گفتوگۆی دەنگەکان
لەگەڵ نووسەران و ڕۆشنبیران
سەبارەت بە بیرمەندی گەورە کارڵ مارکس
بەشداربووانی ئەم مەلەفە:
-عەدنان کەریم – بێن لویس – دلێر محەمەد شەریف – هەندرێن
هێلیل تیکتین – جۆگیبینس- جێسیکا کاسڵ – کامیار سابیر
-کاروان عومەر کاکەسوور – پرۆفیسۆر لارس تی لی – مایکڵ مەکنێر
پێر ئاک وێستەرلاند – نزار عەبدوڵڵا – سەڵاح ئەحمەد
سیروان عەبدول – سیاوەش گودەرزی – سۆران ئازاد.
By Murray Bookchin
و: زاهیر باهیر
بەشی چوارەم:
بەکورتی ئیمە داوامان لێدەکرێت کە بگەڕێینەوە بۆ ڕابوردوو بە لە بەینچونمان لەبری گەشە و ژیانمان بۆ ناچارکردنی هەژاندنی واقیعی ژیانمان. ئەم داوالێکردنەش بە ئومێدی هیوا و بەڵێنەکانیان لە فکرە کۆنە بەسەرچووە مردووەکانی تەمەنێكی پێشینەی بەدوور لە ئێستادایە. داوامان لیدەکرێت کە کار بەو پرنسیپانە بکەین نەك بە تەنها لە ڕوی تیئورییەوە بەسەرچوون بەڵکو بە هۆی پێشکەوتنی خودی کۆمەڵەکە خۆشییەوە. مێژوو نەوەستاوە لەو کاتەوەی کە مارکس و ئەنگلس و لینین و ترۆتسکی مردوون، هاوکاتیش تەنانەت سادەترین ئاراستەش کە وێنە کێشراون لە لایەن بیرمەندەکانەوە بە دوایاندا نەهاتووە … هەرچۆنێك زیرەك و چاک بووبێتن، هێشتا فکر و ئاوەزیان ڕیشەکەی لە چەرخی نۆزدە و یاخود سەرەتای ساڵانی چەرخی بیست دایە.
ئێمە خودی سەرمایەدارییمان دیوە کە ئەدای گەلێك وەزیفە دەدات و بەجێیان دەهێنێت ( لەوانە گەشەکردنی تەکنەلۆجیا بۆ کۆمەكکردن بە زیادکرنی کەرەسەکانی ژیان) کە ئەمە بە مەرجێکی سۆشیالیستی، دانراوە، ” خۆماڵیکردنی ” موڵکییەت و یەککەوتنی یاخود ئاوێتەبوونی دەوڵەت لەگەڵ ئابوریی لە هەر شوێنێکدا کە زەرووری بووبێت، بینیوە . چینی کرێکارانیشمان بینی کە بە ” بریکاری یاخود دینەمۆی گۆڕانکاری شۆڕشگێڕانە” دادەنران کەچی بێ لایەنکراون کە تا ئێستاش هێشتا لەتەك هەیکەلی بورجوازیدا لە ململانێدان بۆ کرێی زیاتر، کاژێری کەمتری سەر کار هەروەها بیمە ” جوزئییەکان، لاوەکییەکان” . ئاشکرایە کە ململانێی چینایەتی بە واتا کلاسیکییەکەی بەسەرنەچووە، بەڵکو کرێکاران چارەنوسی زیاتر تالوکەیی و هیلاکەتیان چێشتووە بە خۆگونجاندنیان و بەشداریکردنییان لە سەرمایەداریدا.
خەباتی شۆڕشگێڕانە لە ناو وڵاتانی سەرمایەداریی پێشکەوتوودا بەرەو زەمینەیەکی نوێی مێژوویانە، چووە، بووە بە خەباتی نێوانی نەوەیەك لە گەنجان، لاوان کە قەیرانی درێژخایەنی ئابوورییان، کولتور، بەها و بەنرخێتی قییەم، هەرەوها دەسگەکانی نەوەی کۆن لە کۆنەپارێزان کە دید و سەرنجیان لەسەر ژیان بە هۆی کێشەی کەمی پێداویستیەکانەوە و تاوان و سازشکردن و ئەخلاقی سەر کار و هەروەها هەوڵدان بۆ زامنکردنی کەرەسەکانی ژیان، هیچ کام لەمانەیان نەدیوە.
دوژمنەکانمان تەنها دامەزاراوە بورجوازییە بەرچاوەکان و جیهازەکانی دەوڵەت نین، بەڵکو هەڵوێست و دیدەگایەکن کە کۆمەك و یارمەتیان پێدەدرێت لە نێوانی لیبراڵەکانا، سۆشیالدیمۆکراتەکانا، ئەوانەی کە دووی ماسمیدیای بۆگەن کەوتون، پارتە ” شۆڕشگێڕەکانی” ڕابوردوو کە ڕەنگە دەردەدار و زەرەرمەند بن بەقەدەر ئەوانەی کە دووی مارکسیزم وەکو دین کەوتوون، هەروەها کرێکارانێك کە لە ڕێگای ڕێکخستنی قوچکەیانەی کارگەوە هەیمەنەکراون، لە ڕێگای ڕەوتینیاتی پیشەسازییەوە، هەروەها لەڕێگای ئەخەلاقی سەر کارەوە. هەموو ئەمانە دوژمنمانن.
خاڵێك کە لێرەدا هەیە یاخود گرفتەکە ئەوەیە کەرتبوون و دابەشبوونەکان لە ئێستادا هەموو ڕیزەکانی چینە کلاسیکییەکانیشی گرتۆتەوە، ئەمانە کۆمەڵێك گیروگرفتیان ورووژاندووە کە هیچ کام لە مارکسییەکان کە مەیل و ئاشنایەتی و نزیکییان هەیە لەتەك ئەو کۆمەڵانەی کە بە قۆناخی نوقسانیی پێداویستییەکانا تێپەڕیون، ناتوانن پێشبینی بکەن.
بەکورتی ئیمە داوامان لێدەکرێت کە بگەڕێینەوە بۆ ڕابوردوو بە لە بەینچونمان لەبری گەشە و ژیانمان بۆ ناچارکردنی هەژاندنی واقیعی ژیانمان. ئەم داوالێکردنەش بە ئومێدی هیوا و بەڵێنەکانیان لە فکرە کۆنە بەسەرچووە مردووەکانی تەمەنێكی پێشینەی بەدوور لە ئێستادایە. داوامان لیدەکرێت کە کار بەو پرنسیپانە بکەین نەك بە تەنها لە ڕوی تیئورییەوە بەسەرچوون بەڵکو بە هۆی پێشکەوتنی خودی کۆمەڵەکە خۆشییەوە. مێژوو نەوەستاوە لەو کاتەوەی کە مارکس و ئەنگلس و لینین و ترۆتسکی مردوون، هاوکاتیش تەنانەت سادەترین ئاراستەش کە وێنە کێشراون لە لایەن بیرمەندەکانەوە بە دوایاندا نەهاتووە … هەرچۆنێك زیرەك و چاک بووبێتن، هێشتا فکر و ئاوەزیان ڕیشەکەی لە چەرخی نۆزدە و یاخود سەرەتای ساڵانی چەرخی بیست دایە.
ئێمە خودی سەرمایەدارییمان دیوە کە ئەدای گەلێك وەزیفە دەدات و بەجێیان دەهێنێت ( لەوانە گەشەکردنی تەکنەلۆجیا بۆ کۆمەكکردن بە زیادکرنی کەرەسەکانی ژیان) کە ئەمە بە مەرجێکی سۆشیالیستی، دانراوە، ” خۆماڵیکردنی ” موڵکییەت و یەککەوتنی یاخود ئاوێتەبوونی دەوڵەت لەگەڵ ئابوریی لە هەر شوێنێکدا کە زەرووری بووبێت، بینیوە . چینی کرێکارانیشمان بینی کە بە ” بریکاری یاخود دینەمۆی گۆڕانکاری شۆڕشگێڕانە” دادەنران کەچی بێ لایەنکراون کە تا ئێستاش هێشتا لەتەك هەیکەلی بورجوازیدا لە ململانێدان بۆ کرێی زیاتر، کاژێری کەمتری سەر کار هەروەها بیمە ” جوزئییەکان، لاوەکییەکان” . ئاشکرایە کە ململانێی چینایەتی بە واتا کلاسیکییەکەی بەسەرنەچووە، بەڵکو کرێکاران چارەنوسی زیاتر تالوکەیی و هیلاکەتیان چێشتووە بە خۆگونجاندنیان و بەشداریکردنییان لە سەرمایەداریدا.
