوتی زیاتری تیا بەدەست بێت، کە لە پێناویدا خوێنڕشتن و دەربەدەری و هەڵتەکاندنی ژێرخانی ئابووری و لە دەستدانی عەقڵی لە پێناودا دەدرێت. دەستکەوتێکی کەم و زیانێکی کەمتر، نەک دەستکەوتێکی زۆرتر و زیانێکی گەلێ گەورەتر، کە لە قەبارەی دەستکەوتە زیاترەکە، دەیان جار گەورەتر و زیانبەخشتربێت.
چارەسەری کێشەی گەلی کورد لە ناوچەکەدا، مەرج نییە تەنها لە ڕێگەی شەڕ و پێکدادانەوە بەدەست بێت، هەروەها مەرجیش نییە بە ڕوخانی ڕژمێک لە ڕژێمە فاشیەکان دەستکەوتی زیاتر بە دەست بێت بۆ گەلی کورد، بە تایبەتی ئەوەی لە مێژووی دوور و درێژی ئەم دەوڵەتە فاشیانەدا ئەزموونمان وەرگرتووە، ڕووخانی ئەم ڕژێمانە نەبووەتە هۆکاری گۆڕانکاری بنەڕەتی، وەک گۆڕانکاری لە مێنتالیەت و عەقڵیەت و کولتووری سیاسییدا، بە پێچەوانەوە زۆر جار ئەنجامی ڕوخانی ئەم دەوڵەتە فاشیانە خراپتر بووە بۆ گەلی کورد و سەرجەم گەلانی دیکە.
لە ڕاستیدا تووندوتیژیی و شەڕ و پێکدادان بۆ سەندنی ماف، هەرچەندە سوودی هەبێت، ناگات بەو زیانەی کە جگە لە خوێنڕشتنی مرۆڤەکان، جگە لە ماڵوێرانی، جگە لە دەربەدەری منداڵ و ژن و گەورەساڵان، عەقڵیشی تیا لە دەست دەدرێت.
کاتێک کە عەقڵ نەما، بیرکردنەوە نەما، ئیتر بمانەوێت یان نا، وێرانی بە دوای خۆیدا دەهێنێت.
کاتێک عەقڵ لە ئارادا بوو، بیرکردنەوە لە ئارادا بوو، چەند پێشێلکاریش هەبێت، وەلێ ئەو پێشێلکاریانە، بەو جۆرە نابێت کە ترس و تۆقاندنی ئەوەی لە دواوە بێت، کە ڕۆژ بە ڕۆژ و ساڵ بە ساڵ و دەیە دوای دەیە، چاوەڕوانی وێرانکاری زیاتر بین.
ئێمەی کوردی باشور، ئەگەر زاکیرەمان لاواز نەبێت، ئەگەر خۆمان نەخەڵەتێنین، ئەگەر دوای قسەی زلی پارتی و یەکێتی نەکەوین، ئەزموونێکی زۆرمان هەیە لەوەی شەڕ و پێکدادانەکان یەجگار زیانی لە گەل و نەتەوە و نیشتیمان داوە، ئەو “دەریا خوێنەی” پارتی و یەکێتی کردوویانە بە “سەرمایەیەکی ڕەمزی”، کوا ئەنجامکەی؟ خۆ ئەوەتا تا ئێستاش کەرکووک و ناوچە دابڕاوەکان بە هەمان شێوەی جاران هەڕەشەی لەسەرە و خوێن لە پێناویدا دەڕێژرێت، پارتی و یەکێتیش بازرگانێتی پێوە دەکەن، نموونەش ڕیفراندۆمە عەنتیەکەکە بوو.
هەندێک کەس، ڕەخنەی ئەوەیان هەیە، گوایە عەبدوڵڵا ئۆجەلان وتوویەتی”ئێمە دەوڵەتمان ناوێت”، بە بڕوای من دەمێکە سیاسەتی پەکەکە لەسەر دەوڵەت و داواکردنی دامەزراندنی دەوڵەت گۆڕدراوە. وا هەست دەکەم ئەو کەسانە لە سیاسەتی پەکەکە باش تێنەگیشتوون.
پڕۆژەی “دیموکراتی گەلان” پڕۆژەیەکی سیاسیی هێندە گەورەیە، زۆر لەم دەوڵەتە فاشیانە گەورەترە، زۆر زیاتر خەڵکی لە پەنای ئەم پڕۆژەیەدا دەحەسێنەوە و دەگەن بە کۆمەڵێک مافی بنەڕەتی. ئەم پڕۆژەیەش مەرج نییە تەنها لە ڕێگەی شەڕ و پێکدادانەوە بە دەست بێت.
ئەگەر ورد بیربکەینەوە، پێدراەوکان باش هەڵبەسەنگێنین، لە دنیادا و بە تایبەتی لە ڕۆهەڵاتی ناویندا، دەیە دوای دەیە، ئەم جۆرە لە سیستمی حوکمڕانی کە هەمیشە فاشیەت و ڕەگەزپەرستی بەرهەم دێنێت، وردە وردە بەسەر دەچێت و ئێستا بیر لە پڕۆژەی سیاسی گەورەتر دەکرێتەوە، بۆ ئەوەی خەڵک خودی خۆی بتوانێت خۆی بەڕیوەبەرێت، واتە ئەوەی پێی دەڵێن “حوکمی خۆسەری”.
“حوکمی خۆسەری” حکومێکە بە عەقڵ و بیرکردنەوە و پڕۆژەی بیرکردنەوەی ڕەخنەیی دێتە ئاراوە، نەک بە شەڕ و پێکدادان. حوکمی خۆسەری واتا پێکەوە ژیان و حوکمی دیموکراتی ڕاستەوخۆی خەڵک، کە لە خواری خوارەوە خەڵک خۆی ڕێکدەخات و ئاسۆیانە حوکمڕانی خۆیان دەکەن، نەک دەسەڵاتی سەپێنراو بە ناوی دەسەڵاتی هەڵبژێردراو و پەرلەمانەوە.
دوا قسەم بۆ ئەوانەی ڕەخنەیان لە ڕاگەیاندنەکەی عەبدوڵلا ئۆجەلان هەیە، ئیحراجی سیاسیی لە بەردەم ڕای گیشتیدا، یەکێکە لە باشترین هەنگاوی سیاسی. ئەم بیرمەندە کوردە، باش بیری لەم مەسەلەیە کردووەتەوە، باشیش دەزانێت تورکیا و ئەردۆغان و ئاکپارتی دەستپێشخەریەکە قبووڵ ناکەن، وەلێ ئەوە ئیحراجی سیاسی دەوڵەت و حکومەتی تورکیایە لەبەردەم ڕای گشتیدا. بەم ئیحراجی سیاسییە، گەلی کورد و بەرەی ئازادیخواز و دیموکراتیخواز دنیایە دۆستی گەورەی بۆ دروست دەبێت لە دنیاندا.

