گۆڕێکی ئەڵمانی … ئازاد ئەسوەد

مشکێك بە پاژنەی تاکێ پێڵاوی بۆیاغ نەکراوەوە هەڵئەزنێ و ددانە چەماوەکانی لە گۆرەوییە شڕەکەی ناوی گیر ئەکا و ڕایئەکێشێ
سوپایەك مێروولە، هەزارپێیەكی مردوو بە دیواردا سەرئەخەن و لە درزێکدا ئاودیو ئەبن
کوللەیەکی قاچ شکاو، لەسەرخۆ، بە خاچی پەیکەرە بچووکەکەی مەسیحدا هەڵئەشاخێ
ئایکۆنێکی گەورەی مار گریگۆریۆس بە جبەی کەهنووتی و گۆچانی خاچ زێڕین، درز و شێی دیواری داپۆشیوە
وێنەیەکی بێ جامی خاچیك، دەستی خستۆتە ژێر چەنەی؛ تا کاتژمێرە ئاڵتوونیەکەی مەچەکی دەرکەوێ
جزمەی قوڕاوی و بەدلەی نەوتاویی دەرقن هەڵوەشاو. بازنەی تەڕی ژێرپیاڵە و قاچی جاڵجاڵۆکە لەسەر بەرگی ئەتڵەس. خرمە خرمی سیسركی سەر نانەڕەقە. مێشی ناو پیاڵە چا. سەتڵی ژێر تنۆکە بارانی بنمیچ. شووتی شەمەندەفەری کۆمپانیای نەوت. فیکەو چەپڵەی سینەما حەمڕا
خاچیك جگەرەکەی لێوی بە سۆپاوە ئەنووسێنێ، داناگیرسێ
بە قۆڵی چاکەتەکەی، تۆزی سەر (حەسرەتی ئەفیوونی) لائەباو بە قووڵی بۆنی ناوی خۆی ئەکات
پاشماوەی چایە گەرمەکەی هەڵڕشت
دەیان وردە زیندەوەری بە چاو نەبینراوی کوشت
زەردەواڵەیەك بەرلەوەی لە پشت ملی بنیشێتەوە، تەکان ئەدا و کتێبێکی پیا ئەکێشێ
زەردەواڵە وەك هەلیکۆپتەر ئەکەوێ و بەدەوری خۆیدا ئەخولێتەوە، دیسان بەرز ئەبێتەوە و خۆی بە پەنجەرەدا ئەکێشێ
لەناو شەڵتەی تەڕی پاسکیلەکەیدا؛ دوو هێلکەی قەقنەس، شیری چەقەڵی حەبەشی، شەویلاگی گورگ، ئێسقانی نەهەنگ، ئینجیلێکی تەڕ و بێبەرگ، بالادێك بۆ ئەرمینیا
کەڕووی ئاو و کلکی کرم و قەرسیلی خۆڵەمێشاوی
باخچەی کێك و لیکی بۆق و ڕەنگی هەڵە و خواوەندێکی قوڕقۆشم
لۆکەی قەد برینی جێ مووسی چەناگەی، با ئەیبا و
بە یاڵی قاوەیی ئەسپی گالیسکەیەکی سەر شەقامەوە ئەلکێ
لە بالکۆنە ڕزیوەکەیدا بە ڕۆب و قاتێ بێجامەی چڵکنی ئەژنۆ دەرپەڕیو، ئۆپێرایەکی ئەرمەنی ئەڵێتەوە
فیکە و جڕتی قەساب و جگەرە کێشەکانی چایخانە. خڕەی داخستنی دەڕابە و بۆڕەی مانگائاسای پیکابی شێڤرۆلێت
خاچیك لێوی سەرووی وەکو ئەسپ بەرز ئەکاتەوە و ئەپڕمێنێ
سەعاتی چاڵمە لێئەدات، مشك تاو ئەداتە ژێر قەریۆڵە
تووکی پشیلەی قەد بێجامەکەی تاڵ تاڵ لائەبا و، تفێك بۆ قاقلەجنۆکەی بن دیوار ڕۆ ئەکات؛ تێی بەرئەبن
قاچ هەڵئەبڕێ و تەڵە شقارتەیەك لە بنی پێی پێڵاوەکەی ئەخشێنێ، داناگیرسێ!
خاچیك شاقووڵی ڕێ ئەکاو شاقووڵی بیر ئەکاتەوە
حەز ئەکات بە بەلەمێکی پلاستیکی فووتێکراو بگاتە ئەورووپا؛
لە پاریس، لەناو ترامێکدا لووت لە پرچی کچەکەی پێشی بژەنێ و زمان لە پشت ملی بسوێ
لە (کاسکاد)ی یەریڤان، لەسەر پەیژەیەکی بەرین لەسەر لا پاڵکەوێ و “ئیگور ئیگور ئاغفور ئاخچیك” بڵێتەوە
لەسەر پردی قفڵەکانی (کۆلن)ەوە خۆی شۆڕ بکاتە سەر ڕووباری ڕاین
لەپاڵ تاوەری کاتژمێرەکەی بەرلینی ڕۆژهەڵاتدا، بە بیانووی چەرخ، بە ئەڵمانییەکی تێکشکاو سەودا لەگەڵ سۆزانییەکی تایلەندی یا ڤییەتنامیدا بکات، ئەوانەی چاویان وایە