خەباتی شۆڕشگێڕانە لە ناو وڵاتانی سەرمایەداریی پێشکەوتوودا بەرەو زەمینەیەکی نوێی مێژوویانە، چووە، بووە بە خەباتی نێوانی نەوەیەك لە گەنجان، لاوان کە قەیرانی درێژخایەنی ئابوورییان، کولتور، بەها و بەنرخێتی قییەم، هەرەوها دەسگەکانی نەوەی کۆن لە کۆنەپارێزان کە دید و سەرنجیان لەسەر ژیان بە هۆی کێشەی کەمی پێداویستیەکانەوە و تاوان و سازشکردن و ئەخلاقی سەر کار و هەروەها هەوڵدان بۆ زامنکردنی کەرەسەکانی ژیان، هیچ کام لەمانەیان نەدیوە. دوژمنەکانمان تەنها دامەزاراوە بورجوازییە بەرچاوەکان و جیهازەکانی دەوڵەت نین، بەڵکو هەڵوێست و دیدەگایەکن کە کۆمەك و یارمەتیان پێدەدرێت لە نێوانی لیبراڵەکانا، سۆشیالدیمۆکراتەکانا، ئەوانەی کە دووی ماسمیدیای بۆگەن کەوتون، پارتە ” شۆڕشگێڕەکانی” ڕابوردوو کە ڕەنگە دەردەدار و زەرەرمەند بن بەقەدەر ئەوانەی کە دووی مارکسیزم وەکو دین کەوتوون، هەروەها کرێکارانێك کە لە ڕێگای ڕێکخستنی قوچکەیانەی کارگەوە هەیمەنەکراون، لە ڕێگای ڕەوتینیاتی پیشەسازییەوە، هەروەها لەڕێگای ئەخەلاقی سەر کارەوە. هەموو ئەمانە دوژمنمانن.
خاڵێك کە لێرەدا هەیە یاخود گرفتەکە ئەوەیە کەرتبوون و دابەشبوونەکان لە ئێستادا هەموو ڕیزەکانی چینە کلاسیکییەکانیشی گرتۆتەوە، ئەمانە کۆمەڵێك گیروگرفتیان ورووژاندووە کە هیچ کام لە مارکسییەکان کە مەیل و ئاشنایەتی و نزیکییان هەیە لەتەك ئەو کۆمەڵانەی کە بە قۆناخی نوقسانیی پێداویستییەکانا تێپەڕیون، ناتوانن پێشبینی بکەن.
درێژەی هەیە
……………………………………..
سەلام ناوخۆش
دهروازه
له مێژووی ڕۆژنامهگهری كوردیدا ئاماژه به ڕۆژنامهی ” كوردستان ” دهكرێت ، كه ڕۆژنامهی ئۆپۆزسیونی كوردیه كه له دهرهوهی كوردستان دهركراوه ، ههروهها ئاماژه به ڕۆژنامهی ” پێشكهوتن ” دهكرێت ، كه یهكهم ڕۆژنامهی كوردیه له كوردستان دهرچوو بێت . ئهو ههموو ” یهكهم”-_ه پانتاییهكی فراوان له ڕۆژنامهگهری كوردی دهگرێت .
لهم كورته وتارهدا دهمهوێ ڕۆناكی بخهمه سهر یهكهم ڕۆژنامهی ڕوو زهردی كوردی له شاری كوردی ، بنكهی بهرخوردانی سهدهی بیستهم .
ناساندنی ڕۆژنامهی ” ژیانهوه ”
ڕۆژنامهی ” ژیانهوه ” له پاش ڕۆژنامهی ” تێگهیشتنی ڕاستی ” و ” پێشكهوتن” ، ئینگلیز یهكهم ڕۆژنامهی خۆی به قهڵهمی كوردی دهركرد .جهباری 1970،ل86_87 دهربارهی ڕۆژنامهی ژیانهوه دهنووسێت : ” ڕۆژنامهیهكی وێژهیی ههفتانهی كوردی بووه ، كاربهدهستانی میری له 18 \ 8 \ 1924 له سلێمانی دهریان دهكرد ، ههر له ژێر ئهو ناونیشانه مایهوه ههتا ڕۆژی 14 \ 1\ 1926 پهنجا و شهش ژمارهی لێ دهرچوو . عومهر 2001 ، ل121 له ماستهرنامهكهیدا ئاماژه به لهرزۆكی شوناسی ئهو تهنه نامۆیه له شاری سلێمانی دهكات ، كه ههتا درهنگانێك نهیتوانیوه له سهر پێناسهیهك ، لۆگۆیهك لهنگهر بگرێت : له ژماره یهك ئهم دهستهواژهیه نووسرا بوو : ئهم غهزهتهیه غهزهتهیهكی حكومهتییه ههفتهی جارێك دهردهچێت ، كهچی له ژماره شازده و حهڤده بووه :ئهم غهزهته یه غهزهتهیهكی حكومهتییه و ههفتهی دوو جار دهردهچێ . له ژماره ههژده ئهو دهستهواژهیه گۆڕدرا بوو به ئهم غهزهتهیه غهزهتهیهكی سیاسی ، ئهدهبی ئیجتیماعییه ، ههفتهی دوو جار دهردهچێت . له پاشان له ژماره 20 ههتا 56 ، كه دواین ژمارهیه بهو ناوه ، ژیانهوه ، دهستهواژهكه بووه :ئهم غهزهتهیه غهزهتهیهكی سیاسی ، ئهدهبی ، ئیجتماعییه ههفتهی یهك جار دهردهچێ.”
به پێچهوانهی عورفی ڕۆژنانهنووسی رۆژنامهی ژیانهوه ناوی سهرنووسهر له سهر نهبوو ، بهڵام له ژماره 37هوه دهردهكهوێت ، كه جهمیل صائیب ، دوژمنی سهرسهختی شێخ مهحموود و نووسهری نۆڤلیتی له خهوما سهرنووسهری بووه . ئهو نوڤلێته ، كه دژ به ئایدیۆلۆژیای هزری و سیاسی شێخ مهحموود بوو ، له ژماره 28 ههتا دوا ژمارهی ژیانهوه به زنجیره لهوێی بڵاوكردهوه ههروهها بهشهكانی تری له ڕۆژنامهی ژیان ، جێگرهوهی رۆژنامهی ژیانهوه ، بڵاوكردهوه.
ئهوهی جێگهی سهیر و تێڕامانه ، ڕۆژنامهی ژیانهوه تهنها مانگێك دوای ڕۆژنامهی ئومێدی ئیستقلال دهرچوو ، ڕۆژنامهكه یهكهم ڕۆژنامهی كوردی بوو به زمانی كوردی قسه و جوێنی به شۆرشی كوردی ئهوسا دهدا ، ههروهها لهمه خهتهرناكتر یهكهم ڕۆژنامه بوو باسی له عێراقیبوون و كوژاندنهوهی سهربهخۆیی دهكرد ، به دیدی یهكێ لهو نووسهره كورده عێراقچیانه ، ڕۆژنامهی ژیانهوه سهرهتای قۆناغێكی نوێ بوو ، عومهر ، ل118 !
كهواته ڕۆژنامهی ڕۆژنامهی ژیانهوه چ وهك ئایدیۆلۆژیای هزری یا سیاسی تهواو دژ به شێخ مهحمود بوون.
ئینگلیز و ڕۆژنامهی ژیانهوه
كهس گومانی لهوهدا نیه بزاڤهكهی شێخ مهحموود نیمچه بنهماڵهیی و دهرهبهگی بوو . زۆر گرینگیش بوو چاوێكی ڕهخنهیی بۆ ڕهوشهكه ههبێت بۆ ئهوهی تهنیا له نوخبهیهك قهتیس نهبێت . بهڵام وهك مهسعود موحهمهد وتهنی خودی فیودالی وهك سیستهم له نێو كورددا نهبووه ، ههندێ نوخبهی منهوهر له ورده بۆرژوای كورد چهندههای بنهماڵهی ناوزهدكراو به دهرهبهگ یا مهلاك و زهویدار ، ههندێ لهوانه ژیانی خۆیان كردۆته قوربانی ” كوردایهتی ” كهچی زۆر ورده بۆرژوا و منهوهری كورد ژیانی خۆی كردۆته قوربانی ” عێراقچیهتی ” به نیازی ئهوهی سهنترالیزم ، لیبرالیزم یان سۆشیالیزمی بۆ به بهرههم دێنێ .
ئینگلیز خۆی لهو ورده بۆرژوا و منهوهره كورده دهگهڕا ، ههر بۆیه جهمیل صائب ههر چهند ههفتهیهك دوای كهوتنی سلێمانی ، كهركوكی بهجێهێشت و گهڕایهوه سلێمانی ، ههر مانگێك دواتر ڕۆژنامهی ژیانهوهی دهركرد ( عومهر 2001 ، ل162 ).