جیهاد موحەمەد
٠٩/٠٨/٢٠١٩

له‌ وڵاتی من
جاشه‌كان قاره‌مانن
قاره‌مانه‌كان دۆشداماون
شۆڕشگێڕه‌كان كرێچین
چه‌قۆكێشه‌كان وه‌زیرن.
له‌ وڵاتی من
گه‌مژه‌كان ڕووناكبیرن
ڕووناكبیره‌كان گه‌مژه‌ن.
له‌ وڵاتی من
حزب كه‌عبه‌یه‌ و
سه‌ركرده‌ش خوایه‌.
له‌ وڵاتی من
ئازادی له‌ مه‌یموون ده‌چێ
خه‌ڵك گاڵته‌ی پێ ده‌كه‌ن.
له‌ وڵاتی من
حه‌قیقه‌ت وه‌ك قه‌حپه‌
ئه‌گه‌ر نه‌كوژرێ
شاربه‌ده‌ر ده‌كرێ.
له‌ وڵاتی من
داگیركه‌ر دۆسته‌ و
دۆست دوژمن.
له‌ وڵاتی من
سه‌نگه‌ر گۆڕینه‌وه‌
وه‌ك په‌ڕینه‌وه‌یه‌ له‌ پردی جۆگه‌یێ.
له‌ وڵاتی من
هه‌موو درۆزنه‌كان
به‌هه‌شتیین و
هه‌موو ڕاستگۆكانیش
جه‌هه‌نه‌میی.
له‌ وڵاتی من
هیچ شتێك تامی نه‌ماوه‌
جگه‌ له‌ درۆكردن نه‌بێ:
شه‌ره‌ف له‌خاچ دراوه‌ و
بێ شه‌ره‌فییش ئیمپراتۆڕه‌.
له‌ وڵاتی من
مێگه‌لی ڕۆشنبیر
له‌ناو مێرگی گه‌نده‌ڵیدا ده‌له‌وه‌ڕێن و
له‌به‌رده‌م پادشاكان
بۆ شاباشی زۆر
قوونی قه‌ڵه‌مه‌كانیان
باده‌ده‌ن و
له‌به‌رده‌م سه‌رۆكیشدا
كڕنووش بۆ بتی پاره‌ ده‌به‌ن.
له‌ وڵاتی من
چێشتخانه‌ زانكۆیه‌ و
زانكۆكانیش سكرابخانه.
له‌ وڵاتی من
ئازادی
له‌ تڕی گه‌وره‌ی به‌رپرسێك
ده‌چێ و
هزریش له‌ فسێكی
بۆنناخۆش.
له‌ وڵاتی من
خوا له‌ شه‌یتان ده‌چێ و
شه‌یتانیش له‌ خوا.
له‌ وڵاتی من
جه‌نگ ئاشتییه‌ و
ئاشتیش جه‌نگ.
له‌ وڵاتی من
له‌وه‌تی هه‌یه‌
عه‌شق له‌ مه‌رگ ده‌چێ و
مه‌رگیش له‌ عه‌شق.
له‌ وڵاتی من
هه‌موو شتێك درۆیه‌
ته‌نها درۆ خۆی نه‌بێ
كه‌ له‌ كۆشكی ده‌سه‌ڵاتدا
پادشایه‌.

به‌ختیار محه‌مه‌د

ئەمڕۆ جــــەژنە منداڵان
با ئەمساڵیش وەک ساڵان
جلی جوان بکــــەینە بەر
ھەمـــوو لە ماڵ بێینە دەر
یاری بکــــــەین دڵخۆشین
شــــادی و خۆشی بنۆشین
دەڕۆین پێکــــەوە ھەموو
بە دڵی پرَ ئــــــــارەزوو
بۆ ئــــــەو باخ و بن دارە
دیمـــــــــــەنێکی نازدارە
ڕازاوەی گــــــــوڵی جوانە
پڕ لە ھیوای ژیـــــــــانە
تاوێک گـــــــــۆرانی وتن
تاوێک دیلانێ کــــــــردن
تاوێک یاری چاو شەرکيَ
تاوێک شایی و ھەڵپەڕکيَ
تاو تاوێکیش شەڕە ئـــاو
ئاو پرژێنی دەم و چــــــاو
ھەر منداڵێک ماندوو بــوو
دادەنیشێت بۆ پشــــــــوو
ئارەزووی لە ھەرچی کــرد
دەیکڕآ بە دەسـت وبــــرد
…………….