لەسەر گۆڕەکەی برێخت تاوێك ڕاکشێ و “دایکە ئازا” بە ئەڵمانی بخوێنێتەوە
شەپقەیەکی ڕەش بە دوو زوڵفی درێژەوە لەسەر بکا و باجی ئەستێرەی داوود لە یەخەی ببەستێ و بڵێ: شالۆم
لە لەندەن بە پیرێژنە شەپقە مۆرەکەی دراوسێی بڵێ “مێری کریسمەس” و، ملی سەگەکەی بخورێنێ
لە ئیستانبوڵ لە پاسێکی سووردا دەست بە ئەڵقەی بنمیچەوە بگرێ و لەگەڵ هەر وەستانێکی پاسدا خۆی بە ژنە تورکێکی قەڵەودا بکێشێ
لە ڕۆما بەرامبەر (سۆفیا لۆرێن) ڕۆڵ ببینێ و، پۆزێکی گێلانە بۆ کامیرای پاپاڕاتسییەکانی بەر پەنجەرە لێبدات
بە ئومێدی گەڕانەوە سەنتێك بە پشتا هەڵداتە ناو حەوزی (ترێڤی)یەوە
لە مەدرید، لە پێناو مشتێ دۆلاردا، خۆی بکاتە هێستری بارۆنێکی کۆڵۆمبیی مادە هۆشبەرەکان
شەپقەیەکی مەکسیکی لەسەر بکا و بڵێ: ئەدیۆس ئەمیگۆ
حەز ئەکات
ناوی گێڵفڕێندەکانی؛ ئێما و گلۆریا و ئیزابێل و تاتیانا بێ
هاوڕێکانیشی؛ ئەلیخاندرۆ، جیۆڤانی، یارۆسلاڤ، کونتا کینتێ
سکۆتلەندییەك بە تەنوورەی کیڵت و زوڕنای باگپایپەوە
ئەپاچییەك ناوی “بازی دووسەر” بێ
یەکشەموان لە کەنیسەیەکی مانهاتن لەگەڵ ڕەشپێستەکاندا Amazing Grace بڵێتەوە
لە مەیدانی تایمز سکوێر دۆلارێك بخاتە ناو شەپقەی سەکسەفۆنژەنێکی ڕەشپێست و،
لەگەڵ خۆپیشاندەراندا هاوار بکات؛ Make Love Not War
لە سان فرانسیسکۆ شەوان لەگەڵ هیپییەکاندا خۆی بە ئاگری ناو بەرمیل گەرم بکاتەوە و پرسیاری (سەرگۆن پۆڵس)یان لێ بکات. باڕۆکەیەکی جامایکیی پەلك لوول لەسەر بکا و ملوانکەی موورووی دەنک زل لە مل بکا و تاتووی چاریزارد لە بازووی بدات
حەز ئەکات لە هۆڵی سینەمایەك، لە خەڵوەتگایەکی ڕاهیبەکان، لەناو سکی گایەکی باڵداری مووزەخانەی بەریتانیدا بنێژرێ
_ هێشتا ناوم (خاچیك گرابێت ئایدنجیان)ە
ترپەی پێی ئەسپێ و مێروولەش ئەبیستم. بە چەپڵەیەك هەرەس بە چیا ئەهێنم. بە کاشیی شین ئاسمانێکی دووسەد مەتری دروست ئەکەم. مستێك لە گۆی زەوی ئەدەم وڵاتان بەیەکدا ئەدەم؛ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دائەبڕم و تووڕی ئەدەمە ناوەندی ئۆقیانووسی هیندی
ئەستێرەیەکی نزم و تیژڕەوی گەورەو گەش…
-ئەسپەکەت ڕاگرە!
ئەستێرە نییە، فڕۆکەیە
بە پێڵاوی قوڕاوییەوە بیر لە چی ئەکەیتەوە؟
گووپی شۆڕت هێشتا بۆنی سابوونی لۆکس و هەڵمی حەمام عەلی بەگی لێ دێ
ورگی تووکنت فەرووی ئاژەڵێکی قڕتێکەوتووە..
سیسرکی فلیقاوی قەد دیوار. مشکی تۆپیوی ناو تاوە. کوللەی بێ گیانی قەد خاچی مەسیح. مێشی ناو پیاڵە چا.
خاچیك تاکێکی قۆندەرە بۆیاغنەکراوەکەی قڵپ ئەکاتەوە و مشکی تۆپیو ڕۆ ئەکاتە ئاوەڕۆی هەیوان و، لەگەڵ هێڵنجدانا بۆق لە زاریەوە دەرئەپەڕێ
نەفرەتی ئەپۆلۆیە لە ئەڵقەی بێ پشتێنی پانتۆڵەکەت گیر بووە و لە ڕۆخی گۆڕێکی ئەڵمانیدا ڕاتئەگرێ
-هێشتا ناوم خاچ….