ئینگلیز دهركی بهوه كرد ، كه به ڕۆژنامهی وهك تێگهیشتنی ڕاستی و پێشكهوتن ئامانجی خۆی له سلێمانی ناپێكێت ، بۆیه بیری لهوه كردهوه كه به ” منهوهر”ی كورد له نوێنهری سیاسی كورد بدات . تۆ سهیر بكه تهنها یهك مانگ له نێوان كهوتنی ” ئومێدی ئیستقلال ” و ” ژیانهوه ” ههیه . جهباری 1970 ، ل86 ههروهها خهزنهدار و زهنگهنه 2011 ،ل 39 دهنووسن : پاش داگیركردنی شاری سلێمانی له مانگی تهمووزی 1924 ، ڕۆژنامهی ” ئومێدی ئیستقلال ” پهكی كهوت و ڕۆژنامهگهریی سیاسی له كوردستانی باشوور له بهر چاوان نهما و بزر بوو…”
ڕاسته ڕۆژنامهی ئومێدی ئیستقلال زمان حالی حكومهتی شێخ مهحموود بوو ، سهرنووسهری نوێی ڕۆژنامهكه ، حسێن نازم ، ههم وشهی ” سیاسی” له سهر ڕۆژنامهكه لابرد ، ههمیش له ژماره چواردهوه ویستویهتی خۆی له گێچهلی سیاسهت دوور بگری ، وهك له نووسینهكهی ژماره چوارده دا هاتووه : ” تهعهرووزی سیاسات ناكهم مهباحیس و مهقالاتێك كه لزومی بێ بۆ سیاسهت و سهلامهتی مهملهكهت قبوول و دهرجی ناكهم !”
سیاسهتی ئینگلیز ئهوه بوو شتێك نهبێ به ناوی ” حوكومهتی كوردی “هوه ، بهڵكو سلێمانی وهك شارهكانی دی كوردی ببێته بهشێك له دهوڵهتی عێراق ، با بزانین ڕۆژنامهی ژیانهوه چۆن ئهو سیاسهتهی ئینگلیزی به زۆربهی منهوهری كوردی له كوردستان بهرجهسته كرد.
ئهو ڕۆژنامهیه، سهرهتای مۆتهكهی لكاندنی باشووری كوردستانی به عێراق لێكهوتهوه، به جۆرێك وهك خهزنهدار و زهنگهنه دهنووسن : به كهوتنی ئومێدی ئیستقلال و دهرچوونی ژیانهوه : ڕۆژنامهگهریی سیاسی له كوردستانی باشوور له بهر چاوان نهما و بزر بوو ” ههروهها جارێكی تر ئینگلیز و عێراق به درۆش ئاماژهیان به دهوڵهتی كوردی نهكرد.
له مهسهلهی لكاندنی باشووری كوردستان به عێراقدا زۆربهی نووسهری كورد ئینگلیز خهتابار دهكهن ، به دهگمهن ئاماژه بهوه دهكهن كه بهشێك له منهوهری كورد ئامرازی ئهو سیاسهتهی ئینگلیز بوون .
ئهمین (2002 ، له ل344 ) كتێبی ژیان ، به تهمهنترین ڕۆژنامهی كوردی ، دهنووسێت : هۆی بڵاوبوونهوهی ئهم غهزهتهیه ئینگلیز دهیویست به كورد بڵێت : ئێوه تازه بهشێك دهبن له عیراق و دهبنه هاوڵاتی عیراقی.
گهرچی ئهو ڕۆژنامهیه ههندێ داهێنانی له ئهلفبێی كوردی كرد ، بهوهی نیگاری بۆ دهنگی كوردی كوردی پێشنیار كرد ، لهوانه :
جگه له خودی ڕۆژنامهكه وئهو نووسهرانهی له ڕۆژنامهی ژیانهوه له شێخ مهحموود كهوتنه تهقه ، لێرهدا دهمانهوێ ئاماژه به ههژموونی گوتاری ژیانهوه بكهین له سهر چهند منهوهرێكی كورد له دهرهوهی ژیانهوه .
یهكهم . تۆفیق وههبی
زمانزانێكی دۆسته ئینگلیز بوو ، زۆر له شێخ دوور نهبوو ، بهڵام ئایدیۆلۆژیاكهی دوور بوو له شێخ نزیك بوو له ئێنگلیز ، بۆیه ئینگلیز كردیه موتهسهریفی سلێمانی ههروهها مهعاریفی عێراقی داوای لێكرد شتێك ئاماده بكات له سهر ڕێزمان و دهستوری زمانی كوردی ( حهسهنپوور 2015 ، ل162 ) ئینگلیز منهوهرێكی دهویست بۆ ئینگلیز كار بكات ، نهك بۆ دۆز و زمانی كوردی ، بۆیه وهك خۆی بۆ حهسهنپوور دهگێڕێتهوه :” پاش ئهوهی بهینمان لهگهڵ ساطع الحصری له وهزارهتی مهعاریف تێكچوو ، مهلایهكی به ناوی صدقی كابان بانگ كرد و دوو صهد ڕووپیهیان دایێ ، كابانیش شتێكی نووسی بهناوی موختهصهری صهرف و نهحوی كوردی .” موتهعههیدی حكوومهتیان به لا نا . لهوه زیاتر به حوكمی ئهوهی تۆفیق وههبی وهك موتهسهریفێكی سلێمانی سكاڵا و عهریزهیهكی له ڕۆژنامهی سڵێمانی بڵاوكردۆتهوه ، جگه لهوهی له موتهصهریفی وهدهریان ناوه ههروهها مهجبور كرا له سلێمانی نهمێنێ و له بهغدا بژی ههروهها ماڵهكهی بپشكێنرێ و ڕاپێچی زیندان بكرێ (حهسهنپوور ، ل162_163 )
دووهم . مستهفا پاشای یامولكی و ماجید مستهفا
ئهو دووه له نزیكهكانی شێخ بوون . ئهوانیش ههرزوو له شێخ ههڵگهڕانهوه و بوونه عێراقی . ئهمین 1999 ، له ل16 ی كتێبی سهردهمی قهڵهم و موراجهعات دهنووسێت :” له ههڵبژاردنی 1928 دا زۆر كهس خۆیان ناودێر كرد ، لهوانه مستهفا پاشای یامولكی كه له كابینهكهی شێخ مهحموود دا وهزیری مهعاریف بوو ههروهها ماجید مستهفا كه تا ساڵی 1927 یهكێ له هاوكاره نزیكهكانی بوو .”
مستهفا یامولكی تهنیا دوو مانگ پێش گهڕاندنهوهی شێخ له هیند ، له سهردهمی ئیدارهی مێجهر سۆن به نهێنی له بیستویهكی تهمووزی 1922 یهكهم كۆمهڵهی كوردی له باشووری كوردستان دامهزراند. شهریف 2007 ، ل131 كۆدهنووسێت كۆمهڵهكهی یامولكی ناوی كۆمهڵهی كوردستان بوو ئامانجی سهرهكی بریتی بوو له پاڵپشتیكردنی جولانهوهكهی شێخ مهحموود ، كهچی كه چووه بهغدا بووه عێراقچی خۆی ناودێر كرد ببێته ئهندام له پهرلهمانی عێراقی .
سێیهم
فائیق بێكهس ، زێوهر ههتا پیرهمێرد
فائیق بێكهس ناسراو بوو به ئهبو نهواسی كوردی و زێوهر و پیرهمێرد ناسراو بوون به دینداری دووره سیاسهت . پرسی عێراقچیهتی بووه مهسهلهیهكی حهتمی چونكه پاش خۆبهدهستهوهدانی شێخ له 13ی مایسی 1931 دا له پێنجوین تۆماری خهباتی سیاسی عهسكهری كورد لهو قۆناغهدا پێچرایهوه و بانگی سهربهخۆیی كوردستان و داوای دامهزراندنی حكومهتی سهربهخۆی كوردی ، به یهكجاری خنكا (ئهمین 1999 ، ل150) سهیركهن زێوهر ههتا 1924 یش دهیوت : وا عهرزت ئهكهم به شیرینی خورمای خۆت بۆخۆت مێووژم بۆ خۆم لهكوم دینوكم و لییه دینی ئهو خود جیاكردنهوه له عهرهب پاش شكانی شێخ و دهركهوتنی ژیانهوه و ژیان ههروهها عێراقچیهتی ، زێوهر له شیعرێكدا كوردستان دهكاته ” شمال”ی عێراق : ئهی عێراق ئهی عێراقم ئهی نووری چاوان چهند جوانی له ئهرزدا بوویته گوڵشهنمان له “شیمال ” و له جنووبا مهنزهری فهتتان دانیشتوانت وهك برا من وهك برای هاوجان وهك شێركۆ بێكهس له بیرهوهریهكانیدا دهگێڕێتهوه بێكهسی باوكی ههڵگیرسێنهری شۆرشی بهر دهركی سهرا بووه ههتا برینداریش بووه ، بهڵام عێراقچیهتی ئهویش دهگرێتهوه ، له دوا ساڵی تهمهنی ، 1948 ، شیعری داری ئازادی دهنووسێ و له دوا دێردا دهڵێت : دۆستیی كورد و عهرهب زۆر كۆنه تهئریخ شاهیده ناحهزی ڕووڕهش له داخا با یهخهی خۆی دادڕێ …دیوانی بێكهس ، ل98-99 دهرهبهگی كوردی ههرهسی هێنا ، نایب و ئهشرافی كوردی بهغدایان لێبووه قیبله ، ناوهندی ژیانهوه ژیان بوونه مهدرهسهی به عێراقیبوون ، به جۆرێك عێراقچییهتی بووه پلاتفۆرمی كۆمهڵهی سیاسی كورد وهك كۆمهڵهی ماركسسی –لینینی ، ئاڵای شۆڕش ههر كاری له سهر عێراقچییهتی دهكرد .
ئهنجام
ڕۆژنامهی ژیانهوه سهرهتای دهركهوتنی عێراقچییهتی و نهفرین كردن بوو له سهربهخۆیی . ڕقبوون له دهرهبهگ و شێخ و مهلا چاوی ههندێك له منهوهری كوردی كوێر كرد و دهستیان دایه ” خهباتی ” قهڵهم بۆ لكاندنی كوردستان … ئهو لكاندن و عێراقچییهته ماڵوێرانی كوردی لێكهوتهوه و خهونی خانی و زهمهنی شێخی له گۆرنا.
ژێدهر
ئهمین ، نهوشێروان 1999 سهردهمی قهڵهم و موراجعات 1928_1931. سلێمانی : سهردهم .
ئهمین ، نهوشێروان 2002 ژیان . سلێمانی : سهردهم.
بهكر ، سهلام ناوخۆش 2015 مێژووهك له پهرتهوازهیی . ههولێر : هیڤی .
بهكر ، سهلام ناوخۆش 2019 كاریگهری قورئان له سهر زمان و ئهدهبی كوردی . توركیا : له بڵاوكراوهكانی دهزگای تهفسیر.
جهباری ، عبدالجبار 1970 مێژووی ڕۆژنامهگهری كوردی . كهركوك : چ .شارهوانی كهركوك.
حهسهنپوور ، ئهمیر 2015 سهدهیێك خهبات له پێناوی زمانی كوردیدا . سلێمانی : له بڵاوكراوهكانی بنكهی ژین .
خهزنهدار ، ج وه زهنگهنه ، ع 2011 ئینسایكلۆپیدیای ڕۆژنامهگهریی كوردی . ههولێر : له بڵاوكراوهكانی گۆڤاری ڕۆژنامهنووس.
شریف ، عبدالستار طاهر 2007 الجمعیات و المن و الاحزاب الكوردیه فی نصف القرن ، ط2 . السلیمانیة :؟
عومهر ، فاروق علی 2001 ڕۆژنامهگهریی كوردی له عێراقدا ، و.تاریق كارێزی . ههولێر : له بڵاوكراوهكانی موكریانی.
دیوانی بێكهس ، كۆكردنهوهی ئومێد ئاشنا . سننه : انتشاراتی كوردستان.
—————————
• ژماره یهكهمینی ڕۆژنامهی ( ژیانهوه )له ههژدهی ئابی 1924 له سلێمانی دهرچووه ، بهم ناوه تا 56 ژماره بهردهوام بوو كه دهكاته 14 \ 1 \ 1926 ههر ههفتهیهك دوای ئهو مێژووه ڕۆژنامهكه ناوی بووه ( ژیان ) ههتا 1\3 \ 1938 ، بهم ناوه ( 553 ) ژماره ی لێ دهرچوو ( بڕوانه عومهر 2001 ، ل121-127 ) ههروهها ئهمین (2002 ، ل321 ).
دوایهمین پهیڤی مانگ
مێژووی ئەم رۆژهەڵاتە
شەڵاڵە لە خوێنی من
لە دەرگای کامە سەدەوە بێیتە ژوورەوە
خوێنی من لە دەروازەکانیدا دەبینیت
لەوەتەی ئیسلام هەیە
بە شمشێری ئەبا عوبەیدەو سەعد
سەری من دەپەڕێنرێت
ئیسلام ئایینی هەموتانە من نەبێت
ئەی نابینی سوڵتان سەلیم
وا دیسانەوە لە رۆژئاوای وڵاتەوە
بە هەمان شمشێری خەلیفە
کەوتۆتەوە دەستبڕینم
ئەوەتا قەعقاع
لە حیجازەوە گەیشتۆتەوە نەینەوا
قەعقاع خۆیەتی
بە هەمان ئاڵای مێژووەوە
بە هەمان ریش و
بە هەمان نەشیدەوە
دیسان سەر دەپەڕێنێت
بەڵام ئەمجار سەر هەر سەرە
چ پیاو بێ
چ ژن
چ مناڵ
کوبانی
تۆ برینێکی قەتماغە بەستووی دێرزەمانی
تۆ هەمان لاشەی کوژراوی میتانی
کە ئێستا خوێنی گەرم و تازەت لێدەچۆڕێت
دەورت گیراوە بە ئاڵای ڕەش
ئەو هێزە
هەمان هێزی ئەبا عوبەیدەی جەڕاحە و
ڕۆژانە شمشێری زیاتری لە خەلیفە دەوێت
کوبانی
ئاخر مێژوو دەبێت چەند جار تۆ بنوسێتەوە چەند جار؟
چەند جار و هەمووی وەک یەک
هەمووی هاوشێوە
ئەبا عوبەیدە، هەر هەمان ئەبا ئەبا عوبەیدەیەو
ئەو دەنگەی کە لەدەورت دێت
هەمان دەنگ و هەمان زمان و
هەمان رستەی سووری مێژووە
{إن الله اشترى من المؤمنين أنفسهم وأموالهم بأن لهم الجنة يقاتلون في سبيل الله فيقتلون ويقتلون}
بەڵێنی اللە یە و
لەوەتەی کورد هەیە
جەهەننەمی بۆ داخراوە لە پێناو بەهەشتی خەلیفەدا
کوبانی
ئەوەی لەتۆدا گۆڕاوە تەنها ژنەکانتە
ژنەکانت چیدی کەنیزەکی خەلیفەنین
چیدی غەنیمەی دەستکەوتوی
موجاهیدێکی برسی نین
ژنەکانت، قارەمانە ژنی مێژوون
ئەوەی لە ژنەکانتا خەلیفە دەستی دەکەوێت
لاشەیەکی خوێناوی ساردەوەبووی کوژراوە
ئەوەی دەستیان دەکەوێت سەرێکی بڕدراوە
ژنەکانت
ئەو ژنە بەشەرەفە یۆنانیانەی مێژوونین
کە لەتاو سوپای خەلیفە
لە دەستی چەکدارى برسی عوسمانی
لە شاخە بەرزەکانی کرێتاوە
خۆیان هەڵدەنە خوارەوە…
ژنەکانت لە سەنگەرا
دەست بە تفانگ لەناو شەڕا
تا دوا هەناسە
گوللە دەنێن بە دڵی چەکدارانی خواوە
کوبانی
ئەی شارە تەنیاکەم
دەبینیت چۆن بە بەرچاوی دونیاوە دەتکوژن
مافی مرۆڤ و ناتۆ و
هەموو هەموو دونیا
بە چەپکێ گوڵەوە وەستاون و
چەوەڕوانی مەرگی تۆدەکەن
دەبینیت دونیا چەند بێ ڕەوشتە چەند
ئاخر تۆ کێت هەیە
ئەی شاری بێ کەس
تۆ خواشت نییە خوا، پەنای بۆ بەریت
کێ دڵی دێت لەبەر تۆ
سوڵتان سەلیم لەخۆی بڕەنجێنێت کێ؟
قڕت دەکەن و هەموو دونیا بێدەنگە
قڕت دەکەن و ئەو شمشێرەی لەسەر گەردنتە
شمشێری نیوەی دونیایە و
شمشێری دەیا وڵاته بە دەست سەعدەوە
ئەوە شوێن خەنجەری
خواو خەلیفەیە بە لەشتەوە…
هـەر مـرۆڤـێک کە لەدایـک دەبێـت، بە رەمـەکی و زگماکی بە کـۆمەڵـێک خەسـەڵـەت و جیـاوازی تایبەتیـیەوە لە دایک دەبێت، کە هەنـدێ لەم خەسڵەتـانە بۆمـاوەیین. جـیوازی
لە جەسـتە و رووخـساردا، لە رەنگ و دەنگـدا، لە هـۆش و بیـر و زەیـن و زیـرەکـیدا.