سەبەتەیەکی پڕ لە بەرد و خۆڵی قەڵا و تووتکە سەگێکی وێڵی ناو خاسەی بۆ ئەبەم
لە تەنیشت گۆڕی فریشتەیەك، کە تیرێك گەرووی سمی بوو
تاجەگوڵینەیەك لەقەد خاچی کێلەکەی هەڵئەواسم و ویسکیی بەسەردا ئەپڕژێنم
ئەخزێمە ناو گۆڕەکەی و لە تەنیشتی ڕائەکشێم
بە پشتی دەست، سیسرك و کرم و جرجی قەد کفنەکەی لائەدەم و باوەشی پیا ئەکەم
پڕخەیەکی بەرز و کورتخایەن ئەکات و ئەنوێ
بۆ ملیۆنەها ساڵ ئەمرێ

ئازاد ئەسوەد

بەریتانیا
2017 – 2019




ده‌یانه‌وێ … شیعری شه‌هید: زانا مه‌حموود حه‌مزه‌

باڵات داستانی خه‌مێكی ئاوه‌ژووه‌
وه‌كو نێرگزێكی كێوی كز هه‌ڵچووه‌
ده‌یانه‌وێ گۆرانی گوشادی بچڕین
بۆ ئاواتێ له‌ ناخمانیشا تینووه‌
ده‌یانه‌وێ چه‌چڵه‌ بۆ برسێتی لێ ده‌ین
بێ خه‌م به‌ ئاسمانی خه‌یاڵدا هه‌ڵفڕین
ده‌یانه‌وێ … ببین به‌ گۆمێكی مه‌یوو
ڕۆژه‌ قورس و تاڵه‌كانمان ..
به‌ بێ ده‌نگی به‌ڕێ بكه‌ین .
ده‌یانه‌وێ بێ هه‌ست بێ ده‌ست
بێ ڕه‌نگ
وه‌ك لانه‌وازێ بێ په‌سیوو
بڕۆین بگرین بمرین
بێ ده‌نگ
نه‌ْ . گیانه‌ نا ، ئێوارانێ كه‌ تۆ له‌ نێو حه‌زه‌كانتا
ده‌توێیته‌وه‌
ده‌بێ تێبگه‌ی كه‌ ده‌بی بۆ به‌یانی
بڕۆیته‌وه‌




ژیان له‌ناو دڵۆپێك ئاودایه‌ … به‌ختیار محه‌مه‌د

نرخی ژیان، ته‌نانه‌ت له‌ دڵۆپێك ئاوی پاكی خواردنه‌وه‌دایه‌، كه‌واته‌ به‌فیڕۆی مه‌ده‌ (ته‌نانه‌ت دڵۆپێك ئاوی پیسیش هه‌مان ڕه‌هه‌ندی ژیانی هه‌یه‌)! ئه‌م ئاوه‌ هی ده‌سه‌ڵات نییه‌، هی تۆیه‌، ئه‌ی هاووڵاتی به‌ڕێز! كه‌واته‌ له‌ بێباكی و كه‌مته‌رخه‌می ده‌سه‌ڵاتداران بیپارێزه‌! ئه‌وان نیشتمان به‌ هی خۆیان نازانن، بۆیه‌ ده‌یدزن و دزی لێ ده‌كه‌ن. ئه‌م نیشتمانه‌ هی تۆیه‌، چونكه‌ دز نیشتمانی نییه‌ و دز ئه‌گه‌ر دز نه‌بێ، چۆن دزی له‌ ماڵی خۆی ده‌كا؟ (ده‌بێ بزانی هه‌موو ده‌سه‌ڵاتداره‌ گه‌نده‌ڵه‌كان دز و نیشتمان فرۆشن). تۆ به‌ ده‌سه‌ڵاتداری دز و گه‌نده‌ڵ بڵێ: هۆ! ئه‌ی دز، ته‌واو چی دیكه‌ ئاو و سه‌روه‌ت و سامانی نیشتمانه‌كه‌م (ماڵه‌كه‌م) به‌فیڕۆ مه‌ده‌! ئه‌مه‌ سه‌روه‌ت و سامانی هه‌موومانه‌، هی هه‌موو مرۆڤه‌كانه‌، هی منداڵانمان و هه‌ر هه‌موو نه‌وه‌كانی داهاتوومانه‌؛ بۆیه‌ قبووڵمان نییه‌ چی دیكه‌ به‌ ئاره‌زووی خۆتان بیدزن و بۆ حه‌ز و ئاره‌زوو و به‌رژه‌وه‌ندی خۆتان وه‌یشێرن و به‌كاری بهێنن و ته‌خشان و په‌خشانی بكه‌ن.

ئه‌ی هاووڵاتی به‌ڕێز، گه‌وره‌ترین تاوان و هه‌ڵه‌ ئه‌وه‌یه‌، كه‌ تۆ له‌حه‌ژمه‌ت و له‌تاو ده‌سه‌ڵاتی نادادپه‌روه‌ر و دز و جه‌رده‌دا، كاردانه‌وه‌ی نابه‌جێی نه‌رێنی بنوێنی و ڕقت له‌ نیشتمانه‌كه‌ت بێت و بێ باكی و كه‌مته‌رخه‌می به‌رانبه‌ر به‌ سامانێكی گرنگی وه‌ك ئاو بنوێنی و له‌ عه‌كسی ده‌سه‌ڵاتی مشه‌خۆری گه‌نده‌ڵدا نرخ و به‌های نه‌زانی و به‌فیڕۆی بده‌ی (من ده‌زانم له‌ پێدان و دابه‌شكردنی ئاویشدا جیاوازی و بێدادییه‌كی یه‌كجار زۆر هه‌یه‌، كه‌ ده‌شێ تۆ و گه‌ڕه‌كه‌كه‌ی تۆ بێ ئاو بن). ئا ئه‌م ڕه‌فتاره‌ به‌دڵی ده‌سه‌ڵاتی دز و گه‌نده‌ڵه‌. ئه‌وان ده‌یانه‌وێ تۆش وه‌ك هاووڵاتی به‌وان بچی؛ ئه‌وان ده‌یانه‌وێ ڕۆحت گه‌نده‌ڵ كه‌ن، به‌بێ ئه‌وه‌ی له‌ڕووی ماددییه‌وه وه‌ك ئه‌وان له‌ گه‌نده‌ڵیی سوودمه‌ند بیت. ئه‌و ئاوه‌ی تۆ به‌فیڕۆی ده‌ده‌ی، ئه‌و شه‌قام و ئه‌و باخچه‌یه‌ی تۆ پیسیان ده‌كه‌ی، ئه‌وه‌ موڵكی ڕاسته‌قینه‌ی تۆن، بۆیه‌ وه‌ك گلێنه‌ی چاوت بیانپارێزه‌ و خۆشت بوێن و ئاگات لێیان بێ.