جیاوازی و هـەمەڕەنگی، مایـەی خـێر و خۆشی و خۆشـەویستییە، هـۆیەکی داهـێنان و گەشەکردن و پێشکەوتنە. نەک مایەی ناخۆشی و شەڕ یەکترقبووڵنەکردن و دواکەوتن.
کەواتە جیاوازی لە نێوان مرۆڤدا دیاردەیەکی سروشتییە، جیاوازی لە بیرەڕا و باوەڕ و بۆچووندا. جیاوازی و فـرە را و بیـرۆکە و بۆچوون، پاڵنەر و هانـدەری مرۆڤـن بەرەو چارەسەرکـردنی گـرفـت و کێشەکـان.
هـەریەکە لە ئێمە، بیـر و بیـرۆکە و هـۆش و را و بۆچـوون و روانینی خۆمـان هەیە. هەرچەنـد رێکـیش بکەویـن، بـەڵام گـرانە کـە بتـوانین هـۆش و بیـرمان یەکـبخـەیـن.
گەر یەکێک بە پێچەوانـەی راو و بیرۆکە و بۆچـوونەکانی مـن بێت.. ئەوە ناگەیەنێت کە ئەو کەسە رقی لێـمە و دژایەتـیم دەکات و ئیرەییـم پێدەبـات. یان بە پـێچـەوانـەوە. لەوانـەیە ئەو کەسە دەرگـایەیەک یا زیاتـرم لێبکـاتەوە، کە بە بیر و بە خەیـاڵی منـدا نەهـاتوون و پەیـم پێ نەبـردوون.. بـیر و بۆچـوونەکـانی زیـاتر سـوودم پێـببەخـشن.
وەکوو چۆن پەنجەکانی دەستمان وەکوو یەکنین، مرۆڤەکانیش لە بیر و بۆچـوون و رۆشنبیری و رەوشت و رەفتار و ئاستی ئەدەبی و زانست و زانیاری وەکوو یەکنین.
تەنانەت لە نێـوان رۆشنبیرەکـانیشدا جیاوازی هەیـە.. هەمان را و بۆچـوونیان نییە.
پێویستە دان بەم راستییەشـدا بنێـين، کە کەسـمان لە سکی دایکمانـدا فـێرنەبـووینە.
پێویستییەکـانی ژیـان ناچـارمان دەکـەن، کە لەگەڵ هەمـوو جـۆرە کەسێتـیـیەکـدا، بە شـێوازێکی دروسـت و دیپـلۆماسییانـەی سەرکەوتـوو، رەفـتاربکەیـن و بگـونجـێین. ئەمەش ئەوە ناگەیەنێت، کە لە گەڵیانـدا رێکبکەوین و هاواڕابین لەگەڵیانـدا. هەندێ
جار هـاوڕادەبین و رێکـدەکەوین.. هەنـدێ جاریش رێكناکەوین و هـاوڕانابین و را و بۆچـوونەکـانمان لەیەکـەوە دوورن و دوو ئاراستەی جیاوازمان دەبێت.. بەڵام ئەوەی پێویستە کە هەردوو لامان پێبەندی بین، رێزگـرتن لە را و لە بۆچوونەکانی یەکتری و لە قبووڵکـردنی یەکتری و باوەڕبوون و دانـان بە رای جـیاوازدا.. کێ ناڵـێت کە را و بۆچوونەکـانی مـن راسـت و دروسـتن و ئەوانـەی ئێـوە هەڵـەن.. یا بە پێچـەوانەوە، دەشێ من هەڵەبـم و را و بۆچوونەکـانی ئێـوە راستبن و باوەڕیـان پێبکەم و هەڵکـانم راسـت بکەمەوە.. پێویستـیشە بە روویـەکی گـەش و خۆشـەوە، بە هـێمنی و شێـنەیی دیالۆگ و گفتوگۆبکەین و بە شێوازێکی ئـەدەبی رەخـنەبگـرین و بە زمـانی گـوڵ را و جیاوازییەکانمان دەربخەین. خۆ ئەگەر هـاوڕا و هاوبۆچوونیش نەبین و رێنەکەوتین و نەگەیشتین بە ئەنجامێک، پێویستە بە رووحێکی وەرزشییەوە دەست بخەینە ناودەست و رێـز لە را و بۆچـوونە جیاوازەکانمان بگرین و یەکتری قبووڵ بکەین.. پێویستە ئەم چەمک و لـۆژيکە بە کرداری جـێـبەجی بکەین.. ژیان زۆر لەوە گەورەترە، کە بە قین و مشتومڕ و شەر و ناخۆشی و ناتەبایی و دڵشکاندن و هەستبریندارکردن و لێکدابڕان و توانـج و پـلاری ناشیریـن بەسەربەرین.. پێـویسـتە هـەردەم بە دوای ئەو لۆژیـکـەدا بگەڕێین کە کۆمـان دەکـاتەوە.. نەک ئەوەی کە لێکـمان دەکـات.
(گانـدی) دەڵێت:”جیـاوازی لە بیـروڕادا، نابێت دوژمنایەتی لـێبکەوێتەوە.. گەر وابوایە مـن و ژنـەکـەم دەبـوویـن بە سەرسەخـترین دوژمـنی یەکـتری”
من ئـازادم.. موڵک و کۆیـلەی کەس نیـم.. ملکەچی هیچ ئایـدۆلـۆژیـایەکی حـیزبی نیـم، تا ناچاری بیر و باوەڕ و پرۆگرامێکی سنوورداربم.. مافی خۆمە کە بە ئەوپەڕی ئازادی و راشکاوییەوە گـۆزارشت لە را و لە بیرۆکە و لە بۆچوونەکـانی ناخـم بکەم.. بـڕیـاری پێویست و دروست بـدەم.. هەرکەسێکـیش بیەوێـت را و بۆچوونەکـانی خـۆی بەسـەرما بسـەپێـنـێت رەتـی دەکـەمـەوە.. بـەڵام لـە هـەمـان کاتـیشـدا سـنـووری ئـازادی کەسـیش نابەزێنـم.. را و بیـرۆکە و بۆچوونەکـانی خۆشـم بەسەر کەسـدا ناسـەپێـنم. رێـز لە رای جیـاواز و لـە رەخـنەی بەجێ دەگـرم.. سـوودیش لـە هـەر را و بیـرۆکە و بۆچـوونێکی جیاوازی کەسانی تر وەردەگـرم.. بە رەشیـش ناڵـێم سپیـیە و بە تاڵـیش ناڵـێم شـیـرینە.
بیـر و بـاوەڕ و بیـرۆکە و بۆچـوونیش دەقی نەگـۆڕ و پیـرۆزنین، تـا شایـەنی گـۆڕان و دەستکاری و رەخـنە نەبن.. راستییەکی هـاشاهەڵنەگـرە کە مـرۆڤ لە هەمـوو شتێکـدا کامـڵ و پێرفـێکـت نییە.. دیـارە کە هەموومان کەموکوڕیمـان هەیە و هەڵـەش دەکەین.
بۆ بە گـشتیکـردن و خـووپێـوەگـرتن بە پـرەنسیـپی یەکـتری قـبووڵکـردن و رێـزگـرتن لە را و بیرۆکە و بۆچوونی جیاواز، پیویستیمان بە فێربوون و خوێندنی ئەدەبی جیاواز هەیە.. پێویستە ئەم بابەتە بخرێتـە پـرۆگـرامەکانی خوێنـدنی قوتابخانەکانی بنـەڕەتی و ئامـادەیی و زانکۆکـانەوە.. منـداڵەکـانمان، گەنجـە کـوڕ و کچەکـانمان، بە شــێوەیـەکی پەروەردەیی و کـرداری لەسەر ئەم پرەنسیـپە گرنگە رابهـێنین.. تا ببێت بـە خوویـەکی پەسەنـد و جـوانیـان.. چـونکە دەقگـرتن بەم پرەنسیـپەوە، رەنگـدانەوەیـەکی ئـەرێنـیی دەروونی و رەفتاریی لە ژیانی تاکەکانی ئەمـڕۆ و داهـاتوودا دەبێت. کۆمەڵگایەکی تەبا
و بەختەوەر، بەری پەروەردەکردنێکی دروست و ئاراستەکـردنێکی راستی تاکەکانیەتی. کە یەکـتری قـبووڵـدەکەن و بـڕوایـان بە فـرە را و بـۆچـوونی جیـاواز هـەیە.
بە داخەوە، لە ئەمڕۆدا کەسانێک بە هەر رێگـایەکەوە بێت، دەیانەوێت خۆیان بسەپێنن و را و بیرۆکە و باوەڕ و بۆچوونەکـانی خۆیـان بەسەر کاسانی تـردا بسەپێـنن.. کـەچی گوێ بـۆ را و بۆچـوون و رەخنەکـانی کەسانی ترن ناگـرن و رەتیان دەکەنەوە.. ئەمـانە لەگەڵ ئەو لۆژیکەدان:”یا لەگەڵم بە.. یان دژم بە” بێگومان ئەمە چەمک و لۆژیکـێکی هەڵـەیە و زیانێکی زۆری لێدەکەوێتەوە. چونکە تووشبووانی ئەم نەخۆشییە کوشندەیە، لە خۆبایی و تونـدڕە و دەمارگـیر و کەلـەڕەق و خۆپەرستن و کەس نەویسـتن، تەنها و تەنها را و بـاوەڕ و بۆچوونەکانی خۆیان بە راست دەزانن، بەرەگەی دیالـۆگ و گفتوگۆ و رەخـنە ناگرن.. را و بیـرۆکە و بۆچـوونە جیاوازەکانی کەسانی تر قـبووڵناکەن، گـەر بشزانن هەڵە و ناراستیشن، هەر سوورن لەسەر هەڵەکانیان. وەکوو ئەم چیرۆکە وایە:
“دوو کەس بە رێگـایەکـدا دەڕۆن.. لە دوورەوە شـتـێکی رەشـیان بینی.. کەسی یەکەم دەڵێت: ئەوە قەلـەڕەشـە.. کەسی دووەم دەڵێت: نەخێر ئەوە بزنێکی رەشە.. کە لە شتە رەشەکە نـزیک دەبنـەوە.. قەلـەڕەش بـوو.. بە بەرچـاویانەوە هـەڵـفڕی.. یەکـەم وتی: نەمـوت قەلـەڕەشە.. دووەم وتی: بشفـڕێـت هـەر بـزەنـە..”
بەڵی ئەمە کەلـەڕەقی و سـووربوونێکی کوێـرانەیە، لەسـەر رایـەکی ناڕاسـت و هـەڵە. ئەم کەسانە هـێندە لەخۆبایی و کەلەڕەقـن. رەنگە ئەفلاتـوون و سوکراتیش بە شاگردی
خۆیان نەزانـن.. گەر کەسانێکی تر بە رایـەکی جـیاواز و بە بەڵگەشەوە راستیـیەکانیان بۆ بسەلمێنـن، ئـەوان رەتی دەکەنەوە و هەر بڕواکـان و بڕیارەکـانی خۆیـان بە راســت دەزانن.. بەڵکوو ئەو را جیاواز و رەخنەگرانە دەخەنە لیستی ناحەزەکانیان و بە دەیـان وشەی ناشایستە دەخـەنە پاڵیان، وەکوو: رقـیان لێمانە، دژمـانن، ئیـرەییمـان پێـدەبـەن، هیچ لەبارن، نەخوێندەوارن، تێناگـەن، هیچـوپـووچن، چەنەبـازن، خۆدەرخەرن…هـتد.
بۆ برایانی بەڕێـزمان، بۆ رقـیان لێـتانە و بە دژ و دوژمنیان دەزانـن؟هـەر لەبەر ئەوەی کە ئەوان هاوڕا و هاوبۆچـوونتان نین و بیـر و ڕاو و بۆچوونی جیاوازی تریان هـەیە؟ بۆ ئـەو وشـە ناشیرینانە دەدەنە پاڵـیان؟ بۆ هەمیشە خۆتـان بە تـەواو و راسـت و زانـا دەزانن و ئەوان و کەسانێکی تر بە نەزان و ناتەواو و ناڕاست دەزانـن.. بۆ بە چاوێکی کەمتر لە کەسانی تر دەڕوانن..؟! شاعـیری سودانی محەمـەد میفتاح فەیتووری دەڵێت:
ئەی بــرام، رووی خــۆتــم لـێـوەرمـەگــێـڕە
نە مـن خـەڵــــوزم و نە تــوش زێــــــــڕیـت
هەر یــەک مانـــــگـە لەســـــــەر ئــــێمـە و
لەسـەر کـونـــج و دەواریـــش هـەڵــــــدێـت
بە تووشبووانی ئەم پەتـایە دەڵێین.. تا زووە چـارەسەری خۆتـان بکەن و بە خۆتـاندا بـچـنەوە. ئـەگـینا ئـەم نەخـۆشـیـیە تـووشـی گـەلـێ نەخـۆشـیی تـرتـان دەکـات وەکـوو:
نێرگزی، لەخۆبایی، رەشبینی، لە هەمووی کوشندەتر تووشی ئەنفلۆنزای خۆبەزل زان دەبـن.. ئەم نەخۆشـیەش کوشـندەیـە و سەرتـان دەخـوات.
ئەم پەتایە تووشی گەلێ لە دەسەڵاتداران و سەرکردەکانیش بووە.. یەکـێک لەوانەش ئەردۆگـانی سەرۆک کۆمـاری تورکیـای زیندانستانە.
هەر وەکوو، نووسەر و شرۆڤەکاری سیاسی تورکی (یاڤوز ئاجار) دەڵێت:” ئەردۆگان کار بەم قسەیە دەکات.. یا لەگەڵم بە.. یا دژم بە.. گەر دژمیت.. تۆ شایەنی ژیان نیت”
بەڵی لە سایـەی ئەم سیاسـەتە نـالۆژیکـییەی ئەردۆگـان، تورکیا بووە بە زینـدانسـتان.
رژێمی تورکیـا هەمـوو میدیاکـان و هـۆکـانی راگەیانـدنەکـانی قورخکـردوون. میـدیا و راگەیـاندنی ئۆپـۆزسیـۆن لە تورکیادا قـەدەغـەن و بوونیـان نیـیە.. ئەوانـەی کە وتیـان ئەردۆگـان پێت خوار داناوە. لە بەندیخانەدا خۆیان بینییەوە و قـورسترین سـزادراون.
شـان تەکێنەکـان و تەشـیڕێسەکـان و بەرماوەخۆرەکـانی دیکتاتـۆری فسفس پاڵـەوانی گـۆڕبەگـۆڕیـش سەدام حوسـێن، دەیـانووت:” گـەر سـەدام وتـووبێـتی.. واتـە عـێراق وتـوویـەتی” وەکوو ئەوەی کە قسەکانی سەدام دەقێکی یاسایی پیرۆزبێت. کەس بۆی نەبـوو سەرپێچی بکات.. پێستی چەنـدین کەسـیان گەیـانـدە دەبخـانە، لەسـەر ئـەوەی وتیان وا نییە و فەرمـوودەکـەی سـەرۆک هـەڵـەیە.
بە داخـەوە، کە تا ئەمـڕۆش رەخـنە لەلای ئێمە لەژێـر تیغ دایـە.. رەخـنە و سەرنج و بۆچوونەکـانیش بۆ هەڵسەنگانـدنی و شرۆڤـەکـردن و شیکـردنەوەی هـەر بابـەتێـک،
رەخـنەی بابەتییانە نین و بە پێی پێوەرەکـان و بنەماکـانی رەخـنە نین. هـێشتا رەخـنە لای ئێمە نەبووە بە ئەکادیمی و پسـپۆری و پیـشـەیی.. ئەمە بابـەتێکی تـرە.
گەر رەخنەگەر را و بیر و بۆچوونێکی جیاوازی هەبێت و لایەنە نەرێنی و لاوازەکـانی هەر بابەتێک یا هەرکەس و لایەنێک دیاری بکات. گەر بە بەڵگەشەوە بیان سەلمێنێت، خـاوەن بابەتـەکە یا ئـەو کەس و لایـەنە، دەیخـەنە لیستی رەشـەوە و لە نێـو کەوانـەی دژ و ناحەزەکـانی خۆیـان دایـدەنێن.. بەوەش تـاوانبـاری دەکـەن کـە رقـی لێـیانە بـۆیە رەخنەی لێگرتوون. ئەمان دەیانەوێت بە شان و باڵیاندا هەڵبدات، نەشڵێت بەری چاوتان کـلی پێوەیە.. ستایشی خۆیـان و بابەتەکـانیان بکات و (سـەد لە سـەد) یان بۆ دابنینت.
لە راستیدا، رەخنەی بەجێ، نەک رەخنەی رووخـێنەر، هـۆی راسـتکـردنەوەی هـەڵە و خاڵە لاوازەکـانە.. ئاماژەدانیشە بە لایـەنە جـوان و ئەرێنییەکـان، کە دەبێـتە هـانـدەر بۆ باشتربـوون و بۆ پێشـکـەوتـن و بۆ داهـێنان.. نـووسـەر و رۆشنـبـیری راسـتی دان بە هـەڵـەکـانیـدا دەنێـت و سـوود لە رای جـیاواز و بۆچـوونەکـانی رەخـنەگـر وەردەگـرێت.