گه‌نده‌ڵیی و سته‌م به‌ ڕه‌فتار و كاردانه‌وه‌ی پاسیڤ و نه‌رێنیی چاك نابن، به‌ڵكو به‌ هه‌ڵوه‌ستی ئه‌رێنی ڕه‌تكه‌ره‌وه‌ی ڕه‌خنه‌گرانه‌ ده‌گۆڕێن و چاره‌سه‌ر ده‌بن. تۆ نابێ بهێڵی ده‌سه‌ڵاتی سته‌مكار و گه‌نده‌ڵ دووچاری نائومێدیی و بێهووده‌ییت بكه‌ن. نیشتمان هی تۆیه‌، تۆ خاوه‌نی ڕاسته‌قینه‌ی نیشتمانی، به‌ڵام ئه‌وان لێیان زه‌وت كردوویت و لێیان دزیویت؛ بۆیه‌ هه‌وڵ ده‌ لێیان وه‌ربگریته‌وه‌ و تا تۆ بتوانی به‌ باشی بیپارێزی و ژیانێكی خۆش و شایسته‌ تێیدا بژی. ئاخر گه‌لۆ، ئه‌گه‌ر دز نه‌بن ئه‌وا هه‌موومان ده‌توانین بێ جیاوازی به‌ خۆشی تێیدا بژین.

ئه‌فسووس سه‌رتاسه‌ری جیهان دزه‌كان ده‌ستیان به‌سه‌ردا گرتووه‌. به‌ هه‌مان شێوه‌ نیشتمانی ئێمه‌ش دزه‌ كۆنه‌په‌رسته‌كان ده‌ستیان به‌سه‌ردا گرتووه‌؛ ڕزگاربوونمان و ڕزگاركردنی نیشتمانه‌كه‌مان له‌ پرۆسه‌ی دژایه‌تیكردنی ئه‌واندایه‌، نه‌ك خۆ به‌ده‌سته‌وه‌دان، یان پاڵپشتیكردنیان. پێت وا نه‌بێ ئه‌وانه‌ی تا دوێنێ خه‌باتیان كردووه‌، ده‌بێ هه‌تا هه‌تایێ خاوه‌ن هه‌موو شتێك بن و ئه‌م وڵاته‌ش ببێته‌ موڵكی تاپۆكراوی ئه‌وان؛ ئه‌گه‌ر تۆ تا ئێستا هیچ سوودمه‌ند نیت، یانیش ویژدانی مرۆییت هه‌یه‌، ئه‌وا نابێ ڕازی بیت ببیت به‌ پاسه‌وانی دزه‌كان. هه‌ڵبه‌ت هه‌موو سته‌مكارێك دزه‌ و هه‌موو دزێكیش سته‌مكاره‌. ئایا تا كه‌ی دزه‌كان نه‌ناسین و به‌ پاساوی كوردایه‌تی، حزبایه‌تی‌، كه‌سایه‌تی… نازانم چی و چی لا‌یه‌نگر و پاڵپشتیان بین و درێژه‌ به‌ ته‌مه‌نی سته‌مكارانه‌یان بده‌ین؟