بەڵام ئەوانەی کە هەموو را و بۆچـوونێکی جـیاواز رەتـدەکەنەوە و دان بە هەڵەکانیاندا نانێن و بە هـیچ کلۆجـێک نووسینەکـانیان بە شایـەنی رەخـنەلێگـرتن نـازانـن، سـوورن لەسەر بیروڕای خۆیان، مەبەستیشمان بیروڕا و بۆچـوونە هەڵەکانیانن. ئەم کەسانە بە (دوگماتیکی: وشەیەکی یۆنانییە) ناودەبرێن. بە واتا هـۆش مەییو، یا ئەقـلیەتێکی رەقی وەک بـەرد.. کە نەرم بوونی نییە.. (کەسێـتی دوگـماتی) نکوڵی لە راستییەکـان دەکات. خـۆی بە راسـترین و زانـاتـرین و هـۆشمەنـدترین کەس دەزانێـت.. بـەو نالـۆژیکـەش کاردەکـات:”یـا لەگـەڵ بـە.. یـا دژم بـە” تەنـات بـوار بـە مـیانـڕەویـش نـادات.
لە کۆتاییدا، دەمەوێت ئەوە بڵێم، کە لەم نووسینەمـدا، مەبەسـتم لە کەسان و لایـەنێکی دیاریکـراو نییە.. پێویستە دانیـش بـەم راستیـیەدا بنێین، کـە هەموومـان هەڵـەدەکەین. گرنگ ئەوەیە هەست بە هەڵەکانمان بکەین.. سوورنەبین لەسەر هەڵەکانمان.. هەوڵی راستکردنەوەیان بدەین و دووبـارەیـن نەکەینەوە.. لۆژیکی” یا لەگەڵم بە.. یا دژم بە” رەتبکەینەوە.. وا نەزانیـن ئەوانـەی هـاواڕا و هـاوبۆچـوونمـان نیـن.. دژ و دومنمـانن.
ئەوەش بزانین کە توندڕەوی و دەمارگیری و کەلەڕەقی، هـاوسەنگی مـرۆڤ تێکدەدەن.
هـاوڕێ و خۆشەویست و دۆستانمان لێ دوور دەخـەنەوە، ئەم خەسڵەتانە ناپەسەندن و ناشیرینمان دەکەن و پایە و رێزی کەسایەتیمان دێننە خوارەوە. با بە سینگێکی فـراوان و بە دڵـێکی پـاک و گەورەوە رەخـنە بگـریـن و وەربگـریـن، دوور لە توانج و هـەسـت بریندارکردنی یەکـتری. با رێـز لـە را و لە بیـر و بیـرۆکە و لە بۆچـوونـە جیـاوازەکـانی یەکـتری و کەسانی تـر بگـرین. با یەکتری قـبوول بکەین و رێـز بۆ یەکتری دابنێین.. با هاوڕێتی و دۆسـتایەتی و پەیوەندییەکانی نێوانمان بە خۆشەویستی و دڵسۆزی ئاوبدەین و شـیرینتریـان بکەیـن.. با لە زمـانی زبـر دووربکـەوینەوە و هەمـیشە بە زمـانی گـوڵ بـدوێین.. هەموو ئەمـانە نهـێنی و کـلیلی هـاوسەنگی و سەرکەوتنـمانـن لە ژیـانمانـدا.
رەزا شوان
نەرویـج: ١١/٨/٢٠١٩)
مەنووچێهر جیهانی ـ ناوهکانی کورته فیلمه چیرۆکییهکانی وهرگیراو له بهشی نهتهوهیی و نێونهتهوهیی سیودووهەمین خولی فیستیڤاڵی نێونهتهوهیی فیلمهکانی منداڵان و مێرمنداڵانی ئێران راگهیهندرا.
به پێی راپۆڕتی لێژنهی پهیوهندییهکان و راگهیاندنی سیودووههمین خولی فیستیڤاڵی نێونهتهوهیی فیلمهکانی منداڵان و مێرمنداڵانی ئێران، ناوهکانی کورته فیلمه چیرۆکییهکانی وهرگیراو له بهشی نهتهوهیی و نێونهتهوهیی سیودووهەمین خولی فیستیڤاڵی نێونهتهوهیی فیلمهکانی منداڵان و مێرمنداڵانی ئێران راگهیهندرا.
دهستهی ههڵبژاردنی بهشی نهتهوهیی سیودووهەمین خولی فیستیڤاڵی نێونهتهوهیی فیلمهکانی منداڵان و مێرمنداڵانی ئێران، پێکهاتوو له “جهواد حاتهمی” ، “حوسێن شێخولئیسلامی” ، “نادره تورکهمانی” ، “سوههیل موهفهق” و “حامید جهعفهری”، به رێژهی 10 کورته فیلمی چیرۆکییان ههڵبژارد که ناوهکانی ئهوانه بهم پێیهی خوارهوهیه:
کورته فیلمه چیرۆکییهکانی بهشی نهتهوهیی:
1 ـ “کوڕی دهریا” له دهرهێنان و بهرههمهێنانی “عهباس جهلالی یهکتا” بهرههمی ناوهندی پهرهپێدانی سینهمای بهڵگهیی و ئهزموونی.
2 ـ “سورخابی” له دهرهێنانی “مورتهزا ئاسمانی” و له بهرههمهێنانی “مهجید عهباسی”.
3 ـ “ههڵووچه وهحشییهکان” له دهرهێنان و بهرههمهێنانی “فهرید هاشمزاده” بهرههمهێنراو له رایهڵهی کهناڵی پارێزگای فارس.
4 ـ “زهنگی کۆتایی” له دهرهێنان و بهرههمهێنانی “حهیدهرعهلی رهحمانی قههدریجانی” بهرههمی ئهنجومهنی سینهمای لاوانی ئێران نووسینگهی نهجهفئاباد.
5 ـ “سیفر کهلوین” له دهرهێنانی “سوبحان واقعی” و “عهلی فهیزیپوور” و له بهرههمهێنانی “مههدی سالم” بهرههمی رایهڵهی کهناڵی ئومێد.
6 ـ “بێز کردن” له دهرهێنانی “میلاد محهمهدی” و له بهرههمهێنانی “حوسێن دارابی” بهرههمی گروپی هونهریی کات.
7 ـ “چیرۆکی داهاتوو” له دهرهێنانی “مهیسهم مهلکی پوور” و له بهرههمهێنانی “محهمهدحوسێن بزورگیراد” بهرههمهێنراو له دامهزراوهی سینهمایی عهمار.
8 ـ “بێ سیم” له دهرهێنانی “محهمهدحوسێن ئهمانی” و له بهرههمهێنانی “حوسێن دارابی” بهرههمی ناجی هونهر و باشگای فیلمی سووره.
9 ـ “بۆ ئهمیر” له دهرهێنانی “جهواد حوکمی” و له بهرههمهێنانی “محهمهدڕهزا خیرهدمهندان”.
10 ـ “هاوکلاسی” له دهرهێنانی “موجتهبا حهیدهری” و له بهرههمهێنانی “حوسێن دارابی” بهرههمی گروپی هونهریی کات.
ههروهها دهستهی ههڵبژاردنی بهشی نێونهتهوهیی ئهم فیستیڤاڵه پێکهاتوو له “جهماڵ ئومید”، “محهمهد حهمیدی موقهدهم”، دوکتۆر “رائید فهریدزاده”، “فهرزاد ئهژدهری” و “حامید سولهیمانزاده”، به رێژهی 9 بهرههمی کورتهفیلمی چیرۆکییان له بهشی نێونهتهوهییدا ههڵبژاردووه که ناوهکانی ئهوانهش بهم پێیهی خوارهوهیه:
کورته فیلمه چیرۆکییهکانی بهشی نێونهتهوهیی:
1 ـ “زهلکاو” Bog Hole له دهرهێنانی “تارفین ئایۆرسن” له وڵاتی نهرویژ.
2 ـ “چهرخ چهرخ” Cycle-Cycle له دهرهێنانی “یونیچی کانایی” له وڵاتی ژاپۆن.
3 ـ “ئهوینی سینهما” In Love With Cinema له دهرهێنانی “عسگهر نۆراکان” له وڵاتی قێرقیزستان.
4 ـ “نۆ ههنگاو” Nine Steps له دهرهێنانی “موسێس رۆمێرا” له ئیسپانیا.
5 ـ “لێرهی” You’re Here له دهرهێنانی “میخائیل پیلیسکۆ” له وڵاتی رووسیا.
6 ـ “تهپوتۆز” The Dust له دهرهێنانی “دیل ریدیۆز” له کۆماری لێتۆنی.
7 ـ “رۆناڵدۆ” Ronaldo له دهرهێنانی “ریسیپ بێزگۆز” له وڵاتی تورکیا.
8 ـ “کهوشی بزماری” Cleats له دهرهێنانی “عهبدوڵڵا شاهین” له وڵاتی تورکیا.
9 ـ “مایا” Maja له دهرهێنانی “ماریانا یانکۆویچ” له وڵاتی دانیمارک.
سیودووهەمین خولی فیستیڤاڵی نێونهتهوهیی فیلمهکانی منداڵان و مێرمنداڵانی ئێران ICFF بە بەرپرسیاریی “عەلیڕەزا تابێش” له بهشهکانی فیلمی درێژی چیرۆکی، کورته فیلمهکانی چیرۆکی، وێب سێری، فیلمهکانی ئهنیمهیشێنی درێژ و کورته فیلمهکانی ئهنیمهیشێن لە رۆژانی 28ی گهلاوێژ تا 4ی خهرمانانی 1398ی ههتاوی رێکهوتی 19 تا 26ی ئۆگۆستی 2019ی زایینی له دوو بهشی “نهتهوهیی” و “نێونهتهوهیی”دا لە شاری مێژوویی ئیسفەهان لە وڵاتی ئێران بەڕێوەدەچێت.
دوای ئەو زنجیرە تیرۆرەی لە ھەرێمی کوردستان ڕووبەڕووی ڕۆژنامەنووسان و چالاکوانانی کۆمەڵگەی مەدەنی و ئازادیخوازان دەکرێتەوە لەلایەن هەردوو حیزبی دەسەڵاتداری یەکیەتی و پارتی،بەداخەوە دواتر هەرچۆنێک بێت کەیسەکانیان لەلایەن دادگاکانەوە وندەبێت، بۆیە دەبێت بگەینە ئەو بڕوایەی کە پشت بەستن بە یاسا بۆ یەکلایکردنەوەی کەیسەکان، ھەڵەیەکی گەورەیە.
بەیاننامەی فراکسیۆنە پەرلەمانیەکان و، دروستکردنی لیژنەی دەسەڵات، چاوەڕوانی ئەنجامێکی دڵخۆشکەری لێناکرێت.
لە ئەزموونمان لەگەڵ ئەم دەسەڵاتە ئازادی کوژ و کورد کوژو ڕۆژنامەنووس کوژە تێیگەیاندین لیژنەکان و بەیاننامەکان و ئیدانەکردنەکان، نەیتوانی ھیچ یەک لەو تاوانانە ئاشکرابکات کە دژی رۆژنامەنووسان و ئازادییەکانی تاکی کورد کراوە.
کوشتنی ڕۆژنامەنووسان زنجیرەیەک کوشتنە لە شوێنێکدا دەست پێدەکات و کۆتاییەکەی دیار نیە. ئەم زنجیرە کوشتنە بەو شێوە چەتەییەی دەسەڵات، بڕوایەکە لەناو بیرکردنەوەی دەسەڵاتدا هەیە بێگومان ئەوانەی ئەم کارانەیان لێدەوەشێتەوە، بریتین لەو ھەرچی و پەرچیانەی، ھیچ خەونێکی گەورە، ھیچ فەرھەنگێک و کلتورێکیان نیە. لە بێ فەرھەنگی و بێ کلتوریدا دەبنە پاسەوانی سیستەمە داپڵۆسێنەرەکان. ھەمیشە ئەم”ھەرچی و پەرچی”یانە دینەمۆیەکی بەھێزن بۆ برەودان بە سیستەمە سەرکوتکەرەکان. ئەوانە بەشێکی ناو کۆمەڵگەن و لە ئاستی خوارەوەن و شتێکیان نیە لەدەستی بدەن. لە بێ فەرھەنگیدا تەواوی ئەو کارە نامرۆڤانانە دەکەن پێیان دەسپێدرێت و دەبنە دەردێکی کوشندە بۆ کۆمەڵگە و، پارێزەری سیستەمە بیمارەکان.
تیرۆرکردنی (وەداد) بەو شێوە دڕندانەیە، ھەرگیز بە دەستی کەسانێک نەکراوە خاوەن فەرھەنگ و کلتوربن. بەدەستی ئەو “ھەرچی و پەرچی”یانە کراوە کە بێ فەرھەنگن و، پارێزەری سیستەمێکی بیمارن. تیرۆرکردنی رۆژنامەنووسێک بەو جۆرە ، لەلایەن کەسی ئاساییەوە ئەنجام نادرێت، لەلایەن ھەرچی و پەرچییەکانەوە ئەنجام دەدرێت کە سەر بەدەسەڵاتن.
ئێمە ناڵێن وەک ساڵانی ڕابردوو دیسان ئەمساڵیش با لیژنەیەک بۆ یەکلایکردنەوەی ئەم کەیسە دابنرێت، چونکە بروامان بەو پەندە روسییەکە دەڵێت: “ھەرکارێک ویستت سەرنەگرێت، لیژنەی بۆ دابنێ.” لیژنەکان چاوەروانی یەلاکیکردنەوەی کەیسەکانیان لێناکرێت و، کەیسەکان وندەکەن. بەیاننمانەی فراکسیۆنەکانیش تەنھا وەک ھەڵوێستێک وەردەگرین. دادگاکانیش جێگای بڕوا نین و، ناتوانن سەربەخۆیی خۆیان بپارێزن. کەوایە کێ ھەقی تیرۆرکردنی شێوە دڕندانەکەی ئەو رۆژنامەنووسە یەکلایی دەکاتەوە.
لە ئێستادا پێویستە ڕوو لە (پەکەکە) بکەین و بپرسین: ئایا ئەو رۆژنامەنووسە کە سەر بە دەزگاکانی ئەوان بووە، وەلائیشی بۆ ئەوان بووە، تیرۆرکردنی بەو جۆرە جێگای بێدەنگییە دوای تێپەڕینی چەن ساڵ دەبێت ئەو ھێزە بەھەر شێوەیەک بووە ھەقی ئەو رۆژنامەنووسە وەربگرێتەوە. بکوژەکانی ئەو رۆژنامەنووسە، کە بریتین لە کۆمەڵێک ھەرچی و پەرچی و، شێوازی کوشتنەکەی ھەرچی و پەرچی بوونیان دەردەخات، شایەنی ئەوەن لەسەر کوشتنی ئەو رۆژنامەنووسە لەم کۆمەڵگەیە دوربخرێنەوە و رێگایان پێنەدرێت، لەوەزیاتر ژینگەی ئەم کۆمەڵگە لەبەر خاتری پاراستنی دەسەڵاتێکی بیمار پیس بکەن.
پەکەکە ئەگەر چیتر بێدەنگ بێت، سبەی ھەمان ئەو گەنج و ڕۆژنامەنوسانەی لەو سنوورە بروایان بە ئازادی ھەیە و، وەلائیان بۆ دەسەڵات نیە، تووشی ھەمان دۆخ دەبنەوە. بروای تەواوم بەوە ھەیە، پێویستە پەکەکە بە شێوەیەکی ڕژد ھەقی (وەداد) بسەنێتەوە و چاوەرێی کەمپین و بەیاننامە و دادگا نەکات چونکە چەن ساڵە وەک ئێمە ئاگادارین ئەو کەیسە بەلاڕێدادەبرێت بەو پاساوە. ئیدی ئەو شتانە لەم ھەرێمە مانایان نەماوە. ناشکرێت پەکەکە وەک ھێزە ترسنۆکەکانی باشور چیتر بێدەنگ بێت و ھەروا رووداوێکی خەمھاوەر بەسەریدا تێبپەڕێت. ئەوانەی (وەداد)یان بەو شێوازە دڕندەیە تیرۆرکرد، شایەنی ئەوەن ژیانیان لێ بسەنرێتەوە.
شوانە حەسەن ئەبوبەکر
كــەو
مـن کـــــەوم پــــەڕ نەخـشـــیـنـم
جــوان و رووخـســار شــیـریـنـم
شـــــامـەلی کوردســــــــــــــتـانـم
ژیـنــــگـەمـە و نـیـشــــــــتـمـانـم
هـۆگــــری کــــەژ و کـــــــێـوانـم
کــــانـی و دۆڵــــی کـوێـســـتـانـم
دەنــــــگـم زوڵاڵ و خـۆشـــــــــە
زۆر کـەس بـۆی بـە پـەرۆشــــە
قـاســپـە قـاســپـم بـەیــانـیـــــــان
لەگـــەڵ بـلــــوێـری شـوانـــــــان
ئـاوازێـــــــــــکـە بـێـــــــــــوێـنـە
زۆر خـــۆش و خـەمــــــڕەوێـنـە
راوکـــــــــەر وازم لـێــبــــــــێـنـە
سـاچـمـە و قـەفـەز بـشـــــکـێـنـە
بـا بـــــــژیــم بـە ئــــــــــــــازادی
بـە دڵـخـــۆشـی و بـە شــــــــادی
نەرویـــج: ٢٠١٩