به‌ختیار محه‌مه‌د




شاعیری ئه‌فغانستان زوهرا سەعید … و : نه‌ژاد عزیز سورمێ

  • خاتوو زوهرا‌ سه‌عید شاعیری ئه‌فغانی له‌ شاری ( جه‌لال ئاباد ) له‌ دایك بووه‌
    ساڵی 1980 له‌گه‌ڵ خانه‌واده‌كه‌ی چوونه‌ته‌ ئه‌مه‌ریكا ، له‌وێ له‌ كۆلیژی برۆكلین
    ماسته‌ری له‌ هونه‌ره‌ جوانه‌كان وه‌رگرتووه‌ .
    شیعر و نووسینی دیكه‌ی له‌ زۆربه‌ی گۆڤاره‌ ئه‌ده‌بی و كولتوورییه‌كاندا بڵاوكردوونه‌ته‌وه‌ ، هه‌روه‌ها له‌گه‌ڵ ( سه‌حه‌ر موراد )یشدا پێكه‌وه‌ كتێبێكی هاوبه‌شیان به‌ ناو ونیشانی
    ( چیرۆك – 30 چیرۆك ) ، بژارده‌ . له‌ ئه‌ده‌بیاتی ئه‌فغانستان له‌چاپ داوه‌ .
    خاتوو زوهرا جگه‌ له‌وه‌ی به‌ زمانی زگماك ده‌نووسێ و بڵاو ده‌كاته‌وه‌ ، شیعری
    به‌ زمانی ئینگلیزیش هه‌یه‌ .
    ئێستا مامۆستایه‌ له‌ به‌رنامه‌ی( توێژینه‌وه‌ی ئاسیا – ئه‌مه‌ریكا ) ی سه‌ر به‌ كۆلیژی
    هانته‌ر ، ئه‌ندامی ئه‌نجوومه‌نی به‌ڕێوه‌بردنی ده‌زگه‌ی ئاشتیشه‌ .
    شیعره‌كانی زوهرا خان له‌ ماڵپه‌ڕی ( قاب قوسین )ـه‌وه‌ كراون به‌كوردی . *
    (1)
    قەندەهار

یان بە چاكی ڕەفتار دەكەی ،
یان داوا لە ئەسكەندەری نوستوو دەكرێ
سییەكانت دەربێنێ !

قەندەهار
ئەوێ ڕۆژێ
كڵۆیەك شەكر بوو ..
قبوڵی نەدەكرد ،
لە دەریادا بتوێتەوە
لە سەركێشیی خۆی بوو بە شار . .
ئەسكەندەر ، بە ساویلكەییەوە
وتی:
( ئەم خاكە بۆ منە )
ئەودەم خاك لە قاقای دا و
ژنێكی بۆ هێنا ،
ڕۆكشانا ( یا گەر پێت خۆش بێ ڕۆكسانا )
ئەو ژنە قبوڵی نەكرد
لە دەریای ئەودا بتوێتەوە ..
ڕۆژی دواتر ،
دەزانین خۆری هەڵایساو
چۆنی دۆزییەوە و
چۆن سەرینێكی بە نەخش و نیگار چێنراو
كۆتایی بە ژیانی هێنا .

چیاكان
سەرین و
سێ تنۆك خوێنی ئەسكەندەریان
لای خۆیان گل دایەوە .
دوای ئەو تیرۆرە بەلەزەتە ،
ئەستەم بوو قەندەهار
ببێتە ئەسكەندەریە .

(2)

كابوول

لە حەقیقەتدا
كابوول بولبولێكە
بولبولێك لە بەرگی شارێكدا
خۆی حەشار داوە ..
كە هەندێ لە گەڕەكەكانی
بەسەریەكدا كەڵەكە بووە
شەوی ،
چاوترووكانی برژانگی ..
ژنانی پێست بادەمی و
چاو لە نوێشك
پیاوان لە درەختی نهێنیدا
دەكەنەوە ..
كە بە قووڵیی لە ناوكی نهالەكەدا دەڕوێن ..

چیاكان ،
بڕبڕەی پشت ،
بۆ ئەو ژنانە دەتراشن
بۆیە كە سەما دەكەن
هەرگیز سەریان دانانوێنن .

و : نه‌ژاد عزیز سورمێ